kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Каньон желі

Каньон желі - # беткейлердің түнгі суынуына сәйкес каньон түбі арқылы өтетін ауа ағыны - каньондағы тау желі; # жалпы циркуляциядан пайда болып, орографиялық конвергенцияның салдарынан күшейіп, каньон бойымен өтетін ауа ағыны. Дереккөздер
Жанартаулық сынтас

Жанартаулық сынтас (Вулканический обелиск) — күмбез түзілу кезінде тұтқыр, көбінесе қышқыл лаваның сығылып шығуының нәтижесінде пайда болған біршама жіңішке сына түріндегі жартастың (биіктігі жуздеген метрге дейін) жату пішіні. Мысалы, Мартиника аралындағы Монтань-Пеле жанартауындағы Жанартаулық сынтастың биіктігі — 375 м. Дереккөздер
Аудандық аумақтық басқарма

Аудандық аумақтық басқарма, 24.09.1999 жылы құрылған. Алғашқы басшысы — Ә.Тәтібаев (1999-2003). Басқарма аудан аумағында жануарлардың аса қауіпті ауруларының профилактикасы (ветеринария бөлімі); аудан көлемінде малдарды асылдандыру жұмысын ұйымдастырады және қадағалайды (асыл тұқымды мал шаруашылығы бөлімі); дәнді дақылдар өнімдерін сұрыптау (тұқым жөніндегі бөлім); ауыл шаруашылығы дақылдарының аурулары мен зиянкестеріне және арам шөптеріне қарсы күрес жұмыстарын ұйымдастыру (өсімдіктер карантині бөлімі); ауыл шаруашылығы технологиясын ведомостволық бағыныштылығына, меншік нысанына қарамастан есепке алу, тіркеу, тиісті құжаттар мен мемлекеттік номер белгілерін беруді жүзеге асыру (мемлекеттік техникалық қадағалау бөлімі) және жоғарыда аталған салалар бойынша ҚР заңдарының, нормативтік-құқыктық актілерінің орындалуын бақылау жұмыстарын жүргізеді. Дереккөздер
Жанартаулық туф

Жанартаулық туф - жанартау күлі, кұмы, шементастары мен лава сынықтарының жанартаулық емес тау жыныстарымен дәнекерлене жымдасуы нәтижесінде қалыптасқан тығыздалған тау жыныстары. Құрамына қарай липаритті, дацитті, андезитті, базальтты, тағы басқа деп бөледі. Түстері күлгін, сары, қызғылт сары болады. Құрылыс материалы ретінде қолданылады. Мысалы, Арменияның жанартаулық туфы. Дереккөздер
Каньон

штатындағы Зайон каньоны]] Каньондар ( «құбыр, шатқал») — өте тік, көбінесе тік құз немесе сатылы беткейлі, тек өзен ғана ағып өтерлік тар түпті, терең өзен аңғарлары. Басқа анықтамаға сәйкес: каньон — өзендердің жуып-шаюынан пайда болған терең, тар әрі беткейлері тік өзен аңғарлары. Каньон бүйірлік эрозия әлсіз, ал тереңдік эрозия басым болған жағдайда пайда болады. Тығыздығы әр түрлі, қабат жыныстардан құралған аймақтарда каньон аңғары сатыланып келеді. Дүние жүзіндегі ең үлкен каньон – Солтүстік Америкадағы Колорадо өзенінде. Оның тереңдігі 1800 м, ұзындығы шамамен 380 км. Қазақстанда – Іле өзенінің саласы – Шарын өз. бойында кездеседі. Каньон теңіздер мен мұхит түбінде де қалыптасады. ]] Кейбір Каньондардың тереңдігі жүздеген тіпті мындаған метрмен өлшенуі мүмкін. Мысалы, Колорадо каньонының тереңдігі 2 км. Каньондар көбінесе кұрғақ континенттік климатты аудандарда қарқынды тереңдік эрозияның және арналық ағыстың беткей астын қаза шаюынан пайда болады. Қарқынды көтерілуге ұшыраған тауларға немесе горизонталь жатысты жарықтары бар су өткізгіш тау жыныстарынан (оқтас, құмтас, лесс) және лавалық жамылғылардан (базальт) тұратын биік үстірттерге тон. Жер шарындағы ең үлкен және белгілі Үлкен Каньон АҚШ-тағы Колорадо өзенінде (ұзындығы 320 км-ден астам, тереңдігі 1800 м-ге дейін) орналасқан. Ірі каньондар * Үлкен Каньон * Дьявол каньоны * Тинаяни каньоны * Цветной каньон * Сулуу-Терек * Шарын * Овраг * Балка * Колка * Каньонинг * Фьорд * Антилопа каньоны * Брайс-Каньон Тағы қараңыз *Жыра *Сай *Фьорд *Шатқал Дереккөздер
Жаңа Дүние

Жаңа дүние - Солтүстік және Оңтүстік Американы қамтитын дүние бөлігінің жалпы атауы. Оны еуропалықтарға белгілі бұрынғы Ескі дүниеге қарама-қарсы ұғым ретінде 1503 жылы теңіз саяхатшысы А. Веспуччи ұсынды. Алғашқы кезде бұл атау португалдар ашқан Оңтүстік Америка материгіне катысты болды, кейін (Америка атауымен коса) Солтүстік Американы атауға да қолданылды. Дереккөздер
Кей пьесалар туралы пікірлері

«Кей пьесалар туралы пікірлері» - жазушының мақаласы. Арап әрпімен 20-жылдары жазылып, қолжазба күйінде сақталған. Бүрын еш жерде жарияланбаған. Шығармаларының елу томдық толық жинағының 11-томына енгізілді. Жазушы «Жорық» және «Қанжар» деген екі пьесаға өз пікірін білдірген, бірақ олардың авторларының кім екенін, жазылу себебіне токталмаған. Алғашкы пьесаның мазмұнына қысқаша токталып, арзанкол шығарма күтіп қалган, жеңіл-желпі, еліртпе, есірік қызықты баяндайтын Америка мен Еуропаның киноларындағыдай «декоратив, детектив боп шолжайып қалған» деп түжырымдайды. Ал «Қанжар» туралы сөз еткенде, ол кавказ тұрмысынан апынып жазылғандықтан, «бурынғы үлгідегі орыс жазушыларының сарынын еске түсіреді», жарқылдак, бұрқ-сарқ кайнаған арзан өмірдің сарынымен кеткен. Күнделік саяси, шаруашылық тақырып болмай, жат, ұғымсыз ортаға түсіп кеткен. Сондықтан автор салт-санапык, саяси қатеге урынған дейді. Дереккөздер
Жаңа циклон

Жаңа циклон - дамуының алғашқы сатысында тұрған, Жер бетінде жылы бөлігі бар, алдыңғы жағынап жылы, ал сырт жағынан суық шептермен шектелген шептік циклон. Оның орталығы жылы бөліктің төбесімен тура келеді. Жаңа циклонның алдыңғы бөлігінде жылы шептің бұлттары мен жауын-шашыны, жылы бөлігінде тұман, қабатты бұлттар, сіркіреме; суық шептің сыртында оған тән бұлттылық, одан кейіп циклон тылының тұрақсыз ауа массасына тән бұлттар мен конвекция жауын-шашындары байқалады. Оның сирек қолданылатын синонимі: идеалдық циклон. Дереккөздер
Жаңажерлік бора

Жаңажерлік бора - Жаңа Жер аралының тауларынан Кара және Баренц теңіздерінің жағаларына қарай еңіске карай соғатын және су бетімен 40—50 км-ге дейін тарайтын қатты, суық жел (бора). Әдетте, атмосфералық шептер өтетін кезде байқалады. Желдің жылдамдығы 60 м/с-ке, үйтқыған кезде 100 м/с-ке дейін жетуі мүмкін. Дереккөздер
Кар

Кар, цирк, қалқанды орындық — қазіргі немесе байырғы мұз басу дамыған атырапта тау беткейінің жоғары бөлігінде түзілген тостаған тәрізді табиғи ұңғыма. Кардың беткейлері оның арқасы сияқты тік, кейде құламалы жартасты, түбі жайпақтала иілген болады. Кардың сыртқы шетінде шоңғалдар жиі кездеседі. Нивальдық климат жағдайында кішігірім мұздықтар мен қардың экзарациялық әрекеттерінің және аяздық үгілулердің нәтижесінде пайда болады. Кейбір карда тұрақты карлық мұздықтар немесе сұрқарлар жиынтығы, басқаларында карлардың маусымдық жиынтығы болады. Дереккөздер
Жаңбыр ықтасыны

Жаңбыр ықтасыны - ірі тау жоталарының жел жақ беткейлерінің ылғалды ауа ағынын өзінде бөгеп, жауын-шашын жаудыруының салдарынан олардың ық жақ беткейлері мен оған таяу аумақтарда жауын-шашынның тапшы болуы. Дереккөздер
Жаңбырлату

Жаңбырлату - ауыл шаруашылығы жерлерін немесе басқа бір жер бетін арнайы жасалған құрылғымен жаңбырлатып қолдан себелеп суару, Гидрологиялық зерттеулерде Жаңбырлату жаңбыр ағынының калыптасу процестерін зерттеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Шөгінді таужыныстың сорғалама бітімі

Шөгінді таужыныстың сорғалама бітімі — өте майда түйіршікті саздарда кездесетін тандақ бітімнің түрі; әр түсті боялған органикалық қосылыстардың, темір оксидтерінің сорғаламаға ұқсас қабатшаларымен сипатталады. Дереккөздер
Жаңбырлы кезең

Жаңбырлы кезең (маусым) - бір немесе бірнеше ай бойы жауын-шашын өте мол жауатын кейбір климат типтеріндегі жыл кезеңі (маусымы). Муссондық климат пен саванналық климатта Жаңбырлы кезең жазда, жерортатеңіздік климатта қыста, ал экваторға жақын өңірлерде жылына екі рет болады. Дереккөздер
Карлық мұздық

Карлық мұздық - климаттық қар сызығынан жоғары беткейдің тостаған тәрізді шұңғылында — қарда орналасқан тау мұздығы. Карлық мұздықтың тілі қысқа болады да, қиыршық алаңына таяу жерде бітеді, қардың сағасы соңғы моренаның белесімен көмкеріліп тұрады. Дереккөздер
Демографиялық саясат

Демографиялық саясат - [ - халық, - жазу] - елдегі және аймақтағы халық санын реттеуге бағытталған мемлекеттің ішкі саясатының бір саласы. Халық саны - кез келген елдің дамуының аса маңызды факторы. Сондықтан мемлекет бұл саладағы мәселелерге көз жұмып, елемей қоя алмайды. Ол әлде халық санының өсуіне жағдай тудырады немесе оны қандай да бір жолдармен шектейді, әлде бұл мәселеге нақтылы араласпай, оның табиғи жолмен реттелуін бақылайды. Нақтылы негізделген Демографиялық саясат жүргізу үшін, әдетте, жүйелі түрде халық санағы жүргізіліп отырады. Демографиялық саясат шеңберінде халық құрамы мен құрылымы, өсуі мен өлімі, оның жұмысбастылығы, көші-қон мәселелері шешіледі. Белсенді Демографиялық саясат жүргізу дамыған және дамушы елдерге бірдей өзекті әрі маңызды болып табылады. Көптеген дамушы, әсіресе, халық саны көп елдерде қазіргі адамдардың өмір сүру деңгейі одан әрі құлдырап кетпеуі үшін адамның табиғи өсімін шектеуі, ал, дамыған елдерде керісінше, бала тууға ынталандыру шаралары жүзеге асырылады. Демографиялық саясат әртүрлі кешенді шараларды қолданады: * экономикалық (ақысы төленетін демалыс және бала туған кезден әртүрлі жәрдемақылар, баланың санына, жасына, отбасы жағдайына қарамай жәрдемақылар тағайындау; қарыздар, несиелер, салықтық және тұрмыс, үй жеңілдіктерін беру және т.б.); * әкімшілік-құқықтық (заңнамалық актілер, реттелетін некелер, ажырасу, отбасындағы балалардың жағдайы, алименттік төлем міндеттері, ана мен бала денсаулығын сақтау, жасанды түсік және бала көтеруден сақтану құралдарын қолдану, жұмысқа жарамсыздарды әлеуметтік қамтамасыз ету, жұмысбастылық жағдайлары, жұмыс істейтін әйел-аналардың еңбек тәртібі, ішкі және сыртқы көші-қон және т.б.); * қоғамдағы нақтылы демографиялық климатты қалыптастыруға, демографиялық мінез-құлықтың қоғамдық пікірді, ережелерді, стандарттарды қалыптастыруға бағытталған тәрбиелік және насихаттық шаралары. Тағы қараңыз * Демография * Демографиялық қауіпсіздік * Демократиялық мемлекет Дереккөздер
Аудандық әйелдер кеңесі

Аудандық әйелдер кеңесі, 2003 жылы қоғамдық негізде құрылып, сол жылы 18 шілдеде облысы әділет басқармасынан тіркеуден өтті. Мақсаты —Аудандық әйелдер кеңесі ұйымдастырған байқаудан көрініс аудандағы әйелдердің мәртебесін көтеру, іскер әйелдерге қолдау көрсету, ана мен баланың денсаулығына мән беру, т.б. іс-шараларды жүзеге асыру. 2003 жылдан аудандағы 11 ауылдық округте кеңестің 33 мүшесі қоғамдық қызмет атқарады. Аудан көлемінде 646 Батыр ана және 10 Пәк ана бар. Аудандық әйелдер кеңесі ұйымдастыруымен "Абысын тату болса, ас көп деген", "Әлем әжелер көзімен", "Қызым, саған айтам...", "Бұрымды қыз", т.б. сайыстар өткізілді. Дереккөздер
Каррлар

)]] Каррлар, шраттар - жалаң карстты атыраптарға тән карсты бедердің ұсақ беткі пішіндері. Үшкір қырлы қырқалармен бөлінген, қатар-қатар немесе лабиринт тәрізді тік қабырғалы атыздар түрінде (тереңдігі бірнеше см-ден 1—2 м-ге дейін) орналасады. Әктастардың және басқа тау жыныстарының бетін атмосфералық, сирегірек теңіз бен өзен суларының ерітуі нәтижесінде пайда болады. Каррларды * жарықтық, * атыздық, * науалық, * қабырғалық, * қуыстық, т.б. деп бірнеше типке ажыратады. Үлкен алаңды алып жатқан Каррлар каррлық өріс түзеді. Алдымен әктас массивінің бетінде терең атыздар пайда болады. Каррдың жаралуы атмосфералық сумен байланысты. Көмір жықпылына байыған су жарықшақтарға еніп, олардың шеттерін ерітіп, біртіндеп шағын тесіктер мен шайылымдар жаралады. Судың бағытталған ағысы пайда болысымен, шайылымдар мен тесіктерде әктастың шаймалану процестері күшейеді. Нәтижесінде тар қырқалармен бөлінген атыздар мен науашалар жүйесі қалыптасады Дереккөздер
Аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі

Аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі, Қ. Мұнайтпасов атындағы — 1.1.1970 жылы кұрылған. Алғашқы директоры — Қ.Серікбаев. 1987 жылы Қ.Мұңайтпасов есімі берілген. Алғашқы оқу жылында 200 окушыға 6 жаттықтырушы дәріс берген. Қазіргі таңда 906 оқушыны 40 маман-ұстаздар жаттықтырады. Мектеп түлектері арасынан 2 халықаралық дәрежедегі спорт шебері, 20 спорт шебері, 25 спорт шеберлігіне кандидат шықты. Дереккөздер
Аудандық балалар саз мектебі

Аудандық балалар саз мектебі, Ш.Қалдаяқов атындағы —мәдени мекеме. 16.8.1973 жылы құрылған. Алғашкы директоры - Г.Қасымбекова. 25.10.1990 жылы Ш.Қалдаяқов есімі берілді. Алғашқы оқу жылында домбыра, баян, аккордеон, фортепиано бөлімдері ашылып, онда 30 оқушыға 3 маман-ұстаз сабақ берген. 2000 жылдан 6 түрлі бөлім (домбыра, баян, фортепиано, қобыз, ұжымдық хор, ән айту) бойынша дәріс беріледі. Сонымен қатар, мектептің 3 филиалы жұмыс істейді. Аудандық балалар саз мектебінің халық аспаптар оркестрі Қоркыт атаның 1300 жылдығы (1999), Құрманғазының 175 жылдығы мерейтойларына орай өткізілген оқушылардың облысы байқауларының лауреаты. Хор ұжымы 35-облысы байкауында II дәрежелі (2001), халық аспаптар оркестрі 37-облысы байқауында III дәрежелі дипломдарымен марапатталған. Мектептің түлектері — Б.Тұрғараев, А.Әбу, А.Мамытова, Ә.Ермұратов, т.б. республикалық конкурстардың лауреатгары. Дереккөздер
Шөгінділердің (тұнбалардың) шайылуы және қайтадан түзілуі

Шөгінділердің (тұнбалардың) шайылуы және қайтадан түзілуі — шөгінді (тұнба) материалдың ағын су әсерінен қозғалып жинақталуы барысындағы, яғни оның таужыныстарына айналғанға шейінгі аралықтағы қозғалыстары кезінде өңделу процестері. Дереккөздер
Жарқабақ

Жарқабақ - үстірт, суқойма (мұхит, теңіз, көл) және өзен аңғары мен террасасы тік беткейінің өзінің жоғары жатқан көлбеу немесе жазық бөлігінен төменгі жатқан тіктеу бөлігін ажыратып тұратын қыры, қабағы. Дереккөздер
Аудандық білім беру және спорт бөлімі

Аудандық білім беру және спорт бөлімі, 1935 жылы кұрылған. Алғашкы басшысы — И.Жүзжанов. Мекеме ҚР "Білім беру" заңын іске асыру, мектептер мен балалар мекемелерінің желісі мен жүйесін ретке келтіру, мектептер мен балалар мекемелерінің оқу-тәрбие жұмысына бақылау мен басшылық жасау, балалар мен жастарға міндетті орта білім беруді камтамасыз етуді ұйымдастыру, білім бөлімі мекемелерінің оқу-базасын нығайту жұмыстарын жүргізеді. Аудандық білім беру және спорт бөлімінде 25 орта, 6 негізгі, 17 бастауыш мектеп, 3 мектептен тыс мекеме, 1 балабақша бар. Дереккөздер
Демократиялық мемлекет

Демократиялық мемлекет - бүкіл әлемде жаһандану дәуірінде кеңінен таралған мемлекет үлгісі. Мемлекет демократизмі халықтың билікке қаты- суынан, биліктің заң шығарушы, атқарушы, сот билігіне бәлінуінен, саяси алуан түрліліктен, жергілікті өзін-өзі басқаруынан кәрініс табады. Демократиялық мемлекеттің негізін халық билігі құрайды. Халықты жоғарғы биліктің басты иесі ретінде мойындау - халық егемендігінің белгісі. Халық егемендігі халықтың ешқандай әлеуметтік күштердің қысымынсыз, өз билігін олардан тәуелсіз, тек өз мүддесі тұрғысынан жүзеге асыратындығын білдіреді. Халық егемендігі бөлінбейді, тек бір ғана субъектісі бар - халық. Осылайша, халық билігі биліктің бүкіл халыққа тиесілі екендігін білдіреді. Халық билігі жағдайында билікті халық, яғни мемлекет азаматтары заңдылығын мойындап, бақылап отырады. Халықтықтың еркін білдіру түріне қарай өкілетті және тікелей қатысу демократиясы түрлері анықталған. Өкілетті түрінде - халық билігінің тек өздері өкілі болып табылатын, солардың атынан шешім қабылдап, олардың еркін білдіретін сайланбалы өкілетті өкілдер арқылы жүзеге асырылуы. Тікелей демократия - жалпы халықтың немесе оның бір бөлігінің тікелей өз еркін білдіруі. Халық билігінің жоғарғы тікелей қатысуы референдум және сайлау арқылы жүзеге асырылады. Демократия саяси алуан түрлілік принңиптері арқылы қызмет етеді. Саяси плюрализм халық билігінің тиімділігін арттырады. Мемлекеттің демократиялылығы жергілікті өзін-өзі басқaру органдарының болуын білдіреді. Қазіргі кезде жергілікті өзін-өзі басқару органдары негізінде әртүрлі аумақтық бірліктің түрғындарының заң шеңберінде өз жауапкершілігі мен өз мүддесі тұрғысынан қоғамдық істердің маңызды бөлігін басқару құқы мен мүмкіндігін білдіреді. Тағы қараныз * Демократия * Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро * Демократиялық көшбасшы * Демократия және мемлекет * Демократиялық социализм тұжырымы * Демократиялық саяси жүйе * Демократизация Дереккөздер
Жарық қашықтық өлшеуіш

Жарық қашықтық өлшеуіш - арақашықтықты өлшейтін аспап; жарықтың жарық қашықтық өлшеуіштен шағылдырғышқа дейін және кері өту уақытын өлшеуге негізделген. Жарық қашықтық өлшеуіштер былайша бөлінеді: *арақашықтық жарық импульсінің өту уақыты бойынша тікелей анықталатын импульстік Жарық қашықтық өлшеуіштер; *арақашықтық үздіксіз сәулеленудің модуляция фазасының айырымы бойынша анықталатын фазалық жарық қашықтық өлшеуіштер; *жарықтың импульстік сәулеленуі арақашықтықты анықтаудың фазалық әдісімен бірігетін импульстік-фазалық жарық қашықтық өлшеуіштер. Дереккөздер
Жарық шығаратын диод

Жарық шығаратын диод — электр сигналдарын жарыққа түрлендіргіш болатын жартылай өткізгіш диод. Жарық шығаратын диодтың негізгі элементі — электрондық-тесіктік өту. Тікелей жылжығанда электрондардың энергияның ең жоғары деңгейінен төмен деңгейіне өту себебінен жарықтың кванттары сәулеленеді. Толқынның сәулелену ұзындығы диод материалымен (галлий фосфидті және галлий арсенидті; кремний карбиді) анықталады. Көрінетін спектрінде сәулелендіретін Жарық шығаратын диодтер жарық көрсеткіш ретінде пайдаланылады. Жарық қашықтық өлшеуіштерде спектрдің жақыл инфрақызыл бөлігінде сәулелендіретін галлий арсенидті Жарық шығаратын диодтер пайдаланылады. Олардың негізгі құндылығы — сәулелену модуляциясының қарапайымдылығы. Дереккөздер
Жарыққа ағып қатқан мұз

Жарыққа ағып қатқан мұз - тау жыныстарының, мұздықтардың, қызылсу мұздарының немесе басқа жағдайда пайда болған мұздардың жарықтарында сулардың жұқа қабатталып қатуынан қалыптасқан мұздың қабыршақтары мен массасы. Дереккөздер
Аудандық денсаулық сақтау бөлімі

Аудандық денсаулық сақтау бөлімі, 1935 жылы құрылған. Алғашқы басшысы — Мәткәрімов. Мекеме аудан азаматтарының салауатты өмір салтын ұстануына ықпал жасайды, аудандағы емдеу-сауықтыру мекемелерінің жұмысын үйлестіреді, қадағалайды, бақылайды. Қазір Аудандық денсаулық сақтау бөлімі қарамағында 9 аурухана, 40 отбасылық-дәрігерлік емхана және осыған қарасты 32 фельдшерлік- акушерлік пункт бар. Дереккөздер
Шөгінділік дифференциация

Шөгінділік дифференциация — су жиналу алаңдарынан шайылған заттардың миграция жолында судан бір-бірінен бөлінуі және ретімен шөгуі; бұл процесс шөгінді тау жыныстарыда әркелкі болады: механикалық түрінде тасымалданған бөлшектер өлшемі мен меншікті салмағы бойынша жіктеледі; химиялық түрінде еріген заттар ортаның Еһ және Рһ көрсеткіштерінің өзгеруі ықпалынан ретімен шөгеді. Дегенмен бұл сұлбадан көп ауытқулар орын алады, ол жалпы литогенездің күрделілігі мен нақты жағдайлардағы ортаның ерекшеліктеріне байланысты. Шьш мәнінде, литогенездегі басты рөлді заттың фазалық өзгерулері атқарады. Олар бастапқына мору қыртысында немесе жанартау ошағында, содан кейін заттың миграциясы процесінде, аяғында диагенезде болады. Дифференциациялану құбылысы екінші дәрежелі мәнге ие болады және көбінесе аз байқалады. Сушара бірнеше көзден қоректенгенде, алапта заттың жіктелуі емес, араласу құбылысы айқын білінеді. Дереккөздер
Жас аңғар

Жас аңғар (Молодая долина) - морфологиялық дамуының алғашқы сатысында тұрған, өзі тар, беткейлері тік, бойлық кескіні тегістелмеген, жайылмасы мен террасалары болмайтын аңғар; мұндай өзеннің "аңғар" және "арна" деген ұғымдары бір-біріне сәйкес келеді. Дереккөздер
Шөгінділік контраст дифференциация

Шөгінділік контраст дифференциация — шөгінділердің қозғалысы кезінде олардың құрамының бір-бірінен күрт ерекшеленетін екі бөлікке (фазаға) жіктелуі. Мыс., соқпа толқындық жағажайдың гравийі мен құмы және олармен жалғасып жатқан құмайт-лайлы түптік ұйықтар. Дереккөздер
Аудандық жер комитеті

Аудандық жер комитеті 1992 жылы ауданы ауыл шаруашылық басқармасынан бөлініп шыққан. Мекеме жер қатынастарының саласы бойынша ҚР Жер кодексі, ҚР Үкіметінің Қаулы-қарарларын басшылыққа ала отырып, аудан көлеміндегі жерлердің есебін жүргізуді, жер пайдалану мен қорғауда мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады. Дереккөздер
Жас пирамидасы

Жас пирамидасы, жастық-жыныстық пирамидалар - әр аумақтық-әкімшілік бөліністер бойынша (республика, облыс, аудан, қала, кент, ауыл) адамдарының жасы мен жынысы бойынша бөлінуін көрсететін график. Арнайы жүргізілтен халық санағы деректерінің негізінде жасалады. Дереккөздер
Шөгінділік механикалық дифференциация

Шөгінділік механикалық дифференциация - жер бетінде жүретін және сынықты минералдар физикалық (механикалық) қасиеттері бойынша (ірілігі, пішіні, меншікті салмағы және т.б.) іріктелетін геологиялық процестердің жиынтығы. Механогенездің жеке жағдайы — шашылым жаралу процесі. Синонимі: механогенез. Дереккөздер
Жас платформа

Жас платформа - қатпарлы, палеозойлық немесе мезозойлық платформа. Екінші сөзбен айтқанда, жас платформа дегеніміз каледондық, герциндік және мезозойлық қатпарлы алқаптар орнында қалыптасқан платформа. Ақырғы қатпарлық көнелігі тұрғысынан эпипалеозойлық (эпикаледондық, эпигерциндік) және эпимезозойлық, платформалар дараланады. Мысалы, Батыс Сібірдің, Солтүстік Қазақстанның, Кавказдың жазық аумақтары жатады. Дереккөздер
Аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі

Аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі, 1946 жылы 13 қаңтарда құрылған. Алғашқы басшысы — Ә.Нысанбеков. 2005 жылы 5 қаңтарда аудан халқын жұмыспен қамту бөлімінің, ауданы еңбек және халықты әлеуметтік корғау бөлімдерінің негізінде қайта құрылды. Бөлім қызметкерлері аз қамтамасыз етілген отбасы мүшелеріне, жұмыссыздарға, мүгедектерге, соғыс және еңбек ардагерлеріне, батыр аналарға, жалғызілікті, т.б. әлеуметтік көмекті қажет ететін азаматтарға мемлекеттік негізде қамқорлық көрсетеді. Дереккөздер
Жасанды бұлттар

Жасанды бұлттар - адамның қарекеті нәтижесінде пайда болатын бұлттар. Мысалы, ұшақтың түтіндерінен, үлкен қалалардың үстіңде ауаның жылынуынан пайда болатын түтінді будақ бұлттар. Жасанды бұлттарға орман өрттерінің және жанартауларяың (Везувийдің үстіңде болған пиния тәріздес бұлттар) үстінде пайда болатын буяттар ұқсас келеді. Дереккөздер
Шөгіндінің ағымдануы

Шөгіндінің ағымдануы - шөгінділердің сұйыла келе, аққыш қасиеті болуы; әдетте құмды-құмайтты тау жыныстарының тым ылғалдануы нәтижесінде олардың шайындыларға айналуымен орайласады. Ағымдану процесі кейбір саздар мен ұйықтарға да тән. Дереккөздер
Аудандық зейнетақы төлеу орталығы

Аудандық зейнетақы төлеу орталығы - Түркістан облысы зейнетақы төлеу орталығы филиалының ауданы бөлімшесі. 1997 жылы ҚР азаматтарын жаңа жүйе бойынша зейнетақымен қамтамасыз ету мақсатында қабылданған "Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығы" туралы Заң аясында ашылды. Бастығы болып О.Төлімбетов тағайындалған. Аудандық зейнетақы төлеу орталығы — аудан азаматтарын зейнетақымен және арнаулы жәрдемақылармен қамтамасыз етеді. Жәрдемақы мен зейнетақы алушылар жөніндегі мәліметтерді жасау мен нақтылау, есептеу, өзгерту және төлеу мерзімін созу туралы құжаттарды өңдеу, т.б. жұмыстарды жүргізеді. Бөлімше осы мақсатта ай сайын республикалық зейнетақы төлеу орталығына зейнетақы мен жәрдемақы қаржыларына өтініш- қажеттілік, банк пен ауданы пошта торабы мекемелеріне төлемақының тізім-ведмоствосын өткізеді. Төлемнің барлық түрін қаржыландыру республикалық бюджет аркылы жүзеге асатындықтан, филиал жеке ұйым болып табылмайды, өзінің жеке кірісі, банктерден ашылған бет-есебі жоқ, бөлінген ақша қаражаттарын республикалық бакылау органдары қадағалайды. Дереккөздер
Аудандық кәсіподақ комитеті

Аудандық кәсіподақ комитеті — қоғамдық ұйым. 1965 жылы құрылған. Алғашқы басшысы - Ж.Мүсірәлиев. Аудандық кәсіподақ комитеті — кәсіподақ мүшелерінің құқығын қоғамдық негізде корғау, әлеуметтік жағдайларын көтеру, т.б. жұмыс жүргізеді. Дереккөздер
Жатыс

Жатыс (Заложение) - топографиялық картадағы көршілес горизонтальдар арасындағы арақашықтық. Жатыс сызығы осы картадағы қабылданған бедер қимасының биіктігіне, сол жердегі ылди құлдилығына тікелей байланысты болады. Жатыс ылди сызықтың горизонталь жазықтықтағы проекциясы болып есептеледі. Дереккөздер
Жатыс шкаласы

Жатыс шкаласы - ылди құлдилығын немесе ылдидағы бағыт бойынша таңдалған сызықтың еңіс бұрышын анықтау графигі. Жатыс шкаласы 1:200 ООО және одан ірірек масштабтардағы топографиялық карталардың әрбір бетінде салынады. Жатыс шкаласының горизонталь табаны еңіс бұрыштарының осі болады, онда бұрыш Г-пен еркін таңдалған ұзындық кесіндімен бейнеленеді. Осы оське перпендикуляр бойынша мәлім картаның масштабында жатые шамалары салынады. Олар жазылған еңіс бұрыштарына және шкалада көрсетілген жер бедері қимасының биіктігіне, яғни шектес жіңішке және қалындатылған шектес горизонтальдардың биіктік мәндерінің айырымына сәйкес болады. Сызықтың еңіс бұрышын анықтау үшін циркульмен немесе берілген бағыт бойынша горизонтальдар арасындағы қашықтықты қағазбен алу қажет. Сонда биіктіктер мәндерінің айырымы Жатыс шкаласында жазылған қима биіктігіне тең болады да, шкаладан осы қашықтықка тең ізделіп отырған еңіс бұрышын алады. Дереккөздер
Жауын-шашын қарқындылығы

Жауын-шашын қарқындылығы - уақыт бірлігінің ішінде (әдетте, 1 минутта) белгілі бір аумақта жауатын жауын-шашынның мөлшері (миллиметр бойынша). Кәдімгі жаңбыр үшін Жауын-шашын қарқындылығы 0,5-тен 1,0 мм /мин-қа дейін және одан да көбірек болады. Дереккөздер
Жаяу бұрқасын

Жаяу бұрқасын - жаңа жауған және бұрын жауған қар жамылғысының бетінен қар бөлшектерінің желмен үрленіп тасымалдануы, орын ауыстыруы. Мұндай кезде қар едәуір биікке (адам бойынан кем емес) көтеріледі де, көріну қашықтығы азая түседі. Дереккөздер
Шөгіндінің шымырлануы

Шөгіндінің шымырлануы — борпылдақ, босаң шөгінділердің (тұнбалардың) қысым күшімен тығыздалу, қайтадан кристалдану, жымдаса дәнекерлену және т.б. процестер нәтижесінде шымыр таужыныстарға айналуы. Дереккөздер
Шөкпе ойыстар

Шөкпе ойыстар - геоморфологияда: далалы жерлерде, шөлейт аудандарда ұшырасатын дөңгелек пішінді, түпкі жазықтығы біршама тегіс болып келетін аландар (диаметрі 10—15 м, тереңдігі 1-1,5 м) мен ойыс аландар (диаметрі бірнеше километр, терендігі 3—5 м). Шөкпе ойыстар көбінесе астыңғы қабатты құрайтын таужыныстардың шаймалануы нәтижесінде (суффозия) беткі қабаттың шөгуі салдарынан пайда болады. Дереккөздер
Аудандық көп салалы коммуналды шаруашылық кәсіпорны

Аудандық көп салалы коммуналды шаруашылық кәсіпорны, 1954 жылы құрылған. Алғашкы басшысы — Ләужев. Көшелерді, алаңдарды жарықтандыру, көгалдандыру, көріктендіру, санитарлық тазалық және тұрғын үйлерді жөндеу жұмыстарын жүргізеді. Дереккөздер
Аудандық орталық аурухана

Аудандық орталық аурухана — емдеу мекемесі. 1935 жылы 25 төсектік аурухана ретінде Темір аулында ашылған. Орталық аурухананың Шәуілдір аулындағы қазіргі ғимараты 1972 жылы берілді. Алғашкы бас дәрігері — Сергеева. Бүгінгі күні 150 төсектік, 7 клиникалық бөлім жұмыс істейді. Хирургия, терапия, перзентхана, балалар бөлімі, жұқпалы аурулар, тері аурулары, емхана және жедел- жәрдем бөлімдерінде 35 дәрігер, 175 орта буынды, кіші буынды кызметкерлер аудан халқына медициналық қызмет көрсетеді. Емхана бір мезгілде 250 ауру қабылдай алады. Дереккөздер
Жел зоналары

Жел зоналары - атмосфераның жалпы циркуляциясының жүйесінде әр түрлі режімді желдері бар зоналар. Оған экватор жанындағы ауыспалы желдері бар зона; * пассаттар зонасы; * субтропиктік тымық зона; * қоңыржай ендіктердің батыс желдері мен циклондық өзгермелі желдер зонасы; * полюс маңы шығыс ауа ағыстарының зонасы жатады. Дереккөздер
Шпинельдік қосақталу заңы

Шпинельдік қосақталу заңы — қосақталу бітісі иондардың тығыз қалану жазықтығы бойынша; қосақталу өсі "(111), қосақталу жымы (111). Шпинель мен көптеген текшелік минералдардың қосақтарына тән. Дереккөздер
Жел эрозиясы

, Қытай)]] Жел эрозиясы - ең алдымен, жер бедерінің құрылысымен айқындалатын, одан кейін жел әрекетінің белгілі бір бағыттағы арнасын бойлай қопсыма материалдардың (құмның, көлдік сазбалшықтың) үрленуі. Дереккөздер
Желайрық

Желайрық — атмосферадағы біршама тұрақты шекара; оның әр жағында соғатын басым желдердің бағыттары барынша әр түрлі болады. Желайрық тұрақты антициклонның, бар өрісіндегі қырқаның немесе қолаттың осі, сондай-ақ жер бедерінің элементі (мысалы, тау жотасы) болуы мүмкін. Дереккөздер
Желдік ағыс

Желдік ағыс - желдің су бетіне жасайтын әрекетінің негізінде мұхиттардың, теңіздердің, тағы басқа суқоймалардың суының бетінің қозғалуы. Желдік ағыстың дамуына үйкеліс, турбуленттік тұтқырлықтың, қысым градиентінің күштері, Жер айналуының ауытқытушы күші әсер етеді. Теңіздің терендігі 100 м-ге дейінгі беткі қабатын қамтиды. Егер Желдік ағысты туғызатын жел ұзақ уақыт тұрақты болса, онда оны ықпа ағыс деп те атайды (мысалы, Солтүстік және Оңтүстік пассаттық ағыстары, Антарктиканың циркумполюстік ағысы немесе Батыс желдерінің ағысы). Дереккөздер
Желдік толқындар

Желдік толқындар - жел энергиясының су бетіне тікелей әсер етуінен туындайтын судың тербелмелі қозғалысы. Судың тек 50-60 метрлік терендіктегі қабағында ғана байқалады. Желдік толқындардың мөлшері желдің жылдамдығы мен қуалау ұзындығына, су бетіне әсерінің ұзақтығына, желмен қамтылған су кеңістігінің көлеміне және судың тереңдігіне тікелей байланысты. Теңіздердің терең сулы бөліктерінде қатты және ұзақ желдер кезінде Желдік толқындардың биіктігі және одан да астам, мұхиттарда — 13—18 м-ден 25 м-ге дейін (тіркелген ең биігі), жылдамдығы 14—15 м/с-ке дейін болады. Дереккөздер
Желдің бар заңы

Желдің бар заңы - жер мен атмосфералық қысымның горизонталь таралуының арасындағы байланыс. Бұл заңға сәйкес жел жердің Солтүстік жарты шарында бар градиентінен оңға карай, ал Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқиды. Бұл жағдайда ауытқу бұрышы бос атмосферадағы тік бұрышқа жақындау, ал жер бетіне таяу тұста тік бұрыштан кіші болады. Егер желдің жер бетіндегі бағыты бойынша қарасақ (Солтүстік жарты шарда), онда ең төмен қысым сол жақта болады. Желдің бар заңы Бейс-Баллот заңы ретінде де белгілі. Дереккөздер
Аудандық өрт сөндіру бөлімі

Аудандық өрт сөндіру бөлімі, 1963 жылы құрылған. Алғашқы басшысы — Ж.Сүлейменов. Өрт сөндіру және құтқару жұмыстарын жүргізеді. Орман, тоғай, дала өрттерінің алдын алу, құтқару, кейінгі кезде ауданы орталығында жер асты суының көтерілуіне байланысты су сору және су айдау авариялық құтқару жұмыстарын атқарып, ауданы аумағындағы өрт қауіпсіздігі шараларын қадағалап, бақылайды. Дереккөздер
Желдің жанама кернеуі

Желдің жанама кернеуі, желдің трангенциялық кернеуі — суқоймаларда толқындар мен ағыстар туғызатын су беті ауданының бірлігіне әсер ететін желдің күші. Оның шамасы желдің жылдамдығына, судың тығыздығына және су бетінің бұдырлығына байланысты. Дереккөздер
Шубниковтың кристалло-химиялық заңы

Шубниковтың кристалло-химиялық заңы — құрамы тұрақты кристалл затта бірдей химиялық және құрылымдық рөл атқаратын элементтер атомдарының салыстырма сандары кристаллографиялық симметрия заңымен анықталады. Дереккөздер
Аудандық пошта байланыс торабы

Аудандық пошта байланыс торабы - аудандық мекеме. Алғашқы басшысы — Насыров. 1935 жылы аудан тұрғындары мен мекемелерге хат-хабар, газет-журналдар, телефон-радио байланыс қызметін көрсету мекемесі ретінде "ауданы байланыс кеңсесі" болып құрылған. Алғашқы жылдары №30 МБ коммутатор және Түркістан, Темір, Арыс, Жамбыл (сол кездегі Әулие-Ата), Шымкент қалаларымен әуе байланысы қызметін кезектесіп пайдаланған. 1935— 40 жылы телеграф, телефон және радиостанция құрылды. Қазіргі ғимараты 1977 жылы пайдалануға берілген. 1.7.1993 жылы Аудандық пошта байланыс торабынан "Телекоммуникация" мекемесі бөлініп шықты. 1993 жылдан Аудандық пошта байланыс торабы құрамындағы 13 байланыс бөлімшесі жеке және занды тұлғаларға есеп ашу және жүргізу, депозит салымдарын, әр түрлі салық және айыппұлдар, ақша аударылымдарын, хат-хабар, баспасөз басылымдарын, сәлем-сауқаттар кабылдау және жеткізіп беру, зейнетақы, жәрдемақы, жалақы тарату, факс, электронды пошта қызметерін, т.б. көрсетеді. Дереккөздер
Шұңқыр

Шұңқыр (геоморфологияда) — 1) тегістелген беттегі конус тәрізді әр түрлі генезисті ойық: а) карст; ө) термокарст; б) опырылым, үңгірлер мен шахталардың жабыны опырылуы салдарынан және лавалардағы қуыстарда пайда болады; в) суффозиялық; г) эворзиялық шүңқырлар; 2) Беткейлердегі жартылай конус пішінді ойықтар: а) су жиналу; ә) жұлынды, беткейден опырылым немесе сырғыма түрінде бөлініп қалған тау жынысы орнындағы шұңқырлар. Дереккөздер
Аудандық ішкі саясат бөлімі

Аудандық ішкі саясат бөлімі — мемлекеттік мекеме. 2003 жылы құрылған. Атқаратын кызметі — қоғамдық-саяси трактылықты сақтауда ауданда ішкі мемлекеттік саясатгы қалыптастыру мен жүзеге асыруға қатысу, ҚР Президентінің Қазақстан халқына арналған Жолдауын, ҚР Үкіметінің бағдарламаларын түсіндіру мен насихаттау, аудан әкімі қызметінің негізгі бағыттарын жүзеге асыруда ұйымдық- идеологиялық шараларды қамтамасыз ету, ауданы деңгейде емлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу, жергілікті акпарат құралдарының мемлекеттік тапсырыстарды жүзеге асыруын үйлестіру, қоғамдық ұйымдармен, діни бірлестіктермен, саяси партиялармен арадағы байланысты қалыптастыру, т.б. Дереккөздер
Талшықтық өлшемі

Талшықтық өлшемі — Жалпы алғанда бұл оның ядросының, бәсеңдеткішінің, демпфер және қабығының сыртқы диаметрімен анықталады. Мысалы, 50/125/250 жазуы ядросының диаметрі 125 мкм және қабығының диаметрі 250 мкм болатын талшықтың сипаттамасы. Талшықтарды қосқанда немесе терминдегенде қабығы үнемі алынады. Дереккөздер
Зениттік бұрыш

Зениттік бұрыш - тіктеуіш сызық пен нысанаға көздеу бағыты арасындағы зениттік бақылау орнынан бастап есептелетін бұрыш. Зениттік бұрыш (2) пен визирлік сызықтың көлбеу бұрышы (v) арасындағы арақатынас z = 90° — v. Дереккөздер
Зениттік жаңбырлар

Зениттік жаңбырлар - Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың тропиктерінде жауатын конвекциялық типті найзағайлы төкпе жаңбырлар. Шамамен, Күннің түс кезінде зениттің жанында тұрған уақытына сәйкес келеді. Экваторда Зениттік жаңбырлардың екі кезеңі - көктемдік және күздік, яғни күн мен түннің теңесуінің жаңбырлары байқалады. Экватордан алыстаған сайын Зениттік жаңбырлардың ұзақтығы азая түседі де, олардың кезеңдері жақындай отырып, тропиктер маңында жазғы жаңбырлы бір маусымға бірігеді. Дереккөздер
Зениттік қашықтық

Зениттік қашықтық - астрономиядағы бақылау бағыты мен горизонталь жазықтық арасындағы вертикаль бұрыш. Зениттік жаңбырлар әрқашан оң мәнді болып келеді және бағыттан зенитке дейін есептеледі. Дереккөздер
Зипф ережесі

Зипф ережесі - халық географиясында, қаланың халық санын елдегі (не оның ірі бөлігіндегі) қалалардың жалпы тізбесіндегі халық санының азаюына карайғы рет нөмірімен байланыстыратын заңдылық. Зипф ережесі мынадай формуламен көрсетіледі: Р j = Р 1 *j α мұндағы Р 1 — ірі қаланың халықтылығы, j — халықтылығы азаюы бойынша қаланың реттік нөмірі, α - қалалар тізіміндегі халықтылықтың азаю қаркынын сипаттайтын параметр. Дереккөздер
Золлдар

Золлдар ( - ойпаң) - көбінесе термокарсттық жолмен пайда болған, терендігі бірнеше метр, диаметрі ондаған метр, суға немесе шымтезекпен толы дөңгелек ойыстар. Плейстоцендік мұз жамылғысы дамыған атыраптарда, негізінен, байырғы мұздықтардың шеткі жақтарында (кейде үлкен топтар түрінде) кездеседі. Орта Еуропа жазығында көп тараған. Дереккөздер
Ахмет Кенесарыұлы

Ахмет Кенесарыұлы (1842— 1888) — қазақ сұлтаны. Кенесарының бәйбішесі Күнімжаннан туған үш ұлдың кішісі. Шешесінің ықпалымен өзге ағаларымен бірге оқып, білім алады. Жастайынан әскери өнерге машықтанады. Ер жеткен соң Қоқан хандығының әскери санында қызмет жасап, ерлігімен көзге түседі де, "пансат-башы" (бес жүз басы) дәрежесіне дейін көтеріледі. Ресей империясы Жетісу жерін жаулап алу кезінде ол қоқандық әскер құрамында шайқасады. 1860 жылы Ұзынағаш маңында болған шайқастан кейін Кенесары ұрпақтарының бір бөлігі қоқандықтарды қолдады, келесілері орыстар жағына өтіп кетеді. 1861 жылы 23 қаңтарда Ахмет пен бауыры Тайшық орыстар билігін мойындап, олардың қол астына өтуге өтініш білдіреді. Сырдария шебінің басшысы генерал Дебу сұлтандардың өтінішін қабыл алады да, олардың (37 жанұя) Перовскіге көшіп келуіне жағдай жасайды. Сұлтандарға Сырдария шебін қоқандықтардан қорғау қызметі жүктеледі. 1862 жылы бұл қызметтері үшін және Жөлек пен Жаңақорғанды басып алу кезіндегі ерліктері үшін Тайшық пен Ахметке "зау- ряд — хорунжий" әскери шені беріледі. 1863 жылы Сырдария шебіне қоқандықтардың парбаншы Шадман қожа мен мыңбасы Қасым бастаған күштерімен соғысады. Осы жылы патша үкіметі Сырдария мен Сібір шептерінің аралығын зерттеу үшін бірнеше арнайы топтар жасақтайды. Орынбор корпусының подполковнигі М.Г. Черняевқа Жөлектен Түркістан қаласына дейінгі жер бедерін зерттеу жүктеледі. Оның Созақ пен Шолаққорған жерлеріне жасаған барлау ісіне Ахмет те өз жасақтарымен қатысады да, Черняев сенімін иеленеді. Дереккөздер
Зона

Зона ( — белдеу) — жалпы географиялық зона; # аумағында қайсы бір құбылыс (не құбылыстардың белгілі бір жиынтығы) қарқындылығы көрсеткіштерінің бір мәнділігі байқалатын немесе осы қарқындылық белгілі бір аралықта ғана өзгеретін аумақ (айдын). Егер осы аумақта ареалды болу үшін зерделенетін құбылыс (белгі) байқалатын не болмайтын болса, зонаны болу үшін құбылыстың қарқындылығы анықталады; # екі ендік шеңбердің арасындағы жер бетінің бөлігі, мысалы, солтүстік және оңтүстік тропиктер арасындағы ішкі тропик зонасы; # ендік екі шеңбер арасындағы аспан күмбезінің бөлігі; # шамамен ендік бағытта созылып жатқан, бірақ параллельдерден ауытқып отыратын шекарасы бар және бүкіл Жер шарын түгелдей айналып шықпайтын жер беті нысандары мен олардың үстіндегі атмосфераны қамтитын жер бетінің ауданы; # метеорологиялық жағынан алғанда біртұтас деп қаралатын атмосферадағы немесе атмосфера кабатындағы атырап, мысалы, жауын-шашын зонасы, шептік зона, түйісу зонасы, батыс желдер зонасы және тағы басқа. Дереккөздер
Зоналық ағыс

Зоналық ағыс - мұхиттар мен теңіздердегі сулардың басым желдердің әсерінен көбінесе батыстан шығысқа немесе шығыстан батысқа қарай ендік бағытпен қозғалуы (мысалы, антарктикалық циркумполюстік ағыс). Дереккөздер
Зоналық орналасу

Зоналық орналасу - зерттелетін құбылыстардың өз орналасуын анықтайтын сыртқы факторлардың әсерінде болатын құбылыстардың аумақта орналасуы. Егер басқадай бір себептердің әсерінен нысанның орналасуы күтілген орнынан ауысатын болса, онда оны бейзоналық орналасу деп атайды. Дереккөздер
Зоналық тасымал

Зоналық тасымал - атмосфераның жалпы циркуляциясында ауаның белгілі бір зонаның үстімен не бүкіл Жер шарының үстімен меридиандық құрамбөлігінен зоналық кұрамбөлігі тым басым желмен тасымалдануы. Дереккөздер
Таратқыш радиоорталық

Таратқыш радиоорталық — түрлі радиотаратқыштарды (байланыс, радиохабарын тарату, теледидар, радионавигация таратқыштары) біріктіретін орталық. Оның құрамына антенналар жүйесі, энергия көздері және басқа қосалқы жүйелер кіреді. Кабельдік, радиорелейлік байланыс желілері арқылы телеграфпен, радио-бюромен, қабылдау радиоорталығымен байланысады. Әдетте, ірі елді мекендерден 50-80 км қашықтықта орналасады. Дереккөздер
Зоналық циркуляция

Зоналық циркуляция - *1) Жер шарының кез келген бөлігінің үстінде, әсіресе жоғары тропосферада, әдетте, батыстан шығысқа карай ендік бағытта ауа ағыстары басым болатын атмосфераның циркуляциясы (айналымы); *2) атмосфераның жалпы циркуляциясының теориялық нүктелерінде желдің бір бағытта және бір жылдамдықта, ал таза зоналық циркуляцияда ауа ағыстарының горизонталь және ендік шеңбер бағытында болуы; *3) зоналылықты құрайтын жылдамдықтың Жер шарының үстінде немесе оның бір бөлігінің үстінде атмосфераның шынайы циркуляциясында таралуы. Дереккөздер
Таратушы антеннаның бағытталғандық коэффициенті

Таратушы антеннаның бағытталғандық коэффициенті — таратылатын қуаттың бұрыш бойынша таратылуының берілген жазықтықта схема арқылы көрсетілуі. Қабылдау антеннасының бағытталғандық диаграммасы — радиотолқынның келу бағыты мен антенна осі арасындағы бұрышқа байланысты антеннада электр қозғаушы күшінің қалай қоздырылатынын көрсетеді. Дереккөздер
Зоналылық

Зоналылық — географиялық зоналылық (дәлірек айтқанда, физикалық-географиялық зоналылық) - негізінен, Күннің сәулелік энергиясының ендік бойынша біркелкі таралмауының әсерінен экватордан полюске қарай географиялық белдеулердің құрлықтағы ауысуы және осы белдеулердің ауқымында географиялық зоналардың таралуы. Аумағы зор жазықтарда ендік зоналық өте анық байқалады; құрлықтың кейбір аудандарында диагональды, тіпті меридиандық зоналалық (градус торына қатысты) көрініп тұрады. Таулардағы зоналықтың негізгі көрінетін пішіні биіктік белдеулік болып табылады. Мұхиттарда аздап қана беткі (немесе ендік), вертикаль (немесе терендік) және түптік зоналық байқалады. Дереккөздер
Аман Кекилов

Аман Кекилов (, 1912 жыл, қазіргі – 1974 жыл, ) — кеңестік және түрікмен ақыны, әдебиеттанушысы, Түрікменстан халық жазушысы (1967), Түрікменстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1960), Түрікменстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1979), Түрікмен КСР Мемлекеттік әнұраны сөзінің авторы (1946), Шалы Кекіловтың інісі. Түрікмен әдебиеттану ғылымын калыптастырып, дамытуда зор еңбек сіңірді. «Молланепес» (1957), «Әдебиет теориясы» (1961) атты монографияларында көркем туындының идеясы, тілі, стилі тұралы ғылыми талдама жасап, Мухаңның бірқатар пікірлерін мысалдан келтірген. Кекилов өзінің «Мұхтар Әуезовке ескерткіш» өлеңінде («Қазақ әдебиеті», 21 мамыр 1963) ұлы жазушының көркем мұрасы көзі тірісінде өзіне орнаткан мәңгі ескерткіш екенін тебірене жырлаған. Дереккөздер
Таратушы антеннаның күшейту коэффициенті

Таратушы антеннаның күшейту коэффициенті — таратылатын қуаттың негізгі бағытта қалай шоғырландыратынын көрсетеді. Қабылдаушы антеннаның осыған сәйкес көрсеткіші — қабылдау антеннасының тиімді ауданы делінеді. Бұл көрсеткіш антенна үйлестірілген жүкке бере алатын максимал қуаттың антенна кірісіндегі сигнал қуаты ағынының тығыздығына қатынасымен өлшенеді. Дереккөздер
Демоцид

Демоцид - [ – халық және - өлтіру] - кез келген: этникалық (геноцид), діни, таптық, партиялық (1966 жылы Индонезияда коммунистерді жаппай қырып-жою), батыстандырудың аяғы баспағандығына қарай (Кампучияда) және т.б. белгілері бойынша жаппай қырып-жою шараларын білдіретін ұғым. Дереккөздер
Таратушы қабылдағыштың бағыттық әрекет етуі

Таратушы қабылдағыштың бағыттық әрекет етуі — қабылдағыштың тиісті бағытта туғызатын кернеулік өрісі (Ео) квадратының барлық бағытта туғызылған кернеулік өрісінің (Еорт) орташа квадратына қатынасы: D = Е 2 0 /E ( 2 орт ) Дереккөздер
Шығарынды конусы

Шығарынды конусы – жер бедерінің жайпақ қиық конус бітімдес аккумуляциялық нысаны. Үстіңгі беті сол дөңестеліп, төменгі жапсары жалпақ болады. Жер бетіндегі және су астындағы шығарынды конусы түрлері болады. Дереккөздер
Демократиялық саяси жүйе

Демократиялық саяси жүйе - саяси жүйенің түрі, оған мыналар тән: * азаматтардың кепілденген құқықтары мен бостандықтарының кең ауқымы қамтылуы; * билеуші және оппозициялық саяси партиялардың еркін қызмет етуі; * жалпымемлекеттік өкілетті билік органдарының - парламенттің болуы; * сайлаудағы заңды күрес қорытындылары бойынша партиялардың үкіметті жасақтауы; * мемлекеттік және қоғамдық органдардың қызмет етуі принциптері және заңцылықтарына бақылау орнататын тәуелсіз соттар жүйесінің болуы; * өзін-өзі және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының болуы; * көз жеткізу, дәлелдеу мемлекеттік органдар ықпалының негізгі құралы ретінде ақпарат көздерінің еркін қызмет етуі. Осылайша, демократиялық саяси жүйеге жалпы баға бере отырып, олар мыналарды қамтамасыз етеді деп сеніммен айтуға болады: # басқарушы топтың тұрақты занды мойындалғандығын; # оны қалыптастыруға қалың бұқараның қатысуы; # саясаттың негізгі бағыттарын айқындауға бұқараның тікелей немесе жанама түрде қатысуы; # бүқараның тарапынан басқарушы топты бақылауға алуы. Осылардың барлығы мүндай саяси жүйелердің бұқараның билік органдарын қалыптастырып, саясатты жүзеге асыруға қатысу құқына негізделгендігін білдіреді. Алайда барлық саяси жүйелер жоғарыда аталған талаптарға сай келе бермейді. Көп жағдайда мұның бәрі шынайылықтан гөрі, әртүрлі жүйелер талпынатъш мінсіз идеалға жақынырақ. Тағы қараныз * Демократия * Демократизация * Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро * Демократиялық көшбасшы * Демократия және мемлекет * Демократиялық социализм тұжырымы * Демократиялық саяси жүйе * Демократиялық мемлекет Дереккөздер
Шымтезек битумдары

Шымтезек битумдары (битумоидтері) — төмен қайнайтын ерітінділер, әдетте, спирт-бензол немесе біртіндеп бензол және спирт-бензол арқылы шымтезектен алынатын құрамбөлік. Шайырдан, көмірсутектерден, балауыздан, асфальтты-шайырлы заттардан тұрады. Дереккөздер
Шымтезек кенорындарының геоморфологиялық жіктемесі

Шымтезек кенорындарының геоморфологиялық жіктемесі — тиісті климаттық жағдайда кенорындардың сулық-минералдық режімін анықтайтын, олардың жатыс жағдайларын ескеруге негізделген жіктеме. Жатыс жағдайлары бойынша кенорындар негізгі 4 топқа бөлінеді: а) жайылманың кенорындары; о) көне террасалардың кенорындары; б) суайрық жазықтардың кенорындары; в) суайрық мореналық бедердің кенорындары. Әрбір топ жатыс жағдайларының ұсақтау белгілері бойынша өзара ажыратылатын 5-7 типке бөлінеді. Дереккөздер
Шымтезек қалыптастырушылар

Шымтезек қалыптастырушылар — батпақты өңірде шымтезек грунт суларының деңгейі төмендегенде бұрын түзілген шымтезек шоғырының беткі қабаттарында микроорганизмдердің әсерінен біршама тез өтетін, шымтезек қабаты жаңа қалыптасқан түзілімдер есебінен қалыңдай түсетін биохимиялық процесс. Дереккөздер
Шымтезек суы

Шымтезек суы – шымтезекті батпақтармен байланысты су, әдетте түсі күңгірт-қызылқоңыр, гуминдік қышқылдарға бай болады. Шымтезекті батпақтардан бастау ала отырып, мұндай сулар "қара өзендер" мен "қара көлдер" түзеді. Дереккөздер
Таратушы шкафтар

Таратушы шкафтар . Жергілікті (қалалық) телефон желілерінде, магистральдық желімен таралымдық желінің қосылатын жерінде таратушы шкафтар қойылады. Магистральдық желі кабель талшықтары магистральдық бокстерде монтаждалып, таралым желісінің кабель талшықтары, таратушы бокстері монтаждалады. Шкафтардың сыйымдылығы 150-ден 1200 жұпқа дейін болады. Дереккөздер
Шымтезек түрлерінің жіктемесі

Шымтезек түрлерінің жіктемесі — шымтезектер бастапқы өсімдік материалының сипатына, шымтезек жаралу жағдайларына және оның физикалық-химиялық қасиеттеріне сәйкес төмендік (ойпаңдық), аралық (өтпелік) және жоғарғы типтерге жатады. Әр типте орман, орман-батпақ және батпақ типшелері бөлінеді, олар ағаш қалдықтарының құрамы мен олардың ыдырау дәрежесіне (45-60% және одан да көп) байланысты. Батпақтық типшелер субстраттың суға өте қанық жағдайында түзілетіндіктен, ыдырау дәрежесі өте төменділігімен (5-25, кейде 40-45%) сипатталады. Шымтезек типшелері топтарға, ал әр топ 4—8 түрге бөлінеді. Дереккөздер
Шымтезектердің жасы

Шымтезектердің жасы – олар түзіле бастаған кезден бері өткен уақыт: 1) салыстырмалы жасы споралық тозаңдық немесе археологиялық әдістер қолданылып анықталады; 2) абсолют жасы радий-көміртек әдісімен (С 14 ) F250 жылдық дәлдікпен анықталады. Дереккөздер
Шымтезекті төбелер

Шымтезекті төбелер – мезо-және микробедердің төмпешік пішіндері, тоң басқан алқаптарда көп таралған. Шымтезектен, кейде орталық бөлігі саздақ пен құмнан тұрады. Төмпешіктің ортасы жазда әрдайым қатып жатады. Биіктігі 3— 7 м болады. Пішіндері әр түрлі, көбінесе дөңгелек. Дереккөздер
Шымырлану белдемі

Шымырлану белдемі - интрузиялық денелер мен оларды кіріктіруші тау жыныстарының жапсарында магма балқымаларының кристалдануы барысында ыстық температуралар жағдайында пайда болатын ұсақ кристаллы таужыныстар қабаты (қабатшасы). Дереккөздер
Тасымалдаушы жиілік

Тасымалдаушы жиілік — радиотаратқыш арқылы таратылғанда өз параметрлерінің бірінің модуляциялануы арқылы ақпараттық (пайдалы) сигналды ала кететін электромагниттік тербеліс жиілігі. Детекторлеу арқылы радиоқабылдағышта аталған жиіліктегі тербеліс құрамынан пайдалы сигнал жиілігіндегі тербеліс бөлініп алынады. Ал тасымалдаушы жиіліктегі тербеліс жойылады. Дереккөздер
Кельттер

Кельт тайпасы алғашында (б. з. б. 1 ғасыр) Рейн мен Дунай өзендерінің бойын мекендеген, кейін Солтүстік Германияға, одан соң Францияға, Бельгия, Аустрия мен Британия аралдарына барған. Тілдері үндіеуропа тілдерінің тобына жатады. Кейін жергілікті халықтардың тілімен араласып кеткен. Іздері Британия аралдарын мекендейтін исланд, шотланд т. б. халықтар тілдерінде сақталған. Кельт әдебиетінің «сага» үлгісін жасауға ерте заманда «фильд» деп аталған ақындар атсалысқан. Олар ертедегі ақсүйектік білімнің сақтаушысы ретінде жауынгерлік әндер мен мақтауларды шығарған. Әуезов «Жамбылдың айтыстағы өнері» мақаласында акындар айтысына ұқсас әдеби жанрлардың Батыс Еуро- падағы үлгілеріне токтала келіп: «Ал батыста кельттің фильдері, терістік Франциядағы труверлер, орталык Европадағы мейстерзингерлер, орыста кейде скоморохтар, Скандинавия елдерінде болған эддаларды жырлайтын скальдылар - көбінше айтысқа жүйрік акындар» деген. 1948 жылы шыққан «Қазақ әдебиеті тарихының» 1-томына жазған «Айтыс өлеңдері» тарауында: «Сол алуандас айтыс өлең Батыс Европаның орта ғасырында кельттерде «фильдер» деген ақындарды туғызған» деп тагы да айтқан. Дереккөздер