kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бурылтай жазулары

Бурылтай жазулары — Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Терек өзенінің сағасынан жоғары, Бурылтайдың тарауы — Қарабасты бұлақ пен Қызылбұлақ су айырығындағы жартаста көне заманда салынған түрлі суреттер мен таңбалар. 1905 жылы П.А. Комаров зерттеген. Онда жылқы, арқар, бұғы, тазы, қасқыр, таутекені қуалап келе жатқан салт атты, садақты адамдардың суреттері бар. Сонымен қатар Орхон жазуларына ұқсас белгілер мен таңбалар да ұшырасады. Бұлардың бәрі де көне дәуірдегі қазақ тайпаларының өмірінен құнды деректер береді. Дереккөздер
Мәмлүктер

Мәмлүктер — ортағасырлық Мысырдағы түркі және Кавказ халықтары өкілдерінен шыққан жауынгер-құлдар. Мамлюк сөзі араб тілінен аударғанда “құл” деген мағынаны білдіреді. ІХ ғасырдан бастап мұсылман әлемінде құлдарды жауйынгер ретінде пайдаланды. Олар көп жағдайда өздері көтеріліп, билікті тартып алып отырды. Мысырда Мәмлүктерден Айюб әулеті билеушілерінің арнаулы әскери ұланы жасақталған. 1250 жылы Мәмлүктердің қолбасшылар тобы Айюб әулетін тақтан құлатып, өкімет билігін басып алды. Мысырды Мәмлүктердің екі әулеті билеген: # Бахрлар (түркілер, негізінен, қыпшақтар әулеті) — 1250 — 1390 жылдар. # Бүржилер (Кавказдан шыққандардың әулеті) — 1390 — 1517 жылдар Мәмлүктердің жалпы саны 9 мыңнан 12 мыңға дейінгі аралыққа жетіп, 24 бейдің бас-қаруында болды. атты сарбазы.]] Мәмлүктер тұсында 13 — 14 ғ-ларда басқару жүйесі қайта құрылып, суармалы егіншілік мәдениетінің дамуы байқалды. Түркі тіліндегі оқулықтар, әдеби шығармалар араб тіліне аударылды. Мәмлүктер өздеріне дейін қалыптасқан әскери құрылымды сақтады. 13 ғ-да Мәмлүктер әскері Хулагу әулеті әскерін талқандап (1260 ж. 3 қыркүйектегі Айн Джалуттегі шайқас), Сирия мен Палестинадан кресшілерді ығыстырды, 1273 ж. Исмаили — ассасиндерді талқандады. Мәмлүктер дің аса көрнекті сұлтандары — Айбек (1250 — 57), Бейбарыс (1260 — 1277), Калаун (1279 — 90), Барсбей (1422 — 38), Гури (1501 — 16). Айбек пен Бейбарыстың сұлтандығы аралығында (1257 — 1260) Байғұш пен Құтұз билік етті. 1516 — 1517 жылдары түрік сұлтаны Селим І Сирия, Египет пен Палестинаны жаулап алып, Мәмлүктердің үстемдігін жойды. Түріктердің жаулап алуынан соң Мысырдағы жердің бір бөлігі Мәмлүктердің билігінде қалды. Мәмлүктер Каирдегі түрік пашасына алым төлеп тұруға міндеттенді. 17 ғасырдың соңында Осман империясының әлсіреуі Мәмлүктердің өз билігін қалпына келтіруіне мүмкіндік берді (1711 — 1798). Тек Египет билеушісі Мұхаммед Әлидің (1805 — 49) кезінде Мәмлүктерден жер тартып алынды (1808), ал 1811 жылы барлық Мәмлүк бейлері өлтірілді. Дереккөздер
Мәміле

Мәміле — азаматтар мен заңды ұйымдардың азаматтық құқықтар мен міндеттер белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған әрекеті. Мәміле жасау үшін ұсыныс, ниет, екінші тараптан келісім керек. Ниет үш түрлі тәсілмен білдіріледі: # ауызша не жазбаша жасалатын тікелей ниет білдіру. Мысалы: келісім жасау, залалды өтеуге келісетінін хабарлау, хат жазысу, тағыда басқа.; # жанама ниет білдіру. Мысалы.: адамның тауарды сөреге орналастыруы оның саудагерлік Мәміле жасау ниетін білдіреді. Ол тек ауызша ғана жасалады; # кейбір жағдайда үндемеу де ниет білдіру болып саналады. Алайда мұндай ниет білдірушілік тек қана заңда немесе өзара келісімде көрсетілген жағдайда ғана орын алуы мүмкін. Мәміле түрлері Заңнамада Мәмілелерді екі түрге бөледі: біржақты Мәміле және шарт. Біржақты Мәміленің жасалуы үшін бір ғана тараптың ықтияры жетіп жатыр. Мысалы, өсиет қалдырушы өз ықтиярымен қалаған адамына мұрагерлік құқық береді. Мәміле ауызша да, жазбаша да жасалады. Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын тұлғалардың арасында және жеке тұлғалар арасында 100 айлық есептік көрсеткіштен асатын сомаға Мәміле жазбаша жасалады. Жазбаша Мәміле тараптардың қол қоюымен, ортақ бір құжат толтыру жолымен және хат, жеделхат алмастыру жолымен де жасалуы мүмкін. Заңда немесе тараптардың келісімімен көзделген жағдайда жазбаша Мәмілені нотариат арқылы куәландыру қажет. Жылжымайтын мүлікке қатысты жасалатын мәмілелер мемлекеттік тіркеуді талап етеді. Мәміленің жарамдылығына қажетті алғышарттар ретінде мына талаптар сақталуға тиіс: # мәміле жасаушылар кәмелет жасына толғандар және ақыл-есі дұрыс адамдар болуы керек; # әр тарап Мәмілені өз ықтиярымен жасасу қажет; # мәміленің мазмұны заң талаптарына немесе адамгершілікке қайшы болмау керек; # мәміле заң міндеттеген нысанда жасалуы тиіс. Мысалы, рента шартын нотариус куәландыруға тиіс, ал жылжымайтын мүлікті рента бойынша беруді көздейтін шарт мемл. тіркеуден өтуі қажет. Мәміленің ақылы және ақысыз, мерзімді және мерзімсіз түрлері болады. Мерзімді Мәміленің ерекшелігі белгіленген мерзімнің міндетті түрде келетіндігінде. Кейде Мәміле бойынша құқықтар мен міндеттер қандай да бір алдын ала келісілген оқиға болған кезде туындайды, ал оқиғаның болуы-болмауы екі ұшты мәселе. Яғни келісілген құқықтар мен міндеттердің жүзеге асуы оқиғаның болуына тікелей тәуелді болса, мұны шартты Мәміле деп атайды. Сондай-ақ өзара сенімге негізделген фидус. Мәміле де (лат. fіducіa — сенім арту) болады. Тапсыру, комиссия, мүлікті сенімгерлікпен беру тараптардың арасындағы бір-біріне сенушіліктің арқасында іске асады. Тапсырыс келісімінде сенім артушы мен сенім ар-қалаушы кез келген уақытта шарттан бас тартуға құқықты. Дереккөздер
Ұшық

Ұшық, герпес — адам терісі мен шырышты қабықшаларына тұтасқан көпіршіктердің шығуынан болатын вирусты ауру. Инфекция көзі — ауырған немесе вирус таратушы адам. Ұшық көп жағдайда жылдың салқын мезгілдерінде, организмнің ауруға қарсыласу қабілеті нашарлап, гиповитаминоз дамығанда; әртүрлі жұқпалы аурулармен (тұмау, пневмония, безгек) ауырғанда, кейде жаздың ыстық мезгілінде күн көзіне көп қыздырынғанда шығады. Ұшықтың 2 түрі ажыратылады. * Жай ұшық, оның бірнеше түрі бар: тері ұшығы, ауыз қуысы ұшығы, жыныс ұшығы, көз ұшығы, т.б. Аурудың бұл түрі нәрестеге алғашқы күндері-ақ жұғады, бірақ сәбидің анасынан алған иммунитетінің нәтижесінде бір жасқа дейін ауру белгісі білінбейді. Баланың бұл қорғаныш қасиеті бір жастан кейін әлсірейді де, өзіне қолайлы жағдай туса болды, вирус күшейіп, ауру туғызады. Организмге түскен жай ұшықтың вирусы адамның денесінде өмір бойы сақталады. Аурудың белгісі: ұсақ, тұтасқан, түссіз көпіршіктер. Ұшық негізінен ерінге, мұрын ұшына, ауыз қуысының шырышты қабығына (қараңыз Стоматит), көзге (қараңыз Коньюнктивит), жыныс органдарына шығады. Көпіршіктер пайда болған жер аздап қышиды немесе теріні күйдіргендей болады, кейде адам тоңады, әлсіздік байқалады, асқазан-ішек жолдарының қызметі бұзылады (әсіресе балаларда). Өте сирек жағдайда сәбилердің ішкі органдарының, жүйке жүйесінің қызметі бұзылады. Бұл кезде балалардың дене қызуы көтеріліп, жалпы әлсіздік пайда болады. * Белдеме ұшығы (кейде мұны белдеме теміреткісі деп атайды), ол жел шешек вирусының жұғуынан шығады. Ұшықтың бұл түрімен тек үлкен адамдар ғана ауырады. Дерттің қоздырғышы тек адам терісін ғана емес, жүйкені де зақымдайды, сондай-ақ бұл кезде бас ауырады. Вирус түскен жерге жақын жатқан лимфа түйіндері ісінеді, науқастың қызуы көтеріліп, адам әлсізденеді. 6 — 8 күннен кейін көпіршіктер кеуіп, қабыршақтана бастайды. 2 — 5 аптадан кейін ауру толықтай жазылып кетеді. Емі: ұшықтың жеңіл түрінде жасыл бриллиант ерітіндісін пайдалану керек; организмнің көп жері зақымданған жағдайда 6 мл адам иммунноглобулинін егеді; ал ұшық асқынып, іріңдесе, антибиотиктер қолдану қажет. Ұшықтан алдын ала сақтану үшін дене тазалығын сақтап, организмді шынықтыру керек. Дереккөздер
Факториал

Факториал (лат. factorіal, factor — көбейткіш) — бірден бастап белгілі бір n натурал санына дейінгі барлық натурал сандардың көбейтіндісі, яғни 1·2·3·...·n. Ол n! деп белгіленеді. n-нің үлкен мәндерінде Факториалдың жуық шамасы Стирлинг формуласы арқылы беріледі. “Факториал” терминін француз математигі Л.Арбогаст (1800), n! белгілеуін неміс математигі К.Крамп енгізген (1808). Факториал математиканың әр түрлі формулаларында (мысалы, Тейлор қатарында, полиномдық коэффициенттерде, т.б.) қолданылады. Реккурентті формула : Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жай бөлшек

Жай бөлшек — натурал санның бір немесе бірнеше тең бөліктерінен құралған сан; екі натурал санның қатынасы; ондық бөлшектен өзгеше аталатын арифметикалық бөлшек. Ол бөлшектерде алымы және бөлімі болады,ал оларды бөліп тұратын сызық бөлгіш сызық деп аталады. Жай бөлшектердің бөлімі бүтіннің қанша бөлікке бөлінгенің,ал алымы ол бөліктердің нешеуі алынғанын көрсетеді. Дереккөздер
Факторлар теориясы

Факторлар теориясы— 19 ғасырдың аяғынан бастап Батыста және Ресейде таралған позитивистік социологиялық концепция (Вебер, Моска, Ковалевский, Караев). Факторлар теориясының басты ерекшелігі — социологияда монизмді, тарих пен қоғам тарихының біртұтас негізін теріске шығарып, көптеген деңгейлес факторлардың (экономика, дін, мораль, техника, мәдениет, т.б.) бір-біріне механикалық жолмен әсер етуін мойындау. Социологияда плюрализмнің көрінісі бола отырып, Факторлар теориясы қоғамдық дамудың объективті заңдарын, әлеуметтік құбылыстың ішкі байланысын теріске шығарады, субъективті идеализм айқындамасына жақындайды. Факторлар теориясысындағы кейбір жағымды сәттерді (әлеуметтік, ғылцм-техникалық мәдениеттік ақиқаттар фактілеріне нақты талдау жасау әрекеттері) атай отырып, көптеген ойшылдар оның теориялық жағынан негізсіздігін: методологиядағы механицизмді, ал осыдан келіп — әлеуметтік құбылыстардың байыбына бара алмаушылықты көрсетті. Түрі өзгерген қалыбында Факторлар теориясы қазір де бар. Осы заманғы социологияның кейбір өкілдері қоғамдық даму факторларының арасынан техника мен өнеркәсіпті (мәс.,У.Ф. Огборнның “мәдени кенже қалу теориясы”, Р.Арон мен У.Ростоудың “индустриялық социологиясы”, кейбір футурол. концепциялар) яғни жалпы экономиканы айқындаушы факторлар деп біледі. Факторлар теориясы шеңберінде жаңа ұғымдардың пайда болуы — техника және өнеркәсіп сияқты материалдық өндірістің маңызды жақтарының, қазіргі кезде осы заманғы ғыл.-тех. прогреспен байланысты нақты әлеуметтік-экономикалық және рухани процестердің рөлін мойындаудың салдары. Факторлар теориясының қазіргі түрлерінің түп тамыры қоғамға деген неопозитивистік және тұрпайы материалистік көзқарастарда жатыр. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Мәнет сарайы

Мәнет сарайы — мәнет (шақа), ордендер мен медальдар, металдан жасалатын басқа да мемлекеттік айырым белгілерін, алтын, күміс, сыр жалатқан металл бұйымдар жасайтын мемлекеттік кәсіпорын. Ол ұлттық мемлекет құрылып, мәнет шеку мемлекет монополиясына айналған кезде пайда болады. “Қазақстан мәнет сарайы” 1994 жылы сәуірде құрылымы бекітілген, “М” (Мәнет) және “Н” (Награда) цехтарынан тұратын “өлттық мәнет цехы” зауыты негізінде 1998 ж. 14 мамырда ҚР ұлттық банкінің құзырындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын ретінде құрылды. Ол 1999 жылы Сібір жәрмеңкесінде өнімінің жоғары сапасы үшін үлкен Алтын медальға ие болды. Еуроазия мәнет сарайлары қауымдастығына мүше. Дереккөздер
Алқа ұйымы

Алқа — қазақ жазушыларының ұлттық шығармашылық ұйымы. Қазан төңкерісінен кейін көркем әдебиеттен таптық принципті талап ете бастаған кезде қазақ қаламгерлерінің оған қарсылық, балама бағыт ретінде құрмақшы болған шығармашылық ұйымынның бағдарламасын М.Жұмабаев бастаған ақын-жазушылар 1924 жылы дайындап, 16 данасын қолдан көшірілген пікір білу мақсатымен сол кездегі көрнекті қаламгерлерге таратқан. “Алқаның” бағдарламасын Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, А.Байтасов, М.Әуезов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, С.Дөнентаев, Ж.Тілеуұлы, Е.Омаров, Е.Алдоңғаров, Ж.Сәрсенбіұлы сияқты қазақ зиялылары, мәдениет-әдебиет қайраткерлері қолдаған. Қолжазба күйінде сақталып қалған “Алқаның” бағдарламасы “Әдебиетіміз”, “Бұл күнге шейін төңкеріс һәм әдебиетіміз”, “Ендігі төңкеріс һәм әдебиетіміз”, “Әдебиет не нәрсе? Әдебиеттің жалпы заңы”, “Марксшілдік һәм әдебиет. Не жазуға” деген негізгі бес бөлімнен тұрады. “Табалдырық” аталған кіріспесі “Қазақ әдебиеті тоғыз жолдың торабында тұр. Артында бір жол, алдында мың жол” — деген жолдармен басталады да қазақ әдебиеті қандай жолмен дамуы керек деген сауалға жауап іздейді. Қоғамдық, өндірістік қатынастар дамуынан кенжелеу қалған қазақ халқының әдебиеті де дамымаған деген таптық теорияны жоққа шығарып “Шынында қазақтың өзгеше терең әдебиеті болған һәм бар” — деп мәлімдейді. Қазақ әдебиетінің алыбы Абайдың ақындығын аса жоғары бағалап, қазақ әдебиеті өзінен үлгі алатын дәрежеге жеткен жоқ деген сияқты солақай пікірлерді теріске шығарады. Төңкерістің қазақ даласына сырттан әкелінгендігі, сол себепті де қазақ әдебиетінің революцияны жырлауына негіздің жоқтығы, “ұлттық әдебиет өз соқпағымен жүру керектігі” айқын айтылды. “Алқаның” бағдарламасында “искусствоның негізі — сезім, құралы — сезімнен туған сурет, мақсаты — білім беру емес, сезім ояту” деп көрсетілді. “Алқа” бағдарламасының қолжазбасынан көшірілген фотонұсқасы Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архивінде сақтаулы. Дереккөздер
Мәнетшілдік

Мәнетшілдік, монетаризм – айналыстағы ақша массасы нарықтық экономиканы тұрақтандырып, дамытуда белгілі бір рөл атқарады дейтін экономикалық теория. Мәнетшілдіктің негізін қалаушы – Чикаго мектебін құрушы көрнекті ғалым, Нобель сыйлығының иегері (1976) М.Фридмен. 50-ші жылдары Кейнс теориясына қарама-қарсы бағыт ретінде пайда болды. Экономиканы басқаруға Мәнетшілдік көзқарас АҚШ-та, Ұлыбританияда, ГФР-де, тағыда басқа елдерде 70 — 80-жылдардағы тұралаушылықты еңсеру кезеңінде, сондай-ақ кейбір [[ТМД елдерінде нарықтық экономикаға көшу кезінде кең пайдаланылды. Америка экономикасын тұрақтандыру тұжырымдамасы және атышулы “рейгономика” Мәнетшілдік теориясының айқын көрінісі болды, олардың іске асырылуы АҚШ-тың инфляцияны бәсеңдетіп, долларды нығайтуына жәрдемдесті. Мәнетшілдік тұжырымдамасына сәйкес мемлекеттің экономиканы реттеуге араласуы қажет әрі сөзсіз шарт, бірақ ол жиынтық сұранымды реттеудің кейнстік әдістерімен нарық тетіктерін түзетуді мақсат етпей, оңтайлы ақша саясатының көмегімен нарықтың бәсекелесуші күштерді жандандыру үшін жағдай жасау жолымен ықпал етуі керек. Нарыққа ақша айналысымен әсер етуде Фридмен мен оның ізбасарлары екі үлгіні – қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді үлгілерді қарастырды. Бұл бойынша қысқа мерзімді жоспарда ақша массасының көбеюі пайыз мөлшерлемесін төмендетіп, сұранымды кеңейтеді, жұмыссыздықты қысқартады. Ақшаға сұранымның көбеюі ұзақ уақыт бойына бірнеше рет қайталанған жағдайда, инвестициялық үдеріс қарқын алады. Мұның өзі өндіріс, сату, табыс, ақшаға сұраныс көлемінің ұлғаюына жол ашып, пайыз мөлшерлемесін көтереді. Мұндай саясаттың ұзақ мерзімді нәтижесі – пайыз нормасының қозғалысы, ақшаға сұраным мен ұсынымның арасындағы алшақтық. Мәнетшілдік тұжырымдамасы бойынша, ақша нарығының ұзақ мерзімді тепе-теңдігінің шарты – ақшаға ұсынымның ұзақ мерзімді қарқыны мен нақты өнімнің ұзақ мерзімді өсуі қарқыны арасындағы байланысты орнататын негізгі ақша заңының сақталуы. өзақ мерзімді ақша саясатының мақсаты – инфляцияны тұрақтандыру, оны толықтай болжай алатындай ету. Мәнетшілдік көзқарас тұрғысынан шаруашылық жағдаятты қысқа мерзімді өзгертуге бағдарланған экон. саясат емес, ұзақ мерзімді үрдіске бағдарланған экономикалық саясат өрлеудің оңтайлы қарқынын қолдауға жәрдемдеседі. Қазіргі кезде кейнстік-неоклассикалық синтез – екі экон. теорияның да нышандарын шоғырландырған дербес теориялық үлгі дүниеге келді. Дереккөздер
Берен сауыт

Берен, берен сауыт, береңгілі сауыт — сауыттың бір түрі, болат темірлі сауыт деген ұғымды білдіреді. Тері, матаға болат, темір тақталарды шегелеп, қатарлап бекіту арқылы жасалған. Сақ, сармат, түркі әскерлерінің бір бөлігі осындай сауыт киген жауынгерлерден құралған. Үлкен темір тақталар иілуге мүмкіндік бермейтін болғандықтан берен кеудеше түрінде тұтас жасалынып, бастан сыпырыла шешіліп киілген, баумен байланған. Іштен шегеленгендіктен болат тақталардың ара-жігі ашылмай, денеге қару өткізбейтін берік болған. Шығыстан ауысқан бұл сауыт түрін Еуропада “бригандина” деп атаған. Кейде береннің иықтары мен етегін аң терілерімен жиектеген. Сауыттың тысына қымбат, әдемі маталар қапталғандықтан аса сәнді көрініп, көбінесе, хандар, қолбасшылар киген. Беренді негізінен, жұқалау кіреуке, қаттама сауыттардың сыртынан киген. “Айбынды ерлер көп өтті, Кіреуке киген, беренмен” (Ақтамберді) деген жырдағы берен осы отты қару пайда болып, ауыр қаруланған атты әскер таратылғаннан кейін, ,беренде қолданыстан шығып қалды. Дереккөздер
Иоганн Петер Фальк

Иоганн Петер Фальк (1732, Швеция — 1774, Қазан қаласы) — ғалым, дәрігер, табиғат зерттеушісі, топограф және тарихшы, Ресей ғылым академиясының академигі. Өмірбаяны * Ужаль университеттінің медициналық факультеттін бітірген. * Санкт-Петербург ҒА-ға кепілдеме бойынша алынып, Ботаника бағының директоры болған. * 1768 ж. ғылым академиясының тапсырмасымен И.Г. Георги басқарған экспедиция құрамында болып, Ресей империясының шығыс бөлігінің табиғатын, тарихы мен этнографиясын зерттеді. * 1771 ж. Сібірге саяхат жасап, Қабан, Становой қорғандарында және Қасірет белдеуі бойындағы көлдерде болған. * Қазақстанның солтүстікте және шығыс аудандарына саяхат жасаған Фальк Каспий төңірегіндегі ойпаттың пайда болуы жөнінде П.С. Палластың пікірін қолдады. Фальк өзі Сібірге барар жолында басып өткен Есіл даласы туралы қысқаша географикалық очерк жазған. Очеркте Есіл даласының жер бедерінің сипаты, Петропавл қаласы тұсындағы Есіл жағаларының геологиялық құрамы туралы кейбір мағлұматтар берілген. Топырағының құнарлылығы атап көрсетіліп, өсімдіктері суреттелген, сондай-ақ Есіл өзеннің біршама толық гидрогеологиялық сипаттамасы келтірілген. Семейге барған сапарында Жоңғар Алатауы мен Солтүстік Тянь-Шань аймақтарында болған. Мұны 1825 ж. оның жолсерігі Х.Барданес жарыққа шығарған Фальктің “Қырғыз және Эюнгар даласы туралы хабарлама” деген еңбегі дәлелдейді. Бұл шығармада Фальк Жоңғар (Жетісу) Алатауы мен Тянь-Шаньда биік жоталар мен тау араларындағы қыраттардың көп екені туралы ойын білдіреді. Балқаш каласы жанындағы құмайт алаңқайлар, Кеген мен Қарқара өзендеріндегі тас тұз, Ақсу өзені алабындағы жер сілкінудің іздері және басқалары жайында сөз болады. Фальк сонымен қатар Батыс Қазақстан аймағының тұрмыс-салты, флорасы жөнінде құнды материалдар жинады. Оның қолжазбасы Санкт-Петербург ғылым академиясының баспасында 1785 — 86 ж. неміс тілінде жарияланды. Кіші жүз қазақтары жөніндегі бағалы басылымы 1818 — 1825 ж. орыс тілінде жарық көрді. Дереккөздер
Көмірсутекті газ

Көмірсутекті газ. Құрамындағы әртүрлі көмірсутекті қоспалар мөлшері 50 %-дан кем болмайтын газдар атауы. Газ құраушы құрамбөліктердің ең бастыларының бірі метан болып табылады, оның мөлшері әдетте ауыр көмірсутектердің қалған түрлерінің жалпы мөлшерінен кем болмайды. Көмірсутекті газ бірнеше химиялық топтарға дараланады, олар: 1) көмірсутекті газдар; 2) көмірсутекті-көмірқышқыл газдары; 3) көмірсутекті-азотты газдар. Соңғы топ, өз кезегінде, "гелийлі газдар" және "гелийі аз көмірсутекті-азотты газдар" болып екі түрге бөлінеді. Бутан, С4Н10 — газ тәрізді қанық көмірсутек. Бутанның екі изомері бар: қалыпты СН3(СН2)2СН3 — газ, қайнау t — 0,5ӘС және изобутан немесе метилпропан (СН3)2СНСН3 — газ, қайнау t — 11ӘС. Бутанды алғаш рет 1849 жылы ағылшын химигі Э.Франкленд иодты этилді мырышпен әрекеттестіріп алған. Изобутанды А.М. Бутлеро] өзінің органикалық қосылыстардың құрылыс теориясына сүйеніп, алғаш рет 1867 жылы йодты изобутилден синтездеген. Бутанды өндірісте табиғи газдан немесе мұнаймен серіктес газдардан алады. Бутан — бутадиен, сірке қышқылы, малеин ангидриді және изобутан өндірістеріндегі негізгі шикізат, сондай-ақ, мұнай өнімдерін парафинсіздендіргенде және асфальтсыздандырғанда қолданылатын еріткіш. Әлсіз наркотиктік әсері бар. Бутаннан бутадиен, уксус қышқылын, ал изобутаннан жоғары октанды бензин компоненттерін алады. Адам организміне зиянды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Фальцет

Фальцет (итал. falsetto, falso — жалған) — әнші даусының (көбіне ерлер даусы) белгілі бір регистрі. Бұл регистрдегі музыкалық дыбыс кеуде резонаторының қатысынсыз, тек бас резонаторы арқылы шығарылады. “Фальцет” термині алғаш рет 16 ғасырда Италияда қолданыла бастады; 17 ғасырда италиялық шіркеулер хорында Фальцетті альт партиясын орындаушыларына жүктеді. 19 ғасырдың басында әншілер (тенор) Фальцетті жоғары дыбыстарды айтуға қолданған. Қазіргі опералық және концерттік әншілікте Фальцет дыбысқа ерекше бояу беру (көбіне күлкілі әсер туғызу) мақсатында пайдаланылады. Мысалы, А.Н. Римский-Корсаковтың “Қарлы ханымындағы” Берендейдің, Дж.Россинидің “Севиль шаштаразында” Фигароның каватиналары, сондай-ақ қазақ операларының кейіпкерлерінде де (мысалы, С.Мұхамеджановтың “Айсұлу” операсындағы Серкенің каватинасы) кездеседі. Дереккөздер
Бутафория

Бутафория (итал. buttafuorі) — театрда спектакльге қажетті заттық нәрселер мен жасау-жиїаздардың орнына пайдаланатын арнайы жасалған жасанды бұйымдар (мүсін, жиїаз, ыдыс-аяқ,әшекей, қару, т.б.). Олардың сыртқы түрі өзі орнына жүретін затқа мейлінше ұқсас және қолдануға қолайлы, берік әрі арзан болу керек. Бутафориялық бұйымдарды жасағанда көрерменнің көзіне ілінбейтін ұсақ-түйек бөлшегіне дейін көшіру шарт емес. Театрдың Бутафорияны дайындайтын арнаулы қызметкерін бутафор деп атайды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Алқатерек

Алқатерек (1993 жылға дейін — Чистяковское) — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл, Алқатерек ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Алқатерек аудан орталығы — Талшық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 44-км-дей жерде, жусан, бетеге т.б. өскен далалық белдемде орналасқан. Инфрақұрылымы Ауылда мектеп, емхана, фельдшер-акушерлік пункт, клуб бар. Тұрғындары облыс, аудан орталықтарымен және елді мекендермен темір жол, автомобиль жолы арқылы қатынасады. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1142 адам (593 ер адам және 549 әйел адам) болса, 2009 жылы 904 адамды (463 ер адам және 441 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Мәжікен Есенұлы Бутин

Мәжікен Есенұлы Бутин (17 қаңтар 1910 жылы, Орал облысы Жаңақала ауданында туған — 18 қазан 1974 жылы, Алматыда қайтыс болған) — ғалым, экономика ғылымдарының докторы, профессор (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1967). Биографиясы Ленинград (Санкт-Петербург) тұтыну кооперациясы институтын (1931), Мәскеу экономика және тауартану институтының аспирантурасын (1933) бітірген. 1933 — 40 жылы Алматы, Челябі қалаларының жоғары оқу орындарында, 1941 — 43 жылы КСРО Ішкі істер халкомы жүйесінде жауапты қызметтер атқарды. 1943 — 45 жылдары Қазақ КСР тамақ өнеркәсібі министрінің орынбасары, 1945 — 54 жылдары Қазақ КСР тамақ өнеркәсібі министрі, 1954 — 57 жылдары Целиноград (қазіргі Астана) облаткомының төрағасы, 1957 — 67 жылдары ҚазМУ-дің, Алматы халық шаруашылық институтының кафедра меңгерушісі болды. 1957 жылы ҚазМУ-де республикадағы тұңғыш бухгалтерлік есеп кафедрасын ұйымдастырды. 1967 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ КСР тамақ өнеркәсібі министрінің 1-орынбасары болып істеді. Ғылыми зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты — бухгалтерлік есеп, эконономика талдау салаларының теориялық және практикалық негіздері. Бутин, әсіресе, бухгалтерлік есеп саласының республикада орнығуына, бухгалтер мамандар даярлауға үлкен үлес қосты. Осы сала бойынша 50-ден астам еңбектің авторы. Кеңес Одағының ордендері және медальдерімен марапатталған. Шығармалары 1. "Бухгалтерлік есеп және бухгалтерлік сараптау"; 2. “Қазақстан тамақ өнеркәсібінің экономикасы“; Сілтемелер 1. [http://www.westkaz.kz/?pid1763&modulenews&lang=kz «Мәжікен Бутинге арналды»] 2. [http://old.kaztrk.kz/news/newsdetial.php?month04&year2009&ELEMENT_ID=28813 ««Рысқұлов оқулары» халықаралық ғылыми форумы»] Дереккөздер
Буфер

Буфер ( — соққыны бәсеңдету, жұмсарту) — # соққы күшін бәсеңдету үшін қолданылатын жабдық. Вагондар мен локомотивтерде Буфер поездың қозғалысы кезінде вагондардың өзара соқтығысуынан пайда болатын соққы мен қысу күшін өзіне қабылдайды. Автотіркеуіш қойылған жағдайда буфер алынып тасталады. Автомобиль буфері — бампер негізінен кездейсоқ соқтығудан туатын күш шамасын бәсеңдету үшін пайдаланылады; # мәліметтерді уақытша сақтауға арналған компьютер жедел жадының бір бөлігі. Ол пернетақтада символдарды жылдам теру кезінде символдардың дұрыс реттілігін сақтауды қамтамасыз етеді. Буфер әр түрлі бағдарламалар немесе құжаттар арасында мәліметтерді тасымалдап, олардың үзінділерін бір-біріне ауыстырып отыру үшін де қолданылады. Буфердің алмастыру буфері, кіріс буфері, шығыс буфері, командалық буфер, жасырын буфер деп аталатын түрлері бар. # вагондардың бір бірімен және локомотивпен түйісуі кезінде вагонетка рамаларына арнайы қойылған құрылғы. Буфер қатты және резиналы, ауа немесе су көмегімен бәсендеткіш болып бөлінеді.. Дереккөздер fr:Tampon
Буферлік ерітінді

Буферлік ерітінділер — сутек иондарының концентрациясын белгілі бір дәрежеде ұстайтын ерітінділер. Олар негізінен әлсіз қышқылдар немесе негіздер және олардың тұздарының қоспасынан тұрады, сұйылтқанда, концентрлегенде, күшті қышқыл немесе негіздің аз мөлшерін қосқанда өзінің сутектік көрсеткішінің (рН) мәнін болымсыз өзгертеді. Мысалы: ацетаттық буферлік ерітінділернің (СН3СООН+ +СН3СООNa қоспасының) pH-ы 4,7, лимондық Буферлік ерітінділернің (С6Н6О7Na2 ерітіндісі) pH-ы 5,0, фосфаттық Буферлік ерітінділернің (Na2Н2РО4+ +NaОН қоспасының ерітіндісі) pH-ы 11,5. Буферлік ерітінділер аналитикалық химияда, биохимиялық және физиологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Буферлік ерітінділер тірі организмдерде үлкен рөл атқарады (мысалы, қанның, лимфалардың, клеткааралық сұйықтардың pH тұрақтылығы). Олардың бикарбонаттық, фосфаттық, белоктық (белоктар әлсіз қышқылдық әрі негіздік қасиет көрсетеді) табиғаты бар. Әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы, «Қазақ энциклопедиясы». Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Буферлік қор

Буферлік қор, аралық қор — кәсіпорын қалыпты жұмыс істеуі үшін қажетті, айналым капиталына жататын босалқы қор. Буферлік қор қысқа мерзімді берешек пен босалқы қорлардың көзі болып табылатын капиталдардан қаржыландырылады. Мұндай қор тұрақты болуға тиіс және өндірістік құрылымның, фирманың шикізатпен, материалдармен жабдықталуына, шикізат бағасына қарай шаруашылық қызметтің болжалды нәтижелерін басшылыққа ала отырып есептеледі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бухгалтерлік баланс

Бухгалтерлік баланс (, , ) немесе бухгалтерлік теңгерім — шаруашылық жүргізуші заңды тұлғаның белгілі бір күнгі, көбіне күнтізбелік кезеңнің (айдың, тоқсанның, жылдың) басындағы не аяғындағы қаржы-шаруашылық жай-күйін ақшалай түрінде жинақтап сипаттайтын бухгалтерлік есеп құжаты. Өзара байланысты екі жақты кесте нысанында әзірленетін Бухгалтерлік баланстың сол жағы (актив) шаруашылық құрал-жабдықтарының құрамы мен орналасуын, оң жағы (пассив) солардың құралу көздері мен нысаналы мақсатын көрсетеді. Актив пен пассив қорытындылары бір-бірімен тепе-тең болады. Бухгалтерлік баланс мүліктің, міндеттемелердің нақты түріне, мүліктің құралу көзіне сай келетін баптарға бөлінеді. Баптар экономикалық мазмұнына қарай топтарға не бөлімдерге біріктіріледі. Баланстың әрбір жолының (бабының) реттік нөмірі болады, бұл әр бапты табуға және оған сілтеме жасауға мүмкіндік береді. Баланс кестесінің активі мен пассивіндегі әр баптың тұсында сомаларды көрсететін ашық орындар қарастырылған. Оларға заңды тұлғаның есеп беріп отырған кезеңнің басындағы (әдетте жыл басындағы) және аяғындағы сол бапқа қатысты қаражатының (құрамы мен көздері бойынша) қалдықтары жазылады. Бухгалтерлік баланс — қаржылық жағдайды талдаудың басты құралы. Талдау жасау арқылы сол заңды тұлғаның төлем қабілеттілігі, алған несиелерді қайтару мүмкіндігі анықталады. Бухгалтерлік баланстың кіріспелік, мерзімдік (ағымдағы), жылдық, жиынтық, т.б. түрлері болады.
Жайпақ басу

Жайпақ баспа — полиграфиялық тәсілмен таңба түсірудің бір түрі. Мұнда қағазға басылатын және басылмайтын бөліктер болады. Олар форма бетіне біртегіс орналасады. Бұл тәсіл су мен майдың өзара араласпайтынына, бір-біріне жұқпайтынына негізделген. Жайпақ баспа қалыбының таңбасы түсетін бөліктеріне май жағылады да, ал таңбасы түспей ашық қалатын бөліктері арнаулы қосынды затпен өңделіп, дымқылданып тұрады. Сондықтан майлы бояу қалыптың қажетті бөліктеріне ғана жұғады да, дымқыл аралықтарын таза күйінде қалдырады. Қалып бетіне бояу біркелкі қалыңдықпен жайылады. Жайпақ баспаға арналған қалыпты су мен майлы құрғақ зат жақсы жұғатын материалдардан жасайды. Оған литографиялық тас, мырыш, алюминий, т.б. жатады. Жайпақ баспаның көне түрі — литография 1798 жылы Германияда жасалған. 19 ғасырдың соңында литографияның ротациялық тәсілі пайда болды. Ал 1904 жылы жайпақ баспаның офсетті баспа дейтін түрі шықты. Офсетті баспа кескінді дәл беретін болғандықтан кең тарады да, литография қолданудан шығып қалды. Дереккөздер
Бозарал қазаншұңқыры

Бозарал қазаншұңқыры - Есіл - Ертіс өзендері аралығында, Шағалалытеңіз көлінің солтүстік-шығысында 40 км жерде орналасқан. Дөңгелек пішінді ойыс табанының ұзындығы 4 км, ені 1,5 км, аумағы 5 км², кемері теңіз деңгейінен 128 м биіктікте. Аңғар тәрізді келген Бозарал қазаншұңқыры. ежелгі Қамыстысай өзенінің саздақты аллювийлі шөгінділерінен түзілген. Суайрықтың кәдімгі қара топырағында жусанды-бозды шөптесіндер өседі, жерінің басым көпшілігі жыртылған, ал қазаншұңқырдың жағалауы мен табанында қамыс өсіп кеткен, көктемде қар ерігенде ойысты жерлері суға толығады. Дереккөздер
Бушмендер

Бушмендер (голланд тілінде bаsjesman — “орман адамы”) — Оңтүстік және Шығыс Африканың Калахари мен Намиб шөлді аймақтарында тас ғасырынан бері қоныстанып келе жатқан ежелгі, жергілікті халық. Жалпы саны — 90 мың адам (1996). Қазір Намибияда (41 мың), Ботсванада (36 мың), Анголада (9 мың), Зимбабведе (2 мың) тұрады. Зәңгі нәсілінің бушмен тобына жатады. Тілі Олар бушман тілінде, сондай-ақ банту тілдерінде сөйлейді. Діні Осы уақытқа дейін бушмендер бір кездері алыстағы ата-бабалары ұстанған дәстүрлі шаманизмді ұстанады. Бақсылар - өте құрметті адамдар, олар рухтармен және құдайлармен байланысады. Бушмендердің ең көне нанымдары халықтық дәстүрлерде айқын көрініс тапқан. Олар басқа африкалық халықтардың мифтерінен ерекшеленеді. Кейіпкерлері жануарлар. бушмендердің аңыздары бойынша Күннің, Айдың және барлық дерлік жануарлар мен құстардың жаратушысы болған шегірткеге ерекше құрмет көрсетіледі. Тарихы Бір кездері Оңтүстік Африканы түгел қоныстанған бұл көп халықты солтүстіктен бантулар, оңтүстіктен Еуропа отаршылары ығыстырып, қырғынға ұшыратқан, ата-мекендерінен жер аударған. Кәсібі Бушмендер бұрын кезбе аңшылық пен терімшілікпен шұғылданған. Бантулар келгенге дейін олар металл және қыш ыдыстарды білмеген. Ерлері ұшы тастан, сүйектен жасалған жебелері бар садақпен қаруланып, аң-құс ауласа, әйелдері ағаш құралдармен жер өңдеген. Құс етін салатын тері дорба, түйеқұс жұмыртқасының қабығынан істелген ыдыстар сияқты қарапайым бұйымдарды пайдаланған. Бушмендер су жоқта дымқыл жерлерден тростник трубалар арқылы су тартуды білген. Қазір көптеген Бушмендер еуропалық фермаларға және қалалардағы кәсіпорындарға жұмысқа жалданады. Бушмендер ежелден-ақ тасқа бедерлеп және бояумен қашап сурет салудың шебері. Жартастарға минерал немесе топырақ бояулармен, мал майы мен суға ерітілген әкпен, күйемен салынған суреттер ОАР, Лесото, Замбия, Зимбабве, Намибия жерлерінде осы күнге дейін сақталған. Бұл суреттердің салынған мерзімі б.з.б. мыңыншы жыл мен бірнеше жүз жыл аралығына жатқызылады. Дереккөздер
Буын

Буын сөзінің бірнеше мағынасы бар: * Буын (фонетика) — сөйлеу мүшелерінің тұтастай қимылынан пайда болған бір немесе бірнеше дыбыстық тіркесі. * Буын (анатомия) — бір сүйекпен екінші сүйекті жалғастыратын аралық.
Аллегория

аллегория, ( — астралап, пернелеп айту), — оқырманның не көрерменнің санасына, қиялына ерекше әсер ететіндей, образ жасаудың бейнелеуші құралы, көркемдік тәсіл. Аллегорлау көркемдік тәсілдердің ең көнесі, бастауын мифтен алып, фольклорда ерекше дамыған. Түлкі — қулық, арыстан — зорлық, қасқыр — қастық, қоян — сужүректік, есек — ақымақтық, аққу — адалдық, махаббат т.б. түрінде бейнеленетін персонаждарда адамдарға тән мінез пернелеп айтылса да, бірден санаға, қиялға әсер етіп, көз алдыңа елестейді. Әлемдік сөз өнерінде ғасырлар бойы қалыптасқан типология ортақ бейнелер Аллегорлау арқылы беріледі. Әдеби шығармаларда жансыз табиғат құбылысы тірі кісінің қылығымен ауыстырыла суреттелетіні көптеп кездеседі. Құбылтудың мұндай түрі кейіптеу деп аталады. Мысалы, Абайдың "Қыс" өлеңіндегі: деп, қыстың кәрі құда бейнесінде бейнеленуі суреттелуі, сылқ-сылқ күлгені" - кейіптеу. Алайда, ұлттық ұғым-сана, дәстүр-салтқа байланысты мұндай бейнелер барлық халықта бірдей әсер тудырмайтын кездері де болады. Аллегория ауыз әдебиетінің барлық жанрларында, оның ішінде жануарлар туралы ертегілерде, халық мысалдарында, өтірік өлеңде, жазба әдебиетте сатиралық жанрларда жиі қолданылады. Ол пернелеп айтуға, дерексіз ұғымды деректі нәрсеге ауыстырып бейнелеуге икемді тәсіл болғандықтан мысал жанрында ерекше дамыған. Эзоп, Лафонтен, Крылов, Абай, Байтұрсынов т.б. шығармаларында Аллегория айрықша орын алған. Абайдың “Қарға мен түлкі” мысалындағы Түлкі мен Қарға бейнесі арқылы адам баласының бойындағы қулық пен аңқаулық, даңғазалық сияқты мінез табиғаты пернелей өткір мысқылмен шебер берілген. Аллегория көркем прозада да кездеседі. Әсіресе орта ғасыр сөз өнеріне, қайта өркендеу дәуіріне, барокко, классицизмге тән көркемдік тәсіл (А.Франц, К.Чапек, М.Е.Салтыков-Щедрин, Г.Ибсен т.б.). Дереккөздер
Аллегро

Аллегро ( —жылдам, көңілді) — музыкалық ұғым. 1.Алғашқыда “сергек”, “жылдам” түсінігінде қолданған. Музыкалық шығарманың басында жазылып, негізгі көңіл-күйді білдіреді. Кейіннен белсенді, бір қалыпты жылдам екпінді танытады. Көпшілігінде сөз тіркесі құрамында қолданады: allegro assaі, allegro moderato. 2. Аллегро қалпында жазылған шығарманың немесе сонаталық циклдің жеке бөлімінің (көбінесе 1-інші бөлімнің) атауы. Дереккөздер
Фациялық талдау

Фациялық талдау – шөгіндінің өткен геологиялық кезеңдердегі физика-географиялық жағдайын анықтау үшін қолданылатын әдістер мен арнайы әдістемелердің жиынтығы. Фациялық талдаудың далалық және камералдық (лабораториялық) түрлері болады. Далалық жағдайда негізінен тау жыныстарының әр түрлі типтерінің өзара қарым-қатынасы мен текстураларының талдауы, бұлардың геологиялық циклдердегі (оралымдардағы) алған орны, т.б., ал камералдық жағдайда тау жыныстарының заттық құрамы, құрылымы даладан алынған үлгілер бойынша анықталады. Фациялық талдау кезінде өткен геологиялық кезеңдердің шөгінділерін солардың физ.-географиялық жағдайларына ұқсас қалыптасып жатқан қазіргі шөгінді тау жыныстарымен салыстыру әдісі қолданылады. Зерттеуге шөгінділердің қалыптасуы кезіндегі палеотектоникалық, палеоклиматтық жағдайлары және бұлардың түрлену процестерінің (диагенез, гипергенез, т.б.) басты мәндері туралы алдын ала негізделген деректері пайдаланылады. Ежелгі дәуірлердің физ.-химикалық жағдайлары, әсіресе гео.-химиялық процестері мен организмдер тіршілігінің бейнесі қазіргіден өзгеше болуына байланысты сол дәуірлердің Фациялық талдауы нәтижелерінің дәлдігі едәуір төмен болады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жай сөйлем

Жай сөйлем — бір немесе бірнеше сөз бен сөз тіркестерінен құралып, тиянақты бір ғана ойды білдіретін сөйлем. Жай сөйлемнің негізгі ерекшелігі — құрамындағы сөздер өзара бір-бірімен семантикалық бірлікте болады, екпін тұтастығы, сөздердің орын тәртібі сақталады. Құрылымы жағынан жай сөйлем бір сөзден де, екі не одан да көп сөзден де тұрады. Мысалы, “Жаз”. “Жаз келді”. “Жазда жеміс-жидек піседі”. Жай сөйлемдер қос сыңарлы болып та, жеке сыңарлы болып та келе береді. Жай сөйлем қос сыңарлы болғанда тұрлаулы мүшенің екеуі де қатынасады: “Студент оқып жүр”. “Марат — студент”. Қос сыңарлы жай сөйлемде сөз саны елеулі қызмет атқармайды, бастысы — сөйлемнің екі тұрлаулы мүшесінің неше сөзден құралғанына қарамастан, бір ғана тиянақты ойды білдіруі. Оның етістіктен ғана жасалған баяндауышқа аяқталуы міндетті емес. Есім баяндауышты да жай сөйлем бола береді. Жай сөйлем жеке сыңарлы болғанда, ол сөйлем не тек бастауыштан, не тек баяндауыштан тұрады: “Біздің ауыл”. “Қала көшесі”. “Таң атып келеді”. “Күн батып бара жатыр”. Семантикалық жағынан келгенде, жай сөйлем толық мағыналы сөздерден құралып, сөйлемнің мазмұнын айқындап тұруы керек. Жай сөйлем бірнеше топқа бөлінеді. Олар: толымды, толымсыз, жалаң, жайылма, жақты, жақсыз, атаулы.
Фаялит

Фаялит (алғаш Азор түбегіне жақын жердегі Фаял аралынан табылған) – оқшауланған силикаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: Fe2SіO4. Фаялит оливиннің магнезиалды түрі форстеритпен изоморфты қатар түзіп, оливиннің құрамына кіреді. Түсі жасыл, сары жасыл, қатт. Моос шкаласы бойынша 6 – 6,5, тығызд. 3,217 г/см3; ромбылық сингонияда кристалданады. Нағыз магмалық процестер барысында өте негізді және негізді тау жыныстарының құрамында түзіледі. Фаялит қызуға төзімді материал ретінде кең қолданылады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фаянс

Фаянс (Италиядағы Фаянс өндірілген Фаэнца қаласының атымен аталған), жанан – кеуек құрылымды түсі ақ керамикалық материал. *Фаянсқа ұқсас бұйымдар ертедегі Мысырда, кейін Қытайда (4 – 5 ғасырларда) шығарылды. *Сапасы жоғары Фаянстар 18 – 20 ғасырларда Ұлыбритания, Франция, Германия, Ресейде шығарыла бастаған. *Фаянстың фарфордан айырмашылығы құрамында саз бен коалин (83%) көп болады. Ол саз, коалин, кварц және дала шпаты қоспасын 1280°С-та күйдіру арқылы алынады. *Фаянс бұйымдарын өндірудің технологиясы фарфор өндіру ісіне ұқсас болғанмен өзгешелігі де бар. Мысалы, Фаянс массасы дайындалатын қоспаның құрамында дала шпаты, т.б. минералдар аздау және одан жасалатын бұйымдарды үш қайтара (әуелі 1280°С-та, кейін 1050°С, бетіне сурет салынған соң 600 – 900°С-та) үздіксіз қыздырылатын жер асты пештерінде күйдіреді. Фаянс бұйымдарының бетіне мөлдір емес глазурь жағылады. *Санитарлық Фаянс ылғалдығы 30 – 32% болып келетін созылғыш массадан гипсті пішіндерге салынып, арнайы қондырғыларда жасалады. *Фаянс әр түрлі ыдыстар мен сәндік бұйымдар жасауда, медицинада, құрылыста қолданылады. Дереккөздер
Фәни

Фәни, пәни дүние – өткінші, жалған мағынасында қолданылып, бұл дүниенің мәңгі еместігін анықтайтын ұғым. Фәни – бақиға қарама-қарсы мәнде қолданылып, адамның баянды рухани құндылықтарға ұмтылмай осы дүниедегі баянсыз, жалған дүниеге алдануымен түсіндіріледі. Дереккөздер
Жайылма сөйлем

Жайылма сөйлем — жалаң сөйлемнің құрамындағы бастауышты не баяндауышты, не түгелдей сөйлемді түсіндіру үшін құрамына тұрлаусыз мүшелердің біреуі немесе бірнешеуі енгізілу арқылы жасалған жай сөйлемнің түрі. Жайылма сөйлем жасаудың бірнеше жолдары бар. Тұрлаусыз мүшелер сөйлемдегі тұрлаулы мүшелердің төңірегіне топталады. Мысалы, “Еріншек егіншіден елгезек масақшы артық” (мақал). Осындағы “елгезек” сөзі “масақшы” сөзінің (бастауыштың) анықтауышы болып тұр. Сондай-ақ, “Адамның алып анасы — қара жер перзентін құшағына бір алады” (М.Иманжанов) сөйлеміндегі бастауыш қызметінде “жер”, оның анықтауышы “қара”, айқындауышы “ана” болып тұр. Ал “ана” сөзінің анықтауышы ретінде “алып” және “адамның” сөздері қызмет атқарады. Екінші жағынан, “құшағына алады” тіркесі баяндауыш бола тұрып, тура толықтауышты (“перзентін”) керек етеді. Жайылма сөйлем құрамындағы сөздер өзара әр түрлі синтаксистік байланыста болады. Мысалы, меңгере байланысу (“перзентін құшағына алады”), матаса байланысу (“адамның анасы”), қабыса байланысу (“алып анасы”), т.б. Тұтас сөйлемге қатысты сөздердің енгізілуі де жайылма сөйлемнің құрылуына себепші болады: “Екі қолын артқа ұстап, еңкеңдеп кәрі кемпірлер де келді” (Б.Майлин). Осындағы “екі қолын артқа ұстап, еңкеңдеп кәрі” деген сөз тізбегі — жалаң сөйлем болғалы тұрған сөйлемнің жайылма болуының белгісі. Оқшау, қаратпа, қыстырма сөздердің кірістірілуі де сөйлемнің жайылма болуына жағдай жасайды. Мысалы, “Осының өзіне елтіп, еліктеп, таусыла таңдануына қарағанда, бұның машығы өзі айтқан “жора-бозаның” төңірегіндегі желік сияқты” (Т.Әлімқұлов).“ — Ой, мынаны өзім еңдеп жүр едім ғой! — Ә, не дейді?” (Жайс. Молдағалиев). Мұндай құрылымдар жазылуындағы тыныс белгілеріне сәйкес ауызша өздеріне тән айырым интонациямен айтылып, оқылады. Жайылма сөйлем құрауға сөйлемнің мүшелену заңдылықтарының да тікелей қатысы бар. Оның мәнісі: бастауыштың немесе баяндауыштың төңірегінде бір не екі сөз ғана топтаспайды, өз ішінде бірнеше сөйлем мүшесіне ажыратуға болатын сөздер тобы, яғни мағыналық бөлшек болуы әбден мүмкін. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Айтқали Тілепқалиұлы Жайымов

Айтқали Тілепқалиұлы Жайымов (05.05.1947 жыл Гурьев облысы, Жылыой ауданы, Ракөш ауылы) - күйші, дирижер, композитор, профессор, Қазақстанның халық әртісі (2025), «Парасат» орденінің иегері (2018). Ата-анасы Әкесі - Жайымов Тілепқали (1922-1988), бухгалтер болып жұмыс істеген, ҰОС қатысқан еңбек ардагері, II топтағы мүгедек. Анасы - Бежбаева Күмсай (1924-2009), батыр-ана, еңбек ардагері. Білімі * Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының домбыра және дирижер мамандықтары бойынша халық аспаптары факультетін бітірген (1978), концерт орындаушысы, оқытушы, халық аспаптар оркестрінің дирижері. Өмірбаяны * 1964 жылдан - Гурьев облысы, Ембі ауданы, «Ембі» кеңшарының құрылысында әртүрлі жұмысшы. * 1966 жылдан Гурьев облысы, Ембі ауданы, М. Әуезов атындағы ОМ ән айту және сурет салу сабағының оқытушысы. * 1968 жылдан - Гурьев музыкалық училищесінің студенті. * 1972 жылдың қыркүйек айынан - Гурьев облысы, Ембі аудандық музыка мектебінің директоры. * 1973-1978 жылдары - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының студенті. * 1976 жылдан - П.И. Чайковский атындағы музыкалық училищесінің домбыра оқытушысы. * 1978 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы домбыра кафедрасының оқытушысы. * 1979 жылдан - Ұлан-Батыр қаласы Музыкалық училищесінің оқытушысы (Моңғолия). * 1981 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының домбыра оқытушысы. * 1991 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ академиялық оркестрінің көркемдік жетекшісі - бас дирижері. * 2008 жылдан бері - Астана қаласы Мемлекеттік филармониясының қазақ халық аспаптары оркестрінің көркемдік жетекшісі бас дирижері. Шығармалары «Домбыра ойнау өнері» (1989), «Домбыра үйрену мектебі» (тең автор, 1992), «Музыка» (тең автор, 2001) оқу құралдарының, «Шалқыма» (1997), «Шаттанамын» (1997) кітаптарының авторы. Жеке қасиеттері * ҚР Композиторлар одағының мүшесі (1999 жылдан). Марапаттары * ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (1994) * Өнертану мамандығы бойынша профессор (1997) * ҚР Білім беру ісінің Құрметті қызметкері (2007) * Атырау облысы, Жылыой ауданының Құрметті азаматы (2007) * "Қазақстан республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл" медалімен марапатталды (2011) * Атырау облысының Құрметті азаматы (2014) * "Қазақ хандығына 550 жыл" медалімен марапатталды (2015) * "Алпамыс батыр" медалімен марапатталды (2017) * "Түрксой" медалімен марапатталды (2017) * "Қазақ ұлттық өнер университетіне 20 жыл" медалімен марапатталды (2018) * "Парасат" орденінің иегері (2018) * Махамбет атындағы сыйлықтың иегері (2019) * Қазақстанның халық әртісі (2025) Отбасы * Тұл ер. Жұбайы - Елеуғалиева Нұрсұлу Хайроллақызы (1950-2009), қобыз классы бойынша оқытушы болған. * Қыздары - Жайымова Гаухар (1973 ж.т.), Жайымова Гүлмира (1975-2009); * ұлы - Жайым Арман (1983 ж.т.). Дереккөздер
Жаккард машинасы

Жаккард машинасы — тоқыма станогының матаға күрделі ірі өрнектер түсіріп тоқитын механизмі. Француз өнертапқышы және механигі Ж.М. Жаккардтың (J.M. Jacquard; 1752 — 1834) есімімен аталған. Ол әрбір өріс жібінің немесе оның белгілі бір тобының орналасуын, сондай-ақ, өрілімі тым көп жіптерді басқаруға мүмкіндік береді. Жаккард машинасы көмегімен сәндік мата, кілем, т.б. тоқуға болады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Мән және құбылыс

Мән және құбылыс — дүниедегі объектілер мен процестердің қажетті жақтарын, танымның сатыларын бейнелейтін философиялық категориялар. Аристотель Платонның мәңгілік идеялар дүниенің түпкі мәні деген көзқарасын талдай отырып, мәні болып тұрған заттан мән бөлек, мәңгі өмір өмір сүре алмайды деген тұжырым жасайды. Оның пікірі бойынша, мән тек сезімдік заттың игілігінде ғана бола алмайды. Кант бізден тыс дүниедегі мәннің болу мүмкіндігін мойындай отырып, оны танудың белгілі бір шегі бар екенін айтты. Гегель мәнге құбылыс тән, ал құбылыс — мәннің, яғни “абсолюттік идеяның” сезімдік нақтылығын білдіреді дей келе, Мән және құбылыстың жалаң қатынас емес, тереңде өтіп жататын қатынастардың тұтас бір аясы екенін айтты. Мән және құбылыс бүтіннің өз аясында ішкі айырмашылықтарға жіктелу қатынасы мен формасы, оның әр түрлі жақтарының өзара бірлігі, тұтастығы әрі бір-біріне қайшылығы, қарама-қарсылығы болып табылады. Мән қандай да болмасын дербес процестің негізгі жағы. Яғни, біртектес құбылыстардың не нәрсе екендігін олардың тек ішкі мәнін анықтау арқылы білуге болады. Мән өзін тек құбылыстары арқылы анықтай алады. Құбылыстар сан алуан. Бір мәннің өзі көптеген формада көрініп, қалыптасады, дамиды. Құбылыс — мәннің әр сәттегі өзгерген белгілі бір түрі, оның басқаша даму не өзгеру формасы. Мәнді тек көріну формалары арқылы, ал көріну формаларын тек мән арқылы түсінуге болады. Құбылыс бір мезетте жоқ болатын өткінші нәрсе емес. Әрбір жаңа құбылыста мән өзгереді, оның осы өзгерген мазмұны — оның басқаша түзілуі, басқа түрде қайта жаңаруы. Мән және құбылыс тығыз байланысты. Дүниеде өзін құбылыс арқылы білдірмейтін мән болмайды. Сол секілді мәнсіз, мағынасыз құбылыс та жоқ. Дереккөздер
Мәншүк Мәметова ауылы

Мәншүк Мәметова (2023 жылға дейін — Мәншүк) — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, Мәншүк Мәметова ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақмол ауылынан оңтүстікке қарай 37 км-дей, Самаркөл көлінің батысында 1,5 км-дей жерде орналасқан. Халқы Тарихы 1954 — 1996 жылдары Кеңес Одағының батыры М.Мәметова ның есімімен аталатын астық кеңшарының орталығы болып келді. Кейінгі жылдары “Мәншүк” ҰК мен “Мәншүк” ЖШС құрылды. Мәншүк арқылы Астана — Қорғалжын автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Мәңгүрттік

Мәңгүрттік — адам бойында ұлттық мәдениет пен құндылықтардың, адамгершілік қасиеттердің жойылуын білдіретін ұғым. Мәңгүрттік ұғымын 20 ғ-дың 80-жылдары көркем әдебиетте Ә.Кекілбаев пен Ш.Айтматов айналымға енгізіп, адамзатқа қауіпті құбылыстардың бірі ретінде көрсеткен. Мәңгүрттік туралы әлеуметтік-мәдени тұжырымдамада адамзатқа ортақ адамгершілік қасиеттер мен құндылықтарды қорғау мәселесі өзекті мәнге ие. Мәңгүрттік ата жұртының тарихын білмеу, оның мәдени-рухани мұрасынан бейхабар болу, шыққан тегін, төл мәдениетін мансұқ ету секілді келеңсіз құбылыстардан туындайды. Тарихи жадынан, тілі мен дінінен, ділінен айырылған адам мәңгүртке айналады. Сана-сезімі мен болмыс бітімін, ұлттық келбетін жоғалтқан мәңгүрт адамдар үшін ұлттық мәдениет маңызды құндылық емес. Қоғам өмірінде Мәңгүрттіктің орын алуы ұлттық өркендеуге қауіпті. Өйткені Мәңгүрттік елдің әлеуметтік-мәдени дамуына кері әсер етіп, мемлекеттіліктің дәстүрлі жүйесіне нұқсан келтіреді; Дереккөздер
Мәскеу (Қостанай облысы)

Мәскеу — Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл, Мәскеу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тобыл қаласынан солтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде, Қостанай жазығында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 2329 адамды (1139 ер адам және 1190 әйел адам) құраса, 2009 жылы 1929 адам (957 ер адам және 972 әйел адам) болды. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты бұрынғы “Қоскөл” мал бордақылау кеңшарының негізінде қаланды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде мұнда 3 ЖШС ұйымдастырылды. Московское арқылы Қостанай – Троицк (Ресей) темір жолы өтеді. Дереккөздер
Мосы

Мосы – қазан асатын үш сирақты темір ошақ. Алғашқыда ағаштан, соңыра металдан жасалған, ашылмалы-жиналмалы, уш-аяқты, ас пісіруге арналған ошақ. қазан, шәугім асу үшін немесе өрмек тоқитын станокта пайдаланылатын құрал. Оны көтерме мосы деп те атайды. Мосы үш бөлшектен (сирақ, тілі (ілгек) және шығыршық), оның сирағы 3 ағаштан тұрады. Әр ағаштың ұзындығы 110 – 120 см, бір шетінің ұшы үшкірлеу болады. Жоғарғы ұштарына тесік жасалып, олар темір шығыршық арқылы қосылады. Шығыршыққа шай қайнату үшін шәугімнің тұтқасы ілініп, астына от жағылады. Дереккөздер
Мотив

Мотив (италиян тілінде motіvo – мелодия (әуен), тақырып) – 1) шағын музыкалық құрылым, үзінді. Өзіндік көркемдік сипатқа ие, бір әуендік тақырып, интонация. 1 – 2 тактіге немесе бірнеше ноталар құрамына сиып кететін мотив негізінен мелодияның болмысын анықтайды. Ауыспалы мағынада мотив әуен яки тақырып деген түсінікте қолданылады. 2)Мотив (латын тілінде moveo – қозғаушы, итермелеуші) – адамды белгілі бір іс-әрекетке бастайтын ішкі субъективті себеп, оның қажеттіктері мен мүдделерін білдіруге бағытталған саналы, мақсатқа сәйкес әрекет. Пиғыл, ынта, мақсат ұғымдарымен үндес. Мотивті жүзеге асыру тұлғалық әрекетке бағыт береді. Табиғи және қоғамдық ортаның талаптары адамның мотивтерін жүзеге асыру кезінде ерік-жігер жұмылдыруды қажет етеді. Тұлғаның іс-әрекеттеріне, қылықтары мен пиғылдарына баға беру үшін оның мотивтерін айқындау керек. Мотивтің мәнін, құрылымы мен маңызын зерттеумен психология, заң, этика ғылымдары шұғылданады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы