kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жазудың шығуы

Сурет арқылы жазу Ежелгі адамдар үңгірлерге, жартастарға, тастарға, кейіннен құмыраларға әр түрлі суреттер салды. Суреттерді оюлап, кестелеуді білді. Ру-тайпалық қатынастардың дамуы барысында тайпалар кең аймақтарды мекенднді. Енді алыстағы туыстарына хабар беру, жағдайды жеткізу қажеттілігі туды.Соның барысында жазу пайда болды. Жазудың ең алғашқы түрі, суреттер арқылы айтпақ болған ойды бейнелеу. Мысалы, ежелгі адамдар өз көргендерін, ойында сақталған кейбір оқиғаларды сурет арқылы бейнелеуге болатынын байқады. Сөйтіп сурет арқылы жазу пайда болды. Олар тау деп жазу үшін таудың, орман деп жазу үшін орманның суретін салды. Орманға бардым деп жазу үшін, орманға бара жатқан адамдардың суретін жасаған. Этногрофтар бұндай сурет жазудың көптеген түрін кездестірген. Таңбалардың пайда болуы Сурет арқылы жазу өте күрделі болды. Ол, ең алдымен, сурет сала білуді талап етті. Ал кез келген адамның қолынан сурет сала білу келе бермейтін еді. Оның үстіне, суретарқылы жазу көп уақыт алды. Сондықтан енді әрбір нәрсенің ерекшелігін көрсететін шартты белгілер арқылы бейнелеп жаза бастады. Сурет арқылы жазумен салыстырғанда жазудың жаңа, жетілдірілген түрі. Бірақ бұлда шеберлікті қажет етті. Әріптер мен алфавит Суреттер, шартты сызықтар мен таңбалардың әрқайсысы бір сөзді білдірді. Жаңбыр деп жпзу үшін аспанды білдіретін жұлдыз бен суды біріктіре, қосып жазды. Әрбір заттар, өсімдіктер мен жануарларды таңбалар арқылы бейнеледі. Сондықтан таңбалар саны өте көп болып кетті. Сондықтан жазуды қарапайымдау ету жолдары мен тәсілдері іздестірілді. Таңбалармен жаза жүріп, кейбір адамдар ол таңбалардың дыбыстық мәнң бар екенін байқады. Мысалы су таңбасы енді с әріпіне айналды, ал тау таңбасы т әріпін берді.Осылайша әріптер пайда бола бастады.Әріптер жазуды жеңілдетті, әрі тезірек жазуға мүмкіндік берді. Енді оларды жүйеге келтіріп, дыбыстық ерекшеліктеріне қарай реттеді.Сөйтіп , әріптердің алфавиттік жүйесі -әліпби пайда болды. Алғашқы жазу құралдары Адамдар алғаш тасқа жазды. Бірақ тастағы жазу жақсы сақталғанымен, оған қашап жазу қиындау еді. Әрі алып жүру де ауырлық ететін. Кейбір саз балшықты аймақтарда балшыққа жазу да болды. Ол үшін балшықтан тақтайша жасап, таяқамен батыра отырып жазатын. Мысқа ойығқырап та жазған. Кең таралған жазу материялы тері болды. Әсіресе, бұзаудың терісін өңдеп, үстіне қалам сияқты қысқа шыбықпен бояуды пайдалана отырып жазды. Кейінірек жазу үшін арнайы қара және көк түсті сия жасау пайда болды. Әр түрлі маталарға кестелеп жазу да болған. Қағазды алғаш ойлап тапқан қытайлықтар еді. Қағаз кейіннен кең таралған негізгі жазу материялына айналды. Дереккөздер
Бектұрсын Аманқұлұлы Қалиев

Бектұрсын Аманқұлұлы Қалиев (1969 жылы, Шорнақ ауылы Түркістан ауданы, Түркістан облысы) - ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, лингвист. Қызметтік жолы Филология ғылымдарының кандидаты, академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ тіл білімі кафедрасының қауымдастырылған профессоры. 1990-1995 жылдары академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде білім алып, филология факультетін үздік дипломмен бітірген. 2007 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде «Абай өлеңдеріндегі ұйқастың фономорфологиялық құрылымы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. 1995-2001 жж. Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, 2001-2008 жылдар аралығында аға оқытушы қызметін атқарды. 2008 жылдан ҚарМУ-дың қазақ тіл білімі кафедрасының қауымдастырылған профессоры болып жұмыс істейді. Зерттеулер Қазіргі уақытта қауымдастырылған профессор Бектұрсын Аманқұлұлы қазақ тіліндегі фонетика және морфонология мәселелерімен айналысып келеді. «Ұйқастың лингвистикалық сипаты» (2014) монографиясының, «Қазақ тілінің фонетикасы» (2012) атты оқу құралының, «Лингвистикалық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2011), «Педагогикалық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2011), «Диалектологиялық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2012), «Қазақ тілі. 5-сынып. Қосымша оқу құралы» (М.Қ.Жәкібаев, Қ.Қ.Батталовамен бірге, 2018), «Ballad genre in Kazakh poetry: Monograph» (Ж.С.Рамазановамен бірге, ағылшын тілінде, 2022), «Қазақ тілін оқыту әдістемесі: көркем мәтінді зерттеп оқу дағдысын дамыту. Оқу-әдістемелік құрал» (Б.К.Исинамен бірге, 2022), «Көркем мәтінді лингвистикалық талдау: оқылым және мәтін талдау (мәтінді стильдік ерекшелігіне қарай талдау). Оқу-әдістемелік құрал» (Б.Қ.Исина, М.М.Сулейменовамен бірге, 2022) деген оқу-әдістемелік еңбектердің, 1 электронды оқу құралының және 100-ден аса ғылыми мақаланың авторы. Дереккөздер
Бүкіләлемдік философия күні

» мүсіні. Огюст Роден]] Бүкіләлемдік философия күні — Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, Ғылым және Мәдениет жөніндегі Ұйымы (ЮНЕСКО) жағынан арнайы белгіленген филсофияға арналған мерекелік күн болып, әр жылдың қараша айының үшінші аптасының бейсенбісі белгіленген. Бұл күн тұңғыш рет 2002 жылы 21 қарашада тойланған болатын. 2015 жылғы Бүкіләлемдік философия күні 19 қараша күніне тура келеді. Философия – ерекше пән саласы. Оның пәрмені мен мәні дүниеге көзқарасы мен методологиясында. Ол дағдылы шеңберде немесе белгілі бір ағым аясында тұйықталып қалмайды. Философия – қашанда бүкіл адамзат табысы, баршаға ортақ рухани жеміс, әлемдік өркениеттің, рухани мәдениетінің ажырамас бөлігі. Философия – дүниегекөзқарас қалыптастыратын рухани мәдениет шығармашылығы. Кез келген адамның белгілі философиялық ойлары мен ұстанымдары болады, бірақ таза философия философтың философиясы. Сыртқы сілтемелер * http://www.unesco.org/shs/eng/philosophyday.shtml * http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID7760&URL_DODO_TOPIC&URL_SECTION=201.html * http://www.unesco.ru/eng/articles/2004/serhio18112004083811.php * http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/philosophy/philosophy-day-at-unesco/ * [http://inform.kz/rus/article/2214005 2012 жылы Алматыда тойланды] Дереккөздер
Қарақұдық (Бұлдырты ауылдық округі)

Қарақұдық — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы, Бұлдырты ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Жымпиты ауылынан шығысқа қарай 49 км жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 256 адам (127 ер адам және 129 әйел адам) болса, 2009 жылы 139 адамды (70 ер адам және 69 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 51 адамды (24 ер адам және 27 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Бұлбүрең

Бұлбүрең — Торғайтәрізділер отряды сандуғаш тұқымдастарға жататын шырылдақтар туысының дене мөлшері орташа ғана өкілі. Бұлбүрең шырылдақтың жоны нағыз бұлбұлдан айырғысыз, бірдей реңкті қызғылтсары қоңырқай болып келеді. Алайда оның қылығы нағыз шырылдаққа ұқсас; ол күннің көп бөлігін қалың өскен шөпте және бұталардың бұтағына қонақтап, ақырын ғана "ячкчк" деумен өткізеді. Әуені су бетінде ауа көпіршіктерінің жарылуынан аумайтын шөпілдеген дыбыстардан басталады, бұдан соң "зерррррр" немесе "зирррррр" типтес шытырлауға ауысады. Аталықтар күйттеу кезеңі қызған кезде тәулік бойы сайрайды. Дауысты дыбыстармен сайрау кезінде олар бұтаның немесе қамыстың ұшар басына қимылсыз қонақтап, басын жан-жағына бұрып қана сайрайтындықтан, құс бірде жақыннан,бірде алыстан сайрағандай болып естіледі. Дереккөздер
Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою

Сауатсыздықты жою (: ликвида́ция безгра́мотности) — КСРО-дағы сауатсыз еңбекші халқына жалпыға бірдей міндетті сауат ашу. Кеңес билік құрған алғашқы онжылдықтарда КСРО-дағы сияқты Қазақстанда да бұқараның мәдени деңгейін арттыру саласында қомақты жетістіктерге қол жеткізілді. Бұрынғы артта қалған халықтардың ілгері кеткен Орталық Ресейді қуып жетуі үшін халықтардың ана тілінде мектеп, баспасөз, театр, клуб ісін дамыту, халық шаруашылығының барлық салалары үшін білікті кадрлар даярлау, ол шараларды іске асыруға арналған мектептер мен курстар желісін кең өрістету міндеті алға қойылды. Отар аймақтардың қатарындағы Қазақстанда да зиялылар аз болатын. Олардың алаш қозғалысына қосылған бірқатары революция барысында жазаға ұшырады. Өлкеде мәдени құрылысты өрістетудің материалдық-техникалық базасы болмады. Сондықтан сауатсыздықты жою үдерісі баяу ілгеріледі. 1924 жылы «Сауатсыздықты жою қоғамы» ұйымдастырылды. Ол еңбекшілердің қолдауымен ерікті мүшелік негізінде жұмыс жүргізді. 1931 жылғы желтоқсанда республиканың 15 жастан 50 жасқа дейінгі сауатсыз еңбекші халқына жалпыға бірдей міндетті сауат ашу енгізілді. Қазақстаннның халыққа білім беруге бөлінген қаражат мөлшері өсті. Ұлы Отан соғысы басталар алдында еңбекке жарамды тұрғындар арасында сауатсыздықты жою аяқталды. Халық бұқарасын жаппай сауаттандыру Қазақстандағы мәдени өзгерістердің маңызды қорытындыларының бірі болды. Дереккөздер
Тамандуа

Тамандуа — Құмырсқажегіштер тұқымдасының тармағы, тармақта екі биологиялық түрі белгілі: Tamandua tetradactyla, немесе төртсаусақты құмырсқажегіш, және Tamandua mexicana, немесе мексикалық тамандуа. Таралуы Мұндай жануар түрі Оңтүстік және Орталық Американы, Оңтүстік Мескиканы, Оңтүстік Парагвай аймақтарын мекендейді. Ормандалып келген жерлерге, саванна өсімдігінің арасында, кейде адамдарға жақын аймақтарға тұрақты үйренген. Биологиялық сипаттамасы Әдетте денесінің ұзындығы 54-58 см, құйрығының ұзындығы 50-60 см, тілінің ұзындығы 40 см, массасы 3-5 кг. Қорегі Тамандуа ағаштар арасында мекендейтіндіктен, ағаштарда мекендейтін құмырсқалармен, термиттермен қоректенеді, сонымен қатар ара ұяларын ұрлайды. Ерекшелігі Тамандуа жануарының төрт аяғы өте берік, әрі тырнақтары ұзын болып келеді. Құйрығының өзі жемді аулауға атсалысады. Жүні өте қатты, қалың, сары қоңыр түсті. Құлақтары құмырсқажегіш жануардан үлкендеу болып келеді. Жерде жүрген мезетте баяу, ауыр жүреді. Қауіп төнгенін сезсе, артқы екі аяғына тұрып, құйрығына сүйеніп, екі мықты алдыңғы аяқтарымен шайқасқа дайын тұрады, кейде артқа қарай аунап, бүкіл төрт аяғымен қорғанады. Тамандуаның қас жаулары орел-гарпия, барыстар және жыландар. Ағаштарға да өте баяу өрмелейді. Қауіпті сезсе жағымсыз дыбыс шығарып, жағымсыз иіс шығарады. Бұл жануар көбінше кешкі уақытта белсенділік танытады. Құмырсқа інін немесе термит інін көрсе, ең алдымен алдыңғы екі аяғымен інін бұзып, содан соң ғана ұзын тілімен теріп жейді. Тамандуа баласын ішінде 150-160 күндей ұстайды, көбею көктемде басталады. Аналық жынысты тамандуа бір ғана бала туады. Жемін іздеп жатқанда оны бір бұтаққа отырғызып, жемін алып келген соң, қайта арқасына отырғызып алып кетеді. Қызықты мәлімет Оларды қолда ұстау өте қиын, себебі олар жабық аймақты ұнатпайды, бірақ аборигендер оларды үйлерінде құрт-құмырсқаның көбейіп кетпеуінен ұстайды. Үйгі қараймен қалған тамандуалар бар болғаны 9 жыл ғұмыр кешеді.
Призматоид

Призматоид (грекше - призманың түрі) — екі жағы параллел жазықтықта жататын, ал өзге жақтары үшбұрыштар немесе трапециялар болатын, үшбұрышты жақтылардың бір жағы, ал трапециялы жақтылардың екі жағы да болатын көпжақ.
Пеано аксиомалары

Пеано аксиомалары - натурал сандар қатарының аксиомалар жүйесі. Бұл аксиоманы 1889 жылы итальян математигі Джузеппе Пеано (1858-1932) ұсынған. Негізгі ұғымдар: натурал сандар, натурал сандар қатарындағы сандардың әрқайсысының тікелей басқа бір натурал қатарынан соң келуі және натурал сандар қатарының бастапқы мүшесі ретінде 1 санының қабылдануы. Осы ұғымдар өзара мынадай 5 аксиомамен байланысқан. # 1 саны натурал сан; # натурал саннан соң натурал сан орналасады; # 1 саны ешқандай натурал саннан соң орналаспаған, яғни 1 санының алдында ешқандай сан жоқ; # егер а натурал саны б натурал санынан соң және с натурал санынан соң орналасқан болса, онда б және с натурал сандары теңбе тең болады. # егер кез келген бір тұжырым 1 саны үшін дәлелдеген болса және егер осы тұжырымнан оның n натурал сан үшін де тура болатыны туындайтын болса, онда бұл тұжырым бүкіл натурал сандар үшін де тура.
Леонель Маршл (кіші)

Леоне́ль Ма́ршалл Бо́рхес-кіші (исп.&nbsp; Leonel Marshall Borges , 25 қыркүйек 1979 жылы Гаванада туған) — кубалық волейболшы, "Фенербахче" түркия клубының екінші темпті шабуылшысы, Италия және Туркияның 2013/2014 "Вызов" кубогінің иегері. 2000 жылдағы Олимп ойынында Куба құрама командасында ойнаған, онда олар жетінші орынды алған. 2010 жылы "Фенербахче" клубына өтер алдын Маршалл Италияның "Ливорно","Рома","Пьячнеца" командаларында ойнап жүрген. Леонел Маршал-улкеннің ұлы да куба волейбол құрама командасында 1976 және 1980 жылғы Олимп ойынында ойнаған. Жетістіктері Құрама командасымен * 2000 ж. Америка кубогінің жеңімпазы Клуб карьерасында * (2013/2014) "Вызов кубогінің" және (2006) топ құрама команданың кубогінің иегері; * (2003/2004, 2006/2007) Италия чемпионатының екі дүркін жүлдегері және (2008/2009) жеңімпазы; * 2009 Италия Суперкубогінің иегері; * .(2010/2011, 2011/2012) Туркияның екі дүркін чемпионы; * 2011/2013 маусымында Кубок жане Суперкубок иегері. Жеке марапаттары * 2006 Кубок топ команданың Ең бағалы ойыншысы; * 2010/2011 Туркия чемпионатының MVP-сі; * 2013/2014 Туркиядағы чемпионатының қорытындысы бойынша ең үздік волейболшы. Ескерту * [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ma/leonel-marshall-1.html Леонель Маршел-кіші] - Sports-Reference.com (ағылш.) олимпиядалық статистика сайты
Касл (телехикая)

Касл — америкалық комедиялық әрі драмалық телехиқая, ABC арнасында көрсетіледі. Шоуды Эндрю У. Марлоу жасаған және бұл телехикаяда әйгілі детективтік роман жазушы-Ричард Касл (Натан Филлион) мен детектив Кейт Бэккет туралы баяндайды. Бірінші маусымның премьерасы 9 наурыз 2009 жылы АҚШ-та болды. 7 мамыр 2015 жылы топтама 8 маусымға дейін ұзартылды және 21 қыркүйек күні хабарланып бастады. Сюжет Сюжеттің орталығы Ричард Касл болып табылады. Ол детектив жанырдағы әйгілі жазушы. Рик өз анасымен және қызымен бір үйде тұрады. Жазушы шығармашылық дағдарысқа ұшырап жатқан кезде, оның өлім қойлымын біреу шын өмірде қайталап жатқанын біледі. Каслды Нью-Йорк полиция бөлімінен келген детектив Кейт Беккет тергейді. Кейт өте ақылды, әдемі, табанды және тергеуді қатал жүргізеді. Касл өз қызықсыз өмірінен қашу мүмкіндігін өткізгісі келмей, тергеуді өткізуге комектескісі келеді. Мэрмен дос болғанының арқасында, Рик Беккет жүргізетін тергеудің бәрінде қатыса алады. Кейт оның келесі кітаптарының бас кейіпкері- Ники Хит болады. Ричард бейресми Нью-Йорк тергеушілердің тобына кіреді. Тергеудің барысында өзін жақсы жағынан көрсетіп, сенімге кіреді. Бірінші кітабы шыққан соң, Беккет және Каслдың қарым-катынасы жалғасады. Жұп көптеген қылмысты әшкерелейді.
Абакан (өзен)

Абакан (хакасша: Ағбан) — Ресейдегі Хакасия Республикасында Енисей өзенінің сол жағалауында Үлкен Абакан жоғарғы ағысындағыірі салаларының бірі өзен. Өзеннің ұзындығы - 327 км, су жинау алаңы - 32000 шаршы км.
Еуропа (арал)

Еуропа аралы — Мозамбик бұғазында Африка материгі мен Мадагаскар аралының ортасында орналасқан. Ол Франция елінің құрамына кіреді. Еуропа аралы жайлы мәлімет Жалпы аумағы 28 км², теніздің жағасы 22,2 км. Орналасқан координаты 22° 20′ о. е., 40° 22′ ш. б. Арал барлық жағынан кораллды жағажайлармен және рифтермен қоршалған, бұларды 9 км² болатын теңіздік лагуналар теңізден бөліп жатыр. Лагуна мен оның жағасында мангролық түрге кіретін өсімдіктер өседі. Мангролық өсімдіктерден басқа аралда құрғақ орман мен бұталар, сондай - ақ ежелгі дәуірден өсіп келе жатқан өсімдіктерді осы жерден көре аламыз. Еуропа аралы қорықтарға кіреді. Аралда теңіз құстары ұя салады. Бұл арал жасыл тасбақалардың көбейетін бірден - бір орны және де бірнеше мың африкалық коздар өмір сүреді. Олар бұл жерге 18 ғасырда әкелінген. Еуропа аралының ландшафты, флорасы мен фаунасы солтүстік - шығысындағы Басас-да-Индия аралына ұқсайды. Жер көлемі - 127 300 км². Тарихы Бұл арал өз атын британиялық Еуропа кемесінен алды. Бұл кеме 1774 жылы ең бірінші болып осы аралды ашты. Арал 1897 жылдан бастап, Францияға тиесілі болды, алайда негізгі териториясын Мадагаскар өзіміздікі деп есептейді. Аралдағы көптеген көрлер бұл жерді 1860-1920 жылдары жаулап алуға тырысқандағы сәтсіздікті көрсетеді. Экономикасы Арал тұруға жарамағандықтан, мұнда ешқандай экономикалық қарым - қатынастар жоқ. Сондықтанда, аралға метеорологиялық станция салған. Аралды жиі-жиі ғалымдар зерттейді. Аралда кішкене француздық гарнизон орналасқан. Дереккөздер
Батпақ тенрегі

Батпақ тенрегі – тенректер тұқымдасына жататын, Мадагаскар аралында бор кезеңінен, монотипті ондатрға ұқсас сүтқоректі түрі. Батпақты тенректің денесінің ұзындығы 240-260 мм, ал, құйрығының ұзындығы 120-130 мм. Массасы 60-100 г шамасында. Көбінше түнде аса зор белсенділік танытады. Мекені Бұл жануар түрі Мадагаскар аралын көптеп мекендейді. Көп уақыт ішінде бұл жануардың ұрпағы қалмаған деп есептеген, дегенмен, біраз уақыттан соң жануар кайта пайда бола бастады. Тенрек көбінше теңіз жағаларында 600-2000 м су үстін мекендейді. Ін қазу арқылы өмір сүреді. Іні судың денгейінен төмен болады. Ерекшілігі Құлағы кішкентай, дөңгелектеніп келген, көздері кішігірім, саусақтарының арасы қосылып кеткен. Құйрығы өте күшті, квадрат секілді, жүзуге атсалысады. Жүні калың, қысқа және өте жұмсақ. Қорегі Тенрек көбінше су өсімдіктерімен, сонымен қатар, балықтармен, құрбақа, бақалармен, бунақденелілермен қоректенеді. Көбеюі Батпақты тенректің көбеюі желтоқсан, ақпан айларында іске асады. Көбінше құрсағында 2-3 тенректен болады. Бұл жануар түрі өте сирек кездесетіндіктен, Кызыл кітапқа енген. Деректер Жануарлар энциклопедиясы. Дереккөздер
Лалагүлділер

Лалагүлділер — Дара жарнақтылардың шөптектес көпжылдық өсімдіктер сабы. Тамыры - тамырсабақ, түйнекі пиязшық немесе пиязшықты келеді. Қандауыр немесе таспа пішінді жапырақтары болады. Гүлі - қосжынысты, шашақ гүлшоғырына жиналады, ірі гүлдері жеке орналасады. Аталығы - 6, бұлар да 2 шеңберлі. Аналығы - 1. Жемісі - қауашақ немесе жидек. Өсімдік бунақденелілер арқылы тозаңданады . Тұқымдастары Лалагүлділер сабына келесі тұқымдастар кіреді (2009): * Alstroemeriaceae Dumort. (1829) * Campynemataceae Dumort. (1829) * Colchicaceae DC. (1804) * Corsiaceae Becc. (1878) * Liliaceae Juss. (1789) * Melanthiaceae Batsch (1796) * Petermanniaceae Hutch. (1934) * Philesiaceae Dumort. (1829) * Rhipogonaceae Conran & Clifford (1985) * Smilacaceae Vent. (1799) Дереккөздер
Байкал нерпасы

Байкал нерпасы — Нағыз итбалықтар тұқымдасының Нерпа туысының биологиялық түрі, ұзындығы 122 см-ге дейін болады. Массасы 50-130 кг, артқы аяқтары тек жүзуге арналған. Аналық жынысты нерпа 2-5 жылдар аралығында, ал, аталық жынысты нерпалар 4-7 жылдар аралығында есейеді. Олардың көбеюі ақпанның орталарында,наурыздың соңы аралығында болады, олар мұздан жасалған үйшіктерінің ішінде туады. Кіші нерпаның салмағы 4 кг, 1 ай үсті ақ қабықшамен қапталып, сүт ему мерзімі 8-10 аптаға созылады. Байкал нерпасы Байкалды, Онтүстік Сібірді мекен етеді. Кей-кейде Аңғара мен Селенганы мекендейді. Олар аса бағалы емес балықтармен, су жануарларымен қоректенеді. Тері үстінің түсі жылтыр сұр, жанынан әлде-кайда ақшыл, дақсыз болып келген. Орта есеппен 52-56 жыл өмір сүреді. Қазіргі таңда Россия мемлекетінің Кызыл кітабына енген. Дереккөздер
Аксис

Аксис — бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректі. Дене ұзындығы 130-150 см, құйрығының ұзындығы 20-30 см, мүйізімен қоспағандағы биіктігі 91 см, ал массасы 80 кг. Мекені Аксис Солтүстік Индостанда, Гималайға жетпей, Шри-Ланка, Каламиан, Бавеан аралдарында мекендейді. Көбінше саванна ормандарын мекендейгенді көздейді. Қорегі Аксистер жапырақ, шөптерді қорек етіп, басқа тірі ағзаларға зиянын тигізбеді. Ерекшелігі Мүйізінің ұзындығы 80 см. Азия аймағының ең көрікті бұғыларының бірі. Олар стая құрып, өмір сүреді. Ағаштың төбесінде отырған маймылдарды бақылап, жерге түскен жапырақтарын теріп жейді. Ол әсіресе құрғақ мезгілдерінде өте тиімді. Көбеюі Құрсағында баласын аксис 210-225 күн ұстайды. Көбінше бір,кейде екі аксис туады. Олар бір жасқа толған соң өз бетінше жүріп, ата-анасынан алшақтайды. Аналық жынысты аксистер анасымен 2 жыл болады,ал, есею процессі 1,5-2 жылды қамтиды. Жабық күйде 21 жыл өмір сүреді. Олар Қызыл кітапқа енген бағалы аңдар болып есептелінеді. Дереккөздер
Шаринган (Наруто)

Шаринган — Наруто мангасы мен анимесінде Учиха әулеті қолданатын сиқырлы көз. Шаринганды адамдар үшінші көз деп те атайды. Себебі "Наруто" әлемінде көптеген сиқырлы көздер бар. Олар бьякуган, риннеган, шаринган, джоган және т.б. Шаринганды қолданушылар:Учиха Мадара, Учиха Итачи және Саске,Обито Учиха,Шисуи Учиха,Данзо,Какаши Хатаке, Сарада Учиха. Шаринганның пайда болуы Шаринган көзі бала туылғаннан кейін пайда болмайды.Яғни ол шаринган иесі стресстік (ұрыс немесе жақын адамды жоғалту әсерінен) оқиғаға тап болған кезде пайда болады. Нақтырақ айтқанда учиха әулетінің адамының досына немесе құрбысына қауіп төніп тұрған кезде,адамның шыдай алмауынан шаринган көзі пайда болады. Басты кейіпкер Саскенің айтуынша шаринган тек учиха әулетінің таңдаулы адамдарында ғана пайда болған. Шаринган түрлері Егер адам өз шаринганын дамыта берсе,ол көз үш томоеға дейін жетеді.Олар біртомоедік шаринган,екітомоедік шаринган және үштомоедік шаринган. Біртомоедік шаринган Шаринганның бұл түрінде қызыл бұлтша мен бір томое пайда болады.Шаринганның бұл иегерлері шаринганның бүкіл күшін пайдалана алмайды.Шаринганның біртомоедік иегерлері "Шаринганды пайдалана алатын бала" деген атауға ие. Екітомоедік шаринган Шаринганның бұл түрінде қызыл бұлтша мен екі томое пайда болады.Шаринганның бұл иегерлері адамның техникаларын көшіріп алуға мүмкіндігі бар.Онымен қоса көздің жылдам реакциясы арқылы қарсыластың шабуылдарын алдын-ала көре алады. Үштомоедік шаринган Шаринганның бұл түрінде қызыл бұлтша және дөңгелекті құрайтын үш томое бар.Сол үш томоенің ортасында дөңгелек пішінді қарашық орналасқан.Үштомоедік шаринганның көмегімен адамның реакциясы едәуір өседі.Сонымен қоса адам гендзюцуді қолдана алады. Тағы қараңыз * Мангекё шаринган
Сайрауық шырылдақ

Сайрауық шырылдақ — Торғайтәрізділер отрядының Сандуғаштар тұқымдасының Шырылдақтар туысына жататын басы және жоны теңбілді, құйрықүсті қызғылтсары, орташа денелі шырылдақ құс. Бұл да көптеген шырылдақтар тәрізді бүғыншақ Сайрауық шырылдақтың әні өзіне тән, шырылдақтардан гөрі айқабақтарға өте ұқсас. Аталықтар ұшып келген күннен тамызға дейін сайрайды, сонымен бірге әуен қызған кезде күні бойы, тіпті түнде де сайрайды. Ұялары қалың шөп арасында болады. Шырылдақтар ұларын мүкпен жабады деген мәлімет бар. Салынды да 4-6 жіңішке ирек сызықшалы қызғылт секпілді ұызғылттау жұмыртқалары болады. Ұялаум тіршілігі егжей-тегжейлі айқындалмаған. Мамырда ұшып келіп, қыркүйекте ұшып кетеді. Сайрауық шырылдақтың Қазақстанда тек қана екі жерде шығыста және оңтүстік-шығыста анық ұялайтыны белгілі. Дереккөздер
Малшылар киімі

Ертедегі қазақтарда жұмыстары өте ауыр, таңның атысынан күннің батысына дейін иен далада жүргендіктен қойшы, сиыршы, жылқышы, түйешілер жыл маусымдарына байланысты киінген. Үскірік аяз бен ызғырық желден, жауын-шашыннан қорғаныш киім ретінде үстеріне тон, бастарына малақай, қолдарына жылы қолғап, аяқтарына тағалы етік, киіз байпақ киді. Жылы болуы үшін матаға қой мен түйе жүні, мақта қосып күсіп, бидайылап тыстаған, қой терісінен жүні ішіне қаратылып тігілген шалбарлар да малшыларды суықтан қорғады. Сонымен қатар қысқы киімнің сыртынан кебенек, аба сияқты су да, жел де өткізбейтін сулық киімдерді киді. Бақташылардың киімдерінің бірі қазіргі кезде кездесе өоймайтын жадбағай, башлық, далбай, күләпара деген су өтпес үшін, қатты боранда жел мен қардан қорғайтын, тымақтың сыртынан киетін баскиімдер болған. Мұндай баскиімдер жаз айларында күннің аптабы мен шаңнан қорғаған. Бұл жаздық баскиімге тек мата астар салынып тігілген. Ол әрі жеңіл, әрі қолайлы болған. Қыста киетін жалбағайға түйе жүні немесе мақта салып сырып, бір түсті матамен астарлаған. Дереккөздер
Тау шақшақайы

Тау шақшақай — Торғайтәрізділер отрядына жататын Шақшақай тұқымдасының негізгі Шақшақайлар туысының ұзын құйрықты құсы. Бұл шағын денелі 14-20 г, әдемі шақшақай барлық сары өңді туыстарынан ұзын құйрығы бойынша жақсы ажыратылады. Жонының реңі де өзгеше-қошқыл, шифер түстес сұр түсті. Қанаты да жіңішке ақ жолақты қаралтым болып келеді. Аналығында ашық сары реңкті тамағында үшбұрышты теңбіл болады. Қазақстанда оңтүстік және шығыстың таулы өлкелерінде өмір сүреді. Әрқашан тау өзенднрі мен бұлақтарының жанында орын тебеді. Ол бұл жерде тастардың арасынан су маңынан бунақденелілерді іздестіреді, көбінесе оларды жерде жүріп қуып жетеді немесе солардың соңынан әуелеп ұшады. Дауысы үш еселенген "цицици", оқта-текте сайрайды, алайда күйттік кезеңде құсойнақ жасайды. Ұяларды су жағасынан онша алыс емес жасырын қалқалы жерлерге салады. Бір жылда екі рет балапан өргізеді. Қазақстанда сәуірден қыкүйек бойы өмір сүреді. Қалған уақыттарды Африкада және Азияның оңтүстігіндегі жерлерде өткізеді. Дереккөздер
Оңтүстік Әзербайжанша Уикипедия

Оңтүстік Әзербайжанша Уикипедия — Уикипедияның оңтүстік Әзербайжан тіліндегі бөлімі. Мақалалар араб қаріптерінде жазылады. Статистикасы жылғы күніне сәйкес Оңтүстік Әзербайжанша Уикипедияда мақала бар. қатысушы тіркелген, олардың соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал қатысушы админ дәрежесіне ие. Жалпы өңдеу саны тең. Тереңдігі — . Тарихы Оңтүстік Әзербайжанша Уикипедияның алғашқы мақаласы 2015 жылы жазылды. Уикипедияның мақала саны: * 21 қыркүйек 2015 — 6,000 мақала. * 1 қазан 2015 — 7,000 мақала. * 4 желтоқсан 2015 — 8,000 мақала. * 26 мамыр 2016 — 9,000 мақала. * 18 қыркүйек 2016 — 10,000 мақала. * 27 мамыр 2017 — 20,000 мақала. * 29 қараша 2017 — 50,000 мақала. * 10 тамыз 2018 — 100,000 мақала. * 20 наурыз 2020 — 200,000 мақала. Дереккөздер
Еңбекақы аудиті

Еңбекақы аудиті — еңбекке ақы төлеу өндіріс айналымының бір бөлігі болып табылатын және кәсіпорын ресурстарының маңызды бөлігін құрайтын аудит. Сол үшін еңбек ресурстары мен еңбекақы қорының тиімділігін тексеріп тұру кәсіпорын үшін өте маңызды. Қызметі Тексерістен соң аудитор тексеру бағдарламасын дайындауды соған сәйкес қызметкерлермен есептесудің әртүрлері бойынша операцияларды, бөлшек тексеруді жүзеге асырады. Аудитордың мақсаттары * Өндірілген өнім,орындалған жұмыс және қызмет көлеміне, жұмыс уақытының есебі бойынша алғашқы құжатардың заңға сәйкестігі және саны. * Бухгалтерлік баланыстағы және Бас Кітаптағы жазбалары мен шот 3350 бойынша аналитикалық есеп көрсеткіштерінің бір күндегі екі жақтың мәліметерінің сай келуі. * Кәсіпорын жұмысшыларына штаттық кестеде бекітілген қызметтік айлығының қадағалануы; * Инфляция жағдайында бағалардың өсуін есепке ала отырып олардың индексациясының уақтылы жүргізілуі; * Құрылтайшылардың, акционерлер жиналысы немесе басқару кеңесі штаттық кестені бекіткендігін білу; * Орындалған жұмыстар үшін есептеулер жүргізілдіме , жұмысшылардың кесімді наряды бойынша еңбек ақы дұрыс өтелуде ме. Дереккөздер
Бюджеттен тыс қорлар

Бюджеттен тыс қор – мемлекет қаржы жүйесінің маңызды бөлігі, мемлекеттің қатаң белгілі бір мақсаттарға пайдаланатын және заң жүзінде қалыптасуының бекітілген кездері бар қаржы ресурстарының жиынтығы. Экономикалық категория ретінде қарастырсақ, бюджеттен тыс корлар бірқатар қоғамдық қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін мемлекет тарапынан қаржы ресурстарын қайта бөлу және пайдалану жөніндегі қатынастар болып табылады. Қор мақсаттары # шикізат пен материалдарды ұқсатып шығаратын жаңа технологияларды пайдаланып жарысқа қабілетті өнімдерді шығаратын, сондай-ақ бірге өнеркәсіпте өзінің қызметін жүзеге асыратын перспективкалық ұйымдарға өндірістік қызметтер көрсететін жаңадан құрылатын сонымен қатар жұмыс істеп тұрған ұйымдардың жарғылық капиталына инвестицияларды жүзеге асыру; # инвестициялық жобаларды ұйымдардың жарғылық капиталына инвестицияларды жүзеге асыру Қормен ортақ қаржыландыру және бұл жобаларды басқаруға қатысу арқылы экономиканың шикізаттық емес секторына жұмсалатын жекеше инвестицияларды ынталандыру; # отандық өндірісті дамытушы шетелдік ұйымдар арасында өндірістік корпорацияны қамтамасыз ететін Қазақстаннан тыс жерлердегі инвестициялық жобаларды бірігіп қаржыландыру арқылы шетелдегі Қазақстандық ұйымдардың инвестициялық белсенділігін арттыруға жәрдемдесу . Түрлері Қазіргі таңда бюджеттен тыс қорлардың мынандай түрлері қоғамда көп кездеседі: * Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры; * Әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қоры; * Міндетті медициналық сақтандыру қоры; * Жұмыспен қамтамасыз етуге жәрдемдесу қоры; Дереккөздер
Республикалық инновациялық қор

Республикалық инновациялық қор акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасында инновациялық қызметті дамыту, инновациялық жұмыстарды қайтарылымды қаржыландыру механизмін іске асыру және ғылымды қажетсінетін өндірістерді жасауға жәрдемдесу мақсатында құрылған. Оның жарғылық капиталына мемлекеттің қатысуы 100%-ды құрайды. Инновациялық қорды құру инновацияларды тиімді әрі рыноктық механизмінің болмауының жүйелік проблемасын шешуі тиіс. Міндеттері * отандық және шетелдік инвесторлармен бірігіп венчурлік қорлар құру, механизмдер мен инновациялық жобаларды венчурлік қаржыландырудың инфрақұрылымын қалыптастыруға қатысу; * коммерциялық нәтиже мен гранттар беру жолымен экономиканы технологиялық жақсарту тұрғысынан әлеуетті перспективкалық болып табылатын жаңа технологиялар, тауарлар, жұмыстар, қызметтер жасауға бағытталған қолданбалы ғылыми зерттеулерді және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру; * инвестицияланатын компаниялардың жарғылық капиталында үлестік бақылауға алынбайтын қатысу жолымен инновацияларды енгізуді ақшалай қаржыландыру болып табылады. Дереккөздер
Шелли Хенниг

Шелли Кэтрин Хеннинг (, 1987 жылы 2 қаңтарда АҚШ-тың Луизиана штатында дүниеге келген) — америкалық актриса. Өмірбаян Хенниг Луизиана штатындағы, Дестрехан қаласында алғаш дүние есігін ашқан. 2003 жылдың қарашасында сұлулық сайысында бірінші орын алып, «Жас Луизиана сұлуы» атағын жеңіп алды, ал 2004 жылдың тамызында «Жас АҚШ сұлуы» номинациясының жүлдегері атанды. Хенниг осы мәртебеден кейін сұхбаттамалар беріп, телебағдарламаларға түсе бастады. Алайда 2005жылдың 8 тамызында ол өзінің белсендіігін тоқтатты. Дестрехан мектебінде ең үздік оқушылардың бірі болды. Мектеп қабырғасында түрлі би уйірмелеріне қатысып, конкурстардан көптеген жүлделер иемденген. Сонымен қатар, ол өлең шығаруды жақсы көретін және оның өлең жинақтары жас ақындар журналында шығарылған. 14 жасында жол апатынан қайтыс болған ағасынан айырылды. Жүк машина жүргізуші мас күйінде қарсы кел жатқан көлікті соғып кеткен. Осы қайғылы оқиғадан кейін Хенниг "Алкогольге қарсымын" деген топ құрып, сол топта белсенділік танытты. Мансап 2007 жылдың 20 сәуірінде Хенниг «Days of our lives» атты телесериалға актриса ретінде таңдалып алынды. 2011-2012 жылдары «The Secret circle» телесериалында басты рөлді сомдады. Алайда көрерменнің деңгейі төмендегендіктен, бұл сериал ары қарай жалғасын таппай,түсірілімін тоқтатты. Қазіргі таңда ол «Teen wolf» сериалында өз өнерін көрсетіп жүр.
Дэниел Кормье

Дэниел Кормье (ағыл. Daniel Cormier, 1979 жылдың 20 наурызында туылды, Лафейетт, Луизиана, АҚШ ) — аралас жекпекте өнер көрсететін американдық спортшы, Ultimate Fighting Championship жартылай ауыр салмақтағы чемпионы, еркін күрестегі АҚШ құрама командасының бұрыңғы мүшесі. Олимпиадалық ойындардың 2004 және 2008 жылдарындағы қатысушысы.Бүгінгі күнде, Sherdog рейтингі бойынша жартылый ауыр салмақтағыларда 1 орында тұр және FIGHT! Magazine-де 1 орында тұр. Ол Антонио Силва, Джош Барнетт, Фрэнк Мир, Дэн Хендерсон, Энтони Джонсон және Александр Густафссон сияқты атақты спортшылардан жеңісті тартып алуға күші келді. 2015 жылдың 23 мамырында, бос тұрған титул үшін Энтони Джонсонды жеңген соң, ол UFC-дің жартылай ауыр салмақтағы жаңа чемпионы болды. Өмірбаяны Дэниел Кормье 1979 жылы 20 наурызда Лафейетте қаласы, Луизиана штаты, АҚШ-та туылды. Дэниелдің ата-анасы Иосиф және Одри Кормье, тағы ода ағасы Иосиф және Фелиция әпкесі бар. Орта мектепте оқып Дэниел күреспен қатты қызығып кетті. Ол Луизина штатының мектептер арасында үш дүркін чемпионы болды. Нортсайд мектебінің жоғарғы сыныптарында, ол өзінің жеңістерінің санын, көбейте берді. Ол бүкіл өнер көрсеткенінде тек 2 рет қана ұтылып қалды. Мектепті бітірген соң Дэниел Colby Community College түсті, сол колледжде ол екі рет мемлекеттік чемпион болды. Колледжден кейінде Дэниел өзінің күресші мансабын жалғастыра берді. Ол 2007 жылы әлем чемпионатында және 2008 жылы жазғы Олимпиада ойындарында АҚШ құрама командасының құрамына кірді. Тағы Дэниел Кормье Real Pro Wrestling лигасында Oklahoma Slam командасыныі капитаны болды. Сол лигада ол 96 киллограмдық салмақтық категориясында чемпион болды. Жетістіктері мен атақтары * Жеңіл ауыр салмақтағы UFC чемпионы (бір рет) * Ауыр салмақтағы UFC чемпионы (бір рет) * Жеңіл ауыр салмақтағы титулды үш сәтті қорғау. * Бір сәтті ауыр салмақтағы титулды қорғау * Кешкі сыйлығының лауреаты Энтони Джонсон, Волкан Оздемир және Стип Миочичке қарсы қойылымы (үш рет) * Джон Джонс, Александра Густафссонға қарсы «Кештің үздік қойылымы» сыйлығының жеңімпазы (екі рет). Дереккөздер
Коммерциялық несие

Коммерциялық несие — жеткізушінің сатып алушыға ұсынған тауары немесе көрсетілген қызметі үшін төлемді кейінге қалдыруы айтамыз. Мұнда қарыз алушы да және оны берушілердің орнына кәсіпкерлер мен бизнеспен айналысатындар бола алады. Коммерциялық несие, көбіне тауарды сатып алушыда нақты ақшаның болмай қалуы барысында туындайды. Ерекшеліктері * Қарыз келісімі – аясы тар мақсат емес, ол сатып алу – сату келісіміне қосақталып жүреді. * Қарыз келісімі тауарлардың өткізілуін жеңілдетеді. * Төлемді кейінге қалдыру мерзімі жабдықтаушы мен сатып алушы арасындағы сауда келісімі жасалған уақытта анықталады. * Төлемді кейінге қалдыру тауарлардың түріне және басқа факторларға ( азық – түлік тауарларын төлеу қысқа мерзім ішінде жүзеге асырылады ) байланысты. * Төлемді өтеу үшін берілген мерзімді ұзарту сатып алушының құзырында. Жіктелуі * Қаржылық институттарға берілетін несиелер: ** мақсатты қорларға ** банктерге ** қаржы-несиелік мекемелеріне *Мерзіміне қарай: ** қысқа мерзімді (1 жылға дейін) ** орта мерзімді (1 жылдан 3-5 жылға дейін) ** ұзақ мерзімді (3-5 жылдан жоғары) Дереккөздер
Бартоломео Виварини

Бартоломео Виварини(итал. Bartolommeo Vivarini; Бартоломео да Мурано деген де атағы бар; 1425 және 1432 жылдар аралығында – 1490 және 1499 жылдар аралығында) – суретші, мүсінші. Мансабы Муранода туған. 1450-інші жылдардың бірінші жартысында (1460-ыншы жылдарға дейін болуы мүмкін) ағасы Антониомен бірге (осы уақыттардағы қомақты жұмыс Франциска әулиеге жазылған "Петр әулиеге шүкір" алған) Виварини салған жұмыстарының ең танымалдары Құдай-Анаға арналғандары еді. Олардың ішінде "Тақтағы пәк қыз" ең тамашасы болып табылады(1465). Соңғы жұмыстарының ең атақтысы – "Әулие Варвара"(1490). Ол май бояуларын қолданғандарының ең біріншісі деуге болады(1473 жылдан бастап). Виварини оны Антонелло да Мессинадан үйренеген. Сыртқы сілтемелер *[http://www.1911encyclopedia.org/Vivarini Британниктегі мақала]
Радиоизотоптар

Радиоизотоп дегеніміз ядролық реакция нәтижесінде жасанды жолмен алынған химиялық элементтердің тұрақсыз ядролары. Жартылай ыдырау периолы қысқа радиоизотоптар адамға үлкен қауіп төндірмейді. Олар өндірісте, ауылшаруашылығында, медицинада, биология саласында кеңінен қолданылады. Радиоизотоп радио активті деп те айтылады. Радиоизотоптарды қолдану Радиоизотоптарды олардың сәулеленуі бойынша алуға болады. Кез келген физикалық немесе химиялық реакция радиоктивті элементпен жүретін болса, ол процесті қабылдау әдісі таңбалы атомдар әдісі деп аталады. Осы әдіс бойынша адам ағзасындағы зат алмасу зерттелен. Адам ағзасындағы барлық атомдар қысқа уақыттың ішінде жаңарып отыратыны анықталған, тек көмір атомы ғана, эритроциттің құрамына кіретін болғандықтан өзгермейді.Медицинада радиоактивті изотоптарды ауруды зерттеу, диагностикалау, емдеу үүшін қолдануға боладыМысалы, радиоактиті йод қалқанша безінің ауруын емдеу үшін қолданылады және рак клеткаларын жою үшін. Радиоактивті изотоптар өнеркәсіпте металл құймалардың сапасын, олардың кристалдық торларындағы ақауларды анықтау үшін қолдданылады. Дереккөздер
Пантотен қышқылы

Пантотен қышқылы, пантотенат (дәрілік формасы — кальций пантотенаты) — В тобының дәрумені (B 5 ). Пантотен қышқылы химиялық құрамы бойынша депептид болып табылады, яғни β-аланин аминоқышқылы мен пантое қышқылының қалдықтарынан құралады. Пантотен қышқылын ашытқы мен сүт қышқылды бактериялардың өсуі үшін қажет жаңа зат ретінде, Р.Вильямс тапқан болатын (1933ж.) Содан 6 жыл өткеннен кейін ол қышқылды кристалл түрінде алып, химиялық құрылымын анықтайды. 1940 жылы Вильямс өзінің шəкірттерімен бірге пантотен қышқылын синтездеп алады. Бұл витамин жануарлар мен өсімдіктер ұлпасында жеткілікті кездеседі. Өзінің табиғатта көп таралуына байланысты пантотен (pantoten - барлық жерде кездесетін) деп аталған. Химиялық құрылымы жəне қасиеттері Пантотен қышқылының молекуласы "пантое қышқылынан (œ-, ý-дигидрокси-ß-, ß-диметилмай қышқылы) жəне ß-аланиннен құрылады. Азық-түліктің ауыстырылмайтын компоненті ретіндегі пантотен қышқылының асқан ерекшелігі пантое қышқылымен байланысты. Сол қышқылдың кішкентай молекуласы адамдар мен жануарлардың ұлпасында синтезделмейді. ß-аланин клеткада əрқашан болады. Пантотен қышқылы - ақшыл сары түсті, майлы зат, нашар кристалданады. Суда, спиртте, сірке қышқылында ериді, ал басқа органикалық еріткіштерде ерімейді. Биологиялық қызметі Пантотен клеткада кофермент жəне ацил "тасымалдаушы белок (АТБ) құрамына кіреді". Əрекеті кезінде А кофермент туындыларын жəне АТБ-ны пайдаланатын 70 астам фермент қазір белгілі болды. А коферменті май қышқылдарын активтендіруге жəне тотықтыруға қатысады, АТБ мен бірге адамның, жануарлардың жəне өсімдіктердің ұлпасында май қышқылдары, триацилглицеролдар мен басқа липидтер синтезіне қатысады. Дереккөздер
Коферменттер

Коферменттер немесе Коэнзимдер ( - «бірге» жəне фермент) — құрамында белок жоқ органикалық қосылыстар, олар апорферментепен тығыз байланысқан. Ферменттің мықты байланысқан кофакторы - простетикалық топ. Көптеген ферменттердің активтігі үшін екі фактордың да - металл иондарының да, простетикалық топтың да (немесе коферменттердің) болуы қажет. Коферменттер - толық молекулалы заттар, олар жоғары температураға төзімді келеді жəне ферменттің белоктық бөлігінен оңай ажырайды. Мысалы, диализ кезінде осылай болады. Олар сөзсіз қажетті кофактор ретінде ферменттердің катализдік жұмысына қатысады. Витаминді коферменттер Коферменттерге активті тобы бар витаминдер - тиаминпирофосфат (В 1 витаминінің туындысы), никотинамидті коферменттер (РР витамині бар) жатады. В 2 , В 6 , В 12 , витаминдері жəне басқа да витаминдер кіреді. Сондықтан да витаминнің жеткіліксіз болуы коферменттердің синтезін бұзады, соның салдарынан тиісті ферменттердің түзілуі тежеледі. Осыдан кейін зат алмасу бұзылады жəне адам мен жануарлар организмі бірқалыпты тіршілік ете алмайды. Витамінсіз коферменттер Витаминдік емес коферменттер де бар. мысалы, металлпорфириндер (цитохромдағы гемдер), нуклеотидтер (УДФ-глюкоза), пептидтер (глутатион), т.б. осындай коферменттер. Мұндай коферменттер зат алмасудың аралық өнімдерінен түзіледі жəне əрқашан да организмде болады. Дереккөздер
Вилли Штоф

Вилли Штоф (; 9 шілде 1914, Шёнеберг — 13 сәуір 1999, Берлин) — ГДР-дің партия және мемлекет қайраткері. 1928 жылы жастардың коммунистік одағына, 1931 жылы Германия коммунистік партиясына кірді. 1933-45 жылдары антифашистік астыратын жұмыста болды. 1948-58 жылдары Германияның социалистік бір тұтас партиясының орталық басқармасы жанындағы экономикалық саясат бөлімінің меңгерушісі. 1950 жылдан ГСБТП ОК-нің мүшесі, ГДР ұлттық палатасының депутаты. 1950-53 жылдары ГСБТП ОК нің секретары, 1953 жылдан бастап ГСБТП ОК Саяси бюросының мүшесі. 1952-55 жылдары Ішкі істер министрі. 1956-60 жылдары Ұлттық қорғаныс министрі. 1954-64 жылдары ГДР министрлік советі председателінің бірінші орынбасары, 1964-73 жылдары ГДР министрлік советінің председателі. 1973-76 жылдары ГДР мемлекет советінің председателі, 1976 жылы қазанынынан ГДР Мин. Советінің председателі. Карл Маркс, Отан алдындағы еңбегі үшін, Еңбек туы ордендерімен, ГДР медальдарымен және Ленин орденімен марапатталалды. ГДР еңбек ері ресми сапармен КСРО-да бірнеше рет болды. Дереккөздер
ISO 4217

ISO 4217 (ИСО 4217)&nbsp;— Халықаралық стандарттау ұйымының (ISO) валюта кодтарының таңбасын әліпбидің үш әрпімен және үш санмен бекітетін стандарт. Басты саласы - халықаралық операциялар байланысты құжаттар мен хабарламалар, сондай-ақ кез келген, валютаның атауын тиісті кодталған және қысқарған түрiнде білдіретін және анық түрде анықтайтын коммерциялық немесе банк қызметі, себебі валюталар үшін бірдей атау қолданылуы мүмкін (АҚШ доллары, Канада доллары, Аустралия доллары және&nbsp;т.&nbsp;б.). Стандарттың ағымдағы редакциясының ресми атауы: * ағылшын тілінде&nbsp;— ISO 4217:2008. Codes for the representation of currencies and funds; * французша&nbsp;— ISO 4217:2008. Codes pour la représentation des monnaies et types de fonds; * орысша&nbsp;— ISO 4217:2008. Коды для представления валют и фондов. Халықаралық стандарттау ұйымы шамамен 18 500 стандарт әзірледі; ISO 4217 ISO-ның ең көп сұраныстағы стандарттардың ондығына енгізілген және ең ілгеріленген үштігіне . Бастапқы стандарттар ағылшын және француз тілдерінде жарияланады . Уәкілетті ресми стандарттар, орыс және әлемнің басқа тілдеріне Халықаралық стандарттау ұйымымен аударма жасалмайды. ISO 4217 Халықаралық стандарттау ұйымының мүше мемлекеттеріне ұсыныс болып табылады. Оның негізінде ұлттық стандарттар, мысалы, Қазақстандық валюталық жіктелу немесе украиналық валюталық жіктеуіш . Кейбір жағдайларда ISO 4217&nbsp;тікелей қолданылады — мысалы, Еуропалық Одақ шеңберінде . ISO-ның ресми саясатына сәйкес, ISO 4217 кодтарын кез келген мақсатта пайдаланғаны үшін төлем алынбайды (мысалы, немесе банк секторындағы төлемдерді сәйкестендіру үшін бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеуде). Дереккөздер
Владимир Алексеевич Алексеенко

Алексеенко Владимир Алексеевич (22 мамыр 1939) - кеңестік және ресейлік биохимик. Геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор. Ғылыми жетістіктері Ландшафтардың бірінші облыстық геохимиялық карталарын құру үшін принциптерді жасады. Ол бірқатар заңдарға анықтады. Сыртқы сілтемелер *[http://www.famous-scientists.ru/2045/ В.А. Алексеенко]
Михаил Фёдорович Алексеенко

Алексеенко Михаил Фёдорович (1905 — 1983) - техника ғылымдарының докторы, профессор. Марапаттамалары *КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1974) *Қызыл Ту ордені Сыртқы сілтемелер *[http://viam.ru/index.php?id_page=384&language Алексеенко Михаил Фёдорович]
Андрей Геннадьевич Алексенко

Алексенко Андрей Геннадьевич (24 қаңтар, 1934, Мәскеу) - техника ғылымдарының докторы (1973), профессор (1975). Марапаттамалары *Ленин ордені (1986) *Халықтар достығы ордені (1981) Сыртқы сілтемелер *[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=18002 Андрей Геннадьевич Алексенко]
Вячеслав Евгеньевич Алемасов

Алемасов Вячеслав Евгеньевич (11 шілде 1923 - 15 маусым, 2006) - ресейлік кеңестік ғалым. Марапаттамалары *Қызыл ту ордені *«Құрмет» ордені (1995) Сыртқы сілтемелер *[http://isaran.ru/?qru/person&guidC4C34BF1-E719-94A0-3D81-A428E6B7D87D Вячеслав Евгеньевич Алемасов]
Фуад Таги оглы Алескеров

Фуад Таги оглы Алескеров (23 қаңтар, 1951, Баку, Әзірбайжан КСР) - техника ғылымдарының докторы, профессор. Марапаттамалары *Ресей ғылым және техника саласының еңбек сіңірген қайраткері (2011) Сыртқы сілтемелер *[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%98%D0%A3-%D0%92%D0%A8%D0%AD Ф. Т. Алескеров НИУ-ВШЭ сайтында (орысша)]
Валентин Борисович Алесковский

Алесковский Валентин Борисович (3 маусым, 1912, Мары - 29 қаңтар, 2006, Санкт-Петербург) - химия ғылымдарының докторы (1952), профессор (1952). Марапаттамалары *Қызыл Жұлдыз ордені (1943) *Ленин ордені (1971) Сыртқы сілтемелер *[http://www1.lti-gti.ru/museum/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.htm Биографиясы]
Тасарық (өзен)

Тасарық – Талас алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Талас, Жамбыл аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 63 км, су жиналатын алабы 285 км 2 . Бастауы Бастауын Ақкөл қазаншұңқырынан алып, оңтүстікке қарай ағып, Көделі өзеніне оң жағынан құяды. Гидрографикасы Жағалауы жайпақ, аңғары 30 – 45 м. Қар және жер асты суымен толығады. Жаз айларында кеуіп қарасуларға бөлініп қалады. Жағалауы шабындық және жайылым. Дереккөздер
Әділ сауда

Әділ сауда — халықаралық еңбектің, экологиялық және қоғамдық реттелудің, сондай-ақ қоғамдық-саяси қатынастағы таңбаланған және таңбаланбаған тауарлардың, қолөнер еңбегінен бастап ауыл шаруашылық өнімдерінің әділ үлгісін қолдайтын, арнайы ұйымдастырылған қоғамдық қозғалыс. Соның ішінде, бұл қозғалыс дамушы елдердің дамыған елдерге арналған экспортына көп мән береді. Әділ сауда тақырыбындағы талқыланатын басты мәселе — әділ сауданың «әділ емес» екендігі жөніндегі сыни көзқарастар болып табылады. Әділ сауданың қағидаларын қолдаушылардың айтуы бойынша, тауар бағасының тұрақсыздығы көптеген дамушы елдердің ең төменгі күнкөріс деңгейін қамтамасыз ете алмайды, осылайша олар қолайсыз жолмен қарыз алуға мәжбүр болады. Сондай-ақ әділ сауданы жақтаушылардың ойынша, нарықтағы бағалар өндірістің экологиялық және әлеуметтік компоненттен құралған ақиқатты құнын көрсете алмайды. Ал, әділ сауда осындай мәселелерді шешуде экономикалық дамуға мүмкіндік беретін, дамушы елдердегі өндірушілер мен қарапайым жұмысшыларға тиімді саудалық жағдай ұсынатын, «этикалық» тауарлардың альтернативті сауда жүйесін орнатуды көздейді. Әділ сауданы еркін сауданың орнын басушысы немесе оның альтернативі ретінді жиі қарастырады. Мамыр айының екінші сенбісі Халықаралық әділ сауда күні болып табылады. Бұл күні Еуропа мен Солтүстік Американың көптеген елдерінде әділ сауданың басты мүдделерін қоғамға түсіндіру мақсатында әртүрлі акциялар мен іс-шаралар өтіп тұрады. 2009 жылы Халықаралық әділ сауда күні 9 мамыр күнімен сәйкес келді. *
Эри Грейнор

Эри Грейнор (ағыл. Ariel Geltman Graynor; 1983 жылдың 27 сәуірінде дүниеге келді; Бостон, Массачусетс, АҚШ) — американдық актриса. Биография "Браун және Николас" Букингемск колледжінде және Кембридждегі жекеше мектепте оқыды. 2001-інші жылы Хартфордтағы Тринити-колледжіне түседі. Ал 2005-інші жылда Бродвейде бірнеше рөлдер ойнайды. 2012-інші жылы "Уақытыңды жақсы өткізгің келсе, қоңырау шал..." кинофильмінде басты рөлді ойнайды. Ол 2003-2013 жылдар арлығында "Сіздің сотыңызға", "Сандар", "Өзен айналуы", "Блюз", "Он жылдан кейін", "Шекара", "Американдық қылмыс", "Американдық әке", "Өте жаман мұғалім", "Вероника Марс", "Жалған қаһармандар" деген сияқты фильмдерде түсті. Фильмография Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://www.imdb.com/name/nm0310966/ *Эри Грейнор Internet Movie Database сайтында]
Еуропа (зымыран)

«Еуропа» — ғарыш, РТ дамыту саласындағы еуропалық елдердің алғашқы жобасы. Жоба 1960 жылы іске асырылды, басты демеуші Еуропалық ғарыш агенттігінің прекурсоры. Ariane - бүкіл жоба құлауына қарамастан, ол еуропалықтарылң ұшырыу келесі жобаның табысты негізін қалады. Бірінші нұсқа - «Еуропа 1» Зымыранның алғашқы нұсқасы « Еуропа 1» деп аталатын, және үш қадамдар тұрды: Бірінші кезең - баллистикалық зымыран Көк Streak Ұлыбритания өндірістік; Екінші кезең - Coralie, Франция әзірлеген; Үшінші кезең - Astris, Германия әзірлеген. Басқа еуропалық елдер, атап айтқанда, Италия эксперименттік спутник шығарды және Бельгия зымыран сериясын дамытуға, Ұлыбритания жобаның басқа компоненттерінің дамуына үлес қосқан. Ұшыруға Woomera полигонын көздеген Австралия жобасына еуропалықтар қосылмады. 1964 жылы үдеткіш ретінде Көк серияға бірінші рет іске қосумен қатар, Франция екінші және үшінші кезеңде сынақ жүргізді, екі кезеңдік осы жобалау Cora деп аталатын «Еуропа 1» бірнеше тоннадан астам салмағы төмен орбиталды спутниктерге алып алды. Ол (Жерден 35.800 шақырым қашықтықта) геостационарлық орбитада спутниктер көрсете алатын зымыранның жаңа үлгісін қажет, себебі кейін басталатын «Еуропа 1» дамыту тоқтатылды. Осы нұсқаулыққа байланысты ELDO 150 кг салмағы, ол геостационар орбитада серіктерін шығаруға қабілетті, «Еуропа-2» зымыран әзірлеу туралы шешім қабылданды. Екінші нұсқа - Еуропа 2 «Еуропа-2» дамыту Франция мен Германия, негізінен қаржыландырылды, Ұлыбритания және Италия 1969 жылы жобаны тәркіледі. «Еуропа 2» геостационарлық орбитаға шығару үшін 4-кезеңі зымыран Diamant модификациялау 150-килограмм спутниктік болып табылады. Ол геостационарлық орбитаға екі байланыс жер серігін алып, екі сынақ жүргізу жоспарланған болатын. 1971 жылы зымыран ұшыруға «Еуропа-2» бірінші және жалғыз әрекет сәтсіз аяқталды. Осыған байланысты, одан әрі даму бағдарламалары тоқтатылды және зымыраныңн басқа түрлерін өндіру де тоқтатылды. Үшінші нұсқа -Еуропа-3 «Europa 3» - дамыту зымыран «Еуропа-2» нұсқасын мынадай 1970 жылы іске қосылды. «Еуропа-3» төмендегі сипаттамалар болуы керек деп жоспарланған: Ең жүктеме: геостационарлық орбитаға 200-килограмм серігінің алып қою. 104 жалпы салмағы, 670 тонна Case диаметрі: 3.05 м. Жалпы ұзындығы: 33 м. 1972 жылға қарай,жобаның қатысушылары «Еуропа» зымырандарының тым күрделі және тым қымбат және қатысушы елдер арасындағы үйлестірудің жоқтығы болып табылады деген қорытындыға келді. Осыған байланысты, 1972 жылы желтоқсанда ол жобаны жабу және ELDO - ны жою туралы шешім қабылданды. Еуропалық ғарыш агенттігі Еуропа зымыранын құрастыру кезіндегі тәжірибелірін пайдаланып, жаңа Ariane жобасын қолға алды. Дереккөздер