kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Карпов Александр Федорович

Карпов Александр Федорович (туған- өлген жылы белгісіз) - Семейдегі әскери-губернатор. 1898 ж. Мұқыр сайлауында Абайға қастандық жасалып, Мұқыр сайлауы өтпей қалады да, ел тарап кетеді. Абайға қатысты оқиғаны жақсы білетін Карпов Батыс Сібір генерал-губернаторы барон М. А. Таубеге болыс бастығын сайлау арқылы емес, тағайындау жолымен бекітуін өтініп, телеграмма жібереді. Карпов рұқсат алысымен Мұқыр болысына басқа болыстың адамы Қаратай Жалбинді тағайындайды. Дереккөздер
Палеогеографиялық карта

Палеогеографиялық карта -жердің өткен геологиялық замандардағы физикалық- географиялық жағдайларымен келбетін бейнелейтін карталар. Оларда палеоматериктер мен мухиттардың сүлбалары, геологиялық процестер, климатпен мұз басу, ежелгі ландшафтар, топырақ және өсімдік жамылғысы, табиғи ортаның басқа да құрамбөліктері көрсетіледі. Дереккөздер
Мәтіндік процессор

Мәтіндік процессор (мәтіндер даярлау жүйесі) (текстовый процессор (система подготовки текстов); word processor) — мәтіндерді енгізу, сақтау, қарап шығу, түзету, пішімдеу және қағазға басып шығаруды қамтамасыз ететін программалық құралдар. Баспа машинкасында орындалатын мүмкіндіктерден басқа мұнда қате тексеру; тезаурус (синоним сөздер) табу; сөз тіркесін іздеп тауып, оны басқаға өзгерту; «қиып алып желімдеу»; бірнеше терезедегі мәтіндермен катар жұмыс істеу тәрізді көптеген қосымша әрекеттер орындалады. Дереккөздер
Гидравликалық дүмпу

Гидравликалық дүмпу — ағын жылдамдығының күрт өзгеруі салдарынан құбырдағы сұйықтық қысымыньщ тез өзгеруі. Бұл құбылыс құбырмен ағып тұрған сұйықтықтың жолын кенет жапқанда, турбина немесе сорғы кенет тоқтағанда және т.б. жағдайларда пайда болады. Ысырма не шүмек жабылғанда ағыс жылдамдығы күрт тежеледі. Осының нәтижесінде лезде инерциялық қысым күші пайда болып, сұйықтық қысымы артады. Жоғары қысым кұбырды бойлай ағысқа қарсы 1000 м/сек. және одан да артық жыддамдықпен ұрма толқын болып таралады. Гидравликалық дүмпу толық немесе ең күшті (кері кайтқан толқын шүмек немесе жапқыш толық жабылған сәтке дейін жетіп үлгермейді), жартылай (шүмекті жабу уақыты оған дейін кері қайтқан толқынның уакытынан көп), кері қайтарылған (кері немесе дұрыс толқын қандай бір кедергіге соғылудан пайда болады) және бастапқы (толқын пайда болған орыннан кері қайтарылу орнына дейін қозғалады) гидравликалық дүмпулер болып жіктеледі. Гидравликалық дүмпулер құбыр жүйесі, машина бөлшектері және сұйықтық жолына қойылған аспаптар үшін зиянды. Гидравликалық жүйелерді бұл зияннан сақтау үшін сақтағыш кұрылғылар (клапан, диафрагма, теңгергіш мұнара, кері клапан және т.б.) пайдаланылады. Гидравликалық дүмпу теориясын алғаш жасаған және одан сақтану шараларын көрсеткен Н.Е. Жуковский (1898 жылы). Девипу қысымы D сұйықтық режімдерінің тұрақты және тұрақты емес қысымдарының айырмасы арқылы анықталады. D>0 жағдайдағы дүмпу — оң, ал бұған керісінше: D no:Vannslag
Сындарлы күй

Сындарлы күй — тепе-теңдікте болатын екі фазаның фазалар соған жеткенде қасиеттері жағынан барабар болып шығатын күйі. Сындарлы күй температураның, қысымның және үлестік көлемнің сындарлы мәндерімен сипатталады. Дереккөздер
Жағалық кедертас

Жағалық кедертас — беті сатыланған кедір-бұдыр саяз сулық кедертас, маржан әктасынан тұрады, өсу үстіндегі маржандармен жабылған. Тікелей жағадан басталып, біртіндеп мұхитқа қарай төмендейді. Дереккөздер
Зат белгі қағаздары

Зат белгі қағаздары - кәмпит орауға арналған қағаздар; Зат белгі қағаздары торт маркалы болып шығарылады: * А — түрлі түсті суреттерді литографиялық, офсеттік тәсілдермен басуға арналған; * Б — зат белгілерді литографиялық, офсеттік және баспаханалық тәсілдермен басуға арналған; * В — зат белгілерді баспаханалық тәсілмен басуға арналған; * М — түрлі түсті зат белгілер басуға арналған қағаз. Тағы қараңыз *Зат белгі Дереккөздер
Файлдарды орналастыру кестесі

Файлдарды орналастыру кестесі (Таблица размещения файлов; file allocation table, FAT) — иілгіш немесе қатқыл дискідегі әрбір кластер жайындағы мәлімет сақталатын кесте. Ол дискіні пішімдеу кезінде құрастырылады да, мәліметтер жазу кезінде толықтырылып отырады. Дереккөздер
Интерференциялық түс

Интерференциялық түс (лат. interferentio — өзара әрекет) — айқас никольде үйектелген ақ жарықта минералдың шлифтегі түсі. И.т. әрекеттесетін екі жарықтың жүріс айырмасына, тастілімнің қалындығына, минералдың қоссыну шамасына және индикатрисаның қимасына байланысты. Жүріс айырмасының өсуімен интерференциялық түс қара сұрдан сарыға, қызғылтқа, қызылға, күлгінге, көкке, көгілдірге, жасылға, сарыға, тағы әрі қарай қайталанып өзгеріп отырады. Қара сұрдан бірінші күлгінге дейінгі аралық бірінші қатар, бірінші күлгіннен екінші күлгінге дейінгі екінші қатар, одан орі үшінші, төртінші қатар болып кете береді. Қатар саны өскен сайын интерференциялық түс бозғылттанып, меруерт түске айналады. Шлифтің калыңдығы мен индикатрисаның бағдары белгілі болған жағдайда интерференциялық түс бойынша минералдың қоссыну шамасын анықтауға болады. Дереккөздер
Абай (сахналық қойылым)

«Абай» - М. О. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясы негізінде жасалған сахналық қойылым. Алғаш 1949 ж. 28 желтоқсанда Қазақ драма театрында қойылды. Авторлары - Ш. К.Айманов, Я. С.Штейн. Қазақ сахна өнері тарихында прозалық шығарма негізінде қойылған тұңғыш спектакль. Алғаш рет МХАТ қолданған роман оқиғаларын «автор атынан» байланыстыратын тәсіл буған да енгізіліп, Айманов пен X. Бөкеева сахналық жүйеде қамтылмаған маңызды оқиғаларды авансценаның екі жағынан көрермендерге жеткізіп тұрған. Бұл, бір жағынан, романның тарихи жүйесіне нұқсан келтірмей, көркемдік ерекшелігін сақтай отырып, сахна заңдылығына бағындыруға септігін тигізсе, екіншіден, сахналық жүйеде ең маңызды әлеуметтік құбылыстарды Абайдың шығармашылық, ағартушылық Һәм қоғам өміріндегі тірлігімен байланыстыруға мүмкіндік берді. Сөйтіп, спектакль көркемдік жағынан біртұтас, әрі қабылдауға жеңіл болып шықты. Спектакльде феодалдық дәуірдегі әлеуметтік қайшылықтар терең ашылып, Абайдың есею, оның күрескер дәрежесіне көтерілу жолы нанымды бейнеленген. Екі ғасыр шегіндегі қазақ жұртының тіршілігі өзінің бар болмысымен осы Абай бейнесімен қатар өріліп отырған. Спектакль шәкірт Абайдың оқудан қайтқан көрінісінен басталады. Құнанбай аулындағы салтанат сахнада әсем бейнеленген. Абайдың балалық шағын Ә. Ысмайылов, жігіттік шағын Қ. Бадыров ойнайды. Бадыров бейнелеуінде Абайдың көзқарасы, әлеуметтік қайшылықтарды топшылаулары гуманистік Һәм философиялық деңгейге көтерілген. Спектакльде бар болмысымен бейнелеу тапқан - Қ. Қуанышбаев жасаған Құнанбай тұлғасы. Актер ойынында ақылды да айлалы Құнанбай - өр мінезді, өткір, қатал да қайсар, ешкімді бет қаратпайтын, ұстанған бағытына берік, феод, қоғамның негізін өле-өлгенше қорғайтын адам. Қалың жатақтың басшысы - Дәркембай бейнесі Е. Өмірзақовтың ойынында қарапайым халықтың қамқоршысы, осы жолда ештеңеден тайынбайтын табанды күрескер, дау-шарда ысылған шешен, әділет туын қолдан түсірмейтін жан болып бейнеленген. Ақыл парасаты мол мейірімді әже - Зере Р. Қойшыбаеваның орындауында от басы бірлігін қолына берік ұстаған ғазиз ана ретін¬де көрінсе, С. Майқанова ойнаған Ұлжан да келбетіне ақылы сай қазақ әйеліне тән жан болып шыққан. Әділетсіздіктің қолшоқпары - Майбасар бейнесі де С.Қожамқұловтың мүсіндеуінде даралық сипат алған. Абай дәуірінің тынысын суретші В. В. Голубович тарихи әрі көркемдік шындық тұрғысынан көрсете білген. Қойылымға қатысқан Ш. Айманов, Қ. Бадыров, Қ. Қуанышбаев, Е. Өмірзақов, С. Қожамқұлов, Р. Қойшыбаева, X. Бөкеева және В. Голубович КСРО Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1952 ж.), Б. Құндақбаев. Дереккөздер
Гидравликалық дүмпуді бәсеңдеткіш

Гидравликалық дүмпуді бәсеңдеткіш — гидравликалық дүмпудің өсерін кемітуге арналған құрылғы немесе сақтандыру шаралары. Құбырдағы су арынының жылдамдығын өзгерту кезінде су өткізгіш кранды бірден ашып-жаппауды қадағалау қажет. Өйткені көп жағдайда бағыттаушы аппараттағы кран бірден жабылса, турбинаның айналу жиілігі күрт артып, оның істен шығуына әкеліп соқтырады. Мұны болдырмау үшін құбыр желісінде қысым артқан кезде автоматты түрде өздігінен ашылатын сақтық клапанын орнатады. Құнының кымбаттығына байланысты кейде оны сақтық диафрагмасымен алмастырады. Сақтық диафрагмасының ерекшелігі — қалыпты қысымды үстап тұруға шыдас беріп, кенеттен гидравликалық дүмпу пайда болған кезде ортасынан қақ бөлінеді, сөйтіп құбырдағы арынды су жерге төгіледі, мұның есесіне құбыр желісі апатқа ұшырамайды әрі оны алмастыру оңай. Гидравликалық дүмпуді бәсендетудің бұдан баска да төсілдері бар. Жалпы, гидравликалық дүмпудің айрықша қуатын гидротехникалык құрылымдарда кеңінен қолданады. Дереккөздер
Сыну көрсеткіштерін анықтайдың дисперсиялық әдісі

Сыну көрсеткіштерін анықтайдың дисперсиялық әдісі - вариациялық иммерсиялық әдістің түрі; сұйық пен минералдың сыну көрсеткіштерін теңестіру үшін жарық толқындарының ұзындығын монохроматормен өзгереді. Дереккөздер
Жағалық процестер белдемділігі

Жағалық процестер белдемділігі — жағалық процестер сипатының климаттық (ендік) белдемдерге байланысты заңдылык өзгерісі. Жағалар қалыптасуының ендік белдемділігін анықтайтын негізгі факторлар: құрлықтың физикалық-географиялық ландшафт түрлері, биологиялық факторлар, толқын режімі, жаға белдеміне сынықты материалдың түсуі. Дереккөздер
Ишағы Жағыпарқызы

Ишағы Жағыпарқызы (1922 жылы туған)- Абайдың шөбересі. Мағауияның Жағыпарынантуған. Әкесі қайтыс болғансоң(1934), Семей қаласындағы мектеп-интернатта тәрбие алды. Ұлы Отан соғысыжылдарында авиация технигі болып Харбин маңында майданға қатынасты. Ишағының магнитофон таспасына жаздырған Абай әулеті жайыңдағы естелік әңгімелері Семейдегі Абайдың әдеби-мемориалдық музейіңде сақтаулы. Дереккөздер
Биогендік заттар

Биогендік заттар - су объектілерінде фитопланктондардың жылдам өсіп-өнуіне зиянкес су ағзаларының өсуіне, су көзінің эвтрофиялық дамуына себепші болып, судың өздігінен тазару процесіне кері ықпалы болатын заттар. Топырақа қосылатын азот нитрификациялық процестердің әсерінен оңай еритін және тұрақсыз нитрат нысанына ауысады, топырақ ылғалдарын ластайды, сөйтіп жер асты суларын пайдалануға жарамсыз етеді. Нитраттық азоттың ауыз судың құрамындағы мүмкіндік шегі — 10 мг/л. Су көздерінің биогендік заттармен ластануы суармалы егістер дамыған аудандарда байқалуда. Мысалы, күріш егістігіне пайдаланылған тыңайтқыштардың 14—18 пайызы коллектор — тастанды сулар арқылы пайдаға аспай су көздерін ластайды. Суармалы егістіктерден су көздеріне пестицидтермен ластанған әрі түздылығы айтарлықтай қайтарма сулар көптеп түседі. Өімдіктерді қорғауда химиялық әдістердің кең турде қолданылуының салдарынан аумақтар, суғару жүйелері, өзен-көлдер және жер асты сулары ластанады. Ашық су көздеріне пестицидтер дұрыс сақталмаған жағдайда немесе тасымалдау кезінде олар шашылған аумақтан жаңбыр және қар суларымен бірге, ауыл шаруашылық алқаптарын авиа, және басқа да жолдармен өңдеудің технологиясы бұзылған жағдайда, оларды өндіретін кәсіпорындардың ақаба суларын төгу салдарынан түседі. Пестицидтердің, өндеу мерзімі мен мөлшерін сақтамау адамдарға тамақ, малға жем болатын ауыл шаруашылық өнімдерінде олардың шоғырлануына апарып соғады. Ауданы 1000 га болатын әрбір суару жүйесінен 1 жыл сайын шамамен 100 кг хлорорганикалық пестицидтер ағып шығады. Олар балықтардың ағзалары мен ұлпаларында жиналып, оларды уландырады және 1 қырып жібереді. Дереккөздер
Гидравликалық дүмпудің таралу жылдамдығы

Гидравликалық дүмпудің таралу жылдамдығы толқынның арынды құбыр ысырмасы тез жабылған кездегі ысырмадан кері қайтқан үдемелі жылдамдығының құбыр бойымен таралуы. Гидравликалық дүмпудің дамуы төрт кезеңнен тұрады. Гидравликалық дүмпудің таралу жылдамдығы серпімді ортадағы дыбыстық таралу жылдамдығына тең. Дереккөздер
Абай (деректі фильм)

«Абай» - деректі фильм. 1954 ж. Алматы киностудиясы түсірген. Сценарий авторлары - В. Рапопорт пен О. Әбішев, режиссері - О. Әбішев, операторы - О. Зекки. Фильм А. Құнанбаевтың қайтыс болғанына 50 жыл толуына арналған. Фильмде Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. мұражайындағы заттар, ақынның кітаптары, қолжазбалары, фотосуреттері көрсетілген. Осындай көріністер арасында диктор Абай шығармалары туралы әңгімелеп, ақынның өлеңдерінен үзінділер оқып тұрады. Алматыда, Москвада өткен еске алу жиындарынан деректі кадрлар, Л.Соболев пен Г. Мүсіреповтың сөйлеген сөздерінен, Р. Абдуллиннің орындауында «Абай» операсынан үзінділер беріледі. М.Әуезовтың сөйлеп тұрған сәтінен көрініс те бар. Сондай-ақ ақынның туған жері Жидебайда, Семейде және Алматыда қойылған ескерткіш тастардың ашылуынан түсірілген кадрлар көрсетіледі. Дереккөздер
Сыну көрсеткіштерінің дисперсиясы

Сыну көрсеткіштерінің дисперсиясы- жарық толқындарының ұзындығына байланысты заттың сыну көрсеткіштерінің өзгеруі. Сыну көрсеткіштерінің дисперсиясы қалыпты және ауытқымалы болады. Біріншісінде сыну көрсеткіштері жарық толқындарының ұзындығы қысқарған сайын өседі, екіншісінде — керісінше. Дереккөздер
Командалық процессор, командалық тілдің процессоры

Командалық процессор, командалық тілдің процессоры (командный процессор, процессор командного языка; command processor) — 1) пайдаланушының терминалдан енгізген немесе командалық файддағы операциялык жүйелер командасын өңдейтін операциялық жүйенің бөлігі. Кеңінен танымал командалық процессор — дербес Ӏвм-дердің ms-dos операциялық жүйесі — command, com программасы. Пайдаланушылардың неғүрлым жиі пайдаланылатын командаларын (мые., файлды экранға шығаруды, [файлды көшіруді немесе жоюды) командалық процессор өзі орындайды. Бұл ms-dos- тың ішкі командалары. Қалған командалар, ms-dos-тың сыртқы командалары, олар бір атаулы программалармен дискіде орналасады. Команда атауы бойынша бұл программалар командалық процессорда болады және олар жедел жадқа орналастырылады әрі іске қосылады. Командалық процессор пайдаланушының командасы бойынша кез келген орындалатын файлды іске қосады. Программа орындалғаннан кейін командалық процессор оны жедел жадтан аластаиды және оны жүие жаңа команданы енгізуді күтетінін нұсқайтын шақыру экранының командалық жолына шығарады; 2) пернетақтадан немесе командалық файлдан енгізілетін командаларды (командалык тіддің ұсыныстарын) өңдейтін және осы командаларды орындайтын тапсырмаларды іске қосатын операциялық жүйенің бөлігі; 3) пайдаланушының енгізген командасын өңдейтін программа; dos-тың ішкі командаларын кұрайды. Дереккөздер en:Command-line interface#Command-line interpreter ru:Оболочка операционной системы#Командный интерпретатор
Лазурит

Лазурит — силикаттар класының каркасты типіне жататын минерал. Химиялық формуласы: Na 6 Ca 2 (AlSiO 4 ) 6 (SO 4 ,S,Cl) 2 Сингониясы — текшелік, агрегаттары тұтас тығыз масса. Түсі — қою көктен күлгінге дейін, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 5,5, жіктілігі жетілмеген, меншікті салмағы — 2,38-2,42. Лазурит сілтілі және қышқыл интрузиялардың жапсарында метаморфталған әктастарда кездеседі. Әшекей тас ретінде қолданылады. Синонимі: ультрамарин. Лай балшықты шоқылардың үстіңгі жағынан шығып жататын, әдетте мұнай типті минералды сулар. Мұндай сулардың минералдылығы орташа алғанда 10 г/дм3-ден 20 г/дм3-ге дейін өзгереді. Құрамы көбінесе гидрокарбонатты натрийлі және хлорлы кальций-магнийлі. Л.б.ш.с-мен бірге көп жағдайларда шамалы мөлшерде мұнай да ілесіп шығады. Дереккөздер
Регенерациялық керіш

Регенерациялық керіш - керіштің қайта кристалдануынан сынықтар үлкейіп өседі. Мұндай жағдай сынық түйірлер мен керіш бір құрамды болғанда орын алады. Керіш түгел қайта кристалданғанда оның сынық түйірлермен шекарасы жойылып, бастапқы сынықты тау жынысы бір минералды толық кристаллы тау жынысықа айналады. Осындай тау жынысытардың басында сынықты болғанын ондағы түйірлердің бетінде қалған іздер арқылы білуге болады. *Синонимі: жайылу керіші, өскіндік керіш. Дереккөздер
Мәтіндік режім

Мәтіндік режім (текстовый режим; text mode) — 1) "мәтін басы" сигналын қабылдаудан бастап "жеткізудің соңы" сигналы байланыс арнасын басқару режіміне ауыстырғанға дейінгі уақыт үзіндісіндегі байланыс арнасының жұмыс режімі; 2) экранға тек мәтіндік мәліметтер ғана шығатын дисплей режімі. Бұл режімде бейне буфері (video buffer) символдар коды мен атрибуттік байттарды ғана сақтайды да, экранға график, сурет, схемаларды шығармайды. Дереккөздер
Тон қаған

Тон жабғу қаған (туған жылы белгісіз – 630) – Батыс Түрік қағанатының билеушісі (612/618 – 630). Шегу қағанның інісі, Янг Соух тегіннің баласы. Ата тегі: Істемі - Тардуш қаған - Янг Соух тегін - Тон жабғу. Ағасы қайтыс болғаннан кейін қағандықтағы билікті өз қолына алды. Кейбір деректер бойынша Шегу қаған мен Тон жабғуды бір адам деп көрсетеді. Ордасын Мыңбұлақ (Цянь-цюань) деп атайтын жерге көшіреді. Әскерін жүз мыңнан асырып, теле тайпасын бағындырып, Иранды жаулап алуға қол жеткізді. Қол астындағы иеліктерге жаңа басшылар тағайындап, оларға сылифа (елтебер) деген титул берді. Сылифалардың іс-әрекетін қадағалап отыруды арнайы белгіленген ақсүйектерге тапсырды. Қытай императорымен жақсы қарым-қатынас орнатып, оған қымбат сыйлықтар жіберіп тұрды және онымен Шығыс Түрік қағандығына қарсы бірлесе күресу жөнінде келісім жасады. Алайда мұндай келісім көп ұзамай Тон Жабғудың өзінің туысы Баһадүр қағанныңдің (Сыби хан Мохеду) қолынан қаза табуына байланысты жүзеге аспай қалды. Сілтеме Тағы қараңыз
Сынықты таужыныстардың үйкеле өзгеруі

Сынықты тау жынысытардың үйкеле өзгеруі – тау жынысы түйірлері мен кесектерінің су немесе ауа қабатындағы қозғалыстарынан, яғни бір-бірімен үйкелісінен және қақтығысынан туындайтын өзгерістер; бұл процесте түйірдің (кесектің) алғашқы пішіні өзгереді, мөлшері (массасы) азаяды, жұмырлануы артады. Дереккөздер
Амангүл Иханова

Иханова Амангүл (1948 жылы туған)-суретші. Сәндік- қолөнер саласында жұмыс істейді. Гобелең, тоқыма, тігін бұйымдарының шағын түрлерін жасаумен айналысады. Ол Абайдың шығармалар жинағына арнап мұқаба-қорапша (3. Үмбетовпен бірге, 1991, былғары, автордың жеке қоры) жасап шығарды. Қорапша сыртында дала төсіндегі Абай портреті салынған. Оның «Өмір», «Жер» және «Ән» атты 3 паньодан тұратын «Абайға тарту» туындысы (3. Үмбетовпен бірге, түрлі-түсті былғары, қаусырма, өрме, шекіме, автордың жеке қоры) Абай өлеңдерінің мазмұнымен шебер үндескен. Дереккөздер
Жағалық су асты үймегі

Жағалық су асты үймегі - жаға сызығына қатарлас жайпақ жылжымалы аккумуляциялық жаралым, негізінен суастылық жағаны толқындар мүжіген белдемде қалыптасқан құмды түзілімдерден тұрады. Әдетте 10 м-ге дейінгі тереңдікте топтаса кездеседі. Дереккөздер
Жұмысты атқару жобасы

]] Жұмысты атқару жобасы — жобаны мердігерлік құрылыс мекемесі жасайды немесе осы мекеменің тапсырысы бойынша жобалау-технологиялық трест-құрылыс-құрастыру мекемесі арқылы жүзеге асырылып, жұмыстың тиімді түрде орындалуы жолдарын алдын ала жобалап береді. Дереккөздер
Командалық жол

Командалық жол (command line) — 1) графиктік интерфейсі жоқ пайдаланушыға операциялық жүйенің командасын енгізуге қызмет ететін жол. Мыс., ms-dos жүйесі командалық жолда "шақыру" термині жиі пайдала нылады. Командалық жол тек команда емес, қосымша параметрлерді де енгізуге қолайлы. Графиктік операциялық жүйе негізінен командалық жолдың міндетін атқаратын арнайы диалогтық терезені немесе қосымша тақтаны пайдалануға береді; 2) операциялық жүйені шақырудан басталатын экранный жолы; 3) команда енгізілуге тиіс экрандағы меңзер тұрған жол. Егер бағдарлама командалық жолдың командалар интерфейсімен басқарылатын болса және пакеттік интерфейсті қолдаса, графикамен бірге командалық жолдың интерфейсінің шебер үйлесімі тұтынушыға өте қуатты мүмкіндіктерді ұсынады. Командалық жолдың интерфейсі мәзір негізінде бағдарламаның басқару жүйелеріне қарама-қайшы болады. Командалық интерфесінде шығарылған ақпаратты шығару форматы регламенттелмейді, әдетте бұл қарапайым мәтіндік шығару бағдарламасы, бірақ ол графикалық, дыбыстық және т.б. болуы мүмкін. Дереккөздер
Мәтіндік терезе

Мәтіндік терезе (текстовое окно; text box) — мәтінді енгізу және түзету кезіндегі графикалық интерфейсте — кейбір әрекеттерді орындағанда пайда болатын диалогтық терезе элементі. Оған керекті мәліметтер, мысалы файл аты енгізіледі. Дереккөздер Мәтін жолағы
Гидравликалық есептеу

Гидравликалық есептеу — су ағынының гидротехникалык құрылысқа әсер ету көрсеткіштерін табу. Сондай-ақ судың құрамы арқылы оның өту қабілетін, жылдамдығын, еңкіштігін, су қысымын, тегеурінін және жылдамдық жүргісін негізге ала отырып, гидротехникалық құрылыстың түрі мен оның өлшемін, кейбір элементтерінің бір-бірімен жалғасу кезіндегі су ағынын өткізу шамасын ағынның артық энергиясын төменгі бьефте кеміту жолдарын және т.б. есептеп шығару. Дереккөздер
Реликтілік су

Реликтілік су (латынша relictum –қалдық) — таужыныстардың қуыстарында олардың шөгінденуімен бір уақытта пайда болған жер асты суы. Оның химиялық құрамы геологиялық уақыт ішінде таужыныстардың диагенез және катагенез стадияларында өзгерулеріне сәйкес ауысып отырады. *Синонимі:сингенеттік су. Дереккөздер
Сынықтық құрылым

Сынықтық құрылым- сынықты шөгінді таужыныстар құрылымдарының жалпылама аты. Сынықтарының ірілігіне қарай Сынықтық құрылым. псефиттік, псаммиттік, алевриттік болады. Синонимі: кластық қүрылым. Дереккөздер
Командалық файл

Командалық файл (ағылш. command file) — 1) қолданбалы программаның кірістік тіліндегі командалар (процедуралар) тізбегінен түратын файл; дербес Ӏвм-дерде — үйлесімді компьютерлерде командалық файлдың bat кеқейтуі бар және әрбір жолы операциялық жүйеге қатысы жоқ операциялық жүйенің командасы немесе программа атауы болып келетін мәтіндік файл болып табылады; 2) операциялық жүйенің командаларынан түратын және оның жұмысын өзінің ортасында автоматтандыра алатын мәтіндік файл; 3) операциялық жүйеде жұмысты автоматгандыруға мүмкіндік беретін файл. Дереккөздер
Жаға сызығының жылжуы

Жаға сызығының жылжуы - теңіздің құрлыққа лыксуынан немесе қайтуынан жаға сызығы орналасуының өзғеруі. Ол жер қыртысының тербелмелі қозғалысына немесе Дүниежүзілік мүхиттағы су көлемінің өзгеруіне байланысты. Дереккөздер
Исрайыл Ақылбайұлы

Исрайыл Ақылбайұлы (1895-1959) — Абайдың немересі, педагог, күйші. Ол домбырада ойнап, ән салған. Талай рет көркемөнерпаздар байқауының жүлдегері атанған. Исрайыл Жидебайдағы Абай музей- үйінде қызмет істеп, онда домбыра оркестрін құрып, көптеген шәкірттер тәрбиелеген. Ол бізге Абайдың «Май түні» деген күйін жеткізді. 1940 ж. «Жаңа ауыл» газетінде «Абай және ән-күй» деген мақаласы жарияланды. Исрайылдың фото-суреттері, грамоталары музей қорында сақтаулы. Дереккөздер
Файлдарды сипаттау операторы

Файлдарды сипаттау операторы (Оператор описания файлов) — тікелей мүмкіндігі бар файлдарды сипаттауға қажет және DEFINE FILE N(M,H,F,K) — түрінде жазылады, мұндағы N(M,H,F,K) — символдар жиымы өз файлдарын кез келген сан реті анықтайды, ал N — файл нөмірі, М — осы файлдын ең үлкен жазбасын анықтайтын таңбасыз бүтін сан, Н — әр жазбаның ең үлкен шегін анықтайтын таңбасыз бүтін сан, F — өлшем бірлігін көрсететін параметр. Дереккөздер
Мәтіндік файл

Мәтіндік файл (текстовый файл; text file) — құрамында құрылымдалмаған түрдегі ақпарат мәтіні бар файл; әріптерден, цифрлардан және тыныс белгілері мен арнайы символдардан құрастырылған қарапайым мәтіндік файл; онда каретканы қайтару мен келесі жолға ауысудан өзге басқару (пішімдеу) таңбалары болмайды. Көбінесе ASCII кодындағы файлдар деп аталады. Кейбір операциялық жүйелер, мысалы Multics, Unix-тектес жүйелер, CP/M, DOS, классикалық Mac OS және Windows, мәтіндік файлдарды байттар тізбегі ретінде сақтайды. Әр жолдың соңында жолдың аяқталуын білдіретін арнайы таңба қолданылады. Басқа жүйелер, мысалы OpenVMS және OS/360 пен оның кейінгі нұсқалары, жазбаға бағытталған файлдық жүйелерді пайдаланады. Мұндай жүйелерде мәтіндік файлдар тұрақты ұзындықтағы жазбалардан немесе айнымалы ұзындықтағы, тақырып бөлімінде жазба ұзындығы көрсетілген жазбалардан тұрады. Жалпы сипаттама деңгейінде компьютерлік файлдардың екі негізгі түрі бар: мәтіндік файлдар және екілік файлдар. Деректерді сақтау Олардың қарапайым құрылымына байланысты мәтіндік файлдар ақпарат сақтаудың кең таралған тәсілі болып табылады. Бұл файлдар басқа форматтарда кездесетін мәселелерден, мысалы байттардың орын тәртібі (эндилік), қосымша толтыру байттары немесе машиналық сөздің ұзындығындағы айырмашылықтар сияқты қиындықтардан көбіне аулақ болады. Сонымен қатар, мәтіндік файлда деректердің бұзылуы орын алғанда, оның қатесіз бөлігін қалпына келтіріп, өңдеуді жалғастыру оңайырақ. Мәтіндік файлдардың кемшілігі — олардың ақпараттық тығыздығы төмен болуы. Сол себепті ақпаратты сақтау үшін қажеттен артық орын алуы мүмкін. Қарапайым мәтіндік файлды оқу үшін қосымша метадеректер талап етілмейді, тек қолданылатын таңбалар жинағының (кодталудың) белгілі болуы жеткілікті. Мәтіндік файл мүлдем деректерсіз де болуы мүмкін. Мұндай файл нөлдік көлемді файл ретінде белгілі. Дереккөздер
Сынықтық минералдар

Сынықтық минералдар-магмалық, метаморфтық және шөгінді таужыныстардың физикалық моруынан пайда болып, су мен ауада тасымалданған минералдар. Тасымалдану кезінде сынықтық минералдар одан әрі ұсақталып жұмырланады. Жұмырлану дәрежесі тасымалдану ұзақтығы мен қашықтығына, орта мен минералдың қасиетіне байланысты. Дереккөздер
Антикоммунизм

Антикоммунизм дегеніміз — коммунистік қозғалыстардың, партиялардың, ұйымдардың, жалпы коммунизм теориясы мен тәжірибесімен белсенді қарсы күрес идеологиясы, саясаты және тәжірибесі. Антикоммунизм XIX ғ. ортасында К.Маркс пен Ф.Энгельс өздерінің коммунизм және "Коммунистер одағы" теориясын құрмай тұрып пайда болды. XIX ғ. бірінші жартысында және одан бұрын да коммунизм идея түрінде, утопиялық социализм тәжірибесі ретінде өмір сүрді әрі онымен күрес сол кездің өзінде Антикоммунизм тарихи түрі болды. Әлемде коммунистік идеялар мен коммунистік қозғалыстардың көбеюіне орай, әсіресе, Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін социализм жүйесінің пайда болуына байланысты қарама-қарсы әлемнің идеялық-саяси іс- әрекетінің басты бағыттарының бірі Антикоммунизм болды. Антикоммунизм капитализмнің коммунизмнің антикапитализміне қайтарған жауабы еді. Бұл өз кезегінде 1918-1922 жж. Ресейдегі, 1936-1939 жж. Испаниядағы азамат соғысы, шетел интервенциясы, 1941 ж. Фашистік Германияның КСРО-ға басып кіруі, "қырғи-қабақ соғыстан" көрініс тапты. Әлемде, жекелеген елдерде, ха¬лықаралық қатынастарда кең әрі түбегейлі өзгерістердің нәтижесінде Батыста Антикоммунизм тұрпайы, жауыққан қалпынан өзгерді, оның орнына постсоциалистік елдерде керісінше, күшейе түсті. Антикоммунизм бір түрі ретінде антикеңестік бағытты, барлық кеңесгік істерге, KCPO-ға, оның идеологиясьша, саясатына қарсы идеялық-саяси ағымды атауға болады. Антикоммунизм ашық жауыққан түрде (мысалы фашистік елдерде), сондай-ақ салыстырмалы жұмсақ, бүркемеленген түрде де көрінуі мүмкін. Сонымен қатар коммунизмнің теориялары мен іс-тәжірибесіне, әсіресе, сталинизмге, оған ұқсас квазикоммунизмге қар¬сы кез келген пікірлерді жөн-жосықсыз Антикоммунизм жатқыза беру дұрыс емес. Дереккөздер
Жағаларды жіктеу

Жағаларды жіктеу - жағаларды дамуы, құрылуы, пішіні және өзара байланысы бойынша әр түрге бөлу. Тік бағытта дамуы бойынша: ойпатты және таулы; сырт көрінісі жағынан тегіс және тілімденген; геологиялық құрылысы бойынша: көлденең және бойлық; бейтарапты, риастық, далматтық, фиордтық жағалар деп бөледі . Жағаларды жіктеу - *1) морфологиялық тұрғыдан — қия, ойпат және т.б. жағалар; *2) құрылымдық тұрғыдан — бойлық, көлденең, диагональ жағалар; *3)динамикалық тұрғыдан — бастапқы бедерді, түптің еңістігін, толқындардың қарқындылығы мен бағытын, тасындылардың геологиялық құрылысы мен теңдесімін ескереді; 4)генетикалық жағалардың негізгі типтері — абразиялық және аккумуляциялық, олардың аралығында көптеген өтпелі топтық жағалар орналасады. Дереккөздер
Реоморфизім

Реоморфизім (грекше rheos – ағу) — сұйық фазаның шамалы қатысуымен не онсыз таужыныстың механикалық жоғары жылжымалылығына байланысты сығылып пластикалық ағуы және қоршаған таужыныстарға енуі. Дереккөздер
Палеозой тобы

Палеозой тобы – жер қыртысына тән тау жынысы қабаттарының фанерозой эонотемасына қарасты, яғни криптозой эонотемасынан (кембрийге дейінгі эонотемадан) есептегендегі алғашқы тобы; алты жүйеге жіктеледі, олар (төменнен жоғары қарай): кембрий, ордовик, силур, девон, таскөмір (карбон) және пермь жүйелері. Дереккөздер
Мәтіннің мағыналық бөлігі бойынша іздеу

Мәтіннің мағыналық бөлігі бойынша іздеу (поиск по контексту; contex search) — файл жазбаларын тізбектік қарап шығу; таңбалардың берілген тізбегі жазбаның бастапқы таңбаларымен толық сәйкес болғанша салыстырылады. Дереккөздер
Тупи-гуарани

Тупи-гуарани – Оңтүстік Американың орталық бөлігіндегі (Боливия, Бразилия, Гвиана, Парагвай, Перу) үндіс халқының тобы (гуарани, каингуа, туаяки, тупинамба, мундуруку, сирионо, т.б.). Үлкен моңғол нәсілінің америкалық тобына жатады. Тупи-гуарани тілінде сөйлейді, сондай-ақ испан және португал тілдері қолданылады. Халқының саны 150 мың адам (1995). этникалық қауымдастығы біздің заманымыздан бұрын 2-мыңжылдықтың ортасында Амозонка өзенінің оңтүстігіндегі алқапта қалыптасқан деген болжам бар. Еуропалықтар отарлауының бас кезінде (16 ғасыр) Тупи-гуарани екі тармаққа солтүстік (тупи) және Оңтүстік (гуарани) бөлінген. Дәстүрлі кәсібі – егіншілік, балықшылық пен аңшылық. Сілтеме
Инфауна

Инфауна (лат. іn — ішінде және фауна) — теңіздердің, өзендер мен көлдердің түптік шөгінділерінде тіршілік ететін су жануарлары түрлерінің жиынтығы, бентостың құрамдас бөлігі. Грунт түрлерін мекендеуіне қарай пелофиндер (тұнбада), псаммофилдер (құмда), литофилдер (тастарда), аргиллофилдер (балшықта) болып сараланады. Дереккөздер
Кәріз

Кәріз (Кяхриз, кягриз, парс, қариз жер астынан қазылған канал) — жер асты суларын бір орынға жинап, оларды шаруашылықта пайдалану мақсатында жер бетіне шығару үшін жасалған, көлбеуге дерлік бағытта жер асты суларының ағысы бойынша орналасқан жер асты галереясы немесе жерді құрғату аймағындағы топырақтағы артық суды жинап, құбыр немесе канал арқылы баска жаққа бұрып әкетуін жүзеге асыратын құрғату төсілі. ', Керіз (парсыша — жер асты суармалы каналы— жер асты суларын бір орынға жинап, оны жер бетіне шығарып, шаруашылыққа пайдалану үшін жер астынан көлбей қазылған куыс арна. Кәріздің ұзындығы бірнеше километрге дейін, ені 0,7—1метр, биіктігі 1,5— 2 метр болады. Батыс Қаратау жотасының орталық бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан. Шығысында Шиелібұлақ, Бөлебай және т.б. көптеген бұлақтар бар. Оңтүстігінде Күш тауы орналасқан. Құдықтың бойы мал жайылымына пайдаланылады. Кәріз Орталық Азия, Әзірбайжан, Иран елдерінде ауыз сумен қамтамасыз ету, егістікті суару үшін ерте кезден қолданылып келеді. Кәріз жердің бетімен, оны қазғанда топырақты сыртқа шығару және қуысты желдету үшін қосымша құдықтар арқылы байланысады.Отырар өңірінен Кәріз суландыру жүйесі Табақбұлақ ауылынан 7 километр жерден табылған. Мұнда арықтар арқылы құдық суы шығарылған. Анықталған құдықтар саны 13. Тек біреуі ғана жақсы сақталған, калғандары бұзылған. 1-кұдық пен 13-құдық арақашықгығы 92 метр. Олардан шыққан арық солтүстік-батысқа қарай 440 метрге созылады да, алкапқа қарық ретінде тарайды. 11, 12, 13-құдықтар ертеректе бұзылса керек, олардың орны нашар сақталған. Құдықтарды шегендеген тастарды, құдықтан арықка қарай шықкан құбырды осы маңдағы кейінгі тұрғындар басқа мақсатта пайдалануға бұзып алған сияқты. Дереккөздер
Палеоклиматтар

Палеоклиматтар — өткен геологиялық дәуірлер климаты; өткен климаттық жағдайларды әр түрлі әдіс-тәсілдер жиынтығы көмегімен (әсіресе литология және көне жәндіктер мен өсімдіктерді зерттеу) арқылы қалпына келтіруге болады. Дереккөздер
Сырғанау атыздары

Сырғанау атыздары - бір бағытта созылған бұрыс пішінді кедір-бұдырлар. Тектоникалық қозғалыстардан пайда болған жарылымдар (бастырма, лықсыма, ығыспа) бетінде таужыныстардың үйкелуінен пайда болады. Олардың бетін сипағанда қолға қозғалыс бойымен тегіс, кері бағытта бұдырлы болып білінеді. Сырғанау атыздарының үйкелістен жылтырланған бетін сырғанау айнасы деп атайды. Дереккөздер
Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы

Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы Абайдың 1884 ж. жазған өлеңі. Көлемі 20 жол. Жанры жағынан - лирикалық өлең-портрет. Ақын сұлулыққа, жарасымдылыққа, мәдениеттілікке, ізеттілікке деген өз талғамын алға тарта отырып, ауыл жастары арасынан сұлулық үлгісін іздейді. Сондықтан «Аласы аз қара көзі нұр жайнап», жанарынан жалын ұшқындаған, шат көңілді, көлденең көк аттыға есесін жібере қоймайтын ерікті, әдемі ару бейнесін жырға қосады. Ол әлсін-әлсін күліп қояды, жұртпен ашық сөйлеседі, томсырайып, жабырқап тұрмайды. «Жіңішке қара қасы сызып қойған»туған ай секілді, «Ақша жүз ал қызыл бет тіл байлады». Сөйлесе не болмаса күлсе көрінетін маржандай кіршіксіз аппақ тісі іш қайнатады. Құлаққа естілген риясыз сыңғыр қаққан жарқын күлкісі «бұлбұл құс» сайрағандай естіліп, адам жанын баурайды, жүректі лүпілдетеді. Сыртқы сұлулығы ішкі сезім дүниесімен астасқан. «Сөйлесе сөзі әдепті, Һәм мағыналы», аузынан шығатын сөзін бағып, ибалық танытады. «Ажымсыз ақ саусағы іске ыңғайлы», «Нәзік бел тал шыбықтай», «Қолаңқара шашы», «Торғындай толқын ұрып, көз таңдайды». «Маңдайдан тура түскен қырлы мұрын» Венера Милосскаяның келбетін, эллинизм идеясын еске түсіреді. Бұрын қазақ қауымында ою өнерінен басқа кескін өнері болмағанын ескерсек, соның қызметін поэзияға жүктегісі келген Абай талабын түсінуге болады. Поэзия мен кескін өнері белгілі бір.мөлшерде тоғыса алады. Бірақ поэзия пластиканы алмастыратындай дәрежеге жеткізілмеуі тиіс. М. О. Әуезовтың бұл өлеңі «жанды, тірі адамды бейнелеудің орнына жансыз сурет беріп отырған сияқты. Суретшінің қағазға түсіріп отырған портреті айқынырақ сезіледі. Әсем сұлудың сырт көркімен қатар сезімін, ақыл-мінезін, адамдық ішкі дүниесін беруді ескере бермейді. Паспорттық сипаттау жасайды» (Шығармалар жинағы, 20-т.,-А., 1985, 108-6. ) деп сынауы осы себептен болу керек. Жалпы туындыда ақын мұндай ару жар кездескен жігітте арман болар ма деген ой тастап, оқырманды қиял құшағына бөлейді. Өлеңінен Абай поэзиясының шоқтығы саналатын «Айттым сәлем, калам қас» шығармасына апаратын алғашқы сорапты аңғаруға болады. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Шығарманың кейбір басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909,1939, 1954 жылғы жинақтарда 2-жол «Аласыз қара көз жайнайды» болып басылып келсе, 1945, 1957,1977 жылғы жинақтарға «Аласы аз қара көзі нұр жайнайды» делініп, мағынасына қарай түзетілген. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909, 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда соңғы жол «Торғындай толқындырып көз таңдайды» ретінде берілсе, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол 1933 жылғы жинақ бойынша «Торғындай толқын ұрып көзтаңдайды» түрінде алынған. Ақын шығармаларының негізгі басылымдары саналатын 1933, 1939, 1945,1957,1961 жылғы жинақтарда бұл туынды «Қандай кызда ләззат бар жан татпаған» өлеңімен бірге тұтас шығарма ретінде берілген. Ал 1977 жылғы басылымда жеке ұсынылған. Өлең ағылшын, араб, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Туындыға композитор С. Мұхамеджанов романс жазған. Дереккөздер
Биосүзгі

Биосүзгі - ағынды суларды биологиялық одіспен тазалау үшін салынған ғимарат. Суды тазалау — оны белсенді микробиологиялық қабат жабылған сүзгі арқылы өткізу немесе қолдан жасалған тазалағыш — организмдер егілген кеңістік арқылы өткізумен жүзеге асады. Соңғысының міндетін қамыс өсірілген кеңістік атқара алады. Дереккөздер
Комбинациялық қосындылауыш

Комбинациялық қосындылауыш (комбинационный сумматор; The combinational adder) — 1) комбинациялық схемалардың көмегімен кірістік қосылғыштардың сигналдарын қосылгыштардың сандық мәндерінің қосындысына тең сандық мәңдері бар сөзге түрлендіретін қосындылауыш; 2) бастапқы қосылғыштардың шарттаңбалары бір мезгілде кірісіне берілуі негізінде қосынды және тасымал сигналдарын алуға мүмкіндік беретін схема. Оның қүрамында жад элементтері болмайды. Кірмелеріндегі кіріс сигналдарын алып тастаған кезде бұл схеманың шығысындағы қосынды мен тасымал сигналдары да жойылады. Дереккөздер
Абай (фильм, 1983)

«Абай» - «Қазақфильм» киностудиясы шығарған деректі фильм (1983). Сценарийін жазған - Б. Қанапиянов, режиссер - Т. Арғыншиев. Диктор тексін жазған - С. Санбаев. Фильм Абай шығармашылығы мен өмірінің басты белестерін қамтиды. Ми қайнатқан жазғы дала, сықырлаған қыс аязынан мамыражай көктемге дейінгі табиғат суреттері - ғасырлар бойы қазақтың санасына сіңген құлдық сезім мен патша өкіметінің отарлау саясаты қалыптастырған дала халқының тұрмыс-тіршілігі, халық мүддесі емес, жеке басының мүддесін көздеген «Ақ патшаға», жергілікті болыстар мен билерге кіріптарлық сезімі суреттелетін лирикалық өлеңдері арқылы Абайдың поэтикалық, бейнесі көрсетілген. Абайдың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым...» деген өлеңі тікелей экраннан естіліп тұрады. Сөйтіп, еркіндік пен тәуелсіздікті аңсағаны үшін патша өкіметі мен дала жуандары ізіне түскен Абай тұлғасының қайғылы сәттері әрбір көріністе қосарлана байқалып отырады. Композициялық тұрғыдан фильм жыл мезгілдеріне құрылғаны көрінеді. Табиғат суреттерінің өзі өз заманынан озық туған, данышпан Абайдың күрделі де кереғар өмірінің өзіндік метафорасы, образды бейнесі қызметін атқарып тұрғандай. Бейнелеуде көбінесе «Абай әні» көркем фильмінен алынған табиғат суреттерімен бірге Абай Құнанбаевтың график, портреттерімен, мүсіндерімен толыға түскен. Мұрағаь құжаттары мен деректерінің тапшылығына қарамай деректі өмірбаяндық очерк жанрында шешімін тапқан фильм Абай шығармашылығы мен өмірінің суретін көз алдыңызға әкеледі. Дереккөздер
Мені оқы файлы

"Мені оқы" файлы (файл "прочти меня"; readme file) — қолданбалы программаны қалай пайдалану туралы түсінік жазылған, әрбір адам міндетті түрде оқып танысуға тиісті мәтіндік файл. Онда басқа файлдар жөнінде түсініктер мен құжатта көрсетілмеген жағдайлар туралы және қолданбалы программаны қалай іске қосу керектігі жайлы нұсқаулар жазылады. Дереккөздер
Исмаиылов Садырбай

Исмаиылов Садырбай (1956 жылы туған) - қарақалпақ ақыны, журналист. Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1990 ж. «Қарақалпақстан» баспасынан жарық көрген Абай шығармаларының толық жинағына Абайдың соңғы жылдары табылған өлеңдерін аударған. Дереккөздер
Гидравликалық жетек

Гидравликалық жетек — гидросорғы беретін сұйықтықтың, кысымы арқылы жұмыс машинасын өрекет етуге келтіретін құрылғы. Үдемелі ауыспалылық, әдетте, гидравликалық цилиндрдің көмегімен жүзеге асырылады, айналмалы қозғалысты байланыстыру үшін гидромоторды қолданады. Гидравликалық жетек үлкен шекте жылдамдықты біркелкі өзгертуге және білдекгі тоқтатпай жұмыс қозғалыстарының бағытын кері қарай жүргізуге мүмкіндік береді; бірқалыпты жұмыс істеумен ерекшеленеді және барлық түрдегі металл кесетін білдектерде кеңінен қолданылады. Резервуардың май сорғы мен шүмек және реттығын арқылы цилиндрдің оң жақтағы қуысына поршень және онымен байланысқан білдектін үстелін беру қозғалысын жасауға мәжбүр ете отырып беріледі. Реттығын жеке шүмекпен басқарылатын сервоцилиндр арқылы қозғалысқа келеді. Үстелдің кері қимылдауы үшін шүмекті бүрады, реттығын сервоцилиндрмен алға қарай қозғалады және цилиндрдің сол жақтағы қуысын сорғымен байланыстырады. Дереккөздер
Антимилитаризм

Антимилитаризм - (грек. anti - қарсы, лат. militaris - әскери) - мемлекеттік-қоғамдық ұйымдар мен қозғалыстардың соңғы мақсатта қоғамдық өмірден қарулы озбырылықты түп-тамырымен жою саясаты немесе идеологиясы, яғни, әскери озбырлықты әр түрлі халықтық, әлеуметтік күштер арқылы бір идея астына топтастырып, қарсы шығуы. Антимилитаризмнің тарихи көрінісі кезең талабына сай кейбір аймақ пен елдердегі қоғамдық-саяси жағдайдағы мәселерден әскери істің жағдайымен анықталады. Дереккөздер
Реоморфтық граниттүзілу

Реоморфтық граниттүзілу- жоғары механикалық жылжымалы жағдайда және сұйық фазаның (балқыманың не ерітіндінің) болмай не шамалы қатысуымен бұрын болған не жаңадан пайда болған гранитоидтік таужыныстардың пластикалық ағуы, сығылуы және интрузиясы нәтижесінде гранитоидтердің қалыптасу процесі. Процестің басымдық жағына қарай реоморфтық граниттүзілудің екі түрі бар: *балқумен реоморфтық граниттүзілу, мұнда аққыштығы балқумен байланысты; *ағумен реоморфтық граниттүзілу, мұнда таужыныстардың аққыштығы ластикалық деформациясымен байланысты. Дереккөздер
Сырғыма брекчиялары

Сырғыма брекчиялары – субаэрал жағдайларда (суүстілік сырғамалар) немесе сушаралар түбінде(суастылық сырғамалар) сырғымалық процестер пайда болады. Геологиялық қималарда негізінен суастылық-сырғымалық брекчиялар кездеседі, олардың құрамы біркелкі және сыйыстырушы шөгінділермен жасы бір болады. Дереккөздер
Менің компьютерім

Менің компьютерім (мой компьютер; my computer) — WINDOWS ортасының жүйеге кызмет ету программасы немесе жүйелік бумасы деп те айтылады. Ол дискілердегі (магниттік, лазерлік) мәліметпен жұмыс істеуді және компьютер құрылғыларын тағайындау, орнату істерін жүзеге асырады. Менің компъютерім программасының өзіндік терезесі бар, ол арқылы дискілер мазмұнын кору, ішкі бумаларды ашу, файлдарды (бумаларды) көшіру, жою, жылжыту, олардың атын өзгерту және т.б. Әрекеттер орындалады. Менің компьютерім – дискілер және ақпарат сақтауға арналған қосымша құрылғылар тізімін қамтиды. Пайдаланған дебиеттер Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж. Дереккөздер
Инфильтрациялық сутартқы

Инфильтрациялық сутартқы (лат. іn — ішіне, /filtrato — сүзу, сүзгіден өткізу) — өзен, көл немесе басқа да суқойма жағасына жақын орналасқан сутартқы. Мұндай сутартқының үңғымаларына жер үсті сулары сол маңдағы шөгінділер арқылы сүзіліп келеді. Дереккөздер
Палеомагнетизм

Палеомагнетизм - таужыныстардың өздерінің қалыптасу кезеңінде жердің магниттік өрісінің әсерімен магниттелу және осы магниттелгендігін келесі дәуірлерде сақтау қасиеті; таужыныстардың жас шкаласын түзуге және геомагниттік өріс эволюциясын зерттеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Бабаш Исмайылов

Бабаш Исмайылов (1926 - 1985)- қарақалпақ ақыны, аудармашы, әдебиет зерттеуші. Филология ғылымдарының кандидаты. Қарақалпақстан, Өзбекстан республикасы мәдениетіне еңбегі сіңірген қайраткер. Жиырмадан аса өлеңдер жинағы жарық көрген. «Жасымда ғылым бар деп ескермедім...», «Интернатта оқып жүр...», «Ғылым таппай мақтанба...», «Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Сегіз аяқ», «Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында...», «Желсіз түнде жарық ай...», «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат...» өлеңдерін тұңғыш рет қарақалпақ тіліне аударып, 1955 ж. жарық көрген 9 класқа арналған «Қарақалпақ әдебиеті» оқулығында жариялады. Дереккөздер
Сырт

Сырт * Көбінесе тегіс пішінді қырат, жазық, биіктігі шамалы суайрық жазықтық, өзен аралығы, кең және жалпақ қырқалар, белдер. Еріген сулар кең, жазық табанды аңғарларға жайылып ағады. Сырт, әдетте , ормансыз мекен (мысалы: Жалпы сырт, Үстірттегі Сыртшанжаң шатқалы). * Тянь-Шаньдағы жалпы абсолют биіктіктеріне қарамай тауішілік ойпаңдар болып табылатын жазық табанды, аллювиймен, флювиогляциялық түзілімдермен және моренамен жабылған төмендемелер (мысалы, Арабел Сырты және т.б.). Дереккөздер
Инфильтрациялық-анатексистік граниттену

Инфильтрациялық-анатексистӀк граниттену - сілтілерге молыққан трансмагмалық ерітінділердің әсерінен магмадағы элементтердің әр түрлі жылжымалығы және К мен Nа-дің диффузиясына байланысты палингеңдік-метасоматоздық гранит қалыптасу процесіндегі балқыманың граниттенуі. Дереккөздер
Рестит

Рестит— анотексис жағдайында балқымай қалған минералды қалдықтардан тұратын тау жынысы; *шартты түрдегі минералдық құрамы: **биотит + мүйізалдамыш + анартас + кордиерит + кенді минерал + кварц (кейде); **анатексис температурасында балқымаған метаторфтық тау жынысытармен (амфиболит, мәрмәр, кварцит және тағы басқа) бірге ұшырасады. Дереккөздер
Қаламқас (ансамблі)

Қаламқас - Семей облысы, Абай ауданы, Мәдениет үйі жанындағы жастар ән-би ансамблі. 1973 ж. құрылған. 1975 ж. оған халық ансамблі атағы берілді. Алғашқы көркемдік жетекшісі - Бүкілодақтық еңбекшілер көркем өнерпаздық шығармашылығы байқауының дипломанты М. Тұраров. Ансамбль репертуарында Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай», «Қараңғы түнде тау қалғып» т. б. әндері бар. Алматыда, Москвада өткен Бүкілодақтық фестивальдардың лауреаты. Дереккөздер
Палеомагниттік жержылнамалық шкала

Палеомагниттік жержылнамалық шкала – геологиялық уақытты жер тарихындағы палеомагнитгік өріс инверсиясына не палеомагниттік полюстердің мезгіл-мезгіл орын ауыстыруына тән ерекшеліктері тұрғысынан жүйелейтін шкала; ең басты бірліктері —жер магниттік полюсінің тура немесе кері бағытталған дәуірлері (ұзақтығы әдетте 1—1,5 млн жыл) және сәттері (ұзақтығы ондаған немесе жүздеген мың жылдармен өлшенеді). Дереккөздер
Меню жолы

Меню жолы (строка меню; menu bar) — стандартты терезенің жоғарғы жағында орналасқан меню бөлімдерінің аты көрсетілетін командалар жолы. Олардың бірін тандап алғанда, келесі орындалуға тиіс командалар тізімі бар суырмалы меню (drop-down menu) жолдары шығады. Әдетте, меню жолы тақырып қатарынан кейінгі екінші жолда орналасады. Дереккөздер
Антиномианизм

Антиномианизм - [antinomianism]- екі дүниені бөлетін сенім. XVI-XVII ғасырда өздерін құдайдың таңдаулыларымыз деп есептеген кейбір протестанттық секта мүшелерінің өздерін бөліп көрсетуі сияқты, Вебердің көрсетуінше, мұндай адамдар өздерін сенімді және өзге стандартты мінез-құлықтың ережелерімен еш байланыс орнатпайтындай сезінеді. Вебердің көзқарасы бойынша, антиномианизм діни сенімнің психологиялық-жүйелілік көрінісінде, басты үрдіс қатарында дамитын кең, көп тараған құбылыс. Дереккөздер
Сілкінгіштік

Сілкінгіштік (грек, seismos - жер сілкінуі) — Жер қойнауларының (тұтастай не жекелеген атыраптардың) жер сілкіну ошақтарын қалыптастыру қабілеті. Жер сілкіну ошақтарының аумақтық бөлінуімен, қайталану қарқынымен және жиілігімен сипатталады. Дереккөздер
Исакова Аида Петровна

Исакова Аида Петровна 1940 жылы 23 наурызда туған. Орыс. Әкесі - Шпаков Петр Игнатьевич, марқұм, ҰОС қатысқан, әскери қызметте болған. Анасы - Шпакова Галина Александровна, үй шаруасымен айналысқан. П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының фортепьяно факультетін бітірген (1964), оқытушы және композитор, концерттік орындаушы. Профессор (1998 жылдан). «Школьные годы» жинағының (1981), «12 октавалық этюдтер» (2001), «Доброе утро» (2002), балаларға арналған фортепьянолық пьесалардың (2000), «Орыс тақырыптарына арналған вариациялар» (2005), оркестрлі фортепьяноға арналған концертиноның (2003), «Гамлет», «Батырлар» және «Қыз Жібек» балеттерінің авторы. Орыс және француз тілдерін біледі. 1964 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясында арнаулы фортепьяно оқытушысы. 1968 жылдан - Композиторлар одағының мүшесі, Қазақстан Композиторлар одағы ревизиялық комиссиясының төрағасы. 1994 жылдан бері - Мемлекеттік музыкалық-педагогикалық институтта арнаулы фортепьяно кафедрасының меңгерушісі. Композиторлар одағының мүшесі (Мәскеу қ., 1994). «Мәскеудің 850 жылдығы» медалімен марапатталған. Еңбек сіңірген өнер қайраткері. Тұрмыс құрған. Жұбайы - Исаков Евгений Иванович, ҚазКСР Халық әртісі, Мемлекеттік музыкалық-педагогикалық институттың профессоры. Қызы - Петрова Галина Евгеньевна, РФ Еңбек сіңірген әртісі, Мәскеу филармониясының солисі. Дереккөздер Дереккөздер
Палинспастикалық карта

Палинспастикалық карта -геологиялык құрылымдар дамуының соңғы сатыларындағы деформациялану барысында қозғалыстарға ұшыраған геологиялық денелердің, мысалы, шөгінді фациялардың алғашқы түзілу орнын анықтау аркылы жасалған сызбалы кескін. Дереккөздер
Микрокоманда

Микрокоманда — операциялық автоматта бір мезгілде жүзеге асырылатын бірнеше микрооперациялар жиынтығы. Микрокомандада құрылғы жумысының қазіргі ырғағында орындалмақшы микрооперациялар және келесі ырғақта орындалатын микрокоманданың адресі жайында ақпарат болады. Дереккөздер
Сілтілі таужыныстар

Сілтілі тау жынысытар - құрамында сілтілі металдар (Na,K) біршама көп магмалық тау жынысытар. тау жынысы түзетін басты минералдар: дала шпаттары, пироксен, сілтілі амфиболдар, фельд- шпатоидтер. Дереккөздер
Гидравликалық кедергі

Гидравликалық кедергі — сұйықтықтардың құбырмен, каналмен ағуы кезінде олардың тұтқырлығы әсерінен туындайтын кедергі. Ол сұйықтық ағынының ұзына бойында туатын бойлық және жергілікті кедергі болып бөлінеді. Бойлық гидравликалық кедергі сұйықтық молекулаларының езара үйкелісі және сұйықтықтың ыдыс қабырғасымен үйкелісуінен, ал жергілікті гидравликалық кедергі ағын түріне тәуелді пайда болатын сұйықтық деформациясы (мыс., ағыстың күрт кеңейіп не тез тарылуы кезінде, ағыс бағыты өзгергенде, құбыр бойына ысырма немесе шүмек орнатылғанда) нәтижесінде пайда болады. Түзу әрі ұзын су арналарында (құбырларда, каналдарда) негізінен бойлық Гидравликалық кедергі басым түседі. Жергілікті Гидравликалық кедергі негізінен иіндері коп, жапқыш және т.б. жабдықтар жиі орнатылған құбырларда (үйді сумен қамтамасыз ететін не сорғы станциясы) болады. Дереккөздер