kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Азаматтық хал-ахуал

Азаматтық хал-ахуал — арнаулы мемлекеттік органдарда міндетті түрде тіркелетін азаматтардың өміріндегі негізгі уақиғалар. “Азаматтық хал-ахуал” деп осы оқиғалар туралы жазбаны да атайды. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексіне сәйкес мынадай Азаматтық хал-ахуалдар: 1) туу; 2) некеге тұру; 3) некені бұзу; 4) бала асырап алу; 5) әкелікті анықтау; 6) аты-жөнін, ныспысын өзгерту; 7) азаматтың қайтыс болу уақиғалары мемл. тіркеуге жатады. Азаматтық хал-ахуал құжаттары мен куәліктер осы жазбалардың негізінде беріледі.Азаматтық хал-ахуал жазбаларына қатысты тиісті мемл. органдар мен азаматтардың арасында дау туындаған ретте, оны сот арқылы шешеді. Азаматтық хал-ахуал актілерін ресімдеудің, сақтаудың, қалпына келтірудің және жоюдың т.б. тәртібі мен мерзімі арнаулы заңмен белгіленген. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Кәріздегіш машиналар

Кәріздегіш машиналар, дренаждау машиналары — құрғатылуға тиісті жерлерді кәріздеуге (дрендеуге) арналған машиналар. Олар грунтты қазу тәсіліне (траншеялы, енсіз траншеялы, траншеясыз) қарай ажыратылады. Траншеялы кәріздеу тәсілінде жұмыстық бөлігі көп шөмішті болып келген шынжыр табанды өздігінен жүретін дрендеу машиналары қолданылады. Мұндай дрендеу машиналары траншея қазу, сүзгілер мен дрендеу құбырларын орнату жұмыстарын өзі атқарады. Енсіз траншеялы кәріздеу (ені 25 см-ге дейін) тәсілінде керамикалық немесе пластмасса құбырларды төсеу траншея қазумен бір мезгілде жүргізіледі және траншея табанының еңістігі автоматты түрде реттеліп отырады. Оған жұмыстық бөлігі шынжырлы, шөмішті не күректі, роторлы және шнекті, т.б. болып келетін көп шөмішті енсіз траншея қазуға арналған экскаваторлар пайдаланылады. Траншеясыз кәріздеу тәсілінде пластмасса құбырлар машинаның тұтқалы пышағымен қазылған (2,5 м тереңдікке дейін) жіңішке қуысқа салынады. Жер астын кеулей жыртып кәріздейтін машиналар да бар. Олардың жұмыстық бөлігі — ұшында шарнирлі не троспен бекітілген дрендеуіш пышақ грунтты кеулей қазып, грунтта қуыс (дрен) қалдырып отырады. Дереккөздер
Жанартаутекті шөгінді жыныстар

Жанартаутекті шөгінді жыныстар — жанартаулық және шөгінді материалдардан тұратын тау жыныстары. Олар жанартаукесекті шөгінді жыныстар, тефроидтар және жанартаутерригенді жыныстар болып үшке бөлінеді. Жанартаукесекті-шөгінді жыныстар, немесе туфогенді жыныстар, құрамы мен түзілуі жағынан туффиттерге жақын. Олар жанартаудың атқылауымен қатар қалыптасады. Шөгінді қабаттардың (терригенді, хемогенді, органогенді) қалыптасуы кезінде оларға жанартаулардың атқылауынан пайда болған пирокласты материалдар қосылады. Егер пирокласты материалдардың көлемі 10%-тен аспаса, онда шөгінді жыныстардың аты өзгермейді, ал 10 — 50% құраса, онда шөгінді жыныстардың атына туф сөзі қосылып, туфконгломерат,туфгравелит, туфқұмтас, т.б. болып айтылады. Тефроидтар — жанартау атқылау кезінде пайда болып, жұмырланған және сұрыпталған пирокласты материалдардан тұратын жанартаутекті шөгінді жыныстар. Мұнда пирокласты материалдар жанартаудың атқылауымен бір кезде тасымалданып, өңделеді. Пирокластардың ішінде шынының сынықтары басым келеді. Тефроидтар кесектерінің ірілігіне қарай псефитті, псамитті, алевритті және пелитті болып бөлінеді. Жанартаутерригенді жыныстар жанартаулардың қирап, бұзылып шайылу өнімдерінен қалыптасқан тау жыныстары. Бұл жыныстар кесектерінің ірілігіне қарай вулканомикті жұмыртас, женттас, жентектас және сазтас болып ажыратылады. Жанартау атқылауынан жер бетіне көп мөлшерде ұшпа қоспалар мен ерітінділер шығады. Олардың көпшілігі атмосфера мен гидросфераға шашырап, таралып кетеді, не шөгінді жыныстарға қоспа ретінде кіреді. Жанартаутекті шөгінді жыныстарда яшма, фосфорит, боксит, темір, марганец, бораттың кендері кездеседі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Азаматтық іс

Азаматтық іс — азаматтық іс жүргізу заңдарында көзделген тәртіппен азаматтық сотта қаралатын іс. Азаматтық іске: жеке адамдар мен заңды тұлғалардың құқылары мен заңды мүдделерін қорғайтын азаматтық құқық бойынша дау-дамайлар жөніндегі іс; басқару органдарының немесе лауазымды басшылардың өз уәкілеттерін бұза отырып, азаматтардың құқыларына нұқсан келтірген іс-әрекеттеріне шағым бойынша заңды мәні бар деректерді айқындау жөніндегі іс; азаматтық құқық субъектілерінің мүліктік емес жеке құқыларын (яғни, ар-намысын, абыройы мен іскерлік беделін, т.б.) қорғауға байланысты іс жатады. Азаматтық іс арнаулы заңдарда көзделген қағидаларға сай жүргізіледі. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Шаян мешіті

Шаян мешіті — сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Түркістан облысының Бәйдібек ауданындағы Шаян ауылында орналасқан. Күйдірілген кірпіштен тұрғызылған мешіт-медресе кешені бір-біріне қарама-қарсы салынған “П” пішінді медресе мен текшеленіп келген күмбезді мешіттен (25×19 м) тұрады. Медресенің қаптал қабырғаларында 25 құжыра мен 4 дәрісхана орналасқан. Мешіт төбесі биік барабан үстіне орнаған күмбезбен жабылып, оның төрт жағы әсем күмбезшелермен көмкерілген. Шаян мешіті 19 ғасырдың аяқ кезінде тұрғызылған құрылыс түріне жатады. Дереккөздер
Микрон

Микрон (грек. mіkrуn – кіші) – 10–6 метрге тең ұзындықтың үлестік бірлігінің ескірген атауы; қазіргі (бірліктердің халықаралық жүйесінде) аталуы – микрометр (мкм). Сілтемелер * Ұзындық * Жүйе * Микрометр Дереккөздер
Монах

Монах, инок (сөзбе-сөз – жалғыз, жападан-жалғыз өмір сүруші) – діни қауымның мүшесі, монастырь жарғысына сай өмір сүретін, дүниеден баз кешкен адам. Монахтық алғаш Шығыс діндерінде (брахман, будда) пайда болып, христиан дінінде кең таралды. Монахтардың жарғылық міндеттерінің негізгілері: дүние-мүліктен, отбасынан, жұбайлық қатынастан бас тарту, некеде болмау, туыс-қандық, әлеум. қарым-қатынасын үзу, қатаң тәртіпке бағыну. Христиан дінінде Монах болып, “шашын күзеу” рәсімінен өткен адам жаңадан ат алып, Монахқа тән ерекше киім киеді. Батыс зерттеушілері және кейбір тарихи әдебиетте мұсылман дәруіштерін монахтар қатарына қосады. Дәруіштердің қоғам ішіндегі тақуалығы мен Монахтардың қоғамнан оқшауланып, дүниеден баз кешуін бір-біріне балауға келмейді. Исламда монахтық (рубханият) жоқтығы жайлы Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың хадисі бар. Дереккөздер
Ақдөң қорықшасы

Ақдөң (Ақдің) қорықшасы – республикалық маңызға ие зоологиялық қорықша. Ерейментау тауының орталық бөлігінде 1971 жылы ұйымдастырылған. Географиялық орны Қарағанды облысы Осакаров ауданының солтүстік бөлігінде Молодёжный кентінің солтүстігінде — 40 км жерде орналасқан. Ауданы 3000 га. Қорықшаның аты кейбір әдебиеттерде “Белодымский” деп те айтылады. Қорықша жері арқылы батыстан шығысқа қарай Тасбұлақ өзені ағады. Флорасы иен фаунасы Далалық селеулі өсімдіктер басым. Кей жерінде итмұрын, үшқат бұталары, таудың жартасты жерінде ұсақ жапырақты үшқат, қарақат, зерек (бөріқарақат), ырғай, ал өзен аңғарларында мойыл, долана, қандыағаш өседі. Жануарларға да бай. Құстардың 80-нен астам түрі (құр, кекілік, шіл т.б.), сүтқоректілердің 33 түрі (аққоян, борсық, түлкі, қарсақ, елік, кірпі, дала суыры немесе байбақ, ақкіс, аққалақ, сасық күзен т.б.) мекен етеді. Қорықшада мекен ететін бүркіт, арқар қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына”енгізілген (1996). Дереккөздер
Әкімшілік кодекс

Әкімшілік кодекс — әкімшілік құқық бұзушылық үшін жауапкершілікке тарту, жаза шараларын белгілеу, т.б. мәселелерін айқындаушы құқық нормаларын біріктіретін, бірегей жүйеленген заңдар актісі. Қазақстан Республикасында “ Қазақ КСР-нің әкімшілік құқық бұзушылықтар Кодексі” қолданылып келді (1998). Ол КСРО республикалары арасында алғашқылардың бірі болып, 1984 жылы 22 наурызда 10-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-сессиясында қабылданған. Кейін оған бірнеше түзетулер мен толықтырулар енгізілді. 1995 жылы 1 сәуірде әкімшілік кодекстің өзгертулері мен толықтыруларын толықтай қамтыған ресми мәтіні жарияланды. Әкімшілік кодексте материалдық және іс жүргізуге қатысты бөлімдер біріктірілген; 5 бөлімнен, 31 тараудан, 450-ден астам баптан тұрады. Оның көптеген қағидалары бүгінгі күннің, нарықтық қарым-қатынастардың жаңа талаптарына сай келмейді, ескірген. Жалпы, әкімшілік кодекс жеке тұлғалардың әкімшілік жауапкершілігін айқындайтын ең басты акт болып саналады.
Целестин (минерал)

Целестин (лат. Caelestіs — көгілдір) — сульфаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы * SrSO4, Құрамы (%): *SrO — 56,42, SO3 — 43,58; Қоспалары: *Ca, Ba. Қасиеттер Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары қалақ, призма, пирамида тәрізді, минералдық агрегаттары түйір, талшық, сояу, пластинка пішіндес, түсі солғын көк, жасыл, қызғылт, түссіз, жымдастығы жетілген, шыныдай жылтыр, қатт. Моос шкаласы бойынша 3 — 3,5, тығызд. 3,9 — 4,5 г/см3. Бояуы тұрақсыз, 200 ° C дейін қыздырғанда жойылып кетуі мүмкін. Целестин сонымен қатар түйіршікті және бағаналы агрегаттарды, тамырлар мен қыртыстарды құрайды. Жалынды қызыл түске бояйды. Туған жерлерi Шөгінді тау жыныстарында (гипс, әктас, доломит, натрий және калий тұздары, сазды тақтатас, мергель, құмтас), гидротермалдық желілерде саф күкірт, стронцианит, кальцит, флюорит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Кендері *Ұлыбритания, *Германия, *Италия, *АҚШ, *Ресейде (Волга бойы, Оңт. Орал, Кавказ), *Орта Азияда табылды. Кристалдық сырт бейнесі барит сияқты таблетка түрінде немесе ұзыншақ келеді. *Жаратылысы. Целестин көбінесе шөгінді тұнба жыныстар арасында, доломит, ізбестас, мергель, гипсті саздармен қабаттас кездеседі. Кейбір жағдайларда целестин гидротермалық және теңіз жәндіктері ішінде (радиолярияда) кездеседі. Целестин стронций металының тұзы ретінде пиротехникада қызыл жалын алуда, бояу, шыны өндірісінде қолданылады. Кейінгі кезде онан стронций металын қорытып алып, оны мыстың сапасын жоғарылатуға қосатын болды. Целестин кендері КСРО-да Архангельск облысында, Волга бойында, Башкирияда, Орынбор маңында, Маңғыстауда, Якутияда бар. Шет елдердегі кені Бристольда (Англия), Вестфалия мен Вальдекте (Германия) бар. Дереккөздер
Абсолюттік монархия

Басқару формасы бойынша әлем елдері: Президенттік республикалар [[Аралас республикалар Атқарушы биліктің қызметін парламент сайлаған президент атқаратын Парламенттік республикалар Атқарушы билік премьер-министрдің қолында болатын Парламенттік республикалар Парламенттік монархиялар Дуалисттік монархиялар Абсолюттік монархиялар Бірпартиялық жүйелі мемлекеттер Әскери диктатура]] Абсолюттік монархия ( – сөзсіз, шексіз) — монарх басқаратын монархияның бір түрі. Абсолюттік монархияда монарх еш жағдайда шектелмейтін және абсолютті билікке ие. Көбінесе мұндай монархиялар тұқым қуалайды. Абсолюттік басқару жүйесі XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырда өзінің «шыңын» көрді, ол Францияның XIV Луи және Испанияның II Филипп сияқты қайраткерлерінің басқарудың автократиялық формасымен байланысты болды. Англиядағы монарх I Чарльз де абсолюттік монархияны орнатамын деп, парламентті қажетсіз деп санады, бұл ақыр соңында ағылшын азаматтық соғысына (1642–1651) және оның өліміне әкеледі. Абсолютизм алдымен француз төңкерісінен кейін, кейінірек Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін айтарлықтай төмендеді. Қазіргі абсолютті монархияларға Бруней, Эсватини, Оман, Сауд Арабиясы, Ватикан және Біріккен Араб Әмірліктерін құрайтын жеке әмірліктер жатады. Абсолютті монархиялар кейде құқықтық құжаттармен бекітілгенімен, олар монархтың билігі шектелген (мысалы, заң шығарушы орган немесе жазылмаған әдет-ғұрыптар арқылы) немесе премьер-министр сияқты басқа шенеуніктердің өкілеттіктерімен теңестірілетін конституциялық монархиялардан ерекшеленеді. Қосымша ақпарат Тағы қараңыз * Автократия * Авторитаризм * Конституциялық монархия * Деспотизм * Диктатура * Тоталитаризм Дереккөздер
Хажы-мұрат

ХАЖЫ-МҰРАТ (шамамен 1799, қазіргі РФ, Дағыстан — 5.5.1852, қазіргі Әзірбайжан Республикасы, Шека қ-ның маңы) — Дағыстан мен Шешенстан халықтарының ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі. Ресей отаршылдары мен патшаға қызмет еткен жергілікті шонжарларға қарсы бағытталған бұл күрес діни бағытта — ғазауат қозғалысы аясында өтті. Х.-М. авар хандарының отбасында тәрбиеленген. 1834 ж. ағасы Османмен бірге Гамзат-бек имамға қарсы қастандыққа қатысты. Ол өлтірілген соң Авар хандығын Ресей өкімет орындары қойған Ахметхан Мехтулинскиймен бірге басқарды. 1836 ж. Солт. Кавказ халықтарының діни көсемі имам Шамильмен астыртын байланысы үшін тұтқындалды. Көп ұзамай тұтқыннан қашып шыққан Х.-М. Шамильдің жақын серіктерінің біріне айналды. 1843 ж. Шамиль имаматының құрамындағы авар тайпаларының найыбы болды. Соғыс жүргізу мен имаматтағы ішкі тәртіп мәселелері бойынша келіспеушілік, сондай-ақ бірқатар әскери сәтсіздіктер үшін (әсіресе, 1851 ж. Х.-М. басқарған Табасаранға жасалған жорық Шамиль тарапынан мүмкін болатын қудалаудан қауіптенген ол 1851 ж. 5 желтоқсанда орыстар жағына шықты. Ресей өкіметі Х.-М-тың таулықтар арасындағы беделін оларды өз жағына шығару үшін пайдаланғысы келді. Алайда 1852 ж. сәуірде Х.-М. орыстардан бөлініп, тауға қашты. Қуғыншылармен болған атыс кезінде қаза тапты. Тау халықтарының ауыз әдебиетінде Х.-М. жөнінде аңыз әңгімелер көп сақталған. Оның өмірінің соңғы кезеңі мен өлімі жөнінде Л.Н. Толстой “Хажы-Мұрат” повесін жазды. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Құлболды ишан Сұлтанұлы

Құлболды Ишан Сұлтанұлы (1780 – 1860) – діни қайраткер. Жасында Бұқара медресесінде оқыған. Кейін туған жеріне келіп, мешітке имам болады. Әрі бала оқытып, Сыр бойына ислам дінін уағыздаған. Құлболды Ишанның имандылық жолындағы іс-әрекеттері Сыр бойы ақындары шығармаларында көп айтылады. Қазіргі уақытта бейіті тұрған жер жергілікті халық тәуап ететін орынға айналған. 2002 жылы басына күмбез тұрғызылған. Дереккөздер
Қошқарұлы Сатыбалды

Қошқарұлы Сатыбалды (1857, Қарағанды облысы. Ұлытау ауданы – 1955, сонда) – сәулетші, шебер. Еламанұлы Серәлі (1809 – 1902) деген сәулетшіден тәлім алған. Ол Жезқазған, Қарағанды өңіріндегі Сейілдің, Өтенің, Қойшығараның, Қасқабайдың, Әуездің, Сауқым мен Мақаттың, Шығырлыдағы Нәдірбай мен Шегірдің қызыл тамдарын тұрғызған. Дереккөздер
Әкімшілік комиссия

Әкімшілік комиссия — әкімшілік құқық бұзушылық бойынша істерді қарап, жауапкершілікке тарту үшін арнайы құрылатын орган. Аудандық, қалалық, қаладағы аудандық әкімшіліктердің жанынан құрылады. Құрамында комиссияның төрағасы, оның орынбасары, жауапты хатшысы және мүшелері болады. Әкімшілік комиссиялар қолданыстағы арнаулы заңдарда белгіленген құзіреттер шегінде, әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамалар негізінде ашық түрде әрі құқық бұзушыны қатыстыра отырып, іс қарайды. Кінәлілерге ескерту беру, айыппұл салу сияқты әкімшілік жаза шараларын қолданады. Әкімшілік комиссияның қаралған іс бойынша қаулысы бірден жария етіледі. Қаулыға қатысты жергілікті әкімге, аудандық сотқа шағымдануға болады.
Шаянот

Шаянот – шаяноттар тұқымдасының 113 тегінің бірі. Биологиялық сипаттамасы Улы, түйін тамырды, көпжылдық шөптес өсімдік. Жапырағы жебе пішіндес, гүлі бір жынысты, гүлшоғыры - собық. Жемісі - ашық қызғыл-қызыл, жұмырт қатірізді жидек. Дәні көп болады. Таралуы Аронниктің жер шарында 30 түрі белгілі, Оңтүстік және Орталық Еуропада (Дания, Ұлыбритания, Ирландия, Швеция, Аустрия, Бельгия, Нидерланд, Чехия, Германия, Венгрия, Польша, Швейцария, Корсика, Франция, Португалия, Балеар аралдары, Сардиния, Испания, Албания, Болгария, Грекия, Италия, Крит, Румыния, Сицилия, Түркия, Югославия, Ресейдің Еуропалық бөлігі) , Азияда (Қазақстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Ауғанстан, Кипр, Иран, Ирак, Палестина, Израиль, Қытай, Непал, Пәкістан) және Африкада ( Алжир, Ливия, Марокко, Тунис, Азор аралдары, Канар аралдары, Мадейра) орманды жерде өседі. Қоныржай және субтропикалық климатта өседі. Химиялық құрамы Ароннктің барлық түрі улы болады, құрамында улы алколоидтар болады. Кептірген кезде улы қасиетін жоғалтады. Тамырында 25 % крахмал болады. Түрлері Аронниктің жер шарында 30 түрі белгілі: * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * Галерея Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том Сыртқы сілтемелер * [http://www.cate-araceae.org/description/10c81956-6bfc-1014-a918-dc439151c9e5/elements.html?featureTree=e3881c48-564e-4907-bc2c-f561cf2b4546 Arum]// www.cate-araceae.org * [http://www.agbina.com/site.xp/053050052124050053056.html Arum] // www.agbina.com * [http://flower.onego.ru/lukov/arum.html Arum]// flower.onego.ru *
Аксиология

Аксиология (грек, axios — құнды, logos — ілім) — құндылықтардың табиғаты, олардың әлеуметтік шындықта аталған орны және құндылық әлемінің құрылымы туралы философиялық ілім. Аксиологияның негізгі мәселесі — "Игілік деген не?" деген сұрақты алғашқы болып Сократ қойған. Платон философиясыңда құндылықтар жалпы ізгілікпен байланыстырылып, әмбебапты мәнге ие болды. Мәдениеттануда құндылықтар мәселесі ерекше орын алады, өйткені, мәдениет адамзат жасаған барлық құндылықтардың жиынтығы деген түсінік кең тараған. Құндылықтардың болмыстық жалпы мәнін ашуға бағытталған Аксиологияның философиялық қырынан, оның мәдениеттанулық өлшемі өзгеше болып келеді. Аксиология әртүрлі өркениеттердің жетістіктерін, мәдени құндылықтардың қалыптасуын, нақтылы даму тектерін және бағдарларын айқындайтын білімдердің нақтылы-тарихи жүйесі ретінде көрініс тапты. Бұл әсіресе тарихи мәдениеттануда анық байқалды. Мәдениет — адамдық қарым-қатынастарды реттеудің маңызды тұлғалық әлеуметтік тетігі, ал құндылық — норма, үлгі, мұраттармен қатар осындай реттеу жүйесінің шешуші элементі екендігі белгілі. Сол себепті Аксиология әлеуметтік-мәдени талдаудың маңызды құралына жатады. Қазіргі мәдениеттануда құндылықтардың тарихтан тыс әмбебапты жүйелерінен бас тартып, тарихи әдістеме арқылы тең құқықты құндылықтар жүйелерінің молдығына негізделген мәдени-тарихи релятивизм мектебі (Дильтей, Шпенглер, Тойнби, Сорокин, т.б.) қалыптасты. Салыстырмалы мәдени зерттеулердің дамуы нәтижесінде кез келген мәдениет құрылымының, басымдылықтарының және мазмұнының салыстырмалылығы туралы идеялар (Боас, Риверс, Бенедикт) өрістеді. Сонымен қоса, Аксиологиялық плюрализм концепцияларының тарауы бұрынғы жалпы құндылықтар ілімінің негіздерін шайқалтып, олардың құрамына нақтылы тарихи-мәдени контекст енгізді. Қалыптар мен құндылықтар әрбір мәдениетке өзіндік сипатымен айқындалғандықтан, бүкіл адамзатқа бірдей тұжырымдалған мәдениет кодексін ұсыну мүмкін емес. Алайда, жалпы қоғамдық ынтымақтастық, үйлесімдік пен келісімді де бекерге шығаруға болмайды, яғни, тұлға үшін ортақ мақсаттар да қажет (Клахкон). Аксиологиялық зерттеудің маңызды жақтарына психоанализ (Әсіре-Мен, Құндылық архетиптерін талдау — К.Юнг), құндылықтар сұхбаты (М.Бахтин), т.б. жатады. Дереккөздер
Қошқаран ауылы

Қошқаран ауылы – палеолит дәуірінің ескерткіші. Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км жердегі Қошқорған ауылының маңында орналасқан. 1950 ж. палеонтолог М.Беляева тапқан. 1986 – 88 ж. Оңтүстік Қазақстан геологиялық экспедиция (жетек. Б.Ж. Аубекеров), 1993 – 94, 1997 ж. Қазақстан – Ресей біріккен археологиялық экспедиция (жетек. А.П. Деревянко) зерттеген. Шақпақтас, кварц, әктас, кварцит, құмтас, эффузивтен дайындалған 5144 дана тас бұйымдар қазылып алынған. Олар: өзектас пішіндес бұйымдар, жарқыншақ, леваллуа әдісімен жасалған құралдар, қырғыш, ұсақ тас жаңқа мен қабыршақтар, тісті-ойықты құралдар, өндіріс қалдықтары, тағы басқа Анықталған мерзімдік шегі б.з.б. 500 жылдан асады. Қазақстан, Ресей, Германия ғылыми-зерттеу орталықтарынан алынған мұндай мәліметтер республика аумағын адамдар ерте палеолит дәуірінде мекендегенін айғақтайды. Қошқараннан солтүстік-шығысқа қарай 2,4 км жерде Қ-2 ескерткіші ашылған. Онда 1997 – 99 ж. кең көлемде қазба жұмыстары (ені 5 м, ұзындығы 10 м, тереңд. 11 м) жүргізілді. Зерттеу барысында 44 дана тас құралдар алынды. Қошқаран және оның төңірегіндегі Шоқтас ескерткіштері – Қазақстан жерін ежелгі адамдар бұдан 1 млн. жыл бұрын қоныстанған деген болжам жасауға мүмкіндік беретін бірегей кешендер. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Азаншы

Азаншы (намаз оқуға шақырушы) — күніне бес рет мешіт мұнарасынан намаз оқушыларды намазға шақырушы мешіт қызметкері. Оны қазақта азан шакырушы, муәзін, айғайшы, хабаршы деп те атайды. Азан шақырушы адам (мәзін) бас бармағымен және сұқ саусағымен кұлағының сырғалығын ұстаған күйі бетін құбылаға Меккеге қаратып, жеті тіркестен тұратын хабарды айтып дауыстайды. «Алақарға - азаншы, қарақарға - қазаншы» деген мәтел мен Азанға байланысты «Үй басында құтырғап адам айқайлайды» деп келетін жұмбақ және басқа да осы мәндес паремологизмдер қазақы ортаның алташқы кезеңде ислам мен оның канондарын тосырқай қарсы алғандытын айғақтаса керек. Дереккөздер
Әбубәкір Боранқұлұлы

Әбубәкір (Кердері) Боранқұлұлы (1861–1903) — ақын. Зираты Жабасай қорымында. Кіші жүз Жетіру тайпасының Кердері руынан шыққандықтан, ел арасында «Кердері Әбубәкір» атанған. Бабасы - Таран тұқымынан, өнерпаздар көп шыққан. Өз әкесі Боранқұл қолөнер шебері әрі сауықшы адам болған. Ер шауып, ағаштан туйін түйіп, тыным таппай, шоқандап отыратындықтан, жеңгелері «Шоқан» атаған. Ел арасындағы осы лақап атымен бірқатар зерттеушілер Әбубәкірді Шоқанұлы деп келді. Әбубәкір ауыл молдасынан сабақ алып, кейін Орынбор, Троицк қалаларындағы мектеп, медреселерді бітірді. Тұзтөбе, Орал, Ақтөбе, Ор, Орынбор маңындағы елдерде бала оқытты, дін шариғат жолын ұстады. Сауатты, сергек, шешен, ақындық өнерді ардақ тұтатын Әбубәкір біраз жыл ел әкімдерінің қасында жүріп, хатшылық қызметтер атқарды. Сарыарқа, Оңтүстік және Батыс Қазақстан өңіріндегі ақын, жырауларды жақсы білген. Шығармалары 1902, 1905 ж. «Әдебиет қазақия, яки Әбубәкір молланың сөздері» деген атпен екі дүркін жарияланған. Өлең-толғаулары ел арасына кең тараған. Туындылары өлең, толғаулар, хат-өлеңдер, арнаулар, айтыстар, шежіре-жырлар түрінде келеді. Өлең толғауларында заман, адам, дін, өнер, ғылым, әдет-ғурып, имандылық, мінез-дағды туралы тебіренді, дәуір бағдарын байқап, халқымыздың бағзы тұрмыс-тіршілігі мен хал-жағдайын жырлады. Өлең, толғаулары «Үш ғасыр жырлайды» (1965), «Бес ғасыр жырлайды» (1985, 1989) жинақтарында жарияланған. «Қазағым» аталатын жеке жинағы 1993 ж. жарық көрген. Әуезов «Әбубәкір өмірі мен шығармалары» жөнінде зерттеу-мақала жазған. Ол зерттеуі М. Жолдыбайұлымен және Ә. Қоңыратбайұлымен бірігіп жазған «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құрамы» деген кітапта жарияланған (7-сыныпқа арналған, А,, 99-102-беттер, 1933). Дереккөздер
Қошқыл теміртас

Қошқыл теміртас Қошқыл теміртас – темірдің сулы тотықтарынан құралған минералдарды біріктіретін кентас. Басты минералы: лимонит, гетит, гидрогетит, гематит, гидрогематит, тағы басқа Қошқыл теміртастар әр түрлі хим. қоспалар кіріктіретін гетит немесе лепидокрокит минералдарының жасырын кристалды жаралымдарынан тұрады. Бұлар тассүңгілер мен шайыр, топырақ немесе ұнтақ, жентекті, қуыс-қуысты, лак тәрізді жарғақтар, пизолиттер мен оолиттер түрінде, т.б. агрегаттарды құрайды. Қошқыл теміртас негізінен қоңыр-қошқыл, кейде шым-қай қара түсті, кейде сарғылт түсті болып келеді. Біршама тығыз ақпа агрегаттарының қатт. Моос шкаласы бойынша 4 – 5,5. Агрегаттық жағдайына байланысты менш. салм. кең аралықта (2,7 – 4,3) өзгереді. Жер бетіне жақын деңгейлерде қалыптасады. Сульфидті кендердің тотығу белдемдерінде сульфидтердің псевдоморфозасы түрінде ұшырасады. Ондағы темірдің ең аз мөлш. 30%. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Әкімшілік қадағалау

Әкімшілік қадағалау — қылмыстың алдын-алу, заңдылықты сақтау, азаматтардың құқылары мен бостандықтарын қорғау және бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдардың мінез-құлқын бақылау мақсатында қолданылатын әкімшілік шара. Оны аудандық соттың қаулысы негізінде ішкі істер органдары жүзеге асырады. Әкімшілік қадағалаудың міндеті — белгілі бір шектеулер қойып, қосымша міндеттер жүктеу. Мысалы, әкімшілік қадағалауға алынған адамға тәуліктің белгіленген уақытында үйінен ұзап кетуге, кейбір қоғамдық ортада (мәдениет, демалыс орындарында) жүруге тиым салынады. Ол тек ішкі істер органдары белгілеп берген территорияларда ғана жүріп-тұруға, ай сайын бір немесе бірнеше рет арнаулы органға келіп тіркелуге міндетті. Әкімшілік қадағалаудың мерзімі 6 айдан 2 жылға шейін созылуы мүмкін. Ол сот “аса қауіпті қылмыскер” деп танығандарға, сондай-ақ жазасын өтегенімен, өзінің мінез-құлқын түзегісі келмейтін, теріс қылыққа бейім, қоғамға қауіпті іс-әрекет жасауы ықтимал, бұрын бірнеше рет әрқилы жағдайлармен сотталған адамдарға қатысты қолданылады. Заңмен, үкіметтің актілерімен, ведомстволық актілермен, сонымен қатар осы қадағалауды жүзеге асыратын органдар бекіткен талаптар мен арнайы тәртіптерді орындау үшін бақылауды жүзеге асыру негізгі қызметтері болып табылатын, бірқатар мемлекеттік басқару органдарының құқық қорғау қызметінің арнайы түрі. Дереккөздер
Ақжайлау оқиғасы

Ақжайлау оқиғасы — Ресейден қоныс аударушылар мен жергілікті қазақтар арасында болған қақтығыс (1904). Ақжайлау — Шығыс Қазақстан облысы Марқакөлдің күнгей бетіндегі көлемі 50 шаршы шақырымдай шұрайлы алқап. Алқабек, Білезік, Қаба өзендері бастау алады. Бұл орта жайлау Төртуыл, Қожамбет руларының ата қонысы. Олар көктемде жонға шығарда, күзде ойға түсерде жайлап келген. Оқиғаның басталуы 1867 — 68 жылдары Столыпин реформасынан кейін қазақ жеріне қоныс аударған мұғыжарлардың алғашқы тобы Ақжайлауға келіп түседі. Олар ата қоныстарының сырттай тартып алынғанынан мүлдем бейхабар елдің көшінің жолын кесіп, қондырмайды. Үйренген өрісіне тартқан қазақтардың қалың жылқысын жарға қамап, мылтықпен атып, қырғынға ұшыратады. Жазықсыз малды құтқармақ болған Нұғыттықұлы Нұрғали олардың атқан оғынан қаза табады. Сол кезден бастап қазақтар Ақжайлаудан айрылады. Келімсектер келе-келе басқа да шұрайлы жерлер — Қараойды, Ащылыны, Тарлаулыны тартып алды. Осы жерлерді жанай көшкен қазақтар әр мал басы үшін орыстарға тұяқ ақы төлейтін болды. Ақжайлау оқиғасы сияқты жер үшін талас мұғыжарлар қоныстанған көптеген өңірлерге тән болды. Дереккөздер
Қошмәмбет ауылы

Қошмәмбет – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Жаңашамалған ауылдық округінің құрамында. Аудан орталығы – Қаскелең қаласынан 18 км, округ орталығы – Шамалған темір жол станциясынан 5 км жерде, Қаскелең өзенінің сол жағалауында. Тұрғыны 2,2 мың адам (2003). Ауыл 1959 – 97 ж. сүт-көкөніс бағытындағы “Ақсай” болып келді. Оның негізінде 1997 ж. Қ-те 40-тан аса шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Монацит

Монацит (грек. monazo – жалғызбын) – фосфаттар класының минералы. Химиялық формуласы: (Ce, La ...) [PO 4 ]. Минералдың құрамына қоспа ретінде Th, Sі, U, Ca, S, Mg, Mn, Pb, Fe, Al кіреді. Бұлардың ішіндегі құндысы – торий тотығы (ThO2). Моноклиндік сингонияда кристалданады. Монацит атына сай дара, пішіні призмалы кристалдар түзеді. Минералдарының түстері сарғыш, қоңыр, қызғылт қоңыр, жылтырлығы шыны тәріздес, жымдастығы бір бағытта жетілген; қатты Моос шкаласы бойынша – 5,5, тығыздығы 4,9 – 5,5 г/см 3 , көбінесе радиоактивті. Монацит гранит пегматиттерінде, кейде гидротермальдық доломиттер желілерінде циркон, апатит, магнетит, турмалинмен бірге шоғырланады; граниттер мен гнейстердің шайылуынан түсетін өзендік және теңіздік шашылымдардан өндіріледі; церий мен торийді өндіріп алуда қолданылатын шикізат. Кендері Бразилияда, Үндістанда табылды. Қазақстан (Мұғалжар, Алтай, Сарыарқа) интрузияларында, титан-циркон қорымдарында Монацит көптеп кездеседі. Оптикалық оңқай, 2u 11 — 14°, Ng 1,837 (1,849), Nm 1,787 (1,801); Np 1,785 (1,800). Кристалдық бейнесі призма немесе таблетка тәрізді жұқа болады. Қоспақтары көбінесе ұсақ кристалды түрде кездеседі. Кейде ірі кристалдары да (біриеше килограмм) болады. Жаратылысы Монацит петматитте, сонымен қатар гранит және гнейс ішінде (дала шпатымен немесе цирконмен бірге) кездеседі. Кейде оның гидротермалық доломит желісінде магнетитпен бірге кездескен жерлері де бар. Монацит берік минерал болғандықтан құмға айналып, шашыранды кен құрайды. Монацит өте құнды сирек элементтер алуға қолданылады. Әсіресе церий сияқты техникаға өте керекті металл осы минералдан алынады. Сонымен қатар торий элементін де осыдан айырып алады. Дереккөздер
Флотилия

Флотилия — # кейбір елдердің әскери-теңіз күштеріндегі оперативтік бірлестік немесе құрама. Қолданылуына байланысты жеке немесе флот құрамында болады. Белгілі бір теңіз, өзен немесе көл ауданындағы әскери міндеттерді орындайды. Флотилия кемелер мен авиация құрамаларынан, теңіз жаяу әскері бөлімдерінен, сонымен бірге флотилияның жауынгерлік және күнделікті әрекет ету қызметтерінен тұрады. Қазақстанның Теңіз Флотилиясы шекарашылармен біріге отырып, Каспий жағалауы арқылы өтетін мемл. шекараны күзетеді (қ. Әскери-теңіз флоты). # Кейбір мемлекеттердегі (АҚШ, Ұлыбритания, Франция, т.б.) тактика құрама. Екі немесе одан да көп эскадралардан (немесе дивизионнан), сүңгуір қайықтардан, эскадралы миналы кемелерден, ракеталық немесе торпедолық катерлерден, тралшылардан, сонымен бірге басқа да кемелерден тұрады. # Кейбір мемлекеттердегі (Франция әскери-теңіз күштері, т.б.) атомды ракеталық стратегия мақсаттағы сүңгуір қайықтарының оперативтік бірлестігі. 4) Кәсіптік, экспедиция немесе спорттық кемелердің құрамасы.
Дриопитек

Дриопитек (Dryopіthecіnae, грек. drys — орман және pіthekos — маймыл) — қазбадан табылған адам тәрізді маймылдардың бір түрі. ғалымдардың пікірі бойынша, дриопитек ағаш басында, ашық жерде де тіршілік еткен және адам тәрізді маймылдардың арғы тегі болған. Олардың ішінде Дарвин дриопитегі деген түрі басқаларына қарағанда адамға жақындау. Оның қаңқа қалдықтары (жақ, иектері, тістері, қол-аяқ қаңқалары) Австрия жеріндегі миоцен қабаттарынан табылған. Дриопитектің сыртқы пішіні қазіргі шимпанзе, бонобо маймылдарына ұқсас. Бұдан 14 млн. жыл бұрын өмір сүрген Кения жерінен табылған Африка дриопитегінің (кенияпитек) тісінің құрылысы адам тісіне ұқсастығы анықталды. Дриопитектің орталық жүйке жүйесі жақсы дамыған. Олардың тісінің, басқа қаңқа сүйектерінің қалдығы Батыс Еуропа, Оңтүстік Азия, Шығыс Африка жерлерінен табылды. Бұдан 7 — 12 млн. жыл бұрын тіршілік еткен дриопитектен горилланың, шимпанзенің арғы тегі таралған және дриопитек бұдан 9 млн. жыл бұрын біржола жойылып кеткен деген пікірлер де бар. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Ең кіші квадраттар әдісі

Ең кіші квадраттар әдісі— қателер теориясының белгісіз шамаларды кездейсоқ қателері бар өлшеулердің нәтижесін бағалау үшін қолданатын әдістерінің бірі. Ең кіші квадраттар әдісі берілген функцияларды олардан гөрі қарапайым функциялар арқылы жуықтап өрнектеу үшін де пайдаланылады. Бұл әдісті 1794 — 95 ж. ‘’К.Гаусс’’ және 1805 — 06 ж. француз математигі ‘’А.Лежандр’’ (1875 — 1961) ұсынған. Ең кіші квадраттар әдісі алғашқыда астрономия және геодезия бақылаулардың нәтижесін өңдеу үшін қолданылды. Бірақ оның дәл математикалық негіздемесін жасап, қолданылу шекарасын көрсетіп берген орыс ғалымдары А.А. Марков (1856 — 1922) пен А.Н. Колмогоров болды. Ең кіші квадраттар әдісі — математикалық статистиканың аса маңызды бір бөлімі және ол статистика қорытынды жасау үшін ғылым мен техниканың әр түрлі саласында кеңінен қолданылады. Гаусс бойынша, Ең кіші квадраттар әдісінің мәні — физикалық шаманың () дәл мәнін (белгісіз) оның бақылаулар нәтижесінде есептелген жуық мәнімен (Х) ауыстырғандағы “шығын”, (X–)2 қателік квадратына пропорционал болады деген пайымдауға негізделген. Мұндай жағдайда, “шығынының” орташа мәні ең кіші болатындай Х шамасының жүйелі қатесін тиімді баға деп есептеуге болады. Міне, осы талап Ең кіші квадраттар әдісінің негізіне алынады. Ал, жалпы жағдайда, Х шамасының Ең кіші квадраттар әдісі мағынасындағы тиімді бағасын іздеу күрделі есеп. Сондықтан практикада бұл есептің ауқымын тарылта отырып, Х ретінде бақылаулар нәтижесінен алынатын жүйелі қатесі болмайтын сызықтық функция таңдалады және ол функцияның барлық сызықтық функциялар класындағы “шығынының” орташа мәні ең кіші болуы тиіс. Егер бақылаулардың орташа қателері қалыпты үлестірілуге бағынса әрі бағаланатын шама () бақылаулар нәтижесінің орташа мәндеріне сызықты тәуелді болса, онда мұндай есептің шешімі жалпы есептің де шешімі болады. Бұл жағдайда Х-тің тиімді бағасы да -дің орташа мәні бар қалыпты үлестірілуге бағынады. Дереккөздер
Қоштаев Құтлымбет

Қоштаев Құтлымбет Қоштаев Құтлымбет (т.-ө.ж.б.) – би, Әбілқайыр ханның 1730 ж. Санкт-Петербургке жіберген елшісі. Елшілік орыс патшасы Анна Иоанновнаға Әбілқайыр бастаған Кіші жүз қазақтарының арнаулы хатын жеткізді. Бұл кезде қазақтар жоңғар қалмақтарымен қатар көршілес башқұрттар тарапынан да шапқыншылыққа ұшырай бастаған. Елшілік егер патша өкіметі қазақтарды өз қорғауына алатын болса, жасақ беруге әзір екендіктерін мәлімдеді. Патша өкіметі бұл өтінішті қабылдап, 1731 ж. 19 ақпанда Кіші жүзді Ресейдің қол астына алатындығы жөніндегі грамотаны елшілікке табыс етті. Пайдаланған әдебиетттер Қазақ энциклопедиясы
Үш Жүз (газет)

“Үш Жүз” — газет, Қазақ социалистік “Үш жүз” партиясының баспа органы. 1917 жылдың желтоқсанынан бастап 1918 жылдың көктеміне дейін Петропавл қаласында шығып тұрған. Барлығы неше саны шыққаны белгісіз. Қазіргі мәлімет бойынша мұрағаттарда үш саны ғана сақталған. Редакторы К.Төгісов. Газеттің көтерген мәселелері сол кездегі ел ішіндегі саяси-қоғамдық ахуал, ұлтаралық қатынас “Үш жүз” партиясының іс-қимылы, т.б. Жарияланған мақалалар ішінде қазақ халқының болашағы жайлы келелі мәселелер көтерген Алаш автономиясы атты мақала көңіл аударарлық. Бұл мақалада сол кездегі қалыптасқан нақты саяси ахуалды ескере отырып, ұрыншақтыққа салынбай қазақ автономиясы туралы реалистік пікірлерді пайымдайды. “Үш Жүз” газетінің бетінде “Жасасын түрік-татар балалары”, “Барлық мұсылмандар — туысқан” деген ұрандар көтеріліп тұрған. “Үш жүз” партиясының басшыларын Колчак өкіметі тұтқындағаннан кейін газет жарыққа шығуын тоқтатты.
Қоштасу өлеңі

Қоштасу өлеңі Қоштасу, қоштасу өлеңі– қазақтың дәстүрлі салт жыры. Ел-жұртымен, туған туысымен, сүйген жарымен, ата-анасымен, жүйрік атымен, қыран құсымен, т.б. Қоштасу бар. Қ. өлеңі эпос, дастандарда көп кездеседі. “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” жырындағы Таңсық қыздың “Балталы, Бағаналы ел аман бол” деп басталатын Қоштасуды ел арасында кең тараған. “Елім-ай” өлеңі кіндік қаны тамған жерінен айрылған халықтың ауыр күйзелісін, қайғылы көңіл-күйін білдіретін шығарма. М.Әуезовтың жіктемесі бойынша Қоштасу жырлары: а) жермен, елмен Қоштасу (Ай, Таңсық өлеңдері); ә) Сары арқамен Қоштасу (Күдері Қожаның Қарқаралыдан кетерде айтқаны); б) өмірдің өткен шағымен Қоштасу (Сабырбай ақынның қызы Қуандыққа айтқан сөздері, Кемпірбайдың Әсетпен қоштасуы; в) Өтіп бара жатқан заманмен Қоштасу (Қаратоқа Есет бидің еңкейген шағындағы өлеңі, Тезек төренің “Сексен” деген әні) сияқты түрлерге бөлінеді. Қоштасу өлеңдерін түрлерге жіктеу әдебиеттану ғылымында қазіргі күнге дейін өзекті мәселелердің бірінен саналады. Қазақ халқының “Қыз Жібек”, “Ер Тарғын”, “Қобыланды батыр”, т.б. лиро-эпостық және батырлық жырларында Қ-дың көркем үлгілері кездеседі. Пайдаланған әдебиетттер Қазақ энциклопедиясы
Флуктуация

ФЛУКТУАЦИЯ (латынша fіuctuatіo — үздіксіз қозғалыс, тербеліс) — физикалық шамалардың (бақыланатын мәндері) өздерінің орташа мәндерінен кездейсоқ ауытқуы. Бұл құбылысты зерттеудің принциптік маңызы бар. Өйткені ол термодинамалық ұғымдар мен заңдылықтардың қолдану шегін анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге Флуктуация— көптеген физикалық процестерге тән құбылыс. Флуктацияның пайда болуының негізгі екі себебі бар: 1) классика физизикалық шамалардың Флуктациясы жүйедегі бөлшектер санының шекті болуына байланысты; 2) кванттық шамалардың Флуктациясы анықталмау қатысына байланысты. Ал электрлік Флуктация — заттың электрленуінің дискретті құрылымына және электр зарядын тасушылардың жылулық қозғалысына байланысты өткізгіштегі электр потенциалының, ток күшінің және зарядтардың ретсіз (хаосты) өзгеруі. Флуктаяның соңғы түрі электротехника мен радиотехникада үлкен рөл атқарады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Целиакия

Целиакия (coelіakіa; грек. kolіakos — ішек қызметінің бұзылуы) — асқазан-ішек жолдарының созылмалы ауруы. Целиакия ауруы ащы ішектің гладина-клейковинаны (бидай, т.б. дәнді дақылдар тұқымы құрамында болатын аса бағалы белоктық зат) дұрыс сіңіре алмауынан болады. Патогенез Аурудың туғаннан пайда болатын және қайталанбалы түрлері ажыратылады. Целиакия сәбидің алты айлық кезінен екі жасқа дейінгі аралықта байқалады. Ауру сәбиді құрамында глиадина белогы мол тамақ (нан тағамдары, майда жарма ботқасы, әр түрлі кондитерлік тағамдар, т.б.) бергенде, іші өтумен сипатталады. Кейде аурудың белгісі сәбиді жасанды жолмен қоректендіргенде де байқалады. Сәбидің ішкен тамағы ішіне тұрмай, ащы ішектің қоректік заттарды сіңіруі төмендейді. Соның салдарынан сәбидің күніне бірнеше рет іші өтіп, нәжісі көпіршектеніп, майлы, түсі ақшыл тартып, иісі жағымсыз болады. Баланың организмінде зат алмау процесі бұзылып, арықтай бастайды. Баланың еш нәрсеге зауқы болмай, жылай береді, соның салдарынан ұйқысы бұзылады. Қші қампиып, кебеді. Ауру асқынғанда, сәбидің организмі белок плазмасымен бірге, май қышқылдарын да жоғалтады, соның салдарынан D витаминінің сіңірілуі төмендеп, балада рахит, остеопороз ауруларының белгісі байқалады, тіске кариес түсіп, баланың сүйектері жұмсарады, сынғыш келеді. Емдеу Ауруды дер кезінде емдемесе,Целиакия қайталама түріне ауысып, бала өте қауіпті ауруларға: гепатит, қант диабеті, цирроз, ревматизм, т.б. шалдығуы мүмкін. Емі: диета сақтау, тамақ рационынан құрамында гладилин белогы бар тамақты шығару; 3 — 4 апта ферментті препараттар (панзинорм, абомин, полизим, панкреатин, т.б.), A, B, C, D витаминдері беріледі. Балаларды міндетті түрде диспансерлік есепке қояды. Ciлтемелер : "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Қоян (шоқжұлдыз)

Қоян (лат. Lepus) – аспанның оңт. жарты шарындағы шоқжұлдыз. Оның екі жарық жұлдызы 2,6- және 2,8-жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Эридан, Таразы, Сыңар мүйіз, Үлкен Арлан, Көгершін, Кескіш шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Қазақстан аумағында қараша – желтоқсан айларында көрінеді. Пайдаланған әдебиетттер Қазақ энциклопедиясы
Химиялық қару

Химиялық қару — уландырғыш заттар мен құралдарды қолдануға арналған машиналар, приборлар, қару-жарақтар. Химиялық қару жаудың адам күшін жаппай қырып-жоюға арналған. Сондай-ақ белгілі бір жерлерді, қару-жарақты, әскери техниканы, әр түрлі тыл нысандарын уландыру үшін де қолданылуы мүмкін. Химиялық қарудың тиімділігі, көбінесе метеорологиялық жағдайларға, жердің жайына байланысты. Мысалы, ауа райы желді болса, уландырғыш заттардың таралатын аймағы ұлғайып, жел тымық болса, уландырғыш заттар бір жерде ұзақ тұрып қалады. Химиялық қаруды алғаш немістер 1915 жылы 22 сәуірде Шпредегі (Бельгия) шайқаста қолданды. Содан кейін басқа армиялар да қолдана бастады. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында тек ағылшын, француз және АҚШ армияларында ғана Химиялық қарудан 450 мыңдай адам шығын болды. 1925 жылы Женева хаттамасы бойынша Химиялық қаруды қолдануға тыйым салынып, оған бірнеше мемлекеттер қосылды. Бірақ кейбір мемлекеттер бұл хаттаманы бұзып (мыс, Италия Эфиопияға қарсы соғыста (1935 — 36), Химиялық қаруды қолданды. Тыйым салынғанына қарамастан 1- және 2-дүниежүзілік соғыс аралығында Химиялық қару көптеп шығарылды. 1943 жылға қарай фашістік Германия уландырғыш заттар әзірлейтін химиялық өнеркәсібінің қуатын жылына 180 мың тонна өнім шығаратындай дәрежеге жеткізді. Дегенмен, көп ұзамай Германия қарсыластарының да Химиялық қаруды қолданатынын ескеріп, бұдан бас тартты. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның трофейлік Химиялық қаруы (300 мың тоннаға жуық) теңізге батырылу арқылы жойылды. Соғыстан кейін көптеген елдер Химиялық қарудың жаңа неғұрлым апатты түрлерін шығарды. Химиялық қару, әсіресе, артиллерия, авиация саласында одан әрі өрістеді. Артиллерия Химиялық қаруға жаудың жердегі күштерін атқылауға арналған химиялық снарядтар, миналар; авиациялық Химиялық қаруға әр түрлі улы заттармен толтырылған бомбалар, т.б. құрал-жабдықтар жатады. Белгілі бір аймақты улау үшін арнаулы химиялық машиналар қолданылады. Химиялық қарудан қорғану үшін әскерлер мен тұрғын халық арнаулы дайындықтан өтуі тиіс. Париж конвенциясына (1993) сәйкес, Химиялық қару табиғат пен адамзатқа тигізетін аса ауыр зардабына байланысты жойылуға жатқызылған. Химиялық қаруды жою арнайы нысандарда жүзеге асырылады. 1993 жылы Ресейдің Химиялық қару қоры 40 мың тоннаны, ал АҚШ 29 мың тоннаны құрады. Химиялық қарудан қорғану Химиялық қарудан қорғану — әскер мен халықты химиялық қару әсеріне ұрындырмау немесе бұл әсерді барынша бәсендету, әскерлердің ұрыс кабілеттілігін сақтау және олардың жауынгерлік міндеттерін сәтті орындауын қамтамасыз ету мақсатында жүргізілетін арнайы шаралар жүйесі. Химиялық қарудың әсерін барынша әлсірету мақсатында жүргізілетін шараларға: әскерлер мен халықты қарсыластың химиялық кару анғандығы туралы дәл уакытында хабарлау мен ескерту, жеке және ұжымдық қорғаныс құралдарын қолдану, емдік және санитариялық-гигиена шаралары, жарақат алғандарга алғашқы медициналық және өзіндік көмек көрсету, химиялық қару қолданудың салдарын жою шаралары жатады. Дереккөздер
Азап

Азап (араб тілінде азаб - қинау) - шариғат заңдары бойынша істеген күнәсі үшін берілетін жаза. Ислам діні және оның қағидалары бойынша сот тарапынан белгіленетін жаза да Азап деп аталады. Әрбір адамның іс-әрекеті, ойы адал мен арамға, жақсы мен жаманға бөлінеді. Кімде-кім арам мен жаман іс-әрекеттер істесе, не сондай ойда болса, онда сол іс-әрекеттеріне орай жаза беріледі. Ол іс-әрекеттерді екі иықтағы екі періште жазып, белгілеп отырады. Сопылық ілімде Азап шегу - күнәдан арылып, рухани тазарудың («тарихаттың») басты шарты. Сондықтан сопылар дәруіш болып ел кезуді, жайын қинап зікір салуды, есінен танғанша Хақка жалбарыныш, дұға оқуды саналы түрде әдетке айналдырған. Мұндай қасиетті іс жалпыға бірдей міндетті емес, тек рухы күштілердің ғана қолынан келетін әрекет саналған. Тек осындай азапқа шыдаған жан ғана мағрифат жолына түсіп, Хақпен дидарласып, ақиқаттың мәнін ұға алады; қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында азап ұғымы да осы түсінікке ұқсас. Дереккөздер
Жанартаутекті шөгінді кендер

Жанартаутекті шөгінді кендер — геосинклинальдік және платформалық аймақтардағы теңіздердің түбінде жанартаутекті шөгінді жыныстардың шөгуінен түзілген кендер. Мұндағы минералдық заттар жанартаудың ыстық газы мен суынан бөлініп, жанартау лавасы мен күліне сіңеді. Кейін суынған лава мен күл теңіз суының әсерінен әр түрлі бөлшектерге ыдырай бастайды. Ал жанартау әрекеті қайталанып, жаңадан бөлінген газдар мен сұйық ерітінділер қайта әсер еткенде олар ериді, сілтісізденеді, тотығады, жаңа химиялық қосылыстар, минералдар түзіп шөгеді және су массасымен бірге бір орыннан екінші орынға көшеді. Сөйтіп, жанартау атқылауымен, жердің терең қабаттарынан келетін заттар ыдырап, жер беті суымен тасымалданады. Бұл минералдық бөлшектердің мұхит пен теңіз алаптарының белгілі бір жерінде шоғырлануы нәтижесінде кейбір химиялық элементтердің мөлшері молаяды. Судағы химиялық реакция тепе-теңдігі өзгергенде, кейбір химиялық элементтердің иондары коллоидтық ерітіндіге айналып, коагулденген соң шөгеді. Жанартаутекті шөгінді кендерге силикаттар мен карбонаттардан, оксидтер мен гидроксидтерден тұратын темір мен марганецтің аса қалың қабаттары, құрамында темір, мыс, мырыш, кейде қорғасын сульфиттері және барит пен гипс болатын колчедан кентастары жатады. Мұндай кендер барлық геологиялық жүйелерде кездеседі. Жанартаутекті шөгінді кендерге Орталық Қазақстанның темір-марганец, Кенді Алтайдың полиметал кен орындары жатады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Бобслей

Бобслей — шанамен сырғанау спортының бір түрі. XIX ғасырдың аяғында Швейцария да пайда болған. Бобслей жарысы биік жал сияқты етіп екі қапталына және табанына мұз қатырылған, шұғыл бұрылыстары бар, арнайы жолдарда өткізіледі. Экипаж 2 және 4 адамнан тұрады. 2 адамдық экипаждағы спортшылар салм. 200 кг-нан, шананың салм. 165 кг-нан, ұзындығы 270 см-ден; 4 адамдықта спортшылар салм. 400 кг-нан, шананың салм. 230 кг-нан, ұзындығы 380 см-ден аспауы тиіс. Шананың сырғанау жылд. сағатына 100 км-ден астам болады. Бобслей 1924 жылдан бастап қысқы Олимпия ойындарының бағдарламасына енді. Еуропа, Азия және Дүние жүзі чемпионаттары өткізіледі. Арнайы жасалған бобслейдром болмағандықтан Қазақстанда дамымаған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Хажы мұхаммед

ХАЖЫ МҰХАММЕД Хаким бин Сеид Масум хан (шамамен 1802 — 1845) — “Мунтахаб ат-Тауарих” (тарихи деректер) атты тарихи шығарманың авторы, Қоқан ханы Нарботаның немересі. Қоқанды Мұхаммед Әли басқарып тұрған кезде онымен келісе алмай, Меккеге кеткен. Жолда Ресей, Түркия, араб елдерінде болды. Мұсылман елдерінің жалпы тарихы жайындағы еңбегінен тарихты аса жетік білетіні, оқиғаларды шебер суреттейтіні, Еуропа мәдениетімен таныстығы айқын көрінді. Бұл шығармада Орта Азия ғана емес, онымен көршілес Қазақстан, Ресей, Шығыс Түркістан, т.б. елдер жайында құнды мәліметтер береді. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ұйытқу теориясы

Ұйытқу теориясы — аналитикалық шешімі белгісіз күрделі физикалық есептерді жуықтап шешудің тәсілі. Бұл тәсіл қарастырылып отырған теңдеуді соған жақын, бірақ одан гөрі қарапайым әрі шешімі белгілі теңдеуге келтіруге негізделген. Осы қарапайым есеп ұйытқусыз есеп деп, ал қарастырылатын теңдеулер жүйесіндегі ұйытқусыз есептен өзге мүшелері ұйытқу деп аталады. Ол физикалық жүйеге әсер ететін ұйытқу шамасы аз болғанда қолданылады. Бұл теорияны қолданғанда алдымен ұйытқуы жоқ жүйені сипаттайтын қарапайым теңдеудің шешімі табылады да, содан кейін ол шешімге ұйытқуды ескеретін қосымша түзетулер енгізіліп, әрі қарай түзетілген шешім келесі қосымша түзетуді есептеуге пайдаланылады. Осы процесс есептің шешімі берілген дәлдікті қанағаттандырғанша бірнеше рет қайталанады. Ұйытқу теориясы алғаш рет аспан механикасында үш дененің өзара әсерлесіп қозғалуын зерттейтін есепті шешуге пайдаланылды. Мұнда ұйытқусыз есептің рөлін екі дене үшін жазылған Кеплер есебі атқарады. Ал үшінші дененің әсерін ескергенде ұйытқу шамасы аз деп есептеліп, қозғалыс теңдеулерінің шешімдері кіші параметрлердің дәрежелері арқылы жазылған қатар ретінде қарастырылады. Есептің шешімін өрнектейтін осы қатардың әрбір мүшесі алдыңғы мүшесінен аз болады; сондықтан көбінесе оның бірінші мүшесімен шектелуге болады. Егер есептегі кіші параметрлердің саны бірнешеу болса, онда теңдеудегі шешім барлық кіші параметрлердің көрсеткіші бойынша еселі қатар түрінде ізделеді. Ұйытқу теориясы микробөлшектердің қозғалысын сипаттайтын Шредингер теңдеуін шешудің ең тиімді тәсілдерінің біріне жатады. Оны микробөлшектердің өзара немесе электрмагнит өрісімен әсерлесуін зерттегенде пайдаланады. Мысалы, сыртқы электр өрісінің сутек атомына әсерін қарастырғанда бастапқыда сыртқы өрістің әсері ескерілмей, ұйытқуы жоқ бос атомның толқындық функциясы, энергия деңгейлері және тағы да басқа физикалық шамалары анықталады. Содан кейін табылған толқындық функцияны пайдаланып атомның энергия деңгейлеріне сыртқы өрістің тигізетін әсерін ескеретін қосымша түзетулер енгізіледі де, жаңартылған толқындық функция үшін Шредингер теңдеуі қайта шешіледі. Бұл әдіс одан әрі жоғары ретті түзетулер табылғанша бірнеше рет қайталанады. Ұйытқу теориясы кванттық электрдинамикада маңызды рөл атқарады. Осы теория арқылы әр түрлі процестердің амплитудалары есептеледі. Кванттық теория теңдеулерінің аналитикалық шешімдері қазіргі уақытқа дейін белгісіз. Соған қарамастан ол теңдеулердің Ұйытқу теориясының көмегімен алынған жуық шешімдері кванттық электрдинамикада тәжірибе нәтижелерімен дәл үйлестік табуда. Дереккөздер
Монблан

Монблан (, – «Ақ Тау») — Батыс Альпідегі тау массиві. Франция мен Италияның шекарасында орналасқан. Таудың ұзындығы 50 км. Батыс Еуропаның ең биік жері (4807 м).Гранит, гнейс, кристалды тақтатастардан құралған. Жер бедері күшті тілімденген; альпілік тау жасалуда пайда болған. Кен байлықтары: темір, магнезит, пирит, көмір, мыс, мырыш, қорғасын. Мұз басқан бөлігінің ауданы 200 км 2 -ден астам. Ең ірі мұздығы – Мер-де-Глас (ұзындығы 15 км). Туризмнің орталығы. Монбланда астрономия обсерватория бар. Монблан арқылы Франциядан Италияға автомобиль тоннелі (ұзындығы 11,6 км) салынған. Дереккөздер
Қоянбұршақ

Қоянбұршақ (Orobus) – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық аймақтарындағы жазық жерлерде, орман ішінде, тау етектерінде, кейде таудың биік шыңдарында да кездеседі. Қазақстанда 6 түрі өседі. Көп тараған түрі – сары Қоянбұршақ (O. luteus). Оның биікт. 60 – 150 см. Дара, тік, жуан, тықыр немесе түкті сабағы тамыр бұтағынан шығады. Қосалқы жапырақтары жартылай садақ тәрізді, жапырақшалары 3 – 4-тен қосарланып келеді, жалпақ қандауыр тәрізді. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда дән береді. Бұршағы ұзынша, аздап иілген, тықыр. Тұқымы сопақша домалақ (саны 12 – 15). Қ-ты сиыр мен жылқы сүйсініп жейді. Соңғы жүйеленім бойынша Қоянбұршақ әйкен туысына жатқызылды. Пайдаланған әдебиетттер Қазақ энциклопедиясы