Танаина

Танаина — Америкадағы Аляска штатында тұратын үндіс халқы. Олар негізінен қазіргі Алясканың оңтүстігіндегі Кук-Инлет және Кларк көлі бассейндерінде өмір сүрді. Танайна «адасдар» деген мағынаны білдіреді, оларды Кнайахотана («Кенай түбегінің халқы») деп те атаған. Тілі Ағылшын тіліне ауысқан танайна тілінде 4 диалект бар: жоғарғы, сыртқы, ішкі және илиамна. Діні Танаина православиелік және ішінара протестанттық, танайна арасындағы христиандық дәстүрлі наным элементтерімен синкретикалық түрде біріктірілген. Тарихы 1778 жылдан бастап ағылшындармен (Дж. Кук), 1785 жылдан бастап-орыстармен байланыс орнады. 1786-87 жылдары танаин аумағында алғашқы орыс ауылдары пайда болды. XVIII ғасырдың аяғында-танаиннің орыстармен қақтығысы (XIX ғасырда тоқтады) болды. Алясканы Америка Құрама Штаттарына сатуға дейін (1867) Танаина ресми түрде Ресей Америкасының бөлігі болды, бірақ іс жүзінде тәуелсіз болып қалды. Танаина аумағында орыс Николаев (Кенай өзенінің сағасы) және Георгиевский бекіністері орналасты. Танаина ресейлік-американдық компаниямен аң терісі саудасымен айналысқан. Танаинаның бір бөлігі (Суситна өзенінің бойында) ішкі Аляска тайпаларымен саудада делдал болды. Орыстардың танаинаға белгілі бір мәдени ықпалы болды. XVIII ғасырдың аяғынан бастап танаина арасында православиелік миссионерлер жұмыс істеді, бірақ христиандандыру баяу және әлсіз болды. Танаина арасындағы православие негізінен 1845 жылдан кейін таралады. 1836-40 және XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы эпидемия, американдық балық өнеркәсібінің қызметі нәтижесінде ресурстардың азаюы, дәстүрлі әлеуметтік байланыстардың ыдырауы танаиналар санының азаюына әкелді. Кәсібі Олар балық аулау (лосось) және аңшылықпен (бұлан, аю, кекілік, т.б.) айналысқан. Инлет пен Ильямна көлдерінде итбалықтарды, сонымен қатар кіреберістегі белуха киттерін аулады. Қазіргі танаиналардың негізгі кәсіптері — кәсіптік балық аулау (жалдамалы немесе жеке кемелерде), құрылыста және басқа салаларда жалдамалы жұмыс, жеке шағын ұшақтарда коммерциялық әуе тасымалы, туристік гид қызметін атқарады. XX ғасырдың ортасынан бастап кейбір Танаина мұнай өндіруден түскен табыстың бір бөлігін алды. Тұрмыс салты Танаинада 11-18 экзогамиялық матрилиндік рулар (тектіктерге бөлінген) және екі экзогамиялық фратриялар болды. Әулет көсемдері, дәстүрлі элита аңшылық және әскери өнері, көсемдік қасиеті, жиған байлығы мен жомарттығы арқылы көтерілген дәулетті адамдар болды. Аңшылық алқаптардың ру меншiгiн бай көсем басқарды. Әйелдердің де байлық жинауға мүмкіндігі болды. Некеге тұру үшін қалыңдығының үйіне бір жыл немесе одан да көп жыл еңбек етті, неке қиюын таңдау – еркін, авунлокальды неке басым болды, матри- және неолокалдық та белгілі. Көп әйелдік (негізінен сорораттық) байларға тән. Байлар құлдарға ие болды (негізінен эскимостар), бірнеше жылдан кейін құлдарға бостандық берілуі мүмкіндігі болды. Қанды қақтығыстар және өлтірілгендер үшін төлем болды. Олар қыстауларда жартылай отырықшы өмір сүрді. Қысқы тұрғын үйлер – жапсарлас шағын бөлмелері бар көп жанұялық жартылай жеркепелер, балық аулау лагерлерінде – бөренелер мен шымтезектен жасалған бір жанұялық тұрғын үйлер, аңшылық лагерлерінде – қайың қабығынан немесе теріден жасалған шатырлар. XIX ғасырда олар жер үстіндегі құрылысқа көшті, бірақ бөренелер қабырғаларын топырақпен жауып тастады. Кәдімгі атапаска киімдерімен қатар олардың лосось терісінен жасалған су өткізбейтін етіктері мен кит қабығынан жасалған күртелері болды. Ішкі және тайпааралық саудаға белсенді қатысты. Жүктерді тасымалдау кезінде олар иттерді, XIX ғасырдың ортасынан бастап — ит шана, ХХ ғасырда — желкенді және моторлы қайықтар, 1960 жылдардан бастап мотонарттар пайдаланды. Дереккөздер