kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кіші немесе мұхиттық су айналымы

Кіші немесе мұхиттық су айналымы — мұхиттар мен теңіздердің бетінен буланған ылғал құрлыққа тасымалданбай, су бетінен аспанға тік көтеріліп конденсацияға ұшырап, теңіздер мен мұхиттардың бетіне жауын-шашын болып қайта оралуы. Дереккөздер
Месқарын сағасы

Месқарын сағасы (преддверие рубца); (atrium rumenis, — кіреберіс, саға; rumen — месқарын) — месқарынның өңешпен жалғасқан жоғарғы қапшық бөлігі. Месқарын сағасын месқарыннан, оның сыртындағы алдыңғы сай мен оған сәйкес ішкі қатпар бөліп тұрады. Месқарын сағасына өңештің тесігі ашылады. Дереккөздер
Ми бағаны

Ми бағаны (ствол мозга) — жұлыннан келетін өткізгіш жолдарды жалғастыратын ми бөлігі. Оның құрамына сопақша ми, ми көпірі, ортаңғы ми, аралық мидың бөлігі жатады. Филогенетикалық тұрғыдан ми бағаны көне ми бөліктеріне жатады. Дереккөздер
Кішігірім өзендер

Кішігірім өзендер — ұзындығы 200 км-ге дейінгі өзендер. Су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органның ұсынуы бойынша: екі және одан да көп облыстар аумағы бойымен ағып өтетін кішігірім өзендер тізбесін — Қазақстан Республикасының Үкіметі, бір облыс аумағының шегінде орналасқан кішігірім өзендердің тізбесін — облыстық атқарушы орган бекітеді. Кішігірім өзендерді қорғау Шаруашылық қызметі кішігірім өзендердің жай-күйіне және режіміне әсер ететін занды ұйымдар мен азаматтардың су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органмен келісілген кішігірім өзендердің сулылығын қалпына келтіру және олардың суының тазалығын сақтау жөніндегі шараларды жүзеге асыруы. Су қорғау аймақтары мен белдеулері шегіндегі шаруашылық қызметі режімін, сондай-ақ кішігірім өзендердің ластануың, былғануы мен сарқылуын болдырмау және жою жөніндегі шараларды, өзендердің қолайлы су режімін және тиісті санитариялық жай-күйін сақтау жөніндегі жұмыстарды су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органның ұсынуы бойынша, ал сел қаупі бар аудандарда — селден қорғау органдарымен келісім бойынша жергілікті атқарушы органдар белгілейді. Дереккөздер
Ми жабыны

Ми жабыны (мозговой плащ); ( - ми жабыны) — жоғары дәрежелі жүйкелік орталықтар орналасқан мидың сыртқы қабығы. Ми жабынының сыртқы беті сайлар, саңылаулар, қатпарлар түзетін сұрзаттан құралған. Оны ми қыртысы деп атайды. Ми қыртысының астында ақзат орналасады. Ақзат өткізгіш жолдардан тұрады. Ми жабыны — шүйде, төбе, маңдай, самай аймақтарына бөлінеді. Бүлар бір-бірінен нейроциттердің орналасуымен (цитоархитектоникасымен), санымен, пішінімен және талшықтардың орналасу тәртібімен (миелоархитектоника) ерекшелінеді. Дереккөздер
Плебисцит

Плебисцит - ( - қара халық және scitum - шешім, қаулы] - жалпыхалықтық дауыс берудің бір түрі. Халықаралық қатынастарда плебисцит - даулы аумақтағы халықтың дауыс беруі арқылы қай мемлекетке қарайтынын анықтау. Мысалы: 1936 жылы 11 шілдеде Австрия-Германия келісіміне қол қойылып, ол Австрия мемлекетінің тәуелсіздігі жөнінде плебисцит өткізу шешімін қабылдады. Дереккөздер
Қабатаралық тегеурінсіз сулар

Қабатаралық тегеурінсіз сулар — жоғарыдан және төменнен су өткізбейтін немесе суды нашар өткізетін қабаттар арасында орналасқан таужыныстардың кеуек қуыстарындағы арынсыз жер асты қабаты аралық сулары. Дереккөздер
Ми жүйкелері

Ми жүйкелері — 12 жүп жүйке болып мидың төменгі (адамда — алдыңғы) бетінен, бассүйектің тесіктері арқылы ми сауытынан шығады. Олардың 10 жүбы (III-XII жүйкелер) ми діңгегінен бөлінеді. Ми жүйкелері қатарында: * 1) организмнің шеткі жағынан басталып, түзілген жүйке тітіркенстерін ми орталықтарына өткізетін таза сезімтал ми жүйкелері (I жүп, иіс жүйкесі - nn. olfactorii — мұрын қуысындағы иіс сезімі мүшесіндегі нейроциттер аксондарынан түзіліп, иіс баданасында аяқталады; II жүп, көру жүйкесі — п. opticus — көздің торлы қабығының ганглионды нейроциттері аксондарынан түзіліп, аралық миға енеді; VIII жүп, тепетеңдік-есту жүйкесі — п. vestibulo-cochlearis — ішкі құлақтан басталады, есту және тепетеңцік түбіршіктердің қосылуынан түзіледі, сопақша ми ядроларында аяқталады); * 2) жүйке тітіркеністерін ми орталықтарынан шеттегі бұлшықеттерге жеткізетін таза қозғалтқыш ми жүйкелері (III жүп, көзқимыл жүйкесі — п. oculomotoricus — ортаңғы мидың үлкен ми аяқшасынан шығып, көздің тік және қиғаш бұлшықеттері мен қабақтың бұлшықеттерін жүйкелендіреді; IV жүп, шығырлық жүйке — п. trochlearis — ортаңғы мидың үлкен ми аяқшасы мен ми көпірі аралығынан басталып, көздің жоғарғы қиғаш бұлшықетін жүйкелендіреді; VI жүп, әкеткіш жүйке - п. abducens — сопақша мидан шығып, көздің латеральды тік және көз алмасын тартқыш бұлшыкеттерін жүйкелендіреді; XI жүп, қосымша жүйкеп. accessorius — сопақша мидан шығып, трапеция тәрізді, иық-бас және төс-бас бұлшықеттерін жүйкелендіреді; XII жүп, тіласты жүйкесі - п. hypoglossus — сопақша мидан шығып, тіласты сүйектің бұлшықеттерін жүйкелендіреді) және 3) аралас ми жүйкелері (V жүп, үшкіл жүйке - п. trigeminus — жоғарғы (адамда - артқы) сезімтал және төменгі (адамда — алдыңғы) қозғалтқыш түбіршіктердің қосылуынан түзіледі, өз кезегінде: көздік, жоғарғыжақ және төменгіжақ жүйкелерге бөлінеді; VII жүп, бет жүйкесі - п. facialis — сопақша мидан шығып, қозғалтқыш жүйке талшықтары — бет бұлшықеттерін, сезімтал жүйке талшықтары тілдің үшы мен денесіндегі дәмсезімі емізікшелерін жүйкелендіреді, жүйке қүрамында сілекей бездеріне арналған парасимпатикалық жүйке талшықтары болады; IX жүп, тіл-жұтқыншақ жүйкесі — п. glossopharyngeu — сопақша мидан шығады, қозғалтқыш жүйке талшықтары жұтқыншақ қабырғасындағы бұлшықетті, ал сезімтал жүйке талшықтары тіл түбірі кілегейлі қабығындағы дәмсезімі емізікшелерін, тандай мен жұтқыншақ кілегейлі қабықтарын, жүйке құрамындағы парасимпатикалық жүйке талшық- тары шықшыт және ауыз қуысы қабырғалық сілекей бездерін жүйкелендіреді. Дереккөздер
Полемика

Полемика - [еж. грек, polemikos - жауыққан, жаугерлік] - идеялардың, көзқарастардың, пікірлердің қарама- қарсылығы, күресі, конфронтациясы бар дауласу. Осы тұрғыдан полемиканы қандай да бір мәселеге байланысты принципті түрде қарсылықты пікірлердің әрқайсысы өз көзқарасы тұрғысынан пікірін қорғау, оппоненттің пікірін жоққа шығару мақсатында туындайтын жариялы дауласу деп анықтауға болады. Оның жай пікірталастан (дискуссия, диспуттан) айырмашалығы - мақсатты бағыттылығында. Дискуссия, диспуттың қатысушылары пікір алмасу арқылы ортақ пікірге, ортақ шешімге, ақиқатты орнатуды көздесе, полемиканың басты мақсаты - қандай да жолмен қарсыласты тұқыртып, өз көзқарасы мен пікірінің дүрыстығын мойындатып, жеңіске жету. Полемика - көз жеткізе білу, өзін құптату өнері. Ол бойынша әрбір айтылған ой дәлелдермен, дәйекпен, ғылыми пікірлермен толықтырылуы керек. Маңызды, адамзаттық құндылықтарды, адам құқын қорғау, қоғамдық пікірді туғызу, жаңа саяси көзқарастарды қалыптастыру барысында полемика аса қажетті болып табылады. Дереккөздер
Ми көпірі

Ми көпірі (варолиев мост); — ми табанында көлденең орналасқан қомақты жуандау құрылым. Оның негізін миды жұлынмен, сондай-ақ ми бөліктерін өзара жалғастыратын өткізгіш жолдар құрайды. Көлденең жатқан жүйке талшықтары мишықпен жалғасып, оның ортаңғы аяқшасын түзеді. Ми көпірінде V- жүп ми жүйкесі — үшкіл жүйкенің ядросы орналасады. Дереккөздер
Полития

Полития ( — политейя) — Аристотельде әртүрлі мағынада: * 1) полис институттарының қызметіне қатысу құқығы бар полис азаматтарының немесе тең құқықты тұрғындарының жиынтығы; * 2) «полистік лауазымдардың тәртібі» және басқару тәртібі, яғни полистің «конституциясы», полистік институттардың құрылымы және олардың қызмет ету тәртібі; * 3) «біліктіліктер негізінде басқару» немесе тимократия («байлар билігі»); лауазымдарды бөліп берудің ең күрделі жолын ұсынатын «басқарудың ең жаман түрі»; * 4) билік түрлерінің (аралас немесе орташа басқару, мысалы, монархияның, аристократияның және көпшіліктің басқаруының) әртүрлі элементтерін үйлестіретін басқарудың дұрыс түрі ретінде қолданылады. Бұл түсінікке қазіргі саяси ғылымдағы қоғамның саяси жүйесі ұғымы сәйкес келеді. Аристотель бойынша Сонымен, ең үздік мемлекеттік байланыс — орташалар арқылы жүретін байланыс екені анық, және орташалардың саны көп болғанда, және олар — үздік жағдайда — екі шектіктен немесе, қалай болғанда да, әрбірінен күштірек болғанда мемлекетте жақсы құрылым болады. Бір шектікпен немесе басқасымен біріккенде, олар тепе-теңдікті қамтамасыз етеді, және екі жақтың біреуінің басымдылығына жол бермейді. Сондықтан мемлекет үшін ең үздік береке — азаматтары орташа, бірақ жеткілікті меншікке ие болулары, ал егер олар өте көп меншікке ие болғанда, басқалары ештенені иеленбейді, соның кесірінен қарама-қайшы шектіктердің әсерінен не шектен шыққан демократия, не таза олигархия, не тирания пайда болады. Себебі тирания өте тәртіпсіз демократиядан және олигархиядан пайда болады, ал сирегірек — мемлекеттік құрылымның орташа түрлерінен және оларға жақын түрлерден. Аристотельдің ілімінде мемлекет түріне анықтаушы мән беріледі. Ол өзіне мемлекеттік құрылымның түрін, ел мен халықтың белгілі бір жағдайларынан тәуелді мемлекеттік басқарудың түрін қамтиды. Биліктегілер жалпыға пайда әкелсе, онда бұл түрлер (монархия, аристократия, полития) дұрыс болады. Ал егер береке тек билеушілерге келсе, онда бұлар (тирания, олигархия, демократия) бұрыс түрлер болады. Аристотельде құрылымның «Дұрыстығы» билеушілер санына мүлдем байланысты емес. Және бұл жерде ойшыл ілімінің тағы бір ерекшелігі байқалады. Ең дұрыс түр — полития, бұл түр бойынша көпшілік жалпы пайда үшін билейді. Полития — бұл конституциялық ұстамды-демократиялық республика, оның жетекшілері еркіндік пен тәртіпті, ерлік пен даналықты біріктіре алады. Полития — бұл мемлекеттік басқарудың аралас түрі, ол екі бұрыс түрді үйлестіру нәтижесінде пайда болды: олигархия мен демократия. Сонымен, басқарудың мінсіз түрін құру принципі – екі бұрыс түрді үйлестіру. Аристотель политияны былай сипаттады: ол «өте сирек әрі кейбіреулерде ғана кездеседі». Сонымен қатар, сол кездегі Грекияда политияны орнату мүмкіндігін талқылағанда Аристотель бұндай мүмкіндіктің көп емес деген қорытындыға келді. Политияда көпшілік жалпы пайда үшін билейді. Полития – мемлекеттің «орташа» түрі, және бұл жерде «орташа» элемент бүкіл жерде басым: пейілде – ұстамдылық, меншікте – орташа ауқаттылық, билікте – орташа топ. Себебі олигархия ертеден келе жатқан мүліктік теңсіздікті ушықтырады, ал демократия байлар мен кедейлерді шамадан тыс теңестіреді. Дереккөздер
Политизация

Политизация - 1) қоғам өмірінде саяси саланың рөлін, мәнін арттыру және оған бұрын саяси салаға қатысы жоқ әлеуметтік, экономикалық, мәдени және өзге де құбылыстарды енгізу; 2) адамдардың саяси мәселелердің шешімін қабылдауға қатысу мүмкіншілігін кеңейту арқылы оларды саясатқа тарту. Дереккөздер
Ми күмбезі

Ми күмбезі (свод мозга); ( — ми күмбезі) — гиппокампты аралық мидың емізікше денесімен байланыстыратын өткізгіш жол. Ми күмбезі — аяқшалардан, денеден және бағаннан тұрады. Күмбез денесі үшінші ми қарыншасының жоғарғы қабырғасын қүрайды. Дереккөздер
Ми қабығы

, 2-апоневроз, 3-сүйек қабығы, 4-сүйек, 5-ми қабығы: 6-қатты ми қабығы, 7-өрмелі қабық, 8-жұмсақ ми қабығы]] Ми қабығы — ми мен жұлынды қаптап жатқан қабық. Ми қабығы — қатты, өрмелі және жұмсақ қабықтар болып үш қабатқа бөлінеді. Сыртқы қатты қабық тығыз дәнекер ұлпасынан құралған қалың қабық. Ми сауыты сүйектерімен және омыртқа өзегімен байламдар мен қатпарлар арқьшы байланысады. Мидың қатты қабығы бас сүйектің ішкі бетіндегі сүйекқаппен бірігіп кетеді. Жұлын өзегіндегі қатты қабық пен омыртқа бағанасы арасындағы эпидуральды (қаттыүсті) кеңістікте борпылдақ дәнекер ұлпасы мен май ұлпасы орналасады. Қатты қабықтың ішкі беті эндотелиймен астарланған. Ортаңғы өрмелі қабық — борпылдақ дәнекер ұлпасынан түзілген жұқа тамырсыз қабық. Қабықтың екі беті де эндотелиймен қапталған. Ол қатты қабықтан субдуральды (қаттыасты), ал ішкі жұмсақ қабықтан — субарахноидальды (өрмеліасты) кеңістіктер арқылы бөлінген. Бұл кеңістіктерде ми-жұлын сұйығы болады. Дереккөздер
Қада

Қада # құрылыста — ғимараттардың жүктемесін грунтгы іргеге беру үшін түгел немесе жартылай жерге қағьшған өзекті элемент (бөрене, брус). Ағаштан, бетоннан, темірбетоннан және темірден дайыңдалады. Грунтқа (жерге) дайын күйінде қағып енгізілетін қақпа Қада және алдын ала үңгіленген ұңғымаларда дайындалатын толтырма Қада бөліп қарастырылады. Мелиорациялық құрылыста көбінесе толық қималы шаршы темірбетон, қуыс дөңгелек қуысты шаршы қақпа Қада пайдаланылады. Көпірлердің іргесін түрғызу үшін, тірек қабырғалардың конетрукцияларында, ғимарат астындағы жеке тіреулердің іргетасын салу және қабырғалық конструкциялар үшін (әсіресе ыза сулардың деңгейі жоғары және әлсіз грунтгардағы); # Гидрометрияда — табиғи су көздерінде (көл, бөген, өзен, канал) су деңгейін өлшеуге арналған жабдық. Қадалар ағаштан, темірбетоннан немесе металдан дайындалады. Қадалармен жабдықталған гидрологиялық бекеттерде қадалар бір СЫЗЬІҚТЬІҢ бойына, өзендегі ағыстың бағытына көлденең, бастары шамамен, бір-бірінен 0,6—0,8 м биіктікте орналастырылады. Қадалардың жер бетінен биіктігі, әдетте, 0,2—0,4 м- ден аспайды, ал жоғары қаданың басы судың ең биік деңгейінен 0,25—0,5 м жоғары орналасуы керек, ал төменгі қада судың төменгі деңгейінен 0,25—0,5 м төмен болуы шарт. Дереккөздер
Ми сауыты

Ми сауыты ( — бассүйек, — ми, — жүйке жасушасы, нейрон) — ми қорабының қабырғасын түзетін бас қаңқасының сүйектері. Олар 2 жүп және 4 тақ бас сүйектерден тұрады. Жүп сүйектерге: самай сүйек, төбе сүйек, ал тақ сүйектерге:шүйде сүйек, сынаша сүйек, торлы сүйек және маңдай суйек жатады. Аталған сүйектер бір-бірімен түтаса байланысады. Ми сауытының төбесін — мандай, төбе және аралық сүйектер, оның бүйір қабырғаларын — самай сүйек, ал алдыңғы қабырғасын — маңдай сүйек құрайды. Шүйде және сынаша сүйектер ми сауытының төменгі негізін және артқы қабырғасын жасайды. Сүйектік ми сауыты миды сыртынан қаптап, қорғап тұрады. Дереккөздер
Ми суағары

Ми суағары ( — су, ductus — өзек, грек, mesos — ортаңғы, encephalon — ми) — ортаңғы мидың төрт төмпегі мен үлкен ми аяқшасының аралығында орналасып, аралық мидағы үшінші ми қарыншасын, ромбы тәрізді мидағы төртінші ми қарыншасын жалғастыратын суағар өзек. Дереккөздер
Постжаһандану

Постжаһандану - соңғы кездері көзқарастар, идеялар жиынтығына қатысты әдебиеттерде көп кездесетін, қазіргі жаһанданудың болашақтағы табиғи және әлеуметтік процестерінің әртүрлі даму сценарийін ұсынатын неологизм. Ұғымның әлі толық қалыптасқан мазмұны жоқ, дегенмен, шығу тегі жағынан "пост" қосымшасымен басталатын басқа да үғымдармен (постиндустриалды қоғам, постклассикалық емес ғылым, постмодернизм, постпозитивизм, постструктурализм және т.б.) қатарласты. Барлық жағдайда "пост" (кейін) қосымшасы, бұрыннан жақсы белгілі, нақтылы анықталған, өз атауы бар бір құбылыстың орнын басқан келесі құбылыс жайлы қолданылады. Осылайша, "индустриалды қоғам", "классикалық ғылым", "модернизм" және т.б. әбден қалыптасқан мазмұны бар. "Жаһандану" да енді осы қатарда тұр. Қалыптасқан шеңберден шығатын басқа жаңа шынайылық, жаңа анықтамаларды талап етуінен, "пост" қосымшасын қолданғанда бұрынғы қалыптасқан ұғымның негізінде өзге ұғым қалыптасады. Алайда, бұл жаңа сөздер жасау әрекетінің мүмкіндігі шектеулі, тілді дамыту, жетілдіру саласында өнімсіз, өйткені белгілі бір кезеңде тағы бір "пост" қосымшасы сүранады, сосын тағы... Қазіргі әдебиеттерде "пост" қосымшасын екі мәрте қолданған сөздер де кездеседі. Дереккөздер
Миелин қабықшасы

Миелин қабықшасы (миелиновая оболочка); (plasmolemma myelini, — қабықша, myelini — миелин) — миелинді жүйке талшықтарының ортаңғы қабықшасы. Миелин қабықшасы жүйке талшықтарының біліктік цилиндрін (нейроцит өсіндісі) тікелей сыртынан қаптап жатады. Миелин қабықшасы липид (май) және протеиннен құралған. Миелин қабықшасын сыртынан нейроглия қабықшасы — неврилемма қаптайды. Неврилемма нейроглия жасушалары — леммоциттерден тұрады. Жүйке талшығындағы миелин қабықшасы созьша жіңішкеріп, леммоциттер шекараларында түйінді үзілмелер (Ранвье үзілмесі) түзеді. Қатар жатқан екі түйінді үзілмелер аралығындағы миелинді жүйке талшығының жуан бөлігін түйінаралық сегмент деп атайды. Түйінаралық сегмент (бөлік) неврилемма леммоцитгерінің шекараларында орналасып, жүйке талшықтарына қажет қоректік заттар мен оттектің өтуін қамтамасыз етеді. Миелин қабықшасы жүйке талшықтары бойымен өтетін жүйке толқындарының көршілес ұлпаларға өтпеуін қамтамасыз етіп, оқшауландыру қызметін атқарады. Дереккөздер
Миелобласт

Миелобласт (myeloblastus, грек, myelos — сүйек кемігінің майы, blastos — өскін) — сүйектің қызыл кемігі майында орналасқан балғын қан жасушасы. Миелобласттан гранулалы (дәншелі, түйіршікті) лейкоциттер (миелобласт, промиелоцит, миелоцит, метамиелоцит, гранулоцит): эозинофилдер, базофилдер, нейтрофилдер түзіледі. Миелобласт ашық түсті сопақ немесе дөңгелек ядролы ірі жасуша. Ядро маңындағы цитоплазмада центросома, Гольджи кешені, лизосомалар орналасады. Миелобласт цитоплазмасы солғын базофилді боялады. Дереккөздер
Постмодернділік

Постмодернділік (, кейде постмодерн, 'пост' - кейінгі, келесі, соңғы; 'модерн' - осызаман; қазақшалағанда: постзаман, немесе пост-осызаман) — осызаманнан (модерн) кейін пайда болатын (тіпті бола бастаған), соңғы ғылыми-техникалық, ақпараттық, мәдени өзгерістермен тығыз байланысты жаңа экономикалық және мәдени қатынастар мен процестер, өзгеше сана күйі, не ойлау формасы, ерекше тұрмыс стилі. Кейбір зерттеушілер бойынша 1990 жылдардың басында модерн (осызаман) аяқтап, постмодерн қоғамы дами бастады. Ал, басқа зерттеушілер бойынша, постмодерн дегеніміз модерннің кеңейген жаңа нұсқасы. Постмодерн жағдайы (postmodern condition) идеясы модернизмнің прогрессивті сана күйіне қарсылық болып, ол мысалы регрессивті оқшаулану секілді кез келген сызықтық немесе автономды күйде жұмыс істеу қабілетінен айырылған мәдениет ретінде сипатталады. Постмодерн қоғамының ерекшеліктері ретінде жаһандану, тұтынушылық, авторитеттің күйреуі, білімнің тауарға айналуын негіз еткен білім экономикасының пайда болуы, технократияы, роботтану жатады. Постмодернистік дәуір мәдени және әлеуметтік алуан түрліліктің күрт өсуімен, бұған дейін үстемдік еткен таза экономикалық мақсаттылықтың принциптерінен алшақтауымен, даму жолдарының көпнұсқалылығының мүмкіндігімен, жалпыға ортақ әлеуметтік әрекеттен бас тартумен, адамдар қызметін ынталандыру мен себептерінің жаңа жүйесін қалыптастырумен, мәдени факторлардың рөлінің артуымен сипатталады. Постмодерн плюралистік парадигмалардың орнығуын, еуропоцентризм мен этноцентризмнен бас тартуды, мәдени бірліктің фрагменттілігін, көптік принципін, жеке тұлғаға және оның ішкі әлеміне үңілу, өзін-өзі басқаратын құрылымдарға бірегейлену мәселелеріне көңіл аударуды білдіреді. Саяси постмодерн Дегенмен, саяси ғылымдар дискурсында саяси постмодерн мәселесі 1980-ші жылдарда талқылана бастады, бірқатар зерттеушілер саясаттағы постмодерн дәуірінің басталуын 1968 ж. Франциядағы студенттердің демократиялық қозғалыстар мен толқуларымен байланыстырады. Саяси ғылым саласында постмодернистік тәсіл мәдени және саяси алуан түрлілігі мен әркелкілігі (саяси субмәдениеттердің, мезо және микромәдениеттердің өркендеуі) мәніне; постмодерннің саяси құндылықтарының кеңінен таралуына; жалпы саясатта және жеке саяси басқаруда бірегейлену мәселелеріне; саясаттың тұлғалық белгілерінің рөлін көтеруге; төменнен басталатын әлеуметтік саясатқа; төменгі демократиялық құрылымдардың және азаматтық қоғам деңгейінде және мемлекеттік саясаттың төменгі және орта "қабаттарындағы" жазықтық іс-әрекеттің рөлінің артуына; өзін-өзі басқаратын жазық желілердің дамуына; саяси басқарудағы бірегейліктің рөліне; интерактивті және ақпараттық технологиялардың кеңінен дамуына ерекше көзқарасты білдіреді. Дереккөздер
Постмодерн қоғамындағы қатер

Постмодерн қоғамындағы қатер - Батыс қоғамдары әлеуметтік қорғау арқылы қол жеткен жеке игілік пен әлеуметтік қамтылудың тарихи ерекше деңгейімен сипатталады. Алайда болашаққа сенімсіздік аса маңызды қоғамдық мәселеге және жаңа технологияларға қарсы наразылықтардың негізгі қайнар көзіне айналды. Соңғы жетістіктегі технологиялар кешенін қолданудың салдары мәселесі туындауда. Физикалық, химиялық, биологиялық технологиялар аса қауіпті сұрапыл апаттарды тудыру қаупі зор. Онымен қоймай, оператордың жауапкершілігіне жүктелген тетіктер де сәтсіздіктерге ұшырауда, өйткені, залалдың ауқымдылығы сонша, оның орнын толтыру мүмкін емес. Алдыңғы қатарлы технологиялардың тағы бір сипаты - тұтас бақылау орнатудың мүмкін еместігі. Апаттың болу мүмкіндігін азайтуға болады, толығымен жоққа шығаруға болмайды. Дереккөздер
Миелоидты ұлпа

Миелоидты ұлпа (textus myeloideus, —ұлпа, — сүйек кемігінің майы) — сүйектің қызыл кемігі майындағы қан түзу процесін іс жүзіне асыратын ұлпаның бір түрі. Миелоидты ұлпаны қантүзуге қатысатын жасушалар мен ретикулалы ұлпа бірігіп жасайды. Миелоидты ұлпадағы қантүзу процесін миелопоэз деп атайды. Миелопоэз — бірнеше бағытта жүріп (эритроцитопоэз, гранулоцитопоэз, моноцитопоэз, тромбоцитопоэз), әртүрлі қан жасушаларының дамуын қамтамасыз етеді. Миелоидты ұлпаны қойнауша (синусоидты) қан қылтамырлары (капиллярлары) қоректендіреді. Дереккөздер
Миелоцит

Миелоцит (myelocytus, грек, myelos — сүйек кемігінің майы, kytos -жасуша) — сүйектің қызьш кемігі майындағы қан жасушасы. Миелоциттерден гранулалы лейкоциттер — гранулоциттер (эозинофилдер, базофилдер, нейтрофилдер) түзіледі. Миелоцит митоз арқьшы белсенді бөлініп көбейеді, оның мөлшері 12-18 мкм. Миелоцит цитоплазмасында қышқылдық (ацидофилді) бояулармен боялған біріншілік және екіншілік дәншелер (гранулалар) және барлық органеллалар болады. Бірақ, митохондриялардың саны аздау келеді. Дереккөздер
Прецедент

Прецедент - бұдан бұрын орын алған және осы кездегі ұқсас әрекеттерге үлгі немесе негіз боларлықтай оқиға, жағдай, әрекет. Ұқсас жағдайлар туындаған кезде, үлгі ретінде қарастырылатын белгілі бір жағдайдағы тәлім-жосық. Coт прецеденті — соған ұқсас істерді шешу кезінде не міндетті күші болмайтын заңды түсіндіруде үлгі қызметін атқаратын сол немесе төменгі сатыдағы соттар үшін міндетті болып табылатын нақты іс бойынша шешім. Соттың үлгі боларлық өнегесі оның міндеттілігін мойындайтын елдерде, құқық кезі болып табылады. Прецеденттік құқық Құқықтың негізгі көзі ретінде сот өнегесі мойындалатын құқық жүйесі, яғни әлдебір іс бойынша шығарылған шешім, соған ұксас істі қарастыру кезінде тең және төмен сатыдағы барлық соттар үшін міндетті болып саналады. Бұл жүйе сотқа, тиісті заңның болмауы жағдайында ғана емес, сондай-ақ айқын нормалар жетіспеушілігі болған кезде, құқықтық шығармашылық міндеттерін орындауға мүмкіндік береді. Ұлыбритания (Шотландияда өздерінің ерекше құқығы әрекет ететіндіктен, дәлірек айтқанда Англия үшін), АКДІ және ағылшын құқығын қабылдаған басқа елдерге тән. Өнегелі құқық аясында: жалпы құқық және әділеттілік құқығы түріндегі екі тармақ қалыптасты. Дереккөздер
Микроайналым арнасы

Микроайналым арнасы (микроциркуляторное русло) — жүректамыр жүйесіндегі тым жіңішке қан тамырларының жүйесі. Микроайналым арнасы қан тамырларының қабырғалары серпімді келеді және қан ағысының қысымына сәйкес өзгеріп отырады. Қызыл тамыршаның артериола қабырғасы: ішкі — интима, ортаңғы —медиа және сыртқы — адвентиция қабықтарынан құралған. Қылтамыр (капилляр) қабырғасын: эндотелиоциттерден және негіздік жарғақтан тұратын — ішкі қабық, перициттер құрайтын — ортаңғы қабық және адвентициальды клеткалар мен борпылдақ дәнекер ұлпасынан құралған - сыртқы қабық құрайды. Құрылысына байланысты қылтамырлар сомалық, терезелі (фенестрлі), синусоидті болып үш топқа бөлінеді. Көк тамырша (венула) қабырғасының құрылысы қызьш тамыршыға ұқсас, бірақ қуысының арнасы кеңдеу келеді. Қызыл тамырша-көк тамыршалық жалғамалар терінің нағыз тері қабатында, құлақ қалқанында кобірек кездеседі. Микроайналым арнасының қан тамырлары организм мүшелерін қанмен қамтамасыз етумен қатар, олардағы зат алмасу процесінің толық деңгейде жүруіне атсалысады. Дереккөздер
Жүрекет жасушалары

Жүрекет жасушалары ( mys - бұлшықет, kytos - жасуша; kardia — жүрек) — жүректің бұлшықет қабығын (миокардты) құрайтын жасушалар. Кардиомиоциттің пішіні ұзын цилиндр тәрізді. Жасушаның сопақ ядросы цитоплазманың ортасында, ал жиырылғыш протеиндік жіпшелері цитоплазманың шеткі ұзынынан орналасады. Жүрекет жасушалары — еріксіз жиырылатын көлденең жолақты жасушалар. Зақымдалған кардиомиоциттер қалпына келмейді. Жүрекет жасушалары қызметіне байланысты жұмысшы (жиырылғыш) және өткізгіш болып екі топқа бөлінеді. Олар бір-бірінен мөлшері мен миофибриллалар санына және боялу сипатына байланысты ажыратылады. Жүрекет жасушалары өздерінің ұштарымен бір-бірімен тізбектеле тығыз байланысып, қаңқа бұлшықет талшықтарына үқсас "миоталшықтар" түзеді. Көршілес кардиомиоциттердің саусақ тәрізді өсінділі ұштарының бір-бірімен өзара тығыз байланысқан шекарасын аралық дискі деп атайды. Кардиомиоталшықтар аралығында қан, лимфа тамырлары мен жүйкелерге бай борпылдақ дәнекер ұлпалық аралық (эндомизий) орналасады. Дереккөздер
Қазақстан республикасы парламентінің құзыреті

Қазақстан республикасы парламентінің құзыреті — су қатынастарын реттеу саласында Қазақстан Республикасы Парламентінің қарауына мыналар жатады: су зандарын әзірлеу және жетілдіру; су қатынастарын реттеу мәселелері жөніндегі халықаралық шарттарды бекіту мен олардың күші жойылуын мәлімдеу. Дереккөздер
Жүрекқап

Жүрекқап (ұлпершек) — жүректі сыртынан қаптап, оның бірқалыпты қызметін қамтамасыз ететін сыртқы сірлі қабық туындысы. Жүрекқап өз кезегінде үш қабаттан тұрады. Оның сыртқы қабаты - көкірекортасының сірлі қабығы (көкірекортасының плеврасы). Жүрекқаптың негізін, яғни оның ортаңғы қабатын көкірекіштік шандырдың жүрек түсындағы бөлігі - талшықты (фиброзды) қабат құрайды. Ұлпершектің ішкі бетін жүрекқаптың сірлі қабығының сыртқы қабырғалық (париетальды) жапырақшасы астарлайды. Жүрекқаптың ішкі сірлі қабаты жүректің табаны арқылы, оның сыртқы бетіне өтіп, жүректің сыртқы қабығы — эпикардты (жүрекқап сірлі қабығының висцеральды жапырақшасы) құрайды. Жүрек пен жүрекқаптың аралығындағы қуысты перикард қуысы деп атайды. Бұл қуыста жүрек пен жүрекқаптың беттерін сылап тұратын аздаған сірлі сұйық болады. Дереккөздер ru:Околосердечная сумка
Ғали Дүйсеков

Ғали Дүйсеков (1900-1978), актер. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі (1943). 1938-63 ж. Шымкент облыстық қазақ драма театрында қызмет істеді. Мұхтар Әуезовтің пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде Кебек пен Абыздың («Еңлік-Кебек»), Есен мен Арыстанның («Еңлік-Кебек», «Айман-Шолпан»), Бежей, Тәкежан, Біржандардың («Абай» бойынша инсценировка) рөлдерін орындау арқылы ол өзінің актерлік шеберлігін танытты. 1967 ж. ұлы Мұхтар Әуезовтің 70 жылдық тойына арнап «Мұхтар ата» (сөзі Ж. Еділбаевтікі) әнін шығарды. Дереккөздер
Жүректің дамуы

Жүректің дамуы - ұрықтық кезеңде жүректің ішкі қабығы - эндокард эмбриондық дәнекер ұлпасы мезенхимадан, ал жүректің ортаңғы қабығы - миокард пен сыртқы қабығы - эпикард мезодермадан дамып жетіледі. Эмбриондық дамудың алдыңғы сатыларында жүрек жеке екі түтікше болып қалыптасып, соңынан олар өзара бірігіп, біртұтас болып, жүрекке айналады. Дереккөздер
Жүрекше

Жүрекше (lang-el|atrium) — қанды вена қан тамырларынан қабылдап, жүрекше-қарынша (атрио-вентрикулалы) тесіктері арқылы оны жүрек қарыншаларына айдайтын жүректің бөлімі. Жүректе оң және сол екі жүрекше болады. Оң жүрекшеге вена қаны денедеғі үлкен қан айналым шеңберінен алдыңғы және артқы (адамда - жоғарғы және төменгі) қуыс веналары, ал сол жүрекшеге артерия қаны өкпедегі кіші қан айналым шеңберінен өкпе веналары арқылы құйылады. Жүрекшенің қабырғасын үш қабық: ішкі — эндокард, ортаңғы — миокард, сыртқы — эпикард (сірлі қабық) құрайды. Эндокардтың ішкі бетін эндотелий астарлайды. Оның астындағы эндотелийасты қабатында өткізгіш кардиомиоциттер орналасады. Миокард беткей және терең бұлшықет қабаттарынан тұрады. Беткей қабат оң және сол жүрекшелерді сыртынан сақина тәрізді қаптайтын, екеуіне ортақ қабат. Ал терең қабат әрбір жүрекшеде жекелей ұзыннан орналасады. Дереккөздер de:Herz#Räume und Gefäße
Қазақстан республикасының су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органының құзыреті

Қазақстан республикасының су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органының құзыреті — Қазақстан Республикасының тапсыруы бойынша су ресурстарын басқаруды өз қызметін тікелей немесе бассейндік, облыстық және өзге де бөлімшелер арқылы атқаратын Қазақстан Республикасының арнаулы мемлекеттік органы табиғатты қорғау органдарының және осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдардың қатысуымен жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органының қарауына мыналар жатады: бассейндердің, облыстар мен аудандар шегінде су тұтыну лимиттерін белгілеу; суды және оның пайдаланылуын мемлекеттік есепке алу; мемлекеттік су кадастрын және су мониторингін жүргізу; табиғатты қорғау органдарымен келісім бойынша суды арнайы пайдалануға рұқсаттар беру; су пайдаланудың барлық түрлеріне техникалық шарттар беру; экологиялық талаптарды ескере отырып су ресурстарын кешенді пайдалану негізінде олардың аймақаралық, облысаралык, ауданаралық және салааралық бөлінуін қамтамасыз ету; өзендерді, көлдер мен басқа да сутоғандарын сақтау және олардың жай-күйін жақсарту, судың зиянды әсерін болдырмау және жою жөніндегі шараларды жүзеге асыру; өзендер бассейндерінің су ресурстарын пайдалану мен қорғаудың негізгі бағыттарын әзірлеу; су ресурстарын пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру; шектес мемлекеттермен су қатынастарын реттеу мәселелері жөнінде ынтымақтасу. Қазақстан Республикасының су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органының суды пайдалану мен қорғау мөселелері жөніндегі өз құзыреті шегіндегі нұсқаулары барлық азаматтар, министрліктер, мемлекеттік комитеттер, ведомстволар, кәсіпорындар мен ұйымдар үшін қай ведомствоға бағынатынына және меншік түріне қарамастан міндетті болып табылады. Дереккөздер
Жыныс ернеулері

Жыныс ернеулері (lang-la|labia pudendi labia — ернеу, pudendum — жыныс) — ұрғашы жануарлардың сыртқы жыныс мүшесін шектейтін ернеулер. Олар бір-бірімен өзара сыртқы жыныс мүшесінің жоғарғы және төменгі жағындағы дорсальды және вентральды бітістер арқылы жалғасады. Жыныс ернеулерінің негізін бірыңғай салалы және көлденең жолақты ет ұлпаларынан құралған жыныс саңылауының қысқыш еті жасайды. Жыныс ернеулері терісінің ішкі (медиальды) беті көпқабатты жалпақ эпителиймен астарланған. Дереккөздер
Жыныс жүйесі

Жыныс жүйесі (половая система) — жануарлар организмдеріндегі жыныстық көбеюді қамтамасыз ететін мүшелер жүйесі. Мысалы, сүтқоректі жануарларда жыныс жүйесі — жыныс бездерінен (ен, жұмыртқалық), жыныс жолдарынан (шәует жолы, жұмыртқа жолы, жатыр), қосымша жыныс бездерінен (еркек жануарларда) және жыныстық қатынас мүшелерінен (еркек жануарларда — қаса, қамшы, түкі, ал ұрғашы жануарларда қынап) тұрады. Ұрықтану процесі жатыр түтігінде (жұмыртқа жолында), ал ұрықтың дамуы жатырда жүреді. Жұмыртқа салатын жануарларда ұрық жұмыртқада дамып жетіледі. Өсімдіктер организмінде бұл жүйені көбею мүшелері деп атайды. Дереккөздер ar:عضو جنسي az:Cinsiyyət üzvləri (insan) br:Ardivink-genel cs:Pohlavní orgán da:Kønsorgan de:Geschlechtsorgan el:Γεννητικά όργανα en:Sex organ fa:اندام جنسی fi:Sukupuolielin fr:Appareil génital hi:यौन अंग hr:Spolni organi id:Alat kelamin it:Apparato genitale ja:性器 lt:Dauginimosi organai mr:गुप्तांग nds:Geslechtsorgan nl:Geslachtsorgaan nn:Kjønnsorgan no:Kjønnsorgan pt:Órgão sexual ru:Репродуктивная система si:ලිංගික අවයව simple:Sex organ sl:Spolni organ sv:Könsorgan th:อวัยวะเพศ ti:መሳርዕ ግብረ-ስጋ tl:Kasangkapang pangkasarian tr:Cinsel organlar uk:Статеві органи vi:Cơ quan sinh dục zh:生殖器 zh-yue:生殖器
Қазақстанның жер асты сулары

Қазақстанның жер асты сулары — Қазақстан Республикасында жер асты суларының едәуір қоры бар. Оның пайдаланылатын болжамды қоры жылына 55 млрд м³ деп есептеледі. Барланған 456 кен орны мен 122 телімнен жылына 16 млрд текше метр тұщы және тұздылығы аз су қорларын пайдалануға болады деп белгіленген. Жер үсті сулары секілді жер асты сулары да өте-мөте әркелкі болып бөлінген. Бұл қорлардың 70%-нан астамы еліміздің оңтүстік және батыс аймақтарында. Жер асты суларының барланған жалпы қорынан 261 кен орны (57%) мен 71 телім (58%) пайдаланылады. 1996 ж. мөлшермен есептегенде жер астынан алынған 1,5 млрд текше метр судың 66%- ы шаруашылық-ауыз су қажеттеріне, 23%- ы өндірістік-техникалық қажеттерге, жүйелі суармалауға 3,7 және жайылымдарды суландыруға 7,3%-ы пайдаланылды. Тұщы және тұздылығы аз жер асты суларынан басқа Қазақстан Республикасының аумағында минералды сулардың 45 кең орны барланған, оның тиянақталған қоры жылына 11 млн текше метр деп есептеледі. . Қазіргі таңда жер асты сулары пайдаланатын елді-мекендер бар, мәселен Жаңақорғанның 70% жер асты суы құдықты пайдаланады. Дереккөздер Жер асты сулары mk:Подземни води и извори pl:Woda gruntowa
Пенис

Жыныстық қатынас мүшесі — үңгірқуысты кеуекті дене мен несеп-жыныс өзегінен тұратын мүше. Жыныстық қатынас мүшесінің үңгірқуысты денесі екі жыныстық мүше аяқшасынан тұрады. Олар оң және сол шонданай төмпектерінен басталады. Әрбір аяқшаны жақсы жетілген шонданай-үңгірқуысты бұлшықет сыртынан қаптап жатады. Жыныстық қатынас мүшесінің аталған екі аяқшасы өзара бірігіп, жыныстық мүшенің тақ денесін құрайды. Ол өз кезегінде сүйірленіп келіп үңгірқуысты дене ұшына ауысады. Үңгір-қуысты дененің ортасында, жыныстық қатынас мүшесінің ұзын бойымен бойлай жыныстық мүше пердесі орналасады. Жыныстық мүшенің үңгірқуысты денесін сыртынан тығыз дәнекер ұлпалық ақ қабық қаптап жатады. Ақ қабықтан үңгірқуысты дененің ішіне қарай серпімді талшықтар және бірыңғай салады ет миоциттерімен арқауланған тығыз дәнекер ұлпалы перделіктер (трабекулалар) бір-бірімен торлана байланысып, кеуекті денені құрайды. Перделіктердің аралықтарындағы ішкі беті эндотелиймен астарланған үңгірқуыстар қан тамырларынан дамып жетіледі. Қан үңгірқуыстарға жыныстық мүшенің терең артериялары арқылы ағып келеді. Жыныстық қозу кезінде жүйкелік тітіркеністің әсерінен шонданай-үңгірқуысты бұлшықет жиырылып, жыныстық мүшеден қанды алып шығатын жыныс венасын қысады да, қанның әрі қарай ағуын тоқтатады. Осының нәтижесінде үңгірқуыстар қанға толып, мүше көлемі мен ұзындығы ұлғайып қатаяды. Бұл процесті қобу (эрекция) деп атайды. Жыныстық қатынас мүшесі: айғырда — қаса, күйіс қайтаратын жануарлар мен қабанда — қамшы, төбетте — шүкі (түкі) деп аталады. Ол жыныстық мүше түбірінен, денесінен және басынан тұрады. Жыныстық қатынас мүшесінің түбірі мен денесін сыртынан қаптап жатқан тері, оның басына дейін созылып тік құрайды. Дереккөздер
Микротүтікшелер

Микротүктер – жасушаның беттік кешенінің туындылары. Олар жасуша бетін ұлғайтып, сыртқы ортадан заттарды сіңіру қызметін атқарады. Сипаттамасы Микротүктер плазмалемманың ұзындығы 1-2 мкм, диаметрі 0,1 мкм болатын өсінділері. Гиалоплазмада актинді микрофиламенттердің ұзына бойлық шоқтары өтеді, сондықтан микротүктердің ұзындықтары өзгеріп отырулары мүмкін. Бұл – заттардың жасушаға өтулерін реттеудің бір түрі. Микротүктердің беті гликокаликспен қапталады. Сору белсенді түрде жүрген кезде микротүктер бір-біріне тығыз орналасады да, олардың гликокаликстері косылып кетеді. Осындай кешенді щеткалы жиек деп атайды. Щеткалы жиектің гликокаликсінің молекулалары ферментті белсенді болып келеді. Қызметі Биологиялық мембраналар клетканы тек қана сыртқа ортадан бөліп қоймай, сондай-ақ, өздерінің құрылымдары мен қызметтік ерекшеліктері бар, жеке-жеке аймақтарға – компартменттерге бөледі. Осындай компартменттермен байланысқан мембраналардың өздеріне сай ерекшеліктері болады. 7 мкм-ге жететін аса ұзын микротүктерді стереоцилиялар деп атайды. Олар кейбір, мысалы, есту және тепе-теңдік мүшелерінің сенсорлы клеткалары сияқты арнайы клеткаларда кездеседі. Олардың бастапқы сору қызметтері жойылады да, қызметтері алғашқы орналасуларын өзгертулерімен байланысты болады. Клетка бетінің конфигурациясының өзгеруі клетканы қоздырады, қозу нерв талшықтарының ұштарына беріледі, ал сигналдар орталық нерв жүйелеріне барады. Стереоцилияларды микротүктердің модификациясынан туындаған арнайы органеллалар ретінде қарастыруға болады. Дереккөздер
Жіліншік сүйектер

Жіліншік сүйектер — жануарлардың алдыңғы аяқ басы және артқы аяқ басы қаңқаларының ортаңғы бөліктерін құрайтын, ұзынша келген қуысты түтікше сүйектер. Адамда бұл сүйектер қолда алақан сүйектері (пястные кости) және аяқта табан сүйектері (плюсневые кости) деп аталады. Жіліншік сүйектердің саны адам мен жануарлардың саусақтары мен бақайларының санына байланысты. Дереккөздер
Миқыртысы аумағы

Миқыртысы аумағы (корковые зоны) — ми қыртысы адам мен жануарларда қатпарланған үлкен ми сыңарларының сұрзатынан трады. Миқыртысы аумағы: маңдай, төбе, шүйде, самай және иістік аумақтарға бөлінеді. Миқыртысының мандай аумағында қимьш-қозғалыс; төбе аумағында тері сезімі және аралықсезімдік (проприорецептік); шүйде аумағында көру; самай аумағында естутепетеңдік, дәм сезімі; иістік аумақта иіс сезімі қыртыстық орталықтары орналасады. Дереккөздер
Жіпше емізікше

Жіпше емізікше — тілдің сыртқы бетінде орналасқан механикалық емізікше. Емізікшені сыртынан көпқабатты жалпақ мүйізделетін эпителиймен қапталған ауыз қуысына тән кілегейлі қабығы қаптап жатады. Жіпше емізікшелер тілдің сыртқы бетінде орналасып, ауыз қуысындағы азықтың шайналуы кезінде, оны араластыруға механикалық көмек береді. Дереккөздер
Қайнар бұлақ

Қайнар бұлақ — жер жарықтарымен, тау жыныстардың қуыстарымен өрлей қозгалған жер асты суларының жер бетіне тегеурінмен (гидростатикалык қысым) шығуы. Озен арналарында, өзен аңғарларының беткейлерінде, табанында, жыраларда болады. Дереккөздер
Миобласттар

Миобласттар (миобласты); (mioblastus, грек, mys (myos) — ет, blastos — өскін, бастама) — ет ұлпасы дамитын бастама ізашар клеткалар. Көлденең жолақты бұлшықет ұлпасы ұрық жапырақшасы — мезодерманың ортаңғы бөлігі — миотомнан дамиды. Миотом тығыз орналасқан ет жасушалары - миобласттардан құралған. Миобласттар цитоплазмасында жиырылуға қабілетті жіңішке жиырылғыш протеинді жіпшелер — миофибриллалар жетіледі. Миобласттар белсенді бөлініп, организмдегі болашақ еттер тобы орналасатын бөліктерге жылжиды. Миобласттардың ірі сопақ ядросы белсенді бөлініп, цитоплазмасы ұзара өсіп, мөлшері жағынан үлкейіп, пішіні түтікше цилиндр тәрізді көпядролы біріккен құрылым — ет талшықтарына (миосимпласттарға) айналады. Дереккөздер
Дүние жүзі әдебиеті кітапханасы

Дүние жүзі әдебиеті кітапханасы (Биб­лиотека всемирной литературы), 200 томдық көркем әдебиеттер сериясы. 1968-74 ж. Мәскеудегі «Советский писатель» баспасынан жарық көрген. Мақсаты - оқырмандарды әлемнің ең таңдаулы көркем туындыларымен таныстыру. Кітапхананың екі томына (3-серия, 134 және 135) Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы енгізілді (1971). Орысшаға А. Никольская, Т. Нұртазин, Л. Соболев аударған. Ө. Нұрпейісов жазтан көлемді алғы сөзде тетралогияның керкемдік жатына, Мұхаңның азаматтық, адамдық келбетіне кебірек тоқталтан, сондай-ақ күллі қазақ әдебиетінін, дамуы Мұхтар Әуезов есімімен тығыз байланысты екеніне көбірек зер салған. Ы. Дүйсенбаев пен Е. Лизунова жазған соңғы сөзде романның жазылу тарихы, нүсқалары, алташқы рет орыс тіліне тәржімалануы, жариялану хикаясы, әлем әдебиетінен алатын орны туралы жан-жақты баяндалған, кейбір атауларға түсінік берілген. Иллюстрациясын Е. Сидоркин жасатан. Дереккөздер
Зәр өзегі

Зәр өзегі немесе несепшығар өзегі — қуық мойынынан басталып, өзінің соңғы бөлігімен жыныс мүшелеріне жалғасып кететін, несепті (зәрді) қуықтан сыртқа шығаратын өзек. Ол еркек дарақтарда жыныс мүшесі өзегімен қосылып, несеп-жыныс өзегін, ал ұрғашы дарақтарда — жыныстық кіреберіске ашылып, несеп-жыныс кіреберісін немесе несеп-жыныс қойнауын құрайды. Несепшығар өзегінің қабырғасы түтікше мүше ретінде ішкі - кілегейлі қабықтан, ортаңғы - етті қабықтан және сыртқы - адвентициядан тұрады. Жануарлардың түрлеріне және өзектің басталар, ортаңғы, соңғы бөлімдеріне байланысты, зәр өзегінің кілегейлі қабығын көпқабатты ауыспалы немесе көпқабатты призма тәрізді, болмаса көпқабатты жалпақ эпителий астарлайды. Өзіндік тақташаны эластин талшықтарына бай борпылдақ дәнекер ұлпасы құрайды. Етті қабығы бірыңғай салалы ет ұлпасының ішкі ұзынша және сыртқы сақинаша екі қабатынан құралған. Сыртқы қабығы — адвентиция (борпылдақ дәнекер ұлпасы). Дереккөздер
Миожіпшелер

Миожіпшелер (миофибриллы); (myofibrilla, грек, mys (myos) — ет, — жіпше) — ет ұлпасының жасушалары — миоциттер мен ет талшықтары — миосимпласттар цитоплазмасында болатын, олардағы жиырылу процесін іс жүзіне асыратын арнайы органелла. Миожіпшелер протеиндік бөлікшелер — миофиламенттерден (жіңішке жіпшелер) құралған. Миожіпшелердің орташа диаметрі 2-3 мкм. Қаңқа бұлшықет талшықтары мен жүрек кардиомиоциттері миожіпшелерінің құрылымдық бірлігі — миомерлер (саркомер). Олар бір-бірінен телофрагма (Z- сызығы) пердешелері арқьшы бөлінген. Миожіпшелер миозин миофиламентері — жуандау күңгірт түсті анизотропты (А) дискіні, ал актин миофиламенттері ақшыл түсті изотропты (И) дискіні құрайды. Дискілер жолақты ет ұлпаларында кезегімен орналасып, миосимпласттардағы және кардиомиоциттердегі көлденең жолақтарды анықтайды. Миожіпшелер бірыңғай салалы ет үлпасының миоциттері мен көлденең жолақты бұлшықет талшықтарының және жүрекет кардиомиоцитінің жиырылу процесін іс жүзіне асырады. Дереккөздер
Зәрағар

)]] Зәрағар немесе Несепағар — бүйрек түбегінен басталып, құрсақ қуысының бел аумағы арқылы жамбас қуысындағы қуыққа дейін созылған түтікше мүше (несепағар деп те аталады). Ол құрсақ қуысындағы қысқа қатпарға ілініп, оның бүйір қабырғасында орналасады. Ал жамбас қуысында несепағар — несеп-жыныс қатпарының құрамында қуықтың жоғарғы қабырғасымен жанасып, оған қиғаштала еніп, 3-5 см-дей аралықта етті және кілегейлі қабықтардың арасымен өтіп барып, қуық қуысына ашылады. Ересек адамдарда оның диаметрі 6-8 мм, ұзындығы 25-30 см. Несепағар бүйректі қуықпен жалғастырады. Несепағардың қабырғасы түтікше мүше ретінде: кілегейлі, етті және сірлі қабықтардан құралған. Несепағардың ішкі — кілегейлі қабығы екі қабаттан: ішкі — көпқабатты жалпақ ауыспалы эпителийден және сыртқы — борпылдақ дәнекер ұлпалы өзіндік тақташадан тұрады. Кілегейлі қабықта көпіршікше-түтікше бездер болады. Несепағардың ортаңғы — етті қабығы үш қабаттан құралған. Олар: ішкі — ұзынша қабат, ортаңғы — сақинаша қабат және сыртқы — ұзынша қабат. Бұлар — бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттер қабаттары. Сыртқы — сірлі қабығы: ішкі — борпылдақ дәнекер ұлпалық қабаттан және сыртқы — мезотелийден (бірқабатты жалпақ эпителийден) құралған. Несепағардың қуыққа ашылатын төменгі бөлігіиің сыртқы қабығы — адвентиция (борпылдақ дәнекер ұлпасы). Дереккөздер
Дүниежүзілік маңызы бар оқиға

«Дүниежүзілік маңызы бар оқиға» («Со­бытие мирового значения»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1955 ж. 31 желтоқсанда «Литератур­ная газетада» шықты. Қазақша нұсқасы «Қазақ әдебиеті» газетінің 1956 жылғы 6 қаңтардағы санында жарияланды. Кеңес өкіметінін мақсаты - дамушы елдерді өзіне қаратып, жақтас етуге тырысқаны, оларға қаржы, техника, әскери қаружарақ жатынан көптеген көмек бергені тарихи факті. КСРО-ның бұл әрекеттері көп жағдайда нәтижелі болып, дамып келе жаткан Азия, Африка, Оңтүстік Америка елдерін өзіне жақындатып, өз жемісін берді. Мұхтар Әуезовтің мақаласы КСРО-ның осы саясатын қуаттау, бұл сапарда Н. Булганин мен Н. Хрущевтің қол жеткізген келісімдерін қолдау ниетін білдіреді. Совет Одағы барлық бейбітшілік сүйгіш елдердің рухани күшті қуаттауын сезіне отырып, халықаралық жағдайдың шиеленісін бірсыпыра әлсіретуге өзінің мол күш-жігерін жұмсады деген автор бұл жайында. Мақала негізінде тапсырыспен жазылғанға ұқсайды. Өйткені Әуезов мұражайының қорында әр түрлі баспасөз органдарынан мейрамдарға, мерейтойларға, мемлекеттік маңызы бар оқиғаларға қатысты мақала жазып беруді сұраған көптеген хаттар, жеделхаттар бар. Дереккөздер
Редакциялау режимі

Редакциялау режимі (Режим редактирования; edit mode) — уақыты бөлінетін жүйелерде — енгізілетін мәліметтер басқарушы командада көрсетілген тізбекті таңдалатын процедура арқылы өзгертетін енгізу режимі. Дереккөздер
Зиготен

Зиготен ( zygoos — байланыс, tainia — таспа) — гаметогенез кезінде мейоздық бөлінудің ең ұзақ бірінші кезеңі - профазаның гомологиялық хромосомалар бір-біріне жақындап, байланысып (конъюгация), жұптасып орналасып, диадтар (қосарлы орналасу) түзетін сатысы. Бұл сатыда гомологиялық хромосомалар диадтарда бір-бірімен өзара гендерімен алмасады. Бұл процесті кроссинговер (латынша crossing — будандасу, over — арқылы) процесі дейді. Дереккөздер
Миология

Миология (myologia, грек, mys — ет, logos — ілім) — адам мен жануарлар бұлшықеттер жүйесі туралы ілім. Бұлшық еттер адам мен жануарлар организмдерінің кеңістіктегі орын ауыстыруын немесе дене мүшелерінің салыстырмалы қимыл-қозғалыстарын жүзеге асырады. Бұлшықеттер қаңқа бұлшықеттері, ішкі бұлшықеттер және жүрек бұлшықеттері болып бөлінеді. Ішкі бұлшықеттер (висцеральды бұлшықеттер) ішкі мүшелердің және қан, лимфа тамырлары қабырғаларындағы етті қабықтар мен қабаттарды түзеді. Бұлар мезенхимадан дамып жетіледі, миоциттерден (ет жасушаларынан) тұрады және еріксіз жиырылады. Жүрек бүлшықеттері жүректің ортаңғы етті қабығы, миокардты құрайды. Миокард мезодермадан дамып жетіледі, кардиомиоциттерден тұрады және еріксіз жиырылады. Қаңқа бұлшықеттері қаңқа сүйектеріне бекіп, оларда орналасып, қаңқа сүйектерімен бірге тірек-қимыл аппаратын құрайды. Қаңқа бұлшықеттері ерікті жиырылады, бұлшықет талшықтарынан (миосимпласттардан) тұрады және мезодерманың миотомынан дамып жетіледі. Қаңқа бұлшықеттері біліктік және шеткі қаңқа бұлшықеттері болып екі топқа бөлінеді. Біліктік қаңқа бұлшықеттері өз кезегінде бас, тұлға, құйрық еттері болып үш топқа бөлінеді. Бас бұлшықеттерін бет(ымдау) және шайнау бұлшықеттері құрайды. Тұлға бұлшықеттері: 1. Алдыңғы аяқты (адамда — қолды) тұлғаға бекітетін бұлшықеттер; 2. Көкірек керегесінің бұлшықеттері; 3. Құрсақ қабырғасының бұлшықеттері; 4. Омыртқа бағанының бұлшықеттері болып бөлінеді. Шеткі қаңқа бүлшықеттерін алдыңғы аяқ (адамда — қол) және артқы аяқ (адамда — аяқ) бұлшықеттері құрайды. Қол-аяқтар бұлшықеттері әсер ететін буындарға байланысты бөлінеді. Алдыңғы аяқ (қол) бұлшықеттері иық, шынтық, тізе (адамда — білезік) және бақай (адамда — саусақ) буындарының бұлшықеттері болып бөлінеді. Артқы аяқ (адамда — аяқ) бұлшық еттері жамбас-ортан жілік, тобық (адамда — тізе), тілерсе (толарсақ) және бақай (адамда — саусақ) буындарының бұлшықеттері топтарына ажырайды. Дереккөздер Сілтемелер * [http://bigox.kz/miologiya/ Bigox.kz Миология реферат] (қазақша)
Дүтбай Уандықұлы

Дүтбай Уандықұлы (1850-1915) - Абайдың замандасы. Тобықтының Көкше тобынан шыққан. Абайдың Ділдәдан туған қызы Күлбаданның күйеуі. Дүтбайдан: Мүкен, Мұхтар, Мүштар, Мәкен, Қадиша туады. Дүтбай Мұқыр болысына бірнеше рет болыс болған. Оның ысқаяқ, тұрақсыз мінездерін көрген Абай 1899 ж. «Жылуы жоқ бойының...» деген әйгілі өлеңін шығартан. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында («Тарауда» бөлімі) Дүтбайдың сырғақ, тұрлаусыз мінез-құлқы ашық, айқын шеберлікпен суреттелген. Дереккөздер
Редакциялау терезесі

Редакциялау терезесі (Окно редактирования; edit window) — 1) редакциялау бойынша әрекеттерді жүзеге асыру үшін процессордың мәтіндік программасымен шығатын экрандағы терезе. Әдетте, бүл терезе басқа программаның орындалуы тоқтатылғанда және ол туралы ақпарат басқа терезеде болғанда шығады; 2) мәтіндік редактордың мүмкіндіктері бар экрандағы терезе, оның мәтіндерді енгізуге және редакциялауға арналған басқару элементтері болады. Дереккөздер
Изогамия

Изогамия ( isos - бірдей, біркелкі; gamos - неке, жыныс) - сыртқы түрі бірдей, бірақ физиологиялық және биохимиялық қасиеттері әртүрлі жыныс жасушалары (гаметалар) қатысатын жыныстық процестің түрі. Изогамия - балдырларға, төменгі сатыдағы саңырауқұлақтарға және қарапайымдыларға тән. Осы үрдіс кезінде ағзадан арнайы бөлінген жалаңаш бишіктілер жыныс жасушаларына қосылады. Оған пішіні мен құрылысы ұқсас, бірақ биохимиялық және физиологиялық ерекшеліктері әртекті гаметалар жатады. Изогамия біржасушалы балдырлар мен төменгі сатылы саңырауқұлақтарда кең таралған. Дереккөздер
Миометрий

Миометрий (myometrium, грек, mys — ет, metra — жатыр) — жатырдың ортаңғы етті қабығы. Миометрий — бірыңғай салалы ет ұлпасы миоңиттерінен тұрады. Өз кезеңінде миометрий үш қабаттан: ішкі — сақинаша, ортаңғы — тамырлы, сыртқы — ұзынша қабаттардан құралған. ішкі және сыртқы миометрий қабаттарын бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттері, ал ортаңғы тамырлы қабатты қан тамырларына бай борпылдақ дәнекер ұлпасы құрайды. Миоциттер будаларының аралықтарында, құрамында эластин талшықтары көптеп орналасқан және гистиоциттерге (ұлпа макрофағы) бай, дәнекер ұлпасының аралықтары болады. Қалыпты жағдайда миометрий миоциттерінің ұзындығы 50 мкм-ден аспайды. Бірақ, екіқабат, буаздық кездерінде миоциттер тым үлкейіп (гипертрофия), олардың ұзындығы 500 мкм-ге дейін ұзаруы мүмкін. Миометрий іштегі нәрестенің, құрсақтағы төлдің тууы кезіндегі толғақты іс жүзіне асырады. Дереккөздер
Режимдер

Режимдер (Режимы; modes) — компьютер немесе программа жұмыс істей алатын өр түрлі қалып-күй. Командалық режимде компьютер пернетақтадан енгізілген командаларды орындайды, экрандық режимде компьютерді пайдаланушы мәтінге түзету енгізе алады, ал оқыту режимінде оқытушы жұмысты орындау шартын түрлендіре алады, мысалы, есепті шығаруға берілген уақытты өзгерту. Дереккөздер