kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Полисемия

Полисемия ( - көп + sema - таңба) - сөздің екі немесе бірнеше мағынаға ие болуы. Полисемия екі түрлі: грамматикалық полисемия және лексикалық. Полисемия сөздің қандай мағынада айтылуы сол сөздің басқа әр түрлі сөздермен тіркесіп келуі арқылы, белгілі бір контексте, нақтылы жағдайда, әңгіменің жалпы тақырыбына байланысты жүзеге асады. Мысалы, орыс тілінде: поле - ржаное поле, футболисты на поле, поля шляпы. Сөздің негізгі (басты, тура) мағынасы мен оның туынды (қосалқы, ауыспалы) мағыналарын өзара ажырату барысында оның негізгі мағынасы контекстке тікелей бағынышты болмайды, өйткені ол ешқандай контекстке байланысты болмай-ақ, сол сөз айтылған кезде сөйлеушінің ойына бірден келетін мағына болып табылады. Сөз мағыналарының арасындағы семантикалық өзара байланыс олардың арасында ортақ мән беретін элементтердің, яғни семаның рөлі арқылы көрінеді. Көп мағыналылық – сөздің екі немесе одан да көп мағынаға ие болуы. Тілдің байлығы мен даму дәрежесі сөздік құрамдағы сөздердің саны көп болуымен ғана өлшеніп қоймайды, сонымен бірге ондағы сөздердің К. м. байлығымен де ерекшеленеді. Сөздердің сапа жағынан дамығандығын көрсететін бірден-бір белгі – К. м. Бұл, негізінде, сөздік қордағы сөздерге тән қасиет. Сөздік қордағы сөздер ең алғашқы пайда болған кезде аз мағыналы болғандығы байқалады. Кейін олар бұрынғы мағынасының үстіне жаңадан тағы бір немесе бірнеше қосымша туынды мағыналарға ие болған. Мыс., “қанат” алғашында құстар мен шыбын-шіркейлердің ұшып-қонатын дене мүшесін білдірген. Онан кейін балықтың жүзу мүшесін, киіз үйдің керегелерін (алты қанат ақ орда), арба-шананың үстін кеңейту үшін салынған ағашты (қанаты жоқ шанаға шөп аз сияды), ұшақтың қанаты және белгілі бір нәрсенің орналасқан шебі, екі жағы (футбол алаңының оң жақ, сол жақ қанаттары, т.б.) мағыналарын білдіріп, көп мағыналы сөзге айналды. Адам санасындағы белгілі бір зат туралы түсінік басқа бір затпен де ұқсастырылып, байланысып тұрады. Соның нәтижесінде екі заттың екі сапасында, яки атқаратын қызметінде жалпы ұқсастық пайда болады. Сол ұқсастықтың негізінде адамдар ұқсас келген екі, не бірнеше затты бір атаумен айтатын болған. Мыс., “судың асты” мағынасындағы “түп” сөзінің қазіргі қазақ тілінде мынадай мағыналары бар: 1. Бір заттың төменгі, ішкі қабаты (ыдыстың түбі). 2. Өсімдіктің жер астындағы бөлігі (томардың түбін қопардық). 3. Өсіп тұрған немесе қазып алынған өсімдік (бес түп отырғыздық). 4. Түкпірдегі, шеткі (түп бөлмеде отыр). 5. Адамның шыққан тегі, арғы заты (“Мен сол керей ішіне сіңген аз атаның баласы едім, түбім қызай”. М.Әуезов). 6. Бір нәрсенің жаны, қасы (Мәскеу түбінде фашистер талқан болды). Сөздердің семантик. құрылысы неғұрлым күрделі әрі бай болса, соғұрлым олардың тілдегі атқаратын қызметі де күшейе бермек. Әсіресе, көп мағыналы сөздер сөздік құрамындағы синонимдердің көбеюіне үлкен ықпал етеді. Дереккөздер
Полногласие

Полногласие - шығыс славян тілдеріндегі (орыс, украин және белорус) фонетикалық құбылыс. Ол түбір морфемалардағы оро, ере, оло сияқты тіркестердің бар болуымен сипатталады. Мысалы, қазіргі орыс тілінде сторона, борода, берег, дерево, золото. Бұл құбылыс шығыс славян тілдеріне VIII-IX ғғ. еніп, даму сатысына ие болған және орыс, украин, белорус тілдерінің лексика-фонетикалық ерекшелігі бола бастады. Оған қарама-қарсы қойылатын батыс және оңтүстік славяндар тілі болды. Дереккөздер
Жартылай өлең

Жартылай өлең - әрбір екінші метрикалық мүшелердің бірі - кейде өлең құрайды. Бұл термин кейде қателікпен екі мүшелердің арасына қойылатын цезураны атайды; бұл жөнінде французша «жартылай өлеңдегі цезура» деп аталады. Дереккөздер
Полуустав

Полуустав - уставтың орнына келген, Кириллица жазуының түрі. Полуустав пайда болуы жазу үрдісін жеделдету қажеттілігімен түсіндіріледі. Полуустав пергаментке және қағазға жазылған. Ресейде полуустав XIV ғ. соңғы ширегінде тарады. Полуустав әріптерінің кескінделуі геометриялық қатаңдықты сақтамайды. Дереккөздер
Сөйлеудің пайда болуы

Сөйлеудің пайда болуы - 1. психолингвистикада және психологияда кездесетін сөйлеу ниетінен (интенциядан) мәтінге (дыбысталатын немесе жазбаша) көшу процестерінің жиынтығы. Сөйлеудің пайда болуы айтылатын сөйлемелік мазмұнның бағдарлауынан бастап, оны тілдік рәсімдеуге дейінгі операцияларды қамтитын фазалық құрылымға ие; 2. эксперименталдық фонетикада - тілдің мағыналы бірліктерін (морфа, сөз, сөйлем) білдіретін дыбыстық сабақтастықтың құрылуы. Дереккөздер
Септеулік

Септеулік – функциялық тұрғыдан предлогпен тепе-тең, атауыш сөздерден кейін тұратын көмекші сөздер. Септеулік септік жалғаумен берілетін тұлғаның грамматикалық мағынасын толықтырады және нақтылайды. Қазақ тілінде септеулік алуан түрлі мағынада кеңінен танылған: күн сайын, үйге қарай, кешке таман, бала туралы, өмір бойы. Септеулік шылаулар белгілі бір септік тұлғадағы толық мағыналы сөздермен тіркесіп келіп, оған мезгілдік, мекендік, амалдық, себептік, мақсаттық сияқты үстеме мән береді. Септеулік шылаулар екі түрлі қызмет атқарады: # Өзі шылауында жұмсалған сөзге қосымша мән үстеп, оны екінші сөзбен байланыстырып, сөз тіркесін құрайды. Мысалы, ел үшін тер төгу; үйге қарай аяңдау; туған жер жайлы толғану, Бауыржан сынды батыр, жүз қаралы жылқы, сабақтан соң келу, т.б. # Екі сөйлемді сабақтастыра байланыстырады. Мысалы, Күн бұлттанған сайын, Тілек жас төлдерін ойлай бастады. Дереккөздер
Лимфоцитофтиз

Липогранулема (Lipogranuloma - май гранулемалары) - липогранулема. Майлы дәрілерді парентеральды егуге байланысты немесе майлы тканьдер некрозының аймағында пайда болатын созылмалы қабыну түйіні. Дереккөздер
Постфикс

Постфикс (- кейін + fixus - бекітілген)- аффикс, сөзде немесе сөз формасында түбірден кейін жалғанады, орыс тілінде: дет-ский; қазақ тілінде: оқу-шы-лар-ымыз-ға; неміс тілінде: Das Kind-die Kinder. Дереккөздер
Потенсив

Потенсив ( - күш, мүмкіндік, қуат)- синтаксема, потенциалды, қалаулы болуы мүмкін және қажетті қимылды немесе күйді атайды. Орыс тілінде: Павел был охоч до песен, плясок и нарядов; қазақ тілінде: Оншалык әңгімелесуге әзір тілі жетпейді (Қ. Әбдіқадыров). Дереккөздер
Липодистрофия

Липодистрофия (Lipodystrophia - май алмасуының бұзылуы) - Тері асты май шел қабатының көлемінің азаюы (Липодистрофия атрофиялық түрі) немесе көлемінің ұлғаюы (Липодистрофия гипертрофиялық түрі), жалпы немесе шектелген болып бөлінеді. Дереккөздер
Екпіннің жоғалуы

Екпіннің жоғалуы (дезакценуация)- сөздің белгілі жағдайларында екпіннің жоғалуы; мысалы, француз тілінде, егер екпін сөздің акырғы буынына түссе және топты аяқтаса, онда екпін жоғалады, топтың ортасына жылжиды. Дереккөздер
Транспозицияланған ережелері

Транспозицияланған ережелері — өзара түрленулерінің негізі болып табылатын ядролық және тудырушы модельдің арақатысы мен фразалардың арасындағы символды айтылған морфосинтаксистік сәйкестер. Дереккөздер
Предикативтілік

Предикативтілік ( - баяндауыш) - сөйлемге тән синтаксистік категория. Ол сөйлемнің шындыққа қатысын білдіреді. Сөйлемде сол арқылы ойды қалыптастыру және хабарлау құралы етеді. Предикативтілік модалдылық, шақ, жақ, сияқты синтаксистік категорияларда көрініс табады. Қазақ тілінде: Әдемі қыз және Қыз - әдемі деген конструкциялардың екіншілерінде ғана предикативтілік сипатталады. Онда нақты модалдылық. Осы шақ көрінісі, 3-жақ берілген. Дереккөздер
Тегіс киттер

Тегіс киттер — мұртты киттер тұқымдасы. Ұзындығы, 5-21 м-ге дейін. Іші тегіс немесе жатық қатпарсыз. Мойын омыртқалары қосылған. Мұрттарының тақтайшасы жіңішке, ұзын, серпімді. Алдыңғы екі тақтайшасының екі қатары тұтаспайды, тақтайша шашақтары жіңішке, түктілі, (өте ұсақ шаяндарды сүзу үшін). Су атпасы 2-ге бөлінеді. 2 туысы, 4 түрі бар: гренландық кит және оңтүстік киттер (3 түр). Сүттенуі 1 жылдай. Саны аз. Бірінші 2 түрі ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына еңгізілген. Дереккөздер
Үстеме сөйлем

Үстеме сөйлем - басқа бір сөйлем құрамына енгізілген, қыстырма сөйлемнен айырмашылығы ол сөйлем мүшелерінің бірімен не тұтас сөйлеммен синтаксистік жағынан байланысады. * Эпентезамен пара-пар Дереккөздер
Бағыныңқы сөйлем

Бағыныңқы сөйлем - басыңкы сөйлемге грамматикалық тұрғыдан бағынып тұратын, сабақтас құрмаласқа енген, жай сөйлемнің тиянақсыз бөлігі. Бағыныңқы сөйлем басыңқылары тұтас ойды анықтап, толықтап, пысықтап тұрады. Бағыныңқы сөйлем мен басыңкы сөйлем арасындағы байланыс жалғаулықтар, жалғаулык сөздер, қатысты сөздер және интонациямен беріледі. Бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемнің компоненті қызметін атқарады, мысалы, Ешкім үндемеді, өйткені бұндағы кісілердің бәрі де қарт әйелдің дауысын білетін (М. Әуезов) - Бұндағы кісілердің бәрінің де қарт әйелдің дауысын білетіндіктен ешкім үндемеді. Басыңкы сөйлеммен байланысының сипатына қарай бағыныңқы сөйлем анықтауыштық түсіндірме, пысықтауыштық (мекен, мезгіл, себеп т.б.) түрлерге бөлінеді. Бағыныңқы сөйлем — сабақтас құрмалас сөйлемнің тиянақсыз тұлға аякталған алғашқы компоненті. Ол езінен кейінгі тиянақты түрде аяқталған басынқы сөйлемді әр түрлі мағыналық ылғайда айкындау мақсатында жұмсалып, соған тәуелді болады. Бағынынқы сөйлем сабақтас құрмалас сөйлемде байланыстырғыш компонент кызметін атқарады. Бұл кызмет бағынынкы сөйлемнің көсемше, есімше, шартты рай тұлғалы тағы басқа етістіктерден жасалған баяндауышына жүктеледі. Бағыныңқы компонент сөйлем деп аталғанымен, онда қалыпты сөйлемге тән қасиеттердің бәрі бола бермейді. Дербес жай сөйлемдер формалық жағынан да, мағынасы жағынан да тәуелсіз, тиянакты бір бүтін болып айтылса, ал бағынынқы сөйлемде ондай тиянақтылық, дербестік жоқ, ол шын мәнісінде күрделі сөйлемнің бір бөлшегі болып табылады. Дереккөздер
Глохидий

Глохидий - перловиц тұкымдасының тұщы су қос жақтаулы рулардың тоғышар дернәсілдері. Қос жаппалы бақалшағының құрсақ жақ жиектерінің әр жармасында тікенегі бар - күшті жаппа бұлшық еггері - сезімтал қылтанақтары және балаңқұрттың ұзын жіпшесі болады - ол ерекше без бөліп шығарады. Глохидий аналық дарақтарының желбезегіне салынған жұмыртқалардан дамиды. Көктемде глохидийлер суға түседі де тікендерімен немесе дернәсіл жіпшелерімен балықтардың желбезектеріне, терісіне жабысып, олардың эпителиясымен қапталып қысым өзгерісі арқылы қоректенеді. Бірнеше аптадан соң толық дамуын аяқтап жас ұлулар цистадан бөлініп, су түбіне түседі. Ұлулардың бұлай дамуы олардың зоохронды таралуына мүмкіндік береді. Дереккөздер
Агент (химия)

Агент — жүйеге процесс жүргізу үшін енгізілетін жай зат, химиялық қосылыс немесе заттардың қоспасы. Тау-кен ісі саласында Агент — химиялық реакцияларда, флогациялық байыту әдісінде, металлургиялық процестерде белгілі бір мақсатпен қолданьілатын әрекет етуші заттар.. Түрлері * Белсендіруші агент - реагенттерді белсенді күйге жеткізетін агент. * Бүркемелеуші агент - химиялық бүркемелеуге арналған агент. * Вулкандаушы агент - кексағыз молекулаларының арасындағы көлденең байланыстар түзуші агент. * Дегидраттаушы агент - сусыздануды іске асыратын агент. * Десорбтаушы агент - абсорбция жене адсорбция процестерінде сорбенттің регенерациялануы жене сорбаттың десорбциялануы үшін сорбент арқылы еткізілетін бу немесе газ. * Жылытқыш агент - жылытуға арналған жылу тасушы агент. * Көбіктендіргіш агент - көбіктенуді іске асыратын агент. * Кептіргіш агент - конвективті кептіруде қолданылатын ауа, отын газдары жене аса қыздырылған бу. * Көктеуші агент - макромолекулалар арасындағы көлденең байланыстар пайда болу үшін полимерге енгізілетін агент. * Су тартқыш агент - сусыздануды іске асыратын агент. * Сульфирлеуші агент - молекуланың құрамына күкірт енгізуші агент. * Суытқыш агент - суытуға қолданылатын жылу тасушы агент. * Тоңазытқыш агент - қайнау немесе ұлғаю процесінде суытылатын нысаннан жылуды тартып алатын және сығылудан кейін оны суытатын ортаға (мысалы, суға, ауаға және тағы басқа) беретін тоңазытқыш машинаның жұмысшы заты. Дереккөздер
Реалия

Реалия - 1. басқа тілде сөйлейтін адамдардың іс тәжірибесінде жоқ заттарды, ұғымдарды, жағдайларды білдіретін сөздер немесе айтылыстар; 2. сол тілде көріну тұрғысынан сол елдің мемлекттік құрылымы, сол халықтың тарихы мен мәдениеті, сол тілде сөйлеушілердің тілдік байланысы және басқа сол сияқты сыртқы лингвистика мен аударматану зерделейтін сан алуан факторлар; 3. сөздің номинативті мәні үшін негіз болып қызмет ететін материалдық мәдениет заттары. Дереккөздер
Агрегат (техникада)

Агрегат — жұмыс процесін жылдамдату және тиімді ету мақсатында әр түрлі қызмет атқаратын бірнеше машиналарды немесе аппараттарды бірлестіру (мысалы, электрлік қозғалтқыш, сорғы). Механикада — бірлестірілген машиналар кешені (мысалы, жер жырту агрегаты трактор, соқа және тырмадан құралады. Агрегаттың түрдері Зарядтайтын агрегат - аккумуляторлық батарейді зарядтауға арналған агрегат. Машина-тракторлы агрегат - ілмелі немесе тіркемелі ауылшаруашылық машинадан және трактордан тұратын агрегат. Аспалы агрегат - ілмелі машинадан және трактордан тұратын машина-тракторлы агрегат. Дереккөздер
Материалдардың тозуы

Материалдардың тозуы - ақырында конструкцияның қирауына әкеліп соғатын, уақыт бойынша циклді өзгеретін кернеу мен деформацияның ұзак әсері кезіндегі материалдардың механикалық және физикалық қасиеттерінің өзгеруі. Дереккөздер Қажу
Тұрақты тепе-теңдік

Тұрақты тепе-теңдік - жүйенің аз ұйытқуы оның тепе-теңдік күйден аз ауытқуына әкелетін және біршама уақыттан кейін энергия диссипациясының салдарынан жүйе негізінен өзінің бастапқы күйіне қайта оралатын тепе-теңдік. Дереккөздер Механикалық тепе-теңдік
Агрегат (химияда)

Агрегат # бірнеше молекулалардан немесе иондардан тұратын бөлшек; # бірнеше құрылымдық немесе технологиялық бөліктері бар құрылғы. Түрлері * Беттік дайындау агрегат - металл бұйымдарын бояу алдында бетін майсыздандыруға, фосфаттауға, енжарлауға және улауға арналған жер асты камерасы. * Карбонизациялаушы агрегат — жүн талшықтар мен маталардан өсімдік қоспаларын химиялық тәсілмен аластауға арналған құрылғы. * Содарегенерациялаушы агрегат — сілтіні регенерациялау және натрий сульфатын тотықсыздандыру мақсатында, сонымен бірге бу алу мақсатында сақардың органикалық бөлігін жағуға арналған құралғы; бу қазанынан, экономайзерден, буландырғыштан тұрады. * Үрлеуші агрегат — үрлеп белгілі бір пішінге келтіру арқылы пластмасса бұйымдарын дайындауға арналған құрылғы. Дереккөздер
Компьютерлік дидактикалық және дамыту ойындары

Компьютерлік дидактикалық және дамыту ойындары - дербес компьютерлерге арналған оқыту мен дамыту сипатындағы ойын бағдарламалары. Бірнеше түрде берілген (абсфактілік-логикалық, сюжеттік, рольдік) компьютерлік ойындар оқушылардың танымын кеңейтеді, олардың танымдық қызығушылығын арттырады, әртүрлі білім мен дағдыларды калыптастырады. Жаттықтырушы ойындар психофизикалық дамуға ықпап етеді. Бірақ ойындарды тым кеп ойнау балаға зиян. Дереккөздер
Ағартқыштар

Ағартқыштар (Отбеливатели) — ақ түске айналдырғыштар. Оптикалық ағартқыштар Оптикалық ағартқыштар — оптикалық ағартушы заттар негізінде алынатын ағартылатын материалдарға енгізілетін агенттер. Дереккөздер
Педагогикалық импровизация

Педагогикалық импровизация- мұғалімнің сабақ үстінде не қарым-қатынаста кенеттен бір педагогикалық шешім тауып және оны сол сәтте қолдануы. Педагогикалық импровизация процесі қысқарған түрде шығармашылық процестің барлық сатысын көрсететін төрт кезеңнен тұрады. *Бірінші кезең - педагогикалық қызығу. Мұғалім сабақ барысында не тәрбиелік шара үстінде берілген сұракқа, тәртіпке не жаңа материалды түсіндіргенде жаңа, ерекше ойды, идеяны тудыратын іштей түрткі, ішкі күш сезінеді. *Екінші кезеңде - педагогикалық идея бір сәтте ойға келіп, тез арада оны жүзеге асырудың жолы табылады. Егер идея интуитивті түрде пайда болса, оны іске асыру интуитивті - логикалық жолмен жүзеге асырылады. *Үшінші кезең - көпшілік алдында іске асыру не педагогикалық идеяны жүзеге асыру. Бұл кезең негізгі, педагогикалық импровизация тиімділігі осы кезеңмен байланысты. *Төртінші кезең - ойлау, яғни педагогикалық процесті іске асыруды тез анализдеп, оны жалғастыру мәселесін шешу. Педагогикалық импровизация алдын-ала жоспарланған әрекетке көшкенде педагогикалық техниканы жетілдіреді. Дереккөздер
Ағарту

Ағарту — боялмаған материалдардағы түсті қоспаларды кетіретін процестердің жиынтығы. Гипохлориттік ағарту Гипохлориттік ағарту - маталарды натрий гипохлоритін қолдану арқылы ағарту. Дереккөздер it:Acqua di javel
Педагогикалық инварианттар

Педагогикалық инварианттар-қайта қарауға келмейтін педагогикалық шындық. Терминді педагогикаға француз педагогі С.Френ енгізген. Ол ізгіліктік педагогика негізінде 30 инварианттық кағида жасаған. Мысалы, баланың табиғаты үлкен адамның табиғаты сияқты; баланың мектептегі тәртібі оның психологиялық ерекшелігі мен денсаулық жағдайына байланысты; ешкім, бала болсын, үлкен адам болсын, біреудің бұйырғанын ұнатады; кез-келген адам жетістікке жетуге тырысады. Сәтсіздік жұмысты тежейді және энтузиазмнан айырады. Дереккөздер
Әлеуметтік ингибиция

Әлеуметтік ингибиция (nam. inhibere - тоқтату, тежеу) - адам баска адамдардың көзінше, не соларды елестетіп әрекет жасағанда әрекет нәтижесінің нашарлауы. Әдетте бала мұғалімнің қатысуында не ата- анасының көзінше таисырмаларды нашар орындайды. Дереккөздер
Индетерминизм

Индетерминизм (nam. іn- жоққа иіыгаратын приставка, determine - анықтаймын) - жалпы заңдылыктар мен қоғам мен табиғаттағы кұбылыстардың себептік байланыстылығын жокка шыгаратын философиялык теория. Индетерминизм адамның сырткы факторлардың, себептердің ыкпалынсыз зрекет ете алатын мүмкіндігіне сенеді. Психологиядағы синонимі «ерікжігер бостандыгы». Дереккөздер
Индивид

Индивид: *Адам, табиғаттың жалқы жан иесі, Homo sapiens түрінің өкілі. Индивид түсінігінің өзі адамның адамзаттық түрімен бірлікте екенін керсетеді (адамды тұлға ретінде және индивид ретінде танытатын - жекелік түсінігімен шатыстырмау керек); * 2. адамзат қауымдастығының жеке өкілі. Дереккөздер
Адсорбер

Адсорбер — адсорбция процесі өтетін газдарды, буларды немесе ерітінділерді қатты сорбентке сіңіру үшін қолданылатын құрылғы. Газдарды, сұйықтықтарды және ерітінділерді зиянды қоспалардан тазарту үшін, газдар мен сұйықтықтардың коспаларынан және ерітінділерінен олардың бағалы бөліктерін бөліп алу үшін және түсін өзгертетін немесе ластайтын қосымшалардан тазарту үшін пайдаланылады. Адсорбер мұнара түрінде немесе араластырғышы бар ыдыс түрінде жасалады. Газдар немесе сұйық заттардың қоспалары, ерітінділер адсорбенттер қабаттарынан өткізіліп, белгілі бір уақыт мөлшерінде араластырылады. Ал адсорбент сіңірілетін заттармен қанықтырылғаннан кейін оны десорбция процесіне жібереді. Дереккөздер
Ажырау

Ажырау — ұнтақ заттың бірігуінен құрылған шоғырлардың қайта ажырауы. Бұл құбылыс физикалық-химиялық әсерлесудің, жоғары температураның әсерінен және біріктіргіш заттарды шаю арқылы ажырату нәтижесінде жүреді. Дереккөздер
Даралылық

Даралылық - жеке индивидтің өзінің ұстанымы мен мұдделерін коғамның мүддесіне, адамдар тобына қарама-қарсы қоюында көрінетін тұлганың ерекшелігі, дүниетану типі. Моральдік-психологиялық тұрғыда бұл белгі эгоизмге жақын. Дереккөздер
Азобактерин

Азобактерин - бактериялы құнарландырғыш; құрамында таза азотобактерия болады. Азобактеринді қолдану нәтижесінде топырақта азотты қосылыстар көбейеді және өсімдіктің азотпен қоректенуі жақсарады. Дереккөздер
Азобензол

Азобензол (C 6 H 5 N=NC 6 H 5 ) - ең қарапайым ароматты азоқосылыс; қызғылт сары түсті, суда ерімейтін кристалдар, балқу температурасы 68°С; сілтілік ортада нитробензол немесе азоксибензолды тотықсыздандыру арқылы алынады. 1834 жылы Э.Митчерлих ашқан. Азобояғыштар өндірісіндегі аралық өнім. Дереккөздер
Азоксибензол

Азоксибензол — ашық сары түсті кристалдар; балқу температурасы 36°С, суда ерімейді, спиртте және эфирде ериді. Нитробензолды әр түрлі жағдайда натрий амальгамасымен, метил спиртімен, натрий гидроксидінің қоспасымен, натрий метилатымен, арсенитпен тотықсыздандыру арқылы алады. Дереккөздер
Дара сараптамалық баға

Дара сараптамалық баға: * I. алдын-ала құрастырылган сұрақтарға немесе сауалнамага жауап беретін сарапталушымен жұргізетін зерттеушінің әңгімесі; *2. нақты сарапталушы қойған нысанының қандай да болсын көрсеткішінің сандық (немесе бағамдык) сипаттамасы. Дереккөздер
Даралық

Даралық ( – бөлінбейтін, , кейде Индивидуум) — тұлғаның өзіне тән, қайталанбайтын ерекшелігі, соған ғана тән өзгеше сана-мінез-қасиет ерекшеліктері жиынтығы. Жеке мінездің, темпераменттің, мүдделердің, интелектінің, қабілеттер мен қажеттіліктердің ерекшеліктерінен көрінеді. Адамзаттың жеке калыптасуына, оның тәрбие процесінде толық ашылатын анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктері ықпал етеді. Жалпы айтқанда, даралық тек жоғары саналы жануарларға, адамға да байланысты айтылады, мысалы, кейбір өсімдіктерді бөліктерге бөліп атауға болады, әр бөлігі өз алдына жеке дами береді. Индивидуум түсінігіне анықтама беру қиындығы, индивидуум өз ерекшелігі мен даралығына байланысты, жалпы белгілер аркылы сипаттауға келмейді, оның нәтижесінде ортағасырлық философтар төмендегі тұжырымға келді: individuum est innefale (лат., индивидуум бұл сипаттауға жатпайды). Орта ғасырдың соңынан бастап, осы ұгымды адаммен байланыстыра өзінің тағдырын өзі жасайтын, парасатты дара жан ретінде қолдана бастады. Дереккөздер
Айдау әдісі

немесе айдау]] Айдау — қоспаларды қыздырып бөлу процесі мен әдісі; ол сұйықтық құрамының одан түзілетін бу құрамынан айырмашылығына негізделген сұйық; сұйықтықты ауа қатыстырмай қыздырып, буға айналдырып, буды салқындатып қайтадан сұйылту; қоспадағы сұйықтықтарды бір-бірінен бөлу үшін қолданылады. Түрлері * Атмосфералық айдау — атмосфералық қысымда айдау; * Бөлектей айдау — дистиллятты бөле отырып, жай айдау; * Бөлшектеп айдау — дистиллятты бөліп жай айдау; * Вакуумдық айдау — төмен қысымда айдау; * Жай айдау — бір рет өткізілетін айдау; * Кері булап айдау — дистиллятты бөлектеп, жартылай кері булау жолымен байытып айдау; * Су буымен айдау — қоспаның қайнау температурасын төмендету үшін қосымша су буын енгізіп айдау. Дереккөздер
Айналу (химияда)

Айналу — сапалық күйдің езгеруі. * Түрөзгерісті айналу — заттың басқа түрөзгерісті пішінге ауысуы. * Полимераналогтық айналу — полимердің негізгі тізбегі өзгермей сақталатын макромолекуланың төменгі молекулалық қосылыстармен химиялық реакциясы. Дереккөздер
Циркуляция

Айналым (Циркуляция) — ағындардың тұйық контурдағы қозғалысы. * Атмосфералық айналым — атмосферадағы ауа массаларының қозғалысы. * Күштеулік айналым — сорғыштар, сығымдағыштар немесе араластырғыштар арқылы жүргізілетін айналым. * Табиғи айналым — жылулық тарту. Циркуляция түрлері *Табиғи циркуляциясы - беткейлердің тартылуы сұйықта немесе газда болатын немесе тығыздықтың бір қалыпсыз таралуынан болатын, газдың немесе сұйықтың айналып жүруі, көбінесе бір қалыпсыз қыздырудан пайда болады. *Қуаттың циркуляциясы - тұйық күш айналымы бар болғанда туындайтын құбылыс, қосарланған тармақтың біреуінде жетектің буыннан жетекші буынға айналма қуат беріледі, ал екінші тармақ бойымен жетекші буынға жетектегі буынға айналма қуатпен берілетін қуаттың қосындысының таралуы. *Мәжбүрленген циркуляция - сораптың компрессордың және бұлғауыштың көмегімен орындалатын сұйық пен газдың жылжып айналып қозғалуы. *Жылдамдықтың циркуляциясы - газдың немесе сұйық ағынның ұйытқуының кинематикалық елшемі. *Бірқалыпты циркуляция - бұрылыс кезінде жүзетін көлік құралының ауырлық центрін суреттейтін шеңбер. Дереккөздер
Айыру (химия)

Айыру (Сеперация) — майдалық жүйелерді фазаларға белу процесі. Түрлері: * Ауалы айыру — ауа аэрозольдарын құрамындағы шаңнан бөлетін айыру; * Гидравликалық айыру — майдалық ортасы сұйық болатын майдалық қоспаларды айыру; * Магниттік айыру — қоспадағы ферромагниттік құрауыштарды, олардың магнитке тартылуы арқылы бөліп алу. Дереккөздер en:Separation es:Separación fr:Séparation it:Separazione
Акридин

Акридин (C 13 H 9 N) — ашық сары түсті ароматты гетероциклді қосылыс; балқу температурасы 111°С, қайнау температурасы 346°С, органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Тас көмір шайырының құрамында кездеседі. Дифениламинді құмырсқа немесе қымыздық қышқылымен конденсациялау арқылы синтездеп алады. Металдар жемірілуінің тежегіштері, озонды анықтайтын реактив ретінде, бояғыштар, дәрілер, тағы басқа өндіруде қолданылады. Дереккөздер
Акрилат

Акрилат — акрил қышқылының тұзы мен эфирі. Өндірісте акрилатты этиленциангидриннен және сейкес спирттен алады. Акрилаттар — акрил қышқылының эфирлері:CH 2 =CH-COOR немесе оның тұздары. Акрилаттар судан жеңіл, әрі онда нашар ериді, бірақ көптеген органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Барлық акрилаттар полимерлену реакциясына бейім келеді. Акрилаттар эфирлері полимерлер өндірісінде кеңінен пайдаланылады. Кальций акрилаты оның тұздары мономерлер түрінде баспа бояулары мен пасталарының қоспасы және лактардың құрамдас бөліктері ретінде қолданылады. Кальций акрилаты— акрил қышқылының тұзы; гигроскоптық кристалдар, топырақ эрозиясының тұрақтандырғышы, мұнай бұрғыларын тұмшалағыш (герметизациялаушы) ретінде колданылады. Дереккөздер
Акролеин

Акролеин ( — өткір, oleum — май) (C 3 H 4 O) — бұл альдегид түріндеғі оқшаушы химиялық бұрыштың бір түрі. Оны көптеген құралдардың жасалуында пайдаланады, мәселен, пластиктер, каучук, және суармалар. Өзі түссіз, өткір иісі бар сұйықтық; балқу температурасы 87,7°С, қайнау температурасы 52,7°С, екі еселенген байланысы бар қанықпаған альдегид; глицерин, акрил қышқылы, пиридин, полимерлер және құрамында акрилнитрил бар полимерлестер өндіруде және илегіш заттар ретінде қолданылады. Дереккөздер
Инновациялық білім беру мекемесі

Инновациялық білім беру мекемесі - бәрекетінде мынадай сипаттары дар мектеп, мектепке дейінгі немесе мектептен тыс мекеме, мамандар даярлау немесе қайта даярлау орталығы және т.б.: баланың өмірін ұйымдастырудың бұкаралық мектептегіден гөрі өзгеше моделін жасап, жүзеге асыру;білім берудіқ дәстүрлі мазмүнынан өзгеше, өзін өзі сезіну, өзін-өзі ретгеу, ездігінен білім алу, өз емір жолын аңықтау іскерлігі мен кұралдарын меңгертуді қамтитын мазмұнын жасау; педагогтың еңбегінің баска мазмұны іздестіріледі, мұғалімнің жеке басының шығармашылык бітістерін, өз еңбегінің мазмұны мен нәтижесі үшін жеке жауапкершілігін дамытуға бағытталаған оның жумысының жаңа құралдары мен әдістері сынапып, байқаудан өтеді. Дереккөздер
Ақ сырлар

Ақ сырлар — құрғақ ақ пигменттердің жене солардың негізінде жасалған ақ түсті бояулардың жалпы атауы. * Висмутты ақ сырлар — висмут нитраты негізінде алынатын ақ сыр; * Карбонатты қорғасынды ақ сырлар — қорғасынның негіздік карбонатынан алынатын ақ сырлар; * Қорғасынды ақ сырлар - қорғасынның негіздік тұздарынан алынатын ақ сырлар; * Муфельдік ақ сырлар - қыздырылған муфель пештерінде мырышты буландыру арқылы алынатын ақ сырлар; * Мырышты ақ сырлар - мырыш оксиді негізінде жасалған ақ сыр; * Пештік ақ сырлар - айналмалы пештерде мырышты буландыру арқылы алынатын мырышты ақ сырлар; * Сульфатты қорғасынды ақ сырлар — қорғасынның негіздік сульфатынан алынатын ақ сырлар; * Сүрмелі ақ сырлар — үш валентті сүрме оксиді негізінде жасалған ақ сыр; * Титанды ақ сырлар - құрылымы рутил және анатаз тәріздес титан диоксидінің негізінде жасалған ақ сыр. Дереккөздер
Инновациялық оқыту

Инновациялық оқыту *1.дәстүрлі, нормативті оқытуға қарағанда білім игерудің ерекше, баламалы үлгісі, мұғалімнің жеке басының позициясын демократияландыру және бірлескен, өнімді шығармашылық іс-әрекетке жұмылдыру арқылы мұғалім мен окушының жеке басын дамытуды қамтамасыз ететін оқу ынтымақтыгының, сипатын өзерту алдағы белгісіз болашакқа жогары әзірлігін жасайды; *2. жана жағдайларда оқушылардың бірлескен әрекеттерге қабілетін дамытуды кездейтін білімді игерудің ерекше үлгісі. Дереккөздер
Алитирлеу

Алитирлеу — жоғары температурада тотығудан қорғау үшін болаттан жасалған бұйымдардың бетін алюминиймен қанықтыру әдісі мен процесі. Шойын мен болаттан жасалған заттарды балқыған алюминийге батырып алса, алюминий қызған шойынның өте тар саңылауларына сіңіп онымен қатты ерітінді түзеді, бұдан ол заттар 900°С-қа дейін тотықпайтын болады. Дереккөздер
Инновациялық ой

Инновациялық ой- мүмкін болатын тұтынушылардың сұраныстарына жасалған талдаудан, салалардын, ел ішіндегі және шет елделдегі ғылыми- зерттеу базаларының даму тенденциясының, басқа ендірушілердің, пакеттердің, лицензиялардың және т.б. даму тенденциясының ғылыми-техникалық процесін болжаудан алынған және жүйеге келтірілген мәліметтер. Дереккөздер
Инновациялық мүмкіндік

Инновациялық мүмкіндік- белгілі бір мақсатқа жетуге қандай да болсын міндетті түрде пайдаланатын қайнар-көздер мүмкіндіктер, корлар, кұралдар ең алдымен педагогикалық ңалыктарды шығармашылықпен және жедел қабылдауға кажетті рухани мәдениет. Дереккөздер
Алмас

Алмас сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: Елді мекен: * Алмас – Ақмола облысы Қорғалжын ауданында болған ауыл, 2019-жылы таратылған. Бразилия: * Алмас – Бразилиядағы муниципалитет, Токантинс штатында орналасқан. Басқа мағыналар: * Алмаз — жай зат, көміртектің аллотропиялық түрі, белгілі заттардың ішіндегі ең қаттысы. * Алмас (ем) — дәстүрлі қазақы ортада кеңінен колданылған аса күшті ем түрі.
Судьяға қарсылық білдіру

Судьяға қарсылық білдіру үшін негіздер Егер судья: • осы істі мұның алдындағы қарау кезінде куә, сарапшы, маман, аудармашы, өкіл, сот отырысының хатшысы, сот орындаушысы, сот приставы ретінде қатысса; • іске қатысушы адамдардың немесе олардың өкілдерінің біреуінін туысы болса; • істін нәтижесіне жеке, тікелей немесе жанама түрде мүдделі не онын әділдігіне негізді құмән туғызатын өзге де мәнжайлар болса, ол істі қарауға қатыса алмайды және оған қарсылық білдірілуге тиіс. • Істі қарайтын соттын құрамына өзара туыс адамдар кіре алмайды. Прокурорға, сарапшыға, маманға. аудармашыға, сот отырысынын хатшысына, сот приставына да қарсылық білдірілуі мүмкін. Дереккөздер
Салыстырмалы құқықтар

Басқа міндетті адам немесе адамға қатысы бойынша, заңды немесе жеке тұлғанын құқығы. Салыстырмалы (міндеттемелік) құкық, негізі жоқ мүлікті сатып алу мен сақтаудан, мүлік пен денсаулыққа залал келтіруден, шарттардан, құқықтық ақтілерден, нақты адамдар арасында міндеттемелік құкықтық қатынастар пайда болатын басқа заңдық фақтілерден туындайды. Міндеттемені орындау белгілі бір (талап етілетін) әрекетті жасауы тиіс не болмаса керісінше, басқа адамның пайдасы үшін оны жасаудан бас тартуы қажет борышкерге жұктеледі: сатушы затты сатып алушынын меншігіне беруі тиіс, мердігер — тапсырысшы үшін жұмысты атқаруы қажет, залал келтіруші — жәбірленушіге зиянды өндіріп беруі керек. Салыстырмалы құқық, абсолюттік құкықты корғауға тән болып келетін, кез келген және әркімге қарсы түрде емес, белгілі бір міндетті адамның тарапынан болатын бұзушылықтан корғалады. Дереккөздер
Бас тарту төлемі

Міндеттемелерді токтату тәсілдерінің бірі. Тараптардың келісімі бойынша міндеттеме орындалудың орнына бас тарту төлемін беру (ақша төлеу, мүлік беру және т.т.) аркылы тоқтатылуы мүмкін. Бас тарту төлемінін мөлшерін, мерзімін және берілу тәртібін тараптар белгілейді. Дереккөздер
Әкелік

Құкықта — баланың нақты еркектен туу тегінін айғағы. Әкелік заң жүзінде туу туралы АХАЖ органдарында куәландырылады. Егер ата-ана некеде тұрмаған болса, әкелік олардың АХАЖ органдарына бірлесіп берген арызы негізінде белгіленеді. Кейде әкелікті сот ана мен жауапкердін бірге тұрғаны, шаруашылықты бірлесіп жұргізгені туралы куәгерлік көрсетімдер негізінде, сондай-ақ арнаулы медициналық сараптама нәтижелері негізінде белгілейді. Дереккөздер
Есірткі саудасы

Есірткі саудасы — есірткіні сату мен дайындау бойынша ұйымдасқан қылмыстық қызмет. Есірткі саудасы — әлемдегі ең бір табысты және адамды жек көрушілік. Қылмыстық іс-әрекеттің ең зоры. Есірткі саудагерлерінің арында, Жердің түкпір-түкпірінде құрдымға кеткен миллиондаған адамдардың обалы бар. Дереккөздер
Жерге заттай құқықтарды бұзу

Жерге заттай құқықтарды бұзу - азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтарына немесе заңмен қорғалатын мүдделеріне не қоғамнын немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіретін, бөтен біреудің жер учаскесіне заңсыз кіріп кету. Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 201-бабында келтірілген. Тағы қараңыз * Жерге заттық құқық * Жер құқығы Дереккөздер
Еңбек заңнамасын бұзу

Еңбек заңнамасын бұзу — жеке пиғылмен қызметкерді жұмыстан заңсыз босату, соттың жұмысты қайта қалпына келтіру туралы шешімін орындамау, сол сияқты азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне елеулі зиян келуіне әкеп соққан еңбек туралы заңдарды өзге де бұзу. Әйелді оның жүктілік себебі бойынша жұмысқа кабылдаудан негізсіз бас тарту немесе жұмыстан негізсіз босату немесе үш жаска дейінгі баласы бар әйелді нак сол себеппен жұмысқа кабылдаудан негізсіз бас тарту немесе жұмыстан негізсіз босату, сол сияқты кәмелетке толмағанды оның кәмелетке толмағандығы себепті жұмысқа қабылдаудан негізсіз бас тарту немесе жұмыстан негізсіз босату. Басқару кызметін аткарушы адамның ақша қаражатын өзге мақсаттарға пайдаланумен байланысты жалақының толық көлемінде және белгіленген мерзімде төленуін бірнеше рет кідіртуі — адамның және азаматтардын конституциялық және өзге де құқықтарын бұзу болып табылады. Тағы қараңыз * Еңбек даулары * Еңбекті қорғау Дереккөздер
Жекелеген қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салуды бұзу

Жекелеген қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салуды бұзу : *1. Қазақстан Республикасының заңдарында темекі шегуге тыйым салу белгіленген жекелеген қоғамдық орындарда темекі шегу, — бір айлық, есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады. *2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген, әкімшілік жаза қолданылғаннан кейін бір жыл ішінде қайталап жасалған нақ сол іс-әрекеттер, — айлық есептік көрсеткіштің екіден беске дейінгі мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады. *3. Жұмыс берушінің темекі шегу үшін арнаулы орындар бөлуді көздейтін Қазақстан Республикасының заңдарын бұзуы, сондай-ақ , бұл үшін арнаулы белгіленбеген орындарда темекі шегушілерге шаралар қолданбауы, - лауазымды адамға айлық есептік керсеткіштің онға дейінгі мөлшерінде, заңды тұлғаларға — қырыққа дейінгі мөлшерінде айыппұл салуға апарып соғады. Дереккөздер
Тұрғынжайға қолсұғылмаушылықты бұзу

Тұрғынжайға қолсұғылмаушылықты бұзу — тұрғын үйге онда тұратын адамның еркінен тыс басып кіру, адам мен азаматтардың конституциялық және субъективтік құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстардың бірі. Қылмыстық кодекске сәйкес, тұрғынжайға қолсұғылмаушылықты бұзған адамға 260 АЕК-ке дейін айыппұл салынады, не 50 тәулікке дейін қамаққа алу жазасы қолданылады, немесе түзеу я қоғамдық жұмыстар міндет артылады. Егер бұл қылмыс күш қолданып не оны қолданамын деп қорқытумен іске асырылса, немесе адамдар тобы жасаса, не түнгі уақытта орын алса, сондай-ақ заңсыз тінтуге ұласа жасалынған болса, айыппұл мөлшері 2000 АЕК-ке дейін өседі, ал бас бостандығынан айыру мерзімі екі жылға дейін созылуы мүмкін. Егер ондай қылмысты адам өз қызмет бабын пайдалана отырып жасаса, жаза тағы ауырлауы мүмкін. Дереккөздер
Жеке өмірге қолсұғылмаушылықты бұзу

Жеке өмірге қолсұғылмаушылықты бұзу – адамның жеке өмірі туралы оның жеке немесе отбасы құпиясын құрайтын мәліметтерді оның келісімінсіз заңсыз жинау немесе тарату. Адамның өз қызмет бабын пайдаланып жасаған нақ сол әрекеттер, сол сияқты нақ сондай зардаптарға әкеп соққан, мәліметтерді көпшілік алдында сөйлеген сөзде, көпшілікке көрсетілетін шығармаларда немесе бұқаралық ақпарат құралдарында тарату, адам мен азаматтың конституциялық, және өзге де құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыс болып табылады. Жеке өмірге қолсұғылмаушылық құқығының мазмұны * Адамның жеке өмірі туралы ақпаратты оның келісімінсіз жинауға, сақтауға, пайдалануға және таратуға тыйым салу; * Өзіңіз туралы ақпаратты бақылау құқығы; * Ар-намыс пен жақсы есімді қорғау құқығы; * Дербес деректерді қорғау құқығы; * Байланыс құпиясына құқық (кейде жеке құқық ретінде қарастырылады); * Тұрғын үйге қолсұғылмаушылық құқығы (кейде жеке құқық ретінде қарастырылады); * Дәрігерлік құпия, бала асырап алу құпиясы, мойындау құпиясы және кәсіби құпияның басқа түрлері және т.с.с. Бұзған адамға қолданылатын жаза Осы құқықты бұзған адамға Қылмыстық кодекстің 147-бабында көзделген жаза қолданылады. Дереккөздер
Зияткерлік меншік құқықтарын бұзу

Зияткерлік меншік құқықтарын бұзу — авторлық құқық немесе салалас құқықтарды заңсыз пайдалану, сондай-ақ өнертапқыштық, пайдалы үлгіні немесе өндірістік үлгіні заңсыз пайдалану, автор немесе арыз берушінің келісімінсіз, ғылыми жаналықтың, өнертапқыштықтың, пайдалы үлгінің немесе өндірістік үлгінің мәнін, олар туралы ресми жариялану мәліметтері шыкқанға дейін жариялау, соған тендес күйде авторлықты иемдену немесе тең автор болуға мәжбүрлеу, меншікке карсы қылмыс болып табылады. Дереккөздер
Еңбекті қорғау

Еңбекті қорғау — жұмыс барысында адамның қауіпсіздігіне, денсаулығы мен жұмысқа қабілеттілігін сақтауға кепілдік беретін әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық, техникалық, гигиеналық және емдік-профилактикалық шаралар. Еңбекті қорғау ережелерін бұзу Еңбекті қорғау ережелерін бұзу — қауіпсіздік техникасын, өндірістік санитария ережелерін немесе еңбекті қорғаудын өзге де ережелерін, осы ережелерді сақтауды ұйымдастыру немесе қамтамасыз ету жөніндегі міндеттер жүктелген адамның бұзуы, абайсызда денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруі немесе абайсызда адам өліміне апарып соқтырса, ол адамның және азаматтардын конституциялық және өзге құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыс болып табылады. Дереккөздер
Азаматтардың тең құқықтылығын бұзу

Азаматтардың тең құқықтылығын бұзу — адамның (азаматтың) құқықтары мен бостандықтарын тегіне, әлеуметтік, лауазымдық немесе мүліктік жағдайы, жынысы, нәсілі, ұлты, тілі, дінге көзқарасы, сенімі, тұрғылықты жері, қоғамдық бірлестіктерге қатыстылығы себептерімен немесе өзге кез келген жағдайлар бойынша тікелей немесе жанама шектеу, адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып не қоғамдық бірлестіктін жетекшісі жасаған дәл сол әрекет, адамның және азаматтардын конституциялық және өзге құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыс болып табылады. Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 145-бабында келтірілген. Тағы қараңыз * Адам құқықтары мен бостандықтары * Дискриминация Дереккөздер
Тыныштықты бұзу

Тыныштықты бұзу - жеке тұлғалардын қалыпты демалысы мен тыныштығына кедергі келтіретін түнгі уакыттағы (сағат 23-тен таңғы 6-ға дейін) тыныштықты бұзу, соның ішінде тұрғын үй-жайларда және олардың сыртында шұғыл қажеттілікпен байланыссыз шу шығаратын жұмыстарды жүргізу, әкімшілік құқық бұзушылық болып табылады. Дереккөздер
Зорлық-зомбылық

Зорлық-зомбылық — жеке тұлғаға қол сұқпаушылық туралы азаматтардың құқын бұзатын бір адамның екінші адамға тәндік немесе психикалық ықпал етуі. Түрлі тәсілдермен ұрып-соғу, дене жарақатын салу, азаптау (азапқа салу және денсаулыққа зиян келтіру); адам психикасына (жүйкесінің тозуы немесе тіпті жынданып кетуін тудыруы мүмкін) қорқыту, тәнге жарақат салу катері жолымен ыкпал ету және т.б. Зорлық-зомбылықты қолдану аркылы жасалған қылмыс, қылмыстық жауапкершілікті ауырлататын мән-жай болып табылады. Тұрмыстық зорлық-зомбылық Тұрмыстық зорлық-зомбылық күш көрсету, психологиялық, жыныстық немесе экономикалық зорлық-зомбылық түрінде болуы мүмкін. * Күш көрсету зорлық-зомбылығы — дене күшін қолданып, денені ауыртып денсаулыққа қасақана зиян келтіру. * Психологиялық зорлық-зомбылық — адамның психикасына қасақана әсер ету, оны қорқыту, қорлау, бопсалау не болмаса құқық бұзушылықтарды немесе өмірге, денсаулыққа қауіп төндіретін, сондай-ақ психикалық, дене және жеке басы дамуының бұзылуына әкелетін әрекеттерді жасауға мәжбүрлеу (еріксіз көндіру) арқылы ар-намысы мен абыройын кемсіту. * Сексуалдық зорлық-зомбылық — адамның жыныстың тиіспеушілігіне немесе жыныстық еркіндігіне қауіп төндіретін құқыққа қарсы қасақана іс-әрекет, сондай-ақ кәмелетке толмағандарға қатысты сексуалдық сипаттағы іс-әрекеттер. * Экономикалық зорлық-зомбылық — адамды заңмен көзделген құқығы бар тұрғын үйінен, тамағынан, киімінен, мүлкінен, қаражатынан қасақана айыру. Дереккөздер
Нәпсіқұмарлық сипатындағы күш қолдану

Нәпсіқұмарлық сипатындағы күш колдану: :1. Еркек пен еркектің жыныстық қатынасы, әйел мен әйелдің жыныстық қатынасы немесе жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе оны қолданбақшы болып не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып жасалған нәпсі құмарлық сипаттағы өзге де әрекеттер, — үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. :2. Дәл сол әрекеттерді: *а) адамдар тобы, алдын ала сөз байласып адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ жасаса; *б) өлтіремін деп коркытумен ұштасқан, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты аса қатыгездікпен жасаса; *в) жәбірленушінің соз ауруын жұқтырып алуына әкеп соқса; *г) бірнеше рет жасалған немесе бұрын зорлау жасаған адам жасаса; *д) кәмелетке толмағаны көрінеу адамға қатысты жасаса, — төрт жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. :3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттер, егер олар: *а) абайсызда жәбірленушінің өлуіне әкеп соқса; *б) абайсызда жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруіне, оның ВИЧ/ЖҚТБ-ны жұқтырып алуына немесе өзге ауыр зардаптарға әкеп соқса; *в) кінәліге он төрт жаска толмағаны көрінеу адамға қатысты жасалса, - жеті жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Дереккөздер
Газ алмасуы

Газ алмасуы - организм мен сыртқы орта арасындағы газ алмасуы, яғни организмнен көмір қышқыл газы шығады, ал оттегі қабылданады. Газ алмасудың биологиялық мағынасын оның зат алмасуы арқылы анықтайды, химиялық қуаттың өнімдік қуатқа енуі, ағзаның тіршілік әрекетіне қажетті. Көмірқышқыл газының және басқа газдардын бөлінуі өнімнің зат алмасуының соңы, зат алмасудың қорытынды кезеңі. Дереккөздер
Шөжелер

Шөжелер, шөжеторғайлар - Торғайтәрізділер отрядының сары шымшық тұқымдасына жататын туыс тармағы. Биологиялық сипаттамасы Қанатының ұзындығы 6-7 cм, салмағы 10-12 г. Сырттай қарағанда кәдімгі шымшыққа ұқсайды: сұр түсті, төбесінде қара не қара қоңыр қауырсындарынан тұратын айдары болады. Тұрғылықты құс. Жазда жәндіктерді, қыста өсімдіктерді және өсімдік тұқымдарын қорек етеді. Ұясын ағаш кеуегіне салады. Жаз бойы жұмыртқалайды, 5-9 шұбар жұмыртқа салып, олардың ұрғашысы 13-15 күн басады. Балапандарын еркегі мен ұрғашысы 20 күн басады. ТМД-да 6 түрі бар; оның 4 түрі Қазақстанда мекендейді: қарабас шөже (P. palustris), күреңбас шөже (P. montanus), ақжағал шөже (P. songarus ), қыраубас шөже (P. cinctus). Олар жазық далада және таулы ормандарда мекендейді. Дереккөздер
Кеңсірік қуысы

Кеңсірік қуысы (, ) (Натаниэля Гаймора атымен) - жоғарғы жақтың қолтығы, плаценталы сүтқоректілердің жоғарғы жағының сүйегінің қуысы, мұрын қуысының кілекейлі қабықшасының ілгері шығару арқылы ортаңғы мұрын қуысы ашылады. Дереккөздер
Ақжайық орман шаруашылығы

Ақжайық орман шаруашылығы - Ақжайық ауданындағы орман мен тоғайды зерттеу, есепке алу, өсіру және уақтылы жаңартып отыру, оларды өрттен, зиянкестер мен түрлі аурулардан қорғау, т.б. жұмыстармен айналысатын шаруашылық. 1981 ж. ұйымдастырылған. Жалпы ауданы 33,384 га, оның орманы мен тоғайы бар жерінің ауданы 13,768 га. 2,5 мың га жерге қорғағыш талдар отырғызылған. Терек, тал, үйеңкі, сондай-ақ жиде, жыңғыл, қарақат, т.б. өседі. Жалпы ағаш сүрегінің қоры 1 млн 559 мың м3. Шаруашылықта жылына 1516 мың м3 ағаш сүрегі дайындалады. Оның бір бөлігі отын ретінде пайдаланылады. Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. Дереккөздер
Мұрагерлер

Мұрагерлер - Мұраға құқығы бар азаматтар (жеке тұлғалар). Мұра ашылған кезде тірі жүрген, сондай-ақ мұра қалдырушының тірі кезінде іште қалған және мұра ашылғаннан кейін тірі туған азаматтар өсиет және заң бойынша мұрагерлер бола алады. Мұра ашылғанға дейін құрылған және мұраның ашылу уақытында болған заңды тұлғалар, сондай-ақ мемлекет өсиет бойынша мұрагерлер болуы мүмкін. Дереккөздер ru:Наследник (право)
Ультимо

Ультимо — Италиядағы коммуна, Трентино — Альто-Адидже әкімшілік аймағына қарасты Больцано провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2959 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 14 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 208 км² шамасында. Пошта индексі — 39016. Демографиясы Коммуна әкімшілігі * Телефоны: 0473 795321 * Электронды поштасы: info@gemeinde.ulten.bz.it Сыртқы сілтемелер * [http://www.comune.ultimo.bz.it Ресми сайты] * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты ]
Шығармашылық бостандығы

Шығармашылық бостандығы - адамның негізгі мәдени құқықтарының бірі, өз пікірін білдіру бостандықтарының біреуі. Әдеби, көркемдік, ғылымдық, техникалық, бостандық және шығармашылықтың басқа түрлері,сондай-ақ оқытушылық (академиялық бостандық деп аталатын) бостандық. Дереккөздер
Галаго

Галаго - лори тұқымдас жартылай маймылдар туысы. Сипаттама Демидов галагосының денесінің ұзындығы 12 см-ден, жуан құйрықты галагоның ұзындығы 35см-ге дейін жетеді. Мекендейтін жері Үлпілдек құйрығы денесінен ұзындығы 6 түрі - Экваториалды Африкада, Биоко, (Фернандо-ПО) аралында және Занзибарда бар Лори тұқымдастарымен бірлесіп ағаштарда мекендейді, бірақта әртүрлі қабаттарда немесе сатыларда. Түңгілікте өмір сүруге бейімделген. Есту қабілеттері жақсы дамыған. Күндізгі шудан өздерін сақтау үшін үлкен жалаңаш құлақ қалқанын дөңгелетіп орайды және оларды сыртқы есту түтігіне тығып қояды. Күндіз ағаштың кеуегінде, не қуысында ұйықтайды немесе жақсы жасырылған ұяларда. Көбінесе жәндік қоректілер - өз олжаларын не тағамдарын секіргенде табады. Көбеюі Топтасып 7-9 дарақтылыкпен тұрады. Көбею кезінде топтан жұптасып бөлініп кетеді. Жүктілігі 4-5 ай, 1-2 баладан көреді. Дереккөздер
Ақкөл (көл, Батыс Қазақстан облысы)

Ақкөл — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы Аққозы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 35,0 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 1,85 км 2 . Ұзындығы 2.1 километр, ені 1,3 километр. Жазда тартылып қалады. Дереккөздер
Аббревиатура

Аббревиатура (, ab – бастапқыдан, brevio – қысқарту сөзінен) — негізгі сөз тіркестеріне енетін бастапқы сөздер дыбыстарынан немесе бастапқы әріптерден жасалған сөз. Аббревиатура ежелден жазба тілі бар барлық халықтың жазба материалдарында қолданылды. Қысқартудағы басты мақсат мәтіндік ақпаратты тасымалдаушыларда (керамикалық тақтайшалар, жарғаққа жазылған жазулар, т.б.) орынды үнемдеумен және жиі қолданылатын сөздер мен сөз оралымдарын жазуда шапшаңдық танытумен байланысты болған. Алғашқы деген қысқартулар қатарында антикалық жазбалар танылады, кейіннен қолжазбаларда да тарала бастады. Ежелгі римдік аббревиатуралар немесе «тиротандық таңбалар» жүйесі римдік тахиграфияның негізі болып табылады. Кейіннен латын тілімен бірге орта ғасырларға жетіп, ең алдымен қолжазбалар мен тиындарда көрініс тапты. ХІ ғ. бастап мадақтамаларда көрінген аббревиатуралар XVI ғ. дейін өз қолданысын жойған жоқ. Бұл кезеңдегі латын қолжазбалары мен тиындарындағы аббревиатуралар негізінен сөз қалдырудан, әсіресе әріптер қосылысынан тұрады. Ал соңғы римдік қаріптерде аббревиатуралардың барлық түрі дерлік кездесіп отырған. Орта ғасырларда өз жалғасын заң, медицина және діни мәтіндерде тапты. * Әріптік аббревиатура — негізгі сөз тіркестеріне енетін сөздердің бастапқы әріптер әліпбилік атауларынан жасалған аббревиатура (Мысалы: қаз. ҚР - Қазақстан Республикасы, ГФР - Герман Федеративтік Республикасы, ҰҒА - Ұлттық Ғылым Академиясы). * Әріптік-дыбыстық аббревиатура - негізгі сөз тіркестеріне енетін жартылай сөздердің бастапқы дыбыстарынан, жартылай бастапкы әріптерінен жасалған аббревиатура (Мысалы: ҚазҮУ- Қазақ Үлттық Университеті); Күрделі-қысқартылған сөз. * Дыбыстық аббревиатура - негізгі сөз тіркестеріне енетін сөздердің бастапқы дыбыстарынан жасалған аббревиатура (Мысалы: қаз. ұжымишр - ұжымдық шаруашылық). * Инициалдық - қысқартылып жазылған сөз тіркесіндегі басқы әріптерден немесе дыбыстардан ғана құралады. Мыс., ҚР (Қазақстан Республикасы), ҰFA (Ұлттық ғылым академиясы). Сондай-ақ, т.б. (тағы басқалары), т.с.с. тағы сол сияқты қолданылады; * Буындық - сөз тіркесіндегі сөздердің бастапқы буындарынан немесе алғашқы сөздегі бастапқы буын мен соңғы сөздің түтастай тіркес тірілуінен құрылады. Мысалы, Қазақиарат (Қазақ акпарат агенттігі), ұжымшар (ұжымдық шаруашылық) . Аббревиатура ғылымда. әдебиетте, баспасөзде, ресми құжат- тарда көп қолданылады. Арабтік көр­кем әдебиетте де кездесіп отырады. Дереккөздер
Еркін кеден аймағы

Еркін кеден аймағы — бұл тауарлардың қауіпсіздігі жөніндегі талаптардан басқа, импортталатын тауарлардан акциз алуды қоспағанда, кедендік баждар, салықтар алынбастан, тарифтік емес реттеу шараларын қолданбастан шетелдік және қазақстандық тауарлар арнайы экономикалық аймақтың тиісті аумақтық шекараларында орналасатын және пайдаланылатын кедендік режим. Дереккөздер
Қасақаналық (қаскөйлік ниет)

Құқықта — кінә түрлерінін бірі; қылмысты жасаушы тұлға өз әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіпті сипатын түсінеді, оның қоғамға қауіпті зардаптарын көре біледі және оны жасауды қалайды және оған саналы түрде жол береді. Дереккөздер
Еркін баға

Еркін баға - Тауарлар мен қызметтер рыногында кәсіпорындардың дербес немесе шарттық негізде сұраныс пен ұсынысты есепке ала отырып тағайындайтын бағасы. Еркін бағаларды құрау механизмі (тетігі), дайындаушы-кәсіпорындардың өнімдерді көптеп шығаруға, тауарлардың түрлерін кеңітуге, сол тауарларды саудалау мен оған деген жаппай сұраныстың бетін қайтарудың экономикалық мүдделілігіне бағытталған. Дереккөздер