kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы

Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы әскери құрамасы 1941 ж. шілде — тамызда Ақмола (қазіргі Астана) қалысында Ақмола, Қарағанды, Қостанай облыстарының тұрғындарынан жасақталды (алғашқы командирі полк. Н.М. Замировский). Дивизия жауынгерлері жедел әскери дайындықтан өткеннен кейін, 27 тамызда Ленинград облысының Тихвин қаласына әкелінді. 1941 ж. 9 қыркүйекте Ленинград майданының 54-армиясы құрамында Ленинград қоршауын бұзу мақсатымен Апраксин қалашығы жанында (Шлиссельбургтың оңтүстік-шығысы) ұрысқа кірісті. Қазан айында Волхов қаласының түбінде қорғаныста тұрды, одан соң 1941 — 42 ж. Ленинград облысының шығыс аудандарын азат етуге қатысты. 1943 ж. Волхов майданының құрамында Волхов өзеннің арғы бетіндегі Мясной Бор кенті маңында ұрыс жүргізді. 1944 жылдың басында Ленинград — Новгород бағытында шабуыл жүргізе отырып, Псковқа дейін жетті. Осы операция кезінде ерекше көзге түскендіктен 20 қаңтарда “Новгородтық” деген құрметті атқа ие болды. 1944 ж. маусым — тамыз айларында дивизия жауынгерлері Свирь өзен кесіп өтіп, Карелияның оңтүстік аудандарын және Ладога каласынің солтүстік жағындағы Лоймола стстансасын азат етті. 1945 ж. Польша жерінде болып, Шығыс Померания операциясы барысында, 27 ақпанда Бублиц қаласын, ал 4 наурызда Кезлин қалсын алды. Данциг (Гданьск) қаласын алғаны үшін 28 наурызда дивизия Қызыл Ту орденімен марапатталды. Берлин операциясына қатысып, Дивенов, Свирке бұғаздары арқылы Балтық туғанндегі Узедом аралына жетті. 3 мамырда аралдағы Воллин қаласын, келесі күні жаудың әскери-теңіз базасы Свинемюнде қаласын алғаны үшін дивизияға Ленин ордені берілді. 7 мамырда жаудың соңғы күштерін талқандап, соғысты аяқтады. Дивизия 1945 ж. 28 маусымда таратылды. *Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы *Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы

Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы — әскери құрамандағы 1941 ж. тамыз — қарашада Қарағанды, Ақмола облыстарының әскер қатарына шақырылған тұрғындарынан Ақмола қаласында (қазіргі Астана қалысы) құрылды (алғашқы командирі полк. М.А. Сущенко). 1941 ж. желтоқсанда Брянск майданының резервтегі 61-армиясы құрамында Тула қаласының оңтүстік-батысы жағында ұрысқа кірісті. Мәскеу түбіндегі шайқаста неміс фашист әскерлерін талқандауға қатысты, шабуыл операциялары кезінде Ока өзені бойындағы бірқатар селоларды азат етті. 1942 ж. жазында ұзаққа созылған ауыр қорғаныс ұрыстарын жүргізді. 12 тамыздан Батыс майданының 16-армия құрамында болды. Қараша айында жаңа жауынгерлермен толықтырылып, Сталинград бағытында соғысып жатқан 2-гвардиялық армия құрамына енгізілді. Сталинград шайқасына Дон майданының құрамына қатысып, Тормосын ауданын қорғады. 1943 — 44 ж. 4-Украин майданында 51 және 2-гвардиялық армиялар құрамында Қырым мойнағында табан тірескен соғыс қимылдарын жүргізді. Перекоп бекінісі ауданына шешуші шабуыл жасауға қатысты. Қырымды азат етуге сіңірген жауынгерлік ерлігі үшін дивизияға 1944 ж. 11 сәуірде “Перекоптық” деген құрметті атақ берілді. 5 — 9 мамырда Севастопольды жаудан азат етуге қатысты. 1945 ж. көктемде Бухаресті алуға қатысып, соғыс қимылдарын Болгария жерінде аяқтады. Дивизияның құрамы 1945 ж. 22 шілдеде таратылды. *Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы *Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы *Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы

Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы — әскери құрамандағы 1941 жылдың тамыз — қарашасында Алматы қаласында әскерге шақырылған Семей, Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарының және Алматы қаласы жергілікті тұрғындарынан жасақталды (алғашқы командирі, полковник Д.А. Коваленко). 1942 ж. 13 ақпанда Великие Луки мен Холм қаласының түбіндегі ұрысқа қатысты. Дивизия жауынгерлерінің табандылығы мен қайсарлығына қайран қалған неміс фашистері оларға “азиаттық жабайы дивизия” деген ат қойды. Дивизия Калинин майданының 3, кейіннен 1-Екпінді армиялары құрамында солтүстік-батыс бағытта соғыс қимылдарын жүргізе отырып, Калинин және Ленинград облыстарының 500-ден астам елді мекендері мен қалаларын азат етті. Онан соң, 2-Балтық жағалауы майданының құрамында Латвияны, оның астанасы Риганы азат етуге қатысты. 1944 ж. 27 шілдеде дивизия басқа әскери бөлімдермен бірге Режица (Резекна) қаласын азат етудегі ерен қимылдары үшін “Режицалық” деген құрметті атаққа ие болды. 1945 ж. көктемде 1-Украин майданының 59-армиясы құрамында Жоғары Силезия шабуыл операциясына қатысып, 22 сәуірде Қызыл Ту орденімен марапатталды. 6 — 10 мамыр аралығында Чехословакияны азат ету ұрыстарында болып, соғысты Чехословакия мен Германия шекарасында аяқтады. Қазақстан еңбекшілері соғыс жылдары дивизияны қамқорлыққа алып, өзара байланыста болды. 1945 ж. 31 мамырда дивизия таратылды. *Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы *Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы *Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы

Үш жүз он алтыншы атқыштар дивизиясы, қ. Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы. *Үш жүз оныншы атқыштар дивизиясы *Үш жүз он екінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз он төртінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз сексен жетінші атқыштар дивизиясы *Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Дуал

Дуал — үйдің сыртынан ауласымен қоса шыр айналдыра тұрғызылған қоршау. Қатты кесектен, иленген балшықтан, шымнан, дымқыл топырақтан түйіліп тұрғызылады. Ертедегі қалалар, қыстақтар, көбінесе, биік дуалдармен қоршалатын болған. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дуан

‎Дуан округтік приказ ( — мемлекеттік кеңес) — Ресей империясының 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғысына» сәйкес қазақ даласында ашылған округтердің орталығын орысша «Приказ», қазақша «Дуан» деп атаған. Кейде дуан атауы округ атауына балама ретінде де қолданылған. Аталған жарғы бойынша Орта жүз қазақтары 1824 — 68 жылдары 8 дуанға (Көкшетау, Қарқаралы, Аманқарағай, Ақмола, Аягөз, Үшбұлақ, Баянауыл, Көкпекті) бөлінген. 1859 жылдың аяғында Құсмұрын дуаны (1852 жылдан бастап Аманқарағай дуаны осылай аталған) жабылып, орнына Атбасар дуаны ашылған. Бірақ Құсмұрын дуаны жерінің негізгі бөлігі саналатын Қызылжар аймағы 1859 жылдың соңына қарай Көкшетау дуанына қараған. Округтік приказ – Ресей үкіметі құрған әскери-әкімшілік басқару мекемесі. Округтік приказды аға сұлтан басқарып, құрамында облыстық бастық тағайындайтын екі заседатель мен сайланып қойылатын екі құрметті қазақ болды. Аға сұлтан Округтік приказдың төрағасы төрелер арасынан үш жыл мерзімге, жай қазақтан ұсынылатын заседательдер екі жыл мерзімге сайланды. Сайлауға сұлтандар мен билер ғана қатысты. округтік приказдың орыс-қазақтарынан жасақталған шептік әскері, полициясы мен соты болды. Ресей өкіметіне қарсы шығу, тонау, барымта, билікке бағынбаушылық қылмыстық істерге жатқызылды, оның үстіне барлық талап-арыз істері билердің қатысуымен ауылдар мен болыстарда тал-қыланатын болды. Сұлтандар жөніндегі шағымдарды қарау облысы басқарманың отырысына көшірілді. Әрбір округтік приказда барлығы 15-ке дейін штаттағы қызметкерлер болды. Жарғыда аурухана ұстау, мерекелер өткізу, мектептер мен училище ашу, қайырымдылықты қолдау, т.б. шаралар қарастырылды. Округтік приказдар халық санағын жүргізуге, округ аумағы арқылы өтетін сауда керуендерін бақылауға, салықты төлету ісін тексеруге міндетті болды. Дереккөздер
Ибн Тағриберди

Әбу-Л-Махасин ибн Тәңірберді, Әбу-л-Махасин Жамал әд-Дин Иүсүп ибн Тәңірберді (2.02.1411, Каир — 05. 06.1470, Каир) — тарихшы, әдебиетші. Мысырдағы ауқатты мәмлүк отбасынан шыққан. өз заманындағы белгілі ғалымдардан дәріс алған. Оның бізге жеткен еңбектері Мысырдың тарихын арабтардың жаулап алуынан (7ғ.) 1469 жылға дейінгі уақыт аралығын қамтитын деректермен құнды. Ол — Мұхаммед пайғамбар өмірінің қысқаша тарихы, бірқатар өлеңдер жинағының авторы. Дереккөздер
Үш Императордың Одағы

“Үш Императордың Одағы” — тарихи деректерде 1873, 1881 және 1884 ж. Ресей, Германия, Австрия — Венгрия арасында келісім деп аталған құжат. 1873 жылғы келісімге (Ресей мен Австрия-Венгрия арасындағы) 25 мамырда Шенбруннде (Австрия — Венгрия) қол қойылды. 1878 ж. 11 қазанда оған Германия қосылды. Императорлар алауыздық туған кезде келісімге келуге, төртінші бір мемлекет тарапынан шабуыл қаупі төнсе, өзара пікір алысуға міндеттенді. 1881 жылғы келісімге (Ресей, Германия, Австрия — Венгрия арасындағы) 6 маусымда Берлинде қол қойылды. Онда қол қоюшы мемлекеттер бұлардың бірі басқа бір мемлекетпен соғыса қалса бейтараптылық сақтауға, ал Түркиямен соғыс болған жағдайда бейтараптылықты арнаулы келісіммен белгілеуге, сондай-ақ Түркияның еуропалық иеліктерінде алдын ала келісімсіз аумақтық өзгерістерге жол бермеуге міндеттенді. Келісім 3 жылға жасалды және 1884 жылғы 15 наурызда тағы да 3 жылға ұзартылды. 1887 ж. ол орыс-герман келісімімен алмастырылды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Азбар

Азбар — мал қамауға арналған қораның атауы - солтүстік батыс және солтүстік өлкелердегі қазақтар қолданды. Азбарлар төртбұрышты етіліп қыстау үйлерге жалғастырыла салынады. Азбар соғу үшін жергілікті материалдарды қолданылған: өзеннің жағасында орналасқан ауыл азбар соғуға тал шыбықтары пайдаланылған. Қостанай және Ақтөбе уездерінің қазақтары азбарды ағаштан немесе шикі кірпіш соғып, сыртын қамыспен жауып жасады. Бұл өңірлерде азбар соғудың кең үрдіске айналуы қыстың қатты болуымен байланысты. Азбардың төбесі ашық етіп салынғанын жалаңаш азбар, ал төбесі жабылғанын бітеу азбар деп атайды. Бай қазақтардың азбарларының іші мал түріне қарай бірнеше қораға бөлініп, қора қабырғалары ағаштан соғылады. Оның көлемі мал санына карай болады: ең үлкен азбарға 1000-2000 бас қойға дейін немесе 100 бас сиыр, 50-бас түйеге дейін сыйған. Кедейлердің азбарларының көлемі кішірек болып, бір ғана қорадан тұрды. Қыс мезгілінде мал төлін азбарда қалдырмай үй ішінде ұстады. Дереккөздер
Қоян-Бүркіт биі

Қоян-Бүркіт — қазақ биі. Музыкасы Құрманғазының “Ақсақ құлан” күйіне негізделген. Музыка өлшемі 2/4. 1928–1932 жылдары халық бишілері З.Құлсейітов (қоян) пен О.Берсағымов (бүркіт) орындаған. Осы фольклорлық бидің негізінде 1934 жылы балетмейстер Н.Арцыбашева “Айман – Шолпан” спектаклінде өнер көрсетті. 1936 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде театр сахнасында орындалды. 1972 жылы балетмейстер Д.Әбіров бұл бидің 2 түрін сахнаға шығарды. 1973 жылы “Қаламқас” ансамблі (бұрынғы Семей облысы, Абай ауданы) Чехословакияда өткен халық билері фестивалінде “Қоян-Бүркітті” орындап, жүлде алды. Дереккөздер
Еуропалық комиссия

Еуропалық комиссия - Еуропалық одақтың және оған кіретін үш қоғамдастықтың (Еуропалық көмір және болат қорыту бірлестігі, Еуропалық экономикалық қоғамдастық, Еуропалық атом энергиясын өндіру жөніндегі қоғамдастық) атқарушы және басқарушы органдарының бірі. Комиссия 1967 жылы 1 шілде күні құрылған, 20 мүшесі (Германия, Испания, Италия, Ұлыбритания, Франция мемлекеттерінің 2-ден, қалғандарының 1-ден өкілдері) бар. Комиссия мүшелерін сол елдің үкіметі тағайындайды. Еуропалық комиссия өз міндетін атқару кезінде қоғамдастықтың ортақ мүддесін көздеп, кейбір мүше мемлекеттердің қоғамдастықты жеке мүдделеріне пайдалануына мүмкіндік бермейді. Ол Еуропалық одақ кеңесінің жарлықтарын бұлжытпай орындайды және кейбір талас мәселелерді Еуропалық соттың алдына қояды. Еуропалық одақ кеңесінің ішінде немесе кеңес пен Еуропалық парламент арасында дау болған жағдайда тек Еуропалық комиссияның ғана бұл дауға араласып, оларды татуластыруға құқы бар. Сондай-ақ, Еуропалық комиссия Еуропалық одақ атынан мүше емес мемлекеттермен және басқа халықаралық ұйымдармен келісімдер жасауға құқылы. Еуропалық комиссияның штаб-пәтері — Брюссель мен Люксембургте орналасқан. Ол Бас директорат деп аталып, 23 департаменттен тұрады. Еуропалық комиссияның автономиялы қаржы жүйесі бар және өз бюджетін қайда жұмсауды өзі шешеді. 20 ғасырдың аяғында Еуропалық комиссия жұмысының басты бағыттарының бірі ТМД елдерінің экономикалық және гуманитарлық дамуына көмек көрсету болды. Осы мақсатта көптеген бағдарламалар мен жобалар жасалған. Оның ең бастылары: ТАСИС ([ТМД елдеріне техникалық көмек көрсету) пен ТЕМПЮС (ағарту және ғылымның дамуына көмек көрсету) бағдарламалары 1994 жылы Алматыда Еуропалық комиссияның өкілдігі ашылды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Еуропалық қауымдастық

Еуропалық қауымдастық - 1951-57 жылдар аралығында Батыс Еуропада құрылған үш интеграциялық ұйымның (Еуропалық экономикалық қауымдастық, Еуропалық көмір және металл бірлестігі, Атом энергиясы жөніндегі Еуропалық қауымдастық) жалпы атауы. Еуропалық қауымдастық — жалпыға ортақ принциптер қалыптастырудан бірлескен ұйымдар (Еуропалық инвестициялық банк, ортақ ақша — ЭКЮ, яғни еуровалюта, Еуропалық аймақтық даму жөніндегі қор, т.б.) құруға дейінгі бірнеше кезеңнен өтті. Еуропалық одақ құруды мақсат еткен біртұтас еуропалық актінің қабылдануы (1986) — Қауымдастықты әрі қарай дамытудағы маңызды кезең болды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Үшкөл

Үшкөл – Жетісу облысының Қаратал ауданындағы ағынсыз көл. Молалы темір жолы стансасынан солтүстік-батыста, Жалқұм мен Үшкөл құмы аралығында, Үшқара тауының солтүстік-шығыс беткейіндегі төбеаралық құмды ойыста жатыр. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен биіктігі 359,9 м. Ауданы 9,49 км 2 , ұзын 4,2 км, ені 3,0 км, тереңдегі 6 м, жағалық сызығы 11,2 км. Су жиналатын алабы 2500 км 2 . Жағалауы жайпақ, құмды, қамыс, құрақ жайлаған. Түбіндегі лай қабаты 0,2 м. Негізінен жауын-шашын және Ақешкі (өзен) өзені суымен толығады. Сонымен бірге Ақсу өзенінен канал арқылы су құйылады. Көп жылдық су деңгейінің тербеліс ауқымы 1,5-2 м. Желтоқсанда қатып, наурыздың 1-жартысында мұзы түседі. Балық, батпақты-сулы жерлерін құстар мекендейді. Дереккөздер
Нұрғали Құлжанов

Құлжанов Нұрғали (1869/70, Торғай уезі – 1919, Семей) – мәдениет қайраткері. Орынбор оқытушылар мектебін бітірген. 1905 жылдан Семей мұғалімдер семинариясында ұстаздық еткен. 1906 жылы 1 қаңтарда 3 дәрежелі Әулие Станислав орденімен марапатталған. 1908 жылы Батыс Сібір география қоғамы Семей бөлімшесіне мүшелікке қабылдаған. Бөлімшенің тексеру комиссиясының құрамында болып, өлке тарихына қатысты ежелгі тарихи, музыка, фольклорлық мұраларды бөлімше мұражайына жинақтап тапсырған. 1914 жылы Абайдың қайтыс болғанына он жыл толуына арнап Н.Құлжановамен бірге әдеби кеш ұйымдастырды. “Қазақ”, “Бірлік Туы”, “Үш Жүз” газеттерінде мақалалары жарияланып тұрды. 1919 жылы Колчак жендеттерінің қолынан қаза тапты. Дереккөздер
Құлжанова

Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова (Сағызбайқызы) (27.7.1887, Торғай қаласы – 1934) – ағартушы-педагог, этнограф, журналист-аудармашы. 1902 жылы Қостанайдағы орыс-қазақ гимназиясын бітірген, Найман тайпасының Ергенекті руынан. 1903 – 04 жылдары Торғайдағы қыздар училищесінде, 1905 – 20 жылдары Семей қаласындағы оқытушылар семинариясында ұстаздық еткен. 1913 жылы Орыс география қоғамының Семей бөлімшесіне, “Азамат серіктігі” ұйымына мүше болған. Орыс география қоғамы Семей бөлімшесінің атынан 1914 жылы 26 қаңтарында Абайдың қайтыс болғанына 10 жыл толуына орай және 1915 жылы 13 ақпанында Петроградтағы мұсылман ауруханасы мен мұқтаж қазақ шәкірттеріне қаржылай көмек көрсету мақсатында әдеби кештер ұйымдастырды. “Қазақ”, “Сарыарқа” және “Алаш” газеттеріне әйел мәселесіне байланысты мақалалар жариялады. 1917 жылы Семей облысы қазақ съезіне қатысып, оның төралқасы құрамына енді. 1920 жылы Қырғыз (қазақ) АКСР Оқу-ағарту халық комиссариатының қазақ тілінде оқулықтар, кітаптар шығару мен баспасөз істері жөніндегі арнаулы комиссия құрамының мүшесі болған. Осы қызметте жүріп, жаңа қазақ әліпбиін енгізу жөніндегі ОК-нің құрамына мүшелікке енген. 1922 жылы “Еңбекші қазақ” газеті редакция алқасының мүшесі, 1923 – 25 жылдары “Қызыл Қазақстан”, 1925 – 29 жылдары “Әйел теңдігі” журналдарында жауапты қызметтер атқарған. “Мектептен бұрынғы тәрбие” (Орынбор, 1923), “Ана мен бала тәрбиесі” (Қызылорда, 1927) әдістемелік кітаптарын шығарды. Өнертанушы А.А. Затаевич Құлжановадан “Ғайни-ау, сәулем”, “Қадыр зары” әндерін жазып алған. “Айқап”, “Қазақ”, “Бірлік туы”, “Алаш” басылымдарында оқу-ағарту, мәдениет мәселелері туралы мақалалары жарияланған. Дереккөздер
Үшкіру

Үшкіру — адам ағзасы дертке шалдығып, ауырғанда аят-дұға оқып, шипа тілеу. Үшкіру адам тіл-көз, сұққа іліккенде және сиқыр, күншілдікке қарсы рухани сауықтыру үшін “жанға дауа, дертке шипа” табу мақсатында қолданылады. Үшкіру — араб тілінде “руқия”, үшкіруші адам — “рақин” деп аталады. Маман дәрігерлердің зерттеу ауқымынан, дәстүрлі медицина тәжірибесінен тыс аурулар болуы мүмкін. Діни танымда мұны, жалпы адам ағзасындағы дерттің негізін топырақтан жаратылған адамдармен қатар өмір сүретін оттан жаратылған жындар әлемінің болуымен, солардың әсерімен байланыстырады. Үшкіру еміне қатысты Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбар өмірінде кездескен оқиғалармен байланысты хадистер бар. Пайғамбар сахабаларының бірі жылан шаққан адамды “Фатиха” сүресін оқып Үшкіру арқылы емдеп, оған ақы алады. Кейіннен пайғамбардан осының жайын сұрағанда Мұхаммед (ғ.с.) тарапынан қолдау табады. Осы хадисті негізге ала отырып, ислам ғұламалары оқымысты молдалардың аяттарды немесе зікір сөздерін оқып үшкіруіне және берілген ақыны алуына болатыны жайлы келісім берген.Тағы бір хадисте рауаят етілгендей намаз оқып жатқан пайғамбардың саусағын шаян шағып алады. Намаздан кейін пайғамбар бір ыдыстағы суға тұз салып, ауырған қолын соған салып, “Ықылас”, “Нас”, “Фалақ” сүрелерін оқып, тәуір болады. Құран сүрелерінің емдік қасиеті бар екендігінің мысалын мына хикаядан көреміз. Он бір аяттан тұратын, муғаууизатайн (екі қорғаныш) аталған — “Нас” пен “Фалақ” сүрелерінің түсуіне Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбарды бір яхуди әйелдің жіпке он бір түйін түйіп, оқып сиқырлауы себеп болған. Сиқырдан пайғамбар сарғайып-бозарып ауырғанда, Жебірейіл (ғ.с.) періште осы екі сүрені әкеледі. Он бір аяттың әрбір аятын оқығанда бір-бір түйін шешіліп пайғамбар құлан таза айығады. Айша анамыз рауаят еткен тағы бір хадисте: “Пайғамбар (ғ.с.) төсегіне жатар алдында екі алақанына ықылас, нас фалақ сүрелерін оқып үшкіріп, бетін және бүкіл денесін сипап шығатын” делінген. Тағы бір хадисте пайғамбар “көздің тиюі — хақ” дейді. Көз, тілден алдын ала сақтану үшін Айша анаға “көз тимеу үшін үшкіртіп ал” дейді. Үшкірумен қатар, тұмар, ішірткі, түтеткі жазып қолданып, ұшықтау да діни дәстүрде бар. Емдік аят-дұғалар жинақталған кітаптар қолжазба күйінде қазақ даласында көп тараған. 1901 ж. Қазан қаласында басылған дұға кітабы — “Рисалату Мажма-ул абуаб” кеңінен мәлім болған дұға кітаптарының бірі. Дереккөздер
Фраунгофер сызықтары

Фраунгофер сызықтары — Күн спектріндегі тұтылу сызықтары. Фраунгофер сызықтарын алғаш рет 1802 ж. ағылылшын физигі У.Волластон бақылаған, 1814 ж. оларды неміс физигі Й.Фраунгофер толық сипаттады; сызықтар табиғатын неміс физигі Р.Кирхгоф түсіндірді. Күн спектрінің инфрақызыл, ультракүлгін және көрінетін аймақтарынан 20 мыңнан астам Фраунгофер сызықтары бақыланады. Олардың көпшілігі белгілі химиялық элементтердің спектрлік сызықтарына ұқсас. Кестеде көрінетін ауқымдағы ең қарқынды Фраунгофер сызықтары келтірілген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы"
Азғындық

Азғындық — кісілік қасиеттерді ескерілмеген, адамгершілік талаптарынан тыс іс-әрекетке берілетін әдептік сипаттама. Оған негізінен қоғамдық пікірмен айыпталатын теріс қылықтар мен пиғылдар жатады. Зұлымдық, арамдық, күнәһарлық, нәпсіқұмарлық, имансыздық азғындыққақа біртабан жақын ұғымдар. Халықтық дәстүрлі әдеп жүйесі азғындықтыңтың айқын көріністерін қанағатсыздықты, арсыздықты, ұятсыздықты жатқызады. Азғын адам — халқына қасірет әкелетін, оның намысын аяққа басатын, адамгершілік қасиеттерден жұрдай адасқан тұлға болып табылады. Азғындық көріністеріне мұсылмандардың киелі кітабы Құранда, пайғамбарымыздың хадистерінде әділ баға берілген. Әл-Фараби өзінің “Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы” атты еңбегінде азғындық себептерін жан-жақты талдаған. “Адам туа бітті ізгілікке жақын ба, жоқ әлде зұлымдыққа бейім бе?” деген сұраққа жауап әзірге табылған жоқ. Кейбір ғалымдар адам жануарлар әлемінен шыққан, сондықтан соқыр сезімдер оның соңына ілесіп жүреді, адам өзіне-өзі абай болмаса жардан құлатпай қоймайды дейді. Енді бір ғұламалар “адам туғаннан сәби сияқты пәк, тек оны бүлдіретін қоғам” деген пікірді жақтайды. Шынтуайтына келгенде адамзат туа бітті азғындыққа бейім емес. Өмірдегі жақсылықтар адам тіршілігінің барлық қырларын қамти алмайтындықтан азғындық туындайды. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Дубек Нұртазаұлы Шалғынбаев

Дубек (шын есімі Иүсіпбек) Нұртазаұлы Шалғынбаев (1920, Қытай, Тарбағатай аймағы, Шағантоғай ауданы Барлық тауы — 1947, Шәуешек қаласы) — Шыңжаңдағы қазақ зиялыларының өкілі, ағартушы, журналист. Әкесі Нұртаза Шағантоғайда үкірдай(болыс) болған, Найман елі ішінде Жұмық руынан Дубек сауатын қытай мектебінде ашқан. Ол кезде қытайлардың қол астында қызмет еткен, оқыған қазақтарға қытайша ат қойылатын болғандықтан, Иүсіпбек Дубек аталып кеткен. Дубек Үрімжідегі моңғол-қазақ интернатының тіл және әдебиет факультетінде оқып жүріп, аударма жұмысымен шұғылданады (“Қыз Жібек” операсын қытай тіліне аударған, 1939). Үрімжіде Шэн Ши Cай билігіне қарсы қазақ жастарының астыртын ұйымын құрады. Бірақ көп ұзамай бұл ұйым жабылып, Дубек қамауға алынады (1940). 1942 жылы абақтыдан босап, Тарбағатайға оралады. Шэн Ши Cайдан кейінгі У Жұң Шын билігі тұсында Гоминьдан партиясының Тарбағатай аймақтық комитетінде үгіт бөлімінің бастығы міндетін атқарды (1945). Кеңес Одағының Шәуешектегі консулының орынбасары Зейнуллинмен бірге ұлт-азаттық ұйымының бағдарламасын жасап, ұйымды қайта құрады. Шәуешектегі қазақ-қырғыз ұйымымен бірлесе отырып, “Қыз Жібек”, “Ер Тарғын”, “Жалбыр”, “Шұға”, “Қалқаман — Мамыр”, “Еңлік — Кебек”, өзі жазған “Қасқырбай” пьесасын сахнаға шығарады. Дубектің бірқатар мақалалары (“Кедей оқушының тағдыры”, “Махаббат мұңы”, “Халық пікірінің шындығы”, “Әдебиетіміздің келелі міндеттері”, “Кеңес — Герман он жылдық келісімі туралы”, т.б.) қытай және қазақ тілдерінде жарық көрген. Дереккөздер
Дублер

Дублер сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: # театрда — рөлдің алғашқы орындаушысымен кезектесіп, соның орнына ойнайтын қосалқы актер # кинода — күрделі қимыл-әрекеттер немесе қиын акробатикалық трюктар жасауды қажет ететін жағдайда негізгі актердің рөлін орындаушы.
Бриттер

Бриттер (лат. Brіtto) — кельт тайпасы, б.з.б. 8 ғасырдан бастап б.з. 5 ғасырында Британ аралдарында тұрған байырғы халық. 5 — 6 ғасырларда англосаксондар брит елін жаулап алып, Бриттердің біразын қырып-жойып, қалғанын Уэльске, Бретаньға(қазіргі Францияға) ығыстырды. Британияда қалған Бриттер ағылшын халқының негізін құраған топтардың бірі болып есептеледі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Құлқайыр

Құлқайыр – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір, екі, көп жылдық өсімдіктер. Қазба қалдықтары миоценнен белгілі. Құлқайырдың Жер шарының қоңыржай белдеулерінде тараған 130, ал Қазақстанда 7 түрі бар. Барлық жерде, әсіресе селдір орманда, бақта, бұта арасында, жол жиегінде өседі. Бүтін, тілімді және саусақ салалы жапырақтары сағақты келеді. Қос жынысты гүл жапырақ қолтығында бірнеше шоғыр құрап, кейде жеке-дара шашақ тәрізді гүл шоғырын түзеді. Тостағаншасы төменгі жағы біріккен 5 жапырақшадан тұрады. Гүл тәжі бес күлтелі, тостағаншасымен бірдей немесе одан ұзындау болады. Қошқыл, алқызыл, қызғылт немесе ақ, күлте жапырақтары жоғары жағында ойық немесе қиық, төменгі жағында сүйірленген тырнақша сияқты. Түбінде шашақ тәрізді түкті немесе жалаңаш, аталықтардан тұратын түтікшесі бар. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, шілде – қарашада жеміс салады. Жемісі құрама, піскеннен кейін жемісшелерге (8 – 16) бөлініп кетеді, тұқымы бүйрек тәрізді. Құлқайырдың кейбір гүлдері медицинада және халықтық медицинада кеңінен қолданылады. Дәрілік өсімдіктерге орман құлқайыры (М. sіlvestrіs), кіші құлқайыр, немесе түймегүл (М. pusіlla); өте құнарлы мал азықтық, жем-шөптік түрлеріне Могилев құлқайыры – (M. mohіlevіensіs), құрамында белок көп, салат ретінде қолданылатын азық-түліктік түрлеріне [жеке құлқайыр]] (M. neglecta) жатады. Құлқайыр тұқымдасы Құлқайыр тұқымдасы (Malvaceae) – қос жарнақтылар класының дилениидтер класы тармағына жататын ағаштар, бұталар, шөптесін өсімдіктер. Жапырақтары мен бөбешік жапырақтары кезектесіп орналасады. Құлқайыр тұқымдасының 85-тей туысы 1600-дей түрі белгілі. Жер бетінің тропиктік өңірлерінде кездеседі. Қазақстанда құлқайыр тұқымдасының 7 туысына жататын 20 түрі бар. Түрлерінің басым бөлігі Қазақстанның оңтүстігінде, оңтүстік-шығысында және таулы аймақтарында шоғырланған. Гүлдері қос жынысты, тостағаншасы бес жапырақты (кейде 3 – 4 жапырақты), әдетте төменгі жақтары бірігіп кеткен. Гүл тәжі бес күлтелі, кейде тіпті жоқ, ал бүршік құрылымында оралмалы келеді. Аталықтары әдетте екі доғада, кейде сыртқы доғадағы аталықтары стаминодияларға (тозаңынан айрылып, түрі өзгерген ұрықсыз аталық) айналған, ішкі доғадағы аталық жіптері бірігіп биік түтік түзеді, жоғары жағында көптеген жіпшелерге тілімделген, жіпшелердің әрқайсысына қос ұялы тозаңқап орналасқан. Жеміс жапырақтары, негізінен, үшеу, кейде одан да көп, жоғары жатынды бір аналыққа біріккен. Аналық аузы жұмыр басты, тұқым бүршігі әр ұяда жалғыз немесе көп, ортасы плацентаға (бүр бүртік) орналасқан. Әдетте гүлінің астында бос немесе өзара біріккен бір немесе бірнеше жапырақшадан тұратын тостағанша дамиды. Жемісі – құрғақ, көптеген бір тұқымды жемісшелерге бөлініп кететін кейде 3, әдетте 5 ұялы қауашақ, кейде жидек түрінде. Құлқайыр тұқымдасының кейбір түрлері тех. дақылдар, олардан мақта алынады. Құлқайыр тұқымдасының талшықтарынан арқан есіп, қап тоқиды. Медицинада қолданылады. Құрамында белок көп болғандықтан азық-түліктік, жем-шөптік өсімдік ретінде пайдаланылады. Әсемдік үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Мәскеу көркем академиялық театры

Мәскеу көркем академиялық театры, Максим Горький атындағы Мәскеу Көркем Академиялық Театры – орыс ұлттық театры. 1898 ж. 26 қарашада Алексей Константинович Толстойдың “Патша Федор Иоанович” трагедиясымен шымылдығын ашты. Театрдың негізін салушылар – Константин Сергеевич Станиславский мен Владимир Иванович Немирович-Данченко. Мәскеу Көркем Академиялық Театры репертуар, режиссура, актерлік өнер, театр істерін ұйымдастыру істерін жетілдіре келе сахна өнеріндегі шығармашылық процестің әдіснамасын қалыптастырды. Алғашқы жылдары А.П. Чехов (“Шағала”], “Ваня ағай”, “Шиелі бақ”, т.б.) пен Максим Горький (“Тоғышар”, “Шыңырау түбінде”, “Күннен туғандар”) пьесаларын қойды. Театр репертуарында классикалық шығармалардан А.С. Грибоедовтың “Ақыл азабы”, Н.В. Гогольдің “Ревизор”, Ф.М. Достоевскийдің “Ағайынды Карамазовтар”, Ж.Б. Мольердің “Жалған ауру”, т.б. пьесалары қойылды. Театр 1920 ж. академиялық театр санатына қосылып, 1932 ж. Горький есімімен аталды. 30-жылдардан бастап қазақ театр өнерінің шеберлері Мәскеу Көркем Академиялық Театры өнерпаздары шығармаларымен танысып, үлгі өнеге алды. Театрдың 50 жылдық мерейтойына Ш.Айманов, Х.Бөкеева, Қ.Қуанышбаев сынды өнер тарландары қатысып, У.Шекспирдің “Асауға тұсау” спектаклінен үзінділер орындады. 1965 ж. театр труппасы гострольдік сапармен Алматыға келіп, Гоголь, Горький, Л.Н. Толстой, А.Н.Островский, Д.Гранин, т.б. жазушылардың драмалық шығармаларын қойды. 1987 ж. Мәскеу Көркем Академиялық Театры екіге бөлініп, Горький атындағы., Чехов атындағы театрлар құрылды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аздар

Аздар — көне түркі тайпасы. 7-11 ғасырда қазіргі Тува Республикасының аумағын мекендеген. 7-8 ғасырда Азардың бір бөлігі Жетісу жеріне келіп, Шу өзенінің бойына жағалай қоныстанған. “Худуд әл-алам” (“Әлемнің шекарасы”) кітабында Аздар түргештердің бір руы делінген. Тува және Алтай тауын жайлаған аздар кейінірек Сібір халықтарына (алтай, телеут), Жетісу жеріндегісі қазақ, өзбек, қырғыз халықтарына сіңіп кеткен. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Азеотропты қоспа

сы.]] Азеотроп қоспалар (грекше azйō – қайнамау және tropй –бұрылу, өзгеру) – құрамы және қайнау температурасы өзгермей айдалатын, яғни қайнатқанда молекулаларға, тұрақты химиялық қосылыстарға бөлінбей, бастапқы құрамында буға айналатын ерітінділер. Алғаш рет 1810 ж. ағылшын ғалымы Джон Дальтон осындай қасиетті 68%-тік азот қышқылының сулы ертіндісінен байқаған. Азеотроп қоспалардың кейбіреуі жеке құраушылардың қайнау темп-раларынан жоғары темп-да қайнаса, кейбіреулері төмендеу темп-да қайнайды. Азеотроп қоспалар түзілуіне байланысты кейбір заттарды (мысалы, абсолютті спирт, таза азот қышқылы) олардың сулы ерітіндісін айдау арқылы алу мүмкін емес. Бұл жағдайда айдау алғашқы екеуінің салыстырмалы ұшқыштығын өзгертетін үшінші құраушыны қосу арқылы жүргізіледі. Өнеркәсіптік маңызы бар сұйық қоспалардың жартысына жуығын азеотроп қоспалар түзейді. Мұндай қоспаларды жеке құраушыларға жіктеу қажеттігіне байланысты азеотроп қоспаларды зерттеудің үлкен практикалық маңызы бар. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Дубний

Дубний (лат. Dybnіum; Db) — элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы жасанды радиоактивті химикалық элемент, трансуран элементтеріне жатады. Ат. н. 104. Массалық саны 254 — 261 аралығындағы 8 изотопы белгілі. Олардың ішіндегі ең тұрақтысы 261Db (жартылай ыдырау уақыты 70 с). 1964 жылы 260Db (жартылай ыдырау уақыты 0,1 с) изотопын орыс ғалымы Г.Н. Флеров (1913 — 1990) бастаған ғалымдар 242Pu-ді 22Ne иондарымен атқылау нәтижесінде алды. 1969 жылы А.Гиорсо 246Cm, 248Cm және 249Cf изотоптарын 18О, 12С және 13С иондарымен атқылау арқылы 257Db (жартылай ыдырау уақыты 3 с) мен 259Db (жартылай ыдырау уақыты 4,5 с) изотоптарын алды. Д-дің тотығу дәрежесі +4. Химиялық қасиеттері гафнийге (Hf) ұқсас. Булану t 313С болатын Дубний хлориді белгілі. Дереккөздер • Қазақ энцклопедиясы ?
Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі

Брокгауз Бен Ефрон Энциклопедиялық Сөздігі — Ф.А. Брокгауз (неміс баспагері) бен И.А. Ефронның (орыс баспагері) акционерлік баспа қоғамының бастыруымен шыққан алғашқы іргелі орыс энциклопедиясы. Алғашқы 8 томы профессор И.Е. Андреевскийдің, кейінгілері К.К. Арсеньев пен профессор Ф.Ф. Петрушевскийдің редакторлығымен (1890 — 1907) 86 том болып Санкт-Петербург қаласында шықты. Сөздікті жасауға сол тұстағы орыстың алдыңғы қатарлы оқымысты ғалымдары толық жұмылдырылған. Олардың қатарында Д.И. Менделеев, А.И. Волков, А.И. Бекетов, О.А. Ковалевскийлер де болды. Нақты материалдар мен библиографиялық мәліметтердің молдығы жағынан сөздік құнды анықтамалық еңбек болып саналады. Онда Қазақстанның тарихы, жер-су атаулары, салт-дәстүрлері («Қырғыз-қайсақ», «Арал теңізі», «Үстірт», «Хан», «Номадтар», «Ауыл», «Барымта», т.б.) жөнінде де деректі материалдар берілген. Сөздіктегі Қазақстан тақырыбының негізгі авторлары — Г.Е. Грумм-Гржимайло, Е.Ф. Шмурло, Л.С. Берг, т.б. ғалымдар болды. Сөздіктің 2-ші басылуы «Жаңа энциклопедиялық сөздік» деп аталды. «Жаңа энциклопедиялық сөздікті» «Баспа ісі» деп аталатын акционерлік қоғам 1911 жылдан шығара бастады. 1916 жылда оның шығарылуы тоқтатылды, белгіленген 48 томының 22-і ғана жарық көрді. Ол К.К. Арсеньевтің редакциясымен қайта қаралып өңделді. «Брокгауз — Ефронның» ықшамдалған нұсқасы ретінде жоспарланған бұл басылымға белгілі алаш қайраткері Ә. Бөкейханов автор ретінде қатысқан әрі осы энциклопедияда оған арналған арнайы есімнамалық мақала да берілген. Дереккөздер
Еуропалық парламент

Еуропалық парламент — Еуропалық одақтың өкілдік органы. Көмір және болат балқыту жөніндегі еуропалық бірлестік негізінде құрылған. 1957 жылы бірлестіктің 1-мәжілісі өтті. Сол жылы ол Рим келісімшарты бойынша Еуропалық экономиаклық қауымдастыққа айналды. 1985 жылдан бастап “Еуропалық парламент” деп аталды. 1979 жылдан бастап Еуропалық Одаққа (ЕО) мүше мемлекеттердегі тұрғындардың санына сәйкес белгіленген квота бойынша жалпыға бірдей сайлау тәртібі енгізілген. Мысалы, 1994 жылы маусымда өткен сайлауда депутаттар 5 жыл мерзімге сайланды. Ұлттық парламенттерден айырмашылығы депутаттар тікелей заң шығарумен айналыспайды. 1992 жылы Маастрихт келісімшартының күшіне енуіне байланысты Еуропалық парламенттің өкілеті (бұған шейін, негізінен, кеңесшілік қызметпен айналысқан) кеңейтілді. Ол Еуропалық одақтың шешімдерін дайындау мен қабылдау ісіне белсене қатысып, сыртқы саясатын қалыптастыруға ықпал етеді. Одақтың бюджетін бекіту барысында басымдық иеленіп, ұйымаралық келісімдер жасауға атсалысады. Еуропалық одақ кеңесі мен Еуропалық комиссия кейбір мәселелер бойынша, әсіресе, халықаралық келісімшарттар жасасу, жаңа мүшелер қабылдау жөнінде Еуропалық парламенттің мақұлдауын алуға тиіс. Еуропалық парламент жыл сайын Страсбург (Франция) қаласына сессияға жиналады. Төтенше мәжілістері Брюссель (Бельгия) қаласында өткізіледі, мұнда Еуропалық парламенттің комитеттері жұмыс істейді. Хатшылығы Страсбургте орналасқан. Еуропалық парламентте 20 тұрақты комитет жұмыс істейді. Олар саяси, құқықтық, бюджеттік, сыртқы экономикалық, т.б. мәселелермен айналысады. Сондай-ақ, жекелеген мемлекеттермен не елдер тобымен қарым-қатынасты дамыту жөнінде парламенттік делегациялар құрылған. Қазіргі кездегі Еуропарламенттің негізгі өкілеттілігі мынадай: *Заңшығару процесіне атсалысу. Еуропалық парламент Еуропалық одақ Кеңесімен бірлесіп нормативті актілер мен басқа да қүжаттарды қарастырып, Комиссияның қарауына жоба үсынады; *Еуропалық Одақ бюджетін қабылдауға қатысу (Еуропалық одақ Кеңесімен бірлесіп); *Еуропалық одақтың басқа да органдары және лауазымды түлғалары қызметін бақылау (ең алдымен Комиссия жүмысын); *Басқа да билік органдары мен лауазымды түлғаларды тағайындау, Комиссияға және оның тәрағасына сенім вотумын білдіру, Омбудсманды тағайындау әкілеттігі; *ЕО-тың бірқатар аса маңызды халықаралық келісімдерін санкциялау; *Еуропалық Одаққа жаңа мемлекеттердің қабылдануына келісім беру. Дереккөздер
Құлмақ

Құлмақ (Humulus lupulus) – кенепшөп тұқымдасына жататын шырмалып өсетін қос үйлі өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Негізінен ылғалды жерлерде өседі. Биіктігі 3 – 5 метр. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, ұшы үшкір. Гүлі сарғыш, жасыл түсті, аналығы – біреу, масақ пішіндес, 5 аталығы сыпыртқы тәрізді гүлшоғырында орналасқан. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі – жаңғақша. Құлмақ бүрінен сыра қайнатуға қажетті шикізат алынады. Оның құрамында 8 – 10% илік және жұпар иісті заттар бар. Медицинада, косметикада қолданылады. Құлмақтың жалбыз, шүйіншөп, т.б. өсімдіктермен бірге қайнатылған тұнбасын циститпен ауырғанда ішеді. Сабағынан қап тоқитын және жіп есетін талшық алынады. Құлмақты техникалық дақыл ретінде де өсіреді. Дереккөздер
Петр Алексеевич Дубовцев

Петр Алексеевич Дубовцев (29 желтоқсан, 1913, Ресей, Барнауыл — 17 қараша, 1988, Алматы) — актер, Бурятияның (1963) және Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1964). Өмірбаяны * 1938 жылы Новосибирск қаласындағы “Красный факел” драма театрының студиясын бітірген. * Ульяновск, Иркутск, Улан-Удэ театрларында актер. * 1984 жылдан Алматыдағы орыс драма театрында актер болып қызмет атқарды. Рольдері Алматыдағы орыс драма театры сахнасында Л.Г. Зориннің “Сарқылмас қайнар”, Н.Ф. Погодиннің “Үшінші шабыт”, М.Роговойдың “Жеңімпаз” және М.Ф. Шатровтың “Алтыншы июль” спектакльдерінде Ленин рөлін ойнаған. Дубовцев ойнаған басқа негізгі рөлдерінің арасында Достигаев (А.М.Горькийдің “Егор Булычов және басқаларында”), Иван Грозный (А.Н. Островский мен С.А. Геденовтың “Василиса Мелентьевасында”), Селищев (В.С. Розовтың “Сауыққойында”), Николай ІІ (А.Н. Толстой мен П.Е. Щеголевтің “Император қаскүнемдігінде”, т.б.) бейнелер бар. Марапаттары * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). Дереккөздер
Брокерлік орын

Брокерлік орын— белгілі бір биржаға мүшелікке, яғни сол биржада саудагерлік операцияларға қатысуға берілген құқық. Брокерлік орынның бағасы тұрақты емес. Мысалы, АҚШ-та ол 200— 350 доллар аралығында тербеліп отырады. Брокерлік орын мүшелеріне: а) биржада дербес мәмілелер жасауға, яғни өзіне қажетті тауарларды қалауынша сатып алуға, клиенттердің тапсырысы бойынша делдалдық қызмет атқаруға, алыпсатарлықпен айналысуға; ә) биржа операцияларын жүргізгенде биржа алымдарынан босатылып, биржа мүшелігінде жоқ клиенттерден жиналатын алымдардан үлес алып отыруына; б) биржа жұмысы жайындағы мәліметтерді бірінші кезекте алып, клиенттерге ақпараттық-коммерциялық қызмет көрсетуге; в) биржа басқармасының жұмысына қатысуға мүмкіндік береді. Биржа мүшелері жыл сайын жарна төлеп отыруға міндетті. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Еуропаның Ислам кеңесі

Еуропаның ислам кеңесі — мұсылмандардың халықаралық ұйымдарының бірі. 1973 жылы Лондон қаласында құрылған. Ол Еуропаның 12 еліндегі 30-дан астам ислам орталықтары мен ұйымдарының үйлестіру органы қызметін атқарады. Кеңес Ислам тарихы және өзекті саяси мәселелер бойынша конференциялар ұйымдастырып, діни ағартушылық жұмыстарын жүргізеді, бірқатар мерзімді басылымдар шығарады. Дереккөздер
Азия (газет)

“АЗИЯ” — республикааралық апталық газет Құрылтайшысы — “Казинпресс” концерні. 1992 жылдың қаңтар айынан Алматыда орыс-қазақ тілдерінде шығып тұрған. Көлемі 16 бет, қалыбы — А2. 20-30 мың данамен Орта Азия республикаларына, Әзербайжанға тарады. Шетелдерде меншікті тілшілері болды. Негізгі тақырыптары — экономикалық, саясат, орта азиялық мемлекеттер интеграциясы мәселелері. Газет 1995 жылы жабылды. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Карл Броккельман

Броккельман (Brockelmann) Карл (17.9.1868, Германия, Росток — 6.5.1956, Галле) — неміс шығыстанушысы. Шығыс тарихы, семитологиямен шұғылданған. 1900 жылдан Бреслау, Кенигсберг, Галле, Берлин, 1923 — 36 ж. Бреслау, 1946 жылдан Галле университеттерінің профессоры. Оның “Араб әдебиеті тарихы” аталатын биобиблиографиялық анықтамалығында (1 — 2 т., 1898 — 1902) араб тілінде жазған ақындар, әдебиетшілер мен ғалымдар, соның ішінде 7 — 20 ғ-лар тарихшылары, олардың еңбектері жөнінде маңызды мағлұматтар берілген. “Мұсылман халықтары мен мемлекеттерінің тарихы” (1939) деген еңбегі нақты деректер негізінде жазылған құнды шығарма. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Дударай (опера)

Дударай - опера. Алғаш рет 1953 жылы 30 мамырда Қазақ мемлекеттік опера және балет театрында қойылды. Либреттосын А.Хангелдин, музыкасын Е.Г.Брусиловский жазған, режиссері — Қ.Байсейітов. Операда Қазан төңкерісіне дейінгі орыс және қазақ халықтарының достығы бейнеленіп, жастардың бас еркіндігі жолындағы күресі көрсетіледі. Орыс қызы Мариям мен қазақ жігіті Думан арасындағы нәзік махаббат сезімі “Дударай” әні арқылы беріледі. Композитор қазақ, орыс ән-күйлерінің ырғақтары мен интонацияларын кеңінен пайдалана отырып, екі халыққа түсінікті, ортақ музыкалық тілді табуға талпыныс жасаған. Әр ұлт музыкасының өзіндік әсемдігі бір арнаға тоғыстырылып, туынды мұраты көркем дәрежеде жүзеге асырылған. Лейтмотив ретінде қолданған “Дударай”, “О, сен, кең дала”, “Эх, ты, доля” әндерінің төңірегінде өрбіген әуез, саздар шығарманың өн бойына көрік беріп тұр. Операның премьерасында Думан партиясын Ә.Үмбетбаев, Мариям партиясын Э.Епонешникова орындады. Дереккөздер
Бронды транспортер

Бронды транспортер — мотоатқыштар бөлімшелерін тасымалдауға, ұрыс кезінде оларды атыс қару-жарағымен демеуге арналған, дөңгелекті не шынжыр табанды, оқ өтпейтін, әскери жүрдек машина. Бронды транспортердің алғашқы түрі 1918 ж. Англияда шығарылған. 2-дүниежүзілік соғыста армиялардың соғыс техникасы қатарында шынжыр табанды, жартылай шынжыр табанды және дөңгелекті үсті ашық Бронды транспортерлер қолданылды. Қазіргі заманғы Қазақстан Қарулы Күштеріндегі Бронды транспортерлерге штаттық қару-жарақтар, күшейткіш қондырғы, трансмиссия, әскери-десанттық және басқару бөлімшелері орналастырылған. Бронды транспортердің корпусы тұтас, жабық, оқ өткізбейді, тұмшаланған, түнде көретін приборлармен, өртке қарсы жабдықтармен және атом қаруына қарсы қорғаныс жүйелерімен жарақтанған, мина, снаряд жарықшақтары айтарлықтай зақымдай алмайды. Бұл Бронды транспортердің радиациялық, химиялық және бактериолдық зиянды учаскелерде жүре беруіне мүмкіндік береді. Бронды транспортерге 2 пулемет (1-еуі ірі калибрлі) немесе 1 зеңбірек, 1 пулемет орнатылады. Кейбіреуі танкіге қарсы қолданылатын басқарылмалы ракета қондырғысымен және граната атқыштармен жабдықталады. Қарулар айналмалы мұнараға немесе корпус кронштейндеріне бекітіледі. Бронды транспортердің бұлай жарақтануы қажет болғанда қарсыластарға штаттық қару-жарақтардан немесе жекелеген қару түрлерінен жүріп келе жатып-ақ оқ ата беруге мүмкіндік жасайды. Бронды транспортерлердің көпшілігі винт немесе су атқыш түріндегі қозғаушы механизмі бар жүзбелі, авиация арқылы тасымалдауға лайықты етіп жасалған. Бірқатарында шынжыр табанның қозғаушы механизмдері суда жүзу үшін ескек ретінде пайдаланылады. Бронды транспортердің әскери іс-әрекеттерге икемділігін, оңтайлылығын арттыру және қуатын толық пайдалану үшін қосымша жабдықтар: жетектер (кабестандар), тартқыш шығыршықтар, дөңгелектердегі ауа қысымын реттейтін жүйелер, жылытқыштар, ауа алмастырғыш-желдеткіш қондырғылар, радиац., химиялық және бактериолдық залалдарды анықтайтын, сондай-ақ, бағдарлау жабдықтары орнатылған. Мұның бәрі оқ өтпейтін танк типтес техника түрлеріндегі жабдықтармен үйлестіріліп, бір жүйеге келтірілген. Бронды транспортер барлау жүргізуге, жорық кезінде әскер күзетіне, зеңбіректерді (минометтерді) тіркеп жүруге, жаралыларды тасымалдауға, қару-жарақтар мен өзге де әскери жүктерді тасымалдау ісіне пайдаланылады. Бронды транспортер негізінде өздігінен жүретін зеңбіректер мен минометтер, зенитті қондырғылар, танкіге қарсы қолданылатын әскери техникалар, т.б. жасалуда. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Қожа Мұстафа Рәшіт паша

Қожа Мұстафа Рәшіт паша (; 13 наурыз 1800 жыл — 7 қаңтар 1858 жыл) — османлының мемлекет қайраткері және мәмілегері. Өмірбаяны Париж бен Лондонда елшілік қызмет атқара жүріп, Еуропа өркениетінің жақтаушысына айналды. 1837-1845 жылдары бірнеше рет Сыртқы істер уәзірі міндетін атқарып, 1846–1858 жылдары алты мәрте садрағзам болды. Қожа Мұстафа Рәшіт паша елде сұлтан билігін сақтай отырып, қаржы, оқу-ағарту және т.б. салаларда жаңартулар жүргізуге, Еуропа мемлекеттерінің мемлекеттік құрылым сипаттарын жүзеге асыруға тырысты. Қожа Мұстафа Рәшіт паша Ұлы Османлы Мемлекетінде жаңартулардың жаңа кезеңі — Танзиматтың негізін қалаған 1839 жылы сұлтан жарлығының авторы болды. Қожа Мұстафа Рәшіт паша осы жаңартуларды жүзеге асыру арқылы Ұлы Османлы Мемлекетін еуропалық елдермен теңестіруге тырысты. Қожа Мұстафа Рәшіт пашаның қызметі кейбір діни лауазым иелері мен жоғары шенді шенеуніктердің тарапынан табанды қарсылыққа ұшырады. Сол себептен ол жоғарғы қызметтерден бірнеше рет алынып, қудалауға ұшырады. Дереккөздер Сілтемелер * Ұлы Османлы Мемлекеті * I Әбділмәжит * [http://turkiya.kz/?p=478 Тарихы мұражайға бай қала — Эдирне]
Асқар Дулатов

Асқар Дулатов - (1865 жыл, қазіргі Қостанай облысы, Жангелді ауданы - 1932 жыл, Карелия) - Алаш қозғалысы қайртакері. Арғын тайпасының Мадияр руынан. * Сауатын ауыл мектебінен ашқан зерек те, сұңғыла Асқар өзі ізденіп орысша тіл үйреніп, өз заманының пән кітаптарын оқып, білімін толықтырған. Сауатты, көзі ашық, дәулетті ел иелерінің бірі болған. Ол - Алаштың атақты ақыны Міржақыптың туған ағасы. Інісінің ықпалы болды ма, әйтеуір, А.Дулатовта Алаш қозғалысының тілеуқор қайраткері болған. * 1918 жылға дейін Торғай уезінде би болып жұмыс істеген. Билікке жету жолы қай заманда да қиын. Алайда, әр заманның, әр қоғамның ел ұстайтын адамға қоятын талабы, сайлау дәстүрі әртүрлі болатыны анық. Қазақтың билік жүйесінде биді халық өзі таңдайтын. Би болатын адам әуелі билік мансап алмай тұрып, ел алдында беделді, сөзіне елі тоқтаған азамат болуы шарт. Қолында ресми билігі жоқ, бірақ ел арасында сөзінің салмағы бар адамдарды ел «қара би» деп атайды екен. «Қара билер» ел ұстаған ұлықтармен бірдей саналып, елдің дау-шарын шешуге араласып отыратын болған. «Қара бидің» атағы елге жайылып, жұрттың бәрі оның билігіне мойынсұнатын деңгейге жеткенде халық оны ресми түрде билікке сайлайды. Осыдан-ақ А.Дулатовтың ел арасындағы салмағы мен беделін тануға болады. А.Дулатовты мансапты елінің жоғын жоқтауға, ел үшін қызмет етуге пайдаланған ұлы билердің сарқыны деуге болады. Кезінде патша үкіметі М.Дулатовтың «Оян, қазақ!» атты өлеңдер жинағының елге таралуына тыйым салып, оны ел арасынан тәркілеген. Отаршылар ақынның ойын, кітаптың маңызын жақсы таныған ғой. Қазақ ұлықтары да бұл кітаптың құндылығын патша үкіметінен кем бағаламайды. «Оян, қазақтың» қазақ үшін аса қажетті кітап екенін білген қазақтың атқамінерлері кітаптың елге таралуына барынша күш салады. «Оян, қазақ!» кітабын жасырын түрде ел арасына таратқандардың басында осы А.Дулатов тұрады. * Қазақстанда кеңестік билік орнағаннан кейін де біраз уақыт жұмыс істеген А.Дулатов кеңес үкіметіне ұнай қойған жоқ. Өйткені ол қазақтың ұлттық мемлекетін құруды армандаған ғұлама А.Байтұрсынұлының шәкірті, Ахаңмен бірге Алаш партиясының саяси бағдарламасын жазған М.Дулатовтың туған ағасы еді. * Күштеп ұжымдастыру түсында, 1928 жылы А.Дулатовтың мал-мүлкі тәркіленіп алынады да, өзі «халық жауы» болып, 1929 жылы Мәскеудегі Бутырка түрмесіне айдалады. * 1930 жылы 4 сәуірде ату жазасына кесіледі. * Бірақ, 1931 жылы 30 сәуірде бұл жаза он жылға бас бостандығынан айырумен ауыстырылып, Карелиядағы Майгуба лагеріне айдалады. Онда М.Жұмабаев, Е.Омаровтармен бірге ауыр азапты жұмысқа жегіледі. * 1932 жылы туған елден шалғайда аянышты жағдайда көз жұмады. Дереккөздер
Броундық қозғалыс

Броундық қозғалыс, браундық қозғалыс — сұйық не газ ішіндегі ұсақ бөлшектердің қоршаған орта молекулаларының соққысы әсерінен болатын бей-берекет қозғалысы. Мұны 1827 жылы ағылшын ғалымы Р. Броун (Браун) зерттеген. Броундық қозғалыстың қарқындылығы уақытқа тәуелді емес. Бірақ ортаның температурасы жоғарылаған сайын және ортаның тұтқырлығы мен бөлшектердің мөлшері кеміген сайын Броундық қозғалыстың қарқындылығы артады. Броундық қозғалыстың толық теориясын 1905 — 06 жылы А. Эйнштейн және поляк физигі М. Смолуховский жасады. Броундық қозғалыстың болу себебі — орта молекулаларының жылулық қозғалысы және бөлшектердің орта молекулаларымен соқтығысуы кезінде алатын импульстерінің теңгерілмеуі. Орта молекулаларының соққысы бөлшектерді бей-берекет қозғалысқа келтіріп, олардың жылдамдығының шамасы мен бағытын шапшаң өзгертіп отырады. Егер бөлшектердің орны бірдей қысқа уақыт аралықтарында тіркеліп отырса, онда бөлшектердің траекториясы күрделі екендігі байқалады (суретті ). Броундық қозғалыс атомдар мен молекулалардың бей-берекет жылулық қозғалысы жөніндегі молекула-кинетикалық теорияның ең көрнекті дәлелі болып есептеледі. Егер бақылау уақыты () жеткілікті ұзақ болса және орта молекулаларының бөлшекке әсер ету күші өзінің бағытын бірнеше рет өзгертсе (сыртқы күш әсер етпеген жағдайда), онда қандай да бір оське бөлшек ығысуы проекциясының орта квадраты төмендегі формуладан анықталады (Эйнштейн заңы): 2D мұндағы D — диффузия коэффициенті. Радиусы а-ға тең сфералық бөлшек үшін: DkT/6a, мұндағы  — ортаның динамикалық тұтқырлығы, Т — температура. Эйнштейн заңындағы мен D шамаларының бір-біріне қатысы француз физигі Ж. Перрен мен швед физигі Т. Сведбергтің тәжірибелерінде дәлелденді. Соның нәтижесінде Больцман тұрақтысы және Авогадро тұрақтысы тәжірибе жүзінде нақтыланды. Броундық қозғалыс теориясы физикалық-химиялық дисперсті жүйеде қолданыс тапты. Ал метрологияда Броундық қозғалыс сезгіш құралдардың дәлдігін анықтайтын негізгі фактор болып есептеледі. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Ефремовка (Павлодар облысы)

Ефремовка — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, Ефремов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Павлодар қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде, Павлодар - Қарасуық автомобильді магистралінің бойындағы қылқан селеу, боз, бетеге, көде өскен қызыл қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1905 жылы қаланған. Шаруа Ефрем Мельниченконың есімімен “Ефремовка” деп аталды. 1930 жылдың басында мұнда коммуна, 1931 жылы оның негізінде ұжымшар және МТС ұйымдастырылды. 1960 жылы тың жерлерді игеруге байланысты “Ефремовский” шошқа өсіру кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Ефремовкада май зауыты, орта мектеп, клуб, дәрігерлік-амбулаторлық пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобильді жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер