kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жағалардың морфологиясы мен динамикасы

Жағалардың морфологиясы мен динамикасы - теңіздер мен мұхиттардың жаға белдемінің қалыптасу зандылықтары мен қазіргі динамикасын зерттейтін ғылыми пән. Теңіз бен құрлық аралығындағы шекаралық белдеуді геологиялық-геоморфологиялық, гидротехникалық және гидрографиялық зерттеулерді біріктіреді. Жаға белдеуінің су үстіндегі бөлігін су астындағы жаға беткейі өзгерістерімен тығыз байланыста қарастырады. Осы бөлікте жаға белдеуінің бедерін қалыптастырушы басты фактор — толқындар энергиясының трансформациясы мен сейілуі орын алады. Анықталған заңдылықтар айлақ құрылысында, жағаны бекітетін қондырғылар салғанда, жағалау- теңіз генезисті кен орындарды іздегенде пайдаланылады. Дереккөздер
Микрокомпьютер

Микрокомпьютер (microcomputer) — микропроцессор базасында жасалған мөлшері шағын компьютер (микропроцессорлық компьютер). Микрокомпьютерлер құрамдас, дербес, шағын (столға қоятын), ықшам (портативтік), кәсіптік және тұрмыстық деп бөлінеді. Дереккөздер
Рефрактометр

Рефрактометр ( - сынған) — жарықтың сыну көрсеткіштерін анықтау үшін қолданылатын құрал, екі ортаның шекарасында байқалатын толық ішкі шағылуға негізделген. Рефрактометрдің қозғалмалы призмалы, құрамды призмалы, жарты сфералы және тағы басқа түрлері бар. Дереккөздер
Жаңбыр ағындысы

Жаңбыр ағындысы (Дождевой сток) — су жиналу алабына өзен суы мен жаңбыр жаууынан жиналған су. Бұл жағдайдағы су көлемі жаңбырдың жауу ұзақтығына байланысты болады. Тағы қараңыз * Жаңбыр; * Жаңбыр қарқындылығы; * Жаңбыр өлшеуіш; * Жаңбыр тасқыны; * Жаңбыр ығы. Дереккөздер
Сілтілік көрсеткіші

Сілтіллік көрсеткіші- гранитоидтердің металдылығын анықтау үшін қолданылатын петрохимиялық параметр: А (N+ К) - Са (атомдық санда). Сілтіллік көрсеткіші альбиттену дәрежесінің параметрімен бірге қолданылады: В (Na- Са) : К. Дереккөздер
Антисемитизм

Антисемитизм - [Ӏнжілдегі Сим - Нүқ пайғамбардың ұлдарының бірінің атымен байланысты] — еврейлерге қатысты жауласқан өшпенділіктің, ұлттық санаспаушылықтың түрі. Антисемитизм түп-тамыры Таяу Шығыстағы мемлекеттер мен халықтардың өзара жауыққан сонау ежелгі Ӏнжіл заманынан бастау алады. Кейіннен Еуропаға және басқа елдерге тараған еврейлер ұлттық және діни кемсітушілікке ұрынды. Антисемитизм күрт қарқынды дамуы XX ғасырдағы реакциялық әлеуметтік-саяси күштердің ұлтшылдықтың бұл түрін бейбітшілікпен, демократиямен және дамумен күрес үшін қолдануында. Антисемитизм жабайы, тұрпайы, бұқаралық түрлері (геноцид, қырып-жою) "бүкіләлемдік еврейлердің сыбайластығы" желеуімен фашистік Германия 6 млн, II дүниежүзілік соғыс кезінде кеңестік 3 млн-дай еврейлердің қырғынға ұшырағаны белгілі. Антисемитизм түрлері соғыстан кейінгі жылдарда көптеген ел¬дерде жалғасын тапты (Франциядағы лепеневшілер, АҚШ-тағы жекелеген фа-шистік ұйымдардың іс-әрекеттері, КСРО-дағы қолдан жасалған "кісі өлтіруші дәрігерлер ісі", қазіргі Ресейдегі "Память" ұйымы және т.б.). Антисемитизм сионизмнің отына май құйып, сырттай ұлттық санаспаушылықтың қарама-қарсы бағытын дамытып, әлемнің түкпір-түкпіріндегі еврейлердің Израильге жаппай көшуіне түрткі болады. Дереккөздер
Биосферадағы су

]] Биосферадағы су— тірі заттардың (организмдердің) негізгі құрамы, онсыз тіршілік болуы мүмкін емес. Тірі организмдердің орта есеппен үштен екісі судан тұрады. Қанның химиялық құрамы элементтердің химиялық катары бойынша (Cl, Nа, О, Са, К) тіршілік алғаш пайда болған мұхит суының химиялық құрамына жақын. Дереккөздер
Жаңбыр қарқындылығы

Жаңбыр қарқындылығы (Интенсивность дождя) — ылғалдың сіңу шамасы (миллиметр өлшемімен) белгілі бір уақыттағы (бір минуттағы) жаңбыр қарқындылығы мен сол жерге белгіленген мөлшерлі суару нормасының берілуі. Жаңбыр қарқындылығы шалшық суға айналмауы қадағаланатын мұндай суару мүмкінді суару деп аталады. Тағы қараңыз * Жаңбыр; * Жаңбыр ағындысы; * Жаңбыр өлшеуіш; * Жаңбыр тасқыны; * Жаңбыр ығы. Дереккөздер
Рибекит

Рибекит — силикаттар класындағы сілтілі амфиболдардың түрі. *Химиялык формуласы: Na 2 Fe 3 +2 Fe +3 [Si 4 O 11 ] 2 (OH,F) 2 . *Сингониясы мнонклиндік, түсі -қара. *Қышқыл және сілтілі магмалық таужыныстарда, кварц желілерінде және метасоматиттерде кездеседі. Дереккөздер
Микрооперация

Микрооперация (microoperation) — ақпарат өңдеудің белгілі бір уақыт аралығында жүргізілетін бөлінбейтін қарапайым әрекеттері; компьютердің жұмыс істеу жиілігін басқаратын (синхрондайтын) генератордың бір тактісінде процессордың орындайтын операциясы. Операциялық құрылғы жүзеге асыратын кез келген операция осындай микрооперациялар тізбегіне бөлінетін күрделі қимылдар ретінде қарастырылады. Мысалы арифметикалық-логикалық құрылғының уақыт үйлестіру генераторының бір ырғағыңда істейтін операциясы. Дереккөздер
Жүзбе док

]] Жүзбе док - 1) кеменің су асты бөлігін байқау және жөндеу үшін жабдықталатын имарат. Құрылымы бойынша жүзбе док жүзбе және құрғақ болып бөлінеді. Құрғақ жүзбе док жағалауда орналасқан, бір жағымен су кеңістігімен жалгасқан, жапқыш батопортпен және қуатты сорғы қондырғысымен жабдықталған су хауызы. Кемені доктан шығару үшін хауызға су жібереді, су деңгейі ашық айдын су деңгейімен теңелген кезде жапқышты ашады. Жүзбе жүзбе док болат немесе қорапты темір бетон понтон, ара қабырғалармен бөлінген бөліктерден тұрады.Оларды суға толтырса жүзбе док суға батырылады және кеме енетін деңгейге дейін төмендейді, суды сорып төгудің арқасында понтон қалқып шығады, өзімен қоса кемені немесе гидротехникалық құрылғыларды, имараттарды бірге көтереді; 2) сорғы станциясы имараты, бас тоған имараты, кеме құрылысы доктарының құрылымы бойынша жөндеу жұмыстарын жүргізу жүзбе докқа ұқсас болып келеді, айырмашылығы — терендігі мен жабдықтау құнының аздығында; 3) док — су айдыны жапқыштармен жабылатын портты су айдыны. Толысуы күшті порттарда жүк түсіру операциясын жеңілдетеді; 4) спилинг-док — шағын кемелерді котеріп-түсіруге арналған құрылғы. Дереккөздер
Файлдарды басқару

Файлдарды басқару (Управление файлами; file control) — файлдарды жалпы басқарумен, яғни қосалқы жадқа орналастырумен, файлға қатынас құруды бақылаумен, резервтік көшірмелерді жазумен және анықтамалықтар жүргізумен байланысты программалық процестер. Файлдарды басқарудың негізгі міндеттері, әдетте, операциялық жүйелермен орындалады, ал қосымша міндеттер файлдарды басқару жүйесімен атқарылады. Дереккөздер
Гидравликалық қозғалтқыш

Гидравликалық қозғалтқыш — су ағынының кинетикалық энергиясын (гидравликалық турбина, су доңғалағы, бағаналы қозғалтқыш) біліктің механикалық энергиясына айналдыратын машина. Дереккөздер ru:Гидравлический двигатель
Ринколит

Ринколит— силикаттар класына жататын минерал. *Химиялық формуласы: (Na,Са,Се) 3 Ті[Sі 2 O 7 ](Ғ,OН,O) 2 *Сингониясы — моноклиндік, кристалдары ұзын призма, кейде тақта тәрізді. *Түсі — сұрдан қараға дейін, жылтырлығы —майдай; қаттылығы — 5, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,3-3,5. *Ринколит нефелинді сиенитгер мен пегматиттерде кездеседі. Дереккөздер
Инфлюация

Инфлюация (лат. іnfluo — өтемін, ағамын) — жер үсті суларының ірі жарықтар мен оқпандар арқылы жер қыртысы қабаттарына сіңуі. Осылайша жипақталған жерасты сулары инфлюациялық су деп аталады. Дереккөздер
Микропрограмма

Микропрограмма (microprogram) — арнаулы жадта алдын ала жазылып қойылатын программа немесе логикалық схемалар тізбегі. Ол есептеу жүйесінің аппараттық құралдарында (мысалы шиналарда, регистрлерде, қосындылауыштарда және т.б.) Сигналдар мен мәліметтер жеткізуді басқаруды жасақтайды; машиналық команданы командалар регистріне орналастырғаннан кейін іске қосылатын машиналық операцияга сәйкес орындалатын элементарлық командалардың тізбегі; микрокомандалар тізбегі. Дереккөздер
Жаңбыр өлшеуіш

Жаңбыр өлшеуіш (Дождемер) - жер бетіне түсетін жауын-шашын мөлшерін өлшеуге арналған құрал. Қабылдағыш беттің қызметін ауданы 500 см 2 жаңбыр өлшеуіш шелек атқарады. Оны жер бетінен екі метр биіктікте арнайы Нифер корғанышының ішіне орналастырады. Жаңбыр өлшеуіш шелекте жиналған сұйықтықты жаңбыр өлшеуіш стақанмен өлшейді. Бұл стақандағы әрбір өлшем сызығы шелектің 0,1 мм-не сәйкес келеді. Тағы қараңыз * Жаңбыр; * Жаңбыр ағындысы; * Жаңбыр қарқындылығы; * Жаңбыр тасқыны; * Жаңбыр ығы. Дереккөздер
Сілтілік қышқылдық минералдар

Сілтілік қышқылдық минералдар — шөгінді жиналған ортаның сілтілік, бейтараптық, қышқылдық дәрежесі туралы мағлұмат беретін минералдар. Өте сілтілі жағдайды магнезит, доломит, гейлюссит, сода, гидромагнезит, Самонтмориллонит, гедройцит, сепиолит, сілтілі жағдайды — кальцит, монтмориллонит, гидрослюда, шамалы сілтілі жағдайды — сидерит, гипс, ангидрит, гадит, бейтарап жағдайды —Mg -монтмориддонит, бейдедит, ферригаддуазит, шамозит, сидерит, гематит, дептохдориттер, глауконит, шамалы қышқыл жағдайды — опал, темір гидроксидтері, галлуазит, аллофаноидтер, бокситтер, қышқыл жағдайды — каолинит, керчинит, мыс сульфидтері көрсетеді. Дереккөздер
Микросхеманың интеграция дәрежесі

Микросхеманың интеграция дәрежесі (степень интеграции микросхем) — микросхеманың интеграция дәрежесі оған қанша элемент (транзистор) сыйып кететінін көрсетеді. Мысалы кіші дәрежелі интегралдық микросхема — оншақты элемент пен сыңарлардан тұрады; орташа дәрежелі интегралдық микросхема — оншақтыдан бірнеше жүзге дейінгі элементтер мен құрауыштардан тұрады; үлкен дәрежелі интегралдық микросхема — бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейінгі элементтер мен құрауыштардан тұрады; аса үлкен дәрежелі интегралдық микросхема — ондаған мың элементтер мен құрауыштардан тұрады. Дереккөздер
Жаңбыр тасқыны

Жаңбыр тасқыны (Дождевой паводок) — қысқа әрі қатты жаңбырдан болатын, белгілі бір өзен тұстамасындағы су деңгейінің тез әрі қысқа мерзімдік көтерілуімен және тап осындай тез тартылуымен аяқталатын құбылыс. Кәдімгі су тасуынан ерекшелігі — жылда қайталанады, бірақ белгілі бір мерзімі болмайды. Жаңбыр тасқынының мөлшері кейде су тасуының деңгейінен де асып тусуі мүмкін. Тағы қараңыз * Жаңбыр; * Жаңбыр ағындысы; * Жаңбыр қарқындылығы; * Жаңбыр өлшеуіш; * Жаңбыр ығы. Дереккөздер
Иовенко Светлана Андреевна

Иовенко Светлана Андреевна (1945жылы туған)-украин халық ақыны, аудармашы. «Самал жүзі», «Сандықтың беті», «Сұхбат», «Күзден кейін», «Махаббат сағаты»т. б. өлең жинақтарымен украин оқырмандарына жақсы таныс. Иовенко 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Жасымда ғылым бар деп ескермедім...» ,«Күз», «Жүрегім нені сезесің ірген..», «Әбдрахманға...», «Ысытқан, суытқан...», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек...» өлеңдерін украин тіліне аударған. Дереккөздер
Коммутация

Коммутация(switching) - құрылғыларды бір-бірімен ауыстырып қосу арқылы керекті байланыстарды іске асыру; құрылғыларды сұрыптау және олармен байланыс орнату. Қашықтағы терминалды компьютерге жалғастыру (қосу). Коммутация (лат.commutatioөзгеріс, алмасу)— тілдін екі танбасынын — тілдік танбанын көрінісі мен мазмұнынын сәйкестігінен туатын қатынас. "Коммутация" ұғымын глоссематикада тіл таңбалары арасындағы парадигматикалық катынасты анықтау үшін, 1935 ж. Л. Ельмслев (Дания) енгізген. Ол шағын тіл элементтерін көрінісі мен мазмұны жағынан ерекшелеп көрсету үшін Коммутациялық тест жасаған. Мысалы: заттын сандык мөлшерін білдіретін моль-ноль, ноль-нуль сөздері көрінісі жағынан роль-руль сиякты бір-бірінен ерекше. Бірак олар мазмүны жағынан эр түрлі катынаста: моль-ноль, роль-руль жұп сөздері көрінісі мен мазұн сәйкестігі жағынан бір-бірімен Коммутациялык катынаста, ал ноль-нуль жұбы—тек бір танбанын варианттары ғана, онда Коммутациялық қатынас Ж°К. Коммутациялық тест тілдік танбалардын көрінісі мен мазмұнын аныктау мақсатында тілдік талдаудың барлық деңгейіндеде (мыс. синкретизм құбылыстарында) қолданылады. Коммутациялық модем Коммутациялық модем (номер терімі бар модем) (коммутационный модем (модем с набором номера); dial-up modem) — жұмыс істеу үшін жеке немесе арендалық телефон желілерін пайдаланбай, қарапайым коммутациялау желісін пайдаланатын модем. Коммутатор, жалғауыш Коммутатор, жалғауыш (коммутатор; switch, switching hub) — екі және одан көп құрылғылар арасындағы мәліметтер ағынының бағытын өзгертіп (үзіп- жалғастырып) тұратын құрылғы. Дереккөздер
Гидравликалық құбылыстарды үлгілеу

Гидравликалық құбылыстарды үлгілеу — гидравликалық процестер мен құбылыстарды практикалық зерттеу әдістері, зерттеу қорытындысы бойынша жобалау жұмыстары мен әдістемелік нұсқаулардың үлгі көрсеткіштерін қайта есептегендегі, гидравликалық құбылыстардың табиғи түріне сәйкес бірнеше рет кішірейтіліп жасалынатын бейнесі. Дереккөздер
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)

Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Көлемі ЗО жол. Бұл шығармада тұтас халыққа арнап айтылған терең де күрделі ойлар шерлі жүректен шамырқанып, толқып шыққан. Үлкен адамгершілік, қайраткерлік, оқымыстылық биікке көтерілген ақын үні бірде айбарлы, бірде кекті, бірде мұңлы. Қазақ халқын бөлмей-жармай, түгел қамтып, тұтас шолып, баршасына бағыштап айтылған өлеңнің әлеуметтік салмағы орасан зор. Ақын алдымен көз алдыңызға мұрты аузына түскен, бір ұрты май, бір ұрты қан, алғашқыда шырайы сартша жылтырап тұрған қазақтың кескінін алып келеді. Осыдан кейін барып оның ішкі әлемін, мінез ерекшеліктерін айқындап аша бастайды. Бұл өзі іске жоқ, қу сөздің адамы, өзі сөйлесе болды, өзгені тыңдауды білмейді, мылжың, бөспе, қырт. Күндіз күлкі, түнде ұйқысының бұзылу себебі - өз малына өзі ие емес сорлы. Байлауы жоқ көрсе қызардың әлеуметтік қалпы тіпті сиықсыз, тұтастық, ірілік жетіспегендіктен, әрқайсысы шолтаңдап жеке қамшы үйіріп, би болғансып, қиқымданып кеткен жерде елдің күйті кеткен, бірлік жоқтықтан, береке жоқтықтан дәулеті шайқалып, байлық шашылған. Жыртың-жыртың мағынасыз күлкіге малданған тиянақсыз, байлаусыздың түбіне жеткен елдің соры биліктен айрылып өзгенің табанына түсіп құл болатынын ақын ашына зар етеді. Ұлттың бойындағы сордың үлкені-күндестік, бірін- бірі көре алмау, етектен тарту, пыш-пыш халқымызды сан рет орға жығып, өртке қамаған алауыздық. Зығырданы қайнаған шерлі ақын елді түзеудің амалын қарап, тығырықтан шығар соқпақ іздеп, басын тауға, тасқа соқса да, жол таба алмай, ақыры елінің ырқынан айрылып, өзгеге бодан болатынына бармағын шайнайды. Халқының бойындағы қаны сорғалаған жараларды аша отырып, ақын омырауы жасқа толса да, сай-сүйегі сырқыраса да, сесті, кекесінді күйінде қалады. Жеңіл-желпі басу айту, оңай өріс нұсқау жоқ. Ары ширығып, намысы қайнаған ұлы ақын туған халқының барлық буын, барлық нәсілін өзі күйдіріп айтқан кесел-кесепаттардан, сор-сұмдықтардан арыл, тазар, сонда ғана белге шығасың деп тұрғандай. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасы үлгісінде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1954 жылғы жинақта 12-жол «Бір күн тыртың етеді,бір күн жыртың»делінсе, 1939, 1945, 1957 жылғы басылымдарда «Бір күн тыртың етеді, бір күн бұртың»болып алынған. Нұрсейіт қолжазбаларында, 1909 жылғы жинақта 13-жол «Өз басына би болған өңкей қыйқым» болса, кейінгі басылымдарда «Бас-басына би болған өңкей қыйқым» деп берілген. Туынды ағылшын, араб, азербайжан, қарақалпақ, қырғыз, татар, түрікмен, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Жаңбыр ығы

Жаңбыр ығы ("Дождевая тень") жаңбыр аз болатын, негізінен жел жақ беттегі ылғалды ауа ағыстары мен конденсацияланатын жауын-шашынды ұстап қалатын ық жақ беткейлер және ірі тау жоталарының соларға жанасатын аумақтары. Тағы қараңыз * Жаңбыр; * Жаңбыр ағындысы; * Жаңбыр қарқындылығы; * Жаңбыр өлшеуіш; * Жаңбыр тасқыны. Дереккөздер
Лампрофиллит

Лампрофиллит - (грек. Lampros -жылтыр, phyllon — жапырақ) — силикаттар класының оқшауланған тетраэдрлі типіне жататын минерал. Сингониясы — ромбылық, кристалдары тақта тәрізді. Түсі -қоңыр, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 2-3, жіктілігі (100) өте жетілген, меншікті салмағы — 3,44-3,53. Нефелинді сиениттерде кездеседі. Дереккөздер
Сілтілі – әкті индекс

Сілтілі – әкті индекс— магмалардың басты кластарын және таужыныстардың сілтілігі бойынша бөлу үшін қолданылатын коэффициент: а/b (Na 2 + К 2 O) : (МgО + ҒеО + Ғе 2 O 3 + +АӀ 2 O 3 + СаО) молекулалық санда, мұнда АӀ 2 O 3 пен СаО — далашпаттарға кірмеген қалдық. Дереккөздер
Зоокумарин

Зоокумарин (варфарин) — қоймаларда қора-қопсы мен тұрғын үйлерде кеміргіштерді жоюға арналған иіссіз, ақ түсті кристалл; негізінен шаруашылықтың және тұрғын жайларында қолданылады. 0,5% ұнтақ күйінде шығарылады. Еліктіргіш улы жем ретінде қолданылады. Еліктіргіш құрғақ жем дайындау үшін 10 г улы препаратқа 200 г ақ нан немесе ботқа және 10 г өсімдік майын қосып, әбден араластырады, содан соң кеміргіштердің келетін жолына сеуіп тастайды. Препаратты тағамдардан бөлек, балалардың қолы жетпейтін жерде сақтау керек. Дереккөздер
Көрпебай Боранбайұлы

Көрпебай Боранбайұлы (1828-1904) - ақынның замандасы, тоғыз құмалақшы. Тобықты ішіндегі Көтібақ руынан шыққан ауқатты адам. Жидебай өңіріндегі Ши бойын мекендеген. Абай аулымен жиі араласып тұрған. Абай кейде жеке, кейде басқа ойыншылармен бірге шақыртып алып, тоғызқұмалақ ойнаған. Дереккөздер
МикроЭЕМ, микрокомпьютер

МикроЭЕМ, микрокомпьютер (микроЭВМ; microcomputer) - микропроцессор, енгізу-шығару және басқару құрылғыларының жиынтығы болып саналатын микроөлшемді есептеу машинасы. Бағасы арзан, жұмыс істеуге ыңғайлы әрі сенімді; микроэлектрониканың қарқынды даму нәтижесінде жасау мүмкіңдігі туған шағын көлемді компьютер. Микропроцессорлар негізінде жасалған шағын микрокомпьютердің екі түрін бөліп айтуға болады — құрамдас (встроенный) және дербес (персональный). Құрамдас микрокомпьютер — бір немесе бірнеше тақшада орналасқан және қандай да бір объектінің, мысалы өндірістік роботтың ішкі басқару құрылғысы ретінде жұмыс істейтін оның құрамдас блогы. Мұндай микрокомпьютерге арнайы алдын ала әзірленген программа жазылады да, одан кейін жұмыс оператордың қатысуынсыз орындалады. Дербес микрокомпьютер, әдетте, столға қойылатын нұсқада жасалады да, қажетті шалғай құрылғылармен: дисплеймен, пернетақтамен, баспа құрылғысымен, магниттік дискідегі жинақтауышпен және т.б. жарақтандырылады. Құрамдас компьютерден ерекшелігі: кез келген бағытта қолданылып, әмбебап мәселелерді шеше алады. Микрокомпьютерлердің құрамдас және дербес түрлерінен басқа, үстелдік және алып жүретін, кәсіби және тұрмыстық түрлері болады. Дереккөздер
Компаратор

Компаратор(латынша: comparo - салыстырамын) — геодезияда сызықтық өлшем аппараттарының ұзындықтарын эталон ұзындығымен салыстыру арқылы анықтайтын құрылғы; оптикалық-механикалық және интерференциялык болып екіге бөлінеді. Компаратор (comparator) - # мәліметтердің екі көшірмесін салыстыра отырып, олардың дұрыстығын, ұқсастығын тексеру құрылғысы; өлшенетін шаманы эталонмен салыстыруға арналған өлшеу аспабы. Қарапайым салыстырғыштардың шығысында екі санның теңдік (1) немесе теңсіздік (0) сигналдары құрастырылады. Күрделірек салыстырғыштар екі санның қайсысы үлкен екендігін де көрсетеді. # компьютердегі уақыт өлшеу регистрі. Онымен (теңеуішпен) салыстырғанда сағат көрсеткіштерінің жоғары болуы процессор жұмысын уақытша үзуді шақырады. Дереккөздер Қараңыз Шамалар компараторы
Парагенез (парагенезис)

Парагенез (парагенезис) -түзілу жағдайларының ортақтығымен байланысты минералдардың Жер қыртысында бірлескен түрде болуы. Геохимиялық тарихтары ұқсас пайдалы қазбалар кен-орындарын іздеу мен бағалауда парагенезді зертеудің үлкен мәні бар. Дереккөздер
Исланд типті жанартау

Исланд типті жанартау - түзу сызықты ірі жарыққа жанартау конус-тары орналасқан. 1783 жылы ашылған Лаки жарығының ұзындығы — 30 км. Жанартаулардың көпшілігі Исландияның ортасынан өтіп, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған жолаққа орналасқан. Исланд типті жанартаудың ең басты сипаты — жарық бойымен болатын қуатты атқыламалар. Исландияда әр түрлі типті (кратер қатарлары, қалқан тәрізді, стратовулкандар, балшықты, мұздық асты, су асты және т.б.) 140 жанартау бар. Олардың ең ірісі Орта Исландиядағы Трелла-дингья мен Коллота-дингья. Біріншісінің биіктігі теңіз деңгейінен 1491 м, көлденең қимасы — 15 км². Жанартау беткейлерінің еңістігі — 1 — 10°. Лаваның құрамы негізді, кейде қышқыл болады (липарит, көбіктас-пемза, обсидиан). Дереккөздер
Сіңісу

Сіңісу ( — үқсастыру) — интрузиялардың жерқыртысына бірте-бірте енуі барысында интрузия магмаларына тән жоғары температуралар әсерінен жапсарлас таужыныстар бөлігінің балқуы және бұл балқымаларды магманың өз бойына сіңіріп алуы. Мұның нәтижесінде өзіндік өзгешеліктермен сипатталатын дүбара магмалар түзіледі. Дереккөздер
Тура

Тура – Тобыл өзенінің сол саласы. Ресейдің Свердлов және Түмен облыстары аумағымен ағады. ұзындығы 1030 км, су жиналатын алабы 80,4 мың км². Орта Орал тауларынан бастау алып, Батыс Сібір жазығымен ағады. Басты салалары: Тагил, Ница, Пышма. Түмен қаласы тұсындағы жылдық орташа су ағымы 181 м³/с. Қараша айының басынан бастап сәуірдің соңы – мамырдың бірінші жартысына дейін мұз қатып жатады. Тура алабында жалпы ауданы 557 км² болатын ірілі-ұсақты 1500-ге жуық көл бар. Сағасынан 635 км-ге дейін кеме жүзеді. Өзенмен ағаш ағызылады. Бойында 3 бөген салынған. Жағалауында: Жоғарғы Тура, төменгі Тура, Верхотурье, Туринск, Түмен қ-лары орналасқан. Сілтеме
Бөгеннің балдырлануы

]] Бөгеннің балдырлануы — суқоймадағы өсімдіктердің қарқынды түрде өніп-өсуінен су қоймасы көлемінің және су сапасының кемуі. Бүл өсімдіктердің шіруінен түптік шөгінділердің көлемі арта түседі Дереккөздер
Файлды ашу

Файлды ашу (Открытие файла; file opening) — файлдың қолайлылығын тексеру және жазбаларды енгізу-шығару үшін негізгі жадта буфер бөлу, сыртқы жадтағы файлдың тұрған орнын анықтау, мәліметтерді басқару блогын басқарушы ақпараттармен ақтық толықтыру процедурасы. Дереккөздер
Парагенездік диаграмма

Парагенездік диаграмма - белгілі температуралық, қысымдық және жылжымалы құрамбөліктердің концентрациялық жағдайына сай келетін құрам-бөліктерден тұратын жүйедегі минералдар парагенезисін көрсететін диаграмма. Бұл диаграмма үш құрамбөліктен тұратын жүйелер үшін қолайлы. Коржинскийдің минералдык фазалар ережесіне енгізген қосымшаларын пайдаланып, парагенездік диаграммада жылжымалы құрамбөліктердің химиялык потенциалына қарай минералдар парагенезисінің өзгеруін анықтауға болады. Дереккөздер
Қалышер Мекайылұлы

Қалышер Мекайыл ұлы (1921-42) - Абайдың немересі. Шешесі-Дәмежан. Қалышерге бай тұқымы деген айып тағылып, жер аударылған. Фрунзе (Бішкек) қаласынан әскерге аттанып, Отан соғысыңда қайтыс болған. Қалышердің фотосуреттері, өмірі туралы материалдар Абайдың Семейдегі қорық-музейі қорыңда сақтаулы. Дереккөздер
Көшбике

Көшбике - Абай соққыға жығылып, сайлау өтпей қалатын жер атауы. Шыңғыс тауының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) Құндызды елді мекеніндегі Көшбике бұлағының бойын Көшбике деп атайды. Мұқыр болысының ел билеушілері 1898 ж. маусым айында Мұқыр елінің болыс сайлауына қатысу үшін Көшбикеде Абайды ұрмақ болып, Абайдың үстіндегі киімін жыртып, өміріне қастандық жасаған. Осындай өрескел оқиғадан соң Мұқыр болысы сайлау құқығынан айрылып, Көшбике жиыны таратылған. Дереккөздер
Парагенерация

Парагенерация - 1) өзін қүрайтын таужыныстардың түрлік ерекшеліктері және олар қүрайтын тектес қабаттар мен қабатшалардың бір-бірімен аракатынасы тұрғысынан көршілес бірлестіктерден анық дараланатын геологиялық дене; 2) тектес таужыныстардың нақтылы түрлерін біріктіретін геологиялык дене. Дереккөздер
Модульдерді оверлейлік орналастыру

Модульдерді оверлейлік орналастыру (оверлейное размещение модулей; overlay modules allocation) — программаның орындалуының алуан түрлі кезеңінде жедел жадтың сол бір аймағына программаның модульдерін орналастыру. Жедел жадтың сол бір аймағына қажеттілігіне қарай бағыныңқы программалар немесе мәліметтер бөлігі бар модульдер кезектесіп жүктеледі. Оверлейлік орналасатын модульдердің арасындағы жүктеу мен байланыстың мұндай жоспары программаның орындалуы басталмастан бұрын программалау жүйесімен статикалық түрде тағайындалады. Дереккөздер
Палеонтологиялық анықтама

Палеонтологиялық анықтама — қазба организмді не организмнің қазба қалдығын зерттеу арқылы палеонтологияға бұрыннан белгілі түрге жатқызу немесе мүлде жаңа түр ретінде даралау; соңғы жағдайда жаңа түрге жаңаша атау беріледі. Дереккөздер
Турбина

Турбина (, – құйын, үлкен жылдамдықпен айналу) – айнымалы қозғалысқа түсетін жұмыстық тетігі (роторы) бар әрі жұмыстық дененің (бу, газ, су) кинетикалық энергиясын механикалық жұмысқа үздіксіз түрлендіріп отыратын қозғалтқыш. Турбиналар әсер ету принципі бойынша активті Турбина және реактивті Турбина, құрылымына байланысты – бір сатылы және көп сатылы болып бөлінеді. Стационар бу және газ Турбинасы турбогенератордың, центрден тепкіш компрессор мен ауа үрлегіштің, қоректендіру, май және отын сорғысының жетегі ретінде пайдаланылады. Көліктік бу және газ Турбинасы кеме қозғалтқышы ретінде қолданылады. Сондай-ақ газ Турбинасын авиац. қозғалтқыш ретінде, кейде локомотив пен арнаулы автомобильдерде автомобильдерде де пайдаланады. Гидравликалық турбина СЭСсэс-терде электр тогының генераторы қызметін атқарады (Бу турбинасы, газдық турбина). Турбина қазіргі кезде дүниежүз. энергетикадан піспекті (поршеньді) бу машиналарын іс жүзінде ығыстырып шығарды. Дереккөздер
Бердіәлі Айдарбекұлы Көшербаев

Бердіәлі Айдарбекұлы Көшербаев (1954 жылы туған) - суретші-дизайнер. Музей дизайны саласында жұмыс істейді. Ол Абайдың Семейдегі республикалық әдеби-мемориалдық музейі экспозициясы жобасы авторларының бірі. Музей экспозициясы жобасында Абайдың ақындық әлемін көрсетуді негізге алып, Абай дәуірінің тарихи шындығын, уақыт тынысын беруге көңіл бөлген. Дереккөздер
Модульдік

Модульдік (модульность; modularity) — 1) жүйенің модульге бөлшектенуі; 2) программаны салыстырмалы тәуелсіз бөліктер — модульдер түрінде ұйымдастыру. Бір-біріне тәуелсіз модульдер көп болған сайын модульдік жоғары болады. Дереккөздер
Лампрофирлер

Лампрофир (грек. Lampros — жылтыр және porphyros — қызыл күрең, шымқай қызыл сары, көп түсті) — тау жынысы. Өзге магмалық тау жыныстарымен салыстырғанда Лампрофирдың құрамында кемінде 30%-дай темірмагнезиялық силикаттар болады. Лампрофир қара, сұр түсті болып келеді. Олар дала шпаттарынан, биотиттен, амфиболдан тұрады, аздап клинопироксен, оливин, мелилит кездеседі. Лампрофирде негізгі тау жынысын құраушы минералдар ретінде магнетит, апатит, циркон, перовскит, т.б. ұшырасады. Химиялық құрамы өзгеріп отырады. Қазақстанда ірі магмалық денелерде, кенді аудандарда жиі кездеседі. Лампрофирлер- химиялық, минералдық құрамы, құрылымы және жатық пішіні бойынша басқа магмалық жыныстардан оқшау тұратын меланократты гипабиссал таужыныстар. Лампрофирлер негізінен сығылмалар құрайды. Химиялық құрамы жағынан лампрофирлердің басым көпшілігі сілтілі габброидтерге жақын. Түсі — қара сұрдан қараға дейін, өзгерген түрлері қоңырлау, жасылдау. Құрылымы: толық кристаллы ұсақ түйірлі, көбінесе порфирлі. Фенокристер тек фемалық болып, ал арқауы фемалық пен сиалдық минералдардан тұрады. Дереккөздер
Зығыр майы

Зығыр майы (Льняное масло) — зығыр дәнін сығымдау арқылы алынады. Мөлдір, сары түсті, иіссіз болады. Қаныққан май қышқылдарының мөлшері 60-80%, оның 30-60%-ы линоль қышқылы. Тамақ әзірлеуде зығыр майын қыздырмай-ақ қолдануға болады. Оны ұзақ сақтаса және қыздырса, тез тотығады және тұтқырланады, сондай-ақ ондағы май қышқылдары химиялық реакцияға ұшырайды. Зығыр майы күйік татитын болғандықтан, кулинарияда пайдаланылмайды. Тағы қараңыз *Зоокумарин *Зығыр Дереккөздер
Табиғаттағы су

Табиғаттағы су - оттек пен сутектің химиялық қосылысы. Су — Жердегі ең көп тараған зат. Ол үш күйде кездеседі: газ түрінде (су буы), сұйық және қатқан мұз түрінде. Табиғаттағы су атмосфералық, жер үсті және жер асты сулары болып ажыратылады. Табиғи суларда өте аз мөлшерде (1/6800 бөлігінде) ауыр су араласып жүреді. Дереккөздер
Кәріздеу

Кәріздеу — 1) ыза сулардың деңгейін жасанды түрде төмендету немесе оларды қашыртқы қарық, құбырмен ағызып жіберу арқылы жер бетіндегі аумақты құрғату тәсілі; 2) жер асты суларын алып кету. Кәріздің мыңдаған жылдық тарихы бар. Оған Шығыс Түркістанда, Орта Азияда, Қазақстанның Қаратау аймағында сақталған Кәріздеу жүйелері мысал бола алады. Дереккөздер be-x-old:Дрэнаж da:Dræning de:Drainage (Boden) en:Drainage es:Sistema de drenaje fa:زهکشی fi:Ojitus fr:Drainage agricole hi:जल निकासी id:Drainase it:Drenaggio sottosuperficiale lt:Drenažas ml:ഓട nl:Drainage no:Drenering pt:Drenagem ro:Scurgere sco:Cundie simple:Drain sv:Dränering
Жүзбе тасындылар

]] ]] Жүзбе тасындылар — ағыспен жүзінді түрінде тасымалданатын қатты бөлшектер. Су түбінде пайда болатын құйындардың қатты бөлшектерді көтеріп, ағыс қабатына алып шығуы, яғни қатты бөлшектерді сумен бірге ілестіріп алуы. Ағындағы қатты зат бөлшектері шамасы да, бағыты да тұрақсыз, лүпілді жылдамдықтардың ықпалымен сумен бірге қозғалады. Турбулентті тасымалдауға бөлшектердің ауырлық күшінің әсері мен құлау құбылысы да қосылады. Соның нөтижесінде бөлшектердің күрделі козғалу сипаты қальптасады. Дереккөздер
Палеотектоникалық карта

Палеотектоникалық карта – әр түрлі шартты белгілер жүйесін пайдалана отырып, Жер қыртысынданың немесе оның жекелеген аудандарының өткен эралардағы даму сатылары мен кезеңдеріне тән тектоникалық жағдайларды ашып көрсететін сызбалы кескін. Дереккөздер
Павел Яковлевич Измайлов

Измайлов Павел Яковлевич (1819 - е. ж. б.) – Семей уезінің бастығы. 1876-84 ж. Үзікбай Бөрібаевтың Абайдың үстінен жазған арыздарын тексерген. Измаилов арызда жазылған кінәлардың түгел дерлік жалған екенін анықтап, істі қысқартқан. Абайды әділ, парасатты, сауатты адам деп танып, оны Қоңыр-көкше еліне сайлаусыз-ақ болыс бастығы етіп тағайындаған. Дереккөздер
Турбовинтті қозғалтқыш

ұшағының турбовинтті қозғалтқышы]] Турбовинтті қозғалтқыш – негізгі тарту күшін ауа винті, ал қосымша тарту күшін (8 – 12%) реактивті соплодан шығатын газ ағыны тудыратын авиациялық газ турбиналық қозғалтқыш. Ол дыбыс жылдамдығына дейінгі жылдамдықпен ұшатын ұшақтар мен тікұшақтарда пайдаланылады. Ұшақтың ұшуы кезінде атмосферадағы ауа Турбовинтті қозғалтқышқа келіп, ауа іріктеуіште, содан кейін турбокомпрессорда сығылады. Сығылған ауа жану камерасына беріледі де сұйық химиялық отынмен (авиац. жанармай) араластырылады. Отынның жануы кезінде түзілген газ компрессор мен ауа винтін айналдыратын турбина ішінде, бұдан кейін соплода ұлғаяды. Турбокомпрессор роторы мен ауа винтінің айналу жылдамдығын бір-біріне үйлестіру үшін немесе айналу моментін винтке беру үшін (тікұшақтарда) редуктор пайдаланылады. Сілтеме
Компилятор

Компилятор (compiler; compiling programm — компиляциялаушы программа) — 1) жоғарғы деңгейлі программалау тілінде жазылған алғашқы программаны машиналық тілге (алгоритмдік тілдер, түсіндіргіш, аударғыш) түрлендіруді орындайтын компьютердің жалпы математикалық жасақтамасының құрамды бөлігі. Компилятор екі бөліктен тұрады: бірінші бөлігі — программалаушының программаны жазуы үшін пайдаланылатын алғашқы тіл, екіншісі — объектілік программаны машиналық тілде жазатын аударғыш. Қандай да бір жоғары деңгейлі тіл үшін к. Жоқ болған жағдайда пайдаланылатын тілдің командаларын нақты компьютер үшін аударатын және олардың орындалуын жасақтайтын түсіңдіргіш даярланады; *2) жоғарғы деңгейлі тілде „жазылған программаны машиналық кодқа түрлендіруші аударғыш. Бұл сөз "compile" етістігінен құрылған, ”құрастыру” деген мағына береді. Бұл етістіктің компьютерлік мағынасы «машиналық кодқа аудару, ал жалпы тілдік мағынасы — "материал жинау, есеп-қисап, анықтама даярлау"; *3) барлық программаларды олардың орындалуынсыз машиналық командаға аударатын аударғыш. Компилятордың жұмыс істеуінің нөтижесінде орындалуға дайын емес жеке модульдер даярланады. Программаның орындалуы үшін бірнеше объектілік модулдер катынасатын жүкте- мелік (орындалатын) модуль қүру қажет; *4) программалық модуддерді құрастыруды орындайтын программа-аударғыш. Компилятордың түсіндіргіштен айырмашылығы — жоғарғы деңгейлі программалау тіліндегі программаны машиналық тілдегі программаға немесе машиналық тілге жуық программаға түрлендіреді, бірақ оның орындалуына қатыспайды.Компилятордың кірісіне түскен алғашқы модуль компиляциядан кейін объектілік модулге түрленеді. Компилятор программалау жүйесінің ажырамас бөлігі. Компилятордың түрлері: *алғашқы программаның әрбір жеке операторын тізбектік тәуелсіз құрастыруды жүзеге асыратын түсініктеме беруші компилятор; *объектілік программаның тиімділігін арттыратын оңтайландырушы компилятор; мысалы, циклдар қайталанған кезде өрекетгің нәтижесі өзгермейтін командаларды цикддан шығару; *пайдаланушыға программаны жөндеуді жеңілдететін жөндеуіш компилятор. Дереккөздер
Гидравликалық қысым

Гидравликалық қысым — тыныштықтағы сұйықтықтың немесе газдың көлем ішіндегі кез келген нүктесіне әсер ететін сығымдаушы кернеу. Ол сұйықтықтың барлық бағытта бірдей берілуімен және бағытқа тәуелсіздігімен сипатталады. Гидравликалық қысым сұйықтар механикасының (гидромеханика) негізгі ұғымдарының бірі болып табылады. Негізгі қасиеттері Гидравликалық қысымның негізгі ерекшеліктері: * Қысым сұйық ішінде барлық бағытта бірдей әсер етеді. * Бір нүктедегі қысым сол нүктені қоршаған ортада тең таралады. * Сұйықтық бетіне түсірілген сыртқы қысым оның барлық нүктелеріне өзгеріссіз беріледі (Паскаль заңы). * Тереңдік артқан сайын қысым өседі. Паскаль заңы Гидравликалық қысымның берілу заңдылығын француз ғалымы Блез Паскаль тұжырымдаған. Паскаль заңы бойынша: Тыныштықтағы сұйыққа сырттан түсірілген қысым оның барлық нүктелеріне өзгеріссіз және барлық бағытта бірдей беріледі. Бұл заң гидравликалық машиналардың жұмыс істеу принципінің негізін құрайды. Гидростатикалық қысым Ауырлық күші әсерінен пайда болатын қысым гидростатикалық қысым деп аталады. Ол келесі формуламен анықталады: : Мұндағы: — толық қысым, — сұйық бетіне түсірілген сыртқы қысым, — сұйықтықтың тығыздығы, — еркін түсу үдеуі, — сұйық бетінен қарастырылып отырған нүктеге дейінгі тереңдік. Формуладан көрінетіндей, қысым сұйықтың тығыздығына және тереңдікке тікелей пропорционал. Өлшем бірліктері Халықаралық бірліктер жүйесінде (SI) қысымның өлшем бірлігі — паскаль (Па): :1 Па = 1 Н/м² Практикада келесі бірліктер де қолданылады: * атмосфера (атм) * бар * кг/см² Қолданылуы Гидравликалық қысым көптеген техника салаларында кеңінен қолданылады: * гидравликалық престер * гидравликалық домкраттар * тежеу жүйелері * көтергіш механизмдер * су құбыр жүйелері * бөгеттер мен гидротехникалық құрылыстар Мысалы, гидравликалық пресс күшті бірнеше есе арттыруға мүмкіндік береді. Бұл сұйық арқылы қысымның біркелкі берілу қасиетіне негізделген. Табиғаттағы көрінісі Гидравликалық қысым табиғатта да байқалады: * мұхит пен теңіз түбіндегі жоғары қысым * су қоймаларындағы тереңдікке байланысты қысымның артуы * жер асты суларының қысымы Тереңдік артқан сайын қысым өсетіндіктен, суасты аппараттары мен сүңгуірлер арнайы қысымға төзімді жабдықтарды пайдаланады. Дереккөздер
Бөгенді дайындаудағы шығын

]] Бөгенді дайындаудағы шығын — су басудан, жағалардың жемірілуінен қорғану, объектілердің жаңа орынға шығарылуы, маса безгегіне (малярия) қарсы және жалпы санитариялық шаралар кешені. Бөгенді су көлігі және балық шаруашылығында пайдалану мен имараттың төменгі бъефіндегі жүзеге асырьшатын шаралар — күрделі әрі жыл сайын қаражат жұмсауды талап етеді. Айтылған шығындардың бағасын белгілеудің жауапкершілігі көп, өйткені бөген салынуымен қатар, шаруашылықтың баска салалары да тығыз байланыста жүргізілетін болады. Күрделі шығындар салынып жатқан бөгеннің өлшемдеріне,су басуға тиісті аумақтар мен төменгі бъефтің игерілуіне байланысты жұмсалады. Бұған қоса, Б.д.ш. көлемі салынуға тиісті объектілердің орнынан қозғалуына немесе жаңа жағдайларға қатысты қайта жаңғыртылуына сәйкес болуы тиіс. Дереккөздер
Абай алдында

«Абай Алдында» - «Жалын» баспасынан 1987 ж. жарық көрген көркем әңгіме-кітапша. Авторы - Т. Жұртбаев. Әңгімеде жас Мұхтардың атасы Әуезбен бірге Абай ауылы барғаны, ел өмірі, ұлы ақын туған жерінің сұлу табиғаты, балғын балалық шақ көркем суреттеледі. Кітапшаны суретші Б. Мұхамедиев көркем безендірген. Туынды төменгі класс оқушыларына арналған. Көлемі 1,5 б. т., 50 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Известия

«Известия» - еркін газет. Шығарушы «Известия» газетінің ұжымы. 1992 жылға дейін бұрынғы КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының органы болды. Алғашқы саны 1917 жылғы 13 ақпанда шықты. Газетте М. Тарловскийдің «Әлеуметтік үні жоғары поэзия» (1941, 21 мамыр) және редакциялық «Абай және Гете» (1980, 23 қыркүйек) деген мақалалары жарияланды. Бұл материалдарда Абайдың әлеуметтік-саяси көзқарастарына нақты мысалдармен талдау жасалады, орыс әдебиеті арқылы батыс поэзиясына қол созған ақынның Гетеден аударған өлеңінің шеберлігі, жалпы Абай аудармаларының ерекшеліктері сөз болады. Дереккөздер
Табиғи құрылыс материалдары

Табиғи құрылыс материалдары — құрылыста қолданылатын әртүрлі таужыныстар. Олар табиғи құрылыс тастарына (кесілген, өңделген және уатылган тастар) және қопсық материалдар (құм, гравий, малтатас, шақпатас) тастарына бөлінеді. Құрылыста қолданылуына қарай: * ірге мен кабырға материалдары (шойтас және бөлек тас); *жабындық материалдары (жабындық тақтатас және т.б.) болып ажыратылады. Дереккөздер
Палингендік гранит түзілу

Палингендік гранит түзілу - бастапқы магмалық таужыныстардың (мысалы, граниттердің, липариттердің, дациттердің, т.б.) Немесе балқу стадиясынан (анатексистік, палингендік-анатексистік, палингендік-метасоматоздық) өткен таужыныстардың қайта балқуынан гранитоидтердің калыптасу процесі. Палингендік гранит түзілуде кұрамы тұрақты болады, ал элементтер белдемнің ішінде ғана қайта таралады. Дереккөздер
Родингттер

Родингттер - негізінен авгит пен гидрогроссулярдан тұратын метасоматоздық таужыныстар. Олар сығылмалық жыныстар бойынша, көбінесе долериттер бойынша пайда болады. Родингттер офиолиттік серияның серпентинделген перидотиттерімен және басқа таужыныстарымен бірге кездеседі. Дереккөздер
Антрепренерлік әдіс

Антрепренерлік әдіс - саяси көшбасшылар мен элитаны демократиялық таңдау нәтижесінде рекруттау әдісі. Бұл әдіс бойынша үміткерлердің сапалық қасиеттерін бағалау қоғамдық пікірге байланысты және нақтылы белгілі бір шараларды (сайлау) жүзеге асыру арқылы орындалады. Осыған орай, адамдардың мәртебелік қасиеттері аса маңызды рөл ойнамайды. Дереккөздер
Жадеитит

Жадеитит — жадеиттен тұратын мономинералды тау жынысы. Қосымша минералдар альбит, анальцим, натролит,пумпеллиит, эпидот, цоизит болып келеді. Бітімі — шомбал, таңдақты, құрылымы гранобластық. Жадеитит серпентинделген ультрабазиттерде линза, желі сияқты денелер құрайды. Ол гидротермалық-метасоматоз жолымен қалыптасады. Түсінің әдемілігіне, тұтқырлығына және қаттылығына байланысты әшекей тас ретінде қолданылады. Дереккөздер
Аптекалық жанжабіл

Аптекалық жанжабіл немесе Апетекалық зімбір немесе Кәдімгі жанжабіл – жанжабілдер тұқымдасының жанжабіл тегінің көпжылдық шөптес өсімдігі. Таралуы Аптекалық жанжабіл Оңтүстік Азия елдерінен шыққан. Қазіргі таңда жабайы түрінде кездеспейді. Қытай, Үндістан, Индонезия, Аустралия, Батыс Африкада, Ямайкада және Барбадоста өсіріледі. Зімбір Азия, Австралия, Жапония, Үндістанның тропикалық аймақтарында, Оңтүстік Америка мен Батыс Африкада өседі. Орта ғасырларда Еуропаға көпестермен бірге келіп, содан бері татымдылық ретінде және дәрі-дәрмек ретінде қолданылады. XVI ғ-дың басында Америка елдеріне еніп, ол жақта да кең таралған. Сипаттамасы Сабағы тік, 1 м-ге дейін, тамыр сабағы ет-женді, құрамында эфир майы болғандықтан сүйкімді хош иісті, бірақ гингерол терпенінің әсерінен дәмі ащы. Жапырақтары кезек орналасқан, қарапайым, үшкір. Жапырақ табаны жүректәрізді. Гүлдері - масақ гүлшоғырына жиналған, 3 жеке сары-қызғылт немесе қоңыр-күлгін жапырақтан құралған. Жемісі — үшжармалы қауашақ. Химиялық құрамы Аптекалық жанжабілдің негізгі компоненті - Эфир майлары (құрғақ тамыр сабақтарында 1,5—3 % болады), олардың 70 %-ын цингиберен (зингиберен) — сесквитерпені. Қалғаны 30 %-ы - басқа терпендер (камфен, цинеол, бисаболен, борнеол, цитраль, линалоол). Жанжабіл тамырында көптеген витаминдер: С, B 1 , B 2 және аминқышқылдар бар. Синонимдері * nom. illeg. * * Spell. var. * * nom. inval. * * * * * nom. inval. Пайдалануы Аптекалық жанжабілдің тамыр сабағын аспаздықта дәм-татымдылық ретінде кең қолданады. Медицинада жанжабіл тамыр сабағының тұнбасы және тұндырмасы түрлерінде асқазанның ойық жарасы, тұмау, атеросклероз, қан тамырларының ауруларында дәрі-дәрмек ретінде қолданылады. Бас ауруы, ревматизм т.б. кеселдерде сылау, уқалау және компресс түрінде пайдаланады. Тағы қараңыз * Гари * Жанжабіл
Латеритті топырақ

Латеритті топырақ – тропик және субтропик алқаптардағы латериттерде жаралатын қызыл түсті топырақ. Латеритті топырақ жаралуда мору процестерімен бірге биогендік факторлар да қатысады. Бұл топырақтар ісінбейді, пластикалылығы аз, реакциясы қышқыл, көпшілік жағдайда құнарлылығы шамалы және жылдам жұтаңданады. Дереккөздер
Палингендік-анатексистік гранит түзілу

Палингендік-анатексистік гранит түзілу — гранитоид құрамды субстраттың химиялық құрамы сақталып, толық не жарым-жартылай балқуынан гранитоидтердің калыптасу процесі. Палингендік-анатексистік гранит түзілу диффузиялық жолмен жүріп, химиялық құрамбөліктер метаморфизм белдемінің ішінде ғана қайта таралады. Дереккөздер
Табиғи пигменттер

Табиғи пигменттер - табиғи минералды бояулардың бояғыш қасиеті бар құрамбөлігі; Мұндай түзілімдердің түрлері — әртүрлі темір тотықтары, марганец пен хромның кейбір тотықтары, кейбір органикалық заттар және т.б. Табиғи пигменттертердің басты-басты техникалық сипаттары — олардың түсі, жарыққа төзімділігі, бояуының қанықтылығы (бояу күші), атмосфераға шыдамдылығы, көмкеру қабілеті және суға төзімділігі. Дереккөздер
Гидравликалық машиналар

Гидравликалық машиналар — механикалық энергияны қабылдау және қайтару немесе түрлендіру үшін қолданылатын машиналар. Гидравликалық машиналар сорғылар, гидравликалық қозғалтқыштар, гидравликалық берілістер, гидравликалық қозғауыштар болып сараланады. Техникада іс – әрекеті сұйықтардың тепе – теңдігі мен қозғалыс заңдарына негізделген машиналардың алуан түрі пайдаланылады. Автомобильдер, жүк машиналары мен автобустардағы гидравликалық тежегіштер; тракторлардағы ауыр жүкті көтеруге арналған гидравликалық көтергіштер; гидравликалық түрде көтерілетін орындықтар және тағы да басқа қарапайым түрдегі тетіктер гидравликалық машиналар болып табылады. Өйткені, бұлардың барлығында да сұйықтардың қысым күші пайдаланылады. Қарапайым гидравликалық машинаға көлденең қимасының ауданы әр түрлі болып келген екі жылжымалы поршеньдер орналастырылады. Бір – бірімен жалғастырылған цилиндрлерге сұйық (май) толтырылады. Дереккөздер .
Крафт рут

Крафт рут (нақты фамилиясы - Бусениус) (1920 жылы туған) — жазушы. 1970 ж. Қазақстанда болып, «Алатау баурайындағы достар» очеркін («Нойе дойче литератур», 1970, № 8) жазды. Онда автор Абай жөнінде бірқатар мәліметтер келтіріп, неміс ақыны И. В. Гетенің «Бақташының түнгі әні» өлеңін аударғанын (М. Ю. Лермонтов арқылы), сондай-ақ оған өзі ән де шығарғанын айтады. Абай шығарған «Қараңғы түнде тау қалғып» атты бұл ән-өлеңнің әуені халықтарды бір-біріне жақындастырып, достық қарым-қатынас жасауға үлкен қызмет атқаратынын атап көрсеткен. Дереккөздер
Ғабдиман Игенсартов

Игенсартов Ғабдиман (1902-1976) - Қазақстанның халық ақыны. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Майлық бұтағынан шыққан. Халық ауыз әдебиеті үлгісінде Абай туралы «Тойтарыс» атты дастан («Лавадағы өмір», - А., 1985) жазған. Шағын сюжетке құрылып, психологиялық-философиялық тұрғыда өрбіген бұл туындыда ақын өмірінің бір сәті ғана жырланады. Абай заманындағы айтыс-тартыстар, теңсіздіктер нанымды баяндалады. Дастанда қоғамның жағымсыз қылықтарына өзінің азаматтық болмысымен, өткір сөзімен, әділ төрелігімен қарсы тұрған жас Абай бейнесі шынайы сомдалған. Сарым қарттың жас Абайға берген батасы - ақынға халық атынан айтылған ақ жол, оң тілек іспеттес. Дереккөздер
Файлды басқару блогы

Файлды басқару блогы (Блок управления файлом; file control block) — шағын компьютерлер жүйесінде — операциялық жүйенің файлдық процессорының басқаруында болатын әрі берілген файлды өңдеу кезінде енгізу- шығару операцияларын орындауға қажетті мәліметтері бар кесте. Дереккөздер
Палингендік-метасоматоздық граниттену

Палингендік-метасоматоздық граниттену — жоғары температуралы орын басу және балқу процестерінің қатар жүру әрекеті нәтижесінде таужыныстардың граниттенуі. Бұл процестің алдында метасоматоздық граниттену болып отырады. Палингендік-метасоматоздық граниттену — палингендік-метасоматоздық гранит қалыптасу процесінің жеке бір жағдайы. Дереккөздер
Антропоцентризм

Антропоцентризм — [грек. anthropos - адам, centrum - орталық] - дүниенің орталығына адамды қоятын италяндық Қайта Өрлеудің тұжырымдамасы. Ол Еуропалық Жаңа заман мен Ағартушылық идеологиясына әрі өмірлік өлшеміне және гуманизмнің маңызды шартына айналды. Ежелгі дәуірде негізі қаланғанымен табиғат аясынан шыға алмады. Жаңа заманда адам еріктері мен мінез-құлықтары туралы тұжырым қалыптасты, оның қағидалары нарыққа, демократияға, азаттық қоғамға бет бұрған әлеуметтік мәдениетті басшылыққа алды. М.Штирнер өз ілімінде Антропоцентризмнің мейлінше эгоистік, жеке-дара түрін көрсетті. Адамзатты дәріптеп, оған бас июге де болады (П.Боранецкийдің тұжырымдамасы). Антропоцентризм принципі — адам дегеніміз барлық нәрсенің өлшемі (тезисті Софист Протагор тұжырымдаған). Тоталитар¬лық тәртіптер мен кейбір дамыған елдер жағдайында антропоцентризм тәжірибелік сипат алады, табиғат талан-таражға түсіп, экологиялық дағдарыс етек алады. Дереккөздер
Кәріздеу машинасы еңістігінің автоматы мен механизмдері

Кәріздеу машинасы еңістігінің автоматы мен механизмдері — ор қазу кезіндегі еңістікті автоматтандыру. Белгіленген құрылыстың тереңдігі мен еңістігінің деңгейін бір қалыпта ұстап тұруға арналған құрылым. Ол көшірмелі және көшірмесіз болып бөлінеді. Екеуі де ордың еңістігі мен тереңдігін автоматты бағдарламамен реттейді де, қазылған ордың ұзындығы мен уақытын салыстыру арқылы табады. Бірақ көшірмесіз жасалған жұмыс сапасы көшірмеліден әлдеқайда нашар, терендігі мен еңістігін дәлме-дәл ұстамайды, ал көшірмелінің жұмыс істеу органдары автоматты түрде көшірмелі сызықты лазер сәулесімен немесе радиотолқынның шоғырын пайдаланғандықтан, жобадағы көрсеткіштен айырмасы болмайды. Дереккөздер
Жүзбелі экскаватор

Жүзбелі экскаватор — арнаулы металдан алмалы - салмалы түрінде жасалған және жиналмайтын понтоннан тұрады. Жүзбелі экскаваторды су қабылдағыш құрылыста суды реттеу үшін және магистральды канал құрылысын жүргізгенде, оларды тұнбадан тазалағанда пайдаланады. Дереккөздер
Табиғи суды талдау

Табиғи суды талдау - табиғи сулардың химиялық және газдық құрамын және олардың физикалық, биологиялық және техникалық қасиеттерін анықтау. Талдау нәтижесінде : *сутек ионының концентрациясы (рН), г/дм3 (мг/дм3) немесе г/кг (мг/кг)-мен көрсетілетін судың минералдылығы *құрғақ қалдығы немесе минералдық заттардың қосындысы; г/дм3 (мг/дм3) немесе г/кг (мг/кг), мг-экв/дм3 *%-эквиваленттілікпен алынатын K, Na, NH 4 , Mg, Ca, NO 3 , NO 2 , Cl, SO 4 , HCO 3 және CO 2 ,, Si иондары анықталды. Табиғи суды талдаудың толық немесе арнайы түрлері бойынша немесе арнайы түрлері бойынша бұл ардан басқа да ерекше микроэлементтердің мәндері: Вr,J ,Sr, B,Li, Ғе, Аl, Аs, Ва, РЬ, Ni, Со, Zn, Мn, F, Р, Rb, Сs және бірсыпыра сирек кездесетін (W, Мо, Аg,Аu ж. б.), сондай-ақ радиоактивті элементтердің мөлшері анықталады. Судағы Са мен Мg-дің шамалары бойынша судың жемірлігі есептеледі. Суда еріген газдардың: O 2 , С0 2 , Н 2 S, N 2 ,Ar,H 2 ,Rn,CH 4 ауыр көмірсутектердің және гелийдің мөлшері көлемдік пайызбен немесе мг/дм3-мен көрсетіледі. Физикалық касиеттерінің ішінен: судың меншікті салмағы немесе тығыздығы (Боме градусы), температурасы, мөлдірлігі (лайлығы), түсі, дәмі, иісі аныкталады. Судың биологиялық қасиеттері бактериологиялық талдау бойынша беріледі. Судың техникалык қасиеттерінің ішінен оның құрамындағы иондардың коагуляцияланушылығы (қоюланғыштығы), судың түссізденушілігі, сүзілімділігі, коррозиялығы және жұмсарғыштығы анықталады. Дереккөздер
Геннадий Павлович Иванов

Геннадий Павлович Иванов (1940 жылы туған) - суретші. Сәндік-қолөнері саласыңда жұмыс істейді. Ол 1971 ж. «Абай» атты панно жасады (Мысалы, ағашоймыш, шекіме, жалтырату, жеке жинақтарда, Алматы). Ашық түсті металға жалпақ бедермен шекілген ақынның бет пішіні әрленген тақтайға жапсырылған. Мұңда сән өнеріне тән суреттік шарттылық пен портреттің түп бейнеге ұқсау қажеттілігі біршама сақталған. Дереккөздер
Игорь Всеволодович Крестовский

Игорь Всеволодович Крестовский (1893-1976) - мүсінші. РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткері, профессор «Абай портретін» (1960, гипс, Павлодар облысы көркем өнер музейі қоры), «Абай» (1960, мрамор, Шымкент облысы, Абай колхозындағы ескерткіш), «Абайдың мүсін ескерткішін» (1968, бетон, ақынның туған жерінде) жасады. «Абай портреті» ақынның өз тұлғасынан едәуір қомақты етіп сомдалған. Осы еңбегі автордың Абай туралы басқа жұмыстарына негіз болған. Дереккөздер