kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Руда жаралу сатылары

Руда жаралу сатылары - біршама тұрақты геологиялық және физико-химиялық жағдайларда, құрамы жағынан бір-біріне , жаралу уақыттары бір-біріне жуық, бір не бірнеше руда түзуші минералдырдың жаралуына кеткен уақыт. Дереккөздер
Роторлы экскаватор

Ротарлы экскаватор — кенді үздіксіз күреп қазатын әрі транспортқа тиейтін көп шөмішті экскаватор. Роторлы экскаватрдың жұмыстық тетігі — ұзын сырықтың ұшына орнатылған көп шөмішті роторлық дөңгелек. Дереккөздер
Сезімділік

Сезімділік – адамның айқын білінген заттық сипаты бар және біршама орнықтылығымен ерекшеленетін эмоциялық күйіну-сүйінулерінің айрықша түрі. Қалыптасқан нақты жағдайлардағы заттардың субъективтік маңызын бейнелейтін жағдаяттық эмоциялар мен аффектілерден өзгеше, сезімдер тұрақты мотивациялық маңызы бар құбылыстарды саралайды. Тұлғаға оның қажетсінулеріне сай келетін заттарды ашып және оларды қанағаттандыру жөніндегі қарекетке ынталандырып, сезімдер бұл қажетсінулердің болуының нақты – субъективтік нысаны болып табылады. С.-дің қалыптасуы – адамның тұлға болып дамуының қажетті шарты. *Мінез-құлқының түрткі-себептерін, мұраттарын, нормаларын білудің бір өзі адамның оларды басшылыққа алу үшін жеткіліксіз. Орнықты сезімдер заты болғаннан кейін ғана бұл білімдер қарекетке нақты түрткі болады. Адам сезімдерінің қоғамдық шарты қоғамның дамуы барысында өзгеріп отырады. Онтогенезде сезімдер жағдаяттық эмоциялардан гөрі кейін пайда болады; олар отбасының, мектептің, өнердің және өзге қоғамдық институттардың тәрбиелік әсерінің ықпалымен индивидтік сананың дамуына орай қалыптасады. Эмоциялық тәжірибені қорыту нәтижесі ретінде пайда болып қалыптасқан сезімдер адамның эмоциялық саласының жетекші түзілімдеріне айналады да, өз кезегінде жағдаяттық эмоциялардың динамикасы мен мазмұнын анықтай бастайды. Мысалы, жақын адамына деген сүйіспеншілік сезімінен жағдайға байланысты ол үшін алаңдау, айырылып қалса қайғыру, жүздескенде қуану, сүген адамы сенімді ақтамаса ыза болғанда дамуы мүмкін. Мұндай жағдаяттық эмоциялар қалыптасқан жағдайларға қатысты сезімнің мазмұнын нақтылайды да, белгілі бір әрекетке ынталандырып, сезімнен өрбіген қарекеттің дамуына септеседі. Кейде сезімдер мен оларға ілеспе эмоциялар олардың объектілеріне қайшылықты қатынас тудыруы мүмкін. *Тұлғаның қалыптасу процесіне сезімдер иерархиялық жүйеде ұйымдасады; онда бір сезімдер жетекші орныда, басқалары әлеуеттегі, жүзеге аспайтын беталыстар болып қала береді. Үстем сезімдердің мазмұны тұлғаның бағыттылығының ең маңызды сипаттамаларының бірін анықтайды. Сезімдерді топтастырудың ең көп тараған бір түрінде олардың жекелеген түрлері өздері көретін қарекет салалары бойынша сараланған. Адамның әлеуметтік болмысқа эмоциялық қатынасының бүкіл байлығы қамтылған биік сезімдер айрықша топ құрайды. Адамгершілік сезімдер саласына адамның әлеуметтік мекемелерге, мемлекетке, басқа адамдарға, өзіне-өзінің көзқарасын айқындайтынның бәрі жатады. Танымдық қарекет адамда танымдық немесе ақыл-ойлық сезімдерін туғызады. Олардың пәні білім алу процесінің өзі, сондай-ақ оның нәтижесі болады; ақыл-ой сезімдерінің шыңы адамның ақиқатқа деген жалпылама сүйіспеншілік сезімі болып шығады. Биік сезімдердің арасында қарекетпен байланысты: еңбекпен, оқумен, спортпен байланысты практикалық сезімдер маңызды орын алады. Пәндік мазмұнның жалпыламалық дәрежесі бойынша сезімдер нақты (мысалы, балаға, өнер туындысына қатысты сезімдер), жалпылама (жалпы алғанда балаларға, музыкаға деген сезімдер) және абстрактілі (әділеттік сезімі) болып бөлінеді. Дереккөздер
Тұңғыш және алып энциклопедия

Тұңғыш энциклопедия Афинада біздің дәуірімізге дейін 370 жылы шығыпты. Оны құрастырған Платонның немересі Спейзиппус. Британдықтар құрастырған көне энциклопедия «Либер экзерпционум» деп аталады. Оны дайындаған шотланд монахы Ричард 1140 жылы Парижде бастырыпты. *Ал ең үлкен энциклопедияның иесі – мадрид пен Барселонның бірлескен «Эспаса и сыновья» баспасы. 1935 жылдан бері қолға алған бұл алып энциклопедияның соңғы 104-шы томы 1983 жылдың тамызында жарық көрді. 105000 беттен тұратын онда 165200000 сөз қамтылған. Энциклопедияның жалпы құны – 2325 доллар. Дереккөздер
Қази Данабаев

Биографиясы • Қ.Соңғыбайұлы 1951 жылы Арал ауданы Қара¬құм ауылында дүниеге келген. Мектеп қабыр¬ғасында жүріп-ақ қалам мен қағазды жанына серік етеді. Сөйтіп тырнақалды шығармаларын да дүниеге әкелген. Ол алғаш еңбек жолын кін¬дік қаны тамған өңірде мұғалімдік қызмет ат¬қарудан бастайды. Жылдар өте облыстық кәсіп¬одақ шығармашылық ұйымының директоры, облыстық телерадио хабар¬ларын тарату ком¬паниясында аға редакторлық қызметтерін абыройлы атқарған. Мұнан кейін өмірінің соңына дейін облыстық «Сыр бойы» газетінде қызмет атқарып, сан түрлі та¬қырыпта қалам тербеді. Ол «Жалын» баспасының екі мәрте жүлдесін иеленіп, «Гүлдәурен», «Қыран қия» секілді бір¬неше кітаптарын жарық¬қа шығарған. • Осындай артына өш¬пестей із қалдырған Қази ағамыздың құрметіне ұйымдастырылған облыстық турнирдің өтуіне «Сыр медиа» МКК мұ¬рындық болды. Турнирдің ашылу салтанатына Қази ағамыздың жұбайы Қуанышкүл апа мен інісі, Арал аудандық мәслихат хатшысы Көл¬бай Данабаев келіп, турнирдің дәстүрлі түрде өтіп жатқанына өз ризашылықтарын білдірді. Ақ жалау», «Қазанбай», «Азалы күн» әңгімелерінің жұлыны түгелдей Қарақұм адамдарының тыныс-тіршілігіне арналған.Кейініректе жазылған «Шөңтөбе, Шотай, Балдәурен» повесі дәстүрлі «Жалын»бәйгесінің жүлдегері атанған. Отбасы Әйелі:Қуанышкүл апа(Қызылорда) Ұлы:Нұрлан аға(Астана) Немересі:Нарғұлан Қази (Астана) Келіні:Жанар әпке(Астана) Інісі:Көлбай аға Әзіл-қалжың • «Сыр бойы» газетінің жауапты хатшысы Расул ақын Дүйсенбек Аяшұлына інісі ретінде қаттырақ сөйлеп, зекісе керек. Ертесіне Қази Дана¬баев Расулға келіп: - Немене, кеше Дүйсенбек екеуің ұрсысып қалғансыңдар ма? - деп аңқаулана сұрапты. Рекең «иә» дейді ғой. Сонда Қази: - Бәсе, жаңа оны есіктің алдында көрдім, қолында пы¬шағы бар, сені іздеп жүр, - деп кетіп қалыпты. Сасып қалған Рекең: - Ұрыссам, өзімнің інім емес пе?! О неменің онысы несі! - дей берсе керек. Қосымша мәліметтер 1. https://www.youtube.com/watch?v=3T8_GcKzPc8 2. https://www.youtube.com/watch?v=q7Jv34JUTU0 Авторы Қызылорда қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің оқушысы Маханова Жансая 7D
Тәнеш Оразов

Майдангеріміз туралы Ешкім де, ештеңе де ұмытылмайды..Жылдан жылға майдангерлер саны азаюда. Бүгінде Қызылорда облысында 64 Ұлы Отан Соғысы ардагерлері бар. Сол ардақты майдангерлердің бірі жерлесіміз – ТӘНЕШ ОРАЗОВ.Тәнеш Оразов Ұлы Отан Соғысының барлық қасіретін басынан өткерген. Соғыс уақытында ол көптеген аштық, аяз,жоқшылық сияқты ауыртпалықтарды бастан кешірді .Тәнеш Оразов 1923 жылдың 23 ақпанында Қызылорда облысының Тереңөзек поселкісіне жақын орналасқан Далакөл ауылында дүниеге келген.Биыл ардагер 92 жасқа толып отыр. Ол 7 жылдық мектепті бітіріп, жақсы білім алды. Кейін Қызылорда педагогикалық училищесіне түсті. Бұл уақытта мұғалім мамандығы өте беделді әрі сұранысқа ие жақсы мамандық болды. Алайда жас жігіттің арманы орындалмады, соғыс басталып кетті...Ол 18 жасында өзінің замандасарымен сұрапыл соғысқа аттанып кете барды. Ақсақал салауатты өмір салтын қолдағандықтан, жастардың да спортпен айналысқанын қалайды. Барынша өз денсаулығын күтеді, темекі шекпейді, таңертең дене шынықтырады, сүтке пісірілген күріш ботқасын ұнатады. Ол, көптеген мемлекеттік наградалардың иегері. Бірақ, солардың ішінде «Құрмет» ,«Сталинградты қорғау», «Ерлік үшін» медальдары қария үшін өте қымбат. Мектеп оқушыларымен кездесуі Жеңістің 70 жылдығына орай Назарбаев зияткерлік мектебінің оқушылары ардагерлерге барып, сый-құрмет көрсеттік. Ардагермен тілдесіп соғыс жылдарындағы оқиғаларды майдангердің өз аузынан естідік. Ол өзінің білімін соғыс кесірінен пайдалана алмады , сондықтан да қазіргі оқушылардың білім алуын қолдайды . Бізге де «Сендер бақытты ұрпақсыңдар, балалық шақтарың бейбіт заманда өтуде . Оқуға да ,өз білімдеріңді пайдаланып ел болашағын қалауға да мүмкіндіктерің бар . Ендеше сол мүмкіндіктеріңді жақсылап пайдаланыңдар . Еліміздің болашағы өз қолдарыңда! Ел ертеңі білімді ұрпақ.» ,- деп бізге ақ батасын берді. Осылай шаттыққа толы бақытты, бейбіт өмір сүруіміз ардақты ардагерлеріміздің арқасы . Жау жағадан алғанда елі үшін сұм соғысқа аттанған, біз үшін жанын қиып, қасық қаны қалғанша шайқасқан барлық ардагерлердің ерлігіне мәңгілік тағзым ... Авторы Қызылорда қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі Тоқжан Ардақ және Мырзахмет Эльвира
Шабден Ералиев

Шабден Ералиев (1898, Шу өзенінің бойында, Сарысу ауд. - 2 қараша 1928, Форт Шевченко) - кеңес қайраткері. Сауатын ауыл молдасынан ашып, 1911-15 ж. Түркістан жер шаруашылығы училищесін, 1915-17 ж. Ташкенттегі орыс-қазақ училищесін бітірген. Еңбек жолы Еңбек жолын Сарысу ауданының аумағында ауыл шаруашылығы санағын жүргізетін мекемеде тіркеуші болып істеуден бастады. Ұзамай болыстық жер бөлімінің меңгерушісі, одан соң аудандық милиция бөлімінің бастығы міндетін атқарды. 1919 ж. Түркістан майданы саяси басқармасының инспекторы болды. Сол шақта ішкі істер халық комиссариаты курсына оқуға жіберілді. 1921-23 ж. Түркістан милиция басқармасының инспекторы, 1223-25 ж. Ақмола уездік милиция бөлімінің бастығы, Ақмола губкомы бөлім меңгерушісінің орынбасары, губкомның бюро мүшесі болды. 1925-28 ж. Ақмола уездік аткомда әкімшілік бөлімінің бастығы, атком төрағасы болып істеді. Қазақстан Орталық атқару Комитетінің жауапты қызметкері, Адай округтік атком төрағасының орынбасары, ҚазОАҚ мүшесі болды. Дұшпандардың қастандығынан Каспий теңізінде қаза тапты. Форт Шевченкоға жерленген. Дереккөздер
Кенешөп

Кенешөп – тұт тұқымдасына жататын бір жылдық талшықты өсімдіктер туысы. Кенешөптің шыққан жері – Орталық Азия. Оны б.з.б. 1 – мыңжылдықта қолдан өсіре бастаған. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Негізінен далалық алқаптар мен оңтүстік облысының таулы аймақтарында өсетін екпе Кенешөп немесе үнді Кенешөпті ( С. sativa) және арамшөп Кенешөпті немесе қарасораң (C. Deralis) бар. Олардың биіктігі 50 – 150 см, сабағы жұмыр, жұмсақ, түкті. Жуандығы 8 – 30 мм. Жапырағы 3 -7 ден бөлінген, қандауыр тәрізді, жиегі араның тісі сияқты иректелген. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Кенешөптің талшығы мата, кенеп тоқуға, әр түрлі арқан, жіп есуге пайдаланылады. Дәнінен тағамдық, тех. Май алынады, күнжарасы – құнды мал азығы. Кенешөті кейде әсемдік үшінде өсіреді. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін үнді Кенешөпінен ұйықтайтын, тыныштандыратын және спазмаға қарсы қолданатын дәрілік заттар мен ганиш (марихуана) алынады. Дереккөздер Қазақстан табиғаты. Энциклопедия. /Бас ред.Б.Ө.Жақып. 2 том. «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, Алматы, 2009 ж.
Кеңқайраң

Кенқайраң - құрамында пайдалы құрамдас бөліктері бар ұсақталған тау жыныстарының жер бетіндегі жиынтығы. Кенқайраңды үгілу, көшу процестері кезінде тұрақты минералдар ғана түзе алады (алмас, алтын, платина, касситерит, т.б.) Кенқайраңдар түзілу жағдайына қарай элювийлі, жылжымалы, солифлюкциялық, коллювийлі, делювийлі, пролювийлі, аллювийлі, т.б. болып бөлінеді. Сондай – ақ мұз басу мен аридтік климатты аймақтарда мұздықты, эолдық Кенқайраңдар түзіледі. Түзілу уақытына қарай Кенқайраңдар : көне заманғы (мезозой, палеозой және прекембрий), антропогендік және қазіргі заманғы болып бөлінеді; орналасу жағдайына қарай : жер үстіндегі және көмілген (морена, эффузивті, жылжымалардың астында қалған); құрамына қарай : бір немесе көп минералды; пішініне қарай : қабатты, линза, таспа, ұя пішіндес болады. Олардың ұзындығы бірнеше жүз метрден бірнеше км – ге дейін, ені бірнеше метрден жүздеген метрге дейін, қалыңдығы бірнеше см – ден ондаған метрге дейін болуы мүмкін. Қазақстанда алтынның Кенқайраңды кен орындары Оңтүстік Алтайдың Күршім, Қалжыр, Қалғұтты өзендері алабында, алмастың Кенқайраңды орындары Солтүстік Қазақстан облыстарында (Қаратал, Қарағаш) бар. Дереккөздер Қазақстан табиғаты. Энциклопедия. /Бас ред.Б.Ө.Жақып. 2 том. «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, Алматы, 2009 ж.
Күпек аурулары

Күпек аурулары – ерлердің жыныс мүшесінің жиі кездесетін аурулары. Күпек ауруларына : баланит, фимоз (күпектің тарылуы), пармифоз (жыныс мүше күпегінің қысылуы), баланопостит (күпек пен оның ішкі қабығының қабынуы), герпес (күпек ұшығы) және күпектің қатерсіз ісіктері жатады. Күпектің қатерсіз ісіктері : вирусты және вируссыз папилломалар (кондиломалар) болып бөлінеді. Вирусты папиллома (өткір ұшты кондилома) – іріңді қабыну туғызатын микробтардың әсерінен тері мен оның шырышты қабаттарында өсетін сүйелше ісік. Ол кездейсоқ жыныс қатынасынан кейін 1 – 6 ай шамасында пайда болады. Алғашында папилломалардың диаметрі 0,1 мм болады, кейін өсіп түкті, өткір ұшты көптеген сүйелшелерге, кейін бір – біріне қосылып, зор өспеге айналады, ауру бастапқыда ауырсынып білдірмейді. Ауру инфекциямен асқынған кезде папилломалар іріңдеп, өлі еттеніп ойық жараға айналады. Бұл кезде науқастың дене қызуы көтерліп, денесі қышып, күпектен ірің ағады, оған шаптың лимфотүйіндерінің қабынуы (шошынуы) қосылады. Бұл кезде күпек папилломаларын еркек жыныс мүшесінің қатерлі ісігінен ажырату қиын болады. Ұсақ вирусты папилломаларды (мөлш. 1 – 2 мм) электркоагуляциямен (электр ағынымен күйдіріп емдейді), мөлшері үлкендерін операция жасап сылып тастайды. Егер кондиломалар күпектің ішкі жағына жайылып кетсе, күпекті кесіп алу қажет (сүндеттеу). Күпектің вируссыз папилломалары (кондиломалар) қатерлі ісікке бейім аурулардың қатарына жатады. Бұл папилломалардың табаны қалың, түкті, саңырау пішіндес болады. Кондиломалар күпектің ішкі жағына шығатындықтан көзге көрінбейді де, кеш аңғарылады. Ауру әбден асқынғанда ғана оның клиникалық белгілері біліне бастайды. Дертті биопсия алу арқылы ғана анықтайды. Оны тек хирургиялық операция жасап емдейді. Салттық жол – жорамен сүндеттелетін мұсылмандар мен еврейлерде Күпек аурулары өте сирек кездеседі. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 5 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2003.
Күпшек

Күпшек, төлке – машинаның, механизмдер мен приборлардың білік немесе басқа бір бөлшек сұғылатындай өзектік тесігі бар әрі цилиндр немесе конус пішінді бөлшегі. Пайдалану мақсатына сәйкес Күпшек подшипникті, бекітпелік, өткелдік т.б. болып ажыратылады. Подшипникті Күпшек өзегіне біліктің ұшы сұғынып тұратын сырғымалы подшипниктің бөлшегі болып саналады. Ол антифрикциялық кеуек, металлкерамик, т.б. материалдардан ( шойын, жез, графит, пластмасса) жасалады. Бекітпелік Күпшек тербелмелі подшипниктің ішкі астарын, т.б. бөлшектерді біліктің ұшына, ал өткелдік Күпшек сабы конус тәрізді аспаптарды станоктың тесігі кең шпинделіне бекіту үшін пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 5 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2003.
Су бүргелері

Су бүргелері, дафния - бұтақмұртты шаянтәрізділер туысы. Тұщы су айдындарында планктонды тіршілік етеді. Дүние жүзінде 26 түрі, Қазақстанда 4 түрі анықталған. Денесі мөлдір, жұқа карапакс қабатты, ұз. 1-3 мм. Антеннулары қысқа, аналықтарында тұрақты, ал аталықтарында қозғалмалы болады. Ұзын, екі бұтақты антеннулары арқылы секіріп қозғалады. (аты осыған байланысты қойылған) Су бүргелерінің басқа бұтақмұртты шаяндардан гетерогониялық даму жолдары арқылы ерекшеленеді. Аналықтары партеногенетик. Аналықтар жаздың басында, ал аталықтары күзде жетіледі. Су бүргелеріне цикломорфоз (тіршілігінің жыл мезгіліне қарай өзгеруі) тән. Мысалы, бас пішінінің домалақ болуы – төмен температураға, сүйір болуы- жоғары темперетураға байланысты. С.б-мен омыртқасыздар, балық шабақтары қоректенеді. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Супияз

Супияз – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тау беткейлерінде өсетін бір түрі- пушкиния С-ы (S.puschkinioides) кездеседі. Оның биіктігі 5-20 см. Сабағы жіңішке, ұзын жапырағы (ені 0,3-1 см) тамырына жанаса орналасады. 2-8 гүлі топталып, қалқанша гүлшоғырын құрайды. Гүлдері негізінен көкшіл, кейде ашық түсті, гүл бөліктерінің ортасында көк жолағы болады. Аталығы гүлсерігінен қысқа, көкшіл, тозаңдығы ұзынша. Сәуір-мамыр айларында гүлдеп, жеміс салады. Қорапшасы домалақ, көп тұқымды.С. – ерте көктемде әсемдік өсімдік. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Суылдыр

Суылдыр – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тянь-Шань тауларының сортаң топырақты шалғындарында , өзен бойларында ылғалы мол баптақты жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – қысыңқы С. (B.compreessus). Биікт. 15-40 см, тамыр сабағы жатаған, оның жер асты өскіндері болады. Сабағының төменгі жағы қысыңқы, жоғарғы бөлігі үш қырлы келеді. Төменгі қынабы қоңыр түсті, жапырақсыз, ал жоғарғылары 5-7 ұзын, шеті бұдырлы жапырақтан тұрады. Олар сабағынан қысқа болады. Гүлшоғыры 5-10 гүлден құралған масақ. Маусым- тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі –қоңыр-қара түсті, ұзын тұмсықты жаңғақша. С.- мал азықтық шөп. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Сұқсыр үйрек

Сұқсыр үйрек – өзі аттас отрядқа жататын су құстарының бір тұқымдасы. Дене тұрқы 22-60 см. Қанаттары қысқа, су бетімен екпіндеп барып, шапшаң ұшады. Бұлардың үйректерден айырмашылығы – тұмсығы жалпақ емес, түзу және жұмыр; табанындағы жарғақтары созылыңқы, әр саусақты жеке-жеке көмкереді, сондықтан саусақтары бір- біріне қосылмайды: тырнағы жалпақ. Бүкіл тіршілігін суда өткізеді, жақсы жүзеді және сүңгиді, бірақ құрлықта нашар жүреді. Қазақстанда 5 түрі: үлкен С.ү. (P.cristatus), саржағал С.ү. (P.griseigena), қызыл мойын С.ү. (P. auritus), қара мойын С.ү. (P.nigricollis) және кішкене С.ү.(P.ruficollis) бар. Республикада , әсіресе, үлкен С.ү. жиі кездеседі. Оның қанатының ұз. 12 см-дей, салм. 650-1400 г. Жоны қошқыл, денесін қоңырқай не сұр түсті қалың қауырсын жапқан, бауыры-ақ, тұмсығы –қызыл. Жыл құсы. Наурыз-сәуірде ұшып келіп тобымен қоныстанып, өлеңшөпқамыс және қоғадан өрілген, су бетінде қалқып жүретін ұя салады. Онда 3-7 жұмыртқа салып, оларды мекиені мен қоразы 28 күндей кезектесіп басады. Балапаны жұмыртқадан шығысымен жүзе де, сүңги де алады, бірақ мекиені мен қоразы оны ұзақ уақыт баулып, ертіп жүреді. Қыркүйек-қарашады жылы жаққа ұшып кетеді. Негізгі қорегі – ұсақ су жәндіктері (омыртқасыздар) және балықтар. Өз қауырсынын жұтып, балапандарын қоректендіреді. Кей жерлерде балық шаруашылығына зиян келтіреді. С.ү-тің еті жеуге жарамсыз, тек бауырындағы тығыз мамығы үшін ауланады. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Сүген қоңыздар

Сүген қоңыздар, отынкескіш қоңыздар - қаттықанаттылар отрядына жататын қоңыздар. Жер шарында кең тараған, 25 мыңнан астам түрі белгілі. Орман ағаштарының қабығы мен сүрегіне жол салады және шөптесін өсімдіктердің сабағында, кейбір түрі топырақ арасында кездеседі. Денесінің ұзындығы 5-100 мм (реликт С.қ-ның ұз. 160 мм). Сопақ денелі, мұртшалар денесінің жартысынан ұзын (осыған байланысты кейде бұларды мұртты қоңыздар деп те атайды), реңі ашық түсті. Бұлар әр түрлі қоректі жануарлар, негізінен өсімдіктермен қоректенеді. С.қ-ы ағаштан жасалған бұйымдарды , ағаштан салынған үйлерді зақымдайды. Сондай-ақ қара қараған сүгені (Monochamus galloprovincialis) және үлкен емен сүгені (Cerambux cerdo) жеміс ағаштарына; күнбағыс сүгені (Agapanthia dahlia) ауыл шаруашылық дақылдарына көп зиян келтіреді. Біздің елімізде сүген қоңыздарының 3 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген: Іле отынкескіш қоңызы (Turkaromia pruinosa) Іле, Қаратал өзендерінің жайылымдарындағы ормандарды мекендейді. Саны өте аз. Галузо отынкескіш қоңызы (Anoplistes galusoi) Ілде өзенінің аңғарларындағы Үлкен және Аяқты қалқан маңынан табылған. Қылшаны жөнсіз көп кесу қоңыздың санының азаюына әкелуде. Қазір олар «Алтынемел» табиғи саябағында қорғалады; жыңғыл отынкескіш қоңызы (Hesperophanes heydeni) – үштік дәуірден қалған реликті түр. Сырдария, Шу, Іле, Қаратал, Қара Ертіс жайылымдарында таралған. Саны өте аз. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Сүйсіндер тұқымдасы

Сүйсіндер тұқымдасы , немесе Қиянгүл тұқымдасы – көп жылдық даражарнақты шөптесін өсімдіктер. Араларында шырмауықтар да кездеседі. Жер шарына кең тараған. Америка мен Оңтүстік Азияның субтропикті , қоңыржай белдемдерінде кездесетін 700 (кейбір деректерде 800-дей) туысы, 35 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанда орман шалғындықтарында , аралас ормандар арасында , батпақтарда, өзен аңғарларында, таулардың етегіндегі көлеңкелі жерлерде 15 туысы, 27 түрі өседі. Жапырақтар бүтін жиекті, кезектесіп орналасқан. Гүлдері зигоморфты (бұрыс), қос, дара жынысты, жеке немесе масақ гүлшоғырына топталған. Гүлсерігі 6 жапырақшадан тұрады, олар екі шеңберде орналасқан. Сыртқы шеңбердегі 3 жапырақша бірдей, ал ішкі шеңбердегі 2 жапырақша сыртқыларының бірімен «дулығалас» болады да, ерін деп аталатын үшіншісі өзіндік пішінімен, бояуымен, түбіндегі терең қапшық тәрізді қуысымен айрықша көрінеді. Аталығы біреу, сирек жағдайда екеу болады. Сүйсіндер тұқымдасының көпшілік түрі өздігінен тозаңданады. Сүйсіндер тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір ерекшелігі – тозаңданғаннан тұқымы піскенше екі ай, кейде одан да көп уақыт өтеді. Жемісі- қорапша. Тұқымы өте ұсақ, белоксыз, торлы қабатты. Сүйсіндерді осыдан 1000 жыл бұрын Қытайда қолдан өсіре бастаған. Еуропаға 16-17 ғасырда әкелінген, ал 20 ғасырдың басында оларды оранжереяларда өсіре бастаған. Сүйсіндер тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігінің тұқымын тағамға пайдаланады, медицинада дәрі алынады және әсемдік үшін өсіреді. Дереккөздер «Қазақстан» Ұлттық энциклопедия. /Бас ред.Б.Аяған. 8 том. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», Алматы, 2006.
Рудольф фон Лабан

Рудольф Лабан (, ; 1879 ж. 15 желтоқсан, Австро-Венгрия, Пресбург — 1958 ж. 1 шілде, Ұлыбритания, Суррей графтығындағы Вейбридж) — биші жəне ұстаз, заманауи би - «экспрессивті биді» (М. Вигманмен бірге) ойлап табушы. Теоретик ретінде қозғалысты сараптау əдістемесін жасап шығарып (Лабанның кинетографиясы), адам денесі қозғалысын жазып алудың жаңа тəсілін ойлап тапты. Бұл тəсіл лабонотация деп аталды жəне соның нəтижесінде Лабан қазіргі заман би өнерінің негізгі тұлғаларының біріне айналды. Өмірбаяны Рудольф Лабан Австро-Венгрияда, ақсүйек отбасында дүниеге келген: əкесі генерал қызметінде венгерлік дворяндардың қатарына жатты, анасы Англиядан шыққан болатын. Рудольф балалық шағын Пресбург пен Вена арасында өткізді, Сараево мен Мостарда жиі болатын, себебі əкесі Босния мен Герцеговина губернаторы қызметін де атқарды. Париждің Əсем өнер мектебінде архитектураны оқыды. Осы кезеңде адам денесінің қозғалысы мен оны қоршаған кеңістік арасындағы өзара əрекеттесуге қызықты. 30 жасында Хайди Дзинковсканың идеяларымен шабыттанып, фон Лабан Мюнхенге көшеді, осында өзінің ерекше пластикалық стилін ойлап табуды бастайды. Бұл стиль «Экспрессивті би» деп аталды. , 1929 ]] 1915 жылы Цюрих қаласында фон Лабан «Хореографиялық институттың» негізін қалайды, кейінірек бұл институттың филиалдары Еуропаның басқа да қалаларында ашылады. Лабан өнердің адамдардың бірлескен жұмысы ретіндегі əлеуметтік рөлінің қайта түлеуіне талпынды. Бұл құбылыстағы басты орын биге берілген болатын. Нағыз жаңа идеяларды əкелуші жəне алғашқы би теоретиктерінің бірі болған ол биді жазудың жаңа жүйесі, «лабанотацияны » ойлап тапты. Ең жоғарғы танымалдылыққа Лабан «экспрессивті биді» жəне «қозғалмалы хорды» ойлап табушы ретінде жетті. Би басқа өнер түрлерінің дəрежесіне жету үшін XX ғасырда көркемсурет өнерінде болған төңкеріс секілді төңкеріс болуы керек болды, ал бұл төңкерісті жасауға тікелей көмегі тиген адам Лабан болатын. Еркін би пионерлерінің ең радикалды өкілі болған ол дəстүрлі би паларынан, музыкалық сүйемелдеу, тақырып жəне сюжеттерден бас тартты. Ол биге əсемділікті дене емес, кеңістік беретіндігін ашты. Жатталып қалған қимыл-қозғалыстардан босап, дене өзіндік ритмдерді іздейді, «кеңістікпен астарласып» жатады. 1920 жылдарда Лабанның айналасына одан да батыл болған Курт Йосс, Мэри Вигман, Сюзанн Перроте, Дуся Берёзка секілді би серкелері жиналды. Олар бірге Мюнхен, Вена жəне Аскондағы жазғы мектептерде жұмыс жасады. Олардың жұмысы алғашқы халықаралық "Tanzbuehne Laban" би труппасы құрылғанға дейін жалғасты. Бұл труппа «түпнұсқалық қимыл театры» немесе «мəнерлі би театры» деп аталған. Лабанның би театры əлеуметтік тақырыптардан шетте емес еді, олар Б. Брехттың драмасымен, конструктивизммен жəне саяси карикатурамен шабыттанып еңбек ететін. 1930 жылдарда Йооспен бірге Лабан саяси соғысқа қарсы балеттер жасап жүрді. 1938 жылы ол Германиядан кетіп, соғыс аяқталғаннан кейін Манчестер қаласында би студиясын ашады. 1975 ж. бұл студия Лондонға көшіріліп, бүкіл əлемге танылған Лабанның қозғалыс жəне би орталығына айналды. Лабанның шəкірттерінің қатарында Харольд Кретцберг, балерина Нина Вершинина болды . Дереккөздер
Пневматикалық түрлендіргіш

Пневматикалық түрлендіргіш - пневматикалық сигналдардың жиілігін, амплитудасын өзгертуге немесе ауаның қысымын басқадай физикалық шамаға түрлендіруге арналған пневмоавтоматика құрылғысы. Кейде мұны пневматикалық күшейткіш деп те атайды. Пневматикалық түрлендіргіштің құрылысы оның пайдаланылу мақсатына қарай анықталады. Дереккөздер
Тамара Платоновна Карсавина

Карса́вина Тама́ра Плато́новна (1885 ж. 10 наурыз, Санкт-Петербург, Ресей империясы — 1978 ж. 26 мамыр, Лондон, Ұлыбритания) — орыс балеринасы. Марииндік театрда жеке өнер көрсеткен, Дягилевтің орыс балетінің қатарына кірген жəне Вацлав Нижинскиймен бірге жиі өнер көрсететін. Революциядан кейін Ұлыбританияда тұрып, жұмыс істеген. Тарихшы жəне философ Л. П. Карсавиннің қарындасы. Өмірбаяны Балерина 1885 жылдың 10 наурызында Санкт-Петербургтағы императорлық труппаның бишісі Платон Карсавин мен оның əйелі атақты славянофил А. С. Хомяковтың інісінің қызы Анна Иосифовнаның отбасында дүниеге келген. Ағасы — Лев Карсавин, орыс философы. ]] 1902 жылы Императорлық театр училищесін аяқтаған, бұл жерде балет өнерінің негіздерін Павл Герд, Александр Горский мен Энрико Чекетти секілді ұстаздардан үйреніп, кейінірек Марииндік театр труппасына қосылды. Карсавина прима-балеринаның атағына тез жетіп, классикалық репертуардағы балеттерде басты партияларды орындайды. Бұл репертуарға «Жизель», «Ұйқыдағы ару» , «Жаңғақ шаққыш» , «Аққулар көлі» , «Карнавал» жəне тағы басқа балеттер кірді. 1909 жылдан бастап Сергей Дягилевтің шақыруымен Карсавина ол ұйымдастырған Ресей балет əртістерінің Еуропаға гастрольдік сапарларында, ал кейінірек Дягилевтің орыс балетінде өнер көрсетіп жүрді. Дягилевпен жұмыс істеу кезіндегі балеринаның ең атақты еңбектеріне «Жалын құсы» , «Раушан елесі» , «Сайқымазақ» (Михаил Фокиннің қойылымы), «Үшбұрыш» , «Əйелдердің қисынсыз əрекеттері» (Леонид Мясиннің қойылымы) жатады. «1914 » атты пантомима-қойылымында Бельгияның рөлін ойнайды. Бұл қойылым Марииндік театрда, 1915 ж. 6 қаңтарында алғаш көрсетілді, қойылым авторы жəне режиссеры - С. М. Волконский. Бұл қойылым Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда өз жұмысын тоқтатуға мəжбүр болған Ритмдік гимнастика курстарының «түлеп ұшу кеші» болды. 1917 жылы Карсавина британдық дипломат Генри Брюсқа тұрмысқа шығып, 1918 жылы онымен бірге Лондонға көшіп кетеді. Көшіп жүргенінде де Тамара Дягилевтің орыс балетімен бірге гастрольдік іссапарларын тоқтатпай, ұстаздықпен де айналысты. Сонымен қатар, 1920-жылдардың басында балерина Ұлыбритания мен Германияда түсірілген бірнеше мылқау фильмдердегі эпизодтарда ойнайды. Олардың ішінде Лени Рифеншталь ойнаған «Сұлулыққа бастар жол» (1925) фильмі де бар. 1930—1955 жылдары Карсавина Патшалық би академиясының вице-президенті болып жұмыс істеді. Тамара Карсавина 1978 жылдың 26 мамырында Лондон қаласында дүниеден өтті. Дереккөздер Әдебиеттер * Уколова Юлия Викторовна искусство Тамары Карсавиной в английский период её творчества // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой 2006, ISSN 1681-8962, № 15, с.88-111 * Уколова Юлия Викторовна Педагогическая деятельность Тамары Карсавиной в контексте развития английского балетного театра // Вестник Академии русского балета им. А. Я. Вагановой 2001, ISSN 1681-8962, № 9, с. 151—157
Реактивті су турбинасы

Реактивті су турбинасы - жұмыстық дененің (сығылған сұйық, қызған газ бу) потенциялық энергиясының белгілі бір бөлігнің жұмыстық доңғалақтың реактивті сопло пішіндес қалақшалы калалында механикалық жұмысқа түрлендіретін турбина. Дереккөздер
Реалдық училище

Реалдық училище - Октябрь революциясына дейінгі Россиядағы, Германия және басқа елдердегі оқу орындары. Реалдық училище дамып келе жатқан өнеркәсіптік жаратылыс тану, технология ғылымдарын меңгерген адамдар қажет етілуіне байланысты туды. Бірінші реалдық училище математика және навигация ғылымы училищесі - 1701 жылы Москвада құрылды. Дереккөздер
Револьвер станок

Револьвер станок — ұяшықтарына технологиялық процестің талабына сәйкес әр түрлі кескіш аспаптар бекітілген айналмалы револьвер қалпақшасы бар токарьлік металл кескіш станок. Револьвер қалпақшасы осінің орналасу бағытына қарай револьвер станок вертикал осьті және горизонталь осьті болп бөлінеді. Дереккөздер
Революциялық соғыс советі

Революциялық соғыс советі - СССР Қарулы Күштерінің түрлерінде, әскери округтарда (флоттарда), әскерлер тобында әскерлерге басшылық ететін коллектив орган. Советтің председателі тиісті қолбасшы болады. Әскер совет Азамат кезінде қалыптасып, революциялық соғыс советі деп аталды. Дереккөздер
Регоналды келісім

Регоналды келісім - белгілі бір географиялық аудандағы (аймақтағы) мемлекеттердің қатысуымен болатын көпжақты халықаралық шарт. Ол саяси, экономикалық, әскери, ғылыми-техникалық, мәдени және заң мәселері жөнінде жасалады. Дереккөздер
Регионалды баға

Регионалды баға - социализм тұсында түрлі аудандардағы тауарлардың қоғамдық құны қалыптасуының экономика-географиялық жағдайларын бецнелейтін дифференциал баға. Дүние жүзілік саудада жекелеген өткізу рыноктарындағы шығынның қалыптасу жағдайларын, сондай-ақ тұйық экономикалық топтарға енген елдер сыртқы саудасының арықша жағдайларын бейнелейтін баға. Дереккөздер
Революция шыңы

Революция шыңы - Памирдегі Язгулем жотасының шығыс бөлігіндегі ең биік жер. Биіктігі 6974 метр. Қар және мұз басқан. Солтүстік батыс беткейі Федченко мұздығына қараған, оңтүстігі Бартанг өзені аңғарына тік құз жасай құлайды. Дереккөздер
Революцияшыл демократтар

Революцияшыл демократтар - революциялық қозғалыстың өкілдері, шаруалар демократиясының идеологтары. Революциялық - демократтық идеология 19 ғасырдың 40 жылдары пайда болып, 60-70 жылдары қоғамдық қозғалыстың шешуші күшіне айналды. Дереккөздер
Революциялық уақытша үкімет

Революциялық уақытша үкімет - В. И. Ленин 1905-1907 жылы революция кезінде большевиктер тактикасына арнаған еңбектерінде революциялық уақытша үкімет туралы мәселеге, оның міндеттеріне және таптық сипатына сипаттама берген болатын. Дереккөздер
Редукциялық клапан

Редукциялық клапан - қысымы жоғары аймақтан қысымы да төмен аймаққа суды не газды автоматты түрде жіберіп отыратын және сол екі аймақтың бірінде қысымды тұрақты қалыпта ұстайтын құрылғы. Жоғары қысымды тұрақты қалыпта ұстайтын редукциялық клапан сақтандырғыш клапан функциясын атқарады және ол майлау жүйелері мен майлау құрылғыларына қолданылады. Дереккөздер
Өлшеуіштің нөлдік әдісі

Өлшеуіштің нөлдік әдісі - өлшенбекші шаманың салыстыру приборына (нөлиндикаторға) әсері белгілі шамалардың қарсы әсерімен толық теңестірілуге (айырмасы нөлге теңескенше) негізделген өлшеу тәсілі. Прибор көрсеткішінің нөлдік дережеге дәл келуі немесе басқадай жайттардың өзгерісі өлшенбекші шаманың белгілі шамаға тең екендігін аңғартады. Дереккөздер
Рейно ауруы

Рейно ауруы - ұсақ артерия мен артериолалар зақымдалуымен жүретін ангиотрофоневроз негізінде жүретін дерт. Көп жағдайда жас әйелдерде кездесіп, айқын микроциркуляторлы бұзылыстармен көрінеді. Аяқтың бақай, табан, қолдың саусақ артериоллалары зақымдалады. Аурудың негізгі көрінісі болып соңғы бөлімдегі артериялардың генерализденген спазмы, олардың дистрофиялық өзгерістері, тромбозбен көрінеді. Ауру саусақ және аяқ тамырларының спазм тудырып, сирек жағдайда құлақ пен мұрын тамырларында байқалады. Процесс басым көп жағдайда қолда кезесіп, екіжақты, симметриялы түрде көрінеді. Рейно ауруының негізгі себебтері: Рейно ауруының негізгі себебі болып: ұзақ уақыттық тоңазыту (ознобления), саусақтардың созылмалы түрдегі травматизациясы, кейбір эндокринді бездердің функциясының бұзылуы (қалқанша без, жыныс бездері), ауыр психикалық ауру. Аурудың бастаушы факторы болып тамырлық иннервацияның бұзылуы жатады. Рейно ауруының үш сатысын ажыратады: * 1 саты –ангиоспастикалық. Тамырлық тонустың айқын түрде жоғарылауымен көрінеді. Соңғы фалангалардың қысқа уақыттық спазмы пайда болады. Саусақтар (жиі 2- 3) өлі тәрізді суық, сезімталдығы бұзылған болып тұрады. Бірнеше минуттан кейін қантамырлар кеңеюімен спазм ауысады. Белсенді түрде гиперемия арқасында саусақтар қызарады, температура жоғарылайды. Науқастар осы кезде саусақта қатты ашу және ауырсынуды сезеді. Фаланга аралық буындардың ісінуі байқалады.Тамырлық тонус қалыпқа келгенде саусақ түсі орнына келіп, ауырсыну симптомдары кетеді. * 2 саты –ангиопаралитикалық. Боз түске ауысқан саусақ (өлі саусақ) симптомы бұл сатыда сирек кездеседі. Білек, саусақтар көкші түске енеді, әсіресе қолды төмен түсіріп жүргенде көкшіл түс күшейе түседі. Саусақтардың ісінуі әрдайым болады. Рейно ауруының 1 және 2 сатысы ұзақтығы шамамен 3-5 жылға созылады. * 3 саты –трофопаралитикалық. Саусақтарда панариций және жаралар пайда болады. Некроз ошағы пайда болып, бірнеше саусақтардың жұмсақ тіндеріне таралады. Демаркация басталады. Рейно ауруы емі: Ангиотроптық препараттармен және спазмолитиктер қолдану, физиотерапия, гипербариялық оксигенация қолданып емдеу қажет. Егер мұндай ем нәтижесіз болса, хирургиялық ем қолданылады. Хирургиялық ем мақсаты: кеуделік және белдік симпатэктомия немесе стеллэктомия (зақымдалу орнына байланысты) жасайды. Дереккөздер
Өлшеуіш көпір

Өлшеуіш көпір - кедергі, индуктивтілік, сыйымдылық т.б. электрлік шамаларды өлшеуге арналған электрлік прибор. Бұл прибордың жұмысы өлшенбекші шаманы эталон ретінде алынған шамамен салыстыратын электрлік көпір тізбегіне негізделген. Тұрақты токқа арналған төрт иінді электрлік көпір схемасы ромб және төрт бұрыш секілді болады. Дереккөздер
Өлшеуіш құрылғы

Өлшеуіш құрылғы - автоматты басқару жүйелерінде пайдалануға ыңғайлы өлшеуіш информациялық сигналдар тудыруға арналған құрал. Бұл құрылғы өлшеуіш приборлар мен түрлендіргіштерді , күшейткіштер мен тетіктерді қамтитын құралдардың қатарына жатқызылады. Кейбір жағдайларда өлшеуіш құрылғы өлшеу нәтижесіне математикалық қарапайым амалдар қолданады. Дереккөздер
Өлшеуіштер

Өлшеуіштер - берілген өлшемдегі физикалық шамаларды қайталап өлшеуге арналған құрал-жабдықтар. Өлшеуіштерге масса өлшеуіші (гирлер) не сыйымдылық өлшеуіші (өлшеуіш стакандар, цилиндрлер т.б.) сияқты сияқты қарапайым өлшеуіштермен қатар, олардан гөрі күрделірек құрылғылар да жатады. Дереккөздер
Өлікті тексеру

Өлікті тексеру - өліктің органдары мен жүйелері өзгерісін және өлім себебін анықтау. Өлікті тексерудің паталогия-анатомиялық түрі емханаларда аурудан қайтыс болған адам өлігін тексеруге қолданылады. Мұны клиника немесе емханалар қарамағында арнайлы паталогия-анатомия патологанатом дәрігер клиниялық өлім анықталғаннан кейін 2 сағат өткеннен соң жасайды. Дереккөздер
Өндіріс уақыты

Өндіріс уақыты - капиталдың (капитализм тұсында) немесе кәсіпорын құрал-жабдығының (социализм тұсында) өндіріс саласында болатын уақыты. Ол құрал-жабдықтың кәсіпорынға келіп түсуінен дайын өнім болып шығуына дейінгі кезеңді қамтиды. Дереккөздер
Өнердегі ұлттық пен интернационалдық

Өнердегі ұлттық пен интернационалдық - ұлттық мәдениеттердің бір-бірімен байланыста, біріне-бірі ықпал етуі арқылы дамуынан туатын сапалық ерекшелікті бейнелейтін ұғым. Өнердегі ұлттық пен интернационалдық диалектикалық өзара байланысты ұғымдар. Дереккөздер
Өнердің ерікті жеті саласы

және өнердің ерікті жеті саласы. Геррада Ландсбергтің «Hortus Deliciarum» (1167—1185) кітабынан миниатюра]] Өнердің ерікті жеті саласы — Эллинисттік Грекиядағы, ежелгі Римдегі және орта ғасырлардығы Батыс Еуропадағы оқу пәндері. Басқа терминдер мен аудармалары Өнердің ерікті жеті саласы ұғымын латын тілінде басқаша да атаған: «ерікті ғылымдар», «ерікті істер», «жақсы өнерлер», «сырбаз өнерлер». Өнердің ерікті жеті саласына тривиум: грамматика, риторика, диалектиканы, және квадривиум: арифметика, геометрия, астрономия, музыканы қамтитын циклдер енді. Бұл екі цикл антик дәуірінен қалған білім жүйесіне жатады. . Бұл оқу пәндер циклын философиямен айналысу алдындағы дайындық мектебі деп қабылданатын. Бұл оқу жүйесінің негіздеушісі болып дәстүрлі түрде софизм ілімінің уәкілі Гиппий болып есептеледі. Дереккөздер
Гиперосмолярлы кома

Гиперосмолярлы кома — абсолютті инсулин тапшылығы көрінісінде айқын дегидратация мен гипергликемия нәтижесінде дамитын, жоғары өлім көрсеткішімен сипатталатын қант диабеті 2 түрінің сирек жедел асқынуы. Гиперосмолярлы гипергликемиялық жағдай— қант диабетінің метоболитикалық декомпенсациясында пайда болады қандағы глюкоза (55,5 ммоль/л және одан да жоғары) гиперосмолярлық сәкестілік ( 330-550 мосмоль/л), кетоз және ацидоз болмайды, және айқын дегидратациямен қатар жүреді. Гиперсмолярлы кома мен көбіне егде жастағы ІІ-типти диабетпен ауыратын науқастар ауырады. Гиперосмолярлы кома этиологиясы: * Егде жастағы науқастарда қосалқы патология әсерінен дамыған ҚД- 2- нің айқын декомпенсациясы (инфаркт,инсульт,инфекциялар) * Қант деңгейін түсіретін дәрілерді қабылдауды тоқтату * Күтімнің болмауы * Сұйықтықты қабылдауды шектеу * Эндогенді немесе экзогенді инсулиннің жетіспеуі немесе мүлдем болмауы Науқастағы клиникалық көріністері: Науқаста декомпинсерленген ҚД белгілері өрши бастайды: * полиурия * шөлдеу * тері мен шырышты қабаттардың құрғауы * дене массасының төмендеуі * әлсіздік, адинамия Гиперосмолярлылық команың гипергликемиялық жағдайдан ажырату диогностикасы: * Гипергликемия 30-35 ммоль/л жоғары * Осмолялылық 320 мосмоль/л жоғары * Гипернатриемия * Кетономия жоқ * Креатинин және мочевина жоғары * Лейкоцитоз Емдеу: * Регидратация (алғашқы 3 сағ. 2,5- 3 л жоғалтады) * Инсулиндік терапия * Электролитті бұзылыстарды реттеу * Қосымша патологифяны емдеу * Қандағы глюкозаға экспресс- анализ жасау (1 сағ. 1 рет) * Қан сарысуындағы кетон денелерді қадағалау ( тәулігіне 2рет) * Қандағы К, Na мөлшерін анықтау ( тәулігіне 3-4 рет) * Қан мен зәрдің жалпы анализдерін жасап тұру ( 2-3 күнде 1 рет) Инсулинотерапия: Тез арада диагноз қойғаннан соң қысқа мерзімді әсері бар инсулин көк тамырға немесе бұлшықетке еңгізеді. # 1-ші дозасы 0,1 ӘБ инсулин көк тамырға бірден, 2 сағ соң инсулин гипотоникалық хлорлы натрий ерітіндісімен араластырып көк тамырға тамшылатып еңгізеді. # Гликемия қанда 13,5 ммоль/л төмендегенде инсулин мөлшерін 2-есеге дейін азайтады 0,03-0,06 Ед кг/салмағына әрбір сағат сайын салады. # Жүрек гликозидтері және қан тамырын кеңейтуші препараттар # Егер АД төмен болса плазма ауыстырушы преапараттар (полиглюкин, плазма, қан құю, гидракартизон 250-300 мг. # Ауыр жағдайларда (анурия)- гемодиализ Асқынулары: * Эпилепсия ұстамалары * Терең вена тромбоздары * Панкреатит * Бүйрек жетіспеушілігі * Өкпе ісінуі Қорыта айтқанда, гиперосмолярлы кома дегеніміз – әртүрлі этологиялық себептердің әсерінен айқын дегидратация мен гипергликемия дамуы нәтижесінде ауыр клиникалық көріністермен өтетін ҚД ІІ типінің өте ауыр асқынуы болып табылады. Гиперосмолярлы кома дамыған жағдайда тез арада дұрыс ем жүргізбесе летальды жағдайға әкеледі.
Футболдан Қазақстан Кубогы 2006

2006 жылғы Футболдан Қазақстан кубогы - кубоктың он бесінші мәрте ойнатылуы. Бірінші кезең Бірінші кезең ойындары 2006 жылдың 17 сәуірінде өтті. 1/16 финал 1/16 финал ойындары 2006 жылдың 27 сәуірінде өтті. 1/8 финал 1/8 финал ойындары 2006 жылдың 10 - 11 мамыр аралығында өтті. 1/4 финал 1/8 финал ойындары 2006 жылдың 24 мамыр - 21 маусым аралығында өтті. 1/2 финал Финал Дереккөздер
Футболдан Қазақстан Кубогы 2007

2007 жылғы Футболдан Қазақстан кубогы - кубоктың он алтыншы мәрте ойнатылуы. Бірінші кезең Бірінші кезең ойындары 2007 жылдың 21 наурыз - 14 сәуір аралығында өтті. 1/16 финал 1/16 финал ойындары 2007 жылдың 16 - 19 сәуір аралығында өтті. 1/8 финал 1/8 финал ойындары 2007 жылдың 8 - 9 мамыр аралығында өтті. 1/4 финал 1/4 финал ойындары 2007 жылдың 3 - 26 қыркүйек аралығында өтті. 1/2 финал 1/2 финал ойындары 2007 жылдың 23 қазан - 7 қараша аралығында нейтралды алаңдарда өтті. Финал Дереккөздер
Нефтчи (футбол клубы, Баку)

«Нефтчи» — Әзірбайжан Премьер Лигасында ойнайтын қазақстандық футбол клубы. Баку қаласындағы "Баксель Арена" стадионы клубтың базасы боп саналады. Сыыйымдылығы 15 000 адам. Клубтың тарихы «Нефтчи» футбол клубының ресми тарихы 1937 жылдан бастау алады. 1967 жылға дейін "Нефтяник" атауымен сынға түсті. Кеңес жылдарында Әзірбайжан КСР-інің атынан жоғары лигада ойнап жүрді. 1966 жылы КСРО чемпионатында күміс жүлдегер атанды, бұл КСРО чемпионаттарындағы ең жоғары нәтижжесі. Еуропа лигасының топтық кезеңінде ойнаған тұңғыш әзірбайжандық клуб (2012/13). Жетістіктері КСРО дәуірінде * КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1966) * КСРО кубогының жартылай финалисі (1967, 1968, 1970, 1971) * КСРО футбол федерациялары кубогының финалисі (1988) Тәуелсіздік дәуірінде * Әзірбайжан чемпионы (1992, 1995/96, 1996/97, 2003/04, 2004/05, 2010/2011, 2011/12, 2012/13, 2020/21) ** Әзірбайжан чемпионатының күміс жүлдегері (2000/01, 2006/07, 2018/2019) ** Әзірбайжан чемпионатының қола жүлдегері (1993, 1994/95, 1998/99, 1999/2000, 2005/2006, 2007/08, 2017/18) * Әзірбайжан кубогы (1994/95, 1995/1996, 1998/1999, 2003/04, 2012/13, 2013/14) ** Әзірбайжан кубогының финалисі (2000/01, 2011/12, 2014/15, 2015/16) * Әзірбайжан суперкубогы (1993, 1995) * Интертото кубогының финалисі: 2008 * Достастық кубогы (2006) Сілтемелер * [https://www.neftchi.az/ Ресми сайт] * [ Профилі] * [https://us.soccerway.com/teams/azerbaijan/fk-neftchi/178/ SOCCERWAY] * [https://www.flashscore.com/team/neftci-baku/d0eNnarc/ FLASHSCORE] * [https://www.transfermarkt.com/neftchi-baku/startseite/verein/8031 Transfermarkt] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/neftci-pfk/15714/ Globalsportsarchive] Дереккөздер
Жалаңтөс батыр Құлықұлы

Жалаңтөс батыр Құлықұлы, Жалаңтөс батыр Жансарыұлы (1698-1771 ж.) (1696-1768) казіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде туып, сол өңірде өмір сүрген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан. Биография Жалаңтөс батыр — Балқаш көлінен бастап, Коңырат, Әулие ата, Тоқырауын мен Нұра бойын, Ұлытау мен Қарқаралы аралығындағы сайын даланы қалмақтардан азат етуге қатысады. Жалаңтөстің ерлігі мен шешендігін Қаз Дауысты Қазыбек ерекше бағалаған. Жалаңтөстің артына қалдырып кеткен ақыл-өсиет ізгі тілегі, батасы мол Айтулы ерге оқ тисе, қиналғанын білдірмес» (т. б.). 1996 ж. Ақтоғай ауданының жұртшылығы Жалаңтөстің 300 жылдығын атап өтті. Мазары Оның мазары Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысындағы «Сарыарқа» әуежайына баратын үлкен даңғылдың оң жағында, Соқыр өзенінің жағасында Соқыр зиратында орналасқан. Отбасы * 1 әйелі — Тобықты Жуантаяқ Шортан дегеннің қызы, есімі – Жібек. * 2 әйелі — Қаз дауысты Қазыбек бидің қызы Маңқан, * 3 әйелі — қалмақ батырының жалғыз қарындасы Ақсұлу. Балалары * Жібектен – # Алтай, # Толыбай, # Әжібай, * Маңқадан – # Бәйгел, # Берістен, # Болтай, # Сәрке, * Ақсұлудан – * ұлдары: # Естай, # Көбен : Үйсінбай, # Рүстем, # Бабатай, # Есет *Қыздары: Санат, Шәйра. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://ru.calameo.com/read/001798844063dfa171e29 Құлық Жалаңтөс (Соқыр) ұрпақтарының шежіресі. «Арко» ЖШС Қарағанды, 2009 ж. ]
Муза Гавриловна Исаева

Муза Гавриловна Исаева (12.1.1929 жылы туған, Ресей, Краснодар өлкесі, Новосель ауданы, Троиц деревнясы) - ғалым, Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1989), экономика ғылымының докторы (1973), профессор (1977). 1950 жылы Өзбекстандағы Самарқан халық шаруашылық институтын бітірген. 1963 жылы интитут директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары болып, 1977 жылдан сектор меңгерушісі, 1975 жылдан бөлім меңгерушісі, 1991 жылдан бас ғылыми қызметкер. Институтының негізгі зерттеулері шаруашылықты аумақтар бойынша ұйымдастыру проблемалары, аймақтық экономикада нарықтық қатынастардың қалыптасуы, облыстардың әлеуметтік-экономикалық дамуын сан жағынан бағалауға арналқан. Дереккөздер Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 4 том. ISBN 5-89800-157-3
Eurovision ән байқауы 2016

Eurovision ән байқауы 2016 (; ) — жыл сайын өткізілетін Eurovision ән байқауының 61-шығарылымы. Алдыңғы жылы өткен Eurovision 2015 ән байқауындағы «Heroes» әнімен Монс Сельмерлёв жеңісінен кейін 2016 жылғы Eurovision ән байқауы 2016 жылғы 10 мамыр мен 14 мамыр аралығында Швецияның Стокгольм қаласындағы «Авичи Аренада» өтті. Қатысушы елдер Сыртқы сілтемелер *
Turkvizyon ән байқауы

Turkvision ән байқауы (; ) — түркі тілдес мемлекеттер арасындағы эстрадалық әндер байқауы. Тарихы 2013 жылдың 15-22 желтоқсаны аралығында осы жылы түркі әлемінің мәдени астанасы атанған Ескішеһир қаласында түркітілдес елдер үшін ең маңызды музыкалық жыл жаңалығы «Turkvizyon-2013» өткізілді. Бұл көптеген мемлекеттер үшін Eurovision ән байқауын алмастыра алатын халықаралық деңгейдегі жаңа ән байқауы болды. Әлемдік музыкалық өндірісте үлкен құбылыс болғалы тұрған байқау түркі музыкасының өкілдерін бір сахнада тоғыстыруды мақсат тұтады. Байқаудың аудиториясы үлкен – 300 миллион көрермен. Форматы Türkvizyon - TÜRKSOY мен TMB TV ойлап тапқан әр жыл сайын өткізілетін ән байқауы. Türkvizyon ән байқауының форматы көбінесе Eurovisionның форматына ұқсас. Türkvizyon-да түркі тілдес мемлекеттер, түркі тілдес автономдық аудандар мен түркі тілдес халқының көпшілігі бар мемлекеттер ғана қатыса алады. Қатысушы елдер мен аудандар байқауды жартылай финалдан бастайды. Әр қатысушы мемлекетінің жюрилері өз мемлекетінен басқа қатысушыларға 1-ден 10-ға дейін балл бере алады. Жартылай финалдағы үздік 12 қатысушы финалға жолдама алды. TÜRKSOY одағы болашақта байқауда теледауыс енгізетінін мәлімдеді. Eurovisionға қарағанда келесі байқауды өткізу мәртебесін жеңген қатысушының мемлекетінде емес, түркі мәдениет астанасы саналатын мемлекетте өтеді. Қатысушы мемлекеттер Turkvision 2013 жылғы ән бауқауына 24 мемлекет қатысты. Алғашқы байқауға қатысуға 24 мемлекеттен басқа Түрікменстан, Шыңжаң және Чувашия мемлекеттері ниет білдірген, бірақ кейінірек белгісіз себептермен бас тартқан. Жеңімпаздар Түсініктемелер
Семен Афанасьевич Чуйков

Семен Афанасьевич Чуйков(30.10.1902, Пішпек, қазіргі Фрунзе, - 1980) - орыс кеңес кескіндемешісі, КСРО халық суретшісі (1963), КСРО Көркемсурет академиясының толық мүшесі (1958). Алғаш Верныйда (қазіргі Алматы) Н.Г.Хлудовтан, 1921-30 жылдары Мәскеуде Вхутеин мен Вхутемаста оқыды. Мәскеудегі Көркемсурет академиясында (1930-32), В.И.Суриков атындағы Көркемсурет институтында (1947-48) сабақ берді. 1933-37 және 1941-43 жылдары Қырғызстан КСР Суретшілер одағы басқармасының председателі болды. Чуйков өнернамасынан Кеңестік Қырғызстанның жаңа тұрмысы басты орын алды. Еңбектері "Кеңестік Қырғызстан қызы" (1948,Мәскеу, Третьяков галереясы), "Отанымның бейбіт өңірінде" (1950,Ленинград, Орыс музейі) т.б. картиналарында бейбіт өмірдің қуанышын, халықтың рухани өсуін, Орта Азия табиғатының сұлу көрінісін шынайы бейнеледі. Үндістанға барған сапарында (1952,57) қарапайым үнді еңбеккерлерінің бейнесін ("Үндістанның қарапайым адамдары жайлы",триптих,1957-60) психологиялық тереңдікпен бейнеледі әрі көптеген пейзаждық полотнолар жазды. Сыйлықтары КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1949,1951) мен Қырғызстан КСР Мемлекеттік сыйлығының (1976) лауреаты. Ленин ордені және басқа 3 орден, медальдармен наградталған. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 153 бет
Чалчик Анчинович Чуниженков

Чалчик Анчинович Чуниженков(10.11.1898 жылы туған, Куюм мекені, қазіргі Таулы Алтай,-1973, Таулы Алтай) - алтай кеңес жазушысы. Шаруа отбасысында туған. 1926 жылы Таулы Алтайдағы кеңес - партия мектебінің даярлау бөлімін бітірді. Селолық Кеңесте хатшы болды, кейіннен "Қызыл Ойрот" газетінде қызмет істеді. 1925 жылдан жаза бастады. Еңбектері Чуниженковтың "Туды" (1947), "Менің сөзім"(1953),"Таңдамалы шығармалары"(1959), "Очерктер" (1960) т.б. кітаптары шықты. Чуниженковтың ең елеулі туындысы - "Мундузак" (1962, орыс тілінде 1964) атты өмірбаяндық повестінде Таулы Алтай өңірінде орнаған Кеңес өкіметінңі алғашқы жылдарындағы оқиғалар бейнеленді. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 155 бет