kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сәдуақас Ерматұлы Ерматов

Сәдуақас Ерматұлы Ерматов (7 ақпан 1933 жылы туылғын, Өзбекстан Республикасы, Ташкент облысы, Бостандық ауданы, Үшбау ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымының докторы (1972), профессор (1976). Халықаралық Ғылым Академиясының академигі. Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1955). 1955 – 1957 ж. Ташкент мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы. 1960 – 1963 ж. Өзбек КСР Ғылым Академиясының физика-техникалық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1963 – 1966 ж. Шыршық қаласындағы Баяу балқитын және ыстыққа төзімді металдар комбинаты жанындағы Өзбек КСР Ғылым Академиясының физика-техникалық институты филиалында жетекші. 1966 – 1986 ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында зертхана жетекшісі, директордың орынбасары (1970 – 1980). 1980 – 1999 ж. ҚазМУ-да декан, кафедра меңгерушісі, профессор. 1999 жылдан Қазақ-Ресей мемлекеттік университеті ректорының кеңесшісі, Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің эксперименталды физика кафедрасының профессоры. Негізгі ғылыми еңбектері радиациялық физика, радиациялық технология мен жаңа техника мәселелеріне арналған. 280 ғылыми-әдістемелік жұмыстың, 3 оқулықтың авторы. Дереккөздер
Ирина Леонидовна Ким

Ирина Леонидовна Ким (15.5.1954 жылы туған, Қызылорда қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1999). * 1976 - Мәскеу темір жолы көлігі инженерлері институтын бітірген. * 1976-1984 - Қызылорда темір жолы бөлімшесінде аға экономист, жол байланысында инженері-экономист, * 1984-1987 - Мәскеу темір жолы көлігі инженерлері институтының аспиранты, * 1987-1995 - Қызылорда ауыл шаруашылық өндірісі инженерлері институтында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі * 1995-1997 - Қызылорда облысы экономика басқармасының бастығы, қала әкімінің 1-орынбасары, * * 1997-1999 - Қызылорда арнайы экономикалық аймағы кеңесінің төраға орынбасары, * 1999-2001 - облыс әкімінің экономикасы және сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі орынбасары, * 2001-2004 - Қызылорда облысы мамандардың біліктілігін арттыру және ақпараттық технологиялар институтының директоры қызметтерін атқарды. «Управления экономикой региона Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 2004 жылдан Қызылорда қаласы әкімінің орынбасары. Ким 52-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қытай ұлттық мәдени орталығы

Қытай ұлттық мәдени орталығы – облыстағы қытайлардың ұлттық-мәдени орталығы. 2001 жылы қазанда құрылған. Төрағасы – В.И. Ли. Орталық қытай жастарының арасында ұлттық тарихты, мәдениетті, салт-дәстүрлерді насихаттайды. Орталық өкілдері Қазақстан халықтарының кіші Ассамблеясы ұйымдастырған іс-шараларға белсене қатысады. Қытай ұлттық мәдени орталығы көп балалы отбасыларға, жетім-жесірлерге, қарияларға қайырымдылық көмек көрсетіп тұрады. К. Әбдікешова Дереккөздер
Жатыр қисаюы

Жатыр қисаюы — Жатырдың орнынан қозғалуы. Әдетте, Жатыр жатыр мойнына иіле жатады. Жатырдың қисаюы: физиологиялық (жыныс бездерінің қабынуы, Жатырда ісік болуы, босану кезінде, т.б.) және патологиялық (жатыр жоғары, не төмен түседі) жағдайларда, сондай-ақ, соз, туберкулез аурулары салдарынан, ауыр жүк көтергенде, іштегі бала аса үлкен болу, т.б. себептерінен болады. Бұл кезде әйел онша ауырсынбайды, кейде етеккір келуі өзгеріп, іш қатуы мүмкін. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Абдолла Ахметұлы Розыбакиев

Абдолла Ахметұлы Розыбакиев(31 қазан 1897 жыл, Верный уезінің, Көлжат ауылы – 28 қараша 1937 жыл) — ұйғыр текті кеңестік қоғам қайраткері. 1917 ж. сәуірде Верный (Алматы) қалалық мұсылман жұмысшылар одағының хатшысы болып сайланды. 1918 ж. Жетісу облыстық ревкомына мүшелікке өтті. Ол Ораз Жандосов, Павел Виноградов, Тоқаш Бокин, т.б. қоғам қайраткерлерімен бірге Жетісу өңірінде Кеңес үкіметін орнатуға қатысты. 1920 жылдың көктемінде Жаркент уездік, қалалық ревкомының төрағасы болып тағайындалды. Сол жылдың соңында өзі ұйымдастырған ерікті ұйғыр полкінің комиссары ретінде Ферғана “даласында” басмашыларға қарсы күреске қатысты. 1921 ж. тамызда БК(б)П Жетісу облыстық комитетінің хатшылығына әрі облыстық “Қосшы” одағының төрағалығына сайланды. 1924 ж. Орта Азияны ұлттық-мемлекеттік межелеу жөніндегі комиссияның мүшесі болды. 1925 – 27 ж. Мәскеудегі коммунистік университетте оқыды. БК(б)П Қызылорда округтік комитетінің бірінші хатшысы (1929, мамыр – 1930, наурыз), Қазақ АКСР-інің дайындау комиссары (1930 жылдың соңы – 1932 ж.), Шығыс Қазақстан облысының Павлодар аудандық (кейін округтік) партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. Өмірінің соңғы жылдары Қазақстан КП ОК-нің баспасөз және баспа бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1921 ж. маусым айының басында Ташкентте, кейін Алматыда ұйғыр тілінде шыға бастаған “Камбағарлар авази” (“Кедей дауысы”) газетін ұйымдастырушы әрі редакторы болды. 1937 ж. саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Алматы қаласындағы бір көшеге Розыбакиев есімі берілген. Дереккөздер
Тейлор қатары

Тейлор қатары – функцияны көрсеткішті функциялар шексіз қосындысы ретінде жазу. Тейлор қатарының дербес қосындылары болып Тейлор көпмүшелігі саналады. Rn(x)f(x)-Sn(x) Тейлор қатарының қалдық мүшесі, мұндағы Sn(x) – Тейлор қатарының алғашқы n+1 мүшесінің қосындысы. болғанда Тейлор қатары f(x) функциясына жинақты болады, яғни формуласы шығады. Бұл формуланы 1715 жылы ағылшын математигі Б.Тейлор (1685 – 1731) тапқан, х00 болған кезде Маклорен қатары шығады. Осыған сүйене отырып, негізгі элементар функциялардың Тейлор қатарына жіктелуін жазуға болады. Анықтама нүктесі төңірегінде шексіз дифференциалдана алатын функция болсын. Формальды қатар : функциясының нүктесіндегі Тейлор қатары деп аталады. Тейлор формуласы Теорема: * нүктесінің белгілі төңірегінде туындысы болсын * Пусть * Пусть — кез келген оң сан, онда: үшін нүктесі немесе болғанда : Кейбір функциялар үшін Маклорен қатарлары Экспонента: : Натурал логарифм: : барлық үшін Биномдық жіктеу: барлық үшін және барлық комплекс ан үшін, мұндағы : Жекеше түрі: * квадраттық түбір: : барлық үшін : барлық үшін * Шекті геометриялық қатар: : барлық үшін Тригонометриялық функциялар: : : : барлық үшін, мұндағы — Бернулли сандары : барлық : барлық үшін : барлық үшін Гиперболалық функция: : : : барлық үшін : барлық үшін : барлық үшін Сілтемелер pl:Wzór Taylora#Szereg Taylora
Сарыарқа (Аягөз ауданы)

Сарыарқа — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Сарыарқа ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Аягөз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде, Еспе өзенінің сол жағасында орналасқан. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланды. 1963 жылы ұсақ ұжымшарлар негізінде құрылған “Ақши” қой кеңшарының орталығына айналды. 1996 жылдан кеңшар негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Семен Архипович Ларионов

Семен Архипович Ларионов (1.04.1915, Черемшан ауданы - 29.12.1984, Меркі ауданы) – Кеңес Одағының Батыры. 1934 жылы Жамбыл облысына көшіп келгеннен кейін трактористер курсын бітіріп, Свердлов ауданындағы (қазіргі Байзақ ауданы) Новоивановка МТС-те тракторшылар бригадасының бригадирі болып жұмыс істейді. 2-дүниежүзілік соғысқа 1941 жылы жазынан бастап қатысты. 1943 жылы Днепрден өту шайқасында айрықша ерлік көрсетті. Командованиенің тапсырмасын мүлтіксіз орындаған взвод командирі Ларионов 1943 жылдың 30-шы қазанында Кеңес Одағының Батыры атанды. Дереккөздер
Мақсұт Ермырзаұлы

Мақсұт Ермырзаұлы (1923, Сарыағаш ауданы Сүткент ауылы – 2005) – ғалым-зоотехник. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1971). Еңбек жолын 1941 ж. Сарыағаш ауданы Дарбаза кеңшарының Қарақалпақ бөлімшесінде қатардағы шопан болып бастаған. Сырдария кеңшарында мал дәрігері, ферма бастығы, бас зоотехник, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. «Сырдария», «Әлімтау», «Бірлік» кеңшарларында қой өсіріп, астық өндіріп, мал азығын дайындауда, тыңайған жерлерді игеруде өнегелі де өрелі еңбек етті. Ол тәжірибелі мал маманы. Ташкенттегі зооветтехникумын, Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын өндірістен қол үзбей жүріп бітірді. Бұдан 40 – 50 жылдай бұрын Қарақалпақстаннан, Өзбекстанның «Нишан», «Кенимих» кеңшарларынан, Түрікменстаннан алып келген қойлары, көк қошқарлары және іргелес жатқан Задария, Қожатоғай, Қызылқұм кеңшарынан алдырған қара қошқарлар тұқымының аудан мал шаруашылығын дамытуға көп пайдасы тиді. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Жатыр түсуі

Жатыр түсуі — Жатырдың түгелдей қынаптан шығуы. Ол жамбас қуысындағы Жатырмен байланысқан сіңірлер мен еттердің босаңсуынан, жыртылуынан, әйелдің қатты жүдеуінен, ауыр жүк көтеруінен, т.б. пайда болады. Жатыр жартылай немесе түгелімен түсуі мүмкін. Бұл көбінесе 50-ден асқан әйелдерде кездеседі. Жатыр төмен түскенде, әйелдің белі сыздап ауырады, ас қорыту процесі, кіші және үлкен дәретінің жүруі бұзылады, бірақ етеккірдің келу мерзімінде өзгеріс болмайды. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Елтай Ерназаров

Елтай Ерназаров (1887, Сырдария губерниясы Шымкент уезі Бадам болысының 2-а. (қазіргі Төле би ауданы) – 1945] – қоғам және мемлекет қайраткері. Төре руынан шыққан. 1907 – 1919 ж. тері зауытында жұмысшы болды. 1919 – 1927 ж. ауылдық кеңес хатшысы, болыстық «Қосшы» одағының және болыстық атком төрағасы, 1927 – 1934 ж. ҚА КСР Орталық атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. Дереккөздер
Қалдыбай Махатайұлы Мадибраимов

Қалдыбай Махатайұлы Мадибраимов (30.4.1958 жылы туған, Жамбыл облысы Жуалы ауданы Шетбұлақ елді мекені) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2001). * 1975 жылы Жамбыл облысы Жамбыл аудандық Аса ауылының орта мектебін бітірді. *Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1982). * Еңбек жолын интернатурада білім ала жүріп, Жамбыл облыстық балалар емханасының (1982-1987) хирургия бөлімінен бастады. *1987 – 89 жылы Алматыдағы Б. Жарбосынов атындағы Урология ғылыми орталығында дәрігер, директордың орынбасары, *1989 – 92 жылы Мәскеу қаласында аспирантураны бітіріп, медицина ғылымдарының кандидаты атағын алды. *2001 жылы бүйрек ауруларын емдеудің жаңа тәсілдері бойынша докторлық диссертация қорғап, Мәскеу қаласында клиникалық орталықта қызметке қалдырылды. * Қазіргі таңда 2006 жылдан бастап Алматы қаласы «ҰОС ардагерлері емханасында» қызмет атқарады, емхананың Бас дәрігері. * 100-ге жуық ғылыми мақалалары, 5 монографиясы жарық көрген. * 2009 жылы «Шапағат» медалімен марапатталды. Дереккөздер
Олонхо

Олонхо — саха (якут) халқының эпостық жыры. Олонхо мифология және тарихи негізде дамыған батырлық эпостар аралығындағы жанрлық түр саналады. Мұнда ежелгі түркі-моңғол мифологиясының, мифология тарихи оқиғалардың және тұңғыс тектес халықтар мифологиясының сарындары бар. Олонхо жырлары, негізінен, той-томалақтарда жырланған. Көлемі екі-үш мыңнан жиырма мың жолға дейін созылады. Өлең құрылысы 7 – 8 буынды қазақтың жыр үлгісіне ұқсас келеді, тілі аллитерацияға өте бай. Жыр мотивтерінің қазақтың фольклорымен ұқсас тұстары жеткілікті. Мысалы, Алпамыс, Ер Тарғын , Қарадөң батыр, сондай-ақ қырғыздың Манас жырлары олонхомен сарындас келеді. Осының бәрі жыр сахалардың арғы ата-бабалары оңтүстікте, Байқал көлі маңындағы кең даланы мекендеген тұста туындағанын, қалыптасқандығын аңғартады. Олонхоны орындаушыларды олонхосут деп атайды. Олардың ішіндегі ең танымалылары ретінде Т.В. Захаров-Чээбий , Н.А. Абрамов-Кынат, т.б. атауға болады. Ішкі сілтемелер * Эпостық жыр * Mифология тарихи Сыртқы сілтемелер [http://anatili.kz/?p=4738 Ер Тарғын] Дереккөздер
Жүйнек қала орны

Жүйнек қала орны – Қазақстандағы көне қаланың орны, атақты ақын Ахмет Жүйнекидің туған қаласы. Түркістан ауданында, Іркемсай (Еркемсай) өзенінің жағасында орналасқан. 1970 жылы Отырар археологиялық экспедицияда (жетек. К.А. Ақышев) зерттеген. Қаланың тарихы 2 мыңжылдықты қамтиды. Оның төменгі қатпары біздің заманымыздың 1-ғасырынан мағлұмат береді. Бертінгі орта ғасыр кезеңінде бұл өңірде Жүйнек қонысы ірге тепкен, бұл қоныс жайындағы дерек 16 ғасыр жазбаларында кездеседі. Ежелгі қаланың үштен бір бөлігін су шайып кеткен. Су шайған жарлауыттан мәдени қабаттар ізі аңғарылады. Қабат ауқымы 10 – 12 метр. Судан аман қалған қала орны сопақша төбешік болып жатыр, биіктігі 10 метр. Қала қақпасы оңтүстік қорған қабырғаның орта тұсында болса керек, құлап жатқан жалдың ені 10 метр. Төбешіктің өлшемі: оңтүстік-шығыс жағы 70 метр, шығыс жағы 150 метр. Табылған керамиканың ең байырғылары – саз қамырға құм мен шамот қосып, қалыпсыз жасаған үшбұрышты, ернеуі сыртына қайырылған тостағандар, ернеуі үшкілденіп келген кең мойын құмыралар болып табылады. Құмыралар қызғылтым және қошқыл қызыл ангобпен сырланған, қызыл-қоңыр ангоб қаптырып, жылтыратылғаны да кезігеді. Ақ ангоб үстінен мөлдір бояу жалатқандары да бар. Нақыштары көгеріс өрнек ырғағында жасыл, қоңыр, қызыл және сары бояумен сырланған. Табылған заттар Қазақстанның Археология музейінде сақтаулы. Дереккөздер Сілтемелер
Рок-музыка

Рок-музыка ( — теңселу, сілкіну) — қазіргі замандағы поп-музыка саласы. Рок-музыка негізін Солтүстік Американың халықтық фольклоры — рок-н-ролл және кантри құрайды. Рок-музыка алғаш 1950 — 60 ж. Ұлыбритания және АҚШ-та қалыптасқан. Рок-музыканың танымал өкілдері — “The Beatles”, “The Rolling Stones”, “Led Zeppelin”, “Pink Floyd” сияқты музыкалық ансамбльдер. Рок-музыканың негізгі белгілері: блюздік композициялық құрылымдар, қысқа ангемитондық ырғақ, дыбысты электрлік және электрондық аспаптармен күшейту арқылы әсерлілігін арттыру. Рок-музыка жастар субмәдениетінің бір бөлігі болып саналған. Оның ішкі өзіндік белгілері мен ерекшеліктеріне байланысты бірқатар ағымдар дараланады. Мысалы, әлеуметтік-мәдени қозғалыстарға қатысты (“хиппи”, “панк рок”, т.б.), жас ерекшелігіне байланысты (ересектерге, жасөспірімдерге арналған), екпін мен белсенділігіне (“хард-рок”, “софт-рок”) және техникалық жабдықталуына қарай (“афро-рок”, “барокко-рок”, “джаз-рок”, т.б.), көркем мәдениет жүйесіндегі орны бойынша (коммерциялық “поп-рок”, элитарлық “рок-авангард”), т.б. Рок мәдениеті үшін музыканттардың жүріс-тұрысы, киім киісі, рок-шоуды безендіру, бейнеклиптерді шығару сияқты сыртқы көрініс факторлары маңызды рөл атқарады. ТМД елдерінде Рок-музыка 1965 — 80 ж. дамыды. Бірқатар әуесқой топтар құрылды. Сондай-ақ кәсіпқой-сазгерлердің (А.Г. Шнитке, Э.Н. Артемьев) назарына іліккен жанр элементтері кең стильдік контексте қолданылды. Кейінгі жылдары Рок-музыка Батыс елдерінде тек өнер түрі ретінде қабылданады. Дереккөздер
Картаны атауландыру

Картаны атауландыру - төлем картасын шығаруға дайындау барысында оған бірегейлендіретін ақпарат түсіру. Картаны атауларындыру графикалы, физикалы және электрлі болуы мүмкін. Банкілік картаны графикалық тәсілмен, әдетте дайындаушы-кәсіпорын атауландырады. Кейбір карталарда ұстаушысының фотосуреті беріледі. Физикалық тәсілмен атауландыру эмбоссирлеудің көмегімен жүзеге асырылады. Магнитті жолағы бар карталарды электрлі тәсілмен атауландыру кезінде магнитті жолақты, смарт-карталар кодталады микротәсімге бірегейлендірілген деректер мен өзге де деректер жазылады. Сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%91%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 Банк төлем картасы] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 Кредиттік картасы] *[http://www.vtb24.ru/personal/cards/ Банк картасы] Дереккөздер
Жүніс ата кесенесі

Жүніс ата кесенесі (18 ғасыр) — Кентау қаласы маңындағы ескі бейітте шаршы кірпіштен (25x25x5 см) тұрғызылған. Екі күмбезді болған кесененің кіші күмбезі мен алдыңғы бетінің жоғарғы бөлігі қираған. Кесене зиратхана және қабір бөлмесінен тұрады. Екі бөлме жоспары мен құрылысы жағынан бірдей. Қабырғадан күмбезге ұласатын тұсы 8 үшкіл аркалы бедермен көркемделген. Дереккөздер
Ернұр – Пресс Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігі

«Ернұр – Пресс» Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігі, 1994 ж. құрылған. Полиграфия өнімдерін шығарумен және таратумен айналысады. 100 жұмыскері бар серіктестік иелігінде «Арна-ТВ», «Арна-ТВ Қызылорда», «Арна-сканворд», «Кірпі», «Ежик», «Әлқисса», «Жібек жолы», «Темірқазық», «Асса», «Звездный час», «Пингвин», «Пеликан» атты ақпараттық-көңілашар, танымдық бағыттағы 13 газет бар. Бұған қоса серіктестік баспаханасы «Южный Казахстан», «Жануби Козогистон», «Капитал плюс», «Сана және нарық» газеттерін басып шығарады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Роланд туралы жыр

“Роланд туралы жыр” (“Chanson de Roland”) — француздың ортағасырлық батырлық эпосы. Біздің дәуірімізге “Роланд туралы жырдың” өзгеріске түскен нұсқалары ғана жеткен. Олардың ішіндегі ең көнесі Оксфордтық нұсқа (1170 ж. ш.). Жырға негіз етіп жылнамашы Эйнхардтың “Ұлы Карлдың өмірін баяндау” атты туындысы алынған. Басклерге қарсы шайқас тарихына негізделген жырда 778 ж. Карл әскерінің Пиреней тауында талқандалуы, жеке басының қамын халық мүддесінен жоғары қоятын граф Ганелонның опасыздығы әңгімеленеді. 9 — 10 ғасырларда жырды жеткізушілер шығарманы өңдеп, өзгертті, трагедиялық оқиғаны басқаша көріністермен ауыстырып, басклердің орнына сарациндіктерді қосты, бір жылға жетпей аяқталған Карл жорығын 7 жылға созды. Ең бастысы, поэмаға негіз болған тарихи оқиға поэтикалық бейнелер арқылы мүлдем жаңа сипатқа ие болды (Карл, Роландтар эпикалық батыр дәрежесіне көтерілді). Эпикалық туындының басты қаһарманы Роланд Ганелонның екі жүзді, қатыгез іс-әрекеттеріне қарама-қарсы сипатталған дара тұлға. Роланд бейнесі поэмада романтикалық-патетикалық сарында берілсе, [Карл]]дың айбынды тұлғасы дараланып, оның іс-әрекеттері арқылы ел тұтастығын нығайту идеясы тұжырымдалған. Шығармада ғарыштан періштелердің келуі секілді діни-мифологиялық үлгілер де көрініс тапқан. Шығарма кейіпкерлер мінез-құлқындағы психологизмнің даралығы мен соғыс сюжетін бейнелеудегі көркемдік үлгілердің үйлесімді қолданысымен ерекшеленеді. “Роланд туралы жыр” алғаш 1837 ж. Парижде басылып шықты, авторы белгісіз. Француз композиторы О.Мерме “Роланд Ронсеваль шатқалында” атты операның музыкасын жазды (1864 ж. қойылды). Дереккөздер: en:The Song of Roland la:La chanson de Roland ru:Песнь о Роланде tr:Roland Destani
Рентгенология

Рентгенология (В.Рентгеннiң атымен) және грек. logos – iлiм] – клиникалық медицинаның рентген сәулесiнiң көмегiмен органдар мен олардың жүйелерiнiң құрамын, қызметiн зерттеп, аурудың рентгендiк диагностикасын қоятын саласы. Рентгенологиялық зерттеулердiң барлық әдiстерi денеден өткен сәуленi ұстайтын рентгендiк таспа (рентгенографияда); флюоросценттiк экран (рентгеноскопияда); селендiк күйтабақ (электррентгенографияда) немесе кристалдық детекторлар (компьютерлiк томографияда) – сәуленiң сапасы мен шоғырланған рентген сәулесiнiң сандық талдауына сүйенедi. Рентгенологияның маңызды теорема бөлiмi болып – рентгендiк скиалогия (рентгендiк көлеңкелi суреттiң пайда болу заңдылығын зерттейдi) есептеледi. Қазақстанда Рентгенологияның дамуы 1923 жылдан басталады. Сол жылы Верный (қазіргі Алматы) қаласында бiрiншi рентген аппараты қойылды. Екiншiсi 1926 ж. сол кездегi республика астанасы – Қызылордада орнатылса, 1930 ж. Риддер қ-нда рентген бөлмесi iске қосылды. Қазақстанда Р. саласының дамуына үлес қосқан дәрiгерлер Е.П.Гермайзе, П.А.Пшеничный, И.С.Нестеровский, т.б. болды. Рентгенологиялық бөлiмшелер құрылымының қызметiне Республиканың рентгендiк орталығы (1936–39), Рентгендiк ст-лар (1939–59), ал 1959 жылдан рентгенрадиологиялық бөлiмдер басшылық етедi. 1953 ж. Қазақ мемлекеттік медицина институтында бiрiншi рет Рентгенология және радиология кафедрасы (меңгерушiсi С.Б.Балмұқанов) ашылды. 1964 ж. осы кафедраның қолдауымен Алматы дәрiгерлер бiлiмiн жетiлдiру институтында екiншi Рентгенология кафедрасы ұйымдастырылды. Қазiргi кезде республикадағы медицина академиялар мен университеттер Рентгенология саласы бойынша мамандар дайындайды. Рентгенология саласының дамуына дәрігер-ғалымдар, профессорлар М.Т.Әлиакпаров, А.Ғ.Серғазин, С.Түсiпбеков, Ж.Хамзабаев, т.б. үлес қосты. Дереккөздер
Ролл

Ролл (нем. rolle — білік) — қағаз дайындауға қажетті талшықты материалдарды қысқа және жұқа етіп ұсақтау үшін қолданылатын машина. Ролл алғаш рет 17 ғасырдың екінші жартысында жасалды. Оны алғашқыда голландер не голлендер деп атады. Роллдың ұсақтағыш тетігі біреуі қозғалмайтын, екіншісі айналмалы барабанға бекітілген екі түрлі пышақтан тұрады. Ұсақтағыш тетік су және ұсақталатын талшықты материал араластырылатын астауға орнатылады. Дереккөздер:
Майдамтал асуы

Майдамтал – Талас Алатауының батыс сілеміндегі асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3524 м. Піскем және Күркіреусу өзендерінің суайрығы. Жотаның солтүстік беткейіндегі Күркіреусудың саласы Майдамтал бойымен жүретін соқпақ жол Майдамтал арқылы оңтүстік беткейдегі Піскемнің бастауына асады. Дереккөздер
Балеар аралдары

Балеар аралдары (; ) — Жерорта теңізінің батысындағы Пиреней түбегінен шығысқа қарай 200 км-дей жердегі аралдар тобы. Мальорка, Менорка аралдарынан және Питиус топаралынан тұрады. Бұл аралдар Испанияның Балеарес провинциясын құрайды. Ауданы 5 мың км². Халқы 690 мың адам (1997). Әкімшілік орталығы — Пальма қаласы. (Мальорка аралында). Жер бедері үстіртті, аласа таулы келеді. Мальорка аралының солтүстік-батысын абс. биіктігі 1445 м тау жотасы алып жатыр. Менорка аралы үстіртті (абс. биіктігі 360 м). Климаты жерортатеңіздік. Жылдық жауын-шашын мөлшері 400 — 600 мм. Балеар аралдарында тікенді бұталар — маквис, гарига, орман ағаштары — тас емен, алепп қарағайы, тырбық пальма, т.б. өседі. Цитрус, зәйтүн, жүзімдіктерінен жақсы өнім алынады. Балеар аралдарында теңіз курорттары және халықаралық туризм орындары бар. Елді мекендер Мальорка * Пальма-де-Мальорка (Балеарестің астанасы) * Сольер * Льюкмайор * Манакор * Сантаньи * Арта * Польенса * Валдемосса * Аларо * Дейя * Инка * Андраткс * Санта Понка * Магалуф * Колония-де-Сант Джорджи * Калес де Мальорка * Капдепера Менорка * Маон * Сьюдадела-де-Менорка * Санта Томас * Форнелс * Бинибеса * Сан-Луис * Феррериес * Сон Парс * Сон Бой * Кала Бланка * Кала Эн Боск * Кала Морель Ивиса * Ивиса * Сан-Антони-де-Портмани * Сан-Рафаэль * Эс Канар * Сант-Карлес-де-Пералта * Кала-де-Сант-Висент Формонтера * Эс Пуджолс * Эль Пилар де Ла Мола Дереккөздер
Өлім жазасы

Өлім жазасы – ежелден келе жатқан ең ауыр жаза. Өлім жазасы қоғамдағы ауыр қылмыстармен күресу үшін қолданылған. Көне замандарда негізінен патшаның әмірін орындамаған адамды, иесіне қарсыласқан құлды, ұрлық жасаған адамды, бұйрықты орындамаған жауынгерді өлім жазасына кескен. Шыңғысхан әскерінде бір адам шайқас кезінде шегінсе немесе қашса құрамына сол жауынгер кіретін бір ондық түгел өлтірілген. 13 ғасырда Еуропада басталған инквизиция католик шіркеуінің ілімінен дүниетанымы өзгеше адамдарға өлім жазасын (өртеу) қолданды. Ислам елдерінде кісі өлтірушілер, зинақорлар осы жазаға кесілді. Қазақ қоғамында да жазаның бұл түрі ауыр қылмыс жасағандарға қолданылды. Қанға қан қағидасын бірте-бірте құн төлету жазасы ығыстырғанымен, соғыс кезіндегі сатқындық, туыс адаммен көңіл қосу сияқты бірқатар қылмыстар үшін өлім жазасына кесті (ат құйрығына байлау, таспен атқылау). 20 ғасырдың 2-жартысында адам қоғамын ізгілендіру ағымының күш алуы нәтижесінде өлім жазасын жоюға бағытталған халықаралық шаралар іске асырыла бастады. Еуропа Кеңесі Адам құқықтары мен бостандығын қорғау туралы конвенцияға қосымша 1983 жылғы 28 сәуірде өлім жазасын жою туралы №6 хаттама қабылдады. БҰҰ Бас Ассамблеясы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықар. пактіге қосымша 1989 жылы 15 желтоқсанда өлім жазасын жою туралы екінші қосымша хаттама қабылдап, әлем елдерін сол хаттамаға қол қойып, қосылуға шақырды. Осы шаралардан кейін әлемнің 80-нен астам мемлекеті өз қылмыстық заңынан өлім жазасын алып тастады. Қазақстанда өлім жазасы (ату) тек айрықша ауыр қылмыстар (лаңкестік, геноцид, айуандықпен кісі өлтіру, т.б.) үшін тағайындалады. 18-ге толмаған жасөспірімге, әйел адамға, сот үкімі шыққанға дейін 65 жасқа толған ер адамға қолданылмайды. Рақымшылық жасалған жағдайда өлім жазасы өмір бойына немесе 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылуы мүмкін. Қазақстанда 2003 жылдан бастап өлім жазасына мораторий жарияланған. Дереккөздер
Майжарылған

Майжарылған – Шу-Іле тауларының орта тұсында орналасқан тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 – 42 км-ге созылып жатыр. Енді жері 22 – 25 км. Ең биік жері 540 м. Геологиялық құрылымы Тау төмен палеозой мен силурдың метаморфты шөгінді жыныстарынан түзілген. Жер бедері Беткейлері эрозия күштер әрекетінен қатты тілімделген. Беткейлерінен Қарасай өзені бастау алып Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Алакөл көліне құяды. Өзен арналары көктемде ғана суға толады. Жаз айларында құрғап қалады. Өсімдігі Майжарылған тауы шөл және шөлейт белдемде жатқандықтан оның сұр, сортаңды сұр топырағында шөлге төзімді жусан, бетеге, қараған, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Сергей Иванович Шабельский

Сергей Иванович Шабельский (25 наурыз 1885, Украина, Харьков қаласы — 12 маусым 1956, Алматы) — қазақстандық композитор, дирижер, пианист, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954). Өмірбаяны 1903 — 06 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетінде, 1904 — 09 жылы Санкт-Петербург консерваториясында музыкалық теориясы мен композициядан (профессор Н.А. Соколовтың жетекшілігімен) оқыды. 1930 ж. Алматы қаласына қоныс аударып, қазіргі Қазақтың мемлекеттік академия драма театрының оркестріне дирижерлік етті. 1936 — 42 ж. эстрада оркестрінің (кейіннен Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрада-симфониялық оркестрі) пианисі, 1944 — 49 ж. “Қазақфильм” киностудиясының музыкалық бөлімін басқарды. 1948 жылдан Алматы мемлекеттік консерваториясында педагог қызметпен шұғылданды. Еңбектері Шабельский негізінен камералық-аспаптық жанрда еңбек етті. Оның “Қазақ сюитасы”, “Қазақстан” симфониялық поэмасы (Л.Хамидимен бірге), Қазақтың мемлекеттік академиясының халық аспаптары оркестріне арналған (“Алатау”, “Той бастар”), қазақ фольклоры негізінде жазған екі аспаптық квартеті (“Амангелдіні еске түсіру”, “Абай Құнанбаевты еске түсіру”), тағы басқа музыкалық шығармалары бар. Шабельский бұл туындыларында қазақтың ұлттық музыкалық фольклорын орыстың классикалық-симфониялық жетістіктерімен шебер ұштастырған. Сондай-ақ “Түнгі сарын”, “Қара қыпшақ Қобыланды” (1936, 1946), “Ақан сері — Ақтоқты”, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” (1942, 1943) спектакльдеріне музыка жазды. Дереккөздер
Әлдеш Жүнісбеков

Әлдеш Жүнісбеков (1934 жылы туған , Түлкібас ауданы Мақталы ауылы) – ғалым, медициналық ғылымының докторы, профессор(ы) Алматы мемлекеттік медициналық институтын емдеу ісі мамандығы бойынша бітірген (1958). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. 1965 – 71 жылдары Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында туберкулез кафедрасының меңгерушісі болды. 1982 – 97 жылдары Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтының директоры, 1997 жылы туберкулезді хирургиялық жолмен емдеу бөлімінің меңгерушісі. 6 ғылым докторы мен 19 ғылым кандидатын даярлаған. 215 мақала, 1 монография жазды. Сілтемелер
Реферат

Реферат (латынша referat – баяндасын, refero – баяндаймын) – кітап мазмұны, ғылыми жұмыс, ғылыми зерттеу қорытындылары туралы көпшілік алдында қысқаша баяндау, хабарлау; белгілі бір тақырыпта әдеби және басқа да материалдарды шолу негізінде жасалатын баяндама. Реферат ғылыми-ақпараттық сипатта болады. Тақырыпты объективті тұрғыда толық баяндаумен қатар ғылыми қорытындыларға талдау жасалып, сын айтылады. Реферат ғылыми мекемелер мен жоғары оқу орындарында ізденушілерді ғылыми ізденіс пен талдауға баулу мақсатында қолданылады. Арнаулы орта оқу орындары, жалпы білім беретін мектептер оқушыларының үйірме, клубтарында жасалатын баяндамалар да, ғылым кандидаты немесе докторанты дәрежесін алу үшін диссертация қорғаушының авторефераты да Рефератқа жатады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 7 том [http://referatikz.ru/ Қазақша рефераттар]
Ромен Роллан

Ромен Роллан (Rolland) (29 қаңтар 1866, Кламси — 30 желтоқсан 1944, Везле) — француз жазушысы, тарихшы, музыка зерттеушісі, драматург, қоғам қайраткері, Нобель сыйлығының лауреаты (1915). Өмірбаяны * Парижде Эколь Нормаль жоғары мектебінде білім алған. * 1895 ж. театр тарихынан екі докторлық диссертациясын қорғаған. * Ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысып, Сорбоннада музыка тарихы курсынан лекция оқыған. Шығармашылығы * Шығармашылық жолын драматургиядан бастаған Роллан 1897 ж. “Әулие Людовик” драмасын жариялады. * Роллан есімін әлемге әйгілі еткен 10 томдық “Жан Кристоф” (1904 — 12) роман-эпопеясы 1-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Еуропа мәдениетінің құлдырауын, өкіметтің қатал тәртібіне қарсы күрескен неміс музыкантының экзистенциалды рухани ізденістерін көрсетті. * “Кола Брюньон” (1914, жариялануы 1918) повесінде қоғамдағы мәдениет пен өнер тағдырын толғады. * “Ғажайып жан” (1922 — 33) романында қоғамнан өз орнын таппаған интеллигенция тағдыры, кейіпкердің күрделі ішкі әлемі бейнеленді. * Ганди мен Тагордың дүниеге көзқарастары қызықтырған Роллан “Махатма Ганди” атты кітабын жариялады * “Өлім мен махаббат ойындары” (1925) * “Робеспьер” (1939) трагедияларын сахнаға шығарды. * “Эпикалық топтама” драмаларында қоғамдағы рухсыздыққа, құлдырауға қарсы шықты. * Ол Б.Микеланджело (1907), Л.Толстой (1911), М.Ганди (1923), Ш.Пеги (1944), Л.Бетховендер (1928 — 45) туралы трилогия жазды. * Ролланның “Жан Кристоф” романы қазақ тіліне ықшамдалып аударылған (1937). Дереккөздер:
Тейяр де Шарден Пьер

Тейяр де Шарден Пьер (1881 – 1955) – француз палеонтолог ғалымы, философ және теолог. *1899 жылдан иезуиттер орденінің мүшесі *1911 жылдан священник. Шығармашылық жолы Тейяр де Шарден Пьердың адам және әлем туралы көзқарастары ортодоксты томистік көзқарастарға ұқсамайды, өйткені ол “христиандық эволюционизм” тұжырымдамасын қалыптастырды. Әлемнің эволюциялық даму ерекшеліктерін ескермеуге тырысқан діни ілімдерден өзгеше түсініктеме бергені үшін Тейяр де Шарден Пьерды шіркеу басшылары сабақ беруден аластатып, философиялық-теологиялық шығармаларына тыйым салған болатын. Дегенмен, 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап оның көзқарастарын көптеген модернистік ағымдардың өкілдері кең қолдана бастады. Тейяр де Шарден Пьер адамның пайда болуына алып келген әлемнің эволюциясын діни тәжірибе мен ғылымның қол жеткізген жаңалықтарын біріктіре отырып анықтауға тырысты, сөйтіп, “ғылыми феноменологияны” жасамақшы болды. Күрделі сана мен руханилық иесі адамды Тейяр де Шарден Пьер бүтін ғарыштың алдын ала жоспарланған эволюциялық дамуының нәтижесі деп түсіндіреді. Тейяр де Шарден Пьер тұжырымдамасына пантеизм, яғни бүкіл тіршілікке таралған Құдай идеясы тән. Тейяр де Шарден Пьер бойынша Құдай – “универсум құрылымының” әрбір бөлшегінде ерекше рухани күшаруашылығыжігер түрінде көрсетілген, ол эволюцияның қозғаушы және бағыттаушы күші болып табылады. Әлемдік эволюцияны Тейяр де Шарден Пьер бірін-бірі алмастырған төмендегідей сатылардан өтеді деп біледі: “өмір алды”, “өмір”, “ой” және “шалғай өмір”. Аталған эволюциялық сатылардың “ой“ деңгейінде дүниеде адам баласы пайда болған. Ол өз бойына психикалық энергияны жинақтап, “неосфераны” туындатады. “Шалғай өмір” сатысы адамдардың рухани бірігу күйін білдіреді. Тейяр де Шарден Пьердың тарихи-философиялық көзқарастарына оптимизм, христиандық либерализм тән. Ол болашақта христиан діні мен гуманизм, ғылым мен мистика бірігіп, қазіргі заманның қауіп-қатерлеріне төтеп берер жол табады деп сенді. Дереккөздер
Кастодиан

Кастодиан (ағылшынша custodіan – сақтаушы) – өзінің депозитаршілік қызметін инвесторларға (жекеше және институттық инвесторларға), ұсақ делдалдық фирмаларға, ұжымдық инвестицияның түрлі нысандарына қызмет көрсетуге шоғырланған депозитарий. Мамандандырылған кастодиан депозитарийлік қызметті басқа кәсіпкерлік қызметпен ұштастырмайды. Кастодианның көбісі мамандандырылмаған болып келеді және депозитарийлік қызметті қаржы нарығындағы кәсіпкерлік қызметтің басқа түрлерімен (банк, брокерлік, дилерлік қызметтермен, сенімгерлікпен басқару қызметімен, тағы басқа) қоса атқарады. Кастодиан – банкілер халықар. қаржы нарығында ерекше рөл атқарады. Сілтемелер *[http://www.pavlodar.com/zakon/?dok00241&allall ПОЛОЖЕНИЕ О КАСТОДИАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН] *[http://jur.vslovar.org.ru/6373.html КАСТОДИАН] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA Депозиттік банк] Дереккөздер
Өлі нүкте

Өлі нүкте – піспекті (поршеньді) машина піспегінің жылдамдығы нольге тең болатын шеткі нүктелер. Қозғалтқыштағы піспектің біліктен ең қашық орналасуы – жоғарғы өлі нүкте, ең жақын орналасуы – төменгі өлі нүкте деп аталады. Дереккөздер
Ролль теоремасы

Ролль теоремасы — дифференциалдық есептеудің негізгі теоремаларының бірі. Егер f(x) функциясы axb аралығында үзіліссіз болып, осы аралықтың әрбір ішкі нүктесінде дифференциалданса және шеткі нүктелеріндегі мәндері тең болса, яғни f(a)=f(b), онда (a, b) интервалында f(x) функциясы нөлге айналатын кем дегенде бір с нүктесі болады: a
Ескендір Ерімбетұлы

Ескендір Ерімбетұлы (1904, Созақ ауданы – 26.12.1952, Ордабасы ауданы Темірлан ауылы) – заңгер. Ташкент қазақ – қырғыз институтын (1922), Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1925). 1925 – 1930 ж. Шымкент, Қызылорда губернаторы сотында, 1930 – 1932 ж. Алматы губернаторы, Қарағанды, Алматы қаласында прокурор болды. 1932 – 1933 ж. Мәскеудегі сот және прокуратура ісі бойынша басшы қызметкерлер дайындайтын жоғары курста оқып, РКФСР Жоғарғы сотының мүшесі болды. 1933 – 1937 ж. Алматы облысының, қаланың прокуроры болды. 1937 – 1941 ж. Кеңестік қуғын-сүргінге ұшырап, жалған айыппен 3 жылға сотталды. 1941 – 1943 ж. Қызыл Армия қатарында, Прокопьевск қаласында құрылыс батальонының бастығы болып істеді. 1943 – 1944 ж. Ащысай, Мырғалымсай кеніштерінде директордың орынбасары, 1944 – 1952 ж. Шымкент облысында ауыл шаруашылығы саласында әр түрлі қызметтер атқарды. ҚР Заңына сәйкес 1993 ж. ақталды. Созақ ауданы Таукент кентіндегі бір көшеге есімі берілген. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Пиязшөп

Пиязшөп – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтайдың, Іле Алатауының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шань тауларының төменгі бөктеріндегі бұталар мен жалпақ жапырақты ағаштардың арасында өсетін 1 түрі — дәрілік Пиязшөп (А. offіcіnalіs) бар. Оның биікт. 20 — 100 см. Сабағы тік, тықыр, төменгі бөлігі қылтанды. Сабақ бойы орналасқан жапырақтары тұтас, шеттері иректелген, ал сабағының төменгі жағында орналасқан жапырақтары бүйрек тәрізді. Ақ түсті гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, мамыр — маусым айларында жеміс салады. Жемісі — бұршаққын. Пиязшөптің жапырағы С витаминіне бай; тұқымының құрамында май көп, сондықтан оны езіп, тамаққа дәм беру үшін қыша және сарымсақ орнына пайдаланады. Пиязшөпті жеген сиыр сүті қызғылт-сары түсті болады және одан сарымсақтың иісі шығып тұрады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Орынбек Керімбеков

Орынбек Керімбеков (9.12.1928, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Бесжылдық ауылы – 1997, Жамбыл қаласы) – тарих ғылымының докторы (1990), профессор (1990). *1955 - ҚазМУ-дың философия факультетін (1955, қазіргі ҚазҰУ) және Ленинград (1963, қазіргі Санкт-Петербург) университетінің аспирантурасын бітірген. *1955-1961 - Жамбыл қалалық, облысы партия кадеттерінде қызмет атқарды. *1963-1967 - Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтында кафедра меңгерушісі, *1981 - қазіргі Тараз мемлекеттік университетінде доцент, профессор, *1967-1971 - Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында партия комитетінің хатшысы, кафедра меңгерушісі, *1971-1981 - Қазақ политехникалық институтының Қаратау қаласындағы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Оның ғылыми-зерттеулері философия және саясаттану мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Майкөт Сандыбайұлы

Майкөт Сандыбайұлы (1824, қазіргі Сарысу ауданы, Шабақты өзенінің бойы, Бестоғай алабы – 1902, Сарыарқа) – ақын. Ысты руынан шыққан. Қаратау өңірінде туып-өсіп, оқып, білім алған. Сыр бойына, Жетісуға, Сарыарқаға аты шыққан. Сарысу ауданында тұратын туысы Д.Мұсаевтың дерегіне қарағанда, Арқада қайтыс болған Майкөтті сол Сарыарқа даласына халқы аманат етіп қойған. Кейін сүйегі Әулиеатаға үлкен құрметпен әкелініп, Сеңкібай қорғанына жерленген. Майкөт Құлыншақ, Молда Мұса, Майлықожа, Сүйінбай, Бақтыбай, Түбек, Мәделіқожа, Бөлтірік, Құлмамбет, Қазанғап, т.б. ақындармен айтысқа түскен. Оның жан-жақты білімділігін, «көмейінен құс ұшырған алып» ақындығын Құлмамбет: «», – деп жырға қосқан. Жамбыл Жабайұлы: «»,-деп Майкөттті үлгі тұтқан. Әулиеатаға әдейі іздеп барып, Майкөттен «Көрұғлы» дастанын үйренген. Майкөт қазақ қаһармандарын, солардың ішінде Өтеген батырды да жырға қосқан. Майкөттің қасына еріп жүрген жыршы Сұлтанбек Аққожаевтың (1876 – 1965) орындауындағы «Алпамыс батыр» жыры (Майкөт жырлаған ең көлемді нұсқасы) жазып алынған. Майкөттің «Саржан төреге айтқан жыры», «Сарыбай асында айтқан құттықтау толғауы», Құлмамбет, Қазанқап, Бөлтірікпен айтысы, тағы бірер туындысы сақталған. Алайда, өлеңдері мен жырларының, сондай-ақ, айтыстарының көбі ұмытылған яки жинастырылмаған. Шығыстанушылар Майкөт жырының «Қисса Майкөт немесе қазақтардың мың жылдық тарихы туралы мың сөз» деген атпен орысша аударылған нұсқасын зерттеулеріне арқау еткен (В.В. Радлов, В.В. Бартольд, т.б.), Майкөтпен кездескен Ә.Диваев оның қазақтың мыңжылдық тарихын өзінше жырлаған алып жыршы екендігін айтқан. Қырғыз ақыны Тоғолоқ Молдо (Байымбет Әбдірахманов, 1860 – 1942) «Қазақ ақындары» деген толғауында: «», – деп жырлаған. Майкөт шығармашылығына С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов назар аударды, Қ.Жармағамбетов, Е.Ысмайылов, М.Жолдасбеков, Ә.Доспанбетов, т.б. зерттеді. Дегенмен, Майкөттің ақындық-жыршылық табиғатын терең тану, туындыларын іздестіріп-жинастыру, шығармашылық өмірбаянын жасау – әлі де кезегін тосып тұрған іс. Майкөттің баласы Арқабай ақын (1872 – 1934) қазіргі Байзақ ауданы аумағында туып-өсті. Әке жолын қуып, өнер сапарымен қазақ, қырғыз, өзбек елдерін аралады, халық ақыны атанды. Ұлбике, Сауытбек, Қылышбай, т.б. ақындармен айтысқан. Бірқатар ел билеуші-болыстарға арнап өлеңдер шығарған. Қырғыз манабы Шәбденнің тойында қазақ, қырғыз ақын-жырауларының бірқатарымен (Жамбыл, Кенен Әзірбаев, Жәміл, Қалмырза, т.б.) өнер жарыстырған. Қобызшы, домбырашы, сырнайшы да болған. Халық дастандарын («Алпамыс», «Қобыланды», «Қыз Жібек», «Нәрік батыр», т.б.) жатқа айтатын жыршы болған. Арқабайдың өнері, жалпы Майкөт әулетіндегі шығарма дәстүр әзірге дейін арнайы зерттеуге тартылмаған. Дереккөздер
Теке (көл)

Теке — Ертіс алабындағы ащы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданында. Аудан орталығы – Кішкенекөл кентінің солтүстік-шығысына қарай 40 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 265,6 км 2 , ұзындығы 33,3 км, ені 20,1 км, су жиналатын алабы 4240 км 2 . Жағалық сызығының ұзындығы 155,2 км, тереңдігі 1 м. Суының көлемі 0,13 км 3 (орташа көп жылдық суының жылдық мөлшаруашылығы 10 миллион м 3 ). Қазаншұңқырының беткейі жайпақ, түйетайлы. Жағалары тік жарлы (олардың биіктігі кей жерінде 6 м-ге жетеді). Көлге ұзынды-қысқалы 37 өзен мен жылға құяды (Ақсай, Кенесай, Көбенсай, Талдысай, т.б.) Жауын-шашын және қар суымен толығады. Қар қалың жылдары көктемде су деңгейі біраз көтеріледі (0,2-0,3 м). Өсімдігі Су жиналатын алабының 70%-ы жыртылған, қалған 30%-ында бетеге, селеу, жусан, т.б. далалық өсімдіктер өседі. Алабы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Плагиат

Плагиат ( — ұрлау, ұрлық) — басқа aвтордың әдеби немесе ғылыми туындысын иемдену, шығарма үзінділерін өз еңбегінде авторын көрсетпей пайдалану. Бөтен шығарманы немесе оның бір бөлігін түпнұсқасын атамай, өз атынан жариялағанда, із жасыру үшін түрлі әдістер қолдану да кездеседі. Мысалы, мәтінге кейбір өзгертулер енгізу, басқа сөзбен алмастыру, т.б. Мұндай өзгертулер көп болса, плагиатты дәлелдеу оңайға түспейді, арнайы салыстырып тексеруді қажет етеді. Плагиаттық жасап, басқа біреудің шығармасын иемденіп, еңбегін пайдаланған адам авторлық құқықты бұзғаны үшін заң алдында жауапқа тартылады. Дереккөздер
Жауғашты руы

Жауғашты — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасының Көтенші бірлестігіндегі Жаманбай тармағынан таратылады. Жауғашты Бозторғай, Андас, Балапан аталарына бөлінеді. 19 ғасырдағы қазақ тарихшысы Сайдаққожа Жүсіпұлының жазуынша, Жауғаштылар — ноғайлы халқының бір бұтағы. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жеріне келіп, қоңырат, найман, жалайыр, әлім, қыпшақ, қатаған, қаңлы, Байұлы-Байбақты(байбақты-Жауғашты-Қожагелді,Жүлке.Әліғұл,Жарылқас-Қарақұдас) тайпаларының құрамына енген. Ұраны — Алатау, Дауқара, Мүлкаман, таңбасы — босаға, шалғы. Тұлғалар * Қайрат Нұртас Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Теке (өзен)

Теке – Сарықопа алабындағы өзен. Географиялық орны Қостанай облысы Науырзым және Амангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 109 км, су жиналатын алабы 2430 км 2 . Бастауы Қарғалытаудың беткейіндегі бұлақтардан басталып, Сарықопа көліне құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, төменгі ағысында 3 – 3,5 км-ге жетеді. Жағасы тік жарлы (3 – 8 м). Қар суымен толығады. Сәуір – мамыр айларында суы мол болады. Орташа жылдық су ағымы 2,06 м 3 /с, суы тұщы. Дереккөздер
Тойым Жүнісов

Тойым Жүнісов (28.10.1938 жылы туған, Шардара ауданы Байырқұм ауылы) – аудандық кеңес төрағасы. Ташкент ауыл шаруашылығын ирригациялау және механикаландыру институтын бітірген (1961). Мамандығы инженер-механик. Еңбек жолын Көкшетау облысының Еңбекшілдер ауданындағы «Шошқалы» кеңшарында аға механик болып бастаған. 1962 – 70 жылдары Жетісай ауданының Тельман атындағы ұжымшарында, Киров аудандық ауыл шаруашылығы басқармасында, «Өзбекстанның 40 жылдығы» кеңшарында бас инженер, 1970 – 73 жылдары «Мақталы» кеңшарында партком хатшысы, Киров аупарткомында ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1975 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітіріп, халық депутаттары Киров ауаткомы төрағасының бірінші орынбасары, Ленин аудандық ауаткомының төрағасы, Келес аупарткомының бірінші хатшысы қызметтерін атқарды. Кейін «Победа», «Мақташы» кеңшарларының директоры болды. «Құрмет белгісі» орденімен, Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен, бірнеше мемлекеттік белгілермен марапатталған. Сілтемелер
Леонид Михайлович Ким

Леонид Михайлович Ким (1956 жылы туған) – физика-математика ғылымының докторы (2005). *1978 - Новосибирск мемлекеттік университетін бітірген. *1978-1981 - Магнитогорск тау-кен металлургия институтында оқытушы болды. *1982 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде аға инж., аға оқытушы, доцент қызметін атқарады. *2004 жылы «Распад электронных и ионных возбуждений в кристаллах со сложным базисом» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ким 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Роман

Роман (11 — 12 ғасырларда роман тілдерінде жазылған әр түрлі шығармалар) — күрделі сюжетті, көбіне қара сөзбен, кейде өлеңмен жазылған кең көлемді эпикалық түр. Романда өмір құбылыстары, адамдар арасындағы қарым-қатынастар молынан қамтылған, композициялық күрделі құрылымнан тұрады. Романда лирика мен драма жанрларының сипаттары да кірігіп отырады, әңгіме мен повеске қарағанда онда түрлі оқиғалар жүйесі, сюжеттік желі, қаһармандар қатары кеңірек қамтылады. Роман адамдар тағдырын, замана шындығын суреттеу арқылы дәуір мен қоғамды, салт пен сананы бейнелейді. Романның жекелеген нұсқалары ерте дәуірден белгілі. Дегенмен оның жаңалық сипаттары бертінде қалыптасты, 16 — 18 ғасырларда батыста ақсүйек серілердің бастан кешкендерін суреттейтін романдар дамыды. Бұған испан жазушысы Сервантестің “Дон Кихот”, француз жазушысы Лесаждың “Ақсақ шайтан” романдары мысал бола алады. 19 ғасырдан бастап роман жанры биік деңгейде дами түсті. Романның ерекше үлгілерін Францияда Г.Флобер, А.Стендаль, О.Бальзак, Ж.Занд (Ж.Санд), Англияда В.Скотт, Ч.Диккенс, Ресейде А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, И.С. Тургенев, Л.Н. Толстой, Ф.М. Достоевский, И.А. Гончаров, АҚШ-та М.Твен, Дж.Лондон, Германияда Т.Манн, Г.Манн, т.б. жасады. Орыс жазушылары Толстой мен Достаевский адам психологиясын, “мінез диалектикасын” ашудың тамаша үлгісін көрсетті. Кеңес заманында М.Горкий, А.Толстой, М.Шолохов, А.Фадеев секілді суреткерлер тудырған романдар әдебиеттің дамуына үлкен ықпал жасады. Қазақ әдебиеттанушысы А.Байтұрсынов “Әдебиет танытқышында” (1926, 2003) романды ұлы әңгіме деп атап, оған “тұрмыс сарынын түптеп, терең қарап әңгімелеп, түгел түрде суреттеп көрсететін шығармаларды” жатқызады. Ол “Ұлы әңгіме өңшең үлкен уақиғалардан болмай, ұсақ істерден де өнеге көрсетуге тырысады, оны жазушы көркем сөздің әуезе, толғау, айтыс — барша түрін де жұмсайды. Ұлы әңгіме жазуға үлкен шеберлік керек” деп атап көрсетеді. Қазақ әдебиетінде М.Дулатовтың “Бақытсыз Жамал”, Т.Жомартбаевтың “Қыз көрелік”, С.Көбеевтің “Қалың мал”, С.Торайғыровтың “Қамар сұлу” шығармаларынан бастау алған бұл жанр жан-жақты дамыды. Қазақ романын көркейтуде М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Х.Есенжанов, Ә.Нұрпейісов, І.Есенберлин, Т.Ахтанов, М.Мағауин, т.б. жазушылардың еңбектерін атап айтуға болады. Қазіргі қазақ әдебиетінде романның психологиялық, тарихи, биографиялық, публицистикалық, т.б. түрлері қалыптасқан. Роман-эпопеялар жанр дамуының кең мүмкіндіктерін танытты. Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясы әлемдік даңққа ие болды, ол қазақ әдебиетінің биік идеялық-көркемдік жетістігі саналады. Дереккөздер
Түркістан жинағы

.]] «Түркістан жинағы» – 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде Түркістан өлкесіне қатысты жарияланған кітап, журнал және газет материалдарынан 591 том етіліп құрастырылған жинақ. Ол 2 бөлімнен тұрады. Алғашқы бөлімін 20 жыл бойы (1867–1887) орыстың алғашқы библиографы В.И.Межов жинақтап, 416 том етіп дайындады. Сонымен қатар ол осы томдарға 3 томдық көрсеткіш жасады (СПб., 1878, 1884, 1889). «Түркістан жинағын» құрастыруды 1888 жылы Түркістан генерал-губернаторы Розенбах тоқтатып тастады. Жинақты шығару 1907 жылы қайта қолға алынды. «Түркістан жинағының» 2-бөлімін құрастыруға Н.В.Дмитровский, көрнекті этнограф Ә.Диваев және И.П.Зыков пен Ю.Ф.Бонч-Осмаловский ат салысты. 1911 жылдан бастап бұл жұмысты А.А.Семенов жүргізді. 1917 жылға дейін жинақтың 2-бөлімінің 174 томы жарық көрді. Жинақта Қазақстанның өткен дәуірлердегі мәдениеті мен өнері жайлы көптеген мәліметтер бар. Сондай-ақ бұл жинақтың материалдары қазақ жерінің отарлануын, қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын зерттеуде құнды дерек көздері болып табылады. Дереккөздер:
Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев

Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев (1975 жылы, 20 мамырда Жамбыл облысында дүниеге келген) – Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары, заң ғылымдарының докторы (2002-жыл). Өмірбаяны 1996-жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университетін журналист мамандығы бойынша бітірген. 1998-жылы Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет Академиясының саясаттану және саяси басқару кафедрасының аспирантурасын бітірген. 1998-жылдан 2002-жылға дейін – Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Мемлекет және құқық институтының аға ғылыми қызметкері, Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің оқытушысы. 2002-жылдың ақпан айынан мамыр айына дейін – Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі БАҚ департаментінің директоры. 2002-жылдың мамыр айынан 2003-жылдың қыркүйек айына дейін «Казахстанская правда» Республикалық газеті» ашық акционерлік қоғамының президенті. 2003-жылдың қыркүйек айынан 2004-жылдың желтоқсан айына дейін «Заң» акционерлік компаниясының президенті. 2004-жылдың желтоқсан айынан Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің жетекшісі. 2008-жылдың қазан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің төрағасы. 2008-жылдың желтоқсан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат вице-министрі. 2009-жылдың маусым айынан 2011-жылдың қазан айында дейін Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы. 2011-жылдың қазан айында Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды. Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі. Үйленген, екі баласы бар. Марапаттары * «Құрмет » ордені * «Парасат » ордені * Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс грамотасы, * ҚР ҰҒА жас ғалымдар сыйлығының лауреаты (1998) Еңбектері Қазақстандық және шетелдік басылымдарда жарияланған 4 ғылыми монографияның, 150-ден астам ғылыми және публицистикалық мақаланың, сонымен қатар бірқатар көркем әңгімелердің авторы. Көптеген телевизиялық жобалардың, деректі фильмдердің жетекшісі, сценарийлерінің авторы. Ғылымы қызығушылығы Cаясаттану компаративистикасы, мемлекет және құқық теориясы, мемлекет және құқық тарихы, конституциялық құқық. Дереккөздер