kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шәбеп Әлімқұлұлы

Шәбеп Әлімқұлұлы (1903-1959)- Абайдың шөбересі, Ақылбайдың немересі. Шыңғыс болысының 10-аулында соттың көмекші хатшысы, Абайдың Жидебайдағы мұражайының меңгерушісі болып қызмет атқарған. Абайдың мұражайында Әлімқұл үйінің ағаш төсегі сақтаулы. Дереккөздер
Обаған - Есіл артезиан алабы

Обаған-есіл артезиан алабы (Убаган-Есильский артезианский бассейн) — Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстары жеріндегі артезиан алабы. Қалыңдығы 30-70 м-лік эоценнің құмдарында, құмтастарында, кремнеземге бай, қатты, жеңіл таужынысындағы (опока) су қабаты 60—100 м тереңдікте жатыр. Тұщы, сол ащы сулы қабат жіңішке танап (5—8 км) Есіл (палеозой жыныстарында) және Обаған (жоғарғы бор құмдарында) өзендерін бойлай орналасқан. Жарықшақты сулардың минералдылығы алаптың оңтүстігінде 3—9 г/л-ге, өзге аумақтағы барлық сулы горизонттарда 10—15 г/л-ге жетеді, кейде бұдан біршама жоғары болады. Деңгейі 48 м-ге дейін төмендегендегі көптеген ұңғымалардың су шығымы тәулігіне 10—45 м 3 . Есілге таяу орналасқан және палеозой жыныстарына жеткізіле бұрғыланған ұңғымалар тәулігіне 60—105 м 3 су береді. Обаған өзені аңғарындағы ұңғымалардың су шығымы 170—215 м 3 . Артезиан суы шаруашылыққа кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Хабар (информатика)

Хабар (Сообщение; message) — 1) ақпараттың бейнелену формасы, яғни белгілі бір қатынас тілінің өрнегі (сөйлемі) болады; 2) таратқыш пен қабылдағыш арасында тасымалданатын ақпаратты ақпарат жүйесі мен оны қоршаған орта арасындағы алмасу бірлігі. Ол айтылымдар мен командалардан тұрады; жүйеде қабылданған тәртіп бойынша тасымалдануға дайындалған мәлімет, құрамында, әдетте, хабардың бастамасы және аяқталу белгісі болады; 3) коммуникацияда — бір құрылғыдан екінші құрылғыға жіберілген мәліметгер элементі; 4) программалық жасақтамаларда — программаның не операциялық жүйенің тұтынушыға берген мәліметтері; 5) Windows ортасында — операциялық жүйенің қолданбалы программаға белгілі бір оқиға жөнінде жіберген мәліметтері. Дереккөздер
Магмалық сатының скарн түзілуі

Магмалық сатының скарн түзілуі — сұйық немесе кристалданып жатқан магмадан бөлініп шыққан ерітінділердің қоршаған карбонатты тау жынысытармен әрекеттесуінен скарндардың қалыптасу процесі. Бүл процесте С02-нің парциал қысымының жоғары болуына байланысты кальцит пен кальцийлі силикаттар мен алюмосиликаттар өзгермей қалып, магнийлі карбонаттар ыдырайды, содан магнийлі силикаттар мен кальцит, яғни магнийлі скарндар қалыптасады. Мұндай скарндар әр түрлі тереңдікте (1 км- ден 30 км-ге дейін), 650-1000°С аралығында пайда болады. Магмалық сатының скарн жапсар-инфильтрациялық типке, ал абиссаль жағдайда жапсар-диффузиялық пен бимета-соматоздық типтерге жатады. Дереккөздер
Тоңның деградациясы (азаюы)

Тоңның деградациясы(азаюы) — көп жылғы тоң таужыныстардың тоңған жағдайдан жібіген күйге ауысуы. Бұл орташа жылдық температураның көтерілуіне байланысты. Т.д. 10-30%-ын, саз топырақтардың 25—30%-дан астамын Т.е. кұрайды. Т.с-ның мөлшері ауарайына, жыл маусымдарына сәйкес өзгеріп отырады. Дереккөздер
Либертаризм

Либертаризм ( - бостандық сөзінен) - қазіргі консерватизмдегі бағыт (кейде оны либерализмге немесе "экономикалық консерваторлардың либерализміне" жатқызады). Басты өмірлік қағидат ретінде жеке еркіндікті, ең алдымен жеке таңдау еркіндігі идеясына негізделеді. Бұл мақсатқа жету, либертаризм идеологтарының (Ф.Хайек, М.Фридман, Р.Нозик және тағы басқа) пайымдауынша, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық салаға араласуы ауқымын едәуір шектейді (мемлекеттік аппараттың және салықтың көлемінің азаюы, табысты қайта бөлу тәжірибесінен бас тарту және тағы басқа) және әлеуметтік әділеттілікті, теңдікті қамтамасыз етуге байланысты мәселелердің шешімін қарастыруға мемлекет мүлде қатыспайды. Бұл мәселелерді либертаризм тек еркін нарықтық бәсекелестік негізінде қарастырады. Либертаризм принциптерін Р.Рейган (АҚШ) және М.Тэтчер (Ұлыбритания) сияқты мемлекет жетекшілері ұстанды. Педагогикада Либертаризм батыс педагогика мемлекеттің білім саласындағы басымдылығын жоққа шығаратын ағым. АҚШ-та 20 ғасыр екінші жартысында кең тарады. Оның теоретигі Дж. Куне, С.Шугерман болды. Либертаристер міндетті білім алу туралы заңның күшін жоюды талап етеді, балалардың білім алу мәселесін шешуді тек отбасына қалдыруды ұсынады. Мемлекеттік мектептік жүйені теріске шығарып, либертаризм, отбасының бақылауындағы білімді, тіпті мемлекет қаржыландыруымен үй жағдайында кооперативтік оқытуды дамытуды ұсынады. Білім саласындағы жеке таңдау жасау Либертаризм бойынша балаға білім алудағы туа біткен қабілеттерді арттыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Магмалық силикатсыз тау-жыныстар

Магмалық силикатсыз тау-жыныстар — құрамыңда силикаттар жоқ не шамалы мөлшерде кездесетін магмалық таужыныстар. Мүндай магматиттерге ферролиттер, сульфидолиттер, апатитолиггер және карбонатиттер жатады. Дереккөздер
Шымтезек сулары

Шымтезек сулары — шымтезекті батпақтармен байланысты сулар, әдетте, түсі күңгірт-қызыл қоңыр, гуминдік қышқылдарға бай болады. Шымтезекті батпақтардан шығатын олар "қара өзендер" мен "кара көлдер" түзеді. Дереккөздер
Ликург

Ликург (б.д.д. IX-VIII ғғ.) - грек авторларының айтуынша, спартандық қоғамдық және мемлекеттік құрылымын қалаған, спартандықтардың арасында жер бөлісін ұйымдастырған аты аңызға айналған спартандық заң шығарушы. Дереккөздер
Белсенді сайлау құқығы

Белсендi сайлау құқығы - сайланбалы мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға қатысу құқы. Қазіргі кезде мемлекеттердің көпшілігінде жынысына, кәсібіне, әл-ауқатына, біліміне, т.б. қарамастан кәмелетке толған азаматтардың барлығы сайлауға қатысу құқын иелене алады. Әйтсе де, Белсендi сайлау құқына қатысты кейбір шектеулер түрі, мысалы, жас ересектігі цензі (Грекияда - 20 жас, Малайзияда, Боливияда, т.б. елдерде - 21 жас), сауаттылық цензі (Тайланд, Кувейт, т.б. елдерде) және тұрғылықтылық цензі (Эстония, Ботсвана, т.б. елдерде) ұшырасады. ҚР конституциясына сәйкес, сот әрекетке қабілетсіз деп таныған, күшіне енген сот үкімі мен бас бостандығынан айыру органдарында жазасын өтеп жүрген адамдардан басқа 18 жастан асқан ер-азаматтардың барлығы Белсендi сайлау құқына ие болады. Олар ел Президентін, Парламент мәжілісінің депутаттарын сайлауға тепе-теңдік негізде қатысып, бір ғана дауысқа ие бола алады. Сайлануға ұсынылған үміткерлердің де Белсендi сайлау құқы бар. Азаматтардың сайлауға қатысу теңдігі, сайлаушылардың тең құқы жөніндегі қағидалар арнаулы заңдарда қарастырылып, олардың Белсендi сайлау құқыларын іске асыруына кедергі келтірушілерге қылмыстық жауапкершілік белгіленген. Дереккөздер
Ұйғын

Ұйғын, шын аты-жөні- Рахматулла Атакузиев (1905 ж.т.) - өзбек ақыны, драматург. Өзбекстан Республикасының халық ақыны, Социалистік Еңбек Ері. Оның «Жеңіс жырлары», «Ашу-ыза мен махаббат», «Өзбекстан» өлеңдер жинақтары мен «Әлішер Науаи», «Екі дәуір», «Әбу Райхан Бируни», «Әбу Әли ибн Сина», «Азаттық», «Достар» пьесалары өзбек оқырмандары мен көрермендеріне жақсы таныс. Ол Абай шығармаларын Өзбекстанда таныстыру ісінде айтарлықтай еңбек етті. 1945 ж. ақынның Ташкенттегі «Уздавнашр» баспасынан жарық керген жинағына енген өлеңдері мен «Масқұт» дастанын аударысқан. Ұ. аудармалары ақынның өзбек тілінде баспадан шыққан 1961, 1970 ж. жинақтарына да енгізілген. Дереккөздер
Лоббизм

Лоббизм - ( - мәжілістен тыс жерлердегі күңкіл сөздер) - билік институттары ресми қызметінен тысқары жүзеге асырылатын, ықпалды іскерлер мен саясаткерлердің - лоббистердің - нақтылы бір топтардың мүдделерін қорғайтын заңжобасын жақтап, талап етілетін үкімет шешімін қабылдауға немесе өздеріне пайдалы мемлекеттік тапсырысты алу үшін талаптануы. Осы мақсатпен жеке кездесулер, байланыстар, келіссөздер ұйымдастырылады, ғылыми зерттеулердің нәтижесі баяндалған, қоғамдық пікірді зерттеу қорытындылары көрсетілген хат және телеграммалар табысталады. Әдетте, лоббистер өз мақсаттарына жету жолында ештеңеден тайынбайды: "ауыз бастырық", пара беру, қызмет көрсету, қоқан-лоқы жасау, арандату және т.б. әрекеттерге дейін барады. Лоббизм АҚШ саяси өміріне анағұрлым жақын. Алайда, мұнда лоббизм - тек мәжілістен тыс жерлерде уағдаласу (ол да кеңінен таралған) ғана емес, сонымен қатар, заң жобаларын, биліктік-нұсқаулық актілерді сарапшылар, кеңесшілер ретінде дайындап, қабылдауға қатысудан көрініс табады. Лоббизмді заңды және заңсыз деп бөлуге болады. Екеуінің аражігін ажырату қиынға соғатындықтан, оған саяси құбылыс ретінде қарау да біржақты емес. Лоббизмге екі тәсіл қолдану қалыптасқан: тыйым салушы және құқықтық-реттеушілік. Бірінші тәсілді жақтаушылар лоббизмді қылмыстық әрекетпен теңестіреді және осы негізде заңнамалық санкциялар енгізу арқылы оны жоюға талпынады. Екінші тәсілдің жақтаушылары лоббистік белсенділікті құқықтық шеңбермен шектеуді ұсынады. Мысалы, Францияда лоббистік әрекет заңсыз болып танылса, Үндістанда сыбайлас жемқорлыққа теңдестірілген, АҚШ пен Канадада заңмен реттеледі. Парламент депутаттарына, үкімет мүшелеріне әлдебір не басқа әлеуметтік немесе саяси күштердің пайдасы үшін әлдебір не басқа шешімдердің пайдасына (ресми емес кездесулер, пікір алмасулар, құлағдар қоғамдық аялардағы ресми емес әңгімелер мәжіліс залынан тыс жерде) ұйымдастырылған қысым көрсетулер тобы. Кәсіподақтардың, соғысқа қарсы қозғалыстардың, кәсіпорын директорларының, экономиканың аграрлық секторы өкілдерінің және т.б. парламентте өз лоббилары болуы мүмкін; осы топтардың агенттері— лоббистер. Дереккөздер
Оздар

Оздар, эскерлер (швед. asar — жота, тізбек) — құм, шағылтас,малтатастардан тұратын, шегінген мұздықтың шебіне перпендикуляр немесе параллель (маргинальдық Оздар) бағытталған, ұзын (бірнеше ондаған км), ирек тізбек, жалдар; бұрынғы мұздықтың қозғалған бағытына қарай созылған, еріген су ағыны нәтижесінде пайда болған ұзын, жіңішке қырқалар. Ені бірнеше м-ден 2—3 км-ге дейін, биіктігі 20-50 м болады. Негізінен мұздық ішінде еріген су ағысынан қалыптасады. Эстония, Латвия, Ленинград облысы, Финляндияда, Швецияда кеңінен тараған. Дереккөздер
Александр Александрович Риттих

Александр Александрович Риттих (1889-1945) - суретші, мүсінші, сәулетші. Монументті өнер саласында жұмыс істеді. Ритихтің «А. Құнанбаевтың портреті» (1944, кенеп, майлы бояу, Қазақстан Республикасы мемл. орт. музейі меншігінде) атты туындысында үстіне жолақ шапан, басына тақия киген, алдына кітабын алып төбе басында отырған Абай бейнеленген. Ақынның ту сыртында киіз үйлер, төменде жасыл желекке бөленген дала көріністері бояуының қанықтығымен, салтанаттығымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Семей мешіттері

Семей мешіттері.1854 ж. Семей қаласында 8 мешіт болған. Абай заманында осы 8 мешіттің жанында 8 медресе жұмыс істеген. Онда 581 бала дәріс алған. Абай Қамали қазіреттің мешіті жанындағы медреседе оқыған (қазіргі Қызыләскер көшесі, 100- үй). Мешіт 1947 ж. естеніп кеткен. Ал ағаштан салынған медресе үйі 1991 ж. бұзып алынып, Семейдегі Абайдың әдеби-мемориал. музейі үйі жанына кешірілді. Мешіт бұрынғы жобасымен қайта салынды. Кезінде Ташкенттіктер, бұқаралықтар салғызған Сарт мешіті, Тоқал мешіті Ибрагим молда мешіті, Ғидаят мешіті қазір жоқ. Хамитұлы мешітінің құрылысы осы күнге дейін жақсы сақталған. Құрманғали Мезеннің мешіті де жұмыс істейді. Мусин мешітінде мәдени орталық ретінде ұлттық рәсімдер, тұрмыс-салт, дәстүр кештері өтіп тұрады. Акрам молда мешітінің мұнарасы алып тасталған. Жатақхана ретінде пайдаланылады. Ертістің сол жағындағы мұсылман қауымы Тінібай Қаукенұлы мешітіне барып, мінәжат етіп тұрады. Осы мешіттердің барлығы Абай өмір сүрген уақытта Семей мұсылмандарының құдайға құлшылық етіп отыратын қасиетті орындары болған. Дереккөздер
Магниттік вариациялар

Магниттік вариациялар - Жердің магниттік өрісіне тән көрсеткіштердің белгілі бір уақыт аралығындағы (тәулік, ай, жыл және т.б.) орташа мөлшері мен нақтылы өлшенген сәттегі мөлшерінің арасындағы айырмалар. Күн активтілігінің циклдік өзгеруінен, Жердің орбиталық және айналу қозғалыстарынан, Жер қойнауындағы процестерден және т.б. көптеген себептерден болады. Дереккөздер
Шәукімбай

Шәукімбай (туған жылы - өлген жылы белгісіз) - Оспан үйінің жалшысы. Шәукімбай сөзге кеп үйірлігі жоқ, томырықтау адам болған. Кейде ол Абайға ренжіп, тым құрмаса балта қайрап беруге де жарамайсың деп, шаруаға олақтау ақынды әжуалап, ренжіп жүреді екен. Бұл туралы материалдар Абайдың мемл. қорық-музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Топырақтық-гидрохимиялық іздеу әдістері

Топырақтық-гидрохимиялық іздеу әдістері - гидрохимиялық әдістің бір түрі; топырақтан алынған су сорындысын зерттеуге негізделген.Жоғары мөлшерлі кен құрам бөліктері мен элемент-индикторлы ауытқыма бөлімшелер анықталып, контурланады. Бұлар пайдалы қазба кен орындарының шашырау жиексөулелері болып табылады. Дереккөздер
Бабков

Бабков (а.-ж., т.-ө. ж. б.) - Батыс Сібір генерал-губернаторының міндетін атқарушы. Омбыда туған. Әскери атағы генерал-лейтенант. Бабков (№ 4018 қатынас қағаз) Ибраһим Құнанбаевқа жала жауып, сыртынан арыз жазған Үзікбай Бөрібаевты жауапқа тарту туралы 1885 ж. 20 қыркүйекте Семей губернаторына бұйрық берген. Дереккөздер
Саясаткер

де өткен G20 саммитінде түсірілген мемлекет басшыларының жалпы фотосуреті]] Саясаткер — өз қызметінде нақты саяси идеологияны басшылыққа ала отырып және нақты саяси жағдай қажеттіліктеріне сай шешімдер қабылдайтын, кәсіби саясатпен айналысушы адам. Саясаткердің интеллектуалдық әлеуеті оның қызметінің тиімділігіне ықпал етеді. Саясаткер белгілі идеология өкілі болғандықтан, бір жағынан, оның мақсаттарына сәйкес, екінші жағынан, нақты саяси жағдай қажеттіліктеріне сай өз қызметін жүзеге асыруға тырысады. М.Вебер саясатты кәсіп ретінде қарастыра отырып, саясаткерлерді үш түрге бөледі: "кездейсоқ", "жұмысына қосымша" және "кәсіби". Кәсіби саясаткер - саясат әлеміне жататын, оның кәсіби қызметі саяси шындықты өзгертуге бағытталған мүддеге негізделеді. Тұрақты даму жағдайындағы саясаткерлер мен саясаттанушылар арасындағы айырмашылық — зерттеуші М.Крозье пікірінше, "ғалымдар — біледі, саясаткерлер — жүзеге асыра алады". Саясаткердің имиджін қалыптастыру технологиялары Саясаткердің имиджін қалыптастыру технологиялары — саяси нарықты және оның бөліктерін зерттеуге; басшылыққа алынған имиджді өндіру; имиджді толықтыру мен түзету; имиджді тауар ретінде ұсыну, сату; бәсекелестердің әрекеттерін бақылап, соған сай шешімдер қабылдау; бәсекелестерге қатысты қарсы жарнама жасауға бағытталады. Саясаткердің имиджін қалыптастыру технологиялары үміткердің сыртқы бейнесі, адамдармен араласуы, дағдарыстарға реакциясы, оның өзін-өзі ұстай алуы сияқты барлық салаларды қамтиды. Саясаткердің имиджін қалыптастыру технологияларының ең маңызды түрі — саяси жарнама. Дереккөздер
Ирредентизм

Ирредентизм - (латын. irredenta - азаттығы жоқ, terra - жер) — бір халық орналасқан, мемлекет мемлекеттік шекарамен бөлінген аумақтардың қосылуын көздейтін бағыт, қозғалыс. Италиядағы ұлт-азаттық қозғалыс (XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басы). Қозғалыс көрші аймақтарды (пталі.яндар тұратын Трентнно, Триест т. б.) Итальян патшалығына қосу ұранымен өтті. Басшылары — Ф. Каваллоттн, М. Р. Имбрианн. Дж. Бовпо т. б. Ирредентизм алғашқы кезеңде (XIX ғасырдың 70 жылдары—1900 жылдар) негізінен ұсақ буржуаздық республика элементтердің басын біріктірді. Кейінгі кезеңде (XIX ғасырдың соңғы жылдары — XX ғасырдың басы) Ирредентизмнің сипаты өзгерді. Ирредентизм ұранын итальян империалистік буржуазиясы Балнан мен Адриатикадағы жерлерді басып алу үшін кеңінен пайдаланды. Дереккөздер
Александр Алексеевич Шевченко

Шевченко Александр Алексеевич (1927 ж. т.) Әуесқой суретші. Графика саласында жұмыс істейді. Семей қаласында тұрады. Шевченко. «Шабыт үстіндегі Абай Құнанбаев» (линогравюра), «Ақын-Абай» (линогравюра екеуі де Абайдың мемл. қорық-музейі қоры) еңбектерін әзірлеген. «Шегіртке мен құмырсқа...» - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал-өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 9 шумақтан тұрады, көлемі 36 жол. Мысалда бүгінін ғана ойлайтын, ертеңінің қамын қылмайтын, «түстік өмірің болса, кештік мал жи» дейтін халық нақылын ескермейтін, еңбекке икемсіз, қымыз бен қызық қуып, әуейлікке салынған есерлер шегіртке бейнесінде мазақталған. Еңбек етпей қызық дәурен сүргісі келетін секеңдеген селтең-байларды аяуға болмайтынын көрсеткен. Сондықтан да мысал құмырсқаның шегірткені жылы илеуі - үйіне кіргізбей, тағдыр тәлкегіне итеріп тастауымен аяқталады. Бұдан «еңбек ет, еңбек етсең - емесің, берекеге енесің» деген ойды ұғуға болады. 30 жолдық түпнұсқаны Абай 8, 9 буынды, -а, -б, -в, -б үлгісімен жазған. Тек Крылов мысалындағы инеліктің орнына әдейі қазақ оқушысының ұғымына жақынырақ, қонымдырақ шегірткені алған. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Мысал тексі 1909 жылғы жинақ пен Мүрсейіт қолжазбалары негізінде Абайдың барлық жинақтарына енгізілген. Тек 2- шумақтың 1-жолы - «жаздыкүні жапырақтың» деген жол кейінгі басылымдарда «жазды күнгі жапырақтың» болып өзгертілген. г. Қожакеев. Шендестіру, Антитеза -көркем тілде немесе шешендік сез саптауда екі ұдай ұғымдарды, пайымдауларды, бейнелерді, деректі не дерексіз жай-күйлерді бір-біріне тікелей қарама-қарсы қою арқылы жасалатын, қайшы мәнді құбылыстардың жұбын танытушы стильдік тұлға. Абай поэзиясында Шевченкодің алуан үлгілері бар. Ақын бұл амалды халық эстетикасы деңгейінде де, сондай-ақ, европ. талғам тұрғысынан да өзінің сөз өнеріне шебер қиыстырған. Мыс., «Сәулең болса кеудеңде, Мына сөзге көңілің бөл, Егер сәулең болмаса, Мейлің тіріл, мейлің өл» деп келетін жыр өлшемді өлеңі бастан-аяқ қарама-қарсылықтардың бірлігінен тұрады. Бұнда шендесетін ұғым - түсініктердің қосағы мына секілді болып келеді: Бұл келтірілген жолдарда алдымен «берекелі ел» мен «берекесіз ел» ұғымдары салғастыра көрсетілсе, кейінгі тармақтарда әр елдің ішіндегі «жақсылары», яғни, елге басшы бола алатын «бірегейлер» бүтін сан жасаушы «единица» деп танылып, оларға ерген тобыр нөл ретінде қарастырылады да, осы өлшеп салыстыруға келмейтін математик. шамалардың қасиеттері өзара шендестіреді. Мұндай стильдік ойнақы қолданыстың нәтижесінде деректі жаңа ұғымдардың бедерлі бейнелері кейіптеліп көрсетіледі. Абай шығармаларында Шевченкодің бұдан басқа да бейнелі көркем үлгілері мол (қ. «Жігіт сөзі», «Қыз сөзі»), Дереккөздер
Бейбітшілік үшін әріптестік бағдарламасы

Бейбiтшiлiк үшiн әрiптеcтiк бағдарламасы — Кеңес Одағының ыдырауынан және Варшава келісімі ұйымы өз жұмысын тоқтатқаннан кейін әлемдік саясатта НАТО-ның рөлі өзгере бастады. АҚШ өзінің Еуропадағы әскери қатысуын жартысына дейін қысқартты. Бірқатар Шығыс Еуропа елдері НАТО- ға кіруге қүлшыныс танытты. Оған жауап ретінде 1994 жылы НАТО "Бейбітшілік үшін әріптестік" бағдарламасын қабылдады, оның шеңберінде ұйым Еуропа мен Азиядағы 27 елмен әріптестік қарым-қатынас орнатып, әскери жаттығулар жүргізеді. "Бейбітшілік үшін әріптестік" бағдарламасының шартына сәйкес, егер әріптес елдерге шабуыл жасалып, қауіп тәне қалған жағдайда әскери әрекеттерге НАТО-ның қатысуы міндетті емес. 1994 жылы 27 мамырда Қазақстан 19-шы мемлекет болып осы бағдарламаға қосылуға ниет білдіріп, қол қойды. Бағдарлама аясында Қазақстан НАТО-мен әскери-техникалық саладағы әріптестіктерді жетілдіріп, қорғаныс құрылымындағы, демократия жағдайындағы қарулы күштердің қызметін жетілдіруді, әскери стратегияны дамытуды және әсіресе, НАТО-ның колледждерінде әскери білім алу мен әскери мамандардың біліктілігін арттыруды кәздейді. Қырғи қабақ соғыс аяқталғаннан және Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Шығыс Еуропадағы қауіпсіздік мәселелеріне және Солтүстік Атлантикалық ынтымақтастық кеңесінің (NACC) сәтсіздігіне байланысты бағдарлама 1994 жылы 10-11 қаңтарда Бельгияның Брюссель қаласында өткен саммит кезінде басталды. Бұл процесте бейтарап елдер әскери бейтараптықты сақтау мәселесін қайта қарауға мәжбүр болған жағдайға тап болды; сондықтан Аустрия, Финляндия және Швеция сияқты елдер 1997 жылы Бейбітшілік үшін серіктестіктің далалық іс-шараларына қосылды. Мүшелік 1995 жылы 26 сәуірде Мальта БӘБ мүшесі болды; ол өзінің бейтараптығын сақтау үшін 1996 жылы 27 қазанда шықты. 2008 жылы 20 наурызда Мальта БӘБ мүшелігін қайта бастау туралы шешім қабылдады; оны НАТО 2008 жылы 3 сәуірде Бухарест саммитінде қабылдады. 2006 жылы 29 қарашада Ригада өткен НАТО Саммиті кезінде Босния мен Герцеговина, Черногория және Сербия Премьер-министрге қосылуға шақырылды, олар 2006 жылдың 14 желтоқсанында жасады. Ағымдағы мүшелер {| class="wikitable sortable" Косово Косово БӘБ мүшелігін Үкіметтің тактикалық және стратегиялық мақсаты ретінде сипаттады. Косово 2012 жылдың шілдесінде БӘБ бағдарламасына қосылуға өтініш берді. Алайда НАТО-ға мүше төрт мемлекет, Греция, Румыния, Испания және Словакия Косовоның тәуелсіздігін мойындамайды және олардың бағдарламаға қатысуына тосқауыл қоямын деп қорқытты. Қосылуға құқылы болу үшін Косово Қарулы Күштерін құру қажет. Бұрынғы мүшелер Он бес бұрынғы БӘБ мүше мемлекеттері (атап айтқанда Албания, Болгария, Хорватия, Чехия, Эстония, Финляндия, Венгрия, Латвия, Литва, Черногория, Солтүстік Македония, Польша, Румыния, Словакия және Словения) кейіннен НАТО-ға қосылды. {| class="wikitable sortable" Дереккөздер
Хабарды коммутациялау

Хабарды коммутациялау (Коммутация сообщений; message switching) — тарату және қабылдау орындары арасында тікелей байланыс құрмай-ақ (хабарды аралық ортада сақтай отырып) хабар жеткізу бағытын өзгерту. Бұл кезде әрбір коммутациялау орталығында хабар қабылданады, жиналады және көрсетілген адреске сәйкес тасымалданады, яғни хабардың тұтастығы бұзылмай, қабылданып алынып әрі қарай жіберіледі. Дереккөздер
Тотығу белдемі

Тотығу белдемі — сульфид кенорындары мен кен шоғырларының үстіңгі,яғни грунт сулары деңгейінен биігірек орналасқан қабаты. Бұл өңірдегі ылғалдар оттек пен көмір қышқылына мейлінше қаныққан күйде ұшырасады да,тотығу жағдайына төзімсіз минералдар жаппай өзгерістерге ұшырап, сульфидтер есебінен тотықтар қалыптасады. Дереккөздер
Шыланған периметр

Шыланған периметр — арналық ағынның көлденең қимадағы суастылық контурының ұзындығы, яғни судың көлденең қимадағы шектейтін қатты беттермен түйісу сызығы. Қыс кезеңінде шыланған периметрдің құрамына судың түйісу сызығы мен өзеннің мұз жамылғысы да кіреді. Дереккөздер ru:Смоченный периметр
Мастон Шералиев

Шералиев Мастон (1935-1990) - тәжік ақыны. Оқырманға «Зарафшан толқындары», «Шабыт», «Судағы тамыр» т. б. елең жинақтары жақсы таныс. Ол Абайдың «Кек тұман алдыңдағы келер заман», «Есіңде бар ма жас күнің...» елеңдерін («Маориф ва маданият», 1960, 11 тамыз) тәжік тіліне аударған. Дереккөздер
Тотығу-тотықсыздану

Тотығу-тотықсыздану -электрондардың бір атомнан екінші атомға жаппай немесе жартылай ауысуына негізделген химиялық әрекеттесу үлгілерінің үлкен тобы. Тотығу дегеніміз — атомның немесе атомдар тобының өз электрондарын беруі нәтижесінде өз валенттілігін өсіруімен сипатталатын химиялық әрекет;тотықсыздану — атомдардың немесе иондардың электрондарды өзіне қосып алуы, сөйтіп өз валенттілігін төмендету.Органикалық заттар химиясында тотығу әрекет өрекетінің мысалы ретінде заттың оттегін өзіне қосып алуы ал,тотықсыздану әрекетінің мысалы ретінде заттың сутекпен әрекеттесуі алынады. Дереккөздер
Магниттік полюстердің қозғалысы

Магниттік полюстердің қозғалысы жүздеген жылдар бойына жүргізілген планетаның магниттік өріс сипатын зерттеу нәтижесінде анықталған. Жер магниттік полюстерінің қозғалысы. Жер дамуының бүкіл тарихы оның магнит өрісінің үдайы қосөрісті болуымен сипатталады деп есептеген жағдайда, осы полюстердің кеңістіктегі жылжу мөлшері немесе оңтүстік және солтүстік магниттік полюстердің өзара орын ауыстыруы (бүл құбылыс "планета магнит өрісінің инверсиясы" деген атауға ие) мейлінше ауқымды да жиі болған құбылыстар екендігі анықталып отыр. Дереккөздер
Ислам конгресі

Ислам конгресі - тұңғыш халықаралық мұсылман елдері ұйымы. 1926 жылы Сауд Арабиясы королінің бастамасымен құрылған. Ислам конгресінің 2-сессиясы 1931 жылы өтіп, белсенді саяси іс-қимылдары 1949 жылы Пәкістанның Карачи қаласында өткен 3-сессиясынан кейін басталды. Қазіргі кезде Ислам конгресіне 36 мұсылман мемлекеті мүше. Ұйымды екі жылда бір сайланатын Бас хатшылық басқарады, ал күнделікті қызметті Жоғары мәслихат жүргізеді. Жоғары мәслихаттың сайлауы жыл сайын мұсылмандардың Меккеге қажылық етуі аяқталғаннан кейін өтіп отырады. Ислам конгресінің бірнеше орталықтары бар, оларда ислам тарихы, діни мұра жайлы философиялық зерттеулер жүргізіліп, "Ислам әлемі" журналы, "Ислам дауысы" радиосы, т.б. Ислам діни басылымдары шығарылып, хабарлар таратылып отырады. Дереккөздер
Саяси апатия

Саяси апатия - [грек, apatheia - селқостық] - саяси шындықтағы оқиғаларға эмоциялық пассивті, қызығушылық танытпаумен сипатталатын индивид жағдайы. Апатия саяси белсенділіктің төмендеуімен және саяси қызметке саяси қызығушылық пен қатысудың әлсіреуімен сипатталады. Апатия саяси жатсыну, оқшауланудың салдары. Дереккөздер
Тотығу-тотықсыздану белсенділігі

Тотығу-тотықсыздану белсенділігі — таужыныстардың тотығу-тотықсыздану процесі нәтижесінде өздігінен немесе электр өрісі әсерінен зарядталу қасиеті. Әдетте таужыныстар мен минералдар тотығу нәтижесінде өз электрондарын жоғалтып оң зарядталады да,тотықсыздану әрекеттері әсерінен теріс зарядталады. Дереккөздер
Ильгизар Романов

Ильгизар Романов (1926-1991) - суретші. Кескіндеме саласында жұмыс істеген. Оның «Абайдың портреті» (1971, майлы бояу, кенеп, 140x78, автордың меншігінде) еңбегі ақынның 125 жылдық мерейтойына арналған респ. көрмеге қойылды. Дереккөздер
Сарқылған өзен

Сарқылған өзен — қарқынды буланудың (құрғақ климат жағдайында) немесе борпылдақ топыраққа сіңіп кетудің (мыс. Балқаш алабындағы Тоқырауын өзені) салдарынан теңізге, көлге немесе өзге өзенге жетпей суалған өзен. Дереккөздер
Григорий Тимофеевич Шереметьев

Григорий Тимофеевич Шереметьев (1922 ж. -1997 ж.) - суретші. Кескіндеме, графика саласында жұмыс істейді. Өмірдерек Шереметьев Григорий Тимофеевич 1922 жылы Алтай өлкесіндегі Сидоровка селосында туған. 1946 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген. 1954 жылдан бастап тағдыры Семеймен байланысты, осында 40 жылдан астам жұмыс істеген. Қазақстан Суретшілер Одағының Семейдегі тұңғыш уәкілетті өкілі бола жүріп, Шереметьев қаладағы шығармашылық ұжымдардың қалыптасуына белсене араласты. Ол республикалық, Одақтық маңызы бар көрмелерге қатысушы. 1989 жылы Гурфузда Ұлы Отан соғысы ардагерлері суретшілерінің көрмесіне қатысты. 1974ж., 1982 жылдары Алматыда, 2002 жылы (қайтыс болған соң) Невзоровтар отбасы атындағы мұражайға жеке, мерейтойға арналған көрмелері өткізілді. Суретшінің шығармашылығы көп қырлы Семейдің өткені мен бүгіні, осы өңірдің қайта жаңғыруын өзін үнемі толғандырған тақырып ретінде таңдаған Шереметьев көптеген пейзаждар, портреттер мен тақырыптық картиналарды осы өлкеге аранды. КСРО суретшілер Одағының мүшесі. Шығармашылығы Суретшінің пейзаж диапазоны өте кең. Табиғаттың әртүрлі кезеңін шебер көрсете білген. Әйтсе де суретшінің ең ұнататын мезгілі — көктемдегі табиғаттың оянуы. Шереметьевті «гүлдердің біртіндеп, ақырын көбеюі қызықтырған» «Көктем» картинасында суретші сан алуан бояуларды пайдалана отырып, табиғаттың поэтикалық бейнесін жасай білген. Жұмсақ сия-көкшіл бояулармен салынған суреттерге қарап отырып, көктемгі дымқыл, таза ауаны сезгендей боласың. Ағаштардың ұшар басы алғашқы жасыл желекті жамыла бастағанмен, ағып жатқан судан суық леп әлі де есіп тұрғандай…Жағалауда жайылған жылқылар мен еркін ойнақтаған құлындар. Суретшінің қылқаламы жеңіл ғана полотноны сипап өтіп, тіршіліктің құбылмалы да аумалы — төкпелі мінезін дәл көрмете білген. Шығармаға ұлылық, тыныштық пен мәрттік тән. Абайдың туған өлкесіне байланысты Шереметьев * «Алыстағы Семей» (1959, кенеп, майлы бояу, Қазақстан мемл. енер музейі қоры), * «Қарауыл төбе» (1959, кенеп, майлы бояу, Семейдегі облысы тарихи-өлкетану музейі қоры), * «Көктемгі Ертіс әуендері» (1960, қатырма қағаз, майлы бояу), * «Семей. Қыстау» (1960, қатырма қағаз, майлы бояу, екеуі де Қазақстан мемл. енер музейі қоры), * «Қарауыл тауы» (1968, қатырма қағаз, майлы бояу, автордың жеке қоры), * «Абай және Долгополов» (1970, кенеп, майлы бояу, Қарағандыдағы «Горняк» мәдениет үйі қоры), * «Долгополов, Абай және Әйгерім» (1975, кенеп, майлы бояу, Семей облысы, «Абай» совхозының қоры), * Абайдың мемл. қорық музейінің ұсынысымен: ** «Абай лирикасы әуенімен», ** «Әсем ән» және ** «Болды да партия» (1991, қағаз, тушь, Абайдың мемл. қорық-музейі) еңбектер жазған. Дереккөздер
Тотығу-тотықсыздану потенциалы

Тотығу-тотықсыздану потенциалы — электрқозғаушы күш арқылы сипатталатын тотығу-тотықсыздану реакциясы жағдайында заттың электронды қосып алу немесе бөліп шығару қарқындылығының мөлшері; милливольтпен өлшенеді. Бұл көрсеткіш ортаның тотығу немесе тотықсыздану мүмкіндігінің өлшемі рөлін атқарады;арнаулы аспаптар көмегімен анықталатын бұл шама әдетте [ЕҺ] шартты белгісімен өрнектеледі. Дереккөздер
Саяси авангард

Саяси авангард - [фр. avant- garde - күзетші] - саяси билікке, оның мазмүны мен мақсаттарды жүзеге асырылуына ықпал ете алатын қоғамдық-саяси күштің жетекші бөлігі. Авангард - әлеуметтік-саяси құрылымға ұйымдасқан партия немесе оның жеке фракциялары, партия бірлестіктері, нақты қоғамдық күштер қозғалысы. Дереккөздер
Ғалым

Ғалым – ғылыми әдістер арқылы адамзат білімін жетілдіру мен молайтуға үлес қосқан тұлға. Ол жүйелі түрде фактлер мен деректерді жинайды, оларды қорыта отырып гипотеза және тексеру жүргізеді, сосын сол бойынша ғылыми эксперимент жасап және қорытындыны қайта-қайта нақтылап, жаңа әрі сенімді білімге қол жеткізеді. Демек ғалым болу ғылыммен айналысу ретінде логикалық ойлауды негіз етеді, табиғаттың және қоғамдық өмірдің, адам болмысының нақты, тұрақты заңдарын ашуды көздейді, ол соған дейінгі өз саласынан мол ақпараттық/білімдік мағлұматы болады, ол мәлім ғылыми методтарды пайдаланады, эксперимент жасайды, өлшейді, салыстырады, есептейді, анализдейді, синтездйеді, сөйтіп әр тұжырымы мен қорытындысын нақты факт пен аргументке негіздейді. Түрлі ғылымдар философиядан бөлініп шығып, дербес салалар ретінде ғалымдар жағынан шындап зерттеле бастағанына бірнеше ғасыр ғана болғанымен, ғылым мен ғалымның тарихы арыда жатыр. Ежелгі ғалымдар философияны зерттеушілер ретінде "табиғат философтары" деп аталып, жаратылыстану ғылымының негізін қалаған. Осы қатарда Фалес, Анаксимандр, Пифагор, Аристотель секілді ежелгі грек ойшылдарының болмысы ғалым мағынасын қамтыған. Тек ХІХғ бастап қана ғалым (scientist) сөзі теолог, философ, тарихшы сөздерімен қатар қазіргі мағынада нақты қолданыла бастады. Қазіргі заманда көптеген ғалымдарда жоғары ғылыми атақ бар. Объектіне қарай ғылым түрлерге бөлінеді, әр түрлері одан ары ұсақ тармақтарға бөлінеді, ғылым түрлері мен тармақтары арасынан түрлі "аралық ғылымдар" пайда болған. Демек соған орай ғалымдар да әртүрлі бағытта зерттеу жасайды. Абай Әділет (ғадалет) пен махаббат кімде көп болса, ол кісі - ғалым деген болатын. "Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз: жаралып, жасалып қойған нәрселерді сезбекпіз, көзбен көріп, ақыл мен біліп аламыз" - дейді. Бұл сөздерден Абай ғалымды классикалық түсінікке сай "философ" мағынасында танығаны байқалады. Дереккөздер
Саптаманың өтім коэффициенті

Саптаманың өтім коэффициенті — белгілі бір уақыт мерзімі ішінде саптамалардан ағып өткен су өтімінің кедергілер әсерінен кемуін есепке алатын коэффициент. Саптаманың өтім коэффициенті жылдамдық (γ) және сығылу (ξ) коэффициенттерінің көбейтіндісіне тең: μ = γ *ξ Жылдамдық және шығын коэффициенттерінің шамасы саптаманың құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты болады. Дереккөздер
Тотыққан шөгінділер

Тотыққан шөгінділер – су түбінің шөгінділері; оларда өзгермелі валенттілікті, реакциялық қабілетті катиондар (қозғалмалы, қиын еритін минералдармен байланыспаған) негізінен жоғарғы тотықтар (Ғе3+, Мп4+) күйінде болады, шөгінділерге қоңырқай және қызғылт түс береді. Т.ш-де Еһ жоғары және оң таңбалы. Түп маңындағы суларда бос оттек болған жағдайда Т.ш. беткі жағындағы тотыққан қабат түріндс немесе барлық қатқабатта кездеседі. Дереккөздер
Бек

бегі, Г.Гагарин суреті. ]] Бек - ежелгі түркі қауымдастығында қолбасшылық дәрежесін білдірген әскери шен, атақ, жоғары басымдыққа ие тұлға. Түрік қағанаты заманынан бері қолданылған. Бектердің бір бөлігі түркі қоғамында сот билігін атқарушы, салық жинаушы, т.б. саяси-әкімшілік істерді басқарды. Сөйтіп Бек лауазымы кейде "аймақ басшысы" лауазымын білдірсе, енді бірде ру мен тайпа көсемдері ретінде қолданылған. Ж.Баласағұнның "Құтты білік" еңбегінде Бектер билігіне баса көңіл бөлінген. Бектер билігінің міндеті мен мақсаты кедейлерді орташаларға, оларды байларға бағындырудан және жалпы халықты басқарудан тұрады. Бектің міндеті үш категория Бектің міндеті - адамдардың үш категориясын басқарып, билік жүргізу: алғашқылары - мықты әрі батыл; екіншілері - данышпан әрі қадірлі; үшіншілері - атқарушылар. Бек адамдардың өз мінез-құлықтарын білдіруде ұстанатын қажеттіліктер, мүдделер себептерін анық білуі керек. Сондай-ақ ол әр топтың өзіне тән ерекшеліктерін, өнегелілігін анықтап, әлеуметтік және мүліктік жағдайына көңіл бөлуі тиіс. Дереккөздер
Саяси авантюризм

Саяси авантюризм - саясатта, билік жүргізуде және т.с.с. белгілі бір мақсат-мүддеге жету үшін күдікті, шүбәлі жолмен оңай олжа іздеушілік. Әдетте, мүндай саясат елдің қоғамдық-саяси жағдайын шиеленістіріп, адамдардың, халықтардың тағдырына ауыр зардабын тигізуі мүмкін. Саяси авантюризм өтпелі кезеңді басынан кеші- руші қоғам үшін өте қауіпті. Себебі оның субъектілерінің қызметі қоғам мен мемлекетті біріктірудің орнына ыдыратады. Дереккөздер
Ыза су деңгейін реттеу

Ыза су деңгейінің реттеу — жер асты суларының деңгейін мелиорациялық шараларды жүзеге асыру арқылы жасанды түрде өзгерту өдісі. Негізгі мақсаты — топырақтағы су режімін реттеп, өсімдіктің өніп-өсуінің әр түрлі кезеңінде қолайлы жағдай жасау (сумен қамтамасыз ету немесе артық суды құрғатылатын жерден алып кету). Ьі.с.д.р. жұмыстары көлденең немесе тік құдық кәріздері көмегімен, бөген құрылыстарын салу арқылы жүргізіледі. Дереккөздер
Малтатастар

Малтатастар — ірі кесекті шөгінді тау жынысы. Мұндай таужыныстар бір-бірімен жымдаспаған кесектер (тасмалталар) бірлестігінен тұруы, немесе кесекаралық кеңістіктері құмдармен және құмайттармен жымдасқан түрде кездесуі мүмкін. Тасмалталарының мөлшеріне орай, малтатастар ірі кесекті (50-100 мм), орташа кесекті (25-50 мм) және ұсақ кесекті (10-25 мм) малтатастар болып үш түрге бөлінеді. Дереккөздер
Хабарлaмалық есептеу

Хабарлaмалық есептеу (Қатынастар есептеуі) (Реляционное исчисление (исчисление отношений); relation calculus) — жаңа қатынастарды басқа қатынастар арқылы ұсыну үшін мәліметтердің хабарламалық модельдерінде қолданылатын баяндаулар есептеуі. Формулаларда айнымалылар ретінде не пайдаланылатынына қарай айнымалы-кортеждерді және домендердегі айнымалылардың хабарламалық есептеулерін сипаттайды. Дереккөздер
Люмпен-пролетариат

Люмпендер, люмпен-пролетариат (нем. lumpen - жалба- жұлба) — өз жағдайларын өзгертуге құлшынбайтын, тағдырға мойынсынған қоғамның ең төменгі жігі болып табылатын жұмысшылардың тапсызданған, ардан безген, өнегесіз бөлігі (қайыршылар, қаңғыбастар, тұрақты мекені жоқтар, қылмыскерлер және басқалар). Люмпендердің саны қоғам дамуының дағарысты жағдайларында күрт өседі, әсіресе, экономикалық дағдарыстар, жұмыссыздық, әлеуметтік-саяси аномия қатты әсер етеді. Тарихи тәжірибе көрсеткеніндей, өздерінің әлеуметтік-саяси бағдарын анықтай алмаған люмпендер әртүрлі әлеуметтік-саяси - анархистерден фашистерге дейінгі күштердің жағына шығып, авторитарлық немесе тоталитарлық идеология мен саясаттың қайнар көзіне айналуы мүмкін. Дереккөздер
Тотықсыздану сыйымдылығы

Тотықсыздану сыйымдылығы — таужыныстардың минералдық кешенінің тотықсыздану дәрежесін сипаттайтын геохимиялық параметр. Оның қалыптасуы тотығу-тотықсыздану жағдайларының тікелей шамасы бола алады. Т.е. сандық жағынан тотықсызданған минералдардың тотығуына кететін оттек мөлшерімен өрнектеледі. Дереккөздер
Ойпатты батпақ

Ойпатты батпақ (Низинные болота) — эвтропты балшық; жер бедерінің ойпатында, су айрықтарының тоғысқан жерлерінде пайда болатын табиғи процесс. Оның сумен толығу түрлері: аралас және қысымды жер асты суларымен немесе тау бөктерінің суларымен жалғасып жатады. Дереккөздер
Саптама

Саптама — жаңбырлатқыш пен қондырғы аппараттың саптама көмегімен, ондағы су тегеуріннің әсерінен су ағыншасы жасанды жаңбыр тамшысына айналуы; құрылығының жасанды жаңбыр жасауын саптама деп атайды. Жасанды жаңбыр жасау үшін дефлекторлы (шағылыстырғыш) және ағыншалы саптама колданылады. Дереккөздер
Ыза су режімі

Ыза су режімі — ыза судың табиғи өзгерісі заңдылықтары мен оның қорының мөлшері, пайдалану кезіндегі су шығыны, деңгейі, химиялық құрамы, физикалық қасиеті және т.б. жөніндегі көрсеткіштердің жинағы. Дереккөздер
Саяси автаркия

Саяси автаркия - мемлекеттік және саяси-мемлекеттік емес субъектілермен тұйықталған саяси жүйені құру мақсатында саяси институттарды оқшаулауға бағытталған шаралар мен құралдар жиынтығы; елдің экономикасын басқа елдердің экономикасынан оқшауландыруға бағытталған ұлттық мақсат. Осыған орай ол шетелдердің тауарларын, капиталын және т.б. өз еліне енгізуге шек қоюы мүмкін. Бүл тәсіл өз елінің өндірісін дамытуға немесе басқа саяси мақсатта да жасалады. Бірақ мемлекеттің басқа мемлекеттермен қарым-қатынасында оқшаулану түйықталу саясатына алып келуі де мүмкін. Ішкі саяси автаркия орталық пен аймақ арасындағы қарама-қайшылықтан көрініс табады. Дереккөздер
Ши түбіндегі баталасу

«Ши» түбіндегі баталасу - дұшпандарының Абайға қарсы күреспек болып сөз байласуы. Мұрын деген кісінің қызы Сыбандағы атастырған адамына бармай, сүйген жігітіне қашып кетеді. Екі ел арасына бітім айтуға Абай жіберген Жиренше мен Оразбай Сыбан жағының билікке риза болмай, «Жол осы ма еді. Кеңгірбай әруағы қайдасың?!» деп ұран тастап, әруақ шақырғанын айтып келеді. Бұған Абай: «Кеңгірбайдан ел әділдік көрген жоқ. Ел ішінде ол «қара қабан» атанған» деп реніш білдіреді. Абайдың бүл сөзін Кеңгірбайды тілдеу деп түсінген Оразбай, Жиренше, Байғұлақ, Күнтулер - барлығы 16 атқамінер Жиренше қыстауының іргесіндегі «Ши» деген жерде Абайға қарсы топ құрып, Кеңгірбай аруағын атасып, бейіті алдында баталасады. Осы анттасудың нәтижесінде Күнту болыс болып сайланды. Дереккөздер
Тән құмары

Тән құмары - «Ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. Бұлар - тәннің құмары, бұлар болмаса... өзі өспейді, қуат таппайды...» - деп, Абай адам жаратылысын тән мен жанға ажырата қарайды. Жан мен тәннің өзара байланысын, бірінсіз бірінің күні жоқтығын, тіпті кейде адамның өзі осы нәрседен тұратын тұтас бір құбылыс ретінде қарайтын жерлері бар. Тән қуатымен сырттан тауып, сыртта сақталатын нәрсенің аты - дәулет. Абай «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес» дегенде тән кетіп, жанның қалатынын, өлмейтінін айтады. Бірақ, мұны бір жақты түсінбеу керек. Олардың ара жігін Абайдың жан туралы таным шығармаларын жете талдап, перделенген ой қабаттарын ашып барып қана дұрыс түсіне аламыз. Дереккөздер
Виктор Борисович Шкловский

Шкловский Виктор Борисович (1893 ж. туған.) - жазушы, әдебиетші, сыншы. Ол әдеби-зерттеу кітаптарымен қатар «Қазақтар», «Капитан қызы», «Бөгелек», «Турксиб», «Әлішер Науаи», «Дохунда» кинофильмдерінің сценарийлерін жазды. Шкловский Абайдың қарасөздерін тұңғыш рет орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Ислам өркениеті

Ислам өркениеті - ислам дінінің құндылықтары негізінде қалыптасқан әлемдік өркениеттердің бірі. Ислам өркениетінің алғашқы нышандары VII ғасырдың басында Хиджаз арабтарының арасында қалыптаса бастады. Оның басты себептеріне Сауд Арабиясы түбегінде көшпелі және қалалық мәдениеттердің жаңа рухани негізде біріге бастауы, ежелгі тайпалық діндердің тоқырауы және жалпыарабтық этникалық сананың пайда болуы жатады. Мұхаммед пайғамбар мен одан кейінгі төрт халифа Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли Әбу Тәліб билігі дәуірі (622-661) және Омейя әулеті (661-750), Аббас әулеті биліктері дәуірінде (750-1258) солтүстікте Еділ өзенінен оңтүстікте Мадагаскарға және шығыста Қытайдан, батыста Францияның оңтүстігіне дейінгі кең аумақта таралған және олармен көршілес аймақтарға да әсерін тигізген ис¬лам діні ықпалымен адамзат өркениетінің өзіндік ерекшелігі бар бір түрі қалыптасты. Ислам өркениетінде араб тілі мен араб жазуы алдыңғы орынға шығып, негізгі ғылым тілі мен мәдениет құралы қызметін атқарды. Орта ғасырлардағы ислам ғалымдары медицина, астрономия, химия, физика, математика, мәдениет, мантиқ (логика), әдеп, философия салаларында көптеген ғылыми жаңалықтар ашып, айтарлықтай табыстарға жетті. Олар ежелгі Грекия, Рим, Ежелгі Шығыс өркениеттері жетістіктерін дамыта отырып, жаңа дәуірдегі батыс мәдениетінің қалыптасуына негіз қалады. Аса көрнекті түркі ғалымдары Әбу насыр әл-Фараби, Қожа Ахмет Иассауи, Сүлеймен Бақырғани, т.б. ғұламалар өз еңбектері арқылы Ислам өркениетіне үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Базаралы Қауменұлы

Базаралы Қауменұлы (1833-87) - Абайдың әкесі Құнанбаймен тартысып, айтысқан адам. Руы - Тобықты ішінде Жігітек. Абай оны билеуші топтан жапа шеккен халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, ешкімнің ызғарынан ықпай, қарсы тұрған өжеттігі, ер мінезі үшін құрмет тұтқан. Құнанбай Базаралыны Жігітек руының көп адамымен бірге қылмысқа тарттырып, інісі Балағазбен қосып итжеккенге айдатып жіберген. Балағаз сонда өлген. Базаралы 1882 ж. қашып келген. Құнанбай тұқымымен қайта жауласып, бір түнде Тәңірбердінің бір үйір жылқысын шауып алып, қырып тастайды. Базаралы айдаудан қайтқанда, амандасуға барған бір топ кісінің ішінде Көкбай ақын да болады. Сөз реті келгенде Көкбай: :«Алашқа абыройың әлі дардай, :Келбетің қырық пұт тартқан қара нардай. :Сипаттап бұдан дағы айтар едім, :Тұрмын ғой жарияға жарай алмай», - дейді. Сонда Базаралы «Айтайын десе Абайдан, айтпайын десе менен именіп түр екен. Сенің осың бәрінен артық болды», - деп, ризашылығын білдіреді. Бұдан Абайдың Базаралы бойындағы кейбір қасиеттерін ұнатпайтыны, сондықтан да Көкбай ақынның Базаралыны бастан-аяқ түгелдей мақтауға жүрегі дауалай алмай тұрғаны көрінеді. Базаралының ерлігі, сын-сипаты М. Әуезовтің «Абай жолы» романында жан-жақты суреттелген. Базаралының сүйегі Көлденең қыстағына қойылған. Дереккөздер
Тәңірберді (Тәкежан) Құнанбайұлы

Тәңірберді (Тәкежан) Құнанбайұлы (1834-1906) - Құнанбайдың Ұлжаннан туған баласы, Абайдың ағасы. Тәңірбердінің Қаражаннан туған Әзімбай, Мақұлдай деген ұлдары тараған. Тәңірберді Оспан өлгеннен кейін, оның әйелі Зейнепке үйленген. Құдасы Оразбай Аққұлыұлының азғыруымен талай рет Абайға қарсы кісілерді қолдаған. Ақ шоқыда жерленген. Ақын «Байсып, паңсып...» деп басталатын өлеңінде езінің туған ағасы осы Тәңірбердінің оғаш мінездерін, өркөкірек, қатыгез қылықтарын мейлінше өткір тілмен әжуа етеді. Оның өтірік, өсек десе бәйге атындай шапқылағанымен, қолынан түк келмейтін қуыс кеуде екеніне қатты ренішін білдіреді. Дереккөздер
Клаус Шнайдер

Шнайдер Клаус (1931 ж. т.) - неміс журналисі. 70-жылдардың аяғында Алматыға келіп, осы сапардан соң «Алматы. Қазақ көктемі» (неміс тілінде, Лейпциг, Брокхаус-ферлаг, 1978) кітабын жазды. Кітапта автор Абай өмірі мен шығармаларына тоқталып, оның қазақтар арасынан бірінші болып И. В. Гете өлеңін, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. А. Крылов шығармаларын тәржімелегенін айтады, орыс әдебиеті арқылы Батыс Еуропа мәдениетіне жол салғанын атап өтеді. Автор Абайдың «Сөз өнері дертпен тең» деген сөздерін келтіріп, осынау шығармашылық мақсаттың философ. маңызына ерекше мән береді. Дереккөздер
Саяси аксиология

]] Саяси аксиология - [грек, ахіа - құндылықтар, logos - сөз, түсінік, ілім] - саяси құндылықтарды зерттейтін ғылыми пән. Саяси ғылымда құндылықтар мәселесін М.Вебер көтерді. Әр саяси акт құндылықтармен қарым-қатынаста ғана саналы болып есептеледі, бүл өз кезегінде адамдардың саяси мінез-құлық ережелері мен олардың мақсаттарын анықтауға ықпал етеді. Дереккөздер
Маастрихт келісімі

Маастрихт келісімі — 1992 жылы Маастрихт қаласында бекітілген Еуропа Одағына мүше елдер арасындағы келісімшарт. Бұл келісімнің негізінде Еуропалық Одақ аясындағы интеграциялық ынтымақтастықтың басты мақсаттары айқындалды. Маастрихт келісіміне сәйкес, Еуропалық Қауымдастық Еуропалық Одақ аталатын болды. Дереккөздер
Мантиядағы толқынтыс

Мантиядағы толқынтыс - қатты мантияның беткі жазықтығы (желегі) мен қатты заттардан тұратын литосфера табаны аралығында шартты түрде жекеленетін, өн бойында сейсмикалық толқындар жылдамдығы күрт төмендейтін мантия қабаттарының бірі. Сейсмикалық толқындарды тұтып қалу ерекшелігіне орай, бүл қабат ішінара балқыған заттардан тасымалданады. Мүхиттар түбі мен қүрлықтар өңіріндегі толқынтыстың көрініс беру деңгейлері мен қалыңдықтары арасында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Толқынтыс терминінің шартты түрдегі синонимі: астеносфера. Дереккөздер
Истеблишмент

Истеблишмент - [ағылшынша Establishment - ықпалды топтар, ат төбеліндей қалаулылар] - қоғамның басқарушы, билеуші үстемдік етуші топтары және оларға бағынышты билік жүйесі. Бұл ұғым АҚШ-тың қоғамдық-саяси тәжірибесінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Саяси актор

Саяси актор - саяси үрдіске белсенді қатысушылар, іс-жүзінде саяси қызметпен айналысушы субъекті. Біріншіден, ол өзара қарым-қатынастағы қауымдастықтарды кеңінен қарастыруға мүмкіндік береді; екіншіден, бүл сөзді қолдана отырып, біз қауымдар мінез-құлқына көңіл бөлеміз; үшіншіден, ол әр актордың актерлер сияқты әр түрлі рөлді атқаратынын көрсетеді. Бірі - белсенді, енді екінші бірі - белсенді емес пассивті, келесісі - бақылаушы. Дереккөздер
Ұлжан

Ұлжан (1810-1887) - Құнанбайдың екінші әйелі, Абайдың анасы. Арғы атасы Орта жүз Қаракесектен тарайтын Шаншардың Нұрбике деген әйелінен туған Бертіс биден: Мөшке, Битен, Шитен деген немерелері өрбиді. Битеннен - Қантай, Тонтай, Тұрпан, Тұрпаннан - апалы-сіңлілі Ұлжан, Молқара дүниеге келеді. Ұлжаннан: Тәңірберді, Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан туады. Ұлжан өте сабырлы, кең мінезді, сөзге ұста, тапқыр, шешен кісі болған. Абай анасының осындай асыл қасиеттерін жастайынан бойына сіңіріп өскен. М. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясында Ұлжанның бейнесін тамаша бейнелеген. Ұлжан қалжың сөзге ұшқыр болғанымен, салмақтылыққа бағып көп әжуаға бара бермеген. Бұл біріншіден өз бойындағы әйелге тән ұстамдылықпен байланысты болса, екіншіден Құнанбайдай ел басқарып отырған көсем, сөз ұстап отырған шешенмен жарыса шығуды жөн деп таппаған ақылды қазақ әйеліне тән қылықтан болса керек. Ұлжан - Абайды ақ сүт беріп өсірген анаcы, ол аз - Ұлжан Абайдың ақын болуына тікелей әсер еткен жан деген пікірлер де кездеседі. Дереккөздер
Құр айғай бақырған...

«Құр айғай бақырған...» - Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Шығармада ірі-ірі төрт ой айтылған. Олар: бақырғанның бәрі ән емес, өнерден мақұрым қалу сән емес, надандар жан емес, еңбексіз бос жүру жөн емес. Яғни ән - өнер, бұл өнерден хабарсыз болу - надандық, өнер жолында ізденбеу - еңбексіздік, еңбексіздік - арамтамақтық. Абай енді сүйген, ән - туғаннан өлгенге дейінгі адамның өмір серігі, кеңіл күйінің сәулесі, жақсы ән - жан азығы деп білген. Абайды әнге үйір қауым қоршаған. Олардың ішінде биік талғам-тұшымы жоқ, бақырып, барқырап тепей беретін «әншілер» де жүрген. Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқас түріңде өрнектелген. Алғаш рет Мүрсейіт қолжазбаларының негізіңде ақынның 1933 ж. жарық көрген «Тандамалы өлеңдерінде» жарияланды. Өлең ешқаңдай текстологиялық өзгерістерге ұшырамаған. Өлең ағылшын, азербайжан, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, қытай, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен т. б. тілдерге аударылған. Өлең Құр айғай бақырған Құлаққа ән бе екен? Өнерсіз шатылған Кісіге сән бе екен? Өңкей надан антұрған, Қанша айтса, жан ба екен? Бос жүріп құр қалған Өміріңе кән бе екен? Дереккөздер
Семей облыстық статистикалық комитеті

Семей облыстық статистикалық комитеті - Семей облысы экономикасы, тарихы, х. ш-ғы және табиғатын зерттейтін ғылыми-зертеу орталығы. 1878 ж. Абайдың жақын досы Е. П. Михаэлистің бастамасымен құрылған. Е. П. Михаэлистің бастамасымен құрылған. Семейдің мәдени өмірінде тарихи маңызы зор ғыл. орталық болды. Оның мүшелері өлке тарихы, шаруашылығы, әлеум. ахуалы, археол. мен табиғаты туралы құнды деректер жинап, зерттеулер жүргізді. 1886 ж. Михаэлистің ұсынысымен Абай осы комитеттің толық мүшесі болып сайланды. Ақын Семей облыстық статистикалық комитетітің жұмысына белсене араласып, мәжілістеріне қатынасып, мәдени-ағарту мекемелеріне, қоғамдық ұйымдастыру ісіне атсалысуымен бірге ғылыми,- зерттеу жұмысымен де айналысқан. Ол Орыс география қоғамы Батыс-Сібір бөлімінің Семей бөлімшесіне, орыс ғалымдарына қазақтардың тарихы, этнографиясы, әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрі туралы құнды кеңестер мен мәліметтер беріп отырған. К- тің жұмысына жергілікті қайраткерлерден басқа Абайдың С. С. Гросс, А. А. Блек, А. А. Леонтьев т. б. достары белсене қатысты. Олардың тікелей араласуымен «Қырғыздардың заң дәстүрлерін зерттеуге арналған материалдар» атты ете құнды зерттеу басылып шықты. К-тің алғашқы ғыл. хатшысы Е. П. Михаэлис оның жанынан қазіргі Семей облысы ұлттық кітапханасының бай кітап қорына негіз болған үлкен кітапхана ұйымдастырды. Абайдың Михаэлиспен алғашқы кездесулері осы кітапханада етті. К-те белгілі өлкетанушы Н. Я. Коншин ұзақ жыл хатшы болды. 1900 ж. Комитеттің «Памятные книжки Семипалатинской области» деген басылымы жарық|дің]] мәдени өмірінде тарихи маңызы зор ғыл. орталық болды. Оның мүшелері өлке тарихы, шаруашылығы, әлеум. ахуалы, археол. мен табиғаты туралы құнды деректер жинап, зерттеулер жүргізді. 1886 ж. Михаэлистің ұсынысымен Абай осы комитеттің толық мүшесі болып сайланды. Дереккөздер