kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сөйлеу

Сөйлеу — адамның тілдік амалдар арқылы пікір, ой білдіру әрекеті. Сөйлеу анатомиялық мүшелердің қатысуымен іске асқанымен, негізінен, адамның психикалық қабілетіне, қоғамдағы пікір алмасу тәжірибесіне сүйенеді. Сөйлеу процесі айтылатын пікірдің мазмұнына, пікір айтудың жағдайына (пікірді ауызша не жазбаша айту, диалог түрінде айту, көпшілік алдында айту, тындаушының білім дәрежесін, жас мөлшерін ескеру т. б.) сай түрліше құрылады. Сондықтан Сөйлеудің коммуникативтік жағдайға сай стилі қалыптасады. Сөйлеу мен тіл бір емес. Егер тіл қарым-қатынас құралы болып табылса, Сөйлеу сол құралдын нақты қолданыста көрінетін түрі болып табылады. Сөйлеуге тән қасиеттер: дауысталу, тембрлік сипат, артикуляциялық анықтық, темп, акцент т. б. Сөйлеу актісі — белгілі қоғамдық ортада қалыптасқан сөйлеу принциптері мен ережелеріне сай, арнайы мақсатта жүзете асырылатын сөйлеу әрекеті. Сөйлеу актісінің негізгі белгілері: белгілі бір мақсат көзделетіндігі; қалыптасқан дәстүрге сай шарттылық сипат болатындығы. Тағы қараныз: * Сөз * Дыбыстық символизм * Дифтонг * Сөз айшықтары * Сөз варианттары * Сөзге морфемдік талдау * Қаратпа сөз * Сөздердің байланысу тәсілдері * Сөздердің байланысу формалары * Сөздердің орын тәртібі * Сөздік * Сөздік ұя * Сөздің қызметі * Сөздің лексикалық мағынасы * Сөздің негізі * Сөздің ішкі формасы * Сөзжасам * Сөз қолданыс * Сөз құрамы * Сөз мәдениеті * Сөз таптары * Сөзтұлға * Сөз тіркесі * Сөз енгізу * Сөз синтезі * Сөйлем * Модаль сөз * Сөз табы * Ділмәр сөз * Дәйек сөз * Қыстырма сөз * Төл сөз * Төлеу сөз * Етістікті сөз тіркестері * Қосалқы сөз * Есімді сөз тіркестері * Байырғы сөз * Қос сөз * Басқарушы сөз * Индекстік сөз * Қарапайым сөз * Сөз бостандығы * Қысқарған сөз * Машиналық сөз * Алғы сөз * Бөгде сөз * Басқаратын сөз * Туынды сөз * Резервтелген сөз * Сөз қолданылуы * Сөз тіркесінің сыртқы формасы * Сөзбе-сөз аударма * Сөз түбірі * Сөз қолдану ерекшеліктері * Еліктеу сөз * Ақындармен сөз жарыстыру * Даналардан шыққан сөз * Электронды пошта * Сөз енгізу құрылғысы Дереккөздер
Сөк

Сөк — тарыдан жасалатын тағам түрі. Сөк дайындау үшін тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастаған кезде шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырады. Күйіп кетпеуі үшін ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған былғауышпен араластырып отырады. Қуырылған тары піскен соң келіге салып келсаппен түйеді. Түйілген тарының қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталған тарыны сөк деп атайды. Сөктен түрлі майсөк, жарма, тары көже, төп, бөртпе, т.б. дәмді тағамдар жасалады. Сүтке, қаймаққа араластырып та, құрғақтай да жеуге болады. Сөк — қазақ халқының ертеден дайындап, ішіп-жеп келе жатқан тағамының бірі. Ол тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді. Бұдан сөк дайындау үшің қара тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны қайта алып, шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырып, былғауышпен күйдірмей араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған ағашты былғауыш дейді. Қуырылған тары енді піседі. Оны ыдысқа салып алады да түйеді. Түюге келі мен келсап пайдаланылады. Қуырған тары осыған құйылады да, оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып, ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан қотарып алып, қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін, оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі талқан, жарма, тары көже, сүт көже, төп, бөртпе тағы басқа дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті сүтке, қаймаққа, майға араластырып жейді. Балалар, жастар сөкті құрғақтай да жей береді. Тарыны диірменге тартып талқан жасайды. Сөкті майға қуырады, оны майсөк деп атайды. Пайдаланған сілтеме
Лесной ауылдық округі

* Лесной ауылдық округі – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік. * Лесной ауылдық округі – Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік. * Лесной ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. * Лесной ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сөре

Сөре (Стеллаж) — ер түрлі заттар мен материалдарды қойып сақтауға жене де кептіруді қажет ететін материалдарды реттеп қоюға арналған жәшіктерден, кронштейндерден, тік тіреулерден немесе қабырғасы бар сөрелерден түратын көпсөрелі құрылғы. Жүктер үшін сөрелер ауыспалы жене жылжымалы болуы мүмкін. Дереккөздер
Пиреней түбегі

Пиреней түбегі немесе Иберия түбегі (; ; ; ; ; ) — Еуропаның оңтүстік батысында орналасқан. Еуропаның басқа бөліктерінен Пиреней таулары, Африкадан Гибралтар бұғазы арқылы бөлінген. Пиреней түбегін Атлант мұхиты қоршап жатыр. Аумағы 584 мың км². Жер бедері Жағалары нашар тілімденген, тек солтүстік-батыс бөлігінде риас типтік жағалар (теңіз суының тау аңғарларына толуы) тараған. Жер бедерінде таулы үстірттер (Месета, Галисия) мен ұзына бойы созылып жатқан тау жоталары (Пиреней, Кантабрия, Каталония, Иберия, Андалусия, т.б.) басым. Ең биік жері — Сьерра-Невада жотасындағы Муласен тауы (3478 м). Пиреней түбегінің жағалау бөлігін шағын ойпаттар (Португал, Андалус, Арагон, т.б.) алып жатыр. Климаты Климаты субтропиктік, жерортатеңіздік типке жатады, солтүстігінде және солтүстік-батысында теңіздік климат басым. Ірі өзендері: Тахо, Эбро, Дуэро, Гвадиана, Гвадалквивир. Жерінің 40%-ын ормандар мен бұталар алып жатыр. Өсімдігі Негізгі өсімдіктері — жерортатеңіздік бұталар (маквис, гарига), шалғындар. Пиреней түбегінде Испания, Португалия, Андорра мемлекеттері мен Британия қауымдастығына қарайтын Гибралтар орналасқан. Дереккөздер
Театр маскалары

Театр маскалары – актерлердің театр ойын-сауығында пайдаланатын бет пердесі. Алғаш рет театр маскалары Ежелгі Грекияда пайда болды. Ол алып амфитеатрларда отырған мыңдаған көрермендер алдында ойын көрсететін орындаушылардың рөлге байланысты бет-әлпет құбылысын айқынырақ жеткізу мақсатымен (мысалы, актерлер киетін масканың бір жағы қайғылы, ал екінші жағы қуанышты адамның бет-әлпетін бейнелеген) қолданылған. Театр маскаларының ішкі жағында актерлер даусын күшейтіп отыратын арнаулы тетігі болған. Рим театрында театр маскалары көбіне ателлана секілді халықтың импровизац. ойын-сауығында бой көрсетті. Ежелгі орыс және ортағасырлық Еуропада маскаларды скоморохтар мен гистриондар, ал 16 – 18 ғасырларда италияның дель арте комедиясындағы күлдіргі кейіпкерлер бейнесін жасаушылар пайдаланды. Театр маскалары ішінара 20 ғасырдың ортасындағы театрда да (мысалы, “Берлинер ансамбль” театрында қойылған Б.Брехттің “Кавказдың борлы айналымы” спектаклінде) бой көрсетті. Театр маскалары Азия халықтарының (Жапонияның но театры, Индонезияның топенг театры, Үндістанның раслила және рамлила халық ойын-сауығы) дәстүрлі театрында кең өріс алды. 20 – 21 ғасырлар театрында негізінен театр маскалары іспетті грим де (мысалы, жапонның кабуки, үндінің катакхали ойын-сауығы) қолданылады. Сілтемелер
Серік Әбдірайымұлы

Серік Әбдірайымұлы (1943 жыл, Жамбыл облысы Талас ауданы Үшарал ауылы - 2009 жыл) – публицист-жазушы, журналист, баспагер, аса көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері.. Өмірбаяны * Еңбек жолын осында қатардағы құрылысшы, қарапайым тракторшы болып бастаған. * ҚазМУ-дың (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетті) журналистика факультетін бітірген (1968 жылы). * 1968 – 79 жылдары “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болды. * 1979 – 86 жылдары “Өнер” баспасының Бас редакторы * 1986 – 90 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институттындағы марксизм-ленинизм классиктерінің еңбектерін қазақ тілінде шығаратын Бас редакцияның меңгерушісі * 1990 жылдан “Санат” (1993 жылға дейін “Қазақ университеті” аталған) баспасының негізін қалап, өмірінің соңына дейін өзі негізін қалаған баспаның директоры қызметін абыроймен атқарды. Аудармалары * түрік жазушысы Орхан Кемальдың “Тұңғиықта” романын * орыс қаламгері Б.Васильевтің “Мансап пен махаббат” * О.Серовтың “008 агенттің күйреуі” повестерін * эстон жазушысы Пауль Куусбергтің “Монолог” повесін * атақты әнші Ф.Шаляпиннің “Перде жамылған пенде” естелігін * батыс, шығыс жазушыларының көркем әңгімелерін аударды. Редакторлығы * Аса көрнекті коғам және мемлекет қайраткері Д.А. Қонаевтың ** “Өтті дәурен осылай” (1991 жылы) ** “Ақиқаттан аттауға болмайды” (1994 жылы) * соғыс және еңбек ардагері Ә.Жүргеновтің “Жел өтінде өскен бір ұлыңмын” кітаптарының әдеби нұсқаларын жазған. “ҚаҺарман – Нұрғиса”, “Елу жыл ел ағасы” жинақтарын құрастырды. Шығармалары * Жалынды жастық шақ. Эсселер, А., “Қазақстан”, 1974 жылы; * Еңбек Ері Ермеков. Повестъ, А., “Санат”, 2000 жылы. * Күнді көлегейлеуге болмайды. Көзқарасы * Діни көзқарасы - мұсылман. * Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Д.А. Қонаев. * Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Ең бай,өркениетті және дамыған мемлекет». * Хоббиі - волейбол, шахмат, көркем әдебиет, хайуанттар әлемі, театр. * Сүйіп оқитын әдөбиеті - А.Құнанбаев, М.Жұмабаевтың поэзиясы, М.Әуезов, 3.Қабдолов, Ғ.Мүсірепов, Ә.Кекілбаевтың шығармалары. Отбасы * Жұбайы - Бөпетаева Шарбан Жақыпқызы, зейнеткер. * Ұлдары - Халижан (1965 жылы туған ), экономист; Ернар (1967 жылы туған),заңгер; * қыздары - Гүлнар (1967 жылы туған ), филолог; Гүлмира Серікқызы Әбдірайымова (1972 жылы туған ), әлеуметтанушы, социология ғылымдарының докторы. * Немерелері -Ақдана (1991 жылы туған ); Нұрлайым (1993 жылы туған ); Димаш (1998 жылы туған ); Дінислам (1998 жылы туған ); Арлан (2001 жылы туған ); Мирас (2003 жылы туған ); Елдана (2003 жылы туған ), Әдия (2006 жылы туған ); Медет (2008 жылы туған ). Дереккөздер
Летовочный ауылдық округі

Летовочный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Летовочное, Горькое, Краснокаменка, Мәдениет, Подлесное, Талап ауылдары кіреді. Орталығы – Летовочное ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2591 адамды құрады. Дереккөздер
Шақпақ орнитологиялық станциясы

Шақпақ орнитологиялық станциясы – Қазақстан мен Орта Азиядағы құстарға арнайы сақина салынатын зерттеу орталығы. Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы Шақпақ ата асуында орналасқан. 1966 жылы орнитолог ғалым И.А.Долгушиннің басшылығымен Қазақстанда құстарға сақина салып, зерттеумен айналысатын арнайы ғылыми орталық ұйымдастырылды. Оңтсүтік-шығысында 1000 шақырымға созылған Тянь-шань тау жоталарынан асып өте алмаған жыл құстары Шақпақ ата асыу арқылы ұшуға мәжбүр болған. Шақпақ ата асуы күзде құстар оңтүстіктегі жылы аймақтарға қайта ұшып кетер кезінде аялдайтын бірден-бір қолайлы орын болып саналады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай қоныс аударатын қараторғай, шәуқарға, тағанақ, торғай, тағы басқа құстардың осы Шақпақ ата асуы арқылы өтетіні оларға сақина салу арқылы анықталып отыр. Бұл асу арқылы 200-ге жуық құс түрлері қоныс аударады. Шақпақ ата асуы аса биік емес, шағын жоталы жер. Оның айналасындағы бұталы ағаш өскен жерлер, егістік алқаптар, бұлақтар мен өзендер, жол бойындағы жасыл желекті өңірлер құстардың осы маңнан өтуіне өте қолайлы. Мұнда биік екі жотаның арасындағы сайға берік жіптен тоқылған үлкен торлар биік бағандарға керіліп бекітілген. Конус пішінді торлардың кірер қақпасының ені 35–40 м, биіктігі 8–12 м, төменгі жиегі тікелей жерге бекітіледі. Тордың артқы шеті бірте-бірте тарылып, 75–100 м-ден кейін қабылдаушы қуыспен аяқталады. Ол қуыстың артқы қабырғасына торға түскен құстарды жинайтын жәшік қойылған. Құстар кері қайтып ұшып шықпауы үшін оның айналасы тормен бекітіледі. Жәшікке түскен құстар арнайы лабораториялық орында тексеріліп, түрі, жынысы, жасы анықталады, салмағы, қанаттарының ұзындығы өлшенеді, тағы басқа мәліметтер алынады да, сирақтарына (жіліншігіне) реттік саны жазылған сақина салынады және арнайы журналға сол құс туралы алынған барлық мәліметтер тіркеледі. Бұдан кейін құстар еркіндікке босатылады. Құстарды сақиналау арқылы құстар туралы көптеген ғылыми мәліметтер жинақталады. Дереккөздер
Жұмыр мүсіні

Жұмыр мүсіні – мүсін өнеріндегі өз алдына сомдалып жасалатын шығармалар жанрының жиынтық атауы. Жұмыр мүсіні туындылары жан-жағынан көруге қолайлы болғандықтан, көрерменге шығарма мазмұны толығынан ашылады. Жұмыр мүсінінің басты нұсқалары: статуя, бюст, мүсіндік топ, т.б. Сілтеме
Дмитрий Львович Иванов

Дмитрий Львович Иванов (1846 – 1924) – Қазақстанды зерттеуші орыс географы, инженері, суретші. Өмірбаяны Мәскеу университетінде оқыған. *1865 жылы оған Каракозов ісі бойынша айып тағылып, Орынбор шекара батальондарының біріне қатардағы әскери қызметке жіберілді. *1867 – 1870 жылдары Бұхара хандығына қарсы жорыққа қатысып, прапорщик шенін алды. *1870 жылы Ескендіркөл экспедициясына қатысты. *1872 жылы Политехникалық көрменің Түркістан бөлімін дайындауға ат салысты. 1873 жылы дүниежүзілік көрменің Түркістан бөлімінің комиссары ретінде Венада іс-сапармен болды. *1874 – 1878 жылдары Санкт-Петербург тау-кен институтында оқыды. *1879 – 1882 жылдары Түркістан генерал-губернаторының кеңсесінде айрықша тапсырмалар жөніндегі шенеунік қызметінде болып, Самарқан, Сырдария, Ферғана, Жетісу облыстарында геологиялық зерттеулер жүргізді. *1879 жылы Талас Алатауында, *1883 жылы капитан Путята экспедициясымен Памирде болды. Осы экспедиция құрамында жүргізген зерттеулері үшін Орыс географиялық қоғамының алтын медалімен марапатталды. *1883 – 1893 жылдары Уссури геологиялық экспедициясын басқарды. *1895 жылы Батыс Сібір таулы округінде жұмыс істеді. *1899 – 1905 жылдары Иркутск таулы округінің төрағасы. *1905 – 1907 жылдары Кавказ минералды суларының директоры. *1919 – 1924 жылдары Ленинградтағы Геологиялық корпусттің ғылыми архивінің меңгерушісі болды. Шығармашылығы Иванов Жетісу өңіріне арналған мақалаларында Талас үстірті, ондағы көшпелі мұздардың қалыптасуын сипаттап, отырықшы тәжіктер мен көшпелі қазақтар туралы этнографиялық мәліметтер келтірген. Тау қойнауының темір рудасына, сұрғылт кварцке, аметист пен мраморға бай екенін жазған. “1879 жылы Алатауға барған сапар” аталатын еңбегінде геологиялық, ботаникалық және этнографиялық сипаттағы зерттеулері жөнінде баяндаған, Майдантал көшпелі мұзы, өсімдіктер, жануарлар дүниесі, Сайрамның жоғарғы сағасындағы жер шаруашылығы туралы мағлұматтар берген. Дереккөздер
Лобанов ауылдық округі

Лобанов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Лобаново, Әлжан, Заря, Шалқар ауылдары кіреді. Орталығы – Лобаново ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2740 адамды құрайды. Дереккөздер
Тастанбек Атақұлов

Тастанбек Атақұлов (1944 жыл. Түркістан облысы Мақтаарал ауданы) — ауылы шаруашылық ғылым доктары (1997), профессор (1997). Қазақ ауылы шаруашылық институтын бітірген (1972). 1972 – 1982 ж. агромелиорация саласында еңбек етті. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтынтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және аспирантурасын (1977) бітірген. Осы институтта ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1982 жылдан), Қазақ ұлттық аграрлық университетінің проректоры (1992–96) қызметтерін атқарған. 1996 ж. «Оптимизация водного режима орошаемых почв Восточного и Юго-Восточного Казахстана» деген тақырыпта доктор диссертациясын қорғады. Мелиорация және жер суғару саласының маманы. 1 ғылым кандидатын даярлаған. 45 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 1 оқулықтың авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://av.kaznau.kz/viewnews.php?id13&langkz ҚазҰАУ түлектері Ассоциациясының филиалдары оңтүстік Қазақстанда]
Тайбұқа

ТАЙБҰҚА (туған жылы белгісіз – 1358) – Қытайдағы Юань әулеті кезіндегі саяси қайраткер. Қоңырат руынан шыққан. Құбылай мен оның мұрагерлері қытайларға пәрменді билік жүргізіп, оларды бақылап отыру үшін түркі тілдес тайпалардың өкілдерін пайдаланған. Оларды әскерге, түрлі қызметке қабылдап, Қытайдың ішкі өлкелеріне жіберген. Тайбұқа өзінің білгір, сабырлы мінезімен көзге түседі. Ол алдымен Қытайдың оңтүсіндегі Юньань провинция басшысының оң қол уәзірі, кейін астана қорғанысы бастығы ретінде императордың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, Орда құрылыстарын жүргізу қызметтерін атқарған. 1348 жылы Орталық үкімет кеңесінің мүшесі, 1352 жылы Хэнань провинциясының кеңесшісі болды, шаруалар көтерілісін тоқтатты. 1354 жылы жала жабылып, қызметінен босатылды. Бірақ көп ұзамай Хунань-Гуаньдун провинцияларында сол қол уәзірі болды. 1356 жылы Шандун көтерілісшілерін жаныштады. 1358 ж. Астанаға шақырылып, қастандықпен өлтірілді. Сілтемелер * Сун Лян, “Юань ши” (“Юань патшалығының тарихы”), Пек., 1997. * "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Пирит

Пирит ( — отты тас) — Ашық сары түсті, көбінесе текше кристалдар түрінде ұшырасатын минерал — темір сульфиді. Табиғатта ең жиі кездесетін сульфид болып табылады. Синонимі — күкіртті колчедан; темір колчеданы. Химиялықформуласы: FeS 2 (Fe — 46,6%, S — 53,4%). Минералдың құрамына қоспа түрінде Cu, Au, As, Te, Se, т.б. кіреді. Кубтық сингонияда кристалданып, куб, октаэдр, куб-октаэдр, т.б. кристалдар түзеді. Түсі қоладай сары, жылтырлығы металл типтес, сызығы қара көк, жымдастығы нашар жетілген; қаттылығы 6 — 6,5, тығыздығы 5 г/см3, морт. Пирит — жер қыртысында ең көп таралған минералдардың бірі, жаратылысы эндогенді, экзогенді, метаморфты; электр тогын нашар өткізеді. Магмалық жыныстарда, скарндарда, гидротермалық желілерде халькопирит, ал колчедандық және полиметалл кендерінде галенит, сфалерит, арсенопирит, солғын кентастармен бірге шоғырланады. Пирит күкірт қышқылын (H 2 SO 4 ) алуда қолданылады. Қазақстанда Бозшакөл, Ешкіөлмес, Жайрем, Зырянов, Іоңырат, Ырғыз, т.б. кен орындарында кездеседі. Табиғатта Пирит-жер қыртысында ең көп таралған сульфидтердің бірі. Оның үлкен шөгінділері гидротермиялық шыққан кен орындарында, әсіресе күкіртті-сойылған шөгінділерде, шөгінді және метаморфты жыныстарда шоғырланған. Шөгінді жыныстарда пириттің болуы оның Темірдің күкіртті сутегімен тұндырылуы нәтижесінде Қара теңіз сияқты жабық теңіз бассейндерінің түбінде және әктас шөгінділерінде түзілуіне байланысты. Сонымен қатар, пирит магмалық процестерде аз мөлшерде түзіледі. Ол көбінесе органикалық қалдықтарда (ағаш және организмдердің әртүрлі қалдықтарында) псевдоморфоздар түзеді. Жер бетінде тұрақсыз, ылғалды ортада пирит кристалдары уақыт өте келе ыдырап, лимонитке дейін тотығады. Алтын кен орындарында алтын көбінесе пиритпен кеңістікте де, ондағы микроскопиялық қосындылар түрінде де байланысты. Дереккөздер
Май ауылдық округі

* Май ауылдық округі – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы әкімшілік бірлік. * Май ауылдық округі – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік. * Май ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Майбалық ауылдық округі (Жамбыл ауданы)

Майбалық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Святодуховка, Жаңажол, Ольговка, Сәбит ауылдары кіреді. Орталығы – Святодуховка ауылы. Округ құрамында болған Октябрь ауылы 2008 жылы, Жалтырша ауылы 2013 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1436 адамды құрайды. Дереккөздер
Мирный ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Мирный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Мирное, Айымжан, Ұзынкөл, Петровка ауылдары кіреді. Орталығы – Мирное ауылы. Округ құрамында болған Рождественка ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1758 адамды құрайды. Дереккөздер
Театр музыкасы

Театр музыкасы – музыкалы (опера, балет, оперетта, музыкалы драма, музыкалы комедия), сондай-ақ драмалық театр қойылымдарының, яғни кең мағынада кез келген театр спектакльдерінің музыкалық өрнегі. Әдетте театр музыкасын драма театры спектакльдеріндегі (трагедия, драма және комедиядағы) музыка деп түсінеді. Музыкалы театрда музыка сахналық жағдай мен кейіпкерлер мінезін бейнелеудің маңызды бір тәсілі әрі спектакль драматургиясының бөлінбейтін құрамды бөлігі болып табылады; ең соңында ол көркемдік идеяны жүзеге асыру міндетін атқарады. Театр музыкасы драм. театр спектакльдерінің эмоц. әсерін күшейте түсуге жағдай тудырады. Театр музыкасының лирик. көріністерде және қиял-ғажайып бейнелер жасауда да атқарар қызметі ұлан-ғайыр. Драма өнері түрлеріне жататын көне дәуір трагедиясы мен комедиясынан, италияның дель арте комедиясынан, Қытай театрынан және Шығыс халықтары театр жанрларынан музыканың басты орын алғандығы ертеден белгілі. 19 – 20 ғасырлардағы батыс-еуропалық драма өнеріндегі опера, водевиль, пьеса түріндегі пролог пен дивертисментте де музыка кең орын алды. Театр музыкасына алдын ала жазылып алынған музыка да, бағдарламалы музыка түрлері (увертюра, антракт) де қолданыла береді. Белгілі композиторлардың театрға арнап жазған музыка шығармалары бәз қалпында (мысалы, Л.В. Бетховеннің, Гетенің “Эгмонт” драмасына жазған музыкасы) немесе автордың аздап өңдеуімен (мысалы, Ж.Бизенің, Г.Ибсеннің “Пер Гюнт” драмасына жазған музыкасындағы сюиталар) жеке музыка ретінде концерттерде орындала береді. Драма театры спектакльдеріне қазақ композиторлары А.Жұбанов (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Ғ.Жұбанова (Ә.Нұрпейісов, “Қан мен тер”), С.Мұхамеджанов (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаев, “Беу, қыздар-ай”), Н.Тілендиев (М.Әуезов, “Қарагөз”), т.б. арнайы музыка жазып, оның өркендеп дамуына елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Сапар Атанбайұлы Атанбаев

Сапар Атанбайұлы Атанбаев (4.4.1941 ж. т., Сарыағаш ауданы Бесқұдық ауылы) – ғалым, физика-математикалық ғылым доктары (2001), профессор (2001). Москва мемлекеттік университінің механика-матемитика факультетін «есептеу математикасы» мамандығы бойынша тәмәмдаған (1963). 1963 – 65 ж. Кеңес Армиясы қатарында болды. 1965 – 1970 ж. Новосибирскідегі Ресей Ғылым Академияның аспирантурасында оқыды. 1965 жылдан ҚазҰУ-нде есептеу математикасы кафедрасының оқытушысы, меңгерушісі, профессоры. 1997 – 2004 ж. «Қайнар» университінде «ақпараттық жүйелер» факультетінің деканы қызметін атқарды. Ол 70-тен астам ғылым және әдістемелік еңбектердің, оның ішінде 2 монография, жоғары оқу орны студенттеріне арналған 4 оқулықтың, математика саласы бойынша жазылған орысша-қазақша және қазақша-орысша терминологиялық сөздіктердің авторы (2001). Дереккөздер
Мичурин ауылдық округі

* Мичурин ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. * Мичурин ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Мичурин ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Мичурин ауылдық округі – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы әкімшілік бірлік. * Мичурин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. * Мичурин ауылдық округі – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік.
Балатон

Балатон — Венгриядағы (Орта Дунай жазығында) көл. Бакон қыратының оңтүстік-шығыс етегін бойлай, тектоникалық ойыста орналасқан. Ауданы 596 км², ұзындығы 78 км, ені 12 км. Абс. биіктігі 105 м. Орташа тереңдігі 3 м, ең терең жері 11 м. Солтүстік жағалауы негізінен биік әрі құлама, кей жерде қатты тілімденген (Тихан түбегі), жағалауының өзге бөлігі жайпақ, кейбір тұстары батпақтанған. Судың температурасы жазда шамамен 20ӘС. Көлдің жағалауында жылы қайнар бұлақтар көптеп кездеседі. Балатон Венгрияның халықаралық маңызы бар курортты ауданы болып табылады. Балық шаруашылығы, су көлігі дамыған. Жаға бойымен автомобиль және темір жол тораптары өтеді. Дереккөздер
Молодёжный ауылдық округі

* Молодёжный ауылдық округі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік. * Молодёжный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы Мағжан ауылдық округінің бұрынғы атауы.
Мағбат Уарысбекұлы Спанов

Мағбат Уарысбекұлы Спанов — Қазақстан даму институтының президенті. Өмірбаяны * 1964 ж. 15 шілдеде Барнаул қаласында (РФ) туған. * 1989 ж. С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ді бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының докторы (2002), доцент (2001). * 1981-82 жж. - Алматы темір жолының №7 Депо жүкшісі. 1982 ж. - Жол-жөндеу механикалық шеберханасының слесарі. * 1982-84 жж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. * 1985 ж. - Алматы темір жолының слесарі. * 1989-92 жж. - ҚР ҰҒА Экономика институтының кіші ғылыми қызметкері. * 1992-93 жж. - ҚМЭБИ Стратегиялық зерттеулер орталығының аға ғылыми қызметкері. * 1993-94 жж. - ҚСЗИ аға ғылыми қызметкері. * 1994 жылдан - Қазақстан даму институтының ғалым-хатшысы, вице-президенті, президенті. ҚР Парламентінің Мәжілісі жанындағы Қоғамдық сарапшылар палатасының мүшесі (2006), Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының мүшесі (2005), Сайлауды бақылау жөніндегі РҚБ мүшесі (2005). «Дарын» мемлекеттік сыйлығының иегері (1998). 5 монографияның, 100-ден астам жарияланымның авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Қорықсаң - істеме, істесең - қорықпа». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Көргенділік, міндеттілік және перспективалық ойлау». Қазақстан қаржы аясына талдауы: «Қазақстан қаржы аясының негізгі жетістіктері: * а) екі деңгейлі банк жүйесінің құрылуы; * ә) мемлекеттік бюджетті қалыптастыру принципінің өзгеруі; * б) аймақтық қаржы орталығын құру мүмкіндігіне дейін деңгейдің өсуі. Негізгі проблемалары: * а) қаржы аясында артық өндіру; * ә) қаржы секторының өнеркәсіпке қаржы жұмсауға қабілетсіздігі; * б) инфляцияның жоғары деңгейі; * в) қаржы секторының халыққа емес, ірі бизнеске қызмет көрсету айналасында шоғырлануы; * г) қаржы капиталының шетелге «қашуы». Дереккөздер
Анжирай Атжанова

Анжирай Атжанова(3.1. 1923, Сайрам ауданы Қарамұрын ауылы) – 8-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1974). 1941 ж. Қарамұрын ауылындағы Свердлов атындағы мектептің 7-сыныбын бітіріп, еңбекке араласты. Сайрам МТС-нда механизаторлар курсында оқып, 2-дүниежүзілік соғыс жылдары механизатор болып істеді. Зейнеткерлікке шыққанға дейін (1976) Киров атындағы ұжымшарда үздіксіз еңбек етті. 1968 ж. Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктерінің көрмесіне қатысқан. Аудандық, облыстық, республикалық дәрежедегі көптеген дипломдар мен грамоталардың, құрметті атақтардың иегері. Ленин орденімен (1971), «Ерен еңбегі үшін» (1970) медалімен марапатталған. Республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер. Сілтемелер
Баспана

Баспана #адам тұратын үй, жай, қалқа немесе басқа архитектуралық құрылыс, ғимарат. Әр елдің ұлттық, тұрмыс-салт, кәсіби-мәдени, шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне сәйкес, сондай-ақ, қоныстанған жерінің табиғи жағдайына бейімделуіне байланысты дүние жүзінде неше түрлі қызғылықты үлгілері қалыптасқан, яғни әр халықтың өз баспанасы бар. Мысалы, көшпелілердің, соның ішінде қазақ халқының көшіп-қонуға лайықталған киіз үйі және дәстүрлі қоржын тамы; орыс халқының бөренеден қиып салатын ағаш үйі, Карпат тауы баурайындағы гуцулдардың жуан бук ағашы бөренелерінен қиюластырылған үйлері, Чукот түбегіндегі тайпалардың бірнеше ағаш қаданың басын қосып байлап, үстін бұғы терісімен жапқан қосы — “яранга”, Жапониядағы жер сілкінісінің жиілігі ескеріліп, жеңіл нәрселерден жасалған үйлер, Кавказ тауы бөктеріндегі халықтардың тастақты тау беткейіне саты-саты етіп қашап салынған “саклалары”, әр түрлі лашықтар мен күркелер, т.б. Баспаналар жасалатын материалдары мен безендірілуі жағынан да қилы-қилы болып келеді. Өркениетті елдердегі қазіргі заманғы Баспана түрлеріне соңғы үлгідегі тұрғын үйлер, пәтерлер, мейманханалар, жатақханалар, т.б. түпкілікті немесе уақытша мекендейтін орындар жатады; #табиғи апаттан, жаппай қырып-жоятын соғыс қарулары қаупінен уақытша бас сауғалайтын орын; әскер мен жұртшылықты сақтау үшін ағаштан, бетоннан, тастан, т.б. материалдан әдейі арнап салынған инженерлік құрылыс. Қандай мақсатта салынғанына байланысты қорғаныстық Баспаналардың бірнеше түрі болады. Арнаулы желдеткіш-сүзгі қондырғымен жабдықталған Баспаналар радиоактивті және бактериологиялық қарулардың зақым келтіруінен сақтайды. Баспананың ядролық қару әсеріне төтеп беру мүмкіншілігі жарылыс қашықтығына байланысты. Әскери Баспана әскерлер мен басқару нүктелері орналасқан аудандар мен мекендерде, тылда салынады. Олар штабтар мен басқару нүктелерінің, байланыс тораптары мен медициналық орындардың тоқтаусыз жұмыс істеуі үшін қажетті барлық жабдықтармен қамтамасыз етіледі. Елді мекендерде әскери-қорғаныстық Баспана ретінде, әдетте, тұрғын үйлер мен өнеркәсіп, мекеме ғимараттарының еденінің асты, үңгірлер, туннельдер, метрополитендер пайдаланылады. Дереккөздер
Театр өмірі

Театр өмірі – газет. Шығарушы – Қазақ КСР-і Мәдениет министрлігінің Өнер істері бас басқармасы. 1962 жылдың сәуір – желтоқсан айлары аралығында Алматыда айына екі рет қазақ және орыс тілінде шығып тұрды. Газет бетінде жергілікті жердегі кәсіптік және халық театрлары, әр түрлі концерттік ұйымдар мен филармониялар, олардың репертуарындағы жаңа шығармалар және сахна өнеріне байланысты баспадан шыққан жаңа кітаптар туралы қысқа хабарлар, сондай-ақ Алматы театрлары мен концерт залдарының апталық репертуары жарияланды. Дереккөздер
Москворецк ауылдық округі

Москворецк ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Москворецкое ауылы кіреді. Орталығы – Москворецкое ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 682 адамды құрады. Дереккөздер
Шәміл Бисенғалиұлы Әбілтай

Шәміл Әбілтай (24.2.1948 жылы туған, Атырау облысы Дендер ауданы Толыбай құмы, Қарақызыл қыстауы) – күйші-домбырашы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998 жылы). Атырау музыка училищесін домбыра мамандығы (1972 жылы) бойынша бітірген. 1972 – 75 жылдары Қазақ мемлекеттік филармониясында күйші-лектор ретінде қызмет істеді. 1975 – 85 жылдары еркін шығармашылық еңбекпен айналысады және Қазақ радиосының бас редакторы (1985 – 88 жылдары), ал 1994 жылдан халықаралық. 1980 жылы Жастар одағының иегері. 1994 жылы дүниежүзілік Құрылтайында Озан атағын алды. 1997 жылы Тағлымдық толғаулар еңбегін Қазақ телидидары арқылы шығарды. 1994 жылдан бастапҚұрманғазы қорының төрағасы болған. * “Ұлытау” атты күй-кітабы мен “Ордабасы” дейтін күйтабағы шықты. Қазақ телевизиясы бойынша “Yкілі домбыра”, “Домбыра дастан” бағдарламаларын жүргізді. Әбілтаев – * “Домалақ ана”, * “Шақшақ Жәнібек”, * “Бекет Ата”, * “Қыдыркезген Қызылқұм”, * “Елбасы” күйлерінің, * “Қожа Ахмет Иасауи”, * “Жер ұраны – Ұлытау”, * “Ордабасы”, * “Құрманғазы – күй дүлдүл”, * “Мұстафа Шоқай туралы толғау”, * “Түркістан”, * «Бір ауыз сөз», * «Күй ата» музыкалық-толғауларының авторы. Әбілтай кішкентай кезінен маңғыстау елімен рухани жақын болатын.Әбілтайдың композиторлық шығармалары негізінен тарих тағылымына баса назар аударумен әрі оны қазақ елінің тәуелсіздігімен ұштастыру болып табылады. Әбілтай Оғыландыдағы әулие күмбезінде түнегенде «Бекет ата» күйін шығарған. Дереккөздер
Налобин ауылдық округі

Налобин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Налобино, Гайдуково, Дубровное, Николаевка ауылдары кіреді. Орталығы – Налобино ауылы. Округ құрамында болған Лебёдки ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1308 адамды құрады. Дереккөздер
Нежин ауылдық округі

Нежин ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Нежинка, Будённое, Ефимовка, Куприяновка, Тоқсан би ауылдары кіреді. Орталығы – Нежинка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3321 адамды құрады. Дереккөздер
Жұмыршақ (retіculum)

Жұмыршақ (retіculum) – күйіс малдың асқазанына жалғас тұратын тақия қарын. Жұмыршақтың сырты түкті, пішіні алмұрт тәрізді сопақ, іші эпителий қабығымен көмкерілген, ұзынынан иірім қатпарлардан (12 – 17) тұрады. Жұмыршақ малдың қамшылар жағында төстің қазанталмасынан кейін, оң бүйірде жалбыршақ қарын және 12 елі ішекпен байланысады. Жұмыршақтың сыйымдылығы шамамен: сиырда – 6 – 15 л, қойда – 1,7 – 3,3 л, түйеде – 10 – 20 л. Төл оттыққанға дейін уыз сүті жалбыршақ қарын мен қатпар қарынға соқпастан тура Жұмыршаққа (Жұмыршақты төл оттыққанға дейін мәйек деп те атайды) құйылады. Сондықтан жас төлдің мәйегін (ішіндегі уызын) ұйытқы, ірімшік ірітуге қолданады. Жұмыршақтың 12 елі ішекпен ұласқан тұсы – ұлтабарды қазақтар ырымдап әйелдердің қалжасына және сыбағасына қосады. Сілтеме
Николаев ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Николаев ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Николаевка, Қаратал ауылдары кіреді. Орталығы – Николаевка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1741 адамды құрайды. Дереккөздер
Белгібай Шалабаев

Белгібай Шалабаев (17.4.1911, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Далба ауылы – 1990, Алматы қаласы) – әдебиет зерттеушісі, филология ғылымдарының докторы (1969), профессор (1970). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1962). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1985). ҚазПИ-ді (1936, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. «Пионер» (1933–1934, қазіргі «Ұлан») газетінде редактор, ҚазПИ-де (1937–1942; 1944–1949, қазіргі ҚазҰПУ) декан, кафедра меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында аға ғылым қызметкер, ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі, доцент, профессор (1949–1987); 1987 жылдан профессор-кеңесші қызметін атқарған. «История казахской прозы (сюжет и характер)» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Ш. «Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы» кітабының «Абай прозасы» тарауында ақынның қарасөздеріне талдау жасайды. Ақынның филос. ойлары мен дүниетанымын сөз етіп, қоғамдық, моральдық-этик. және тұрмыстық маңызын ашып көрсетеді. Ап, «Пушкин және Абай» («Казахстанская правда», 1936, 24 желтоқсан), «Пушкиннен нәр алған» («Казахстанская правда», 1945, 15 тамыз), «Орыс әдебиетінің ұлы алыбы - Пушкин Абайдың ұстазы» (ҚазССР ғылым академиясының хабаршысы», 1950, № 8) т. б. мақалаларында Абайдың А. С. Пушкин өлеңдерін тәржімелеудегі шеберлік әдістерін жан-жақты талдайды. Дереккөздер
Новомихайлов ауылдық округі

Новомихайлов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Новомихайловка, Бексейіт, Менгесер, Токаревка ауылдары кіреді. Округ құрамында болған Катанай ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2443 адамды құрайды. Дереккөздер
Пироксендер

Пироксендер (грек. pyr — от, xenos — бөгде) — силикаттар класының тізбекті тармағына жататын, тау жыныстарын құраушы темірлі-магнийлі минералдар тобы. Жалпы хим. формуласы: M`M[Sі 2 O 6 ], мұндағы M` — Mg, Fe 2 +, Na, Ca, Lі; M — Mg, Fe 2 +, Fe 3 +, Al, Mn 2 +, Nі 2 +, Tі 4 +, Tі 3 +, Cr 3 +, V 3 +. Кейбір Пироксендерде Sі 4 + бөлігі изоморфты түрде Al 3 +-пен алмасады. Пироксендердің кристалдық құрылымы — тізбекті, негізінен [SіO 4 ]-тетраэдрлерінің жай (пироксендік) тізбектері. Пироксендер ромбылық (ортопироксендер) және моноклиндік (клинопироксендер) сингонияларда кристалданады. Ромбылық Пироксендерге жататын энстатит (Mg 2 [Sі 2 O 6 ]) пен ферросилит (Fe 2 [Sі 2 O 6 ]) үздіксіз изоморфтық қатар түзеді. Ферросилит таза түрінде жер қыртысында өте сирек кездеседі. Моноклиндік Пироксендер сілтілік және жер сілтілік болып бөлінеді. Біріншісіне диопсид Ca(MgFe)[Sі 2 O 6 ], геденберит CaFe[Sі 2 O 6 ], кейінгісіне жадеит NaAl[Sі 2 O 6 ], сподумен LіAl[Sі 2 O 6 ], эгирин NaFe[Sі 2 O 6 ] жатады. Пироксендердің жеке кристалдары қысқа призма, минералдық агрегаттары тұтас, түйірлі масса түрінде келеді, жымдастығы 87 — 93 o бұрыштармен қиылысатын призма бойынша жақсы байқалады; қаттылығы 5 — 6,5, тығыздығы 3,1 — 3,6 г/см 3 . Түсі ақ, сұр, сарғылт, қара қоңыр, қоңыр жасыл, жасыл. Гидротермалды ерітінділер мен экзогендік процестерден Пироксендер уралитке, хлоритке, монтмориллонитке, т.б. тау жыныстарына айналады. Ромбылық Пироксендердегі Са шамасы кристалдану температурасының төмендеуіне байланысты азаятындықтан, оларды геологиялық термометр ретінде, жадеитті әшекей тас ретінде, ал сподуменді литий өндіруде қолданады. Қазақстанның таулы аймақтарында негізді, ультранегізді, метасоматикалық тау жыныстарында кездеседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Новоникольский ауылдық округі

* Новоникольский ауылдық округі – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы Ақсораң ауылдық округінің бұрынғы атауы. * Новоникольский ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Шеген Ахметов

Шеген Ахметов (Шегебай ; 1914-1983), әдебиет зерттеуші, жазушы. Филология ғылымының кандидаты (1957). Ахметов «Қазақ әдебиетіндегі өнегелі адамдар образы» (1971), «Балалар әдебиеті - өмір оқулығы» (1972), «Қазақ балалар әдебиеті» (1974), «Балалар әдебиетінің қазіргі жайы» (1977), «Асыл сөз асыл ойдан», «Ғұлама ғалым және балалар әдебиеті» деп аталатын мақалаларында (1977) Әуезовтің жас жеткіншектерге арнап жазған туындыларын баян етсе, «Қазақ совет балалар әдебиеті» оқулығының (1976) бір тарауын ұлы қаламгердің өмірі мен шығармашылық қызметіне арнаған, сондай-ақ «Жетім», «Қорғансыздың күні», «Көксерек» атты әңгімелері мен повесінен үзінділер келтіріп, оларды балалар үғымына жақын, түсінуге жеңіл етіп талдаған. Дереккөздер
Новопокров ауылдық округі

* Новопокров ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. * Новопокров ауылдық округі – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Новопокров ауылдық округі – Павлодар облысы Успен ауданындағы әкімшілік бірлік. * Новопокров ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік.
Сәлкен Балаубаев

Балаубаев Сәлкен (1902, Қарағанды облысы Осакаровка ауданы — 1972, Қарағанды) — алғашқы қазақ психологтарының бірі. Орта Азия мемлекеттік университетін (Ташкент) бітірген (1929). Қазақ педагогика училищесінде (Ташкент), Қазақ педагогика институтында (Алматы) оқытушы, Орта Азия еңбек қорғау ғылым-зерттеу институты лабораториясында, Қазақ АКСР Оқу халық комиссариаты жанындағы Әдістемелік кеңесте ғылыми қызметкер болып істеді. Балаубаев Сәлкен профессор А. Б. Залкиндтің “Педагогика”, профессор П.Н. Шимбиревтің педтехникумға арналған “Педагогика” атты оқулықтарын тәржімалаған. Мектептегі тәрбие саласына қатысты “Мектеп группаларын комплектеу” (1934), “Қиын бала” (“Политехникалық мектеп”, 1933, ғасыр 7—8), т.б. ғылыси мақалалар жазды. Балаубаев Сәлкен 1937 — 1938 жылдары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. 1939 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды педагогика институтында ұстаздықпен айналысты. Жоғары оқу орындарына арналған “Психология” оқулығында Балаубаев Сәлкен жеке тұлғаны қалыптастыру, адам өміріндегі идеалдың маңызы, қажеттіліктің орны мәселелерін зерттеді. Темперамент типтеріне сипаттама беріп, оның мінезбен байланысын ашып көрсетті. Дереккөздер
Зайырбек Ахметов

Зайырбек Ахметов(9.5. 1930 ж. т., Түркістан ауданы Балтакүл ауылы) – Шымкент ауыл шаруашылық техникумын, Ташкент ауылы шаруашылық институтын (1954) бітірген. Еңбек жолын 1958 ж. Қызыл-абад машина-трактор стансасында аға агроном, бас агроном болып бастаған. 1959 – 90 ж. Ильич ауданы Красная звезда кеңшарында партия бюросының хатшысы, «ІІІ Интернационал» ұжымшарының бастығы, ауданы ауылы ш. басқармасының бастығы болды. Жетісай ауданы ауылы шаруашылық бірлестігінің бастығы, ауданы атқару к-тінің бірінші орынбасары болып қызмет атқарды. 1963 ж. 451-Тельман сайлау округінен Өзбек КСР-нің Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Еңбек Қызыл Ту (1972), «Құрмет белгісі» (1957) ордендерімен марапатталған. Сілтемелер
Новосел ауылдық округі

* Новосельское ауылдық әкімдігі – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы әкімшілік бірлік. * Новосел ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы Үлкен Қараой ауылдық округінің бұрынғы атауы. * Новосел ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жесір

Жесір — күйеуі қайтыс болған, ерсіз әйел. Жесірдің екі түрі бар. Оның бірі — тұрмысқа шыққаннан кейін ері өліп, күйеусіз қалған әйел. Екіншісі — құда түсіп, атастырып үкі таққаннан кейін, болашақ күйеуі өліп, өз үйінде оң жақта отырғанда жесір қалған адам. Қазақ халқының дәстүрлі қоғамындағы жесір дауының көпшілігі осы оң жақта отырып, жесір қалғандардың өз қалауымен басқа жігітке тұрмысқа шығып кетуінен туындаған. Бала-шағалы болып жесір қалған әйел сол әулеттің не рудың жесірі болып саналған. Күйеуінің туған-туыстары жесір әйелге және оның балаларына әрқашан қамқорлық жасап отырған. Немесе жесір қалған әйел өз қалауы бойынша қайтыс болған күйеуінің жақын бауырларының біріне әмеңгерлік жолмен тұрмысқа шыққан. Жесір әйел рұқсатсыз басқа бір ауылға көшіп кетпеген немесе басқа жаққа тұрмысқа шықпаған. Оның балалары өз туыстарынан бөлінбей өскен. Ерге қатысты Әйелі қайтқан ерді жесір демейді. Бопай, тұл, үйсынық деп атайды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Әкімшілдік-әміршілдік жүйе

Әкімшілдік-әміршілдік жүйе – елдің экономикасын басқару тәсілі. Мұнда әкімшілдік, әміршілдік әдістерге басты рөл жүктеледі және билік басқарудың орталық органдарына, төрешілдік аппаратқа шоғырландырылады. Әкімшілдік-әміршілдік жүйеге бір орталықтан директивалық жоспарлау тән. Кәсіпорындар өздеріне басқарудың жоғары сатыларынан берілген жоспарлы тапсырмаларға сәйкес әрекет етеді. Әкімшілдік-әміршілдік жүйе тоталитарлық режимдерге сүйеніп, басқарудың демократикалық қағидатына қайшы келеді, еркін нарықтың, бәсекенің, кәсіпкерліктің дамуына бөгет жасайды. Дереккөздер
Үрпаш Жәнияқызы Шалболова

Үрпаш Жәнияқызы Шалболова (21.11.1960, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (2004). Саратов политехникалық институтын бітірген (1983). Байқоңыр ғарыш айлағындағы әскери бөлімшеде экономист (1983–1984). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Қызылорда бөлімшесінде оқытушы (1984–1988), Мәскеу қаласындағы ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1992–1993). 1993 жылдан Қызылорда педагогика институтында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) аға оқытушы, әдіскер, кафедра меңгерушісі, декан, доцент, ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор қызметтерін атқарады. «Развитие рынка углеводородного сырья в Республике Казахстан: теория, практика, приоритеты» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Үлкен Қараой ауылдық округі

Үлкен Қараой ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2021 жылға дейін Новосел ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Баймырза, Горьковское ауылдары кіреді. Орталығы – Горьковское ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1412 адамды құрады. Дереккөздер
Ақболат Ахметов

Ақболат Ахметов (30.12. 1946 ж. т., Түркістан ауданы Бөген ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1996), профессор (1998), ҚР Инженер академиясының академиягы (2000). Қазақ химия-технологиялық институтын бітірген (1968). 1968 – 1975 ж. Шымкент, Көкшетау, Түркістан қаларында цех шебері, бас технолог 1975 – 1980 ж. Қазақ химия-технология институтының инженер-құрылыс факультеті деканының орынбасары, 1983 – 1994 ж. құрылыс материалдары және конструкциялар технологиясы кафедрасының меңгерушісі, 2001 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік ун-тінің механика-құрылыс факультетінің деканы. Ол 105 ғылым еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы. ҚР Білім министрлігінің мақтау грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Жұмыс, физикада

Жұмыс, физикада – күштің сан шамасы мен бағытына және оның түсу нүктесінің орын ауыстыруына тәуелді күш әсерінің өлшемі. Күштің жұмысы деп те аталады. Егер күштің (F) сан шамасы мен бағыты тұрақты, ал дененің орын ауыстыруы (M0M1) түзу сызықты болса (1-сурет), онда Жұмыс (А) мынаған тең: AF·s·cosφ, мұндағы F – күштің бағыты мен дененің орын ауыстыруы арасындағы бұрыш, ал sM0M1. Егер φ 90 болса күштің Жұмысы теріс, ал 90 болғанда (яғни күштің бағыты дененің орын ауыстыруына перпендикуляр) күштің Жұмысы нөлге тең (A0) делінеді. Жұмыстың Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшеу бірлігі – джоуль. Жұмыстың бұдан да басқа эрг (1 эрг10–7Дж) және килограмм-күш-метр (1 кгкҺм9,81 Дж) сияқты өлшеу бірліктері бар. Күштің Жұмысын жалпы түрде есептеу үшін элементар жұмыс (dA) деген ұғым ендіріледі: dA=FҺdsҺcos, мұндағы ds – дененің элементар орын ауыстыруы,  – күштің бағыты мен сол күштің түсу нүктесінің траекториясына жүргізілген жанамасы (нүктенің орын ауыстыру бағытымен бағыттас) арасындағы бұрыш (2-сурет). Бұл жағдайда декарттық координаттар жүйесіндегі элементар Жұмыс былайша өрнектеледі: dA=Fxdx+Fydy+Fz dz (1) мұндағы Fx, Fy, Fz – күштің координат осьтеріндегі проекциялары, x, y, z – күштің түскен нүктелерінің координаттары. Ал жалпыланған координаттардағы элементар Жұмыс былайша өрнектеледі: dA = (2) мұндағы qі – жалпыланған координаттар, Qі – жалпыланған күштер. Қозғалмайтын осі бар денеге әсер ететін күштердің Жұмысы: dAMzd, мұндағы Mz – z айналу осімен салыстырғандағы моменттердің қосындысы,  – бұрылу бұрышы. Қысым күштерінің Жұмысы: dApdV, p – қысым, V – көлем. Дененің M0M1 сызығы бойымен шекті орын ауыстыруы кезіндегі күштің Жұмысы (А), қисық сызықты интеграл арқылы, элементар Ж-тардың интегралдық қосындысы ретінде анықталады: немесе (3) Потенциалдық күштер үшін: dA–d және A0–1, мұндағы 0 және 1 – жүйенің бастапқы және соңғы қалпындағы потенциалдық энергияларының () мәндері. Бұл жағдайда Жұмыс күштің түсу нүктесінің траекториясына тәуелді болмайды, белгілі бір орынға ауысқан механикалық жүйенің қозғалысы кезіндегі барлық әсер етуші күштердің Жұмыстарының қосындысы сол жүйенің кинетикалық энергиясының (Т) өзгерісіне тең, яғни: =T1–T0. “Күштің Жұмысы” ұғымы механикада, сондай-ақ физика мен техниканың әр түрлі саласында кеңінен қолданылады. Сілтеме
Озёрный ауылдық округі

* Озёрный ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. * Озёрный ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Озёрный ауылдық округі – Павлодар облысы Железин ауданындағы Майлы ауылдық округінің бұрынғы атауы. * Озёрный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Айман Мағзұмқызы Шалдыбаева

{{Ambox }} Айман Мағзұмқызы Шалдыбаева (1949, Алматы) – химия ғылымдарының докторы (1996). ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) және КСРО ғылым академиясының Электрхимия институтының аспирантурасын (1974) бітірген. 1975 жылдан ҚазҰУ-да инженер, аға ғылым қызметкер, оқытушы, доцент қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері кешенді қосылыстардың химиясы мен электрхимиясы мәселелеріне арналған. 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Октябрь ауылдық округі

* Октябрь ауылдық округі – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы Бартоғай ауылдық округінің бұрынғы атауы. * Октябрь ауылдық округі – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. * Октябрь ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Октябрь ауылдық округі – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Октябрь ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.
Бәкір Ахметұлы

Бәкір Ахметұлы (15.6.1927, Қызылбұлақ ауылы Қазығұрт ауданы – 12.1998, Шымкент қ.) – партия, кеңес қызметкері. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Дулат тайпасының Жаныс руынан. 1944 ж. Ташкент ауылы шаруашылық институтын бітірген (1945). Ғалым-агроном. Еңбек жолын Қазығұрт ауданы ауылы шаруашылық бөлімінде агроном болып бастаған. Созақ аупарткомының бірінші хатшысы, облыстық астық дайындау басқармасының бастығы қызметтерін атқарып, республикалық дәрежеде дербес зейнеткерлікке шыққан. «Октябрь революциясы», 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Созақ, Қазығұрт аудандарының құрметті азаматы. Сілтемелер
Юбилейный ауылдық округі (Шал ақын ауданы)

Юбилейный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Белоградовка, Крещенка, Куприяновка, Ұзынжар ауылдары кіреді. Орталығы – Крещенка ауылы. Округ құрамында болған Құртай, Тельманово ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1707 адамды құрады. Дереккөздер