kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шырмауық

Шырмауық – өзі аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық (кейде бір жылдық) шөптесін өсімдік не шала бұта. Негізінен қоңыржай белдеулерде өсетін 250-ден астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық өңіріндегі далалы, тастақты жерлерде, өзен аңғарларында тараған 14 түрі бар. Олардың биіктігі 7 – 130 см. Сабағы шырмала немесе тік өседі, кейде оның бұтағы көп болады. Жиектері бүтін, жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлі қызғылт, ақ, күлгін түсті, жеке-жеке, кейде үш-үштен жапырақ қолтығында орныққан, шашақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамызда гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – төрт дәнегі бар қосұялы қорапша. Далалық шырмауық (С. arvensіs) – қаулап өсетін арамшөп, ал кірпі шырмауық (С. erіnaceus) – құнарлы мал азығы. Шырмауық – аралия тұқымдасына жататын, аты айтып тұрғандай шырмалып өсетін өсімдік. Отаны – Еуропа, Азия мен солтүстік Африка аймақтарына таралған. Табиғатта ауа тамырымен ағаштарға оралып, 15-20 м биіктікке өседі. Ал, үй жағдайында 3-4 метрге жетеді. Сонымен қатар жоғарыдан төменге қарай жайыла және жерге төселіп те өседі. Табиғи 15-ке жуық түрі белгілі, 400-ге жуық сұрыпты түрі бар. Шырмауық-әдемі жапырақты өсімдікке жатады. Қою жасыл, ала, көкшіл түстері бар. Сонымен қатар ұсақ жапырақты және жай өсетін сұрыптары бар. Күтімі жеңіл. Ол әртүрлі жағдайларға шыдамды әрі бейімделгіш келетіндіктен гүлпаздардың, флорашылар мен дизайнерлердің көптеп қолданатын сүйікті гүліне айналған. Үй жағдайында аспалы түбектерде, композициялар мен ыдыста орналастырылған шағын бөлме бақшаларын жасауға қолданады. Түбек ішіне бамбуктен немесе темір сымнан доғал, үшбұрыш, ирек пішінді тіреу орнатуға болады. Өсімдік тіреуге шырмалып, белгілі бір пішін сақтап өсуі үшін сабағын байлап, кесіп, реттеп отыру керек. Таралуы Шырмауықтың түрлері Атланд мұхитының аралдарында, Батыс, Орталық және Оңтүстік Еуропада, Солтүстік батыс Африка мен Азияда өседі. Жарығы: Ала жапырақтылары жарықта жақсы өссе, жасыл түрлері алакөлеңкеде өсе береді, көлеңкеге де шыдамды. Жылуы: Қыста бөлме температурасының 120С тан төмен болмағаны жөн. Жазда жиі суғарып тұрса, қатты ыстыққа да төзе алады. Суғарылуы: Көктем-жаз айларында молынан жиі, қыста сирек суғару керек. Ылғалдылығы: Жапырақтарына жиірек су бүркіп ылғалдандырып тұрған дұрыс. Қоректендірілуі: Көктем-жаз айларында он күнде бір рет, ал қыста айына бір рет әдемі жапырақты өсімдікке арналған тыңайтқышпен қоректендіреді. Аурулары: Ыстық және өте құрғақ бөлмеде зиянкестермен, өрмекші құрты және өсімдік битімен ауруы мүмкін. Көбейтілуі: Сабағын қалемшелеу және қасындағы ыдысқа иіп, түйреуіш бастырып, тамырландыру арқылы көбейтеді. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727 Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т
Шілдехана

Шілдехана шілделік, шілде күзет – өмірге келген нәрестенің құрметіне жасалатын той. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақ халқы адам өмірге келгеннен кейін, жақындарына сүйінші сұрап жаушы жібереді. Сүйінші хабарды жеткізгендер ұл туса – “ат ұстар” немесе “жылқышы”, қыз туса – “көйлек тігер”, “қырық жеті” немесе “сауыншы туды” деп хабарлаған. Одан кейін туған-туыстар, көршілер және алыс-жақын ағайындар Шілдеханаға жиналады да “Сәбидің бауы берік болсын”,-деп тілек айтып, шашу шашып келеді. Шілдехана мәні алғаш нәрестені жын-періден қорғап, “күзету” деген сенімге саяды. Сондықтан оны “Шілде күзет” деп те атайды. Бұл ғұрыптың түпкі мәні бала мен ананы тіл-көзден сақтау, жын-шайтандардан қорғау дегеннен туындаған. “Шіллә” (“чілле”) парсы тілінен аударғанда “қырық” деген мағына береді. Дәстүрлі қазақ қоғамында бала үшін туылғаннан кейін 40 күнге дейінгі уақыт қауіпті кезең болып саналған, оған дейін нәрестеге көп адамды жолатпай, бала мен анасын жақсылап күткен (қ. Қырқынан шығару). Әсіресе, жас нәресте жатқан үйде үш (кейде 40 күнге дейін) күн бойы шам жағылып, “күзетілген”. Кейіннен шілдехана ұлттық ойын-сауық кешіне айналған. Шілдеханада орындалатын салт-дәстүрлер Бала дүниеге келген күні кешке ауыл жастары шілдеханаға жиналады. Әйел аман-есен босанған күні кешке ауыл жастары шілдеханаға жиналады. Шілдехана кейде үш күнге созылады. Өнерлі жастар таң атқанша жаңа туған баланы, оның анасын ардақтап ән салып, күй тартады. Бұған өнерлі жастар шақыртпай келіп, таң атқанша көңіл көтереді. Қыз-келіншектер мен бозбалалар айтысады. Қыз-келіншектер мен бозбалалар айтысып жеңгендері тоғызын алады. Әртүрлі ойындар ұйымдастырылады. Жастар түнді қуаныш қызықпен өткізеді. Шілдеханаға тек қана жастар қатысады. Шілдеханаға ауыл үлкендері қатыспайды. Жаңа туған нәрестені әртүрлі жын-шайтан, перілердің салқынынан қорғап, күзету халық сенімі бойынша тек қана жастардың міндеті. Ас беріледі. Мал сойылып, кең дастарқан жайылады. Ет піскеннен соң, ақсақалдар еттің ең маңызды бөлігі – мойын омыртқаны нәрестенің анасына береді. Ол мойынға пышақ тигізбей, мүжіп жеуі керек. Кейін мойын әйелдерге беріліп, сүйекті еттен тазартады. Біткен соң, мойынды “Баланың мойны берік болсын” деген ниетпен биік жерге іліп қояды. Тыштырма рәсімі жасалады. Рәсімді бесікте нәрестенің әжесі орындайды. Ол қолына толған құрт, бауырсақ, тәтті, қант, ірімшікті алып, оларды бесіктің түбек байлайтын тесігінен өткізіп, “Тышты ма?” деп сұрайды. Ал басқалар қолын созып, “Тышты, тышты”,-деп айтып, тәтті, бауырсақ алады. Кәдені перзент сүймеген әйелдер сәбилі болсын және “Сәбидің болашағы осындай тәтті және дәулетті болсын” деген ниетпен жасайды. Дереккөздер
Шілік (өзен)

Шілік, Шелек – Іле алабындағы өзен. Сөз төркіні Зерттеушілердің айтуы бойынша "Көнеде чел сөзі "жел" мағынасын берсе, аяққы ек қосымшасы сол мекендегі соғатын желдің құбылысын білдіреді". Жергілікті тұрғындар: "Бұл атаудың бастапқы тұлғасы шілік содан шелек болып өзгеріп кеткен" деседі. Алайда, бұл тектес елдімекен атаулары Ақмола облысының Ерейментау ауданында Шелексай түрінде кездессе, Қырғызстанның Ыстықкөл облысында Чилик атауы бары белгілі. Географиялық орны Алматы облысының Талғар, Райымбек, Еңбекшіқазақ аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 245 км, су жиналатын алабы 4980 км 2 . Бастауы Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан басталып, Шелек ауылынан 20 км солтүстікте Қапшағай су қоймасына құяды. Жоғары бөлігінде тар шатқал жасап ағады, төменде жайылып, жағасы жайпауыттанады. Гидрологиясы Жауын-шашын, мұздық, жер асты суларымен толығады. Өзеннің 70-тей саласы бар. Басты салалары – Талды, Жіңішке, Сарыбұлақ, Асы. Суының минералдылығы тасу кезінде (сәуір – қыркүйек айларында) 100 – 150 мг/л-ден сабасына түскенде 250 – 300 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Малыбай ауылының тұсында 32,2 м 3 /с. Суының басым бөлігі егін, бау-бақша суаруға пайдаланылады, жоғарғы алабы – жайылым, шабындық. Бойында бірнеше шағын СЭС-тер және Бартоғай бөгені салынған. Одан су Үлкен Алматы каналына жіберіледі. Ш.Уәлиханов Шілік аңғарында 1856 жылы болып, өзен алабының табиғаты, тұрғындарының кәсібі туралы дерек жинаған, археологиялық зерттеу жүргізген. Ол мұнда ежелгі суару жүйесінің болғандығы туралы болжам жасаған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Бурабай ауданы

Бурабай ауданы – Ақмола облысының солтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1928 жылы құрылған. Жер аумағы 5,9 мың км². Тұрғыны 71,4 мың адам (2023). Аудандағы 47 елді мекен 1 қалалық, 1 кенттік әкімдігіне және 9 ауылдық округке біріктірілген. Орталығы – Щучинск қаласы. Географиялық орны Аудан солтүстігінде СҚО-ның Тайынша ауданымен, шығысында Біржан сал, батысында Зеренді, Сандықтау аудандарымен, оңтүстігінде Бұланды ауданымен шектеседі. Тарихы Аудан 2009 жылға дейін "Щучье ауданы" деп аталған. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 81739 адам (39327 ер адам және 42412 әйел адам) болса, 2009 жылы 73169 адамды (34856 ер адам және 38313 әйел адам) құрады. Ұлттық құрамы: Орыстар (45,86%), қазақтар (40,63%), украиндар (3,41%), немістер (3,37%), беларустар (1,42%), поляктар (1,27%), басқалары (4,04%) (2009). Әкімшілік бөлінісі 47 елді мекен 9 ауылдық округ пен 1 кенттік және 1 қалалық әкімдікке біріктірілген: Дереккөздер
Ықпалдастық

Ықпалдастық–1) жүйенің жекелеген сараланған бөліктері мен атқарымдарының байланыстылық қалпын, күйін, организмнің тұтас нәрсеге айналуын білдіретін ұғым; сондай-ақ осындай күйге жеткізетін үдеріс немесе әрекет; 2) ғылымдардың саралану үдерісімен қатар жүретін жақынд
Ылғалдылық

Ылғалдылық — қатты денедегі, ұнтақ заттағы, газдағы ылғал мөлшері. Абсолюттік ылғалдылық — материалдардың құрғақ бөлегі массасының өлшем бірлігіне сәйкес келетін ылғал мөлшері. Салыстырмалы ылғалдық материал массасының бір өлшем бірлігіне сәйкес келетін ылғал мөлшері. Кеннің ылғалдылығы байыту фабрикаларындағы жұмыс процестеріне елеулі әсер етеді. Магнитті және электрлі байытуда ылғалдық белгілі мөлшерден аспауы қажет. Металлургиялық зауыттарға жөнелтілетін концентраттардың ылғалдығы тиісті талаптарға сай болуға тиіс. . Дереккөздер
Ынтымақ

Елді мекендер Қазақстан: * Ынтымақ – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Алматы облысы Іле ауданындағы таратылған ауыл. * Ынтымақ – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Жамбыл облысы Жуалы ауданыындағы ауыл. * Ынтымақ – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігі құрамындағы ауыл. * Ынтымақ – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бөріжар ауылдық округіндегі ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Қарааспан ауылдық округіндегі ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл. * Ынтымақ – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл. Қырғызстан: * Ынтымақ — Баткен облысы Қадамжай ауданы, Бірлік айыл аймағындағы айыл. * Ынтымақ — Баткен облысы Қадамжай ауданы, Халмион айыл аймағындағы айыл. * Ынтымақ — Жалалабат облысы Созақ ауданындағы айыл. * Ынтымақ — Ыстықкөл облысы Түп ауданындағы айыл. * Ынтымақ — Ош облысы Қарақұлжа ауданындағы айыл. * Ынтымақ — Ош облысы Қарасу ауданы, Отызадыр айыл аймағындағы айыл. * Ынтымақ — Ош облысы Қарасу ауданы, Савай айыл аймағындағы айыл. * Ынтымақ — Ош облысы Науқат ауданындағы айыл. * Ынтымақ — Ош облысы Өзген ауданы, Қаратас айыл аймағындағы айыл. * Ынтымақ — Ош облысы Өзген ауданы, Қызылоктябрь айыл аймағындағы айыл. * Ынтымақ — Талас облысы Бақайата ауданындағы айыл. Басқа * Ынтымақ бөгені — Нұра өзенінің арнасын бөгеу арқылы XX ғасырдың 80 - жылдары жасалған су айдыны.
Ырғақ

Ырғақ, ритм (грек. rhythmus – үйлесімділік, réo – ағу) – музыкалық дыбыстардың зандылық өлшемде алмасуы. Ы. - музыка, поэзия, бейнелеу өнері мен архитектурада негізгі мәнерлеу және түр тудыру құралдарының бірі. Музыкада музыкалық мелодияның ырғақтық құрылысы музыкалық заңдылықтармен айқындалады. Ырғақтың өлшем үлестерінің тегеурінді (әлді) және тегеурінсіз (әлсіз) түрлері болады; олардың ауысып келіп отыруы метр өлшемін түзеді. Дыбыстардың бір ырғаққа құрылуы музыкалық шығармалардың жақын немесе алшақ жаткан бөліктерінде кездесе береді. Осыған орай музыкалық формалардың музыкалық фразаларын, сөйлемдерін, кезеңдерін және одан да ірі бөлімдерін кұру заңдылықтары туады. Әрбір музыкалық жанрларға және ұлт музыкасына тән ырғақтық формалар мен қайырмалар болады. Кейбір музыкалық жанрларының өзіндік ырғақ ерекшелігі болады. Мысалы, мазурка, полька, лезгинка, т.б. Сондай-ақ, ырғақтың көркемдік құрал ретінде музыкалық образдарды айқындаудағы маңызы бар. Ырғақтың архитектурада, әсіресе архитектура ансамбльдер салу ісінде үйлесім тауып, жалпы көрінісінің үнасымды болуына ырғақ елеулі әсер етеді. Ырғақ сән және қолданбалы өнерде, әсіресе ою-өрнекте кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Ырғыз

Ырғыз – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Әйтеке би, Ырғыз аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 593 км, су жиналатын алабы 31600 км 2 . Ақтөбе облысының шығысында орналасқан ол Қостанай, Қарағанды облысымен шекаралас. Этимологиясы Ырғыз көне гидронимі туралы Ә.Нұрмағамбетов қаз. ырғ "ескі" + көне түркі. үгүз "өзен" сөздерінен біріккен дейді. Т.Жанұзақ ырғыз "ойпаң, ой жерде ағып жатқан өзен мағынасында тұрғанын атап көрсетеді. Атаудың екінші сыңары ғыз көне түркі үгүз "өзен" мәнді сөзінің қысқарған нұсқасы екені ойға қонымды. Өйткені башқұрт. "Ярғазы, Ырғазы, Карғазы" атты өзендер бар. Бастауы Мұғалжар тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Торғай өзеніне қосылып, Шалқартеңіз көліне құяды. Гидрологиясы 136 кішігірім саласы бар. Басты салалары: Бақсайыс, Үймола, Қарабұтақ, Шетырғыз. Аңғары жоғарғы ағысында 0,4 - 0,6 км-ден сағасына қарай 1,5 - 1 км-ге кеңейіп, Торғай өзенінің анғарымен тұтасып кетеді. Жайылымы 200 м-ден 2 км-ге дейін өзгереді, сағасына жақын айкын байқалмайды. Арнасы жоғарғы ағысында 20 - 50 м-ден, ортаңғы ағысында 120-160 м-ге дейін жетеді. Ағынының 90%-ы көктемгі су тасу кезінде қалыптасады, жазда төменгі ағысында қарасуларға бөлініп қалады. Суының минералдылығы тасу кезінде 50-100 мг/л-ден сабалық кезеңде 2000 - 3000 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Шеңбертал ауылы тұсында 6,70 м 3 /с. Өзен бойынан жалпы сыйымдылығы1,32 млн. м3 болатын 4 тоған салынған. Дереккөздер
Ырғыз уезі

Ырғыз Уезі — әкімшілік-аумақтық бөлініс. Қазақ даласын басқару үшін Ресей өкіметі шығарған уақытша Ережелерге сәйкес 1868 жылы Торғай облысының құрамында ұйымдастырылған. Солтүстігінде Қостанай, солтүстік-батысында Ақтөбе уездерімен, оңтүстігінде Сырдария облысымен (1867), Арал теңізімен шектесті. Қазақ жерін пайдалану жөніндегі 19 ғасырдың соңындағы мәліметтерге қарағанда Ырғыз уезінің солтүстігіндегі халықтың 45%-ы, оңтүстігінде 1,5%-ы егіншаруашылығымен айналысқан. Әкімшілік жағынан Ырғыз уезі 14 болысқа бөлінді. 19 ғасырдың бас кезінде уезд халқының жалпы саны 105 446 адамды құрады. Олар негізінен Кіші жүздің шөмекей, төртқара, шекті, тілеу, қаракесек, т.б. рулардың өкілдері болды. Тұрғындарының басым бөлігі бастапқыда уездің оңтүстігіндегі Кіші Борсық, Үлкен Борсық, Қарақұм аймағын, Арал теңізінің жағалауын мекендесе, кейіннен біртіндеп солтүстікке жылжып, егіншілікпен кеңінен шұғылдана бастады. 1928 жылы кеңес өкіметі жүргізген жаңа әкімшілік-аумақтық реформаларға байланысты Ырғыз уезі жойылды. Дереккөздер
Ырықтандыру

Ырықтандыру (либерализация) — азаматтық, саяси, экономикалық бостандық принциптерін насихаттауға негізделген қоғамдық-әлеуметтік көзқарас. 17–18 ғасырларда Еуропа елдерінде Ырықтандыру принциптерін, яғни әлеуметтік, саяси, экономикалық бостандық қағидаларын уағыздаған «либерализм» атты ағым болғандығы белгілі. Ырықтандыру негіздері Дж. Локк, А.Смит, Ш.Монтескье, т.б. ғалымдардың абсолютизм және феодалдық регламентацияға қарсы концепцияларында айқындалды. Кейіннен Ырықтандыру идеялары АҚШ-тың Конституциясы мен Францияның адам және азамат құқығы туралы Декларациясында көрініс тапты. 19–20 ғасырларда Ырықтандырудың азаматтық қоғамға, жеке тұлғаның құқығы мен бостандығына, демократ. саяси ин-ттарға, жеке кәсіпкерлік пен саудаға байланысты негізгі қағидалары қалыптасты. Қазіргі Ырықтандыру еркін нарықтық қатынастың тетіктерін дамытып, жетілдіру арқылы тиімді экон. қатынастарға мүмкіндік туғызуға, әлеум. және экон. үрдістерді реттеуге бағытталған. Сонымен қатар ол мемлекеттің нарықтық қатынастарды реттеуге араласып отыруында қарастырады. Кейінгі уақытта Ырықтандыру, консерватизм, социал-демократ. идеялардың өзара жақындай түсуі байқалады. Дереккөздер
Ысқы

Ысқы, қияқ – ысқылы-ішекті музыка аспаптарын тарту үшін қолданылатын жылқының құйрық қылы керілген ағаш таяқша. Ы-ның алғашқы аталуы 10 ғ-дағы жазба деректерде кездеседі. Осы жазбаларға қарағанда Ы. ең әуелі мұсылман елдері мен Византияда пайда болып, кейінірек еуропа елдеріне тараған. Ы-ның озық үлгілерін 18 ғ-да француз шеберлері Ф.Турт, Ж.Б. Вильом, сондай-ақ италиялық муз. аспаптар жасау шеберлері А.Корелли, В.Крамер, Д.Тартини мен Д.Б. Виотти, орыстың скрипка жасаушысы Н.Киттель, т.б. дүниеге әкелді. Ы-ның қылдарын қатты керіп, не болмаса босатып тұратын арнаулы бұрамалы мех. тетігі болады. Қазіргі кезде Ы-ның Турт жасап жетілдірілген түрі (қыл-ды тарту, босату тетігі бар) қолданылады. Оның ұзындығы 74 – 75 см-ге жетеді. Ы. қылының тұтқырлығын арттыру (дыбыс жақсы шығу үшін) мақсатымен оған шайыр жағылады. Қазақтың қылқобызы Ы-ның көне түрі қияқпен (садаққа ұқсас) тартылған Дереккөздер
Жұмағали Ысмағұлов

Жұмағали Ысмағұлов (17 сәуір 1928 жылы туған, Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Соналы ауылы) – публицист-жазушы, аудармашы, сыншы-әдебиетші ғалым, филология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1998). Өмірбаяны Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. * Қазақ мемлекеттік университеті (қазіргі ҚазҰУ) филология факультетінің журналистика бөлімін (1951), * КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген (1961). Ысмағұлов еңбек жолын әріп терушіліктен бастады. * 1943 – 54 бірқатар баспасөз органдарында қызмет атқарды. * Қазақстан Компартиясы ОК-де нұсқаушы (1954 – 58), * “Қазақ әдебиеті” газетінде бас редактор (1961 – 63), * Алматы облыстық “Жетісу” газетінде бөлім меңгерушісі (1963 – 64), * Шығыс Қазақстан облыстық “Коммунизм туы” газетінде жауапты редактордың орынбасары (1965 – 69) * Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы ин-тында Марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын аудару секторының меңгерушісі (1969 – 73) болып қызмет етті. * 1973 жылдан Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі жанындағы Ақпарат агенттігінде (ҚазТАГ) директордың орынбасары болып тағайындалып, * 1982 – 87 жылдары директоры болды. * 1985 жылы он бірінші сайланған Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Шығармашылығы Ол бұқаралық ақпарат құралдарында істей жүріп, ұзақ жылдар бойы әдеби-сын саласында жемісті еңбек етті. Мерзімді баспасөз бетінде Б.Майлин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Т.Ахтанов, С.Мәуленов, Ғ.Қайырбеков, т.б. ақын-жазушылар шығарм. жайында жазған әдеби-сын толғаулары мен публицист. эссе, очерктері * “Маржан мен махаббат” (1965) * “Адам мерейі” (1969) атты жинақтарда топтастырылған. Ы. шығарм. еңбектерінде саяси, ғыл. және көркем әдебиет аудармалары едәуір орын алады. Ол тәржімалаған О.Бальзактың “Үзілген үміттер”, “Жергілікті дәрігер”, А.Стендальдың “Қызыл мен қара”, В.Вересаевтың “Тығырықта”, Пауло Коэльоның “Заїир”, Ю.Бондаревтың “Жағалау” және “Таңдау”, В.Анчишкиннің “Арктика аңызы” романдары, В.Дальдің “Бөкей мен Мәулене”, Э.Казакевичтің “Көк дәптер” повестері жоғары бағаға ие болды. 1987 жылдан бері бірыңғай ғыл. жұмыспен айналысып келеді. М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында қызмет істей жүріп, ол А.Байтұрсынов пен М.Дулатовтың халқымызға қайта оралған шығарм. мұраларын зерттеумен алғашқылардың бірі болып айналысты. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ұлы Абай шығарм-н жаңа тұрғыдан пайымдап зерттеу жұмысымен шұғылданып, 1994 жылы “Абай: ақындық тағылымы” атты монографиясын жариялады. Марапаттары * 1996 жылы Абайдың шығарм. мұрасын бастыру және зерттеу жөніндегі жұмыстары үшін ҚР Мемл. сыйл-на ие болды. * “Халықтар достығы” * “Құрмет белгісі” ордендерімен, бірқатар медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Іле бөріқарақаты

Іле бөріқарақаты (Berberіs іlіensіs) — бөріқарақаттар тұқымдасына жататын тікенекті бұта. Іле Алатауының шатқалында, Ұзынқара (Кетпен) жотасында, Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік беткейінде, Іле өзенінің жайылма бөлігінде кездеседі. Биіктігі 3 м-ге жетеді. Ескі бұталары сұр қабықты, бір жылдық бұталары қызыл қоңыр қабықты. Тікенектері жай, 3 және 5-6 бөлікті. Жапырақтары қалың, жеміс салатын өркендеріндегі кос жапырағы жұмыртқа пішінді, бүтін жиекті және сопақтау, жеміс салмайтын өркендерінің жиегі тікенекті-тісті. Гүлшоғыры — көп гүлді шашақ, ұзындығы 5 см. Гүлдері сары түсті, диаметрі 3-4 мм, гүлсағақтарының ұзындығы 5-7 мм. Мамырда гүлдейді, маусымда жеміс салады. Жемісі ақшыл қызыл түсті, жұмыртқа пішінді, ұзындығы 7-8 мм, ені 3-4 мм. Сирек кездеседі, эндемик. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер Тағы қараңыз *Бөріқарақат
Іле көкжалбызы

Іле көкжалбызы – ерінгүлділер тұқымдасы, көкжалбыз туысына жататын шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауының тасты беткейлері мен Түрген өз-нің бастауында кездеседі. Биікт. 20 – 34 см, тамыры тарамдалған. Сабағы бұтақты, сыртын жай және безді түктер қаптап тұрады. Жапырақтары ұзынша қандауыр тәрізді, иректелген, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшалары бесеу, бір-бірімен кіріккен, түтікше тәрізді. Күлтесінің де саны бесеу, тұтасып біріккен үстіңгі ерні аталығы мен аналығын сыртынан бүркеп жаңбырдан қорғайды. Гүлдері ұсақ, күлгін көк түсті, қос жынысты, аталығы төртеу, аналығы біреу. Ұсақ гүлдері сабақ ұшына жиналып, күлтебас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс салады. Өте сирек кездеседі, Іле Алатауының эндемигі, жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Іле ойысы

Іле Ойысы – Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тауаралық тектоникалық құрылым. Солтүстігінде Жетісу (Жоңғар) Алатауы және Борохоро (Бурақара) оңтүстігінде Іле Алатауы және Кетпен (Ұзынқара) жоталарымен, шығысында Қытай жерінен басталып, батысында Қараой, Итжон үстірттерімен шектеседі. Іле Ойысы өзін қоршаған таулардан терең жарылымдармен шектелген. Ойыстың жалпы ұзындығы – 1000 км, республика жеріне батыс бөлігімен кіреді (көпшілік жері Қытайда), Қазақстанда батыстан шығысқа 300 – 350 км-ге созылып жатыр, ені шығысында 100 – 120 км, батысында 70 – 80 км, орта шенінде оң жағалаудан Қату, Қалқан, сол жағалаудан келіп, ойысты жіңішкертіп (25 – 30 км-ге дейін) екіге бөледі: батыс жағы Алматы, шығыс жағы Жаркент құлдималары. Ортаңғы бөлігін Іле өзенінің аңғары алып жатыр. Абсолюттік биіктігі шығысында 700 м, батысында 500 м, таулы жоталарға қарай 1000 м-ге дейін биіктей түседі. Бұл ойыстың палеозойлық тұғыры батысында 3000 м, шығысында 5000 м тереңдікте, үстін мезо-кайнозойлық шөгінділер жапқан құрылым тектоник. болғандықтан, жер сілкіну болып тұрады; 7 – 9 балдық белдемге жатады. Климаты тым континенттік, жазы ыстық, қуаң шілденің орташа температурасы 21,3 – 25,4С, қысы суық, қары аз, қаңтардың орташа темп-расы –5,8 – 11,7С. Жылдық жауын-шашын мөлшері ойыстың түбінен ернеуіне қарай (Қапшағайда – 260 мм, Алматыда – 575 мм) және шығыстан батысқа қарай өсе түседі (Шелекте – 233 мм, Қапшағайда – 260 мм). Су торына Іле және оның салалары жатады. Жер бедерінде тау етегінің шөлейтті және жазықтық шөл ландшафтысы айқын ажыратылады. Іле Алатауы мен Кетпен жоталарының тау етегі жазығы дөңбектасты-малтатасты қабаттан түзілген, үстін ллсс тәріздес қоңыр саз жапқан, ашық қоңыр топырағында жусанды-изенді өсімдіктер өскен. Жетісу (Жоңғар) Алатауының тау етегі жазығының бозғылт сұр топырағында бұйырғынды-сексеуілді және тасбұйырғынды өсімдіктер кездеседі. Бұрын Іле өз-нің аңғары болған ойыстың түбін аллювийлік шөгінді басқан. Энергетикада, балық шаруашылығында зор маңызы бар Қапшағай бөгені салынған. Ойыстың оңтүстік етегін бойлай Шілік – Шамалған өзен аралықтарында Үлкен Алматы каналы тартылған. Пайдаланылған cілтемелер Ж. Ахметов
Ішік

Ішік — қазақтың ұлттық киімдерінің бірі, оны елтіріден, сеңсеңнен, әр түрлі аң терілерінен тігеді, сырты матамен тысталады. Ішік тігілетін терінің түріне қарай: елтірі ішік, сеңсең ішік, қасқыр ішік, түлкі ішік, пұшпақ ішік, орман ішік, жанат ішік, бұлғын ішік т. б. деп аталады. Ішік тігетін теріні шел майынан, көк етінен арылтып алған соң ашыған айран жағын илейді. Тері әбден иі қанғанда ирек ағатпен тарап, қолмен уқалап, керіл-созыл жұмсартылады. Ішікті жөрмеп тігеді және тігістерінің бәрі тірінің тақыр жағына қарайды. Жұқа терілерді мақта жіппен тіксе, ал қалың терілерге жүн жіп пайдаланылады. Ішіктің іші дайын болған соң, оның тақыр бетіне бидай шүберек көктейді де барқыт, шұға, пүліш сияқты қалың тыстық маталармен тыстайды. Қасқыр ішікке қасқыр не түлкі терісінен, сеңсең ішікке елтіріден, басқа түрлеріне құндыз не бұлғын теріснен жаға салынады. Ішік екі маусымда киюге арналған жылы киім. Мысалы қасқыр ішік, түлкі ішік, бөкебай ішік, қарсақ ішік, бұлғын ішіктер қыста, пұшпақ ішік, зорман ішік, жанат ішік, елтірі ішіктер қара күзде, көктем айларында киюге арналған. Сеңсең ішік, қасқыр ішіктерді ерлер, қалған түрлерін көбінесе әйелдер киген. Әйелдер мен бойжеткендер киетін ішіктер өте сәнді етіп тігіледі. Олардың өңіріне, жеңінің аузына, етегіне айналдыра құндыздан, сусардан жұрын ұстайды. Тысына жібекпен кесте тігеді. Елтірі ішік аса марқаймаған қозының бұйра елтірісінен тігіледі. Сеңсең ішік — марқа қозының терісінен сеңсеңінен тігіледі. Орман ішік түлкінің тамақ терісінен, пұшпақ ішік — түлкінің пұшпақ терісінен тігіледі. Ішіктің қайсы түрі болса да әрі жылы, әрі киюге сәнді тамаша киім. Дереккөздер ﻿
Эклектика

Эклектика – әр түрлі, қарама-қайшы көзқарастардың, теориялық алғышарттардың, саяси бағалардың тоғысуы. Мәселен материализм мен идеализмді жанастырудың көптеген әрекеттері немесе ревизионистердің марксизм мен эмпириокритицизмді, диалектикалық материализм мен кантшылдықты, т.б. ұштастыру ниеті Эклектикалық сипатта болды. Эклектиканың негізгі методология кемшілігі – объективті дүниенің байланыстары мен қатынастары жиынтығынан заттың, құбылыстың нақты тарихи негізділігін ескеріп, олардың басты байланыстарын ажырата алмаушылық және түрлі көріністерін, қасиеттерін тұрпайы түрде біріктіре салушылық болып табылады. Нақты қызмет, саясат саласында Эклектика қателіктер мен жаңсақтықтарға апарып соқтырады, өйткені ол оқиғалар тізбегіндегі басты буынды табуға, тарихи кезеңдердің неғұрлым көкейкесті міндеттерін шешу үшін шаралар белгілеуге бөгет жасайды. Дереккөздер
Экономика Институты

Экономика Институты (ҚР БЖҒМ ЭК) - ғылыми зерттеу институты Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіне қарайды. Тарихы Қазақстан Республикасындағы іргелі экономика ғылымы саласы бойынша жетекші ғылыми-зерттеу институты ретінде 1952 жылы Ғылым Академиясы жүйесінде құрылған. Институтты ұйымдастыру іргелі экономикалық өзекті мәселелерді зерттеудің және Қазақстанның даму болашағын ғылыми негіздеудің аса қажеттілігінен туындаған. ҚР БҒМ 2000 жылғы 2 қазандағы № 496 бұйрығы бойынша құрылған Нұр-сұлтан қаласында Әлеуметтік-экономикалық зерттеулер орталығы – филиалы ашылды. Институттың қалыптасуына мен дамуына, іргелі және қолданбалы экономикалық зерттеулерді жүзеге асыруға Қазақ ССР Ғылым академиясының академиктері С. Б. Бәйішев, Т.Ә. Әшімбаев, А. Қ. Қошанов, Қазақ ССР Ғылым академиясының мүше-корреспонденттері С. Е. Толыбеков, К. Чуланов, Р. М. Петухов, О. Б. Баймұратов, экономика ғылымдарының докторлары профессорлар М. Г. Исаев, З. Қ. Қарғажанов, К. Қажымұратов, С.С. Сатыбалдин, П. С. Шим және тағы басқа да көптеген республиканың жетекші экономист-ғалымдары елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Экономикалық аудандастыру

Экономикалық аудандастыру– елдің өзара бағынышты аудандары жүйесін немесе аумақтық еңбек бөлінісін көрсететін ірі өңірді бөлу. Экономикалық аудандастырудың негізгі мақсаты – өңірлік әлеуметтік-экономикалық саясатын, соның ішінде аумақтық болжау және жоспарлау саясатын жүзеге асыру үшін оңтайлы жағдай жасау. Дереккөздер
Экономикалық география

Экономикалық география — қоғамдық өндірістің аумақтық ұйымдастырылуын, адамдар өмірінің ұйымдастырылуының кеңістіктік процестері мен түрлерін, ең алдымен, өндірістің өзінің пәрменділігі тұрғысынан зерттейтін әлеуметтік-экономикалық географияның тарларымен шайылып шығарылған тұнбалық (ұйықтық) бөлшектерден, тотықтардан (алюминий, темір), негіздерден (кальций, натрий, калий) азайған топырақ пішінінің үстіңгі бөлігіндегі горизонты. Шайылған сайын экономикалық географията кварц және кейбір топырақтарда аморфтық кремнезем жиналады. Бұдан топырақ пішіні ақшыл сүр немесе ақ түсті, құрылымсыз болады. Дереккөздер
Электромобиль

Электромобиль - аккумулятор батареяларынан күш алатын электроқозғағыш арқылы қозғалатын көлік құралы. Электромобиль - іштен жанатын қозғалтқышпен емес, тәуелсіз электр энергия көзінен (батареялар, отын элементтері, конденсаторлар және т.б.) қоректенетін бір немесе бірнеше электр қозғалтқыштары арқылы басқарылатын автомобиль. Электромобильді іштен жанатын қозғалтқышы және электр беріліс қорабы бар автомобильдерден, сондай-ақ троллейбустар мен трамвайлардан ерекшелеу керек. 2020 жылы электрмен жүретін көліктердің үлесі әлемдегі көліктердің жалпы санының 0,7%-ын құрады. Дереккөздер
Электр өрісі

Электр өрісі — электрмагниттік өрістің дербес бір түрі. Ол электр зарядының айналасында немесе бір уақыт ішіндегі магнит өрісінің өзгерісі нәтижесінде пайда болады. Электр өрісінің магнит өрісінен өзгешелігі – ол қозғалатын да, қозғалмайтын да электр зарядтарына әсер етеді. Электр өрісінің бар екендігін оның қозғалмайтын зарядқа әсер ететін күші бойынша байқауға болады. Электр өрісінің кернеулігі – электр өрісінің сандық сипаттамасы болып табылады. Оның Халықаралық бірліктер жүйесіндегі өлшем бірлігі 1 Вольт/метр (1В/м). Бір-бірімен тікелей жанаспайтын зарядтардың өзара әрекеттесуін түсіндіру үшін ағылшын ғалымы Майкл Фарадей өріс деген түсінік енгізді. Фарадейдің ойынша, әрбір зарядтан бүкіл кеңістікті түгел қамтитын электр өрісі таралады. Бір зарядқа екінші зарядты жақындатқанда, екінші зарядқа бірінші заряд тарапынан пайда болған өрістің күщі әсер ететін болады. Екінші заряд тұрған жердегі электр өрісі осы зарядқа өзінің туғызған өрісімен тікелей әсер етеді. Дереккөздер
Электр станциясы

Электр станциясы — электр энергиясын өндіруге арналған құрал-жабдықтар мен қондырғылардың, сондай-ақ осы мақсат үшін салынған құрылыстар мен ғимараттардың жиынтығы. Ол энергия көзіне сәйкес су электр станциясы, жылу электр станциясы, атом электр станциясы, жел электр станциясы, гелиоэнергетикалық станция және магнитогидродинамикалық генератор болып ажыратылады. Жылу электр станциясына конденсациялық электр станциясы, жылу электр станциясы, газ турбиналы электр станциясы, дизель электр станциясы жатады. Республика бойынша өндірілетін электр энергиясының 80%-ға жуығы жылу электр станцияларының үлесіне тиеді. Болашақта қуаты зор атом электр станциялары үлкен рөл атқаратын болады. Магниттік гидродинамикалық генераторда магнит өрісінде қозғалатын электр өткізгіш ортаның (сұйық не газ) энергиясы электр энергиясына тікелей түрленеді. Алғашқы электр станциясы 1882 ж. Нью-Йоркте салынған. Бұл станцияға тұрақты токтың 6 динамомашинасы орнатылып, олардың әрқайсысы қуаты 125 ат күшіне тең бу машинасымен қозғалысқа келтірілді. Қуатты электр станциясын салу, өндірілген энергияны алыс жерге жеткізу мәселесі тек үш фазалы ток жүйесінің ашылуына байланысты шешілді. 1913 ж. Қазақстанда өндірілген жалпы энергия мөлшерімен 3000 кВт-қа ғана жетті. Қазақстандағы ең алғашқы бу турбиналы электр станциясы (қуаты 1240 кВт) 1926 ж. Қарсақбай комбинатында, ал алғашқы СЭС – Жоғары Хариузовск СЭС-і (қуаты 3000 кВт) 1928 ж. салынды. 1935 ж. Алматыда бу турбиналы электр станциясы іске қосылды. Дереккөздер
Эллипс

Эллипс – 2-ретті жазық қисық. Эллипс – фокус деп аталатын F1 F2 нүктелерден қашықтықтарының қосындысы бірдей болатын нүктелердің жиыны. Тік бұрышты координаттар жүйесінде Эллипс теңдеуі x 2 /a 2 +y 2 /b 2 =1 болады. ты жазықтықпен қиғанда эллипс пайда болады.]] Эллипс элементтері арасындағы қатынастар * — үлкен жарты осі; * — кіші жарты осі; * — фокальдық радиус (фокустары арасындағы жартылай қашықтық); * — фокальдық параметрі; * — перифокустық қашықтық (эллипстегі нүктеден фокусқа дейінгі ең жақын қашықтық); * — апофокустық қашықтық (эллипстегі нүктеден фокусқа дейінгі ең ұзын қашықтық); . Координаттық түрде өрнектеу Эллипс екінші реттік қисық ретінде Эллипс является центральной невырожденной кривой второго порядка және жалпы мына теңдеуді қанағаттандырады : инварианттың және болғанда, мұндағы: : : : Екінші реттік қисық инварианттары мен эллипс жарты остері арасындағы қатынастар: : : : Дереккөздер
Энергетика

Энергетика — шаруашылықтың энергетикалық қорды және әр түрлі энергияны өндіру, түрлендіру, жеткізу, пайдалану мәселелерін қамтитын саласы. Ол жел энергетикасы, жылу энергетикасы, су энергетикасы, ядролық энергетика, т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Эсколатор

Эсколатор– адамдарды бір деңгейден екінші бір деңгейге тасымалдайтын жылжымалы баспалдақ түріндегі көтеру-тасымалдау құрылғысы. Эсколатор баспалдақтары пластинкалы шынжырмен тартылатын бағыттаушы жолдағы роликтер үстінде қозғалады. Дереккөздер
Эссе

Эссе француз тілінен "essai", ағылшын тілінен "essay", "assay"- талпыныс, жазушылық сынама, очерк; латын тілінен "exagium" – ойлау. Эссе философияның, эстетиканың, әдеби сынның, публицистиканың, көркем әдебиеттің тұрақталған, қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап, өзінше толғап, әрі дағдыдан, әдеттен, көне соқпақтардан бөлек, тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын жанры. Әдебиеттегі Эссе – соны пікірлерге көбірек мән беріліп, оқырманды ой теңізінде жүздіретін таңдай қақтыратын, өзінше ойлап-сезіну қажеттілігін туғызатын, қаныңды қыздырып, рухани әлеміңе азық сыйлайтын, дүние құбылыстарын өткір қабылдауымен ерекшеленетін көркем туынды. Эссе табиғаты сыршыл сезімге, тіл бояуларының айрықша салтанатына, әшекейлі композицияға құрылады. Өзгеше бітімді бұл өнер туындысында эссеші интеллектуалдық байлығын, аңғарымпаздығын, жарқын, тапқыр ойлылығын, өмір саяхатындағы көрген-білетін, сезінген-түйгенін, тәжірибелерін жомарттықпен жайып салады. Эссе сипатында туған туындыларға батыл болжамдар мен өткір ұсыныстар, пікір жарыстырулар мен талас тудыратын жорамалдар, ойлар, көкейге қо-нымды, таным көкжиегін кеңейтуге қозғау саларлық байламдар тән. Эссеге негізгі қойылатын талап-белгілі бір тақырыпты, мәселені талдау, сипаттау жэне бағалау болса, негізгі мақсаты-тақырыпқа байланысты өз білімін көрсету және сұраққа берілген жауаптың дұрыстығына окытушыны (окырманын) сендіре білу болып табылады. Бұл эссенің өзге жазба жұмыстарынан ажырата білудегі басты талаптардың бірі ретінде көрініс табады. Сондай-ақ, эссені жазуда негізінен формалды стильді басшылыққа ала отырып, өз ойын нақты дәлелдер мен мысалдар арқылы жүйелі түрде беріп, ондағы әрбір бөлімнің талапқа сай жазылуын ескеру керек. Эссенің түрлері #Салыстырмалы эссе #Пайымдық эссе #Көркем-әдеби эссе #Дискуссивті эссе #Аргументтік эссе #Себеп-салдар эссе #Келісу немесе келіспеу эссесі #Мәселе және оның шешімін қарастыру эссесі #Синтез эссе #Сипаттамлық эссе #Үдеріс эссесі #Уәждемелік эссе Эссе құрылымы Бұл шағын көлемді ой бөлісу, қандай болса мәселені еркін баян ету, дәлелді зиятты ізденіс. Эссе бір мәселе немесе сұрақ бойынша жеке көзқарасты білдіріп, алдын ала немесе мәселені қанағаттанарлықтай баяндалуына үміттенбейді. Әдетте, эссе бір нәрсе туралы жаңа, субъективті рең беретін сөзді және философиялық, тарихи-биографиялық, публицистикалық, әдеби-сын, ғылыми-көпшілік, баллетристикалық сипатта болуы мүмкін. Эссенің құрылымдық бөліктері Эссе тақырыбы эссенің мақсатын, эссенің өн бойында не сұралып отырғандығын, қандай мәселені қозғайтындығын көрсетеді. #Кіріспе - берілген тақырыптың мәнін ашатын бөлім. Бұл бөлімде қандай сұрақтарға жауап іздейтіндігіміз анықталады. #Неізігі бөлім - негізгі ой мен мәселеге байланысты аргументтер жинақталған бөлім. Негізгі бөлімде дәлелдер, дәйектемелерді, түрлі статистикалық мәліметтер мен схемаларды қолданып тақырыпты ашады, көтерілген мәселені айқындап, оның туу себептерін көрсетеді. #Қорытынды - тақырып бойынша түйін. Қорытындыда жаңа ой енгізілмей, дәлелдемелер бойынша түйін шығарады, шешу жолдарын көрсетеді. Дереккөздер
Этнография

Этнография, этнология ( – тайпа, халық, grapho – жазу) – қоғамдық ғылымның тайпалар мен халықтарды зерттейтін саласы. Этнография қазіргі халықтарды және ертеде өмір сүрген көне этностық топтардың шығу тегін, ру-тайпалық құрамын, қонысын, олардың өзіндік ерекшеліктерін зерттейді. Әйгілі этнограф ғалымдар * Василий Васильевич Григорьев * Григорий Николаевич Потанин * Василий Васильевич Радлов * Әбубәкір Дивай * Лев Гумилев Қазақтың этнограф ғалымдары * Шоқан Шыңғысұлы Уәлихан * Мұхаммед–Салық Қарауылұлы Бабажан * Ыбырай Алтынсарыұлы * Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы * Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан * Ахмет Байтұрсынұлы * Міржақып Дулатұлы * Қаныш Имантайұлы Сәтбай * Әлкей Хақанұлы Марғұлан * Жағда Бабалықұлы * Халел Арғынбай * Өзбекәлі Жәнібек * Ақселеу Сланұлы Сейдімбек * Серікбол Әділбекұлы Қондыбай Дереккөздер
Этология

Этология( — әдет-ғұрып, мінез және — ілім) — жануарлардың мінез-құлқының биологиялық негіздерін зерттейтін ғылым. Этология ғылымы алғашқыда зоопсихология деп аталып, 20 ғасырдың 30-жылдары өз алдына жеке ғылым болып қалыптасты. Дереккөздер
Южный Казахстан

"Южный Казахстан" – облыстық газет. Алғашқы сандары Қазақстан Коммунистік Партиясының Шымкент облысында және қалалық комитеттері мен халық депутаттары облыстық кеңесінің органы ретінде “Смычка” деген атпен 1925 ж. 1 мамырдан 1930 жылға дейін жарық көрді. Кейіннен “Правда степи” (1930 – 1932), “Правда Южного Казахстана” (1932 – 62) деп аталды. 1962 жылдан қазіргі атауымен шығып келеді. Газетте негізінен өлкенің қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуы, ұлттық саясат мәселелері қозғалады. 1975 ж. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. 1979 ж. жиырма басылым ішінен іріктеліп, Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің “Кеңес баспасөзі” бөліміне қойылған. "Южный Казахстан" қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан әкімдігінің газеті ретінде ”Шаңырақ”, “Молодежка”, “Южанка” секілді қосымшаларымен аптасына үш рет шығады. Дереккөздер Тағы қараңыз Оңтүстік Қазақстан (газет) Сілтеме * [http://www.yujanka.kz/ Ресми торбеті]
Embraer 190

Embraer 190 - Бразилияда жасалатын ұшақ. Ұшақ сыйымдылығы 98 орын және екі кластан тұрады. Embraer 190 жетілдірілген дизайны, ыңғайлылығы, үнемділігі және техникалық қызмет көрсетуге жұмсалатын шығындардың аздығы себептерімен таңдалды. Екі қозғалтқышпен жабдықталған реактивті ұшақтар орта қашықтықта ұшу үшін әбден лайық.. Ұшудың максималды алыстығы – 4500 километр. Қазақстанда пайдаланылуы E-195 Кампинас халықаралық әуежайында]] «Эйр Астана» Embraer 190 үш ұшағының алғашқысын 2011 жылы науырыз айының соңында жеткізуге дайындалу үстінде. Бұл ұшақтар Орта Азиядағы ірі көлік торабы Алматы әуежайынан Қазақстан қалалары мен көршілес елдерге әуе тасымалдарды орындау үшін операциялық лизингке алынған. Embraer 190 лайнері Airbus A320 ұшағымен бірдей пайдаланады және кейінірек Fokker 50 турбовинттік ұшақтарын толығымен алмастыратын болады. Алғашқы Embraer 190 Алматыдан Қазақстанның Қарағанды, Павлодар, Ақтау және Атырау қалаларына және Орталық Азиядағы Ташкент, Душанбе және Бішкек шаһарларына қатынайды. Екінші ұшақ 2011 жылдың мамыр айында келмек. Ол Алматыдан Грузия астанасы Тбилисиге және Ресей Федерациясың оңтүстігінде орналасқан Самара ірі қаласына жаңа рейстер орындамақ. Үшінші ұшақ 2012 жылы жеткізіледі. Сипаттамасы Sources: Embraer E-jet Тағы қараңыз * Embraer Lineage 1000 * Embraer C-390 * ACAC ARJ21 * Airbus A318 * Boeing 717 * Boeing 737 * Bombardier CRJ * Bombardier CSeries * Fokker 100 * Mitsubishi MRJ 70/MRJ 90 * Антонов Ан-148 * Сухой Superjet 100 * Туполев Ту-344 * Яковлев Як-42Д Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.embraercommercialjets.com/#/en/familia-ejets/1 Embraer E-Jets] * [http://www.airliners.net/info/stats.main?id=406 Airliners.net: Embraer E-170/175/190/195] * http://www.airfleets.net/exploit/production-e170.htm * http://www.airfleets.net/exploit/production-e190.htm * https://web.archive.org/web/20110710185946/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/138.pdf * https://web.archive.org/web/20110710185955/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/137.pdf * https://web.archive.org/web/20110710190014/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/136.pdf * https://web.archive.org/web/20110710190031/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/135.pdf * Embraer E-jet specifications, accessed Dec 26, 2009
51-аймақ

51-аймақ — әскери әуеайлақ, АҚШ Әуе күштерінің Эдуардс әскери базасының қашықтағы бөліктемесі. Бұл Невада штатының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, әйгілі Лас-Вегас қаласынан солтүстік-солтүстік-шығыс жағында 133 километр қашықта.
Термоядролық реакциялар

-тритий реакциясының схемасы]] Термоядролық реакция, термоядролық синтез — өте жоғары температурада жүзеге асатын ядролар бірігуі реакциясы. Жеңіл элементтерді (сутек, гелий, литий, т.б.) жүздеген миллион градусқа дейін қыздырғанда, олардың бейтарап атомдарының тұтастығы жоғалып, ядролар мен электрондарға ыдырайды. Нәтижесінде оң зарядты ядролардан, теріс зарядты электрондардан тұратын ерекше орта, жоғары температуралы плазма, пайда болады. Мұндай плазмада ядролар кулондық тебіліс бөгетінен (барьерінен) өте алатын кинетикалық энергияға ие болады: :, мұндағы — Больцман тұрақтысы; — плазма температурасы; және — бөлшектің массасы мен жылдамдығы. Температурасы жүздеген миллион градус болатын ыстық плазмадағы ядролар аса үлкен жылдамдықпен бір-біріне жақындап, ядролық күштердің әрекет аймағына енеді. Сол сәтте-ақ тегеурінді ядролық күш оларды біріктіріп, жаңа ядроны түзеді. Бұл кезде пайда болған масса ақауы есебінен аса мол энергия босап шығады. Іске асырылуы Жер бетінде алғаш рет термоядролық реакциялар 1950 жылдардың басында Қазақстанда (Семей полигоны) сутек бомбасын жару арқылы жүзеге асырылды. Қажетті жоғары температура атом бомбасын алдын ала жару үстінде алынды. Термоядролық бомбаның ішіне жоғары температура алу үшін атом бомбасының заряды және жеткілікті мөлшерде сутек изотоптары (мысалы, дейтерий) орналастырылады. Термоядролық жарылыста әуелі атом бомбасының заряды іске қосылады да, температура миллиондаған градусқа көтеріліп, сутек изотоптарының ядролары жаппай біріге бастайды. Осылайша әп-сәтте атом бомбасының жарылысы сутек бомбасының жарылысына ұласады. Қолдан басқарылатын термоядролық реакцияларды іске асыру зор қиындықтарға кезікті. Оларды жүзеге асыру үшін, негізінен, үш мәселені шешу керек: #Біріншіден, сутек газын қыздыру арқылы ыстық плазманың температурасын ондаған миллион градусқа көтеру қажет. #Екіншіден, термоядролық реакцияны тұтандыру үшін ыстық плазманы суытпай, белгілі бір көлемде кем дегенде 10 1 —10 2 с ұстап тұру қажет. #Үшіншіден, термоядролық реакция қарқынды жүріп, энергия шығыны қажетінше мол болуы үшін ыстық плазмадағы дейтерий ядроларының тығыздығы белгілі бір шамадан кем болмауы тиіс, яғни 1 м 1 көлемде 10 22 бөлшек болуы керек. Осы үш шарт қатарынан орындалса ғана басқарылатын термоядролық реакцияны іске асыруға болады. Алайда плазма заттың ең орнықсыз күйі болып табылады, сондықтан бұл шарттарды бір мезгілде орындау мәселесі әлі күнге шешуін таппай отыр. Дереккөздер
Рая Айтбайқызы Жаңабаева

Рая Айтбайқызы Жаңабаева (1947 қарашаның 12-інде туған, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент) - педагогика ғылымдарының докторы (2007). Қысқаша өмірбаяны * 1973 - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ); * 1987 - аспирантурасын бітірген. * 1973 - осы университетте аға лаборант қызметін атқарды. * 1987 жылдан - оқытушы қызметінде. Ғылыми бағыты – қазақ этнопедагогика патриоттық ерлік тәрбиесі проблемасы. «Қазақ халық педагогикасындағы патриоттық-ерлік тәрбиесінің ғылыми негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми еңбегі және оқу құралдары жарық көрген. Дереккөздер
Құдайберген Жаңабергенов

Құдайберген Жаңабергенов – (1937 қаңтардың 9-ында туған, Жаңақорған ауданы Екпінді ауылы) - физик, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1971), педагогика ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001). Халықаралық педагогика білім беру академиясының академигі (2003). ҚР білім беру ісінің үздігі. Қысқаша өмірбаяны 1959 - Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін бітірген. 1966 – 1969 ж. Қазақстан ғылым академиясының ядролық физика институтында аспирант; 1970 – 1981, 1995 – 1997 ж. Қызылорда мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі; 1981 – 1993 ж. факультетт деканы, партбюро хатшысы қызметтерін атқарған. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері «Қатты денелер физикасы», «Жоғары және орта мектепте физиканы оқыту әдістемесіне» арналған. 100-ден астам ғылыми еңбегі, 3 монографиясы, 4 оқу-әдістемелік құралдары жарық көрген. Ы.Алтынсарин атындағы сыйлық лауреаты.Шығармалары: Физиканы оқыту әдістемесі. Оқу құралы, А., 1998. Дереккөздер
Жаңаарық қалашығы

Жаңаарық – орта ғасырдан сақталған ежелгі қала орны. Орналасқан жері Түркістан облысы Отырар ауданы, Шілік ауылынан шығысқа қарай 8 км жерде, Бөген өзенінің бойында орналасқан. Сипаты 1969 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Қала орны солтүстік бағыт бойынша 190 м-ге, батыс-шығыс бағыттары бойынша 300 м-ге созылып жатыр, биіктігі 7-8 м. Жаңарықтың оңтүстігінде төбесі жазық дөңгелек мұнара тәрізді қамал болған. Оның төбесіндегі тегіс алаңның диаметрі 3 м, биіктігі 13 м. Айналасы бекіністік дуалмен қоршалған. Археологиялық қазба деректері қаланың VII-VIII ғасырлардан бастап XIII-XV ғасырларға дейін болғанын анықтады. Қазба жұмыстары кезінде табылған қыш ыдыстар, әр түрлі темір бұйымдар (пышақтар, қол орақ сынықтары), тас диірмендер, шыны көзелер бұл аймақтағы халықтың отырықшы болғанын, мал шаруашылығымен, қолөнермен айналысқанын көрсетеді. Дереккөздер
Барыс Әлікенұлы Жапаров

Барыс Әлікенұлы Жапаров (1955 шілденің 30-ы, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Талдыөзек ауылы) – технология ғылымдарының докторы (1988), професор (1990). Қысқаша өмірбаяны * 1976 - Қазақ политехнологиялық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университеті) бітірген. * 1976–89 ж. - осы университетте инженер, кіші және аға ғылыми қызметкер, ғылыми-зерттеу лабораториясының меңгерушісі; * 1989–97 ж. - ҚР Министрлер Кеңесі жанындағы басшы қызметкерлер мен мамандардың біліктілігін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі, институт проректоры; * 1997–99 - Түркиядағы ҚР Елшілігінің кеңесшісі; * 1999–2000 - Түркия республикасындағы қазақ-түрік достық, қолдау және даму қоғамының төрағасы; * 2000–01 - «NOKІA NETWORKS OY» (Финляндия) фирмасының Түркиядағы өкілдігінің кеңесшісі болды. * 2001 жылдан - АҚШ-тың халықаралық даму агенттігінің (USAІD) Орталық Азия университетінде экономика және бизнес «Білімдер желісі» жобасының атқарушы директоры және «КАЗРЕНА» ғылыми білім беру компьютерлік желісін пайдаланушылар қауымдастығының бас директоры. Дереккөздер
Қоңыраулы найза

Қоңыраулы найза – басына қоңырау тағылған найза. Мәні Көшпелі халықтардың жауынгерлері найза, сүңгi басына әртүрлi әскери және дәреже белгiлерi ретiнде ту, байрақ, жалау, қоңырау таққан. Ту – қолбасылық, байрақ – әскербасылық дәреже белгiсi, ал түстi жалау – әскер бөлiктерiнiң айыру белгiсi болды. Ертеде қоңырау да бір арнайы әскери белгі болғанын топшылауға болады, бірақ кейін бұл дәстүр қолданыстан шығып кеткендіктен найза, сүңгілерге тағылған қоңыраудың атқаратын функциясын қазір тап басып айту қиын. Найзаға әскери белгі ретінде қоңырау тағу көне түркі заманынан белгілі. Осындай қоңыраулы сүңгі ұстаған жауынгер бейнесі көне түркілердің тастағы суреттерінде кездеседі. Кейін бұл дәстүр қазақтарда да ХVIII ғасырға дейін сақталды. Қазақтардың батырлық жырларында, жыраулар туындыларында найза жебесінің түбіне қоңырау тағылған «қоңыраулы найза» айтылады ("Қоңыраулы найза қолға алып, қоңыр салқын төске алып, қол төңкерер ме екенбіз?". /Ақтамберді жырау Сары ұлы; "Отыз беске келгенде, Қоңыраулы найза қолға алдың" /Ер Тарғын.). Қоңыраулы найза батыршылдықтың, жаугершіліктің белгісі болды. Көшпелілер өркениетінде кәсіби әскерилер ретіндегі батырлар институтының жойылуына байланысты қоңыраулы найза ұстау дәстүрі ХIХ ғасырда қолданыстан шығып қалған. Дереккөздер Әдебиеттер * Алдаспан. XV–XVIII ғасырлардағы қазақ ақын–жырауларының шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1970; * Кайдаров А.Г. Доспехи и вооружение воина-батыра в казахском эпосе и их этно-лингвистическое объяснение. Известия АН Каз ССР. Серия общественная. 1976. № 6. 24-35 бб.; * Ақсауыт. Екi томдық. Алматы: Жазушы, 1977; * Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлiк өнерiнiң сөздiгi. Алматы: Ғылым, 1991; * Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер (батырлардың қару-жарағы, әскери өнері, салт-дәстүрлері). Алматы: Дәуір, 1996; Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы. Ғылыми редактор және алғы сөздің авторы Нұрсан Әлімбай. Алматы: Алматыкітап, 2006; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.