kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Банан

)]] Банан — Банан тұқымдас жемістерінің жалпылай атауы. Көбіне Musa acuminata, Musa paradisiaca, Musa balbisiana, Musa fehi, Musa troglodytarum биологиялық түрлерінің жемістері. Сондай-ақ, банан деп Ensete ventricosum түрінің жемісін айтады. Ботаникалық сипаттамасы Банан жемістердің ботаникалық жіктеуі бойынша жидек болып есептеледі. Бананның дәндері көп, сыртқы қабаты қалың болады. Ауыл шаруашылығында мәдени сұрыпты тұқымдар түрлерінің жемістерінде дәндер болмайды. Орташа ұзындығы 15 см, диаметрінде 3-4 см болады. Жемістер 300 данаға дейін шоғырланып өсіп, жалпы салмағы 50—60 кг-ға дейін жетеді. Банан ағаш дақылдарына ұқсас аласа сидамды, биіктігі 1,5 — 8 м-ге дейін, жапырақтары өте үлкен — ұзындығы 1,5 — 3 м, ені 0,6 — 1 м. Гүлі дара және қос жынысты, жемісі — қабығы қалың жидек. Тропиктік және субтропиктік Африкада, Азия және Австралияда бананның 60 — 70 түрі бар. Банан вегетативтік жолмен көбейеді, мәдени сұрыптары тұқым байламайды. Банан тәтті және крахмалды болып екі топқа бөлінеді. 95 кг жемісі жас кезінде пайдаланылатындары тәтті сұрыптарына жатады. Жемістері тәтті, дәмді. Өнімділігі жоғары: бір сабақта жалпы салмағы 50 — 60 кг 300-дей жеміс өседі. Ол тропиктік аудандардың халқы үшін бағалы тағам, әрі шетелге шығарылатын өнім. Жер жүзіндегі жеміс дақылдарының ішінде жалпы өнімі бойынша банан екінші орын алады (жылына 55 — 60 млн. т). Жемісінің құнары бидаймен тең келеді, құрамында 22 — 25% көмірсулар, 14 — 22% қант, 5 — 8% крахмал, 1 — 1,5% ақуыз, 0,5% май, сонымен қатар минералды тұздар, А, В, С, Р витаминдері бар.Банан жемістерін жас күйінде және кептіріп те жеуге болады, одан банан ұны, консерві, мармелад, шәрбат, шарап дайындалады. Дереккөздер
Малайсары батыр

Малайсары (шамамен 1700–1756) — Орта жүздің батыры әрі биі. Арғын ішіндегі бәсентиін руынан шыққан. Әкесі Тоқтауыл — батыр, балуан, анасы Мөлдір — қалмақ қызы, қарындасы Гауһар (Қабанбай батырдың әйелі) — ерлігі аңызға айналған қаһарман қыз. Малайсары Абылай ханның сұлтан кезінен сенімді серігі болған. Шоқан Уәлихановтың жазуына қарағанда, Абылай хан Малайсарының батырлығын, ақылы мен қайратын жоғары бағалаған. Малайсары Ресейдің қоластына кіруге қарсы болған. Қазақ-қалмақ соғысын тоқтатып, екі хандық арасында бейбіт бітім жасау саясатын ұстанды. Ол жоңғарларға қазақтың елшісі болып барған. Қазіргі Павлодар облысы Май ауданындағы Малайсарының туған жеріне, Жоңғар Алатауының батыс сілеміндегі тауға Малайсары есімі берілген. Дереккөздер
Ибанагтар

Ибанагтар, кагаяндықтар (өзд. атауы ибанаг – өзен адамдары) – халық. Филиппиннің Лусон аралының орталық бөлігін, Кагаян өзенінің бойын мекендейді. Антропологиялық жағынан Ибанагтар зәңгі нәсілінің өтпелі оңтүстік-азиялық нәсіліне жатады. Австронезиялық тілдер шоғырының филиппин тобына жататын ибанаг тілінде сөйлейді. Ибанагтар христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Негізгі кәсіптері – суармалы егін шаруашалығы. Күріш, картоп, абака, камотес, көкөніс өсіреді. Тоқымашылық, өрме, қыш-құмыра жасау қолөнері дамыған. Ибанагтардың мәдениеті Филиппиндегі басқа халықтарға да ұқсас. Әйелдер де, ерлер де ұзын шаш жібереді. Бойтұмар мен әшекейлер тағады. Ибанагтар өздерінің дәстүрлі әдет-ғұрпын сақтаған. Халқы Жалпы саны – 400 мыңнан астам адам (1997). Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Құлахмет Дүйсенұлы Қалменов

Құлахмет Дүйсенұлы Қалменов (1926 ж.) – құқық қорғау органының қызметкері (1970), заң ғылымдарының кандидаты. ҚазКСР Ішкі істер министрлігінің 1 жылдық курсын (1945), Мәскеу жоғары офицерлік мектебін (1950) бітірген. 1945 – 48 жылдары Шымкент (Оңтүстік Қазақстан) облыстық ішкі істер басқармасында тергеуші болып істеді. 1950 – 53 жылдары Қазақ КСР ішкі істер министрлігінің аппаратында жауапты қызметтер атқарды, 1953 – 68 жылдары Шымкент облыстық ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, басқарма бастығы, Жамбыл облыстық ішкі істер басқармасының бастығы, 1968 – 80 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы ішкі істер басқармасының бастығы, 1980 – 87 жылдары Ішкі істер минстірлігінің арнаулы мектебінің бастығы болды. Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Дереккөздер
Мақыш Қалтайұлы

Мақыш Қалтайұлы(1869, қазіргі Астана қаласының маңында туған — 1916, сонда дүние салған) — ағартушы, ақын. Ақмола медресесінде араб, парсы тілдерін үйреніп, дін ілімін меңгерген. Кейін Троицк қаласындағы “Расуля” медресесіне оқуға түсіп, біраз жыл “услу жәдид” әдісімен бала оқытқан. Меккеге барып, қажы атанған. Білімдарлығымен, ақындығымен танылып, “мәшһүр” деген атқа ие болды. Қазан қаласынан Мақыштың “Қалтайұлының қазақ ахуалынан бахыс еткен манзумасы” (1907 ж. татар тілінде, 1909 — 10 жылы қазақ тілінде), “Біраз ғибрат сөз” (1910), “Қазақтың айнасы” (1910), “Насихат қазақия” (1911), “Бар оқиға” (1912), “Тура жол” (1912) атты өлең кітаптары басылып шықты. Өлеңдерінде ақын өз дәуірінің қоғамдық-әлеуметтік жағдайын, қазақтың хал-ахуалын, әдет-ғұрпын жырлап, өнер-білімге, мәдениетке үндеді. Оның қоғамға, дүниеге көзқарасы жағынан діни-ағартушылық пікірі басым болды. “Қазақ әкімдері”, “Ишандар хақында”, “Қожалар хақында” өлеңдерінде кейбір дүмше молдаларды сынаса, “Жастар хақында”, “Қарттан қашу”, “Жасқа жақындасу”, т.б. өлеңдерінде жастардың әр түрлі мінез-құлықтары сөз болады. Ағартушылық бағыттағы идеялары “ұылым үйрену парыздылығы”, “Орысша оқу керектігі”, “Басқа жұрттар қандай халде?”, т.б. өлеңдерінде айқын көрінеді. Мақыш аудармамен де айналысып, З.Каримидің “Айна” (1913), Ұ.Рашидидің “Сақ уа сұқ халдері” (1913) атты кітаптарын қазақ тіліне аударған. Сондай-ақ “Тұрмыш” атты қолжазба журнал да шығарған. Өзінің саяси-қоғамдық, ағартушылық ойларын баспасөз беттерінде жариялап тұрды. “Жолсыз газеттеріміздің бірі”, “Газетаның керектігі хақында” атты мақалалары жарияланған. Дереккөздер
Қали Байжанов

Қали Байжанов (1877, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 27.9.1966, Қарағанды) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1945). Байжановтың әншілік дарыны ерте оянып, ауыл арасында “әнші бала” атанған. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Ақбура бөлімінен шыққан. Ата-анасынан ерте айырылып, жоқшылық көріп өскен. Он бесінде кірешілерге ілесіп Қоянды жәрмеңкесіне барған жас әнші талай әншілер мен күйшілердің өнерін тамашалайды. Біржан салдың ән салғанын көріп, Жаяу Мұсаның өз ауызынан “Хау-лау”, “Гауһар қыз”, “Сапар” және “Ақ сиса” әнін үйренеді. Байжанов ұлы Абайдың алдында да ән салған. Кемеңгер ақын жас әншінің өнеріне риза болған. Байжановтың әншілік жолына бағыт-бағдар беріп баулыған, өзіндік ән айту мәнерін қалыптастырған Арқа еліне атағы жайылған Жарылғапберді Жұмабайұлы болды. Байжанов Қозыкенің “Топайкөк”, Шама Нұрұлының “Шама”, Ақан серінің “Сырымбет”, “Құлагер”, Біржан салдың “Жанбота”, Бүркітбайдың “Ақбет” әндерімен қоса “Ардақ”, т.б. халық әндерін де асқан шеберлікпен орындаған. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан (1936). 1932 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды радиокомитетінде хор артисі және әнші болып қызмет атқарды. Әншілер З. Жұбатова, Ж. Қартабаева, М. Ержанов, Ж. Елебеков, Қ. Лекеров, М. Толыбаев, Р. Ыбыраев, т.б. Байжановтың ән айту өнерінен көп тағылым алған. Дереккөздер
Шортан

Шортан — албырттар отрядының өзі аттас тұқымдасына жататын балық; ірі жыртқыш, шортан тәрізділер отрядының бір тұқымы. Қазақстанның барлық табиғи су айдындарында кездеседі. Дене пішіні жебе тәрізді, ұсақ қабыршақтар жапқан, ұзындығы 1,1 м-ге, салмағы 16 кг-ға жетеді, арқа қанаты аналь (құйрықасты) қанатының деңгейінде, басы жалпақ, ұзын жақтарының астыңғысы үстіңгісінен ілгері ұмсынған. Аузы үлкен, онда көптеген тістері бар, тістерінің өткір қырлары артқа қарай иілген, сондықтан оның аузына түскен жемтігі аузынан кері шыға алмайды. Түсі өзі тіршілік ететін ортасына байланысты құбылып отырады, бүйірінде көлденең жолақты ірі қоңыр түсті дақтары болады. Шортандар 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Сәуір – мамыр айларында тайыз өзендерге, су температурасы 4 – 12°С болғанда уылдырығын (балықтың мөлшеріне қарай 17,5 – 270 мыңдай, диаметрі 3 мм-дей) шашады. Ауа райына қарай, жалпы көбею мерзімі 2,5 айға созылуы мүмкін. Шортан – жыртқыш балық, қорегін шөп арасында жасырынып тұрып, атылып барып ұстайды. Шабақтары майда омыртқасыздармен қоректенеді, ұзындығы 5 см-ге жеткенде жыртқыштыққа көшеді. Бұлар кәсіптік маңызы бар балықтар, дәмді еті үшін көп ауланады. Тағы қараңыз *Шортан тәрізділер Тағамға жастай, тұздап та пайдаланылады және консерві дайындалады. Дереккөздер
Сортаң топырақ

Сортаң топырақ, қоңыржай орманды дала, дала, құрғақ дала және шөлді дала белдемдерінде кездеседі. Сортаң топырақтың құрамында хлоридтер, сульфаттар, натрий, кальций, магний карбонаттары көп болады. Сор топырақтар мен Сортаң топырақты шатастыруға болмайды, олардың айырмашылығы Сортаң топырақтың беткі қабатында суға тез еритін тұздар жоқ, ондай тұздар кезінде бұл топырақтарда болған. Табиғи жағдайлардың өзгеруімен топырақ бетіндегі суға тез ерігіш тұздар топырақ бетінен жуылып-шайылып, топырақтың төменгі қабаттарына кеткен. Осы шайылу кезінде тұздар құрамындағы натрий катионы топырақтың сіңіру кешеніне қаныққанша сіңіп қалған. Құрғақ кезде бұл топырақтар қатты қатып, өңдеуге мүмкіндік бермесе, ылғал тиген кезде нағыз балшықты қабатқа айналып, су өткізбейді. Осы жайсыз физикалық қасиеттерінің нәтижесінде мұнда өсімдіктер өсіп, өнім бермейді. Сортаң топырақ сорлардың (күшті тұзданған), сортаңдардың (неғұрлым аз тұзданған) негізін құрайды. Сортаң топырқты қолдан жақсартпайынша оларды ауыл шаруашылығына пайдалану тиімсіз. Қазақстанда сортаң топырақ өте кең тараған, негізінен терістік және орталық белдемдерде белдемдік топырақтармен араласып, кешенді түрде орналасқан. Пайдаланған сілтеме
Банг-Кауп Вилли

Банг-Кауп Вилли (9.8. 1869, Германия, Везель қаласы — 8.10.1934, Драмштадт қаласы) — немістің көрнекті түркологы. Бельгиядағы Лувен унивеситетін бітірген. 1895 — 1914 жылдары Лувен университетінде ағылшын филологиясының профессоры. Түркологиядағы сабақ беруді 1917 жылы Франкфуртте бастады. 1918 жылдан өмірінің ақырына дейін Берлин унивеситетінде түркология профессоры болды. Банг-Кауптің ғылыми еңбектері (91 монография мен мақалалар жинағы және 29 рецензия) түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасына, руна және көне жазба ескерткіштеріне, түркі диалектологиясы мен лексикасына арналған. Дереккөздер
Әбдіржан Қалыбаев

Әбдіржан Қалыбаев (1935 жылы туған, Арал ауданы, Ұялы ауылы) – партия және шаруашылық қызметкері. ҚазМУ-ды, Алматы жоғары партия мектебін бітірген. * 1957 – 65 жылдары Сырдария ауданындағы санақ мекемесінде инспектор, аға экономист, облыстық ауыл шаруашылық басқармасында аға экономист, облыстық өндірістік және ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау басқармасында аға экономист, «Ауылқұрылыс» СМУ-нда аға инженер, жоспарлау бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. * 1966 – 78 жылдары облыстық парткомда нұсқаушы, қалалық парткомда хатшы болды. * 1978 – 92 жылдары Қызылорда қалалық аткомы төрағасының 1-орынбасары, облыстық жоспарлау комиссиясының төрағасы, бас жоспарлау экономикалық басқармасының бастығы, Қызылорда қалалық аткомының төрағасы, * 1992 – 94 жылдары Қызылорда қалалық әкімдігінің басқарушысы, қала әкімі. * 1994 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. * 1995 жылы облыс әкімінің көмекшісі. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен және 2 рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Зар Заман

Зар заман – Қазақ әдебиетіндегі кезең атауы. Аталған кезең Ресей империясының отарлау саясаты салдарынан Қазақ хандығындағы бұрынғы ел басқару жүйесінің жойылып, халықтың саяси, экономикалық және рухани езгіге ұшыраған тарихи уақытты сипаттайды. Алғаш Шортанбай Қанайұлы осы кезеңнің ауыртпалықтары туралы “Зар заман” атты зарлы толғау шығарып, ол ел ішінде кең таралды. Бұдан кейін басқа да ақындар осы тақырыпқа көптеген өлең-жырлар шығарды. Оларды қазақ әдебиетінде "Зар Заман ақындары" деп атайды Дереккөздер Тағы қараңыз * Зар Заман ақындары Сыртқы сілтемелер * [http://ikitap.kz/ru/content/dastandar-tolgaular Шортанбай Қанайұлы. Дастандар, толғаулар ] * [http://www.kitap.kz/ru/content/shortanbay-kanayuly-omiri-men-shygarmashylygy-turaly-zertteuler-men-makalalar Шортанбай Қанайұлы өмірі мен шығармашылығы туралы зерттеулер мен мақалалар] * [http://ikitap.kz/ru/content/zar-zaman-akyndary М. Әуезов. Зар заман ақындары]
Байкенже (Қызылорда облысы)

Байкенже — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл, Байкенже ауылдық округі әкімшілік орталығы. Халқы Тұрғыны 763. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаңақорған кентінен батысқа қарай отыз бес киломметр жерде, Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. Тарихы Ауыл 1962-96 жылдары бау-бақша өсірумен айналысатын «Алмалы» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Байкенжеде және округке қарасты Билібай ауылында шаруа қожалықтары жұмыс істейді Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://wikimapia.org/#languk&lat43.888367&lon66.921930&z14&mb&show/23650893/ru/ Викимапияда]
Поляризатор

Поляризатор — табиғи сәулелерден толық немесе жартылай полярланған оптикалық сәулелер алуға арналған құрылғы. Поляризатор — күрделі поляризациялық қондырғылардың ең қарапайым поляризациялағыш элементі болып саналады. Сызықтық поляризаторларға жазық полярланған, дөңгелек поляризацияланған жарық беретін оптикалық анизотропты поляризациялағыш призмалар мен поляроидтардың немесе керекті спектр аймағында мөлдір изотропты пластинкалардың оптикалық жиынтығы жатады. Кез келген поляризаторды полярланған сәулелердің қасиеттерін зерттейтін анализатор ретінде пайдалануға болады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Шортанбай (ауыл)

Шортанбай — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл, Шортанбай ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 51 км жерде, Еділ тарамдары – Қиғаш пен Теплая өзендерінің қиылысқан жеріндегі аралда орналасқан. Қазір Шортанбайда балық зауыты, мәдени-тұрмыстық мекемелер жұмыс істейді. Тарихы Шортанбай ауылы негізінен сонау XVIII ғасырдан бастап балық аулаумен айналысқан. Сондықтан болса керек осы өңірдің атын сол кездегі өзенге сыймай жататын балықтардың ең өтімді әрі сапалы түрі шортанның түрімен атап, Шортанбай есімін берген. Іргесі 1910 ж. қаланған. 1918 ж. мұнда балық аулау және өңдеу серіктестігі құрылып, ол 1923 ж. Волга (Еділ) – Каспий мемлекеттік балық тресінің, 1932 ж. Орал – Каспий балық кәсіпшілігінің құрамына енген. 1939 – 96 ж. Гурьев балық кәсіпшілігінің Шортанбай балық зауыты қосалқы шаруашылығының орталығы болған. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1395 адам (675 ер адам және 720 әйел адам) болса, 2009 жылы 1411 адамды (679 ер адам және 732 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1135 адамды (544 ер адам және 591 әйел адам) құрады. Әлеуметтік және мәдени нысандары * Шортанбай орта мектебі — 1934 жылы ашылды. 1963 жылдан бастап сегізжылдық, ал 1966 жылдан бастап орта мектеп болып құрылды. Жаңа мектеп үйі 2004 жылы пайдалануға берілді. * «Нұрсәт» бөбекжай-балабақшасы * Шортанбай ауылдық мәдениет үйі Елді мекендегі көшелер * Әбу Сәрсенбаев көшесі * Бауыржан Момышұлы көшесі * Жеңістің 40 жылдығы көшесі * Мәжит Қадыров көшесі Дереккөздер
Бауыржан Жексенбекұлы Хамимолда

Бауыржан Жексенбекұлы Хамимолда (1952 жылы туған, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Матай станциясы) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2001), профессор (2003). Өмірбаяны * Қазақ политехникалық институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. * Қарағанды политехникалық институтының аспирантурасын (1984) бітірген. * Қарағанды металлургия комбинатында цех бастығы (1975–1977) * Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор (1977–2002) болған. * 2002 жылдан оқу және тәрбие ісі жөніндегі проректор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * 2000 жылы «Повышение полноты и эффективности разработки наклонных и пологих рудных залежей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Мақатаев Мейман

Мақатаев Мейман (1887, Қарағайлы ауылы – 1984) – шахтер. Руы — Уақ. Социалистiк Еңбек Ері (1948). 1930 – 32 жылдары ұжымшарда, 1937 жылы Жолымбет кенішінде, Ленин атындағы ұжымшардың жылқы фермасында жылқышы, бригадир болып жұмыс істеді. Ленин орденімен, Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің қола медалімен және 1-дәрежелі дипломымен марапатталған (1953). Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Иберия таулары

Иберия таулары – Испанияда, Пиреней түбегінің солтүстік-шығысындағы тау жоталары. Ең биік шыңы – Монкайо тауы (2313 м), ұзындығы 440 км, ені 250 км. Мезозойдың әктасынан, кварцитінен, құмтасынан түзілген. Иберия таулары анағұрлым биік солтүстік-батыс (Сьерра де ла Деманда, Сьерра дель Монкайо) және аласа, карст жиі кездесетін оңтүстік-шығыс (Сьерра де Гудар, т.б.) тау сілемдерінен тұрады. Таулардан Пиреней түбегінің ең ұзын өзені – Тахо өзені бастау алады. Жерортатеңіздік бұта тектес өсімдік, солтүстік-батысында емен, қылқан жапырақты орман өседі. Темір кені бар. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Болат Әбішұлы Байтанаев

Болат Әбішұлы Байтанаев (20.2.1944, Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылы – 20.8. 1998, Шымкент қаласы) – әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). Өмірбаяны * Шымкент педагогика институтын (1967, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. * ҚазПИ-дің (1972, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. * Шымкент педагогика мәдениет институтында аға оқытушы (1967–1969), педагогика институтында кафедра меңгерушісі (1976–1978) * Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, декан, аға ғылыми қызметкер (1978–1981) * Шымкент педагогика институтында (1981–1988) қызметтер атқарған. * 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде декан, кафедра меңгерушісі, профессор. Ғылыми жұмыстары * 1994 жылы «Қазақ романының көркемдік құрамындағы ауызша-ақындық дәстүрлер» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. * 50-ден астам ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер
Сапар Байжанов

Сапар Байжанов (19.2. 1930, қазіргі Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Шайқорық ауылы — 4.5.1999, Алматы) — Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген (1952). 1950-1958 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің әдеби қызметкері, жұмысшы жастар бөлімінің меңгерушісі, редактор дың орынбасары болып істеді. 1958—1965 жылдары «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналының жауапты хатшысы, редактордың орынбасары, Бас редактор, 1965— 1973 жылдары Қазақстан КП ОК аппаратына жауапты қызметте, 1973— 1983 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакторы, 1983—1994 жылдары ҚР Бас Мұрағат басқармасының бастығы болған. Әр жылдары жарияланған “Жаңа леп”, “Құрыш зергерлері”, “Ақ маржан”, “Сұңқар көңіл самғайды”, тағы басқа туындылары Байжановтың жазушы-журналист ретіндегі қаламгерлік қарымын танытты. Жетістіктері * Филология ғылымының кандидаты (1974), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Халықтар Достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. *Ол жайында «Өмірге өкпесі жоқ адам» атты естеліктер жинағы шыққан (2000). *2000 жылы 14 сәуірде Алматыдағы No162 қазақ мектебіне Сапар Байжанов есімі берілді. *Алматыдағы көшелердің біріне оның есімі берілді. Отбасы Балалары: * Байжанов Ұлан Сапарұлы (1958 жылы туған) – Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кірістер министрінің орынбасары. * Ерлан Сапарұлы Байжанов (1962 жылы туған) – қазақстандық саясаткер. * Байжанов Нұрлан Сапарұлы (1959 жылы туған) – қаржыгер. * Назим Сапарова (1964 жылы туған) – журналист, жазушы. Шығармалары *Замандас туралы толғау. А., 1973; *Архив-айғақ. А., 1988; *Абай және архив. А., 1995; *Қажыға барған қазақтар (Қ.Исабаевпен бірігіп жазған). А., «Ана тілі», 1996; *Алакөбеде оят мәні. Роман. «Жазушы», 2000. Дереккөздер
Бандаж

Бандаж (франц. bandage — белбеу, таңғыш) — # медицинада — ішкі органдарды демеп тұратын арнайы белбеу. Ол пайдалануына байланысты — профилактикалық бандаж (босанғанға дейінгі, босанғаннан кейінгі), емдік бандаж және жарық бандажы деген түрлерге ажыратылады. Босанғанға дейінгі бандаж — бүйірінен түймеленетін, кеңдеу етіп қатты матадан тігілген белдік. Ол әйелдің құрсақ еті созылған жағдайда және ұрықтың жатырда қалыпты орналасуын сақтау үшін қолданылады. Босанғаннан кейінгі бандажды босанған әйелдің құрсақ бұлшық еттері қатты созылып, құрсақ шандыры төмен түскен жағдайда киеді. Бұны 3 айға дейін ғана киюге болады. Сондай-ақ, асқазан, ішек-қарын, бүйрек, жатыр, т.б. орнынан ауытқыған жағдайда емдік бандажын, көк етте, шапта, т.б. жарық пайда болғанда, осы органдардың еті созылмау үшін жарық бандажын пайдаланады; # техникада — машиналар мен құралымдар бөлшектерінің беріктігін ұлғайтып, тозудан сақтау үшін оларға кигізілетін металл сақина не белбеу. Темір жол вагондары мен локомотив, трамвай дөңгелектеріне қолданылатын бандаж мәнерленген сақина түрінде көміртекті болаттан прокаттау әдісімен жасалып, дөңгелекке ыстық күйінде кигізіледі. Үйкеліс салдарынан жұқара бастаған бандаж жаңартылып отырылады. Дереккөздер
Бидайық (құс)

Бидайық — сұңқарлар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аудандарында кездеседі. Таулы-тасты жерлерді, жарлар мен құздарды мекен етеді. Шәулісінің (қоразының) қанатының ұзындығы 27 — 30 см, салмағы 330 — 350 г, ұябасары шәулісіне қарағанда ірілеу. Арқасы көлденең жолақты сұр, ал бауыры күрең, қызғылт күрең түсті келеді. Төсінде дөңгелек дақтары бар. Бидайықтың лашыннан ерекшелігі: төбесі жирен, көзінің астында ұзынша келген қос қара “мұртшасының” шеті күрең түсті болады. Ұясын биік, тік жартастарға салады, басқа құстардың ұяларын да пайдалана береді. Бидайық оңтүстікте — отырықшы, ал шығыста — жыл құсы. Олар бір рет жұптасып, наурыздың ортасында шәулісі мен ұябасары 1 — 4 жұмыртқаны 30 — 33 күндей кезектесіп басады. Балапандары 1,5 айда ұядан ұшады. Құстарды (бозторғай, кептер, бұлдырық, кекілік, кейде жарқанатты) қорек етеді. Жемтігін ұшып жүріп ұстайды. Тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Бидайық Ақсу-Жабағылы, Алматы қорықтарында қорғалады. Алматы хайуанатттар паркінде бидайықтың 2 жұбы тіршілік етеді. Бидайық сирек кездесетін құс болғандықтан, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996). Дереккөздер
Бексұлтан Байкенжеев

Бексұлтан Байкенжеев (7.11.1949, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы – 10.5.1993, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – сазгер әнші. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Қазақстан Білім беру ісінің үздігі. М.Көкеновтің шәкірті. Өмірбаяны * Қызылорда педагогикалық институтын (Қорқыт Ата] атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1972). * 1972 жылдан аудандық Әлшекей күйші атындағы өнер мектебінің директоры болып қызмет істеген. Шығармашылығы Жүз елуге жуық ән жазған. Тұңғыш: * «Ақбаян» * «Жеңешем» * «Күлімдеші» * «Еркелеші * Ермегім» әндерін белгілі әншілер З.Қойшыбаева, М.Ералиева, В.Қармысова, Л.Төлешева, Б.Маханбетова, тағы да басқалар орындаған. * «Сырдария» * «Ақшолпаным» * «Ақ гүлім» * «Нағашым» * «Гүлденген Жаңақорған» * «Құда болып жүрейік», тағы басқа әндері халық арасында кеңінен танымал. Ән жинақтары Байкежеевтің бір топ әндері ән жинақтарына енген. * «Ақбаян» (1984) * «Ақ гүлім» (1992) * «Сағынып жүрші» (1994) деген жеке әндер жинағы жарық көрген. Гастрольдік сапарлары «Сыр сұлуы» және «Нұргүл» ансамбльдері құрамында көптеген елдерде өнер көрсеткен. Жетістіктері * Халық шығармашылығы Бүкілодақтық фестивальдарының лауреаты атанды. Есте сақтау * Байкежеев атымен көше аталған. * Жаңақорған аудандық мәдениет үйі жанынан өнер мектебі ашылды. * Екі жылда бір рет сазгерлердің Байкежеевке бағытталған облыстық фестивалі өткізіліп тұрады. Дереккөздер
Байқадам Ақайдарұлы

Байқадам Ақайдарұлы (шамамен 1792, Жалағаш өңірі – 1855, Қорқыт қорымы) – батыр. Сәрке батырдың немересі. Қоқандықтарға қарсы күресіп, елін, жерін қорғаған. 1829 жылы «Күміс қорғандағы» шайқасқа қатысқан. 1836 жылы Сырдария өзенінің Хиуа мен Қоқан шекарасына көпір салдырған. Дереккөздер
Иберлер

Иберлер (латынша Hіberes) – ежелгі тайпа. Ең алғаш Шығыс және Оңтүстік Испанияны қоныстанып, кейін (б.з.б. 7 – 3 ғасырларда) бүкіл Пиреней түбегі мен Оңтүстік-Батыс Галлияға тараған. Ежелгі заман авторлары олардың ішіндегі ең көбі әрі жауынгері деп турдетан, кельтибер, лузитан, кантабр, астур, галлаик тайпаларын атайды. Ибер мәдениетінің маңызды орталығы – түбектің турдетандар қоныстанған оңтүстік бөлігі (қазіргі Андалусия). Негізгі кәсіптері егіншілік пен мал шаруашылығы болған. Сондай-ақ, тоқыма, көзе жасау қолөнерін, металл өңдеуді білген. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғы мен 2 ғасырдың басында кейбір дамыған тайпалар шақа ақша соққан. Иберлердің жазуы да болған (әсіресе, турдетандар). Иберлер рулық қоғамның ыдырау сатысында болған деп болжанады. Иберлер қала бекіністер (Нумация, Сеговия, Контребия, т.б.) төңірегінде бірлескен. Тайпаны әскери көсем басқарған, ақсақалдар кеңесі болған, халық жиналыстарында тайпалар мен қауымдар өздерінің әскери көсемдерін, елшілерін сайлаған. Сауданың дамуына, Карфаген мемлекетінің, Ежелгі Грекия мен Рим империясының ықпалымен Иберлердің рулық қоғамының ыдырауы оңтүстік-шығыс аудандарда жиіледі. Олар Пиреней түбегінің табиғи байлығына қызыққан шапқыншылармен ғасырлар бойы күресіп келді. Август билігі тұсында Рим империясы Иберлерді жаулап алды, Иберлер (баск тайпасынан басқалары) отаршылармен араласып кетті. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Макинск гранит кен орны

Макинск гранит кен орны – Ақмола облысы Макинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде орналасқан. Геологиялық барлау жұмыстарын 1964 жылы «Центр-казгеология» Целиноград геологиялық барлау экспедициясы жүргізді. 1964 жылдан Ақмола облысы агроөнеркәсібіне қарасты Макинск қиыршық тас карьері кен өндіреді. Геологиялық құрылымы Кен орнының геологиялық құрылымын девондық интрузивті циклдің екінші негізгі фазасына жататын граниттер мен гранит-порфир түрінде берілген кендер құрайды. Жатыс сипаты Аршылып алынатын кеннің қалыңдығы 0,1 м-ден 3 м-ге (орташа 1,3 м) дейін жетеді. Қазба орнының шығыс бөлігінің өнімді қабатында кен гранит-порфирлер, батысында ірі микротүйіршікті граниттер түрінде кездеседі. Граниттің беріктік шегі 1043 кг/см 2 -ден 2150 кг/см 2 (орташа 1605 кг/см 2 ) аралығында ауытқиды. Аязға төзімділік маркасы МР-50, мүжілуге төзімділігі И-45, соққыға төзімділігі У-50. Алынған гранит кендері «3000» маркалы бетон, тоқпақ тастар дайындау үшін, жолдардың төменгі қабатына төсеніш ретінде қолданылады. Дереккөздер
Нұрғали Нығметұлы Хамитов

Нұрғали Нығметұлы Хамитов (20 қыркүйек 1936 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы Жаркент қаласы) - экономика ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995). Өмірбаяны * Алматы халық шаруашылығы институтын (1965, қазіргі Қазақ экономика университеті) бітірген. * Алматы облысында банкте, қаржы бөлімінде (1959-1964) * «Казгипропищепром» институтында аға экономист (1964–1997) * Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында ғылыми қызметкер (1967–1996) * 1996 жылдан Қазақ экономика университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері * «Экономический механизм инновационного процесса в основном звене производства» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 16 монографияның авторы. Дереккөздер
Ахмет Қалықов

Ахмет Қалықов (1926 жылы туған, Сырдария ауданы Жеріктал қонысы – 2006) – еңбек ардагері, Социалисттік Еңбек Ері. Найман тайпасы Бағаналы руының Бабас бөлімінен шыққан. Еңбекке 15 жасынан араласқан. 1941 – 59 жылдары қазіргі Түркістан облысы "Көксу" кеңшарында шопан болып жұмыс істеген. 1959 жылы Қызылорда облысы Сырдария ауданы «Комсомол» кеңшарына көшіп келді. 1962 жылдан "Қараөзек" кеңшарында қой шаруашылығы бригадасының бригадирі. 1965 жылы әр 100 саулықтан 185-тен қозы, әр қойдан 3,1 кг жүн, елтірінің 82%-ын бірінші сортпен өткізгені үшін Социалистік еңбек ері атағы берілді. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29682 Халыков Ахмет], Ел қаһармандары
Қуаныш Шәкірұлы Баймағамбетов

Қуаныш Шәкірұлы Баймағамбетов(1895, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Аманкелді атындағы кеңшар-1973)- ақын. Ерте сауатын ашқан. Темір жол жұмысшысы (1919—1925), бастауыш мектеп мұғалімі (1925 — 1945), кітапхана меңгерушісі (1945—1960) болып істеген. Шығармашылығы * «Мәрия — Мағауия» дастаны 1926 жылы «Әйел теңдігі» журналында басылды. * «Ақындар шашуы» (1927), * «Ленин» (1928) жинақтарында өлеңдері шықты. * 1929 жылы «Кедей жыры» деген атпен өлеңдерінің жинағы жарық көрді. * «Аңламас батырдың оқиғасы», * «Сағит пен Сағат», * «Қаңғыбас Сандыбадтың ертегісі», тағы басқа дастандарында ерлікті, достықты, махаббатты жырлайды. Иса Байзақовпен (1925), Айтбай Дүйсенбаевпен (1957) айтыстары бар. Ауыз әдебиетінің үлгілерін, Сыр бойы ақындарының, Отан соғысы жауынгерлерінің өлеңдерін жинауға көп еңбек сіңірді. Дереккөздер
Макинск құйма-механикалық зауыты

«Макинск құйма-механикалық зауыты», жауапкершілігі шектеулі серіктестік. 2004 жылы «Мәтен» ЖШС негізінде, автомобиль және ауыл шаруашылығы машиналарына, станоктарға, темір жол көлігіне қосалқы бөлшектер жасап шығаратын «Макинск құйма-механикалық зауыты» ЖШС кәсіпорны құрылды. Кәсіпорын отандық өнім өндірушілер ассоциациясының мүшесі болып табылады. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Сор топырақ

Сор топырақ - орманды дала, дала, шөлейт және шөлді аймақтардағы құрғақ климат жағдайында топырақтың тұздануы нәтижесінде қалыптасады. Құрамында суға тез еритін тұздар көлемі 1%-дан артық болады. Сор топырақ 2 типке бөлінеді: автоморфтық сор топырақ жер бетіне ежелгі тұзданған жыныстардың шығуынан қалыптасады, құрамында тез еритін тұздардың көлемі 0,5 – 1%-ды құрайды (сульфаттар, хлоридтер), гидроморфтық сор топырақ минералданған топырақ – жер қыртысы суларының жер бетіне жақын орналасуы, олардағы тұздардың булануы барысында жоғарғы горизонтта 6 – 8%, одан да көп мөлшерде тұздардың жиналуы жағдайында дамиды. Қолдан суарған кезде жер асты ағысы жоқ немесе ағысы өте нашар жерлерде көп ұзамай жер асты ыза сулары пайда болып, олардың деңгейі жоғары көтеріліп, бетіне жақындап, буланып, топырақ бетінде мол тұздар қалдырады. Бұл жағдайды топырақтың екінші сорлануы, яғни жерді суарумен байланысты сорлану деп атайды. Құрамында тұзы мол сор топырақ немесе тұзы аздау сорланған топырақтар онда өсетін өсімдіктер үшін өте зиянды. Сор топырақта тұздардың деңгейі жоғары болса, өсімдіктер өнімі соғұрлым төмен болады. Сондықтан суармалы егіншілік жағдайында топырақтың сорлануымен күресу – басты мәселелердің бірі. Жер асты ағысы нашар алқаптарда сорланған топырақтарды тұщы сумен шайып, ыза суларды қолдан қазылған кәрізді-коллекторлы жүйелер арқылы басқа жаққа ағызу қажет. Жалпы сор топырақ өзінше белдем түзбейтін, белдемаралық топырақтарға жатады. Сор топырақтарды қолдан жақсартпайынша, оларды ауыл шаруашылына пайдалану тиімсіз. Орталық Африкада, Австралияда, Солтүстік Америкада, Каспий жағалауларындағы ойпаттарда, Солтүстік Қырымда, Орталық Азияда, Қазақстанда таралған. Сор топырақтарға қопсытқаннан кейін дәнді дақылдар мен көкөніс, мақта, қой және түйе жайылымына арналған шөп өсіреді. Дереккөздер
Камал Баймаханов

.]] Баймаханов Камал (1914 жылы туған, қазіргі Сырдария ауданы Қараөзек ауылы) – дәрігер. Ауыл молдасынан сауатын ашқан. 1935 жылы Қызылорда қаласындағы дәрігерлік курсты (1936), Алматы мемлекеттік медицина институтын (С.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицинилақ университеті) (1941) бітірген. Тереңөзек (Сырдария) ауданының денсаулық сақтау бөлімін басқарған (1941 – 44). 1944 – 47 жылы Қызылорда облысы, 1947 – 55 жылы Алматы денсаулық сақтау бөлімінің бастығы. 1955 – 76 жылы Денсаулық сақтау министрлігінде (Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі.) бөлім бастығы және 20 жыл бойы бас эпидемиолог қызметін атқарды. Баймаханов бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Жол құрылыс машиналары

Жол құрылыс машиналары — автомобиль жолдарын салуға, оны күтіп ұстауға және жөндеуге арналған машиналар. Олар cондай-ақ техникалық жолдар, гидротехникалық, азаматтық, өнеркәсіптік, аэродром, т.б. құрылыстарды салу үшін де пайдаланылады. Жол салудағы даярлық жұмыстарға ағаш жыққыш, бұта отағыш, топырақ қопсытқыш, тамыр жұлғыш, тас жинағыш, т.б. машиналар қолданылады. Топырақты қазу, тасымалдау, үю, т.б. жер жұмыстары скрепер, бульдозер, автогрейдер, т.б. жер қазғыш машиналар көмегімен жүргізіледі. Грунтты, жол негізін және жол жамылғысын тығыздауға жол тығыздағыштар, вибрациялық және пневматикалық таптағыштар, т.б. қолданылса, жол негізін төсеу және жол жамылғысын орналастыру үшін битум тасығыш, гудронаторлар, цемент тасығыш, топырақ араластырғыш, бетон қоспасын араластырғыш, қиыршықтастарды үлестіріп жайғыш, асфальт төсегіш, бетон төсегіш, т.б. машиналар пайдаланылады. Жолды жөндеу және оны пайдалану жұмыстары бетон бұзғыш, қар тазалағыш, жол жуғыш, т.б. машиналары арқылы атқарылады. Дереккөздер
Бердіқұл Қалымбетов

Қалымбетов Бердіқұл (15.3.1920, Сырдария ауданы – 16.2.1978, Алматы) – ғалым, ботаник-миколог, фитопатолог. Саңырауқұлақтарды зерттеген тұңғыш қазақ маманы, биология ғылымдарының докторы (1963), профессор (1967). Орта Азия мемлекеттік университетін (Ташкент қаласы) бітірген (1949). Қазақстанда микроскопиялық паразитті саңырауқұлақтардың биологиясын зерттеу мектебін қалыптастырған. 1953 – 78 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында споралы өсімдіктер биологиясы зертханасының аға ғылыми қызметкері, меңгерушісі (1968 – 78), сонымен бірге, 1955 – 57 жылдары Алматы ботаника бағының (қазіргі Бас ботаникалық бақ) директоры, 1970 – 78 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық институтының (ҚазҰАУ) фитопатология кафедрасының меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері микология мәселелеріне (Қазақстан мен Түрікменстан микофлорасына) арналған. Қалымбетов саңырауқұлақтың ғылымға беймәлім 50-ден аса түрін ашқан. 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 мәрте Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Валерий Анатольевич Хан

Валерий Анатольевич Хан (13 тамыз 1951 жылы туған, Ақмола облысы Аршалы ауданы Анар станциясы) – техника ғылымдарының кандидаты (1980), экономика ғылымдарының докторы (2000). Өмірбаяны * Мәскеу полиграфия институтын бітірген (1974). * Осы институтта инженер-технолог (1974–1980), аспирант (1980) * Қазақстан ғылым академиясының жүйесінде ғылыми қызметкер (1983–2003) болды. * 2005 жылдан ҚазҰПУ-да профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Функционирование и развитие науки в условиях рынка: методология и практика прогнозирования» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 7 монографияның авторы. Дереккөздер
Макинка

Макинка — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Макинка ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Степняк қаласынан оңтүстікке қарай 30 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1875 жылы қаланған. 1961 жылдан шошқа өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Макинкада жөндеу шеберханасы, нан зауыты, шұжық және алкогольсіз сусын шығаратын цехтар, балалар туберкулезін емдейтін санаторий бар. Ең жақын темір жол станциясы – Макинск (20 км). Дереккөздер
Серік Сәрсенғалиұлы Оспанов

Серік Сәрсенғалиұлы Оспанов(1939 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Есенсай ауылы) – физика-математикалық ғылым докторы (1997), профессор (1998). *1961 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте аға лаборант *1961-1966 стажер-ізденуші *1966-1977 аға оқытушы *1977-1991 доцент *1991–1993, 1993–1996 Қазақстан Республикасы Экономика және нарық қатынастары ғылым-зертеу институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары *1996-1997 ҚазҰУ-да доцент болып жұмыс істеді. *1997 жылдан профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 1996 ж. «Разработка метода эффективной генерации стационарных решений для задач дискретной оптимизации в экономических системах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.. Дереккөздер
Макарин Василий Филиппович

Макарин Василий Филиппович (1906, Сандықтау ауданы Быстримовка ауылы – 1978, Алматы) – еңбек ардагері.Социалистiк Еңбек Ері (1957), ұжымшар құрылысын ұйымдастырушы. Великан ұжымшарының төрағасы (1929 – 32), Сандықтау МТС-ы директорының орынбасары (1933), Балкашино, Алексеев ауданы партия кттерінің хатшысы (1939), Атбасар ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1952–64) болып жұмыс істеді. 4-шақырылған ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Күлән Жантемірқызы Қалымбетова

Қалымбетова Күлән Жантемірқызы (22.4.1957 жылы туған, Қазалы ауданы Бекарыстан би ауылы) – әнші, артист. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998 ж.). Қызылорда қаласындағы М.Мәметова атындағы қыздар педагогикалық училищесінің бастауыш мектеп мұғалімі мамандығы бойынша бітірген. 1977 жылы "Мелиоратор" сарайына көркемдік жетекші болып қызметке орналасқан. 1978 жылы қаңтар айында облыстық "Өмірімді әнмен өрнектейміз" атты байқауға қатысып, сол жылы облыстық филармонияның әншісі қызметіне шақырту алады. Бірнеше облыстық байқаулардың жеңімпазы. 1992 жылғы тұңғыш Ш.Қалдаяқов атындағы Республикалық байқаудың лауреаты, 1993-1994 жылдары Алматы қаласында өткен "Қарқара" жәрмеңкесіне қатысқан. Сонымен бірге Өзбекстанның Бұқара, Самархан, Новаии, сонымен қоса Тәжікстан, Түркіменстан, Қырғызстан елдерінде гастролдік сапарда болған. 1998 жылы 13 мамырда Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың қолынан "Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі" атағын алды. 2002 жылы Қызылорда мемлекеттік университетінің музыка бөлімін үздік дипломмен бітіріп шықты. 2002 жылдың қорытындысымен халықтың сүйікті әншісі номинациясына ие болды. Қалымбетованың репертуарында «Сәулем-ай», «Керім-ау айдай», «Әттең тонның келтесі-ай», «Күміс құмған», «Қайдасың», «Ана туралы жыр», «Ақ бантик», т.б. кең тараған әндер мен Қызылорда өңіріне танымал сазгерлер: Н.Алғашбаев, Л.Әбдіхалықова, Г.Даукенова, М.Сыздықовтардың шығармалары енген. Бірнеше медальмен марапатталған. Қызылорда қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kof.kz/index.php/filarmoniya-zhymy/zheke-oryndaushylar/93-k-l-n-alymbetova КҮЛӘН ҚАЛЫМБЕТОВА]
Сарышығанақ (көл)

Сарышағанақ – Еділ-Жайық алабындағы көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы, Бостандық ауылынан шығысқа қарай 8 км жерде орналасқан. Ауданы 19,0 км 2 . Жағалау сипаты Көлді Қараөзен жарып ағады. Жағалауы көбіне жайпақ, солтүстік жыралармен тілімделген. Суы тұщы, жаздың соңында минералдылығы артып, жағалауы сортаңданады. Жағаларында қамыс өседі, суында балық бар. Алабын жайылымға пайдаланады. Дереккөздер
Майсор (Ақмола облысы)

Майсор – Сілеті өзені алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданында, Бестөбе кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 36 км жерде, теңіз деңгейінен 180,0 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 3,7 км 2 , ұзындығы 3,9 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 9,7 км. Майсорға жаз айларында кеуіп қалатын 4 жылға келіп құяды. Көктемгі қар және грунт суларымен толығады. Жағалау сипаты Батыс және оңтүстік жағалауы батпақты, қамыс, құрақ өседі. Суы тұзды, мал суаруға жарамсыз.
Бандунг конференциясы

]] Бандунг Конференциясы, Үндістан, Индонезия, Пәкстан, Бирма (Мьянма), Шри Ланка басшыларының ұсынысымен 1955 жылы 18 — 24 сәуірде Бандунгте (Индонезия) өткен Азия мен Африка елдерінің форумы. Аталмыш мемлекеттерден басқа Бандунг Конференциясына Алтын Жаға, Ауғанстан, ВДР, Жапония, Египет, Ирак, Иран, Иордания, Йемен, Камбоджа, ҚХР, Лаос, Либерия, Ливан, Ливия, Непал, Оңтүстік Вьетнам, Сауд Арабиясы, Сирия, Судан, Тайланд, Түркия, Филиппин, Эфиопия және бейресми түрде Алжир, Марокко, Тунис, Оңтүстік Африка Одағы өкілдері қатысты. Алғаш рет екі құрлықтағы тәуелсіз мемлекеттер өздеріне тікелей байланысты мәселелерді талқылап, тиісті шешімдер қабылдады. Конференция барлық елдерді соғысқа жол бермеуге, ядролық қаруды жоюға, мемлекеттер арасындағы қатынастарды панча шила принциптеріне сүйене отырып дамытуға және ынтымақтасуға шақырды. Отаршылдықты түбірімен жою жөніндегі пікірталаста Түркия, Пәкстан, Филиппин өкілдері тарапынан Кеңес Одағындағы одақтас республикалар (Украина, Орталық Азия,Балтық елдері) тағдырына назар аударылды. Индонезия президенті Сукарноның “қандай түрде болсын, отаршылдық — масқара, оның көзін құрту қажет” деген пікірі Бандунг Конференциясы шешімдеріне енді. Бандунг Конференциясында жаңадан пайда болған дамушы елдердің өз тағдырын өзі шешуге құқылы екендігі әлемге жария етілді, Азия және Африка халықтарының экон. және мәдени дамуы жолдары белгіленді. Конференция отаршылдыққа қарсы күресте және бейбітшілікті нығайтуда оң рөл атқарды. Дереккөздер *Сукарно А., Индонезия обвиняет, М., 1961; *Неру Дж., Внешняя политика Индии, М., *1965; История дипломатии, т. 5, кн. 1, М., 1974.
Майлан

Майлау – Ақмола облысы Ерейментау ауданының батысындағы тау. Ауданның Целиноград ауданымен шектесетін жерінде орналасқан. Ерейментау қаласынан батысқа қарай 75 км, Веренка ауылынан батысқа қарай 35 – 37 км жерде. Жер бдері Абсолюттік биіктігі 404 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Сілеті өзеніне қарай түсетін солтүстік және батыс беткейлері тіктеу. Геологиялық құрылымы Ордовиктің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан. Өсімдігі Нашар дамыған қызғылт қоңыр топырағында қараған, сұлыбасты қылқан, боз аралас шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Гурий Борисович Хан

Гурий Борисович Хан (27 мамыр, 1931 жылы туған, Ресей, Приморск өлкесі, Никольск-Уссурийск ауданы Пуциловка станциясы) – философия ғылымдарының докторы (1987), профессор (1988). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Алматы облысы партия комитеті аппаратында қызметкер (1954–1969) * Алматы жоғары партия мектебінде кафедра меңгерушісі, 1-проректор (1969–1994) болған. * 1995 жылдан Қазақ мемлекеттік заң академиясында ғылыми қызмет атқарды. Ғылыми еңбектері * «Диалектика внешних и внутренних условий современной национально-демократической революции» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. Марапаттары * «Достық» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Майқанов Балғабай Сәдепұлы

Майқанов Балғабай Сәдепұлы (1959 жылы туған, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Қорғалжын ауылы) – ғалым, биология ғылымдарының докторы (2001), профессор, ҚР Білім беру ісінің үздігі. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1983), Воронеж ауыл шаруашылығы институтының аспирантурасын (1986) бітірген. 1987 жылдан С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университетінде (бұрынғы Целиноград ауыл шаруашылығы институты) ассистент, аға оқытушы, факультет деканы болып жұмыс істеді. 115-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 оқу-әдістемелік құралдың, 1 монографияның авторы. 2 авторлық куәліктің иегері. «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» белгісімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Болат Зейноллаұлы Байжасаров

Болат Зейноллаұлы Байжасаров (3.10.1955 жылы туған, Қарағанды қаласы) — генерал-майор. Өмірбаяны Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан. * Қарағандыдағы жоғары милиция мектебін (1978) бітірген. * КСРО ІІМ-нің академиясын бітірген (1983). * 1978 — 1982 жылдары Жезқазған облысының Балқаш ауданыңнда тергеуші. * 1983 — 1993 жылдары Алматы қаласы құқық қорғау органдарында тергеуші, аға тергеуші, тергеу бөлімшесінің бастығы, бөлім және басқарма бастықтарының орынбасары болды. * 1993—1995 жылдары ҚР Президентінің Аппаратында қызмет атқарған. * 1995 жылдан ҚР ішкі істер министрінің орынбасары. Дереккөздер
Бандура

Бандура (грекше bandura — үш ішекті аспап) — украин халқының шертіп ойнайтын көп ішекті (7-ден 40-қа дейін) аспабы. Бандура сол жағы үлкейтілген алмұрт формалы болып ағаштан жасалады. Үстіңгі қақпағы жазық, дыбыс шығаратын тесігі дөңгелек немесе жұлдызша пішінді, мойны қысқа. Орындаушы дыбысты күштірек шығару үшін оң қолдың саусағына оймақ киеді. 16 ғасырдағы әдеби нұсқаларда Бандураның аты тұңғыш рет кездеседі. 19 ғасырға дейін Бандураның тұрқы мен аты тұрақты белгіленбеген. “Бандура” және “кобза” терминдері синоним ретінде қолданылатын. Бандураның сүйемелдеуімен бандурашылар душаларды, тарихи, тұрмыс-салт, эпикалық (батырлық) әндерді, би әуендерін орындайды. 20 ғасырдың 20-жылдары Бандура жетілдірілді. Ішектері көбейіп, Бандура-прима, Бандура альт, Бандура бас және Бандура контрабас болып бөлінді. Ең үздік Бандура жасаушы шеберлер — И.М.Скляр мен В.Е.Герасименко. Бандураны бандурашылар капеллаларында, оркестрлер мен ұлт аспаптық ансамбльдерде кеңінен пайдаланып жүр. Дереккөздер
Қамбар қорғаны

‎ Қамбар қорғаны, Жаңадария өзені бойында орналасқан. Бұл атауды 1856 жылы өлкені зерттеген орыс әскери маманы, әрі зерттеуші Л.Мейер жазып қалдырған. Облыстағы Қарақұм мен Қызылқұм жерінде Қамбар қорғаны атты қорған орындары бар. Мұның өзі атақты Қамбар батыр осы өңірде өмір сүрмеді ме екен деген ойға жетелейді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Түркістан Ұлттық Комитеті

Түркiстан Ұлттық Комитеттi – Германия үкіметінің ұйымдастыруымен 1942 ж. құрылған ұйым. Оған Түркістан легионын құру, Түркістан өлкесінде кеңестік билікке қарсы үгіт-насихат жұмысын жүргізу міндеті жүктелді. Германияның Шығыс істері жөніндегі мин-нің ұсынысымен Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің президенті болып өзбекстандық эмигрант Вели (Уәли) Каюм тағайындалды. Ол осы мин-тің және рейх әскери құрылымдарының ерекше қамқорлығында болды. Түркiстан Ұлттық Комитеттi 21 адамнан тұрды. Германия үкіметі осы ұйымды құру арқылы КСРО-дағы түркі-мұсылман халықтарының большевиктік үстемдікке қарсы екендіктерін насихаттауға тырысты. Бұл ұйым Түркістан үкіметінің бастапқы үлгісі іспеттес етіліп құрылды. Оған болашақта неміс әскерлерінің күшімен “азат етілуі тиіс” Түркістан өлкесінің басқару механизмін жасау міндеті де тапсырылды. Соған орай оның әскери, ғыл., тәрбие, әдеби, баспа, ақпарат, мед., соғыс тұтқындарына қызмет көрсету секілді бөлімдері ашылды. Оның “Милли Түркістан” атты мерзімді баспасөзі болды. Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің президенті Каюм эмиграциядағы және тұтқынға түскен түркістандықтар арасында өзінің жеке басының мүддесін жоғары қойды. Соған орай бұл ұйым мүшелері арасында ауызбіршілік орныға алмады. Бұл өз кезегінде Түркiстан Ұлттық Комитеттiне кірген қазақ пен қырғыз өкілдерінің Каюм басқарған ұйымнан шығуына деген талпынушылығын арттырды. Германия үкіметі Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің қызметін өз бақылауында ұстау үшін Арбайтсгемайншафт ин-тын құрды. Бұл мекеме ұйымның алдына қойылған міндеттердің жүзеге асырылуын қадағалап, ұйымға өзіндік нұсқаулар беріп отырды. Түркiстан Ұлттық Комитеттiнің президенті Каюм 1944 ж. 13 қазанда рейхфюрер Генрих Гиммлерге мәлімдеме түсіріп, онда ген. А.Власов басқаратын Орыс азат ету армиясы КСРО-дағы түркі-мұсылман халықтарының мүддесін неміс жерінде қорғай алмайтындығын хабарлады. Түркiстан Ұлттық Комитеттi екінші дүниежүзілік соғыста Германия жеңіліс тапқаннан кейін өз қызметін доғарды. Бұл ұйым түркістан халқының мүддесін қорғау бағытында елеулі іс-шара атқара алмады. Дереккөздер
Помпей

Помпей — Италиядағы көне қала. Қазіргі Неаполь қаласының маңында. Б.з. 70 ж. тамызда Везувий жанартауының атқылауынан кейін жер астында қалған. Қазба жұмыстары 18 ғ-дың ортасынан осы уақытқа дейін жүргізілуде. Қаланың басым бөлігі, қақпа жанындағы мазар, қала сыртындағы бірнеше виллалар аршылған. Қалада бекініс қабырғалары және бірнеше қақпа, көшелер мен тұрғын үйлер орны сақталған. Көпшілігі түрлі суреттермен әшекейленген Помпей кенеттен апатқа ұшырағандықтан, дүкендердің, қоғамдық үйлердің жасау-жабдықтары сол күйінде сақталған. Помпей — б.з. 1 ғ-ндағы Рим өнері, мәдениеті, шаруашылығы, тұрмысы жайлы құнды дерек беретін ескерткіш. Діни аңыздарда шектен шыққан күнаҺарлықтары үшін құдайдың қаһары мен апатқа, ұшыраған қала ретінде белгілі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Наталья Николаевна Хан

Наталья Николаевна Хан (31 желтоқсан 1951 жылы туған, Атырау қаласы) – педагогика ғылымдарының докторы (1998), профессор (2001). Өмірбаяны * Гурьев педагогика институтын (1973, қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) бітірген. * ҚазҰПУ-дың аспирантурасын (1978) бітірген * Мектепте мұғалім * Гурьев педагогика институтында кабинет меңгерушісі, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1983–1985); * 1985 жылдан ҚазҰПУ-да оқытушы, доцент, қазіргі кезде профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Теоретические основы сотрудничества в педагогическом процессе общеобразовательной школы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 60-тан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер