kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Номогенез

Номогенез ( – заң және генез) – тірі табиғаттың тарихи дамуы ішкі заңдылықтар негізінде жүзеге асады деген эволюциялық көзқарас. “Номогенез” терминін 1922 ж. Л.С. Берг ұсынған. Осыған дейін органик. дүниенің эвол. дамуы барысында, қолдан сұрыптау арқылы, әр түрлі тіршілік жағдайларына сәйкес бейімді түрлердің пайда болатынын анықтап, өсімдіктер мен жануарлар эволюциясында ең маңызды нәрсе – табиғи сұрыпталу деп келген дарвиншілдік ілімді жоққа шығарып, Берг “тіршілікте бір мақсатқа жету үшін әуелден сәйкестік принцип тән” деп атап көрсетті. Ол Номогенез құбылысы клеткадағы протоплазма белогының стереохимиялық қасиеттері арқылы жүзеге асады және тұқым қуалау өзгергіштігінің бағыты мен заңдылығы көптеген дарабаста қоршаған ортаның әсерінен бір мезгілде байқалады деп есептеді. Чарльз Дарвин әр түрлі органик. түрлер млн-даған жылдарға созылған тарихи даму процесінің нәтижесі десе, Берг түрлердің түзілуі кенеттен болатын бір реттік секірістер – “пароксизмдер” жолымен жүреді деген қарама-қарсы пікір айтты. Ол эволюциялық дамудың негізгі заңдылығын ортогенездік тұрғыдан дәлелдеуге тырысты (қ. Ортогенез). Жалпы Номогенез ілімі дарвиндік теорияға қарсы бағытталған қате көзқарас болды. Номогенез жорамалын түсіндіруге негіз болған конвергенция және параллелизм құбылыстары – шын мәнінде белгілі ортада тіршілік ететін организмдерде өзгергіштік тудыратын табиғи сұрыптаудың бағыттары. Қазіргі кезде биологияда телеологиялық бағыттағы Бергтің тұжырымдары макроэволюцияның кейбір мәселелерін түсіндіргенде дарвиндік теорияға қарсы пайдаланылады. Дереккөздер
Жер бетіндегі ағын

Жер бетіндегі ағын — атмосфералық жауын-шашын суының ауырлық күшінің әсерінен жер бетімен ағып өзенге, көлге, теңізге, мұхитқа құйылуы. Жер бетіндегі ағын беткейлік (судың шағын жылғаларға бөліне, жайыла төмен қарай ағуы), арналық (өзеннің тұрақты арнасымен, қалыптасқан сай және жырамен ағуы) болып екіге бөлінеді; Тағы қараңыз * Ағын * ЖЕР БЕТІ * Табиғаттағы су айналымы Дереккөздер
Марат Кәрібайұлы Барманқұлов

Марат Кәрібайұлы Барманқұлов (13.2.1937, Алматы облысы Талғар қаласы – 9.5.2000, Алматы қаласы) – филология ғылымының докторы (1981), профессор (1982). Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан. ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1964) бітірген. ҚазМУ-дың журналистика факультетінде ассистент, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі, декан (1964–1986), 1986 жылдан кафедра меңгерушісі болған. 1980 ж. «Общность и специфика документальных жанров печати, телевидения и радиовещания» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Барманқұлов 300-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 22 монографияның авторы. Шығармалары *Мировые религии в тюркских государствах, А., 1995; *Тюркская вселенная, А., 1996; *Золотая баба. Евразийство во всем и всегда, А., 1998. Дереккөздер
Волошин ауылдық округі

Волошин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Волошинка, Ивано-Петровка, Лузинка ауылдары кіреді. Орталығы – Волошинка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1263 адамды құрайды. Дереккөздер
Жұмажанова Төкен Қонысбайқызы

Биография Жұмажанова Төкен Қонысбайқызы (5.1.1944 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Ақсуат ауылы) – ғалым, педагогика ғылымының докторы (1997), профессор (1998). ҚазПИ-ді (қазіргі Алматы мемлекет университеті) бітірген (1965). 1966 – 80 жылдары орта мектепте мұғалім, 1980 – 97 жылдары Семей педагогика институтында (қазіргі Семей мемлекеттік университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1991 – 97) болған. 1998 жылдан Алматы мемлекеттік университетінде профессор. Негізгі ғылым-зертттеу еңбектері қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі мәселелеріне арналған. Жұмажанов – осы сала бойынша Қазақстандағы алғашқы ғылым докторы. Шығармалары * Әдебиеттен кластан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың ғылыми-әдістемелік негіздері, А., 1995; * Әдеби жұмыстар арқылы оқушы жастардың адамгершілік эстетикалық талғамын қалыптастыру, Семей, 1998. Сілтеме
Воскресенов ауылдық округі

Воскресенов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Воскресеновка, Искра, Становое ауылдары кіреді. Орталығы – Воскресеновка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1426 адамды құрайды. Дереккөздер
Баспа әдісі

Баспа #Инемен бастыра тігу әдісі. Баспа, көбінесе, алтын, күміс жіптермен кестелеп тіккен кезде қолданылады. Ине қалдырған ілмекті басып қалып, келесі жіп ілмегін соның тұйығынан шығарады. Сонда тігістің оң жағы біз кесте өрнегіне ұқсайды; #Ағаш, мүйіз, тері, керамиканы өрнек жүзді басқымен батырып әшекейлеу әдісі; #Кішкентай шырт етпе жабысқақ түйме. Дереккөздер
Восход ауылдық округі

Восход ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Восходское, Ақсай ауылдары кіреді. Орталығы –Восходское ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 609 адамды құрайды. Дереккөздер
Нонтронит

НОНТРОНИТ (Франциядағы Нонтрон қ-нан алғаш табылған) – смектиттер қабатты силикаттарға жататын минералдар тобы. Хим. формуласы (Fe, Mg)2[Sі4O10](OH)2nH2O. Құрамында Al, Mg, Nі, Co, Cu, Zn изоморфты қоспалары болады. Моноклинді сингонияда кристалданып, қабатты құрылым түзеді. Түсі сары, сары жасыл, сұр жасыл. Агрегаттары топырақ тәрізді және тығыз, қолға майлы сезіледі. Омырылуы қабыршақты; қатт. 1 – 2, тығызд. 1,7 – 1,9 г/см3. Жоғ. дәрежеде ион алмасу және сорбц. мүмкіндікпен, сулы жерде ісінумен ерекшеленеді. Серпентинит тердің үгілуінен түзіліп, одан әрі үгілу кезінде темір гидроксидімен алмасады. Никель кентастарының құрамында Батыс Қазақстан облысы нда кездеседі. Дереккөздер
Бейне-Молла кесенесі

Бейне-Молла кесенесі - архитектуралық ескерткіш. Созақ ауданы, Тасты ауылынан 3 км жерде орналасқан. Негізгі қабырғасы шикі кірпіштен тұрғызылып, сырты күйдірілген кірпішпен бедерленген. Кесененің оңтүстік қабырғасының бір бөлігі және күмбез толығымен күйреген. Шаршы пішінде тұрғызылған қабырғаның ішкі бөлігі дөңгелек тәріздес. Кірпіштен қаланған еденнің қалдықтары сақталған. Сілтеме
Өсімдіктер биотехнологиясы

Өсімдіктер биотехнологиясы – ғылым мен өндірістің өсімдік органдары мен оларда жүретін биологиялық процестердің негізінде түбегейлі жаңа технологиялар құрып, адамға қажетті өнімдерді алуға мүмкіндік беретін жаңа саласы. Өсімдіктер биотехнологиясы саласындағы алғашқы зерттеулерді 19 ғасырдың аяғында неміс ғалымдары К.Рехингер мен Х.Фехтинг жүргізді. Қазақстанда Өсімдіктер биотехнологиясы жөніндегі зерттеулер 20 ғасырдың аяғында Бас ботаникалық бақта, Молекулдық биология және биохимия, Ботаника және фитоинтродукция, Өсімдік физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы, Фитохимия институттарында, ҚазҰУ-да, т.б. жоғары оқу орындарындағы арнаулы кафедраларда жүргізілді. Негізгі бағыттары Бұл зерттеулердің негізгі бағыттары: * гендік және клеткалық инженерия * гаплоидты биотехнология * клондық көбейту * биологиялық активті заттар алу, фиторемедиация, гендік банк жасау, т.б. Өсімдіктер биотехнологиясын қолданып көптеген жоғары өнімді өсімдік сорттары мен линиялары, дигаплоидтар, каллустық және клеткалық дақылдар, протопластар, вируссыз өркендер, дәрі-дәрмектер, белоктар, вакциналар, витаминдер, т.б. биологиялық активті қосындылар алынуда. Қазақстанда Өсімдіктер биотехнологиясының негізін салғандар: академиктері * М.Ә.Айтхожин * І.Рақымбаев * М.Қарабаев *профессор Г.Уәлиханова Қазір Өсімдіктер биотехнологиясы саласында биол. ғылым докторы Б.Б.Әнәпияев, Б.Ысқақов, К.Жамбакин, т.б. ғалымдар еңбек етуде.. Дереккөздер
Балалар ұйымдары

.]] Балалар ұйымдары — балалар мен жасөспірімдердің ерікті ұйымдары; қоғамдық ұйымның айрықша түрі. Ұйым белгілері Ол келесі белгілері ие болады: * балалар мен ересектердің бірлескен қызметін жүзеге асыруына бағытталған кұндылық мұраттың (мақсаттың) болуы; * ұйымға еркін ену және одна еркін шығу; * бекітілген мүшелілік; * ұйымдастырылған өзіндік, өзін-өзі басқару, бірлескен әлеуметтік шығармашылық; * ұйымның әр мүшесі жағдайын анықтайтын нақты айқындалған құрылым; * барлығына орнатылған нормалар, ережелер, сонымен қатар бірлескен қызметін жасаудағы кепілдемелі құқықтар (қызмет етудің түрлерін, формалары мен жолдарын таңдау құқығы); * оның кұрамында кәмелеттік жасқа толмаған азаматтардың болуы; * жарғының, бағдарламаның, ереженің болуы. Тарихы Дүние жүзіндегі алғашқы Балалар ұйымдары — Скауттар 20 ғасырдың басында қалыптасты. Ағылшын тіліндегі scout сөзі барлаушы деген мағына береді. Скауттердің қағидаларын ағылшын полк. Р. Баден — Поуэлл (1857—1941) өзінің “Скауттер үшін инструкция”, “Жастар үшін скаут өнері” (1898) сияқты еңбектерінде негіздеді. Скаутшілер жер бетіндегі балалар мен жасөспірімдер дос және бауыр деген принципті ұстанады. Ешқандай партияға бағындырылмады. Ұл балаларға арналған ұйымды бойскаут (boyscouts), ал қыз балалар ұйымын герлскаут (gіrlscouts) деп атады. 1921 жылы скауттер ұйымы 63 мемлекетте (Ұлыбритания, Германия, АҚШ, Италия, Франция, Швеция, Үндістан, Ресей, т.б.) жұмыс істеді. КСРО-да Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында-ақ коммунистік партияның, кәсіподақ ұйымдарының басшылығымен өзінше қызмет атқаратын балалардың жаппай бірлестігі, яғни Балалар ұйымдары құрыла бастады. Олар алғаш жеке топтар ретінде дамып, 1922 жылы В.И Ленин атындағы бүкілодақтық пионерлер ұйымы құрылды. Бастауыш сыныптардың оқушыларын біріктіретін октябряттар тобы болды. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін бұл ұйым көптеген елдерде құрылып, дамыды. Олардың арнаулы демалыс орындары, сарайлары мен спорт кешендері болды. Қазақстанның 1991 жылдан кейін құрылған Балалар ұйымдары Қазақстан Республикасының заңына сәйкес әрекет ететін, ерікті қоғамдық бірлестіктер болып табылады. Олар Халықаралық демократия жастар федерациясы өткізетін халықаралық семинарлар мен кеңестерге қатысып отырады. Дереккөздер
Гусаков ауылдық округі

Гусаков ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Гусаковка, Береславка, Қарсақ, Новосветловка ауылдары кіреді. Орталығы – Гусаковка ауылы. Округ құрамында болған Малосергеевка ауылы 2014 жылы, Қызыл Кордон ауылы 2015 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1806 адамды құрайды. Дереккөздер
Амантай Ахатов

Ахатов Амантай (15.10.1942 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Қарағандыкөл ауылы) – ғалым, ауыл шауашылық ғылыми кандидат (1983 жылы). Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институттын (Қазақ ұлттық агралық университеті) бітірген (1966 жылы). 1966 жылдан Қазақ қой шауашылығы ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер. Ахатовтың негізгі ғылыми жұмыстары қылшық жүнді құйрықты қойларды селекциялық жолмен жетілдіруге, асылдандыру және жаңа тұқымдарын алуға арналған. Қылшық жүнді сарыарқа қойы авторларының бірі. Сарыарқа қылшықты қойы Орталық Қазақстанның шөл, шөлейт және құрғақ далалы аймақтарының қатал климатына бейімделген. Ахатов етті-майлы қой шауалықтары жөнінде 50-ден астам ғылыми еңбек жариялаған. Сілтемелер * Қазақстан * Көкпект * Қарағандыкөл Дереккөздер
Норвег теңізі

Норвег теңізі — Солтүстік Мұзды мұхиттың шеткі теңізі. Cкандинавия түбегі,Шетленд, Фарер, Исландия, Ян-Майен, Аюлы аралдарының аралығында. Аумағы 1,34 млн. км², ең терең жері 3970 м. Норвегия жағалауы қайраңды (Лофотен банкісі және т.б.). Теңіз суының температурасы ақпанда 2 – 7°С, тамызда 8 – 12°С. Тұзд. 34 – 35%. Жарты тәуліктік толысу (3,3 м) байқалады. Балыққа бай. Басты порттары: Тронхейм, Нарвик, Тромсе, Тросхавн.
Жұмақас

Жұмақас (Жұмақыз) Ақтайлаққызы (шамамен 1616/19 – 1687) – Жоңғар хандығының билеушісі Батыр қонтайшының әйелі болған қазақ қызы. 1635 жылы күзде Батыр қонтайшы Қазақ хандығына шапқыншылық жасап, біраз адамды тұтқынға түсіреді. Батыр қонтайшы тұтқындардың ішінде ерекше көркімен көзге түскен Ақтайлақ бидің қызы Жұмақасты оның еркінсіз өзіне екінші әйел етіп алады. Жұмақастың жоңғарлар мен қазақ халқы арасындағы қарым-қатынасты реттеуде қосқан өзіндік үлесі оның балалары Сенге мен Қалдан Бошақтыны қазақ халқымен татуласуға тәрбиелеген ісінен көрінеді. Жұмақас туралы шығыстанушы А.М. Позднеев “К истории Зюнгарских калмыков” деген еңбегінде былай деп жазады: “Жұмақас (Юм-агас) қоян жылы (1687) көктемде қайтыс болды, сол жылдың қысын Бошақты хан Ертісте өткізіп, келесі 1688 жылы көктемде 30 мың қолмен Халхаға басып кіріп, Моңғолияға соғысын бастады”. Сенге мен Қалдан Бошақты – жоңғар-қалмақ тарихында елеулі орын алған белгілі әскери және мемлекет қайраткерлері. Сілтеме
Корпорация

Корпорация ( – бірлестік) — 1) бірлестік, қоғамдастық, одақ; 2) меншіктің акционерлік нысаны‚ меншікті (капиталды) ұжымдасып иелену‚ кәсіпорынды басқару міндеттерін кәсіпқой басқарушылардың (менеджерлердің) жоғары тұрған буындарының қолына шоғырландыру; заңға қайшы келмейтін мақсатқа қол жеткізу үшін кәсіптік және басқа мүдделер сәйкестігі бойынша біріккен қоғам‚ одақ‚ тұлғалар тобы. Корпорация банкрот болған немесе төлем төлеуге қабілетсіз болған жағдайда өз міндеттемелері бойынша қатысушылардың мүлкімен емес‚ тек өз мүлкімен (Корпорация мүлкімен) ғана жауап береді. Дереккөздер
Норит

Норит (норв. Norge – Норвегия) – габбро тобына жататын негізді магмалық тау жынысы. Негізгі жыныс түзуші минералдар: дала шпаты, пироксен (бронзит), аз мөлшерде қоңыр амфибол мен қара слюда (биотит). Химиялық құрамын негізінен SіO 2 құрайды, Mg мен Ca қосылыстары (10 – 20%), сілтілер (2 – 3%) де енеді. Ромбылық және моноклиндік пироксендер қатар кездесетін негізді тау жынысы габбро-норит деп аталады. Бітімі шомбал, кейде бағдарлы, жолақты, құрылымы орта, ірі түйірлі болып келеді. Норит басқа габброидтармен бірге кездесіп, лополит, лакколит, силдар, линзалар және штоктар құрайды. Норитті әсемдік құрылыс материалы ретінде пайдаланады. Нориттер Қазақстанның солтүстік (Көкшетау облысы), орталық, шығыс аймақтарында кездеседі. Дереккөздер
Пиреней таулары

Пиреней таулары — Еуропаның оңтүстік-батысындағы Испания, Франция, Андорра жеріндегі тау жүйесі. Бискай шығанағынан Жерорта теңізіне дейін 450 км-ге созыла орналасып, Пиреней түбегін Орталық Еуропадан бөліп тұрады. Ені 20 — 110 км-дей, орташа биікт. 2500 — 3200 м; ең биік жері — Ането шыңы (3404 м). Пиреней таулары негізінен альпілік қатпарлықта қайта көтерілген қатпарлы құрылым. Батысы карстық (әктас), орталығы мен шығысы кристалдық (гранит, гнейс, тақта тас, т.б.) жыныстардан түзілген. Боксит, мәрмәр, қоңыр көмір, темір, марганец кентастарының кен орындары бар. Мұздықтары 40 км² аумақты алып жатыр. П. т. — су айырық жота; Гаронна, Адур, Эбро өз. бастау алады. Климаты солтүстігінде қоңыржай, оңтүстігінде субтропиктік, жерортатеңіздік. Жылдық жауын-шашын мөлш. солтүстік және батыс беткейлерінде 1500 — 2400 мм, оңтүстік беткейінде 500 — 750 мм. Тау етегінде маквис, гарига және жалпақ жапырақты орман (солтүстік), таулы-орманды белдеуінде қарағай, самырсын, шырша ормандары (оңтүстік), одан жоғарыда субальпілік, альпілік шалғын өседі. Пиреней тауларында Ордеса (Испания), Пирене (Франция) ұлттық саябақтары бар. Қысқы спорт орталықтары, алпинизм, туризм дамыған. )]] Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Баспай Шолақұлы Бапин

]] Баспай (Башпай) Шолақұлы Бапин (1889, Шығыс Түркістан — 1953, Үрімжі) — Қытай қазақтары арасынан шыққан қайраткер, Шыңжаңдағы Тарбағатай аймағының алғашқы уәлиі (губернаторы). Қытай үкіметі алдындағы беделін пайдаланып, қазақтар жайлайтын Тарбағатай аймағының әлеуметтік, экономикалық, мәдени дамуы жолында игілікті істер атқарған. Көптеген мектептер ашып, электр стансасын, өндіріс орындарын, Еміл өзенінен көпір (“Баспай көпірі”) салдырған. Уәлилік жалақысын қолына алмай, әр түрлі қоғамдық ұйымдарға аудартып отырған. Отан соғысы кезінде КСРО-ға көмекке 500 атты ер-тұрманымен жіберген (1943). Қ.Жұмаділовтың “Соңғы көш” романының кейіпкері Жасыбайдың прототипі де осы Баспай. Марапаттары * ҚХР-ның 1-дәрежелі “Тәуелсіздік” ордені * ҚХР-ның “Азаттық” ордені. Дереккөздер
Нормаль

Нормаль (, – түзу) – қисық сызықтың (беттің) берілген нүктесі арқылы өтетін және осы нүктедегі жанама түзуге (жанама жазықтыққа) перпендикуляр болатын түзу сызық. Жазық қисық сызықтың әрбір нүктесінде осы қисықтың жазықтығында жататын Н-і болады. Егер қисық сызық жазықтықтағы тікбұрышты координаттарда yf(x) теңдеуімен анықталcа және х0 нүктесінде f(x) дифференциалданатын болса, онда (x0, y0) нүктесіндегі Н. теңдеу (xx0)(yy0)f (x0)0 түрінде болады. Кеңістікте қисық сызықтың әрбір нүктесі арқылы белгілі бір жазықтықты (нормаль жазықтық) құрайтын сансыз көп Н. өтеді. Жанасушы жазықтықта жатқан Н. бас Н. деп, ал оған перпендикуляр Н. бинормаль деп аталады. Н. ұғымы дифф. геометрияда, оптикада, механикада, т.б. маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Жұмақ құстары

Жұмақ құстары – торғайтәрізділер отрядының бір тұқымдасы. Оған Жаңа Гвинея мен Австралия ормандарында мекендейтін 14 туысқа бірігетін 40-тан астам қанаттылар түрі енеді. Қауырсындары түрлі түске боялған сәнді, айқын ашық түсті келеді. Әсіресе, қораздары өте әсем, олардың басында, құйрығында ұзын, әрі әдемі қауырсындары болады. Дене тұрқы 14 – 100 см (кейбір түрінің құйрық қауырсыны бірнеше қабаттан тұрады, сондықтан ұзын келеді). Тұмсықтары мықты болады. Бұлар – отырықшы құстар. Жылына бір рет қауырсындарын тастап түлейді. Өніп-өсу кезінде жұптасып, ұяларын ағаш басына салады. Ұядағы 1 – 2 ақ не шұбар жұмыртқаны тек мекиені басып шығарады. Жұмақ құстары өсімдіктің жемісімен, тұқымымен қоректенеді, сондай-ақ ұсақ жәндіктерді, бақалар мен кесірткелерді де жейді. Қауырсындары сәндік үшін бас киімге тағылады. Дереккөздер
Балалық шақ

Балалық шақ — адам өмірінің туғаннан бастап жасөспірімдік (13 — 14 жас) кезеңге дейінгі атауы. Педагогикада Балалық шақ негізгі кезеңдерге ажыратылады. Мысалы, мектепке дейінгі шақтың өзі нәрестелік, бөбектік, сәбилік, естияр-балдырғандық деп бөлінеді. Бұлар балабақшадағы топтарға сәйкес: үш жасқа дейін бөбектік, үш пен бестің арасы сәбилік, бес пен жеті жас арасы естиярлық, бүлдіршіндік болып бөлінеді. Оқыту мен тәрбие процесінің негізгі кезеңдеріне және балалардың даму ерекшеліктеріне сәйкес жеті мен он жеті жастың аралығы мектептік шақ деп аталады. Мұның өзі үш кезеңге бөлінеді: *а) бастауыш сынып оқушылары (1—4-сынып); *ә) ортаңғы (негізгі) сынып оқушылары (5—9-сынып); *б) жоғары сынып оқушылары (9—11-сынып). Бір жас тобындағы балалардың мінез-құлқында елеулі айырмашылықтар болады, сондықтан жас психологиясының сипаттамасы шамамен ғана белгіленеді. Баланың жан дүниесі бір қалыпты дамымайды, ол кейде баяу, кейде секірмелі түрде өтеді. Балалық шақтағы психология даму процесі баланың отбасымен, өскен ортасымен тығыз байланысты; қазіргі Бала психологиясы. Дереккөздер
Норман теориясы

Норман теориясы – тарих ғылымындағы Ресей мемлекетінің негізін қалаушылар – нормандар (варягтар) болған деп есептелетін бағыт. 18 ғ-дың 2-ширегінде Петербург ҒА-нда жұмыс істеген неміс ғалымдары Г.З. Байер, Г.Ф. Миллер, т.б. қалыптастырған. Кейінірек Ресейге келген А.Н. Шлецер де Н. т-н қолдады. Бұл теорияның шығуына “Бағзы замандар оқиғаларында” баяндалатын Руське 862 ж. варяг князьдері Рюрик, Синеус пен Труворды шақыруы себеп болды. Н. т-ның саяси мәні – орыс халқын артта қалған, дербес мемлекет құруға қабілетсіз ел, ал нормандарды Ресей тарихының бастапқы кезеңінен бастап оның экономикасы мен мәдениетіне ықпал еткен шешуші күш ретінде тануында еді. 18 ғ-дың ортасынан бастап М.В. Ломоносов бастаған орыс ғалымдары Н. т-ның ғыл. негізсіз, әрі Ресейге қарсы дұшпандық саяси сипатта екендігін дәлелдеуге тырысты. Дегенмен, 18 – 19 ғ-лардағы Ресей тарихнамасында Н. т. орыс мемлекеті пайда болуының ресми нұсқасы ретінде қалыптасты. Н.М. Карамзин, С.И. Соловьев, т.б. варягтардың Рустегі үстемдігін мойындай отырып, бұдан шығыс славяндардың артта қалуына дәлел іздеудің негізсіз екендігін баяндады. “Норманшылдар” мен “норманшылдарға қарсылардың” немесе славянофильдер мен “батысшылдардың” арасындағы күрес, әсіресе, 1862 ж. Ресейдің мың жылдығын мерекелеуге байланысты шиеленісе түсті. Н. т-ның қарсыластары ретінде Д.И. Иловайский, С.А. Геодонов, В.Т. Васильевский, т.б. бой көрсетті. Олар Н. т-ның жекелеген нақты жағдайларын сынағанымен, оның ғыл. негізсіздігін дәлелдей алмады. 1930 – 40 ж. кеңестік тарихшылар (Б.Д. Греков, Б.А. Рыбаков, М.Н. Тихомиров, т.б.) Н. т-н жоққа шығаруға тырысты. Бірақ бұл теорияны қолдаушылар арасында тек шетел тарихшылары ғана емес, Ресей ғалымдары да көп болды. Тек 20 ғ-дың 2-жартысынан бастап Н. т. ғыл. позициясын жоғалта бастады. Қазіргі кезде Ресей тарихнамасында Н. т-ның негізсіздігі жөніндегі тұжырым басымдыққа ие болып отыр.
Өрістер теориясы

Өріс Теориясы – математиканың кеңістіктің скалярлық, векторлық, тензорлықаймақтарының қасиеттерін зерттейтін саласы. Аймақтың әрбір М нүктесіне бір u(М) саны (температура, қысым, тығыздық, магнит өтімділігі) немесе а(М) векторы (мысалы: аққан сұйық зат бөлшегінің жылдамдығы, күш өрісінің кернеуі), тензоры (серпімді дененің берілген нүктесіндегі кернеуі, әр бағытының ерекшелігі әр түрлі анизотроптық денелердің өткізгіштік тензоры) сәйкестендіріледі де, оған бірнеше айнымалыларға тәуелді функциялардың дифференциал және интеграл есептеулер ұғымы көшіріледі. Өріс теориясының негізгі құралы – векторлық және тензорлық талдаулар (құралдары Векторлық есептеу, Тензорлық есептеу). Өріс теориясында скалярлық өріс градиент деп аталатын скалярлық өрістің максимальды өзгерісі бағытындағы туынды арқылы, ал векторлық өрістің өзгерісі 1-рет жуықтап есептегенде дивергенция мен құйын арқылы анықталады. Скалярлық өрістен оның градиентіне және векторлық өрістен оның дивергенциясына ауысу операциялары Гамильтон операторы арқылы жиі белгіленеді. Мұндағы градиент және дивергенция мен құйын өріс теориясының негізгі дифференциал операциялары болып есептеледі. Кейде Лапласоператоры арқылы белгіленетін градиент пен дивергенцияның тізбекті операциялары да қарастырылады. Бұл теорияда өрістерді және олардың бөліктерін зерттеуде интегралдар арқылы өрнектелетін ұғымдар (мысалы: ағын, циркуляция, т.б.) қарастырылады. Остроградский формуласы векторлық өрістің ағыны мен дивергенциясын, ал Стокс формуласы құйыны мен циркуляциясын байланыстырады. Өріс теориясы физикадағы жаңа идеялардың, әсіресе Альберт Эйнштейннің салыстырмалық теориясының әсерімен қалыптасты. Өрістер теориясында скалярлық өріс градиент деп аталатын скалярлық өрістің максимальды өзгерісі бағытындағы туынды арқылы, ал векторлық өрістің өзгерісі 1-рет жуықтап есептегенде дивергенция мен құйын арқылы анықталады. Бұл теорияда өрістерді және олардың бөліктерін зерттеуде интегралдар арқылы өрнектелетін ұғымдар (мыс., ағын, циркуляция, т.б.) қарастырылады.. Дереккөздер
Нострадамус

ге, Салон, дене мәйітінің қалдықтары1789 жылдан кейін көшірілген.]] Нострадамус (Nostradamus), Мишель Нотрдам (Mіchel de Notredame) (14.12. 1503, Cен-Реми, Франция – 17.7.1566, Марсель маңы) – француз дәрігері және астролог. 1522 – 25 ж. Монпелье ун-тінде медицинадан білім алды. Өзінің дәрігерлік қызметін жұқпалы аурулармен күреске арнаған Н. Францияның көптеген қалаларында халықты ауыр дерттен емдеп, бірқатар жетістіктерге қол жеткізді. Ол мед. тәжірибені магия, астрология және басқа да окульттік ғылымдарды зерттеумен ұштастырып, болмыс құпиясын танып-білуге тырысты. 1550 жылдан ай сайынғы болжаулар альманағын шығара бастады. Оның проза түрінде жазылған екі жолдаудан (баласы Цезарь Нострадамусқа және Франция королі ІІ Генрихке арналған) және шамамен 970 өлең жолдарынан тұратын “Центурия” атты шығармасы 16 ғасырдан бастап адамзатты болашақта күтіп тұрған оқиғалар мен құбылыстарды болжауға арналған. Н. адамзаттың басына түскен апаттар мен ауыртпалықтардан құтылу мүмкін болмаса да, оларға еріксіз тартылған адам өз бойында ержүректік пен сабырлылықты тәрбиелеуі керек деп есептеді. Адам баласы ерте ме, кеш пе, басында жазылмайтын деп есептелген ауруларға қарсы дәрі табады, тарих белгілі бір ырғақты, бір ізділікпен қайталанып отырады деген көзқараста болған Н. болашақ әлемде тех. жетістіктер мен ғыл. ашылымдардың орын алатынын, астрономияның ғылым ретінде дамитынын дәл болжап берді. Сондай-ақ, жоғары дамыған тех. өркениеттің мәңгілік серігі құлдыраған монархиялар, төңкерістер мен соғыстар болатынын да алдын ала болжай білді.
Ностра тілдері

Ностра тілдері – семит-хамит, үнді-еуропа, картвел, оралдравид, алтай тілдерінің шоғыры. Н. т. терминін 1903 ж. дат ғалымы Х.Педерсон енгізген. Н. т. шығыс ностратик. (орал, дравид, алтай) және батыс ностратик. [афразия (семит-хамит), үнді-еуропа, картвел] болып екіге бөлінеді. Ғалымдардың пікірінше, Н. т-нің тобы толық анықталмаған. Н. т-нің фонол. құрылымы бір-біріне жақын, зерттеулер Н. т-ндегі 7 дауысты дыбыс пен дауыссыздардың ата тілде ортақ болғандығын көрсетті. Н. т-нің генетик. байланысы тұлғалық, ұғымдық және мағыналық жағынан сәйкес келетін морфемалары арқылы көрінеді, ортақ түбірлі морфемалар негізгі ұғымдар мен болмыстық нақтылықтарды бейнелейді. Бұл тілдердің сөздік қорындағы түбірлер бір және екі буынды болып келеді, үш буынды түбірлер сирек ұшырасады. Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі тұрақты, жіктеу есімдіктері кейде етістіктің алдында келеді. Н. т. глоттохронол. және мәдени-тарихи аспектіде біршама зерттелген, кей тұжырымдары болжамдық сипатта болса да, Н. т. теориясы ғылымда мойындалған. Алтай тіл білімінде Н. т-нің салыстырмалы грамматикасын О.Совяжо, А.Рясянен, К.Менгес, В.М. Иллич-Свитыч, Б.Коллин, т.б. зерттеген (1920 – 50). Н. т. терминімен қатар қолданылған “борей”, “бореалды”, “еуразиялық” сөздері кейін қолданыстан шығып қалды. * Stachowski, Marek, [http://www2.filg.uj.edu.pl/ifo/kjasis/~stachowski.marek/store/pub/2011%20Teoria%20nostratyczna,%20LV.pdf "Teoria nostratyczna i szkoła moskiewska"] .(pdf) – LingVaria 6/1 (2011): 241-274
Баламалық

Баламалық, альтернативтік (латын alternus — уақытша) — табиғаттағы, қоғамдағы, дүниетанымдағы әр түрлі мүмкіндіктердің бірін-бірі алмастыра алуы не осы мүмкіндіктердің бірін таңдап ала білу жолы. Дереккөздер
Әулие Көлшік ата қылуеті

Әулие Көлшік ата қылуеті - 12 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қожа Ахмет Иасауи кесенесінен оңтүстікке таман 1 км жерде қаланың ортағасырлық бөлігінің сыртында, ашық жерде орналасқан. Сопылардың діни рәсімдер өткізуіне арналған діни құрылыстар қатарына кіреді. Қазақстанның оңтүстігіндегі территорияларда қылуеттер салу 9 ғасырға жатады. Әулие Көлшік ата қылуеті – жер астындағы екі бөлмелі, ұзынша келген (10 м-ге жуық) тар дәліздің аузынан салынған үңгір есігі бар құрылыс. Шаршы шикі кірпіштен қаланған. Түпкірдегі мекен-жай шаршы, көлемі 2 м-ге жуық және биікт. 1,6 м, төбесі шатырлы күмбезбен көмкерілген. Оған іргелес диам. 2,5 м және биікт. 2 м-дей дөңгелек пішінді үй күмбезделіп жабылған. Дәлізі иіріле келген, негізгі мекен жайлар күйдірген кірпіштен қаланған, арқалық күмбезбен көмкерілген. Төбенің орта деңгейінен құдық тәріздес, диаметрі 1 м-дей дәліздің бүкіл еніне жарық түсетін ойық жасалған. Қылуетке кіретін есік қирап қалғандықтан, баспалдақтың сатылары анықталмады. Бүкіл құрылыстың ішкі құрылымы сыланбаған. 1985 жылы ескерткіш қалпына келтірілді. Сілтеме
Ноян

, "Жақсы ноян хан Намнансүрен" деп те моңғол тілінде атанған]] Ноян, нойан (, , , , , , – мырза, бек) – ортағасырлық моңғол қоғамындағы ақсүйектер. Алғашқыда рубасылары ноян атанған. Шыңғыс хан империясы тұсында (13 – 14 ғ-лар) нояндар түменді (он мыңдық әскер), мыңдықты басқарды және аймақтарды биледі. Кейіннен әр түрлі дәрежедегі моңғол шонжарлары да ноян атанып, бұл атау түркі халықтарының әскери жүйесінде орнықты. Дереккөздер
Жыл санау

Жыл санау – үлкен уақыт аралықтарын есептеу жүйесі. Көптеген жыл санау жүйесін есептеу белгілі бір тарихи не аңыздық оқиғаларға байланысты жүргізілді. Мысалы, христиан шіркеуі жыл санаудың басын Иса пайғамбардың туған күнінен бастап жүргізеді. Бұл жүйені (жаңа заман) қазіргі мемлекеттердің басым көпшілігі (оның ішінде Қазақстан да) қабылдаған. Ислам елдерінде (негізінен, араб мемлекеттері) жыл санау жаңа заманның 622 жылынан (Мұхаммед пайғамбардың Меккеден Мединеге көшіп барған күнінен) бастап жүргізіледі. Ішкі сілтемелер *Жыл *Жаңа жыл *Жыл мезгілдері *Қазақша жыл санау Дереккөздер
Нөкер

Нөкер – билеушілер (патша, хан, т.б.) мен жоғары лауазымды адамдарға қызмет еткен адамдар. Н. соғыс кезінде жауынгер, бейбіт кезде күзетші қызметін атқарған. Н. атқарған қызметі үшін баспана, киім және қару-жарақ, соғыстан түскен олжадан үлес алды, басыбайлы болды. Қазақ халқында Н. ұғымы 14 – 20 ғ-ларда “қызметші” мағынасында қолданылған. Дереккөздер
Жерге орналастыру

Жерге орналастыру — мемлекеттегі жер қатынастарын, жерді пайдалану мен қорғауды ұйымдастыруға бағытталған іс-шаралар жүйесі. Жерге орналастыру жұмыстары: жерді аймаққа бөлудің республикалық, облыстық, және аймақтық жобалары мен жер ресурстарын пайдалану, жақсарту және қорғау бағдарламаларын әзірлеуді; жер пайдалану ісін жолға қою мен ретке келтіру жөнінде шаруашылықаралық жобалар жасауды; жер учаскесіне меншік құқығына және жер пайдалану құқығына құжаттар дайындауды; орналасқан жерінде елді мекендердің шекарасын анықтау мен белгілеуді; әкімшілік-аумақтық құрылымдардың, ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың және жерді пайдалану мен қорғаудың ерекше жағдайлары бар басқа да жер учаскелерінің шекараларын белгілеуді; бүлінген жерлерді жаңғырту мен жаңа жерді игеру жобалары жатады. Сондай-ақ, жерді пайдалану мен қорғауға байланысты басқа да жобаларды әзірлеуді; жерді есепке алу ісін жүргізуді, пайдаланылмай жатқан, ұтымды пайдаланылмай жүрген немесе нысаналы мақсаты бойынша пайдаланылмай отырған жерді анықтауды; топографиялық, геодезиялық, картографиялық, топырақтық, геоботаникалық және басқа да зерттеу мен іздестіру жұмыстарын жүргізуді; жер кадастры мен жер мониторингін жүргізуді; жер ресурстарының жай-күйі мен пайдаланудың кадастрлық және тақырыптық карталары мен атластарын жасауды; жер-бағалау жұмыстарын жүргізуді қамтиды. Жерге орналастыру атқарушы органдардың шешімі не меншік иесінің, жер пайдаланушылардың өтініші бойынша жүргізіледі. Мемлекеттік меншіктегі жерден жеке меншікке немесе жер пайдалануға жер учаскелерін бөлуге, сатуға және бағалауға байланысты жерге орналастыру жұмыстары, сондай-ақ, әкімшілік құрылымдардың шекараларын белгілеу, жер кадастрын жүргізу және жерді есепке алу жөніндегі жұмыстар мемлекет тарапынан ғана жүзеге асырылады. Тағы қараңыз Жерге меншік құқығы Сыртқы сілтемелер [http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath/web%20content/business/st_bus_regul/licen/geo_licensing/article/3432&langkk Жерге орналастыру жұмыстарын өндіру] Дереккөздер
Нөлдік энергия

Нөлдік энергия – кванттық-механикалық жүйенің негізгі күйінің энергиясы мен жүйенің потенциалдық энергиясының минимумына сәйкес келетін энергия арасындағы айырма. Н. э-ның бар болуы анықталмағандық қатыстарының салдары. Классик. механикада потенц. энергияның минимумына сәйкес келетін нүктеде бөлшектің кинетик. энергиясы нөлге тең болуы мүмкін. Бұл жағдайда бөлшек орнықты тепе-теңдік күйде болады, ал оның энергиясы тепе-теңдік нүктесіндегі потенц. энергия шамасына тең болады. Координата (х) мен импульс (р) үшін кванттық-мех. анықталмағандық қатыстардың салдарынан, потенц. минимумның маңайында бөлшектердің орнығуынан (шоғырлануынан), импульс мәндеріндегі үлкен ауытқулар салдарынан бөлшектің орташа кинетик. энергиясы үлкен мәнге жетеді. Екінші жағынан бөлшектің орнығу дәрежесінің азаюы орташа потенц. энергияның артуына әкеледі. Өйткені бөлшек едәуір уақыт кеңістік аймағында (яғни потенциал минимум мәннен артық аймақта) болады. Негізгі деңгейдің энергиясы анықталмағандық қатыстарымен үйлесетін кванттық-мех. жүйенің мүмкін болатын ең аз энергиясына сәйкес келеді. Н. э-ның болуы – микробөлшектердің байланысқан жүйелерінің жалпы қасиеті. Энергиясы Н. э-дан аз күйге жүйе өз құрылымын өзгертпей өте алмайды.
Лев Гордеевич Бобров

Лев Гордеевич Бобров (17 маусым 1928 жылы, Алматы қаласында туған) – ауыл шарушылығы ғылыми докторы (1970 жылы), профессор (1971 жылы). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1951 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1951–55 жылдары Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының картоп-көкөніс станциясында кіші ғылыми қызметкер, 1955–62 жылы осы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі директорының орынбасары, директоры, 1962–69 жылдары Қазақ КСР-і Ауыл шаруашылығы министрлігінің Республика тәжірибе станциясының директоры, 1969–88 жылдары Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарды. Бобров 195 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 кітаптың авторы. Шығармалары 1. "Производство картофеля в Казахстане" -Алматы: Қайнар, 1968; 2. "Семеноводство картофеля в Казахстане" -Алматы: Қайнар, 1976; 3. "Хранение картофеля и овощей в условиях Казахстана" -А: Қайнар, 1982. 4. "Картофель: вкусно, питательно и разнообразно" — Мәскеу, 1975. — 275 б. 5. "Интенсификация картофелеводства в Казахстане" — Алматы, 1976. — 182 б. 6. "Культура картофеля в Казахстане" — Алматы, 1976. — 70 б. 7. "777 блюд из картофеля" — Алматы, 1993. — 275 б. Сілтемелер 1. [http://www.cnshb.ru/akdil/akad/base/RB/000070.shtm "БОБРОВ Лев Гордеевич"] Дереккөздер
Нөсер

Нөсер — күшті, бірақ қысқа мерзімді конвективтік сипаттағы жаңбыр, не қоңыржай ендіктердегі циклондардың суық шебіндегі дүлей желді жаңбыр. Басталғанда төгіп жауып, күрт тыйыла қалуы мүмкін. Өте қысқа уақытқа созылуы жеке бұлттан немесе салқын шептегі жіңішке өңірді ғана қамтитын бұлттан жаууымен байланысты. Жылы жер бетіндегі салқын ауа массасынан түсетін Нөсер жаңбыр кейде бірнеше минутта-ақ өте шығады. Жаздағы жергілікті конвекция жағдайында будақ жаңбыр бұлты кең алқапты қамтығанда немесе шептер өткенде Нөсер жаңбыр сағаттап жауады. Нөсер жауу екпіні түрліше, кейде 21,5 мм/мин-қа жеткен кездері байқалған. Нөсер жауу уақыты артқан сайын екпіні кеми береді. Нөсер жаңбыр тропиктік және экваторлық ендіктердегі жауын-шашынның негізгі түрі. Субтропиктік және қоңыржай белдеулерде де өтіп тұрады. Нөсер термині синоптикалық метеорологияда жауын-шашынның барлық түріне де (қар, қиыршық) қолданылады. - қазіргі түсінігімізде — шелектеп құятын өткінші жаңбыр. «Шелектеп құйғаңдай нөсер сабалап тұрды». Сөз төркіні тек моңғол тілі деп шамалауға болады, «нүсэр» тұлғалы сөз моңғолдарда «қиын, ауыр» мағыналарында кездеседі. Осы сөздіктерге қарағанда, «нүсэр» сөзі моңғолдардың өзінде сирек қолданылатын тәрізді. Өйткені, келтірілген мысалдарда «нүсэр» сөзінің орнына, оның синонимі «хүнд» жиі тіркеседі. Осыған қарағанда, ескі сөз бе деген ойға қаласың. Жауған жаңбыр сипаты —«нүсэр» сөзін анықтауыш ретінде қолдануға кереғар көрінбейді. Өйткені жаңбырдың күштілігі қиындыққа ұшырататыны да белгілі. Осы себептен де алғаш «нөсер жаңбыр» (қиын жаңбыр мағынасында) тіркесі пайда болып, кейінгі кездерде «нөсер» жеке тұрып та жауынның күштілігін аңғартарлық дағдыға айналуы мүмкін. Дереккөздер
Нубия

ның 1885 жылғы картасында]] Нубия (ежелгі Мысырша Куш немесе Каш) – Солтүстік-Шығыс Африкадағы Ніл өзенінің алқабында орналасқан ежелгі ел. Нубияның байырғы тұрғындары б.з.б. 4–3-мыңжылдықтарда негізінен мал шаруашылығымен айналысқан. Нубия туралы алғашқы деректер б.з.б. 3-мыңжылдықтың орта шеніне жатады. Мысыр перғауындары Нубияға толассыз жорықтар жасап, б.з.б. 19–15 ғасырларда бағындырды. Ол мысыр мәдениетінің кеңінен таралуына жағдай жасады. Б.з.б. 11 ғасырда ел қайтадан тәуелсіздік алып, Нубия аумағында құл иеленуші Напат мемлекеті құрылды. Б.з.б. 770 ж. Напат патшасы Пианхи Мемфиске дейінгі бүкіл Жоғарғы Египетті және Ніл аңғарын бағындырды. Бұл дәуір Египет тарихында 25-Эфиопия әулетінің дәуірі деген атпен танымал. Шамамен б.з.б. 560 ж. астана Напаттан Мероэға көшірілді (Мероит патшалығы). Б.з.б. 23 ж. Солтүстік Нубияны римдіктер талан-таражға салды. Б.з. 4 ғасырында Нубия жерінің басым көпшілігін Аксум мемлекеті жаулап алды.
Сөздік қор

Сөздік қор, тілдің негізгі сөздік қоры – сөздік құрамның ең тұрақты бөлігі, ондағы сөздердің негізгі ұйтқысы. Сөздік құрамға тілде бұрыннан қалыптасқан, сондай-ақ кейін пайда болған барлық сөздер енсе, сөздік қорға ең қажетті ұғым-түсініктерді қамтыған, сол тілде сөйлейтіндердің бәріне түсінікті сөздер ғана кіреді. Сөздік құрамға қарағанда сөздік қордағы сөздердің көлемі шағын болады. Қазақ тілінің сөздік қорында түркі тілдеріне ортақ, бір буынды және көп мағыналы байырғы сөздер бар. Негізгі сөздік қорға қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан байырғы төл сөздері енеді: туыстық атаулары (ата, құда, нағашы); мал (сиыр, түйе, құлын); хайуанат (қасқыр, түлкі, қоян); ағаш (қарағай, емен, тобылғы); киіз үй (шаңырақ, кереге, уық); заттың сапалық, сындық атаулары (жақсы, қатты, жылы), т.б. Ежелден тілге әбден сіңісіп, жалпыхалықтық сипат алған кірме сөздер де (кітап, ғылым, намаз) сөздік қорға жатады. Сөздік қордың басты белгісі – тұрақтылық, онда жалпыхалықтық сипат басым келеді. Сөздік қордағы сөздер жаңа сөз тудыруға ұйтқы болып, сөздік құрамды байытады. Мысалы, жер сөзінен жершіл, жерлес, жер үй, жертөле, т.б. сөздер жасалған. Негізгі сөздік қорға стильдік қабаттасулар тән емес, оларды стильдік салалардың жеке түрлеріне телуге болмайды. Әдеб.: Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ., Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы, А., 2003. Пайдаланған сілтеме
Нубиялықтар

Нубиялықтар (өз атауы нуба) — Солтүстік Африкадағы халықтар тобы. Олар Суданның солтүстігіндегі және Египеттің оңтүстік-шығысындағы Нубия тарихи аймағында тұрады. Өздерінің жерінің солтүстік бөлігін су басу нәтижесінде Нубияның бір бөлігі Египет қалаларына және Суданның шығысына көшті. Судандағы Кордофан үстіртінде таулы нубиялықтар (карко, гулфан, диллинг, вали, кадару, т.б.) тұрады. Дарфур үстіртінде (Суданның батысында) биргидтер тұрады. Жалпы саны 2,3 млн-дай, оның 1,2 млн-ы Суданды мекендейді (2000). Кейбір топтары арабтармен толық араласып кеткен. Тілі Ніл-Сахара тіл шоғырының шари-ніл тобындағы нуба тілінде сөйлейді. Көне Нубия тілін сақтаған махас-фадидиса және донгола-кунуз диалектілеріне бөлінеді. Жазуы араб әліпбиі негізінде. Араб тілі де кең тараған. Діні Діні бойынша – сүнниттік мұсылмандар. Тарихы Нубиядағы бірінші мемлекет (Куш патшалығы) б.з.б. 3-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Б.з.б. 1-мыңжылдықта құрылған Мероит патшалығы б.з.б. 8 – 7 ғ-ларда бүкіл Ніл жазығына өз билігін орнатты. Б.з. алғашқы ғасырларында Нубия мероит әліпбиі негізінде өз жазуын қалыптастырғанымен, оны 9 – 10 ғасырларда араб әліпбиі ығыстырып шығарды. Орта ғасырларда Нубия аумағынданда Аксум (2–11 ғ-лар), Мукурра (6–7 ғ-лар) және Алоа (6–15 ғ-лар), Сеннар (16–19 ғ-лар) мемлекеттері өмір сүрді. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері суармалы егіншілік (астық, бау-бақша, бақша, май және құрма және т.б.), мал өсіру (ұсақ және ірі қара мал, бір өркешті түйе), құс шаруашылығы (көгершін, тауық, қаз) және балық аулау. Керамика, тері, зергерлік қолөнер, ағаш ою өнері жоғары дамыған. Нубиялықтардың едәуір бөлігі жалдамалы жұмыс істейді. Кейбір ауылдарда ересек еркектердің көпшілігі жұмысқа жалдануға кетеді. Өмір салты Дәстүрлі қоныстары үлкен ауыл немесе шағын қалашық болып келеді. Тұрғын үйлері шикі кірпіштерден салынып, оның биік қасбеті символдық бейнелермен боялған, үлкен отбасына арналады. Дәстүрлі киімдері Египет және Судан арабтарының киімдеріне ұқсас (кең көйлек, шалбар және галабея), ер адамдар еуропалы үлгідегі костюм де киеді. Негізгі тағамдары – құрма, жұқа нан мен сары май, дәмдеуіштер қосылып, дәнді дақылдар мен бұршақ тұқымдастардан дайындалатын мәзірлер. Олар жаңа піскен көкөністер мен жемістерді көп тұтынады. Фольклор нубия тілінде де, араб тілінде де айтылатын әндермен сипатталады. Дереккөздер
Нуклеотидтер

Нуклеотидтер – нуклеин қышқылдарын құрайтын негізгі құрылымдық бірлік. Нуклеотидтер бір-бірімен ковалентті байланыс арқылы байланысқан 3 түрлі химиялық бөліктен тұрады: # көміртектің бес атомы бар қант (ДНҚ молекуласында дезоксирибоза, ал РНҚ-да – рибоза); # қанттың 1-көміртек атомымен ковалентті байланысқан пуриндік немесе пиримидиндік азоттық негізі. Бұл екі бөлік бірігіп нуклеозид деп аталатын құрылым түзеді. ДНҚ молекуласының құрамына пуринді негіздер – аденин (А), гуанин (Г) және пиримидинді негіздер – цитозин (Ц), тимин (Т) кіреді. РНҚ-ны да осы негіздер құрайды, тек тиминнің орнына мұнда урацил (У) болады (Т урацилден метилдік топ [–СН3] арқылы ажыратылады). # Нуклеотидтердің 3-бөлігін фосфатты топтар (фосфор қышқылының бір немесе бірнеше қалдығы) құрайды. Фосфатты топтар бір қанттың 5-көміртегі атомымен келесі қанттың 3-көміртегі атомы арасында фосфодиэфирлік байланыстар құру арқылы полимерлі тізбек түзеді. Нуклеотидтерді кейде нуклеозид-5-монофосфат деп атайды. Мыс., аденин негізді нуклеотидті аденозин-5-монофосфат, гуанин негізді нуклеотидті гуанозин-5-монофосфат, т.с.с. Н. түссіз кристалл, суда жақсы ериді, органик. еріткіштерде ерімейді, металдармен, негіздермен тұз түзеді. Нуклеотидтер жоғары энергиялы қосылыстар болғандықтан организмдегі энергия алмасу мен жинаудағы маңызы зор. Қызметі Нуклеин қышқылдарының екі түрі бар: дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ), рибонуклеин қышқылы (РНҚ). ДНҚ өзінің репликациясын (екі еселенуін) қамтамасыз ете алады. ДНҚ ақпараттық РНҚ (аРНҚ) синтезделуін қамтамасыз етеді және аРНҚ арқылы нәруыз синтезін бақылайды. Нуклеотидтер - ДНҚ мен РНҚ-ның құрам бөліктері. ДНҚ молекуласындагы әрбір нуклеотид үш компоненттен тұрады: тимин, аденин, гуанин, және цитозин, азот қосылыстары, 5 мүшелі көміртекті көмірсулар, дезоксирибоза және фосфор қышқылының қалдығы. РНҚ, да көмірсулардан рибоза бар, ап азот қосылысынан тимин урацилмен алмасқан. Тарихы 1955 жылы Сеймур Бензер ДНҚ құрылымындағы өздігінен немесе индукцияланған мутацияға ұшырауы мүмкін ең кішкентай элементті белгілеу үшін мутон терминін және рекомбинацияның ең кіші бірлігін белгілеу үшін — рекон терминін енгізді. Қазір мутацияның ең кіші бірлігі бір нуклеотид (немесе нуклеотид ішіндегі бір азотты негіз) болып табылатыны және көрші нуклеотидтер арасында рекомбинация мүмкін болатыны дәлелденді, сондықтан бұл терминдер енді қолданылмайды және тек тарихи мағынаға ие. Дереккөздер
Нур-и-Мұхаммед

Нур-и-Мұхаммед, Мұхаммедтің нұры – ислам дінінде ізгілік бастауы, жаратылыс негізі, Алла махаббатының нысаны, ақиқатының көрінісі. Ислам сенімінде он сегіз мың ғалам жаралмай тұрып, Алла тағала Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) нұрын, яғни Н. М-ті жаратқан, сол нұрдан бүкіл ғаламды, жанды-жансыз дүниені жаратқан деп біледі. “Нұр-наме” кітабында Алла өз ақиқаты мен құдіретін паш ету мақсатында Н. М-ті, оған деген шексіз махаббатынан жеті дарияны: ғы-лым, сабыр, ақыл, хикмет, фақырлық, мағрифат, кешірімділік дарияларын жаратып, сол дарияларға Н. М-ті шомдырып, жетпіс мың жыл сақтады дейді. Әбден кемеліне келген Н. М. Алланың бұйрығымен осы дариялардан шығып, тебіренгенде жүз жиырма төрт мың пайғамбарлардың рухы, Лаух, Қалам, Ғаршы, Күрсі пайда болып, алты күнде өз кезегімен жанды-жансыз дүние жаратылды деп жазылған. Ислам әдебиетінде Н. М. Адам атаның кемерінде, одан Хауа ананың құрсағында сақталып, одан Шиш пайғамбарға өтіп, осылайша пайғамбарлар арқылы жалғастықпен, Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың ата-анасы Абдулла мен Әминаға жетіп, пайғамбарға өткені жайлы көптеген аңыздар бар. Дереккөздер
Нутация

Нутация ( – тербеліс) – қатты дене қозғалысының прецессиясымен қабаттаса жүретін құбылыс. Нутация нәтижесінде дененің айналу осі мен прецессия болатын осьтің арасындағы бұрыш өзгеріп отырады. Бұл бұрыш нутация бұрышы деп аталады. Ауырлық күшінің (Р) әсерімен қозғалатын гироскоптағы (зырылдауықтағы) нутация гироскоп осінің тербелісі болады. Гироскоптық жүйенің нутациясы дегеніміз – амплтитудасы аз, жиілігі көп болатын жүйе қалпын анықтайтын бұрыштардың периодтық өзгерісі. Үйкеліс салдарынан нутациялық тербеліс тез өшеді. Содан кейін гироскоп таза прецессиялық қозғалыс жасайды. Дереккөздер
Өсімақы

Өсімақы – төлемдер мен жарналар төлеу мерзімін бұзғаны үшін заң жүзінде белгіленген қаржы шарасы. Міндеттемелерді орындау мерзімі кешіктірілген жағдайда ақшалай айыппұл түрінде қолданылады. Оның мөлшері әдетте уақыты өтіп кеткен төлем сомасының пайызы есебімен айқындалады. Қазақстан Республикасында салықтарды төлеу мерзімі кешіктірілген жағдайда Өсімақы Ұлттық банк төлеу күні белгілеген қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің кешіктірілген әр күн үшін 1‚5 еселенген мөлшерінде өндіріп алынады. Айталық‚ төлеу күні белгіленген қайта қаржыландыру мөлшерлемесі жылдық мөлшерлеменің 40%-ы болады‚ бересі сомасы 100‚0 мың теңге‚ кешіктірілген күн саны – 25‚ есеп айырысу былайша жүргізіледі: Өсімақы мөлшерлемесі 401‚5:365 күніне 0‚16 теңге; Өсімақы сомасы (100000 0‚1625):100=4000‚0 теңге. Өсімақы мынадай тәртіппен төленеді: бюджетке және бюджеттен тыс қорларға төленген Өсімақы мен айыппұлдардың сомасы жылдық жиынтық табыстан шегерілуге тиіс емес.
Нұр

Нұр ( – жарық сәуле) – 1) күн сәулесі; 2) Құдай ақиқаты мен ілімінің, шапағаты мен сипатының көрінісі. Құран Кәрімнің “Нұр” сүресіндегі “Алла көктер мен жердің нұры…” (24) – деген аятта нұр Алланың шексіз мейірім-шапағаты ретінде көрініс берген. Адамның жан дүниесінің, өмір сүру кеңістігінің, мекені мен мезгілінің нұрлануының басты шарты осы нұрдың бастау көзі Алланы барынша дәріптеп, көркем есімдерін еске алу делінген. І.А. Йасауидің “Мират-ул Қулуб” атты рисаласында үш түрлі нұр қарастырылып, сопылық дүниетаным категориялары ретінде ашылған: “Біріншісі – зат нұры; екіншісі – сипат нұры; үшіншісі хақ нұры (топырақ нұры немесе жарық дүние). Бұл жердегі зат нұры – Алла тағаланың нұры, сипат нұры – Хз. Мұхаммед Мұстафа (с.ғ.с.) пайғамбардың нұры, хақ нұры адамзаттың бұл дүниеде көрген нұры”. Зат және сипат нұрлары Құдайдың субстанциондық және сипаттық ақиқатын ашатын ұғымдар. Оларды таным жолындағы адам өзіндік рухани даму мақамдары ретінде игереді. Мәселен, шариаттағы иман – “иман-и бостан”, “тариқаттағы иман – “иман-и гүл”, хақиқат иман –“иман-и нұр”, мағрифат иман – “иман-и сыр” деп ажыратады. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде осы “иман-и нұр” категориясымен ар ілімін негіздеген ғұламалар, Хақты тану үшін “нұр-и иман” дәрежесі керек деп білген. “Бихамдиллах нур-и иман аштым мен-е” деген Иасауи, бұл иман дәрежесін – Тәңірдің құты, сыйы ретінде қабылдайды. Иман нұры арқылы нәпсі рух зынданынан құтылып, батин (көкірек) көзі ашылған адам кемелдікке жете алады деп білді. Нұр сәуле мотиві Ш.Құдайбердіұлының шығармаларында кеңінен қолданылған. “Жазған хаттың сырымен, Жарқыраған нұрымен, Тазарып жүрек кірінен, Қайғыдан басым болды азат”, “Нұрға байсың нұрыңнан зекет парыз, Мен кедеймін нұр сұрап қылдым арыз”, “Мен жомартпын жар нұрына”, “Нұрыңнан жарық жүрегім, Ғайыптан хабар білемін”, т.б. көптеген өлең жолдарында нұр жүректі тазартып, нұрландыратын Алла тағаланың мейірім шапағаты, адамның иман қазынасын байытып, таным көкжиегін кеңейтетін Нұр-Рахман сипаты ретінде көрінеді. Нұрдың бастау көзі Жаратушы болғандықтан, оған бар ықылас-пейілімен ғибадат жасап, тануға ұмтылу оның нұрына бөленудің басты шарты деп біледі. Қазақ ойшылдарының дүниетанымында нұр ұғымы исламның рухани танымдық дәстүрі ауқымында дамып, өзіндік сипат алды. Дереккөздер
Валентин Яковлевич Басин

Валентин Яковлевич Басин (28. 3.1923, Украина, Донецк облысы Артемов қ. – 5.11.2004, Алматы қ.) – заң ғылымдарының докторы (1964), профессор (1966), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан және Кеңес армиясы (1941–1946) қатарында болған. Алматы заң институтын бітірген (1949). Еңбек жолын Алматы заң мектебінде бухгалтер, оқу ісі меңгерушісінің міндетін атқарушы, оқытушы, аға оқытушы (1947–1955), ҚазМУ-да (1955–2004; қазіргі ҚазҰУ) доцент, проф., кафедра меңгерушісі, декан болып қызмет атқарды. 1964 ж. «Проблемы советского жилищного права» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Ғыл. жұмыстарында шаруашылықты жүргізудің құқықтық пішімдері мен келісімшарттық тәртіпті нығайту шараларын зерттеді. Қазақ КСР-і Азаматтық құқығының негізгі бөлімдерін жазуға қатысқан авторлардың бірі (1978, 1980). «Құрмет» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жиенбет

Жиенбет— қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасына кіреді. Көтенші ұрпағы Қарақұдайбердінің кенже баласы Байқошқардан (бір деректерде Қошқарбайдан) тарайды. Борай руымен бауыр деп есептеледі. Жиенбеттен Тәңірберген, Көшей, Кенжеғұл, Әйбике аталары өрбіген. 19 ғ-дағы қазақ тарихшысы Сайдаққожа Жүсіпұлының дерегінде Жиенбет бір замандарда хазар, қыпшақ, ноғай ұлыстарының құрамында болған, көне алшын тайпасының бір бұтағы. Қазақ хандығы кезінде Кіші жүз рулары мен арғын, жалайыр, қыпшақ, қоңырат, найман, құрама тайпаларына қосылған. Жиенбет ноғай, башқұрт, гагауз халықтарының құрамында да кездеседі. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға. Тұлғалар * Сәкен Қордабайұлы Майғазиев Дереккөздер: “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998