kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Яков Степанович Брагин

Брагин Яков Степанович (1929 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Ставрополка ауылы) — механизатор. Социализм Еңбек Ері (1967), алғашқы тың игерушілердің бірі. 17 жасында өз еркімен майданға аттанып, Эстония, Латвия, Литва, Шығыс Пруссия, Польша жерлерін жаудан азат етуге қатысқан. 1948 жылдан Атбасар ауданының Қосбармақ МТС-нда, К.Маркс атындағы ұжымшарда комбайн жүргізушісі болып жұмыс істеген. Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Николай Викторович Брайченко

Брайченко Николай Викторович (1986 жылы туған, Зеренді ауылы) — спортшы, биатлоннан спорт шебері, шаңғы жарысынан спорт шеберлігіне кандидат, ҚР Ұлттық құрамасының мүшесі. Щучинск қаласындағы арнайы әскери спорт колледжін бітірген (2007). Республикалық шаңғы жарысының қола жүлдегері (2005, 2006), биатлоннан Жазғы Азия чемпионатының қола жүлдегері (2007). Биатлоннан Еуропа (2006), Әлем кубогына (2007) қатысқан. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Әлихан Хамзаұлы Досаханов

Әлихан Хамзаұлы Досаханов (1946 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы) – медицина ғылымының докторы (1974). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Ленинград әскери округінде дәрігер (1968–70), Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында қызметкер (1970–80), республикалық Денсаулық сақтау министрлігінде бөлім бастығы, т.б. қызметтер атқарған. 130-дан аса ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Сыртқы сілтемелер [http://thenews.kz/2011/05/06/812062.html Әлихан Досаханов: Әр адам жауапкершілікті өзінен бастауы тиіс] Дереккөздер
Андрей Георгиевич Браун

{{Мемлекеттік қайраткер } }} Андрей Георгиевич Браун (14 ақпан 1937, Чернигов облысы, Украин КСР, КСРО — 4 маусым 2022, Байройт, Германия) — кеңестік және қазақстандық мемлекет қайраткері. Социалистік еңбек ері (1991), Ақмола облысы әкімшілігінің басшысы (1992 жылдан). Ақмола зооветеринар техникумын (1958), Омбы ауыл шаруашылығы институтын (1965) бітірген. Еңбек жолын Купчанов мүгедектер үйінің қосалқы шаруашылығында жұмысшы болып бастаған (1948–58). Бұланды ауданының шаруашылықтарында аға зоотехник (1958–67), Атбасар ауданы Сочинский, К.Маркс кеңшарларының төрағасы, Ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, Атбасар ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары (1967–73), Егіндікөл ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1973–82), Ақмола облысы атқару комитетінің 1-хатшысы, облыс агроөнеркәсіптік комитетінің төрағасы, Көкшетау облысы атқару комитеті Халық депутаттары кеңесінің төрағасы, Ақмола облысы партия комитетінің 1-хатшысы, облысы Халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1982–91) қызметтерін атқарған. 2-шақырылған КСРО Жоғарғы Кеңесінің, 10-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 1989 жылдан КСРО Халық, 1975 жылдан облыс Халық депутаттары Кеңесінің, 1990–92 жылы ҚР халық депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Александр Алексеевич Брыжин

Александр Алексеевич Брыжин (22.11.1922 ж., Волгоград облысы Данилов ауданы - 26.06.1985, Волжск) — партия қызметкері. Астрахан авиатехникалық училищесін (1941), ұшқыштар мектебін бітірген. 1942 жылы Қызыл армия қатарына, Азов-Қара теңіз тобының 21-әуе эскадрильясына ұшқыш болып алынады. 1946 — 52 жылдары Волгоград облысында комсомолдық және партия жұмыстарында болады. КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген соң, Батыс Қазақстан облысындағы Бөрілі аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Орал облыстық партия комитетінің 2-хатшысы, 1963 — 68 жылдары Қазақстан КП Көкшетау облыстық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бактериофагтар

Бактериофагтар (бактерия және — жегілер), бактерия жалмаушылары — бактерияларды, т.б. микроорганизмдерді ыдырататын вирустар; бактериялар жасушасын зақымдайтын және олардың еруін тудыратын вирустар. Оларды алғаш рет 1898 жылы орыс ғалымы Н.Ф. Гамалея (1859 — 1949) байқаған, 1915 жылы ағылшын ғалымы Ф. Туорт ашқан. Ал Бактериофагтар терминін ғылымға 1917 жылы алғаш рет француз ғалымы Ф. д’Эрелль енгізген. Бактериофагтар тек тірі клеткада ғана тіршілік ете алады. Ол ұзындығы 60 — 100 нм болатын бас бөлігінен және 100—200 нм таяқша тәрізді құйрықшадан тұрады. Бас бөлігінде бір немесе екі ДНҚ жіпшелері, 3%-тей белок, т.б. заттар болады. Құйрықша жиырылу қабілеті бар спираль тәрізді қаппен оралған ақуызды біліктен тұрады, оның шетіндегі базалды (негізгі) пластинкадан таралған өте жіңішке жіпшелер көмегімен Бактериофагтар басқа денеге беки алады. Бактериофагтар көптеген бактериялардан, соның ішінде патоген (ауру қоздырғыш), сапрофит (өлекселермен қоректенетіндер) топтарынан, сәулелі саңырауқұлақтардан, көк-жасыл балдырлардан табылған. Ол адам мен жануарлардың ішек-қарындарында, өсімдіктерде, топырақта, табиғи және ақаба суларда, көңде, т.б. ортада кездеседі. Бактериофагтар топырақтағы микроорганизмдерге зиянды әсер етіп, ондағы пайдалы процестердің (аммонилану, нитрлену, атмосфера азотын тұту) қалыпты жүруіне кесірін тигізеді. Сондай-ақ, Бактериофагтар азотобактердің азот тұтушы қабілетін, патоген бактериялардың улылық және антигендік қасиеттерін өзгерте алады. Ал кейбір Бактериофагтар микробтарды жүйелеу саласында, микробиол. синтездеуде (антибиотиктер ді, амин қышқылдарын, сүт өнімдерін, бактериялық тыңайтқыштарды даярлауда, т.б.), сонымен қатар адамдар мен жануарларда кездесетін бірқатар жұқпалы (оба, іріңдеткіш стафилакоктар, тырысқақ, іш сүзегі және анаэроб инфекциялары) ауруларды қоздыратын бактериялардан алдын-ала сақтандыру және емдеу мақсатында қолданылады. Генетика мен молекулялық биологияның теориялық мәселелерін анықтап, шешуде бактериофагтардың маңызы зор. Тағы қараңыз * Цианофагтар Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Будённовка (Ақмола облысы)

Будённовка — Ақмола облысы Бұланды ауданы, Новобрат ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Іргесі 1910 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы — Макинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 78 км-дей, Көкшетау қаласынан 226 км жерде, Аршалы өзенінің жағалауында орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, дүкендер бар. 2-дүниежүзілік соғыста құрбан болған жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Буденовкадан 47 км жерден Макинск — Жалтыр автомобиль жолы өтеді. Ең жақын теміржол стансасына дейін 50 км. Дереккөздер
Виктор Константинович Булавский

{{Әскери қайраткер - } }} Булавский Виктор Константинович (22 қаңтар 1918, қазіргі Аршалы ауданы, Аршалы қаласы — 26 желтоқсан 1939, Сумма-Ярви өзені маңы, Финляндия) — Кеңес Одағының батыры (1940). Өмірбаяны Петропавл қаласында мектеп бітірген (1936). 1939 жылы Коломенск әскери артиллериялық училищесін бітірген соң, Мәскеу әскери округінің 402-артиллер. полкінің 8-батареясына командир болып тағайындалады. 1939 жылы оның полкі Финляндия майданына әкелінеді. Булавский Финляндия жеріндегі Сумма-Ярви кентінің жағасындағы 65,5 биіктігі үшін болған ұрыста ерлікпен қаза табады. Сестрорецк қаласында жерленген. Естелік Оның есімі Коломенск артиллериялық училищесі жеке құрамының тізіміне мәңгілікке тіркелген. Булавскийдің есімі өзі қаза тапқан биіктікке, Петропавл мен Санкт-Петербург қалаларындағы бір көшеге беріліп, оқыған мектебінде ескерткіш тақта ілулі тұр. КСРО Қорғаныс министрлiгiнiң 1967 жылғы 18 маусымдағы бұйрығымен Кеңес Одағының Батыры В.К.Булавский жоғары артиллериялық училищенiң І батареясының тізiміне мәңгiлiк енгiзiлдi. Бiрiншi батареяның казармасында Кеңес Одағының Батыры В. Булавскийдiң мүйiсi жасақталған. Дереккөздер
Сүттіген тұқымдасы

Сүттіген тұқымдасы – қос жарнақты, сүт шырынды ағаш, бұта және шөптесін өсімдіктер. Жер шарында кең тараған. Негізінен жылы аймақтарда, тропиктік, субтропиктік және қоңыржай белдемдерде кездесетін 300-дей туысы, 7,5 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 4 туысы, 58 түрі бар. Сабағы тік өседі, жапырақтары тегіс жиекті немесе қалқанша тәрізді, кезектесіп не қарама-қарсы орналасады. Гүлдері көбінесе бір үйлі, дара жынысты, масақша не шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Аналықтары жеміс-жиекті (түйін жиегін бойлай тұтаса өсетін бірнеше жеміс жапырақшаларынан түзіледі). Жәндіктермен, кейде құстармен не желмен тозаңданады. Жемісі әдетте қауашақ, піскенде қақырап ашылып, тұқымы шашылады. Тұқымында өте көп эндосперм (ұрықтың қоректенуіне қажетті ұлпа) болады. Сүттіген тұқымдасының көптеген түрі өте пайдалы. Мысалы, гевеядан каучук, кротоннан шайыр алынады; кенедән мен тунг – майлы өсімдіктер; маниок тағам ретінде қолданылады. Кейбір түрі медицинада және парфюмерияда пайдаланылады. Сүттіген тұқымдасын әсемдік үшін (оранжереяларда, үйде, бақта) де өсіреді. Дереккөздер
Пайыздар

Пайыздар – торғайтәрізділер отрядының құнақ тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда 4 түрі бар: * кәдімгі пайыз (C. carduelis) Көкшетау қыраты мен Алтайда; * бозбас пайыз (C. caniceps) республиканың оңтүстігі мен шығысында кездеседі; * жасылтауылжық (C. chloris); * шымшық (C. spinus). Осы 4 түрден басқа, соңғы ғылыми деректерге сай, Acanthis туысының Қазақстанда мекендейтін 4 түрі Carduelis туысына кіреді: * шоңайнақ (C. cannabina); * тау шоңайнағы (C. flavirostris); * шекілдек (C. flammea); * күл шекілдек (C. hornemanni). Орманды, шабындықты жерлерді мекендейді. Қанатының ұзындығы 80 – 85 мм, салмағы 20 г-дай. Түсі әр түрлі. Маңдайы мен алқымы қызыл, төбесі қара, қанатында көлденең тартылған сары жолағы болады, жоны қоңыр. Өсімдік дәнімен, жәндіктермен қоректенеді. Ұясын ағаш басына салады. Көкшіл не жасыл түсті 4 – 6 жұмыртқа салып, оларды мекиені 12 – 13 күндей басады. Балапандары ұяда жарты айдай болады. Бір жазда 2 рет балапан өргізуі мүмкін. Пайызторғайлар арамшөптердің тұқымдарын, зиянкес жәндіктерді құртып, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді. Дереккөздер
Давид Вильгельмович Бурбах

Бурбах Давид Вильгельмович (1926, Романов селосы — 1984, Целиноград ауданы Жалғызқұдық ауылы) — ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы. Социалистік Еңбек Ері (1981). Еңбек жолын Семенов ауданы өнеркәсіптік комбинатында есепші болып бастаған. Ақмола облысы Калинин ұжымшарында есепші (1944 — 46), МТФ меңгерушісі, осы ұжымшар төрағасының орынбасары (1947 — 55), Ленин жолы ұжымшарының төрағасы (1955 — 61) қызметтерін атқарған. 1961 жылдан Краснояр кеңшарының төрағасы болды. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Давыд Агеевич Бурлаков

Давыд Агеевич Бурлаков (1905, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Казанка ауылы — 1967, бұрынғы Целиноград облысы) — еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1957). 1929 — 59 жылдары «Прибой» ауыл шаруашылығы артелінің, Целиноград ауданындағы Красная заря, Победа ұжымшарларының төрағасы, 1959—64 жылдары Новоишим аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болған. 1964 жылы зейнеткерлік демалысқа шыққан. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Иван Степанович Бутымов

Бутымов Иван Степанович (1930 жылы туған, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек ауылы) — құрылысшы. Социалистік Еңбек Ері (1971). 1945 — 51 жылдары Қант комб-тында жүргізуші, электр дәнекерлеуші, 1951 — 58 жылдары Қырғыз КСР Қарабалта құрылыс басқармасында жұмысшы болған. 1958 жылы комсомолдық жолдамамен жаңа қаланың құрылысын салуға жіберіліп, Степногорск құрылыс басқармасында комсомол-жастар бригадасының жетекшісі болды. Бутымовтың бригадасы 8-бесжылдықтың жоспарын 3 жылдың ішінде орындаған (1966 — 70). КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Кербұлақ аңғары

Кербұлақ – Алматы облысы Талғар ауданы аумағындағы аңғар. Малайсары жотасы мен Іленің оң жағалық аңғарында жатыр. Жер бедері Ендік бағытқа созылып жатқан аңғардың ұзындығы шамамен 40 км, енді келген шығысы 15 км-дей. Аңғардың орта тұсында ұзындығы 20 км, ені 250 м болатын терең сай жатыр. Оңтүстігіндегі Итжон үстіртінің шетінде Кербұлақ қыстауы орналасқан. Өсімдігі Тауалдының бозғылт сұр топырағында жусан, астық тұқымдас шөптесіндер, эфемероидті өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Гүлсім Әбдірахманқызы Досжанова

Гүлсім Әбдірахманқызы Досжанова (1946 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). Ақмола мемлекеттік медицина институтын (1970, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1972–80 ж. Ақмола мемлекеттік медицина институтында аспирант, ассистент, 1983–94 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) аға ғылыми қызметкер, 1994 жылдан Оңтүстік Қазақстан медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Досжанова 70-тен астам жарияланымның авторы. Дереккөздер
Кербұлақ қыстауы

Кербұлақ – Іле алабындағы қыстау. Алматы облысы Талғар ауданы Қосқұдық ауылынан батысқа қарай 40 км жерде. Солтүстігінде Малайсары жотасы, шығысында Итжон үстірті, оңтүстігінде Қапшағай бөгені орналасқан. Іле өзенінің алабындағы шөбі шүйгін шабындықтар мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Сүтті ешкілер

Сүтті ешкілер, негізінен сүт өндіру мақсатында өсіріледі. Сүтті ешкілерге заанен, горький, мегрел, тоггенбург, мальта, нубия, т.б. тұқымдар жатады. ТМД аймағында кездесетін сүт бағытындағы ешкілер шартты түрде екі топқа бөлінеді. Бірінші топқа Ресейдің еуропалық бөлігі мен Украинада, екінші топқа Қазақстан мен Орта Азияда таралған ешкілер жатады. # Алғашқы топтағылар негізінен ақ түсті, ірі денелі, берік бітімді, тоқал болып келеді. Азықтандыру-бағылу жағдайларына байланысты ешкілердің салмақтары 40 – 55 кг-ға, текелері 60 – 75 кг-ға, ешкілерінің маусымдағы (10 – 11 ай) сүттілігі 450 – 1000 кг-ға, майлығы 3,7 – 4,2%-ға жетеді. Төлшеңдігі мен төлдерінің өсіп-жетілу қарқыны жоғары. # Екінші топтағы ешкілер түр-түсі, дене бітімі бойынша бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді. Ересек ешкілер 38 – 45 кг, текелер 50 – 60 кг салмақ тартады, мүйізділері де, тоқалдары да кездеседі. Қылшық ұзындықтары түрліше, түбіт өнімділігі 100 – 200 г аралығында болады. Ешкілердің төлшеңдігі 150 – 180%-ға, суалғанға дейінгі (6 – 8 ай) сүттілігі 250 – 400 кг-ға, майл. 4,0 – 5,6%-ға жетеді. Қазіргі уақытта Қазақ қой шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының ешкі өсіру және асылдандыру бөлімінің ғалымдары жергілікті ешкілердің өнімділігін арттыру мақсатында оларды сүттілігі 2000 – 2300 кг-ға жететін заанен ешкілерінің текелерімен будандастыру жұмыстары қолға алынды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сүтішев Кәрім Рахымұлы

Сүтішев Кәрім Рахымұлы (туған жылы белгісіз – 1.6.1918, Петропавл) – қоғам қайраткері, революционер. 1904 жылы РК(б)П қатарына еніп, оның Петропавл өңіріндегі белсенді мүшесі болды. Марксизм ілімін таратушы ретінде танылды. 1917 жылы наурызда Петропавл жұмысшы және солдат депутаттары кеңесін ұйымдастыруға қатысты. Петропавл қалалық ревкомның мүшесі болып қазақ және татар тұрғындары арасында насихат жүргізетін бөлімін басқарды. 1918 жылы ақ чехтар Солтүстік Қазақстан өңіріндегі кеңестер билігін құлатқан кезде тұтқындалып, түрмеде қаза тапты. Петропавлда К.Р.Сүтішев есімімен аталатын көше бар. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сфалерит

Сфалерит (грек. sphaleros – алдамшы), мырыш алдамшысы – сульфидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: ZnS, құрамында Zn – 67,1%, S – 32,9%. Изоморфты қоспалары: Fe, Cd, Қn, Mn, т.б. Түрөзгерістері: * түсі ақ, қоспасыз сфалерит – клейофан; * қара, темірі көп сфалерит – марматит; * сұр, кадмийлі сфалерит – пршибрамит; * ұнтақ, 2%-дай кадмийі бар сфалерит – брункит. Кубтық сингонияда кристалданып, тетраэдр, кубоктаэдр, додекаэдр пішінді кристалдар түзеді. Агрегаттары түйірлі, қабыршақ, ұнтақ, колломорфты масса құрайды. Сфалерит – түссіз, ақ, қоспаларына байланысты қара, қызыл қоңыр, жасыл, қызғылт, сарғылт түске өзгереді. Алмастай жылтыр, жымдастығы жетілген; қаттығы 3,5 – 4,0, морт, тығыздығы 3,9 – 4,1 г/см 3 . Пьезо- және пироэлектрлік қасиеттері бар. Жаратылысы гидротермалдық, кейде пневматолиттік және шөгінділік. Тұтас түйір масса түрінде кварц, галенит, пирит, халькопириттермен бірге кездеседі. Тотыққанда смитсонитке айналады. Қазақстанда Кенді Алтай, Сарыарқа, Қаратау, Жетісу Алатауының полиметалл, мыс кендерінде кездеседі. Сфалерит кентасынан негізінен мырыш, кадмий, индий, галий өндіріледі. Ақ бояу, флюросценциялық экран жасауға қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Титанит

Сфен (грек. sphen – сына), титанит – силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaTіSіO 5 ; құрамында CaO, TіO 2 , SіO 2 болады. Изоморфты қоспалары: (Ce, Y) 2 O 3 , Sn, Zr, Nb, Cr, Mg, Al, Fe, Mn. Моноклиндік сингонияда кристалданып, қалақша, қысыңқы призма, сына тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары түйірлі масса, қосақтар түрінде болып келеді. Түсі сары қоңыр, жасыл, кейде қызыл, сұр, қара. Жымдастығы бір бағытта жетілген, алмастай жылтыр; қаттығы 5 – 6,5, тығыздығы 3,3 – 3,6 г/см 3 . Сфен магм., метаморфтық, жапсарлық-метасоматиялық, гидротермалды процестерден жаралады. Нефелин, эгерин, циркон, апатиттермен және силикаттармен бірге кездеседі. Қазақстанның кейбір титанды-цирконды, қалайылы қорымдары мен сілтілі интрузияларында сфен бар. Сфен титанның қос тотығын өндіруде қолданылады. Дереккөздер
Сфера

Сфера ( – шар), математикада – барлық нүктелері бір нүктеден (сфера орталығынан) бірдей қашықтықта болатын тұйық бет. Сфера орталығын оның кез келген бір нүктесімен қосатын кесінді (сондай-ақ оның ұзындығы) сфераның радиусы деп аталады. Сфера бетінің ауданы: S = 4pR 2 , мұндағы R – сфера радиусы. Сферамен шектелген әрі орталығы бар кеңістіктің бөлігі шар деп аталады. Шардың көлемі: V = 3/4pR 3 Аналитикалық геометрия тұрғысынан сфера 2-ретті центрлік бетке жатады. Оның тік бұрышты координаттар жүйесіндегі теңдеуі (x–a) 2 +(y–b) 2 +(z–c) 2 = R 2 түрінде жазылады, мұндағы a, b, c – сфера орталығынің координаттары (қараңыз Сфералық геометрия, Сфералық тригонометрия). Дереккөздер
Шөлдеу

Шөлдеу – организмде су азайған кезде немесе судың және қандағы минералдық, сондай-ақ органикалық заттардың қалыпты арақатынасы өзгерген кезде дамитын физиологиялық сезім. Шөлдеу жеке организмнің немесе бүтіндей түрдің тіршілік әрекетін сақтауға бағытталған негізгі биол. мотивацияға (адам мен жоғары сатыдағы жануарлардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыра алатын қимыл-әрекеттерін іске асыруға бағытталған ми құрылымының белсенді жағдайы) жатады. Ол организмдегі су қоры азайғанда немесе су мен минералдық тұздардың (көбінесе NaCl) қалыпты арақатынасы бұзылғанда пайда болады. Шөлдеудің пайда болуы – организмдегі су теңдестігі мен электролиттер тепе-теңдігін тұрақты ұстап тұруға мүмкіндік береді. Сондай-ақ Шөлдеу кейбір аурулардың ( мысалы , қант диабеті, бүйрек аурулары, тағыда басқа ) белгісі болып саналады. Ми жұмысының бұзылуынан пайда болатын кейбір аурулардың салдарынан суға деген қажеттілік сезілмеуі мүмкін. Ересек адамға денесінің 1 кг массасына шаққанда тәулігіне 38 – 40 мл-ге дейін су қажет. Шөлдеген кезде сілекей бөлінуі шектеліп, ауыз құрғайды, диурез процесі баяулайды. Организмдегі су тапшылығы 4 – 5% болған кезде тер шығу азайып, терінің температурасы көтеріледі, тыныс алу мен жүрек соғуы жиілеп, ас қорыту бездерінің секрециясы төмендейді. Ал денедегі су тапшылығы 8 – 10%-ға жеткен кезде – адамның жұмыс қабілеті күрт төмендеп, сілекей бөлінуі мүлдем тоқтайды, денедегі су тапшылығы 20%-дан асып кетсе, организм өз тіршілігін тоқтатады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөлейттену

Шөлейттену – адам ның шаруашылық әрекетінің ықпалымен өсімдік жамылғысы сиреп, шөлге ұқсас ландшафт тардың пайда болуы. Дүниежүз. климаттың өзгеруі мен оның қуаңдануының өсуіне байланысты Шөлейттену процесі қарқынды жүруде. Шөлейттену нәтижесінде биологиялық өнім мен түр саны азайып, топырақ құнарсыздана бастайды. Қазіргі кезде құрлық бетінің 1/3 бөлігінде топырақтың құнарлы қабатының жоғалу қаупі бар, ал оның әсерінен Жер шары халқының 1/5 зардап шегуі мүмкін. Соңғы 50 жыл бойында дүние жүзінде 800 миллион га-дан астам жер Шөлейттенуге ұшыраған. Мұның негізгі бөлігі Африка құрлығына келеді. Мысалы, Сахара шөлі оңтүстікке қарай 650 – 700 км шамасында жылжыған, ғалымдардың болжамы бойынша 2020 жылы Оңтүстік Африканың 60 миллион тұрғыны жарамды жерлердің Шөлейттенуі салдарынан өздерінің атамекенінен басқа аудандарға қоныс аударуға мәжбүр болады. Шөлейттену процесі Орталық Азия елдері мен Қазақстан да да жылдам қарқынмен дамуда. Түрікменстанда ұзындығы 1000 км Қарақұм каналының бойында 100 км-лік аймақта топырақ қайталама сортаңданып, шөлге айналды. Арал теңізінің деңгейі 14 м-ге төмендеп, аумағының азаюы салдарынан 2,5 миллион га-дан астам жер қу тақырға айналды. Бұл өңірден жыл сайын 75 миллион т. тұз желмен көтеріліп, 100 км және одан да шалғай өңірлерге жайылуы салдарынан Шөлейттену процесі одан әрі үдей түсіп отыр. Арал түбінің тұзы Тянь-Шань мен Памирдің мұздықтарына жетіп, олардың еруіне ықпалын тигізуде; Арал өңірі тұздарының тіпті Солтүстік мұзды мұхит тан да табылғаны анықталып отыр. Сондықтан БҰҰ-ның эксперттері Орталық Азия аумағындағы елдер өзара бірлесу арқылы кешенді іс-қимылға (орман-мелиорац., гидро-тех., сексеуіл егу, т.б.) және табиғатты ұтымды пайдалануға (малды жайып бағуды реттеу, жер-су қорларын тиімді қолдану, т.б.) тезірек көшсе ғана бұл мәселе оң шешімін тауып, нәтижесін береді деген тұжырым жасады. Шөлейттену процесінің кең етек алуына байланысты дүние жүзінде 17 маусым – Шөлейттенумен күрес күні деп белгіленіп, 1997 жылы “Шөлейттенуге қарсы күресу” туралы Конвенция қабылданған. Қазіргі уақытта дүние жүзінің эколог-ғалымдары Шөлейттенуді мүмкіндігінше тежеу үшін күш салуда. Мысалы, ауыл шаруашығы әдісі, яғни, тақырланып қалған және адам пайдаланбайтын жерлердің көлемін азайту үшін – терраса салу жиі қолданылады, т.б. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөлмасақ

Шөлмасақ (Eremostahys) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың құмды, тасты, тастақты, сарыбалшықты жерлерінде өсетін 23 түрі кездеседі. Олардың биіктігі 10 – 120 см, сабағы тік, түкті, кейде түгі қалың болады. Түйнек тамырлы. Жапырақтары қауырсын ойықты, тілікті немесе бүтін. Гүлдері қанық сары, ақшылдау, қошқыл күлгін түсті, олар күлтебас немесе масақ гүлшоғырын құрайды. Тостағанша жапырақшалары түтікқоңырауша немесе шанақ тәрізді, 5 тісті. Аталығы төртеу. Күлтесінің жоғ. ерні тар, көпшілік түрінде олар іш жағынан шеттері түктермен көмкерілген, төм. ерні үш қалақты. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – төрт бөлікті жаңғақша. Кейбір түрлерінің тұқымында май болады. Шөлмасақтың кепкеннен кейінгі құрғақ гүлдерінен букет жасайды. Шөлмасақтың 1 түрі – Зинаида Шөлмасақғы (Е. zenaіdae) өте сирек кездесетін өсімдік, жылдан жылға таралу аймағы азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том * Красная книга Казахстана, ч. 2, А.-А., 1881.
Шөмелеші

Шөмелеші – жалдағы пішенді, сабанды жинап шөмеле салатын машина. Республика егіс алқаптарында қолданылатын ВНБ-3 Шөмелешіінің әр саусағы серіппелі келеді, ол жердің тегістігіне, ойлы-қырлылығына қарай жоғары-төмен қозғалып отырады. Тырнауышты тордың алды ашық, екі жағынан пішен шашылмайтындай етіп көлденең саусақтармен, артынан тұтас қалқанмен қоршалады. Тырнауыш саусақтары жалдағы пішенді шөмелеге салады. ВНХ-3Б және ВНШ-3 Шөмелешітерінің құралымдары мен жұмыс принципі бірдей. Бұлар Т-28, “Беларусь” тракторларына тіркеледі. Салатын шөмеле салмағы 900 кг, ПКС-2М жинауыш-шөмелеуіш те Т-28, ДТ-24 және “Беларусь” тракторына тіркеледі. Жұмыс өнімділігі сағатына 7 км жылдамдықпен 70 т пішен жинайды, әр шөмеленің салмағы 300 – 700 кг болады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөміш

Шөміш – 1) металлургияда балқыған металл, штейн не қожды бөліп құюға, тасымалдауға, қысқа мерзімге сақтауға арналған болат (не шойын) ыдыс. Ыстық металдың бүлдіргіштік әсерінен қорғау мақсатында Шөміш қорабының ішкі беті отқа төзімді кірпішпен не конвертерлік қожбен (түсті металлургияда) қапталады. Болат құюға арналған Шөміштің сыйымд. 480 т. Шөміш көпір кран не т.жылы арбасы арқылы қозғалтылады. 2) Жер қазғыш және көтеру-тасымалдау машиналарының Шөміші – тұтас материалдың ( мысалы , грунт, бидай т.б.) белгілі бір бөлігін бөліп алуға және оны тиейтін жерге тасымалдауға арналған жұмыстық тетік. Ол жұмыстық шынжырға (көп шөмішті шынжырлы экскаватор, драга, элеватор), роторға (роторлы экскаватор), шөмішті рамаға, т.б. бекітіліп немесе шынжырмен ілініп (драглайн, грейфер) қойылады. Шөміш құю, пісіру не штампылау тәсілдерімен жасалады. Бір шөмішті экскаватор Шөмішінің сыйымд. 0,15 – 200м3, көп шөмішті экскаватордікі 0,007 – 7 м3, скрепердікі 0,75 – 60 м3, драганікі 0,05 – 1 м3. Көп шөмішті тиеуіштер Ш-інің саны 12 – 50-ге, ал роторлы экскаватордікі 6 – 18-ге жетеді. Тағы қараңыз * Ожау Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөмішбас

Шөмішбас (Paraquіlegіa) – Сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларындағы альпі, субальпі шалғындарда, жартастардың жарығында, мұздықтардан ашылған жерлердегі шөгінділерде, таудың тастақты беткейлерінде өсетін 3 түрі (ірігүлді Шөмішбас, майдажапырақты Шөмішбас және желайдар Шөмішбас) бар. Бұлардың биіктігі 4 – 25 см, тамыры жуан, қатпарлы. Сабағы түптеніп шым түзеді. Жапырақтары түксіз, ұзын сағақты, түп жағы кеңейіп, жалпайып сабақты орай орналасады. Гүлсидамының ұшында ірі, дара гүлдері жетіледі. Тостағанша жапырақшалары – бесеу, ол күлте тәрізді, жеміс піскенде сыртын қаптап қорғап тұрады. Күлтесіннің түп жағы түтікті имек, ұшы ойыс, бозғылттау күлгін, көкшілдеу түсті. Аталықтары көп, ұзындығы 10 – 11 мм, күлтеден әлдеқайда озып тұрады, аналығы 3 не 4, мойны қандауыр тәрізді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жапырақша. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөмішгүл

Шөмішгүл (Aquіlegіa) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда таудың тастақты беткейлерінде, бұлақ жағаларында, қылқан жапырақты аралас ормандардың шетіндегі көлеңкелі жерлерде өсетін 9 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15 – 90 см. Тамырсабақтары қысқа, сабағы тік өседі, оның сыртын безді түктер жауып тұрады. Екі еселеніп салаланған, үш құлақты жапырақтары сабақ ұшына қарай жоғарылаған сайын кішірейе береді. Гүлдері ірі (диам. 3 – 10 см), тостағанша жапырақшаларының саны 5, күлтесі де бесеу, олардың әрбіреуінің ұшы сүйірленіп, түтік тәрізді жіңішкеріп тепкіге (шпорец) айналған. Түстері – күлгін, ақ, көгілдір, күрең-қызыл, көк, сары, т.б. Аталығы көп, аналығының саны 3 – 15, мойны ұзын. Аралар, көбелектер, құстар тозаңдандырады (іштерінде өздігінен тозаңданатын түрлері де бар). Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жапырақша жеміс (ұзындығы 2,5 см-дей). Шөмішгүлдің гүлдері өте әдемі, сондықтан олар гүлзарларда сәндік үшін өсіріледі. Виталий Шөмішгүлі (А. vіtalіі) және қаратау Шөмішгүлі (А. karatavіca) – өте сирек кездесетін өсімдіктер, олардың жылдан жылға таралу аймағы азаюда, сондықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 'Magpie']] Aquilegia × hybrida]] Дереккөздер
Шөмішгөл

Шөмішгөл, Шөмішкөл – Қызылорда облысы Арал ауданы жеріндегі Ақшатау көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Пішіні сақина тәріздес, аумағы 4,2 км 2 , ұзындығы 2,8 км, ең терең жері 10 м. Көл құм төбелер ортасында жатыр. Жағалау сипаты Шығыс жағалауы ашық, жайдақ. Көлдің батыс жағалауының қамысы сирек, жағалаудан ортасына қарай (25 – 35 м жерде) қалың қамыс, қоға, шылау өскен. Суы мөлдір. Көл табаны майда балдыр өскен сұр түсті құмды лай тұнба. Суы ашқылтым. Балық тіршілік етеді. Дереккөздер
Шөміш кағу

Шөміш кағу – ұлттық ғұрып. Ағаш кесіндісінен ойып жасаған шөмішті ерте көктемде қазақ отбасылары сыртқа алып шығып, Шөміш кағу қала рәсімін жасаған. Мұны әйелдер атқарған. Ол үшін шөмішті аққа малып алады да, киіз үйдің дөдегесін солдан оңға қарай айналдыра қағып шығады. Оны қағып жүргенде “сүт көп, көмір аз“ деп қайта-қайта айтып отырады. Бұл ақ мол болсын, төл аман сау болсын деген ниеттен туындаған. “Көмір аз“ деген сөз ілкі замандардағы отқа табыну қалдықтарының бірі болып табылады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөмішті элеватор

Шөмішті элеватор – сусымалы жүкті жылжымалы таспаға (таспалы элеватор) не шынжырға (шынжырлы элеватор) бекітілген шөміштермен көтеріп тасымалдауға арналған үздіксіз әрекетті машина. Оның шөміштерінің сыйымд. 1 – 130 л. Жүкті 30 м биіктікке көтере алады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөпжияр

Шөпжияр – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық жуашықты шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық аймақтарындағы өзен аңғарларында, шөл, далалық аймақтарда, таудың төм. белдеулерінде өсетін 1 түрі – татар шөпжияры (І. tatarіcum) бар. Биіктігі 8 – 50 см, жуашығы домалақ (ұзындығы 1,5 – 2,5 см, ені 1 – 1,5 см), қара қоңыр қабықты. Сабағы жалаң, тік өседі. Жапырақтары ұзынша (ені 2 – 10 мм), жоғарғы жағы үшкір, аздап салаланған, төм. жапырақтары сабақ түбіне шоғырланып орналасады. Гүлшоғыры азгүлді, шашақ тәрізді. Гүлсерігінің пішіні қоңырау сияқты, оның жапырақшасы көк немесе көкшіл қызыл түсті (ұзындығы 2 – 3 см, ені 5 – 7 мм). Тозаңдығы түзу, оның ұзындығы 1,5 – 2 мм. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Қорапшасы жұмыр, түйреуішке ұқсайды, үш қырлы. Әсемдік өсімдік. Қолдан өсіргенде гүлдері ірі болып шығады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шөптікөл (Қаратөбе ауданы)

Шөптікөл — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы, Қаратөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін Шөптікөл ауылдық округінің орталығы болған. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1274 адам (640 ер адам және 634 әйел адам) болса, 2009 жылы 1083 адамды (538 ер адам және 545 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 991 адамды (511 ер адам және 480 әйел адам) құрады. Тарихы 1961-1997 жылдары “Шөптікөл” қой кеңшарының орталық болған. Оның негізінде ауылда және округке қарасты Алтыбаз, Соналы және Үшағаш ауылдарында ӨК, 4 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Шөрек Батыр

Шөрек батыр, Байғана Найман Шөрек батыр (Семей облысы, Көкпекті ауданы, 18 ғасырда өмір сүрген) — Жоңғар шапқыншылығында қарсы азаттық соғыста ерекше ерлігімен көзге түскен аға батыр. Орта жүз Найман тайпасының ішінде Қаракерей руынан тарайтын Байғана тармағынан. Қаракерей Қабанбай басқарған әскердің құрамында көптеген шайқастарға қатысқан. Қабанбай батыр туралы тарихи жырлар мен дастандарда Шөрек Батыр есімі жиі аталады. Шөрек батыр Байғана ішінде Еңірек табының Қойбас деген атадан шыққан Қаракерей Қабанбайдың қазақ елін азат ету кезеңінде қарулас болған хас батырларының бірі. ХҮІІ ғасырдың ІІ жартысымен ХҮІІІ ғасырдың І жартысында өмір сүрген. Атақты «Шорға» соғысы кезінде жасалған ерлік белгілі ақын Кәрібайдың толғауында: Ер Барақ, Батыр Шөрек Орақбайдың Қырқысты жан аямай қалмақтағы Қосабай, Кенен, батыр Жантай Айқасты ата жаумен әр жақтағы, - деп нөсерлете төгіп, ризалық сезімін білдірген. Жоңғарлармен болған ірі – ірі шайқастардың бәрінде ерлік көрсетіп, қол бастаған батыр. Ерлігі мен ақылы үшін Абылай ханның ерекше ықыласымен қадіріне ие болған батырдың бірі, хан кеңесінің мүшесі. Үш бірдей (қалмақ, орыс,қытай) тілді білген. Батырлығымен қоса ділмар шешендігі де болған, жау қолынан опат болған (24 жаста). Шөрек батыр зираты Саржалда 60 км жерде Шөрек жазығында орналасқан. Дереккөздер
Шпал

Шпал (голл. spalk – тірек, тиянақ) – реліс астына тиянақ ретінде көлденең төселетін тақта бөренелер. Ол арнаулы хим. зат сіңдірілген ағаштан (ұзындығы 275, 280 және 300 см), темір-бетоннан (ұзындығы 270 см), кейде металдан дайындалады. 1 км-ге 1600, 1840 не 2000 Шпал төселеді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шпалер

Шпалер (немісше Spalіer, итал. spallіera) – станоктарда қолмен тоқылатын кілем-картина. Шпалерді негізінен түрлі түсті жібек немесе түбіт жіптерден тоқиды және онда тарихи, діни мифологиялық, тұрмыстық композициялар мен пейзаждар бейнеленеді. Ою-өрнектер суретшінің алдын ала қатырма қағазға түсірген үлгісі бойынша жасалады. Түрлі түсті арқау жіп Шпалердің бар еніне немесе үлгідегі бір түстің шекарасына дейін ғана тоқылып, ашық қалған саңылаулары жіңішке жіппен тігіледі. Осы қиындығына орай Шпалерді орта есеппен жылына 1,5 м2-ге дейін тоқуға болады. Орта ғасырларда Париж, Аррас, Брюссель (16 ғасырдың басында мұнда Рафаэль және оның шәкірттері жасаған үлгі бойынша Ватикан үшін “Апостолдар ісі” атты шпалер-сюита тоқылды) қалаларында Шпалер шығарылатын ірі өндіріс орындары жұмыс істеген. 14 – 16 ғасырларда Нидерландта, ал 16 – 18 ғасырларда Франция, Италия, Англия, Германия мен Испания елдерінде Шпалер ісі өрістеді. Әсіресе 17 ғасырда Фландрия Шпалер тоқумен даңққа бөленді. Шпалер тақырыбы негізінен аңшылық көріністеріне арналып, ол көбіне табиғат аясындағы адамдар мен аңдар бейнесін кескіндеуге құрылды. Петр І тұсында Санкт-Петербург қ-нда Ш. мануфактурасы (1717 – 1859) ұйымдастырылды. Шпалердің негізгі туындылары Санкт-Петербург қаласындағы Мемлекеттік орыс музейі мен Эрмитажда, Мәскеу Кремлінің музейінде жинақталған. Гобелен мен палас тоқу үлгісі жағынан Шпалер тектес болып келеді. Дереккөздер
Шпиль

Шпиль (немісше Spіlle) – ғимарат төбесіне орнатылған конус немесе пирамида іспетті, ұшар басы сүйірленіп келген сүмбі. Шпильдің ұшар басына жалау немесе мүсіндік бейне ( мысалы , Санкт-Петербург Адмиралтействосы Шпиліндегі кеменің мүсіншесі, жалпы биіктігі 72,5 м; Петропавл қамалы соборының алтын жалатқан Шпилі, биіктігі 122, м), кейде оймыш белгі орнатылады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шпильман

Шпильман, шпильмандар (Spіelmann, немісше Spіelen – ойнау және Mann – адам) – орта ғасырларда неміс тілінде сөйлейтін елдерде өнер көрсеткен кезбе музыкашы-актерлер. Шпильман өнері сан алуан болып келеді. Әрбір, кез келген Шпильман музыкашы да, актер де, әнші де, ақын да, акробат та болып, көрерменнің көз алдында алуан түрлі құбылысқа түсіп отырған; олар өнердің сан қырлы түрін еркін меңгерген ойынпаздар болатын. Германиядағы Шпильмандар қысқа новеллалар мен шванкаларды орындаумен ерекше көзге түсті. Әдетте Шпильмандардың әні мен биі вьелла, ротта, дудка, арфа, гитара, т.б. музыка аспаптарымен сүйемелденді. 11 – 12 ғ-ларда Шпильман қатарына вагантар (кезбе оқушы жастар) келіп қосылды. Шаруалар және қалалықтар өмірімен тығыз байланыста болған Шпильмандар шығарм. католик шіркеуі мен жергілікті билеушілерге қарсы бағытталды. Сондықтан олар көп жағдайларда қудалауға ұшырап, саяси және азаматтық құқық-тан айрылды. Соған қарамастан Шпильмандар жәрмеңкелер мен халық мейрамдарына тұрақты түрде қатысып жүрді, кейде қала әкімшіліктері өз тарапынан оларды осындай салтанатты шараларға ат салысқаны үшін марапаттап отырды. Қалалардың қарқындап, жедел дамуымен байланысты Шпильмандар да бірте-бірте “отырықшылық” өмірге ойысты. Олар қа-лалық музыка цехтарға (ең алғашқылардың бірі – негізі 1288 жылы қаланған Вена қ-ндағы қалалық музыкашылар туыстығы) бірігіп ұйымдаса бастады. Қала қызметінде Шпильмандар қалалық кернейшілер мен “мұнара күзетшілері”, т.б. ретінде бой көрсетсе, енді біреулері трубадур, трувер мен миннезингерлер қызметін атқарды. Австрияда Шпильмандардың соңғы цехтық ұйымы 1782 жылға дейін жұмыс істеді. Шпильмандар Франциядағы жонглерлер, Ресейдегі скоморохтар, Өзбекстандағы масхаробоздар (масқарапаздар), Қазақстандағы қулар, жыршы мен шешендер секілді поэзиялық шығарм-ты, кәсіби музыка және сахналық өнерді дамытуда үлкен рөл атқарды. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шпиондық

Шпиондық, шпионаж – нақты бір мемлекеттің құпиясы болып табылатын экономикалық немесе басқа да сипаттағы мәліметтерді астыртын жинау, ұрлау немесе басқа мемлекетке беру түрінде жүзеге асады. Бұл әрекет дүние жүзінің барлық елінде заң бойынша жазаланады. Қылмыстық құқықта Шпиондық мемлекеттің конституция құрылысы мен қауіпсіздігіне қарсы қылмыс болып табылады (Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 166-бап). Егер бұл қылмыс шетелдік азамат немесе азаматтығы жоқ адам жасаған болса, мемлекеттің егемендігі мен сыртқы қауіпсіздігіне зиян келтіру ретінде қаралады, ал егер Шпиондықты осы елдің азаматы жасаса, ол мемлекетке опасыздық жасағаны үшін қылмыстық жазаға тартылады. Дереккөздер
Шпренгер

Шпренгер (Sprenger) Алоис (3.9.1813, Нассерейт, – 19.12.1893, Гейдельберг) – австриялық шығыстанушы, дәрігер. Вена қ-нда медицина мен шығыс тілдерін оқып-үйренді. 1840 жылы Лейденде араб қолжазбаларын зерттеу жұмысының барысында араб медицинасы тарихынан диссертация қорғады. 1843 – 54 жылы Үндістанда ағылшындық Ост-Үндістан компаниясында қызмет атқарды. 1858 – 81 жылы Берн ун-тінде, 1881 жылдан Гейдельберг ун-тінде шығыс тілдерінен сабақ берді. Шпренгердің барлық зерттеулері Мұхаммед пайғамбардың өмірбаянын зерттеуге арналған. Ол мұсылман мәдениетінің еур. ортағасырлық мәдениетке тигізген оң әсерін өз еңбектерінде үнемі көрсетіп отырды. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том *Батунский М.А., Из истории зарождения заподноевропейского буржуазного исламоведения, “Научные работы и сообщения АН Узб. ССР”, 1961, кн. 3.
Шпрот

Шпрот (Sprattus) – майшабақ тұқымдасына жататын балық. Бұлардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарда, Еуропа, Оңтүстік Америка, Австралияның оңтүстігінде және Жаңа Зеландия суларында тіршілік ететін 4 түрі бар. Шпроттардың дене тұрқы 17 – 18 см, салмағы 10 – 12 г, денесін түсіп қалатын қабыршақтар жапқан. Бүйірі қабысыңқы, бауыр қанаты ара тісті, аузы кішкене. Жыныстық жағынан 1 – 2 жаста жетіледі, 2,5 мыңдай уылдырық шашады, уылдырықтары пелагиалды (терең су қабатында дамиды). Үйірімен тіршілік етеді, 5 – 6 жыл өмір сүреді. Ұсақ зоопланктонмен қоректенеді. Оларды жыртқыш балықтар мен дельфиндер қорек етеді. Шпроттың кәсіптік маңызы зор, тағамға сүрленген, тұздалған күйінде пайдаланылады, консерві дайындалады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Эрвин Шредингер

Эрвин Рудольф Йозеф Александр Шрёдингер (; 12 тамыз, 1887, Вена – 4 қаңтар, 1961, Вена, Аустрия) – Австрияның көрнекті физик-теоретигі, кванттық механиканың негізін салушылардың бірі. Вена ун-тін бітірген соң, сонда 1914 жылдан бастап сабақ берді. 1920 жылдан Штутгарттағы жоғары тех. мектептің, 1921 жылдан Цюрихтегі және Бреславльдегі (қазіргі Вроцлав), 1927 жылдан Берлиндегі ун-ттердің проф. Өкімет басына ұлтшылдардың келуіне байланысты Германиядан кетіп қалды. 1933 – 35 жылы Оксфордтағы (Англия), 1936 – 38 жылы Грацтағы (Австрия), 1938 – 39 жылы Генттегі (Бельгия), 1940 жылы Дублиндегі (Ирландия), 1955 жылы Венадағы (Австрия) ун-ттердің проф. болды. Шредингердің алғашқы жұмыстары түстердің матем. теориясына арналған (1920), Колометрияның қазіргі теориясы Шредингердің осы жұмысына негізделген. Дегенмен Шредингердің аса маңызды ғыл. еңбегі толқындық механиканы (басқаша айтқанда, релятивистік емес кванттық механиканы) жасау (1925 – 26) болды. Бұл теорияны жасауда ол Л. де Бройльдің идеясына сүйенді. Кванттық механика жарықтың толқындық және корпускулалық табиғатының арасында болып келген қарама-қайшылықты шешіп берді. Шредингер өзінің атымен аталатын әйгілі Шредингер теңдеуін қорытып шығарды. Бұл теңдеу қазіргі атом теориясында маңызды рөл атқарады. Шредингер толқындық механика мен матрицалық формадағы кванттық механика (В.Гейберг, Н.Бор және П.Иордан жасаған) арасында формалды байланыс барлығын көрсете келіп, олардың физикалық тұрғыдан өзара эквивалентті екендігін дәлелдеді. Ол толқындық механика мәселесін Штарк құбылысының теориясына да қолданды. Кейінгі жылдары термодинамикамен, жалпы салыстырмалық теориясымен, т.б. айналысты. Шредингер – көптеген елдердің ғыл. мекемелерінің, соның ішінде 1934 жылдан КСРО ғылым академиясының да құрметті мүшесі. Нобель сыйлығын алған (1933). Дереккөздер
Штаб Бастығы

Штаб Бастығы – штабтың барлық жұмысына басшылық ететін және тиісті командирдің 1-орынбасары болып табылатын әскери қызмет адамы. Ол қарамағындағы әскери бөлімдерге командир атынан жарлық (бұйрық) беруге құқылы. Штаб бастығының негізгі міндеті: бейбітшілік және соғыс жағдайында әскери қимылдарға нақты басшылық жасау; мәліметтер жинап, оны зерттеп, тиісті шешім қабылдау үшін командирге баяндап отыру, әскерлердің өзара байланысын ұйымдастыру; командирдің шешімін орындаушыларына жеткізу; жауынгерлік жабдықтарды ұйымдастыру (барлау, инжылы жұмыстар, уландырғыш заттардан сақтандыру т.б.); әр түрлі қиын және тез өзгеріп отыратын жағдайларда әскери бөлімдерге, сондай-ақ өзіне бағынышты штабтарға басшылық ету; жауынгерлік тәрбиені есепке алып, қорытып отыру, әскери бөлімдердің соғысқа (операция) әзірлігін бақылауды және көмек беруді ұйымдастыру. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штамм

Штамм ( – негізі) – морфологиялық және биологиялық қасиеттері бірдей микроорганизмдердің таза дақылы. Бактериялардың бір түріне жататын әр түрлі Штаммдар өздерінің бірқатар қасиеттері (антибиотиктерге сезімталдылығы, өзгергіштігі, уытты заттарды, ферменттерді түзгіштігі) жағынан бір-бірінен айырмашылығы болуы мүмкін. Штаммдарды антибиотиктер, дәрумендер, ферментер және тағы басқа биологиялық белсенді заттар өндіру мақсатында қолданады. Мысалы, ірі қаралардан бөлініп алынған ішек таяқшасының, олардың шошқадан бөлініп алынған штаммдарына қарағанда бірқатар айырмашылығы болады. Сол сияқты іш сүзегінің қоздырғышы судан бөлініп алынса — су Штаммы, ал қаннан бөлініп алынса – гемоштамм деп аталады. Ауру қоздырғыш микробтардың әр түрлі Штаммдары сырқаттың өту жағдайына (ауыр, жеңіл және тағы басқа) түрліше әсер етеді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штамп

Штамп (немісше stampe, итал. stampa – мөр) – материалды қысыммен пластикалық деформациялау (штампылау) арқылы өңдеуге арналған аспап. Оның табақтық (кесетін Штамп, тесетін Штамп, т.б.) және көлемдік (қалыптайтын Штамп, шөктіретін Штамп, т.б.) штампылайтын, ал дайындаманың темп-расына сәйкес салқындай және ыстықтай штампылайтын түрлері бар. Ш-ының негізгі бөлшектері – пуансон мен матрица. Штампты дайындау үшін 9ХС, Х12М, ХВ2, 4ХВС, 5ХНМ, 5ХГМ, Х12Ф, ХГ3СВ маркалы хромды және күрделі легирленген болаттар қолданылады. Мұндай болаттар тозу, қысым және жоғары температура жағдайына шыдамдылық көрсетеді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штампылау

Штампылау — материалды штамп арқылы пластикалық деформалау арқылы өңдеу. Өңделетін дайындаманың немесе тетіктің пішініне, күрделілігіне, материалының күйіне, өңдеу сериялылығына және өңдеудің технол. ерекшеліктеріне қарай Штампылау көлемдік Штампылау және теміртабақ Штампылау болып жіктеледі. Штампылауды ашық және жабық штамптармен орындайды. Штампыланатын тетіктің пішіні мен атқаратын қызметіне қойылатын талаптарға қарай оларды иінді және гидравлик. престерде, көлденең соғу машиналарында өңдейді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штарк құбылысы

Штарк құбылысы – атомдардың, молекулалардың және кристалдардың спектрлік сызықтарының сыртқы электр өрісінің әсерінен ығысуы және жіктелуі бойынша анықталатын энергия деңгейлерінің өзгеруі. Мұны 1913 жылы неміс физигі И. Штарк (1874 – 1957) ашқан. Штарк қалатұрақты электр өрісінде ғана емес, айнымалы электр өрісінде де байқалады. Штарк қалаатомдық және молекулалық спектроскопияда, плазма спектроскопиясында маңызды рөл атқарады. Бұл құбылыс молекулалардың дипольдық моментін анықтау үшін пайдаланылады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Штат

Штат (латынша status – жай-күй‚ жағдай) – кәсіпорын (фирма‚ ұйым‚ бірлестік‚ мекеме) қызметкерлерінің тұрақты құрамы, лауазымдарының белгіленген тәртіппен бекітілген жиынтығы. Штат кестесі түрінде ресімделеді. Кәсіпорын басшысы бекітеді. Мемлекет басшысы әдетте халық сайлайтын немесе федералды мемлекеттің ажырамас бөлігі болып тағайындалатын немесе біртұтас мемлекеттің әкімшілік бірлігінің басшысы ретінде тағайындалған губернатор болып табылады. Әрбір мемлекет парламенттің жоғарғы палатасында өкілдері бар, олардың саны заңмен анықталады - бұл мемлекеттің тұрғындарына (мысалы, Үндістан) тәуелді болуы мүмкін, немесе әр мемлекеттің парламенттегі өкілдерінің саны бірдей (мысалы, АҚШ, Бразилия). Дереккөздер
Штат кестесі

Штат кестесі – кәсіпорынның мүлкін меншіктенуші‚ басшы немесе жоғары тұрған орган бекітетін тұрақты қызметкерлер лауазымы атауларының тізбесі‚ онда атаулас лауазымдардың (қызмет орындарының) саны‚ лауазымдық қызметақының‚ кәсіптік үстеме ақылар мен көтермелеу ақыларының мөлшері көрсетіледі. Штат кестесінде фирманың штаттық құрылымы қоса беріледі. Штат кестесі еңбек құқығында‚ жалақыны қалыптастыру‚ іссапарлардың заңдылығын анықтау‚ фирманың бір бөлігін сату кездерінде‚ т.б. пайдаланылатын құжат болып табылады. Дереккөздер
Штегман

Штегман Борис Карлович (1898, Ресей, Псков қала– 28.12.1975, Ленинград) – орнитолог ғалым, биол. ғыл. докт. (1934), проф. (1933). 1925 жылы Петроград ун-тін бітірген. КСРО ғылым академиясының Зоология музейінде (1928 – 41, 1945 – 55), “Борок” биол. ст-нда (1955 – 70), Өзен-көл суының биологиясы ин-тында (1970 – 75) жұмыс істеді. 1941 – 45 жылы Қазақстанда айдауда болып, Алматы облысы Желтораңғы елді мекенінде орналасқан Бүкілодақтық ондатр ш. ин-тының Қазақ аймақтық лабораториясында бақылаушы қызметін атқарды. Осы кезде Штегман құстармен қатар, ондатрдың да тіршілігін зерттеді. Іле өзен атырауының геоморфологиясы бойынша бірнеше еңбек жазды. 1923 – 53 жылы Қазақстанға байланысты зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол алғаш рет Б.С. Виноградовпен бірге Батыс Алтайда, 1932 жылы Көкшетау жоталарында, 1941 – 45 жылы Іле өз, атырауында, 1950 – 53 жылы Тауқұмда (Анарсай, Айдарлы, Бурылбайтал) экспедицияларда болды. 1947 – 53 жылы Іле Алатауының биік тауларындағы құстардың, Шу өзен бойындағы қылаң торғайдың тіршілігін зерттеді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том *Орнитологи Казахстана и Средней Азии: XX век, А., 2003 * Птицы Кокчетавских боров, Тр. Казах. Базы АН СССР, 1934, вып. 1, с. 5 – 34; В тростниках Прибалхашья (жизнь и приключения ссыльного натуралиста 1941 – 1946 жж.), М., 2004.