kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көктіңкөлі молибден кен орны

Көктіңкөлі молибден кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1958 жылы жүргізілді. Геологиялық құрылымы, сипаты Геолиялық құрылымы ортаңғы және жоғарғы девон кезеңінің фран ярусының эффузивті қабатынан және фамен ярусының шөгінділерінен түзілген. Кентас гранит интрузиясы үстіндегі мүйізтасқа айналған эффузивті жыныстар мен граниттер арасында шоғырланған. Тотығу белдемі баяу дамыған. Бұл аймақта 15-35 м тереңдікке дейінгі минералдардың 25-50%-ы повеллиттен тұрады. Құрамы, минералдары Кентас құрамын негізінен молибден құрайды, одан басқа вольфрам, мыс, висмут кездеседі. Кентас минералдары – молибденит, пирит, вольфрамит, тотығу белдемінде повеллит, ярозит. Кен ашық әдіспен өндіруге қолайлы. Дереккөздер
Көкқұйық

Көкқұйық – Дариялық тақыр жазығының солтүстік-батысындағы төбе. Қызылорда облысы Байқоңыр қонысынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Сырдария өзені алабында. Абсолюттік биіктігі 159 м. Шығыстан батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді. Батысында Суық (тереңдігі 15 м, су шығымы 1000 л/сағ), т.б. құдықтар орналасқан. Төрттік кезеңінің жаңа түзілімдерінен құралған. Құмды сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, теріскен, жүзгін, ебелек өседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.e-kyzylorda.kz/default.aspx Қызылорда облысы]
Көкүйдің көлі

Көкүйдің көлі – Қосқұдық орманды алқабының солтүстік-батысындағы қоныс. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Сарыөзек ауылының оңтүстігінде 15 км жерде орналасқан. Шу өзенінің жайылмасында. Теңіз деңгейінен 290 м биіктікте. Көктем айында Шу өзенінің жайылмасымен қосылып, ұсақ көлшіктер құрайды. Жазда суы тартылып, сор батпаққа айналады. Шеттерінде сексеуіл, т.б. бұта шоғырлары өседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.zhambyl.kz/ Жамбыл облысы]
Көкшағыр жусан

Көкшағыр жусан – астралылар тұқымдасының жусан туысының бір түрі. Қазақстанда Тобыл – Есіл, Ертіс, Жем өзендері, Каспий, Арал маңында, Көкшетауда, Мұғалжарда, Сарыарқаның шығысы мен батысында, Қарқаралыда, Бетпақдала, Балқаш – Алакөл аймағында, Алтайда, Тарбағатайда, Қызылорда облысында далалы, шөлейт, құмды жерлердегі өзен аңғарларында, тың жерлерде, тастақ беткейлі төбелерде өседі. Биіктігі 30 – 80 см-дей шала бұта. Өсімдік түгелдей тықыр, жасыл не сұрғылт жасыл, тамыры жуан, сүректенген. Жеміс бермейтін бұтақтарының жапырағы сопақша келген, ұзындығы 4 – 8, ені 2 – 6 см, қара жасыл. Шілде – тамыз айларында гүлдейді. Көкшағыр жусанды жаз бойы қой мен түйе жақсы жейді, сиыр мен жылқы онша жемейді. Дереккөздер
Көкше

Көкше – Көкшетаудың ең биік жері. Географиялық орны Көкшетау қыратының солтүстігінде орналасқан. Батысында оны Кіші Шабақты, солтүстігінде Үлкен Шабақты, шығысында Бурабай көлдері қоршап жатыр. Абсолюттік биіктігі 947 м, төңірегіндегі жазықтан салыстырмалы биіктігі 600 – 700 м. Жер бедері мен геологиясы Гранитті интрузивті жыныстардан түзілген. Жақпарлы беткейлері тектоникa және эрозиялық-денудациялық әрекеттерге көп ұшыраған. Солардың салдарынан ғажайып пішінді сан алуан тас мүсіндер, үңгірлер пайда болған. Өсімдігі Беткейлерінде қарағай, қайың, түрлі бұталы орман, етегінде әр түрлі шалғынды шөп өседі. Туристерге тау басына шығып, төңірегіндегі көркем табиғатты тамашалауға өте қолайлы биіктігі Оңтүстіктен етегінде Оқжетпес санаторийі орналасқан. Дереккөздер
Көкше (Алатай тау)

Көкше – Алтай тау жүйесі, Колывань жотасындағы тау басы. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 1206 м. Солтүстік-шығыс беткейі тік, оңтүстігі көлбеу, өзен аңғарларымен тілімденген. Көкше жалаңаш, тасты келеді. Геологиялық құрылымы Интрузивті гранодиорит, гранит жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Беткейлерінде 1300-1400 м биіктікке дейін самырсын, майқарағай өседі.‎ Дереккөздер
Көкшегүл

Көкшегүл – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған. Еуразияның, Солтүстік және Оңтүстік Американың салқын және қоңыржай белдеулерінде тараған 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда орманды, ылғалды-шалғынды жерлерде, бұталар арасында және өзен жағалауларында өсетін 3 түрі: Кавказ көкшегүлі, көкшіл көкшегүл және әсем көкшегүл бар. Бұларға жататын өсімдіктің сабағы мен жапырақтарын қалың жабысқақ түктер басқан. Өсімдік түрлеріне қарай сабағының түбіне жақын орналасқан жапырақтары қынапты әрі сабаққа қарама-қарсы орналасады. Сабақ ұшына жақындаған сайын сабаққа кезектесе орналасады. Көк, көгілдір түсті гүлдері сабақ ұшында жеке немесе 2 – 3-тен топталып сыпыртқы гүлшоғырына жиналған. Жеке гүлі бірікпеген 5 тостағаншадан, түбі ұзын түтікке айналып біріккен 5 күлтеден, 5 аталықтан, аузы 3 тілімді, жатыны 3 ұялы аналықтан құралған. Күлте түтігіне аталықтары орналасады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – 3 жақтаулы қауашақ. Тұқымдары піскенде жемісі жақтауының тігісінен (жігінен) қақырап ашылып тұқымдары жерге шашылады. Көкшегүлдің арасында құрамында сапонин, шайыр, органик. қышқыл және эфир майы бар (көкшегүл) және әдемі гүлдері сәндік үшін өсірілетін түрлері (флокс, кобея) кездеседі. Дереккөздер
Көкшегүлдер тұқымдасы

Көкшегүлдер тұқымдасы – қос жарнақты бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдік. Ол негізінен Солтүстік Американың батысы мен оңтүстігінде, Еуразияда (көкшегүл мен флокс) кездеседі. Көкшегүлдер тұқымдасы әр түрлі геогр. ендіктерде: арктикалық тундра мен биік таулы аймақтардан ылғалы мол тропиктік ормандар мен шөлейтті жерлерге дейін таралған. Көкшегүлдер тұқымдасының дүние жүзінде 18 туысы 330 түрі бар. Қазақстанда тек 1 туысы – көкшегүл кездеседі. Дереккөздер
Көкшекөл

Көкшекөл – Қамыстыбас көлінің оңтүстік-шығысындағы қоныс. Қызылорда облысы Арал ауданы Қамыстыбас ауылының оңтүстік-шығысында 11 км жерде орналасқан. Сырдария аңғарында. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 – 5 км. Жер бедері жазық келген. Басықара (Алтай) каналының суайрығында жатқан қоныс алқабына күріш егіледі. Көктемгі – күзгі мал жайылымы. Шығысынан Шалқар – Қазалы автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Көкшеқолаяқ

Көкшеқолаяқ – Жақсықылыш көлінің оңтүстігіндегі құдық. Қызылорда облысы Арал ауданы Сапақ темір жолы станциясының солтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 60 – 70 м биіктікте. Тереңдігі 3 м, су шығымы 500 л/сағ. Шығысында Мойнақ құдығы, оңтүстігінде Нұрлыбай төбесі, батысында Түйеқұдық құдығы, т.б. орналасқан. Құдық қырқалы төбешіктер мен құм шағылдарының ортасында. Мал суару үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Көкшетау (таулар)

Көкшетау – Қарағанды облысы Қарқаралы және Абай облысы Жаңасемей аудандарындағы таулар. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 1135 м. Таулардың пішіні күрделі. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-ге созылған, енді жері оңтүстігінде 25 км. Беткейлері құлама жартасты. Көтеріңкі келген оңтүстік шатқалдарынан Құрөзек, Дағанделі, шығыс беткейінен Түлкібас, солтүстігінен Қызылащы өзендері бастау алады. Бірнеше жеке таулардан (Үлкен Айғыржал, Сораң, Суырлы, т.б.) тұрады. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы девон жүйесі тас көмір кезеңінің эффузивті кварцит, туф, порфирит жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қиыршықтасты бозғылт қоңыр, қоңыр топырағында бетеге, сұлыбас, айрауық, қоңырбас, қараған, т.б. шөптесін өсімдіктер өскен. Сай-жыралар мен тау шатқалдарына бұта аралас қайың, терек, т.б. өседі. Өзендердің барлығы дерлік жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады.‎ Дереккөздер
Көкшетау (төбе)

Көкшетау – Ақкөл көлінің солтүстік-батысындағы төбе. Шу өзенінің аңғарында. Географиялық орны Жамбыл облысы Сарысу және Түркістан облысы Созақ аудандарының шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 325 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 6,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Жер бедері Беткейлері көлбеуленіп тақырға ұласады. Солтүстігінде Соқыртөбе төбесі, шығысында Баймұрын құдығы, оңтүстігінде Саржан тұмасы, батысында Қырыққұдық, Сәулебай құдықтары орналасқан. Өсімдігі Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, тасбұйырғын, баялыш, тағы басқа өседі. Дереккөздер
Көкшетау антиклинорийі

Көкшетау антиклинорийі– Көкшетаудан Қырғызстанға дейін созылып жатқан Ортa Қазақстанның сыртқы (үлкен) қатпарлы доғасының солтүстік бөлігін алып жатқан аймақ. Оның аумағы әрбір кезеңде пайда болған үш түрлі құрылым кешендерінен тұрады: 1) рифейге дейінгі қатпарлы кешендер; 2) жоғары каледонидтік құрылым бөлігі; 3) каледонидтік, герциндік құрылымдар. Рифейге дейінгі жыныстардан (метаморфизмге шалынған эффузивті бурабай және кварциттік Көкшетау сериялары) құралады. Батыс және шығыс бағыттарға созылған қабаттар кешендерінен тұрады. Бұл кешендердің орта тұсынан палеозой граниттері жарып шыққан. Рифейге дейінгі күйреулер қатарына Александров-Дорогов, Шағалалы және Үлкенкөл жарылымдары жатады. Жоғары каледонидтік құрылым кешенді үш ауданда: Новомихайлов мульдасының шығыс қанатында, Есілдің бойында және Жақсы Жалғызтау көлінің оңтүстік-шығысында кездеседі. Бірінші ауданда силур шөгінділері, қалған екеуінде төм. девонның жанартаудан пайда болған жыныстары жатады. Силурдың шөгінді жыныстары Новомихайлов мульдасының шығысында, ені 5 – 7 км, ұзындығы 40 км жолақ болады да, құлама бұрышы солтүстік-батысқа бағытталып, 10 – 12°-тан аспайды. Төм. девонның жанартаудан пайда болған жыныстары Жақсы Жалғызтау көлінің оңтүстік-шығыс жағындағы синклинальды қатпар жасайды, ұзындығы 60 км, ені 5 – 10 км, солтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа бағытталған. Аққанбұрлық бойындағы девон жыныстары да бірталай алаңды алып жатыр. Герцин құрылымдары рифейге дейінгі және каледонид кезеңіндегі жыныстардың үстіне орналасып, орта және жоғары девонның кесек жыныстары шөгінділерінен, жанартаулы жыныстардан, қызғылт түсті Жақсыкөң сериясынан және тас көмір кезеңіндегі шөгінділерден құралған. Бұлар Новомихайлов және Аққанбұрлық мульдасын құрайды. Новомихайлов мульдасы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Ұзындығы 100 км, ені 10 – 12 км, Аққанбұрлық мульдасының ұзындығы 45 км, ені 10 – 12 км, Жақсыкөң сериясына жататын жыныстардан тұрады. Дереккөздер
Көкшоқы (тау)

Көкшоқы – Хантау тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Шу ауданы Хантау кентінің оңтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан. Шу өзені аңғарында. Абсолюттік биіктігі 824 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Жер бедері Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Батысынан Үлкен Жиделі өзенінің саласы бастау алады. Геологиялық құрылымы Тау каледон-герциндік тау түзілу процесінде қалыптасқан. Палеозойдың гнейстерінен, кристалды тақтатастан, каледондық граниттен түзілген. Өсімдігі Таудың саздақты бозғылт топырағында жусан бітік өседі. Кейбір жерлерінде ши шоғырлары кездеседі. Дереккөздер
Көкшоқы (төбе, Қызылорда облысы)

КӨКШОҚЫ– Жосалы даласының шығысындағы төбе. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ақжар а-ның солт.-батысында 22 км жерде орналасқан. Сырдария және Қуаңдария өзендерінің аңғарында. Абсолютiк биіктігі 406 м. Солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 1,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 500 м. Төбені Наурызбай каналының тармақтарымен суландырылатын күріш алқаптары қоршаған.‎
Көкшолаққопа

Көкшолаққопа – Шежін (Шыжың) жайлмасының оңтүстік-шығысындағы көлтабанды жайылма. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы Талдықұдық ауылының шығысында 27 км жерде орналасқан. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге, енді жері 4 км-ге созылып жатыр. Көшім өзені аңғарында. Теңіз деңгейінен 5 – 7 м биіктікте. Саз балшықты теңіз шөгінділерінен түзілген. Жер бедері тегіс жазық келген. Маңындағы Балықты көлі көктемде қар және жауын-шашын суларымен көтеріліп, жайылмаға таралады. Жайылмада шалғын, еркек шөп, қамыс, құрақ, т.б. өседі. Дереккөздер
Көкшөп

Көкшөп, Кокшуб – Бетпақдаланың солтүстік бөлігіндегі құдық. Ақдала қонысының оңтүстігінде орналасқан. Қарағанды облысы Шет ауданында. Тереңдігі 1 м, су шығымы 700 л/сағ. Солтүстігінде Болаттау тауы, шығысында Қызылтөбе, оңтүстігінде Айбат, батысында Сусызтау таулары орналасқан. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көкшіл шиқылдақ

Көкшіл шиқылдақ – құртқашаштар тұқымдасы, шиқылдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауындағы тасты, қиыршықтасты және балшықты беткейлер мен таудың төмeнгі белдеулерінде кездеседі. Биіктігі 15–25 см, тамыры жіп тәрізді шырматылып жатады. Жуашығы жуан, қалыңдығы 3 см-дей. Сабағы қысқа. Орақ сияқты иіліп келген жапырақтары сабаққа екі қатар болып орналасады. Гүлдерінің саны 2–6, кейде дара жетіледі, иіссіз, көкшіл түсті, олар жапырақ қолтығынан шығады. Гүлсерігінің сыртқы бөліктерінің ұзындығы 5 см-дей, ішкілерінің ұзындығы 3 см, қандауыр тәрізді. Тұқымынан көбейеді. Сәуір–мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Көкшіл шиқылдақтың гүлі әдемі және ұзақ гүлдеп тұрады, сондықтан сәндік үшін өсіріледі. Бұл – өте сирек кездесетін эндемик түр. Жылдан-жылға таралу аймағының азаюына орай қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Көкімбай

Көкімбай – Өзен кен орнының (Жаңаөзен қаласы маңында) оңтүсік-шығысындағы шағын көлдеу ойпаң. Маңында өзімен аттас құдықтар мен қоныс орны бар. 1960 – 70 ж. Көкімбай мұнай-газ барлау алаңы болды. Қазір өңірден газ құбыры жолдары өтеді. Дереккөздер
Көл (қыстау)

КӨЛ– Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі аумағындағы қыстау. Шаған кентінен оңт.-шығысқа қарай 10 км, К. т. ж. айырмасынан 2 км оңт-те орналасқан. Қыстаудың шығысында көктем айларында суға толатын, жазда батпаққа айналатын таяз көл жатыр. К-дің алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.‎
Көлбұлақсай

Көлбұлақсай – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы Жамбыл ауданы жерімен ағады. Бастауы Ақадыр шоқысының солтүстігіндегі бұлақтардан бастау алады. Жоғарғы ағысында аңғары тар жонды қырқалармен ағып, төменгі ағысында Бозой үстіртіндегі Айдарлы аулы тұсында Тасқатын каналына жетпей құмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Ұзындығы 41 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толығады. Жазда суы тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Дереккөздер
Көлденең жолақты қарашұбар жылан

Көлденең жолақты қарашұбар жылан – қарашұбар жыландар туысына жататын түр. Қазақстанда Каспий және Арал теңіздерінің аралығы, сондай-ақ Қызылқұм мен Мойынқұмда кездеседі. Дене тұрқы 70 см-дей, құйрығы 20 – 25 см. Жылдың 6 – 7 айында белсенді. Ыстық кезде жемін кешке қарай немесе түнде, қалған кезде күндіз аулайды. Майда кемірушілерді, балапандарды, сирек ұсақ кеміргіштерді қорек етеді. Жемін денесімен буындырып немесе жаншып өлтіреді. Жылына 1 рет 4 – 9 жұмыртқа салады. Көлденең жолақты қарашұбар жылан – усыз жылан, бірақ шаққан жері ауырады. Дереккөздер
Көлденеңшоқы

Көлденеңшоқы – Арқат тауларынан оңтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан тау. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданындағы оқшауланған тау. Геологиялық құрылымы, жер бедері Тау тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. Оның бетін төрттік кезеңнің шөгінділері жапқан. Абсолюттік биіктігі 676 м. Дөңгелек пішінді шағын таудың ұзындығы мен ені 1,5 – 2 км. Беткейлері көлбеу, сәл тілімденген. Таудың солтүстік етегінен Ащыайрық, оңтүстігінен Қараайрық өзендері ағып өтеді. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырағында бұта аралас бетеге, қау, теріскен, қараған, т.б. шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Көлдену

Көлдену, Көлденең – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Тарбағатай жотасындағы Бастау тауының оңтүстік беткейінен алып, Жантезек өзенінің оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 28 км, су жиналатын алабы 131 км 2 . Жоғарғы ағысындағы арнасы тар, жартасты, төменгі ағысы сайлы-жыралы келген. Өзен аңғары мал жайылымына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Көлдіш

Көлдіш – Қиыл және Үлкен Қобда өзендерінің аңғарындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Қобда ауданы Қобда ауылының оңтүстік-батысында 24 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 275 м. Беткейі көлбеу, пішіні үшбұрыш тәрізді келген. Баурайында көптеген ірілі-ұсақты шоқылар бар. Өсімдігі Шалғынды қоңыр топырақ жамылғысында қара жусан аралас бетеге, қызғылт қау, боз, т.б. ксерофитті шөптесіндер өседі. Етегі мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Көлеңкі

Көлеңкі, Көлеңке — Зайсан көлінің шығысындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Біржан а-ның шығысында 16 км жерде орналасқан. Қара Ертіс өз. аңғарында. Солт-нде Сарыкөл көлі мен Қайнар бұлағы, шығысында Ақжан құмы мен Емке жайлауы, оңт-нде Қабырғатал қыстауы мен Бозайғырқұм құмы, батысында Қызылағаш, Шеген қыстаулары орналасқан. Эолды жазықтағы құмды сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп, қозықұлақ, т.б. өседі. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады.‎
Көлқайнар тауы

Көлқайнар – Айғыржал жотасының солтүстік-шығысында 14 км жерде орналасқан тау. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданындағы оқшауланған тау. Жер бедері, өсімдігі Абсолюттiк биіктігі 928 м, ұзындығы мен ені 2-2,5 км. Беткейлері көлбеу келген, сәл тілімденген. Таудың қиыршықтасты бозғылт қоңыр топырағында далаға тән шөптесіндер өскен. Оңтүстігінен 3 км жерде Батырбек өзені бастау алады. Тау етегінде бірнеше бұлақтар бар.‎ Дереккөздер
Көлқамыс (өзен)

Көлқамыс – Қаратал өзенің алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерімен ағып өтеді. Гидрологиясы Матай тауларынан бастау алатын Майтөбе өзенінің оң саласы. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 863 км 2 . Өзеннің иірілімділігі орташа, аңғары мен жайылмасы кеңдеу келген. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Суы желтоқсанда қатып, наурыз айында ериді. Егін және мал суаруға пайдаланылады. Өзен аңғарында терек, бұталар өседі.‎ Дереккөздер
Көлқарашоқы

Көлқарашоқы – Арал теңізінің солтүстік бөлігіндегі тау (төбе). Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданы Құланды ауылының солтүстік-шығысында 35 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 239 м. Батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні үшбұрыш тәрізді келген. Солтүстігінде Ақбауыр төбесі, шығысында Тасқұдық құдығы, оңтүстігінде Жарлыпес бұлағы, батысында Қаратөбелі құдығы орналасқан. Геологиялық құрылымы Жер бедері төрттік кезеңінің жаңа шөгінділерінен құралған. Өсімдігі Құмды, сортаңды қоңыр топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, қара жусан, т.б. өседі.‎ Дереккөздер
Көлсай (сай)

Көлсай– Оңтүстік Үстірт кемерінің солтүстігіндегі сай. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Енсіз, тайыз келген сай солтүстік-батысқа қарай бағытталған. Теңіз деңгейінен шамамен 200 м-дей биік жатқан сай табанында құрғақ арна жатыр. Дереккөздер ‎
Көлсай өзені

Көлсай – Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік беткейіндегі өзен. Географиялық орны Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Қалжат ауылының батысынан ағады. Гидрологиясы, бастауы Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 134 км 2 . Бастауын Кетпен жотасының баурайынан алып, Іле өзеніне 10 км жетпей жерге сіңіп кетеді. Көктем айларында суы тасиды. Суы егін шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Көңсары

Көңсары – Қалба жотасының солтүстік-батысындағы тау сілемі. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданы Суықбұлақ ауылының солтүстік-шығысында 16 км жерде орналасқан. Шар өзені аңғарында. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 586 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Геологиялық құрылымы Палеозойдың тақтатас, құмтас және интрузивті жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Беткейіндегі қызғылт қоңыр, қара топырағында далаға тән өсімдіктер мен терек, бұталар өседі. Етегінде өзімен аттас қыстау бар. Мал жайылымына қолайлы.‎ Дереккөздер
Көпен

Көпен, аметистея – ерінгүлділер тұқымдасына жататын шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Азия құрлығында тараған. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы тастақты тау беткейлері мен шөгінді жерлерде, өзен жағалауларында, елді мекендердің маңында арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – көгілдір көпен (А. сoerulea) бар. Оның биікт. 10 – 70 см. Сабағы тік, бұтақты, төртқырлы, сыртын қысқа және безді қылтандар жауып жатады. Жапырақтарының төм. бөлігі сына тәрізді қысқа сағаққа топталған, ал жоғарғылары 3 – 5-ке тілімденіп, қандауыр тәрізді, шеттері тісті болады. Тостағанша жапырақшалары дөңгеленген қоңырау тәрізді, олардың 5 біркелкі бізді өткір тістері бар. Күлтесі көгілдір түсті, бес қалақты. Жартылай шатыршаға ұқсас ұсақ гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісі – қатпарлы жаңғақша. Көгілдір К-нің қаракөк түсті жемісін флористер өте қатты бағалайды. Себебі, жемісі пайда болысымен-ақ сабағын кесіп алып, әдемі гүлшоғын жасайды. Ал күзде өсімдіктің өркенін кептіріп, қысқы гүлшоғын жасауға пайдаланады.
Көптісті жертесер

Көптісті жертесер – жертесертәрізділер отряды, жертесерлер тұқымдасына жататын кішкентай аң. Оңтүстік Еуропада, Арабия түбегінде, Орталық Азияда, Үндістанда, Малай архипелагында, Шығыс және Оңтүстік Африкада тараған. Қазақстанда Үстіртте және Арал теңізінің солтүстігінде кездеседі. Дене тұрқы 3,5 – 4,5 см (басы мен құйрығын қосып есептегенде). Бас сүйегінің ұзындығы 10 – 13 мм, салмағы орта есеппен 1,5 г-дай. Негізінен тіршілігі түнде белсенді. Әр түрлі омыртқасыздармен (жәндіктермен, олардың дернәсілімен, жауын құртымен, т.б.), сондай-ақ ұсақ омыртқалылармен (бақалармен, кесірткелермен, тышқандармен) қоректенеді. Тәуліктік қорегінің мөлшері өз салмағынан 1,5 – 2 есеге артық болады. Арнайы ін қазбайды, басқа кемірушілердің бос інін пайдаланады. Оңт. аймақтарда жыл бойына бірнеше рет көбейеді. Әр жолы 2 – 5-тен балалайды, алғашқы кезде балалары әлсіз, соқыр болады. Бірақ тез өседі, 3 – 4 аптада балалары ересек аңға айналады. К. ж-дің жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Статусы III-шы санат. Сирек кездесетін, зерттелмеген түр; Қазақстан оның таралуының шет аймағы. Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы Жер бетінде белгілі сүтқоректілердің ішіндегі ең кішісі. Қазақстандағы туысының жалғыз өкілі. Таралуы Оңтүстік Еуропа, Аравия, Закавказье, Иран, Орта Азия, Үндістан, Шри-Ланка, Тайвань, Малай архипелагі, Филиппин, Шығыс және Оңтүстік Африка. Қазақстанда бұл жертесердің сүйегі жыртқыш құстардың қиынан ғана екі жерден табылған: Үстірттің солтүстік биік шыңынан және Арал теңізінің солтүстік жағалауынан. Мекендейтін жерлері Таулы жерлердің төменгі етегінде және төменгі белдеуінде мекендейді. Өзендермен көлдер жағаларындағы тоғайларда, бау-бақшалар, егістік жерлердің етегінде кездеседі. Басқа жертесерлер сияқты ін қазуға нашар бейімделген; табиғатта өздерінің ұяларын әртүрлі табиғи қуыстарда, ескі індерде салады. Көбіне ылғалды жерлерді мекендеуді ұнатады. Саны Белгісіз, сирек кездесетін аң. Негізгі шектеуші факторлар Зерттелмеген. Адамның шаруашылық қызметтерінің әсерінен мекендейтін жерлерінің бұзылуы, құрғақшылық жылдары азықтарының аздығынан өлім-жітімге ұшырауы, жұт жылдары көп қырылуы оның санының азаюына әсер ететін факторлар. Биологиялық ерекшеліктері Тіршілігі түнде өтеді. Әртүрлі омыртқасыз жәндіктермен (насекомдар, олардың дернәсілдері, жаңбыр құрттары және т.б.) қоректенеді. Сондай-ақ азықтарында ұсақ омыртқалы жануарларда (бақалар, кесірткелер, кеміргіштердің балалары) кездесіп қалады. Азығының тәуліктік қоры аңның өз салмағынан 1.5-2 есе көп болады. Таралуының оңтүстік бөлігінде бүкіл жыл бойы көбеюі мүмкін. Әр аналық 2-5-тен өсім береді. Әлсіз, соқыр туған балалары тез өсіп, 3-4 жетіде өзінше тіршілік етуге көшеді. Қабылданған қорғау шаралары Үстірт қорығында қорғалады. Қорғауды керек ететін шаралар Жергілікті жұртшылық арасында бұл аңды қорғау жөнінде үгіт – насихат жұмыстарын жүргізу қажет. Зерттеу жөніндегі ұсыныстар Қазақстанда бұл аңның таралуын және санын анықтап, экологиясын зерттеу керек. Дереккөздер
Көп үйлі өсімдіктер

КӨП ҮЙЛІ ӨСІМДІКТЕР, полигамиялы өсімдіктер – қос жынысты гүлдерімен қатар дара жынысты гүлдері де болатын өсімдіктер. Мұндай өсімдіктердің гүл құрамы әр түрлі болады. Бір өсімдікте қос жынысты гүл және жеке аталық гүл (томардәрі, т.б.), қос жынысты гүлден басқа дара аналық гүл (күрделігүлділер тұқымдасы), қос жынысты гүлдермен қатар дара аталық және аналық гүлдері (аткаштан, т.б.) де болады. Мұнымен қатар бір өсімдікте қос жынысты гүл, екіншісінде аналық гүл (ботакөзде, еріндігүлділер тұқымдасының көбінде), қос жынысты және аталық, аналық гүлдері жеке өсімдіктерде де кездеседі (шетен, жүзім, т.б.). Өсімдіктердің көп үйлі болуы олардың айқас тозаңдануына мүмкіндік береді.
Көпшоқы

Көпшоқы – Табақкеңтатыр аңғарының оңтүстігіндегі шоқылы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Ақжайдақ темір жол стансасының солтүстік-шығысында 16 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 513 м. Батыстан шығысқа қарай 2,5 км созылып жатыр, енді жері 1 км. Геологиялық құрылымы Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. Жер бедері Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Өсімдігі Сұр қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өседі. Дереккөздер
Көрнекті шоқпарқарынды инелік

ТМД шекарасындағы таралу аймағы шектеулі, сирек кездесетін түр. Қарқынды түр өзгергіш туысының өкілі.Эволюциялық зерттеулер үшін — қызықты нысана. Қазақстан жерінде C. і. coronatus Morton, 1916 (кей авторлар мұны жеке түр деп есептейді) тіршілік етеді. Түр Күнгей Кавказда,Орта және Алдыңғы Азия тауларында таралған.Дернәсілдері таза сулы тау өзендері мен жылғаларында дамиды. Дамуы 2–3 жылға созылады. Ересектерінің ұшуы маусым басынан тамыз соңына дейін созылады.Жазықтықта белгісіз, тауда теңіз деңгейінен 2700 м биіктікке көтеріледі.Су қоймаларының ластануынан түр саны қысқарды.Ақсу-Жабағлы қорығында тіршілік етеді.Қатаң тәртібі бар қорғалатын жерде сақталады деген үміт бар. Бұл ірі де ашық түсті инелікті ұстауды мүлдем тоқтату керек. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.
Көріксіз таусағыз

Көріксіз таусағыз – астралылар тұқымдасы, таусағыз туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ақтөбе, Шығыс Қазақстан облыстарында, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Өсімдік тастақты, қиыршықтасты тау баурайлары мен құрғақ далалық алқаптарда өседі. Биікт. 10 – 30 см, тамыры тігінен дамиды, оны қоңыр немесе сабан сияқты сары түсті тамыр түбінен шығатын жапырақтар орап жатады. Сабағы жалаң емес бұтақты, бұтақтары иіліп келген. Тамыр түбіндегі жапырақтары қатты, жалпақ қандауыр тәрізді, ал сабақ бойындағылары отырыңқы, жіңішке, шеттері иректелген, сабаққа кезектесіп орналасады. Себет гүлшоғырының гүл орамы цилиндр тәрізді (ені 1 см-дей). Гүл күлтесі сары түсті, тілімденген, олар гүл орамынан екі есе ұзын. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – қатпарлы тұқымша, оның шашыранды түктерден тұратын ақ айдаршасы болады. К. т-дың тамырында каучук бар, өсімдікті жайылымда жабайы және үй жануарлары сүйсініп жейді.‎
Көсе

Көсе – Арқалық тауларының солтүстік-шығысындағы оқшауланған тау массиві. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Ақжал кентінің батысында 45 км жерде орналасқан. Абсолютiк биіктігі 1014 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км. Жер бедері Оңтүстік-шығыс беткейі тіктеу, қалғаны көлбеулеу, беті тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстік-шығыс баурайында таудың қорым тастары жер бетіне шығып жатыр. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Шала дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Етегі жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар.‎ Дереккөздер
Көсе жыланбас

Көсе жыланбас (сақалсыз жыланбас ) – ерінгүлділер тұқымдасы, жыланбас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аралықтағы биік тау баурайларында өседі. Биікт. 10 – 30 см, төселмелі тамыр сабағынан бірнеше (кейде ондаған) гүлді өркен өсіп жетіледі. Тамырынан шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын және олар жер бетіндегі өсімдік бүріне топталған, ал сабақ бойындағылары (3 жұптан орналасады) жоғарылаған сайын сағақтары қысқара береді. Жапырақ тақталары сопақша, бүйрек тәрізді (ені 1 – 4 см), шеттері ірі доғал тісшелерге тілімденген. Гүлдері тығыз жұмыртқа тәрізді гүлшоғырына жиналған. Гүлжапырақшалары тостағаншадан қысқа, жоғары жағында үшкір қалаққа бөлінген. Тостағаншасы қандауырша тісшелі, қос ерінді екені анық көрінбейді. Күлтесі ірі (ұзындығы 3 – 4 см), жіңішке түтікті және қайырылған қос ерінді болып келеді. Күлтесі қанық көк түсті, кейде ақшыл түстері де кездеседі. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемісі пісіп жетіледі. Жемісі – жұмыртқа тәрізді қара жаңғақша. Жапырағы мен гүлінде 0,5% эфир майы бар. Көсе жыланбас – сәндік өсімдік.‎
Көтбас

Көтбас – Қараүңгір тауларының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Аягөз және Алматы облысы Алакөл аудандарының аралығында орналасқан. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 846 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Геологиялық құрылымы Девон және тас көмір кезеңдерінің тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Аласа таудың сортаң түсті қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар.‎ Дереккөздер
Көшеғұл

КӨШЕҒҰЛ– Дүйсембай және Қумола өзендерінің аңғарындағы қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Шолақ а-ның солт.-шығысында 12 км жерде орналасқан. Солт-нде Ұлытау таулары, шығысында Қызылқақ, оңт-нде Алтуатнұра, батысында Қараадыр қоныстары жатыр. Сұр және сортаң топырақ жамылғысында қара жусан, тұран жусаны, бұйырғын, теріскен, жүзгін, сораң өседі. Қыстау жазғы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.‎
Көшен

Көшен – Қызылсораң және Шөладыр тауларының аралығындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қошқар ауылының солтүстігінде 38 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 981 м. Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Беткейі көлбеу, ұсақ шоқылардан тұрады. Батысында Балабосаға, шығысында Ақбиік (868 м) таулары орналасқан. Геологиялық құрылымы Төменгі тас көмір, ортаңғы және жоғарғы девон жыныстарынан, аллювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. Өсімдігі Тауалдының қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында мысыққұйрық, боз, селеу, т.б. шөптесіндермен бірге қараған, тобылғы бұталары өседі. Шөбі шүйгін мал жайылымы.‎ Дереккөздер
Көшет

КӨШЕТ – ашық не қалқаланған жерге көшіріп отырғызу үшін өсірілетін жас өсімдік. К. жылыжайда, парникте өсіріледі. К-терді күзде немесе көктемде алу қажет. Егер екпе К-тер күзде дайындалып, көктемде отырғызу көзделсе, оларды қыс бойы тереңд. 50 – 60 см, ені 40 – 50 см шұңқырға оңт-ке қарай еңкейте көміп тастаған жөн. Сонан соң тамырын дымқыл топырақпен 0,5 м-ге жауып, жақсылап су себеді. Алма ағашы мен алмұртты күзде де (жапырақтар түскеннен кейін), сондай-ақ көктемде де (бүршіктемес бұрын) отырғыза береді. Шие мен қара өрікті көктемде отырғызған дұрыс. Отырғызуға арналған екі жылдық жеміс К-інің кемінде 3 бұтағы болуы және мынадай талаптар ескерілуі керек: тамырының ұзындығы 35 – 40 см; жақсы өскен екпе алма ағашының діңінің биікт. 50 – 60 см; жуанд. 2,0 – 2,5 см, бұтақтарының ұзындығы 50 – 60 см; шие мен қара өрік К-інің биікт. 40 – 60 см, жуанд. 2,0 – 2,5 см, бұтақтарының ұзындығы 40 – 60 см болуы керек. К. тамырларының сабағынан тарамданған жері шұңқырдың түбінен 5 – 6 см биікте болатындай етіп орналастырған жөн. Шымтезек қарашірікті топырақта өсірген К-тің сапасы жақсы болады. К-тен өсірілген көкөністер (капуста, қияр, бұрыш, т.б.) тұқымынан өсіргенге қарағанда 1 – 1,5 ай ерте піседі және өнімі мол болады. К. өсіру көкөніс, бақ, жеміс, темекі ш-тарында, тех., дәрілік және эфир майлы дақылдар өсіруде кеңінен қолданылады.‎
Көшкін

Көшкін – таудың құлама беткейімен төмен қарай орасан жылдамдықпен сырғитын қар немесе мұз массасы. Қар көшкіні қалың қар жаууының, қардың қарқынды еруінің, жаңбыр жауудың, тереңдік қылаудың борпылдақ түзілімі бар қар қабатының қайта кристалдануының әсерінен беткейдегі қар беріктігі бұзылғанда пайда болады. Жылжу сипаты бойынша оны жылжыма, науалық және секірмелі көшкіндер деп бөледі. Құрғақ қардан көшкін жүрген кезде, оның алдыңғы жағында жан-жаққа тарап үлгеретін ауа толқыны пайда болады. Қар көшкіндері өзінің бұрынғы тапталған жолы бойынша жүреді, көл. 2 млн. м3-ге дейін, ал күшінің соққысы 60 – 100 т/м3-ге дейін барады. Көшкін жиі болатын тауларда (Іле, Жетісу Алатаулары, т.б.) көшкіннен қорғау жүйелері (қардан қорғайтын қалқандар, қауіпті беткейлерді артиллериямен атқылау және т.б.) құрылады, орманды кесуге тыйым салынады. Көшкін қауіпті беткейлерге ағаш отырғызылады. Мұз көшкіндері, тік аспалы мұздықтардың опырылып, төмен қарай жылжуынан пайда болады. Дереккөздер
Көшкінтану

КӨШКІНТАНУ– қар көшкінінің құрылысын, қалыптасу механизмі мен жүрісін зерттейтін қартану ғылымының саласы. К. беткейдегі қар жамылғысының тұрақсыздығын, көшкін қаупінің факторларын және көшкіннің пайда болу себептерін, қар көшкіндерінің қоршаған ортаға әсерін зерттейді. Қазіргі кезде көшкіндерді зерттеу үшін физ., матем., геофиз. әдістер қолданылады. Көшкін қауіптілігін аудандау және әр түрлі масштабта көшкіндерді картаға түсіру қағидалары әзірленеді. Көшкіндерден қорғау үшін көптеген әдістер, яғни әр түрлі көшкіндерге қарсы инженерлік имараттар мен көшкіндерді қолдан түсіру әдістері ұсынылады. Қазақстанда көшкіндерді Білім және ғылым мин-нің География ин-ты зерттейді.‎
Көшім жылқысы

Көшім жылқысы – ет-сүт бағытындағы, мініп-жегуге арналған жылқы тұқымы. Пайда болуы Қазақ жылқысы биелерін орлов, орыс желісті және таза қанды салт мініс дон жылқысы айғырларымен шағылыстырып, олардың буданын «өзара» сұрыптау арқылы Батыс Қазақстанның жылқы зауыттарында шығарылған. Жеке тұқым ретінде 1976 жылы қабылданған. Сипаттамасы Көшім жылқысы қазақ жылқысынан едәуір ірі, бітімі шымыр, басы ірі, мойны тым ұзын емес, шоқтығы биік, әдемі, кеудесі кең, қабырғасы шеңберленіп біткен, жаялы, белді, кейде қайқы бел келетіндері де бар, сүйегі берік, жұмысқа төзімді, тебіндетіп бағуға жақсы бейімделген. * Орташа өлшемдері (см): ** тұрқы 160,9; ** айғырының шоқтығына дейінгі биіктігі 158,2; ** кеуде орамы 192,2; ** жіліншік орамы 21,9; ** биесінің өлшемі осыған сәйкес: 157,2; 154,1; 186,5; 20,6; ** Айғырының орташа салмағы 540 кг, ** ал биесінің орташа салмағы 492 кг. Түсі қоңыр, торы, жирен және күрең. Биелері сүтті болады. Әр жүз биеден 70 – 80 құлын алынады. Биелердің сүт өнімд. 1800 – 2200 л. Құнандары орта есеппен 188,4 кг, дөнендері 214,7 кг ет тартады. Сойыс шығымы 52,4 – 54%. Көшім жылқысының асыл тұқымды таңдаулы үйірлері Батыс Қазақстан облысының «Көшім» ЖШС-нде және Серғазиев атындағы шаруа қожалығында, Ақтөбе облысының «Мұғалжар-99» ЖШС-нде және Пацаев атындағы акционерлік қоғамында өсіріледі. Дереккөздер
Красное

Красное – Есіл алабындағы тұзды тұйық көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол ауылының солтүстік-шығысында 11 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 148 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 5,01 км 2 , ұзындығы 3,2 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Жағалауы түйетайлы, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады, мал суарылады.
Краснооктябрь боксит кен орны

Краснооктябрь боксит кен орны - Қостанай облысы Қамысты ауданында, Арқа елді мекенінің маңында орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Краснооктябрь боксит кен орны Торғай қолатының батыс қанатында, мезозой, кайнозой дәуірлерінің құмды-сазды түзілімдері мен төменгі тас көмір кезеңінің тау жыныстарында (әктас, андезитті порфир және олардың туфтары) орналасқан. Жатыс сипаты Бокситті шөгінділер төменгі кен асты және жоғарғы бокситті болып екі қабатқа бөлінеді. Жоғарғы бокситті қабаттың қалыңдығы бірнеше м-ден 120 м-ге дейін. Кен орнында «Солтүстік» және «Оңтүстік» телімдерде шоғырланған 26 кен денелері анықталған. Кен латеритті үгілу қабаттарының қайта шөгуі нәтижесінде пайда болған. Минералдары, құрамы Негізгі кен құраушы минералдары: гиббсит, гидрогематит, гематит және каолинит; қайталамалы минералдары: сидерит, кальцит, кейде хлорит, пирит. Бокситтің химиялық құрамы: Al2O3 41,8 – 49,8%, SіO2 5,2 – 14,0%, Fe2O3 7,2 – 24,2%. Бокситтің құрамында басқа да құнды қоспа элементтер кездеседі. Кен орны ашық әдіспен өндіріліп, Павлодар алюминий зауытында өңделеді. Дереккөздер
Кривое

Кривое – Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Дубровное ауылының солтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 133 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 3,8 км 2 , ұзындығы 4,7 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 13,8 км. Жағалауы жайпақ, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Суы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалауының шөбі шүйгін, мал жайылымына қолайлы.‎
Криптон

Криптон (ежелгі грек. κρυπτός; лат. kryptos – "жасырын"; Kr) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент; инертті газ, ат. н. 36, ат. м. 83,3. Тұрақты 6 изотопы (78 – 86), жасанды жолмен алынған 18 радиоактивті изотопы бар. К-ды 1898 ж. ағылш. химиктері У.Рамзай мен М.Траверс сұйық ауаны буландырғаннан қалған бөлігінен тапқан. К. түссіз, иіссіз газ, балқу t –157,1 °C, қайнау t –153,2 °C. Молекуласы бір атомнан тұрады. К. табиғатта атмосферада (салмақ бойынша 0,0003%) кездеседі. Сыртқы электрондық қабатының 8 электроны тұрақты болғандықтан хим. реакцияға өте баяу түседі. К. молекулааралық күштер әсерінен қосылыстар түзеді. К. газ ажыратқыш түтіктерде, лазерлерде, криптонды шамдарда, т.б. қолданылады. Табиғатта кездесуі Атмосфералық ауаның құрамы көлемі бойынша 1,14⋅10-4%, атмосферадағы жалпы қоры 5,3⋅1012м³. 1 м³ ауада шамамен 1 см³ криптон бар. Ауадан криптон алу энергияны қажет ететін процесс. Сұйытылған ауаны ректификациялау арқылы криптонның бірлік көлемін алу үшін миллионнан астам ауа көлемін өңдеу қажет. Жердің литосферасында криптонның тұрақты изотоптары (тұрақсыз нуклидтердің ыдырау тізбегі арқылы) ұзақ өмір сүретін радиоактивті элементтердің (торий, уран) өздігінен ядролық ыдырауы кезінде түзіледі, бұл процесс атмосфераны осы газбен байытады. Құрамында уран бар минералдардың газдарының құрамында 2,5-3,0% криптон (салмағы бойынша). Әлемнің қалған бөлігінде криптон литий, галлий және скандиймен салыстыруға болатын жоғары пропорцияда кездеседі. Әлемдегі криптонның сутегіге қатынасы негізінен тұрақты. Бұдан жұлдыз аралық материя криптонға бай деген қорытынды жасауға болады. Криптон ақ ергежейлі RE 0503-289 да табылған. Өлшенген мөлшер күннен 450 есе көп болды, бірақ криптонның мұндай көп болуының себебі әлі белгісіз.
Крошка мұздығы

Крошка – Іле Алатауындағы Ақтау тауының солтүстік-батыс беткейіндегі мұздық. Географиялық орны Алматы облысы Талғар ауданында. Мұздықтан Орта Талғар өзені бастау алады. Аумағы Аумағы 2,4 км 2 , жалпы ұзындығы 3,7 км, ашық жерінің ұзындығы 3,6 км, аумағы 2,2 км 2 , мұздықтардың көлемі 0,1 км 3 . Үстіңгі беті бедерлі, жарықшақты болып келеді. Фирн межесі 3860 м биіктікте. Мұздықтың үстіңгі ұшы 4200 м шамасында.‎ Дереккөздер
Круглая

Круглая – Иванов жотасының оңтүстік-батыс бөлігіндегі тау массиві. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданында орналасқан. Үлбі өзені аңғарында. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 1610 м. Ұзындығы 3 км-ге , ені 1 км-ге дейін созылып жатыр. Беткейі тік жарқабақты, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Оңтүстік беткейінен Кіші Үлбі өзенінің салалары, шығысынан Сержиха өзенінің салалары бастау алады. Беткейін қылқан және жалпақ жапырақты орман алқабы алып жатыр. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы таскөмір кезеңінің гранитоидты жыныстарынан түзілген. Дереккөздер
Домалақ (тау)

Домалақ – Оңтүстік Алтай жотасының оңтүстік бөлігіндегі тау сілемі. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Төсқайың ауылының шығысында 6,5 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 1503 м. Қарақаба және Арасанқаба өзендерінің суайрығында. Солтүстік-батыстан оңтүстік.-шығысқа қарай 2 км-ге, енді жері 1 км-ге созылып жатыр. Беткейі тік жарқабақты. Геологиялық құрылымы Ордовик және кембрий кезеңдерінің тау жыныстарынан құралған. Өсімдігі Орманды таудың сұрғылт топырағында қарағай, самырсын ағаштары кездеседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Крутая

Крутая – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 54 км, су жиналатын алабы 90 км 2 . Бастауы Бастауын Жалпы Сырттың оңтүстігіндегі Кожевников ауылы маңындағы көлден алып, Орал қаласына 50 км жетпей Шаған өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары тар, арнасы тік жарлы, көктемде ғана тасиды. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,98 м 3 /с. Егін, мал суарылады. Аңғары – жайылым. Дереккөздер
Құрғақ сасыр

Құрғақ сасыр, ксероморфты сасыр – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тек Алатауда (Ақтөбе облысы Байғанин ауданы) кездеседі. Таудың қиыршықты және ұсақ тасты беткейлерінде өседі. Биіктігі 70 см-дей, жуан тамырлы, оның сыртын бұрынғы болған жапырақтары жауып жатады. Сабағы орта шенінен бұтақтанады, бұтағы жоғарылаған сайын қысқара береді. Жапырақтары қалың, етжең, ұзақ уақыт солмайды. Тамыр түбінен шығатын жапырақтары ромб сияқты, оның үш рет тілімденген жапырақ тақталары болады. Гүлдері сары түсті, олар шатырша гүлшоғырына топтасады. Шатыршасы 10 гүлден тұрады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі эллипс тәрізді (ұзындығы 10 мм, ені 5 мм), бізге ұқсас қырлары болады. К. с. өте сирек кездесетін эндемик өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Кузнецов жерсағызы

Кузнецов жерсағызы – астралылар тұқымдасы, жерсағыз туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жамбыл облысы Мойынқұм құмында кездеседі. Малтатасты және үйілген құмдарда өседі. Биікт. 1 м-дей, сабағы бұтақтысыртын қылтандар жапқан. Төм. жапырақтарының ұзындығы 9 см, ені 1 см-дей, жоғарғыларының мөлшері ұсақ, қандауыр немесе таспа тәрізді. Гүлдері сары түсті, 9 – 11-ден бірігіп, себет гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы (ұзындығы 7 мм), алдыңғы жағында екі қатарлы аздап тілімденген қабыршақтары болады. Каучук түзетін өсімдік. К. ж. сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎
Куприт

‎ Куприт — Сu 2 O . Минералдың аты латынның купрум — мыс — деген сөзінен алынған. (Кейде оның темір тотығымен араласқан түрін кірпіш тәрізді мыс рудасы деп атайды). Химиялық құрамы: Cu 88,8%, О 11,2%. Механикалық қоспа түрінде жеке мыс металымен бірге жиірек кездеседі, майда не- месе жасырын кристалды түрлеріндегі қоспалары: Ғе 2 О 3 , SO 2 , Н 2 О. Қаттылығы 3,5—4, меншікті салмағы 5,85—6,15 (орташа 6). Жымдастығы октаэдр бойынша нашар білінеді. Түрі қызыл, майда және жасырын кристалды түрлері сұрғылт. Сызық дағы қызыл күрең (шынымен екінші рет үйкегенде сарғаяды). Кристалының сынған жері алмазша жалтырайды. Куприттің жұқалары шала мөлдір келеді. N = 2,85. Сингодиясы — куб; пентагон-триоктаэдрлік. Кристалдық ішкі құрылысы мынадай: оттек иондары кубтың бұрыштары мен орталығына орналасқан (орталықты куб); мыс иондары кубтың диагональдары бойындағы екі оттектің араларына орналасқан. Демек, олар кіші кубтың диагоналы бойында, орталық оттектің айналасында тетраэдр күрайды. Осы айтылған құрылыс бірнеше заттарда болады. Оларды куприт типтес құрылысты деп атайды. Кристалдарының сырт бейнесі көбінесе майда октаэдр түрінде, кейде куб немесе додекаэдр болады. Кристалының жіңішке талшық түрлері де сирек кездеседі. Ол кеп жерлерде түтас түйіршікті немесе топырақ қ ұрылысты болады, мұндай жағдайларда басқа заттармен де аралас келеді. Жаратылысы. Куприт көбінесе мысты сульфидтердің тотығуында экзогендік жағдайда пайда болады. Әсіресе ол халькозин тотық қанда түзіледі. Оның схемасы мынадай: Cu 2 S + 2О 2 + Н 2 О — C u 2 О + H 2 SО 4 . Куприт кебінесе мыстың басқа түрлі тотыққан минералдарымен (малахит, азурит, мыс т. б.) бірге кездеседі. Куприт мыс кенінің ең жақсы руда минералы болып табылады. Бірақ оның қоры қазір азайған. Куприт кендері КСРО-да Уралдың ескі кендерінде (Гумешевск, Меднорудянск, Турьинск т. б.), Алтай мен Орталық Қазақстанда жиі кездеседі. Францияда Шесси (Лион маңында) кенінде оның өте ірі кристалдары (2—3 см) кездескен. Дереккөздер
Кушакевич шиқылдағы

Кушакевич шиқылдағы – құртқашаштар тұқымдасы, шиқылдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Шу-Іле тауларында, Қаратауда кездеседі. Таудың тастақты беткейлері мен қызыл түсті балшықты жерлерінде өседі. Биікт. 7 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді, қалыңд. 1,5 см. Сабағы қысқа, оны жапырақтары жауып тұратындықтан көрінбейді. Жапырақтары доға сияқты иіліп келген, шеттерінде ақ жолағы болады. Гүлі ақшыл күлгін түсті, дара жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі. К. ш. – сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 7 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді, қалыңд. 1,5 см. Сабағы қысқа, оны жапырақтары жауып тұратындықтан көрінбейді. Жапырақтары доға сияқты иіліп келген, шеттерінде ақ жолағы болады. Гүлі ақшыл күлгін түсті, дара жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі. К. ш. – сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎
Күжіркей

Күжіркей – татреңтәрізділер отрядына жататын құс. Қазақстанда Жайық өзенінің орта бойындағы далада, ал түлеу кезінде Маңғыстау тауларында, Сырдария, Сарысу, Шу өзендерінің төменгі жағында, Балқаш – Алакөл, Зайсан қазаншұңқырларында кездеседі. Дене тұрқы 25 см-дей. Арқасы сарғылт, қара қоңыр, төсі сұр, бауыры ақ. Аяғы жазғытұрым сары не сарғылт, күзде қоңыр түсті. Күжіркейдің қораздарының мойнында жазғытұрым қара, ақ, сарғыш реңді жаға тәрізді ұзын қауырсындары болады. Жыл құсы. Полигам. Өзен, көл маңындағы шөпті, ылғалды жерлерге маусымда ұялап, 4 жұмыртқа басады. Негізгі қорегі жәндіктер мен олардың дернәсілдері, сондай-ақ бидай мен арпаның дәндерін де жейді. Күжіркейдің еті дәмді, бірақ кәсіптік маңызы жоқ. Әуесқойлықпен көп ауланады. Дереккөздер
Күздік көбелек

Күздік көбелек (Agrotіs segetum) – күздік дақылдар, мақта, қант қызылшасы, күнбағыс, жүгері, т.б. өсімдіктер көгінің аса қауіпті зиянкесі. Еуразия мен Африкада кеңінен таралған. Қазақстанның оңт., оңт.-шығысында және Шығыс Қазақстан облысында кездеседі. Қанаттарының өрісі 35 – 45 мм, денесінің ұзындығы 18 – 22 мм; алдыңғы қанаттары қоңыр немесе қара түстес, артқы қанаттары ашық сұр. Жұлдызқұрттары жұмыртқадан шығар кезде ақшыл, бас бөлімі қоңырлау, ұзындығы 52 мм-ге жетеді. Олар 6 рет түлейді. Қазақстанда К. к-тер оңт-те жылына 3 рет, оңт.-шығыста 2 рет, ал шығыста 1 рет жұмыртқалап көбейеді. Ұрғашылары арамшөптердің түбіне 400 – 500 жұмыртқа салады. Ересек жұлдызқұрттар тереңд. 10 – 25 см топырақта қыстайды. Көктемде өсімдіктер көктей бастағанда, отамалы дақылдар көшеттеріне қауіп төндіреді. Жас жұлдызқұрттардың даму кезеңі мақта, қант қызылшасы, жүгері, бұршақ, темекі, бау-бақша, т.б. өсімдіктердің көктеген және көшеттер отырғызылған кездеріне сәйкес келеді. Жұлдызқұрттардың екінші, үшінші ұрпақтары жүгеріні, жоңышқаны, картопты, жазғы егістіктерді, түйнек және тамыр жемістілерді зияндайды. Күрес шаралары жоғары деңгейлі агротехника, ауыспалы егістіктерді игеру, өсіп-өну кезінде ылғалды ұстай отырып суғару, арамшөптермен күресу, хим., биол. препараттар мен биоагенттер қолдану.‎ Дереккөздер
Күзек шегені

Күзек шегені – Қарақұм мал жайылымының Жалағаш ауданы аумағында орналасқан құдық. Бұл жер 19 ғасырдың орта шенінде Керейт руының Ойық аталығында мың жылқы біткен Күзек байдың жазғы қонысы болған. Қарақұмның бұл аймағында әдетте 3 – 4 м тереңдікте мол судың көзі ашылады, бірақ топырағы ыспа құм болғандықтан қазылған құдықтар құлап қала береді. 1860 жылдары Күзек бай 30 түйе сексеуіл түсіріп, үлкен шеген салдырған. Сол шеген-құдық қазірге дейін малшы қауымының қажетін өтеп келеді. Құдық суы 3 – 4 отар қойды суғаруға жетеді. Дереккөздер