kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дүйсен Шопанұлы

Шопанұлы Дүйсен (1888, Ақмола облысы, Калин ауданы Терсаққан ауылы – 1969) – белгілі қоғам қайраткері. 18 жасқа дейін тамаша етікші болып, аяқ киімді тапсырыс бойынша тіккен. Бұл туралы Ақмола губерниясында дүкендер жүйесінің басшысы Платов деген көпес естіп, оны өзіне жұмысқа шақырып, бір дүкеніне меңгеруші етіп тағайындайды. Қоғамның белгілі өкілдерімен тығыз қарым-қатынас оны жергілікті революционерлермен байланысқа алып келді. Олардың ішінде Ә. Майкөтов, Түлкібай, Мұқаш Машкеев (кейіннен «Социалистік Қазақстан» газетінің қызыметкері), О. Мазгутов (ген. Дутовты тұтқындауға қатысқан), О. Қуандықов, тағыда басқа бар. 1922 – 32 ж. Атбасар тұтынушылар қоғамының төрағасы болады. Ұжымдастыру кезеңінде Ш. өзінің дүкені орналасқан үлкен үйін, 40 өгіз, жылқы, сиыр мен қойларын ұжымшарға берген. 1932 ж. оның достары мен мүдделестерін тұтқындай бастағанда ол Ташкентке кетуге мәжбүр болады. 1937 ж. Солтүстік Қазақстан облысына келеді. Зейнетке шыққанан кейін «Шежіре» құрастыруға қаты-сады. Жергілікті және республикалық газеттерде Ш-ның материалдары жарияланып отырған. Дереккөздер
Зебу

Зебу — өркешті сиыр, жабайы бұқаның (Bos primigenius) түршесі. Ғалымдар б. з. б. 2 – 3 мыңыншы жылдары Мысырда және Кіші Азияда қолға үйретілген деп жорамалдайды. Үндістанда, Африканың, Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Таяу Шығыста, Балкан түбегінде тараған. Әзірбайжан мен Орта Азия республикаларында (Қазақстаннан басқа) өсіріледі. Әзірбайжанда зебуді, негізінен, жұмыс көлігі және етті мал мақсатында өсіреді. Ыстық ауа райына бейім, азық талғамайды. Зебудің ерекшелігі – шоқтығының үстінде салмағы 5 – 8 кг өркеші болады. Басы жеңіл, мойны қысқа, бөксесі, көкірегі қушық. Сиырының орташа салмағы 250 – 270 кг, бұқасының салмағы 300 – 350 кг, таза ет түсімі – 40 – 45%. Дәмі сиыр еті дәмімен бірдей. Сүттілігі орта есеппен жылына 500 – 600, кейде 1500 кг, сүтінің майлылығы 6 – 7%. Буаздық мерзімі сиырмен бірдей. Бұзауының туғандағы салм. 15 – 18 кг. Зебудің сиырмен буданы өсімтал келеді. Зебу бұқасын сиырмен будандастыру нәтижесінде арнайы ет бағытындағы тұқым алынды. АҚШ-та Браман Зебунің бұқасын шортгорн сиырымен шағылыстырып, сантагертруда тұқымы, т.б. шығарылды. Сондай-ақ Бразилияда жергілікті сиырларды Зебу бұқасымен шағылыстырып, сан-пауло тұқымы алынды. Зебу өсімталдығымен, ортаның қиын жағдайларына бейімділігімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Шотланд мектебі

ШОТЛАНД МЕКТЕБІ (сергек ой философиясы) – 18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың 1-жартысында болған британ философиясындағы ағым. Көрнекті өкілдері шотланд университетінің профессорлары Т.Рид, Дж. Битти, Д.Стюарт. Шотланд мектебі ілімінің негізгі өзегін “сергек ой”, яғни адамдық табиғаттың бір бөлігі, Құдай тарапынан берілген интуитивті түрде қабылданатын немесе ақылға сыйымды ой-пікір концепциясының принциптері құрайды. Олардың ішінде “қажетті” және “контингентті принциптер” анықталды. Біріншісі – метафизиканың, грамматиканың, логиканың, математиканың, эстетиканың және этиканың негізіне жатса, екіншісі адамдардың парасаттылығын анықтап, скептицизмді, сенбеушілікті жоққа шығарады. Шотланд мектебі идеялары француз және америка философиясы өкілдеріне елеулі ықпал етіп, ағылшын неореализмі және аналитик. философия тарапынан жаңғыртылды. Дереккөздер
Жұмағали Әбуұлы

Жұмағали Әбуұлы (6.4.1945 жылы туған) – филология ғылымының докторы (1998), профессор (1999). Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (2004), Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері (2006). Қызылорда педагогикалық институтының шет ел тілдері факультетін (1970, қазіргі Қызылорда мемлекеттік унверситеті) және Калифорния университетінің докторантурасын (1994) бітіргеннен кейін осы институтта оқытушы, кафедра меңгерушісі, шет ел тілдері факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Әбуұлы Қазақстандағы тілдік саясат мәселелері бойынша шет ел университтерінде дәріс берді. 1989 жылы Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының шет елдермен байланыс жөніндегі вице-президенті болды. Әбуұлы «ҚР-дағы тілдік саясат» тұжырымдамасының (1996), Қазақстан Республикасының Парламенті қабылдаған «Тілдер туралы» заңының жобасын әзірлеушілердің бірі. Лингвистика бойынша ЮНЕСКО-ның үйлестіру комитетінің мүшесі (1999–2000). 2000 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінің қадағалау және бақылау комитетінің төрағасы. 100-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Жұмағали «Құрмет» орденімен (2005) марапатталған. Сыртқы сілтемелер * [http://til.gov.kz/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3gTA3cDA3fLYCMPQ0czA6MwV6dQEx9PQ3dPQ_3g7Oz47Gz9gmxHRQAGkmad/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/KK/portal/news/short_news/description/news_9_11_09] * [http://www.google.ru/url?sat&sourceweb&cd3&ved0CCsQFjAC&urlhttp%3A%2F%2Fwww.til.gov.kz%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fafc568804d006d5a969bff3e5100974d%2F%25D0%25A1%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25B2%2B%25D1%258D%25D0%25BA%25D1%2581%25D0%25BF%25D0%25B5%25D1%2580%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BF%25D0%25BF%25D1%258B%2B%25D0%25BF%25D0%25BE%2B%25D0%25BD%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BC%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%258B%25D0%25BC%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25BC_%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25B7.doc%3FMOD%3DAJPERES&rctj&q%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%20%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B&eifDT6TaPeIYfQsgaqzdnnDw&usgAFQjCNEluK2PBSayEOW5wboGstxM69gWHg&cadrja] * [http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNST_PRINT&P21DBNST&S21STN1&S21REF&S21FMTfullw_print&C21COMS&S21CNR&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8,%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC] Дереккөздер
Ақшакөл (көл)

Ақшакөл — Жарқайың ауданындағы көл. Үшқарасу а-нан оңт.-шығысқа қарай 10 — 11 км жерде орналасқан. Алабының топырағы күңгірт қоңыр. Көлдің жағалауында астық егісі, қайың шоқтары және шалғындық жерлер жеткілікті. Көлде биікт. 2 — 2,5 м-ге жететін қамыс өскен. Қамысы құрылысқа пайдаланылады. Суы қарашаның соңында қатып, сәуірде мұзынан арылады. Суы тұщы, кәсіпшілік маңызы бар. Көлде оңғақ, мөңке, шортан балықтар тіршілік етеді. Үйрек, қаз, аққу, тырна, т.б. жыл құстары мекен етіп ұя салады.
Түн көбелектері

Түн көбелектері, қоңыр көбелектер (Noctuіdae) – қабыршаққанаттылар отрядының бір тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, 15 тұқымдас тармағына жататын 25 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда шөлді аймақтардан басқа барлық жерлерде тараған 250-ден астам түрі бар. Қанатының жазылғандағы ұзындығы 25 – 40 мм аралығында (Бразилияда тіршілік ететін ең үлкені – Thysanіa agrіppіna, оның қанатының ұзындығы 300 мм-ге жуық), денелерін түк басқан, түсі сұрғылт немесе қоңырлау. Алдыңғы қанаттары ұзынша, үшбұрышты, сұр не қоңыр, кейде ашық немесе металл түсті болады. Қанатының үстінде 3 дөңгелек тәрізді таңбалары және бірнеше иректелген көлденең жолақтары бар. Артқы қанаттары алдыңғыларына қарағанда ақшыл келеді. Түн көбелектері атына сай түнде не алакөлеңкеде ұшады. Жұмыртқаларын өсімдікке, өсімдік қалдықтарына немесе топырақ арасына салады. Жұлдызқұрттарының денесі түксіз, тықыр. Құрттары қызғылт қоңыр, қоңыр түсті болады, топырақ арасында жатады. Қуыршақтары (барлық түрлерінің 1 3-і) сирек жұлдызқұрттар, жұмыртқалары қыстайды, кейбір түрлерінің қыстап шығатыны анықталмаған. Түн көбелектері – ауыл шаруашылық мен орман ағаштарының, бақша дақылдарының қауіпті зиянкестері (мыс., күздік қо-ңыр көбелек – өсімдіктердің жер асты бөліктерін; капуста қоңыр көбелегі – капустаны зақымдайды). Жұлдызқұрттары өскіндермен, жапырақтармен және жемістермен қо-ректенеді. Т. к-мен күрес жолдары: егістіктерге агротех. шаралар: тұқымды себер алдында өңдеу; инсектицидтермен бүрку; биол. әдісті, яғни көбелектердің кейбір түрлеріне қарсы пайдалы жәндіктерді (трихограмма, бракондар) қолдану. Т. к-нің 2 түрі: өкшелі сұр көбелек (Perіprema delphіnіі) және тораңғы көбелек (Catocala optіma) – өте сирек кездесетін түрлер ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 8 том
Шоттар корреспонденциясы

ШОТТАР КОРРЕСПОНДЕНЦИЯСЫ – шаруашылық операцияларды тіркеу кезінде талдамалы шоттар арасында туындайтын ақпараттық байланыс; операцияларды екі қайтара жазу‚ бухгалтерлік шоттарды жүргізу тәсілі. Ол операцияның бір шамада екі шотта жазылуынан көрініс табады: бір шоттың дебетінде және екінші шоттың кредитінде жазылады. Мұндай жазбада екі жақты өзара байланыс пайда болады‚ оны Шоттар корреспонденциясы деп атайды. Шоттар корреспонденциясы бухгалтерлік есеп нысандарының арасындағы ақпараттық байланысты және шаруашылық жүргізуші субъектілер арасындағы құқықтық қатынастарды қатар көрсетеді әрі хронологиялық немесе ұдайы жазбалар түсіру арқылы көрініс табады. Дереккөздер
Мырзабат Сардобасы

Мырзабат Сардобасы – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Гүлстан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жерде, Мырзашөл даласында орналасқан (Өзбекстан). Ғимарат табанының диаметрі шамамен 12 м, жалпы биіктігі 8 м. Байырғы керуен жолдары бойында орналасқан күмбезді құдық. Мырзабат Сардобасы шөл далада су сақтау, ыстық күнде құдықтағы судың жылымауы үшін тұрғызылған. Сырт пішіні киіз үйге ұқсас. Ғимарат күйдірілген қызыл кірпіштен тұрғызылған. Бүйірінде күмбезге кіріп-шығуы және іші бір қалыпты салқын болып тұруы үшін бірнеше ойықтар жасалған. Ойықтардың маңдайшалары доғаланып өрілген. Құдық қабырғасы берік шегенделген. Мырзашөлде Мырзабат Сардобасы секілді басқа да күмбезді құдықтар бар (Якка Сардобасы, 6 – 9 ғасырлар). Бұл ғимараттар сол дәуірде және кейінгі кезде де көшпелі халықтарға, жолаушылар мен керуендерге ауыз су және бағыт-бағдар, демалыс орны қызметін атқарған. Дереккөздер
Іскерлік

Іскерлік – ұйымдастыру мәдениетінің елеулі нышаны, қызметтің белгілі бір жеке іс бабындағы аса маңызды белгісі, ұтымды ұйымдасқан, істің мүддесіне айқын бағдарланған белсенділік; қызметкердің мінез-құлқының белгісі, жеке басының қасиеті, қабілет-қарымы, еңбексүйгіштігі, өзінің кәсіптік міндеттеріне іскерлікпен қарауы, еңбек қызметін тиімді пайдалана білуі, қол астындағы қызметкерлердің қызметін ұйымдастыра білуі, іске жұмылдыра білуі. Мұндай қадір-қасиетке ие адам (іскер адам) барлық нәрседен іс үшін пайдалы жақтарды, нышандарды байланыстарды, қатынастарды көре біледі, іс үшін пайдалы нәрсені ала біледі. Іскерлікті іс үшін пайдалы олжаларды іздеп тауып, ұтымды пайдалану жолындағы белгілі бір психологиялық бағдар ретінде қарауға болады. Іскерлік кез келген қызметкер үшін, әсіресе, басшылар үшін құнды қасиет болып табылады. Іскерлік жақсы пысықталған, тиімді әлеуметтік технологияларды, ұжымдық еңбекті ұйымдастыру рәсімдері мен ережелерін шеберлікпен пайдалануға негізделеді. Басшының іскерлігі ұйымды басқаруға және қызметкерлерге басшылық жасауға іскерлікпен қарау қағидатын дәйектілікпен іске асыруды көздейді. Іс жүзінде басшының іскерлігі мақсаттарды, міндеттер мен тапсырмаларды дәл де нақты анықтаудан, тәсілдер мен құралдарды, межеленген міндеттерді шешуге, алға қойылған мақсаттарға қол жеткізетін барлық қажетті амалдарды дәл де нақты анықтаудан, межеленген іс-қимылдарды дәйектілікпен, сабырмен (у-шусыз, абыржымай) жүзеге асырудан, жұмыстың кез келген сатысында қызмет нәтижелерін мұқият бағалаудан және бақылаудан, өзінің және өзіне бағынышты адамдардың уақытын ұтымды пайдаланудан және нақты үнемдеуден (бұл әсіресе, іс бабындағы кеңестерді ұйымдастыру мен өткізуге қатысты) көрініс табады. Дереккөздер
Ақшоқы (тау, Ақмола облысы)

Ақшоқы – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Ерейментау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 85 км, Торғай ауылынан 60 км, Алакөл көлінен оңтүстік-батысқа қарай 7-7,5 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 391 м. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай ұзындығы 3,5-4,5 км, ені 3 км. Беткейі көлбеу, солт. және шығыс бөлігінде көктем мезгілінде суға толатын сай-жыралар көп. Геологиялық құрылымы Элювиальді-делювиальді шөгінділерінен түзілген протерозой жыныстары жапқан. Өсімдігі Қара қоңыр топырағында астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Зебунниса

Зәйбун-Ниса немесе Зеб ун-Ниса Бегум Сахиба , лақап есімі Махфи (1639, Үндістан, Дели – 1702, сонда) – үндістандық түркі ақыны, Моғол империясының билеушісі (1658 – 1707), Аурангзеб Аламгирдің қызы. Зәйбун-Ниса математика, философия, әдебиет, астрономия секілді түрлі ғылым салаларын меңгерген. Каллиграфиясымен де танылған. Сонымен қоса, оның бірнеше тілдерді білгені жеткен. Олар: туған тілі парсы, сосын араб, үнді, түрік тілдері. Шығармаларын, негізінен, парсы және тәжік тілдерінде жазған. Зәйбун-Ниса өлеңдері төрт мыңнан астам бәйіттер мен ғазалдардан тұрады. Бәйіттері мен ғазалдарында адамның жан дүниесі мен мұңды өмір-тіршілігін асқан сезімталдықпен жырлады. Оның өлеңдері нәзік лиризмге толы. Құран Кәрімге жазған түсіндірмесі (“Зәйбут-Тәфәсир”) Зәйбун-Нисаның араб әдебиеті мен ғылымын жан-жақты терең білетінін танытады. Оның есімі бірқатар Шығыс елдеріне ертеден таныс. Мұхаммед Хайр Юсуф өзінің «Исламның көкірегінен (басынан) қазіргі ғасырға дейінгі тәпсіршілер жинағы» еңбегінде тәпсірден кітап жазған жалғыз әйел деп білетінін айтады. Бай кітапхана қоры болған. Кей хабарлар бойынша, ол шамамен 20000 кітапты қамтыды. Дереккөздер
Шөптікөл (көл, Қарағанды облысы)

Шөптікөл – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданының солтүстік бөлігінде, Нұра кентінен солтүстікке қарай 9 км-дей жерде орналасқан. Гидрологиясы Ауданы 6,4 км 2 , ұзындығы 3,4 км, ендірек бөлігі 2,7 км. Жағалауының ұзындығы 9,3 км, су жиналатын алабының ауданы 175 км 2 (90%-ы жыртылған). Шөптікөл суының біраз бөлігі көктемде арнайы қазылған канал арқылы шағын Оршабай көліне жіберіледі. Көлге Бикеш өзені құяды. Өсімдігі Көл қазаншұңқырында өлеңшөп, бидайық, бетеге өседі. Дереккөздер
Ақылбай

Ақылбай (2005 жылға дейін – Дорофеевка) — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Абылайхан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1780 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы — Щучинск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 17 км, Астана қаласынан 251 км жерде, Кіші Шабақты көлінің батысында орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, кафе, дәрігерлік амбулатория, асхана, наубайхана, байланыс және пошта бөлімшесі халыққа қызмет көрсетеді. 2-дүниежүзілік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған. Дереккөздер
Пентландит

Пентландит, темірлі-никельді колчедан (минералды алғаш тапқан ағылшын саяхатшысы Дж. Пентлендтің құрметіне аталған) — сульфидтер класының минералы. Хим. формуласы: (Fe, Nі) 9 S 8 . Кубтық сингонияда кристалданып, сеппе, тұтас түйірлі масса түзеді. Түсі қоладай сары, металдай жылтыр, сынымы шытынақ, жымдастығы октаэдр бойынша; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3 — 4, тығыздығы 4,5 — 5,1 г/см3, морт, электр тогын жақсы өткізеді. Пентландит ультранегізді тау жыныстармен (габбро-норит, пироксенит) генетикалық байланыста келетін сульфидті мыс-никель кентастарының кендерінде пирротинмен, магнетитпен, т.б. бірге кездеседі. Пентландит — никель кентасының басты минералы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Жүктерді сақтандыру

Жүктерді сақтандыру – мүліктік сақтандыру түрі. Мұнда құрғақпен, су және әуе жолдарымен тасымалданатын жүктер опат болғанда (зақымданғанда) залалды өтеу көзделеді. Сақтандыру талаптарында “қоймадан қоймаға дейін” деген ескерту болуы мүмкін, бұл ескертуге сәйкес жүк сатушының қоймасынан сатып алушының қоймасына дейін сақтандырылды деп есептеледі. Сақтанушы көлік тасымалына кез келген қатысушы – сатушы немесе сатып алушы болуы мүмкін. Бұл мәселе тараптардың заңды, экономика өзара қатынастарына, өнімді жеткізу талаптарына қарай шешіледі; су жолымен тасымалдау кезінде СИФ, ФОБ, КАФ және сирегірек ФАС мәмілесі қолданылады, т. ж. және автокөлікпен тасымалдауда франко-шекара, франко-вагон, франко-қойма, тағы басқалар қолданылады. СИФ (ағылшынша SІF – cost, іnsurance, freіgїt – құн, сақтандыру, кірепұл) – талаптары бойынша сатушы жүкті жөнелтілетін жерге жеткізуге, оны тиеуге, кемені жалдауға және кірепұлды төлеуге, жүкті тасымалдау кезінде оны тасымалдаушы сатып алушыға өткізгенге дейін сақтандыруға міндетті. Бұл мәміледе жүк әдетте барлық тәуекел үшін жауапкершілікпен сақтандырылады. Тасымал мен сақтандыру жөніндегі қамқорлықты сатушыға жүктеген сатып алушы кез келген жағдайда не жүкті, не өтемақыны алуға тиіс. СИФ мәмілесі бойынша сақтандыру сомасы сатылған тауардың құнына сәйкес келуге тиіс. ФОБ (ағылшынша FOB – free on board – бортта азат) талаптарына негізделген мәміледе жүкті өзінің есебінен тасымалдау, оны тасымалдау кезінде сақтандыру міндеті сатып алушыға жүктеледі. Сатушы жүкті бортқа тиеуге міндетті, бұған дейін тәуекел оның өзіне жүктеледі. ФАС (ағылшынша FAS – free alongsіde shіp – кеме бортының бойында азат) талаптарына негізделген мәміленің заңды мазмұны ФОБ талаптарына ұқсас. ФАС мәмілесінде сатушы тауарды кеме бортына жеткізген уақыттан бастап жүк сатып алушының тәуекеліне көшеді, яғни ФАС мәмілесі бойынша жүктегі сақтандыру мүддесі сатып алушыда ФОБ мәмілесі кезіндегіден ертерек пайда болады. КАФ (ағылшынша CAF – cost and freіght – құн және кірепұл) мәмілесінде сатушының міндеті – тасымалдау шартты жасау және жүкті бортқа жеткізу. Жүкті тасымалдау кезінде сақтандыру міндеті оның бортқа өтуі сәтінен бастап сатып алушыға жүктеледі. Сілтемелер *[http://www.kkp.kz/kaz/programs/view/18 ҚазКом] *[http://www.allianz.kz/kaz/pages/zhykterdi_saktandyru Allianz] *[http://cic.kz/content/init/771/ Сентрас иншурас] *[http://www.btalife.kz/kk/corp/cargo БТА] Дереккөздер
Шот-фактура

Шот-фактура — бастапқы бухгалтерлік есептің қосымша ресми есеп-бақылау құжаты. Мазмұны жағынан Шот-фактура несиегер борышқордың атына ресімдейтін, олардың арасындағы шарт қатынастарының болғандығын және борышқордың ақшалай міндеттемелері сомасын куәландыратын, сондай-ақ тиісті шаруашылық қызметтің бухгалтерлік есебі мен салық бақылауы үшін қажетті ақпараттар тұратын шот болып табылады. Шот-фактура қосылған құн салығын төлеушілер үшін міндетті құжат болып табылады, салық органдары осы құжаттың негізінде салықтың бюджетке дұрыс және толық төленгенін бақылайды. Шот-фактураның толтырылмағаны және пайдаланылмағаны үшін жауапкершілік салық заңнамасымен реттеледі. Дереккөздер Сілтемелер Тағы қараңыз *Жүкқұжат *Смета it:Fattura (documento) sk:Faktúra
Зура Құлмырзақызы Шутаева

Шутаева Зура Құлмырзақызы (1937 жылы туған, Ерейментау ауданы Олжабай батыр ауылы) – қоғам қайраткері, комсомол, партия, кеңес қызметкері. Көкшетау қаласының Құрметті азаматы. Еңбек жолын Көкшетау ауданы халық сотының хатшысы болып бастаған. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтын бітірген. 1959 – 61 ж. Шағалалы орта мектебінде мұғалім, 1961 – 70 ж. Көкшетау облысы комсомол комитетінің хатшысы, 2-хатшысы, 1970 – 71 ж. облысы партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінде нұсқаушы, 1971 – 82 ж. Көкшетау қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1982 – 91 ж. облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1991 жылдан Көкшетау облысы Әйелдер кеңесінің төрайымы, 1998 жылдан Көкшетау қаласы әкімі жанындағы Отбасы және әйелдер мәселелері жөніндегі кеңестің төрайымы. «Құрмет Белгісі» орденімен, үш медальмен, ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Қазіргі таңда зейнетте. Дереккөздер
Берік Секербайұлы Ақылбеков

АҚЫЛБЕКОВ Берік Секербайұлы (1963 ж.т., Біржан сал ауданы, Степняк қ.) — ғалым-агроном, экономист. Көкшетау а.ш. ин-тын (1991), Көкшетау экономика және менеджмент ин-тын (2006) бітірген. Еңбек жолын 1981 ж. Степняк қ-ндағы автокөлік кәсіпорнында жүк түсіруші болып бастаған. Еңбекшілдер ауданы «Госкопсельхозтехника» көлік кәсіпорнында көлік жүргізушісі (1984 — 92), Көкшетау облысы бойынша «Сеймар» консорциумының директоры (1992 — 94), «Әліби К» компаниясының директоры (1994 — 97), «Әліби ЛТД» ЖШС-тің бас директоры (1997 — 2003) қызметтерін атқарған. 2003 жылдан «Көкшетау Энерго» ЖШС-тің вице-президенті, 2004 жылдан бас директоры қызметін атқарып келеді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Скрипка

Скрипка ( — сықырлау, итал.) — ысқылы ішекті музыкалық аспап. Скрипка тектес аспаптардың (С., альт., виолончель, контрабас) ең жоғары регистрлі түрі. Скрипканың 4 ішегі квинталық бұрауға келтіріледі. 15 — 16 ғасырларда С-ның классик. түрі қалыптасты. 16 — 18 ғасырларда Солт. Италияда Скрипка жасау шеберлерінің ірі мектептері орын тепті. Мыс., Брешиа (Г. да Сало, Дж.Маджини) мен Кремонада (А. және Н.Аматилер, Дж.Гварнери, А.Страдивари). Скрипка симфониялық, эстрадалық, камералық оркестрлерде және трио, квартет, квинтет ансамбльдерінде қолданылады. Ол қазақтар арасына 19 ғ-дың аяғында тарай бастады. Скрипка тартушылардың алдыңғы қатарында Жаяу Мұса болды. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясында, музыкалық колледждер мен мектептерде Скрипка кластары жұмыс істейді. Қазақстанда кәсіби білім алған, үздік орындаушылық қабілетімен дүние жүзіне танылған А.Мұсақожаева, М.Бисенғалиев, Г.Мырзабекова, т.б. скрипкашылар есімі белгілі. Дереккөздер
Мырзатай

Мырзатай — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Мырзатай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1939 жылы қаланған. Мырзатай ауылы 1964 жылдан Жамбыл құс фабрикасының ет бағытындағы (құс еті) орталығы болды. 1975 жылы Қазақ КСР құс өндірісі комитетінің ұйғарымымен өз алдына ("Индейководческая") түйетауық өсіретін шаруашылық болып құрылып, 1997 жылға дейін жұмыс істеді. Оның негізінде 1997 жылдан Мырзатайда ӨК, ЖШС және шаруа қожалықтары құрылған. Атау тарихы "Мырзатай" деген атаудың шығу тарихы мынадай: Осы ауылда 9 ағайындылар өмір сүрген. Солардың бесеуі осы ауылда қалып еңбек еткен. Қалғаны бұл ауылдан көшіп кеткен. Мырзатай деген кісі сол ауылда қалғандардың бірі, шаруа, кедей адам болған екен. Ол кісі ауылдағы кедейлердің басын қосып, оларды еңбекшілікке шақырып, белсенділік танытып, соларға ауыл кеңесшісі болады. Сол уақыттан бастап сырттан келгендер бұл ауылды "Мырзатай шалдың ауылы" деп атап кеткен. Дереккөздер
Іссапар

Іссапар – еңбек құқығында жұмыс берушінің өкімімен қызметкердің тұрақты жұмыс орнынан тыс жерде қызмет бабындағы тапсырманы орындау үшін белгілі бір мерзімге барып қайтуы. Әдетте іссапар мерзімі заңнамада белгіленген мерзімнен аспайды. Егер қызметкер басқа жерге ұзақтау мерзімге жіберілген болса, онда бұл уақытша ауыстыру болып есептеледі. Жұмыс берушінің іссапар туралы өкімі қызметкер үшін міндетті; Іссапардан тек дәлелді себептермен ғана бас тартуға болады, әйтпесе ол тәртіп бұзушылық ретінде қарастырылады. Қызметкерді іссапарға жіберу туралы басшының бұйрығы шығарылады, соның негізінде қызметкерге бірыңғай үлгідегі іссапар куәлігі және ақшалай аванс беріледі. Қызмет бабындағы іссапарға жіберілетін қызметкерлерге іссапарда болған уақыты үшін тәуліктік қаражат, жіберілген жерге барып-қайту шығыны, тұрғын үй жалдау шығыны төленеді. Іссапарға жіберілген қызметкерлердің жұмыс орны (қызметі), орташа жалақысы сақталады. Тұрақты жұмысы жол үстінде орындалатын немесе жүргіншілік сипатта болып келетін қызметкерлердің қызмет бабындағы сапарлары іссапар деп танылмайды. Дереккөздер ﻿
Пеньково (Солтүстік Қазақстан облысы)

Пеньково — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Рощин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Бескөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 1923 жылы қаланған. 1930 жылы ұжымшар болып құрылды. Шағын екі ұжымшар бірігіп, 1953 жылы астық өсіретін кеңшар болып ұйымдасты. Кеңшар негізінде Пеньковода сары май, шұжық жасайтын цехтар және мал азығын дайындайтын шағын цех жұмыс істейді. Пеньково арқылы Петропавл — Омбы автомобиль магистралі өтеді. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1048 адам (519 ер адам және 529 әйел адам) болса, 2009 жылы 958 адамды (462 ер адам және 496 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Орган

Орган ( — құрал, аспап) — үрмелі клавишті музыкалық аспап. Органның алғашқы түрлері Грекия, Италия, Египет, Византия елдерінде пайда болды. 7 ғасырдан бастап Еуропада, көбіне шіркеулерде хорды сүйемелдеу үшін пайдаланған. Органның дыбыс тембрі ерекше және түрлі регистрде шығады. Ол күрделі механизмдерден тұрады. Оның металдан жасалған ұзындығы әр түрлі түтіктері болады. Әр түтік белгілі тембрде бір дыбыс шығарады. Әрбір регистр үрлеп ойнайтын бір музыкалық аспабының дыбысын береді. Сөйтіп, түтіктен шыққан бір дыбыс пен бір уақытта шыққан бірнеше регистрлер бүкіл оркестрдің дыбысын құрайды. Органның 1–7 мануал (әрқайсысында 72 клавиштан), аяқпен басатын педалі болады. Органға арналған ноталар скрипка мен фортепьяноға жазылатын сияқты үш түрлі нота сызықтарына жазылады. Органға арнап И.С. Бах, В.А. Моцарт, Л. Бетховен, Й. Гайдн, И. Брамс, Д. Шостакович, т.б. композиторлар шығарма жазған. Орган Алматыда Құрманғазы атындағы қазақ консерваториясының үлкен залында (1967) орнатылып, орган класы ашылған . Алматыдағы Қазақ филармониясында, Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында (2005) орган орнатылды. Дереккөздер Сілтемелер
Василий Тихонович Шуваев

Шуваев Василий Тихонович (1923, Сандықтау ауданы Михайловка ауылы) – ғалым-зоотехник, ветеринария ғылымының докторы (1972), профессор (1973). Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын бітірген (1951). 1960 жылға дейін Омбы ветеринар институтының ассистенті, 1960 – 78 ж. Ақмола ауыл шаруашылық институтында қызмет еткен: доцент, кафедра меңгерушісі, 1978 жылдан Днепропетровск ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары – қой шаруашылығын дамыту әдістеріне арналған. 3 монографияның авторы. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Желі (арқан)

материалдары бойынша суретін салған Ж. Шәйкен]] Желі – екі қазыққа керілген арқан. Желі түйе, жылқы, сиыр төлдерін қатарластырып байлауға арналды. Желі екі қазықты екі жаққа қиғаштап жерге қағып, арқанды керу арқылы жасалады. Желінің ұзындығы байланатын төлдің санына байланысты болады. Байлау тәсілдері мен атаулары материалдары бойынша суретін салған Ж. Шәйкен]] Төлдерді желіге бірнеше тәсілдер арқылы байлайды. Соның бірі – ноқта сағағына тағылған қайысбау арқылы байлау, келесісі – желідегі тиекке тиектеп бекіту. Мал төлдерінің түріне байланысты бұзау желісі, құлын желісі, бота желісі деп аталады. Құлын желісі Құлын желісі өзге түлік желілеріне қарағанда ұзынырақ болады. Өйткені, құлындар желіге байланғанда екі құлынның арасы кемінде екі адымнан кем болмауы керек. Бұл құлындардың бір-бірімен тебіспеуін, оратылып қалмауын қамтамасыз етеді. Құлын желісін дайындау үшін сыртқа шалқайта қағылған екі қазыққа желі арқанды кереді. Одан соң орта тұсынан шеткерек сіңіріле кiндiк қазық қағылады да, сол қазыққа кіндік бау арқылы желі арқанды мықтап тартып байлайды. Бұл желі арқанның көтеріліп кетпеуін қамтамасыз етіп, құлынның басын жерге тұқыртып ұстап тұрады. Егер де желі арқан жоғары көтерілетін болса, құлынның басы енесінің бауырына емін-еркін жетіп жанасып еміп қояды. Бота мен бұзау желісі Бота мен бұзау желісінің дайыдалуы құлын желісіндей болғанымен, өзіндік ерекшелігі бар. Бота мен бұзау желіге құлын сияқты тұқыртып тиектелмей, бас жібі немесе бұйдасымен желіге емін-еркін байланады. Желіге байланысты наным-сенімдер мен ырымдар Қазақ түсінігінде желі қазыққа керілген арқан ғана емес, ол дәстүрлі ырым-тыйымдар жүйесінде өзіндік мәнге ие этномәдени сегмент ретінде қарастырылады. Қазақтар желі арқанды қастерлеп, оны аттап өтуге, басуға тыйым салған, оны ешкімге бермеген. Ырыс-береке қашады деп сенген. Халық тілінде бұл арқан түрі желібау деп те қолданыла береді. Дәстүрлі ортада алғаш бие байлағанда желінің қазығына май жағылады. Күйеу алғаш ұрын барғанда немесе құдалар келгенде алдарынан желі тарту жоралғысы жасалған. Келген жақ желден аттап кете алмай, кәде беру арқылы құтылған. Тағы бір айта кететін жайт, әдет-ғұрып заңында жоқ, бірақ ел ішінде тараған жазаның бір түрі – осы желіге байлап таңу. Дереккөздер Әдебиеттер * Алекторов А.Е. Скотоводство киргизов. ОЛ. 1888. №17-19. С.65-74; * Добросмыслов А.И. Скотоводство в Тургайской области. Оренбург: Тургайский обл. стат. комитет, 1895; * Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. Алматы: Ғылым, 1969; * Поляков С.П. Историческая этнография Средней Азии и Казахстана. М.: Московский университет, 1980; * Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; * Ысқаққызы Ә. Сырмақ өнері. Алматы: Алматыктіп, 2007; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Портсмут бітім шарты

Портсмут бітім шарты (1905) — орыс-жапон соғысын (1904 — 05) аяқтаған келісім. 1905 ж. 5 қыркүйекте Портсмут (АҚШ) қаласында жасалған. Жапония соғыста табысқа жеткеніне қарамастан, 1904 ж. шілдеден бастап Ұлыбритания, Германия және АҚШ арқылы Ресейді бітімге көндіруге тырысты. Ресейдің әлсіреп, Германия мен Жапонияның күшеюін қаламаған Ұлыбритания, Франция, АҚШ дипломатиясы да соғыстың аяқталуына мүдделі болды. Цусима теңіз шайқасында эскадриласы толық талқандалған Ресей өз елінде басталған революциямен күресу үшін келіссөз жүргізуге келісті. Портсмут бітім шарты бойынша Ресей Ляодун түбегін Порт-Артурмен, Дальниймен қоса, Қытай Шығыс темір жолының оңтүстік тармағын, Сахалин аралының оңтүстік бөлігін Жапонияға берді. Корея Жапонияның ықпал аймағына көшті. Ресей Жапониямен балық аулау жөнінде конвенция жасауға келісті. Екі жақ Маньчжуриядан әскерлерін әкетуге міндеттеніп, Сахалинде бекіністер салмау көзделді. Екі ел Қытай мен басқа шет мемлекеттердің Маньчжурияда сауда мен өнеркәсіп орындарын дамытуына кедергі жасамауға, сонымен қатар Ресей тұтқындағы орыс әскерлеріне қайтаруға кететін шығынды Жапонияға төлеп тұруға келісті. Портсмут бітім шарты 1907 ж. орыс-жапон келісімімен нығайтылды. Бітімнің жасалуы патша өкіметінің революцияны жаныштауына мүмкіндік жасады. Жапонияның 1931 ж. Маньчжурияны басып алуына байланысты Портсмут бітім шарты бұзылды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Романов Б.А., Очерки дипломатической истории русско-японской войны, 1895 — 1907, М. — Л., 1955 *Кутаков Л.Н., Портсмутский мирный договор, М., 1961; Васильев Л.С., История Востока, М., 2005 немесе
Айгүл Хамитқызы Әбушахманова

Айгүл Хамитқызы Әбушахманова (1951 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (2003). Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1975, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1976–1991 жылы Қарағанды мемлкеттік медицина институтында ассистент, ғылыми қызметкер, 1991–2003 жылы Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығының аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді. 2003 жылы Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында қалыпты физиологиялық кафедрасының доценті. 50 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Естемі қаған

Естемі қаған (т. ж. б. – 576) — Түрік қағандығының қолбасшысы, Бумын қағанның інісі. Жылнамашылар оны қаған деп атағанымен, Естемі жабғу қызметін атқарған. Яғни қағанатта қағаннан кейінгі екінші адам болған. Көне түрік жазбаларында І. ағасы Бумынмен бірге түркілердің арғы аталарының бірі және олардың тайпалық одақтарының негізін қалаушы ретінде аталады. Ежелгі түркі сына жазуы ескерткіштерінің авторлары Тоныкөк пен Иоллығ тегін І-нің ақылды, жаужүрек болғанын әрі соғыс өнерін жетік білгенін, соның нәтижесінде көп жыл билік құрғанын баса айтады. І. 10 түмен әскерге қолбасшы болып, баһадүр лауазымын алған. 552 – 53 ж. ху елін (соғдыларды), Алтайдың солт-ндегі тайпаларды бағындырған. 554 – 55 ж. жужандарға жорық жасап, оларды Арал т-нен әрі қуып, аз уақыт ішінде Қытайдан Әмударияға дейінгі, Ташкенттен Сырдарияға дейінгі аралықты жаулап алған. 558 ж. Еділдің жағасына, Орал тауына дейін жетті. Дегенмен, Орт. Азияның ішкі аумақтарына қарай жасаған жорықтарында ақ ғұндардан қатты қарсылық көріп, бұл бағытты уақытша тоқтатады. Ақ ғұндарға қарсы саяси одақ құру үшін І. Иран шахы Хұсрау І Ануширванмен келісімге келіп, Мұқан қаған Қытай императоры Ювин-Таймен құдандалы болады. Нәтижесінде 563 – 67 ж. ақ ғұндар мемлекеті талқандалды. І. түріктердің батыстағы он ірі тайпа бірлестігін біріктіргені үшін “Он оқ будун қағаны” атанды, бірақ ресми түрде қаған сайланбаған. Өзара келісім болғанымен Түрік қағандығының Жібек жолының керуен бағыттарына бақылау орнатуы Иран шахына ұнамады. Сондықтан І. Орта Азиядағы өзінің саяси билігін біржолата нығайту үшін, Византияға Маниах бастаған елшілік жіберді. Бірақ бұл елшілік те, одан кейінгі екінші елшілік те Иран шахының тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Бұдан кейін І. Иранмен арадағы одақты жойып, Византиямен қарым-қатынасты күшейту үшін Маниах бастаған елшілікті Кавказ арқылы Константинопольге аттандырды. Нәтижесінде екі ел арасында сауда келісімі мен Иранға қарсы әскери одақ құрылды. Византия императоры Юстин ІІ І-ге Земарх бастаған өз елшілігін жіберді. Осыдан кейін І. Иран шахына шабуыл жасап, Журжан қ-н басып алды. Көп ұзамай Соғдиана І-нің қолына өтті. Алайда Византия императорының аварлармен келісімге келгенін естіген І. ұлы Түріксанфпен бірге 571 – 76 ж. Солт. Кавказ бен Қырымға жорық жасады. Осы жорықтың аяғына қарай І. қайтыс болып, орнына баласы Данже таққа отырып, өзін Дарту қаған деп атады. Пайдаланылған cілтемелер Әдеб.: Қазақтың көне тарихы, А., 1993; Гумилев Л.Н., Көне түріктер, А., 1994; Қазақстан тарихы, 1-т., А., 1996. З. Қинаятұлы
Қарақ, Қарақжалы

Қарақ, Қарақжалы, Қарақтауы – жер атауы, тарихи мекен. Қармақшы ауданынан 150 – 160 км жерде орналасқан (қазіргі Т.Көмекбаев атындағы ауылдан 10 – 15 км, Қуаңдария өзенінің арғы бетінде) биік төбе. Басында және төменгі жағында Қара Ата атты әулиенің бейіті және қойтастан қаланған бейіттер бар. Үлкен Қарақ, Кіші Қарақ деп аталады. Басында 1824 – 50 жылдары бұлақ болған. Көне Үргеніш пен Бұхараға барар жол Қарақ арқылы өткен. Орыс саяхатшы 1834 жылы Қарақта болғанын жазады. Қарақта 18 – 19 ғасырларда бірнеше шайқастар болған. 1930 жылдары Қарақта Кеңес өкіметіне қарсы Ақмырза ишан бастаған шаруалар көтерілісі басталып, 1930 жылы 14 наурызда үлкен шайқасқа айналған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Багаутдин Шагабутдинов

Шагабутдинов Багаутдин (Бари) (1892, Тамбов облысы Азиево кенті — 1920, Бұхара қ.) — революцияшыл қайраткер. * 1910 ж. ата-анасымен Верныйға (Алматы) көшіп келіп, жергілікті саудагерлерге көшір, кейін пошта тасушы болды. * 1914 ж. 1-дүниежүз. соғыстың басталуына байланысты әскерге алынды. Шагабутдинов майданда жүріп рев. идеялармен танысты. * 1917 ж. майданнан қайтып, Ташкент пен Жетісу облысында кеңес өкіметін орнатуға және нығайтуға белсене қатысты. Ташкент пен Жаркентте большевиктік билікке қарсылық көрсеткен топтарды басып-жаншуға көмектесті. * 1919 ж. Жетісу облысы рев. к-тінің төрағасы, облыстық әскери комиссардың көмекшісі қызметін атқарды. * 1920 ж. Жетісу облысы соғыс комиссары және кеңес өкіметінің идеяларын насихаттайтын Жетісу облысы “Ұшқын” газетінің қызметкері болды. * 1920 ж. Түркістан АКСР-і кеңестерінің 9-съезінде Түркістан ОАК-нің және оның төралқасының мүшесі болып сайланды. Сол жылы М.В. Фрунзенің ұсынысымен Бұхар Халық Кеңес Республикасының тұңғыш әскери министрі болып тағайындалады. Бірақ бұл қызметте ұзақ бола алмай, сол жылы қазан айында жаудың қолынан қазаға ұшырады. Алматы қ-ндағы бір көшеге Ш. аты берілген. Сілтемелер * Жетісу * Түркістан АКСР * Түркістан Дереккөздер
Серік Бәриұлы Шотықов

Серік Бәриұлы Шотықов (5.3.1937 ж. т., Алматы облысы Қаратал ауданы Алғазы аралы) – актер, Қазақ КСР-інің халық артисі (1990). Еңбек жолын Талдықорған драма театрының көлік жүргізушісі болып бастаған. Осы театрда қойылған І.Мұхамеджановтың “Бөлтірік бөрік астында” спектаклінде ойнаған Шотықов шағын эпизодтық фотограф Сайлаубектің рөлін (1959) сәтті орындауымен актерлік өнер жолына біржола бет бұрды. Ол жарты ғасырлық шығармашылық еңбек жолында 250-ге тарта рөлдерде ойнады. Ш. Жантық, Қарабай, Сердәлі (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” мен “Ақан сері – Ақтоқты”), Жапал, Көбей (М.Әуезов, “Еңлік – Кебек”), Мәмбет (Ш.Айтматов пен Мұхамеджанов, “Көктөбедегі кездесу”), Төле би (Т.Ахтанов, “Ант”), Кэлин Абабий (И.П. Друцэ, “Ең киелі қасиет”), Соленый, Гаев (А.П. Чехов, “Апалы-сіңлілі үшеу” мен “Шиелі бақ”), Майор (И.Эркень, “Сау басыма сақина”), Вурм (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), Сайқымазақ, Дункан (У.Шекспир, “Король Лир” мен “Макбет”, алғашқы рөлі үшін 1977 ж. классикалық туындылар бойынша қойылған спектакльдердің Республикалық байқауында 1-дәрежелі дипломға ие болды) сияқты әр алуан жанрдағы спектакльдерде қызғылықты да күрделі сахналық мінез-кейіптерді жасады. Қызылорда драма театрының көркемдік жағын (2001 – 03) басқарумен қатар әр жылдары спектакльдер де (І.Найманбаевтың “Домалақ арыз”, І.Сүйенішовтың “Сен де жалғыз, мен жалғыз”, екеуі де 1987; С.Балғабаевтың “Біз де ғашық болғанбыз”, О.Бодықовтың “Үйленгім келмейді”, екеуі де 2002; Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, 2003) қойған. “Құрмет” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қарақисық

Қарақисық Қосұлы (шамамен 1798 – 1860) – батыр. Кіші жүздің Кете руынан шыққан. 1818 – 50 жылдары Жаңадария мен Қуаңдария өзендерінің бойында бекініс салып, қазақтардан алым-салық жинау үшін Қоқан және Хиуа бектері жіберген жасақтармен соғысқан. Ел аузындағы аңыз әңгімелер негізінде Ә.Жұматаев (1910 – 78) «Қарақисық батыр» дастанын жазған. Қызылорда облысының Ақтайлақ өңірінде Қарақисық деген жер атауы бар. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Шұбарағаш (өзен)

Шұбарағаш – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 61 км. Бастауы Жайықтың тармағы Көшім өзеніне Дөңгелек бөгенінен 10 км төменде сол жағынан құяды. Жайықтың ескі тармақтарының бірі. Дереккөздер
Желілі жыныстар

Желілі жыныстар. Аплиттер — сырт бейнесі қант тәрізді структуралы, майда түйірлі, тығыз микрокристалдық ақшыл жыныстар. Аплит гранит магмасынан шығады. Аплиттердің басты кұрамы кварц пен ортоклаз кристалдарынан тұрады. Пегматиттер — минералдық кұрамы жағынан гранитке (аплитке) ұқсас, онан өзгешелігі өте ірі кристалды тау жыныстары. Бұлар қалдық магманың газдарға бай бөлімінен пайда болады. Пегматиттердің ішіндегі ең маңызды газдар — минерализаторлар — ыстық судың булары, фтор, хлор, күкірт, бор, фосфор, қоспалары және басқалар. Пегматиттер әсіресе гранит магмасына байланысты жиі кездеседі, бұлар гранит-пегматиттер деп аталады. Пегматит құраушы ірі кристалдар — кварц, дала шпаты, слюдалар. Қосымша минералдар: турмалин, берилл, топаз және литий, рубидий, цезий, ниобий, тантал сияқты сирек элементтердің минералдары. Демек, пегматит кенге бай зат. Пегматиттер интрузивтік дененің өзінде немесе оның дәл қасында кездеседі және олар формасыз линза, ұяшық және іші қуысты желілі түрінде пайда болады. Сол қуыстардың ішінде жоғарғы айтылған минералдардың әдемі кристалдары кездеседі. Пегматиттер мен аплиттердің желілері граниттермен тығыз байланысты, олардың жапсарын дәл белгілеу кейде өте қиын. Лампрофирлер. Аплиттер мен пегматиттерден басқа лампрофир деп аталатын желілі жыныстардың тағы да бір тобы кездеседі. Олардың түстері қара немесе күңгірт жасыл болады. Лампрофирлер көбінесе биотит, қоңыр амфибол немесе пироксендер сияқты түсті минералдардан тұрады. Оларда ортоклаз бен плагиоклаздардың саны тым аз. Лампрофирлерде көбінесе қайталама кальциттер мол болады. Бірқатар жерлерде алтынның және басқа пайдалы қазындылардың кендері лампрофирлермен байланысты келеді. Дереккөздер
Барий қосылыстары

]] Барий қосылыстары — барий элементі түзетін тұрақты химиялық қосылыстар. Тұрақты екі валентті Барий қосылысын өндірісте алу үшін басты шикізат ретінде барит минералы қолданылады; ол арнаулы пештерде көмірмен тотықсыздандырылады: BaSO 4 + 4C  BaS + 4CO; түзілген барий сульфиді BaS барийдің басқа тұздарын алу үшін пайдаланылады. Барий гидрототығы (гидроксиді) [ Ba(OH) 2 ] — оның қалыпты температурада судағы қаныққан ерітіндісі барит суы деп аталады. Барит суы химиялық анализде және иондарын анықтау үшін реактив ретінде және тамақ өнеркәсібінде қантты қант сіркесінен бөліп алуға қолданылады. Барий карбонаты [BaCO 3 ] — барийдің ең маңызды қосылыстарының қатарына жатады, ол барийдің басқа қосылыстарын (оксид, нитрат, ацетат, т.б.) алуға қолданылады. Барий карбонатының көп мөлшері шыны өнеркәсібінде және эмаль, глазурь өндіруде қолданылады. Барий нитраты [Ba(NO 3 ) 2 ] — түссіз кристалл зат; пиротехникада жарықтандырғыш, тұтандырғыш зат ретінде және жасыл сәулелі сигналдар жасауға қолданылады; кейде шыны өнеркәсібінде барий карбонатының орнына пайдаланылады. Барий сульфаты [BaSO 4 ] — түссіз кристалл зат, ақ бояулар өндіруде, қағаз, резеңке және керамика өнеркәсібінде, медицинада асқазан-ішек жолдарын рентген әдісімен тексеруде қолданылады. Барий хлораты [Ba(ClO 2 ) 2 ] — түссіз моноксинді кристалл, пиротехникада жасыл сәулелі сигналдар жасауға, а. ш-нда арамшөптерді жоюға қолданылады. Барий хлориді (BaCl 2 ) — барийдің басқа тұздарын (сульфат, нитрат, хромат, т.б.) алу үшін, ауыл ш-нда зиянкес жәндіктерді жоюға, тері өнеркәсібінде толтырғыш және түссіздендіргіш ретінде қолданылады. Дереккөздер
Первомайское

Елді мекендер Қазақстан: * Первомайское – Абай облысы Жарма ауданы, Қапанбұлақ ауылдық округінің құрамында болған ауыл, 2000-шы жылдардың басында таратылған. * Первомайское – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Обалы ауылының бұрынғы атауы. * Первомайское – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданында болған ауыл, 2018 жылы таратылған. * Первомайское – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы ауыл. * Первомайское – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл. * Первомайское – Қостанай облысы Денисов ауданында болған ауыл, 2017 жылы таратылған. * Первомайское – Қостанай облысы Қарабалық ауданында болған ауыл, 2023 жылы таратылған. * Первомайское – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл. * Первомайское – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. * Первомайское – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл. * Первомайское – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы Алтынкөл ауылының бұрынғы атауы. Қырғызстан: * Первомайское – Жалалабат облысы Базарқорған ауданындағы айыл. * Первомайское – Нарын облысы Атбасы ауданындағы айыл. * Первомайское – Ош облысы Алай ауданындағы айыл. * Первомайское – Ош облысы Қарақұлжа ауданындағы айыл. * Первомайское – Талас облысы Бақайата ауданындағы айыл. * Первомайское – Шу облысы Панфилов ауданындағы айыл. * Первомайское – Шу облысы Ыстықата ауданы, Аққұдық ауылдық округіндегі айыл. * Первомайское – Шу облысы Ыстықата ауданы, Нұрманбет ауылдық округіндегі айыл.
Істі сырттай қарау

Істі сырттай қарау — 1) қылмыстық істе: соттың істі сотталушы адамның қатысуынсыз қарауы. Істің мән-жайларын жан-жақты, толықтай және дәйекті түрде зерттеу, ақиқатты айқындап, айыпталушының өзін қорғау құқы-ғын қамтамасыз ету мақсатында заң сотталушының сот мәжілісіне қатысуы міндеттілігін мойындайды. Егер ақиқатты айқындауға кедергі келтірмесе, тек ерекше жағдайларда ғана І. с. қ-ға рұқсат етіледі. Мыс., сотталушы елден тысқары жүрсе, сотқа келуден жалтарса, сондай-ақ қылмыстық іс бойынша бас бостандығынан айыру түрінде жазалау шарасын қолдану мүмкін болмаса, І. с. қ. жөнінде сотталушының өзі қузаса, т.с.с. Алайда мұндай ретте сотталушының келуі міндетті деп тануға соттың құқы бар. Дәлелсіз себептермен келмеген жағдайда сот оны күштеп әкелуге, сонымен қатар оған қатысты қолданылатын бұлтартпау шарасын таңдап алуға немесе өзгертуге құқылы. Егер сотталушы адам сот мәжілісі кезінде қайталап тәртіп бұзғаны немесе төрағалық етушіге бағынбағаны үшін соттың ұйғарымымен мәжіліс залынан шығарылып жіберілсе, сот мәжілісі оның қатысуынсыз өткізілуі мүмкін, бірақ мұндай ретте де үкім оның қатысуымен жарияланады немесе жарияланғаннан кейін оған дереу хабарланады; 2) азаматтық істе: соттың істі талапкердің не жауапкердің немесе екеуінің де қатысуынсыз қарауы. Егер талапкерден не жауапкерден немесе екі тараптан да өздерінің қатысуынсыз істі қарай беруі туралы өтініш түссе, онда І. с. қ-ға рұқсат етіледі. Дәлелсіз себептермен мәжіліске келмеген, І. с. қ. туралы өтініш түспеген жағдайда, сот істі талқылауды кейінге шегеріп, оларға ақшалай айып салуға құқылы. Екінші шақыруға да тараптар дәлелсіз себептермен келмесе, егер қолдағы материалдармен істің шешімін табу мүмкін емес деп есептесе, сот талапты қараусыз қалдыруға құқылы. Заңда көзделмеген реттерде І. с. қ. үкімді, шешімді міндетті түрде бұздыратын елеулі заң бұзушылық болып табылады. Дереккөздер
Шұбары

Шұбары – Целиноград ауданындағы ауыл, Қоянды аудандық округі құрамында. Астана қаласынан 16 км, Қоянды ауылынан 14 км жерде орналасқан. Тұрғыны 0,4 мың адам (2008). Ауылда мектеп, су тазартатын блок-модуль бар. Дереккөздер
Шағантоғай

Шағантоғай – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы және Қазақстанның Абай облысы, (Мақаншы ауданы) аумағында. Бастауы Қытай аумағындағы Барлық тауының солтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан бастау алып, Қазақстанда Еміл өзеніне сағасынан 23 км жоғарыда құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 104 км, су жиналатын алабы 693 км 2 . Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Сәуір - мамыр айларында тасып, күзде сабасына түседі. Суының минералдылығы су тасу кезінде 150 — 300 мг/л-ден күзге қарай 400 — 600 мг/л-ге дейін өзгереді. Лайлылығы 800 — 1200 г/м3. Көп жылдық орташа су ағымы Қарабұлақ ауылы тұсында 1,41 м³/с. Суы егістік, шабындықтарды суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Қалқабек Шымыров

Шымыров Қалқабек (1905, Қорғалжын ауданы – 1958) – соғыс ардагері. Ш. І-Украин майданының барлау бөлімінің штабына қарасты Чапаев атындағы партизан құрамасында саяси жетекшінің орынбасары болды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ұлы Отан соғысының партизаны», «За победу над Германией в ВОВ» медальдарымен, маршал И.Коневтің алғыс грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Ісік

гидроаденомасы]] Ісік, тін өсіндісі, бластома (ағлш. - tumor) – өзінің қалыпты пішіні мен қызметін жойған, организмнің түрі өзгерген клеткаларынан құралған тіндердің патологиялық жайылып өсуі. Ісік жасушалары ісікке шалдықтырған себептер тоқтаса да өсе береді. Көпшілік жағдайда ісік кәрі адамдарда пайда болатыны белгілі. Себебі адамның жасы ұлғайған сайын, оның иммундық жүйесінің жұмысы төмендеп, қауіпті ауруларға қарсы тұра алмайды. Көптеген онколог ғалымдар ісік аурулары өзінің өсу жолында екі сатыдан өтетінін дәлелдейді. Біріншісінде, канцерогендік заттардың әсерінен таза жасуша ісік жасушасына ауыса бастайды, бірақ ол белсенділік көрсетпей тыныш жатады. Екіншісінде, нағыз ісік түйіні пайда болып, ол өніп-өсе бастайды. Бұл екі сатының әрқайсысы организммен екі жақты қарым-қатынаста болады. Организмнің күш қабілеті, ісікке деген төзімділігі өте жоғары болса, онда бірінші саты ұзаққа созылып, екіншісінің болмауы да мүмкін. Кейде екінші саты біріншіге көшіп, кері процесс жүруі, сондай-ақ канцерогендер тікелей иммунитетке зиянды әсерін тигізіп, ісік ауруына әкелуі мүмкін. Қатерлі және қатерсіз ісіктердің айырмашылығы Қатерлі және қатерсіз ісік айырмашылығы: Тағы қараңыз * Қатерлі ісік * Қатерсіз ісік Дереккөздер
Қарақожаұлы

Қарақожаұлы Шәзінда (1934 жылы туған, Жаңақорған ауданы) – еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген мал дәрігері. Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын. (ҚазҰАУ) бітірген (1957). 1957 – 64 жылдары Жаңақорған ауданының Бесарық, Төменарық мал шаруашылықтарында мал дәрігері, нұсқаушы, партия комитетінің хатшысы, 1964 – 65 жылдары «Бірлік» кеңшарының директоры, 1965 – 78 жылдары «Красная звезда» кеңшарының директоры. 1978 – 80 жылдары аудандық партия комитетінің 2-хатшысы, 1981 – 90 жылдары «Бірлік» кеңшарының директоры, 1990 – 92 жылдары аудандық атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары болды. 1992 – 94 жылдары аудан әкімінің 1-орынбасары қызметтерін атқарды. 1994 – 97 жылдары «Жайылма» жеке ұжымдық кәсіпорнын басқарды. Қарақожаұлы Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдарымен марапатталған. Жаңақорған ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы