Проксения

Проксения (көне грекше: προξενία) — Ежелгі Грекияда қолданылған келісім түрі, оған сәйкес бір қаланың азаматы (қала билігі тарапынан таңдалған) басқа полистен келген елшілерді өз есебінен қабылдап, қонақжайлық көрсеткен. Бұл қызметі үшін ол азамат мемлекет тарапынан құрметті атақтармен марапатталған. Мұндай азамат проксен (πρόξενος, бастапқы мағынасы — «қоғамдық қонақ») немесе проксейн (πρόξεινος) деп аталды. Проксения туралы жарлықтар — бұл шетел азаматына (яғни басқа қала-мемлекеттен шыққан адамға) проксен ретінде қызмет еткені үшін берілетін арнайы ресми грамоталар мен алғыс қаулылар. Проксен белгілі бір мемлекет азаматтарының мүдделерін қорғап, сол елде құрметті консул іспетті қызмет атқарған. Бұл институт қазіргі заманғы консулдыққа ұқсас болғанымен, ол Ежелгі Грекиядағы дәстүрлі қонақжайлық салттарынан бастау алады. Бірақ афиналықтар өз проксендерін жай ғана «қоғамдық қонақтар» емес, шын мәніндегі тыңшылар мен ақпарат берушілерге айналдырды — оларды өзіне жақтас адамдар қатарынан таңдап, қылмыстық істер кезінде заңдық қорғау ұсынған. Афина жарлықтары бойынша, афиналықтардың проксендері өз қалаларының сотынан босатылып, Афина халық сотына жүгіну құқығына ие болған. Көбіне қолданылатын тіркес: εὐεργέτης τε εἴη καὶ πρόξεινος — «ол [біздің] жақтасымыз әрі игілік жасаушы болсын», яғни: «Проксен және эуергет болсын» (эуергет – қайырымды жан, игілік жасаушы). Проксен өз қаласындағы ықпалын пайдаланып, өзі ерікті түрде өкілдік еткен қала-мемлекетпен достық немесе одақтық саясатты ілгерілетуге тырысатын. Мысалы, Кимон — Афинадағы Спартаның проксені болған. Ол Бірінші Пелопоннес соғысы басталғанға дейінгі Афина саясатындағы ықпалды кезеңінде екі мемлекет арасында ынтымақтастық орнату саясатын белсенді түрде жақтаған. Кимонның Спартаға деген сүйіспеншілігі соншалық, ол ұлдарының біріне Лакедемоний (ежелгі дәуірде Спарта Лакедемон деп аталған) деген есім бергені белгілі болған. Басқа қала-мемлекеттің проксені болу — егер соғыс басталып кетсе, сол қалаға қарсы соғысқа қатысуға кедергі болмаған, өйткені проксеннің түпкілікті адалдығы өз отанына бағытталған болатын. Алайда, проксен әдетте соғысты болдырмауға және оған алып келуі мүмкін келіспеушіліктерді шешуге барынша тырысатын. Ал егер бейбіт келіссөздер басталса, проксеннің қарсы қаладағы байланыстары мен беделі өз қаласы үшін пайдалы дипломатиялық құрал ретінде қолданылатын. Белгілі бір қала үшін проксен лауазымы көбіне мұрагерлікпен бір отбасының мүшелеріне берілетін. Проксендер кей кездері мынадай артықшылықтарға да ие болған: салықтан босатылу, импорт пен экспортқа құқық, жер мен жылжымайтын мүлік сатып алу құқығы, қоғамдық ойын-сауық шараларында құрметті орындарға ие болу, сондай-ақ Пританейде (қалалық кеңсе мен ас үйі) қонақ болуға шақырылу. 2024 жылы жарияланған Journal of Economic History журналының зерттеуіне сәйкес, проксения келісімдерінің болуы мен сауда айналымының өсуі арасында оң байланыс бар екендігі анықталған. Тарихы Проксения өзінің бастауын жекелеген ксениядан алады — бұл Ежелгі Грекияда кең тараған салттық қонақжайлық пен рухани туыстық дәстүрі болатын . Мұндай ксения әртүрлі полистердің екі азаматы арасында орнатылып, екі тарапқа өзара міндеттемелер жүктейтін. Ал V ғасырда б.з.д. қалыптасқан нағыз проксения болса, саяси мәнге ие мемлекеттік институт ретінде қызмет ете бастады және әсіресе дипломатиялық қатынастарда маңызды рөл атқарды. Бөгде жерлік афиналық! Сен, мүмкін, білмейтін шығарсың — біздің полистің ошағы — сендердің проксендерің. Бүкіл бала кезімізден бастап, бір полистің проксені екенімізді естісек, сол полиске — әрқайсымыз үшін — өз полисімізден кейінгі екінші отанымыздай жылы сезім пайда болады. — Платон, «Заңдар» (642 b–d) Сол уақыттан бастап дерлік әрбір полис басқа қалаларда өз өкілдерін — проксендерін ұстады. Проксения әдетте мұрагерлік сипатта болатын. Алайда азамат ата-бабасынан мұра боп қалған проксения байланысын өз еркімен бұза да алатын, не болмаса бұзылған байланысты қайта жаңғырта алатын. Алайда полистік құрылым әлсірей бастаған сәттен, әсіресе эллинизм дәуірінен бастап, проксенияның нақты саяси рөлі біртіндеп әлсіреді. Ең алғашқы белгілі проксенияға қатысты дерек — шамамен б.з.д. 625–600 жылдарға жататын Керкирадан табылған жазба. Бұл жазба теңізде қаза тапқан Озолийлік Локридадан шыққан Менекраттың кенотафына (еске алу үшін қойылған бос қабіртастан) жазылған. Онда ол «халықтың проксені болған» деп көрсетілген. Әдебиетте Әдеби дереккөздерде бұл ұғымның ең ерте белгілі қолданылуы Пиндардың (Olymp. IX, 83; Isthm. IV, 8; Nem. VII, 65), Вакхилидтің (9, 76) және Эсхилдің (Aesch. Suppl. 239, 419, 491, 919, 920) шығармаларында кездеседі. Мысалы, Фивылық Мелиссаның жеңісіне арналған одада (Isthm. IV, 8) Пиндар Клеонимидтер — Мелисса әулеті — Фивы тұрғындары тарапынан ежелден құрметтеліп, амфиктиондардың, яғни Фивыға іргелес қауымдардың, проксені болған деп жазады. Проксенияны беру әдетте полис азаматтарына қандай да бір көмек көрсеткен адамдарға жасалатын. Проксен ретінде тағайындауды халық жиналысына ұсыну құқығы сол көмекті алған азаматқа тиесілі еді, яғни бұл полистер арасындағы қатынастың жеке сипаты сақталды. Проксенияның дереккөздерде жиі аталуы оның кең таралғанын және қоғамдық өмірдің ажырамас бөлігі ретінде қабылданғанын көрсетеді. Проксения беру мысалдарының көптігі, проксендерге берілген артықшылықтар мен олардың көрсеткен қызметтері тіпті эллинистік дәуірде де проксения жай ғана құрметті атақ болып қалмай, нақты, практикалық мәнге ие болғанын көрсетеді. Проксендер арқылы әртүрлі полис азаматтары арасында кең байланыс желісі қалыптасып, бұл грек әлемінің саяси бытыраңқылығы мен географиялық шашыраңқылығына қарамастан, оның бірлігін қамтамасыз еткен факторлардың бірі болды. Шынында да, соңғы зерттеулер көрсетіп отырғандай, проксения бенефициарлары қала-серіктес азаматтарына көрсеткен қызметтері сауданың дамуына ықпал етуі мүмкін. Тарихи мысалдар Делос Делос ежелгі грек әлеміндегі ірі қасиетті орын мен портқа ие, тәуелсіз қала-мемлекет ретінде танылған. Ол сауда-саттық және діни орталық болғандықтан, грек әлемінен де, одан тыс жерлерден де көптеген келушілерді тартқан. Аполлонның туған жері ретінде Делос бүкілгректік діни маңызға ие болған, сондықтан оның жарлықтары символикалық тұрғыдан беделді саналатын. Эллинистік дәуірде Делоста грек еместердің де діни рәсімдерін өткізуге рұқсат етілген, әрі оған гректер де, грек еместер де құрбандықтар шалу үшін келген. Осы себепті Делос мадақтау жарлықтарын жариялау үшін өте қолайлы орын болған. Делостың тәуелсіздігі кезеңінде 507 құрмет жарлығы шығарылған, олардың кейбірінде «проксен» сөзі мүлде кездеспейді немесе қандай да бір нақты құрмет түрі көрсетілмеген. Ал кей зерттеушілер сөзсіз проксенияға қатысты деп тануға болатын жарлықтардың нақты саны 239 деп санайды. Өзі шағын арал болғандықтан, Делоста қоныстануға жарамды жер де, азаматтық қауым да аз еді, сондықтан көп жағдайда құрмет көрсетулер жергілікті еместерге арналатын. Проксенияны марапаттау жарлықтары, көбіне бөлек орнатылған ескерткіштер түрінде, уақыт жағынан тығыз шоғырланған және кейінгі кезеңдерге жатады — олар б.з.д. IV ғасырда басталып, б.з. II ғасырға дейін жалғасқан. Бұл жарлықтардың ең көп саны б.з.д. II ғасырда шыққан ----Аудармасы: ----Кеңес пен халық келесі қаулы қабылдады: Аристейд ұлы Теленмест ұсыныс жасады — Маркус Сестий, Маркустың ұлы, Фрегелладан шыққан, лайықты азамат ретінде Делос киелі орны мен халқына тұрақты түрде адалдықпен қызмет етіп келеді, ол қала үшін де, оған қандай да бір өтінішпен жүгінетін азаматтар үшін де көп көмек көрсетіп отыр. Сондықтан кеңес пен халық шешім қабылдады: Фрегеллалық Маркус Сестийді Делос киелі орны мен халқына көрсеткен қамқорлығы үшін мадақтауға және оны әрі оның ұрпақтарын осы киелі орын мен делостықтардың проксені және эуергеті (игілік жасаушысы) етіп тағайындауға, сондай-ақ оларға Делос аралында жер мен үй иелену құқығы және кеңеске қатысу мүмкіндігі берілсін [...]. ---- Жарлықта арнайы атап көрсетіледі: марапатталушы Делос киелі орны мен делостықтардың проксені болып табылады. Жарлық мынадай құрылыммен жазылады: алдымен жарлықты қабылдаушы орган (Кеңес пен Халық жиналысы — Экклесия) көрсетіледі, одан кейін — ұсыныс енгізуші тұлға, марапатталушының аты-жөні мен әкесінің аты, марапаттаудың себебі, берілген атақ, кейде соңында жарлықты жариялау тәртібі сипатталады. Делостың жарлықтарында кейде нақты себеп көрсетілмейді, тек оның қасиетті орын мен Делос халқы үшін пайдалы болғаны жалпы түрде айтылады. Жазылым стилі, әдетте, бірқалыпты әрі қалыптасқан үлгіде болады, мысалы: «оның көмегіне жүгінетін делостықтарға және қалаға қолынан келгенше көмек көрсеткені үшін» (көне грекше: χρείας παρεχόμενος καὶ κοινεῖ τεῖ πόλει καὶ ἰδίαι τοῖς ἐντυγχάνουσιν αὐτῶι Δηλίων). Б.з.д. 314 жылға дейінгі Делос жарлықтары өте аз және тілдік үлгілерді талдауға жеткіліксіз болған. Б.з.д. 314–230 жж. аралығында жарлық енгізетін мекеме екі түрде жазылған: * «Халық шешті» (δεδόχθαι τῶι δήμωι), * немесе «Кеңес пен халық шешті» (δεδόχθαι τῆι βουλῆι καὶ τῶι δήμωι). Кейінгі жарлықтарда тек соңғы нұсқа тұрақты болып қолданылған. Бұл жазу түріндегі өзгеріс шешім қабылдау тәртібінің өзгеруін білдірмейді, тек ресми жазу мәнеріндегі өзгеріске байланысты болуы мүмкін. Делоста Экклесия кем дегенде айына бір рет өткізілген, ал ἐκκλησία κυρία — бұл тұрақты халық жиналысын білдіреді. Құрметтеу туралы қаулы Кеңес пен Экклесия арқылы қабылданған соң, жарлық алдымен кеңес залында тіркеліп, содан кейін қасиетті орында жарияланған. Жарлықты кеңес мүшелері кеңес залында, ал қасиетті лауазымды тұлғалар оны ғибадатхананың тас стеласына қашап жаздырған. Кей кездері мұндай жарлықтар қайта қаралуға да ұсынылған. Егер Делос жарлығында құрмет көрсету жеке марапатпен толықтырылмаса, оның артынан әдетте бірқатар артықшылықтар берілетін: * барлық салықтардан босату, * жер мен үй сатып алу құқығы, * азаматтық беру, * қалаған рудың мүшесі болу құқығы, * соттық артықшылық пен иммунитет, * діни рәсімдерден кейін кеңес пен халық жиналысына бірінші болып кіру, * жарыстарда құрметті орындардан орын алу сияқты. Іс жүзінде, көптеген жарлықтар Делоста тұрмайтын адамдарға берілген болуы мүмкін, бірақ бұл құқықтар марапатталған адамға кепілдік ретінде берілген. Артықшылықтар мүліктен айырылып қалудан қорғау қызметін атқарған, бұл марапатталған адамның елі мен Делос арасындағы ықтимал жанжалдар кезінде аса маңызды болған. Кейбір жарлықтар егжей-тегжейлі жазылған, мысалы: «Герестрат Делос немесе Химнияға қандай да бір мүлік не тауар әкелсе немесе иеленсе, ол ешбір кредитор немесе қала тарапынан келісімшартқа отырған адам тарапынан тартып алынбайды, егер Герестратпен жеке келісім жасалмаған болса». Нақты құрметтеу себебі көрсетілген жазбаларда бұл себептер біршама әртүрлі болып келеді. Мысалы, соғыс кезінде төрт родосдық қолбасшы аралды қорғауға және Грекия қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты болған; Родостық Эпикрат арал тұрғындарының триремалары мен афиналық ашық палубалы кемелерімен бірге теңіз жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, аралдарды қорғау және қасиетті орын алдындағы діни міндеттемелерді сақтау үшін қарулы кемелерге басшылық еткен; Родостық Семос соғыстар кезінде делостықтардың әйелдері мен қыздарын қорғаған. Эллинистік дәуірде Делос Птолемейлер әулеті сияқты эллинистік патшалықтармен саяси және экономикалық одақтастықты сақтап отырды. Мұны олардың лауазымды тұлғаларын құрметтеуге арналған жарлықтар да көрсетеді. Мысалы, Книд тұрғыны Сострат Птолемей I Сотер мен аралдарға көрсеткен адал ниеті мен қызметі үшін мадақталған. Сондай-ақ, Кеос аралының дәрігері Архиппос сияқты тұлғалар дағдарыс кезінде азаматтарға медициналық көмек көрсеткені үшін құрметке ие болған. Дереккөздер