kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Орта Азиядағы Ағылшын-Орыс бәсекелестігі

Орта Азиядағы Ағылшын-Орыс бәсекелестігі, Англия мен Ресейдің осы аймақта сауда нарығы мен шикізат қорына ие болу, шығыстағы әскери-стратегиялық базаларын неғұрлым ұлғайту мүдделерінен туындады. XIX ғасырда Орта Азияға көз тіге бастаған Англия оңтүстік-шығыс бағытта жылжып келе жатқан Ресейді осы аймақтағы басты бәсекелесі санады. Англия XIX ғасырдыдың 40-жылдары Ауғанстан әмірімен келісімге келіп, Орта Азияға қатысты саясатын қолға алды. XIX ғасырдың I жартысында патшалық Ресей де Орта Азияға өзінің отарлық әрекетін ұлғайтып, Сібір мен қазақ даласы және Памир мен Тянь-Шань таулары аймағына үстемдігін орнатуға кірісті. Орта Азиядағы ағылшындардың белсенді әрекетіне қарсы тұру, оңтүстік шекарасын бекемдеу, әскери-стратегия база жасау мақсатында басып алған отарлық иеліктерінде бекіністер тұрғызып, шекара бойына казак-орыс қоныстарын салды. Нәтижесінде Ресей қазақ даласы арқылы Орта Азия мен Шығыс Түркістанға, одан әрі ішкі Қытайға қарай бағытталған саяси-экономикалық отарлау әрекеттерін жүзеге асыруға мүмкіндік алды. Геосаяси және Геостратегия мақсаттары Ағылшын-орыс бәсекелестігіне орай, XIX ғасырдың басынан Ресей Орта Азияда геосаяси және геостратегия мақсатта әр түрлі экспедициялар, саяхатшылар, елшілік қызметкерлерін жіберіп, ағылшын отаршылары ықпалының қаншалықты деңгейде екендігі жөнінде ақпараттар жинай бастады. XIX ғасырдың II жартысында Англия Бұхар, Хиуа, Қоқан және Шыңжаң жеріндегі отаршылдық әрекетін күшейте түсті. Ресей жедел түрде оның алдын алу үшін Орта Азия хандықтарына әскери жорықтарын бастады. .]] Верный бекінісі Ағылшындардың Шыңжаң арқылы қазақ даласына ауыз салу мүмкіндігін ескере отырып, 1854 жылы Жетісу жеріне Верный бекінісін салды. 1865 жылы орыстар Ташкент қаласын бағындырды. Англия, егер Ресей дәл осы қарқынмен жүретін болса алдағы уақытта Үндістанға да аяқ басуы мүмкін екенін болжап, қатты алаңдай бастады. Ағылшындар, әсіресе, Ресейдің Шығыс Түркістанды басып алуынан қауіптенді. Азияның орталығында тұрған бұл аймақ Ресейді әр бағытта әрекеттер жасауға, яғни шығыста Пекинге, оңтүстік-шығыста Сычуан провинциясы арқылы Үндіқытайға, оңтүстікте Тибет пен Үндістанға, сондай-ақ Ауғанстан мен сыртқы Моңғолияға тіке шығуға мүмкіндік беретін еді. Орта Азия тірегі Орта Азиядағы Ағылшын-Орыс бәсекелестігі XIX ғасырдың 70-жылдары Англияның Орта Азиядағы соңғы тірегі – Мервке байланысты қайта шиеленісті. Мервтен айырыла отырып, Англия уысынан Орта Азияны шығарып алды. Осындай шиеленісті жағдайда Англия енді Ауғанстаннан айырылып қалмас үшін 1879 жылы ағылшын-ауған соғысын бастады. Соғыс нәтижесінде Ауғанстан түгелдей дерлік Англияға тәуелді елге айналды. Орта Азияда күшейіп келе жатқан Ресейдің Еуропада да нығаюын қаламаған Англия Австрия-Венгриямен одақтаса отырып, орыс-түрік соғысын аяқтаған Сон-Стефан келісім шартын қайта қаратып, Берлин конгресінде (1878) Ресейді өз талаптарын қабылдауға мәжбүр етті. Дереккөздер
Балақұлболды

Балақұлболды – қола дәуірінің орта және соңғы кезеңінен сақталған зираттар, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Қарқаралы тауының батысында орналасқан. Сипаты 1969 жылы Ә.Х. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы 20-ға тарта нысанды қазған. Балақұлболды қорымында 200-ге жуық дөңгелек, төртбұрышты, шаршы қоршаулар бар. Қазылған қоршаулардың ортасында үлкен плиталардан құрастырылып, батыстан шығысқа қарай бір-бірімен жапсарлас жұптастырыла қойылған тас табыттар сақталған. Ондағы мүрделер тізелерін бүгіп, оң бүйіріне жатқызылған. Отырғызып жерлеу әдісі де қолданылған. Қатты тоналған қоршаулардан, негізінен, қыш үлгілері алынды. Балақұлболды-2 тобындағы 10-қоршаудан табылған адамның жамбас сүйегіне қадалып тұрған қоладан құйылған жебе ұшы — көне соғыс құралынан хабар берер дерек. Балақұлболды-3 тобындағы пішіні шаршылау (5,6х5 м, биіктігі 1,1 м), тастан қаланған, ортасына тас ошақ, айнала биік сынтастар (меңгірлер) орнатылған құрылыс – от жағып, діни ғұрыптар өткізетін арнаулы орын болған. Әдебиет * Маргулан А.Х., Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана, А.-А., 1979. Дереккөздер
Жұлдызаралық орта

Жұлдызаралық орта – біздің Галактика мен басқа Галактикалардың құрамындағы жұлдыздар арасындағы кеңістікті толтыратын сиретілген зат, жұлдызаралық газ және тозаң бөлшектері. Жұлдызаралық ортаның құрамына бұлардан басқа, ғарыштық сәулелер, жұлдызаралық магнит өрісі, сондай-ақ әр түрлі ұзындықтағы электрмагниттік сәулелер де енеді. Күн (басқа жұлдыздардың да) маңындағы Жұлдызаралық орта планетааралық ортаға ауысады. Галактикалар арасындағы кеңістікті галактикалық орта толтырады. Жұлдызаралық ортаның болатындығы туралы қорытындыны алғаш рет орыс астрономы В.Я. Струве (1793 – 1864) жасаған (1847). Бірақ оның болатындығы 20 ғасырдың 30-жылдары дәлелденді (америкалық астроном Р.Трамплер, орыс астрономы, Б.А. Воронцов-Вельяминов). Жұлдызаралық газ бейтарап және иондалған атомдар мен молекулалардан құралған. Оның негізгі массасын сутек (шамамен 90% пен гелий (шамамен 10%), сондай-ақ оттек, көміртек, неон және азот (әрқайсысы шамамен 0,01%) атомдары құрайды. Жұлдызаралық газ бен тозаң галактика жазықтығында өте күшті жинақталып, жұлдызаралық бұлтты түзеді. Біздің Галактикадағы жұлдызаралық бұлттың диаметірі 5-40 пк, температурасы 20-100К. Ғарыштық сәулелерді құрайтын бөлшектердің энергиясы 106-1020 эВ. Жұлдызаралық магнит өрісінің кернеулігі Жердің магнит өрісінің кернеулігімен салыстырғанда 105 есе аз, бірақ оның энергиясы ғарыштық сәулелердің энергиясымен шамалас. Галактикалардағы Жұлдызаралық орта мен жұлдыздар арасында үнемі зат алмасу процесі жүріп отырады. Жұлдыздардың түзілуі кезінде Жұлдызаралық орта негізгі материал болып есептеледі. Сондықтан Жұлдызаралық ортаны зерттеу арқылы жұлдыздардың пайда болу механизмі айқындалады. Сілтеме
Бала қылмысы

Бала қылмысы, қылмыстық құқықта — балалардың арнаулы заңдарда тиым салынған іс-әрекеттер жасауы. Заңда көзделген жасқа жетпегендігіне орай жауапкершілікке тартылмағанымен теріс қылық жасаған жеткіншектердің қылмысы міндетті түрде құқық қорғау органдарына тіркеледі. Алайда, Бала қылмысын кәмелетке толмағандардың қылмысынан ажырата білген жөн. Дереккөздер
Василий Григорьевич Фесенков

Василий Григорьевич Фесенков(13.1.1889, Украина, Новочеркасск қаласы – 12.3.1972, Мәскеу қаласы) – кеңес астрономы, КСРО Ғылым Академиясының акаемигі (1935; 1927 жылдан корреспондент мүшесі). .]] Харьков университетін бітірген (1911). Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1946). Ресейдегі Астрофизика институтын (1923 жылдан оның директоры) ұйым-дастырушылардың бірі. Кейінірек бұл институт Астрономя институты (1936–39 жылы оның директоры) деп аталды. Василий Григорьевич Фесенков *Қазақстан Ғылым Академиясының Астрофизика институтын ұйымдастырды, КСРО Ғылым Академиясыныңның астрономия кеңесін және КСРО Ғылым *Академиясыныңның Метеориттер жөніндегі комитетін басқарды. *Негізгі еңбектері атмосфералық оптикаға, астрофизика мен космогонияға, Күн және жұлдыздар физикасына, жұлдыздардың эволюциясына арналған. *3 рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жер асты суының қоры

Жер асты суының қоры – жер асты суларының көп жылдар бойы шаруашылық мақсаттарға пайдалануға болатын, үздіксіз жиналып, толығып отыратын мөлшері. Ол табиғи қор, табиғи ресурс, пайдалану қоры болып бөлінеді. Табиғи қор – геологиялық мерзімде немесе көп жылдар бойы сулы қабаттарда, гидрогеологиялық құрылымдарда жиналған су мөлшері. Табиғи ресурс – жауын-шашынның, өзен суларының Жер бетінен оның астына әр мезгілде әр түрлі мөлшерде сіңуіне, Жер бетінің көп жылдық мерзімде ылғалдану режиміне сәйкес жер асты суының толығып отыратын бөлігі. Жер асты суының пайдалану қоры – аумағы белгілі сулы қабаттардан белгілі бір уақыт бойы, техникалық-экономикалық тұрғыдан тиімді түрде арнаулы су қабылдағыштар арқылы тәулігіне алынатын судың мөлшері. Олар халық шаруашылығындағы маңыздылығына, экономикалық тиімділігіне байланысты баланстағы және баланстан тыс қорлар болып 2 топқа бөлінеді. Зерттеліп барланғаннан кейін жоғары сапалы жер асты су қоры мемлекеттік балансқа алынады. Балансқа алынған су қорын пайдалану экономикалық жағынан тиімді болады. Жер асты су қорын жасанды толықтыру Жер асты су қорын жасанды толықтыру – жер бетіндегі ағынды судың бір бөлігін соңынан шаруашылықты пайдалану мақсатымен, жер асты сулы қабатына аудару, өткізу. Ол жер бедерінің табиғи ойпаң тұстары (жыра, құрғақ өзек, кеуіп қалған өзен, ескі қазба (карьер), т.б.) немесе судың грунтқа сіңуі үшін арнайы жасалатын құрылыстар (алап, канал, ұңғыма, құдық, т.б.) арқылы жүзеге асырылады. Тағы қараңыз *Жер асты сулары Дереккөздер
Төлемісова Клара Ахмедияқызы

.]] Төлемісова Клара Ахмедияқызы (5 Тамыз 1937, Ақмола облысы Макинск қаласы – 6 Сәуір 2004, Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1989), (1993), Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының академигі (1993). Қысқаша өмірбаяны: 1959 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1960–1963 жылдары Қарағанды медициналық училищесінде оқытушы, оқу істері жөніндегі меңгерушісі. 1963–1993 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Микробиология және вирусология институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. 1993–2003 жылдары Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Ұлттық аграрлық зерттеулер академиясы орталықтарында академик-хатшы қызметтерін атқарды. 2003 жылдан өмірінің соңына дейін Азық-түлік өндірісі және қайта өңдеу ғылыми-өндірістік орталығының бас ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген. Еңбектері: «Микробиологические основы создания и использования биопрепаратов для защиты растений» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 300-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 23 өнертабыстың иегері. Дереккөздер:
Дмитрий Валентинович Сушков

]] Дмитрий Валентинович Сушков (9.7.1975 жылы туған, Қарағанды облысы Балқаш қаласы) – балет артисі, ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2001). Алматы хореографиялық училищесін (1993; Ұ.Мирсеидовтың сыныбы бойынша) және қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясының хореография факультетін (2001; І.Андосовтың жетекшілігімен) бітірген. Шығармашылық өнер жолын 1992 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры құрамында бишіліктен бастаған Сушков осы театр сахнасында қойылған П.И. Чайковскийдің “Шаттауық” балетіне қатысып, алғаш рет жеке Ханзада партиясын орындады. Оның билеген басты балеттік партиялары: граф Рязанов (А.Л. Рыбников, “Юнона мен Авось”), Спартак, Красс (А.И. Хачатурян, “Спартак”), Вацлав, Гирей (Б.В. Асафьев, “Бақшасарай фонтаны”), Ханзада (П.И. Чайковский, “Аққу көлі”), Джеймс (С.Левенсхольд, “Сильфида”), Базиль, Эспада (Л.Ф. Минкус, “Дон Кихот”), Альберт, Ганс; Конрад, Ахмет, Әли (Ш.Адан, “Жизель”; “Теңіз қарақшысы”), т.б. Сушковтың бишілік өнері жоғары кәсіби, пластик. сұлу да мазмұнды әрі терең ойлы орындаушылық шеберлігімен ерекшеленеді. Варна (1992, 1998, Болгария), Пермь (1992), Санкт-Петербург (1998, 3-халықар. Майя байқауы, Ресей) және Париж (1998, 8-халықаралық классика би байқауы, Франция) қалаларында өткен халықаралық балет артистерінің байқауларына қатысқан. Дереккөздер
Балалайка

Балалайка — орыстың үш ішекті музыкалық аспабы. Алғашқыда екі ішекті болған. Жеке орындауда да, басқа аспаптармен қосылып әнді, биді сүйемелдеуге де пайдаланылған. 19 ғасырдың соңында В. В. Андреев музыка аспап шебері С. И. Налимовпен бірігіп балалайканың жетілдірілген түрлерін (прима, альт, секунда, бас, контрабас) жасап шығарып, оларды оркестрге қосты. Балалайка үшін көптеген музыка шығармалар жазылды (С. Н. Василенконың, М. М. Шиполитов-Ивановтың концерттері, Н. П. Будашкиннің вариациялары, т.б.). Прима Балалайканың үстіндегі екі ішегі бірдей бірінші октаваның ми нотасына, ал астындағы ішегі бірінші октаваның ля нотасына бұралады. Дереккөздер
Тектұрмас көпірі

Тектұрмас көпірі – шамамен 1 – 15 ғасырларда Тараз қаласы маңында болған. Талас өзені бойында қант зауыты ауылында орналасқан. Қазіргі кезде көпірдің тек тастан дайындалған тіреулерінің қалдықтары ғана сақталған. Тектұрмас көпірі туралы алғашқы мәліметтер 10 ғасырда араб жиһанкезі Махдиси еңбектерінде айтылады. Көпірді салушылар, салу кезеңі, сыртқы бейнесі жөнінде мәліметтер жоқ. Тектұрмас көпірі Ұлы Жібек жолындағы басты көпірлердің бірі болған деп есептелінеді. 1221 ж. Жетісуда болған қытайлық сопы Чань Чунь Шу өзені арқылы ағаш көпірден, ал Талас өзені арқылы тас көпірден өткендігі жөнінде жазылған. Дереккөздер
Балалар ауруханасы

Балалар ауруханасы — ауру балаларды емдеуге арналған медициналық мекеме. Қазақстанның облыс орталықтары мен ірі қалаларында көп салалы және арнайы Балалар ауруханасы бар. Оның ішінде республика дәрежедегілері — Алматыдағы республика клиникалық Балалар ауруханасы мен Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының клиникасы. Балалар ауруханасындағы орын саны 200-ден 450-ге дейін болады. Ондағы емдік шаралар ауру түріне, баланың жасына байланысты қолданылады. Арнайы ауруханаларда жеке ауру түрлері бойынша (мысалы, жұқпалы аурулар, туберкулез, психикалық аурулар, т.б.) емдеу жүргізіледі. Балалар ауруханасында жаңа туған нәрестеден 18 жасқа дейінгі балаларды аурудан алдын ала сақтандыру шаралары жүргізіледі, ауру балаларға емханада және үйде дәрігерлік көмек көрсетіледі. Дереккөздер
Иван Митрофанович Фетисов

Иван Митрофанович Фетисов (21.6.1932 ж.т., Ресей, Волгоград облысы Михайловск ауданы Фетисов ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1994), профессор (1997). Волгоград ауыл шаруашылығы институтын (1961) және аспирантурасын (1966) бітірген. Волгоград облысында агроном (1961– 63), Қалмақ мелиоративтік тәжірибе станциясында бөлім меңгерушісі (1966–68), Батыс Қазақстан агротехникалық университетінде доцент (1968–97) болды. 1997 жылдан профессор қызметін атқарады. 100 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Тұйғынбек Темірбеков

Тұйғынбек Темірбеков (10.9. 1937 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Қандоз ауылы) – қоғам қайраткері. 1959 ж. Ташкенттегі Ортаазиялық политехникалық интитутын бітірген. 1959 – 1965 ж. Жамбыл суперфосфат зауатында аппаратшы, смена бастығы, технолог, цех бастығы, 1965 – 67 ж. облыстық комсомол комитетінің хатшысы, 1967 – 1970 ж. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде ауыр өнеркәсіп бөлімінде нұсқаушы, 1970 – 1975 ж. Жамбыл суперфосфат зауытының бас инженері, зауыт директоры, партия комитетінің 1-хатшысы, 1981 – 1983 ж. Жаңа Жамбыл фосфор зауатының директоры, 1983 – 1990 ж. облысы партия к-тінің хатшысы, 1990 – 1992 ж. Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласы атқару комитетінің төрағасы, 1992 жылдан облыстық кәсіпкерлер Одағы атқару комитетінің төрағасы. 1999 ж. «Отан» партиясының облыстық ұйымының атқарушы директорының орынбасары болып сайланды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Ж. Нұралиев Дереккөздер
Оқтам

Оқтам – жарылыс жасау үшін дайындалған жарылғыш заттың белгілі жиынтық көлемі. Пішініне байланысты олар ‘’шоғырланған’’ (сфералық, кубтық, т.б.), созылған (цилиндрлік, жазық), жайпақ оқтам’’ болып бөлінеді. Шоғырланған оқтамдар камералық оқтамға, созылған оқтамдар ұңғымаларға және шпурларға орналастырылады. Жарылатын нысандарға (қойтастар) орналастырылған оқтамдар ‘’қапталған оқтам’’ деп аталады. Жарылыс әрекеті Жарылыс әрекетінің сипаты бойынша оқтам жарылыс әрекеті көрсеткішінің шамасына, яғни ойыңқы радиусының қысқа қарысу сызығына қатынасына байланысты ажыратылады. Лақтырыстық оқтамда жарылыс кезінде радиусы қысқа қарысу сызығына тең немесе үлкен болатын жарылыс ойыңқысы пайда болады. Қопсытулық оқтамда жарылыс кезінде жыныс лақтырылмайды немесе өте аз мөлшерде лақтырылады (жарылыс ойыңқысының радиусы қысқа қарысу сызығынан кіші). Камуфлетті оқтамда жарылыс кезіндегі әрекеттері ашық бетке көрінбейді, қысылу және ұнтақталу есебінен қатты ортада тек қуыс жасайды. Оқтам құрылымы Оқтам құрылымы бойынша тұтас және ыдыратынды болып бөлінеді. Тұтас оқтам жарылғыш заттың нығыздалып салынған оқшандарынан немесе ұсатылған тұтас массасынан тұрады. Ыдыратынды оқтамның жекелеген бөліктері аралық тығындамамен немесе ауалы, сулы, сулы-ауалы аралықтарға бөлінеді. КСРО-да ауалы аралықтарға бөлінген оқтам құрастырылып, олар бекемдігі нашар және орташа болатын тау жыныстарын қопсыту, лақтыру, шығару үшін өндіріске енгізілген. Оқтамның бұл әдісін қолдану тұтас оқтамға қарағанда жарылыс жұмысының пайдасын 1,3 – 1,5-ке өсіруге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Раушан Қажықұмарқызы Достанова

Раушан Қажықұмарқызы Достанова (1937 жылы туылғын, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха қаласы) – биология ғылымының докторы (1997). Уақ тайпасынан шыққан. ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1960–61 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында аға лаборант, 1961–64 ж. аспирант, 1966–73 ж. кіші, 1973–94 ж. аға ғылыми қызметкер, 1994–95 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Физиология институтында аға, жетекші ғылыми қызметкер (1995). Достанова 70 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Теректісай (өзен)

Теректісай, Теректі – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Шу ауданының аумағымен ағып өтеді. Бастауы Кіндіктас тауының батыс беткейінен басталып, Далақайнар ауылының солтүстік-шығысында 2,8 км жерде тартылып қалады. Гидрологиясы Ұзындығы 56 км. Су жиналатын алабының аумағы 651 км 2 . Аңғарының ені 500 – 800 м. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Наурыз – сәуірде су деңгейі көтеріліп, кейде тасиды. Орташа жылдық су ағымы 0,17 м 3 /сек. Дереккөздер
Борис Николаевич Фешин

Борис Николаевич Фешин(1947 ж.т.) – техника ғылымының докторы (2001), профессор (2003). Қарағанды политехникалық институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. Осы институтта ассистент, аға оқытушы, доцент (1971–2000); 2001 жылдан декан, профессор қызметін атқарады. 110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Теріс (өзен)

Теріс – Аса өзенінің алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Жуалы ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 485 км². Бастауы Бастауын Қаратау жотасының оңтүстік-шығыс баурайынан алып, оңтүстікке, оңтүстік-шығысқа қарай бұрала ағып, Теріс-Ащыбұлақ бөгеніне құяды. Бөгеннен өткен соң, Күркіреусу өзенімен қосылып, Аса өзені басталады. Өзеннің 20 км-ден астам екі саласы және оншақты ұсақ салалары бар. Қар, жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Аңғары жоғары ағысында 60-110 м, жазықта 300-450 м. Өзен егістікті суаруға пайдаланылады. Жағалауы шабындық. Теріс өзенінің бұрынғы атауы - Мыңбұлақ болған. Ол жөнінде 630 жылдар шамасында Қытай жиһангері Сюань-Цзяньнан жазған сапарнама баян етеді. Дереккөздер Cілтемелер * [https://mapk42.narod.ru/map5/indexb.html Топографиялық карта]
Қазақтың бірінші ерекше дивизионы

Қазақтың бірінші ерекше дивизионы – 1919 жылы 21 наурызда Оралда құрылған әскери бөлімше. Орал қаласы мен төңірегіндегі қазақ ауылдарындағы жастардан жасақталған. Қазақ жастарынан құралған алғашқы ұлттық әскери бөлімдердің бірі. 1919 жылы 27 наурызда әскери ант қабылдап, Орал қаласын қоршауға алған ақгвардияшылар мен Алашорданың Батыс бөлімшесі жасақтарына қарсы ұрыстарға белсене араласты. Әскери бөлімді құруда Ә.Әйтиев, Б.Қаратаев, С.Арғыншиев, Ғ.Әлібеков, т.б. үлкен рөл атқарды. Кейіннен Қазақтың бірінші ерекше дивизионы құрамын ұлғайтып, атты әскер бригадасына айналды. 1919 жылы күзде В.И. Чапаев басқарған дивизия құрамына енген. Дереккөздер
Теріс-Ащыбұлақ (бөген)

‎ Теріс-Ащыбұлақ бөгені — Жамбыл облысы Жуалы ауданының жеріндегі бөген. Қаратаудан басталатын Теріс өзенінің арнасында 1963 жылы салынған. Гидрологиялық сипаты Ауданы — 24 км 2 , ұзындығы — 10–11 км, ені — 3–7 км, тереңдігі — 24–28 м, шарасы әбден толған кездегі су мөлшері — 158 млн. м 3 , жағасының ұзындығы — 40 км шамасында. Бөгенге 1430 км 2 алқаптан су жиналады. Аудан шаруашылықтарының 29,2 мың га егістігі (1985) суарылады, төңірегіндегі шабындық пен жайылым суландырылады. Теріс өзені көктем шыға арнасынан асып, екі жағалауға еркін жайылып, жағалауды нәрлендіріп жататын өзен. Су қорының молдығын пайымдаған Кеңес өкіметінің мамандары бұл судың жүздеген га алқапты суландыруға мүмкіндігі барын Ұлы Отан соғысы на дейін анықтап, 1930-жылдардың аяғына таман үкіметтің арнаулы қаулысын шығартқан. Тек 1948 жыл ы су қоймасының құрылысының құрылысы қызу қарқынмен қолға алынады. Өзен бойындағы тау жыныстары 10 жыл бойы динамитпен қопарылып, су жинақтайтын қазан шұңқыр әзірленді. Өзеннің алды тас қаланған темір бетонмен шегенделіп, аса үлкен бөгет салынды. Оның суымен облыстың Жуалы, Жамбыл және Байзақ аудандарының жүздеген гектар егіс алқабы суғарылады. Дереккөздер
Балалар әдебиеті

Балалар әдебиеті — балаларға арналып жазылған әдеби шығармалар. Сондай-ақ, арнайы балаларға арналып жазылмағанымен, олардың ойлау, түсіну қабілетіне, талғамына, арман-қиялына әсер етіп, өзіне балаларды тартатын көркем шығармаларды да Балалар әдебиеті қатарына жатқызуға болады. Балалар әдебиеті — сөз өнерінің арналы бір саласы. Әдебиеттің бұл түріне жататын шығармалар оқиғасының қызықты да тартымдылығымен, композициясының ширақтығымен ерекшеленеді. Тілі жеңіл, көркем, түсінікті, айқын әрі әсерлі болуы тиіс. Балалар әдебиетінің негізгі мақсаттары: жас буынның сана-сезімін оятып, ақыл-ойын дамыту, оларды адамгершілікке, отан сүйгіштікке, т.б. ізгі мұраттарға баулу. Балалар әдебиеті — балалардың эстетикалық талғамын дамытатын көркем шығармалар ғана емес, оның сырлас досы, қорғанышы және ақылшысы да болып табылады. Олар негізінен мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларға лайықтап жазылады. Х.К. Андерсеннің ертегілері, М. Твен, Ж.Верннің романдары, т.б. суреткерлердің шығармалары балаларға арналып жазылған. Д. Дефоның, Дж. Свифтің, В.Скоттың шығармалары балаларға арналып жазылмағанымен, олардың сүйіп оқитын кітаптарына айналған. Балалар әдебиеті қазақ әдебиетінің де арналы саласы (қ. Қазақ балалар әдебиеті). Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.azattyq.org/a/s-garri-potterom-pod-myshkoy-chto-chitayut-kazahstanskie-deti-i-nuzhno-li-ih-zastavlyat-/32138120.html Қазақстанда балалар қандай әдебиет оқиды? Баланы кітапқұмарлыққа қалай баулиды?] * [https://turkystan.kz/article/140642-balalar-debiet-eseygen-alamger-me-balalar-ma/ Балалар әдебиеті: есейген қаламгер ме, балалар ма?]
Борис Соломонович Фиалков

Борис Соломонович Фиалков( (1930 жылғы 11 сәүірде туған, Украина, Харьков қаласы) – металлург, техника ғылымның докторы (1973), профессор (1982), ҚР ҰҒА-ның корр. мүшесі (1995). Өмірбаян Орал политехникалық институтын (Екатеринбург қаласы) бітірген (1952). 1952 – 1957 жылдары КСРО Қара металлургия министрлігінің “Уралэнергочермет” мекемесінде инженер, аға инженер, 1957 – 1963 жылдары Орал политехникалық институтында аға инжинер, кіші ғылыми қызметкер. ;1963 – 1966 жылдары :Қара металлургия орталық ғылым-зертеу институтының Қазақ бөлімшесінде (Қарағанды қаласы) ғалым-хатшы, лаборатория меңгерушісі. ;1966 – 1975 жылдары :Бүкілодақтық көмір институтының Қарағанды бөлімінде лаборатория, сектор меңгерушісі. ;1975 жылдан :Қазақ КСР-і ҒА-ның Химия-металлургия институтында лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері қара металдар металлургиясына (жану процесі электрфизикасы мен сусымалы материалдар механикасына) арналған. Шығармалар # Кинетика движения и характер горения кокса в доменной печи(1971). # Управление истечением сыпучих материалов, (1981) (соавт.). # Термохимическая обработка сыпучих материалов,(1986) (соавт.). Дереккөздер
Тоғайтал

Тоғайтал, Ойтал – Шу өзенінің алабындағы өзен. Меркі өзенінің оң тармағы. Географиялық орны Жамбыл облысы Меркі ауданының жерімен ағып өтетін өзен. Ұзындығы 62 км, су жиналатын алабы 302 км 2 . Ойтал тау алды жазығына шыққаннан кейін Ойтал кентінен төменіректе (8 км) Меркі өзеніне қосылады. Қорағатыға құяр тұсында ‘’Тоғайтал’’ деп аталады. Бастауы Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінен басталып, Тасөткел ауылы тұсында Қорағаты өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Аңғары тар, ені 1,5 км. Арнасы шоңғалды. Қар, жаңбыр суымен толығады. Орташа жылдық су ағымы Ойтал ауылы тұсында 0,52 м 2 /с. Ауданның шаруашылықтары егін суаруға пайдаланады. Дереккөздер
Оқтау

Оқтау – қамыр жаятын жылтыр ағаш білікше. Ұзындығы 1 м, диаметрі 2,5 – 3 см шамасында. Жайылған қамыр қалыңдығы біркелкі болуы үшін оқтаудың сырты біртегіс қылып жасалады. Сондай-ақ жуылған матаны жаймалайтын және осы бітімдес әр түрлі мақсаттарға қолданылатын ағаштарды да кейде "оқтау" деп атай береді. Дереккөздер
Сұлтан Қылышарыстан

]] Сұлтан Қылышарыстан (туған жылы белгісіз – 1107) – қолбасшы, салжұқ сұлтаны. Салжұқ мемлекетін құрған алғашқы түрік сұлтаны Сүлейменнің ұлы. 1092 жылы Анадолыға келіп, Изникті биледі. Бұл кезде Кіші Азияға кресшілер тарапынан шабуыл қаупі төнген еді. Кресшілер мұсылмандарды Анадолы жерінен қуып шығу үшін әр түрлі айла-шарғы қолданды.Сұлтан Қылышарыстан таққа отырысымен қауіпсіздік шараларын ойластырып, Измир бегі Жакамен одақтасуға ұмтылды. Малатия қаласын қоршауға алған кезде кресшілердің папа Пьер Лермит бастаған қолы Анадолыға шабуыл жасады. Олардың жолына Сұлтан Қылышарыстанның інісі – Дәуіт бек тосқауыл қойып, күйрете соққы берді. Осы кезде Пьер Лермит әскерлерімен қанаттаса шабуылдаған кресшілердің 100 мың әскеріне Сұлтан Қылышарыстан шағын жасағымен қарсы тұрды. Ауыр шайқаста екі жақ та қисапсыз шығынға ұшырады. Сұлтан кері шегініп, сарбаздарымен тау-тасты паналады. 1097 жылы 26 маусымда салжұқтар астанасы Изник қаласы уақытша христиандардың қолына өтеді. Көп ұзамай Сұлтан Қылышарыстан кресшілерге Амасия маңында тұтқиылдан шабуыл жасап, олардың негізгі тобын жойып жіберді. “Құдыс шаїарына бөгелмей жетіп, Анадолыны түріктерден тазартамыз” деп астамсып келген кресшілердің жоспары күл-талқан болды. Жорықты жалғастырған ол 1106 жылы Малатия, 1107 жылы Мұсыл қалаларын жаудан босатып, елдің шығыс шекарасын нығайтып үлгерді. Көзі тірісінде ержүрек қолбасшы, әділ патша, ел қамқоры атанған Сұлтан Қылышарыстан Хабур өзені бойындағы соғыста мерт болды. Сүйегі қазіргі Силван өңіріне жерленген. Сұлтан қазасынан кейін салжұқтар мемлекеті дағдарысқа ұшырады. Дереккөздер
Тоғызкент

Тоғызкент — Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл, Тоғызкент ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталағы – Жаңатас қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде, Таластың тармағы, Аса өзенінің ең төменгі ағысындағы боз жусан, баялыш, күйреуік, т.б. сораң шөптер өскен белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1997 жылға дейін "Түгіскен" деп аталып келді. Іргесі 1950 жылы асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін «Түгіскен» кеңшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Тоғызкентте «Тоғызкент» АҚ және 20-дан астам шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, өнер мектебі, спорт мектебі, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, балабақша, т.б. мекемелер бар. Ауылдан шыққан белгілі тұлғалар: * жазушы Әбді Омарұлы Шынбатыров, т.б. Дереккөздер
Игілік Сиқымбаев

Сиқымбаев Игілік (2.10. 1944 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – педагогика ғылымдарының докторы. (2001). Шымкент педагогика институтын (1969, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) және аспирантурасын (1980) бітірген. Осы институтта аға оқытушы, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1975–2001) атқарды. «Научно-педагогические основы использования свободного времени в профессиональной подготовке студентов» деген тақырыпта докторлық диссиретация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланым, 1 монографияның авторы. Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Орта Азия Кино және Телевидение техникалық университеті

Орта Азия Кино және Телевидение техникалық университеті– жоғары техникалық оқу орны. Кино, телевидение және радио салаларына инженер, менеджер, оператор, т.б. мамандар даярлайды. Алғаш 1943 жыл Алматы кино техникумы болып ашылған. Ол кезде кино түсіру ісіне операторлар даярлады. Бүгінгі таңда бұл оқу орны радиотехника, электроника және телекоммуникация; операторлық өнер; кино және телевидение жүйесіндегі қауіпсіздік; видеожүйелердегі компьютерлік кескіндеме; аудио-видеотехниканың электрондық құрылғылары; аудио-видеодыбыстарды өңдеудің мультимедия технологиясы салалары бойынша оқытады. Универсиетте 600-ден астам оқытушы дәріс оқиды. Оның ішінде 28 ғылым докторы, 150-ден астам ғылым кандидаты бар. Студенттердің тәжірибелік сабақтары “Қазақфильм” киностудиясында өтеді. Екі оқу орындары арасындағы шартқа орай оқуын жалғастырғысы келетін студенттер Санкт-Петербург кино және телевидение университетінде оқуға мүмкіндік алады. Университеттің материалдық базасы технологиямен жабдықталған дәрісханалардан, компьютерлік бөлмелерден, салтанат сарайынан, тәжірибелік кинотеатрдан, спорт сарайынан тұрады. Дереккөздер
Жұлдыздар каталогы

] Жұлдыздар каталогы — белгілі бір біртекті сипаттамалары (экваторлық координаттар, жұлдыздық шамалар, спектрлік кластар, т.б.) көрсетілген жұлдыздардың тізімі. Онда жұлдыздардың негізгі сипаттамаларынан басқа, аспандағы және Жұлдыздар каталогындағы жұлдыздарды салыстыруға мүмкіндік беретін қосымша сипаттамалар да беріледі. Жұлдыздар каталогында жұлдыздар шарықтау кезіндегі өсу реті бойынша орналастырылады. Кез келген Жұлдыздар каталогында әрбір жұлдызға міндетті түрде белгілі бір нөмір беріледі. Жұлдыздар каталогының жұлдыз орны белгіленген Жұлдыздар каталогы, іргелі Жұлдыздар каталогы, жинақталған Жұлдыздар каталогы, т.б. түрлері бар. Астрономиялық бақылаулар негізінде жасалған Жұлдыздар каталогы жұлдыздық жүйелердің құрылысы мен қозғалысын зерттеуде, аспан координаттарының жүйесін анықтауда, геодезияда, т.б. пайдаланылады. Ең алғашқы Жұлдыздар каталогын Гиппарх жасаған (850 жұлдыз орнының каталогы), сондай-ақ Ұлықбектің жасаған Жұлдыздар каталогы да белгілі (1018 жұлдыз орнының каталогы). Қазіргі кезде дүние жүзінде жүздеген Жұлдыздар каталогы бар. Қазақстанның Астрофизика институтында “Жұлдыздардың спектрофотометриялық каталогы” жасалды. Онда 1159 нысан қамтылған. Дереккөздер
Тоғылық Темір хан

Тоғылық Темір хан (1329 – 1362/63) – Шағатай ұрпағы, Моғолстанның 1347 – 1363 ж.ж. алғашқы ханы. Шығу тегі Шыңғыс хан – Шағатай – Мутүген – Есен Дува – Барақ хан – Дува – Инал – Қожа – Тоғылық Темір. Өмірбаяны 19 ғ. ортасында Шағатай қағанаты батыс және шығыс бөліктерге бөлінеді. Шығыс бөліктегі көшпелі және жартылай көшпелі түркі тілдес тайпалардың әмірлері мемлекеттің одан әрі ыдырауына жол бермеу үшін шағатайлық хан іздестіреді. Рөлі күшті дулат тайпасының әмірі Болатшы 16 жасар Тоғылық Темірді іздеп тауып, оны 1347 – 48 ж. хан етіп көтереді. Шығыс бөліктегі жаңадан құрылған мемлекет – Моғолстан деп аталады. Оның шекарасы Мұхаммед Хайдар Дулатидің айтуы бойынша: «шығыста – қалмақ жерлерімен, Барскүл, Еміл, Ертіспен, солтүстікте – Көкше теңізбен (Балқаш), батыста – Түркістанмен, Ташкентпен, оңтүстікте – Ферғана, Қашқар, Ақсу, Үалыш, Тұрпан уәлаяттарымен шектеседі...» Моғолстанға Оңтүстік-Шығыс Қазақстан (Жетісу) және Қырғызстанның басым бөлігі енген. Тоғылық Темір хан тұсында Алмалық қаласы астана болды. Тоғылық Темір хан 1360 жылға дейін Моғолстанның ішкі саяси істерімен айналысып, саяси тұрақтылықты қамтамасыз етеді, салық жүйесін қалпына келтіреді, бүкіл Моғолстанды біріктіреді, ұлыстық жүйені сақтап, ұлысбегі лауазымын дулат тайпасының әмірлеріне қалдырады. Тоғылық Темір хан ислам дінінің таралуына кең қолдау көрсетеді, өзі 24 жасында Аршададин Мәуленнің ықпалымен мұсылмандықты қабылдайды. Ислам Тоғылық Темір хан тұсында Моғолстанда мемлекеттік дінге айналады. Дулатидің мәліметі бойынша, Моғолстанда бір күнде 160 мың адам мұсылмандықты қабылдаған. Сыртқы саясатта Тоғылық Темір хан Шағатай мемлекетін біріктіруге күш салды. Сол мақсатпен ол 1360 және 1361 жылдары екі рет Мәуереннаһрға жорықтар ұйымдастырады. 1361 жылғы көктемдегі екінші жорығы өте нәтижелі болып, Мәуераеннаһр Моғолстанға қосылады. Тоғылық Темір хан онда ұлы Ілияс Қожаны әкім етіп тағайындайды. 1362/1363 жылы 34 жасында Тоғылық Темір хан қайтыс болады. Ол Алмалық қаласында жерленеді. Ұлы Ілияс Қожа хан таққа отырады Дереккөздер
Тоқберген Саботаұлы

Саботаұлы Тоқберген (1793, Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария ауданы) – 1865, Талас ауданы, Үшарал ауылы) – белгілі би, датқа. Жас кезінде Қоқан ханына қызмет етіп, датқа атанған. Бұқара қаласында Ұлбике ақынның Күдері қожамен айтысын ұйымдастырған. Кейіннен ханның зорлықтарына қарсы шыққан қазақтардың 1821 және 1848 ж. болған көтерілістерін ұйымдастырушылардың бірі болған. 1853 ж. орыс генералы Перовский Ақмешітті алғаннан кейін біржолата Ресейге қосылуды жақтаған. 1858 ж. Қоқан ханының зекетшісі Мырзабиді жасақтарымен қоса өлтіргеннен кейін қуғын-сүргіннен қашып, Арқа жақты паналаған. 1864 ж. генерал Черняев Әулиеата мен Шымкентті басып алғаннан кейін өз қоластындағы рулардың Сыр бойынан Талас өңіріне көшуін ұйымдастырған. Тараз қаласында Тоқберген атындағы көше бар. Ә. Садықбеков Дереккөздер
Құрманқұл Тоқтағұлов

Құрманқұл Тоқтағұлов (24.9. 1950 ж. туған, Қордай ауданы) – қоғам қайраткері. Орынбор ауыл шаруашылық институтын (1973), Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақ менеджмент, экономика және болжау институтын (1993) бітірген. 1973 – 1981 ж. Красногор техникумында агроном, аудандық ауыл шаруашылық басқармасында, «Жаңатұрмыс» кеңшарында аға агроном, 1981 – 1995 ж. ауданы партия комитетінде, облысы партия комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, Жуалы ауданы атқару комитеті төрағасының, әкімінің орынбасары, 1995 – 1996 ж. облыс ауыл шаруашылық департаментінің бастығы, 1996 – 1998 ж. облыс әкімінің орынбасары қызметтерін атқарған. 1998 жылдан облыс көші-қон және демография басқармасының бастығы. Ж. Нұралиев Дереккөздер
Орта Азия мен Қазақстандағы он алтыншы жылғы котерілістер

Орта Азия мен Қазақстандағы он алтыншы жылғы котерілістер – құжаттар жинағы. Редакциясын басқарған А.В. Пястковский. 1960 жылы Кеңес Соцолисттік Республика Одағы Ғылым Академиясы баспасында орыс тілінде жарық көрген. Бұл еңбек КСРО ҒА Тарих институтының, Қазақ КСР-і ҒА Тарих, археология және этнография институтының, Қырғыз Кеңес Соцолисттік Республика Одағы Ғылым Академиясы Тарих институтының, Түрікмен Кеңес Соцолисттік Республикасі Тарих, археология және этнография институтының, Өзбек КСР-і Тарих және археология институтының, КСРО Бас архив басқармасының қатысуымен шығарылған. Кітап бөлімдері Кітап 10 бөлімнен тұрады: 1) “Бұратаналарды майданның тыл жұмыстарына шақыру және патша әкімшілігінің қосымша жарлықтары”; 2) “Орта Азиядағы көтеріліс” (бүкіл Түркістан генерал-губернаторлығына қатысты шолу құжаттары); 3) “Самарқанд облысындағы көтеріліс” (Өзбекстан, Солтүстік Тәжікстан, Оңтүстік Қырғызстанның бір бөлігі); 4) “Ферғана облысындағы көтеріліс” (Өзбекстан және Оңтүстік Қырғызстан); 5) “Сырдария облысындағы көтеріліс” (Өзбекстан, Қазақстан, Қарақалпақстан, Солтүстік Қырғызстанның бір бөлігі); 6) “Жетісу облысындағы көтеріліс” (Қазақстан және Солтүстік Қырғызстан); 7) “Закаспий облысындағы көтеріліс” (Түрікменстан, Қазақстанның бір бөлігі); 8) “Ақмола, Семей және Орал облыстарындағы көтеріліс”; 9) “Торғай облысындағы көтеріліс”; 10) “Көтерілісті басып-жаншу. Патша өкіметінің қуғын-сүргіні. Буржуазияшыл-ұлтшыл элементтердің көтерілістегі рөлі. Жинақ соңында “Ескертпелер мен көрсеткіштер” деген қосымша терминолиялық сөздік берілген. Дереккөздер
Балаларды қорғау

Балаларды қорғау — балаларды әлеуметтік-экономикалық және құқықтық қорғаудың халықаралық және отандық жүйелері. Балаларды қорғаудың халықаралық күні 1949 жылы қарашада Әйелдердің халықаралық демократия федерациясы кеңесінің сессиясында қабылданған. 1950 жылдан бастап маусымның 1-Дүниежүзілік балаларды қорғау күні болып атап өтіледі. БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы 1989 жылы Бала құқықтары жөнінде конвенция қабылдады. Ондағы басты мәселелер: балаларды (2—18 жас) соғыс қаупінен қорғау, денсаулығын сақтау, демократия негізде тәрбие, білім беруді жүзеге асыру идеялары. Осы конвенция негізінде ҚР Конституциясында Балаларды қорғаудың құқықтық негізін бекіту, отбасын қолдау, аналарды қамтамасыздандыру, ерекше қиын жағдайға душар болған балаларды қамқорлыққа алу шараларын жүзеге асыру міндеттелген. Қазақстанда балалар құқығын қорғау, жетім балаларды қамқорлыққа алу ісінде “Бөбек” қоры жемісті жұмыстар атқарды. Алматы қаласында Ана мен бала денсаулығын қорғаудың республика ғылым-зерттеушілер орталығы жұмыс істейді (қазіргі Ана мен бала ғылыми-зерттеу орталығы). Қазақстанда көп балалы және аз қамтамасыз етілген отбасы балаларына, ақыл-есі кеміс, жетім, ата-анасының қарауынсыз қалған балаларға, соқыр және нашар көретін балаларға, психикалық, интеллектуалдық дамуы тежелген балаларға, саңырау балаларға арналған арнаулы мектеп-интернаттар жұмыс істейді. Бұл арнаулы мекемелер тәрбиеленушілердің өз кемшіліктерінің орнын толтыру дағдыларын қалыптастырып, әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етеді. Оларды тәуелсіз өмір сүруге, еңбек етуге даярлайды. Арнаулы мектеп-интернатты бітірушілер жалпы білім беретін бағдарлама негізінде білім алып, белгіленген үлгідегі куәлік алады. Дереккөздер
Жұлдыздар қауымдастығы

Жұлдыздар қауымдастығы немесе жұлдыздар ассоциациясы — белгілі бір типке не спектрлік класқа жататын шашыраңқы жұлдыздар тобы. Қазіргі кезде бізге OB-қауымдастығы мен T-қауымдастығы белгілі болып отыр. OB-қауымдастығына О, ВО, В1 және В2 спектрлік кластарының ыстық алып жұлдыздары мен асқын алып жұлдыздары жатады. ОВ-қауымдастығында материяның өте тығыз аймағы болмайды. Бұл оның шашыраңқы және шар тәрізді жұлдыздар шоғырынан өзгешелігі болып есептеледі. ОВ-қауымдастығы Галактиканың қазіргі дәуірдегі жұлдыздар пайда болатын аймағы деп саналады. 20 ғасырдың 70-жылдарының басына дейін Галактикада ашылған ОВ-қауымдастығының саны 82-ге жетті. Олардың барлығы да 3,5 кпк-тен жақын қашықтықта (оның ішінде жартысы 1,5 кпк-тен қашықтықта) орналасқан. Галактикадағы ОВ-қауымдастығының жалпы саны 4000 болуы мүмкін деп есептелінеді. Т-қауымдастығының құрамына Т Торпақ типіндегі айнымалы жұлдыздар енеді. Т-қауымдастығының мөлшері (бірнеше ондаған пк) ОВ-қауымдастығына қарағанда кіші болып келеді. Олардың құрамында, әдетте, бірден бірнеше онға дейінгі Т Торпақ типті жұлдыздар болады. Тек Ориондағы Т-қауымдастығы бұдан ерекше болып келеді, ондағы нысандар саны 220-ға жетеді. 20 ғасырдың 70-жылдарының басында 30-ға жуық Т-қауымдастығы ашылды. Олардың барлығы да 0,5 пк-тен жақын қашықтықта орналасқан. Бұдан Галактикадағы Т-қауымдастығының саны ОВ-қауымдастығының санынан едәуір көп деп қорытынды жасауға болады. Кейбір ОВ-қауымдастығында Т Торпақ типіндегі жұлдыздар тобы да табылған. Сондықтан мұндай түзілістер әрі ОВ-қауымдастығы, әрі Т-қауымдастығы болып саналады. Жұлдыздар қауымдастығын тұңғыш рет академик В.А. Амбарцумян ашқан (1947). Жұлдыздар қауымдастығының жұлдыздардың Галактикада пайда болу ошағы ретінде ашылуы жұлдыздар мен жұлдыздар жүйелерінің дамуын зерттеудегі маңызды кезең болды. Дереккөздер
Иван Александрович Фигуровский

Иван Александрович Фигуровский(24.8.1889, Ресей, Красноярск қаласы – 6.12.1982, Петропавл қаласы) – филология ғылымының докторы (1967), профессор (1967). *2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. *Иркутск университетін (1926) бітірген. *ҚазПИ-де ассистент (1930–32, қазіргі ҚазҰПУ), Астрахан педагогикалық институтында оқытушы (1932-36), Петропавл педагогикалық институтында профессор *(1975–82) болып қызмет атқарған. *Негізгі ғылыми еңбектері тіл білімі мәселелеріне арналған. Дереккөздер:
Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков

Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков (1962 жылы туған, Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақсу-Аюлы ауылы) – заң ғылымының докторы (2003), профессор (2004). Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1984). 1984–1995 ж. Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1996 жылдан Қарағанды қаласындағы «Болашақ» институтының ректоры (2007 жылдан «Болашақ» университеті). 100-ден астам ғылыми мақаласы бар. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Дереккөздер
Балалар киносы

Балалар киносы — балалар мен жасөспірімдерге арналған көркем, мультипликациялық, хроникалық-деректі және ғылым-көпшілік фильмдердің жалпы атауы. “Қазақфильм” киностудиясының балаларға арналған көптеген фильмдері бүкілодақтық, халықаралық фестивальдерде жүлде алып, жоғары бағаға ие болды.Олардың қатарында: “Менің атым Қожа” (1963, режиссер А. Қарсақбаев; 1967 жылы Каннда өткен халықаралық кинофестивальде ынталандыру дипломына ие болды), “Қызыл тас заставасы маңында” (1969, режиссер Ш.Е. Бейсенбаев; 1983 жылы Каунаста өткен спорт фильмдерінің бүкілодақтық кинофестивалінде 2-дәрежелі диплом және лауреат атағын алды), “Шоқ пен Шер” (телевизиялық фильм, 1971, режиссер Қ. Қасымбеков; 1972 жылы Монте-Карлода өткен телевизиялық фильмдердің халықар. кинофестивалінде “Күміс намфа” сыйлығын алды), “Орман аңызы” (1972, режиссер Н.С. Жантөрин, Цой Гук Ин; 1974 жылы Бакуде өткен бүкілодақтық кинофестивальде “Әскери-патриоттық тақырыпты игергені үшін” сыйлығын алды), “Көксерек” (1973, режиссер Т. Өкеев; Баку кинофестивалінде 1-сыйлыққа ие болды), “Алпамыс мектепке барады” (1976, режиссер А. Қарсақбаев; 1977 жылы Ригада өткен бүкілодақтық 10-кинофестивальдің бас жүлдесін алды), “Балалық шақтың кермек дәмі” (1983, режиссер А. Қарсақбаев), “Сүйрік” (1984, режиссер А.Н. Әлпиев; 1985 жылы Мәскеуде өткен халықаралық кинофестивальдің күміс жүлдесі және Португалияның Томара қаласында өткен балалар мен жасөспірімдерге арналған фильмдердің халықаралық кинофестивалінде 2-жүлдеге ие болды), “Ауылым көк жотаның бөктерінде” (1985, режиссер А.К. Сүлеева; Алматыда өткен бүкілодақтық кинофестивальде 1-сыйлық алды), т.б. бар. Дереккөздер
Сұлтан Сүйінішәлин

Сұлтан Сүйінішәлин (Хансұлтан) (1905, қазіргі Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы – 1941) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Бүкілодақтық коммунистік университетін (1932) бітірген. 1921 – 23 жылдары почташы, Шалқар қалалық милиция қызметкері, Ақтөбе партия-кеңес мектебінің тыңдаушысы, 1923-26 жылдары БЛКЖО Шалқар уездік комитеті саяси-ағарту бөлімінің меңгерушісі, хатшысы, 1926-27 жылдары БЛКЖО Қарсақпай уездік комитетінің хатшысы, 1928-29 жылдары Қостанай округтік комитетінде тарату бөлімінің меңгеруші, БК(б)П Қостанай округтік көшпелі партия мектебінің жетекшісі, үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болды. 1929-1932 жылдары Ленинградта оқиды. 1932-33 жылдары БК(б)П "Прибалхашстрой" аудандық комитеті мәдениет және насихат бөлімінің меңгерушісі. 1933 жылдың сәуір-мамырында Алматы облысы комитетінің насихат секторының меңгерушісі, 1933-37 жылдары БК(б)П Риддер қалалық комитетінде мәдениет және насихат бөлімінің меңгерушісі, хатшысының орынбасары, 2-хатшы, Қазақстан К(б)П ОК-нің бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1937 жылдың желтоқсанынан 1938 жылдың маусымына дейін Қазақ КСР-і халық ағарту халық комиссары. 1938 жылы тұтқындалып, 1940 жылы сотталған. Жазасын КСРО ІІХК Сугурман колониясында өтеп жүргенде қайтыс болды. 1955 жылы қыркүйекте ақталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.aktobegazeti.kz/?p=26044 Беймәлім деректің бір тіні]
Жұлдыздар шоғыры

Жұлдыздар шоғыры – шығу тегі бірдей, жасы мен химиялық құрамы жағынан бір-бірімен қарайлас және өзара тартылыс күші арқылы байланысқан жұлдыздар тобы. Жұлдыздар шоғырының диаметір бірнеше парсектен 150 парсекке дейін жетеді. Жұлдыздар шоғыры, тарихи тұрғыда, шашыраңқы Жұлдыздар шоғыры және шар тәрізді Жұлдыздар шоғыры болып екі топқа ажыратылады. Шашыраңқы Жұлдыздар шоғыры ондаған, кейде жүздеген (сиректеу мыңдаған) жұлдыздардан құралса, шар тәрізді Жұлдыздар шоғыры он және жүз мыңдаған жұлдыздардан құралған. Шашыраңқы Жұлдыздар шоғырына Үркер, Бесік, Гиадтар, т.б. шоқжұлдыздары, ал шар тәрізді Жұлдыздар шоғырына Тазылар шоқжұлдызындағы М3 шоғыры, Геркулес шоқжұлдызындағы М13 шоғыры жатады. Шашыраңқы Жұлдыздар шоғыры біздің Галактикадағы Құс жолының симметрия жазықтығында, яғни галактикалық жазықтықта (Күнмен салыстырғандағы орташа жылд. 20 км/с), шар тәрізді Жұлдыздар шоғыры орталығы біздің Галактиканың орталығынде жатқан сфералық көлемге (Күнге қатысты орташа жылдамдығы 170 км/с) тарала орналасқан. Герцшпрунг – Ресселл диаграммасын немесе “жұлдыздық шама – түс көрсеткіші” диаграммасын зерттеу арқылы Жұлдыздар шоғырының эволюциясы жөнінде маңызды деректер алуға болады. Сілтеме
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақ жасау өнері

Қазақтың дәстүрлі қару-жарақ жасау өнері – қазақтың ұлттық қол өнерінің бір саласы. Бұл өнер саласында ғасырлар бойы көптеген технологиялық әдістер мен тәсілдер дамып, мол тәжірибе жинақталып, сапалы қару-жарақ заттарын жасауда қойылатын талаптарға сәйкес қажетті материалдар түрлері сұрыпталған. Қазақ шеберлерінің қару-жарақ жасауға қолданған материалдары – мал ш-нан алынатын өнімдер және Қазақстан аумағында өндірілетін шикізаттар мен табиғи материалдар болған. Олар – тері, сүйек, мүйіз, тарамыс, қара және түсті металдар – темір, шойын, болат, алтын, күміс, қорғасын, мыс және оның қорытпалары, асыл тастар. Жауынгерлік қару-жарақтарға қойылатын талаптарға байланысты бұл табиғи және өндіріс материалдары физикалық қасиеттері мен оларды өңдеу технологиясына сәйкес қарулардың бөліктерін жасауға пайдаланылды. Материалдың физикалық қасиеттерін жетік білу арқылы оларды өңдеудің көптеген тәсілдерін тауып, оларды жетік игеру қазақ қарушыларына әскери тәжірибе талаптарын толық қанағаттандыратын, жақсы деңгейде жасалған жауынгерлік қару-жарақ заттарын жасауға мүмкіндік берді. Дәстүрлі қару-жарақ жасау технологиясының негізгі үш кезеңі бар: 1) қару-жарақ бөліктерін дайындау; 2) дайын болған қару-жарақ бөліктерін өңдеу; 3) қару-жарақтың бөліктерін беріктеу; 4) қару-жарақты әшекейлеу. Бұл әр технологиялық кезеңнің өзіндік бірнеше әдіс-тәсілдері болды. Қару-жарақ бөліктерін дайындау әдістеріне соғу, құю, қалыптау сияқты технологиялық әдістер жатады. Құйылып, соғылып жасалған қару-жарақтың негізгі бөліктері суару, шыңдау, таптау, қайрау, егеу тәсілдерімен өңделді. Қарудың кейбір бөліктері берік болуы үшін әр түрлі материалдармен қынау, буу, орау, қаптау тәсілдерімен беріктеліп, дымқылдан, кебуден сақтау үшін сырлау, бояу, майға суару тәсілдері арқылы қорғау жабындарымен қапталады. Қару-жарақ заттары қолданылуына, оны қолданатын адамның әлеуметтік дәрежесіне, эстетикалық талғамына сәйкес әр түрлі әдістермен көркемделіп, әшекейленді. Қару-жарақты көркемдеудің негізгі әдістері: алтынмен, күміспен қақтау, булау (жалату) әдістері, баспалау тәсілі, сірке салу, қарала жүргізу, көгілдір тыныке жүргізу, асыл тастан көз салу. Кейде маржан, меруерттерден де көздер салынды. Теріден жасалған қару-жарақ заттары бедерлі ою-өрнекпен әшекейленді. Қару-жарақ, негізінен, ою-өрнек арқылы әшекейлендірілді. Дәстүрлі қару-жарақта қолданылатын ою-өрнектер бірнеше қызмет атқарды. Бірінші – магиялық қызметі, қарудың сес арттырып, иесін қарсыласының қаруынан қорғау. Екінші – коммуникациялық қызметі, жауынгердің әлеуметтік статусының айыру белгісі, жалпы этноайыру белгісі болу. Үшінші – эстетикалық қызметі, әсемдік қару-жараққа көркемдік сипат беру. Әскери қарулардың соғыс сипатының өзгеруіне байланысты дәстүрлі қару-жарақ қолданыстан шықты да, оған сұраныстың жоғалуымен бірге, қазақтың бұл дәстүрлі өнері дамымай қалды, оның бүгінге тек жұрнағы ғана жетіп отыр. Дереккөздер
Оқу бағдарламасы

Оқу бағдарламасы – оқу пәнінен берілетін білім мен игерілетін дағдылардың мазмұны мен көлемін және оқу жылындағы орнын белгілейтін құжат. Оқу бағдарламасының түсінік хатында оқу пәнін оқытудың мақсаты, бағдарламаның құрылымы, оқу материалының жүйесі, оқытудың әдістері мен ұйымдастыру формаларының ерекшеліктері көрсетіледі, сыныптағы және сыныптан тыс оқыту жұмыстарының басқа пәндермен байланыстылығы анықталады. Оқу бағдарламасы мына қағидалар негізінде жасалады: жас ұрпақтар үшін бағдарлама мазмұнының тәрбиелік мәні болуы, оқыту мазмұнының ғылыми тұрғыда келуі, оқу материалының оқушылардың жас ерекшеліктеріне және білім дәрежесіне сай жасалуы, оқылатын объективті дүние құбылыстары мен оқу пәндерінің арасындағы табиғи жалғастықты бейнелейтін өзара байланыс ескеріледі. Дереккөздер
Мәнтай Сыздықов

]] Мәнтай Сыздықов (15.7.1915 жыл, қазіргі Ақмола облысы Аршалы ауданы – 20.8.1975 жыл, Алматы) – актер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисті (1945). * 1938 жылы Мәскеудегі Мемлекеттік театр өнері институтының актерлер даярлайтын қазақ студиясын бітірген. * Сол жылдан өмірінің соңына дейін Қазақтың мемлекеттік академия драма театрының құрамында қызмет етті. * Алғашқы ойнаған ролі – Н.Ф. Погодиннің “Мылтықты адам” драмасындағы Захар Захарыч. * Бұдан кейін әр алуан рөлдерді орындап, өзінің өткір мінезді актер екенін байқатты. Негізгі ойнаған рөлдері: * Долгов (М.Әуезов * Л.С. Соболев, “Абай”) * Жантық, Есен (М.Әуезов * “Айман – Шолпан” мен “Еңлік – Кебек” * Алдаберген (Т.Ахтанов, “Сәуле”) * Панфилов (Әуезов пен Ә.Әбішев, “Намыс гвардиясы”) * Сәрсен (І.Мұхамеджанов, “Құдағи келіпті”), т.б. * 1942 жылдан киноға да түскен: * Нарымбет (“Абай әні”, 1945), т.б. * 1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Қазақтың мемлекеттік академия драма театры құрамында гастрольдік сапармен Бішкек, Қазан, Уфа және Нүкіс қалаларында өнер көрсеткен. * 1942 жылдан Алматы театр училищесінде және Қазақтың мемлекеттік академия драма театры студиясында педагогикалық қызметпен шұғылданды. * “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер