kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әуе кабелі

Әуе кабелі (Воздушный кабель; aerial cable) — екі өткізгіш сымнан тұратын, ашық ауада бағана-тіректердің басына іліпіп қойылатын құрылғы. Мүндай құрылғы жел және басқа да атмосфера құбылыстарына тотеп беруі үшін олардың механикалық қасиетіне көңіл бөлінеді. Сымдарды диаметрі 3—4 мм болатын төзімді металдан (мыс, болат) жасайды. Сымдар бір-бірінен алшақ тұруы және бағананың басына бекітілуі үшін фарфордан (кейде шыныдан) жасалған оқшаулағышизоляторлар қолданылады. Әуе байланыс жолымен берілетін сигналдар спектрінін ауқымы тізбекті құрайтын сымның материалы мен оның өлшеміне байланысты. Мысалы, болат сымнан жасалған тізбекпен берілетін сигналдың спектрі 40 кГц-ке дейін, мыс сымнан жасалған тізбекпен берілетін сигналдың спектрі 150 кГц-ке дейін болады. Электр байланысы дамуының алғашқы дәуірінде белгілі міндет атқарғанмен, соңғы кезде әуе байланыс жолының пайдалануы шектеліп, басқа байланыс жолдары оны ығыстырып шығарды. Дереккөздер
Күшейткіш

# Күшейткіш (Усилитель; ampli-fier). Шығысындағы сигнал функционалды түрде кірісіндегімен байланысты және одан әрдайым үлкен болатын құрылғы. Қолданылуына байланысты күшейткіштерді жоғары (ЖЖК), аралық (АЖК) және төменгі жиілікті, бейне күшейткіші, операциялық күшейткіш және т.б. деп ажыратады. # Күшейткіш - қосымша энергияны пайдалану арқылы механизмнің басқаруын жеңілдететін құрал; ол энергия көзінен, бөліп таратқыш тетіктен және атқару механизмінен тұрады. # Күшейткіш - Таңбалы немесе сандық кезектен тұратын жүйеге кіруге арналған амал. Күшейткіш түрлері *Вакуумды күшейткіш - жетекке қосымша күш беретін немесе құралдарға іштен жану козғағышының енгізу коллекторын пайдалану арқылы жұмыс істейтін күшейткіш. *Гидравликалық күшейткіш - жетекке косымша күш беретін немесе құралға сұйық қысым энергиясы арқылы басқаратын күшейткіш. *Магнето күшейткіш - іштен жану қозғағышын қолмен оталдырғанда роторының бұрыштық жылдамдығын артыратын серіппелі құрылыс. *Механикалық күшейткіш - жетекке қосымша сығылған серіппе энергиясы арқылы күш беретін күшейткіш. *Пневматикалық күшейткіш - жетекке компрессордан сығылған ауа қысым энергиясы арқылы қосымша күш беретін күшейткіш. *Рөлдік күшейткіші - рөлмен басқару жетегіндегі күшейткіш. *Тежегіштердің күшейткіші - тежегіш жетегіндегі күшейткіш. Дереккөздер ca:Amplificador da:Forstærker de:Verstärker en:Amplifier es:Amplificador fr:Amplificateur ja:増幅器 lv:Pastiprinātājs nl:Versterker pl:Wzmacniacz ru:Усилитель uk:Підсилювач
Ғарыштық геодезия

Ғарыштық геодезия - Жердің жасанды серіктері, ғарыш кемелері мен аппараттарының көмегімен жер беті нүктелерінің геометриялық арақашықтықтарын, Жердің гравитациялық өрісін, жер бетіндегі табиғи және адамның инженерлік әрекеттеріне байланысты өзгерістерді зерттейтін геодезияның бір саласы. Ғылым мен техниканың кейінгі жылдарда қарқынды дамуы координаталар мен координаталар өсімшелерін анықтаудың ең дәл ғарыштық әдісін жасауға мүмкіндік туғызды. Бұл әдісте геодезиялық тораптардың бекітілген (қозғалмайтын), координаталарын кез келген уақытта есептеп алуға болатын жылжымалы серіктер (спутниктер) пайдаланылады. Дереккөздер
Нұғыман Сарбөпин

Алаш қозғалысына қатысушы, қазақтың арнаулы білімді алғашқы әскери мамандарының бірі Нұғыман Сарбөпин 1890 жылы Орал облысы ілбішін уезі Соналы болысында туған (қазіргі Қаратөбе ауданы). Тегі -Байұлына жататын алаша руының кенжеғара атасы. Әкесі Жайық сырты қазақтары тарихында өзіндік орны бар, ұзақ жыл аға сұлтан, болыс болған, әдетте ұрпақтарына мирасқорлық жолмен берілетін дворян атағын қазақтан алғаш иеленушілердің бірі - Мұхамеджан. Өз әулетінен шыққандардың Санкт-Петербург, Мәскеу әскери жоғары оқу орындарына түсуіне патша өкіметінің ресми рұқсатын алған Мұхамеджан немере інісі, кейін патша армиясының полковнигі шенін алған Сабыр Сарығожиннен кейін ұлы Нұғыманды Санкт-Петербургтегі Александр кавалерия училищесіне түсірді. Арғы атасы Исатай-Махамбет көтерілісі тарихынан мәлім старшина Сарбөпенің атына жазылған Нұғыман 1910 жылы шамасында училищені бітірген соң, Ресей-Қытай шекарасында тұрған 5 5 3 -жаяу әскер полкіне қызметке жіберілді. 1914-1917 жылдары 1 -дүниежүзілік соғысына қатысты. 553-полк құрамында мұсылмандардан кұралған жеке ротаны басқарды. Соғысты штабс-капитан шенінде аяқтап, Батыс майданнан Мәскеуге келді. Ондағы Уақытша үкімет органы жанынан құрылған мұсылман комиссиясына қызметке тұру жөнінде ұсыныс жасалғанына қарамастан, 1917 жылы жаз айында Орынборға келді. Осында А.Кенжин, Н.Төреқұлов, Т.Жаманмұрынов, М.Сейдалин, М.Есполовтардың ұйытқы болуымен ашылған «Еркін дала» ұйымына Т.Тұрмағамбетов, Ж.Жәнібеков, С.Кәдірбаев қатарлы жастармен, Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов секілді қайраткерлермен бірге мүше болып кірді. Қауым бағдарламасына сәйкес мәдени-ағарту жұмыстарымен, мектеп, баспасөз органдарын ашу, оқу құралдарын шығару, драмалық үйірмелер құру, шәкірттерге жәрдем беру ісімен шұғылданды. 1918 жылдың басында Ә.Жангелдиннің, Н.Төреқұловтың Орынборда орнаған кеңес өкіметіне қызмет ету жөніндегі ұсынысын қабылдамай, Оралдағы Алаш қозғалысына қосылу ниетімен жолға шығады. Жолшыбай Елек қаласы большевиктер қолына көшкендіктен Орынбор маңындағы 1-Бөрте болысының 3-ауылында амалсыз кідіреді. Оны орынборлық қазақ-орыс Н.Каширин отрядының бір бөлігі «Орал қазақтарымыз» деп алдаусыратып ұстап алып, қорлап өлтірді. Сол 3-ауыл маңында жерленген. Соңында зайыбы Зинаятта Рамазанова және қызы қалды. Дереккөздер
Девиация

Девиация (лат. deviatio — ауытқу) — бұл: *Әлеуметтануда: — «қалыпты» болып есептелетін немесе қоғамдағы, не әлеуметтік контекстегі қалыптасқан мінез-құлықтан ауытқитын әлеуметтік мінез-құлық. *Биологияда: — организмде немесе оның мүшелерінде эмбриондық дамудың ортаңғы сатыларында пайда болып қалыптасқан құрьшымдық өзгерістер. Бұл өзгерістер ұрық организмінің тұрақты белгілері ретінде қалыптасып, сақа организм мүшелері құрылысының бұрынғы ата тектеріне қарағанда өзгеруіне ықпалын тигізіп, ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Девиация — филэмбриогенездің бір түрі. Филэмбриогенез теориясын А.Н. Северцов ашқан. Дереккөздер
Болыстық сиездер

Болыстық сиездер - 1917-1918 жылдары Қазақстанның әр жерінде болған сиездер. Бұл сиездерде оқу, ел тыныштығы, азық-түлік, жер, шаруашылық т.б. мәселелер көтерілді. Бұл сиездердің халықты біріктіру, оның құқықтық сауатын ашу, елдегі жаңалықтармен таныстыру сияқты маңызы болды. Дереккөздер
Виртуальды арна

Виртуальды арна — бір байланыс сеансының уақытында алушы мен жіберуші арасында дестелер коммутациясының желіде логикалық қосылуы. Дестенің виртуальды арнаға жататын коммутаторларын арнайы белгі — виртуальды арнаның нөмірі бойынша анықтап отырады және мұнда соңгы түйіндердің адресін белгілеуді дейтрограмма таратудағыдай қажет етпейді. Виртуалды арна тұрақты немесе коммутацияланған (динамикалық өзгерісті) болуы мүмкін. Тұрақты арналар коммутаторды қолдан баптау кезінде пайда болады. Мұндай процедураның оперативті болмайтынын ескермесек, байланысты орнатуға кеткен уақыт ішінде өте жоғары жылдамдықты мәлімет алмасуға болады. Егер желі арқылы алмасатын ақпаратқа қосылу кезінде аз уақыт қажет болса, онда түрақсыз арна жұмысы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Еуропадағы қауіпсіздік пен әріптестік жөніндегі ұйым

Еуропадағы қауіпсіздік пен әріптестік жөніндегі ұйым (ЕҚӘҰ) - [Organisation for Security and Cooperation in Europe, OSCE] - 1973 жылы. Шығыс пен Батыстың әріптестігі мен диалогын дамыту үшін шақырылған Еуропадағы қауіпсіздік пен әріптестік жөніндегі Жиналыс негізінде қүрылған халықаралық үйым. Ұйымның штаб-пәтері Прагада орналасқан (Чехия). ЕҚӘҰ - бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ең ірі аймақтық ұйымы, оның қүрамына Еуропаның, Орталық Азияның және Солтүстік Американың 55 мемлекеті кіреді. 1975 жылы 1 тамызда Еуропаның барлық елдері (кейінірек қосылған Албаниядан өзге) және АҚШ пен Канада қосылып "Хельсинки Келісімі" деген атпен белгілі Еуропадағы қауіпсіздік пен әріптестік жөніндегі Жиналыстың Қорытынды актісін қабылдап, мемлекетаралық қатынастардың негізгі принциптерін бекітті: егеменді теңдік, егемендікке тән қүқықтарды сыйлау, күш қолданбау және қоқанлоқы көрсетпеу, шекаралар мызғымастығы, мемлекеттік аумақтың түтастығы, жау-жанжалдарды бейбіт реттеу, мемлекеттің ішкі ісіне араласпау, ой, арождан, дін және сенім еркіндігінен түратын адам қүқы мен негізгі бостандықтарын сақтау, халықтардың өз тағдырын өзі шешу қүқы, мемлекеттер арасындағы әріптестік, халықаралық қүқық бойынша міндеттемелерді адал, бүлжытпай орындау. ЕҚӘҰ Хельсинкілік келісімдердің орындалуын бақылауға, сондай-ақ қақтығыстардың алдын алу мен қақтығыстар салдарын жоюға бағытталған. Оның әрекет аймағына әлемге төнген қауіптердің алдын алу, ескерту, қарулануға бақылау орнату, өзара сенім мен қауіпсіздік шараларын күшейту, экономикалық және экологиялық қауіпсіздік мониторингі, сондай-ақ адам қүқы бүзылмауын қадағалау жатады. Қырғи-қабақ соғыс аяқталғаннан кейін ЕҚӘҰ Еуропадағы бейбітшілікті нығайтуды, әділеттілікті қамтамасыз етуді өзінің басты міндеті ретінде қарастыруда. ЕҚӘҰ-ның барлық мүшеелдері өзара тең қүқықты; шешім келісімге негізделеді. Хельсинкидегі жиналыстан кейін жоғары деңгейде бірнеше кездесулер өтті. Осылайша, Парижде (1990) өткен саммитте ЕҚӘҰ мүшеелдерінің жетекшілері Еуропадағы аумақтық түтастық үстанымын қүрметтеу жөніндегі Декларацияға қол қойып, қырғи-қабақ соғысқа соңғы нүкте қойды. Дереккөздер Cілтемелер * [http://www.osce.org/ ЕҚӘ¥-ның ресми сайты] * [http://www.demos-center.ru/publications/5434.html Хельсинки Келісімі] eu:Europako Segurtasun eta Kooperazio Erakundea
Овогониялар

Овогониялар (овогонии); (ovogonium, лат. ovum — жұмыртқа, gone — көбею) — жұмыртқалықта (аналық жыныс безінде) митоз арқылы көбеюге бейім жас аналық жыныс клеткалары. Овогониялар жұмыртқалықта, жыртқыш жануарлардан басқаларында, тек ұрықтық кезеңде ғана болады. Эмбриондық кезеңнің соңына қарай овогониялар біріншілік овоциттерге айналады. Эмбриондық кезеңнен кейін овогониялардың көбейіп даму процесі тек жыртқыш жануарлар жұмыртқалықтарында ғана байқалады. Дереккөздер
Бұлшықет ұлпасы

Бұлшықет ұлпасы (textus mus- cularis; — ұлпа; — бұлшық ет) — адам мен жануарлар организмдерінде жиырылу қызметін атқарып, қимыл-қозғалыстарды іс жүзіне асыратын ұлпа. Омыртқалы жануарлар денесінде бұлшықет ұлпасының үш түрі болады. Олар: бірыңғай салалы ет ұлпасы, көлденен жолақты бұлшықет ұлпасы және жүрек бұлшықет ұлпасы. Бірыңғай салалы ет ұлпасы — пішіні үршық сабына ұқсас, екі ұшы үшкірленген, жуандау орта түсында бір ядросы болатын жолақсыз миоциттерден (ет жасушаларынан) тұрады. Ол ішкі мүшелердің, қан және лимфа тамырларының етті қабықтары мен қабаттарын түзіп, еріксіз жиырылады (оның жұмысын автономды вегетативтік жүйке жүйесі реттейді). Жолақты қаңқа бұлшықет ұлпасын бұлшықет талшықтары (миосимпласт) құрайды, ерікті жиырылады. Оның жұмысын сомалық жүйке жүйесі реттейді. Жолақты жүрек бұлшықет ұлпасы кардиомиоциттерден (жүрекет жасушаларынан) құралған, еріксіз жиырылады (жұмысын автономды вегетативтік жүйке жүйесі реттейді). Бұлшықет ұлпасы миоциттері мен миосимпласттарындағы жиырылу процесін 16 асыратын протеин жіпшелері — миофибриллалар актин және миозин миофиламенттерінен құралған. Бұлшықеттер адам ағзасындағы әр түрлі қозғалыстарды қамтамасыз ететін тірек-қимыл жүйесінің белсенді бөлігі. Бұлшықетттер-бұлшықет ұлпасынан ,тығыз және кеуекті дәнекер ұлпалардан, қантамырлары мен жүйке талшықтарынан тұрады.Бұлшықет ұлпасын құрылысына қарай бірінғай салалы , көлденен жолақты, жүректің бұлшықеттері деп бөлінеді. Бірінғай салалы бұлшықет ішкі мүшелерді( ішек, қарын, қантамырлар, қуық т.б) астарлап жатады. Көлдене жолақты бұлшықет дейтін себебі бұлшықет талшықтары көлдененінен жолақтанып жатады. Талшықтарының пішіні цилиндр тәрізді, диаметірі-0,1 мм ,ұзындығы бірнеше ондаған мм-ге жетеді. Жүректің бұлшықеті құрылысы жағынан көлдене жолақты, қызметі жағынан бірінғай салалы бұлшықетке ұқсайды.Яғни оның жиырылуы адамның еркінен тыс болады. Б Жалпылама Бұлшықет ұлпасы - денедегі бұлшықеттерді түзеді. Бұлшықет ұлпасына тән қасиет оның - жиырылғыштығы, жиырылуы арқылы ағза мен мүшелерді қозғалысқа келтірді. Бұлшықет жасушалары ұзын, жіңішке болғандықтан оларды талшықтардеп атайды. Талшықтарында бір - бірімен қатарласа орналасқан өте көп жиырылғыш жіңішке миофибриллалар (грекше "myos" - бұлшықет, латынша Fibrilla - талшық, жіпше ) болады. Бұлшықеттердің жиырылғыштық қасиеті осы миофибриллаларға байланысты. Адам ағзасында бұлшықет ұлпасының 2 тобы болады. Олар: колденеңжолақты және бірыңғайсалалы бұлшықеттер. Қаңқа мен жүректің бұлшықеттері көлденеңжолақты бұлшықеттер ұлпасынан тұрады. Көлденең жолақты деп аталатын себебі талшықтары екі түрлі: біреуі жіңішке күңгірттеу болса, екіншісі ақшыл жалпақтау (кеңдеу) болады. Осындай екі түрлі талшықтары бір-бірімен кезектесіп орналасқандықтан бұл бұлшықеттерді көлденеңжолақты дейді. Қаңқаның бұлшықеттері сүйекке бекінеді, оның әр бір талшығы көп ядролы және ядролары талшығының шетіне орналасады. Талшығының пішіні цилиндр тәрізді, ұзын, ұштары доғал , адамның еркіне сай жиырылады. Дереккөздер Биология 8 сынып оқулығы Тағыда қараныз Бұлшықет Бұлшықет талшығы
Райхан Әлжаппарқызы Әбішева

Райхан Әлжаппарқызы Әбішева (1945-1996) - әдебиет зерттеуші. Шығармаларын орыс тілінде жазды. Әуезовтің әдебиеттер байланысын дамыту жөніндегі еңбектері бойынша кандидаттық диссертация қорғады (1990). Ғылыми еңбектері негізінен ұлы жазушының шығармашылығына арналған. «Әдебиеттерді жақындастыруда Әуезовтің 30-жылдардағы шығармаларының маңызы» (1981), «М. Әуезовтің орыс әдебиетін аударуы» (1982), «Л. Толстойдың «Той тарқар» әңгімесін М. Әуезовтің аударуы» (1983), «М. Әуезов - орыс классикасының аудармашысы» (1984), «М. Әуезовтің 30-жылдардағы шығармаларындағы халықтар достығы тақырыбы» (1986) т. б. 10-нан аса мақала жариялады. Дереккөздер
Деламинация

Деламинация — эмбриондық дамудың гаструлану кезеңінде бластомерлерден құралған көпжасушалы ұрықтың жасушалар қабаттарына жарылып, ұрық жапырақшаларының пайда болу процесі. Бауырымен жорғалаушылар мен құс дискобластулаларының ұрық табақшасы және сүтқоректі жануарлар ұрық түйінінің (эмбриобласттың) бластомерлері, тангенциальды (бластуланың сыртқы бетіне параллельді жүреді) бөліну арқылы көпқабатты ұрыққа айналады да, өз кезегінде екі қабат тақташаға (пластинкаға) жарылып, сыртқы эктодерманы және ішкі энтодерманы түзеді. ұрық жапырақшаларының арасында пайда болған қуысты гастроцель деп атайды. Дереккөздер
Базалық матрицалық кристалл

Базалық матрицалық кристалл (Базовый матричный кристалл) — кристалл үстінде матрицалық өдіспен орналастырылған (тік бұрышты тор түйіндерінде), өзара қосылмаған карапайым элеменггерден (мысалы, транзисторлардан) тұратын кристалл. Сондықтан осындай құрылыммен жасалған схемаларды матрицалық АҮИС деп атайды. Осы жагдайда логикалық элементтің (ЛЭ) топологиясы жүйелі орналасқан қарапайым элементтер негізінде құрылады. Сондықтан жобалау барысында ЛЭ кристалдың кез келген жерінде орналастырылуы мүмкін, ал бүкіл схеманы құрастыру үшін тек қана коммутация қабаттарының фотошаблондарын жасау қажет болады. Базалық кристалдың өзі белгілі бір өлшемдері бар тікбұрышты коп қабатты пластина болып табылады: онда шеткері және ішкі облыстарды ажыратуға болады. Шеткері облыста сыртқы қосылыстарды іске асыруға арналған сыртқы түйіспелік ауданшалар және буферлік схемаларды жасауға арналған шеткері ұяшықтар бар. Ал ішкі облыстарда жобаланатын схеманың элементтері орналасады. Б.м.к-дың негізгі артықшылығы ҮИС және АҮИС-ды жасағанда жобалауды автоматтандыруға мүмкіндік беріп, олардың бағасын төмендетеді. Дереккөздер
Бүйрекаралық аппарат

Бүйрекаралық аппарат немесе бүйрекаралық дене (apparatus interrenalis; лат. inter — аралық; ren — бүйрек) — эмбриондық кезеңде шажырқай түбірінің екі қапталындағы мезодерма спланхнотомының қуыстық эпителийінен (целома эпителийінен) қалыптасып, бүйрекүсті безінің қыртысты затын құрайтын ішкі секреция безі. Бүйрекаралық аппарат — жыныс бездері дамып жетілетін жыныстық буылтықпен бір мезгілде қуыстық спланхнотомнан қалыптасқандықтан, ол бөлетін кортикостероид гормондары химиялық табиғаты жағынан жыныстық стероид гормондарына жақын. Дереккөздер
Күшейткіш, Шектегіш

Күшейткіш, Шектегіш (Усилитель, ограничитель; limiting amplifier). Егер кіріс сигналының деңгейі анықталған мәннен асса, күшейткіш күшейтудің коэффициенті төмендетеді. Қабылдағыштың келесі каскадтарын, сызықты емес бұрмаланулар пайда болатын етіп аса жоғары кернеулерден қорғайды. Дереккөздер
Виртуальды катод

Виртуальды катод (virtualis) — катод — эмиттерге қарағанда минималды потенциалмен сипатталатын (электровакуумдық аспаптың) электродаралык кеңістігіндегі шартты эквипотенциалдык бет. Электрондардың кеңістіктік заряды салдарынан ЭВА-тың электрод аралық кеңістігінде теріс потенциалы бар облыс пайда болады. Осындай облыс потенциалдык тосқауыл болып табылады, одан тек жеткілікті бастапқы жылдамдықтары бар электрондар ғана өте алады. Осындай электрондар үшін минималды теріс потенциалдық бет, бастау (катод) сияқты болады. Дереккөздер
Алдаберген Әжімұратов

Алдаберген Әжімұратов (16.08.1951 жылы, Шәуілдір ауылы)- құрылысшы. Аудан аумағындағы құрылыс саласында сіңірген еңбегі үшін 2—3 дәрежелі "Еңбек Даңқы" ордендерімен (1981; 1986) марапатталған. Дереккөздер
Интермодуляция

Интермодуляция (Intermodulation) — екі немесе бірнеше f 1 ,f 2 ,f 3 гармоникалық тербелістердің сызықты емес элементтің кірісіне әсері. Мұнда шығысында көп комбинациялық желі түріндегі m 1 f 1 ,m 2 f 2 ,m 3 f 3 күрделі жолақ тербелісі пайда болады. Дереккөздер
Дендриттер

Дендриттер (дендриты); (dendritum; грек, dendron — ағаш) - ағаш бұтағы тәріздес тармақталған нейроцит (жүйке жасушасы) өсіндісі. Дендриттердің саны мен ұзындығы әртүрлі нейроциттерде түрліше болады. Мысалы, жұлынның қозғалтқыш нейроциттерінің дендриттері қысқа болып келеді, көп тармақталмайды. Ал мишық қыртысының алмұрт тәрізді нейроциттерінің дендриттері, керісінше, көп тармақтар түзеді. Мишық қыртысындағы ұсақ дәнше нейроциттер дендриттері тым қысқа келеді, олардың ұштары бірнеше қысқа соңғы тармақшалармен аяқталады. Дендриттер тітіркеністер нәтижесінде пайда болған қозуды қабьлдап, жүйке толқындарын нейроцит денесіне өткізеді. Дереккөздер
Үміт Бекжанқызы Айтбаева

Үміт Айтбаева Бекжанқызы (9.5.1937 ж.т., Мыңшұңқыр ауылы) — мемлекеттік қызметкер. "Банк ісінің озаты". 1954 ж. Жамбыл атындағы орта мектепті, 1958 ж. Ташкент қаласындағы қаржылық экономикалық институтын бітірген. 1958—85 ж. Алматы қаласындағы Медеу аудандық мемлекеттік банкінде әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. 1985 жылдан Алматы есеп-несие техникумында (қазіргі Банк ісі жоғарғы мектебі) директор. "Құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатталған. Есімі "Қазақстан Республикасының алтын кітабына" енген. Дереккөздер
Овуляция

Овуляция (ovulatio, лат. ovum — жұмыртқа) — фолликулды жандандырушы (ФЖГ) және лютеиндеуші (ЛГ) жыныс гормондарының әсерінен жұмыртқалықтағы көпіршікті фолликулдың жарылып, пісіп жетілген жұмыртқа жасушасының (овоциттің) жатыр түтігіне өту процесі. Овуляция адамда айлық циклдің ортасында, сиырда — күйіттен кейінгі 15 сағат ішінде, биеде — күйіттен 24-36 сағат бұрын жүреді. Көптеген жануарларда (мысық, қоян т.б.) ұрықтану процесіне байланысты овуляциякез келген уақытта жүре беруі ықтимал. Дереккөздер
Күшейткіш каскадтың динамикалық сипаттамасы

Күшейткіш каскадтың динамикалық сипаттамасы (Динамическая характеристика усилительного каскада) — каскадтың шығыс тізбегінде жүктеме кедергісі болғанда ток пен кернеудің лездік мағыналары арасындағы тәуелділік. Кіріс кернеуінің немесе тогының түрлі мәнін күшейту элементінің шығыс электродтары арасында пайда болатын кернеуге шығыс тогының тәуелділігі жүктеме сызығы деп аталады. Жүктеме сызығы арқылы күшейту элементінің статикалық сипаттамаларында шығыс тізбегіндегі қоректендіру кернеуінің белгілі бір мәніне сәйкес, тыныштық нүктесінің орнын, кіріс тізбегінің тұрақты тогы және ығыстыру кернеуі бойынша шығыс тізбегінің жүктеме кедергісін анықтайды. Дереккөздер
Дендроциттер

Дендроциттер(дендроциты); (dendrocytus, грек, den¬dron — ағаш, kytos — жасуша) — көпқабатты жалпақ мүйізделетін эпителийдің төменгі негіздік (базальды) қабатында орналасқан, ақшыл келген түйіршікті тармақты өсінділі (2-5 өсінділері болады) жасушалар. Ғылыми атауы — Лангерганс клеткалары. Дендроциттер — эпителий кератиноциттерінің (мүйізделетін жасушалар) белсенді жетілуін бақылап отырады. Дереккөздер
Ғарыштық түсірім

Ғарыштық түсіру (Космическая съемка) - Жердің жасанды серіктерінде, ғарыштық стансаларда және кемелерде орнатылған суретке түсіру жүйелерінің көмегімен Жер туралы және Күн жүйесінің басқа планеталары, аспан денелері, тұмандылықтар, сондай-ақ әр түрлі ғарыштық құбылыстар туралы ақпарат алудың әдісі. Ол жер бетінің бір телімін дүркін-дүркін және жер серігінің немесе ғарыштық стансаның бір рет ұшқан кезінде қайталап түсіруге, ал ғаламдық процестерді бірнеше геостационарлық серіктердің көмегімен үздіксіз байқауға мүмкіндік береді. Алғашқы Ғарыштық түсіру 1946 жылы зымыран арқылы жасалды, ал ғарыштық кемелерден 1961 жылы кеңес ғарышкері Г.С.Титов жасады. Жерді Ғарыштық түсіру арқылы зерделеу ғарыштық егіншіліктің дамуына көмектесті. Дереккөздер de:Satellitenfotografie
Күшейткіш қуатының динамикалық диапазоны

Күшейткіш қуатының динамикалық диапазоны (Динамический диапазон мощности усилителя) — төменгі шегінен бастап жоғарғы шегіне дейін күшейкіштің электрлік қасиеті сақталатын қуат мәндерінің аралығы. Дереккөздер
Айтжанкөл

Айтжанкөл - сор. Темір аудандық округінің солтүстік-шығысында. Оңтүстік-батыстан солтүстік- шығысқа қарай созылып жатыр. Көктемгі кар және жауын-шашын суымен толығып, ұзындығы 9 км-ге жетеді. Енді жері 1,5 км. Жылдың басқа мезгілінде көл сорға айналады. Сор жағалауында бұйырғын, қара жусан, боз жусан өседі. Жер бедерінде сазды- құмдақты, сортанды сұр топырақ қалыптасқан. Айтжанкөл мал жайылымына пайдаланылады. Сордың батысында Ақсақалтөбе (200 м), шығысында Шығанай (201 м) төбесі орналасқан. Дереккөздер
Ғарыштық түсірімдер

Ғарыштық түсірімдер (Космические снимки) — ғарыштан түсіру кезінде алынатын бейнелер. Электромагниттік сәуле шығаруды тіркеудің қағидаларына және қабылдағыштардың типтеріне қарап Ғарыштық түсірімдерді фотографиялық түсірімдер, теледидарлық, инфрақызыл, радиолокациялық және радиожылылық бейнелер деп бөледі. Ғарыштық түсірімдер проекциясының типі, бейнелеу масштабы, спектрлік диапазоны бойынша айырма жасайды. Аэрофототүсірімдермен салыстырғанда олар үлкен шолымды (мындаған км 2 -ден Жер шарының бүкіл жартысына дейінгі жерді қамтиды, ол серік орбитасының параметрімен және түсіру жүйесінің ерекшеліктерімен анықталады). Дереккөздер
Интерфейс (электроника)

Интерфейс; түйін; түйіс . Ақпаратты программалық құралдардың, сонымен қатар физикалық немесе логикалық деңгейінде олардың орайласуын қамтамасыз ететін ережелердің сәйкестігі. Интерфейс — екі программалық қосымша немесе физикалық құрылғыларымен бірге қолданылатын облыс болып табылады. Дереккөздер
Ғарыштық түсірімдерді ажырату

Ғарыштық түсірімдерді ажырату (Дешифрирование космических снимков; франц. dechiffrer — айыру, ойлап табу) — нысандардың қасиеттері мен олардың аэро- және ғарыштық түсірімдердегі бейнеленуінің сипаты арасындағы заңды тәуелділік болуына негізделген аумақтарды, айдындарды, сондай-ақ атмосфералық кұбылыстарды фотографиялық бейнелеу бойынша зерттеу әдісі. Дереккөздер
Ғылыми білімдерді географияландыру

Ғылыми білімдерді географияландыру — үш блоктан тұратын геокеңістік парадигманы басқа ғылымдарда қолдану. Оның мысалына қазіргі кезде дамып келе жатқан арнаулы ғылыми бағыттар (медициналық география, аймақтық экономика, географиялық патология, этнография, тарихи география, геодемография, әскери география, рекреациялық география, тағы басқа) жатады. Дереккөздер
Ғылыми зерттеулердің географиясы

Ғылыми зерттеулердің географиясы - ғылыми зерттеулер сферасының аумақтық ұйымдастырылуы мен орналасуын және олардың шаруашылықтың аумақтық құрылымымен, халықтың қоныстануымен және географиялық жағдайлармен, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық, саяси факторлармен байланыстарын зерттейтін географияның бөлімі. Дереккөздер
Дала көлдеулері

Дала көлдеулері - дала және әр-манды дала зоналарында дамитын дөңгелек ойықша жазықтар. Диаметрі оншақты метр, сирегірек жүздеген метр, терендігі 2—2,5 м болады. Суайрықтарда және жоғары өзен террасаларында жеке немесе топтала кездеседі. Д. к-нде көбінесе шалғынды немесе батпақты, ылғалсүйгіш өсімдіктер өседі. Айналасында аралас шөптер мен қайындар өседі, түбінде кейде көлдер немесе батпақтар пайда болады. Дереккөздер
Далай

Далай (монғ., бурят. — үлкен көл, теңіз) — "көз жетпейтін", "кең байтақ" деген ұғымға сәйкес келетін термин. Орталық Азияның бірқатар көлдерінің атауларының құрамына енеді (мысалы, Далайнор көлі). Дереккөздер
Окситоцин

.]] Окситоцин— жатырдың етті қабығының (миометрийдің) жиырылуына және желіннен сүттің бөлінуіне әсер ететін гипоталамустың нейрогормоны. Бұл гормон іштегі нәрестені, төлді туу кезінде толғақты, яғни жатыр қабырғасының ырғақты да қатты жиырылуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Далалар (өрістер) карталары

Далалар (өрістер) карталары - географиялық кұбылыстардың немесе есептік көрсеткіштердің үздіксіз таралуын изосызықтар арқылы бейнелейтін карталар. Далалар карталарын құбылыстардың статикалық серпінділік (динамикалық) және өзара байланыстарының, табиғи (нақты; мысалы температураның, қысымның) және абстракт (қоныстанудың әлеуметтік өрісі, эрозиялық тордың жиілігі, тағы басқа) кұбылыстардың карталары деп бөледі. Дереккөздер
Далалық климат

Далалық климат - жазда жылы немесе ыстық, жауын-шашыны екпе дақылдардың қалыпты өсіп-өнуін шектейтін, тіпті кей жылдары оған жеткіліксіз болатын (жалпы алғанда, жылына 450 мм- ден аспайтын) құрғақ климат. Л.С. Берг бойынша Далалық климат былайша бөлінеді: * 1) қоңыржай белдеудің қысы салқын немесе суық дала климаты; * 2) қысы жылы дала климаты; * 3) коңыржай белдеудің биік дала және шөлейт климаты; * 4) биік субтропик дала климаты. Дереккөздер
Далалық циркуль

Далалық циркуль - екі аяқтан тұратын, бір шеті топсамсн байланыстырылған сызба өлшеу аспабы. Шеңберлерді сызуға масштабтық сызғыштың көмегімеп өлшеуге бірге косылған және пландарда сызықтарды салуға (мензулалық түсірісте) арналған. Түзу циркульдің (аяқтарының) ұштарын шаншығанда қағазда бір шұңқыр жасайды. Дереккөздер
Далмациялық жаға

Далмациялық жаға - теңіз суы басып жатқан қатпарлы атыраптың ұзына бойы созылған жағасының типі. Кереге тәрізді бөлшектенген таудың бөлігін теңіздің басуынан түзіледі; нақты тип түрінде Далмациядағы Адриат теңізінің шығыс жағасы. Дереккөздер
Дене қуысы

Дене қуысы (полость тела); (cavum somae; лат. cavum—қуыс және soma — дене) - ішкі мүшелер жүйелері орналасқан дененің табиғи қуысы. Адам мен жануарлар организмдерінде үш: көкірек, құрсақ және жамбас дене қуыстары болады. Көкірек қуысында өкпе, жүрек, өңеш, кеңірдек, айырша без (тимус), лимфа түйіндері, қан және лимфа тамырлары, жүйкелер орналасады. Құрсақ қуысы — көкірек қуысынан көкет (диафрагма) арқылы бөлінген. Құрсақ қуысында өңеш, қарын (асқа- зан), ащы және жуан ішектер, ұйқы безі, бауыр, көкба- уыр, бүйрек, несепағар, қуықтың көп бөлігі, көбею мүшелерінің кейбір бөлімдері орналасады. Жамбас қуысында тік ішектің соңғы бөлімі, қуықтың бөлігі, жыныс мүшелерінің соңғы бөлімдері болады Дереккөздер
Дамба

Дамба ( — көтерме, тоған) - * 1) геоморфологияда арна бойындағы биік табиғи белес. Аллювийлік жазық пен ағатын үлкен өзендер арнасының бойында түзіледі. Жайылмадан биіктігі 6-8 м; * 2) жасанды дамба - өзен мен теңіз жағаларын шайылудан және су басудан қорғайтын немесе бөгендерде суды тежеуге көмектесетін топырақтан, тастан және бетоннан салынған гидротехникалық имарат. Дереккөздер
Дауыл көзі

Дауыл көзі, иллюминатор - тропик циклонының орталығында диаметрі 20—30 км-ге (кейде 60 км-ге) дейін баратын, желі баяу, кейде түгелдей тымық болатын сейілу алқабы. Дауыл көзінің жағдайында бұлттар оны орасан зор амфитеатр түрінде қоршап тұрады, ал оның қамтыған аумағында нөсер жаңбыр жауып, найзағай ойнайды, жойқын желдер соғып, теңіздің зор толқындары пайда болады. Дереккөздер
Дашт

Дашт, дешт (тәжік., парс., ауған. - жазық, дала, шел) — Иран таулы қыратыңдағы, сондай-ақ Орта Азия мен Батыс Қытайдағы шөлді жазықтар. Негізінен, сусыз шақпақтас, түйіршіктасты тау жыныстары, сорлар басым болады. Дашт, дешт термині Дешт-Кевир, Дешт-Лут, Дашт-Марго, тағы басқа шөлдері атауларының құрамына енеді. Дереккөздер
Дәлме-дәл уақыт радиосигналы

Дәлме-дәл уақыт радиосигналы — дыбыстық нүктелер мен тирелер сериялары түріндегі сигналдар. Оларды орбір тәуліктің қатаң белгіленген соттеріндс бүкіл дүниежүзілік уақыт бойынша отандық және шетелдік уақыт қызметтері берсді. Дэлме-дәл уақыт радиосигналы астрономиялық бойлықтарды анықтау, хронометрлердің дәлме-дәл түзетулері үшін, азимуттар мен ендіктерді, гравиметриялық және тағы басқа анықтауда қолданылады. Дереккөздер
Бірлік туы серіктестігі

«Бірлік туы» серіктестігі - Ташкентте 1917-1918 жылдары «Бірлік Туы» газеті не құрылтайшы, демеуші болған серіктестік. Серіктестікті алғаш Садық Өтегенұлы басқарған. Серіктестік жарнасы 10 сом болып белгіленген. Дерек ретінде айтайық, осы апталық газеттің құны: үш айлығы - 1 сом 70 тиын, алты айлығы - 3 сом, жарты жылдығы - 5 сом болған. Дереккөздер
Дерма

Дерма (грекше «derma» — тері) — адам мен жануарлар терісінің нағыз тері қабаты. Терінің бұл негізгі қабатында қан тамырлары, жүйке мен рецепторлар бар. Құрылысы Дерма қабаты дәнекер ұлпасы мен тегіс бұлшықет ұлпасынан пайда болған. Мұнда жылуды, суықты, сипағанды, қысымды қабылдайтын капиллярлар, тер және май бездері, шаш түйіні мен рецепторлар орналасқан. Онымен қоймай, дерма өз кезегінде емізікше мен торлы қабаттардан құралған. Емізікше қабат — тері эпидермисі қабатына емізік тәрізді еніп, оны қоректендіріп тұрады. Ол қан және лимфа тамырларына бай борпылдақ дәнекер ұлпасынан түзілген. Ал торлы қабатты тығыз қалыптаспаған дәнекер ұлпасы құрайды. Қызметі Ортаңғы қабатта рецепторлар, жүйке мен қан тамырлары болғандықтан, олар газдардың алмасуы мен жасушаларға органикалық заттар тасымалдауға атсалысады. Дерма қабаты қантамырлардың тарылу, кеңеюі есебінен жылуды реттейді. Сонымен қатар, тер түрінде су, тұз, зәр қалдықтарын бөліп шығарып, май бездері терінің сыртына ашылып, жағылатын шелі майын өндіруді қамтамасыз етеді. Дерманың туындысы Шаш (түк) — дерманың туындысы. Оның түбірі — дермада, ал өзегі — тері сыртында орналасқан. Шаштың төменгі бөлігі жуандау, түк бүртігімен байланысқан түк буылтығы болып табылады. Түктің сырты мүйізді қабыршақтан тұратын сірқабықпен жабылған. Тағыда қараңыз * Эпидермис * Тері Дереккөздер
Бүркеніш ішперде

Бүркеніш ішперде (peri-tonaeum viscerale; грек, peritonaeum — ішперде; лат. vis- ceralis — ішкі) — құрсақ және жамбас қуысының алдыңғы бөлігіндегі ішкі мүшелерді сыртынан қаптайтын сірлі қабық. Бүркеніш ішперде екі қабаттан: сыртқы — мезотелийден (бірқабатты жалпақ эпителий) және ішкі — жұқа борпылдақ дәнекер ұлпалы қабаттан тұрады. Бүркеніш ішперде құрсақ қуысына өзінен сірлі сұйық бөліп, ішкі мүшелердің бір-бірімен еш кедергісіз сырғанай қозғалысын қамтамасыз етумен қатар, қорғаныс қызметін де атқарады. Бүркеніш ішпердеден құрсақ қуысындагы ішкі мүшелерді өзара байланыстырып тұратын сірлі қабық туындылары - шажырқайлар, үлкен және кіші шарбылар, байламдар, қатпарлар және үңгілер дамиды. Дереккөздер
Омыртқамаңы түйіндері

Омыртқамаңы түйіндері (паравертебральные узлы); (ganglion paravertebralis, лат. ganglion — түйін, para — маңы, vertebra — омыртқа) — омыртқа денелерінің төменгі жағында (адамда - алдыңғы), олардың оң және сол жақ беттерінде тізбектеле орналасып, өзара түйінаралық жүйке талшықтары арқылы бір-бірімен омыртқа бағанасы бойымен жалғасып, симпатикалық жүйке бағанын құрайтын симпатикалық жүйке жүйесі бөлімінің түйіндері. Омыртқамаңы түйіндері жұлын жүйкелерінің ақ және сұр байланыстырғыш тармақтарымен байланысады. Жұлынның сұрзатының бүйір бағанындағы (мүйізіндегі) вегетативтік жүйке орталығындағы нейроциттер аксондары құрайтын түйіналды (преганглионды) вегетативтік миелинді жүйке талшықтары омыртқамаңы түйіндері мультиполярлы нейроциттерінде аяқталып, оларға орталықтан жүйке толқынын (импульс) жеткізеді. Омыртқамаңы туйіндері симпатикалық , эфферентті неироциттерден құралған. Олардың дендриттері (қабылдағыш өсінділері) жұлын жүйкелерінің ақ байланыстырғыш тармақтары құрамындағы түйіналды миелинді жүйке талшықтары арқылы орталықтан келетін жүйке толкынын қабылдап өндейді де, нейроциттердің аксондары жүйке толқынын орындаушы мүшелерге (дененің қан, лимфа тамырларына) жеткізеді. Омыртқамаңы түйіндері нейроциттерінің аксондары түйінсоңы миелинсіз жүйке талшықтары ретінде түйіндерден шығып, жұлын жүйкелеріне сұр байланыстырғыш тармақ ретінде қайтадан қосылады. Омыртқамаңы түйіндері орналасу орындарына сәйкес мойын, көкірек, бел, құйымшақ және құйрық бөлімдеріне бөлінеді. Омыртқамаңы түйіндерінің нейроциттері тірек- қимыл аппараты (бұлшықеттер, буындар, сүйектер) мен тері жабыны мүшелерінің қан және лимфа тамырларының қызметтерін реттейді. Дереккөздер
Бүрлер

Бүрлер — жануарлар ащы ішектерінде қорытылған қоректік заттарды сорып сіңіру процесін іс жүзіне асыратын кілегейлі қабықтың ішкі бетіндегі өсінділі құрылымдар. Бүрлердің ішкі бетін бірқабатты призма тәрізді жиекті эпителий астарлайды. Бүрлердің негізін — эпителий қабатының астындағы борпылдақ дәнекер ұлпалық өзіндік тақташа қабаты құрайды. Бұл қабат қан және лимфа капиллярларына бай келеді. Бүрлердің ішкі бетін астарлайтын бірқабатты призма тәрізді жиекті эпителий эпителиоциттерінің микробүрлері ішектің ішкі бетінің сору алаңын 30 еседей ұлғайтады. Дереккөздер
Бүрліқабық

Бүрліқабық (грек, chorion - бүрліқабық) — құрсақта дамитын сүтқоректілер үрығы мен енесінің организмдері арасындағы зат алмасуды қамтамасыз ететін ұрықжолдасын (плацента) жасауға қатысып, қорғаныс қызметін атқаратын сыртқы ұрық қабығы. Бүрліқабық ұрықтың қағанақ қатпарларының бір-бірімен қосылуы нәтижесінде пайда болып, сыртқы ұрықтантыс эктодерма мен ішкі мезодерманың париетальды жапырағынан дамиды. Оның қуысында бүрліқабық (хорион) сүйығы болады. Хорионның ішкі бетіндегі мезодерманың париетальды жапырағы мен аллантоистың сыртқы қабаты — мезодерманың висцеральды жапырағы бірігіп, қан тамырлары жақсы жетілген алланто-хорион қабатын түзеді. Алланто-хорионның бүрлері жатырдың кілегейлі қабығындағы кірмелерге (крипталарға) еніп байланысып, әртүрлі жануарларда құрылысы түрліше ұрықжолдасты (плацентаны) жасауға қатысады. Дереккөздер
Білек сүйектері

Білек сүйектері (ossa antebrachii; лат. os — сүйек; ante — алдыңғы, алдында; brachium — иық, тоқпан жілік): адамда — қолдың, жануарларда — алдыңғы аяқтың еркін қозғалатын бөлімі ортаңғы бөлігінің қаңқа сүйектері. Білек сүйектері екі сүйектен: кәрі жіліктен және шынтақ сүйектен тұрады. Дереккөздер
Программалардың үйлесімділігі

Программалардың үйлесімділігі (Совместимость программ; compatibility of the programs) — аса күрделі мәселелерді шешу үшін программалық кешендер мен автоматтандырылған жүйелерді бір-бірімен біріктіру тұрғысынан программалардың жарамдылығы. Дереккөздер
Білік омыртқа

Білік омыртқа (грек, axon — білік, ось) — екінші мойын омыртқа немесе толғау омыртқа деп аталады. Білік омыртқа негізгі үш бөліктен: омыртқа денесінен, омыртқа доғасынан және олардың арасындағы омыртқа тесігінен тұрады. Білік омыртқа денесінің алдыңғы жағындағы омыртқа басы орнында, ауыз омыртқамен (I мойын омыртқамен) буынды байланыс жасайтын оның тісше өсіндісі болады. Омыртқа доғасында қан тамырлары мен жүйкелер өтетін омыртқааралық және көлденен тесіктері бар. Омыртқаның екі қапталынан бұлшықеттер бекитін көлденең өсінділері шығып тұрады. Білік омыртқаның буынды өсінділерінен жануарларда тек артқы (адамда төменгі) буынды өсінділері жетілген. Білік омыртқа денесінің шүңқыры үшінші мойын омыртқа денесі басымен шеміршек арқылы тұтаса байланысады (синхондроз). Білік омыртқада адам мен әртүрлі жануарлар түрлеріне сәйкес, оларға тән құрылыс ерекшеліктері болады. Дереккөздер
Орган (анатомия)

Орган (кейде мүше, — құрал, мүше, ағза, орган) — өзіне тән пішіні мен құрылысы және организмде алатын орны бар, белгілі бір қызмет атқаруға бейімделген, бір-бірімен заңды түрде өзара байланысқан ұлпалардан (тканьдерден) құралған организмнің бір бөлігі. Адам мен жануарлар организмдерінде құрылысы әртүрлі мүшелер болады. Дереккөздер
Руда Досымбекова

Руда Досымбекова (1937 жылы туған), өлкетанушы. АлМУ-ды (бұрынғы ҚазПИ) бітірген (1959). 1966- 99 жылдары «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығында қызмет істеді. Әууезовтің «Абай Құнанбаев» кітабын (1967), «М.О.Әуезов творчествосы бойынша библиографиялық көрсеткішті» (1972), «М.0.Әуезовтің қолжазба мұрасын» (1977), жазушының 12, 20 томдық шығармалар жинақтарын әзірлеуге қатысты. 1997 жылы жарық көрген «М.О.Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі», «Мұхтар Әуезов әлемі», «М.Әуезов туралы естеліктер» атты еңбектерді құрастырды. Ұлы суреткердің шығармашылық қызметіне байланысты «М. Әуезов шығармаларының бес томдығы» («Қазақ әдебиеті», 1974, 1 ақпан), «М.Әуезов және халық эпосының тарихи тамырластығы» («Жалын», 1983, № 1) т. б. мақалалар жазды. Әуезовтің әдебиет пен мәдениет қайраткерлерімен жазысқан хаттарын («Абай», 1997, №2- 3, 103-110-беттер), В. М. Жирмунскийдің Мұхаңа жазған 14 хатын («Простор», 1997, №10, 75-83- беттер) жариялады. Дереккөздер
Біліктік қаңқа

Біліктік қаңқа — бас, мойын, тұлға және құйрық, яғни дене білігінің (осінің) қаңқа сүйектерін біріктіреді. Адам мен жануарлардың біліктік қаңқасы өз кезегінде: бас, мойын, тұлға және қүйрық қаңқалары болып төрт бөлімге бөлінеді. Бастың қаңқасы — бассүйек (череп); (лат. cranium) екі бөлімнен: ми сауытынан (лат. cranium cerebrale, s. neurocranium) және бет бөлімінен (лат. cranium viscerale, s. splanchnocranium) тұрады. Мойынның қаңқасын адам мен сүтқоректі жануарларда 7 мойын омыртқалары (лат. vertebrae сег- vicales): бірінші мойын омыртқа (атлант), екінші мойын омыртқа (білік омыртқа, толғау омыртқа, эпистрофей), ортаңғы (3,4,5) мойын омыртқалары, 6 және 7-мойын омыртқалары құрайды. Түлға қаңқасы өз кезегінде көкірек, бел және қүйымшақ бөлімдерінен құралған. Көкірек керегесінің (лат. thorax) қаңқасын — көкірек омыртқалары (лат. vertebrae thoracicae), қабырғалар (лат. costae) және төс сүйек (лат. sternum), бел бөлімінің қаңқасын бел омыртқалары (лат. vertebrae lumbales), ал қүйымшақ бөлімінің қаңқасын құйымшақ омыртқалары (лат. vertebrae sacrales) немесе құйымшақ сүйегі (лат. os sacrum) құрайды. Қүйрықтың қаңқасы қүйрық омыртқаларынан (лат. vertebrae caudales) құралған. Мойын, көкірек, бел, қүйымшақ және қүйрық омыртқалары бірігіп, біліктік қаңқадағы омыртқа бағанын (позвоночный столб); (лат. columna vertebralis) жасайды. Дереккөздер
Бірқабатты эпителий

Бірқабатты эпителий (однослойный эпителий); (epi-thelium simplex; грек, ері — үсті, thele - көкірек, емізікше, лат. simplex — қарапайым) - эпителиоциттері негіздік жарғақта (базальды мембранада) бір қабатта орналасқан жабынды ұлпа. Эпителиоциттерінің (эпителий жасушаларының) мөлшері мен пішіндеріне байланысты бірқабатты эпителий өз кезегінде бірқатарлы және көпқатарлы болып екі топқа бөлінеді. Бірқабатты бірқатарлы эпителий ұлпасына: бірқабатты жалпақ эпителий (мезотелий), бірқабатты текше (куб) төрізді эпителий және бірқабатты призма (цилиндр) тәрізді эпителий ұлпалары жатады. Мезотелий дене қуыстарындағы сірлі қабықтардың және олардың туындыларының (шажырқай, шарбы, байлам, үңгі) сыртқы қабаттарын, бірқабатты текше тәрізді эпителий бүйрек түтікшелері нефрондардың және без өзектерінің қабырғаларын құрайды, ал бірқабатты призма тәрізді эпителий безді қарынның, ащы және жуан ішектердің кілегейлі қабықтарының ішкі беттерін астарлап жатады. Бірқабатты көпқатарлы эпителий ұлпасына тыныс жолдарын астарлайтын бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі (тербелмелі) эпителий жатады. Бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителий ұлпасын — негіздік жарғақта бір қабатта орналасқан мөлшері мен гіішіні әртүрлі эпителиоциттер: кірпікшелі эпителиоциттер, құтыша (бокал) тәрізді біржасушалы бездер, ендірме (аралық) эпителиоциттер және эндокриноциттер құрайды. Эпителиоциттердің биіктігіне сәйкес, жасушалар ядролары да әртүрлі деңгейде орналасып, көп ядролар қатарын түзеді. Сондықтан, эпителий ұлпасы көпқатарлы деп аталады. Бір-қабатты эпителий — организмдегі орналасу орындарына байланысты және мүшелердің құрылысы мен қызметіне сәйкес зат алмасу процестеріне қатысады және қорғаныс қызметтерін атқарады. Дереккөздер
Бірқабатты жалпақ эпителий

Бірқабатты жалпақ эпителий (однослойный плоский эпителий); (лат. epithelium simplex squamosum) — адам мен жануарлар организмдеріндегі сірлі қабықтар мен олардың туындыларын (өкпеқап, жүрекқап, ішперде, плевра, шажырқай, шарбы, сірлі байламдар, үңгілер), өкпе көпіршіктерінің (альвеолаларының) қабырғаларын, ортаңғы қүлақ қуысын, ен (аталық жыныс безі) торы қабырғасын, бездердің майда ендірме өзектерін, бүйрек денешігі қапшығы мен нефронның жіңішке бөлігін астарлап, шекаралық шектеу қызметін атқарады. Аталмыш эпителий ұлпасы өкпеде — газ алмасуға, бүйректе несеп бөлуге қатысады. Сірлі қабықтағы бірқабатты жалпақ эпителийді мезотелий (мезодерма спланхнотомынан дамиды) деп атайды. Бірқабатты жалпақ эпителий ұлпасын — негіздік жарғақта бір қатарда орналасқан биіктігі енінен әлдеқайда аласа, ядролары сопақша және таяқша келген, тым жалпақ эпителиоциттер құрайды. Сірлі қабық мезотелиоциттерінің тек ядро орналасқан түстары ғана сәл көтеріңкі келеді. Мезотелийдің астында, одан негіздік жарғақ арқылы бөлінген жүқа борпылдақ дәнекер ұлпалық тақташа орналасады. Эпителиоциттер қабатының зақымдануы — эпителиоциттердің амитоз арқылы бөлінуіне, нәтижесінде көпядролы тым ірі мезотелиоциттердің түзілуіне әсерін тигізеді. Мезотелий көкірек және құрсақ қуыстарының ішкі бетін астарлап, аталған қуыстардағы ішкі мүшелерді сыртынан қаптап, олардың аралықтарындағы сірлі қуыстарға сір сұйығын бөлу арқылы мүшелердің бір- бірімен өзара жабыспай сырғанай қозғалуын қамтамасыз етеді. Бірқабатты жалпақ эпителий эктодермадан (ортаңғы құлақ, сілекей бездерінің ендірме өзектері), энтодермадан (өкпе альвеолоциттері, ұйқы безінің ендірме өзектері) және мезодермадан (сірлі қабықтар, бүйрек нефрондары денешігінің қапшығы, ен торының қабырғасы) дамиды. Дереккөздер
Дегиш

Дегиш, дейгиш (түркі.) - өзен жағаларының су тасқынымен апатты бұзылуы. Термин кебінесе Орта Азияда қолданылады. XX ғасырдың 40-жылдары Әмударияда болған Дегиштің салдарынан Төрткүл қаласы қирап, кейін басқа орынға көшірілген. Дереккөздер
Дегляциация

Дегляциация (лат. de - жою, құрту және glacies — мұз) — таулы аймақтардағы мұздықтардың шегінуі, аңғарлық мұздықтар бойларының қысқаруы немесе оның ең тез дамуынан кейін жамылғы шетінің шегінуі. Дереккөздер
Нәзипа Құлжанова

Нәзипа Құлжанова - Алаш қозғалысы кезінде қайраткерлігімен көзге түскен қазақ қыздарының бірі, аумалы төкпелі заманда ел қамы үшін күрескен қайраткерлердің бірі. Қазақ қыздарынан шыққан ұстаз, этнограф, аудармашы, журналист. Орта жүздің Найман тайпасының Ергенекті Найман руының биі Құлжанның немересі 1887 жылы Торғай қаласында туған. Нәзипа Сегізбайқызы 1902 жылы Қостанайдағы орыс-қазақ гимназиясын, 1903-1904 жылдары Торғайдағы қыздар училищесін бітіреді. Оқып жүрген кезінен бастап өзін ұлт үшін күресуге даярлаған. Оқуын аяқтаған соң, 1905 жылы Семей қаласындағы оқытушылар семинариясында ұстаз болған. Ұстаздық жұмысты атқара жүріп, этнография тақырыбын зерттеп, мақалалар жазып, талантын танытқан ол 1913 жылы Орыс география қоғамының Семей бөлімшесіне, «Азамат серіктестігі» ұйымдарына мүше болады. 1914 жылы 26 қаңтарда Абайдың қайтыс болуына он жыл толуына орай әдеби кеш ұйымдастырады. 1915 жылы 13 ақпанда Пертроградтағы мұсылман ауруханасы мен мұқтаж қазақ шәкірттеріне көмек көрсету мақсатында әдеби кеш ұйымдастырады. «Қазақ», «Сарыарқа», «Алаш» газеттерінде әйел мәселелеріне байланысты мақалалар жазады. 1917 жылы Семей облысы қазақ сиезінің төралқа құрамына енеді. 1920 жылы Қырғыз (қазақ) АКСР Халық ағарту комиссариатының қазақ тілінде оқулықтар, кітаптар шығару, баспасөз істері жөніндегі арнаулы комиссияның құрамында жұмыс істеген. Осы жұмыста жүріп, жаңа қазақ әліпбиін енгізу жөніндегі комитеттің құрамына енеді. Н.Құлжанова - қазақ қыздарынан шыққан тұңғыш журналистердің бірі. 1922 жылы «Еңбекші қазақ» газетінің редакция алқасының мұшесі, 1923-1925 жылдары «Қызыл Қазақстан», 1925-1929 жылы «Әйел теңдігі» журналдарында жауапты қызметтер атқарады. «Айқап», «Қазақ», «Бірлік туы», «Алаш» басылымдарында оқу-ағарту мәселелері туралы мақалалар жариялаған. Ұзақ жыл окытушы болып жұмыс істеген Нәзипа қазақ мектептері үшін оқулықтар жазған. 1923 жылы Орынборда «Мектептен бұрынғы тәрбие», 1927 жылы Қызылордада «Ана мен бала тәрбиесі» атты әдістемелік кітаптары басылып шығады. Н.Құлжанова әнші болмаса да, қазақ әндерін нақышына келтіре орындайтын өнері болған. Ең маңыздысы - ол кісінің әншілігі емес, қазақ әндерінің нотаға түсуіне көмек көрсетуі. Ол кісі Затаевичке «Ғайни-ау, сәулем», «Қадыр зары» әндерін жаздырған. 1934 жылы қайтыс болған. Дереккөздер
Драма поэтикасы

«Драма поэтикасы» (« Поэтика драм ы »), монография. Авторы - Р. Нұрғали. 1979 жылы «Жазушы» баспасынан орыс тілінде жарық керген. Бұл - автордың қазақ драмалары туралы жазылған еңбегінің орысша нұсқасы. Аударған - Н. Ровенский. Зерттеуде драматургия жанрының қазақ әдебиетінде туып, қалыптасу зандылықтары, тарихи тұлғалардың сомдалуы, 80-жылдардағы әдеби процестің ерекшеліктері қарастырылған. Әсіресе Әуезовтің «Еңлік - Кебек», «Бәйбіше-тоқал», «Қара- қыпшақ Қобыланды», «Қарагөз», «Түнгі сарын», «Абай», «Намыс гвардиясы» т. б. драмалық туындыларының көркемдік құрылымдары жан-жақты ері байыгтты зерттелген. Кітаптың келемі 13,5 баспа табақ, таралымы 4 мың дана. Дереккөздер
Дамушы елдер

ХВҚ және БҰҰ]] категорияларын білдіретін әлем картасы (2018 жылды негіз етіп 2019 жылы жарияланған). Дамушы елдер — империалистік мемлекеттердің ұзаққа созылған отарлық және жартылай отарлық қанауы салдарынан өздерінің әлеуметтік-экономикалық дамуы жағынан артта қалған Азиядағы, Африкадағы, Латын Америкасындағы тәуелсіз елдердің тобы. Дамушы елдерге, әдетте, тән ерекшеліктер: * өндіргіш күштердің дамуының салыстырмалы төмен деңгейі, * көп жосықты (укладты) экономика, * патриархаттық және ұсақ тауарлық шаруашылық жөн-жосықтың жоғары үлесі, * әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің аяқталмауы. " Дамушы елдер" терминін халықаралық қолданысқа 1960-шы жылдары аргентиналық экономист Р. Пербиш енгізді. Тағы қараңыз * Дамыған елдер * Алтын миллиард * Халықаралық валюта қоры * Дамыған елдердің салық жүйесі * Дамушы елдердің қаржы жүйесі Дамушы елдер тізімі ]] * Әзірбайжан * Албания * Алжир * Ангола * Антигуа және Барбуда * Аргентина * Армения * Ауғанстан * Багам аралдары * Бангладеш * Барбадос * Беларусь * Белиз * Бенин * Боливия * Босния және Герцеговина * Ботсвана * Бразилия * Бруней-Даруссалам * Буркина-Фасо * Бурунди * Бутан * Вануату * Венгрия * Венесуэла * Шығыс Тимор * Вьетнам * Габон * Гаити * Гамбия * Гана * Гвинея * Гвинея-Бисау * Гондурас * Гренада * Грузия * Конго * Джибути * Доминика * Мысыр * Замбия * Зимбабве * Йемен * Израиль * Үндістан * Индонезия * Иордания * Ирак * Иран * Кабо-Верде * Қазақстан * Камбоджа * Камерун * Катар * Кения * Қырғызстан * Кирибати * Қытай * Колумбия * Комор аралдары * Коста-Рика * Кот-д’Ивуар * Кувейт * Лаос * Латвия * Лесото * Либерия * Ливан * Ливия * Литва * Маврикий * Мавритания * Мадагаскар * Малави * Малайзия * Мали * Мальдивтер * Марокко * Мексика * Мозамбик * Молдавия * Моңғолия * Мьянма * Намибия * Нигерия * Никарагуа * Біріккен Араб Әмірліктері * Оман * Пәкістан * Панама * Папуа — Жаңа Гвинея * Парагвай * Перу * Польша * Конго * Македония * Ресей * Руанда * Сальвадор * Самоа * Сан-Томе және Принсипи * Сауд Арабиясы * Эсватини * Сейшель аралдары * Сенегал * Сент-Винсент және Гренадиндер * Сент-Китс және Невис * Сент-Люсия * Сербия * Сирия * Сомали * Судан * Суринам * Сьерра-Леоне * Тәжікстан * Таиланд * Танзания * Того * Тонга * Тринидад және Тобаго * Тунис * Түрікменстан * Түркия * Уганда * Өзбекстан * Украина * Уругвай * Фиджи * Филиппиндер * Хорватия * Чад * Черногория * Чили * Шри-Ланка * Эквадор * Экваторлық Гвинея * Эритрея * Эстония * Эфиопия * Ямайка Дереккөздер