kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Баланды күмбезі

Баланды ІІ кесенесі (Бұланды ІІ) – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген біздің заманымыздан бұрынғы 4-2 ғасырлардан сақталған сәулет өнерінің ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Баланды шатқалы, Қуаңдария ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Кезеңі б.з.б. VI-ІІ ғғ. Тарихи деректер Баланды ІІ кесенесі Орталық Азияның ең көне күмбезді ғимараты. Кезеңі б.з.б. IV-ІІ ғғ. деп белгіленеді, бұл сенімді түрде оның апасиак мәдениетіне (су сақтары) жатады деуге мүмкіндік береді. Сәулет ескеркішін С.П. Толстов жетекшілік еткен Хорезмдік этноархеологиялық экспедиция XX ғасырдың 60-жылдарында ашқан болатын. Бұл аймақ қайтадан 2006 жылы Шірік-Рабат археологиялық экспедициясының барлау тобымен зерттелді. 40 жылдық үзілістен кейін 2007 жылы тамыз айында бұл ескерткіште стационарлық археологиялық зерттеу жұмыстары қайта жалғасты. Сипаты Ғимарат құрылысы дөңгелек, диаметрі 16 м, сақталған қабырғаларының биіктігі 4,5 м, іргелігі пахсадан, жоғарғы жағы шикі кірпіштен қаланған. Кіретін есігі портал тәріздес, оңтүстік жағында. Сыртқы қабырғалары үш бұрышты күрекше іспеттес. Ғимараттың ішінде диаметрі 5,5 м цилиндрге ұқсас, төбесі күмбездене жабылған ортаңғы бөлме бар. Құрылыс ғибадат етуге арналған болуы керек, өйткені ешқандай қабір табылған жоқ. Ал, жан-жағындағы шеңбер бөліктері сияқты бөлмелерде қабірлер бар. Кіреберіс есіктен басқа бөлмелердің қабырғаларында радиалды аркалы қуыстары бар. Есікке қарсы беттегі радиалды қабырға бітеу, бөлмелер еңселі, төбесі жабық, трапеция түріндегі кірпіштерді көлденең және қиғаш қалаған. Кірпіштердің кірісіне керамика сынықтарын қаққан. Ғимараттың аса маңызды болып табылатыны – күмбезді сәулеті. С. Толстовтың пікірінше, күмбезді жабу техникасын жасауда Сырдария өзенінің маңын мекен еткен сақтар маңызды рөл атқарғаны сөзсіз. Сырдария өзенінің маңын мекен еткен сақтардың күмбезді құрылыстарды салу қағидалары Орта Азия, Таяу Шығыс пен Еуропадағы бұдан кейінгі барлық құрылыс технологияларына үлкен ықпал етті. "Баланды" атауының этимологиясы өте қызықты. Қазақтарда "бұлаң"сөзі "бұрылыс", "бұралаң" деген мағынаға ие. Түрік тілдері тобында -ты және -ды жалғауы көптік мағынаны береді. Осылайша, "Баланды" атауы – бұл "бұралаңы көп, бұрылысы көп" дегенді білдіреді. Дереккөздер
Бала Ораз Өтебайұлы

Бала Ораз Өтебайұлы (1837, Атырау өңірі, Жем бойы — 1882, қазіргі Махамбет ауданы Мырзалы-Балпан мекені) — айтыс ақыны, әнші. Әкеден жастай жетім қалып, жалшылық өмір кешеді. Өсе келе өнер қуып Жем, Жайық, Ойыл, Қобда, Торғай, Нарын құмы, Сыр бойы елдерін аралап, ақындық аты ерте шыққан. Шыншыл, турашылдығы үшін қуғын-сүргін көп көрген. Мұрат, Құлманбет, Жібек, Алма қыз, Тама Досжан ақындармен айтысқан. Бала Ораздың Алма қызбен қағысуы қыз бен жігіт айтысы үлгісінде, әзіл-қалжың, сөз жарыстыру, көңіл-күй әуеніне құрылған. Оның ақындық дарыны Мұратпен, Жібек қызбен, Құлманбетпен айтыстарынан танылады. Жібекпен айтысында ел қорғаған батырларды жырлайды, айтыс желісінен Ресей үкіметінің отарлау саясатына, ұрда-жық төрелеріне, оларға жарамсақтанған жергілікті әкімдеріне наразылық айқын байқалады. Құлманбетпен айтысы — қазақ әдебиеті тарихындағы көркемдігі жоғары, ең үздік айтыстардың бірі. Тойбастар, арнау өлеңдерінде ерлікті, елдікті толғап, өмірдегі жағымсыз істерді жалтақсыз әшкерелеген. Ол әйгілі әнші Мұхитпен қатар жүрген, өзіндік саз, әдемі әуені бар әнші-ақын болған. Дереккөздер
Балаұйық

Балаұйық – Маңғыстау облысының Маңғыстау ауданындағы құдық секілді терең үңгір. Географиялық орны Үстірттің оңтүстігіндегі Балаұйық қорымынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км жерде орналасқан. Сипаты Үңгір неоген кезеңінің әктасты-карсты шұңқырынан басталады. Ұзындығы 140 м, жалпы тереңдігі 115 – 120 м. Үңгірдің ауыз жағы тар, ол 50 – 55° көлбеу бұрыш жасап төмен қарай кетеді. Жердің астында, 20 – 25 м тереңдікте 1-бөлме, 70 – 75 м тереңдікте 2-бөлме, 100 – 115 м тереңдікте төбесі күмбезделіп келген 3-бөлме бар. Дөңгелене біткен 3-бөлменің еденінде көлденеңі 22 м, тереңдігі 4,5 – 5 м көл жатыр. Оның суы көгілдір, дәмі ашқылтым. Үңгірден палеолит заманының адамдары пайдаланған бұйымдардың сынықтары табылған. Үңгірдің туристік маңызы зор. Дереккөздер
Бал ашу

Бал ашу — болжам жасаудың ертеден келе жатқан түрі. Қазақтар арасында құмалақ тарту, жауырын қарау, жұлдызшылық, т.б. бал ашу түрлері кеңінен тараған. Ши, сіріңке талдарын қиылыстыру, Құран ашу, түс жору, алақан-саусақ сызықтарына қарау арқылы адамның өткені мен болашағын болжай білген. Адамдар кейде бал ашу көмегімен өзі мен отбасы мүшелерінің амандығы, ықтимал қатер мен қауіп, т.б. жөнінде дәл білген. Жауырынға, жұлдызға, қой құмалағына, жер бетіндегі өзгерістерге (ылғал, шық, қырау, дымқыл, құрғақ, т.б.) қарап табиғаттың түрлі құбылыстарының алдын алып отырған. Бал ашу дарынды, киелі кісілер дамытып келген қасиет. Қазақтың хан, би, әскер басылары өз заманында болжаушы, кеңесші ретінде бал ашушы ұстаған. Атақты грек тарихшысы Геродот сақтардың болжау жасауға, Бал ашуға ерекше көңіл қоятындығы туралы жазған. Дереккөздер
Балға (құрал)

Балға — соғу, шыңдау жұмыстарына арналған қол аспабы. Құралдың бір жағы Балғаның басы, 2-сі сабы деп аталады. Атқаратын қызметіне қарай пішіні әр түрлі (темір ұста Балғасы, ағаш ұстасы Балғасы, етікші Балғасы, т.б.) болып келеді. Балғаның басын көміртекті болат тан жасайды, негізгі және қосымша деп аталатын қос шүйдесін шынықтырып, соңынан жалтыратады. Балғаны кейде ағаштан да жасайды. Балға шеге қағуда, қатты затты сындыруда, жер үй тұрмысында ірі сұрынысқа ие. Балғалар түрлері * Ағаш балғa - қаңылтырмен өндеуге арналған тегіс соққылы бетгі балға. * Безеулегіш балға — безеулеу жүмыстарына арналған электр, гидравликалық немесе пневматикалық жетегі бар балға. * Тойтарғыш балға — тойтару жүмыстарына арналған электр,гидравликалық немесе пневматикалық жетегі бар балға. * Электр балға —электр жетегі бар балга. * Фрикциялы балға — қабыршақтарын кесумен жүретін жоне салқын күйінде жүргізілетін таптау шыбықтарынан майда шыңдалғьыарды қалыптауға арналған құлайтын бөліктердің күші 500-ден 1500 кг-ға дейінғі ұсталық машиналар. Дереккөздер
Фатима Жұмағұлқызы Балғаева

{{Музыкант } { style="background:transparent" } }} Фатима Жұмағұлқызы Балғаева (5 мамыр 1926, Түлкібас ауданы, Түркістан облысы — 2005, Алматы) — қобызшы, Қазақстан халық әртісі (1981). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Алматы консерваториясын бітірген (1950). 1942 жылдан Қазақ халық аспаптар оркестрінде өнер көрсетті. Балғаева аса шебер қобызшы ретінде халықтың ән, күйлерімен бірге Қазақстан композиторлары (Е.Г.Брусиловский, А.Жұбанов, М.Төлебаев, Л.Хамиди, Қ.Мусин, т.б.), Батыс Еуропа классиктерінің шығармаларын төрткүл дүниеге таратты. Балғаева — Берлинде өткен бүкілдүниежүзілік жастар мен студенттердің фестивалі байқауының лауреаты (1951). Бухарестегі жастар мен студенттердің фестиваліне қатысты (1953). Мәскеуде өткен фестивальде Мәскеудің Үлкен театрында симфониялық оркестрдіңсүйемелдеуімен А.Жұбановтың қобызға арнаған “Көктем вальсін” орындап, лауреат атанады (1957). 1960 жылдан Алматы консерваториясында ұстаздық қызметін атқарып келді (1978 жылдан профессор). Сексенге жуық шәкірттер тәрбиелеген, олардың ішінде М.Қалембаева, Г.Ізтілеуова, Р.Нұртазина, З.Бисембаева, Н.Сиражев, К.Ахметова, т.б. бар. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Кәсіби қобыз өнерінің негізін қалаушы, қобызды әлемге паш еткен қобызшы ұстаз Фатима Жұмағұлқызы Балғаева ­ 2005 жылы дүниеден озды. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.alashainasy.kz/alash/22177/ Алаш айнасы. Республикалық қоғамдық-саяси портал]
Балғожа Жаңбыршыұлы

Балғожа Жаңбыршыұлы (туған жылы белгісіз, қазіргі Қостанай облысы, Қостанай ауданы – 1860, сонда) — қазақ биі, Ыбырай Алтынсариннің атасы. Орта жүздегі қыпшақ тайпасының Ұзын руынан. 1824 жылы хандық жойылып, Орынбор генерал губернаторлығы үш аға сұлтандыққа бөлініп, әр аға сұлтандық дистанцияларға, дистанциялар бөлімшелерге бөлінген кезде Балғожа Ұзынқыпшақ бөлімшесін басқарған. Балғожа 1839 жылы хорунжий, 1848 жылы жүзбасы (сотник), 1850 жылы старшина әскери лауазымын алған. Ресей өкіметі тарапынан “Ынталылығы үшін” ("За усердие") деген алтын медальмен марапатталған. Сонымен бірге патша өкіметі оған аты жазылған екі тапанша мен қосауыз мылтықты сыйға тартқан. Балғожа Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісті басуға қатысты. Оның баласы Алтынсары 1844 жылы көтерілісшілер қолынан қаза тапты. Осыдан соң немересі Ыбырайды өз тәрбиесіне алды. Ыбырай Алтынсарин өзінің 1879 жылы жарық көрген “Қазақ хрестоматиясы” кітабына “Балғожа бидің баласына жазған хаты” деген өлеңді енгізген. Сол өлеңде айтылатын ақыл-өсиеттер Балғожаның сөздері. Дереккөздер
Шәбден Әбділғапарұлы Балғожин

Балғожин Шәбден Әбділғапарұлы(25.5.1925, Алматы қаласы – 15.7.2004, сонда) – техника ғылым докторы (1971), профессор (1972), Қазақстан ғылым академиясының акад. (2003). Қазақ тау-кен металлургия ин-тын (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) бітірген (1950) соң осы ин-тта аспирант, оқытушы, доцент, проф. (1950–1974), Кен ісі ин-ты директорының орынбасары (1974–1988), директоры (1976–1987) және лаборатория меңгерушісі, Қазақстан ҒА Төралқасының мүшесі (1976–1993), ал 1993 жылдан зейнет демалысында болды. 1970 ж. «Научно-технические основы совершенствования организации очистных работ на шахтах Карагандинского бассейна» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Б-нің 260-тан астам ғыл. жарияланымы бар; ғыл.-зерт. еңбектері көмір шахталарындағы кен қазбаларын бекіту мәселелерінің теор. негіздеріне, кен жұмыстарын жаппай электрлендіруді жетілдіруге арналған. Ол Қарағанды шахталарынан көмірді алудың тиімді әдістерін өндіріске енгізуді, шахталарды метан газынан тазалау және оны энергет. шикізат көзі ретінде пайдалану жолдарын ұсынды. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Шығармалары Эффективность разработки пластов в сложных условиях Карагандинского бассейна, А.-А., 1978 (соавт.); Геохимические условия охраны подготовительных выработок при отработке угольных пластов, А.-А., 1982; Научно-технические основы электрификации горнодобывающих машин на рудниках, А.-А., 1985. Дереккөздер
Әбдіғали Балғымбаев

Балғымбаев Әбдіғали (20.4.1866, Торғай облысы Қостанай уезді — 28.1.1942, Алматы) — педагог, орыс-қазақ мектептерін ұйымдастырушылардың бірі. Торғайдағы Ыбырай Алтынсарин ашқан екі кластық мектепті, Орск қаласындағы мұғалімдер мектебін бітірген (1886). Қостанайдағы екі кластық училищеде мұғалім, Ақтөбе уезі, Қарабұтақта екі кластық училищелердің меңгерушісі, “Торғай облыстық ведомостары” газетінің (Орынбор) редакторы, Орынбор округіндегі қазақ училищелерінің бастығы, 1907—1917 жылдары Торғай облысы халық училищелерінің инспекторы болды. 1917 жылдан кейін Торғай ревкомының мүшесі, тұңғыш уездік оқу-ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1936 жылдан Қазақстан Орталық музейінде библиограф болды. Балғымбаев Әбдіғали — оқу орындарын ұйымдастыру саласында Ыбырай Алтынсариннен кейінгі екінші қазақ инспекторы. Өзі еңбек еткен жылдары Торғай жерінде 22 орыс-қазақ уч-щесін ашуға ұйытқы болды. Ауылдарда мектептер ашу, сауатсыздықты жою мәселелерімен айналысты. Мектептердегі ғылыми пәндерге, сабақтың көрнекілігіне, оқуды өмірмен байланыстыруға, дене, еңбек тәрбиесіне ерекше мән берді. Балғымбаев Әбдіғали “Бесіктен бейітке дейін” (1904), “Торғай уезінің ауыл мектептеріндегі оқу ісін қамқорлыққа алып, оның жұмысын жақсарту шаралары” (1911) деген еңбектерінде адамның өмір бойы оқып-үйренуі, жетіле беруі, өнер-білімді меңгеруі керектігін жазып, сол кездегі оқу-ағарту саласындағы озық тәжірибелерді насихаттады. Дереккөздер
Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев

Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев (20 қараша 1947 жыл, Гурьев – 14 қазан 2015 жыл, Атырау) — қазақстандық саясаткер, 1997–1999 жылдары аралығында Қазақстан премьер-министрі қызметінде болған. Өмірбаяны Білімі 1973 жылы Қазақ политехникалық институтының мұнай және газ факультетін тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірді. 1992–1993 жылдары Массачусетс университетінің тыңдаушысы болды. Қызмет жолы Еңбек жолын Атырау облысының (қазіргі Маңғыстау облысының) Құрық кентінде бұрғылаушының көмекшісі (1964) болып бастаған. 1973–1977 жылдары “Маңғышлақмұнай” бірлестігінде жерасты жөндеу операторы, мұнай шығару жөніндегі оператор, скважиналарды жерасты жөндеу шебері. 1977–1992 жылдары Атырау облысындағы Аққыстау өндірістік қызмет көрсету базасы бастығының орынбасары, «Ембімұнай», «Ақтөбемұнай» бірлестіктерінің бас инженері, КСРО Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігінің Бас басқармаларында бастықтың орынбасары қызметтерін атқарды. Одан кейін АҚШ-тың Массачуссетс университетінде оқып, мұнай өндірісінің әлемдік озық тәжірибелерін іс жүзінде меңгеру үшін Шеврон компаниясында жұмыс істеді. 1994–1997 жылдары ҚР Мұнай және газ өнеркәсібі министрі, Қазақойл ұлттық мұнай-газ компаниясының президенті болды. 1997–1999 жылдары Қазақстан премьер-министрі ретінде қызметін атқарды. 1999 жылдан Қазақойл ұлттық мұнай компаниясының президенті, Қазақстан үкіметінің мүшесі. 2002 жылдан ол — «Қазақстандық мұнай инвестициялық компаниясы» АҚ президенті. 2007 жылдан ол — Қазақстан президентінің кеңесшісі, Каспий теңізі ресурстарын пайдалану мәселелері жөніндегі Қазақстанның арнайы екілі. 2009 жылғы желтоқсаннан бері — ҚазМұнайГаз салынып жатқан кәсіпорындарының әкімшілігі» ЖШС бас директоры. 2015 жылғы 14 қазанда Балғымбаев 68 жасында Атырауда қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. Марапаттары және атақтары *1-дәрежелі Барыс ордені (1999); *2-дәрежедегі Барыс ордені (1999); *Қ.Сәтбаев атандығы Қазақ Ұлттық техникалық университетінің құрметті профессоры (құрметті ғылым атағы; 2003); *Астанаға 10 жыл медалі (2008); *Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі (2011); *1-дәрежедегі Барыс ордені (2013). Әскери атағы — запастағы аға лейтенант. Дереккөздер
Балдақ

Балдақ: *1) қылыштың, семсердің, т.б. сабы мен болаты түйіскен жерінде қолды тіреп тұруға арналған бөлігі. Қарудың маңызды бөлігі болғандықтан Балдақты алтындап, күмістеп, асыл тастармен әшекейлеген. Қарудың қолданылуына және қолға ұстауға ыңғайлылығына байланысты Балдақтардың көптеген түрлері шығарылған. Кейде Балдақ сөзі қарудың атауы ретінде де қолданылады. Ақ балдақ (көк балдақ), алтын балдақ, т.б.; *2) бүркітпен аңға шыққанда, оның салмағынан қол талмау үшін оң қолдың шынтағын сүйеп отыратын жұмсақ төсеніші бар ашалы тіреу. Балдақ ағаштан немесе таутекенің мүйізінен әшекейленіп жасалады. Оның үстіңгі жағы (басы) ашалы болып, төменгі жағы тұтас болады. Ашалы шетіндегі екі тармақтың арасы жалпақ әрі жұмсақ былғарыдан, қайыстан жалғастырылады. Оны Балдақтың төсеніші деп атайды. Төсеніш ойыстау етіліп бекітіледі де, құсты ұстап отырған білекке тіреуіш болып, қолдың талмауына жағдай жасайды. Балдақ таяғының екінші (төменгі) шеті бүлдіргілі болады. Ердің қамшылар жақтағы алдыңғы қапталындағы шеттікке бекітіледі. Ат қатты шапқан кезде Балдақ көп қимылдамау үшін Балдақ ағашының орта тұсынан тесік жасалып, оған қайыстан бау өткізеді де, ердің алдыңғы қасының маңдайындағы бұжырлы шығыршыққа мықтап бекітеді; *3) Аяғы кемтар адамның қос қолтығына тіреуіш етіп, сүйеніп жүретін арнаулы таяғы; *4) Шымылдықтың бау өткізетін шығыршығы, ілгегі. *5) Cаусаққа салатын әшекей, жүзік, сақина. Палеолит дәуірінде сүйектен, неолит дәуірінде тастан, қола дәуірінде металдан жасалған. Ежелгі Мысырда мөрлі Балдақ кең тараған, оның көзінде оюлап салған сурет не жазу болған, қол қою орнына соны басқан. Мөрлі Балдақ бұдан кейін эгейліктерде, гректерде, этрусктерде, римдіктерде пайдаланылған. Мұндай Балдақтың көзше көбінесе тас орнатылған. Ежелгі Римде сенаторлар мен білікті азаматтар алтын Балдақ, қарапайым халық темір Балдақ салған. Ежелгі Русьте қала әйелдері алтын, күміс Балдақ, шаруа әйелдер геометриялық өрнектері бар мыс Балдақ таққан. Бүдан кейінгі дәуірлерде Балдақ көбіне алтыннан, күмістен жасалып көзше кейде асыл тас салынған. Қазақ дәстүрінде алтын, күміс Балдақтарды қыз-келіншек, бозбала, сал-серілер салған. Балдақты ертеде мөр, қолтаңба орнына қолданған. Дереккөздер Сілтемелер * [http://japancar.pp.ru/info/098.shtml Как правильно выбрать автомобильное масло]
Балдыз

Балдыз: * Әйелінің сіңлілері мен інілерінің арадағы ер адамның туыстығын білдіретін ұғым. Әйеліне туыстық жақындығына қарай туған Балдыз, немере Балдыз, нағашы Балдыз, жиен Балдыз, деп бөлінеді. Әдетте, жезде мен Балдыз арасында болатын жарасымды әзіл-қалжың түркі тектес халықтар арасында көбіне қазаққа тән. * Қыздар биі. Құрманғазының "Қызыл қайың" күйінің сүйемелімен орындалады. Музыкалық өлшемі Уг Орташа екпінді "Балдыздың" мазмұны халықтың түрмыс-салтынан алынған. "Балдыз" қыздардың тал шыбықтай майысып, сызылған ибалы жүріс-түрысы мен сыпайы мінезін бейнелейді. Биді қойған балет-мейстер Д.Әбіров. 1953 ж. Алматы хореографиялық училищесінің оқушылары Мәскеуде өткен бүкілодақтық би мектептерінің байқауын» орындады. "Балдыз" биі көркемөнерпаздар үйірмесінің, би ансамбльдерінің репертуарынан тұрақты орын алды. Дереккөздер
Балдырған

1) Балдырған – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда тілік балдырған (H. dіssectum) және Сібір балдырғаны (H. sіbіrіcum) деген түрлері бар. Олар Алтайда, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Кетпен жотасында, сондай-ақ, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қостанай облысындағы ылғалды шалғындарда өседі. Биіктігі 2 м-дей. Жұмыр сабағының сырты қырлы, іші қуыс болады. Үш құлақты жапырақтары қауырсын тәрізді тілімденген. Гүлдері ақ, сары түсті, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі — сыртын түк басқан, ұзынша келген тұқымша. Балдырған — мол өнімді, қоректік заттарға бай, мал азықтық өсімдік, құрамында протеин (14 — 20%), клетчатка (11 — 14%), май (3 — 5%) және каротин (330 — 350 мг/кг) көп. Балаусасында қант көп (20 — 30%-тей) болғандықтан, таза күйінде немесе шала сүрленетін өсімдіктермен қосып, сапалы сүрлем дайындалады. Сабағы, жас өркендері тағамға пайдаланылады. Тамыры мен жапырағын медицинада, ал жемісінен алынатын эфир майы парфюмерия өнеркәсібінде қолданылады. Дереккөздер
Балетмейстер

Балетмейстер (нем. balletmeіster — білгір, шебер) — балет, опера, оперетта, кинофильмдердегі, әртүрлі шоулардағы би нөмірлерінің авторы және қоюшысы. Балетмейстер музыка мен қозғалысты пайдалана отырып, айқын хореографиялық бейнелер құрады. Балетмейстер безендіруші - суретшімен, композитормен, дирижермен, сценарий авторымен, концертмейстермен тығыз байланыста жұмыс істейді. Балетмейстер-қоюшыдан басқа Балетмейстер-репетитор мамандығы бар. Ол бұрынғы қойылымдарды жаңартады, Балетмейстер-қоюшының шығарған хореографиясына жаттықтырады. Қазақстанның алғашқы балетмейстерлері — А.А. Александров, Ш. Жиенқұлова, Д. Әбіров. Қазақстанда 1994 жылдан Қазақ театр және кино институтында Балетмейстерлер дайындайтын бөлім жұмыс істейді. Дереккөздер
Балкашино

Балкашино — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, аудан және Балкашин ауылдық округі орталығы. Іргесі 19 ғасырдың 90-жылдарында қаланған. Географиялық орны Облыс орталығы - Көкшетау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 92 км-дей жерде, Есіл өзенінің саласы Жабай өзенінің оң жағалауында, қоңыржай-агроклиматтық белдемде орналасқан. Төңірегінде аралас орман өседі. Халқы Кәсіпорындары Агроөнеркәсіптік бірлестік, май зауыты, астық қабылдау пункті, құс комбинаты, тұрмыстық қажетін өтеу комбинаты, орман шаруашылығы, автокөлік және құрылыс мекемелері жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Аудандық аурухана, емхана, мәдениет үйі, орта мектеп, т.б. бар. Тұрғындары облыс орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Балқаймақ

Балқаймақ — сүттен жасалатын ұлттық тағам. Тағамдық тез әзірленетін тәтті тағамдардың бірі болып табылады. Қазақ дастарханынан жиі көрінетін осы сыпайылар тамағы кәдімгі қаймақтан жасалады. Жаңа тартылған қаймақты шағын ыдысқа салып, оны май болып сұйылып кетпейтіндей жағдайда баяу қайнатады. Қайнау сәтінде аздап бал, немес қант және ақ ұн сеуіп араластырып отырады. Сәл суығаннан кейін кімге болсада ұялмай алдына қоюға болады. Қазақ дәстүрінде сары май, "балқаймақ" ақлақ жеген қонақтар бізге ет асып бермедің деп өкпелемейді. Қайта жеңсік тағам бергені үшін ризалық білдіреді. Қайраткер этнограф Өзбекәлі Жәнібеков балқаймақты түйе сүтінен қайнатып жасады деп жазған. Ем Емдік балқаймақты дайындаудың өз ерекшелігі бар. Ол сырқаттың түріне байланысты. Мысалы, асқазан ауруын емдеу үшін таңертең ерте сауылған 10 л сиыр сүтін қызуы аз отқа жарты сағаттай шымырлатып қайнатады да, оған 700-800 г. сарымай, сонша таза бал, 10 г. ұнтақталған қызыл бұрыш қосып, әбден қоюланғанша қайнатады. Суыған соң эмалданған ыдысқа салып, салқын жерге қояды. Күніне үш рет 2 ас қасықтан, 1 ай ішеді. Дереккөздер
Балқашбалық

Балқашбалық — балық аулаумен және өңдеумен шұғылданатын кәсіпорын. 1940 жылы Балқаш балық комбинаты болып құрылған. 1995 жылдан акционерлік қоғам. Балқаш қаласынан 4 шақырым жердегі Рыбтрест кентінде. Мұнда 2 балық зауыты, 1 балық аулау базасы, 3 тоңазытқыш, құтылау, ыстау, балық ұнын шығару және бөшке-жәшік жасау цехтары, балық аулайтын моторлы қайықтары және балық қабылдайтын кемелері бар. Кәсіпорын құрамындағы 7 балық ұжымшары Балқаш көлі мен Іле өзенінен сазан, табан, жайын, көксерке, қаракөз балықтарын аулайды. Кәсіпорын 6 елмен шаруашылық байланыс орнатқан. Сыртқа шығаратын негізгі өнімдері: құтыланған, кептірілген, ысталған, тоңазытылған балық. Дереккөздер
Балқашмыс

өнеркәсібі]] Балқашмыс — Қазақстанның түсті металлургия саласындағы ірі кәсіпорын. Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы Бертіс шығанағында (Балқаш қаласынан 2 — 3 км) орналасқан. Ол алғаш (1938) Балқаш мыс және түсті металл өңдеу зауыттары мен Қоңырат мыс және Гүлшат қорғасын-мырыш кеніштерін біріктіру нәтижесінде Балқаш кен-металлургия комбинаты болып құрылған. 1997 жылы “Балқашмыс” акционерлік қоғамы болды. “Балқашмыс” негізінен тазартылған мыс, асыл және сирек кездесетін металл үгінділерін, қорғасын мен мырыш өнімдерін, никельді және оттексіз вайербарс тотияйындарын, молибден мен темір концентраттарын, селен, теллур, кадмий, рений тұздары мен қышқылдарын, аммоний перренаты мен күкірт қышқылын шығарады. “Балқашмыс” кен өндіруден бастап түсті металл прокатын шығаруға дейінгі технологиялық процестер толық атқарылатын және түгелдей автоматтандырылған бірден-бір өндіріс орны. Кәсіпорын ұзақ жылдар (1940 — 1980жж) бойы Қазақстан ауыр өнеркәсібінің көшбасында болды. Еңбекті ұйымдастыру мен жаңа технологияны енгізуде үлкен жетістіктерге жетті. 20 ғасырдың 70-жылдары кәсіпорынның шикізатты кешенді пайдалану жөніндегі тәжірибесі республиканың барлық түсті металлургия кәсіпорындарына енгізілді. Мұнда мыспен қоса кен құрамында болатын алтын және күміс өндіру көлемі ұлғайды, мысты және онымен бірге жүретін шикізатты өңдейтін технологиялық жүйе, эмальсым шығаратын зауыт іске қосылды. Нәтижесінде өнімнің сапасы артып, Балқаштың шақпақ мысы сапа эталоны ретінде Лондонның түсті металл биржасында тіркелді (1967). 1990 жылдан бастап қалыптасқан жұмыс ырғағы бұзыла бастады. Мыстың өзіндік құны өсіп, сыртқы рыноктегі сату бағасы төмендегендіктен кәсіпорынның өзін-өзі қаржыландыруға мүмкіндігі болмады. Осыған байланысты 1998 жылы “Балқашмыс” Корея республикасының “Самсунг” корпорациясының басқаруына берілген “Жезқазғантүстіметтің” құрамына кірді. “Балқашмыстың” афинаж зауытында платина және сирек кездесетін металдар алу көзделген. “Балқашмыстың” өнімдері, негізінен, Батыс Еуропа мен Қытайға сатылуда. Кәсіпорында 12 мың адам жұмыс істейді (1998). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.zakon-online.com/Admin/login.aspx?doc_id=2274476 "Балқашмыс" АҚ жайлы]
Баллистика

Баллистика (немісшее Bаllіstіk, грекше ballo — лақтырамын) — жоғары математика, теориялық механика, газ, жылу динамикалары, жарылғыш заттар мен оқ-дәрі теориялары және т.б. ілімдерге сүйенетін әскери-техникалық ғылым. Ол артиллериялық және реактивтік снарядтардың, миналардың, авиабомбалардың, ракеталардың, оқтардың, гарпундардың атылу, ұшу, құлдилау (әуеден тастау) кезіндегі қозғалыстарын зерттейді. Баллистика — ішкі баллистика және сыртқы баллистика болып бөлінеді. Ішкі баллистика оқ-дәрі оталғаннан кейін оқ, снаряд, мина т.б-лардың қару ұңғысындағы қозғалысы мен жану камерасында өтетін процестерді зерттейді. Ішкі баллистиканың негізгі салалары: пиростатика және пиродинамика, сондай-ақ, аралық баллистика мен оқ-дәрілі ракеталардың ішкі баллистикасы. Пиростатика белгілі бір тұрақты көлем ішінде оқ-дәрінің жану (оталу) және газдану заңдылықтарын, ал пиродинамика ату кезінде ұңғы (оқпан) ішінде өтетін процестерді және олардың арасындағы өзара байланыстық құбылыстарды зерттейді; ұңғының құралымдық сипаттары мен нысана көздеу шарттарын: қарулардың, ракеталардың, атыс құралдарының баллистикалық жобаларын белгілейді. Аралық баллистика процестердің кезеңдік салдарын, ал, оқ-дәрілі ракеталардың ішкі баллистикасы камерадағы оталған заттардың жану және газ бөліну, сондай-ақ, ракетаға әсер ететін күштердің пайда болу заңдылықтарын зерттейді. Сыртқы баллистика снарядтардың, миналардың, оқтардың, басқарылмайтын ракеталардың қару (қондырғы) ұңғысынан ұшып шыққаннан кейінгі қозғалыстарын, сондай-ақ ол қозғалыстарға ықпал жасайтын өзге де факторларды зерттейді. Сыртқы баллистиканың негізгі мәселелері: снарядқа ұшу кезінде әсер ететін күштер мен әр түрлі жәйттерді зерттеу; траектория элементтерін есептеу үшін снаряд массасы (салмағы мен инерциясы) орталығының қозғалысын, сондай-ақ, ұшу бағдары мен ауытқушылық сипаттарын айқындау мақсатында снаряд қозғалысын оның масса орталығына қатынасы арқылы зерттеу. Сыртқы баллистика осымен бірге атыс кестелері мен сыртқы баллистикалық жобаларды әзірлеу үшін мәліметтер алу әдістерін жасау және түзетпелер теориясы мәселелерін де қамтиды. Ерекше жағдайларда снарядтар қозғалысын сыртқы баллистиканың авиациялық баллистика, су асты баллистикасы, т.б. арнаулы салаларымен байланыстыра зерттейді. Баллистика ғылым ретінде 16 ғасырда қалыптасты. Баллистика жөнінде алғашқы еңбекті (“Жаңа ғылым” деп аталатын) 1537 жылы италиялық математик Н.Тарталья (1499 —1557) жазды. Кейін Б-ның әр түрлі мәселелерін Г. Галилей, Исаак Ньютон, Л.Эйлер, т.б. зерттеді. Италия физигі Э.Торричелли (1608—1647) және француз М.Мерсенн снаряд қозғалысы жөніндегі ғылымды “Баллистика” деп атауды алғаш рет 1644 жылы ұсынды. Әйтсе де, ежелгі соғыс құралдарының, соның ішінде садақтардың, жебелердің қолданылу орны мен ретіне қарай түрліше болып келуі баллистика заңдылықтарымен есептесудің көне замандардан бастау алатындығын көрсетеді. Дереккөздер
Лев Федорович Баллюзек

Баллюзек Лев Федорович (1822 – 1879) — генерал-лейтенант, Орынбор облысы қазақтарының бастығы (1865 — 1868), Торғай облысының Әскери Губернаторы (1869 — 1874), отарлық мүдде тұрғысынан қазақ халқын зерттеуші. Ата-бабалары прусс азаматтары болған. Артиллериялық училищеде білім алған (1843). Ресей армиясының Венгрия, Кавказ, Қырымда жүргізген соғыстарына қатысқан. 1861-1863 жылдары Ресейдің Пекиндегі жансызы болған. 1865-1877 жылы Орынбор өлкесі мен Қазақстанның солтүстік-батыс өңіріндегі әкімшілік-басқару қызметімен бірге қазақ елінің географиясы, тарихы мен этнографиясы туралы деректер жинады. Қазақтың дәстүрлі құқық нормалары мен заңдарын зерттеп, ғылыми мақалалар жазды. 1868 жылы Орыс география қоғамының Орынбор бөлімінің құрылуына атсалысып, оның алғашқы төрағасы болды. 1876 жылы Торғай облысының әскери губернаторы болып тағайындалып, онда 1877 жылға дейін қызмет етті. 1871 жылы "Материалы по казахскому обычному праву" атты еңбегін жариялады. Сілтемелер * Ресей * География * Сүт Дереккөздер
Балмұздақ

Балмұздақ — тоңазытылып жасалған тағам. Балмұздақты сүт, қаймақ, қант, сары май, жеміс-жидек, сондай-ақ, дәмді, хош иісті тамақтық заттар қоспаларынан жасайды. Құрғақ қоспаға карамель сірнесі, қышқылдар, жұмыртқа ұнтағы, бал, хош иісті шәрбат, шырындар және агар, альгинат, желатин, крахмал, пектин сияқты тұрақтандырғыштар қосады. Тиісті қоспалар араластырылғаннан кейін, арнаулы ыдыста 63–70°С температураға дейін қыздырылып, зиянды микробтар жойылады. Қоспа цилиндрлі немесе дискілі сүзгімен сүзіледі. Қоюлығы біркелкі болу үшін қоспа гомогенизатор арқылы 150 — 300 атмосфералық қысымнан өткізіледі. Гомогенизатордан өткен қоспа тоңазытқышта 2–4°С-қа дейін салқындатылады. Дайын балмұздақтың сапасын тексеру үшін 12–18 сағат сақталады да, өлшеніп бөлшектеледі. Бөлшектеу әртүрлі. Мысалы, Алматы сүт комбинатында балмұздақ гильзаға (қаңылтыр ыдыс) салынып, вафлямен (жұмыртқа, қаймақ араласқан жұқа нан) қапталады немесе арнаулы қағазбен оралады. Балмұздақ – жұғымды және адам организміне жеңіл, шөл басатын сіңімді тағам. Сүттен дайындалған балмұздақта А, В, Д, Е, ал жеміс-жидектен жасалған балмұздақта С витаминдері мол. Балмұздақ тәтті тамақ және дені сау адамдардың көбі үшін өте жұғымды тамақ. Кейде ол диеталық тамақ орнына да жүреді. Бірсыпыра ғалымдар асқазан органдарының қан тамырларын тарылтып, осының нәтижесінде тері түтіктерін кеңейтеді, – деп есептейді. Алайда балмұздақта май да, барынша сіңімді қанттектер де көп. Балмұздақтың ең калориялы сорттарының бірі «пломбир» Францияның Пломбир қаласының атымен аталған. 18 ғасырдың аяғында осында балмұздақтың нақ осы сортын жасау алғаш игерілген екен. Францияда елдің әрбір тұрғынына шаққанда орта есеппен жылына, шамамен, 3 килограмм, Италияда 15 килограмм балмұздақ желінеді екен. Бұл жағынан алғанда нағыз чемпиондар Америка Құрама Штаттарының тұрғындары, өйткені оларда ілгеріде айтылған көрсеткіш 30 килограмнан асады. Француз профессоры Анри Жуайо қазір семіздіктің зардабын тартып жүрген адамдар қай замандағыдан болсын көп деп санайды. Бұл тұрғыда балмұздақтың да айтарлықтай «рөл атқаратыны» атап айтылады Түрлері Дереккөздер
Сайым Балуанұлы Балмұқанов

Сайым Балмұқанов Балуанұлы (20.9.1923 жылы туған, Ақтөбе облысы Темір ауданы Қалмаққырған ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1959), профессор (1961), Қазақстан ғылым академиясының академиясы (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Алматы медицина институтын (қазіргі Алматы мемлекеттік медицина университетін) бітірген (1943). 1946—1953 жылы Хирургия институтының аспиранты, ғылым қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1953—1960 жылы Алматы медицина институтында рентгенолгия және радиология кафедрасының меңгерушісі, 1960 —1962 жылы Өлкелік патол. ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары, 1962—1995 жылы Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары, директоры (1969 — 1974), лаборатория меңгерушісі болды. 1996 жылдан осы институттың құрметті директоры. Балмұқановтың негізгі ғылыми еңбектері онкология және радиология, сәулемен емдеу мәселелеріне арналған. Балмұқанов қатерлі ісікті анықтау, одан сақтану әдістерін жетілдіру, уытты ісіктерді хирургиялық жолмен және жаңадан шыққан радиомодификаторларды пайдаланып, сәулемен емдеу әдістерін тапты. Осының нәтижесінде әйелдер кеудесіндегі қатерлі ісік ауруынан айығып кету көрсеткіші, басқа органдарға түскен қатерлі ісіктің айығып кету көрсеткішіне қарағанда 1,5 есе жоғары болады. Ол республикада клиникалық онкология және радиологияның жаңа бағыттарын қалыптастырып, оларды одан әрі дамытты. Балмұқанов 1954—1960 жылдары Семей ядролық полигонындағы жарылыстардың жергілікті тұрғындар денсаулығына әсерін зерттеуге қатысты. Бірақ бұл мәліметтер 1990 жылдан кейін ғана жарық көре бастады. Ол — дүние жүзі дәрігерлерінің “Ядролық соғысты болдырмау” халықаралық қозғалысының қазақстандық ассоциациясының төрағасы. Халықаралық Бейбітшілік сыйлығының лауреаты (Жапония, 1997), 2 мәрте Ленин орденімен марапатталған. Шығармалары *Мегавольттік сәулемен емдеу, А., 1963; *Природные фенолы — перспективный класс противоопухолевых и радиопотенцирующих соединений, М., 1975; *Злокачественные опухоли костей. Вопросы теории и прогнозирования, А.-А., 1984; *Ядерный полигон моими глазами, А., 1998; *The radіatіon sіtuatіon and Populatіon health status іn some towns of Semіpalatіnsk Provіnce (телавтор), Washіngton, USA, 1999. Сыртқы сілтемелер * http://alash.ucoz.org/news/adaspa_dar_myrzalar/2011-02-03-277 * http://www.aktobegazeti.kz/?p=4179 Дереккөздер
Балта (ауыл)

Балта — Башқұртстанның Туймазин ауданындағы ауыл, Карамалы-Губеев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 341 адамды құрады. Пошта индексі — 452789, ОКАТО коды — 80251830002. Демографиясы Тұрғындардың динамикасы: Дереккөздер Сыртқы cілтемелер * [http://www.asmo-rb.ru Башқұртстан Республикасының муниципалдық бiлiмдерiнiң кеңесi.]
Владимир Александрович Бальмонт

Бальмонт Владимир Александрович (16.2.1901, Ресей, Иваново облысы Шуя қаласы — 7.5. 1971, Алматы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы (1946), профессор (1948), Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылым академиясының академигі (1956), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1954), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1956). Омбыдағы Сібір ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы институтын (1926) және Аскания-Новадағы қой бонитерлерінің жоғары курсын (1929) бітірген. Ол 1929—36 жылы Алматы мемлекеттік зоотехникалық-мал дәрігерлік институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі (1952 — 1957), 1936 — 1952 жылы Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылым академиясының Қазақ филиалының, 1957—1961 жылдары Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылым академиясының вице-президенті, 1961—1971 жылдары Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері қой өсіру және оның селекциясына арналған. Бальмонт тұқымаралық будандастыру әдісін жетілдіріп, қой шаруашылығына енгізді. Басқа ғалымдармен бірлесіп, қазақтың биязы жүнді қойын (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1951), Қарғалы құйрықты қойын, қара ала ақсай шошқасын шығарды; республикада кроссбред қой шаруашылығын қалыптастырушы және ұйымдастырушы болды. Ол 2 рет Ленин ордені, 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Шығармалары *Казахские тонкорунные овцы, А.-А., 1948; *Кроссбредное овцеводство, А.-А., 1965. Сілтемелер * http://www.cnshb.ru/akdil/akad/base/RB/000645.shtm * http://dic.academic.ru/dic.nsf/es/69943/БАЛЬМОНТ * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_literature/511/Бальмонт Дереккөздер
Банк Капиталы

]] Банк Капиталы — банктің кредиттік-төлемдік және басқа да операциялар жасау үшін пайдаланатын ақша капиталының (банк ресурстарының) жиынтығы. Банк Капиталы банктің өзіндік капиталы (жарғылық қор, резервтік қор және жыл бойына бөлінбеген пайда) мен сырттан тартылған капиталдан (депозиттік қаражаттар, халықтың салымы) құралады. Банктің өзіндік капиталы Банк Капиталының 15 — 25%-ін ғана құрайды. Әйтсе де, оның банктің қалыпты жұмыс істеуі үшін маңызы зор. Банктің тұрақтылығы, өтімділігі мен төлем қабілеттілігі тікелей өзіндік капиталдың көлеміне байланысты. Банк шығынданып, банкротқа ұшырау қаупі төнсе, бұдан құтылу үшін өзіндік капиталға сүйенеді. Өзіндік капитал банк қызметін ұйымдастырудың бастапқы кезеңінде де маңызды рөл атқарады. Банк өзіндік капитал көлемін қосымша акциялар шығарып, немесе жылдық пайда есебінен ұлғайтып отырады. Банк Капиталының қомақты бөлігі сырттан тартылған қаржылардан тұрады. Егер банктің экономикалық жағдайы орнықты, төлем қабілеттілігі, өтімділігі жоғары болса, сырттан ресурс тарту қиынға түспейді. Мұндай банктер үшін мол пайда әкелмейтін өтімділігі жоғары активтік резервтерді көп мөлшерде сақтамай-ақ, өз ресурстарын жоғары пайдалы кредит портфеліне, құнды қағаз сатып алуға жұмсауына болады. Дереккөздер
Бапыш Қожамжарұлы

Бапыш Қожамжарұлы (1860, Түркістан облысы Созақ ауданы Сызған ауылы — 1928, Созақ ауданы Сызған ауылы) — күйші. Домбыра тартуды ауыл күйшілерінен үйренген. Ал, орындаушылық өнері мен өз шығарм. Сарыарқа, Қаратау өңірінің домбырашылары дәстүрінде қалыптасқан. Оның туындыларынан Тәттімбет, Ықылас үлгілері байқалады. Бапыш күйлері белгілі оқиғаларға арналған, мазмұны нақты, бірақ кезінде жазылып алынбағандықтан көбі ұмытылған. Оның “Қаратау”, “Қара жорға”, “Ыңғай төкпе”, “Бес жорға” атты күйлерін немересі, белгілі домбырашы, күйші Т.Момбеков жеткізген. Бұл шығармалар пластинкаға (“Қазақ күйлерінің антологиясы”, 1970) жазылған. Дереккөздер
Барабан (сәулет)

]] Барабан — 1) архитектурада— ғимарат күмбезін көрнекі әрі әсерлі көрсету үшін салынатын күмбезасты қабырға. Барабаннан ғимарат ішіне жарық түсіретін ойықтар қалдырылады. Ғибадат орындары мен ескерткіш құрылыстарында кең қолданылған. Орта Азиядағы алғашқы мұсылман кесенелерінде (Саманилер кесенесі, Араб ата, т.б.) Барабан болмағанмен, кейінірек ол Қазақстан, Орта Азия архитектурасында кең тарады. Барабан көбіне дөңгелек әрі көп қырлы, кейде жұлдыз түрінде де кездеседі (Бабажы қатын кесенесі, 10 — 11 ғасырлар; Жошы хан кесенесі, 13 — 14 ғасырлар). Қазақстанның сәулет ескерткіштеріндегі Барабанның христиан архитектурасынан айырмашылығы — оның диаметрі құрылыстың негізімен бірдей не одан үлкен болатындығы. Архитектуралық элемент ретінде Барабан жергілікті дәстүрге сай әр түрлі қалақшалар (Батыс Қазақстанға тән), тегіс цилиндр немесе сегізқырлы (Орталық және Оңтүстік Қазақстанға тән) пішінінде болады. Созақ өңіріндегі кесенелер күмбезасты Барабандарының өте биіктігімен ерекшеленеді. Қазақ кесенелерінде Барабан көп жағдайда күмбезге ұласып кетеді; 2) техникада — машиналардың қуыс цилиндр, кейде конус пішінді айналмалы бөлшектерінің жалпы атауы. Қуыс шошақ, цилиндр немесе түбі бар көп қырлы дене тәріздес тетік.“Барабанды” деп есептелетін көптеген машиналарда заттарға салыстырмалы қозғалыс беретін Барабан түрлері көп. Мысалы, құйманы тазартатын, сусымалы заттарды және боялған маталарды кептіретін, т.б. көтергіш-тасымалдық машиналарда жүкті көтеруге не жылжытуға да Барабан қолданылады. Дереккөздер
Барабарлық

]] Барабарлық — заттың, құбылыстың өзіне-өзі тең болуын немесе бірнеше заттың өзара теңдігін білдіретін философиялық ұғым. Барабарлықтың болмыстық негізі заттардың, құбылыстардың салыстырмалы тұрақтылығында және қасиеттерінің объективтік теңдігінде. Осының негізінде формальды логика тепе-теңдік заңын қолданады. Бұл заң бойынша әрбір ұғым, әрбір пікір белгілі бір мағынада ғана қолданылуы керек. Диалектикалық логика Барабарлық ұғымының шарттылығын ашып айқындайды. Материалдық дүние әрқашан өзгерісте, дамуда болатындықтан, заттар мен құбылыстар өзіне-өзі мәңгі тең болуы мүмкін емес. Әрбір зат өзіне-өзі тең ғана емес, оның сонымен қатар басқа зат болуға, өзгеріп дамуға іштей мүмкіндігі болады. Барабарлық ұғымы айырмашылық ұғымымен диалектіге байланыста болып, іштей қабысады. Дүниедегі тұрақтылық пен өзгерістің бірлігі — Барабарлық пен айырмашылықтың өзара қатынасының объективті негізі. Оларды бір-бірінен бөліп, жеке қарауға болмайды, олар өзара алмасып, ауысып отырады. Барабарлық уақытша, өткінші, ал оның өзгеруі — абсолютті, тынбайтын процесс. Дереккөздер
Барақ

Барақ сөзі мынадай мағыналар беруі мүмкін: *Барақ - Бату ханның кенже баласы. *Барақ сұлтан — қазақ сұлтаны. Шыңғыс ханның тұқымы. *Барақ хан — Орыс ханның немересі Барақ біраз уақыт бойы Ақ Ордадағы өз әулетінің билігін қалпына келтірді. *Көкжал Барақ — батыр. Аңырақай, Бұланты, Шыңғыстау, Шаған, Шорға, Сібе шайқастарына қатысқан. *Барақ Сатыбалдыұлы — батыр, Кіші жүз қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі. *Барақ (ит) — асыл текті ит тұқымының бейнелі атауы.
Барақ Сатыбалдыұлы

Барақ Сатыбалдыұлы (1743, Үстірт, Сам құмы — 1840, сонда) — батыр, Кіші жүз қазақтарының ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі. Өмірбаяны Барақ Сатыбалдыұлының батыр атағы 18 жасында (1761) торғауыт батыры Алакөбікті жекпе-жекте жеңгеннен кейін шықты. 18 ғасырдың 70-жылдарына дейін шөмішті-табын қолын бастап, Еділ мен Жайық арасында қалмақтармен соғысты. 1785-1792 жылдары Сырым Датұлы бастаған Ресей отаршылдығына қарсы күресте көтеріліс басшыларының қатарында болды. Сырымның жақын серігі Барақ Сатыбалдыұлы 3 мыңдық жасағымен Орынбор шебіндегі қамал-бекіністер бойында және қазақ даласына жіберілген патша үкіметінің жазалаушы отрядтарымен кескілескен шайқастар жүргізді. Орал әскери кеңесінің рапортында (1785 жылы наурыз) Барақ Сатыбалдыұлының екімыңдық жасағымен үкімет әскеріне қарсы тұрғаны жазылған. Барақ Сатыбалдыұлының әскери күші туралы барон О.А. Игельстромның император Екатерина ІІ-ге жазған хатында да айтылады. Батырдың тегеурінді қарсылық әрекеттері орыс отаршыларының зорлық-зомбылығын шектеп, Жайықтың оң жағалауындағы қазақ жерлерін сақтап қалуға септігін тигізді, Батыс Қазақстанның отарлануын тежеп, әскери бекіністердің көптеп салынуына жол бермеді. Барақ Сатыбалдыұлының есімі табын руының ұранына айналды. Отбасы және естелік Оның ерліктері “Барақ батыр” дастанына арқау болған. Барақтың ұлы Асау (1763-1846) мен немересі Дәуіт те атақты батырлар болған. Барақ пен Асау батырлар Сам құмында Тұрыш ауылының оңтүстік-шығысында, 15 км жерде жерленген. 1993 жылы Барақтың бейітіне күмбезді кесене тұрғызылды. Дереккөздер
Барақ Солтыбайұлы

Барақ Солтабайұлы (1790 — 1865) — сұлтан. Найман тайпасының жуантұқым Матай руының бай шонжар Солтабайдың әулетінде, Аягөз қаласы маңында дүниеге келген. Польша саяхатшысы А. Янушкевич өзінің жазбаларында Барақтың ақылды, қайсар мінезді, ел ішінде беделді екенін айта келіп, оны дала Геркулесіне теңейді. Барақ Кенесары көтерілісін басуға қатысқан. Барақ сұлтанның Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданына қарасты “Бірінші Май” ауылындағы зираты мемлекет қамқорлығына алынған. Дереккөздер
Николай Павлович Барбот Де-Марни

Николай Павлович Барбот де-Марни (31 қаңтар, 1829, Пермь губерниясы — 4 сәуір, 1877, Санкт-Петербург) — орыс геологы, Санкт-Петербург тау-кен институтының профессоры (1866). Ғылыми еңбектері * Ғылым зерттеулерін 1860—1862 жылдары Қалмақ (Ноғай) даласына жасаған экспедициясынан бастады. Ол Ресейдің еуропалық бөлігінің, Орал тауларының геологиялық құрылымын зерттеді. Барбот де-Марни Орта Азия мен Қазақстан жерлерін зерттеу үшін (1874) Санкт-Петербург университеті жанындағы жаратылыстану зерттеушілер қоғамы және Ресей географиялық қоғамының Әмудария бөлімшесі жасақтаған 2 экспедицияға қатысты. Экспедиция жүргізетін геол. зерттеулердің негізгі мақсаты — Арал-Каспий алабының шөлдерінде плейстоцен дәуіріндегі теңіз шөгінділерінің жоқтығын дәлелдеу және құм төбелердің пайда болу жағдайларын айқындау болды. Барбот де-Марни Маңғыстау түбегіндегі Қаратау мен Алатау тауларында, Үстіртте, Әмудария аңғарында, Арал төңіректерінде және Қызылқұмда болып, географиялық және геологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бұл ірі геологиялық құрылымдардың негізінен бор кезеңінде түзілгенін анықтады. Әмудария алабы плейстоцен дәуірінде теңіз түбі емес, құрлық болғанын дәлелдеп, осы жердің геол. тарихы жөнінде сол уақытқа дейін орын алып келген көзқарасты түбегейлі өзгертті. Сонымен қатар, Барбот де-Марни шөлейт жерлердегі үздік-үздік теңіз қырқаларының таралу принциптерін тұжырымдады. Сыртқы сілтемелер * http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/67377/Барбот * http://persona.rin.ru/view/f/0/22605/barbot-de-marni-nikolaj-pavlovich Дереккөздер
Барбықұм

Барбықұм – Торғай үстіртінің оңтүстігінде, Ырғыз өзенінің төменгі ағысындағы құмды алқап. Аумағы 75 км 2 , абсолюттік биіктігі 100 м, 55 км-ге созылған, енді жері 7 км-дей. Қамысты-қорысты шалғын өседі, басқа жерлерінде жүзгін, жыңғыл, еркекшөп басым. Дереккөздер
Баржа

]] Баржа (французша barge) — сүйреткіш не итергіш кемемен ғана қозғалатын, өздігінен жүрмейтін жүк тасығыш кеме. Ол ішкі су жолдарында негізгі жүк тасу қызметін атқарса, теңіздер мен мұхиттарда лихтерлермен (өздігінен жүрмейтін теңіз кемесі) қатар көмекші тасымалдаушы ретінде қызмет атқарады. Баржаның қорабы негізінен болаттан, немесе темір-бетоннан не ағаштан жасалады. Баржаның сұйық зат (мұнай, су т.б.) және қатты зат (құм, тас көмір, т.б.) таситын түрлері бар. Баржаның жүк көтергіштігі 5 тоннадан 12 тоннаға дейін жетеді. Дереккөздер
Барка

]] Барка (италяндық barca) — 1) желкенді-еспелі палубасыз балық аулау кемесі. Ұзындығы 10 м-ге жуық. Алғаш рет Италияда (17 ғасырда) пайда болды; 2) өзенде жүзуге арналған, құралымы қарапайым, өздігінен жүрмейтін жүк кемесі. Ол Ресейде 18 ғасырдың басынан 19 ғасырдың соңына дейін қолданылды. Барка шегемен бекітілген ағаш материалдардан құрастырылады. Дереккөздер
Баркас

]] Баркас, барказ (голландша barkas) #портта әр түрлі жүк тасымалдауға арналған өздігінен жүретін желкенді немесе көліктік кеме. Ұзындығы 8 — 12 м, ені 2,4—3 м. бортының биіктігі 1—1,3 м; #әскери-теңіз флотында Баркас деп 14-тен 22-ге дейін ескегі бар ескекті шағын қайықты айтады; #өздігінен жүрмейтін ағаштан не металдан жасалған баржа типтес өзен кемесі. Борты аласа болып келеді, ұзындығы 60—80 м-ге жетеді; #кеме-шлюпка. Дереккөздер
Сәуле Хатиятқызы Барлыбаева

]] Сәуле Хатиятқызы Барлыбаева(11.11.1956 ж.т., Алматы қ.) – тарих ғыл. докт. (2005), проф., Көркем гимнастикадан Халықар. дәрежедегі спорт шебері (1995), Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы (1972–1977), КСРО чемпионы (1976). ҚазМУ-ды (1979, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу мемл. ун-тін (1992) бітірген. Қазақ телевидениесінде журналист, редактор, спорт шолушысы (1979–1983), ҚазҰУ-да оқытушы (1983–2000), кафедра меңгерушісі (2000–01), осы ун-тте телерадио кешенінің директоры. «История развития информационного общества в сторанах Юго-Восточного Азии (на примере Малайзии и Сингапура)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Б. 130-дан аса ғыл. еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы. Сілтеме * http://thenews.kz/search/?page4&q%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%BE%26nbsp%3B%D0%B2%D1%81%D0%B5%D0%B9+%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B8 * http://thenews.kz/2011/01/18/?page=10 Дереккөздер
Бармақ ақын

Бармақ ақын, Бармақ Мықанбайұлы (1866, қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданы — 1942) — ақын. Жамбылдың шәкірттерінің бірі. Өмірбаяны мен шығармашылығы Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Бармақ Мықанбайұлы өлең айтуды жастайынан бастаған. Жамбыл оны алғаш байқағаннан-ақ қасынан тастамай ертіп жүрген. Бармақ ақын өлеңді көбіне қобызға, домбыраға қосып айтатын болған. Жамбыл мұражайында сақтаулы фотосуретте Бармақ ақын қолындағы қобызымен бейнеленген. 1913 жылы Романовтар әулетінің патша болғанына 300 жыл толуына арналған Алматыдағы көрмеге, сондай-ақ 1919 жылы халық ақындарының шығармаларына арналған айтысқа қатысқан. Бармақ ақынның қабілеті Нұриламен 1919 жылғы айтысында байқалады. Жамбыл Бармақ ақынның ақындық өнерін жоғары бағалаған. Оның “Қамқа — қанжар ақын, Кенен Әзірбаев — әнші ақын, Есдәулет — қара өлең ақын, Үмбетәлі — қара жорға ақын, Бармақ — әңгімешіл ақын”, — деуі осыған айғақ бола алады. Бармақ ақын 1937 жылы жазықсыз жаламен ұсталып, 1942 жылы айдауда қайтыс болған. Шығармалары * “Өмір соқпақтары” * “Төрт түлік мал” * “Кәрілік туралы” * “Дәулетияр мырзаға” * “Қасым датқаға”, т.б. өлеңдері мен термелері * “Бармақ пен Жанат қыз” * “Бармақ пен Кенжеқожа” атты айтыстары бар. Шығармалары “Қыл қобызды Бармақ” деген атпен жарық көрді (1993). Алайда, Бармақ ақынның шығармалары, өкінішке орай, толық жиналмаған. Дереккөздер
Бармаққұм

Бармаққұм – Тарбағатай жотасының оңтүстігінде, Қатынсу мен Еміл өзендерінің Алакөлге құяр тұсындағы құмды алқап. Географиялық орны Абай облысы Үржар ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Аумағы 720 км 2 , абсолюттік биіктігі 383 м, ұзындығы 30 км, енді жері 25 км. Төрттік кезеңде қалыптасқан. Алакөлдің солтүстігінде құмды төбелердің биіктігі 15 м-ге жетеді. Өсімдігі Етегінде бұта аралас еркек шөп, түйежапырақ, жусан өседі. Шығысында минералды жылы бұлақ (Айнабұлақ) бар. Бармаққұм мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Омар Бармақов

]] Бармақов Омар (туған жылы белгісіз, Торғай облысы (қазіргі Қостанай обл) Батпаққара ауданы — 1930, Алматы) — Кеңес өкіметінің зорлық-зомбылығына қарсы Торғай облысының Батпаққара ауданында 1929 жылы болған көтеріліс басшысы. Бармақов 1916 жылы ұлт-азаттық қозғалысқа қатысып, оның Торғай ауданындағы басшысы Әбдіғапар Жанбосынұлының сенімді серіктерінің бірі ретінде танылған. Ол Батпаққара көтерілісі кезінде де белсенділік көрсетті. Көтерілісшілер жергілікті аудандық өкімет орындарын таратып жіберген соң, Бармақов хан болып сайланды. Ауданда сарбаздар жасақтауға әрекет жасап, көрші Наурызым, Торғай аудандарымен байланыс орнатты. Әскер күшімен көтеріліс басылған соң жауапқа тартылған 530 адамның қатарында ОГПУ “үштігінің” үкімімен Бармақов ату жазасына кесілді. Дереккөздер
Бармақ өлшемі

]] Бармақ Өлшемі — әр жолындағы буын сандарының біркелкі келу заңдылығына негізделген түркі тілдес халықтар поэзиясының өлең өлшемі. Бармақ Өлшемінің негізгі өлең жолындағы буын сандарына байланысты болуы себепті, кейде буын уәзіні деп те атайды. Түркі тілдес халықтар поэзиясында ертедегі ауыз әдебиетінен бастап бүгінге дейін осы өлең жүйесі қолданылады. 11 ғасырда жазылған Махмұт Қашқаридің “Диуани лұғат ат-түрк” кітабындағы өлеңдер де Бармақ өлшемімен жазылған. БАРН (ағылшынша barn) (б, b) — ядролық процестердің тиімді көлденең қима ауданын сипаттау үшін қолданылатын бірліктер жүйесінен тыс өлшем бірлігі. 1б10–24см²10–28 м². Дереккөздер
Барн

Барн (б, b) – ядролық процестердің тиімді көлденең қима ауданын сипаттау үшін қолданылатын бірліктер жүйесінен тыс өлшем бірлігі. * мегабарн (Мбарн, 10 −18 &nbsp;cм²), * килобарн (кбарн, 10 −21 &nbsp;cм²), * миллибарн (мбарн, 10 −27 &nbsp;cм²), * микробарн (мкбарн, 10 −30 &nbsp;cм²), * нанобарн (нбарн, 10 −33 &nbsp;cм²), * пикобарн (пбарн, 10 −36 &nbsp;cм²), * фемтобарн (фбарн, 10 −39 &nbsp;cм²), * аттобарн (абарн, 10 −42 &nbsp;cм²), Тағы қараныз: * Өлшеу бірлік Дереккөздер