kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бәсең сайлау құқы

Бәсең сайлау құқы - азаматтық сайланбалы мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайлану құқы. Яғни ел азаматының сайланбалы қызметіне үміткер ретінде тіркеліп, өзге үміткерлермен бірдей үгіт-насихат жүргізу, арнаулы заңда қарастырылған өзге де құқыларын пайдалану еркі. Көптеген мемлекеттерде бәсең сайлау құқын иелену (белсенді сайлау құқымен салыстырғанда) тым жоғарылатылған сайлау шектеулерімен, жас ересектігі, тұрғылықтылық, сауаттылық, қызметтік ценздерімен байланыстырылған. Мысалы, Канадада, Аргентинада, Бельгияда, Коста – Рикада, т.б. елдерде жалпы ұлттық өкілетті органдарды сайлау кезінде бәсең сайлау құқын жүзеге асыру үшін мүліктік ценздер белгіленген. Жас мөлшерін жоғарылататын цензбен бәсең сайлау құқын шектеу амалы да көп қолданылады. Әсіресе, парламенттің жоғарғы палатасын сайлау барысында бұл ценз мөлшері аса жоғары болады. АҚШ-та, Жапония мен Үндістанда парламенттің төменгі палатасына - 25 жасқа, ал жоғарғы палатаға 30 жасқа жеткен азаматтар ғана сайлана алады. Ал Италияда бұл көрсеткіш одан да жоғары (40 жас). Қазақстанда сайланбалы органдардың сипатына, ерекшеліктері мен айырықша жағдайларына байланысты бірқатар талаптар қойылған. Конституцияға сәйкес ол Президент болып табылатын, елде кемінде 15 жыл тұрған, 40 жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, діни лауазымы жоқ адам сайлана алады. Сондай-ақ, Қазақстанның кемінде 5 жыл азаматы болған, 30 жасқа толған, жоғары біліміне қоса кемінде 5 жыл жұмыс стажы бар, тиісті облыстың, республикалық маңызы бар қаланың не республика астанасының территориясында кемінде 3 жыл тұрған адам Сенат депутаты бола алады. Ал Мәжіліс депутаттығына сайлану үшін ел азаматының жасы 25-ке толуы шарт. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Кенгурулар

Кенгурулар - қалталы сүтқоректілер тұқымдасына жататын жануар. 15 – 17 туысқа бірігетін 55 түрі бар. Кенгурудың дене тұрқы 25 – 160 см, құйрығының ұзындығы 15 – 105 см (кейбір түрінде өте мықты болады), салмағы 1,4 – 90 кг. Көпшілік түрі секіріп қозғалады, жүгіргенде жылдамдығы 50 км/сағатқа дейін жетеді. Австралияда, Жаңа Гвинеяда, Тасманияда, Бисмарк архипелагында таралған. Көптеген түрі шөбі қалың, бұта өскен жазық аймақтарда жүреді, кейбір түрі ағашқа жақсы өрмелейді, таулы жерде де кездеседі. Топтанып жүреді, өте сақ жануарлар. Өсімдікпен қоректенеді, бірақ кейбір түрі құрт, жәндікті де жейді. Жылына 1 рет 1 – 2 күшік туады да, оны бауырындағы қалтасына салып, 6 – 8 ай асырайды. Көп тараған жерде мал жайылымына, егінге зиян келтіруі мүмкін. Терісі мен еті және хайуанханалар үшін ауланады. Алматы хайуанаттар саябағында алып (исполин) кенгуру бар. Кенгурудың 9 түрі қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген. Кенгурулар - қалталы сүтқоректілер тұқымдастары. Ұзындығы 25-160 см, құйрығы, 15-105 см, салмағы 1,4-90 кг. Артқы аяқтары, алдыңғыларынан ұзын және күшті. Бірінші саусағы жоқ, екіншісімен үшіншісі тері жарғағымен біріккен. Бала шығаратын дорбасы алға қарап ашылған, қарны күрделі, көп камералы. Күйіс қайырады. Жерде тіршілік ететін жануарлар, бірақ кейбір түрлері ағашты мекендейді. Құйрығын тенгергіш ретінде қолданып, сағатына елу шақырым жылдамдықпен секіріп жүреді, (13 м ұзындыққа дейін). Өсімдікжегіштер. Жылына бір рет табатын тұқымын 6-8 ай бойы дорбасында ұстайды. Көптеген түрі ауланады. 9 түрі Қызыл кітапқа енгізілген. Түрлері Кенгурулердің үлкен төрт түрі белгілі, олар – қызыл кенгуру, бөкен тәрізді кенгуру, шығыстық сұр кенгуру және батыстық сұр кенгуру. Осылардың ішіндегі ең үлкені – қызыл кенгуру. Сыртқы сілтемелер * [http://www.australiafoto.com/20060228_Kangaroo/Исполинские кенгуру] * [http://interesno.dn.ua/interesting-photo/interesting-photo-animals/3-interesting-photo-animals/402-keng «Интересные факты о кенгуру.»] 1 маусым 2008. Дереккөздер
Клемент Эттли

Эттли Клемент Ричард (3.1. 1883, Патни, Лондон – 8.10. 1967, Лондон) – ағылшын саяси қайраткері, Ұлыбританияның премьер-министрі (1945 – 51). 1908 ж. Тәуелсіз жұмысшы партиясына мүше болды. 1922 – 55 ж. лейбористік партия атынан қауымдар палатасының мүшесі болып, үкіметтің құрамына енгізілді. 1930 – 31 ж. Ланкастер герцогтығының канцлері, байланыс министрі (1931) болды. 1935 – 55 ж. Лейбористік партияның жетекшісі болып сайланып, 1942 – 45 ж. премьер-министрдің орынбасары, доминиондар істері жөніндегі министр және У.Черчилль бастаған Коалиц. үкімет Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1945 ж. шілдеде өткен парламент сайлауында лейбористік партия жеңіске жетіп, 1945 – 51 ж. Эттли үкіметті басқарды, әрі 1945 – 46 ж. қорғаныс министрі болды. Этрус тіліүкіметі Потсдам конференциясына (1945) қатысты, Англия банкісін, темір жолды, азаматтық авиацияны, байланысты, көмір, болат балқыту өнеркәсібін, өнеркәсіптің, т.б. салаларын мемлекет қарамағына алды, елдегі әлеум. қамсыздандыруды, оқу-ағарту және денсаулық сақтау жүйесін жақсартты. Сыртқы саясатта Этрус тіліүкіметі 1947 ж. Үндістан мен Пәкістанға, 1948 ж. Бирмаға тәуелсіздік берді, КСРО-ның ықпалын тежеуге тырысты, Маршалл жоспарын жүзеге асыруға, Солтүстік Атлант шарты ұйымын (НАТО) құруға белсене қатысты. 1955 ж. Этрус тіліге Ұлыбританияның ақсүйектік атағы (граф) берілді. Дереккөздер
Ядроның бөлінуі

Ядроның бөлінуі, атом ядросының бөлінуі – ауыр атом ядроларының өздігінен не басқа бір бөлшектердің әсерінен бірнеше бөлшекке (көбінесе 2 бөлшекке, сиректеу 3 және 4 бөлшекке) бөлінуі. Ядроның нейтрондар арқылы бөлінуінің практикалық маңызы бар. Атом ядросы протондар, дейтрондар, -кванттар, т.б. арқылы да бөлінеді. Атом ядросының бөліне алатындығын тәжірибе жүзінде неміс ғалымдары О.Ган (Хан) және Ф.Штрасман ашқан (1939). Бұл тәжірибенің нәтижесін неміс ғалымдары Л.Мейтнер мен О.Фриш түсіндіріп берді. Атом ядросы бөлінуінің алғашқы теориясын 1939 ж. Я.И. Френкель (КСРО), сондай-ақ Н. Бор және Дж. Уилер (АҚШ) жасады. Ауыр ядроны жуық түрде протондардың электрстатикалық тебіліс күші мен оған қарсы бағытталған керілу күшінің әсерінде тұрған сұйық тамшысы деп қарастыруға болады. Ядроның орнықсыздық дәрежесі электрстатистикалық тебіліс күші энергиясының беттік керілу күшінің энергиясына қатынасы бойынша анықталады, басқаша айтқанда: Z2/A, мұндағы Z – ядроның электр заряды, А – оның массалық саны. Z2/А шамасы жеткілікті дәрежеде үлкен болғанда ядро өздігінен (спонтанды) бөліну мүмкін. Атом ядросының өздігінен бөлінуі құбылысын 1940 ж. Г.Н. Флеров пен К.А. Петржак ашты. Теориялық есептеулер бойынша Z2/А>45 болатын атом ядросы орнықты емес. Ауыр ядролардың бөлінуі кезінде массалары әр түрлі 2 жарықшақтар орнықты ядроға айналмастан бұрын бірнеше рет бета-ыдырауға ұшырайды. Атом ядросының бөлінуі кезінде жарықшақтармен қатар нейтрондар және γ-кванттар да бөлініп шығады. Әрбір ядро бөлінгенде 200 МэВ-қа жуық энергия бөленіді. Ядроның бөлінуі кезінде бөлініп шығатын нейтрондарды шапшаң және баяу нейтрондар деп аталатын екі топқа бөлуге болады. Тізбекті реакция жүру үшін әрбір нейтронның ядроны бөлуі шарт емес. Тек ядроға тізбекті реакция өту үшін қажетті мөлшердегі нейтрондардың саны түссе болғаны. Ядролық энергияны алуда , , ядроларының бөлінуінің ерекше маңызы бар. Висмут, қорғасын, мыс, күміс, ядроларының да бөлінетіндігі анықталды. Алайда бұдан гөрі жеңіл ядролар өте сирек бөлінеді. Пайдаланылған әдебиеттер:
Бәтеш қыстауы

Бәтеш қыстауы - архитектуралық ескерткіш. Қызылорда қаласының солтүстік-шығысында, Сарысу өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан. Кесе-көлденең қабырғалармен бөлінген, бір-бірімен өзара қатынасатын үш бөлмеден тұратын тікбұрышты құрылыс. Кірер есік орталық бөлмеден шығарылған, оң жағында пештің қираған орны бар. Құрылыс жазық шатырмен жабылған. Терезе ойығының үстіне аркалы қалқан салынған. Қабырғасында өрнекті ернеуі және цоколь (төменгі қабаты) бар. Құрылыс күйдірілген кірпіштен 1902 - 04 жылдары тұрғызылған, қазір жартылай қираған. Оны салған Бәтеш Бәйменов атақты құрылыс шебері болған. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы 2 - том
Сасықкекіре

Сасықкекіре (Tournefortіa) — айлауық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның барлық облыстарындағы далалық аймақтарда, шөлді, құмды, сортаңды жерлерде, өзен жағалауларында өсетін 2 түрі: Сібір Сасықкекіресі және Соғда Сасықкекіресі бар. Ең көп тарағаны — Сібір Сасықкекіресі (Т. sіbіrіca). Оның биікт. 10 — 40 см, тамыр сабағы көлбей өседі. Сабағының сыртын түк жауып жатады. Бүтін жиекті жапырағы сағақсыз (ұзындығы 1 — 3 см), кезектесіп орналасқан. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікке бөлінген, күлтесі ірі, бес мүшелі, қоңырау тәрізді, ақ сары түсті. Сәуір — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі жұмыртқа тәрізді (ұзындығы 8 мм-дей), сыртын түк жапқан, піскенде екіге бөлінеді. Пайдаланылған cілтемелер
Бәтеш төртқұлағы

Бәтеш төртқұлағы - шамамен XX ғасырдың бас кезінде салынған ескерткіш. Сарысу өзенінің төменгі сағасында, Қызылорда қаласының солтүстік-шығысында, Бәтеш қыстауының маңайында орналасқан. Құрылыс шығыңқы бедерлермен бөлінген төртбұрышты дуал. Табаны цокольмен айнала қоршалған, ал дуалдың сырт ернеуі әшекейленген. Есігі оңтүстік-шығыс жаққа қарайды, бұрыштарында кірпіштен қаланған бағаналар, ішінде батыс жақ қабырғасына жанастырыла тұрғызылған қабір бар. Бәтеш төртқұлағы күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Тас Моншақтағы Жазу

Тас Моншақтағы Жазу – Түркістан облысындағы Бөріжардан табылған моншақтағы таңба. Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының экспедициясы1968 ж. Бөріжардағы зиратқа зерттеу жүргізгенде бір тізбек моншақ табылған. Тізбеде 32 моншақ бар: 7-уі кішірек қара моншақ, 7-уі ірілеу ақшыл моншақ, 17-сі қызыл күрең, сарғыш моншақ, біреуі төртбұрышты, аспан түсті көк моншақ. Басқа моншақтардан ірілеу, дөңгелек моншақтың бір шеті тегістеліп, көне түркі әліпбиі үлгісімен “ес сек үс” деген үш сөз жазылған. Жазу 6 – 7 ғ-лардағы түркі халықтарының тілінен дерек береді. Жазудың қазақша мәні: ес (дос), сек (секір), үс (үз) – “дос секір үз”. Бұл түркі халықтарының ежелгі дәстүрінде, жігіт үйленерде қалаған қыздың есімін, құлағын тістеу немесе мойнындағы моншағын үзу әдетіне байланысты болса керек. Дереккөздер
Бәтима кесенесі

Бәтима кесенесі, Қызтамы кесенесі – Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XX ғасырдың басынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты Екідің ауылының солтүстік шетінде орналасқан. Тарихи деректер Кесене аңыз бойынша ақылына көркі сай шешен де дана қыздың қабірі басына салынған. Қыздың бірде бір-бірімен жауласқан екі рудың арасындағы соғысты тоқтатып, екі жақты татуластырғаны жайлы да айтылады. Оның есімі Бәтима екен. Бай әрі атақты бидің ұлы құда түскенде Бәтима кенеттен қайтыс болады. Қалыптасқан салт бойынша әкесі Бәтиманың орнына кіші қызын күйеуге бермек болады. Кіші қызы әпкесінің қабірінің басына тамаша кесене тұрғызып, оны жерлеу рәсіміне барлық жұртты (тіпті жануарын да) шақыруды өтінеді. Уақыты келіп қайтыс болғанда өзін де сол кесенеге жерлеуді өсиет еткен деседі. Бәтимаға әкесі құрылысшы Б. Мәжікбайұлына 1908 жылы салдырған. Ел арасында ғимаратты “Қызтамы” деп те атайды. Кейін, 1916 жылы ұлт-азаттық қозғалысына қатысып, Доғал шайқасында қаза болған ағасы Мырзабек Бәтиманың қасына жерленген. Кесене сипаты Ғимарат бұрма күмбезді, биіктігі 7,20 м, іргесі шаршы пішінді (6,60х6,40 м), қызыл кірпіштен қаланған. Алдыңғы қасбетіне салтанатты сипат беру үшін оның жоғары жағына биік төбежабын (портал) салынған. Төбежабынның жиек айналасына үш қатарлы кірпіштен бұғат қондырылған. Кіре берістегі есік ойығының маңдайшасы доғарылып өрілген арка. Қасбеттері түгел “П” әрпіне ұқсас оймышты қалыппен құйылған өрнекті кірпіштен құрастырылған жолақтармен безендірілген. Жолақтың шетіне қылбұраулы жиектеме берілген. Кейінгі кезде ауыл тұрғындарының күшімен Бәтима кесенесінің іргетасы бекітіліп, айналасына жақтау жасалған. Бүрмелі күмбездің жоғарғы беті цементпен сыланған. Дереккөздер
Сасық би

Сасық би (туған-өлген жылы белгісіз) — қарақалпақ биі, ұлыс билеушісі. Тәуке хан тұсында қарақалпақтар Қазақ ордасының құрамына жеке ұлыс ретінде енді. Оны Тәукенің келісімімен қарақалпақтар өздері сайлаған төбе би — Сасық би басқарды. Дереккөздер
Сарықобда (өзен)

Сарықобда – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Алға ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 75 км, су жиналатын алабы 1390 км 2 . Бастауы Сарықобда Болғар (Болгарка) ауылының оңтүстігіндегі 11 км жерден басталып, Көксай ауылы тұсында Қарақобдаға құяды. Гидрологиясы Қар, жер асты суымен толығады. Арнасы тар, тік жарлы, жайылмасы 25 — 35 м. Жылдық орташа су ағымы Ильинка ауылы тұсында 0,96 м 3 /с. Балыққа бай. Суымен егін суарылады. Дереккөздер
Ғали Бегалиев

Ғали Бегалиев (1888, Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы - 1966, Алматы) – Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі, филология ғылымдарының кандидаты (1943), доцент. Өмірбаяны * Қазандағы Мұхаммедия семинариясын (1902) * Орынбордағы мұғалімдер курсын (1918) * Мәскеу педагогикалық ғылыми инмтитутының аспирантурасын (1933) бітірген. * Ауыл мектебінде (1910 - 12) * Орал қаласындағы педагогикалық курста (1918 - 22) * Ордадағы педагогикалық техникумда (1922 - 24) оқытушы * облыстық, республикалық газеттерде тілші * Қазақ педагогикалық институтында оқытушы * Қазақстан Оқу министрлігінденде нұсқаушы * Тіл және Әдебиет институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1946 - 62) болды. Ғылыми қызметі * Бегалиев - 50-ден астам ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы. Қазақ, орыс мектептеріне арналған қазақ тілі оқулықтарын жазып, білім беру мазмұнын ғылыми негіздеуге ат салысты. Орысша-қазақша және қазақ тілінің терминологиялық сөздіктерін жасауға қатысты. Дереккөздер
Гидрогеологиялық болжам

Гидрогеологиялық болжам - жер асты суының мөлшері мен сапасын, ағу бағытын, режимін, табиғи және пайдалануға болатын қорының шамасын, т.б. алдын ала анықтау. Гидрогеологиялық болжам мынадай әдістер арқылы орындалады: жер асты су көрсеткіштерінің (қоры, режимі, минералдар, т.б.) өзгеру заңдылықтарын анықтау арқылы олардың болашақтағы шамасын белгілеу; нақты анықталған шамаларды, олардың бұрынғы өзгеру бағыты мен қарқынын есепке ала отырып, керекті көрсеткіштердің белгіленген кезеңдегі шамаларын болжамдау; толық зерттелген ауданның, сулы қабаттардың белгілі өлшемдері бойынша құрылымдық және гидрогеол. ерекшеліктері ұқсас жаңа аймақтың (сулы қабаттың) қажетті сипаттарын анықтау; белгісіз шамаларды анықтау үшін арнайы тәжірибелер жасау. Гидрогеологиялық болжам үшін электрондық-есептеу машиналары, матем. модельдеу әдістері жиі қолданылады. Осы әдістерге сүйене отырып Қазақстан ғалымдары, жер асты суының қорлары, оны келешекте пайдалану мүмкіндіктері мен мөлшерін анықтады. Артезиан және грунт суларының болжамдық гидрогеол. карталары жасалды. Арал, Каспий теңіздерінің, олардың жағалауындағы жер асты су деңгейінің өзгеру шамалары белгіленді. Дереккөздер
Квадрупольдік өзара әсер

Квадрупольдік өзара әсер – квадрупольдік моменті бар зарядталған бөлшектер жүйесінің өзара әсері. Егер жүйенің электр заряды не диполь моменті нөлге тең болмаса, онда квадрупольдік өзара әсерді ескермеуге болады. Өйткені оның шамасы электрстатикалық және дипольдік өзара әсерлерден едәуір аз болып келеді. Алыс қашықтықта орналасқан екі атомның әрқайсысының квадрупольдік моменттері нөлге тең болмаған жағдайда олардың арасындағы әсерлесуде квадрупольдік өзара әсердің елеулі рөлі бар. Атомдардың квадрупольдік моменттері кванттық механика әдістерімен есептеледі. Электр зарядтары сфералық симметриямен орналаспаған көптеген атом ядроларының квадрупольдік моменттері болады. Дереккөздер: *Қазақ энциклопедиясы, 4-том
Кроссбред қойы

Кроссбред қойы ( – будандастыру және – өсіру), биязы жүнді қойды ағылшынның ұзын жүнді қой тұқымдары (негізінен линкольн, ромни-марш, бордер-лейстер) қошқарымен будандастыру арқылы алынған малдарды өзара жұптау және сұрыптау тәсілдерімен шығарылған. Кроссбред қойлары тез жетілетін етті-жүнді мал. Қошқарының тірідей салм. 120 – 130 кг, ал саулығынікі – 70 – 80 кг. Жіңішкелігі 26 – 40 мкм, жылтыр ақ түсті, биязылау кроссбред жүнін береді. Әр 100 саулықтан 110 – 140 қозы алынады. Қазақстанда қойларын жүйелі түрде сұрыптау және асылдандыру нәтижесінде қазақтың етті-биязылау жүнді қойы; қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы; ақжайық қойы тұқымдары шығарылды.. Дереккөздер
Эфемеридтік уақыт

Эфемеридтік уақыт – астрономиялық эфемеридтер құрастырылатын бірқалыпты өтетін уақыт. Дүниежүзілік уақыттың өтетін негізінде жатқан жердің өз осінен айналысының бірқалыпты еместігі анықталғаннан кейін, эфемеридтік уақыт астрономияда, т.б. ғылым салаларында қолданыла бастады. Эфемеридтік уақыт ұғымы 1950 жылы Парижде өткен халықаралық конференцияда қабылданған. Дереккөздер
Балғын арша

Балғын арша, Түркістан аршасы (Junіperus turkestanіca) — арша туысына жататын мәңгі жасыл, көп жылдық бұта. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Теріскей Алатауларының, Кетпен жотасының, Батыс Тянь-Шаньнің альпілік, субальпілік белдеулерінде өседі. Биіктігі 1—2 м. Ағаш түріндегісі (биіктігі 6 — 18 м) сирек кездеседі. Жатаған сабағының сұрғылт, қызыл қоңыр қабығы қабыршақтанып түлеп түседі. Тік өсетін бұтақтары жіңішке, көп тармақты, сыртын қарама-қарсы орналасқан ұсақ жасыл жапырақтары жауып тұрады. Жапырағының ұзындығы 2 мм-ге дейін, сопақша, ұшы сүйір келеді, өркенімен кірігіп жетіледі. Бүр жемісінің диаметрі 9—15 мм, сопақ не домалақ пішінді, жылтыр, қара түсті болады. Шілде — тамыз айларында піседі. Етті, тәтті, шырынды жемісінің құрамында эфир майы болғандықтан емге пайдаланылады. Балғын аршаның қар тоқтатудағы, топырақтағы ылғалды сақтаудағы маңызы зор. Ежелден қазақ Балғын аршаны қымыз сабасын ыстауға қолданған. Дереккөздер
Тасмұрын уран-торий кен орны

Тасмұрын уран-торий кен орны - Маңғыстау ойысының оңтүстігінде, Қарақия көтерілімінің солтүстік ернеуіндегі Мел кен орнынан оңтүстікке қарай 12-15 км жерде орналасқан. 1953-1954 жылдары Ферғана экспедициясы ашқан. Геологиялық құрылымы Кендену пермь дәуірінің майкоп (Р3–3) сериясы құрайтын Қарақия свитасының “балықты” свита асты сағындық горизонтымен байланысты. Бұл горизонттың қалыңдығы 1-5 м ғана, кентастағы карбонаттар мөлшері 25%. Жатыс сипаты Кентасты горизонт ортаңғы миоцен дәуіріндегі шайылу процесі салдарынан екі телімге бөлінген: Тасмұрын және Ащысай. Жалпы 20 км кен орнының 10-12 км-ін Тасмұрын телімі, 5-6 км-ін Ащысай телімі, ал қалған бөлігін кентастың шайылу горизонты алып жатыр. Кен шоғырының қалыңдығы 0,1-1,5 м, ол созыла келе бейкентасты саздармен бөлінген 3 кентасты қабатқа ажыратылады. Қоңырқай кенденген саздардағы балық сүйегі қалдықтарымен байытылған уранның мөлшері 0,02-0,06%-ға өзгеріп отырады. Кен орны жер асты әдістерімен игерілетін нысан ретінде сақтауда тұр. Дереккөздер
Сасы Бұқа хан

Сасы Бұқа хан — Ақ Орданың ханы (1318 — 1321). Баян ханның ұлы. Алтын Орда ханы Қызыр мен Ақ Орда ханы Ерзеннің әкесі. Басқаруы Сасы Бұқа тұсында Ақ Орда әкесінің кезіндегідей Алтын Ордаға тәуелді болды. “Мунтахиб ат-тауарихи Муини” авторы Му’ин әд-Дин Натанзидің айтуынша Сасы Бұқа Өзбек ханның замандасы және Ноғайдың ұлы, Алтын Орданың батыс ұлысының билеушісі. Сасы Бұқа билік еткен кезеңі туралы мәліметтер сақталмаған. Натанзидің айтуынша, Сасы Бұқа 1321 жылы өз ажалынан қайтыс болған. Денесі Сауран қаласына жерленген. Пайдаланылған cілтемелер Дереккөздер Тағы қараңыз en:Sasibuqa
Олжа

Олжа – дәстүрлі қазақ қоғамындағы ұғым. Жорық барысында қолға түскен тұтқындар мен материалдық байлықтар (мал, қару-жарақ, т.б.). Олжа саналып, әскерді марапаттаудың бір түрі ретінде көрсеткен ерлікке, атақ-дәрежеге сай бөлінген. Олжаның бестен бір бөлігі (ең жақсысы) ханның, әміршінің үлесіне тиіп, қалғандары жеңіске қосқан үлестеріне қарай батырлар мен жауынгерлерге бөлініп берілген. Батырлық жырларда қазақ батырларының олжаға түскен қалмақ қыздарына үйленгені айтылады. Әскердің, батырлардың, қолбасшылардың еңбегін, қызметін әділ бағалап, уақытында марапаттау, олжа беру жауынгерлердің әскери рухын көтерген. Бұл әскери дәстүр қазақ хандығында 19 ғасырға дейін сақталды. Қазіргі кезде кездейсоқ тауып алынған зат олжа болып саналады. Ішкі сілтемелер * Материалдық байлық Дереккөздер
Партатуа

Партатуа немесе Прототий – б.з.б 7 ғасырда Батыс Азиядағы сақтар дәуірінде билік еткен сақтардың билеушісі. Есімі Аккад тілі Партатуа немесе Бартатуа және Ежелгі Грек тіліндегі Прототий есімі Сақ тіліндегі "*Pr̥ϑutavah" (мағынасы - "ауқымды күшпен") немесе "*Pṛtatavah" (мағынасы - "шайқаcта қуатты") шыққан деседі. Дереккөздер
Ғалиябану Махметқызы Кертаева

Ғалиябану Махметқызы Кертаева (3.9.1946 жылы туған, Павлодар облысы Павлодар ауданы Ефремовка ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы (2005), профессор (2008). *1995 - Халықаралық акмеология *2006 - Халықаралық педагогикалық білім беру ғылыми академияларының корреспондент мүшесі. *1968 - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетін) бітірген. *1968-1987 - Павлодар қаласындағы орта мектептерде мұғалім, *1987-1995 - Павлодар педагогикалық училищесінде оқытушы, бөлім меңгерушісі, *1995-1997 - Павлодар мемлекеттік университетінде аға оқытушы, *1997-2005 - доцент, профессор (2005) болып істеді. *2003 жылдан кафедра меңгерушісі. «Болашақ мұғалімнің деонтологиялық даярлығын қалыптастыру» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кертаева 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның («Ұстаз қызметіндегі педагогикалық деонтология», А., 2002; «Рахат» мектебі: жаңа ғасырға – жаңа мектеп», Павлодар, 2005), т.б. оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Жасыту

Жасыту — материалдарды термиялық әдіспен өңдеудің түрі; материалдарды қыздыру, ал содан кейін жылдам салқындату процесі. Жасыту процесінің нәтижесінде материал қалыпты температурада (20 0 С) өзіне тән емес тепе-теңсіздік құрылымдық жағдайда болады. Мысалы, болатты аустенит күйіне дейін қыздырып, содан кейін салқындатса, аустенит феррит және цементитке ыдырайды. Осының нәтижесінде болаттың қаттылығы, пластикалығы, тұтқырлығы, магниттік қасиеттері, т.б. өзгереді. Түсті металдарды және олардың қорытпаларын да жасыту арнаулы пештерде әр түрлі орталарда (ауа, сұйықтық, балқытылған тұз, т.б.) жүргізіледі. Кей жағдайларда жасытуды тотықтырғыш, бейтарап, т.б. арнаулы газдарда жүргізеді. Түсті металдарды жасыту әр түрлі температурада атқарылады. Мыс және оның қорытпаларын 500 — 650 0 С; никель және оның қорытпаларын 750 — 900 0 С; алюминий, магний және олардың қорытпаларын 300 — 450 0 С; мырыш және оның қорытпаларын 200 — 300 0 С аралығында жасытады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Сасан Мыңбайұлы

Сасан Мыңбайұлы (1780, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Құлбабас а. — 1872 сонда) — би. Найман ішіндегі Байжігіт руының Тоғас тармағынан шыққан. Ш.Уәлиханов ол жөнінде “Байжігіт руының әйгілі белді адамы Сасан би” деп сипаттаған. Біржан сал мен Сара, Әсет пен Кәрібай айтыстарында Сасан Мыңбайұлы елден шыққан игі жақсылардың бірі ретінде жырланған. Тарбағатай өңірінде “Сасан қорығы”, “Сасан тақтайы” деген жерлер бар. 1991 ж. ұрпақтары Сасан Мыңбайұлы би қабіріне күмбезді мазар орнатып, ас берді. Құлбабас а-ндағы орта мектепке есімі берілген. Пайдаланылған cілтемелер
Кроссинговер

Кроссинговер (ағылш. crossіng-over – айқасу) – гомологтық хромосомалардың ұқсас бөліктері арасындағы ажырау және қайта бірігу нәтижесінде болатын айқасу. Кроссинговер І-ші мейоздың профазасында жүреді және әр түрлі гендердің аллельдерінің жаңа комбинацияларының түзілуіне әкеледі. Мейоз процесінде гомологты хромосомалар әр ядроға ажыраудың алдында бір-біріне қарама-қарсы орналасады. Осы уақытта екі гомологты хромосомалардың бөліктері үзіліп, олар осы хромосомалардың басқа бөліктерімен айқасып қайта жалғасады. Кроссинговер тұқым қуалайтын өзгергіштіктің бір түрі болып саналады, соның нәтижесінде ұрпақтардың генетик. әр түрлілігі артады. Кроссинговер – популяциядағы комбинативті өзгергіштікті қамтамасыз ететін және табиғи сұрыптауға материал бола алатын маңызды механизм. Сондай-ақ құрамында бір немесе бірнеше гендер орналасқан хромосоманың үлкен бөліктерінің қайта комбинациялануына немесе бір ген ішіндегі комбинацияларға әкелуі мүмкін. Гендер арасындағы кроссинговер жиілігі олардың хромосомадағы арақашықтықтарын көрсетеді. Хромосомада гендер бір-бірінен неғұрлым алшақ орналасса, олардың арасында айқасудың болу мүмкіндігі соғұрлым көбейеді. Экспериментальды (тәжірибелік) генетикада кроссинговер хромосомалардың генетик. картасын құру үшін, яғни қандайда болмасын геннің басқа генге қарағандағы орнын анықтауда қолданылады. Кроссинговердің тұрақтылығы генді локализдеуге (орнықтыруға) мүмкіндік береді. Кроссинговер мөлшері жалпы дарабастар мен кроссоверлі дарабастар санының қатынасымен процент арқылы анықталады. Хромосоманың айқасу мөлшері хромосомадағы гендердің тіркесу күшін анықтайды: неғұрлым айқасу мөлшері жоғары болса, тіркесу күші соғұрлым аз болады. Хромосоманың кез келген бір жерінде немесе оның бірнеше жерінде бір уақытта Кроссинговердің жиілігі бірдей болуы мүмкін. Кроссинговердің бірнеше түрі: дара, қос, көптік ажыратылады. Мысалы, көптік гомологты хромосомалар жұбының айқасуының бірнеше нүктелерінде қатарынан бір мезгілде болуының нәтижесінде пайда болады. Қос немесе көптік кроссинговердің жиілігі – дара Кроссинговерге қарағанда төмен болады. Кросинговердің жиілігі кейбір физ., хим. немесе физиол. факторлардың әсерінен өзгеруі мүмкін. Жалпы кроссинговер құбылысы жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің барлығына тән. Кроссинговердің молек. механизмдері қазіргі кезге дейін толық анықталмағанымен, осы саладағы зерттеулердің жетістіктері тұқым қуалайтын өзгергіштіктің түбегейлі заңдылықтарының ішіндегі айқасу механизмдерінің орнын, оның үлесін және генетик. материалдың бағытталған өзгерісін түсінуге мүмкіндік береді.. Дереккөздер
Сарықастар

Сарықастар — мақтанторғай тұқымдасының бір туысы. Еуразияда, Солтүстік-батыс Африкада 55-тен аса түрі бар. Қазақстанның батысынан шығысына дейінгі аймақтарында 10 түрі (көктем сарықасы, саяшыл сарықас, сарықабақ сарықас, тал сарықас, жасыл сарықас, сарыбауыр сарықас, арай сарықасы, әсем сарықас, қоңыр сарықас, үнді сарықасы) бар. Орман мен қалың бұта арасын мекендейді. Тұрқы 9 — 14 см, салм. 6 — 10 г, қауырсыны біркелкі қоңыр не жасыл, бауыры сарғылт. Республикамызда кездесетін барлық түрінің көзінің үсті (“қасы”) сары, сарғылт, сарғылт-қызыл, сарғылт-жасыл түсті болып келеді. Барлығы — жыл құсы. Сарықас торғай жерге, ағаш не бұта басына ұялайды, ұясын жабық, бүйірін тесік етіп жасайды. Мамыр — шілдеде 4 — 8 теңбіл жұмыртқа салып, оларды мекені 12 — 14 күн басады. Балапандары жұмыртқаны жарып шыққаннан кейін 18 — 19 күн өтісімен ұядан ұшады. Жұбымен, кейде жалғыз жүреді. Наурыз — мамыр айларында ұшып келіп, тамыз — қыркүйекте жылы жаққа ұшып кетеді. Өрмекшілермен, жәндіктермен, күзде жидекпен қоректенеді. Сарықас торғайлар зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіреді. Жуантұмсық сарықас Жуантұмсық сарықас(Phulloscopus schwarzi) - бұл жылыстану кезінде Қазақстанға екі рет ұшып енген сібірлік сарықас. Сыртқы кейпі қоңыр сарықастан айнымайды. Дереккөздер
Иван Акимович Костенко

Иван Акимович Костенко (1892 – 27.7.1934) – Қарағанды көмір бассейнін игеруді ұйымдастырушылардың бірі. Мәскеу өнеркәсіп академиясын бітірген (1932). 14 жасынан Донбасс (Украина) шахталарында шанашы, ат айдаушы, тіреуші, десятник болып жұмыс істеді. 1918 – 20 ж. бронепоезд командирі болып, Донбасты қорғауға қатысты, 1920 – 28 ж. партиялық, мемлекеттік қызметте болды. 1931 – 33 ж. Донбаста көмір тресі басқарушысының орынбасары қызметін атқарды. 1933 – 34 ж. “Қарағандыкөмір” тресінің басқарушысы болды. Қарағандының жаңа тұрғын аймағы – Жаңа қала құрылысын салуды ұйымдастыруға, ғғ 30, 31, 33/34 тік шахталары мен ғ20 көлбеу шахтасын тұрғызуға, бассейнде көмір өндірудің жаңа жүйелері мен технологиясын енгізуге қатысты. Авиаапаттан қайтыс болды. Костенко есімімен Қарағандыда көше, шахта аталады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Тас өндеу жұмыстары

Тас өндеу жұмыстары – табиғи тасқа қажетті пішін беру және оның сыртқы бетін тегістеп өңдеу.Тас өндеу жұмыстарына өңдеуге жарамды әктас, мәрмәр, гранит және табиғатта кең тараған тау жыныстарынан сәулет өнері бөлшектері (бағана, карниз, т.б.) мен қаптау материалдарын дайындау жұмыстары жатады. Тас өндеу жұмыстары 3 негізгі іс-қимылдан тұрады: тасты тіліп дайындама әзірлеу; тақта тасқа қажетті пішін беру не оны мөлшері бойынша қырлап өңдеу; тастың бетін тегістеп өңдеу. Тас өндеу жұмыстарында шикізат ретінде карьерде (кейде шахтада) тұтасқан тау жынысынан кесіліп алынған ірі тас кесектері (аум. 0,45 м3-ден кем емес) пайдаланылады. Тасты тілу арнайы кесу станоктарында атқарылады. Тақтатасты мөлшері бойынша қырлау бір не бірнеше алмас дискімен жабдықталған қырлап-өңдеу станоктарында орындалады. Тастың бетін тегістеп өңдеу 2 тәсіл бойынша жүргізіледі: жару (түйреу) және ажарлау тәсілі. Алғашқы тәсілде өңделетін тас беті қарадай өңделеді немесе шала тегістеледі. Жару тәсілі арқылы өңдеу қатты қорытпадан дайындалған тістері бар аспаппен жүргізіледі. Ажарлау нәтижесінде дайындаманың беті тегістеледі. Соңғы тәсіл киіз дөңгелек арқылы жағылатын жалтырату ұнтақтарымен (хром, қалайы және темір тотықтары) орындалады. Мозаик және әшекейлік жұмыстарға арналған әшекей тастарды (қызыл кварц, нефрит, янтарь, яшма, т.б.) өңдеу алмаспен жабдықталған шағын станоктарда орындалады. Әшекейлік тастар алмас кескішпен диам. 200 – 320 мм болатын тақталарда кесіледі. Мозаикалық жұмыстар мәрмәр не металл негізге желімделген жұқа (қалыңдығы 4 – 5 мм-ден аспайтын) тақталарды пайдалану арқылы жүргізіледі. 20 ғ-дың 60-жылдарының соңынан бастап Тас өндеу жұмыстарына жылу ағынды тәсіл пайдаланылып келеді. Тас өндеу жұмыстарының арнаулы түріне зергелік бұйымдар үшін қажетті асыл тастарды өңдеу жатады. Тастан жасалатын бұйымдар * Арқар тас - қабір басына орнатылған ескерткіш тас. * Астау - малға су беру үшін пайдаланылған. * Әйкел - құдықтың қақпағы. * Балбал тас - жауынгер-сарбаздарға арналған мүсіннің жанына қойылған тас бағаналар (өлтірген жауының санына тең). * Еркек тас - диірменнің үстіңгі тасы. * Есек тас - әдемілеп жонылған тас. * Келіншектас - дүние салған адамның басына ескерткіш есебінде қойған мүсіндік бейне. * Кемпіртас - дүние салған адамның басына ескерткіш есебінде қойған мүсіндік бейне. * Кен үккіш - тау-кен өндірісінде қолданылған * Күмбез там - күрделі архитектуралық ескерткіш. * Қой тас - қойдың үлкендігіндей бөлек-бөлек тас. * Қол диірмен - дәнді тарту үшін қолданылған. * Қошқар тас - қабір басына орнатылған ескерткіш тас. * Құлпы тас - қабір басына орнатылған ескерткіш тас. * Мала тас - жер тегістеуде қолданылған. * Сағана - қабір үстіне салған үй. * Сағана там (кереге там) - күрделі архитектуралық ескерткіш. * Тас балға - шаруашылықта қолданылған. * Ұршықбас - жіп иіру үшін қолданылған Дереккөздер
Сасай

Сасай — Шалқар көлінің оңтүстік жағасындағы тау. Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 94 м. Тау басы доғалданып келген. Көлге қарайтын солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстігіі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Таудың шығыс баурайында Сарыөмір ауылы орналасқан. Жер қыртысы төрттік кезеңнің шөгінділерінен түзілген. Бетеге, боз, еркек шөп, т.б. астық тұқымдас шөптер өседі. Тау баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Пайдаланылған cілтемелер
Бегендік

Бегендік - қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі арғын тайпасының мейрам тармағынан тарайды. Бегендік руынан Қозған, Тәңірберді (Танырберді деп те атайды), Сырық өрбиді. Ұраны - Ақжол, Қарақожа. Таңбасы - көз. Тұлғалар # Зейін Жүнісбекұлы Шашкин # Зайролла Дүйсенбеков # Сәкен Нұрмақұлы Жүнісов # Сейітжан Омаров # Жабай Тоғандықов # Хабиболла Құсайынұлы Оспанов # Серікбай Бейсембаев # Қабыкеев Қайрбек Нүрпейісұлы
Сарықасқа

Сарықасқа — Ертіс алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Қарағанды облысының Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 10,2 км 2 . Ұзындығы 6 км, ені 2 км-ге жетеді. Жағалау сызығы 19 км. Жағалау сипаты Жағалары оңтүстігінде тік жарлы, солтүстігінде жайпақ, сортаңды. Қар, жер асты суымен толығады. Оңтүстігіне кішігірім өзеншелер құяды. Суы тұзды. Алқабы — жайылым. Дереккөздер
Омар мен Тұр күмбезі

Омар мен Тұр күмбезі – Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Маңғыстау облысының Бейнеу ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде. Кезеңі, авторлары 1897-1898 жылдары жергілікті тастан тұрғызылған. Сәулетшілері – ағайынды Өмір мен Дүйсен Қаражүсіпұлдары. Кесене XIX ғасырдағы далалық архитектураның озық үлігілі ескерткіші. Осы архитектуралық ғимараттың қайталанбас бейнесі далалық сәулет өнерінің Маңғыстауда ғана емес, Қазақстан бойынша озық озық үлгілер қатарына жатқызуға мүмкіндік береді. Тарихи дерек Аңыздарға сүйенсек, Омар – адай руынан шыққан атақты өкілі. Қайтыс болған ұлы Тұрды жоқтай отырып, ол ұлына арнап осы кесенені тұрғызады. Өзі қайтыс болғаннан кейін Омар да сол жерге жерленеді. Кесене сипаты Күмбез шаршыланып (6,15х5,70 м) келген, биіктігі 8,21 м. Ескерткіштің жалпы құрылымы цилиндр пішінді мойындыққа қондырылған дулыға іспетті күмбезден құралады. Күмбез және мойындық ескерткіштің ұзына бойлық көлденең білігін ұстап тұратын 4 сәндік элементтер арқылы біріктірілген. Қабырғалары тайыз ойынды қуыстармен нақышталып, үш жағынан сәндік тақта орнатылған. Бұл құрылыс алдыңғы бетіндегі негізгі пештақпен үндестік тапқан. Ескерткіштің іші сыртқы архитектуралық шешімге сай нақышталған. Бетіне қашап ою-өрнек, түрлі суреттер (қару-жарақ, етік, кебіс, кебеже, аққұман, самауыр, тостаған, кесе, дастарқан, т.б.) салынып, әр түсті бояулармен сырланған. 1982 жылы Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер қатарына еніп, мемлекет қорғауына алынды. Кесенеде жерленгендер * Омар Каратауұлы (1920 жылы 68 жасында қайтыс болды). Руы - Адай (Шоңай); * Төрекеш Тұрұлы (1918 жылы қайтыс болды). Руы - Адай (Шоңай); * Бейнеу Омарұлы (60 жасында қайтыс болды). Руы - Адай (Шоңай); * Жамал Нұрқызы (1905—1969). Омар Қаратауұлының немересі. Руы - Адай (Шоңай). Дереккөздер
Василий Никифорович Яковенко

Яковенко Василий Никифорович (25 қазан, 1930 жылы туған, Украина, Сумы облысы Рубановка селосы) – опера әншісі (лирикалы-драмалық тенор), Қазақ КСР-інің халық артисі (1976). Өмірбаяны * Харьков музыка училищесін (1950) бітірген. * Мәскеу мемлекеттік консерваториясының вокалдық факультетін (1964; профессор А.С. Свешниковтың жетекшілігімен) бітірген. * 1964 – 96 жылдары Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамында соло-әнші болып, осы заманғы және классик-композиторлар операларында драмалық және лирикалық сипаттағы басты партияларды орындады. Олардың қатарында Василий Клочков (Ғ.Жұбанова, “Жиырма сегіз”), Ленька (Т.Н. Хренников, “Дауылда”), Ленский, Герман (П.И. Чайковский, “Евгений Онегин” мен “Қарғаның мәткесі”), Князь (А.С. Даргомыжский, “Су перісі”), Самозванец (М.П. Мусоргский, “Борис Годунов”), Хозе (Ж.Бизе, “Кармен”), Канио (Р.Леонкавалло, “Паяцы”), Каворадасси, Пинкертон (Дж. Пуччини, “Тоска”, “Чио-Чио-сан”), Эней (Г.Перселл, “Дидона мен Эней”), Радамес, Дон Карлос (Дж. Верди, “Аида”, “Дон Карлос”), т.б. опералық партиялар бар. * 1978 – 96 жылдары қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясында (1985 жылдан доцент) және Қазақ ұлттық өнер академиясында педагог қызметпен де айналысты. * Гастрольдік сапармен Қазақстанның опера өнерін насихаттау мақсатында шетелдерде (Венгрия, Германия, Ауғанстан, Франция, Англия, Швеция, Финляндия, т.б.) болып, өнер көрсетті. Марапаттары * Қазақ КСР-інің халық артисі (1976). * Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972). * Еңбек Қызыл Ту ордені * Халықтар достығы ордені. Дереккөздер
Жер қойнауын кешенді игеру

Жер қойнауын кешенді игеру — адамзат қоғамының минералдық шикізаттарға деген сұранысының жылдан жылға өсуіне байланысты туып отырған әлеуметтік, экономикалық және экологиялық проблема. Мұндай жағдайдың туындауының негізгі себептері: көптеген минералдық қорлардың азаюы (мыс., мұнай, газ, металдар, ауыз су, т.б.), жер беті мен жер асты суларының гидрологиялық режимінің бұзылуы, олардың шектен тыс ластануы, сөйтіп адамзаттың өмір сүруіне қауіпті жағдайдың туындауы, т.б. Бұл мәселелерді шешу үшін қолданылатын негізгі шаралар: тау-кен металлургиялық өнеркәсіптің өнімдерін ауыстыра алатын шикізаттарды жасауға көшу; кен орындарын кешенді игеру, ал өндірілген кенді қалдықсыз толық пайдалану; кенді байытуда озық технологияларды пайдаланып, ондағы пайдалы құрамдас бөліктердің шығымын арттыру; кен орындарын игерудегі өндіру мен байыту сияқты өндіріс орындарын жер астында орналастыру; табиғи ресурстарды пайдалануды ақылы жүйеге көшіру. Тағы қараңыз * Жер (территория) Сыртқы сілтемелер [http://camng.kz/index.php/kz/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD-%D0%BE-%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85/l-r-291-iv.html Қазақстан Республикасының Заңы «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы»] Дереккөздер
Костриково

Костриково – Қостанай облысының Федоров ауданындағы ауыл, ауылдық әкімшілік округі орталығы. Аудан орталығы – Федоровка кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Тұрғыны 1,2 мың адам (1999). Іргесі 19 ғасырдың соңғы жылдарында қаланды. 1930 жылдың басынан тың игеру жылдарына дейін ұжымшар және ауылдық кеңес ортлығы болып келді. 1961 жылдан бастап астық кеңшарының орталық болды. 1996 жылдан Костриковода шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Олар астық, сүтті-етті мал және шошқа өсіруге маманданған. Ауылда дүкен, орта мектеп, клуб, балалар бақшасы бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Крузенштерн

Крузенштерн Иван Федорович (19.11.1770, Хагуди, Эстония – 24.8.1846, Таллинн) – саяхатшы, адмирал, Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1806 жылдан). Кедейленген дворян отбасында дүниеге келген. Шіркеу-приход мектебін, одан кейін Кронштадтағы Теңіз кадет корпусын бітірген. 1789 ж. “Мстислав” кемесінің мичманы ретінде шведтермен соғыста көрсеткен ерлігі үшін лейтенант атағын алды. 1793 ж. теңізде жүзу ісін жетілдіру үшін Англияға жіберілді. Америка жағалауына, Бермуда және Кіші Антиль аралдарына, Қытайға және Үндістанға жүзу сапарларына қатынасты. 1799 ж. Санкт-Петербургке қайтып оралғаннан кейін Теңіз дүние жүзін айналу экспедициясын ұйымдастыру жөнінен жоспар ұсынды. 1803 – 06 ж. К. басшылығымен орыстардың тұңғыш дүние жүзін айналып шығу экспедициясы жүзеге асырылды. “Надежда” және “Нева” (командирі Ю.Ф.Лисянский) кемелері Кронштадтан шығып, Атлант мұхиты, Горн мүйісі арқылы Тынық мұхиттағы Гавайи аралдарына барды. Онан әрі “Нева” орыс Аляскасына беттеп, “Надежда” Камчаткаға және Жапонияға жетті. Екі кеме де Қытайды және Индонезия аралдарын басып, Үнді және Атлант мұхиттары арқылы Кронштадқа қайтып оралды. Экспедиция кезінде жүргізілген океаногр. бақылаулар дүниежүз. мұхит бойынша судың терең қабаттарын зерттеуге бастама берді. Экспедиция Камчатка мен Аляскадағы орыс иеліктеріне арзан теңіз жолын ашты. 1824 – 26 ж. К. Тынық мұхиттың тұңғыш атласын жасап, басып шығарды. 1826 ж. контрадмирал атағын алды. 16 жыл бойы Теңіз корпусын басқарды.. Дереккөздер
Энвер Рахымұлы Ишкенов

Ишкенов Энвер Рахымұлы (18.4.1949 жылы туған, Латвия, Рига қаласында) ғалым, химия ғылымдарының кандидаты (1978), доцент (1988). Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-ды бітірген (1972). 1972 жылдан ҚазМУ-да аспирант, ғылыми қызметкер, оқытушы, сонымен бірге 2001 жылдан Ұлттық минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу республикалық мемлекеттік кәсіпорнында кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылым еңбектері сусыз жүйелердегі қышқыл-негізді әрекеттесу және сирек металдар химиясы мен технологиясына арналған. Ол иод пен бромның мыс өндіру өнімдеріндегі маңызды мөлшерін анықтап, олардан тазалығы жоғары радиогенді осмий мен иодты бөліп алу технологиясын жасаған. ҚР мемлекеттік сыйлығының иегері (2005). Шығармалыры # Способ получения металлического осмия из осмийсодержащих продуктов, А., 2000 (соавторы); # Изучение явления транспорта органических лигандов в молекулярных кристаллах методом криометрического титрования, А., 2002; # Способ извлечения и получения элементного иода из иодосодержащих промышленных продуктов, А., 2003 (соавторы). Сілтемелер *[http://elementmag.kz/2011/04/04/nauka-kak-obraz-zhizni/ Элемент] *[http://panoramakz.com/archiv/2004/03.htm Panorama] *[http://www.nomad.su/?a=4-200401260025 Шикі заттарды өңдеу] Дереккөздер
Сарықамыс ойпаты

Сарықамыс ойпаты (, ) — Азиядағы ең үлкен тұйық ойпаттардың бірі. Өзбекстан мен Түрікменстан елдерінің аумағында, Арал т-нен оңт.-батысқа қарай 200 км қашықтықта жатыр. Ұзындығы 150 км шамасында, енді жері 90 км, түбінің таяз жері теңіз деңгейінен 45 м төмен. Ойыс пішіні сопақша келген. Оның бетін ертедегі көл шөгіндісі мен сор және үрме құм жапқан. Неогеннің аяғы және жоғ. төрттік дәуірінде пайда болды. Сарықамыс ойпатына Әмудария өз. құйғанда, көлге айналып, өзен қайтадан Арал т-не құйғанда, көл ойпаты құрғап қалады. Әмударияның суы соңғы рет Сарықамыс ойпатына 1878 жылдың жазында құйды. Қазір Сарықамыс ойпаты екі ойысқа бөлінген, бұларда көктемде қар суы жиналып, жазда олар құрғап, сорға айналады.
Жатаған, ятаган

Жатаған, ятаган (түрікше yataan) — Таяу және Орта Шығыс халықтары арасында 16 ғасырдан бастап қолданылған қару, қылыштың бір түрі. Көлемі жағынан қанжардан үлкен, қылыштан шағындау. Жүзі шабатын жағында. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Сарышұнақтар

Сарышұнақтар — кеміргіштер отряды, тиіндер тұқымдасының бір туысы.Қазақстанда далалық аймақтар мен шөл, шөлейтті аудандарды мекендейтін 6 түрі (зорман, ұзынқұйрық сарышұнақ, балпақ, қызылұрт сарышұнақ, кіші сарышұнақ және реликт сарышұнақ) бар. Олар қыста ұйықтайды, ал құрғақ жерлерде олар жазда немесе күзде ұйықтай алады. Әдетте түрлер әртүрлі жерлерде өмір сүреді, бірақ үш түрдің де мекендейтін жерлері бар. Екі түр өмір сүретін жерде олар араласып немесе араласуы мүмкін. Түсі сары, ашық қызғылт сары, ашық қоңыр немесе сұрғылт болуы мүмкін. Барлығының қысқа құйрығы бар, ол дене ұзындығының 10-нан 45% -на дейін жетеді. Олар адамдарға жұқтыратын бүргелерді жібере алады және үйлердің астындағы туннельдерді қазып, қирауға әкелуі мүмкін. Бұлардың тұрқы 14 — 40 см, құйрығының ұзындығы 4 — 25 см, салм. 100 — 150 г. Жалпы түсі — сарғыш-сұр, жотасы қоңырқай тартқан, жүні жұмсақ, қалың. Құлақ қалқаны кішкентай, көзі үлкен, алдыңғы аяғы төрт саусақты, артқы аяғынан қысқалау, артқы аяғы бес саусақты. Жоғарғы жақ сүйегінің оң жағында да, сол жағында да 5 азу тісі, төменгі жағында 4 азу тісі болады. Тіршілік әрекеті көбінесе күндіз басталады, ін қазады. Жылына 6 — 9 ай ұйықтайды. Шөптесін өсімдіктермен, кейде жәндіктермен қоректенеді. Жылына 1 рет көбейіп, 2-ден 14-ке дейін ұрпақ әкеледі. 5 — 6 жыл тіршілік етеді. Сарышұнақ — дәнді дақылдардың зиянкесі, оба, сарып ауруларын таратады. Сарышұнақтың кәсіптік маңызы бар, терісі бағалы түрі - зорман. Дереккөздер
Квазарлар

Квазарлар ( – радиосәуленің квазижұлдыздық көзі), квазижұлдыздық нысандар, квазижұлдыздар, асқын жұлдыздар – оптикалық түрі жағынан жұлдыздарға, ал спектрінің сипаты жағынан газ тұмандықтарына ұқсас және спектрінде қызылға ығысу құбылысы байқалатын аспан нысандары. Соңғы қасиеті квазарлардың астрофизика мен космологиядағы маңызды рөлін көрсетеді.Квазарлар галактикадан тыс жерлердегі радиосәуле көзінің координаттарын анықтаудың дәлдігін жоғарылату нәтижесінде ашылды. Бұл радиотолқын көздерінің санын едәуір арттыруға мүмкіндік берді. Радиотолқын көзінің жұлдыз тәрізді нысанға сәйкес келетіндігі 1960 жылы анықталды. Ал 1963 жылы америкалық астроном М.Шмидт осындай нысандардың спектрлік сызықтары спектрдің қызыл жағына қарай ығысатындығын анықтап, оларды ғарыштық нысандардың ерекше класына – квазарларға бөлді. Сонымен, алғашында күшті радиотолқын көздері болып табылатын квазарлар анықталса, кейінірек әлсіз радиосәулесін шығаратын квазарлардың да бар екендігі белгілі болды (анықтауға болатын барлық квазарлардың 98,8%-і). Квазарлардың мұндай түрлері радиотыныштықтағы квазарлар, квазигалактикалар (квазагалар), интерлопералар деп, кейде көгілдір жұлдыз тәрізді нысандар деп аталады. Бақылауға болатын квазарлардың толық саны 105 шамасында.Квазарлардың спектрінде спектрдің қызыл жағына қарай едәуір ығысқан, күшті ультракүлгін сәуле мен жарқыраған жалпақ сызықтар байқалады. Бұл құбылыс температурасы жоғары (3000С шамасында) газ тұмандықтарына тән. Қызыл ығысуы 1,7-ден артқанда квазарлар спектрінде тіпті сутектің резонанстық сызығы айқын көрінеді. L 1216 7 К-ды қоршап тұрған галактикааралық газда жарықтың жұтылуы нәтижесінде, квазарлар спектрінде кейде жіңішке қара сызықтар байқалады. Квазарлар суретке түсірілген кезде жұлдыз тәрізді болып көрінеді. Олардың бұрыштық диаметрі 1-ке дейін барады. Тек жақынырақ квазарларда ғана оптикалық ерекшеліктерді (жұлдыз тәрізді кескінінің эллипс пішіндес екендігін және оның газ атқылап тұратындығын) байқауға болады. Күшті ультракүлгін сәуле шығаруы бойынша фотосуреттегі квазарларды қалыпты жұлдыздардан, ал артық инфрақызыл сәуле шығаруы бойынша ақ ергежейлі жұлдыздардан ажыратуға болады. Көптеген квазарлардың жалтырау вариациялары олардың негізгі қасиеттерінің бірі болып табылады (ең қысқа вариациясының периоды 1 сағ, жалтырауының ең көп өзгеруі 25 есе). Жалтырауы құбылып тұратын нысанның мөлшері ct-дан (с – жарық жылдамдығы) артпайтындықтан, квазарлардың мөлшері 41012 м-ден аспайды (Уран орбитасының диаметрінен кіші), тек зат жарық жылдамдығына жақын жылдамдықпен қозғалған жағдайда ғана бұл мөлшерден артық болуы мүмкін. Қызыл ауытқу Квазарлардың ең таңқалдырарлық қасиеті- спектрлардағы түзулердің қызыл түбіне ауытқу. Бұл құбылыс өте жылдам және Доплер заңдарына сәйкес жүреді. Бұны ең алдымен 1963 жылы Хейл обсерваториясындағы М.Шмидт тапты. Құбылысты зерттеп, квазарлар спектрларындағы түзулер атом түзулері екенін біліп, доплерлық ауытқу нәтижесінде болатынын дәлелдеді. Пайдаланылған әдебиет Қазақ энциклопедиясы, 4-том
Есенгелді Әуелбекұлы Керімбаев

Есенгелді Әуелбекұлы Керімбаев (1950 жылы туған, Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) – филология ғылымдарының докторы (1992). * 1975 - Шымкент педагогикалық институтын (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. * 1975-1981 - Шымкент педагогикалық институтында оқытушы. * 1989-1991 - Қазақстан ҒА-ның Тіл білімі институтында аға ғылыми қызметкер. * 1991 - Халықаралық қазақ-түрік университетінде (Шымкент қаласы) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Керімбаев 27-ге жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Басты шайқас

Басты шайқас — соғысушы жақтар әскери күштерінің соғыс нәтижесіне ықпал еткен ең ірі қарулы қақтығысы. Басты шайқастар бүкіл бір елдің тағдырына да әсер еткен. Мысалы, 1223 жылғы Қалқа өзені бойындағы шайқас Ресейде Шыңғыс хан империясы үстемдігінің орнауына негіз қаласа, 1380 жылғы Күлік шайқасы Алтын Орданың ыдырауына түрткі болды. 1729/1730 жылғы Аңырақай шайқасы ұлан-байтақ қазақ жерінің жоңғар басқыншыларынан тазартылуына әкелді. Майдандағы қарсылас екі жақтың бірін стратегиялық ірі табыстарға жеткізетін, соғыс барысы мен оның кейінгі нәтижелерін айқындайтын осындай шайқастардың ең маңыздылары Басты шайқас деп аталды. Әскери өнердің бұқаралық сипат алуына (18 ғасырдың соңы—19 ғасырдың басы) және дамуына байланысты Басты шайқас стратегиясы бірте-бірте бұрынғы өз мәнінен айырыла бастады. Дереккөздер
Сарықалуен

Сарықалуен, тікенқурай – астралылар тұқымдасына жататын тікен жапырақты екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Негізінен солт. жартышарда кездесетін 200-ден аса түрі бар. Қазақстанның барлық аймағында кездеседі. Далалық жерлердегі шалғындарда, таулардың тасты беткейлерінде, өзендер мен сортаңды көлдердің жағалауларында, жол жиегінде және егістік арасында өсетін 19 түрі бар. Олардың биікт. 30 — 150 см аралығында, өте тереңге (4 — 6 м) кететін тарамданған тамыры болады. Жапырақ тақталарының жиектері ұзын тікенекті, олар тік өсетін сабағына кезектесе орналасады. Ұсақ, қос жынысты гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Гүлінде тостағанша жапырақшалары болмайды, олар түрін өзгертіп гүлдің түбінде үлпек айдаршаға айналған. Үлпек айдаршасының көмегімен жемістері желмен алысқа таралады. Себетгүлі тек түтікшелі гүлден құралады. Сыртынан жасыл орама жапырақтар қаптайды, олар гүл жарғанша күлтені жауып тұрады. Күлтесі ақшыл күлгін, қызыл, сарғыш түсті. Аталығы 5, тозаңқаптары өзара бітісіп кеткен. Аналығы — біреу, аузы қос тілімді, жатыны бір ұялы. Сарықалуендер тамыры арқылы немесе вегетативті түрде көбейеді. Мамыр айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қақырамайтын тұқымша. Өте көп тұқым береді, тұқымы эндоспермсіз (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа болмайды). Сарықалуендердің көпшілік түрі — бал беретін өсімдіктер, араларында сәндік үшін өсірілетін түрлері де кездеседі. Кейбіреулері егістік арамшөптері. Дереккөздер