Ачех

Ачех (аче, ачестер, ачехтер, ачиндер) — Индонезиядағы халық. Негізінен Суматра аралының солтүстігінде және көршілес Ве және Брё­эх аралдарында (негізінен Аче провинциясында) тұрады. Халқы 3,4 миллион адам. (2000, бағалау). Олар Малайзияда да тұрады (10 мың адам). Эндоэтнонимдері Ағылшын тілінде – «Acehnese»; индонезия тілінде - «Suku Aceh»; яван тілінде – «Wong Acèh»; малай тілінде - «Orang Aceh»; малаялам тілінде - “അക്കിനേസ”; қытай тілінде - “亞齊人”; испан тілінде – «Aceh»; неміс тілінде - «Achinesen»; түрік тілінде – «Açeler»; украин тілінде - «Ачехці». Этногенезі Ачехтың ең ерте тұрғындарының археологиялық дәлелдері Плейстоцен дәуіріне жатады, олар Аченің батыс жағалауында (Лангса аймағы және Ачех Тамианг регенті) өмір сүрген және олар австраломеланезоидтық сипаттамаларға ие болған. Жергілікті тайпалардың, мантир халқы мен лхан халқының (протомалай), сондай-ақ кейінірек келген чам, малай және минангкабау (дейтеро-малай) халықтарының қоныс аударуы Ачехтыі Прибуми халқын құрады. Шетелдік этникалық, әсіресе үндістер, сондай-ақ арабтардың, парсылардың, түріктер мен португалдардың аз бөлігі де Ачех халқының ажырамас бөлігі болып табылады. Ачехтың Суматра аралының солтүстік шетіндегі стратегиялық орналасуы мыңдаған жылдар бойы әртүрлі топтардың, атап айтқанда Таяу Шығыстан Қытайға дейінгі теңіз сауда жолындағы адамдар арасында баспана және неке орны болды. Нәсілі Олар оңтүстік азиялық нәсілге жатады. Тілі Ачех тілі аустронезия тілдерінің батыс зонда тобының малай-чам тармағына жатады, оның ішінде банда, барух, буенг, дажа, пасе, пидие, тунонг диалектілері бар. Жазуы латын және араб әліпбиіне негізделген. Ачехтер арасында индонезия тілі де кеңінен таралған. Діні Ачех халқы қатаң мұсылман-сүнниттер және Исламның Индонезияға және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа елдеріне таралуында маңызды рөл атқарды. Ачех тұрғындары басқа діндерге бет бұрған Ачех тұрғындарына табанды және тіпті қатал түрде қарсы болды. Ачех Индонезиядағы ислам шариғатын ресми түрде енгізген алғашқы провинция болғандықтан, басқа исламдық провинциялар да шариғат заңдарын жүзеге асыруға ұмтылуда. Тарихы Ачехтердің қалыптасуына Оңтүстік-Шығыс Азияның Суматраға жақын аймақтарының халқы қатысқан болуы мүмкін. Малакка бұғазына кіре берістегі жағдай Ачехтардың халықаралық саудаға ерте араласуына мүмкіндік берді. Ерте орта ғасырларда ачехтар Шривиджая мемлекетінің ықпалында болды. 13 ғасырда ол қайтыс болғаннан кейін жағалауларда бірнеше қала-мемлекеттер пайда болды (Самудра, Пасе, Перлак, Педир және т.б.), олар солтүстік-батыс Үндістанмен сауда қатынасын орнатты. 13 ғасырда ислам діні тарай бастады (қазір Ачех Индонезияның ең исламданған халықтарының бірі болып табылады). 15 ғасырда олар Аче сұлтандығымен бірікті, ачелер құрамына Ниас құлдары да кірді. 17 ғасырдың аяғында Аче сұлтандығын голландтар жаулап алды. 1950 ж. Индонезия Республикасының құрамында ачехтар мұсылмандық сепаратистік қозғалыстарға қатысты. Олар 2004 жылғы 26 желтоқсандағы жер сілкінісі мен цунами кезінде апатты аймақта қалып, аман қалды. Қазіргі ачехтар – Индонезияның ең дамыған халықтарының бірі. Көптеген ачехтер коммерциялық қызметпен айналысады, зиялы қауым өкілдері, діни қызметкерлер және т.б. Кәсібі Негізгі кәсібі – егіншілік (жазық жерлерде – күріш, ішкі аймақтарда – жүгері), бұрыш шаруашылығы, жібек шаруашылығы, мал шаруашылығы (буйвол, ешкі, құс), батыс жағалауында балық аулау. Олар сондай-ақ бұршақ, тамыр дақылдары, жемістер, кокос және арека пальмалары, темекі өсіреді. Дәстүрлі қолөнері – ұсталық, керамика, тоқымашылық, зергерлік бұйымдар, қару-жарақ. Ачех қысқа қанжарлары (ренчонг) Индонезияда кең таралған. Мұнай өнеркәсібі дамып келеді. Өмір салты Ачех сұлтандығы Индонезияға тән жағалаудағы немесе әскери-феодалдық қоғам түрі болды. Негізгі әлеуметтік бірлік ауыл – кампонг болды. Ачехтер мукимдер мен улбаландардың аумақтық билеушілері – имамдар мен улбаландардан тұрды. Сұлтанның билігі шамалы болды, тек астананың айналасындағы доменге (Далам) ғана тарады. Ачена қоғамында маңызды орынды мұсылман дінімен байланысты адамдар иеленді. Олардың арасында шешуші рөлді ілім мен құқық саласындағы ғұламалар – билік өкілдері атқарды. Көптеген ғұламалар ақиқатты тану арқылы құтқарылатын мистикалық жол – тариқаттың уағызшылары болды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Ачехтар елді мекеннің ауылдық түрімен сипатталады. Ағаш қоршаулармен қоршалған шағын үйлер аумақта шашыраңқы орналасқан. Елді мекеннің орталығында қауымдастық жиналыстары өтетін үй бар. Барлық ғимараттар ағаштан жасалған, оюлармен безендірілген. Таулы аймақтарда көп балалы отбасын орналастыруға арналған дәстүрлі Ачех үйлері сақталған. Олар ұзын пішінді және ортасында бөлімдермен әр отбасы үшін бөлек бөлмелерге бөлінген. Үйлердің әшекейлерінің арасында әртүрлі мөлшердегі және пішіндегі түрлі-түсті кілемшелер, жастықтар т.б.бар. Қазіргі заманғы тұрғын үй - бұл бір отбасын орналастыруға арналған шағын үй. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі костюм қарапайым индонезиялық костюмнен ерлер мен әйелдер үшін саронг астында міндетті түрде шалбар (луёэ) киюімен ерекшеленеді. Еуропалық костюм әсіресе қалаларда кең тарауда. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағам көкөністермен пісірілген күріш, балық (жаңа піскен, кептірілген), салт-дәстүр кезіндегі тағамдардағы куркума қосылған күріш пайдаланады. Ачех асханасы үнді және араб тағамдарында жиі кездесетін зімбір, бұрыш, тмин, қалампыр, даршын, күнзе және аскөк сияқты дәмдеуіштердің үйлесімімен танымал. Түрлі Ачех тағамдары карри және кокос сүтінен дайындалады, әдетте буйвол, сиыр еті, қой еті, балық немесе тауық еті сияқты еттермен біріктіріледі. Фольклоры Ачех дәстүрлі биі қарапайым халықтың мәдениетінің, дінінің және фольклорының мұрасын көрсетеді. Ачех биі әдетте топ болып, тұрып немесе отырып және бір жынысты бишілер тобында орындалады. Музыкалық тұрғыдан, биді екі түрге бөлуге болады. Біріншісі бишілердің вокал мен физикалық соқпалы қозғалыстармен сүйемелденсе, екіншісі жай ғана музыкалық аспаптар жиынтығы. Музыкалық өнер дамыған, ұлдардың билеріне - (мепуле) тән. Атақты тұлғалары *Али Мугаят Сях - Ачехтың бірінші сұлтаны. *Кат Ньяк Меутия - Индонезияның ұлттық қаһарманы. *Теунгку Чик ди Тиро - Ачех соғысы жетекшілерінің бірі (1873-1804) *Тенгку Аднан Тенгку Мансор - Малайзиялық саясаткер. *Теуку Мухаммад Хасан - Индонезиялық саясаткер және 1945 жылы Индонезия тәуелсіздік алғаннан кейін Суматраның бірінші губернаторы *Теуку Джейкоб - Индонезиялық палеоантрополог. *Теуку Висну - Индонезия актері *П. Рамли - Малайзиялық актер, режиссер, музыкант және композитор *Сануси бин Джунид - Малайзиялық саясаткер. *Сурья Палох - Американдық кәсіпкер және Индонезияның Daily Media, Lampung Post және Metro TV телестанциясына иелік ететін медиа топтың төрағасы. Сілтеме * Дереккөздер