kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қашаған көшесі (Астана)

Қашаған көшесі Оқжетпес көшесінен басталып, М. Жәлел көшесінде аяқталады. Шыршық, Қараой орамдарымен қиылысады. Ұзындығы - 395,6 м. Бұрынғы атауы Машинистер қысқа көшесі. Қашаған - ақын, 1841 жылы Түркіменстанның Ташауыз облысы, Мырзабасы ауылында дүниеге келіп, 1929 жылы Маңғыстау облысы, Қырықкез ауылында қайтыс болады. 16-17 жасынан ақын атанған. Әйгілі жыраулар дәстүрімен толғайтын ақынның «Қырымның қырық батыры» жырлары мен халықтың көне шежіресі мен тарихын толғайтын «Атамекен», «Адай тегі», «Әзіреті Ғали», «Топан», т.б. дастандары ел арасына кең тараған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қима көшесі (Астана)

Қима көшесі Нұрғиса Тілендиев даңғылынан басталып, Ақмола көшесінде аяқталады. Арқалық көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 321,3 м. Бұрынғы атауы №18 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Қима - Ақмола облысының Жақсы ауданындағы ауыл, Жаңақима ауылдық әкімшілік округінің орталығы. Аудан орталығы - Жақсы ауылынан 45 шақырым жерде, Есіл өзенінің оң жағалауында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қобыз көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ые116 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қобыз көшесі М.Төлебаев көшесінен басталады. Ұзындығы - 1083,6 м. Қобыз - көптеген түркі халықтарында кездесетін қос ішекті музыкалық аспап. Аспап жыңғыл, үйеңкі сияқты мықты ағаштан ойып жасалады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қобыланды батыр көшесі (Астана)

Қобыланды батыр көшесі Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ұзындығы -1582,6 м. Қобыланды батыр (шамамен XV ғ.) - аты аңызға айналған халық батыры, тарихи қайраткер. Шыққан тегі - қышпақ, оның ішінде - қара қыпшақ. Халық жадында сақталған әңгімелерде оны көбіне «Қара қыпшақ Кобыланды» деп атайды. Әбілхайыр ханның бас батыры болған. Қобыланды батырдың қызылбастар мен қалмақтарға қарсы соғыстарын баяндайтын «Қобыланды батыр» жыры кең тараған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қозыбасы көшесі (Астана)

Қозыбасы көшесі Ғ. Мұстафин көшесінен басталып, Іле көшесінде аяқталады. Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс, Жаркент, Бурабай, Жайық, Ертіс, Бұқтырма, Есіл, Шу, Лепсі көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1393,6 м. Бұрынғы атауы №22 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қоңыраулы көшесі (Астана)

Қоңыраулы көшесі Обаған көшесінен басталып, Балқантау көшесінде аяқталады. Жанкент көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 222,2 м. Бұрынғы атауы №27 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қоңыраулы найза - басында қоңырау тағылған найза. Найзаға әскери белгі ретінде басына кішкене қоңырау тағу дәстүрі көне түркі заманынан қалған. Көне тас петроглифтерде қоңыраулы найза ұстаған жауынгерлер бейнесі жиі кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қоңырөлең көшесі (Астана)

Қоңырөлең көшесі Мұғалжар көшесінен басталып, Ақкемер көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 122,5 м. Бұрынғы атауы Карл Маркс көшесі. «Тельман» тұрғын алабы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қордай көшесі (Астана)

Қордай көшесі — Бауыржан Момышұлы даңғылынан басталып, Сұлутөбе, Талғар, Обаған, Жанкент, Балқантау, Таскескен, Құмкент, Айнакөл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 2641,9 м. Бұрынғы атауы №28 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қордай - Шу-Іле тауларының оңтүстік-шығысындағы Кіндіктас және Жетіжол жоталары арасындағы асу. Жамбыл облысы, Қордай ауданы аумағында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қорқыт көшесі (Астана)

Қорқыт көшесі Ағыбай батыр көшесінен басталып, Кенесары көшесінде аяқталады. А. Иманов көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 415,2 м. Қорқыт - бағзы заманда өмір сүрген бабаларымыздың бірі. Түркі халықтарына ортақ ұлы ойшыл, жырау, қобызшы, сазгер, аңыз кейіпкері. Улы бабамыз шамамен VII-ІХ ғасырларда Сыр бойында оғыз-қыпшақ тайпалық бірлестігінде туып-өскен. Қорқыт ата туралы аңыз әңгімелердің бір саласы - оның дүниеге келуі, екінші саласы - ажалдан қашуы, үшінші саласы - қобызбен күй шығаруы болып келеді. Қорқыт -қобыз арқылы музыка өнерінің негізін салған ұлы сазгер әрі жыршы. Сонымен бірге, ел басқарған данышпан, қасиетті әулие. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құлагер көшесі (Астана)

Құлагер көшесі Көкорал көшесінен басталып, Шалгөде, Атамұра, Шарбақты көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1533,7 м. «Пригородный» тұрғын алабы. Құлагер - Ақан серінің әйгілі, жүйріктігі жыр болған тұлпары. Қазіргі Астананың солтүстігіндегі Жолымбетті мекендеген Керей Сағынайдың асында Қүлагерді өлтіреді. Қүлагердің мерт болуы -ақынның трагедиялық өлең-толғаныстарын шығаруға себеп болады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құланөтпес көшесі (Астана)

Құланөтпес көшесі Айдарлы көшесінен басталып, Саумалкөл көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 254,8 м. Бұрынғы атауы №5 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Құланөтпес - Теңіз көлі алабындағы өзен. Қарағанды облысының Нұра, Ақмола облысының Қорғалжын аудандары арқылы ағады. Аймысық, Айғыржол тауларының солтүстік-шығыс етегіндегі бұлақтардан басталып, Теңіз көліне қүяды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құлынды көшесі (Астана)

Құлынды көшесі Космонавтар көшесінен басталып, Наркескен көшесінде аяқталады. Балауса, Н.Оңдасынов, Е.Тайбеков көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 374,2 м. Бұрынғы атауы Летний көшесі. Құлынды даласы - Батыс Сібір жазығының оңтүстік бөлігіндегі өңір, Алтай Республикасы мен Павлодар облысы аумағында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құмбел көшесі (Астана)

Құмбел көшесі – Ә.Ермеков көшесінен басталып, Құлагер көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 154,3 м. Бұрынғы атауы – Летный көшесі. Құмбел - Қырғыз Алатауындағы асу. Қазақстан мен Қырғызстан Республикалары шекарасында. Жамбыл облысы, Меркі ауданында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құмкент көшесі (Астана)

Құмкент көшесі Айнакөл көшесінен басталып, М.Төлебаев көшесінде аяқталады. Қордай, Бесшалқар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1452,8 м. Бұрынғы атауы №35 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құндызды көшесі (Астана)

Құндызды көшесі Балқантау көшесінен басталып, Жанкент, Нұрлы орамы, Талғар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 447,9 м. Бұрынғы атауы №56 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Құндызды - Ақтөбе облысының Мүғалжар ауданы Жем алабындағы өзен. Үзындығы - 51 шақырым. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құрманғазы көшесі (Астана)

Кұрманғазы көшесі Николай Гоголь көшесінен басталып, Көктомар орамымен қиылысады. Ұзындығы - 928,5 м. Құрманғазы Сағырбайұлы (1823-1889) - ұлы күйші-композитор, дүлдүл домбырашы. 70-тен аса күй қалдырған. «Ақбай», «Төремұрат», «Байжұма», «Назым», т.б. антропологиялық атауларға құрылған күйлері бар. Композитордың «Кісен ашқан», «Түрмеден қашқан», «Қайран шешем», «Перовский марш», «Қызыл қайың», т.б. ғүмырбаяндық күйлері оның патша үкіметі, билік иелері тарапынан қуғын-сүргін көргенінің куәсі іспетті. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құрылысшылар көшесі (Астана)

Құрылысшылар көшесі Мереке көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 255,2 м. Бұрынғы атауы Строительный көшесі. «Интернациональный» тұрғын алабы. Бұл көше құрылысшылардың құрметіне қойылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құсжолы көшесі (Астана)

Құсжолы көшесі Шардара, Сартүбек көшелерімен қиылысып, Өндіріс көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 1097 м. Бұрынғы атауы А.Попов көшесі. Құсжолы - жердегі бақылаушыға аспандағы мыңдаған жеке жұлдыздар Құсжолы тәрізді көрінеді. Осыған байланысты галактиканы Құс жолы жүйесі деп те атайды. Құс жолы - кең, ақшыл жолақ болып тұтасқан орасан көп жұлдыз шоғыры. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құсмұрын көшесі (Астана)

Құсмұрын көшесі Қайнар көшесінен басталып, Наурыз көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 259 м. Бұрынғы атауы №З6 көше. «Көктал» тұрғын алабы. ---- Құсмұрын - Тобыл облысындағы көл. Қостанай облысының Қарасу, Әулиекөл аудандарында, Торғай қолатының қазан шүңқырында, Құсмұрын кентінің солтүстігінде 9 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қыз Жібек көшесі (Астана)

Қыз Жібек көшесі Баян сұлу көшесінен басталып, Айман-Шолпан көшесінде аяқталады. Ұлпан орамы, Домалақ ана, Қорған орамы, Қарашаш ана, Айғаным көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1686,3 м. «Комсомольский» тұрғын алабы. «Қыз Жібек» - лиро-эпостық жыр. Қазақ фольклортанушы-ларының басым көпшілігі жыр XVII ғасырда пайда болған деп есептейді. Жырдың нүсқалары көп емес және олардың арасындағы айырмашылықтары да аз. Қазір Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының Орталық кітапханасының қолжазба қорында жырдың екі нұсқасы сақтаулы түр. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қызбел көшесі (Астана)

Қызбел көшесі Амантоғай көшесінен басталып, Ұлытау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 209 м. Бұрынғы атауы №26 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Қызбел - Торғай қаласы мен Торғай үстірті аралығындағы дөңес тау. Ел аузындағы аңыз бойынша, қыратты жерге алыстан қарағанда, қыздың бейнесін елестетіп, орта шенінде жота жіңішкерт, қыз беліне ұқсаудан, "Қызбел" атанған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қызыларай көшесі (Астана)

Қызыларай көшесі Қарқабат, Балқантау, Құндызды көшелерімен қиылысып, Обаған көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 1250,4 м. Бұрынғы атауы №43 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қызыларай - Сарыарқаның шығысындағы тау. Қарқаралы тауының оңтүстігінде 80-90 шақырым жерде. Абсолюттік биіктігі - 1550 м. Батыстан шығысқа қарай 60-65 шақырым, ені 15-20 шақырым. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қызылой көшесі (Астана)

Қызылой көшесі Өлеңті көшесінен басталады. Ұзындығы - 308,8 м. Бұрынғы атауы Инициативный көшесі. «Энергетик» тұрғын алабы. Қызылой - газ кені. Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Байзақ газ кен орнынан батысқа қарай 35 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қызылсу көшесі (Астана)

Қызылсу көшесі Міржақып Дулатов көшесінен басталып, Қырыққыз орамында аяқталады. Ұзындығы - 738 м. Бұрынғы атауы А.Суворов 1-көшесі. Қызылсу - «қардың суы, саяз су» деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ Қостанай, Ақмола облыстарының жеріндегі өзен. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Левон Мирзоян көшесі (Астана)

Левон Мирзоян көшесі Қажымұқан көшесінен басталып, В. Петров, Б. Майлин көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1157,7 м. Левон Исаевич Мирзоян (1897-1939) - мемлекет қайраткері. Ұлты - армян. 1933 жылдан Қазақ өлкелік партия комитетінің, 1937 жылы (маусым-желтоқсан) Қазақстан К(б)П ОК-нің бірінші секретары болды. Голощекин ұйымдастырған ашаршылық салдарын жою мақсатында жүргізген шаралары үшін қазақ халқы оны «Мырзажан» деп қүрмет тұтқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Луи Пастер көшесі (Астана)

Луи Пастер көшесі Ш. Иманбаева, Ш. Уәлиханов, Тараз, Асанқайғы көшелерін қиып өтіп, Ә. Сембинов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 1293 м. Луи Пастер (1822-1895) - француз микробиолог және химигі, микробиология мен иммұнологияның негізін салұшы, Париж Ғылым Академиясының, Францұз медицина академиясының, Францұз академиясының мүшесі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Лев Толстой көшесі (Астана)

Лев Толстой көшесі Әнуар Әлімжанов көшесінен басталып, Ә.Сембинов көшесінде аяқталады. Абыралы, Күлтөбе орамдарымен және Қарағанды көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 692,5 м. Лев Николаевич Толстой (1828-1910) - орыстың ұлы жазушысы. «Соғыс және бейбітшілік», «Анна Каренина», «Воскресение» сияқты классикалық романдардың авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Лепсі көшесі (Астана)

Лепсі көшесі Хантау көшесінен басталып, Қаратау, Қозыбасы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1131,9 м. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Лепсі - Балқаш алабындағы өзен. Алматы облысы, Ақсу, Сарқант аудандары жерімен ағады. Үзындығы - 418 шақырым. Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі мүздықтардан басталып, Балқаш көліне құяды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Лесной көшесі (Астана)

Лесной көшесі С. Қожанұлы көшесінен басталып, Сарыарқа даңғылын және Ақбаян көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 195,4 м. Лесное - Павлодар облысы, Железин ауданындағы ауыл, округ орталығы. Аудан орталығы - Железинкадан солтүстікке қарай 65 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Аса таяқ

Ұзын таяқ; аса. «Оның қолынан аса таяғы түспейді». Е. Жанпейісов Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тілі атты кітабында «аса, келтек» сөздеріне талдау жасай отырып, «Аса — ұзын да, келтек — қысқа келеді» дейді. Бірақ «аса» сөзінің төркіні туралы әңгіме болмаған. Біздің жорамалымызша, «аса таяқ» екі сөз. Араб тілінде: ғәса — таяқ, жіңішке таяқ. Иран тілінде де осы тұлғада «таяқ» мағынасында қолданылады. Сөйтіп «аса таяқ» тіркесіндегі «аса» жүйесі басқа (араб, иран) тілдерден ауысып, өз тіліміздегі «таяқ» сөзімен қосарланып, «таяқ таяқ» дегенді ұғындырады. Дереккөздер
Атым

Атым, бір атым насыбай. Ауызға бір-ақ рет салуға жарарлық насыбай мөлшері екендігі белгілі. Әрі «атым» тек насыбаймен ғана тіркесетіні де ежелден аян. «Достың көңілі бір атым насыбайдан қалады» (мақал). Сөз төркінін болжауға мына бір тіл дерегі себепші болғандай. Моңғол тілінде «уыс», «шеңгел», «шымшым» мағынасын беретін сөз «атга» тұлғасында көрінсе, қалмақ тілінде — «атх» дыбыс құрамында айтылады. Әрине, насыбай ауызға уыстап емес, шымшыммен ғана салынады. Мына тіркесте сол «бір шымшым насыбай» орнын, «бір атым насыбай» болып, Моңғол тілінен ауысқан «атга» сөзі меншіктеніп тұрғандығы байқалады. Соның өзінде тіліміздің морфологиялық жағы сақталып қалғандығын соңғы -ым қосымшасынан көріп отырмыз («шымшым» соңындағы -м жұрнағы, сол мағынадағы Моңғол сөзнің соңына көшіп, «атга» тұлғасы «атым» қалпында көрініп тұр). Дереккөздер
Ауалану

Он томдық «Түсіндірме сөздікте» аталған сөздің екі түрлі мағынасы берілген. Оның екіншісі — көңілін алдау, тоқмейілсу. Алайда, сөздікте мысал үшін берілген сөйлем ішіндегі «ауаланудың» мағынасы түсінікте берілген ұғымға көп жанаса бермейді. Ондағы келтірілген сөйлемнің бірі — «қызығып дүние үшін ауаланба, Бер ақыл, білім барда өзіңе өзің!» (Үш ғасыр жырлайды). Сөйлем ішіндегі «ауаланба» мағынасы «көңіл алдама», «тоқмейілсімеден» гөрі «ынтықпа», «құмартпа» дегенге әлдеқайда жақындығын сезіну қиын емес. Бұлай болудың басты себебі — «ауалану» сөзінің қазақ тіліне жүйесі басқа тілдерден ауысып келгендігнен. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда мұндай жағдайлар ұшыраса береді. Мысалы, парсыларға түркі тілдерінен енген «йайағ» (қазақша — жайлау) сөзі «дача» мағынасына ие болған. Дәл сол сияқты «ауалану» сөзінің төркіні парсы тілі: ынтығу, құмарлану, сұқтану мағынасын береді. Дереккөздер
Ауан

Ауан сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Ауан (жер атауы) - Кіші Арал теңізінің оңтүстігінде, Көкарал түбегінің солтүстігіндегі жер атауы. *Ауан (сөзі) - Қазақтың қазіргі әдеби тіліндегі мағынасы — ағым, ыңғай, икем.
Ауан (сөзі)

Қазақтың қазіргі әдеби тіліндегі мағынасы — ағым, ыңғай, икем. «Жігіттіктің ауаны да, қыдыра берсін». Қазақ тіліне иран тілінен ауысқан деуге болады. Бұл тілде сөздің жекеше түрі — ан, ал көпше тұлғасы — эван болып тұлғанады да, мағынасы — уақыт, кез, кезең. Түркі тілдеріне ауысқаннан кейін мағынасына біршама өзгеріс енген. Дереккөздер
Аужал

Бұл сөз сөйлем ішінде көбіне «ал», «ет» етістіктерімен тіркесіп келеді. Түсіндірме сөздікте үш түрлі мағынасын ұшыратамыз. Оның екеуі ауыспалы мағынада көрсетілген. Ауыспалы мағынаның бірі — қуат, күш, демеу сияқтыларды ұғындырады. Осындай мағынада оны қырғыз тілінде «оож ал» тіркесі күйінде табамыз. Мұнда алғашқы «оож» тұлғасы араб тілінен ауысқандығы көрсетілген. Сөздің араб тіліндегі мағынасы — күш, қуат. Ал екінші бөлігі «ал» түркі тілдерінің өзіне тән етістік түбірі. Сонда қырғыз тіліндегі: оож ал — күш жинау, қуат алу мағынасын ұғындырады. Араб тілінен енген «хуж» қырғыз тілінде «оож», қазақ тілінде «ауж» (салыстырыңыз: қырғызша— тоо, қазақша — тау) тұлғасына дейін өзгеріске түсіп, оған осы тілдердегі «ал» етістігі тіркесіп, қырғыз тілінде бөлек жазылса бізде, кейін келе бірігіп кеткен. Осы бірігу нәтижесінде қазақ тілінде «аужал» қалпында көрініп, тағы да «ал», «ет», «бол» сияқты етістіктерді талап етіп дағдыланған: «Ерекең енді-енді ғана серпілгендей, әзілді аужал етуге кірісті» (Ғ. Сланов, Домбыра күйі.). Дереккөздер
Ауық-ауық

Таудан ауық-ауық самал жел соғады (3. Шашкин, Тоқаш Бокин). Ана тілімізде ежелден етене болып байырғы қос сөзіміздің біріндей қолданылып келе жатқандықтан да болар, түпкі төркіні, жүйесі басқа тілден дерліктей, шикілік нышанын да танытпайды. Қай тіл болмасын, өзге бір тілден (әсіресе, жүйесі басқа тілден) сөз ауысып алғанда, көбіне, өзінің дыбыс шығару орындарының қабілетіне сәйкестендіруге тырысатыны дағдылы құбылыс. Дәл осы жағдаймен өзгеріске түскен араб, парсы сөздері тілімізде біршама ұшырасып отырды. Солардың бірі — «ауық-ауық». Шын мәнісінде, бұл да қазіргі кезде тілімізде жиі қолданылып жүрген арабтардан келген —«уақыт» сөзімен түбірлес те тамырлас. Дәлірек айтсақ, соның өлшеусіз өзгеріске түскен түрі. Ең алдымен қос сөз болып қалыптасу барысында, қайталау нәтижесінде соңғы «т» дыбысы түсіріліп, «уақ - уақ» түріне жеткен. Араб, парсы тілдерінен енген сөздерде бұл құбылыс жиі ұшырайтынын парсы тілінен келген дос (иранша — дуст), дұрыс-(дорст), рас (раст) іспеттес сөздер кепіл бола алады. Одан әрі сөздегі дыбыстар орнының ауысу (метатеза) заңдылығы араласып «уақ» сөзі «ауқ» тұлғасына дейін өзгерген әрі соңғы «у» мен «қ» арасына қысаң «ы»-ның килігуі де орынды. Осылайша «ауық-ауық» қос сөзі тілімізге сіңісіп кеткен. Мұндай тілдік құбылыстар басқа халықтар ішінде де болып жатады. Дәлел үшін бірер мысал: орыс тіліндегі «стакан» немесе «собака» сөздері түркі тілдерінен ауысқан «тостаған» және «көпек» тұлғаларының дыбыстық өзгеріске түскен түрі екендігін қазіргі орыс тілі мамандары дәлелдеп отыр (Е. Н. Шипова, Словарь тюркизмов в русском языке, Алма-Ата, 1976). Ыңғайы келгенде айта кетейік, тіліміздегі «оқтын-оқтын» қос сөзінің пайда болуына себепші болған да арабтан енген осы «уақыт» сөзі. Мұндағы өзгеріс жолы «ауық-ауық» қос сөзінен басқаша болса да, тіл заңдылығынан тыс кетпейді. «Уақыт» тұлғасындағы «уа» буыны жалаң «о» дыбысымен ауыстырылып, соңына -ын қосымшасы жалғану арқылы жасалған дей аламыз. Дереккөздер
Ауыл-аймақ

Қос сөзді тұтас алсақ та немесе оның құрамындағы «ауыл» мен «аймақ» сөздерін дербес қарағанда да мағынасы кез келген адамға түсініксіздік тудырмайды. Алайда басқа түркі тілдерінің немесе туыс саналып жүрген өзге тілдер дерегіне үңіле қарасақ, осы сөздердің қай-қайсысының да тұңғыш, алғашқы мағыналары болғандығы анықтала түседі. Қазіргі тұрғыдан алғанда, «аймақ» сөзінің екі түрлі — өлке, өңір, атырап және айнала, маңай, төңірек сияқты мағыналары бар: «...Таусылар емес тау қырман, Аймаққа төне тұр қарап» (Ғ. Қайырбеков, Құрдас.). Ал «ауылдың» (түсіндірме сөздігіміздің көрсетуінше) төрт мағынасын білеміз. Ауылдың қазақ тіліндегідей мағынасы қырғыз, алтай, хакас тілдерінде де кездеседі. Өте ерте кездерде «ауыл» сөзінің «көрші» мағынасы болғандығын жазба моңғол тілі деректерінен табамыз: айил — көрші . Дәл осы мағынада оны қазіргі моңғол тілінен де табу қиын емес. Қазіргі якут тілінде: аймах — туыс деген ұғымға ие болса, моңғол, бурят тілдерінде «аймақ» сөзінің мағынасы — тайпа, ру, ұрпақ сияқтыларды түсіндіреді. Бір қызығы, жазба моңғол тілінде: «айил — аймаг» қос сөзі «туыстар» дегенмен барабар. Осы деректерді еске ала келгенде «ауыл» сөзінің көне мағынасы «көрші», «аймақ» сөзінің ескі түсінігі — «туыс» болғандығы байқалады. Сөйтіп, қазіргі қолданылып жүрген қос сөзіміз «ауыл-аймақтың» тұңғыш мағынасы кең де көлемдірек болып, «туған-туысқан», «көрші-көлем» қос сөздерінің мағынасын қоса, тұтас қамтығандығын аңғарамыз. Дереккөздер
Ашқарақ

Сөз төркіні бұдан бұрын шыққан бір еңбекте талданған болатын. Қазіргі қазақ тіліндегі мағынасы «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» мен осы сөзді төркіндетуші авторлар мақаласында анық, айқын, дұрыс берілген. Мәселе, сөздің мағынасында емес, оның шыққан тегі, төркіні туралы болғандықтан, біз оларды қайталап жатуды артық санадық. «Ашқарақ» сөзінің төркінін зерттеушілер пікірінше, бұл сөз тілімізде жиі қолданылатын «аш» (тамақ ішпеген, нәр татпаған мағынасындағы) сөзі мен кейбір түркі тілдерінде (тува, хакас, якут, сары ұйғыр) «көз» мағынасын беретін «қарақ» немесе «харах» тұлғаларының қосындысынан туғандығы байқалады. Түркі тілдерінде, жалпы тілдерде, сөздердің бірігуі арқылы үшінші бір сөз жасалып, өзгеше мағынаға ие болатынын теріс деуге, әсте, болмайды. Сондықтан да «ашқарақ» сөзінің төркінін зерттеушілердің болжамы көңілге қонымды, ойға оралымды екендігінде дау жоқ. Алайда, кейбір тілдік деректер бұл жорамалға жасқана, күдіктене қарауға мәжбүр етеді де, сөз төркінін басқаша қарастырса қалай болар еді деген ойға жетектейді. Тіліміздегі «аш» сөзі тува, хакас, якут тілдерінде де дәл осы дыбыстық құрамаға сәйкес — аш, ас, ачык тұлғаларында айтылса, ал біздегі «көз» бұл тілдерде карак, харах (хакас, якуттарда) болып қолданылатыны да рас. Осылай бола тұрса да бұл тілдерде «аш» пен «харах» сөздері қосылып, қазақ тілінде «тамақсау», «қомағай» мағынасын беретін — «ашқараққа» дыбыстық жағынан сәйкес келетін сөз тудырмауы және мұндай мағынадағы сөздер: туваша — тотпас, хакасша — тоспас, якутша — топпот болып тұлғалануы таңдандырады. Дәлірек айтқанда, «ашқарақ» сөзінің төркіні боларлық тілдерден оған сәйкес тұлға таппаймыз. Сондықтан біздің жобалауымызша, сөз төркіні парсы тілі демекпіз. Мұны сол тілдің мына сияқты деректері дәлелдей түседі. Ең алдымен, парсыша: хош — жақсы; хорак — тамақ. Бұл сөздердің қазақ тіліне сіңгендігі сондай, кейде тідімізде басқа сөздермен де тіркесіп, түсінік бере алады (қош келдіңіз, хош иіс, қорек ету, қорегі жоқ т. б.). Одан әрі, парсы тілінің өзінде осы екі сөздің бірігуінен жаңа мағыналы сөз туатынын да көреміз: хошхорак — #жақсы және көп ішіп-жеуді ұнататын адам; #тамақ талғамайтын адам - деген мағыналарда қолданылады. Осыларды көрсете отырып, тіліміздегі «ашқарақ» сөзі парсының «хошхорак» сөзінің туындысы болар деген тұжырымға келеміз. Бұл ойымызды тіліміздің заңдылықтары да қуаттайды. Араб, парсы тілінен ауысқан сөздердің басындағы «ғ», «х» дыбыстары кейде біздің тілімізде түсірілуіне байланысты алғашқы хөз бірінші дыбысынан айырылып, «ош» одан әрі «аш» тұлғасына дейін өзгерген. Ал екінші — «хорак» сөзінде «х» орнына «қ», бірінші буындағы «о»-ның орнына «а» дыбысы қолданудан «қарақ» қалпына жетіп, қазақ тілінде «ашқарақ» түрінде тұлғаланып тұр. Болжамымызды қырғыз тілінің дерегі де анықтай түседі: ашкорок — түскі тамаққа арналған үзіліс. Мұнда мағына жағынан өзгеріске душар болған. Тағы бір ескеретін нәрсе — «ашқарақ» пен «аш көз» сөзін синоним ретінде қараудың өзі де ой салады. Өйткекі «ашқарақ» тек қана тамаққа субъектінің көзқарасынан туған сөз де, ал «аш көз» дүниеге жалпы көзқараспен байланысты. Сондықтан да оның мағынасы ,көп жағдайда «сараңдық, қараулыққа, күншілдікке» нұсқайды. Дереккөздер
Ашы

Ашы. Жаны ашыды. Біз бұл тіркестің мағынасын — есіркеді, мүсіркеді, аяды қалпында түсінеміз. «Шын жаның ашыса, Нұржанды құтқарып алудың қамын ойла» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов). Тілімізде «ашы» етістігінің басқа да сөздермен тіркеске түсетіні бар: миы ашыды; удай ашыды сияқты. Бірақ мына «жанмен» тіркесіп келген «ашы» етістігінің жөні басқа, мағынасы өзгеше болса керек. Әрі түркі тілдёріне, оның ішінде қазақ тіліне моңғол тілінен ауысқан деген жорамалдамыз. Өйткені моңғол тілінде: ачих — қамқор мағынасында қолданылады. Шынында да, жанын сала қамқор болған адам ғана есіркей, мүсіркей, аяй білмек. Осы жорамал дұрысқа сайса, «жаны ашыды» тіркесіміз «жанымен қамқор болу» дегенді ұғындырмақ. Дереккөздер
Айтбаев көшесі (Алматы)

]] Көшеге қазақ өнерінің майталманы, кескіндемеші, график-суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, Қазақстан Республикасының Ленин комсомолы сыйлығының иегері Салихитдин Әбдісадықұлы Айтбаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 6.03.2008 №83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 №2/139 қаулысы) берілген. Айтбаев Салихитдин Әбдісадықұлы (1938- 1988) Алматы қаласында дүниеге келген. Шығармалары: «Шопандар демалысы», «Жас қазақтар», «Қонақтар келді», «Менің Отаным» атты суреттер топтамасы. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 1600 метр. Дереккөздер
Әбдіре

Тілімізде бірде «абдыра», кейде «әбдіре» қалпында айтыла беретіндігі «Түсіндірме сөздіктен» белгілі. «Орфографиялық сөздікке» (1978) сүйеніп, біз бұл жерде «әбдіре» дыбыстық вариантын алдық. Ал мағынасына үлкен сандық деген түсінік берілген: «Олар да жігіттерден қалыспай түйеге әбдірені, кебежені теңдеп артып жатыр». (С. Талжанов, Сейфулланың Сәкені). Сөздің төркінін іздестірген Э. Севортян «абдыра» тұлғасының түркі тілдеріне моңғолдардан ауысқандығынан басқа еш нәрсе қоспайды. Әрине, моңғол тобындағы тілдерде мұндай тұлғалы сөз тек «сандық» қана емес, «кебеже» мағынасын да қоса қамтиды. моңғолша: авдар — кебеже, сандық; қалмақша: авдр — сандық. Біршама түркі тілдерін былай қойғанда «әбдіре» сөзі парсы тіліне де жайылған. Әрине, мұнда сәл-кем мағына өзгерісіне душар болған: абдари — қол сандықша . Егер біз моңғол тіліндегі «авдар» сөзінің алғашқы түбірін бір буынды деп шамаласақ (ав), онда осыдан пайда болған әрі мағынасы жағынан «авдарға» жақын, жуық келетін «авс» сөзіне тап боламыз. Мұның мағынасы — табыт. Көрсетілген екі зат атқаратын қызметі жағынан онша алшақ кетпейтіндіктен де, түбірі бір болу керек деген ойдамыз. Түбірлері бір-ақ болсын, бірақ осы екі сөздің, олардың түбірлерінің шығуына нендей нәрсе себеп болған, төркінін қандай сөзге апарып тіреуге болады деген сияқты мәселе әлі де тұйық қалып отыр. Жорамал жетегіне еріп, мына бір болжамды ұсын-бақиыз. Маньчжур тілінде: «абдари моо» тіркесі «ағаштың бір түрінің атауы», дәлірек айтқанда «емен тектес ағаш». «Моо» бұл тілде «ағаш» деген ұғым берсе, «абдари моо» — абдари ағашы деген түсінік береді. Демек, алғаш сандық, кебеже, табыт атаулы ыдыстар осы (абдари) аттас ағаштың мықты, берік түрінен жасалып, кейін келе ағаш атауы өзінен жасалған зат атауына өтуі ғажап емес. моңғол тіліндегі «авдар», «авс»— сол тілдегі қосымшалар арқылы мағына ажырату үшін пайда болған тұлғалар болуы ықтимал. Тағы қараңыз * Сандық Дереккөздер
Әбес

«Менің бұл ойым әбес көрінуі де ықтимал» (С. Омаров, Тастағы жазу.). Келтірілген мысалдан бұл сөздің түсінігі — оғаш, ерсі болмақ. «Әбес» сөзі түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне парсы тілінен ауысқан деуге болады. Бұл тілде: әбәс — бос, босқа, пайдасыз. Ауысып алынған сөз қазақ тілінде аз-кем дыбыстық әрі мағыналық өзгеріске түскендігін байқаймыз. Дереккөздер
Әйәй

Түсіндірме сөздік бойынша, сөз мағынасы — көркем, сұлу, әдемі: «Мына өзіміздін Адайда Ақбөбек атты әйәй қыз бопты» (С. Бақбергенов, Қайран шешем). Дәл осы тұлғада әрі мағынасы жақын сөзді басқа түркі тілдерінен кездестіре алмадық. Алайда түрікмен тілінде: «овадан» тұлғасы «сұлу», «әдемі» мағынасында кездесетінін көрсете кетеміз. Бірақ бұл сөз моңғол тілінен ауыспады ма екен деген ой да келеді. Өйткені ол тілде: овоо — көркем, тәуір. Тунгус-маньчжур тобындағы көптеген тілдерде «айа», «аи», «ай...ай», т. б. тұлғалар — жақсы, сұлу, кербез сияқты жағымды мағыналарда қолданылады. Сондай-ақ моңғол, бурят тілдерінде де: «аятай», «ая» сөздері — тәуір, оңды мағыналарын қамтитынын еске саламыз. Осы деректермен санассақ, тіліміздегі «әйәй» сөзі моңғол, тунгус-маньчжур тілдерінің әсерінен пайда болған деп топшылаймыз. Қазіргі тіліміздің түсінігіне салсақ «әйәй»— «жақсы» сөзін қайталау нәтижесінен «өте жақсы» мағынасын тудырып тұр. Дереккөздер
Әйнек

Әйнек, не шыны, – құрамында шыны түзетін компоненттер (кремний тотығы, бор, аллюминий, фосфор т.б.) мен металл тотықтары (литий, калий, магний, қорғасын т.б.) бар балқыманы суыту нәтижесінде алынатын қатты, аморфты,оптикалық мөлдір (құрамына байланысты) әйнек түрді материал. Шыны құрылыста, санитарлық техникада қолданылады, тамақ және химиялық ыдыстар жасауда кеңінен пайдаланылады. Республикада шыны мен шыны кристалды материалдардың құрылымына байланысты ғылыми зерттеулер 1960 жылдан Қазақ хим-технологиялық институтында, кейін – Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институты мен Алматы құрылыс материалдары ғылыми зерттеу және жобалау институтында (С.Т. Сүлейменов, В.О. Есімов, Т.Ә. Әбдуалиев, В.Ф. Вернер, А.А. Мырзахожаев т.б.), Қазақ Республикасы Ғылым Академиясының химия ғылымдар институтында (Ю.А.Моркеренков, Л.Н. Шелудяков т.б.) жүргізіп келді. Зерттеу жұмыстары жергілікті табиғи шикізат пен өнеркәсіп қалдықтарын пайдалана отырып, әр түрлі мақсатқа арналған бұйымдар шығару технологиясына бағытталған. Екібастұз мемлекеттік аймақтық электр станциясының күлінен түсі қара түсті «Марблит» типті шыны тәрізді қаптама тақталар; беті жалынмен жылтыратылған түрлі-түсті шыныдан тұратын қос қабатты көркем қаттама материалдар ретінде қолданылатын шыны-кристаллит тақталар; үйлердің архитектурасын жақсартуға, техникалық мақсатқа арналған ақ және қара түсті шлакситалды, күлситалды бұйымдар; қымбат металлдар мен легирленген қорытпаларды алмастыратын биологиялық индифферентті физика-механикалық қасиеттері мен косметикалық эффектісі жоғары тіс ортопедиясына қажетті ситалдар т.б. жасалды. Республикада шыны ыдыстарды дайындайтын жергілікті өнеркәсіп министрлігіне қарасты екі кәсіпорын (Жамбыл, Щучинск қалаларында) бар. Қалыңдығы 4 және 6 мм екі қабатты әйнек терезелер стандартты 4 мм әйнектермен салыстырғанда 32 DBA аз шу шығарады. Түрлері *Органикалық шыны — полиметилметакрилат, полистирол, поликарбонаттар негізіндегі оптикалық материалдардың техникалық атауы. Тығыздығы біршама кем, морттылығы аз, жұмсару температурасы едәуір төмен. Органикалық шыныдан авиа, автомобиль, кемежасау салаларында құрылымдық материал ретінде пайдаланылатын жарқыншақтанбайтын үш қабат шыны дайындалады. *Сақтандырушы шыны — құрамына байланысты түсірілген сәулелерді өткізеді (мөлдір) немесе өткізбейді (мөлдір емес), сондай-ақ белгілі толқын ұзындықты сәулелерді өткізіп, басқа толқын ұзындықты сәулелерді өткізбейді (түсті). *Брондалған әйнек — өнім арнайы полимер негізіндегі қабыршақтармен немесе сұйық полимерлі композициямен желімделген әйнектің бірнеше қабаттарынан тұрады. *Сұйық шыны — натрий жөне калий силикаттарының судағы ерітіндісі. Сұйық шыны — қышқылға төзімді цемент пен отқа төзімді сылақтардың құрауышы, желімдегіш зат ("кеңсе силикат желімі"). Mұқият болмаса, білдекші шағын жарақат алуы мүмкін. Шыныға қатысты ғылым Михаил Васильевич Ломоносов шыныны зерттеу мен балқытуға ғылыми көзқарастың негізін қалады. Ғалымдар 4 мыңнан астам стақанды алғашқы технологиялық жүйеленген балқытуды жүзеге асырды. Зертханалық тәжірибе және ол қолданған әдіснамалық принциптер қазіргі уақытта дәстүрлі, классикалық деп саналатындардан аз ерекшеленеді. Дереккөздер
Малики мазһабы

Бұл мазһабтың негізін қалаушы - Малик бин Әнәс. Малик һижраның 93 ж. (милади 712 ж.) Мединеде туылып, һижраның 178 ж. (милади 795 ж.) сол жерде қайтыс болады. Малик атақты табиун ғалымдардан хадистер мен фикһ ілімін үйреніп, кейіннен өзі де пәтуа бере бастаған. Имам Малик үкім шығаруда өзге мужтахид имамдар сияқты настарға және сахабалардың пікірлеріне көп мән береді. Малик қияс және истихсанмен қатар «маслахат-ы мүрселе» және «селди зерия» қағидаларына да құқықтық мәселеде маңызды орын берген. Маслахат жалпы мағынада мүлде және пайда дегенді білдіреді. Ал маслахаты мүрселе - нақты үкімі шығарылмаған және кияс жолымен шешімін табу мүмкіндігі болмаған мәселенің жалпы қағидалар мен мақсаттарға сай шешілуі деген сөз. Селди зерия - харамға апаратын жолды жабу деген мағынаны береді. Имам Малик назарға ала отырып, жоғары бағалаған оқиғаларының бірі - Мадина халқының діни үкімдерді орындауы. Оның пікірінше, мединеліктердің іс-әрекеті мутауатыр сүннетке бағаланады. Малики мазһабы алдымен Хижаз өлкесінде, кейіннен имам Маликтің Есед бин Фурат, ибн Уәхб және ибн Қасым сияқты шәкірттері арқылы Солтүстік Африка мен Андалусиада (Испанияның оңтүстік бөлігі) тараған, тіпті Андалусия-Умея мемлекетінің ресми мазһабы болған. Қазір бұл мазһаб Мысыр, Тунис, Алжир, Марокко және Суданда кеңінен қолданылуда. Дереккөздер
Әккі

Қазіргі қазақ тілі тұрғысынан алсақ, мағынасы — ысылған, тәжірибелі, тісқаққан сияқты ұғымдарға нұсқайды. Көбіне сын есім қызметін атқарады: «Жазықта құтылмасын біліп, әккі қасқыр «Жеті құдықтың» обалы шоқысына беттеді» (Ғабиден Мұстафин, Көз көрген). «Қыз Жібек» жырында да бұл сөзді «әккі болған қу екен» сияқты тіркесте ұшыратамыз. Алтайдағы телеуіттерде: акка — белгілі, ерекше мағынасында көрінеді. Тұрақты тіркес құрамында «эке» тұлғасында қырғыз тілінде — тәжірибелі, тісқаққан ұғымын береді. Бірақ онда бұл сөз көбіне әйелдерге қолданылатындығы ескертілген. Түптеп келгенде сөз төркіні моңғол тілі болса керек деген жорамалға келеміз. моңғолдарда: айхтар — ғажап, керемет мағынасында айтылады. Осы тұлға түркі тілдеріне ауысып, олардың қолданылуында дыбыстық өзгеріске ұшырауы мүмкін. Ал мағына жағына көп нұқсан келмеген. Дереккөздер
Әндеме

«Түсіндірме сөздікте» сөз мағынасы — сылақшының үй сылайтын қалағы деп берілген. «...беліне әндемесін қыстырған бір сұңғақ бойлы жігіт кетіп барады екен». Дәл қазақ тіліндегідей мағынада — «андава» дыбыстық құрамда өзбек тілінде де кездеседі. Ал ұйғырша бұл мағынадағы сөз — «һандуга». Қарастыра келгенде байқайтынымыз қазақтар «әндеме» сөзін Орта Азиядағы түркі халықтарынан ауысып алған сияқты. Оларға парсы тілінен келген. Парсыша: әнда немесе әндуд — сылау. Осы түбірге -ме қосымшасы жалғанып «әндеме» тұлғасына дейін өзгеріп, үй сылайтын құрал атауына ие болған. Дереккөздер
Әпенді

әпенді (1862)]] Әпенді, эфенди (, , , — «мырза», «билеуші », грек тілінен αφέντης — «басшы») — Осман империясындағы және Шығыс мұсылман мемлекеттерде XV—XX ғасырларда таралған дәреже және әскери атақ. Сөздікте бұл мағынада оны Синьцзян ұйғырлары қолданылатыны белгіленген. Қазақ тіліндегі мағынада, «апенде» тұлғасында қырғыз тілінен де табамыз. Түріктерде «эфенди» қалпында дыбысталып, мағынасы — ер адамдармен сыпайы қарым-қатынаста қолданылатын сөз делінген. «Эпенді» сөзі парсы тілінде де бар: әфәнди — мырза. К. Юдахинның пікірінше, парсы тіліне грек тілінен ауысқан. Сөйтіп, казіргі қолданылып жүрген «әпендінің» төркіні грек тілі екен де, алғашқы мағынасы біздегідей «аңқау», «дарақы» емее, «мырза» дегенді білдірген. Дереккөздер
Әумесер

Қазіргі түсінігімізде — алаңғасарланып не болса соған ұрынғыш, әулекі адам. «Бұл өзі сыпайы, биязы жігіт деп жүрсек, әумесер, содыр ма, қалай...» (3. Шашкин, Сенім). Тұлғасы әрі мағынасы жағынан жақын, жуық сөзді парсы тілінен кездестіреміз: оубаш — есерсоқ, бұзық. Бүл сөздің түркі тілдеріне ауыса қалғанда дыбыстық өзгеріске түсуі қиынға соқпайды: оубаш > аубас > аумас > аумес + ер > әумесер. Бірақ оның өзгеріске бейімділігіне сүйеніп, төркіні парсы тілінен деуге түркі тілдерінің кейбір тілдік деректері ырық бермейді. Қырғыз тілінде «оома» сөзінің бір мағынасы — тұрақсыз, ықпалға тез берілуші дегенді білдіреді. Қазақ тілінде дәл осы мағынадағы сөз «аумалы» қалпында айтылатыны мәлім. Егер біз ертеректегі бүл сөздің түбірі қырғыз тіліндегіге жуық десек, «оома» қазақ тілінде «аума» тұлғасына дейін өзгерері даусыз. Соңғы тұлғаға тілімізде күнде қолданылыл жүрген «есер» сөзін тіркесек «әумесер»-дің қалай пайда болғанын анықтау қиын емес: ayмa + есер > әуме + есер > әумеесер => әумесер. «Есер» сөзі түркі тілдеріне ертеден тән екендігін де ескерткен жөн. Көрсетілген деректерді еске ала келіп, парсы тіліндегі «оубаш» тіліміздегі «әумесердің», оларға ауысқаннан кейінгі қысқара қабылданған тұлғасы болар деген жорамалға жол бермекпіз. Дереккөздер
Шафиғи мазһабы

Шафиғи мазһабы — негізін имам Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи қалаған мазһабты ұстанушылар. 8-9 ғасырларда пайда болған. Мазһабтың негізін салушы Мұхаммед ибн Идрис әш-Шафиғи (767 — 820). Бағдат пен Меккеде тәуелсіз муджтаһид ретінде қызмет етті. Оның негізгі шығармалары: жеті томдық фиқһ негіздері жайлы «Китаб әл-умм», хадистер жинағы, хадистерді салыстыру туралы «Ифтилах әл-хадис», құқық негіздері (усуль әл-фиқһ) жайлы «Рисала фи илм әл-усул». Шафиғи мазһабы бітімшіл, басқаша айтқанда ханафилік және мәлікшілдік мазһабтардың қағидаларын қабылдай отырып, солардың ықпалымен қалыптасқан. Оның негізгі принциптері бойынша Құран мен Сүннет біртұтас түпнұсқа ретінде қарастырылады: сүннет Құранды толықтыратын қосымша, ал ижмағ Құран мен Сүннетке қосымша. Мәлікшілдер мазһабынан шешімді қоғамдық мақсаттың пайдасына шығару принципі алынып, ол еркін тұжырым жасау немесе өздігінен құқықтық түпнұсқа болып саналмайтын ғұрып өлшемдері негізінде шешім қабылдауға мүмкіндік берді. Осылайша ханафилік мазһабпен салыстырғанда шафиғи мазһабы тура ұқсату жолымен (қияс) шешім қабылдауды мойындай отырып, күрделі логикалық талдауды айналып өтуге жағдай жасады. Ал мәлікшілдік мазһабынан өзгешелігі шафиғишілер Құран мен Сүннет текстерімен бірге мединелік қауымдастықтың құқықтар жинағын егжей-тегжейлі білуді талап еткен жоқ. Өйткені мұны білу фақиһтердің көпшілігі үшін мүмкін емес болатын. Өзінің қарапайымдылығына байланысты шафиғишілер мазһабы Сирия мен Иракта ханафилік және мәлікшілдік мазһабты тез ығыстырып шығарып, Мысырда берік орнықты, басқа елдерге де тез таралды. Қазіргі кезде шафиғишілер Сирияда, Ливанда, Палестина мен Иорданиядағы басым мазһаб болып саналады. Иракта, Пәкістанда, Үндістанда оны жақтаушылар көп. Таралу аймағы Дереккөздер Дереккөздер
Ханбали мазһабы

Ханбали мазһабы (, мазһаб өкілдері ханбалилер деп аталады, ) — сүннетке еруші мұсылмандардың бүгінгі күнге дейін сақталған төрт фиқһ мектептерінің (мазһаб) бірі. Мазһабтың негізін қалаушы — ең әйгілі хадистанушылардың бірі бағдаттық ғұлама Ахмад ибн Ханбал. Ирак аумағында пайда болған ханбали мазһабы XI—XII ғасырларда Шам қалаларыда таралып, осы өлке ханбалилердің «екінші отанына» айналды. Шам аумағынан ханбалилік исмаилилер билеп отырған және шафиғи мазһабы басымдыққа ие болған Мысырға таралады. Моңғол басқыншыларына қарсылық көрсеткендіктен, XIII ғасырға таман ханбалилер мұсылман әлеміндегі ықпалынан айырылып қалды. Тірі кезінде Ахмад ибн Ханбал шариғи құқық бойынша бір ғана еңбек жазғандықтан, оның ілімін дамыту ісін ұлдары мен жақын шәкірттері қолына алды. Ханбали мазһабы өкілдерінің арасында Әбу Бәкр ал-Халлал, Ибн Ақил, Ибн әл-Жаузи, Ибн Таймийа секілді көптеген атақты мұсылман ғұламалары болды. Жақтаушыларының саны бойынша ханбали мазһабы төрт мазһабтың ішінде соңғы орында орналасқан. Ханбали құқық мектебі Сауд Арабиясы мен Катар мемлекеттерінің ресми мазһабы; Біріккен Араб Әмірліктері, Оман сұлтанаты және Парсы шығанағының маңында орналасқан басқа да мемлекеттерде біршама ханбали мазһабының өкілдері тұрады. Ирак, Сирия, Мысыр, Палестина және Ауғанстан елдерінде ханбалилердің азғантай қауымдары бар. Анықтамасы Мазһаб деп Ислам дініндегі шариғи құқық мектептерін атайды. Ежелден мазһабтар асхаб әл-хадис («хадисті ұстанушылар») және асхаб әр-рай («жеке пікірді ұстанушылар») деген екі түрге бөлінеді. Әл-Муқаддаси, әш-Шаһрастани, Ибн Халдун, Ибн ән-Надим секілді ғұламалар бір ауыздан ханбали мазһабын бірінші аталған топқа жатқызған. Бірақ атақты тарихшы әт-Табари (839—923) ханбали мектебінің мазһаб екенін, Ибн Ханбалдың құқықтанушы екенін мойындамаған. Дереккөздер Әдебиет *
Матуриди мазһабы

Матуридия — Әбу Мансур Мұхаммед әл-Матуриди (852-944) негізін қалаған ағым. Матуридилер өздерінің сенімдерін Имам Әбу Ханифаның сенімдері санап, өздерін Әбу Ханифаға еретіндер санайды. Ханафи мазһабынын ұстанатын мұсылмандардың көп бөлігі әл-Матуридидің ізбасарлары боп табылады. Матуриди сенімі Ашғари сеніміне ұқсас болғандықтан, бұл "Ақида" мектептерін көбінесе бірге атайды. Дереккөздер
Ашғари мазһабы

Ашғария —Әбул-Хасан әл-Ашғари негізін қалаған "Кәләм" мектебі. Бастапқыда мутазила жолын ұстанған ол, артынан бұл пікірлерден бас тартады. Ашғари кәләмы Құран мен Сүннетте келген Аллаһтың «келу, түсу, разы болу, көтерілу» және т.б. сипаттарын сахабалар, яғни алдыңғы 3 ғасыр адамдары қалай түсінсе кейінгілерге солай түсіндірген. Ислам дінінің аясының кеңеюіне байланысты Вавилон, Византия, Иран, Үндістан, Қытай пәлсапа мектептері Ислам мемлекетіне кіре бастаған. Сол кездегі жат көзқарастар мен Исламда жаңадан пайда болған ағымдарға қарсы алғашқы 3 ғасырдағы сәләф солихтардың көзқарасын логикалық, кәләм тұрғысынан түсіндіріп, Исламның негізгі қағидалары мен сенімін қызғыштай қорғап қалған. Ашғария мектебі мен Матуриди мектептері әуелгі 3 ғасырдың ұстанымдарын жат ағымдардан қорғап, шәкірттері арқылы біздің заманға жеткен ең үлкен "Ақида" мектептері. . Дереккөздер
Заһири мазһабы

Заһирилік ағымын құрушы Дәуд ибн Әлидің (270/883 ж.ө.) көзқарастары кейіннен Әбу Мұхаммед ибн Хазм (456/106 ж.ө.) есімді Андалусиялық бір факих тарапынан қайта жандандырылып, бір жүйеге келтірілсе де, ұзаққа бармаған. Заһири мазһабы қияс, истихсан және маслахатқа көңіл бөлмей, тек Құран мен Сүннет настарының нақтылығы мен олардың сөз мағыналарына сүйену керектігін ұстанған. Дереккөздер
Шиғалық мазһабтар

Сунни мазһабтардан тыс, сондай-ақ, Шиа тобына кіретін мазһабтар да бар. Шиа (шиилік) бастапқыда саяси, кейіннен діни сипатта болып, мазһабқа айналу процесінің нәтижесінде өзіне тән фикһ доктринасын қалыптастырған. Шиилік фикһ мазһабтарының арасында Жафарилік пен Зәйдилік өте маңызды орын алады. Жафарилік, басқаша айтқанда Имамия мазһабы ақаид (сенім негіздері) және фикһ мәселелерінде Жафар Салықтың көзқарастарына сүйенеді. Шииттердің екінші тармағы Зәйдилік Хазіреті Хүсейіннің немересі Зәйдтің (122/740 ж. қайтыс болған) көзқарастарына негізделеді. Шииттік мазһабтар да Құран, сүннет, ижма және ақылға сүйенгенімен, дәлел және әдіс түсініктері тұрғысынан айтарлықтай өзгеше болып келеді. Осы айырмашылықтың негізінде шиизмнің «мағсум имам» ұғымына ие болуы жатыр. Яғни, шиилік мазһабтар Хазіреті Пайғамбар (с.а.у.)-нан кейін заң шығару және басқару құқығының берілуін, ал сүннет өкілдері болса, бұл екі құқықтың халыққа, яғни мүміндер қоғамдастырып берілуін жөн көреді. Жафари мазһабы суннилерден ерекшелене отырып, мута некесін (уақытша некелесу) және жалаңаш аяққа мәсіх тартуды дұрыс деп санайды. Ал Зәйди мазһабы мұсылман емес адамның жасаған тағайын жеуге және кітап иелерінен (христиан, яһуди) болған әйелмен үйленуге болмайды деген көзқарасы ұстанады. Қазіргі таңда Жафари мазһабы Иранның, ал, Зәйди мазһабы Йеменнің ресми мазһабы болып табылады. Сондай-ақ, Ирак, Сирия және Әзербайжанда Жафари мазһабның өкілдері өмір сүруде. Дереккөздер
Мариям

Мариям - Исраил әулетінен шыққан Гимран деген ғұлама адамның қызы (Гимран екеу, біреуі Мұсаның әкесі). Оның әйелі жүкті болғанда іштегі баласын ғибадатханаға арнаған. Сол уәде бойынша туа сала ғибадатханаға тапсырған. Содан Закария Пайғамбардың тәрбиесіне өткен. Зәкәрия баланың алдынан ылғи жақсы тағам көретіні, Мариям оны «Аллаһ жіберді» дейтіні Зәкәрияға байланысты түсіндірмеде айтылған. Аллаһ берген ризыққа кенеліп, ғибадатханада ілтипатты, ақылды, тақуа болып өскен Мариям пәк, таза бой жетеді. Балиғатқа толған шақта, Хақ Тағаланың хүкімімен, Мариямның алдында Жәбірейіл періште тап бола қалады. Қыз оны адам екен деп, сасып қалады. «Тақуа болсаң да маған жақындама. Ондай күнәдан сақта деп, Тәңіріне сыйынамын», - дейді. «Мен Аллаһтың Елшісімін. Саған бір пәк перзент берілетінін айтып, қуантқалы келдім», - дейді періште. Хазіреті Мариям аң-таң болады. «Аллаһтың өміріне қайран қалма, ол бәрін де жарата алады», - дейді Жебірейіл. Сонымен Мариям жүкті болып, Жаратқанның жебеуімен Иса Пайғамбарды туады. Хазіреті Мариям есімі Құранда 34 жерде айтылады. Дереккөздер
Бадал

«Бармасаң бадал, қара жерге қадал» тәрізді қарғыс сөз құрамында жиі қолданылады. Қазір байқасақ, кейбір жазушылар ықпалы ма, осы тіркестерге кіргізілген жаңалық па әлде сирек қолданылып, көмескі тартып ұмытушылықтан туған ба, дәл ашып айту қиын, «бармасақ бада бол, қара жерге қада бол» қалпына шейін өзгерген. Кейбір жазушы осы сөз арқылы «бада бол» тіркесін тудырады: «Енді ол отырған жерге барсам бада болайын» (Б. Қыдырбекұлы, Шайтан). Қазіргі сөздігімізде: бадал — жоғал, құры деп түсіндіріледі. Бұл, әрине, осы сөздің көп дәуірді басынан өткізіп, кейін пайда болған соңғы мағынасы болмас. Ол заңды да. Сөз мағынасы да қоғам тарихының дамуымен жарыса отырып, тұңғыш ұғымын жаңғыртып, жаңартып отыруы кімге де мәлім құбылыс. Әрине, мұндай құбылыс ақиқаттығына осы іспеттес және бұдан да басқа күрделі сөз құрамдарын тұтас алып, терең түрде тілдік талдау жүргізгенде ғана жетуге болады. «Бадалдың» алғашқы мағынасы «жоғал, құры» болса, қарғысқа ұшыраған жанының көз алдында келбеңдеп, қадалып тұруын қай адам ұната қоймақ. Осындай ой жетегіне ере түсіп, ізденіске бет бұрсақ, өзге бір туыстас тіл деректеріне әкеліп тірейді. Қырғыз тілінде буйдал — тоқтау, бөгелу мағыналарында көрінеді. Бұл жерде «бадал» сөзінің дәл алғашқы мағынасын тап баспасақ та, соған жақын келгендігімізді байқаймыз. Өйткені, «тоқталу, бөгелу» сөздері мағына жағынан «тұру» етістігіне бір табан жуық. «Бадалдың» алғашқы мағынасы «тұр» екендігін моңғол тобына жататын бурят тілі дерегінен білу қиын емес: бодо — тұр . Ал моңғол тілінде: босох — тұру, түрегелу. Бұл топтағы тілдердің өзінде де дыбыс сәйкестіктері жиі болатын құбылыс. Сондықтан да, бірде «бодо», кейде «босох» болып дыбысталу д~с дыбыстарының сәйкестігінен туған нәрсе. Сөз соңындағы -л дыбысы — бурят тіліне тән жұрнақ. моңғол тіліндегі «о» дыбысы орнына қазақ тілінде «а» қолданылу дағдылы жағдай: моңғолша — ороох, қазақша — орау; моңғолша — оточ, қазақша — оташы т. б. Аталған деректер «бадал» сөзінің алғашқы мағынасы «тұр» екендігін аңғартып, «бармасаң бадал, қара жерге қадал» дегеніміз қазіргі қазақ тілінде — «бармасаң тұр, қара жерге қадалып» сияқты ұғымға саятын тәрізді. Дереккөздер