kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сал

Сал — 1) су жолдарымен жүк тасу үшін бір-біріне байланыстырылған бөренелер. Салды әдетте кемемен сүйретеді, кейде ол өзен ағысының күшімен де жылжиды. Сал өзен, көл және теңіз салы болып бөлінеді. 2) Суда қалқығыш заттардан, оларды өзара байланыстыра отырып жоғарғы бетіне тақтай қағылып жасалған платформа. Мұның көмегімен су арқылы адам және жүк тасылады. Ол сырықтың, ескектің немесе желкеннің жәрдемімен қозғалады. Мұндай салды дайындау үшін бөренелер, қамыс бумалары пайдаланылады. 3)Ертеректе әдемі киініп жүретін, ойын-сауықшыл, өлеңші, әнші адамды осылай атаған. «Кайдасың сал боп өткен бойдақ күнім?» (С. Асанов, Алматым.). Сөздің алғашқы түлғасы мен мағынасын ертеден келе жатқан көне түркі тілдерінің бірі — якут тілінен кездестіреміз: «джалы»— қазіргі біздің тіліміздегі «еркін білу», «өз еркімен жүріп түрушы» сияқты мағынаны білдіреді. «Сал» атағына ие болған адамдар әр кезде ешкімге тәуелді болмай, өз ойы, еркімен жүретінін ескерсек, якут тіліндегі деректің шындыққа жақындығына әрі шүбәсыздығына сенім мол. Осылайша, өз еркімен жүріп-түратын, өнерлі адамдар «сал» аталған. Шындығына келгенде бұл сөздің алғашқы мағынасы өнермен ғана байланысты емес, адам еркіндігі, бостандығынан туғандығын айыру қиынға соқпаса керек. Дереккөздер:
Малай Қарабасұлы

Малай Қарабасұлы (шамамен 1724 — 1794) — батыр. Албан тайпасындағы Аққыстық руының Майасар тармағынан шыққан. Әкесі Қарабас Хангелді батыр жасағының құрамында Аңырақай шайқасына (1730) қатысқан. Райымбек, Әжібай, Өтеген, Саурық батырлармен бірге Малай Жетісу өлкесін жаудан азат ету шайқастарына қатысып, ерлігімен көзге түсті. 1747 жылы маусым айында Бұғыты мен Аласа тауларының арасындағы Көкпек жазығында жоңғарлармен болған шайқасқа қатысты. Малай Қулық тауының оңтүстік сілемдерінің бірінде (қазіргі Райымбек ауданындағы Жаалулы елді мекеніне жақын жерде) күші басым жаумен шайқаста қаза тапты. Малай қаза тапқан жерге ескерткіш кешен орнатылған (1994). Дереккөздер
Абылай Рысбайұлы Сансызбай

Абылай Рысбайұлы Сансызбай (1958 жылы туған, Мойынқұм ауданы туған) – ғалым, ветеринария ғылыми докторы (1993), профессор (1997). Өмірбаяны Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми академиясының корреспондент-мүшесі. 1980 – 81 жылы Қазақстан ветеринария институтында кіші ғылыми қызметкер, 1981 – 85 жылы Мәскеудегі КСРО ҒА экспериментальды ветеринария институтында аспирант, 1985 – 89 жылы Қазақстан ҒА ветеринария институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, 1990 – 93 жылы Мәскеудегі экспериментальды ветеринария институтында докторант, 1994 – 97 жылы Қазақстан ҒА ветеринария институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1997 жылы осы институттың . 1 ғылым докторы мен 3 ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған. 90 ғылыми еңбек, 1 монография авторы, 6 авторлық куәліктің иегері. Шығармалары Способ лечения больных мытом лошадей. Авторское свидетельство ғ1755436, 1992; Временное наставление по применению изатэтония при мыте лошадей, Утв. ГУВ МСХ РФ. 1993. Сілтемелер * Монография * Ауыл шаруашылығы * Ветеринария Дереккөздер
Өндірістік автоматтандыру

Өндірістік автоматтандыру – машиналық өндірістің дамуы барысында бұрын адам атқарып келген басқару және бақылау жұмыстарын приборлар мен автомат құрылғыларға жүктеу процесі. Өндірістік автоматтандыру – осы заманғы өндірісті дамытудың негізі әрі техникалық прогрестің ең басты бағыты. Өндірістік автоматтандырудың жарым-жартылай, кешенді және толықтай автоматтандырылған түрлері бар. Өндірісті жарым-жартылай автоматтандыру өте күрделі әрі тез өтетін процестерді адамның тікелей басқаруы мүмкін болмайтын жағдайларда пайдаланылады. Басқару жұмыстарын автоматтандыру өндірісті жарым-жартылай автоматтандыруға жатады. Өндірістік автоматтандыру процесі кезеңінде телім, цех, зауыт, электр станциялар өзара бір-бірімен байланысқан автоматты кешен ретінде жұмыс істейді. Кешенді автоматтандыру кәсіпорынның, шаруашылықтың, қызметтің негізгі өндірістік жұмыстарын түгелдей қамтиды. Адам бұл жағдайда жалпылама бақылау жұмыстарымен ғана айналысады. Өндірісті толықтай автоматтандыру өндірісті басқару мен бақылау жұмыстарын түгелдей автоматтандырылған жүйелерге жүктейді. Бұл процесс – автоматтандырудың ең жоғары сатысы. Өндірісті толықтай автоматтандыру іске қосылатын өндіріс рентабельді, жұмыс ырғағы ылғи бір қалыпты және әр түрлі ауытқуларды алдын ала болжап, есепке алу мүмкін болатын жағдайларда, сондай-ақ адамға қауіпті және денсаулығына зиянды өндірістерде іске асырылады. Өндірістік автоматтандырудың негізі басқарылушы нысанның заңдылықтарын тиімді түрде зерттеу әдістерін жасау, басқару әдістерінің экономиялық тиімділігін анықтау және автоматтандыру құралдарын жасаудың инжинерлік әдістерін табу секілді мәселелерден құралады. Белгілі мақсатқа жету үшін таңдалып алынған тиімді басқару әдістері мен оны іске асыратын техникалық құралдар автоматтандырылған басқару жүйесін (АБЖ) құрады. Осы заманғы АБЖ-ның құрамына сигналдар тудыру құрылғылары, логикалық және математикалық өңдеулерден өткен ақпаратты қабылдау және қайтарып беру, белгілі болған ақпараттарды адамға хабарлау, басқару сигналдарын тудыру және жұмыстық құрылғылар кіреді. Принциптері Өндірістік процесті ұйымдастырудың әрбір кәсіпорында және оның кез-келген бөлімшесінде ғарышта және барлық негізгі, қосалқы және қызмет көрсету процестерінде ұтымды үйлесім болып табылады. Бұл комбинацияның ерекшеліктері мен әдістері әртүрлі еңбек жағдайларында әртүрлі, бірақ жалпы принциптер бар * мамандандыру * пропорционалдылық * параллельділік * минимум үзілістер * ырғақтылық * күрделі өндіріс процестерін оңайларымен алмастыру Дереккөздер
Тобылғытүс

Тобылғытүс – раушангүлділер тұқымдасына жататын монотипті өсімдіктер тегі. Тектің жалғыз биологиялық түрі - Орта Азияда өсетін эндемик - Шренк тобылғытүсі , бұта. Синонимы - . Таралуы Қазақстанда аласа таулардың етегіндегі сайларда, құмды жерлердегі қиыршық тасты топырақтарда тоғай құрып өседі. Бетпақдаланың орталық және батыс бөлігінде, Қаратаудың оңтүстігінде ғана кездеседі. Бұл біздің Республикамыздағы ежелгі өсімдіктердің бірі, 30 млн жылдан кем емес (палеоген кезеңі), ол уақытта құрғақ сирек ормандарда және бұталы далаларда кеңінен таралған.Біздің уақытқа дейін тоблығытүс екі шектелген учаскелердн Бетпақдалада және Қаратау тауларында (Жамбыл, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан обылыстарында) кездеседі.Бұл түр ежелгі заманнан қалған жұрнақ болып табылады. Тек Орталық Америкада бұл түрдің бір ғана туысы хамебатирия туысы бар. Бетпақдала шөлінде тастақты топырақтарда, тақырлардың шетінде тобылғытүс онша үлкен емес шіліктер құрайды. Ботаникалық сипаттамасы Биіктігі 70 – 250 см, қалың бөрік басы (крона) бар және жіңішке, жұмсақ бұтақтарын сұрғылт сары түсті қабық жапқан. Ұзынша, жұп қауырсынды жапырақтарының ұзындығы 2 – 13, ені 1,5 – 10 мм. Гүлі қызғылт түсті, хош иісті, шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Тұқымбүршігі екеу, онда бір-бірден тұқымы болады. Шренк Тобылғытүсі – сәндік өсімдік, оның әдемі сүрегі әсемдік (сувенир) заттар жасау үшін қолданылады. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер Дереккөздер
Салақтық

Салақтық — тазалық сақтамаушылық, ұқыпсыздық. Түп тамыры еріншектіктен бастау алады. Себебі бойды және айналаны таза ұстап, ұқыпты жүру үшін еңбектенуге, сергек жүруге тура келеді. Бұл қарекеттер табанды болуды талап етіп, жүйкеге салмақ түсіреді. Қазақ халқы “Олақтан салақ жаман” деп салақтықты ең жаман қасиеттердің қатарына жатқызған. Салақтық адамның өзіне ғана емес, онымен бірге айналасындағы басқа адамдарға да кесірін тигізеді. Дереккөздер:
Кенже Матақұлы

Кенже Матақұлы (17 ғасыр, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Темірші ауылы – өлген жылы белгісіз) — би. Орта жүз құрамындағы Найман тайпасы Матай руынан Ол кейін Бір аталық болып кеткен. Әкесі Матақ жоңғар шапқыншылығы кезінде ел қорғауға қатысқан. Кенже де әке жолын қуып, жас кезінде мергендікпен, батырлықпен көзге түскен. Орта жастан асқан соң шешендік өнерге бейімделіп, билік құра бастайды. Шешендік тапқырлығы, әділ билігі арқасында ел құрметіне ие болады. Халық арасында “Кенженің беделі әрдайым үстем, ешкім оның айтқанын екі етпейді” деген сөз сақталған. Дереккөздер:
Әбдірахман Батырбекұлы Найзабеков

Әбдірахман Батырбекұлы Найзабеков (1957 жылы) – техника ғылымдарының докторы (2001), профессор (2003). Қарағанды металлургия комбинаты жанындағы жоғары техникалық оқу орнын бітірген (1980). «Қызыл Ту» өндірістік бірлестігінде шебер, жоғары техникалық оқу орнында оқытушы, стажер-зерттеуші, кіші ғылыми қызметкер (1980–87), оқытушы, доцент, деканның орынбасары, проректордың орынбасары, проректор (1988–98) болған. 1998 жылдан Қарағанды металлургия институтының ректоры қызметін атқарады. «Разработка научных и технологических основ повышения эффективности процессов ковки при знакопеременных деформациях» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.karoblmaslihat.kz/ru/dep_nayzabekov.html Қарағанды облыстық мәслихаты] *Қызыл Ту *Қарағанды
Владимир Яковлевич Санталов

Владимир Яковлевич Санталов (1936 жылы туған, Тараз қаласы) – суретші. Фрунзе қаласындағы (қазіргі Бішкек) суретшілер училищесін бітірген (1963). 2000 жылдан Қазақстан Республикасы суретшілер одағының мүшесі. Ол «Көне Тараз» тақырыбына жазылған көптеген еңбектердің авторы. Осы шығармалары Тараз қаласының 2000 жылдығына орай 2002 жылы Париж қаласында өткен көрмеге қойылды. Жеке еңбектері АҚШ, Жапония, Италия, Германия, Румыния елдері азаматтарының жинақтарынан орын алған. «Көне Тараз», «Орта ғасыр қабырғасында», «Тараз көшесі» тәрізді еңбектері бағалы өнер туындылары. Санталов кескіндеме, майлы бояу (живопись), графика жанрымен шұғылданады. Сілтемелер * Суретші * Тараз * Графика Дереккөздер
Кенжебай (өзен)

Кенжебай, Кенжебайсай – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысының Жаңаарқа ауданындағы өзен. Ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 1620 км 2 . Бастауы Бастауын Бестау (486 м) тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Кенжебайсамай ауылынан төменде тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы тар, қар және жер асты суымен тоығады. Өзен арнасымен көктемде 5 – 10 күн су ағып, жазда иірімдерге бөлініп тартылып қалады. Кенжебай өзенінің алабы – қысқы мал жайылымы. Дереккөздер
Салалас құрмалас сөйлем

Салалас құрмалас сөйлем — құрамындағы жай сөйлемдері салаласа байланысқан құрмаластың түрі. Салалас құрмалас сөйлем баяндауыштары тиянақты тұлғада келіп, бір-бірімен тең дәрежеде байланысады. Салалас құрмалас сөйлемнің жай сөйлемдері өзара мағыналық тұтастықта болып, интонация (жалғаулықсыз) және жалғаулық шылаулар арқылы байланысады. Жалғаулықсыз (іргелес байланысқан) салалас мезгілдес, себептес, қарсылықты, түсіндірмелі, шартты, салыстырмалы түрлерге жіктеледі. Салалас құрамындағы жай сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыратын жалғаулық шылауларға қатысты салалас құрмалас сөйлемдер бірнеше топқа бөлінеді: мезгілдес (Мысалы, Құнанбай Ұлжанның қасына барды да, Мәкіш бен Абайдың жүзіне қарады (М.Әуезов)), себептес (Оның бұл сөзді не үшін егіле айтқанын Тайман сезген жоқ, өйткені ол Сәуленің өзінің болашақ келіні екенін білмейтін-ді (Ә.Әбішев)), қарсылықты (Алыстан әлдекімдердің күбірлеген дауысы естіледі, бірақ қай жақтан естілетінін шамалай алмаймын (С.Мұқанов)), талғаулықты (Бұл істің шындығын не көзімен көрген айтар немесе құлағымен есіткен айтар (Ә.Әбішев)), кезектес (Нұрғали біресе Тәкеге қарап кіжінеді, біресе Аманға қарап мүләйімсиді (Ғ.Мұстафин)). Дереккөздер
Кенжебек оқиғасы

“Кенжебек оқиғасы” (1932) – қытай қазақтарының бір тобы басынан кешірген қанды қырғын. Алтай аймағының Шіңгіл ауданына келген Қытай ұлығы Ма Дарын Моңғолияға барып мал сатып әкелгендердің мал-мүлкін қазынаға жидырып, өздерін түрмеге қамаған. “Өкімет салығын төлемей, қарсыласты” деген желеумен кейбір азаматтардың басын кесіп, төбеге, ағаш басына ілдірді. Бұған бұқара қатты кектенді. Ел ашуынан сескенген Ма Дарын көмек-күш әкелуге төрт адамды қос-қос атпен Құмылға аттандырды. Жол тосқан қазақтар олардың ат, мылтықтарын олжаға алды. Халық бірігіп, Шіңгіл ауданының әкімшілігіне шабуыл жасады, ондағы қару-жарақтарды тартып әкетті. Ма Дарын Тұрпанға қашты. Ол жақтан қалың қол жинап, қайтып келе жатқан Ма Дарынның кәрінен шошынған 600 жүз үй 1932 ж. қазан айында Моңғолияның Бұлғын деген жеріне қашып өтті. 1933 ж. көктемде Моңғолия өкіметі оларды Қалқа өңіріне қарай әкетпек болып, Кенжебек деген полковникті 40 солдатпен шығарды. Олар елді жарты айда Ұландабадан асырып, Көкбешір деген жерге жеткізді. Моңғолия өкіметінің де, оның қызыл офицері Кенжебектің де қатыгез жау екеніне көзі жеткен ел Кенжебекті ұстап байлап алады да, Алтайға қарай қайта көшеді. Моңғолия әскерлері көшкен елді өкшелей қуады. Атыс, адам шығыны болады. Осы кезде ашынған біреу байлаулы Кенжебекті өлтіреді. Қалың ел күн-түн демей үдере көшіп, атамекендеріне оралады. Моңғолия өкіметі Кенжебекті іздестіреді. Істің мән-жайын білген соң жіберген қалың әскер Шағанғол өзенінің бойында отырған қазақтарды қырып салады. Сосын елді әскери ұшақпен бомбылап қанды қырғын жасайды. Осы оқиға “Кенжебек оқиғасы” немесе ”Жалғыз аэроплан қырғыны” деп аталып кеткен. Дереккөздер:
Реза Шаһ Пехлеви

Реза Шах Пехлеви (16.3. 1878, Иран, Мазендеран — 26.7.1944, Оңтүстік Африка Республикасы, Йоханнесбург қ.) — Иран шахы (1925 — 41), Пехлеви әулетінің негізін салушы. 1921 ж. 21 ақпанда әскери төңкерісті ұйымдастыруға қатысты. 1921 — 23 ж. әскери министр, 1923 — 25 ж. премьер-министр болды. 1925 ж. 12 желтоқсанда Құрылтай жиналысы оны Иран шахы етіп жариялады. Мемлекет билігін орталықтандыру шараларын жүзеге асырған ол Иранның экон., саяси-мәдени, оқу-ағарту саласына, сот пен әскерге реформалар жүргізді. Оның тұсында елдегі демокр. партиялар мен ұйымдар қатал жазаланды. 30-жылдардың орта шенінен бастап фаш. Германиямен жақындасты. 1941 ж. Кеңес өкіметі мен Ұлыбритания әскерлері Иран аумағына кіргізілгеннен кейін биліктен бас тартып, шетелге кетуге мәжбүр болды. Оның орнына үлкен ұлы Мохаммед Реза келді. Дереккөздер * Политическая история государств Азии и Африки, М., 1996. Толықтыру es:Reza Pahlavi
Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр

Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (1691, қазіргі Талас ауданы Үшарал ауылы маңындағы «Ағыбай қыстауы» – 1740, Арыстан баб кесенесі маңы) – жоңғар басқыншылығына қарсы күрестегі атақты батыр, қолбасшы. Өмірбаяны .]]Ұлы жүздің Ошақты тайпасының тасжүрек руынан. Әкесі – Тоқтабай да батыр болған. Ол кісі кезінде батырлығымен бірге, таймас турашылдығымен, ауытқымас әділдігімен де елге танылып, аты шыққан. Әкенің осы қасиеті балаларына да беріліп, Саңырақтың ағасы Дәнен де, інісі Сарымерген де батыр болған. Саңырақтыңтың ерекше қасиеті – құралайды көзге атқан мергендігі. Алғашқыда атағы осы мергендігімен шыққан. Ошақтының атақты бір байы той жасап, сонда мергендер жарысын өткізіп, бас бәйгеге қалы кілем жабылған қара нар бастаған тоғыз және сүйектен жасап, алтынмен аптап, күміспен күптеген керемет садақты тігеді. Осы сайыста 16 жасар Саңырақ бас жүлдені жеңіп алады. Кейін «Саңырықтың сарнауығы» деп аталып кеткен осы садақ Саңырақ батырдың жоңғармен соғыстағы бес қаруының бірі болған. Саңырақтың батырлық жолы әйгілі «Ақтабан шұбырындыдан» кейін басталады. Бұланты – Білеуті шайқасында Саңырақ Кіші жүздің Тайлақ батырымен тізе қосып жоңғарлардың қалың қолын ойсырата жеңді. Саңырақ пен Тайлақ батыр осыдан кейін де жұп жазбай Аңырақай шайқасында да бірге болды. Бұл қос батырдың ерлігі Қожаберген жыраудың «Елім-ай» дастанында, жазушы Ә.Әлімжановтың «Жаушы», С.Сматаевтың «Елім-ай» романында кеңінен суреттелген. Саңырақ батыр әсіресе, Талас өңірін жаулап алып, Ақкесене мен Көккесенені әскери қосынға айналдырған, жоңғарларға жиі-жиі шабуыл жасап, қолбасылық шеберлігін танытқан. Оның Ақкесене, Көккесене деп аталатын екі мұнара түбіндегі шайқастағы ерлігі ел аузында аңызға, жыр-дастанға айналған. Саңырақ батырдың ерлігіне ризашылық танытқан Төле би оған арнайы кісі жіберіп, дарынды қолбасыларға ғана тиесілі сый – кеудеге тағатын айрықша белгі тартып, батасын берген. Батырға Сандалкөк атты ат мінгізіп, беліне таңдаулы шеберлер соққан Исфаһан қылышын байлайды. 1740 жылдың соңына қарай жаумен болған шайқаста Саңырақбатыр ауыр жарақат алып, соның салдарынан көз жұмады. Төле бидің жарлығымен Саңырақ батырдың денесі қасиетті Түркістанға жеткізіліп, сонда жерленеді. Сыртқы сілтеме * [http://ardaktylar.kz/persons/totybajly-sayra/ Саңырақ Тоқтыбайұлы] Дереккөздер
Салалышөп

Салалышөп – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Өсу аймағы мен ботаникалық сипаты Қазақстанда Түркістан өңірі мен Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Сортаңды жерлер мен егістіктерде өсетін 1 түрі – жұлдызқұрт салалышөбі (Brachіarіa erucіformіs) бар. Оның биіктігі 15-30 см, сабақтары бұтақтанған, тамыр түйіндерінен өседі. Жапырақтары жіңішке, қандауыр тәрізді (ені 4 мм-дей), сыртын түк басқан. Масақтары жұмыртқа тәрізді, доғал (ұзындығы 2 мм-дей), шашақ гүлшоғырына топталып сабақтың ұшында орналасады. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, масақтары піседі. Салалышөптің гүлшашағы әдемі, сондықтан одан сәндік гүлшоғын (букет) жасайды. Дереккөздер
Рибосома

Рибосома (лат. rіbes — ағыс және грек. some — дене) — ақуыз синтезін жүзеге асыратын жасуша-ішілік органоид. Рибосомалар - екі орташа: үлкен және кіші өлшем бірлігінен тұрады. Рибосоманың құрылысы Рибосома тірі организмдердің барлығынан дерлік табылған. Әр жасушада шамамен 1000-нан 10000-ға дейін Рибосомалар болады. Шамамен диам. 20 нм-дей. Рибосомалар екі класқа бөлінеді: 70S және 80S (S-седиментация коэфф., Сведберг бірлігі). 70S Рибосома ядросы жоқ прокариоттар жасушаларында, ал 80S Р-лар эукариоттардың цитоплазмасында болады. Химиялық құрамы жағынан Р-лар РНІ-нан және ақуыздардан тұратын нуклеопротеид болып саналады. 70S Рибосомасының 60 — 65%-ы РНҚ және 35 — 40%-ы ақуыздан, ал 80S Рибосомасының 50%-ы РНҚ-дан, 50%-ы ақуыздан құралады. Құрылымы жағынан Рибосомалар үлкен және кіші суббөліктерден тұрады. Рибосомалар цитоплазмада топтасып (5-70-тен) орналасып, полисомалар (полирибосома) түзеді. Рибонуклеопротеидтен құралған ( пен РНҚ) рибосомалар жасуша цитоплазмасында базофилді боялады, олардың құрамында ферменттер де кездеседі. Негізгі қызметтері Олар жасуша цитоплазмасындағы магний иондарының концентрациясына байланысты диссоциацияланып (молек. ыдырауы) және реассоциацияланып (молекулалардың қайта бірігуі) отырады. Рибосомалар жасушада ақуыз синтезіне қатысатын құраушыларды ұстап тұру, оларды бір-бірімен байланыстыру қызметін атқарады. Эндоплазмалық тордың жарғақшасындағы рибосомалардың бірнешеуі бірігіп полирибосома құрайды. Олар жасуша жасуша тіршілігіне қажетті ақуызды синтездейді. Рибосомадағы ферменттер, магний мен кальцийдің тұздары зат айналым өзгерістеріне қатысады. Рибосомада минералдық элементтерден азот,фосфор, темір және мыс кездеседі. Эндоплазмалық торда және оның жасушаларында орналасқан биосинтез бен ақуызды тасымалдайтын бірыңғай жүйе болып саналады.Рибосома митохондриялар құрамында да болады. Бос рибосомалар жасушаның өзіне керекті протеиндерді, ал эндоплазмалық тор қабырғасындағы рибосомалар жасушадан сыртқа шығарылатын протеиндерді түзуге қатысады. Дереккөздер Сілтемелер * http://www.weizmann.ac.il/sb/faculty_pages/Yonath/home.html
Тобыл өңірі

Тобыл өңірі – Батыс Сібір жазығының оңтүстік бөлігін алып жатқан дала белдеміндегі жазық. Батысында Орал сырты үстірті, оңтүстігінде Торғай үстірті, шығысында Есілдің сол жағалауы аралығында орналасқан. Палеозой іргетасы оңтүстігінде 100 м, солтүстік-шығысында 200 – 400 м тереңдікте жатыр. Қатпарлық іргетастың бойлама жарылыстары мен көне интрузияларына Соколов – Сарыбай тобының темір кентасы шоғырланған. Тобыл өңірі жеріне Обаған қоңыр көмір алабының солтүстік бөлігі кіреді. Батыс бөлігінде Қостанай көлбеу жазығы орналасқан. Өзен аңғарлары саяз (30 м-ге дейін). Мұздану дәуірлерінде көне Тобыл – Обаған қолаты мен Тұран ойпатына қарай су аққандығын дәлелдейтін терраса кең тараған. Өңір кәдімгі қара топырақ жамылғысы үстінде дамыған әр түрлі шөп, астық тұқымдас өсімдікті далаға және оңтүстіктің қара топырағы үстіндегі әр түрлі шөп, астық тұқымдас өсімдікті далаға ажыратылады. Тобыл өңірі Қазақстанның етті-сүтті ірі қара мал, астық өсіретін негізгі аймақтарының бірі. Дереккөздер
Жәрдемақы

Жәрдемақы — азаматтарды әлеуметтік қорғаудың бір түрі. Қазақстан Республикасында мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақының 3 түрі бар. Олар: * мүгедектігі бойынша * асыраушысынан айырылуына байланысты * жасына байланысты берілетін жәрдемақы Бұл жәрдемақыларды Қазақстанның әрбір азаматы, сондай-ақ, азаматтығы жоқ адамдардың алуға құқығы бар. Бір мезгілде әр түрлі мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақы алуға құқығы бар адамдарға, олардың таңдауы бойынша бір ғана жәрдемақы тағайындалады.. Дереккөздер
Саламандра

Саламандра (, ) — құйрықты қосмекенділердің өкілі. Дене пішіндері кесірткеге ұқсайды. Ұзындығы 18-28 см. Дымқыл, қараңғы тоғайларда, тау өзендерінің және бұлақтардың жағаларында (3000 м биіктікке дейін) тіршілік етеді. Дернәсілдерінің метаморфозы, (түрленіп дамуы) суда өтеді. Сондықтан дернәсерсілдері сыртқы желбезекпен тыныс алады, ал ересек дарақтарында желбезек болмайды, өкпе және терісі тыныс алу мүшелері болып енеді. Саламандра зертханалық жануар ретінде пайдаланылады. Мекен ету орталары Әдетте саламандралар дымқыл орманды аймақтарды мекендейді. Көп жағдайда оларды шіріген бөренелерден, таяз індерден және ормандардағы жапырақ қабаттарының астынан кездестіруге болады. Кейбір саламандралар суда өмір сүрсе, кейбіреулер қараңғы жерасты үңгірлерінде тұрады. Қорегі Саламандралардың көбі – етқоректі. Олар кішкене бақалармен, омыртқасыз жануарлармен, ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Сонымен қатар, олар балықты да жей алады. Құрғақта жүргенде жәндіктермен, шырышты ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Құрғақта өмір сүретін саламандралардың көбінің жәндіктерді ұстайтын ұзын жабысқақ тілдері болады. Кейбір саламандралар жәндіктерді ұстау үшін хамелеондар секілді тілдерін бірнеше сантиметр қашықтыққа соза алады. Тағы қараңыз *Саламандралар тұқымдасы Дереккөздер
Рига шығанағы

Рига шығанағы ( — Рига теңіз шығанағы, — Лив шығанағы, поль. Zatoka Ryska) — Балтық теңізінің Эстония мен Латвия жағалауларында. Теңізден Моонзунд топаралы (Батыс Эстон) арқылы бөлінген және Ирбен, Сур-Вяйн, Вяйке-Вяйн, Муху, Соэла-Вяйн бұғаздарымен байланысқан. Ұзындығы 174 км, тереңдігі 67 м-ге дейін жетеді. Суының орташа температурасы жазда 18ӘС, қыста 0 — 1ӘС. Тұздылығы 3,5 — 6‰. Суы желтоқсаннан сәуірге дейін қатады. Рига шығанағына Даугава (Батыс Двина), Лиелупе, Гауя өзендері құяды. Жағалауы жазық, құмды келеді. Ірі порты — Рига (Даугава сағасында). Шығанақта Рухну, Кихну аралдары; жағалауында Юрмала, Пярну шипажай қалалары орналасқан.
Резерфорд

Резерфорд, Рд (Rd) — нуклидтер (радиоактивтік изотоптар) активтілігінің жүйеден тыс өлшем бірлігі. Бірліктің бұл атауы Э.Резерфордтың құрметіне қойылған. 1 Резерфорд нуклидтің 1 с ішінде 10 6 ыдырау актісіне тең болатын активтілігі ретінде анықталады. 1 кюри (Ки) 3,7*10 4 Рд. Резерфорд бірлігі 1946 ж. жалпы қолданысқа ұсынылғанымен, іс жүзінде қолданылмайды. Дереккөздер Толықтыру
Жұмабек Сапаралиев

.]]Жұмабек Сапаралиев (20.9. 1940, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Сухамбаев атындағы ұжымшар – 8.12.2002, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері, экономист, ауыл шаруашылығы өндірісінің ұйымдастырушысы. Өмірбаяны Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Жамбыл есеп-статистика техникумын (1959), Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1977). 1959 – 63 жылы Жамбыл облыстық кинофильмдерді прокаттау кеңесінде бағдарлама құрастырушы, Свердлов ауданы мемлекеттік статистика бөлімінің инспекторы, 1963 – 66 жылы әскер қатарында қызмет етті, 1966 – 77 жылы Жамбыл облыстық статистика басқармасында ауыл шаруашылығы статистикасы бөлімінің экономигі, аға экономисті, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығының орынбасары, 1978 – 82 жылы Свердлов ауданы «Ровненский» кеңшарының бас экономисі, 1982 – 86 жылы облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының орынбасары, 1986 – 93 жылы Жамбыл облыстық агроөнеркәсіп комитеті төрағасының орынбасары, бірінші орынбасары, 1993 – 94 жылы облыстық қаржы басқармасының бастығы, 1994 – 2002 жылы Жамбыл облысы әкімінің орынбасары. Ж.Сапаралиев Жамбыл облысының ауыл шаруашылығы экономикасын өркендетуге үлкен еңбек сіңірді. Жетістіктері «Құрмет Белгісі» орденімен (1971), медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Экономист * Ауыл шаруашылығы Дереккөздер
Салауат

Салауат — Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) есімі аталған кезде арнайы айтылатын дұға атауы. Салауат Құран Кәрімдегі бұйрық бойынша пайғамбарға жарылқау, құрмет, мадақтау, дұға тілеу мағынасында арнайы жасалатын құлшылық түрі. Ислам ғұламалары салауат айтуды шариаттың шарты ретінде бекіткен. Әбу Ханифа мазхабында әр намаз оқылғанда пайғамбарға салауат айтуды сүннет үкіміне жатқызады. Жазба әдебиетте “с.ғ.с.”, “ғ.с.”, “с.а.у.” түрінде салауаттың қысқарған сөз түріндегі қалпын пайдалану дәстүрі бар. Қазақ дәстүрлі қоғамында пайғамбарға құрмет иманның басты негізі ретінде танылғандығын жыраулар мұрасынан анық көреміз. Қашаған жырау, Әбубәкір Кердері, Ақтай Керейұлы, т.б. қазақ шайырларының шығармашылығында да салауаттың, мадақтың мәні көрсетілген. Дереккөздер: ar:صلى الله عليه وسلم bs:SallaAllahu alejhi we sellem de:Islamische Eulogie sv:SAW
Салаубас

Салаубас, шөпшай – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның жазық, тастақты жерлерінде, құм топырақты қуаң далаларында және теңіз деңгейінен 600 — 2500 м биіктікте өсетін 2 түрі: құм салаубасы (Helіchrysum arenarіum) және Самарқан салаубасы (Helіchrysum maracandіcum) бар. Бұлардың биіктігі 15 — 50 см. Ағаш тамырлы өсімдіктің бірнеше сабағы болады. Тамырына жақын орналасқан жапырақтары ұзынша, жұмыртқа пішіндес сопақ, ал жоғарғылары қияқ тәрізді, бүтін жиекті болады. Өсімдіктің сыртын түгелдей түк жапқандықтан сұрғылт болып көрінеді. Сары не қызғылт-сары түсті ұсақ гүлдері шар тәрізді, жеке-жеке өсіп, себет гүлшоғырына топталған. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қазанда жемісі піседі. Жемісі — тұқымша. Салаубастың құрамында флавондар, флавон глюкозидтері, эфир майы, стеарин қосындылары, илік және бояғыш заттар, шайыр мен каротин бар. Салаубастың гүлдері халық медицинасында ертеден дәрілік мақсатта қолданылып келеді. Оны шетенмен, шайқураймен, күнбағар гүлімен, жүгерімен қосып, бауыр және өт жолдарының ауруларын (холециститті) емдейді, асқазан қышқылы азайған жағдайда ішеді. Сондай-ақ, салаубастың гүлін кептіріп, гүлшоғын (букет) жасайды, олардың гүлі ұзақ уақыт солмай, жақсы сақталады. Дереккөздер
Сал ауруы

Сал ауруы, паралич (грек. paralіgsіs — әлсіреу) — орталық не шеткі жүйке жүйесі қозғалыс орталығының зақымдануынан қимыл, қозғалыс органдары қызметінің толықтай жойылуы. Ал парез (грек. paresіs — әлсіреу) кезінде органдардың қимыл-қозғалысы толықтай жойылмайды, сондықтан бұл жағдайды жартылай салдану деп атайды. Толықтай және жартылай салдану организмде қан айналымының бұзылуынан, ми мен жұлынның қабынуынан не жарақатынан болса, оны орталық салдану; шеткі жүйке жүйесінің немесе жұлынның және шоғырланған жүйке талшықтарының (мойын, иық, бел-омыртқа, сегізкөз) қабынуынан, жарақатынан, улануынан болса, оны перифериялық салдану деп атайды. Бұл кезде бұлшық ет босаңсып, әлсізденеді, салданған қол-аяқты қозғалысқа келтіру мүмкін болмай қалады. Егер мұндай салдану сәбилік кезеңнен басталса (қ. Полиомиелит), онда баланың қолы не аяғы өспей қалуы мүмкін. Бас сүйек-ми жүйкелерінің зақымдануынан (қабыну, жарақаттану, миға қан құйылу) бет, тіл, өңеш, көмей бұлшық еттері С7 f-yf шалдығады. Қорқудан, шаршаудан пайда болған cал ауруынан науқас тез айығады. Егер жүйке тіндерінің өзгеруінен болса, ондай сырқаттан сауығу ұзаққа созылады. Ем невропатолог-дәрігердің бақылауымен сал ауруының түріне қарай қолданылады. Емі: электртерапия, психотерапия, емдік гимнастика, жылы ванна, массаж. Дереккөздер:
Риддер-Сокольный полиметалл кен орны

Риддер-Сокольный полиметалл кен орны - Шығыс Қазақстан облысында, Өскемен қаласынан солтүстікке қарай 100 километр жерде. 1784 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен орны қалыңдығы 700 метрден асатын күрделі дислокацияланған және күшті метаморфтанған тақтатастардан тұратын Лениногор грабенінің көтерілген бөлігінде орналасқан. Өнеркәсіптік кенденуі жағынан: Лениногор (D2e11n) мен Крюковский (D2e1kr) свиталарының шекарасында жатқан төменгі мыс-мырышты және крюковский свитасының ортаңғы және жоғарғы бөлігіндегі қорғасын-мырышты горизонтқа бөлінеді. Олар 20 км 2 ауданды алып, 19 кенді шоғырларда жинақталған. Кенді шоғырлар мыс-колчеданды, мыс-мырышты, полиметалды, баритполиметалды болып бөлінеді. Минералдануы, құрамы Минералдар саны 100-ге дейін жетеді. Кенді минералдану ерте девонның метаморфты тақтатастарымен қоса барлық свиталарда анықталған. Жоғары горизонттарда сыйыстырушы горизонттармен үйлесімді жатқан жазық қабат тәрізді дене, ол тереңдеген сайын қысылып, штокверк типті кенге ауысады. Заттық құрамы жағынан кен полиметалдық, ондағы қорғасын, мырыш, мыстың арақатынасы 1:2,1:0,2, ал мыс-мырыштыда 1:4,3:8,1 болады. Негізгі өнеркәсіптік құраушыларға қорғасын, мырыш, мыс және серіктестеріне алтын, күміс, кадмий, т.б. жатады. Өндірілетін кендер “Қазмырыш” акционерлік қоғамы кәсіпорнының маңызды шикізат базасы болып есептеледі. Дереккөздер
Төлеуғали Ибраимұлы Сарбасов

Төлеуғали Ибраимұлы Сарбасов (1934 жылы туған, Жамбыл ауданы Бектөбе ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығының ғылым докторы (1984), профессор Қазақстан ҒА-сы корреспондент-мүшесі. Алматы зооветеренарлық институтын бітірген. 1956 – 58 жылы ұжымшарда зоотехник, 1958 – 61 жылы Мәскеудегі КСРО ҒА мал шаруашылығы институтында аспирант, 1961 – 64 жылы осы институтта аға ғылыми қызметкер, забтық меңгерушісі, 1964 жылы Қазақстан ҒА қой шаруашылығы ғылым-зерттеу институтында ғылыми хатшы, бөлім бастығы, директордың ғылым жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған. Шығармалары 3 ғылым докторы мен 20 ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған. Қазақстан Республикасының ғылым мен техника саласы бойынша Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. 190-нан аса ғылыми еңбек, соның ішінде 7 монография жазған. Сілтемелер * Аспирант * Институт Дереккөздер
Сансызбай Сарғасқаев

Сансызбай Сарғасқаев (29.4. 1925, Қордай, Сұлутөр ауылы – 25.7.1995, Алматы) – жазушы. Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. * 1955 жылыАбай атындағы ҚазПИ-ді бітірген. * 1942 – 1945 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * 1946 – 1949 жылы ауданы «Красногоршы» газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, 1949 – 1960 жылы «Қазақстан пионері» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактор, 1960 – 68 жылы «Лениншіл жас» газетінде, «Жұлдыз» журналында жауапты хатшы болды. Шығармалары Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1953; Бір отрядта. Повестер, әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1956; Сәуленің жаңа достары. Достар. Повестер мен әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1959; Ақиқат. Әңгіме, повес-тер. А., ҚМКӘБ, 1963; Көңілді балалар. Повестер. А., «Жазушы», 1966; Бір көшен ің балалары. А., «Жазушы», 1970; Биіктен биікке. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы», 1972; Тәмпіш танау. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1974; Алғашқы асулар. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1975; Ұстаз. Роман. А., «Жазушы», 1979; Сулутөр. Роман. А., «Жазушы», 1983. Сілтемелер * Қордай * ҚазПИ * Достар Дереккөздер
Сарғау

Сарғау – көне қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл облысы, Шу ауданы Оразалы батыр ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км қашықтықта орналасқан. Сипаты 1986 жылы ҚазМУ археологиялық отряды (жетекшісі М. Елеуов) ашып, алғаш зерттеу жұмысын жүргізген. Қазіргі орны төрткүл түріндегі бұрыштары әлемнің төрт бұрышына қараған көлемі 35х45 метр тікбұрышты келген төбешік. Оның айналасында ені 6-7 м, биіктігі 1 м шамасында мұнара қалдықтары бар үйінді жал орналасқан. Жинастырылған материалдар: сырланбаған құм, құмыра, көзе, тостаған, т.б. Зерттеу жұмыстары кезінде табылған заттар қалашық X-XII ғасырда көркейгендігін айғақтайды. Оны мекендеген халық егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Дереккөздер
Қалқабай Сартбаев

Қалқабай Сартбаев (29.5.1911, Жамбыл ауданы, Сымтас мекені – 20.10.1988, Бішкек қаласы) – түркітанушы, филология ғылымының докторы (1954), профессор (1951), Қырғыз КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1951), «Халық ағарту ісінің үздігі» (1945), Қырғыз мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1939). Өмірбаяны Еңбек жолын 1929 жылы Байзақ ауданында мұғалім болудан бастады. 1939 – 50 жылы Бішкек қаласындағы мектептерде, жоғары оқу орындарында қызмет істеді. 1950 – 51 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде оқытушы, 1960 – 75 жылы кафедра меңгерушісі болды. Сартбаев – «Қырғыз тілін оқытудың методикасы» (1951), «Қазіргі қырғыз тіліндегі құрмалас сөйлемдердің синтаксисі» (1957), «Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы» (1962), т.б. ғылыми еңбектердің, қырғыз мектебінің 5 – 6 сыныптары үшін жазылған орыс тілі оқулығының (1974 жылы Н.А. Әлпиевпен бірге) авторы. Жамбыл ауданындағы бұрынғы «Пионер» орта мектебіне Қ. Сартбаев есімі берілген (1993). Сілтемелер * Бішкек * Философия Дереккөздер
Резольвента

Резольвента (лат. resolvens, resolventіs — шешетін, шешуші) — шешуші теңдеу, шешуші функция (ядро), *шешуші операторлар — көп мағыналы термин. n-дәрежелі алгебр. f(x)0 теңдеуін шешу үшін f(x) коэффициенттерінен рационал тәуелді болатын, дәрежесі n-нен төмен және түбірлері осы теңдеумен бірдей g(x)0 теңдеуін Резольвента деп атайды. *Интегралдық теңдеулер теориясында теңдеуінің Резольвентасы деп арнайы анықталған s, t айнымалылары мен ʎ параметрінің Г (s, t, ʎ) функциясын айтады және оның шешімін түрінде жазады, мұндағы ʎ — теңдеудің меншікті мәні емес. *Сызықтық операторлар теориясында А операторының Резольвентасы деп Ζ комплекс параметрі А операторының спектріне тиісті болмағанда RΖ=(A-ΖE) −1 операторларының үйірін айтады. Дереккөздер Толықтыру
Салгир

Салгир, салғыр (араб., парс. және түрікше — салғұр, сарвур, салур, саллар, ұйғырша — салғар, қыт. сала-эр, т.б.) — ежелгі түркі-оғыз тайпасы. Алғашқы деректер 5 ғасырда Арал теңізінен Дунайға дейінгі аралықты мекендеген көшпелі халықтар ішіндегі “сарағұр” деген атпен грек-византия жылнамашылары мен саяхатшыларының еңбектерінде ұшырасады. Салгирлер халықтардың ұлы қоныс аударуына қатысқан тайпа ретінде аталады. 6 ғасыр деректерінде салгирлер (саху) Әмударияның төменгі сағасын мекендейтін халықтар қатарында аталса, Махмұт Қашқари (11 ғ.) оларды оғыз тайпалары одағына жатқызады. Рашид әд-Дин (13 ғ.) Оғыз ханның кейінгі ұрпақтарының қатарында салырды атайды. Осы автордың мәлімдеуіне қарағанда, салгирлер ұзақ уақыт бойы “мәлік” (билеуші) дәрежесіне ие болып, Ирандағы атабектер әулетінің (1148 — 1247) негізін салған. Ал “Шайбанинамада” (16 ғ-дың басы) Түркістанды мекендеген салур-қазақ руының болғаны айтылады. Ежелгі салгирлер ұрпақтарының бір бөлігі қазіргі уақытта ҚХР-де тұрады. Салгир атауының шығу тегі жайында көптеген болжамдар бар. 1245 ж. шыққан араб-түрік-моңғол сөздігінде салгир парсы тілінен аударғанда “қолбасшы” мағынасын береді. Дереккөздер:
Жәрмеңке думаншылары

Жәрмеңке думаншылары — жәрмеңкелерде ойын-сауық көрсетуші өнерпаздар. Олар өз өнерлерін табыс түсіру үшін емес, халықтың көңілін көтеру, қабілеттерін паш ету мақсатымен көрсеткен. Репертуарларынан, негізінен, тапқырлық пен төзімділік, мергендік пен батырлық, саятшылдық басты орын алған. Атаннан қарғу, арқан үстінде билеу, ауыр салмақ көтеру секілді спорттың цирктік түрлерінің қазақ топырағындағы негізін ең алғаш Жәрмеңке думаншылары салды. Сонымен қатар жаяу жарыс, палуан күрес, қыз қуу, теңге ілдіру, жорға салыстыру, ат жарыстыру, бүркітке түлкі алдыру, сұңқарға қу ілдіру, тазы жүгіртудің озық үлгілерін Жәрмеңке думаншылары көрсететін болған. Шешендік айтыстарда ел мүддесін қорғап, би-болыстарды шенеген, ер даңқы мен ел салтын мадақтаған. Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, Қажымұқан, Үкілі Ыбырай, Әсет ақын, Иманжүсіп, Мәди, Ағашаяқ, Кемпірбай, Шөкей қыз, Майра Шамсутдинова және т. б-лар 19 ғасырда Жәрмеңке думаншыларының ішінен үздік өнерімен халық құрметіне ие болды. Жәрмеңке думаншыларының көрсеткен ойын-сауықтары — сол заманғы халықтың мұң-мүддесімен біте қайнасқан өнер түрі ретінде тарихта қалды. Дереккөздер
Лықсу

Лықсу Лықсу — тектоникалық қозғалыстардан жаралған тау жыныстарының бастапқы күйін өзгертіп, жарықтар бойымен ығысуы. Лықсу жылжытушысы лықсытушы деп аталады. Ол еңіс (45Ә-тан аз болмайды) және тік орналасады. Қатпарлардың созылымына қатысты бойлық, қиғаш (диагональ) және көлденең Лықсу болып бөлінеді. Бойлық Лықсу қатпар бойымен созылады, қиғаш Лықсу қатпарды сүйір бұрыш жасап, ал көлденең Лықсу тік бұрыш жасап қияды. Қабаттардың еңістігіне қатысты Лықсу үйлесімді (лықсытушы мен қабаттар бір бағытта құлайтын) және үйлесімсіз (лықсытушы мен қабаттар бір-біріне қарама-қарсы бағытта құлайтын) болып жіктеледі. Созылымы бойынша Лықсу өлшемі өте кең ауқымда [км-ден (қысқа Лықсу) жүздеген км-ге (үлкен Лықсу) дейін] өзгереді. Лықсу амплитудасы әр түрлі: *тік бағыттағы (тік амплитудасы, биіктігі) — а; *лықсытушының жазықтығындағы (еңіс амплитуда) — А; *жарылған қабаттардың бірінің екі қанатындағы ең жақын аралығы (стратигр. амплитуда) — а; *жарылған қабаттардың көлбеу бағыт бойынша жылжып, ажырауы (лықсыманың үңіреюі) — b. Табиғатта таза Лықсу сирек кездеседі. Көбінесе жарылым қанаттары қиғаш бағытта жылжып, лықсыма-ығыспа немесе лықсыма-қаусырма түрінде дамиды. Жер қыртысындағы созу күштері әсерінен жарылымдар ажырау немесе кесілу жарықшақтары бойынша жаралады. Бұл күрделі жарылымдар бірлестігі өлшемдері әр түрлі горст немесе грабенді қалыптастырады. Лықсу барлық жағдайда өзі кездескен жерде және геологиялық картада жарылым сызығы бойынша жасы әр түрлі тау жыныстарының түйісуі арқылы анықталады. Лықсытушы әрдайым төмен түскен блок бағытында, яғни жастау тау жыныстарына қарай еңіс орналасады. Жер бедерінде Лықсу бойымен жылжыған тау жынысы блоктары кертпештене текшеленіп орналасуы арқылы байқалады. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Резонатор

Резонатор ( — жауап қайтарамын, үн қосамын) — резонанстық қасиеті айқын байқалатын тербелмелі жүйе; белгілі бір жиіліктегі сыртқы күштердің әсері кезінде максималь амплитудалы тербеліс жасауға қабілетті тербелмелі жүйе. Бұл резонаторды алғаш рет екі жазық параллел айна түрінде жасауды 1958 ж. орыс физигі Александр Прохоров (1916 – 2002) және сол ж. американ физиктері Роберт Дикке (1916 – ?), Артур Шавлов(1921 – ?) және Чарльз Таунс (1915 – ?) ұсынған. Сыртқы гармониялық (синусоидалық) әсерлер жиілігі Резонатордың меншікті жиілігіне сәйкес келгенде резонанс пайда болады. Синусоидалық емес күрделі әсерлердің ықпалымен Резонатор күрделі тербелістер жасайды. Бірақ оның спектрінде меншікті тербеліс жиіліктеріне жақын келетін жиіліктердің тербелістері ерекше ажыратылады. Резонаторға тербелмелі контур, көлемдік, оптик., ашық, акустик. Резонатор мысал бола алады. Дереккөздер
Жәуке

Жәуке — ертедегі түркілер әскерлерінің жорықтарда алды-артын күзетіп жүретін әскери топ басшысы. Ол қауіп туған жағдайда жоғарыдан бұйрық күтпей-ақ дабыл қағуға, аттан салуға ерікті болған. Қазіргі қазақ тіліндегі “жәукемдеу” деген ұғым сол замандардан сақталған. Дереккөздер
Резус-фактор

Резус-фактор (rhesus) — адамдар мен макака-резус маймылының (аталуы осыған байланысты) эритроциттерінің құрамында болатын антиген. Резус-факторды 1940 ж. австриялық иммунолог К.Ландштейнер (1868 — 1943) мен америкалық ғалым А.Винер (1907 — 78) ашты. Адамдардың 85%-нда эритроцит құрамында оң Резус-фактор, ал 15%-нда теріс Резус-фактор. болады. Резус-фактор жүйесінде бірнеше әр түрлі антигендер, сондай-ақ Hr тобы болады. Осы топ пен резус (Rh) қосылып, ортақ жүйе Rh — Hr құрады. Rh-тің құрамында Д, С, Е, ал Hr-те д, с, е агглютиногені бар. Hr агглютиногені адамдардың 83%-нда эритроцит құрамында кездеседі. Резус-фактор тұқым қуалайды және өмір бойына өзгермейді. Қан құйғанда қан топтары сияқты Резус-фактор да қатаң есепке алынады, себебі, бұл кезде Rh — Hr агглютиногендер жүйесінде арнайы антидене түзіледі; организмге антигенді қайталап құйғанда, “антиген — антидене” реакциясы пайда болуы мүмкін, ал бұл организмнің қалыпты қызметін бұзады. Мыс., қанының Rh-ы оң реципиентке теріс Rh-ы бар қан құйылса, гемотрансфуз. реакция (адамның денесі қалтырайды, температурасы көтеріледі, белі ауырады) жүреді. Ал жүктілік жағдайында, ананың Rh-ы теріс болып, құрсақтағы нәрестенің Rh-ы оң болса, иммундық өзгеріс болуы мүмкін. Бұл құрсақтағы нәрестенің өліміне әкеліп, әйел түсік тастайды, мұны Rh-конфликт деп атайды. Егер мұндай жағдайда әйел аман-есен босанса да, кейін жаңа туған сәби тұқым қуалайтын қан ауруына шалдығады. Жүкті әйелдерде Rh-конфликт болмау үшін оларға антирезус-гамма-глобулин егіледі. Ананың денесі ұрық қанының резус-факторына қарсы антиденелер шығарады. Ана мен баланың резус-факторының сәйкес келмеуі жаңа туған нәрестенің гемолитикалық ауруына ұласуы мүмкін. Баланың эритроциттері ананың денесі жасаған антидененің әсерінен бір-біріне жабысады.
Георгий Александрович Товстоногов

Георгий Александрович Товстоногов (28.9.1915 жыл, Тбилиси қаласы – 25.5.1989 жыл, Санкт-Петербург қаласы) – режиссер, КСРО (1957) және Грузин КСР-інің (1975) халық артисі, өнертану докторы (1968), Социалистік еңбек ері (1983). Өмірбаны * 1938 жылы Мәскеу мемлекеттік театр өнері институтының режиссерілік факультетін (профессор А.М. Лобанов пен А.Д. Поповтың жетекшілігімен) бітірді. * Сахналық өнер жолын 1931 жылы Тбилиси орыс мемлекеттік академиясы балалар мен жасөспірімдер театрында актер және режиссердің ассистенті ретінде бастады. Осы театрда 1934 жылы алғаш рет Н.В. Гогольдің “Yйлену” комедиясын сахнаға шығарды. * 1937 жылы оның әкесі репрессияға ұшырап, 4-курстан шығарылды. Алайда, көп ұзамай оқуға қайта келді. * Бұдан кейін Тбилиси (1938 – 1946) * Мәскеу (1946 – 1949) * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург, 1950 – 1989) қалаларындағы орыс театрларында жемісті қызмет етті. Ол Ленинград театрында 1950 жылы режиссер, келесі жылы Ленин атындағы комсомолдың бас режиссері болды. Ол осы театрда 1955 жылы орыс жазушысы Всеволод Вишневскийдің «Оптимистік трагедия» атты спектаклін сәтті ойнап шықты. Осы заманғы тақырыпқа қойылған спектакльдері қуатты публицистік және жарқын театрлық бояуының молдығымен ерекшеленсе, ал классикалық туындылар бойынша қойған спектакльдері жаңа режиссерлік шешімі мен терең философиялық ойға толы болды. 1947 жылы Алматы қаласында болып, әскери тақырыпқа жазылған Б.Ф. Чирсковтың “Жеңімпаздарын” Қазақ мемлекеттік академиясы драма театры мен Орыс мемлекеттік академиясы драма театрында қойып, республикалық театр өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. Осы спектакльде Қ.Бадыров, Қ.Қуанышбаев, С.Телғараев, С.Н. Сериков, П.О. Кайров, В.Б. Харламова, т.б. актерлер ойнап, өз уақытына лайықты сәтті сахналық бейнелер жасады. * Товстоногов режиссерлік өнердің теориясы мен тәжірибесі туралы 2 бөлімді “Сахна айнасы” атты кітаптың (1984) авторы. 1939 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданды. * 1962 жылдан өмірінің соңына дейін бұрынғы Ленинградтың театр, музыка және кинематография институтының (қазіргі Санкт-Петербургтің Мемлекеттік театр өнері академиясы) режиссура кафедрасын (1960 жылдан профессор) басқарды. Марапаттары * КСРО Мемлекеттік сыйлығын (1950, 1952, 1968, 1978) * Ленин сыйлығын(1956) алған. * 4 рет Ленин орденімен * Еңбек Қызыл Ту орденімен * медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Салжұқ

Салжұқ (902 - 1009) — түрік-оғыздардың қынық тайпасының басшысы, Салжұқ әулетінің негізін салушы. Салжұқ әкесі сияқты түркі-оғыздар билеушісіне (жағбу) қызмет атқарды. Кейін Салжұқ билеушімен келіспей, жақтастарымен бірге Сырдарияның төменгі ағысындағы Жентке қоныс аударды. 10 ғасырдың аяқ шенінде ислам дінін қабылдады. Салжұқ ұрпақтары оғыз-салжұқтар қозғалысына басшылық етті. Бұл қозғалыс нәтижесінде Салжұқ сұлтандығы қалыптасты. Дереккөздер
Рүстем Қабидоллаұлы Жоламан

Рүстем Қабидоллаұлы Жоламан – экономика ғылымдарының докторы (1997). 1961 жылы 12 сәуірде Алматы қаласында туған. Қазақ. * Әкесі - Жоламан Қабидолла Досмағанбетұлы (1926-2008). * Анасы - Жоламан Зүбәйда Қыбырқызы (1931 ж. т.), зейнеткер. * Уақ тайпасынан шыққан. * С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеттің философия және экономика факультетін (1983) экономист мамандығы бойынша; ҚазКСР Ғылым академиясының аспирантурасын бітірген. Қысқаша өмірбаяны 1983 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1983–84 Жамбыл технология институтында оқытушы; 1984–91 Қазақстан Ғылым Академиясының Стратегиялық және болжау секторында стажер, аспирант, кіші ғыл. қызметкер; 1991–92 Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институтында ғылыми хатшы; 1992–94 ҚР Президенті жанындағы стратегиялық зерттеу институтында жауапты координатор, бөлім меңгерушісі; 1994–97 «Повышение конкурентоспособности национальной экономики в переходный период» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақстан даму институтының бірінші вице-президенті қызметін атқарды. 1997 жылдан осы институттың президенті. Рүстем Қабидоллаұлы Жоламан 38 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Лысенко

Лысенко Иван Захарович Лысенко Иван Захарович [20(7).9.1907, Украина, Днепропетровск облысы Кривой Рог ауданы — 28.5.1975, Алматы] — *ғалым; *техникалық ғылыми доктор (1962); *профессор (1963). *Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1964). *Кривой Рог тау-кен институтын бітірген (1930). *Қазақ тау-кен-металлургия институтында [қазіргі Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті (1936 — 41)], Қазақстан ұА Кен ісі институтында (1945 — 49 және 1971 — 75) ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарған. *1943 ж. КСРО ұА Қазақ бөлімшесінің кен ісі секторын, 1945 ж. Кен ісі институтын ұйымдастырған. *Негізгі ғылыми еңбектері биік таудағы жер асты кендерін қазып алу жүйелеріне арналған. *Жезқазған, Текелі, Лениногор кеніштерінде жоғары еңбек өнімділігін және қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, кен массасын тиеу және тасымалдау үшін қажет машиналар кешенін жасап өндіріске енгізді. *Лениногор және Текелі комб-тарында кенді блоктап құлатудың жаңа тәсілдерін тапты. *100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 өнертабыс және 6 монографияның авторы. *Ленин орденімен, 2 рет “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер *Система подэтажной выемки, А., 1948; *Разработка высокогорных месторождений, А., 1958; *Разработка рудных месторождений, М., 1963; *Будущее методов добычи руд., А., 1971. *Қазақ энциклопедиясы
Рейн

Рейн (нем. Rheіn, франц. Rhіn) — Батыс Еуропадағы ірі өзендердің бірі. Ұзындығы 1320 км, су жиналатын алабының аум. 224,4 мың км 2 . Өзен Швейцария Альпісінен Алдыңғы Рейн және Соңғы Рейн бастауларынан басталып, Швейцария, Лихтенштейн, Австрия, Германия, Нидерланд, Франция жерлерімен ағып өтіп, Солтүстік т-ге құяды. Негізгі салалары — Ааре, Мозель, Маас (сол), Неккар, Майн, Рур (оң). Орташа су ағымы 2500 м 3 /с, жылдық ағын мөлшері 79 км 3 . Ағысының сипатына, аңғарларының морфологиясына байланысты өзен: таулы, жоғарғы, ортаңғы Рейн және төменгі Рейн болып бөлінеді. Рейн — Батыс Еуропадағы халықар. маңызы бар су жолы, төм. ағысында жылына 100 млн. т-дай жүк тасымалданады (күніне 650 — 700 кеме). Базель қ-на дейін (атырауынан 886 км) және Боден к-нде (66 км) кеме қатынасы бар. Рейн өз. алабындағы су жолының жалпы ұзындығы 3000 км-дей; Рона, Марна, Везер, Эмс, Эльба өзендерімен каналдар арқылы жалғасқан. Швейцария, Франция, Германия жерлерінде СЭС-тер салынған. Рейн бойында Базель (Швейцария), Страсбур (Франция), Мангейм, Майнц, Бонн, Кельн, Дюссельдорф, Дуйсбург (Германия) қ-лары; атырауында — Роттердам (Нидерланд) теңіз порты орналасқан. Дереккөздер