kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дмитрий Иванович Барков

Дмитрий Иванович Барков (14.05.1940 жыл, Краснодар өлкесі, Новороссийск - 26.08.2013) – совет және орыс актері. 1973 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі, 1984 жылы Ресей Федерациясының халық әртісі атағын алады. 1960 жылы Ленинград жас көрермендер театрындағы (ЛенТЮЗ) театр студиясын тәмамдайды. 1963 жылы И.П. Владимиров театрының көркемдік жетекшілігінің шақыртуымен Ленсовет атындағы театр құрамына орналасады. Ол жерде Барков үздік актерлердің қатарында болады. Әйелі – Наталья Николаевна Немшилова. Екеуінің екі баласы бар, Дмитрий Дмитриевич Барков және Алена Баркова. Дереккөздер
Сергей Дмитриевич Барковский

Сергей Дмитриевич Барковский (1963 жылы 14 желтоқсанда Алматыда дүниеге келген) – орыс театр- және киноактері. . Сергей Барковский Ресейдің еңбек сіңірген әртісі. 1986 жылы Санкт-Петербург мемлекеттік университетіндің (ЛГУ) философия факультетін үздік бітіріп шығады. Оқуымен қатар на Фонтанке жастар театрында, на Литейном театрында, Интерьер театрында, «Старый Петербург» және т.б театрларында жұмыс істейді. 1992 жылы ЛГИТМиК-ті режиссура және актерлік шеберлік мамандығы бойынша үздік бітіріп шығады. 1984 жылдан бастап театрда, 1992 жылдан бастап киноға түсе бастайды. Дереккөздер
Борис Васильевич Барнет

Борис Васильевич Барнет (1902 жылы 5(18) маусымда Мәскеуде дүниеге келіп, 1965 жылы 8 қаңтарда Ригада дүниеден өткен) – совет актері және кинорежиссер. 1935 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі, 1951 жылы Украина КСР-ның еңбек сіңірген өнер қайраткері атағын алады. 1948 жылы екінші дәрежелі сталиндік сыйлықтың лауреаты болады. 1943 жылдан бастап ВКП мүшесі құрамында болады. Борис Барнет Мәскеу сурет салу мекткбінде оқиды. Оқуымен қатар Мәскеу хореография театрының бірінші студиясында бутафор болып жұмыс істейді. 1918 жылы екінші курсында өз еркімен Қызыл Армияға кетеді. Мәскеуде жоғарғы әскери мектепті бітіреді. Ол кәсіби боксшы болады. 1924 жылы актерлік мансабын бастайды, кейін режиссер ретінде таныла бастайды. Дереккөздер
Антанас Барчаc

Антанас Барчаc (1928 жылы 13 маусымда Пасканайда дүниеге келіп, 1990 жылы 15 қыркүйекте Каунаста дүниеден өткен) – Литва театр- және киноактері. . 1951 жылы Кеңес қызметіне қарсы айыпталып Сібірге жер аударылады. 1956 жылы ғана ақталып 1957 жылы Каунас музыка училищесін тәмамдайды. 1957-1959 жылдары Каунас музыка театрында актерлік қызмет атқарады. 1959 жылдан бастап Каунас драма театрында актер болады. Антанас 1965 жылдан бастап киноға түсе бастайды. Дереккөздер
Анатолий Трофимович Барчук

Анатолий Трофимович Барчук (1939 жылы 16 қарашада Украина, Черкасскі облысында дүниеге келген) – совет және украин киноактері. 1983 жылы Украинаның еңбек сіңірген әртісі, 2007 жылы Украинаның халық әртісі атағын алады. Анатолий Барчук Украинада Черкасск облысы, Уманский ауданы, Бабанка аулында дүниеге келеді. Оның ата-анасы шаруа адамдары болады. 1963 жылы Анатолий И.К. Карпенко-Карок атындағы Киев театр өнер институтын тәмамдайды. Бұдан кейін бірнеше уақыт Өскемен орыс драма театрында актерлік қызмет атқарады. 1966 жылдан бастап А. Довженко атындағы Киев киностудиясында актер болып жұмыс істейді. Дереккөздер Украины
Ярослав Павлович Барышев

Ярослав Павлович Барышев (1942 жылы 15 қаңтарда дүниеге келген) – совет, орыс театр- және киноактері. . 1992 жылы Ресейдің халық әртісі және К.С. Станиславский атындағы Ресей Федерациясының мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанады. 1963 жылы М.С. Щепкин атындағы Жоғарғы театр уччилищесін (КСРО-ның халық әртісі Николай Анненков курсында) бітіріп, Кіші театр құрамына қабылданады. 2009 жылдың қаңтар айында дәл қойылымы кезінде өзін нашар сезініп, ауруханаға жатқызылады. Дереккөздер
Олег Валерианович Басилашвили

Олег Валерианович Басилашвили (1934 жылы 26 қыркүйекте Мәскеуде дүниеге келген) — совет, орыс театр- және киноактері. 1984 жылы КCРО-ның халық әртісі атағын алады. 1956 жылы Мәскеу хореография театр академиясының мектеп-студиясын (П.В. Массальский курсында) тәмамдап, Ленин комсомолы атындағы Ленинград театрына қабылданады. 1959 жылы Балет драма театр академиясы (АБДТ) құрамына шақырылады. Олег Басилашвили Г.А. Товстаногов қойылымдарына қатысады. Эльдар Рязанов кинофильмдеріндегі сомдаған рөлі үлкен жетістік әкеледі. 1990-1993 жылдары Ресей Федерациясының халық депутаты болады. 2006 жылы «Автограф века» кітабының шығарылымына қатысады. Жеке өмірі Бірінші әйелі — Татьяна Васильевна Доронина— актриса, театр режиссёрі, 2018 жылдан бастап Мәскеу көркем театрының президенті. Екінші әйелі — Галина Евгеньевна Мшанская — журналист, «Санкт-Петербург» мемлекеттік телерадио хабарларын тарату компаниясы «Культура» студиясының көркем бағдарламалар бөлімінің бас редакторы, «Культура» телеарнасының «Патша үйі» бағдарламалық циклінің авторы және жүргізушісі және басқа бағдарламалар, фильмдер, спектакльдер; Достық орденінің шевальері,кеңестік опера әншісінің қызы, әдебиет пен өнердегі Сталиндік сыйлықтың лауреаты. Дереккөздер
Эйно Баскин

Эйно Баскин (17 маусым, 1929 жыл , Таллин, Эстония — 11 наурыз, 2015 жыл, Таллин, Эстония ) — эстон, совет театр- және киноактері және еврей текті режиссер. . Эйно Баскин актер Хирш Баскиннің отбасында дүниеге келеді. Эстонияның неміс қозғалысы кезінде Ресейге жер 1951 жылы Эстония КСР-ның мемлекеттік театр институтын бітіреді. 1951—1957 жылдары Виктор Кингисепп атындағы Таллин драма театрында актер болады. 1958-1961 жылдары Ленинград театр сахналарында ойнайды. Ал 1961-1964 жылдары Эстония КСР-ның мемлекеттік филармониясы ауызша сөйлеу жанрының әртісі болады. Дереккөздер
Владимир Владимирович Басов

Владимир Владимирович Басов (1959 жылы 9 ақпанда Мәскеуде дүниеге келген) — совет және орыс актері, кинорежиссер, сценариші. 2007 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткері атағын алады. Владимир Басов атақты актер Владимир Басов пен актриса Наталья Фатеева отбасында дүниеге келеді. 1981 жылы Сергей Бондарчук курсын тәмамдайды. 1970 жылдың басынан бастап киноға түсе бастайды. «Москва Кассиопея», «Отроки во Вселенной», «Время и семья Конвей», «Чужие здесь не ходят» және т.б фильмдерге түседі. 1993 жылы «Бездна, круг седьмой» фильміне режиссер ретінде дебют жасайды. Дереккөздер
Владимир Павлович Басов

Владимир Павлович Басов (28.07.1923 жыл, Курск губерниясы, Уразово - 17.09.1987 жыл, Мәскеу) — кеңес кинорежиссері, актер, сценарийші. 1983 жылы КСРО-ның халық әртісі атанған. 1948 жылдан бастап ВКП-нің мүшесі болады. 1952 жылы ВГИК-тің режиссерлік факультетін тәмамдайды. 1952 жылдан бастап «Мосфильм» киностудиясында режиссер болып жұмыс істейді. 1954 жылы «Школа мужества» фильмі эпизодына актер ретінде дебют жасайды. 1987 жылы 17 қыркүйек күні таңертең екінші инсульт себебінен дүниеден өтеді. Мәскеуде Кунцев мазарына жерленеді. Дереккөздер
Осип Николаевич Басов

Осип Николаевич Басов (1892 жылы 2 (14) ақпанда дүниеге келіп, 1934 жылы 10 қазанда Мәскеуде дүниеден өткен) — совет драма актері, режиссер және театр ұстазы.. 1933 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі атанады. 1918 жылы Осип Басов Мамоновский студиясына тапсырады, бірақ келесі жылы ол жерден кетіп, Мәскеу хореография театрын басқаратын әртіс тобына ауысады. 1919-1922 жылдары Евгений Вахтангов жетекшілігі студиясында дайындалады. Кейін студия театр болғанында үздік актер қатарында болып, режиссер ретінде қойылымдар қояды. 1934 жылы Мәскеу жаға театрына жетекшілік етеді. Дереккөздер
Алексей Владимирович Баталов

Алексей Владимирович Баталов (1928 жыл 20 қарашада Владимир - 2017 жыл 15 маусымда Ресей Мәскеу) — Кеңестік және ресейлік театр және кино актері, кинорежиссер, сценарийші, мұғалім, көркемдік шеберлік шебері (оқырман) және Қоғам қайраткері. Социалистік еңбек ері (1989). КСРО халық әртісі (1976). КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1981). Васильевтік бауырлар атындағы РСФСР Мемлекеттік сыйлығы (1966), Ресей Федерациясының Мемлекеттік сыйлығы (2005), 1969 жылы Ресей Федерациясының және 1976 жылы КСРО-ның халық әртісі атағын алады. Алексей Баталов бес жасынан бастап жазушы Виктор Ардов отбасында өседі. Анасы – актриса Нина Ольшевская. Әкесі – актер және режиссер Владимир Баталов. 1950 жылы МХАТ-тың мектеп-студиясын Виктор Станицынның курсында бітіріп шығады. 1953-1956 жылдары МХАТ сахнасында ойнайды. 1957-1975 жылдары «Ленфильм» киностудиясында актер және режиссерлік қызмет атқарады. 1944 жылдан баста киноға түсе бастайды. 1975 жылдан бастап ВГИК- те ұстаз, ал 1979 жылдан бастап профессор болады. Өмірбаяны Алексей Баталов 1928 жылы 20 қарашада Владимир қаласында театр отбасында дүниеге келген. Бес жасынан бастап жазушы В.А.Адовтың отбасында өсті. Алдымен Боггмадағы эвакуация кезінде соғыс кезінде оқиға орнына келді, онда анасы театрын ұйымдастырды. 1950 жылы Мәскеуде КСРО МХАТ-мектеп студиясың театрында В.И.Немирович-Данченконың Мәскеудегі көркемөнер мектебін бітірді. М.Горький (С.К. Блинников пен В.Я. Станицынның шеберханасы). 1950 жылдан бастап - Совет Армиясы Орталық театрының актері, Кеңес әскерінде қызмет етті. 1953-1956 жылдары Москва театрының сахнасында (Мәскеуде де), 1957-1975 жылдары - Ленфильм киностудиясының (Ленинград, қазір Санкт-Петербург) актеры және режиссері. 1944 жылы ол кинотеатрда дебют жасайды, LO Arnshtam фильміндегі Зоя фильміндегі эпизодтық рөлде ойнайды. Өлім Актер қан тамырларымен проблемалар тудырды, ол жиі оның айналуы болды. 2017 жылдың қаңтарында ауруға шалдығудың тағы бір себебі, ол үйге кіріп, оң жақ аяғына жамбастың мойнына соқты, ал бір айдан кейін ол қалпына келтірілді, содан кейін аурухана қабырғаларын өлгенше қалдырмады. Оның өліміне бір күн қалғанда, діни қызметкер аурухана бөлімінің қабырғаларына кірді. Дереккөздер
Владимир Петрович Баталов

Владимир Петрович Баталов (1902 жылы 19 қыркүйекте дүниеге келіп, 1964 жылы 14 наурызда Мәскеуде дүниеден өткен) — совет режиссері және актер. 1919 жылы МХТ-тың екінші студиясында режисер көмекшісі болады. 1925 жылы МХТ-тың екінші студиясын тәмамдайды. 1920-1956 жылдары Мәскеу хореография театр академиясында актер және режиссер көмекшісі болып жұмыс істейді. 1923-1924 жылдары мемлекеттік Үлкен опера және балет театрында режиссерлік қызмет атқарады. 1929-1932 жылдары радиотеатрда режиссер болады. 1933-1936 жылдары Ленин комсомолы атындағы Мәскеу театрында режиссер болып жұмыс істейді. Кинода бірнеше рөлді сомдаған. 1940 жылы «Бабы» фильмін түсіреді. Дереккөздер
Николай Петрович Баталов

Николай Петрович Баталов (1899 жылы 24 қарашада Мәскеуде дүниеге келіп, 1937 жылы 10 қарашада дүниеден өткен) – орыс, совет театр- және киноактері.. 1933 жылы Ресей Федерациясының еңбек сіңірген әртісі атанған. 1910-1915 жылдары III Александр атындағы сауда мектебінде және 1915 жылы өнер драма мектебінде оқиды. 1916-1924 жылы Мәскеу хореография театрының екінші студиясында актер болады. 1921 жылдың қараша айында МХТ-тың екінші театр актрисасы әрі әріптесі Ольга Андровскаяға үйленеді. 1923 жылы Николай Баталов туберкулезбен ауырып, жарты жыл шамасында театрда жұмыс істей алмайды. Алайда 1924 жылы өзінің алғашқы «Аэлита» кинофильміне түседі. Дереккөздер
Андрей Борисович Батуханов

Андрей Борисович Батуханов (1960 жылы 21 шілдеде дүниеге келген) — орыс театр- және киноактері, сценариші, режиссер. . 1993-1996 жылдары Телевизия және Радиохабарландыру Гуманитарлық институтында оқиды. 1995-1996 жылдары на Таганке драма және комедия театрында актерлік қызмет атқарады. Бұдан кейін бес жыл «Содружество актеров Таганки» тетрында, 2001 жылдан бастап Комедия театрында актер болады. Қазіргі уақытта «Анатолий Воропаев» продюссерлік компаниясы қойылымдарында жұмыс істейді. Дереккөздер
Тохтахун Бақтыбаев

Тохтахун Бақтыбаев (1923 жылы 2 наурызда Алматыда дүниеге келіп, 1987 жылы 16 қыркүйекте дүниеден өткен) – совет және ұйғыр театр актері, биші... 1977 жылы Қазақ КСР-ның еңбек сіңірген әртісі атанған. Тохтахун Бахтыбаев Ұлы Отан соғысына қатысқан.Отан соғысы медалымен марапатталады. Шығармашылық жолын 1945 жылы Қазақконцерттен бастайды. 1946-1987 жылдар аралығында Ұйғыр музыка драма театрында актер болы жұмыс істейді. 1953 жылы КОКП мүшесіне болады. 1980 жылы «Гонцы спешат», 1983 жылы «Волчья яма», 1987 жылы «Кто ты, всадник?» фильмдеріне түседі. Дереккөздер
Александр Николаевич Баширов

Александр Николаевич Баширов (1955 жылы 24 қыркүйекте Тюмень облысы, Согом аулында дүниеге келген) – орыс актері және режиссер. . 1972 жылы Ленинградқа көшіп келіп, ПТУ-де оқиды. Кейін Выборгте Цемент зауытында жұмыс істейді. Әскерде борышын өтеп келгеннен кейін ВГИК-тің режиссерлік факультетіне тапсырады. Александр Баширов АҚШ азаматшасына үйленеді. 1990-1991 жылдары Нью-Йоркте «Бергхоф-студиясында» актерлік шеберлікке оқиды. Сергей Курехиннің театр қойылымдарына қатысады. 1996 жылы Санкт-Петербургте «Дебоширфильм» студиясының негізін қалайды. «Колибри» тобының мүшесі Инна Волковамен неке құрады. Дереккөздер
Геральд Суренович Бежанов

Геральд Суренович Бежанов (1940 жылы 15 наурызда Тбилисиде дүниеге келген) — режиссер, сценариші, продюссер және актер. 1967 жылы Тбилиси мемлекеттік университетінің заң факультетін және 1973 жылы ВГИК-тің режиссерлік факультетін тәмамдайды. «Нино» фильмінде режиссер көмекшісі қызметін атқарады. «Цвет граната» фильмінің құрылуына қатысады. Гераль Бежанов өз фильм сценарилерінің авторы. 1970 жылдан бастап киноға түсе бастайды. Дереккөздер
Виталий Сергеевич Безруков

Виталий Сергеевич Безруков (1942 жылы 1 қаңтарда Горький облысы Беловинода дүниеге келген) — совет және орыс актері. . Сергей Безруковтың әкесі. Горький қаласында мектепті бітіргеннен кейін Свердловский театрының театр студиясына түседі. 1966 жылы МХАТ-тың мектеп-студиясын Қызыл дипломмен бітіріп шығады. Төртінші курс студенті кезінде Маяковский атындағы театрда «Царь Эдип» қойылымында бас рөлді сомдайды. МХАТ-та жұмыс істейді. 1969 жылы А.С. Пушкин атындағы Мәскеу драма театрында актерлік қызмет атқарады. 1980 жылдан бастап Сатира театрында жұмыс істей бастайды. МХАТ-тың мектеп студиясында сабақ береді. Дереккөздер
Ирина Анатольевна Агапова

Агапова Ирина Анатольевна – жазушы, драматург, суретші. . 1975 жылы Мәскеуде дүниеге келген. 1989 жылы «Диана, Латона и вредная Слигарона» пьесасы кәсіби сахнада қойылады. 2000 жылы «Клуб» журналы Ирина Агапованы «ХХІ ғасыр драматургі» бағалайды. Қазіргі жастар арасындағы деп қарым-қатынас, жасөспірім кезіндегі махаббат жайлы «Современный котел дури» пьесасы 2000 жылы «Праздник в школе. Выпускные балы» жинағында жарық көреді. 2008 жылдан бастап әдеби журналдарда фантастика жанрындағы әңгімелері мен повестері жарияланады. Шығармалары: «Сказки старой мельницы», «Вертихвостки», «Три огонька возле елки», «Сапфиры принцессы», «Дорогой сказок братьев Гримм», «Здравствуйте, я ваш дядя!». Дереккөздер
Эдуард Исмаилович Багиров

Эдуард Исмаилович Багиров ─ Ресей жазушысы, драматург. . 1975 жылы Түрікменстанның Мары қаласында дүниеге келген. Мәскеуге ешқандай қаражатсыз келген жас жігіттің оқиғасы жайлы 2007 жылы «Гастарбайтер» романын жазып шығады. 2008 жылы қараша айында «Любовники» романы, 2010 жылы «Идеалист» романы басылып шығады. 2011 жылы Багировқа 2009 жылы 7 сәуірде Кишинев қаласында болған келеңсіз оқиғалардың ұйымдастырушы деген кінә тағылып, үш айға қамауға алынады. Дереккөздер
Лариса Николаевна Васильева

Васильева Лариса Николаевна – кеңес және орыс ақыны, прозаик, драматург. . 1935 жылы 23 қарашада Харьков қаласында дүниеге келген. 1958 жылы Мәскеу Гуманитарлық университетінің филология факультетін бітіреді. «История танка Т-34» мұражайының негізін салушы. Өлең жазуды балалық шағынан бастайды, сол кезден-ақ «Пионерская правда» газетінде өлеңдері жариялана бастайды. Жиырмаға жуық поэтикалық жинақтар мен поэмалардың авторы. 1983 жылы әкесіне арнаған «Книга об отце» романы кітап болып басылып шығады. Сондай-ақ жазушы аудармамен айналысады. Шығармалары: «Альбион и тайна времени», «Книга об отце», «Облако огня», «Дети Кремля», «Жена и муза»,«Тайна времени», «Семь дней творения». Дереккөздер
Дмитрий Владимирович Бавильский

Дмитрий Владимирович Бавильский (19 қаңтар 1969, Челябі – 17 ақпан 2026, Челябі) ─ орыс жазушысы, сыншы, журналист. 1993 жылы Челябі мемлекеттік университетін бітіреді. 1996 жылдан бастап Ресей Жазушылар Одағының және Ресей әдеби қорының мүшесі. 2006 жылы «Новый мир» журналының сыйлығына ие болады. 1995-1999 жылдары «Уральская новь» журналының бас редакторының орынбасары болады. 1998 жылы «Комментарии» журналында «Вавилонская библиотека» романы жарияланады. Шығармалары: «Праздные люди», «Нодельма», «Курс молодого бойца», «Ангелы на первом месте», «Едоки картофеля». Дереккөздер
Марк Александрович Ландау

Марк Александрович Ландау − орыс прозаигі, публицист. . 1886 жылы Киев қаласында дүниеге келген. Киев университетінің физика-математика және заң факультетін бітірген. Кейінірек Батыс Еуропада оқып, жұмыс істейді. Ресейге қайтып келіп химия саласында қызмет атқарады, сонымен қатар әдебиетпен де айналысып, мақалаларын жариялай бастайды. 1915 жылы «Толстой и Роллан» әдеби-сын шығармасының бірінші томы жарық көреді. «Истоки» романында ІІ Александр туралы және оның өлтірілгені, «Самоубийство» романында орыс төңкерісі суреттеледі. Шығармалары: «Мыслитель», «Заговор», «Святая Елена, маленький остров», «Бегство», «Ключ», «Пещера», «Армагендон», «Истоки», «Бред», «Павлинье перо», «Каид», «Фельмаршал». Дереккөздер
Владимир Иванович Аринин

Владимир Иванович Аринин (9.03.1935, Орынбор облысы) ─ кеңес, орыс жазушысы, журналист, өлкетанушы. 1962 жылдан бері Вологда қаласында тұрады. Жергілікті «Вологодский комсомолец», «Красный Север», «Русский Север» газеттерінде жұмыс істейді. Балаларға арналған шығармалар жазған. 1975 жылы алғашқы «Сказки Черноглазки» кітабы жарық көреді. 1979 жылы «Оранжевая звезда» ғылыми-фантастикалық ертегілері басылып шығады. Кейінірек ересектерге арналған «Тень генералисимуса», «Женщинам читать запрещено», «Только в любви», «Женщине запрещено» шығармаларын жазады. Дереккөздер
Викентий Викентьевич Вересаев

Викентий Викентьевич Вересаев (шын тегі ─ Смидов) – орыс жазушысы. 1867 жылы Тула қаласында дүниеге келген. 1888 жылы Санкт-Петербург университетінің тарих-филология факультетін бітірген. 1903 жылы Мәскеуге келіп, «Среда» әдеби үйірмесіне кіреді және «Новое слово», «Начало», «Жизнь» журналдарында қызмет етеді. 1904 жылы орыс-жапон соғысы кезінде әскери дәрігер ретінде әскери қызметке шақыртылады. 1885 жылдың аяғында «Модный» журналында «Раздумье» өлеңі жарияланады. 1894 жылы «Без дороги» повесін жазып шығады. 1897 жылы «Поветрие» повесін бастырып шығарады. «Лизар» шығармасында ауыл өмірін суреттейді. Шығармалары: «Без дороги», «Поветрие», «Два конца», «Записки врача», «На повороте», «В тупике», «Исанка», «Сестры». Дереккөздер
Лев Рэмович Вершинин

Лев Рэмович Вершинин – жазушы, тарихшы. 1957 жылы Одесса қаласында дүниеге келген. 1977-1979 жылдары Қазан мемлекеттік университетінде оқиды. 1989 жылы Тарих ғылымдарының докторы дәрежесін алады. Эпир тарихы мақалалар жазған. 1997 жылы «Странник» сыйлығының лауреаты болады. Шығармалары * «Лихолетье Ойкумены», * «Время царей», * «Сельва не любит чужих», * «О знаменитостях, и не только....», * «У подножья вечности», * «Великий Сатанг», * «Доспехи бога». Дереккөздер
Валерий Николаевич Ганичев

Валерий Николаевич Ганичев ─ прозаик, тарих ғылымдарының докторы. 1933 жылы 3 тамызда Пестево қаласында дүниеге келген. 1956 жылы Киев университетінің тарих факультетін бітіреді. 1960 жылдары Мәскеуде «Молодая гвардия» журналы бас редакторының орынбасары болады. 1978-1980 жылдары «Комсомольская правда» газетінің, 1981 жылы «Роман-газета» журналының бас редакторы болады. 2003 жылы Александр Грин атындағы сыйлыққа ие болады. Шығармалары: «Адмирал Ушаков», «Росс непобедимый», «Доржник». Дереккөздер
Роксана Михайловна Гедеон

Роксана Михайловна Гедеон (Оксана Михайловна) – украин жазушысы.. 1973 жылы 9 желтоқсанда Краматорск қаласында дүниеге келген. 1998 жылы Киев театр өнері институтын бітірген. 1998 жылдан бастап «Крещатик» газетінің саясат бөлімінде жұмыс істейді. 1989 жылдан бері «Краматорская правда» газетінде шығармалары жарияланып келеді. Романдары: «Фея семи лесов», «Валтасаров пир», «Великий страх», «Дни гнева, дни любви», «Парижские бульвары», «Край вечных туманов», «Дыхание земли», «Хозяйка розового замка». Дереккөздер
Григорий Степанович Гасенко

Григорий Степанович Гасенко (, Азов - , Азов) ─ орыс жазушысы, публицист. 1955 жылы «Дон» журналында балықшылар жайлы «На взморье», «Золотое дно» очерктері жарияланады. 1959 жылы «Дед Матвей и Вовка» атты балаларға арналған әңгімелер жинағы жарық көреді. 1967 жылы «Дон» журналында «В путь-дорогу дальнюю» повесі басылып шығады. 1957 жылы КСРО Жазушылар Одағының мүшесі болады. Шығармалары: «В туманной дымке», «В буран», «Ильин остров», «Грачиные всплохи», «Журавлиный луг», «Шумят топольки». Дереккөздер
Александр Исаакович Гельман

Александр (Шуня) Исаакович Гельман – орыс драматургі, жазушы, сценарист, публицист, қоғам қайраткері. . 1971 жылы бірнеше деректі фильмдердің сценарийін жазып шығады. Т. Калецкиймен серіктес автор ретінде «Считайте меня взрослым» және «Ксения ─ любимая жена Фёдора» фильмдерінің сценарийін жазып шығарады. Отызға жуық елде Гельманның шығармалары бойынша пьесалар қойылады. 1984 жылы «Пьесы», 2003 жылы «Наедине со всеми» кітаптары басылып шығады. Пьесалары: «Протокол одного заседания», «Обратная связь», «Скамейка», «Профиссионлы победы», «Последнее будущее». Дереккөздер
Любовь Рафаиловна Кабо

Любовь Рафаиловна Кабо – орыс жазушысы, педагог, журналист. . 1917 жылы 4 наурызда Мәскеуде дүниеге келген. 1940 жылы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық университетін бітіреді. Өмірінің соңына дейін орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі болады. 1950 жылы алғашқы «За Днестром» романы «Новый мир» журналында жарияланады. КСРО Жазушылар Одағының мүшесі. «Мимо окон идут поезда» кинофильмінің сценариін жазған. Шығармалары: «Осторожно, школа!», «Ровесники Октября», «В тот день», «Жил на свете учитель», «Наедине с другом», «Жил на свете учитель». Дереккөздер
Борис Петрович Екимов

Борис Петрович Екимов ─ орыс прозаигі, публицист. 1938 жылы 19 қарашада Игарка қаласында дүниеге келген. 1976 жылы Ресей Жазушылар Одағының мүшесі болады. 1979 жылы Жоғарғы әдеби курсын бітірген. 200-ге жуық шығарма жазған. «Нива», «Знамя», «Новый мир», «Наш современник» басылымдарында шығармалары жарияланып отырады. 2006 жылы «Родительская суббота» әңгімелер жинағы жарық көреді. Шығармалары: «За теплым хлебом», «Родительский дом», «Пастушья звезда», «Ночь исцеления», «Короткое время бородатых». Дереккөздер
Виталий Григорьевич Гузанов

Виталий Григорьевич Гузанов – орыс жазушысы, сценарист. Ресей Жазушылар Одағының мүшесі. 1969 жылы алғашқы көркем кітабы – «Одиссей с Белой Руси» тарихи повесі жарық көреді. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Повесте Азия мен Африка елдерін зерттеген алғашқы зерттеуші, саяхатшы-ғалым Иосиф Антонович Гошкевич жайлы баяндалады. Шығармалары: «Иеромонах», «Архиепископ», «Ваш слуга и богомолец». Дереккөздер
Собеседник

«Собеседник» ─ қоғамдық-саяси, ресейлік апталық газет. . Аптасына бір рет, сейсенбі күні шығады. 1984-1985 жылдары Тимофей Кузнецов, 1985-1988 жылдары Владимир Снегирев, 1989 жылдың қаңтар айынан бастап Юрий Пилипенко газеттің бас редакторы болады. Журналда А. Васильев, Г. Пьяных, А. Максимов, М. Сердюков, В. Яковлев, Р. Ариджанов, И. Мартынов, А. Ванденко сияқты танымал журналистер жұмыс істеген. 2011 жылы Юрий Пилипинко «Медиа-Менеджер России ─ 2011» ұлттық сыйлығының лауреаты болады. Дереккөздер
Современник

«Современник» − 1836-1866 жылдары жарық көрген Ресей журналы. А.С. Пушкин негізін салған әдеби және қоғамдық-саяси журнал 1836 жылдан бастап жылына төрт рет Санкт-Петербург қаласында шығарылып отырады. Журналда Н.В. Гогольдің, А. Тургеневтің, В.А. Жуковскийдің, Д.В. Давыдовтың Ф.И. Тютчевтің шығармалары жарияланып отырған. Сондай-ақ өлеңдер, прозалық шығармалар, сыни мақалалар, тарихи, этнографиялық деректер басылып отырады. Ең алғашқы басылымында Е.Ф. Розеннің «О рифме» мақаласы басылып шығады. А.С. Пушкин қайтыс болғаннан кейін 1837 жылы журнал П.А. Вяземскийдің басшылығымен шыға бастады. 1838-1847 жылдары журналда Ф.Ф. Корфтың мақалалары, повестері, романдары мен аудармалары жарияланып отырады. 1813 жылдан бастап журнал ай сайын жарық көріп отырады. Дереккөздер
Библиотека для чтения

«Библиотека для чтения» ─ 1834-1865 жылдары Санкт-Петербург қаласында ай сайын жарық көрген орыс журналы. . Журналдың негізін салған баспагер және кітап сатушы – А.Ф. Смирдин. Журналдың редакторы Санкт-Петербург университетінің профессоры О.И. Сенковский болады. 1848-1854 жылдары журналда А. Ахматованың «Замосковкая летопись о наших женских делах и других», «Мачеха», «Кандидатки на звание старыхдев» повестері басылып шығады. 1863 жылы журналдың екі санында П.Н. Горскийдің «Бездольный» очеркі жарияланады. 1863 жылы П.Д.Боборыкин редактор болады. 1865 жылы сәуір айында журнал жұмыс істеуін тоқтатады. Дереккөздер
Русский вестник

«Русский вестник» − Ресейдегі ХІХ ғасыр мен XX ғасырдың басында кезеңдік үзіліспен жарық көрген журнал атауы.. С.Н. Глинканың «Русский вестник» журналы 1808-1820 және 1824 жылдары Мәскеуде Ф.В. Ростопчиннің қаражатымен жарық көріп отырады. Н.И. Греча мен Н.А. Полевойдың «Русский вестник» журналы 1841-1844 жылдары Санкт-Петербург қаласында жарық көріп отырады. М.Н. Каткованың «Русский вестник» әдеби және қоғамдық-саяси орыс журналы 1856-1887 жылдары Мәскеу қаласында, 1887-1906 жылдары Санкт-Петербург қаласында басылып шығады. Алғашында журнал екі апта сайын, 1961 жылдан бастап ай сайын жарық көріп отырады. 1862 Ф.И. Буслаев журналда «Русский богатырский эпос» зерттеу еңбегі жарияланады. Дереккөздер
Москвитянин

«Москвитянин» − әдеби-ғылыми журнал, 1841-1856 жылдары М.П. Погодиннің басшылығымен Мәскеу қаласында жарық көрген.. С.П. Шевырёв, И.И. Давыдов, Ф.Н. Глинка, В.И. Даль Погодиннің сіңірген еңбектерінің арқасында жарық кріп отырған. 1849 жылдан бастап ай сайын, кейінірек айына екі рет басылып шығады. Журналда А.И. Артьмевтің, А.Ф. Вельтман, П.А. Вязамскийдің, Н.В. Гогольдің, В.И. Дальдің, К.К. Павловтың шығармалары, И.И. Срезневский, И. Бичурин, Ф.И. Буслаев, И.Е. Забелина сияқты ғалымдардың еңбектері жарияланып отырады. Сондай-ақ журналда шетел жазушылары Данте, Жорж Санд, В. Скотт шығармаларының аудармасы басылып отырған. 1856 жылы «Москвитянин» журналы қоғамдық сұраныстың аздығынан жұмысын тоқтатады. Дереккөздер
Нива

«Нива» ─ ХІХ ғасырдың ортасы және XX ғасырдағы ресейлік танымал апталық журнал.. 1914 жылы Петроград қаласында, 1869-1918 жылдары А.Ф. Маркстың баспасында жарық көріп отырады. Журнал алғашқы санында-ақ кең таралымды баспа өнімінің бірі болады. 1870 жылы «Нива» журналының таралымы 9 мыңға жетеді. Журналда А.К. Толстой, Ф.И. Тютчев, П.А. Вязамский, Н.С. Лесков, Г.П. Данилевский, А.А. Фет, А.Н. Майков, С.А. Есенин, А.А. Блок, С.А. Есенин, Г. Чулков, Н. Минский, Н. Рерих, И.Е. Репин, А.Ф. Кони, В.Р. Щиглев шығармалары жарияланып отырады. «Нива» журналының редакторлары: В.П. Клюшников, Ф.Н. Берг, М.Н. Волконский, Д.И. Стахеев, А.А. Тихонов, Р.И. Сементковский, В.Я. Светлов. Дереккөздер
Отечественные записки

«Отечественные записки» − ХІХ ғасырдағы орыс әдеби журналы. . 1818-1884 жылдары Санкт-Петербург қаласында жарық көріп отырады. 1818 жылы тарихшы және жазушы П.П. Свиньин негізін салған. 1820 жылдың басында тарихшы, журналист, жазушы Н.А. Полевой журналдың дамуына атсалысады. 1839 жылы Свиньин А.А. Краевскийге тапсырады. Журналдың әр саны «Современная хроника России», «Науки», «Словестность», «Художества», «Домоводство, сельское хозяйство и промышленность вообще», «Критика», «Современная библиографическая хроника», «Смесь» айдарларымен шыққан. 1868 жылы Краевский Н.А. Некрасовқа журналды тапсырады. Журналда Н.Х. Кетчер, А.И. Кронеберг, А.Н. Струговщиков сияқты аудармашылар жұмыс істейді. 1840 жылы журналда Д.В. Григорович, В.Ф. Одевский, В.И. Панаев, В.А. Соллогуб, И.И. Панаев, А.М. Майков шығармалары жарияланып отырады. 1884 жылы журнал жұмысын тоқтатады. Дереккөздер
Знамя

«Знамя» ─ ай сайын жарық көретін әдеби-көркем және қоғамдық-саяси орыс журналы. 1931 жылдан бастап жарық көреді. Журнал алғашында «ЛОКАФ» (Қызыл армия мен флотының әдеби бірлестігі баспасы) атымен аталады. 1933 жылы «Знамя» атауы пайда болады. Казіргі бас редакторы – С.И. Чуприн. 1934-1948 жылдары Всеволод Вишневский, 1949-1984 жылы Вадим Кожевников, 1986-1993 жылдары Григорий Бакланов, 1993 жылдан бастап Сергей Чуприн журналдың бас редакторы болады. 2003 жылы журналда «Ни дня без книги» айдары ашылады, Анна Кузнецова ай сайын 30-31 жаңа кітапқа шолу жасап, оқырмандарға түсініктеме беріп отырған. Дереккөздер
ЭКО

«ЭКО» − Ресей экономикалық журналы.. 1970 жылы негізі қаланады. Журнал Новосібір қаласында басылып шығады. Бас редакторы ─ экономика ғылымдарының докторы В.А. Крюков. Журналдың құрылымы «Эконмические обзоры», «Прогноз развития экономики», «Экономика отраслей», «Малый бизнес», «Директорский форум», «Управление», «Вопросы теории», «Инновации», «Маркетинг», «Экспертиза решений власти», «Экономическая история России», «Экономика Сибири» айдарларынан тұрады. Редакциялық алқасы: Л.И. Абалкин, А.Г. Аганбегян, Н.И. Ануфриева, Т.Р. Болдырев, Ю.П. Воронов, А.Г. Гранберг. Журнал экономикалық теория және практика мәселелері жайлы мақалалар жариялап отырады. Дереккөздер
Кузнецкий рабочий

«Кузнецкий рабочий» − Новокузнецкідегі көне қалалық газеті. . 1930 жылы алғаш «Большевистской стали» деген атаумен басылып шығады. 2008 жылы таралымы 45 мыңға жетеді. 2003 жылы, 2004 жылы, 2005 жылы, 2006 жылы, 2007 жылы жылдың «Тираж-Рекорд» сыйлығына ие болады. Сейсенбі, бейсенбі және сенбі күндері шығарылады. 1991 жылдан бастап тәуелсіз басылымдардың бірі. 2007 жылдың 2 қазанынан бастап Речицкий Вадим газеттің бас редакторы болады. Дереккөздер
Журнал для всех

«Журнал для всех» ─ ай сайын жарық көретін суретті әдеби журнал. . 1895-1906 жылдары Санкт-Петербург қаласында басылып шығады. Баспагерлері: Д.А. Гепик, П.В. Голяховский, 1898 жылдың аяғынан бастап Виктор Миролюбов. 1895 жылы Д.А. Гепик, 1898-1903 жылы П.В. Голяховский, кейінірек 1903 жылға дейін Е.Н. Тарновский журналдың редакторы болады. Журналдың сын бөлімін Евгений Соловьев пен Александр Глинка жүргізеді. Журналда А. Чехов, М. Горький, Л. Андреев, В. Вересаева, Е. Чириков шығармалары жарияланып отырады. 1906 жылы тоғызыншы санында мерзімдік басылым жұмысын тоқтатады. Дереккөздер
Русская Правда

«Русская Правда» − саяси, қоғамдық әдеби газет.. 1878-1880 жылдары Санкт-Петербург қаласында жарық көреді. Мерзімдік басылымның бас редакторы жазушы Д.К. Гирс болады. Ол Добро-Глаголь деген әдеби бүркеншік атымен фельетондар жазатын. Басшылық тарапынан үш рет әкімшілік ескерту алғаннан кейін, 1879 жылы жұмысын тоқтатады. 1879 жылы 16 маусымда қайта шыға бастайды. 1880 жылдың 16 наурызына дейін жеті рет ескерту алып, соңғы санында ары қарай жұмыс істей алмайтындарын айтады. Дереккөздер
Северный вестник

«Северный вестник» ─ ХІХ ғасырдағы орыс әдеби журналы. . 1885-1898 жылдары Санкт-Петербург қаласында жарық көреді. 1885 жылы «Северный вестник» журналын Антонина Сабашникова Анна Евреинованың редакторлығымен басып шығарады. 1884 жылы «Отечественные записки» журналы жабылып қалған соң, Н.К. Михайлов басқарған халықтық топтың мекеніне айналады. Журналда Г.И. Успенскийдің, А.П. Чехов, В.Г. Короленконың, К.М. Станиковичтің, А.Г. Тимофеевтің шығармалары басылып отырады. 1890-1891 жылдары журналды Б.Б. Глинский басқарады. Глинский журналдан кетуге мәжбүр болып, 1891 жылы журналды шығару ісін Л.Я. Гурьевич қолға алады. Дереккөздер
Русское богатство

«Русское богатство» − ай сайын шығатын әдеби және ғылыми журнал. . 1876-1918 жылдары Санкт-Петербург қаласында басылып шығады. Алғаш 1876-1878 жылдары Санкт-Петербург қаласында «Журнал торговли, промышленности, земледелия и естествознания» деген атпен айына үш рет шығарылады. Редакторы Н.Ф. Савич болады. 1878 жылы жұмысын тоқтатып, 1879 жылы наурыз айында Д.М. Рыбаковтың редакторлығымен қайта басылып шығады. 1906 жылы «Русское богатсво» басшылық тарапынан жабылып, «Совеменные записки» және «Современность» аттарымен шығарыла бастап, 1906 жылы мамырда бұрынғы атауымен қайта шығарыла бастайды. 1918 жылы журнал өз жұмысын тоқтатады. Дереккөздер
Сын отечества

«Сын отечества» ─ ХІХ ғасырдағы орыс журналы. . 1812-1852 жылдары Санкт-Петербург қаласында жарық көреді. Журнал аптаның бейсенбі күндері шығарылады. Бастабында редакторы Н.И. Греч болады. «Сын отечества» журналы тарихи және саяси журналдардың бірі болады, дегенмен онда көркем шығармалар мен әскери және саяси тақырыптағы өлеңдер де жарияланатын. Журналда сарбаздар және халықтық әндер, И.А. Крыловтың «Волк на псарне», «Обоз», «Ворона и курица» мысалдары мен А.П. Куницынның, И.К. Кайданотың мақалалары жарық көреді. 1843 жылы журналда Байронның, А. Каррдың, Ф. Купердің шығармаларының аудармасы, Н.В. Шелгуновтың ғылыми мақалалары жарияланады. Дереккөздер
Мұқалмастар

Мұқалмастар. Металдардан, тастардан, шынылардан, ағаштардан, т. б. қатты материалдардан жасалған бұйымдарды өңдеу (кесу, тесу, тегістеу, жалтырату) мақсатында пайдаланылатын өте қатты минералдар мен тау жыныстарының немесе жасанды заттар жиынтығының жалпылама атауы. Дереккөздер
Төңкеріс

Негізгі ұғым: * Төңкеріс – табиғат, қоғам өміріндегі, білім мен танымдағы сапалы өзгерістер. Елді мекендер: * Төңкеріс – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл. * Төңкеріс – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл. * Төңкеріс – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл. * Төңкеріс – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл. * Төңкеріс – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл. * Төңкеріс – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл. * Төңкеріс – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Алғашқы жаһандық төңкеріс * Төңкеріс баяу балқитын саз кен орны * Төңкеріс көшесі (Астана)
Насирия

Насирия қаласы (Ирак) – Ирактағы Ди-Кар мухафазының астанасы. Халық саны 560 000 адам (2003 жылғы халық санағы бойынша). Елдегі көлемінің үлкендігі бойынша төртінші қала. Қалаға жақын жерде ежелгі шумер қалалары Ур және Ларсаның орындары бар. Қаланың негізін 1840 жылы Аль-Мунтафик тайпалық одағынан шыққан шейх Насир Садун қалаған. Қаламаңында АҚШ-тың «Али» атты әскери авиабазасы орналасқан. Жергілікті тұрғындардың көпшілігі егін шаруашылығымен айналысып, қала маңына финик, күріш және астық тұқымдастарды өсіреді. Дереккөздер
Автоженттас

Автоженттас (грек, автос — өзім). Лава бетінің қатайып үлгерген қабыршақтарына тән кесектер мен түйіршіктердің сол сұйық лава заттарының өзімен жымдаса отырып қатаюы нәтижесінде түзілетін жент тәрізді жанартау жынысы. Дереккөздер
Автотастума

Автотастума. Магмалық тау жыныстарының өзіндік өзгерістерімен байланыса отырып, түп-негіз жыныстар есебінен жаңа тау жыныстарының пайда болу процесі. А. магмалық және магма ағымынан кейін өтетін процестерге тәуелді, соның нәтижесінде толық қалыптасқан магмалық жыныстардың кварцтану, карбонаттау, пропилиттену, грейзендену т. с. с. процестері жүзеге асады. Дереккөздер
Кристалл агрегаттары (шорлары)

Кристалл агрегаттары (шорлары). Кристалдардың бір-бірімен шоғырлана шорлануы. Жыныстың түзілуі барысында белгілі бір заттың әртүрлі кристалдары өзара немесе әртүрлі заттар кристалдары бірлесе отырып шорлар құруы мүмкін. Дереккөздер
Сутас

Сутас. Силикаттар класына жататын берилл деп аталатын минерал түрі. Әдемі көкшіл түсті болуына байланысты, С. асыл тастар қатарына жатады; С. зергерлік бұйымдар жасауға кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Құмайттас

Құмайттас. Жымдасып бірегейленген кұмайттар. Құрамы бірнеше тау жыныстары түйіршіктерінен тұратындарын полимикті, ал екі-ақ минерал түйіршіктерінің өзара астасуынан түзілетіндерін олигомикті К,.-тар деп атайды. Дереккөздер
Құмайтпелит

Құмайтпелит. Мөлшері 0,01 - 0,05 мм аралығындағы кұмайт түйіршіктері мен ұсақтығы 0,01 мм-ден аспайтын пелит түйіршіктерінің өзара астасуы нәтижесінде түзіліп жымдасқан шөгінді тау жынысы. Дереккөздер
Тәнтітас

Тәнтітас. Хризоберилл деп аталатын минералдың әдемі жасыл түске боялған түрі. Жасанды жарық жағдайында Т.-тар алқызыл, солғын қызыл және күлгін қызыл түстерге боялып, құлпыра жалтылдайды. Т. асыл тастарға жатады. Дереккөздер
Аляскиттер

Аляскиттер (Аляскитті граниттер). Граниттердің бір түрі. Әдетте гранит кұрамында түсті минералдар мүлдем болмаған жағдайда немесе олар өте аз мөлшерде кездесетін болса (5%-тен аз), мұндай граниттерді А.- тер немесе аляскитті граниттер деп атайды. Дереккөздер
Тарихи-геологиялық талдау

Тарихи-геологиялық талдау. Белгілі бір аймақ өңірінде нақтылы уақыт аралығында түзіліп үлгерген тау жыныстарының қалыптасу ретін қадағалау нәтижесінде сол аймақтың геологиялық даму зандылырын анықтайтын тәсілдер жиынтығы. Дереккөздер
Көшелілікті талдау

Көшелілікті талдау. Жер қыртысының тербелмелі қозғалыстары кезінде төмен қарай бағытталған қозғалыс амплитудасының сандық мөлшерін осы ойысу кезінде түзіліп үлгерген саяз сулы шөгінді қабаттар қалыңдығын өлшеу нәтижесінде дәлме-дәл анықтау. Дереккөздер
Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді талдау

Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді талдау. Жер қыртысының жекелеген аймақтары өңірінде белгілі бір уақыт аралығында болып өткен тектоникалық козғалыстар табиғатын қалпына келтіру барысында қолданылатын өте маңызды тәсіл. Бұл тәсіл өткен дәуірлерде болып өткен шөгінді түзілудегі үзілістер мен көршілес қабаттар арасындағы үйлесімсіздіктер зерттелген аймақ жербедерінің сол дәуірлерде көтеріңкі жағдайда болғандығының дәлелі деген тұжырымға сүйенеді. Дереккөздер
Рентгенді құрылымдық талдау

Рентгенді құрылымдық талдау. Тау жыныстарынан дайындалған сынама ұнтақтарына кіретін элементтердің өте аз мөлшерлерін анықтап, олардың сандық өлшемін нақтылайтын талдау тәсілі. Бұл тәсіл әрбір химиялық элемент атомы арнаулы жағдайларда ұзындығы тек өзіне ғана тән рентген сәулелерін бөліп шығара алатындығына негізделген. Дереккөздер
Анатектит

Анатектит. Анатексис процесінің нәтижесінде түзілетін тау жынысы.Олар құрылым ерекшеліктері мен құрамы тұрғысынан өздері жаралған түп-негіз жыныстарымен салыстырғанда айтарлықтай өзгерістерге ұшырай тұрса да, сол түп-негіз жыныстарының барынша бұлыңғырланған нышандарын да кіріктіреді. Дереккөздер
Мұхиттық палеомагниттік қалыпсыздықтар

Мұхиттық палеомагниттік қалыпсыздықтар. Орталық мұхиттық жоталар деп аталатын мейілінше ауқымды да созылмалы құрылымдарға жарыса сағаланатын ұзын да енсіз палеомагниттік белдеулер жүйесі. Көп ретте жолақ қалыпсыздық деген атауды иеленіп кеткен бұл қалыпсыздыктар табиғаты планета магнит өрісінің мезгіл-мезгіл орын ауыстырып отыруымен түсіндіріледі. Дереккөздер
Гоефизикалық қалыпсыздық

Гоефизикалық қалыпсыздық. Планетамыздың белгілі бір аймақтар аумағымен шектелетін қойнауларында орналасқан табиғи (руда денелері, жеке құрылымдар т. с. с.) немесе жасанды шоғырлар әсерінен геофизикалық өріс көрсеткіштерінің қалыпты жағдаймен салыстырғанда күрт өзгерістерге ұшырауы. Дереккөздер
Жемірілу деңгейі

Жемірілу деңгейі. Су (өзен) аңғарларыньң тау жыныстарын бұзу күшін жоғалтатын, яғни өз аңғарын одан әрі тереңдете алмайтын шартты деңгейі. Жемірілу деңгейі жалпылама және жергілікті деңгей болып екі түрге бөлінеді. Жалпылама жемірілу деңгейі шартты түрде сол өзен келіп құятын теңіз (мұхит) суы деңгейіне сәйкес келеді деп есептеледі, ал жергілікті жемірілу деңгейінің шамасы әртүрлі тереңдіктерден көрініс беруі және өзгермелі болуы ықтимал. Дереккөздер
Заттардың теңгермелігі

Заттардың теңгермелігі. Геологияда: түп жыныстар мен сол жыныстардың әртүрлі өзгерістерге ұшырауы нәтижесінде қалыптасқан жаңа жыныстар (өзгерген жыныстар, тастумалар) арасындағы қарым-қатынастарды сипаттайтын мөлшерлік шама. Осы шаманы нақтылау барысында жүргізілетін арнаулы есептеулер өзгермелі және өзгерген жыныстар құрамындағы әрбір түрбөлшектің (компонент) мөлшерлік өзгерістерін анықтауға, яғни тау жыныстары өзгерістерінің бүкіл болмыс-бітімін сипаттауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Жерсілкіну қарқындылығы

Жерсілкіну қарқындылығы. Балл деп аталатын халықаралық өлшеммен өлшенетін жерсілкіну қарқындылығы. 1952 жылдан бастап жерсілкіну қарқындылығының С.В. Медведев ұсынған 12 балдық өлшемі қолданылады. Бұл өлшем көмегімен жерсілкіну қарқындылығын анықтау барысында сілкініс зардабының бір топ белгілері ескеріледі. Олар: сейсмикалық бекеттер жазып алған көрсеткіштер, құрылыстар мен ғимараттардың зақымдану дәрежесі, грунт өңдріндегі өзгерістер, жерасты және жерүсті сулары режимдерінің өзгерістері, жеке адамдардың сілкініс соққылары мен тербелістерін сезіну әсері т. с. с. Сөз болған белгілер жиынтығы тұрғысынан жерсілкінулер бірнеше түрге бөлінеді: 1–4 балл – мардымсыз сілкініс (бүліншілік тудырмайды); 5–7 балл – күшті сілкініс (көне кұрылыстар зардап шегеді); 8 балл – зілзалалы сілкініс (фабрика мұржалары кұлайды, берік ғимараттар ішінара зардап шегеді); 9 балл – ойранды сілкініс (ғимараттардың көпшілігі бүлінеді, жер бетінде жарықтар пайда болады); 10 балл – жойқын сілкініс (көпірлер мен тасымал құбырлары бүлінеді, сырғымалар пайда болады); 11 балл – апаттар (барша ғимараттар қирайды, ландшафт айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды); 12 балл – зауалдар (мейілінше аукымды аймақтың жербедері өзгерістерге ұшырайды). Дереккөздер
Балхашит

Балхашит. Балқаш көлі жағалауларында ұшырасатын сапропель түрі. Балхашиттер көмірсутектермен уланып ыдыраған балдырлар есебінен калыптасады. Әдетте майысқақ, сирегірек опырылғыш денелер түрінде кездесетін Балхашиттер ашық сары түстен қою қара түске шейін боялған; құрамы: С – 76%, Н – 10,5%, О + N + S – 13,5%. Дереккөздер
Сужиын алабы

Сужиын алабы. Гидрогеологияда: жекелеген өзендерді, өзен жүйелерін, көлдер мен тендздерді су корымен қамтамасыз ететін, сумен мейілінше қаныққан беткі жазыктықты, топырақты және тау жыныстарының белгілі бір қабатын біріктіретін аукымды аймақ. Дереккөздер
Березштер

Березштер. Березиттену нәтижесінде қалыптасатын тастума жыныстар. Березиттер кейбір металл түрлерін (Au, Cu, Ag, Mo, Zn, Pb, As т. б.) кіріктіруі мүмкін, сондықтан олар белгілі дәрежеде осы металл кендерін іздестіру белгісі ролін атқарады. Дереккөздер
Β-Бета-сәулелер

β-Бета-сәулелер (β-сәулелер, β-бөлшектер). Бета-ыдырау кезінде радиоактивті атом өзектерінен (ядроларынан) әртүрлі жылдамдықтармен (0,986 жарық жылдамдығына шейін жетуі мүмкін) бөлініп шығатын теріс зарядты электрондар мен оң зарядты позитрондар. Бета-ыдырау нәтижесінде атом өзегі (ядросы) өзінің заряд көрсеткіші мен атомдық номерін өзгертіп отырады. Мәселен, өзек (ядро) өз алектронын жоғалтуы нәтижесінде атомдық номерін бір бірлікке көбейтеді, ал бір позитронын жоғалтуы нәтижесінде — бір бірлікке азайтады. Бета-сәулелердің иондандыру қабілеті альфа-сәулелерге қарағанда әлдеқайда төмен. Дереккөздер
Биогеобірлестік

Биогеобірлестік. Нақтылы аймақты қамтитын, өзінің геологиялық құрылыс, топырақ және су режимі, микроклиматы, өсімдіктер, жан-жануарлар және микроорганизмдер әлемі тұрғысынан анық ерекшеленетін бірлестікті білдіретін ұғым. Бұл бірлестікке кіретін әрбір элементтің тіршілік-тынысы мен болмыс-бітімі қалғандарына тікелей тәуелді, яғни олардың біреуінің ғана белгілі бір өзгерістерге ұшырауы бүкіл бірлестік сипатының танымастай өзгеруіне әкеліп соқтыруы мүмкін. Дереккөздер
Биогерм

Биогерм (грек, герма – шошақ). Отырықшы бентостар, яки су қоймалары түбіне жабыса өсетін, құрамынан ізбес (СаО) бөліп шығаруға қабілеті бар кейбір организмдер (маржандар, мшанкалар, губкалар, құрттар, фораминиферлер сияқты жәндік түрлері, әйтпесе көкжасыл және қанқызыл балдырлар) есебінен қалыптасатын тау жыныстарының шоғыры. Негізінен ізбестастардан тұратын бұл шоғырларды түзетін организмдер қаңқасы өзінің тірі кездегі қалпын сақтай отырып, бір-бірімен астаса өріледі. Биогерм шоғырларының биіктігі бірнеше см-ден бірнеше жүздеген м-ге, ал көлденең бірнеше км-ге жетуі мүмкін (организмдер бірлестігі ұзақ уақыт бойына тіршілік еткен жағдайда). Биогермдер рифтер құрамына кіреді, олар теңіздер (мұхиттар) өндрінде де, тұщы сулы айдындар түбінде де (сирегірек) кездесуі мүмкін. Дереккөздер
Биобірлестік

Биобірлестік. Биосфераның белгілі бір аумағын мекендейтін организмдер жиынтығы. Бұл мекен биобірлестік түрлерінің тіршілігіне кажетті барлық жағдайды туғыза отырып, олардың өзара байланысының негізін кұрайды. Дереккөздер
Фируза

Фируза (парсы тілі). Фосфаттар класына жататын, құрамы біршама күрделі минерал. Жасырын кристалды түйіршіктері мен шағын кесектері ықпалы пішіндер құрайды. Әдемі жасыл немесе көкшіл түстерге боялған. Асыл тастарға жатады. Дереккөздер
Таушайыр

Таушайыр. Термин үш мағынада колданылады. 1. Тектік мағынасы: мұнайлар мен мұнайтектер қатарына жататын каустобиолиттер. Терминнің бұл мағынасындағы таушыайырлардың ең басты қасиеті олардың өзін кіріктіруші ортаға тектік тұрғыдан ешбір қатынасы жоқтағы, яғни олардың шоғырлану ошағына басқа өңірлерден ағып келуі; бұл мағынада таушайырдың ерігіштік қасиеті шешуші роль атқармайды. 2. Талдамалы мағынасы: бүгінгі тәжірибеге сәйкес, әр түрлі еріткіштер көмегімен көмірсутектер шоғырланған жыныс қабаттарынан бөліп алуға болатын бүкіл табиғи органикалық заттардың жиынтығы деген ұғымды білдіреді. Бұл мағынада таушайырдың кіріктіруші ортамен тектік байланысы әртүрлі болуы мүмкін, алайда онын ерігіштік касиеті өте жоғары болуы шарт. 3. Техникалық мағынада: техникалық шикізат ретінде (мәселен, жол төсеніштері) колдануға болатын органикалық заттар түрінің (табиғи шайыртастар, өңделген мұнай қалдықтары, қарамайлар т. б.) жалпылама атауы. Терминнің бұл мағынасында таушайырлар техникалық сапа тұрғысынан сараланады. Бір ғана терминнің үш бірдей мағынаны иеленуі өте қолайсыз болғандықтан соңғы жылдар тәжірибесінде таушайыр терминінің әрбір мағынасына жеке атау беріліп жүр: таушайыр термині ешбір өзгеріссіз жоғарыда келтірілген бірінші ұғымда, яғни тектік мағынада ғана қолданылады; екінші (талдамалы) мағынадағы жиынтық атауды таушайыр тектестері деген термин кескіндейді; үшінші мағынадағы таушайыр термині әдетте техникалық таушайыр деген сөз тіркесімен алмастырылады. Ал таушайыр терминінің жоғарыда келтірілген үш бірдей мағынасының жиынтық атауын таушайыр тектес қоспалар деген сөз тіркесімен кескіндеген дұрыс. Дереккөздер
Таушайырлану

Таушайырлану. Жер қойнауындағы органикалық заттар қалдықтарының арнаулы жағдайлар әсерінен жаппай таушайырларға айнала бастау процесі. Бұл процестің табиғатта көрініс беру мүмкіндігі қалтқысыз далелденген зандылықтар емес, жалпылама тұжырымдар жиынтығынан туындайтын жорамалдар дәрежесінде ғана қалып отыр. Дереккөздер
Бластомилонит

Бластомилонит. Тектоникалық жаныштаулар нәтижесінде, бір жағынан, пішін өзгерістеріне ұшыраған, яки уатыла-ұсақталған, ал екінші жағынан, қайтадан кристалдану және түзілімдер қалыптасу процестерімен сипатталатын тектонобластикалық немесе өзгерген тау жынысы. Сөз болған өте күрделі процестер жиынтығы нәтижесінде уатылмалы жыныстарға тән милонитті кұрылымдар осы жыныстардың түгелімен қайта кристалдану процесіне ұшырағандығын дәлелдейтін бластомилонитті құрылымдарға ауысады. Дереккөздер
Блеск жалтырлық

Блеск жалтырлық. Минерал кристалының жарық сәулелерін сындыру (шағылыстыру) қабілетімен сипатталатын физикалық қасиеті. Минералдардың жалтырлық қасиеті оны анықтаушы қасиеттердің бірі болып есептеледі, яғни табиғи түзілімнің қандай минералға жататындығын анықтау барысында оның жалтырлық қасиетін саралау тәсілі де басты ролдердің бірін атқарады. Дереккөздер
Кескін-пішін

Кескін-пішін. Жер қыртысының белгілі бір аймағының кескіні мен пішінін нақтылы масштаб тұрғысынан ашып көрсететін сызба нұсқа. Нұсқаның алдыңғы және бүйір беткейлерінде зерттелген аймақтың тік бағыттағы (тереңдіктердегі) қима ерекшеліктері кескінделсе, беткі жазықтықтығы жербедер ерекшеліктерін көрсетеді. Мұндай нұсқалар нақтылы аймақтың жербедері мен геологиялық құрылысы арасындағы өзара байланысты ашып көрсетуге қолайлы. Дереккөздер
Бұршақтастар

Бұршақтастар. Геологияда: шағын ғана (диаметрі 1–2 мм-ден 2–3 см-ге дейін) дөңгелек түйіршіктерден тұратын тасберіштер (конкреция). Әсіресе темір, алюминий, марганец тотықтары түріндегі бұршақтастар әр түрлі жыныстар құрамында біршама жиі ұшырасады, бұлардың ірі шоғырлары бұршақтасты рудалар түзуі ықтимал. Диаметрі 1–2 мм-ден аспайтын және ішкі құрылысы мейілінше қарапайым бұршақтастар глобулдар деп аталады. Бұршақтастардың ішкі кұрылысы бір-біріне кигізілген концентрлі қабыршақтардан (кәдуілгі пияз сияқты) тұрған жағдайда, оларды пизолиттер деп атайды. Дереккөздер
Брахисинклибаль

Брахисинклибаль. Синклинальды иілім түрі. Иілім қанатының жиектерінен жамырай шашыраған тақташа еңістігі сол иілімнің кұлпына сәйкес келетін ортаңғы нүктеде тоғысады. Брахисинклибальдың пішін ерекшелігін түсіну үшін төңкерулі жатқан тақияны көз алдына елестетіңіз, жеткілікті. Дереккөздер
Магнит дауылдары

Магнит дауылдары. Жердің магнит өрісінің қалыпты жағдайдан мезгіл-мезгіл ауытқып отыру кұбылысы. Кенеттен басталып, бірнеше күнге созылатын, бүкіл жер шарын түгел қамтитын бұл ауытқу мөлшері біршама жоғары көрсеткіштермен кескінделеді (географиялық ендік көрсеткіші неғұрлым жоғары аудандарда, яки экватор сызығына жақындаған сайын ауытқу мөлшері де арта түспек). Әдейі жүргізілген зерттеулер магниттік ауытқу, солтүстікке тән шапақтар және Күн бетіндегі дақтардың пайда болуы сияқты табиғат құбылыстарының арасында өзара байланыстар бар екендігін анықтап отыр. Дереккөздер