kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құр

Құр — тауықтәрізділер отрядына жататын орман құсы. Қазақстанда Жайық өзенінен Ертіс өзеніне дейінгі орманды аймақтарда мекендейді. Алтай, Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында да кездеседі. Қалба Алтайында, көбінесе Марқакөлде итмұрын, бұта арасында тіршілік етеді. Дене тұрқы 53 — 57 см, салмағы 1,2 — 1,8 кг. Қоразы ірі, түсі қара, қанатынан қиғаш орналасқан ақ жолақ айқын байқалады. Құйрығының қауырсыны сыртына қарай қайырылып орналасады. Мекиені қара шұбар келеді. Құр — отырықшы құс. Құр полигамды, бұтаның, ағаштың түбінен шұңқыр қазып, ұясын жерге салады, оған ағаш бұтағын, жапырақ, кейде мүк және қауырсын төсейді. Аналығы 4 — 12 жұмыртқа салады. 23 — 25 күнде балапан шығарады. Негізгі қорегі — өсімдіктер. Балапандары алғашқы аптада қоңыздармен, дернәсілдер және жұлдыз құрттармен, құмырсқалармен, қандалалармен, өрмекшілермен, масалармен, шыбындармен қоректенеді. Дереккөздер
Қараой жазығы

Қараой жазығы – Жамбыл облысы Қордай және Алматы облысы Жамбыл аудандары жерінде орналасқан жазық. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Оңтүстігінде Құлжабасы тауы арқылы Қопа жазығымен шектеседі. Ұзындығы 45 – 50 км, енді жері 18 – 20 км, теңіз деңгейінен 1050 – 1080 м биіктікте. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы пермьнің эффузиялық және ордовиктің шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Жазықтық сұр, сортаңды сұр топырағында сұр жусан, бұйырғын, баялыш, т.б. эфемероидті шөптесіндер өскен жазықтың батысындағы Қопалысай және Жыңғылды өзендері аңғарлары мал жайылымы саналады. Дереккөздер
Уалиолла Төлендіұлы Мейірман

Мейірман Уалиолла Төлендіұлы (17.5.1946 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Фрунзе ауылы) — ғалым, ғылым докторы (1991), проффесор (1996), Қазақстан Республикасы ӨҰА-ның академик (2003). Қазақ Ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университін) бітірген (1969). Қазақ Ауыл шаруашылық институтында (1969 — 74), Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зертханалық институтында (1974 — 91), Қазақ ауыл шаруашылық ҰА-нда (1991 — 93), Арал өңірі агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зертханалық институтында (1993 — 2000), Қазақ егіншілік ғылыми-зертханалық институтында (2000 — 2003), Қазақ ұлттық аграрлық университінде (2003 — 2004) ғылыми-зертханалық жұмыстарымен айналысты және басшылық қызметтер атқарды. 2004 жылдан Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығында қызмет етеді. Негізгі ғылыми жұмыстары жоңышқа мен майлы дақылдардың селекциясын және тұқым шаруашылығын зерттеуге бағытталған. Жоңышқа дақылы селекциясының теориясын негіздерін жасап, осы дақылдың жаңа сорттары — Қапшағай-80, Дархан-90, Жайнақ, түйе жоңышқаның Аркас, Сарайшық және күріштің Аружан сорттарын шығарған 90-нан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Вадим Сергеевич Миловидов

Вадим Сергеевич Миловидов (20.03.1926 жыл, Иваново облысы - 01.12.2001 жыл Иваново облысы) – Кеңес Одағының Батыры (1945). * 1941 жылы жеті жылдық мектепті бітірген соң, С.Киров атындағы зауытта қалыпқа құюшы болып жұмыс істеп жүрген кезінде армия қатарына алынған. * Танк жүргізушісі бола жүріп, пулеметші-радист мамандығын игерді. * Яссы-Кишинев операциясына қатысып, жаудың үш шабуылын тойтарады. * Армия қатарынан босатылған соң туған еліне оралған. * Қазақстанға тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде келіп, М.Мәметова атындағы кеңшарда жұмыс істеген. Дереккөздер
Заңды түсіндіру

Заңды түсіндіру — мемлекеттік органдардың, ұйымдардың, лауазымды адамдардың, жекелеген азаматтардың құқық нормаларының мазмұнын айқындауға бағытталған қызметі. Заңды түсіндіру — күрделі де кешенді құбылыс. Ол мемлекеттік органның ресми актісі түрінде, не мемлекеттік емес ұйымдар мен жекелеген адамдардың, іс жүзінде міндеттілік мәні жоқ ақыл-кеңестері түрінде болады. Бұл қызметтің мақсаты – түсіндірілетін норманың дұрыс та бірыңғай қолданылуын қамтамасыз ету, оны іске асыру кезінде болуы мүмкін қателерге жол бермеу. Дереккөздер
Ысмайыл ата күмбезі

Ысмайыл ата күмбезі – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIV ғасыр аяғы мен XIX ғасырдың екінші жартысы аралығындағы сәулет өнері ескерткіші. 1982 жылдан бастап мемлекет қорғауында. Орналасқан жері Түркістан облысы, Қазығұрт ауданыдағы Тұрбат ауылында, Ысмайыл Ата сәулет кешенінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Тарихи деректер Ысмайыл ата кесенесі аңыз бойынша XIV ғасырда Әмір Темірдің бұйрығымен салынған. Кесененің Темір әулетінің кезеңінде пайда болуы туралы болжам негізсіз болып көрінеді. Тұрбат орта ғасырда Шаштан Испиджабқа қарай жүретін керуен жолының бойына сай келетін таулы жолда орналасқан болатын. Ташкент Әмір Темірдің 1361, 1363-1367, 1397 жылдары аялдау аймағы мен әскерінің жиналатын орны болды (Ясы-Түркістанға келетін кездегі). Тұрбат Темірдің назарын өзіне аударуы әбден мүмкін. Ысмайыл ата кесенесінің басты бөліктерінің (ғимараттың көлемі, порталы және жабынды негізі) Ташкенттің XV-XIX ғасырлардағы мемориалдық сәулет өнерімен ұқсастығының болуына Тұрбат және Ташкенттің аумақтық жақындығы мен сәулет өнерінің дамуындағы ортақ бағыттың болуы себепші. Кесене сипаты Кесене құрылысы (XV ғ-да) күйдірілген кірпіштен өрілген, сырты сыланбаған. 3 жағынан төрт бұрышты бөлмелер – сағаналар жапсарласа салынған. Дулыға пішіндес аркалы порталының биіктігі 5,56 м, есік қуысы төрт бұрышты, тереңдігі 1,8 м. Маңдайшасында ғаныш ерітіндісімен араб тілінде жазылған сөздер бар. Ескерткіш қос қабатты күмбезбен жабылған; ішінен араб өрнегіндегі сылақ ізі байқалады. Ішкі күмбезі сфералы, сегіз қырлы және сыртқы күмбезі – қырлы шатыр. Сыртқы күмбездің төменгі бөлігі қырлы барабанға, ал жоғарғы жағы цилиндрге тірелген. Шатырын жергілікті тұрғындардың ауызша айтуы бойынша негізінде салынған тәрізді. Дегенмен, жобалық сызбасында ішкі және сыртқы күмбездерінің арасында сфероконустық кескінді дәлелдейтін ағаш қалқалар мен пішіні қатты қырларының болғандығы көрсетілген. Фасадтары төменгі дәрежеде сәнделген – кірпіштерді қарапайым қиюластыру тәсіліндегі мәнерлі қаланды (бұрыштары тік, көлденеңінен белдеу түрінде). 1980 жылдары порталдың айқышты қабырғасынан жөндеу жұмысының мезгілі (1878-1879 жж.) жазылған эпиграфикасының (есік ойығының ағаш маңдайшасында) қалған бөліктерін көруге болатын еді. Интерьері сыланған және 1980 жылдар аяғына дейін эпиграфиялық және геометриялық оюларының ізін сақтап келген болатын. Дереккөздер
Салиқа Оңғарбаева

Салиқа Оңғарбаева (5 маусым 1899ж., Алматы облысы Ақсу ауданы – 29 желтоқсан 1958 ж., қазіргі Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылы) – мал өсіруші-жаңашыл. Жетістіктері .]]Оңғарбаева жылына әр қазақы сиырдан 3591 л сүт сауды. 1936 ж. Бүкілодақтық стахановшы-малшылар мәжілісіне қатысты. Оңғарбаева Солтүстік Кавказ сауыншыларын кеңестік жарысқа шақырып, Қазақстан делегациясы құрамында Солтүстік Кавказға барып, шарт жасасты. КСРО Конституциясы текстін әзірлеу жөніндегі редакция комиссияның мүшесі болды. Алғаш Еңбек Қызыл Ту орденін алған шығыс әйелдерінің бірі және “Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған. Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылында мектеп, көше Оңғарбаева есімімен аталады. Еңбек жолы Қаратал ауданы “Көк арық” артелінде (1921 – 1931), қазіргі Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылында сауыншы (1932 – 1936), ферма меңгерушісі (1937 – 1998), ұжымшар директорының орынбасары (1939 – 1951) болды, ұжымшардағы сүт лабораториясын басқарды. (1951 – 1953). Сілтемелер * Қызыл Ту * Алтынемел жотасы * Стахановшылар Дереккөздер
Қасымбек Ысаұлы

Қасымбек Ысаұлы (туған-өлген жылы белгісіз) – датқа, шешен. 19 ғасырдың 1-жартысында Талас, Ақсу өңірін қоныстанған сиқым руын билеген датқа. Оның жер дауы, жесір дауы, барымта және Қоқан хандығының басқыншылық, озбырлықаласызомбылығына қарсы ел қамын қызғыштай қорғап айтқан кесімді, шешімді биліктері ел арасына жайылып кеткен. Қасымбек сол атыраптағы Сапақ датқа, Досай, Көлбай, Қалбыр, Қожатай, Мақұлбек, Ескендір, Керімбай, Төлебай батыр сияқты би-шешендермен тығыз байланыс жасап жүріп, ел тағдыры, оның жарқын болашағы, бірлік, ынтымағы үшін мол қызмет еткен, беделді би болған. Дереккөздер
Қарасаз (Жамбыл облысы)

Қарасаз (1993 жылға дейін – Петровка)— Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Қарасаз ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде, бұта аралас бетеге, қау, сұлыбас басым өскен қоңыр топырақты төбелі-жонды келген тау аңғарында орналасқан. Халқы Тарихы 1993 жылы дейін "Петровка" деп аталып келген. 1961 – 97 жылдары картоп өсіретін Карл Маркс атындағы кеңшардың орталығы болып келген. Оның негізінде Қарасазда 1997 жылдан өндірістік кооператив және 40-тан астам шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшірлік-акушерлік пункт орналасқан. Теріс өзенінің күнгей бетіндегі саздауыт келген алқап бұрын Қарасаз аталған. Өткен ғасырдың бас кезінде Украинадан жер іздеп жөңкеіле көшкен шаруалардың бір бөлігі осында келіп үй сала бастаған. Жылдар өте елді мекеннің көлемі ұлғайып, поселкіге айналды. Ауылды переселендер өздерінің көшбасшысы Петровтың атынан атайды. 1993 жылы ауыл тұрғындарының бастамасымен тарихи атауы қайтарылған. Ауыл маңы табиғаты Бәйгелді бұлақ - ауылдың батыс жағындағы бұлақ. Ілгеріде Бәйгелді есімді ықпалды кісі осы бұлақтың басында қоныстанып отырған деседі. Жұмаділ бұлақ - ауылдың күн батысы жағында ағып жатқан бұлақ. Ол Жұмаділ деген елге танымал кісінің осында қоныстанып отыруына байланысты аталған. Ұры бұлақ - ауылдан екі шақырым жерде ағып жатқан бұлақ. Ілгеріде бір атақты ұры осы бұлақтыан су ішіп тынығып жатқан жерінен қолға түсіпті. Сондықтан, бұлақ осылай атылп кетіпті. Қызыл дала - ауылдың солтүстік-батыс жағындағы кең алқап. Оның солтүстігінде Жетітөбе орналасқан. Бұл алқап мамыр туа қызғалдақ қа бөленіп, алыстан қып-қызыл болып алаулап көрінеді. "Қызыл дала" деп аталуы содан. Дереккөздер
Мойын – шор жазба ескерткіші

Мойын – Шор жазба ескерткіші – көне түркі жазба жәдігерлігі. 795 ж. жазылған ескерткішті проф. Г.И. Рамстедт 1909 ж. Солт. Моңғолиядан (Селенга өз. мен Шинэ-усу к. аймағынан) тапқан, мәтінін неміс тіліндегі аудармасымен бірге 1913 ж. жариялаған. Еңбек 1959 ж. С.Е. Маловтың аударуымен орыс тілінде жарық көрді. Ескерткіш “Селенга тасы” деп те аталады, онда 39 жолдық жазу бар. Жазу түрік тіліне де аударылды (Н.Оркун, 1936). Мойын шор Тұрфан (тоғыз оғыз) мемлекетінің ханы болған, Түркі қағанының соңғы билеушісі Озмыш тегінді жеңген. Мәтінде жалқы есімдермен (жер-су, адам аттарымен) қатар ел, тайпа атаулары да жиі кездеседі (ұйғыр, тоғыз оғуз, үш қарлұқ, сегіз оғуз, тоғыз татар, тардуш, телес, чик, қырғыз, басмыл, түргеш, табғаш, түрік, соғды). Шығарма оғуз тайпасының өкілі атынан баяндалған. Ол “мен тоғыз оғузды жинап біріктірдім” дейді де, басынан өткен соғыс оқиғаларын, жеңістерін баяндайды. “Селенга тасы” жәдігерлігінде қыпшақтар туралы мәліметтердің кездесуі оның құндылығын арттыра түседі. Әдеб.: Малов С.Е., Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии, М. – Л., 1959; Құрышжанұлы Ә., Ескі түркі жазба ескерткіштері, А., 2001. Ә.Оралханқызы Дереккөздер
Нандилер

.]] Нандилер – Кениядағы календжин тобына жататын халық. Жалпы саны 2,802 мыңдай (2004). Негроид нәсіліне жатады. Нанде (нанди) тілінде сөйлейді. Жергілікті діни наным-сенімдерді ұстанады, біраз бөлігі –католиктер. Мәдениеті жағынан масаиларға жақын. Дәстүрлі кәсібі – малшылық (зебу, ешкі, қой). Егіншілік жұмыстарын әйелдер атқарады (жүгері, батат,элевсина,бұршақ тұқымдастар,банан). Ұсталық өнер жақсы дамыған (найза, жебе, әшекей бұйымдарын жасау). Әйелдер қыш құмыралар жасаумен айналысады. Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері ағаштан немесе саз балшықтан жасалып, төбесі шөппен жабылады. Астық сақтайтын қойма сырықтар үстіне орнатылады. Әйелдердің дәстүрлі киімдерінен – әшекейленген, теріден жасалатын алжапқыштар мен юбкаларды ерекше атауға болады. Негізгі тағамдары – дәнді дақылдардан әзірленетін ботқа, сүт өнімдері, ет. Балдан шарап жасайды. Туыстық жақындық аналық жүйе бойынша анықталады. Сілтемелер * Дәстүр * Нәсіл * Әулие * Африка халықтары Дереккөздер
Мисақ

]] Мисақ, әлмисақ, әлімсақ – адам мен Алла арасындағы алғашқы ант; бүкіл адам баласы рухтарының бұл дүниелік тіршілігінен бұрын рухтар әлемінде Алланың құдіретін танып, оған қайтып келетіні туралы ант беру оқиғасы. Құран Кәрімнің Ағраф сүресінің 172-аятында “Әлмисақ” уәдесі туралы айтылған (“Мен сендердің Раббыларың емеспін бе?” – (дегенде) олар: “Әрине куәміз” деген. Қиямет күні: “Бұдан хабарымыз жоқ демеңдер”). Дәстүрлі қазақ қоғамындағы “Қашаннан бері мұсылмансың?” деген сұраққа “Әлімсақтан бері мұсылманмын” деп жауап беру салты осыған негізделген. Қожа Ахмет Иасауи хикметінде (“Әуелден “Аласта би раббикум” деді құдай, “Қалу бела” деп аруақтар қылды әуез”) Мисақты адамның міндеті мен жауапкершілігінің бастауы – адамның Құдайға құлшылық етуінің мәні деп біледі. Бұл дүниенің байлығына, атақ - даңқына қол жеткізсе де, адам баласының жүрегі тыншымайтынының басты себебі осы Мисақтағы антқа байланысты. Сондықтан да адам бұл дүниелік ғиззат - құрметке қанағаттанбай, рухтар әлемінде көрген хақиқатты қалап, тынымсыз ізденіспен өтеді деген түсінік бар. Шәкерім Құдайбердіұлының “Жарға ғашық болғаныма таңданатын түк те жоқ. Жер жаралмай тұрғанында менде асықтың нұры бар” деп өзінің Хаққа деген махаббатының бастауы ретінде Мисақ оқиғасын меңзеуі осыдан. Рабғузи “Қиссас-ул-Әнбия” (16 ғасыр) кітабында бүкіл адамзат рухы Мисақта бір бөлігі пәни дүниені қалап – кәпір, тағы біреулері пейішті қалап – мұсылман, аз ғана бөлігі хақ дидарын қалаған – ғашықтар болып ажыратылғанын, адамдардың өз тағдырларын өздері таңдағанын аңыз түрінде баяндайды. Сілтемелер * Құран * Рабғузи * Алла Дереккөздер
Нейтрон

]] Нейтрон (ағылшынның neutron, латынның neuter – ол да емес, басқа да емес), (n) – спині 1/2 және массасы протон массасынан аз ғана артық, электрлік бейтарап тін; адрондар класына жататын бариондар тобына енетін бөлшек. Еркін күйдегі Нейтрон – орнықсыз бөлшек, оның орташа өмір сүру уақыты 15,3 мин. Протондар мен Нейтрондардан барлық атом ядролары құралады. Нейтронды ағылшын физигі Дж.Чедвик ашты (1932). Негізгі сипаттамалары: массасы mn 1,67410 –24 кг 1840me (me – электрон массасы); Q0; бариондық заряды В+1; лептондық заряды L0; ғажайыптылығы S0, әрі оның ішкі жұптылығы оң болады. Нейтрон ядролық энергетикада, трансурандық элементтер мен изотоптар өндірісінде, сондай-ақ, химиялық талдауда және геологиялық барлауда пайдаланылады. Түрлері *Жылулық нейтрондар – кинетикалық энергиясы 510–3 эВ-тен 0,5 эВ-ке дейін болатын нейтрондар. Олар нейтрондарды баяулатқыш орта атомдарымен жылулық тепе-теңдікке дейін баяулату арқылы алынады. *Аралық нейтрондар -кинетикалық энергиясы 10-100 кэВ нейтрондар. Нейтрон ғұмыры рекордтық дәлдікте өлшенді Лос-Аламос ұлттық зертханасының UCNτ коллаборациясы физиктері нейтронның атом ядросынан тыс өмір сүру ұзақтығын мүмкіндігінше дәл өлшейтін эксперимент жасады. Протон, электрон және антинейтриноға ыдырап кеткенге дейін еркін нейтрон 877,75 ± 0,28 секунд (14 минут 38 секунд) өмір сүреді екен. Бұл деректер Әлемдегі материяның пайда болуын түсінуге көмектеседі. Жойқын жарылыстан соң, әлемді толтырып тұрған ыстық супертығыз материя кварктар мен электрондарға дейін суыды. Секундтың миллиондық бөліктері өте, кварктар протондар мен нейтрондарға бірікті. Санаулы минуттан соң протон-нейтрон сорпасынан алғашқы атом ядролары түзіле бастады. Сілтемелер * Изотоп * Электрон * Ядролық физика Пайдаланған әдебиет
Метельский Дмитрий

Метельский Дмитрий Савельевич (1921, Украина, Хмельницкий облысы Антонинский ауданы Федоровка ауылы) – механизатаор, Социалистiк Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1938 жылы Егіндікөл ауданының «Октябрьге 12 жыл» ауыл шаруашылығы артелінде жұмысшы болып бастады. Осы ауданның Победа кеңшарында трактор бригадасының бригадирі болды. Польшаның «Путь Мелитары» күміс крестімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Мейірімділік

Мейірімділік — адамның өзге біреуге жылылығын, ізгі ниеті мен лебізін білдіру көрінісі. Мейірімділік адамдар арасындағы сыйластық, кең пейілділік, жанашырлық, ізгі ниет секілді қасиеттерге негізделеді. Мейірімділік адамның жоғары адамгершілік белгісі ретінде оның бүкіл тыныс-тіршілігін, жан дүниесін жадырататын, шат-шадыман тіршілігі үшін қажетті аса маңызды қасиеттің бірі болып саналады. “Мейірімділік, махаббат, қайырымдылық, адалдық секілді ақ жүректен шығады” (Шәкерім). Қазақтың дәстүрлі әдеп жүйесінде мейірімділік адамдар арасындағы адамгершілік, ізгілік пен ізеттілік, имандылық пен инабаттылық секілді асыл қасиеттермен үндестік тапқан. Ж.Баласағұн “кір тигізбей ұста ойыңның өресін, мейірім етсең — мейірімділік көресің” деп, мейірімділікке зор мән берген. Дереккөздер
Мекайыл Абайұлы

Өмірбаяны Мекайыл (Мекеш) Абайұлы (1884 — 1931) — Абайдың Әйгерімнен туған баласы. Жас кезінде мұсылманша, орысша сауат ашқан. Мекайыл ағасы Тұрағұл ауылымен бірге Ақшоқы маңындағы Тышқан деген жерді мекендеген. Абай өлеңдерін түгелдей дерлік жатқа білген. Домбыра тартып, ән айтып, әкесі Абайдың мұрасын насихаттады. Мекайылдың Абай туралы әңгімелерін Мұхтар Әуезов жас шағында көп естіген. 1917 жылы патша өкіметі құлағаннан кейін, Алаш партиясы жетекшілерінің ықпалымен жастардың “Талап” атты мәдени-ағарту ұйымын құрып, төрағасы болды. Осы ұйым арқылы Бүкілресейлік Құрылтай жиылысына сайлау науқанында Алаш партиясын қолдау үшін халық арасында үгіт-насихат жүргізді, Семейде “Абай” журналын шығаруға қаржылай демеушілік жасады. Елде Кеңес өкіметі түпкілікті орнағаннан кейін қуғын-сүргінге ұшырап, 1931 жылы тобықты руының 70 адамымен бірге атылып кеткен. Мекайылдың ұзайыр, ұалишер есімді екі ұлы болған. Екеуі де 2-дүниежүзілік соғыстан оралған жоқ. Дереккөздер
Канат

Канат – болат сымнан, жіптен немесе өсімдік пен синтетикалық не минералды талшықтардан жасалған майысқақ бұйым. Дайындалу әдісіне байланысты канат: есілген немесе бұралған, есілмеген, өрілген болып ажыратылады. Болат канат диаметрі 0,2–5 мм-ге дейінгі салқындай созылған көміртекті болат сымнан дайындалады. Оның созылу беріктігі 70–260 кгк/мм2, ал кейбір жағдайларда 400 кгк/мм2-ге дейін барады. Есілу түріне қарай болат канат бір қабатты немесе спиральді, екі қабатты немесе трос, үш қабатты немесе кабельтовтік канат болып бөлінеді. Дереккөздер:
Қосарал (Батыс Қазақстан облысы)

Қосaрaл — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданынындағы ауыл, Жетікөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Aудан орталығы – Жымпиты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Бұлдырты өзенінің жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 993 адам (473 ер адам және 520 әйел адам) болса, 2009 жылы 922 адамды (479 ер адам және 443 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 763 адамды (412 ер адам және 351 әйел адам) құрады. Тарихы 1969-1997 жылдары “Жетікөл” қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қосaрaлда және округке қарасты Ақоба, Жетікөл, Қарақұдық ауылдарында ӨК және 23 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Владимир Дмитриевич Фетисов

Фетисов Владимир Дмитриевич - 1949 жылы 15 қыркүйек Ресейдің Нижегород облысы Богородск қаласында дүниеге келді. *1992 жылы экономика ғылымдарының докторы *1970 жылы Қазан қаржы-экономика институтын бітірген. *1970–73 жылдар аралығында осы институтта кіші ғылыми қызметкер *1976–93 жылдар аралығында Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтында аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер *1993–2004 жылдар аралығында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды *2005 жылдан осында декан Негізгі ғылыми еңбектері сауда экономикасын қаржыландыру мәселелерін зерттеуге арналған. Дереккөздер
Клавдия Зәкірқызы Тынымова

Тынымова Клавдия Зәкірқызы (18.4.1920 ж.т., Атырау облысы Құрманғазы ауданы) – медицина ғылымының докторы (1973), профессор (1973). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1942, қазіргі Қазақ Ұлттық Медицина Университеті) бітірген. Осы оқу орнында ординатор, ассистент (1942–53), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (1953–87, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1970 ж. «Возрастные изменения сердечно-сосудистой системы и показателей обмена веществ у практически здоровых жителей Центрального Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері геронтология және гериатрия мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Жүзбай Қасымбеков

Жүзбай Қасымбеков (22.4. 1947 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Алғабас ауылы) – ғалым, өнертапқыш (1982), технология ғылымының докторы (2003). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1970). Осы институттың «Мелиоративтік және құрылыс машиналары» кафедрасында мұғалім болып жұмыс істеген. 1972 – 2001 жылдары аралығында Қазақ су шаруашылығы ғылым-зертттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, «Жайылымдарды суландыру» бөлімінің, «Механикаландыру» лаб-ның меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2002 жылдан – ин-т директорының ғыл. жұмыстары бойынша орынбасары. Негізгі ғыл. жұмыстары жайылымдарды суландыру, сумен қамтамасыз ету құрылымдарын тиімді пайдалану, гидротехнология процестерді механикаландыруға арналған. Су тарту мен құдықтарды тазалауға байланысты гидроциклондық әдістерді технологиялық тұрғыдан дамытып, түбегейлі зерттеді. Жасаған технологиялары мен қондырғылары КСРО-ның, Қазақстанның көптеген өндіріс орындарында, ауыл шаруашылығында қолданыс тапты. 145 ғылым еңбектің авторы, оның ішінде 1 монографиясы (1999) бар. 40-тан аса өнертабыс иесі. Халықар. көрмелердің 3 күміс, 1 қола медальдарымен марапатталды. Дереккөздер “Тараз энциклопедиясы”
Моласса

Моласса (франц. mollasse – жұмсақ) – литологиялық құрамы күрделі терригендік қабаттардан құралған тау етектерінде шоғырланған тау жыныстарының жиынтығы. Моласса тау сілемдерінің етегінде, тау арасындағы ойпаттарда қалың қабатты шөгінділер ретінде қалыптасады. Бұл қабаттардың астыңғы бөлігі теңіз шөгінділерінен, үстіңгі бөлігі континенттік шөгінділерден құралған. Моласса шөгінділері алғаш Карпат алды тауларының батыс ойпаттарында байқалған. Әсіресе, Швейцарияда жоғ. олигоцен мен миоцен шөгінділерінде толық қалыптасқан. Мұндағы шөгінділер құрамында дөңбектас, малтатас, құмтас, саздар мен мергельдер бар. Моласса қабатының қалыңд. 2500 – 3000 м. Моласса терминін алғаш рет швейцариялық ғалым О.Б. Соссюр (1740 – 1799) енгізген. Тау түзілу сатыларына сәйкес Моласса жоғ. (ірі) және төм. (ұсақ) болып бөлінеді. Қазақстанда Моласса (Ұлытау – Тянь-Шань миогеосинклинальдық белдемінде, Жетісу мен Іле Алатауларының арасындағы Іле ойысында кездеседі. Сарыарқа, Зайсан, Орал қатпарлы жүйелерінде жоғ. таскөмір кезеңінің соңы мен бүкіл пермь кезеңінде континенттік, қызыл түсті, герциндік жоғ. Моласса қалыптасқан. Молассаларда көмір, мұнай, газ, мысты құмтастар, түрлі қорымды кендер кездеседі. К. Табылдиев Дереккөздер
Азық-түлік келісімшарт корпорациясы

Азық-түлік келісімшарт корпорациясы — Қазақстанда астық саудасын ұйымдастыруымен айналысатын мемлекеттік корпорация. 1995 жылы құрылған. Тарихы Мемлекеттік ресурстарға астық сатып алу және агроөнеркәсіп кешеніне жаңа несие және төлем механизмдерін дайындау мақсатында Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің 1995 жылғы 21 наурыздағы № 309 қаулысымен Мемлекеттік азық-түлік келісім шарт корпорациясы құрылды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 24 ақпандағы № 260 қаулысына сәйкес, мемлекеттік ресурстарға астық және одан өңделген өнімдерді сатып алу жүйесін жетілдіру мақсатында Мемлекеттік азық-түлік келісім шарт корпорациясы оның жарғылық капиталына жүз пайыз мемлекеттің қатысуымен «Азық-түлік келісім шарт корпорациясы» жабық акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. «Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 11 желтоқсандағы № 220 Жарлығын іске асыру жөніндегі іс-шаралар туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 23 желтоқсандағы № 1247 қаулысымен «Азық-түлік келісім шарт корпорациясы» акционерлік қоғамының акциялар пакеттерін иелену мен пайдалану құқығы «ҚазАгро» Холдингі» АҚ-қа берілген болатын. 2007 жылғы 5 шілдеде «Азық-түлік келісім шарт корпорациясы» акционерлік қоғамына «Ұлттық компания» мәртебесі берілді. 2020 жылғы 12 маусымда «Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» ҰК» АҚ акцияларының 100% пакеті «ҚазАгро» Холдингі» акционерлік қоғамынан республикалық меншікке (ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетіне) тапсырылды. 2020 жылғы 12 маусымдағы № 7 қабылдау-тапсыру актісі негізінде «Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» ҰК» АҚ акциялар пакетін иелену және пайдалану құқығы ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігіне берілді («Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамының кейбір мәселелері туралы» ҚР Үкіметінің 2020 жылғы 27 мамырдағы № 326 қаулысы). Функциялары Азық-түлік корпорациясы бірқатар функцияларды жүзеге асырады: *ауыл шаруашылығы өндірушілерін жүйелі қолдау; *ішкі астық нарығын қорғау және тұрақтандыру; * азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге белсенді қатысу; * АӨК субъектілерін қаржылық қолдау шараларын іске асыру; *астықты сақтау жөніндегі коммерциялық қызметтер; *астықты экспорттау. Корпорация серіктестері * Қытай мемлекеттік компаниялары COFCO және Sinopharm; * Иранның “GTC” үкіметтік сауда корпорациясы; *Тәжікстанның мемлекеттік материалдық резервтер агенттігі; * жеке шетелдік компаниялар. Басшылары # Бақтияр Садық (1995—1996) # Нұрлан Смағұлов (1996—1997) # Абай Бисембаев (1997—1999) # Нұрлан Смағұлов (1999—2002) # Руслан Азимов (2002—2011) # Бейбітхан Қабдырахманов (2011—2012) # Нұрлан Оспанов (2012—2014) # Рахмет Байнақов (2014—2016) # Бақытжан Жоламанов (2016—2018) # Нұрлыбек Мәлелов (2018—2019) # Ринат Ақбердин (2019) # Қанат Қарауылов (2019—2021) # Сапархан Омаров (2021—2022) # Асылхан Жұбашев (2022—) Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы I том
Нейтрон жұлдыз

Нейтрон жұлдыз — жұлдыз өзгерісінің соңғы мезгілінде кейбір үлкенірек жұлдыздар гравитациялық коллапсқа байланысты ғаламатжұлдыз жарылыстарын бастан кешіріп, негізінен нейтроннан құралатын жұлдызға айналады. Нейтрон жұлдыз – электрон, протон және аса ауыр атом ядросының шамалы қоспасынан құралған аса тығыз жұлдыз есептеледі. Ондай жұлдыздардың өзегіндегі сутегі, гелий, көміртегі қатарлы элементтер термоядролық реакция барысында сарқылып, соңғы қалдық ретіндегі темір элементі энергия жеткіліксіздігінен термоядролық реакцияға түсе алмайды. Ыстық сәуле қысымында тіреліп тұрған шеткі материялар ендігі жерде гравитация әсерінде өзекке қарай құлайды және кейбір жағдайда бұл жарылыс туғызып жаңа ғаламатжұлдызға айналады. Немесе, жұлдыз массасының ұқсамастығына орай жұлдыз ішіне қарай шөгіп Ақ ергежейліге, Нейтрон жұлдызға, немесе тіпті Қара құрдымға айналады. Әдетте салмақтары Күн салмағынан 4-8 еседей үлкен жұлдыздар жарылысынан кейінгі қалдықтары нейтрон жұлдызына айналады. Нейтрон жұлдыздар өте тығыз болады және өте қарқынды гравитациялық және магниттік өріске ие болады. Нейтрондық жұлдыздар алғаш рет пульсарлар түрінде ашылды (1967). Құрылымы мен құрамы Нейтрон жұлдыздар көлемі өте кішкентай. Алайда олардың салмағы аз емес. Көптеген нейтрон жұлдыздардың салмағы Күн салмағынан 1,5 еседей артық. Ғалымдардың пікірінше, олардың беткейі тегіс және ортасы өте тығыз болады. Беткейі тор тәрізді тәртіппен орналасқан қарапайым атомдық ядролардан тұрады. Нейтрон жұлдыздар беткейлерінде элетрондар да ұшып жүреді. Нейтрон жұлдыздарының ішіне қарай жылжысақ, нейтрон тамшысы деген жерге жетеміз. Бұл тұста нейтрондар ядроларынан ағып шығады. Бұл аймақта көптеген нейтрондар мен электрондар орналасқан. Пульсарлар Пульсар - секундына бірнеше рет жанып-өшіп тұратын айналғаш нейтрон жұлдыз. Ол 1 секунд ішінде 360 градусқа айналуы мүмкін. Магнетар Магнетар - орасан зор магнит өрісіне ие нейтрон жұлдызы. Магнетарлар жоғары қуатты электромагнитті радиация, әсіресе рентген және гамма сәулелерін бөледі. Қазір 13 магнетардың бары анық және тағы да бесеуі бар болуы мүмкін. Жұлдыздардың эволюциялық теориясы бойынша Күн массасынан массалары 1,2 – 3 есе үлкен жұлдыздардың жанар отындары таусылар сатысында, олардың центрінде өте үлкен жылдамдықпен гравитациялық сығылу (гравитациялық коллапс) басталады. Гравитациялық коллапс нәтижесінде тығыздық мәні ядро тығыздығындай аса жоғары (1017 кг/м3) шамаға жетеді де, Нейтрондық жұлдыздарда нейтрондану құбылысы, яғни [протондар мен атом ядроларының нейтронға айналуы жүреді; алдымен ыстық Нейтрондық жұлдыздар (центрдегі температурасы 1011К) пайда болып, аз уақытта (10 – 100 с) олар нейтрино шығару арқылы 109К-ге дейін суиды. Бұл кездегі Нейтрондық жұлдыздардың ішкі құрылыcы өте күрделі: оның ядросы мен сыртқы қабаты қатты (ферми-кристалл), ал олардың арасы сұйық (ферми-сұйық) болады; жылулық, магниттік қасиеттері негізінен қатты және сұйық қабықшалардағы протондар жүйесінің асқын өткізгіштігі мен нейтрондар жүйесінің асқын аққыштығына байланысты. Нейтрондық жұлдыздардың орташа тығыздығы 1017 кг/м³, орташа радиусы 20 км. Нейтрондық жұлдыздар импульстық радиосәуле шығаруы арқылы табылған. Дереккөздер
Молбұлақ

Молбұлақ — Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Шарбұлақ ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2012 жылы Қазығұрт ауылының құрамына енгізілген. Географиялық орны Аудан орталығы - Қазығұрт ауылының солтүстігімен іргелес орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1600 адам (809 ер адам және 791 әйел адам) болса, 2009 жылы 2097 адамды (1055 ер адам және 1042 әйел адам) құрады. Тарихы 1962–96 жылдары қой өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болып келді. Оның негізінде ӨК және шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Меконг

]] Меконг (, , , , , , ) — Үндіқытай түбегіндегі (Қытай, Лаос, Камбоджа, Вьетнам, Мьянма, Тайланд) ең ірі өзен. Өзен 4500 километр, су жиналатын алабы 810 мың километр квадрат Тибет таулы үстіртінің Тангла жотасынан басталып, Кампучия жазығымен ағып, Оңтүстік Қытай теңізіне кең атырау (70 мың километр квадрат) жасап құяды. Негізгі салалары — Мун, Тонлесап (оң), У, Тхен, Сан (сол). Жоғары және орта ағысы терең, түбі тар, шоңғалды шатқалмен, төмен ағысы кең аллювийлі жазықпен өтеді. Тонлесап саласы өзенді Тонлесап көлімен жалғастырады. Жаңбыр және қар суымен толығады. Су шығыны төмен ағысында тамызда — 30 мың метр куб/секунд, сәуірде — 1500 метр куб/секунд. Жылдық су деңгейінің ауытқуы 10 — 15 метр. Өзен өте көп мөлшерде ерітінді тосқындар (жылына 1,5 километр куб) алып келуіне байланысты, атырауы үнемі өсіп отырады (жылына 80 — 100 метр). Өзенде балық түрлері көп, су жыланы, су тасбақасы, қолтырауын, тағы басқа қосмекенділер мекендейді. Теңіз кемелері Пномпеньге (350 километр) дейін қатынайды. Меконг аңғарында негізінен күріш өсіріледі. Жағасында — Луангпрабанг, Вьентьян (Лаос), Пномпень (Камбоджа) қалалары орналасқан. Дереккөздер
Миссисипи (өзен)

Миссисипи (, тура аудармасы «үлкен өзен») — Солтүстік Америкадағы ең ірі өзен. Сипаттамасы Дүние жүзіндегі аса ірі өзендердің бірі. ұзындығы 3950 км, Миссуридің бастауынан есептегенде 6420 км. Алабы 3268 мың км 2 , орташа жылдық су ағымы сағасында 19000 м 3 /с. Ірі оң салалары – Миссури, Арканзас, Ред-Ривер, сол салалары – Висконсин, Иллинойс және Огайо. Миннесота штатындағы шағын көлден басталып, АҚШ-ты солтүстігінен оңтүстікке қарай өлы жазықтарды бойлап қиып өтеді де, Мексика шығанағына үлкен атырау жасап құяды. Миссисипи жыл сайын теңізге 360 миллион тұнба алып барады да атырауы Мексика шығанағының ішіне қарай жылына 100 метрдей жылжиды. Қар, жаңбыр суымен толығады. Оң салалары арқылы Сеңгір тауларынан, көбінесе, еріген қар суы, сол салаларымен жаңбыр суы келіп қосылады. Көктем мен жазда тасиды. Жоғарғы жағы қыста 3 – 4 ай қатады. Маңызы Миссисипи өзен жүйесіндегі кеме жолының ұзындығы 25 мың км-ден асады. Каналдар арқылы өлы көлдер алабымен және Әулие Лаврентий өзені арқылы Атлант мұхитымен жалғасады. Өзен кемелері Сент-Пол қаласына дейін (3 мың км-ден артық қашықтыққа), теңіз кемелері Батон-Руж қаласына дейін қатынайды. Миссисипи және оның салалары өзен алабының оңтүстік қуаң аудандарында жер суаруға пайдаланылады. Жағасындағы елді мекендер Аса ірі қалалары мен порттары: Миннеаполис (Сент-Полмен қоса), Давенпорт, Сент-Луис, Мемфис, Батон-Руж, Жаңа Орлеан. Дереккөздер
Қосбас

Қосбас – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның барлық аймақтарындағы өзен, көл жағалауында, ылғалды жерлерде қамысты қосбас (D. arundіnacea) өседі. Оның биіктігі 50 – 200 сантиметр, ұзын, тамырсабағы жатаған. Сабағы жалаң, тықыр. Жапырақ қынабы да жалаң, кейде төменгі жағы бұдыр, тілшесінің ұзындығы 6 мм-дей. Жапырақтарының ені 15 мм, ұзынша келеді. Сыпыртқы гүлшоғырының ұзындығы 8 – 20 см, масағында қос жынысты жалғыз гүлі бар. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Дереккөздер
Мекран таулары

Мекран таулары, Макран — Иран таулы қыратының Иран және Пәкстан жеріндегі оңтүстік-шығыс тармағы. Ормуз бұғазынан батысқа қарай доға тәрізденіп 1150 километрге созылып жатыр. Мекран таулары көлденең ойыстармен және тар шатқалдармен бөлінген қатар жатқан жоталардан (биіктік 1000 — 2000 метр) тұрады. Ең биік жері Маран тауы (3277 метр). Негізінен әктастан және құмтастан, ойыстары мен тау алды мергель, тақтатас және флиштен түзілген. Жер сілкіну жиі болып тұрады. Тау алдында балшықты жанартаулар кездеседі. Батысы және солтүстік-батысы шөл және шөлейтті. Негізінен шөлдік өсімдік, шығысында таулық саванна, солтүстік-шығыс бөлігінде орман көп. Өзен аңғарларын бойлай жалпақ жапырақты орман мен құрма пальмасының шоқ тоғайы өседі. Дереккөздер
Халькофиль элементтер

— қалайы(IV) оксиді]] Халькофиль элементтер ( — мыс, φιλέω — сүйемін) — жер қыртысының сульфидтік қабығын құрайтын химиялық элементтер тобы. В.М. Гольдшмидт жіктелімі бойынша халькофиль элементтеріне: Ag, As, Bi, Cd, Cu, Ga, Ge, Hg, In, Pb, Po, S, Sb, Se, Sn, Te, Tl және Zn жатады. Ең жоғары валенттілікке сәйкес келетін халькофиль элементтерінеі катиондарының сыртқы электрондық қабатында 18 электрон (тек күкіртте ғана 8 электрон) бар. Xалькофиль элементтерінеінің қосылыстары қарапайым күйге оңай ауысады; Cu, Ag, Hg, Pb, As, Sb, Bi, Se және Te табиғатта таза (саф) күйінде ұшырасады. Xалькофиль элементтеріне сульфотұздар, сульфидтер және осыларға ұқсас коваленттік химимиялық байланыстары бар және күшті үйек тудыратын қосылыстар түзеді. Халькофиль элементтерінеінің кейбір қосылыстары өте баяу ериді, біразы ұшқыш, кешенді қосылыстар түзуге бейім. Халькофиль элементтеріне атом көлемдерін бейнелейтін қисық сызықтардың көтеріңкі бөлігінен орын алып, диамагниттік қасиет байқалады және ол элементтердің рет нөмірлері артқан сайын күшейеді. Халькофиль элементтерінеінің сульфидтері балқыған темір моносульфидінде еріп, сульфотұздар сияқты қосылыстар (CuBіS 2 , Ag 3 AsS 3 , PbSb 2 S 4 , т.б.) түзеді. Халькофиль элементтеріне магма кристалдануының соңғы сатыларымен байланысты түзілімдерінде (сульфидтік кентас денелері, желілері) шоғырланған. Олардың жер қыртысындағы салмақ мөлшері аз болғанымен өндірістік маңызы зор.
Нейтрондық оптика

Нейтрондық оптика – ядролық физиканың баяу нейтрондардың ортамен, электр-магниттік және гравитациялық өрістермен өзара әсерлесуін зерттейтін бөлімі. Нейтронның толқын ұзындығы ƛ=h/mc 2 (m – нейтронның массасы, c– оның жылдамдығы) атомаралық қашықтықпен шамалас немесе одан үлкен болғанда, фотондар мен нейтрондардың ортада таралуының арасында қандай да бір ұқсастық байқалады. Жарық оптикасындағы сияқты Нейтрондық оптикада не сәулелік жуықтаумен (нейтрон шоқтарының екі ортаның шекарасында сынуы мен шағылуы), не толқындық жуықтаумен (периодтық құрылымдардағы және жекелеген әртектілердегі дифракция) сипатталатын құбылыстардың бірнеше типтері бар. Жарықтың комбинациялық шашырауына нейтрондардың серпімсіз шашырауы сәйкес келеді; жарықтың дөңгелектік поляризациясына нейтрондардың поляризациясын сәйкес қоюға болады (бірінші жуықтауда). Нейтрондар мен фотондар арасындағы ұқсастықты оларда электр зарядының болмауы растай түседі. Электро-магниттік өріс кванттарынан нейтрондардың айырмашылығы мынада: нейтрондар ортада қозғала отырып, негізінен атом ядроларымен өзара әсерлеседі, магниттік моменті және тыныштықтағы массасы болатындықтан баяу нейтрондардың таралу жылдамдығы сондай толқын ұзындықтағы фотондардың жылдамдығынан 105 – 106 есе аз болады. Нейтрондардың дифракциясы, көбінесе рентген сәулелерінің дифракциясына ұқсас. Негізгі айырмашылығы нейтрондардың ядроларда және кристалл ішіндегі магнит өрістерінде шашырайтындығында. Бұл іс жүзінде рентген сәулелерімен зерттеу мүмкін болмаған жағдайларда кристалдардың атом құрылымын зерттеуді жеңілдетеді. Сілтемелер * Нейтрондық жұлдыздар * Нейтрон * Ядролық физика Дереккөздер
Фритьоф Нансен

.]] Нансен Фритьоф [10.10. 1861, Кристиания (қазіргі Осло) маңындағы Стуре-Фрәен иелігі – 13.5.1930, Люсакер иелігі, Осло маңы] – норвег Арктика зерттеушісі, саяхатшы, мұхит зерттеуші, қоғам қайраткері. 1880 – 82 ж. Кристиания ун-тінде оқыды. Осло университетінің профессоры (1897), Ресей Ғылым Академиясының құрметті мүшесі (1898). 1888 – 89 жылдары бірінші болып шаңғымен Гренландияның оңтүстігінн кесіп өтіп, аралды орасан зор мұз қалқаны басып жатқанын анықтады. 1893 – 96 жылдары Нансен Фритьоф “Фрам” кемесімен Солтүстік Мұзды мұхитқа жасалған экспедицияны басқарды. 7850с. е-тен бастап мұзбен бірге ығып, 1894 жылдың соңында 8324 с. е-ке жеткен. Осы кездегі океанографиялық, метеорологиялық зерттеулері нәтижесінде Солтүстік Мұзды мұхит таяз деген пікірді теріске шығарды. Мұхит суының құрамы, мұз қозғалысына жердің тәуліктік айналысының әсері, т.б. ғыл. деректер жиналды. 1920 – 21 жылдары Ұлттар Лигасының әскери тұтқындар мәселелері жөніндегі жоғарғы комиссары, Еділ бойындағы ашыққандарға көмек ұйымдастырушылардың бірі болды (1921). Нансен Фритьофге гуманитарлық қызметі үшін Нобель сыйлығы берілді (1922). Арктика мен Антарктиканың бірнеше географиялық нысандары Нансен Фритьоф есімімен аталады. Сілтемелер * Саяхатшы * Океанография * Діни ұйымдар * Ғылым * География Дереккөздер
Тото Мазартайұлы

Тото Мазартайұлы (1314 – 1355) – Юань әулеті тұсындағы белгілі қоғам қайраткері, меркіт руынан шыққан қытай тарихшысы. Жасынан әкесінің ағасы Баянның қолында өскен. 15 жасынан ханзадаға хатшы болған. 1328 – 1330 ж. дарухуаш, уәзір міндеттерін атқарды. 1331 ж. кеңесшілер мүшесінің құрамына кірді. 1340 ж. патша жарлығы бойынша Ван Джиебан, Арулармен бірігіп Баянды биліктен тайдырды. 1341 ж. императордың уәзірі болып тағайындалды. Қол астындағы қызметкерлерді арнайы байқаумен алу жүйесін қалпына келтіреді. Сунь, Ляу және Джин патшалықтары тарихын жазуға ат салысып, “тарлан уәзір” атанды. 1352 ж. “Қы-зыл орамалдылар” көтерілісін басып, қырғынға ұшыратты. 1354 ж. соғыста жеңілгендіктен орнынан алынып, Уннаньға айдалды. Қарсыластары у беріп өлтірген. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Қаныбек Жанболатов

Қаныбек Жанболатов (1898, Қызылқұм ауданы Шәуілдір ауылы) – Cоциалистік Еңбек Ері (1.12. 1949). 1928 – 44 ж. ұжымшарда шопан, 1944 – 65 жылдары Қызылқұм ауданы Сүткент кеңшарында аға шопан болып істеді. 1965 жылдан зейнет демалысында. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. Дереккөздер
Бекмұрат Ералыұлы Тыныштықбаев

Бекмұрат Ералыұлы Тыныштықбаев (5.2.1959 жылы т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы) – техника ғылымдарының докторы (2000), профессор, ҚР Ұлттық инженерия академиясының корреспондент мүшесі (2001). Өмірбаяны * Мәскеу ауыл шаруашылық өндірісі инженерлері институтын бітірген (1981). * Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Қызылорда бөлімшесінде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1981–1996) * Қызылорда мемлекеттік университетінде декан (1996–98); * 1998 жылдан Қызылорда инженерлік-экономикалық институтының ректоры қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Оптимальное проектирование ресурсосберегающих производственных процессов заготовки стебельчатых кормов в условиях Приаралья Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 40-тан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Тотонактар

Тотонактар — Орталық Мексиканың шығысындағы үндіс халқы (Веракрус штатының орталық бөлігі және солтүстік Пуэбла штаты). Халқы 411,3 мың адам (2010 жылғы халық санағы). Тілі Пенути тіл шоғырының тотонак тобының тотонак немесе натимоло тілінде сөйлейді. Сондай-ақ испан тілі де кең тараған. Діні Діні – католицизм. Тарихы Ертеректе Тотонактар Мексиканың Атлант мұхиты жағалауын мекендеген. Олар б.з. 2-мыңжылдықтың басында Веракрус штатындағы тахина мәдениетін жасаушылар болған. 14 ғасырдан бастап ацтектердің қол астында болып, алым төлеп тұрған. 16 ғасыпдың басында испандықтар бағындырған. Кәсібі Мәдениеті Орталық Америка үндістерінің мәдениетіне ұқсас. Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, соя, асқабақ, чиле бұрышы, жағалауда банан, қант құрағы, ваниль, ананас). Омарташылықпен де айналысады, құс шаруашылығы, шошқа шаруашылығы кең таралған. Мұнай кен орындарына көшу жақсы дамыған. Әйелдердің дәстүрлі қолөнеріне емдік шөптерді жинау және жергілікті ағаштардың түбінен арнайы қағаз (аме) жасау (туристерге кәдесый ретінде пайдаланылады) жатады. Ерлер қоржын мен балық аулайтын тор тоқиды. Тұрмыс салты Қалыңдықты жігіттің ата-анасы іздейді, содан кейін 3 жылдай күйеу жігіт пен қалыңдықтың отбасылары сый-сияпат жасап, ортақ мерекелер ұйымдастырады. Жағалауда үйлері төртбұрышты, бір бөлмелі, қабырғалары шырмауықпен бір-біріне бекітілген қамыс сырықтардан жасалған, ағаш жақтаумен, төбесі тік төбелі, көбінесе қамыстан жасалған. Тауда үйлері кірпіштен немесе тақтайдан тұрғызылған, балшықпен қапталған және әктелген, төбесі жабынқышпен жабылған. Кейде жақын жерде ас үйі мен мал қораларын тұрғызады. Әйелдердің дәстүрлі костюмі — ұзын ақ белдемше, ақ жеңсіз блузка және кеудеге және арқаға бұрыштары салбырап тұратын кестелі қысқа жамылғы. Бұрымдары екі өрім ленталармен біріктіріліп, мереке күндері шаш үлгісі жаңа гүлдермен толықтырылады. Дереккөздер
Жайсаңбек Молдағалиев

Жайсаңбек Молдағалиев (14 сәуір 1935, Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Жаңасу а. – 22 маусым 1986, Алматы) – жазушы. * ҚазМУ-ды бітірген (1959). * 1959 – 85 ж. “Қазақ әдебиеті” газетінде әдеби қызметкер * “Жұлдыз” журналында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі * “Жазушы” баспасында аға редактор * Баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетте аға редактор * Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші қызметтерін атқарған. Шығармалары * “Жүрек қазынасы” атты алғашқы повесі 1962 ж. жарық көрді. Ел-жер тарихын, замандастарының шынайы өмірін баяндаған * “Жаз ерке” (1965) * “Айналайын атыңнан” (1972) * “Самал” (1972) * “Ел суреттері” (1976), т.б. повесть, әңгімелер жинағы шықты. * “Екі дос” (1979) * “Торғай толғауы” (3 кітап) атты шығармаларында 2-дүниежүзілік соғыс жылдарындағы халықтың өмірі, қайсарлығы суреттелген. * “Алғашқы қоңырау” (1978) * “Таза бұлақ” (1984) романдары Ы.Алтынсариннің өміріне арналған. Л.Толстойдың, И.Буниннің әңгімелерін қазақ тіліне тәржімалаған. М. шығармалары бірнеше тілдерге аударылды. Дереккөздер
Каникул

:Каникул (полякше kanіkula, латынша canіcalares – жылдың мейлінше ыстық күндері) – *1) оқу жылы бойында оқу орындарында өтетін сабақтар арасындағы үзілістер. Мектептерде тоқсан сайын, жоғары және орта оқу орындарында семестрлер арасында, сондай-ақ, оқу жылы аяқталған соң беріледі; *2) парламент жұмысы арасындағы үзілістер. Каникулды депутаттар тынығу үшін (мысалы, жазғы каникул), сондай-ақ, сайлаушылармен кездесу мақсатында пайдаланады. Дереккөздер
Ыстықкөл

Ыстықкөл — Солтүстік Тянь-Шаньдағы Күнгей Алатау мен Теріскей Алатау тау жоталарының аралығында, 1608 м биіктікте (Ыстықкөл қазаншұңқырында) орналасқан тұйық көл, Қырғызстан жерінде. Дүние жүзіндегі ірі тау көлдерінің бірі. Аумағы 6236 км², ұзындығы 178 км, ендірек бөлігі – 60 км, ең терең жері – 668 м, орташа тереңдігі – 278 м, көлемі – 1738 км³. Жағалық сызығының ұзындығы – 597 км. Көлге 50-ден астам шағын өзен құяды (олардың жылдық ағыны 3 км³). Ірілері – Жырғалаң, Түп. Ыстықкөл алабының аумағы 21,9 мың км². Жағалары нашар тілімделген, терең шығанақтар шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауында ғана кездеседі. Климаты қоңыржай континенттік. Жағалауындағы ауаның температурасы шілдеде 16 – 17°С, қаңтарда –2° – 7°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 110 – 470 мм. Көл бетінен булану мөлшері – 700 мм. Күшті желдер (жылдығы 30 – 40 м/с) әсерінен көлде биіктігі 3 – 4 метрлік толқындар болады. Деңгейінің ауытқу амплитудасы 10 – 50 см. Суының беткі температурасы қаңтарда 2 – 3°С, шілде–тамызда 19 – 20°С. Қыста суы қатпайды, аязды жылдары шығанақтары ғана қатады. Мөлдірлігі – 12 м, тұздығы – 5,8 ‰. Балықтың 20-дан астам түрі (шабақ, сазан, көкбас, т.б.) бар. Кеме жүзеді. Көл өңірінде 1958 ж. Ыстықкөл қорығы ұйымдастырылды. Басты порты – Балықшы. Ыстықкөл жағалауы Орталық Азиядағы маңызды рекреациондық аудан: Шолпаната, Жырғалаң, Жетіөгіз, Тамға курорттары, демалыс үйлері, турбазалары ұйымдастырылған. Дереккөздер
Тотығу

Тотығу – элементтің немесе қосылыстың тотықтырғышпен әрекеттесу процесі; тотығу-тотықсыздану реакциялары барысында бөлшектің электрондарынан айрылу процесі. Тотығу кезінде бөлшектің тотығу дәрежесі артады. Мысалы, атом электронын берсе, оң зарядты ионға; теріс зарядты ион электрон берсе бейтарап атомға, оң зарядты ионға айналады; оң зарядты ион электрон берсе, оның оң заряды берген электрон санына сәйкес өседі. Тотығу түрлері Биологиялық тотығу – оксидредуктаза ферменттерімен катализденетін, тірі организмдегі тотығу-тотықсыздану реакцияларының жиынтығы. Ол тірі организм тіршілігінің негізін құрайтын энергия көзі болып табылады. Биологиялық тотығудың атқаратын маңызды қызметі организмдегі зат алмасу, дем алу, жасуша құрылымын құрастыру, өсу процесіне қажет әр түрлі метаболиттерді – субстраттарды, коферменттерді, гормондарды және басқа заттарды түзу болып табылады. Мұнай өнімдерінің тотығуы (автототығу), негізінен құрылысы әр түрлі көмірсутектер қоспасынан тұратын мұнай өнімдері тотықтырғанда әр түрлі оттекті қосылыстардың түзілуі. Органикалық қосылыстардың тотығуы – органикалық қосылыс молекуласына оттек атомдарын енгізу және сутек атомдарын одан бөліп шығару. Органикалық затқа тотықтырғыштың әсе-рі тотығатын заттың табиғатына, температураға, катализаторға, реагенттердің концентрациясына, ортаның қышқылдылығына, т.б. байланысты. Тотығу — су құрамындағы органикалық заттардың мөлшерін оттектің барлық тотықтану шығынымен білуге болады. 1 дм 3 су құрамындағы органикалық заттардың оттекпен тотығуы 2,5—3 мг/дм 3 болса, онда су құрамындағы органикалық заттардың өте көп мөлшерде болғаны және осыған байланысты зиянды бактериялар арқылы ауру жұқтыру мүмкіндігі арта түседі. Дереккөздер
Наньшань

Наньшань ( – нань – оңтүстік, шань – тау), немесе Циляньшань (祁连山) — Орталық Азиядағы тау жүйесі, Қытай мемлекетінің аумағынданда орналасқан. Оңтүстік-батысында Цайдам қазаншұңқырымен, солтүстік-шығысында Алашан шөлімен шектеседі. Ұзындығы 800 км, ені 320 км, биіктігі 6346 м-ге дейін жетеді. Тау жүйесі аңғарлармен бөлінген бірнеше жоталардан тұрады: Циляньшань, Таолайшань, Сулэнаньшань,Улан-Дабан, Дакэн-Дабан, т.б. Солтүстік және батыс беткейлерінде ұзындығы 2 – 3 км болатын мыңнан астам мұздық бар. Ертепалеозойлық құмтас, тақтатастың қатпарлы қабаттарынан (солтүстік жоталар), метаморфтық тау жыныстары араласқан кембрийге дейінгі кристалдық қабаттан (ішкі жоталар) және палеозой, триастың шөгінді жыныстарынан (оңтүстік жоталар) түзілген.Темір, полиметалл кендері бар. Климаты континенттік. Өзендерінің (ірілері Датунхэ, Сулэхэ, Жошуй, т.б.) деңгейі көктем мен жазда көтеріледі. Батысында дала мен шөл, шығысында орманды дала, қылқанды орман, альпілік шалғын тараған. Наньшаньды жабайы қодас, бөкен, тауешкі мекендейді. Дереккөздер ca:Qilian Shan de:Qilian Shan en:Qilian Mountains eo:Ĉilian fr:Qilian Shan ja:祁連山脈 ko:치롄 산맥 ru:Циляньшань vi:Kỳ Liên Sơn zh:祁连山 zh-classical:祁連山
Жансебілдік

Жансебілдік — адам бойындағы ерекше төзімділікті білдіретін этикалық ұғым. Өмірдің қиындығы мен ауыртпалығын жеңетін басқа амал таппағанда, адам оған еріксіз төзуге мәжбүр болады. Жансебілдік қасиет адам бойындағы ерік-жігерге, сондай-ақ, оның табиғи мінез-құлық ерекшелігіне (флегматик) тығыз байланысты. Жансебілдік— адам мінезінің, ерік-жігерінің итжандылық, көнбестілік, төзімділік қасиеттері. Қазақ халқы бірнеше ғасыр бойы үстемдік еткен өктемшіл жүйе мен өзге халықтың ықпалында болып, отаршылдық саясатқа көнбістілікпен шыдап келді. Әр алуан қысым жасауға, кемсітушілікке шыдап бақты. Әілеуметтік өмірдің заңы мен қағидасы сондай екен деген сенімде болды. Жансебілдік қаншалықты ұнамды әрі жағымды мінез қасиеті болғанымен, сырт тараптан әділетсіздік пен қысым көрсетілген жағдайға қарсы серпіліс туғызатыны табиғи және әлеуметтік факторлар болып табылады. "Өтірік қанша жансебіл болса да, өсіп өркендейтін тек шындық қана" деп сол шындық күресінің ұранын көтерді. Жансебілдік мінездің ерекше қасиеті ретінде ерік-жігер деп аталатын психикалық үрдістермен тығыз байланысты түрде дамиды. Осы орайда "Ерік — мінез жотасы" деген мәтел қалыптасқан. Жансебілдік мінез бен ерікті әрекеттің қасиеті ретінде адамда туа пайда болатын жоғары жүйке қызметінің типтерін білдіретін темпераменттің флегматик түрімен төркіндес екенін атап көрсету орынды болмақ. Дереккөздер