kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Намыс

Намыс — адамның жан дүниесі мен отанының, отбасының, ұлтының, қоршаған орта мен қоғамының мәнін сезінуімен оянып, соның амандығы мен бүтіндігі үшін күресінен көрініс табады. Өзін-өзі танудан бастау алған адамның рухани ізденісі оның қоршаған ортасын меңгеруіне ұласады. Намыстың адамның адамдық келбетін айқындайтын асыл қасиеттердің бірі. Адам өз бойындағы ең асыл құндылық ар қазынасы екенін танып білсе, оны қорғау, ұлғайту қамымен ғылым, білім іздеп еңбектенсе, ол шын мәніндегі арлы адам болатыны күмәнсіз. Намыстың тағы бір көрінісі Намыстың тағы бір көрінісі – қоғамдағы өз орнын белгілегеннен кейінгі қауым алдындағы өзінің адамдық борышы, халқына еңбек ету бағытындағы адамның отансүйгіштік сезімі. Бұл оның ұлттық құндылықтарын түйсінуінен, туған халқымен етенелігін сезініп, оның рухани мұраларына деген риясыз ықыласынан және туған елін қорғауға ұмтылысынан байқалады. Сондай-ақ отбасының мұң-мұқтажын қамтамасыз ету және оны қорғаумен байланысты намыс тағы да көрініс береді. Адам өзі қымбат деп білген нәрсесін неғұрлым қастерлеп, құрметтесе және оған сүйіспеншілік сезіммен қараса – бұл намыстың белгісі. Демек, намыс адамға тән асыл ізгі махаббат сезімімен тығыз байланысты. Махаббат намыстың сезімдік қайнары болса, намыс махаббаттың құндылықтық мәні, әрекеттік қыры. намыс адамның жігерін жанып, ерлік пен тәуекелге жетелейтін, табандылығын арттырып, қажыр-қайрат беретін қуат. Баянсыз нәрселер үшін бәсекеге түсу намыстың белгісі емес. Ал адам қадір-қасиеті мәлім нәрселерді сыртқы жаудан қорғаумен қатар, ішкі жаудан яғни адамның өз бойындағы ішкі кеселдерінен қорғауының да маңызы зор және бұған өте көп күш-қайратын жұмсауға тура келеді. Намыс деңгейі адамның өз бойындағы нәпсіқұмарлық, қиянатшылдықпен күресінен де көрінеді. Себебі жоғарыда аталған құндылықтарға сыртқы дұшпанның жаулығынан гөрі адамның рухани азғындауымен ұштас қандай да бір қадірлі нәрсенің қасиетін жоятын нәпсіқұмарлықтың жаулығы басым. Намыс туралы басқа көзқарастар Моральдік сананың кең таралған ұғымдарының бірі. Ар сияқты, бұл да әдептік санатқа жатады, жеке адамның өзінің қоғамдағы мәртебесін тұтынуынан және қоғам тарапынан оның мойындалуына ұмтылысын көрсетеді. Намыстың өлшемдері қоғам алға басқан сайын тарихи өзгерістерге ұшырап тұрады. Жеке адамның намысы оның өзінің басының абыройын сақтауға тырысуымен байланысты. Ұжымның немесе қоғамның намысы жеке адамдардан құралған топтың әлеуметтік жағдайларымен және мүмкіндіктерімен қозғалады. Намыстың ең басты ерекшелігі оның асқақтығында, қасиеттілігінде. Сондықтан адамдар бар мүмкіндіктермен оны қорғауға тырысады.
Оңтүстік Қазақстан облысының Құрметті азаматтары

«Оңтүстік Қазақстан Облысының Құрметті Азаматы» – облыс әкімі мен облыстық мәслихаттың бірлескен шешімі бойынша берілетін құрметті атақ. 2001 жылдан бастап беріліп келе жатқан бұл атаққа ие болған азаматтар: * Асқаров Асанбай Асқарұлы (2001), * Сергей Александрович Терещенко (2001), * Айша Абдуллина (2002), * Жұрынов Мұрат Жұрынұлы (2002), * Махаматрасул Исақов (2002), * Ливенцов Василий Андреевич (2002), * Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков (2002), * Сапарбаев Бердібек Мәшбекұлы (2002), * Әділ Сасбұқаев (2002), * Ыдырыс Тілеубергенов (2002), * Нығмет Төлендиев (2002), * Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков (2002), * Құлахмет Дүйсенбекұлы Халменов (2002), * Бопова Дүйсенкүл (2003), * Николай Кабиров (2003), * Валентин Иванович Немченко (2003), * Амалбек Қозыбақұлы Тшанов (2003). Дереккөздер
Терапия

Терапия туралы қысқаша түсінік Терапия – медицина ғылымының ішкі орган аурулары, олардың себептері, даму барысы, оларды анықтау, емдеу және олардың алдын алып, сақтану әдістерін зерттейтін саласы. 19 ғасырда патологиялық анатомия, физиология, бактерология ғылымдарының қол жеткен ғылыми табыстары және Ж.Корвизар, Р.Лаэннек (Франция), Р.Брайт (Ұлыбритания), И.Л.Шенлейн, Й.Шкода, Л.Траубе (Германия, Австрия) және С.П.Боткин (Ресей), тағы басқа белгілі ғалымдардың жүргізген ғылыми-зерттеу жұмыстары Терапияның жедел дамуына негіз болды. 20 ғасырда Терапияның құрамынан кейбір бөлімдер (гастроэнтерология, нефрология, т.б.) өз алдына жеке ғылыми сала болып бөлініп шықты. Радиоактивті изотоптар арқылы зерттеу кеңінен пайдаланылды. Қазақстандағы Терапия саласындағы зерттеулер .]] Қазақстанда Терапия саласындағы зерттеулер Алматы мемлекеттік медициналық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) ішкі аурулар клиникасы ұйымдастырылғаннан кейін басталды (1931). .]] Х.А.Барлыбаев, М.Н.Вульпе, Г.Н.Удинцев, С.И.Телятниковтың бастауымен Қазақстанда ғана кездесетін Алматы энцефалиті, лептоспироз, сарып, безгек, т.б. аурулар зерттеліп, Терапияның жеке мәселелеріне назар аударылды. Республикада туберкулез, гемотрансфузия (қан құю), силикоз, бұғақ ауруы, т.б. ауруларды емдеуде табиғи факторларды (теңіз суы, шипалы балшық, ауа райы, минералды су, күн сәулесі, т.б.) пайдалану мәселелері, Қазақстанның әр түрлі аудандарында кездесетін жүрек-қантамыр аурулары, ревматизм, гастоэнтерология, эндокринология, кәсіби аурулар мәселелері зерттелді. Жүректің ишемиялық ауруының дамуында микроэлементтер, биологиялық белсенді заттар қандай рөл атқаратыны анықталып, зерттеу жұмысында ауруды кибернетикалық әдістермен анықтау тәсілдері пайдаланылды. Бүйрек, ішек-қарын ауруларын анықтау әдістері ұсынылды. Қазір ішкі ауруларды анықтау және емдеу, олардан сақтану мәселелері зерттелуде. Қазақстанда Терапия саласында ғылыми-зерттеу жұмыстары медициналық университеттерде, Кардиология және ішкі аурулар ғылыми-зерттеу институтында, Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында, Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталықында, Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығында, Еңбек физиологиясы және гигиенасы институтында, т.б. ғылыми мекемелерде жүргізіледі. Дереккөздер: Сонымен қатар [http://saryarka-samaly.kz/aleumet/44?start40&Itemid7&optioncom_content&viewcategory&layoutblog&id44&limitstart40&limit15&month3&year2012 Денсаулық] [http://www.alashainasy.kz/saylyk/296/ Жүрекке дауа жаңа қондырғы]
Мойынсыз Хасан

Мойынсыз Асан (16 ғасырда өмір сүрген) – бек, батыр, қолбасшы. 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың бас кезіндегі Қазақ хандығы мен Мауереннахр билеушілерінің арасында Түркістан аймағы үшін болған соғыс барысында көзге түскен. Мойынсыз Хасан – Қасым ханның (1511 – 1518) әскерін басқарып, Мұхаммед Шайбанидің қазақтарға жасаған соңғы жорығы (1509 ж., 21 сәуір – 1510 ж. 12 наурыз) кезінде қолбасшылық шеберлігімен көзге түсті. Шыққан тегі Найман тайпасының Балталы руының Арғымақ тармағынан. Мұхаммед Шайбани Сығанақ төңірегіне жетіп, өз ордасын Көк-Қашанға орналастырды да, ұлы Темір мен жиені Ұбайдолла сұлтан бастаған жасақты ілгері жіберді. Олар өлытау маңында Қасым ханның ордасын шапты. Алайда бірнеше күннен кейін Қасым хан өз ордасына орнығып алған өзбектерге Мойынсыз Хасан бастаған шағын қосын аттандырды. Күші басым жаудан Мойынсыз Хасанның әскері басым түсті. Қасым хан оларды өкшелей қуып, қыстың соңында (1510) Самарқанға қайтып оралуға мәжбүр етті. Осы соғыстан кейін қазақтар Сыр өңіріндегі көптеген қалаларды қайтарып алды. Сілтемелер *Мұхаммед Шайбани *Қасым хан *Қазақ хандығы Сыртқы сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B] Дереккөздер
Кәсіпшілік

Кәсіпшілік – күнелтіс көзі ретінде қол өнерімен немесе басқа бір майдагерлік кәсіппен айналысу. Кейде кәсіпорындардың белгілі бір нысанын да “кәсіпшілік” деп атайды. Ондай кәсіпшілік түрлері:кен қазу кәсіпшілігі (мұнай кәсіпшілігі, темір кентасын өндіру кәсіпшілігі, алтын іздеу кәсіпшілігі, т.б.), терімшілік, аңшылық(аң аулау, құс аулау кәсіпшілігі), теңіз кәсіпшілігі (итбалық аулау, кит аулау кәсіпшілігі), ұсақ қолөнері кәсіпшілігі (қыш-құмыра жасау, т.б.). Дәстүрлі қазақ қоғамында қолөнері кәсіпшілігі жақсы дамыған. Шебер ісмерлер үй тұрмысына қажетті ер-тоқым, жүген, құйысқан, өмілдірік, қамшы, т.б. ат-арба әбзелдерін, кереге, уық жону, шаңырақ соғу, жіп иіру, тері илеу, өрмек тоқу, бау-шу ызу, киіз, текемет, туырлық басу, ши орау, т.б. мүліктер жасау, сақина, жүзік, білезік, сырға, қапсырма, ілгек сияқты алтын, күмістен шекілген әшекей бұйымдар жасау кәсіпшілігімен айналысқан. Мұндай кәсіпшілікті ұлттық ісмерлер күні бүгінге дейін жалғастырып келеді. Қазіргі Қазақстанда мұнай, алтын өндіру сияқты өнеркәсіптік негіздегі кен кәсіпшілігі жедел қарқынмен дамып, ел экономикасын көтеруде маңызды рөл атқаруд
Логарифмдік спираль

Логарифмдік спираль — барлық радиус-векторларды бір ғана θ бұрышымен қиып өтетін жазық трансценденттік қисық (сондықтан Логарифмдік спиральді теңбұрышты деп те атайды) (суретті қ.). Полярлық координаттар жүйесінде: : немесе : теңдеулерімен анықталады. Параметрлік түрде былай өрнектеуге болады: : : мұндағы a, b — нақты сандар “О” полюсі — асимптотик. нүкте. Логарифмдік спираль псевдоспиральға жатады. Жазықтықтың сызықтық түрлендірілуі кезінде Логарифмдік спираль өзіне-өзі ауысады; Логарифмдік спиральдің эволютасы қайтадан Л. с. болады. Логарифмдік спираль техникада кеңінен қолданыс тапты. 17 ғасырда Р.Декарт (1638) пен Э.Торричелли (1644) еңбектерінде белгілі болған. Логарифмдік спиральдің қасиеттерін Я.Бернулли (1692) зерттеген. Логарифмдік спираль атауын П.Вариньон ұсынған (1704). Галерея Дереккөздер *Ә. Қазанғапов
Сопрано

Сопрано ( – жоғары, үстіңгі) – ең жоғары регистрде айтылатын әнші әйел даусы. 16 ғасырға дейін еуропадағы елдерде, әсіресе, ерлер қатысатын мәртебелі орындарда әйелдерге ән айтуға тыйым салынды; сондай-ақ керісінше әйелдер ортасында ерлерге де ән айтуға болмайтын. 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап көпшілік алдында әйелдер де ән айтуға көшті. 19 ғасырдың алғашқы жартысында әйелдер даусымен айтылатын сопрано кең қанат жайып, тыңдаушы қауымның зор сүйіспеншілігіне бөленді. Сопраноның диапазоны до1 – до (ре-фа)3. Сопрано дауыстың тембрлік бояу-сазына қарай колоратуралық Сорпрано, лирикалық Сопрано, драмматикалық Сопрано, сонымен қатар лирикалы-колоратур. Сопрано және лирикалы-драмматикалық сопрано деп бөлінеді. Мысалы, қазақ әншілері Ш.Бейсекова мен Р.Жаманованың даусы сопраноға, А.Байқадамова мен К.Байсейітованың даусы лирикалы-колоратуралық сопраноға, Р.Жұбатұрованың даусы лирикалы-драмматикалық сопраноға жатады. Сопрано даусы негізінен әйелдер мен балаларға тән; қатан Дауыс. Дереккөздер
Қарақоңыз

Қарақоңыз – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Қордай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 652 км 2 . Бастауы Қарақоңыз Жетіжол және Қастек жоталарынан алып, Сортөбе ауылы тұсында Шу өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары жоғарғы бөлігінде тар, төменде кеңейеді, беткейі тік келген. Қар және жер асты суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қаракемер ауылы тұсында 2,65 м 3 /сек. Өзеннің Ешкілі, Үлкен Ешкілі, т.б. салалары бар. Ауданның егістігін суарады. Кен алабында Қарақоңыз қорықшасы атты мемлекеттік қорықша орналасқан. Дереккөздер
Ловуа

Лoвуа — Африка құрлығы Конго алабындағы өзен. Замбия, Конго және Конго Демокрактия республикалары аумағымен ағады. Луалаба өзенінің оң жақ саласы. өз. 1500 км, су жинайтын алабы 265,3 мың км². Танганьика көлінің оңтүстігіндегі үстірттен басталып, Бангвеулу көлінің оңтүстік бөлігі арқылы Конго өзеніне құяды. Бұл жердегі аты Луапула. Сарқырамалар мен шоңғалдар жиі кездеседі. Жылдық орташа ағымы 600 м3/с. Өзен бойында бірнеше СЭС салынған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Тәтті

Тәтті — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Тәтті ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Меркіден солтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Қызтоғансай өзенінің Қорағаты ға құйылар сағасында боз жусан, эфемерлі сұр жусан аралас баялыш, күйреуік, ажырық, ши т.б. шөптесін өскен шалғынды сұр топырақты аллювийлі-пролювийлі қуаң далада орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1962-1997 жылдары өзімен аттас қой өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Тәттіде 1997 жылдан өндірістік кооператив ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Орта, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, байланыс бөлемшесі, т.б. мекемелер бар. Тәтті арқылы Түрксіб темір жолы және Тараз – Алматы автомагистралі өтеді. Ауыл Луговой-Шу темір жолы және Меркі-Шу тас жолы бойында орналасқан. Ауыл арқылы Орта құм және Сарғобы мал жайылымына өтетін тас жол бар. Ауылды тоғыз жолдың торабына орналасқан деуге болады. Ауыл атауы 1930 жылдары осы "Тәтті" колхозы орналасқан тұстан Луговой-Шу темір жолы салынып, пайдалануға берілді. Осы темір жолды салған жылдары скважина арқылы ауыз су шығарылған. Бұрын қолмен қазылған құдықтардағы суды пайдаланып келген жергілікті халық скважина суын тәтті екен деп атап кеткен. Осы сөзден "Тәтті" ауылының атауы пайда болған. Дереккөздер
Заңды жауапкершілік

Заңды жауапкершілік — заңды тұлғаны немесе жеке тұлғаны кейбір әрекеттерді орындауға немесе оларды орындаудан қалыс қалуға заңмен мәжбүрлеу шарасы. Заңды жауапкершілік бірнеше түрге бөлінеді: *Тәртіптік жауапкершілік – еңбек тәртібін бұзушыларға ықпал жасау нысаны‚ ол бойынша қызметкер жұмыс істейтін фирма әкімшілігі оған еңбек тәртібін бұзғаны үшін тәртіптік жаза (ескерту‚ сөгіс‚ қызметтен төмендету‚ жұмыстан босату‚ тағы басқалар) қолдануға құқылы; *Әкімшілік жаза – азаматтар мен лауазымды адамдардың қызмет бабында әкімшілік құқық бұзғаны үшін оларға ықпал жасау нысаны‚ ол бойынша ескерту жасау‚ айыппұл төлету‚ тәркілеу, кейбір құқықтарынан (басқару‚ аң аулау‚ тағы басқалар) айыру‚ еңбекпен түзеу жұмысына жіберу‚ әкімшілік қамауға алу‚ шетелдік азаматты әкімшілік жолмен елден қуу, тағы басқалар шаралар қолданылады; *Азаматтық құқықтық жаза – экономикалық шарттарды‚ мәмілелерді‚ тағы басқалар бұзғаны‚ экономика жағынан тиімсіз мүліктік сипаттағы зардаптарға апарып соқтыратын басқа да жолсыздықтар жасағаны үшін азаматтар мен заңды тұлғаларға ықпал ету нысаны, ол бойынша залалдардың‚ алынбаған табыстың орнын толтыру‚ айыппұл төлету‚ тұрақсыздық айыбын төлету‚ тағы басқалар шаралар қолданылады; *Қылмыстық жаза – қылмыс жасағаны үшін‚ кәмелетке толмағандарды қылмысқа баулығаны үшін‚ басқа жеке тұлғаларға‚ заңды тұлғаларға‚ конституциялық құқықтар мен бостандықтарға‚ мемлекетке қастандық жасағаны және қастандық жасауға ортақтасқаны‚ тағы басқалар үшін азаматтарға ықпал жасау нысаны‚ ол бойынша айыппұл төлету‚ лауазымды атқару немесе қызметпен айналысу құқығынан айыру‚ қоғамдық жұмыстарға тарту‚ еңбекпен түзеу жұмыстарына жіберу‚ бас бостандығын шектеу‚ қамауға алу‚ бас бостандығынан айыру‚ өлім жазасы, тағы басқалар қолданылады. Дереккөздер Сілтемелер * Н.С.Ахметова, М.С.Қайырбек. [http://rep.ksu.kz/handle/data/835 Заңды жауапкершілік ұғымына заманауи көзқарастар] * Г.Байсаринова. [https://articlekz.com/kk/article/16993 Заңды жауапкершілік институттың теориялық негіздері]
Қосақиқаттылық

Қосақиқаттылық – теориялық дәлелге негізделген философиялық ақиқат пен діни сенімге байланысты ақиқаттың қатынасын білдіретін ұғым. Қосақиқаттылық орта ғасырларда философтар мен теологтар арасында өткір айтыс-тартыс туғызды. Діни көзқарас өкілдері – теологтар діни сенімді үстем деп санап, философияны, ғылыми білімді оған тәуелді етіп, діни ақиқатты жоғары қойды. Философтардың көбісі осы қайшылықты шешудің, екі ақиқатты үйлестірудің жолын іздестірді. Әйгілі араб философы ибн Рушд қосақиқаттылық ілімін ұсынып, дүниені, табиғатты ұтымды танудың ислам дініне қарсы келмейтінін, діни ақиқат пен “дәлелдеуге негізделген зерттеу жүргізуге мүмкіндік беретін” ақиқат бір-бірімен үйлесімді болатынын тұжырымдаған. Ал егер қайшылық туа қалса, дәлелді білімді жоққа шығару мүмкін емес болғандықтан, діни қағиданы бұзбай, оған “аллегориялық түсіндірме” беру арқылы екеуін үйлестіруге болады деп есептеді. Ибн Рушд дамытқан қосақиқаттылық ілімі орта ғасырлар мен Қайта өркендеу дәуірінде Франция, Англия, Италия, т.б. батыс елдерінде кеңінен қолдау тапты. Пайдаланған әдебиетттер
Мейрам

Мейрам (Мейрамсопы) — Орта жүздегі арғын тайпасының құрамындағы бес рудан құралған бірлестік. Бес мейрам деп те аталады. Оған қуандық, сүйіндік, бегендік, (Қозған) шегендік (Қақсал), қаракесек (Болатқожа) рулары кіреді. Мейрам рулары Ақмола, Атбасар, Қарағанды, Павлодар аймағында көп қоныстанған. Бұл бесеуіне қаракесектің маңында топтасқан шұбыртпалы және қамбар рулары да жатады. Таңбасы арғынның көз таңбасы , ұраны “Ақжол”. Дереккөздер
Канал

дағы канал]] Канал (латынша:canalis – құбыр, науа), арна –гидротехникада, су ағыны арынсыз жасанды арна. Негізінен, грунтта қазылады. Каналдардың түрлері Ірі порттардың кеме жүретін жерін тереңдету үшін су астында қазылатын гидротехтикалық құрылысты да канал деп атайды. Пайдалану мақсатына қарай каналдар әр түрлі болады: * кеме қатынасы каналдары (Суэц, Панама, Волга-Дон каналдары, тағы басқа), * энергетикалық (деривациялық) каналдар, * өнеркәсіп орындарына, елді мекендерге, жайылымдарға су беру үшін қазылған жерді суландырғыш каналдар (Ертіс – Қарағанды каналы, Есіл су құбыры, тағы басқа), * ирригациялық каналдар (Арыс – Түркістан каналы, Үлкен Ферғана каналы, тағы басқа), * жиналған артық суларды ағызып жіберу және жерді құрғату үшін қазылған дренаждық каналдар, балық өтіп тұруға және ағаш ағызуға арналған каналдар, тағы басқа. Ал кешенді каналдар бір мезгілде бірнеше мақсатты су шаруашылық мәселелерін шешуге арналған. Пайдаланылған әдебиет:
Құну

Құну – сусарлар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. Қазақстанда Оңтүстік Алтай тауындағы самырсын, майқарағай, қайың өскен ну ормандар мен тау өзендерінің бойындағы тоғайларды мекендейді. Дене тұрқы 70 — 105 см, салмағы 12 — 19 кг. Жүні ұзын әрі қылшықты қоңыр-сұр түсті. Құйрық жүні үлпілдек. Екі бүйірінде және маңдайында ақшыл сары түсті жолағы болады. Наурыз — сәуір айларында түлеп, үлпілдек жүні қарашада толық жетіледі. Түнде белсенді тіршілік етеді. Көктемде ұрпақтарын қоректендіріп жүргендері күндіз де кездеседі. Құнудың негізгі қорегі тұяқты жануарлар (елік, құдыр, марал), кейде өлекселерді де, сондай-ақ, ақ қоян, құр, тоқалтістілерді, жазда өсімдік тұқымдары мен дәндерін қорек етеді. Құну күйлеу кезінен басқа уақытта жеке жүреді. 3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Маусым мен шілдеде ұйығу (күйлеу) басталып, 8 — 10 айдан кейін ақпан — наурызда аналығы 1 — 4 күшік туады. Олар 6 — 8 айда өз бетінше өмір сүре бастайды. Құну терісі бағалы жыртқыш, бірақ саны аз болғандықтан кәсіптік маңызы шамалы. Құну терісі әйелдердің қысқы киімінің жағасына, бас киім тігуге пайдаланылады. Дереккөздер
Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах

Мирхонд Мұхаммед ибн Хавандшах (1433 жылы, Балх – 24.2.(22.6.)1498, Герат) – парсы тарихшысы. Гераттағы Темір әулеттері сарайында қызмет еткен, Әлішер Науаидың әдеби үйірмесінің мүшесі. “Пайғамбарлар, патшалар мен халифтардың өмірбаяндары жөніндегі тазалық бағы” атты 7 томдық еңбегімен танылған. Мирхонд шығармалары еуропалық зерттеушілер үшін Иран мен Орта Азияның тарихы жөніндегі бірден-бір дерек ретінде ұзақ уақыт бойы қызмет етті. Әсіресе 6-томның кейбір бөліктері мен бүкіл 7-томның (1522 жылға дейінгі оқиғаларды Мирхондтың немересі Хондемир толықтырған) құндылығы жоғары. Өйткені ондағы оқиғалар сол тұстағы адамдардың баяндауы негізінде жазылған. Қалған томдары бөгде зерттеулер мен шығармалар негізінде ешбір өңдеусіз құрастырылған. Бірақ шығармалардың көпшілігі біздің заманға дейін жетпеген. Мирхонд еңбектері Шығыста литографиялық әдіспен бірнеше рет басылды. Еуропада кейбір бөлімдері ғана аударылып, жарық көрді. Мирхонд шығармаларының толық тізімі А.Е. Крымскийдің 1917 жылы Мәскеуде жарық көрген “Персияның, оның әдебиеті мен дәруін теософиясының тарихы” (3-том) атты кітабында келтірілген. Сілтемелер * Мәскеу * Пайғамбар * Еуропа Дереккөздер
Заңды құзырет

Заңды құзырет немесе құқықтық құзырет, юрисдикция ( – сот ісін жүргізу, jurіs – құқық және dіco – айтамын) – тиісті сот не өкім шығаратын органдардың құқықтық дау-дамайларды шешіп, құқық бұзушылық туралы істерді қарауға, яки тұлғаның не басқадай құқық субъектісінің әрекеттерін заңдылық тұрғысынан бағалап, тәртіп бұзушыларға заң бойынша шаралар қолдануға қатысты уәкілеттіктерінің жиынтығы. Ол заңмен (не басқа нормативтік актілермен) белгіленеді. Заңды құзырет қаралатын қылмыстық істердің түрі мен сипатына қарай айқындалады әрі соған байланысты әр түрлі деңгейдегі сот органдарының құқықтық құзырына (іс қарауына) жатады. Азаматтық істерді сот жауапкердің тұрғылықты жерінде қарауға тиіс. Әскери қызметшілердің қылмысы әскери соттың құқықтық құзырына жатады. Дереккөздер
Ақбұлақ (Аршалы ауданы)

Ақбұлақ (2007 жылға дейін - Мичурино) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Ақбұлақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аршалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай 15 км, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан. Тарихы Іргесі 1932 жылы қаланған. Халқы Инфрақұрылымы Балалар бақшасы, орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, сауда орталығы, асхана, дүкендер, кешенді тұрмыстық қызмет көрсететін қабылдау пункті бар. Мичуринодан 13 км жерден Астана – Қарағанды автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Аршалы (15 км). Дереккөздер
Балық өңдеу техникасы

Балық өңдеу техникасы — балықты жуу, жару, бөлшектеу, тоңазыту, тұздау, ыстау, консервілеу, т.б. процесстер кезінде қолданылатын тех. құрал-жабдықтар. Балықты сыртқы шылымынан, шөп-шаламнан, т.б. тазарту үшін балық жуғыш машина пайдаланылады. Бұл процесс кезінде қиындық туғызбас үшін өте ірі балықтар алдын ала бөлшектелінеді. Жуғыш машинаның элеваторлы, барабанды, желдетпелі және тербелісті түрлері бар. Желдетпелі және тербелісті әдіспен жуу сирек кездеседі. Кең тарағаны — элеваторлы жуу машинасы. Ол астауға ұқсас. Ішінде электр қуатымен жылжитын тасымалдау лентасы бар. Астаудың бір басынан сорғының көмегімен таза су үздіксіз құйылып, екінші жақ шетінен ағып кетіп жатады. Құтылау (консервілеу) зауыттарында барабанды жуғыш машина пайдаланылады. Балықты механикалық жолмен бөлшектеп өңдеу арнайы машинамен атқарылады. Мұндай машиналардың бір амалдық және көп амалдық түрлері болады. Бір амалды машиналарға: балықтың қанаттары мен құйрықтарын, басын кесіп тастайтын, ішек-қарнын тазалайтын, кеспелейтін, т.б. машиналар жатады. Жұмыс процестері дискілі не белгілі бір үлгідегі пышақтары, арасы, икемді тазартқыш құралдары бар машинамен орындалады. Ал көп амалды машиналар жұмыстың барлық түрлерін бір мезгілде атқарады. Олар республиканың құтылау цехтары бар комбинаттарында қолданылады. Дереккөздер
Неоантроптар

Неоантроптар (грек. neos – жаңа, anthropos– адам) – археологиялық қазбалардан табылған және бүгінгі саналы адамдардың (Homo sapіens) жиынтық атауы. Неандерталь адамын кейінгі палеолитте кроманьондықтар, яғни Неоантроптар алмастырды. Олардың палеоантроптар мен архантроптардан негізгі антропол. айырмашылықтары – бас сүйегінің ми сауыты сопақ, маңдайы тік, иегі жақсы жетілген, шығыңқы, қабақ сүйектері орташа жетілген. Археологиялық қазба зерттеулер Археологиялық қазба барысында аршып алынған Неоантроптардың сүйектері қазіргі адамдардың сүйектерінен біршама ірілеу. Сүйек қалдықтары Еуропада Франция (Гримальди, Комб-Капелль, Ла-Мадлен, Ложери Ба, Солитре, т.б.), Англия (Павиленд, Галлей-Хилл, т.б.), Германия (Оберкассель, т.б.), Чехия мен Словакия (Брно, Пржедмост, Младеч, т.б.), Ресей (Сунгирь, т.б.), т.б. елдердің жерінен табылған Неоантроптар ескерткіштері мерзімі жағынан бұдан бұрынғы 40 мыңжылдықтардан әрі аспайды. Африка саналы адамдары Эфиопия (Ома, б.з.б. 130 мыңжылдық), Оңт. Африка (Ривер Маус, б.з.б. 120 мыңжылдық; Бордер, б.з.б. 70 мыңжылдық), Кения (200 – 100 мыңжылдықтарды қамтитын бірқатар ескерткіштер), Танзания (Мумба, бұдан 130 мың жыл бұрын) жерлерінен табылған Неоантроптар Еуропадағы Неоантроптарға қарағанда ертеректе өмір сүрген. Ал Азияны мекендеген Неоантроптардың да сүйектері Еуропа Неоантроптарына қарағанда ертеректе өмір кешкендігін дәлелдеген. Мыс., Қытай (Дали, Цзиньнбшань – бұдан 200 мың жыл бұрын), Израиль (Кафзех, Схул-4 – бұдан бұрынғы 90 мың жылдың шебі) Калимантан (Ниа, 40 мың жыл бұрынғы), т.б. Осы мәліметтерге қарап антропологтар мен археологтардың көпшілігі Неоантроптардың байырғы отаны Африка болған деп жорамал жасайды. Неміс антропологі Г.Бройер Homo sapіens бұдан 150 мың жыл бұрын Сахара шөлінің оңтүстігінденде қалыптасып, 100 мыңжылдықтар шебінде Алдыңғы Азияға, 40 – 35 мыңжылдықтар бұрын Еуропа мен Азияға қоныс аударып, жергілікті неандерталь замандастарымен араласып кіріккен деген пікір айтады. Неоантроптардың пайда болуы жөнінде ғалымдар пікірі екіге бөлініп, бірі моноцентристік (Я.Я. Рогинский, В.П. Якимов, М.Г. Левин, т.б.), келесілері полицентристік (Ф.Вейденрейх, К.Кун, Г.Ф. Дебец, В.П. Алексеев, тағы басқа) бағытты ұстанады. Неоантроптар Неоантроптар – Орталық және Батыс Азияда және Солтүстік-Батыс Африкада өмір сүрген палеоантроптардың прогрестік түрлерінен өрбіген деген моноцентристік теорияны қолдаушылар саны көп. Қазіргі эволюция көзқарастарға қарағанда гоминдтер ежелгі адамдардың әр келкі түрлері мен түршелерінің бір-бірімен гендік алмасуының нәтижесінде қалыптасқан. Қазақстанда Неоантроптардың сүйек қалдықтары әзірге табылған жоқ. Бірақ олардың тастан жасаған қарулары Қаратау, Сарыарқа, Балқаш көлі төңірегі, Ертіс алабы, Маңғыстау мен Мұғалжар тауларынан көптеп табылып отыр; қ. Палеолит. Әдебиет *Алексеев В.П., Палеоантропология земного шара и формирование человеческих рас, Палеолит, М., 1978; *Хрисанфова Е.Н., Перевозчиков И.В., Антропология, М., 1999. Дереккөздер
Тәттібай Дүйсебаев ауылы

Тәттібай Дүйсебаев — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Шақпақ ауылдық округінің құрамында. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км-дей, округ орталығы – Шақпақата ауылынан 4 км жердегі Шақпақ асуының етегінде, Алатаудың солтүстік жағалауында көк майсалы, сулы да нулы жерге қоныстанған. Кеңестік дәуірде "Амангелді" болып аталған. Ауыл тұрғындары ауылдың атын осы ауылдан шыққан генерал Тәттібай Дүйсебаевтың есімін беруге шешім қабылдады. Бұл ұсыныс 1997 жылы республика деңгейінде заңды шешімін тапқан. Халқы Тарихы Ауыл 1996 жылға дейін "Калинин" ауылы аталған. 1966-96 жылдары картоп өсіретін облысы ауыл шаруашылық тәжірибе станциясының бөлімшесі болған. Бөлімше негізінде Тәттібайда 1996 жылы шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Ауыл маңы табиғаты Шегірқамал - ауылдың оңтүстігінде, шамамен 10-11 шақырым жерде, Жоғарғы Алатаудың Жуалы асуының Көктал және Көкше жоталарының арасындағы аңғардағы қамал. Бұл қамалды Жоңғар шапқыншылығы кезінде Жаныстан тарайтын Шегір руының Итаяқ батыры тастан салдырып, сол жерден тауға қарсы садақ тарттырған деседі. Бекіністің күштілігі сонша, қалмақтар шабуыл жасаса да, оны ала алмайды. Содан бұл жер "Шегірқамал" атанып кеткен. "Ақпан батыр" атты тарихи дастанда қамал туралы жақсы баяндалған. Бір күні Шегірдің жасақтары әр тұстан қарауыл қойып түнгі ұйқыға кеткенде Жылқыбай атты қарауыл сатқындық жасап "Бала құлан" сайында жатқан қалмақты бастап келеді. Күзетшінің бұл сатқындығы Шегірлерді қатты қырғынға ұшыратады. Бұл оқиға кезінде Шегірдің атақты батыры Ақпан жорықта болады. Келген соң жаудан кек алуға серт беріп, қаза тапқан жасақтардың басына оба орнатады. Дереккөздер
Мойынтоғай

Мойынтоғай 1, 2 – тас, топырақ үйінділерінен тұратын обалар. Алматы облысыШонжа ауылынан Алматы қаласына қарай 20 – 24 км жердегі Сарытоғай сайын басып өтетін тас жолдың оң жағында. 1956 жылы Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Қазіргі орнында обалар солтүстік-шығыстан оңт.-батысқа қарай тізбектеле орналасқан. Диам. 3 – 10 м, биікт. 0,1 – 0,7 м. М.-1-де 25 оба бар. Оның 13-і аршылды. Мойынтоғай-2-дегі 81 обаның 10 обасы зерттелді. Олардың диам. 3 – 20 м, биікт. 0,1 – 1,5 м. Кейбір обалардың төм. жағы таспен қаланған. Төрт бұрышты етіп қазылған қабірлерде жерленген адамдар шалқасынан жатқызылып, басы солт.-батысқа қаратылған. Табылған заттарға (қыш ыдыстар, темір пышақ, қоладан жасалған әшекей заттар, тас пен әйнектен жасалған моншақтар) қарағанда, Мойынтоғай-1, 2-ні тұрғындар б.з.б. 4 ғ. мен б.з-дың 1 ғ-ы аралығында мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған. Сілтемелер *Алматы облысы *Сарытоғай Сыртқы сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B] Дереккөздер
Канар ағысы

:Канар ағысы – Атлант мұхитының солтүстік-шығыс бөлігіндегі суық теңіз ағысы, Солтүстік Атлант ағысының бір тармағы. Ені 400 – 600 км. Пиреней түбегін (Батыс Еуропа) және Африканың солтүстік-батыс жағалауын бойлай солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған. Экватор маңындаСолтүстік Пассат ағысына қосылады. Суының температурасы 12 – 26 °C, жылдамдығы 0,9 – 1,8 км/сағ. Жылдық су ағымы 16 млн. м^3 /с шамасында, тұздылығы 36,0 – 36,8‰. Дереккөздер
Қарақыстақ

Қарақыстақ – Шу өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 61 км, су жиналатын алабы 738 км 2 . Бастауы Қырғыз Алатауының солтүстігінен басталып. Рахым Сабденов ауылы тұсында Қорағаты өзеніне құяды. Гидрологиясы Тау ішіндегі аңғары тар шатқалды, жазыққа шыққанда үш тармаққа бөлініп аңғары кеңейеді. Көп жылдық қар, маусымдық жауын-шашын суларымен толығады. Жайылмасы шабындық ретінде, суы егін, бау-бақша суаруға пайдаланылады. Қарақыстақ өзені бойында 1984 жылы су сыйымдылығы 6,8 млн. м 3 болатын өзімен аттас Қарақыстақ бөгені салынған. Дереккөздер
Қаршыға тұқымдасы

Қаршыға тұқымдасы – күндізгі жыртқыштар отрядына жататын құстар. Дене тұрқы – 28 – 114 см. Аяғы шомбал, тұмсығы имек, мықты. Қоразы мен мекиенінің реңі ұқсас. Ұясын ағашқа, жартас, шыңға, жерге салады. Көбіне орман, қалың бұта, ағаш өскен тау бөктерін мекендейді. Қалың ағаш арасында жемін аулауға, тез бұрылуға қысқа қанаты, ұзын құйрығы өте қолайлы. Қаршыға тұқымдасы құстарды, майда сүт қоректілерді, кейде бауырымен жорғалаушыларды, қос мекенділерді аулайды. Қазақстанда қаршыға туысына жататын қырғи, тұйғын, мықи кең тараған. Бұлар қолға үйретіліп, аңға салынады. Дереккөздер
Нұрманбет

Нұрманбет – қола және ерте темір дәуірлерінің ескерткіші. Павлодар облысы Екібастұз ауданында, Шідерті өзенінің жағалауында орналасқан. Қола және ерте темір дәуірлеріне жататын бірнеше топтан тұрады. Орталық Қазақстан археология экспедициясының барлау жұмыстары барысында 1950 жылдың аяғы мен 1960 жылдың басында зерттелді. Нұрманбет қола дәуірі зиратында тігінен орнатылған тас тақталардан жасалған, дөңгелек, тікбұрыш пішінді 44 қоршау бар. 1959 жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі Ә.Оразбаев) барлығы 11 қоршауды қазды. Мүрделер ірі тас жәшіктерде қол-аяғы сәл бүгіліп, бастары оңтүстік-батысқа бағыттала, бүйіріне жатқызыла жерленген. Сонымен қатар, аз мөлшерде кездескен шұңқыр қабірлерде мәйітті өртеп жерлеу тәсілі де қолданылған. Заттай деректер ішінде қыш ыдыстар, қола пышақтар, жануарлар тістерінен жасалған алқалар бар. Зират орта қола кезеңіне жатады (б.з.б. 15 –13 ғасырлар). Нұрманбет 1, 2, 4 деп ажыратылған топтар ерте темір дәуірінің тасты-топырақты обаларынан тұрады. Бұларды 1962 жылы М.Қадырбаев зерттеді. Қазылған обалар тасмола мәдениетінің бірінші (Нұрманбет-4) және екінші кезеңіне (Нұрманбет-1, 2) жатады әрі осыған сәйкес б.з.б. 7 – 6, 5 – 4 ғасырлар мерзімделеді. Нұрманбет-4 тобында 4 оба қазылған. Мұндағы 1-оба неғұрлым құнды деректерді берді. Сопақтау келген оба үйіндісінің диаметрі солтүстіктен оңтүстікке қарай 7,2 м, батыстан шығысқа қарай 7,5 м. Аумағы 2,2*1,1 м, тереңдігі 1 м шұңқыр қабір солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған. Қабірден жауынгердің қаңқасы табылды. Ол қоладан құйылған тікбұрышты қапсырмалары бар құранды белдік, ұзындығы 32 см қола қанжар, ұзындығы 23 см қола пышақ тағынған күйде жерленген. Сол қолының жанына үшқанатты қола ұштығы бар 3 садақ жебесі салынған. Тасмола мәдениетінің деректерінде осы заттар Нұрманбет қанжары, Нұрманбет белдігі деген атаумен сипатталады. Нұрманбет-1, 2 топтарында он шақты шағын тасты-топырақты оба қазылды. Табылған заттай деректер қатарында қола, сүйек бұйымдар, тас құрбандық ыдыс, т.б. бар. Бір нысан (Нұрманбет-2 тобы, 4-оба) “мұртты обаға” жатады. Дереккөздер
Мерғали Қадылбеков

Мерғали Қадылбеков .]] Мерғали Қадылбеков (1907, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Жаманқыстау ауылы – 27.2.1938, Алматы қ.) – ғалым, алғашқы қазақ геолог-инж-нің бірі. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Мәскеу тау-кен ин-тын (1928) бітірген. 1928–30 ж. Оңтүстік Қазақстан, Қаратау өңіріне және Қырғызстан жеріне геол. барлау жасаған экспед-ның бастығы болды. 1930 ж. Шымкент қорғасын з-тына қажетті шикізат қорын іздеу мақсатында Қаратау, Іле және Жетісу Алатауындағы Ащысай, Қарасай, Хантағы, Байжансай, Қастек, Қаскелең, Ұзынсу, Шынасылсай, т.б. кен орындарының зерттелуіне жетекшілік етті. «Қазақполиметалл» тресін ұйымдастырушылардың қатарында болды. Орт. Қазақстан жерінен қорғасын, мырыш, мыс, т.б. аса бағалы полиметалл кендерін тапты. Қарағайлы және Қайрақты түсті металл (Қарағанды облысы), Текелі қорғасын-мырыш (Алматы облысы) кен орындарын ашты. Оңтүстік Қазақстан облысы Кентау қ. маңындағы Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны Қ. есімімен аталған. Оның қазақ тілінде жазған ғыл.-зерт. еңбектері баспасөз беттерінде жарияланып тұрды. Тех. кітаптарды қазақшаға аударуды ғыл. жолға қою мәселесін көтеріп, геол. мен тау-кен ісі жөнінде терминологиялық сөздік жасады. Текелі кен басқармасының бас инж. қызметін атқарып жүргенде 1937 ж. 30 мамырда тұтқындалып, Кеңес өкіметіне қарсы ұлтшыл ұйымның мүшесі деген жалған айыппен сотталып, ату жазасына кесілді. КСРО Жоғ. соты Әскери алқасының шешімімен 1960 ж. 11 маусымда ақталды. Сыртқы сілтемелер [http://refik.ucoz.kz/load/kursty_zh_mystar/d_niezh_zilik_m_khitty_geologijaly_tarikhy/2-1-0-6284 Мұхит] Дереккөздер
Нейтрино

Нейтрино (италияның neutrіno – кішкене нейтрон), (n) – жеңіл (массасы болмауы да мүмкін), спині 1/2-ге (ћ-бірлігінде) тең электрлік бейтарап бөлшек; тек әлсіз және гравитациялық өзара әсерлерге ғана қатысады. Нейтрино лептондар класына жатады, ал статистикалық қасиеттері бойынша фермиондар болып табылады. Нейтриноның үш типі белгілі: электрондық (е), мюондық , Нейтринолардың әрқайсысы басқа бөлшектермен әсерлескенде өздеріне сәйкес зарядталған лептондарға айнала алады. Оң Нейтрино сол Нейтриноға қатысты антибөлшек болып табылады. Олар антинейтрино деп аталады. Нейтрино жөніндегі түсінікті 1930 жылы швейцар физигі В.Паули β-ыдырау кезіндегі электрондардың үздіксіз энергетикалық спектрін түсіндіру мақсатында енгізді. Ол теория бойынша Нейтрино позитронмен, ал антинейтрино электронмен бірге жұп болып туады (мюондық,антинейтрино және Нейтрино осылайша анықталады). Нейтрино мен антинейтрино шашырағанда өз кезегімен белгілі бір таңбалы электр заряды бар лептон туады: Нейтрино – теріс, ал антинейтрино – оң зарядты лептонды туғызады. Сілтемелер * Электрон * Позитрон * Гравитация * В.Паули Дереккөздер
Қарақыстақ бөгені

‎ Қарақыстақ бөгені — Қарақыстақ өзені алабында, Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерінде орналасқан. Бөген 1984 жылы салынды. Гидрологиялық сипаты Суының жалпы сыйымдылығы 6,8 млн. м³. Бөген арқылы Тұрар Рысқұлов ауданы шаруашылықтарының егістігін суарады және шабындықтарды суландырады. Дереккөздер
Ойма жазу

Ойма жазу – көне жазу үлгілерінің бірі. Құлпытастар мен ыдыс-аяққа, әшекей бұйымдарға, металл айналарға, тиындарға, т.б. заттарға қашап жазылады. Көне түркі жазба ескерткіштері ойма жазу үлгісінде жазылып, қазіргі күнге жеткен. .]] Ішкі сілтемелер * Енисей жазба ескерткіштері * Есік жазба ескерткіштері * Орхон жазба ескерткіштері * Талас жазба ескерткіштері Сыртқы сілтемелер * [http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/aza_debieti/aza_debietini_ezhelgi_duiri_kne_trki_eskertkishteri/9-1-0-177 Көне жазба ескерткіштері] Дереккөздер
Тәттібай Есімбекұлы

Тәттібай Есімбекұлы (туған-өлген жылы белгісіз) – 18 ғасырдың 1-жартысында жоңғар шапқыншылығына қарсы соғысқан батыр,қол бастаған қолбасшылардың біреуі. Орта жүз найман ішінде матай руынан. Ол кейіннен ру атауы болып кеткен Өмірбаян Тәттібай Абылай ханмен замандас. Ел аузындағы аңызға қарағанда Тәттібай жоңғар басқыншылығына қарсы соғысқа 12 жасында қатысып, ерекше ерлік көрсеткен. Бұл ерлігі Сара Тастанбекқызының “Қош бол, елім” атты өлеңінде бейнеленеді. Тәттібайдың үш ұлы – Түйте, Қаңтарбай, Қарынбайдан тараған ұрпақтары негізінен Алматы облысы Көксу, Қаратал аудандарында тұрады. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Митченко Никита

Митченко Никита Андреевич (1913, қазіргі Аршалы ауданы Владимиров ауылы– 1941, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково разъезі) – 28 панфиловшы-батырлардың бірі, Кеңес Одағының батыры (1942, қаза тапқаннан кейін). Еңбек жолын туған ауылында бастаған. 1936 жылы жанұясымен Үштөбе қаласына (қазіргі Алматы облысы ) көшіп барып, темір жол ст-ның сауда базасында жүк тасушы болып жұмыс істеген. 1941 жылы өз еркімен майданға аттанып, 1075-атқыштар полкі 4-ротасының құрамында ұрыстарға қатысқан. Дубосековоны қорғау кезіндегі ұрыста қаза болған. Нелидово деревнясындағы (Мәскеу облысы ) бауырластар зиратына жерленген. Аршалы кентіндегі көшеге, Владимировтегі орта мектепке Митченко есімі беріліп, Үштөбе қаласында ескерткіш-бюст орнатылған. Дереккөздер
Заңды өкіл

Заңды өкілдер - сезіктінің, айыпталушының, жәбірленушінің, азаматтық талапкердің ата-аналары, асырап алушылары, қорғаншылары, қамқоршылары, сондай-ақ сезіктіні, айыпталушыны немесе жәбірленушіні қорғап немесе асырап отырған ұйымдар мен адамдардың өкілдері. Заңды Өкіл, құқықта – әрекетке қабілеттілігі жоқ, әрекетке қабілеттілігі шектеулі немесе әрекетке қабілетті бола тұра, тән жағдайының (қартаюының, сырқатының) салдарынан өзінің құқықтары мен міндеттерін дербес жүзеге асыра алмайтын азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін заңның күшімен барлық мекемелерде, соның ішінде сотта қорғауға қатысатын адам. Қылмыстық істе сезіктінің, айыпталушының (сотталушының), жәбірленушінің, куәгердің ата-анасы, асыраушысы, қамқоршысы заңды өкіл бола алады. Балалар үйі, мүгедектер үйі сияқты мекемелердің, қамқоршылық, қорғаншылық қызмет атқаратын органдардың да өкілдері заңды өкіл болып табылады. Іске адвокаттың қатысуы заңды өкілдің қатысуын жоққа шығармайды (немесе керісінше). Заңды өкіл іс бойынша көзқарасын өз бетінше, дербес айқындайды, ол соттың үкіміне, ұйғарымына, қаулысына шағым түсіруге құқылы. Істі жүргізуші орган заңды өкілге оның құқықтарын түсіндіруге және оны жүзеге асыру мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге міндетті. Заңды өкіл бір мезгілде куәгер де, жауапкер де бола алады. Азаматтық істе ата-аналар, асыраушылар, қамқоршылар, қорғаншылар, бағып-қағушылар заңды өкіл болып саналып, өздері уәкілдік алған азамат атынан іс жүргізуге қатысады. Дереккөздер
Құпия

Құпия — өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жеке адам немесе қандай да бір ұйым басқаға білдірмей ұстайтын ақпарат. Әркімнің жеке, отбасылық құпиясын, жеке салымдары мен жинаған қаражатының, жазысқан хаттарының, телефон арқылы сөйлескен сөздерінің, дәрігерлік, адвокаттық құпиясын, почта, телеграф арқылы және басқа жолдармен алысқан хабарларының құпиялылығын сақтау құқығы бар (Қазақстан Республикасы Конституциясының 18-бабы және Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 144-бабы). Әркімнің басқалармен қарым-қатынас жасаудың өзі қалайтын түрін таңдау және тәуелсіз әрі дербес жағдайда жеке, достық, сырластық және басқа қатынастар орнату мүмкіндігі — жеке өміріне қол сұғылмауына деген құқығы. Адамның әуестігін, ұнататын немесе жақтырмайтын нәрселерін, елігушілігі мен дүниетанымын оның бақылауынан және келісімінен тыс таратуға ешкімнің хақысы жоқ. Мұндай құпиялар тек заңда көрсетілген реттерде ғана қылмыстық немесе азаматтық іс жүргізу барысында белгілі бір өкілетті немесе білуі қажетті тұлғаға ғана мәлім болуы мүмкін. Мысалы, Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 30-тарауының баптарына сәйкес прокурор рұқсат берген тергеуші қаулысымен хат-хабар, хабарлама жолдан ұсталып, сөйлесулер тыңдалады; құпия Әскери құпия, банк құпиясы, коммерциялық құпия, мемлекеттік құпия. Дереккөздер
Мұратбек Рахметбайұлы Қасенов

Мұратбек Рахметбайұлы Қасенов (1941 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауылы) – ғалым, экономика ғылым докторы (1993), профессор 1967 жылы Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын, 1972 жылы аспирантурасын бітірген. Қазақ су шаруашық институтында аға ғылым қызметкер, Жамбыл гидромелиор.-құрылыс институтында аға, жетекші ғылым қызметкер, кафедра меңгерушісі қызметтерінде болған. Қазір М.Х. Дулати атындағы Тараз университетінде профессор. 160 ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 монографияның авторы. Дереккөздер “Тараз энциклопедиясы”
Қорқыт ата (энциклопедия)

“ҚОРҚЫТ АТА” энциклопедиялық жинақ. 1999 ж. Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы шығарған. Негізінен 5 бөлімнен тұратын бұл күрделі еңбекке Қорқыт ата туралы ел аузында сақталған аңыздар мен күйлер, әфсаналар, ата мұрасын зерттеу, әулиенің әдебиет пен өнердегі бейнесі мәселелеріне арналған отандық және шетел ғалымдарының мақалалары топтастырылған. Бұл материалдарда Қорқыт Атаның әлем тарихы мен философиясындағы орны, оның ұлы мұрасының көркемдік ерекшеліктері мен мазмұны, тілдік, түрлік айшықтары, тарихи белгілер мен жәдігерлік деректер хақында жан-жақты мағлұмат беріліп, талдау жасалады. “Қорқыт Ата кітабының” Дрезден кітапханасында (Германия) сақталған толық нұсқасының фотокөшірмесі, орыс және қазақ тілдеріндегі аудармаларының таңдаулы үлгілері берілген. Кітап соңында Ш.Құдайбердіұлы, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин бастаған қазақ ақындарының осы тақырыптағы толғау, поэмалары, дастандары жинақталған. Қорқыт Ата өміріне байланысты оқиғалар шежіресі мен әдебиеттер тізімі келтірілген. Дереккөздер (Т. Барақұлы) Аблаев Бауыржан
Миршавка Михаил

Миршавка Михаил Васильевич (1936, Ворошиловград) – механизатор, Социалистiк Еңбек Ері (1981). Ауыл шаруашылығы өндірісінің жаңашылы, жаңалық енгізуші. Еңбек жолын 1954 жылы Егіндікөл ауданы Бауман кеңшарында бастаған. ҚазКСР Жоғары Кеңесі 7-шақырылымының депутаты. КСРО орден, медальдарының иегері. Дереккөздер * «Ақмола облысы» энциклопедиясы * С. Гурбанова, [https://baq.kz/storage/fe/fe95117bd836d723d639e9ccb05c3eae.pdf Село моё родное] , Алтын Астык, № 1, май, 2016 * [http://krasnoznamenka.webcompass.info/ludi_raiona.html Люди Егиндыкольского района] * [http://www.ivanovo1945.ru/ukazy/1981.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда передовикам сельского хозяйства Казахской ССР» от 19 февраля 1981 года]
Гауһар Қаспақова

Гауһар Маратқызы Қаспақова (3 мамыр 1978 жылы туған, Меркі ауданы) – қазақстандық әнші. Ысты руынан шыққан. Орта мектептен кейін Тараз қаласындағы мәдениет және өнер колледжін, Алматыдағы Т. Жүргенов атындағы Театр және кино институтын бітірген. Қаспақованың әншілік жолы 1996 жылы басталды. Ш.Қалдаяқов атындағы халықараралық «Менің Қазақстаным» ән байқауында озып шығып, «Алтын қанат» аталатын бірінші жүлдені жеңіп алды. 1998 жылы Азия құрлығының музыка өнеріндегі танымал әндер мен талантты орындаушылардың халықаралық байқауы – «Азия дауысының» дипломанты болды. Келесі жылы өткен «Ыстықкөл» халықараралық ән байқауында 1-орын алды. 2000 жылы Жастар Одағы сыйлығының ең жас лауреаты атанды. Қаспақованың репертуарында қазақтың халық әндерімен қатар орыс, түрік, қытай, қырғыз тіліндегі әндер бар. Ол, әсіресе, «Алғашқы көктем», «Құс жолы», Әсеттің «Хисмет», қырғыз халқының «Жамғыр», сондай-ақ «Мен сені ойлайтынмын», «Сүйеді екенмін» әндерін шебер орындайды. Дереккөздер
Мойынты (өзен)

Мойынты – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 167 км, су жиналатын алабы 3640 км². Бастауы Мойынты Қызылтас тауларының оңтүстік етегіндегі бұлақтардан басталып, Мойынты – Шу темір жол бойындағы Қаражыңғыл темір жол айырмасы маңында 10 – 12 км-ден соң тартылып қалады. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Өзенжол, Арқарлы, Қызылжар тауларының етегіндегі бұлақтардан басталатын кішігірім 26 саласы бар. Арнасы көктемде ғана суға толады. Көп жылдық орташа су ағымы Киік темір жол станция тұсында 0,27 м/с. Алабы – жайылым. Мойынты бойында Мойынты және Киікті темір жол станциялары бар. Дереккөздер
Заңды тұлға

Заңды тұлға – заң бойынша азаматтық құқықтар мен міндеттердің субъектісі болып табылатын кәсіпорын‚ мекеме‚ ұйым‚ фирма, т.б. Ол өз атынан мүліктік және жеке беймүліктік құқықтар мен міндеттемелерді сатып ала алады‚ сотта‚ төрелік сотта (арбитражда) талапкер немесе жауапкер бола алады. Әрбір заңды тұлға заңда‚ әкімшілік актіде немесе өзінің жарғысында көзделген міндеттерді жүзеге асырады‚ сол тәртіппен реттелетін ішкі құрылымы болады‚ меншігінде, шаруашылық жүргізуінде немесе оралымды басқаруында оқшау мүлкі бар және осы мүлікпен өзінің міндеттемелері бойынша жауап береді. Заңды тұлғаның фирмалық атауы‚ дербес балансы мен сметасы‚ банктерде есеп айырысу шоттары, сондай-ақ мөрі болады. Ол дербес салық төлеуші ретінде әрекет етеді. Заңды тұлға мүлкінің құралуына қатысуына қарай оның құрылтайшыларында осы заңды тұлғаға қатысты міндеттемелік құқықтары не оның мүлкіне заттық құқықтары болады. Құрылтайшыларының міндеттемелік құқықтары бар заңды тұлғаға жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер мен акцион. қоғамдар, өндірістік кооперативтер мен тұтыну кооперативтері жатады. Мүлкіне құрылтайшыларының меншік құқығы немесе өзгедей заттық құқығы бар заңды тұлғаға мемл. және жергілікті (муниципалдық) кәсіпорындар, соның ішінде еншілес кәсіпорындар, сондай-ақ, меншік иесі қаржыландыратын жекеменшік кәсіпорындар (фирмалар) жатады. Құрылтайшыларының мүліктік құқықтары жоқ заңды тұлғаға қоғамдық және діни ұйымдар (бірлестіктер), қайырымдылық және өзгедей қорлар, бірлестіктер (қауымдастықтар мен одақтар) жатады. Сондай-ақ, өз қызметінің негізгі мақсаты ретінде пайда алуды көздейтін коммерциялық ұйымдар мен табыс алуды көздемейтін және алынған табысты құрылтайшылар арасында бөліспейтін коммерциялық емес ұйымдар да Заңды тұлғаға жатады. Дереккөздер
Ибн әл-Факих

Ибн әл-Факих, Әбу Бакр Амед ибн әл-Хамауани (туған-өлген жылдары белгісіз) – 9 – 10 ғасырларда өмір сүрген араб географы. Ол 902 жылы «Китаб ахбар әл-булдан» (Елдер туралы әңгімелер кітабы) атты еңбек жазған. Шығарманың түпнұсқасы 2 мың парақтан (5 том) тұрған. Кітаптың Орта Азия географты жөніндегі бөлімдерінде оғыздардың, кимектердің, т.б. түркі халықтарының қоныстануы мен әдет-ғұрпы туралы мәліметтер кеңінен келтіріледі. Бұл мәліметтерді автор Тамим ибн Бахр, Ибн Хордадбектің еңбектерінен алған. Еңбекте сауда жолдары баяндалған, Сырдария алабындағы қалалар мен қыстақтардың, Тараз аймағындағы елді мекендердің тізімі берілген. Сонымен бірге онда Тараз қаласынан кимек еліне шығатын сауда жол сипатталады. Ибн әл-Факих еңбегі ортағасырлық Шу мен Талас өңірлерінің, Тараз қаласының тарихын зерттеуде маңызды тарихи дерек болып табылады. Сыртқы Сілтемелер * [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B/ Араб жазбалары] Дереккөздер
Бахманяр

Бахманяр Әбу-л-Хасан ибн Мәрзбан (т.ж.б. - 1066) — ортағасырлық Әзірбайжан философы. Әбу Әли ибн Синаның шәкірті. “Метафизика” (Мабәд ат-Табиат”), “Жанды заттардың иерархиясы” (“Мәратиб әл-Моуджудат”) атты филос. еңбектері Аристотельдің ілімдеріне негізделген. Материясыз форма, формасыз материя болмайды, сондай-ақ, материя мәні жағынан рухани дүниеге тәуелді деп санайды. Оның пікірінше, философияны игеру - адамның адамгершілік тұрғыдан жетілуінің және рахатқа бөленуінің бірден-бір жолы болып табылады. “Білім кітабы” (“Китаб ат-Тахсил”), “Сұлулық пен Бахыт” (“әл-Бехджат уә Саадат”) деген еңбектері логика мен этика мәселелеріне арналған. Бахманяр адамның өзін-өзі игере білуін және оның бойындағы ұстамдылық пен батылдық қасиеттерді данышпандықтың көрінісі ретінде бағалайды. Ол ислам дінінің қағидаларын дәлелдеуге Аристотель мен жаңаплатоншылдар жүйелерін пайдаланды. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Нейтринолық астрономия

]] Нейтринолық астрономия – астрофизика ғылымының астрономиялық денелерді және жұлдызаралық кеңістікті олар арқылы өтіп жер бетіне келіп жатқан нейтрино ағындарының көмегімен зерттейтін бөлімі. Ғарыштық нейтрино көзі – жұлдыздардағы термоядролық реакция болып табылады. Жұлдыздардың (оның ішінде Күннің) өзінен бөліп шығаратын энергиясының 3/4%-ы нейтрино түрінде тарайды. Мысалы, Күн нейтриносының жер бетіндегі ағыны 1011 нейтрино/см 2 с-қа тең. Осындай нейтрино ағынының көмегімен жұлдыздардың және жұлдызаралық кеңістіктің құрылысын, қасиеттерін зерттеу физикалық әдістердің бірі болып табылады. Нейтринолар басқа бөлшектер ене алмайтын қалың ортаға оңай еніп, олармен әсерлесуі мүмкін. Олар температурасы да, тығыздығы да өте жоғары материя қасиеттерін зерттеуге өте қолайлы құрал. Ғарыштың өте алыс нысандарынан келетін нейтрино қасиеттері Әлемнің алғаш пайда болуы құрылысынан мағлұмат береді. Сондықтан Нейтринолық астрономияның негізгі мәселелерінің бірі – нейтриноны тіркеудің жаңа әдістерін табу. Сілтемелер * Ғарыш * Астрофизика * Астрономия Дереккөздер