kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әулекілік

ӘУЛЕКІЛІК, психологияда — адамның мінез-құлқындағы ұнамсыз сипат, дарақылық, даңғойлық, әумесерлік сияқты қылықтарға ұқсас. Әулекілікке шалдыққан адам өзін-өзі ұстай алмай, сәл нәрсеге елігіп, дарақыланып кетеді. Әулекіліктің тағы бір көрінісі — өзінен басқаның сөзіне құлақ аспау, өзімшілдікке салыну. Әулекілік адам тәрбиесінің жетімсіздігін білдіретін белгі ретінде бағаланып, жеткіншектер тәрбиелеуде бала бойында жас кезінен мұндай әдеттің қалыптаспау жағы қадағаланады. Дереккөздер
Орыс қауымдастығы

Орыс қауымдастығы – облыста және Тараз қаласында тұратын орыс халқы өкілдерінің мәдени-қоғамдық ұйымы. Құрылуы 1992 жылы Тараз қаласында құрылған. Төрағасы С.А.Чаутина. Еңбектері Түрлі мерекелер кезінде мәдени-ағарту, этнографиялық, т.б. шаралар ұйымдастырады. Жыл басында дәстүрлі Рождестволық концерттер береді, Славян жазуы мен мәдениеті күндері, масленица, троица сияқты халық мерекелері атап өтіледі. Орыс қауымдастығы бастамасы бойынша Тараз қаласында А.С. Пушкиннің ескерткіші қойылмақшы. 2004 жылы «Ресейдің Қазақстандағы жылы» аясында ғылыми-практикалық конференция, концерттер өткізу көзделіп отыр. Сілтемелер * Қоғам * Қауымдастық * Мекеме Дереккөздер
Секіртпе

Секіртпе (Bradsot) — қойда болатын өте жұқпалы ауру. Ауру малдың аяқасты өліміне соқтырады. Қоздырғышы — спора түзетін анаэробты микроб (Clostrіdіum septіcum). Секіртпе кенет пайда болады. Аурудың аса жедел түрінде мал қалтырайды, іші кебеді, аузынан көбік ағады, мұндай жағдайда 10—15 минуттың ішінде қой өліп кетеді. Секіртпенің аса жедел түріне ем қонбайды. Ал жіті түрінде — малдың мойын тұсында және тамағының астында ісік пайда болады, кейде тістерін қайрап, бір орнында айналшықтайды, қалтырайды. Ауру қозған кезде қойлар аяқтарын алға созып, бастарын шалқайтып құлайды, 2—12 сағаттан соң өледі. Секіртпемен көбіне 2 жасқа дейінгі жас төлдер ауырады. Ауруды негізінен ауру және қайта ауырған қойлар қоздырады. Секіртпемен ауырған малдың 90%-ы өледі, өлген малдың өлімтігін өртейді. Емі: ауру созылмалы болса, көпәсерлі антибиотиктер, иммунді қан сарысуы қолданылады. Секіртпе шыққан отардың қонысын өзгертеді.
Иджаз әл-Құран

Иджаз әл-Құран ( ­– ұлылық, құдыреттілік) — Құранның ұлылығы мен қайталанбастығын білдіретін, құдіреттілігін таныту мақсатында қолданылатын ұғым. Мұхаммед пайғамбар берілген ең үлкен иджаз — қасиетті Құран кітап. Құранда ешуақытта өзгермеген және қияметке дейін де өзгермейтін бұған ұқсас кітапты ешкім де жаза алмайтындығы айтылады. Өйткені бұл кітаптың иесі — Ұлы Жаратушы. Арабтар сол заманда сөз өнерінің шарықтау шегіне жете тұра бұл пікірге қарсы тұра алмаған. Әлемнің жаратылысы, Жердің айналуы мен домалақ эллипске ұқсас болуы, т.б. ғылымда кейін анықталған мәселелердің Құранда айтылуы — оның иджазының дәлелі. Сілтемелер
Сел

Сел (арабша сайль — жойқын тасқын) — таулы аудандарда мұздықтардың, қардың мөлшерден артық еруінен, нөсерлі жауын-шашындардан, жер сілкінуден, тау өзендерінің арнасынан асып тасуынан, яғни климат өзгеруінен пайда болатын табиғаттың жойқын құбылысы. *Тас аралас саз-балшықтардың таудан төмен ағыла қүлауымен сипатталатын, кенеттен басталып, барынша қарқынды өтетін мейлінше залалды құбылыс; әдетте нөсер жауындар әсерінен, кейде тау шатқалдарындағы қардың не мұздықтың жаппай еруінен туындап, шағын өзенше аңғарлары мен жылғалар бойын қуалай құлайды. *Сел тасқыны құрамына қарай саз-балшықты, тастыбалшықты және сулы-тасты селдер болып үш түрге бөлінеді. *Сел жолындағы борпылдақ шөгінділерді шайып, қатты тау жыныстарын бұзып, ағаштарды түбірімен қопарып, салмағы ондаған тонналық үйтастарды ағызып әкетеді. Сел Қазақстанның Іле Алатауы, Жетісу Алатауы, Сауыр, Тарбағатай, Алтай тауларындағы Үлкен Алматы, Кіші Алматы, Қаскелең, Есік, Талғар, Текелі, Сарқант, тағы басқа өзендердің алаптарында жиі болып тұратын табиғат құбылысы. Сел болған жылдар *1887 жылы жер сілкіну әсерінен Алматы қаласында көлемі 440 млн. м 3 болатын ірі тастарды ағызып әкелген күшті, лайлы сел болған. *1928 жылы қатты нөсер жауын салдарынан Іле Алатауының терістік беткейінде 20-дан астам сел болып өткен. *Нөсер жауындардан соң 1921 жылы, 1941 жылы Кіші Алматы, 1950 жылы Үлкен Алматы, 1959 жылы. *Текелі өзендерінде жойқын селдер болған. Селдің алдын алу *1963 жылы шілде айында бірнеше тәулікке созылған ыстық аптаптың әсерінен мұздық пен қардың мол еруінен Жарсай мұздығындағы көл суы ернеуінен асып, жарты сағат шамасында Есік көліне шамамен 6 млн. м 3 лай мен тасты ағызып әкелді. *Сел қаупі күшті өзендерге бөгеттер салу, каналдар қазу, ағаштар отырғызу және алдын-ала болжау, халыққа хабарлау жұмыстарын ұйымдастыру сел апатының зардабын кемітетін шаралар. Алматы қаласын сел апатынан қорғау үшін 1966 жылы Медеу шатқалында дүние жүзінде алғаш рет тауды бағыттап қопару әдісімен Медеу бөгеті салынды. Ауданы 40 мың км 2 жерге селге қарсы ғылыми-зерттеу, жобалау-конструкциялық жұмыстар кешені жүргізілді. Селдің алдын алу мақсатында Қазақстанда “Қазселденқорғау” мекемесі құрылып, сел мониторингі ұйымдастырылған. Дереккөздер
РКФСР ұлттар істері жөніндегі халық комиссариатының қазақ бөлімі

РКФСР ұлттар істері жөніндегі халық комиссариатының қазақ бөлімі — Кеңес өкіметінің қазақ халқына қатысты бағдарламаларын жасаған және іске асырған мекеме. Ресей Федерациясы КК-нің 1918 ж. 11 мамырдағы шешімімен құрылған (тұңғыш меңгерушісі М.Тұнғаншин, орынбасары Х.Бекентаев). Бөлім Қазақ автономиясын құруға дайындық жүргізді; кеңес өкіметінің ұлт саясатының жүзеге асырылуын қадағалады, қазақтар арасында коммунистік партия идеяларын тарату, қазақтар мен қоныс аударушылар арасындағы жер таласын реттеу, халық ағарту орындарын ашу, Қызыл Армияның ұлттық бөлімдерін жасақтау, т.б. мәселелермен айналысты. 1918 ж. орталық Орда қаласында орналасты. Оның құрамында баспа, ақпарат, үгіт-насихат, мәдени-ағарту бөлімдері, аудармашылар комиссиясы, азаматтық-қылмыстық заң жобаларын түзу жөніндегі комиссия қызмет істеді. Бөлім облревкомдар және атқару комитеттері жанынан құрылған бөлімдермен, секциялармен, Торғай облыстық атқару комитетінің ұлт істері жөніндегі комиссариатымен, Түркістан АКСР-інің Ұлт істері жөніндегі комиссариатымен, Жетісу облыстық атқару комитетінің орыстар мен “бұратаналар” арақатынасын реттеу жөніндегі комиссариатымен байланыс орнатты. М.Тұнғашиннің басшылығымен құрылған Қазақ әскери комиссариаты 1-үлгілі атты әскер полкі мен Қызыл Армияның өзге де ұлттық және интернационалдық әскери құрамаларын жасақтады. Ордада 1919 ж. сәуірде БОАК бекіткен Кеңестердің Бүкілқазақ съезін шақыру ісімен айналысқан комиссия қызмет істеді. 1919 жылдың алғашқы жартысынан “Дұрыстық жолы” газеті шығып тұрды. Қазақ бөлімінің қызметіне Ә.Жангелдин, Б.Қаратаев, С.Меңдешев, Ш.Бекмұхамедов, И.Қисықов, т.б. белсенді араласты. Қазақ революциялық комитетінің құрылуына байланысты КК-нің 1919 жылғы 16 шілдедегі декретімен Қазақ бөлімі Қазревкомның РКФСР БОАК-тегі өкілдігі болып қайта құрылды. Дереккөздер:
Селдірек

Селдірек – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шөл және шөлейт аудандарға таралған 2 түрі: келлерия түсті селдірек (D. koelerіoіdes) және көде селдірегі (D. caespіtosa) кездеседі. Соңғысы шалғында, өзен-көл жағаларында, батпақты жерлерде, таудың биік белдеулеріне дейін өседі. Биікт. 20 — 125 см, өте қалың өсіп, шымға айналады. Сабағы түзу, жылтыр. Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді, бұдырлы, қырлы келеді. Маусым — шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Гүлшоғыры — сыпыртқы. Масағының ұзындығы 3,5 — 5 мм, сарғылт, ақшыл, кейде күлгін түсті болады. Жемісі — дәнек, гүлдегенге дейін — мал азығы. Дереккөздер
Квинт

Квинт Курций Руф – ежелгі дәуірдегі рим тарихшысы. Б.з. 40 ж. “Александр Македонский тарихын” жазды (10 кітап, латын тіл., орыс тіліне 1963 жылы аударылған). Алғашқы екі кітабы – Александр Македонскийдің билікке келгенінен бастап, оның Кіші Азияға жасаған жорығына дейінгі оқиғаларға арналған. 3 – 10-шы кітаптары б.з.б. 333 жылдан бастап Александр Македонский өлгенге дейінгі кезеңді қамтыған. Дереккөздер: Сыртқы сілтемелер [http://www.ufn.ru/ufn65/ufn65_4/Russian/r654b.pdfКвинт ]
Пародонтит

Пародонтит ( — маңы, — тіс) — қанжел, пародонт тканьдерінің қабынуы. Нерв, қан тамыр, иммунды жүйелердің өзара реттеушілік қасиеттерінің бұзылып, микробтарының әсерінен қызыл иек ісіп, тіс түбірі босап, жақ сүйектері ұяшығының ернеуі іріңдеп, тістер қаусап түсетін, зардабы мол, ем қонуы қиын кесел. Дереккөздер ja:歯周疾患
Мақат сағанасы

Мақат сағанасы – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Қорғасын ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км қашықтықта, Қараторғай өзені жағасында. Сипаты Мақат Саржанұлына арнап тұрғызылған (1923). Сыртқы ауданы 5,5х5,6 м, жалпы биіктігі 6 м. Құрылысына көлемі 26х12х7 см болып келетін кірпіштер пайдаланылған. Сыртқы бұрыштары мен қабырға жиектері кірпішті жартылай доғал қалау арқылы шығыңқы бағанамен өрілген. Конус тәріздес күмбезі дөңгелек негіздің үстіне орнатылған. Бас қасбеті “П” пішіндес белдеумен сәнделіп, ортасынан доғалы кіреберіс есік шығарылған. 3 қабырғасы кілем оюына ұқсас, “S” тәрізді өрнекпен әсемделген. Негізгі қасбеттің ішкі қабырғасына саты орнатылған. Дәліз арқылы сатымен 1 м тереңдіктегі қабірге түсуге болады. Оның есігі шымылдықпен жабылады. Әйел мен ер адамға арналған 2 қабірдің (өлшемі 1,5х2,2 м) бұрыштарында шаршы пішінді (өлшемі 0,6х0,6 м) саңылау қалдырылған. Есік алдындағы сағанада 3 құлпытас бар. Дереккөздер
Құрылыс машиналары

Құрылыс машиналары — әртүрлі құрылыс жұмыстарына арналған машиналар мен механикаландырылған құрал-жабдықтар. Бұлар құрылыс жұмыстарын кешенді түрде механикаландырып, индустриялы әдістерді пайдалануға мүмкіндік береді. Олардың қатарына мұнаралы, өздігінен жүретін шынжыр табанды не доңғалақты крандар, бір шөмішті экскаваторлар мен көп шөмішті роторлы экскаватор, бульдозерлер, скреперлер, т.б. жатады. Атқаратын жұмыс түріне қарай Құрылыс машиналары қазғыш, топырақ таптауыш, бұрғылау, қада қағу, тиеу-түсіру әрі тасымалдау, ұсақтау-сұрыптау, араластырғыш, бетон төсегіш, өңдеуіш, жол құрылыс машиналары, т.б. механикаландырылған құралдарға топталады. Жер қазғыш машиналар топырақ қазу, карьерлерден құрылыс материалдарын алу жұмыстарына арналған. Бұларға экскаваторлар, топырақ қазып тасығыш, гидромех. машиналар жатады. Таптауыш машиналар топырақ, т.б. жер қыртыстарын нығыздау жұмыстарын атқарады. Салмағы 100 т-лық қарапайым таптауыш машина қалыңд. 40 — 50 см, ал салмағы 12 т дірілдемелі таптауыш машина қалыңд. 80 — 120 см жер қыртысын нығыздай алады. Тастақ қабаттарды бұзу және құрылыстық тастар алу, қопарылыс жұмыстарындағы ұңғыма бұрғылау үшін бұрғылау машиналары пайдаланылады. Қада қағу жұмыстарында арнайы жабдықтар қолданылады. Құрылыстардағы монтаждау, көтеру-тасымалдау, тиеу-түсіру жұмыстары көтергіш кран, шығыр, домкрат, т.б. қондырғылар арқылы іске асырылады. Асфальт, бетон төсемді жолдар салу үшін асфальт не бетон төсегіш шынжыр табанды машиналар қолданылады. Темір жол салу және жөндеу жұмыстарында балластер, жол төсегіш, т.б. машиналар пайдаланылады. Өңдеуіш машиналар сылақ және сырлау, бояу жұмыстарына арналған машиналарға ажыратылады. Дереккөздер
Селевки әулеті

тан кейінгі (б.з.б. 301 жыл) бөлінуі; сарымен Селевкилер империясы көрсетілген]] Селевки әулеті, б.з.б. 312 — 64 ж. Батыс Азияда эллиндік (грек-македон) мемлекеттердің бірін билеген. Негізін Селевк І Никатор қалаған. Астанасы — Селевкия, кейіннен Антиохия болды. Сәулет әулеті мемлекетіне Сирия, Месопатамия, Кіші Азияның бір бөлігі, Иран таулы өлкесі, Орталық Азияның бір бөлігі кірді. Мемлекетте егін, мал, жүзім шаруашылығы, мата тоқу, метал өңдеу, қолөнер жақсы дамыды, ірі қалалары көп болды. Селевк І-нің алғашқы мирасқорлары тұсында Кіші Азияда — Пергам, Каппадокия, Вифиния, Понт бөлініп шықты. Ішкі тартыстардан Селевки әулеті әлсіреп, көп жерлерінен айырылуына тура келді. Б.з.б. 64 ж. Селевки әулеті мемлекетінің ең соңғы бөлігі (Сирия) Рим провинциясына айналды.
Идиқұт

Идиқұт, идикқұт (ежелгі түркі тілінде – киелі, қасиетті) – әуелде Бесбалық басымылдарының, кейін Турфан қағанаты жоғарғы билеушісінің атауы. Алғашқы кезде идиқұт шығыс түркілердің әулеттік бірлестігі арасында басымылдардың алатын орнын (оң қанат, “шаман” қанаты) көрсетсе керек. 6 – 8 ғасырларда көк түріктер (Ашина тайпасы) әулеттік бірлестіктің ортаңғы қанаты, ал Аждаг (Ашиде, сір яғни қыпшақтар) сол қанаты болған. Сілтемелер
Пароль

I. Пароль ( – сөз) – 1) қарауылдық қызметті атқаруда қолданылатын бекітілген құпия сөз. Қарауылдық және гарнизондық қызмет жарғысында ол әрбір жеке қарауылға, әр күн сайын қандай да бір атау сөз түрінде бекітіледі. Пароль ауысымға келген қарауылдың дәл сол мақсатқа жіберілгенін және тиісті бастықтар бұйрығы бойынша келген ресми тұлға екенін дәлелдейді. Әскери қызметтің басқа міндеттерін атқару барысында рұқсаттама және жауап сөздері қолданылады. Пароль басқа мемлекеттердің қарулы күштерінде қарауылдық қызметті атқару барысында да, сондай-ақ барлау мен күзет қызметтерінде де қолданылады. 2) [http://computers.dostavka.ru/Kompyutery компьютердің] жұмыс істеуін жалғастыру үшін теруді қажет ететін құпия сөз. II. Пароль (Password, parole, watchword) - желімен байланысу үшін немесе құпиясөзбен қорғалған ресурстардағы мәліметтерді, файлды оқу мақсатында енгізілетін құпия код (сөз); сондай-ақ бағдарламалар мен мәліметтерді рұқсатсыз пайдаланудан қорғау амалы; желіге кіру үшін рұқсатсыз пайдалануға болмайтын файлдарды оқу үшін қолданылатын жасырын бүркеме атау. Ол кез келген символдар комбинациясынан тұрады да, ұзындығы көбінесе 15 символдан аспауы тиіс. Парольді енгізіп жатқанда оның символдарының орнына экранда жүлдызшалар (*) бейнеленеді. Дереккөздер
Лопиталь ережесі

Лопиталь ережесі — және түріндегі анықталмағандықты айқындайтын ереже; қарастырылып отырған функциядағы функция қатынасының шегін туынды қатынасының шегіне айналдыру. Лопиталь ережесін Иоганн Бернулли тауып, 1696 ж. Г. Лопиталь енгізген. Тұжырымдамасы Лопиталь ттеоремасы: # немесе ; # және -нүктесінің тесік маңында дифференцияланады; # -нүктесінің тесік маңында; # табылады, онда табылады. Шектер біржақты болулары да мүмкін.
Александр Владимирович Селезнев

Александр Владимирович Селезнев (22 қараша 1906, Санкт-Петербург — 22 мамыр 1961, Алматы) – балет артисі, педагог, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1955). Өмірбаяны * 1923–26 ж. Санкт-Петербургтің хореографиялық училищесінде оқыды. * Сахналық жолын 1926 жылдан бастаған. * 1936 – 37 ж. Мәскеудегі Yлкен театрда балет артисі қызметін атқара жүріп, классикалық би педагогтары курсын бітірді. * 1937 – 45 ж. Алматыда тұрып, қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрында балет артисі қызметін атқарды. Мұнда ол Мергенбай (В.В. Великанов, “Қамбар — Назым”), т.б. партияларды биледі. * 1937 жылдан Алматы хореографиялық училищесінде (1996 жылдан С. есімімен аталады) ұстаздық етіп, ұлттық хореографиялық өнері үшін кадрлар даярлауда елеулі еңбек сіңірді. Шәкірттері Шәкірттері — Д.Әбіров, С.Көшербаева, З.Райбаев, Р.Тәжиева, т.б. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Паротитті инфекция

Паротитті инфекция (Parotіtіs epіdemіca), эпидемиялық паротит – негізінен құлақ маңы сілекей бездерінің қабынуынан болатын [http://www.securitylab.ru/virus/ вирусты] жұқпалы ауру. Бұл аурумен 3 – 15 жас аралығындағы балалар жиі ауырады, ересек адамдарда сирек байқалады. Қоздырғышы – паромиксовирус тобына жататын резоксирибонуклеин вирусы. Вирус науқастың ауыз қуысында, мұрын-жұтқыншақтың шырышты қабаттарында, қақырығында, сілекейінде жиналып, науқас түшкіргенде, жөтелгенде, сөйлегенде ауаға таралады. Ауа-тамшы жолымен сау адамның тыныс жолдарына өтеді де, қанға еніп, қан арқылы сілекей, жыныс және ұйқы бездерін зақымдайды. Ауырғаннан кейін тұрақты иммунитет сақталады. Аурудың инкубац. кезеңі 11 күннен 23 күнге дейін созылады. Содан кейін аурудың белгісі аяқ астынан басталады. Науқастың дене қызуы көтеріліп, тамаққа зауқы болмай, әлсіздік пайда болады. Басы қатты ауырып, денесі тоңази бастайды. Кейде мұрыннан қан кетіп, құсады. 1 – 2 күннен кейін бір жағындағы құлақтың айналасында ісік пайда болады. Кейін бұл жағдай екінші жағына ауысады. Ауру асқынғанда ми қабығын зақымдайды (қара Менингит, Энцефалит), сондай-ақ, бүйрек, көру, есту органдарында асқыну байқалады. Аурудың алдын алу шаралары: ауру адамды бөлектеп, науқаспен бірге болған 10 жасқа дейінгі сау балаларды 21 күнге оқшаулайды. Жаңа туған нәрестелерге 15 – 18 айында әдейі паротитті вакцина егеді. Емі: қабынған жерге жылу қою, электр-терапиямен (УВЧ) емдеу; ауру асқынғанда преднизолон, гидрокортизон, пантрипин, ингитрил, контрикал, панкреатин, фестал, анальгин, пентальгин, фуросемид, т.б. дәрілер беріледі. Дереккөздер
Селеу

Селеу – астық тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір жылдық өсімдіктер. Маңғыстаудың шағылды-төбелі құмдарында өседі. биіктігі 30 – 40 см. Гүлшоғыры бытыраңқы жапырақ қынабымен қабысқан. Бұтағы қабыршақты, қауырсын тәрізді. Масақтанғанша – мал азығы. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Масағының ұзындығы 2 см-дей. Селеудің құм тоқтатудағы маңызы зор. Дереккөздер
Зия Аташұлы Мұқашев

Зия Аташұлы Мұқашев (1925 жылы 12 қыркүйек, Алматы қаласында дүниеге келген) – философия ғылымдарының докторы (1989), профессор (1991). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1954, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), ҚазПИ-ді (1963, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) бітірген. ҚазПИ-де оқытушы, аға оқытушы (1954–63), Алматы халық шаруашылық институтында (1964–67 қазіргі Қазақ экономика университеті доцент, Алматы жоғары партия мектебінде (1977–94) «Әділет» жоғары мектебінде (1994–2004) кафедра меңгерушісі, 2004 жылдан ҚазҰПУ-да профессор қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері мәдениет философиясы, философиялық-антропология, дінтану, ғылым философиясы мен тарихы, әлеуметтік философия, жаратылыстанудың философия мәселелеріне арналған. атты тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/86448/%D0%9C%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 Зия Аташұлы Мұқашев]
Селитралар

]] ]] Селитралар ( — тұз, nіtrum — сілті, табиғи сода) — аммоний, натрий, калий мен сілтілік жер металдардың нитраттары. Ең маңыздысы және көп тарағаны — натрий селитрасы (Чили селитрасы). Оның ең көп қоры Чилиде, аз мөлшерде АҚШ, Колумбия, Африка, Аргентина, Орта Азияда кездеседі. Селитралар табиғатта бактериялар әсерінен органикалық қалдықтардың шіруі нәтижесінде түзіледі. Селитралар көбіне азотты тыңайтқыштар ретінде, оқ–дәрі жасауда, химия өндірісінде, медицинада, аммиак (аммоний) селитрасы техникада қопарғыш заттар алуда кеңінен қолданылады.
Жауыр ауруы

Жауыр, көбінесе, жылқыда кездесетін ауру. Жауыр жегіске, мініске пайдаланылатын жылқы шоқтығының, арқасының жарақаттануымен сипатталады. Аурудың негізгі себептері: жылқының мойнындағы қамыттың не арқасындағы ер-тұрманның үйлеспеуі, терлік пен тоқым[[тоқымның лас және қатты түйінді болуы, ер салудың тәртібін сақтамау, т.б. Жауыр болған жылқының арқасы алғашқы кезде домбығып ісінеді. Жұмысқа пайдалануды тоқтатпаса 2 — 3 күннен кейін ісінген жердің терісі іріңдеп, жараға айналады. Жараны антисептикалық дәрілермен емдейді. Жауыр болған малды әбден жазылғанша мінуге, жұмысқа пайдалануға болмайды. Жауыр болмау үшін жұмыс көліктерін, қамыт пен ер-тұрманды дұрыс пайдалану керек. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Көз аурулары

Көз аурулары – көздің көруінің нашарлауынан, оның сәуле сындыру күшінің ақауларынан (алыстан көргіштік, алыстан көрмеушілік, астигматтық, дальтонизм) пайда болатын және іштен туа біткен аурулар. Кейінгі жылдары іштен туа біткен ауру – су қараңғы (глаукома) мен көз жарақаттары жиі кездеседі. Көз ауруларының пайда болуына мехникалық (әр түрлі жарақаттар алу, т.б.), физикалық (шаң-тозаң, үшнитротолуол тозаңдары мен булары, т.б.), химиялық (күкіртті сутек, мышьяк, т.б. әсері) және физикалық-химиялық (ультракүлгін, инфрақызыл сәулелер, жарық, т.б.) факторлар әсер етеді. Көз ауруларының жиі кездесетін түрлері: басыр, бленнорея, катаракта, коньюктивит, көзге ақ түсу, т.б. Көзге ақ түсу, лейкома (leu coma corneae) – көздің қасаң қабығының ауруы. Бұл, көбінесе, жарақаттанудан, қабынудан, көзге шыққан түрлі жарадан болады. Қызылша, шешек, туберкулез ауруларының асқынуынан қасаң қабықта ақ дақ пайда болып, ол кейде беріштеніп бітуі мүмкін. Мұның салдарынан көздің көруіне нұқсан келеді (қараңыз ). Көздің көруі қасаң қабықтың қай жеріне ақ түскеніне, оның көлеміне байланысты. Егер ақ қарашыққа түссе, адам көрмей қалады. Көзге түскен ақ дәрі-дәрмекке жазылмаса, оған хирургиялық операция жасалады. Ішкі органдар мен жүйелердің аурулары да көз ауруларына әкеледі. Мысалы, қоян көз, бадырақ көз, Аргайлл Робертсон белгісі, т.б. Емделмеген Көз аурулары көздің көруін нашарлатып, соқырлыққа да әкелуі мүмкін. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Селке

Селке, Селкен – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-шығыс сілемдерінде орналасқан асу. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде, Қытай мен Қазақстан арасындағы шекараны бойлай жатқан Сарықора тауынан өтетін жол. Жер бедері Биіктігі 2552 м. Селкеден маусым-қазан айларында асып өтуге болады. Асу баурайынан Сарышілде өзені бастау алады. Геологиялық құрылымы Палеозой эрасының екінші жартысында болған герцин тау жасалу кезеңінде қалыптасқан. Кристалдық жыныстар плейстоцен және төрттік кезеңнің шөгінділерімен жабылған. Өсімдігі Селкеде шырша мен самырсын, қайың, көктерек пен ақтерек өседі. Дереккөздер
Селқостық

Селқостық — адам мінезіндегі ұнамсыз қасиеттердің бірі. Бұл әр нәрсеге немқұрайдылықпен қарайтын кісілерде жиі кездеседі. Мұның себептері көп. Мұндай жағдай кейде адамдар арасындағы қарым-қатынас салқындап-суынғанда, мәселеге жете түсіне қоймағанда, оған сенімсіздік пайда болғанда, жүйке жүйесі шаршағанда тағы осы секілді объективтік, субъективтік себептерден туындап отырады. Берік дүниетанымы мен сенімі бар адамда мұндай жағдай кездеспейді. Сенімі жоқ адамда тұрақты мінез-құлық та болмайды. Мұндайлардың шындықтың ақ-қарасын айыруға, жай-жапсарын дұрыстап түсінуге, өмірден өз орнын тандай алуына шамасы жете бермейді. Селқос адамды өмір толқыны біресе анда, біресе мұнда соқтырады да, мінез-құлқын көлденеңнен кез келген кездейсоқ жағдайлар билеп кетіп отырады. Осындай селқос адамдардың психологиясын орыстың ұлы жазушысы Н.В. Гоголь тамаша көрсеткен: "Әрі-сәрі адамдар, бұлар ол да емес, бұл да емес, қандай адамдар екенін түсіне алмайсың, қаладағы Богдан да емес, селодағы Селифан да емес". Адамды селсоқтықтан арылтатын берік сенім мен имандылық, нақты дүниетаным, айқын бағыт-бағдар. Селқостық — адамның кез келген нәрсеге немқұрайдылықпен қарауы. Селқостық — адамдар арасындағы қарым-қатынас салқындағанда, түсінбеушілік, сенімсіздік пайда болғанда, жүйкесі шаршағанда және т.б. жағдайларда туындайды. Дереккөздер
Семангтар

Семангтар (өз атаулары — меник, менди, моник, нгок) — Малайзияның солтүстігі мен Тайландтың оңтүстігінде тұратын тайпалар тобы. Малакка түбегінің орталық бөлігін мекендеген ежелгі тұрғын халықтардың ұрпағы, антропологиялық жағынан аласа бойлы аустралиялық нәсілге жатады. Жалпы саны 8 мың адам. Тілі Тілі мон-кхмер тіліне жатады. Діні Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдерді ұстанады. Тарихы Семанг халқы Малай түбегінде кем дегенде 25 000 жыл өмір сүрген деп есептеледі. Олар біздің дәуірімізге дейінгі 9-3 мыңжылдықта Оңтүстік-Шығыс Азияда қазіргі Вьетнамнан солтүстік-шығыс Суматраға дейін тараған Хоабиньдің мезолит археологиялық мәдениетінің алғашқы тасымалдаушыларымен байланысты. Алғашқы байланыс жылдарында Семанг малайлықтармен араласып, бейбіт сауда жасады, бірақ малай мемлекеттері күшейген сайын олардың арасындағы қарым-қатынастар нашарлай бастады. XVIII и XIX ғасырларда семанг және басқа да жергілікті халықтар малайлықтардың құл саудасының құрбаны болды. Құлдарды ұстау әрекеттеріне жауап ретінде семангтар бөгде адамдармен байланыстан аулақ болу тактикасын жасады. Автономиясын сақтау үшін олар бөгде адам басып кірсе, баспаналарын дереу бұзып, джунглиде жасырын қалатын. ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығында Таиланд королі Чулалонгкорн (Рама V) елдің оңтүстік аймақтарында болып, семанг халқымен кездесті. Британдық отаршылдық үкімет XIX ғасырдың аяғында құлдыққа тыйым салып, Оранг Аслиді (Малайзия түбегінің байырғы халқы және ең көне тұрғындары) қорғау саясатын енгізді. 1957 жылы Малайзия тәуелсіздігінің жариялануы және 1961 жылы Малайядағы төтенше жағдайдың аяқталуы Оранг Аслидегі мемлекеттік саясатта айтарлықтай өзгерістерге әкелмеді. 1970 жылдары Оранг Асли департаменті бірнеше көшпелі топтарды орналастыруға арналған Семанг қонысын ұйымдастыруды бастады. Кәсібі Негізгі кәсібі - терушілік, аңшылық және балық аулау, тек 20 ғасырда олардың кейбіреулері қолмен атқарылатын егіншілікке, отырықшы өмір салтына көше бастады. Теріммен, егіншілікпен әйелдер, аңшылықпен ерлер айналысады. Бамбук өңдеу дамыған, қыш және тоқыма өнері жоқ. Малайлықтар арасында бағалы ағаш, шайыр, т.б. күріш пен темір өнімдеріне айырбастау дамыған. Кокос, күріш, гевея, кофе, т.б. өсіреді. Тұрмыс салты Семанг тайпалары ортақ аумақ пен мүлікке иелік ететін экзогамиялық туысқан топтарға бөлінеді, оларды ақсақалдар кеңесі және көбінесе бақсы емшісі қызметін атқаратын көсем – қарт адам басқарады. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Үйлерін шатыры пальма жапырақтарымен жабылған бамбук ағашынан тұрғызады. Кейде - қадаларда орналасқан үйлер, егіншілікпен айналысатын семангтар арасында - малай типіндегі қадалардағы үйлер басым. Дәстүрлі киімдері Киімдері – қабықтан немесе ротаннан жасалған кеудені жауып тұратын мата бөлігі. Әйелдер татуировка мен бет-әлпетін бояйды, тістер мен мұрынды тесу әдеттері тән. Фольклоры Оларда бамбуктан жасалған музыкалық аспаптар, жақ арфасы және мұрын флейтасы бар. Мереке күндері мұнда әндер мен билер орындалады, екі жыныстың өкілдері өздерін жапырақтармен безендіреді. Дереккөздер
Орталық жазық

Орталық жазық, Солтүстік Американың ішкі аудандарында, солтүстік, солтүстік-шығысында Лаврентий қыраты, шығысында Аппалач тау жүйесі, оңтүстігінде Мексика ойпаты және батысында Ұлы жазықтар аралығында орналасқан. Басым бөлігінің орташа биіктігі 200 – 500 м. Солтүстік Америка платформасының оңтүстік бөлігіне сәйкес келеді. Кен байлықтарынан тас көмір, мұнай, қорғасын-мырыш кентастары бар. Орталық жазық аумағының басым бөлігі Миссисипи өзенінің алабында. Лаврентий қыратына жақын шекарадағы қазаншұңқырларда ірі көлдер орналасқан (Ұлы көлдер, Виннипег, Виннипегосис, Манитоба, т.б.). Климаты қоңыржай континенттік, қиыр оңтүстігінде – субтропиктік. Жылдық жауын-шашын мөлшері 400 – 1200 мм. Аумағының 3/4-ін шабындық, шалғын, жайылым, жыртылған жер, бау-бақша, елді мекендер алып жатыр. Жалпақ жапырақты, аралас ормандар өседі. Орта жазық – АҚШ пен Канаданың негізгі ауыл шаруашылық аудандарының бірі (астық, мал шаруашылығы). Дереккөздер
Лополит

Лополит (грек. Ӏорах — табақша) — орта тұсы табақша тәрізді ойыс линза пішіндес жайпақ көсілген интрузиялық денелер. Қабаттала астасатын негізді және ультранегізді құрамды интрузиялардың болмыс-бітімі лополиттер түрінде ұшырасады деп есептелінетін. Алайда соңғы жылдардағы зерттеу нәтижелері лополиттердің көлденең қимасы табақша тәрізді емес, шұңғылша тәрізді болатындығын, яғни интрузиялық дене орталығына қарай ұмсына өрілетін тау жынысы қабаттарының ылдилану бұрышы сол дененің төменгі жапсарына (табан жазықтығына) жақындаған сайын тікшілдене беретіндігін анықтады. Дереккөздер
Әулие ата, Ша-Махмұд Харун Бұғра Қарахан

ӘУЛИЕ АТА, Шах-Махмұд Харун Бұғра Қарахан (шамамен 946 — 992) —Қарахан әулетінен Әулие ата атанған екінші хан. Ол атасы Сатұқ Бұғра Қараханның ұстанған бағытын жалғастырды. Талас өзенінің шығысы мен батысындағы елді түгелдей өзіне қаратып, Шах-Махмұд Харун Бұғра (“мемлекеттің жарық күні”, “мұсылман дінінің алтын діңгегі”) атанды. Ол өз мемлекетін одан әрі кеңейту үшін күрес жүргізді. Самани әулеті билеушілерінен Испиджабты (Сайрамды, 990), көп ұзамай Самарқан мен Шашты, 992 жылы мамырда Бұхараны тартып алды. Ол осы жылы Түркістан маңындағы Қошқарбасы деген жерде дүниеден өтті. Қабірі Тараз қаласында. Басына кесене тұрғызылған; қаласының Әулие ата күмбезі. Дереккөздер
Идиоадаптация

Идиоадаптация (грек. іdіos – өзіндік және лат. adaptatіo – бейімделу) – организм органдарының құрылысы мен өздері атқаратын қызметінің тіршілік ету жағдайы ерекшеліктеріне қарай құрылымдық деңгейінің өзгермей, күрделенбей бейімделуі. “Идиоадаптация” терминін 1931 жылы А.Н. Северцев ұсынған. Идиоадаптация – арогенезге кереғар құбылыс. Ғылыми әдебиетте идиоадаптация терминімен қатар кладогенез, алломорфоз, аллогенез деген атаулар да пайдаланылады. Мысалы, жейтін жемінің және оларды табу тәсілдерінің түрлілігіне қарай құстардың тұмсықтарының әр түрлі болуы; масалардың паразиттік тіршілік етуге, өсімдіктің ұрығын таратуға, т.б. бейімделуі; пішіні әрқилы және алуан түрлі ортада тіршілік еткенімен ішек қуыстыларға жататын гидроидтар, маржан полиптері, ескектілер, т.б. өзінің қос қабаттық пішіні мен құрылымын сақтап қалуы, т.б. Негізінен идиоадаптация нәтижесінде организмдер топтарының таралу аясы кеңейіп, көптеген туыс, түр, түр тармақтары пайда болады. Сілтемелер
Семей жәрмеңкесі

Семей жәрмеңкесі — 18 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында Семей уезінде ұйымдастырылған сауда орталығы. 18 ғасырдың басынан-ақ Семей өңіріне Жаркент, Қашқар, Құлжа қаласынан сауда керуендері келе бастады. 20 ғасырдың басында Семей облысында 28 жәрмеңке жұмыс істеді. Олардың ішіндегі сауда айналымы жағынан ең ірісі Қоянды жәрмеңкесі, сондай-ақ Павлодар уезіндегі Покров, Златаустов, Семей уездіндегі Екатерина және Шар жәрмеңкелері. 1907 ж. Семей облысының жәрмеңкелерінде 2103945 сомның әр түрлі тауарлары мен малы сатылды, ал 1913 ж. бұл көрсеткіш 3710397 сомға жетті. Жәрмеңкелерде өнеркәсіп және а. ш. өнімдері, тірі мал мен мал ш-ның өнімдері сатылды. Мәселен, 1903 ж. Семей өңірі жәрмеңкелерінің сауда айналымының 34%-нан астамы өнеркәсіп өнімдерінің үлесіне, 24%-ы мал ш. өнімдерінің үлесіне тиді. С. ж-нде малдың көптігіне таңғалған белгілі саяхатшы Аткинсон: “Семейде мал өткізушімен таныстым. Ол саудаға салуға 300 жылқы, 7 мың бұқа, 20 мың қой айдап келіпті. Мұның жалпы бағасы 100 мың сом” деп жазды. Семей жәрмеңкесінде сауда екі түрлі жолмен ақша және тауар айырбастау арқылы жүрді. Айырбас бірлігіне тоқты мен ісек жүрді. Семей жәрмеңкесіне Ресейден және Орталық Азиядан мата, қант, тұрмыстық және өнеркәсіп бұйымдары, әшекей заттар әкелінді. Семей өңіріндегі жәрмеңкелердің кейбіреуі Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында да жұмыс істеді.
Қазақстан иновациялық университеті

Қазақстан инновациялық университеті – жас жоғары оқу орны (бұдан былай қысқаша— ЖОО), бірақ оның дүниеге келіп, әуелгі қалыптасуы мен даму негізі Қазақ қаржы-экономикалық академиясы болғандықтан жинақтаған бай академиялық дәстүрлері бар. Қазақ Қаржы-экономикалық академиясы 1992 жылы Агротехнологиялық университет болып негізін қалады. 1994 жылы атауы Семей бизнес және кәсіпкерлік институты болып өзгерді. 2000 жылы Қазақ қаржы-экономикалық институты, ал 2008 жылы Қазақ Қаржы-экономикалық академиясы болып құрылды. Оның негізін салушы және президенті Әпсәләмов Нәдірбек Әпсәләмұлы – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының мүшесі. «Құрмет» орденімен, «В.И.Лениннің 100 жылдығына», «Тәуелсіздікке 20 жыл» мерейтойлық төсбелгілерімен марапатталған. «ҚазКСР білім беру ісінің үздігі», «КСРО білім беру ісінің үздігі», «ҚР білім беру ісіне еңбегі сіңген қайраткер», 2006 ж. Женевада мінсіз іскерлік абыройлы қызметі үшін «INSAM» төсбелгісін( медалін) алды және т.б. Қазақ Қаржы-экономикалық академиясында үш факультет болды: «Қаржы-экономикалық», «Есеп-экономикалық» және сырттай оқыту бөлімі. Академия түрлі бағыттар мен мамандықтар бойынша мамандар даярлады. Бакалавриат: «Экономика», «Қаржы», «Есеп және аудит», «Менеджмент,» «Құқықтану», «Маркетинг», «Мемлекеттік және жергілікті басқару», «Туризм», «Ақпараттық жүйелер», «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамту», «Бағалау». Дереккөздер
Раиса Кәрімқызы Мақашева

{{Ғалым - } }} Раиса (Рапия) Кәрімқызы Мақашева (17 қараша 1920 — 13 желтоқсан 1991) — ғалым, дерматолог-венеролог, медицина ғылымының докторы (1968), профессор (1970). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1966). Өмірбаяны Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1946 — 52 жылы Қазақстан Ұлттық Академиясының Өлкелік патология институтында кіші ғылыми қызметкер, 1952 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университет) тері және венерология аурулар кафедрасының ассистенті, доценті, профессоры, меңгерушісі (1971 жылдан), 1978 — 81 ж. Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің Тері-венерология ғылыми-зерттеу институтының директоры. Негізгі ғылыми еңбектері дерматология және венерология мәселелеріне арналған. Мақашева ауру тудыратын саңырауқұлақ қоздырғыштарының ауру барысында да немесе сыртқы ортада да өте тұрақты болатынын анықтады. Осының нәтижесінде ауру тудыратын әр түрлі саңырауқұлақтарға қарсы зарарсыздандыру әдісін, сондай-ақ, темекіден болатын тері ауруларынан жазылу үшін жергілікті курорттық емдердің пайдасы мен зиянын дәлелдеп берді. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Төлеухан Оспанбеков

Төлеухан Оспанбеков (20 наурыз 1948 жылы туған, Мойынқұм ауданы Жамбыл кеңшары) – өндіріс ұйымдастырушысы. Қазақ ұлттық тех университетінің Қаратау филиалын бітірген (1972). 1966 – 75 жылы «Молодежный» кенішінде слесарь, газэлектр дәнекерші, ұста, «Қаратау» кен-химия комбинатында флотатор, диірменші, кен байыту фабрикасы бас ғимаратының бастығы, 1975 – 81 жылы Қаратау қалалық комсомол комитетінің хатшысы, «Ақсай» кенінде партия ұйымының хатшысы, 1981 – 84 жылы Қаратау қалалық партия комитетінде бөлім меңгеруші, 1984 – 85 жылы Жамбыл облысы партия комитетінде бөлім меңгеруші, 1985 – 90 жылы Жаңатас қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, 1990 – 92 жылы қалалық халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1992 – 93 жылы Жамбыл облысы антимонополиялық саясат комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1993 жылы қазаннан «Ақбақай кен байыту комбинаты» АҚ-ның президенті. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Сілтемелер * Комитет * Жамбыл * Қаратау Дереккөздер
Идиосинкразия

Идиосинкразия (грек. іdіos – өзіндік және synkrasіs – араластыру) – өзінің клиникалық айқындалуы бойынша аллергияға ұқсас және тұқым қуалаушылық салдарынан кейбір тағам өнімдеріне, дәрі-дәрмектерге сезімталдығы жоғары адамдарда пайда болатын организмнің реакциясы. Идиосинкразия кезінде қан қысымы төмендейді, қан тамырлары жарылып, теріде қан дақтары пайда болады. Қанның құрамында лейкоциттер мен эритроциттердің мөлшері өзгереді. Асқазан-ішек жолдарының қызметі бұзылады. Негізінен, идиосинкразияның пайда болуына адам организмінде қажетті арнайы ферменттердің жетіспеушілігі әсер етеді. Идиосинкразияны емдеу үшін организмде аллергияның өрбуіне себеп болған затты (тағам өнімі, дәрі-дәрмек) анықтап алу қажет. Сілтемелер
Мақбел (Мақпал) кварцит кен орны

Мақбел (Мақпал) кварцит кен орны - Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы Ақыртөбе темір жол станциясынан оңтүстікке қарай 15 км жерде. 1964-1967 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы, сипаты Кен орны протерозой шөгінділерімен байланысты. Мақбел (Мақпал) кварцит кен орны төрт қабаттан құралған. Астыңғы қабатының қалыңдығы 35-40 м, үстіңгі екінші қабат қалыңдығы 24-70 м, үшінші қабат қалыңдығы 40-61 м, төртінші қабат қалыңдығы 42-95 м аралығында. Бұл қабаттар кварцит пен доломиттерден құралған. Құрамы Кварциттердің химиялық құрамы: SіO2 орташа мөлшері 95%, Al2O3 0,88 — 2,14%, Fe2O3 0,02 — 1,8%, CaO 0,10 — 1,33%, MgO 0,42 — 1,33%, P2O5 0,01 — 0,07%, V2O5 0,001 — 0,06%, SO3 0,01 — 0,04%. Мақбел кенінің кварциттері отқа төзімді материалдар және химия өнеркәсібінде флюс ретінде, Шымкент фосфор өңдеу зауытында температураны төмендететін қоспа ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Мәжит Мұқанұлы

Мұқанұлы Мәжит (1920 жылы 4 қазан, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Ырғыз ауылында дүниеге келген – 1985 жылы3 ақпан, Алматы қаласында қайтыс болған) – психология ғылымдарының докторы (1980), профессор (1982). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Ленинград педагогикалық институтын (1949) және Қарағанды мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1953) бітірген. ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1960–85), КСРО психологтар қоғамы Қазақ бөлімшесінің төрағасы (1971–85) болған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері этнопсихология сана, этно және лингвопсихология, оқыту психологиясы, жас аспектілері, педагогика-психологиялық ойлау құрылымы мен басқа (екінші) тілде сөйлеу мәселелеріне арналған. Дереккөздер Сілтемелер *Ленинград педагогикалық институты *Лингвопсихология
Шәймерден Бейсенбайұлы Бектұрғанов

Шәймерден Бейсенбайұлы Бектұрғанов (1896, бұрынғы Ақмола губерниясы, Петропавл уезі, Мамлют ауылы – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Өмірбаяны Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан. 1911 жылы Белое селосындағы 2 сыныптық мектепті бітірген. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Азамат соғысы кезінде партизан жасағының құрамында ақтарға қарсы күресті. 1919 – 23 жылдары Мамлютка селолық кеңесінің төрағасы және болыстық атқару коммитетінің хатшысы, 1923 – 25 жылдары Төңкеріс ауданында болыстық коммитеттің хатшысы, Петропавл уездік партия коммитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1925 – 26 жылдары Мәскеуде партия қызметкерлерін даярлайтын курста оқып, 1926 жылы Петропавлда, 1927 – 28 жылдары Ақмолада уездік партия коммитетінің хатшысы, 1928 – 29 жылдары Сырдария губерниясы коммитетінде бөлім меңгерушісі, 1929 – 30 жылдары Адай және Қарқаралы округтік коммитеттерінде жауапты хатшы қызметтерін атқарды. 1930 – 31 жылдары марксизм-ленинизм курсының тыңдаушысы, 1931 – 33 жылдары ххМәскеуъъде Қызыл профессура институтында оқыды. 1933 – 34 жылдары Алматы Жоғары коммунистік ауыл шарушылығы мектебінің ректоры, 1934 – 37 жылдары КСРО Жоғарғы соты Қазақ бөлімінің төрағасы, Қазақ КСР-і Жоғарғы сотының төрағасы, Қазақ АКСР-і әділет халық комиссарының орынбасары болды. 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1964 жылы желтоқсанда ақталды. Дереккөздер
Серік Рәпілбекұлы Оспанов

Серік Рәпілбекұлы Оспанов (1949 жылы туған, Луговой ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы, Қазақстан Ауыл шыруашылығы ғылымының академиясының корреспондент-мүшесі. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. *1972 жылы Алматы зоотехлы-мал дәрігерлік институтытын, *1975 жылы Қазақстан Ғылым Академиясы жанындағы Мал шаруашылығы институтының аспирантурасын бітірген. *1975 – 1992 жылы осы ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім бастығы қызметтерінде болған. *1992 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясы Қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары. Ғылыми еңбектер 60-тан аса ғылыми еңбектің авторы. Ауыл шаруашылығы малдарын жемшөппен қамтамасыз ету және жемшөп жасау технологиясы бойынша ірі маман болып есептеледі. Сілтемелер * Ауыл шаруашылығы * Технология * Мал шаруашылығы Дереккөздер
Семей мұғалімдер семинариясы

Семей мұғалімдер семинариясы — Қазақстандағы алғашқы арнаулы орта оқу орындарының бірі. 1903 жылғы 1 шілдеде үш негізгі және бір даярлық класы бар жеті жылдық оқу орны болып ашылды. Оның дайындық класына алғаш Семей, Кереку, Өскемен, Қарқаралы, Ақмола уездерінен 24 бала қабылданды. Кейіннен Тобыл, Барнауыл, Жетісу аймақтарынан да жастар тартыла бастады. Семинарияның алғашқы директоры болып Петербург университетінің түлегі А.И. Белый тағайындалды. Семинария іргетасының бекуіне жоғары білімді педагогтар — ағайынды Белослюдовтар, Н.Я. Коншин, И.Я. Малахов, В.Н. Попов, ерлі-зайыпты Нұрғали, Нәзипа Құлжановтар, Ә.Сәттаев, т.б. зор үлес қосты. 1922 жылы семинария негізінде орысша және қазақша екі педагогикалық техникум ашылып, 1937 жылы педагогикалық. училищелер болып өзгерді. 1953 жылы екі училище біріктіріліп, К.Д. Ушинский атындағы орыс-қазақ педагогика училищесі болды. 1957 — 63 жылдары уақытша жабылып, Семейдегі Н.П. Крупская атындағы педагогикалық институттың бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлау факультеті ретінде жұмыс істеді. 1963 жылғы педагогикалық училище болып қайта бөлініп шықты. 1967 жылы М.Әуезовтің есімі берілді. 1992 жылғы 22 мамырда педагогикалық колледжге айналды. Қазір колледждің күндізгі және сырттай оқу бөлімінде 5 мамандық (бастауыш сынып, шағын комплектілі бастауыш мектеп, музыка, ағылшын тілі, информатика пәні мұғалімдері) бойынша 1500 оқушы білім алуда. Онда озық үлгідегі технологиялық-компьютерлік құралдармен жабдықталған 4 информатика кабинеті, спорт және салтанат залдары, жазғы стадион, 63 мың дана оқу құралдары бар кітапхана, жақсы жабдықталған жатақхана мен асхана жұмыс істейді. Оқу орнын бір ғасыр ішінде 45 мыңнан астам мамандар бітіріп шыққан. Олардың арасында Әуезов, Қ.Сәтбаев, Ә.Марғұлан, Ж.Аймауытов, Ә.Нұршайықов, А.Құдайбердиев, Ғ.Сармұрзин, Ш.Айманов, т.б. бар. Әуезовтің “Еңлік — Кебек” пьесасы осы оқу орнының қабырғасында дүниеге келген. Сондай-ақ 1918 жылы Әуезов пен Аймауытов семинарияда оқып жүріп, “Абай” атты қолжазба журнал шығарған, осында қазақ топырағындағы алғашқы студент-жастардың футбол командасы “Ярыш” құрылған. Студенттер Семейдегі А.В. Луначарский атынд. клубта жастардың ойын-сауық кештерін ұйымдастырып, Абай шығармалары мен халық әндерін, күйлерін насихаттаған (ұйымдастырушылары семинария оқытушылары, ерлі-зайыпты Құлжановтар). Тағы қараңыз * М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі Дереккөздер
Идиш

Идиш — Еуропада (соның ішінде ТМД-да), Америкада, Оңтүстік Африкада және Израильда тұратын еврейлердің бір бөлігінің тілі. Идишта 4 млн-дай еврей сөйлейді. 1-дүниежүзілік соғысқа дейін идиш тілінде 11 – 12 млн-дай адам сөйлеген. Бұл тіл 12 – 13 ғасырларда қалыптаса бастады. Ол көне еврей тілі мен неміс диалектілерінің және семит, славян тілдерінің кірігуінен пайда болды. Идиш шартты түрде поляк, украин, литва-белорус диалектілеріне бөлінеді. Идиш тілінде 21 дауыссыз, 5 дауысты, 3 дифтонг дыбыс, зат есімінің үш род категориясы, 4 түрлі септік жалғауы бар. Жазуы көне еврей әліпбиіне негізделген. Оңнан солға қарай жазылады. Бас әріп қолданылмайды. Лексикасында неміс және славян, т.б. тілдерден енген сөздер жиі ұшырайды. Зат есімнің қай род екені белгілілік артиклімен, сын есімге жіктеу есімдігінің тіркесіп келуі арқылы беріледі. Тағы қараңыз *Еврейлер *Дүние жүзі тілдері Сілтемелер
Семейтау

Семейтау – Сарыарқаның қиыр шығыс бөлігіндегі шоқылы аласа тау. Географиялық орны Абай облысы Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай доғаша иіліп жатыр. Ұзындығы 45 км, ең биік жері – Қарақұс тауы (606 м). Семейтау Шаған, Мырзабек, Мұқыр өзендерінің суайрығы саналады. Батысында бірнеше шағын тұзды көлдер (Қарабастұз, Балықтыкөл, Шұға) орналасқан. Баурайында бірнеше бұлақ бар. Геологиялық құрылымы Жоғары пермь мен төменгі триастың гранит, сиенит, гранодиоритті жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Беткейлерінде бетеге, жусан және бұта өседі. Дереккөздер
Әулие қыз бейіті

ӘУЛИЕ ҚЫЗ БЕЙІТІ— 18 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Жорға ауылынан батысқа қарай 3 км жерде. Әулие қыздың кім екені жайлы дерек жоқ, бірақ ол жерленген бейіт орналасқан тұстың жоғары жағынан 5 шипалы бұлақ ағып шығып, жылға құрайды (қ. Әулиебұлақ). Әулие қыз бейіті жылғаның оң жағасына шикі кірпіштен тік бұрышты шаршы үлгіде (8,36м 8,63 м) тұрғызылған. Оңтүстік-шығыс жағындағы қабырғадан ішке кіретін ойық қалдырылған. Осы жағына жалғастырылып қоршау салынған. Қоршаудың Солтүстік-батыс бөлігі қираған, қабір орны да сақталмаған. Бейіт ішінде “ақтық” байланған қураған ағаш бар. Әулие қыз бейітін жергілікті тұрғындар киелі орын ретінде қастерлейді. Дереккөздер
Николай Ильич Беляев

Николай Ильич Беляев (13.2.1903 Уфа губерниясы–1966, Мәскеу қаласы) – саяси қайраткер, Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы (1957 – 60). Өмірбаяны * 1925 жылы Мәскеу халық шаруашылығы институтын бітірген. 1925 – 1943 жылдары Батыс Сібірдегі жергілікті партия, кеңес органдарында басшы қызметтер атқарды. * 1943 – 1955 жылдары Алтай өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы қызметінде болды. * 1955 – 1957 жылдары КОКП Орталық Комитетінің хатшысы және РКФСР жөніндегі бюро басшысының орынбасары қызметтерін атқарды. * 1957 – 1960 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы қызметінде жұмыс істеді. Қарағандыда екі кокс батареясы және екі домна, Соколов – Сарыбай тау-кен байыту комбинаты, Бұқтырма СЭС-і, және басқа өндіріс нысандары дүниеге келді. * 1957 – 1959 жылдары Қазақстанға сырттан жарты миллионға жуық адам әкелінді. Өндіріс пен құрылысты басқару жүйесі өзгерді. Осы мақсатта 9 экономикалық аудан құрылды. Әр экономикалық ауданда халық шаруашылығы кеңесі құрылды. Қазақстан бойынша Қазақстандық халық шаруашылығы кеңесі пайда болды. Тың өлкесін құру жұмыстары аяқталды, бірақ бұл реформа өзін ақтамады. Шаруашылық механизмі әкімшілік басқару әдеттерінен экономикалық ынталандыру жолына түсе бастады. Репрессиялық аппарат бәсеңдеді, халықтың тұрмысы біршама жақсарды. Интернационализм үгіт-насихаты бұрын-соңды болмаған деңгейге жетіп, қазақ мектептері көптеп жабылды. * 1960 жылы Ақмола және Теміртаудағы оқиғалардан кейін жұмыстан босатылып, зейнеткерлікке шыққан. Марапаттары * 2 рет Ленин * 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен * медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Семей филармониясы

Семей филармониясы, Семейдің Әміре Қашаубаев атындағы қалалық филармониясы — мәдениет ұжымы. Ол бұрынғы Семей облысы концерттік-эстрадалық бюросы (1945 — 66) және одан кейін Семей облысы мемлекеттік филармониясы (1966 — 91) деген атпен белгілі өнер ұжымы негізінде қайта құрылып, қазіргі атымен көпшілік қауымға мәдени қызмет көрсетіп келеді. Оның 7 тұрақты шығармашылық бөлімі (“Ән өзегі” фольклорлық ансамблі, “Семей сазы” эстрадалық жастар ансамблі, лекториялық топ, балалар ұжымы, т.б.) жұмыс істеді. Филармония қарамағындағы ұжымдарға кезінде әнші М.Әшекеев, сондай-ақ мәдениет қызметкерлері Б.Үдербаева, Р.Байдалина, Э.Степанова, т.б. көркемдік жетекші ретінде басшылық жасады. 1975 — 82 ж. филармонияның көркемдік жағын Г.Егеубаева, ал 1982 жылдан Н.Құсайынов басқарды. 1975 ж. филармонияның “Әсем” деп аталатын халық аспаптар ансамблі Францияда өткен Кеңес мәдениеті күндеріне қатысты. Дереккөздер
Асан Оспанов

Асан Оспанов (18 мамыр 1961 жылы туған, Жамбыл қаласы) – ғалым, технология ғылымының докторы, профессор Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтын бітірген (1983). 1983 – 2001 жылы институтта аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 2001 – 03 жылы Алматы технология унститутінде «Тамақ өндірісінің технологиялары ғылыми-зерттеу институтының» директоры мен «Тамақ инженериясы» кафедрасының меңгерушісі, механикаландыру ғылыми-өндірістік орталығының директоры қызметтерін атқарды. Астық дақылдарын және олардың өнімдерін сепарациялаудың жаңа әдістерін зерттеу бағытында 70-тен астам ғыл. еңбектері, соның ішінде «Астық дақылдары қоспаларын өзіндік сұрыпталу әдісімен вибрациялық сепарациялау» тақырыбындағы монографиясы, 9 өнертапқыштық авторлық куәліктері мен патенттері жарияланған. Қазіргі кезде «Ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының» директоры. Сілтемелер * Ғалымдар * Жамбыл * Механика Дереккөздер
Әулие Лаврентий өзені

Әулие Лаврентий өзені (Saіnt Lawrence Rіver) — Солтүстік Америка құрлығындағы, Канада мен АҚШ елдері аралығы арқылы ағатын өзен. Ұлы көлдер жүйесінен бастау алып, Әулие Лаврентий бұғазына құяды. Ұзындығы 1200 км, Ұлы көлдер жүйесімен қоса есептегенде ұзындығы 3350 км болады. Квебек қаласынан бастап ұзындығы 400 км, ені 50 км болатын эстуарий (теңізге қарай кеңитін, бір тармақты терең атырау) құрайды. Алабының ауданы 1290 мың км². Негізгі салалары — Оттава, Ришелье өзендері. Жылдық орташа ағыны 14 мың м3/с. Желтоқсан — сәуір айларында мұз құрсауында жатады. Әулие Лаврентий өзені — АҚШ пен Канаданың ішкі аудандарын Атлант мұхитымен жалғастыратын өте маңызды су жолы. Онтарио көлінен Монреаль қаласының аралығындағы бөлігінде бірнеше гидроторапты каскадтар салынған. өзен бойындағы негізгі қалалар мен порттар: Кингстон, Корнуолл, Монреаль, Квебек. өзен суы өнеркәсіп қалдықтарымен ластанған. Дереккөздер
Семенов-Тян-Шанский шыңы

Семенов-Тян-Шанский шыңы – Жетісу Алатауының солтүстік сілемінің орталық жотасындағы Кіші Басқан тауындағы шың. Қазақстан (Жетісу облысы) мен Қытай шекарасында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі - 4560 метр. Шың басының пішіні пирамида тәрізді. Оның солтүстік беткейінде Абай шыңы жатыр. Дереккөздер