kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Игісінова Қырмызы Қазиқызы

Игісінова Қырмызы Қазиқызы (15.1.1961 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының кандидаты (2006). Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1984, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) бітірген. Алматыдағы қалалық Орталық клиникалық ауруханада, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Орталық госпиталінде терапевт-дәрігер (1984–97), Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасы медициналық орталығының Орталық клиник. ауруханасында бөлім меңгерушісі (1998–2002), 2002 жылдан Бас дәрігердің орынбасары болып жұмыс істейді. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – егде тартқан адамдардың (60-тан асқан) қарттық кезеңдегі өмірлерінің дұрыс болуын қамтамасыз етудің кейбір мәселелеріне арналған. Игісінова Қырмызы Қазиқызы 60-тан асқан адамдарға медициналық көмек көрсетуді (көппрофилді аурухананың базасында) ұйымдастырып, оны тәжірибеге енгізді. Ол 2005 жылы «Нарық жағдайында аса тиімді жаңа технологияны жасау және енгізу негізінде медициналық жәрдем көрсету жүйесін реформалаудың және жетілдірудің моделі» еңбектер топтамасы үшін Қазақ КСР-і мемлекеттік сыйлығына ие болды. Дереккөздер
Известия национальной академии наук Республики Казахстан

«Известия национальной академии наук Республики Казахстан» – жеке ғылым салалары бойынша шығып тұратын сериялы ғылыми журналдар. 1991 жылға дейін «Известия АН КазССР» деген атаумен: «Серия геологическая» (1940 жылдан), «Серия биологическая» (1946 жылдан; 1963–65 жылы «Серия ботаники и почвоведения» деген атауымен), «Серия физико-математических наук» (1947–62 жылы «Серия математики и механики» және 1955–62 жылы «Известия Астрофизического институа» деген атауларымен) пен «Серия химическая» (1947 жылдан; 1963 жылы «Серия технических и химических наук», 1964–65 жылы «Серия химических наук» атауларымен), «Серия общественная» (1954 жылдан; 1954–62 жылы «Серия истории, археологии и этнологии» және «Серия филологии и искусствоведения») сериялары шығып тұрды. 1998 жылдан «Известия Министерства науки Академии наук Республики Казахстан», ал 2000 жылдан «Известия национальной академии наук Республики Казахстан» атауымен шығады. Журналдың 5 сериясы: физика-математика, химия, биология мен медицина, филология, қоғамдық ғылымдарға арналған. Журналдың барлық сериясында салалық тақырыптар бойынша ғылыми-зертеулік мақалалары мен хабарлар, Қазақстан ҒА сессиялары мен конференцияларының материалдары басылып тұрады. Жылына 6 рет, орыс, қазақ, ағылшын тілдерінде шығады. Сілтемелер
Измайлов Тоқтар Оразаұлы

Измайлов Тоқтар Оразаұлы (2.8.1926 жылы т. , Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласы) – биология ғылыми докторы (1968), профессор (1970), Қазақ КСР-і Жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері (1979). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) бітірген соң осы институтта аспирант, ассистент, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 1970 жылдан кафедра меңгерушісі. 1966 жылы «Некоторые стороны пищеварения в преджелудках крупного рогатого скота в постнательном онтогенезе» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми жұмыстары мал физиологиясына арналған. Ол мембраналық ас қорыту мал мен құсқа тән екенін дәлелдеген. Дереккөздер
Измайловка

Измайловка – ежелгі дәуір обаларының орны. Орналасқан жері Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Бетқұдық ауылынан 7 км солтүстік-батысқа қарай, Ертіс өзені жағалауынан 2 км жерде орналасқан. Сипаты 1980-82 жылдары Шүлбі археологиялық экспедициясы зерттеген. Обадан 30-ға жуық заттардың табылуы обаның қола дәуірінен ерте темір дәуіріне өту кезеңінде орнатылғанын аңғартады. Табылған заттарға орай Измайловка екіге бөлінеді. Біріншісі тас жәшіктерден тұрады. Онда мүрделер екі бүктелген қалпы бастары батысқа қарата жерленген. Екіншісі күрделі жерлеу түріне жатады. Обадан табылған негізгі мүліктер – Орталық Қазақстандағы Беғазы-Дәндібай мәдениеті және Оңтүстік Сібірдегі – Қарасу мәдениеті ескерткіштеріне ұқсас өрнекті қыш ыдыстар. Заттардың қалған бөлігін ат әбзелдері – ауыздық, найзаның ұшы, біз, қашау, т. б. құрайды. Табылған заттай деректер б.з.б. XIX-VII ғасырларға жатады және олардың құндылығы – жергілікті тұрғындар өмірінің соңғы қола дәуірінен темір дәуіріне өту сатысын көрсетеді. Әдебиет * Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС. А.-А., 1987. Дереккөздер
Мұхтар Зиядаұлы Изотов

Изотов Мұхтар Зиядаұлы (26.10.1952 жылы туған, Алматы қаласы) – Философиялық ғылыми докторы (1994), профессор (1996), Қазақстан Республикасы Әлеуметтік ғылыми академиясының академигі ҚазМУ-дың физикалық факултетін (1976, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1982) бітірген. Алматы қаландағы «Казмеханобр» ғылыми-зертеулік институтында және ҚазМУ-да инженер (1976–80), Қазақстан ғылым академиясының Философиялық кафедрасында доцент (1982–93), Философиялық және саясаттану институтында аға ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы (1993–95), Қазақстан Республикасы мемлекеттік аттестациялық комитетінде бөлім меңгерушісі (1995–97) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан Философиялық институтында сектор меңгерушісі. «Қазіргі ғылымның интеграция мәселелерінің логика-методологиялық және әлеуметтік-мәдени мәселелері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – Қазақстан халықтарының мәдени және рухани бірігуі мәселесін Әлеуметтік-философиялық жағынан талдау, Қазақстан ғылымының ежелден қазіргі кезеңге дейінгі тарихын, т. б. зерттеу проблемалары. Изотов Мұхтар Зиядаұлы 85 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның («Социально-культурные детерминаты интеграции современной науки», 1993; т. б.) авторы. Дереккөздер
Икенов Ахмет Икенұлы

Икенов Ахмет Икенұлы (10 қазан 1931 жыл, қазіргі Астана қаласы – 2002, Алматы қаласы) – Философиялық ғылыми кандидат, әлеуметтану ғылыми докторы (1992), профессор ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң Ақмола облысы комсомол комитетінде нұсқаушы, лекторлар тобының меңгерушісі (1955–1959), Қазақстан ЛКЖО ОК-нде нұсқаушы (1959–1960), ҚазМУ-да ассистент (1960–1963), Алматы халық шаруашылығы институтында (1963–1974, қазіргі Қазақ экономикалық университетті) аға оқытушы, доцент, Қазақстан КП ОК-нің үгіт-насихат бөлімінде лектор (1974–1983), Қазақ КСР-і Жоғары және арнаулы орта оқу министрінің орынбасары (1983–1986), Қазақ физкультура институтының проректоры (1987–1988), Алматы жоғары партия мектебі, Алматы педогокикалық университетті және КИМЭП-те доцент, кафедра меңгерушісі (1988–1992), Қазақ мемлекеттік қыздар педогокикалық институтында кафедра меңгерушісі (1992–1994), Қазақ мемлекеттік заң университетті мен Қазақ экономикалық университеттінде кафедра меңгерушісі, профессор (1994–2002) қызметтерін атқарған. «Гуманистический аспект управления научно-техническим процессом» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Икенов Ахмет Икенұлы 120-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Қоныс аудару басқармасы

Қоныс аудару басқармасы – орыс шаруаларының Ресейдің орталық аудандарынан шеткері аймақтарға қоныс аударуын жүзеге асыратын патша өкіметінің мекемесі. Ол 1904 жылы қабылданған “Қоныс аудару туралы Уақытша ережеге” сүйенді. Ереже орыс шаруаларының Қазақстанға қоныстануына жол ашты. 1904 – 06 жылдары қоныс аудару басқармасы Торғай, Орал, Ақмола, Семей, Сырдария облыстарында қоныстандыру аудандарын құрды. Қоныс аудару басқармасы нұсқауына сәйкес орыс шаруаларын қоныстандыруға қолайлы, шұрайлы жерлерді алу және шаруаларға түрлі көмек көрсету ұйымдастырылды. Басқарма бөлімшелеріне “артық жерлерді” тауып, “қоныстандыру қорын” құру міндеті жүктелді. Патша өкіметі қоныс аудару басқармасы арқылы жерді жаңадан игермей-ақ, жергілікті халықтың бұрыннан игерген жерлерін күшпен тартып ала бастады. 1906 – 12 жылдары 17 миллион десятинадан астам жер тартып алынды. 1915 жылы бұл 21 миллион 206 мың 187 десятинаға жетті. Осы жылдары қазақ жеріне 438 мыңнан астам отбасы қоныс аударды. Қоныстанушыларға түрлі жеңілдіктер жасалды. Олар алым-салықтан, әскер қатарына қабылданудан босатылды, әр түрлі материалдық көмек көрсетілді. Қоныстандыру саясаты патшалық Ресейдің 20 ғасырдың басында Қазақстанды одан әрі отарлауына жол ашты. Дереккөздер
Қоныс мұнай-газ конденсат кен орны

Қоныс мұнай-газ конденсат кен орны — Қызылорда облысы Сырдария ауданында, Тереңөзек кентінен солтүстікке қарай 140 километр, Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 150 километр жерде. 1986–1988 жылдары сейсмиккалық барлау әдісімен табылып, 1990 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Құрылымдық жағынан екі күмбезді (оңтүстік және солтүстік) субмеридианды брахиантиклиналь, ал литология жағынан кен орны құмтастар мен алевролитті болып келеді. Жатыс сипаты Мұнай қабатының жалпы биіктігі 30 м, газ қабатының биіктігі 45 м Тиімді және мұнай қаныққан қабаттық қалыңдығы 32,2 м, газ қаныққан қабаттың қалыңдығы 25 м. Мұнай қаныққан коэффициенті 0,68, газ қаныққан коэффициенті 0,65. Қанығу қысымы 9,58 МПа. Коллекторы терригенді, кеуекті, ашық кеуекті 19,6%, өткізгіштігі 0,015 микрометр. Құрамы Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,83 г/см 3 , күкірті аз 0,16 – 0,19%, парафині 12 – 15%, шайыры 9,3 – 10,72%. Бастапқы қабаттық қысым 11,2 – 11,35 МПа, температурасы 56 ° . 7 милиметр штуцердегі тәуліктік өнімділігі 70,1 – 72,7 м 3 . Дереккөздер
Ильенков Эвальд Васильевич

Ильенков Эвальд Васильевич (18.2.1924, Ресей, Смоленск қаласы – 21.3.1979, Мәскеу қаласы) – Философиялық ғылыми докторы (1960). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан (1943–45). Мәскеу мемлекеттік университеттін бітірген (1950). Ильенков Эвальд Васильевич 1950 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО ғылым академиясының Философиялық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Ильенков Эвальд Васильевич диалектиканың, диалектикалық логиканың түбегейлі мәселелерін философия тарихымен, неміс классикалық философиясының жетістіктерімен байланыстыра зерттеп, адам ойының табиғаты, ойлау заңдылықтары, идеалдылық, т. б. проблемаларды зерделеді. Оның еңбектері Германия, Италия, Ұлыбритания, Грекия, Жапония, т. б. елдерде жарық көрді. Сілтемелер
Николай Иванович Ильминский

Ильминский Николай Иванович (23 сәуір 1822, Ресей, Пенза – 27 желтоқсан 1891, Қазан қаласы) – орыс педагогы, миссионер. Өмірбаяны * Пенза діни семинариясын (1842) бітірген. * Қазан діни академиясын (1846) бітірген. * Қазан діни академиясында оқытушы (1846–51) болған. * Шығыс тілдерін жете меңгеру мақсатында ғылыми сапармен Сирия, Мысыр, Түркияны (1851–54) аралады. * Қазан діни академиясында шығыс тілдерінен сабақ береді (1854–58). * Орынбор шекаралық комиссиясында аудармашы (1858–61). * Қазан университеттінің профессор (1861–72) қызметтерін атқарған. * 1872 жылдан өмірінің соңына дейін өзі негізін қалаған Қазан мұғалімдер семинариясының директоры болды. Ғылыми жұмыстары * «Материалы к изучению киргизского наречия» (Қазан, 1861) атты 200 беттік еңбегінің алғашқы 40 беті Қазақ тілінің фонетикасы мен грамматикасына арналған да, қалған 160 беті Қазақша-орысша сөздік ретінде берілген. * Басқа да түркі тілдерін зерттеумен қатар ауыз әдебиеті нұсқаларын жинастырумен де («Ер Тарғын», Қазан, 1862; «Қисса Рабғузи», Қазан, 1859), этнограф, тарих мәселелерімен де шұғылданды (мыс., «Бабыр сұлтанның жазбалары», 1857). Патшалық Ресей үкіметі Еділ, Орал, Сібір аймақтарындағы «бұратана» халықтарға оқу-ағарту ісін жүргізуде Ильминский Николай Ивановичтің «педагогикалық жүйесін» қолданды. Осыған орай мектепте оқытудың білімдік мәнінен гөрі діни-насихаттық жағы басым болды. Осындай кемшіліктерге қарамастан Ильминский Николай Иванович отар халықтардың білім беру ісін дамытуға елеулі үлес қосты. Араб әліпбиі орнына орыс графикасына негізделген әліпби ұсынды. Ағартушы ғалым Ы.Алтынсаринмен қызметтес болып, ол туралы естелік жазды. Дереккөздер * [https://www.youtube.com/watch?v=FREVk92NNGw Профессор Н.И.Егоров. Выступление на чувашском языке (Круглый стол, посвященный к 195-летию со дня рождения Н.И. Ильминского, 120-летию Н.Н. Поппе и 145-летию К.П. Прокопьева). Чăвашла.] * [https://chuvash.org/content/3101-Миссионерско-просветительская%20система%20Н.И.%20Ильминского%20и%20чуваши%3A%20две%20стороны%20одной%20медали.html Сергей Щербаков: Миссионерско-просветительская система Н.И. Ильминского и чуваши: две стороны одной медали] * [https://chuvash.org/content/3103-Сумбур%20вместо%20гармонии.html Agabazar: Сумбур вместо гармонии]
Ильященко Виталий Ильич

Ильященко Виталий Ильич (1942 жылы туған, бұрынғы Талдықорған, қазіргі Алматы облысы) – ветеринария ғылыми кандидат (1972), биология ғылыми докторы (1993). Семей малдәрігерлік институтын (1964) және Бүкілодақтық малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтының аспирантурасын (1971) бітірген. Қостанай малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтында кіші (1964–68), аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1968–85) болды. И-ның қатысуымен республикалық мал емдеу ісінде «Аэрозоль-циодрин», «Псороптрол», «Ивомек», «Неоцидол-60» дәрі-дәрмектері қолданысқа енгізілді. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – жануарлардың биологиясы мен морфологиясы және арахноэнтомозалық ауруларына қарсы күресу шараларын жасау мәселелері. 60-тан астам ғылыми-зертеулік еңбектің («Рекомендации по диагностике саркоптоидных заболеваний и определению видов чесоточных клещей», 1994; т. б.) авторы. Дереккөздер
Альфарид Низамұлы Илялетдинов

Альфарид Низамұлы Илялетдинов (16.1.1929 жылы туған, Қызылорда облысы Бесарық станциясы) – биология ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1983), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971). Мәскеу мемлекеттік университетіін (1951) және оның аспирантурасын (1954) бітірген. Қазақстан ғылымдар академиясының Топырақтану ғылыми-зертеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1954–57), ал 1957 жылдан Микробиология және вирусология ғылыми-зертеулік институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, осы институт директорының ғылыми жөніндегі орынбасары (1960–61), директоры (1966–95), сонымен қатар Ғылымдар академиясының биология ғылымдары бөлімшесінің академигі-хатшысы (1976) және Ғылымдар академиясының Төралқасының мүшесі (1985–90) болды. «Минералды қосылыстардың биологиялық жолмен мобилизациялануы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері табиғаттағы органикалық және минералдық заттардың айналымындағы микроорганизмдердің рөлін зерттеуге және оларды мал азығын өндіруде қолдануға арналған. Ол өнеркәсіптің ластанған суларын ауыр металдар ионынан, цианидтерден және органикалық заттармен ластанулардан тазарту үшін микроорганизмдерді пайдалану жөнінде іргелі ғылыми-зерттеулер жүргізіп, бұрын ғылымда анықталмаған факультативті анаэробты бактерияларды тапты. Ол көп жылғы жүргізілген ғылыми-зерттеулердің нәтижесінде шырынды мал азығы – сүрлемнің құнарлылығын арттыру мақсатында құрғақ бактериялық ашытқыларды, физиологиялық мақсаттағы бентобак–пробиотиктерді тауып, оларды өндіріске енгізуге тікелей басшылық етті. Илялетдинов Альфарид Низамұлының жетекшілігімен ауыл шаруашылығы малдарының төлдерінде және құс балапандарында кездесетін колибактериоз ауруын емдеу үшін сүт және пропион қышқылы бактерияларынан даярланған – лакотовит препаратын ветеринариялық тәжірибеге енгізу жолға қойылды. Илялетдинов Альфарид Низамұлы 193 ғылыми-зертеулік еңбектің авторы, 20 авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен (1981) марапатталған. Дереккөздер
Имамбаев Сағидолла Елемесұлы

Имамбаев Сағидолла Елемесұлы (4.2.1940 жылы туған, Орынбор облысы Қуандық қаласы) – медициналық ғылыми докторы (1991), профессор (1992). Ақтөбе мемлекеттік медициналық институтын (1965) және 2-Мәскеу мемлекеттік медициналық институтының аспирантурасын (1970) бітірген. Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданында дәрігер, Ақтөбе мемлекеттік медициналық институтында ассистент, доцент (1970–89) қызметтерін атқарды. 1989 жылдан кафедра меңгерушісі. 1990 жылы «Действие непрямых антикоагулянтов при различном характере питания» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Имамбаев Сағидолла Елемесұлы 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның, 2 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Иманбаева Сәуле Тоқтарқызы

Иманбаева Сәуле Тоқтарқызы (1957 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Алакөл ауданы Үшарал қаласы) – педогокикалық ғылыми докторы (2007), Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі, Ресей халықаралық педогокикалық ғылыми және білім беру академиясының корресподенттік мүшесі. ҚазҰПУ-дың матем. факултетін (1991) және Қазақ Ұлттық білім беру академиясының аспирантурасын (1997) бітірген. Иманбаева Сәуле Тоқтарқызы Қазақ Ұлттық білім беру академиясында кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер, Маңғыстау «Болашақ» университеттінің оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1986–2002). 2002 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педогокикалық университеттінде декан қызметін атқарады. Иманбаева Сәуле Тоқтарқызы 50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның («Қоғамның Әлеуметтікдаму жағдайында мектеп оқушыларына патриоттық тәрбие берудің теориясы мен әдістемесі») авторы. Дереккөздер
Қоныстану тығыздығы

Қоныстану тығыздығы – халықтың белгілі бір аумақта қоныстану деңгейі, аумақ өлшеміне (әдетте 1 километр квадрат) шаққандағы тұрғылықты халық саны. Өндіріс орындарының ашылуы, өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының дамуы, кен байлықтарының табылуы, т.б. факторлар халықтың аумақта әркелкі орналасуына, қоныстану тығыздығына әсер етеді. 2003 жылы дүние жүзінде адам мекендейтін құрлықтағы орташа тығыздық 1 километр квадрат аумаққа шаққанда 35 адамнан келді. Ең жоғары тығыздық Бангладеш мемлекетінде. Мұнда 1 километр квадрат аумаққа 800-ге жуық адам қоныстанған. Ал Еуразия және Америка құрлықтарының бірқатар шөлді далаларында, биік таулы аймақтарында халық сирек қоныстанған. Онда 1 километр квадрат аумаққа 1 адамнан келеді. Қазақстанның өндірісі өркендеген қалаларында, маңызы жөнінен қалаға жақын кенттерде, халық біршама тығыз орналасқан. Оңтүстік Қазақстан аймағындағы өзен аңғарларында суармалы егін шаруашылығымен айналысатын өңірлерде қоныстану тығыздығы 50 – 100 адамнан келеді. Батыс Қазақстан өңірінде халық сирек қоныстанған. Мыс, Маңғыстау облысында 1 километр квадратқа аумақта 2,1, Ақтөбе облысында – 2,4, Атырау облысында – 3,8 адамнан келеді. Қазақстанда халық тығыз қоныстанған қалалар: Алматы, Шымкент, Қарағанды, Өскемен, Астана. Пайдаланған әдебиетттер
Қазақстан Республикасының заңдары

Заң — аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтiн, Қазақстан Республикасы Конституциясы 61-бабының 3-тармағында көзделген түбегейлi принциптер мен нормаларды белгiлейтiн, Қазақстан Республикасының Парламентi, ал Қазақстан Республикасы Конституциясы 53-бабының 3 тармақшасында көзделген жағдайларда Қазақстан Республикасының Президенті қабылдайтын нормативтiк құқықтық акт. Заңнамалық акт — конституциялық заң, Қазақстан Республикасы Президентiнiң конституциялық заң күшi бар жарлығы, кодекс, заң, Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар жарлығы, Қазақстан Республикасы Парламентiнiң қаулысы, Сенат пен Мәжiлiстiң қаулылары; Заңға тәуелдi нормативтiк құқықтық актiлер — заң актiлерi болып табылмайтын, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заң актiлерiнiң негiзiнде және соларды орындау үшiн шығарылған, өзге де нормативтiк құқықтық актiлер; Заңнама — белгiленген тәртiппен қабылданған нормативтiк құқықтық актiлердiң жиынтығы; Кодекс — осы Заңның 3-1-бабында көзделген бiртектес аса маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтiн құқықтық нормалар бiрiктiрiлiп, жүйеге келтiрiлген заң; Конституциялық заң — Қазақстан Республикасы Конституциясында конституциялық деп аталған, Қазақстан Республикасы Конституциясы 62-бабының 4-тармағында белгiленген тәртiппен қабылданатын заң. Сілтеме * Нормативтiк құқықтық актiлер туралы Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 24 наурыздағы №213 Заңы, Қазақстан Республикасы Парламентiнiң Жаршысы, 1998 ж., №2-3, 25-құжат; Қазақстан Республикасы Үкіметінің ресми вебпорталы http://kz.government.kz/documents/presidlaw/laws/page3.html
Қатты қанаттылар

Қатты қанаттылар, қоңыздар – жәндіктер класының ең ірі отряды. Қазба қалдықтары пермь кезеңінің шөгінділерінен табылған. Қоңыздар жер шарында, әсіресе, тропиктік аймақтарда кең тараған. Бұлар Антарктидада, Арктиканың мұзды белдемі мен биік тау шыңдарында ғана кездеспейді. Қазақстанда 20 мыңнан аса түрлері кездеседі. Денелерінің ұзындығы 0,3 мм-ден 155 мм-ге дейін. Екі жұп қанаттарының бір жұбы мүйізденіп, қанат жүйкелері жойылып, қатты элитра деп аталатын үстіңгі қатты қанатқа айналған. Ол, негізінен, қорғаныш қызметін атқарады. Қанатының екінші жұбы жарғақты, біріншісінен ұзындау, тыныштық қалыпта ұзынынан және көлденеңінен бүктеліп үстіңгі қанаттарының астына жиналып орналасады. Ұшар алдында үстіңгі қанаттары көтеріледі де, астынан екінші жұп жарғақты қанаттары жазылып шығады. Қоңыздардың үстіңгі қанаттары, әдетте құрсағының ұшына дейін жетіп, құрсағын толығымен жауып тұрады. Үш жұп аяқтары жүруге, жүгіруге бейімделген. Бірақ кейбір түрлерінде, мысалы, тақтамұрттылар тұқымдасының өкілдерінде алдыңғы жұп аяқтары қазуға, жүзгіш қоңыздарда артқы жұп аяқтары жүзуге бейімделген. Жұп мұртшалары және фасетті көздері жақсы дамыған. Қоңыздардың көпшілігі қара түсті болып келеді. Кейбіреулерінің түсі жылтыр қара, көк-күлгін, әр түрлі жылтыр түсті, қоңыр. Бұлар толық түрленіп дамиды, яғни жұмыртқа (дернәсіл), қуыршақ сатысынан өтіп ересек түріне айналады. Дернәсілі құрт тәрізді, ақ түсті, жақсы дамыған басы және үш жұп кеуде аяқтары бар. Қуыршақтары ашық түсті. Қоңыздар – даражыныстылар, кейбір түрлерінде жыныс диморфизмі айқын көрінеді. Көпшілігі жылына бір рет, кейде 2 – 3 ұрпақ береді. Қоңыздар ет қоректілер және көп қоректілер болып екіге бөлінеді. * Ет қоректілердің көпшілігі жыртқыштар, үш жұп аяқтарының табандары 5 бунақты, артқы аяқтарының жамбас бөлігі ұзын, құрсағының бірінші сегментін жауып тұрады. * Көп қоректілердің – артқы аяқтарының жамбас бөлігі қысқа, қозғалмалы қоңыздар. Үш жұп аяқтарының табандары әр түрлі бунақты. Негізгі тұқымдастары: жапырақ жемірі, тақтамұрттылар, шыртылдақ қоңыздар, бізтұмсық қоңыздар, қара денелілер, дәнек қоңыздар, мұртты қоңыз, қабық қоңызы, т.б. Қоңыздар өте алуан түрлі және барлық жерде кездеседі. Олардың арасында жыртқыштары, өсімдік қоректілері, сапрофагтары, некрофагтары және құрлықта, топырақта, суда тіршілік ететін түрлері бар. Көпшілігі ауыл және орман шаруашылықтарының зиянкестері, сонымен қатар қоңыздар шіріген заттарды (сапрофагтар), зиянды жәндіктерді (жыртқыштар) жеп көп пайда келтіреді, табиғаттағы зат алмасуда маңызды орын алады. Дереккөздер
Қоңыр (Батыс Қазақстан облысы)

Қоңыр — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл, Жосалы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жымпиты ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 58 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1237 адам (623 ер адам және 614 әйел адам) болса, 2009 жылы 927 адамды (477 ер адам және 450 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 581 адамды (309 ер адам және 272 әйел адам) құрады. Тарихы 1961-1997 жылдары “Жосалы” қой өсіретін кеңшардың орталығы болды. Соның негізінде 1997 жылдан бастап Қоңырда және округке қарасты Былқылдақ, Кеңаша, Тамды ауылдарында ЖШС құрылған. Дереккөздер
Қоңыр Жүсіпұлы

Қоңыр Жүсіпұлы (1860, Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Ақшұқыр өңірі – 1944, Қарақия ауданы Жетібай жері) – сазгер, күйші-домбырашы. Абыл, Есір, Құлшар, Есбай күйлерін жеткізген. Өзінің “Қоңыр”, “Өттің өмір”, “Дәуір” сияқты күйлерінде өмір, заман туралы толғанысы аңғарылады. Қоңыр Жүсіпұлының домбырасы Құрық кентіндегі қазақ орта мектебінің өлкетану мұражайында сақтаулы. Қоңырдың күйлерін кезінде Қ.Қожантаев пен Т.Ыбыраев халық арасында орындап таратқан; олардың орындауынан маңғыстаулық күйшілер Р.Айдарбаева мен С.Шәкіратов Қоңырдың күйлерін нотаға түсірді және тарихшы М.Нығметоллаевпен бірге кеңінен насихаттады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://skifnews.kz/eskirmejtin-estelik/434-zheti-aj-y ЖЕТІ ҚАЙҚЫ]
Бақытжан Жамаладинұлы Жанмолдаев

Бақытжан Жамаладинұлы Жанмолдаев (1955 наурыздың 29-ында туған) – техника ғылымдарының докторы (2004), профессор (2004). Қысқаша өмірбаяны * 1982 - ҚазМУ-ды ( қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * 1983–1990 - Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесінде оқытушы; * 1990–1993 - Мәскеу инженер-құрылыс институтында аспирант; * 1993–2001 - Қызылорда қаласының жоғары оқу орындарында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, факультет деканы қызметтерін атқарды. * 2003 жылдан - Қызылорда мемлекеттік унститутінің Қашықтан оқыту және мамандарды қайта даярлау орталығының директоры қызметінде. Ғылыми еңбектері тұтқыр, серпімді пластиналар мен құрылым тербелістерінің математика теориясын құру және ол тербелістерге температураның тигізетін әсерін зерттеуге арналған. ҚР Білім және ғылым министрінің «Қазақстан ғылымының дамуына қосқан үлесі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ербол Несіпбайұлы Жанпейісов

Жанпейісов Ербол Несіпбайұлы (1930 желтоқсанның 27-інде, Абай облысы Абай ауданы Тоқтамыс ауылы - 2012 жылдың 26 маусымы, Алматы қаласында) - тіл білімі маманы, филология ғылымдарының докторы, профессор. Жанпейісовтің «Абай мен Әуезов тіліңдегі ортақ ернектер» атты ғылыми зерттеу мақаласы («Жұлдыз», № 2, 1964) мен «М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тілі» деген монографиясы (1976) жарық керді. Ғалым бұл еңбектеріңде Абай мен Әуезов шығармашылығы сөздік қорларының ортақ екенін, шығармаларында сөздерінің дыбыстық құрылысы жағынан әуезді болып келетінін, жеке сөз түріндегі не тіркес қаппындағы қайталаулардың, синтаксистік егіздеулерінің орнықты болатынын, тубірлес сөздерді жарыстыра қолданатындарын, бір-бірімен мағыналас, өзара ұғымдас сөздерді үстемелей, қосарланып пайдаланылатындарын атап керсетті. Қысқаша өмірбаяны * 1953 - Қазіргі ҚазҰУ-дың филология факультетін; * 1956 - аспирантурасын бітірген. * 1957 жылдан - Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл білімі институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер. «Қазақ тілінің этномәдени лексикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әр түрлі тақырыпта жазылған 70-тен астам мақаланың авторы. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық лауреаты (1993). Дереккөздер
Роман Жанпейісов

Роман Жанпейісов (1924 сәуірдің 10-ында, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1982), профессор (1984). Қысқаша өмірбаяны * 1950 - Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * 1958 жылдан - Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану ғылыми-зерттеу институтында топырақ эрозиясы бөлімін басқарды. Жанпейісовтың ғылыми еңбектері Қазақстан жер қыртысының эрозиясын зерттеуге арналған. Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.. Дереккөздер
Қорлан Қабыкенқызы Жанпейісова

Қорлан Қабыкенқызы Жанпейісова (1952 желтоқсанның 17-і, Алматы облысы Көксу ауданы Балпық би) – педагогика ғылымдарының докторы (1993), професор (1994). Қысқаша өмірбаяны * 1976 - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ), Педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1987) бітірген. ҚазПИ-де аға лаборант (1976–77). * 1977 жылдан - осы оқу орнында қызмет істейді. Негізгі ғылыми еңбектері жоғары сынып оқушыларының саяси мәдениетін қалыптастыру мәселелерін зерттеуге арналған. 30-дан аса ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Ұлбосын Ахметжанқызы Жанпейісова

Ұлбосын Ахметжанқызы Жанпейісова (1955 қаңтардың 15-інде Қызылорда қаласында туған) – педагогика ғылымдарының докторы (1999), професор (2000). Қысқаша өмірбаяны * 1976 - Қазіргі Қазақ ұлттық педагогика университетін бітірген. * 1976–79 - Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында мектеп мұғалімі; * 1979–87 - Педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер болды. * 1987 жылдан - ҚазПИ-де доцент, професор, кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Қазақ мектептерінде орыс тілін оқытудың теориялық негіздері (лексикалық аспектісі)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 150-ден астам ғылыми мақаланың, монография, әдістемелік құралдар мен сөздіктердің авторы. Дереккөздер
Жұмабек Шәбденамұлы Жантаев

Жұмабек Шәбденамұлы Жантаев (21 наурыз 1947 жыл, Алматы облысы, Іле ауданы, Шилікемер ауылы) — физика-математика ғылылымдарының докторы (1996). Өмірбаяны * 1970 - Қазақ политехнологиялық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университет) бітірген. * 1984–1990 - Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институтында; * 1984–1990 - Сейсмология тәжірибелік-методикалық экспедицияда жауапты қызметтер атқарды. * 1990–1997 - «Қазақ селден қорғау» мекемесінде директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, лаборатория меңгерушісі, ғылыми-өндірістік кешен директоры болды. * 1997 жылдан - осы мекеменің «Болжау» ғылыми-өндірістік кешенінде жетекші ғылыми кеңесші. * 1995 - «Модель напряженного состояния неоднородной земной коры и ее приложения к условиям Тянь-Шанского сейсмогена» деген тақырыпта докторлық диссертаци қорғады. Дереккөздер
Құрманбек Тәжмаханбетұлы Жантасов

Құрманбек Тәжмаханбетұлы Жантасов (1947 қазанның 27-інде Шымкент қаласы) – ғалым, технология ғылымдарының докторы (1998), профессор (2002). КСРО өнертапқышы (1984). Қысқаша өмірбаяны * 1974 - Қазақ химия-технологияның институтын бітірген. * 1974 – 75 ж. - Шымкент фосфор зауытында феррофосфор ағытқышы; * 1975 – 93 ж. - Қазақ гипрофосфор ғылым-зерттеу институтында инженер, кіші, аға ғылым қызметкер, бөлім, лаборатория меңгерушісі; * 1993 – 96 ж. - қазақ химия-технология институтында аға оқытушы; * 1999 – 2002 ж. - Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде доцент, органикалық емес заттардың химия технологиясы кафедрасының профессоры 180-нен астам ғылым еңбектің, оның ішінде 15 оқулық пен оқу құралдарының, 45 авторлық куәлік пен патенттердің иесі. 4 ғылым жаңалығы Шымкент фосфор зауытының өндірісіне енгізілген. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005). Бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жану проблемалары институты

Жану проблемалары институты – Қазақстандағы жану процестерін зерттеумен айналысатын жалғыз институт. 1989 жылы Алматы қаласында құрылған. Институт құрамындағы лабораториялар: *өздігінен таралатын жоғары температуралық синтез көмегімен отқа төзімді заттар алу; *гибридтік технологиялар; *композициялық материалдар; *жалын негізінде синтез; *құрылыстық және функционалдық керамика; *өздігінен таралатын жоғары температуралық синтез көмегімен катализаторлар және пигменттер алу; *көмірсутектердің жану проблемалары; *құрылыс материалдары; *қозғалтқыштардағы жану процестері; *турбуленттік жану және материалтану. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыты: жану процесі негізінде жаңа бағалы заттар – материалдар мен композициялар алу. Институтта пеш қалауға арналған отқа төзімді «Фурнон» материалдары, дәнекерлеу электродтары, құрылыс жұмыстарына арналған пигменттер мен бояулар, ағын суды тазалауға арналған көміртекті сорбенттер, қышқылға төзімді материалдар, дәнекерлеу электродтарын қаптауға арналған флюстер мен шихталар, детальдар мен бұйымдар алуға арналған толтырғыш полимерлер, оттан қорғаушы коррозияға қарсы «Бірлік-М» қаптамасы, тұрмысқа қажет отын брикеттері жасалып, өндіріледі. Құрылғаннан бастап институт өзін-өзі қаржыландырады. Жыл сайын институт қызметкерлерінің жүргізген зерттеу нәтижелерін баяндайтын ғылыми жинақ шығарылады. Дереккөздер Сілтемелер [http://kaznu.kz/kz/3/news/one/1707/ Білім. Ғылым. Өндіріс ]
Есмұхан Мұхитұлы Жанұзақов

Есмұхан Мұхитұлы Жанұзақов (1932 мамырдың 5-інде Атырау облысы Исатай ауданы Мыңтөбе ауылы туған) – физика-математика ғылымдарының докторы (2001). Қысқаша өмірбаяны * 1954 - Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * 1955–63 - Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы; * 1962–66 - Қазақ политехнологиялы институтында (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университет) аға оқытушы болды. * 1966–69 - Мәскеу авиация институтының аспиранты; * 1970–73 - Қазақ политехнологиялық институтында доцент; * 1972–97 - кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Есмұхан Мұхитұлы Жанұзақов 200-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Мұрат Ахметұлы Жанұзақов

Мұрат Ахметұлы Жанұзақов (1955 наурыздың 23-інде Павлодар қаласында туған) – медицина ғылымдарының докторы (2005), професор (2007), Қазақстан Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2006). Қысқаша өмірбаяны * 1978 - Семей мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы); * 1987 - Мәскеудің 1-медицина институтының аспирантурасын бітірген. * 1978–83 - Павлодар облысы Павлодар ауданы Чернорецк ауылында терапевт-дәрігер; * 1987–90 - Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ассистент; * 1990–2005 - курс жетекшісі, доцент қызметтерін атқарды. * 2007 жылдан - кафедра меңгерушісі. «Диабетическая нефропатия: распространенность, ранняя диагностика, профилактика и лечение» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Мұрат Ахметұлы Жанұзақов 80-нен астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы, 4 өнертабыс патенті бар. Дереккөздер
Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов

Телғожа Сейдінұлы Жанұзақов (15 шілде 1927, Нарынқол, Райымбек ауданы, Алматы облысы) - филология ғылымдарының докторы (1976), професор (1991). Қысқаша өмірбаяны Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. * 1951 - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. * 1952–81 - Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында кіші, аға ғылыми қызметкер; * 1981–94 - бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. * 1995 жылдан - осы институттың бас ғылыми қызметкері. «Основные проблемы ономастики казахского языка» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Жанұзақовтың ғылыми-зерттеулер жұмыстары қазақ тіл білімінің лексикография, терминология, ономастика салаларына арналған. 5 ғылыми монографиясы, 10 кітабы жарық көрген. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1988). Дереккөздер
Арықбай Нүсіпәліұлы Ағыбаев

Арықбай Нүсіпәліұлы Ағыбаев (15.6.1941 ж.т., Алматы облысы Жамбыл ауданы Қастек ауылы - 19.10.2023 ж., Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1997). Шапырашты, оның ішінде Еcқожа руынан. ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) және КСРО Ғылымдар Академиясының Мемлекеттік және құқық институтының аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстан Ғылымдар Академиясының Философия және құқық институтында (1967–70), Алматы облысы сотында (1973–78) қызмет істеген. Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы (1978–81) болған. Қазақ мемлекеттік қыздар педогогика институты (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педогогика университеті) мен ҚазМУ-да доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ағыбаевтың ғылыми жұмыстары қылмыстық құқық, криминал мәселелерін зерттеуге арналған. Ағыбаев 120-дан астам еңбектің, оның ішінде 2 монография, 10 ғылыми-әдістемелік оқу құралдарының авторы. Қарасай батыр, Сұраншы батыр, Сүйінбай, Жамбыл туралы бірнеше тарихи очерктері үшін халықаралық Жамбыл Жабаев атындағы сыйлық лауреаты болды. Дереккөздер
Ағыбай батыр (жыр)

«Ағыбай батыр» – тарихи жыр. Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқан белгілі батыр Ағыбай Қоңырбайұлының (1802–85) ерлік істерін баяндайды. Жырдың екі нұсқасы сақталған. Қарағандылық жыршы Тәужи Айнатасов жинаған «Ағыбай батыр» жырында Кенесарының түрікмен елінен бір тұлпар әкеп беру туралы өтінішін орындауға аттанған Ағыбай батырдың сапар кезіндегі ерліктері баяндалады. Нұсқа толық емес, он бір буынды, қара өлеңмен жазылған. Жыр оқиға желісі, құрылысы, суреттеу тәсілі жағынан өте қызғылықты. Романтикалық сарын басым. Ақын, халық ауыз әдебиетін жинаушы Нұрғали Бейсеновтен 1949 ж. жазып алған "Ағыбай батыр" жырының 2-нұсқасы көркемдігі мен мазмұны жағынан құндырақаласы Ағыбай нақтылы өмірде Ресей отаршыларына қарсы күрес жүргізсе, жырда қалмақпен соғысып ерлік көрсетеді, даңқы бүкіл елге жайылған қолбасшы атанады. Бұл жыр да он бір буынды қара өлеңмен жазылған. Батыр ерлігі тарихи жыр шеңберінен асып, ертегі сарынымен бейнеленген, осы арқылы жырдың тарихи-әлеум. идеясы айқын байқалады. Ағыбай батырдың елін сыртқы жаудан қорғау жолындағы ерлік істері туралы осындай мазмұндағы басқа нұсқалар Қазақстан Ғылымдар Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы. «Ағыбай батыр» жырының Т.Айнатасов жинаған нұсқасы «Ақжолтай Ағыбай батыр» жинағында (Жезқазған, 1992) жарияланған. Дереккөздер
Қайрат Ілиясұлы Адамбеков

Қайрат Ілиясұлы Адамбеков (3.1.1948 жылы туған, Алматы облысы Талғар қаласы) – педогогика ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996), ҚР-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1993), Әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі (2004). Қазақ дене шынықтыру институтын (1970, қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) және Мәскеудің мемлекеттік орталық дене шынықтыру институтының аспирантурасын (1978) бітірген. Алматы қалалық комитетінде нұсқаушы (1970), Қазақ дене шынықтыру институтында оқытушы (1971–75), аға оқытушы (1978–83), доцент, деканның орынбасары (1983–85), спорт факультетінің деканы (1985–98), ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (2000–04), деканы (2004–08) қызметтерін атқарған. «Оқушы жастардың дене тәрбиесінің педагогикалық негіздері» деген тақырыпта докторы дисселосы қорғаған. Оның ғылыми жұмысының бағыты – дене тәрбиесі мен мәдениеті және спорт мәселесі. Адамбековтың 100-ден астам ғылыми-әдістемелік мақаласы жарияланған. 60-тан аса ғылыми еңбектің, соның ішінде 4 монографияның авторы. Талғар қаласының құрметті азаматы (2008). Дереккөздер
Адам және жануарлар физиологиясы институты

Адам және жануарлар физиологиясы институты, Қазақстан Ғылымдар Академиясының ғылыми-зерт. институттарының бірі. 1945 ж. құрылған. Оның лимфа және қан айналысы, ас қорыту, лактация (сүттену), нейрогуморальдық реттеу, бейімделу және лимфалық жүйе физиол-сы лабораториялары бар. Негізгі ғылыми-зерт. жұмыстарының бағыттары: лимфаның құрамы мен қасиетінің өзгеру заңдылығын, түзілуін және оған әсер ететін факторларын, ас қорыту, жүйке жүйесі, ішкі секреция бездері қызметін зерттеу. Құрылғаннан бері институт ғалымдары гисто-физиологиялық зерттеулерін (Н.О.Базанованың басшылығымен), адамның естен танып ауыратын дертін емдеу жолын (А.П.Полосухин); фистулалық әдіс арқылы малдың ас қорыту ерекшелігін білу (ҚАЛАСЫТ.Тәшенов); ірі қара малдың сүттілігін арттыру, бие сауатын «Темп» аппаратын шаруашылыққа пайдалану жолын (Х.Д.Дүйсембин) ұсынды. Сондай-ақ диспепсия, энтерит дертін емдеуге қажетті кермек және таран өсімдіктерінен жасалған тұнба ерітінділерін алу, киікоты өсімдігінен жасалған дәрімен жүрек ауруын емдеу жолын (Ф.Ж.Жұмағалиева); Қазақстанда экол. жағдайдың нашарлауына байланысты қолайсыз факторлардың (қорғасын, улы газ, т.б.) организмге зиянды әсерін және одан қалай сақтану жолдарын, ауыр металдардың қан мен лимфаға, бауыр мен бүйрекке, денедегі зат алмасу, ас қорыту, сүт шығу процестеріне әсерін анықтайтын ғылыми-зерт. жұмыстарын жүргізді. Адамның ғарышты игеруіне байланысты ғылыми бағдарлама бойынша зерттеулер жүргізілді (мысалы, Қазақстан ғарышкерлері Т.Әубәкіров пен Т.Мұсабаевтың ғарышқа ұшар алдындағы және жерге қонғаннан кейінгі қанының құрамы зерттелді). «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Мүбәрак Адуов

Адуов, Мүбәрак (1950 ж.т.) – техникалық ғылымдарының докторы (2008), Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1975, қазіргі Қазақ агротех. университеті) бітірген. Павлодар облысы «Шідерті» кеңшарында инж.-контролер (1976), Қазақ агротех. университетінде ассистент, аға оқытушы болды (1977), 1977 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Адуов 97-ге жуық ғылыми еңбек жазған. 1 оқулық, 4 оқу құралының авторы.
Валерий Кеңесұлы Ажбенов

Ажбенов, Валерий Кеңесұлы (1942 ж.т., Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Ырғыз (ауыл)) – энтомолог, биология ғылымдарының докторы (1995), профессор (2000). Қазақ мемлекеттік а. ш. институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық агр. университеті) бітірген. Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерт. институтында ғылыми, аға ғылыми қызметкер, жетекші маман, лаборатория және бөлім меңгерушісі (1963–2000), ал 2000 жылдан «Фитосанитария» кәсіпорыны бас директорының орынбасары, Ақмола агр. институтының профессор қызметтерін атқарады. А. 110 ғылыми еңбек пен 2 монографияның авторы. Шығ.: Өсімдіктер әлемін қорғаудың математикалық үлгісін жасау әдістері мен принциптері, А., 1989; Фитосанитарлық диагностика, М., 1995; Шегірткелер ауылшаруашылық өсімдіктерінің қас жауы, А., 2000.
Николай Куприянович Азаров

Азаров, Николай Куприянович (1941 ж.т., Омбы облысы Калачинск ауданы Сорочино селосы) – ауыл шаруашылық ғылыми докторы (1997). Омбы ауыл шаруашылық институтын (1971) бітірген. Бүкілодақтық егін шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының топырақ физикасы лабораториясының аға ғылыми қызметкері (1971–77), лаборатория меңгерушісі (1977–83), агроталап лабораториясының меңгерушісі (1983–85), жаңа технология және машиналар секторының меңгерушісі (1985–92). 1993 жылдан Қазақ егін шаруашылық ғылыми-зерт. институтының топырақ қорғау лабораториясының, агротопырақтану бөлімдерінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 50-ден астам ғылыми мақаласы жарияланған. Шығ.: Исследование диогнастических показателей податливости почв ветровой эрозии для отдельного землепользования и крупного региона. А., 1985; Разработка новых технологий посева зерновых и средств механизации с учетом агроландшафта территории землепользования. // Земледелие. 1992.
Эдуард Қасымұлы Азнабаев

Эдуард Азнабаев (1936-1996, Жамбыл облысы). Қазақ Мемлекеттік университетін бітірген (1960). Геология-минералогия ғылымдарының докторы. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі. 1953-1955 жылдары Мірғалымсай кенішінде жұмысшы, шахтер. 1960-1996 жылдары - Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Батыс бөлімшесі отын-энергетика шикізатын пайдалану орталығында аға лаборант,аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, орталық бастығы, Қазақ минералды шикізат ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары. Қазақстан Республикасының құрметті грамотасымен марапатталған (1994). Дереккөздер
Айтбай Айғабылұлы

Айғабылұлы Айтбай (16.3. 1936, Ташкент облысы Шиназ ауданы Көтерме а. – 7.6.2001, Алматы қаласы) – филологиясы ғылыми докторы (1997), Қазақ КСР-і (1970) және КСРО оқу ісінің үздігі (1980). Ташкент педогогика институтын (1959) бітірген. Ауылдық орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі (1959–72), «Қазақ Совет энциклопедиясында» ғылыми, аға ғылыми редактор (1972–78), Білім проблемалары ғылыми-зертхана институтында бөлім меңгерушісі (1978–84), 1984 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазҰУ-да аға оқытушы, доцент болып қызмет атқарған. «Қазақ тілі морфонологиясы» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Айғабылұлы Айтбай 6–7-сыныптарға арналған «Қазақ тілі» (К.Ахановпен бірге) оқулығы, жоғары оқу орындарына арналған «Қазақ тілін оқыту методикасы» (1988), «Қазіргі қазақ тілі» (1991) оқу құралдары авторларының бірі. Дереккөздер
Айдарлы төбе

Айдарлы төбе – Қазақстандағы көне қала орны. Созақ ауданы орталығынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. 1970 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.Байпақов) зерттеген. Айдарлы төбенің қазіргі көрінісі дөңес, ұзындығы 60 м, биіктігі 3,5 м. Қазба жұмысы жүргізілмеген. Төбе үстінен жинастырылған қыш ыдыстардың жасалу тәсілдері б. з. 6 – 7 ғасырларда болған қала орны екенін көрсетеді. Сілтемелер
Ғұбайдолла Айдаров

Ғұбайдолла Айдаров (18 маусым 1921 жыл, қазіргі Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Сайын Шапағатов ауылы – 1 наурыз 2001 жыл, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1974). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1994). Өмірбаяны Ғұбайдолла Айдаров 1921 жылдың 18 маусымында қазіргі Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Сайын Шапағатов ауылының маңындағы Емір-Торты жерінде дүниеге келген. 30-жылдардағы түбекті жайлаған жұт пен ашаршылық кезінде отбасымен Жаңғақтың ойына, Шағадам шаһарына қоныс аударған. Бұл кезде қазақ ауылдарын жұқпалы ауру жайлап, көп адам ажал құшқан. Оның ішінде Ғұбайдолланың әкесі - Айдарда болып, шешесі Томан мен інісі ­Тортай үшеуі жат жерде жетім-жесір күй кешеді. Ер-азаматтар жағы күзгесалым Бесқалаға азық-түліктерін қамдауға шыққанда шешесі мен інісін асырап, табыс табу үшін он жасар Ғұбайдолла да ағайындарына ілесіп сапар шегеді. Бесқаланың бірі Ташауыз қаласына келген бетте Н.Айтақовтың тікелей нұсқауымен Айдаров балалар үйіне қабылданып, білім алады. Айдаров 1934-1935 жылдары Түрікмен КСР-інің Ташауыз қаласы педагогикалық училищесінің дайындық бөлімінде білім алады. 1935-1937 жылдары Красноводск қаласындағы Бауман атындағы техникумында оқыды. 1937-1938 жылдары Мары қаласындағы педагогикалық училищеде оқыды. Еңбек жолын ауылдағы жетіжылдық мектепте мұғалім ретінде бастайды. 1940 жылы әскер қатарына алынып, 1944 жылға дейін Ұлы отан соғысына қатысты. Соғыстан кейін барлық қажыр-қайратын білім беру саласына арнады. Қатардағы мұғалімдіктен директорлық қызметке дейін көтеріледі. 1948 жылы Айдаров Шымкент оқытушылар институтын, 1952 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітіреді. Институттың аспирантурасында оқып жүргенде көне түркі жазуларына ден қояды. 1959 жылдан Қазақстан Ғылымдар Академиясының Тіл білімі институтында кіші, аға ғылыми қызметкері болады. Ғылыми еңбектері Айдаров 250-ден астам ғылыми-зертхана еңбек, оның ішінде 10 монография мен жоғары оқу орындарына арналған оқулықтың авторы. Ғылыми-зертхана еңбектері негізінен түркі жазба ескерткіштерін зерттеуге арналған. Айдаров, Ғұбайдолла ғылыми еңбектерінде көне түркі ескерткіштерінің мәтіндерін қазіргі графика бойынша транскрипциялап, олардың тілін лингвист тұрғыдан жан-жақты талдаған, ескерткіштер тілінің қазіргі қазақ тіліне жақындығын зерттеп, дәлелдеген. Шығармалары: *Білге қаған ескерткішінің тілі, А., 1966; *8 ғ-дағы көне түркі жазулы орхон ескерткіштерінің тілі, А., 1971; *Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі (оқулық), А., 1986; *Көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілі, А., 1991. Дереккөздер
Сәуле Байларқызы Айдарова

Сәуле Айдарова (1950 ж. Шымкент қаласы) – химия ғылымдарының доктары, профессор (1993). Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1972). 1973 – 92 ж. университетте лаборант,инженер, ассистент, аға оқытушы, доцент, докторант болды. 1993 жылдан кафедра профессоры. 1996 – 98 ж. университетінің химия факультетінің деканы. 3 ғылым кандидатын даярлаған. 130-дан астам ғылыми еңбегі бар. Сілтемелер
Арман Тергеуұлы Айдарханов

Арман Тергеуұлы Айдарханов (8.12.1963 ж.т., Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1998). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1987, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерт. институтында аға лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, денсаулық басқармасының бастығы (1998–2000), ҚР Денсаулық сақтау агентігі төрағасының орынбасары (2000–01), ҚР Денсаулық сақтау минститулігінің вице-министрі (2001–04), 2004 жылдан Қазақ ұлттық медицина академиясының проректоры қызметтерін атқарады. «Совершенствование комбинированного и комплексного лечения местнораспространенного рака мочевого пузыря» деген тақырыпта докторы диссертациясын қорғады. А. 45 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Бүркітбай Айдарханұлы Айдарханов

Айдарханов, Бүркітбай Айдарханұлы (29.12.1918 ж.т., Павлодар облысы Баянауыл ауданы) – медицина ғылыми докторы (1975). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Алматы мемлекеттік медицина институтын (1941, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1945 ж. Қазақстан Ғылымдар Академиясының Клиник. және эксперименттік хирургия институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер болды. 1959 жылдан бөлім және лаборатория меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты – эндокринологиялық сырқаттың эпидемиологиясы. Шығ.: Эндемический зоб животных. А.-А., 1978 (соавт.); Эпидемиология и профилактика эндемического зоба. А.-А., 1979 (соавт.).