kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақсу ауданы

Ақсу ауданы — Жетісу облысының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Жансүгіров ауылы. Географиялық орны, жер бедері мен су жүйесі Ақсу ауданы Балқаш–Алакөл ойысы мен Жетісу Алатауы аралығын алып жатыр. Солтүстігінде Сарқан ауданымен, шығысында Алакөл ауданымен, батысында Қаратал ауданымен, оңтүстігінде Ескелді ауданымен және Қытай аумағымен шектеседі. Жерінің оңтүстік-шығысын Жетісу Алатауының Қоңыртау, Қайрақкөл, Желдіқарағай, Ешкіөлмес таулары, солтүстік, солтүстік-шығыс және батыс бөлігінде Тораңғықұм, Кемерқұм, Сымбатқұм, Күшікжал және Жалқұм құмды алқаптары алып жатыр. Ақсу өзенінің салалары мен тармақтары ауданның біршама жерін кесіп өтеді. Ірі өзендері: Бүйен, Бұрхан, Сарқан, Қарасу, Қапал, Қызылағаш. Климаты Климаты қатаң континенттік. Қысы суық. Қаңтар айының орташа температурасы –10 – 15°С, шілдеде 20 – 23°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері жазық жерлерде 150 – 250 мм, таулы аймақтарда 400 – 600 мм. Топырағының басым бөлігі шөлейттік сұр топырақ. Тау етектері мен тау аңғарларында қоңыр топырақ қалыптасқан. Өзен аңғарлары мен жайылмаларда шалғынды-далалы топырақ басым. Құмды алқаптарда сор, сортаң кездеседі. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Даласында жусан, ебелек, изен, қияқ, т.б. өсімдіктер өседі. Аудан аумағында «Лепсі» қорықшасы (33,0 мың га) орналасқан. Аңдардан қасқыр, түлкі, қоян, борсық, қабан, ондатр; құстардан үйрек, қаз, тырна, т.б. мекендейді. Кен байлықтарынан Ілдерсай барит кені, Арасан гранит және мәрмәр кен орындары бар. Ауданның ауыл шаруашылығына пайдаланатын жерінің ауданы 1,17 млн. га, оның ішінде жыртылуға жарамды жері 56,6 мың га, жайылымы 1,03 млн. га, шабындығы 55,2 мың га (2006). Ақсу ауданы аумағында Матай, Молалы, Алажиде темір жол стансалары орналасқан. Аудан жері арқылы Алматы – Өскемен мемлекеттік маңызы бар автомобиль жолы өтеді. Халқы Тұрғындар саны – 39675 (2019). * ұлттық құрамы – қазақтар (95,74%), орыстар (3,05%), немістер (0,11%), шешендер (0,16%), татарлар (0,43%), ұйғырлар (0,13%), басқалары (0,41%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 49 елді мекен 17 ауылдық округке біріктірілген: Дереккөздер
Ақсу каналдары

Ақсу каналдары – Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде салынған су жүйесі. Гидрологиялық сипаты Жалпы ұзындығы 130 км-ге жуық 8 канал 23,0 мың га жерді суғарады және суландырады. Ең ірі каналға сол жағалаулық бас канал жатады. Оның ұзындығы 52,3 км, суғаратын және суландыратын жерінің ауданы 12,0 мың га. Бүйен суғару жүйесіндегі каналды Ақсу және Сарқан аудандары бірігіп пайдаланады. Дереккөздер
Ақсұргүл

Ақсұргүл , ллойдия (Lloіdіa) – лалагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның таулы аймақтарында өсетін 1 түрі – кеш Ақсұргүл (L. serotіna) бар. Биіктігі 10 – 20 см, бір не бірнеше сабақты. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзын, кейде сабағынан да ұзын. Сабақ жапырақтары кезектесе орналасқан, қысқа, жіңішке. Гүлдері жеке кейде екеуден орналасқан. Гүлсерігі ақ, оның бөлшектеніп тұратын ортасы қызғылт түсті. Аталығы жіңішке, сары жіпшелі. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – сопақша қорапша, көп тұқымды.
Ақсүйір-көксүйір

Ақсүйір-көксүйір – Ақтау жотасында орналасқан шоқылар. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде. Жер бедері Шоқылардың оңтүстік беткейлері құз жартасты, солтүстігі жайпауытты. Дүние жүзіне белгілі сапалы бор кен орны бар. Дереккөздер
Ақсырқын

‎Ақсырқын, ильиния – жанжабілдер тұқымдасына жататын бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Балқаш, Алакөл маңы, Іле, Күнгей Алатауларының ұсақ малтатасты-тастақты, шөлде, сортаңды жерлерінде, әбден күн күйдіріп қурап қалған топырақта өсетін 1 түрі – Регель А-ы (І. regelіі) бар. Биікт. 20 – 50 см, қалың бұтақты, ашық көкшіл қабықты өсімдік. Бұтақшалары ақшыл жылтыр, кепкенде қараяды. Жапырақтары кезектесе орналасқан, доғал, жалаң, жоғары қарай орақша иректеліп иіліп келген. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жеке орналасады, отырыңқы. Аталығы бесеу. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Мал азықтық шөп.
Ақтайлақ (өзен)

Ақтайлақ – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы және Ақтоғай аудандары жерінде. Ұзындығы 89 км, су жиналатын алабы 1370 км 2 . Бастауы Қарқаралы ауданындағы Кешубай тауынан бастау алады. Қусақ өзеніне жетпей, Қошқар ауылының маңында сарқылып қалады. Гидрологиясы Өзен бастауы Қазанғап (кісі есімі) болып, ал төменгі сағасы Ақтайлақ (белгілі қазақ биінің есімі) аталады. Ақтайлаққа Сарықұрақ, Құрөзек салаларынан басқа, ұзындығы 10 км-ден аспайтын 26 жылға құяды. Өзен қар, жер асты суларымен толығады. Мал жайылымдарын суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ақтан (құдық)

Ақтан – Қамыстыбас көлінің солт.-шығысындағы құдық. Қызылорда облысы Арал қаласының оңт.-шығысына қарай 46 км жерде. Тереңд. 2 м, су шығымы 100 л/сағ. А-ның батысынан Орынбор – Ташкент т. ж. және Ақтөбе – Қызылорда автомобиль жолдары өтеді. Құмды топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, т.б. өседі. Дереккөздер
Ақтас

Елді мекендер: * Ақтас – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл. * Ақтас – Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл. * Ақтас – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл * Ақтас – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл. * Ақтас – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл. * Ақтас – Қарағанды облысы Саран қалалық әкімдігі құрамындағы кент. * Ақтас – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Ақтас – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Ақтас – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Ақтас – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Бадам ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Ақтас – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Жұлдыз ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Ақтас – Ұлытау облысының Ұлытау ауданындағы кент. * Ақтас — Өзбекстанның Наманған облысы Төреқорған ауданындағы қала типтес елді мекен. * Ақтас — қала, Өзбекстанның Самарқан облысы Нарпай ауданының әкімшілік орталығы.
Ақ таспа

Ақ таспа (Astragalus brahуpus) – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын бұта. Қазақстанда Каспий, Арал маңында, Қызылорда, Бетпақдала, Мойынқұм өңірлерінде Балқаш – Алакөл ойысында Іле Алатауындағы (Пұшықнұра) құмды және құмды-сазды жерлерде, бұталар арасында өседі. Биіктігі 60 – 100 см, жуан сабағын шашақталған қарабурыл қабық басқан. Жапырағы ұзынша келген 1 – 2 жұптан тұрады, ұзындығы 2 – 5 см. Гүлі қызғылт түсті, дәні қоңыр. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Ақ таспа – өте пайдалы өсімдік. Сәуір айында оның құрамында 26,1% протеин, 5% май, 12% күл, 18% клетчатка болады. Ақ таспа – құнарлы мал азығы 1 га алқаптан 3,3 ц. шөп жинауға болады. Ақ таспаны жазғытұрым және жаздың басында мал сүйсініп жейді. Өзен жағалауларын бекітіп, құм тоқтату үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Ақтас саз балшық кен орны

Ақтас саз балшық кен орны - Қарағанды облысы Абай ауданы орналасқан. 1960-1962 жылдары «Орталық Қазақстан геология» өндірістік бірлестігі барлаған. Кен орнын №3 кірпіш зауыты 1963 жылдан пайдаланып келеді. Геологиялық құрылымы Өнімді қабаты жел әсерінен жұмсақ саз күйіне жеткен юраның аргиллиттері мен алевролиттерінен түзілген 5 саз балшық қабатынан тұрады, қалыңдығы 5-8, 10-35 м-лік 2-қабатының өнеркәсіптік маңызы бар. Қабаттар қасиеті Кеннің 1-қабатының саз балшығы 20% шамот қосылған шихта түрінде 1110-1150 ° С-қа күйдіру арқылы 100-150 маркалы аязға төзімді блоктар жасау үшін қолданылады. 5-қабатының саз балшығынан шихтаға 20% сұйылтқыш араластырып, 1060-1100 ° С температурада күйдіру арқылы құрылыс кірпіштері өндіріледі. Дереккөздер
Ақтасты (өзен, Ұлытау облысы)

Ақтасты – Сарысу өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жеріндегі өзен. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 1060 км². Бастауы Айғыржал тауының шығысынан басталып, Жаңаарқа кентінен 35 км төменде Сарысу өзеніне құяды. Гидрологиясы Орташа жылдық су ағымы 0,11 м³/с. Жазда кеуіп қалады. Көктемде жайылымдарды суландыруда маңызы зор. Дереккөздер
Ақтасты (тау, Ақтөбе облысы)

Ақтасты – Мұғалжар тауының солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Миялыкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 546 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 8 км созылып жатыр, енді жер 3,5 км. Оңтүстік-батысынан Жем өзені бастау алады. Беткейі көлбеу келген. Өсімдігі Таудың қоңыр топырағында бұталы талдар мен жусан, боз, селеу өседі. Дереккөздер
Ақтасты (тау, Қарағанды облысы)

Ақтасты – Қарағанды облысы Нұра ауданының оңтүстігінде, Құланөтпес өзенінің сол жағалауындағы шоқы. Шошқакөл көлінен солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде. Жер бедері Ең биік жері 573 м. Беткейлері жайпақ, батысы мен оңтүстігінде құрғақ арналар және өзектермен тілімденген. Негізгі жыныстардың жер бетіне шығуы байқалады. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4-5 км-ге созылған, ені 2-3 км. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы элювийлі-делювийлі шөгінділермен жабылған силур жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Топырағы дамымаған ашық қызыл қоңыр. Селеу, жусан, бетеге өседі, тобылғы шоғырлары кездеседі. Дереккөздер
Ақтасты (көл)

Ақтасты – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданының солтүстік-шығысындағы көл. Гидрографикасы Аумағы 15,4 км 2 , жауын-шашынға байланысты аумағы өзгеріп тұрады. Қуаң жылдары тартылып, құрғап қалады. Суы ащы. Жағалауы жазық. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Дереккөздер
Ақтасты әктас кен орны

Ақтасты әктас кен орны - Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі аумағында, ауданның қиыр батысында Белогорка ауылына таяу жерде орналасқан. Жатыс сипаты Әктасы кунгур қабатында. Кен орнының әктасы 400-800 маркалы қиыршықтас және 1-сортты құрылыс әгін алуға пайдаланылады. Химиялық құрамына қарай солтүстік телімінің әктасы флюсті шикізат ретінде ферроқорытпа өндірісінде қолданылады. Кен 1968 жылдан ауданның қиыр батысында өндіріледі. Дереккөздер
Ақтастысай

‎ Ақтастысай – Тобыл өзенінің сол саласы. Географиялық орны Қостанай облысы Жітіқара ауданы жерімен ағады. Бастауы Қондыбай ауылы маңындағы жазықтан басталып, Приречное ауылының оңтүстігінде Тобыл өзеніне құяды. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 888 км 2 . Гидрологиясы Қар суымен толығады. Сәуірдің 2-жартысында тасиды. Жазда тартылып, құрғап қалады. Саласындағы көп жылдық орташа су ағымы 0,31 м 3 /с. Арнасына көлемі 171 мың м 3 бөген салынған. Дереккөздер
Ақтас хрустальды кен орны

Ақтас хрустальды кен орны – Қарағанды облысы Ұлытау ауданының оңтүстігінде орналасқан. Сипаты Кені кіршіксіз мөлдір хрусталімен ерекше бағаланады. Өнім сапасының құндылығы 1995 жылы шілде айында Жезқазғанда өткен шетелдік бизнесмендер мен кәсіпкерлерге арналған тұсаукесерде жоғары жетістікке ие болды. Кен өнімдерін сараптауда Швейцарияда Ақтастың тау хрусталі мен кварцы дүние жүзіндегі ең сапалы кварц деген баға алып, «Алтын глобус» жүлдесі берілді. Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде осы кен орнының кварцы халық тұтынатын тауар ретінде жоғары сапалы оптикалық шыны жасау мен хрусталь алуға және фарфор өндірісіне, оптикалық талшықты байланысқа пайдалануға жарамдылығы дәлелденді. Дереккөздер
Ақтау бұйраты

Ақтау бұйраты – Маңғыстау түбегіндегі екі ірі қия беткейлі жоталардан құралған бұйратты тау. Геологиялық құрылымы Ақшыл түсті мергельдер, жоғарғы бор және неогеннің әктастарынан түзілген. Жер бедері Ұзындығы 70 км, ені 12 км. Ең биік жері 322 м. Қаратауға қараған солтүстік беткейлері тік құлама келген. Оңтүстік беткейлері көлбеуленіп (8 – 12 0 ), Солтүстік Ақтау жотасында жазылып, Бозащы даласына ұласады. Солтүстік Ақтау Оңтүстік Ақтауға қарағанда аумақты. Жотаның бұл тұсы сайлы-жыралы келеді. Көктемде уақытша су көздеріне айналады. Солтүстік Ақтаудың баурайында минералдығы төмен тұщы бұлақтар бар. Топырағы, өсімдігі Жер бедерін ірі түйіршікті, құнарлығы төмен сұр топырақ жапқан. Шөлді даласында боз жусан, баялыш, бұйырғын өседі. Ақтау бұйраты жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ақтау-Жетібай су құбыры

Ақтау-Жетібай су құбыры-Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан Жетібай кенті арқылы Жаңаөзен қаласына дейін тартылған. Елді мекендерді ауыз сумен және мұнай кәсіпшіліктерін техникалық сумен қамтамасыз ету үшін 1966 – 78 ж. салынған. Ауыз су құбырының ұзындығы 166 км, жылына 186 млн. м3 су береді, техникалық су құбырының ұзындығы 152 км, құбырдан жылына 6,7 млн. м3 су өтеді. Дереккөздер
Ақтау жотасы

Ақтау – Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейіндегі жота. Географиялық орны Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерінде. Ең биік жері – Көктау тауы (1287 м). Геологиялық құрылымы Тас көмір кезеңінің әктас, құмтас, конгломерат жыныстарынан түзілген. Ақтау жотасының қойнауында Байжансай қорғасын кен орны шоғырланған. Өсімдігі Беткейінде бетеге, боз, жусан, өзен аңғарларында әр түрлі бұталы өсімдіктер өседі. Аңғары – жайылым. Жота етегін Шаян, Бөген өзендерінің аңғарлары алып жатыр. Дереккөздер
Ақтау палеонтологиялық қазба орны

Ақтау палеонтологиялық қазба орны - әр түрлі өзен-көл тұнбаларының шөгінді қабаттарынан тұратын тау жыралары. Палеоген заманында (эоценнің ортасы, шамамен 50 млн. жыл) тіршілік еткен жануарлардың сүйектері сақталған, биіктігі 1000 м-ден асады. Ол Алматыдан солтүстік-шығысқа қарай 200 км жерде, Айдарлы ауылыныңның маңында орналасқан. Алғаш 1948 жылы бұл жерден ертеде тіршілік еткен жануарлар сүйегі табылды. Соның негізінде миоцен дәуірінің басында тіршілік еткен мастодонттардың, мүйізтұмсықтардың (соңғы анықтау бойынша бұрын Жәйрем қазба орнынан табылған түрі) сүйектері зерттелді. 1996 жылы Қазақстанда алғаш рет эоцен дәуірінде тіршілік еткен бронтотерийдің екі толық қаңқа сүйегі, миоценнің алғашқы кезеңінің батпақ шөгінді қабатынан сол заманның өсімдіктерінің жапырақ таңбалары табылды. Мұны ғалымдар күзде жапырақтары түсетін ағаштар мен бұталардың жапырақ таңбалары деген болжам айтады. Қазба орнынан өсімдіктердің 56 түрі анықталды. Жануарлар сүйектерімен қатар, өсімдіктер таңбаларының да кездесуі сол заманның табиғат көріністерін миоцен дәуірінде өзен-көл жағалауларын тоғайлар қоршап жатқанын, жануарлардың көпшілігі осы ортаға сәйкес тіршілік еткенін анықтауға мүмкіндік береді. Ақтау палеонтологиялық қазба орнының тағы бір ерекшелігі – мұнда палеоген кезеңінен бастап, қазіргі уақытқа дейінгі көпшілік кезеңдердің шөгінді қабаттары ретімен сақталған. Дереккөздер
Ақтекше (тау)

Ақтекше – Шаған тауының солтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Жетісу облысы Көксу ауданы, Ақтекше ауылының батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1352 м. Жер бедері Ақтекше тауынан Мұқыр, Көксу өзендерінің салалары бастау алады. Беткейі көлбеу келген. Өсімдігі Таудың сұр қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, т.б. өседі. Баурайы ауданның жайлауы саналады. Дереккөздер
Ақтоғай мыс кен орны

Ақтоғай мыс кен орны - Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Алматы облыстарының түйіскен жерінде орналасқан. Ақтоғай темір жол станциясынан шығысқа қарай 22 км жерде. Жатыс сипаты Мыс-молибдені бар кенді штокверк 800 м тереңдікке дейін бойлайды, оның ұзындығы 2500 м, ені 50-830 м. Кенді штокверктегі мыс пен молибденнің мөлшері оның ішкі және сыртқы шекарасына қарай азаяды және бұл екі құраушының ең үлкен шоғырлануы бір-біріне сәйкес келеді. Керісінше, пирит минералының мөлшері штокверктің сыртқы контурына қарай көбейеді. Штокверктің сыртқы контуры пирит қабығымен шектелген. Кендегі мысты минералдар да осы заңдылық бағытында алмасады. Минералдары Кенді штокверктегі күкірттің мысқа орташа қатынасы 2:1, мыстың молибденге қатынасы 42:1. Штокверктің сыртқы контурында аз мөлшерде қорғасын мен мырыштың минералдануы байқалады. Кен орны бойынша мыстың мөлшері 0,2-1,6%, орташа-0,39%. Ақтоғай мыс кені орнының кентастары жеңіл байытылады, ашық әдіспен өндіруге қолайлы. Темір жол қатынасына жақын орналасқан. Дереккөздер
Ақтоған (өзен)

Ақтоған – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 47 км. Бастауы Бастауын Қызылшарық ауылының солтүстігіндегі бұлақтардан алып Шілік өзенінің сол жағынан (Бабатоған қонысынан) Іле өзеніне құяды. Өзен бойының орта ағысында жиде, шілік, жүзгін, т.б. бұта аралас тоғай өскен. Дереккөздер
Ақтолағай қырқасы

Ақтолағай қырқасы – Орал алды үстіртінің оңтүстік-батысындағы қырқалы тау сілемі. Моңғол тілінде "тологой" – шың, тау басы деген мағынаны білдіреді. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Сағыз бен Жем өзендері аралығында солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай 90 км-ге созылып жатыр, ені 5-10 км, ең биік жері – Қияқты тауы (217 м). Каспий маңы ойпатымен жапсарласып, Жем өзенінің оң жағалауында жатыр. Жер бедері Батыс бөлігі жарқабақты сай-жыралармен тілімденген. Ақтолағай қырқасынан Терісаққан өзені бастау алады. Батысында Толағайсор көлі жатыр. Ақтолағайдың беткі жазығы оның батыс жапсарында тереңдігі кейде 140 м-ге дейін жететін тік құлайтын кертпештен шектелген. Кертпеш шатқалдарындағы геологиялық қабаттар бүгінгі Венгрияға дейін көлкіген жылы теңіз түбінде түзілген. Үстіртті қоршаған аймақтардың бедері биіктігі 60-80 м-лік төбелер мен қырқалар түріндегі тұзды күмбездердің күмбезаралық кеңістіктердегі сорлармен және тақырлармен алма-кезек ауысып отыруымен сипатталады. Үстіртпен төрт тұзды күмбез жапсарласады, олар Құлдықұдық күмбез, Толағай күмбез, Шиелісай күмбез және Алашақазған күмбез. Геологиялық құрылымы Бор, бор-мергельді жыныстардан түзілген. Аппақ түсті бор және бор тектес әксаз қойнауқаттары миллиардтаған өте ұсақ көне организмдердің қазба қалдықтарынан құралған. Мұнда біршама ірі таснұсқаларды да, мәселен, бор кезеңі акулаларының тістерін, белемниттерді, аммониттердің, тіржандардың, маржандардың, теңіз лалаларының, теңіз кірпілерінің т.б. қазба қалдықтарын да тауып алуға болады. Дереккөздер
Ақкөл (көл, Жамбыл облысы)

Ақкөл – Жамбыл облысы Талас ауданындағы көл. Гидрографикасы Аумағы 52 км 2 , ұзындығы 14 км, ені 7,6 км. Суының көлемі 166 млн. м 3 . Орташа тереңдігі 3 м, ең терең жері 5 м. Көл негізінен Аса өзені суымен толысады. Суы тұщы, кермек. Жағалау сипаты, су байлығы Жағалауы көлбеу, кей жерлері тік құлама (1-5 м) келеді. Ақкөлде сазан, шармай, жайын өседі. Үйрек, қаз, шағала, қызғыш құс, аққұтан мекендейді. Дереккөздер
Ақтопырақ

Ақтопырақ – Баянауыл тауының солтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданында орналасқан. Таудың маңынан автомобиль жолы өтеді. Ақтопырақ беткейі тегіс көлбеу келген. Өсімдігі Аймақтағы қоңыр топырағында бұталы-шалғынды өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ақторғай

Ақторғай – торғайтәрізділер отряды, сарыторғайлар тұқымдасына жататын құс. Негізінен Солтүстік жарты шарда тараған. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Денесінің ұзындығы 15 – 19 см, салмағы 35 – 40 г. Қауырсындары ақ, қара түсті, күзде және қыста жаңа түлеген қауырсындарының жиегі жирен түспен көмкерілген. Аналығы қоңыр түсті. Ұясын маусым – шілденің басында жердегі тастардың арасына салады, онда 4 – 7 жұмыртқа болады. Жұмыртқасын аталығы мен аналығы 12 – 13 күндей шайқайды. Өсімдіктің жапырағымен, тұқымымен және жәндіктермен қоректенеді. Дереккөздер
Ақтөбе (тау, Күршім ауданы)

Ақтөбе – Зайсан көлінің солтүстігінде, Бұқтырма бөгенінің оң жағалауындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 663 м. Оңтүстігінде Күршім өзені Бұқтырма бөгеніне келіп құяды. Беткейлері жартасты шатқалдармен, сай-жыралармен тілімденген. Дереккөздер
Ақтөбе (тау, Ұлан ауданы)

Ақтөбе – Өскемен қаласының солтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Ертіс өзенінің аңғарында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 476 м. Таудың беткейлері жонды қырқалармен, сай-жыралармен тілімденген. Өсімдігі Баурайындағы қара топырағында бұталы ағаштар, боз, селеу, көкшұнақ, бетеге өседі. Дереккөздер
Ақтөбе (тау, Көкшетау)

Ақтөбе – Көкшетау қыратының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 230 м. Таудан Мұқырөзек өзені бастау алады. Өсімдігі Көлбеу келген беткейінің қара топырағында қайың, қайыңқұлақ, бұталар мен боз селеу өседі. Дереккөздер
Ақтөбе (төбе, Қызылорда облысы)

Ақтөбе – Қызылорда қаласының оңтүстік-шығысында 38 км жердегі құмды төбе. Географиялық орны Қызылорда облысы Сырдария ауданында орналасқан. Жер бедері, өсімдігі Абсолюттiк биіктігі 141 м. Солтүстік-шығыс алқабын сексеуіл тоғайы алып жатыр. Дереккөздер
Ақтөбе (төбе, Атырау облысы)

Ақтөбе – Атырау облысы Жылыой ауданы жеріндегі төбе. Қосшағыл кентінен оңтүстікке қарай 47 км жерде. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 15 м. Төбенің маңайында сор алқаптары мен мұнай өндіріс орындары бар. Дереккөздер
Ақтөбе (шоқы, Нұра ауданы)

Ақтөбе – Желдіадыр жотасынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жердегі шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 557 м. Ұзындығы 20 км, ені 0,6 км. Тау шығыстан батысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Жанында Тасты және Ақирек таулары орналасқан. Өсімдігі Сұрғылт қоңыр сортаң топырағында бұта аралас жусан, көкшұнақ, бетеге, т.б. өседі. Дереккөздер
Ақтөбе (шоқы, Осакаров ауданы)

Ақтөбе – Мұзбел қыратының шығысындағы дөңгелене келген шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Осакаров ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 476 м. Шоқының жанынан Үлкен Құндызды, Нұра, т.б. өзендер ағып өтеді. Өсімдігі Етегіндегі қара топырақта ксерофитті өсімдіктермен бірге түрлі жұлдызшөптер, көкшұнақ, бетеге өскен. Дереккөздер
Ақтөбе марганец кендерінің тобы

Ақтөбе марганец кендерінің тобы - Ақтөбе облысындағы Біршоғыр темір жол санциясының солтүстік-шығысында 20 км-дегі Шуылдақ қонысында орналасқан. Геологиялық құрылымы Ұсақ кендер мен кентас белгілері девон мен тас көмірдің шөгінді-эффузивті, бордың, төменгі палеогеннің жоғарғы бөлімдерінің шөгінді жыныстары мен көне дәуір жыныстарының үгілу қыртысында кездеседі. Кен Біршоғыр синклиналінің солтүстік бөлігінде, девонның қышқыл эффузивтерінің туфтекті құмтастарымен жапсарласқан. Сипаты Кентас денелерінің созылымы меридиандық бағытта құлау бұрышы 27-35°С-қа тең. Кен орнында екі кентас денесі бар. Олардың ұзындығы 250 – 350 м, құламасы 130 – 150 м тереңдікке дейін жетеді, орташа қалыңдығы 0,85-1,10 м. Марганец мөлшері 1-сінде 3,56 – 40,9%, 2-сінде 13,7 – 41,3%. Кентастың негізгі минералы – пиролюзит. Кен қоры 150 мың т шамасында. Дереккөздер
Ақтөбе мұнай кен орны

Ақтөбе мұнай кен орны — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігінде. Барлау жұмыстары 1961–1962 жылдары жүргізіліп, кен 1965 жылы ашылды. Географиялық орны Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 125 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Шөгіндінің юралық бөлігінде мұнайлы қабаттардың бесеуі, ортаңғы юра қабатында екеуі жатыр. Қабат беттерінің орналасу тереңдігі 2215-2348 м аралығында. Құрамы Мұнай құрамында күкірт 0,4 – 0,5%, парафин 1,48 – 2,48%, асфальтендер 1,33, шайыры 2,1%-ды құрайды. Кен 1979 жылы пайдалануға берілді. Дереккөздер
Ақтөбе фосфорит кенді ауданы

Ақтөбе фосфорит кенді ауданы - Ақтөбе облысында орналасқан, құрамына Богданов, Қандыағаш, Көктөбе, Шилісай сияқты ірі кен орындары енеді. Сипаты, геологиялық құрылымы Аумағы 600 км 2 -ден асады. Қалыңдығы 1 м-ден аспайтын 2 кен қабаттары глауконит құмдармен (қалыңдығы 3,2 м-ге дейін) бөлінген, ал үстінің қалыңдығы 2 – 2,5 м шөгінді жыныстармен көмкерілген. Фосфор кендері мен олар орналасқан жыныстар юра және бор кезеңдерінде пайда болған. Кентас құрамындағы фосфор ангидридінің (Р 2 О 5 ) мөлшері 18%. Ақтөбе фосфорит кенді ауданының жалпы болжанған қоры 1 млрд т-дан астам (2000). Ондағы фосфор кентастары карьерлерден ашық әдіспен өндіріледі. Фосфорит кентасы мен глауконит құмдарын қоса өңдеуден кешенді калийлі-фосфорлы тыңайтқыш алынады. Ақтөбе фосфорит кендерінің негізінде Ақтөбе химия комбинаты жұмыс істейді. Дереккөздер
Ақтөрткіл

Ақтөрткіл – Шошқакөл бұйратындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 313 м. Батысынан Шаған өзені ағып өтеді. Маңайында Алтықұдық, Қызылеспе құдықтары бар. Беткейі көлбеу келген. Дереккөздер
Ақтұз

Ақтұз – Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Тебез көлінің солтүстік-шығысында 15 км жердегі көл. Шетырғыз өзені аңғарында орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,0 км 2 . Ұзындығы 2,5 км, ені 2,0 км. Жағасы жайпақ келген. Көлге орасан зор тұз шөккен. Дереккөздер
Ақ тұңғиық

Ақ тұңғиық – Тұңғиықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін су өсімдігі. Таралуы, өсетін жері Қазақстанда сирек өседі. Негізінен батыс аймақтарында (Батыс Қазақстан облысы) таралған. Су астындағы жүрек тәрізді, сопақша, тамыр сабағы топыраққа төселіп, кейде дөңгелек жапырақтары су бетіне жайылып өседі. Ботаникалық сипаты * Жұмыртқа тәрізді гүлі сопақтау, күлтелері көп желекті, ақ түсті болады. * Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. * Маусым-тамызда гүлдейді, қыркүйекте жеміс береді. Тамыр сабағы су астындағы топыраққа төселіп, дөңгелек, жүрек тәрізді жапырақтары су бетіне жайылып өседі. Гүлі кешке жабылып, күн шыққанда ашылады. Тұқымы ауа толған жеміс қабында тұрады. Онда көзге көрінбейтін саңылаулар бар. Сол арқылы ауа сыртқа тарап желдің әсерінен су түбіне түседі. Ал келесі жылда жаңа өсімдік өсіп шығады. Шаруашылықтағы қолданысы Ақ тұңғиық - сәндік өсімдік. Ол бау-бақшаны, саябақтарды көгалдандыру үшін өсіріледі. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Ақ тұт

‎ Ақ тұт – тұт тұқымдасы тұт туысына жататын ағаш. Таралуы Қазақстанның оңтүстік аймақтарында кездеседі, кейде жабайыланып кетеді. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 15 – 20 м, бұтақтары сұрғылт қоңыр, жас бұтақтары үлпілдек болады. * Бүршіктерінің пішіні жұмыртқа тәрізді (ұзындығы 6 мм-дей). * Жапырақтары 2-5 қалақшалы, қауырсынды тарамдалған, жиектері тісті тілімденген (ұзындығы 6-15 см, ені 4-10 см). * Тозаңқаптық сырғалары цилиндр тәрізді (ұзындығы 3 см), аналық сырғалары сопақша келген. * Гүлсерігінің сырты жалаңаш, шеттері тісті болып келеді. Аналық аузын ұсақ бүртіктер жапқан. Ақшыл жасыл, қызғылт, қара қошқыл түсті жемісшоғыры гүлтабанында жетіледі. * Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Жемісі – шырыны аз, жалған сүйекше. Шаруашылықтағы қолданысы Ақ тұтты негізінен жібек көбелегінің қорегі ретінде өсіреді. Жемісінің құрамында қант көп болғандықтан, тағамға, спирт алуға пайдаланылады. Ағаш тінінен (луб) жіп, арқан, картон, қағаз, жапырақтарынан сары және қара бояу алынады. Тұқымында 30%-ға дейін май болады. Жалпы ағаштың құрамы илік заттарға бай, сүрегі қатты, одан әр түрлі ағаш бұйымдары жасалынады. Әсемдік өсімдік, кейде оларды көшені көгалдандыру үшін отырғызады. Ақ тұт Маңғыстау облысында Солтүстік Үстірттен және Маңғышлақтан табылып, облыстың Қызыл кітабына енгізілген. Галереясы Дереккөздер
Ақтүкті таспа

Ақтүкті таспа (Astragalus candidissimus) — бұршақ тұқымдасына жататын таспа туысының бір түрі, көп жылдық бұта, эндемик өсімдік. Қазақстанда Зайсан қазаншұңқырында, Балқаш-Алакөл ойысында кездеседі. Құмды жерлерде өседі. Биіктігі 30 см-ге жуықаласы Сабағы түзу, тік, түкті, ұзындығы 12-20 см. Жапырақтары қысқа сағақты, ұзындығы 10 см-дей, эллипс тәрізді болады не дөңгелек, үшкірлеу келеді, 7-12 жүп жапырақшалардан тұрады. Гүл тұғыры берік, қысқа, үстіңгі беті ақ, кейде қара түкті, ал гүл шоғыры 9-15 гүлді, ұзындығы 2-3 см., дөңгелек, гүлдері жоғарғы жапырақ қолтығыңда орналасқан. Тостағаншасы да ақ түкті, қызғылт, күлгін түсті болады. Ақтүкті таспа тұқымынан көбейеді. Маусым-шілде айларында гүддеп, шілде-тамызда жеміс береді. Жемісі — жұмыртқа пішіндес бұршаққап. Жылдан-жылға азаюына байланысты Ақтүкті таспа қорғауга алынын, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. , кітапхана, клуб, кинотеатр, аурухана, тағы басқа мәдени және денсаулық сақтау мекемелері бар. Ақжар тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Ақтықты

Ақтықты – Доңызтау бөктерінің оңтүстігінде 20 км жердегі құдық. Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Тереңдігі 24 м, су шығымы 3000 л/сағ. Маңайында Жаңақұдық, Тассай және тағы басқа құдықтар бар. Төңірегіндегі құмдақты қоңыр топырағында жусан, құмдақшөп және тағы басқа өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ақтікен

Ақтікен – ақтікендер тұқымдасына жататын бұта; өсімдіктер туысы. Өсетін жері мен таралу аймағы Батыс, Орта және Орталық Азияның, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның және Солтүстік Африканың далалы, шөлді аймақтарында кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда шөл даланың сортаң жерлерінде, өзен бойларында, тау бөктерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – Шовер Ақтікені (Nіtrarіa schoberі). Ботаникалық сипаты * Биіктігі 2 м-дей, тарбиған бұташықтарының ақшыл көк қабығы бар. * Жапырақтары 2 – 4-тен шоғырлана орналасқан (ұзындығы 15-25, ені 4-7 мм). * Ақшыл сары гүлдері өте қысқа гүлтабанында орналасып, шатырша гүлшоғырына топталған. * Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Гүлдеген кезде өте әдемі өсімдік. * Жемісі – боз қызғылт шырынды ірі сүйекше, жеуге жарамды. Шаруашылықтағы қолданысы Ақтікеннің күлінен сабын жасау үшін сақар, жіп, мата бояйтын бояу алынады. Шовер Ақтікені Солтүстік Үстіртте өте сирек кездесетін түр болғандықтан, Маңғыстау облысының Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Ақшаадыр

Ақшаадыр – Солтүстік Балқаш маңындағы ұсақ шоқылы тау массиві. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 4 км. Ең биік жері 586 м. Жер бедері Шатқал, сайлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылар мен жеке тау массивтерінен тұрады. Орталық бөлігінде тұщы сулы Сорбақ құдығы бар. Геологиялық құрылымы Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңды сұр және қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, көкпек өседі. Баурайы күзгі-көктемгі жайылым. Дереккөздер
Ақшагүл

Ақшагүл , Киікоты (Hypecoum) – көкнәрлар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік туысы. Жерорта теңізі. жағалауларында, Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Орта Азияда, Моңғолияда, Гималайда және Қытайда кездесетін 18 түрі белгілі. Қазақстанда 3 түрі бар, жиі кездесетіні – ұсақгүлді ақшагүл(Hypecoum parvіflorum). Биіктігі 30 см-дей, жеке немесе бірнеше сабақты. Тамыр жапырақтары сағақты, үш рет қанатша тілімденген, сабақ жапырақтары отырыңқы. Гүлдері ашыларда иілмелі, гүлтабандары қысқа (1,5 см). Күлтелері ашық сары түсті. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қос қақпалы қорапша, піскен кезде көлденеңінен морт сынады. Дереккөздер
Ақшағыл полиметалл кен орны

Ақшағыл полиметалл кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданында орналасқан. Бұл жерден 1834-1918 жылы орыс және шет ел концессионерлері мыс, қорғасын, мырыш өндірген. Геологиялық құрылымы Кен орны Балқаш көлінен солтүстікке қарай созылған Тасарал – Қызылеспе антиклинорийінің шығысын алып жатыр. Мұндағы кен линзалары ортаңғы палеозой гранитоидтары мен силурдың жанартаутекті-терригендік және карбонатты жыныстарының жапсарында қалыптасқан. Жапсарласу белдеміндегі тау жыныстары грейзенделген. Онда мөлшері жоғары вольфрам, қалайы түзілген. Ал әктастар мәрмәрға айналған жапсарда магнетит-магнезиалды скарндар пайда болған. Оларға шашыранды, сеппе не шомбал түрде кездесетін полиметалл кентастары шоғырланған. Минералдары, құрамы Кентасты минералдардан халькопирит, галенит, сфалерит, пирит және висмут пен күшән минералдары, ал бейметалл минералдардан гранаттар, пироксендер, эпидот, везувиан, кальцит, кварц бар. Тотығу белдемінің минералдарынан малахит, хризаколла, брошантит, каламин, смитсонит кездеседі. Ақшағыл полиметалл кен орны барланған қорының аздығына байланысты өндіріске қосылмаған. Дереккөздер
Ақшайыр

Ақшайыр – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі, көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда жусанды-сораңды алқаптарда, шабындық жерлерде, аласа тау баурайларында өсетін 6 түрі белгілі. Бұлардың биіктігі 10–35 см, сабақтары түбіне қарай қатаң, қалың киіз түкті. Жапырақтары кезектесе орналасқан, жиегі тегіс. Себеттері көп гүлді, масақ немесе қалқан шоғыр құрайды. Гүлдері түтікті, тозаңқаптары ұзынша келеді. Маусым – тамызда гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымдары жұмыртқа немесе ұршық тәрізді, сыртын емізікшелер жапқан айдаршасы болады. Дереккөздер
Ақшат (тау)

Ақшат – Үлкен Борсық құмының шығысындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байқадам ауылының оңтүстік-шығысында 35 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 285 м. Тау оңтүстіктен солтүстікке қарай созылып жатыр. Маңайында Бесағаш, Көккөл құдықтары бар. Өсімдігі Баурайындағы қоңыр топырағында жусан, құмдақшөп, жүзгін, күлтеқұйрық, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ақшатау (тау)

Ақшатау – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Ақшатау ауылының солтүстік-батысында 2-3 км жерде орналасқан. Жер бедері Ең биік жері 237 м. Беткейі жайдақ, ендік бағытта созылып жатыр. Өсімдігі Сұрғылт қоңыр, сортаң топырағында жусан, боз, селеу, көкпек, бұйырғын, қозықұлақ өседі. Дереккөздер
Ақшатау вольфрам-молибден кен орны

Ақшатау вольфрам-молибден кен орны - Қарағанды облысындығы Шет ауданы жерінде орналасқан. Жатыс сипаты Кенді құрылымдары Ақшатау гранит массивінің гранит-порфир, гранит-аплит және пегматит желілеріндегі штокверк тәрізді кварц сызаттары мен сызықтарынан тұрады. 300-ден астам желілі және грейзен-желілі кен денелерінің ұзындығы ондаған метрден жүздеген метрге, қалыңдығы бірнеше метрге жетеді. Олардың ірілері бұтақтана тарамдалған. Минералдары Ақшатау вольфрам-молибден кенінде 95 минерал белгілі; негізгілері кварц, мусковит, топаз, пирит, вольфрамит, молибденит, флюорит; сирек кездесетіндері – турмалин, калий шпаты, цеолит, шеелит, касситерит, т.б. Сондай-ақ таза ірі пирит, раухтопаз, морион кристалдары да бар. Өндірістік маңыздылары – вольфрамит пен молибденит. Вольфрамит грейзен денелерінде ұсақ түйіршіктер мен сызықтар, ал желілерде мөлшері 10 – 20 см-ге жететін жеке кристалдар мен кристалдар шоғырын құрайды. Молибденит кварц грейзендерінде ұсақ түйіршіктер мен қабыршақтар түрінде, ал кен денесінің бетінде шоғырланған және тұтас сызаттар түрінде кездеседі. Дереккөздер
Ақшатау (жота)

Ақшатау жотасы – Сарыарқаның оңтүстік-шығысындағы жота. Географиялық орны Абай облысындағы Абай, Аягөз аудандары жерінде, Шыңғыстау жотасының оңтүстігінде орналасқан. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жалғаса созылып жатқан Қарақшы (биіктігі 1151 м), Жалтыртұмсық (биіктігі 1169 м), Қособа (биіктігі 1305 м) сияқты бірнеше жеке таулар мен шоқылар тізбегінен тұрады. Оларды Арсалаң, Ақшатау өзендерінің аңғарлары бөліп жатыр. Жотаның оңтүстік-батыс беткейі тіктеу, жартасты, биіктігі 1300 м-ден 1000 м-ге дейін күрт төмендейді. Солтүстік-шығыс беткейі еңістеу, бірте-бірте көлбеуленіп жазыққа айналады. Оңтүстігінен Балқыбек, Көксала, Қалғұтты, шығысынан Сарыбұлақ, солтүстігінен Шетембай, Терісайрық өзендері бастау алады. Геологиялық құрылымы Ақшатау жотасы палеозойдың кварцит, құмтас, әктас, конгломерат, эффузивті жыныстарынан құралған. Өсімдігі Жотаның жалпақ төбелері мен беткейлерінің қоңыр топырағында далалық өсімдіктер (қараған, тобылғы, тасжарған, т.б. бұталар) өседі. Сайларында шоқ қайың, көктерек, тал өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Ақшат гипс кен орны

Ақшат гипс кен орны - Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Батысы мен шығысында Жылантау брахиантиклинальдарымен ұштасқан. Геологиялық барлау жұмыстары 1985–1988 жылдары жүргізілген. Жатыс сипаты Кунгур ярусында жатқан өнімді қабатының қалыңдығы 5-тен 30 м-ге дейін. Екі бөліктен тұратын жалпы қалыңдығы 5 – 12 м аралығында. Кен орны саз, құм, аргиллиттің жұқа қабықты қатпарларымен бөлінген. Гипстер негізінен ақшыл сұр түсті келеді. Дереккөздер
Ақшат үстірті

Ақшат үстірті– Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Шыңғырлау ауылынан 12 км жерде орналасқан шағын үстірт. Үстіңгі беті шөп өспейтін ақ әктастан құралған. Үстірт етегіндегі бұлақтан Ақшат өзенінен бастау алып, Қызылжар өзеніне қосылып, Қалдығайты өзеніне құяды. Дереккөздер
Ақшатыр

Ақшатыр – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау, Талас және Қырғыз Алатауының тау беткейлерінде өсетін 1 түрі – түркістан ақшатыры (Kosopoljanskіa turkestanіca) бар. Биіктігі 40 – 60 см, тамыры жуан, тамыр мойнын кепкен жапырақ қалдықтар басып жатады. Сабақтары жеке, кейде 2 – 3 бұтақты, тықыр, ұзындығы 40 – 60 см. Жапырақтары көбіне тамыр мойнына шоғырлана өседі. Шатыршалары 10 – 18 сәулелі, 15 гүлді. Ортаңғы шатырша гүлдері жемісті, шеттеріндегілері – жеміссіз не аралас. Желектері ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі піскен кезде 2 жарты жемістікке бөлінеді, тықыр. Тұқымы іш жағынан имектеу. Түркістан ақшатыр өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Ақшешек

Ақшешек – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде, тропиктік Африканың таулы аймақтарында кездесетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық және таулы аймақтарда, тастақты тау беткейлерінде, өзен бойларында өсетін 11 түрі бар. Биіктігі 10 – 100 (200) см, сабағы тік немесе бұтақты, сыртын қатты түк басқан. Жапырақтары тұтас, пішіні көбінесе ұзынша келген. Гүлдері көп жағдайда ақ, қызғылт немесе күлгін түсті. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – ашылмалы бұршақ. Тұқымы жалпақ болады. Кейбір түрі балды өсімдіктер. Ақшешекті әдемі гүлі үшін әсемдік өсімдік ретінде де өсіреді. Попов Ақшешегі (Arabіs popovіі) – өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Ақшешекше

Ақшешекше – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер. Өсетін жері мен таралуы Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 13 түрі белгілі. Қазақстанда далалық, таулы, шөлді аймақтардың сортаңды, шалғынды жерлері мен құмдарда өсетін 5 түрі бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 2-25 (70) см. * Сабақтары бұтақты. * Жапырақтары ұзынша, пішіні жұмыртқа тәрізді. * Тостағанша жапырақшалары төменгі жағынан біркелкі, күлтелері ақ түсті. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. * Жемісі – ұзынша бұршаққын. * Тұқымы домалақ, қоңыр түсті. Дереккөздер
Ақши кир кен орны

Ақши кир кен орны - Атырау облысы Жантерек темір жол станциясыныңның оңтүстік-шығысында 40 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Күмбез тәрізді қатпарлар сеноман шөгінділерінен пайда болған, атқылаудан бұзылған көтеріңкі қанатында кир шоғыры қалыптасқан. Кир кабаттары онша терең емес ойпатпен бөлінген екі линза тәрізді шөгінді түрінде түзілген. Кир қабатының үлкен бөлігі жалаңаш және ауқымды (ұзындығы 1 км) асфальтты көл кұрайды, оның бетінде калындығы 0,2-ден 1 м-ге дейін жететін тығыз қатайған кир кабыршығы бар. Құрамы Кир құрамы 2,3-тен 44,7% арасында, орташа 17,6%, кей жерлерде кирленген жыныстардың бетінде төрттік дәуір шөгінділері дамыған (кабаттың қалынд. 0-ден 3,8 м аралығында, орташа 1,5 м-ге тең). Шөгіндінің табаны кен орнының үлкен бөлігінде тығыздығы әлсіз, сазды құмдық. Шөгіндінің қалыңдығы 9,0 м-ге дейін жетеді, жалпы кен бойынша орта есеппен 4,45 м-ді құрайды. Битумданған жыныстың уатылмалы-минералды бөлігі құмнан тұрады. Құмның минералды құрамында: кварц (25 – 40%), дала шпаты (60 – 70%), амфибол дәндері (5%-ға дейін) кездеседі. Кен бойынша кирдің қоры 800 мың т-ға жуық. Дереккөздер
Ақшоймақ

Ақшоймақ, Ақшүймек – Солтүстік Ақтау жотасының солтүстігінде Ауыздыбас ойысының шығысында жатқан аласа тау. Абсолюттік биіктігі 92 м. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Таудың ортасындағы ойпаңда суы тұщы артезиан құдығы бар. Дереккөздер
Ақшоқы (құдық)

Ақшоқы – Үстірт жазығының батыс бөлігіндегі құдық, төбе. Маңғыстау облысы Бейнеу, Түпқараған, Маңғыстау ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 150 м биіктікте. Құдықтан жер асты су жолы жүргізілген. Солт-нде Маңғыстау – Бейнеу т. ж. өтеді. Атаудың сөзжасамдық сипаты Ақ (сын есім) және төбе (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Шоқы дегеніміз – «формасы конус тәрізді қырат немесе басы сүйірлене біткен тау». Атаудың мағынасы: «алыстан ағарып көрінетін, басы сүйірлене біткен, конус формалы төбе және сол төбе жанынан қазылған құдық». Дереккөздер
Ақшоқы өзені

Ақшоқы – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алабы 572 км 2 . Бастауы Тарбағатай жотасының мұздықтарынан басталып, Қытай жерінде құмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Көп жылдық орташа су ағымы 2,61 м 3 /с. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Жайылмасы шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Ақшоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

Ақшоқы – Нарын жотасының оңтүстігінде Күршім өзенінің аңғарындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1335 м. Өсімдігі Таудың беткейін орман алқаптары алып жатыр. Дереккөздер
Ақшоқы (тау, Ақтөбе облысы)

Ақшоқы – Ақтөбе облысы Хромтау ауданында орналасқан тау. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 413 м. Таудан Ақпансай өзені бастау алады. Баурайының топырағында астық тұқымдас шөптесіндер басым, жусан, баялыш, т.б. өседі. Дереккөздер
Ақшоқы оптикалық кварц кен орны

Ақшоқы оптикалық кварц кен орны - Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Тамды өзенінің сағасында, Қопа ауылы ның оңтүстігінде 40 км жерде. Жатыс сипаты Кен орны кварц талшықтарымен бейнеленеді. Талшықтар таза метаморфты кварц пен кокс шпатынан құралған. Кварц түрлі әйнек өндіруге және микроэлектроника саласында қолданылады. Дереккөздер
Ақшолақ

Ақшолақ, Дауыл – Жем алабындағы Атжақсы өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 52 км. Су жиналатын алабы 736 км 2 . Қар, бұлақ суларымен толығады. Көктемде тасып, жаздың ыстық айларында құрғап қалады. Алабында мал жайылады. Дереккөздер
Ақшоңғал Оба

Ақшоңғал Оба – Үбі өзенінің оң саласы. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы жерімен ағатын өзен. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 590 км 2 . Бастауы Алтайдағы Қорған жотасының батыс беткейінен басталады. Гидрологиясы Жоғарғы ағысында жағасы тік жарлы, төменгі ағысында арнасы жайылып, ағысы баяулайды. Қар, жауын, жер асты суларымен толығады. Су деңгейі көктемде көтеріледі. Егін, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ақшығанақ

Ақшығанақ – Бозащы түбегінің шығысындағы түбек. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Ұзындығы 3,0 км, ені 0,5 км шамасында. Түбектің Қайдақ сорымен жалғасқан жерінде өзек болған. Өзектен Үстіртке қарай өтетін жер Өтебай өткелі деп аталады. Дереккөздер
Ақшыл сепкілгүл

Ақшыл сепкілгүл – лалагүлдер тұқымдасының сепкілгүл туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Тарбағатай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы субальпілік шалғыңдар мен жартастарда өседі. Биіктігі 40 см-дей, жуашығы ұсак, домалақ болады. Бұтақсыз сабағына жапырақтар кезектесіп немесе қарама-қарсы ор-наласады. Төменгі жапырақтары ланцет тәрізді, ал жоғарғы жапырақтары шоғырланып келеді. Ірі гүлі қоңырау тәрізді, дара немесе 2- 5 гүлі бар иілген шашақ гүл шоғырына бірігеді. Гүл күлтесі сарғыш не ақшыл жасыл, ал оның ішкі жағында қоңыр-кызыл түсті дақтары бар. Осыған байланысты ол Ақшыл сепкілгүл деп аталған. Ақшыл сепкілгүлдің жағымсыз иісі болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі — көп тұқымды қауашақ. Ақшыл сепкілгүл — сирек кездесетін өсімдік. Жылдан-жылға таралу аймағының тарынуына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Мәртебесі: сирек кездесетін, дәрілік эндемик түр. Жоңғар Алатауы (солтүстік және оңтүстік үлкен жоталары) және Тарбағатайдың оңтүстік баурайында кездеседі. Қазақстан жерінен тыс тек Жоңғарияның (Құлжа) Қытай бөлігінде таралған. Шалғындарда, жасыл түсті беткейлерде, бұталар арасында, сирек таудың жоғарғы белдеулерінде төселіп өсетін арша алқабында өседі. Үлкен топ болып немесе бір шаршы метрде 4-5 дара болып шашырап кездеседі.Өте тертымды сәндік көпжылдық өсімдіктің ірі жалғыз немесе жоғарғы жағында шашақта төмен салбырап тұратын (6-ға дейін) сары түсті гүлдері болады. Пиязшығы ірі, шеңбері 2,5 см, топырақ бетінен онша терең орналаспайды. Бұрын гүл шоқтарына жинағаннан зардап шексе, соңғы онжылдықта кейбір елді мекенді жерлерде қасақылық кәсіпшіліктер ашылып, Қытай саудагерлеріне дәрілік шикізат ретінде пиязшықтарын жаппай жинау орын алып отыр. Осындай белсенділікпен жинау тоқтамаса, жақын арада түрдің жоғалып кетуі ғажап емес. «Қызыл Кітаптық» өсімдік түрлерін қорғау шараларын іске асырып, халық арасында насихат жұмыстарын жүргізу керек. Әрбір қазылған пиязшық үшін 360 мың теңге айып төлейтінін білсе, көпшілігі мұндай заңды бұзуға болар-болмасын ойланатын еді. Маймұр Қазақстанның оңтүстігінде және тіпті Мәскеу жағдайында да мәдени түрде жақсы өседі (бірінші Санкт-Петербургте 1857 жылы өсіріліп байқалған болатын). Жаңа жиналған тұқымдарын күзде ексе, көктемде өседі. Екпе көшеттері төртінші жылы гүлдейді. Түрді қорғап қалу үшін арнайы қорғалатын қорықшалар ұйымдастыру және мәдени түрде өсіруді (көгалдандыруға пайдалану) жолға қою. Дереккөздер
Ақшытыр

Ақшытыр – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Таралуы Орта Азия мен Қазақстанда кездесетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – Орақша ақшытыр (Cryptospora falcate). Ботаникалық сипаты * Биіктігі 10-40 см. * Сабағы бұтақты, сыртын ұсақ, қалың түк жапқан. * Жапырақтары ұзынша, пішіні қандауыр тәрізді, жиегі тегіс. * Гүлдері ақ немесе қызғылт түсті. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. * Жемісі – иілген орақ тәрізді бұршаққын. * Тұқымы ұзынша (ұзындығы 3 мм). Дереккөздер
Ақық

Ақық – оксидтер класына жататын кварц минералының жасырын кристалды, талшық құрылымды түрі. Ол іркінді агрегаттар, бүйрек тәрізді жалбырлар, тұтас жұмыр кесек түрінде болады. Шыны, май, балауыз секілді жылтыр, қаттылығы 6,5 – 7; меншікті салмағы 2,5 – 2,8 г/см 3 . Түсі құрамындағы темір, марганец, кобальт, никель, т.б. қоспаларына байланысты. Соған сәйкес сердолик (сарғылт қызыл, қызыл, қою қызыл), хризопраз (жасыл), гелиотроп (қызыл сары, жолақты, қою жасыл), сардер (қоңыр, қызыл қоңыр), сапфирин (сұр, көгілдір сұр), плазма (жасыл), кахалонг (сүттей ақ), т.б. түрлері, сондай-ақ агат және оникс сияқты нақышты түрлері бар. Ақық төмен температуралы гидротермальдық және салқын ерітінділерден түзіледі. Ол үгілу қыртысы мен тотығу белдемінде, шөгінді және эффузивті жыныстардың қуыстары мен жарықтарында кездеседі. Яшма, кремнийлі тақтатас, шақпақтас, т.б. жыныстарды құрайды. Ақықтан химиялық ыдыс, дәл өлшейтін аспаптардың үйкелетін, салмақ түсетін бөлшектері, әдемі түрлерінен зергерлік бұйымдар жасалады. Ақықтың ірі кен орындары Орталық Қазақстанда, Қаратауда орналасқан. Дереккөздер
Ақыш

Ақыш, Ақұш – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы көл. Дубровный ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 121,5 м биіктікте, аумағы 25,81 км 2 , ұзындығы 3,6 км, ең жалпақ жері 3,8 км, жағалау бойының ұзындығы 20,9 км. Су айдынының 1/3-і Солтүстік Қазақстан облысына тиесілі. Су жиналатын алабындағы егістік 70%-ды құрайды. Тереңдігі 3-4 м-ге жетеді. Өсімдігі, жануарлары Жағалау бойы жолағы құмды-сазды ені 5-10 м, біртіндеп шабындыққа, далалық немесе сор шөп басқан телімдерге ұласады. Суында дафния, гаммарус, т.б. моллюскалар тіршілік етеді. Дереккөздер
Ақінген газ-мұнай кен орны

Ақінген газ-мұнай кен орны — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігінде. Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1979 жылы басталып, 1980 жылы ашылған. Барлап-бұрғылау жұмыстары 1983 жылы аяқталды. Геологиялық құрылымы Кен қос қанатты, тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Төменгі бор жыныстарын өнімді бес қабат құрайды: екі альб қабаты мұнайлы, апт-неоком және неоком қабаттары газды және неоком қабаты мұнайлы-газды. Өнімді қабаттардың орналасу тереңдіктері: альбтікі 660 – 682 м, апт-неокомдікі 927 м, неокомдікі 1028 – 1111 м. Жатыс сипаты, құрамы Жатындар қойнауқаттық-күмбездік және қойнауқаттық, литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Альб мұнай жатындарының биіктігі 10-16 м, неоком газ горизонтының мұнайлы бөлігінің қалыңдығы 6 м. Газ жатындарының биіктігі 11-22 м. Су-мұнай жапсары -679-877 м белгілерде, газ-су жапсары -947-1090 м белгілерде. Өнімді қатқабаттың қимасы терригендік таужыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті. Мұнайға қаныққан қалыңдық 3,2-4,9 м, газға қаныққаны 3,3-8,9 м. 15,8 мм-лік штуцердегі бастапқы шығымдар (өнімдер): мұнайдыкі 27-51 м 3 /тәу, газдыкі 452,8-716,9 мың м 3 / тәу. Газдылығы 7,7-119,9 м 3 /м 3 . Бастапқы қойнауқаттық қысымы 6,2-12,8 МПа, температурасы 34-74°С. Мұнай жатындарының режимі серпінді суарынды, газ жатындарының режимі серпінді газ-суарынды. Хлоркальцийлі типті қойнауқаттық сулардың тығыздығы 1078-1105 кг/м3, минералдылығы 127,1-162,5 г/л. Кен 1992 жылы пайдалануға берілген. Дереккөздер
Алаайғыр (асу)

Алаайғыр – Алматы облысы Райымбек ауданы Хан Тәңірі шыңының солтүстік-шығысындағы асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3870 м. Асудан мамыр – қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Алаайғырдың солтүстік баурайынан Нарынқол өзені бастау алады. Тіктеу солтүстік-батыс бөлігі тауаралық аңғарға ұласады. Шығысында Қытаймен шектеседі. Өсімдігі Тау беткейлерін альпілік және субальпілік шалғындары көмкеріп жатыр. Одан төменде қарағай, қайың ормандары өскен. Дереккөздер