kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мария Ивановна Рудько

Мария Ивановна Рудько - Социалистік Еңбек Ері (1947), диқаншы, диқаншылар бригадасының звеношысы. 1920 жылы Павлодар облысы, Лозов ауданы, Петровское селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Еңбек жолын Петровской атындағы ауылшруашылық артелінде колзошы болып бастайды. * 1947-1950 жылдары Панфилов атындағы колхозда диқаншылар бригадасының звеношысы және сүт өнімдері фермасының меңгерушісі болады. 1947 жылы оның бригадасы 40 гектар жаздық бидай алқабынан 25 центнерден өнім алуға міндеттеме алып, оны ойдағыдай орындайды, 27 гектар жердің әр гектарынан 30,6 центнерден дән жинайды. * 1948 жылы Лозов аудандық Советінің депутаты болады. * 1951 жылдан Лозов аудандық атқарушы комитетінде кадрлар бөлімінің меңгерушісі болып қызмет істейді. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1947) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/407.html История народов Средней Азии]
Жамал Рысқұлова

Рысқұлова Жамал - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1905 жылы Алматы облысы, Еңбекші-Қазақ ауданы, Қаракемер ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1938-1945 жылдары "Алға" колхозында колхозшы болды. * 1945 жылы егіншілер бригадасының звеношысы етіп тағайындалады. * 1946 жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады. * 1947 жылы оның бригадасы межеленген 11 центнердің орнына әр гектардан 20 центнерден өнім алып, жоспарды асыра орындайды. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Рикмерс сарышаяны

Рикмерс сары шаяны – Қазақстанда сирек кездесетін сарышаян түрі. Қазақстан мен Орта Азиядағы жеке типті байырғы туысқа жатады. Қазақстан мен Орта Азия жерінде: Оңтүстік Өзбекстан, Жетісу, Тұран ойпаты шөлдерінде бөлектеніп кездеседі. Жартылай бекінген және сусымалы құм белестерін ұнатады. Інін құмда салады. Түнгі уақытта белсенді, Түркіменстанда (Репетек) 21:00-4:00 сағатқа дейін белсенді. Мұндай мерзімдік белсенділігі наурыздың соңы, сәуірдің басы және шілденің соңы, тамыздың басында байқалады. Таралу аймағының оңтүстік бөлігінде (Шығыс Түркіменстанда, Оңтүстік Өзбекстанда) түр саны едәуір жоғары, ал Қазақстанның барлық жерінде саны төмен. Тіршілік ететін жерінде малдың шектен тыс жайылуы және шаянның басқа түрлерімен қоректік бақталастығы түрдің санын өсірмейді. Дереккөздер
Рябинин Иван Гордеевич

Рябинин Иван Гордеевич - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1916 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Сарқан ауданы, Старо-Покровка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылы 14 жасында "Красное знамя" ауылшарушылық артеліне жұмысқа кіреді. * 1934 жылы тракторшылар курсын бітіріп, тракторшылар бригадасының бригадирі болып істейді. * 1937 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 1940 жылы әскерден қайтқан соң өз жұмысына оралады. Ұлы Отан соғысы басталғанда соғысқа аттанып, майданда болады, көрсеткен ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз орденімен, "За отвагу", "За боевые заслуги" және "За победу над Германией" медальдарымен наградталады. 1942 жылы КОКП мүшелігіне өтеді. 1946 жылы соғыстан қайтқан оны егіншілер бригадасының бригадирі етіп тағайындайды: ** 1946 жылы оның бригадасы 25 күннің ішінде 270 гектар тұқымдық себудің әр гектарынан 9 центнерден өнім алады. ** 1947 жылы 20 гектар жоғары түсімді егіннің әр гектарынан 31,1 центнерден, ал 253 гектар жердің әр гектарынан 13 центнерден астық жинайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/557.html История народов Средней Азии]
Кириченко инелігі

Кириченко инелігі — өте сирек кездесетін түр. Бірлі-жарым данасынан ғана белгілі. Алдыңғы Азия, Ауғанстан және Қазақстанның оңтүстігінде таралған. Әдеттегі реофил. Дернәсілі ағысы қатты тау және жазықтық өзендерінде дамиды. Дернәсілдерінің дамуы екі жылға созылады. Ересектері жаздың ортасында ұшады. Тыңайтқыштарды пайдалану және гидроқұрылыстарды салу кезінде судың табиғи ағысын бұзу, сонымен қатар егістіктердегі суару кезінде судың ластануы түр санына әсерін тигізіп отыр. Дереккөздер * "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.
Самарский Михаил Алексеевич

Самарский Михаил Алексеевич - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1927 жылы Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы), Көкпекті ауданы, Подгорный селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1941 жылы Жданов атындағы колхозға кіріп 1947 жылға дейін егіншілер бригадасында жұмыс істейді. * 1947 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болады. Сол жылы қажырлы еңбектің арқасында оның бригадасы бидайдың 10 гектар алқабының әр гектарынан 30 центнерден астық алып, жоспарды асыра орындайды. * 1954 жылдан Өрнек МТС-да жұмыс істейді. * 1960 жылдан Ұзынбұлақ совхозында агроном болады. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/469.html История народов Средней Азии]
Анна Максимовна Сборщикова

Анна Максимовна Сборщикова - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1913 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Черкасск ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылы "Коллективный труд" колхозына жұмысқа кіріп, егіншілер бригадасының звеношысы болып істейді. * 1946 жылы соғыс жылдарындағы үздік жұмысы үшін "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады. * 1947 жылы 22 гектар жоғары түсімді егін алқабының әр гектарынан 30,4 центнерден өнім алып, міндеттемелерін ойдағыдай орындайды. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Гавриил Дмитриевич Синягин

Гавриил Дмитриевич Синягин (1888-1955) - Социалистік Еңбек Ері (1947), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. 1888 жылы Ресейде, Пенза губерниясы, Инсарск уъезі, Никольско-Пестровка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 12 жасынан байларда жалшы болады. * 1910-1918 жылдары әскер қатарында қызмет етеді. * 1918 жылдан бастап тұтынушылар қауымдастығы жүйесінде басшылық құрамында істейді. * 1940 жылы "Пролетарий" колхозының председателі болады. * 1945-1955 жылдары Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы), Бородулиха ауданы, Ворошилов атындағы колхоздың председателі болып істейді. 1946 жылы колхоз 60 гектар жаздық бидай алқабының әр гектарынан 30 центнерден, ал астық дәнді дақылдардың барлық алқабының әр гектарынан межеленген 9 центнердің орнына 12,5 центнерден дән жинап, социалистік жарыста жеңіп шығады. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1947) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/471.html История народов Средней Азии]
Смаглюк Дмитрий Силович

Смаглюк Дмитрий Силович - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, тракторшылар бригадасының бригадирі. 1915 жылы Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Қордай ауданы, Благовещенск селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930-1936 жылы Буденный атындағы колхозда колхозшы болып еңбек етеді. * 1936 жылы Успенов МТС-да тракторшы болады. * Ұлы Отан соғысы жылдары майданда болып, ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз орденімен және екі медальмен наградталады. Армияда КОКП мүшелігіне өтеді. Соғыстан оралғаннан кейін өз жұмысын жалғастырады. Жұмысындағы жақсы көрсеткіштерін ескере отырып оны тракторшылар бригдасының бригадирі етіп тағайындайды. ** 1947 жылы оның бригадасы тракторлық жұмыстарды 150% орындап, 2,5 т жанар-жағармай үнемдейді. Тракторлық жұмыстар жоспарын асыра орындаумен қатар жер өңдеу жұмыстарының сапасын да арттырады. Соның арқасында колхоз жаздық бидай себілген 189 гектар жердің әр гектарынан 22,2 центнерден астық алады. 1948 жылы да жоспарды артығымен орындайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Теріс сан

Теріс сан - нөлден кіші нақты сан.Теріс сан - сан өсінде санақтың бас нүктесінің сол жағында, яғни нөлдің сол жағында орналасқан нүктелермен белгіленген.Көне заманнан белгілі натурал сандар математиктерді кейбір жағдайларда тұйыққа тіреген.Алғашында кіші сандарды үлкен сандарға бөлу амалы, кейіннен кіші саннан үлкен санды шегеру мәселесі туындаған.Кіші санды үлкен санға бөлу амалы орындалу үшін бөлшек сандар ұғымы, соңынан кіші саннан үлкен санды шегеру теріс сандар ұғымын енгізумен біржолата шешілген.Теріс сан ұғымы алғашқы кездері біздің заманымыздың VII ғасырында Үнді елінің математиктерінің ойын мазалаған.Олар кіші саннан үлкен санды шегеру мәселесін сауда-саттықта қолданылатын қарыз(борыш) ұғымымен ұштастыру нәтижесінде жаңа ұғым - теріс сан ұғымын қалыптастырған.Сауда-саттық ісіндегі қарыз(борыш) мәселесі кіші саннан үлкен санды шегерудің түпқазығы іспеттес болды.Үнді математиктері кіші саннан ұлкен санды шегеруді мысалы, 3 - 5 айырымы түрінде есептемеген, керісінше 5 - 3 айырымы түрінде азайтып, нәтижесін "қарыз"("борыш"), яғни берешек пұл немесе басқадай зат деп түсіндірген.Осылайша есептеу негізінде қосу және азайту амалын орындау мүмкін болғанымен көбейту және бөлу ережелерін түсіндіру мүмкін болмаған. Кіші саннан үлкен санды шегерудің мүмкін болмауы математик ғалымдардың натурал сандар қатарының бір бағытта ғана шексіз математик ғалымдардың натурал сандар қатарының бір бағытта ғана шексіз болуынан деп жорымалдауына негіз болған.Мысалы, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1 натурал сан қатарынан 1 санын шегеретін болсақ: 6, 5, 4, 3, 2, 1 сандар қатарының пайда болатындығына ешкімнің күмәні жоқ.Осылайша 1 санын шегеруді жалғастыра берсек, ең соңында шегерілетін сан "жоқ" санды да "сан" деп есептеуіміз қажет екеніне ешкімнің күмәні болмаса керек.Кейіннен осы "жоқ" санның "нөл"(латынша нуллис - "ешқандай" деген сөзінен қалыптасқан) деп аталып кеткенін білеміз.Нөлден(яғни нөл санынан) 1 санын шегеру мүмкін болады деп есептеліп бұл айырым: - 1(минус 1) болып белгіленіп кетті.Осылайша жаңа сандар тізбегі, -1, -2, -3, ..... қолданысқа енген.Осы сандар бүтін теріс сандар деп аталған.Осылардың алдында тұрған минус таңбасы теріс санның 1 санынан шегеруден пайда болғанын меңзейді.Сондықтан бұл белгі "мөлшер белгісі" деп аталған.Сырт түрі > болып жазылатын "минус" белгісі азайту амалында "амал белгісі" деп аталды. Бүтін теріс сан ұғымы енгізілгеннен кейін, оның соңынан бөлшек теріс сандар ұғымы қалыптасқан.Арифметикада теріс сандарға қарама-қарсы оң сандардың қолданылатынын білеміз.Оң сандар(бүтін және бөлшек) және теріс сандар(бүтін және бөлшек) нөл санымен қоса - рационал сандар деп аталады. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Кватернион

Кватернион ( - төртеуден, төрттен) - a + bi + cj + dk(мұндағы t² j² k² -1, a, b, c, d - нақты сандар) түріндегі бірнеше жорымал бірлері болатын гиперкомплекс сан.Кватернион 1, i, j, k базисті 4-өлшемді алгебра құрады. Кватернионды 1843 жылы ирланд математигі Уильям Гамильтон (1805 - 1865) құрған.Кватернионға амалдар қолдану кәдімгі алгебрадағыдай, тек көбейту амалында ауыстырымдылық қасиет жоқ, мысалы ij k, ji -k, ij -ji k; jk -kj i; ki -ik = j. Нақты сандар өрісінде 4-өлшемді терімділіктік алгебра құрады.Кватернион комлекс сандар өрісінің n-өлшемді сәйкес өрісін құру кезінде туындаған сан.XIX ғасырдың орта шенінде бұл сан комплекс сан сияқты сандардың жалпылануы деп түсіндірілгенімен кейіннен оның маңызы комплекс сандардан артық емес екендігі анықталды. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Сайрақ тұқымдасы

Сайрақ тұқымдастар – 70 туыстан құрылған, 300-ге жуық түрлерді біріктіретін ең үлкен торғай тұқымдас құстарға жататын түқымдастардың бірі. Сайрақ тұқымдастардың сандуғаш тұқымдасы және шыбыншы тұқымдасына көп ортақтастығы бар, сондықтан кейбір мамандар – жүйелеушілер 3 тұқымдастардың барлығын бір үлкен тұқымдастарға біріктіреді. Бұл дұрыс емес. Сайрақ тұқымдастар басым көпшілігі шағын денелі (200 г шамасында) бунақденелілермен қоректенетін торғай тұқымдас орман құстары. Денесі созыңқылау, қанатының ұзындығы қалыпты, құйрығы ұзынырақ құстар. Дене мөлшері ұқсас басқа торғай тұқымдастардың өкілдеріне, мысалы, сандуғаш немесе шыбыншы тұқымдастарына қарағанда бұлардың аяғы жіңішке және ұзындау екені байқалады. Қауырсын жабыны болбырдан гөрі тығызырақ, реңі алуан түрлі - көптеген түрлерінде қорғаныш реңінен, кейбіреулерінде ашық түске дейін құбылады. Аталығы әдетте аналығына қарағанда ашық реңді болып келеді, ал ұялау кезіндегі жасануы – бойлай созылған алабажақ түс. Көптеген түрлердің аталықтары тек қана бірінші көбеюден соңғы, яғни өмірінің екінші жылында толық жасана алады. Жұп түзіп ұялайды, кейбір түрлердің жұбы топтасып орын тебуді ұнатады. Олардың ұялары бірінен-бірі алшақ болмайды. Аузы ашық тостағанша тәрізді ұялар ағаштардың және бұталар бұтақтарына кейбір түрлердікі тастардың қалқасы, жастарға, тағы басқа жасырын түрде жерге орналасады. Жұмырқаларында көгілдір түс басым, теңбілдік дәрежесі әр түрлі жасылдау немесе қызыл болып келеді. Жұмыртқа басуға аталыққа қарағанда аналық көбірек қатысады. Балапандарды ата-енелері ұяда-екі аптаға жуық, олар ұшып кеткен соң тағы сонша уақыт қоректендіреді. Көпшілігі бір жазда екі рет балапан өзгізіп үлгереді. Түрлердің көппшілігі жаз соңында, көбею маусымы біткеннен кейін, әсіресе түлеу кезінде жидектермен қоректенуге көшеді. Қоңыржай ендіктерде сайрақ тұқымдастар-жыл құстары немесе көшпенді құстар, сонымен қатар көшпенді құстар қыстың бір бөлігінде жидектермен қоректенеді. Құстардың бұл түрлері жидекті ағаштар мен бұталардың таралуында үлкен рөл атқарады. Өйткені тұқым құстардың ішек жолымен өткен кезде тіршілігін жоймастан, оның есесіне термохимиялық тазартудан өткендей, тіпті өнгіштігін арттырады. Антарктида және Жаңа Зеландиядан басқа бүкіл жер шарына таралған құстар түрі. Қазақстанда сайрақ тұқымдастардың 13 туыстан: * шақшақтар туысы, * тасшымшықтар туысы, * бұлбұлдар туысы, * тоғай бұлбұлдар туысы, * қызылқұйрықтар туысы, * сайрақтар туысы, * алабажақ сайрақтар туысы, * шұбар сайрақтар туысы, * ақтамақ бұлбұлдар туысы, * таңшымшықтар туысы, * көкқұстар туысы, * сусайрақтар туысы, * көкқұйрық сайрақтар туысы тастардан 37 түрі кездеседі.
Нағыз сайрақтар туысы

Нағыз сайрақтар туысы (Turdus) – торғайтәріздес құстар отрядының сайрақтар тұқымдасына жататын негізгі туысы . Нағыз сайрақ туысты құстардың дене мөлшері сайрақтар ішінде біршама ірілеу ( 60-150 г ), қанаты – ұзын және құйрығының іші дөңгелек ; құйрығының ұзындығы - қалыпты . Аяғы күшті , ағаштардың бөрікбастарында , сондай-ақ жерде секендеп жүруге бейімделген . Тұмсығы – бунақденелілермен қоректенетін құстар үшін әмбебап дерлік мықты орман құстары . Сонымен бірге жемін жерден , орман төсенішінен көбірек іздестіреді , ал ұрпағын ағаш бастарынан өргізеді . Аузы ашық тостаған сияқты ұяларды ағаштын бөрікбасына орналастырады . Ұяларға тән ерекшеліктер – ұяның түбі мен қабырғасын топырақпен сылайды . Ұя астына жылыта алмайтын құрғақ шөп төсейді . Жаз соңында және жылдың салқын уақыттарында жидекпен қоректенуге көшеді , сөйтіп жидекті ағаштар мен бұтақтардың тұқымдарын таратуға таратуға себепкер болады . Жабын қауырсындарының реңі көбіне көріксіз , көптеген түрлердің аталықтары мен аналықтарының реңі бірдей . Жақсы сайрайтын түрлері көп , кейбіреулері сайрау жағынан тіпті бұлбұлдан кем түспейді . Қоңыржай белдіте – жыл құстары , кейбір түрлері ғана кей жерлерде – отырықшы көшпенді . Нағыз сайрақ туыстылар 63 түрді қамтиды . Қазақстанда солардың тоғызы : қылғытпа сайрақ , қара сайрақ , қаражемсаулы сайрақ , ақжемсаулы сайрақ , қызылжемсаулы сайрақ және әуезшіл сайрақ , сондай- ақ аққабақ сайрақ және Наумандық сайрақ кездеседі .
Ақжемсаулы сайрақ

Ақжемсаулы сайрақ ( Turdus torqyats ) – қара түсті болғандықтан , қара сайраққа ұқсастау болғанымен , ерекшеленетін құс . Еуропа ормандарында мекендейді . Қазақстанда тек қана Орал қаласының маңынан және Маңғышлақ түбегінен кездейсоқ кездескені белгілі .
Аралық және тұйық аралық

Аралық және тұйық аралық - түзу сызық бойында жатқан нүктелердің қарапайым жиыны. Аралық - түзу сызық бойында А және В нүктелерінің арасында жатқан нүктелердің жиыны, сонымен бірге А мен В нүктелері қамтылмай жиыннан тысқары орналасып, оған тиесілі болмайды: (a, b) немесе ]a, b[ болып белгіленеді. Тұйық аралық(сегмент) - түзу сызықтың бойындағы А және В нүктелерін де қамтитын нүктелер жиыны: [a, b] болып белгіленеді. Аралық пен тұйық аралық сәйкес түрде a≤x≤b теңсіздігін қанағаттандыратын нақты сандар жиындарын белгілеу үшін қолданылған. Аралық пен тұйықты аралықты белгілеуді оның ішінде(a, b) белгісін 1909 жылы неміс математигі Герман Ковалевский(1876 - 1950) енгізсе, [a, b] белгісін 1921 жылы австриялық математик Ханс Хан(1879 - 1934), ал ]a, b[ белгісін 1956 жылы Никола Бурбаки деген лақап ат жамылған француздық математиктер тобы енгізген. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Ала сайрақ

Ала сайрақ – торғай тәріздестер отрядының сайрақ туыстары,сусайрақар туысына жатаын торғайдың үлкендігіндей кішкене құс. Аталығы және аналығының реңі – ақ қара түсті: жоны,мойны,төсі қанаты мен құйрығы- қара,маңдайы құйрық түсті,қанатындағы көзтартары және бауыры-ақ.Сарыарқа тәріді су бетіне тақау ұшады.Қорегі-ұсақ су жәндікері.Өмір сүру дағдысы аз зерттелген. Бұл-оңтүстіктің құсы.Қазақстанда Ақсу-Жабағалы қорығында бірнеше рет кездескен,бұдан 20 жыл бұрын тіпті ала сайрақтың ұясы табылған.Алайда бұдан кейін ала сайрақты бұл жерден ешкі көзге түсіре алмаған.
Алабажақ сайрақ

Алабажақ сайрақ - дене мөлшері қараторғай дай құс. Аталығы алабажақ реңі бойынша ерекше көрінеді: бауыры-қызғылтсары. Аналығының жоны – бойлай созылған қошқыл алабажақтары бар қошқыл сары қоңыр, бауыры-ақшыл, құйрығы-қызғылтсары. Жас балапандар алғашқы жылы аналыққа ұқсас болады. Қазақстанда оңтүстік-шығыс тауларында(Тәңіртау, Жоңғар Алатауы, Сауыр,Тарбағатай, Оңтүстік Алтай да)сондай-ақ Қазақстан ұсақ шоқырларынде мекен етеді. Бұл тау құсы жартастардың шығар аузы ашық үлескілерімен кездесетін жартастарды ұнатады. Нағыз орманға жоламайды. Қартоық ери бастаған соң сәуірде ұшып келеді.Аталықтар жартстарда ұзақ сайрайды,кейде қанатын кең жайып қалықтап құйсойнақ жасап ұшады.Жұп түзілген соң көп кешікпей аналық жартастың аспа тұсына немесе ірі тастардың қалқасына тостаған тәрізді қомақты ұя жасайды.Салындыдағы 4-5 көгідір жұмыртқыларды да аналғы басады. Алайда балапандарды да ата-енелері қоректіндіреді. Қыркүйекте ұшып кетеді.
Әуезшіл сайрақ

Әуезшіл сайрақ — Сайрақ тұқымдасының Сусайрақтар туысына жататын шағын (60-50 г.) құс . Қылғытпа сайрақтың екі есе кішірейтілген көшірмесі тәрізді. Оны тек қана ұшып жүргенде сарғыш қызыл қошқыл реңді қолтық қауырсындарынан (қылғытпа сайрақта оның түсі ақ) жақсы ажыратуға болады. Сайрақтар туысындағы ең жақсы сайрағыш құс, бәлкім сайрақ тұқымдастардың барлығының арасындағы әуезшіл құс болуы да мүмкін. Өйткені оның әуенін көптеген білетін адамдар, тіпті бұлбұлдың сайрауынан артық санайды . Еуропа және Азияның орманды зонасында кең таралған. Қазақстанда тек қана Батыс Алтайда, Риддер және Зырян өңірінде ұялайды. Қалған жерлерде көктемгі (сәуір - мамыр ) және күзгі (қыркүйек - қазан) ұшып өту кезінде анда-санда көзге түседі. Бір жылда 2 рет балапан өргізіп үлгереді. Салындыдағы 4-7 қошқыл теңбілді көгілдірлеу жасыл жұмыртқаларды аналығы 11-12 күн басады. Балапандарды ұяда ата-енелері 14-16 күн бунақденелілермен қоректендіреді, дегенмен жаз соңында жидек жуге көшеді.
Бөлу

Бөлу - берілген көбейтінді және көбейткіштердің біреуі бойынша екінші көбейткішті анықтауға арналған, көбейтуге кері амал; әдетте(:) белгісімен өрнектеледі; егер a * b x болса(b≠0), онда a x/b; кейде бөлу амалы қиғаш сызықпен (x/b) немесе көлденең сызықпен де (x/b) белгіленеді. Бөлудің нәтижесі бөлінді деп аталады. Берілген көбейтінді (x) - бөлінгіш деп, ал берілген көбейткіш (b) - бөлгіш деп аталады. Бөлуді қос нүктемен > белгілеуді 1202 жылы итальян математигі Пизалық Леонардо Фибоначчи (1180 - 1240) ұсынса, көлденең сызықпен > белгілеуді 1633 жылы ағылшын математигі Уильям Джонс (1675 - 1749) ұсынған. >, >, > ғылыми атауларын алғаш ұсынған француз математигі Орийактық Герберт (930 - 1003) болған.1202 жылы Пизалық Леонардо > ғылыми атауын ұсынған. Дереккөздер
Көк сайрақтар

Көк сайрақтар туысы — Қазақстан фаунасындағы торғайтәрізділер отрядының Сайрақ тұқымдасына жататын 13 туыстың бірі. Көксайрақ туысты құстардың дене мөлшері орташа (40-60 г). Бунақденелілер қоректі құстар сырттай қарағанда тасшыбжық пен нағыз сайрақ арасындағы өтпелі туыс. Сайрақтардан айырмашылығы - тұмсығы біршама ұзын және құйрығының қысқалығы байқалады. Ал тасшыбжықтан айырмашылығы - құйрығында және құйрықүстінде ақ түстің болмауы. Қылығы және қимылы қызылқұйрық пен тасшыбшықтан аумайды. Әуені сайрақ типті, әдемі. Таулы ландшафтарда және жартастары, бұталары бар және ашық үлескілі жерлерде қоныстанады. Аузы ашық тостаған тәрізді ұяларды жердегі тас астына немесе жартастардың жарығына орналастырады. Жұмыртқаларының реңінде көкшіл түс басымырақ. Бунақденелілермен қоректенеді, жыл құстары, жеке жұп түзіп өмір сүреді. Көксайрақтар туысында 7 түр бар, олардың 5-еуі тек қана Африкада, 2-еуі кеңірек таралған, соның ішінде Қазақстанның таулы өңірлерінде (шұбар сайрақ және көк сайрақ) кездеседі. Дереккөздер
Ефимия Денисовна Титова

Ефимия Денисовна Титова - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1908 жылы Ресейде, Барнаул облысы, Малая Бутырка деревнясында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Сарқан ауданы, "Искра революции" колхозына жұмысқа кіреді. * 1944-1968 жылдары егіншілер бригадасының звеношысы болады. 1947 жылы оның бригадасы 8 гектар жердің әр гектарынан 30 центнерден дән алуға міндеттеме алып, ол үшін қажырлы еңбек үрдісін көрсетеді: ** сүрі жерді күзде 20-22 см тереңдікте жыртылады; ** жерді екі ізді етіп малалап, жергілікті тыңайтқышты еңгізіледі; ** 7-8 см тереңдікке дискілі дәнсепкішпен бір гектар жерге 160 кг тұқым себіледі; ** екі рет қопсытылып, арамшөптен тазартылады; ** егін комбайнмен жиналып, әр гектардан 32 центнерден өнім алынып, жоспарды межеленген мөлшерден артығымен орындайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/568.html История народов Средней Азии]
Қасым Төкенов

Төкенов Қасым - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1914 жылы Қарағанды облысы, Нұра ауданында туған. Еңбек жолы мен жетістігі Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. * Еңбек жолын байларда жалшы болудан бастаған ол, колхоз ұйымдастыру кезінде "Өркенді" колхозына кіріп, көптеген жылдар колхозшы болып істейді. * 1942 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болады. ** 1946 жылы жаздық бидайдың әр гектарынан 12 центнерден өнім алуға тапсырма алған оның бригадасы сол жылы 20 гектар жердің әр гектарынан 19,5 центнер бидай алады. ** 1947 жылы 10 гектар жердің әр гектарынан 22 центнерден бидай алуға міндеттеме алып, оны 8,2 центнерге артығымен орындайды. ** 1948 жылы 10 гектар жердің әр гектарынан 30,2 центнерден астық жинап, үлкен көрсеткіш көрсетеді. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Торба Максим Осипович

Торба Максим Осипович (1900-1958) - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, колхоз председателі. 1900 жылы Украинада, бұрынғы Харьков губерниясы, Старобель уъезі, Крезское селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1929 жылы алғашқылардың бірі болып ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіреді. Сол жылы Саратов облысы, Октябрьск қалашығындағы ауылшаруашылық техникумына жіберіліп, оны бітіргеннен кейін 5 жыл Орынбор облысы, Саректаш МТС-да, содан кейін 2 жыл Түркістан облысы, Түлкібас МТС-ды агроном болады. * 1941 жылы Армия қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысады. Көрсеткен ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз орденімен, "За отвагу", "За взятие Берлина", "За участие в Великой Отечественной войне" және "За победу над Германией" медальдарымен наградталады. * 1945 жылы соғыстан кейін Түлкібас ауданына оралып, "Возрождение" колхозына агроном болып орналасады. * 1946 жылдан бастап сол колхоздың председателі болады. 1946 жылы астық дәнді дақылдар өнімі 101% , 1947 жылы - 169% орындалады. Межеленген 10 центнердің орнына барлық астық алқабынан 17 центнерден өнім алса, ал күздік бидайдан рекордты - әр гектардан 30 центнерден көп өнім жинайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/815.html История народов Средней Азии]
Үсінбекова Қалима

Үсінбекова Қалима - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1918 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Октябрь ауданы (қазіргі Панфилов ауданы), Қоңырөлең ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1931 жылы жасөспірім шағында колхозға жұмысқа кіреді. * 1942 жылы "Доланалы" колхозында жұмыс істейді. * 1943 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болады. Оның бригадасы рекордты өнім алуға міндеттеме алып, оны іске асыру мақсатында барлық агротехникалық жағдайларды қадағалайды: ** сәуір айында күздік бидай егу үшін сүрі жер 20-22 см тереңдікте жыртылады; ** жыртылар алдында әр гектарға 30 т-дан көң еңгізеді; ** жаз бойы сүрі жер 3 рет тарамдалады; ** тамыз айының аяғында іріктеліп алынған тұқым қатарлы дәнсепкішпен бір гектарға 130 кг-нан себіледі; ** күзде өсінді жақсы тамырланады; ** ерте көктемде тыңайтқыш себіліп, 2 күн тырмаланып, жаз бойы 2 қайтарым қопсытылады; ** егін жинау барысында 11 гектар жердің әр гектарынан 31,4 центнерден өнім алынады. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=28021 Усинбекова Калима], Ел қаһармандары
Григорий Игнатович Филев

Филев Григорий Игнатович (1908-1971) - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Павлодар облысы, Лозов ауданы (қазіргі Успен ауданы), Петров атындағы колхоздың тракторшылар бригадасының бригадирі. 1908 жылы Украинада, Екатеринослав губерниясы (қазіргі Днепропетровск облысы), Днепровск уъезі, Комиссаровка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1914 жылы анасымен бірге Қазақстанға, Павлодар облысы, Лозов ауданы (қазіргі Успен ауданы), Придорожный селосына қоныс аударады. Бала кезінде байларда жалшы болады, кейіннен жол құрылысында істейді, бірнеше жыл Қызыл Армия қатарында қызмет атқарып, бөлімше командирі болады. * 1936 жылы Армиядан оралған соң 17-ші Партъсезд атындағы колхозға кіріп жұмыс істейді. * 1937 жылы 3 айлық тракторшылар курсын бітіріп, 4 жыл тракторшы болып еңбек етеді. * 1941 жылы тракторшылар бригдасының бригадирі болып тағайындалады. ** 1947 жылы оның бригадасы межеленген 1742 гектардың орнына 2804 гектар жер өңдеп тракторлық жұмыстар көлемін 161%-ке орындайды, колхоз бидайдың 152 гектар жерінің әр гектарынан 22,1 центнерден өнім алады. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Сынтас қаласы

Сынтас - ортағасырлық қала.Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Амангелді ауылының шығыс жағында,Келес өзенінің сол жағалауында орналасқан.Қаланы 1957 жылы Оңтүстік Қазақстан архелогиялық экспедициясы (жетекші А.Г.Максимова),1982 жылы Халықаралық Қазақ - Турік университетінің археологиялық экспедициялық тобы (жетекші Н.П.Подушкин) зерттеген.Биіктігі 10 - 11 метр дөңгелек жота,жоғарғы алаңының диаметрі 20 - 24 метр,етегінің диаметрі 60 - 64 метр Оңтүстік жағынан трапецияға ұқсас пішіңді алаң қосылады.Биіктігі 4 - 5 метр,диаметрі 110 - 120 метр Солтүстік-батысы Келес өзенінің жарқабағына тіркеледі.Археологиялық қазба жұмысы барысында табылған қыш ыдыстардың (хум,құмыра,табақ,тостаған,т.б.) сынықтарына қарағанда,тұрғындар қалашықты 10 - 16 ғасырларда мекен еткен.Олар егін егіп,мал шаруашылығымен айналысқан. "Қазақстан" Ұлттық энциклопедия (Сынтастың авторы Г.Касенова).
Роман Никифирович Цепляев

Цепляев Роман Никифирович - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Андреев ауданы, "Победа" колхозының егіншілер бригадасының бригадирі. 1914 жылы Ресейде, Орлов облысы, Колпянск ауданы, Рождественка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылдан колхозшы болып еңбек етеді. * 1940 жылы Совет Армиясы қатарында ақ финдік басқыншылармен күрес ұрысына қатысады. * 1941 жылы Ұлы Отан соғысына аттанады. * 1943 жылы соғыста жараланып, туған жерін неміс басқыншылары басып алғандықтан Қазақстанға, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Андреев ауданы, "Победа" колхозына келеді. Жарасынан сауыққан соң осы колхозда қой фермасын басқарады. * 1947 жылы егіншілер бригадасының бригадирі болып тағайындалады. Оның бригадасы қажырлы және күндіз-түні тынымсыз еңбектің арқасында 35 гектар жердің әр гектарынан 31,08 центнерден бидай алып, белгіленген жоспарды асыра орындайды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/571.html История народов Средней Азии]
Тавр

Тавр,Торос - Түркияның Оңтүстігінде тау жотасы.Жерорта теңізінің жағалауын бойлай 1000 километрге созылып жатыр.Ол кіші Азия Және Армян таулы қыратының біршама бөлігін қамтиды.Ең биік жері - Демирказык тауы (3726 метр).Тау жотасы әктас және кристалды тақтатастардан түзілген.Таудың ортаңғы бөлігінің жер бедері альпілік сипатта.Батысында қарсты ландшафт,солтүстік беткейлері шөлді және далалы, оңтүстік беткейлерін Жерорта теңіздік ормандар мен бұта шоғырлары жапқан.Тау жоталары терең каньондар,аңғарлармен тілімделген.Батыс бөлігінде бірнеше көлдер тобы (Эгридир,Бейшехир,т.б.) жайғасқан.Жерорта теңізіне жақын өңіріндегі қаңтар айынының орташа температурасы 5 - 12 Цельсий градус,орташа және шығыс бөлігінің температурасы -5 - 7 Цельсий градус,тау бастарында -30 - 35 Цельсий градусқа деійн төмендейді.Шілденің орташа температурасы 15 - 32 Цельсий градус.Жауын-шашынның орташа мөлшері 300 - 500 мм.батысында 1000 мм-ге жетеді.Таудан Ендже,Сейхан,Джейхан,Гексу,т.б. өзендер бастау алады.Жерорта теңізіне қарасты жағалауы дүниежүзілік туристік маңызы бар аймақ болып саналады.Тауға Анталы (Анталия) шығанағы еніп жатыр.Тау жотасында бірнеше ұлттық саябақтар орналасқан.
Талды (өзен)

Талды – Нұра алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысындағы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 1730 км 2 . Бастауы Талды Қарағаш тауының солтүстік - батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Шопа ауылы тұсында Шерубайнұра өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы көбіне тік жарлы. Ақсы, Байқасқа атты салалары бар. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 1,00 м 2 /с. Дереккөздер
Зя Ир Цой

Цой Зя Ир - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Үштөбе МТС-нің директоры. 1906 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Владивосток ауданы, Нежино селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1938 жылы Қазақстанға қоныс аударғаннан кейін Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, Үштөбе МТС-да директорының орынбасары болып істейді. * 1940 жылы Үштөбе МТС-ның директоры болады. Үштөбе МТС-ы оның басқаруымен республикада алдыңғы қатарлы стансалардың бірі болады: ** 1945 жылы тракторлық жұмыстар көлемі 134%-ке, ал астық дәнді дақылдардың заттай төлемі - 123%-ке орындалады. ** 1946 жылы жоспарланған 21 мың гектар жердің орнына 26,4 мың гектар жер жертылып, ал заттай төлем жоспары 19,3%-ке орындалған. ** Колхоз тракторлық жұмыстардың қажырлы еңбегінің арқасында егін алқабынан мол өнім жинайды: қант қызылшасының 622 гектарынан 321 центнер, соның ішінде 298 гектардың әр гектарынан 412 центнерден өнім; ал жаздық бидайдың 3243 гектарынан 15,7 центнерден, соның ішінде 762,5 гектардың әр гектарынан 24,98 гектардан дән алынған. Наградалары * "Құрмет белгісі" ордені (1945) * Еңбек Қызыл Ту ордені (1946) * "За победу над Германией" медалі (1946) * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/572.html История народов Средней Азии]
Пангея

Пангея (көне-грек: Πανγαῖα — «тұтас жер») — өте үлкен суперконтинент, палеозойдың аяғында және мезозойдың бас кезінде Жердің барлық құрлығын біріктіріп тұрды деуге болады. Есімін Альфред Вегенер ұсынған болатын. Пангеяның өзгеру кезеңінде өте ерте континенттердің қақтығысу әсерінен тау жүйелері пайда болды.Олардың кейбіреулері біздің кезімізге дейін жетті,мысалы Орал және Аппалачи таулары.Бұл таулар қазіргі биік әрі жас Еуропадағы Альпі және Солтүстік Америкадағы Кордильера,Оңтүстік Америкадағы Анды мен Азиядағы Гималай тауларынан әлде қайда кәрі.Өте ұзақ миллиондаған жылдар бойғы қоршаған орта әсерінен Орал және Аппалачи қатты бұзылған және өте аласа. Пангеяны қоршап жатқан алып мұхитқа Панталасса деген атау берілген. Пангея перм кезеңінде пайда болды және триастың соңында бұзылды. Шамамен 200-210 миллион жыл бұрын екі континентке ажырады.Солтүстік континент Лавразия соңынан Еуразия мен Солтүстік Америкаға бөлінген және оңтүстік континент Гондвана соңынан Африка,Оңтүстік Америка,Үндістан,Австралия және Антарктидаға бөлінген. Негізінде суперконтиненттер бұдан бұрын да болғанын ескеру қажет. Мысалы 750 миллион жыл бұрын өзгеріп кеткен Родиния континенті. Кейбір деректер бойынша болашақта континенттер тағы да бір Пангея Ультима атты суперконтинентке жиналады деген болжам бар. Дереккөздер Сілтемелер https://sites.google.com/site/civilizacium/home/civilizacium/pangea
Алексей Арефьевич Чернушенко

Чернушенко Алексей Арефьевич (1897-1950) - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), 28 гвардияшылар ауданының ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі. 1897 жылы Ресейде, Ставпроль губерниясы, Александров ауданы, Сұлтан селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Еңбек жолын байға жалшы болудан бастаған. * 1918-1920 жылдары Қызыл Армия қатарында қызмет етеді. * 1930 жылдан бастап Талдықорған облысы, Сталин атындағы аулышаруашылық артелінде істейді. * 1933-1939 жылдары бірнеше аудандардың қаржы бөлімінің меңгерушісі болады. * 1940-1944 жылдары Дзержинск аудандық еңбекшілер депутаты атқару комитетінің председателі болып еңбек етеді. * 1946-1949 жылдары 28 гвардияшылар ауданының ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі болады. * 1922-1944 жылдары Талдықорған аудандық еңбекшілер депутаттары Советінің депутаты болып 5 рет сайланған. Наградалары * "Құрмет белгісі" ордені (1946) * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/576.html История народов Средней Азии]
Геометриялық дене

Геометриялық дене - айналасы(жан-жағы) шектеулі жазық немесе қисық беттер бөліктерімен оқшауланған әрі осы шекаралық бөліктердің өзін қамтитын кеңістік нүктелердің шектеулі үш өлшемді жиыны. Яғни, үш өлшемді евклидтық тұйық кеңістікпен шектеліп қамтылған аймақ. Шекаралық барлық нүктелердің бірігуі дененің сыртқы беті делінеді. Яғни, дененің шекарасы оның беті болады. Кейбір денелердің шекаралық бетінің табаны деп аталатын бөлігі болады, мысалы, паралепипедтің, қиық пирамиданың және қиық конустың параллел беттері табандар деп аталған. Геометриялық дененің аталған табандарынан өзге шекаралық беттері дененің бүйір беті делінеді. Жазық шекарасы болатын денелер үшін шекаралық екі беттің қиылысында жататын кесінділер дененің қырлары деп аталған. Егер қырлар дененің табандарында жататын болса, олар табан қырлары, өзгелері дененің бүйір қырлары делінеді. Дененің шекаралық беттерінің сырт жағының ауданы - сыртқы беттердің ауданы деп аталады. Бұл аудан шекаралық беттер аудандарының қосындысына тең болады. Бүйір беттер ауданы мен табан беттері аудандарының қосындысына тең болады. Бүйір беттер ауданы мен табан беттері аудандарының қосындысы толық бет ауданы(толық бет) делінеді. Кеңістік пішіндер дене болса, түзу, жазықтық, жазық пішіндер, беттер геометриялық денелер қатарына жатқызылмайды. Евклидтің "Негіздерінде" "Дене дегеннің ұзындығы, ені және терендігі бар" деген анықтама берілген. Дереккөздер Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия. Нұрқанат Көбенқұлұлы.
Татар ұшқаты

Татар ұшқаты – ұшқаттар тұқымдасына жататын шырмалған ұшқат. Қазақстанда кездесетін 22 түрдің кең таралғаны. Орман алаңқайларында, құрғақтарда, бұта шіліктерінде, өзен аңғарларында, сондай-ақ Қазақстанның барлық тау беткейлерінде кездеседі. Бұл бұтаның биіктігі 1-3 метрге дейін, жас өркендері мен бұтақтары сарғыш-қошқыл, көлденең болып айырылып кеткен сұр түсті қабықпен жабылған. Жапырағы субтропиктік, жұмыртқа тәрізді, қысқа, жапырақ тақтасының жоғарғы беті ашық-жасыл, астыңғы жағы ашық түсті. Гүлдері екі жынысты жас бұтақ жапырақтарының қуысына екі-екіден жиналған. Олар ұзын да жіңішке гүл табанына орналасқан гүл серіктері бар. Түстері ақ және бозғылт, күлгін, қызғылт болып келеді. Тостағанша жапырақшалары, күлтелері немесе аталығы 5-тен, тозаң қабы түтік тәрізді. Татар ұшқаты мамыр-тамыз айларында гүлдейді, ұзын тұмсықты жәндіктер мен көбелектер тозаңдандырады. Жемісі - тұтасқан шар тәрізді, шырынды жидек түсі қызыл, қызғылт сары және сары. Маусым, тамыз айларында піседі. Олар улы, сондықтан құстар жемейді. Бұл бұта безендіру құралы ретінде бағалы, гүлдеп тұрғанда да, жеміс берген шағында да әсемдігі көз тартарлық. Суыққа да, құрғақшылыққа да төзімділігі өте жоғары, осы қасиетіне байланысты демалыс саябақтарында, бауда, темір жол, автомобиль жолдарының бойында өсіріліп келеді. Дереккөздер
Сары алақоржын

Сары алақоржын – кеміргіштер отрядының аламантәрізділер тұқымдасына жататын, жылма-жыл саны күрт өзгеріске ұшырап отыратын сирек кездесетін кеміргіш . Саны өте көп болған жылдары Орталық Қазақстаннан бастап Алтайға дейін , ал саны аз жылдары тек Зайсан ойпатында ғана кездеседі . Қар көп жауған қыстар мен құрғақ жаздан басқа әсер ететін анықталмаған факторлар осы түрдің төмендеуінің себебі . Зайсан қорығын ұйымдастыру мен алақоржынды хайуанаттар бағында өсіріп, оның биологиясын зерттеуді қолға алу керек . Дереккөздер
Тукандар

Тукандар Тукандар - тоқылдақ тәрізділер класына жатады . Олардың мүйізтұмсықтарға ( көгілдір құстарға жататындар ) ешқандай қатысы жоқ , ұқсастығы - тұмсықтарында . Өмір сүруі Жалпы , тукандар тропикалық орманда өмір сүретін өте шулы құстар . Бұл құс жақсы және ұзаққа ұша алмайды . Сол себептен көп уақытын ағаш басында өткізді . Тукандардың дауысы негізінен әр түрлі . Бірақ , барлығы бірдей өте үлкен әрі зор дауысқа ие . Бұл құстар Оңтүстік Американың жаңбырлы ормандары мен оған жақын тұрған аумақтарды мекендейді . Өздерінің ірі тұмсықтары арқылы тукандар бұтақтың соңындағы жидектерді алып жейді .Тұмсықтары ірі , бірақ іші бос болғандықтан ешқандай ыңғайсыздық туғызбайды .Туканның қоразы мен мекиенінің түр-әлпеті бірдей. Жирен құлақты арасари Жирен құлақты арасари - тукандардың кең таралған түрі . Жаңбырды өте жақсы көреді . Сол себепті туканның бұл түрі жаңбырлы орман ағаштарының қуысына ұялайды. Көбіне кәдімгі туканға қарағанда тұмсығы кішкене , әрі қара түсті болып келеді . Аяқтарындағы екі саусағы алға , екеуі артқа қараған . Дереккөздер Қазақстанның қызыл кітабы беттерінен . Омыртқалы жануарлар . (А. Ф. Ковшарь) –Алматы, Алматыкітап баспасы 2012 ж.
Әл-Баттани

Абу Абдаллах Мухаммад ибн Джабир ибн Синан әл-Баттани (, Харран, 858 — Самарра, 929) немесе Әл-Баттани - араб астрономы әрі математигі. Сфералық үшбұрыштарды есептеу әдісін алғаш болып қолданған. Тригонометриялық функцияларды(синус, тангенс және котангенсті) жиі пайдаланған. Осы функциялардың қатынастарын да назардан тыс қалдырмаған. Бұл қатынастар косинустар теоремасына жуық болған. Әл-Баттанидің Күн мен Айдың қозғалысын анықтайтын кестесі өзінен бұрыңғылар жасалаған кестелерден едәуір дәлірек болған. Эклиптиканың экваторға көлбеулігінің мәнін Клавдий Птоломейден(100 - 178) де дәлдеу анықтаған(23°35′41″). Қазіргі кездегі есептеу бойынша бұл шама 23°27′-қа тең деп қабылданған.Әл-Баттани К.Птоломейдің Жер қозғалмайды деген жаңсақ пікірән қуаттаған. Дереккөздер
Айдарлы какаду

Айдарлы какаду - тотықұс тың ерекше бір түрі . Ұзындығы 30-70 см болып келеді .Оның қауырсындары ақ , қара , қызғылт және сары түстерден тұрады . Құйрығы өте қысқа . Тұмсығы үлкен әрі ұзын . Тотықұстың бұл түрі көбіне Австралия ны мекендейді . Жалпы табиғата 20 түрі кездеседі . Және де айдарлы какаду ағаш немесе жаңғақпен қоректенеді .
Давид Гильберт

Гильберт Давид (; 23 қаңтар 1862 — 14 ақпан 1943) — неміс математигі. Оның зерттеулері математика ның көптеген салаларының дамуына едәур ықпал етті. Ол бүгінгі функционалдық талдаудың негізі болып табылатын Гильберттік кеңістіктер теориясын қалады.. Оның 1899 жылы басылып шыққан "Геометрияның негіздері" деген кітабында геометрия ны аксиома лық тұрғыда құруға арналса, 1934 - 1939 жылдар аралығында неміс математигі Пауль Бернайспен (1888 - 1977) бірігіп жазылған "Математиканың негіздері" атты еңбегінде бүкіл математиканы формалды түрге келтіруге әрекет жасалған. Ол математикалық теорияларды көрнекі түрде баяндаудың шебері болған. Осы тұрғыдан алғанда оның 1932 жылы француз математигі Стефан Кон-Фоссенмен (1902 - 1936) бірлесіп жазған "Көрнекі геометриясын" атауға болады. Оның "Табиғатты танып білу" деген мақаласы "Біздің білуіміз керек - біз білеміз де" деген ұранмен аяқталған. Ол 1900 жылы математиктердің дүниежүзілік конгресінде жасалған "Математикалық мәселелер" деген баяндамасында әріптестерін математиканың көптеген салалары бойынша шешімі табылмаған мәселелерді атап, оларды шешу ісіне атсалысуға шақырған. Дереккөздер
Орман көктекесі

Орман көктеке Орман көктеке ( Sitta europaea ) - торғайдан кішірек, шағын денелі (15-18 г) құс. Жоны - түтін түстес сұр, бауыры - ақщыл. Дене бітімі көктекеге тән: құйрығы қысқа және тұмсығы түзу, үшкір. Дене бітімі - мығым, дембелше. Өте ширақ: ағаштардың діңдері және бұтақтарымен басын жоғары және төмен қаратып, секіріп қозғалады. Толқындата, жылдам ұшады. Айғай-шиқылшыл. Шақыру айғайы - қарқылдаған тәрізді құбылта қайталанатын ысқырық. Аталықтың көктемгі әуені осы дыбыстардың едәуір бөлігін қамтиды. Жазда - бунақденелілермен, қыста жемістермен қоректенеді. Азық көп болғанда оны қорға жинап, кейде таба алмай қалады (мұндайда тұқым жаңа орында өнеді). Еуропа және Азияның орманды зонасында кең таралған. Қазақстанда Алтай және Сауырдың ормандарында ұялайды. Ертісті бойлай өскен қарағайлы тоғайда да ұялауы мүмкін. Қысқы жылыстау барысында Солтүстік Қазақстанның кейбір жерлерінде және әсіресе Батыс Қазақстандағы Жайық өзенінің аңғарын бойлай пайда болады. Ұялары ағаш қуысында орналасады, оның үстіне, егер кіретін ауыз тесігі үлкен болса, онда көктеке кіретін ауыздың диаметрін 25-35 мм етіп қалдырады да, тесікті балшықпен сылайды. Қолдан жасалған ұялағышқа да солай жасайды. Ұяның өзі ағащ қуысына борпылдақ төсеніш төселген орын болып саналады. Ұяны аналық салады. Салындыдағы 5-10 қызғылттау секпілді ақ түсті жұмыртқаларды аналық басады. Балапандар 2 аптада жұмыртқаны жарып шығады, ал 21-24 күнде ұяны тастап кетеді. Балапандарды аталық пен аналық ұяда қоректендіреді және ата-енелері оларды ұзақ уақыт ұядан ұшып кеткен соң да қамқорлыққа алады. Ұялас балапандар біртіндеп шымшықтардың және басқа бунақденеқоректі құстардың тобына қосылып, солармен бірге қыс бойы орман аралап жылыстайды Дереккөздер Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Гипатия

Александриялық Гипатия (370—415) - астроном, математик әрі философ болған дүние жүзіндегі тұнғыш әйел. Оның жазған ғылыми еңбектері сақталмаған, бірақ біздің заманымыздың X ғасырында жазылған Византиялық түсіндірме сөздік - > оның еңбектері аталған. Гипатия ежелгі грек математигі Александриялық Диофанттың (III ғасыр) > деген трактатына, Пергтік Аполлонийдің (б.з.б. 260 - 170 жылдары) > деген еңбегіне түсініктемелер жазған. Александрия мұражайында сабақ берген. Жаңа платоншылар мектебінің жетекшісі болған. Астролябия және гироскоп жасаушылар Гипатиядан кеңес алып отырған. Гипатия христиан дінің қабылдамағаны үшін діндарлардың қолынан қаза тапқан. Дереккөздер
Диофант

Диофант (III ғасыр) - ежелгі грек математигі. Оның «Арифметика» деген математикалық трактатының бір бөлігі қазіргі кезге дейін сақталып жеткен. Бұл еңбекте 4-дәрежеге дейінгі анықталмаған теңдеулерге түрлендірілетін есептер шешілген. Бұлардың шешімдері рационал оң сандармен(теріс сандарды Диофант қолданбаған) анықталған. Анықталмаған теңеулер көптеген әдістермен шешілген. Белгісізді және оның дәрежесін, теңдік белгісін шартты түрде белгілеу үшін сәйкес сөздерді қысқартып пайдаланған. Диофанттың ғылыми еңбегі француз математигі Пьер Ферманың (1601 - 1665), швейцар математигі Леопард Эйлердің (1707 - 1783) және неміс математигі Карл Гаусстың (1777 - 1855) зерттеулерінің бастама "көзі" болған. Дереккөздер
Анастасия Андреевна Чистякова

Чистякова Анастасия Андреевна - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Андреев ауданы, "Победа" колхозының егіншілер бригадасының звеношысы. 1911 жылы Талдықорған облысы, Андреев ауданы, Осиновка селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылы Қазақстанда колхоз ұйымдастыру кезінде алғашқылардың бірі болып колхозға кіріп жұмыс істейді. Алдыңғы қатарлы колхозшы болған оны балалар алаңы меңгерушілерін дайындайтын курсқа жібереді. Курсты бітірген соң 1933-1941 жылдары колхоздың балалар алаңының меңгерушісі болып істейді. * 1941 жылы Ұлы Отан соғысына аттанған ерлердің орнына колхозға жұмысқа шығып, көк-сағыз өсірушілер звеношысы болады. Көк-сағыз өсірудегі жоғарғы көрсеткіштері үшін бағалы сыйлықтармен және 1945 жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады. * 1946 жылы астық бригадасының звеношысы болып тағайындалады. Оның бригадасы осы жылы межеленген 14,5 центнер бидайдың орнына 44 гектар жердің әр гектарынан 20 центнерден, ал 8 гектар жердің әр гектарынан 30 центнерден 62 кг өнім алады. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945) * Ленин ордені (1948) * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) * Ленин ордені (1949) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/577.html История народов Средней Азии]
Нүсінбек Шәкіров

Шәкіров Нүсінбек - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, 1936-1950 жылдары Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), 28 гвардияшылар ауданы, "Доланалы" колхозының председателі болған. 1901 жылы Талдықорған облысы, Кривошеевка ауылында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1931 жылы "12 лет Октября" (Кривошеевка ауылы) колхозына жұмысқа кіріп, сол жылы колхоздың председателі етіп тағайындалады. * 1936 жылы "Доланалы" колхозының председателі болады. * Ұлы Отан соғысына қатысып майдандастарымен бірге жеңісті жақындатты. * 1943 жылы 26 тамызда ауыл шаруашылығындағы табыстары үшін КСРО Егіншаруашылығы Халық Комиссариаты "Отличник социалистического сельского хозяйства" төс белгісімен, 1945 жылы 20 қарашада КСРО Жоғарғы Советінің Президиумы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградтайды. * 1946 жылы астық дәнді дақылдар өнімінің жоспары 938 гектардан 125% орындалады - өнім межеленген 9,6 центнердің орнына орта есеппен әр гектардан 12 центнерден болады. Сол жылы 11 қаңтарда Еңбек Қызыл Ту орденімен наградталады. * 1947 жылы жоспарды 144,5% -ке орындайды - 10,8 центнердің орнына әр гектардан 15,6 центнерден астық жиналады. Наградалары * "Отличник социалистического сельского хозяйства" төс белгісі (1943) * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945) * Еңбек Қызыл Ту ордені (1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер