kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Турағұл Ибрагимов

Турағұл Ибрагимов (1876-1934) - Абайдың екінші әйелі Әйгерімнен туған баласы, ақын, аудармашы. Жасында ауыл молдасынан оқып, сауат ашқан. Кейіннен өздігінен ізденіп орысша, арабша оқып, білімін жетілдірген. *Турағұл 1904 жылы Күшік-тобықты еліне болыс болып сайланып, 1905 жылы өз арызы бойынша болыстықтан босатылған. 1916 жылы болыс сайлауында Шыңғыс елінің болысы Біләл Құнанбаевқа кандидат болып сайланған. *1917-20 жылы ол Семей өңіріндегі алаш қозғалысына белсене араласып, әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. *Турағұл бала жасынан әкесінің қолында тәрбиеленген. Сондықтан да Абайдың әрбір өлеңі қай кезде қалай жазылғанын және кімге арналғанын жақсы білген. *Кәкітай Ысқақұлымен бірге 1909 жылы Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын Петербургте бастырып шығарған. *1927 жылы Қазақ АССР білім комиссариатына тапсырған толық қолжазба жинақтың ғылыми құндылығы аса жоғары дерек көздері болып табылады. Турағұлдың соңғы аталған еңбегі бүгінде Қазақстан Республикасының мемлекетінің Орталық музейінде сақтаулы. Турағұл үлесі Турағұлдың Абай мұрасын жинастырып бастыруда аса құнды мағлұматтар жазып, ақын шығармаларының текстология әуелгі түпнұсқаны қалпына келтіруде абайтану ғылымына үлесі зор. Ол М. О. Әуезовқа «Әкем туралы» деген көлемді естелік жазып берген. Турағұлдың Абай туралы естеліктерінің қысқаша нұсқасы 1933, 1940 жылы Абай шығармалары жинағында, баспасөз беттерінде жарияланған. Турағұл ақын болумен қатар домбыра, скрипкада шебер ойнаған. Оның қызы, әнші Мәкен әкесінен үйренген Абайдың 17 әнін нотаға жаздырған. Ол А.М.Горькийдің «Челкаш» әңгімесін тұңғыш рет қазақ тіліне аударып («Таң» журналы, 1924, №3,4)бастырған. А. Неверовтың «Мен өмірге жерікпін» (Москва, 1927), Джек Лондонның «Балалық туралы ертегі» (1927) және «Балалы әйел не білу керек» (Москва, 1927) деген ғылыми- медициналық кітапшаны аударып, бастырып шығарған. *Турағұлдың өз ағасы Әбдірахманға арнаған тағы басқа өлеңдері Абайдың мемлекіттік қорық-музейі қорында сақтаулы. Дереккөздер Сілтемелер * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/3781 Тұрағұл Абайұлы] «Әдебиет порталы» сайтында * [https://abaialemi.kz/kz/post/view?id=1412 Ә.Ахмет: Тұрағұл Абайұлы — қазақ тілін зерлеген тұлға] * [https://shymkala.kz/index.php/world/item/6775-s-jegi-shymkentte-zhat-an-t-ra-l-abaj-ly-turaly-ne-bilemiz Сүйегі Шымкентте жатқан Тұрағұл Абайұлы туралы не білеміз?]
Номадизм

Номадизм - [грек, nomades - көшпенді] - өндіріс процестерінің қарқынды интернационализациясы кезеңінде (ұлттық шекаралардың шайылуы, капиталдың жөнсіз "құйылуымен" және диаспоралар белсенділігімен ерекшеленетін) аса танымал болған қоғамтанудағы ұғым. XX ғ. 70-ші жж. Э.Тоффлердің еңбектерінде көрініп, 1990-шы жж. Ж.Аттали, М. Маффезоли, Р. Брайдотти және т.б. еңбектерінде жетілдірілген. Ерекше пұрсатты халықтың шағын топтарының және ондай ерекшеліктерден жұрдайлардың арасындағы терең айырмашылықтардың жүргізілуі жағдайында "номадизм" ұғымын түсіндіру өндірістік факторлар арқылы жүзеге асырылады ("көшпелі өмір" әлемдік экономиканың қызметін оңтайландыру ретінде), сондай-ақ өмір салты, мәдени стилі және 2000 жылдан кейін тұтыну түрі ретінде көрінеді. "Мінсіз номад" келесідей негізгі сипаттарға ие: а) шағындылығы (шекараларды көзге ілмей, өзгенің аумағын басып өту мүмкіндігі); ә) тәуелсіздігі (өзін элем азаматы деп сезіну, этникалық, ұлттық, азаматтық, нәсіл, таптық белгілерге меңзейтін ішкі шекараларды жою; б) тиістіктен тыс (үзілді-кесілді биліктен тыс болу, коммуникацияның магистралдық торабынан және билік өндірісінен; в) үздік сараптамалық қабілет және білімнің жоғары деңгейі; г) іс-әрекет (номад тұлғасы аса белсенді және саясаттандырылған, "номадтың грамматикалық уақыты - мінсіз емес: белсенді және ұзақ" (Е. Брайдотти, "Номадизм жолымен"). Бірқатар сарапшылар (Ж. Ведел, Г.П. Мартин және X. Шуман және т.б.) "бай номадтардың" мәдени мәнділігіне күмәнмен, сынмен қарайды. Олардың пікірінше, шынайы билікті иемдену (саяси, экономикалық, масс-медиа билігі) космополиттік кәсіпкерлік және интеллектуалдық топтар өкілдерінің қоғамдық мәнді шешімдерді қабылдау- да жоғары моральды-этикалық сапаларымен ақталмаған. Керісінше, бұл страта осыған дейін ұстанып келген қағидаларды тоталитарлық "жабық қоғамдармен" теңдестіреді. А. Негри мен М. Хардтың "Империя" еңбегінде "номадизмге" "аз ғана пұрсатты топтардың ерекше тәжірибесін" ғана емес, сонымен қатар, ең алдымен, әлемдік масштабта өршіп келе жатқан еңбек миграциясын да жатқызады. Аумақсыздандырылған көптеген "кедей көшпенділерді" (бүкіләлемдік еңбек армиясының жұмысшыларын) "Коммунистік манифест" қисынына сәйкес әлемдік саяси империялық ықпалдасудың өршуіне қарай халықаралық ынтымақтастық, таза таптық сана деңгейіне көтеріледі және әлемді эгалитарлық қайта құруға бағыт алған жаңа интернационалды "пролетариат" болады деп түйіндеуде. Дереккөздер
Оппозиция талаптары

Оппозиция талаптары -оппозициялық іс-әрекеттердің аса маңызды құрамдас бөлігі. Саяси және қоғамдық жүйелерге қойылатын, орындалуы, қанағаттандырылуы оппозициялық іс-әрекеттің негізгі қызметі болып табылатын талаптар. Оппозиция талаптары - қандай да бір саяси мәселеге қатысты ұйымның, топтың немесе жеке тұлғаның жүргізген когнитивті талдауының нәтижесі. Оппозиция талаптары саяси және саяси емес те болуы мүмкін. Саяси емес талаптар саяси жүйенің қызмет етуіне қатысы жоқ қоғамдық мәселелерді шешуге бағытталады. Саяси талаптар тікелей саяси жүйеге, сондай-ақ өз мемлекетінің немесе шет мемлекеттің билігінің жүргізіп отырған саясатына бағытталады. Дереккөздер
Тұл бойың ұят-ар едің...

«Тұл бойың ұят-ар едің...»- Абайдың 1895 жылы жазған өлеңі. *Көлемі 10 жол. *Туынды аяулы ұлынан айрылған ақынның жан тебіренісіне толы жоқтау жыры, осы тақырыпқа жазылған өзге елеңдерінің жалғасы. Абай өлген баласының тал бойындағы тамаша қасиеттерін есіне алып, оның асыл азаматтық бейнесін қара сөзбен суреттеп шыққан. Өленді оқыған әр адам Әбдірахманның қандай азамат болғандығын, оның тұлғасын асқақтатып тұрған қандай адамгершілік биік қасиеттері бар екендігін жазбай таниды. «Жасқа жас, ойға кәрі едің, Атаңның атын жоймаған» деген сөз түйінінің өзі-ақ көп нәрсені аңғартады. Өлең баласы өлген ақынның жеке басының қайғысы ғана емес. Бұл ел үшін туған, халқының қамын жеген азаматтың болмысы қандай болатындығын да анықтап берген ақиқат, сындарлы сипаттама. Өлең 7-8 буынды жыр үлгісінде жазылған. *Алғаш рет ақынның 1933 жылы жарық керген толық жинағында жарияланады. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Тек Мүрсейіттің қолжазбаларында 5- жол «Ерлігің артық бар едің» деп жазылған. Жинақтарда бұл жол «Ерлікке де бар едің» деп берілген. *Туынды орыс, ұйғыр тағы басқа тілдерге аударылған. Дереккөздер
Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да...

«Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да...» Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. *Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. *Әлеуметтік лирика. *Шын дарынды дарынсыз күндеу, мықтыны пысық билеу-өмірде де, енерде де ежелден етек алған, жиі кездесетін құбылыс. *Әдебиет пен өнерде әр қырынан айтылған бұл ойға Абай екі тұрғыдан келеді. Ол - жалпылық пен жалқылық бірлігі. «Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да, Оған да үкі, тұмар тағылса да» деп өмірдегі кері кеткен келеңсіз құбылысты жалпылық деңгейде типтендіріп береді, әрі ұлттық пішінде бейнелеп айтады. Соның негізінде өз басының («Қыжыртпай мені сырттан жүре алмайды») халін керген теперішті соны нақтылайды. 19 ғасырдағы қазақ халқының басына кесапат болып тиген көре алмаушылықтың асқынған түрі - орыспен ауыз жаласып, арыз жаздырып, жоғары ұлықтарға кісі жамандау сияқты келеңсіз жайларды ұтқыр байқап, ұтымды бейнелейді. «Қуды ұнатты-ау Семейдің бұл қаласы» деген жолдарға қарағанда елең нақты оқиғадан өріс алған. Ойды үдемелі образбен бейнелеу елеңнің аяғына дейін созылады. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1954 жылы жарық көрген толық жинағында (1-том) жарияланды. *Туынды қарақалпақ, орыс, ұйғыры тілдерге аударылған. Дереккөздер
Мусат Борис Ильич

Мусат Борис Ильич (1932 ж. т.)-суретші. Кескіндеме және мүсін өнері саласында жұмыс істейді. Ол ақынның Қарағанды облысы Абай қаласында қойылған ескерткіш-мүсінін (1974, шеген, құйма, сәулетші С. И. Мордвинов) жасады. Ақынның салмақты да ойлы тұлғасы қала көркімен әсем үйлесім тапқан. Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы

Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы, ҰҚШҰ — Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының әскери-саяси ұйымы. 1992 жылы 15 мамырда Ташкент қаласында Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және Өзбекстанмен құрылды. Кейіннен ҰҚК ұйымына Әзірбайжан, Беларусь және Грузия қосылды. Келісім 1994 жылы 20 сәуірде ратификация процесі аяқталғаннан кейін, 5 жыл мерзімге күшіне енді. Келісімді тағы 5 жылға ұзарту жөніндегі Хаттамаға Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей Федерациясы және Тәжікстан президенттері 1999 жылы 2 сәуірде қол қойды. Бұл Хаттамамен Келісімнің мерзімін өздігінен 5 жыл өткен сайын ұзартып отыру қарастырылған. Әзірбайжан, Грузия және Өзбекстан Келісімнің мерзімін ұзартпады. Мүше-мемлекеттердің қызметіндегі басым бағыттар: жаңа трансұлттық айбаттар мен қауіптерге қарсы тұру; орын алып отырған немесе ықтимал аймақтық немесе шағын қақтығыстардың алдын алу, шешімін табу; халықаралық лаңкестікпен, агрессивті экстремизммен, қару мен есірткінің заңсыз айналымымен, ұйымдасқан қылмыспен, жаппай қырып-жою қаруын таратумен күрес. 2002 жылы ҰҚК Ұжымдық қауіпсіздік келісімі Ұйымына өзгерді. Самиттер тізімі Мүшелері Никол Пашинян, Беларусь президенті Александр Лукашенко, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Қырғызстан президенті Садыр Жапаров, Ресей президенті Владимир Путин және Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон]] ҰҚШҰ қазіргі мүше-мемлекеттері: Парламенттік Ассамблеясының жанындағы бақылаушы мемлекеттер: * (11 сәуірден 2013) * (11 сәуірден 2013) Бас хатшылар # Николай Николаевич Бордюжа (28 сәуір 2003 — 31 желтоқсан 2016), генерал-полковник; # Валерий Анатольевич Семериков (м.а. 1 қаңтар 2017 — 13 сәуір 2017), генерал-полковник; # Юрий Григорьевич Хачатуров (14 сәуір 2017 — 2 қараша 2018), генерал-полковник; # Валерий Анатольевич Семериков (м.а. 1 қараша 2018 — 31 желтоқсан 2019), генерал-полковник; # Станислав Васильевич Зась (1 қаңтар 2020 жыл — 23 қараша 2022), генерал-лейтенант. # Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов (23 қараша 2022 бастап) Дереккөздер
Тұспалдау

Тұспалдау, аллегория. Абай өз шығармаларында әдеби тілдің, поэзия тілінің бейнелілік, суреттілік мүмкіндіктерін мейлінше мол пайдаланғаны ақынның ойды орағытып, тұспалдап айту тәсілін қолдануынан да анық байқалады. Абай шығармаларындағы тұспалдау Абайдың тұспалдау шеберлігі оның халық ауыз әдебиетінің қайнар бұлағынан нәр ала білетіндігін де айғақ болады. Халық поэзиясының нұсқаларында жақын туысынан айрылған адамның басына түскен қайғыны алыстан орап әкеліп «жарқырап жанған шырағымыз сөнді», «шалқар көл суалды» деген секілді етіп айтады. Аллегория дегеніміз астарлы, тұспалдау арқылы суреттеу. Осындай тұспалдау тәсілін Абайдың еркін игергенін жоқтау өлеңіндегі: «Қызыл балақ қыранның Балапанын өрт алды. Жеміс ағаш бәйтерек, Балдырғанын өрт алды. Артына белгі тастамай, Жал-құйрығын келте алды. Ағайынды тойғызбай, Аз күн қоймай ерте алды...» - деген жолдардан айқын аңғарамыз. Мұнда тұспалдап айтуды астарлы, символды мағынасы бар, нақтылы бейнелі суреттемелер түрінде беру басым келеді. Абайдың «Базарға қарап тұрсам, әркім барар...» деген өлеңін алсақ, алғашқы жолдарды оқығанда әңгіме базар, сауда-саттық жайында айтылатыны назар аударады. Оқи келе ғана, ақынның ойын тұспалдап айтып отырғанын, оның өлең сөзді ұғатын кім бар, кім нені талдап, нені талғайды, қандай сөзді өз керегіне жарата алады деген мәселені қозғап отырғаны белгілі болады. Сонда: «Біреу астық алады, біреу маржан, Әркімге бірдей нәрсе бермес базар, Әркімнің өз іздеген нәрсесі бар, Сомалап ақшасына сонан алар...» - деген сөздерінің өлең сезді қабылдау, ұғып-түсінудегі талғампаздық, бағалай білушілік жайын танытатын астарлы, терең мағынасына қайта үңіліп, байыптап тануға болады. Тұспалдаудың озық үлгілеріне Абайдың мысал өлеңдерін жатқызуға болады. «Есек пен бұлбұл» атты өлеңінде Абай И. А. Крылов мысалының пернелеу мағынасына терең бойлай отырып, тәржімалап, дарынды әнші мен топас сыншының бейнесін тұспалдап, әсерлі етіп көзге елестетеді. Дереккөздер
Ұлт-азаттық күрес

Ұлт-азаттық күрес — отарлық және өзге де езгіден арылып, тәуелсіздікке қол жеткізу үшін, өзіндік ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру үшін жүретін күрес. Қазақ халқы мүндай ұлт-азаттық күрестің бірнешеуін басынан өткерді. XVIII— XIX ғасырларда қазақ халқы сырттан төнген экспансияға қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Қазақ қоғамы XVIII ғасырдың алғашқы жартысында Жоңғар хандығымен, оның артын ала Цинь империясымен, Орталық Азия хандықтарымен өз еркіндігі үшін тынымсыз күрес жүргізіп, ең соңында Ресей империясымен бетпе-бет келді. Мешеу көшпелі мал шаруашылығына сүйенген және өз ішіндегі феодалдық алауыздықты жеңе алмаған Жоңғар хандығы жеңіліске ұшырап, жері Цинь патшалығына қарады. Шамамен осындай дөрежедегі қазақ елін Ресей империясы өзіне қосып алды. Сөйтіп, екі-үш ғасыр бойы Орталық Азиядағы елеулі күш ретінде танылған қазақ және жоңғар мемлекеттері көрші қуатты империялардың тегеурінді ілгері жылжуын тоқтата аларлықтай қарсылық көрсете алмады. Қараңыз: Жоңғар шапқыншылығы; Аңырақай шайқасы; Бұланты шайқасы; Орбулақ шайқасы; Кенесары Қасымулы; Сырым Датулы; Исатай Тайманулы; Махамбет Өтемісулы; Әбдіғаппар Жанбосынулы. Дереккөздер
Тұтқындағы батыр

«Тұтқындағы батыр» («Қараңғы үй терезесі-тұтқынорны») - 1894 жылы Абай туындатқан М. Ю. Лермонтовтың «Пленный рыцарь» атты өлеңінің аудармасы. *Шығарма көлемі Лермонтовта да, Абайда да 20 жол. Аударылуы Лермонтов шығармасын Абай бұлжытпай дәлме-дәл аударған. Түпнұсқадағы көркем салыстыруларды да Абай бейнелілік сипатын, нақтылық, қарапайымдылық қасиетін толық сақтай отырып, шебер жеткізеді. Мысалы , орыс ақынының: «Быстрое время - мой конь неизменный, Шлема забрало - решетка бойницы, Каменный панцырь - высокие стены, Щит мой - чугунные двери темницы», - деп келетін өлең шумағы мен қазақ ақыны аударған: «Уақыттай өзі жүйрік ат мінезім, Сауыттай шынжырлаулы тереземіз, Тас дулыға болмай ма жатқан ұйым, Шарайнам шойын есік бұ да бір көз», - деген жолдарын қатар қойып қарасақ, мағынасы жолма-жол сәйкес шығатынын байқауға болады. Алайда, бірлі-жарым еркін аударылған жолдары да бар.Мысалы , Лермонтов өлеңінің аты - «Пленный рыцарь», Абай қазақша «Тұтқындағы батыр» деген ұғымды қолданады, ал, ол батырдың серілік сипаты «дұға» оқып, талай тойда «өлең айтып жүрген» мінезінен байқалады. Рас, Абай оның сондағы айтқаны сүйгенін мадақтаған жыр еді деп айқындап жатпайды. Лермонтовтың өлеңі, Абайдың аудармасы да бастан-аяқ сол қамаудағы тұтқынның аузымен айтылып, соның көңіл-күйін білдіреді. Ол қараңғы қапаста отырып, тек терезеден «көгерген көктің жүзін», жарық сәулені, аспанда еркін ұшып жүрген құстарды көріп қапа болады, бұрынғы еркін өмірін, майданда «қайрат қылған» кезін еске алады. Қазіргі жағдайын бұрынғы кезімен салыстырып, ерекше тапқырлық таныта сөйлеп, тас дулыға, тас сауыт киіп жатырмын, киімімді оқ пен қылыш бұзбастай, тек астыма мінген атым жоғы ғана болмаса дейді.Өтіп жатқан уақыт - жүйрік атым, торлы терезе - киген сауытым, жатқан үйім - тас дулыға, шойын есік - шарайнам, қалқаным деп түсіндіреді. Жүйрік уақыт қажытпай қоймас, бұл азаптан өліп құтылуға ғана болатын шығар деп, өлімнен қорықпайтынын да айтады. Жарық дүниені бір көруге зар болып жатқан сорлы тұтқынның сөздері арқылы азаттықты, бостандықты аңсау идеясы сол өлеңде айрықша көркемдік шеберлікпен жеткізілген.Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен (-а, -а, -б, - а) жазылған. *Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 2- шумақтың 1-жолы «Тәубә, дұға түкте жоқ тентек бойда» делінсе, кейінгі жинақтарда 1909 жылғы басылым негізінде «Тәубә жоқ, дұға да жоқ тентек бойда» деп қабылданған. Дереккөздер
Түбек Байқошқарұлы

Түбек Байқошқарұлы (1780-1870) — ақын, айтыс өнерінің аса көрнекті өкілі. Абай ауылына көршілес Найман ішінде Сыбан елінен шығып сол жерде өскен. Түбек ақын өзінің суырып салма ақындық өнерімен жас Абайға да үлкен әсер еткен. Ұлы айтыскер ақынды ұстаз тұтып, талантын жоғары бағалаған. Бұл туралы Мұхтар Әуезов «Абай жолы» эпопеясында шынайы суреттеген. Өмірбаяны *Жастайынан суырып салма өлең шығарып, ақындығымен елге танылған. *15 жасынан өлеңді серік еткен ақын алқалы жиындарда көптеген ақындармен сөз сайысына түскен, *Түбектің Тезек тере, Сыбан Сабырбай, Құлмамбет, Қарқабат, Қосан, Бақтыбай, Балталы Орынбай сияқты танымал жыр жүйріктерімен айтысына Мұхтар Әуезов өз еңбектерінде ерекше тоқталып, Түбектің айтыс өнеріне үлкен баға берген. *Поляк саяхатшысы А. Янушкевич 1848 жылы Семей облысында болған кезінде Түбек ақынмен кездесіп, бұл туралы өзінің «Қазақ даласына саяхаттан күнделік және хаттар» деген кітабында тебірене жазып, ақын талантына сүйсінген. *1863 жылы атақты Құлмамбет ақынмен Тезек төренің үйінде айтысып жеңуі Түбектің даңқын бүкіл Жетісу өлкесіне мәшһүр еткен. *1830 жылы ол Керекуге ақындығымен белгілі болған апалы-сіңлілі Жәкежан, Айымжандарды жеңген. Түбектің талантына орыстың түрколог ғалымы В. В. Радлов, ұлы ағартушы-педагог Ы. Алтынсарин жоғары баға беріп, оның Жанақпен айтысын өздері құрастырып шығарып, жинақтарға енгізген. Дереккөздер
Түбінде баянды еңбек, егін салған..?

«Түбінде баянды еңбек, егін салған..?» - Абайдың кейін табылған өлеңі. *Көлемі 4 жол. *Өлеңді 1940 жылы Қ. Мұқаметханов Семейде тұратын Ташмұхамбет деген қариядан жазып алған. Абай өлеңінде «Би болған, болыс болған өнер емес» деу арқылы мансап армандамай, мақсат қууды уағыздайды. Жасынан оқу оқып, білім алған адам ғана ұлтының ұлы болатындығын айтып, жас ұрпақтың өмірлік мақсаты осы екенін ескертеді. *Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1945 жылы жарық көрген толық жинағында жарияланды. *Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді. *Туынды қарақалпақ, орыстағы басқа тілдерге аударылған. Дереккөздер
Түңлікбайдың қатыны атың Шәріп...

«Түңлікбайдың қатыны атың шәріп...» -Абайдың 1855-1881 жылдар аралығында шығарған елеңі. *Көлемі 4 тармақты бір шумақ. *Жас ақын әзіл аралас өткір тілмен ауылдасы Түңлікбай дегеннің жеңіл жүрісті әйелі Шәріпті бір ауыз сөзбен сойып салады. Оны әр ит бір сарып кететін, жол бойындағы жалғыз түп шиге теңейді. Ақын жер бетіндегі жамандыққа, жәдігейлікке деген бар жиіркенішін ірікпей, лақ еткізіп құя салған. Абайға тән тіл өткірлігі, тұжырымдылық айқын көрініп тұр. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. *Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланған. *Ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Арынды құбыр желісі

Арынды құбыр желісі (Напорный трубопровод) — 1) сұйықтықты төменнен жоғарыға қарай немесе ұзына бойға кесіндісін толтыра тасымалдауға арналған сорғы станциясының құбыр желісі. Сұйықтық қысымы арынды құбыр желісінің бойында өзгеріп отырады. Сорғы станциялардың арынды құбыры темір бетон, болат, асбестцемент, шойын және пластмассадан жасалады. Арынды құбыр желісі үздіксіз өрлеме бағытта, тік және көлбеу жазықтықтағы бұрылымдары шектелген түрде, ең қысқа жолмен тиісті жабдықтармен қамтамасыз етіліп салынады. Құбырдың ұзына бойында 100 м-ге дейін бір сорғыға бір желі, 300 м-де жоғары екі-үш кұбырға бір желі, ал 100—300 м аралығында болса, онда орнатылатын желі саны математикалық-экономикалық есептеулер арқылы анықталады. Темірбетон құбыры мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры есебінде: диаметрі 1700 мм-ден жоғары, қысымы 0,5 МПа-ға дейін имарат орнында дайындалатын; диаметрі 500-1600 мм аралығында, қысымы 0,5—1,0 және 1,5 МПа, зауытта дайындалып, имарат басында құрастырылатын; диаметрі 250—800 мм аралығында, қысымы 1,0 және 1,5 МПа, қабырғалы, болат өзекті, жер асты кондырғыларына арналған болып бөлінеді. Қажет кезінде есепті қысымды 3,0 МПа дейін жеткізуге болады. Болат құбырдың мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры ретіндегі қысымы 1,5 МПа-дан жоғары жағдайда оның сорғыш құбыр есебінде барлыкқ диаметрі қолданылады. Арынды құбыр желісінің барлық бағытын өзгерткен жерлерінде, құрамалы құбырларда 200 м-ден асырмай, ал жайпақ жерлерде 200-300 м сайын анкерлі тіреу орнатылады. Анкерлі тіреулердің ортасына аралық тіреулер, ал әрбір 12—21 м сайын теңестіргіш (компенсатор) орнатылады. Асбестцемент құбыры мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры есебінде, диаметрі — 100- 500 мм, ұзындығы — 3-4 м, қысымы — 0,6 МПа ВТ-6, диаметрі — 200-500 мм, ұзындығы — 5 м, қысымы — 0,9 МПа ВТ-9, диаметрі — 200-300 мм, ұзындығы — 6 м, қысымы — 1,2 МПа классты түрлері қолданылады. Арынды құбыр желісі артықшылығы салмағының жеңілдігі, ток өткізбеушілігі, тоттануға беріктігі, кемшілігі — морт сынғыштығы. Шойын құбырдың диаметрі — 65—1000 мм, ұзындығы — 2—6 м және 5-10 м аралығында дайындалады. Тоттануға берік болғанымен, массасы ауыр әрі қымбат. Пластмассалы құбырдың диаметрі — 10-630 мм аралығында, қысымы - 0,25; 0,40; 0,60 және 1,00 МПа-ға дайындалады, түйістіре қыздырып жалғанады. Артықшылығы — электрхимиялық тоттануға беріктігі, болат құбырға қарағанда, арын шығыны 30% аз. Пайдалану кезінде гидравликалық кедергі тұрақтылығын сақтайды, қысымы ауыспалы процестерде басқа материалдармен салыстырғанда, көп өзгеріске түспейді; 2) Арынды құбыр желісі атқаратын міндетіне қарай: турбиналық және деривациялық болып екіге бөлінеді. СЭС-ның арынды құбырларының материалдарының негізіне: болат, темірбетон және ағаш құрылымдары алынады. Ағаш құбырлар сыртқы күштің әсеріне төзімді болады, сол себепті бақылау, жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін оларды, әдетте, ашық түрде төсейді. Ағын құбырлары ұзақ мерзімге шыдайды. Дереккөздер
Арынды сулар

Арынды сулар (Напорные воды) — атмосфералық қысымнан едәуір артық қысымда болатын және біршама ірі геологиялық құрылымдар (синеклиздер, моноклиндер) ішінде сутірек (су нашар өтетін) қабаттардың аралығында жататын таужыныстардағы жер асты сулары. Мұндай сулардың пъезометрлік деңгейі, оларды ұңғыма бұрғылау арқылы ашқанда, сутірек жабын мен сулы горизонттың түйіскен жерінен жоғарырақ деңгейде тұрақталады. Арын шамасы берілген нүктедегі пъезометрлік деңгей мен сулы горизонттың жабынының белгілерінің айырымына тең. Арынды сулар көбінесе артезиан сулары деп аталады. Олар Қазақстан аумағында жиі кездеседі. Дереккөздер
Арындық градиент

Арындық градиент (Напорный градиент) — гидравликалық еңгіштік, қысымның кемуі, сүзілудің ұзындық бірлігіне қатыстылығы. Арындық градиент гидротехникалық имараттың сүзгілік есептеуінде кездесетін ең басты көрсеткіштердің бірі. Дереккөздер
Арынсыз сулар

Арынсыз сулар (Безнапорные воды) — жер бетіндегі суқоймалар (көл, бөген), ағын сулар, сонымен бірге еркін бетті (су айнасы) гравитациялық жер асты сулары. Бұл суларға түсетін қысым атмосфералық қысымға тең. Арынсыз жер асты суларын ұңғымен (скважина) ашқанда су деңгейі өзгеріссіз қалады. Дереккөздер
Мұса Шорманұлы

Мұса Шорманұлы (1819, қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Баянауыл ауылы – 26 желтоқсан 1884, Омбы) — Баянауыл сыртқы округінің аға сұлтаны, би, шешен. Өмірбаяны Қаржас руынан шыққан атақты би Шорман Күшікұлының үлкен ұлы. Шорман бидің Мұсадан басқа: Мұстафа, Иса, Аужан атты үш ұлы мен Зейнеп атты қызы болған. Шорманов өз заманы үшін жеткілікті білімді, көпке танымал және беделді адам болған. Александр Лукин деген офицердің қолында екі жыл оқып, орысша сөйлеу мен жазуды үйренген ол 1833 жылы Баянауыл сыртқы округі ашылғанда үмбетейлердің болысы болып сайланды, 1843 жылдан округтік қазысы болды. 1844 жылы Баянауылда мешіт құрылысын ұйымдастырып, медресе ашты. 1847–1949 жылдары Сібірден 60 мыңдай қазақтарды көшіріп әкеліп, округке таратып қоныстандырды. 1854 жылдан бастап – аға сұлтан. Шорманов Мәскеу мен Петербургте екі рет: 1855 жылы Ресей патшасы Николай І қайтыс болғанда, 1856 жылы Александр ІІ патша таққа отырған салтанатына барған. Қоғамдық істермен белсене араласып, өзінің туған жиені, белгілі ғалым Ш.Уәлихановпен тығыз байланыста болды. Абайдың әкесі Құнанбай істі болып, Омбыға тергеуге шақырылғанда, Дала генерал-губернаторына кепілдеме беріп, қамаудан босатып алған. 1868 жылы жаңа басқару ережесі бойынша округтер жабылып, аға сұлтандық жойылғаннан кейін 1869 жылы Шормановқа полковник әскери атағы беріліп, жылына 350 сом жалақы төленетін демалысқа шығарылды. Енді ол елінің этнографиялық ерекшеліктерін зерттеумен айналысты. Сібірде шығып тұратын газеттерге материалдар ұсынып, Географиялық қоғам ұйымдастырған көрмелер мен оның Г.Н. Потанин, Н.И. Ядринцев, Н.Ф. Костылецкий сияқты мүшелеріне қазақ елі жөнінде материалдар дайындап тұрды. Орыстың кен іздеуші көпестері келе бастағанда оларға жол көрсетуші қазақтарға жер-су аттарын орысшаламау жағын қатаң тапсырған. 1882 жылы Дала генерал-губернаторы Г.А. Колпаковскийдің тапсыруымен Павлодар мен Семей уездерінің шекарасын белгілеуге қатысқан. Қазақ жастарының білім алуына үлкен көңіл бөліп, көшпелі дала гимназиясын ашу жөнінде Батыс Сібір басшыларына бірнеше рет хатпен өтініш білдірген. Шорманов Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы Ақкелін қонысында жерленген. Дереккөздер
Мұса Аюбайұлы

Мұса Аюбайұлы (т.-ө. ж. б.) - Абаймен ниеттес адам. Қоңыр-көкше тобықты елінде ауыл старшинасы болған. Көп мәселелерді Абаймен ақылдасып шешіп отырған. 1876-84 ж. аралығында Үзікбай Бөрібайұлы Абайдың үстінен жоғарыға жазған арыздарында Мұсаны да іліктіріп, қара күйе жаққан. Империяның заң орындары бұл істі мұқият қарап, Мұсаны ақтап, істі қысқартқан. Дереккөздер
Мұқыр болысы

Мұқыр болысы - Абай заманындағы Семей облысының әкімшілік белігі. Абай мұнда 80 жылдары болыс басқарушысы болған. 1898 жылғы сайлау көзінде үлкен жанжал туып, Абайға қастандық жасалған. Абайдың «Сенатқа хатында» бұл оқиға жан-жақты баяндалады. Болыстың адамдарының екі ұдай болып бөлініп, дау-жанжал шыға берген соң, белгіленген сайлау екі рет өтпей қалып, болыс басқарушысы әскери губернаторының бұйрығымен тағайындалады. Дереккөздер
Аспа аңғар

Аспа аңғар (Висячая долина) — 1)табаны негізгі аңғардың табанынан биік орналасқан қапталдық аңғар. Көпшілік жағдайда бір кездерде мұз құрсану болған тауларда кездеседі. Негізгі астауларды тереңдету нәтижесінде қалыптасады; 2) жағалау жарқабағында, теңіз деңгейінен біршама биіктікте күрт аяқталатын аңғар. Теңіз абразиясының нәтижесі. Дереккөздер
Аспа мұздық

Аспа мұздық (Висячий [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA ледник]) — құлама беткейлердің жоғарғы бөлігінде болар-болмас ойыстарда орналасқан тау мұздықтарының түрі. Тік құламалылығына байланысты мұз көшкіні жиі болып тұрады. Дереккөздер
Ғалымжан Мұқанов

Ғалымжан Мұқанов (1953 ж.т.) - қазақ тілі мен француз тілінің маманы, әдебиетші, аудармашы. Француз ақыны К. Клермонттың «Владимир мен Зара немесе қырғыздар туралы» деген дастаны Мұқановтың аудармасымен 1988 ж. «Жазушы» баспасынан жарық көрді. Клермонт Джордж Байронның жұбайы, 19 ғ-да Қазақстан жерін аралап қайтқан соң осы шығармасын жазған. 1936 ж. Париждегі «Госс өлең» баспасынан басылып шыққан. Бұл Еуропада қазақтар туралы жазылған тұңғыш көркем туынды. Мұқанов күнделікті баспасөзде Абай шығармаларын мектептерде оқыту мәселесін сөз еткен бірнеше мақала жазды. 1993 ж. «Жазушы» баспасынан Мұқанов аударған Абай шығармалары «Ғақлия сөздері мен «Ескендір» және «Масғут» поэмалары» деген атпен француз тілінде жарық көрді. Дереккөздер
Мұқа Әділханұлы (Мұхаметқанапия)

Мұқа Әділханұлы (Мүхаметқанапия) (1857-1927)- әнші, композитор. Руы — Уақ. Зор үнді әншілігіне қоса скрипканы жақсы тартқан. Өз ағаларының біреуінен жесір қалған жеңгесіне ғашық болып, оны заңды әмеңгеріне тигізбей алып қашып, Абай аулын паналаған. Абай оларға ара түсіп, бастарына азаттық әпереді, кейін Мұқамен дос болады. Абайдың балалары Мұқадан скрипка тартуды үйренген. Мұқа ақын да болған. Оған Абайдың, Ақылбай мен Мағауияның ақындық ықпалы тиген. Австрия композиторы И. Штраустың «Көгілдір Дунайда» вальсін скрипкада тамылжытып тартып, соған арнап «Дунай толқындары» өлеңін шығарған. Абайдың композиторлық өнерінің, ән-күйжайындағы аталы ойларының әсерімен туындаған бұл өлең әнге жарасымды сыршылдықты, табиғаттың көркем келбетін анық танытады. Өзінің туып-өскен жері - Көкен тауын суреттеп, Абайға сынатпақ болған «Көкен» өлеңінен де осы қасиет мол сезіледі. «...Көкенге кеңпің толып, Абай аға, Берерсің өз көзіңмен беріп баға. Ең үстін домбырамның әнге күйлеп, Қол соктым «Дунайская волнаға» (Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. - А., 1966, 130 6.). Бұл өлеңнен пейзажды лириканың реалистік үлгілерін жасаған Абай поэзиясының рухы мен туған жерді сүйе білуге үндейтін патриотизмін аңғарамыз. М. «Абай жолы» романына тарихи кейіпкер болып енген. Дереккөздер
Мұрынбай Қанқожаұлы

Мұрынбай Қанқожаұлы (1834-1912) - жырау, ақын, күйші. Ел ішінде өлең-жырлары көп тараған. Соның бірі - Әбдірахман қайтыс болғанда Абай мен Ділдәға келіп көңіл айтқан жұбатуы. Ол қаралы ата-анаға жапандағы бап қурайдың басынан бір боз-торғайдың ұшып кеткенін, бұл азды аяп, көптен қорықпайтын тағдырдың ісі екенін, дүниеден жақсы, жаманның бәрі өтетінін, уақыт жеткенде ажалдың алмай қоймайтынын айтып: «Ділдәшім, көтер басыңды Қайғырып босқа жыламай, Қамыққан көңлім сергісін, Абайжан, әкел насыбай», - дейді. Бастарына түскен қайғысы қанша ауыр болса да, қадірін жоғары бағалайтын Абай көңілдес замандасына өлеңмен жауап берген. Дереккөздер
Мұсажан Әкімқожаұлы

Мұсажан Әкімқожаұлы (1859-1933) - 1898 ж. Мұқыр сайлауында Абай өміріне қастандық ұйымдастырған Күшік-тобықты елінің кісісі. Абай өзінің «Сенатқа хатында» оны кінәлі адамдардың ең бастысы деп жазады. Абай дүниеден өткеннен кейін де, 1916 ж. Шыңғыс-мұқыр жер дауына қатысып, Абайдың баласы Тұрағұлмен тартысқа түскен. Дереккөздер
Мұсақүл төбе

Мұсақүл төбе - «Мұсақұл шайқасы» болған тарихи жер. Жидебайдың солтұстігіндегі 3 шақырым жердегі төбе. М. т. үшін Абайдың әкесі аға сұлтан Құнанбаймен Тобықтының Жігітек тобының атқамінерлері таласып, қол жинасып, соғысқан. М. Әуезовтың «Абай жолы» романында Мұсақұл төбеде болған оқиға нанымды да көркем суреттеледі. Дереккөздер
Ыдырыс Мұстамбаев

Мұстамбаев Ыдырыс (1898, Семей - 1937)- әдебиет сыншысы, публицист, қоғам қайраткері. Найман тайпасының Сыбан руынан шыққан. Ол 1918-19 ж. Семейдегі гимназияның 6 класын бітірген. Мұстамбаев 1920 ж. ақпанда БК/б/П мүшелігіне қабылданып, Зайсан уезіне қызметке жіберілген. Онда уездік АК қазақ бөлімінің меңгерушісі, уездік ревком мен уездік партия бюросына мүше болды. Семей, Өскемен, Аякөз өңірінде Кеңес өкіметін орнату және нығайту ісіне белсене қатысты. Оралда және Семейде губ. прокурор қызметін атқарды. Мұстамбаев Орынбор қаласыңда өткен Кеңестердің бүкіл Қазақстандық 1-құрылтай съөзінде Қазақстан ОАК-не мүше болып сайланған. 1920-21 ж. Семей губерниялық АК-нің мүшесі, Семей губ. қазақ бөлімінің бастығы және губ. азық-түлік комиссарының орынбасары болып істеген. 1921 ж. соңында Мұстамбаев Орал қаласында губатком, губревком мүшесі, 1922 ж. 26 тамызда Орал губерниясының прокуроры болып тағайындалған. 1928 ж. Қызылордада, 1929-32 ж. Алматыда әр түрлі партия, кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған. Мұстамбаев Ұлы Абай шығармашылығына арнап «Ұлы ақын Абай» («Қазақ тілі», 1924), «Абай» («Жаңа әдебиет» жур., 1928, №7, №8), «Ақын Абай және оның философиясы», «Ақын Абайдың қазақ әдебиеті тарихында алатын орны» («Советская степь» газ., 1928, №191) деген мақалалар жазған. Мұстамбаев дұрыс пікір қалыптастырып, абайтануға үлес қосқандардың бірі. Дереккөздер
Мұстапа

Мұстапа - Абайдың «Әзім әңгімесі» дастанының кейіпкері, Әзімнің әкесі. Дастанда кәсіп іздеп, дүние көзген Мұстапа Балсура шаһарында суретшілік өнерінің арқасында қаладағы беделді адамдардың біріне айналады. Дастанда Мұстапаның ой-сезімі, мақсат-мұраты, мінез-құлқы жан-жақты ашылған. Ақын шығармасының негізгі нысанасынан ауытқымай, оған баратын жанама тәсіл ретінде қысқа, нақты сюжеттермен Мұстапа өмірінің нақты көзеңдерінен ғана хабар береді. Дереккөздер
Көлденең құбырлы кәріз

Көлденең құбырлы кәріз — су ағызғыш жасанды жабық жүйе, жер құрғату жүйесінің онша тереңғе орналаспайтын, суды жинап оны басқа жаққа бұрып әкетуге арналған гидротехникалық құрылыс. Дереккөздер be-x-old:Дрэнаж da:Dræning de:Drainage (Boden) en:Drainage es:Sistema de drenaje fa:زهکشی fi:Ojitus fr:Drainage agricole hi:जल निकासी id:Drainase it:Drenaggio sottosuperficiale lt:Drenažas ml:ഓട nl:Drainage no:Drenering pt:Drenagem ro:Scurgere sco:Cundie simple:Drain sv:Dränering
Көлденең су тұндырғы

Көлденең су тұндырғы — құрылымына қарай: тік бұрышты болып келетін темірбетоннан жасалған су тұндырғыш камералы астау. Олар камера санына сәйкес: бір камералы және көпкамералы болып бөлінеді, Тұндырғы түрін таңдауда оның экономикалық тиімділігі мен тұнбаны жуып-шаю кезіндегі суды үнемдеу мүмкіндігі ескеріледі. Дереккөздер
Көлдің ағындыға реттеуші әсері

Көлдің ағындыға реттеуші әсері — көлдің жинағыш алапқа тигізетін әсеріне сәйкес судың аз немесе көп болуының көлсіз су жинағыш алаппен салыстырғандағы ағындының сандық шамасы, көлдің төменгі сағасынан кейінгі өзен ағынының табиғи бөлініп таралуы. Дереккөздер
Көлемдік сорғы

Көлемдік сорғы — кірісі мен шығысына алма-кезек қатынасты және көлемі өзгеріп тұратын жұмыс камерасындағы жұмыс органының әсер ету күші арқылы сұйық зат тиісті қуатқа ие болатын сорғы. Көлемдік сорғыларға: поршеньді (плунжерлі), роторлы, өтпе қанатшалы, диафрагмалы, иірлік сорғылар және шынжырлы, таспалы, шөмішті сукөтергіштер жатады. Көлемдік сорғылар ғидромелиорациялық жұмыстарда, гидротехникалык құрылыстарда, бұрғылау қондырғыларында, бетон қоспасын және цемент ертіндісін беруде, мелиорациялық-құрылыс машиналарының механизмдері мен технологиялық жүйелерін жабдықтауда және мал шаруашылығын сумен қамтамасыз етуде қолданылады. Көлемдік сорғылардың өнімділіғі 0,010-800 м3/сағ., арыны 25-25000 м аралығында. Дереккөздер
Көлтабандап суармалау

Көлтабандап суармалау — агротехникалық талаптарға сәйкес топырақтың ылғалдығын арттыру үшін көктемгі еріген қар және жаңбыр суларын пайдалану тәсілі. Көбінесе жер бедерінің еңістігін пайдалану арқылы арна, тау бөктері мен баурайларына көденең жал, толырақтан саты жасап тасыған өзен суларын, қар тагы басқа суларды ұстап қалу нәтижесінде 1,5 : 2 метрге дейін топырақ ылғалдығын ұстайды. Дереккөздер
Саяси қауіпсіздік

Саяси қауіпсіздік - қоғамның саяси жүйесінің ішкі және сыртқы қауіптерден қорғалуы. Саяси қауіпсіздік - мемлекетаралық қатынастар жүйесінің шеңберінде тұрақты саяси егемендікті, ұлт мүмкіндіктері мен оның мемлекеттік институттарының мемлекеттік құрылыс мәселелерін дербес шеше алуы және тәуелсіз ішкі және сыртқы саясатты жүргізе алуын қамтамасыз ету. Сонымен бірге, жеке тұлға, қоғам және мемлекет мүдделерінің тепе-теңдігі негізделген саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету. Дереккөздер
Саяси қысым көрсету

Саяси қысым көрсету - азаматтық қоғам күштерінің мемлекеттік-өкіметтік құрылымдарға сан алуан мүдделерді жүзеге асыру мақсатында ықпал ету әдіс-тәсілдерінің жиынтығы. Саяси қысым көрсету субъектілері - азаматтық қоғамның өндірістік, конфессионалдық, этникалық, саяси және басқа мүдделерін білдіретін қысым көрсету топтары. Кермон, Мейн, Мунье сияқты зерттеушілердің пікірінше, саяси партиялар мен латенттік саяси күштер азаматтық қоғамның негізгі құрылымдық элементтері. Қысым көрсету топтары саяси элиталардан ықпал етудің тікелей емес әдістерін қолдануына байланысты ерекшеленеді. Қысым көрсету топтары саяси шешімдерді қабылдауға немесе мемлекеттік саясатты өзгертуге өкіметтік билікке ие болмай-ақ ықпал етуге тырысады. Олар күтпеген, бірлескен болуы мүмкін. Қысым көрсету тәсілдері: ереуілдер, үгіт, сатып алу, т.б. Саяси корпоративтіктің құрамдас бөлігі ретінде ол биліктік органдарға ықпал етудің барлық жолдарын қолданады: қажет заңдарды қабылдату, өз бағдарламаларын қаржыландыру мақсатында бюджетті қайта қарату, БАҚ сатып алу, т.б. Дереккөздер
Саяси қолдау тұжырымы

Саяси қолдау тұжырымы - нақты саяси билік пен оны жүзеге асырушылардың қажеттілігі мен негізділігін қоғамның, бұқараның мойындау шекарасы мен түрін анықтайды. Билікке саяси қолдау ол заңды қалыптасқан ережелерге, сонымен бірге мемлекеттің негізін құраушы мақсаттарға және жалпы қабылданған қағидаттар мен құндылықтарға сәйкес келген жағдайда көрсетіледі. Дереккөздер
Оппортунизм

Оппортунизм ( - қолайлы, жайлы) - аз күш қолданып өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мүмкін болатын кез келген жағдайға икемделуге дайын болу; бейімделушілік, келісімге келу; жұмысшы қозғалысында - пролетариаттың буржуазиямен таптық келісімге, ынтымақтастыққа келуіне бағытталған саясат. Дереккөздер
Автофагия

Автофагия (грек, autos — өзім, өздігінен; phagein — жеу, жою, обырлық, жемірлік) — жасуша цитоплазмасында түзілген артық заттарды, мысалы, қалыптан артық мөлшерде түзілген гормон дәншелерін (гранулаларын) өзінің лизосомаларының (органелла) көмегімен жою құбылысы. Өзінде түзілген заттарды еріту арқылы жоятын лизосомаларды автофагосомалар деп атайды. Дереккөздер
Социометриялық әдіс

Социометриялық әдіс - саяси психологияда кішігірім топтар мен оның ішіндегі формальды емес жеке қатынастарды зерттеуге қолданылатын әдіс. Жұлдыздар мен көшбасшыларды анықтауда ұнату мен ұнатпаудың сандық өлшемдеріне көп көңіл бөлінеді. Социометрия ұғымы XIX ғ. әлеуметтік үрдістерді зерттеуде математикалық әдістерді қолдануға байланысты пайда болды. Социометриялық зерттеудің ерекше әдістік техникасының негізін қалаушы - Джекоб Морено. Социометрия социометриялық тесттен, аутосоциометриядан, ретроспективті социометриядан және т.б. әдістерден тұрады. Топ мүшелерінің социометриялық мәртебесін оң және бұрыс таңдауды есептеу арқылы алуға болады. Бұл өз кезегінде топтың социограммасы мен социоматрицасын жасауға мүмкіндік береді. Социометрия топ ішіндегі қатынастар заңдарын қалыптастыруға мүмкіндік тудырды. Дереккөздер
Автофлуоресценция

Автофлуоресценция (грек, autos — өзім, өздігінен; fluoris — жарық; — әлсіз эсер) — гистологиялық жонындыларды флуоресцентті микроскоппен ультракүлгін, күлгін немесе көкшіл сәулелермен зерттеу кезінде, жануарлар организмі үлпаларының құрамындағы заттардың сөулелі қуат әсерінен қозуы нәтижесінде зерттеу нысанының өздігінен қысқамерзімдік жарықтану қабілеті. Нысанның жарықтануы жарық спектрінің көрінетін көгілдір түсті аймағында байқалады. Дереккөздер
Абай (фильм, 1995)

«Абай» — Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы желісімен жазылған сценарий бойынша түсірілген керкем фильм (1995 ж.). Абай Құнанбаевтың 150 жылдығына арналды. Екі сериялы. Фильмді түсіруге қатысқандар Қоюшы-режиссері А. Әмірқұлов. Сценарий авторлары А. Әмірқұлов, Л. Ақынжанова, А. Баранов, С. Апрымов. Бастапқы әдеби сценарий «Абайдың жастық шағы» деп аталып, нұсқа ретінде «Абай жолы» романының 1-2-томдарындағы оқиғалар қамтылған. Әдеби кеңесші Ә. Кекілбаев, бас оператор Ә. Сүлеев, композиторлар Қ. Шілдебаев, Б. Тілеуханов, бас суретші Ө. Шманов, басты рөлдерде Т. Жаманқұлов, Ғ. Тұрықбаев, Б. Римова, Ф. Жантілеуова, Б. Бейшеналиевтер ойнады. Мазмұны Фильмге ақыннын жастық шағы, медреседе оқып жүрген кезеңдері, алғашқы өлең-жырлары мен өмірге қалыптаса бастаған азаматтық көзқарастары арқау етіп алынған. Суреткердің шебер қаламынан шыққан Абай бейнесі, оның өмір сүрген ортасы, әлеуметтік майданда қалыптасу ерекшеліктері, жастық шаққа жарасымды үміт-армандары, күйініш-сүйініш т. б. қасиеттерден жинақталған ұлы ақын тұлғасы әдеби нұсқадан экран заңдылығына сүйене отырып, мүлдем жаңа қырынан көрінеді. Фильм оқиғасы тарихи шығарма желісімен өрбітілгендіктен де, жалпы көркемдік жинақтаудың ортақ заңдылықтарынан алшақтамайды. Ширыққан тартыс романның алғашқы тарауларынан-ақ көріне бастаса, экрандық шығармадағы жас Абайдың сипаты оның айналасындағы адамдармен арақатынасы арқылы айқындалады. «Абай» фильмінің сюжеті ең алдымен Құнанбай - Абай төңірегінде өрбиді. Фильм авторлары романдағы оқиға суреттемелерін экранға көшіруде екі кейіпкер ара­сында тең қашықтықта ұстайды. Фильмдегі күмбезді ғимараттар, қазақ үй жиһаздары, актерлердің киім киістеріндегі ұлттық, ерекшеліктер біршама үндестік тапқан. Фильмнің сценарийлік қисын-жолдары қысқа әрі нақты. Тарихи-ғүмырнамалық жанр болғандықтан, онда әдеби нұсқадағы негізгі деректер сол қалпында сақтапған. Дереккөздер Сілтемелер * [https://yandex.kz/video/search?text%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29&pathwizard&parent-reqid1525231403929527-223640744714267149231790-man1-5875&noreask1&filmId=13600305030238043672 Толық нұсқасын тамашалау]
Абай (жарнама кітапша)

«Абай», осы аттас операның қойылымына арналған орыс тіліндегі жарнама кітапша. 1958 ж. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі шығарған. Ол либреттоның авторы Мұхтар Әуезовтің, музыкасын жазған композиторлар А. Жұбанов пен Л. Хамидидің фотосуреттерімен ашылады, сондай-ақ операны сахнаға шығарған өнер қайраткерлерінің, басты рөлдерде ойнайтыңдардың суреттері, бірнеше сахналық көріністер беріліп, операның қысқаша мазмұны баяндалған. Дереккөздер
Агалактия

Агалактия (грек, а — жоқ және — сүт) — сүтсіздік. Желін паренхимасында (сүт безі бөлікшелерінің альвеолалары қабырғаларыңда) сүттің түзілу процесінің тыйылып тоқтауы. Агалактия біріншілік және екіншілік болуы мүмкін. Біріншілік агалактия әдетте эндокриндік бұзылыстарға, пролактин гормонының өндірісінің төмендеуіне, сирек жағдайда күшті күйзеліс әсеріне байланысты пайда болады. Біріншілік агалактия барлық жағдайлардың 5%-дан азын құрайды. Екіншілік агалактия сүт бездерінің жеткіліксіз дамуы (инфантилизм), дистрофия, босанудағы көп қан жоғалту немесе Шихан синдромымен байланысты болуы мүмкін. Тағы қараңыз * Гипогалактия * Лактация Дереккөздер
Абай (әдеби журнал)

«Абай», 1918 ж. Мұхтар Әуезов негізін салған (Ж. Аймауытовпен бірге) әдеби журнал. С. Шикібаев ұйымдастырған «Уақ қарыз серіктестігінің» демеуімен 12 саны жарық көрген. Сол кездегі солақай, әсіреқызыл идеологияның салдарынан «ұлтшыл» деген айып тағылып, журнал бір жылға толмай жабылып кал­ған. Журнал Алаш партиясының ұлттық бағдарын нысана етіп, қазақ елін прогреске тартуды, ғылым мен білімді насихаттауды, жастардың саяси-қоғамдық белсенділігін арттыруды көздеді. Мұхтар Әуезовтің жазушылық қызметі осы журналда істеп жүрген кезде айқындапа бастады. Мұхтар Әуезов «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі» атты мақаласында бұл журнал кезінде «әдебиеттің беті өзгермесе де, түрі көбейе» бастағанын, «қазақ тілінде пьесалар, әңгімелер» көптеп жазылғанын, «аз уақыт шығып тұрса да, ғылыми, әдеби журнал болып, «Абай» журналы азын-аулақ түр шығарды» деп, басылымның жақсы қызмет атқарғанын атап керсеткен. Оның, барлық санында дерлік ұлы қаламгердің еліміздің тағдыр-талайын, болашақтағы бағдарын сөз еткен бірнеше материалдары басылды. Солардың ішінде: «Ғылым», «Буд­да», «Абайдың өнері һәм қызметі», «Қазақ ішіндегі партия неден?», «Мәдениетке қай кәсіп жуық?», «Философия жайынан», «Абайдан соңғы ақындар», «Екеу», «Жапония», «Бірінші жалпы жастар съезі», «Жастар ұйымдарына ашық хат», «Ғылым тілі», «Қазақ әйелі», «Мәдениет һәм ұлт», «Земство һәм кооператив қауымдары», «Оқу ісі» деген мақалапары тек өз атымен берілсе, ел ішінен жинаған немесе авторсыз жарық көргендерінің өзі бір жосын. Ұлы Абайдың әлемдік деңгейде атапып еткен 150 жыпдық тойы қарсаңында «Абай» журналы қайтадан шықты. Бастапқы кезде екі жарым жыл бойы «Парыз» шығармашылық тобының ұйымдастыруымен жарық көрді. 1994 ж. журналға республикалық мәртебе беріліп, республикалық бюджетке алынды. Бұл басылым да ұлы ақынның мұрасын насихаттауға, халқымыздың тарихы мен тағдырына байланысты материалдарға айрықша назар салады. Осы орайда «Әуезов әлемінен» деген айдар ашып, кемеңгер Мұхтар Әуезовтың өмірі, туып-ескен ортасы, шығармашылық жолы, артына калдырған баға жетпес қазынасы турапы мақалалар, зерттеу еңбектер, естеліктер, керкем жариялауды жолға қойды. Мұхтар Әуезовтің 100 жылдық тойы қарсаңында 208 беттік арнайы мерекелік нөмір шығарылды. Ол тұтастай ұлы Мұхтар Әуезовтың қилы-қиян тағдыры мен шығармашылығын езек етті. Журналдың бас редакторы Р. Мұсаұлы. Дереккөздер
Саяси-құқықтық статус

Саяси-құқықтық статус — жалпы адам құқығы жеке тұлғаға нақты бостандықтар мен әлеуметтік игіліктерге кепілдік беретін саяси қатынастар жүйесінде бекітілген ережелер мен қағидаттар жиынтығы. Адам құқығын қорғау — ұлттық құқықтық тәртіптің маңызды міндеттерінің бірі. Бірақ адам құқығын қамтамасыз етуде әртүрлі қоғамдар мүмкіндігі әрқалай. Бұл үрдіске нақты мемлекеттің тарихи, ұлттық, мәдени, саяси және әлеуметтік дамуының тағы басқа да ерекшеліктері ықпал етеді. Тарихы Ең алғаш адам құқығы АҚШ конституциясы мен "Адам мен азамат құқығы туралы" Француз Декларациясында заңдастырылды. Бүгінгі күні адам құқықтары Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі бес құқықтық құжаттарында анықталып, оларға кепілдік берілген. Олар: "Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы" (1948), "Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Пакт" (1966), "Азаматтық және саяси құқықтар туралы Пакт" (1966) және соңғысына қарасты екі Факультативті хаттама. Жоғарыда көрсетілген халықаралық құжаттар адамның құқықтары мен бостандықтарының нақты бір мемлекет еркіне байланысты емес екендігін көрсетеді. Сонымен, бұл құжаттарда адам мемлекетпен тең билік субъектісі ретінде мойындалады. 1948 ж. Бас ассамблеяда қабылданған "Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы" адам құқы саласындағы міндеттерді дамыту жөніндегі үлкен жетістік болып табылады. Егер осы "Декларацияға" сүйенер болсақ, онда "әр адам осы декларацияда баянды етілген құқықтар мен бостандықтарды толық жүзеге асыра алатын әлеуметтік және халықаралық тәртіпке құқылы". Түрлері Адам құқығын кең мағынада екі жақты қарастыруымызға болады: теріс (негативті) және оң (позитивті). Бірінші топтағы құқық пен бостандықтар мемлекет пен басқа адамдардың тұлғаның жеке ісіне араласуына мүмкіндік бермеуге бағытталған, яғни жеке тұлғаның индивидтік бостандығының негізін құрайды. Бірінші топтағы құқықтар мен бостандықтар мемлекеттен қандай да бір ресурстарды, күштерді жүмсауды қажет етпейді. Бұл жердегі ең басты талап - жеке тұлғаның ісі мен мүддесіне кедергі жасамау, оған араласпау. Мұндай құқықтар қатарына адамның либералдық құқықтарының барлығын жатқызуымызға болады. Позитивті құқықтарға келер болсақ, олар мемлекеттің жеке тұлғаға қандай да бір нақты әлеуметтік игіліктерді беру жауапкершілігіне негізделеді. Бұл жағдайда құқықтар кепілдігі мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне тәуелді болады. ҚР заңдары Қазақстан егеменді мемлекет ретінде өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет деп жариялауы, халықаралық қауымдастыққа (1992 жылдан БҰҰ мүшесі әрі ОБСЕ қатынасушысы) қатысушы мемлекет ретінде еліміздегі адам құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруда Қазақстан Республикасы Конституциясында, "Сайлау туралы", "Республикалық референдум туралы", "Бейбіт жиналыстар, митингілер мен шерулер ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы", "Саяси партиялар туралы", "Қоғамдық бірлестіктер туралы", "Жергілікті өкілетті және атқарушы билік туралы", "Мемлекеттік қызмет туралы", "Парламент және оның депутаттары мәртебесі туралы" зандарда көрсетілген негізгі қағидаттар мен ережелерді сақтайды. Дереккөздер
Аралтөбе (Семей)

Аралтөбе – жер атауы. Семей қаласының оңтүстігіндегі Орда тауының құйрық сілемі. Семей - Алматы бекет жолының бойында. 1880 жылдардан бастап Абайдың екінші әйелі Әйгерімнің қыстауы қоныс тепкен. Абай Аралтөбеде 10 жылдай тұрып, шығармашылықпен белсене айналысты. Ақын шығармаларының дені осындағы қыстауда жазылды. Соның ішінде Аралтөбе Пушкин, М. Лермонтов, И. Крыловтан аударған өлеңдер де бар. Аралтөбе Семейге ұрымтал әрі бекет жолының бойында болғандықтан, Абай әдейі таңдап алған. Баласы Ақылбайдың қыстауы да Аралтөбеден үш-төрт шақырым жердегі Тышқан деген бұлақтың басына орналасқан. Әуездің мекені - Бөрілі Аралтөбеден 7- 8 шақырымдай ғана қашықтықта жатыр. Аралтөбенің көріністері мен табиғат суреттері Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында барынша қанық бейнеленген. Абайдың бәйбішесі Ділдә мен Әйгерімнің зираты осы Аралтөбеде. Абайдың қолжазбалары мен үй жиһаздарын 1927 ж. Жағыпар Мағауияұлы тәркіден жасырып, Аралтөбедегі зираттың қасына көмген. Ол асыл мұра қолды болып кеткен. 1950 ж. М. Әуезов Қ. Мұқаметханов, Қ. Аманжолов, И. Жағыпароваларды арнайы Аралтөбеге жіберген. Бірақ тығылған қолжазбалар табылмады. Қазір Аралтөбеде Ділдә мен Әйгерімнің ақ ұлутастан тұрғызылған сағаналары бар. Дереккөздер