kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кеуел

Кеуел – көп жылдық, кеуелдер тұқымдасына жататын шөп тектес, жартылай бұталы өсімдік. Сипаты Сабағы жайыла өседі. Тамыр жүйесі өте қуатты. Жапырақтары онша үлкен емес, эллипс тәрізді, кезектесіп орналасқан, сағақтарының түбінде тікенектері бар. Гүлдері ірі, ақ түсті, гүл сабақтары ұзын, жапырақтарының қуысында бір-бірден орналасқан. Гүл тостағаншасы төрт қалақшадан, гүл тәжі төрт гүл жапырақшасынан тұрады. Жемісі сопақша келген, етті, көп тұқымды, қауашақ секілді жидек. Жемісі сырт жағынан қарағанда жасыл түсті, ал ішкі жағынан - қызыл түсті. Дәмі қарбыздың дәміне ұқсайды. Піскен жемісін жеуге болады. Жемісінің құрамында белоктық заттар, тұқымында май]көп. Гүлінен ара бал жинайды. Тұқымы арқылы көбейеді, жәндіктермен тозаңданады, құстармен, кейбір сүтқоректілермен (борсық, кірпі, тағы басқа) тарайды. Мамыр айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Ірі ақ гүлдері алыстан көз тартады. Жер шарында кең тараған. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 250 – 300 түрі белгілі. Қазақстанда Жетісу, Іле Алатауының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньның сазды, қиыршықтасты, шөлді, сортаң жерлерінде кездеседі. Емдік қасиеті Жемісінің құрамында 12% -ке дейін қант, 18% -ке дейін белок, эфир майлары, 0,32% рутин, 150 мг аскорбин қышқылы, 25-36% -ке жуық тамақ орнына пайдалануға жарайтын майлар, тамырында каппаридин деген глюкозид бар. Кеуелдің тамырын дәрі ретінде қолдану ертедегі араб медицинасынан Орта Азия халықтары медицинасына ауысқан. Бұл өсімдіктің тамырын бруцеллезге, ревматизмге қарсы және жүйке жүйесін тыныштандыру үшін, тістің ауырғанын, жарақаттарды емдеу үшін пайдаланады. Қазақтың халық медицинасында кеуелдің тамырын радикулитті емдеу үшін бірден бір бағалы дәрі ретінде қолданады. Өсімдіктің тамырымен бауырды және талақ ауруларын, сары ауруды емдейді. Жапырақтары мен бұтақтарын қант диабетін, ал тұқымын бас ауруларын емдеу үшін қолданады. Өсімдіктің жемісімен жемсау ауруын, ал оның қайнатындысымен геморройды, тіс ауруларын емдейді. Дереккөздер
Кеуелдер тұқымдасы

Кеуелдер тұқымдасы (Capparaceae) – қос жарнақты, бір не көп жылдық өсімдіктер, кейде бұта не ағаш түрінде кездеседі. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, гүлі қос жынысты (кейде дара жынысты) болады. Жемісі — қорапша, бұршаққын, жидек тәрізді. Кеуелдер тұқымдасының 45 туысқа жататын 700-ден астам түрі тропиктік, субтропиктік және сирек те болса қоңыржай аймақта өседі. Қазақстанда Кеуелдер тұқымдасының 2 туысы кеуел және бұршақбас бар. Дереккөздер
Кеуқұдық

‎КЕУҚҰДЫҚ – Тасқарақұм және Сарықұм құмдарының аралығындағы бұлақ. Жетісу облысы Алакөл ауданы Арқарлы ауылының оңтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан. Батысынан Шілікті, шығысынан Шынжылы өзендері ағып өтеді. Маңында Қарабөгет, Құмтөбе, Тоғыз, тағы басқа қыстаулар бұлақ суын пайдаланады. Бұлақтың етегіндегі сұрғылт қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Кешенгүл

Кешенгүл, мавзолея (Mausolea) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын монотипті шала бұта. Орта Азия мен Иранда кездеседі. Қазақстанда шөлді аймақтардағы құмды жерлерде өсетін 1 түрі – түкжемісті Кешенгүл (Mausolea еriocarpa) бар. Биіктігі 45 – 65 (70) см, сүректенген жуан тамырлы өсімдік. Бұтақты сабағының сыртын тегіс, ақшыл, жарылып кеткен қабықтар жауып жатады. Сабағының төменгі жағындағы жапырақтары сағақты, сабақ бойындағылары – қауырсынды тілімденген (ұзындығы 3 – 10 мм, ені 1,5 мм). Гүлдері қос жынысты, гүлорамының жапырақшалары екі қатарға орналасқан, гүлдеп болғаннан кейін түсіп қалады. Күлтесі түтікше немесе конус тәрізді. Гүлсебеті жарты шар тәрізді, олар шашақты сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жемістенеді. Тұқымы ұсақ, сыртын қалың түктер жапқан. Дереккөздер
Кеш қызғалдақ

Кеш қызғалдақ – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Іле Алатауының батыс бөлігінде (Қастек, Суықтөбе, Ұзын Қарғалы) ғана кездеседі. Тастақты, қиыршықтасты далалық өңірде өседі. Биіктігі 5 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 3 см-дей, сырты қара қоңыр қатпарлы. Жапырақтары жіңішке және ұзын, төменгі жапырақтары қауырсын немесе таспа тәрізді. Гүлі ақ, сирек сары түсті, сабақ ұшында дара кейде бірнешеу болады. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша, ені 2 см-дей. Әсемдік өсімдік ретінде өсіріледі. Кеш қызғалдақ – өте сирек кездесетін эндемик түр. Жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Киевка су құбыры

‎КИЕВКА СУ ҚҰБЫРЫ– Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. 1969 жылы пайдалануға берілді. Тассуат, Изенді, Жараспай, Құланөтпес, Заречное елді мекендерді, Нұра ауданындағы ауыл шаруашылығы бірлестігін сумен қамтамасыз етеді. Сумен қамтамасыз ететін жері 2 мың км². Су алатын көзі – Нұра өзені аллювийлі шөгінділерінің жер асты сулары (сулы қабат тереңдігі 10 м-ге дейін). Жер асты суының қоры 18,9 мың м3. Әрқайсысының дебиті 8 – 15 л/с су беретін 9 ұңғымадан алынады. Барлық ұңғымаларға 1-көтерім сорғы станциялары орнатылған, судың санитарлық жағын реттейтін қорғау жабдықталған. Ұңғымалардан алынған су 1-көтерім станцияларынан құбыр арқылы резервуарға жеткізіліп, 2-көтерім сорғы станцияларымен магистральдық су құбырына беріледі. Магистральдық су құбырының ұзындығы 204 км, құбыр қимасының ұзындығы 100 – 400 мм аралығында. Су құбырлары мен өзендер түйіскен тұстарда арын құбырлары – дюкерлер салынған. гистральдық су құбырына беріледі. Магистральдық су құбырының ұзындығы 204 км, құбыр қимасының ұзындығы 100 – 400 мм аралығында. Су құбырлары мен өзендер түйіскен тұстарда арын құбырлары – дюкерлер салынған. Дереккөздер
Кирилл аралдары

Кирилл (Керел) аралдары – Каспий теңізінің Бозащы жағалауындағы аралдар тобы. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Сипаттамасы 1852 жылы топограф П.А. Алексеев аралдардың санын бесеу деп көрсеткен. Кейбір аралдардың арасы теңіз көтерілгенде суға толып, кейіннен құрлықтан келетін тұзды балшықтармен бөлініп қалады. Кирилл аралдарын қазақтар өз тілдерінің үндестік заңына бейімдеп Керел деп кеткен. Кирилл аралдарының ең ірісі – Жалғызтөбеден қазір мұнай өндіріледі. Дереккөздер
Киров-Шежін каналы

Киров-Шежін каналы – Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесіне жататын арна. Географиялық орны, сипаты Батыс Қазақстан облысы Тасқала, Казталов аудандары жерінде. Киров бөгенінің суын жинап, секундына 21 м 3 су өткізеді. Каналдың ұзындығы 130,6 км. Негізінен Тасқала және Казталов аудандарының елді мекендерін сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Киікбай (өзен, Ақмола облысы)

‎ Киікбай – Сілеті өзенінің сол саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау және Ақкөл аудандары жерімен ағады. Бастауы Бастауын Сазды бұлақ ауылының шығысынан (Ақкөл ауданында) алып, Сілеті бөгеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 44 км. Ұзындығы 4 км болатын 2 саласы бар. Суайрығының жер бедері таулы-денудациялық қыратты жазықтағы төбелі-жонды келген. Аңғары жіңішке, айқын байқалады. Жайылмасы бүкіл өзен бойында бар. Негізінен қар, кейде грунт суларымен толығады. Жазда бірнеше ұсақ қарасуларға бөлініп қалады. Өсімідігі Алабының қызғылт қоңыр сортаңды топырағында (шалғынды-қоңыр және шалғынды-далалық сортаң топырағы қалыптасқан) жайылмасында бетегелі-сұлыбасты-қызыл қаулы өсімдіктер өскен. Суын жақын жатқан елді мекендер пайдаланады. Дереккөздер
Киікбай (өзен)

‎ Киікбай – Шілік алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Күнгей Алатауының солтүстік беткейінен алып, Шілік өзенінің оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 31 км, су жиналатын алабы 123 км 2 . Жоғарғы және орта ағысында жағалаулары тік жартасты. Көктемде суы тасиды. Суы жыл бойы болады. Орта ағысының алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Киікбай (тау)

Киікбай – Қарағанды облысы Шет ауданы жеріндегі тау. Ақадыр кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 4 км. Абсолюттік биіктігі 929 м. Жер бедері, геологиясы Бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Силур жүйесінің жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, қараған, тағы басқа бұталар өседі. Жайылымдық және қыстау (Қараоба) ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Киікбай құдығы

Киікбай– Табақкеңтатыр аңғарының батыс бөлігіндегі құдық. Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақжайдақ темір жол станциясынан солтүстікке қарай 66 км жерде орналасқан. Киікбай құдығы шамамен теңіз деңгейінен 500 м биіктікте жатыр. Жонды-белесті жазықтағы құдықтың маңын бұталар қоршаған. Киікбай құдығы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер Санат:Қарағанды облысы құдықтары
Киікмола

‎КИІКМОЛА– Дариялық тақыр жазығының оңтүстік-шығысындағы құмды жалдардың орта бөлігіндегі қоныс. Қызылорда облысы Шиелі ауданы Сұлутөбе ауылының солтүстігінде 25 км жерде орналасқан. Сырдария өзені аңғарында. Енсіз қоныс солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Теңіз деңгейінен 140 м биіктікте. Шығысында Құржайлау, солтүстігінде Телікөл, оңтүстігінде Биіксарықұм қоныстары бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.e-kyzylorda.kz/new_design/kaz/default.aspx] Қызылорда облысы
Киікоты (Zіzіphora)

КИІКОТЫ, көкемарал (Zіzіphora) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік немесе шала бұта. Дүние жүзінде Жерорта теңізі жағалауларынан Орталық Азия аймағына дейінгі аралықта тараған 30-ға жуық түрі бар. Қазақстанда Көкшетауда, Алтай тауларында, Балқаш – Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатауларында, Қаратауда (Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында), көбінесе тау беткейлерінде, сондай-ақ далалық өңірлер мен шөлді жерлердегі аласа тау етектерінде өсетін 6 түрі бар. Олардың ішіндегі жиі кездесетіні – иісті Киікоты (Z. clіnopodіoіdes). Биіктігі 8 – 50 см, жуан тамырлы, тік сабақты. Жапырағының ұзындығы 0,6 – 2,5 см, ені 0,3 – 1,2 см, түкті кейде түксіз болады. Гүлі сабақ ұшында топтасқан, түсі жасыл не күлгін, қос ерінді, жоғарғы ерні тұтас, төменгісі 3 айырымды. Тостағаншасы цилиндр пішінді, ұзындығы 5 – 7 мм. Күлтесінің ұзындығы 10 – 12 мм, 2 аталық гүлі аналық мойнымен бірге күлтеден шығып тұрады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Иісті Киікотынан парфюмерияда пайдаланылатын эфир майы алынады. Киікотының құрамында алкалоидтар, гликозидтер, органик. қышқылдар бар. Бұлардың бәрі дерлік – балды өсімдіктер. Кейбір түрі (Бунге Киікоты) медицинада дәрі жасау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Киіксу

КИІКСУ– Үшқайың тауларының шығысындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Қарабұлақ ауылының солтүстік-батысында 33 км жерде орналасқан. Сарыөзек өзені аңғарында. Батысында Шаншар, тағы басқа көптеген қыстаулар мен артезиан құдығы орналасқан. Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://akim.blog.vko.gov.kz/] Шығыс Қазақстан
Киіктабан

‎КИІКТАБАН– Ақсақалбелгі құмының шығысындағы қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қоскөл ауылының оңтүстік-шығысында 30 км жерде орналасқан. Жер бедері жазық. Теңіз деңгейінен 135 – 137 м биіктікте орналасқан. Қоныс бойында Кішікиік, Садық, Тазтөбе, Қоңыртөбе қыстаулары бар. Солтүстігінде Шұбартеңіз, шығысында Бұланты, оңтүстігінде Үлкен Тастемір, батысында Ұзыншұңқыр қоныстары орналасқан. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.karaganda-region.kz/] Қарағанды облысы
Киіктау

Киіктау – Ақдала қонысының батысындағы оқшауланған тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Жамбыл ауылының оңтүстік-батысында 27 км жерде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 656 м. Оңтүстік-батыстан шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Жер бедері Беткейі көлбеу, бірнеше шоқылардан тұрады. Батысында Торғайшоқы, солтүстігінде Арқарлы, шығысында Сасырлы, оңтүстігінде Жалтас, Пыстан таулары орналасқан. Жанында Мыңбұлақ, Аққұдық бұлақтары бар. Геологиялық құрылымы Девонның интрузивті гранитоид жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңды ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз өседі.‎ Дереккөздер
Киіктөбе

‎Киіктөбе– Өліқолтық сорының шығысындағы төбе. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу кентінің солтүстік-батысында 69 км жерде ұялы құмды жалдардың орта бөлігінде орналасқан. Төбе теңіз деңгейінен 2 м биіктікте жатыр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Палеоген және төрттік кезеңдерінің шөгінділерінен құралған. Құмды, сортаңды сұр топырағында бұйырғын, қара жусан, тасбұйырғын, еркек шөп өседі. Дереккөздер
Киікши

КИІКШИ– Алақайдың ақтақыры қонысының батысындағы артезиандық құдық. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Байқоңыр қонысынан оңтүстікке қарай 34 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 90 м биіктікте жатыр. Құдықтың бойында сексеуіл шоғырлары өскен. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Киікшөптес бөденешөп

Киікшөптес бөденешөп – бақажапырақ тұқымдасына, бөденешөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы альпі белдеуінің қиыршықтасты бөліктерінде өседі. Биіктігі 8 см-дей, өте көп жіңішке тамырлары бар өсімдік. Сабақтары жіңішке, түбінен бұтақтанып шығады. Төменгі жағындағы жапырақтары жұмыртқа тәрізді, жоғарғылары ұзынша, эллипске ұқсайды, сағақсыз, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшалары 4 бөлікті, сырты тікенекті. Күлтелері ақшыл немесе көкшіл түсті, пішіні дөңгелек тәрізді, іші жалаңаш. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Киікшөптес бөдене – өте сирек кездесетін эндемик түр. Таралу аймағының жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітап]
Клевкино

Клевкино — Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл. Үлкен Әжболат көлінің оңтүстігінде орналасқан. Географиялық орны Павлодар облысы Успен ауданы Қозыкеткен ауылының оңтүстік-шығысында 13 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 98 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 4 км², ұзындығы 3,3 км, енді жері 1,4 км, жағалау бойының ұзындығы 10 км-ге созылған. Жағалауы батпақты, жазық. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Суы мол жылдары маңындағы ұсақ көлдермен қосылып, айдыны ұлғаяды. Жағалауы жазғы мал жайылымы.
Клеткасыз өсімдіктер

КЛЕТКАСЫЗ ӨСІМДІКТЕР– көп ядролы үлкен бір клеткадан тұратын төменгі сатыдағы өсімдіктер. Клеткасыз өсімдіктердің пішіні кейде бунақты келеді және әрбір бөлігі сабақ, жапырақ тәрізді болады да, әр түрлі қызмет атқарады. Мысалы, каулерпияның (балдыр) жерге төселіп жататын тамырсабаққа ұқсас бөлімі және бұдан өсімдікті жерге бекітіп тұратын түссіз тамыр тәріздес тармақтар тарайды. Клетка ішінде өсімдікке беріктік беретін тіректері болады. Дереккөздер
Климат ауытқуы

КЛИМАТ АУЫТҚУЫ– Жер шарындағы немесе белгілі бір аймақтағы климат жағдайының табиғи өзгеруі. Бұл құбылыс, ондаған, жүздеген жылдарға, кейде геолиялық дәуір бойына созылады. Климат ауытқуының астрономиялық, атмосфералық және геологиялық-геоморфольдік себептері болады. Астрономиялық себептер – Жер бетіне түсетін Күн энергиясы мөлшерінің ауытқуына, Жердің айналуы мен оның полюстері орындарының өзгеруіне байланысты. Атмосфералық себептер – жанартау атқылау, аймақтағы өсімдік жамылғысының дамуы мен адамдардың тіршілік әрекеті әсерінен атмосфера құрамының өзгеруіне, яғни ауада көмір қышқыл газының, су буының және шаң-тозаңның көбеюіне негізделген. Бұлардың салдарынан Жердің радиациялық балансы күрт көбейеді немесе азаяды, ауа температурасы жоғарылайды не төмендейді. Геологиялық-геоморфологиялық себептер – құрлықтың жер бедері мен құрлықтар пішіндерінің өзгеруінен туады. Олардың әсерінен Күн энергиясының басқа энергия түріне айналуы, атмосфераның жалпы циркуляциясы және теңіз ағысы тежеледі. Климат ауытқуының антропогендік өзгеруіне (ауытқуына) табиғи ортаға антрпогендік әсердің (негізінен оның ластануы) артуынан болады. Ауада көмір қышқыл газының жиналуы, озонды қабат тығыздығының өзгеруі, атмосфераның газдармен (метан, фреон), энергияны тікелей шығару, тағы басқа жатады. Жер бетінің кейбір аудандарында соңғы жылдары биосфера үшін және адамның өзінің өмір сүруі үшін қауіпті болуға айналды. Дереккөздер
Кобальтин

Кобальтин, кобальт жылтыры – сульфидтер класының минералы. Химялық формуласы CоAsS. Құрамындағы Со мөлшері 26 – 34%. Кубтық сингонияда кристалданады. Кристалдары октаэдр, куб пішінді, ал агрегаттары түйірлі, сеппелі, желілі масса түрінде кездеседі. Түсі ақшыл, қалайы түсті, кейде қызғылт реңді, металдай жылтыр. Қаттылығы 5,5; меншікті салмағы 6,2 г/см3; морт сынғыш. Кобальтин жапсарлық-метасоматиктік және пирротин, пирит, арсенопирит, халькопирит, сфалерит, тағы басқа сульфидтермен бірге гидротермальдық алтынды-кварцты және күмісті-арсенопиритті кен желілерінде шоғырланады. Кобальтин – кобальт кентасы. Кобальтпентландит Mинерал, құрамында 49%-ға дейін кобальты бар пентландиттің түрі. :Кобальттық жылтырақ -минерал, кобальтиннің синонимі. :Кобальтты-күшәнды колчедан — минерал, глаукодоттың синонимі. :Кобальтты-никельдi колчедан — минерал, зигениттің синонимі. Дереккөздер
Кобальт кентастары

КОБАЛЬТ КЕНТАСТАРЫ– құрамында экономикалық тұрғыдан тиімді мөлшерде кобальты бар, өндірістік игеруге жарамды табиғи минералдық шикізат. Табиғатта кобальт құрамды 130-дан астам минерал белгілі. Кобальт кентастарын минералдық және химиялық құрамына қарай күшәланы (мышьякты), күкіртті және тотыққан деп үшке бөледі. Күшәланы Кобальт кентастарының басты минералдары: арсенидтер мен сульфоарсенидтер. Aрсенидтерге скуттерудит (20%-ға дейін Co); шмальтин-хлоантит (1 – 20% Co), саффлорит-леллингит (23 – 28%-ға дейін Co), раммельсбергит, ал сульфоарсенидтерге кобальтин-герсдорфит пен глаукодот-арсенопирит қатарларының минералдары жатады. Қосымша құраушылары Cu, Au, Ag, Bі, U. Күкіртті Кобальт кентастары кешенді типке жатады. Олар магмалық кобальт құрамды мыс-никельді кентастар және скарндық, магнетитті, гидротермальды мысты, күкіртті-колчеданды кентастар болып бөлінеді. Мыс-никельді кентастарда басты минерал пентландит (3%-ға дейін Co), басқаларында басты минерал пирит. Тотыққан Кобальт кентастары да кешенді кентастар қатарына жатады. Олардың ішінде кобальт құрамды никельді кен орындарының кентасы (0,03 – 0,1% Co) және сульфидті кобальт-мысты кен орындарындағы тотығу белдемдерінің кентастары (0,1 – 0,2% Co) ажыратылады. Қазақстанда Кобальт кентастары Кемпірсай кобальт-никель кен орындар тобында (Ақтөбе облысы) игерілуде. Дереккөздер
Қарасу (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)

Қарасу, Ковалевка – Ертістің сол салаларының бірі. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы өзен. Бастауы Бастауын Қойсары тауының баурайынан алып Ертіс өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 48 км, су жиналатын алабы 377 км². Привольное ауылына дейін арнасы тік жарқабақты келеді, төменгі ағысы сайлы-жыралы жазық өңірмен ағады. Ковалевканың жалпы ұзындығы 24 км болатын 4 саласы бар. Суы қарашаның 2-онкүндігінде қатып, сәуірдің ортасында ериді. Төменгі алабы шабындық және мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Колленхима

Колленхима ( - желім және еnсһуtа - құйылған) - ұзындығына тартылған тұйық немесе шабылған ұштары бар жасушалардан тұратын, тірі механикалық талшық. Паренхима секілді тірі жасушалардан тұрады, бірақ бұл жасушалар оның функциясына сәйкес өзгертіліп, өсімдік денесін тірек пен механикалық беріктіктен тұрады. Жасуша қабықшалары бірқалыпсыз жуанданған. Бұрыштық колленхима бұрыштары жуан қабықшалар, бұрыштары көршілес үш-бес жасушалар өзара үш-бес бұрыштарды қалыптастыра отыра қосылады. Қопсытылған колленхима қосылған учаскелері арасында жасуша аралықтардың болуымен сипатталады. Колленхима жас ағзалардың беріктігін қамтамасыз етеді және өзі қоршаған талшықтардың созылуы мөлшеріне байланысты созыла алады. Колленхима құрамында ұзындығы 1 – 2 мм хлоропласт болады, ол сабаққа, жапыраққа беріктік қасиет береді. Колленхима паренхималы не ұзынша келген жасушалардан тұрады. Олар қабығының қалыңдығына қарай колленхиманы үш түрге бөледі. Бұрышты колленхимада бір клетка мен екінші жасушаның түйіскен бұрышы қалыңдайды (мысалы, алабота, бегония, картоп, тағы басқа), тақташа түрінде жасуша қабықшаларының эпидермиске параллель жатқан қабырғалары ғана қалыңдайды (мысалы, астранция, тайтұяқ, тағы басқа), борпылдақ түрінде жасуша қабықшасы қалыңдағанмен, жасуша араларында қуыс қалады (мысалы, жертаған адыраспанының жас сабағы). Колленхима негізінде қос жарнақты өсімдіктердің өсіп келе жатқан сабағының алғашқы қабығында болады. Колленхима жасушалары өсу қабілетін жоймайды, тургорға өте берік келеді және қабырғасы көбінесе целлюлоза не целлюлоза мен пектиннен тұрады. Шөптесін өсімдіктердің жуандау келген сабағында Колленхима көбіне қор жинау немесе ассимиляциялық қызмет атқарады. Дереккөздер
Колпаковский қызғалдағы

Колпаковский қызғалдағы – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Солтүстік Тянь-Шаньдағы Іле Алатауында, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында кездеседі. Таудың тасты, қиыршықтасты беткейлерінде, жарықтарында, құздарында өседі. Биіктігі 15 – 35 см, жуашығының пішіні жұмыртқа тәрізді, қалыңдығы 3 см-дей, сыртын қара қоңыр қабық жапқан. Сабақтары жіңішке. Жапырақтарының саны үшеу, төменгілері қандауыр, жоғарғылары таспа сияқты. Дара гүлі сары түсті, сабағының ұшында жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ, ұзындығы 2 – 4 см, ені 1,5 см-дей. Колпаковский қызғалдағы – сәндік өсімдік, жылдан-жылға таралу аймағы қысқаруда. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Сипаттама Биіктігі 15-35 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1,5-2 см, қара қоңыр, терілі, ішкі жағының ұшы жатаған қалың түкті қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны - 3-5, шамалы алшақ орналасқан, кірпікшелі, әдетте гүлден биік, төменгісі таспа тәрізді, ені 1- см. Гүлі біреу ; гүл шанағында бүтілген, гүл серігі сары, ұзындығы 2,5-6 см, сүйір, сыртқыларының жотасы көбіне күлгін реңді, кері сопақша, ішкілерікері сопақша таспа тәрізді; аталықтары гүл серігінен 2-3 есе қысқа, тозаңдықтары сары, жіпшелерімен тең; түйіні аталықтардын шамалы қысқа, аналық аузы орнықты дерлік Дереккөздер
Колумбит

КОЛУМБИТ(АҚШ-тағы Колумбия өзені атымен аталған) – күрделі оксидтер класының минералы. Химиялық формуласы (Fe, Mn) (Nb, Ta)2 O6. Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары призма, жұқа пластинка немесе жапырақ тәрізді болады. Түсі қара, қоңырқай қара, қаттылығы 6 – 6,5; меншікті салмағы 5,2 – 6,4 г/см3. К. пегматиттердегі гранитоидтардың метасоматикалық өзгеруінің нәтижесінде түзіледі. Ол ниобий кентасының негізгі минералдарының бірі. Колумбиттің ірі кен орындары Нигерияда орналасқан. Дереккөздер
Колчедан

Колчедан, колчедан кентастары (грек. Сhalkedon – Халкедон, Кіші Азиядағы көне грек колониясы) – сульфидтер мен арсенидтер тобындағы темір, мыс, никель және қалайы құрамдас минералдар. Колчедандар бірнеше түрге ажыратылады: магнитті Колчедандар немесе пирротин (Fe1–nS); күкіртті немесе темірлі Колчедандар – пирит (FeS2); мысты Колчедандар немесе халькопирит (CuFeS2); темір-никельді Колчедан немесе пентландит [(Fe, Nі)9S8]; никельді Колчедандар немесе никелин (NіAs); қалайылы Колчедан немесе станнин (Cu2FeSnS4). Темір және мыс құрамды Колчедан жанартаулық базальтты жыныстар кешенінде ірі колчеданды кен орындарын түзеді (Кенді Алтай, Шыңғыстау – Тарбағатай). Мұндай кен орындарындағы кен денелері қабат, линза, шток, желі пішінді болады. Магнитті, никельді және мысты Колчедандар ликвациялық магмалық кен орындарында ірі сульфидті мыс-никельді кен шоғырларын түзеді (Орталық Қазақстандағы Қамқор кені, Жарма–Сауыр кенді белдеміндегі Мақсұт кені, Көкшетаудағы Златогорск кені). Колчедандың барлық түрі де скарндық кен орындарымен байланысты. Мысалы, Саяқ, Солтүстік Балқаш, Ешкіөлмес кендері. Магнитті және темірлі Колчедандан түзілген кен шоғырлары күкірт қышқылын өндірудегі негізгі шикізат көзі ретінде пайдаланылады. Мысты, темір-никельді және никельді Колчедан кентасынан мыс пен никель алынады. Қалайылы Колчедан өте сирек кездеседі және айтарлықтай үлкен кен орындарын түзбейді. Дереккөздер
Комаров алтын кен орны

Комаров алтын кен орны – Қостанай облысы Жітіқара ауданы, Жітіқара қаласынан 10–15 км жерде орналасқан. 1969 жылы ашылды. Іздеу және бағалау жұмыстары 1986–1993 жылдары тереңдігі 200–300 м-лік ұңғымаларда штректік тікқазбада 40 м-лік горизонтта індетпе жүргізу арқылы анықталған. Геологиялық құрылымы Геологиялық құрылымы Шығыс Орал сырты көтеріліміндегі Комаров антиклиналінің солтүстік бөлігінде жоғарғы протерозойдан тас көмірге дейінгі жанартаутекті-шөгінді метаморфты құрылымдардан түзілген. Кейбір тұстарында палеозойдың интрузиялары және ультранегізден қышқыл құрамға дейінгі сығылмалары кездеседі. Жатыс сипаты Белдеш шегінде кен денесі меридиандық бағытқа таяу ені 250–300 м, ұзындығы 4 км-ге жуық, құлау бұрышы 30–50° болып созылып жатыр. Кендену сипаты бірдей емес. Алтынның 1 т-дағы мөлшері 0,3-тен 20 г-ға дейін және одан да көп, орташа мөлшері 6–7 г. Кен денесінің нақты қалыңдығы 1,0–1,5 м, орташа қалыңдығы 2–3 м. Кентастағы алтын жұқа дисперсті (0,1 мм), ондағы еркін алтынның мөлшері 30%-ға дейін жетеді. Зиянды қоспалары жоқ. Кентасты тікелей циандау кезінде 95–97%, ал флотациялық тәсілмен 75–80% алтынды алуға болады. 250 м-лік тереңдікке дейінгі (1 т. кентастағы алтынның орташа мөлшері 6,3 г-ға тең) алтынның қоры 35-40 т деп бағаланып отыр. Кен орнын одан әрі барлап, нобайын анықтаған жағдайда алтынның қорын 1,5 есеге дейін ұлғайтуға болады. Дереккөздер
Комсомол (қоныс)

‎ КОМСОМОЛ– Возрождения аралының солтүстігіндегі қоныс. Қызылорда облысы Арал ауданында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Теңіз деңгейінен шамамен 40 м биіктікте. Қоныс атауы Комсомол жастарының құрметіне қойылған. Дереккөздер
Комсомол бөгені

‎‎‎ Комсомол бөгені — Үлкен Құндызды өзені бойында, Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы Комсомольское ауылынан солтүстікке қарай 1 км жерде салынған. 1959 жылы пайдалануға берілді. Гидрологиялық сипаты Аумағы 0,4 км². Ұзындығы 900 м, ені 550 м-ге дейін, тереңдігі 10 м-ге жетеді. Топырақ бөгетінің ұзындығы 323 м, ең биік жері 12 м. Бөгеннің көлемі 1,1 млн. м3, жалпы су ағымы 38 м³/с. Қараша айында суы қатып, сәуір айында ериді. Комсомольское ауылының жерін суландыруға пайдаланады. Суында шортан, алабұға, шабақ, тағы басқа кездеседі. Дереккөздер
Комсомол мұнай кен орны

Комсомол мұнай кен орны — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Кен орны 1984 жылы ашылған. Тығыздығы, құрамы Шөгінділердің жоғарғы қалыңдығы 4458 м. Коллекторлары түрліше түйірлі құмтастардан құралған, кеуектігі 15 – 17%, өткізгіштігі 0,002 – 0,038 мкм 2 . Мұнайы өте жеңіл, тығыздығы 791 кг/м, құрамында 0,35% күкірт, 9,7% парафин, 3%-дай шайырлар, 0,33% асфальтендерар. Мұнайда еріген газдар құрамы жағынан ауыр, олардағы ауыр көмірсутектердің мөлшері , метан 57%, азот 4,9%, көмір қышқыл газы 1,5%.
Конвекция

Конвекция (— әкелу, жеткізу)- # атмосферада — жер бетіндегі неғұрлым жылыған (тығыздығы кем) ауа массасының немесе ағынының жекелеген бөліктерінің жоғары көтеріліп, онымен бір мезгілде неғұрлым салқын (тығыздау) ауа массасының төмен түсуі. Әдетте, ауаның көтерілу жылдамдығы бірнеше м/с болады (кейде 20—30 м/с-ке дейін барады). Конвекцияның нәтижесінде конвекциялық бұлттар мен конвекциялық жауын-шашындар түзіледі; # мұхиттағы конвекция— температура немесе тұздылықтың өзгеруі нәтижесінде судың тығыздығы өзгеруінен туындайтын вертикаль қозғалысы. Конвекция нәтижесінде су араласып, оның вертикаль бойынша физикалық және химиялық сипаттары теңеседі, төменгі қабаттары оттекпен және жоғары қабаттары қоректік заттармен молығады. # қатты денелерде және вакуумда конвекция болмайды. Еркін конвекция Тұрмыста және техникада кеңінен қолданылатын табиғи конвекция жеткіліксіз болғанда, еріксіз конвенцияны пайдаланады.Мысалы,ауаның немесе газдың жылдам және біркелкі жылуы үшін оларды сорғымен немесе араластырғышпен араластырады.Салмақсыздық жағдайында табиғи конвекция мүмкін емес.Сондықтан ғарышқа ұшу барысында еріксіз конвекцияның көмегінсіз жасанды серіктің корпусы салқындамайды, шам жанбайды.Онда шырпыны, газ жанарғысын пайдалануға болмайды, өйткені жану өнімдері жалыннан алыстатылмайды және ол оттектің жетіспеушілігінен өшіп қалады. Конвекция– атмосферада – жер бетіндегі неғұрлым жылыған ауа массасының немесе ағынының жекелеген бөліктерінің жоғары көтеріліп, онымен бір мезгілде неғұрлым салқын ауа массасының төмен түсуі. Әдетте, ауаның көтерілу жылдамдығы бірнеше м/с болады (кейде 20 – 30 м/с-қа дейін барады). Конвекцияның нәтижесінде конвекциялық бұлттар мен жауын-шашындар түзіледі. Конвекциялық ағым Cұйық немесе газ бөлшектерінің температурасындағы айырмашылықтар әсерінен туындайтын, сол бөлшектердің жоғары-төмен қозғалуымен сипатталатын ағым. Дереккөздер
Коневский осередок

Коневский осередок – Каспий теңізі жағалауындағы ең ірі арал. Орналасуы Атырау облысы Құрманғазы ауданы аумағында орналасқан. Сипаттамасы Аралдың ұзындығы 36 км, енді жері оңтүстігінде 10 км-дей, аумағы шамамен 28 км²-ге жуық. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан аралдың жер бедері тегіс келген. Оның бетін төрттік кезеңнің саздақты-құмайтты аллювийлі шөгінділері жапқан. Онда қамыс, құрақ өседі. Елді мекендер, қоныс, қыстаулар жоқ. Соңғы 20 жыл ішінде теңіз деңгейінің біршама көтерілуіне байланысты аралдың біраз бөлігі су астында қалған. Арал жағалаудан 1,5 км алшақ жатыр. Батысында Синее Морцо шығанағы және Үтері (Өтер) теңіз каналы, шығысында балықшылар кемесіне арналған теңіз каналы өтеді. Аралдың орталығын бөлігін (2,5 км-дей) жиі-жиі су басып, арал екіге бөлініп отырады. Қайраң арал болғандықтан теңіз суы таяз (1,5-2 м.), жаз ортасында шалшық суға айналады. Суында балық көп. Дереккөздер
Конституция мұздығы

Конституция мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Талғар өзенінің бастауында орналасқан. 1910 жылы С.Е. Дмитриев ашқан. Аумағы, жер бедері Мұздық 4520 м биіктіктен 3270 м биіктікке дейін созылып жатыр. Ұзындығы 6,0 км (оның ішінде ашық бөлігі 5,7 км), жалпы ауданы 6,0 км 2 , мұз көлемі 0,4 км 3 . Мұздық тілінің ашық жері 1,9 км 2 . Мұздық еріп, жылына 15-20 м-дей қысқаруда. Дереккөздер
Конюховское

Конюховское – Есіл алабында. Половинное көлінің солтүстік-батысындағы тұйық көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Конюхов ауылының солтүстік-батысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 129,1 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 7,3 км 2 , ұзындығы 4,1 км, енді жері 3,8 км, жағалау бойының ұзындығы 13,4 км, ең терең жері 1,75 м, су жиналатын алабы 142 км 2 . Жағалауы жазық, түбінде тұнба балшығы шөккен. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Суы қарашаның басында қатып, сәуір айында ериді. Жағалауындағы қалың қамыс жергілікті шаруашылық қажетіне, ал көл құс өсіруге пайдаланылады.
Коопман өгейбұтасы

КООПМАН ӨГЕЙБҰТАСЫ(Euonymus koopmannii) – өгейбұта туысына жататын мәңгі жасыл бұта. Қазақстанда Талас Алатауында, Өгем жотасында кездеседі. Таудың көлеңкелі тастақты беткейлерінде, орманды жерлер мен өзен аңғарларында, сондай-ақ бұталы тоғайлар арасында өседі. Биіктігі 1 м-дей. Сабағы жер астынан жетіледі, өркендері тік, көбінесе жоғары қарай бағытталған. Бұтақтары жіңішке, көп қырлы, қалың жапырақ жауып тұрады. Жапырақтары етжең, пішіндері әр түрлі (таспа, жалпақ қандауыр тәрізді), қысқа сағақтарынан шығады. Гүлі дара немесе 2 – 3-тен жиналып, жарты шатырша гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан және вегетативті көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – алмұрт немесе жүрек тәрізді, 4-қалақты қауашақ. Бұлар піскен кезде қызғылт түске айналады. Коопман өгейбұтасы – сәндік өсімдік, тамырының қабығында гуттаперчи (қатты тері тәрізді өнім) болады. Бұл өте сирек кездесетін реликт түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html] Қызыл кітап
Кордиерит

Кордиерит(француз геологы П.Кордьенің құрметіне аталған), иолит, дихроит – күрделі алюмосиликаттарға жататын силикаттар класының минералы. Химиялық формуласы (Mg, Fe)2 Aі3[AlS5O18]. Ромбылық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары призма, ал агрегаттары бұрыс пішінді шоғырлар, түйірлер пішіндес болады. Кордиерит түссіз, кейде сарғылт, ақшыл көк, күлгін, қоңыр түсті, қаттылығы 7 – 7,5, меншікті салмағы 2,6 – 2,8 г/см3, морт сынғыш. Кордиерит гнейстерде, кристалдық тақтатастарда, жапсарлық метаморфталуға шалынған магмалық жыныстарда кездеседі. Түсі әдемі, мөлдір. Ақаусыз Кордиерит зергерлік өнерде қолданылады. Дереккөздер
Корнух-Троцкий өгізкөзі

Корнух-Троцкий өгізкөзі — астралылар тұқымдасы, өгізкөз туысына жататын шала бұта. Қазақстанда солтүстік аймақтарда кездеседі. Таудың бор қабаттары мен әктасты беткейлерінде өседі. Биіктігі 10 – 30 см. Сабағы қарапайым немесе аз бұтақтанған. Жапырақтары сағақты, екі рет қауырсынды тілімденген. Жас жапырақтарын ақ киіз сияқты түк басып жатады. Жалпақ тілшелі, сары түсті күлтелері гүлдерінің шетінде орналасады. Ортаңғы гүлдері қос жынысты, олардың желектері түтікше тәрізді. Гүлдері себет гүлшоғырына топталған, олар сабағының ұшында дара жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жемістенеді. Жемісі — төрт қырлы тұқымша. Олардың айдаршасы қысқа болады. Корнух-Троцкий өгізкөзі өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітап]
Коробиха (өзен)

Коробиха – Бұқтырма өзенінің саласы. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 29 км, су жиналатын алабы 295 км². Бастауы Коробиха ауылы тұсында Бұқтырма өзеніне құяды. Гидрологиясы Өзеннің арнасы өн бойы тік тау шатқалымен ағады. Арнасының беткейлерін қылқан жапырақты орман көмкерген. Қарашаның 1-онкүндігінде суы қатып, мамыр айының 1-онкүндігінде ериді.
Королев мұнай кен орны

Королев мұнай кен орны — Атырау облысы Жылыой ауданында, Құлсары қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Кен орнының құрылымы 1960–1975 жылдары аймақтық геологиялық-геофизикалық жұмыстардың нәтижесінде анықталған. Геологиялық құрылымы, қанығу сипаты Өнімді қабаттар тұзүсті және тұзасты кешендерден табылған. Кен шоғырлары қабат, дөңес пішінді, тектоникалық құрылымға сәйкес орналасқан. Қимасы терригендік тау жыныстарынан құралған, коллекторы кеуекті. Ашық кеуектегі 26%, мұнайға қаныққан қабаттың қалыңдығы 8,4 м. Тығыздығы, құрамы Мұнайы ауыр, тығыздығы 0,965 г/см 3 , күкірті 2%, парафині аз (0,52%). Палеозойдың мұнайлы қабаттары төменгі пермь кезеңінің арт ярусының карбонатты түзілімдерімен байланысты. Тереңдігі 3952 м. Өнімді қабаттар әктастан құралған. Коллекторы карбонатты кеуекті, ашық кеуектігі 7,8%. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,797 – 0,8 г/см 3 . Мұнайда еріген газ майлы, этан-пропанды, метан 43,36%, ауыр көмірсутектер 21%. Кен орны барлануда.
Корольков бәйшешегі

Корольков бәйшешегі – құртқашаштар тұқымдасы, бәйшешек туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Оңтүстік Қаратау мен Талас Алатауының сілемдерінде кездеседі. Таудың төменгі белдеулеріндегі ұсақ қиыршықтасты беткейлерінде өседі. Биіктігі 10 – 20 см, тамыр түйнектері шар тәрізді домалақ болады, сыртын торлы қабық жапқан. Жапырақтары ұзын таспа тәрізді (ұзындығы 15 см, ені 3 мм). Гүлі ашық сары түсті, оның ұзын түтікшесі болады. Тұқымынан кейде вегетативті көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – цилиндр тәрізді қауашақ. Корольков бәйшешегі – сәндік өсімдік. Жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html] Қызыл кітап
Корольков қызғалдағы

Корольков қызғалдағы – лалагүлдер тұқымдасы, қызғалдақ туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Қызылқұмда және Өзбекстанмен шекаралас жерлерде кездеседі. Аласа таулардың ұсақ қиыршықтасты беткейлері мен құмды жерлерінде өседі. Биіктігі 10 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді (қалыңдығы 2 см-дей), сыртын қара қоңыр ұзынша қабықтар жапқан. Сабағы жіңішке, онда шеттері иректелген 3 жапырақтары болады. Дара гүлі сабағының ұшында жетіледі, гүл тозаңдары сары, ал гүл жүйкелері қанық қызыл түсті. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі – қауашақ. Корольков қызғалдағы – сәндік өсімдік. Өте сирек кездесетін болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Жалпылама Биіктігі 10 – 20 см, пиязшығы жұмыртқа трізді, жуандығы 1 – 2 см, қатты терілі, қара, кейде жер бетіне дейін созылғын, жоғарғы жағы түкті жүнді қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны үшеу, қайырылған, едәуір алшақ орналасқан, бұйра, көкшіл, сұр, әдетте гүлден биік, төменгі таспа тәрізді, ені 0,5 – 1 см. Гүлі біреу; гүл серігі қызыл, кейде сары немесе ала, ұзындығы 2 – 4 см, ішкі жағының түбінде шағын қима дағы бар, әдетте доғал, түкті ұшы қысқа, сыртқыллары кер жұмыртқа тәрізді, ішкілері шамалы жіңішке; аталықтары гүл серігінен 2,5 есе қысқа, олардың жіпшелері қара, көбіне төменгі жағы сары, тозаңдықтары сары, жіптерінен 1,5 – есе қысқа, түйнің аналық ауызы орнықты. Наурыз айының соңы мен сәуірде гүлдейді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html] Қызыл кітап
Костычев жер асты су кен орны

Костычев жер асты су кен орны - Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы Костычевка елді мекені жанында орналасқан. 1979-1980 жылдары темір кентасын барлау экспедициясы ашқан. Геологиялық құрылымы, сипаты Тоғызақ-Тобыл аралығында шөгіп жатқан аллювийлі аңғар орта олигоцен шөгінділеріне шоғырланған. Сумен толығуы негізінен жауын-шашынның жер қыртысына сүзілуі арқылы болады. Кендегі су қорының мөлшері 5500 м 3 /тәулік. Суы [1979-1987 жылдары пайдаланылды. Дереккөздер
Котел

Котел – Қалба жотасының оңтүстік-батысындағы оқшауланған тау массиві. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданы Жарық ауылының солтүстік-шығысында 29 км жерде, Шар және Көкпекті өзендерінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1089 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Жер бедері Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстігінде Сарыжал жотасы, батысында Қаражал таулары, оңтүстігінде Қарғалы тауы, шығысында Жұмағұл тауы орналасқан. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы палеозойдың тақтатасы, құмтас және интрузивті жыныстардан түзілген. Өсімдігі Беткейіндегі қызғылт қоңыр, қара топырағында далаға тән өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Котляков мұздығы

Котляков мұздығы – Алматы облысы Талғар аудaны Құтырғанбұлақ өзенінің аңғарында орналасқан. Жалпы бағыты аңғар бойынша шығысқа, оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Аумағы, жер бедері Мұздықтың жалпы ұзындығы 2,6 км, ашық бөлігінің ұзындығы 2,2 км. Жалпы аумағы 2,9 км 2 , ашық бөлігі 2,4 км 2 . Мұздықтың төменгі шекарасы 3315 м, жоғарғы шекарасы 3880 м, мұзқар (фирн) сызығының биіктігі 3770 м. Мұздықтың көлемі 0,11 км 3 . Мұздықтан Құтырғанбұлақ өзені бастау алады. Дереккөздер
Кофе ағашы

Кофе ағашы( – кахва) – салпыстар тұқымдасына жататын аласа жасыл ағаш не биік ірі бұта. Қолдан өсірілетін түрлерінің биіктігі 3 – 6 м. Жапырақтары қалың, түсі қою жасыл, гүлі ақ, хош иісті. Жемісі – қызыл не қара көк, үлкендігі шиедей қосарланған дән. Осы дәндері не оның ұнтағы кофе деп аталады. Кофе ағашының Азия мен Африканың тропиктік аймағында, Мадагаскар мен Маскарен аралдарында өсетін 50-ге жуық түрі бар. Дүниежүзілік тауарлық кофе, негізінен, Бразилияда, Эфиопияда (С. arabіca), Колумбияда және Йеменде өндіріледі. Кофе ағашын өсіруге топырағы борпылдақ, жылына 2200 – 3300 мм жауын-шашын түсетін, орташа ауа температурасы 18°С-тан төмен емес жерлер қолайлы. Оны кокос, май алынатын пальмалармен, банан, цитрус, т.б. өсімдіктермен бірге өсіреді. Кофе ағашы көбінесе дәнінен (бір ағаш 1 кг-ға жуық дән береді) және қалемшеден көбейтіледі. Ол үшін 2 жылдық көшеттерді көлеңке жерде өсіріп, сонан соң плантацияға отырғызады. 4-жылы жеміс бере бастайды. Жыл бойы гүлдейді және жеміс (1 га-дан 20 ц) береді. Кофе дәнінің құрамында 13 – 14% азотты заттар, 0,65 – 2,7% кофеин, 2 – 3% қант, 10,6% май, т.б. заттар болады. Кофе дәні ішетін кофе және кофеин алуға пайдаланылады. Қазақстанға кофе дәні және оның ұнтағы шет елдерден әкелінеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.makecafe.ru/ Кофе]
Кошевой шыңы

Кошевой – Іле Алатауының орталық бөлігіндегі Талғар – Алақыр тау сілеміндегі шың. Географиялық орны Қазақстан (Алматы облысы Талғар ауданы) мен Қырғызстанның шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 4253 м. Геологиялық құрылымы Шың протерозой мен палеозойдың граниттерінен түзілген. Кошевойдың солтүстік-шығыс етегінде Дмитриев, солтүстік-батысында Городецкий, оңтүстігінде Сапожников мұздықтары жатыр. Дереккөздер
Кошенильдер

Кошенильдер– кокцидтар тобына жататын ұсақ жәндіктердің бірнеше түрінің жалпы атауы. Жиі кездесетін 3 түрі (поляк карминді сымыры, арарат сымыры және мексика сымыры) бар. Соның ішінде 1 түрі – поляк карминді сымыры (Porphyrophora polonica) Қазақстанда Алтайдың орманды-далалы алқаптарында таралған. Аналығының түсі күрең қызыл түсті, пішіні сопақша немесе алмұрт тәрізді. Денесі бас, құрсақ болып анық ажыратылмаған. Ауыз аппараты жойылған. Көзі 2 пигментті дақ сияқты. Алдыңғы аяқтары ірі, жер қазатын аяқтарында мықты тырнақтары бар, ортаңғы және артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан қысқа. Аталығы да күрең қызыл түсті, ұзын мұртшалары бар. Олардың 1 жұп қанаттары жақсы дамыған, 2 жұп қанаты жойылған. Денесінің артқы жағында бір уыс ақ түсті балауызды жіп болады. Тіршілігі жер астында өтеді, өте аз қозғалады. Өсімдіктердің тамырымен қоректенеді. Мамыр айынан шілденің ортасына дейін дернәсілдері өсімдік тамырының шырынын сорып, сыртын қатты қабық жабады да, тегіс шар тәрізді цистаға айналады. 1 айдан кейін цистадан ересек жәндіктер шығады. Жұмыртқаларын (саны 300-дей) шілденің ортасы тамыздың аяғында салады. Дернәсілдері 1 жылға дейін жұмыртқа қапшығында жатады. Кошенильден қызыл түске бояйтын кармин алынады. 20 ғасырда жасанды талшық бояйтын өндірістің дамуына байланысты Кошенильдің саны тым азайып кетті. Карминді поляк сымыры, одан басқа тағы 3 түрі (Яковсонның филлоргериусы, Карминді Виктория сымыры, Кармин бояуын өндіруші ақмия сымыры) сандарының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітап]
Көбейтұз

Көбейтұз – Теңіз көлінің шығысындағы тұзды тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы Ерейментау қаласының солтүстік-шығысында 25 км жерде орналасқан. Өлеңті өзені алабында. Теңіз деңгейінен 253 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 6,9 км 2 , ұзындығы 3,5 км, енді жері 3,1 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км. Жағалауы құмды, саздақты ойлы жазық. Жағасы күрделі пішінді, су көп жылдары пішінін жиі өзгертіп тұрады. Қараша – сәуір айлары аралығында суы қатып жатады. Суы тұзды. Жауын-шашын және жер асты сулары мен толысады. Көл айдынында жыл бойы су болады. Мал суарылады, жағалауы шабындық. Дереккөздер
Көбелей (өзен)

Көбелей, Көбелейтемір – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы өзен. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 825 км 2 . Бастауы Бастауын Мұғалжардың батысындағы Мұзбел тауының солтүстігінен алып, Қаракөл ауылының маңындағы Лаққырған қонысынан 12 км жоғарыда, Көлденеңтемір өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, жарлы. Жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Сәуір – мамыр айларында суы тасып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Көбен

Көбен, Кубан – Жуанқұм құмындағы төбе. Географиялық орны Қызылорда облысы Қазалы ауданы Тасарық ауылының солтүстік-шығысында 11 км жерде орналасқан. Қуаңдарияның аңғарында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 71 м. Солтүстігінде Қалтөбе артезиан құдығы, шығысында Бұлақ артезиан құдығы, оңтүстігінде Түлкішоқат төбесі орналасқан. Геологиялық құрылымы Жер бедері Қуаңдария өзенінің атыраулық аллювийлі шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Құмды, сұр топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп және астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Көбенқопа

Көбенқопа – Тобыл өзені аңғарындғы тұйық көл. Тентексор көлдерінің оңтүстік-батысында орналасқан. Географиялық орны Қостанай облысы Қамысты ауданы Қарабатыр ауылының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 250 м биіктікте. Аумағы 3,2 км 2 , ұзындығы 3,3 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км, орташа тереңдігі 0,3 м. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ өскен. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Жазда көл айдыны тартылып, жағалауы батпаққа айналады. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Суы кермек, сілтілі келген. Дереккөздер
Көбенқұйрық

Көбенқұйрық – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған. Негізінен Батыс және Орта Азияда кездесетін 600-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерінде кездесетін 56 түрі бар. Сабақтары жалаң немесе бұтақты. Шеті иректелген, тұтас жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлдері қос жынысты, аталық жіпшелері бос жатады, тозаңқаптары түтік тәрізді өседі. Себет гүлдері қалқанша, сыпырғы немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді ұзынша келген. Кейбір түрінің тұқымында айдаршасы болады. Көбенқұйрықтардың 21 түрі – Қазақстанда сирек өсетін өсімдіктер. Олардың ішіндегі өте сирек кездесетіні жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген түрі – ірі жапырақты Көбенқұйрық (C. grandіfolіa). Оның биіктігі 1 м-дей. Сүректенген тамыры болады. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақтанып келеді. Ірі жапырағының ұзындығы 40 см, ені 20 см-дей. Сары гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Тұқымы ұзынша келген, сырты тегіс, қара қоңыр дақтары болады. Ірі жапырақты Көбенқұйрық Ақсу - Жабағылы қорығында қорғалады. Түрлері *Cousinia grandifolia – Іріжапырақ көбенқұйрық *Cousinia karatavica – Қаратау көбенқұйрығы *Cousinia mindshelkensis – Мыңжылқы көбенқұйрығы *Cousinia rigida – Қатты көбенқұйрық *Cousinia vavilovii – Вавилов көбенқұйрығы Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html] Қызыл кітап
Көбікше

Көбікше – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Ресейдің еуропалық бөлігінде, Украинада және Қиыр Шығыста өсетін 15 түрі белгілі. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньда және Қаратауда кездесетін 2 түрі (дала көбікшесі, жіңішкежапырақты көбікше) бар. Бұлар тыңайтылған жерлерде, бөгендердің жағалауы мен бақтарда арамшөп ретінде өседі. Биіктігі 30 – 50 см, тамыры цилиндр тәрізді. Сабағы жіңішке, сыртын қысқа, төмен қарай иілген қылтанақтар жапқан. Жапырақтарының екі жағы да қылтанды, төменгілері жіңішке сағақты, жоғарғылары отырмалы. Тостағанша жапырақшалары өткір қандауыр тәрізді тілімденген, күлтелері ақ немесе қызыл түсті. Гүлдері қос жынысты, 6 – 7 гүлдері бірігіп, шатырша гүлшоғырын құрайды. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі домалақ, ұзындығы 3,5 – 5 мм. Дереккөздер
Көгал

Көгал , газон ( – гүл алаңы) – біркелкі етіп тегіс жерге өсірілген, шөбі қысқа, шырпылған көп жылдық өсімдіктер алаңы. Көгалдың бірнеше түрі ажыратылады: фонтан мен мүсіндерді көркемдеп, әсемдік үшін отырғызылған, ағаш пен гүл айналасында өсірілетін партерлік көгал, саябақтар мен көше жағалауларында өсірілетін саябақтық көгал, стадиондарда өсірілетін спорттық көгал, астық тұқымдасына жататын және әдемі гүл жаратын бір жылдық өсімдіктерден (гүлкекіре, көкнәр, т.б.) өсірілетін мавритан көгалы түрлері бар. Көгал жасайтын жерді алдын ала тастан, арамшөп тамырынан тазартып тегістейді де, терең етіп (30 см) жыртады. Органикалық және минералдық тыңайтқыштар шашылады. Топырағы сазды жерге құм, құмды жерге саз топырақ қосады, оның бетіне қалыңд. 10 – 15 см-дей құнарлы топырақ төсейді. Көгалға, әдетте, дәнді және бұршақ тұқымдас шөптер: қоңырбас, бетеге, сиыр жоңышқа, бидайық, беде, тарғақшөп, суоты, райграс, т.б. егіледі. Көгалға арналған шөптердің дайын қоспалары да сатылады. Көгал (мавритан көгалынан басқасы) шөбін ұдайы шауып, шабылған шөпті жинап алады, жақсылап суарып, отап, оған тыңайтқыш сеуіп отыру керек, сондай-ақ қыстың басында көгалға ағаш күлімен араластырылған майлы компост (2 – 3 см етіп) жайып тастау қажет, бұл Көгалды мүк басып кетуден сақтайды. Дереккөздер