kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сырға салу

Сырға салу – қыз ұзату, келін түсіру жоралғыларының бірі. Сырға cалу кезінде жігіт жағынан 4 – 5 адам келіп құда түсер ырымын жасап, қыздың құлағына сырға тағып, қызды алып кететін күнді белгілейді. Осы аралықта “той малы”, “сойыс”, “бала күту”, “әке күші”, “ана сүті” деген кәделерді орындау керектігі келісіледі. Бұл жолы жігіт жағы қыздың ата-анасына киіт кигізеді, қыз жағы – мал сойып, құрметтеп күтіп алып, шығарып салады, тағы басқа сый-сыяпаттар жасалады. Келісілген күні жігіт жағынан 4 – 5 адам келіп қызды алып кетеді.
Ергеш Асылбаев

Ергеш Асылбаев (1939 ж. т., Сарыағаш ауданы Дүрбісек ауылы). Ташкент мемлекеттік университетінің агрономия факультетін бітірген (1963). Еңбек жолын 1956 ж. Сарыағаш ауданындағы Ленин атындағы ұжымшарда шопан болып бастаған. 1964 – 89 ж. Сарыағаш ауданындағы Коммунизм ұжымшарының бас агрономы, Сарыағаш және Шардара аудандарының ауданы комсомол комитетінің І хатшысы, Шардара ауданындағы Бірлік кеңшарының меңгерушісі, Октябрьдің 50 жылдығы атындағы кеңшардың партия комитетінің хатшысы, Сарыағаш ауданының Ленин атындағы ұжымшарында бас агроном, ауданы халықтық бақылау комитетінің инспекторы, К.Маркс атындағы ұжымшардың Красин бөлімшесінің меңгерушісі, Ленин атындағы ұжымшардың бас агрономы, ұжымшар басқармасы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1990 ж. Қазақ КСР Жоғ. Кеңесіне депутат болып сайланды. Дербісек ауылдық ардагерлер кеңесінің, ауылдық мүгедектер кеңесінің және әскери қызметшілер ісі жөніндегі комитетінің мүшесі. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Сілтемелер
Памир

]] Памир (ежелгі парсы Па-и-михр – Митраның (Күн құдайының) етегі) — Орталық Азияның оңтүстігіндегі тау жүйесі. Негізінен Тәжікстан жерінде, шығыс және оңтүстік бөліктері Қытай мен Ауғанстан мемлекеттері аумағында орналасқан. Солтүстігінде Алай сырты жотасымен, оңтүстігінде Зоркөл, Памир және Пяндж өзендерімен, батысында Пяндждің меридиан бағытындағы, шығысында Сарыкөл жотасымен шектеседі. Жерорта теңізі геосинклиналінің кайнозой қатпарлығында түзілген. Тау түзілу қазіргі кезде де жалғасуда (8 – 9 баллдық жер сілкінісі). Жер бедерінің сипатына қарай Памир Батыс және Шығыс бөліктерге бөлінеді. Батыс Памир биіктігі 6000 м-ден асатын биік жоталардан (Ғылым Академиясы, Дарваза, Бірінші Петр, т.б.), мұздықтардан (ең ірісі – Федченко мұздығы, ұзындығы 77 км) және терең өзен шатқалдарынан тұрады. * Ең биік жері –Самани шыңы (7495 м). ндағы гидро-станциясы]] Шығыс Памир – биіктігі орташа таулы өлке; жер беті ежелгі тау жыныстарының үгілуінен тегістелген. Жұмыр тау жоталарын (Сарыкөл, Мұзкөл, т.б.) кең аңғарлар мен түбі тегіс қазаншұңқырлар бөледі. * Климаты биіктаулық, қатаң. Шығыс Памирде қаңтардың орташа температурасы –18ӘС, шілдеде 14ӘС. Батыс Памирде қаңтарда 7ӘС, шілдеде 22ӘС. * Жылдық жауын-шашын мөлшесі батысында 90 – 250 мм, шығысында 60 – 120 мм. * Памир өзендерінің көпшілігі Әмудария алабына жатады. Негізгі өзені – Пяндж. Пяндждің салалары: Гунт, Шахдара, Бартанг, т.б. * Ірі көлдері: Қаракөл, Шоркөл, Сарез, Зоркөл, Жасылкөл. Шығыс Памирде биіктаулық суық шөл басым (теріскен, жусан, т.б. өседі). Батыс Памирдегі аңғарларда шөл ландшафттары тау беткейінде шөлейтке, одан жоғарыда тау даласына өтеді. Биік таулы өңірдің солтүстігінде тау шалғыны мен шалғынды дала тараған. Оңтүстігінде неғұрлым құрғақшылық жағдайда криофилдік (суыққа төзімді) аласа шөптер мен шала бұталар, ішінара альпілік өсімдіктер өседі. Өзен бойларында ағашты-бұталы тоғайлар (тал, қайың, арша) ұшырасады. Суармалы алқаптарында жүзім, грек жаңғағы, алмұрт, алма өсіріледі. Кен байлықтарынан тау хрусталі, сирек металдар, сынап, боксит, т.б. кен орындары бар. Дереккөздер
Жұмабай Біләлұлы

Жұмабай Біләлұлы (1940 жылы туған, Қытай, Тарбағатай аймағы, Дөрбілжін ауданы) – Қытай қазақтары арасынан шыққан жазушы. Шыңжаң университетін бітірген (1962). Қытайдағы 20 ғасырдың 60 – 70-жылдарындағы саяси қуғын-сүргін зардабын тартып, 10 жыл айдауда болған. 1979 жылы ақталған. Шәуешек қаласында шығатын “Тарбағатай” журналында әдеби редактор, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Еңбектері “Жондағы жорықтар”, “Дала торғайлары”, “Кіндіктестер”, “Кешкен күндер”, “Қоңыр таудың күңгірі”, “Ата дәулеті”, “Ақселеу” атты роман, әңгіме-повесть жинақтары жарық көрді. Наградалары Екі мәрте Қытай мемлекеттік әдеби сыйлығының иегері (1982, 1990). Дереккөздер
Жапар Түйебеков

Жапар Түйебеков (15.4.1919, Шу ауданы, Төле би ауылы – 22.10.1999, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері. «Теңдік» мектебінде, Алматы педагогика училищесінде оқыған. 1939 – 1946 ж. әскер қатарында болды. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. ҚазМУ-дің тарих факультетін, Алматы жоғары партия мектебін, КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген. 1960 – 1970 ж. Меркі ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Көктерек (Мойынқұм) аудандық партия комитетінің екінші хатшысы, атқару комитетінің төрағасы, Шу аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы. 1971 – 1982 ж. облыстық атқару комитетінің бірінші орынбасары болған. Сілтемелер
Тұтыну заттары

Тұтыну заттары – бейөндірістік тұтынуға, ең алдымен жеке бастың тұтынуына арналған еңбек өнімдері. Олар: тамақ өнімдері, киім-кешек, тұрғын үй, т.б. Көрсетілетін қызметтер айрықша тұтыну заттары болып табылады. Заттай нысанына қарай тұтыну заттары адамның тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыратын материалдық игіліктер мен көрсетілетін қызметтер болып табылады. Дереккөздер
Тұтыну несиесі

Тұтыну несиесі – халыққа тұрғын үй, көлік құралдарын сатып алу, жолдамалардың, қымбат тұратын тұтыну тауарларының ақысын төлеу, т.б. үшін бөлінетін несие; несиеге тауарлар сатып алу әдісі. Тұтыну несиесі жеке бастың тұтыну заттарын алуы үшін беріледі және оны беру кезінде тауарлардың құнын және несие үшін пайызды бөліктеп төлеу көзделеді. Тұтыну несиесінде жеке тұлғалар қарызгер болып табылады, ал несие мекемелері де, кәсіпорын да несиегер болуға құқылы. Сатып алынған тауар соңғы бөлігі төленгенге дейін сатушының меншігі болып қалады, сөйтіп, тауар несиемен қамсыздандырылған болып табылады. Тұтыну несиесі ақшалай да, тауарлай да беріле береді: тауарлар несиеге сатып алынады немесе бөлшек саудада тауар құнының мерзімі ұзартылып, бөліп-бөліп төленеді; ақшалай несиені банктен тұтынушылық мақсатқа пайдалану үшін алады. Тұтыну несиесі бір жолғы өтеу немесе мерзімі ұзартылған төлем түрінде ресімделеді. Дереккөздер
Ольга Владимировна Коржева

. Ольга Владимировна Коржева (14.6.1969 ж.туған, Алматы) – актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998). * Ресейдегі Свердловск театр инcтиутын бітірген (1990). * Сол жылдардан бастап Алматыдағы Наталия Сац атындағы орыс мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының сахнасында өнер көрсетті. Оның осы театр сахнасындағы ойнаған рөлдері қатарына Софья (Александр Сергеевич Грибоедов, “Ақылдың азабы”), Аққу ханшайым (А.С. Пушкин, “Салтан патша туралы ертегі”), Елена (М.Булгаков, “Ақ шармық”), Лара (Б.Пастернак, “Доктор Живаго”), Гертруда (У.Шекспир, “Гамлет”) және т.б. бар. Сыртқы ұстамдылық пен ішкі жан тебіренісін өзара шендестіру Коржева өнеріне тән қасиет. Марапаттары мен атақтары * 1998 — Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. * 2010 — "Жылдың үздік актрисасы" номинациясы бойынша Қазақстан театр қайраткерлері одағының "Еңлікгүл" сыйлығы. * 2013 — "Құрмет" ордені (13.12.2013). Дереккөздер
Жаңа Ахмер

Жаңа Ахмер — Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Географиялық орны Өскемен қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде, Ұлан өзенінің жағалауында орналасқан. Тарихы 1961-96 жылдары етті-сүтті мал өсіретін “Ярославль” кеңшарының бөлімшесі болған. Қазір оның негізінде ауылда ӨК жұмыс істейді. Дереккөздер
Тұтыну қоржыны

Тұтыну қоржыны – елде (мемлекетте) қалыптасқан нақты жағдайлар мен ерекшеліктерді басшылыққа ала отырып, белгілі бір уақыт бөлігінде адамның нақты атқарымдық қажеттерін қанағаттандыратын тауарлар мен қызметтердің ғылыми тұрғыда негізделіп, теңдестірілген жиынтығы. Ол адамның немесе отбасының тамаққа: нан мен нан тағамдарына, ет пен ет тағамдарына, сүт пен сүт тағамдарына, жұмыртқаға, балық пен балық тағамдарына, картопқа, көкөніске,жеміс пен жидекке, өсімдік майы мен маргаринге, қант пен кондитер тағамдарына, басқа да азық-түлікке; киім-кешекке, ішкиімге, аяқ киімге; дәрі-дәрмекке, санитария мен тазалық заттарына; жиһазға, мәдени-тұрмыстық және шаруашылық заттарына; тұрғын үй мен коммуналдық қызметтерге; тұрмыстық қызметтерге, көлікке, байланысқа; балаларды мектеп жасына дейінгі мекемелерде тәрбиелеуге жұмсайтын шығынының негізгі баптары бойынша қалыптасады. Оның құрылымы мен құрамы әлеум.-экон. дамуды, тұтыну нормасындағы өзгерістерді ескере отырып, кем дегенде бес жылда бір рет қайта қаралып отырады. Дереккөздер
Тұтыну қоры

Тұтыну қоры – ұйымдық-құқықтық нысаны мен меншік нысанына қарамастан кәсіпорындардың (фирмалардың, мекемелердің, ұйымдардың) қызметкерлеріне тікелей және жанама түрде төленетін төлемдердің жиынтығы. Оған барлық қызметкерлерге еңбекақы төлеуге есептелген сома, еңбек ұжымы мүшелерінің акциялары және кәсіпорын мүлкіне салымдары бойынша алынатын табыс (дивиденд, пайыз), кәсіпорын беретін еңбек жеңілдіктері мен әлеум. жеңілдіктердің сомасы енгізіледі. Дереккөздер
Тұтыну құны

Тұтыну құны — заттың (тауардың, бұйымның, өнімнің, т.б.) пайдалылығы, оның адамның қандайда болсын қажетін қанағаттандыра алатындығы. Тауар сапасы көрсеткіштерінің тұтынушы (сатып алушы) талаптарына сай келу сипаттамасын тауардың тұтынушылық құны деп атайды. Дереккөздер
Тұтынушылар қоржыны

Тұтынушы қоржыны – адамның орташа статистикалық қалыпты қажеттерін қанағаттандыру үшін қажет тұтынушылық материалдық және рухани игіліктер мен қызметтердің толық жиынтығы. Тұтынушы қоржыны елде (мемлекетте) қалыптасқан нақты жағдайлар мен ерекшеліктерді басшылыққа ала отырып, белгілі бір уақыт бөлігінде адамның нақты атқарымдық қажеттерін қанағаттандыратын тауарлар мен қызметтердің ғылыми тұрғыда негізделіп, теңдестіріледі. Бұл әдіс тұрмыс құнын және ұлттықвалютаның жылдық құнсыздану деңгейін есептеу үшін қолданылады. Тұтынушы қоржыны адамның немесе отбасының тамаққа: нан мен нан тағамдарына, ет пен ет тағамдарына, сүт пен сүт тағамдарына, жұмыртқаға, балық пен балық тағамдарына, картопқа, көкөніске, жеміс пен жидекке, өсімдік майы мен маргаринге, қант пен кондитер тағамдарына, басқа да азық-түлікке; киім-кешекке, ішкиімге, аяқ киімге; дәрі-дәрмекке, санитария мен тазалық заттарына; жиһазға, мәдени-тұрмыстық және шаруашылық заттарына; тұрғын үй мен коммуналдық қызметтерге; тұрмыстық қызметтерге, көлікке, байланысқа; балаларды мектеп жасына дейінгі мекемелерде тәрбиелеуге жұмсайтын шығынының негізгі баптары бойынша қалыптасады. Оның құрылымы мен құрамы әлеуметтік-экономика дамуды, тұтыну нормасындағы өзгерістерді ескере отырып, кем дегенде бес жылда бір рет қайта қаралып отырады. Дереккөздер
Тұтынушылар құқығын қорғау

Тұтынушылар құқығын қорғау – тұтынушылардың тиісті сападағы, өмірі мен денсаулығына қауіпсіз тауарларды (орындалатын жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) сатып алу; тауарлар мен олардың дайындаушылары туралы ақпарат алу; тұтынушыларды ағарту; олардың мүдделерін мемл. және қоғамдық тұрғыда қорғау; тұтынушылардың қоғамдық ұйымдарға бірігу құқықтарын жүзеге асырудың мемлекет белгілеген тетігі. Дереккөздер
Толыш Асылбекова

Толыш Асылбекова – Cоциалистік Еңбек Ері (8.6.1957), мақта өсіруші, ауыл шаруашылығы озаты. 1928 жылы Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мақтаарал ауданы, "Ленин жолы" колхозында туған. Еңбек жолы * 1942-1959 жылдары - "Ленин жолы" колхозының колхозшысы. * 1959 – 1973 жылдары Түркістан ауданының В.И.Чапаев атындағы колхозда ауылы шаруашылығы артелінде жұмысшы, мақта өсірушілер звеносының звено жетекшісі болды. Жыл сайын өзіне бекітілген мақта егісінен мол өнім алып отырды. * 1952 жылы 32 ц, 1953 жылы 36 ц, 1956 жылы 51 ц. өнім жинады. Жетістігі * 4-5-ші сайлауларда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды. * Ауыл шаруашылығы озаты Наградалары * 2 мәрте Ленин ордені *Cоциалистік Еңбек Ері (1957) * Медальдар Дереккөздер
Тұшала

Тұшала (Grossularіa) – тасжарғандар тұқымдасына жататын көп жылдық бұтатектес өсімдік, жемісті дақыл. 50-ден аса түрі бар, Солтүстік Америкада 45 түрі кездеседі. Қазақстанда Тұшаланы қарлыған деп те атайды (1 түрі – тікенді қарлыған). Оның жабайы – алтайлық түрі Шығыс Қазақстан мен Алматы облыстарында кеңінен таралған. Биіктігі 0,5 – 2 м-дей. Қолайлы жағдайда 15 – 20 жылға дейін тіршілік ете алады. Тұшала өркендерінде қалыңдығы, пішіні және түсі әр түрлі, ұзындығы 4 – 18 мм болатын тікендері болады. Вегетац. кезеңі гүлдегенге дейін 20 – 25, ал гүлдеу кезеңінің ұзақтылығы 10 – 18 күнге созылады. Бүкіл вегетац. кезеңінде топырақты қопсытып, арамшөптерін жұлып отырады. Тұшала қара және қызыл қарақатқа қарағанда құрғақшылыққа төзімді, бірақ қатты суыққа (–35С аязға) төзімсіз. Вегетативті тәсілмен (көлденең және доға тәрізді сұлатпа сабақтары, жасыл және сүректелген қалемшелері арқылы) және ұрық арқылы көбейеді. Тұшаланы отырғызар алдында ық жер, ылғалы мол, құнарлы топырақ таңдап алынады. Отырғызардан бір жыл бұрын жерді 35 – 40 см тереңдікте жыртып, органикикалық және минералды тыңайтқыштар енгізеді. Бір жылдық көшеттерді отырғызу қолмен немесе мех. тәсілмен жүргізіледі. Отырғызғаннан кейін 2 – 3-жылы жеміс бере бастайды, толық жеміс салуы 6 – 7-жылдан басталады. Әр бұта 25 – 30 кг-ға дейін өнім береді. Жемісі – жидек, кейбір сорттары жемісінің салм. 60 г-ға дейін жетеді, шар немесе кең эллипс тәрізді. Жасыл, сары немесе қарақошқыл түсті. Жаңадан піскен жидектерінде қант (8 – 11%), органик. қышқылдар (1,2 – 1,7%), пектиндік заттар (0,88%), С витамині (30 – 60 мг%), А витамині (0,1 мг%), В витамині (0,04 мг%), темір тұздары, каротин, фосфор бар. Оларды жас және өңделген (тосап, шырын, шарап) күйінде пайдалануға болады. Қазақстанда тұшаланың Смена, Мысовский 17, Мысовский 37, Хаутон, т.б. сорттары өсіріледі. Дереккөздер
Тұшпара

Тұшпара – тағамның түрі. Оны қамырдың ішіне ет және балық салып әзірлейді де қайнап тұрған тұзды суға пісіріп май, сірке суын, қыша, қаймақ қосып, сондай-ақ сорпамен бірге де береді. Дайындау тәсілі: тұзды жылы суға жұмыртқа қосып иленген қамырды 30 минутқа жауып қояды. Содан кейін қамырды жұқа етіп жайып, дөңгелектеп кеседі де, кесілген қамырдың ішіне фарш салып шетін бүктейді. Қазір арнайы Тұшпара жасағыш та бар. Пісіргенге дейін оны ұн себілген тақтайға салып, салқындау жерге қоя тұру керек. Содан соң қайнап тұрған тұзды суға немесе сорпаға 6–8 минут пісіреді. Егер Тұшпара сорпаның бетіне қалқып шықса, дайын болғаны. Тұшпара жасау үшін қой немесе сиыр етін ет тартқыштан өткізіп, пияз, тұз, бұрыш салып, үстіне аздап суық су (сүт немесе кілегей) құйып, жақсылап араластырады. 1 стақан ұнға: 200 г қой немесе сиыр еті, 1 бас пияз, жарты стақан су, жарты шай қасық тұз керек. Бұрышты әркім қалауынша қосады. Балықтан жасалған фарш: балықтың жон етін ет тартқыштан өткізіп, пияз, тұз, бұрыш, сары май(немесе маргарин) салып үстіне су құйып жақсылап араластыру керек. 1 стақан ұнға 400 г балықтың жон еті, 1 бас пияз, 1 ас қасық сары май (немесе маргарин), жарты стақандай су, жарты шай қасық тұз қажет. Бұрышты әркім қалауынша қосады. Дереккөздер
Тұщыбас

Тұшыбас – Сырдария сағасындағы көл. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде, Бөген ауылынан шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 12,6 км 2 , ұзындығы 11,5 км, енді жері 2,9 км, ең терең жері 5,5 м. Жаздың ыстық айларында көл құрғап, шалшыққа айналады. Сырдария өзені қатты тасығанда көл деңгейі көтеріліп, аумағы ұлғаяды. Тұщыбасқа Ақлақ бөгеті (тоспасы) салынып біткеннен кейін суы тұрақты болады деп болжанып отыр. Жағалау сипаты Құмайтты жағалауы жайпақ. Оңтүстігі батпақты. Көл бір-бірімен каналдар жалғасқан 3 бөліктен тұрады. Жағалауында қамыс өседі. Батыс жағалауы биік, бұйра құм, оңтүстік бөлігі жазықтау. Суында сазан, табан балық, қаракөз, жайын, ақмарқа, алабұға, қаяз, т.б. бар. Дереккөздер
Төрекеев Бақыт Әскербекұлы

Төрекеев Бақыт Әскербекұлы (19 наурыз 1964 жылы туған, Ақтөбе қаласы) – медицина ғылымының докторы (2002). Қысқаша өмірбаяны: 1987 жылы Ақтөбе мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1987–1993 жылдары осы оқу орнында аспирант, ассистент. 1993–1996 жылдары Қызылорда қалалық ауруханасында дәрігер. 1996–1999 жылдары Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында докторант. 1999–2004 жылдары аға ғылыми қызметкер болды. 2005 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Тұщықұдық (Маңғыстау облысы)

Тұщықұдық — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл, Тұщықұдық ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шетпе ауылынан солтүстікке қарай 79 км жерде, Бозащы түбегінің оңтүстік-батысында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1973 жылы ауданда “Тұщықұдық” қаракөл қой кеңшарын құруға байланысты қаланған. 20 ғасырдың 90-жылдарының орта кезінде кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл маңында Ақтау – Қаламқас автомобиль жолы, мұнай құбыры, Еділ – Қаламқас су құбыры, жоғарғы кернеулі электр желілері өтеді. Тарихи ескерткіштер Округ аумағында көптеген тарихи және мәдени ескерткіштер бар. Бұл өңірде Ермағанбет молда, Қойсары Сарғожаев емші, Айдар ишан, Ержан хазірет, Төлеу Қалипа, Иса, Досан, Сүйінқара батырлар, Абыл, Сәттіғұл ақындар өмір сүрген. Дереккөздер
Тұяқ ақы

Тұяқ ақы – Қазақстанда 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында жайылымдық жерді пайдаланғаны үшін алынған алым, рентаның бір түрі. Жайлауға, қоныстар мен шабындық жайылымдарға байланысты “қоныс ақы”, “шөп ауыз” деп те аталған. Тұяқ ақының мерзімі маусымдық болған, ал алым мөлшері келісуші жақтардың ықыласына қарай белгіленіп отырған (мыс., “әр түтіннен бір қой немесе бір қозы”). Дереккөздер
Атаи Мәулана Шеих Құсайын

Атаи Мәулана Шеих Құсайын – түркі ақыны. 15 ғ-да ежелгі Сайрамда өмір сүрген. Өз заманында оқымысты, терең білімді адам болған. Ол Самарқандта қызмет атқарған. Бізге ақынның «Диуан» аталатын өлеңдер жинағы (260 туынды) жеткен. Бұл жинақтың түпнұсқасы Санкт-Петербургтегі Шығыстану инcтитутында сақтаулы. Ақынның махаббатты, табиғатты, сұлулықты мадақтайтын ғазалдары өзбек тіліне аударылып, бірнеше мәрте жарық көрді. Ол өлеңдерінде жақсылық іс қылуға, адал жүріп, анық басуға шақырған. Көшпелі түркі халықтарының өмірін, салтын, поэзиясын өте жақсы білетіндігін шығармаларында танытып отырған. Ол шығармалары қазақ әдебиетіне тіл жағынан да, түр жағынан да жақын. Қазақ ауыз әдебиетіндегі «айтыс», «жар-жар» сияқты өлең үлгілерін өз шығармаларында жиі қолданған. Сілтемелер
Түбір

Түбір – сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін, лексикалық мағынасын сақтаған негізгі бөлігі. Түркі тілдерінде түбір өзгермейді, ал славян тілдерінде өзгеріске түсіп отырады. Түркілік түбір негізінен бір, кейде екі буынды болып келеді. түбірдің негізгі ерекшелігі ретінде толық мағыналылығы, тұлғалық сипатының өзгермеуі, әрі қарай бөлшектеуге келмейтіндігі аталады. Дәстүрлі түркітануда түбір “формадан мазмұнға” принципі негізінде қарастырылатындықтан, оның тұлғалық дамуы сөз болады. Н.А. Баскаков әуелгі түбірдің сипаты “Дс.Д.Дс.” (Дс. – дауыссыз, Д. – дауысты) тұлғасында, Г.И. Рамстедт “Д.” түрінде, В.Котвич, Э.В. Севортян, А.Н. Кононовтар “Д.Дс.Д., Д.Дс.” жүйесінде болған деп пайымдайды. Өзге түркі тілдеріндегі секілді қазақ тіліндегі түбір құрамы негізінен бір буынды. Түркі тілдеріндегі бір буынды түбірлер толық мағыналы болғандықтан, жеке атау ретінде анықталып, сөз тіркесінде, сөйлем жүйесінде, мәтінде жұмсала береді. Түбір термині тілді тарихи-динамик. тұрғыдан зерделеуде өзгеше, қазіргі тілдің статик. жайын анықтауда басқаша қарастырылады. Тарихи тұрғыда Т. түбіртектерге (силлабофонемаларға) бөлшектенеді, мағынасы синкретті болады. Түбірдің “әрі қарай бөлшектеуге келмеуі” – шартты ұғым. Мыс., қазіргі тіліміздегі тау, тас, тіл, сөз, кел, анық, асық, айт, бала, баға, тұр, жүр, жатыр, оқы, т.б. сөздер түбір ретінде танылады, ал тарихи даму жүйесінде бұл сөздер морфтарға жіктеледі. Түбір туынды сөз жасаудың негізгі ұйтқысы саналады. Түбір – негізгі морфема, өйткені өзге (көмекші) морфемада лексикалық мағына болмайды. Түбір жеке тұрып та, грамматикалық жағынан түрленіп те семантикалық дербес сөз болады, жеке сөздің қызметін атқара алады. Бұл айтылғандар - дара түбірлер. Бұдан басқа екі сөздің қайталануы арқылы жасалған түбірлер (тау-тау, қора-қора), сөздердің бірігуінен жасалған түбірлер (белбеу, басқұр), сөз тіркестері арқылы жасалған түбірлер де (он екі, қара сұр) болады. Егер түбір өздігінен ешқандай қосымшасыз жеке тұрып, белгілі бір мағынаға ие болса, оны негізгі түбір деп атайды. Егер түбірге қосымша қосылып, жаңадан түбір сөз жасалса, онда оны туынды түбір деп атайды. Ал осы туынды түбірден әрі қарай тағы да екінші бір сөз жасалса, онда мұны туынды сөз деп атайды. Мысалы: мал (негізгі түбір) мал-шы (туынды түбір), мал-шы-лық (туынды сөз).Сондай-ақ, сөздердің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі (құрама), қысқартылуы арқылы жасалған сөздер күрделі сөздер делінеді. Тек қана түбірдің өзінен болған сөздер мен түбірге жұрнақ жалғану арқылы жасалған туынды түбірлер және туынды сөздер жалаң сөздер деп аталады. Ғылыми грамматикада жеке түбір сөздерді, сөздің мағыналы бөлшегін негізгі морфема дейді де, қосымшаны көмекші морфема дейді. Дереккөздер
Шақпақ Артықбаев

Шақпақ Артықбаев (15.9. 1905 жылы, бұрынғы Сырдария облысы Қазалы уезі Шыбынды болысы, 2-ауданы – 1986 жылы, Алматы) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1923 – 24 жылдары Ташкенттегі Орта Азия коммунистік университетінде, 1930 – 33 жылы Мәскеу тұтынушылар кооперациясы институтында оқыған. 1924 – 25 жылдары Алматы, Талдықорған уездік комсомол комитеттерінде жауапты жұмыста болды. 1926 – 28 жылы БЛКЖО Алматы губерниясы комитетінің хатшысы, 1928 – 29 жылдары Қазақ өлкелік пионерлер комитеті бюросының төрағасы, 1933 – 38 жылдары БЛКЖО Ақтөбе облысы комитетінің хатшысы, Ақтөбе облысы партия комитетінің және Қазақстан К(б)П ОК-нің бөлім меңгерушісі, Алматы облысы комитетінің 1-хатшысы, 1938 жылы сәуір – маусым айларында Қазақ КСР-і жеңіл өнеркәсіп халық комиссары қызметтерін атқарды. Саяси қуғын-сүргінге ұшырап, 8 жылға сотталды. 1947 жылы босатылды, 1954 жылы қарашада толық ақталды. 1948 – 58 жылдары Түркістан облысында, Алматы қаласында әр түрлі жауапты қызметтер атқарды. 1958 жылдан республикалық, ал 1962 жылдан одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер. Дереккөздер
Түбіт

Түбіт – ауыл шаруашылық малдары мен аңдардың жіңішкелігі 25 мкм-ге жетпейтін, жіңішкежүн талшықтары. Биязы жүнді қойлар мен түбітті ешкі тұқымдарының жүн жабындысы түгелдей түбіттен тұрады. Түбіттің басты қасиеттері – жылу сақтағыштығы, көп ылғал сіңіргіштігі, т.б. ескере отырып мата, тоқыма киімдер, кілем, аяқ киім, киіз, т.б. бұйымдар жасауға мүмкіндік береді. Технологиялық және тауарлық сапасы физикалық қасиетін (жіңішкелігі, ұзындығы, беріктігі, серпімділігі, түсі, жылтырлығы, т.б.) анықтайды. Түбіт көбіне ақ, қара, қоңыр түсті болады. Ақ түсті түбітті кез келген түске бояуға болатындықтан, жоғары бағаланады. Түбіттің басқа жүн талшықтарынан (аралық талшық, қылшық, өлі және құрғақ қылшықтар) басты морфол. айырмашылығы – құрамында бос, ауалы кеңістіктің, елеулі өзек қабатының болмауы. Осы ерекшелік түбіттен жіңішке де мықты жіп иірілуін, соған орай, сапалы да әдемі мата, киім-кешек тоқылуын қамтамасыз етеді. Асыл тұқымды биязы жүнді қой, түбітті ешкі шаруашылығында түбіт сапасы мен мөлшері негізгі селекц. белгілердің бірі болып табылады. Осы шаруашылықтардың эконмикалық тиімділігі де елеулі деңгейде түбіт өнімділігінің мөлшері мен сапасына байланысты. Соңғы уақытта әлемдік нарықта “Арнайы талшықтар” деген атпен танымал болып отырған жіңішкелігі 17 мкм-ге дейінгі меринос қой, түйе, альпака, лама және ешкі түбіттеріне деген сұраныс тұрақты түрде артып отыр. Жіңішкелігі 19 мкм 1 кг түбіт 21 мкм түбітпен салыстырғанда 2 есе, ал 17 мкм түбіт 19 мкм түбітпен салыстырғанда 2 есе қымбат. Әлемде ең қымбат түбіт – австралия мериностарының биязы жүні. Осыған орай ҚР Ауыл шаруашылық министрлігі Мал шаруашылық және ветеринария ғылым-өндірістік орт-на қарасты Қой шаруашылық ғылыми-зерттеу инстуттының ғалымдары биязы жүнді қойларды өсіру, асылдандыру және ешкі шаруашылық бөлімдерінің ғалымдары арнайы ғылыми жұмыстардың әдістемеліктеріне сай қой, ешкі және өте жіңішке түбітті түз тағылары – жабайы арқар мен иір мүйізді жабайы ешкілерді түраралық будандастыруда пайдалана отырып, жіңішке түбітті мал топтарын шығару жұмыстарын іске асыруды қолға алды. Арнайы жүргізілген зерттеулер қазақтың жергілікті қылшық жүнді ешкілерінің түбіті сапасы бойынша әлемдік нарық талаптарына сай, бірақ олардың өнімділігі өте төмен екендігін көрсетті. Осыған сәйкес, генотиптік және паратиптік (бағу-азықтандыру) жағдайларды ғыл. негізде жақсарта отырып, түбіт түсімі мен сапасын арттыру ешкі шаруашылық тиімділігін көтерудегі маңызды мәселе болып табылады. Жеңіл өнеркәсіпті бағалы түбітпен қамтамасыз етуде түйе шаруашылығының да орны ерекше. Қос өркешті түйелерден орта есеппен 10 – 12 кг, жіңішкелігі 16 – 20 мкм, дара өркешті түйелерден 3 – 5 кг жүн алынады. Сонымен бірге үй қояндары, басқа да мамық жүнді хайуанаттарды қолда ұстау арқылы да Т. өндіруге болады. Қоян Т-інің жіңішкелігі 15 – 20 мкм, ересек үй қоянынан жылына 700 г-нан астам түбіт алынады. Мамық жүнді аң түбітінің жіңішкелігі 25 – 30 мкм, түбіт оның қысқы түгінен алынады, жазғы жүнінде түбіт болмайды. Дереккөздер
Түгендеме

Түгендеме, түгендеу – субъектінің теңгерімінде есептеулі мүліктің бар-жоғын‚ оның сақталуын және сақталуының дұрыстығын; міндеттемелерді; қаражат алу құқық-тарын; қойма шаруашылығының жүргізілуін‚ есеп деректерінің нақтылығын дүркіндік тексеру. Меншіктің‚ қаржы-есеп айырысу тәртібінің сақталуын бақылаудың маңызды құралы болып табылады. Түгендеме есеп беретін адамдардың қолындағы тауар-материалдық құндылықтардың сақталуын жүйелі түрде бақылау үшін қажет‚ есеп берушілердің есебі мен жұмысындағы қателіктер мен бұрмалаушылықтарды анықтап‚ жоюға‚ табиғи кемудің шамасы мен нормаларын айқындауға‚ қалдықтарды нақтылауға мүмкіндік береді. Белгіленген мерзімде‚ материалдық жауапты адам ауысқанда‚ дүлей апаттан кейін‚ тергеу органдарының талап етуі бойынша‚ басқа да жағдайларда жүргізіледі. Түгендеме теңгерімнің барлық баптары мен баланстан тысқары шоттарды қамтиды‚ атап айтқанда, негізгі құрал-жабдық‚ тауар-материалдық құндылықтар‚ аяқталмаған өндіріс‚ меншікті өндірімге жататын шала фабрикаттар‚ аяқталмаған күрделі құрылыс‚ аяқталмаған құрылыс-монтаж жұмыстары‚ болашақ кезеңдердің шығысы‚ ақшалай қаражат пен есеп айырысудағы қаражат тексеріледі. Кәсіпорынға тиесілі емес құндылықтар да – жалға алынған негізгі құрал-жабдық‚ жауапкершілікпен сақтауға алынған немесе өңдеуге қабылданған құндылықтар да тексерілуге тиіс. Оны тұрақты жұмыс істейтін түгендеме комиссиясы жүргізеді‚ оған сыртқы сарапшылар мен мамандар да шақырылуы мүмкін. Түгендеме комиссиясының жұмыс істеу‚ түгендемеді жүргізу және оның нәтижелерін ресімдеу тәртібі субъектінің есеп саясатында айқындалады. Түгендеме кезінде артық шыққан негізгі құрал-жабдық‚ материалдық құндылықтар‚ ақшалай қаражат‚ басқа да артық шыққан мүлік кіріске жазылуға және оның себебі мен кінәлі адамдарды анықтай отырып‚ есепке алынуға тиіс құндылықтардың нормалар шегінде кемуі кәсіпорын басшысының өкімімен тиісінше өндіріс шығынын‚ айналыс шығынын немесе қаржыландыруды азайтуға көшірілуге тиіс‚ жетіспеушілік‚ сондай-ақ табиғи кему нормасынан тыс бүліну кінәлі адамдардың мойнына жазылады. Дереккөздер
Түзеу колониясы

Түзеу колониясы – кәмелетке толып сотталғандардың жазасын өтейтін жер. Ол жалпы, қатаң, айрықша режимдегі колониялар және колония-қоныстар болып бөлінеді. Колония-қоныстарда абайсызда жасаған қылмыстары үшін 7 жылға дейінгі мерзімде сотталғандар және жазасын өтеу барысында өздерін жақсы жақтарынан көрсеткендері үшін қатаң режимдерден ауыстырылғандар жазасын өтейді. Жалпы режимдегі түзеу колониясы нда әдейі жасалған кішігірім немесе орта ауырлықтағы қылмыстар, алғаш рет ауыр қылмыс жасағандар және абайсызда жасаған қылмысы үшін 7 жылдан астам мерзімге сотталғандар жазасын өтейді. Қатаң режимдегі түзеу колониясы нда аса ауыр қылмыс жасағандар, қылмыстары қайталанған жағдайда сотталған адамдар және қылмыстары аса қауіпті жағдайда қайталанған әйелдер жазасын өтейді. Айрықша режимдегі түзеу колониясы нда қылмыстары аса қауіпті жағдайда қайталанған ер азаматтар, өмір бойы бас бостандығынан айрылғандар, сондай-ақ өлімге кесілу жазасы кешірім жасау тәртібімен бас бостандығынан айыруға ауыстырылып сотталғандар жазасын өтейді. Дереккөздер
Түзу

нде.]] Түзу сызық – геометрияның негізгі ұғымдарының бірі. Геометрияның жүйелі түсіндірмелерінде түзу сызық әдетте тек қана геометрияның аксиомаларымен жанама түрде анықталған бастапқы ұғымдардың бірі деп есептеледі. Егер геометрияны құрудың негізі болып кеңістіктегі нүктелердің ара қашықтығы алынса, онда түзу сызықты екі нүктенің арасындағы ең қысқа сызық ретінде анықтауға болады. Түзу сызық – декарттық координаттар жүйесіндегі 1-ретті алгебралық сызық. Ол жазықтықта 1-дәрежелі теңдеу (сызықтық теңдеу) арқылы беріледі. Түзу сызықтың жалпы теңдеуі Ах+Ву+С=0 түрінде жазылады, мұндағы А, В, С – кез келген тұрақты сан, А мен В бір мезгілде 0-ге тең болмайды. Егер коэффициенттердің біреуі 0-ге тең болса, онда теңдеу толық емес деп аталады. Жарты түзу Жарты түзу — түзудің бойындағы бір нүктенің бір жағында жататын түзу нүктелерінің жиыны. Жарты түзудің нүктесінің координаттары теңсіздіктердің тек біреуін ғана қанағаттандырады: мұндағы — кез келген тұрақты шама. Егер нүктенің өзі (жарты түзудің шекарасы) жарты түзуге тиесілі болса (яғни қамтылған болса), онда тұйық жарты түзу — сәуле жайында әңгіме болады. Дереккөздер
Түйдекті тіркес

Түйдекті тіркес – сөз тіркесінің бір сыңары қызметінде жұмсалатын тіркестер. Түйдекті тіркес лексика-грамматикалық тұрғыдан өзара байланыста болып, сөз тіркесінің құрамына енеді.Түйдекті тіркес құрамындағы сөздердің лексика-семантик.дербес мағынасы болмайды. Мысалы, Желідегі екі құлын мен қара ала төбеттен басқа үй маңында жан иесі байқалмайды (Қ.Жұмаділов). Мұндағы үй маңында сөз тіркесі емес, маңы – көмекші сөз, оның дербес мағынасы жоқ. Сондықтан олар сөз тіркесінің құрамында түйдектеліп, сөз тіркесінің бір ғана сыңарының қызметін атқарады. Түйдекті тіркес бір сөз табынан да, түрлі сөз таптарынан да бола береді, көмекші сөздің тіркесуі арқылы да жасалады. Оның құрамындағы сөздердің дербес мағыналарының болу-болмауына байланысты үлкен екі топқа бөлеміз: 1) дербес мағынасы бар; 2) негізгі сөз бен көмекші сөз арқылы жасалған. Дербес мағынасы бар түйдекті тіркес сөз таптарының күрделі түрлері (қара сұр, он жеті, т.б.) мен тұрақты тіркестер (төбе шашы тік тұру) арқылы жасалады. Түйдекті тіркестің екінші тобы негізгі сөздерге көмекші есімдер (қала іші), көмекші етістік (аға деген), септеулік шылау (сәлден соң),модаль сөздер(дала тәрізді), қосарлы сан есімдер(үш рет), т.б. көмекші сөздердің тіркесуі арқылы жасалады. Түйдекті тіркестің басты белгілері төмендегідей болып келеді: а) сөз тіркесі сыңарының қызметін атқарады; ә) сыңарлары бір-бірімен синтаксистік қатынаста жұмсалмайды; б) Түйдекті тіркес сыңарларында мағына болуы да, болмауы да мүмкін; в) сыңарлары ортақ бір сұраққа жауап береді; г) құрылымы мен мазмұны тиянақсыз келеді. Дереккөздер *Балақаев М., Сайрамбаев Т., Қазіргі қазақ тілі: Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі, А., 2004
Новоильиновка

Новоильиновка — Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы ауыл, Новоильин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйет ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 33 км жерде, Тобыл өзенінің сол жағасында, дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1738 адам (844 ер адам және 894 әйел адам) болса, 2009 жылы 1470 адамды (731 ер адам және 739 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1901 жылы қаланған. 1961-1997 жылдары сүт өндіретін кеңшар орталығы болған. Оның негізінде Новоильинкада және округтегі 8 ауылда ӨК, ЖШС-тер жұмыс істейді. Дереккөздер
Түйежапырақ

Түйежапырақ – тарандар тұқымдасы, рауғаш туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанның құмды жерлерінде, Арал өңірі мен Қызылқұмда кездеседі. Биіктігі 30 – 70 см. Тамыры ұзын, қара қоңыр қынапты, сабағы тік өседі. Сабақ түбіндегі жапырағы жатаған, өркен бойындағы жапырақтары ірі, ұзындығы 35 см, ені 50 см-дей, пішіні дөңгелек, үш жүйкелі. Гүлі ақ түсті, оның ұзындығы 3 – 4 мм-дей. Гүлшоғыры шашақ болып төгіліп тұратын – сыпыртқы. Сәуір – мамыр айында жемісі піседі. Жемісі – үш қырлы, қара қоңыр түсті, пішіні жүрек тәрізді. Түйежапырақтың тамырында іш жүргізетін антрогликозидтер, хризофен қышқылы, флавоноидтар, илік заттар бар. Дәрі жасау үшін рауғаштың сабағымен тамырын көктемде қазып алып пайдаланады. Асқазан, туберкулез, т.б. ауруларды емдеуде қолданылады. Жемісінен С дәрумені, дәнінен көмір сулар алынады. Жапырағын түйе, қой жақсы жейді. Республиканың құмды, құмды-далалық жазық жерлерінде өсетін рауғаштың 1 түрі – татар рауғашын (R. Tatarіcum) жергілікті тұрғындар Түйежапырақ деп атайды. Оның да тамыры мен тамыр қабығында илік заттар болады. Дереккөздер
Түркие

Түркие – Жамбыл облысындағы түрік диаспорасының қауымдастығы. 1992 ж. сәуірде құрылған. Президенті – Д.М. Абдуллаев. Қоғамның басты міндеті – түрік халқының салт-дәстүрін, тілін өркендету және Түркия мен Қазақстан арасындағы мәдени байланыстарды өркендету. «Түркие» қоғамы Қазақстандағы ұлтаралық татулықты нығайта түсу бағытында облыс пен Тараз қаласы көлемінде түрлі мәдени іс-шараларды ұйымдастырып тұрады. Осы қоғамның тікелей араласуымен облыстағы орта мектептердің 82 түлегі Түркияның жоғары оқу орындарында оқуға мүмкіндік алды. «Түркие» қоғамының ұйымдастыруымен Тараз қаласында 1996 жылы түрік мәдениеті күні, 1997 жылы Тараз университетінде «1930 – 1953 жылдардағы түріктерге қарсы жасалған геноцид» деген тақырыпта ғылыми конференция өткізілді. 1999 жылы «Түркие» қоғамы Түркияда жер сілкінісінен зардап шеккендерге қайырымдылық көмек ұйымдастырды. Қоғам жанынан «Ахыска» деп аталатын көркемөнерпаздар ансамблі құрылған. Бұл ансамбль облыста өткізіліп тұратын барлық мәдени іс-шараларға белсене қатысады. Дереккөздер
Түйеқұйрық

Түйеқұйрық(Caragana jubata) – бұршақ тұқымдасы, қараған туысына жататын тікенекті бұта. Қазақстанда биік таудың тасты шатқалдарында, батпақты жерлерде, арша орманы мен қылқан жапырақты орман ағаштарының көлеңкесінде өседі. Биіктігі 0,5 – 4 м. Сабағы қалың бұтақты, тікенді (оның ұзындығы 4 – 7 см). Күрделі қауырсын пішіндес жапырақтары 4 – 6 жұп жапырақшалардан тұрады. Гүлдері қос жынысты, бір-бірден орналасады. Тостағанша жапырақшалары қоңырау-түтікше тәрізді, күлтесі қызғылт, сирек ақ түсті. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – цилиндр тәрізді, сыртын түк жапқан бұршақ. Түйеқұйрық – әсемдік үшін өсіріледі және шірнелі өсімдік болып табылады. Дереккөздер
Түйетабан

Түйетабан (Zygophyllum) – түйетабандар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық өңіріндегі сор, сортаң топырақты далалы жерлерде, тастақты шоқы баурайында өсетін 30 түрі бар, оның 19-ы – эндемиктер. Биіктігі 5 – 20 кейде 50 – 80 см-ге жетеді. Сабағы бұтақтанған. Жапырақтары қос қауырсын пішіндес, етжеңді. Тостағанша жапырақшаларының саны – 4 – 5, ұзындығы 1,5 – 2 мм, күлтесі дөңгелек, ені 6 – 10 мм, ақ, сары не сарғыш түсті, гүлі бір-бірден, кейде екі-екіден жапырақ қолтығынан жетіледі. Қосжынысты, аталығының саны аналығынан екі есе көп, аталық жіпшелері қабыршақты, жатыны 3 – 5 ұялы, аналық аузы тұтас. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – қорапша, оның бірнеше дәнегі болады. Қаратау түетабаны (Z. Karatavіcum) – өте сирек кездесетін эндемик ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Түйетау

Түйетау – Жалпы Сырт қыратының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан тау жұрнағы. Батыс Қазақстан облысының Тасқала ауданы және Ресейдегі Саратов облысымен шекара тұсында. Абсолюттік биіктігі 168 м. Бор кезеңінің борлы тау жыныстарынан түзілген. Пішіні күмбез тәрізді. Беткейлерін Шежін өзенінің салалары тілімдеген. Баурайында бетеге, жусан өседі. Алабы – мал жайылымы. Дереккөздер
Новокаменка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Новокаменка — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Бескөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 994 адам (467 ер адам және 527 әйел адам) болса, 2009 жылы 982 адамды (491 ер адам және 491 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Түймебас

Түймебас – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарындағы тау етегінде, тастақты беткейлерде, жазық жерлерде, сортаңды шабындықтар мен қияқөлең өскен батпақты жерлерде өсетін 16 түрі бар. Ішінде жиі кездесетіні – тәжілік түймебас (S. coronata). Оның биіктігі 35 – 150 см. Тамыры жуан, сүректенген, бірнеше бөлікке тарамданған. Сабақтары бұтақты, қауырсын жапырақтарының шеті тілімделген. Қошқыл күлгін түсті гүлінің шеткілерінде аналық гүлдері орналасады, қалған бөлігіндегі гүлдері – қосжынысты, себет гүлшоғырына топталған. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады.Жемісі – қоңыр түсті, тықыр дәнек, айдары бар. Тәжілік Түймебас – дәрілік, шірнелі өсімдік және одан бояу алынады. Жетісу (Жоңғар), Теріскей және Іле Алатауларында өсетін жоңғар түймебасы (S. dshungarіca) – өте сирек кездесетін эндемикті түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Иван Яковлевич Бахаровский

Иван Яковлевич Бахаровский (1924, Ресей – 1997, Шымкент) – ғалым-зоотехник. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970). 1953 жылы Рабат елді мекеніне көшіп келіп, «Күйік» кеңшарында жиырма жылдан аса еңбек еткен. Оңтүстік Қазақстан меринос қойларын өсірушілердің бірі. Сілтеме
Түймедағы

Түймедақ – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтайда, Жетісу(Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларының көбінесе ашық жерлерінде өсетін 2 түрі: дәрілік түймедағы (М. recutіta) және кәдімгі түймедағы (М. matrіcarіoіdes) бар. Олардың биіктігі 10 – 35 см. Сабағы бұтақты. Жапырақтары қауырсын тәрізді үш қайтара тілімделген, кезектесіп орналасқан. Гүлі ақ, гүлтозаңы сары түсті, себет гүлшоғырына топталып, дара гүлдері сабақтың ұшында жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – дәнек. Түймедағы гүлшоғырының құрамында эфир майы (0,5 – 0,12%), терпен, спирт, органикалық қышқылдар, дәрумендер, т.б. заттар бар. Түймедағы – дәрілік өсімдік, оны қабынғанға қарсы әсер ететін, тер шығаратын, ауырған жерді тыныштандыратын дәрі ретінде және клизма жасауға қолданылады. Іш өткенде, ішек түйнегенде ішеді. Сондай-ақ оның антисептик қасиеті де бар. Парфюмерияда, шарап өндірісінде пайдаланылады, гүлінен сары түсті бояу алынады. Дереккөздер
Новокубанка

Новокубанка — Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл, Новокубан ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шортанды кенті мен темір жол стансасынан батысқа қарай 18 км-дей жерде, Қалқұтан өзенінің сол аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесін 1934 жылы Кубаннан (Ресей) Қазақстанға қоныс аударған шаруалар қалаған. 1934 жылдан “Қазақстанның 18 жылдығы” атындағы ұжымшар мен КСРО Мемлекеттік агроөнеркәсібі астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Шортанды тәжірибе шаруашылығының орталығы болып келді. Қазір ауылда ЖШС-тер мен “Ремтранссервиз” АҚ жұмыс істейді. Дереккөздер
Түйме қадау машинасы

Түйме қадау машинасы – арнайы киімдерге, аяқ киімге, т.б. бұйымдарға түйме қадауға арналған тігін машинасы. Түйме қадауда жартылай автоматты машиналар қолданылады. Жартылай автоматты машиналар екі басқышпен (педальмен) жабдықталған. Түйме қадау машинасы жұмыс органдарының қозғалысы бойынша екі топқа бөлінеді: ине тек тік, ал мата платформа бойынша көлденең және бойлай қозғалыс жасайтын машиналар; ине тік қозғалыстан басқа платформа бойынша көлденең ауытқып, ал мата платформада тек көлденең бойлай қозғалыс жасайтын машиналар. 4 және 2 тесікті жазық түймелерді қадайтын жартылай автоматты түйме қадау машинасы көбірек қолданылады. Түйме қадау машинасының негізгі жұмыстық бөлігі ине, қайық, жіптартқыш және түйме ұстағыштан тұрады. Түйме қадау оны түйме ұстағышқа салудан басталады. Түйме ұстағыштың астына мата салып, басқышты басу арқылы машина іске қосылады. Түйме ұстағыш түймені ұстап, оны матаға қысады. 4 тесікті түймені қадау үшін 21 шаншу жасалады, алдыңғы тесіктер жұбына 1-ден 10-ға дейін иненің шаншуы орындалады. Ине түйме тесігінің аралығына сай көлденең ауытқу жасайды. 10-шаншудан кейін ине оңға қарай ауытқиды, ал мата түймемен бірге жұмысшыға қарай тесіктердің екі жұбының аралығына сай жылжиды. Ине 3-тесікке кіріп, қайтадан көлденең ауытқуын 11-шаншудан жасайды. Түймені қадағаннан кейін машина тоқтайды және түйме ұстағыш көтерілген кезде жіп автоматты түрде кесіледі. Егер түйме екі тесікті болса, онда 1 және 14-шаншуға дейін түйме ұстағыш жылжымайды, ал түйме иненің көлденең ауытқуы арқылы қадалады. Жіпті және қайықты сабақтау әдеттегідей орындалады. Дереккөздер
Түйнек

Түйнек – өзгерген сабақ; өсімдіктің бір не бірнеше сабақ буыны аралығынан дамиды. Түйнектер жер беті және жер асты болып бөлінеді. Жер үсті түйнегі әдетте негізгі (мысалы, кольраби) немесе жанама бұтақтардан (эпифитті орхидеялар) өсіп жетіледі де олардың жасыл жапырақтары болады. Жер асты түйнегі жапырақтары редукцияға ұшыраған, ерте түсіп қалатын қабыршаққа айналған. Кейде түйнек гипокотиль жолымен (тұқымжарнақ астындағы иін – тамыр мойны мен тұқымжарнақ аралығындағы өскін сабағының бөлігі) дамиды (мыс., цикламен). Ұсақ түйнектер өсімдіктің жапырақ қолтығынан (фикария), көбінесе, гүлшоғырының айналасында (таран) немесе өнім бүршіктері ретінде (кейбір күрделі споралы өсімдіктердің жапырақтарында түзіліп, түскен кезде жаңа өсімдікке бастама беретін қосымша бүршіктер) түзіледі. Жер асты түйнектерінің жапырақтары редукцияға ұшыраған, олардың қолтықтарында бүршіктері болады. Мұндай бүршіктерді көзшелер деп атайды. Түйнекте қоректік заттар қоры, көбінесе крахмал, т.б. көмірсулар мол жиналады. Түйнектің мен сүректің паренхималық клеткаларынан, кейде сабақ өзегінен өседі. Түйнек әдетте көбеюге, өсімдіктің қыстап шығуына қажет, Түйнекпен жаңа өсімдік дамиды. Түйнектің бір жылдық, көп жылдық түрлері бар. Көптеген өсімдіктердің түйнегі тағамға, малға жем ретінде пайдаланылады. Бұлар тамыржеміс (жер асты ет-женді органдарын пайдалану үшін өсірілетін өсімдіктер) деп аталады. Тамыржемісте қант, минералды тұздар, витаминдер, каротин болады. Дереккөздер
Түйнек бактериялары

Түйнек бактериялары– Rhіzobіun туысына жататын аэробты бактериялар. Түйнек бактериялары кейбір бұршақ тұқымдас өсімдіктердің тамырында түйнек түзіп және олармен селбесе даму нәтижесінде атмосферадан азот сіңіріп, өсімдікке қажетті физиол. белсенді заттар түзеді. Бұршақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің (жоңышқа, т.б.) топырақты азотқа байытатынын алғаш рет француз химигі Ж.Б. Буссенго (1802 – 87) байқады. Егер бұршақ дақылдарының тамырында Түйнек бактериялары көп жиналса, онда бұл өсімдіктер байланысқан азоттың болмағанына қарамастан тіршілік ете береді. Жас Түйнек бактериялары таза дақылдарда пішіні таяқша тәрізді, көл. 0,5–0,9*1,2––3,0 мкм, спора түзбейді, терісграмды (Грам әдісі бойынша клеткалары боялмайтын) бактериялар. Түйнек бактериялары аммоний тұздарын,нитрит,амин қышқылдарын, тыңайтқыш құрамындағы қоректік заттарды сіңіреді, көмірсуларды, органик. қышқылдарды, спирттерді көміртек көзі ретінде пайдаланады. Әр түрлі өсімдікке тән өзіндік арнаулы Т. б. болады. Бұршақ тұқымдас өсімдіктерді алғашқы жылы өсіргенде, оның тамырында түйнек тез түзілуі үшін себілетін тұқымды нитрагин препаратымен өңдеп, бактериялармен байытады. Сонда өсімдік алғашқы жылдың өзінде-ақ жақсы өнім бере алады. Дереккөздер
Түйнекшөп

Түйнекшөп – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Шу – Іле Алатауының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньнің тастақты беткейлерінде өсетін 3 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – қынапты Т. (В. vagіnatum). Биіктігі 15 – 30 см, түйнегі шар тәрізді, диаметрі 2 см-дей, сабағы жолақты. Жапырақтары жұмыртқа немесе қауырсын тәрізді. Тостағанша жапырақшаларында тісшелері болмайды, күлте желектерінің ұзындығы 1,5 мм-дей, ақ не қызғылт түсті. Гүлдері қосжынысты, 15 – 20 гүлі топтанып, шатырша гүлшоғырын құрайды. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Жемісі ұзынша-жұмыртқа тәрізді болады. Қынапты Түйнекшөп – эндемикті түр. Дереккөздер
Басмашы

Басмашы (түрікше басмақ — бас салу, тап беру) — басмашылар қозғалысына қатысқан жергілікті халық өкілін Кеңес өкіметі осылай атаған. Патшалық Ресей және одан кейінгі кеңес үкіметінің жүргізген отарлау саясатына қарсы шығып өз ұлтының бостандығы үшін күрескен қазақ ұлтының жанашырларын отарлаушылар білімсіз қарашаға басмашы, халық жауы деп атап түсіндірген. Дереккөздер
Кориолис күші

Кориолис күші (француз ғалымы Г.Кориолистің (1792 – 1843) құрметіне аталған) – материялық нүктенің салыстырмалы қозғалысына жылжымалы санақ жүйесі айналысының тигізетін әсерін ескеру үшін енгізілетін инерция күштерінің бірі. Кориолис күші нүктенің массасы мен Кориолис үдеуінің көбейтіндісіне тең және ол осы үдеуге қарама-қарсы бағытталады. Айналған санақ жүйесінің айналу осіне параллель болмай қозғалған материялық нүкте Кориолис күшінің әсерінен жүйенің салыстырмалы жылдамдығына перпендикуляр бағытта ауытқиды. Басқаша айтқанда, материялық нүкте осындай ауытқуға кедергі жасайтын денеге қысым түсіреді. Бұл эффект Жердің тәуліктік айналуы салдарынан да пайда болады.Кориолис күші әсерінен еркін түскен дене вертикаль бағыттан шығысқа қарай ауытқиды; ал жер бетінде меридиан бойымен қозғалған дене қозғалыс бағытынан Солтүстік жарты шарда оңға қарай, Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқиды. Жер айналысы баяу болғандықтан, бұл ауытқулардың шамасы аз болады. Үлкен жылдамдықпен қозғалған денелерде (мысалы, артиллерия снарядтарында), сондай-ақ, ұзақ уақыт бойы қозғалған денелерде (мысалы, өзен кемерінің мүжілуі) ауытқу шамалары едәуір болатындығы байқалады. Кориолис күші гироскоп пен турбина теориясында әрдайым ескеріледі. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Түйіршіктеу

Түйіршіктеу – берілген пішін мен мөлшерге сәйкес қатты бөлшектердің түзілуі. Түйіршіктеудің бірнеше әдістері бар: 1) айналдыру – барабанды, табақша тәрізді немесе дірілдік түйіршіктеу қондырғыларында ұсақ бөлшектерді кесектеу не түйіршік түзу орталықтарын алу (мысалы, минералды тыңайтқыштар, теміркентасты концентраттар, т.б. алу); 2) сұйықтықты еркін көлемде немесе қатты бөлшектердің бетінде майдалау. Бұл жағдайдағы түйіршік балқыма тамшыларының ауамен салқындауы немесе сұйықтық қабыршағының кристалдануы нәтижесінде түзіледі. Бұл әдіс минералды тыңайтқыштардың балқымаларын түйіршіктеу мұнараларында түйіршіктеуге, одан басқа қойыртпақ, ерітінді және жүзгіндерді әр түрлі қондырғыларда түйіршіктеуде қолданылады; 3) құрғақ ұнтақтарды нығыздап, кейде нығыздалған материалдан керекті мөлшерде түйіршіктер алу. Бұл әдіс витаминдер, дәрілер, реактопластар, т.б. алуда қолданылады; 4) пластикалық-тұтқыр массаны тесіктер арқылы сығып өткізу әдісі негізінен полиолефин, полистирол және олардың сополимерлерін,поливенилхлорид, поликарбонат, т.б. термопластарды және каучук пен резина қоспаларын түйіршіктеуде қолданылады. Түйіршіктеу тиімділігінің негізгі көрсеткіштеріне тауараралық фракция шығымы, алынған түйіршіктердің сапасы (пішіні, беріктілігі, себілу массасы, түйіршікті құрамның біркелкілігі) жатады. Түйіршіктеу материалдарды сақтау мен тасымалдау жағдайларын жақсартып, түйіршіктерді пайдалану дайын өнім мен шикізаттың шығынын азайтады. Дереккөздер
Оразгелді Беденұлы Түктібаев

.]] Түктібаев Оразгелді Беденұлы (3 Мамыр 1944 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Жылға станциясы) – медицина ғылымының докторы (2002), профессор (2004). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1984). Сіргелі тайпасының Тутаңбалы руынан шыққан. Калинин қаласындағы (1965, Ресей) медициналық институтты және Мәскеу қаласындағы Дәрігерлер білімін жетілдіру Орталық институтының аспирантурасын (1977) бітірген. 1965–1977 жылы Түркістан облысында телімдік емхананың, одан соң аудандық медицина бірлестіктің бас дәрігері, 1977–1984 жылы «Сарыағаш» бальнеологиялық және 1984 жылдан Алматы қалысындағы «Алатау» курорттарының директоры болды. Негізгі ғылыми жұмыстары курортология мәселелеріне арналған. 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. «Құрмет» орденімен марапатталған. Дереккөздер: