Қарақожа

Қарақожа — ұлы әмір, Әз Жәнібек дәуіріндегі Алтын Орда бегі, Тоқтамыстың жақын әмірлері мен нөкерлерінің бірі. 1405 жылы Тоқтамыстың елшісі ретінде Әмір Темірге жіберілген. Барақ пен Әбілқайыр хандардың биі әрі кеңесшісі болған Ақжол бидің ұлы. Қазақ Арғындарының арғы атасы. Биографиясы Қарақожа атақты би Ақжолдың отбасында дүниеге келген, сондай-ақ ол танымалдығы жағынан одан кем Қодан тайшының немересі болып табылады. Шежіре мен өзге де дереккөздерге сәйкес, оның атасы Қодан тайшы Ұрыс ханның ең жақын кеңесшісі болған, ал әкесі Ақжол би — Ұрыс ханның немересі Барақ ханның кеңесшісі болған. Қарақожа саяси аренада ерте жасынан-ақ дербес тұлғаға айналды және өз аталарынан айырмашылығы, ол Ұрыс ханның қарсыласы Тоқтамыс ханның жағын таңдады, сондай жас кезінде әмір атағын алған. Қарақожа — қазақ арғындарының көпшілігінің тікелей арғы атасы, тек тоқал арғындар (кіші арғындар) мен тарақтыдан басқа. Тоқал арғындар оның ағасы Сомдықтан тарайды, ал тарақты — Қарақоджаның әпкесінен немесе тәтесінен тарайды. Хан Әз Жәнібек дәуіріне қатысты бір дереккөзде Алтын Орда бектері арасында «арғын Қара-Қоджа» есімі аталады: «Жәнібек хан дәуірінде болған бектердің есімдері мынадай: Маңғытай, Боралдай (Борұлдай?), үйсін Исаның ұлы Әмет, алшын Алау, ақ маңғыт Темір би, енжлі найман Құтлы-Бұға, сижут Әли би, қият Исатайдың ұлы Жыр-Құтлы, Алашы бидің ұлы Мамай қыпшақ (Алача оғлы би Мамай қыпшақ), шірін Ұрук-Темір, арғын Қарақожа, барын Сарай би, бүркіт Алатай би, найман Аз.мат (Р.з.мат?) би, тама Өз.к-Чу, жалайыр Б.т.р би, қыпшақ М(и)нгаланың ұлы Темір би, қырық сүңгінің иесі (қырық сүңгеле) Қ.р.з Болат баһадүрдің ұлы Бек би». Зерттеушілер аталған тізімдегі кейбір тұлғалар тек Жәнібек дәуірінде ғана емес, өзге кезеңдерде де әрекет еткен болуы мүмкін екенін атап өтеді, сондай-ақ кейбір есімдерді басқа сенімді деректер бойынша нақты сәйкестендіру қиын. Мамай Тоқтамыс заманында өмір сүргенін ескерсек, Қарақожаның да «Жәнібек хан дәуірінде болған Алтын Орда бектерінің» бірі болуы мүмкін деген жорамал жасауға болады; дәл сол сияқты Шірін әулетінен шыққан және Мамайдың замандасы болған Ұрук-Темір де 1379–1380 жылдары Тоқтамыс ханның қызметінде болған. Өлімі Қарақожа — Шариф ад-Дин Йезди деректеріне қарағанда, Тоқтамыстың «ең көне нөкерлерінің бірі» болған. 1405 жылдың 3 қаңтарынан 1 ақпаны аралығында ол елші ретінде Темірдің Ортарардағы сарайына келген. Тоқтамыстың жолдауының мазмұны мынадай еді: «Жақсылықтар мен рақымдардың қарымына жасалған опасыздық үшін өзім көрген және бастан өткерген жазалар мен жазаға тартулар жеткілікті. Егер патшалық мейірім бұл бейбақтың күнәлары мен қателіктерінің тізімін кешірім сызығымен сызып тастаса, ол бұдан кейін мойнын бағыну өмегінен шығармайды және айтқан жолдан бір қадам аттамайды». Қарақожа сый-сияпаттармен Тоқтаыстың сарайына қайта жіберілді. Темір (Тамерлан) далаға жорық жасауды ойлаған еді, бірақ 1405 жылдың 18 ақпанында қайтыс болды. Караходжаның өліміне қатысты бірнеше нұсқа бар, алайда көпшілік зерттеушілердің, соның ішінде Қадырғали Жалайыридың пікірінше, ол 1406 жылғы қыста Тоқтамыс ханмен бірге жас кезінде қаза тапқан. Отбасы Қарақожа жас кезінде қаза тапқанына қарамастан, отбасы құрып үлгерген. Шежіре деректеріне сүйенсек, оның екі әйелі болған: Ергүл және Момын. Қарақожаның нақты қанша баласы болғаны белгісіз, бірақ шежіре оның төрт ұлы болғанын дәлелдейді. Ергүлден Караходжаның тұңғыш ұлы Мейрамсопы туған. Момыннан үш ұл туған: Ақсопы, Карасопы және Сарысопы. Олардың атындағы «сопы» түбірі олардың суфийлік орденге (ықтимал — орталығы Ферғана аймағындағы Қасан қаласы болған Ишкийа суфийлік қауымдастығына) тиесілі екенін білдіреді. Караходжаның өзі де осы қауымдастыққа қатысты болған. Мейрамсопы кейбір деректер бойынша қазіргі Қазақстан аумағындағы суфизмді алғашқы таратушылардың бірі саналады. Дереккөздер