kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жеті қазына

Жеті қазына — қазақтың дәстүрлі дүниетанымындағы философиялық түсініктердің бірі. Қазақ халқы Жеті қазынаны ер жігіттің өмірімен байланыстырып, оның ұғымына мыналарды жатқызады: #Ер жігіт; #Сұлу әйел; #Құмай тазы; #Берен мылтық; #Жүйрік ат; #Ақыл-білім; #Қыран бүркіт. Басқа нұсқалар Жеті ырыс Халық Жеті қазынаны өмір қажетіне негіз етіп таратқан. Қазақ халқының Жеті қазынаны — жеті ырыс деп атауының да мәні осында. “Жеті ырысқа” мыналарды жатқызады: *1) адамның ақылы,ой-санасы. Өйткені, адамзат ақылы арқылы хайуанаттар дүниесінен бөлініп ерекшеленеді, әрі дүниенің қожасы болды; *2) Денсаулық, яғни дененің саулығы; *3) Ақ жаулық, яғни үйдегі әйел адам — ердің жары, балалардың анасы. Халқымыз ежелден “Бас екеу болмай, мал екеу болмайды” деп, әйелді тіршілік иесі, адам өмірін жалғастырушы деп қастерлеген; *4) Бала. Бала — адам өмірінің жалғасы, қуанышы; *5) Көңіл. Көңіл мен пейіл кең болса, ынтымақ пен береке орнайды; *6) Жер. “Жерсіз — ел тұл, ерсіз — жер тұл”; *7) Ит. Ол әуел бастан-ақ адамға сенімді серік болған. Ислам дінінде *Қыдыр (қызыр). Ол өзі ұнатқан адамдарына ғана дариды. Қыдыр дарыған адам байлыққа кенеледі деген түсінік бар; *Бақ – ерекше жаратылған құдірет иесі. Бақ дарымайды, қонады. Бақ қонған адам ел мен жерге қожалық етеді; *Ақыл— байлық пен бақыттың тірегі; *Денсаулық. Деніңізде саулық болмаса, өміріңізде сән де, мән де болмайды делінеді; *Ақ жаулық. Дін аңыздары бойынша, Алла адамды топырақтан жаратып, жан берген соң, адам ұрпағын тарату үшін оның сол жақ қабырғасының біреуінен Хауа Ананы жаратқан; *Тұз — Алланың адамдар мен жан-жануарларға берген несібесі, таусылмайтын кені; *Ит – Адам мен Хауа Ананың алғашқы серігі, қорғаушысы. Осы айтылған ислам аңызындағы Жеті қазына Алланың кереметімен ғана болып отырады. Мұндағы мақсат — “Барлық іс Алланың ұйғарымында, құдайсыз қурай сынбайды” дегенді білдіреді. Басқа халықтарда Жеті қазына ұғымы басқа халықтарда да кездеседі. Мысалы, грек аңыз-әңгімелерінде Жеті қазына басқаша кездеседі: *1) Көк аспан. Ол әлем сырын өз шеңберінде сыйғызып, солардың өзіндік қалпын сақтайды; *2) Күн. Ол әлемдегі тіршілікті басқарады. Барлық зат — Күннің шуағынан нәр алады; *3) Ай. Түнгі тіршілік нәрі. Ай табиғатты түн тұңғиығында тербеп, нұрландырады; *4) От. От — Күннің жердегі сүлдесі. Отты пайдалану арқылы адамдар дүниенің төрт бұрышына тарады; *5) Су. Сусыз тіршілік жоқ. Су — жерге қуат, өсімдік әлеміне, жан-жануарға нәр, көрік береді; *6) Жер. Жер — тіршілік анасы. Жан-жануарлар мен өсімдік әлеміне көрік, келбет, түр-тұрпат береді; *7) Ит — Адам мен Хауа Ананың пейіштен қуылып, жерге түскендегі алғашқы серігі, досы әрі қорғаушысы. Сол себепті Жеті қазынаның бірі саналады. Дереккөздер
Жеті Муза

“Жеті Муза” – студенттерге эстетикалық тәрбие беруге бағытталған клуб. Қазақ мемлекеттік университетінде 1965 ж. құрылған. 1968 ж. қалалық халық университеті деген құрметті атақ берілді. Қоғамның “Жеті Муза” аталуы грек мифологиясына байланысты: Зевс құдайдың шебер, өнерге табынған қыздары (музалар) өнердің әр түріне қамқоршы болған (Клио — тарих, Талия — комедия, Терпсихора — би, Эрато — махаббат музасы, т.б.). “Жеті Муза” мәдениетті, әдебиетті, өнерді жастар арасында насихаттап, аттары әлемге аян театр, музыка, сахна саңлақтары, жазушылар, т.б. кездесу, концерт кештері, айтыс-пікірталастар, көрмелер, т.б. мәдени-эстетикалық шаралар ұйымдастырды. “Жеті Муза” қоғамы 1977 жылы Халықаралық студенттер одағының (Лондон) Құрмет дипломына ие болды. Ұжымның игілікті іс-тәжірибе жұмыстары Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург), Қарағанды, Алматы қалаларында қорғалған кейбір кандидаттық диссертацияларға негіз болды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жетісу Әйелі

“Жетісу Әйелі” – ққоғамдық-саяси және әдеби журнал. 1924 жылдың басында 2 нөмірі жарық көрген. Таралымы 3000 дана. Көлемі 4 баспа табақ. Редакторы — С.Есова. Журналда қазақ әйелдерінің хал-жайы, оларды жаңа әлеуметтік жағдайға баулу туралы мақала, очерктер, өлең, әңгімелер басылды. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жетісу облысы (Ресей империясы)

Жетісу облысы — Ресей империясындағы, Кеңестік Ресейдегі және КСРО-дағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Верный. Тарихы Облыс 1867 жылы 23 шілдеде құрылған. Облыстық үкімет 1868 жылы 2 наурызда ашылды. Мемлекеттік кеңестің 1891 жылғы 12 сәуірдегі ең жоғары бекітілген пікірі бойынша Дала генерал-губернаторлығының билігіне беруімен өзгертілді. 1899 жылы 13 шілдеде, 1898 жылы 7 қаңтардағы Басқарушы Сенаттың жеке жоғары қаулысына сәйкес Түркістан генерал-губернаторлығының құзырына берілді. 1918 жылы 30 сәуірде облыс Түркістан АКСР құрамына енді. 1924 жылы 27 қазанда ұлттық-аумақтық межелеудің нәтижесінде бөлінді. Облыстың солтүстік бөлігі — Қырғыз АСКР Жетісу губерниясы, ал оңтүстік бөлігі — РКФСР-ге тікелей бағынышты Қарақырғыз АО болды. Ресей империясының Жетісу облысы солтүстікте Семей облысымен, оңтүстік пен шығысында Қытай жерімен, батысында Ферғана, Сырдария және Ақмола облыстарымен шектесті. Ауданы — 402,200 км² (353,430 шақырым²). Билік органдары Әкімшілік бөлінісі Әкімшілік жағынан Жетісу облысы 1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығының құрамында құрылды. XX ғасырдың басында облыс 6 уезге бөлінді: 1921 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша Түркістан республикасының құрамындағы облыс 7 уезден тұрды: Алматы (Верный) (24 болыс), Жаркент (9 болыс), Қарақол (20 болыс), Қапал (Талдықорған) (14 болыс), Лепсі (9 болыс), Нарын (9 болыс), Тоқмақ (10 болыс). 1922 жылы 2 маусымда Қапал ауданы Талдықорған болып өзгертілді. 1924 жылы 11 қазанда Орта Азиядағы кеңестік республикаларды межелеп бөлу нәтижесінде Алматы, Жаркент, Талдықорған және Лепсі уездері, сондай-ақ Тоқмақ уезінің үш болысы Қырғыз АСКР-не берілді. Қарақол, Нарын мен Тоқмақ уездері Қарақырғыз АО құрамына кірді. Әскери губернаторлар Әскери губернатордың көмекшілері мен облыстық басқару төрағалары Вице-губернаторлар Тұрғындары 1897 жылғы халық санағы бойынша бұл аймақта 987 863 тұрғын болған (529 215 ерлер мен 458 648 әйелдер), оның 62 974 қалаларда тұрды.1905 жылы облыстың халқы 1 070 600 адамды құрады. Халықтың негізгі бөлігін (1897 жылғы санақ бойынша) қырғыз-қайсақтар құрады — 794 815; великоросстар — 76 839, малоросстар — 18 611, тараншылар — 55 999, сарттар — 14 895, қытайлықтар (бәлкім, көпшілігі дүнгендер) — 14 130, Еділ татарлары (татарлар) — 8353. 1897 жылғы ұлттық құрамы: Бейнелемесі Тағы қараңыз * Жетісу * Жетісу казактары Дереккөздер
Сағи Жиенбаев

Сағи Жиенбаев (5.5.1934, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылы — 1994, Алматы) — ақын. * Қызылорда педaгогикалық институтын бітірген (1955). * 1956 — 1965 жылдары “Қазақ әдебиеті” газеті мен “Жұлдыз” журналында бөлім меңгерушісі, * 1965 — 1984 жылдары “Жазушы” баспасында аға редактор, поэзия редакциясының меңгерушісі болып қызмет істеді. Шығармашылығы 1984 жылдан кейін шығармашылық еңбекпен айналысқан. * “Қарлығаш” аталатын алғашқы жинағы 1959 жылы жарық көрді. Содан кейінгі жылдары жиырмадан аса өлең кітаптарын жариялады. Жиенбаевтың * “Сыйлық” (1960) * “Қыр гүлі” (1966) * “Сырлы теңіз” (1963) * “Қайырлы таң” (1966) * “Ақ толқын” (1967) * “Сол бір көктем есімде” (1969) * “Алтын қалам” (1971) * “Жадымдасың, жас күнім” (1972) * “Әлия” (1973) * “Оймауыт” (1975) * “Көктем самалы” (1976), т. б. өлең кітаптары жұртшылықтың көңілінен шықты. Жиенбаев өз өлеңдерінде жан сарайын айқара ашып, тебірене толғаған сыршылдығымен, ақ пейіл шыншылдығымен, инабаттылықты, кісілік ізгілікті, елдікті, ерлікті жырлауымен ерекшеленеді. Ол бірқатар ән мәтіндерінің: * “Махамбет” * “Еңлік — Кебек” опера либреттоларының авторы. Біраз жинақтары шет елдер тіліне аударылған. Өзі де А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың, Р.Ғaмзатовтың, Д.Кугульдиновтың, т.б. бірқатар өлеңдерін қазақшаға аударды. Дереккөздер
Шара Баймолдақызы Жиенқұлова

Шара (Гүлшара) Баймолдақызы Жиенқұлова (18 шілде 1912, Алматы — 21 мамыр 1991, Алматы) — биші, педагог. Қазақстанның халық артисі (1938; 1936 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі). Өмірбаяны Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан. * 1929 — 30 ж. ҚазПИ-дің тарих факультетінде оқыды. * Өнер жолын Қазақ драма театрынан бастады. Тұңғыш ойнаған рөлі — Б.Майлиннің “Майдан” пьесасындағы Пүліш. Бұдан кейін Еңлік, Қарагөз (М.Әуезовтің “Еңлік — Кебек” пен “Қарагөзінде”), т.б. рөлдерді сомдады. * 1934 ж. Музыкалық драма театрына (қазіргі Қазақ опера және балет театры) ауысты. Мұнда Әуезовтің “Айман — Шолпан” музыкалық драмасында, Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, “Жалбыр” және “Ер Тарғын” операларында ұлттық билерді орындады. * 1936 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысып, ұлттық би өнеріміздің әсемдігіне өзге халық өкілдерін тәнті етті. Қазақтың тұңғыш ұлттық балеті — “Қалқаман — Мамырда” (1938) Мамырдың партиясын орындады. * 1938 ж. “Амангелді” фильмінде Балымның рөлін экранға шығарды. * Балетмейстер Л.А. Жуковпен бірлесіп И.Н. Надировтың “Көктем” балетін қойды. * 1940 — 1962 ж. Қазақ филармониясында қызмет етті. * 1962 — 66 ж. Қазақтың ән-би ансамблін басқарды. * 1966 — 75 ж. Алматы хореографиялық училищесінің директоры болды. Осы жылдары ұлттық би өнерін дамыту үшін ел аралап, халықтың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, халық билерін зерттеді. Соның нәтижесінде “Тәттімбет”, “Айжан қыз”, “Қара жорға”, “Қырық қыз” билері дүниеге келді. Жиенқұлова — сахналық образдардың ішкі жан сұлулығын бидегі пластикалық шешіммен шебер шендестіре білді. Гастрольдік сапармен көптеген шет елдерде болды. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Қазақстан пошта маркасы]] Шәкірттері * Қазақстанның халық артисі Г.Талпақова * Қазақстанның еңбек сіңірген артистері ** Қ.Қарабалина ** Б.Байжұманова, т.б. Фильмографиясы *1938 - Амангелді - Балым *1957 - Біздің сүйікті дәрігер - балетмейстер Марапаттары * Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968). * Ленин орденімен * 2 рет Еңбек Қызыл Ту * “Құрмет Белгісі” ордендерімен * медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Жилин елшілігі

Жилин Елшілігі — 1717 ж. көктемде Қазан губернаторы Салтыковтың қазақ ханы Қайыпқа жіберген Федор Жилин бастаған елшілігі. Елшіліктің мақсаты екі мемлекет арасындағы сауда қатынасын дамыту болды. Бұл елшілік Т. Култубаев бастаған елшілік топпен қатар жіберілген. Сапар нәтижелі аяқталып, 1718 ж. Ф.Жилин еліне қайтып оралды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Василий Валерьевич Жиров

{{Медальдар { } }} , Виталий Совин, Жиров Василий Валерьевич, Бекзат Саттарханов ]] Жиров Василий Валерьевич (4 сәуір 1974 жыл, Балқаш қаласы, Қарағанды облысы) — боксшы, еңбек сіңірген спорт шебері, Олимпиада ойындарының чемпионы (1996), Баркер кубогының иегері (1996), Парасат орденінің кавалері. Өмірбаяны Бокспен 12 жасынан бастап жаттыға бастады (жаттықтырушысы — В.И. Апачинский). 1989 — 91 ж. жасөспірімдер арасындағы республиканың, 1990 ж. КСРО-ның чемпионы атанды. Дүние жүзі чемпионатының күміс (1993, Берлин, Германия), қола (1995, Будапешт, Венгрия), 12-Азия ойындарының (1994, Хиросима, Жапония) қола жүлдегері. Орталық Азия елдері 1-ойындарының (1995, Ташкент, Өзбекстан), Азия құрлығының (1995), 26-Олимпия ойындарының (1996, Атланта, АҚШ) чемпионы. 26-Олимпия ойындарында ең үздік боксшыға берілетін В.Баркер кубогін жеңіп алды. 1997 жылдан бастап толығымен кәсіпқой боксқа ауысты. Жиров ІBF версиясы бойынша кәсіпқойлар арасындағы әлем чемпионы (2000). “Парасат” орденімен марапатталған (1996). Дереккөздер
Жиын

Жиын ұғымы — математиканың негізінде жатқан жалпы ұғымдардың бірі. Сондықтан жиын ұғымының дәл анықтамасын беру мүмкін емес. Біз жиын деп нені түсінетінімізді ғана айта аламыз. Әдетте жиын ретінде әртүрлі объектілердің алдын ала берілген ерекшеліктері бойынша топтастырылуын айтамыз. Жиындарды үлкен латын әріптері арқылы белгілейміз: және т.б. Жиынды қүрайтын объектілер осы жиынның элементтері деп аталады. Жиын элементтері кіші латын әріптерімен белгіленеді: және т. б. Қажет болғанда төменгі және жоғарғы индекстер еркін қолданылады. Егер объектісі жиынының элементі болса, бұл жағдай белгісімен таңбаланады және " элементі жиынына тиісті" деп оқылады. Егер объектісі жиынынан тыс болса, оны арқылы белгілеп, " элементі жиынына тиісті емес" деп оқимыз. Қоршаған орта немесе ғылыми пәндердің қай-қайсысы болса да жиын ұғымына қажетті мысалдардың кез келген түрін бере алады. Айталық, өсімдіктер түрлері, кітаптар, жай сандар, жазықтықтағы түзулер - жиын ұғымының мысалдары. Алғашқы екеуі ақырлы жиындардың мысалын берсе, соңғы екеуі ақырсыз жиындардың мысалы болады. Жиындарды олардың элементтерінің тізімін немесе олардың элементеріне ортақ қасиеттерді көрсету жолымен беруге болады. Мысалы, жэне тақ сан . Осы екі жолмен анықталған, бірі ақырлы, бірі ақырсыз жиындардың мысалдары бола алады. Жиындардың мысалдары: * - натурал сандар жиыны; * - бүтін сандар жиыны; * - рационал сандар жиыны; * - нақты сандар жиыны кеңінен қолданылады. Әдебиет * Бадаев С.А. Сызықтық алгебра мен аналитикалық геометрия: оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2010. - 258 б. tr:Kümeler
Жобалау

Жобалау - кәсіпорынды, үймеретті, ғимаратты салу немесе оларды жаңғырту үшін қажетті техникалық-экономикалық негіздемеден, сызбалардан, түсіндірме жазбалар мен басқа да материалдардан тұратын техникалық құжаттама (жоба) кешенін әзірлеу. Объект құрылысының (жаңғыртудың) Құнын айқындайтын смета — жобаның ажырамас бөлігі. Жобалау күрделі Құрылысты жүзеге асыруда ғылымды өндіріспен байланыстыратын буындардың бірі болып табылады. Күрделі қаржы жұмсалымының тиімділігі, құрылыстың сметалық құны, оның жүзеге асырылу мерзімі көбінесе техникалық-экономикалық негіздеменің Сапасына және жобалық шешімдердің деңгейіне байланысты. Елді мекендерді, кәсіпорындарды, құрылыстарды, өндіріс орындарын, т.б. тұрғызу, салу (қайта құру) не жасау үшін пайдаланатын техникалық-экономикалық негіздеуді, есептеуді, сызбалар, модельдер, түсініктеме жазбалар, т.б. дайындауды қамтиды. Ж. нысандарды бейнелеу түріне байланысты сызбалық жобалау және көлемдік жобалау болып ажыратылады. Жобалау процесін жылдамдату үшін автоматтандырылған сызғыш құрылғылармен жабдықталған ЭЕМ-і бар автоматтандырылған жобалау жүйелері қолданылады. Бөлшектер өлшемдерін құралымдық унификациялау (біркелкілендіру) және модульдік координаттау жүйесі өндіріске енгізілгеннен кейін, базалық құралым негізінде бұйымдардың бірқатар өзге түрлерін алуға мүмкіндік беретін жобалаудың сериялық тәсілі жолға қойылды. Әр түрлі өндіріс салалары бойынша жобалау арнайы жобалау мекемелерінде (институттарында) орындалады. Дереккөздер
Жоғарғы Бас Қолбасшы

Жоғарғы Бас қолбасшы, Жоғарғы қолбасшы (Chef suprme; der Oberste Befehlsaber; the supreme commandor) – соғыс кезіндегі және бейбіт уақыттағы мемлекеттің (немесе одақтас мемлекеттердің) Қарулы Күштерінің ең жоғарғы басшысы. Жоғарғы бас қолбасшы қажет болғанда сол елдің (немесе одақтас мемлекеттердің) барлық азаматтық мекемелеріне де төтенше билік жүргізе алады. Батыс Еуропа елдерінде және Ресейде бұл қызмет 1914 ж. шілде айынан (1-дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін) енгізілді. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында (1939 – 45) КСРО-да Жоғарғы бас қолбасшы қызметін маршал (1945 ж. 27 маусымнан генералиссимус) И.В. Сталин атқарды. Ал гГитлере қарсы одақ елдері армияларында: Солтүстік-Батыс Еуропадағы одақтас экспедициялық күштердің Жоғарғы қолбасшысы болып АҚШ генералы Д.Эйзенхауэр, Жерорта теңізі маңайындағы соғыс қимылдарына Жоғарғы қолбасшы болып Ұлыбритания фельдмаршалы Г.Вильсон тағайындалды (қ. Екінші дүниежүзілік соғыс). Қазіргі кезде бірқатар мемлекеттердің конституциясы бойынша сол мемлекеттің басшысы Жоғарғы бас қолбасшыміндетін қоса атқарады. Атап айтқанда, АҚШ, Франция, Ресей мемлекеттерінде Жоғарғы бас қолбасшы – президент, Жапонияда – император, Ұлыбританияда – король немесе королева, Германияда федеральдік канцлер, т.с.с. Кей жағдайда одақтас мемлекеттердің біріккен әскер күштерінің Жоғарғы бас қолбасшысы тағайындалады. Мысалы, НАТО-ның Еуропадағы біріккен қарулы күштерінің Жоғарғы бас қолбасшысы. Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша Президент Жоғарғы бас қолбасшы болып саналады. Жоғарғы бас қолбасшы Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерін басқара отырып, стратегиялық міндеттерді белгілейді. Қажет жағдайда атқарылатын әскери қимылдар жоспарларын қарап бекітеді және оны қажетті адам күшімен, қару-жарақтармен қамтамасыз етеді, әскердің барлық түрлері мен топтарының бірлесе қимыл жасауын ұйымдастырады. Ол Бас штабтың алдына әскердің ең басты стратегиялық міндеттерін белгілеу, соған байланысты оқу-жаттығу операцияларының оперативтік-стратегиялық жоспарларын жасау міндеттерін қояды. Сондай-ақ, Жоғарғы бас қолбасшы одақтас мемлекеттермен әскери байланыстардың нығаюын, Қарулы Күштер алдына қойылған міндеттердің дәл уақытында орындалуын, жүргізілген операциялар мен жаттығулардың нәтижелерінен дұрыс қорытындылар шығарылуын, операция барысында жауынгерлер мен әскер басшыларының әскери тәжірибе жинақтауын, ұрыс жүргізудің жаңа тәсілдерін үйренуін, офицер кадрларының даярлануын, округ, дивизия, корпус командирлеріне лайықты мамандар тағайындалуын қадағалайды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жоғарғы Тобыл бөгені

‎ Жоғарғы Тобыл бөгені — Тобыл өзені бойында, Қостанай облысының Денисов ауданы жерінде орналасқан. 1977 жылы пайдалануға берілген. Гидрологиялық сипаты Ауданы — 87,4 км², ұзындығы — 40 км, енді жері — 7,5 км, орташа тереңдігі — 6,3 м, көлемі — 816,6 млн м³. Бөген жағасының жалпы ұзындығы — 120 км. Су жиналатын алабы — 23 мың км². Амангелді, Қаратомар бөгендерімен қосылып бір жүйе құрайды. Бөген суы, негізінен, Лисаковск кен-байыту комбинатының техникалық қажетіне пайдаланылады. Дереккөздер
Жоғары Математика

Жоғары математика – техникалық, т.б. кейбір оқу орындарының оқу жоспарына енетін математикалық пәндер жиынтығының атауы. Әдетте, Жоғары математика курсына аналитикалық геометрия, сызықтық алгебралықа, дифференциалдық есептеу, интегралдық есептеу және дифференциалдық теңдеулер пәндерінің негіздері енеді. Дереккөздер
Жол

]] Жол – адамдар мен көлік құралдарының жүруіне, жолаушылар мен жүктерді тасымалдауға арналып салынған (белгіленген) барлық жүру және тасымалдау желілерінің жалпы атауы. Пайдаланылатын көлік құралының түріне қарай жаяу жүрушілер мен велосипедшілерге арналған жолдар, темір жол, автомобиль жолы, әуе жолдары (қ. Әуе кемесі) және су жолы болып бөлінеді. Ірі қалаларда жер асты жолдары (қ. Метро) болады. * Тоқтау жолы - жол, көлік құралының жүргізушісі қауіпті анықтағаннан көлік құралының толық тоқтағанына дейінгі немесе тежеудің соңына дейінгі жол. * Автомобиль көлігінің жүріс жолы - барлық құрылғыларымен жабдықталған автомобиль жолы: көпір, тоннель, жол өткізгіші және т.б. * Тежелу жолы - көліктің тежеуіш иінін басқаннан толық тоқтағанға дейінгі немесе толық тежеуге дейінгі тоқталуы. Дереккөздер
Рахмет Жанғазыұлы Жолаев

Рахмет Жанғазыұлы Жолаев – ғалым, техника ғылымының доктуры (1962), профессор (1964), Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1962), Қазақстанның еңбек сіңірген гидротехнигі (1961). Қысқаша өмірбаяны * 1935 - Ташкент ирригация және ауыл шаруашылығын механикаландыру институтын бітірген. * 1932 – 1935 жылдары - Орта Азия жоспарлау институтында, Орта Азия мемлекет ауыл шаруашылығын механикаландыру институтында ғылым қызметкер, * 1935 – 45 жылдары - Шымкент, Алматы қалаларында оқытушы, ғылыми жұмыстарда болды. * 1945 – 56 жылдары - Қазақстан ғылым академиясының Энергететик институтында зертхана меңгерушісі, * 1956 – 62 жылдары - осы институтта директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары, * 1962 – 73 жылдары - Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының ректоры, * 1973 – 79 жылдары - Қазақ мемлекеттік су шығару, жобалау-зерттеу институтында (Казгипроводхоз) ғылыми кеңесші болып қызмет істеген. Еңбектері Жолаевтың негізгі ғылым зерттеулері гидротехникалық құрылыс және су шығару мәселелеріне арналған. Ол тау өзендерінен су тартқыш құрылғылардың тиімді түрлерін зерттеп, олардың Қазақстан, Қырғызстан және Түрікменстанның гидротехника құрылыстарында пайдаланылуына ұйытқы болды. Сондай-ақ, күріш егістігіне су жіберуді реттеу әдістерін ұсынды, суды бөлудің теориялық негіздерін зерттеді. Октябрь Революциясы, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Жоламан Тіленшіұлы

Жоламан Тіленшіұлы — қазақ халқының 19 ғасырдың 20–30-жылдарындағы Ресей империясының отаршыл саясатына қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі, халық батыры. Кіші жүз құрамындағы Жетіру тайпалары бірлестігінің Табын руынан шыққан. 19 ғасырдың 20-жылдарының басында Ресей империясының Орынбор әкімшілігі Елек өзенінің бойындағы Табын руының жерлерін тартып алып, бекіністер сала бастайды. Орал, Елек, Бердянка, Құраты өзендерінің бойында 29 бекініс бой көтеріп, ол Жаңа Елек шебі деп аталды. Ресей империясы әкімшілігінің мұндай отарлау саясатына қарсылық білдіріп, Жоламан бастаған бір топ табын руының адамдары 1823 жылы, 3 қыркүйекте Орынбор генерал-губернаторы Эссенге хат жолдайды. Қазақтардың жер мәселесін қарайтын комиссия төрағасы Шерғазы хан олардың бұл талаптарын заңсыз деп танып, наразылық қимылдарына қарсы әскер күші қолданылатынын ескертеді. Мұндай өктем жауап Жоламан батыр бастаған табын руы қазақтарының қарулы көтеріліске шығуына түрткі болды. 1835 жылға қарай олардың қатарына Алшын нын: Байұлы (Адай, Жаппас, Алтын, Шеркеш және т.б), Жетіру (Табын, Жағалбайлы, Тама), Әлімұлы (Төртқара, Шекті) және Орта жүз Арғын, Қыпшақ тайпаларының адамдары қосылып, көтерілісшілер саны 4500 жетті. Көтерілісшілерге қарсы Орынбор әкімшілігі арнайы әскери бөлімдер жіберіп, көтерілісті басып тастауға күш салды. 19 ғасырдың 30-жылдарының ортасынан бастап Жоламан батыр Кенесары Қасымұлы жасағымен бірігіп, отаршыл саясатқа қарсы күрес жүргізеді. Кенесары қолы оңтүстікке қарай бет алғанда Жоламан батыр бастаған көтерілісшілер тобы ыдырай бастайды. 19 ғасырдың 40-жылдарының басында Жоламан батырдың өзі Бұхараға қоныс аударады. Одан кейінгі тағдыры белгісіз. Дереккөздер
Жолаяқ

Жолаяқ – келген қонақты жолға шығарып, салып тұрып, оларға жол болсын айтып, дәм-тұз ұсыну. Жолаяқа ауыл адамдары, дос-жарандары, ағайын-туыс, құрбы-құрдастары жиналып, жол жүрушінің құрметіне шағын сауық кешін өткізеді. Кейде атқа алғаш мініп, жолға шыққан балаға да жолаяқ жасалады. Сонда қариялар “Сапарың оң, жолың ашық, жүрісің сәтті болсын!” деп ақ тілек айтады, бата береді. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жолбарыс Сұлтан Елшіліктері

Жолбарыс Сұлтан Елшіліктері – Жолбарыс сұлтанның Абылай хан тапсырмасымен Ресейге, Қытайға барған елшілік сапарлары. Жолбарыс сұлтан (туған-өлген жылы белгісіз) Абылай ханның немере інісі, сол кездегі қазақ хандығының ішкі, сыртқы саясатында үлкен рөл атқарған. Өкінішке орай оның жеке өмірі, қызметі туралы мәліметтер сақталмаған. Жолбарыс сұлтан Абылай ханмен бірге Қалдан Сереннің (Цэрен) қолында тұтқында болып (1742 – 43), кейін оның сенімді өкілі ретінде елшілік тапсырмаларын орындаған. 1743 жылы күзде құрамында 4 адамы бар Қазақ хандығы елшілігі Ресей империясының Тобыл бекінісінде болып, Тобыл әкімшілігімен сауда қарым-қатынасы жөнінде келісімге қол жеткізді. 1758 жылы Ресей патшасы Елизавета Петровнаға жіберілген елшілік сапар да сәтті аяқталып, патша тарапынан Абылай ханға арнайы грамота мен сыйлықтар жіберілді. 1760 жылы Жолбарыс сұлтан Абылай хан тапсырмасымен Орынбор әкімшілігінде болды. 1761жылы Қытайда болған сапарында Жолбарыс сұлтанның дипломатиялық шеберлігі жоғары бағаланып, оған сыйлықтар тапсырылған. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Мырзатай Жолдасбеков

{{Ғалым } { style="background: transparent" } { } { } { } { } }} Жолдасбеков Мырзатай (27 мамыр 1937, Ақтөбе ауылы, Талас ауданы, Жамбыл облысы) – мемлекет қайраткері, ғалым, филология ғылымының докторы (1993), профессор (1993). Ошақты тайпасының Тасжүрек руынан шыққан. 1954 – 55 жылдары Ақкөл аудандық кеңесінің хатшысы болып қызмет атқарған. ҚазМУ-ді бітірген (1960). 1960 – 64 жылдары осы университеттегі қазақ әдебиеті кафедрасында ассистент, 1964 – 67 жылдары аспирант. 1970 – 74 жылдары аға оқытушы, доцент, 1974 – 77 жылдары филология факультетінің деканы болды. 1977 – 87 жылдары Талдықорған педагогика институтының ректоры, 1987 – 88 жылдары Қазақстанның оқу министрі, білім министрінің бірінші орынбасары, 1988 – 90 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде бөлім меңгерушісінің бірінші орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1990 жылдары Қазақстанның Мемлекет кеңесшісі, 1991 – 93 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары, 1993 – 97 жылдары Қазақстан Республикасының Иран Ислам Республикасындағы Төтенше және өкілетті елшісі, 1997 – 2000 жылдары Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрі жанындағы Дипломатиялық академияның ректоры қызметтерін атқарды. 2000 жылдан Астанадағы Еуразия ұлттық университетінің ректоры. Жолдасбеков қазақ әдебиетінің алғашқы қайнар бастауларын, Жамбыл Жабаев шығармашылығын зерттеуге мол үлес қосты. Түрік қағанаты кезіндегі Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін қазақ ғалымдары арасында алғашқылардың бірі болып жаңаша зерделеп, қазақ тіліндегі аудармасын ғылыми айналымға енгізді. Жамбылдың ақындық мектебін зерттеп, оның тұстастары мен шәкірттерінің туындыларын жан-жақты талдады. “Халықтар достығы”, “Құрмет” ордендерімен марапатталған. Кітапнамасы * V–XIV ғасырлардағы көне әдебиет нұсқалары. * «Ежелгі әдебиет нұсқалары» (1967) * «Күлтегін» (1968) * «Асыл арналар» (1986, 1990) * «Жүз жыл жырлаған жүрек» (1992) * «Тоқсан толғау» (1992, Н. Төреқұловпен бірге) * «Жамбыл және оның ақындық ортасы» (1996) * «Асыл сөздің атасы» (1996) * «Ел тағдыры — ер тағдыры» (1997) * «Ел тұтқа» (А. С. Сейдімбекпен бірге) * «Сөзді ұғатын кез келді» (2007) * «Камни заговорили» (2007) * «Орхон ескерткіштерінің толық атласы» (2007, Қ. Сартқожаұлымен бірге) * «Асылдарым» (2011) * «Дүние шіркін…» (2017) * «Кісілік кітабы» (2017) * «Күндерімнің куәсі» (2017) * «Таңғаламын өмірдің ғажабына» (2017) Дереккөздер
Жолжазба

Жолжазба – автордың жолсапары кезіндегі алған әсері мен көзбен көрген нақты оқиғалар суреттелетін шығарма. Күнделік, очерк, мемуар, т.б. түрінде жазылады. Жолжазбалар танымдық мәліметтерімен құнды. Сонымен қатар оларда саяси, философия, эстетика көзқарастар да баяндалады. Александр Македонскийдің (б.з.б. 4 ғ.) жорықтары жөніндегі Жолжазбалар әлем әдебиетінде осы жанрда жазылған шығармалардың ежелгі үлгілері болып табылады. Орта ғасырларда Дж.Карпини (“Моңғолдар тарихы”, 13 ғ.), Марко Поло (“Кітап”, 1298), т.б. Орталық Азияға жасаған сапарлары туралы жолжазба еңбектер жазды. 18 – 19 ғасырларда Жолжазба очерк жанрының бір түрі ретінде қалыптасты. Ағылшын жазушысы Л.Стерн (“Сентиментальды саяхат”, 1768), орыс жазушысы А.Н. Радищев (“Мәскеуден Петербургке саяхат”, 1790), неміс ақыны И.В. Гете (“Италия саяхаты”, 1 – 3 т., 1816 – 1829), орыс ақыны А.С. Пушкин (“Арзрумға саяхат”,1835), орыс тарихшысы Н.М. Карамзин (“Орыс саяхатшысының хаттары”, 1 – 2 т., 1900) жолжазбаның тамаша үлгілерін жасады. Қазақ әдебиетіндегі жолжазба типті очерктер тарихы Ш.Уәлиханов шығармаларынан басталады (“Жолжазбалары”, 1855; “Алтышаһардың ... жай-күйі”, 1869; “Жоңғар очерктері”, 1860). Кейін М.Әуезов (“Түркістан солай туған”, 1956; “Үндістан очерктері”, 1958), С.Мұқанов (“Саяхатшылар”, 1963; “Адам Атаның шоқысында”, 1958), Ә.Әлімжанов (“Сумен, құрлықпен елу мың миль”, 1962), Бауыржан Момышұлы (“Куба әсерлері”, 1963), т.б. қаламгерлер жолжазбасында өздері болған елдер мен аймақтардағы қоғамдық, экономикалық-саяси өмірді ұштастыра баяндады. Шет елдерге түрлі ғылым сапарлармен (1970 – 80) барған А.Машанов, Ә.Дербісәлиев, Е.Букетов, т.б. ғалымдардың жолжазба кітаптары жарық көрді. Жазушы Қ.Қайсеновтің Украина туралы, Қ.Тұрсынқұловтың Саха елі жайлы жолжазбалары оқырмандар тарапынан үлкен қызығушылық тудырды. Ғ.Мүсірепов, С.Шаймерденов, Т.Әлімқұлов, С.Бердіқұлов, Ә.Нұршайықов, Т.Кәкішев, Ш.Мұртаза, т.б. қаламгерлер ел аралаған сапарынан жазған әр түрлі Жолжазба очерктерімен халыққа танылды. Мұрат Әуезовтің “Қытайдағы қазақтар” (1995) туралы, М.Құлкеновтің “Америка сапары” (1996), Қ.Олжайдың “Президент пырағы” (1995), Қ.Түменбаевтың “Жапон эскиздері” (2000), т.б. Жолжазбалар әлем халықтарының бүгінгі келбетін өткен тарихпен сабақтастырып, көркем де әсерлі етіп жеткізе білді. Соңғы жылдары Ә.Кекілбаев, К.Смайылов, Қ.Жұмаділов, М.Қабанбаев, Ж.Бейсебаев, Ә.Сараев, т.б. жазушылардың Жолжазба очерктері бұл жанрдың мол мүмкіндігін танытты. Дереккөздер
Жолым үй

Жолым үй – киіз үйдің бір түрі. Ұзақ сапар немесе жорық кезінде тігіледі. Жолым үй тез тігуге қолайлы, киіз үйден жеңіл, кішірек келеді. Онда уық пен шаңырақ қана болады. Шаңыраққа уық шаншып, үстіне туырлық жабады. Ал Орынбор қазақтары тұрмысында пайдаланылған жолым үй үш қанаттан аспайды, оның керегесі сирек орнатылады, түзу уықтары шаңыраққа шаншылмай, басы түйістіріліп байланады да, үстіне туырлық жабылады. Дереккөздер
Тайыр Жомартбаев

Тайыр Жомартбаев, (шын есімі Тайлақбай; 1884, Мұқыр ау., Семей облысы, Ресей империясы (қазіргі Мұқыр ауылы, Абай ауданы, Шығыс Қазақстан облысы – 1937, Семей) – педагог, жазушы, драматург. Көкбай медресесінде білім алып, 1911 жылы Уфадағы “Ғалия” медресесін бітірген. 1911 – 15 жылдары Семей қаласы маңындағы Жақия қажы мектебінде ер балаларға, әйелі Адығия Орманова қыз балаларға сабақ береді. Семейдегі “Жәрдем” баспаханасынан жастарды адамгершілікке, ізгілікке, оқу-білімге үндейтін “Балаларға жеміс” атты өлеңдер жинағы, төңкеріске дейінгі қазақ қыздарының әлеуметтік жағдайын көтерген “Қыз көрелік” (1912) романы басылып шықты. 1915 – 28 жылдары Зайсан қаласында, Маңырақ болысында мұғалім болып қызмет істейді. 1928 – 30 жылдары Семейдегі №14 мектептің директоры, 1930 – 37 жылы Семей педагогикалық техникумында оқытушы болған. Жомартбаев оқытушылықпен қоса журналистикамен де айналысып, “Айқап”, “Жаңа мектеп” журналдары мен “Қазақ”, “Алаш” газеттеріне мақала, фельетондар жазып тұрды. Жомартбаевтың “Сары сүйек құда”, “Осы ма, қазақ, өмірің?” атты пьесалары Зайсан, Семей театрларында қойылған. Кузнецк қаласында №23 мектепте жұмыс істеп жүрген кезінде жалған саяси жаламен тұтқындалып (1937), Семейде үштіктің шешімімен ату жазасына кесілген, 1956 жылы ақталды. Сілтеме
Жоңғар жазығы

Жоңғар жазығы, Жоңғар ойысы, Жоңғария – Қытайдың солтүстік-батыс бөлігіндегі жазық аймақ. Ауданы 700 мың км2-ге жуық, орташа биіктігі 600 – 800 м. Солтүстігінде Моңғол Алтайымен, оңтүстігінде Шығыс Тянь-Шань жотасымен қоршалған. Айналасындағы жоталардың орташа биіктігі 3000 метрдей. Жоңғар жазығы кейінгі кезеңдегі тектоникалық құбылыстардың әсерінен төмен түскен жерлерге шөгінділердің жиналуынан пайда болған. Ежелгі және кейінгі заманғы қалың борпылдақ шөгінділерден түзілген. Мұнда мұнайдың мол қоры бар. Жазықтың жер бедері бұйратты, ұсақ шоқылы келеді, тау етегіне қарай тастақты, кей жерлерінде өсімдік өспейді. Грунт суы онша тереңдеу жатпаған жерлерінде шұраттар (оазистер) сортаңдармен алмасады. Жазықтың аумақты келген орталық бөлігін құм төбелі, қырқалы шөлдер (Дзосотын-Элисун, Курбантонгут, Қарамайлы, Коббе, т.б.) алып жатыр. Климаты қоңыржай континенттік. Қаңтар айының орташа темп-расы –20С-тан (оңт-те), –25С-қа дейін өзгереді. Шілденің орташа темп-расы 20С-тан (солтүстігінде) 25С-қа дейін. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 – 200 мм, таулы өңірде 800 мм-ге дейін. Өзен торабы сирек, олардың көпшілігі шұратты шет аймақтар арқылы өтеді. Жазық ортасына жақын жерлерде құмға сіңіп кетеді. Ірі өзендері: Манас, Урунгу. Жоңғар жазығының солтүстігіндегі Моңғол Алтайынан Ертіс (Қара Ертіс) өзені басталады. Батыс бөлігінде бірнеше ірі көлдер – Ебінұр, Манас, Улюнгур бар. Құмды жерлерінде сексеуіл, жыңғыл, жүзгін, қылша, батыс бөлігіндегі құрғақ, қуаң далада шөлейт өсімдіктері, ал көл жағалауында қияқ, қамыс өседі. Жайылымдық мал шаруашылығы дамыған. Шет аймақтардағы шұраттарда бидай, тары, мақта, жүзім, т.б. жеміс-жидектер өсіріледі. Сілтеме
Шәкірбай Жораев

Жораев Шәкірбай (1947 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті) – ғалым, медициналық ғылым доктуры (1992), профессор (1997), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998). Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1972). 1972 – 75 жылдары Қызылорда облысы, Ленинск (қазіргі Байқоңыр) қаласында хирург болып жұмыс істеді. 1975 жылдан Қазақстан Денсаулық сақтау министрінің Клиникалық және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ғылыми орталығы) кіші, аға ғылым қызметкер болды. 1993 жылдан осы орталықтың бөлім меңгерушісі. Негізгі ғылым еңбектері өңеш жараларын емдеуге арналған. Ол ас қорыту жүйелері (өңеш, асқазан, бауыр, ұлтабар, өт жолы, т.б.) ауруларын анықтап, оларды хирургиялық жолмен емдеудің әдістерін жетілдірді. Өңеш жарасын күйдіргеннен кейін тарылып, пайда болатын тыртықты емдеудің жаңа тәсілдерін ұсынды. “Хирургияда жаңа технологияны зерттеп, оны тәжірибеге енгізу” кешенді ғылыми-зерттеу жұмысы авторларының бірі. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1999). Дереккөздер
Жоралғы

Жоралғы – қазақ халқының ұлттық әдет-ғұрпындағы кәделердің бір түрі; жасы үлкен адамдарға, ағайын-туыстарға немесе сыйлы қонақтарға қалыптасқан дәстүрлерге сай көрсетілетін құрмет, берілетін сый-сияпат. “Жоралғысыз жол болмайды” деп түсінген қазақ халқы ата-бабалар дәстүрін шамасы жеткенше орындауға тырысқан. Сілтеме
Жорға

Жорға — адамға жайлы жүрісті жылқы. Кейбір құлын туғаннан-ақ жорға болады. Жорғаның аяң жорға, үш аяң жорға, тайпалған жорға, су шайқалмас жорға, байпаң жорға, төкпе жорға деген түрлері бар. Аяң жорға аяңдағанда ғана жорғалайтын жылқы, одан тезірек жүрсе жорғасынан жаңылады. Үш аяқ жорға – төрт аяғын тең басып жорғалай алмайтын жылқы. Тайпалған жорға – төрт аяғы тең жорға Су шайқалмас жорғаның үстінде кесеге құйған қымыз шайқалып, төгілмейді. Байпаң жорғаның жүрісі тыныш, бірақ басқа жылқының жүрісіне ілесе алмайды. Төкпе жорға – еш уақытта жорғасынан жаңылмайтын жылқы. Мұның жорғалаған жүрісіне басқа жылқы шауып әрең ілеседі. Мұндай жылқыны, әдетте, жорға жарысына қосады. Жарысқа қосатын жорғаны бәйге атындай баптап жаратады. Дереккөздер
Жорық

Жорық, жортуыл # әскери бөлімдер мен құрамалардың белгілі бір бағытты бетке алып, көлікпен немесе жаяу ұйымдасқан түрде саппен қозғалуы. Бейбіт уақытта жауынгерлік даярлық жүргізу мақсатымен, соғыс кезінде әскери тапсырманы орындау үшін ұйымдастырылады. Жағдайға байланысты майданнан тылға қарай немесе майдан бойлай жүргізіледі. Жорық шеру тізбегінен тұрады және алдағы ұрыс қимылдарына сай әскерлердің тез арада алғы шепке жетуін қамтамасыз етеді. Жорық тәртібі жаумен кезігіп қалу мүмкіндігін және алдағы ұрыстың мақсатын есепке ала құрылады. Жаудың кенет шабуыл жасауынан сақтану үшін Жорықта келе жатқан әскерлер жан-жаққа қорғау бөлімдерін (алдынғы жақтан, бүйірден, тылдан қорғайтын бөлімдер) жібереді. Жорық жылдамдығы әскерлердің жаттықтырылуына, көлік, техникалық мүмкіндіктеріне, жолына, ауа райы мен жыл мезгіліне және сол ауданның радиациялық немесе химиялық улану жағдайына байланысты болады; #әскери құрамалардың немесе әскери-теңіз күштерінің алыс өңірге жасаған шабуылдары да Жорық деп аталады. Мысалы, Жебе мен Субедей жасағының Кавказ бен Еділ бойына жорығы, кресшілер жорықтары, Ресейдің Тынық мұхиты эскадрияларының 1904 – 05 жылдардағы жорықтары Дереккөздер
Жоса

Жоса – құрамына темірдің немесе қорғасынның кейбір оксидті туындылары кіретін пигменттер тобының жалпы атауы. Темір жосасы – қоңыр қызыл түсті табиғи пигмент. Химиялық құрамы -Fe2О3 (75 – 95%) және сазды заттар мен кварц қоспаларынан тұрады. Жарықтың, сілті ерітінділерінің, әлсіз қышқылдардың әсеріне тұрақты. Сырлау (бояу) жұмыстарының барлық түрінде кең қолданылады. Қорғасын жосасы – қызыл сары түсті пигмент; қорғасын оксиді Рb3О4 cуда ерімейтін кристалл. Ыдырау темп-расы 500 – 550С. Тотықтырғыш атмосферада РbО-ны 400 – 500С-қа дейін қыздыру арқылы алады. Қорғасын аккумуляторларында пластиналардың ұяшықтарын толтыру үшін және коррозияға қарсы бояуларға пигмент ретінде қолданылады. Сілтеме
Жосалы (көл)

Жосалы – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Егіндікөл ауданының батысында, теңіз деңгейінен 338 м биіктікте жатқан, Теңіз көлінің солтүстігінде 21 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 7,1 км 2 , ұзындығы 4 км, енді жері 1,5 км, су жиналатын алабы 145 км 2 . Жағалау бойының ұзындығы 10,4 км. Көктемгі қар, жер асты суларымен толысады. Жағалау сипаты Жағалауы жайпақ, көл түбінде тұнба шөккен. Суы тұщы, мал суаруға пайдаланылады. Жазда құстар ұя салады. Жағалауын қамыс, құрақ басқан. Дереккөздер
Жосалыкезең

Жосалыкезең – Іле Алатауының Үлкен Алматы сілеміндегі асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3337 м. Асу арқылы Үлкен Алматы (Озерная) өзенінің сол тармағы – Серкебұлақтың бас жағынан Проходная өзеніне құятын бастауларға қарай өтуге болады. Бұл төте жол Алматы тұрғындарына кеңінен мәлім. Табиғаты аса сұлу Үлкен Алматы көлінен асу өтетін үстіртке дейін баратын автомобиль жолы бар. Жосалыкезеңде Қазақстан ҰFA-ның өлшеу-бақылау пунктері орналасқан. Асуда Тянь-Шань ғылыми биік таулы станциясы (Космостанция) орналасқан. Асу Үлкен Алматы көлінің аумағында Алматы және Озерное шатқалдарының жоғарғы бөлігін қосады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] * [http://www.ile-alatau.kz Іле-Алатау ұлттық паркінің ресми сайты]
Жоспар

Жоспар, экономикада– мақсаты‚ мазмұны‚ көлемі‚ әдістері мен құралдары‚ орындалу мерзімі көрсетіліп‚ нақты кезеңге межеленген шараларды жүзеге асырудың белгіленген тәртібі мен реті. Жоспар мемлекет ауқымда, жеке өндірістік салалар, аймақтар, кәсіпорындар мен фирмалар деңгейінде жасалады. Оның болашақтық жоспар (ұзақ мерзімге арналғаны 10 – 15 жылға, орташа мерзімге арналғаны 3 – 5 жылға лайықталған), ағымдағы жоспар (1 жылдық), директивалық жоспар (орындалуы қатаң бақылауға алынатын) және индикативті жоспар (болжамға ұқсас ұсыныс, тапсырыс) деп аталатын түрлері бар. Жеке кәсіпорындар, фирмалар деңгейіндегі жоспар болжамдық көрсеткіштер мен оған жетудің нақты шаралары көрсетілетін бизнес-жоспар, қысқа мерзімдік жедел бағдарламалар түрінде әзірленеді. Қазақстанда мемлекет ауқымда индикативті жоспар қолданылады. Онда, негізінен, елдегі өндіріс пен тұтыну қарқыны, олардың көлемі мен құрылымы, баға, экспорт пен импорт, инвестиция көздері, экон. ынталандыру жүйелері, салық мөлшері, т.б. бойынша белгіленген нәтижелерге қол жеткізу көзделеді; қысқаша Жоспарлау. Түрлері *Кітапхана жоспарының жоспары- жұмысты орындаудың мазмұнын, көлемін, дәйектілігін, мерзімді және орындаушыларын анықтайтын құжат. Болашақтық және ағымдағы жұмыс жоспары болады. *Кітапхана ісін жоспарлау - кітапхана ісін баскарудың кұрамды бөлігі - белгілі бір кезеңге кітапхана ісін жетілдіру, оларды даму көрсеткіштерінің мақсатын ғылыми анықтау. *Кітапхана ресурстарын жоспарлау - белгілі мерзімге кітапхана ресурстары дамуының тенденциясы мен болашағын анықтауда аймақтың (мекеменің) тұрғындарының белгілі қажеттерін зерттеу арқылы жүзеге асатын жоспарлау. *Сабақты жоспарлау - нақты оқу уақыты барысында оқытушы мен окушы әрекеттесулерін құрастыру. *Кітапхана ғимаратын жоспарлау - кітапханалык технологиялык процестердің мазмұны мен дөйектілігіне сай келетін үй-жайынын орналасу жүйесі. *Орналасу жоспары - жіктеу индекісінің тану белгілері жок, бөлінуде тиіптік айрмашылығы бар жіктік кестесінің көмегімен бөлінетін ББЖ. *Платун-жоспары (- «взвод» немесе «отряд») - оқу сабақтарын ұйымдастыру формасы, мұндағы оқушыларда тұрақтысының бөлмесі жоқ, «взводтарға» немесе «қаңғыбас сыныптарға» ұйымдасқан және бір «лабораториядан» екіншісіне көшіп жүре береді. Жоспарлы көрсеткіштер - жоспарлы кезеңге жеке кітапхананың немесе кітапхана ісінің кызметін дамыту жөніндегі тапсырманың сандық көрінісі Жоспарланған процестің барлык жақтарын білдіреді: кітапхана ко- рының көлемі мен орналасуы, кі- тапханалық кызмет көрсегудін нәтижелері, каржыны пайдаланудың тиімділігі және т.б. Дереккөздер
Жөке

Жөке ағашы – құлқайырлар тұқымдасына жататын жапырақ тастайтын ағаш. Негізінен қоңыржай және субтропик белдеулерде өсетін 50-дей түрі белгілі. Жөке тұқымдасының Қазақстанның барлық жерінде өсетін бір ғана туысы, оның 1 түрі: өзекті жөке (T. cordata) бар. Биіктігі 28 м-дей. Бұтақ шоғыры цилиндр пішіндес, қабығы қара қоңыр, жапырағы дөңгелек, жиектері ара тісті иректі. Ақ сарғыш түсті ұсақ гүлі (5 – 7) хош иісті, қос жынысты. Олар бірігіп шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымы, бұтақшасы, тамыры арқылы көбейеді. Маусым – шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Ол желмен, кейде кеміргіштер және құстар арқылы да таралады. Жөке 150 – 500 жыл жасайды. Жөкенің гүлінен дәрі жасалады және ара бал жинайды, сүрегінен жиїаз, музыкалық аспаптар, ыдыстар, әр түрлі әшекей бұйымдар, тінінен жөке, арқан жіп, тұқымынан май алынады. Алматы қаласындағы Бас ботаникалық бақта Жөкенің Америка Жөкесі, Амур Жөкесі, Кавказ Жөкесі, Манчжур Жөкесі, т.б. түрлері қолдан өсіріледі. Ағаш туралы Жөке ағашы – жүрек тәріздес, жиектері ара тісті әдемі жапырақтары бар ағаш. Биіктігі - 30 метрден асады. Жөке ағашы динозаврлар дәуірінен кейін пайда болған. Сол кезден бері көп өзгеріске ұшырамаған. Жөке ағашының табиғи 50-ге жуық , ал будандастырылған 100-ге тарта түрі бар. Өмір сүру ұзақтығы - орта есеппен 300-400 жыл, ал кейбір сұрыптары 1200 жыл өмір сүреді. Жөке ағашы 30 жылдан кейін гүлдей бастайды. Маусым-шілде айларында нәзік, тәтті хош иіс шығарып молынан гүлдейді. Гүлдеу мерзімі 10-15 күнге созылады. Қолданылуы Жөке гүлдерін дәрілік мақсатта қолданады және шай ретінде ішеді. Гүлдерін гүлдеу кезінде жинап алу керек, одан кешірек жинайтын болса, гүлдердің емдік қасиеті төмендейді. Гүлдерінің қайнатпасы мен тұнбасы микробтарды жояды, ісік қайтарады, несеп жүргізеді. Шипа ретінде оны асқазан, ішек жолдары, бауыр, бүйрек, қуық ауруына да қолданып, қайнатпасын күйікке, жараға жағады. Жөке гүлінің тұнбасы шашты бекітеді. Жөке ағашының гүлімен қатар діңінің қабығы, жапырақтары мен дәндері медицинада кеңінен қолданылады. Жөке ағашын құрылыста, жиһаз жасауда, халық шаруашылығы мен медицинада қолданумен қатар, көгалдандыруда да үлкен орын алады. Ерте көктемнен бастап, күздің соңына дейін жайқалып өсіп, жүздеген жылдар бойы бақтың ажарын кіргізіп тұратын көркем ағаш. Бойы биік, алып ағаш болғандықтан, қала көгалдандыруда саябақтарға егеді. Жапырағы мол болғандықтан, ауадағы шаңды жақсы тазартады. Күтімі Ылғалды топырақта, ашық күн көзінде және алакөлеңкеде де өсе береді. Жөке ағашы арнайы қырқу жұмыстарын қажет етпейді, алайда көктемде артық бұтақтарын қырқып тұрған дұрыс. Көбейтілуі Қалемшелеу арқылы оңай көбейтіледі. Жөке ағашы туралы тақпақ Аулаңызға еккен оны жөн болар, Жұпар иіс шашып тұрар маңайға. Зәулім ағаш, ауруға да ем болар, Сая болар көлеңкесі талайға. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан сайты] Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Ағаштар: Дидактикалық материал - Алматы, 2010 - 15 б; ISBN 978-601-7237-03-5
Жөргем

Жөргем– малдың аш ішегі мен тоқ ішегінен өріп жасалады. Мал сойғанда ащы ішек пен тоқ ішегін жуып тазалап, тұздағаннан кейін ойы айналдырыл тағы бір рет сумен шайқайды. Қазанға салып асуға қолайлы болу үшін ішектерді өткермелеп өреді. Ащы ішек жіңішке, әрі өте ұзын болатындықтан, оны тоқ ішек секілді жалаңқабат өре салмай бірнеше еселеп шумақтайды да, одан соң әлгі шумақтың белінен айналдыра шаншып орап, ішектің ұшын бекітеді. Жөргемді асуға да, турап қуыруға да болады. Майға қуырған жөргем дәмді болады. Жөргемге: ішек—100 г, пияз—1/г бөлігі керек. Әдетте жөргемді дәміне келтіру үшін тұз, бұрыш себеді, дөңгелектеп туралған пияз қосады. Жөргемді қонақ табақтарына салмайды. Дереккөздер
Жуа

Жуа – амариллистер тұқымдасының жуа тұқымдас тармағына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шарда 500-ге жуық түрі кездеседі. Қазақстанда жуаның 108 түрі далалық шөл, шөлейтті жерлерде, әсіресе, таулы аймақтарда өседі. Сабағы қуыс, кейде бітік, оның ұшында көп гүлді, шатыр тәрізді гүлшоғырлары бар. Жапырағы тұтас қынапты, сабағын орап тұрады. Гүлі ұсақ, ақ, қызғылт сары, жасыл түсті. Жемісі – үш қырлы қауашақ. Баданалары домалақ, кейде сопақша. Жуаның сирек кездесетін 9 түрі (мыс., Піскем жуасы, түпті жуа, Сергей жуасы, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. жуа мал азықтық, тағамдық, дәрілік өсімдіктер ретінде де бағаланады. Ерте заманнан бері ерекше сәнді әсемдік өсімдіктер есебінде мәдени түрде өсіріледі және арамшөп түрлері де кездеседі. Жуа - екі жылдық және көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда 100-ден астам түрі бар, оның 29-ы эндемикалық. 4 түрі (бас пияз, сарымсақ, шалот, батун) мәдени дақыл ретіңде өсіріледі. Жапырағы түтікше пішіндес не жалпақ. Тамыр жүйесі шашақты (тамыры топыраққа 25 см-дей тереңдейді), баданасы не қысқа тамыр сабағы бар. Гүлі ұсақ, қос жынысты, түйінінің үш ұшасы бар. Гүлшоғыры — шатырша. Жемісі қара дәнді кұрғақ қауашақ. 40-150 күнде өсіп жетіледі. 3-4 жылдан кейін гүлдей бастайды. Жапырағы мен баданасында кант, клетчатка, кальций, калий, В, Вр В,, С, РР витаминдері бар. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Жуанқұм (Алматы облысы)

Жуанқұм – Алматы облысы Балқаш ауданында орналасқан құмды алқап. Географиялық орны, жер бедері Құланбасы тауының солтүстік-батысында, Мойынқұм және Сарытауқұм құмдарының аралығында жатыр. Солтүстік-батысында Құмбасы құмды алқабымен шектеседі. Аумағында Сасық бұлағы, сонымен қатар Ақдала алқаптарын суғаратын коллекторлар орналасқан. Жер бедері түгелдей құм шағылдар мен төбешіктерден құралған. Дереккөздер
Жуантамыр

Жуантамыр – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның тау баурайлары мен тасты шатқалдарында, далалы аймақтары мен құмды жерлерінде өсетін 6 түрі бар, соның ішінде өте сирек кездесетін, эндемик түрі – ақсары жуантамыр (R. ochroleuca). Биіктігі 60 см-дей. Ұзынша жапырақтары (ұзындығы 20 см, ені 3 см-дей) қырлы, тік сабағының түбінде орналасады. Тостағанша және күлте жапырақтарының негізі кірігіп, түтік түзеді. Гүлі ақсары түсті. Гүлшоғыры жұмсақ, бос, толық жетілгенде жазылып, сыпыртқы гүл шоғырына ұқсап тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – 4 жаңғақша. Ақсары Жуантамырдың жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Жуантөбе (тау, Ерейментау)

Жуантөбе – Ерейментау тауының орталық бөлігіндегі тау. Теңіз көлінің солтүстік-батыс жағында 10-12 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 367 м. Ұзындығы мен ені 1,5-2 км. Таудың шығысында 3 км жерде Тайғақкөл көлі жайласқан. Беткейі көлбеу, аз тілімденген, тау басына жақын жерде түпкі жыныстар бетіне шығып жатыр. Солтүстік, шығыс және оңтүстік беткейлері етегінде сор жерлер көптеп кездеседі. Геологиялық құрылымы Девонның жыныстарынан түзілген. Оның бетін делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан. Өсімдігі Күңгірт қоңыр топырағында бетегелі-боз өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Жул

Жул (араб. ӨҒ\ ежелгі түркіше чол – дала) – 9 – 14 ғасырлардағы саяхатшылар еңбектерінде кездесетін Жетісудағы географиялық аймақ атауы. Ертедегі мұсылман саяхатшыларының (Әбу Фарад Құдама ибн Жафар әл-Басри, Әбу Қасым Ұбайдоллаһ ибн Хордадбех, Рашид әд-Дин, т.б.) Батыс Азиядан Шығыс Түркістан мен Қытайға өтетін жолды сипаттаған жазбаларында аталады. Жул қазіргі Бішкек қаласының Аламедин ауданында болған деп есептеледі, себебі, онда соңғы кезге дейін отырықшы қоныстардың орындары сақталып, несториан зираттарының нышандары табылған. Араб географы Әбу Абдаллаһ Мұхаммед әл-Идриси Ферғанадағы Ахсикеттен биік асуға (Қаракөл) дейін 6 күндік, одан Жулға дейін 3 күндік жер еді деген дерек келтіреді. Осы жер атын Рашид әд-Дин де атайды, алайда оның мәлімдеуінше, бұл жер солт-тегі наймандар мен оңтүстіктегі бури-тибеттіктердің аралығында, яғни Тарбағатайдың оңтүстігіне қарай орналасқан. Сілтеме
Жусан

Жусан – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер тегі, көбіне шала бұта. Қазақстанның барлық жерінде – шөл-шөлейтті далада, таулы жерлерде өсетін 81 түрі бар. Жусанның биіктігі 10 – 60 см, кейде 1,5 – 2 м-дей болады. Сабағы тік немесе жерге жайылып өседі. Жапырағы кезектесіп орналасқан, қауырсын тәрізді, шеті тілімденген, кейде бүтін жиекті. Ұсақ гүлі қос жынысты, сары түсті, себеттері көп, әбден піскен кезде шашыраңқы иіліп келген сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Шілдеден қыркүйекке дейін гүлдейді. Жемісі – тұқымша. Жусанның 17 түрі – сирек кездесетін эндемик түрге жатады, ал Қазақстанда ғана өсетін бір түрі – дәрмененің дәрілік шөп ретінде ерекше мәні бар. Шырғалжын жусанның жапырағы мен сабағы жеуге жарамды, құм жусаны құм тоқтату үшін пайдаланылады. Арасында улы түрі (таврий жусаны) де кездеседі, оны мал жемейді. Жусан – құнарлы мал азығы, дәрілік, бояуыш, тағамдық, витаминді, эфир майлы өсімдік. Жусанды қолдан (мысалы, тамыржусан) да өсіреді. Жусан туралы жазылған шығармалар # Сайын Мұратбеков «Жусан иісі» # Мұрат Ескендірұлы Әджи «Жусанды қыпшақ даласы» Дереккөздер
Жусандала (қамал орны)

Жусандала – көне қамал орны. Қызылорда облысы, Қармақшы ауданының орталығынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 1946 жылы ғалым Н.И. Суворов қамал орнынан археология заттар жинады. Ошақ орындары мен көмбелерден алынған бұйымдардың ішінде арпа, тары секілді дәнді дақылдардың барлығы анықталды. Дереккөздер