Майемер кезеңі

Майемер кезеңі – ерте темір дәуіріндегі Шығыс Қазақстанды мекендеген тайпалар мәдениетінің алғашқы сатысы (б.з.б. VII-VI ғ.). Нарын өзенінің жоғарғы ағысындағы Майемер қорымдарының атымен аталған. Кезең сипаты Майемер мәдениетіне ерте темір дәуірінің алғашқы немесе қалыптасу кезеңіне жататын ескерткіштердің жиынтығы жатады. Ерте темір дәуірі ғалымдардың тұжырымдарына сүйенсек күрделі өзгерістер мен жаңалықтарға толы болған. Бұл кезде көшпелі өмір салтының алғы шарттары мен жалпы сол заманға сай ұстанымдар қалыптасқан. Майемер мәдениетінің ескерткіштері жалпы сақ өркениетіне тән сипатқа ие бола тұрып, көршілес тасмола және бийке мәдениеттерінен ерекшеленеді. Обалар үлгілері Таулы Алтайдағы Майемер кезеңіндегі обаларда іргесін белдеулей қоршаған аласа тас түйінділер бар. Қабір лақаттары тікбұрыштап қазылып, қабырғалары ағашпен шегенделген және бір қабат бөренелермен жабылған. Майемер ескерткіштерінен жиегі шығыңқы, дөңгелек ортасында тұзағы бар қола айналар мен сыртқы ілмешектері кішкене үзеңгі тәріздес қола ауыздығы бар жүгендердің көне үлгілері, үш тесікті немесе ортаңғы тесігінің орнына ілмешегі бар айшықтардың мол жиынтығы табылды. Майемер кезеңінің қолданбалы өнеріне, көбінесе, атылғалы тұрған жыртқыштың, жүріп келе жатқан немесе жүруге ыңғайланған жануарлардың бейнесі тән. Жерлеу ғұрпы мен зат кешенінің біршама тұрақтылығы Шығыс Қазақстанда б.з.б. VII-VI ғасырларда-ақ ерте темір заманы мәдениетінің негізі қалыптасқанын көрсетеді. Жерлеу ғұрыптары Бұқтырма өзенінің жоғарғы ағысындағы Күрті салаларынан ертедегі ескерткіштер табылды. Олар жер бетінен шығыңқы, үлкен қойтастардан қаланған шеңберлер түрінде көрінеді. Шеңбердің ішіндегі саяз шұңқырды көмкере ірі тастар қаз-қатар қаланған. Осы секілді екі жерге басы солтүстік-батысқа қаратылып, сол жақ қырынан бүктетіле мәйіттер жерленген. Жерлеу ғұрпы бойынша Күрті ескерткіштері мәйітті шалқасынан жатқызып, аяқ-қолын созып жерлейтін майемер салтынан өзгеше болып келеді. Қабірлерді сопақша етіп ірі тастармен қоршап қалау да майемер салтына тән емес. Күрті қорымындағы бүктете жерлеу дәстүрі — ертеректегі андронов мәдениетінің қалдығы. Өліктің аяқ жағына арнайы тастан салынған жанама құрылыс ішіне атты жерлеу де айырмашылықты айқын аңғартады. “Ауыздықтаулы” күйдегі аттың жақ сүйектерінен ертеректегі жобамен жасалған екі мүйіз айшық табылды. Металдан жасалған ауыздықтардың болмауы бұл ескерткіштердің өте ертеректе жасалғанын көрсетеді. Осы сияқты ескерткіштер б.з.б. IX-VIII ғасырларға, яғни майемер ескерткіштерінен бұрынғы ертерек кезеңге жатады. Мұндай ескерткіш түрлері Шығыс Қазақстанның далалық аудандарынан да табылған. Жаугершілікте мінілген ат пен иесін жеке-дара жерлеу ғұрпы өте ежелгі кезеңіне ғана тән, кейінірек ол сирек кездеседі. Майемер кезеңінің аяқ кезінде тірісінде мінген атымен қоса жерлеу дәстүрі алғаш пайда болды. Шығыс Қазақстанның далалық бөлігінде орналасқан Шілікті қорымы 50-ден астам үлкен обалардан тұрады. Үлкен обалардың үйілген топырағының диаметрі 100 м, биіктігі 8-10 м-ге дейін жетеді. Бұл жүздеген жылдар бойы кісі жерленген, тайпалар мен ру көсемдерінің үлкен зираты болса керек. Жалпы, майемер мәдениеті атауы Алтайдың солтүстік-батыс бөктері мен Шығыс Қазақстанның соған жақын аймақтарындағы ертесақ дәуірі ескерткіштерін белгілеу үшін қабылданған. Жерлеу құрылыстарының ерекшеліктерін негізге ала отырып зерттеушілер Шілікті мен Майемер ескерткіштерін бір топқа жатқызады (С.С. Черников, Л.С. Марсадолов). Дереккөздер