kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сұлупан Панабекова

Панабекова Сұлупан - (1938 ж. т., Ақтөбе облысы Шалқар ауданы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1977), КСРО «Оқу-ағарту саласының үздігі» (1982), аға мұғалім (1988). Орал педагогикалық институтын бітірген (1962). Еңбек жолын 1962 ж. С.Жанғабылов атындағы орта мектепте мұғалім болудан бастаған Панабекова зейнеткерлікке шыққанша ұстаздық қызмет атқарған. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1971) медалімен, бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Негізгі су құбырының қалдықтары

Негізгі су құбырының қалдықтары - "Овцевод" кеңшарынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде. Су құбыры 10 ғасырдың басында салынған, 14 ғасырға дейін пайдаланылған. Бірнеше рет қайта жөнделген. Мұндай күрделі гидротехникалық су құбырын отырықшы-егіншілікпен айналысатын тайналар каналдан су алу үшін соққан. 1974 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригация отряды (жетекшісі В. Грошев) зерттеген. Су құбыры бір-біріне карама-қарсы орналасқан жер бөгеттерінен тұрады. Биіктігі 1,5 м, төм. қабатының ені 6 м, сақталған ұзындығы 25 м. Су құбырының көмегімен су негізгі көзден үйлестіруші каналға жіберілген. Дереккөздер
Сауысқан құмы

Сауысқан құмы – Бостанқұм құмының батысындағы құмды алқап. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі шет жағында 160 м, орта бөлігінде 230 м. Ұсақ құм төбешіктің ауданы 350 км 2 , тұщы грунт суы 1 – 4 м тереңдікте кездеседі. Өсімдігі Шөл өсімдіктері өседі. Жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Дәуренбек Құрманбеков

Дәуренбек Құрманбеков (1898, Отырар ауданы, Қанттоғай аулы - 14.11.1938, Шымкент қаласы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны. Отырардан түңғыш шыққан Қазақ OAK мүшесі. 1919—23 жылы Орынбор-Ташкент темір жолында, 1924—30 жылы Шілік болыстық кеңесі аткомында, 1930—37 жылы Түркістан астық қабылдау, шөп дайындау мекемелерінде әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. 1937 жылы жаламен камауға алынып, ату жазасына кесілген. Құрманбековтің есімі Шәуілдір аулындағы №20 кәсіптік-мектепке, аудан орталығындағы 1 көшеге берілген. Дереккөздер
Тұрақты толқындар, тоспа толқындар, теңселме толқындар

Тұрақты толқындар, тоспа толқындар, теңселме толқындар - ірі көлдерде немесе мұхиттан оқшауланған теңіздерде, шығанақтарда бүкіл су массасының бір орында теңселе қозғалуы. Су айдынының беті толқын көтерген сыртқы себептің әсері (желдің бағыты мен күшінің кенет өзгеруі, жер сілкіну, атмосфера қысымының күрт ауысуы және т.б.) тоқтағаннан кейін де сол пәрменімен қозғала береді. Көлдің немесе теңіздің беті бір немесе екі түйіннің тәңірегінде бірнеше минуттан ондаған сағатқа дейін шайқалып тұрады. Ерекшелігі - толқын қимасы айдынының бетімен бір орыннан екінші орынға ауыспайды. Женева көлінде, Жапон теңізінде байқалады. Дереккөздер
Маңдайлы Оразалиева

Маңдайлы Оразалиева (1937 ж. т., Маңғыстау ауданы Сартас ж.) – жұмысшы, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының мүшесі (1956). 1955 жылдан Баутин балық комбинатының қалбырлау цехында жұмысшы болды. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы кеңесінің депутаты (1957). Балық өнеркәсібіндегі табыстары үшін Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының грамотасымен марапатталған (1959). Дереккөздер
Графитизациялау

Графитизациялау (Графитизация) * 1) графит түрінде көміртек бөлінетін процесс; * 2) шойын немесе болат құрылымындағы карбидтердің толығынан не болмаса жартылай жоғалуы арқылы графит түзу процесі. Дереккөздер
Мырзағұл Панаев

Панаев Мырзағұл -(1929 ж. т., Түпқараған ауданы, Бөрліген қонысы – 1998, Алматы) – домбырашы. Жас кезінен домбыра тартуға әуестенген. Домбырамен күй тартуды ағасы Қалдаяқ Панаевтан үйренді. Күйшілер М.Өскенбаев пен Ш.Ыбырайымұлын өзіне ұстаз тұтып, көптеген күйлерді үйренеді. Зауытта жұмыс істеп жүрген кезінде мәдени вагондар мен қызыл отаулардағы көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысады, басқалармен бірге темір жол бойындағы еңбеккерлерге барып, концерт беріп, ойын-сауық кештерін ұйымдастыру ісіне ат салысады. 1954 ж. Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік филармониясында, кейінірек Қазақконцертте жеке домбырашы болып жұмыс жасады. Ол концерттік бригадалар құрамымен Қазақстанның барлық дерлік өңірінде өнер көрсетті. Күйші-композиторлар Есірдің, Өскенбайдың, Мұраттың, Қоңырдың, сонымен қатар Құрманғазы, Дәулеткерей мен Динаның күйлерін насихаттады. Дереккөздер
Кәдірбай Сафиев

Кәдірбай Сафиев(1920, Түпқараған ауданы Ащымұрын қыстауы – 1996) – соғыс және еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Атырау қаласындағы ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1962). Еңбек жолын мұғалім болып бастап, 1942 – 44 жылы Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1959 – 85 жылы ұжымшар басқармасының төрағасы, кеңшар, партия комитетінің хатшысы, ферма меңгерушісі болды. КСРО ордендерімен және медальдарымен, Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Халелов Бари

Халелов Бари 1930 жылы туған, Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Есбол ауданы Гребенщик ауылы – партия, кеңес қызметкері. 1952 – 80 ж. Баутинде мұғалім, Шевченко ауданы оқу бөлімінде меңгеруші, облысы партия комитетінде үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1980 – 88 ж. облысы атқару комитетінің орынбасары, облысы әлеум. қамсыздандыру бөлімінде жауапты қызметкер болды. 2 рет «Құрмет белгісі» орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен, Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Ізтұрған Оразбаев

{{Ambox }} Ізтұрған Оразбаев (1917 ж. т., Форт-Шевченко қаласы) – балықшы, Социалисттік Еңбек Ері. 1933 – 35 ж. 3-Интернационал ұжымшарында балықшы болды. Гурьев (қазіргі Атырау) механиктер курсын бітіріп (1936) моторлы қайықтың механигі, ал 1941 – 59 ж. Маңғыстау моторлы балық аулау стансасының механигі, «Бекташ» сейнерінің капитаны болды. Дереккөздер
Термиялық крекинг бензині

Термиялық крекинг бензині — мұнай өңдірісінің ауыр қалдықтарынан термиялық крекингтеу процесі кезінде алынатын бензин. Өнеркәсіпте бағалы органикалық ерітінділерді сүзіп алу үшін, вакуумдық техникада сорбциялық сорғылар жасауда колданылады. Ауадан әр түрлі газдарды, су ерітінділерінен ион мен молекулаларды сіңіру қасиеті жоғары. Медицинада қанды тазарту үшін және асқазан-ішек жолынан зиянды заттарды сіңіріп алу үшін пайдаланылады. Кенді флотациялап байытуда сулы ортадан органикалық заттарды өз бетіне тартып жинап, олардың судағы концентрацияларын азайтады. Соның нәтижесінде заттың беттегі және судағы концентрацияларының тепе-тендігі бұзылып, минерал бетінен иондар суға шыға бастайды, яғни минерал беті біршама тазаланады. 1 г термиялық крекинг бензинідің адсорбциялай алатын беті 300—1000 м2 болады. 10 г термиялық крекинг бензині 50 г хлорды сіңіре алады; 50 г хлор қалыпты жағдайда 50 л көлем алады. Дереккөздер
Графитизациялаушы босаңдату

Графитизациялаушы босаңдату (Отжиг графитизирующий) * 1) көміртекті графит түрінде бөлуге әкелетін шойынды немесе эвтектоидтан кейінгі болатты босаңдату; * 2) шойындардағы немесе эвтектоидтан кейінгі болаттардағы көміртекті графит түрінде бөлуге мүмкіндік беретін жасыту. Дереккөздер
Патшақұдық

Патшақұдық – Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласының солтүстік шетіндегі терең шыңырау. Қамал құрылысынан соң іле-шала шамамен 1840 ж. қамалдың ауыз су қажеттілігін өтеу үшін қазылған. Сұраныс иесі қамалдағы патша әскерлерінің болуы себепті Патшақұдық аталған. Суы мол, сәл тұздылау дәмі бар. Патшақұдықтан 70-жылдарға дейін су алынып келді. Кейін күтімсіздіктен көзі бітеліп, көміліп қалды. Қазір қаладағы тарихи көне жәдігерлердің бірі саналады. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Атау патша (зат есім) және құдық (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. Дереккөздер
Муссондық депрессия

Муссондық депрессия - 1) біршама ұзақ уақыт бойы ауаның муссондық тасымалына қатысатын төменгі қысым атырабы (мыс., Үндістан үстінде). Жеке муссондық депрессиялар бірін-бірі ауыстырып отырады; 2) атмосфера әрекетінің климаттық орталығы ретінде жазғы мерзімдік депрессияның синонимі. Муссондық жаңбырлар Муссондық жаңбырлар - өзіне тән циркуляциялық процестермен бай-ланысты жазғы муссон (мұхиттық) кезінде жауатын жаңбырлар. Муссондық жаңбырлар пайда болуы бойынша шептік, конвективтік және орографиялык болуы мүмкін. Тропиктерде муссондық жаңбырлар мол болады; Үндістанда барлық жауын-шашындарды муссондық жаңбырлар деуге болады. Муссондық климат Муссондық климат - жер шарындағы атмосфераның муссондык циркуляциясы бар атыраптарының климаты. Муссондық климатқа күрғак қыс және ылғалды жаңбырлы жаз тән. Муссондық климатты тропиктік (экваторлык) муссондар климаты, субтропиктік муссондар климаты және коңыржай ендіктердің муссондар климаты деп бөледі. Субарктикалық белдеуде (Еуразияның солтүстігінде) муссондық үрдіс бар, жеддің бағыты қыста да, жазда да қарама-қарсы болады, бірақ атмосфераның циркуляциясы шын муссонның сипатын көрсетпейді. Муссондық ормандар Муссондық ормандар - жылдың құрғақ мезгілінде жапырақтарын тастайтын муссондық климатты ормандар өңірі. Көбінесе тропиктерде, сондай-ақ субтропиктер мен коңыржай ендіктерде кездеседі. Түр құрамы аз, көбінесе ағаш өсімдіктері бір түрден ғана тұрады. Өрмелегіш өсімдіктер мен эпифиттер коптеп өседі. Муссондық ормандар Азияның оңтүстік-шығысында, Үндістан және Үндіқытай түбектері«- де таралған. Муссондық циркуляция Муссондық циркуляция - муссондармен, яғни қыста белгілі бір басым бағыттағы желдің біршама тұрақты режімімен және жазда да осындай режімімен сипатталатын жер шарының белгілі бір атырабының үстінде болатын атмосфераның жалпы циркуляциясының бөлігі. Дереккөздер
Хантөрткіл

Хантөрткіл – # Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылының оңтүстігіндегі шағын төрткіл. Ел аузында ерте заманда түбекті мекендеген көшпелі тайпалардың бірінің жаз жайлауы болыпты деген дерегі сақталған # Патша әскері тұрғызған Ембі бекінісінен 110 км, Жем өзенінен 52 км оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ұзындығы 8, ені 5 км. Маңында сұғына кіретін төбелері бар. Суы тұщы құдықтары көп. Ел аузында ол ертедегі бір ханның ел жинап алқа кеңес өткізетін мекені, кеңеске тау басында түнде үлкен алау жағып шақырылады деген аңыз осы уақытқа дейін ел жадында сақталған. Дереккөздер
Сансызбай Оразғалиев

Сансызбай Оразғалиев (1935 ж. т., Атырау облысы Жылыой ауданы Тұрғызба ауылы) – журналист, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1958), Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1964). 1958 – 62 ж. Атырау облысы «Коммунистік еңбек» газетінде әдеби қызметкер, 1964 – 68 ж. Жаңаөзен қаласында партия, кеңес жұмыстарында, 1968 – 70 ж. «Қазақстан» баспасының әлеуметтік, экономикалық басылымдар бөлімінде аға редактор, 1970 – 95 ж. Маңғыстау облыстық телестудиясының директоры, облыстық «Коммунистік жол» газеті редакторының орынбасары, облыстық телерадио комитеті төрағасының орынбасары, облыстық радио комитетінің бас редакторы болды. Сансызбай мұнайшылардың қаһармандық еңбегі жөнінде «Қара дария» очерктер жинағының, А.Қуанбаевпен бірігіп жазған «Ажал мен апат» (1995), «Қасірет пен қайғы» (1995) деректі повестерінің авторы. Дереккөздер
Алексей Феофилактович Писемский

Писемский Алексей Феофилактович -(1821, қазіргі Ресей, Кострома облысы, Раменье селосы – 1881, Мәскеу қаласы) – орыс жазушысы. Орыс географиялық қоғамының Каспий теңізінің табиғатымен, теңіз жағалай орналасқан елдердің тұрмыс-тіршілігімен танысу үшін ұйымдастырылған арнайы экспедиция құрамында Петербург ғылым академиясының бір топ ғалымдарымен бірге Писемский де болған. Экспедиция Астрахань қаласында ұйымдасып, Баку қаласында, содан кейін Маңғыстаудың Түпқараған түбегінде, қайтар жолда Құлалы, Тулен аралдарына тоқтаған. Писемский өз шығармасында Түпқараған түбегіне патша жарлығымен келіп орналасқан орыс мұжықтарының, жергілікті тұрғындардың ауыр тұрмыстарын, Маңғыстаудың қатал табиғаты мен сол кездегі саяси ахуалын қоса суреттеген. Түлен аралындағы жазда жағада, қыста мұз үстіне шығатын итбалық аулаудың қауіптілігін суреттеп, теңіз балықшыларының ауыр тұрмысын бейнеледі. Дереккөздер
Иван Маркович Харин

Харин Иван Маркович (1922 жылы туған, Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы) – соғыс ардагері, рентгенолог. Қостанай медицина техникумын бітірген (1940). 1941 – 47 ж. Ұлы Отан соғысы кезінде Сталинград, Беларусь жерлерін және Германияны азат етуге қатысқан. 1947 – 85 ж. Маңғыстау ауданы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 3 рет Қызыл жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, «Берлинді алғаны үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қаратай Құттыбаев

Қаратай Құттыбаев (2.12. 1929, Қызылқұм ауданы - 1994, Алматы қаласы) — жазушы, өдебиет зерттеушісі, филология ғылымдарының кандидаты (1957). 1952 жылы өл-Фараби атындағы ҚазМУ-ді бітірген. 1955— 60 жылы "Жұлдыз" журналында, Қазақстан Жазушылар одағында, 1960—90 жылы Қазақ мемлкеттік Қыздар педагогика институтында әр түрлі қызметтер атқарған. "Сыр көктемі" (1963), "Борай" (1969), "Оның үрпақтары" (1972) повестері мен "мақтагүл" (1959) әңгімелер жинағы, "Шындық және шығарма" (1959) атты зерттеулері жарияланған. м.Горькийдің "Зыковтар", Н.Зарудныйдың "Қанды шекара" пьесаларын, В.Баныкиннің "Чапаев туралы әңгімелер", "Көктемгі тасқында", Н.Поповтың "Бородино шайқасы" мен Ю.Балтушистің "Саудаға түскен бала" повестерін, парсы әңгімелерін қазақшаға аударған. Дереккөздер
Дүйсен Әбуұлы Хасниязов

Хасниязов Дүйсен Әбуұлы (1962 жыл, Байрамалы, Мары облысы, Түрікмен КСР) — қазақстандық діни қызметкер. Өмірбаяны Діни сауатын әкесі Әбу молдадан ашқан, 1994 жылы Алматыдағы Ислам университетін бітірген. 1983 жылдан 1990 жылдарына дейін Ішкі істер министрлігінде жұмыс жасаған, Жаңаөзен қаласының бас имамы, 1997 жылы Исламабад, Пәкістанда Халықтық Ислам университетінің Дағван академиясында білімін жетілдірген. 1998 жылы Қазақстан бойынша 500 адамға жетекші имам болып Меккеде қажылық парызын өтеді. 1997 жылдан бері Маңғыстау облысы бойынша өкіл имам, облыстық орталық мешіттің бас имамы. Дереккөздер
Алиса Алексеевна Пнева

Пнева Алиса Алексеевна -(1935 ж. т., Алматы) – көгалдандырушы-техник, Қазақстанның тұрғын үй коммуналдық шаруашылығы мен тұрмыс қызметінің еңбек сіңірген қызметкері. Пнева Маңғыстауға Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты мен Ботаника және фитоинтродукция институтының ғылыми экспедициясының құрамында 1961 ж. келді. Экспедицияның мақсаты – қуаң даланы көгалдандырып, оны адам игілігіне жарату болатын. Пнева өлке өңірін көгалдандырумен шұғылданды. Оның ұйымдастыруымен жыл сайын Ақтау қаласының жаңа шағын аудандарын, кәсіпорындарын және кенттерін көгалдандыру үшін 200 мың түп ағаштар мен бұталар, 500 мың гүл көшеттері, 100 мың қызғалдақ, т.б. түйнекті өсімдіктер отырғызылды. Соңғы жылдары облыс аумағында 150 мың га шөл дала көгалдандырылды. Пневаның басшылығымен егілген көкөніс түрлерінен жылына 250 – 3000 ц өнім алынады. Дереккөздер
Қапал Құттыбеков

Қапал Құттыбеков (19.10. 1893, Дарбаза аулы - 1968, сонда) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1949). 1948 жылы әр 100 саулықтан 120 қозы алып, оның елтірісінің 85%-н 1-сортпен өткізген. Ленин орденімен (1956) марапатталған. Дарбаза аулының бастауыш мектебіне және Қожатоғай аулындағы көшеге Құттыбеков есімі берілген. Дереккөздер
Придорожное мұнай-газ конденсат кен орны

Придорожное мұнай-газ конденсат кен орны (Жолмаңылық) – Оңтүстік Маңғыстау ойпаңының Өзен-Жетібай антиклинальдық баспалдағында орналасқан кен орны. Жатыс сипаты Мұнайлы қабаттың коллекторы терригендік, саңылаулы. Ұсақ түйірлі құмтастан құралған. Иірімдері қабаттық дөңді, тектоникалық қалқаланған. Су-мұнай жапсары – 3387 м-лік, газ-су жапсары 3844 м-лік белгілерден орын алған. Иірімнің мұнайлы бөлігінің ауданы 2 км 2 , газды бөлігінікі – 3,8 км 2 , биіктігі ретінше 16 және 60. Мұнайлы иірілімнің қабаттық қысымы 36,6 МПа, температурасы 135С. Құрамы Мұнайы жеңіл, тығыздығы 827 кг/м 3 , 15% парафин, 7,2% шайырлар мен асфальтендері бар. Газконденсат иіріміндегі қабаттық қысым 43,96 МПа. Ауадағы тығыздығы 0,866 г/м 3 . Құрамында метан 85,47%, этан 1,6%, изобутан 0,25%. Конденсатта 0,015% күкірт, 2,8% парафин бар. Қабат сулары хлоркальций типті күшті тұздықтар. Кен 1992 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Хатам (Сейіт) Қожа Ғабдолқожаұлы

Хатам (Сейіт) Қожа Ғабдолқожаұлы (1740, Маңғыстау өңірі – 1824, Ақтау қаласының маңы) – маңғыстаулық түрікмен поэзиясының классигі, шайыр ақын. Өмірбаяны Халық арасында «Хатам ишан» деп те аталады. Мұсылманша білімдар адам болған. Хатам Маңғыстау өлкесінде болған қиын уақыттарда түбекті мекендеген халықты өзінің жалынды өлеңдері арқылы бірлікке, ынтымаққа шақырды. «Ақшұқыр» жерінде мешіт салдырып, жергілікті балалардың діни білім алуына жағдай жасаған. Оның мешіті Ақтау қаласынан 35 км солтүстік бетіндегі Баянды мекені маңындағы төбе басында. Мешіті ұлутастардан қаланған. Биіктігі адам бойындай, ауданы 7,5x5 м-дей төбесі ағашпен жабылған. Құбыла бетінде михрабы, оның орта тұсында ақтастан өрнектеп жасалған асатаяқ сұлбасы бар. Хатам қайтыс болғаннан кейін өз мешітінің маңына жерленген. Тастан қаланған биікт. 1 м-дей үлкен кереге тамы бар. Ортасында ескірген ұзын қабіртас жатыр. Шығармашылығы және естелік Хатамның «Боз қараған», «Шерқала», «Қызылөзен», «Айрақты» атты белгілі өлеңдері болды. Ақынның көптеген қолжазбалары Түрікменстан ғылым академиясының қорында сақтаулы. 1968 ж. Хатамның тұңғыш өлеңдер жинағы А.Тайымовтың құрастыруымен жарық көрді. Дереккөздер
Байсын Құттыжолов

Байсын Құттыжолов (1897, Шәуілдір аулы — 1950, Арыс қаласы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1930 жылы Мәскеудегі Арнайы парт, мектебін бітірген. Ақтөбе, Арыс қалаларында сауда саласында жауапты қызметтер атқарған. 1937 жылы "халық жауы" деген жаламен ұсталып, 1947 жылы ақталған. Дереккөздер
Пірәлі Нұралыұлы

Пірәлі Нұралыұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — Нұралы ханның ұлы. Патша сарайында аманат ретінде тәрбиеленіп, орысша оқыған. Ресей патшасының баласымен жақсы қарым-қатынасын пайдаланып, Орынборда мұсылман мешітін салуға рұқсат алды. Мешіт жанынан ашылған медресе Орынбор губерниясының орталығындағы бірінші мұсылманша оқу орны болды. Үкіметтің Маңғыстауды бөліп билеу саясатына орай патша Пірәліні Маңғыстау түрікмендерінің ханы етіп тағайындады. Алайда қазақтардың бұл саясатқа қарсы болуына байланысты хандық ұзаққа созылмады. Қазақтарға бүйрегі бұрады деп айыптаған түрікмендер Пірәліні онша жақтырмай наразылықтарын Түрікменстанға, Хиуа хандығының жеріне көшіп кетуімен білдірді. Пірәлі Маңғыстау орыс бодандығына өткеннен кейінгі осында болған соңғы хан. Дереккөздер
Сахи Хибасов

Хибасов Сахи (1941 жылы туған, Түрікменстан, Ташховуз облысы) – инженер-механик. Өмірбаяны Ашғабад а. ш. институтын бітірген (1968). 1958 – 64 ж. токарь. 1968 – 73 ж. Көне Үргеніш ауданында механик, бас инженер, 1973 – 2001 ж. Бейнеу ауданы жол бөлімінде бас механик, «Ауылшаруашылық техника» бірлестігінде бас инженер, бірлестік бастығы қызметтерін атқарған. Марапаттары КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған (1983). Дереккөздер
Ӏлияс Қыдырбаев

Ӏлияс Қыдырбаев (1904, Ақынтоғай аулы — 1982, сонда) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1964). 1963 жылы әр 100 саулықтан 150 қозы алған. Әр қойдан 3,2 кг жүн қырқып, қаракөл елтірісінің 96%-н 1-сортпен өткізген. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Радиоактивті минералдар

Радиоактивті минералдар – құрамында табиғи радиоактивті элементтердің (ұзақ мерзімді изотоптар 238U, 235U, 232Th) мөлшері бұлардың жер қыртысындағы орташа шамасынан көбірек шоғырланған минералдар тобы. Табиғатта Радиоактивті минералдардың 250-ге жуық түрі бар. Оларды уранды және торийлі деп бөледі. Уранды минералдар екі топқа бөлінеді. Торийдің өз минералдары мен торийлі минералдардың жалпы саны 120-дай, бірақ сирек кездеседі. Табиғатта оксидтер, силикаттар, фосфаттар, карбонаттар, т.б. түрінде ұшырасады. Басты минералдары: торианит, торутит, торит, ферриторит, эканит, иттариалит, приорит, торогумит. Құрамында уран мен торий қатар ұшырасатын минералдар: давидит, самарскит, колумбит, пирохлор, монацит, т.б. Олар табиғатта акцессорлық минералдар деңгейінде граниттерде, сиениттерде сирек кездесіп, осы тау жыныстарында табиғи радиоактивтілік қасиет туғызады. Қазақстан радиоактивті минералдар кен орындарына өте бай; қ. Тасмұрын уран-торий кені. Дереккөздер
Еркін Қыдыр

Еркін Қыдыр Сағындықұлы 01.08.1962 жылы, Отырар ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысында туған — журналист. * 1979 жылы Шәуілдір орта мектебін бітірген. * 1984 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. * 2007 жылы Қазақ қатынас жолдары университетін экономика және басқару мамандығы бойынша бітірген. * 1984 жылы Шымкент қорғасын зауытында слесарь болып бастады. * 1985-1990 жылдары Шымкент облыстық "Оңтүстік Қазақстан" газетінде еңбек етті. * 1990-1996 жылдары республикалық ««Егемен Қазақстан»)]]" газетінің Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша меншікті тілшісі болды. * 1966 жылдан "Егемен Қазақстан" газеті бас редакторының орынбасары,бірінші орынбасары болды. * 2007-2008 жылдары "[[Егемен Қазақстан]]" РГ» АҚ директоры, * 2008- 2016 жылға дейін акционерлік қоғам вице-президенті (басқарма төрағасының орынбасары) болды. * 2016 жылдың сәуір айында "Егемен Қазақстан" РГ» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды. Еркін Қыдыр басшылық қызметте болған кезеңде газеттің тиражы үздіксіз өсуіне үлес қосты. Атап айтқанда, 2000 жылғы 34 мыңдық таралым 2016 жылы 210 мыңнан асып түсті. Ол сондай-ақ осы жылдарда редакция қызметкерлері үшін 2 тұрғын үй кешені, 2 жатақхана және 8 қабаттық кеңсе ғимаратының салынып, пайдалануға берілуіне тікелей атсалысты. Акционерлік қоғам әр жылды табыспен қорытындылап отырды. * 2017 жылғы наурыздан бастап республикалық "Астана ақшамы" газетінің бас редакторы болып қызмет атқарады. Еркін Қыдыр ақпарат саласында атқарған жемісті қызметі нәтижесінде 1999 жылы " Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаты" атанса, 2010 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағына қол жеткізді. Ол сонымен қатар, " Ақпарат саласының үздігі", "Мәдениет саласының үздігі"» төсбелгілерінің иегері. *1997-1998 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Жоғары тәртіптік кеңестің мүшесі болды. * 2016 жылдан «Нұр Отан» партиясы партиялық бақылау комитетінің, * 2015 жылдан Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі өкілетті органның Этика жөніндегі комиссиясының мүшесі. «Ұсақталма, Үкімет», «Отырар», «Кәусар кез» кітаптарының авторы (1999). Дереккөздер
Химиялық-гидрометаллургиялық зауыт

Химиялық-гидрометаллургиялық зауыт, Ақтау қаласында орналасқан. Пайдалануға 1964 ж. берілді. 1992 жылға дейін құрамында ураны бар жергілікті (Меловое–Тоқмақ кен орны) фосфоритті және апатит концентратты (Ресей, Кола түбегі) қайта өңдеуге бейімделген. Кейінгі жылдары Қаратау кен орнының фосфориттерін қабылдауға және қайта өңдеуге көшті. Қазіргі уақытта жабдықтар мен ғимараттардың, инженерлік коммуникациялардың тозуына, күкірт қышқылы және құрамында фосфоры бар шикізатпен жұмыс жасау барысында жүк тасымалдаудың жоғарғы тарифінің болмауына байланысты Химиялық-гидрометаллургиялық зауыт өндірістері тоқтап тұр. Дереккөздер
Оңтүстік мұхит

Оңтүстік мұхит — Антарктиданы қоршап жатқан үш мұхит суларының (Тынық мұхиты, Атлант мұхиты және Үнді мұхиты) шартты атауы және ресми түрде аумағы белгіленбеген «бесінші мұхит». Шартты аумағы 20,327 млн км². Ең төменгі нүктесі (Оңтүстік-Сандвич астаушасы) — 8428 м. Ғалымдар көптеген уақыт бойы Жерде төрт мұхит бар деп келген. Алайда 2000 жылдан бұл қатарға бесінші, «Оңтүстік» деп аталған мұхит қосылды. Оңтүстік мұхит айдыны Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарының оңтүстік бөліктерін қамтиды. Ол Антарктиданы түгелдей қоршап жатыр. Оңтүстік мұхиттың температурасы -2 градустан 10 градусқа дейін өзгеріп тұрады. Мұхитта циклондық дауылдар да болып тұрады. Мұхиттың ең терең жері - Оңтүстік Сендвич шұңғымасы . Оңтүстік мұхит Антарктикалық полюс аймағының 36 миллион шаршы шақырым аумағын алып жатыр. Бұл мұхиттың айдынынан жылдың қай мезгілінде де мұзтауларды кездестіруге болады. Мұхиттың бетінде 20 миллион шаршы шақырым мұз пайда болады. Бұл аймақтағы тіршіліктің бәрі мұхит пен теңіз суына тәуелді болғандықтан, ол мұз Антарктиданың табиғат айналымына үлкен әсер етеді. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Оңтүстік мұхит - мұхиттардың ең жасы. Ол 30 миллион жыл бұрын Антарктида мен Оңтүстік Американың бөлініп, Дрейк бұғазын түзуінің нәтижесінде пайда болды. Қызықты деректер * Мұз боп қатқан айдын кеме жолына ыңғайсыз болғандықтан, Оңтүстік мұхиттың оңтүстік жағалауында үш-төрт-ақ айлақ бар. * Оңтүстік мұхит көлемі жағынан төртінші орында және ол — мұхиттардың ең кенжесі. * Оңтүстік мұхиттың басқа мұхиттардан айырмашылығы — бұл мұхиттың солтүстік шекарасы айқын білінбей, Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарына ұласып кетеді. Дәйексөз
Электродтық әлует

Электродтық әлует — ерітіндіге батырылған электрод пен ерітіндінің арасындағы пайда болған әлуеттік айырма; электродтық әлует шамасы металдың химиялық белсенділігін сипаттайды. Дереккөздер de:Elektrodenpotential en:Electrode potential it:Potenziale standard di riduzione ja:標準電極電位 lt:Elektrodo potencialas pl:Potencjał elektrody pt:Potencial padrão de eletrodo ru:Электродный потенциал sv:Elektrodpotential uk:Електродний потенціал uz:Elektrod potensiali
Электркинетикапық әлует

Электркинетикапық әлует— косарланған электрлік қабаттың тығыз және диффузиялық бөліктерін бөлуші гипотетикалық бетінің электр әлуеті; диффузиялық қабат зарядын анықтайды және электрокинетикалық кұбылыстардың қаркыңдылығының өлшемі болып саналады. Дереккөздер
Электрохимиялық әлует

Электрохимиялық әлует— кез келген фазаның зарядталған құрауышының күйін сипаттаушы термодинамикалық функция; вакуумда шексіз алыстағы нүктеден берілген фазаның ішіне осы құрауыштың 1 молін тасымалдау жұмысына тең. Дереккөздер
Қыркескен

Қыркескен - көне қорым орны. Темір станциясының солтүстігінде 1976 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының обаларды зерттеумен шұғылданатын отряды (жетекші Б.Нұрмұханбетов) жергілікті өлкетанушы Асантай Әлімовтың көмегімен қазба жұмыстарын жүргізген. Барлығы 27 жерлеу орны аршыл¬ған. Қазба кезінде жерлеудің үш түрлі ғұрпы анықталған: 1) мүрде шалқасынан жатқызылып, беті оң жаққа, басы солтүстікке және солтүстік-шығысқа қаратылған; 2) мүрде шалқасынан жатқызылып, беті аспанға, ал басы батысқа және оңтүстік батысқа қаратылған; 3) шалқасынан жатқызылған мүрденің басы оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Мүрделердің қасынан арқа тұсы тік, жүзі сөл ішке қайырылған орташа көлемдегі темір пышақтар, қыш ыдыстар (мойыны қысқа, түрпаты созылыңқы кұмыралар басы), моншақтар, т.б. заттар табылған. Екінші және үшінші жерлеу ғұрыптары бойынша жерленген мүрделердің жанында қару- жарақтар (сан алуан садақ ұштары, т.б.), әшекей бұйымдары мен қыш ыдыстар көбірек ұшырасқан. Дереккөздер
Саяділ Керімбеков

Керімбеков Саяділ (1895-1954), ақын. Жамбылдың ақын шәкірттерінің бірі. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Әуезов «Казахстанская правда» газетінде 1938 ж. 23 желтоқсанда шыққан «Қайта жасарған дана ақын» атты мақаласында Жамбылдың ақындық мектебі жайында айта келіп, оларды санамалап атап өтеді. Әуезов әдебиет және өнер институтында қызмет істеген жылдарында Керімбековтің, басқа да ақындардың шығармаларын айтқызып, жазып алуға ықпал еткен. Дереккөздер
Әлім Пшемахович Кешоков

Әлім Пшемахович Кешоков (1914–2001), кабарда ақыны, мемлекет қайраткері. Кабарда-Балқар Республикасының халық ақыны (1964), Социалдық Еңбек Ері (1990), Ресей Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968). Ерлік еңбекті, бейбітшілікті, социалистік заманды шабыттана жырлады. Әуезовтің 80 жылдық мерейтойына қатысып, баяндама жасады, сөз сөйледі. 1977 ж. 23 қыркүйекте Алматыда еткен салтанатты жиналыста: «М. О. Әуезов көркем ойдың алыбы еді, өйткені ол сан ғасырлық әдебиет үлгілерінен сусындай отырып, ұзаққа сермеді және әлемдік мәдениеттің ірі өкілдерімен иық теңестірді», өйткені Мұхаң барлық жанрды асқан шеберлікпен меңгерді, сондықтан ол туған күні бар, бірақ өлген уақыты жоқ көрнекті ойшылдардың қатарына жатады десе, 24 қарашада Мәскеудегі Үлкен театрдағы салтанатты кеште «Абай эпопеясы» - қазақ халқынын ғана емес, күллі әлем әдебиетіндегі ірі құбылыс» деді. Дереккөздер
Евгений Прохорович Кирилюк

Евгений Прохорович Кирилюк(1902-өлген жылы белгісіз), украин әдебиет зерттеушісі. Украина Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1957), Лениндік сыйлықтың лауреаты (1964). Тарихи-әдеби және сын мәселелеріне арналған көптеген шығармалар жазды. (1939), Әуезовтің 80 жасқа толу мерекесіне қатысып, сөз сөйледі. Қазақ-украин әдебиетінің байланысы өткен ғасырлардан басталатынына назар аударып, қиын күндерде екі халық бір-біріне сүйеу болған дей келіп, украин халқының Әуезовті қатты құрметтеп, шығармаларын сүйіп оқитынын тілге тиек етті. Дереккөздер
Сыздық Нұрымбетов

Сыздық Нұрымбетов (1879 жылы туған, Шеңгелді ауылы (бұрынғы №24 ауылы) — 1955, сонда) — ұста-зергер. Шаруашылық құрал-саймандарын, зергерлік әшекейлерді жасаған. Ол әсіресе, ұламалаудың шебері болған. Ұламалау деп жүзі кетіліп, тозығы жеткен құрал-саймандарды отқа салып балқытып, қосымша темір жапсырып, қай¬та соғып жасауды, қайта қалпына келтіруді айтады. Дереккөздер
Обелиск

Обелиск ( - кішкене істік) — ескерткіштер түрі. Қандай да бір тарихи уақиғаларды (Азамат соғысы, Екінші дүниежүзілік соғысы, т.б.), сол окиғаларға қатысқан адамдарды есте сақтау үшін түрғызылған. Қазір аудандағы әр округте Екінші дүниежүзілік соғысы құрбандарына арналған ескерткіш-тақта бар. Ал аудан орталығы — Шәуілдір ауылында Екінші дүниежүзілік соғыс құрбандарына арналған ескерткіш 2004 ж. 8 мамырда қайта қалпына келтіріліп, тұрғызылды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш 1992 ж. орнатылды. Дереккөздер
Кирреспубликасының үш жылдығы

Кирреспубликасының үш жылдығы(«К трехлетию Кирреспублики»), жазушының мақаласы. Орысша жазылған, тұңғыш рет Семей губкомының органы - «Степная правда» газетінің 1923 жылғы 16 маусымдағы санында, бұдан соң «Простор» журналының 1972 жылғы 2- нөміріңде жариялаңды, кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 15-кітабына енгізілді (1984, 303-306-беттер). Мақала Қырғыз (қазақ) автономиялық республикасының шығармасы еңбекші қазақ халқының тарихында отарлық езгі мен ұлы- державалық бұғаудан құтылу жолындағы арманы мен үмітін шынайы түрде жүзеге асыру арқылы сипатталады» деп бастап, қазақ хапқының азаттық үшін қан төккен күрес жылдарына шолу жасайды, бұл бостандықтың оңай келмегенін ескертеді. Автор одан әрі кеңес өкіметі мен эсерлер өкіметін салыстырып, екеуінің арасында жер мен көктей айырмашылық бар екенін, соңғысының контрреволюциялық үкімет екенін ескертеді. Автономиялық республиканың ерекшелігі - оның көшпелі халыққа жасап отырған жеңілдіктерін, сот орындарында, милиция органдарында кедейлердің өкілдерінің қызмет атқарып жүргенін жасыра алмаймыз дейді. Дала халқының он, мен солын танып айыра білуіне біздің үгіт-насихат жұмысымыз жәрдемдесуге тиіс. Оның алдыңда екінің бірі - капитал ма, еңбек пе? деген сұрақ тұрғанда, ол жан-тәнімен еңбекті таңдады. Бұл - асырып айтқандық емес, нағыз шындық, әркімнің өз қалауы, жүрек тандауы еді деп қорытындылайды өз ойын ұлы жазушы. Дереккөздер
Қырүзгент

Қырүзгент – ортағасырлық қаланың орны. Орналасқан жері Сырдария өзенінің орта ағысы тұсында, Отырарға таяу жерде орналасқан. Сипаты 1969-70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) ашып зерттеген. Қаланың ең ұзын жағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 250-300 м. Қаланы қоршаған дуалы әрбір 50-70 м қашықтықта бір-бірімен түйісіп отырады. Дуалдардың қосылған жері мықты болу үшін мұнаралармен бекітілген, олардың жалпы саны 15. Мұнаралардын ішінде ең мықты салынғандары шығыс, батыс, оңтүстік жағындағы бұрыштағылары. Қаланың қақпасы шығыс жағында 10 м. Орталық көшесі осы қақпадан батыс жағындағы су қоймасына дейін тартылған. Тұрғын үйлердің және қоғамдық құрылыс жүйелері қаланың орталық көшесінің бойымен, қала дуалының бойын жағалай жасалған. Бұл үлкенді-кішілі болып жатқан қазіргі кездегі төбелерден байқалады. Қаланың оңтүстік жағы қазіргі кездегі адамдардың зираттарымен бүлінген. Қаланың сыртында кезінде үй-жай орны болған. Әр жерде үлкенді-кішілі төбелер, бау-бақша, арық-тоғандар, зираттар орны бар, олардың арасында Үзгенатаның жартылай бұзылған күмбезі тұр. Осы жағынан (оңтүстік) қаланың шахристаны 500-700 м дейін созылса, ал батыс жағына қарай 250-300 м созылып жатыр. Археологиялық зерттеулер барысында саздан және шыныдан жасалған ыдыстар, моншақ, қола монета, т.б. заттар алынған. Табылған заттарға қарағанда қалашықты халық X-XIII ғасырларда мекендеген. Олар суармалы егіншілікпен айналысқан. Дереккөздер
Владимир Михайлович Киршон

Владимир Михайлович Киршон (1902-1938), орыс драматургі, сыншы. Мәскеудегі Коммунистік университетті бітірген (1923). 1930 ж. БК (б) П-ның 16-съезінде жалынды сөз сейлеп, театр жөніндегі солақай саясатын түйреді. 1937 ж. сәуірден бастап қудалауға ұшырап, тұтқындалды, соңынан атылды. 1955 жылы ақталды. Әуезов өзінің «Жақсы пьеса - саналы әдебиет белгісі» деген мақаласында Бүкілодақтық бәйгеде 1200 пьесаның ішінен 2-бәйге алған. Киршонның «Ғажайып қоспа» драмасы жоғары бағаланған. Ал «Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар» атты мақаласында Киршонның «Астық» пьесасы қазақ сахнасында қойылып, «біздің бүгінгі бірнеше ірі актеріміз үлкен сыннан өткендей боп, тәжірибе көріп, ірі табысқа» жеткенін жазған. Дереккөздер
Люциан Ипполитович Климович

Люциан Ипполитович Климович(1907-өлген жылы белгісіз), дінтанушы, әдебиет зерттеуші. Ленинград мемлекеттік университетінің лингвистика факультетін бітірген (1929), профессор (1933). Ғылыми еңбектері дінтану, соның ішінде Қасиетті Құранның қағидаларын түсіңдіру мәселелеріне арналған. Әуезовпен әдеби байланыста, достық қарым-қатынаста болған. Ұлы жазушы «Манас» эпосының халықтық нұсқасын жасау керек» деп аталатын мақаласында Люциан Ипполитович Климовичтің «Манас» жырының түп негізін ежелгі дәуірден 9 ғасырдағы жазба ескерткіштерден іздеу қажет деген пікірін қолдап, қуаттаған. Алайда оның кейбір құйтұрқы пікірін теріске шығарып, қырғыздың тендесі жоқ бай эпосын қорғап қалды. Дереккөздер
Евгения Федоровна Книпович

Евгения Федоровна Книпович(1898-1988) - орыс әдебиет зерттеушісі, сыншы. Орыс және шет ел әдебиеті мәселелеріне арналған сыни кітаптардың авторы. Негізгі зерттеулері А.А.Фадеевтің шығармашылық жолына арналған. Әуезовпен дос-жаран болған. «Асыл азамат» естелігінде кез келген іске жанын сала араласып отыратын, ересек ақыдды, батыс пен шығыстың мәдениетін тел емген, шалқар білімді Әуезовтің қазақ халқының асыл дидарлы ұлы болғанын сүйсіне жазды. Дереккөздер
Омар Байымбетұлы

Омар Байымбетұлы (1898, Созақ ауданы Қозмолдақ-Сызған ауылы — Көксарай ауылы) — ақын. Жастайынан ақын бала атанған. Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін, Құлыншақ, Мыңбай, Айдарша, Мырзабек, Ергөбек, Балтабай, т.б. ақындардың өлең, терме, толғауларын, Санбайдың Наркүміспен, Бекжанның Әлимамен, Қамыспай мен Ӏңкәрдің, Жамбыл мен Досма- ғамбеттің, т.б. айтыстарын жат¬ка білген. Оның "Екі заман", "Жасымда әркім айтгы баласың деп", "Құрмет", "Өз өмірім жайлы толғау", "Кәрілік бүл уақытта буынды алды", т.б. өлендері, Маржан, Теңгеш ақындармен айтыстары Отырар руханияты музей-кітапханасында фольклор жинаушы И.Ақыловтың кітапхана-архивінде сақтаулы. Дереккөздер
Вадим Михайлович Кожевников

Вадим Михайлович Кожевников (1909-1984), орыс жазушысы, қоғам қайраткері. Социалдық Еңбек Ері (1974), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1971). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1933). Соғыс тақырыбына арналған романдар жазды. Әуезовпен шығармашылык қарым-қатынаста болған. «Абай жолы» романының «Знамя» журналында басылуына байланысты, 1951 және 1959 жылы бір-біріне жиі-жиі хат жазысып, кездесіп тұрған. «Абай» романы женінде «1948 жылғы кеңес прозасы» («Новый мир», 1948, №5), «Кеңес прозасындағы патриоттық шығармалар» («Прав¬да», 1949, 13 мамыр) макалаларын жазды. Дереккөздер
Құтым Ордабаев

Құтым Ордабаев (1925 жылы туған, Майлытоғай ауылы) — ағартушы. 1939 жылы Отырар орталау мектебін бітірген. 1941 жылы Түркістан педагогикалық училищесін томамдаған. Еңбек жолын сол жылы Отырар орталау мектебінде бастауыш сынып мүғалімі болып бастаған. 1957—58 ж. М.Әуезов атындағы орта мектептің директоры болған. 1987 жылға дейін аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған. Ордабаев аталмыш кызметте жүрген кезде аудандық білім саласы, 2 рет Бүкілодақтық, 4 рет Республикалық, бірнеше рет облыстык социалистік жарыстың жеңімпазы атанған. 1987 жыл¬дан аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы. Отырар ауданының "Құрметті азаматы". Дереккөздер
Якуб Колас

Якуб Колас (лақап аты; шын аты-жені — Мицкевич Константин Михайлович; ; 1882—1956), белорус халық ақыны (1926), жазушы, Белорус Ғылым Академиясының академигі (1928), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1946, 1949). Өмірбаяны 1882 жылы 22-қазанда Минск облысының Столбцы қаласында дүниеге келген. 1902 жылы Несвижск оқытушы семинариясын бітіріп, Пинщинеде мұғалімдік қызмет атақарады. 1916 жылы Москва қаласында Александров атындағы әскери училищені аяқтап, Пермьде қызмет атқарады. 1917 жылы Румын майданына жіберіледі. Соғыстан қайтқан соң 1918 жылы Обаянь қаласында мұғалімдік қызмет атқарады. 1921 жылдан бастап шығармашылық, ғылыми жұмыспен айналысады. Шығармалары "Песни неволи" (1908), "Песни печали" (1910), "Рассказы" (1912), "Родные образы" (1914), ХХ ғасырдың 20-жылдарында "Новая земля" (1923), "Сымон-музыкант" (1925), "В полесской глуши" (1922), "В глубине Полесья" (1928), "На просторах жизни" (1926) повестері және лирикалық өлеңдері мен пьесалары жазылды. 30 жылдары "Колхозное" (1930), "Осеннее" (1935) өлеңдер циклі, "Отщепенец" (1930-1931), "Трясина" (1933) повестері жарық көрген. "Отомстим" (1942), "Голос земли" (1943), "Суд в лесу" (1943), "Возмездие" (1945) шығармаларында Беларус халқының қаҺармандарын, партизандардың ерлігін жырлай отырып, фашист басқыншыларын жеңетіндіктеріне сенім білдіреді. Әуезовпен байланысы Көптеген жазушыпармен достық қарым-қатынасын үзген емес. Әсіресе М. Әуезовпен байланысы ерекше болды. Мүхаңның шығармашылығын әрдайым жоғары бағалады. Қазақ әдебиетін аз аударады деп, аудармашыларға ренжиді екен («М. О. Әуезовтін өмірі мен шығармашылық шежіресі», 1997, 553- бет). Әуезов «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты мақаласында Коласты белорус халқының жаңа әдебиетін жасаушы қаламгер, өлеңдері күреске шақыратын ақын, білікті оқымысты және публицист ретінде жоғары бағалаған. Дереккөздер
Конвейерде күй мығым

«Конвейерде күй мығым», Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің очеркі. Өндіріс процесін суреттеуге құрылған. Қарағанды шахтерлерінің еңбек қимылын бейнелі сөзбен бедерлеп, техника тетігінің өзін жан бітіре суреттейді. «Толы жота, тоқмейіл рештак енді мағыналы ырғақ табады... ырғағында сөзі бардай. «Еңбек-өрнек, өнбек-еңбек» деп лықсыған сияқты. Бөгеліс болмай, бөксере қимыл етейік дейді рештак». Көзделген нысанасы таза өндіріс тақырыбы болғандықтан очеркте техникалық термин сөздердің молдығына қарамастан, олар өте орынды қолданылады. Жазушы өндіріс ошағы Қарағандыға арнайы жолсапармен Ұлы Отан соғысы басталған кезде барып, шахтерлер Құсайын, Митрофанов, Пенкиндердің көмір қазуда жасаған рекордтарын өз көзімен көреді. Еңбек жарысының мұндай қызу қарқынын: «Міне, бүгінгі Қарағанды осындай құрсаулы бір батпан күш. Қарағанды рештағы ырза қылар ырғағынан айнымайды. Конвейерде күй мығым» деп қиыстыра жазады. Очерк жазыла салысымен 1941 жылы 16 шіддеде «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланды. Шығарманың түпнұсқасы мен машинкаға басылған нұсқасы жазушы мұрағатында сақталған (ММӘМ, № 59-папка, 1-5, 18-24-беттер). Очерктің қолжазбадағы алғашқы атауы «Караганды мен Балқаш сөйлейді», «Қайсар қайрат шахтада» делінген. Бірақ бүл тақырыптар жазушының көңліне қанбаған болу керек, сондықтан көтеріңкі көңіл күй мен техниканың жанды ырғағының суреттелуіне орай «Конвейерде күй мығым» деп жаңаша атаған. Очерк жазушының 20 томдық шығармалар жинағында түпнұсқа негізінде ешқандай өзгеріссіз жарияланған (8-том, 1981). Дереккөздер
Орынбай

Орынбай — қыстау. Ақтөбе ауылының оңтүстік-батысына карай 198 км жерде, Қызылқұмдағы Нұра таудың (Төртқұдық Нұрасы) оңтүстік етегінде орналасқан. Осы жерді мекендеген Орынбай деген байдың есімімен аталып кеткен. Ол Төртқұдық Нұрасының етегінен құдық (кейін "Орынбай құдығы" атанған) қаздырған. Дереккөздер
Александр Евдокимович Корнейчук

Александр Евдокимович Корнейчук(1905-1972), украин драматургі, қоғам қайраткері, КСРО (1943) және Украина (1939) Ғылм Академиясының академигі, Соцоциалистік Еңбек Ері (1967), КСРО (1941, 1942, 1943, 1949, 1951) және Украин (1971) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. Шығармаларында Отан қорғау, ерлік пен елдік, халықтар достығы, азаматтық, адамгершілік, махаббат, өмірдің күнгейі мен көлеңкесі суреттелді. Мұхаң Корнейчуктың пьесаларында украин және бұрынғы кеңес халықтарының ерлік күрестерін, жауды жеңу үлгісін тамаша суреттегенін сүйсіне жазады («КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі»). Корнейчук Әуезовпен достық қарым-қатынаста, шығармашылық тығыз байланыста, өзара сыйлас болған. Ол «Ересен талант» атты мақаласында Әуезовтің зор дарын иесі, ғажап әдебиетші, аса парасатты екенін, жайдары да жайсаң мінезін, кісінің алдын орап сөйлемейтін қасиетін ардақ тұтқан. Дереккөздер
Отыз жетінші темір жол айырмасы

Отыз жетінші темір жол айырмасы, Темір ауылддық округі аумағындағы темір жол айырмасы. Темір ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Орынбор—Ташкент темір жолының Арыс—Түркістан темір жол телімінде. Тұрғыны 0,05 мың адам (2004). Станцияда темір жолға қызмет көрсететін кәсіпорындар мен мекемелер орналасқан. Дереккөздер
Иван Васильевич Коцык

Иван Васильевич Коцык(1891-1946), хормейстер, композитор. Варшава консерваториясының композиция класында оқыған. 1923 ж. Қазақстанға келіп, республика хор өнерінін негізін салды. Тұңғыш рет төрт дауысты хор ұжымын ұйымдастырды (1927, Петропавл). Қазақ филармониясының хормейстері (1935, Алматы) болды. Қазақ опера және балет театрында қойылған Әуезовтің «Айман - Шолпан» пьесасы музыкасының авторы. Б. пьесасы музыкасының авторы Майлиннің «Шұға» пьесасының музыкасын жазған, қазақ халық, әндерін хорға өңдеген. Дереккөздер
Бензилцеллюлоза

Бензилцеллюлоза - құрамына бензил спирті мен целлюлозаның жай эфирлері кіретін заттардың қоспасы, пластмассалар; қабықшалар және электроқшаулағыш материалдар өндірісінде шикізат ретінде колданылады. Дереккөздер
Көзқарас (жинақ)

«Көзқарас», жинақ. Авторы - 3. Қабдолов. 1996 ж. «Рауан» баспасы шығарған. Ғалымның «жаңаша ойлау» тұрғысында соңғы жылдары жазған әдеби сын, ғылыми-зерттеу еңбектері мен публицистикалық очерктері топтастырылған. «Абай және Әуезов», «Абай жолы» - халық жолы» атты зерттеу мақалаларын Әуезовтің ұлы эпопеясын танып білуге арнаған. «Абай жолы» арқылы қазіргі қазақ прозасы күллі дүниежүзілік әдеби классиканың шырқау шыңына шықты. Сөйтіп XX ғасырдың қырқыншы, елуінші жылдарын Мұхтар Омарханүлы Әуезов туған әдебиетіміздің даму тарихында бұрын-сонды болып көрмеген ренессансқа айналдырды» деп, бұл зор шығарманың мән-мағынасын жан-жақты ашқан. Ал Ахмет Байтұрсынұлы, С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, Ж. Әбділдин С. Зиманов т. б. туралы сыр шерткен мақапа-очерктерінде де автор ұлы Мұхаңа соқпай, оның айтқан ой-пікірлеріне жүгініс жасамай өте алмаған. Кітаптың көлемі 9,5 баспа табақ, таралымы 3 мың дана. Дереккөздер
Бейтұрпаттық

Бейтұрпаттық- қасиеттері кристаллы қалыпқа жетпеген қатты заттар (шыны, табиғи және жасанды полимерлер және т.б.). Олардың физикалық қасиеттері әр түрлі бағытта бірдей болып келеді. Бейтұрпаттық заттарды қыздырғанда әуелі біртіндеп жұмсарып, сонан соң сұйылып, ақырында ағатындай күйге келеді. Бұлардың белгілі балқу нүктесі жоқ. Оларды тұтқырлығы күшті сұйық деп қарайды. Дереккөздер ar:مادة لابلورية ca:Sòlid amorf cs:Amorfní látka da:Amorf de:Amorphes Material el:Άμορφο στερεό en:Amorphous solid eo:Amorfa solido es:Sólido amorfo et:Amorfne aine eu:Amorfo fa:جامد آمورف fi:Amorfinen aine fr:Matière amorphe ga:Solad dímhorfach he:אמורפיות hi:अकेलास ठोस hr:Amorfna tvar ht:Solid amòf hu:Amorf it:Solido amorfo ja:アモルファス jbo:nalvelganzu sligu ko:비결정질 고체 mk:Аморфни супстанции nds:Amorph Material nl:Amorf no:Amorf pl:Ciało amorficzne pt:Sólido amorfo ru:Аморфные тела sh:Amorfnost simple:Amorphous solid sk:Amorfná látka sr:Amorfnost sv:Amorf struktur ta:சீருறாத் திண்மம் tr:Amorf katı uk:Аморфний стан vi:Chất rắn vô định hình zh:无定形体
Ор (өзен)

Ор – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Мұғалжар, Хромтау аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 332 км, су жиналатын алабы 18600 км 2 . Бастауы Мұғалжар тауының солтүстік-батысындағы бұлақтардан басталып ( Шилі, Терісбұтақ, т.б.), Орск қаласы тұсында (Ресей) Жайық өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Аңғары кең (1 – 3 км), сағасына жақын тұста 18 – 20 км-ге жетеді. Арнасы 5 м, төменгі ағысында 80 м-ге жетеді. Өзеннің ірілі-ұсақты 14 саласы бар. Ірі салалары: Қамысақты, Ойсылқара. Жауын-шашын, ішінара жер асты суымен толысады. Сәуірде тасып, су деңгейі 5 м-ге дейін көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 4,05 м 3 /с-тен (Қопа ауылы тұсында), төменгі ағысында 13,0 м 3 /с-ке дейін (Майлытөбе ауылы тұсында). Суы көктемде тұщы, жазда сәл кермек татиды. Өзен суы шаруашылық мұқтажына, мал, бау-бақша суаруға, балық өсіруге пайдаланылады. Қазіргі кезде суы өте азайып кетуіне байланысты, осыдан 15-20 жыл бұрынғы деңгейінен 2 есеге жіңішкерген. Және балық саны өте аз. Қазақстан үкіметі тарапынан балық аулауды шектеу немесе уылдырық шашатын уақытында қатаң бақылау қажет, өйткені заңсыз балық аулау көбейіп, ау құрып өзеннің балық қоры өте азайды. Дереккөздер
Көкбайдың ақындығы

«Көкбайдың ақындығы», жазушының мақаласы. 1934 жылы жазылған. Онда Көкбай Жаңатайұлының өмірі, білімі, өскен ортасы, істеген қызметі туралы мәлімет келтіріліп, оның Абаймен өмір бойы іні-дос, жақын адамы болғаны айтылған. Көкбай 1924 жылдан бастап Абайдың шығармаларын жинауға және өмірбаянын жазуға көп ат салысқан. Абай көптеген өлеңдерін Көкбайдың атынан шығарған, бірнеше өлеңін Көкбайға арнаған. Көкбай да өле-өлгенше Абайды қадір тұтып, құрметтеген қалпынан танған емес. Ол ғылым, еңбек, әйелдің хал-жағдайы, зорлықшыл, жуан содырлар туралы сыншыл-сыршыл, сатиралық өлендер жазған. Көкбай өзін Абай мектебінің ақыны деп санады. Мұны Әуезов те қуаттап, Көкбайды Абайдың төрт шәкіртінің бірі дейді. Мақаласы Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында, «Абайтанудан жарияланбаған материалдарында», «Абай Қунанбаев» монографиясында (1995), «Абай» энциклопедиясында (1996) жарияланған. Дереккөздер
Көкбайдың мешіт-медресесі

Көкбайдың мешіт-медресесі, діни-білім мекемесі. Абайдың ақын шәкірті, дос-серігі Көкбай Жанатайұлының өмірі мен ақыңдық жолына байланысты материалдар жинақталған. 1997 ж. 12 қыркүйекте Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайының бір бөлімі ретінде ақынның қыстау-мекені Тақырда ашылған. Тақыр Абай ауданының орталығы - Қарауылдан 22, Семей қаласынан 204 шақырым жерде. Мұражай 1901-1904 жылы Көкбай ақын салдырған мешітте орналасты. Мешіттің қасыңда 1925 жылы ақынның өзі жерленген. Экспозицияда Көкбай өміріне байланысты мұрағаттық материапдар, түрлі құжаттар, фотосуреттер, Көкше елінің тұрмыстық-этнографиялық өмірін көрсететін заттар, кітаптар орналастырылған. Сондай-ақ Әуезов бастаған абайтанушы ғалым-зерттеушілердің еңбектері де қойылған. Дереккөздер