kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Серік Берменбекұлы Кененбаев

Серік Берменбекұлы Кененбаев (29.11.1954 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Белбасар ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (2001), профессор (2007), *1977 жылы ҚР Ауыл шаруашылық ғылыми академиясының академигі Қазақ ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. *1978–80 жылдары Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, осы институттың агротопырақтану бөлімінде кіші, аға ғылыми қызметкер, *1981–94 жылдары лаборатория меңгерушісі, *1996–99 жылдары ғылыми хатшы, *1999–2003 жылдары директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, *2003-2004 жылдары Картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры, *2004 жылдан Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылғы ғылыми-зерттеу институтының бас директоры. «Қазақстандағы егістік топырақтарының генетикалық қасиеттерінің антропогендік өзгеруі және олардың құнарлылығын оңтайландыру жолдары» деген тақырыпта докторлық диссиртация қорғады. Дереккөздер
Талон

ТАЛОН (франц. talon) – бір нәрсені алуға, бір жерге баруға құқықты куәландыратын бақылау құжаты; қайсыбір қағаздың, құжаттың дербес құжат ретінде жыртып алынатын бөлігі немесе жыртып алынғаннан кейін қалатын бөлігі; чектің, квитанцияның түбірі, тиісті чек кітапшасындағы қолхат; купон алуға арналған көмекші бағалы қағаз. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Жұпар

Жұпар (лат. muscus – ұма, ен, жұмыртқа) – кейбір өсімдік түрлерінен және жануарлардың (жылан, тасбақа, қолтырауын, жұпартышқан, құдыр, құндыз, ондатра, т.б.) арнайы жұпар бездерінен алынатын хош иісті зат. Жануарлардың Жұпар бездері, көбінесе, аталықтарында, ал жұпартышқанның аналығында да болады. Жұпар бездері түрі өзгерген тері бездеріне жатады, ол жануарлардың құрсақ жағында, құйрығының маңына немесе аталық бездерінің жанында орналасады. Жұпар бездерінен қоймалжың қоңырқай түсті, жағымды хош иісі бар ерекше сұйық зат бөлінеді. Жануарлардың осы Жұпар бездерінен бөлінетін сұйық затты “жұпар”, кейде оның хош иісіне сәйкес “аңқыма” деп те атайды. Жануарлар Жұпар бездерінен бөлінетін жұпар арқылы өздері мекендейтін жерлердің шекарасын белгілейді, өз жұптарын іздеп таба алады, түктерін майлайды. Жұпардың құрамында белок, май, холестерин және неше түрлі тұздар бар. Оның хош иісі ұзақ уақыт сақталады. Жұпар туралы жазба деректер Махмұт Қашқаридің, Әбу Райхан әл-Бирунидің, Жүсіп Баласағұнның, т.б. еңбектерінде кездеседі. Дәстүрлі қазақ қоғамында жануарлардың жұпар бездерін алып, кептіріп, сандықта сақтаған және оның кепкен кесіндісін арнайы шүберекке орап, қыз-келіншектер тұмар етіп тағатын болған. Сондай-ақ, құндыздың жұпар безінен алынатын хош иісті сұйық затты халық арасында “құндыз қайыр” деп те атайды. Ол өте қымбат бағаланатын болғандықтан қазір де әтірлерге, сабындарға, сусабындарға хош иісті болуы үшін және олардың иісінің ұзақ сақталуы үшін қосылады. Сілтеме
Денсаулық сақтау

Денсаулық сақтау - азаматтардың денсаулығын сақтауға бағытталған медициналық, әлеуметтiк-экономикалық, саяси және өзге де шаралар жиынтығы. Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесі Қазақстан Республикасында денсаулық сақтау саласындағы жұмыстар Қазақстан Республикасы Конституциясына, “Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтау туралы” Заңға, “Халық денсаулығы” атты мемлекеттік бағдарламаға сәйкес жүргізіледі. Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесінің көрсеткіштері Республикадағы барлық мамандық бойынша дәрігер саны 50,6 мың немесе әрбір 10 мың тұрғынға 33,9 дәрігерден келеді. Орта буын медицина қызметкерлерінің саны 104,4 мың адамды құрайды (10 мың тұрғынға 74,1). Жоғары білімді медицина кадрларын мамандандырылған 6 жоғары оқу орындары даярлайды. Барлық облыс орталықтары мен ірі қалаларда орта буынды медицина қызметкерлері даярланады. Қазақстанда тұрғындарға емдеу-профилактикалық қызмет денсаулық сақтау ісінің аумақтар бойынша тарамдалған нысандары арқылы жүзеге асырылады. Халыққа амбулаторлық-емханалық көмек көрсететін мекемелер саны 1999 жылы 3057, әйелдер консультациялары, балалар емханалары мен жеке амбулатория саны 1738 болды. Тұрғындарға стоматологиялық көмек көрсететін мекемелер саны көбейе түсті. 1990 жылы республикада 88 жеке стоматологиялық емхана жұмыс істесе, қазір олар 3 есе көбейіп, қазіргі уақыттағы саны 243-ке жетті. Сондай-ақ, халыққа стоматологиялық қызметті 1042 стоматологиялық кабинеттер де көрсетеді. 20 ғасырдың 90-жылдары жекеменшік медицина орталықтары ашыла бастады. Ірі кәсіпорындар мен мекемелерде, ауылдық елді мекендерде санитарлық, дәрігерлік, фельдшерлік-акушерлік пунктер жұмыс істейді. Республикада (негізінен, облыс орталықтары мен Астана, Алматы қаласында) әр түрлі ауру-сырқаттарды емдейтін ірі мамандандырылған медицина орталықтары бар. Соңғы жылдары, Қызылорда мен Жезқазған қалаларында, еліміздің экологиясы қолайсыз аймақтарының тұрғындарына көмек көрсететін ірі, қазіргі заманғы жаңа құралдармен жабдықталған медициналық орталықтар іске қосылды. 1990 жылы Қазақстанда 440 санаторий мен басқа да емдеу-сауықтыру мекемелері жұмыс істеді. Оларда 64 мың орын болды; Денсаулық сақтау. Тағы қараңыз * Денсаулық жолы — медициналық журнал * Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі * Саламатты Қазақстан бағдарламасы Дереккөздер
Батыс Қазақстан облыстық ғылыми кітапханасы

БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСТЫҚ ҒЫЛЫМИ КІТАПХАНАСЫ Ж. Молдағалиев атынд. – облысы әмбебап ғыл. кітапхана. Орал әскери уч-щесінің жанынан құрылған (1858). Кейін көпшілік кітапханаға айналды (1871). Бұдан кейін орт. қ-лық кітапхана (1921), облысы кітапхана (1935; 1939 ж. оған Н.К.Крупскаяның есімі берілді) болып құрылды. 2000 жылдан ақын Ж.Молдағалиев атында. Ол Қазақстандағы байырғы әрі ірі кітапханалардың бірінен саналатын кітапхана қорында 270 мың дана қоғамдық-ғыл., көркем әдеби кітаптар және т.б. бар. Дереккөздер
Әлеуметтік инфрақұрылым

Әлеуметтік инфрақұрылым – материалдық игіліктерді ұдайы өндіру (қызметтер көрсету) үдерісін және халықтың қалыпты тұрмыс жағдайын қамтамасыз ететін салалар тобы. Оған тұрғын үй, әлеуметтік-мәдени мақсаттағы нысандарды салу және пайдалану, бөлшек сауда, қоғамдық тамақтандыру, денсаулық сақтау, білім беру, т.б. жатады. Әлеуметтік инфрақұрылым материалдық игіліктерді тікелей жасамайды. Бірақ онсыз өндірістік үдеріс не жетілдірілмеген болады, не мүлде мүмкін емес. Әлеуметтік инфрақұрылым өзінше бір жүйелік түзілім ретінде материалдық-тұрмыстық, әлеуметтік-сауықтыру, рухани-білім беру, коммуникациялық және әлеуметтік-экономикалық жүйе тармақтарынан құралады. Материалдық-тұрмыстық тармақты жүйеге тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, тұрмыстық және сауда қызметін көрсету, қоғамдық тамақтандыру жатады. Бұл тармақты жүйе негізінен халықтың материалдық-тұрмыстық және табиғи физиологиялық қажеттерін қанағаттандырады. Әлеуметтік-сауықтыру тармақты жүйесі денсаулық сақтау мекемелерін, спорт ғимараттарын, туристік ұйымдарды қамтиды. Рухани-білім беру тармақты жүйесі халықтың танымдық, рухани қажеттерін (білім алу, мәдениет, өнер) қанағаттандыруға бағдарланған. Коммуникациялық тармақты жүйе жолаушы көлігі және халыққа байланыс қызметін көрсету аясын қамтиды. Әлеуметтік-экономикалық тармақты жүйе халықтың түрлі қызметтер көрсету және қаржы-несие операциялары бойынша қажеттерін (жинақ кассалары, банкілер, құқықтық мекемелер – заңды кеңестер беру, нотариалдық кеңселер) қамтамасыз етеді. Әлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейі: оны дамытуға жұмсалған шығынның шамасымен (материалдық, қаржы және еңбек шығыны); өндірістік-экономикалық көрсеткіштермен (кәсіпорындар мен объектілер торабы мен қуаты, инфрақұрылым дамуының тиімділігі); қол жеткізілген әлеуметтік нәтижелермен (халықтың Әлеуметтік инфрақұрылым игіліктерімен және қызметтер көрсетумен қамтамасыз етілуі, оның объектілері мен мекемелеріне халықтың қол жеткізе алуы) сипатталады. Әлеуметтік инфрақұрылым - халықтың күнделікті тіршілігін қамтамасыз етуге қызмет ететін салалар (кәсіпорындар, денсаулық сақтау, ағарту, мәдениет, тұрмыстық қызмет ету орындары) жиынтығы. Сілтемелер * Несие * Қаржы * Инфрақұрылым Дереккөздер
Валерий Васильевич Трифонов

Трифонов Валерий Васильевич (1939 жылы туған, Қырғызстан) – педогогика ғылымының докторы (1993), профессор (1995). Қысқаша өмірбаяны: 1961 жылы Қазақ физкультура институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы)бітірген. 1974 жылы Қазақ КСР-і Халық ағарту министрлігі жанындағы ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. 1966–1970 жылдары Қазақ КСР-і Спорт министрлігі жанындағы дене шынықтыру және спорт комитетінде аға нұсқаушы, оқу ісінің меңгерушісі, әдіскер. 1977–1995 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, доцент. 1995 жылдан профессор қызметін атқарды. «Система подготовки будущих учителей к работе с трудными подростками» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Черемшан ауылдық округі

Черемшан ауылдық округі — Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Черемшанка ауылы кіреді. Орталығы – Черемшанка ауылы. Округ құрамында болған Орловка ауылы 2009 жылы таратылған. Дереккөздер
Талқара (өзен)

Талқара – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Ақкөл, Шортанды аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 68 км, су жиналатын алабы 2,3 мың км². Жылдық су ағыны 29,6 млн. м 3 . Бастауы Көкшетау қыратының оңтүстігіндегі Талқара ауылының солтүстігінен басталып, Ақкөл, Шортанды аудандары жерімен ағып, Қалқұтан өзеніне құяды. Гидрологиясы Су жиналатын алабы сәл жонды-төбелі, қырқалы-шоқылы келген. Орта ағысында бетеге аралас әр түрлі шөптер өскен, төм. ағысындағы жайылмасында сортаңды шөптер басым дала ландшафтысы қалыптасқан. Су жиналатын алабының басым бөлігі жыртылған. Су жиналатын алабының 26%-ын шоқ қарағайлы орман алып жатыр. Аңғарының ені жоғарғы ағысында 2 – 3 км, төменгі бөлігінде 1,0 км. Жайылмасының ені 50 – 300 м. Жазда кейбір жылдары құрғап қалады. Грунт және жауын-шашын суларымен толығады. Суының минералдылығы жаз, қыс айларында 700 – 1000 мг/кг, кермектілігі 6 – 7 мг экв. Негізгі саласы – Степная (ұзындығы 12 км). Талқараға одан басқа шағын екі өзенше құяды. Суы егістік, мал суаруға, ауыз суға жарамды. Дереккөздер
Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов

Жамбыл Құдайбергенов Төлекеұлы (17 мамыр 1949 жыл, Тараз – 6 қазан 1990 жыл, Алматы) – киноактер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисті (1990). Өмірбаяны Байұлы тайпасының Адай руының Қосай бөлімінен шыққан. 1974 ж. Мәскеу мемлекеттік кинематография институтының актерлік факультетін (Б.А. Бабочкиннің шеберханасы бойынша) бітірді. Сол жылдан «Қазақфильм» студиясында киноактер ретінде қызмет етіп көптеген рөлдерде ойнады: Темір («Махаббат тәмсілінде»), Еркебұлан («Кездеспей кеткен бір бейнеде», 1977), Пойгин («Ақ бақсыда», 1982), Жауынгер («Ұзақ құс жолында», 1983), Египет сұлтанының сыбайласы («Бейбарыс сұлтанда», 1989), Софизаде («Отқа оранған Түркістанда», 1990) т.б. фильмдерде өзін көрсеткен. Құдайбергенов Жамбыл 50-ден астам фильмдердің басты және негізгі рөлдерін ойнаған. Бұрынғы одақтық республикаларда, Мәскеу және лениград студияларында жасалған фильмдардың көбінісіне түскен болатын. Дереккөздер
Чапаев ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

Чапаев ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы, Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Крестовка, Орловка, Пролетарка, Снегирёво, Чапаево, Шығыс ауылдары кіреді. Орталығы – Чапаево ауылы. Дереккөздер
Жұпарағаштар

Жұпарағаштар – Myristicaceae тұқымдасының дара жынысты, қос үйлі міңгі жасыл ағаштар туысы. Тропиктік аймақта (Үндістанның оңтүстігі, Малай архипелагы, Полинезия аралдары) өсетін 100 – 120-дай түрі белгілі. Биіктігі 6 – 18 м-дей, сабағы көп бұтақты болады. Жапырағы етжеңді, ұсақ ақ түсті, гүлі хош иісті келеді. Жемісі шырынды, сары түсті, ені 3 – 7 см, пішіні шабдалыға ұқсайды. Тұқымының қабығы қатты, хош иісті. Жұпарағаш 60 – 80 жылдай жеміс береді, бір ағаштан жылына 1500 – 2000 дана жеміс жиналады. Жұпарағаш медицинада және парфюмерия өнеркәсібінде пайдаланылатын эфир майын алу үшін, сондай-ақ, дәм-татымдық өсімдік ретінде өсіріледі. Сілтеме
Тарханка ауылдық округі

Тарханка ауылдық округі — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін Фрунзе ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Весёлое, Винное, Жаңа Үлбі, Тарханка, Таулы Үлбі, Топиха ауылдары және Үлбі жүк тасымалдау стансасы кіреді. Орталығы – Тарханка ауылы. Дереккөздер
Жердің жарты шарлары

Жердің жарты шарлары — Жер шарының белгілі бір сипаты бойынша бөлінген екі жартысы. Географияда жерді мынадай жарты шарларға бөледі: экватормен бөлінетін Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлар, 160° ш. б. және 20° б. б. арқылы бөлінетін Батыс және Шығыс жарты шарлар; аумағына қарай Мұхиттық жарты шар және Құрлықтық жарты шар деп бөлінеді. Құрлықтық жарты шарда құрлықтар жарты шардың 47 %-іне, ал Мұхиттық жарты шарда құрлықтар 9 %-іне тең. Тағы қараңыз * Жер (ғаламшар) * Жер Сыртқы сілтемелер [http://www.inkal.narod.ru/karta.htm Жарты шарлар картасы] Дереккөздер
Үшбиік ауылдық округі

Үшбиік ауылдық округі – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін Первомай ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Үшбиік ауылы. Округ құрамында болған Еңрекей ауылы 2017 жылы таратылған. Дереккөздер
Батыс Қазақстан облыстық малдәрігерлік зертханасы

Батыс Қазақстан облыстық малдәрігерлік зертханасы 1897 ж. ашылған мекеме. Сол жылдан бастап Орал губеринясына қызмет етіп, осы әкімшілік-аумақтағы малдәрігерлік зертхананың жұмысына жетекшілік еткен. Түйнеме кеселіне қарсы вакцина мен шикізат дайындады. 1958 ж. бұл мекемеге Батыс Қазақстан облысы ветеринарлық зертханасы қосылды. Орал облысы ветеринарлық зертханасынан басқа, 1944 ж. Орда және Фурманов (қазіргі Жалпақтал), 1948 ж. Жымпиты (қазіргі Сырым) ауданаралық зертханалары ашылды. Қазіргі уақытта Батыс Қазақстан облыстық малдәрігерлік зертханасында бактериологиялық, вирусологиялық, серологиялық, гематологиялық, химия-токсикологиялық, биохимиялық, радиологиялық, паразитология және ихтипологиялық зерттеу жұмыстары жүргізіледі, әрі аудандық ветеринариялық зертханалардың жұмысына жетекшілік етеді. Батыс Қазақстан облысы аумағындағы жан-жануарларды жұқпалы және басқа да аурулардан сақтандыру үшін әдістемелік және практикалық көмек көрсетеді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * http://www.portal.edu.kz/uploads/tx_skpdfviewer/051202.pdf * http://www.psu.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id801&Itemid177&lang=kaz * http://www.ektu.kz/cgi-bin/irbis64r/cgiirbis_64.exe?C21COMS&I21DBNKAZ&P21DBNKAZ&S21FMTfullw&S21ALL(%3C.%3EK%3D%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC%D0%94%D0%95%D0%A0$%3C.%3E)&Z21ID&S21SRWAVHEAD&S21SRD&S21STN1&S21REF10&S21CNR=20
Торонто (футбол клубы)

«Торонто» (, «Торонто эф-си») — Канаданың Торонто қаласындағы футбол клубы. 2005 жылы құрылған. Жетістіктері * MLS кубогы (1): 2017 * Supporters’ Shield (1): 2017 * Канада чемпионы (6): 2009, 2010, 2011, 2012, 2016, 2017 * КОНКАКАФ Чемпиондар лигасының финалисі (1): 2018 Сілтемелер * https://www.torontofc.ca/
Үлкен Нарын ауылдық округі

Үлкен Нарын ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. 2009 жылға дейін Большенарым ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Балғын, Жұлдыз, Көкбастау, Көктерек, Свинчатка, Үлкен Нарын ауылдары кіреді. Орталығы – Үлкен Нарын ауылы. Дереккөздер
Пифагоршылдық

Пифагоршылдық — дүниенің мәні сандық қатынастарда деген принципке сүйенген философиялық ілім. Ежелгі грек философы, математик әрі астроном Пифагордан бастау алған Пифагоршылдық ілімі әуелде ауызша (жасырын) тараған. Пифагоршылдық доктринасын жазбаша түрде алғаш баяндаған Филолай болды. Б.з.б. 5 ғасырда Пифагоршылдық бірте-бірте Сократ, Платон философиясымен ұштасты. Пифагоршылдық идеялары б.з.б. 1 ғасырда неопифогоризмнің дамуына негіз болды. Пифагоршылдар ғарыш қарама-қайшылыққа толы дей отырып, олардың 10 жұбын атап көрсетеді. Олар: шектілік пен шексіздік, тақ пен жұп, жалқы және жалпы, оң және теріс, еркек пен әйел, тыныштық пен қозғалыс, түзу мен қисық, жарық пен түнек, жақсы мен жаман, квадрат пен көпқырлылық. Осылардың ішіндегі ең маңыздысы — шектілік пен шексіздік. Шекті денелер геометрия арқылы бізге мәлім болса, шексіздік — танымның мүмкіндік шеңберінен тыс, сондықтан оны тек ойша шамалауға болады. Пифагоршылдық өкілдері стихияның өзінен гөрі оның формасына ерекше мән беріп, арифметика-геометрия құрылымын акустика және астрономиямен байланыстыра қараған. Пифагоршылдыққа негіз болған сан жөніндегі ілім бойынша санды құдірет тұтып, әлемді сандар жүйесі деп, заттар мен адамды, рухани дүниені санға балап, өнердің өзін сандық қатынастар үйлесімділігі ретінде дәріптейді. Пифагоршылдықта әр санға өзіндік мән беретін (бірлік, бөлінбейтін тұтастық — абсолют, екілік — ұшы-қиыры жоқ шексіздік, үштік — осы шексіздіктің алғашқы формаға ие болуы, төрттік — осы үштік форманың денелік сипатқа ие болуының бастамасы, т.б.) ерекше арифметикалық жүйе қалыптасады. Ертеректегі пифагоршылдар өлшемі әр түрлі металл пластинкалармен немесе түрлі деңгейде су толтырылған ыдыстарды бақылау арқылы квартаға (4/3), квинтаға (3/2) және октаваға (2/1) сандық қатынастардың тән екенін анықтаған. Олардың түсінігінше, аспан әлеміндегі он сфераның әрқайсысы материалдық құрылымның қалпына, олардың құрамындағы денелердің геометрия формаларының өзгешелігіне қарай өзіне тән дыбыс таратады. Пифагоршылдық антик. мәнде аскеттілікті уағыздап, жан саулығы мен тән саулығын тіледі. Жан мен тән ұдайы музыкалық әсерді қажет етіп, үнемі терең ойға шомып, болмыстың ең жоғары шегінен асқақ ләззат алуы қажет деп дәріптеп, философия мистика мен музыканы, медицинаны бір тұрғыда қарады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Алғабас ауылдық округі

* Алғабас ауылдық округі – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік. * Алғабас ауылдық округі – Алматы облысы Кеген ауданындағы әкімшілік бірлік. * Алғабас ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік. * Алғабас ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы әкімшілік бірлік. * Алғабас ауылдық округі – Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік. * Алғабас ауылдық округі – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты Қанаш Қамзин ауылдық округінің бұрынғы атауы. * Алғабас ауылдық округі – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік. * Алғабас ауылдық округі – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы әкімшілік бірлік. * Алғабас ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов

Құлажанов Құралбек (1944 жылы туған, Талас ауданында Үшарал аулында) – ғалым, химия ғылымы докторы Қазақ мемлекеттік университітін бітірген (1967). 1967 – 69 ж. осы университетте зерттеуші-стажер, 1969 – 72 ж. аспирант, 1972 – 80 ж. қазақ автомобиль транспорты ғылым-зерттеу жобалау институтында химия зерттеулер лабароториясының және пайдаланудағы материалдар мен химиялық зерттеулер бөлімінің меңгерушісі болды. 1980 ж. Жамбыл технологиялық институты Алматы филиалының ғыл.-зерттеулер секторының меңгерушісі, 1983 ж. директордың ғылым істер жөніндегі орынбасары, 1985 ж. «Аналитикалық және физколлоидтық химия» кафедрасының меңгерушісі, 1988 – 94 ж. директордың оқу істері жөніндегі орынбасары, 1994 ж. директоры, 1996 ж. Алматы технологиялық институтының ректоры. Құралбек 250-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, 29 авторлық куәліктері мен патенттері бар. Бір ғылым докторын, 5 ғылым кандидаттарын дайындап шығарған. Жоғары оқу орындарына арналған «Аналитикалық химия», «Физколлоидтық химия», «Аналитикалық химия бойынша лабораториялық практикум», «Физколлоидтық химия бойынша лаб-лық практикум», «Астық өнімдерін шығару барысындағы ионозоналық технология» сияқты оқулықтардың авторы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Мәскеудің тамақ өндірісі мемлекеттік академиясының құрметті профессоры, ҚР Жоғары мектеп академиясының, Халықаралық инженерлік академиясының, ҚР Инжинерлік академиясының, Халықаралық жоғары мектеп академиясының академиг. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Үлкен Бөкен ауылдық округі

Үлкен Бөкен ауылдық округі – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Үлкен Бөкен, Ақтас, Жалсары ауылдары кіреді. Орталығы – Үлкен Бөкен ауылы. Округ құрамында болған Тентек ауылы 2009 жылы таратылған. Дереккөздер
Үлгілі Малшы ауылдық округі

Үлгілі Малшы ауылдық округі – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Үлгілі Малшы, Мамай, Нұра, Сүлеймен ауылдары кіреді. Орталығы – Үлгілі Малшы ауылы. Тарихы 2009 жылы Дәулетбай ауылы таратылды. 2013 жылы таратылған Қарағандыкөл ауылдық округінің Мамай елді мекені қосылды. Дереккөздер
Алтай ауылдық әкімдігі

Алтай ауылдық әкімдігі – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Әкімшілік орталығы әрі құрамындағы жалғыз елді мекен – Алтай ауылы. Қарамағында болған Калинино ауылы 2024 жылы таратылып, Алтай кенті ауылға айналды. Дереккөздер
Құлан ауыл шаруашылығы колледжі

Құлан ауыл шаруашылығы колледжі –Тұрар Рысқұлов ауданында Құлан аулындағы орта кәсіптік білім беретін оқу орны. Ол 1930 ж. Әулиеата қаласында зооветеринарлық техникум болып ашылған. Осы оқу орнының алғашқы түлектерінің бірі – атақты жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері Шыңғыс Айтматов Техникум 1963 ж. қазіргі орнына көшірілген. Оқу орны ауыл шаруышылығы мен экономика саласы бойынша мамандар даярлайды. Оқу мемлекеттік және орыс тілінде жүргізіледі. Күндізгі және сырттай оқу бөлімдері бар. Дереккөздер
Жойымпаздық

Жойымпаздық – жеке адам немесе адамдар тобы бойындағы айналасында бұрын жасалған нәрсені жоюға құштарлық сезім, бар нәрсені қиратуға бағытталған әрекет. Жойымпаздық адамдардың өзіне деген көзқарасынан басталады. Өзін аямаған басқаны да аямайды. Мұндай сезім тұлғаның жасампаздық күш-қуаты тежелген жағдайда, мәдениеттілік пен әдептілік құндылықтарын таяз меңгерген адам бойында ерекше өрістейді. Демек Жойымпаздық өз мүмкіншілігін жүзеге асыра алмаған адам бойындағы өшпенділіктен туындайды. Әлеуметтік Жойымпаздық, әсіресе, төңкерісшіл идеялармен тікелей байланысты. Кез келген төңкерісте қиратушылық әрекеттер жасампаздықтан басым келеді. Жойымпаздық сезімін туындатпау үшін жеке адамның шығармашыл, жасампаздық күштеріне ерік беру қажет. Сондай-ақ, қоғамда пайдакүнемдік немесе адамнан гөрі құрал-жабдыққа басымдық беру принципі шегінен шыққан жағдайда (табысқа жету үшін құрал таңдамау, адамгершілікті пайдакүнемдікке бағындыру, т.б.) мұндай қоғам мүшелері арасында өшпенділік, қиратушылық сезіміне бой алдыруға бейім адамдар саны көбейе түседі. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Клавдия Антоновна Пищулина

Клавдия Антоновна Пищулина (10.11.1934 ж. т., Ресей, Большой Самовец с.) — кеңестік және қазақстандық шығыстанушы, тарих ғылымдарының кандидаты (1979). ММУ-дың шығыс тілдері институтын (Азия және Африка елдері институты) бітірген. 1957-59 ж. осы оқу орнының аспиранты. 1959 — 2001 ж. ҚР ҰҒА Тарих және этнология институтында кіші ғылыми қызметкер, ғалыми хатшы, жетекші ғылыми қызметкер, ежелгі және орта ғасырлар бөлімінің меңгерушісі болды. Ол парсы және түркі деректемелері негізінде Қазақ хандығы кезіндегі Оңтүстік Қазақстан мен Сыр бойындағы қалалардың тарихын және 14 — 16 ғасырлардағы Моғолстан мен Қазақ хандығының құрамындағы Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның этносаяси және әлеуметтік-экономикалық дамуын қарастырды. Қазақ халқының этногенезі, оның этникалық тарихы және аумағы, әкімшілік құрылысын зерттеу мәселесіне елеулі үлес қосты. “Қазақ КСР тарихы” (2-т., 1979) мен “Қазақстан тарихы” (2-т., 1997) академиялық басылымдарының негізгі авторларының бірі. Жоғары оқу орындары мен мектеп оқулықтарын жазған. “Достық” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Андреев ауылдық округі (Абай облысы)

Андреев ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Михайличенково ауылы. Округ құрамында болған Петроградское ауылы 2018 жылы таратылған. Дереккөздер
Бағдәулет Кенжәлиев

Бағдәулет Кенжәлиев (15.8.1948 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Аманөткел ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1998), профессор (2002). Өмірбаяны * 1975 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * 1975–99 жылдары Металлургия және кен байыту институтында инженер, аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана мен бөлім меңгерушісі, институт директорының орынбасары қызметтерін атқарған. * 1999 жылдан осы институттың директоры. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері байытылуы қиын кендерді, жартылай өнімдер мен түсті және асыл металдарды екінші реттік шикізат ретінде қайта өңдеу технологиясына арналған. Кенжәлиев Ақтоғай және Айдарлы кен орындарындағы мыс кендерін үйінді әдіспен шаймалаудың тиімділігін зерттеді. Марапаттары Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы лауреаты (1981). Дереккөздер
Жойылып кету қаупі бар жабайы жануарлар мен өсімдіктер түрлерін қорғау конвенциясы

Жойылып кету қаупі бар жабайы жануарлар мен өсімдіктер түрлерін қорғау конвенциясы – сирек кездесетін жабайы жануарлар мен өсімдіктерді қорғау туралы халықаралық келісім. Конвенцияның негізгі шарттары: жануарлар дүниесі мен өсімдіктер әлемінің алуан түрлілігін сақтау; олардың кейбір түрлері (әсіресе, сирек кездесетін түрлері) сатылған жағдайда халықаралық деңгейде қабылданған талаптардың орындалуына мемлекет тарапынан қатаң бақылау жасау; сирек кездесетін не жойылып бара жатқан эндемик және реликт түрлер мен түр тармақтарын халықаралық табиғат қорғау одағының және конвенцияға қол қойған мемлекеттердің “Қызыл кітабына” енгізіп, қорғау. Конвенция 1973 ж. 3 наурызда Вашингтон қаласында (АҚШ) қабылданды. Қазақстан бұл конвенцияға 1999 ж. 6 сәуірде қол қойды. Конвенцияның 9-шы бабына сәйкес Қазақстан тарапынан әкімшілік мекемесі болып Қоршаған ортаны қорғау министрлігі белгіленген, ал ғылыми жауапты мекеме болып Білім және ғылым минситрлігінің Зоология институты бекітілді. Аталған мекемелер республикамыздағы саны азайып, жойылып кету қаупі төнген жабайы жануарлар мен өсімдіктер түрлерімен халықаралық сауда-саттық жүргізу шараларын бақылап, олардың халықаралық конвенцияның негізгі шарттарына сәйкес жүргізілуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Бозжігіт

«Бозжігіт» – дастан. Ертеден-ақ Дешті Қыпшаққа, кейін қазақ, башқұрт, татар, өзбек халықтарына мирас болып қалған, сюжеті шығыс халықтарының көбіне ортақ және кең тараған ғашықтық дастандардың бірі. Жырдың қазақ арасындағы ең көне нұсқасы – 1842 жылы жазылып алынып, 1870 жылы В.В.Радлов жинағында жарияланған. Мұнан кейін «Бозжігіт» Қазан, Орынбор, т.б. қалалардың баспаларынан 14 рет жеке кітап болып басылып шыққан. Шығыстанушы ғалым Н.Ф.Катановтың қазақ кітаптары жайында сол кездің өзінде жарияланған бір мақаласында «Бозжігіт» дастанының 1896 жылғы басылымы 10 мың дана болып шыққаны хабарланған. 1911 жылы қиссашыл ақын Ақылбек Сабалұлы «Бозжігіт» жырын өңдеп, Қазан қаласында қайта бастырған. Жыр мен қара сөз аралас жазылған қисса түріндегі нұсқасымен қатар таза өлеңмен жазылған дастан – поэма түрінде кездеседі. Дастан қазақ даласына қолжазба түрінде ғана емес, ауызша да айтылып, кең тараған. Дастанда Бозжігіт пен Қарашаштың адал да берік махаббаты жырланады. Махаббат жолында қаншама қиындықтардың бәрін жеңіп, сүйгенін тапса да, қыз әкесінің қатал, рақымсыз қыңырлығын жеңе алмай мерт болғаны тебіреніспен баяндалады. «Бозжігіт» жырының қай нұсқасын алсақ та, Бозжігіт пен Қарашаштың махаббаты әсерлі жырланған. Жырдың қолжазба нұсқалары мен басылымдары Санкт-Петербург, Мәскеу, Қазан, Орынбор, Алматы қалаларының кітапхана қорларында сақтаулы. Ескі қолжазбаның бір нұсқасы Британия музейінде сақталған. Ақан серінің шәкірті, халық ақыны И.Жылқайдаров «Бозжігіт» жырының сюжетіне 1940 жылы поэма жазған. Оның қолжазбасы Қазақстан Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапханасының қорында сақтаулы. Сілтемелер 1. [http://www.dastan-studio.kz/?p=509 Аманқос Садықов - “Бозжігіт” жырынан үзінді] Дереккөздер
Аршалы ауылдық округі

Аршалы ауылдық округі: * Аршалы ауылдық округі — Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. * Аршалы ауылдық округі — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік. * Аршалы ауылдық округі — Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Батырбек Әбдірасілұлы Құлекеев

Батырбек Әбдірасілұлы Құлекеев (19.5.1953 жылы туған, Талас ауданында Бостандық ауылы) – Жуалы ауданының әкімі. Қазақ политехникалық институтытын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университеті) бітірген (1979). 1979 – 85 жылдары «Қаратау» өндірістік бірлестігінде бөлімше бастығы, 1985 – 89 жылдары Жамбыл қиыршықтас зауытына қарасты ұсақтап-сорттау фабрикасының бастығы, 1989 – 95 жылдары гипс комбинатының бас инженері, директоры, 1995 – 99 жылдары Жамбыл гипс құрылыс материалдары мен конструкциялар комбинатының бас директоры, 1999 жылы наурыздан Талас ауданының әкімі. Қазіргі уақытта Жуалы ауданының әкімі. Дереккөздер
Нәзира Бәдретдинқызы Ахматуллина

Ахматуллина Нәзира Бәдретдинқызы (1930, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Степняк қ.) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1985), профессор (1991), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003). Халықаралық дәрігерлер ассоциациясының мүшесі (1999). Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1954). Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және вирусология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1958—73), зертхана меңгерушісі (1973—95) болды. 1995 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Жалпы генетика және цитология институтында зертхана меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері молекулалық генетика мәселелерін, Қазақстанда полиомиелит ауруын жою және онымен күресу жолдарын зерттеуге арналған. А. адамның тұқым қуалау және өзгергіштік қасиетіне қоршаған ортаны радиациялық, химиялық және биогенді ластағыштардың әсерін, мутант вирустарды сұрыптау әдісін қарастырып, вирус бөлінуін тездететін жаңа тәсіл ұсынды, грипп миксовирустарының биологиясын зерттеді (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері, 1974). Есімі Қазақстанның «Алтын кітабына» енгізілген (1981). А. 200-ден астам ғылыми мақаланың, 8 монографияның авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.egemen.kz/20398.html/ АХМАТУЛЛИНА Нәзира]
Бақы ауылдық округі

Бақы ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Коростели ауылы және Ауыл темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Коростели ауылы. Округ құрамында болған Тарск ауылы 2019 жылы таратылған. Дереккөздер
Жоғары температуралы реактор

Жоғары температуралы реактор – активті зонасының температурасы едәуір жоғары (700°С-тай) энергетикалық ядролық реактор. Термин шартты түрде алынған, негізінен қазіргі энергетикалық реакторлардың барлығы – жоғары температуралы. Жоғары температуралы реакторлы атом қондырғыларының пайдалы әрекет коэффициенті едәуір жоғары болады. Жоғары температуралы реакторды жасау – энергетикалық реактор жасауда келешегі бар бағыт; ол төте цикл бойынша жұмыс істейтін (Мысалы, газ турбинасында) реактор жасауға мүмкіндік береді. Жоғары температуралы реакторды, әдетте, графитті-газды реактор деп атайды. Графитті-газды реактор – нейтрон баяулатқыш ретінде графит, ал жылу тасымалдағыш ретінде газ (көміртегі диоксиді, гелий) қолданылатын жылулық нейтронды ядролық реактор. Газ-жылу тасымалдағышының жоғары температураға дейін қыза алатын мүмкіндігі графитті-газды реакторлы АЭС-тің пайдалы әрекет коэффициентін 40%-ке дейін және одан да жоғары көтеруге мүмкіндік береді. Графитті-газды реактор плутоний өндіруге, энергетикалық мақсатта, т.б. қолданылады. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Гүлдархан Нұрғазықызы Смағұлова

Гүлдархан Нұрғазықызы Смағұлова (1 мамыр 1950, Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген ауылы, Қазақстан) — филология ғылымдарының докторы (1999). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1977 жылдан осы университетте, Алматы қалалық «Қазақ тілі» қоғамында әр түрлі қызметте болды. 2004 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі. 1998 жылы «Мағына-лас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясын, терминологиясын, мәтін лингвистикасын зерттеуге арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Еңбектері *Фразеологизмдердің варианттылығы : оқу құралы / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Санат, 1996. - 126 б. - Библиогр.: б.122-125 . - ISBN 9965-685-48-7 : 420 т. *Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері: монография / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Ғылым,1998. -196 б.- Библиогр.: б.- ISBN 5-628-02395-7 : *Мәтін лингвистикасы : оқу құралы / Г.Н.Смағұлова ; Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. - Алматы : Қазақ университеті, 2002. - 111 б. - Библиогр.:б.108 . - ISBN 9965-12-127-3 : 196 т. *Фразеологиялық калькалар: оқу құралы / Г.Н.Смағұлова Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. - Алматы : Қазақ университеті, 2005. - 122 б. - Библиогр.:б.113-120 . - ISBN 9965-12-799-3 : *Көркем мәтін лингвистикасы : оқулық / Г.Н.Смағұлова, Айтжанова Г.Д. - Алматы: Триумф, 2007.-150 б. - Библиогр.: б.145-148 . - ISBN 978-601-7019-11-2 *Шешендік сөздердің дискурсы: оқу құралы / Г.Н.Смағұлова т.б.- Алматы : Арыс,2008. -182 б.- Библиогр.: б.178-181.- ISBN 9965-17-580-2 *Фразеологизмдердің семантикалық категориялары: оқу құралы / Г.Н.Смағұлова Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ.-Алматы : Қазақ университеті, 2009. - 161 б. - Библиогр.:б.158-161 . - ISBN 9965-30-949-3 *Қазақ фразеологиясы лингвистикалық парадигмаларда : монография / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Арыс,2010. -277 б.- Библиогр.: б.271-277.- ISBN 978-601-291-044-5 *Мағыналас фразеологизмдер сөздігі (екінші басылым): / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Елтаным,2010. -249 б.- Библиогр.: б..- ISBN 978-601-06-0893-1 Дереккөздер
Жоғары жиілік техникасы

Жоғары жиілік техникасы – 300 Мгц-тен 300 Ггц-ке дейінгі жиілік диапазонындағы электрмагниттік тербелістер мен толқындардың қасиетін зерттеумен және оларды тиімді қолданумен айналысатын ғылым мен техника саласы. Кейбір жағдайларда Жоғары жиілік техникасында қолданылатын жиілік диапазонының төменгі шекарасын 30 Мгц, ал жоғарғысын 3 Тгц деп те есептейді. Жоғары жиілік техникасы құрылғылары мен жүйелері (сәуле шығарушы, таратушы, қабылдаушы, өлшеуіш, т.б.) шешілетін мәселе типі бойынша және осыған байланысты қолданылу салаларына қарай: ақпараттық (радиобайланыс, теледидар, радиолокация, радионавигация, радиобасқару, техникалық диагностика, есептеу техникасына қатысты) және энергетикалық (өнеркәсіптік технология, тұрмыстық құралдар, медицина, биология, химиялық жабдықтарда және энергия беруде қолданылатын) болып ажыратылады. Жоғары жиілік техникасының құрылғылары мен жүйелері радиоспектроскопияда, қатты дене физикасында, ядролық физикада, радиоастрономияда, т.б. жүргізілетін көптеген ғылыми зерттеулерде тиімді құрал ретінде қолданылады. Жоғары жиілік техникасында қолданылатын электрмагниттік өріс теориясы электрдинамиканың жалпы заңдарына негізделеді. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Борис Васильевич Спасский

Борис Васильевич Спасский (30 қаңтар 1937 жыл, Санкт-Петербург – 27 ақпан 2025 жыл, Мәскеу) — кеңестік, ресейлік шахматшы, шахматтан әлемнің оныншы чемпионы (1969–1972). Спасский шахматтан үш түрлі әлем чемпионатына қатысқан еді: 1966 жылы ол Тигран Петросянға жеңілді; 1969 жылы Петросянды жеңді; 1972 жылы Бобби Фишерге жеңілді. 1976 жылы Спасский Францияға көшті де, 1978 жылы Франция азаматы атанды. Ол түрлі сайыстарға қатысуын жалғастыра берді, алайда әлем чемпионына үміткерлігін жоғалтты. 1992 жылы Спасский Бобби Фишерге қарсы бейресми «қайта күресінде» жеңілді. 2012 жылы ол Франциядан кетіп, Ресейге оралды. Спасский, оған қоса, халықаралық гроссмейстер (1955), КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1965), КСРО чемпионы (1961, 1973) атақтарына ие еді. Ескертпелер Дереккөздер
Шермұхамбет Ахметов

Шермұхамбет Ахметов (1922 жыл) — еңбек ардагері. * Петропавл ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1942). * Еңбек жолын Қорғалжын ауданы ауыл шаруашылық басқармасында қатардағы мал дәрігерінен бастап, осы мекеме бастығының орынбасарлығына дейінгі еңбек жолынан өткен атқарған. * Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жұп таңдау

Жұп таңдау, ауыл шаруашылығында – мал тұқымын асылдандыру тәсілдерінің бірі; аналық малдың сапасын ескере отырып, одан жақсы төл алу үшін лайықты аталық малды таңдап шағылыстыру. Жұп таңдау мал тұқымының өнімді сапаларын оның төлдеріне дарытып бекіту үшін және қандай да болмасын кемшілігін келесі төлінде болдырмау үшін жүргізіледі. Осыған орай Жұп таңдаудың біртекті Жұп таңдау және әртекті Жұп таңдау деген түрлері бар. Біртекті Жұп таңдау – өнімді сапалары ұқсас, жетілген аталық пен аналық малды шағылыстыру. Осының нәтижесінде олардың ұқсас өнімді сапалары төлге толық беріліп, одан әрі жетіледі. Әртекті Жұп таңдау – өнімді сапалары да, тегінде де айырмашылықтары бар аталық пен аналық малды шағылыстыру арқылы төл алу. Әртекті Жұп таңдау, негізінен, аналық малға тән кемшіліктердің жас төлге көшпеуі үшін қолданылады. Мал тұқымының сапасын жақсартуда Жұп таңдаудың екі түрі тығыз байланысты. Шаруашылықта өсірілетін малдың өнім сапасына байланысты Жұп таңдаудың екі түрі де қатар немесе уақытша біреуінің жиі не сирек қолданылуы мүмкін. Сілтеме
Темірболат Тайырұлы Ахметов

Темірболат Тайырұлы Ахметов (7 ақпан 1947 жыл, Көкшетау қаласы) — жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001). ҰҚК-нің запастағы подполковнигі (1997). 1971 жылы Қарағанды Мемлекеттік медицина институтын бітірген соң Ш.Уәлиханов ауданының санэпидстанциясы бас дәрігерінің орынбасары болып қызмет атқарды. 1976-1997 жж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитет органдарында қызмет істеп, подполковник шенінде запасқа шықты. 1997 жылдың мамырынан «Барыс» күзет-детективтік агенттігін басқарды. * Қарағанды медициналық институтын бітірген (1971). * Бұрынғы Көкшетау облысы Уәлиханов ауданының бас санитарлық дәрігері (1971 — 1976) * Көкшетау облысы СЭС-нда зертхана меңгерушісі. * Қазақстан ҰҚК-нде қызметкер (1976 — 97). * Қазіргі уақытта «Барыс» детективті агенттігінің басшысы. Шығармалары Повесттері * «Алтын самауыр» * «Үнсіздік анатомиясы» * «Барыс агенттігі» * «Кобраның күлкісі» * «Бағдарламада Сенсация» Пьесалары * «Дертім менің, жұлдызым менің, Сәкен» * «Шәкәрім» Әңгімелері * «Ұзатып салу» * «Ер ұрыста қаза табуға тиіс» * «Инфаркт» * «Аштық» * «Ақынның соңғы күні» Аудармалары * Жазушы Қ.Исабаевтың бірқатар туындыларын орыс тіліне аударды. Детективтік хикаялары * «Шахиняның құпиясы» * «Сатуға арналған брилианттар» * «Томирис патшайымның диадемасы» * «Көк күмбездердің панасында» * «Мамандықтың кесірлері» * «КГБ өмірінен кейбір болжамдар» Дереккөздер
Нұрбек Сафиұлы Бозов

Нұрбек Сафиұлы Бозов (1935 жылы, Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Бәйтерек ауданында туған) – философия ғылымының докторы (1997 жылы), профессор Орал педагогика институтын (1960 жылы), Орал мемлекеттік университетін (1971 жылы) бітірген. 1960–63 жылдары мұғалім, мектеп директоры, 1963–72 жылдары Солтүстік Қазақстан облысы Степной орта мектебінің директоры болды. 1972 жылдан Көкшетау университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарады. 60-тан аса ғылыми мақаланың авторы. Шығармалары 1. "Теория и история управленческих отношений. Социально-философский анализ", Алматы, 1993. Дереккөздер
Ащыкөл

Елді мекендер: * Ащыкөл – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл. * Ащыкөл – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл. * Ащыкөл – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл. Көлдер: * Ащыкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тұзды көл. * Ащыкөл – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тұзды көл. * Ащыкөл – Ойыл өзенінің сағасындағы көл. * Ащыкөл – Жамбыл облысы Талас, Сарысу аудандарының аумағындағы көл. * Ащыкөл – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі тұйық, тұзды көл. * Ащыкөл – Қостанай облысы Қарабалық ауданында орналасқан көл. * Ащыкөл – Сарысудың төменгі бөлігі Боқтықарын өзенінің құйылысындағы көл. Басқа мағыналар: * Ащыкөл – ойыс. * Ащыкөл – Шарықты тауының шығыс сілеміндегі күмбез пішінді тау. * Ащыкөл – тоған.
Төрешов Орынбек

.]] Төрешов Орынбек (30 Сәуір 1930 жылы туған, Қармақшы кенті) – агроном, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1965). Қысқаша өмірбаяны: 1950 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (ҚазҰАУ) бітірген. 1950 – 1951 жылдары Қармақшы ауданы ауыл шаруашылығы бөлімінде бас агроном. 1951 – 1955 жылдары Қазақ егін шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аспирант. 1955 – 1959 жылдары осы институтта ғылыми қызметкер. 1959 – 1964 жылдары диссертациялық кеңестің ғалым-хатшысы. 1964 – 1970 жылдары суармалы егіс лабораториясының меңгерушісі. 1970 – 2004 жылдары Қазақстан Республикасы ғылым академиясының В.Г.Вильямс атындағы егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім бастығы қызметтерін атқарған. 110-нан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 3 монография бар. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер:
Жоғары энергия физикасы

Жоғары энергия физикасы – элементар бөлшектер физикасының жоғары энергиялы (109 эВ) бөлшектердің (шартты түрде нуклонның тыныштық энергиясын 9,4108 эВ деп алуға келісілген) өзара әсерлесуін зерттейтін саласы. Жоғары энергия физикасы Қазақстанда 20 ғ-дың 40-жылдарының соңынан дами бастады. Зерттеу жұмыстарының басты бағыты – адрондардың серпімсіз өзара әсерлесуі (күшті өзара әсерлесу). Бұл бағыттың негізін академик .С. Тәкібаев қалаған. Зерттеу жұмыстары 1950 жылдан Қазақстан ҒА-ның Физикалық-техникалық институтында және ҚазҰУ-дің физика факультетінде жүргізіліп келеді. Қазақстан ғалымдары үдеткіштерде алынған жоғары энергиялы бөлшектердің (протондардың энергиясы 6,6108 эВ–41011 эВ, -мезондардың энергиясы 7,5109–21011 эВ, антипротондардың энергиясы 3109–3,21010 эВ, жеңіл ядролардың энергиясы 4,1109 эВ/нуклон) көмегімен бастапқы энергияға байланысты өзгеретін протондардың қарапайым түзілу (генерациялау) актісінің сипаттамасын, алғашқы бөлшектер мен нуклон-нысана зарядының табиғатын; резонанстар үлесін; екінші реттік бөлшектердің көптеп туу қимасының импульстері бойынша үлестіру параметрлерін және әмбебабтық сипатын; протон-антипротон аннигиляциясының механизмін; жетекші бөлшектердің серпімсіздік коэффициентін және оның рөлін; нуклондар мен ядролардағы адрондардың когеренттік және дифракциялық түрде пайда болу механизмін; ядроларда адрондардың көптеп түзілу процесін, т.б. түсіндіруге және зерттеуге елеулі үлес қосты. Үдеткіштердегі алғашқы деректер Ресейдегі (Дубна, Серпухов) және Швейцариядағы (Женева), Америкадағы ғылыми орталықтармен ынтымақтастықтың нәтижесінде детектордың (ядролық эмульсия; сутек, дейтерий және протонмен толтырылған көпіршікті камера; ұшқынды стриммер камера) көмегімен алынды. Зарядты бөлшектер импульсі мен әсерлесу ықтималдығын өлшеуді жетілдіру, ядролық -физикалық ақпараттарды математикалық және техникалық жолмен өндеу жөнінде маңызды әдістемелік жұмыстар орындалды. Дәл мәліметтер алу мақсатында Іле Алатауында ғарыштық сәуле станциясы салынды (1957). ҚазҰУ-да ғарыштық сәулелердің қатаң және бейтарап құраушыларының вариациялары, олардың Күн және геомагнит активтілігімен байланысы, сондай-ақ жоғары энергиялы ядролық ыдыраудағы көп зарядты шапшаң фрагменттердің түзілу механизмі зерттелуде. Қазақстан ғалымдары (Э.Г. Босс, А.Х. Винницкий, Ю.Т. Лукин, Н.Н. Нұрғожин, В.И. Руськин, Ж.С. Тәкібаев, М.А. Тәшімов, П.А.Усик, И.Я. Часников, т.б) өздерінің ғылыми жұмыстарын шет ел ғылыми орталықтарымен және ғалымдарымен тығыз байланыста жүргізуде. Дереккөздер
Қызылжар қыраты

Қызылжар қыраты, Абылай қонысы – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Подгорный ауылына дейін Есіл өзенінің оң жағалауы бойымен созылып жатыр. Ең биік жері 143 м. Тарихи дерек Қызылжар қыратының оңтүстік бөлігінде 18 ғасырдың ортасында Абылай ханның малы бағылған. Қоныстың шетінде астық тұқымдас шөптесін өскен бай шоқ орманды дала жатыр. Кезінде Абылай қонысынан айдалған мал Петропавл жәрмеңкесіне әкелініп отырған. Дереккөздер
Құмарық (Тұрар Рысқұлов ауданы)

Құмарық (1993 жылға дейін — Подгорное) — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Құмарық ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Құлан ауылынан батысқа қарай 24 км-дей жерде, жусан аралас бетеге, боз, күйреуік өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты тау алдының қуаң жазығында орналасқан. Халқы Тарихы 1955-97 жылдары ауыл Карл Маркс атындағы қой ұжымшарының орталығы болып келді. Ауыл 1991 жылға дейін Подгорное деп аталып келді. Оның негізінде Құмарық ауылында 1997 жылдан өндірістік кооператив және 30-ға жуық шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Ауылда орта, бастауыш мектептер, кітапхана, клуб, фельдшерлі-акушерлік пункт бар. Дереккөздер
Есмұханбет Сейдахметұлы Смайылов

Есмұханбет Сейдахметұлы Смайылов (1946 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Қызылкесік ауылы) – функциялар және функционалды талдау саласындағы маман, физика-математика ғылымдарының докторы (1998), профессор (1993). * ҚазМУ-ды (1968, қазіргі ҚазҰУ) және Қазақстан ҒА-ның Математика және механика институтының аспирантурасын (1971) бітірген. * Қарағанды педагогика институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, математикалық талдау кафедрасының меңгерушісі, математика факультетінің деканы, профессор (1972–2003) қызметтерін атқарды. * 2004 жылдан ҚР Қолданбалы математика институтының директоры. Шығармалары * 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. * Теоремы типа Пэли для кратных рядов Фурье по обобщенным системам типа Хаара (2001); * Теоремы вложения для пространств О. В. Бесова с мультипликативным базисом Прайса (2003) Дереккөздер
Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы

Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы – 1904 жылы Лондонда ағылшын-француз және орыс кәсіпкерлері құрған. Қоғам жұмысының шарттарын патша үкіметі 1907 жылда бекітті. Қоғам Спасск-Вознесенск және Успен мыс кеніштері мен Спасск мыс қорыту заутын, Саран және Қарағанды көмір кендері мен 2 темір кенішін біріктірді. Қоғамды ірі шетел капиталистері Н.Фелл (төраға), Ж.Карно, т.б. басқарды. 1907 жылға таяу Спасск мыс қорыту заутында жылына 5 мың тонн мыс өндірілді. 1908 жылы ұзындығы 40 км Қарағанды – Спасск тар табанды т. ж. салынып, ол заутты Қарағанды көмір кенімен жалғастырды. 1913 жылға таяу 5065 т мыс, яғни Ресейде өндірілген барлық мыстың 15,8%-ы өндірілді. Мыс кентасы негізінен Нілдідегі Успен кенішінен әкелінді. 1916 жылы Успен кенішінің солтстік-шығысындағы Жақсы Сарысу өзеннің бойында тәулігіне 100 тонн кентас беретін Сарысу байыту фабрикасы іске қосылды. 1903 жылы Спасск заутындағы кеніштер мен көмір кендерінде жұмысшылардың саны 1033-ке жетіп, олардың ішінде 552 орыс, 481 қазақ болды. 1918 жыл 11 мамырда РКФСР ХКК-нің “Спасск мыс қорыту зауытын ұлт меншігіне беру туралы” қаулысымен қоғамның жұмысы тоқтатылды. Пайдаланған сілтеме
Ащылы (Жыланды алабы)

Ащылы – Жыланды алабындағы өзен, Жекебұтақ өзенінің оң саласы. Ұзындығы 37 км. Бастауы Бастауын Ақмола облысы Сандықтау ауданының батысындағы Барақпай ауылының батысынан (10 км жерде) алып, Жекебұтақ өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Жазда құрғап қалады. Ащылы өзенінің ағысы тұрақты, делювийлі оккумулятті жазықпен ағады. Ащылыға шағын 6 сала және жазда кеуіп, қарасуларға бөлініп қалатын 2 сала құяды. Суын Сандықтау ауданының шаруалықтары пайдаланады Өсімдігі Су айрығындағы карбонатты қара топырағындағы бетеге, қызыл қау аралас әр түрлі шөптесіндер, жайылмасында шалғынды өсімдіктер өседі. Су жинайтын алабы, негізінен, жыртылған. Дереккөздер