kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Владимир Элизарович Березин

Владимир Элизарович Березин (11.10.1953 жылы туған, Алматы қаласы) - биология ғылымдарының докторы (1988), профессорі (2002). ҚазМУ-дың (1976, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу қаласындағы Вирусология ғылыми-зертеу институтының аспирантурасын (1980) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1976 жылдан), институт директоры (1995-2006), Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының биология және медицина бөлімшесінің академигі-хатшысы (2002-2003) қызметтерін атқарды. Березин 220 ғылыми жарияланымның, 5 патент пен 10 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Татар-башқұрт мәдениет орталықтарының қауымдастығы

ТАТАР-БАШҚҰРТ МӘДЕНИЕТ ОРТАЛЫҚТАРЫНЫҢ ҚАУЫМДАСТЫҒЫ “Идел” қауымдастығы – қоғамдық ұйымы 1990 ж. құрылған. Қауымдастықтың мақсаты – Қазақстандағы татарлар мен башқұрттардың ана тілінде тәрбие алуына және ұлттық салт-дәстүрі мен мәдениетін ұмытпауына жағдай жасау, сондай-ақ жастарға қолдау көрсету. Осы мақсатта жыл сайын облыс орталықтарында сабантуй, татар, башқұрт әндері мен билері фестивалі, сондай-ақ “Козге Иртыш моннары” халықар. фестивалі ұйымдастырылады. Сабантуйда татар және башқұрт халықтарының әндері мен билері орындалып, ұлттық спорт ойындары өткізіледі. Семей қаласындағы бастауыш музыкалық татар хор мектебіне (қазір Өнер мектебі) қауымдастық тарапынан қаржылай демеушілік жасалады. Қауымдастық облысы татар-башқұрт мәдениет орт-ның ортақ іс-қимыл жоспарын белгілеп отырады. Дереккөздер
Темірбек ауылдық округі

Темірбек ауылдық округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Сарыбарақ, Тегістік, Шахан ауылдары кіреді. Орталығы – Тегістік ауылы. Облыс әкімінің 18.01.1994 жылғы №8 қаулысымен жаңадан Темірбек ауылдық округі болып құрылған. Ауыл маңы Темірбек деген кісінің (Байзақ датқаның ұрпағы) ұйытқы болуымен осы ауылдың маңынан ағып жатқан өзенге бөгет салып, ауылға каналдар тартып, су апарады. Халықты отырықшылыққа үйретіп, егіншілікке бастамашы болған Темірбектің құрметіне аталмыш бөгетті де осылай атаған. Сондай-ақ Ақтоған және Қарабөгет деп аталатын бөгеттер бар. "Қарабөгет" - жергілікті халық ауыл маңынан ағып жатқан өзенге қара топырақтан бөгет тұрғызып егіс-алқаптарын сурау мақсатында пайдаланған. Бөгетті қара топырақтан салғандықтан халық оны "Қарабөгет" деп атаған. "Ақмола" - Талас өзенінің бойында мола (ақ саз балшыққа мал сүті мен ешкінің жүнін қосып иленген). "Тегістік" - жері отырықшылыққа лайықты, суармалы, ашық алаңқай, әрі тегістеу жер болғандықтан аталған жер. "Көделі" - жайылым аты. Көделі жайылымның солай аталуының себебі, онда басқа жерлерде кездеспейтін көде деген шөп өседі. Қазақ халқының атам заманнан орнығып, өмір сүріп жатқан жеріне осы ата мекеніндегі өзен, көл, тау, қырат секілді жер бедеріне қарай ат қою дәстүрі кең етек алғаны тарихтан белгілі. Міне, сол кездегі тұрғындар ата дәстүрінен ауытқымай осы жердің атауын көде шөбімен байланыстырып Көделі деп атаған. Дереккөздер
Татан

Татан — Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Темірші ауылдық округі орталығы (1977 жылдан). Географиялық орны Аудан орталығы – Қарқаралы қаласының оңтүстік-шығысына қарай 118 км-дей жерде, Қусақ өзенінің салалары – Құрөзек пен Қаражанның қосылған жерінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1930 жылы қаланған. 1964 жылдан “Еңбек” қой өсіретін кеңшар мен Ақтайлақ ауылдық кеңесінің орталығы болып келді. Ауылда 1997 жылдан бастап, негізінен мал өсірумен шұғылданатын “Еңбек” ЖШС жұмыс істейді. Дереккөздер
Тереңөзек ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Тереңөзек ауылдық округі – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Көкарық, Тереңөзек, Шолақ-Қайыңды ауылдары кіреді. Орталығы – Тереңөзек ауылы. Дереккөздер
Темекі өсіру

Темекі өсіру – техникалық өсімдіктер шаруашылығының бір саласы. Темекі құнды техникалық дақыл. Алғаш рет Оңтүстік Америкада пайда болған. Еуропада 16 ғасырда алғаш гүл және дәрілік өсімдік ретінде өсірілген. Қазақстанның оңтүстігінде, әсіресе Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Талғар аудандарында, сондай-ақ Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының кей өңірлерінде өсіріледі. Осыған орай темекі өсірудің жергілікті жер жағдайларына, табиғатына бейімделген әр түрлі егіс әдістері, сұрыпталған сорттары бар. Темекі тұқымы температура 10 – 12С болғанда және 70 – 80% ылғалдылықта өнеді. Оны өсіру көшетті жерге отырғызғанға дейінгі және жерге отырғызғаннан кейінгі екі кезеңнен тұрады. Сабақтары мен жапырақтары тұрақты егістікке отырғызғаннан кейін температура 24 – 28С, топырағының ылғалдылығы60 – 80% болғанда жақсы өседі. Тұрақты егістікке отырғызылатын көшеттің тамыр жүйесі өте жақсы жетілген, нақты 5 – 6 жапырағы болуы қажет. Темекі өсіп-жетілу кезеңінде азот және фосфор тыңайтқыштарын көп қажет етеді, сонымен қатар суару, арамшөптерден тазарту, т.б. шаралар жүргізіледі. Көшетті көшетханаларда немесе жылыжайларда өсіреді. Топырақтың 10 см-дегі жылылығы 10 – 12С-қа жеткенде көшетті отырғыза бастайды, көшет арасы 60 см-ден кем болмау керек. Жерге отырғызғаннан 30 – 40 күннен кейін гүл шанағы пайда болып, осы аралықта өсімдік жылдам өседі. Өсімдік тамырланғаннан кейінгі өсу мерзімінде 2 – 3 рет қопсыту жұмысы жүргізіледі. Өсімдікті баптау кезеңіндегі негізгі міндеттің бірі – гүлшоғын жұлып тастау, өсіп шығатын бүйір бұтақтарын кесіп отыру. Өсу мерзімі ішінде 6 – 8 рет суғарылады. Темекіге жақсы алғы дақыл дәнді-бұршақ және аралас егілген бір жылдық бұршақ пен астық дақылдары болып табылады. Күздік ең негізгі өңдеу – топырақты 25 – 30 см тереңдікте жырту. Өңдеу алдында топыраққа фосфор және калий тыңайтқыштарын енгізеді. Көктемде тырмалап, көшетті отырғызғанға дейін арамшөптерді құрту үшін және ылғал сақтау үшін 10 – 12 см тереңдікте 1 – 2 рет қопсытады. Арамшөптер шығуына қарай және топырақ бетінде қабық пайда болғанда егісті 8 – 10 см тереңдікте қопсытумен қатар, тырмалайды. Көшеттерді отырғызудан 1 – 2 күн бұрын телімдерді 6 – 7 см тереңдікте қопсытып, тырмалайды. Темекі егісінің 1 га-на 30 – 60 кг N, 60 – 100 кг P2O5, 50 – 100 кг K2O шашылады. Бұл тыңайтқыштардың 70 – 80%-ын күзде, қалғанын көшет отырғызу алдында үстеме қорек ретінде береді. Темекі жапырағының пісуі – төменгі белдеудегі жапырақтан басталады, піскен жапырақ үзіп алынады, біраз уақыттан соң орта белдеудегі жапырақтар пісіп жетіледі, оны алғаннан кейін жоғарғы белдеудегі жапырақтары алынады. Өсу мерзімінде жапырақтарды 5 – 7 рет үзеді. Жиналған жапырақтарды кептіреді және оларды ферменттеуден өткізеді. Темекі өсіруде тұқым жинауға зор мән беріледі. Тұқым телімдеріндегі өсімдіктерді айрықша күтеді және олардан екі рет қана жапырақ жинайды. Темекіден ең жоғарғы өнім (35 – 40 ц/га) Алматы облысының бұрынғы Алматы ұжымшарында жиналған. Қазақстанда негізінен Дюбек – 566, Гибрид – 23, Талғар – 25 сорттары өсіріледі. Соңғы екі сортты жоғарыда аталған ұжымшардың директоры, Социалистік Еңбек Ері П.Ф. Томоровский шығарған. Сілтемелер
Тат

Тат – Түрік қағандығындағы әлеуметтік топ өкілі. Көне түрік жазба ескерткіштерінде Тат деп батыс түріктерге тәуелді Жетісу аумағындағы отырықшы қоныстар мен қалалардағы соғды тілдес тұрғындар айтылған. Түрік қағандарына бағынған Таттар саудамен және ауыл шаруашылығымен шұғылданған. Дереккөздер
Регенератор

Регенератор (лат. regenero — қайта өндіру), жылу техникасында — беттік жылу алмасу процесін жүзеге асыратын аппарат. Регенератордың қабырғалары ыстық жылу тасымалдағышпен жанасқанда оны суытып, өзі қызады да, суықпен жанасқанда оны қыздырып, өзі суиды. Жылу алмастырғыштары периодты түрде ауыстырылып қосылатын Регенератор қышпен қаланып толтырылған бірнеше саптамадан (камерадан) тұрады. Ол саптамаларға ыстық түтін газы мен қызған ауа немесе газ күйіндегі отын кезекпен беріліп отырады. Жылу тасымалдағыштары үздіксіз ауыстырылып қосылатын орнықты Регенератор ауаны 1000 — 1200 о С-қа дейін, ал келтеқұбырлары айналысқа түсетін Регенератор ауаны 400 о С-қа дейін қыздырады. Регенератордың екінші түрінің құрылысы ықшам әрі арзанға түседі. Дереккөздер
Тоғызтарау ауылдық округі

Тоғызтарау ауылдық округі – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін Жуалы ауданы құрамында болған. Әкімшілік құрамы Құрамына Жаңаөткел, Құмсуат, Тоғызтарау ауылдары кіреді. Орталығы – Тоғызтарау ауылы. 2005 жылы Билікөл ауылдық округінің жерін екіге бөлу арқылы ашылған жаңа ауылдық округ. Жері құмдақ келеді. Дереккөздер
Шелфорд ережесі

Шелфорд ережесі— экология ғылымы негізгі қағидаларының бірі. Мұны толеранттылық заңы (лат. tolerantіa — шыдамдылық) деп те атайды. Бұл бойынша қандай да бір организм популяциясының тіршілік етуі немесе таралуы өзін қоршаған ортаның кешенді экологиялық факторларына тәуелді болады да, әрбір организмнің өзіне тән шыдамдылық ауқымы айқындалады. Шыдамдылық ауқымы, организмдер тіршілік ете алатын, әрбір фактордың ең төмен және ең жоғары деңгейімен шектеледі. Мұны түрдің экологиялық стандарты деп атайды. Популяцияның немесе түрдің тіршілігіне қолайлылық деңгейі әсер ететін фактордың қарқындылығына байланысты ең жоғары қолайлылық деңгейі негізінен күмбез пішінді сызық түрінде көрініс береді. Шелфорд ережесін 1913 жылы америка экологы В.Э. Шелфорд (1877 — 1968) өзінің жәндіктерге әр түрлі қарқындылығы бар физикалық әсерлер арқылы жүргізген тікелей тәжірибесінің негізінде ұсынды. Шелфорд ережесі Либихт заңымен (минимум заңы) бірге шектеуші факторлар қатарына жатады. Кез келген экологиялық фактор шектеуші фактор болуы мүмкін (мысалы, құстар үшін ұя салуға жарамды орындардың саны, т.б.). Дегенмен, маңызы бар факторларға температура, су, қоректік заттар (өсімдіктер үшін топырақ құрамындағы биогенді заттардың болуы) жатады. Шелфорд ережесі басқа да қосымша қағидаларға сүйенеді: шыдамдылық ауқымы жеке факторлар мен олардың әрқалай ұштасуына байланысты әр түрлі болады; сыртқы ортадағы кез келген жағдайларда тіршілік ете алатын (шыдамдылық ауқымы жоғары) организмдер (эврибионттар) өте кең тараған; егер бір фактордың деңгейі шыдамдылық шегінен артып кетсе, онда организмнің басқа факторларға шыдамдылық ауқымы тарылады. Организмдердің шыдамдылық ауқымын ажырату үшін көптеген терминдер қолданылады. Мысалы, температураның әлсіз ауытқуын — стенотермділік; темпетураның кең деңгейде ауытқуын — эвритермділік; қоректік заттардың аз болуына шыдамдылығын — стенофагтық; қоректік заттардың көп болуын — эврифагтық деп атайды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Төле би ауылдық округі

Төле би ауылдық округі — Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Төле би, Көкжиек ауылдары кіреді. Орталығы – Төле би ауылы. Халқы Тұрғыны 19 287 адам (2009). Дереккөздер
Мақсаттық функция

Мақсаттық функция — математикалық бағдарламалау есептерінде мүмкін болатын жиында экстремальді мәндері ізделінетін функция. Көптеген оңтайландыру есептері мақсаттық функция немесе сапа критерийі деп аталатын кейбір функцияның ең үлкен (немесе ең кіші) мәнін табуға келтіріледі. Математикалық тұрғыдан қарағанда, егер мақсаттық функция белгілі формула түрінде берілсе және дифференциалданатын болса, онда локалды экстремум нүктелерін табу үшін туынды пайдаланылады. жағдайында соңғы онжылдықтар ішінде оңтайландыру есептері облысы кенет өсіп кетті. Бұлардың көпшілігінде мақсаттық функция формула түрінде берілмейді, оның мәндері күрделі есептеу, эксперименттен алынған және т.б. түрінде беріледі. Мұндай есептер өте күрделі, өйткені, мақсаттық функцияны зерттеуге туынды пайдаланылмайды. Мақсаттық функция экономика, математикалық бағдарламалау, сызықтық және сызықтық емес бағдарламалау есептерінде қолданылады. Дереккөздер
Тасымалдау құбылыстары

Тасымалдау Құбылыстары – физикалық жүйеде электр заряды, масса, импульс, энергия, энтропияның, т.б. физикалық шамалардың кеңістікте тасымалдануы (бөлінуі) арқылы өтетін кинетикалық процестер. Бұл бөлінулер заттың тұтас жүйе ретінде “таза” мех. қозғалысымен де, эл.-магн. күштердің әсерінен де және заттың құрамындағы микробөлшектердің (газ және сұйықтың молекулалары, металл торының электрондары мен оң таңбалы иондары, электролиттің иондары, т.б.) жылулық қозғалысымен де байланысты болады. Жүйеге сыртқы электр өрісінің әсер етуі нәтижесінде, жүйе температурасының құрамының және жүйені құрайтын бөлшектердің (атом, молекула) орташа жылдамдығының кеңістіктік біртекті болмауы салдарынан да Тасымалдау Құбылыстары пайда болады. Физ. шамалардың тасымалдануы олардың градиентіне кері бағытта жүреді. Тасымалдау Құбылыстары жүйені тепе-теңдік күйге жақындатады. Тасымалдау Құбылыстарына электрөткізгіштік (сыртқы электр өрісінің әсерінен электр зарядтарының тасымалдануы және айқас процестер), диффузия (концентрация градиентіне байланысты жүйенің бір бөлігінен екінші бөлігіне массаның тасымалдануы), жылуөткізгіштік(температура градиенті нәтижесінде жылу энергиясының жүйенің бір бөлігінен екіншісіне тасымалдануы), т.б. құбылыстар жатады. Айқас процестер кезінде бір шаманың градиенті басқа шаманың тасымалдануына әкеледі. Мыс., термодиффузия немесе Соре эффектісі – температура градиенті масса ағынын тудырады; керісінше концентрация градиенті есебінен жылу ағыны пайда болады (Дюфур эффектісі). Сыртқы магнит өрісі әсер етпейтін изотроптық жүйелерде термоэлектрлік эффектілер деп аталатын айқас құбылыстар байқалады: екі тізбектеп қосылған әр түрлі өткізгіштердің түрлі температурадағы түйіндерінде электр тогы жоқ кезде электр қозғаушы күштің (ЭҚК) пайда болуы (Зеебек эффектісі); Пельте эффектісі – тұрақты температурадағы әр түрлі екі өткізгіштің түйіндерінен электр тогы өткенде жылудың бөлінуі немесе жұтылуы; Томсон эффектісі – тогы бар өткізгішті бойлай температура градиенті болғанда жылудың бөлінуі немесе жұтылуы. Сыртқы магнит өрісі әсер ететін изотроптық жүйелерде гальваномагниттік және термомагниттік эффектілер болып саналатын айқас құбылыстар байқалады. Бұл құбылыстар электр тогының әсерінен туындаса оларды гальваномагниттік, ал жылу ағыны есебінен пайда болса термомагниттік деп атайды. Тасымалдау Құбылыстарын кинетик. теория зерттейді. Дереккөздер
Шемен

Шемен— қан мен лимфа сұйығының қалыптан тыс көп бөлініп, ағза тініне қайта сіңуінің нашарлауынан тері асты май қабаттарына, тіндерге, буынға, органдарға сұйықтықтың (транссудаттың) жиналуы. Транссудаттың құрамында белок аз, тұнық болады. Шеменнің пайда болу себебі әр түрлі. Ол көбінесе жүрек-қан тамыр аурулары кезінде, бүйрек зақымданғанда, ісік пайда болғанда, ашыққанда, уланудың кейбір түрлерінде көрініс табады. Шеменнің жергілікті және жалпы түрлері ажыратылады. Жергілікті шемен кезінде вена тамырының қысылып жаншылуынан қан айналымы бұзылады. Әр түрлі органдарда пайда болуына байланысты, мысалы, іш қуысында пайда болса — асцит, көкірек қуысында — гидроторакс, жүрек қабында — гидроперикард, буында — гидроартроз, ми қабығында — гидроцефалия, ен қабатында — гидроцеле, т.б. деп аталады. Шеменнің жалпы түрі жүрек-тамыр, бүйрек ауруларында және ашыққанда болады. Сұйықтық жиналған жер, әдетте ісініп, көлемінің ұлғайғаны байқалады. Сұйықтық жиналған жерді саусақпен басқанда шұңқырайып қалады. Емі: Шеменге себеп болған дертті тауып емдеу. Кейде жиналған сұйықтықты пункция жасау арқылы сорып алады. Ауру асқынған жағдайда хирургиялық операция жасалынады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том Автор *А. Нұрмақов
Түймекент ауылдық округі

Түймекент ауылдық округі — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақжар, Түймекент ауылдары кіреді. Орталығы – Түймекент ауылы. Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы мемлекеттік ономастикалық комиссиясының 06.02.1997 жылғы ұйғарымымен - бұрын "Трудовой пахарь" аталып келген ауылдық округке Түймекент тарихи атауы қайтарылды. Су көздері Жиенбайдың қайнары - Жиенбай деген адам болған. 1990 жылдары ауыл маңында жаңа бір қайнардың көзін ашып, ел игілігіне жаратқан соң сол кісінің есімімен атап кеткен. Ол бұлақ әлі күнге халық игілігіне жарап тұр. Сасықкөл - Талас өзені толғанда тасыған су, бір жерге жиналып, тұрып қалғандықтан иістеніп кететін көлшік. Ол 5-6 шақырым жерді алып жатыр, еш көлге немесе тоғанға құймайды. Сырғабай арығы - кезінде ауылда өмір сүрген Сырғабай деген байдың атымен аталған. Өз қонысына қарай арық қаздырып, су тартып, жел мен су диірменін пайдаланған. Қазір ол диірмендер жоқ. Өтеген арығы - бір кездері ауылда өмір сүрген адамның атымен аталады. Ол адам туралы дерек жоқ. Жер аттары Ауыл маңында биіктігі 6 м болатын "Жайлаутөбе деп аталатын V ғасырға жататын көне қала орны бар. Сол кезде қалыңдығы 1 2м, биіктігі 1,5-2 м болатын дуалдармен қоршалған. Дуалдың бұрыштарында мұнаралар болған. Қазір бұл мұнаралардың орны ғана қалған. Байсақалдың қорғаны - Жаңабай руынан шыққан Байсақал деген болыс болған. Халық оны қадірлеп, қорған тұрғызып сол кісінің атымен атаған. Үштөбе - үш төбелі қорымның аты. Бұл жерге ауыл адамдары жерленген. Қазірде ол төбенің екеуі тапталып, біреуі қалған. Нұрымбет қорғаны - Нұрымбет деген діндар адам болған. Ол халықты ескіше хат тануға үйретіп, ағартушылықпен айналысқан соң оны қадірлеп, қорған тұрғызып, сол кісінің атымен атаған. Дереккөздер
Түркістан ауылдық округі

Түркістан ауылдық округі – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Арыстанды, Әшір Бүркітбаев, Үшбас ауылдары кіреді. Орталығы – Әшір Бүркітбаев ауылы. Дереккөздер
Эволюциялық этика

.]] .]] Эволюциялық этика – ақылақтың негізі адам табиғатынан тамыр алады дейтін этикалық теориялардың бір түрі. Этикаға эволюциялық көзқарасты ағылшын ғалымы. Г.Спенсер қалыптастырған. Алайда Эволюциялық этиканың негізгі идеялары философиялық эмпризм және этикалық сентиментализмнен алынып, осы ілімді жаратылыстану ғылымы тұрғысынан негіздеуге тырысқан екінші бір ағылшын ғалымы Ч.Дарвин тарапынан ұсынылған еді. Дарвиннің негізгі идеялары бойынша: қоғам әлеуметтік инстинктер арқасында өмір сүреді, адам тілінің арқасынада қоғамдық пікір туындайды, әлеуметтік инстинкт әдетпен бекиді, т.б. Эволюциялық этика адамның моральдық мінез-құлқын қоршаған ортаға бейімделу функциясы ретінде қарастырады. Адамгершілік өлшемі бүкіл тіршілікті қамтитын даму процесі деп саналады. Оның дамуына ықпал ететін – ізгілік те, қарсы әрекет ететін – зұлымдық. Эволюциялық этика зерттеушілер этика-философия көзқарастардың теориясы мұраларынан бас тартып, моральды мақсатты немесе адаптивті мінез-құлық формасы ретінде сипаттайды. Дереккөздер
Ұланбел ауылдық округі

Ұланбел ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ұланбел ауылы кіреді. Орталығы – Ұланбел ауылы. Округ құрамында болған Кіші Қамқалы ауылы 2019 жылы таратылған. Дереккөздер
Тасымал

Тасымал – жүк, тауар, жолаушы тасымалдау. Негізгі түрлері: әуе Тасымалы – жолаушыны, жүкті, поштаны әуе көлігімен тасымалдау; контейнерлік Тасымал – жүктерді құрлық, су, әуе көлігімен тиеп-түсіруге қолайлы көлік бейімдемелерінде – контейнерлерге тиеп тасымалдау; пакеттік (қалталап) Тасымал – жүктерді ыдысқа салып немесе ыдысқа салмай бір-біріне бекітіп, жеке орындарға қойып тасымалдау; аралас Тасымал – жолаушылар мен жүктерді бірнеше көлік түрлерінің көмегімен тасымалдау; арнаулы Тасымал – ерекше маңызды мемлеттік және қорғаныс мұқтаждарын қанағаттандыруға арналған арнаулы жүктерді тасымалдау; транзиттік Тасымал – шетелдік иелердің жүктерін екінші бір елдің, сондай-ақ үшінші бір елдің аумағы арқылы теңіз, өзен, автомобиль, әуе көлігі түрлерімен, сондай-ақ аралас қатынас көлігімен транзиттік тасымалдау; орталықтандырылған Тасымал жалпы пайдаланудағы автомобиль көлігі кәсіпорны бір жүк жөнелтушіден жүк алушылардың бәріне немесе барлық жүк жөнелтушілерден бір жүк алушыға жеткізетін тасымал; чартерлік Тасымал – чартер шартын орындау үшін жүзеге асырылатын тұрақсыз тасымалдау. Тау-кендік Тасымал – жер асты кен қазбалары арқылы дөңгелекті көлікпен тау-кен массасы мен әр түрлі жүктерді шахта оқпанына (шахта оқпанынан), тікелей жер үстіне, тіпті жер үстіндегі кен өндірісінің аясындағы кен байыту орындарына немесе үйіндіге дейін жеткізу. Дереккөздер
Регенерация

Регенерация ( — қайта өркендеу, қалпына келу), Биологияда жануарларда түгелдей не жарым-жартылай алып тасталынған, зақымданған не жойылған органның немесе оның бөлігінің (тіннің, ұлпаның) қайтадан қалпына келуі. Регенерация терминін 1712 ж. француз табиғат зерттеушісі Р.А. Реомюр (1683 — 1757) ұсынды. Регенерация физиол. және реперативтік деп бөлінеді. Физиологиялық Физиологиялық Регенерация әдеттегі тіршілік процесінде көптеген органдарда, мыс., қан құрамы элементтерінде, ішек-қарынның, тыныс органдары жолдарының кілегей қабығында, эпидермисте (бұған түлеу де жатады) өтеді. Реперативті Физиология Реперативті Физиологиялық жануарлар түріне қарай әр түрлі болады. Омыртқасыздардың көпшілігінде Регенерация нәтижесінде дене бөлігінен тұтас организм дамуы мүмкін. Жоғары сатыдағы жануарларда бұндай Регенерация болмайды, жеке орган не оның бөлігі ғана регенерацияланады. Регенерация нәтижесінде пайда болған органдар бұрынғы қалпынан өзгеруі де өзгермеуі де мүмкін. Регенерация әр түрлі жағдайларға, жүйке жүйесі қызметіне байланысты қартайған ағзада баяу өтеді. Өсімдіктерде жойылған не зақымданған өсімдік бөлігінің жаңадан түзілуі, сондай-ақ организм бөлігінен тұтас ағзаның қалпына келуі. Өсімдік Регенерациясы олардың жүйеленімдік топтарына қарай әр түрлі, ол өсімдік құрылысына, оның даму фазасына, тіршілік ететін ортасына байланысты. Өсімдік Регенерациясын өсімдікті вегетативтік жолмен (сабағы, тамыры, жапырағынан) көбейтуге пайдаланады. Плазмалық терапия Косметологиядағы плазмалық терапия - бұл таяз инвазивті косметикалық процедура, пациенттің қан плазмасы 8 мл-ге дейін емделетін аймақтың бүкіл бетіне терінің қартаю белгілерін жояды, өңін жақсартады және көтергіш әсер береді. Дереккөздер
Мақсұдов Садреддин

Мақсұдов Садреддин, Садри Мақсұди Арсал (1880, Қазан қаласы маңындағы Ташсу ауылы — 20.2.1957, Стамбұл) — мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, заңгер, тарихшы. Низамеддин имамның отбасында дүниеге келген. Қазан қаласындағы “Алламие” медресесінде бастауыш білім алып, Бақшасарай қаласындағы “Зенджерли” медресесінде оқуын жалғастырды. 1897 жылы орыс мектебіне ауысып, Қазан татарларының өмірінен “Мейшет” атты роман жазды. 1902 жылы Сорбонна университетінің құқық факултетіне оқуға түседі. Осында жүргенінде Юсуф Акчуринмен танысады. Нижний Новгородта болған Бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезіне (16 — 21 тамыз, 1906) қатысып, “Ресей мұсылмандар одағы ұйымының” ОК құрамына кірді. 2,3 рет - Мемлекеттік думаға депутат болып сайланды, думадағы мұсылман фракциясының белсенді мүшесі болды. Дума мәжілістерінде патша өкіметінің отаршылдық саясатын сынға алды. Арнайы сапармен Түркістан өлкесінде болды. 1916 жылы тылдағы қара жұмысқа алынған түркістандықтардың хал-жағдайы жөнінде мәліметтер жинау үшін бүкіл батыс майдан шебін аралап қайтты. 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін Түркістан өлкесін басқару үшін Уақытша үкімет құрған комитетттің құрамына кірді. 1917 жылы шілдеде Еділ-Орал ұлттық-мәдени автономиясының жоғарғы органы — Милли Идаренің төрағасы болып сайланды. 1918 жылдан өмірінің соңына дейін шетелде (Франция мен Түркияда) тұрып, еңбек етті. Париж университетіне қарасты Исламтану институтында (1923 — 24), Стамбұл және Анкара университеттерінің әдебиет, құқық факультеттерінде професcор болып (1939 — 1950) жұмыс істеді. 1930 — 38 жылы Түркия парламентінің депутаты болды. Түркі халықтарының тарихы, құқықтану, тіл мәселелері жөнінде көптеген ғылыми еңбектер жазды. Дереккөздер
Регистр (музыка)

Регистр — музыкалық аспаптар немесе әнші дауысының белгілі бір биіктікте орналасқан дыбыс диапазонының бөлігі. Кейбір үрмелі және тілді музыкалық аспаптарда — бірыңғай тембрдегі түтіктер тобы. Регистр үшке бөлінеді: * жоғарғы регистр * ортаңғы регистр * төменгі регистр Әр регистрдің дыбыс бояуы (тембрі) әртүрлі болады. Орган музыкалық аспабының дыбыс шығаратын және түрлі бұрауға түсірілген трубаларын да Регистр дейді. Бірақ мұндағы дыбыс бояуы бірдей. Муз. аспаптың қай-қайсысының да болсын негізгі үш Регистрі болады. Мысалы: Регистр фортепиано клавиатурасында былай орналасады: субконтроктава, контроктава және үлкен октава — төм., кіші және бірінші октава — ортаңғы, екінші, үшінші және одан жоғары қарай — жоғ. Регистр құрайды. Регистр әнші дауысында дауыс тембріне, диапазонына қарайды. Сондықтан әншілер дауысы сопрано, тенор, меццо-сопрано, баритон, контральто, бас деп жоғ., ортаңғы және төм. дауыстарға бөлінеді. Дереккөздер
Талғат Досымғалиұлы Теменов

{{Кинематограф { } }} Талғат Досымғалиұлы Теменов (23 қараша 1954 жылы Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Малыбай) – театр және кинорежиссері, кинодраматург. Өнертану профессоры. Қазақстанның халық әртісі (1999). Парасат, Құрмет ордендерінің иегері. Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының көркемдік жетекшісі. Жалпы мәліметтер Алматы мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін (1976) және Мәскеудегі бұрынғы КСРО Мемлекеттік кино жанындағы жоғары режессерлер мен сценарийшілер курсын (1986, С.А. Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген. Алғашында Талдықорған облысы драма театры труппасында (1976 – 1780) актер болып қызмет етті. Бұдан кейін “Қазақфильм” студиясында режиссердің көмекшісі әрі сценарийші (1980 – 1982), кинорежиссер (1986 – 1987), қоюшы кинорежиссер (1988 – 1994), “Мосфильм” студиясында кинорежиссер (1987 – 1988), 1994 – 2000 жылы Алматы мемлекеттік театр және кино институтының (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) ректоры, 2000 жылдан “Қазақфильм” кинокомпаниясының көркемдік жетекшісі, ал 2004 жылдан Қазақтың мемлекеттік академиялық жастар мен балалар театрының директоры болып қызмет атқарады. Алғаш қойған “Адамдар арасындағы бөлтірік” атты толық метражды көркем фильмі (1988) Майндағы Франкфурт қаласында өткен 15-Халықаралық кинофестивальдың Гран-при (Германия, 1989), Италияда “Күміс аю” жүлдесіне (1989, Джиффони) және Португалияда (1990) өткен Халықаралық кинофестивалінің арнайы жүлдесіне ие болды. Оның өзі жазған сценарийі бойынша қойған көркем фильмдері қатарында “Шаңырақ” (1983), “Қайдасың сен, Чапай?” (1984), “Торо” (1986), “Адамдар арасындағы бөлтірік” (1988), “Қызғыш құс” (1991), “Махаббат бекеті” (1993), т.б. бар; пьесалар да (“Алма бағы”, “Көгілдір такси”, соңғысын С.Сматаевпен бірге) жазған. Тарихи тақырыпқа қойылған “Көшпенділер” фильміне (2005) режылы ретінде қатысқан. 1994 жылдан педогог қызметпен (1996 жылдан профессор) айналысты. Теменов – “Қайырлы таң” (1979) және “Гүлнәз” (1986), “Ой жасын” (2004) атты повестер мен әңгімелер жинағының авторы. Марапаттары * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреты; * «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» құрметті атағы; * 1999 жылы «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атақтары берілген. * 2005 жылы президент жарлығымен «Құрмет ордені» нің иегері атанды. * 2013 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» нің иегері атанды. * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл" медалімен марапатталған. * медалдармен марапатталған. * Қазақстан Театрлар Ассоциациясның «Сахнагер – 2017» Ұлттық театр сыйлығының «Театр өнерін дамытуға қосқан орасан зор еңбегі үшін» аталымы бойынша марапатталды. (Астана 27 наурыз 2017 жыл); Дереккөздер
Сақыпжамал Асқарқызы Ұзақбаева

Ұзақбаева Сақыпжамал Асқарқызы (16.10.1949 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қ.) – педагогика ғылымының докторы (1993), профессор (1994) ҚР Педагогика ғылым академиясының академигі (1996). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (1972, қазіргі [http://www.zhenpi.kz/ Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті] ) бітірген соң осы институтта оқытушы (1972–76), аға оқытушы, доцент (1981–86), ҚазПИ-де стажер (1976–78, қазіргі [http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ]), аспирант (1978–81), доцент, профессор (1986–2001), Қазақ ұлттық өнер академиясының оқу және оқу-әдістемелік істер жөніндегі проректоры (2001–07); 2007 жылдан Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде профессор қызметтерін атқарады. «Қазақтың халықтық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Сілтемелер *[http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ] *[http://www.zhenpi.kz/ Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті] Дереккөздер
Тілік

Тілік – Ұлы жүздің ысты тайпасынан тарайтын ру. Н.Аристовтың Диқанбай батырдан жазып алған шежіресінде ысты – ойық, тілік болып екі тармаққа бөлінеді. А.Нұрбеков шежіресінде ыстыдан – Жауатар. Одан ойық, тілік, көкшекөз, ауызүсіген, сәтек. Жазба деректерде тілік орта ғасырдан белгілі ру. Фахреддин Мубарәкшаһтың “Тарихында” Қазақстан жерін мекендеген көптеген тайпалар ішінде тілік те аталады. Бұл 13 ғасырдағы дерек. Тілікпен қаңлының таңбасына (көсеу) қарай М.Тынышбаев, Аристов, С.Аманжолов тілікті 13 ғасырдағы Қаңлы одағындағы ру деген пікір айтады. Бірақ бұлардан өзге көптеген зерттеушілер әрі шежіре деректері ойықтың таңбасына қарап (ОО – көз таңба) дулатпен туыстығын анықтайды. Қазан төңкерісіне дейін тілік ұрпақтары Іле бойын, Верный, Әулие-ата уездерін мекендеген. Ұраны – Жауатар, таңбасы – (көсеу). Сілтемелер
Хантау ауылдық округі

Хантау ауылдық округі — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қияқты, Хантау ауылдары кіреді. Орталығы – Хантау ауылы. 2013 жылдың 27 маусымына дейін Хантау кеттік әкімдігі аталып келді. Округ құрамында болған Жиделі ауылы 2015 жылы Шу ауданына берілді. Дереккөздер
Иван Алексеевич Алешин

Иван Алексеевич Алешин (5.6.1929 ж.т., Саратов облысы, Балашау қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1974). Ашхабад медицина институтының емдеу факультетін (1950) бітірген. 1953–61 ж. Ашғабат медицина институтының физиология кафедрасының аспиранты, ассистенті. 1961–87 ж. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында қалыпты физиология кафедрасының доценті, профессор, меңгерушісі қызметтерін атқарып келеді. 130-дан аса ғылыми еңбектің авторы. Шығармалар * Очерки частной электрофизиологии желудка, Л., 1983. Дереккөздер
Қапал суару жүйесі

Қапал суару жүйесі, Жамбыл облысы Жамбыл, Байзақ аудандары жерінде. 1920 ж. іске қосылған, 1962 ж. толық қайта жаңартылды. Суы негізінен егін суаруға пайдаланылады. Жалпы ұзындығы 357,4 км, Талас өзеннен басталады. Жүйе секундына 267 м3 су өткізеді. Жылына 24,4 мың га егістік суарылады. Егістіктің басты дақылы – қант қызылшасы. Сілтемелер *http://www.aksuakimat.kz/kaz/ochirk_2/ Дереккөздер
Тімтуір (көл)

Тімтуір – Обаған алабындағы көл, Географиялық орны Қостанай облысы Қарасу ауданы жерінде. Көршілес Қойбағар, Жаншора көлдерімен жалғаса Тімтуір ойысында орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 203,1 м биіктікте. Ауданы 54,3 км 2 , ұзындығы 9,5 км, ені 6,9 км, орташа тереңдігі 1,6, ең терең жері 3 м, су көлемі 80 млн. м 3 . Жағасының ұзындығы 27,4 км, су жиналатын алабы 3570 км 2 . Көлге Тімтуір өзені құяды. Көлдің шығыс жағасы биік (4,5 м-дей), тік жарлы, оңтүстік жайпақ, саздақты келеді. Негізінен қар суымен толысады. Судың минералдығы 0,8 мг/л. Қуаңшылық болған жылдары тартылып қалады. Солтүстік жағалауында өзімен аттас ауыл орналасқан. Дереккөздер
Шақпақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Шақпақ ауылдық округі – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Амансай, Тәттібай Дүйсебаев, Шақпақ ата, Ынтымақ ауылдары және Шақпақ темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Шақпақ ата ауылы. Округтің жер көлемі 257,2 шаршы км. Округ оңтүстігінде Талас Алатауынан Жабағылы жоталарына дейін, оңтүстік-батысында Құлан тауына дейін созылып жатыр. Батысында Оңтсүтік Қазақстан облысының Тұрар Рысқұлов ауданымен, шығысында Б.Момышұлы ауылдық округімен, солтүстігінде Қарасаз ауылдық округімен шектеседі. Округтің жерін Алматы темір жолы мен Алматы-Ташкент тас жолы кесіп өтеді. Аймақта кремний, уран элементтері барланған. Ауылдық округ тұрғындары мал шаруашылығымен және егіншілікпен айналысады. Округте 2 орта, негізгі, 2 бастауыш мектептер, мәдениет үйі, 2 кітапхана, 2 фельдшерлік пункт, ауылдық амбулатория, пошта бөлімшесі бар. Дереккөздер
Шоқпар ауылдық округі

Шоқпар ауылдық округі – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Алаайғыр, Еспе, Құлақшын, Шоқпар темір жол бекеттері және Шоқпар ауылы кіреді. Орталығы – Шоқпар ауылы. Дереккөздер
Шығанақ ауылдық округі

Шығанақ ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бурылбайтал, Шығанақ ауылдары және Бурылбайтал темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Шығанақ ауылы. Дереккөздер
Темиртауский рабочий

Темиртауский рабочий – газет, Қазақстан КП Теміртау қалалық комитеті мен халық депутаттары қалалық кеңесінің органы. Газет алғаш 1947 жылғы 2 қарашада орыс және қазақ тілінде (“Теміртау жұмысшысы”) шықты. Газет өз бетінде Қазақстан Магниткасы құрылысшылары мен металлургтарын, химиктері мен энергетиктерін интернационалдық рухта тәрбиелеу мәселелерін, қала мәдениетінің өсуін және жұмысшылардың табыстары, олардың өзара жарыстық ұйымдастыру жолдарын ұдайы көтеріп отырды. Сілтемелер
Редуценттер

Редуценттер (лат. reducentіs — қалпына келтіруші), ыдыратушылар — өлі органикалық заттарды (өлекселер мен организм қалдықтарын) ыдыратып, оларды органикалық емес заттарға айналдыратын организмдер (сапротрофтар). Оларды кейде деструкторлар, яғни ыдыратушылар деп те атайды. Редуценттер табиғи бірлестіктердегі (биогеоценоздардағы), экожүйелердегі қоректік тізбектің соңғы кезеңін қамтиды, яғни қоректік тізбек Редуценттердің қызметімен аяқталады. Сондықтан Редуценттер кез келген қоректік тізбекте (заттар мен энергия айналымында) басты рөл атқарады. Редуценттер гетеротрофты организмдерге жатады. Редуценттердің қоректік тізбектегі атқаратын қызметінің сызба нұсқасы: Редуценттерге бактериялар, саңырауқұлақтар, кейбір балдырлар, өлексемен қоректенетін жәндіктер, шұбалшаң, өзен шаяны, т.б. тіршілік иелері жатады. Сулы ортада тіршілік ететін Редуценттер судың биол. тұрғыдан тазаруына септігін тигізеді. Ал топырақ құрамында кездесетін Редуценттер топырақтың құнарлылығын арттырады. Дереккөздер Толықтыру
Катамаран

Катамара́н — (тәмілден கட்டு மரம் каттумарам, — байланған бөренелер) # Үнді мұхитының азиялық бөлігінде тұратын халықтардың қайығы # Екі корпусты кемелер. Корпустары төбелерінен көпір арқылы байланысады (ферменді немесе палубтық типте). Тарихы Кемелердің бұл түрі ежелден белгілі болған, негізінен Океания халықтарында кең тараған. Этнография мен археология ғалымдарының айтуынша Полинезиилік катамаран сол елдің көшіп қонуындағы негізгі көлік түрі болған. Еуропада катамаранды, мысалы, римдіктер Сиракуздарды алғанда пайдаланған, оларда штурмға арналған баспалдақтарын алып жүрген. Дегенмен, катамарандар кеме өндірісінде көпірін мықты қылу мәселесі мен құрылысының қиыншылығынан кең тарай алмады. Корпус материалы ретінде металл енгелі және соған сәйкес кеме жасау жаға технологияның дамуы катамаран тиімділігіне және алатын орнына жаңа көзқарас әкелді, сөйтіп катамарандар қайта пайдаланыла бастады. Бүгінгі күн катамарандары ]] Катамарандар ерекшеліктеріне палубаларының кеңдігі, бастапқы үлкен тұрақтылығы, тербелу амплитудасының аздығы, корпустарының ұзындатылу мүмкіндігі, ал ол өз кезегінде қозғалыс жылдамдығын арттырады. Дереккөздер
Майгүл Ибрагимқызы Қазтұрғанова

Майгүл Ибрагимқызы Қазтұрғанова (1.5.1951—6.7.2025) қазіргі Алматы облысы Ескелді ауданы Еңбек ауданы) – әнші. ҚР Халық артісі (1995). Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясының әншілік-хор факультетін (Н.Д. Юмашевтің жетекшілігімен) бітірді (1980). Өзінің шығармашылық жолын “Отырар сазы” фольклорлық-этнографиялық ансамблінде жеке әнші ретінде бастады (1980 – 90). Содан кейін бұрынғы Талдықорған облысы филармониясы жанындағы “Алтын дән” ансамблінің әншісі болып жұмыс істеді (1990 – 98). 1998 жылдан Н.Тілендиев атындағы оркестрдің соло-әншісі. Әншінің репертуарында қазақ халық және кәсіби композиторларының, әлем халықтарының әндері бар. 1994 жылы Пхеньянда өткен Дүниежүзілік фестивальда Қазтұрғанова жеңімпаз атанды. “Отырар сазы” ансамблінің құрамында Ирак, Германия, Франция, Қытай, Түркия, Корея, т.б. елдерде қазақ өнерін паш етті. Дереккөздер
Темпера

Темпера (, temperare – бояуларды араластыру) – бояумен салынған кескіндеме. Темпера алу үшін табиғи (жұмыртқа, өсімдік сөлі, т.б.) және жасанды эмульсиялар (желімнің майлы әрі сулы немесе майлы лактың қосындысы) қолданылады. Темпера Ежелгі Мысырда (Египет) белгілі болған. Орта ғасырда қондырғылы кескіндеменің негізгі әдісіне айналды. Қазіргі кезде қондырғылы және сәндік жұмыстарда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Айнабұлақ ауылдық округі (Ұлытау облысы)

Айнабұлақ ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Айнабұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Айнабұлақ ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 217 адамды (122 ер адам және 95 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ақадыр кенттік әкімдігі

Ақадыр кенттік әкімдігі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақадыр кенті мен Сарыши ауылы кіреді. Орталығы – Ақадыр кенті. Округ құрамында болған Подхоз ауылы 2010 жылы таратылған. Дереккөздер
Катанов Николай Федорович

:Катанов Николай Федорович, Хызылұлы Пора (6.5.1862, Ресей, Краснояр өлкесі, Аскиз ауданы– 10.3. 1922, Қазан) – хакас филологы, этнографы, түркологы, Қазан университетінің профессоры (1893), салыстырмалы тіл білімінің докторы (1907). *Әкесі Хызыл хакастардың ірі тайпасы саналған сағадан шыққан, шешесі – качы тайпасынан. 1869 – 76 жылы Аскиздегі училещеде оқыған. Красноярскіде классикалық гимназияны (1884), Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін (1888) бітірген. *1888 – 92 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының тапсырмасымен Сібірде, Моңғолияда, Жетісуда болып, ұйғыр, өзбек, қазақ, тыва, тағы басқа түркі халықтарының этнографиясы мен тілі жөнінде мол материал жинады. Қытайға сапарында оны Жүніс Итқараұлы деген қазақ бастап апарған. *1885 – 1921 жылы шығыстану саласы бойынша 180-нен астам ғылыми еңбек жариялаған. *Негізгі еңбегі: “Урянхай тілін зерттеу тәжірибесі” (1903), көлемі 1600 беттей. Бұл еңбекте 50-ге жуық түркі тілдері мен диалектілері салыстырылып зерттелді. Хакас, тыва, карагастардың этнографиясы, лингвистикасы, фольклоры туралы 2 томдық “Урянхайлардың, абакан татарлары мен карагастардың сөйлеу тілі” деген еңбегі 1907 жылы В.В. Радлов шығарған “Түркі тайпаларының халықтық әдебиет үлгілері” аталатын кітаптың 9-бөлімінде жарияланды. Катанов – П.М. Мелиоранскийге қазақ тілін зерттеуге көмек берді. *1894 жылы Қазан университеті жанындағы Археология, тарих және этнография қоғамының хатшысы болып сайланды. Қазан университеті “Хабаршысының“ редакторы болды. Катанов – Орыс география қоғамының, Левендегі (Бельгия) Ғылым мен әдебиеттің халықаралық қоғамының, Будапешттегі Мажар этнография қоғамының толық мүшесі, Гельсингфорстағы финн-угор қоғамының корреспондент мүшесі болды. Шығармалары: *Среди тюркских племен, СПб., 1893; *Этнографический обзор турецко-татарских племен, Казань, 1894; *Песня Худаяр-хана и приход русских в Среднюю Азию, СПб., 1894; *О погребальных обрядах у тюркских племен с древнейших времен до наших дней. – ИОАИЭК, 1894, т. 12, в. 2; *Киргизские степи. Средняя Азия и Северный Китай в 18 столетии по показаниям, разведкам, доезжим запискам, отчетам и исследованиям *Западно-Сибирских казаков и прочих служилых сибирских людей, Записки ЗСОРГО. кн. 14, в. 1, Омбы 1893. Дереккөздер:
Елена Ивановна Гончарова

Елена Ивановна Гончарова(1931 жылы туған, Ресей, Новосибирск қаласы) – медицина ғылымының докторы (1985), профессор (1986). Мәскеу медицина стоматологиялық институтын (1954) бітірген. 1954–1956 жылдары тіс дәрігерлері мектебінде (Воронеж қаласы) стоматология мұғалімі, Ташкент мемлекеттік медицина институтында ассистент (1956–1963), Алматы мемлекеттік медицина инcтитутында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина унивесритеті) ассистент (1963–1967), доцент (1967–1977), Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі (1977–1995) болды. 1995 жылдан Қазақ ұлттық мед. университеті жанындағы Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында профессор. 80 ғылыми мақаланың авторы. Дереккөздер
Температура

]] Температура ( – араластырылуға тиісті, өлшемдес болу, қалыпты күй) – макроскопикалық жүйенің термодинамикалық тепе-теңдік күйін сипаттайтын физикалық шама. Егер оқшауланған немесе тұйықталған жүйе термодинамикалық тепе-теңдік күйде болса, онда оқшауланған немесе тұйықталған жүйенің кез келген бөлігінде температура бірдей болады. Ал егер жүйе тепе-теңдік күйде болмаса, онда жылу (энергия) оның температурасы жоғары бөлігінен температурасы төмен бөлігіне қарай ауысып, белгілі бір уақыт өткеннен кейін жүйенің барлық бөліктеріндегі температура өзара теңеседі. Молекула кинетикалық теория тұрғысынан тепе-теңдіктегі жүйенің температурасы сол жүйені құрайтын атомдардың, молекулалардың, т.б. бөлшектердің жылулық қозғалысының қарқындылығын сипаттайды. Мысалы, классикалық статистикалық физиканың заңдарымен сипатталатын жүйе үшін бөлшектердің жылулық қозғалысының орташа кинетикалық энергиясы жүйенің абсолют температурасына тура пропорционал болады. Бұл жағдайда температура дененің жылыну (қызу) дәрежесін сипаттайды. Жалпы жағдайда температура жүйе энергиясының энтропия бойынша алынған туындысымен анықталады және ол әрқашан оң болады. Осылай анықталған температура абсолют температура немесе термодинамикалық шкала температурасы деп аталады. Бірліктердің халықаралық жүйесінде абсолют температураның бірлігіне кельвин (К) қабылданған. Көп жағдайда температураны Цельсий шкаласы (t) бойынша өлшейді. Ал t және Т бір-бірімен: t=T-273,15К теңдігі арқылы байланысқан (мұнда Цельсий градусы кельвинге тең). Дене температурасы термометр арқылы өлшенеді. Температуралық шкаласы Температуралық шкаласы- қалыпты кысым кезінде мұздың еру нүктесі нөл градусқа, ал қайнау нүктесі - 80 градусқа теӊ. Абсолют температура. Кельвин температуралық шкаласы Абсолюттік температура ұғымын 1848 жылы У.Томсон (Кельвин) енгізгенді. Абсолют температура шкаласын Кельвин температуралық шкаласы немесе термодинамикалық температура шкаласы деп атайды. Егер зат -273,15⁰C температурада газ күйінде қалса газдың қысымы да нөлге тең болады. Осы температураны жаңа температуралық шкалада бастапқы санақ нүктесі ретінде қабылдады. Кельвин температуралық шкаласы- температура бірлігі ретінде кельвин (К) алынатын термодинамикалык температуралык шкала. Ремюр температуралық шкаласы Ремюр температуралық шкаласы - қалыпты қысымда мұздың еру нүктесі нөл градусқа, ал судың қайнау нүктесі 80 градусқа сәйкес келетін температуралық шкала. Мұздың еру температурасы 0 градусқа сәйкес келеді. Фаренгейт температуралық шкаласы Фаренгейт темературалық шкаласы - қалыпты қысымда мұздың еру нүктесі 32 градуска, ал судың кайнау нүктесі 212 градуска сәйкес келетін температуралық шкала. Цельсий температуралық шкаласы Цельсий темературалық шкаласы - калыпты кысымда мұздың еру нүктесі нөл градуска, ал судың кайнау нүктесі 100 градуска сәйкес келетін температуралык шкала. Сілтемелер
Катапульта

:Катапульта (латынша catapulta, грекше katapeltes – жоғарыдан төмен лақтыру) *1) ежелгі заман мен орта ғасырлардағы ширатылған талшықтың (сіңірден, былғарыдан, тағы басқа материалдан жасалған) серпімділік күші арқылы жұмыс істейтін лақтырғыш машина; қоршаудағы қамалға 250 – 850 м қашықтықтан ауыр тастарды, жанғыш зат толтырылған кеспектерді, тағы басқа лақтыратын соғыс құралы. Біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырдан б.з-дағы 15 ғасырға дейін, отты қару-жарақ шыққанша қамалдарды басып алуда негізгі құрал ретінде қолданылды; *2) авиа тасығыш кеме палубасынан ұшақтардың, планерлердің, тағы басқа ұшу аппараттарының ұшуы мен жылдамдық алуын қамтамасыз ететін қондырғы; *3) ұшқышты, ғарышкерді ұшатын аппараттан автоматты түрде лақтыратын механизм. Дереккөздер:
Ақбұлақ ауылдық округі (Осакаров ауданы)

Ақбұлақ ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін Пролетар ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақбұлақ, Роднички ауылдары кіреді.Орталығы – Ақбұлақ ауылы. Дереккөздер
Африка пілдері

Африка пілдері - еттұмсықтылар отрядының Африканы мекендейтін сүтқоректілер туысы. Екі түрден тұрады: саванна пілі және тіказулы орман пілі . Африка пілдеріне жасалған ақырғы ДНҚ зерттеулеріне сүйенсек, Loxodonta 1,9 және 7,1 миллион жыл бұрын пайда болған. Зерттеулерге шейін бұлар тіркім болып саналған (L. africana africana және L. africana cyclotis). Ақырғы зерттеулерге қарағанда жабайы далада, болжаумен 500—600 мың африка пілдері қалған. Барлық түрлер Халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген. Дереккөздер
Катапульттеу контейнері

Катапульттеу контейнері– ғарыштық ұшу аппаратының жабдығы; тәжірибе жүргізілетін жануарлар және басқа жүктер орналастырылатын контейнер. Катапульттеу контейнері ғарышкердің катапульттеу орынтағының бір түрі ретінде кейбір ғарыштық кемелерде орнатылды. Катапульттеу контейнері жануарларға автоматты түрде тағам беретін кабинамен, ассенизациялық құрылғы мен желдету жүйесі, катапульттеу құрылғысы мен парашюттік жүйе, контейнерді пеленгілеуге арналған радиоқабылдағыш, тағы басқа жабдықтармен жабдықталады. Контейнер шамамен 7 км биіктікте кемеден катапульттенеді; оның түсу жылд. 6 – 8 м/с. Дереккөздер
Тімтуір (өзен)

Тімтуір – Обаған алабындағы өзен. Қостанай облысының Қарасу ауданы жерінде. Ұзындығы 110 км, су жиналатын алабы 2540 км². Бастауы Торғай төрткүлді өлкесінің солтүстік-шығыс бөлігінен басталып, Тімтуір, Жаншора көлдеріне құяды. Гидрологиясы Аңғары 50 - 200 м, арнасы тік жарлы (4-8 м). Жылдық орташа су ағымы Қарамырза ауылы тұсында 0,76 м3/с. Алабы - шабындық. Дереккөздер
Катапульттеу орынтағы

Катапульттеу орынтағы, катапульттеу креслосы – апат жағдайында ұшу аппараты кабинасынан ұшқышты, ғарышкерді қауіпсіз аймаққа алып шығатын орынтақ (кресло). Катапульттеу орынтағының жерге түсуі парашют арқылы жүзеге асырылады. Катапульттеу орынтағын катапульттеу пиротехникалық құрылғы көмегімен іске асырылады. Ғарыштық аппараттарда катапульттеу орынтағы парашюттік жүйе, оттегі қоры, скафандрдың желдету құрылғысы, қабылдау-хабарлау радиоаппараттары, азық-түлік қоры, тағы басқамен жабдықталады. Дереккөздер
Алдар Петрович Горбунов

Алдар Петрович Горбунов(1927 жылы туған, Мәскеу қаласы) – география ғылым доктыры (1975 жылы), профессор (1979ж.). ҚазПИ-ді (1950 жылы, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 1950–1968 жылдары осы институтта аспирант, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, Қазақ гидрометеорология ғылыми-зерттеу институтында сектор меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1968–1976 жылдары), Тоңқабаттарынтану институтында (КСРО ҒА Сібір бөлімшесі) лаборатория меңгерушісі (1976–1990ж.) қызметтерін атқарды. 1990 жылдан бас ғылыми қызметкер болып істеді. 140-тан астам ғылыми мақала мен 5 монографияның және бірнеше кітаптардың авторы. 1968 - 1971 жылдары Қазақ гидрометеорологиялық ғылыми-зерттеу институтының гляциалдық селдер секторын, 1971 - 1990 жылдары КСРО Сібір ҒА бөлімшесі мұздықтарды зерттеу институтының қазақстандық геокриологиялық лабораториясын басқарды. А.П.Горбуновтың негізгі ғылыми жұмыстары биік таулы тоң, мұздық, селдерді зерттеуге арналған. Ол - биік таулы аудандар геокриологиясының негізін қалаушы. Зерттеу мақсатымен Тянь - Шаньда, Памирде және Жетісу Алатауында, Алтай тауында, Байкал сыртында, Камчаткада, Кола түбегінде, Скандинавияда, Моңғолияда және Қытайда, Кавказда, Альпіде, Анд тауларында , Экваторлық және Солтүстік Африкада сапарда болған. А.П.Горбуновтың тағы бір қызығушылық танытқаны - топонимика. Ең алдымен, оны Орталық Азия тауларындағы географиялық атаулар қызықтырды. Ол топонимикада өзін осы саладағы танымал қазақстандық Ғ.Қоңқашбаевтың шәкірті санайды. Шығармалар * Вечная мерзлота Тянь-Шаня, М., 1971. Дереккөздер
Ақөре ауылдық әкімдігі

Ақөре ауылдық әкімдігі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақөре ауылы кіреді. Орталығы – Ақөре ауылы. 2010 жылы ауылдық округ ауылдық әкімдік болып қайта құрылған. Дереккөздер