Ішкі қала (Баку)

Ішкі қала сондай-ақ Ескі қала , халық арасында Қалам немесе Қала деп те аталады — Бакудың ең ежелгі бөлігі, сонымен қатар тарихи және сәулет қорығы. Ол жақсы сақталған бекініс қабырғаларымен қоршалған. Ауданы 221 000 м2 болатын қорық аумағында 1300-ден астам адам тұрады. Қорық аумағы қола дәуірінен бастап мекендеген. Ширваншаһтар өзінің резиденциясын 15 ғасырда Шамахиден Бакуге ауыстырғаннан кейін, ескі қаланың өмірінде "кристалдану" кезеңі басталды. 1748-1806 жылдары Баку және оның орталығы Баку хандығының астанасы болды. 1806 жылы Бакуді Ресей империясының әскерлері жаулап алғаннан кейін және мұнай бумы (19 ғасырдың аяғы-20 ғасырдың басы) қаланы дамыту және кеңейту процесі басталды, адамдар ескі қаланың қабырғаларына мықтап қоныстанды. Әзербайжан сәулет өнерінің інжу-маржандары – Ішкі қаласында орналасқан әйгілі сәулет ескерткіштері, Қыз мұнарасы және Ширваншаһтардың сарайы. Олардан басқа, қорықта ондаған тарихи және сәулет ескерткіштері бар-мешіттер, керуен-сарайлар, моншалар, тұрғын үйлер, бірнеше мұражайлар, елшіліктер, қонақ үйлер, сауда орындары, кафелер мен мейрамханалар бар. 1977 жылы Ішкі қала тарихи-сәулет қорығы деп жарияланды. Орта ғасырлар кезеңінде Сасанидтер кезінде де, Бакудегі орталығы бар Абшерон түбегі Ширван аймағына кіретін жеке әкімшілік бірлік – сасанид мемлекетінің жеке провинциясы болды. Арабтар жаулап алғаннан кейін Ширван облысының билеушілері (Бакуден басқа Шамахтар, Дербент және басқа қалалар) Ширваншаһтар болды. Әл-Белазури, Әл-Масуди және басқа араб жазушылары Хосров Ануширван патшаларды таңдап, тағайындады, олардың әрқайсысына шахта берді. Олардың арасында Ширван патшасы, Ширван Шаһ деп аталады. Бакудегі VII – X ғасырлардағы оқиғалар туралы тек үзінді мәліметтер бар. Қала солтүстіктен түріктер мен рустар жасаған рейдтерге ұшырағаны белгілі. Сонымен, 914 жылы Баку жағалауына орыстар шабуыл жасады. Масудидің айтуынша, орыстар Баку деген атпен белгілі Ширваншаһ патшалығындағы мұнай жағалауына жетті. Каспий теңізінде флоты болмаған Ширваншаһ Әли ибн Хайсам оларға қарсы өз әскерін баркалар мен сауда кемелерінде жіберді. Рустар ширваншаһтың әскеріне шабуыл жасады және Масудидің айтуынша, мыңдаған мұсылмандар өлтіріліп, батып кетті. Баку мен Абшеронға жасалған рейдтер кейінірек қайталанды. Жарлықтан кейін мұнда құрылыс жұмыстары тоқтатылып, қаланың тарихи келбетін сақтау үшін мақсатты шаралар жүзеге асырыла бастады. 2005 жылдың 10 ақпанында Президент Ильхам Әлиев "Әзербайжан Республикасының Министрлер Кабинеті жанынан "Ішкі қала" мемлекеттік тарихи-сәулет қорығын құру туралы" өкімге қол қойды. Бұйрыққа сәйкес Ішкі қаласы мемлекеттік тарихи-сәулет қорығы құрылды. 2009 жылғы 17 желтоқсанда Президенттің "Ішкі қала" мемлекеттік тарихи-сәулет қорығын дамыту жөніндегі шаралар туралы өкіміне сәйкес тарихи-сәулеттік маңызы жоқ бұзылған және бұзылу қаупі бар ғимараттардың орнында дәстүрлі көше желілерін сақтай отырып, туристік инфрақұрылым объектілерінің құрылысына, тұрғын үй ғимараттарын жөндеуге және инженерлік желілерді ауыстыруға қаражат бөлінді коммуникация, аумақты абаттандыру. "Ішкі қала" тарихи-сәулет қорығын қорғау, қалпына келтіру және онда археологиялық жұмыстар жүргізу мәселелері Әзербайжан Республикасының тиісті нормативтік-құқықтық актілері мен халықаралық шарттарының талаптарына сәйкес шешіледі. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес қорық аумағындағы ғылыми, тарихи немесе мәдени маңызы бар барлық ескерткіштер мемлекеттің қорғауында болады, оларды жоюға, көшіруге және ауыстыруға тыйым салынады. Қазіргі уақытта қорық басқармасы Ішкі қаланы қорғаумен, зерттеумен және насихаттаумен айналысады. Ішкі қаладағы Мұхаммед мешітін (сәулетші – Мұхаммед ибн Әбу бакр) неміс Remmers компаниясы мен аустриялық Atelier Erich pummer GmbH компаниясының мамандары қалпына келтірді. 2011 жылдың ақпан айында Ішкі қалада Асаф Зейнолла көшесіндегі № 20 үй жөнделді, оның іргетасы нығайтылды, жаңа технологиялардың көмегімен ғимарат қасбетінің тарихи келбеті қалпына келтірілді. Ғимарат 1890 жылы салынған. Қалпына келтіру жұмыстары Әзербайжан Республикасы Министрлер Кабинетінің Баку қаласының орталығын консервациялаудың егжей-тегжейлі жоспарына"сәйкес орындалды. Ішкі қала мәдениетте Ішкі қала кешенінің үзінділері басқа мәдени және өнер ескерткіштерінде жиі кездеседі. Кешен сызықтары кілемдерде, картиналарда және өнер туындыларында кеңінен қолданылады. Кешен Әзербайжанның халықаралық әлемде танылуының символдарының біріне айналды. Ішкі қаланың суреттері әрдайым тарих бойында осы аймақта болған мемлекеттердің монеталарында бейнеленген. Кешеннің құрамына кіретін қыз мұнарасы 1991 жылы мемлекеттік тәуелсіздік қалпына келтірілгеннен кейін Әзербайжан Республикасының алғашқы қағаз ақшаларында көрініс тапты. Ескі қаланың схемалық бейнесі Әзербайжан Республикасындағы 2005 жылғы ақша реформасынан кейін жаңа 10-Манат банкнотасында бейнеленген. Кинематограф Белгілі Әзербайжан және кеңестік фильмдердің кейбір көріністері Ичери шехерде түсірілді. Бұл фильмдердің ішінде "Гауһар қол", "Амфибиялық адам", "Айболит-66", "Тегеран-43", "Қорықпа, Мен сенімен біргемін" және басқаларын атауға болады. Леонид Гайдайдың шешімі бойынша "Гауһар қол" (бөтен қала — Ыстанбұлда) фильміндегі әйгілі оқиға Ішкі қалада түсірілді. Фильмде Ішкі қаланы ежелгі көшелері, Ширваншаһтар сарайы, мешіт мұнаралары және бекініс қабырғалары көрсетілген. Фильм түсірілген әйгілі орыс және кейіпкерге ғашық Юрий Никулин. Ол "Черт побери" деген сөзді айтқан жерде сүйікті актерге ескерткіш орнатылды. # "Аршин Мал Алан" (фильм, 1945) , режиссері: Рза Тахмасиб, Николай Лещенко # "Жоқ, солай болсын" (фильм, 1956) , реж. Гусейн Сеидзаде # "Телефоншы қыз" (фильм, 1962) , реж. Гасан Сейидбейли # "Ахмед Қайда?"(фильм, 1963), реж. Әділ Ескендіров # "Аршин Мал Алан" (фильм, 1965) , реж. Тофик Тагизаде # "Балалық шақтың соңғы түні"(фильм, 1968) , реж. Ариф Бабаев # "Оңтүстік қалада" (фильм, 1969) , реж. Эльдар Гүлиев # "Шариклимен нан" (фильм, 1969) , реж. Шәміл Махмұдбеков # "Күн өтті" (фильм, 1971) , реж. Ариф Бабаев # "Ең маңызды сұхбат" (фильм, 1971) , реж. Эльдар Гүлиев # "Амфибия адамы" (1961), реж. В. Чеботарев және Г. қазан ( Мосфильм ) # "Айболит-66" (1966 ж. Р. Быков(Мосфильм # "Гауһар қол" (фильм, 1968) , реж. Л. Гайдай (Мосфильм # "Тегеран-43" (1981), реж. А. Алов және В. Каюмов (Мосфильм) Деректі фильмдер # Ішкі қала (Ичери Шехер) (фильм, 1964), реж. Алибала Алекперов # Ішкі қала (Ичери Шехер) (фильм, 1978), реж. Никат Бакидзада # Ішкі қала бойынша серуендеу (2003), реж. Джавид Имамвердиев # "Бір бекіністің құпиясы "немесе" егер Ішкі қалада тіл болса... " (фильм, 2013), реж. Вусала Алибейли Көрнекті орындар Дереккөздер