kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Абайдың Жидебайдағы қорық-мұражайы

Абай Құнанбайұлының қорық-мұражайы - 1971 жылы Жидебайдағы Абай қыстауы үкімет қаулысымен қалпына келтіріліп, мұражай ретінде ашылды. Үй - дәлізден, ас уйден, қонақжайдан, Абайдың жұмыс бөлмесінен, Ділдәнің, Әйгерім мен Еркежанның отауынан, соғым сүрлейтін шошаладан, лапастан, екі себеттен тұрады. Әр бөлмеге Абайдың өзі Семей өлкетану мұражайына өткізген экспонаттармен қоса, сол үйге тікелей қатысты заттар орналасқан. Ақынның көзі тірісіндегі жиһаз-мүліктер, Ділдә мен Еркежанның жасаулары, саят құралдары, жиған кітаптары, тоғызқұмалақ тақтасы, ақынның қойын сағаты мен тісқабы, жазу үстелі мен орындықтары, ат әбзелдері, сондай-ақ өзге де тұрмыстық-этнографиялық мемориалдық мұралар қойылған. 1990 жылы сәуір айынан бастап қорық-мұражай болып қайта құрылды. Жидебайдың айналасындағы Абайға тиесілі 6 400 га жер қорық ретінде мемлекеттік қорғауға алынды. Қорықтың аймағында Зере, Ұлжан, Құдайберді, Ғабитхан кесенесі, Абай мен Шәкәрімнің ғимарат-кешені, Кеңгірбай бидің мазары, Оспан көлі, Мұқсақұл төбесі, Турағұл қыстауы, Тәкежанның қоныстары орын тепкен. Мұхтар Әуезовтің ұсынысы бойынша, мұражай 1957 жылдан бастап қоршалып, түрлі мұрағаттық жабдықтармен толықтырыла бастады. Жазушы бала кезінде атасы Әуезге еріп, Жидебайға келген, Абайды көріп, батасын алған. «Абай жолы» эпопеясында Жидебай қыстауы кеңінен суреттелген. «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығында ұлы жазушының өзі сызып, қағазға түсірген Жидебайдағы Абай үйінің жобасы сақтаулы. Дереккөздер
Ұлттық мемлекет

Ұлттық мемлекет - қандай да бір этностың, ұлттың тарихи қалыптасқан отанында құрылған, ұлттың егемендігін білдіретін мемлекет. Тарихта ұлттық мемлекеттер әдетте, ұлттық қалыптасу мерзімі мемлекеттің құрылуымен түспа-түс келген жағдайда қүрылды. Осыған орай, мемлекеттік шекаралар этникалық шекаралармен де сәйкес келіп жатты. Ұлттық мемлекет құру (әсіресе, ұлттық қозғалыстардың ерте кезеңдерінде) - қоғамдық дамудың аса маңызды үрдістеріңің бірі. "Ұттық мемлекет" ұғымы этникалық тұрғыда екіұшты мағынада қолданылады. Біріншіден, тұрғын халқының басым бөлігі біркелкі ұлттық құрамнан тұрады (мысалы, Жапония, Солтүстік және Оңтүстік Корея, ГФР, Италия, Португалия, Бангладеш, Дания, Бразилия, Польша, Исландия, Венгрия, көптеген Араб мемлекеттері және тағы басқалар). Екіншіден, аумағында тарихи өз түпкілікті жерінде түратын этностары бар мемлекетті сипаттауда қолданылады. Дереккөздер
Жүйке түтігі

Жүйке түтігі ( tubus — түтік, nervus — жүйке) — эмбриондық біріншілік эктодермадан туындап, ұрық организмінде қалыптасатын, пішіні түтік тәрізді біліктік мүше. Жүйке түтігінен жүйке жүйесінің мүшелері дамиды. Бастапқы кезеңде жүйке түтігінің қабырғасы бір қабат призма тәрізді жасушалардан құралған. Кейінірек, оның қабырғасындағы жасушалар көбейіп, қалыңдап күрделеніп, үш қабатқа ажырайды: ішкі — эпендима, ортаңғы — жабынды қабат (мантий), сыртқы — шеткі перде қабаттары. Жүйке түтігінің ішкі қабатындағы эпендима жасушаларынан жұлын өзегі мен ми қарыншаларын астарлайтын эпендима жүйкелік глиясы жетіледі. Мантий жасушаларынан нейробласттар мен спонгиабласттар дамиды. Нейробласттардан — нейроциттер, спонгиабласттардан —астроцит және олигодендроцит жүйкелік глиялары жетіледі. Нейроциттер — жұлын мен мидың сұрзатын және жүйке түйіндерді, ал жүйке түтігінің сыртқы қабаты — шеткі перде, жұлын мен мидың ақзатын құрайды. Жұлын мен мидан шығатын нейроциттер өсінділері жүйке талшықтарын, жүйкелерді, жүйке тораптарын (өрімдерін) және жүйке ұштарын түзеді. Жүйке түтігінің алдыңғы бөлігінен ми және сезім мүшелері, тұлғалық бөлімінен және одан түзілген ганглиозды тақташалардан жұлын, жұлындық және вегетативтік түйіндер (ганглийлер) мен организмдегі хромаффинді ұлпа дамып жетіледі. Жүйке жүйесінің басқа мүшелері ганглиозды тақташалардан түзіледі. Жүйкелік глиялар (эпендима, астроциттер, олигодеңдроциттер) нейроциттер үшін тіректік, жабын, қорғаныс, қоректендіру қызметтерін атқарады. Дереккөздер
Глюкагон

Глюкагон — ұйқы безі аралшықтарының альфа жасушалары (А клеткалары) бөлетін гормон. Химиялық табиғаты жағынан полипептидтерге жатады. Бауыр жасушалары - гепатоциттерде қорланған адам мен жануарлар организмдеріне тән крахмал тәріздес полисахарид — гликоген глюкагонның ықпалымен глюкозаға айналып, қанға өтеді. Нәтижесінде, глюкозаның қандағы мөлшері артады. Дереккөздер
Қоғамдық қозғалыстар

Қоғамдық қозғалыстар — қандай да бір қоғамдық мақсатты көздеуші азаматтардың ортақ әрекеті; белгілі бір қоғамдық өзгерістерге қарсылыққа немесе қолдауға бағытталған институцияланбаған қоғамдық күш жұмсау. Қозғалыстың, әдетте, ұйымдық құрылымы және тіркелмелі мүшелігі болмайды. Мүдделерінің ортақтығы жағдайында оған әртүрлі идеялық бағыттағы адамдар қатысуы мүмкін, қозғалыс құрамы кең, бұқаралық сипатта, өзгермелі. Қоғамдық қозғалыстардың мақсаттары мен міндеттері әртүрлі - әлеуметтік, саяси, рухани-мәдени және т.б. болады. Көбіне бұл мақсаттар құбылмалы, өзгермелі және кеңейіп отырады. Қоғамдық қозғалыс, егер ол билік институттарына ықпал етуді, сайлау компанияларына қатысуды, мемлекеттік органдардың және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының шешім қабылдауына әсер етуді көздесе, қоғамдық-саяси болып табылады. Қоғамдық қозғалыс қызметі мәселелерінің саяси қыры олардың саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен, бейресми мүдделер тобымен қарым-қатынасын қарастыруы мүмкін. Дереккөздер
Тамырлы қабық

Ақ қабық [[тамырлы қабық шлемм өзектері нұрлы қабықтың түбірі қасаң қабық нұрлы қабық қарашық көздің алдыңғы қуысы көздің артқы қуысы кірпікті дене көз бұршағы шыны тәрізді дене торлы қабық көру жүйкесі зонуляр талшықтар ]] Тамырлы қабық(tunica vasculosa, лат. tunica — қабық, vas, vasis — тамыр) — көздің ортаңғы қабығы. Тамырлы қабықтың бөліктері: * өзіндік тамырлы қабық, * кірпікті дене, * нұрлы қабық. Өзіндік тамырлы қабық көздің торлы қабығын қоректендіреді. Оның негізін дәнекер ұлпасы құрайды. Өзіндік тамырлы қабық — тамырүсті, тамырлы, тамырлы-капиллярлы және базальды қабаттардан тұрады. Кірпікті дене тамырлы қабықтың қалың ортаңғы бөлігі. Ол алдыңғы қалың және артқы жұқа бөліктерден құралған. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы

Біріккен ұлттар ұйымының жарғысы Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі құжаты. 1945 жылы 26 маусымда Сан-Францискода (АҚШ) өткен халықаралық ұйымда құру жөніндегі қорытынды конференцияда қол қойылып, 1945 жылы 24 қазанда күшіне енді. Кіріспеден және 19 тараудан тұрады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарлығында бірінші кезектегі мақсат ретінде халықтар арасындағы бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету, бейбіт өмірге төнген қауіптің алдын алу немесе бетін қайтару, агрессиялық және елдердің тыныштығын бұзатын басқа да әрекеттерге тойтарыс беру, халықаралық даулы мәселелер мен шиеленістерді реттеу екендігі жарияланған. Бүгінгі таңда халықаралық құқықтың аса маңызды құжаттарының бірі болып отырған бүл Жарғыда мемлекеттердің бейбіт өмір сүруі мен ынтымақтастығының басты принциптері, оның барлық мүшелерінің теңдігі, халықаралық көлемдегі ынтымақтастық пен өзге мемлекеттердің ішкі істеріне араласпау принциптері бекітілген. Жарғыда жазылғандай, Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі мақсаты - "адам құқын және баршаға ортақ бостандықтарды нәсілі, жынысы, тілі мен дініне бөлместен құрметтеу" рухында халықаралық ынтымақтастықты қамтамасыз ету. Бүл құжатта Жарғы міндеттерін мойындаған, оларды орындауға ниет білдірген барлық бейбітшілік сүйгіш мемлекеттер Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше бола алатындығы көрсетілген (4-бап). Біріккен Ұлттар Ұйымы мүшелерінің қалаған уақытта ұйымнан шығуға қақысы бар. Дереккөздер
Мүшелер жүйесі

Мүшелер жүйесі (система органов); (systema organum, лат. systema — жүйе, грек, organon - мүше, ағза) — құрылысы ұқсас, шығу тегі мен дамуы біркелкі және белгілі бір қызметтерді атқаруға маманданған мүшелер тобы. Мүшелер жүйелері адам мен жануарлар организмдерінде үлкен үш топқа топталады: сомалық мүшелер жүйелері (тері жабыны, сүйектер және бұлшықеттер жүйесі), ішкі мүшелер жүйелері (ас қорыту, тыныс алу, зәр бөлу, көбею - аталық және аналық), біріктіргіш (интеграциялық) мүшелер жүйелері (эндокринді бездер, тамырлар жүйесі, жүйке жүйесі). Мүшелер жүйелері қызметіне байланысты аппараттарға, мысалы, тірек-қимыл аппараты (сүйектер және бұлшықеттер жүйелері) бірігеді. Адам ағзасындағы мүшелері, мүшелер жүйесі, олардың құрамына жататын мүшелер мен ұлпалар Дереккөздер
Жүйке тораптары

Жүйке тораптары( plexus — торап, өрім; neuron — жүйке) — шеткі жүйке жүйесіңдегі жүйкелердің тармақтарынан немесе нейроцитгерден түзілген құрылымдар. Жануарларда жұлын жүйкелерінің төменгі (адамда алдыңғы) тармақтары мойын, иық, бел, құйымшақ (адамда — сегізкөз) жүйке тораптарын түзеді. Нейроциттерден құралған вегетативтік жүйке тораптары жүйкелендіретін мүшелердің маңында немесе мүшелердің қабырғаларында орналасады. Дереккөздер
Дегелең дүрбелеңі

«Дегелең дүрбелеңі» - көтеріліс. 1-дүниежүзілік соғыс майданындағы тыл жұмыстарына қазақтан адам алу туралы Ресей патшасы, II Николайды4 1916 жылғы «Июнь жарлығына» байланысты ұйымдастырылған. Семей облысы Қарқаралы уезіне қарасты Абыралы, Шыңғыс, Семейтау өңірін мекендейтін қазақтар Дегелең тауына жиналып, әскерге адам бермеу туралы уағда жасасты. Жазалау жасақтарымен қарулы қақтығыстарға барды. Болыстың тізімін жыртып, кеңсе үйлерін өртеді. Жұрт мұны «Дегелең дүрбелеңі» деп атап кетті. Бұл оқиға болған кезде Әуезов сол өңірде Икенің ауылында бала оқытып жүрген еді. Кейіннен сол оқиғаны «Түнгі сарын» пьесасына арқау етті. Дереккөздер
Ауатамыршалар

Ауатамыршалар (бронхиолы); (bronchiolus; грек, bronchiolos — ауатамырша, бронхиола) — ауатамырлар тарамының соңғы тармақтары. Ауатамыршалардың қабырғалары — бір қабатты текше (куб) тәрізді кірпікшелі эпителийден және оның сыртындағы дәнекер ұлпалы қабат — өзіндік тақташадан тұрады. Өзіндік тақташа құрамындағы эластин талшықтары мен бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттері бронхиолалар бойымен ұзынынан орналасады. Аталған талшықтар мен ет жасушаларының осылай орналасуы - ішке тыныс алу кезінде ауатамыршалардың қабырғалары ауаға толып, созылып кеңейіп, сыртқа дем шығарғанда өзінің бұрынғы қалпына келеді. Соңғы ауатамыршалардан алвеолалы тарамның бастама ауатамыршасы — альвеолалы (көпіршікті) ауатамыршалар басталады. Дереккөздер
Тастық сүйек

Тастық сүйек (каменистая кость) (os petrosum, лат. os — сүйек, petrosum — тастай қатты) — бассүйек самай сүйегінің тастық бөлігін құрайтын сүйек. Ол шүйде сүйегінің бүйір бөлігіндегі мойындырықтық өсіндісінің маңында болады. Тастық сүйектің ішкі ми қорабы қуысына қараған бетінен ішкі есту жолын көруге болады. Тастық сүйекте ішкі қүлаққа өтетін есту жүйкесінің және бет өзектерінің тесіктері орналасқан. Дереккөздер
Ұлттық-мемлекеттік межеленіп бөліну

Ұлттық-мемлекеттік межеленіп бөліну - көпэтникалы аудандардың және аймақтардың ұлттық-аумақтық қағидат бойынша әр этностың дамуына қолайлы жағдай туғызу мақсатында мемлекеттік және әкімшілік құрылымның қайта құрылуы. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері

да]] Біріккен Ұлттар Ұйымының бітімгершілік күштері — Қауіпсіздік Кеңесінің санкциясымен құрылатын әскери құрылымдар. Біріккен Ұлттар Ұйымы мүше-мемлекеттері қарулы күштерінің Ұлттық контингенттері құрамынан құрылады Дереккөздер
Саяси оппозиция

Саяси оппозиция - үстемдік етуші тәртіп қызметінен тыс қалған мүдделер мен құндылықтарды білдіруді мақсат тұтатын саяси институт. Саяси оппозиция қызметі саяси тәртіпті тұрақсыздандыратын факторлардың кең тараған түрі болып есептеледі. Оппозиция саясаттағы "сыни рухты" білдіруші күш. Оппозиция дегеніміздің өзі латын тілінен аударғанда қарсы қою дегенді білдіреді және екі мағынада қолданылады. Кең мағынада бұл саясатта үстемдік құрушы пікірге нақты бір топ-тардың немесе жеке тұлғалардың қарсы шығуы, оларға өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарын қарсы қоюы. Ал тар мағынада оппозиция ресми мемлекеттік бағытпен келіспейтін, елдің қоғамдық-саяси және әлеуметтік-экономикалық дамуының балама жолын ұсынатын нақты саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстар, саяси ұйымдардың қызметінен көрініс табады. Саяси оппозицияның қалыптасу себептерінің қатарына қоғамдағы әлеуметтік жіктелу, ұлттық теңсіздік, сайлау жүйесіндегі кемшіліктер, тұрғындардың үстемдік етуші мемлекеттік құрылысқа көңіл толмаушылығы, элита қатарындағы жікшілдік жатады. Қазіргі заманда оппозиция қатарында өздерінің қоғамдық жағдайын жақсартуға ұмтылушылармен қатар, наразылықтың психологиялық аспектісі маңызды деп есептейтін топтар да бар. Сондықтан, оппозицияны құрайтын топтар ды екіге бөлуімізге болады. Бірі материалдық бағыттағы топ, екіншісі материалдық емес бағыттағы топ. Материалдық бағыттағы топқа әлеуметтік мәртебесі төмен топтар немесе әр түрлі этникалық, діни, т.б. азшылықтар жатады. Бұл қарсылық көрсету тобындағылар үшін қарсылық көрсету әлеуметтік белсенділік инструменті. Олар өздерінің алдына әлеуметтік мәртебесін, жағдайын жақсарту жолында нақты мақсаттар қояды. Мысалы, Қырғызстандағы қарсылық көрсетуші топтың негізін қалыптасып отырған әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты осы материалдық бағыттағы топ құрады. Материалдық емес бағыттағы топ жоғары мәртебедегі топ өкілдерінен тұрады. Бұл топ өкілдері үшін оппозициялық қызмет инструменталдық сипатта емес, олар әлеуметтік және психологиялық энергия алу, өз-өздерін тұлға ретінде көрсету мақсатында қолданылады. Оппозициялық қозғалыстың қызмет етуі тек демократиялық қоғамға тән құбылыс. Себебі, тоталитарлық саяси тәртіптерде жетекші партия рөлі басқа саяси құрылымдардың өмір сүруіне мүмкіндік бермейді. Өтпелі қоғамдарда оппозиция дамушы, қозғаушы күшке және маңызды сауықтырушы факторға айналады. Оппозиция саяси үрдістің негізгі субъектілерінің бірі болуына байланысты оның әлеуметтік құндылығын түсінбеу қоғамның саяси жүйесін әлсіретуі мүмкін. Дереккөздер
Дауыл (әңгіме)

«Дауыл» — Мұхтар Әуезовтің тұңғыш әңгімесі. Қолжазба күйінде қалған. Түпнұсқасы сақталмаған, ешқандай баспасөз бетінде жарық көрмеген. Әңгімені Семейдегі бес сыныптық училищеде оқып жүрген кезінде жазған. Әдебиет пәнінің мұғаліміне еркін тақырыпқа жазылған шығарманың орнына ұсынған. Тақырыбы «Менің өмірімде болған бір оқиға» деп аталады. Шағын суреттеме орыс тілінде жазылыпты. Әңгіменің қысқаша мазмұны мынадай: Жаз. Жайлау. Ауыл. Мәре-сәре болып дуылдасқан ауыл адамдары. Бала-шағалар да мәз-мәйрам. Кенет ауа тымырсықтанып, аспан демін ішінетарта қалады. Батыстан қара бұлт түйіліп келіп, оқыстан дүрілдете соққан дауыл ауылдың астан-кестенін шығарады. Киіз үйлерді жел ұшырып әкетеді. Қазан-ошақтар төңкеріліп, айнала тып-типыл болады. Улаған-шулаған ел. Жылаған бала. Маңыраған қозы, мөніреген бұзау, айғайлаған кемпір-шалдардың дауысы. Азан-қазаны шыққан ауылдың арпалысы дауылмен қоса басыла қалады. Тып-тыныш. Ешкімнің үні естілмейді. Әр жерде шашылған заттар. Бұтаның бастарына ілініп қалған әйелдердің жаулықтары. Аударылған киіз үйлер. Бос қалған көгендер. Әр жерде әркімдер өздерінің дауыл шашып кеткен заттарын жиып жүр. Ешкім де сөйлемейді. Бұл тырнақалды шығарма Мұхтар Әуезовтің болашақтағы «Қыр әңгімелері» мен «Қыр суреттеріндегі» табиғат көріністерін еске түсіреді. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының қоғамдық ақпарат департаменті

Біріккен Ұлттар Ұйымының қоғамдық ақпарат департаменті - Біріккен Ұлттар Ұйымының ақпараттық мекемесі. Бас Ассамблеяның 1946 жылы жазғы сессиясында құрылған. Мақсаты - әлем халықтарын Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметі және ұйымдық мәселелері туралы толыққанды ақпаратпен қамтамасыз ету. Штаб-пәтері - Нью-Йоркте. Департамент Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше мемлекеттердің 80-нен астам қаласында өз бөлімшелерін ашқан. Олар Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметін халыққа танытумен қатар, жергілікті тұрғындардың назарын әлемдік мәселелерге аударумен айналысады. 1993 жылы қаңтарда департамент өз бөлімшесін Қазақстанда да ашып, қоғам өмірімен, үкіметтік емес ұйымдар әкілерімен, оқу мекемелерімен, іскер топтармен және бұқаралық ақпарат орталықтарымен байланыс орнатты. Ол республикадағы мерзімді басылымдарға ұйым қызметі туралы хабарламалық бағдарламалар жасауға көмектеседі, Біріккен Ұлттар Ұйымының республикаға келген сарапшы мамандарымен, ресми тұлғаларымен конференциялар, кездесулер ұйымдастырады. Аталмыш құрылым Қазақстан жұртшылығының Біріккен Ұлттар Ұйымының қызметі жөніндегі ой-пікірлерін штаб-пәтерге хабарлап отырады және Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми құжаттарының республикадағы бірден-бір дерек көзі болып табылады. Дереккөздер
Саяси өзара іс-әрекет түрлері

Саяси өзара іс-әрекет түрлері - саяси қызмет барысындағы әртүрлі саяси субъектілердің өзара бір-біріне ықпалы, саяси үрдіс қарқыны мен саяси даму сипатын анықтайтын саяси жүйенің қызметтерін жүзеге асыруға қажетті жағдай. Саяси өзара іс-әрекет түрлері: консенсус, үстемдік, бақылау, келісім, одақ, блок, бейтараптық, дау-жанжал, ықпалдастық, ынтымақтастық, күрес, басқару және т.б. Демократиялық қоғамдағы саяси өзара іс-әрекет мақсаты - әртүрлі саяси күштердің мүдделерін келістіруге қол жеткізу. Дереккөздер
Мықын сүйек

Мықын сүйек (os ilium, лат. os—сүйек, ilium — мықын) — пішіні үш бұрышты келген, жамбас сүйегінің құрамына кіретін жалпақ сүйек. Ол мықын сүйегі денесінен және мықын сүйегі қанатынан тұрады. Мықын сүйегі қанатының сыртқы төмпегі—сербек, ал ішкі төмпегі құйымшақ төмпегі деп аталады. Мықын сүйегі қанатының бөксе бұлшықеттері бекитін сыртқы бетін — бөксе беті, ал мықын сүйегі қанатының ішкі беті ұзынынан өтетін догалық сызық арқылы екі бетке: құйымшақ қанатымен байланысатын сыртқы жағындағы беті құлақша бет, ішкі жағындағы беті жамбас беті деп аталады. Құрылысы Мықын сүйегі дене мен қанаттан тұрады. Мықын сүйегі мен жамбас сүйегімен бірге олар жамбас сүйегін құрайды және тек әлсіз сызық түйісетін жерді көрсетеді. Дене (лат. корпус) ацетабулумның бестен екісінен азын құрайды; сонымен қатар ацетабулум шұңқырының бөлігі болып табылады. Дененің ішкі беті жамбас қабырғасының бөлігі болып табылады және ішкі обтуратор нервінің кейбір талшықтарын тудырады. Қанат (лат. ala) - бұл үлкен жамбасты бүйірден шектейтін үлкен кеңейтілген бөлік. Оның сыртқы және ішкі беті, жотасы және екі шекарасы бар — алдыңғы және артқы. Дереккөздер
Ұлттық мүдде

Ұлттық мүдде — кең мағынасында - қоғамдық өмірдің барлық саласындағы әлеуметтік-саяси қажеттіліктерді көрсететін елдің ұлттық-мемлекеттік мүдделері; тар мағынасында - ұлттың немесе басқа этностың саяси, экономикалық, әлеуметтік және рухани өміріндегі қажеттіліктерінің көрінісі Сондай-ақ ұлттық мүдде тұтас бір ұлттың болашағының рухани біртұтастығын қамтамасыз ететін қоғамдағы әлеуметтік субъектілер іс-әрекетінің, өмір сүру бағдарының негізгі, қозғаушы күші. Дереккөздер
Саяси өзгеріс

Саяси өзгеріс - саяси құбылыстардың эволюция қарқынының, тұрақты және өзгеріп отыратын белгілерінің, институттары мен түрлерінің, құрылымдары мен қызметтерінің өзгеріп отыруы. Саяси өзгеріс биліктің негізгі құрылымдары мен тетіктерін қозғамайтын қасиеттерін трансформациялауды білдіреді. Мысалы, көшбасшылар, үкімет, жеке институттар өзгеруі мүмкін, бірақ басты құндылықтар, ережелер, билікті жүзеге асыру тәсілдері бұрынғы сипатта қалады. Саяси ғылымда өзгеріс көздері, тетіктері мен түрлері туралы әртүрлі көзқарастар қалыптасқан. Мысалы, Маркс саяси өзгеріс себептерін экономикалық қатынастар ықпалынан, Парето элиталардың циркуляциясынан, Вебер харизматикалық көшбасшы қызметінен, Парсонс адамдардың әр түрлі рөлдерді атқаруынан көрген. Саяси өзгеріс түрлері: қызмет істеуі, дамуы және құлдырауы. Саяси құбылыстардың қызмет істеуі азаматтардың өзара қатынасын, мінез-құлық түрлерін немесе мемлекеттік билік институттары өздерінің тікелей қызметтерін орындауда қалыптасқан негізгі мәндерден өзгертпейді. Саяси өзгерістің екінші тәсілі - бұл даму. Саяси құбылыстардың негізгі өлшемдерінің оң сипатта эволюциялық өзгеруін білдіреді. Өзгерістің үшінші түрі - бұл құлдырау, саяси құбылыс эволюциясының теріс дамуын білдіретін негізгі түрлер мен қатынастардың өзгеру тәсілі. Дереккөздер
Жүйке талшығы

Жүйке талшығы ( neuron – жүйке және fibra – талшық) — жүйкелік глия (нейроглия) жасушаларымен (олигодендроглия жасушаларымен) қапталған нейроциттің біліктік (ось) цилиндрлі (нейроцит өсіндісі). Құрылысына байланысты жүйке талшықтары: миелинсіз (үлпексіз) және миелинді (үлпекті) болып екі топқа бөлінеді. Миелинсіз жүйке талшығы — вегетативтік жүйке жүйесіне тән. Оның ішінде бірнеше біліктік цилиндр болады. Олар сыртынан леммоциттермен ғана қапталған. Миелинді жүйке талшығы негізінен сомалық жүйке жүйесі жүйкелерін құрайды. Ішіндегі біліктік цилиндр сыртынан екі қабықпен қапталады. Ішкі қалың миелінді қабығын сыртынан бір қабат леммоциттер қаптап жатады. Жүйке талшықтары: қызметіне байланысты сезімтал, аралас және қозғалтқыш жүйкелерді құрайды. Жүйке толқынын сезім мүшелерінен жүйке жүйесінің орталық мүшелеріне өткізетін жүйке талшығын — афферентті (орталыққа тепкіш), ал жүйке толқынын, керісінше, орталық жүйке жүйесі мүшелерінен шеткі орындаушы мүшелерге (бұлшықеттерге, бездерге) өткізетін жүйке талшығын эфферентті жүйке талшығы деп атайды. Дереккөздер
Пакт

Пакт - ( - келісім) - 1) келісуші жақтар өздерін толғандырған мәселелер бойынша ақылдасып немесе сол аймақта нақтылы шаралар қолдануды кеңесуге міндеттенетін халықаралық келісімшарт; халықаралық келісім, үлкен саяси мәні бар келісімге ие болу; 2) аса ықпалды саяси күштердің арасында саяси әрекеттердің негізгі ережелері жөніндегі ресми (ашық, жазба түрде бекітілген) немесе бейресми (құпия, жазбаша бекітілмеген) келісім. Пактінің "жігіттік" (джентельмендік) сипаты келісуші жақтар арасындағы түсініспеушіліктерді, қайшылықтарды, қақтығыстарды жоймағанымен де, біржақты шаралар қолданып, шешім қабылдаулардан сақтандырады. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының халықты орналастыру қоры

Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықты Орналастыру Қоры - отбасын жоспарлау және ана мен баланың денсаулығын сақтау саласында қызмет атқаратын халықаралық қор. "Туды реттеу жөніндегі мәліметтерге қол жеткізу аясын кеңейту" жобасы шеңберінде 1992 жылы құрылған. 1995 жылы бөлімшесі Қазақстанда ресми түрде ашылды. 1993-1996 жылы елімізге ана мен баланың денсаулығын қорғауға, отбасын жоспарлауға арналған және оқыту құрал-жабдықтары жеткізілді. Қазіргі таңда ЮНПФ мен үкіметтік емес Патфайндер халықаралық ұйымы бірлесіп, үш негізгі жоба жүргізуде: түрлі деңгейдегі ауруханаларды құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету; Қазақстанда ұрпақ денсаулығы саласындағы қызметті дамыту мен отбасын жоспарлау мүмкіндігін кеңейту. Бүл жоба бойынша, ана мен бала денсаулығын жақсарту, жасанды түсікті азайту, мамандарды жетілдіру, т.б. іс-шаралар атқарылуда; 3) Қазақстанда ұрпақ денсаулығы мен отбасын жоспарлау салаларында білім беру, ақпараттық және ағарту істерін жүргізу. Дереккөздер
Татым баданасы

Татым баданасы (вкусовая луковица) (bublbus gus- tatorius, лат. bulbus — бадана, gustatorius — дәм, татым) — тілдің дәм сезімі емізікшелерінде болатын пішіні сопақ келген қүрылым. Татым баданасы тесікшелер арқылы ауыз қуысымен қатысады. Татым баданасын ұзынша келген ашық және күңгірт түсті эпителиоциттер құрайды. Бұлар екінші сезімтал жасушаларға жатады. Татым баданасы негізінен тілдің кілегейлі қабығында орналасады. Аздаған татым баданасы қатты таңдайда, бадам ша бездерде, жұтқыншақта, бөбешікте кездесуі мүмкін. Дереккөздер
Жүйелі анатомия

Жүйелі анатомия — организм мүшелерінің пішінін, құрылысын, денедегі орналасу орындарын, олардың қызметтеріне байланысты жүйелерге (сүйектер, бұлшықеттер, тері жабыны, асқорыту, тыныс алу, зәр бөлу, көбею, эндокринді бездер, тамырлар, жүйке жүйелері мен сезім мүшелері) біріктіріп зергтейтін морфология саласы. Дереккөздер
Саяси фанатизм

Саяси фанатизм [лат. fanum - құрбандық] - субъектінің қызметінен және қатынастарынан көрініс табатын, баламаны мойындамай және сенімді нақты көзқарастарды қолдауы. Фанатик өзінің дүниетанымының негізін құрайтын өзіне өте қымбат идеялар еркінде болады. Олар оның өміріне мән береді. Фанатизм құрбандыққа дайындықпен байланысты. Фанатизм топтық және бұқаралық психологиялық құбылыс. Фанатиктерге жоғары эмоциялық, өздерінің көзқарастарын білдіретін кез келген ақпаратты сыни қарамау тән. Фанатизм өз көзқарастарына сенімділіктен басқа көзқарастарды, басқаша ойлауды қабылдамайды. Фанатизм діни, идеологиялық, саяси және патриоттық болып бөлінеді. Діни фанатизм құдай үшін құрбандық қасиеттілігіне негізделген. Идеологиялық фанатизм өзін өзі құрбандыққа шалуға негізделеді. Саяси фанатизм өзінің саяси жүйесінің, тәртібінің ерекшелігін талап етеді. Дереккөздер
Мұқан Өмірәліұлы Бектенов

Бектенов Мұқан (М у х а м е д) Өмірәліүлы(1908, Павлодар облысы -1950, Қарағанды қ.) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1944). 1934 - 36 ж. Семей муз. драма театрында, 1936 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды облысы драма театрында актер болып қызмет етіп, өр алуан рольдерде ойнады. Олар: Есен, Қазан (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Қара қышлақ Қобыландысында", Қодар, Балта (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуы" мен "Ақан сері - Ақтоқтысында"), генералПан-филов (Әуезов пен Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясында"), Жомарт (Ә.Тәжібаевтың "Жомарттың кіле-мінде"), Флориндо (К.Гольдонидің "Екі мырзаға бір қызметкерінде") және музыка спектакльдерде Бекежан (Е.Г. Брусиловсқий мен Мүсіреповтің Қыз Жібегінде"), Тарғын (Брусиловсқий мен С.Камаловтың "Ер Тарғынында"), Жалбыр (Брусиловский мен Б.Майлиннің осы аттас музыка драмасында), Арыстан (И.В. Коңық пен Әуезовтің "Айман - Шолпанында"), т.б. болды. Дереккөздер
Нағыз тері

Нағыз тері — дерма (дерма); (dermis, грек, derma - тері) - терінің ең қалың негізгі қабаты. Нағыз тері — емізікше және торлы қабаттардан тұрады. Емізікше қабатты талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасы, ал торлы қабатты талшықты тығыз қалыптаспаған дәнекер ұлпасы құрайды. Нағыз тері қабатында түк түбірі және тері бездері болады. Дереккөздер ar:أدمة
Лейкопоэз

Лейкопоэз (leucocytopoesis, грек, leucocytos — ақ жасуша, poesis —түзілу) — қантұзу мүшелеріндегі лейкоциттердің даму процесі. Сақа адам мен ересек жануарлар организмдерінде лейкопоэз — орталық қантұзу мүшесі — сүйектің қызыл кемігі майында басталып, лейкоциттердің көбею, жетілу, мамандану процестері басқа қантұзу мүшелерінде (айырша без, көкбауыр, лимфа түйіндері, лимфо-эпителиальды құрылымдар) аяқталады. Гранулоциттердің түзілу процесін гранулоцитопоэз деп атайды. Сүйек кемігі майындағы копмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан көпмүмкіндікті жартьшай діңгекті жасушалар, олардан бірмүмкідікті бастама ізашар жасушалар — бласттар жетіледі. Миелоидты ұлпадан дамитын миелобласттардың (миелопоэз) мамандануы үш бағытта (эозинофил, базофил, нейтрофил) жүреді. Миелобласттардан промиелоциттер, олардан кезегімен миелоциттер, метамиелоциттер, жас, таяқша ядролы және сегментті ядролы гранулоциттер (эозинофилдер, базофилдер, нейтрофилдер) түзіледі. Гранулоциттердің жетілу барысында лейкоциттердің мөлшері кішірейіп, дөңгелек ядролары сегментті ядроларға айналады. Цитоплазмасында дәншелер жинақталып маманданады. Моноциттердің түзілу процесін — моноцитопоэз, ал лимфоциттердің — лимфоцитопоэз деп атайды. Моноцитопоэз процесі кезінде көпмүмкіндікті діңгекті жасушалардан кезегімен көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, олардан бірмүмкіндікті бастама ізашар клеткалар — монобласттар, промоноциттер, моноциттер түзіледі. Лимфоцитопоэзде — көпмүмкіндікті діңгекті жасушалардан кезегімен көпмүмкіндікті жартьшай діңгекті жасушалар, бірмүмкіндікті бастама жасушалар — лимфобласттар, пролимфоцитер, лимфоциттер дамып жетіледі де, одан соң, олар тимус (айырша без), көкбауыр, лимфа түйіндерінде маманданып, Т- және В- лимфоциттеріне айналады. В- лимфоциттерден плазмоциттер жетіледі. Дереккөздер
Татым емізікшесі

Татым емізікшесі (вкусовые сосочки) (papilla gus- tartorius, лат. papilla — емізікше, gustartorius — татым, дәм) — тілдің кілегейлі қабығындағы жіп тәрізді, конусша, жапырақша, саңырауқұлақша, науаша емізікшелер. Олар сыртынан көпқабатты жалпақ эпителиймен қыртысындағы тері сезімі талдағышының орталықтарына, ал үшкіл ми жүйкесі ганглийінен жүйке толқындары тікелей талдағыш ми орталыктарына жеткізіледі. Дереккөздер
Абайдың жүз жылдық мерекесі алдында (мақала)

«Абайдың жүз жылдық мерекесі алдында», Мұхтар әуезовтың мақаласы. «Қызыл армия» газетінде 1945 жылы 27 шілдеде жарияланған. Онда Абайдың 100 жылдық мерейтойына әзірлік шаралары туралы баяндалған. Осы мақсатта істеліп жатқан жұмыстарға тоқталып өтеді: * Абай шығармаларының академиялық толық жинағы Алматыда тыңнан басылып шыққалы жатқандығы туралы хабардар етіп * Оған ақынның бұрын басылмаған бірнеше жаңа өлеңдері де кіретіндігін * Осындай үлкен жинақтың орыс тілінде де шығатындығын * Мұның өзі Абайды орыс халқына және орыс тілі арқылы басқа халықтарға таныстыруда мәні зор болатындығын * Жинақты аудару жұмысын «қазақ әдебиетінің ескі досы» жазушы Леонид Соболев басқаратындығын хабарлайды. Екінші бір мерекелік кітап ретінде Абайдың өмірі мен еңбектері жөніндегі «ғылымдық тексермелер жинағын» атап, оның жазылуына қазақ пен орыс оқымысты, сыншы, жазушыларының көбі қатынасқандығы баяндалған. Сонымен бірге үкімет тарапынан істелетін үлкен шаралардың ең зоры - Алматыда Абай ескерткішін орнату, өнер саласында да Абай тойына лайықты тартулар жасалмақ, 1944 жылы желтоқсанда Алматы мемлекеттік опера және балет театрында «Абай» атты жаңа опера қойылды, астанада «Абай» атты үлкен «кино-сурет» (кинофильм) шығып, бүкіл одақ бойынша көрсетілді деп, ерекше мақтаныш сезіммен жазады. С. Мұқановтың Абайдың өмірі мен еңбектері туралы ғылыми зерттеу жазып жатқандығын, өзінің «Абай» атты романының бірінші кітабы орыс тілінде Мәскеуде шыққанын хабардар етеді. Дереккөздер
Аксо-аксондық жанасым

Аксо-аксондық жанасым (synapsis axo-axonica; — жанасым, байланыс, жалғану; — білік, ось) — жұлын мен ми сұр заты және жүйке ганглиондары нейроциттерінің (жүйке клеткалары) аксондары ұштарының басқа нейроциттер аксондары ұштарымен жанасып жалғасуы. Жанасымдар арқылы жүйке толқындарын (импульс) тудыратын белсенді химиялық заттар — медиаторлар бір нейроциттен екінші нейроцитке өтеді. Жанасымдардың басқадай түрлерімен салыстырғанда аксо-аксондық жанасым екінші нейроцитте жүйке импульсін қоздырмайды, керісінше, басқа нейроциттерден келген жүйке толқындарын тежеуге қатысады. Дереккөздер
Саяси философия

Саяси философия - саяси теорияның әдіснамалық, жалпы дүниетанымдық және құндылық негіздерін, яғни, саясат әлемін зерттейді. Саяси философия саясаттың рухани өлшемі мәселелерімен айналысады. Саяси философия пәнін үш түрлі топқа бөлуімізге болады: саяси құндылықтар, шынайы саясатты мораль, ірі қоғамдық топтар мүддесі тұрғысынан бағалау; саясаттың терең негіздері, саяси-философиялық білімдер тиімді ізденістерге негізделеді; саясатты танудың құралдары мен тәсілдерін талдау саяси түсініктер мәнін анықтайды. Дереккөздер
Жұту

Жұту (сұйықты жұту) (пиноцитоз) ( pinos — ішу, жұту, сіміру; kytos - жасуша) - жасушаның өзіне керекті заттарды: молекулалы ерітінділер (липопротеид, иммунды кешен, гормондар және т.б.) және сұйық ерітінді (коллоид түріндегі ерітінділер, суспензия) түрінде сіміру процесі. Ерітіндідегі cұйық заттардың плазмолемма арқылы жасуша цитоплазмасына өтуі екі түрлі жолмен жүреді: макропиноцитоз (ірі көпіршіктер) және микропиноцитоз (ұсақ көпіршіктер). Жүту кезінде жасуша цитоплазмаға қарай иіле еніп, жұтылатын затпен бірге көпіршіктерге айналады да, жарғақшалармен қапталған мөлшері әртүрлі көпіршіктер плазмолеммадан біртіндеп ажырап, цитоплазманың ішіне қарай ығыса жылжиды. Оларды жасуша ішіндегі эндоцитозды көпіршіктер деп атайды. Микропиноцитоз кезінде жасуша плазмолеммасы жасуша цитоплазмасына қарай майыса еніп, цитоплазма ішіндегі тым ұсақ көпіршікшелерге айналады. Эндоцитозды көпіршікшелер бір-бірімен қосылып, ірі көпіршіктерді түзуі мүмкін. Көпіршіктер қуысындағы сұйық ерітінділер лизосомалардың ас қорыту ферменттерінің әсерінен ыдырап қорытылады да, жасуша ішіндегі ас қорыту процесі іс жүзіне асады. Дереккөздер
Тоқ ішек

Тоқ ішек (ободочая кишка) (intestinum crassum, лат. intestinum — ішек, crassum — тоқ) — асқорыту жүйесінің соңғы бөлімінің ортаңғы бөлігі. Тоқ ішектің қабырғасы ішкі — кілегейлі, ортаңғы — етті және сыртқы —сірлі қабықтардан тұрады. Оның кілегейлі қабығында ішек бүрлері болмайды. Ол бірқабатты призма тәрізді эпителиймен астарланған. Жылқы және шошқа тоқ ішегі қабырғасында ұзынынан орналасқан етті таспалар және олардың аралықтарында қалташалар болады. Тоқ ішекте қорытылған қоректік заттар толығымен сіңіріліп, қорытылмаған азық қалдықтары нәжіс түрінде сыртқа шығарылады. Дереккөздер he:המעי הגס#הכרכשת hu:Vastagbél is:Ristill ku:Zeblot nn:Tjukktarmen#Colon ta:பெருங்குடல் th:ลำไส้ใหญ่
Аксо-дендриттік жанасым

Аксо-дендриттік жанасым (synapsis axo-dendritica; — жанасым; — білік, ось; — ағаш) — нейроцит аксонының (жүйке толқынын клетка денесі — перикарионынан әрі қарай өткізетін өсінді) басқа нейроциттер дендриттерімен (жүйке толқынын қабылдайтын нейроцит өсіндісі) жанасып жалғасуы. Аксо-дендриттік жанасым арқылы жүйке толқындары (импульстері) биологиялық белсенді заттардың (медиаторлардың) көмегімен бір нейроциттен басқа екінші нейроциттерге беріледі. Дереккөздер
Шииттер

қаласындағы шииттер қасиетті санайтын Әли ибн Әбу Талибтің кесенесі]] Шииттер, шиғалар, шиғиттер ( — топ, ағым, секта) — Мұхаммед пайғамбардың өлімінен кейін пайда болған ағым. Шииттер (шиғалар) Әли ибн Әбу Талибті Пайғамбардан кейінгі билікке ең лайықты адам санап, алғашқы халифтер болған Әбу Бәкір мен Омарды зұлымдық жасады деп айыптайды. Олардың көзқарасы бойынша Әли және оның ұрпағы қателерден сақталған, олардың сөздері шариғат саналады. Олар көптеген сахабаларды Мұхаммед пайғамбардан кейін Ислам дінінен қайтқан кәпір санап, сондықтан Сүннеттен жеткен хадистерді мойындамайды. Осыған қоса олар Құран Кәрімді өзгертілген деп санайды, оның дұрыс нұсқасы Әлиде болды деп ойлайды. Шиғалардың сенімі бойынша «нағыз» Құранды Мәһди алып келеді. Шииттердің кейбіреулері Айша ананы Әлиге қарсы шыққаны үшін балағаттап, зина жасады деп айыптайды, оны тозақтық санап, қайтыс болған күнін тойлайды. Шиитер билікке тек Әлидің ұрпағы лайықты деп, басқа әмірлер мен халифтардың билігін заңды деп санамайды. Олардың ойынша Әлидің ұрпағынан 12 имам шығып, оның он екіншісі қазір «ғайыпта». Осыған байланысты оларды «әл-Исна Ашария» (он екіліктер) атайды. Бұл соңғы имам Ақырет алдында Мәһди болып қайтып келеді дейді. Олардың сенімі бойынша бұл имамдар ғайыпты біліп, «тылсым» дүниелерден хабары бар. Алтыншы имам саналатын Джафар әс-Садиқтан кейінгі имамды таңдауда таласқан шииттер екіге бөлініп, Исмаилды қолдағандар өзіндік сенімдері бар исмаилия ағымына айналып кетеді. Олардың имамдары жәй діни көсем емес, Аллаһтан аян алатын, жаратылыстар мен Аллаһтың арасын жалғастыратын, дұғалар мен тілектерге жауап беретін Аллаһтың орынбасарлары. Оларды сүю — иман, оларды мойындамау — үлкен күпір. Шииттердің он екі имамы қаласындағы шиитердің имамы Әли «Ризаның» кесенесі. Әлемдегі үлкендігі бойынша Меккедегі әл-Харам мешіті мен Мединедегі Пайғамбар мешітінен кейінгі орынды иеленеді]] Әл-Исна Ашария шииттерінің он екі имамы.|}} *Мұхаммед Насыруддин әл-Албани: Шииттердің ағымдары Зәйдилер Зәйдилік — өздерінің негізін қалаушысы деп Зәйд ибн Әли «Зәйн әл-абидин» ибн әл-Хусәйн ибн Әли ибн Әбу Талибты санайтын шиғалардың ағымы. Кезінде Иран, Ирак және Хиджаз жерлерінде көп таралып, өздерінің бірнеше мемлекетін құрған: Солтүстік Африкадағы Идрисилер мемлекеті (һижри 789-926 жж.), Табаристанда (һижри 863-928 жж.), Йеменде (һижри 901 ж.). Олардың Йеменнің кейбір бөлігіндегі билігі 1962-шы жылдың 26-шы қыркүйегіндегі революцияға шейін жалғасты. Сенімдерінде мутазилиттік жолы ұстанып, шииттердің ағымы болғанымен, олардың жолы басқа шииттерге қарағанда сүнниттерге жақынырақ. Олар «жасырын имамға» сенбейді, Әбу Бәкір мен Омар ибн әл-Хаттабты сөкпейді, күнадан сақталған деп тек Әлиді, Фатиманы және екі баласын атайды. Оларда басқа шииттер рұқсат берген уақытша неке харам саналады. XX-шы ғасырдың соңындағы саны 7 миллионға жуық. Йемен халқының біраз бөлігін құрайды. Исмаилиттердің кейбіреулері өздерін пайғамбар санаған (мысалға исмаилит болған атақты араб ақыны Әбу Таийб әл-Мутанабби). Намаз оқитын исмаилиттер намаз оқығанда өздерінің діни басшысы және имамы Аға Хандарына қарап оқып, өздерінің зекеттерін соған береді. Дереккөздер
Аксоқабықша

Аксоқабықша (axolemma; — білік; — қабықша) — нейроцит аксоны цитоплазмасының (аксоплазмасының) сыртқы плазмалық жарғағы. Аксоқабықша құрылысы жағынан биологиялық жарғақтарға жатады, яғни ол қалындығы 6-10 нм протеинді-билипидті қабықша. Дереккөздер
Абайдың идеялық-мәдени мұрасы (мақала)

«Абайдың идеялық-мәдени мұрасы» ( « Идейно - культурное наследство Абая»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. «Казахстанская правда» газетінің 1939 жылғы 23 маусымдағы санында жарияланған. Шығарма «Идейно-культурное искания Абая» деген атпен сол жылы «Литература и искусство Казахстана» журналының 7-санында, кейін осы тақырыппен Әуезовтің «Мысли разных лет» кітабында (1961) жарияланды. Газеттік нұсқасы «Абайдың идеялық-мәдени мұрасы» деп аталғанымен, журналдағы «Абайдың идеялық-мәдени ізденістері» атты мақала мазмұнымен бірдей, тек сөйлемдерде кейбір сөздер басқа сөздермен ауыстырылып келтірілгені болмаса, екі мақала түгел дерлік бір мәтін негізінде жарияланған. Дереккөздер
Толғау омыртқа

Толғау омыртқа (грек, axon — білік, ось) — екінші мойын омыртқа немесе эпистрофей — деп аталады. Білік омыртқалы (таяқша, құтыша), биполярлы, горизонтальды, амакринді, ганглионды мультиполярлы нейтроциттер құрайды. Торлы қабық пен көз алмасының ортаңғы тамырлы қабығы аралығында пигментті эпителий қабаты орналасады. Торлы қабықтың гистологиялық құрылысында таяқша және құтыша (колба тәрізді), сыртқы шекаралык жарғақты, сыртқы ядролы, сыртқы торлы, ішкі ядролы, ішкі торлы, ганглионды, жүйке талшықтары жөне ішкі шекаралық жарғақты қабаттар ажыратылады. Торлы қабықта жарықты таяқша жасушалар, ал құтыша фоторецепторлы жасушалар — заттардың түрі-түсін қабылдап ажыратады. Жүйке талшықтары¬ның қабаты — ми жүйкелерінің екінші жүбы — көру жүйкесін түзеді. Дереккөздер
Дәркембай

Дәркембай — Мұхтар Әуезовтің кейіпкері. Мұхтар Әуезов оны жиынтық бейнеде алған. Дәркембай - кедей. Малы жоқтың халы жоқ, соры көп, бағы байланған заманда Дәркем- байдың малдылардан, күштілерден көргені - зорлық, қорлық; өмірден алған сыбағасы - жоқшылық, тапшылық. Дәркембайдың көп мінез, іс-әрекеттері сол өңірдегі кейбір адамдардың бойынан кездеседі. «Абай» романының жазылуы жайынан» деп аталатын мақаласында: «Бірен-саран болмаса, романдағы кейіпкерлердің барлығы түгел дерлік өмірде болған адамдар. Әрине солардың бәрі бірдей белгілі тарихи рөл атқарып жатқан жоқ, бірақ Абай айнапасында өмір сүріп, тіршілік еткендер» дейді. Осындағы бірен-саранның бірі - осы Дәркембай тарихи рөл атқармағанмен, бұл кейіпкер негізгі қаһармандары дәрежесіне көтере суреттелген. Эпопеяда алғаш Тоқпамбет жанжалы тұсында көзге түседі. «Тайғақта» тарауында Қодардың құнын сұрауға Дәрменді әкеледі. «Еңісте» тарауында Семейде каталашкада жатқан Абайды босатып алуға келеді. «Қақтығыста» Дәркембайдің ұлы Рақым суреттеледі. «Қапада» тарауында Дәркембайдін дүниеден өткені баяндалады. Жалпы Дәркембай Абай жолын мықтап ұстанған, оған сенген. Қодармен туысатын Дәрменге ақылшы, қамқор адам ретінде бейнеленген. Дереккөздер
Аксон

Аксон ( — білік, ось) — цитоплазмасында протеин түзуші органеллалары болмайтын нейроциттің жіп тәрізді ұзын өсіндісі; нейрит жүйке импульстарын бір жасушаның денесінен және дендриттерден келесі нейрон мен ағзаларға өткізетін нейронның ұзарған(1 м дейін) цитоплазмалық өсіндісі. Аксонның диаметрі бүкіл ұзынша бойында тұрақты және қалындағы нейрон денесінің көлеміне және оның атқаратын әрекетіне байланысты. Аксонның алдыңғы сегменті аксон төмпешігі өте сезімтал және осы жерде жүйке импульстары пайда болады. Аксонның нейрондармен бұлшық еттермен және безді жасушалармен қосылған жерлерінде синапстар пайда болады. Аксондардың буда болып қосылуының арқасында жүйке талшықтарын қалыптастырады. Аксон жүйке толқынын нейроцит денесінен, яғни перикарионынан (нейроциттің ядро орналасқан бөлігі) басқа нейроциттерге немесе орындаушы мүшелер жасушаларына өткізеді. Аксонды "нейрит" деп те атайды. Дереккөздер
Ұлттық мәселе

Ұлттық мәселе - кең мағынасында ұлттың және басқа да этноәлеуметтік қауымдастықтардың пайда болуы, әрекет етуі, дамуы жөніндегі мәселе; тар мағынасында - езгідегі халықтарды азат ету, олардың өзін-өзі басқаруындағы егемендігі, халықтар теңдігін жаулап алу, оларды артта қалушылығынан арылту, еркін әрі жан-жақты дамуына жағдай туғызу, олардың арасында шынайы демократизм мен гуманизм, қазіргі өркениет талаптарына сай келетін қарым-қатынас орнату мәселелері. Ұлттық мәселе - ұлттар арасындағы қақтығыстар туралы, оларды бейбіт өмір сүру жағдайында шешу әдістері мен формалары туралы мәселе. Дереккөздер
Торлы құрылым

Торлы құрылым (ретикулярная формация) (formatio reticularis, лат. formatio — құрылым, reticulum — тор) — сопақша ми сұрзаты ядроларының арасында орналасқан, жүйке жасушалары мен жүйке талшықтарының торланған өрімдерінен құралған мидың үйлестіргіш аппараты. Торлы құрылым ми діңгегі құрылымдарын (сопақша ми, ортаңғы ми, аралық ми) байланыстырып, күрделі рефлекторлық доғаның іс жүзіне асуын қамтамасыз етеді. Ол ортаңғы жөне ромбы төрізді ми орталықтарын біріктіріп, үйлестіру қызметін де атқарады. Торлы құрылым сопақша мидағы тыныс алу және жүрек-тамырлар жүйесінің орталықтарын түзеді. Дереккөздер
Неврология

.]] Неврология (, — жүйке, λόγος — сөз) немесе Жүйкетану — жүйке жүйесі туралы морфологиялық ілім. Адам мен жануарлар организмдерінің жүйке жүйесі дене мүшелері мен мүшелер жүйелерінің қызметтік біртұтастығын және олардың белгілі бір ортаға бейімделуін реттеп басқарып отырады. Жүйке жүйесі мүшелерінің негізін жүйке ұлпасы құрайды. Жүйке ұлпасының рефлекторлық қызметін нейроциттер (жүйке жасушалары) іс жүзіне асырады. Жүйке жүйесі денедегі орналасу орындарына байланысты орталық жүйке жүйесі және шеткі жүйке жүйесі бөлімдеріне бөлінеді. Орталық жүйке жүйесіне ми және жұлын жатады. Шеткі жүйке жүйесін: жүйке түбіршіктері, жүйкелер, жүйке түйіндері, жүйке тораптары, жүйке талшықтары және жүйке ұштары құрайды. Қызметіне қарай жүйке жүйесі: сомалық жүйке жүйесі (тері жабыны, тірек-қимыл аппараты мүшелерінің қызметтерін реттейді), парасимпатикалық жүйке жүйесі (ішкі мүшелердің қызметтерін реттейді) және симпатикалық жүйке жүйесі (тамырлар жүйесі мүшелерінің қызметтерін реттейді) бөлімдеріне бөлінеді. Соңғы екі бөлімді біріктіріп, вегетативтік жүйке жүйесі деп атайды. Дереккөздер
Антон Антонович Дельвиг

Антон Антонович Дельвиг (17.08.1798 жыл, Мәскеу - 26.01.1831 жыл, Санкт-Петербург)- орыс ақыны. Дельвигтің өліңдерін Абай жақсы білген. Оның «Сұрғылт тұман дым бүркіп, барқыт бешпент сулайды» атты өлеңін еркін аударған және оған ән жазған. Абай өлеңдерінің 1957 жылғы Әуезов жетекшілік еткен басылымында ғана бұл өлеңнің Дельвигтікі екені айтылған. Онда бұл шығарма «Не осенний мелкий дождичек» деп басталатын орыс халық өлеңінен (сөзі А. Дельвигтікі, музыкасы М. И. Глинканікі) жалпы мағынасы сақталып өте еркін аударылғанын, бүтіндей алғанда, өлең аударма көлемінде қалмай, тың, жаңа шығармаға айналғанына түсініктеме береді (Абай Құнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы, 1957, 232-бет). Дереккөздер
Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин

Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин (25 желтоқсан 1910 жыл – 3 қазан 1979 жыл) — ғалым, мұғалім, қазақ журналистикасы теориясын қалыптастырушылардың бірі, тарих ғылымдарының докторы (1965), профессор (1976). Білімі ҚазМУ журналистика бөлімін тәмамдады (1942). Еңбек жолы * 1929 ж.бастап ЛКСМ Павлодар аудком желісі бойынша түрлі әкімшілікшаруашылық қызметте болды, нұсқаушы, ауылкеңесінің төрағасы болды. * 1934 жылдан- Семей облХББ инспекторы * 1935-39 Семей облыстық «Екпінді» газетінде бөлім меңгерушісі. * 1942 - Қостанай облыстық "Большевиктік жол" газетінің редакторы етіп тағайындалды. * 1945 жылдан КазМуда аға оқытушы, журналистика бөлімінің деканы болып кызмет етті. * 1948 -79 журналистика тарихы кафедрасының меңгерушісі. * Негізгі ғылыми бағыты баспа, журналистика теориясы мен практикасы тарихы. Оның қол астында 12 кандидатық диссертация қорғалды. * «Еңбек ардагері» медалімен, КазКСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған. Шығармалары * Қазақ баспасының даму жолдары (1860-1930). - А., 1969; * Қазақ баспа арихының очеркері (1860-1958). - А., 1981 және т.б.. Биография Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1942). Журналистік қызметін 1929 ж. Павлодар округтік “Кеңес туы”, аудандық “Колхоз” газеттеріне хат-хабар жазудан бастап, 30-жылдары саяси-шаруашылық науқандарға, Қазақстан ауыл тілшілерінің қозғалысына белсене қатысты. * 1935—1939 ж. - Семей облысы “Екпінді” газетінде қызмет істеді. * 1942—1945 ж. - Қостанай облысы “Большевиктік жол” газетінің редакторы, * 1945—1979 ж. - ҚазМУ-дің журналистика факултетінің аға оқытушысы, деканы, кафедра меңгерушісі болды. Бекхожин журналист кадрларды даярлау және Қазақстан баспасөзі тарихын зерттеу ісіне елеулі үлес қосты. Ол 60-тан астам ғылыми мақала мен "Қазақ баспасөзінің даму жолдары (1860 — 1930 жылдар)”] атты монографиялық кітаптың авторы. Бекхожиннің бұл монографиясы қазақ баспасөзінің 70 жылдық тұтас тарихына арналған тұңғыш көлемді де, құнды еңбек болды. Мұнда ғалым қазақ баспасөзінің пайда болу, қалыптасу және даму тарихын нақты дәлел-дәйектермен ғылыми негізде баяндаумен бірге, қазақтың қазан революциясына дейін жарық көріп тұрған газет-журналдарының (“Түркістан уәләятының газеті”, “Дала уәләятының газеті”, “Қазақстан” газеті, “Айқап” журналы, т.б.) қызметі мен ұстанған бағытына кеңес кезеңінің өзінде объективті баға бере білген. Осыған байланысты Бекхожинге Кеңес өкіметі тарапынан “байшыл-ұлтшыл керітартпа бағыттағы басылымдарды дәріптеді” деген айып тағылып, қысым көрсетілді. Дереккөздер
Шовинизм

Шовинизм ( - Наполеон Бонапарттың басқыншылық саясатына табынушы солдат Николя Шовеннің атына байланысты шыққан сөз) — шектен шыққан, жауыққан ұлтшылдық идеологиясы және саясаты; шовинизм фашизм идеялары мен саясатында ашық көрініс тапты; шовинист өз ұлтын, тобын, табын басқалардан артық көріп, асыра бағалайтын адам. Тағы қараңыз * Ұлтшылдық *Фашизм Дереккөздер
Жұмыртқалық фолликулдар

Жұмыртқалық фолликулдар ( folliculus — қапшық тәрізді қуысты құрылым, ovarium - жұмыртқалық) - жұмырт-қалықтың шеткі жағында, ақ қабықтың астындағы қыртысты затта орналасқан, әртүрлі даму сатысындағы жұмыртқа жасушасына байланысты құрылымдар. Жұмыртқалық фолликулдар даму сатысына байланысты: алғашқы (примордиальді), біріншілік, екіншілік және үшіншілік фолликулдар болып ажыратылады. Жұмыртқалықтың фолликулалы аймағының шеткі жағында әртүрлі жануарларда түрліше топтасып орналасқан, майда келген, пішіні жалпақ фолликулалы жасушалардың бір қабатымен қапталған, жетілудің бастапқы сатыларындағы жас жұмыртқа жасушаларын (овоциггерді) алғашқы фолликулдар деп атайды. Кейінгі жетілу сатыларында алғашқы фолликулдардың фолликулалы жасушалары өсіп, белсенді бөлініп жалпақ фолликулалы жасушалар текше тәрізді жасушаларға, одан кейін цилиндр тәрізді жасушаларға айналады. Одан кейінгі жетілу сатыларында фолликул жасушалары бөлініп көбейіп, көпқабатты фолликул қабығына айналады. Одан соң, жұмыртқалық фолликулдардың көлемі үлкейіп, жұмыртқа жасушасы плазмолеммасының сыртында мөлдір аймақ (мөлдір қабық) пайда болады. Сыртынан текше (куб) тәрізді фолликул жасушалардың 1-2 қабатымен қапталған жас жұмыртқа жасушалары бірін¬шілік фолликул деп аталады. Көпқабатты фолликул жа- сушаларынан құралған қабықпен қапталған жұмыртқа жасушалары екіншілік фолликулдар түзіледі. Фолликул жасушалары аралығында пайда болған қуыстарда фолликул сұйығы жиналады. Сұйықтың құрамына фолликул жасушалары аналық жыныс гормоны — эстрогенді бөліп шығарады. Майда қуыстар бір-бірімен қосылып, үлкен қуысқа, ал фолликул мөлшері жағынан үлкейіп, көпіршікті фолликулға айналады. Жұмыртқа жасуша жұмыртқа төмпешігі түршде көпіршікті фолликулдың бір жағына ығыса орналасады. Көпіршікті фолликул сыртынан дәнекер ұлпалық қабықпен (фолликул текасымен) қапталады. Көпіршікті фолликулды үшіншілік фолликул деп те атайды. Көпіршікті фолликул пісіп жетіледі де жарылып, ішіндегі жұмыртқа жасушасы фолликул cұйығымен бірге ағып шығып, жатыр түтігі құйғышына өтеді. Бұл процесті овуляция дейді. Дереккөздер
Төрт төмпешік

Төрт төмпешік (четверохолмие) (corpora quadrigemia, лат. corpus —дене, quadrigemia — төрт төмпешік) — ортаңғы ми төбесін құрайтын ми бөлігі. Төрт төмпешік алдынғы және артқы екі жұп сұрзаттық төмпешіктерден тұрады. Алдыңғы жұп төмпешікте көру, ал артқы жұп төмпешікте есту рефлекстерінің қыртысастылық орталықтары орналасады. Дереккөздер