kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Орыстың императорлық географиялық қоғамының Семей бөлімшесі

Орыстың императорлық географиялық қоғамының Семей бөлімшесі - Ғылыми-зерттеу мекемесі. Алғаш рет 1902 ж. наурыздың 31-нде орыс тілді оқырманға арналып, Семей облыстық статистикалық комитетінің негізінде Орыс императорлық географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей географиялық бөлімшесі болып ашылды. Абай Статистика комитетінің мүшесі болып сайланған Өлке тарихында ерекше орны бар Ғылыми-зерттеу мекемесіне айналған бөлімше қазіргі Семей, Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстарына тарихи, этнографиялық, археологиялық және географиялық экспедициялар ұйымдастырып, қазақ халқы өмірінен көптеген құнды да қызықты материалдар жинады. Бөлімше қарауына 3715томнан тұратынҒылыми кітапханажәне облыстық музей берілді. Осы бөлімшенің жұмысына орыстың атақты жиһангез ғалымдары Г. Н. Потанин, П. П. Семенов-Тянь Шанский, Е. П. Михаэлис, Абай Құнанбаев, Әлихан Бөкейхановтар белсене атсалысты. Абайдың шәкірті Шәкерім Құдайбердіұлы қоғамның толық мүшесі болып сайланды. Бөлімше жанынан қоғам жұмысын көпшілікке насихаттайтын «Записки Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела императорского русского географического общества» деген ғылыми еңбектер жинағы шығып, 1925 жылға дейін оның 15 томы жарық керді. Осы жинақтың 1907 ж. 3- басылымында Ә. Бөкейхановтың «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» атты 8 беттік азанамасы жарияланып, орыс еліне қазақтың Абайдай ұлы ақынын алғаш рет таныстырды. Жергілікті өлкетанушы, географиялық қоғамның белсенді мүшесі Б. Герасимовтың Абайдың жақын досы Михаэлистің өліміне байланысты жазылған «Евгений Петрович Михаэлис» атты азанама-мақаласы осы жинақтың 6-басылымында және «Евгений Петрович Михаэлисті еске алғанда» атты көлемді мақаласы 8-басылымында жарық көрді. Екі мақалада да Михаэлистің Абай ақындығына тигізген ықпалы кеңінен сөз болып, Ұлы ақын талантына зор баға берілді. 1914 ж. қаңтардың 26-нда Семейде жергілікті географиялық бөлімшесінің, ондағы қазақ жастарының жәрдемімен Абайдың қайтыс болуына 10 жыл толуына байланысты әдебиет кеші ұйымдастырылып, семинария мұғалімі, қазақ әйелдері арасынан шыққан алғашқы қалам қайраткері Нәзипа Құлжанова Әлихан Бекейханов жазған Абайдың тұңғыш ғұмырнамасын, ақын өлеңдерін оқыды. Бұл кеш туралы аса көрнекті қоғам қайраткері М. Дулатов «Қазақ» газетінде (1914, № 67) жарияланған «Абай» атты бас мақаласында тебірене жазды. Дереккөздер
Георгий Иосифич Гризбил

Георгий Иосифич Гризбил (1929-1983) - композитор. Ол Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының әсерімен симфония оркестрге арнап «Абай» поэмасын (1956) жазды. Поэма партитурасына полифониялық тәсілдермен өңделген бірқатар Абай әндерінің әуендерін енгізген, аспаптардың құрылымдық және дыбыстық ерекшеліктеріне сай ақынның жан-дүниесіндегі сазды, өмірінің күрделі кезеңдеріндегі көңіл-күй толқынысын сәтті көрсете білген. Қазақ пен орыс халқының қарым-қатынасы туралы ой-толғауы - орыстың «Эй, ухнем», «Дубинушка» әндерімен ақынның өз әндерінің үндесуі арқылы жарасымды берілген. Дереккөздер
Северин Северинович Гросс

Северин Северинович Гросс (19 қазан 1852, Тельше уезі, Ковна губерниясы, Ресей империясы - 15 сәуір 1896, Рига, Лифляндия губерниясы, Ресей империясы) - поляк халықшыл революционері. 1877 ж. Петербург университетін бітірген. Поляк жастарының астыртын революция ұйымының жұмысына белсене араласқаны үшін 1882 ж. тұтқынға алынып, полицияның ашық бақылауымен 5 жылға Батыс-Сібірге жер аударылған. Гросс алғашыңда Есіл қаласына қоныс тепті, 1883 ж. Семейге ауысады. Мұнда ол Семей облысы статистика к-тіңде жұмыс істеп, өлкені жан-жақты зерттеуде маңызды қызмет атқарған, жергілікті музей мен қоғамдық кітапхана ашуға кеп көш жұмсайды. Абай Семей облысы статистика к-тінің қызметі барысында онымен жақын таныс болды. Г-тың 1886 ж. жарық көрген «Қырғыздардың заң жөніндегі әдет-ғұрыптарын үйренуге арналған материалдар» еңбегін жазу барысында Семей уезіндегі Шыңғыс болысына баруға рұқсат алғаны жөнінде архив мәліметтері сақталынған (ҚР Орт. мемл. архиві, 15-қор, 2- тізім, 63-іс, 52-парақ). Ол жоғарыда аталған жұмысқа деректер жинау мақсатымен қазақтың әдет-ғүрып заңдарын жетік білетін Абаймен тығыз қатынас жасап, кеңесіп отырған. Л.М. Әуезова. 1896 жылғы 15 сәуірде Рига қаласында (Латвия) ишемиялық инсульттен қайтыс болды. Ол соңғы жылдарын психиатриялық ауруханада өткізген. Дереккөздер
Күлгін мускат

"Күлгін мускат" - десерттік қызғылт ликер типті маркалы шарап. Оңтүстік Қазақстан облысында өсірілетін күлгін мускат жүзімінен жасалады. Түсі қызғылттан күңгірт қызғылтқа дейін. Құрамында 16% спирт, 22% қант болады, титрленетін қышқылдығы 5 г/л. Екі жылда бабына келеді, 1954 жылдан бері шығарылады. 3 алтын медальмен марапатталған. Тағы қараңыз *Шарап *Күшейтілген шараптар Дереккөздер
Күшейтілген шараптар

Күшейтілген шараптар (Крепленные вина) — толық ашымаған шарап түрі; ашыту процесі үстіне спирт құйып тоқтатылады. Консервант ретінде спирт ректификат құйылатын шарап. Күшейтілген шараптар күшті және десертті болып бөлінеді. * Күшті шарап — құрамында 17—20 % спирт (соның ішінде 3%-ы табиғи ашытудан пайда болған спирт) және 1—3% қант болатын шарап. * Десертті шарап — құрамында 12-17 % спирт (соның ішінде 1,2%-тен кем емес — табиғи ашытудан пайда болған спирт) және 5—35%-ға дейін қанты бар шарап. Ақ, қызыл және қызыл әдеттегі және маркалы Күшейтілген шараптар шығарылады. Тағы қараңыз *Күлгін мускат *Шарап Дереккөздер
Су үлестірімі

Су үлестірімі — суару маусымы басталмастан бұрын, бекітілген су пайдалану жоспарына сәйкес су көзінен жоспарлы түрде суды бөліп алып, тұтынушыларға белгіленген мөлшерде жеткізіп, бөліп, таратып беру. Су (ылғалдылық) факторы Су (ылғалдылық) факторы - орта түзуші су құрамдасының организмге (кез келген табиғи жүйеге) ықпалы не бұл құрамдастың объектісі. Ауаның салыстырмалы және абсолют ылғалдылығы, топырақтың бос және байланысты ылғалы, орналасуы әр түрлі сулар (жер асты, жер үсті және т.б.), динамикасы мен химиялық құрамы әр түрлі сулар (тұщы, тұзды, минералданған және т.б.) болып сараланады. Дереккөздер
Кілегей

Кілегей (Сливки) — сүтті сепаратордан өткізгенде алынатын, майлылығы жоғары сүт тағамы; тағамдық мәні де жоғары: құрамында А,Д,Е витаминдері мол. Кілегей 1 және 2-сортты сүттен алынады. Сепараторға түскен сүт ортадан тепкіш күштердің әсерінен кілегей мен көк сүтке ажыратылады. Көк сүттің майлылығы 0,05%-дан аспауы керек. Сүттің сепараторда жақсы бөлінуіне сүттің температурасы (35-40° С болғаны дұрыс), тазалығы, барабандағы тәрелкелер саны, барабанның айналу жиілігі, сүттің қышқылдылығы факторларының өсері болады. Сепаратордан шыққан Кілегей қышқылдық көрсеткіштері бойынша бірінші және екінші сортқа бөлінеді. Дереккөздер
Өндірістің күнтізбелік жоспары

Өндірістің күнтізбелік жоспары — өндірістік жұмыстар жобасының негізгі құжаты, құрылыс объектісінің технологиялық және ұйымдастырылу үлгісі. Күнтізбелік жоспар арқылы мелиорациялық объект құрылысының жалпы біту мерзімін, оған қажетті жұмысшылар саны мен материалдық-техникалық жабдықтау көлемін анықтап, жылдық, тоқсандық және тәуліктік жоспарлар жасалады. Дереккөздер
Мелиоация ғылымы

]] Мелиоация ғылымы — жерді өңдеп жақсарту ғылымы; гидротехниканың, агротехниканың, агрометеорологияның, шаруашылықты ұйымдастыру және т.б. зерттейтін ғылыми білімдер шоғырланған жинақ . Негізгі мақсаты — топырақ құрамын түбірінен жақсарту әдістерін ауыл шаруашылығында пайдалану арқылы жете зерттей отырып, практикалық деректерді пайдалану, топырақтың суды сіңіру, ауа мен жылуды және қоректену режімін тиімді пайдалану, ауыл шаруашылық дақылдарынан мол және тұрақты өнім алу. Дереккөздер
Бағфүр Әлімқұлұлы Ақылбаев

Бағфүр Әлімқұлұлы Ақылбаев (1910-1981) - Абайдың шөбересі, малдәрігері. Ұзақ жыл бойы Алматы маңындағы Мыңбаев селосында тұрып, К. Мыңбаев атындағы қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болып істеген. Ата-бабаларынан қалған біраз мұраны Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалиалдық музейіне өткізген. Оның ішінде Құнанбайдың Меккеден киіп келген тақиясы да бар. Абайдың «Мына үйде отыр Разақ...» деген өлеңі бар. Ақылбаев Әуезовтің ағасы Разақ Омарханұлының қызы Ғапураға үйленген. Одан Эрнест (1935-1982), Бауэр (1937-1979), Айдар (1949 жылы туған) атты үш ұл көрген. Бағұфұр ұлы жазушы Әуезовпен сырлас іні, сыйлы күйеу бала ретінде етене араласып тұрған. Абайдың, Мұхтардың ескерткіш заттарын ұлы ақынның Семейдегі мұражайына тапсырды. Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1923 жылы Ленинградтан сатып алып, Кәмила Мағауияқызына сыйлаған «Зингер» тігін машинасы осы үйде сақталған. Оны Ғазел Мағауияқызы «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының қорына 1997 жылы тапсырды. Дереккөздер
Кілтек

Кілтек — білік пен тісті дөңгелектің, шкивтің және т.б. арасындағы арнаулы жасалған ойыққа сыналанып енгізілетін, призма, сегмент бітімдес сына; күпшекпен біліктегі ойықшаларға орналастырылып бірінен екіншісіне айналдырушы иінді күшті беретін арнайы тетік. Кілтек (, - szponka, ) - шкивтің немесе тісті дөңгелектің күшпектерінің ойықтарына және білікке салынатын кілтекті байланыстың тетігі. Кілтектер призма, сына, сегмент, тангенсал пішімді болады. Кілтекпен біріктеру Кілтекпен біріктеру - кілтекпен білік пен оған кигізілген тетіктердің (тісті дөңгелек, шкиф, муфта және т.б.) қозғалмай қосылуы. Дереккөздер
Мелиорация және су шаруашылығы объектілерін пайдалануға қабылдап алу

Мелиорация және су шаруашылығы объектілерін пайдалануға қабылдап алу — жаңадан салынған құрылысты белгіленген төртіппен алдын ала пайдалануға қабылдау немесе бастапқы қалпына келтірілген — жер құрғату, құрғата суландыру және ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыздандыру жүйелерін, олардың пайдалануға беру кезектілігін, арналық жағаны бекіту жұмыстарын арнайы комиссияның қабылдап алуы. Ал негізгі қабылдауды мемлекеттік комиссия жүргізеді. Дереккөздер
Бауэр Бағфүрұлы Ақылбаев

Ақылбай- Абай төңірегіндегі әр жақты талантты шәкірттерінің бірі. Оның ақындығымен бірге ән шығаратын комп. өнері, әнші, домбырашы, скрипкашы болған. Қазақтың ескі күйлері: «Азаматқожа», «Бұлаң жігіт», «Бес төре», «Асыр қалша» деген күйлерді, скрипкада Мұқадан үйренген бірнеше орыс музыкасын таратқан. Оның «ішік кидім бұлғыннан кәмшат жаға», «Матай да алыс бірталай жер деген соң» әндері халық арасына кең тараған. Осы күнде бүл екі әннің сөзін біріктіріп айтып жүр. А-дың екінші әні Матай еліне, өзінің інісі Тураштың қайнына күйеу жолдас болып барарында әнші Әлмаған- бет: «Ақыл аға, бір жаңа ән тауып берші»,- дегенде қолма-қол шығарған әні екен. Ақылбайдың жастық, махаббат тақырыбына жазған көптеген өлеңдері болады. 1895 ж. бауыры Әбдірахман өліміне арнайы жоқтау-өлең шығарған. 1904 ж. інісі Мағауия қайтыс болғанда шығарған жоқтауы сақталған.Ақылбайды ақын ретінде танытатын шығармалары-дастандары. Ол 3 дастан жазған: «Дағыстан» («Кәрі Жүсіп»), «Зұлыс», «Жаррах батыр». Соңғы дастаны сақталмаған. «Зұлыс» дастанының алғашқы бір-екі бөлімі ғана белгілі. Бұл дастанның үзіндісі 1924 ж. «Сана» журналының 2-3-санында жарияланған. «Дағыстанның» үзіндісі 1918 ж. «Абай» журналының 5-санында жарық көрді. Ақылбай әкесі әрі ұлы ұстазы Абайдың үлгі-өнегесімен өз заманының саналы азаматы, әдебиет пен өнерге бар ынта-ықыласымен берілген өнерпаз адам болған. Әсіресе, орыс мәдениеті мен орыс әдебиетінен алған үлгі-өнегесі оның ақындық дарынына кең жол ашады. Абай әңгімесін тыңдап қана қоймай, өз бетімен орыс ақындарын оқып, терең түсінетін дәрежеге жетеді. А. С. Пушкин мен М. Ю. Лермонтов Ақылбайдың да сүйікті ақындарына айналған. Ақылбай қазақ әдебиетінде Кавказды тұңғыш жырлаған ақын. Ұстазы Абайдың кеңесімен тау халқының өмірінен «Дағыстан» («Кәрі Жүсіп»), Африкадағы зұлыстар жайынан «Зұлыс» сияқты романтик, дастандар жазып, қазақ әдебиетінде бұл жанрдың жаңа түрін дамытуға үлес қосты. Әкесі Абаймен бірге 1893-94 ж. Семей қаласындағы бастауыш білім беру ісіне қамқорлық жасайтын қоғамның толық мүшесі болды. Сөйтіп, өз тұсында мәдени-ағарту ісіне де қатысқан. Ақылбай бейіті Семей облысы, Абай ауданында, өз қыстауы - Тышқан бұлағының қасында. Абайдың 150 жылдық мерекесін өткізу шараларына сәйкес 1993 ж. Ақылбай бейітінің басына ұлу тастан ескерткіш-мазар тұрғызылды. Дереккөздер
Мелиорация қоры

]] Мелиорация қоры — жер түбірінен немесе азды-көпті жаксартуды қажет ететін, сол жерлерге гидротехникалык мелиорация, химиялық мелиорацияны, агромелиорациялық шаралар және мәдени-техникалық жұмыстар жүргізіліп, ауыл шаруашылығында тиімді пайдаланылатын жер көлемі. Гидромелиорация шараларын жүргізуді өте қажет ететін жерді бірінші кезектегі гидромелиорация қоры деп атайды. Дереккөздер
Кісенан

Кісенан— салма салынып, ашыған қамырдан пісірілген тағам. Қамыр ашытылады. Содан соң үстел немесе нан тақтайдың үстіне үн себіледі де, қамыр кесек-кесек етіп кесіледі. Әрбір кесегі домалақтанып, күлшелемеді. Күлшелердің беті 10 минуттай жабылып қойылады. Сонда олар сол де болса көтеріледі. Одан кейін күлшелер 1 см қалыңдықта дөңгелектеп жайылады. Осы жайылымдардың ортасына алдын ала дайындалған салма салынады да, екі шеті қайырылып, жабыстырылады. Шикізат осылайша дайындалған соң бу пешіне тұрған жұқа табаға май жағылады да, бір-біріне тимейтіндей етіліп, жапсырылған беті төмен қаратылып, қатарлап салынады. Содан кейін жылы жерге біраз қойылады. Сонда қамыр тағы да көтеріле түседі. Көтерілгеннен кейін духовкаға қойып, 10—15 минут ұсталады. Осы уақытта кісенін пісіп те болады. Піскен кісе нанның бетіне сары май жағылады. Кісенанға салма ретінде қырыққабат та, күріш те, картоп та, сәбіз де пайдаланылады. Дастарқанға сол суытып барып әкелінеді. 3,5 кесе ұнға — 1 кесе сүт, 3 жұмыртқаның сары уызы, 125 г сары май, жарты шай қасық түз, 2 г ашытқы. Дереккөздер
Мелиорация ықпалын болжау

]] Мелиорация ықпалын болжау — ғылыми зерттеу негізінде табиғи процестерге мелиорациялық шаралардың тигізетін ықпалын алдын ала болжап білу. Сонымен қатар өзен алабының мелиорациялық схемасын жер және су корын пайдалану барысында жүзеге асырылатын шаралар кешені. Дереккөздер
Ақылдың кені

«Ақылдың кені» - «Қазақстан» баспасынан 1991 ж. жарық көрген жинақ.-Құрастырған педагог, ғылым докторы Қ. Жарықбаев. Жинаққа әр дәуірде өмір сүрген әлемнің ұлы ойшылдары, ақын-жазушылары, философтары және қоғам қайраткерлерінің жас ұрпаққа үлгі-өнеге болатын тәлім-тәрбиелік, ғибраттық маңызы бар қанатты, даналық сөздері енгізілген.Кітаптың «Адам болам десеңіз» деген бөлімінде Абайдың адам бойындағы қасиеттері: адалдық, әділдік, ынсап, мақтаншақтық, талапсыздық, жігерсіздік, надандық, жалқаулық, зұлымдық, қулық-сұмдық жөнінде айтқан аталы сөздері, ғылым мен өнерді меңгеру хақында - жас ұрпаққа қалдырған өсиеттері, толық адам туралы пікірлері берілген. Көлемі 12 б. т., 50 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Қазақ бальзамы

Қазақ бальзамы. Дайындау үшін бөріқарақат морсы, шырғанақ морсы, қара мәуелі шетен морсы, спирттелген қара қарақат шырыны, сөлі мен майы, ром эссенциясы және мына ингредиенттердің: шілтер жапырақты шайқурайдың, тау арқасының, таңғұт рауғашының жемісі. Дереккөздер
Кір жуғыш ұнтақтар

Кір жуғыш ұнтақтар (Стиральные порошки) — кір жуу қасиеті сабыннан жоғары болатын синтетикалық ұнтақтар; үш негізгі құрағыштан тұрады: органикалық беттік-активтік заттар (жуу заттары); олардың әсерін күшейтетін қойылтылған фосфаттар, сілтілер және бейтарапты электролиттер; ағартатын, хош иіс беретін, көгертетін және т.б. активті қоспалар. Синтетикалық жуу ұнтақтарын өндіру керекті құрамды бөліктерді өндіріске тандай мыңжапырақтың, ерменнің (ащы жусанның), күзенің, қан қызыл долананың, итмұрынның, хош иісті бұрыштың, қара бұрыштың, апорт алмасы жапырақтарының тұнбасы пайдаланылады. Күрең түсті, дәмі ашқылтым, жеке ингредиенттерінің иісі білінбейді. Спирт құрамы 42%, экстрактылығы 7,5%. Тағы қараңыз *Сабын Дереккөздер
Мелиорацияланатын жерді игеру

]] Мелиорацияланатын жерді игеру — жер құнарлылығын арттырып өңдеу. Жердің табиғи құнарлылығын ауыл шаруашылық мелиорациясының көмегімен арттыруға болады. Бұл тәсіл — жер құрғату, суландыру және топырақтың су режімін екі жақты реттеу арқылы (құрғатумен қатар ол жерді суландырып пайдалану) жүзеге асырылады. Дереккөздер
Ақынға

«Ақынға» - қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет (қазіргі «Жазушы») баспасынан 1954 ж. жарық көрген жинақ. Құрастырған - А. Шамкенов. Жинаққа қазақ ақын-жазушыларының Абай рухына арнаған өлеңдері топтастырылған. Ақын-жазушылар Абайдың туған еліне, жеріне деген ыстық сүйіспеншілігін үлгі тұтып, жырға қосқан. Көлемі 4,5 б.т., 5 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Ақындар ағасы

«Ақындар ағасы» - М. О. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясының алғашқы нұсқасы. Осындай атаумен «Әдебиет және искусство» журналының 1949 жылғы 4-9 сандарында романның бірінші бөліміне енетін «Абай аға», «Кек жолында», «Достықта», «Қазада» және «Қоршауда» деген тараулары жарияланған. Дереккөздер
Мелиорацияланған жерді өңдеу

]] Мелиорацияланған жерді өңдеу — жер өңдеудің арнаулы жүйесі; осы жүйе арқылы өсімдік тамыры қоректенетін топырақ қабатының құрылымы, судың физикалық қасиеті жақсартылады және топырақ қабатыңдағы ылғал қайта бөлініп, ондағы процестер реттеледі. Дереккөздер
Ақындармен сөз жарыстыру

Ақындармен сөз жарыстыру - Абай мен бір топ ақынның кейінгі жылдарда табылған өлеңдері. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 6 шумақ. Бұл айтыс, болмаса сөз таластыру емес. Ақын Жылтыр, Нармамбет, Ыбырай Алтынсариннің айтқандарына риза болмай, өз нұсқасын ұсынған. Барлығы да дастарқан басында немесе өзара әңгіме үстінде қолма-қол ауызекі шығарылған шумақтар. Бірақ, солардың өзінен ұлы ақынның өлең тілі мен мазмұнына деген қатаң талабы айқын аңғарылады. Әлханнан әзіл сөзбен насыбай сұраған Жылтыр ақынның: «Әркімнің бір жары бар басыбайлы, Қызылсу Шарға құймай тасымайды...» деген алғашқы екі жолының мазмұндық жағынан соңғы екі жолға ешқандай қатысы жоқ деп санаған Абай, оны бүтіндей алып тастайды. «Ханым - сен, қарашаң мен басыбайлы, ханы жақсы болса, қарашасы жасымайды...» деген Абай жолдары «Жаманға жақсы қолы ұжымақтай...» деген жолмен жымдаса кеткен. Сол сияқты Абай Нармамбеттің де нәпсі - жел, көңіл - өзен, ми - патша, ақыл - дария деген теңеулерімен келіспейді. Әрине, әрқайсысын жеке-жеке алғанда бұл теңеулерде онша оғаштық болмауы да мүмкін. Дегенмен, өлеңнің мазмұндық мағынасын ескерсек, Абайдың:«Сөз - самал, өлең - дария толқын ұрған, Ми - патша, ақыл - уәзір кеңес құрған...» деген жолдарының ақиқат сияқты айқын екені көрініп-ақ тур. Нармамбеттің «Таупықсыз ақыл мақұл болмайды екен...» дегенінен көрі Абайдың «Ғылымсыз ақыл таупық болмайды екен...» дегені әлдеқайда қисынды сөз. Ақылдың ғылым, біліммен, үздіксіз ізденумен ғана толысатыны белгілі. Таупық арабша сыпайылық, әдептілік деген мағынаны білдіреді. Ендеше, ақыл сыпайылықпен мақұл болды деудің жөні келе ме? Абай Ыбырайдың достық туралы айтқан ойын толық қолдай отырып, шамасы оның өлеңдік сипатына, көркемдік шеберлігіне көңілі толмаған болуы керек, адам мүшесіндегі бастың да, қастың да ерекше қасиеттерін, достықты да тап Алтынсаринше бағалай келе өлеңді «ескі ақындарша тақпақтамай», байсалды 11 буынды қара өлең ұйқасына түсірген. Пікір қайшылығы жоқ, келіспеушілік тек өлең түріне байланысты. Сөз жарыстырудың Ыбырай өлеңінен басқасы 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алтынсарин шумағының алғашқы 3 жолы 7 буынды болып келеді де, соңғы тармақта буын саны 11-ге жеткізілген. Өлең алғаш рет Абай шығармаларының 1961 жылғы толық жинағына енгізілген. Басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс байқалмайды. Дереккөздер
Кеме қатынайтын жолдарды шағын көлемді кемелерде жүзу үшін пайдалану

Кеме қатынайтын жолдарды шағын көлемді кемелерде жүзу үшін пайдалану — кеме қатынайтын су жолдарын шағын көлемді кемелерде жүзу үшін пайдаланатын азаматтардың белгіленген ережелерді орындау міндетгі. Кеме катынайтын жолдарды шағын көлемді кемелерде жүзу үшін пайдалануға жергілікті өкілді және атқарушы органдары шек қоюы немесе тыйым салуы мүмкін. Дереккөздер
Мелиорациялық аудандастыру

]] Мелиорациялық аудандастыру — жерді аудандастыру, табиғи кешендік факторлар арқылы, мелиорацияның қажеттілігін және оның іске асырылу мүмкіндігін анықтау. Оған талдау, табиғи шаруашылық жағдайының қажеттілігін таңдау принципі тұрғысынан орналасуы, жерді өңдеп жақсарту, оның айналадағы ортаға тигізетін әсерін есепке алу жұмыстары жатады. Дереккөздер
Ақындық өнер

Ақындық өнер - сөз өнерінің аса қастерлі саласы, ақын бойындағы шығармашылық қуат пен шынайы таланттың биік өлшемі, ұлттық әдебиеттегі сезім мен сырға толы тамаша поэтик, дәстүр мен ақын шабытының астаса келіп, өлең құдіретінің жарқырап көрінер әсемдік әлемі. Қай әдебиетте де поэзияға айрықша орын берілген. Ежелден-ақ қазақ халқы да өлең сөздің қасиетіне бас иіп, оны өнер атаулының ең биік шыңына балаган. Халқымыздың бүкіл тұрмыс-тіршілігі, болмыс-бітімін өлең сөзбен астасып жатыр. Абай өлеңдерінде ақындық өнердің, өлең сөздің құдіретіне соншалық мән берілуі осының айғағы. Өлең ақынның кеудесін кернеп, жүрегін тербеген қуатты ойдың жемісі, ойды сырттай сұлу етіп өрнектеп, көркемдеп жеткізу үшін ақындық шеберлік, шалқар шабыт қажет. Абай поэзиясында өлең сөзге, ақындық өнерге аса жоғары баға беріледі. Өзінің «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Біреудің кісісі өлсе, каралы - ол...», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...» деген өлеңдерінде ақын сөз өнерінің қадір-қасиетін, өлеңнің адамның сезімі мен қоғамдағы жағдайын бейнелеудегі қызметін, жалпы ақындық өнерге қойылар талаптар мен өлшемдерді үнемі алға тартып отырады. Ол шын мәніндегі өлең сөздің мақсатын нысана тұтқан, азаматтығы пендешіліктен жоғары тұратын ақынның ғана көкірегінен шыға алатын ғажайып құбылыс екенін айтады. Реалистік поэзияны қалыптастыру жолындағы ақындық мұратын білдіреді. Абайдың өлеңге, ақындық өнерге қоятын талабы аса биік. Ол, ең алдымен, өлеңнің көркемдік сапасына зер салады. Поэзиялық туындының сыртқы пішініне ішкі мазмұны сай келуін, «іші алтын, сырты күміс» болып, «тілге жеңіл, жүрекке жылы» тиюін қалайды. Өлең тілінің кіршіксіз таза болуын, бөтен сөзбен былғанбауын талап етеді. Осы орайда өзінің алдында өткен кей ақындарды сынға алады. «Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» деп, қазақ ішінде ақындардың көп екенін айта тұрып, «Сонда да солардың бар таңдамасы» деп, шын талантты танып, қастерлей білу қажеттігін ескертеді. Өлеңді жеке бастың пайдасы үшін жұмсап, еріккеннің ермегіне айналдырмау керектігін айтып, ақындар алдына биік талап қояды. Сол арқылы ұлы ақын өлең сөзге, ақындық өнерге деген эстетик, талаптың деңгейін барынша көтере түседі. Дереккөздер
Су шығымын есептеу және өлшеу әдістері

Су шығымын есептеу және өлшеу әдістері— арнаның (ағыстың) көлденең қимасы арқылы белгілі бір мерзімде ағып өткен су көлемі. Ірі су көздері — өзендер, каналдар үшін су шығымы секундына текше метрмен (м3/сек), ал кішігірім су көздері — бастау, бұлақтар, жылғалар үшін секундына литрмен (л/сек) өлшенеді. Су шығымы негізінен қарастырылып отырған өзен ағындысының жүргісін анықтайды, себебі ағын су көлемінің өзгеруіне байланысты судың деңгейі, ағыс жылдамдығы, тереңдігі және ұзына бойы еңістігі де өзгеріп отырады. Гидрологиялық жүргінің әр түрлі фазаларында өлшенген су шығындары, белгілі бір уақыт аралығы үшін (тәулік, ай, маусым, жыл және т.б.) су ағындысының көлемін есептеуге негіз болады. Гидрологиялық имараттарды жобалау, құру және пайдалану кезінде су ағындысын есептеу — ең негізгі элемент. Су шығымын өлшеудің негізгі әдістері: * аудан-жылдамдық; * гидравликалық; * көлемдік; * иондық араластыру Аудан-жылдамдық әдісі арнаның қимыл қима ауданы мен ағыс жылдамдығын өлшеуге негізделген. Қимыл қима ауданы арнаның терендігін өлшеу арқылы анықталады да, ағыс жылдамдығы зырылдауық немесе қалтқы көмегімен өлшенеді. Гидравликалық әдісті негізінен гидротехникалық имараттардың саңыауларынан, су қашыртқыдан өтетін су өтімін өлшеу үшін және құрғап қалатын кішігірім өзендердегі су шығымын анықтау кезінде қолданады. Көлемдік әдіс өлшеуіш ыдысқа белгілі бір уақыт мөлшерінде құйылатын су көлемін өлшеуге негізделген. Мұнда су шығымы Q=w/t формуласымен анықталады. Бүл әдісті кішігірім (қайнар, жылғалар, арықтар) су көздерінің шығымын өлшеу үшін және зертхана жағдайында қолданады. Араластыру немесе иондық тасқын әдісі белгілі бір ерітіндіні ағын сумен араластыруға негізделген. Мысалы, ас тұзын ағын сумен араластырған соң ерітіндінің электр өткізгіштігі анықталады. Мұндай әдісті негізінен ағыны қатты тау өзендеріңде колданады, өйткені тау өзендерінде көлденең қиманың ауданы мен ағыстың жылдамдығын өлшеу қиынға түседі. Су шығынының көрсеткіші Су шығынының көрсеткіші — гидрологиялық бекетте бақыланған өзеннің белгілі деңгейлері үшін күн сайынғы шығынын анықтау. Су шығыны мен су деңгейі арасында белгілі бір төуелділік Q f(Н) бар. Су шығынының көрсеткішімен бірге w f(Н) жөне v0 f2(Н) көрсеткішін де қоса бейнелейді. Q f(H) көрсеткіші өлшенген су шығындары бойынша, арнада мұз бен өсімдіктің жоқ кезі үшін салынады. Мұндағы Q - су шығыны, м/с; л/с; w — қимыл қиманың ауданы, м2; v — ағыстың орташа жылдамдығы, м/с. Күн сайынғы су шығынының деректерін пайдалану арқылы онкүндік, айлық, жылдық орташа су шығынын есептеп табуға болады. Орташа, жоғары, төменгі су шығындары сипатты шығындар деп аталады. Жыл ішіндегі су шығынының өзгеруінің кестесі гидрограф деп аталады. Су ысырабы Су ысырабы - каналдан немесе басқа жүйелерден суармалау процесі кезінде судың пайдасыз шығындалуы. Мысалы, каналдағы судың булануы, топыраққа сіңуі, суару кезінде жүйек соңынан ағып кетуі және т.б. Дереккөздер
Су ішіндегі мұз

Су ішіндегі мұз— су қабатындағы немесе су түбіндегі мұз кристалдарының жиынтығы. Мөлдір емес, ақшыл сұр түсті жөкеге ұқсаған, ретсіз қалыптасқан мұз кристалдарынан тұрады. Судың барлық қабаттарында суыну процесі бір қалыпта болып, температурасы 0°С-ден төмендеген әрі кристалдану ядролары болған жағдайда қалыптасады. Су ішіндегі мұз тек су беті ашық болғанда ғана қалыптасуы мүмкін. Дереккөздер
Су элеваторы

Су элеваторы (Гидроэлеватор; грек, hydor — су және элеватор) — сұйықтық пен су қоспаларын айдайтын және жоғары көтеретін ағыншалық сорғы. Ол сопло, араластыру камерасы, диффузордан құралады. Су элеваторының жұмысы соплоға қысыммен келтірілген сұйықтық ағыншасының қуатын пайдалануға негізделген. Су бұл соплодан үлкен жылдамдықпен ағып шыққан кезде қысымы кенет азаяды. Осының салдарынан араластыру камерасына тасымалданатын материал енеді де, су ағынымен араласып, диффузорға жеткізіледі. Онда қоспаның жылдамдығы кемиді де, судың қысымы артады (су ағынының кинетикалық энергиясының біразы әлеуеттік энергияға ауысады). Сол себепті қоспа құбырлар арқылы әрі қарай қозғалады (көтеріледі). Су элеваторы — қарапайым құрал. Оның ПӘК 20-25%-дан аспайды, су қоспаларын біраз қашықтыққа (бірнеше жүз м-ге дейін) жеткізу үшін кен және құрылыс жұмыстарын гидромеханикаландыру, байыту фабрикаларын өндіріс қалдықтарынан тазарту, құм, қиыршық тас тасымалдау және т.б. пайдаланылады. Дереккөздер
Кеме қатынайтын су жолдары

Кеме қатынайтын су жолдары — Қазақстан Республикасының кеме қатынайтын су жолдары категорияларына жатқызылған өзендері, көлдері, су қоймалары және теңіз суларының жалпы пайдаланудағы су жолдары ретінде танылуы. Бүған оларды осы мақсаттар үшін пайдалануға толық немесе ішінара тыйым салынған не олар жеке пайдалануға берілген реттер кірмейді. Дереккөздер
Мелиорациялық география

]] Мелиорациялық география — табиғи мелиорациялық жүйе мен оның құрамын, табиғи, техникалық, әлеуметтік-экономикалық элементтердің оңтайлы нұсқаларын пайдалану әдістерін зерттейтін қолданбалы география. Мелиорациялық географияның міндеті — мелиорациялық шараларды жүргізудің қажеттігін кешенді географиялық зерттеулер арқылы дәлелдейді. Дереккөздер
Мелиорациялық гидрогеология

]] Мелиорациялық гидрогеология — гидрогеология ғылымының колданбалы түрі; гидротехникалық мелиорацияның тиімділігін гидрогеологиялық әдістермен зерттеп, дәлелдеу және жердің гидрогеологиялық жағдайын жақсарту әдістері арқылы мелиорациялау, ауыл шаруашылығы саласында оларды неғұрлым ұтымды пайдалану. Мелиорациялаудың қажеттігін гидрогеологиялық тұрғыдан дәлелдеуде мелиорация объектілерінің қазіргі гидрогеологиялық жағдайы зерттеледі, жобалау шараларының әсерінен гидрогеологиялық-мелиорациялық жағдайының өзгеруі болжанады, суландыру жұмысын жүргізу үшін жер асты суын алатын құрылғылардың қуаттары есептеледі. Дереккөздер
Арон Раймон

Арон Раймон [1905-1983] - көрнекті француз саясаттанушысы, әлеуметтанушысы, философы әрі публицисі. Кең таралған индустриалды қоғам, технологиялық детерминизм және идеологиясыздандыру тұжырымдамалары авторларының бірі, либерализмнің жақтаушысы, марксизм мен коммунизмнің қарсыласы. Арон Раймонды ғалым ретінде саяси-әлеуметтік ой тарихы, философия мен әлеуметтану, халықаралық қатынастар мәселелері, адамзат болашағы толғандырды. Арон Раймон негізгі еңбектері: *"Зиялы қауымға арналған апиын" (1955) *"Тарихи сананың өлшемі" (1961) *"Ұлттар арасындағы татулық пен соғыс" (1962) *"Индустриалды қоғам жайлы он сегіз дәріс" (1962), "Дамудан көңіл қалу" (1963) *"Ұлы жанжал" (1963), "Тап күресі" (1964) *"Еркіндік жайлы эссе" (1965) *"Демократия және тоталитаризм" (1965) *"Әлеуметтік ілімнің даму кезеңдері" (1967) *"Соғыс жайлы ойлану: Клаузевиц" (1976) *"Торыққан Еуропаны жақтау" (1977) және т.б. Дереккөздер
Архашастра

Архашастра - [санскр. артха - басқару, шастра - заңдылық] - ежелгі үнді трактаты, патшалардың өмірі мен қызметін қамтитын санскрит тіліндегі көне ережелер жиынтығы. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың ӀӀ-жартысында пайда болып, бүгінгі нұсқасы б.з. Ӏ-ӀӀ ғасырында қалыптасып болған, негізгі авторы - I Чандрагуптаның министрі әрі ықпалды кеңесшісі - Каутилья деген болжам бар. Архашастра 15 бөлімнен тұрады: патшаның мінез-құлқы мен уәзірлерді таңдау әдісі, қазынаны толтыру жолдары, сот және тергеу жүмыстары, қылмыс пен жазалау, қарсыластарды жоюдың құпия әдістері, саясат пен соғыс өнері, қоғамдық үйымдармен қарым-қатынас, құпия тыңшылар пайдалану жолдары және т.б. Архашастраның негізгі идеясы - патша саяси же- тістікке жету жолында ешбір әдістен бас тарпауы керек. "Патшаның саясаты өзінің жерін үлғайтуға бағытталған, сондықтан көршілер "оның жауы болып табылады, ал көршілердің көршісі - одақтастар". Архашастра білімнің кәптеген салаларын қамтиды. Онда мынадай жүйелер берілген: "патшалықтың жеті белгісі", "патшаға кешірімді жеті кемшілік", "сыртқы саясатгы жүргізудің алты жолы", "қамалдардың алты түрі", т.б. Архашастра Үндістан мемлекеттік құрылысының ежелгі дерегі болып табылады. Онда кездесетін саясатты моральдық-діни шең- берден шығарып қарайтын еркін ойлар Архашастраның авторын үнділік Макиавелли деп атауға негіз болды. Дереккөздер
Мелиорациялық гидрология

]] Мелиорациялық гидрология — құрлық гидрологиясының басты белімі. Мелиорациялық жүйені жоспарлауға қажетті су пайдалану және гидромелиорациялық шаралар көрсеткіштерін табумен қатар, аумақты табиғи сумен қамтамасыз ету мен суармалы жерлерді өңдеу режімінің заңдылықтарын зерттейді. Негізгі міндеті — су режімінің егістікке пайдалану аумағындағы ағуы, сіңуі заңдарын және оның негізгі гидрологиялық көрсеткіштері мен гидромелиорациялық шараларды жоспарлау мен пайдалану, сонымен қатар — өзеннің, көлдің, су коймасының және т.б. гидрологиялық есептеулерін жерді мелиорациялау кезінде пайдаланады. Дереккөздер
Кеме қатынайтын су жолдарындағы су пайдаланушылардың міндеттері

Кеме қатынайтын су жолдарындағы су пайдаланушылардың міндеттері — су пайдаланушылардың: суды ұтымды пайдалану мен қорғауды қамтамасыз етуге; кеме қатынасын реттейтін органдардың талаптарын орындауға; сутоғандарының арналары мен жағалауларының, гидротехникалық жөне басқа да құрылыстардың бұзылуына жол бермеуге; басқа да заңды ұйымдар мен азаматтардың құқықтарын бұзбауға міндетті. Кеме қатынайтын жолдарды басқа мақсаттар үшін пайдаланатын заңды ұйымдар мен азаматтар кеме қатынасын реттейтін органдардың талаптарын орындауға міндетті. Дереккөздер
Абай жүрген ізбенен

«Абай жүрген ізбенен» - «Қазақстан» баспасынан 1985 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - М. Мырзахметов. 2 бөлімнен турады. Онда автор Абай өмірі мен шығармаларының қазан революциясына дейін баспасөзде жарияланып, бағалануын қарастырады. Абай мұрасын көпшілікке танытуға, оны бағалап халық игілігіне айналдыруға мол үлес қосқан 3. әл-ЖауҺари, Кәкітай, С. Торайғыров, С. Нұржанов т. б. зерттеушілердің игі істеріне тоқталады. Ақын өмірі мен өлең¬дерін орыс жұртшылығына таныстырудағы Семенов Тянь-Шаньскийдің, В. И. Кудашовтың, ағайынды Белослюдовтардың еңбектерін олардың бір-бірімен алысқан хаттары мен мақалаларынан үзінді келтіре отырып дәлелдейді. Абай жайында әр жылдары араб әрпімен басылған құнды еңбектердің түпнұсқасымен таныстырады. Жинақ соңында Дереккөздертердің библиографиялық көрсеткіші берілген. Кітап әдебиет зерттеушілеріне, студенттерге арналған. Көлемі 5,4 б. т., 3 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Мелиорациялық гидрологиялық ізденістер

]] Мелиорациялық гидрологиялық ізденістер — мелиорациялық құрылысты жобалауға қажетті материалдарды, су баланстарын жасауға, мелиорациялық жүйе құрылысын тиімді түрде жүргізіп, оны пайдалану үшін далалық зерттеулер мен бақылау жұмыстарының қорытындысын пайдалану шаралары. Осы жүргізілетін гидрогеологиялық және инженерлік геологиялық ізденістер кезінде, сонымен қатар мелиоративтік жүйені пайдалану процесінде де атқарьшатын жұмыс сатысы. Осы жұмыстардың құрамы мен көлемі гидрологиялық тұрғыдаң зерттелуіне, мелиорация түріне, су ағынының гидрологиялық режімінің сипатына байланысты болады. Дереккөздер
Аскетизм

Аскетизм ( – жаттығамын) — ол моральдік немесе діни мұратқа жету мақсатында «денені жансыздандыру», жер бетіндегі жақсылық атаулыдан бас тарту арқылы қажеттіліктерді қанағаттандыруда ұстамдық таныту. Бастапқыда, ертедегі Грекияда Аскетизмді рақымшылық жасауға жаттығу деп атаған. Теориялық жағынан Аскетизм ертедегі Шығыс ғалымдарының діни ілімдерінде әсіресе, Үндістанда, содан соң Грекияда негізделді. Христиан дінінде өмірін жалғыздықта және өз жанын өзі қинаумен, дүға оқып, құдай жолына өмірін арнаған адамдарды аскеттер деп атаған. Аскетизм ерте христиандық және орта ғасырдағы Қайта өрлеу кезеңінде өзгерді. Протестанттық «қауымдық аскетизм» талабын қойды. Ертеректегі шаруалар қозғалыстары Аскетизмге шақырды. Бұл бай-манаптардың үлде мен бүлдеге орануына, сән-салтанатына қарсы наразылық түрі болды. Ислам дінінде де Аскетизм жоғары бағаланған. Аскетизм әсіресе, сопылық бағыттың негізгі өмірлік қағидаттарының біріне айналды. Оны Қожа Ахмет Иасауи уағыздарынан байқауға болады. Оның пікірінше, адам нәпсіқұмарлықтан арылу үшін өзіне-өзі джихад жариялауы керек, нәпсіні тыйған адам түбінде әулиеге айналады. Аскетизм - # адамгершіліктік жетілу және құдаймен тілдесуге қол жеткізу мақсатында игіліктерден бас тарту, сезімдік нәпсі мен тілектерді шектеу және басумен сипатталатын діни қағида; # өмірлік игіліктерден бас тарту, шектен шыққан өзін-өзі тыю. Дереккөздер
Абай кабинеті

Абай кабинеті - Абайдың әдеби мұрасын студент жастарға тереңдей таныстыру мен оның шығармаларын ғылыми тұрғыда зерттеу мақсатында 1969 ж. (бұрынғы ҚазПИ-дің) Алматы МУ-дің қазақ әдебиеті кафедрасы жанынан ашылған. Профессор Қ. Жұмалиевтің және қазақ әдебиеті кафедрасы ұсынысымен ұйымдастырылған. Абай кабинетінде ақынның өмірбаяны мен әдеби мұрасы, ол жайлы жүргізілген зерттеу жұмыстары және архив деректері, ел аузындағы мағлұматтар жинастырылған. Абай мұрасы тақырыбында диплом жұмыстары жазылып, абайтанудан арнайы курс, семинар сабақтар жүргізіледі, ғылыми-теориялық конференциялар ұйымдастырылып, ғылыми баяндамалар жасалады. Дереккөздер
Мелиорациялық жұмыстарды жоспарлау

]] Мелиорациялық жұмыстарды жоспарлау — мелиорациялық күрделі құрылыс жоспарын жасау, өндірістік құрылыс жұмыстарын жобалау және іздестіру жұмыстарын қоса жалгастыру, мелиорациялық су шаруашылық жүйелерін ретке келтіре отырып, тиімді пайдаланумен қатар аталған іс-шаралардың орындалуын да, ұйымдастыру жұмыстарын да жоспарлау. Бұл жұмыстар, шаруашылық жоспарына сәйкес белгілі бір мерзімге алдын ала есептелініл жүргізіледі. Дереккөздер
Кеме қатынас каналдары

Кеме қатынас каналдары — кеме қатынасына бейімделген және кеме қатынасы өзендері немесе теңіздерін бір кеме қатынастық жүйеге біріктіретін кеме жолының ұзындығын қысқартуға арналған канал. Жергілікті жер жағдайына және қосылатын екі ағын судың су горизонтының белгісіне байланысты Кеме қатынас каналдары шлюзді немесе шлюзсіз болуы мүмкін. Кеме қатынас каналдарының мөлшері осы каналдармен жүретін кемелердің габариттері бойынша анықталады. Әдетте, каналда жүзіп жүрген кемелер қалыптастыратын үлкенді-кішілі кемелік толқындар каналдардың грунт беткейлерін қиратады. Осыған байланысты кемелік толқындардың шамасына , кеме мөлшерімен, олардың жүрісінің жылдамдығымен және каналдың көлденең қимасының мөлшерімен анықталатын беткейлерді нығайту жұмыстары қарастырылады. Кемелерді қауіпсіз су жолымен, қамтамасыз ету үшін К.қ.к. кеме қатына¬сына қажетгі имараттармен жабдықталады. Кеме қатынас каналдарын тиімді және ұтымды пайдалану үшін оларда айлақ, разъезд, кеме жөндеу зауыттары, шеберханалар және т.б. орналастырылады. Кеме қатынас каналдары тас және темір жолдармен қиылысқанда көпір каналдың үстінен жасалса, ағын сулармен қиылысқанда көпір каналдың астынан құбыр немесе дюкер арқылы өтеді. Дереккөздер
Кеме өткізетін шлюз

Кеме өткізетін шлюз — өзендегі немесе канаддағы кемені және салды бір деңгейдегі судан екінші деңгейдегі суға өткізуге арналған гидротехникалық құрылыс. Кеме өткізетін шлюз ұзына бойындағы қабырғалармен және қақпалармен (жапқыштармен) қоршалған камерадан тұрады. Кемені төменгі бъефтен жоғарғы бъефке көтеру үшін төменгі қақпа ашылғанда кеме камераға кіргізіледі, одан соң қақпа жабылып жоғарғы деңгейдегі бъефке дейін толған су деңгейімен бірге жоғары көтерілген кеме жоғарғы қақпа арқылы сыртқа шығарылады. Кемені жоғарғы бъефтен төменгі деңгейдегі суға түсіру үшін шлюздегі су деңгейі төменгі бъеф деңгейіне дейін төмендетілгенде кеме де төмен қарай түседі. Шлюз камерасының мөлшері жүк айналымына байланысты бір немесе екі қатарға тізілген есептелген бір кеменің немесе кемелер тобының габариті бойынша анықталады. Кеме өткізетін шлюз бір камералы, екі және көп камералы, бір және көп баспалдақты болады. Дереккөздер
Кәмен Оразалин

Кәмен Оразалин (1920-2008) - 1920 жылдың 16 маусымында Семей облысы, Абай ауданы, Құндызды ауылының Қылышбек жайлауында туған. Белгілі жазушы, әртүрлі жанрда жазылған көркем шы­ғармалардың авторы, қоғам қай­раткері, Абайтану ғылымының негізін салушы, «Қазақстанға еңбегі сіңген мұғалім» ата­ғын алғашқылардың бірі болып алған ұстаз, бірнеше жоғары дәрежелі Үкімет наградаларының иегері, «Октябрь революциясы», ІІІ дәрежелі «Даңқ» және «Отан соғысы» ордендерімен, еліміз тә­уелсіздік алғаннан кейін «Парасат» ор­денімен марапатталған.Кәмен Оразалин 2008 жылы наурыз айында дүниеден өтті. Шығармалары: * Абайдан соң: Роман.-Алматы: Жазушы, 2-кітап.1987, 3-кітап. 1989, 4-кітап.1995 * Абай ауылына саяхат.-Алматы: Жалын.-1994.-288 б. * Абайдан соңғы арыстар: Роман. 1 кітап.-Алматы:Елорда,2002.-464 б.; 2 кітап.-2003.-504 б.; 3 кітап.- 2004.-584 б. * Ақ жазық: Роман.-Алматы, 1959. * Аттаныс: Роман, повесть.-Алматы: жазушы, 1985.-528 б. * Жексен: Повесть.-Алматы. 1950.-218 б. * Көктем салқыны.-Алматы: Жазушы,1980.-478 б. Абай Құнанбайұлы туралы шығармалары: * «Данышпан ақын» («Екпінді», 1939, 30- маусым), * «Абай аулында» («Совхоз туы», 1964, 11- 28 қараша), * «Абай туралы»(«Қазақ әдебиеті», 1963, 6-қыркүйек), * «Абай» қолжазба журналы туралы» («Қазақстан мектебі», 1961, №9) т. б. мақалалары Жазушы туралы еңбектер: * Әдебиетшілердің ақылшы ағасы еді // Семей таңы.-2008.-27 наурыз.-9 б. * Бәшей К. Шығыстың шымыр ақсақалы // Арна.-2000.-4 тамыз.-19 б. * Біржанқызы М. Ұмытылмас бейне // Арна.-2000.-4 тамыз.-19 б. * Қабдолов З. Аға туралы сөз // Семей таңы.-1980.-11 шілде. * Қабдолов З. Ар бол, бар бол, аға! // Арна.-2000.-4 тамыз * Кемелбаева А. Қалам құдіретімен… //Арна.-2000.-4 тамыз.-18 б. * Кемелбаева А. Қараорда Қарауылдың абызы еді: (Жазушы туралы естелік) // Егемен Қазақстан.-2009.-18 наурыз.-5 * Көркембаев Р. Сергек ойлы қаламгер // Арна.-2000.-4 тамыз.-18 б. * Сапаев Ғ. Ұлылардың шапағаты // Арна.-2000.-4 тамыз.-18 б. Дереккөздер
Иранбек Оразбаев

Иранбек Оразбаев (Иран-Ғайып) Әбітайулы — ақын, драматург. Иранбек Оразбаев 1947 жылы Қызылорда облысы, Сырдария ауданында туған. Арғын руынан шыққан. Өмірбаяны Қазақ политехникалық институтының тау-кен факультетін (1970), Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы жоғары әдеби курсты бітірген (1980). Әр жылдары Қызылорда облысы "Білім" қоғамында референт, "Жазушы" баспасында редактор, "Қазақ әдебиеті" газеті редакциясында поэзия бөлімінің меңгерушісі, ҚР Білім, мәдениет комитетінің редакциялық-репертуарлық коллегиясының бас редакторы қызметтерін атқарды. 1998 жылдан Қазақтың мемлекеттік Ғ.Мүсірепов атындағы Жастар мен балалар театрының әдебиет бөлімін басқарды. Алғашқы "Жүрек жырлайды" атты жыр жинағы 1974 жылы жарық көрді. Кейін "Тың құрбаны", "Хайуандық комедия" "Күшігімен таланған", "Мен ішпеген у бар ма?", "Батқан кеменің бейбақтары", "Желжуан", "Құдай қарғағандар", "Жамбылдың қызыл жолбарысы", "Негізгі шаруа", Қанына тартқан қыңырлар", "Алтын адам", "Алтын ажал", "Киелі күнә", "Хан-Абылай-Сабалақ", "Жәбек-шаған", "Гүл-Нәр", "Театр Романы", "Қорқыттың көрі", "Мауглидің оралуы", "Махамбет", "Қашғария", "Былыққа батқан қала", "Кркеткен" атты драмалық дастандарын жазды. "Глаза ночи" (1983), "Царь слова" (1984), "Наследник" (1988) атты кітаптары орыс тілінде жарық көрді. 1990 жылы 3 томдық, ал 2006 жылы 13 томдық таңдамалысы оқырмандар қолына тиді. 2002 жылы "Қорқыттың көрі" атты жыр кітабы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының тұңғыш өткен жазба ақындар жыр-мүшайрасының бас жүлдегері."Оның «Жүрекжырлайды», «Түннің көзі», «Өмір-өлең» т. б. өлеңдер мен поэмалар жинақтары жарық көрді. Абай өмірінің соңғы көзеңіне арналған «Мен ішпеген у бар ма?» атты драмалық дастаны театр сахналарында қойылып келеді. ДереккөздерОның «Жүрекжырлайды», «Түннің көзі», «Өмір-өлең» т. б. өлеңдер мен поэмалар жинақтары жарық көрді. Абай өмірінің соңғы көзеңіне арналған «Мен ішпеген у бар ма?» атты драмалық дастаны театр сахналарында қойылып келеді. Дереккөздер )Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/ Құраст.: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса. - Алматы: "Ан Арыс" баспасы, 2009 - 480 бет.
Мелиорациялық жүйе

]] Мелиорациялық жүйе — атқаратын қызметі бір-бірімен байланысты болатын гидротехникалық инженерлік құрылыстар мен құрылымдар жинағы. Өсімдік тамыры жайылатын топырақ қабатындағы ылғалды, ауаны нәрлі заттардың және жарым-жартылай жылу мен күн сәулесінің режімін жасанды түрде сақтауы әрі қамтамасыз етуі аркылы ауыл шаруашылығы дақылдарынан мол және тұрақты өнім алуға жағдай жасайды. Сонымен қатар суармалы жерде жаңа шыққан суландырғыш техникаларды кеңінен пайдалану мүмкіндігі мол. Мелиорациялық жүйе жұмыс істеуіне қарай былайша сараланады: жер құрғату — топырақ ішіндегі артық ылғалды алып кетіп, оны су қабылдағыш құрылысқа коллекторлармен жеткізу. Суландыру жүйелері: су көздерінен (өзен немесе су қоймасы) бас сағадан, өзі ағатын немесе машинамен ағызылатын және тұрақты су ағатын суару жүйелерінен тұрады. Ал су жүретін тұрақты жүйе — магистральды каналдардан су бөлгіш, шаруашылықаралық және ішкі шаруашылықаралық, телімдік каналдардан және карталық суару жүйелерінен құралады. Мұнымен қоса, қашыртқы су ағызатын тұрақты кәріздеу — коллекторлы жүйе болады да, ол бас коллекторға барып құяды. Суару жүйелері бақылау ұңгымаларының қалыбымен және жер асты ыза суының режімін зерттеп, оны бақылау үшін құдықтармен жабдықталады. Жүйе суды өлшеп тұратын құралдар орнатылған реттегіш гидротехникалық құрылыстармен, пайдалану белгілерімен, гидротехникалық бағаналармен жабдықталған. Онда көпірлер, жанынан арнаулы жол құрылыстары салынады. Желге тосқауыл болатын жасыл орман алқабы егіліп, электр желілері тартылады. Дереккөздер
Өнеркәсіп ағындылары

Өнеркәсіп ағындылары халық шаруашылығының мұнай өндеу, химия, сабын қайнату, целлюлоза-қағаз, тоқыма, металлургия, кен салалары кәсіпорындарының табиғи су көздерін ластайтын ағындылары. Өнеркөсіп ағындыларының барлығы дерлік әр түрлі дәрежеде судың сапасына кері әсер ететін мұнай шикізаттарымен ластанған. Тіпті, судың құрамында мұнайдың елеусіз мөлшерінің (0,2—0,4 мг/л) болуы суға арнайы иіс береді, ол иіс суды сорғыдан өткізіп, хлорлаған соң да кетпейді. Химия кәсіпорындарының ағындыларында, әсіресе орман-химиялық, анилин-бояу, коксхимия және басқа да салалардың ағындыларында кездесетін фенолдық қосындылар үлкен қауіп төндіреді. Фенолдық сулардың өте күшті антисептикалық қасиеттері болатындықтан, судағы биологиялық процестерді бұзады, жағымсыз иіс береді. Электрхимия өндірісінің, кен байыту фабрикаларының, пестицид шығаратын кәсіпорындардың және шахталар мен кен орындарының су ағындыларында едәуір мөлшерде мырыш (Zn) пен мыс (Cu) кездеседі. Соңғы кездерде кейбір өнеркәсіп су ағындыларында пайда болған синтетикалық беттік-белсенді заттар судың биохимиялық тазалағыш қабілетін бірден нашарлатады. Сондықтан тіпті олардың елеусіз мөлшерінде де судағы өсімдіктердің тіршілігі тыйылады, иісі мен дәмі күшейеді, көбіктердің берік жиынтықтары пайда болады. Дереккөздер
Оразбай Аққұлыұлы

Оразбай Аққұлыулы (1837-1921) - Тобықты еліндегі Бүғылы болысының байы, қажы. Жас көзінде ниеттес болғанымен, кейін Абаймен жауласып, араздасып өткен кісі. Оразбай талай рет жер дауы, ел дауына араласып, 1898 ж. Мүқыр сайлауында Бөкенші, Жігітек руларының алауыздығын пайдаланып, Абай өміріне қастандық жасап, соққыға жығып, жанжалмен сайлауды таратып жіберуге межбүр еткен. Ақын «Сенатқа хатында» Оразбайды ел ішінде бұлікшілтоп қурып, ағайын арасында араздық тудырып жүрген адам ретінде қатты айыптайды. Дереккөздер
Аудитория

Аудитория - [лат. audio - естимін] - тікелей мағынасында "тыңдаушы топ", яғни, сөзді тындаушы, қабылдаушы топ. Аудитория қазіргі ұғымы бұқаралық ақпарат құралдары мен саяси коммуникация аудиториясы ретінде түсініледі. Мұндай аудиторияның ерекшелігі - оның кеңістігінің шектелмегендігінде. Т.Адорно мен М.Хорнхаймер негізін қалаған зерттеулерден кейін аудитория қоғамды мақсатты түрде жаппай тоталитарлы әлеуметтік-саяси құрылымдарға икемді бұқараландыру тетігі ретінде түсіндіріле бастады. Бұл геббелстік насихатты басынан өткерген Германия мен сталиндік КСРО-ны зертеген еңбектерден айқын көрінеді. Дереккөздер
Оразке Уақбаев

Оразке Уақбаев (т. ж. б. - 1952) - Абай мұрасын жинаушы. Тобықты руынан шыққан, бұрынғы Шыңғыс болысының азаматы. Кейін Семей облысының Ново-Покровка ауданын мекен еткен. Абай өлеңдерін 1895-1900 ж. жазып алған. Оразке қолжазбасын 1951 ж. 28-қазанда Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. музейіне тапсырған. Қолжазбада ақынның 13 өлеңі көшірілген. Бұлардың ішінде 11 өлең бұрыннан белгілі шығармалар. Белгісізі - «Ақылды әдет жеңбегі...» деп басталатын 3 шумақ өлең мен атақты «Сегіз аяққа» үқсас «Тереңнен қӨзғап...» деп басталатын туынды. Бұл екі өлең де ақын шығармаларының бұрынғы басылымдары мен қолжазбаларында жоқ. Оразке қолжазбасы Абайдың бұрыннан белгілі бірқатар өлеңдерін текстологиялық жағынан түзетуге мүмкіндік береді. Алжоғарыда аталған 2 өлеңніңақынныңтөл туындысы екендігі әлі де дәйекті дәлелдеуді қажет етеді. Дереккөздер
Өнеркәсіптік және үй-жай ағындыларын тазалау тәсілдері

Өнеркәсіптік және үй-жай ағындыларын тазалау тәсілдері — ақаба суларды тазалау кезінде қолданылатын механикалық, физикалық және биохимиялық тәсілдер. Механикалық тазалау суда ерімеген заттарды сүзгіден өткізу, сорғыту, тоспалау жөне центрофугалау аркылы бөліп алуға қызмет етеді. Бұл тәсілді, басқа тазалау тәсілдерін қолданар алдында алдын алу мақсатында немесе өнеркөсіп мақсатына пайдалануға болатын жағдайда қолданады. Механикалық тазалаудан өткен суды, әдетте, хлорлау арқылы залалсыздандыру қажет. Дереккөздер
Африкалық одақ

Африкалық одақ (АО) - [African Union, AU] - Африка елдерінің мемлекетаралық бірлестігі. 2002 жылдың 9 шілдесінде Дурбанда (ОАР) 1963 жылы Африкадағы даму мен әріптестік мәселелерін үйлестірген Африка бірлігі үйымының қайта құрылуы нәтижесінде пайда болды. АО құрамына 53 ел кіреді. Одақ қызметінің негізгі бағыты - құрлықтың экономикалық және саяси қайта өрлеуі мүддесінде Африкадағы ықпалдасу процестерін дамыту. ¥йым мақсаты - мүше-мемлекеттердің еге- мендігін және аумақтық тұтастығын сақтау, демократиялық институттарды қалыптастыру, бейбітшілік пен түрақ- тылықты нығайту, ғаламдық экономи- кадағы Африканың лайықты орнын қам- тамасыз ету. Африкалық одақ шеңберінде валюта- қаржылық саясат үйлестіріліп, қауіпсіздік саласы мен СПИД-пен күресте бірлесе әрекет етеді. Аймақтық және халықаралық деңгейде Африка экономикасына шетел капиталын тартуға бағытталған "Африканың дамуы үшін жа- ңа әріптестік бағдарламасы" (NEPAD) стратегиялық негіз болып табылады. Африкалық одақ жоғарғы органдары - жыл сайынғы Саммит-ассамблея, мүше-мемлекеттердің премьер-министрлері кіретін Атқарушы кеңес. Мүше-мемлекеттердің түрақты өкілдерінен түратын комитет қызмет етеді. Штаб-пәтері Аддис-Абебте орналасқан. Дереккөздер Африка одағы ta:ஆபிரிக்க ஒன்றியம்
Мелиорациялық жүйелердің дін төлқұжаты

Мелиорациялық жүйелердің дін төлқұжаты — жүйелердің негізгі бас құжаты; жүйедегі имараттардың саны, олардың құрылымдық айырмашылықтары, су жүйенің баланстағы бағасы, жыл бойындағы пайдалану кезіндегі күрделі жөндеуді қоса есептегендегі жұмсалатын қаржы және т.б. жөніндегі дерек-мәліметтер жинағы. Дереккөздер