kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғарифолла Есім

Ғарифолла Есімов (15.04.1947, Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Аққу) — ғалым, философия ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995), Қазақстан ғылым академиясы-ның академигі, абайтанушы. Қысқаша өмірбаяны * Уақ тайпасынан шыққан. * 1970 - Семей педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. * 1973 жылы В.И.Ленин атындағы Мәскеудің Мемлекеттік университетінде зерттеуші-стажер болып білімін жетілдірген. * 1974 — 1977 жылдар аралығында С.М.Киров атындағы ҚазМУ-дің философия және экономика факультетінде аспирантурада оқып, 1987 жылы осы факультеттік, ғылыми кеңесінде «09.00.01 — диалектикалық және тарихи материализм» мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған. * 1977 — 91 - Семей педагогикалық институтының доценті, кафедра меңгерушісі, көркемсурет-графика факультетінің деканы; * 1991 — 92 - Философия және құқық институтының аға ғылыми қызметкері; * 1992 — 98 - Алматы мемлекеттік университетінде декан қызметтерін атқарған. * 1998 жылдан осы университеттің философия және ғылым методологиясы кафедрасының меңгерушісі. * 2001 жылдан Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің философия және саясаттану факультетінің деканы қызметтерін атқарған. Қазір Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаты. Діни көзқарасы Діни көзқарасы - дәстүрлі мұсылмандық Саяси қайраткер ретіндегі идеалы Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Асан Қайғы, Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның болашағы - жарқын». Хоббиі Хоббиі - оқу. Сүйіп оқитын әдебиеті Сүйіп оқитын әдебиеті - философиялық проза. Үйленген. Жұбайы - Есімова Рымкеш Сұлтанқызы, дәрігер. Ұлдары - Есімов Қазыбек, Есімов Баян; қызы - Есімова Сәуле. Шығармашылығы Есімов 20 ғасырдың 80-жылдары әдеби сынға белсене араласып, республикалық мерзімді басылымдарда * “Кейіпкер философиясы” * “Еліктеу философиясы: күнгейі мен көлеңкесі” * “Жаңаша ойлау және әдебиет” * “Жаңаша ойлау — диалектикалық ойлау” * “Ескіше, жаңаша және қазақша ойлау”, т.б. мақалалар жариялады. * Оның “Хакім Абай” кітабында ол герменевтикалық тәсілді қолдана отырып, Абай шығармаларын талдады, оқырман ұғымына ауыр өлең мәтіндеріне түсініктемелер жасады. Сондай-ақ, Есімов саясат, мәдениет және әлеуметтік тұрмыс мәселелеріне арналған 300-ден аса публицистикалық, ғылыми-танымдық мақалалар жазды. Соңғы кездері қазақ әдебиетіндегі соны үрдіс — философиялық новелла, эссе жанрында еңбектеніп жүр. Философиялық проза жанрында жазылған * “Таңсұлу” * “Күнә” * “Көсем-Көкжал” * “Бөгде сезім”, т.б. туындылары бар. Әл-Кинди, ибн Туфейл, ибн Рушд, ибн Араби, әл-Ғазали, Халел Жебран, Мұхаммед Икбал сынды шығыс ойшылдарының шығармаларын қазақ тіліне аударған. * "Құрмет" орденінің кавалері. Дереккөздер
Есіркеп Жаманқараұлы

Есіркеп Жаманқараұлы (1696–1764) — қазақ-жоңғар және қазақ-қоқан соғысына қатысқан батыр. Қазығұрт тауының өңірінде туып, сол жерде жау қолынан қаза тапқан. Ұлы жүз құрамындағы Сіргелі руының Байжігіт атасынан шыққан. Анасының есімі — Ақторғын. Ел аузында Есіркеп батырдың Төле биден бата алғандығы туралы аңыз сақталған. Есіркепті батырлыққа, бес қаруды жете меңгеруге, ат үстіндегі шайқасқа Тоғанас батыр баулыған. Сіргелі қолын бастаған Ер Тоғанас қаза тапқанда (1723), Есіркеп батыр сіргелілердің қолбасшысы болып сайланады. Бөгембай батырдың қол астында мыңбасы болған Есіркеп Түркістанды қорғауға (1724–1725), Ордабасы құрылтайына (1726), Бұланты шайқасы (1728), Аңырақай шайқасы және тағыда басқа үлкен шайқастарға қатысқаны туралы деректер сақталған. Оның есімімен бірге Елшібек, Қойгелді, Саңырақ, Қасқара, т.б. батырлардың аттары аталады. Есте сақтау Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Ағыбет ауылында Есіркепке ескерткіш орнатылып (1999), орта мектепке аты берілген. Денесі Қожа Ахмет Ясауи кесенесі жанындағы Кіші ақсарайға жерленген. Құлпытасы сол жерде. Дереккөздер
Етжапырақ бадан

Етжапырақ бадан, шағыршай — тасжарған тұқымдасы бадан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның биік таулы аймағының тасты беткейлерінде, альпілік белдеулерінде өседі. Алтайда кең тараған. Биіктігі 5 — 50 см. Тамырсабағы өте жуан, жерге төселіп өседі. Сабағы жапырақсыз. Қалың, ірі, жүрек пішінді жапырағы сабақ түбін айнала қоршай орналасады. Қызыл гүлдері қалқанша гүлшоғырына топтасады. Тұқымынан және тамырсабағынан көбейеді. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Етжапырақ баданның тамырсабағында 18 — 25%-тей илік заттар болғандықтан, тері илеуге, ал өсімдік құрамындағы глюкозидтерді фотосурет шығаруға қолданады. Жапырағын қайнатып шай орнына ішеді, тұнбасынан қара, қоңыр бояу алынады. Көптеген пайдалы қасиеттеріне байланысты етжапырқ бадан Алтай тұрғындарына өте жақсы таныс. Оны жиі "Моңғол шайы" немесе "шағыр" деп те атайды. Әлбетте құрғақ жапырақтан дараланған шай өте әдемі, оған қоса қабынуға (суық тигенде) қарсы қасиеттері бар. жапырақтары мен тамырлары ревматизм, қояншық ауруына, суық тигенде, асқазан, ішек жолдарын, ауыз қуысын емдеуге және қатты уланған таптырмайтын дәрі. Баданның құрғақ ұнтағы жақсы залалсыздандырғыш және жараның барлық түріне ем. Ботаникалық сипаттамасы Биіктігі 5-50 см болатын көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамырсабағы жуан, жылжымалы етті, ұзындығы бірнеше метрге жетеді. Сабағы жуан, жапырақсыз немесе бір ғана отырмалы бекітілген жапырағы болады. сабақтағы төменгі жапырақтары сағақты, қалың, жылтыр, тақтасындағы орталық жүйкесі айқын білініп тұрады. Жапырақтарының ұзындығы 5 – 35 см, ені 3 – 30 см, дөңгелек пішінді. Гүлдері – дұрыс бес мүшелі, гүлшоғыры – сыпыртқы қал-қанша тәрізді, мамыр – маусым айларында гүлдейді, тамыз айында жеміс береді. Негізінен вегетативтік жолмен көбейеді. Таралу аймағы Етжапырақты бадан ареалы оңтүстік Сібір, Алтай тауларын, Кузнецк Алатауын, Батыс және Шығыс Саянды, Тува Автономиялық Республикасы тау жүйелерін, Байкал маңы және Моңғолияның таулы ормандары аудандарын қамтиды. Орта Азияда (Өзбекстанда), Қазақстанда, Алтайда, Батыс Тянь – Шаньда кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.newshouse.ru/page-id-796.html М. Шалавеене. Бадан. Сорта, размножение, уход. «Садовник» №5, 2007] * [http://www.agbina.com/site.xp/050056049124049057056.html Бадан] / agbina.com * [http://flower.onego.ru/other/bergenia.html Бадан] / onego.ru
Еуродоллар

Еуродоллар ,еуропа доллары — америкалық доллармен тұлғаланған, иелері АҚШ-тан тысқары, негізінен, Еуропа банкілеріне орналастырған ақшалай қаражат. Доллармен тұлғаланған банк шоттары осындай шоттар ашылған банкілердің доллар ақшаны несие капиталдарының халықар. нарығындағы операциялар үшін пайдаланады, өйткені доллар халықаралық валюта ретінде танылған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Еуропа әлеуметтік қоры

Еуропа әлеуметтік қоры , Еуропа әлеуметтік қоры (European Socіal Fund, ESF) — Еуропа қоғамдастығының жұмыспен қамту проблемаларын шешуге арналған қоры 1959 жылы құрылған. 1971 жылы реформа нәтижесінде оның қызметінің басым бағыттары неғұрлым айқын белгіленді. Еуропа әлеуметтік қоры кәсіптік білім беруді дамыту, жұмыспен қамтуды жақсарту бағдарламаларын қаржыландыру, құлдырауға тап болған салаларды дамыту, көшіп келушілердің, әйелдердің жұмысқа орналасуына көмектесу үшін демеуқаржы бөледі. Қор қызметінде жастарға, әсіресе, 25 жасқа дейінгі жастарды жұмысқа орналастыру жөніндегі бағдарламаларды қаржыландыруға зор көңіл бөлінеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Еуропа қоғамдастығы

Еуропа қоғамдастығы , ЕҚ (European Communіtіes, EC) — Батыс Еуропа елдерінің біріккен тобы. 1967 жылы Еуропа экономикалық ынтымақтастығы, Еуропа көмір және болат бірлестігі, Атом энергиясы жөніндегі Еуропа қоғамдастығы басшылық органдарының қосылуы нәтижесінде құрылды. Еуропа қоғамдастығы елдері сыртқы сауда, ауыл шаруашылығы, ғылыми-техникалық үдеріс (прогресс), айналадағы ортаны қорғау саласында, валюта саласында, аймақтық саясатта бірігу шараларын жүзеге асырады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Еуропалық валюта жүйесі

Еуропалық валюта жүйесі , ЕВЖ (European Monetary System, EMS) — Еуропа қоғамдастығына (ЕҚ) мүше бірқатар елдердің (Бельгия, Ирландия, Испания, Италия, Люксембург, Нидерланд, Франция, Германия) валюталық қатынастарының ұйымдық-экономикалық бірлестігі 1979 жылы наурызда құрылған. Еуропалық валюта жүйесі бірігу үрдістерін ынталандыруға, ұлттық валюталар бағамының ауытқуын азайтуға және оларды өзара байланыстыруға, Еуропа қоғамдастығын меншікті валюта-құн құралдарына негізделген валюталық тұрақтылық аймағына бірте-бірте айналдыруға, Еуропа қоғамдастығы елдерінің халықаралық есеп айырысуында АҚШ долларының рөлін шектеуге, яғни келешекте Еуропа қоғамдастығы елдерінің біртұтас ішкі нарығының валюта-қаржы өрісін қалыптастыру үшін алғышарттар жасауға бағытталған. Есеп айырысу құралы ретінде арнаулы еуропалық ақша өлшемі — ЭКЮ (1996 жылдан — еуро) қолданылады. Еуро — толымды халықаралық ұжымдық валюта болып табылады. Дереккөздер
Еуропалық нәсіл

Еуропалық нәсіл , еуразиялық нәсіл — жер бетінде кеңінен тараған көне нәсілдердің бірі. Еуропаға, Солтүстік Африкаға, Алдыңғы Азияға, Солтүстік Үндістанға, еуропалықтар отарға айналдырған аймақтар — Америка, Австралия, Оңтүстік Африкаға тараған. Олардың ең алғаш шыққан жері — Еуропа, қалыптасқан дәуірі — палеолиттің соңғы кезеңі. Еуропалық нәсілге жататын адамдардың шығу тегі ұқсас, әрі сыртқы түр-тұлғасы, яғни морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық, т.б. тұқым қуалаушылық белгілері де бір-біріне жақын үлкен топты құрайды. Еуропалық нәсілдің бойы ұзын, терісі мен шаштары біркелкі, түсі ақшал-сарғыш, сақал-мұрты қалың, бас сүйегі ұзынша, бет пішіні сопақтау келген, мұрыны қырлы, әрі түзу және танау тесіктері бір-біріне жақын, қатарласа орналасқан енсіздеу, көзінің үстіңгі қабағындағы қатпарлары айқын байқалмайды, жақ сүйектері алға шығыңқы емес, еріндері жұқа, көздерінің түсі көбіне көкшіл келеді. Терісінің ақшыл түсті болуы күннің ультра күлгін сәулелерін терісіне сіңіру арқылы Д витаминінің түзілуіне мүмкіндік жасайды да, мешел ауруына шалдықпауына әсер етеді. Еуропалық нәсілге антропологиялық сипаттама шашының, көзінің, терісінің түс ерекшеліктеріне қарап беріледі. Осыған байланысты оны үш топқа бөледі: 1) оңтүстік тобы — бұған Еуразияның оңтүстік аймақтарында тұратын адамдар жатады. Олардың терісінің түсі қоңырқай, көздері мен шаштарының түсі қарақоңыр болып келеді; 2) Еуразияның солтүстік аймағында тұратындардың терісі мен шашының түстері ақшыл-ашық, көздері көкшіл түсті болады; 3) Еуразияның ортүстік аймағында тұратындары шашы, терісі ақшыл, кейбірінің терісінің, көзінің де түсі көкшіл түсті болады. Еуропалық нәсілді кейде Атлант-балтық тобы (Норвегия, Финляндия, Швеция, Ұлыбритания, Ирландия, Исландия, Нидерланд, Германия, Эстония, Латвия тұрғындары), ортаеуропалық топ (Батыс Еуропа, Ортүстік Еуропа, Украина, Беларусь тұрғындары), Балқан-Кавказ тобы (Югославия, Грекия, Болгария, Оңтүстік Австрия, Солтүстік Италия, т.б. тұрғындары), Үнді-Жерорта теңізі тобы (Испания, Италия, Франция, Жерорта теңізіндегі аралдар тұрғындары), Ақтеңіз-балтық теңізі тобы (Ресейдің еуропалық бөлігінің тұрғындары), Орал тобы (Коми-Пермь, Мари-Эл, Мордовия, Удмуртия халқы), Оңтүстік Сібір тобы (Еділ өзенінің бойындағы тұрғындар) деп бөледі. Орыс халқының көпшілігі Еуропалық нәсілдің ортаеуропалық түріне жатады. Еуропалық нәсілдің шет аймақтарда тұратын халықтары көптеген аралас типтер арқылы моңғол және зәңгі нәсілдерімен бірігіп кеткен. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Еуропалық төлем одағы

Еуропалық төлем одағы , ЕТО (European Pauments Unіon, EPU) — 1950 — 58 жылы Батыс Еуропаның 17 елі арасында төлемдерді қамтамасыз ету мақсатымен әрекет еткен төлем жүйесі. Қатысушы елдердің өзара талаптары мен міндеттемелерін есепке алу халықаралық төлемдерді теңестіру жолымен жүзеге асырылатын көп жақты клирингтік жүйе. Еуропалық төлем одағы АҚШ-тың бастамасымен және қолдауымен құрылды. Оның валютасы халықаралық есептік ақша өлшемі — эпунит болды. Еуропалық төлем одағы шеңберіндегі есеп айырысу палатасының рөлін Халықаралық есеп айырысу банкісі атқарды. 1958 жылдан бастап Еуропалық валюта келісімі шеңберіндегі төлем жүйесімен ауыстырылды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Еуропа экономикалық қоғамдастығы

Еуропа экономикалық қоғамдастығы , ЕЭҚ (Europеan Economіc Communіtіes, EEC) — Батыс Еуропа елдерінің аса ірі экономикалық одағы. 1957 жылы құрылған. Оған Батыс Еуропаның 12 мемлекеті: Германия, Франция, Италия, Бельгия, Дания, Нидерланд, Люксембург, Ұлыбритания, Ирландия, Грекия, Испания, Португалия кіреді. Еуропа экономикалық қоғамдастықта біртұтас кеден одағы құрылып, мүше елдер арасында капиталдардың, тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, жұмыс күшінің еркін орын ауыстыруына қойылатын шектеулерді жоятын ортақ нарық жұмыс істеді, сондай-ақ, бірыңғай валюта жүйесі құрылды. 1992 жылдан бастап ол Еуропа қоғамдастығы деп аталады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Еуропа энергетикалық хартиясы

Еуропа энергетикалық хартиясы, (ЕЭХ) — халықаралық мәлімдеме; оған қатысушы елдердің өнеркәсіптік дамыған аймақтар үшін біртұтас энергетикалық кеңістік құруға, қолайлы экономикалық негізде жоғары энергетикалық тиімділікті қамтамасыз етуге ұмтылу және энергетикалық өндірістің қоршаған ортаға әсерін азайту бағытындағы іс-әрекеттерге қатысуға дайын екендігі туралы декларациясы. Хартия Шығыстың, әсіресе, бұрынғы КСРО-ның, орасан зор энергетикалық шикізат қорлары мен Батыстың өндірістік және инвестициялық мүмкіншіліктерін ұштастыруды көздейді. Еуропа энергетикалық хартиясы 1991 жылы 17-желтоқсанда Гаагада (Нидерланд) 52 ел өкілдерінің қол қоюымен дүниеге келді. Батысеуропалық мемлекеттерден басқа Хартияға Ортүстік және Шығыс Еуропа елдері, бұрынғы КСРО құрамындағы барлық республикалар, соның ішінде Қазақстан Республикасы, сондай-ақ, еуропалық емес елдер — Австралия, Канада, АҚШ және Жапония қол қойды. Хартияның қағидаларын (принциптерін) жүзеге асыру Еуропа энергетикалық хартиясына қатысты шарттың заңдық механизмімен және шартқа қосымша салалық хаттамалар (энергетикалық тиімділік бойынша, көмірсутектер, ядролық энергетика, электр энергетикасы және көмір бойынша) арқылы іске асырылады. Шартты жасау жұмыстары 1992 жылдан 1994 жылға дейін жалғасып, оған 1994 жылы 17 желтоқсанда Лиссабон (Португалия) қаласында 49 елдің, соның ішінде Қазақстанның, қол қоюымен аяқталды. Қазіргі кезде Қосымша шарт пен салалық хаттамалар жасалуда. Қол қойылған шарт мынадай мәселелерді қамтиды: энергетика саласындағы күрделі қаржы салымдарына мемлекеттер тарапынан қолдау көрсету; ұлттық Сондай-ақ, шартта өтпелі экономикалы елдер үшін (олардың қатарына Қазақстан да жатады) ұлттық заңдар жүйесін және ұлттық шаруашылықты нарық экономикасының нормалары мен тәртіптеріне бейімдеу мақсатындағы шаралар қарастырылған. Энергетикалық қауымдастық құруды мақсат тұтатын бұл шарт Қазақстан Республикасының мүдделеріне сай келеді. Бір жағынан, ол Қазақстан Республикасының ТМД шеңберінде экономикалық интеграциялану бағытындағы саясатына сәйкес келеді әрі энергетикалық мәселелер бойынша мемлекетаралық қатынастарда қосымша тетік қызметін атқарады. Екінші жағынан, ол Батыс елдерімен өзара пайдалылық пен мүдделердің теңдестігі жағдайында, Батыстың бос капиталы мен алдыңғы қатарлы технологияларын пайдалануға, Қазақстанда энергетикалық саласында жаңа жұмыс орындарын ашуға қосымша мүмкіндіктер тудырады. Энергетикалық шикізат қорлары мол, бірақ әлемдік мұхитқа шығар жолы жоқ Қазақстан үшін шарттың келісуші мемлекеттер аумақтары арқылы энергетикалық шикізат қорларын тасымалдау мәселелеріне қатысты кепілдік беретін баптарының маңызы ерекше. Сонымен бірге шарт республикамыздың отын-энергетикалық кешеніне шетелдік инвестицияларды көптеп тартуға жол ашады. энергетикалық рыноктарға шығу еркіндігі; электр энергиясы мен энергия қорларын басқа елдер арқылы тасымалдау еркіндігі; дауларды шешу үшін халықаралық арбитражға жүгіну. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ефремов Филипп Сергеевич

Ефремов Филипп Сергеевич (1750 — 1811) — орыс саяхатшысы. Орынбор губерниясының шекаралық аудандарында әскери қызметте болған. 1774 жылы Ресей мен Қазақ даласы шекарасындағы Теңіз қарауылында әскери қызметте жүріп, тұтқынға түседі, одан Бұхар ханы Даниярбекке құлдыққа сатылады. Тұтқында жүріп, Ефремов түркі, парсы тілдерін үйреніп, шығыс халықтарының әдет-ғұрпын, мәдениетін зерттейді. Бұхар ханының сеніміне ие болып, ол бұхар әскерінің құрамында соғыстарға қатысып, жауынгерлік ерлік көрсетеді. Хан оны жүзбасы, кейіннен емші етіп Хиуаға, Иранға жұмсайды. Көп ұзамай Ефремов Бұхарадан қашып кетіп, Қашқария, Тибет, Үндістанды аралап, Англия арқылы 1784 жылы Ресейге қайта оралады. Ресейге келген соң, Ефремов Шет елдер коллегиясында шығыс тілінен аудармашы болып істеді. Ефремовтің тұтқындағы және саяхат кезіндегі көрген-білген жазбалары 1786 жылы Санкт-Петербургте басылып шықты. Оның жазбаларында өзі болған мемлекеттердің тарихы жайындағы мәліметтер, Бұхардың, Хиуаның, Қызылқұмның табиғаты туралы қызғылықты деректер келтірілген.
Мәдениет Сейітжанұлы Ешекеев

Мәдениет Сейітжанұлы Ешекеев (16 наурыз 1936, Бородулиха ауылы, Бородулиха ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ АКСР, РКФСР, КСРО — 2 тамыз 1997, Семей) — әнші, Қазақстанның халық әртісі (1987; 1981 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі). Өмірбаяны Найман тайпасының Қаратай руынан. * 1957 — 1964 жылдары Семей облысы концерттік-эстрадалық бюросында өнер көрсетті. * 1965 — 1975 жылдары “Қазақконцертте” өнер көрсетті * 1975 жылдан өмірінің соңына дейін Семей облысы филармониясының әншісі болды. Ешекеев — дәстүрлі халық әндерін өз ерекшелігімен, аса шебер орындаушы, Ж.Елебековтің алғашқы шәкірттерінің бірі. Оның репертуарынан қазақ халық әндерімен бірге Біржан салдың, Ақан серінің, Абайдың, Жаяу Мұсаның, Балуан Шолақтың, т.б. халық композиторларының әндері кең орын алды. Әсіресе, Ешекеевтің өзіне ғана тән әншілік мәнерін айқын танытатын, оның ерекше нақыс-бояумен орындайтын әндері қатарына Кенен Әзірбаевтың “Бозторғайы”, Әсеттің “Інжу-Маржаны”, Балуан Шолақтың “Ғалиясы”, халық әндері “Сұржекей” мен “Аққұм” және М.Ержановтың “Паровоз”, Р.Елебаевтың “Жас қазақ” әндері жатады. Оның орындауындағы бірқатар әндер Қазақ радиосының алтын қорына жазылып алынды. Ешекеевтің орындаушылық дәстүрін мейлінше дәл сақтап, жалғастырушы шәкірттері — Т.Сембаев, Т.Рахимов, т.б. Дереккөздер
Ешнияз Сал Жөнелдікұлы

Ешнияз Сал Жөнелдікұлы (1834, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қуаңдария ауылы — 1902, сонда) — сал-сері, композитор. Сыр өңіріндегі салдық, күйшілік өнердің көрнекті өкілдерінің бірі. Әлімұлы тайпасының Кете руынан шыққан. Құрманғазы Сыр өңіріне келген кезінде онымен кездескен. Ешнияз Сал Жөнелдікұлы елге басшы болып, билік айтқан, алғаш егін егуге ұйтқы болған адам. Ол атқарған осындай игілікті істерден қалған бір белгі — “Ешнияз бұлағы”. Ешнияз Сал Жөнелдікұлы Ырысты қызбен, Кенекеспен, Серәлі қожамен айтысқан. “Әуия”, “Ой-ой”, “Айтжан-ай”, “Гөй-гөй”, “Жүрек сазы”, “Дүрдараз”, “Желдірмая”, т.б. әндері бар. Белгілі музыка зерттеушісі А.Е. Затаевич құрастырған “Қазақ халқының 1000 әні” жинағына Ешнияз Сал Жөнелдікұлының 6 әні енген. Дереккөздер
Жабағы жүн — қылшық жүнді қойдың

Жабағы жүн — қылшық жүнді қойдың, түйенің ұйысқан қысқы жүні. Көктемде қыстан арықтап шыққан мал оңалып, денеге жабысқан жабағы жүн көтеріле бастағанда қырқады. Қырыққанда жабағы жүн тұтас түседі. Жабағы жүнді әр түрлі бұйымдар жасауға пайдалану үшін оны түту, сабау сияқты алғашқы өңдеулерден өткізеді. 6 айға толған құлынды да қазақ жабағы деп атайды. Өйткені, оның түгі күзге қарай қалыңдайды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жабай Қарабиұлы

Жабай Қарабиұлы (1697, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Қарағайлы кент жағалауы — 1770 жылдары, сонда) — батыр. Орта жүз құрамындағы керей тайпасының ашамайлы руынан шыққан. Жоңғар шапқыншылығына қарсы ұрыстарға қатысып, ерлігімен көзге түскен. Жабай Қарабиұлы батыр туралы Дәстем салдың “Қаһармандар” дастанында айтылады. Оның ерліктерін Бұқар жырау, Үмбетей, Жанкісі, Тәтіқара, Көтеш, Шал ақындар жырлаған. Жабай Қарабиұлы батырдың Тоқсан, Сексен, Мыңжасар есімді ұлдарынан тараған ұрпақтар бүгіндері Ресейге қарасты Түмен облысы мен Солтүстік Қазақстан аумағында тұрады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://abai.kz/post/77302 Ер Жабай батыр елеусіз қалды] * [http://emirb.org/social-jmabaev-lilar-tufan.html?page=20 Социал Жұмабаев. Ұлылар туғАН]
Жабайы жүзім

Жабайы жүзім (Vіtіs vіnіfera) — жүзім тұқымдасына жататын, ағаштанып қатайып кеткен көп жылдық шырмауық. Қаратау жотасында (Боралдай тауы, Бозторғай қонысы, Бөген, Көкбұлақ, Қиыршықты өзендері алабында), Талас Алатауының сілемдерінде және Іле Алатауының батысында кездеседі. Биікт. 20 — 30 м. Тамыры тереңге жайылады. Жапырақтары дөңгеленіп келген, жиектері тілімденген, кезектесіп орналасады. Сабағының ұшындағы ширатылған мұртшаларымен басқа өсімдіктерге шырмалып өседі. өсақ гүлдері қос жынысты, қалың сыпыртқыгүл гүлшоғырына топталған. Ж. ж. тұқымынан және вегетативтік (өсімді) жолмен көбейеді. Мамыр — маусымда гүлдеп, тамыз — кыркүйек айларында жеміс береді. Жемісі — ұсақ, қанық қызыл, сарғыш-жасыл, жасыл түсті. Дәмі тәтті не қышқылтым болады. Ж. ж-нің шипалық және емдік маңызы зор. Оның құрамында А1, В1, В2, РР витаминдері бар. Ж. ж. — өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Жабықбай Бұлғыншыұлы

Жабықбай Бұлғыншыұлы (1874–1958) — Қытайдағы қазақ диаспорасы арасынан шыққан қоғам қайраткері. Әкесі Қытайдағы қызай елінің биі болған. 1930 жылы Жабықбай Бұлғыншыұлы аймақта бірінші болып “Жырғалаң” мектеп интернатын ашып, бала оқыттырады. Жабықбай Бұлғыншыұлының елге жасаған игі істері жөнінде ақын Көдек Байшығанұлы мен Әсет Найманбайұлының өлеңдерінде дәріптеледі. Жабықбай Бұлғыншыұлы Үш аймақ көтерілісі нәтижесінде Шығыс Түркістан өкіметі құрылған 1944 — 50 жылдары үкімет мүшесі, “Одақ” саяси партиясы бақылау комитетінің бастығы, кейін Өлкелік үкімет кеңесшісі және ШҰАР саяси мәслихат кеңесінің тұрақты мүшесі болады. Дереккөздер
Жабысай

Жабысай, Жауылды – Ырғыз өзені мен Шалқар көлі аралығындағы тұйық алаптық өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 2380 км 2 . Бастауы Қарашолақ тауының солтүстік етегінен басталып, Тентексор ойысына, ал суы мол жылдары Мелдекөлге құяды. Ұштасып жатқан шағын көлдер, сор ойпаңдар және өзектер арқылы Ырғыз жайылмасымен байланысқан. Гидрологиясы Қар және жер асты суымен толығады. Арнасы енсіз, жағасы жайпақ. Салалары - Текелі, Талдысай. Жылдық орташа су ағыны 0,14 м 3 /с. Жаз ортасында тартылып, қарасуларға бөлінеді. Суын мал ішеді, жайылмасы — малға жайылым. Дереккөздер
Жабысқақ балық

Жабысқақ балық (Echeneіdae) — алабұға тәрізділер отрядына жататын теңіз балықтарының бір тұқымдасы. Жабысқақ балық тропиктік және субтропиктік теңіздерде тараған. 7 туысқа бірігетін 7 түрі белгілі. Тұрқы 30 — 90 см, денесі ұзынша, басының үстіндегі және арқасының алдыңғы жағын жауып жататын етті жиекті дискісі — жабысқағы ( түрі өзгерген бірінші арқа қанаты) болады. Жабысқағындағы өзгерген қанат талшықтары ет күшімен өзінің қалпын өзгерте алады. Басқа организмдерге жабысқанда, қанат талшықтарының ет аралығында жартылай вакуумды майда саңылаулар пайда болып, соның күшімен бекиді. Жабысқақ балық акулаға, балыққа, теңіз тасбақасына, китке, т. б. жабысып жүреді. Шабақтары өз бетінше тіршілік етіп, тұрқы 4 — 8 см-ге жеткенде судағы қалқыған заттар мен балықтарға жабыса бастайды. Жабысқақ балықтар ұсақ балықтармен, жабысқан “қожасынан” қалған жем қалдықтарымен қоректенеді. Жабысқақ балықтардың кәсіптік маңызы жоқ. Тропиктегі кейбір ел тұрғындары жабысқақ балықтарды теңіз тасбақасын, ірі балықтарды, дюгоньдарды аулауға пайдаланады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жабысқақ қандыағаш

Жабысқақ қандыағаш (Alnus glutіnosa) — қайыңдар тұқымдасы қандыағаш туысына жататын бір үйлі ағаш. Қазақстанда Жайық, Елек, Тобыл өзендері бойында, Құсмұрын к-нің жағасында, Ерейментау, Қарқаралы, Баянаула таулы аймағында өседі. Биіктігі 20 — 30 м келетін қара қоңыр түсті қабықты ағаш. Жас бұтақтары жылтыр, қызыл қоңыр үсті, желімді түктері болады. Бүршіктері жұмыртқа тәрізді, дөңгелектенген жапырақтарының (ұзындығы 4 — 12 см, ені 3 — 7 см.) бет жағындағы жолақтары айқын көрініп тұрады. Сырғалары (аталық та, аналық та) 3 — 5-тен топтасады. Дара жынысты, тұқымынан және вегетативтік (атпа тамырлары арқылы) жолмен көбейеді. Бүрі сәуір — мамырда ашылады. Жемісі — бір тұқымды, қос қанатты, қызыл-қоңыр түсті, желмен таралатын жаңғақша. Жабысқақ қандыағаш — дәрілік өсімдік. Оның қабығында илік заттар (5 — 9%), бүршігінде алкалоид (14 — 16%), жапырағында салицил, спирт және түрлі органикалық қышқылдар болады. Жабысқақ қандыағаштан алынған тұнба медицинада тоқ ішек қабынғанда, құяңға, суық тигенде қолданылады. Оның қабығынан түрлі түсті бояу алынады. Жабысқақ қандыағаштың сүрегі жеңіл, қызыл түсті, одан үй жиhаздары, ыдыс жасалады, құрылыстарда пайдаланылады. Жабысқақ қандыағаш, өте сирек кездесетін реликті өсімдік, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Жағалау

Жағалау — құрлық пен теңіз (көл, өзен жөне т.б) арасындағы жер бедерінің қазіргі және ежелгі замандардағы нысандар таралған шекаралық жолақ. Жалпы мәліметтер Ол су жиегіндегі жағалық беткейден және су асты жағалық беткейден тұрады. Жағалаудың қалыптасуының ең негізгі факторлары — толқын және толқынның жағаға ұру ағыны, сондай-ақ, арналық ағын. Теңіздің жағалық белдемінің құрлық жағындағы шекарасы — теңіз суының толысуы және теңіз дауылы кезіндегі соқпа толқын шалпылы жететін сызықпен, ал теңіз жағындағы шекарасы — изобата (толқын қозғалысы әрекетінің тоқтау шегі) сызығымен шектеледі. Өзендер мен басқадай экзогенді агенттер құрлықтан жағалық өңірге кесек және түйіршік тау жыныстарын әкелуі салдарынан жағалаулық-теңіздік тосқындар қалыптасады, ал оның геологиялық құрылысы мен жер бедері жағалаудың бағыты мен даму барысына тікелей әсер етеді. Теңіз толқындары қуатының таралуы мен тасымалдануы литосферамен әрекеттесуі нәтижесінен абразивтік және аккумуляттық жағалаулар пайда болады. Қазіргі теңіз бен мұхит жағалаулары б.з.б. 6 мың жыл бұрын, құрлықты соңғы мұз басу кезінде құрлықтардың шеткі жақтарын су басып (трансгрессия), мұхит деңгейі 90 — 100 м-ге көтерілуі нәтижесінде пайда болды. Соның әсерінен ингрессиялық жағалаулардың мұздық (фьордты, шхерлі), эрозиялық (риасты, лиманды), құрылымдық-денудациялық (далмациялық) және т.б. түрлері қалыптасқан. Абразиялық және аккумуляттық процестер ингрессиялық жағалаулардың контурын тегістеп отырады. Жағалау сипатына қазіргі тектоникалық қозғалыстар да үлкен әсер етеді. Әр түрлі табиғат факторлары атыраулық, коралдық (маржандық), мангрлық, қамысты-құрақты, т.б. Жағалауларды қалыптастырады. Қазақстанның су айдындарына эолдық (Аралдық тип) және эрозиялық жағалаулар тән. Дереккөздер
Жағармай

Жағармай — машина қозғалтқыш және механизмдердің түрлі бөліктерінің арасындағы үйкелісті кеміту үшін қолданылатын майлар. Жағармайдың өндірістік қасиеттері (беріктігі, тұтқырлығы, ыстыққа төзімділігі, т.б.), негізінен, олардың химиялық құрамы мен құрылысына байланысты. Олардың құрамы өте күрделі, кейбіреулері парафиндерге немесе нафтендерге бай, кейбір түрінің ароматты қасиеті басым, т.б. Қазір қолданылатын жағармайлар түгел дерлік мұнай тектес. Алыну әдістеріне қарай дистиллят және қалдық майлар болып бөлінеді. Тұтқырлығы төмен немесе орташа дистиллят жағармайлар мазутты вакуумде айдау арқылы алынады, ал қалдық майлар — мұнайды айдағанда бөлінетін, тұтқырлығы жоғары қалдық. Қазіргі кезде синтетикалық жолмен де өндіріледі, ол үшін тиісті қанбаған көмірсутек полимерлерін, күрделі эфирлерді, т.б. пайдаланады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы Жағар майлар Жағар майлар – сыртқа қолданылатын дәрілік түрлер,олар терінің бетінде немесе кілегей қабатта тегіс,жылжымайтын қабат түзуге қабыілетті,тұтқырлығы жоғары болғандықтан түрін сақтайды,ал жоғары температурада оны жоғалтып,қою сұйықтыққа айналады.Жағар майлар официналды дәрілік түрлер,МФ ХІ басылымына арнай жалпы “Жағар майлар” мақаласы енгізілген.Фармакопея анықтамасы бойынша,жағар майлар – теріге,жараға,кілегей қабатқа жағуға арналған жұмсақ дәрілік түрлер.
Жағдай

Жағдай — адам әрекетінің , жан-жануарлар тіршілігінің, табиғат пен қоғамдағы өзгерістің, оқиғаның, т.б. айналадағы ортаның ықпалына тәуелділігін білдіретін философиялық ұғым. Табиғаттағы, қоғамдағы белгілі бір өзгерісті тудырушы алғышарт есебінде де қарастырылады. Жүзеге асқан өзгеріске бір немесе бірнеше жағдай әсер етуі мүмкін. Кейде өзгерісті тудырушы жағдай пісіп-жетіле келе оны тездетеді. Жағдай толық негіз ретінде пісіп-жетілмесе, онда өзгеріс тумайды, не уақыт жағынан кешігеді. Адамдар әрекеті нәтижесінде жағдай да өзгеріске ұшырайды. Құбылысты жете тану үшін оның себебін ашу барысында жағдай да түрлі қырларымен анықталып, таныла түседі. Жағдай — амалға (ұрысқа) дайындық пен оны жүргізу жүзеге асатын факторлар мен жағдайлар жиынтығы. Олардың ең негізгілері мыналар: * қарсыластың әскерлерінің (күштерінің) құрамы, топтастырылуы, іс-қимылдарының сипаты; * өз әскерлерінің (күштерінің) жағдайы, олардың ахуалы, орындалып жатқан міндеттер, материалдық-техникалық қамсыздандырылуы; * көршілердің жағдайы мен әрекеті; * жергілікті жердің сипаты; * ауа райы және гидрометеорологиялық жағдайлар; * ұрыс қимылдарына дайындалуға және жауынгерлік міндеттерді орындауға берілген уақыт. Ауқымына карай жағдай стратегиялық, оперативтік және тактикалық болып, ұрыс қимылдарының болатын орнына байланысты жер үсті жағдайы, әуе жағдайы, теңіз және әуе-ғарыш жағдайы болып бөлінуі мүмкін. Жалпы жағдай элементтері: * биологиялық (бактериологиялық), * медициналык, * мұздағы, * миналық, * навигациялық, * радиациялық, * радиоэлектрондық, * химиялық, * эпидемиялық, * инженерлік, * техникалық, * тылдық жағдай және т.б. Әскерлерді (күштерді) тиімді баскару үшін қолбасшылар (командирлер) мен штабтар жағдайды мұқият зерттеп, бағалайды. Жағдайды бағалаудан шыққан қорытынды операция (ұрыс) жүргізу және ұрыс қимылдары барысында міндеттерді нақтылау туралы шешім қабыдауға негіз болып табылады. Дереккөздер
Жадейт

Жадейт (французша jadeіte, jade — нефрит, испанша іjada — бөтеке, бөтеке ем тасы) — силикаттар класындағы пироксендер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы NaAl [Sі 3 O 6 ]. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Кристалдары тығыз ұсақ түйіршікті агрегаттар түзеді. Түсі жасыл, ақшыл, қызғылт, күлгін көк, қоңыр, қаттылығы 6,5 — 7,0, меншікті салмағы 3,3 — 3,4 г/см 3 , шыныша жылтыр. Метаморфтық сілтілі және жапсарлы-метасоматиттік тау жыныстарында түзіледі. Жадейттен ежелгі заманнан бері соғатын, шабатын қару-жарақ жасалды. Қазір зергерлік әшекей бұйымдар жасау үшін қолданылады. Жадейт Қазақстанда солтүстік Балқаш аймағындағы Итмұрынды кенінде кездеседі. Жадейт құрамды тау жынысы жадеитит деп аталады. Дереккөздер
Жадышы

Жадышы, жайшы, жадыгер — түркі халықтарының аңыз-әңгімелерінде соғыс кезінде аспаннан түскен сиқырлы тас “жадының” көмегімен жау әскері үстіне қар, нөсер жауын жаудырып, найзағай түсіретін адамдар. Мысалы: Тәуке хан заманында садыр руынан шыққан Алдияр батыр жаңбыр, қар жаудырып, тұман тұрғыза алған. Түркілер арасында осындай өнер иелері болғаны жөнінде өткен ғасырлардағы орыс саяхатшылары еңбектерінде кездеседі. Атап айтқанда, Палластың айтуынша, “Жадыгер — жауды сиқырлап, тұтқынға түсіреді”, ал Фальктің жазбаларында “жайшы — тастың көмегімен жауын, найзағай шақырып, желді тоқтатады” делінген. Жадышылардың қыпшақтарда да болғаны жазба деректерінде айтылады. Кейіннен бұл сөздің әскер ісімен байланыстылығы ұмытылып, сиқыршылық өнердің атауына айналған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жазушы баспасы

“Жазушы” баспасы — Қазақстандағы, негізінен, көркем әдеби шығармаларды басып шығаруға маманданған баспа. Қазақ мемлекеттік баспасының жастар мен балалар әдебиеті, көркем әдебиет бөлімдері негізінде 1933 жылы Қазақ көркем әдебиет баспасы құрылып, ол Қазақстан жазушылар одағына бағынды. Баспаның тұңғыш директоры Ғ.Мүсірепов болды. 1941 жылы 26 қаңтарда республикадағы барлық кітап баспалары қайта біріктіріліп, Қазақ біріккен мемлекеттік баспасы атанғанда, аталған баспа да соның құрамына кірді. 1950 жылы қаңтарда Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы қайта бөлініп, ол Қазақстан Мәдениет министрінің қарамағына беріледі. 1964 жылы “Жазушы” баспасы аталып, Қазақстан Министрлер Кеңесінің Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетіне бағындырылды. Баспада проза, поэзия, көркем аударма, әдеби сын, қайта басылым, орыс әдебиеті, ұйғыр әдебиеті, музыка мен өнер редакциялары және балалар мен жастар әдебиеті бас редакциясы жұмыс істеді. “Жазушы” баспасы қазақ, орыс, ұйғыр, корей, неміс тілдерінде көркем әдеби шығармаларды, әдеби зерттеулер мен көркем әдеби сын жанрындағы еңбектерді, музыка, көркемөнер туындыларын, альбом, буклет, әдеби күнтізбелер, т.б. шығарып тұрды. “Жалын” альманағы алғашқы жылдары осы баспаның жанынан жарық көрді. “Жазушы” баспасы қазақ әдебиетін дамытуға, республикадағы баспа ісін өркендетуге елеулі үлес қосты. Әлем әдебиетінің алтын қорына қосылған М. Әуезовтің “Абай жолынан” бастап, С. Мұқанов, Мүсірепов, Ғ. Мұстафин, Қ. Аманжолов, Ә. Әбішев, Д. Әбілев, Ә. Тәжібаев, Б. Момышұлы, Х. Есенжанов, Т. Жароков, С. Ерубаев, Ж. Молдағалиев, Ә. Нұрпейісов, Т. Ахтанов, Қ. Есенберлин, Қ. Мұхамеджанов, О. Сүлейменов, Ә. Әлімжанов, Қ. Бекхожин, Х. Ерғалиев, С. Мәуленов, Ғ. Қайырбеков, Т. Әлімқұлов, Б. Соқпақбаев, М. Мақатаев, Қ. Мырзалиев, Т. Молдағалиев, Ж. Нәжімеденов, С. Мұратбеков, Ш. Мұртаза, Ә. Кекілбаев, М. Мағауин, т. б. аса көрнекті қаламгерлердің алғашқы туындыларынан бастап, таңдамалы жинақтары, көп томдық кітаптары осы баспадан жарық көрді. Саяси қуғын-сүргінге ұшырап, көп уақыт оқырманнан қол үзіп қалған қазақ әдебиетінің арыстары А. Байтұрсынов, С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлин, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Ш.Құдайбердиевтердің шығармалары авторлары ақталғаннан кейін алғаш рет осы баспадан оқырман қолына тиді. Халықтың ауыз әдебиетінің асыл мұралары, жыраулық әдебиеттің үздік үлгілері, Абайдың, Жамбылдың шығармалары “Жазушы” баспасынан сан рет басылып шықты. Әлем әдебиетінің көптеген классиктерінің туындылары осы баспадан қазақ тіліне аударылып, республика оқырмандарының рухани қазынасына айналды. Баспаның директоры болып әр жылдары Есенберлин, Ә. Жұмабаев, С. Мұратбеков, М. Сқақбаев секілді көрнекті жазушылар қызмет істеді. 1976 жылы қаңтарда “Жазушы” баспасының балалар мен жастар әдебиеті Бас редакциясының негізінде жаңа әдеби баспа “Жалын” құрылды. “Жазушы” баспасы 1999 жылы жауапкершілігі шектеулі серіктестік болып қайта құрылды. Дереккөздер
Жазық Меңаяққызы

Жазық Меңаяққызы (1826, Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы (қазіргі Аягөз ауданы) Бесбұлақ ауылы — 1863, сонда) — ақын. Арғын тайпасы Қуандық руы Мамайдар бөлімінен шыққан (төлеңгіт). Бала кезінде шешек ауруы салдарынан екі көзінен айырылып, қасірет шегеді. Тағдырына мойымай, жастайынан ақындық жолға түседі, суырыпсалма ақындығымен елге танылады. Жазық өлеңдері Сарыарқа өңірі мен Жетісуға кеңінен таралады. А.Янушкевич 1864 жылы тамыздың 23-інде Жазықпен жүздесіп, оның өлеңдері мен толғауларын өз аузынан жазып алады. Ол ақын қыздың әдемі даусына, суырыпсалмашылық өнеріне, өлеңдерінің азаматтық үнінің айқындығы мен батылдығына тәнті болып, өзінің “Қазақ даласына жасалған саяхат туралы жазбаларында” (поляк тілінде — 1861, 1875; орыс тілінде — 1966; қазақ тілінде — 1979) Жазық туралы жылы лебіз білдіреді. Жазықтың шығармалары қазақ тілінде сақталмаған. Янушкевич кітабында поляк тілінде жарияланған. Жазықтың екі өлеңі (көрнекті орыс ақыны М.Цыбин орыс тіліне аударған) Мұхтар Мағауин құрастырып шығарған “Поэты Казахстана” жинағында 1978 жылы Ленинград қаласында (қазіргі Санкт-Петербургте) тұңғыш рет жарық көрді. Қарапайым халықтың ауыр тұрмысын, ел билеушілер мен патша шенеуніктерінің зорлық-зомбылықтарын жырға қосқан “Туған елді таныстыру”, “Адольф Янушкевичке” атты бұл екі өлеңін 1995 жылы Мерғали Ыбырайұлы қазақ тіліне аударған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жай қатынас

Жай қатынас – түзудің бойындағы М1, М, М2 үш нүктесінің жай қатынасы — = теңдігін қанағаттандыратын  саны. Бұл жағдайда М нүктесі М1М2 кесіндісін  қатынасымен бөледі деп айтылады. Егер (x1, y1) және (x2, y2) М1 және М2 нүктелерінің координаттары болса, онда М нүктесінің координаттары (x,y) мына формула бойынша анықталады: жай қатынас аффиндік түрлендіру кезінде инвариант болып есептеледі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жайнақ батыр

Жайнақ батыр (шамамен 1705, Алматы облысы Қаратал өзенінің жағалауы — 1790, сонда) — жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстарға қатысқан батыр. Ұлы жүз құрамындағы жалайыр тайпасының мырзасәбден аталығынан шыққан. “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” жылдары Жайнақ батыр Іле мен Қаратал өзендерінің аралығындағы елдің басын біріктірген Ескелді би Жылгелдіұлы, Балпық Дербісәліұлы және Қабан жырау Асанұлының қасында болған. Жайнақ батыр жоңғарларға қарсы соғыстарда қол бастаған, елшілік қызмет те атқарған. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, көмекейі кең, дауысы аса қатты адам болған. Жайнақ батыр осы қасиетін жауға қарсы шайқас үстінде пайдаланған. Өз замандастары Бекен Тұрлымбетұлы, Тәттібай мерген, ағайынды Малтабар, Құлжан батырлар, Дарабоз ана, т.б. адамдармен бірге Жетісу жерін басқыншы жаудан азат етуге ат салысқан. Жайнақ батырдың бейіті Талдықорған қаласының маңындағы “Еңбек” ауылында. Дереккөздер
Ыбырайым Жайнақов

Ыбырайым Жайнақов (туған жылы белгісіз, бұрынғы Жетісу облысы Верный уезі — өлген жері белгісіз) — Алаш қозғалысының қайраткері. Өмірбаяны Верный ерлер гимназиясын бітірген. Жетісу облысы басқармасында тілмаштық қызмет атқарған. Қоғамдық саяси әрекеттері 1911 жылы 21 қазанда Жайнақовтың бастамасымен Жетісу облысының болыстары және құрметті ақсақалдарының кеңесі өтіп, онда облыс әкімшілік пен қоныстандыру басқармаларының іс-әрекеттері жөнінде және саяси іздестіру бөлімдерінің облыстағы көшпелі халықтың ісіне араласпауы туралы Ресей империясының астанасы Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік дума мүшелеріне өтініш айтып, өкілдер жіберу мәселесі шешілді. Нәтижесінде көрнекті қазақ зиялыларының бірі Барлыбек Сыртанов Санкт-Петербургке барып, Мемлекеттік думаның Мұсылман фракциясы мүшелеріне Жетісудағы жергілікті халықтың өтініш-тілектерін білдіріп қайтты. Жайнақов Бүкілресейлік мұсылмандар съезінің даярлануына және өтуіне ат салысты. Ол Ресей патшасының 1916 жылғы 25 маусым жарлығына байланысты шиеленіс туындаған жағдайда халықтың көтеріліске шықпауын жақтады. 1916 жылы 14 шілдеде Верный қаласында Үлкен Алматы болысына қарасты жергілікті халық өкілдерінің мәжілісін ұйымдастырушылардың бірі ретінде халықтың көтеріліске шығып босқа қырылмауын, мәселенің бейбіт түрде шешілуін халыққа түсіндірді. 1917 жылы Жайнақов Ақпан төңкерісінен кейін елдегі қоғамдық-саяси өзгерістерге белсене араласты. Сол жылы Жетісу облысы қазақ комитетінің төрағасы болып сайланды. 1917 жыл 12 — 23 сәуірінде 81 делегат қатысқан Жетісу облысы қазақ 1-съезін даярлап өткізуге көп еңбек сіңіріп, съезге төрағалық етті. 1917 жылы 19 шілдеде Уақытша үкіметтің Жетісу облыстық комиссарының орынбасары болып тағайындалды. 1917 жылғы 1-, 2-жалпықазақ съездерінің жұмысына белсене араласты. Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына Жетісу облысынан депутаттыққа ұсынылды. 1917 жылы шілде, тамыз айларында Ә.Бөкейханов, М.Шоқаев, Ж.Досмұхамедов, Х.Досмұхамедовтермен бірге Жайнақов Челябинск қаласында өткен Сібір үкіметі мен Құрылтай жиналысының мүшелері комитетінің мәжілісіне қатысты. 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысынан кейін босқыншылыққа ұшырап, Қытайға ауған Жетісудың жергілікті қазақ және қырғыз халықтарын отанына қайтару, оларға көмек көрсету, ашаршылыққа тап болған Жетісудың жергілікті халықтарын азық-түлікпен қамтамасыз ету, қоныс аударушылар мен жергілікті халықтың арақатынасын реттеу ісіне қазақ және қырғыз зиялыларымен бірге ат салысты. 1918 жылы 10 — 31 тамыз аралығында Лепсі қаласында өткен Жетісу облысы қазақтарының 2-съезіне төрағалық етті, съезге жиналғандарға қазақ және қырғыз тілдерінде облыстық газет шығаруды ұсынды. Большевиктер билік басына келіп, елдегі қоғамдық-саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты Жетісудағы Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерімен бірге Қытайға қоныс аударып, сол жақтан большевиктерге қарсы қарулы қарсылық ұйымдастыру әрекеттерін қолдады. Жайнақовтың қайтыс болған жері белгісіз. Дереккөздер
Жайсаң

Жайсаң, Зайсан (ежелгі түркі сөзі) — орта ғасырлардағы ру басының, ауқатты әулет өкілінің лауазымы. Қазіргі қазақ тілінде “қасқа мен жайсаң” тіркесі түрінде сақталған. Жайсаң ұғымы ұлық, мырза атауларымен мәндес. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Есболған Ботабайұлы Жайсаңбаев

Жайсаңбаев Есболған Ботабайұлы (14 қаңтар 1940 жыл, Алматы облысы Ақсу ауданы Ақсу ауылы — 13 мамыр 1983 жыл, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1982). Өмірбаяны Қазақ драма театры жанындағы студияны (1960), ҚазМУ-дің филологиялық факултетін (1968) бітірген. 1960 жылы Қазақ драма театры артистерінің негізгі құрамына қабылданған. Рөлдері Театр сахнасында ойнаған алғашқы рөлі — З.Шашкиннің “Заман осылай басталды” спектакліндегі Покудин. Жайсаңбаев, көбінесе, комедиялық бейнелер сомдауымен көрермендер ілтипатына бөленді. Оның таңдаулы рөлдері: Хасен, Серке (Қ.Шаңғытбаев пен Қ.Байсейітовтің “Беу, қыздар-айы” мен “Ой, жігіттер-айында”), Сейіт (Ш.Айтматовтың “Аңсаған менің әнімсің” және Ғ.Мүсіреповтің “Ақын трагедиясында”), Дәуіт (Б.Майлиннің “Майданында”), Олжатай (С.Жүнісовтің “Ажар мен ажалында”), Бақтияр (Ә.Тәжібаевтың “Майрасында”), Махмұт (Ж.Файзидің “Башмағында”), т.б. Табиғатынан аңқау, адал да ақ көңіл жандардың күлкілі қылықтарын көңілге ұялар тартымдылықпен кескіндеу — Жайсаңбаевтың актерлік болмысына тән қасиет болды. 1976 жылдан бірнеше фильмге түсіп, Сәрсенбаев (“Спорт саңлағында”), Прораб (“Доланалыда”, 1980), Ятчель (“Ақ бақсыда”, 1982) бейнелерін сомдады. ҚазКСР еңбек сіңірген артисі Есболған біраз роль ойнап , көрермен қауымға енді таныла бастаған тұсында «Лениншіл жастың» қазіргі «Жас алаш» газетінің бір тілшісі М. Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрының сол уақыттағы жас актері Есболған Жайсаңбаевқа: «мұңайып тұрғанда күліп, ал қуанып тұрғанда еңіреп жібіре аласың ба? » деп сұрақ қойыпты. Оның жауабы: «еңірегені қандай. Қажет болса қазір көз алдыңызда ботадай боздап берейін. Мұнан әрі қарай ол күлкінің әлеуметтік сыр-сипатын , түрлерін, сахналық әрекетпен астасып жату қажеттілігін өзінің ойнаған рольдерінің мысал келтіріп, тамыршыдай тап басып дәлелдеп берген. Жай ғана қүлкі емес ,әлеуметтік жүгі салмақты , белгілі бір нысанаға бағытталған күлкіні , өзінің актерлік қызметіне арқау еткен, өмірден ерте өтсе де өнерде өшпес із қалдырған Е.Жайсаңбаев тамаша күлдіргі актер болумен бірге, драмалық рольдерді де еркін меңгерген бесаспап шебер еді. Өнерге жастайынан құштар, табиғатынан жақын болды. Кішкентайынан ән мен күйді , терме мен жырды , небір қызық әңгімелерді тыңдап өскен, өзі де ауылдың алты аузынан құралақан емес, халық мұрасының кәусар бұлағынан қанып сусындаған Есболғанда екі жылдық актер дайындайтын студияға алып келген де өнерге деген осы құштарлық пен сүйіспеншілік. Қабылдау емтханында қойлы ауылдың тірлік- тынысын дәл сипаттайтын күлкілі сахналық нұсқадан-ақ сарпшы ұстаздар оның бойынан тұнып тұрған табиғи юмордың ұшқының сезгені ақиқат. Дереккөздер
Жай формалар

Жай формалар, кристаллографияда — берілген бір жазықтықтан (қырдан) барлық қатынасушы симметрия элементтерінің ерекшеліктері алынатын фигуралар. Еркін қалыптасатын кристалдар әдетте жақтарының саны әр түрлі болатын көп бұрыштар құрайды. Бұлар екі топқа бөлінеді. # Бірінші топқа өзінің мүлтіксіз дамуы кезінде симметриялы түрде орналасқан жақтары өзара тең кристалдар жатады (куб, октаэдр). Осы топтың көп жақты кристалдарын жай формалар деп атайды. # Екінші топқа жақтары әр түрлі, мүлтіксіз кристалдар жатады. Бұған сырт пішіні кірпіш не сіріңкенің қорабы сияқты, жақтары үш түрлі тік бұрыштар қосарынан құралған модельдер жатады. Бұл топтың көп жақты кристалдары жай формалардың бірігуінен пайда болады. Жай формалардың барлық жақтары симметрия элементтерімен өзара байланысқан. Бір жай формалар жақтарының физикалық және химиялық қасиеттері, ал мүлтіксіз дамыған кристалдардың пішіндері мен өлшемдері бірдей болуы тиіс. Өйткені, бұлардың бәрі жалғыз симметрия элементтерімен байланысқан және осылардың көмегімен берілген бір жазықтықтан (жақтан) алынады. Екі не бірнеше жай формалардың жиынтығы комбинация деп аталады. Мұндағы барлық жақтар симметрия элементтерімен байланыспайтындықтан олардың жай формалары да түрліше болады. Комбинациядағы жай формалардың саны осы форма жақтары түрінің санына тең. Симметрияның 32 түрінен математикалық әдіспен шығарылатын 47 түрлі жай формалар бар, ал комбинациялар саны есепсіз көп. Жай формалардың кеңістіктің белгілі бөлігін тұйықтайтын түрлері (куб, тетраэдр) жабық, ал тұйықталмайтындары (призма, пирамида) ашық деп аталады. Жай формалар жалпы және жеке болып ажыратылады. Бастапқы жағы симметрияның барлық элементтеріне әр түрлі бұрышпен көлбеулік жасаса, ондай жай формаларды жалпы, егер әлгі жақ симметрия элементтерінің біріне параллель не перпендикуляр болса, ондай жай формаларды жеке деп атайды. Жай формалардың аты гректің екі сөзінен құралады; бірі — қырдың санын көрсететін сан атауы, екіншісі — “эдра” (жақ). Мысалы, диэдр — екі жақ, тетраэдр — төрт жақ, т.б. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жайық-Жем артезиан алабы

Жайық-жем артезиан алабы - Каспий ойпатының шығысында орналасқан. Жайық пен Жем өзендерінің аралығын – Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Атырау облыстарының жерін қамтиды. Жалпы ауданы 200 мың км 2 -ге жуық. Жайық-жем артезиан алабының сулары тас көмір кезеңінің әктастарында, пермь, төм. триас, ортаңғы юра, төменгі бордың құмтасы мен өзен бойының құмдарында қалыптасқан. Олардың жалпы қалыңдығы 15 – 20 км-ге дейін. Алаптың батыс және оңтүстік-батыс жағында қалыңдығы 3 – 5 км-ге жететін кунгур қабатының тұз шөгінділерінің жиі таралуына байланысты мұнда кездесетін жер асты сулары өте ащы (минералдылығы 100 – 130 г/л; тереңдігі 500 – 700 м-ге дейін). Тұщы, ашқылтым сулар (минералдылығы 0,1 – 3,0 г/л) алаптың шығысында және оңтүстік-шығысында бор шөгінділері мен юра жыныстарында шоғырланған. Бұл сулардың тереңдігі 50 – 350 м аралығында. Тұзды және ашқылтым сулардың жалпы табиғи қоры 500 млрд. м3-ден асады. Жайық-жем артезиан алабының сулары елді мекендерді, жайылымдарды, шабындықтарды суландыруға пайдаланылады. Ұңғымалардың өнімі тәулігіне 260—3450 м 3 . Ғасырлық қоры 192 млрд. м 3 -ден асады. Дереккөздер
Жақ

*Жақ сүйектер — бас сүйектің бет бөлігіндегі жұп сүйектер, жоғарғы мен төменгі болып бөлінеді. *Жақ (лингвистика) — сөйлеуші мен өзгелер арасының қатынасын білдіретін грамматикалық категория. *Жақ (геометрия) — көпжақтың құрамдас бөлігі. *Жақ — бағыт, беталыс. *Жақ — тарап, сөйлеуші адам. *Жақ (қару) — садақтың бір түрі.
Жақ ауыздылар

]] Жақ ауыздылар (Gnathostomata) — омыртқалы жануарлар тобы. Бұлардың жақ сүйектері жақсы жетілген, аты осыған байланысты қойылған. Жақ ауыздылардың 6 класы бар: сүйекті балықтар, шеміршекті балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер. Жақ ауыздылардың көп түрлерінде арқа желісі ұрықтың даму кезінде пайда болып, дернәсілдерінде ғана ішкі қаңқаның қызметін атқарады, ал жоғары сатыдағы омыртқалыларда оның орнына шеміршектен не сүйектен пайда болған омыртқа жотасы түзіледі; жақ сүйектері желбезек доғаларынан пайда болады да, бас сүйегінің ми сауытымен түрліше байланысады. Иіс сезу өзегі бір жұп, оның әрқайсысы өз алдына жеке танау тесігі болып сыртқа ашылады. Қшкі құлағында жартылай иірім өзектерінің саны үшеу болады да, олар өзара бір-біріне перпендикуляр орналасады. Алдыңғы және артқы жұп аяқтары балықтарда — жүзу қанаттарына, құстарда — қанатқа айналған. Ал құрлықтағы жануарлардың жұп аяқтарында бес бармақтары жүруге бейімделген. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Марат Файзуллаұлы Жақсылықов

Марат Файзуллаұлы Жақсылықов (16 наурыз 1946, Қостанай қаласы — 7 шілде 2001, Алматы) — сәулетші, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1993). Өмірбаяны * Новосибирск инженер-құрылыс институтын бітірген (1969). * Қазақстан Автомобиль жолдары министрлігінің Алматы қалалық жобалау институтында архитектор (1969 — 70) * Алматы қалалық жобалау институтында бас архитектор, атқарушы директор (1970 — 2000) қызметтерін атқарған. Жақсылықов — бірнеше тұрғын үй және қоғамдық ғимараттардың, ескерткіштер мен монументтердің авторы. Олардың ішінде: * Қазақ академиялық драма театрын (1980, О.Ж.Баймырзаев, А.С.Қайнарбаевпен бірге) * Алматының Cамал-2 ықшамауданы * Желтоқсан көшесі бойындағы тұрғын үйлер құрылысын (1982, Қазақстанның Мемлекеттік сыйлық) жобалауға қатысты. Дереккөздер