Мысық көзі тұмандығы

Мысық көзі тұмандығы (NGC 6543) — аспандағы ең танымал ғаламшарлық тұмандықтардың бірі. Оның ең танымал ерекшелігі тұмандықтың орталық аймағында осы керемет кең бұрышты кескінде көрінеді. Композициялық кескін өте жоғары және төменгі ысырма жылдамдықтарын біріктіріп, сыртқы әлсіз сәуле жиегін анықтайды. Бұл тұмандық Жерден шамамен 3 мың жарық жылы қашықтықта солтүстік жарты шардағы Айдаһар шоқжұлдызында орналасқан, ал сыртқы сәуле жиегі 5 жарық жылына созылған деп есептеледі. Астрономдар ашқан ең алғашқы ғаламшарлық тұмандықтардың бірі, бірақ оның құрылымы ең күрделі болып табылады. Ғаламшарлық тұмандықтар Күн тәрізді жұлдыздар өздерінің сыртқы газ қабаттарынан босатылған кезде пайда болатыны белгілі, олар таңғажайып және күрделі формалары бар жұлдыздың қыздыру ядросының сәулелерімен жарықтандырылған жарқын тұманды құрайды. Ғаламшарлық тұмандықтың фазасы шамамен 10 000 жыл деп есептелсе, астрономдар бұл сәуле жиегінің сыртқы жіп тәрізді бөліктерін 50-90 000 жыл деп есептейді. NGC 6552 спиральды галактикасы сол жақта көрінетін NGC 6543 ғаламшарлық тұмандықтың қырағы көзінен 50 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан. Қызықты фактілер Тұмандықтың өзінен басқа, оның сәулелік жиегіне назары аударылады, ол шамамен 5 жарық жылы қашықтыққа созылады (тұмандықтың өзі 0,2 жарық жылы). Сәуле жиегінің жасы 50 000-нан 90 000 жылға дейін деп есептеледі (тұмандықтың өзі шамамен 1000 жыл). Полюстің жұлдызына жақын орналасуына байланысты (және, сәйкесінше, солтүстік жарты шарда жақсы бақылау жағдайлары), мысық көзі ең зерттелген тұмандықтардың бірі болып табылады. NASA-ның "Хаббл" ғарыштық телескопынан алынған егжей-тегжейлі суретте Мысық көзі тұмандығы Толкие кітабынің әйгілі "Сақиналар иесі" (Властелин колец) фильмі негізінде түсірілген зұлым сиқыршы Сауронның жын-шайтан көзіне ұқсайды. Ерекшелігі 1994 жылы Хаббл NGC 6543 таңқаларлықтай күрделі құрылымдарды, соның ішінде газдың концентрлі қабықшаларын, жылдам қозғалатын газдың ағындарын және ерекше соққыдан туындаған газ тораптарын қамтитынын көрсетті. Хабблдың ACS (сауалнамаға арналған жетілдірілген камера) камерасындағы жаңа сурет он бір немесе одан да көп концентрлі сақинаны, басқаша айтқанда, Мысық көзі тұмандығының айналасындағы снарядтарды көрсетеді. Әрбір осындай сақина - бұл іс жүзінде аспан сферасына проекцияланған сфералық көпіршіктің кесіндісі, сондықтан олар сыртқы контур бойымен өте жарқын көрінеді. Бұл жұлдызды конвульсиялар (конвульсия — дененің дірілдеуі) шаң қабықтарын құрды, олардың әрқайсысы өзіміздің Күн жүйесіндегі барлық ғаламшарлардың массасын (немесе Күн массасының бір пайызын) құрайды. Бұл концентрлі көпіршіктер сөніп бара жатқан жұлдыздың айналасында қабатты, пияз тәрізді құрылымды құрайды. Олардың кеңеюі 1994, 1997, 2000 және 2002 жылдары алынған Хаббл суреттерін салыстыру кезінде байқалады. Соңғы уақытқа дейін ғаламшарлық тұмандықтың айналасындағы мұндай қабықтар сирек кездеседі деп сенген. Алайда, испандық Романо Корради және оның әріптестері 2004 жылдың сәуірінде Еуропалық Астрономия және Астрофизика (Astronomy and Astrophysics) журналында жарияланған мақаласында бұл сақиналардың пайда болуы ереже екенін көрсетті. Жұлдыздың өмірінің соңында заттың жоғалуы 1500 жыл сайын қайталануы мүмкін екендігі астрономдарға таңқаларлық жағдай болды. Бұл факт бойынша бірнеше түсініктемелер ұсынылды, соның ішінде біздің күніміздегі Күн дақтарының циклына ұқсас магниттік белсенділік циклдарының әрекеті, сөніп бара жатқан жұлдызды айналып өтетін жұлдыз серігі (немесе серіктері) әрекеті және жұлдызды пульсациялар. Тағы бір мүмкін түсіндірме заттың бір рет қана шығарылғандығын және сақина жүйесі кейін шығарылған материалда толқындардың пайда болуына байланысты кейінірек пайда болғанын білдіреді. Дереккөздер