kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Майбалықтөбе

Майбалықтөбе – ортағасырлық қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Сауран ауданы, Мәшһүр Жүсіп ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2,3 км жерде орналасқан. Сипаты 1949 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қазіргі орны дөңес төбе. Диаметрі 180 м, биіктігі 5 м, Майбалықтөбенің жоғарғы қабатынан көзелердің, астық сақтайтын мұхдар (құмыралар) мен астық ұнтақтайтын тастардың, тегенелердің сынықтары табылды. Зерттеу барысында алынған материалдарға қарағанда қаланы тұрғындар VII-XIX ғасырларда мекен еткен. Дереккөздер
Майбұлақ мұнай кен орны

Майбұлақ мұнай кен орны — Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 250 км жерде. Құрылымы 1983-1984 жылдары сейсмобарлаудың нәтижелері бойынша анықталған. Барлау бұрғылауы 1989 жылы басталып, 1990 жылы аяқталған. Геологиялық құрылымы Тектоникалық жағынан солтүстік-батыс бағытта созылған жарылымды антиклинді қатпармен ұштасады. Қима бойынша 1090 м-ден 1300 м-ге дейінгі аралықта ортаңғы юра түзілімдерінде төрт мұнай шоғыры анықталған. Литолды құмтас, алевролит, саз және аргиллит қабаттарынан тұрады. Мұнай шоғырлары қабатты, дөңесті болып келеді. Қанығу сипаты Мұнайға қаныққан тиімді қабаттардың қалыңдығы 2,5 м-31,5 м. Коллекторлардың ашық кеуектігі 15,5-19,4%өткізгіштігі 0,015-0,062 мкм 2 , мұнайға қанығу коэффициенті 0,52-0,63. Бастапқы қабаттық қысым 10,8-12,65 МПа, температурасы 46-53 ° С. ұңғымадағы мұнай шығымы 9,08-88,5 м 3 /тәулік аралығында. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,791 — 0,816 г/см3. Құрамы *0,1 — 0,49% күкірт *9,81 — 12,89% парафин *2,45 — 4,1% шайыр *0,11 — 1,05% асфальтен бар. Қабаттық суы хлоркальцийлі, тығыздығы 1,043-1,065 г/см 3 , минералдары 57,3- 63,1 г/л. Су құрамында аз мөлшерде йодтың, бромның және бордың микроэлементтері бар.
Майдан

Майдан Майдан– *Соғыс қимылдары жүріп жатқан аймақ; *Әскердің белгілі бағытта соғыс қимылдарын жүргізу үшін бір қолбасшының қарауына оперативті топтастырылуы; *Әскер сапының маңдайшеп қатары. Дереккөздер an:Frent br:Talbenn ca:Front cs:Fronta da:Front de:Front en:Front es:Frente fr:Front gl:Fronte he:חזית io:Fronto it:Fronte ja:フロント lt:Frontas lv:Fronte mn:Фронт nl:Front no:Front pl:Front pt:Front (desambiguação) ru:Фронт sk:Front sv:Front
Майкөтов Әділбек

Майкөтов Әділбек Майкөтов Әділбек (1870, Атбасар уезі, Сарышөп ауылы – 1919, Атбасар қаласы)– Казақстандағы революциялық қозғалыстарға белсенді қатысушы. Атбасардағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебін (1887), Омбыдағы фельдш. мектепті (1981) бітірді. Омбыда оқып жүрген кезінде саяси жер аударылған – революция жасауға ұмтылған көтерілісшіл жастармен танысқан. Мектепті бітіргеннен кейін Майкөтов Атбасар уезінің Теріссаққан және Теңіз болыстарында фельдшер болып жұмыс істеді. 1905 – 07 жылдары төңкеріске қатысып, қазақ еңбекшілердің наразылық бас көтерулерін ұйымдастырған. 1916 жылы ұлт-азаттық көтерліске қатысып, Ақпан буржуазия-демократиялық төңкерісінен кейін 1917 жылы кедейлердің арасында үгіт-насихат жүргізді. 1918 жылы Майкөтов пен С.Н. Царевтің басшылығымен Атбасарда Кеңес үкіметі орнады. Осы жылы Кеңестердің уездік съезінде (17 – 20 ақпан) Майкөтов Жұмысшы, солдат, шаруа және мұсылман депутаттардың уездік кеңесінің мүшесі, 1919 жылы Атбасар уездік кеңесі төрағасының орынбасары болып сайланды. Колчак тылында партизан қозғалысын ұйымдастырып, Атбасар уезіндегі көтеріліс басшыларының бірі (1918 – 19) болды. 1919 жылы маусымда Колчак армиясы әскерлерінің қолынан қаза тапқан. Атбасарда Майкөтов атында көше бар және ескерткіш орнатылған. Астана қаласындағы педагогикалық училищеге, облыстың бір шаруашылығына есімі берілген. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы. ҚР ПА 811-қор, 1-тізбе, 7-іс, 1-5 парақ; 9-іс, 27-28 парақ; Нүрпейісов К., Алаш һәм Алашорда, А., 1995.
Майкүбі қоңыр көмір алабы

Майкүбі Қоңыр Көмір Алабы Майкүбі Қоңыр Көмір Алабы, Павлодар облысында Баянауыл ауданында, Павлодар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 160 км жерде. Алап Сарыкөл, Шөптікөл, Талдыкөл, Тасқұдық және Тамды кен орындарына бөлінеді. Мұндағы қоңыр көмір туралы мәлімет 19 ғ-дың басында алынған. Алғаш А.А. Краснопольский зерттеді. Төменгі-ортаңғы юра көмірлі қабатының қалыңдығы 1850 м. Майкүбі Қоңыр Көмір Алабы 4 свитаға: *ащыкөл *талдыкөл *шөптікөл *жиренкөлге жіктеледі. Олардың ішінде талдыкөл мен шөптікөл свиталарының 500 — 650 м қимасында негізгі көмір қабаттары мен горизонттары орналасқан. Шөптікөл свитасында қалыңдығы 25 — 30 және 15 — 25 м болатын екі көмір горизонты, ал талдыкөл свитасында 4 көмір горизонты бар. Қалғандары бір-бір қабаттан (қалыңд. 5 — 6 м) тұрады. Алаптың көмірі гумустық, күлділігі орташа (25 — 28%). Көмір шамалы күкіртті (0,5 — 1%) және фосфорлы (0,1%). Жанғыш массасының жылу бөлгіштігі 7 — 7,5 мың ккал/кг. Шайырдың шығымы 4 — 7%, кейде 10%, шөптікөл свитасында құрғақ көмірге шаққанда гумин қышқылы 5% және битум 2,5% шамасында. Көмірді газға айналдырғанда жылу бөлгіштігі 1000 ккал/м3 болатын 3,5 м3/кг газ алынған. Сапалық көрсеткіштері бойынша алаптың көмірін жоғары сапалы энергетикалық отын, газға айналдыруға, кокстегенде Қарағанды алабындағы долинка свитасының көміріне қоспа ретінде пайдалануға болады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Майқайың алтын кен байыту комбинаты

Майқайың алтын кен байыту комбинаты Майқайың алтын кен байыту комбинаты— түсті металл өнеркәсібі орны. 1932 ж. құрылған. 1997 ж. қарашада “Ист пойнт холдинг ЛТД” компаниясының (Кипр) құрамындағы “ДП Хандел ГМБХ“ фирмасының басқаруына берілді. Минералдық шикізат өндіріп, өңдеумен айналысады. Өнімінің негізгі түрлері — * алтын * мыс * мырыш концентраттары. Кәсіпорын құрамында 4 алтын кеніші байыту фабрикасы химия зертханасы, көмекші инфрақұрылым жұмыс істейді. Дереккөздер
Майқайың алтын кен орны

Майқайың алтын кен орны - Павлодар облысы Баянауыл ауданынан солтүстікке қарай 45 км жерде орналасқан. Кен орны туралы алғашқы мәлімет 1895 жылдан белгілі. 1914 жылы мұнда алтынмен бірге мыс өндіруге болатындығы анықталған. 1915 жылдан бастап ағылшындар, тотыққан Майқайың алтын кенінен мыс кентасын өндіре бастады. Барлау және іздеу жұмыстары 1926 жылдан жүргізілді. Жатыс сипаты Майқайың алтын кен орнында негізінен, 9 кенді телім (Майқайың А, В; С, Д, Е, ұ, Кіші Майқайың, Үлкен Майқайың, Жаңа желі) бар. Бұлардың ішінде қоры жөнінен ең ірісі - “Майқайың В” телімі. Бұл телімдегі 8 кен денесінің қоры балансқа алынған. Кеннің линза пішінді кен денелері солтүстік-батысқа қарай 80-90 ° -тан (жоғарыда) 35-55 ° -қа дейінгі (төменде) бұрыштар жасайды. Тотығу белдемінің тереңдігі 30 м-дей, сеппе, тұтас типтердегі кентастар, барит-полиметалл, полиметалл, колчедан-полиметалл, барит, күкірт-колчедан құрамды болып келеді. Минералдары, құрамы Басты кентас минералдары - пирит, сфалерит, халькопирит, саф алтын, ковеллин, күміс, куприт, малахит, өңсіз кентастар, аргентит, борнит. Басты металдары мен пайдалы құраушылары - алтын, күміс, мыс, мырыш, қорғасын, күкірт, барит; қосымшалары - андий, селен, теллур, кадмий, таллий, германий Дереккөздер
Сәбира Майқанова

Сәбира Майқанова (1 қаңтар 1914, Сырдария ауданы – 14 ақпан 1994, Алматы қаласы) – актриса, Қазақстан (1958) және КСРО (1970) халық артисі. Өмірбаяны Байұлы тайпасы Жаппас руынан шыққан. 1932 жылы қазіргі Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының құрамына қабылданды. Шығармашылық жолы осы театрдың тарихымен, өсу жолымен тығыз байланысты. 1936 және 1958 жылдары Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Ойнаған рөлдері Театр сахнасындағы тұңғыш рөлі – Б.Майлиннің «Майдан» драмасындағы Алтынай. Бұдан кейін ол замандас құрбыларының сахналық бейнесін жасады. Роза (Д.Рахманқұлов, «Документ»), Зотова (В.М. Киршон, «Астық»), Рая (М.Әуезов, «Алма бақ»), Гүлжәмила (Әуезов, Ә.Тәжібаев, «Ақ қайың»), Любовь Яровая (К.А. Тренев, осы аттас пьеса), Әлжан (Әуезов, «Абай» романы бойынша), Зейнеп (С.Мұқанов, «Шоқан Уәлиханов»), Мақпал (Ғ.Мүсірепов, «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу»), Толғанай (Ш.Айтматов, «Ана - Жер-Ана», Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығы, 1967), Кесария (О.Ш. Иоселиани, «Арбаң аман болсын»), Тхань (И.П. Куприянов, «Вьетнам жұлдызы») сияқты аяулы аналар образын мүсіндеп, сахна суреткері ретінде танылды. Актерлік өнері қызуқандылығымен, қарапайымдылығымен әрі тұрмыстық бояуының қанықтығымен ерекшеленді. Майқанова классикалық туындылар бойынша Ж.Б.Фрозина (Мольер, «Сараң»), Мария Антоновна (Н.В. Гоголь, «Ревизор»), Кабаниха мен Галчиханы (А.Н. Островский «Найзағай» мен «Жазықсыз жапа шеккендер»), А.П. Чехов, («Сүйікті менің ағатайымында» («Ваня ағайында») Марина, Көклән мен Мөржан, Мамық Майлин, «Майдан» (Әуезов, «Қарақыпшақ Қобыландысы» мен «Қарагөзінде») т.б. рөлдерін ойнады. 1954 жылдан киноға түскен: Мақпал («Махаббат дастаны»), Гүлбарша («Қыз бен жігіт», 1995), Торғын («Біз осында тұрамыз», 1957), Дәметкен («Құйма», 1961), Камка («Қыз жібек», 1969) т.б. Жазушы Д.Исабеков актрисаға «Мұрагерлер» драмасын арнады, осы пьеса бойынша қойылған спектакльде Майқанова басты рөл – Салиқаны ойнады (1983). Театрлық рөлдері * Роза (Д.Рахменқұлов "Документ") * Зотова (В.М.Киршон "Астық") * Рая (М.Əуезов "Алма бақ") * Гүлжəмила (М.Əуезов, Ə.Тəжібаев "Ақ қайың") * Любовь Яровая (К.А.Тренев "Любовь Яровая") * Ұлжан (М.Əуезов "Абай" романы бойынша) * Зейнеп (С.Мұқанов "Шоқан Уалиханов") * Мақпал (Ғ.Мүсірепов "Қозы Көрпеш-Баян Сұлу") * Толғанай (Ш.Айтматов "Ана-Жер-ана") Фильмографиясы *1954 - Дала қызы - эпизод *1954 - Махаббат туралы аңыз - Мақпал *1955 - Қыз-жігіт - Гүлбарша *1955 - Бұл Шұғылада болған еді - Ажар *1956 - Біз осында тұрамыз - Торғын *1958 - Теңіз дауылында - балықшы әйел *1958 - Бұл біздің ұлымыз - медбике *1961 - Қорытпа - Дәметкен *1966 - Менің арманым - Шолпан *1969 - Қызыл тас заставасында - әже *1969-1970 - Қыз-Жібек - Қамқа *1977 - Бір жолы және мәңгілікке - эпизод *1981 - Мерекелік үш күн - қарт әйел *1984 - Адамды қабылдаң! - эпизод Марапаттары Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. * 1967 жылы Қазақ КСР-ның Мемлекеттік сыйлығын алды. Дереккөздер
Майра Уәлиқызы Шамсутдинова

Майра Уәлиқызы Шамсутдинова– халық әншісі, композитор. 1896 ж. 6-мамырда Кереку (қазіргі Павлодар) қаласында дүниеге келген. Майра жасынан гармон тартып, ән салған. Кереку, Баянауыл, Семей аймағындағы жәрмеңке, той-думандарда өнер көрсетіп, есімі елге жайылған. Өмірбаяны 1890 жылы қазіргі Павлодар облысы Павлодар қаласында дүниеге келді. Майра 13 жасынан бастап көптеген тыңдаушылар алдында өнерін көрсете бастаған. Шығармашылығы Дауысының ауқымдылығы класскалық, жеке және сол заманғы шығармаларды орындау мүмкіндігін беретін. Ол қазақ, татар, орыс тілінде кәсіби орындаушылығымен таң қалдыратын. Әміре Қашаубаев және Иса Байзақовтардың қатарында өзінің өнерін Баянауыл және Қоянды жәрмеңкелерінде көрсеткен. 1926 жылы әйгілі этнограф-музыкант А.В. Затаевичпен кездесіп, өзінің орындауындағы жеке әндері мен 13 халық әндерін жазған. «Майра» әні өте танымал болды (басқа атауы— «Убайра», «Райра», «Хару-раку-райра»)- ақындар өнерінің салтында шығарылған өзіндің әуендік «автопортрет». Шығармалары *“Ахау, Семей” *“Гауһар тас” *“Ертіс” *“Сәулем-ай” *“Мақпал”, т.б. халық әндері болды. Александр Затаевич Майраның орындауында *“Мақпал” *“Көкмайса” *“Қарағым-ау” *“Қаракөз” *“Баянауыл” *“Телқоңыр” *“Даланың әні” *“Құрбымжай” *“Алқарағай көк” *“Хұсни құрдас” *“Смет” әндерін жазып алып, нотаға түсірген. Ол өз орындауында жаздырған “Майра”, “Қызыл гүл”, “Өкшесі етігімнің айнала жез”, “Бақша” әндерінің авторы. Әншілік өнерді кәсіби дәрежеде меңгеріп, өзіндік нақышпен сырнайға қосылып айтқан. Қазақ әндерімен қатар татар, орыс әндерін де нақышына келтіре орындаған. 1927 ж. 1-мамырда Керекуде қайтыс болды. Майраның әндерін композиторлар Евгений Брусиловский “Қыз Жібек” операсында, Александр Зильбер “Қайта туған Қазақстан” симфониясында, Бақытжан Байқадамов “Майра” хор капелласында пайдаланды. Әбділда Тәжібаев “Майра” атты пьеса, поэма жазды. Майраның әндері Ахмет Жұбановтың, Мақсұтбек Майшекиннің, т.б. назарына ілігіп, жазбаға түсіп өңделген. Бүгінде оның 20-ға тарта әндері белгілі болып отыр. “Майра және өнер” атты жинақ шықты. Майра Уәлиқызы атындағы әншілер байқауы өткізіліп тұрады. Пайдаланылған cілтемелер Әдибиет Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарскаое Прииртышье)
Макет

1)Макет (полиграфияда) — газет-журналда немесе кітапта берілетін материалдардың, мәтіннің немесе суреттердің орналасуын алдын ала көрсететін үлгі-жоба. Макет материалдарды бетте дұрыс және дәл орналастыру әрі газеттің немесе журналдың сыртқы көрінісін тартымды ету үшін қажет. Баспа мекемелерінде кітаптың жалпы таралымын шығармас бұрын байқау нұсқасын да макет деп атайды. Макеттеу — басылымды көркем безендіру, сапасының жоғары болуын алдын ала айқындайтын көрсеткіш. Кітаптар мен журналдарда, негізінен, жапсырма макет — терім, клише көшірмелерін үлгі қағазға жапсыру арқылы жасалған макет; газеттерде график. Макет — газет беттерінің графикалық шартты сызық белгілері арқылы үлгі қағазға түсірілген нақты жобасы қолданылады. Қазіргі уақытта баспа мекемелерінде компьютерлік техниканың кеңінен қолданылуына орай макет жасау едәуір жеңілдеді. 2)Макет, декорация макеті - театрда спектакльдің декорациялық шешімінің белгілі масштаб бойынша кішірейтіліп жасалған моделі. ОЛ театр суретшісінің эскизі (нобайы) бойынша орындалады. М. сахна кеңістігін композиц. тұрғыдан бағдарлауға, актерлер ойынына арналған ашық алаң мен мизансценаларды белгілеуге мүмкіндік туғызады. М - тің негізінде декорация сызбасы жасалады. Әдетте М-тің көрмеге қоюға және жұмыс барысына арналған екі түрі болады. *Сәулеттiк макет - ғимараттардың көлемдi суретi. *Түпнұсқа-макет - келешек баспа шығарылымымен толық дәл келетiн түпнұсқа. *Электрондық макет - бұйым және электрондық түрдегi оның компоненттерi туралы қорытылған мәлiмет. *Қала құрылыс макет - табандатқан шағынаудан немесе қаланың макетi. Масштабта жиi 1:1000-1:5000Көрiнiс макетi - жердiң макетi. Тау, Көл, бедер, қандыағаштар және тағы басқаларды бейнелейдi. *Интерьер макеттерi - пәтер немесе коттедждiң iшкi жайғасуларының көрсетедi. Қазақ мәдениеті Дереккөздер be:Макет en:Maquette es:Maqueta fi:Pienoismalli fr:Maquette it:Modellismo nl:Schaalmodel uk:Макет
Макинск минералды суы

Макинск минералды суы — шипалы жер асты су көзі. Ақмола облысы Макинск қаласынан шығысқа қарай 7 км жерде. Макинск минералды суының аймағын гидрогеологиялық тұрғыдан зерттегенде құрамында радоны бар жер асты суы табылған. Бұл жерде 50 — 71 м тереңдікте 15 ұңғыма қазылған. Минералды су 3,2 м тереңдіктен басталады. Судың деңгейі 10,7 м-ге төмендегенде, ұңғымадағы су шығымы 2,7 л/с-қа жетеді. Жер асты суының минералдығы 0,4 г/л, ал температурасы 7°С. Судың құрамы хлоридті-гидрокарбонатты, натрийлі-кальцийлі, кейде гидрокарбонатты-хлоридті магнийлі. Макинск минералды суының емдік қасиеттері жоғары және 38°С-қа дейін қыздырса, бальнеологиялық мақсатта қолдануға болады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Петр Емельянович Маковецкий

Маковецкий Петр Емельянович (туған жылы - өлген жылы белгісіз) — этнограф. Қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарын зерттеген. Семей облысы статистикалық комитеттің құрметті мүшесі болған. Семей қаласының бітістіруші судьясы қызметін атқарған. Маковецкий Семейге жер аударылған Ресей интеллигенттері С.С. Гросс, А.Л. Блек, А.А. Леонтьев, Н.И. Долгополов, П.Д. Лобановский, Е.П. Михаэлис, т.б. кісілермен достық қарым-қатынаста болып, оларды этнографиялық зерттеу жұмысына тартқан. Ол Абайдан қазақтың бұрынғы билік заңдарын, жол-жораларын жазып алған. * 1886 жылы Маковецкийдің басшылығымен “Қырғыздардың заңдық әдет-ғұрыптарын оқып-үйренуге арналған материалдар” атты кітап шығарды. * 1887 жылы Семей статистикалық комитетінің жалпы жиналысында облыс этнографиясын зерттеу жөнінде Маковецкий ұсынған бірнеше ғылыми жоспарға сәйкес Семей мұражайына көптеген этнографиялық заттар жиналды. * Олардың 30-ға жуығы 1887 жылы Екатеринбургтегі Сібір-Орал ғылыми-құрылыс көрмесіне қойылды. Дереккөздер
Макроиондар

Макроиондар — құрамында ионды функционалды топтары бар макромолекулалар. Олар полиқышқылдар, полинегіздер және полиамфолиттер болып бөлінеді. Макроиондар табиғи түрінде (нуклейн қышқылы, ақуыз, целлюлоза, т.б.) кездеседі және жасанды жолмен (синтетикалық макроиондар) алынады. Олар полярлы еріткіштерде жақсы ериді, электр тогын өткізеді, әр түрлі қосылыстармен белсенді әрекеттеседі. Макроиондар өнеркәсіпте, медицинада, фармацевтикада, т.б. кеңінен қолданылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Мақал-мәтелдер

Мақал — нақыл сөз. Ол өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап, түйіп, ықшамдап беріп, бір не екі тармақ тан тұратын, алдыңғы жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған ой айтатын халықтық бейнелі поэтикалық жанрдың бір түрі, ғасырлардан екшеліп жеткен терең мазмұнды, тақырып аясы кең сөз мәйегі. Мақалдар көбіне өлең үлгісінде кейде қара сөзбен де айтылады. Ұйқасқа (“Қайраңы жоқ көлден без, қайырымы жоқ ерден без”), аллитерацияға (“Етігін шешпей ер шыңаймас”), ассонансқа (“Қатты жерге қақ тұрар, Қайратты ерге бақ тұрар”) құрылады. Мақалдар тура және ауыспалы мағынада қолданылады. Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, тұтас бір ойды білдіреді (“Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар”), (“Ырысқа қарай ұл өсер, Қонысқа қарай мал өсер”), (“Ел — ырыстың орманы, ер — ырыстың қорғаны”), (“Ер жігіт үш ақ үй тігеді, үш қара үй тігеді”), ("Ер жігіттің екі сөйлегені өлгені"), (Жақсы сөз - жарым ырыс). Оның мәтелден ерекшелігі: 1. Құрылысы жағынан екі, үш бөлімді болады. 2. Ой нақты айтылады. 3. Ақыл-кеңес, үлгі-өнеге түрінде айтылады. Мәтел — өзінің негізгі түйіндеуін кесіп айтпайтын, бір-бірімен кереғар шендестіруі жоқ, қорытындысы тұспалды, қысқа да нұсқа нақыл сөз. Мақалға өте жақын. Мәтел сыңар тармақ болып келеді. Сөз үстемелене келіп, мақалға айналады. Мысалы, “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке” — мәтел. “Қаңбақтан қашсаң, дөңбекке жолығасың” — мақал. Мәтел тура, ауыспалы, астарлы мағынада қолданылады. Мәтел адамның айтқан пікіріне ой қосады, сезімін әсерлі де айшықты жеткізеді. Ақын-жазушылардың ұтымды сөздерінің біразы Мақал-Мәтелге айналған: (“Ұлымды іздеп, дүниені көздеп” — Абай), (“Жалғанды жалпағынан басып өтіп” — Жамбыл, т.б.). Оның мақалдан ерекшелігі: 1. Көбіне бір бөлімді болады. 2. Ой ишара, тұспал түрінде айтылады. 3. Көбіне эмоциялық мағына басым болады. Дереккөздер Сілтемелер * Мақал-мәтелдер
Мақам

Мақам, мақамдау – араб, парсы халықтарының орта ғасыр әдебиетіндегі күрделі әңгіме жанры. Қазақ тілінде әуен, ырғақ, саз мағынасында қолданылады. Мақам – мәнерлеп, қирағаттап сөйлеу, қара сөзді немесе өлеңді ырғақпен, сазбен айтуды білдіреді. Дереккөздер
Мақат мұнай кен орны

Мақат мұнай кен орны — Атырау облысы Мақат ауданында, Атырау қаласынан шығысқа қарай 100 км жерде. Кен орны 1913 жылы ашылған. Құрылымы 1931 жылы гравиметрлік түсіру және құрылымдық-карталық бұрғылау арқылы анықталған. Геологиясы мен сипаты Төменгі бор, ортаңғы юра, пермь-триас түзілімдерінен мұнай қабаттары барланған. Олардың тереңдігі 37 м-ден 526 м-ге дейін, қалыңдығы 15-30 м аралығында. Горизонттар терригенді түзілімдерден тұрады, коллекторлары кеуекті (22,9-32,7%), мұнайға қанығу коэффиценті 0,47-0,81. Мұнайдың өнімділігі 0,3-3,3 м 3 /тәулік, температурасы 13-27°С, тығыздығы 0,803-0,895 г/см 3 . Құрамы Мұнай құрамындағы күкірттің мөлшері 0,25- 0,28%, парафині 0,25-0,8%. Қабаттың суы хлоркальцийлі, тығыздығы 1,096-1,147 г/см 3 , минералдығы 131,2-190,6 г/л. Кен орны пайдаланылуда. Дереккөздер
Мақпал

Мақпал — жұмсақ түкті барқыттың бір түрі. Мақпалдың үш түрі бар: қара мақпал — қара барқыт; қой мақпал — түкті пүліш; қырмызы мақпал — қызыл күрең барқыт. Қазақ халқы мақпал деп көбіне бір тегіс, түгі тықыр әрі түсі қара барқытты атаған. Мақпалдан бешпет, қамзол, кәзекей, тақия, қасаба, бөрік, т. б. ұлттық киім түрлері мен күнделікті тұрмыста қолданылатын бұйымдар (тұскиіздер, төсек жапқыш, т. б.) тігіледі. Дереккөздер
Мақұлдау

Мақұлдау, ратификациялау – халықаралық шартты бекітудің соңғы сатысы, халықаралық шарт жасасқан мемлекеттің жоғарғы өкілді органының немесе мемлекет басшысының шартты бекітуі. Мақұлдау екі құжатпен: халықаралық құқықтық және мемлекеттің ішкі құжатымен жүзеге асады. Халықаралық құқықтық аяда мақұлдау мемлекеттің халықаралық құқықтық құжаттың өзі үшін міндеттілігін мойындағанын ресми түрде білдіреді. Ал ішкі аяда мақұлдау халықаралық құқық нормаларына ұлттық құқықтық заң күшін береді. Дереккөздер
Малақай

Малақай— Орталық Азия халықтары ерлерінің киетін бас киімі. Оны құндыз, бұлғын, сусар, жанат, түлкі, қарсақ, суыр т. б. аңдар мен құлын, бұзаудың терісінен, қозы мен лақтың елтірісінен тігеді. Малақай маңдайдан, екі құлағы мен төбесінен және артқы құлағынан тұрады. Малақайдың төбесін екі түрлі тәсілмен пішеді. Бірінші теріні төрт не алты сай (қиық) етіп пішіп алады да, біріктіріл құрайды. Оның сайларының түйісетін ұштары үшкіл болады да, етек жағы тік төрт бұрыш тәрізді болып келеді. Содан кейін оның етегін тік төрт бұрыш пішінді ұзыншақ етіп қиып алып, қусырып тігеді, оған дөңгелек төбе қондырылады. Малақайдың маңдайы оның екі құлағының арасына дәл келетіндей төрт бұрыш пішінді болады. Артқы құлағының биіктігі маңдайының биіктігінен сәл кемдеу, кейде бірдей етіп алынады. Оның ұзындығы екі құлақтың арасына дәл сиып тұрарлықтай болуға тиіс. Малақай тіккенде теріге өлшеп пішілгек астарға мақта не жүн тартып, екінші бетіне бидай — шүберек салып сыриды. Мұның сыртынан терімен тыстал астары мен тері тысын бір-біріне тігін жапсырады. Тігін болған соң қалыпқа кигізіп кереді. Малақай әрі жылы, әрі сыпайы бас киім. Қазіргі кезде кәсіпорындар өте сәнді малақай тігіп шығарады. Малақайды ерлермен бірге әйелдер де кие ді. Дереккөздер
Жақыпбек Малдыбаев

Малдыбаев Жақыпбек (15 мамыр 1907, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Шеңгелді ауылы – 8 маусым 1938, Ташкент маңы) — тұңғыш қазақ ұшқышы. Ауыл мектебінде мұсылманша сауат ашып, алтын кендерінде, ауылдық кеңестерде әр түрлі қызмет атқарған. Найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан. 1929 жылы әскер қатарына алынып, Түркістан ерекше атты әскер бригадасының 82-полкінде взвод командирінің көмекшісі болды. 1932 жылы наурыздан Біріккен Орта Азия әскери мектебінің кавалерия бөлімшесінде оқыды. 1933 жылы 1 қаңтарда ұшқыштар және ұшқыш бақылаушылар даярлайтын мектепті, онан соң әскери әуе күштері жанындағы арнайы әскери қызмет курсын бітірді. 1934 жылы 24 шілдеде Орта Азия әскери округінің Сталинабад қаласындағы 40-ерекше авиация отрядына аға ұшқыш-бақылаушы және фотоқызмет бастығы болып, 1937 жылы 19 маусымда ұшқыштар звеносы флагштурман қызметіне тағайындалды. Кейбір деректерге қарағанда Малдыбаев 1937 жылы 17 наурыз 1938 жылы 14 қаңтар аралығында Мәскеудегі әскери-әуе академиясының штурмандық бөлімінде оқыған. Хасан көлі маңындағы ұрысқа, Испаниядағы азамат соғысына қатысқан. Ұшақ апатынан қазаға ұшырады. Зайсан қаласында, Күршім, Марқакөл ауылдарында көше аттары, Шеңгелді ауылындағы мектеп Малдыбаев есімімен аталады. Дереккөздер
Малеевск

Малеевск — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы ауыл, Малеевск ауылдық округі орталығы. Іргесі 1887 жылы полиметалл кен орнын игеруге байланысты қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Алтай қаласынан солтүстікке қарай 11 км-дей жерде, Бұқтырма өзенінің бойында орналасқан. Халқы Дереккөздер
Малма

Малма – айранның сары суына ұн, кебек қосып, ашытып, тері илейтін сұйық зат. Малма жасау үшін сүтті пісіріп, суытып, қаймағын сыпырып алып, жылы жерге қояды да «ұйытқы» (мөндір,мәйек, күміс сақина салып қойса да болады) қосады, сонда сүт ұйып, айранға айналады. Айран тәтті болу үшін ұйытқыға су қосып, сүт құйып араластырып, жылыдай бүркеп тастайды. Ұйыған соң айранды қап-дорбаға құйып, аузын байлап, астына астау ағаш қойып, іліп қояды. Астауға жиналған айранның сары суына ұн, кебек қосып былғап, теріні салып бетін жапқан қақпақты таспен бастырып тастайды. Иде жатқан теріні күніне үш-төрт рет аударыстырып отырады. Жиі сапсып отырмаса, теріге толық иі сіңбей, әр жері көк аязданып, қатқыл болып қалады. Ишілер ондай теріні «керғайзан болып қалды», - дейді де, үстеп ұн, кебек, сарысу қосып, теріні тағы да біраз уақыт малмаға салып, жылырақ жерге қойып, жиі-жиі аудастырып Идің жақсы сіңуін қадағалайды. Жылқы терісі қалыңдығына қарай малмада шамамен 15-20 күндей жатады. Терінің иі қанғанын білу үшін, түгі жағынан ұстап, екі жаққа тартып көреді. Жақсы иі сіңген терітүгінің түбінен ағарып жарылады. Немесе теріге тебен ине шаншығында жеңіл сұғылса, онда терінің иі қанғаны. Содан соң теріні малмадан алып, көлденең ағашқа асып қояды да, қырғымен қырып, әрі иін, әрі түгін, әрі шелін алады. Иі сіңіп ісінген тері тазарғанымен көгілжім тартып, шикілігі білініп тұрады. Бұдан әрі үй үстіне керіп, түрде аязға сорғызады. Мұны «аязға пісіру» деп те атайды. Он шақты күн аяз сорған тері аппақ болып ширайды. Сол кезде үйге кіргізіп, тобарсыта кептіріп алады да, талқыға салады. Талқыдан шыққан сиыр терісінен әдетте айыл, тартпа, құйысқан, өмілдірік, үзеңгі бау, қамытқа құлақ бау жасайды. Жылқы терісінен жүген, қамшы, шылбыр т.б. өреді. Ал серке терісінен неғұрлым нәзік таспадан өрілетін мүліктер жасалады. Дереккөздер
Малтатас

Малтатас — шөгінді тау жынысы. Малтатас өзен арналарында, оның теңіздер мен көлдерге құяр сағаларында, теңіз жағалауында жиналады. Малтатас тың қалыптасу ерекшеліктері оны құрайтын сынықтардың құрамы, жұмырлану дәрежесі, пішіні, т.б. бойынша анықталады. Малтатас Қазақстанда таулы өзендер мен тау етектері аймақтарының шөгінді қабаттарында көп кездеседі. Ол құрылыс материалы ретінде кеңінен пайдаланылады. Малтатас (қойтас) - ірі кеуек кесекті негізінен малтатас пен кұм аралас құралған тау жынысы. Дереккөздер
Мальтоза

Мальтоза — екі альфа глюкоза қалдығынан құралған табиғи дисахарид; С 12 Н 22 О 11 . Ол крахмалдың құрылымдық фрагменті. Бос күйінде көптеген өсімдіктерде, әсіресе өнген арпа құрамында кездеседі. Мальтоза жартылай ацетальгидроксилінің кеңістікте орналасуына байланысты. Суда жақсы, пиридинде шектеулі түрде ериді, ал спиртте, эфирде ерімейді. Дәмі тәтті. Мальтозаны синтетикалық жолмен D-глюкозадан және крахмалға амилазамен әсер ету арқылы алады. Мальтоза микробиологияда құнарлы орта компоненті болып табылады. Дереккөздер
Малюс Заңы

Малюс Заңы — анализатордан өткен сызықты поляризацияланған жарық қарқындылығының cos α-ге пропорционал азаятындығын өрнектейтін заң; мұндағы α — жарық поляризациясы жазықтығы мен прибор (анализатор) арасындағы бұрыш. Бұл заңды 1810 жылы француз физигі Э.Л. Малюс (1775 — 1812) ашқан. Егер І0 және І — анализаторға түсетін және одан шығатын жарық қарқындылықтарын сипаттаса, онда Малюс Заңы бойынша: І=І0cos2α түрінде орындалады. Өзгеше (сызықты емес) поляризацияланған жарықты екі сызықты поляризацияланған құраушылардың қосындысы түрінде қарастыруға болады. Олардың әрқайсысы үшін Малюс Заңы орындалады. Барлық поляризациялық приборлардан өтетін жарық қарқындылығы Малюс Заңы бойынша есептеледі, ал Малюс Заңы ескермейтін, α-ға тәуелді болатын шағылу кезіндегі шығындар басқа тәсілмен қосымша анықталады. Жарық қарқындылығын өлшеуге арналған оптик. құрал — поляризациялық фотометрдің құрылысы Малюс Заңына негізделген. Дереккөздер
Мамай

Елді мекендер: * Мамай – Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл. * Мамай – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Мамай – Алтын Орда қолбасшысы. * Мамай – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ағынсыз көл.
Мамай сұлтан

Мамай Сұлтан (т.ж.б. — 1728) — Кіші жүз ханы Әбілқайырдың немере інісі Тоқтамыстың ұлы, Хиуа ханы. Ағасы Әбілқайыр хан ұстанған сыртқы саясатты қолдап, Жоңғар хандығына қарсы күресте Ресей империясына арқа сүйемекші болды. 1718 жылы 5 наурызда Сібір губернаторы князь М.П. Гагаринмен келіссөздер жүргізу мақсатында Тобылға аттанған өкілдікті басқарды. Шыңғыс хан заманынан Хорезм Жошы ұлысының бір бөлігі болғандықтан, 18 ғасырда Хиуа ханының тағында Кіші жүзден шыққан қазақ хандары отырды. Осы тәртіпке сай Шерғазы хан (1715 — 28) қайтыс болған соң Хиуа билеушілері Мамай Сұлтанды хан сайламақ болды. 1728 жылы Мамай Сұлтан Хиуа ханының тағын иемденді. Хиуалықтардың арасында Мамай Сұлтан “Сарыайғыр хан” деген атпен белгілі болды. Аз ғана уақыт билік құрып, дүние салды. Дереккөздер
Мамания мектебі

“Мамания” мектебі, “Қарағаш” мектебі, “Медресе мамания”, Қазақстанда (қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданының Қарағаш деген жерінде) 20 ғасырдың басында жұмыс істеген. Жетісудың атақты байы Маман балалары Тұрысбек, Сейітбаттал және Есенқұл қажылар 1899 жылы ұйымдастырып, 1903 — 04 жылы салып бітірген. Мектептің құрылыс жобасы, оқу бағдарламасы, ішкі ережелері Уфадағы “Медресе-Ғалияның” оқу-тәжірибесіне негізделді. Көптеген ру басшылары “орысша оқыған соң балаларымыз діннен шығып кетеді” деп, балаларын оқуға бермегендіктен, алғашқы жылдары мектепте, негізінен, Маманның балалары мен қыздары және олардың малшы-жалшыларының балалары оқыды. Мектепте арнаулы оқу орындарын бітірген қазақ, татар мұғалімдері сабақ берген. Сабақ ана тілінде жүргізілді. Орыс тілі 4-сыныптан бастап жеке пән ретінде оқытылды. Мектепте діни сабақпен қатар жаңа пәндер (география, есеп, орыс тіл і, ана тілі, т.б.) оқытылды. Онда дәріс берген мұғалімдердің қатарында қазақ зиялыларының көрнекті өкілінің бірі Ғ.Мұсағалиев болды. Мамания Мектебін бітірген қазақ жастары Ақсу, Қапал, Лепсі елді мекендерінде бала оқытып, мұғалімдік қызмет атқарды. Б.Сүлеев, М.Ермектасов, Ә.Жайшыбеков, ақын І.Жансүгіров — Мамания мектебінің түлектері. 1928 жылы қазақ байларын кәмпескелеу кезінде Маманның ұрпақтары жер аударылып, қуғын-сүргінге ұшырады. “Қарағаштағы” мектептің өртенбей қалған бөлігі жөнделіп, жетім балалардың төрт сыныптық мектеп-интернатына айналды. 30-жылдары Шелек ауданынан 50 жетім баланың келуіне байланысты Қарағаштағы оқу ордасы жеті жылдық КЖМ (колхоз жастар мектебі) деп аталып, 200 орынды балалар коммунасына айналды. Мектеп жанында ағаш, темір, қағаз жұмыстарына арналған шеберхана, су диірмені, наубайхана тұрақты жұмыс істеді. Шаруашылық қаржысымен коммуна балаларға қажетті тамақ, киім, төсек-орын, оқу құралдарын сатып алып отырды. 1935 жылы оқу орны аудан орталығы Ақсуға көшіріліп, мектеп Ақсу орта мектебі деп аталды. 40-жылдардың басында Ы.Алтынсарин мектебі аталды. Дереккөздер
Нұрғали Құлшыманұлы Мамыров

Мамыров Нұрғали Құлшыманұлы (27.9.1938 ж.т., Алматы облысы Кеген ауданы Алғабас ауылы) — экономист-ғалым, экономика ғылымының докторы (1978), профессор (1980), академик(2003). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. ҚазМУ-ды бітірген (1961). Алматы халық шаруашылық институтында (1982 — 87), Республика “Мемсәулетқұрылыс” басқарушы қызметкерлері мен мамандарының біліктілігін арттыру мектебінде ректор (1992 — 93), Жамбыл жеңіл өнеркәсіп технология институты Алматы бөлімшесінің директоры (1993 — 94) қызметтерін атқарған. 1994 жылдан Т.Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының (2001 жылдан Қазақ экономика университеті) ректоры. Зерттеу еңбектері өндірістің экономикалық және әлеуметтік тиімділігін арттыру мәселелері, сондай-ақ Қазақстан экономикасы негізіндегі нарықтық экономиканың өзекті мәселелеріне арналған. Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық иегері (2002). Халықтар достығы, Парасат ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мәулен Сатымбайұлы Мамыров

Мәулен Сатымбайұлы Мамыров (14 желтоқсан, 1970 ж.т., Алматы облысы Қаратал ауданы Ақиық ауылы) — палуан, еркін күрестен халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Еңбек сіңірген спорт шебері (1994). 1991 жылдан А.Бұғыбаевтың жетекшілігімен жаттықты. Қазақстанның 11 дүркін чемпионы (1992 — 2002). Өмірбаяны * І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетін бітірген (1994). * 1989 жылдан Қазақстанның ұлттық құрамасында * 1997 жылдан “Динамо” ұйымының орталық кеңесінде жұмыс істейді. * 2026 жыл Жетісу облысы Талдықорған спорт мектебінің директоры Жетістіктері * Жастар арасындағы әлем біріншілігінің (Австрия, 1988) қола жүлдегері * КСРО жастар ойындарының күміс жүлдегері (Запорожье, 1989) * КСРО Кубогінің жеңімпазы (Тбилиси, 1990) * КСРО чемпионы (Гомель, 1990) * ТМД елдері чемпионатының қола жүлдегері (Мәскеу, 1992) * Азия ойындарының чемпионы (Жапония, Хиросима, 1994) * Азия Кубогі жарысының (Индонезия, 1995) жеңімпазы * Орталық Азия ойындарының (Ташкент, 1995) жеңімпазы * 26-Олимпиялық ойындардың қола (АҚШ, Атланта, 1996) жүлдегері * Әлем чемпионатының қола жүлдегері (Ресей Федерациясы, Красноярск, 1997) * Орталық Азия ойындарының (Алматы, 1997) чемпионы * Шығыс Азия ойындарының (Корея, Пусан, 1997) чемпионы * Азия (Ташкент, 1999) чемпионы * Шығыс Азия ойындарының (Жапония, Осака, 2001) чемпионы. Марапаттары 1-дәрежелі “Айбын” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Манас асуы

Манас - Талас Алатауындағы ең биік асу, Қырғызстан жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 4484 м. Суайырық жотадағы ірі мұздықтан, граниттен түзілген екі шың көтерілген. Тау басындағы мұздықтан Майдамтал, Ойқайың, Ақсу, Қасқасу өзендері бастау алады. Асу арқылы тек мамыр-қыркүйек айлары аралығында өтуге болады. Дереккөздер
Манат қыз

Манат қыз, Манат Бекбергенқызы (1858, Бәйдібек ауданы – 1890) – ақын, әнші. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Он төрт жасынан бастап жиын-тойларда ақындармен айтысқа түседі. Манат қыздың ақын ретінде қалыптасуына немере ағасы ақын Жылқыбайдың әсері мол болды. Манат қыз жеті жасқа толған шағында сөз сайысына түсіп, көркемдігі жағынан айтыс өнерінің озық үлгілеріне қосылатын мұра қалдырды. Ел арасында атағы жайылып, Күдері қожа, Бұдабай сынды ақындармен да айтысқа түскен. Ол халық әндерін шебер орындайтын әншілік өнерімен де танылған. Бертінге дейін Қаратаудың күнгей жағында ел арасында айтылып келген «Күләндауылыай», «Қаршыға», «Өтеді-ай жалған», т.б. әндерді орындаған. Манат қыздың Мұсабекпен айтысы «Айтыс» жинағында жарияланды (1-кітап, 1965) Дереккөздер
Мандат

Мандат ( – тапсырма) — 1) талап, міндет; 2) қандай да бір тұлғаның құқығы мен өкілеттігін растайтын құжат (мысалы, депутаттық мандат); ұсынушының қандай да бір өкілеттігі немесе құқығының заңдылығын куәландыратын құжат. 3) Рим империясында императордың құқық қолданушылық мәселелері бойынша лауазымды адамдарға нұсқау ретінде шығарылатын қаулысы. Көбіне бұл құжат империяның әкімшілік бөліністеріндегі императордың өкілдері мен преторлардың құқықтық мәселелеріне қатысты шығарылды. Бұл құжаттар — Рим құқығының қайнар көздерінің бірі болып саналады. Дереккөздер
Маниах

Маниах (т.ж.б. — 568) — Түрік қағанатының Византияға жіберген елшісі, соғды көпесі. Түркілер мен олардың билігінде болған соғдылар Византиямен тікелей сауда байланысын орнатуға мүдделі еді. Иран бұған басты кедергі болды. Маниах алғашында Хұсрау І Ануширван патшадан Иран жері арқылы Византияға қарай жібек мата алып өтуге рұқсат сұрау үшін жіберілген елшілікті басқарды. Алайда Маниах елшілігі сәтсіздікке ұшырады. Хұсрау І Ануширван Византияға апарылуы тиіс жібек матаның бәрін сатып алуға бұйрық беріп, оларды Маниахтың көзінше өртетті. Бұл әрекеттің астарында түркілер мен соғдылардың Византиямен тікелей сауда қатынасын орнатуына деген қарсылық жатқан еді. Елшілік нәтижесіз аяқталған соң Маниах Истеми (Дизабул) қағанға Иранмен арадағы одақты жойып, Византиямен қарым-қатынасты күшейтуге кеңес берді. Маниахтың басшылығымен аттандырылған елшілік Кавказ арқылы 568 жылы Константинопольге келіп жетті. Византия тарихшысы Менандрдың айтуынша, Юстин ІІ-нің сарайына қағанның “скиф жазуымен” жазылған хатын алып келген. Екі ел арасында сауда келісімі мен Иранға қарсы әскери шарт жасалды. Елшілікті жақсы қабылдаған Юстин ІІ Талас жағалауындағы қаған ордасына өз елшілігін аттандырды. Дереккөздер
Манкент

Манкент, Манкес – орта ғасырдағы қала, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Сайрам ауданы, Манкент демалыс үйінен 2 км солтүстікте орналасқан. Тарихи деректер 12–13 ғасырларда араб географы Йакут оны Исфиджабтың маңындағы қала деп көрсеткен. Қаланың қираған орны Ақсу өзенінің сол жағалауында биік жарқабақтың үстінде, қазіргі Манкент ауылының маңындағы Бұлаққоба қалашығы екендігі ғылыми дәлелденген. 1940 жылы Жамбыл археологиялық экспедиция пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1979 жылы Шымкент педагогикалық институты археология экспедиция отряды (жетекшісі А.Н. Подушкин) зерттеген. Қала сипаты Шығыстан батысқа қарай созыла орналасқан қалашықтың пішіні тік бұрышты. Екі бөліктен тұрады. Ортаңғы бөліктің аумағы 120х140 м. Оны қоршаған дуалдың биіктігі 1–4 м-ге дейін. Шахристан болып есептелетін осы бөліктің шығыс шетінде тік бұрыш пішінді цитадель қалдығы сақталған. Оның ауданы 30х35 м. Шахристанның Ақсу өзені қоршап жатқан солтүстік және шығыс шеттерінің өзеннің деңгейінен есептегендегі биіктігі 15–17 м-ге жетеді. Шахристанның батыс және оңтүстік-батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеттерінен екі алаң қосылады. Бұлар рабадтың қалдықтары болуы мүмкін. Шығыс жағындағы алаңның өлшемі 80х60 м, биіктігі 3–4 м. Оңтүстік алаңның аумағы 80х30 м. Олардың сыртындағы қорғаныс қабырғасының бойында бірнеше мұнаралардың орындары сақталған. Цитадель мен рабадтың арасы ені 20–25 м келетін ормен бөлінген. Рабадтың оңтүстік және батыс шеттері Бұлаққоба бастауымен шектелген. Қалашықтың оңтүстік бөлігі жол және шаруашылық құрылыстарын салу кезінде бұзылған. Ескерткіштен табылған заттар: су таситын құм құмыра құты, тостақ, саптаяқтардың түрлі сынықтары, т.б. Қарахан дәуірінің сырлы ыдыстарының сынықтары да жиі кездеседі. Осы материалдар негізінде қала 8–12 ғасырларда болған деп шамаланады. Дереккөздер
Фуат Шәкірұлы Мансұров

{{Музыкант - } }} Фуат Шәкірұлы Мансұров (10.1.1928 жылы туған, Алматы) — дирижер, ҚазКСР-інің (1967), Татар АКСР-інің (1975) және РФ-ның (1998) халық артисі 1950 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясының дирижерлік факультетін (А.Жұбанов пен И.А. Зактың класы бойынша) бітірді. Одан кейін Мәскеу мемлекеттік консерваториясында (Л.М. Гинзбургтың класы бойынша) оқыды. 1949 — 52 ж. Қазақ мемлекеттік халық аспаптар оркестрінің, 1953 — 56 жылы Қазақ мемлекеттік опера және балет театрының, Қазақ радиосының симфониялық оркестрінің дирижері болды. 1958 жылдан ҚазКСР мемлекеттік симфониялық оркестрінің құрамымен Германияда, Польшада, Италияда және т.б. шет елдерде өнер көрсетті, ал 1963 жылдан Қазақ мемлекеттік опера және балет театрының бас дирижері болды. 1968 жылдан Татарстан опера және балет театрының, 1969 жылдан Үлкен театрдың (Мәскеу), 1985 жылдан Қазан филармониясы (Татарстан) мемлекеттік симфониялық оркестрінің бас дирижері әрі көркемдік жетекшісі. Сондай-ақ Алматы мемлекеттік консерваториясында педагогикалық қызметпен шұғылданды, Мәскеу мемлекеттік консерваториясында (1980 жылдан профессор) дирижерліктен сабақ берді. Мәскеу қаласында өткен Жастар мен студенттердің бүкіл дүниежүзілік фестивалінің (1957), 2-Бүкілодақтық дирижерлер байқауының (1966), Татарстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығы (1994) лауреаты болды. Достық және “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.youtube.com/watch?v=0BLVLFzVF6M Ұмыту обой және оркестр үшін дирижер Фуат Мансұров]
Зұлхаир Аймұхаметұлы Мансұров

Мансұров Зұлхаир Аймұхаметұлы (26.6.1946, Алматы облысы Сарқанд қаласы) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1990), профессор (1992). ҚазҰУ-ді бітірген (1968). 1968 — 2001 жылы ҚазҰУ-де ғылыми-зертханалық жұмыстарын, басшылық қызметтерін атқарды. 2001 жылдан ҚазҰУ-де бірінші проректор. Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты көмірсутектер жануының кинетикасы мен механизмін, суық және күйе түзгіш жалындардың құрылымын, каталитикалық көмірсутектің түзілуі мен оның қолданбалы аспектілерін зерттеуге арналған. Табиғи минералды және өсімдік шикізаттарын ауыспалы металл қатысында көміртектендіру арқылы нано-өлшемді талшықты көміртегін алып, оның морфологиясы мен құрылымын терең зерттеді және оларды сорбент, катализатор түрінде қолдануды енгізді. Мансұров мұнаймен ласталған топырақты термині әдіспен өңдеу үшін арнайы қондырғы құрастырды. Осы қондырғы арқылы мұнайды топырақтан бөліп алу және мұнаймен ласталған топырақты жол құрылысында суық асфальтты бетон дайындау үшін қолдану әдістерін ұсынды. Мансұровке жану процестерінің химиялық негіздеріне арналған іргелі зерттеулері үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлық (1992) және Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлық (2002) лауреаты атағы берілді. Дереккөздер
Маңғылай Сүбе

Маңғылай Сүбе– Дулат тайпасы әмірлерінің 13 – 16 ғ-лардағы мұралық иеліктері. Ол Ыстықкөлден оңт-ке қарай қазіргі Қырғызстан жері мен Қашқарияның батыс бөлігі – Шығыс Түркістанның Куча қ-на дейінгі аумақты алып жатты. 13 ғ-да Шағатай хан бұл жерлерді Дулат тайпасынан
Маңғыстау марганец кендерінің тобы

Маңғыстау марганец кендерінің тобы, Маңғыстау облысы Шетпе темір жол станциясынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде. * Кен орнын алғаш 1908 жылы Н.И.Андрусов (1861 — 1924) ашқан. * 1942 — 55 жылы толық геологиялық зерттеу жүргізіліп кендердегі марганец мөлшері мен жалпы қоры анықталды. * Маңғыстау марганец кендері тобының жаралуы негізінен палеоген шөгінділерімен байланысты. Кен қабаты кварц-глауконит құмдары мен марганец араласқан құмтастан құралған. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған (ұзындығы 3,5 — 20 км, ені 1,5 — 4,0 км аралығында). * Маңғыстау марганец кендерінің тобы 4 телімнен тұрады (Сартаған, Шақырған, Қарақыз, Қызылтұран). Бұлардың әрқайсысында 1-ден 8-ге дейін линза пішінді кен денелері бар. Кендері жұмыр болып келеді. Мұндағы марганец мөлшері 20%. Басты минералдары: псиломелан, пиролюзит, вад, темірдің гидрототықтары. Сондай-ақ, кварц, глоуконит, дала шпаттары, минералдар кездеседі. Дереккөздер
Маңғыстаумұнайгаз

Маңғыстаумұнайгаз– мұнай-газ кәсіпорыны. 1963 жылы қарашада “Маңғышлақмұнай” бірлестігі болып құрылған. 1999 жылы қаңтарда осы атпен ашық акционерлік қоғамға айналды. “Маңғыстаумұнайгаз” кәсіпорнының өнеркәсіптік нысандары — Қаламқас пен Жетібай кеніштері. Кәсіпорында жылына 4500 мың тонна (31500 баррель) мұнай, 140 мың м³ ілеспе газ өндіріледі. Өндірілетін мұнайдың 97%-ы шет елдерге, 3%-ы ТМД елдеріне экспортқа шығарылады. Дереккөздер
Маңғыстау уезі

Маңғыстау оязы – әкімшілік-аумақтық бөлік. Маңғыстау оязының аумағы 190 200 км², халқы 63 468 адам (негізінен Адай руы, 1897 жылы) болды. Тарихы Бұрынғы Маңғыстау приставтығы 1881 жылы Маңғыстау оязы болып аталды. Алғашқы кезде Кавказ соғыс округіне, 1899 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Каспий сырты облысына бағынды. Оның құрамында Маңғыстаудан басқа Красноводск, Ашғабад ояздары болды. Географиясы Маңғыстау оязының оңтүстік шекарасы Қарабұғазды қақ жарып, Арал теңізіне дейін, солтүстік шекарасы қазіргі Комсомол шығанағынан Үстірт жонының солтүстігі мен Арал теңізінің батысына дейінгі жерді алып жатты. Әкімшілік бөлінісі Ояз 10 болыс, 74 әкімшілік ауылдан құралды. Болыстар тізімі: *1-ші Бозащы; *2-ші Бозащы; *3-ші Бозащы; *Жеменей; *1-ші Маңғыстау; *2-ші Маңғыстау; *Райымберді; *Түрікменадай; *Түрікмен; *Түпқараған. Халқы Халқы 1897 жылғы санақ бойынша - 68 555 адам. Оның ішінде: ерлер - 35 105; әйелдер - 35 150 адам. Ұлттық құрамы бойынша: қазақтар 93,1%, түрікмендер 4,0%, орыстар 2,6%, басқа этностар 0,3%. Оязда орналасқан жалғыз қалада - Форт-Александровскіде 895 адам тұрған. Оның ішінде: ерлер - 588; әйелдер - 307 адам. Экономикасы Ояз тұрғындарының негізгі кәсібі – көшпелі мал шаруашылығы және егін шаруашылығы болды. 19-шы ғасырдың 50–60-шы жылдарынан бастап балық аулау, тұз өндіру, көмір қазу, тас қашаумен айналыса бастады. 1920-шы жылы таратылды. Тағы қараңыз * Маңғыстау приставтығы Дереккөздер
Маңғыстау үстірті

Маңғыстау үстірті – Маңғыстау түбегінің оңтүстік бөлігінде. Жер бедері Жер бедері солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған көлбеу жазық. Климатының құрғақ континенттік болуына байланысты аридті денудация әсерінен Қарақия (–132 м), Қауынды (–54 м) сияқты теңіз деңгейінен төмен жатқан құрғақ ойыстар жиі кездеседі. Геологиясы Маңғыстау үстірті миоцен мен плиоценнің бақалшақты-оолитті әктастарынан түзілген. Мұнайдың, темірдің, фосфориттің, көмірдің мол қоры барланған. Өсімдігі Топырақ жамылғысы сор, сортаңды болып келеді. Мұнда бұйырғын, сарсазан тәрізді сораң өсімдіктер өседі. Үстірт жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Маңғыстау шығанағы

Маңғыстау шығанағы – Каспий теңізінің солтүстік-шығысында. Географиялық орны Бозащы және Түпқараған түбектері аралығында, құрлыққа 100 км шамасында еніп жатыр. Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында жатыр. Батыс бөлігі Түлен (Тюлень) аралдарымен ұштасады. Сипаты Шығанақтың теңізге шығар жеріндегі жалпақтығы 65 – 70 км. Суының тереңдігі 13 метр. Беткейлері тік жарлы (биіктігі 150 м-ге жетеді). Ал Бозащы түбегін шайып жатқан жағасы жатық. Шығанақ түбі құмды. Қыста суы қатады. Геологиясы Түпқарағанға тірелген оңтүстік жағасы неогеннің әктас, құм, саздақ жыныстарынан түзілген. Дереккөздер
Маңғыттар

]] Маңғыттар, Мангқұрт, манғұт (;)— орта ғасырдағы түркі-моңғол тайпасы. Маңғыттар 14 ғасырдың 2-жартысы мен Жошы ұлысының әлсіреу кезеңінде кеңінен белгілі бола бастады. Рашид ад-Диннің “Жамиғ ат-тауарих” атты еңбегі мен “Моңғолдардың құпия шежіресіндегі” деректер бойынша бастапқыда маңғыттардың шағын руы моңғолдардың ірі кирун тайпалық одағының құрамында болған. Олар дарликиндермен бірге моңғол халқының негізгі бөлігін құрады. Маңғыттар Шыңғыс хан империясының құрылу кезеңінде түркі-моңғолдардың әскери және саяси өміріне белсенді түрде араласты. Маңғыттардың кейінгі тарихы Дешті-Қыпшақ аумағымен байланыстырылады. Империяның әкімшілік аумағының бөлінісі нәтижесінде Маңғыттар Жошы ұлысының батыс бөлігін иеленді. Бұл ұлыстың негізін көшпелі қыпшақ тайпалары құрады. 13 ғасырдың ортасында ұлыс Жошы ханның немересі Ноғайдың иелігіне берілді. Сөйтіп, мұсылман деректерінде кездесетін Маңғыттар атауымен қатар, орыс деректерінде Ноғай термині пайда болды. Нәтижесінде бұл ұлыс ноғайлар этносы — “Ноғайлы” атанды. 14 ғасырдың 2-жартысында Маңғыттар Ақ Орданың саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Олар қазіргі Батыс Қазақстанның Ембіден бастап Еділдің сол жақ жағалауына дейінгі жерді алып жатты. Маңғыттар ақсүйектері Орыс ханның, оның ұлы Темір Мәліктің, кейіннен Тоқтамыстың сенімді серіктері болды. Маңғыттардың сол кездегі белгілі қайраткері Едіге еді. 15 ғасырдың 1-жартысында Маңғыт жұртшылығының негізінде Ноғай ордасы құрылды. Ноғай Ордасы әлсіреп, ыдырай бастағанда Маңғыттар батыс және шығысқа қарай қоныс аударды. Батыс Қазақстандағы Ноғай руларының негізгі бөлігі Кіші жүз және Орта жүз қазақтарының құрамына енді. 17 — 19 ғасырларда Бұхара мен Хорезмде Маңғыттар аса үлкен рөл атқарды. Бұхар хандығында 1755 жылдан 1920 жылға дейін Маңғыттар әулеті билік жүргізді. 19 ғасырдың аяқ кезіндегі деректер бойынша, Бұхарада 100 мыңдай, Хиуада 15 мыңдай Маңғыттар тұрған. Сахалар арасында да Маңғыттар деп аталатын ру бар. Дереккөздер
Марабай Құлжабайұлы

Марабай Қүлжабайұлы (1841-1898) — ақын, жырау. Өмірбаяны Жасынан өлең-жырға құмар болып ақындық, жырау өнеріне машықтанған, атақты Шернияз ақыннан үлгі алған. Жүмырбай, Көкейқыз, Базар, Қашаған, Сүгір ақындармен айтысқан. Марабай эпостық шығармаларды кең насихаттаушылардың бірі. Н. И. Ильминский Марабайдан «Ер-Тарғын» жырын жазылалып (1862), жеке кітап етіп шығарған. Ы. Аптынсарин «Қобыланды батыр» жырын жазып алып, «Тайбурылдың шабысы» деген тарауын «Қазақ хрестоматиясына» енгізген (1879). Марабай жырлаған «Қобыланды батыр» дастанын Ә. Диваев Ташкентте бастырған. Абай Марабайдың жыр, дастандарымен жақсы таныс болған. «Осы қазақ халқында сіз білетін ірі ақын кім?» деп сүраған Көкбайға Абай: - «Қазақта Марабайдан артық ақыңды мен білген емеспін», -деген екен. Ұлы ақын Марабай шығармаларын біліп қана қоймай, оған осылайша жоғары баға берген. Дереккөздер
Маралды

Елді мекендер: * Маралды – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл. * Маралды – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл. * Маралды – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл. * Маралды – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл. * Маралды – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы ауыл. * Маралды – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Маралды – Ертіс алабындағы көл. * Маралды – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен.
Марал Тамыр

Марал Тамыр(Rhapontіcum carthamoіdes) – күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Биікт. 70 – 120 см. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.