kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әли Әжімұлы Әбішев

Әли Әжімұлы Әбішев (11.9.1962 жылы туған) – экономика ғылымның докторы (2000). ҚазМУ-ды (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Гурьев педагогикалық институтында (қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы (1986–1989) қызметтерін атқарды. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлкеттік университетінің аспиранты (1989), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) аға оқытушы, 1-проректор (1993–2005) қызметтерінде болды. 2005 жылдан Қазақ экономика университетінің ректоры. Әбішевтің 100-ден аса ғылым еңбегі жарық көрді. Әбішев Әли Әжімұлы - Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінің ректоры. 1962ж. 11 қыркүйекте туған. 1986 ж. С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ді; 1993 ж. Ленинград мемлекеттік университетін, 1993 ж. Кентукки штатының университетін (АҚШ) бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының докторы (2000), профессор (2002). Ресей Гуманитарлық ғылымдар Академиясының академигі. 1979-81 жж. - Петровский атындағы Гурьев машина жасау зауытының шәкірті, 2 разрядты токарі. 1986-89 жж. - Гурьев педагогикалық институтының оқытушысы, аға оқытушысы. 1989-93 жж. - Ленинград мемлекеттік университетінің аспиранты. 1993-2005 жж. - Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің доценті, декан орынбасары, кафедра меңгерушісі, деканы, 1-ші проректоры. 2005 жылдан - Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінің ректоры. «Отан» РСП мүшесі. «ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері» белгісімен, ҚР білім министрінің Құрмет грамотасымен марапатталған. ҚР Президентінің Алғыс хатын алған. «Технологиялық өндіріс тәсілінің қозғалысы» (1998), «Технологиялық өндіріс тәсілінің әлеуметтік-экономикалық эволюциясы» (2000) атты монографияның; экономикалық ғылым теориясы мен методологиясы проблемалары бойынша 70-тен астам ғылыми мақаланың авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Іскерлік, айқындық, шапшаңдық». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Командаға лайықты жұмыс істей білушілік. Көшбасшылық қасиеттер. Кәсіпқойлық». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қазіргі Қазақстанның қаржы аясы - ел экономикасының ең ілгері дамыған секторы». Дереккөздер
Бақыт Хамитұлы Әбішев

Бақыт Хамитұлы Әбішев(1960 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Краскино қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1997). Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1983, қазіргі С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * Алматы облыстық клиникада (1983–1984) дәрігер-хирург. * Республикалық орталық (1984–1987) ауруханасында дәрігер-хирург. * Қазақ ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1987–1991) * Б. Жарбосынов атындағы Урология ғылыми орталығында жетекші (1991–1996) ғылыми қызметкер. * 1997 жылдан бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері Әбішев 60-қа жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://astana-akshamy.kz/print.php?uin1230028208&chapter1249292118]
Ғазиз Әбішев

Ғазиз Әбішев(1916, Қостанай облысы Амангелді ауданы – 1982) – тарих ғылымның докторы (1959), профессор, Қазақ КСР-і Жоғары партия мектебінің еңбек сіңірген қызметкері. 2-дүниежүзде соғысқа қатысқан. Журналистика институтын бітірген (1938, Алматы қаласы). Қазақ мемлекеттік баспасында редактор, Қазақстан КП ОК жанындағы партия тарихы институтында аға ғылыми қызметкер, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі (1949–1982) болды. Әбішевтің 100-ден аса ғылыми еңбегі мен 20-ға жуық жинағы, бірнеше монографиясы жарық көрген. Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер * [http://jasqazaq.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id=873:2010-04-30-06-49-39] Дереккөздер
Жантөре Нұрланұлы Әбішев

Жантөре Нұрланұлы Әбішев (18. 3. 1936 жылы туған, Қарағанды облысы Тельман ауданы) — ғалым, техника ғылымның докторы (1983), профессор (1987), Қазақстан Ғылым Академиясының корресподент-мүшесі (1983), Қазақстанның еңбек сіңірген өнертапқышы (1994). Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық техника университетінің) бітірген (1957). 1959 — 1983 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Химия-металлургия институтында кіші ғылымкер қызметкер, аспирант, инженер, ғылым хатшы, директордың ғылымкер жұмыстар жөніндегі орынбасары, директор болды. 1993 жылдан Қазақстан Республикасының Минералды шикізаттарды кешенді өңдеу жөніндегі ұлттық орталығының бас директоры. Негізгі ғылыми еңбектері түсті және сирек металдар металлургиясын зерттеуге арналған. Әбішев құрамында пирит бар полиметалл шикізатын термомагниттік жолмен байыту, сульфид концентраттарын автоклавта кремнийден арылту технологиясын жасап, тотыққан минералдарды гидротермдік жолмен сульфидтеу әдістерін ұсынды. 50-дей авторлық куәлік, патенттер алған. Шығармашылығы: * Магнитные сульфиды железа (Проблемы комплексной переработки пиритсодержащего сырья), А., 1981 (соавт); * Щелочное обескремнивание сырья, А.-А., 1984 (соавт); * Использование электроимпульсной дезинтеграции в технологии получения дисульфида молибдена из казахстанского сырья, Қарағанды, 1995. Сыртқы сілтемелер * [http://www.scedu.kz/gosudarstvennaja_premija_respubliki_kazakhstan_v_oblasti_nauki_i_tekhniki/laureaty_gosudarstvennykh_premii_respubliki_kazakhstan_v_oblasti_nauki_tekhniki_i_obrazovanija_1999_2005_gody/laureaty_2001_goda/ Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым минитрлігі] Дереккөздер
Матиполла Салахаденұлы Әженов

(15.11.1932 жылы туған, Атырау облысы қазіргі Исатай ауданы) – философия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1976). ҚазМУ-ды (1955, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1955–1960 жылы Атырау педагогикалық институтының (қазіргі Атырау мемлкеттік университеті) оқытушысы, 1963–1978 жылы Астрахан, Атырау педагогикалық институттарының аға оқытушысы, доценті, кафедра меңгерушісі, 1978–1983 жылы ҚазМУ-дың жанындағы қоғамдық ғылымдар оқытушыларының біліктілігін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі, 1983–1985 жылы ҚазМУ-дың философия-экономика факультетінің деканы, 1985 жылдан осы университеттің проректоры. Негізгі ғылыми-зертеу саласы – қоғамның әлеум. құрылымы. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Серік Ескендірұлы Әжіғали

Серік Ескендірұлы Әжіғали (17.12.1952 жылы туған, Алматы қаласы) – тарих ғылымның докторы (1997). ҚазМУ|ҚазМУ-ды]] (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1975–1981 жылы «Қазжобақалпынакелтіру» ғылымкер бірлестігінде сектор меңгерушісі, 1982–1985 жылы Республикасының кітап музейінде және 1985 жылдан Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының Тарих, археологикалық және этнологикалық институтының бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. Әжіғали – Арал-Каспий өңірінің тарихы мен мәдениетін зерттеуші маман. «Арал-Каспий көшпенділерінің кесене сәулет өнерінің дамуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Шығармалары: * Генезис традиционной погребательно-культовой архитектуры Западного Казахстана, А., 1994; * Ескерткіш – ел тарихы, Ақтөбе, 1992; * У берегов Прикаспийской истории, А.,2000. Сыртқы сілтемелер * [http://www.madenimura.kz/sovet/DocLib/2007-2009%20%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%20%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%20%E2%80%9C%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%E2%80%9D%20%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%20%D1%96%D1%81%D0%BA%D0%B5%20%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%83%20%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96%20%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B%20%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%20%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3%20%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96.aspx] Дереккөздер
Нариман Әжіғалиев

Нариман Әжіғалиев(1933 жылы туған, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы №19-ауылы) – медицина ғылымның докторы (1973), профессор (1993). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1955, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және аспирантурасын (1964) бітірген. 1955–1960 жылы Атырау облысы Есбол аудынында бас дәрігер, 1960–1962 жылы Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрилігі республикалық санитарлық ағарту үйінің бас дәрігері, 1964–1965 жылы кіші ғылыми қызметкер, 1965–1991 жылы жедел жәрдем бөлімінің меңгерушісі, 1969–1974 жылы Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрилігінің бас радиологы қызметтерін атқарды. 1991 жылдан ҚР Денсаулық сақтау министрилігінің Онкология және радиология ғылыми-зертеу институтында бөлім меңгерушісі болды. 230-дан астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 3 монографияның авторы. Шығармалары: * «Применение бетатрона в онкологии», 1977; * «Лучевое и химиолучевое лечение рака пищевода», 1988; * «Опухоли кожи», 1991 Сыртқы сілтемелер * [http://www.atr.kz/?p=4482] Дереккөздер
Есет Роватұлы Әзербаев

Есет Роватұлы Әзербаев (14. 1.1942 жылы туған, Башқұртстан, Федоров ауданы Раевка селосы) – экономика ғылымдарының докторы (2000), Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1987), КСРО Газ өнеркәсібі министрлігінің үздігі (1987). Қызмет жолы * 1964 жылы - Уфа мұнай институтын бітірген . * 1965–1968 жж. - «Бұқара–Орал» газ құбыры тас жолындағы Домбар компрессор станциясында жұмыс істеген. * 1968–1974 жж. - «Орта Азия-Орталық» магистральды газ құбыры Мақат ауданы басқармасында жауапты қызметтер атқарды. * 1974–1981 жж. - салынып жатқан «Орынбор–Батыс шекара» газ құбыры Орал дирекциясының «Закаспийсктрансгаз» өндірістік бірлестігінде бас директор. * 1981–1987 жж. - «Саратовтрансгаз» өндірістік бірлестігінің бас директоры. * 1987–1989 жж. - арнайы іссапармен Ливияда жұмыс істеді. * 1989–1997 жж. - Югтрансгаз» (Саратов) бірлестігі бас директорының орынбасары, Орал облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, «Батыстрансгаз» АҚ-ның президенті болды. * 1997 жылдан «Батысгаз» АҚ-ның президенті. Шығармалары * Перспективы и пути развития газовой промышленности в Казахстане, Уральск, 1998; * Стратегия и социально-экономическая эффективность развития газовой промышленности Казахстана, Уральск, 1999. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту (1974) * Халықтар достығы (1986) ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Жанұясы Үйленген. Жұбайы - Әзербаева Валентина Михайловна,Ұлы - Рұстам (1967 ж. т.); қыздары - Әсия (1971 ж. т.),Лейла (1984 ж. т.). 4 немересі бар. Дереккөздер
Бақытжан Уәлиқызы Әзібаева

Бақытжан Уәлиқызы Әзібаева (1.1.1945 жылы туған, бұрынғы Ақмола, қазіргі Астана қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1999). Өмірбаяны * Ташкент мемлекеттік университетін бітірген (1968). * 1968–1973 жылы Әдебиет және өнер институтында аға лаборант, 1973–1986 жылы кіші ғылыми қызметкер, 1986–1993 жылы ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. 1993 жылдан аға ғылыми қызметкер. * 1998 жылы «Қазақтың дастандық эпосы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Шығармалары * Казахские народные романтические дастаны, А., 1990; * Казахский дастанный эпос, А., 1998. * Қазақ халық әдебиеті. Көп томдық. 1 - 4 т. (ертегілер). А., 1988 - 89 (құрастырушылардың бірі), 13 - 14 т. (дастандар) а., 1990 (құрастырып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған); Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kazgazeta.kz/?p=5835 Әзібаева Бақытжан Уәлиқызы, М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының «Мәтінтану және деректану» бөлімінің меңгерушісі, филология ғылымдарының докторы, профессор Айман – Шолпан: ескі эпосқа жаңа көзқарас]
Гүлсім Мағзұмқызы Әзімжанова

Гүлсім Мағзұмқызы Әзімжанова (20.6.1948 жыл,, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Кеңтармақ ауылы) – филология ғылымдарының докторы (2007). Алматы педагогикалық шет тілдер институтының неміс тілі факультетін (1972, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) бітірген соң осында оқытушы, аға оқытушы, доцент (1972–2000), ал 2000 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Академиясында доцент, профессор қызметтерін атқарады. «Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әзімжанова стилистика мен лингвистика салалары бойынша 60-қа жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде монография мен әдістемелік-оқу құралдарының авторы. Шығармалары: * «Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті», 2006; * «Повтор глагольных форм как стилистическая категория в художественной прозе казахского языка», 1994; * «Қазақша сөйлесе білейік», 1998; * «Етістік – көріктеу құралы», 1999 Сыртқы сілтемелер * [http://www.educontrol.kz/objavlenija/spiski_utverzhdjonnykh_soiskatelei/prezidium_n_7_ot_25122007_g/?type=98 ] Дереккөздер
Ерден Нығметұлы Әзірбаев

Ерден Нығметұлы Әзірбаев (12.7.1912, Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы, Сайқын станция – 14. 1.1975, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1961), профессор (1962), Қазақстан Ғылым Академиясының корресподент мүшесі (1962), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1969). * Саратов университетін (1933), Ленинград университетінің аспирантурасын (1937–1940) бітірген. * 1933–1934 жылы Саратов крекинг зауытында, 1934–1935 жылы Орал педагогикалық институтында жұмыс істеп, осында химикалық кафедрасын ұйымдастырды. * 1935 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1940–1954) * 1954–1958 және 1964–1975 жылы Химия ғылымдары институтында лаборатория, бөлім меңгерушісі болды. * 1958–1964 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Химия-металлургия институтының директоры қызметін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері көмір, мұнай, ацетилен, органикалық қосылыстар, изиол. активті заттар химиясына, нәзік органикалық қосылыстар синтезіне арналған. Әзірбаев органика синтез саласында ацетиленнің жаңа туындыларын және оның изомерлерін зерттеді. Алғаш Қарағанды көмірінен кокс алу мүмкіндігін анықтады. Медицинада ісікке карсы қолданылатын «Глиофен», ауыл шаруашылықтында өсімдік өсуін тездететін «Акпинол», «Фоспинол» препараттарын тапты. 81 авторлық куәлік алған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» (1945) ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әзімбек Қыздарбекұлы Әкімбеков

Әзімбек Қыздарбекұлы Әкімбеков(10.10.1954 жылы туған, Қарағанды қаласы) – тау-кен инженер, техника ғылымның докторы (1997). Арғын тайпасы Қуандық руы Мәмбет бөлімінен шыққан. Қарағанды политехнологикалық институтын (1977) және аспирантурасын (1984) бітірген. 1977–1979 жылы «Қарағандыгипрошахта» институтында инженер-жобалаушы, 1979–1981 жылы стажер-зерттеуші, аға ғылымкер қызметкер, 1985 жылдан Қарағанды политехнологикалық институтында аға оқытушы, аға ғылым қызметкер, қазіргі Қарағанды мемлекеттік технологикалық университетінде аға ғылымкер қызметкер, доцент, кафедра меңгерушісі, халықаралық байланыс пен ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады. 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Шығармалары: *Моделирование движения воздуха в вентиляционной выработке при прямоточной схеме проветривания выемочного участrа (1990); *Статистико-детерминированная модель заполнения пустот в твердом массиве жидкостью при пропитке (1993); *Статистико-детерминированное моделирование фильтрации жидкостей и газов через проницаемые горные породы (1993). Дереккөздер
Әрике Хамызқызы Әленова

Әрике Хамызқызы Әленова (1951 жылы туған, Ақмола облысы Көкшетау қаласы) – медицина ғылымның докторы (1996).Алматы мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1975–1976 жылы Алматы қаласындағы №2 қалалық балалар жұқпалы аурулар ауруханасының және 1976–1977 жылы №3 қалалық балалар ауруханасының дәрігері, 1977–1978 жылы Қазақ туберкулез ғылыми-зертеу институтында дәрігер-ординатор, иммунология бөлімінің аға ғылыми қызметкері, 1997 жылдан бас ғылыми қызметкері болып жұмыс істейді. 100-ге жуық ғылыми еңбектің авторы. ӘЛЕТОВ Мұса (1919 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Сулыкөл ауылы) – ауыл шаруашықтын ғылыми докторы (1974). 1938 жылы Орал малдәрігерлік техникумын, 1943 жылы Алматы зоотехнологикалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрный университеті) бітірген. 1947–1961 жылы осы оқу орнында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, факультет деканының орынбасары, деканы, 1961–1963 жылы Қазақ КСР-і Ауыл шаруашылықтын министрилігінде басқарма бастығы әрі коллегия мүшесі болды. Әленовтің басшылығымен институттың ғылыми қызметкерлері құйрықты, жартылай биязы жүнді дегерес асыл тұқымды қойын өсіріп шығарды. 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Әбілда Әмірханұлы Әлімбаев

Әбілда Әмірханұлы Әлімбаев(1935 жылы туған, Қарағанды облысы) – экономика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1988). Арғын тайпасының Қуандық руының Мұрат бөлімінен шыққан. Қарағанды политехнологикалық институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік технологикалық университеті) бітірген. Қарағанды шахталарында инженер, «Қарағандыкөмір» ғылыми-зертеу институтында сектор меңгерушісі, Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, 1981 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институты Қарағанды бөлімшесінің (1986) меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері негізінен ғылым-техника прогрестің әлеуметтік-экономика тиімділігін арттыруға арналған. Әлімбаев 72 ғылыми еңбектің, 8 монографияның авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://www.aimak-ainasy.kz/kz/component/content/article/2917 Әбілда Әмірханұлы] * [http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?C21COMS&I21DBNST&P21DBNST&S21FMTinfow_wh&S21ALL%28%3C.%3EK%3D%D2%92%D0%AB%D0%9B%D0%AB%D0%9C%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%9D%D0%AB%D2%A2$%3C.%3E%29&FT_REQUEST&FT_PREFIX&Z21ID&S21STN1&S21REF10&S21CNR=20 Научная библиотека Карагандинского государственного университета им.Е.А.Букетова] Дереккөздер
Әбілманат Әмірханұлы Әлімбаев

Әбілманат Әмірханұлы Әлімбаев(1942, Қарағанды облысы – 2005) – философия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). Арғын тайпасының Қуандық руының Мұрат бөлімінен шыққан. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік мәдениет институтын бітірген (1971). Қарағанды мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі, 1992–2002 жылы Қарағанды педагогикалық институты мен Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, факультет деканы, 2003 жылы Қарағанды экономика университетінде кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері жастардың сана-сезімі, ұлт пен діннің консолидациясы, қазақтардың діншілдік ерекшеліктері, аймақтық әлеуметтік құрылымның өзгеру мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Торғай Әмірханұлы Әлімбаев

Торғай Әмірханұлы Әлімбаев(1945 жылы туған, Қарағанды облысы) – тарих ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000), Халықаралық экология академиясының академигі (1999). Арғын тайпасының Қуандық руының Мұрат бөлімінен шыққан. Қарағанды педагогикалық институтын бітірген (1968). 1977–2002 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 2002–2004 жылы Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы мемлекеттік қызметкерлер академиясында, Басқарушы мамандарды даярлау институтының директоры қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Әлімбаев 70 ғылыми еңбегі мен 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Айбар Мұратбекұлы Әлімжанов

Айбар Мұратбекұлы Әлімжанов (1968 жылы туған, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1999), профессор (1999). ҚазМУ (1992, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1992–1999 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Мехника және машинатану институтында кіші, аға ғылым қызметкер. 1999 жылы Қазақ көлік және коммуникация академиясында кафедра меңгерушісі. Әлімжанов 30-дан аса ғылым еңбектің авторы. Дереккөздер
Бекен Өкенұлы Әлімжанов

Бекен Өкенұлы Әлімжанов (24 наурыз, 1947 жылы туған, Ресей, Омбы облысы Марьянов ауданы Қарабас ауылы) – ауыл шарушалық ғылымдарының докторы (1993), профессор (1992). * Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын бітірген (1972). * 1973–1987 жылы Мәскеу мемлекеттік академиясының аспиранты, ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, кафедра меңгерушісі * Ақмола ауыл шаруашылық институтының проректоры, 1990–1997 жылы ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, кейін Ақмола аграрлық университетінің (қазіргі Астана агротехноголия университеті) ректоры қызметін атқарды. * Әлімжанов 80-ге жуық ғылым-зертеу мақала мен монографияның авторы. Шығармалары: * Продуктивность и естественная резистентность молочного скота Северного Казахстана, Акм., 1992. Дереккөздер
Мұратбек Тұрлыбекұлы Әлімжанов

Мұратбек Тұрлыбекұлы Әлімжанов(6.4.1938 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Екпінді аулы) – техника ғылымдарының докторы (1972), профессор (1983). ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1961–1973 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтының аға лаборанты, инженер, аға ғылыми қызметкері. 1999 жылы Қазақ көлік және коммуникация академиясында кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары кен жыныстарының механикасы мен кеңістіктегі денелердің орнықтылық теориясын зерттеуге арналған. Әлімжановтың 200 ғылыми еңбегі мен 3 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Людмила Васильевна Әлімжанова

Людмила Васильевна Әлімжанова(1945 жылы туған, Ресей, Орел облысы Паньково село) – ауыл шаруашылық ғылымның докторы (1996), профессор (1997). Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын бітірген (1972). 1972–1976 жылы Мәскеу ауыл шаруашылық академиясында ізденуші, аспирант, Ақмола аграрный университетінде (қазіргі Астана агротехнологикалық университеті) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Әлімжанов 70 ғылыми еңбектің, 1 монографияның, 2 оқулықтың авторы. Дереккөздер
Жұлдызбек Әлімханов

Жұлдызбек Әлімханов(1939 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Қарауыл ауылы) – медицина ғылымның докторы (1970), профессор (1970). Семей мединалық институтын бітірген (1965). 1965–1970 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) медицина институтының аспиранты, Қазақ ұлттық медицина университетін жанындағы дәрігерлердің біліктілігін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарды. Әлімханов 70 ғылым-зертеу мақала мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Жанар Жақияқызы Әубәкірова

Жанар Жақияқызы Әубәкірова – экономика ғылымның докторы (2003). Өмірбаяны, еңбек жолы 1958 жылы 29 қыркүйекте Алматы қаласында туған. ҚазМУ-дың философия-экономикалық факультетін (1982, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1987) бітірген. ҚазМУ-да стажер-ізденуші (1982-1984), Алматы энергетикалық институтында оқытушы, аға оқытушы (1988–1995), Қазақ экономикалық университетінде (1995-2005, бұрынғы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы) доцент, профессор міндетін атқарушы, 2005 жылдан Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері "Посткеңестік кеңістіктегі экономикалық интеграция: теориясы, методологиясы мен практикасы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Дереккөздер
Мұханбетжан Таңатарұлы Әуезов

Мұханбетжан Таңатарұлы Әуезов(1949–2006) – техника ғылымның докторы (2001), профессор (2003). Қазақ политехнологикалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 1972–2000 жылы «Уралруда» бірлестігінде кен шебері, техникалық жетекшісі, бас инженер, карьер, шахта бастығы, Жезқазған педагогикалық институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, Қарағанды политехнологикалық институтында аға оқытушы, доцент, сырттай оқыту факультетінің деканы болды. 2000 жылдан Жезқазған университетінің жанындағы Тау-кен инженер институтының директоры. 50-ге жуық ғылым жарияланымның авторы. Жезқазған қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Ләйлә Мұхтарқызы Әуезова

Ләйлә Мұхтарқызы Әуезова (30 шілде 1929 жыл, — 24 мамыр 1993 жыл, ) — қазақстандық ғалым, тарих ғылым докторы (1975), белгілі жазушы Мұхтар Әуезовтың қызы. Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1952). Осы университеттің аспиранты (1952 — 1956), Қазақстан Ғылым Академиясының тарих, археологиялық және этнография институтынының ғылым қызметкері (1956 — 1962), 1963 жылдан өмірінің соңына дейін Әуезов үйінің директоры болды. Мұхтар Әуезов шығармаларына арқау болған оқиғалардың тарихи негіздерін зерттеуге арналған ғылым еңбектері үшін оған Қазақстан Ғылым Академиясының Ш. Уәлиханов атындағы сыйлығы берілген (1979). Шығармалары * М.О. Әуезов творчествосындағы (шығармашылығындағы) Қазақстан тарихы проблемалары, А., (1977); * Мухтар Ауэзов и современная литература, А., (Мұхтар Әуезов пен заманауи әдебиет; 1989, құрастырушы). Сыртқы сілтемелер * [http://ektu.kz/cgi-bin/irbis64r/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKAZST&P21DBNKAZST&S21STN1&S21REF10&S21FMTfullw&C21COMS&S21CNR20&S21P013&S21P020&S21COLORTERMS0&S21P03S&S21STR%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99%20%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B] * [http://www.abai.kz/content/abai-mykhtar-zhene-maidan-basylymy] Дереккөздер
Әуелбаев Сөтекбай Шаңбайұлы

Сөтекбай Шаңбайұлы Әуелбаев (1952 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Ойық ауылы) – экономика ғылымның докторы (2000), Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері. Жамбыл технологиялық институтын (1976), Мәскеу қаржы институты аспирантурасын (1987) бітірген. Жамбыл ауыл шаруашылықтың бірлестігінде есептеуші, ауданы оқу бөлімінде бухгалтер, облысы тұрғын үйлер мен коммуналды шаруашылықтар жүйесінде ревизор-инспектор, бас бухгалтер болған. 1981–1997 жылы Жамбыл технологикалық институтында ассистент, кафедра меңгерушісі, Тараз мемлекеттік университетінде проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1997 жылдан осы университте кафедра меңгерушісі. Көптеген ғылыми еңбектердің авторы. Дереккөздер
Толқын Құдайбергенқызы Әуелғазина

Толқын Құдайбергенқызы Әуелғазина — тарих ғылымның докторы (2007), профессор (2008). Өмірбаяны, еңбек жолы 1971 жылы 20 қыркүйекте Абай облысы Аягөз ауданы, Тарбағатай ауылында туған. ҚазПИ-дің тарих факультетін (1994, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) және аспирантурасын (1997) бітірген соң осы университетте оқытушы (1998-1999), аға оқытушы (1999-2000), доцент (2002-2003), профессор (2008) қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми-зертеу жұмыстарының бағыты – қазақстандықтардың саяси әлеуметтенуі мен қоғамды демократияландыру және XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ зиялыларының саяси-қоғамдық қызметінің өзекті мәселелері. "Қазақстан Республикасындағы жеке тұлғаның саяси әлеуметтенуі" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның ("Қазақстан Республикасындағы жеке тұлғаның саяси әлеуметтену ерекшеліктері") авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kaznpu.kz/library/?lid1&mod&search%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83&keyword%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&page=4] * [http://www.nomad.su/?a=17-200801230223]
Әбдіразақ Пернебайұлы Әуешов

Әбдіразақ Пернебайұлы Әуешов (24.5.1956 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Дербісек ауылы) – техника ғылымның докторы (2004), профессор (2006). Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. ҚазМУ-ды (1978, қазіргі ҚазҰУ) және Қазақ химия-технологикалық институтының аспирантурасын (1984) бітірген. 1978 жылы Қазақ химика-технологикалық институтының физика химия кафедрасында лаборант, 1979–1980 жылы Химия-фармацевтика з-тында аға аппаратшы, 1987–1997 жылы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. 1997 жылы осы университеттің докторантурасында оқып, кейін лаборатория меңгерушісі болды. Қызылорда облысы әкімдігінің біліктілікті арттыру және кадрларды қайта даярлау институты директорының орынбасары, «Таза технологиялар жасау» ЖШС-нің директоры қызметтерін (2001–2003) атқарды. «Поли(цикло)фосфаттар мен әр түрлі тотықсыздандырғыш реагенттердің жоғары температурада өзара әрекеттесуі және фосфидтер мен фосфорлы құймаларды алу технологиясын жасау» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 2004 жылдан Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент институтында жалпы бейорганикалық және аналитикалық химия кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. Дереккөздер
Инсектарий

[http://bse.sci-lib.com/article055131.html Инсектарий] – жәндіктерді қолда ұстап, өсіріп, көбейетін орын. Инсектарийде зиянкес жәндіктермен биол. әдіспен күресу үшін пайдалы энтомофагтарды, токсикология, генетика, биофизика, т.б. ғылым салалары үшін лабаратория тәжірибеге өсіреді, сондай-ақ жәндіктердің тіршілігін бақылайды. Инсектарийге пестицидтер, әр түрлі зиянды паразиттердің кіріп кетпеуі үшін оны тамбурмен, терезелеріне тор құрып оқшаулайды және ауыл шаруашылығына пайдаланатын жерлерден кем дегенде 400 метрдей қашық орналастырады. Инсектарий үйлерінде ауа алмасып тұрады, қажетті ылғалдық, жарық сақталады, сондай-ақ жәндіктерді бақылау үшін арнайы орын жасалады. Құмырсқаның тіршілігін бақылау үшін арнайы формикарий деп аталатын Инсектарийді пайдаланады. Мұның ішінде ұя, құмырсқа серуендейтін, жемін жеуге шығатын орын болады.
Көмекші сөздер

Көмекші сөздер — Лексикалық мағынадан айырылып, грамматикалық қызметке ауысқан, сөйлемде жеке қолданылмай, толық мағыналы сөздерге тіркесіп, түрлі грамматикалық мағыналар үстейтін сөздер. Мыс., ең әдемі, көре алады, барса екен, айтуы керек, т.б. Көмекші сөздер көмекші есімдер, көмекші етістіктер, шылаулар, модаль сөздер болып бірнеше түрге бөлінеді. Көмекші сөздер тілдің грамматикалық құрылысына кең таралған.
Инсектицидтер

Инсектицидтер немесе жәндікжойғылар – зиянды жәндіктерді құртуға арналған химиялық қосылыстар. Организмге ену жолына байланысты инсектицидтер бірнеше топқа ажыратылады. * Жанасу жәндікжойғылары – жәндіктердің сыртқы тері қабаттарымен жанасуы арқылы енеді; олар шанышқылы-сорғыш ауыз органдары бар жәндіктерді (биттер, қандалалар) жоюға арналған. * Ішек жәндікжойғылары – Инсектицидтерімен өңделген өсімдіктерді немесе уландырылған жемдерді жеуі арқылы жәндіктердің асқазан-ішек жолына енеді; олар кеміретін жәндіктерді (шегірткелер, қоңыздардың дернәсілдері мен ересектері, көбелектердің жұлдызқұрттары) жоюға арналған. * Жүйелі жәндікжойғылар – өсімдікке топырақтың тамыры арқылы немесе беткі жағынан өсімдіктің сөлі мен ұлпалары арқылы еніп, жүйке-талшық жүйесі бойына тарайды. * Фумигант немесе тыныс жәндікжойғылары – жәндіктердің организміне бу, газ күйінде деп алу органдары арқылы енеді. Инсектицидтердің көпшілігі органикалық заттардан тұрады, оларды синтетика жолмен алады. Солардың ішіндегі маңызы зор болып табылатын хлорлы органик және фосфор органик. Инсектицидтер Қазір күшәла мен фтор қосылыстары бар органикалық емес Инсектицидтер қолданылмайды. Бірқатар хлорлы органик. Инсектицидтер (альдрин, дильдрин, т.б.) мен ДДТ-ны (химиялық препарат) пайдалануға барлық дамыған елдерде тыйым салынған. Ауыл шаруашылығына кеңінен ендіріліп жатқан синтетика пиретроидтардың үлестік шығын мөлшері аз (1 га-ға 25-тен 200 га-ға дейін) және қоршаған ортаға зиянды газдарды шығаруы төмен. Оларды әр түрлі тәсілмен қолданады (бүрку, себу, тозаңдату, фумигация). Инсектицидтерді қолдану ауыл шаруашылығы мен орман шаруашалығы өнімдерінің шығынын азайтады. Дереккөздер
Көмірсутек

ның (CH 4 ) моделі. Ортасындағы - көміртек атомы, айналасындағы - сутек атомдары.]] Көмірсутектер - молекулалары көміртек пен сутек атомдарынан тұратын органикалық қосылыстар. Құрамына байланысты көмірсутектер ациклды, алициклды және ароматты қосылыстарға бөлінеді. Химиялық қасиеттері мен құрылысы ұқсас, ал молекулалар құрамы бойынша айырмашылығы бір не бірнеше CH 2 тобы болатын қосылыстарды гомологтар деп атайды, олар гомологтық қатар түзеді. Мысалы, қаныққан көмірсутектердің гомологтық қатары. Бұл қатардың бірінші мүшесі – метан, одан соңғылары – бір-бірінен айырмашылығы CH 2 тобы болатын гомологтық қатар мүшелері. Қалыпты жағдайда 1-ден 4-ке дейін көміртек атомдары бар қаныққан көмірсутектер – газдар, 5-тен 17-ге дейін сұйықтар, ал көміртек атомдарының саны 17-ден көптері – қатты заттар. Көмірсутектердің көбі түссіз. Оның негізгі табиғи қоры – мұнай. Мұнай құрамында 23 – 63%-ға дейін парафиндер, 29,72% шамасында нафтендер, 2 – 16%-ға дейін ароматты көмірсутектер болады. Төменгі алкандар (негізінен, метан) – метан, этан, пропан – табиғи газдар құрамында болады. Көмірсутектер, негізінен, мұнай айдау процесі кезінде алынады, сондай-ақ көміртек оксиді мен сутекті катализатор қатысында қыздырғанда қалыпты парафиндер мен тармақталған парафиндер қоспасы түзіледі. Қаныққан көмірсутектер жанар май, жағар май алу үшін шикізат ретінде қолданылады. Кокстік химия өндірісінде алынатын ароматты көмірсутектер дәрі-дәрмек, хош иісті заттар алуда, ал қанықпаған көмірсутектер спирт, ацетон, жасанды каучук алуда пайдаланылады. Көмірсутектер түрлері * Алкандар * Алкендер * Алкиндер * Диендер * Арендер Дереккөздер
Әрсен Медетұлы Ибатов

Ибатов Әрсен Медетұлы (17.4.1926 жылы туған, Оңтүстік [[Қазақстан облысы]] Бөген ауданы) – филология ғылыми докторы (1990), профессор ҚазПИ-ді (1955, қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1960) бітірген. Дереккөздер
Ибатов Марат Кеңесұлы

Ибатов Марат Кеңесұлы (1961 жылы туған) – техникалық ғылыми докторы (2004), профессор (2005). Мәскеу автомобиль-жол институтын (1983) бітірген соң Қарағанды политенхникалық институтында аға инженер, кіші ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент (1983–96) болды. 1997 жылдан декан қызметін атқарады. 2003 жылы «Научные основы обеспечения безопасносной работы дизельных двигателей при эксплуатации карьерного автотранспорта» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер
Шәкір Шәкімшәріпұлы Ибраев

Шәкір Шәкімшәріпұлы Ибраев (31 желтоқсан 1950 жылы туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Бестам ауылы ) – фольклортанушы, филология ғылымдарының докторы (1993), профессор (1997). * ҚазМУ-дың (1973, қазіргі ҚазҰУ) филология факультетін бітірген. * Мәскеу қаландағы КСРО ҒА Шығыстану институтының аспирантурасын (1979) бітірген. * ҚазМУ-да аға оқытушы (1980–89) * Әдебиет және өнер институтында Қолжазбалар орталығының жетекшісі (1989–93), институт директоры (1995–2000) * Түркістан қаласындағы халықаралық қазақ-түрік университетінің вице-президенті (2001–03), осы университет жанындағы ғылыми орталық (2003–04) * Дүние жүзі түркологтары ассоциациясының атқарушы (2004–06) директоры болды. * 2007 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері «Қазақтың батырлық эпосының поэтикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми-зертеулік еңбектері фольклор және түркология мәселелеріне арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымы, монографиялары мен кітаптары: * «Қазақ эпосы», 1977; * «Эпос әлемі», 1993; * «Оғыз батырлық эпосының поэтикасы», 1997; * «Дастан құрылымы», 1998, соңғысы түрік тілінде, т. б.) жарық көрген. Марапаттары * Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының шаруашылығы Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығы лауреаты (1990). Дереккөздер
Ибрашев Жарас Омарұлы

Ибрашев Жарас Омарұлы (1928 жылы туған, Батыс [[Қазақстан облысы]]) – тарих ғылымдарының докторы, ҚазҰУ Халықаралық қатынастар және әлемдік экономика кафедрасының профессоры (1986). ҚазМУ-ды (1950, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰУ-да ассистент (1950), Алматы қалалық комсомол к-тінің 2-хатшысы, ҚазҰУ-да комсомол комитетінің хатшысы (1954–57), аға оқытушы (1958), кафедра меңгерушісі (1987–2000) қызметтерін атқарды. «Голлизм в политической мысли Франции» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ибрашев Жарас Омарұлы 100-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Райхан Хасанқызы Ибрашева

Райхан Хасанқызы Ибрашева (1944 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998). ҚазМУ-ды (1966, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университеттте стажер-зерттеуші, аспирант (1966–71), кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1972–85), доцент (1985–94, 1996–97) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан профессор 1996 жылы «Жидкофазный гидрогенизационный катализ на гидритах La V 5-x C LaNi 5-x Cux Hn» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ибрашева Райхан Хасанқызы 84 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Александр Сергеевич Иванов

Иванов Александр Сергеевич (3.6.1946 жылы туған, Брест облысы Березов ауданы Будень селосы) – биология ғылыми докторы (1997), профессор (1998), Қазақстан Республикасы-ның еңбек сіңірген туризм нұсқаушысы (2005), Қазақстан Республикасы спортының құрметті қайраткері (2006) және жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2007). Қазақ физкультура (1967, қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) және ҚазПИ-ді (1983, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 1967 жылдан қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясында ұстаздық қызметпен айналысады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – адамның экстремалды жағдайларға бейімделуінің физиологиялық және биохим. процестерін зерттеу мәселелері. Иванов Александр Сергеевич 300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірнеше монографиялар мен оқу құралдарының («Физиологические особенности физических упражнений в среднегорье», 1982; «Комплексный контроль в системе подготовки спортсменов. Медико-биологические аспекты», 2004; т. б.) авторы, 4 өнертабысы бар. Дереккөздер
Всеволод Вячеславович Иванов

Иванов Всеволод Вячеславович (17.9.1905, Польша, Седлец қаласы – 15.08.1985, Мәскеу) – биология ғылымдарының докторы (1954), профессор (1954), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Одесса университетінің биология факултетін бітірген (1926). Орал ауылы шаруашылығы техникумының ботаника кафедрасында (1933–84; кейіннен Орал педогогикалық институты) жұмыс істеген. Каспий теңізінің Солтүстік аймағындағы, Мұғалжар, Бузулук, Еділ мен Жайық, т. б. жерлердегі өсімдіктерді, әсіресе, ағаштарды зерттеген. 300-ден астам ғылыми еңбегі, оның ішінде «Из материалов к изучению лесорастительных условий средней части Гос. лесной полосы Вишневая Каспий» (1953), «Физико географический очерк Западного Казахстана» (1953), «Кормовая база пути ее реконструкции в Северной части Междуречья Волги и Урала» (1954), «Степи Западного Казахстана в связи с динамикой их покрова» (1958), т. б. бар. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Константин Самсонович Иванов

Иванов Константин Самсонович (1935 жылы туған, Ресей, Ставрополь өлкесі, Эркин-Халк пос.) – инженер-механик, техникалық ғылыми докторы (1988), профессор (1987), Қазақстан Республикасы инженер ғылыми академиясының корресподенттік мүшесі. Солтүстік Осетин ауылы шаруашылығы институтын бітірген (1958) соң Алматы автожөндеу зауытында инженер (1958–60), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) ассистент (1960–64), Қазақ политенхникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1964–91), кафедра меңгерушісі (1991–97) болды. 1997 жылдан осы университеттте профессор қызметін атқарады. Иванов Константин Самсонович 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Ләтипа Мұңайтпасқызы Қожықова

Қожықова Ләтипа Мұңайтпасқызы (1892, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы– 1.4.1960, Алматы) – сән және қолданбалы өнер шебері, КСРО, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1957). Өмірбаяны Ауыл мектебінде оқыған. Қоңырқожа Қожықовқа тұрмысқа шыққан. Түркістан Республикасы ОАК Ташкентте ашқан Қазақ педогогикалық училещесіндегі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысқан. Үйірме мүшелерінің күшімен “Шығыс кештері” ойын-сауық бағдарламасы бойынша әзірленген “Біржан – Сара” спектаклінде (реж. Д.Әділов) Сараның анасының рөлін ойнаған (1921). 1925 – 36 жылы Қазақ драма театрында, 1936 – 58 жылы Абай атындағы Опера және балет театрында қызмет етті. Қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеуде өткен онкүндігіне қатысқан (1936). 1937 – 38 жылы ері Қоңырқожа, үлкен ұлы Қожахмет және жақын туыстары саяси қуғынға ұшырағанда мойымай, шығармашылық өнерін дамыта түсті. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Ф.Рузвельтке сыйға тартылған, Мемлекеттік тапсырыспен Қожықова Ләтипа Мұңайтпасқызы тіккен қазақтың ұлттық киімдері қазір АҚШ-тағы Рузвельт музейінде, сондай-ақ, ежелгі қазақ қолөнері дәстүрінде тоқылған сәндік бұйымдары мен ұлттық киім үлгілері Алматыдағы Ә.Қастеев атындағы Өнер музейі мен Қазақстан республикасының облысы музей қорларында сақтаулы. Дереккөздер
Әріптес

Әріптес — бір салада қызмет атқаратын адамдар. Той-думанда өзара айтысатын ақындар да бір-біріне әріптес болады. Бұларды кейде үзеңгілес, сырлас, сыбайлас деп те атайды. Әріптестер бір-біріне іш тартып жүреді. Дереккөздер
Әсел

Әсел (Bellіs) — күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда көп жылдық 2сел (B. perennіs) түрі ғана кездеседі. Ол бау-бақшаларда, саябақтарда, гүлзарларда өседі. Биіктiгi 10 — 15 см болады. Күрекше пішінді жапырақтары сабақ астына шоғырлана орналасқан. Жиектері ұсақ тілімделген. Гүлдері дара, кейде бірнешеу болады. Гүл жапырақшалары ақ немесе қызғылт түсті. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейтіледі. Әсел — жарық сүйгіш өсімдік. Ылғалды топырақта жақсы өседі. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедиясы
Әсемдік

Әсемдік — адамды эстетикалық ұғым, материалдық және рухани дүниенің ләззатқа бөлейтін сипаты. Әсемдік әдемілікпен тектес. Бірақ әдемілік объектілердің сыртқы және ішкі қырларын бірдей қамтыса, әсемдік құбылыстардың сыртқы көзге түсетін және пішіндік ерекшеліктерін эстетик. тұрғыдан қабылдауға жатады. Әсемдік ең алдымен, тепе-теңдік, тұтастық, үйлесімділік, ырғақтылық, мақсатқа сәйкестілік, түс пен жарықтың белгілі бір мөлшері табиғи өлшемдермен айқындалады. Әсемдіктің осындай табиғи өлшемдерін эстетикалық түйсінуде адамның сезім мүшелерімен қатар, оның ішкі түйсігі мен ақыл-парасаты ерекше рөл атқарады. “Пішіннің сыртқы әсемдігі” (Гегель) оның ішкі мазмұнымен сәйкес келмеуі мүмкін. Жылтырағанның бәрі әдемі емес. Керісінше, сыртқы сұрықсыздық пен сиықсыздық тасасында жоғары жан сұлулығын кездестіру әбден мүмкін. Ізгілік пен жылылықтан ада әсемдік кейпіне ежелгі қазақ аңыздарындағы Пері қызы, грек мифологиясындағы Нарцисс бейнесі де жатады. Алайда әсемдікті рухани сұлулықтан алшақтатып жіберген дұрыс емес. өмір мен өнердегі әсемдік рухани қуаныш пен ләззатқа бөлей отырып, қоғамда зор танымдық және тәрбиелік рөл атқарады. Адам дүниені әсемдік үлгісінде қайта құруға ұмтылады. Адамның түрі де, киімі де, жаны да, ойы да әсем болуы керек. Шынайы әсемдік адамды шығармашылық дарыны мен қабілетін неғұрлым толық және жемісті пайдаланып, нағыз әдемі және сұлу тұлға мұратына ұмтылуға жігерлендіреді. Қазақтың дәстүрлідүниетанымында әсемдік өмір мұратына айналып, оған үлкен көңіл бөлінген. Мысалы, қазақтар киелі әйел Құдайы Ұмайды өте әсем, сұлу және қайырымды, жарқын жүзді, күміс шашымен аспанды жарқыратқан, күн сәулесі мен кемпірқосақ нұрына шомылған, қолында балаларды қорғайтын алтын садағы бар жас келіншек немесе қыз ретінде таныған. Табиғаттағы әсемдік Архитектурада Мүсіндемеде Бейнелеу өнерінде Дереккөздер
Әсемпаздық

Әсемпаздық — кербездік, сәнқойлық. Адам бойындағы мұндай қылық әсемдіктің сыртқы нышанын қастерлеп, оның ішкі мазмұнына көп мән бермеуден пайда болады. Әсемпаздыққа бой ұрған адамдар көрсеқызарлыққа, мәнсіз сәнқойлыққа, әсіреқызыл түршілдікке құмар болады. “Әсемпаз болма әрнеге, өнерпаз болсаң, арқалан, Сен де бір кірпіш дүниеге, Кетігін тап та бар қалан” деген Абайдың ұлағатты сөзі ең алдымен, осы әсемпаздықтың зиянын аңғартады. Әсемпаздықтың мәні өмір ағымына байланысты өзгеріп отырады. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедия 1-том
Әсер

Әсер — адамға не өзге жанды-жансыз дүниеге сырттағы құбылыстан, іс-әрекеттен болатын ықпал. Адамда пайда болатын қандай да психикалық процестер мен қасиеттер әсер арқылы туады. Біздің психикамызға ықпал ететін объективтік дүниенің әсерлері тікелей және жанама, кездейсоқ және жоспарлы, жағымды және жағымсыз тағы басқа болып бірнеше салаларға бөлінеді. Олардың кейбіреулері қарапайым психикалық процесс — түйсікті туғызса, екіншілері одан күрделірек процесс — қабылдауды, ал қайсыбіреулері бұлардан да күрделі әрі сапалы процестер мен қасиеттердің (сезім, қиял, ерік, ойлау, қабілет, мінез тағы басқа) қалыптасуына себепкер болады. Сыртқы дүниенің әсерінен пайда болған психикалық процестеріміз сол әсердің пассивті бейнесі ғана болып қоймай сол сыртқы ортаға саналы түрде әсер етуімізге, сөйтіп табиғатты белсенді түрде игеруімізге де көмектеседі. Қазақ тіліндегі әсер ұғымының ғылыми мәні өзара әсер немесе өзара әрекеттесу ұғымдарын да қамтиды. Өзара әсер — денелердің бір-біріне өзара ықпал етуі; денелердің әр түрлі қалыпта өзгерістерге түсуі. Өзара әсер қандай да болсын материалдық жүйенің тіршіліктегі орны мен құрылымдық сипатын, өзіндік қасиетін айқындайды, сондай-ақ оның өзге денелермен бірге неғұрлым үлкенірек жүйеге бірігуі қамтамасыз етеді. Өзара әсерлесу яғни өзара әрекеттесу қабілетінсіз материя тіршілік ете алмас еді. Барлық толыққанды жүйелерде өзара әсер денелердің бір-біріне өз қасиеттерін танытумен қатар жүреді. Соның нәтижесінде олардың (қасиеттердің) алмасу мүмкіндігі де туындайды. Болмыста өзара әсердің көптеген түрлері (құбылыстардың өзара байланысы, қозғалыс, өзгеріс, функционалды тәуелсіздік) әрекет етеді. Әсер — механикалық жүйе қозғалысының ең негізгі сипаттамаларының бірі болып саналатын және мөлшері энергия мен уақыттың көбейтіндісі бойынша анықталатын физикалық шама. Бұл шама деформацияланатын орта механикасы, электр динамикасы, қайтымды процестер термодинамикасы, кванттық механика тәрізді физиканың көптеген салаларында әртүрлі ұғымдарды жалпылап қорытындылау кезінде жиі қолданылады. Әсер - 1) қандай да себептік, күштің әрекеті, бір нәрсенің нәтижесі; 2) физикалық құбылыс. Стробоскопиялық әсер Стробоскопиялық әсер - аз уақыт аралығында бірінен соң бірі тез, жылдам қозғалатын заттарды бақылау кезінде, бақылау барысында туындайтын, үздіксіз қозғалысты көретін, көру инерциясына негізделген. Дереккөздер
Әсет пен Кәрібай айтысы

Әсет пен Кәрібай айтысы — шамамен 1905 жылы Тарбағатай тауының түстік жағында өткен айтыс. Айтыс дәстүрлі екі ру ақындарының бұл айтыста жалпы адамгершілік, әділдік, жомарттық сияқты мәселелер айтылып үлкен тәрбиелік мәні бар деңгейге көтерілген. Сондықтан ол өткірлігімен, тілінің шұрайлылығымен, ой тереңдігімен ерекшеленетін көркем дүние ретінде қазақ әдебиетінің тарихына енді. Кәрібай Таңатарұлы, Кәрібай ақын (1861, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Қарғыба өзен сағасы – 1931, сонда, Ақсуат кенті) – халық ақыны, әнші, композитор, айтыскер, ділмар би. Жас күнінен өлеңдер шығарып, “бала ақын” атанған. 1910 жылы Алакөл маңындағы Көктұма деген жерде Әсет ақынмен айтысып, атағы елге жайылады. Кәрібайдың көптеген өлең-жырлары ел қорғау тарихынан сыр шертеді. Найман елінің Қаракерей руының Мұрын атасынан шыққан, арғы атасы Назар батыр. Айтыстың Қ. Шәменовтың, Е. Ахметовтен жазып алған нұсқасы “Айтыс” жинағында (1964, 1-т., 173 — 175-б.) жарияланған. Бір нұсқасын А. Қилыбаевтан ақын, журналист Қ. Алтынбаев жазып алған. Әсет шығармаларының жинағына (1988) Т. Жағыпаров (1929 жылы туған) нұсқасы енгізілген. Дереккөздер
Әсет пен Ырысжан айтысы

Әсет пен Ырысжан айтысы — ақындар айтысының шоқтығы биік, аса көркем үлгілерінің бірі. Айтыс 19-ғасырдың соңғы ширегінде өткен. Мұнда халық өмірінің ауыр жағдайы мен ел билеушілердің зорлық-зомбылығы жұмбақ — жауап түрінде әсерлі сипатталған. Жұмбақты бастан-аяқ Ырысжан айтады да, Әсет қолма-қол шешіп отырады. Алғашқы жұмбақ Ресей өкіметінің қазақ жеріндегі ел билеу тәртібін әшкерелеуге арналған. Патша билігі күн түсірмейтін алып бәйтерек сипатында алынып, ал оның ел ішіндегі әкімдері сол ағаштың бұтақтарын мекен еткен ірілі-ұсақты жыртқыш құстар түрінде беріледі. Қыз жұмбағындағы “иілген сегіз бұтақ” — сегіз сенат, ал “ағаштың жайылған жапырағы” — қағаз ақша, “жұмыртқа басып шайқайтын екі ителгі” — ояз бен оның көмекшісі, “Аз атаның баласы жалғыз қыран” — болыс, “сегіз лашын” — сегіз би, “үш жылда бір нәр тартатын отыз-қырық құзғын” — елубасылар, “ыңғайланған он қаршыға” — старшын, “жалғыз ителгі” — сот, “жапалақ” — жасауыл, “жүзден асқан күйкентай” онбасы, ал “қағып жеген тышқаны” — елден жеген тиын-тебен тұрғысында шешіліп түйінделеді. Бұдан кейінгі жұмбақтар адамның он екі мүшесін суреттеуге, жыл мезгілін, жаратылыс сипатын ашуға арналған. Айтыс С. Сейфуллиннің “Қазақ әдебиеті нұсқаларында” (1931), “Айтыс” жинақтарында (1941), “Қазақ халқының ауыз әдебиеті” хрестоматиясында (1959), “Әсет” жинағында (1988) тағы басқа жарияланған. Қазақстан ғылым академиясының Қолжазба орталығында А. Әміров, Д. Ибраев, М. Жапақов, Қ. Нұрбаев, Б. Бейсебайұлы нұсқалары сақтаулы. Сондай-ақ айтыстың Б. Ақсақалов, С. Әбілдаев орындауындағы нұсқалары да бар. Айтысты М.Әуезов, С.Мұқанов, С.Ордалиев, М.Жармұхамедов зерттеген. Дереккөздер
Әсеттің әдеби-мемориалдық мұражайы

Әсеттің әдеби-мемориалдық мұражайы — Әсет Найманбайұлының туғанына 125 жыл толуына орай қабылданған Қазақстан Үкіметінің 1990 жылы 19 наурыздағы қаулысына сәйкес 1990 жылы 19 қыркүйекте Семей облысы Үржар ауданы Мақаншы ауылында ашылған мұражай. Мұражайда 3 зал бар. Оған 1700-дей экспонат қойылған. Әсеттің тұтынған дүние-мүлкі, қызы Сәмөгейдің, ұлы Қожекенің және немерелерінің фотосуреттері, әр кездегі шығармалар жинақтары тағы басқа ақын өмірі мен шығармашылығынан мол мағлұмат береді. Дереккөздер