kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Патологиялық физиология

Патологиялық физиология — медициналық ғылымының аурудың пайда болуы, меңдеу барысы мен салдарларын, ауру организмнің тіршілік заңдылықтарын зерттейтін саласы. Патологиялық физиология жалпы патологиялық физиология және жүйелік патологиялық физиология деген екі үлкен бөлімнен тұрады. Біріншісі организмдегі біртектес үрдістерді (қабыну, қызба, зат алмасудың бұзылуы, ісіктің өсуі, т.б.); екіншісі жекелеген органдар мен жүйелердің (өкпе, бауыр, жүрек, бүйрек және қанайналым, тыныс алу жүйелері, т.б.) жұмысының бұзылуын зерттейді. Паталогиялық физиология ғылым ретінде 19 ғасырдың басында дами бастады. Қазақстанда Паталогиялық физиономия жөніндегі зерттеулер 1933 жылы қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетінде Паталогия факультетінің кафедрасы ашылғаннан кейін басталды. Паталогиялық физиология мәселелерімен, сондай-ақ республикадағы басқа да медициналық университеттердің тиісті кафедралары мен орталық ғылыми-зерттеу лабораториялары, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтты, ҚР Денсаулық сақтау министрілігіне қарасты бірқатар ғылыми-зерттеу институттарының эксперименттік лабораториялары шұғылданады.. Дереккөздер
Зихтер

Зихтер, зиги, зихи (, ) –Солтүстік-Батыс Кавказды қоныстанған ежелгі тайпалар бірлестігі. Қазіргі Новороссийскі қаласынан (Ресей) Гагра қаласына (Грузия) дейінгі теңіз жағалауындағы таулы аудандарды қоныстанған. Негізгі кәсіптері – егін, мал шаруашылығы болған, сондай-ақ, теңізде қарақшылық жасаумен де айналысқан. Босфор бұғазы жағалауындағы қалаларда құл сатушылар, негізінен, осы Зихилер болған. 8 – 9 ғ-ларда Зихилер елеулі ел болып саналды, оны көсемдер басқарды. Зихи туралы соңғы дерек 15 ғ-да кездеседі. Олар абхаз, адыгейлердің құрамына қосылып кеткен. Дереккөздер
Дмитрий Николаевич Цой

Дмитрий Николаевич Цой (1941 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент облысы Орта Шыршық ауданы, «Киров» кеңшары) – техника ғылымдарының докторы (1994). Мәскеу жоғары техникалық училищесін (1964) және Мәскеу автомеханика институтының аспирантурасын (1969) бітірген. 1970–79 жылдар аралығында Ресейдің Тольятти политехникалық институтында аға оқытушы, доцент болды. 1979 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық техника университетінде педагогикалық қызметпен (доцент) айналысты. «Теория штамповки деталей в условиях плоского напряженного состояния из анизотропных материалов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 оқу құралының авторы. Дереккөздер
Сфинкс

Сфинкс – бірнеше мағынадан тұратын сөз. # Ежелгі Мысырдағы басы адам, денесі арыстан бейнесіндегі қиял-ғажайып статуясы (рухты сақтаушы, патша билігінің рухы); перғауынның суреті. Олар көбіне ғибадатхананың алдына және пирамида маңына тұрғызылған. Сақталып қалған Сфинкстің ең ірісі Каирге жақын Гиза (б.з.д. 28 ғасыр) және Хефрен пирамидасының жанында. # Ежелгі грек мифологиясындағы арыстан денелі әрі қанатты ғажайып әйел. Басқа мағынада – жұмбақ, жұмбақ адам. Дереккөздер
Жетітөбе (оба)

Жетітөбе қорымы – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Ескерткіш туралы алғашқы мәліметтер ХІХ ғасыр аяғына жатады және сол кезеңдерде шығыс тізбектегі «патша» обаларының біреуі. Географиялық орны Қорым Жамбыл ауданы Ақбұлым ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 шақырым жерде, Қаратау жотасының солтүстік баурайындағы тау алды белдеуінде орналасқан. Сипаттамасы «Жетітөбе қорымы» ерте темір дәуірі археологиялық ескерткішінде қазба жұмыстары кезінде табылған алтыннан жасалған бұйым сынықтары, сақ дәуіріндегі металл өңдеудің жоғарғы дәрежеде дамығандығын көрсетеді. Тиграхауда сақтары Жетісу, Тянь-Шань таулары, Сырдарияның орта ағысын мекендеген. Жетісу алқабы олардың жиі қоныстанған орталығы болған. Шошақ бөрікті сақтар осы күнгі Ташкент аймағында, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерінде өмір сүрген. Отырықшы мал шаруашылығымен сақтардың аз ғана бөлігі айналысты. Негізінен Оңтүстік Қазақстанда Талас, Шу өзендерінің бойларында дамыды. Сақтар сондай-ақ егіншілікпен айналысты. Сақ заманында кен ісі мен руда шикізатын өңдеу өткен дәуірмен салыстырғанда едәуір ілгеріледі. Одақты сақ көсемдерінің кеңесі сайлаған патшалар биледі.Тайпа көсемдерін тайпа мүшелері сайлады. Сақ қоғамында мүлік теңсіздігі таптың айырмашылықтарға ұласа бастайтын деңгейге жетті. «Жетітөбе қорымы» – соның бірден-бір дәлелі. «Патшалар қорымы» саналатын обаларда сақ билеушілері жерленгендігі олардың алтынмен апталған киімдерінен белгілі болып отыр. Дереккөздер
Толысбаев Божбанбай

Толысбаев Божбанбай (26 Қазан 1935 жылы туған, Жамбыл облысы Сарысу ауданы) – биология ғылымының докторы (1988), профессор (1990). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005). Қысқаша өмірбаяны: .]] 1953 жылы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1958–1960 жылдары Жамбыл облысы Сарысу ауданында бас мал дәрігері. 1963 жылдан Алматы зоотехника-малдәрігерлік ассистент, доцент. 1988–1997 жылдары кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. Еңбектері: Негізгі ғылыми еңбектері өсімдік физиологиясына арналған. 120-дан астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. 2 патенттің, 3 авторлық куәліктің иегері. Дереккөздер:
Патологиялық анатомия

Патологиялық анатомия – адамдар мен жануарлар организмінде ауруға байланысты дамитын патологиялық процестердің морфологиялық негіздерін зерттейтін ғылым. Патология саласында Қазақстанда патологиялық анатомия саласындағы жүйелі зерттеулер қазіргі ҚазҰМУ-да Патологиялық анатомия кафедрасы ашылғаннан кейін (1933) басталды. Қазіргі кезде Патологиялық анатомия ауру морфологиясын организмдік, органдық (ағзалық), тіндік, клеткалық және клеткаішілік деңгейлерде зерттей алады. Патологиялық анатомияның зерттеу әдісіне: аутопсия (мәйіт), биопсия және тәжірибелік әдіс жатады. Соңғы әдіс патологиялық анатомияда жиі қолданылады. Мысалы, қатерлі ісік тудырушы (канцерогендік) заттардың, аса улы химикалық қоспалардың, қоршаған ортаның зиянды әсерлерін осы әдіспен анықтайды. Дереккөздер
Юрий Исаакович Александров

Александров Юрий Исаакович (7.2.1950 жылы туған, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – режиссер, РФ - інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1997 жылы). Лениград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы мемекеттік. консерваторияның фортепьяно класын (1974 жылы) және режиссер (1977 жылы) ретінде бітірген. 1977 жылдан осы қаладағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрында (қазіргі Мария театры) қызмет етіп, опералық спектакльдерді (Г.Доницетти, “Дон Паскуале”, Дж. Пуччини, “Мадам Баттерфляй”, т.б.), сонымен қатар Мемлекет камералық музыка театрында (қазіргі “Санкт-Петербург - Опера”) П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегині” мен М.П. Мусоргскийдің “Борис Годуновын” қойды. Түркия Опералық театрлары Бас дирекциясымен тұрақты келісім - шарт бойынша Р.Вагнердің “Лоэнгрин”, Дж. Вердидің “Отелло”, Ж.Массненің “Вертер”, А.П. Бородиннің “Князь Игорь” операларын да қойған. Александров Қазақстан театрларының сахнасына Е.Рахмадиевтің “Абылайхан” (2000 жылы), Дж. Пуччинидің “Турандот” (2006 жылы; екеуі де Қазақтың мемлекеттік академиясының опера және балет театрында), Дж. Вердидің “Травиата” (2000 жылы), “Риголетто” (2005 жылы) мен “Аида” (2007 жылы), Пуччинидің “Чио-Чио-сан” (2001 жылы) мен “Тоска” (2005 жылы), В.А. Моцарттың “Фигароның үйленуі” (2002 жылы), П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегин” (2003 жылы), Р.Вагнердің “Вертер” (2004 жылы; бәрі де Қазақтың Ұлттық опера театрында, Астана қаласы), И.Кальманның “Сильва” (2004 жылы, Қарағандының мемлекеттік академиясынығ музыкалы комедия театры) операларын шығарды. 1997 жылы Александров музыка театрындағы “режисcер таңдаулы қойылымы” үшін “Алтын софит” атты Санкт-Петербургтің жоғары театр сыйлығының лауреаты атанды. Қазақстан Республиканың Мемлекеттңк сыйлығының лауреаты (2006 жылы). Ресейдің және Қазақстанның (2005 жылы) Достық ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Бақанас (арна)

.]] Бақанас — Іле өзенінің құрғап қалған ескі арнасы. Бақанас ауылының солтүстік тұсынан басталады. 80 км-ден соң Шет Бақанас, Орта Бақанас және Нарын тармақтарына бөлінеді. Ұзындығы 300 км-дей бұл тармақтар Іле өзенінің ескі атырауын құрайды. Арнаның ені 150 — 600 м, табанын құм аралас қиыршық тастар түзеді. Құмды-сазды жағаларының кей тұсы 5 м-ге жететін тік жар болып келеді. Жағалауын бойлай жыңғыл, шеңгел және тораңғы, шоқ, сексеуіл өседі. Дереккөздер
Иманәлі Оспанұлы Байдәулет

Иманәлі Оспанұлы Байдәулет (1948 жылы туған, Арыс қаласы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2003), Москва медицина институтын бітірген (1972). 1972 – 1973 жылдары облыстық ауруханада интерн-дәрігер. 1973 – 1975 жылы Алматы қаласындағы әскери бөлімде медицина пунктінің бастығы, 1975 – 1976 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында стажер-ізденуші. 1976 – 1977 жылдары облыстық ауруханада дәрігер ординатор, 1977 – 1984 жылдары бас дәрігердің орынбасары. 1984 – 1988 жылдары облыстық аурухананың неврология бөлімшесінің меңгерушісі. 1988 жылдан Шымкент қаласы «Фосфор» медицина-санаторлық бөлімінде бас дәрігер, 1989 – 1992 жылдары қалалық аймақтық медицина бірлестігінің бас директоры, 1992 – 1993 жылдары облыс әкімінің денсаулық сақтау жөніндегі орынбасары. 1993 – 1996 жылдары «Фосфор» медицина санаторлық бөлімінің бас дәрігері болды. 1997 – 2003 жылдан Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетіндегі клиника директоры. 70-тен аса ғылыми еңбектің авторы. Облыстық мәслихаттың Құрмет грамотасымен (1999), Қақазстан Республикасының «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (2001), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл», Қақазстан Республикасының «Білім саласының құрметті қызметкері» (2001) медальдарымен марапатталған. Сыртқы сілтемелер * [http://ontustik.gov.kz/gw/emdeumekemelerikaz] Дереккөздер
Қаражар (көл, Қостанай облысы)

Қаражар — Наурызым қорығының оңтүстік бөлігіндегі тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Науырзым ауданы Сарышығанақ ауылының шығысында 3 км жерде орналасқан. Обаған өзенінің алабында. Теңіз деңгейінен 124 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 3,6 км 2 , ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 7,5 км. Көл көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қуаң жылдары алабы тартылады. Жағалау сипаты Құмнан түзілген жағалауы ашық, жайпақ. Кейбір бөліктерінде қамыс, құрақ өскен.Жағалауы шабындық және мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
Игорь Гиленович Цой

Игорь Гиленович Цой (4.3. 1949, Астана қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан Республикасы Профилактикалық академиясының академигі (1995). Целиноград мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар институтында кіші және аға ғылыми қызметкер (1972–1976, 1980–1989); Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінде ғылым бөлімінің бастығы (1976–1980), Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Тағамтану институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1989–2001) болды. 2001 жылдан «Қазақ тағамтану академиясы» ЖШС-нің 1-вице-президенті қызметін атқарады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты аллергология және иммунология салаларына арналған. Цойдың басшылығымен асқазан қатерлі ісігіне, өкпе туберкулезіне, көкжөтел, т.б. ауруларға қарсы арнайы емдік-профилактикалық тағамдар жасалып, сынақтан өткізіліп, өндіріске енгізілді. Адамдардың иммунитетін көтеру үшін тағамға биологиялық белсенді қоспаларды қосып, арнайы тағам өнімдері алынды; иммунокоррекция әдістері жетілдірілді. 450-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның, 2 кітаптың авторы. 35 авторлық куәлігі мен патенті бар. Цой «Қазақстан Республикасында тағам туралы ғылымның іргелі және қолданбалы аспектілерін дайындау» еңбектер топтамасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2001). Еңбектері * Иммунопатогенез в инфекционном процессе, Алматы, 1992; * Противоопухолевый иммунитет и его алиментарная коррекция при раке желудка, Алматы, 2000; * Лечение туберкулеза легких в современных условиях, Алматы, 2002. Дереккөздер
Мархабат Томанов

Мархабат Томанов (5 ақпан 1932 жыл, Қызылорда облысы Қармақшы ауылы – 1988 жыл, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1977), профессор (1979). Қысқаша өмірбаяны: * 1954 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * 1957–1961 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында ғылыми қызметкер. * 1961–1964 жылдары Гурьев педогогика институтында (қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) ғылыми қызметкер. * 1964 жылдан ҚазҰУ-да доцент, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. Еңбектері: Томановтың негізгі еңбектері * 'көне түркі жазба ескерткіштері * қазақ тілі грамматикасы тарихы * синтаксис * стилистика. * Жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Жетістіктері: 200-ден аса қазақ тілінде және ежелгі түрік ескерткіштерінің тілінде жазылған қазақша және орысша ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектердің авторы. Ғылыми әдеби шығармалары үшін Жалпы Одақтың конкурс дипломымен, «Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін» медалімен марапатталды. КСРО ҒА ОЛЯ жанындағы түркология комитеті кеңесінің мүшесі (1979 ж.). 2004 жылы профессор М.Т. Томанов жаңа буынға оқулықтар жазған ерен еңбегі үшін А. Байтұрсынов медалімен марапатталды. Дереккөздер
Жетімдер руы

Жетімдер — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасының көтенші бұтағынан таратылады. Ел аузындағы аңыз бойынша, Жетімдер деп әуелде әкесіз өскен Сұркиік деген жетім баладан тараған Сары, Жаппас, Құба, Тебей ұрпақтары ғана аталған. Кейін бұл атау сапар тобына біріккен руластарына да ауысқан. Сары Жетімдер, 19 ғ-дағы қазақ тарихшыларының жазуына қарағанда, көне қарлұқтардың саржетім руының бір сілемі. Бұл этноним арғын тайпасының құрамына — саржетім, жалайырға — жетімек, алшынға — саржетім, тамаға — жетімсары түрінде енген. Қоңыратқа жататын Жетімдердің сапар тобындағы Қатаған аталығы да, С.Жүсіпұлының жазуынша, кезінде Ноғай ұлысында болған осы аттас байырғы тайпадан жеткен. Қатаған тайпасы 16 — 17 ғ-лардағы әр түрлі аласапырандардан ыдырап, нәубетке ұшырап, аман қалғаны өзбек, қазақ, қырғыз, қарақалпақ құрамына сіңген. Сондай-ақ, Сары Жетімдер тобындағы Ырсымбет, Жәдік аталары қарақалпақтың қытай руы құрамында да бір-біріне туыс қауымдар ретінде белгілі. Осы деректер бір жағынан Жетімдер руының түрлі кезеңдерді басынан өткізе жүріп қалыптасқан бірлестік екенін де байқатады. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға. Тұлғалар * Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов * Әшірбек Төребайұлы Сығай * Махатов Оңғар Асқарбекович Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Қаражар (Үстірт төбесі)

Қаражар – Батыс Үстірт кемерінің Солтүстік-батысындағы төбе. Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Қызылсу ауылының шығысында 73 км жерде орналасқан. Абсолюттік Биіктігі 283 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км шамасында. Беткейі жайпақ, сай-жыралармен тілімденген. Батысында Ащыболды, оңтүстігінде Болды құдықтары орналасқан. Гипс пен әктастың шайылуынан карстық құбылыс кең тараған. Сортаңды сұрғылт қоңыр топырағында шөл өсімдіктері өседі. Сілтемелер
Бақанаттар

Бақанаттар — ежелгі әдет-ғұрып, кәде. Қалыңдықты көруге барған күйеу жігіттің алдына қыздың жеңгелері бақанды көлденең тастап, жолын бөгейді. Қазақ ырымында бақанды аттамайды, өйткені, ол шаңырақты көтеруге арналған қасиетті құрал болып есептеледі. Сондықтан күйеу жігіт “бақанаттар” кәдесін береді. Сонда ғана жеңгелері бақанды жерден алып, жол ашады. Бұл ғұрыпты кіші тойда, яғни күйеу есік аша келгенде жасайды. Күйеу баланың келетінін білген жеңгелер киіз үй есігінің алдына бақан тастайды, бақанды аттауға болмайтынын жақсы білетін күйеу жігіт жеңгелеріне бақанаттар кәдесін беріп, бақанды алдыртып, сонан соң ғана «бисмиллә» деп табалдырықты аттайды. Дереккөздер
Қаражар (Толағай төбесі)

Қаражар – Толағай құмының оңтүстік-батысындағы оқшау төбе. Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Миялы ауылының оңтүстік-батысында 28 км жерде орналасқан. Жем өзенінің аңғарында. Абсолюттік Биіктігі 85 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылған, енді жері 2 км шамасында. Беткейі жайпақталып жазыққа ұласады. Солтүстігінде Ащылықұдық қонысы, шығысында Сасыққұдық, оңтүстігінде Алтынтаққан (Алтынтапқан) бұлағы, батысында Есембай қонысы орналасқан. Сортаң, қоңыр топырақ жамылғысында жусан, ши, өлең, жантақ, т.б. өсімдіктер өседі. Сілтемелер
Самен Цой

Самен Цой (10.11.1921, Ресей, Приморье өлкесі, Партизанск қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1948, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Ресейдің Хакас автономиялық облысынндағы Абакан қаласының отын өнеркәсібі тресінде бас инженер (1948–1950), Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында кіші ғылыми қызметкер, зертхана және сектор меңгерушісі (1950–1981). 1981 жылдан Қазақ политехникалық институтында профессор қызметін атқарған. «Исследование шахтных вентиляционных сетей и управление их параметрами» деген тақырыпта докторлық диссестация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары шахталар мен рудниктерді жобалаудың автоматтық жүйелерін және өндірістік процестерді басқару мәселелеріне арналған. 28 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Сырлыбек Байжанов

Сырлыбек Байжанов (1912 жылы туған, Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) – Социалистік еңбек ері (1.8.1959). Ташкент теміржол көлігі инженерлері институтында оқыған (1940), оқытушылықпен айналысты. 1940 – 1946 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 – 1960 жылдары Түркістан станциясында паровоз депосы бастығының орынбасары, Қазақ теміржолы Арыс бөлімшесінің бас инженері, Қазақ теміржолы бастығының бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. Арыс станциясында поездарды құрастырудың жүйелі әдісін өндіріске енгізді.
Арыс (өзен)

Арыс – Сырдарияның оң жақ саласы. Географиялық орны Түркістан облысындағы өзен. Ұзындығы - 378 км, алабының ауданы - 14900 км 2 . Бастауы Ақсу-Жабағылы қорығына жақын Шақпақ бұлағынан (Қаратау мен Талас Алатауының аралығында) бастау алып, Түркістан облысы, Отырар ауданының Талапты ауылы маңында Сырдария өзеніне құяды. Салалары Басты салалары: Ақсу, Бадам, Қабылсай, Жабағылы, Боралдай. Гидрологиясы Жоғарғы ағысы терең таулы аңғармен, орта және төмен ағыстарында жазықпен ағады. Төмен ағысының жайылмасы - 1,5-2,0 км, арнасы - 40-50 м шамасында болады. Алабында 11 шағын бөген және 3 СЭС салынған. Негізінен көктемгі еріген қар және жаңбыр суымен толығады. Жылдық орташа су ағынының мөлшері 40,2 м³/с-ке (Арыс темір жол бекетінің тұсында) жетеді. Егістік, бау-бақша, шабындық суаруға пайдаланады. Арыс өзенінен тікелей 37 канал бастау алады. Ең ірісі - Арыс-Түркістан каналы (су ағынының мөлшері — 13,4 м³/с). Өзен суы тұщы, минералдылығы - 200-400 мг/л- ге (құйылысында) дейін өзгереді. Атау тарихы Ерте кездерде батысында Сырдарияның, шығысында Кіші Қаратау жотасын, оңтүстігінде Арыс өзенінің аңғарын, солтүстігінде Арысқұм, Арыс көлі арқылы Ұлытау, Көкшетау өңірлерінің аралығын ежелгі сақтың Арыс (арыстар, арсақтар) тайпасы мекендеген. Арыс тайпасының негізгі бөлігі б.д.д. 2-ші мыңжылдықта Еуропаға қоныс аударған. Әйгілі ғұлама Анарыс (Анахарсис) б.д.д. 8 ғасырда өзінің ата жұрты қазақ даласы туралы "Аримаслалар" эпосын жазып қалдырған. Анарыс туралы мағлұматтарды Т.Жұртбаев өзінің 1994 жылғы "Дулыға" атты тарихи шығармасында "Арыстар (Арыс тайпасы) туралы деректер көптеп кездеседі" деп жазады. Ә.Байпатша "Қазақ даласының ежелгі тарихы" атты кітабында Арыс тайпасының Сарыарқа, Жезқазғандағы тау-кен ісін меңгергендігі, Абайыл кен орнын тапқаны туралы құнды деректер келтірген. Қорыта айтқанда, қазіргі Арыс өзені, Арыс қаласы, Арыс көлі, т.с.с. атаулар осы тайпаның мекендеген жеріне атын қалдырған жер-сулар. Бізге жеткен ең ежелгі шынайы əділеттілік ілімі Дала заңдары – «Білік», Арыс би дананың өсиеттері. Арыс би үш мыңдай жыл бұрын өмір сүрген. Оның құрметіне Оңтүстік Қазақстандағы Арыс өзенінің атауы берілген. Дереккөздер
Схоластика

Схоластика ( – мектеп) — ортағасырлық Еуропадағы философияны теологияға бағындыруымен сипатталатын философиялық мектеп. Ерте және кейінгі cхоластика болып бөлінеді. Біріншісі – XI–XII ғасырларды, екіншісі – XIII–XIV ғасырларды қамтиды. Ерте схоластиканың философиялық негізі – Платон мен неоплатоншылардың ілімін христиан діні тұрғысынан талдаудан тұрады. Христиандық доктринаға формальды сипат беру схоластикалық іс-әрекеттің басты құралы логика болуын қамтамасыз етті. Сондықтан схоластикада Аристотельдің логикасын пайдаланды. Ерте схоластиканың өкілдерінің бірі – Ансельм Кентерберийский. Ол христиандық ілімдегі әлемнің жоқтан жаратылуы, қасиетті үштіктің бірлігі мен бір-бірінен бөлектігі, жанның мәңгілігі туралы догматтарды рационалдық жолмен, логиканың көмегімен дәлелдеуге тырысты. Оның Құдайдың болмысын дәлелдеуі кеңінен танымал. Универсалия Схоластиканың пайда болуынан бастап, бүкіл орта ғасырлар бойы оның өкілдерінің арасында универсалиялар туралы деп аталатын дау пайда болды. Латынша “универсалис” дегеніміз – “жалпы”, “бәріне ортақ” деген мағына береді. Дау “универсалия қалай өмір сүреді?” деген сұрақ төңірегінде болды. Бірден екі қарама-қарсы жауап бөлініп шықты. Біріншілері “универсалия шын мәнінде өмір сүреді” деп санады, сондықтан олар “реалистер” деп аталды. Екіншілері “объективті шындықта “жалпылық” жоқ, онда тек жеке құбылыстар ғана өмір сүреді” деген қорытынды жасады. “Универсалияның орны – тіл, жалпылық тек тілде ғана бар, сөз арқылы ғана болады. Универсалия ол – зат емес, ол – атау”. Бұл топ “номиналистер” деп аталды. Реалистер мен номиналистердің аралығында да бірнеше бағыттар болды. Солардың бірі – концептуализм. Концептуализмнің өкілдері “универсалия” өздігінен өмір сүрмейді, сонымен қатар ол тек атау ғана емес, жеке құбылыстар да жалпыға тән нәрсе, ол ұғым арқылы беріледі, (латынша “ұғым” – “концептус”), ал ұғым сөз, атау арқылы беріледі деп білді. Концептуализмнің негізгі өкілдерінің бірі – П.Абеляр. Схоластиканың айрықша танымал өкілі – Фома Аквинский. Фома Аквинскийдің және оның ізін басушылар – томистердің (латынша Фома – Thomas) ілімінің негізі – сенім мен білімнің бірлігі. Олар “діни сенім мен діни таным бір-бірін жоққа шығармайды, дұрыс пайдаланған кезде бірін-бірі толықтырады, олар бір негізден пайда болған, бір мақсатқа апаратын екі жол” деп есептеді. Қорытынды Схоластикалық ойлау әрдайым дедукция жолымен жүреді, индукцияны пайдаланбайды; оның негізгі формасы – силлогизм. Жалпы алғанда схоластика тексті талдау, мазмұндау формасындағы философия. Ол жаңадәуірлік ақиқатты тәжірибенің көмегімен ашуға тырысқан ғылымға қарама-қайшы келеді. Дереккөздер
Федор Владимирович Поярков

Поярков Федор Владимирович (1851 — 1910) — этнограф және антрополог, Мәскеу университетін бітірген. 1879 ж. Жетісуға әскери қызметке жіберілді. Көп кешікпей одан босап, дәрігерлік қызметке ауысты. Өмірінің көбін Верный (Алматы) қаласында өткізді. “Восточное обозрение”, “Степной край” газеттеріне ғылыми-зерттеу және танымдық мақалалар жариялап тұрды. Көп жылдар бойы дүнгендер арасында антропологиялық зерттеулер жүргізді. 1883 ж. оның қазақ, ұйғыр, дүнгендердің этнографиясы мен антропологиясы жайлы тұңғыш кітабы жарық көрді. 1885 ж. Жетісуда алғаш христиан бейіті мен жазулары бар тастарды тапты, 1894 ж. В.В. Бартольдтың ғылыми экспедициясына көмектесті. Қазақтың ауыз әдебиетінен материалдар жинады. Шығармалары: Краткие этнографические заметки о туземцах бывшего Кульджинского района, Омбы, 1883 (соавт.); Киргизские легенды, сказки и верования // Памятная книжка и адрес-календарь Семиреченской области на 1900 год, Верный, 1899; Последний эпизод дунганского восстания, Верный, 1901. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Қаражеміс

Қаражеміс – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық бұталар немесе аласа ағаштар. Дүние жүзінде кең тараған. Еуразия мен Солтүстік Американың, сондай-ақ Солтүстік Африканың қоңыржай аймақтарында кездесетін 140-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда 4 түрі бар. Бұлар негізінен Шығыс Қазақстан, Ақмола, Ақтөбе, Қостанай облыстарының жерінде және Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында таралған. Жиі кездесетін түрі – ішдәрі қаражеміс (R. cathartica). Биіктігі 2 – 8 м-дей бұта, ағаш қабығы бұдырлы, қара жұмыртқа пішінді жапырағының ұзындығы 3 – 5 см, ені 1,5 – 3 см-дей, сабаққа кезектесіп орналасады. Майда гүлі сары немесе жасыл түсті. Ұсақ жәндіктермен (ара, сона) кейде өздігінен тозаңданады. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Жемісі – сүйекті (2 – 4) жылтыр қара, тұқымы сопақша, оның ұзындығы 5 мм-дей. Қаражемістің жапырағынан бояу, жемісінен дәрі, қабығынан илік заттар алынады. Гүлінен аралар бал жинайды. Дереккөздер
Зия Гөкалп

Зия Гөкалп, Мехмет Зия Гөкалп (1876, Түркия, Диарбакыр қаласы – 1924, Стамбұл) – түрік жазушысы, қоғам қайраткері. Өмірбаяны Диарбакыр әскери училищесінде оқыды. Орта мектепті бітірген соң, Ыстанбұлдағы тегін оқу орнына (Байтар мектебі) оқуға түсті (1895). Сұлтан Абдулхамид ҚҚ-нің басқару жүйесіне наразылық білдірушілермен саяси қарым-қатынаста болғаны үшін тұтқынға алынды. Ташкышла және Заптие түрмелеріндегі 13 ай тұтқыннан кейін (1889 – 1900) Диарбакырға оралды. Мұнда да еркіндікті және конституциялық басқару жүйесін қолдаушылармен саяси байланыста болды, түркітануға байланысты ауқымды ғылыми жұмыстарға ден қойды. Түркияда екінші конституция жарияланғаннан кейін “Бірлік және даму” (“Иттихат ве теракки”) қоғамының Диарбакыр бөлімін құрып, оған жетекшілік етті. Диарбакырдың “Джила” және өзі шығарып тұрған “Пейман” газетінде (1909) халық мұратын қолдаған өлеңдері мен конституция туралы мақалаларын жариялады. “Бірлік және даму” қоғамының Селаникте өткен жалпы құрылтайындаДиарбакырдан өкіл болып қатысты (1909), қоғамның орталық ұйымына мүшелікке сайланды. Селаникте Өмер Сейфеттин мен Али Жаниптың басқаруымен шығып тұрған “Жас қаламдар” журналына өлеңдері мен мақалаларын, әйгілі “Тұран” өлеңін, т.б. жариялады. Ергани аймағынан мәжіліс депутаттығына сайланды (1912). Төрт айдан соң мәжіліс депутаты бола жүріп Дарулфунның (Стамбұл университеті) ғыл. кеңесіне мүшелікке (қоғамтану проф.) сайланды (1915 – 19); сонымен қатар “Түрік жұрты”, “Халыққа қарата”, “Түрік сөзі”, “Ислам жинағы”, “Ұлттық зерттеулер жинағы” сияқты басылымдарда өркениет пен мәдениеттің түрлі салаларына қатысты мақалаларын жария етті. 1919 жылы ағылшындар Стамбұлды жаулап алғанда түріктің бірқатар көрнекті ақын-жазушы, ойшыл, діни және мемлекет қайраткерлерімен бірге тұтқындалып, Мальта аралына жер аударылды. Тұтқыннан оралғаннан кейін түрік ақыл-ойына жаңаша мазмұн берген “Күчүк мәжмуаны” (шағын журнал) шығарып отырды. “Құрастыру және аударма комиссиясының” жетекшісі міндетін атқара жүріп (Анкара, 1923 жылы), “Түрік өркениетінің тарихы” атты еңбегін толық аяқтай алмай Стамбұлда 49 жасында қайтыс болды. Түрікшілік, ұлысшылық ұғымының кеңінен қанат жайып, дамуына зор еңбек еткен Зия Гөкалп “Түрікшілік – түрік ұлтын өркендету, биіктету” деп айқындама берді. Оның пікірінше, “Ұлт – тілі, діні, моралі және эстетикасы ортақ, яғни бір тәрбие алған тұлғалардан құралған топ”. Түрік ұлысының өркениетке жету жолы: “Түркияшылдық, оғызшылық-түрікменшілік және тұраншылық”. Тұран болса, түркі ұлыстарының “Бұрын шындыққа айналған немесе болашақта шындыққа айналатын Ұлы Отаны”. Зия Гөкалп түрік тіліндегі араб, парсы грамматикалық ережелерін алып тастауды, шетелдік сөздерді тілдік қолданыстан шығаруды қажет деп санаған. Өз көзқарасын, пікірлерін тарату мақсатымен дидактикалық өлеңдер жазған. шығармашылығы ғылымы поэзиясы поэмалары публицистикасы прозасы Өлең үлгілері З. Гөкaлп : Түркiлерге Түркiя дa, Түркiстaн дa емес Отaн, Отaн - ұлы жaне мәңгiлiк өлке Тұрaн, - деп З. Гөкaлп тегi бiр Түркi дүниесiнiң aт бaйлaп, aрқa тұтaр жерi Тұрaн екенiн ұқтырып, жiгерге жiгер қосты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Түзелбай Байжанов

Түзелбай Байжанов (17.1. 1939 жылы туған, Түлкібас ауданы) – тіл білімі маманы, филология ғылымдарының докторы (1993), профессор Шымкент педагогика институтын бітірген (1962). Арқалық педагогика институтының орыс тілі кафедрасының меңгерушісі болды. Қазір Жамбыл педагогика институтында оқытушы. «Қазақ тіліндегі әскери лексиканың тарихы» деген тақырыпты докторлық диссертация қорғады (1993). Әскери лексиканың этимологиясы сөздігін құрастырумен айналысып жүр. Бірнеше ғылыми еңбектердің авторы. Дереккөздер
Лаврентий Иванович Цой

Лаврентий Иванович Цой (19.4. 1916, Ресей, Приморье өлкесі Хасан ауданы Сидими станциясы) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі (1967). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген (1944, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті). Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биологиялық институтында кіші ғылыми қызметкер, Ақтөбе мал шаруашылық станциясында аға ғылыми қызметкер (1944–1948), республиканың қой шаруашылығында зоотехник (1948–195]), Шымкент мемл. ауыл шаруашылық тәжірибе станциясында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1953–1960), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында доцент (1960–1973), кафедра меңгерушісі (1973–1986). 1971 жылы «Южноказахский меринос (методы совершенствования новой породы в условиях Чимкентской области КазССР)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері қой селекциясы және оны өсіру мәселелеріне арналған. Цой оңтүстік қазақ мериносын шығарушылардың (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1970) бірі. Қой будандастыру әдістерін жетілдірген. Дереккөздер
Батырлық, қаһармандық

Батырлық, қаһармандық – дәстүрлі қазақ қоғамында болған ерекше әлеуметтік топ – батырларға тән қасиеттер мен өмір салты. Қазақ батырларының өзіндік қоғамдық қызметі, басқа қоғамдық топтармен ара-қатынасын реттейтін этикасы, т.б. ерекшеліктері болған. 1) Тек әскери кәсіппен айналысу. Батырлар елді басқыншылардан құтқаруды, жау қолынан қаза тапқан ата-баба кегін қайтаруды өмірлік мақсат тұтынған; 2) Батырлар әулетінде туған бала жастайынан әскери кәсіппен айналысуға міндетті болды. Тұқым қуалаған батырлар «шынжырлы тұқым» деп аталған. Мұндай батырларды бала кезінен әскери өнерге баулып, он үш – он бес жасынан-ақ шайқастарға қатыстырған. Көшпелі түркі халықтарының жазба және ауыз әдебиетінің деректерінде алғаш ерлік көрсеткен батырға лақап ат қойылатыны айтылады(Ерасылдың - Қабанбай, Дарабоз; Әбілмансұрдың - Абылай; Еспембеттің - Адақ аталуы, Ағыбай]] батырдың есіміне Ақжолтай атының қосылуы – сол көне дәстүрдің жалғасы. Әскери әулеттен болғандықтан батырлар алғашқы ерлік жолын көбіне соғыста өлген әкесінің, туысының кегін алудан бастаған. Әке кегін қумау батыр үшін ұят. Артында ұл болмаса, кек алу қызына да міндет болған. Батырлар ата кегін қууды кең ұғымда, жалпы халықтың, елдің кегін қуу мағынасында да түсінген. 3) Көшпелі халықтарда хандар, әміршілер, ел билеушілер батырлар әулетінен шыққан, осы қоғамдық топтың өкілі болған. Шыңғыс хан, Әмір Темір, Едіге, Мамай, Абылай, Кенесары, т.б. батыр болған және батырлар әулетінен шыққан. Олар өздерінің жұрттан асқан ерлігінің арқасында билеушілік дәрежеге көтерілген. 4) Батырлар меншік иелері болған. Олардың меншігіне қалалар, елді мекендер, ұлыстар, аймақтар қараған. Бірақ батырлардың бәрі бірдей байлық иесі болмағанын да айта кету керек. 5) Батырлардың өздеріне тән жауынгерлік этикасы, адамгершілік ережесі, діни ырымдары мен салттары болған. Жауынгерлер қару-жарағын, киімдерін өз руларының, өз әулеттерінің тотемдік бейнелерімен әшекейледі. Батырлардың, жалпы аруақты адамдардың киесіне сену халық жадында әлі күнге сақталып келеді. Батырлардың қаруы өзіне арналып соғылып, түрлі магиялық ырымдар жасалып, кететін уақытты анықтауға киелі сандарды қолданған. Мысалы, қырық ұстаға соқтыру, қырық күн кептіру, қырық түрлі сұйыққа суару, т.б. Ата кәсіп ұрпаққа жалғасатындықтан, батырлар әулетінің қару-жарағы атадан балаға мұра болып, егер мұрагері қалмаса, батыр өлгенде қаруын бірге жерлеген. Үлкен айқастар әрқашан жекпе-жекпен басталатындықтан, жекпе-жекке шығу батырлардың басты міндеттерінің бірі саналған. Жауынгердің шын мәніндегі батыр атануы осы жекпе-жекте жеңіске жетуден басталды. Дереккөздер
Қаражемістер тұқымдасы

Қаражемістер тұқымдасы – қос жарнақты өсімдіктер. Ботаникалық сипаты * Гүлдері ұсақ, көбінесе жай көзге байқалмайтын жасыл, 4 – 5 буынды, қос немесе бір жынысты, қос үйлі, гүлшоғырының қолтығында топтасқан. * Тұтас жапырақтары тікенекті, кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасқан. Тостағанша жапырақтары 4 – 5-ке бөлінген, желегі жоқ немесе ұсақ, аталығы қысқа жіпшесімен 4 – 5, түйіні 2 – 3 (4) ұялы, әр ұясында 1 тұқымды бүрі бар. * Жемісі сүйекті жаңғақ немесе жидек тәрізді болады. Қазақстанда қаражемістер тұқымдасының 3 туысы (итшомырт, қаражеміс, шилен) 6 түрі кездеседі. Түрлері мен таралу аймағы Қаражемістер тұқымдасы негізінен Еуропа мен Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында кең тараған. Жер шарында қаражемістер тұқымдасының 60 туысы, 900-ден астам түрі кездеседі. Дереккөздер
Православ шіркеуі

Православ шіркеуі — христиан дінінің негізгі тармағының бірі. 395 ж. Римнің батыс және шығыс империясына бөлінуіне байланысты туындады. Православ шіркеуінің теологиялық негізі Византияда 9 — 11 ғ-ларда қалыптасты. Өз алдына шіркеу ретіндегі бағыты 1054 ж. христиан шіркеуінің католиктік және православтық болып бөлінуіне байланысты айқындалды. Бөлінудің басты себептерінің бірі Рим папасын бүкіл христиандардың бірінші басшысы деп тануы және батыс шіркеуінің киелі рух, әке және бала “құдайлар” жайлы ұғымдарының қайшылығынан туындады. Православ шіркеуі бірнеше автокефальдық шіркеулерден құралады. Ресейде 1448 жылдан орыс православ шіркеуі бар. Діни сенім негізі Інжілге және киелі өсиетке жүгінеді. Негізгі қағидалары Құдайға үштік бірлік тұрғысынан сену. Қазақстандағы христиандардың басым бөлігін православ сеніміндегілер құрайды. Бұл сенімдегілердің дүние жүзіндегі саны 150 млн. шамасында. Православие немесе ортодокстық (дұрыс көру) — христиан дінінің есімдердің бірі, христиан дінінің негізгі бағыттарының бірі; шығыс-христиан шіркеуі ретінде XI ғасырда Византияда бір жолата қалыптасқан діни сенім. Православие - Шығыс Еуропа мен Орталық Еуразия (ежелгі Ұлы даланың) елдерде (Украина, РФ, Беларуссия, Казакстан) славян казактардың негізгі діні, христиан дінінің негізгі бағыты. Әлемдегі Шығыс Ортодоксалдық шіркеуініӊ таралуы: Шығыс Ортодоксалдық шіркеуі немесе Шығыс православ шіркеуі, ресми түрінде: Православ католик шіркеуі, сондай-ақ православ шіркеуі мен православие деп аталатын, әлемдегі екінші ірі христиан шіркеуі болып табылады. Табынушылардыӊ саны 225-300 миллионға жуық, жақтаушылардыӊ көбісі Шығыс Еуропа, Оңтүстік Еуропа, Таяу Шығыс, мен Ресейде тұрады. Шығыс Ортодоксалдық шіркеуі христиан дінінің толықтығын қамтитын елшілердің өзінің ұлы Иса Мәсіхті киелі деп танып, католик және Апостол шіркеуі жалғасы ретінде өзін анықтайды. Шығыс Ортодоксалдық шіркеуі әлемнің көптеген елдерінде негізгі дініне айналды. Оның табынушылары Беларусь, Болгария, Кипр, Грекия, Грузия, Молдова, Солтүстік Македония, Черногория, Румыния, Ресей, Сербия мен Украинада көпшілік болып табылады, елеулі азшылық топтары Босния және Герцеговина, Албания, Қазақстан, Израиль, Иордания, Ливан және Сирияда бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://pravoslavie.ru * http://azbyka.ru * http://cerkva.info
Ақбас, дала зығыр

Ақбас, дала зығыры (Calatella) — күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 16 түрі кездеседі. Оның 4 түрі: жартас Ақбасы, Тянь-шань Ақбасы, истод Ақбасы, Вегел Ақбасы эндемиктер болып табылады. Ақбас еліміздің Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Сарыарқа өңірлеріндегі, Ақтөбе және Атырау облыстарындағы тасты шатқалдарда, бұта, ағаш арасында, тау жайылымында, өзен бойларында өседі. Биіктігі 20-70 см, кейде 120 см-дей болады. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақты болып келеді. Оған ұзынша жапырақтары біркелкі кезектесе орналасады. Гүлі қызғылт, көкшіл-сары түсті. Гүл шоғыры 6-60-қа дейін, кейде 100 гүлден топтасады. Шілде — қыркүйек айларында гүлдейді. Тұқымы біркелкі, сопақша. Ақбастың кейбір түрлері бау-бақшада сәндік үшін де өсіріледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Бақауыл

Бақауыл — көне әскери термин. Бұл сөздің екі түрлі мағынасы белгілі: *1) соғыс кезінде әскердің қару-жарақпен, азық-түлікпен дұрыс жабдықталуын бақылап, соғыстан кейін түскен олжаны дұрыс бөліп-таратумен айналысатын адамның әскери лауазымы. Әскердің әр түменінде өз Бақауылы болған. “Аз асқа бақауыл болма” деген қазақ мақалы Алтын Орда мемлекеті мен Қазақ хандығы заманынан қалған; *2) шекара арқылы өтетін тауарларға таңба салатын және оларды жасырын алып өтпеуді қадағалайтын сақшы топ, жасақ. Бұл мағынадағы Бақауыл сөзі Мұхамед Хайдар Дулатидің “Тарих-и Рашиди”, Бабырдың “Зафарнаме” сияқты шығармаларында ұшырасады. Жазба деректер Бақауыл лауазымы Шыңғыс хан заманынан бастап қолданылғанын көрсетеді. Көшпелі халықтардың көне салты бойынша, хан сарайында және басқа да үлкен жиын-тойларда әр ру, тайпа өкілдері өз дәрежесіне қарай отыратын дәстүр болғаны мәлім. Оларға сойылған малдың тиесілі мүшелері әркімнің дәрежесіне лайық тартылған және бұл тәртіп қатаң сақталған. Табақтың, мүшенің дұрыс тартылмауы кейде қонақтар арасында түсінбестік туғызған. Сондықтан, хан сарайындағы құрмет кезінде дастарқанға және басқа да қошемет түрлеріне қатысты салт-дәстүрді жақсы білетін жоғары дәрежелі сарай қызметшісі тағайындалып, оған Бақауыл мансабы берілген. Қонақасы сойылған малдың мүшелерін әркімнің дәрежесіне, жасына, туыстық қатынасына, т.б. сәйкес тарту дәстүрі қазақ халқында осы күнге дейін бар. Бұл мансаптың түркіше аталуы, оның әуелгі мәнінің көне түркілер заманында, тіпті одан да бұрын пайда болғанын аңғартады. Дереккөздер
Сергей Мефодьевич Цхай

Сергей Мефодьевич Цхай (1934 , Ресей, Еврей автономиялық облысы Биробиджан ауданы К.Либнехт атындағы ұжымшар) – техника ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). Саратов мемлекеттік университетін бітірген (1959) соң осы университетте инженер-механик (1959–1962), Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Экономика ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға инженер-экономист, бөлім бастығы (1960–1967), Есептеу орталығында бөлім бастығы (1967–1970), бас инженер (1970–1971), КСРО Орталық статистика басқармасының Технологиялық-жобалау институтында бас конструктор, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1971–1974), Алматы халық институтында (қазіргі Қазақ экономика университеті) бөлім меңгерушісі (1974–1977), доцент (1977– 1989), Қарағанды қаласындағы Қазақ тұтынушылар кооперативі институтында кафедра меңгерушісі, институттың ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1989–1995) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан Қазақ мемлекеттік басқару академиясында (қазіргі Қазақ экономика университеті) профессор. 1989 жылы «Задачи календарного планирования на сети сложной структуры» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Сейіткерім Бимырзаев

Сейіткерім Бимырзаев (5 қараша 1942 жылы, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Кеңес ауылы туған) – физика-математика ғылымының докторы (1998 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университеттің (1969, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) физика факультетін бітірген соң Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және ҚазМУ-да ұстаздық етті. Соңғы жылдары ҚР Ұлттық ядролық физика орталығында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. «Электростатистикалық фокустанушы жүйелердің корпускулдық оптикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бимырзаев 78 ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Зайчукова Евдокия Андреевна

Зайчукова Евдокия Андреевна (1908 – 1971) – кеңес және партия қызметкері. Қазақстанға 1954 жылы Тың және тыңайған жерлерді игеру үшін келген. Двуречный, Ижевский кеңшарларында директор болған. Өзі басқарған шаруашылықтардың облыстағы ірі шаруашылықтар қатарына қосылуына елеулі үлес қосқан. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Зияда – Шаһмұрат

Зияда – Шаһмұрат – араб аңызының сюжеті негізінде жазылған қисса. Авторы – Жақып Бижігітұлы. 1912 жылы Қазанда Б.Л. Домбровский баспасында жеке кітап болып жарық көрген. Дастанда Мысыр патшасы Заданың ШаҺмұрат атты жалғыз ұлы, Хорлы, Ғайын деген екі қызының бастан кешкен хикаясы баяндалады. Патша “Қыздарым кімді сүйсе, соған барсын”, – деп, құда түсуге келген хан мен бекзадаларды қайтарып отырған. Бірде Хорлы түсінде Бағдат патшасының баласы Зиядаға ғашық болып ауырады. Мұны сезген әкесі Зияданы іздеуге ШаҺмұратты Бағдатқа жібереді. Бағдатқа келген ШаҺмұрат Зияданың да түсінде Хорлыға ғашық болып, сүйгенін іздеп кеткенін біледі де, сапарын әрі қарай жалғастырады. Ақыры көп мехнат шегіп, перінің қызы Нұржамалдың көмегімен Зияданы тауып, қарындасы Хорлыға қосады, өзі Нұржамалға үйленеді. Сөйтіп, бәрі де мұратына жетеді. “Зияда-Шаһмұрат” дастаны авторының басқа да шығармасы болуы мүмкін. Ол Қазандағы Б.Л. Домбровский баспасының иесіне жазған ескертпе өлеңінде (1884) “Қожа Қапан”, “ТаҺир”, “Нұрғұзарын” атты үш дастан жібергенін айтады. Олардың жарық көргені туралы нақты дерек жоқ. Дереккөздер
Юлия Ивановна Чабдарова

Юлия Ивановна Чабдарова (24.8.1924, Ресей Алтай өлкесі, Волчиха ауданы Волчиха станциясы) – техника ғылымдарының докторы (1986), профессор (1991). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1947, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Осы институтта оқытушы (1947–1979), Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі итында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1949–1989) қызметтерін атқарды. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Қаражидектер тұқымдасы

Қаражидектер Тұқымдасы (Vaccіnіаceae) – тік өсетін бұталар немесе жерге көлбей өсетін жартылай бұталар. Тұтас жапырақтары сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, дара немесе 2 – 3-тен шоқталып жиналған. Күлтесі біріккен желекті, 4 – 5-ке бөлінген, гүлдегеннен кейін түсіп қалады. Аталықтары дара, бос жатады, аталық мойны жіпше тәрізді. Жатын түйіні – 4 – 5 ұялы, өте көп ұрық бүрінен тұрады. Жемісі – көп дәнді жидек. Қазақстанда 2 туысы – қаражидек және мүкжидек бар. Қаражидек түрлерінің жемістерін пісе бастаған кезінде немесе кептіріп те жеуге болады. Олардың құрамында қант, сахароза бар. Тамақ өнеркәсібінде тосап жасауға, конфеттердің ішіне, киселге салуға пайдаланады. Сілтемелер
Баянауыл (өңір)

Баянауыл, Баянауыл – өңір. Павлодар облысында орналасқан. Мұнда 1833 – 1868 жылы Баянауыл сыртқы округі құрылды. Үлкен жәрмеңкелер өткізіліп тұрды. Табиғаты аса сұлу жер, тауындағы қарағайлы орманында қайың, қандыағаш, мойыл, т.б. аралас келеді. Орман ішінде бүлдірген, жидек, таңқурай, қарақат, саңырауқұлақ өседі. Жануарлардан: қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, ормандарда – ақтиін, елік, құстардан: бүркіт, бөдене, дуадақ, тырна, өзендер мен көл бойларында – қаз бен үйрек, қызғыш, т.б. мекендейді. Жасыбай көлінің жағасында демалыс орындары, «Баянауыл» туристік базасы, Қаныш Сәтбаев мұражайы бар. 1988 жылы Баянауылдың табиғатын қорғау мақсатында Баянауыл ұлттық табиғи саябағы ұйымдастырылды. 1994 жылы саябақ құрамына «Қызылтау» зоологиялық қорықшасы қосылды. Баянауыл тауларының етегінде көптеген бұлақтар, суы мөлдір көлдер (Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр) бар. Саябақта 20-дан аса археологиялық ескерткіштер, қола дәуірінен қалған қорғандар, тастағы жазулар мен таңбалар, үңгірлер («Әулиетас», «Драверт», «Құмыра», т.б.) бар. Ұзақ жылдар бойы жел мен судың әрекетінен түрлі мүсіндерге айналған жартастар («Найзатас», «Жұмбақтас», «Көгершін», «Атбасы», т.б.) саябақ табиғатына ерекше көрік береді. Саябақта өсімдіктердің 400-ден астам түрі, омыртқалы жануарлардың 100-ден аса түрі, сүтқоректілердің 40-тан аса түрлері, құстардың 50-ден астам, балықтың 8 түрі кездеседі. Дереккөздер
Ақбешім

Ақбешім – орта ғасырдағы қала орны. Орналасқан жері Қырғызстанның Тоқмақ қаласынан 6 км оңтүстік-батысқа қарай, Шу алқабында орналасқан. Сипаты 1950 жылы археолог Л.Р. Қызласов, 1959 жылы П.Н. Кожемяко зерттеген. Қала екі бөліктен тұрады. Біріншісі (60х60 м) патша сарайы. Ол 8 м биіктікте орналасқан. Шахристаны 400х600 м. Қаланы қоршаған қамал бойында 10 мұнара орны байқалады. Үш қақпасы бар. Екінші бөлігі 870х900 м қамалмен қоршалған. 1953-57 жылдары қаланың негізгі бөліктерінен оңтүстікке қарай бір-бірінен 250 м қашықтықта орналасқан екі будда ғибадатханасы (VII ғ. соңы мен VIII ғ. басы) табылды. Қала сырты 11 км болып келген бекініспен қоршалған. Ішінде диаметрі 20-30 м, биіктігі 2 м үй орындары бар. Қабырғалары саз балшық пен шикі қыштан соғылып, нақышты өрнек, мүсіндермен безендірілген. Зерттеу барысында табылған заттай деректер Ақбешім қаласының V-XII ғасырлардағы өркениет орталығы болғанын көрсетеді. Ғалымдар орта ғасырдағы араб-парсы деректеріне және археологиялық материалдарға сүйене отырып, Ақбешім көне заманда болған Суяб қаласының орны болуы мүмкін деген пікір айтады. Дереккөздер
Қара жусан

Қара Жусан – астралылар тұқымдасы, жусан туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Каспий маңының құмдарында, Мұғалжар, Торғай, Ұлытау, Зайсан, Балқаш – Алакөл ойысында өседі. БИІКТІГІ 25 – 30 (45) см. Сабақтары көп бұтақты, түкті. Жапырағы ұсақ, олар екі рет қанатша тілімденген. Гүлдері қос жынысты. Күлтесі сары түсті. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Қара Жусанның құрамында шырышты және шайырлы заттар, каротин, С витамині, эфир майы мен аздаған алкалоидтар бар. Тамырында илік заттар, инулин және эфир майы болады. Қара Жусанның емдік қасиеті ерте кезден-ақ белгілі болған. Шөбі мен тамырының тұнбалары тәбет ашады, асқазан, ішек бездерінің қызметін күшейтеді, жүйке жүйесін тыныштандырады. Сондай-ақ оның тер шығаратын, ішек құртын түсіретін қасиеті бар. Демікпеге шалдыққан адамға Қара Жусанның сабағы мен жапырағының түтінін иіскетеді. Қытай медицинасында бүйрекке тас байланғанда Қара Жусан шөбінің қайнатындысынан ванна жасайды. Қара Жусан – мал азықтық өсімдік. Сілтемелер
Надежда Николаевна Чайковская

Надежда Николаевна Чайковская (12.4.1940, Алматы облысы Текелі қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1989), профессор (1992). Ленинград мемлекеттік университетін (1962, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. Өскемен педагогика институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, аға ғылыми қызметкер (1962–1987) болды. 1995 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері күрделі сөйлемдерді жаңаша меңгеру мәселелерін зерттеуге арналған. 50-ден астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Пакет

Пакет (, , ) — жәшіктердің, бірыңғай тетіктердің, құрылыс материалдарының және т.б. арнайы төсемге жүк көтергіш құрылғылармен ұстап көтеруге ыңғайландырып жиналған үйіндісі. Пакет жүкті қатарлап жинауға, көлікке тиеуге, тасымалдауға оңтайлы. Дереккөздер
Празеодим

Празеодим (лат. Praseodymіum; Pr) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық номері 59, атомдық массасы 140,908; лантаноидтар тобына жатады. Жерде сирек кездесетін металл, жер қыртысындағы салмақ мөлшері 9,5•10 -4 %. Тұрақты бір изотопы ¹⁴¹Pr бар, қалған изотоптары жасанды жолмен алынған. Празеодим австрия химигі К.Ауэр фон Вельсбах ашқан (1885). Минералдары: монацит, бастнезит, лопарит. Кесек празеодим ақшыл, күміс түсті, таза күйінде иілгіш, оңай өңделеді, тығыздығы 6,78 г/см³, балқу температурасы 931 °С, қайнау температурасы 3510 °С. Тотығу дәрежесі +3, кейде +2, +4, 400 °С-та оттекте жанады (Pr 2 O 3 ), қыздырғанда азотпен нитрид (PrN) түзеді. Бөлме температурасында сутекті сіңіріп әр түрлі гидридтер (Pr(H)x) түзіп, HCl, HNO 3 , H 2 SO 4 -пен қыздырғанда галогендермен әрекеттеседі. Таза празеодим хлоридін (PrCl 3 ) электролиздеу арқылы алады. Празеодим және оның қосылыстары парамагнитті. Оларды шыны, фарфор бояуда, болаттың арнайы сорттарын алуда, т.б. қолданады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ақбике

Ақбике — есімі аңызға айналған ел анасы. Тәуке ханның замандасы, қаптағай Шаппа бидің кіші әйелі. Найман тайпасы Матай руынан шыққан. Шаппа бидің бәйбішесінен Таңат, Қойлыбай, Олжабай, Шоқа, Құлболды деген бес ұлы, Ақбикеден Лақа деген бір ұлы болған. Лақа тұқымы шешесінің атымен Ақбике атанды. Ақбике үлкенге құрмет, кішіге ізеттілігімен, ақыл-парасатымен жұрт аузына ілінген. Шаппа биді өз тұсындағы Төле, Қазбек, Әйтеке, Әнет-баба, Төбет би, қырғыз Тиес, қарақалпақ Сасық, Қу дауысты Құттыбай, жағалбайлы Шеген, керейіт Мәті, Қаражігіт билермен бірге “Жеті жарғы” заңын шығарысқан деген де аңыз сақталған. “Жеті жарғыны” жазуға үш ғана би емес, 7 би, кейде 9 би қатысқан делінеді. Тіпті қолжазба күйінде таратылып, қонысы шалғай би, шешендерден толықтырулар алдырған. Ақбике Қытайдан, Ресейден, Қызылбас елінен келген мәртебелі елшіліктерді қарсы алу салтанаттарына, ханның қабылдауларына қатысып отырған деп те айтылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том