kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бектелі

Бектелі, бектілі — оғыздар бірлестігінің құрамында болған тайпа. Бектелі туралы дерек Оғызхан жайындағы аңыздар арқылы жеткен. Оның атауы М. Қашқаридің “Диуани лұғат-и ат-түрік”, Рашид әд-Диннің “Жамиғат ат-тауарих”, Әбілғазының “Шежіре-и Тарахима”, (“Түрікмен шежіресі”) еңбектері мен “Оғызнаманың” көне нұсқаларында сақталған. Рашид әд-Дин Бектілі сөзін “ұлы адамның сөзіндей ардақталсын” деген мағына береді дейді. Әбілғазы: “Бекділінің мағынасы — сөзі құрметті темек (адам) болур” дейді. М.Қашқаридің айтуынша, “олардың әр руында малға басатын таңба болады, бірін-бірі сол арқылы таниды...”, Бектелі таңбасы Х екен. Рашид әд-Динде оның таңбасы немесе N. Оғыз тайпаларының әрқайсысының тотемі болған. Рашид әд-Динше, Бектелінің тотемі — таушанджыл(бүркіттің бір түрі), Әбілғазы айтуы бойынша — беһрі (бүркіт). Рашид әд-Дин мен Әбілғазының жазуынша, Бектелі — Йулдуздың (Жұлдыздың) баласының аты. “Оғызнамаға” қарағанда, Йулдуз Оғыз ханның бәйбішесінен туған Күн, Ай деген ұлдарынан кейінгі баласы. Оның інілері — Теңрі, Тағ, Теңіз Оғыздың кіші әйелінен туған. Келе-келе Оғыздың және оның ұлдары мен немерелерінің есімі сияқты Бектелі де этнонимге айналған. Сөйтіп, Бектел—тайпа көсемінің атынан алынып, тайпаның атауына айналған типтік этноним. Рулардың аты ерте заманда сол рудың тарауына себеп болған ата-бабаның есімі екенін М. Қашқари да айтқан. Қазақ шежіресі де солай дейді. Оғыздар әуел баста 24 тайпа болған. Оғыз ханның өзі мен оның балаларынан кейін де бұлардың ішінен ұзақ замандар бойы көптеген көсемдер шыққан. Аңыз бойынша, Оғыз хан мен оның үлкен ұлы Күн хан түркі тайпалары ішінде алғашқы болып мемлекет ішінде әлеум. жіктерге сүйенген. Кей ғалымдар мұны Оғыздан көп бұрын пайда болған деп есептейді. Бұл жіктердің негізінде қандас туыстық принципі жатты. Тайпалардың арақатынасы оның көсемдерінің шығу тегі мен жасының үлкендігіне қарай анықталды. Олардың тойдағы құрметті орны (оны Оғыз хан мен Күн хан белгілеген) жауынгерлік саптағы орны мен әлеум. билік сатысындағы дәрежесін көрсететін болды. Ол былай жіктелді: Оғыздың 6 ұлы, олардың әр қайсысының 4 ұлы, олардан кейін Оғыз хан ат қойған, бірақ оның тайпасынан тарамаған қаңлы, қыпшақ, қарлұқ, қалаш сияқты тайпа көсемдері болды. Оғыз ұлдарының тұтқын әйелдерден туған балалары да ескерілген. Дәстүр бойынша, төмен тектен шыққан деп есептелетін көсемдер саны 24. Бірақ “Түрікмен шежіресі” мәтінінде олар бұдан көп. Оғыздың үш үлкен ұлынан Бұзоқ — оң қанат, үш кіші ұлынан Үшоқ (Учоқ) — сол қанат тарайды. Тойда Күн ханға арналып алтын шатыр тігілген. Басқа ұлдары мен немерелеріне 12 ақ шатыр тігілген, оң жақтағы алтауы Үшоққа арналған. Бектелі ұрпағы мен оның кіші інісі Қарқынның ұрпағы жаңа мемл. билік сатысы ішінде жүздік (йузлік) бірлігін құрды. Оның саны 12. Оғыздың заңды немерелері екі-екіден бір шатырға бөлінді. Оғыздың осы 24 немересінің әрқайсысынан тараған ұрпақ аймақ атанды. Осыған орай Әбілғазының айтуы бойынша, түрікмендерде 12 жүздікпен қатар, 24 аймақ та бар. Бектелінің бұдан былайғы тарихы белгісіз. Қазіргі уақытта Түрікменстанда Қайы (Күн ханның үлкен ұлының аты) тайпасы гөклен аталып кеткен, Бектелінің де аты өзгерген болса керек. Дереккөздер
Биляр

Биляр — Еділ Бұлғариясының астанасы. Ескі жұрты Татарстан Республикасының Биляр қыстағы маңында. 10 ғасырда негізі қаланған Биляр орыс жылнамаларында Ұлы Қала деп аталған. *1236 ж. Батудың Русь пен Шығыс Еуропаға жорығы кезінде қиратылып, ол бұрынғы саяси-экономикалық мәнінен айырылды. *1928 ж. А.С. Башкирев жүргізген қазба жұмыстары кезінде кірпіш үйлер мен қабірлер, жергілікті қолөнершілер жасаған және Шығыс елдерінен (Иран, Орталық және Алдыңғы Азия, Қытай, Византия, Кавказ), Русьтен әкелінген бұйымдар табылған. *1926 жылдан бері А.Х. Халиков қаланың орнында жүйелі қазба жұмыстарын жүргізуде. Дереккөздер
Қышыма

Қышыма (prurіgo) – жұқпалы тері ауруы. Алғашқыда беті күлдіреген ұсақ қызғылт түйінді бөртпелердің шығып дуылдап қышуынан байқалады. Бөртпелер, көбіне саусақ арасына, шапқа және тақымға түседі (кейде кеудеде байқалады, оны строфулюс не балалар есекжемі деп атайды). Қасығаннан бөртпелердің беті жарылып, қанталап кетеді. Қышыма, негізінен, кішкентай балаларда, әсіресе, олардың белгілі бір тамаққа әдеттегіден тыс сезімталдығынан болады (қ. Аллергия). Сондай-ақ, тамақ дұрыс тамақтанбаудан, кейбір тағамды мөлшерден тыс көп жегеннен (мыс., жұмыртқа, ет сорпасы, қант, жеміс-жидек, әсіресе, құлпынай, апельсин, т.б.), кейде тіпті сүт, т.б. тағамдарға да аллергия болуы мүмкін. Қатты қасынғаннан бөртпелердің ішіне іріңді инфекция қоздырғышы түсіп, ол іріңді жара ауруларына ұласып кетуі мүмкін. Әбден жүдеп әлсіреген, мешел және жүйке жүйесі ауруларымен ауыратын балаларда қышыма ауыр өтеді және жазылуы да қиын. Ересек адамдарда қышыма асқазан-ішек жолдары қызметінің (ішек, бауыр), жүйке және эндокриндік жүйелердің бұзылуынан және созылмалы инфекция ошақтарына (тонзиллит, гайморит, т.б.) байланысты пайда болады. Жиі қышыну көптеген жүйке-психик. ауруларда, кейбір қан айналым жүйесінің сырқатында (лимфогрануломатоз, лимфосаркома, т.б.), организмнің қартая бастаған кезінде де байқалады. Ересектердегі бөртпе сипаты да балалардағыдай, кейде ол ұлғайып қатты қышитын, сұрғылт түсті бөртпеге (диаметрі 0,5 сантиметрдей) айналады. Ауру білінісімен, әсіресе, қатты қышынып мазасызданғанда дәрігерге (дерматологке) көріну, науқастың диета сақтауы қажет. Күнделікті пайдаланатын тағам құрамында ащы тамақтарды, жұмыртқа, апельсин, лимон, қалбырланған және тәтті тағамдардың болмауы шарт. Таза ауада көп жүріп, денені таза ұстау керек. Қышынуды бәсеңдету үшін емен қабығы мен итошаған салған жылы ванна қабылдау керек. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Айдос Жұмаділдәұлы Бектеміров

{{Кинематограф { } { } }} Айдос Жұмаділдәұлы Бектеміров (26 мамыр 1950 жыл, Қарағанды облысы, Шет ауданы, Қарғалы ауылында туған) — кино және театр актері. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1996). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2016). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері (2003 жылдан). Жалпы мәліметтер Шыққан руы Арғын Қуандықтың Қожасы. * 1967ж. Алматыдағы Эстрада-цирк студиясын, * 1973 ж. Мәскеу театр институтын, * 1998 ж. Алматы театр және кино институтын бітірген. * 1969 — 70 ж. “Қазақконцерт” бірлестігінде, * 1970—71 ж. әскери борышын өтей жүріп, Орта Азияәскери округының ансамблінде, * 1972 — 73 ж. республикалық “Гүлдер” ансамблінде өнер көрсеткен. * 2003 жылдан бастап Әуезов театрының құрамында. Шығармашылығы 1978 жылдан Қазақ жастар мен балалар театрында актер. Бектеміров осы театр сахнасында Мәди (Ә. Әбішевтің “Атыңнан айналайынында”, 1983), Мұрат (Т. Әбдіковтің “Біз үшеу едігінде”, 1983), Мылқау (Ғ. Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқтысында”, 1983, 1994), Науан хазірет (сонда, 1998), Тұрар (Ш. Мұртазаның “Сталинге хатында”, 1987), Орманшы (Ә. Тауасаровтың “Махаббат аралында”, 1989) және Абай (Р. Сейтметов қойған спектакль-инсценировка “Қалың елім, қазағымда”, 1989) мен Махамбет (“Туған ұлдан не пайдада”, 1990) сияқты басты рөлдерде ойнады. Әсіресе, “Сталинге хат” спектакліндегі Тұрар образы актердің дарын қуатын танытты. “Әзірет сұлтан” спектакліндегі Хан мен “Қыз Жібектегі” Бекежан бейнесін сәтті сомдады. Режиссер ретінде 1998 ж. Ә. Сараевтың “Мұңым менің” пьесасын сахналады. Сонымен қатар Бектеміров бірқатар көркем фильмдерге де түскен (“Шоқан Уәлиханов”, “Провинциалдық роман”, т.б.). Марапаттары * 1996 жылы "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі" құрметті атағы берілді. * 2011 жылы «Құрмет ордені» * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" мерекелік медальі; * 2016 жылы "Құнанбай" фильміндегі "Барақ" рөлі үшін "Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының" иегері атанды. Бұл марапатты ҚР тұңғыш президенітнің өз табыстады. Жеке өмірі * жұбайы: актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, "Құрмет" орденінің иегері: Жібек Бектемірова * Қыздары - Гүлзира (1983 жылы туған), Гауһар (1989 жылы туған), Іңкәр (1990 жылы туған). Дереккөздер
Биметалл

Биметалл (би... және металл) — екі түрлі металл немесе қорытпа қабаттарынан (мысалы, болат пен алюминий, алюминий мен титан, т.б.) дайындалған материал. Әдетте, ол екі металл дайындамаларын прокаттау не престеу арқылы әзірленеді. Биметалл дайындалатын бұйымдардың беріктігі мен ыстыққа төзімділігін арттыру және олардың салмағын кеміту, сөйтіп қымбат әрі қат металдарды үнемдеу немесе арнайы қасиеті бар жаңа материал (мысалы, жылу реттегіштерде) алу үшін қолданылады. Дереккөздер
Биназар Ақеділұлы

Биназар Ақеділұлы (шамамен 1802, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы — 1860, сонда) — батыр. Ұлы жүздің дулат тайпасының шымыр руынан. Қоқан хандығына қарсы күресте Сыпатай батырдың сенімді серігінің бірі болған. Жасы ұлғайған шағында Шу өзеніне тоған салып, ауылын егіншілікпен айналысуға баулыған. Биназар батырдың бейіті Хантау қыратының Сұңқар деген шоқтығында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://anatili.kazgazeta.kz/?p=15015 Биназар батыр]
Әлмейін

Әлмейін (шамамен 19 ғасырдың 50-жылдары, қазіргі Жамбыл облысы Қордай ауданы — 1934, сонда) — айтыскер ақын. Бір термесінде: “Ақындығым өзімше, Сарыбастан ілгері, Сүйімбайдан сәл кейін”, — деп, ақындық өнердегі орнын өзі белгілейді. Ел аузында сақталған өлеңдеріне қарағанда, ол тапқыр да батыл, өр ақын болған. “Менің атым Әлмейін”, “Ноғайбайға”, “өтеген атқан таңдай күннен туған” тағы басқа өлеңдері Әлмейіннің ақындық қуатын айқын көрсетді. Байтай, Беке, Жұмабек, Үрпек есімді балалары болған. Бұлардан өсіп-өнген ұрпақ қазір де Қордай ауданында тұрады. Ақын мүрдесі Ақылытас зиратында жерленген. Дереккөздер
Бинарлық номенклатура

Бинарлық номенклатура, биноминалдық номенклатура ( — екі немесе қосарлы атау, — тізім, түр) — халықаралық ғылыми жіктелімде өсімдіктердің, жануарлардың және микроорганизмдердің туыстары мен түрлерін екі латын сөзімен атау. Біріншісі туысты білдіреді, бас әріппен жазылады. Ал екіншісі түрдің аталуын көрсетеді, кіші әріппен белгіленеді. Мысалы: ақ жусан (Artemіsіa tercheana L.), Алтай ұлары (Tetraogallus altaіcus G.). Түрдің артынан түрді анықтаған адамның аты беріледі. Кейбір жағдайда бинарлық номенклатура соңында анықталған жыл көрсетіледі [мысалы, саналы адам (Homо sapіens L. 1758)]. Бинарлық номенклатура терминін 1620 ж. ғылымға алғаш швейцариялық ғалым К. Баугин енгізген, оны 1735 ж. швед табиғат зерттеушісі К. Линней ғылыми жүйелеудің негізіне алған. Ол “Табиғат жүйелері” (1735) деген еңбегінде бинарлық номенклатураны пайдаланып, түр ұғымын нақтылау үшін морфологиялық және физиологиялық белгілерді негізге алып, жүйелік категориялар (класс, туыс, түр) арасын жіктеп берді. Бинарлы номенклатура ережелері Бинарлы номенклатура әр ағза үшін бірегей болып табылады. *1. Ағзалардың ғылыми атауын жазғанда курсивпен жазады *2. Қолжазбада түрдің атауының астын сызады *3. Туыстың атауы бас әріппен жазылады *4. Түрдің атауы тек кіші әріптен бастап жазылады Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.ilike.kz/wiki/show/1218 Эволюциялық ілім]
Бином

Бином - екі мүшелік, демек тек қана екі мүшеден тұратын көпмүшелік. Бином термині - екі және - аймақ, бөлік, мүше сөздерінен құралған. Мысалы: : Бином дәрежелерін есептеу үшін Ньютон биномы пайдаланылады: : : Соынмен қатар : : Тағы қараңыз * Биномдық үлестірілу Дереккөздер
Бразилиялықтар

Бразилиялықтар — (өздік атауы — бразильенуш) — Бразилияның тұрғылықты халқы. Парагвай мен Аргентинада да тұрады. Жалпы саны 150 млн-нан астам адам (1995). Нәсілдік жағынан еуропалық, моңғолдық және зәңгілер тобына бөлінеді, португал тілінің солт., солтүстік-шығыс, және оңтүстік диалектісінде сөйлейді. Испан тілі де кең тараған. Сондай-ақ, зәңгілердің бір бөлігі португал тілімен қатар африкалық кимбунду және йоруба тілдерінде сөйлейді. Көпшілігі католиктер, аз бөлігі протестанттар. 16 ғасырлардан 19 ғасырдың 2-жартысына дейін Бразилиялықтардың нәсілдік-әлеуметтік құрылымы қалыптасты. Жоғарғы сатыны ақ нәсілдер (еуропалықтар), одан кейінгі басқышты араласқандылар және мулаттар, төменгі сатыны зәңгілерден тұратын құлдар құрады. Еуропалықтар үндістердің тұрмыс-тіршілігінен, өнері мен мәдениетінен көп нәрсе үйренді. Сол себепті португал тілінің бразилиялық вариантында 20 мыңдай үндіс тілінен алынған сөз бар. Елдің ішкі аймақтарына қоныс аудару барысында әр алуан нәсілдік топтардың үндіс тайпаларымен араласуынан Бразилиялықтардың “сертан” деп аталатын жаңа қауымдастығы қалыптасты. Олар мал шаруашылығымен айналысады. Дәстүрлі үйлері үндістердің аң терісімен жасалған лашықтарына ұқсас. Бразилияның солтүстік-шығыс өңіріндегі халқының басым көпшілігі (70%) зәңгілер болғандықтан, бұл өңірде африкалық тұрмыс-салт басымырақ. Тәуелсіздік күресі нәтижесінде 1888 жылы құлдық жойылып, Бразилияның республика болып жариялануы халықтың этнос ретінде топтасуын тездетті. Әр алуан халық пен ұлыстар құралғандықтан Бразилиялықтардың кәсібі, тұрмыс-тіршілігі де әрқалай. Егіншілік пен мал шаруашылығы қатар дамыған (кофе, каучук, дәнді дақыл, т.б.). Теңіз жағалауындағы тұрғындар балық аулаумен айналысады. Сәулет өнеріне еуропалық стильге қоса африкалықтардың төбесін пальма жапырағымен жапқан балшық пен шиден тұрғызған үйлері, үндістердің конус формалы лашықтары тән. Ұлттық фольклорында үндістер мен африкалықтардың ауыз әдебиеті желісі, музыкасы мен би өнерінде португалдықтар әсері байқалады. Жыл сайын елде бірнеше күнге созылатын бүкілхалықтық мереке өткізіледі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том Дереккөздер
Фанфара

ФАНФАРА (франц. fanfare, итал. fanfara — үрлемелі оркестр, керней дыбысы): #Үрлемелі музыкалық аспап. Трубаның ұзартылған түрі. #Трубада ойналатын салтанатты немесе әскери дабыл. Ол мажорлы үшүнділік дыбыстардан құралады. Фанфаралық түрдегі ырғақ көбіне опералық, симф., т.б. шығармаларда қолданылады. Фанфаралық музыка Англияда салтанатты мерекелерде міндетті түрде ойналады. Мысалы, салтанатты, көтеріңкі трубаның үні басым болып келетін музыка шығармалардың таңдаулы үлгісіне И.Ф. Стравинскийдің “Жаңа театрдың ашылуындағы фанфара”, “Әулие Эдмундсбери фанфарасы”, А.Коплендтің “Қарапайым адамға арналған фанфарасы”, т.б. жатады. Дереккөздер
Биоакустика

Биоакустика (био және акустика) — биологияның табиғаттағы жануарлардың дыбыс шығару арқылы қарым-қатынас жасауын зерттейтін бір саласы. Жануарлардың дыбыс арқылы қатынасы эволюциялық даму нәтижесінде жетілген. “Механикалық” дыбыс шығару өрмекшілерге, шаяндарға, жәндіктерге тән. Балықтардың мыңнан астам түрлері қабыршағы, торсылдағы, жағы арқылы дыбыс шығарады. Биоакустиканың жануарлар тіршілігін зерттеуде маңызы зор. Дереккөздер
Биоген

"Биоген", “Биоген” жабық акционерлік қоғамы — ғылыми-тәжірибелік кәсіпорын. Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулер институтының алыстекті гибридтеу, жануарлар морфологиясы, биогендік сергіткіштер лабораториялары негізінде 1962 ж. Алматыда құрылған. *1962 — 94 ж. Эксперименттік биология институты, 1994 — 98 ж. Жануарлар биотехнологиясы мен ұдайы өсіру ғылыми-тәжірибелік орталығы болып аталған. Құрамында эмбриондар трансплантациясы, жануарлар биохимиясы, иммундық генетика және жануарлар селекциясы лабораториялары мен 1 тәжірибелік кешен бар. *Негізгі ғылыми бағыттары: жануарлар генетикасы мен селекциясы, жануарларды ұдайы өсіру мен генетикалық зерттеу негіздері; ауыл шаруашылығы малдарының жоғары сапалы тұқымдары мен қолда бар тұқымдарының биолоиялық өнімді қасиеттерін жақсарту мақсатындағы селекцияның генетикалық негіздері, т.б. *“Биогенде” алыстекті жануарларды гибридтеудің теориялық және практикалық мәселелері зерттеліп, қой (қазақ арқар-мериносы, КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1950) мен шошқаның (Жетісу шошқасы) жаңа тұқымдары шығарылды. Қазақстанның батыс және шығыс облыстарында өсіру үшін етті, әрі жүнді кроссбред қой тұқымы сұрыпталды; эволюциялық морфология, иммундық генетика, биохимия, трансплантация (жануарлардың органдарын ауыстыру) мәселелері малдың тұқымы мен жасына, өнімділігіне байланыстыра зерттелді; жануарлар клеткаларында (простагландиннің) физиологиялық жедел қоспалар биосинтезделіп, иммобилизацияланған ферменттер негізінде простагландинді биокатализатор жасалды. *“Биоген” Ресейдің бірнеше ғылыми ортылықтарымен, Өзбекcтан Қаракөл институтымен, Қырғыз Ғылым Академиясының Физиология және биохимия институтымен, Үрімші ауыл шаруашылық академиясымен бірігіп жұмыс жасайды. *“Биогенде” академик Ф.Мұхамедғалиев, В.А. Бальмонт, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаттары А. Жандеркин, Ә.Есенжолов еңбек еткен. Дереккөздер
Бразилия таулы үстірті

Бразилия таулы үстірті — Оңтүстік Американың шығысында, Амазона ойпатының Оңтүстікндегі таулы үстірт. Шығыс және Оңтүстік-шығыс жағы көтеріңкі келген, Атлант мұхиты жағалауы — тік жарқабақты. Ең биік жері — шығысындағы Бандейра тауы (2890 м). Үстірттің бұл бөлігі жеке жоталардан (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра, т.б.) тұрады. Олар солт-ке (Амазона ойпаты) және оңтүстік-батысқа (Лаплата ойпаты) қарай көлбеуленіп келіп жазыққа ұласады. Жер қыртысы кембрийге дейін түзілген Оңтүстік Америка (Бразилия қалқаны) платформасының бір бөлігі болып табылады, оның іргетасы тақтатастан, мәрмәрден, кварциттен құралған. Іргетастың иілуінен Амазона және Ла-плата ойпаттары пайда болған. Олар палеозой лық, мезозой лық, кайнозойлық борпылдақ шөгінді жыныстардан тұрады. Климаты тропиктік және субтропиктік. Қаңтардың орташа температурасы оңт.-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 22°С-тан 25°С-қа дейін өзгереді, шілдеде 12 — 25°С. Амазона ойпатына қарайтын бөлігінде жылдық орташа жауын-шашын мөлш. 2000 мм. Орталық бөлігінде жауын-шашын біршама аз (500-ден 1000 мм-ге дейін) және оның 90%-і жаңбырлы маусымға келеді. Кейбір жылдары таулы үстірттің орталық бөлігінде қуаңшылық та болып тұрады. Ірі өзендерінің барлығы Амазона өзені салалары болып табылады. Олар: Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс, Парнамба, Сан-Франсиску, Парана, Уругвай. Өзендерде сарқырамалар көп. Үстірттің қызыл және ферралитті топырағында мәңгі жасыл орман өседі. Бразилия таулы үстіртінің ландшафтысы алуан түрлі. Жануарлар мен өсімдіктер дүниесі — тропиктік климаттағы топтарға жатады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Биогенез

Биогенез (био... және грек. genesіs — шығу тегі, пайда болуы) — органикалық қосылыстардың бәрі тек тірі организмнен ғана пайда болады, соған байланысты тірі организмдердің өлі материядан пайда болғанын теріс деп санайтын теория. Биогенез теориясын жақтаушылардың бірқатары өсімдіктің тозаңы, споралары, тіпті ұсақ организмдер де жер бетіне ғарыштан келген (панспермия теориясы) деп есептейді. 18 ғасырда тірі организмдер шын мәнісінде тек басқа тірі организмдерден дамиды деген эмпирикалық теория (Ф. Реди, Л. Пастер) пайда болды. Бұл теория 19 ғасырдың орта кезінде қалыптасқан тіршілік өздігінен пайда болады деген теорияға қарсы қойылды. Дереккөздер
Йоханнес Брамс

Брамс Иоханнес (7.5.1833, Германия, Гамбург — 3.4. 1897, Австрия, Вена) — неміс композиторы, неміс симфониясындағы романтизм бағытының соңғы өкілі. Өмірінің соңғы жылдарында камералық жанрға көбірек бой ұрған. "Венгр билері", "Неміс реквиемі, т.б. Брамстың шоқтығы биік туындылары болып табылады. Оның шығармалары Қазақ ұлт аспаптар және симф. оркестрлерінің, сондай-ақ, М. Бисенғалиев, Ж.Әубәкірова, т.б. сияқты жеке орындаушылардың репертуарынан орын алған. Дереккөздер
Фара

Фара ( — шамшырақ, шамшырақ оты, — Фарос, Александрия маңындағы аралдың аты) — жолды жарықтандыру мақсатында көлік машиналарының (автомобиль, электровоз, т.б.) алдыңғы кейде артқы жағына орнатылатын электрлік фонарь. Фараның негізгі бөлігі оптика элементтен және қораптан тұрады. Оптикалық элемент қос қылы бар екі түйіспелі шамнан (жақын және алыс аралықты жарықтандыратын), шашыратқыш шыныдан, шағылдырғыш рефлектордан құралады және ол жартылай не толық герметикалы болып жасалады. Жарық шоғының бағытын фараны қозғалту арқылы өзгертуге болады. Автомобильдің артқы жағына кейін қарай қозғалған кезде автоматты түрде жанатын фара орнатылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фарада

Фарада, фарад — электр сыйымдылықтың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі. Ол қысқаша: Ф (қазақша) не Ғ (халықар.) арқылы белгіленеді. Электр сыйымдылық бірлігінің бұл атауы М.Фарадейдің құрметіне аталған. 1Ф — 1 Кл зарядтың конденсатор астарларында 1 в-қа тең потенциалдар айырмасын туғызатын конденсатор сыйымдылығы. СГСЭ жүйесіндегі сыйымдылық бірлігі: 1см109 Фарада Көбінесе Фараданың: микрофарада (1мкФ10–6Ф) және пикофарада (1пФ=10–12Ф) деп аталатын үлестік бірліктері пайдаланылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Брахисинклиналь

Брахисинклиналь — ( — қысқа және синклиналь) — бір-бірімен жымдаса астасқан тау жынысы қабаттарының қысқа синклинальдік иілім (қатпар) түрі. Иілімнің ең төм. нүктесі иілім құлпы деп аталады. Брахисинклинальдың бет көрінісі сопақ болып келеді, оны құрайтын тау жынысы қабаттарының жиынтығы бір-біріне кигізілген сопақша сақиналар тәрізді (суретті қ.). Брахисинклинальдың ядросында тау жыныстарының ең жас қабаттары, ал қанаттарында көне қабаттар орналасады. Брахисинклинальдың үлкен осінің кіші осіне қатынасы 3:1 — 10:1 шамасында болады. Ені мен ұзындығы шамалас Брахисинклинальдар мульда деп аталады. Дереккөздер
Брахмандар

Брахмандар, браһмандар — # Ведалардың негізгі бөлімдерінің бірі болып табылатын жазбалар. Б.з.б. 8 — 6 ғасырларда жазылған.Брахмандарда әр түрлі дұғалардың, діни ғұрыптардың шығу тарихы мен мәніне талдау жасалып, кейбір сөздер мен сөйлемдердің түпкі мағынасы түсіндіріледі. Сонымен қатар кейбір Брахмандарда (“Айтарея-брахмана”, “Шатапатха-брахмана”) саяси-әлеуметтік ережелер туралы мағлұматтар беріледі; # Ежелгі Үндістандағы жоғарғы діни кастаның атауы. Дереккөздер
Брахманшылдық

Брахманшылдық — Үндістандағы діни касталардың бірі — брахмандар ұстанатын сенімдердің ғылыми атауы. Брахманшылдыққа тән сипат — көп құдайлар мен ата-бабаға сиыну. Басты құдайлары: әлемді жасаған және оның бейнесі болып табылатын Брахма, табиғаттың жасампаз күштерінің бейнесі іспеттес қайырымды Вишну, қаїарлы Шива. Брахманшылдықтың негізінде табиғаттың жаны бар және тірінің бәрі өлгеннен кейін өзгеше бір жан иесі болып қайта тіріледі деген түсінік жатыр. Ол түсінік бойынша, адам қайта тірілгенде өткен өміріндегі жақсы ісіне қарай қоғамда неғұрлым жоғары орынға ие болады немесе аспан тұрғынына айналады, жаман ісіне қарай қоғамда төменгі орынға ие болады немесе жануарға не өсімдікке айналады. Брахманшылдық Буддашылдықпен бәсекелесе отырып және оның ықпалымен б.з. 1-мыңжылдығында жаңғырып, индуизмге негіз болды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Брахмапутра өзені

Брахмапутра өзені, Брамапутра — Қытай, Үндістан және Бангладеш жерімен ағып өтіп, Бенгал шығанағына құяды. Ол Тибетте – Мацанг, Цангпо, Гималай тауында — Диханг, Үндістанда – Брахмапутра, Бангладеште – Джамуна деп аталады. Ұзындығы 2900 км, алабының ауданы 506 мың км². Гималайдың солтүстік беткейі мен Кайлас жотасының оңтүстік беткейіндегі бірнеше шағын өзендердің қосылуынан басталады. Джамда өзені сағасынан төменірек ( 95Ә ш. б.) Тангла жотасы мен Гималайды кесіп өтеді, Ганг жазығына шыққан соң ағысы баяулайды. Ганг өзенімен атырауы бір (80 мың км²). Басты салалары: Нау, Чорта-Цангпо, Рага-Сангпо, Ньянгчу, Субансири, т.б. Брахмапутраның суы қыста азаяды, көктем мен жазда тасиды. Шығанаққа құяр тұсындағы жылдық орташа су ағыны 12 мың м3/с, жаз айларында 15 мың м3/с-қа жетеді. Құйылысынан 1290 км-ге дейін кеме жүзеді. Суы егін суаруға пайдаланылады. нен өзен суреті]] Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том Дереккөздер
Әлібек Зілқараұлы

Әлібек Зілқараұлы (шамамен 1815 — 1876 жылдары өмір сүрген) — би, батыр. Ақан серінің өкіл әкесі. Шыққан тегі сонау Арғын тайпасының Атығай Андағұл руынан. Әкесі Зілқара Байтоқаұлы атақты ақын, композитор, Көкшетау округінің аға сұлтаны болған. Қазақ елі Әлекеңді «Әлібек батыр» деп атайды. Арыстан, Біржан, Орынбай ақындармен дос болған. Әлсіздерге қорған болып, әділеттілігімен аты шыққан. Озбырлардан жапа шеккендер келіп паналаған. Ақан сері Әлібек өлгенде көпке белгілі “Қараторғай” әнін шығарған. “Арысым, ел қорғаны, батырым-ай, Айырылдым қапияда сенен неғып?! Тәңірдей сыйынатын Әлекем-ай, Жүргейсің әруағыңмен елді қорғай” деген жолдары Әлібекке арналған. Әлібектің Біржанға айтқан: “Батыр жүрегін еліне береді, жанын құдайға береді, ал намысын ешкімге бермейді”, Орынбайға айтқан “Тірілердің өлмейтін жері, өлілердің мекені — кітап” деген қанатты сөздері күні бүгінге дейін ел жадында сақталған. Дереккөздер
Брахми жазуы

Брахми жазуы — үнді буын жазуының ең көне түрінің бірі. Солдан оңға қарай жазылады (екіншісі — кхарошти, оңнан солға қарай). Брахми жазуымен жазылған ең көне жәдігерлер — Ашока патшаның (б.з.б. 272 — 232) Буддаға қатысты жарлықтары. Бұлар, көбінесе, жартастар мен бағаналарға ойып жазылған. Брахми жазуы әліпбиінде буындық таңба саны — 31, дауысты дыбыстар таңбасын — 4 және белгілі бір дыбыстың мұрыннан айтылатынын көрсететін ерекше таңба (анусвара) тағы бар. Брахми жазуының қайдан шыққаны белгісіз. Үнді ғалымдары мұны б.з.б. 3 — 2 мыңжылдықтардан сақталған Мохенджо-Дародан табылған ежелгі үнді жазбасымен байланыстыра қарап, ұлттық мұра деп есептейді. Неміс ғалымдары финикия жазуынан шыққан дейді. Үндістан, Цейлон мен Орталық Азияның кейбір аймақтарында кейінгі замандарда жазылған жазулардың баршасы Брахми жазуынан өрбіген. Лингвистикалық деректер Брахми жазуының түрлері. Брахми жазылуының негізінде индиялық жазудың үш бұтағы қаланды: #Солтүстік * Гупта *Тибет * Нагари * шарада * невари * бенгал * Ория * гуджарат * гурмукхи #Оңтүстік * грантха #Оңтүстік-Шығыс * сингал * бирман * кхмер * лаос * тай Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Ақтолыс ана

Ақтолыс ана (шамамен 1600 — 55 ж.) — есімі ел есінде сақталған көріпкел және емші. Есімханның замандасы Жарлықамыс батырдың інісі Жалаңның зайыбы. Жасынан көріпкелдік қасиетімен аты шыққан. Ақтолыс ана айтыпты дейтін аңыз-әфсаналар көп. Ақтолыс ананың Ақбикештен бір ерекшелігі — елшілікпен айналысқан. Сондықтан халық оны әрі емші, әрі көріпкелі ретінде құрметтеген. Оның кейінгі ұрпақтарынан Сары мырза (Ресейге қазақ елшілігін басқарып барған елші), Бөрібай батыр, Тауасар батыр, Шаппа би, Қыдырәлі би т. б. қайраткерлер шыққан. Дереккөздер Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Әбу Саийд Абдаллаһ әл-Бәйзауи

Әбу Саийд Абдаллаһ әл-Бәйзауи, Әбу Сайид Абдаллаһ бин Мұхаммед бин Әли Әбу-л-Файр әд-Дин әш-Ширази әл-Бәйзауи (т. ж. б. — деректерде әр түрлі көрсетіледі: 1282; 1286; 1291/99, 1310, 1326) — хадисші, тіл маманы, заңгер, философ, тарихшы. Ширазда, Тебризде қазы болған. Ол “Әнуар әл-тәнзил уә асрар әл-тә уил” (“Дүниенің аян беруі және түсінік сырлары”), “Минһадж әл-усул ила ул-усул” (“Заңтану негіздерін білу жолы”), “Низам әл-тауарих” (“Жүйелі баяндаудың тарихы”) аталатын т.б. бірқатар еңбектер жазған. Соңғы еңбекте “Евфраттан Жейхунға және араб иеліктерінен Ходжент маңына дейін созылған Иран жерінің билеушілері мен патшалар әулеті тарихының қысқаша шежіресі” баяндалған. Шамамен 1275 — 76 ж. жазылған бұл шығарма: # он пайғамбардың тарихы (Адам атадан бастап); # Иранның ежелгі патшаларының 4 әулетінің тарихы (мифтік патшалардан Сасан әулетіне дейін); # араб халифалары үш әулетінің тарихы; # бұдан кейінгі сегіз әулеттің тарихы (Ирандық монғолдармен аяқталады) атты төрт бөлімнен тұрады. Шығармада Қазақстан тарихына қатысты мағлұматтар да кездеседі. Дереккөздер
Халел Мұхамеджанұлы Әділгереев

Халел Мұхамеджанұлы Әділгереев 1904 жылы 28 сәуірде қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданы, Қырыққұдық ауылында дүниеге келген. 1974 жылы қазан айының 17 күні Алматы қаласында дүние салады. Көрнекті тарихшы. 1932 жылы Қазан шығыс педогокикалық институтын бітірген. 1939 жылдың қазанның 29 жүлдызында “ХVҚҚҚ-ХҚХ ғасырларда қазақтарда төлеңгіттер әлеуметтік тобының пайда болуы, рөлі және эволюциясы” деген тақырыпта диссертация қорғап, қазақтар арасында тұңғыш тарих ғылымының кандидаты атағын алды. 1934 - 1942 жылдар, 1946 — 1951 жылдар және 1954 — 1974 жылдар аралығында Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының деканы, директоры, кафедра меңгерушісі, доценті қызметтерін атқарды. 1942 — 1946 жылдары арасында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1951 — 1954 жылдары Шымкент мұғалімдер институтында қызмет еттеді. Әділгереев қазақ әдебиеттанушылары мен тарихшыларының тұрпайы социологиялық әдістемелеріне қарсы шығып, шоқантануды бастаушылардың, Асфендияров Санжар Жафарұлы туралы алғаш қалам тартқандардың бірі болды. 1837 — 1947 жылдары Кенесары Қасымов бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы жөнінде тарихшы Ермұхан Бекмахановтың тұжырымдамасын қолдағаны үшін саяси қуғынға ұшырады. Шығармалары Шоқан Уәлихановтың саяси-әлеуметтік көзқарастары, “Әдебиет және искусство”, 1941 жылы, 1-саны; К истории образования казахского народа, Вестник АН КазССР, 1951 жылы, 1-саны; Абай Кунанбаев — как демократический мыслитель, Ученые записки КазПИ им. Абая, 1955 т.б.
Ақтопалаң

Ақтопалаң (Enterotoxemіa) — көктемде және күзде ұсақ малда кездесетін, жұқпалы ауру. Ақтопалаң 1910 жылдан белгілі. Аурудың қоздырғышы Clostrіdіum perfrіngens тобындағы С және Д типтес анаэробты микробтар. Ол топырақта, тері мен жүн арасында 2-3 жыл сақталады. Ақтопалаңды кейде “езілген бүйрек”, “шөп ауруы”, “секіртпе”, “жыбырлақ” деп әртүрлі атайды. Ақтопалаңмен буаз және жаңа төлдеген қойлар жиі ауырады. Аурудың өрбуіне көктемде көк шөптен іштің кебуі және ішектегі таспа құрттар әсер етеді. Ауру Қазақстанның оңтүстік аудандарында және Ақтөбе облысында жиі ұшырасады. Ауырған қой қатты күйзеліп, әлсірейді, аяқтарын серпіп, денесі дірілдеп, аузы-мұрнынан қанды көбік ағады, іші өтеді, 2-3 тәулікте өледі. Аурудың жіті түріне шалдыққан қойды емдеуге келмейді, ал созылмалы түрінде гиперимммунды қан сарысуына антибиотик қосып салады. Аурудың алдын алу үшін көктемгі жайылымға шығудан 2 ай бұрын қойларға қанықтырылған поливалентті анатоксин вакцинасын егеді. Дереккөздер
Альфред Эдмунд Брем

Альфред (Адольф) Эдмунд Брем (Brehm) (2 ақпан 1829 жылы, Тюрингиядағы Рентендорфта туған – 11 қараша 1884 жылы, сонда қайтыс болған) – неміс зоологы, саяхатшы. Білімі Иен университетін бітірген. Ғылыми жұмыстары 1863–67 жылдары Гамбургтегі хайуанаттар бағында директор болған. 1867–76 жылдары Берлинде аквариум салдырып, оның жұмысына жетекшілік еткен. Египет, Нубия, Судан, Абиссиния, Испания, Норвегия, Батыс Сібірге жасаған саяхаты кезінде жануарлар дүниесі жөнінде көптеген мәліметтер жинап, он томнан тұратын «» деген еңбегін жазды (1863–69 жылдары). Бірқатар шет тілдеріне аударылған бұл еңбектің көпшілікке табиғаттану білімін таратуда маңызы зор болды. Брем Сібір мен солтүстік-батыс Түркістанға (1877 жылы) саяхат кезінде Семейде болып, кейін бұл сапары жөнінде «Қырғыздардың тұрмысы мен отбасы» (1894 жылы), «Дала көшпенділері – малшылар» (1896 жылы) деген еңбектері жарық көрді. Онда Қазақстанның табиғи байлықтарымен қатар қазақтардың тұрмысы, әдет-ғұрпы, олардың айрықша қонақжайлылығы, әнге, музыкаға деген ерекше дарындылығы, тілінің мәнерлілігі жөнінде айтылады. Шығармалары 1. "Жануарлар тіршілігі", 1894 ; 2. “Қырғыздардың тұрмысы мен отбасы“, 1894; 3. "Дала көшпенділері – малшылар»", 1896; Сілтемелер 1. [http://www.altairegion22.ru/authorities/historians/brem/ «Брем Альфред Эдмунд»] 2. [http://ebiology.ru/biologiya/brem-alfred-edmund/ «БРЕМ»] Дереккөздер
Әділдік

Әділдік, Әділеттілік (арабша әдл) — #әділдік, әділқазылық, шыншылдық; #турашылдық, адалдық, дұрыстық; әділет — 1) әділқазылық; 2) юстиция — дәстүрлі құқықтық мәдениетте адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастың белгілі тәртібіне тікелей қатысты принцип, адамның қоғам алдындағы ғана емес, сонымен бірге қоғамның тұлға үшін де жауаптылығын көрсететін, адамның өмір сүру жағдайлары мен сапасын білдіретін әлеуметтік-этикалық категория. Әділдік — ізгіліктің ірге тасы. “Кімде-кімнің әділдігі жоқ болса, оның ұяты да жоқ” (Абай). Әділдік уақыт ағынында өзгеріп отырады. Оның алғашқы түріне көне қоғамдағы “жазалаушы әділеттілік” деген жатады. “Қанға қан, жанға жан”, талион, кек алу принциптері ілкі санада әділдік саналды. Қылмыс пен жаза, әрекет пен айыптау мәселелері әділдіктің осы түсінігімен түбірлес. Қоғамдағы меншіктік қатынастардың қалыптасуына байланысты жазалаушы әділдіктің орнына оны тепе-теңдік тұрғыдан түсіну алдыңғы қатарға шықты. Қоғамдық байлықты барлығына бірдей үлестіру идеясы әділдік талабына айналды. Бұл ұран желеуімен талай қантөгістер, революциялар, бүліктер жүріп жатты. Әлеуметтік әділетті орнатамыз деген желеумен бір ғасырға жуық коммунистер өз халықтарына бақытсыздық әкелді. Социолизм қоғамы “байлық — бұл әділетсіздік, ол кісіні аздырады, адам неғұрлым кедей болса, оның руханилығы жоғарылай түседі” деген жаңсақ пікірді құлаққа құйып келді. Шын мәнісінде, қабілеті мен білігі тең емес адамдарға мүлікті бірдей үлестіріп беру әділетсіздіктің айқын көрінісіне жатады. Мұндай түсінік әлеуметтік енжарлыққа әкеп соғады. Алайда, әлеуметтік теңдік — өркениетті қоғам құрудың басты шарты. Адамдар құдай алдында, әдеп, құқық, заң алдында тең және бірдей мүмкіндікке ие. Нарықтық қоғамда “мүмкіндіктер теңдігі мен әділеттілігі ” деген өмірлік принцип кең етек жайған. Қоғамдық қатынастар әрбір адамның өзіндік мақсатына жету мүмкіндіктерін шектемеуі керек. Әділдіктің басты өлшемі — адам құқықтары теңдігінің жүзеге асуы. “Нәтижелер теңдігі” қоғамдық байлықты өмірде табысқа жете алмаған адамдардың пайдасына қайта бөлуге әкеледі. Бұл экономиканың даму ынталылығын азайтады. Мысалы, дәрігер мен санитардың, профессор мен ассистенттің еңбегін тең бағалау әділетсіздікке жатады. Алайда қоғам мүліктік теңсіздікті тым шарықтатып жібермеуге тырысуы қажет. Қоғам үшін пауперлер мен люмпендердің, кедей адамдардың қатары көбеюі қымбатқа түседі. Ол қоғамдық ынтымақтастық пен тұрақтылыққа кері әсерін тигізеді. Дереккөздер
Бурхард Брентьес

Брентьес Бурхард (20.08.1929, Галле (Саксония-Анхальт)-28.09.2012, Берлин) — шығыстанушы неміс ғалымы. Шығыс елдерінің мәдениетін, археология және архитектура ескерткіштерін зерттеумен айналысады. Орта Азияның тарихы туралы бірқатар еңбектердің авторы. Дереккөздер
Ақтөбе (Қызылорда облысы)

Ақтөбе — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Ақтөбе ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жосалы ауылынан оңтүстікке қарай 42 км-дей жерде, шөлді белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2066 адам (1087 ер адам және 979 әйел адам) болса, 2009 жылы 2214 адамды (1154 ер адам және 1060 әйел адам) құрады. Тарихы 1996 жылға дейін "Чапаев" ауылы аталды. 1997 жылы ұжымшар негізінде Ақтөбе өндірістік серіктестігі ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік пункт, тұрмыс қажетін өтеу мекемесі бар. Ауыл арқылы Қызылорда — Ақтөбе автокөлік жолы өтеді. Дереккөздер
Әбу Саийд Абд әл-Кәрім ас-Самани

Әбу Саийд Абд әл-Кәрім ас-Самани, Әбу Сайид Абд әл-Кәрім ибн Мұхаммед ибн Мансұр ас-Самани (1113, Мерв — 1167) — тарихшы. Тегі — араб. Білімді отбасынан шыққан. Жастайынан жетім қалып, туыстарының тәрбиесінде өскен. 1135 жылдан бастап Орта және Алдыңғы Азияның бірқатар қалаларын аралаған. Нишапурде, Исфаханда, кейін Бағдадта (1136 — 43/44) тұрған. Білімін толықтыру мақсатында Хамадан, Сирияның бірқатар қалалары мен Иерусалимде болды, Рей, Тус, Месопотамия мен Хиджазды кезді. 1143 ж. Мервке оралып, әл-Ахмадия медресесінде дәріс берді. Дәстүрлі ғылым саласында “Мерв тарихы” (20 томнан астам); геогр. сөздік, “Китаб әл-ансаб” (“Генеалогиялық есімдер кітабы”) т.б. еңбектер жазды. Солардың ішінде соңғы аталған еңбегі Орта Азия, Хорасан жөнінде тарихи, өмірбаяндық, геогр. мәліметтерге толы. Онда тегі, руы, шыққан жері, мамандығы т.б. бойынша жүйеленген атақты адамдардың есімдері әліпби тәртібімен берілген. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ақтөбе ауыл шаруашылық колледжі

Ақтөбе ауыл шаруашылық колледжі — мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1977 ж. Ақтөбе ауыл шаруашылық техникумы болып ашылған. 1996 ж. Ақтөбе ауыл шаруашылық колледжі болып аталды. Колледжде мал дәрігері, менеджмент, экономика, бухгалтерлік есеп және қадағалау, ауыл шаруашылығын механикаландыру, автоматтандыру және электрлендіру, агрономия мамандары даярланады. Сырттай оқытатын бөлімі бар. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Брест қорғанысы

Брест қорғанысы — Ұлы Отан соғысының алғашқы күндері жау соққысына ерлікпен тойтарыс берген КСРО-ның шекаралық шебіндегі қаїармандық соғыс қимылы. 1941 жылы 22 маусым күні қамалда 7-атқыштар батальоны, атқыштар корпусының штабтық және шаруашылық бөлімшелері, застава, шекаралық отряд, НКВД әскері және медсанбат болған. Қорғандағы адамдар саны 7 — 8 мыңнан аспаған, бірақ жау қамалды атқылай бастағанда, олардың тең жартысына жуығы алдын ала белгіленген жерге кетіп, бекіністерде шамамен 3,5 мыңдай адам ғана қалған. Қамалға қарсы гитлершілер Варшава мен Парижді алуда ерекше көзге түскен 45-жаяу әскер дивизиясын жапты. Оларға ауыр артиллерия батареялары мен 1250 кг-дық фугастық және 2200 кг-дық бетон жарғыш снарядтар ататын “Тор” жүйесіндегі аса қуатты артиллерия қондырғылары қолдау көрсетті. Қамалға жау ұшақтары 1800 кг-дық жарықшақтық, жандырғыш және фугастық бомбалар тастады. Көп ұзамай қамал түгелдей қоршауда қалды. Алғашқы абыржушылықты пайдаланып, жаудың шабуылдаушы батальондары десанттық қайықтар мен көпір арқылы цитадельге өтті де, Тересполь қақпасын және шіркеу үйін басып алды. Қамал гарнизоны үлкен шығынға ұшырады. Қамалды қорғаушылар әрбір үй, әрбір қабат, әрбір бөлме үшін жан алып, жан берісті. Тек 24 маусымға қараған түні ғана жау Волын бекінісінің негізгі объектілерін басып алды. Тересполь объектілерін алу үшін олар тағы бір апта арпалысты. Фашистер бұл майданда отатқыштарды, уландырғыш заттарды қолданып, бекініс-жертөлелерді су астына батырды. Шілденің 20-сы күні ғана майдан шебі шығысқа, Смоленскіге қарай ауысты да, айқас толас тапты. Жау 44-атқыштар полкінің майоры П.М. Гавриловты тек 23 шілдеде жаралы күйінде ғана қолға түсірді, ал сол қанды шайқаста ерлік көрсетіп, аман қалған жауынгерлерін алып шыққан лейтенант Н. Плужников 1942 жылы 12 сәуіріне дейін басқа майдандарда соғысты. Брест қамалын қаїармандықпен қорғаған 33 ұлттың өкілдері арасында қазақстандық жауынгерлер В. Лобанов, Р. Хабибуллин, Айтбаев, И.С. Арыскин, И. Волнистов, Д. Жақыпов, Жампейісов, К. Иманқұлов, П.А. Карболин, М. Ниязов, К.Байжігітов, Ф.Д. Виволанец, С.Н. Лебедов, И.Е. Черемнов, М.И. Карслиев, А.Сабырбаев, Г.Д. Деревянко, т.б. болды. Цитадельде, Тересполь қақпалары мен орталықтағы қиян-кескі шайқаста 333-атқыштар полкінің құрамында Бейсембеков, В.Н. Горянов, С. Ушуров, В.Д. Жищенко, М.И. Кобзарев, т.б. қаїармандықпен соғысты. Брестің оңт.-шығыс бөлігін алғаш қорғаушылар арасында болған Ғ. Жұматов есімі де құрметпен аталады. 1956 жылы цитадельдегі казарманың сау қалған бөлігіне Брест қамалы қорғанысының музейі орналасқан болатын. 1971 жылы оның негізінде мемориалдық ансамбль ашылды. Бауырластар зираты оның құрамдас бір бөлігіне айналды. Зиратта қамал қорғау жолында ерлікпен шейіт болған 850 кісі жерленген. Олардың 213-інің есімі анықталған. 1965 жылы 8 маусымда Брест қамалына “Батыр-қамал” атағы берілді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Меңдияр Бекчурин

Бекшорин, Бекчурин Меңдияр (1740 — 1821) — елші, ауыз әдебиеті нұсқаларын жинаушы. Ұлты — татар. Қызметін Орынбор генерал-губернаторының кеңсесінде “татар тілінің аудармашысы” болудан бастады (1750). Бекчурин жарты ғасыр уақыт бойы Ресей өкіметінің түрлі дипломатиялық тапсырмаларын орындаумен шұғылданды. Осы мақсатта Орта жүз және Кіші жүз қазақтарына бірнеше рет сапармен келіп қайтты. 1778—1979 жылы бірінші рет Тоғым сұлтанға Санкт-Петербургтегі император сарайынан шақыру әкеліп, екінші рет Ресей Сыртқы істер коллегиясы атынан арнайы грамота мен сыйлықтар тапсыру үшін Абылай хан ордасында болды. 1780 — 1981 жылы Ресей елшілігін басқарып, қазақ даласы арқылы Орынбордан Бұхараға сапар шекті. Оның бұл саяхаты кезіндегі жазбалары “Шығыс жинағының” (“Восточный сборник”) 1916 жылы 2-кітабында (275 — 321 бет жарияланды. Бекчурин 1790 жылы Орынбор мүфтиі Мұхамеджан Хұсайыновпен бірге Сырым Датұлымен кездесуге, 1795 жылы Кіші жүз сұлтаны Есімді хан сайлауға қатысты. 1803 жылы Я.П. Гавердовский бастаған керуенмен Бұхараға барды. Бекчурин 1817 ж. қазақтың “Барсакелмес” ертегісін жазып алып, “Санкт-Петербургские ведомости” газетінде жариялады (1839, 17 ғ.). 1819 ж. Коллегия кеңесшісі дәрежесінде Ресей елшілігімен Хиуада болды. Дереккөздер
Бекі кесенесі

‘’’Бекі кесенесі’’’ – сәулет өнерінің ескерткіші. 19 ғасырдың аяғында тұрғызылған. Телікөл кесенесінен солтүстік -батысқа қарай 20 км жердегі Құланбай қорымының солтүстік –шығыс бөлігінде. 1981 жылы Қазақстан Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі Ә.Оспанов) зерттеген Кесене бір бөлмелі. Ауданы 7,55 х 8,15 метр Төртбұрышты жобамен салынған кесененің параболиктік күмбезі мойындыққа орнатылған, Жоғарғы жағы кірпіш арасына қаланған сырғалдармен белдеуленген Кесененің сыртқы бұрыштары мұнараланып шығарылған. оңтүстік -батысында аркалы ойығы, оның екі жағындағы кесене тұғырының төбесіне шығатын баспалдақ белгілері сақталған. Кесене бөлмесі дөңгелек жобалы, төмен жағы арка тәрізді сегіз қуысқа бөлінген, күмбезі тұғырдан бастап құламалы қалаумен шығарылған. Күмбездің мойындықтан Жоғарғы бөлігінде жарық түсетін төрт ойық бар. Дереккөздер
Бретан түбегі

тағы мегалиттер.]] , көне бекіністі қала.]] - бұрынғы пираттар бекінісі.]] Бретан түбегі — Францияның батысындағы түбек. Ол батысында Атлант мұхитымен, оңтүстігінде Бискай шығанағымен, солтүстігінде Ла-Манш бұғазы және Сен-Мало шығанағымен шектеседі. Түбектің шеткі аймағы ойпатты, орталық бөлігі көтеріңкі (Арре тауы, 384 м) болып келеді. Түбек герцин қатпарлығында көтерілген Арморикан массивінің кристалдық жыныстарынан түзілген. Климаты қоңыржай мұхиттық. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 1000 — 1500 мм-ге жетеді. Емен және шамшат орманы өседі. Көпшілік бөлігінде шымтезекті батпақ басым. Басты порттары: Нант және Брест.
Алау батыр

Алау Батыр (шамамен XIV–XV ғасырларда өмір сүрген) — аты аңызға айналған батыр, Алтын орда әмірі. Алаудың шыққан тегі Татар атты түркі халқының Алшы тайпасы. Алшылар өзге татарлар сияқты ерлерін "алшын", әйелдерін "алшытай" деп атаған. Шежіре бойынша, Алау батыр Алшын тайпасынан тарайтын Әлімұлы мен Байұлы рулар бірлестігінің арғы атасы саналады, яғни Алшынның барлық 18 руы Алау Әмірден тарайды. Қара Жүрген мен Жолшора Талдыбайдың 1925 жылы жазған шежіресінде Алау Батырды Бекарыстан таратады. Шежірелердегі аталар санын демографиялық жүйемен есептегенде бүгінгі ұрпақ пен Алау Батыр арасы 15 ғасырға апарады. Оның есімі кездесетін “Қырымның қырық батыры” жырлары да осы Ноғайлы заманының эпосы. Ол туралы қисса да бар. қ. “Алау Батыр”. "Алау Батыр" - "Қырымның қырық батыры" топтамасына енетін жыр. Нұсқасы толық, тұтастай 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. 1942 жылы Мариям Исаевқызы стенограмма әдісімен жазған. Жырда елді сыртқы жаудан қорғау, туған жері, Отаны үшін жанын аямау идеясы қиял-ғажайып ертегі сарындарымен ұштасып, Алау батыр халық қорғаны, қамқоршысы бейнесінде суреттеледі. "Алау Батыр" жыры алғаш рет "Қазақ халык әдебиеті" көп томдығының 12-томында жарық көрді (1990). Түпнұсқасы Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алау батыр жыры

“Алау Батыр” — “Қырымның қырық батыры” эпостық жырының жеке батырлар топтамасына енетін жыр. Нұсқасы толық, тұтастай 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. 1942 жылы Мұрын жыраудан Мәриям Исайқызы стенограмма әдісімен жазып алған. Айса батырдың інісінің баласы Алау жастай жетім қалып, ержүрек болып өседі, елінің кегін алу үшін Уағаш, Даяс деген жерлерді қоныстанып отырған қалмақтың Есен, Сүйін деген хандарына аттанып, жалғыз өзі көзсіз батырлық жасайды, жаудан түскен олжасын аш-арық ноғайларға бөліп береді. Жырда елді сыртқы жаудан қорғау, туған жері, Отаны үшін жанын аямау қиял-ғажайып ертегі сарындарымен ұштасып, Алау Батыр халық қорғаны, қамқоршысы бейнесінде суреттеледі. “Алау Батыр” жыры алғаш рет “Қазақ халық әдебиеті” көп томдығының 12-томында (1990) жарық көрді. Түпнұсқасы ҚР ҒА ОҒҚ қорында сақтаулы. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Әбу Сайид Абд әл-Хайя Гардизи

Әбу Сайид Абд әл-Хайя Гардизи, ГАРДИЗИ, Әбу Сайид Абд әл-Хайя ибн әз-Заххак ибн Махмұд Гардизи (т.-ө.ж.б.) — 11 ғасырда өмір сүрген ғазнауилік ғалым. Кабул қ-ның оңт-ндегі Гардез қ-нда дүниеге келген. Ол парсы тілінде «Зайн әл-хабар» (Баяндау көркі) деген тарихи еңбек жазған. Шығармада ертедегі Иран шахтарының, Хорасанның, Үндістанның тарихы баяндалуымен қатар, Шу мен Талас өңірін және Жетісуды қоныстанған түргештер, қарлұқтар туралы құнды мағлұматтар берілген. Сондай-ақ, еңбекте кимектер, хазарлар, оғыздар, қырғыздар жайлы деректер көптеп кездеседі. Онда Шу мен Талас өңірінің, Жетісудың ортағасырлық қ-лары мен елді мекендерінің саны, өзендер, көлдер, таулар жайында құнды мәліметтер бар. Дереккөздер
Бекі қорымы

Бекі қорымы (17–20 ғасырлардың басы) — Маңғыстау облысындағы Шетпе кентінен батысқа қарай 4 км жерде 120–80 м аумақты алып жатқан қорым. Құрамында күмбезді 3 көрхана, көрнекті 12 сағанатам, 2 сандықтас және 100-ден астам алуан түрлі шағын құлпытас, қойтас, үштас, төрттас, бестас, құлпытастардың басқа да дәстүрлі типтері бар. Қорымның орталығына орналасқан 2 күмбезді көрхананың (19–20 ғасырлар), 2 күмбезді сағанатамның (20 ғасыр) архитектуралық-көркемдік маңызы зор. Әктас плиталары мен блоктарынан дәстүрлі тәсілдерді қолдана отырып, ерекше пропорциямен өте сапалы қаланған. Сонысымен де бұл ескерткіштер құрылыс ансамблінде оқшау көрінеді. Бірінші көрхананың тік бұрышты негізгі көлем аумағының төбесі сүмбіленіп, дулыға тәрізді қырлы күмбезбен біткен. Оның қабырғалары шолпы іспетті сәнді әшекейлермен безендірілген. Сондықтан да басқа көрханалардан нәзік те салтанатты. Екінші көрхана басқаша салынған: тікбұрышты көлемінің үстіне биік барабан (мойындық) орнатылған; Оңтүстік-батыс Азияның діни құрылыстары — сұбырғандар пішіндес бітімі күрделі, сатыланған шатырлы күмбезбен көмкерілген. Күмбезді көрханалар, сағанатамдар мен шағын құлпытастар жергілікті дәстүр бойынша және белгілі бір техникалық нұсқалармен ойылып, соңынан табиғи бояулармен өрнектелген. Ою-өрнектердің нұсқасы көгеріс өрнек мотивіне, зооморфтық, геометриялық, космологиялық, тұрмыстық, т.б. тақырыптарға құрылған. Дереккөздер
Брехт Бертольт

Брехт Бертольт(10.2.1898, Германия, Аугебург қаласы— 14.8.1956, Берлин қаласы) — неміс жазушысы, драматург, ғалым. Мюнхен университетінде оқыған. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1933 — 47 жылдары антифашистік эмиграцияда болды. 1948 жылы сол кездегі ГДР-ға қайтып оралды. “Берлинер ансамблі” театрын құрды (1949). Шығармалары 1944 жылы жариялана бастады. Соғысқа қарсы жазылған “Қайтыс болған солдат туралы аңыз” балладасы (1918) жазушы есімін әлемге танымал етті. “Ваал” (1918), “Түнгі барабан дүрсілі” (1922), “Құжынаған қалалар” (1921) пьесалары, “Қалша жинағы” (1926), “Үй жинағы” (1927) атты өлеңдер мен әндер кітабы жарық көрген. “Қай солдат болса да бәрібір” (1927) пьесасы, “Махогони” (1937) муз. комедиясы, “Кураш шешей және оның балалары” (1939), “Галилейдің өмірі” (1938) атты тарихи драмалары, т.б. шығармалары жарық көрді. 1950 жылы Қазақстанға келген сапарынан кейін белгілі тары өсіруші Берсиев туралы “Шығанақ” поэмасын жазды. Бұл шығарма қазақ тіліне аударылған (1971). Брехт Бертольт өнертану ғылымында белгілі “Эпикалық театр” теориясын қалыптастырған. Клейст атынд. әдеби сыйл. (1922), Лениндік сыйл. (1954) лауреаты. Дереккөздер
Әбу Сайд Абылхайыр

Әбу Сайд Майхани, (Михани, Михий), Фадлаллаһ ибн Аби-л-Хайр Ахмад (967 — 1049) — Хорасан сопылық мектебінің негізін салушылардың бірі. Иранның Хорасан уәлаятына қарасты Майханадағы дәріханашының отбасында дүниеге келген. Оның әкесі сопылармен тығыз байланыста болған әрі өз баласын да осы ілімге бейімдеген Әбу Сайд Майхани Әбу-л-Қасым Бишр ибн Иасинді (990 ж. өлген) ұстаз тұтып, үнемі өз уағыздары мен үгіт-насихаттарында Әбу-л-Қасымның жырларына жүгінеді. Жас кезінде 5 жыл Әбу Абдаллаһ Мұхаммед әл-Хисриден, 5 жыл Әбу Бәкр Абдаллаһ әл-Кәффәләдан (1026 ж. өлген), Әбу Әли Заһир ибн Ахмадтан (999 ж. өлген) сабақ алған. Әбу Сайд Майхани Майханаға оралып, 15 жыл бойы тақуалық жолды ұстанды. Сөйтіп, сопылық ағымдағы көрнекті пірлердің біріне айналды. Оның музыкамен, бимен қоса атқарылатын уағыздары мистик. елігулерге алып баратынын көптеген діндарлар (тіпті сопылар да) сынға алды. Әбу Сайд Майханидың көзқарасы тұрмысы нашар адамдар мүддерлерін қорғауға бағытталды. өзі де көше, мешіт сыпырып, қайыршылық жағдайды әдейі басынан өткерді. Осылайша бойындағы менмендік пен тәкаппарлық қасиеттерді өшірген. Әбу Сайд Майхани сопылардың алғашқы шейхтарынан саналады. Ол өз шәкірттеріне арналған мінез-құлық өлшемдерін түзіп, оны 10 тармаққа бөлген. Мұнда пір үшін 10 қасиет, шәкірттер үшін 10 түрлі мінез-құлық белгілері нақтыланған. Әбу Сайд Майханидың шәкірттері өте көп болғанымен олар ұстаз ойларын кең тарата алмады. Бұған жоғарыда аталған сыншыл көзқарастармен бірге Хорасанға жайылған оғыз тайпаларының жорықтары себеп болған. Дереккөздер