kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Intel фирмасының 80x86 процессорлар тобы

Intel фирмасының 80x86 процессорлар тобы (Семейство 80x86 процессоров фирмы; Intel Intel 80x86) - Intel фирмасының (Cyrix, Texas Instruments тәрізді фирмалардың да) жасаған процессорлар тобы, олар: 8088 — мәліметтері 8-бит шиналы, ал адресі 20- бит шиналы (адрес кеңістігі 1 Мбайт), жұмыс жиілігі 4,77 МГц-ӀВМ PC/XT компьютерлерінде пайдаланылды; 8086— 8088 процессоры тәрізді тек мәліметтері 16-бит шиналы - PS/2 компьютеріне қойылды, жұмыс жиілігі — 8—10 МГц; 80286 (286) — мәліметтері 16-бит шиналы, ал адресі 24-бит шиналы (адрес кеңістігі 16 Мбайт), IBM PC/AT компьютерлерінде пайдаланылды, оның екі режімі болды, біріншісі — нақты режім, онда 8086 процессоры тәрізді жұмыс істеді, ал екіншісі — қорғалған режім, онда кеңейтілген жұмыс мүмкіндіктері болды; 80386DX (386DX) - мәліметтері 32-бит шиналы, ал адресі де 32-бит шиналы (адрес кеңістігі 4 Гбайт), PS/2 компьютерлерінің жоғары модельдерінде пайдаланылды, жұмыс жиілігі — 20—40 МГц; 80386SX (386SX) - 386DX процессорының қысқартылған түрі, мәліметтері 16-бит шиналы, ал адресі 24-бит шиналы, ішкі құрылымы 386DX тәрізді ұйымдастырылды; 80486DX (486DX) - бұл процессор бір кристалда біріктірілген 386DX және оның 387 математикалық сопроцессоры болатын, жұмыс жиілігі - 20— 50 МГц. Осы процессор негізінде 486SX — бір процессорлы, 486SL — энергияны аз пайдаланатын түрі және т.б. жасалады; Pentium — мәліметтері 64-бит шиналы, ал адресі 32-бит шиналы процессордың жаңа түрі, жұмыс жиілігі - 60- 200 МГц, (қ. Pentium Pro); Дереккөздер
Дизъюнкция

Дизъюнкция (Disjunction) - 1) тек екі аргументтің мәні бір мезгілде «жалған» болған кезде ғана мәні жалған болатын екі айнымалының функциясы. Логикалық «қосу операциясына барабар; 2) «немесе» Белгіленулері: || | . Дереккөздер
Динамикалық аудару буфері

ДИНАМИКАЛЫҚ АУДАРУ БУФЕРІ(Буфер динамической трансляции; translation lookaside buffer) — өзіңше қауымдастырылған сақтауыщ құрылғы ретінде сынылатын буфер. Ол беттердің физикалық адрестері мен оған сөйкес виртуальдық жадтың логикалық адрестерін сақтауға арналған. Дереккөздер
Аксиолит

Аксиолит — сферолит тектес түзілім. Егер сферолит талшықтары орталық нүктеден түзілім жиектеріне қарай радиалды түрде жамырай өрілетін болса, аксиолит талшықтары түзілім ортасындағы сызықша тәрізді шартты деңгейден басталып, қарама-қарсы жақтарына қарай жарыса өріледі. Дереккөздер
Insert (перне)

Insert (Ins) пернесі (Клавиша Ins (Ins); Insert (Ins) key) — пернелерде мәтін теру кезінде символдарды кірістіру (ығыстырып енгізу) режимін іске қосатын немесе алып тастайтын басқару пернесі. Бұл режим іске қосылса, терілген символ меңзер позициясына енгізіліп, оң жақтағы таңбалар әрі қарай ығыстырылады. Insert пернесін қайта басу кірістіру режимін алып, терілген символдар бұрынғы символдардың орнын алмастыратын режим орнайды. Кейде қолданбалы программа Insert пернесін басқа мақсат үшін де пайдалануы мүмкін. Жалпылама пернесі – нышандарды енгізу режимдерін ауыстыруға арналған ( «қою» және «алмастыру» режимдері, үнсіз келісім бойынша «қою» режимі жұмыс істейді) Пайдаланған әдебиеттер: Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж. Дереккөздер:
Динамикалық ауыстыру

ДИНАМИКАЛЫҚ АУЫСТЫРУ (Динамическое перемещение; dynamic re-location) — активті программаның немесе оның бөлігін бір сақтауыш құрылғыдан басқа сақтауыш" құрылғыға ауыстыру. Программаны жаңа орынга ауыстырғаннан кейін оның орындалуын жалғастыруды жасақтайтын адрестерді қажетті қайта баптаудан өткізу керек. Дереккөздер
Динамикалық бағдарлау

ДИНАМИКАЛЫҚ БАҒДАРЛАУ (Динамическая маршрутюация; dynamic rout¬ing) — компьютер желілеріндегі байланыс арнасында мәліметтердің артық жүқтелгені және оның қабылданбағаны жайлы хабар берілген кезде ақпарат жеткізілетін маршрутты автоматты түрде өзгертетін тәсіл; дестелерді қоммутациялау желілерінде пайдаланылады. Дереккөздер
Интеллектілік ақпарат

Интеллектілік ақпарат (Интеллектуальная информация; intelligent information) — жасанды интеллект жүйелерінде — семантикалық және прагматикалық қасиеттері бір ақпарат. Белгілі бір мағынаға ие және белгілі бір мақсатты әрекетке арналған. Білім базаларында сақталады. Дереккөздер
Аксиолиттiк құрылым

Аксиолиттiк құрылым - қышқыл эффузиялық таужыныстарда кездеседі. Оларда аксиолиттер, яғни радиал сәулелі түзілімдер сферолиттер сияқты центрдің айналасында емес, түзу не қисық сызықтар айналасында топтасады. Дереккөздер
Интеллектілік ақпараттық жүйе

Интеллектілік ақпараттық жүйе (Интеллектуальная информационная система; intellectual information system) — интеллектілік интерфейспен жабдықталған автоматтандырылған ақпараттық жүйе. Интерфейс пайдаланушының мәліметтерге табиғи немесе кәсіптік-бағдарланған тілде қатынас құруына мүмкіндік береді. Дереккөздер
Майлы қышқылдар

Майлы қышқылдар — алифаттік қатардың бір негіздік карбон қышқылдары. Көпшілік липидтердің (нейтральды майлар, фосфоглицериндер) негізгі құрамы. Тірі организмдердің энергетикалық алмасуына үлкен үлес қосады. Майлы қышқылдар — тотықты кендерді байытқанда жинағыш реагенттер ретінде қолданылатын карбон қышқылдары. Олардың минерал бетін сусыздандыру қасиеті болуы үшін көмірсутек радикалының ұзындығы белгілі мөлшерден кем болмауы керек (>С11—C12). . Дереккөздер
Динамикалық байланыс

ДИНАМИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫС(Динамическая связь; dynamic link) — OLE технологиясы іске қосылған программаларда — біртектес мәліметгері бар үзінді алынатын блок пен ол қойылатын блокты бір-бірімен байланыстыру арқылы ақпарат алмасуды ұйымдастыру. Мысалы, диаграмма, график, мәтін үзіндісі тәрізді мәлімет бөліктерін программалар блоктары арасында алмастыру. Мүнда бір файлдағы мәлімет өзгертсе, автоматты түрде екінші файл да өзгеріске ұшырайды. Дереккөздер
Динамикалық буферлеу

ДИНАМИКАЛЫҚ БУФЕРЛЕУ(Динамическая буферизация; dynamic buffer-ing) — 1) буферлік сақтауыш құрылғыны динамикапық үлестіру; 2) енгізу-шығару буферін басқару тәсілі. Бұл тәсіл бойынша барқарушы программа буферлерді автоматты түрде бөлуді және енгізу шығарудың әрбір сұранысы кезінде оларды буферлік пулге кері қайтаруды жүзеге асырады. Дереккөздер
Интеллектілік интерфейсі

Интеллектілік интерфейсі (Интеллектуальный интерфейс; intelligent interface) — пайдаланушының компьютермен табиғи тілде әрекеттесетін құралдарының жиынтығы. Оған сұхбаттық процессор, білім базаларында сақталатын ақпараттар негізінде программадағы мәселені шешу сипаттамасын түрлендіретін жоспарлаушы және интерфейстің барлық құраушыларымен басқаруды іске асыратын монитор жатады. Дереккөздер
Зооантропоноздық көзқарас

Зооантропоноздық көзқарас — ғылыми болжам, бұл болжам бойынша жаңа эпидемиялық А тұмау вирустары адам, мал, құс ауруларының қоздырғыштарының арасындағы вирустар алмасуларынан шығады. Ал эпидемиялық белсенділігін жойған вирустар жануарлар арасында сақталып қайта орала алады. Дереккөздер
Интеллектілік мәліметтер базасы

Интеллектілік мәліметтер базасы (Интеллектуальная база данных; intelligent database) — 1) сұранысқа жауап ретінде тікелей сақталатын мәліметтер, сондай-ақ, логикалық қорытумен алынатын мәліметтер пайдаланылатын мәліметтер базасы; 2) мәліметтеріне қатынас құру табиғи тілде немесе табиғи тілге жуық сұраныстар тілінде жүзеге асырылатын мәліметтер базасы. Дереккөздер
Топсалы аралық

Топсалы аралық иммуноглобулин молекуласының құрылымы. Бірінші және екінші доменінің немесе оның ҒаЬ-және Ғс-үзінділерініц ара- сында орналасқан. Бұл ферментпен кесуге ыңғайлы жер. Оны бел деп те атайды, белде екінші және үшінші сатылы қүрылымдар болмайды. Сондықтан ол ҒаЬ-үзінділеріне өзін-өзі және Ғс-үзіндісін топса секілді айналуына мүмкіндік береді. Иммуноглобулин молекуласының сыртқы түрі топсалы аралықтық қозғалу дәрежесіне байланысты. Дереккөздер
Интеллектілік мәліметтер банкі

Интеллектілік мәліметтер банкі (Интеллектуальный банк данных; intelligent databank) — екі қосымша құраушы: білімдер базасы мен интеллектілік интерфейс енгізілетін мәліметтер банкі. Білімдер базасы мәліметтерді іздестіру пәрменділігін арттырады, ал интеллекті интерфейс банкті пайдаланушыларға мәліметтерге табиғи тілде немесе кәсіптік- бағдарланған тілде байланыс жасауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Идиотиптер

Идиотиптер (идиотиптік антигендік детерминанттар) — өз алдына бөлек және тәнді антидене детерминанттары. һ және Н-тізбектерінің өзгермелі жерлерінің құрылысымен танылады. Идиотиптер антигендер детерминанттары Гав-үзінділерінде және антиденелердің рецепторлық аймақтарында орналасады. Дереккөздер
Диск

Диск — есептеуіш техникада, жазылған ақпаратты ұзақ уақыт есте сақтай алатын магниттік қабыршақпен қапталған дөңгелек пластина түріндегі дерек жинақтауыш құрылғы. Ақпарат пластина бетіне шеңбер бойымен жазылған жолсызықтар арасындағы секторлар бетінде сақталады. Дискілер магниттік, магнитті-оптикалық және оптикалық болып бөлінеді. Алайда, қазіргі уақыттағы компьютерлерде аталған дискілер қолданылмайды. Тек қатқыл диск ретінде HDD орнына SSD кеңінен қолданылуда. Магниттік диск Магниттік диск (Магнитный диск; magnetic disk) — жалпақ дөңгелек табақша немесе диск түрінде жасалып, мәліметтер сақтау үшін беті магниттік қабықшамен қапталған металл немесе шыны пластина. Олардың иілгіш және қатты етіп жасалған түрлері бар. Мысалы, қатқыл магнитгік дискідегі жинақтауыш. Иілгіш магниттік диск Иілгіш магниттік диск (Гибкий магнитный диск; floppy disk) — компьютердің сыртқы жады ретінде колданылатын иілгіш заттан жасалған алмалы-салмалы магниттік диск. Дискет мәлімет жазуға, оқуға арналған ұзынша ойығы бар пластмасса қорапқа салынып, ортасында оны айналдыруға арналған кіндікшемен жабдықталады. Сондай-ақ оның мәлімет жаздыруды болдырмас үшін ашылып-жабылып тұратын қосымша төртбұрышты ойығы болады. Дискет компьютердің негізгі блогындағы дискіжетектің ұясына салынады. Компьютерлер желісі, электронды пошта кең қолданыс тапқанша, дискет деректерді бір машинадан екінші машинаға ауыстырудың негізгі тәсілі болды. Қатқыл диск Қатқыл диск (Жесткий диск; hard disk) — металдан (алюминийден) жасалған магниттік диск. Ол, әдетте, өзіне арналған шаң кірмейтін дискжетекте орналасады. Диск өте үлкен жылдамдықпен (минутына жобамен 5400 айналым) айналады. Магниттік бастиек дискінің бетіне өте жақын орналасқан, Ондай типті дискілердің сыйымдылығы айтарлықтай көлемді, әдетте, 40-тан 800 Мбайтқа дейін. Олар өте үлкен жылдамдықпен қатынас құру мүмкіндігін береді. Қатқыл дискі ұдайы есептеу машинасының ішінде тұрады. Логикалық диск Логикалық диск (Логический диск; logical disk) — жеке аттар (c,d,e жөне т.б.) берілген және дербес магниттік диск ретінде пайдаланылатын винчестердің бөлігі. Магниттік диск (Магнитный диск; magnetic disk) — беті ферромагниггік қабыршақпен (ферролакпен немесе кобальт- вольфраммен) қапталған, алюминийден жасалған диск. Оптикалық диск Оптикалық диск (Оптический диск; optical disk) — мәліметтерді жазу және оқуы лазерлік сөуле арқылы орындалатын диск. Мұнда ақпаратты өшіру және өзгерту ескерілмеген. CD-ROM (Compact Disk — Read-Only Memory — компакт-диск — ПЗУ) типті оптикалық дискілер белгілі. Дереккөздер bg:Диск ca:Disc cs:Disk el:Δίσκος eo:Disko fa:دیسک (ابهام‌زدایی) fr:Disque he:דיסק io:Disko ja:ディスク ko:디스크 ro:Disc ru:Диск simple:Disk sk:Disk sv:Disk
Биттік матрица

Биттік матрица (битовая матрица; bit matrix) *әрбір элементі 0 жене 1 мөңін қабылдайтын матрица; екі атрибут байланысын компьютер жадында бейнелейтін төсілдердің бірі; *әрбір элементі 0 немесе 1-ғе тең болатын екі өлціемді жиым. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.codenet.ru/progr/video/egavga/egavga24.php Программирование EGA и VGA]
Жергілікті ресурстар

Жергілікті ресурстар — жеке мекеменің, кәсіпорынның, есептеу орталығының немесе есептеу желісі торабының ресурстары. Жергілікті ресурстар — ұрыс қимылдары ауданында (аймағында) орналасқан, әскерлердің (күштердің) өзінің қажетіне жарата алатын материалдык және адам ресурстары. Материалдық ресурстарға азық-түлік, отын, шикізат, жөндеу кәсіпәрындары, энергетикалық куаттылық, емдеу мекемелері, байланыс құралдары, көлік және т.б. жатады. Жергілікті адам ресурсын ұрыс қимылдарына кажетті жұмыстарды орындауға катыстыратын түрғындар құрайды. Жергілікті ресурстарды пайдалану операцияны (ұрысты) қамтамасыз етуді жеңілдетеді және жүк тасымалдау жүмыстарынын көлемін қыскартады. Өткен соғыстардың бәрінде де соғысушы жақтар жергілікті ресурстарды кеңінен пайдаланған. Бірінші дүниежүзілік соғыста соғысушы мемлекеттердің армиялары жергілікті ресурстарды пайдаланудың негізгі тәсілі ретінде реквизицияны және жергілікті түрғындарды жұмысқа күштеп қатыстыруды пайдаланса, Екінші дүниежүзілік соғыста бұл әдістер арнайы нұскаулармен заңдастырылды. Ұлы Отан соғысы кезеңінде жергілікті ресурстар операцияны (ұрысты) дайындау және жүргізу барысында қолданылды. Өндірістік кәсіпорындар әскерлерді (күштерді) жабдықтау құралдарын дайындады, қару-жаракты, әскери техниканы және әр түрлі мүліктерді жөндеу жүмыстарын аткарды. Дереккөздер
Идоксуридин

]] Идоксуридин — вирусқа қарсы дәрі. Кемісті нуклеозидтер тобына жатады. Тимидиннің орнына жүре алады. Құрамында ДНҚ бар вирустарға (герпес, цитомегалия, шешек, мегалии, осповакцины, псевдобешенства. Дереккөздер
Жергілікті тығыздау

Жергілікті тығыздау (Локальное уплотнение) — микропрограммалауда қысу. Қысу кезінде микрокомандалар өздері орналасқан бір кірісі мен бір шығысы бар тізбектік блоктардың шекарасынан тысқары жылжымайды. Дереккөздер
Динамикалық жад

Динамикалық жад немесе DRAM — энергияға тәуелді оперативті жадының түрі. Бұл жадтың сақтау ұяшықтары жартылай өткізгіштік микросхема элементтерінен құрастырылған конденсаторлар ретінде жасалған. Логикалық «1(> — қонденсатордың зарядталған, ал «0(> — зарядталмаған қалып-күйіне сәйкес келеді. Тексергіш схема оқу операциясын орындаған кезде бұл конденсаторды өзінің үсті арқылы разряд жасайды: егер конденсатор зарядталған болса, онда тексеру схемасының шығысында «1)( мәні көрсетіледі. Уақыт өткен сайын (егер ұяшыққа қатынас құру болмаса), конденсатор разрядталады да, ондағы ақпарат жойылады. Сондықтан бұндай жад конденсаторларды түрақты зарядтап түруды қажет етеді. Динамикалық жадтардың түрлері: MDRAM, FPM, VRAM, EDO, BEDO, SpRAM, SGRAM, WRAM, RDRAM жөне т.б. Дереккөздер
Жергілікті шина

Жергілікті шина (Локальная шина; local bus) — дербес компьютердің жеке құрылғыларын қосуға арналған жүйелік шинаның бөлігі. Мыс., ISA шинасына жылдамдығы төмен құрылғылар қосылады, PCI шинасына жылдамдығы жоғары құрылғылар қосылады. Дереккөздер
Жетекші (негізгі) бекет

Жетекші (негізгі) бекет (Ведущая (основная) станция; conducting (basic) station) — берілген терминалдардан хабарларды сұрату мен ауыстырып қосу мақсатыңда көп бөлімді жалғастырудағы терминалдарды басқаруды жүзеге асыратын құрылғы. Дереккөздер
Жеткізу желісін келісу

Жеткізу желісін келісу (Согласование линии передачи; the coordination of a line of transfer) — мәліметтерді жеткізуге қажетті желінің сипаттамасын жасақтау үшін жалға алынатын арнаға қосымша жабдықты қосу. Дереккөздер
Блогымен жеткізу

Блогымен жеткізу (блоктық (блок бойынша) жеткізу) (передача блоками (блочная (поблочная) передача); block transfer) *терминапдар мен негізгі жад арасында маліметтерді, сыртқы жад пен негізгі жад арасында физикалық азбаларды блогымен алмасу режімі; * байланыс желісі бойынша мәліметтерді байт блогымен алып жөнелту. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block-transfer_instruction Block-transfer instruction - Wikipedia, the free encyclopedia]
Динамикалық жоспарлау

ДИНАМИКАЛЫҚ ЖОСПАРЛАУ (Динамическое планирование; dynamic scheduling) уақытты бөлетін жүйеде мәселелер ағынын талдау негізінде жүзеге асатын және ресурстарды пайдалануды оңтайландыруға беретін тапсырмаларды орындау кезектшігін жоспарлау. Дереккөздер
Интеллектілік терминал

Интеллектілік терминал(Интеллектуальный терминал; intelligent terminal) — 1) өзі қосылған компьютер жұмысынан тәуелсіз мәліметтерді редакциялау мен түрлендіру құралдарын ұсынатын меншікті жад пен микропроцессоры бар терминал; 2) терминал ретінде үлкен компьютерді пайдаланатын микрокомпьютер немесе дербес компьютер. Дереккөздер
Динамикалық құрылымды программа

ДИНАМИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМДЫ ПРОГРАММА (Программа с динамической структурой) — өзара қызметтік түрде байланысқан жүктеуіш модульдер жинағы. Жеке жүктеуіш модульдер осы құрылымның басқа модульдерінің талап етуі бойынша негізгі жадқа шыгарылып оқылады. Дереккөздер
Интерактивті графика

Интерактивті графика (Интерактивная графика; interactive graphiecs) — 1) пернетақтa мен нұсқағыш құрылғы арқылы команда бере отырып, графикалық жүйенің экрандағы кескінін қарап шығуды және түрлендіруді ұйымдастыру жұмысы; 2) интерактивті графика жүйесін даярлаумен байланысты программалау саласы. Дереккөздер
Геологиялық блоктар әдісі

Геологиялық блоктар әдісі — қатты пайдалы қазба байлықтарды есептеудің негізгі әдістерінің бірі. Онда жетекші геологиялық-өнеркосіптік параметрлерді (қалыңдығы, мөлшері, жатыс жағдайы мен тереңдігі, кеннің технологиялық қасиеттері мен сорттылығы, кенденудің өзгергіштігі, барлану деңгейі және т.б.) бөлу мен контурлау негізге алынады. Геологиялық блоктар әдісі кен орнының геологиялық құрылысын, ерекшелігін барлау, тау-кен өндірісін жобалау талаптарына сай орындалады. Бөлінген блок көлемінде кен мен металдың қоры мына формуламен анықталады: Q S*m ор *d және Р1/100*Р*С ор мұндағы Q — кен қоры, т; S — блоктың ауданы, м2; m ор — блок көлеміндегі кен денесінің орташа қалыңдығы, d - кеннің көлемдік массасы, Р — металл қоры, т; С ор — блок көлемі кеніндегі металдың орташа мөлшері, %. Дереккөздер
Изотиптер

Изотиптер — иммуноглобулиннің Ь- және Н-тізбектерінін тұрақты бөлшектерінің антигендік детерминанттары. Изотипті антигендік детерминанттар биологиялық бір түрге жататын барлық жандарда бар және барлық иммуноглобулин топтарына тән. Сейтіп Изотипті антигендер детерминанты иммуноглобулиннің түр тәнділігінін, көрсеткіші бола алады. Дереккөздер
Интерактивті режім

Интерактивті режім (Интерактивный режим; interactive mode) — адамның (пайдаланушының) процеске жасалатын түрлі әсер түрінде есептеуіш жүйемен әрекеттесу режімі. Бұл әсер нақты есептеуіш жүйені басқару тетігінде кездеседі және процестің оған жауап қимылдарын тудырады. Дереккөздер
Алмағайып тереңдік

Алмағайып тереңдік (Критическая глубина) — минералданған грунт сулары айнасының көтерілуінің әсерінен, судың топырақ кеуегімен капиллярлық көтерілуі және соңынан булануы салдарынан топырақ қабаттары сортаңдануы мүмкін тереңдік. Суармалы егістік жерлерде жер асты сулары алмағайып терендіктен төмен орналасуы керек. Одан жоғары көтеріліп кетсе және топырақ құрамындағы шектелген мөлшерден артық болса, өсімдікке зиянды эсер тигізеді. Жер асты суының деңгейі үздіксіз бақыланып отырады. Алмағайып терендіктің мәні шамамен 1,5—2,5 м аралығында болуы тиіс. Дереккөздер
Тұсауланған ферменттер

Тұсауланған ферменттер — жасанды түрде алынган ферменттер. Олардың молекулалары полимерлі тасымалдаушылармен ковалентті байланыста болады, соның әсерінен олардыц денатурацияға беріктігі жоғары болады. Тұсауланған ферменттер вирустардың кейбір белоктарын тазарту әдісінде қолданылады. Дереккөздер
Актуализм

Актуализм — термин геология ғылымында екі мағынада қолданылады: 1) планетаның өткен дәуірлерінде көрініс берген күштер сипаты мен қарқыны бүгінгі таңца да ешбір өзгермеген, сондықтан бүгінгі геологиялық процестерді зерттеу нәтижелерін өткен дәуір ерекшеліктерін анықтауға ешбір өзгеріссіз-ақ пайдалануға болады деп пайымдайтын теориялық тұжырым. Актуализм терминінің бұл мағынасындағы синонимі — униформизм. 2) өткен дәуірлерде болған геологиялық процестер мазмұнын бүгінгі құбылыстарды зерттеу арқылы пайымдау тәсілі. Алайда актуализм терминінің бұл мағынасы геологиялық уақыт өткен сайын жер планетасын қамтитын метаморфизмнің бұл түрі магмалар әсеріне тәуелді емес. Дереккөздер
Интернет желісі жаңалықтарының қызметі

Интернет желісі жаңалықтарының қызметі (Служба сетевых новостей INTERNET; service of network news the Internet) — клиент-сервер архитектурасына негізделген. Пайдаланушыларға өзінің мақалаларын жіберуге және әр түрлі тақырыптар бойынша электрондық алқалы жиындарға қатысуына мүмкіндік береді. Дереккөздер
Интернет желісінің адресі

Интернет желісінің адресі (Адрес сети Интернет; Internet address) — Интернетке тіркелгенде әрбір компьютерге берілетін адрес, ол @ белгісімен бөлініп тұратын компьютердің (иесінің) өз атауы (login name) мен домен (domain name) атауынан тұрады. Дереккөздер
Интернет желісінің үйлестіру кеңесі

Интернет желісінің үйлестіру кеңесі (Координационный совет сети Internet; internet activities board) — Internet желісінің техникалық саясатын анықтайтын ұйым. Өзінің міндетін проблемалық топтар арқылы жүзеге асырады. Мысалы, инженерлік проблемалық топ. Дереккөздер
Интернет желісінің хаттамасы

Интернет желісінің хаттамасы (Протокол интерсети; Internet Protocol (IP) — желінің бір жұмыс станциясынан келесісіне хабарлар кестесін жеткізуді қамтамасыз ететін негізгі хаттама. Желідегі мәліметтерді дер кезінде тиімді маршрут таңдап, дұрыс жеткізу мақсатында АҚШ Қорғаныс министрлігі жасап шығарған. Ол жергілікті желілер мен хосткомпьютерлерді жалғастырып, Internet желісінде, UNIX ортасында кең қолданылатын TCP/IP хаттамалары тобына кіреді. Дереккөздер
Жеткізуді басқару хаттамасы желіаралық хаттама

Жеткізуді басқару хаттамасы желіаралық хаттама (Протокол управления передачей/межсетевой протокол; Transmission Control Protocol/ Internet Protocol (TCP/IP) - TCP/IP хаттамалары тобының көліктік деңгейі хаттамасы. Компьютерлер арасында байланыс орнатылғаннан кейін байттар ағыны түріндегі негізгі мәліметтерді жеткізуді қамтамасыз етеді. Қолданбалы программалар TCP хаттамасымен порттар (protocol port) арқылы әрекеттеседі; 1970 жылдары АҚШ Қорғаныс министрлігі жасап шығарған, желілерде кең тараған коммуникациялық хаттама түрі. UNIX операциялық жүйесінің құрамына кіреді, Internet жүйесінде кең қолданылады. TCP хаттамасының бір бөлігі — OSI моделінің транспорттық деңгейіне, ал IP хаттамасының бір бөлігі желілік деңгейге сәйкес келеді. Дереккөздер
Жеткізулері модульденбеген жергілікті желі

Жеткізулері модульденбеген жергілікті желі (Локальная сеть с немодулированной передачей; local network with the not modulated transfer) — тасуыштары модульденбестен, сигналдары тікелей берілетін жергілікті желі. Дереккөздер
Жеткізулері модульденген жергілікті желі

Жеткізулері модульденген жергілікті желі; кең жолақты желі (Локальная сеть с модулированной передачей; широкополосная сеть; local network with the modulated transfer; Broadband network) —сигналдары тасуыштарын түрлендіру арқылы берілетін жергілікті желі; сонымен бірге бір жеткізу ортасында бір мезгілде бірнеше сигналдар берілуі мүмкін. Дереккөздер Жергілікті желі Батыс әлемінің көпшілігі желімен байланысты жұмыс істейді. Желіні экплатациялау тәжірибесі мынаны көрсетеді: желі бойынша жіберілетін ақпараттың 80% бір офистің ішінде жүзеге асады екен. Сондықтан желі мамандарының назары жергілікті есептеу желісіне (LAN) ауып отыр. Жергілікті есептеу желісі шағын географиялық аумақпен (1 бөлме, бір ғимарат, бір аудан) ерекшеленеді. Компьютерлік желінің екі түрі бар: біррангты желі жұмысын ұйымдастыратын арнайы компьютерді бөлуді талап етпейді. Әр қолданушы желіге қосыла отырып, желіде қандайда бір ресурсты белгімен (дискілік кеністік, принтер), соған қосылады. Мұндай желіні орнату онай олар белгіленген серверлі желіге қарағанда едәуір арзан. өз кезегінде белгіленген серверлі желі жұмысқа икемдеу киындығына, бағасының қымбатына қарамастан орталықтандырылған басқаруды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Геологиялық кешен

Геологиялық кешен - тектоникалық құрылым дамуының толық оралымы барысында, таужыныстардың нақтылы құрылым өңірінде түзіле бастағаннан осы құрылымның қатпарлана бастауына дейінгі аралықта қалыптасып үлгерген бүкіл таужыныстар жиынтығы. Дереккөздер
Акведук

дағы акведук]] Акведук ( – су, duco – жургіземін) — шатқал, сай-сала, өзен, жол, жыра үстінен су ағатын құбыр немесе науа төрізді үсті ашық, не жабык өткізгіш жүргізу үшін салынатын көпір тектес берік құрылыс. Акведук суландыру жүйелерінде, суэлектр стансасы каналдары мен кеме жүзетін каналдарда пайдаланылады. Ол бетоннан, темір-бетоннан, металдан және ағаштан жасалады. Дереккөздер
Интернет торабы

Интернет торабы (Узел//интер- нета; node internet) — Интернет байланыс арналарымен өзара біріктірілген ірі тораптардың жиынтығы. Әрбір торап — көбінесе Unix операциялық жүйесінің басшылығымен жұмыс істейтін бір немесе бірнеше қуатты компьютер-серверлер. Мұндай машиналарды бас компьютерлер немесе хост-компьютерлер деп атайды (ағыл. Host — қожа деген сөз). Дереккөздер
Геологиялық көнелік

Геологиялық көнелік (жас) - геологиялық денелердің түзілгенінен бері не геологиялық қайсыбір оқиғалар (қатпарлану, мұзбасу және т.б.) болып өткеннен бергі уақыт мөлшері. Геологиялық көнелік абсолюттік геологиялық көнелік және салыстырмалы геологиялық көнелік болып бөлінеді. Дереккөздер
Интернеттің желілік ақпараттық орталығы

Интернеттің желілік ақпараттық орталығы (Сетевой информационный центр Интернет; Inter- netNIC (Network Informatrion Center)) — АҚШ Ұлттық ғьлыми қоры жанындағы Интернет желісі домендерінің адрестерін тіркеп, IP хаттамаларының адрестерін реттеп, әр түрлі басқару (өкімшілік) функцияларын жүзеге асыратын орталық. Дереккөздер
Жетілдірілген интерактивті бейнежүйе

Жетілдірілген интерактивті бейнежүйе (Усовершенствованная интерактивная видеосистема; advanced Interactive video (AIV) — компьютер мәліметтері түрінде жазылған бейнесигналдарды, цифрлар түрінде жазылған әр түрлі ақпараттар мен дыбыстық сигналдарды бір бейнедискіде сақтай алатын LV- ROM әдісін пайдаланушы жүйе. Дереккөздер
Дискеттерді ентаңбалау

ДИСКЕТТЕРДІ ЕНТАҢБАЛАУ (Разметка дискеты; floppy disk formatting) — магниттік дискіні жұмысқа алғаш дайындау. Ол сызықжолды секторға жіктеуден, ақпараттық өрісті белгілі бір кодпен толтырудан, нөлдік сызықжолға бастапқы жүктемені жазудан, жүктеуіштен және кейбір жүйелік мәліметтерден тұрады. Дереккөздер
Аккреция

Аккреция (латын тілінде Асеrеіо — ұлғаю) — 1) ғарыштық ұсақ заттар бөлшектерінің бір-біріне тартылып бірігуі. Олардың гравитациялық күш ықпалынан бірігіп, көлемі ұлғайып, ғарыш денесіне айналуы нәтижесінде гравитациялық энергия бөлінеді. Аккреция модельдерін пайдалану негізінде планеталардың жаралуын түсіндіретін қазіргі теориялар қалыптасты; 2) екі литосфералық тақта бір-бірінен ажырағанда пайда болатын шекаралық белдемнің ұлғаюы (ашылуы, немесе дивергенция). Аккреция мұхиттағы орталық жотаның бойымен өтіп, бұл жерде жаңа тақга жаралады. Дереккөздер
Жималау батырмасы

Жималау батырмасы (Кнопка свертывания) — терезені "Windows 3.1" операциялық жүйесінде пиктограмма үшін ықшамдауға немесе " Windows 95- те" оны "Тапсырмалар тақтасына" орналастыруға арналған батырма. Дереккөздер
Интерпретатор

Интерпретатор - (Interpreter (лат. Interpretatio) — түсіндіру, түсінікті тілге аудару) — деңгейі жоғары программалау тілінде (алгоритмдік тілде) жазылған программаның алғашқы нұсқасын машина тіліне аударып орындай алатын арнайы программа; программаның бастапқы мәтініне талдау жасайтын және программаны (жүктемелеулік модульге алдын ала түрлендірмей) жеке-жеке оператор бойынша орындайтын аудармалауыш; есептеу процесі кезінде бастапқы программаны жеке-жеке оператор бойынша аудармалайтын және орындайтын қызмет көрсеткіш программа (аудармалауыш-орындауыш). Компьютер жадына енгізілген программа мәтінін интерпретатор жолма- жол қалыпта машиналық кодқа аударады. Программаның алғашқы нұсқасының кезекті бөлігі машиналық тілге аударылғаннан кейін дереу орындалады. Содан кейін келесі бөлігі аударылып, одан әрі процесс қайталанады. Бейсик, Java тіліндегі программалар интерпретатор көмегімен аударылып атқарылады. Дереккөздер
Альпі мұздығы

Альпі мұздығы (Альпийский ледник) — қарапайым аңғарлық мұздық. Тау циркі шегінің ар жағынан бір аңғармен түсетін қазіргі кезендегі тау-аңғарлық мұздықтың бір түрі. Қоректену аймағының еру аймағынан (мұздықтың тілі) морфологиялық жекеленуімен сипатталады. Морфологиясы бір-бірінен айқын ерекшеленеді. Мұздық циркін алып жататын қиыршық қарлы (фирн) алаң ойыс бетті болып қалыптасады. Еру алаңы — мұздық тілі тау аңғарымен төмен жылжыған дөңес бетті келденең бітімді болып келеді. Бірінші қиыршық қар алаңы климаттық қар шекарасынан жоғары, ал еру аймағы төменде болады. Альпі мұздығы - бір ғана аңғармен тау циркінен төмен карай түсетін таулық-аңғарлық мұздықтың жұпыны типі. Альпі мұздығы, әсіресе Альпі тауына тән, сонымен катар Кавказ, Памир, Тянь-Шань және тағы да басқалары тау жүйелерінде кездеседі. Дереккөздер
Интерпретация

Интерпретация (interpretation) - 1) нақты тілде ұсынылған кейбір синтаксистік аяқталған мәтіннің мағынасына түсініктеме беру; 2) мәліметтерді, әдетте, программада немесе оның қандай да бір үзіндісінде (операторда) агрегациялаудың, алгоритмдік мәнін автоматты түрде табу мен талдауды орындау. Дереккөздер
Интерфейс

Интерфейс (Interface—inter—өзара, і face—бет жағы) — 1) программалаушылардың кәсіптік тілінде — өзара әрекеттесу "жазықтығы", пайдаланушы мен компьютердің қарым-қатынасы, яғни екі жүйенің немесе адам мен компьютердің өзара мәліметтер алмасуын жасақтайтын аппараттық-программалық құралдардың жиынтығы; 2) есептеуіш жүйе құрылғыларының не (немесе) программалардың өзара әсерлесуін жасақтайтын құралдар мен ережелер жиынтығы; есептеуіш жүйедегі құрылғыларды үйлестіру немесе жүйелер арасында үйлестіруге пайдаланылатын үйлестіргіш техникалық және программалық құралдар жиынтығы; жүйелердің, құрылғылардың немесе программалардың екі арасын бөлу шекарасы; екі қызметтік құрылғының және олардың қосылу, алмасу сигналдары және т.б. сипаттамаларымен анықталған шекарасы; 3) ішкі программаға басқаруды беру мен бастапқы программаға қайту процедурасы туралы сипаттамалар мен келісімдер жиынтығы. Дереккөздер
Дискреттік косинустық түрлендіру

Дискреттік косинустық түрлендіру (Дискретное косинусное преобразование; discrete cosine, transform) — бейнелер, суреттер түріндегі мәліметтерді тығыздап қысу (мысалы MPEG және JPEG архивтеу) алгоритмі; ол тығыздау коэффициенты 25 есе немесе одан да жоғары деңгейге жеткізе алады. Дискреттік косинустық түрлендіру — ортогоналдық түрлендірудің бірі, әрі ол Фурье дискреттік түрлендіруі мен тығыз байланысты және оның векторлық кеңістігінде гомоморфизм болып табылады. Сигналдың әр-түрлі периодты жалғасы әр-типті ДКТ-ге алып келеді. Төменде ДКТ-нің алғашқы төрт типінің матрицалары келтірілген: : : : : Соның ішінде өзінің «қуатты тығыздау» қасиеті арқасында жиі қолданысқа ие. Дереккөздер
Жем (азық)

Жем — мал азығы; малға азық болатын әр түрлі өнімдер. Жем, қоспа жем - мал азығына жұмсалатын құнарлы азық. Жалпы ж.-ге дән мен оның жарма, кебек секілді өңдеу қалдықтары, күнжара мен шрот секілді техникалық өндіріс қалдықтары жатады. Құнарлы жемнің жалпы қоректілігі мал азығы ішіндегі ең жоғары - 1 кг-да 0,9-1,3 азық өлшемі көлеміңде келеді. 1 азық өлшеміне келетін протеин мен көмірсулар мөлшері бойынша ж.-ді 1 а.ө.-гі қорытылатын протеині 70-100 г шамасындағы, орнына дені крахмал түрінде жиналған көмірсулары көп энергетикалық ж. (оған астық тұқымдастар дәні жатады) мен 1 а.о.-гі қорытылатын протеині 200-300 г шамасындағы протеиндік ж. (оған бұршақ тұқымдастар дәні мен күнжара, шрот, жануар тектес азықтар жатады) болып бөлінеді. Тағы қараңыз * Үй жануарлары Дереккөздер
Жинақтау әдісі

Жинақтау әдісі (Метод накопления) — виртуаль машина мен компьютердің сәйкес нақты құрылғысы арасына аралық буынды енгізуден тұратын және бірлік жазбалар құрылғыларын модельдеу үшін виртуаль машиналар жүйесінде пайдаланылатын әдіс. Мұндай буын ретінде жинақтау файлы алынады. Дереккөздер
Розетка құрау

Розетка құрау — иммунокомпонентті торшалардың бетіне қызыл қан түйіршіктерінің жабысуы. Розетка құрау — бұл ерекше, жай көзге көрінбейтін, торшалардың бетіне жабысқан бөлшектер розетка тәріздес бейне береді. Розеткалардың мынандай түрлерін ажыратады: # Антигенге тәнсіз. Олар: : макрофагты Розетка; : комплементарлы Розеткаға бөлінеді. # Антигенге тәнді Розетка. Оларды құратын торшаларда торшалар арасындағы антидене түзілуінен туған байланыстың нәтижесі. Розетка құрау ерекше түрлері: : эритроцитті емес Розетка. Розетка құрауда эритроцит орнына, корпус (клалық антиген) қатысады; : розетка антиген—антидене байланысының арасында құралады. Енжар бекітілген антидене розетка ортасындағы торша мен эритроциттің арасында көпір жасайды. Дереккөздер
Анжыр

анжыр]] Анжыр (Шуга) — диаметрі бірнеше елі болатын ақ түсті іркілдек жөкеге ұқсас мұз кесекшелерінің жиынтығы. Судың ішінде немесе суқойманың бетінде пайда болатын қабыршақ мұз кристалдары. Анжыр көксоқта мен шарбымұздардан, кейде су бетіне қалқып шыққан түптік мұздардан тұрады. Дереккөздер
Дискрет сигнал

ДИСКРЕТ СИГНАЛ (Дискретный сигнал; discrete signal) — уақыт кезеңіне жөне өз деңгейіңе қарай бөліп қадамдастыру арқылы немесе уақытқа да, деңгейге де қарай үздіксіз белгілеп бөлу (кванттау) арқылы жасалған үздік-үздік элементтерден (импульстардан) тұратын сигнал. Бұлар мәліметтерді компьютер кұрылғылары арасында тең уақыт аралығы сайын беріліп түратын импульс (биттер) түрінде жеткізуге арналған. Дереккөздер
Интерфейстік модуль

Интерфейстік модуль (Интерфейсный модуль; interface module) — басқа желімен немесе басқа стандартты, хаттамасы немесе қатынас қүру әдісі бар абоненттік машинамен оның әрекеттестігін жасақтайтын есептеу желісінің логикалық элементі. Дереккөздер
Интерфейстік тақша

Интерфейстік тақша (Интерфейсная плата; interface board) — стандарттық интерфейсі бар қүрылғыны орайластырудың ауысымдық блогы; кез келген құрылғыны компьютердің жүйелік блогына жалгастыратын стандартты интерфейсі бар электрондық тақша. Дереккөздер
Дискриминанттық желі

ДИСКРИМИНАНТТЫҚ ЖЕЛІ (Дискриминаитная сеть; discrimination network) — алдын ала анықталған сипаттамаларына сәйкес берілген санаттары бойынша ұқсастыру үшін Объектілер, жағдайлар немесе оқиғалар жиьштыгын топтауға арналған тестілер жинағын пайдаланатын нейрондық желі. Дереккөздер
Жинақтауыш

Жинақтауыш (Накопитель; drive, storage, accumulator) — 1) ақпараттарды жинақтайтын регистрлер тобы; 2) мәліметгерді жазып сақтауға арналған компьютердің сыртқы жады. Мәліметтер сақтау құрылғысына байланысты магниттік таспалардағы, магниттік, лазерлік дискілердегі және т.б. жинақтауыштарға бөлінеді; 3) мәліметтер базасын басқару жүйесінде — жазбаларды орналастыру мен сақтауға арналған мәліметтер базасының негізгі бөлігі; жалпы мәліметтер базасын да осылай атай береді. Дереккөздер
Интерфейстің сипаттамасы

Интерфейстің сипаттамасы (Описание интерфейса; Interface specification) — басқа модульмен әрекеттесу үшін оған қажетті ақпараты бар программаның декларативтік бөлігі. Ада тілінде дестенің сипаттамасы деп аталады. Дереккөздер
Геологиялық процестер

Геологиялық процестер - Жердің құрамын, құрылымын, бедерін және ішкі құрылысын үнемі өзгертіп отыратын процестер жиынтығы. Бүл процестер тарихы жер қыртысының құрамы мен құрылысында немесе жербедер өзгерістерінде сақталған сол процестердің нәтижелерін зерттеу арқылы анықталады; қазіргі өтіп жатқан Геологиялық процестерді жан-жақты зерттеу де маңызды, өйткені өткен кезеңдер мен дәуірлердегі Геологиялық процестердің болмыс-бітімі осы зерттеу нәтижелерімен салыстыра саралау арқылы ұғынылады. Геологиялық процестер: эндогендік процестер және экзогендік процестер болып екі топқа жіктеледі; геологиялық нысандар бұлардың біреуінің ғана немесе екеуінің қосарлана әрекет етуі нәтижесінде де қалыптасуы мүмкін. Дереккөздер
Жинақтауыш қосындылауыш

Жинақтауыш қосындылауыш (Накапливающий сумматор; the accumulating adder) — жинақтауыш регистр түріндегі қосындынауыш; бастапқы қосылғыштар және тасымал (кіріс сигналдары ретінде) кірмеге бірінен соң бірі берілетін схема. Сигналдар берілісі біткеннен кейін оның шығысында нәтиже сақталып қалады. Бұндай қосындылауышта қосу нәтижесі жиналатын жад болады. Дереккөздер
Дискілерді кезектестіру

ДИСКІЛЕРДІ КЕЗЕКТЕСТІРУ (Чередование дисков; disk striping) — RAID технологиясының нөлінші деңгейі. Дискілердің әр түрлі бөлімдерінің алмасуын жасақтайды. Бұл кезде файл бірнеше физикалық дискілерге үлестіріліп таратылғандай болып көрінеді. Бұл әдісті жүзеге асыруға 2-32 дискі қажет. Жеке жинақтауыштарда орналасқан (жеке дискі контроллеріне қосылған) және сьійымдылықтары бірдей дискілерді біріктіру енгізу-шығару операциясын орындағанда бірден бірнеше мәліметтер бөлігімен жұмыс атқаруға мүмкіндік береді әрі жұмыс жеделдейді. Кемшілігі — дискінің кез келген бөлімі бұзылғандай жағдайда осы массивтегі барлық мәлімет жойылып кетеді. Екінші және одан жоғарғы деңгейде кезектестірудің басқа әдістері қолданылады. Дереккөздер
Жинақтық жеткізіп беру (байланыс)

Жинақтық жеткізіп беру (байланыс) (Комплектная поставка (связь); bundling) — аппараттық және программалық құралдар жинағын бір мезгілде сату, сондай-ақ сервистік қызметтер ұсыну практикасы. Дереккөздер
Жинақы атқарылатын кеңейтулі сом файлы

Жинақы атқарылатын кеңейтулі сом файлы (Компактный исполняемый файл с расширением СОМ; Compact executable (COM) file) - утилит-программаларда және қысқа процедураларда қолданылатын, көлемі 64 Кбайттан аспайтын, MS-DOS-тың екілік түріндегі бірден атқарылатын файлдар. Мысалы, command.com, format.com және т.б. Дереккөздер
Фенотиптік араласу

Фенотиптік араласу —жаған бұдан вириондар жасалу процесі. Бұлардың қабығы әртүрлі вирустар белоктарынан тұрады. Фенотиптік араласу табиғатта немесе тәжрибеде, торшаны екі вируспен аралас зақымдағанда пайда болады. Дереккөздер
Информациялық тілдің сөздігі

Информациялық тілдің сөздігі (Словарь информационного языка; the dictionary of information language) — мәтіннің негізгі мағынасына тәуелсіз табиғи немесе ақпараттық тілдің сөздерінің арасында бар болатын семантикалық қатынастары көрсетілген ақпараттық тілдің лексикалық бірліктері бар нормативтік сөздік. Дереккөздер
Иілгіш диск

Иілгіш диск (Гибкий диск; floppy disk (FP) — магниттік қабыршағы бар иілгіш диск түрінде жасалған компьютердің алмалы-салмалы сыртқы сақтауыш құрылғысы. Кең таралған иілгіш дискеттерге: картон қорапқа салынған диаметрі 5,25 дюймдік (133 мм) және қатқыл пластмасса қорапқа салынған 3,5 дюймдік (88 мм) түрлері жатады. Дереккөздер
Жинақы-диск

Жинақы-диск (Компакт-диск; compack disk) — 1) лазерлік сәуленің көмегімен ақпараттарды жазуға және шығарып оқуға арналған шағын пішімді оптикалық диск; 2) ақпарат сақтау үшін тасуыш бетінің оптикалық қасиеттерінің өзгеруі пайдаланылатын оптикалық дискілер. Диаметрі 4,75 дюймге тең пластикалық дискіде, 650 Мбайт цифрлык мәліметтер сақтауға болады. Алғашқы кезде олар тек оқуға болатын мәліметгер сақтауға арналған. Сондықтан бұл құрал тек оқуға болатын жады бар жинақы-диск (Compact Disk — Read Only Memory, CD- ROM) деп аталған. Соңғы кезде өшіріп-жазбалы оптикалық дискілік құрылғылар пайда болды. Дереккөздер ka:კომპაქტ-დისკი ro:Compact-disc vi:Đĩa CD
Иілгіш дискінің контроллері

Иілгіш дискінің контроллері (Контроллер гибкого диска; floppy disk controller) — иілгіш дискідегі мәлімет жинақтауышты басқаруға арналған арнайы процессор қызметін атқаратын микросхема. Мәлімет орналасқан сызықжолды іздеу, одан тізбектеле оқылған мәліметті қатарластыра орналастыратын пішімге түрлендіру, бақылау кодын құрастыру жөне т.б. қызметтерді орын- дайды. Ол дискжетектерді тікелей басқару жөне иілгіш дискі мен компьютердің жедел жады арасында мәлімет алмасу ісін жүзеге асырады. Дереккөздер
Жинастыруды тежеу

Жинастыруды тежеу (Блокировка сборки; eassembly lockout) — дестелерді жинастыру буфері келіп жаткан көпдестелі хабарды кабылдай алмаған кезде, қатынас жасалатын ішкі желілерде туындайтын алуан түрлі тұйықталу жағдайы. Дереккөздер
Дискілік операциялық жүйе

ДИСКІЛІК ОПЕРАЦИЯЛЫҚ ЖҮЙЕ (Дисковая операционная система; disk operating system) — негізгі сыртқы жад ретінде пайдаланатын операциялық жүйелердің типі — магниттік дискілердегі сақтауыш құрылғы. Операциялық жүйенің көптеген модульдері (компьютердің негізгі жадында үнемі түратын резидентгі модульдерді есептемегенде) дискілерге орналастырылады да, негізгі жад мәселелік программаларға босатылады. Жұмысты осылай ұйымдастыру компьютердің нәтижелі шапшандығын едәуір арттырады. Дереккөздер
Геологиялық формациялар

Геологиялық формациялар - генетикалық, парагенетикалық, стратиграфиялық тұрғыдан, немесе өзге де ортақ сипаттары тұрғысынан топтастырылған геологиялық денелер бірлестігі. Геологиялық формацияларды генетикалық бірлестіктер ретінде оқшаулау ұстанымдары төмендегі анықтамаға сүйенеді: "Геологиялық формация дегеніміз — түзілу жағдайының ортақтығымен (ұқсастығымен) сипатталатын, жер қыртысының басты-басты құрылымдық элементтері дамуының нақтылы сатыларында ғана калыптасқан тау жынысытардың генетикалық түрлерінің заңды және тұрақты түрде астасу бірлестіктері" . Терминнің парагенетикалық бірлестік тұрғысынан дәйектелген анықтамасы: "Геологиялық формация дегеніміз — жер қыртысы құрамындағы жекелеген тау жынысы қабаттарының бір-бірімен парагенетикалық тұрғыдан астасу нәтижесінде түзіліп, уақыт пен кеңістікте жиі-жиі және тұрақты түрде ұшырасып отыратын, заттық болмысы мен құрылымдық сипаттары жағынан өз тұстастарынан біршама анық ерекшеленетін геологиялық денелер жиынтығы" . Геологиялық формациялардың стратиграфиялық түсінігі: "Белгілі бір уақыт аралығында үздіксіз қалыптасқан түзілімдерді біріктіретін нақтылы стратиграфиялық бірліктер жиынтығы тау жынысытардың формацияларын құрайды". Дереккөздер
Жинауыш схема

Жинауыш схема (Собирательная схема; the collective circuit) — дизъюнкция логикалық операциясын жүзеге асыратын логикалық элемент. Жинақтауыш схема ең болмағанда бір кірісте сигнал болған кезде шығысқа сигнал береді. Дереккөздер
Жиым

Жиым (Массив; array) — барлығы бір тектес элементтерден құралып, бір атпен ғана аталып реттелген мәліметтер жиымы. Жиымның аты мен элементтерінің индексін көрсету олардың кез келген накты элементін тауып алып, пайдалануға мүмкіндік береді. Ақпарат массивінің құрылымы немесе жай массив, элементтердің жиынтығынан (мәндерден немесе айнымалылардан) тұратын деректер құрылымы болып табылады, олардың әрқайсысы массивтің ең болмағанда бір индексімен немесе кілтпен сәйкестендіріледі. Массив әрбір элементтің жағдайы математикалық формула бойынша оның индекстік кортежінен есептелуі мүмкін. Деректер құрылымының қарапайым түрі бір өлшемді массив деп аталатын сызықтық массив болып табылады. Мысалы, 0-ден 9-ға дейінгі көрсеткіштермен 10 32 биттік (4 байт) бүтін сандар, 2000, 2004, 2008, ..., 2036 жад адрестерінде 10 сөз түрінде сақталуы мүмкін, осылайша элемент i индексінде 2000 + ( i × 4) мекен-жайы бар. Массивтер және олардың программалаудағы тарихы туралы мәліметтер: Массив туралы ақпарат: Массив – индекс немесе индекстер арқылы анықталған мәндер жиынын (массив элементтері) сақтауға арналған деректер құрылымы. Массив элементтері нақты диапазонға жататын бүтін сандар немесе индекстер болуы мүмкін. Жиым өлшемі массив ішіндегі элементке қатынасу үшін пайдаланылатын индекстер санын анықтайды. Қолданылатын индекстер санына байланысты массивтер бір өлшемді, екі өлшемді, үш өлшемді және т.б. Жиымның пішіні немесе құрылымы өлшемдер саны және әрбір өлшем бойынша массивтің өлшемі (көлемі) туралы ақпаратты береді. Массивтердің тарихы: Массив ұғымының ұзақ тарихы бар және ол математика мен информатиканың әртүрлі салаларында қолданылады. Ерте компьютерлерде және Fortran сияқты бағдарламалау тілдерінде массивтер деректерді ұйымдастыру үшін қолданылатын алғашқы деректер құрылымдарының бірі болды. Олар үлкен көлемдегі ақпаратты сақтау және өңдеудің ыңғайлы әдісін қамтамасыз етті. Уақыт өте келе массивтердің әртүрлі типтері пайда болды, соның ішінде статикалық және динамикалық массивтер. Статикалық массивтердің бекітілген өлшемі бар, ол массив жасалған кезде анықталады. Динамикалық массивтер бағдарламаның орындалу барысында өз өлшемін өзгерте алады. Бағдарламалау тілдерінің дамуымен массивтермен жұмыс істеуге арналған әртүрлі құралдар мен кітапханалар пайда болды, оларды ыңғайлы және күшті етеді. Қазіргі бағдарламалау тілдерінде массивтер деректерді сақтау және өңдеу үшін барлық жерде қолданылады. Олар элементтер жиынын басқарудың тиімді жолын қамтамасыз етеді және элементтерге индекс бойынша жылдам қол жеткізуге мүмкіндік береді. Классикалық бір өлшемді массивтерден басқа бүгінгі таңда деректермен жұмыс істеу мүмкіндіктерін кеңейтетін тізімдер, ассоциативті массивтер және көп өлшемді массивтер сияқты деректер құрылымдарының алуан түрі бар. Заманауи бағдарламалау тілдері массивтермен жұмыс істеуге арналған функциялар мен әдістердің бай жиынтығын ұсынады, бұл оларды бағдарламаларды жасаудың қуатты құралына айналдырады. Жалпы алғанда, массивтердің бай тарихы бар және деректерді сақтау және өңдеу үшін қолданылатын бағдарламалаудағы негізгі деректер құрылымдарының бірі болып қала береді. Дереккөздер
Фидживирустар

Фидживирустар — реовирустар тұқымдастығына жататын өсімдіктер вирустарының туыстығы. Типтік уәкілі — қант қамысының Фиджи вирусы. Басқа мүшелері боп табылатындар: ержегей жүгері вирусы және ержегей күріш қаражолақ вирусы. Дереккөздер
Дискіні айналандыру

ДИСКІНІ АЙНАЛАНДЫРУ (Зеркадизация диска; disk mirroring) — диск бөлігінің барабар (ұқсас) көшірмесін екі немесе бірнеше дискіге жазып алу. Дискінің (жүктемелік немесе жүйелік бөлімдерін қоса) кез келген бөлімінің айналық бейнесін алуға болады. Екі қатқыл дискіні басқару үшін бір дискілік ішкіжүйе адаптері және бір дискі контроллері пайдаланылады. Мәліметтер осы екі дискіге бірдей көшіріледі. Сөйтіп айналық көшірме алынады. Бұл әдіс дискімен жұмыс істеу сенімділігін арттырудың ең қарапайым, бірақ қымбат тәсілі. Себебі қатқыл дискі көлемінің 50%-ы ғана пайдаланылады. Дереккөздер
Жиым элементі

Жиым элементі (Элемент массива; array element) — жиымды құрастыратын мәліметтер элементі; жиым атауымен және индекспен анықталатын жиымның құрамды бөлігі. Дәстүрлі программалау тілдерінде жиым элементі индекстері a(il,i2,...,in) айнымалы формасында болады, мұндағы: а - жиым атауы, il,i2,...,in — индекстер; мыс., а(і,2), b(k+i), c2(l,j). Кейбір тілдерде, мысалы, Паскаль тілінде жәй жакшалардың орнына квадрат жақшалар қолданылады: а[і,2], b[k+i], c2[lj] Дереккөздер
IBM фирмасының дербес компьютерлері тобы

Ibm фирмасының дербес компьютерлері тобы - (Семейство персональных компьютеров фирмы IBM; ibm PC family) — 1981 жылдан бастап ibm фирмасы жасап шығарған компьютерлер тобы. Олар уақыт кезеңіне қарай былай бөлінеді: PC (1981), PC/XT (1983), PC/AT (1984), PS/2 тобы (1987), PS/1 (1990), PS/2 Server (1992), мультимедиамен жабдықталған PS/2 (1992), PS/ ValuePoint (1993), ThinkPad ноутбуктері (1993) жоне т.б. IBM фирмасы компью- терлерінің толық тобы бірнеше ондаған модельдерден тұрады. Дереккөздер
Жиымдардың өлшемдерін беретін оператор

Жиымдардың өлшемдерін беретін оператор (Оператор задания размеров массивов) — DIMENSION M1(R1), M2(R2)... сөзімен анықталады, мұндағы Ml, М2 — жиымдар идентификаторлары; Rl, R2... — бейнеленген жиым индекстерінің жоғарғы шегінің өзгеру тізімі. Дереккөздер
Дискіні бүркемелеу

ДИСКІНІ БҮРКЕМЕЛЕУ (Кэширование диска; disk caching) — файлдық жүйенің өнімділігін арттыру үшін қолданылатын әдіс. Оқу және жазу операцияларын орындау кезінде қайта- қайта дискіге тиіспеу үшін файлдар жадтың бүркемеленген аймағында сақталады. Оқу-жазу операциялары жадпен жұмыс істейтін жылдамдықпен орындалады (бұл дискіге қатынас құру жылдамдығынан әлдеқайда жоғары). Дереккөздер
Фитогемагглютинин

Фитогемагглютинин — ФГА — өсімдіктерден алынған глобулин белоктарының жалпы аты. Коберт ашқан (1888). ФГА -у деп есептелінген. Ландштейнер мен Раубичек 1907 жылы бірінші рет улы емес өсімдіктер тұқымынан агглютининдерді тапты. ФГА қы- зыл қан түйіршіктерін желім- деумен қатар, кіші лимфоциттердің бласттрансформациясын туғызады. ФГА бірнеше түрге бөлінеді: # лектиндер (агглю- тинациялык және преципита- циялық қасиеттерге ие); # фи- томитогендер (торшалардың митозды белінуін жеделдетін қабілеті бар). Дереккөздер
Жиымды мәлімдеу

Жиымды мәлімдеу (Объявление массива; dimensioning) — жиымның өлшемін анықтайтын және компьютерге берілген жиымға жадтың қанша ұяшыгын калдыру керектігін көрсететін әрекет. Ұяшықтар санын артығымен мәлімдеуге болады, бірақ еш уақытта қажеттілігінен кем мәлімдеуге болмайды. Мысалы, Бейсик тілінде DIM А$(25) А$(0)-ден А$(25)-ке дейінгі элементтерді белгілейді, олардың саны 26 элементген тұрады. Басқа тілдерде жиымды мәлімдеу осы тектес болады. Мәліметтер жиымын жадтың аралас ұяшықтарына сақтау тәсілі жадқа қатынас құруды және олармен операция орындауды жеңілдетеді. Жиымды мәлімдеген кезде программа бастапқы кезеңде жадтың жетпеуі туралы сигнал береді, осы операциясыз жадтың жетіспеушілігі кажетсіз уақытта байқалған болар еді. Дереккөздер
Дискіні қосарластыру

Дискіні қосарластыру(Дублирование диска) — басқа контроллерге қосылған дискінің айналық көшірмесін алу. Яғни басқа дискжетектегі қосымша адаптері қолдана отырып айналдыру. Бұл әдіс дискі контроллерінің де, дискінің де шатасуы кезінде дискінің жұмыс істеу орнықтылығын жасақтайды. Дереккөздер
Флавивирустар

Флавивирустар — құрамында РНК бар арбовирустар тұқымдастыгы. Геном құрамы мен құрылысы жағынан тогавирустарға ұқсас. Флавивирустар 4 антигендік топка бөлінеді: #кене эн- цефалиті, #жапон энцефалиті, #сары қызба, # денге қыз- басы. Дереккөздер