kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тері бездері

Тері бездері (glandulae cutis) - жануарлар терісінің эпидермисі түзейтін бір және көп жасушалы бездері. Олар тері сыртына әртүрлі заттар бөліп шығарады. Бездердің сөлдері теріні майлайды, организмның жылу реттеу қызметіне және хемокоммуникация процестеріне қатнасады, зат алмасу қалдықтарын шығарады, қорғану және шабуылдауда үлкен қызмет атқарады. Омыртқасыздарда т.б. бір жасушалы, сонымен қатар оларда көп жасушалы бездер кеңтаралған. Олар әртүрлі: кілегей бездері, (былқылдақ денелілерде), сілекей, өрмек тоқу, у, сасық иіс бездері, (өрмекші тәрізділер мен жәндіктерде). Дөңгелекауыздылар мен балықтардың т. б. бір жасушалы, тері сыртына кілегей зат шығарады. Дереккөздер
Тентекқұстәрізділер

Тентекқұстәрізділер - жапалақтарға жақын құстар. Тұмсығы қысқа, ауызы жалпақ. Көпшілік түрлерінің ауыз шетіне, жәндіктерді жақсы ұстауға мүмкіндік беретін, қылтанақтар орналасқан. Кешкі және түнгі құстар. Нақтылы теңтек құстардың қанаттары мен құйрықтары ұзын, қауырсыны жұмсақ, бұлаң түсті. Кәдімгі тентекқұс Еуропадан Байқалға дейін таралған. Орманның ашық алаңдары, ағашы шабылған орман жері, ашық шөлді аймақтарды мекендейді. Жұмыртқаларын жерде шұңққырға салады. Жұмыртқаны еркегі мен ұрғашысы кезектесіп басады. Балапандарының көздері ашық, денесін қалың түбіт жапқан. Зауза қоңыздарымен қоректенеді. Дереккөздер
Коллатеральды шоқ

Коллатеральды шоқ - бүйірлік шоқ, өсімдік тапшықтарынан өтетін ауырлық. Ол бір-бірімен бір жақта бүйірлік жанасатын ксилемнен және флоэмнен тұрады. Егер флоэма және ксилема арасында камбий болса, онда шоқ ашық деп аталады, (екібойлық және ашық тұқымды өсімдіктерде), егер камбий болмаса, онда жабық, (бір бойлықтардың сабақтарында және көптеген өсімдіктер жапырақтарында). Жабық К.ш. ашықтардан айырмашылығы, олар екінші өскінді жуандығына бермейді. Дереккөздер
Шеңберлі піләтоқушы

Шеңберлі піләтоқушылар (Malacosoma neustria) - көбелектер. Қанаты жайылғанда 28-42 мм. Маусым-тамызда ұшады. 400-ге дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын ағаштардың жіңішке бұтақтарына шеңбер тәрізді айналдырып салады. Жұлдыз құрттары жұмыртқада қыстайды, ал олардың ересектері, жібек жібінен тоқылған ұяда. Қуыршақтануға кетерде уядан жан-жаққа тарап, өсімдіктердің жапырағымен қоректенеді. Еуразияда таралған. Дереккөздер
Шаншарбалық

Шаншардылар (Gasterosteidae) — шаншар тәрізді тұқымдастар балықтары. Дене ұзындығы 3,5- нан 20 см дейін, сымбатты, сүйек тақтайшаларымен қапталған. Кейбір түрлері қабыршақсыз. Арқасы мен бауырында жаппалы тікенектері бар. Солтүстік мұзды, Тұнық және Атлант, мұхиттары бассейнінде таралған. 3-4 жыл өмір сүреді. Көктем мен жазда уылдырық шашады. Өсімталдығы 60-тан 400 уылдырық. Шаншарды балықтарының аталықтары уылдырық салынған ұялармен өз шабақтарын жауларынан қорғап, күзетуде болады. Тек, үшшаншарлы балықтың ғана кәсіпшілік маңызы бар. Дереккөздер
Шаншардытәрізділер

Шаншардытәрізділер (Qastersteiformes) - сүйекті балықтар отряды. ұзындығы 3 см-ден 1,8 м-ге дейін, салмағы бірнеше грамнан 3 кг-ға дейін. 3-4 желбезек жарғақтары сәуле тәрізді таралған. Жабық торсылдақтылар. Арқа жүзу қанаттарында 1 немесе 2 шаншар тікенектері бар. Бауыр жүзу қанаттары 1-7 шуғыладан құралған. ТМД су кеңістігінде шаншардылар тәрізділердің 4 түрі, теңіз инетәрізділердің және теңіз аттарының бірнеше түрі таралған. Олар планктонмен қоректенеді. Дереккөздер
Ызылдауық масалар

Ызылдауық масалар, хирономидтер (Chironomidae) - қосқанатты жәндіктер. Дене ұзындығы 2-6 мм. 10 мыңнан астам түрі бар, оның 500-дейі ТМД кеңістігінде таралған. Ересек ызылдауық масалар қоректенбейді. Сондықтан ауыз аппараттары жойылған. Ересек ызылдауық масалар бірнеше сағаттан 3-7 тәулікке дейін өмір сүреді. Олар кешке таман бір жерге топтасып, ызыңдап, қалқып тұрады. Дернәсілдері тұщы тоғам суларда өсіп-жетіледі. Кейбір түрлері теңіз жағалуын мекендейді. Олар бактериялар, балдыр және детритпен қоректенеді, бірақ өздері балықтардың жемі. Дереккөздер
Орнын толтыру

Орнын толтыру - онтогенезде, 1. ағзаның оның тіршілік белсенділігінің бұзылуына қарсы бағытталған реакциясы. Соның нәтижесінде сау органдар зақымдалған мүшелердің қызметін толық өзіне жүктейді. Мәселен бір бүйректі алып тастағаннан немесе оның қызметі бұзылған кезде, сау бүйректің қызметінің күшейуі, (гиперфункция), оған организмді зат алмасу қалдықтарынан толық тазартуға мүмкіндік береді; 2. даму кезеңдерінің бірінде болған өзгерістерді қалпына келтіріп, оның дұрыс дамуын қамтамасыз ету. Филогенезде, эволюция барысында бір жүйе немесе мүше қызметін екінші жүйе немесе мүше қызметімен алмастыру процесі. Мәселен, өкпесіз саламандранын өкпесінің жойылуын терінің тыныстау қызметі толықтырған. Дереккөздер
Аяқтар (биология)

Аяқтар (membra) - жануарлардың жүруге арналған дене өсінділері. Көп жасушалылардың әртүрлі топтарының аяқтарының жаратылу тегі мен құрылысы әртүрлі. Жануарлар түріне сәйкес аяқтар саны да әртүрлі болады: көпаяқтылардың аяқтары бірнеше ондық жұп болса, жәндіктерге 3 жұп аяқ, тетраподалық кенелерге 2 жұп аяқтар тән. Омыртқалылардың аяқтары эволюциялық даму барысында көптеген өзгерістерден өткен. Құстардың, ұшатын кесірткелердің, жарқанаттардың алдыңғы аяқтары қанатқа айналған, суға бейімделген сүтқоректілердің алдыңғы аяқтары ескек аяққа өзгерген. Дереккөздер
Өсу нүктесі

Өсу нүктесі - промеристемдерден тұратын өсімдіктің ұзарып өсетін бөлігінің ұшы. Апекстің үнемі жаңарып отыру көзі болып апикалды меристемдердің инициалды жасушалары енеді. Өскіннің өсуу нүктесі ұрықтандырғыш жапырақтармен қоршалған және қорғалған, оның негізінде экзогенді, ал өсу нүктесі тамырында, тамыр оймағы ретінде қалыптасады. Дереккөздер
Конустар

Конустар (Conidae) - алдыңғы желбезекті ұлулар тұқымдасы. Бақалшағы конус тәрізді, ауыр, сырты жылтыр, бірақ кейде бұдырланған, спираль тәрізді өзектелген түрлері кездеседі. Түсі ашық боялған. 500-ден астам түрі белгілі. Дара жынысты. Жұмыртқаларын арнайы капсулаға салады. Жыртқыштар. Кейбір түрлері полихеттермен қоректенсе, басқалары ұлулармен балықтарды жейді. Тропикалық және субтропикалық су жануарлары. Дереккөздер
Жадырақтар

Жадырақтар - Торғайтәрізділер отрядының Шақшақай тұқымдастарға жататын екі туысының бірі. Бұлар шағын денелі (20- 30 г) және көріксіз реңді, аталығын аналығынан ажырату қиынға соғатын әжептәуір біркелкі құстар. Сондай- ақ олардың жас құстары мен ересектерін де ажырату оңай емес. Осы тұқымдасқа жататын басқа туыстың өкілі шақшақайдан айырмашылығы жадырақтың құйрығы едәуір қысқа. Олардың құйрығы әрдайым қанаттан қысқа болып келеді. Әуеде сайрап, құсойнақта ұшуы ерекше. Қазақстанда жылдың әр маусымында бұл туысқа жататын құстардың 8 түрін: * Тау жадырағы , * Орман жадырағы , * Шиаяқ жадырақ, * Дала жадырағы , т.б өкілдерін кездестіруге болады. Дене ұзындығы 14-18 см. Субарктикадан Субантарктидаға дейін шамамен 40 түрі таралған. ТМД кеңістігінде 9 түрі белгілі, оның ішінде сібір жадырағы эндемик. Ұяларын жерге салады. Қорегі, жәндіктер. Дереккөздер
Копрофагия

Копрофагия - сүтқоректілердің нәжісімен қоректенетін жануарлар. Көптеген омыртқасыздар түрлері копрофагтар, әсіресе көң қоңыздары, кос қанатты жәндіктер Дернәсілдері, орибатид кенелері т.б. Сүтқоректілер арасында да копрофагия кең таралған. Кемірушілер мен қоян тәрізділер өз нәжісін өзі жейді. Бұл қасиеттің олар үшін маңызы зор, өйткені ас қорыту тиімділігі артады. Жануарлар экскременті ішек микрофлорасына бай. Қайталап ас қорыту жүйесіне түскен микробтар клетчатка мен углеводтарды ыдыратады да, микрофлора бөліп шығаратын азотты заттарды қайта пайдалануға жеткізеді. Дереккөздер
Копрлар

Копрлар – қатпарлы мұртшалар тұқымдасының қиқоңыздары. Денесі дөңес, сопақ, қара. Еркектерінің басында мүйізі болады. Негізінен тропикалық қоңыздар. Онда 100 астам түрі кездеседі. ТМД кеңістігінде, Еуропалық бөлігінің оңтүстігінде 4-5 түрі таралған. Қоңыздар терең ін қазып, оны көңге толтырып, 5-8 алмұртқа ұқсас бөлшектер құрайды да, оған ұрғашылары бір-бірден жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққанға дейін ата-аналары қорғайды. Дереккөздер
Кеме құрттары

Кеме құрттары (Teredo) - қос жаппалы теңіз ұлуларының тұқымы. Денесінің алдыңғы жағында өте кішкентай бақалшығы бар, (10 мм дейін). Оның әр жаппасы үш бөліктен құралған және негізгі 2, (жаппаның дене бөлігі мен құлақшасы) бөлімі, ағашты тесуге бейімделген, кертікті қабырғалармен қаруланған. Денесі ұзын, (созылған жағдайды бірнеше ондық см), құрт тәрізді. Гермофродиттер. ТМД кеңістігінде, 5 түрі бар, оның ішінде шашень құртының ұзындығы 30 см, Жапон және Қара теңізде таралған. К.к. ұзындығы 2 м дейін, диаметрі см-дей, кеменің су астындағы ағаш бөліктерін үңгілеп теседі. Дереккөздер
Коретралар

Коретралар - қан сорғыш масаға туыстас хаоборус туысы масалары дернәсілдері. Олардың тұмсығы қысқа, қан сормайды. Бұл масалардың дернәсілдері суда өмір сүреді. Дене ұзындығы 13 мм. Суда секіріп жүзеді. Денесі мөлдір. Тек қана қара көздері мен ауаға толы трахея қаптары күмістей жарқырап көрінеді. Соңғыларының гидростатикалық маңызы зор. Хаобориндер шашақмұрт шаяндар, циклоптар және басқада планктонды ағзалармен қоректенеді. Дереккөздер
Корифендықтар

Корифендықтар (Coryphaenidae) - алтын макрель, алабұға тұқымдастары теңіз сүйекті балықтары. Дене ұзындығы 70-тен 2 м дейін, салмағы 30 кг жетеді. Басы жалпақ, мандайлы. Арқа жүзу қанаттары басынан басталып құйрық жүзбеқанатына жетеді. Түсі ашық бояулы, арқасы көк-жасыл, бауыры күміс немесе алтын түсті; арқа жүзбеқанаты кою көк, құйрық жүзбеқанаты, сары. Қорегі, ұшқыш балықтар мен кальмарлар. 2 түрі бар, кіші корифен және үлкен корифен. Олар барлық мұхиттардың оңтүстік аймақтарының жоғарғы су тереңдігін мекендейді. ТМД кеңістігінің суларында үлкен корифен кездеседі. Ол Куриль аралдарының оңтүстігімен оңтүстік Приморье жағалауына Жетеді Кәсіпшілік балық түрі. Дереккөздер
Тамыраяқтылар

Тамыраяқтылар (Rhizopoda) - саркода тип тармағының қарапайымдылары. Денелері бірнеше мкм-ден 3 мм дейін жетеді. Кейбір тамыраяқтылардың, (бақалшықты амебстар, фораменоферлер) сыртқы қаңқасы болады. Екіге бөліну арқылы көбейеді, бірақ кейбір фораменоферлер түрінде жыныстық көбейуі байқалады. Теңіз және тұщы су қоймаларында, шымтезекті мүктер мен топырақта кең таралған. Олардың кейбір түрлері паразиттерге айналған. Дереккөздер
Тамырауыздылар

Тамырауыздылар - сцифоидтар класының медузалары. Олардың шеткі қармалауыштары жойылған. Ауыз шеті ұзарып, көптеген қатпарлары өзара бірігіп, қосымша ауыз қуыстарын құраған, ауыз қалағына айналған. Шатырының диаметрі 65 см. ТМД кеңістігінде қарасты су қоймаларында 2 түрі: Rh. pulmo және Аhор. asamushi таралған. Біріншісі Қара теңіз бен Азов теңіздерінде, екіншісі, Охот теңізінін тұшы сулы шығанақтарында кездеседі. Олардың ауыз қалақшалары жанасып кетсе күйдіреді. Дереккөздер
Ағаш қабығын жегіштер

Ағаш қабығын жегіштер (Jridae ши Scolytidae) - талғамсыз қоректі қоңыздар. Ұзындығы 0,8-12 мм. Денесі ұзыншақ, цилиндр тәрізді. Қатты сыртқы қанаттарының артқы шеті ойыстылған және кертіктелеген. Ол ағаш ұнтағын үңгірленген жолдан сыртқа лақтыруға бейімделген. Дернәсілдері С-тәрізді, аяқсыз, басы қатты. 3000-нан астам түрі бар. Оның 300 ТМД кеңістігінің қылқан жапырақты орман аймағында таралған. Қоңыздар мен оның Дернәсілдері ағаш қабығынын астында өмір сүреді. Ағаш қабығын үңгілеп жол салады. Жас қоңыздар ағаш қабығын тесіп сыртқа шығады. Олар көктемде және жазда ұшады. Негізінен қылқан жапырақты ағаштарды құртады. Дереккөздер
Патша кеңалқым жылан

Патша кеңалқым жылан - аспид тұқымдасы. Әлемдегі ең ірі улы жылан, ұзындығы 5,5 м. Түсі бірыңғай сарғыштан сарғыш-жасылға дейін өзгереді. Денесінде қисық қара жолақтары бар. Бұл жылан Оңтүстік, Шығыс Азияның тропикалық ормандарында таралған. Жылан тіршілік белсенділігі күндіз байқалады. Ағаштарда жақсы өрмелейді, суда жүзеді. Қорегі, қосмекенділер, бауырмен жорғалаушылар, жыландар, олардың арасында крайт және кеңалқым сияқты улы жыландарменде. Ұрғашы жылан үйіп, жапырақтармен жауып 40 жұмыртқа салады да, оны әрдайым күзетеді. Жыланның уы өте күшті жүйке, салдандыру әсері бар, барлық жануарларға қауіпті. Дереккөздер
Шеже тұқымдастар

Шеже тұқымдастар (Regulidae) - сайрағыш торғайларға жақын. Ұсақ құстар. Дене ұзындығы 8-12 см. Қауырсыны жұмсақ үлпілдек. Еуразия мен Солтүстік және солтүстік, батыс Америкада 7 түрі таралған. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) кеңістігіңде, шымшықтардың 2 түрінің бірі әсем шымшық кездеседі. Оның құйрығы ұзын, қауырсыны көкшіл және қызғылтым, көкшіл түсті. Тянь-Шань және Памир Алайда аршаны мекендейді. Шеже тұқымдастарынан 2 түрі: сарыбас және қызылбас таралған. Сарыбас кең таралған түр, ал қызылбас шеже Карпатта, Қырым мен батыс Кавказ кездеседі. Ұяларын биік ағаш басында, бұтақтардың тармақталған түптеріне орнатады. Ұрғашылары 8 жұмыртқа салады. Қорегі, жәндіктер. Дереккөздер
Коромысла

Коромысла (Aeschnidae) - әртүрлі қанатты инеліктер тұқымдасы. Ұзындығы 70 мм дейін, қанат құлашы 10 см. Көздері ірі, желкесінде түйіседі. ТМД кеңістігінде 21 түрі белгілі, (6 туыстың)- Жыртқыштар, жәндіктермен қоректенеді. Дернәсілдері шөміш балықтар мен балық шабақтарын аулайды. Ересек инеліктер қорегін ұшып жүріп ұстап, жейді. Жұмыртқаларын суға, судағы өсімдіктерге салады. Көбінесе өсімдік басқан тоғам суларда өсіп жетіледі. Дереккөздер
Шәукілдек

Шәукілдек - тартар тұқымдасы. Дене ұзындығы 27см тақау. Ұсақ құс, кешкұрым және түнде қорек іздейді. Еркектері көктемде қатты сықырлауық дыбыс шығарады. Ұрғашылары қабыршағы шұбар 7-12 жұмыртқа табады. Омыртқасыздармен, өсімдік дәндерімен қоректенеді. Еуропа мен Батыс Азияда таралған. ТМД кеңістігінде, шығысқа қарай Байқал көліне дейін кездеседі. Африкада қыстайды. Қазақстанда да кездеседі. Дереккөздер
Қысқабас дельфиндер

Қысқабас дельфиндер (Lagenorhynchus) - теңіз дельфиндері туыстастры. Дене ұзындығы 3 м дейін. Басы қысқа. Қысқа тұмсығы маңдай, мұрын жастығынан жөнді бөлектенбеген. Құйрық сабағының үстіңгі және астыңғы шеттерінде тері қыры бар. Арқа жүзбеқанатының артқы шеті ойысталған. Көпшілік түрлері қара. 6 түрі белгілі, оның 3 түрі: ақтұмсықты К.д., атлант К.д., тынық мұхит К.д. ТМД кеңістігіне қарасты су аймағында таралған. Алдыңғы екі түрі Баренц және Балтық теңіздерінде, ал үшіншісі, Куриль аралдарымен Приморье жағалауында кездеседі. Дереккөздер
Кезқұйрықтар

Кезқұйрықтар - қаршыға туыстары. Дене ұзындығы 70 см. Кұйрығының ұшы кертілген. Еуразия, Африка және Австралияда 2 түрі таралған. Олар ТМД кеңістігінде де бар. Қара кезқұйрық кең таралған. Ол орманды, далалық және шөлейт аймақтарда су маңын мекендейді. Қызыл кезқұрық ТМД кеңістігінің оңтүстік-батыс аймағымен Закавказьеде кездеседі. Ұясын ағаштармен жарға салады. 2-3 жұмыртқа табады. Қорегін (кемірушілер, кесірткелер, бақалар, өлекселер мен қоқырлар) аспанда қалқып жүріп, табады. Кейде құстарға жабылады. КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Кішкентай балық

Кішкентай балық (Osmeridae) - албырт балықтар тұқымдасы. Ұзындығы 35 см, салмағы 350 г. Арқажүзбеқанаты қысқа, (7-14 тарам), бауыр жүзбе қанатының тұсына орналасқан. 6 туыстын 10 түрі белгілі. ТМД кеңістігінде 3 туысы бар: нағыз кішкентай балықтар. Олар Атлант, Солтүстік мұзды және Тынық мұхиттардың солтүстік аймақтарында таралған. Кішкене ауызды балық, Солтүстік және Қиыр шығыс теңіздерінің тұщы суларында және мойва, Баренц, Беринг және Қиыр шығыс теңіздерінде кездеседі. Барлық кішкене балық түрлері үйірлі балықтар. Қорегі, шаянтәрізділер, ұсақ балықтар. Уылдырығын тасқа, қиыршық тастарға және өсімдіктерге салады. Өсімталдығы 2 мыңнан 100 мың уылдырыққа дейін. Кәсіптік, көбейту және жерсіндіру балықтары. Дереккөздер
Косатка (сүтқоректі)

Косатка - дельфин тұқымдас теңіз сүтқоректісі. Ұзындығы 10 м дейін, салмағы 8 т. Түсі ақ-қара, денесіндегі ірі дақтары жалпы дене көрнісін бөлшектеп тұрады. Кеуде жүзбеқанаттары жалпақ, арқа жүзбеқанаттары биік. Арктикадан Антарктидаға дейін таралған. Ареалының барлық аймағында қалың. Тұқымын 16 ай көтереді, 35 жыл өмір сүреді. Қорегі балықтар, басаяқтылар, былқылдақденелілер. Сонымен бірге басқада су сүтқоректілеріне, (дельфиндер, итбалықтар, т.б.) жабылады. Дереккөздер
Косатко тәрізділер

Косатко тәрізділер - жайынбалықтар отрядының тұщы судағы тұқымдары. Дене ұзындығы 20 см-ден 1 м дейін. Денесі тақыр, көбінесе улы жалқақ басқан. Кеуде және арқа жүзбеқанаттарында кертіктелген тікендері бар. Сонымен қоса оларда майлы жүзбеқанаттар болады. Африканын және оңтүстік, оң. шығыс, Азияның суларында 15 туыстар мен көптеген түрлері кездеседі. ТМД кеңістігінде Қиыр Шығыстын су қоймаларында 2 туыстын 4 түрі таралған. Уылдырық шашуы жаз ортасында байқалады. 4-5 жылда пісіп жетіледі. Өсімталдығы 1 мыңнан 100 мың уылдырық. Дереккөздер
Сүйектілер

Сүйектілер (Lithobiomorpha) - ауызаяқтылар отряды. Ұзындығы 3-50 мм. Ұрғашыларының жыныс аяқтары, (гоноподтар) жақсы жетілген. Олар шағылысқанда спермотофорды, жұмыртқалағанда жұмыртқаны ұстауға қажет аяқтар. Сколопендраға ұқсас, бірақ олардың 15 жүру аяқтары бар. 800 түрлері белгілі. ТМД кеңістігінде 130 түрі бар. Кырықаяқ сүйектілердің негізгі өкілі. Олар өте жылдам қозғалады, ылғалды жерге бейімделген. Жұмыртқаларын бір-бірлеп салады. Гемианоморфозбен дамиды. Барлық омыртқасыздар С. шаққанда өледі, бірақ адамға қауіпсіз. Дереккөздер
Кравчиктер

Кравчиктер – тақта мұртты қоңыздардың көң тобы қоңыздарына жатады, бірақ көңмен қоректенбейді. Дене ұзындығы 10-30 мм, түсі қара. Еркектерінің қаруы жақтарының кертештері мен өсінділері, («мүйізді») бар. Еуразияның далалық және шөлді аймақтарында таралған; ТМД кеңістігінде, 60 астам түрі бар. Олардың барлығы Азия құрлығында кездеседі. Қоңыздар топырақта ін салып өмір сүреді. Қорегі, өсімдіктер. Болашақ тұқымы, дернәсілдеріның азыктық қоры ретінде індеріне өсімдіктерді кесіп, тасып жинайды. Ауыл шаруашылық өсімдіктердің зиянкестері. Дереккөздер
Екідың

Екідың, Екі дің — VII-IX ғасырлардан сақталған сәулет өнері ескерткіштері. Қостанай облысы Амангелді ауданы Екідың ауылынан солтүстікке қарай, Қараторғай өзенінің екі жағалауына орналасқан. Екеуінің ара қашықтығы 4 км. Біріншісі (Дың-1) Екідың ауылынан шығар жол жиегінде, өзеннің сол жағында, ал екіншісі (Дың-2) өзеннің оң жағындағы төбешіктің басына тұрғызылған. Құрылыстардың сыртқы түрі киіз үйге ұқсас. Іргетасынан бастап шеңберлене қаланып, жоғары көтерілген сайын бүрмелеп өрілген. Біріншісінің биіктігі 3,1 м, екіншісінің биіктігі 3,7 м. Есік ойықтары шығысқа қаратылған. Құрылысқа жергілікті табиғи тақтатастар пайдаланылған. Дыңдардың диаметрі 5 м. Екідың сәулет өнерінің озық үлгісі қатарына жатады және Орталық Қазақстандағы ислам дініне дейінгі құрылыс үлгісі ретінде ғылыми құндылығы зор. Ескерткішті 1959 ж. Ә.Марғұлан жетекшілік еткен ғылыми экспедиция зерттеген. Екідың Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген (1982). Дереккөздер
Гүлжауһар Шериязданқызы Елеукенова

Гүлжауһар Шериязданқызы Елеукенова (4.3.1954, Өскемен қаласы, 1.12.1999, Алматы) - өнертанушы, педагог, өнертану кандидаты (1992). Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) Кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын бітірген (1979). Сол жылдан өмірінің соңына дейін Алматы театр және көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) педагогикалық қызметпен айналысты. Оның бейнелеу өнері бойынша жазған ғылыми мақалалары (30-дан аса) республикалық және бұрынғы одақтық мерзімді басылымдарда жарық көрді. Шығармалары * Хакимжан Наурызбаев, А., 1997; * Очерк истории средневековой скульптуры Казахстана, А., 1999. Дереккөздер
Еңбекші (көне қала)

Еңбекші - ортағасырлық қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Тұрар Рысқұлов ауданы, Еңбекші ауылынан шығысқа қарай 2 км жерде, Қарақыстақ өзенінің сол жағалауында орналасқан. Сипаты Қалашықты 1989 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетекшісі М. Елеуов) ашып, зерттеу жұмыстарын жүргізген. Қалашық жобасында трапеция тұрпатты. Бұрыштары әр тарапқа бағытталған оның көлемі 170x60-130 м, биіктігі 3 м. Үстінен жиналған ыдыстардың дені сыры жоқ құмыра, тостаған, табақ, саптаяқ, көзе секілді ыдыс сынықтары. Табылған материалдарға қарағанда Еңбекшіні халық X-XII ғасырларда мекендеген. Қала тұрғындары егін егіп, мал өсірумен шұғылданған. Дереккөздер
Жайық салы

Жайық салы - фольклорлық ансамбль. Ол Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының Мәдениет үйі жанынан құрылды. 1989 ж. халық асамблі атағын иеленді. Жетекшісі - С.Зинетов. Ансамбль мүшелері әр түрлі көне аспаптарда ойнайды. 1991 ж. Ақмола қаласында (қазіргі Астана) өткен фольклорлық ансамбльдер байқауының дипломанты. Ансамбль репертуарында халық әндері ("Әгугай", "Арман-ай", т.б.), халық композиторларының (Біржан салдың "Көкек", Ақан серінің "Қара-торғай", т.б.) әндері, күйлер-билері бар. Дереккөздер
Мәрияш Серғазықызы Жақсымбетова

Мәрияш Серғазықызы Жақсымбетова (5.12.1937, Алматы облысы Қаскелең қаласы - 1.9.1986, Алматы)-актриса, Қазақстанға еңбегі сіңген артист (1970). Алматы өнер институтын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1959). 1958 - 79 ж. Балалар мен жасөспірімдер театрында» қазақ группасының актрисасы. Ол, негізінен, лирик, рольдерді орындаумен ерекшеленді. Ж. Луиза (Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында"), Рәбиға (Ш.Құсайыновтың осы аттас драмасында). Мұқановтың "Мөлдір махаббаты" бойынша). Махаббат (М.Хасеновтің "Махаббат неге оянбадысында"), т.б. рольдерді ойнады. 1976 - 86 ж. Алматы театр және көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) оқытушы болған. Дереккөздер
Зейнолла Қаппарұлы Жақыпов

Зейнолла Қаппарұлы Жақыпов (5.12.1916, қазіргі Қарағанды облысы Қоңыртас кенті - 18.5.1981, Қарағанды қаласы) - актер, режиссер, драматург, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі (1944). Алматы театр училищесін бітірген (1939). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) театр, музыка және кинематография институтында тәжірибе жинақтаудан (1950) өтті. Ол Қарағанды облысы драма театрында актер, директорлық орынбасары (1939 - 48), бас режиссер, әрі директор (1954 - 78), әдебиет бөлімінің меңгерушісі (1978 - 81) болып қызмет атқарды. Сондай-ақ, 1948 - 54 ж. Қарағанды облысы атқару комитетінің өнер істері бөлімін басқарды. Жақыпов ойнаған рольдерінің арасында: Намысұлы (М.Әуезов пен Ә.Әбипевтің "Намыс гвардиясында"), Шораяқ (Ш.Құсайыновтың "Алдар көсесінде"), Науан хазірет (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Осип (Н.В. Гоольдің "Ревизорында"), т.б. көрнектілері бар. Режиссер ретінде Әуезовтің "Еңлік - Кебегін", "Айман - Шолпанын", Ш.Құсайыновтың "Біздің Ғани" мен "Кеше мен бүгін", Ә.Тәжібаевтың "Майра", т б. спектакльдерін қойды. Ж.Сәрсековпен бірігіп "Зауреш", "Бажалар мен балдыздар", "Жүрек жырлары", т.б. пъесалар жазды. Дереккөздер
Қазақ академиялық драма театрының студиясы

Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының студиясы - оқу орны. Театрларды маман актерлермен қамтамасыз ету мақсатымен Алматы қаласында Қазақ академиялық драма театрының жанынан 1930 жылы ашылды. Оқу мерзімі екі жыл. Мұнда болашақ театр қызметкерлері актер шеберлігінен, жалпы сахна өнерінің қыр-сырынан білім алды. А.Абдуллина, Қ.Әділшінов, Ә.Әсімжанов, Е.Жайсаңбаев, Ә.Жотып, сахнадан жүр. Театр ғимараты 1941 жылы архитекторлар Н. А. Простаков, Т.Бәсеновтің жобасы бойынша ірге көтерген. 1996 - 2000 жылдары күрделі жөндеуден өтті. Ғимарат құрылыстың композициялық орт. 1170 орындық көрермендер залы. Театрдың екі қапталындағы бақтарға М.Әуезов (1967, мүсінші Т.Досмагамбетов) пен Ж.Жабаевтың (1971, мүсінші Х.Наурызбаев, екеуінің де арх. М .Мендеқұлов) ескерткіштері қойылған. Қазақ академиялық драма театрының студиясы Ленин орденімен марапатталған (1959). Дереккөздер
Людмила Ивановна Богатенкова

Людмила Ивановна Богатенкова- (17.3.1930 ж.т., Белорусь, Витебск облысы Улла қ.) - театртанушы, өнертану докторы (1980). Гродно педогогика институтын бітірген (1951). 1957 — 1986 ж. Әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылым қызметкер, 1986 жылдан жетекші ғылым қызметкер болды. 1960 ж. Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы). Алматы театр жөне көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) ұстаздық етті. Богатенкованың негізгі еңбектері Қазақстандағы сахна өнерінің қалыптасуы мен дамуын, 2-дүниежүзілік соғыс жылдарындағы қазақ театры қызметін, ұлт театрлары мәдениетінің өзара эстетикалық әсер-ықпалын зерттеу мәселесіне арналған. Дереккөздер
Богема

Богема -( - аманшылық) - ретсіз, қамсыз, тәртіпсіз, тұрақсыз өмір сүретін, негізінен, көркемөнер, мәдениет өкілдерінің (артистер, музыканттар, әдебиетшілер, суретшілер, т.б.) рухани мәдени ортасын білдіретін ұғым.Богеманың әсіреленген бейнесін Джакомо Пуччини өзінің осы аттас операсында суреттеген. Богемалық өнер модернизмде жанжақты өрістеген. Оның басты идеясына "таза өнер" мұраттарына сүйенетін еркін шығармашылық ортаны дәріптеу жатады. Богемалық өнерле дионисийлік мәдениеттің нышандары анық байқалады. Дереккөздер
Гавриил Моисеевич Бойченко

Гавриил Моисеевич Бойченко (1 ақпан 1927, Ессентуки, РКФСР, КСРО — 1 тамыз 2013, Алматы) — актер, Қазақстанның халық әртісі (1987). Өмірбаяны Ставрополь өлкелік орыс драма театры жанындағы студияны бітіргеннен кейін осы театрдың негізгі құрамына қабылданды (1947). 1949 - 1953 ж. Есентуки қаласында көркемөнерпаздар үйірмесін басқарды, кейінен Иркутскінің (1953 - 1960) және Астраханның (1960- 1962) балалар және жасөспірімдер театрында актер болып, көбіне балалар рольдерін орындаумен көзге түсті. 1962 ж. Қазақ балалар және жасөспірімдер театрына қабылданып, 1985 - 1987 ж. осы театрдың орыс бөлімінің директоры қызметін атқарды. 1994 жылдан Республикалақ орыс драма театрының актері. Бойченко актерлік шеберлігіне ой мен пластикалық әрекет тұтастығы, шынайылық, сахналық үйлесімділік тән. Оның театрда ойнаған таңдаулы рольдері қатарында Мишка (И.Н. Серебряковтың "Қызыл перілерінде"), Белоянис (Н.М. Гусевтің "Ақ қалампырлы адамында"), Барон Мюнхгаузен (Г.М. Гориннің "Ең шыншылында"), т.б. бар. Дереккөздер
Құдайберген Кәзімұлы Болатбаев

Құдайберген Кәзімұлы Болатбаев -(9.5.1960 ж.т., Алматы облысы Кекеу ауданы) - суретші, педагогика ғылым кандидаты (1995). 1981 ж. бұрынғы ҚазПИ-дің көркемсурет-графика факультетін бітірген, 1981 - 1983 ж. Талдықорған қаласындағы педогогика институтта, 1983 - 1984 ж. Алматы қаласындағы көркемсурет мектебінде, 1984 -2001 ж. қазіргі Алматы педогогика университетінде ұстаздық еткен. 2001 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында өнертану бөлімінің деканы. 100-ден аса ғылым еңбегі мен ондаған көркем суреті бар. "Халықтық педагогиканы бейнелеу өнері пәнінде қолдану" (1995), "Даналар сөзі - өнердің көзі" (1999), "Сәндік қолданбалы өнер сабақтары" (1999), "Қытай кескіндеме»" (2001), т.б. оқу-әдістемелік құралдары жарық көрген. Дереккөздер
Жалған готика

Жалған готика, псевдоготика, неоготика -18-19ғ-да Еуропа архитектурасындағы бағытты білдіретін шартты термин. Ол готика сәулет өнері үлгілеріне еліктеуден, ал арғы төркіні орта ғасырлық архитектураны романтикалық тұрғыда дәріптеуден шыққан. Негізінен, жалған готика сырт көрінісі жағынан готика декорына (мысалы, Лондондағы Парламент үйі, т.б.) өте ұқсас. Жалған готиканың Ресейдегі үлгілеріне Ю.М. Фельтеннің, А.А. Менеластың құрылыстары, т.б. жатады. Дереккөздер
Жалғызағаш (зират)

Жалғызағаш - қола дәуірінен сақталған зираттар орны. Қостанай облысы Денисов ауданы Глебовка ауылына жақын жерде, Жетіқара өзенінің бойында орналасқан.Алғаш 1902 ж. Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясы (жетекшісі А.П. Аниховский) зерттеді. Ал 1955 ж. Қазақстан ғылым академиясының Қостанай археологиялық экспедициясы (жетекшісі Г.И. Паңевич) төрт зират орнын қазды. Ескерткіште барлығы 41 дөңгелек тас қоршау бар. Бір немесе қос қатарлы тас қоршаулардың диаметрі 4 - 4,5 м. Мәйітті өртемей жерлеген. Зираттан қола моншақтар мен жалпақ білезіктер табылды. Жалғыз ағаш мерзімі жағынан ерте қола дәуіріне (б.з.б. 16 - 15 ғ-лар) жатады. Дереккөздер
Болған ана күмбезі

Болған ана күмбезі – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау ауданы, Талап ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Сарысу мен Қаракеңгір өзендерінің құйылысында, Қаражар шатқалында орналасқан. Тарихи деректер, сипаты Аңыздарда Болған ананы Алаша ханның келіні деп те айтады. 1990 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Кесененің қасбетіндегі арқалы, порталды кірер аузының айналасы қуыстана қаланып, қабырғаның өрнегі ретінде жасалған. Бөлменің төменгі шаршы бөлігінің күмбез шеңберіне өтер тұсындағы бұрыштары арқалы тромпты тәсілмен өрілген. Тромп қолтықшалары қосарланған кірпішті қиғаштау бұрышын шығара қалау арқылы өрнектелген. Ескі сылақтың қалдығы П тәрізді порталдық арканың белдеуі мен жапсырылған әшекейлі қыш тақташалардың терракота түсті болғанын көрсетеді. Порталдың ширек бұрышты бағаналары мен басқа қабырғалары түгел ақ түсті. Көрнекі жерге салынған Болған ана күмбезі алғашқы нұсқаларында өте әдемі болғанға ұқсайды. Ол осы өңірдегі кейінірек салынған кесенелер архитектурасына (Ақтыбай, Қауқабай, т.б.) да әсерін тигізген. Дереккөздер
Асылбек Райханұлы Боранбай

{{Кинематограф { } { } }} Асылбек Райханұлы Боранбай (1972 жылы 9 қыркүйекте Қызылорда облысы Арал ауданында туған) — актер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2011). Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты (2002). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрынің актері (1993 жылдан). Толығырақ * Асылбек Райханұлы 1972 жылы 9 қыркүйекте Қызылорда облысы Арал ауданында дүниеге келген. * 1989 - 1993 жылдары Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясын бітірген. * 1993 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамында. * 1994 жылдан Тамаша әзіл-сқақ театрының актері. * 2008 жылдан Тамаша әзіл-сқақ театрының бас режиссері, көркемдік жетекшісі. * Гастрольдік сапармен Қазақстанның бірқатар қалаларында өнер көрсеткен. Сахнадағы негізгі рөлдері Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: М. Әуезовтің «Айман-Шолпанында» Арыстан (реж. Е. Обаев), «Қарагөзіндегі» Сырым (реж. Б. Атабаев), «Абайында» Әзімхан, Керім (реж. Е. Обаев), «Қилы заманында» Әубәкір (сахналық нұсқасы: Н. Оразалин, реж. Ә. Рахимов), Т. Мәмесейіттің «Бәкей кызында» Жәмеңке, С.Мұқановтың «Мөлдір махаббатында» Мүсәпір (реж. Ә. Рахимов), Ғ. Мүсіреповтің «Махаббат дастанында» Жарқын (реж. Қ. Сүгірбеков), Б. Мұқайдың «Сергелдең болған серілер» комедиясында Ақын (реж. О. Кенебаев), Д. Исабековтің «Актрисасында» Коммерсант (реж. Н. Жұманиязов), «Жаужүрегінде» Долгоносов (реж. Е. Обаев), И. Сапарбайдың «Сыған серенадасында» Алеко (реж. Е. Обаев, Т. Аралбай), Ә. Рахимовтың «Қылмыскерге куәлігіндегі» Боян (реж. Ә. Рахимов), Шахимарден мен Қ. Ысқақтың «Қазақтарында» Қасым хан (реж. Т. әл-Тарази), Шахимарденнің «Томирисіндегі» Кир патша (реж. Т. әл-Тарази), Р. Мұқанованың «Мәңгілік бала бейнесіндегі» Артист (реж. Б. Атабаев), М. Сәрсекенің «Тендерге түскен келіншегінде» Жорабек (реж. О. Кенебаев), Т. Әбдіковтің «Ұлы мен ұры» драмасында Ұры (реж. Е. Обаев, Е. Нұрсұлтан) т.б. Марапаттары * 2002 жылы Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері. * 2011 жылы "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" мерекелік медалі. * 2011 жылы Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды. * 2015 жылы "Алпамыс батыр" атындағы медалімен марапатталған. * 2016 жылы "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" мерекелік медалі.
Жамал Жалмұхамедова

Жамал Жалмұхамедова (1917, қазіргі Ақмола облысы Айыртау ауданы - 29.9.2001, Алматы) -актриса, Қазақстанға еңбегі сіңген артисі (1976). Мәскеудегі театр өнері институтының қазақ студиясын бітірген (1938). 1938 - 92 ж. Қазақ академиялық драма театрында қызмет етті. Ол Баян (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында", Алтыншаш "(М.Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың "Ақ қайыңында"), Ажар, Зейнеп (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Еңлік, Көклан (Әуезовтің "Еңлік - Кебек", "Қара Қышлақ Қобыландысында"), Науылыталья (М.Горькийдің "Васса Железновасында"), Памела (О. де Бальзактың "Памела Жиросында"), т.б. рольдерді ойнады. Дереккөздер
Бекен Жұмабекұлы Жамақаев

Бекен (Бекенғали) Жұмабеқұлы Жамақаев (1931, Сарыжал ауылы, Абай ауданы, Абай облысы – 1972, Семей) – қазақ композиторы, диктор, актер, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері. Өмірбаяны Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. 1950 жылы Семей педагогика училищесін бітірген . 1946-48 жылдары Семей драма театрының (қазіргі Семей музыкалық драма театрының) құрамында актер болған. 1951-52 жылдары Семей облысы радиокомитетінде әдеби қызметкер, 1952-57 жылдары цензор, 1958-60 жылдары диктор, т.б. әр қилы мамандықта қызмет істеп, мәдениет саласында еңбек етті. Бекен Жамақаев жасынан өз бетінше әр түрлі музыкалық аспаптарда (домбыра, гармонь, баян, т.б.) ойнауды үйреніп, шебер музыкант атанды. Арнайы композициялық білімі жоқ. Оның халыққа кеңінен танымал "Сұлу сары", "Сауыншы", "Махаббат вальсі", "Қоштасу", "Түн сыры", "Гүлім қайда", "Ертіс әш", "Жалғыздық тойы", т.б. әндері бар. Жамақаевтың есімімен Семей және Алматы қалаларында көшелер аталады. Шығармасы: Махаббат вальсі. А., 1997. Дереккөздер
Виктор Кириллович Борисов

Виктор Кириллович Борисов -(16.2.1931, Ресей, Орел қ. - 28.8. 1997, Қарағанды қ.) - актер, Қазақстанның халық артисі (1989). Борисов еңбек жолын кино көрсету жүйесінен бастаған. 1954 - 1958 ж. Ресейдегі Мелекес драма театры труппасында өнер көрсетті (Ульянов облысы). Бұдан соң Қазақстанға қоныс аударыплып Қарағанды орыс драма театрында актер, кейін директоры әрі көркемдік жағын басқарды. Еңбек Қызыл Ту орденімен және Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1991) марапатталган. Дереккөздер
Дүнгенбай Ботбаев

Дүнгенбай Ботбаев (10 қаңтар 1927 ж.т., Жамбыл облысы Мерке ауданы Мерке а. - 4 маусым 2016 ж.қ.б., Алматы) — композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). Өмірбаяны Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) халық аспаптар факультетін (1953, проф. Ш.Қажығалиевтің домбыра класы бойынша), композиция факультетін (професор Е.Г. Брусиловскийдің класы бойынша) бітірген (1966). Қазақ радиосының халық аспаптар оркестрі құрамында домбырашы (1947 -1951), 1951 - 1967 ж. Алматы музыка училищесін педогогика қызметтен айналысты. Шығармашылығы Ботбаев фортепьяноға арналған 5 және 6 балалар пьесасын (1960 - 1961), эстрада оркестріне арналған сюита (1961) мен увертюра (1962), халық әні тақырыбына жазылған "Толқыма" атты варияция (1963), сонатта (1964), хорға арналған "Сәлем саған" (сөзі Қыдырысовтікі), "Қайран жастық" (сөзі К.Әзірбаевтікі; екеуі де 1972), романстар, әндер, т.б. жазылды. Ол Абайдың «Ғалымнан надан артпас ұққанменен...», «ойға түстім толғандым...», «Қуанбаңдар жастыққа...» деген өлеңдеріне ән-романстар жазды. Ақынның «Мен кердім ұзын қайың құлағанын» деген әнін жеке әнші мен фортепианоға арнап өңдеді. Дереккөздер
Бояулы гамма

Бояулы гамма -белгілі бір көркем шығарманы салу кезінде бірнеше бояудың қатар келуін білдіретін бейнелеу жөне сән өнеріндегі атау. Суретшінің табиғат бояуларын сезініп, оларды бір-бірімен шебер үндестіре білуі кескіндеме өнеріндегі шыншылдық пен көркемдік ерекшеліктің құндылығын арттыра түседі. Әдетте, бұл атау бояу түсіне тән анықтаулармен де (жылы, жарқын, солғын, ашық, суық, т.б.) аталады. Дереккөздер
Жаманқара Тоқсанның күмбезі

Жаманқара тоқсанның күмбезі - 19 ғ-да тұрғызылған мазар. Қаракеңгір өзенінің (Орталық Қазақстан) оң жағасында орналасқан. Мазарды салған сәулетші Әбіш Құнанқараұлы. Композициялық құрылысы жағынан өзге күмбездерге ұқсамайды. Жобасы "крест" түрінде жасалған. Сондықтан төрт беті бір қалыптас, қай жағынан қарасада бірдей болып көрінеді. Кіретін ауызы сүйір арқа түрінде келіп, оңтүстікке қараған. Өзге беттерінде михрабқа ұқсаған жалған есіктері бар. Арканың екі жақ босағасына жұмыр кірпішпен қос бағана әріп шығарған. Көзге ерекше түсетіні - басқұр өрнегімен тартқан сыртқы белдеулері (фриз). Жаманқара тоқсанның күмбезі бес күмбезді. Оның төртеуі крест жобаның бүйір қабаттарына орнатылса, ең биігі ортасына қойылған. Күмбездердің түрі шошақ, олардың қалауын "жалған еңсе" шығару әдісімен жүргізген. Дереккөздер
Бөгембай Үйтамы

Бөгембай Үйтамы - 19 ғасырдағы архитектуралық ескерткіш, қазақ даласындағы мемориалдық құрылыстардың бірі. Шу өзенінің оң жағасында. Той өткелінен төмен қарай 43 км жерде. 1988 ж. Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекш. Е.Бәйтенов) зерттеген. Үйтам шикі кірпіштен салынған, тікбүрышты (8,5x5,5 м), төбесі түйетайлы. Құрылыстың көлденең қабырғалары ұзын қабырғаларынан биіктеу, орта түсы жоғары қарай үшбұрынтанып біткен, ішінен қарағанда оның әрқайсысының ортасында арқалы қуыс, жоғарғы жақтарында үшбұрышты ойық бар. Арқалы қуыс ұзын қабырғаларда да бар. Кіретін есік оңтүстік-шығыс бетінде. Ұзын арқалықты (өрлікті) ортадағы мәткелі бағана тіреп тұр. Бір басы арқалыққа, екінші басы ұзын қабырғаларға айқасқан төрт қырлы (9x11 ем) дөрекілеу өңделғен шабақ-бөренелер темір шегелермен бекітілген. Шабақтардың үстіне сырғауылдарды көлденеңінен тастап, оның үстін қайыстан жапқанға ұқсайды. Дереккөздер
Жамбыл ескерткіші (Тараз)

Жамбыл ескерткіші – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына жататын монументті өнер туындысы. Орналасқан жері Тараз қаласы, Жамбыл Жабаев атындағы алаң. Орнатылған кезеңі Ескерткіш 1961 жылы қазақ халқының аңыз ақыны және халық шығармашьшығының үлкен өкілі, Жамбыл облысының тұрғыны Жамбыл Жабаевтың (1846-1945 жж.) 115 жылдығына орай орнатылған. Мүсінші – X. Наурызбаев, сәулетші – В. Сашенко. Сипаты Ақын ұлттық киімде, сол қолына домбыра ұстап тұрған күйінде кескінделген. Мүсін мыс араластырылған шойын қоспасынан құйылып, қола жалатылған. Қордайдың қызғылт гранитінен жасалған тақталармен қапталған төрт бұрышты биік тұғырға қойылған. Мүсіннің биіктігі – 4 м, тұғырының биіктігі – 4,33 м. Мүсін Ленинградта "Монумент Скульптура" зауытында құйылған, ал гранитті тұғыры жергілікті материалдан Алматыда жасалған. Беткі жағында "Жамбыл Жабаев. 1846-1945" жазбасы ойып жазылған, төменгі жағында күн тауынан көтеріліп келе жатқан бедерлі сурет бейнеленген. Дереккөздер
Жамбыл ескерткіші (Алматы, 1996)

Жамбыл ескерткіші, (1996 ж.) - Жамбыл Жабаевтың туғанына 150 жыл толғанын ЮНЕСКО шешімімен әлемдік деңгейде атап өту қарсаңында Алматы қаласындағы Жамбыл көшесі мен Достық даңғылы қиылысында орнатылған. Мүсіншісі - Б.Әбішев, сәулетшілер С.Баймағамбетов, С.Фазылов, Т.Ерғалиев. Мүсін қоладан құралған. Мүсіннің биіктігі 3 м, тұғырдың биіктігі 1 м. Ескерткіш мөлдір бұлақ жағасында отырған ақынның әлеммен біртұтастығын бейнелейді. Дереккөздер
Әкімшілік жазаны орындау тәртібі

Әкімшілік құқық бұзушылық үшін жаза әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамалардың қатаң сақталуы негізінде жүзеге асады. Әкімшілік жаза тағайындау кезінде жасалған құқық бұзушылықтың сипаты, құқық бұзушының жеке басы, оның кінәсінің дәрежесі, мүліктік жағдайы, жауапкершілігін жеңілдететін және ауырлататын жағдайлар ескеріледі. Бір тұлғаның екі не одан да көп әкімшілік құқық бұзушылық жасағанында, әрқайсысы үшін жеке-жеке жаза қолданылады. Егер тұлға бірнеше әкімшілік құқық бұзушылық жасаған болса, онда іс бір-ақ сотта, органда (лауазымды тұлғада) қаралады, тұлғаға бір текті жаза қолданылған жағдайда ең жоғарғы мөлшердің үш есесінен аспауы тиіс. Әкімшілік жазаны тағайындау (осы әкімшілік жазаны туғызған) әкімшілік құқық бұзушылық жасаған тұлғаны міндеттемелерден босатпайды. Әкімшілік жаза азаматқа мынадай түрде тағайындалуы мүмкін: *әкімшілік құқық бұзушылық жасалған күннен бастап екі айдан (кем емес) кешіктірмей; *қоршаған ортаны қорғау саласындағы әкімшілік құқық бұзушылық жасалған күннен бастап алты айдан (кем емес) кешіктірмей; *салық салу саласындағы құқық бұзушылықты жеке тұлға жасаған болса — жасалған күннен бастап бір жылдан кешіктірмей, ал заңды тұлға үшін — жасалған күннен бастап үш жылдан кешіктірмей; *созылмалы әкімшілік құқық бұзушылық үшін оны анықтаған мезеттен бастап екі айдан кешіктірмей. *Егер әкімшілік жазаға тартылған тұлға, жаза өтілген мезеттен бастап бір жылдың ішінде жаңа әкімшілік құқық бұзушылық жасамаса, онда тұлға әкімшілік жазаға тартылмаған болып есептелінеді. X "Әкімшілік құқық бұзушылық туралы" Кодекстің 61 және 62-баптарында жауапкершілікті ауырлататын және жеңілдететін жағдайлар көрсетілген. Хрестоматиядағы осы негіздерді қарастырыңдар, өз пікірлеріңді айтыңдар. Сонымен, әкімшілік жаза дегеніміз — әкімшілік құқық бұзушылық жасалғаны үшін қолданылатын жауапкершілік шарасы. Әкімшілік құқық бұзушылық үшін тағайындалатын жаза әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамаларга сәйкес болуы керек. Әкімшілік жазаларды тағайындау құқығы өкілді органдар мен лауазымды тұлғалардың бірталайына берілген. Дереккөздер
Әкімшілік жауапкершілікті жүктейтін органдар

Әкімшілік жауапкершілік органдармен және лауазымды тұлғалармен оларға бағынышты емес құқық бұзушыларға тағайындалады. Оларға келесі органдарды жатқызуға болады: *аудандың арнаулы және оларға теңестірілген әкімшілік соттың судьялары; *кәмелеттік жасқа толмағандардың құқықтарын қорғайтын аудандық (қалалық), қаладағы аудандық комиссиялар; *ішкі істер органдары, мемлекеттік инспекция органдары және мемлекеттік қадағалау мен бақылаудың өзге органдары (олардың лауазымды тұлғалары). Дереккөздер
Жанаарқа халық театры

Жанаарқа халық театры - драмалық әуесқойлар ұжымы. 1955 ж. бұрынғы Жезқазған облысының Атасу кентінде Жаңаарқа ауданы Мәдениет үйі жанынан құрылды. Жанаарқа халық театрының ұжымы 1963 ж. Алматыда болып, Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібек" спектаклін көрсетті. Сол жылы оған халық атағы берілді. Көркемдік жетекшілері С.Ысқақов (1963 - 77), Ж.Омаров, А.Сыздықов, Т.Тұңғышбаев (1977 - 84), А.Үсенов (1984 жылдан) болды. Оның репертуарынан қазақ драматургтерінің (М.Әуезовтің, С.Сейфуллиннің, Б.Майлиннің, Мүсіреповтің, С.Жүнісовтің, О.Бодықовтың, Д.Исауылыбековтің, т.б.) пьесалары орын алды. Республикалық халық театрлары байқауының лауреаты (1970). Дереккөздер
Кәмелеттік жасқа толмағандардың әкімшілік жауапкершілігі

Кәмелеттік жасқа толмағандар болып, әкімшілік құқық бұзушылық жасау уақытында 16 жасқа толмағандар есептеледі. 16 жасқа толмағандар үшін әкімшілік жауапкершілікті ата-аналары өтейді. Жазаның негізгі түрлері — әкімшілік жаза немесе тәрбиелеу сипатындағы мәжбүрлеу шаралары. Кәмелеттік жасқа толмағанға әкімшілік жаза тағайындау кезінде оның өмір сүру мен тәрбие жағдайы, психикалық даму деңгейі, жеке тұлғаның өзге ерекшеліктері, сонымен қатар оған басқа ересек адамдардың әсері ескеріледі. Кәмелеттік жасқа толмау жазаны жеңілдететін. жағдай ретінде ескеріледі. Егер кәмелеттік жасқа толмаған тұлға әкімшілік құқық бұзушылықты алғаш рет жасаса, онда уәкілді орган (лауазымды тұлға) оны әкімшілік жауапкершіліктен босатып, оған тәрбиелік ықпал жасайтын шараларды қолданады. Тәрбиелік ықпал ету шараларына жататындар: *заңды түсіндіру; *ата-аналардың немесе олардың орнындағы адамдардың немесе мамандандырылған мемлекеттік органның қадағалауына беру; *келтірілген зиянды өтеу міндетін жүктеу; *бос уақытын шектеу және оның мінез-құлқына ерекше талаптар қою. Шаралардың бұл тізімі нақты анықталып шектелген болып саналмайды. Өзге де тәрбиелік ықпал ету шаралары қолданылуы мүмкін. Кәмелеттік жасқа толмаған тұлғаға әкімшілік жаза — әкімшілік құқық бұзушылық жасалған күннен бастап бір айдан, ал созылмалы құқық бұзушылық үшін—оны анықтаған күннен бастап бір айдан кешіктірмей тағайындалады. Егер кәмелеттік жасқа толмаған тұлға әкімшілік жаза тағайындау туралы қаулының орындалуынан кейін алты ай жаңа құқық бұзушылық жасамаса, онда ол әкімшілік жазаға тартылмаған болып саналады. Дереккөздер
Әкімшілік жауапкершіліктен босату

Әкімшілік құқық бұзушылық жасаған тұлғалар жауапкершіліктен босатылуы мүмкін, осындай босатылудың негіздерін қарастырайық. *Зиянның мардымсыз болуы. Егер жасалған әкімшілік құқық бұзушылықтың нәтижесінде аз зиян келтірілсе, онда әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі қарауға уәкілді орган әкімшілік жаза тағайындаудың орнына ауызша ескертумен шектелуі мүмкін. *Келтірілген залалды өз еркімен өтеу. Әкімшілік құқық бұзушылықты алғаш рет жасаған тұлға, сотпен, органмен (лауазымды тұлғамен) әкімшілік жауапкершіліктен босатылуы мүмкін, егер өз еркімен келтірілген залалды өтесе немесе өзге жолмен құқық бұзушылықтың нәтижесінде болған зиянды өтесе. *Өзге негіздер. Әкімшілік құқық бұзушылық жасаған тұлға әкімшілік жауапкершіліктен рақымшылық жасау актісінің шығуына, жағдайдың өзгеруіне, науқастануға, ескіру мерзімінің өтуіне байланысты босатылады. Әкімшілік жауапкершілікке, әкімшілік құқық бұзушылық жасау мезетінде ақыл-есінің кемдігі жағдайында болған, яғни өзінің сырқаты жағдайына байланысты іс-әрекеттеріне жауап бере алмаған және өз қимылдарын басқара алмаған тұлға тартылмайды. Сонымен, әкімшілік жауапкершілік дегеніміз — құқық бұзушыға оның әкімшілік құқық, бұзушылық жасағаны үшін мемлекеттік органның және лауазымды тұлғаның оған жазалау шараларын қолдануы сипатына ие болған заңды жауапкершіліктің бір түрі. Әкімшілік жауапкершілік 16 жастан басталады. Әкімшілік жауапкершіліктің негізі болып — әкімшілік құқық бұзушылықтың (әкімшілік терісқылықтық) жасалуы жатады. Құқық бұзушылық жасаған тұлғалар әкімшілік жауапкершіліктен босатылуы мүмкін. Бұл негіздер әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексте көрсетілген. Кәмелеттік жасқа толмау жеңілдететін жағдай болып ескеріледі. Дереккөздер
Кракстар

Кракстар - тауықтәрізділер тұқымдасы. Дене ұзындығы 52 см ден 1 м дейін жетеді. Ұзын құйрықты ағаш құстары. Тұяқтары ұзын, қайқы. Басында қауырсынды айдары бар. Орталық және Оңтүстік Америка ормандарында 11 туыс 50 түрі таралған. Басым көпшілік түрлері ағашта мекендейді. 2-4 ірі жұмыртқа салады. Өсімдікпен қоректенеді. Кейбір түрлері аңшылық құстары. ХТКО-нің Қызыл кітабына 6 түр 5 түршесі енгізілген. Дереккөздер
Қалақайдылар

Қалақайдылар (Troglodytidae) - сайрағыш торғайлар тұқымдастары. Дене ұзындығы 9,5-22 см. Қанаттары қысқа. Алысқа ұшпайды, көбінесе құлаған ағаш, шіліктің арасында жүреді. Бұл құстар әрдайым құйрығын тік ұстайды. Түсі қоңырқай. Оңтүстік Америкада 14 туыстың 59 түрі таралған. Еркектері әсем үнмен сайрайды. Ұяларын ағаш қуыстарына, тас жарықшақтарына салады. Ұялары жабық, шығатын жерін бір жағында қалдырады. ТМД кеңістігінде орманды жерлер мен тауда бір ғана түрі кездеседі, қалақай торғай. Дене ұзындығы 9-12 см, түсі сұрғылт-қоңыр. 6-7жұмыртқа салады. Дереккөздер
Қызыл бөтегелі қараша қаз

Қызыл бөтегелі қараша қаз - үйректер тұқымдасының құсы. Дене ұзындығы 54 см. Жағы, алқымы кеудесі, сарғылт, аяқтары, қара. ТМД кеңістігінің эндемигі. Тундра мен орманды тундрада таралған, (Ямалдан Таймырға дейін). Каспий теңізінің онтүстігі мен Иракта қыстайды. Ұяларын биік, құрғақ жерге салады. КСРО-ның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Қызылқанат балық

Қызылқанат балық - тұқы тұқымдас тұщы су балықтары. Денесі екі жағынан тығыздалып, қабысқан, биік. Дене ұзындығы 36 см дейін, салмағы 1,5 кг дейін. Қос, аналдық, құйрық жүзбеқанаттары алқызыл. Батыс Еуропаның, Грециянын және Шотландияның баяу ағысты тұщы суларында таралған. ТМД кеңістігінде, Балтика, Азов, Қара, Каспий, Арал теңіздерінің бассейндерінде таралған. Жыныстық жетілуі 3-5 жылға созылады. Уылдырығын бөліп, сәуір, маусым аралығында шашады. Өсімталдығы 96-232 уылдырық. Балдырмен және бентоспен қоректенеді. Дереккөздер
Жезқазған облыстық филармониясы

Жезқазған облыстық филармониясы, Жезқазған облыстық (бұрынғы) мемлекеттік филармониясы - концерттік ұйым. 1984 ж. С.Елеусізов пен А.Молдағайыновтың ұйымдастыруымен ашылды. Филармония құрамында қазақ, орыс, шет ел музыкасын насихаттайтын "Байқоңыр", "Жезкиік" эстрадалық жастар ансамблі, "Қайырлы кеш", вокалдық-аспаптық ансамблі, балаларға арналған қуыршақ бригадасы, ішекті аспаптар квартеті мен баяншылар триосы жұмыс істеді. Көркемдік жетекшісі Б.Қазығұлов (1984 жылдан) болды. Филармония ұжымы республиканың көптеген қалаларында өнер көрсетті. Дереккөздер