kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хассий

Хассий (лат. Hassium; Hs) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 8 топ, 7 периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі – 108, атомдық массасы – 269. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Хассий 1984 жылы Германияда Дармштадт қаласындағы Ауыр иондарды зерттеу орталығында (нем. Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI) ашылған. Элементтің атын бастапқы кезде сергений (sergenium, Sg) деп қойған (Жібек жолындағы Серика қаласының атымен). Сосын атын оттоганий (ottohahnium, Oh) деп қоятын болды (ядроның бөлінуін ашқан ғалым Отто Ганның құрметіне). 1994 ж. IUPAC химиктары элементтің атын ганий (hahnium, Hn) деп қоюға ұсыныс берді. Бірақ 1997 ж, неміс жерінің атымен (Hassia — Дармштадттың латынша аты) элементтің атын өзгертіп Хассий (Hassium, Hs) деп қойды. Белгілі изотоптар Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hs/key.html Хассий на Webelements] * [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/108/discovery/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] * [http://www.membrana.ru/lenta/?6830 Магический хассий-270 оказался долгожителем] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Рентгений

Рентгений (лат. Roentgenium; Rg) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 1-ші топтың жанама топшасының, 7 периодтың химиялық элементі, (CAS-номер: 54386-24-2). Реттік нөмірі – 111, атомдық массасы – 281. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопының салмағы – 281 және оның жартылай ыдырау мерзімі - 26 секунда. Элемент алғашқы рет 1994 ж. 8 желтоқсанда Германиядағы Дармштадт қаласындағы Ауыр иондарды зерттеу орталығында (нем. Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI) синтезделген. Элементтің атын рентген сәулелерін ашқан атақты неміс физик, Нобель сыйлығының иесі - Вильгельм Конрад Рентгеннің (1845-1923) құрметіне Рентгений деп қойды. Алғашқы синтез келесі реакция бойынша өткізілген: 209 Bi + 64 Ni = 272 Rg + n Реакция нәтижесінде алынған изотоптын жартылай ыдырау мерзімі 1,5 миллисекунда болды IUPAC 111-ші элементтің ашылуын ресми түрінде 2003 ж. таныды. 2004 жылы атын Рентгений деп ресми түрінде қойды. Белгілі изотоптары Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Rg/key.html Рентгений на Webelements] * [http://159.93.28.88/flnr/elm111p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Дереккөздер
Үшбұрыштың теңдік белгілері

Үшбұрыштың теңдік белгілері. 1. Егер бірінші үшбұрыштың екі қабырғасы мен олардың арасындағы бұрышы екінші үшбұрыштың сәйкес екі қабырғасы мен арасындағы бұрышқа тең болса, онда бұл үшбұрыштар тең болады. 2. Егер бірінші үшбұрыштың бір қабырғасы және оған іргелес жатқан екі бұрышы екінші үшбұрыштың сәйкес қабырғасы мен оған іргелес жатқан екі бұрышына тең болса, онда бұл үшбұрыштар тең болады. 3. Егер бір үшбұрыштың үш қабырғасы екінші үшбұрыштың сәйкес үш қабырғасына тең болса, онда бұл үшбұрыштар тең болады.
Қызылжұлдыз

География * Қызылжұлдыз – Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл. * Қызылжұлдыз – Абай облысы Көкпекті ауданындағы таратылған ауыл. * Қызыл Жұлдыз – Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл. * Қызылжұлдыз – Ақмола облысы Көкшетау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Қызыл Жұлдыз – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл. * Қызылжұлдыз – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне бағынысты ауыл. * Қызылжұлдыз – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданында болған ауыл, 2010 жылы таратылған. * Қызылжұлдыз – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы ауыл. Астрономия * Қызылжұлдыз (Марс) — Күн жүйесіндегі төртінші ғаламшар.
Кіші секпілгүл

Кіші секпілгүл (лат. Lіlіaceac) —көгалды шалғындарға, бұта шіліктеріне, орман алаңқайларына Батыстан шығыс шекараға дейін Қазақстанның солтүстік бөлігіндегі аласа тауларға тән тіршілік иесі, Бұл қызғалдақтарға жақын туыс, сырт кескіндері биологиялық ерекшелітері жағынан ұқсас. Пияшығының диаметрі 1,5 см-ге дейін ақ тұсті,шар тәрізді, қызғалдақтағыдай құрғақ жабын қабығы жоқ. Сабағы биік-50см-ге жетеді, Жапырағы 3-7 кезектесе орналасқан,жіңішке таспа тәрізді. Гүлі біреу, аракідік екеу, биіктігі 3 см-дей. Түсі қошқыл-күлгін болымсыз жабыңқы әр түрлі дақтвры бар.Қызғалдақтан айырмашылығы гүлдері қоңырау тәрізді. Жемістері ұзыншақ үш қырлы қорапша, қоңырқай түсті, тегіс саны жағынан көп. Гүлдеу мерзімі сәуір-мамыр жемісті маусымда береді. Тұқымның көбеюі себілген тұқымның жетілу кезеңі және тіршілік ұзақтығы қызғалдақпен бірдей. Кіші секпіл гүл безендіру жұмыстары үшін, сапалы өсімдік. Қазақстанның ботаника бақтарында жүргізілген зерттеулерден табысьты өтіп, алаңдарды көгалдандыруға пайдаланып жүр. Дереккөздер
АҚШ асханасы

Америкалықтар тамақты көп мөлшерде тұтынады. Олар күніне 3 мезгіл тамақтанады: таңғы ас, ланш (түс пен таңғы ас арасындағы женіл тамақтану) және түскі ас. Көптеген амеркандықтар үйде емес,мейрамханада тамақтанғанды жөн санайды.Олар көптеген дәмханаларды тандай алады. АҚШ-та этникалық мейрамханалар өте көп. Итальялық, қытайлық, мексикандық және үнді асханалары өте танымал. Американдық мейрамханалардың ойлап тапқаны тез дайындалатын ас,бірақ ол тез дайындалғанымен пайдасы өте аз. Бірақ, бұған қарамастан америкалық асханада бірнеше қағида қалыптасқан. Америкалықтар шырын мен содалы суды көп тұтынады, және де жемістер мен көкөністерді аздаған нанды қолданады. Таңертен олар әдетте сүт қосылған арпа және бидаймен тамақтанады,шырын немесе сүт ішеді. Балапан немесе балық,қуырылған картоп,көкеністен салат және дисерт – бұл ланч мәзірінін кен таралған түрі. Түскі ас,бәлкім,күннің ен басты тамақ мерзімі шығар; Кейбіреулерде отбасылық түскі ас болады,оған міндетті түрде барлық отбасы адамдары қатысу керек.Түскі ас кезінде американдықтарда әдетте ет,қуырылған немесе бұқтырылған картоппен тұздық немесе қаймақ,жүгері,жасыл бұршақ кейде макаронмен сыр немесе спагетти;десертке-балмұздақ,жемістер және бәліш. Рождествалық түскі аста немесе Құттықтау күнінде тұйеқұс,тауық еті және алмалы бәліш ұлттық тағам болып саналады.
Ревизор-программалар

Ревизор-программалар вирустардан қорғайтын құралдардың ең сенімдісі. Ревизор программаларың алғашқы қалпын, яғни компьютердің вируспен зақымдалмаған кезін есте сақтайды, содан кейін оқтын-оқтын ағымдағы жағдайды алғашқы жағдаймен салыстырып отырады. Егер өзгеріс табылса, онда дисплейдің экранына хабарлама шығарады. Ресейде Д. Мостов жасаған Dinf ревизор-программасы кең таралған бұл программаны барлық оқу орындарындағы компьтерлерге орнату ұсынылған. Ол тек вирустардың активтілігін ғана емес, кейбір оқушылардың зиянды әрекеттерін де бақылауға мүмкіндік береді. Дереккөздер Информатика. Жалпы білімберетін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2004. - 224б. ISBN 9965-33-206-1
Ақпаратты сығу

Ақпаратты сығу - файлда жадтың сақтау көлемін кішірейтетін ақпаратты түрлендіру процесі. Файлда ақпаратты сығу процесі деректерді архивтеу терминімен аталады. Архивтеу файл алып тұратын кеңістік көлемін едәуір кішірейтуге мүмкіндік береді, оларды бір компьютерден басқа компьютерге ауыстыруды айтарлықтай жеңілдетеді, файлдарды дискілерге көшіру уақытын қысқыртады, ақпаратқа бөгде адамдардың рұқсатсыз шығуын парольмен қорғайды және бұдан басқа файлдарды компьтерлік вирустардың бұзуынан жартылай қорғайды. Дереккөздер Информатика. Жалпы білімберетін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2004. - 224б. ISBN 9965-33-206-1
Сабан той

«Сабан той» — ұлттық салт-дәстүр ішінде жомарттық пен қайырымдылықтың ынтымақтық, еңбексүйгіш елдің тағы бір қырын көрсететін еңбек мерекесі, әрі той. Мұны егінші ел жасайды. Егін бітік шығып, қырманын қызылдап, оны төкпей-шашпай, суыққа ұрындармай мезгілінде жинап алған ел күзде «Сабан той» өткізеді. Әрине мұнда да кең дастарқан жайылып, ақсақалдар бата береді. Палуан күрес, ойын-сауық түрлері өткізіледі. Не керек, жұрт қауырт жұмыстан кейін кең тыныс алып бір жасап қалады. «Сабан той» мереке әрі егіншілердің еңбек қорытындысы десе де болады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. http://axi-referat.ucoz.kz/load/aza_merekeler/32
Ресей Федералды космос агенттігі

Ресей Федерациясының космос агенттігі (орыс. Федеральное космическое агентство, қысқаша-Роскосмос). Ресей Фдерациясының басқару билігіне өкілетті, ғарыш айлағын зерттейтін мемлекеттік орган. Саяси мақсатпен Ғарыш-зымырандарын жасау, ғарыш техникаларын жасау және ғарыш бағдарламаларын басқарады. Негізгі ғарыш айлағы "Байқоныр". Функциялар Роскосмос ғарыш қызметі саласындағы мемлекеттік саясатты және нормативтік-құқықтық реттеуді, мемлекеттік қызметтерді көрсетуді және мемлекеттік мүлікті басқаруды, ғарыш қызметі саласындағы бірлескен жобалар мен бағдарламаларды іске асыруда халықаралық ынтымақтастықты, зымыран-ғарыш саласы ұйымдарының әскери мақсаттарда зымыран-ғарыш техникасы, зымыран-ғарыш техникасы бойынша жұмыстарды орындауын қамтамасыз ету жөніндегі функцияларды орындайды. стратегиялық мақсат. Роскосмостың аса маңызды функциясы «Байқоңыр» ғарыш айлағының жұмыс істеуін ұйымдастыру және ол бойынша атқарылған барлық жұмыстар (бұл міндеттер Роскосмостың негізгі кәсіпорындарының біріне – ФМУЭ ЦЭНКИ-ге жүктеледі) болып табылады. Бұдан басқа, Роскосмостың басшылығымен қазіргі кезде ресейлік жаңа ғарыш айлағы – Восточный салынып, пайдалануға беріледі. Мемлекеттік корпорацияның негізгі міндеті, оның бұрынғы басшысы Игорь Комаровтың айтуынша, «геосаяси қарсыластардан тепе-теңдік пен артықшылықты қамтамасыз ету» 2020 жылдың соңында Роскосмос басшысы Дмитрий Рогозин әлеуметтік желідегі абонентінің сұрағына жауап ретінде мемлекеттік корпорацияның, атап айтқанда, жалпы ғарыштағы Ресейдің мақсатты функциясын тұжырымдады. Рогозиннің пікірінше, бұл адамзаттың ғарышта кеңеюі, сондай-ақ елдің стратегиялық қорғанысын қамтамасыз ету үшін ғарыш қызметінің нәтижелерін пайдалану, халықтың өмір сүру сапасының өсуі, серпінді технологияларды дамыту және Жер мен Ғаламның шығу тегі бойынша іргелі ғылыми зерттеулер жүргізу. Роскосмос басқа ғарыш агенттіктерімен ынтымақтасады, шетелдік спутниктерді орбитаға ұшыруды жүзеге асырады, ХҒС шеңберінде бірлескен жұмыстар жүргізеді, оның ішінде станцияға шетелдік ғарышкерлерді жеткізу, шетелде тапсырыс берілген жабдықтарды дайындау және оларға қызмет көрсету. [⇨] Корпорация Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігімен, Ресей Федерациясының Ауыл шаруашылығы министрлігімен, «Росатом» корпорациясымен, Беларусь Ұлттық ғарыштық зерттеулер агенттігімен және басқалармен, сондай-ақ жаңа кадрлар даярлау мақсатында оқу орындарымен белсенді өзара іс-қимылды жүзеге асырады. [⇨] 1992-2015 жылдар аралығында Ресей жыл сайын жыл сайын сәтті зымырандарды ұшыру саны бойынша әлемдік көшбасшы болды, барлығы 19 жыл (тек бес жыл (1996 жылдан 1999, 2003 жылдар аралығында), АҚШ-қа табыс әкеледі), ұшыру қызметтерінің әлемдік нарығының шамамен 30-40%-ын ұстап тұрды. Cілтемелер * [http://www.federalspace.ru/118/ Сведения о полномочиях Роскосмоса] Дерексөздер
Өзі шешілетін архивтік файл

Өзі шешілетін архивтік файл - бұл архивтеу программасы қосылған кәдімгі архив. Ол архивтеушілердің негізгі функциясы болып табылады. Архивтің өзі EXE кеңейтілуін қамтиды. Пайдаланушы архивті программа сияқты іске қосады, содан кейін архивтің шешілуі автоматты түрде жүреді. Архивтік файл басқа пайдаланушыға беру үшін құрылған жағдайда, архивтік файл құрылатын осы архивтеушінің сол пайдаланушыда бар жоғын алдын ала ескеру керек. Сондықтан өзі шешілетін архивтер құру жөн болады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Архивтік файл
Коперниций

Коперниций немесе Коперникий (лат. Copernicium; Cn) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 12-ші топтың жанама топшасының, 7 периодтың химиялық элементі, (CAS-номер: 54084-26-3). Реттік нөмірі – 112, атомдық массасы – 285. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопының салмағы – 285 және оның жартылай ыдырау мерзімі – 34 секунд. Коперниций алғашқы рет 9 ақпан 1996 жылы Германиядағы Дармштадт қаласындағы Ауыр иондарды зерттеу орталығында (нем. Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI) синтезделген. С. Хоффман, В. Нинов, Ф. П. Хессбергер, П. Армбрустер, Х. Фолгер, Г. Мюнценберг т.б. неміс химиктары 277 Cn изотоптарын синтездегеН. 2000 және 2004 жылдары Ресейде Дубна қаласындағы Ядролық зерттеу институтында коперницийдің ауыр изотоптары синтезделді. Элементтің ашылуын ресми түрінде ИЮПАК 2009 жылы мамыр айында таныды. 19 ақпан 2010 жылы Николай Коперниктің құрметіне 112-ші элементті Copernicium (Cn) деп аталды. Белгілі изотоптар Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uub/index.html WebElements.com — Ununbium] * [http://159.93.28.88/flnr/elm112p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] * [http://element114.narod.ru/Projects/112-114-116.html Два изотопа с «острова стабильности»] * [http://www.vz.ru/news/2006/5/30/35533.html Доказано существование 112 элемента таблицы Менделеева] Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер
Өріс (айрық)

Өріс: ;Математикада * Өріс — алгебра элементтерінің жиынында нөлден өзге элементтерге бөлу операциясы бір мәнді түрде анықталған Сақина (алгебра)сақина. * Дифференциалдық геометрияда скаляр, векторлық, тензор өрісі ;Физикада * Өріс — шексіз еркіндік дәрежесінің санына ие және физикалық шаманың кеңістікте үздіксіз таралуымен сипатталатын жүйе түріндегі материяның ерекше түрі. ;Информатикада Реляциялық деректер базасында өрістредің негізгі төрт типі пайдаланылады: сандық, символдық, даталық, логикалық. * Сандық тип мәдері тек сандар: бүтін, бөлшек, ондық болатын өрістерден тұрады. Сандық өрістердің мәндері есептеулерде қолданылуы мүмкін. * Символдық типте символдық ақпараты бар өрістер болады, бірақ символдық ақпарат цифрлардан да тұруы мүмкін, мысалы, реттік нөмір, телефон нөмірлері және т.б. сонда бұл өрістерге символдық тип меншіктеуге болады. * Даталық типі өрістерінде күнтізбе күндері (кк/аа/жжжж орысшы дд/мм/гггг) болады. * Логикалық тип "иә" - "жоқ" немесе "ақиқат" - "жалған" деген екі мәнді қабылдай алатын өрістерден тұрады. ;Лингвистикада * Өріс — белгілі бір тілдің әр деңгейлік (морфологиялық, синтаксистік, сөзжасамдық және аралас лексика-синтаксистік т.б.) ортақ қызметі және белгілі бір семантикалық категория (Тілдік категория) негізінде өзара ықпалдас құралдарының жүйесі.
Нихоний

Нихоний (лат. Nihonium; Nh) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 3 топ, 7 периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі – 113, атомдық массасы – 286. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопты 286 Nh. Бұрынғы аты Унунтрий – латынша "бір", "бір", "үш" деген сандардың түбірінен қосылған сөз: Ununtrium. Бұл элементтің тұрақты атауы ресми түрінде берілмеген. Дубныдағы ресей химиктар элементтің атын беккерели (Bq) деп Анри Беккерелдің құрметіне атауға ұсынған. Жапон ғалымдар элементтің атын японий (Jp) немесе нихоний (Nh) немесе рикений (Rk) деп қоюға ұсынды. 2003 жылдың 14 маусымы мен 10 тамыз аралығында Ресейдің Дубны қаласындағы Ядролық зерттеулер институтында өткізілген жұмыстардың нәтижесінде 113-ші элемент алынған. * 243 95 Am + 48 20 Ca → 287 115 Uup + 4 1 n * 243 95 Am + 48 20 Ca → 288 115 Uup + 3 1 n --> 2004 және 2005 жылдары Ливермор ұлттық лабораториясында ұқсас эксперименттер жүргізілген. 288 115 → 284 113 → 280 111 → 276 109 → 272 107 → 268 105, 2004 жылдың қыркү"ек айында Жапон химиктер де 113-ші элементін 278 Uut синтездеген туралы хабарлады. 2007 ж. Дубныда тағы 282 Uut изотопының атомдары синтезделген. 237 Np + 48 Ca → 282 Uut + 3 1 n 2010 ж. тағы екі изотопы — 285 Uut және 286 Uut синтезделген Алынуы Нихоний изотопы Унунпентия изотоптарының α-ыдырауының нәтижесінде алынған: , , , , және келесі реакцияларының нәтижесінде: Белгілі изотоптар Дереккөздер Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uut/key.html Унунтрий на Webelements] * [http://159.93.28.88/flnr/elm113p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Флеровий

Флеровий (лат. Flerovium; Fl) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 14 тобының 7 периодына жататын химиялық элемент. Рет нөмірі – 114, атомдық массасы – 289. Өте қатты радиоактивті элемент. Флеровий деген атын 30-шы мамыр 2012 жылы ресми түрінде танылған. Георгий Николаевич Флеров – орыс кеңес физигі, Дубныдағы Ядролық зерттеулердің институтының негізін салушы. Элементтің алғашқы аты унунквадий болған (, Uuq) – латынша "бір", "бір", "төрт" деген сандардың түбірлерінен қосылған сөз. Белгілі изотоптар Алынуы Басқа да ауыр элементтер сияқты тек ядролық синтез тәсілімен алынуы мүмкін. Дереккөздер Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Fl/key.html Флеровий на Webelements] * [http://element114.narod.ru/Projects/112-114-116.html], [https://web.archive.org/web/20060507142756/http://element114.narod.ru/Projects/2002.html] — Флеровий на сайте «Атомная и космическая отрасли России» * [http://159.93.28.88/flnr/elm114p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Үлкен шалшықшы

Үлкен шалшықшы - ақ селеулі Қазақстан даласының әшекейі. Біздің даламыздағы ең үлкен шалшықшы. Ұзын аяқтары, жіңішке ұзын доға тәрізді төменге иілген тұмсығы бар. Жоны ашық сұр түсті. Жерде жүретін құс, бұталарға отыра алады. Төтенше жағдайда, мысалы, жаралы болғанда ғана жүзеді. Үлкен жалпақ қанаттарымен бойлай және баяу қағып, жақсы әрі ұзақ ұшады. Дауысы - әдемі, әуенді, жәй дірілдеген ысқырық. Мұндай дыбысты ертелі-кеш ойнақ салып ұшқанда шығарады. Күндіз белсенді, көктемгі және күзгі қоныс аудару кезінде, түнде де ұшады. Жәндіктермен және басқа да ұзақ жануарлармен қоректенеді, кейде дәнмен де қоректенеді. Жұптасып тіршілік етеді. Құрғақ шөп төселген шұңқыр ұясына аналығы 4 сарғыш жасыл теңбілді жұмыртқаларын салады. Аталығы мен аналығы кезектесіп басып шығарады, балапандарын бірге қорғайды. Аңшылар үшін үлкен шалшықшы патша қыр құсы болып есептелінеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Московий

Московий (лат. Moscovium; Mc) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 15 топ, 7 периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі – 115, атомдық массасы – 289. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопты 288 Uup (жартылай ыдырау мерзімі 87 мс). Табиғатта кездеспейді. Бұл элементтің тұрақты атауы ресми түрінде берілмеген. Алынуы Московий изотоптары келесі реакциялар нәтижесінде алынған: : : : Белгілі изотоптар Дереккөздер Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uup/key.html Унунпентий на Webelements]
Ливерморий

Ливерморий (лат. Livermorium; Lv) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 16 топ, 7 периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі – 116, атомдық массасы – 293. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопты 293 Lv. Ресми атын ливерморий Калифорниядағы Ливермор ұлттық лабораториясының құрметіне аталған. Американдықтар да Леонардо да Винчи немесе Галилео Галилейдің атымен қоюға ұсынды. 2011 ж. 1 желтоқсанда өткен ИЮПАК комиссиясының отырысынан кейін элементке келісім ьойынша Ливерморий деген аты берілді.. 2012 ж. 30 мамырда осы аты ресми түрде бекітілді. Алынуы Ливерморий изотоптары келесі реакцияларының нәтижесінде алынған: және 294 Uuo-дың α-ыдырауының нәтижесінде: World of Warcraft 116-шы элемент World of Warcraft ойынында бар.. Белгілі изотоптар Дереккөздер Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Lv/key.html Унунгексий на Webelements] * Унунгексий на сайте «Атомная и космическая отрасли России» [http://element114.narod.ru/Projects/112-114-116.html], [https://web.archive.org/web/20060507142756/http://element114.narod.ru/Projects/2002.html] * [http://159.93.28.88/flnr/elm116p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ]
Георгий Васильевич Свиридов

Георгий Свиридов - орыстың кәсіби музыка өнеріне зор үлес қосқан ірі қайраткер. 1935-1940 жылдарда А. Пушкиннің сөзіне жазылған вокалды цикл Г. Свиридов есімін елге тез танытты. Оның "Есенинге" атты поэмасы, революцияға арналаған "Патетикалық ораториясы" орыс музыкасының аса құнды туындыларына айналды. Г. Свиридовтың Б. Пастернактың сөзіне жазылған "Қар жауғанда" және "Курск әндері" атты кантаталары, Р. Бернстің сөзіне жазылған әндері, С. Есениннің сөзіне жазылған вокалды циклдері - кәсіби музыка қорына қосылған, қайталанбас, құнды шығармалар. Дереккөздер Музыка: Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра, 2011.-176 бет, ноталы. ISBN 978-601-282-256-4
Қанайналым мүшелері

Қанайналым Қан адам ағзасында ұдайы қозғалыста болады. Қанның қозғалуы - ағза мен сыптқы ортаның арасында газ бен зат алмасуды қамтамасыз етеді.Дененің барлық мүшелері мен ұлпалары қоректік заттар мен оттегін қабылдап, зиянды заттардан тазартылады. Ағзада қанның үздіксіз қантамырлардың бойымен ағуын 'қанайналым' дейді. 'Қанайналым жүйесіне' - жүрек және қантамырлар жатады. Жүрек құрылысы Жүрек - қанайналым жүйесінің орталық мүшесі. Оның жиырылуы мен босаңсуының нәтижесінде қан қантамырлардың бойымен үздіксіз ағады. Қантамырлар және олардың түрлері Артерия қантамырлары ( грекше "arteria"- қантамыр) - қанды 'жүректен мүшелер мен ұлпаларға' тарататын қантамырлар тобы. Вена қантамырлары (латынша "vena" - қантамыр, сіңір) - мүшелер мен ұлпалардан көмірқышқыл газына, зат алмасу өнімдеріне, гормондарға және т.б. қаныққан қанды 'жүрекке тасымалдайды'.
Тархандық жерлер

Тархандық - ру -тайпа билеушілері мен ақсүйектерінің жерге ерекше және дербес құқықтығы. Яғни, хан (сол дәуірдегі немесе сол мемлекеттегі лауазымы ең жоғары адам) өзінің қолбасшылырына, уәзірлеріне немесе еңбек етіп, пайдасы тиген адамдарға өз атынан бөліп берген жерлері. Ал тархандық сыйлыққа, жерлерге ие болғандар ол жерге ерекшк қарады. Тархандық жер иелері өзіне қызмет еткен құлдарға, жұмысшыларға жерді бөліп бере алмады. Себебі, ол жерлерді хан тікелей өзіне сыйлыққа берген және заң бойынша құлдар мен жұмысшылар тархандық жер иесі бола алмайды. Кейбір деректерде "тархан" сөзі қолданылады. Ал "тархан" сөзі - орта ғасырларда батыс Түрік қағанатында сот қызметін атқарған шенеуніктер және моңғол дәуірінен кейінгі кезеңде билік құрған мемлекеттерде тархандық құқық, яғни сый алған ақсүйек өкілдері.
Теннессин

Теннессин (лат. Tennessine; Ts) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 17 топ, 7 периодтың химиялық элементінің уақытша атауы, уақытша символы – Uus. Реттік нөмірі – 117, атомдық массасы – 294. Тұрақсыз радиоактивті элемент. Ең тұрақты изотопты 294 Uus (жартылай ыдырау мерзімі 78 мс). Табиғатта кездеспейді. Алынуы Алғашқы рет 2009-2010 жылдары Ресейдің Дубны қаласындағы Біріккен ядролық зерттеу институтында алғашқы рет алынған. 2010 жылдың 5 сәуірінде "Physical Review Letters" ғылыми журналына Менделеев кестесінің номері 117-ші элементі ашылғаны туралы мақала қабылданған. Эксперименттің нәтижесінде жаңа элементтің 6 атомы тіркелген: бес 293 Uus және бір 294 Uus. 117-ші элементтің синтезі үшін келесі реакциялар қолданған: : : 2012 ж. маусым айында эксперимент қайталанды. Бұл эксепериментте тіркелгені - 5 ядро 293 Uus. Дереккөздер Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uus/key.html Унунсептий на Webelements] * [http://www.jinr.ru/plan/ptp-2007/plan07-09.htm О планах по синтезу элемента на сайте ОИЯИ] * [http://www.inauka.ru/news/article91691.html Известия Наука: В июле появится новый химический элемент] * [http://www.svobodanews.ru/content/article/1790702.html Радио Свобода: Цена прописки в таблице Менделеева] * [http://www.sciencenews.org/view/generic/id/57964/title/Superheavy_element_117_makes_debut_ Superheavy element 117 makes debut] * [http://www.rian.ru/science/20100407/218915199.html РИА Новости: Российские и американские физики впервые синтезировали 117-й элемент]
Оганесон

Оганесон (лат. Oganesson; Og) — Менделеевтің Периодтық кестесінің 18 топ, 7 периодтың химиялық элементі. Реттік нөмірі – 118, атомдық массасы – 294. Тұрақсыз радиоактивті элемент. 1999 ж. Калифорниядағы Беркли университетінің 116-шы және 118-ші элементтері ашылды деген мәлімдеу қате болып шықты. 2002-2005 жылдары Ресейдегі Дубны қаласындағы Ядролық зерттеу институтында Ливермордағы ұлттық лабораториясымен бірлесіп 118-ші элементті ашқан. Уақытша атын Унунтрий деп қойылды. Унунтрий – латынша "бір", "бір", "сегіз" деген сандардың түбірінен қосылған сөз: Ununoctium. Алынуы Оганесон изотоптары келесі реакциялар нәтижесінде алынған: Белгілі изотоптар Дереккөздер Тағы қараңыз * Химиялық элементтер тізімі * Химиялық элементтер Сыртқы сілтемелер * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uuo/key.html Унуноктий на Webelements] * [http://www.den-za-dnem.ru/page.php?article=319 Унуноктий в журнале «Что нового в науке и технике»] * [http://www.minatom.ru/News/Main/view?id38190&idChannel73 Унуноктий на сайте Минатома] * [http://www.inopressa.ru/nytimes/2006/10/17/12:17:55/element Унуноктий в пресс-обзоре сайта «Инопресса»] * [http://flerovlab.jinr.ru/flnr/elm118.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] * Восьмой период Периодической системы: Унуненний * [http://lenta.ru/news/2006/10/17/element/ Ученые из России и АҚШ получили два атома унуоктия (118 элемент)]
Аң стилі

Б.з.б 8 ғасырдан бастап Еуразия далалы аймақтар өңірінде аңдарды бейнелеу - аңдық стиль пайда болды. Оның негізгі тақырыбы - аңдарды және аңыздағы ғажайыптарды бейнелеу. "Аң стилі" өнері сәндік сипатта қолданылды. Әр түрлі бейнелермен қола қазандар, құрбандық заттары, қару-жарақтар, ат әбзелдері мен киімдер әшекейленді. "Аң стилі" өнері дәстүрмен сақтар Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтарында танысты. Осы жерлерден сақтарға "өммір ағашы" дейтін арыстан бейнесі тарады. Бұл ұғым жергілікті жануарлар мен аң-құстардың, жылқы, қой, түйе, бұғы, ақбөкен, барыс, жолбарыс, бүркіт, қасқыр, қоян бейнелеріне ауысты. Галерея Дереккөздер Ежелгі Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра,2011. - 176 бет. ISBN 978-601-282-254-0
Райт ағайындылар

Райт ағайныдылар ( (1867—1912) және (1871—1948)) — адам тарихындағы ең алғашықы ұшқыштар болып саналады. 19 ғасырдың аяғында автомобильдерде кеңінен қолданылған іштен жанатын қозғалтқыштардың жетілдірілуі жеңіл әрі қуатты авиациялық қозғалтқышты жасауға жол ашты. Оны ұшаққа алғаш болып америкалық ағайынды механиктер Уилбер мен Орвилл Райт пайдаланды. Орвилл жаңа заттарды құрастыруға құмар болатын. Ал бұл құлшыныс інісі екеуін жаңа жобаға итермелейді. 1889 жылы олар баспа құралын құрастырып, біраз уақыт күнделікті газетті баспадан шығарумен айналысады. Ал 1892 жылы велосипед моделін құрамдап, жеке дүкендерін ашады. Бұл өте сәтті бизнес болды және олардың әрі дизайнер, әрі инженер ретінде біліктілігін арттырды. Жаңа ғасырдың басында ұшудың мүмкіндіктеріне қызығушылық пайда болады. Осылай ағайынды Райттар алғашқы механикалық ұшу аппаратын жасауға кірісіп кетеді. Олар жаңа құрылғының әрі қуатты, әрі жеңіл, әрі басқару жабдығының қарапайым болуына аса көп көңіл бөледі. Тәжірибе орны ретінде Солтүстік Каролинаның Китти Хоук деген желді аймағы таңдалып алады. Басты себеп желдің ұшақ текті құрылғыға демеу болуы еді. Алғашқы көкке самғауы 1903 жылы 17 желтоқсанда ағайынды Райттар тұңғыш ұшақтың жобасын аяқтап, оны іс жүзінде тексеріп көреді. Орвилл алғашқы ұшқыш болады. Ал инженер-құрастырушы Уилбер болады. Сол бір тарихи ұшақ «Ұшқыш» деп аталған. Орвилл 10,9 км/сағ. жылдамдықпен көкте 12 секунд (37 м биіктікте) самғайды. Ағайынды Райттардың жетістіктері *1903 – алғашқы оң нәтиже *1905 - Көкте жарты сағат үздіксіз ұша алатын көпқұрылымды ұшақты жасайды. *1908 – Орвилл Райт АҚШ-тың Вирджиния штатында әскери күштердің бақылауында ұшақтың аскери бағытта қолданылу мүмкіндіктерін көрсетеді. *1908 – Уилбер Ла Манш бұғазында 100 реттен астам ұшып, тәжірибе жасайды. Желтоқсанның 31 күні аспанда ең көп самғаған ұшақтың уақыты тіркеледі: 2 сағат, 19 минут. Олардың 1903 жылы жаңа механикалық құрылғыны патенттеуге өтініші қабылданбай қалады. Дегенмен, олар жобаны одан әрі жетілдіріп, кейінірек патентке ие болады. Қазіргі күнде Райттардың «Ұшқышы» АҚШ астанасы Вашингтон қаласындағы Ұлттық Әуе және Ғарыш Мұражайында көрмеге қойылған. Дереккөздер
Нұрғожа Нарынбайұлы Ораз

«Сарыарқа» әдеби – көркем, қоғамдық – саяси журналының бас редакторы, ақын, прозашы, журналист- публицист, қоғам қайраткері. 1964 жылы Алматыда Нұрғожа Ораздың «Тұңғыш кітап» («Первая книга») қарапайым атымен алғашқы жинағы шықты. Соңғы жылдары Алматы басылымдарында Нұрғожа Ораздың «Кім табады?» «Кто угадает?» (книжка-загадка для детей), «Шұғыла» («Радуга»), «Қөңіл көктемі» («Настроение») кітаптары жарық көрді. Н. Ораз тұңғыш рет қазақ кеңес поэзиясында Л. М. Картаузовтың «Тың түлегі» («Парень с целины») поэмасында, Н. Малгаждаровтың «Қырандар ұясы» («Орлиное гнездо») поэмасында Социалистік Еңбек ерлерінің көркемдік бейнесін қалыптастырды. Ақын 50 жас мерейтойында «Тың ырғақтары» («Целинные напевы») бір аттас шығармасын шығарды, онда бұрынғы өлеңдері және поэмаларымен қатар, жаңа шығармалары басылып шықты. Содан соң «От кешкен балалық» («Детство, опалённое огнём») кітабы жарық көрді. Кітаптары: «Достар хаты» («Письма друга») – 1968 жылы шыққан алғашқы шығармасы, «Жауқазын шақ» («Молодость подобна подснежнику», 1980), «Таңдау» («Выбор», 1984). Н. Ораз өзін драматургияда көрсете алды. Бұл жөнінде оның «Қиядағы қақтығыс» («Столкновение в дали») және «Армысың, таңым» («Здравствуй, заря моя») пьесалары куә. Нұрғожа Ораз Қазақстанда публицист, деректі жанры, проблемалық очерктің шебері атағына ие болды. Оның дарыны «Дала демі» («Дыхание степи») деректі проза кітабында айқын көрінді. Дереккөздер 1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://www.kostanay.gov.kz/
Сәлім Тоқмырзаұлы Меңдібаев

«Жүрек лүпілі» атты автордың бірінші кітабы 1998 жылы «Алатау» Алматы баспасында жарық көрді. 2003 жылы автордың екінші кітабы «Еменнің айыр бұтағы», «Мөп-мөлдір дүние» кітабы басылып шықты. Сәлім Тоқмырзаұлы «Әскери ерлігі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен, Қаз КСР Жоғарғы Кеңес Президиумының құрметті грамотасымен марапатталды. Сәлім Меңдібаев Қазақстан Жазушылар одағы мен Журналистер одағының мүшесі (2008), Мәдениеттің еңбек сіңірген қайраткері (2009), Қазақстанның журналистер одағы сыйлығының лауреаты (2005), Қостанай облысының әкімі сыйлығының, Қостанай меценаттар клубының «Қазына» сыйлығының (2007), «Қазақ тілі» өңірлік қоғамының «Ұлтжанды азамат» сыйлығының иегері. Дереккөздер 1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://www.kostanay.gov.kz/
Ермекбай Қайыпұлы Хасенов

1987 жылы «Жалын» Алматы баспасында «Батыр Сұлтан» (о Герое Советского Союза Султане Баймагамбетове) деректеме повесі басылып шықты. Жазушының екінші кітабы - «Өнегелі ғұмыр» деректеме повесі. Ермекбай Хасенов талантты журналист. Көптеген очерктер мен мақалалардың авторы. Журналистер арасындағы облыстық конкурстың жеңімпазы. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Республикасы Журналистер одағының мүшесі, Мәдениеттің еңбек сіңірген қызметкері (2009), «Қазына» сыйлығының лауреаты (2005). 2009 жылдың қараша айында Әулиекөл аудандық мәслихаттың шешімімен аудан мен оның атақты адамдарын басылымдарда белсенді насихаттағаны үшін «Әулиекөл ауданының құрметті азаматы» атағына ие болды. Дереккөздер 1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://www.kostanay.gov.kz/
Баян Жолдыбайқызы Баталова

Мүсінші, керамист. Монумент, станк (мәрмәр, керамика, фарфор) және бақ мүсіндерін жасау саласында жұмыс істейді. 1989 жылдан бастап көрмелерге қатысады. 1995 жылы Қазақстан Республикасы Суретшілер одағына кірді. Халықаралық (Троицк, 1994 ж.), облыстық, қалалық көрмелерге, сонымен қатар Жалпы одақтар көрмелеріне (Ленинград, 1988 ж., Минск қ., 1989 ж.) қатысқан. 2007 жылы Ақтөбе қаласындағы халықаралық мүсіншілер фестиваліне, Астана қаласындағы «Наурыз 2006» арт-форумына қатысқан. 2000 жылы облыс әкімі сыйлығының лауреаты. 2009 жылы «Қазына» меценаттар клубы сыйлығының лауреаты. Дереккөздер 1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://www.kostanay.gov.kz/
Виктор Сергеевич Буланов

Облыстық композиторлар бірлестігінің мүшесі. Алматы қаласындағы консерваториясын бітірді. В. С. Буланов көптеген қалалық және облыстық мерекелер мен фестивальдарға қатысты. Әр түрлі конкурстардың лауреаты мен дипломаты. Алғыс хаттар мен грамоталары бар. В. С. Буланов «Мұрагер» қалалық балалар ұйымын құруына орай өлең жазды. Оның өлеңі қалалық балалар ұйымының әнұранына айналды. 2010 жылдың мамыр айында балалар шығармашылық үйінде В. С. Булановтың шығармашылық кеші өткізілді. В. С. Булановтың 3 мерейтой шығармашылық кеші өткізілді. Дереккөздер 1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://www.kostanay.gov.kz/
Қалибек Деріпсалдин

Қалибек Деріпсалдин 1953 жылы 10 қаңтарда Қостанай облысының Амангелді ауданында дүниеге келген. Меценаттар клубы сыйлығының лауреаты (2005 ж.). Композитор, «Мирас» ансамблінің солисті. «Қазақстан Республикасы мәдениетінің еңбек сіңірген қызметкері», «Қазақстан Республикасы халық білімінің үздігі», Қостанай облысы Амангелді ауданының құрметті азаматы атағына ие болды. Қ. Деріпсалдин 5 күй мен 80 астам өлеңдер жазған. Республикалық композиторлар конкурстарының бірнеше рет жеңімпазы. Өлеңдері "Қимадан ба едің қалқам-ай" "Сарыторғайым" "Туған жерім-Қостанай" "Ер Торғай" Жәнеде тағы да басқа өлең жинақтары бар. Дереккөздер 1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://www.kostanay.gov.kz/
Геннадий Дмитриевич Седов

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Г. Седовқа «Қазақстан Республикасы мәдениетінің еңбек сіңірген қызметкері» атағы берілді. «Менің туған өлкем» конкурсының лауреаты. «Қазақстанның 10 жылдығы» мерейтой медалімен марапатталды. Қостанай меценаттар клубының «Музыка» номинациясының лауреаты. Шығармалары: «Страна, в которой я живу» өлеңдер жинағы, «Тайны астральных миров», «Седьмое небо» (Трансформа полярных начал в Энергосферах человека и Космоса) кітаптары, «Звездные костры» әні, «Вспомним годы целины» өлеңдер жинағы, «Десять песен о Костанае» және «Уходящие в Бессмертье» авторлық жинақтары, 2009 жылы «На крыльях света» таспасы, 10 авторлық жинақтары басылып шықты. Дереккөздер 1. Қазақстанның атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://www.kostanay.gov.kz/
Қазақстандағы мұнай және газ құбырлары

Қазақстандағы мұнайгазды сала мұнай өндіруші және өңдеуші кәсіпорындардан тұрады. Мұнай және газ құбырлары Қазақстанда Ресейлік мұнай және газ тасымалдау құбырларының жалғасуына ие және Ресей территориясы арқылы экспорттарға шығарылады.Кеңестік уақытта Қазақстандық мұнай және газдың көп бөлігі Ресейге жеткізілді, ол кезде Реселік шикізаттар Қазақстандық кәсіпорындарға әкелінетін еді. Ондағы алынатын өнімдердің біраз бөлігі Ресейге бағытталды, ал Қазақстан қажеттілігі Ресейлік жеткізіп берушілермен қамтамасыз етілді.«Қазмұнайгаз» мәліметтеріне сүйенетін болсақ, Қазақстандағы мұнай қорлары жаңа мұнай кен орындарының арқасында «жоғарғы дәрежеге» өсуі мүмкін. Алдын-ала бағалаулар бойынша тек Қашағанның көмірсутек қорлары 7-ден 10 млрд тонна шарпытты отынға дейін жетуі мүмкін. Шамамен қазақстандық мұнайдың 89 пайызы республиканың батысында өндіріледі және шамамен 11 пайызы республиканың оңтүстігінде. Қазақстандағы мұнай және газоконденсатты өндіріп шетелге шығару 35 млн тоннаға жетті, соның ішінде мұнайдың меншікті үлесі 30 млн тонна. 2002 жылы өндіру көлемі өсуін жалғастырд, ал 2003 жылға деген жоспар 50 млн тонна болды. Қазақстанның мұнайының экспортының шамамен 80 пайызы мұнай құбырлары бойынша жүзеге асырылады, 13 пайызы темір жол көліктерімен тасымалдауға тиесілі және тағы 7 пайызы су көліктерімен тасымалданады. Ресейдегі сияқты Қазақстанда мұнайқұбырлы көлік қызметтерінің монополисті болып «Қазмұнайгаз» мемлекеттік компаниясы саналады, ол үш жеке және практикалы түрдегі өзара бір-бірімен байланысты емес бөліктерден тұрады: Батыс (орталық қаласы Ақтау), Шығыс (Павлодар) және Солтүстік (Ақтөбе).
Молда-Қалан кесенесі

Молда-Қалан кесенесі (Мұлқалан кесенесі) – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген киелі нысан ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Жаңадария ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде. Кезеңі XVI ғасыр. Тарихи деректер, аңыздар Мұлқалан (Мулькалян) – бұл осы жерлерде танымал болған, әлі күнге дейін халық естен шығармайтын киелі Мехерегланның лақап аты. Аңыздарға сүйенсек, Мехереглан бала кезінен денсаулығы әлсіз, емшілердің ішінде ешкім оны емдегісі келмейтін. Күдер үзген Мехереглан дерттен айығу жолын өзі табуды шешеді. Дертінен айыққан соң, ол өзіне көмек сұрап келген жандардың бәрін емдеуге кіріседі. Осыдан бастап оның ерекше емдеу қасиеті барлық шартарапқа тарайды. Дүниежүзі бойынша оған адамдар емделуге, ақыл-кеңес сұрауға келеді. Мехереман басқа жергілікті әулие Мағзұммен таныс болды. Олар тіптен кімнің қайда жерленетіндігі туралы қалжыңдасатын (әрқайсысының көріпкелдік қасиеті шындыққа айналды). Бүгін Мұлқалан кесенесі (Мулькалян) қажылық жасаудың маңызды нысаны ретінде танылды. Мұнда ауруынан сауыққысы келетін, ісінің оңға басқанын қалайтын адамдар ағылып келе бастады. Кесене сипаты Кесене зираттың тап ортасында орналасқан. Кесене күмбезді, үлкен кіре-беріс қабырғалы стилінде жасалып, қабырғалары 9,25 м болатын тік төртбұрыш пішінде салынған. Кіре-беріс жағында үлкен портал тәрізді есігі болған, бірақ одан тек қана екі тірегі қалған, тіректердің ендері 3,0х1,75 м. Ғимараттың жалпы алаңы 113,3 шаршы метр. Кесененің жалпы биіктігі, күмбезді қосқанда 9,6 метр. Құрылыс көлемі 1087,7 метр куб. Кесене күйдірілген қызыл-сарғылт түстегі кірпіштен қаланған. Қабырғаларының қалындығы 1,0 метр. Күмбезі айналдыра-қыстыру әдісі бойынша өрілген. Дереккөздер
Буратай күйші

Тағы бір ел жадында қалған күйшілердің бірі Буратай күйші. Ол Марқакөл өңірінде мөлшермен 1894-95 жылдары дүниеге келіп, 1979 жылы Күршім ауданының Қалғұтты ауылында өмірден қайтқан. 1937-38 жылдары тап жауы атанып, қуғынға ұшырап, Қырғызстанға жер аударылған екен. 1945-46 жылдары Марқакөл ауданы шекара зонасы болғандықтан әйелімен бірге Қалғұттыға мекендейді. Соғыстан кейінгі жылдары Шердаяқта шахтада жұмыс істейді. Кейіннен колхозшы болады. Көзі көргендердің айтуына қарағанда Буратай алып денелі адам болған. Өзі балуан болған екен. Домбырада көне халық күйлерін орындаған деседі. 1962 жылы Сәбит Мұқанов бұл өңірге келіп, Буратай күйшімен кездескен екен, сонда ол елу-шақты күйлерді таспаға жазып алған көрінеді. Оның бесеуі Буратайдың өзі шығарған күйлері деп айтылады. 70-жылдары Ілия Жақанов келіп, оның бір күйін Қазақ Радиосының алтын қорына жазған деседі. Міне, біздің қолымызға жеткен деректердің бары осы. Өкінішке орай бұл кісінің таспада жазылған күйлері бізге белгісіз. Дереккөздер 1. Күй. Қазақ халқының атақты күйшілері кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://kitaphana.kz/
Амантай Исин

Амантай Исин(1951 жылы Шығыс Қазақстан, Семей облысы, Абыралы ауданында туған. Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті нің "Қазақстан тарихы" факультетінің оқытушысы. Республикалық «Абай» журналының ғылыми қызметкері. Тарихшы-ғалым (1988). Бірнеше монография және жүзге жуық ғылыми мақалалардың авторы. Жарық көрген кітаптары: «Әділ сұлтан» эпикалык жыры» (2001), «Казахское ханство и Ногайская Орда во второй половине ХV-ХVІ вв.» (2002, 2004), «Шыңғыстау, Берел, Шілікті, Абыралы: 1999-2003 жж. археологиялық зерттеулер» (2004), «Русские источники по истории Казахстана. Т.1.Посольские материалы Русского государства» (2005). Күйді әкесі, халық ақыны Иса Биназаровтан (1898-1964) үйренген. Музыкалық фольклорға қызығып, 1979-1982 жж. Шығыс Қазақстанның жергілікті күй дәстүрлері өкілдерінің орындауындағы күйлерді үнтаспаға жазып алады. Әсіресе, Ақсуат өңіріндегі қарт күйші Бағаналы Саятөлековтың орындауындағы күйлерді жазып алып, сақтап жеткізуі маңызды. Шұбартаулық Кәмілжан Әбілжанов, аякөздік Әбілхақ Қыңырбеков, ақсуаттық Алшынғазы Байқыдыров, семейлік Мерғали Ибраевтың музыкалық мұрасына ден қояды. Бірнеше күйдің ноталарын 2000-2003 жж. республикалық «Абай» журналында жариялады. 2006 ж. Өскеменде өткен «Алтай-Тарбағатай өңірі күй өнері» феставаліне қатысқан. Білім және Ғылым министрлігінің, Ақпарат және мәдениет министрлігінің құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер 1. Күй. Қазақ халқының атақты күйшілері кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://kitaphana.kz/
Кәлек Құмақайұлы

Құмақайұлы Кәлек - Сыбызғышы. 1930 жылы 20 мамырда дүниеге келген. Сыбызғыны 8 жасынан үйрене бастаған Кәлек үшін бұл өнер жеті атасынан бері үзілмей жалғасып келе жатқан дәстүрлі үрдіс еді. Әкесі Кұмақай да, Өтеміс, Делдал және тағы басқа арғы аталары да елге сыбызғышы ретінде мәлім болған. Мәселен, әкесі Құмақай Шамғынұлы 1944 жылы Алтай қазақтарының көтерілісіне қатысып, Оспан батырды қолдауға Моңголиядан әскер қатарында барады. Осы соғыста жүргенде ел-жұртын аңсап «Сағыныш» деген күй шығарады. Оспан батырдың ұйымдастыруымен өткен бір алқалы жиында Құрыш деген атақты сыбызғышымен күй сайысына түсіп, жеңіп шығады. Кейін «Құрбыма», «Кең жайлау» сияқты күйлерді дүниеге әкеледі. Кұмақайдан тәлім алған Кәбетай Уатханұлы, Жұмайхан Ташынұлы, Нағашыбай сияқты шәкірттері оның өнерін жалғастырған. Ал Делдал Сасанұлы Алтай, Қобда аймағына аты шыққан сыбызғышы және батыр, қамшыгер адам екен. Оның «Жаяу Делдал», «Жеті атым» күйлері бүгінге дейін жетіп, орындалып жүр. Ал Баян Өлгий аймағының Тұлба ауылындағы сегіз жылдық мектепті бітірген бозбала Кәлек ел арасындағы той-томалақтарда сыбызғы тартып, елге кең таныла бастайды. 1958 жылы жанадан ашылған аймақтық музыкалық драма театрына шақырылып, халық аспаптар оркестріне сыбызғышы болып орналасқан. Осы ұжымда қызмет атқара жүріп музыкалық білімін жетілдіре түседі. 1960 жылы Баян Өлгий аймағының 20, театрдың 10 жылдығына арналған өнер байқауларында өнер көрсетіп үлкен сахна төрінде халық қошеметіне бөленген. Аймақтың танымал өнерпазына айналған Кәлек Монғолияның он сегіз аймағында, 1965 жылы Тува АССР-інде, 1967 жылы Таулы Алтайда, 1974 жылы Қырғызстан, Польша, Германия, Чехия және Мәскеу сахналарында өнер көрсетеді. 1967 жылы Таулы Алтайда зерттеуші ғалым Б.Сарыбаевпен кездесіп, үнтаспаға сыбызғы күйлерін жазып береді. Еліміздің сол кездегі астанасы Алматыға келіп, музыка фестивальдеріне қатысады. Бүгінде Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауылыңда тұратын К.Құмақайұлы - Баян Өлгийдегі сыбызғы дәстүрінің бірегей мұрагері. Қазақ еліне жүзге тарта сыбызғы күйлерін жеткізіп, еліміздің мәдени қорына өзінің мол мұрасын косып отыр. Көпшілікке белгісіз күйлерді орындаумен қатар олардын шығу тарихына байланысты аңыз-әңгімелерді де жетік біледі. Қазақстанда тұңғыш рет сыбызғы күйлеріне арналған кітаптың шығуына қосқан үлесі өте зор. Жинақтағы аңыздар мен күйлердің барлығы дерлік сол кісінің айтуы, орындауы бойынша жазылып алынған және оған Кәлек күйшінің өзі шығарған «Арман», «Бақыт құшағында», «Шопан сазы» атты күйлері енгізілген. Моңғолияның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Дереккөздер
Әбуғазы Мұрат

ҚР мәдениет қайраткері, Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының аға оқытушысы, домбырашы, күйші-зерттеуші. 1974 жылы 5-желтоқсанда Тарбағатай ауданы (бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданы) Ақсуат ауылында дүниеге келген. 1990-1994 жылдары П.И.Чайковский атындағы Алматы музыка училищесін Қазақстан Респуликасыныц «Білім беру ісінің үздігі», ұстаз Қ. Рақышеваның класында оқыған. 1994-1999 жылдары Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясында, профессор А.Тоқтағанның класынан дәріс алған. Республикалық конкурстардың лауреаты. Бірнеше оқу-методикалық кітаптардың авторы. «Құрманғазы» (2005), «Тәттімбет және Арқа күйлері» (2005), «Сүгір. Қаратау шертпесі» (2006), «Сарыарқа әндері» (2008), «Шығыстың шыңырау күйлері» (2010) ноталар жинақтарын құрастырып шығарған. Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларға қатысып, «Шығыс Қазақстан, Алтай-Тарбағатай күйшілік өнері» жөнінде оқыған баяндамалары ғылыми мақалалар жинағында жарық көрген. Күйші-орындаушы ретінде дәстүрлі музыка фестивальдері, республикалық телеарналар арқылы күйшілік өнерді насихаттап, еңбек етіп келеді. Орындаған күйлері қазақ радиосының алтын қорына енген. ҚР білім беру ісінің үздігі. Дереккөздер 1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://kitaphana.kz/
Сая Есенгелдинова

Әнші. 1976 жылы туған. Мектеп қабырғасында оқып жүргенде көр-кемөнерпаздар үйірмесіне үзбей қатысып, А.Жұбановтың «Ақ көгершін» әнін орындап, аудан, облыста өткен оқушылар арасындағы байқауларда жүлдегер атанған. Алғаш рет Ә.Еспаевтің «Ұстазым» әнін облыста бас қосқан мұғалімдердің мәжілісінде орындап, «Ең үздік жас әнші» деген грамотамен марапатталған. Орта мектепті 1983 жылы бітіріп, Алматы мемлекеттік қыздар педагогтік институтына түседі. 2002 жылдан Семейдің Ә.Қашаубаев атындағы филармониясында әнші. 2001 жылғы Алматы облыстық әншілер байқауының, Ақан серіге арналған «Ата мұра» әншілер байқауының лауреаты. Шығыс Қазақстан облыстық Ә.Қашаубаев атындағы және Ә.Найманбаев атындағы 2003 жылы өткен байқаулардың бірінші жүлдесінің иегері. Қазақ радиосының «Алтын қорына» әндері жазылған. Дереккөздер 1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://kitaphana.kz/
Мұхамедсадықов Сералы

Көне ұлттық аспаптарды зерттеуші және шебер орындаушы. 1978 жылы 8 қазанда Есім ауылында дүниеге келген. 1995 жылы Семейдегі №16 мектепті бітіріп, 1996-1998 жылдары Құнанбай қажы медресесін тәмамдаған. 1999-2004 жылдары М.Әуезов атындағы Семей мемлекеттік университетінде дәріс алды. Шаңқобыз, қылқобыз, шертер, абызғы, дауылпаз, сазсырнай аспаптарын меңгерген. Қазақтың көне сақ-түркіден келе жатқан күркіреме-көмей әуенін тұңғыш орындап, зерттеуші. 1995 жылғы облыстық «Жігіт сұлтаны» сайысының бас жүлдегері. 1999 жылғы республикалық «Шабыт» фестивалінің, 2009 жылы Ресей Федерациясының Алтай Республикасында өткен халықаралық қарахыр-көмей әуені бойынша байқауының, Моңғолия, Хакасия, Саха елдерінде өткен фестивальдардың лауреаты. 2000 жылғы «Жас қанат» байқауындағы «Алтын қобыз» сыйлығының, Алтай Республикасының Чорос-Гуркин атындағы сыйлығының иегері. Дереккөздер 1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://kitaphana.kz/
Назарбек Кентау

Әнші, композитор. 1965 жылы 5 наурызда Абай ауданының Қарауыл ауылында дүниеге келген. 1982 жылы Абай атындағы орта мектепті бітірген. 1986 жылы Семейдің Шәкерім атындағы пединститутының көркемсурет факультетіне түсіп, 1991 жылы тәмамдаған. 1992 жылы облыстық жастар комитетіне қызметке тұрып, жастар өміріне белсене араласады. 1994 жылдан қалалық мәдениет басқармасын басқарды. Алпысқа жуық әннің, соның ішінде халық көкейінен шыққан «Бір бәйтерек, бір шынар» атты әннің авторы бүгінде шығармашылық өрлеу шағында. 1993 жылғы «Үкілі үміт» атты республикалық композиторлар байқауының, Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған қалалық, республикалық композиторлар байқауының жүлдегері. Дереккөздер 1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://kitaphana.kz/
Дәрменқұлов Мейрамғали

Режиссер. 1969 жылы 5 наурызда бұрынғы Үржар ауданының Қарамойыл ауылында туған. 1986 жылы Үржар ауылындағы Абай атындағы орта мектепті бітірді. Ақсу қаласындағы Жаяу Мұса атындағы мәдениет училищесінің мәдени іс-шараларды ұйымдастыру бөлімін тәмамдап, осы училищеде ұстаздық етті. Кейінірек Ресейдің Барнаул қаласындағы Алтай мемлекеттік мәдениет институтында режиссер мамандығы бойынша оқыған. 1997-1998 жылдары Семей облыстық мәдениет басқармасында бас маман болып жұмыс істеді. А.Құнанбайұлының 150 жылдығына, Үржар ауданының 80 жылдығына арналған, тағы басқа көптеген мәдени іс-шаралардың сценарийлерін жазып, қойылымдардың режиссерлігін атқарды. 2010 жылы Шығыс Қазақстан облыстық Жамбыл атындағы драма театрында, мәдениет басқармасының шақыруымен, әлем классигі Жан Батист Мольердің шығармасы бойынша спектакль қойып қайтты. 2008 жылдан Үржар аудандық Мәдениет үйінің жанына құрылған «Керуен» театрына жетекшілік етіп келеді. Аталмыш театр өнердегі жетістіктері үшін «Халықтық театр» атағын иеленді. Театр сахнасында қазақ және шетел драматургтерінің шығармалары қойылып келеді. Дереккөздер 1. Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж. 2. http://kitaphana.kz/