kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үр, үр жаңа

Үр, үр жаңа. Су жаңа, жап-жаңа орнына «үр жаңа» деп те айтылады. «Саржанның аяғында үр жаңа қисық табан етік, қара көк галепей шалбары бар» (Ж. Жұмақанов, Соқпақ.). «Үр» сөзі де қазіргі тілімізде сын есім қалпында «жаңа» тұлғасынан басқаға жоламайды, жеке тұрып қолданылмайды. Алайда, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде осы сөздің төркіні боларлық «үрүң» сөзін кездестіреміз де, екі түрлі мағынасын оқимыз: 1. ақшыл мөлдір; 2. таза. Кейінгісі ауыспалы мағына. Осы ауыспалы мағына біздің тілімізде тек «жаңа» сөзімен тіркесте сақталған да, тұлға жағынан ықшамдалып, «үр» қалпына жеткен. Сонда «үр жаңа»—«таза жаңа» болмақ. Ертедегі тұлға мен мағына тек якут тілінде сақталған. Дереккөздер
Құрманғазы атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың XIX ғасырда өмір сүрген дәулескер күйшісі, халық композиторы, «Күй атасы» атанған Құрманғазы Сағырбайұлының есімі ([http://1957 1957] жылы) беріл ген. Құрманғазы Сағырбайұлы (1806-1878) Орал облысында дүниеге келген. Ол - «Сарыарқа», «Балбырауын», «Адай» т.б. музыкалық шығармалардың авторы. Көше Медеу, Алмалы аудандарын қиып өтеді. Алматы өзенінен басталып, Розыбакиев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көше екі бағытты жол болып есептеледі. Бұрынғы атауы - Артиллерийская. Көшенін ұзындығы - 4650 метр. Көше бойында «Ұлар» галереясы, Қалалық медицина колледжі, Д.А.Қонаев атындағы гуманитарлық университеті, Қазақстанның Ғылым академиясы. Ғалымдар Үйі (1950 жылы салынған. Сәулетшілер: В.Экк., М.Павлов, М.Зонцов, Н.Белоусова), Достық Үйі (ғимарат 1972 жылы салынған. Сәулетшілер: Р.СейдаЙйн, Л.Тимоченко) орналасқан. Сонымен қатар көшеде А.С.Пушкиннің ескерткіші (мүсінші: А.Бичугов. 1999 жылы) ақынның 200 жылдық мерейтойына орай орнатылған. Бюстің биіктігі - 4,5 метр. Дереккөздер
Жүкті тиеу және түсіру құрылғылары

Жүкті тиеу және түсіру құрылғылары (орыс. загрузочно-разгрузочные устройства) - дайындамаларды ағаш өңдеу жабдықтарына беретін және дайын өнімді қабылдап алатын құрылғы. Бұл құрылғылар жинақтауышысы бар және жоқ болып екіге бөлінеді. Жинақтауышысы бар құрылғылар дайындамаларды орналастыратын сыйымдылықпен жабдықталады. Дереккөздер
Құрманғалиев атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың әншілік өнеріндегі жарқын құбылыс, композитор, Қазақ КСР-інің халық әртісі Ғарифолла Құрманғалиевтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 24.09.1998 № 926 шешімі) берілген. Құрманғалиев Ғарифолла (1909-1993) Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Ақкөл ауылында дүниеге келген. Оның орындауындағы «Бозжорға», «Үлкен айдай», «Ақ кербез», «Он алты қыз», т.б. әндер Қазақстанның алтын қорына енді. Ол «Ақ Жайық», «Нұржамал», «Аққу» т.б. әндер шығарған. Қазақ саз өнерінде Құрманғалиевтің әншілік мектебі қалыптасқан. Көше Медеу ауданында орналасқан. Қабанбай батыр көшесінен басталып, Бекқожин көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 450 метр. Дереккөздер
Ботагөз Қазбекқызы Мурзалина

Ботагөз Қазбекқызы Мурзалина (5. 11. 1952 жылы туған, Көкшетау облысы, Көкше ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1988), доцент (1991). М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген(1970). 1976—1995 ж. Көкшетау педагогикалық институтінде оқытушы, кафедра меңгерушісі. 1987 ж. филология ғылымы кандидаты Е. А. Брызгунованың жетекшілігімен орыс интонациясының мағыналы айырмашылық және фонетикалық құрамы туралы кандидаттық (1997) диссертация қорғады. 1995 ж. осы күнге дейін Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті институтында мемлекеттік тіл кафедрасының меңгерушісі. Шығармалары: * Особенности смыслоразличительных возможностей и фонетической структуры русской интонации пo сравнению с казахской интонацией. АКД., М., 1987. Дереккөздер
Құсайынов атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың жазушы-драматургі Шахмет Құсайыновтың есімі (1978 жылы) берілген. Құсайынов Шахмет (1906-1971) Көкшетау облысында дүниеге келген. Ол «Біздің Ғани», «Алдар Көсе», «Әл-Фараби» пьесаларының авторы. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін бұрынғы атауы - 18-ші линия. Көшенің үзындығы - 4800 метр. Дереккөздер
Үргін-сүргін

Үргін-сүргін. Бұл қос сөздің мағынасы «қуғын-сүргіну әуре-сарсаң» дегенмен бірдей. «...жерінің кеңдігінен, елінің кеңпейілінен зардап шегіп, үргін-сүргінді көп көрген бақытсыз халық» (С. Жүнісов, Ақан сері). Қос сөздің алғашқы сыңары «үргін» өткен ғасырлардағы және осы күнгі кейбір түркі тілдерінде жеке-дара қолданып та тиісті мағына меншіктенген. Шағатай тілінде «үргүн» сөзі «ызалану», «қозғалыс шығару» мағынасында жұмсалған. Қазіргі түркі тілдері ішінде қырғыздарда —«үркүн» тұлғасы «әбігер, астан-кестен, абыржу, босып қашу» іспеттес мағыналарға нұсқайды. Енді ертедегі жазба ескерткіштерге бет бұрсақ, «үркүн» сөзінің «қорқыныш, үрей» сияқты мағыналарын кездестіреміз. Сөздің алғашқы, тұңғыш мағынасы осы болса керек. Қос сөздің екінші сыңары — «сүргін» туралы сөз қозғамаймыз. Өйткені, оның төркіні туралы өткен бір кітапта әңгіме болған. Дереккөздер
Жағыпар Мұсаұлы Мусин

Жағыпар Мұсаұлы Мусин (13 тамыз 1930, Көкшетау облысы, Арықбалық ауданы, Қосағаш ауылы, Мәдениет елді мекені – 2005) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1970), доцент (1972). Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген (1950). 1954–1955 жылдары Қызылжар қаласы оқытушылар институтында мұғалім. 1956–1958 жылдары Солтүстік Қазақстан облысы мұғалімдердің білімін жетілдіру институтында әдіскер. 1959–1961 жылдары "Көкшетау правдасы" газетінде әдеби қызметкер. 1962 жылдан бастап күні бүгінге дейін Көкшетау педагогикалық институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент. Профессор Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі антонимдер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты - лексика. Шығармалары: *Антонимы в казахском языке. АКД., 1970; *Қазақ тіліндегі антонимдер сөздігі. А., 1984. Дереккөздер
Қыдырбеков атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті ғалым, геология ғылымдарының кандидаты, КСРО-ның мемлекеттік сыйлығының иегері Латиф Өмірбекұлы Қыдырбековтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. Қыдырбеков Латиф Өмірбекұлы (1931-1986) Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Кеңбидайық ауылында дүниеге келген. Ол Ақтоғай, Айдарлы мыс кен орындары мен Ақбақай алтын кейін ашуға зор үлес қосқан. Қазақстан металлургиясында жаңа шикізат базасын құрғаны үшін КСРО-ның мемлекеттік сыйлығы берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 700 метр. Дереккөздер
Үсігу, асығып-үсігу

Үсігу, асығып-үсігу. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — асып-сасу, сасқалақтау. «...өзі де асығып-үсігіп киініп жатыр» (Ө. Қанахин, Ауыр күн.). Біздің тілімізде «үсігу» сөзі жеке тұрып қолданылмайды да, дербес мағынасы да жоқ. Алайда, хақас тілінде «үстік» сөзі жеке тұрып-ақ біздегі «асығу» мағынасын меншіктене алады. Ал якут тілінде осы тұлғаның метатеза құбылысы нәтижесінде сәл өзгерген түрі — «ыксаа» сөзінің де мағынасы қазақ тіліндегі «асығумен» бірдей.Осыларды есепке алсақ, «асығып-үсігу» бір ғана мағынаны қайталап тұрған болады. Яғни «асығып-асығып». Дереккөздер
Қатқабат

Өз құрамына кіретін шөгінді, эффузиялық немесе метаморфтық тау жынысытардың болмыс-бітіміндегі ұқсастық немесе олардың бір-бірімен астасу яки алмасу сипатындағы бірегейлік тұрғысынан ерекшеленетін тау жынысы қабаттарының бірлестігі; астыңғы және үстіңгі жапсарларының бірегей немесе аймақтық стратиграфиялық шкала бөлімшелерінің шекараларына сәйкес келуі шарт емес; стратиграфиялық зерттеулер барысында жиі қолданылатын бейресми термин. Дереккөздер
Жылтыр бояу материалдарды қондыру, оларды қатайту (кептіру) және әдемілеу құрылғылары

Жылтыр бояу материалдарды қондыру, оларды қатайту (кептіру) және әдемілеу құрылғылары (орыс. оборудование для нанесения лакокрасочных материалов, их отверждения (сушки) и облагораживания) — ағаш материалдардан жасалған тетіктер мен бұйымдардың беттерін жылтырсыр бояулармен қаптау үшін қолданылатын құрылғылар. Дереккөздер
Қыдырбекұлы атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті жазушы, белгілі қоғам қайраткері Балғабек Қыдырбекұлының есімі (Алматы қаласы әкімінің 17.10.1996 № 265 шешімі) берілген. Қыдырбекұлы Балғабек Алматы облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ол «Социалистік Қазақстан» газеті редакторының орынбасары, редакторы, Қазақстан Журналистер одағының төрағасы қызметтерін атқарған. 300-ге жуық сатиралық және юморлық әңгімелердің авторы. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Бөлтірік шешен көшесінен басталып, Омбы көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 1600 метр. Дереккөздер
Қыдыров атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың көрнекті ақыны, Қазақстан Жазушылар Одағы сыйлығының иегері Жүсіп Қыдыровтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. Жүсіп Байболатұлы Қыдыров (1937-1983) Алматы облысында дүниеге келген. Ол «Жас Алаш» газетінде, «Қазақфильм» студиясында, «Жалын» баспасында жауапты қызметтер атқарған. Ол Шығыс поэзиясының жұлдыздары - Рудакидің, Физулидің, сондай-ақ әлем әдебиетінің көрнекті өкілдері Шеллидің, Блоктың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1600 метр. Дереккөздер
Жылтырсыр бояу қаптаны инфрақызыл сәулемен қатайтатын құрылғылар

Жылтырсыр бояу қаптаны инфрақызыл сәулемен қатайтатын құрылғылар (орыс. установки с инфракрасными излучателями для отверждения (сушки) лакокрасочных покрытий) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерін жартылай эфирді және нитроцеллюлозды жылтырсыр материалдармен қаптағанда тура кептіретін немесе жиналған жылу арқылы жылтырар материалдарды орнықтыру алдында тетіктің бейнерін қыздырыл, артынан сол жылумен кептірейтін құрылғылар. Өңделетін бөлшектердің өлшемдері: ұзындығы 400 ... 2500 мм, ені 220 ... 900 мм, биіктігі 10 ... 40 мм. Дереккөздер
Муһокамат-ул-луғатайн

"Муһокамат-ул-луғатайн" ("Екі тілді салыстыру") — тіл туралы трактат. Бұл прозалық шығарманы Әлішер Науаи 1499 ж. желтоқсан айында жазып бітірген. Мұнда түркі тілі мен сарт (парсы-тәжік) тілі өзара салыстырма түрде қаралады. Еңбек шет елдерде (Еуропада, Ресейде) бірнеше рет аударылып басылған. Шығарма автордың тіл туралы жалпы теориялық, филологиялық, әсіресе лингвистикалық (тілдік) ой толғаулары мен тұжырымдарын ортаға салу үшін жазылған. Тілдің табиғаты мен ойдың (ойлау процесінің) өзара ішкі және тікелей қарым-қатынасы жайында айтылған философиялық тұжырымдамалардың зерделі дәрежесі өте жоғары. Ол тіл мен ойды бір-бірінен ажыратпайды, оларды органикалық табиғи бірлікте қарастырады, "мағыналық жаны" деп таниды. Автор ескі және жаңа (өзіне түстас) парсы тілі мен әдебиетін жете білген. Өмірінің соңына дейін осы тілде аса бір көрнекті де көркем туындылар тудырып отырған. Осы екі тілдің (түркі және сарт тілдерінің) өзіндік ерекшеліктері мен жаратылысын, сөз байлығы мен грамматикалық құрылысын, сөз өнері мен стилистикасын, дыбысталу жүйесі мен әуезін, мәнері мен маңызын, икемділігі мен игілікті қасиеттерін, айырым белгілері мен олардың ұқсастық жақтарын, сөз саптау барысындағы қабілеті мен орашолақ жақтарын, екі тілдің бір-біріне тигізген әсерін, көрсеткен қызметтерін, олардың ортақ байлығын, пайымды көрсеткіштерін, әр тілдің жергілікті (диалектілік) өзгешеліктері мен олардың қолданылу аясын, ауқымын, өресін барынша талдап, тиісті мысалдар келтіре отырып, ойда қалатындай етіп дәлелдеп береді. Сөз таптарына (зат есім, етістік т. б.), семантикалық мазмұнға (омоним, көп мағыналылық, т. б.), грамматикаға (сөзжасам, фонетика, т. б.) байланысты қарастыра отырып, екі тілдің де артық-кем түсетін айырмашылықтарын ажыратып беруге зер салады. Түркі тілін сарт тілінен артып түспесе кем түспейді деп бағалайды, сондықтан түркі халықтары қанша жақсы білсе де, өзге тілде емес, өз ана тілінде жазса ләзім болар еді деп ойлайды. Аталмыш туынды түркі тілінің өзіндік және оның өмірлік қадір-қасиетін танып білу үшін, соны қастерлеп, дәріптей түсу үшін жазылған. Дереккөздер
Анықтама бағалар

Анықтама бағалар көтерме саудадағы әр түрлі тауарлардың арнаулы анықтама басылымдар мен прейскуранттарда, сондайақ мерзімді басылымдарда жарияланып тұратын бағалары. Олар машиналар мен жабдықтардың кейбір рыноктарыңда қолданылып, номинал сипатта болады яғни сатылған нақты заттардың бағасын көрсетпейді, сатушылар бағасының деңгейін сипаттайды. Дереккөздер
Дәптербергіш

Дәптербергіш (орысша: тетрадные самонаклады) — бүктемеленген дәптерлерді жекелеп өңдеуге арналған кітапшалау-түптеу жабдықтарында (жапсырмалау, жинақтау, жіппен тігу машиналары, салып-тігіп кесу, тікпей желіммен бекіту агрегаттары т.б.) дәптерлерді біртіндеп беруге арналған құрылғы. Дәптербергіш дәптерді шығару, ашып салу түрлері; койструкциялық құрылымына қарай қысқшшты, фрикционды, ротациялық және планетарлық түрлері болады. Дереккөздер
Шағыр (көз)

Шағыр (көз). Көбіне көздің түсіне байланысты айтылатын сөз. Енді түсіндірме сөздіктің осы жөніндегі анықтамасын, сөз қоспай, дәл келтірейік, «ағы мен аласы көп, шегір (көз)». Ізін суытпай, автор нұсқап отырған «шегір (көз)» түсінігін оқысақ: «сарғыш келген көз» делінген. Соңғы автор пікірі шындыққа бір табан жақын. Оны келтірген мысалдан көру де қиын емес. «Үйге Шегір көз, бетінде қаны жоқ, қатқан сары жігіт кірді» (I. Есенберлин, Қаһар). «Шағыр» сөзіне түсінік берген автордың мысалы — «Көзінің шағыры бар, қараңғыда қарап қалғанда, от жарқ еткендей болады» (3. Ақышев, Достарым.). Мына мысалдағы адамның көзі — мысықтың көзіндей. Ал ондай көздің қараңғыда жарық беруі түсіне байланысты. Осы автордың дұрыс не бұрыс пікірлерін анықтауды тілдік деректер төрелігіне салайық. М. Қашқари сөздігінде «чақыр» сөзінің мағынасын «күлгін-сүр» деп түсіндіреді де жақша ішінде «көзге байланысты» екендігі айтылады. Түрік тілінде чакыр — көкшіл, сұрғылт-көкшіл. Осы екі мәлімет, әсіресе, алғашқысы «шағыр» сөзінің қандай түсті көзге меншіктеле айтылатынын анықтағандай. Қазіргі қазақ тілінде де сол мағына, әзірге, жоғала қойған жоқ. Демек, «шағыр» дегенімізді көзге байланыстыра айтсақ, қазіргі түсінігімізде — «сұрғылт-көкшіл» (көз). Дереккөздер
Тұрсын Мұқашұлы

Тұрсын Мұқашұлы (1940 жылы туған ҚХР, ШҰАР) — тіл білімі маманы. Үрімшідегі 2-ші педагогикалық училищені бітірген (1959). 1959—1960 ж. Санжы облысы орта мектепте оқытушы. 1963-жылдан қазірге дейін ШҰАР-дың тіл-жазу комитетінде зерттеу бөлімі бастығының орынбасары, қытай, түркі тілдерін зерттеу қоғамының, Шынжаң қазақ тілі мен мәдениеті ғылымы қоғамының, ШҰАР-дың атау-терминдерді арнаға түсіру комитетінің мүшесі. Еңбектері *"Жаңа жазу әріптері және оларды жазу әдісі", *"Жаңа жазу жөнінде сұрақ-жауаптар", *"Қазақ жаңа жазуының жобасы (авторлардың бірі)", *"Қазақ жаңа жазуының емле ережесі (авторлардың бірі)", *"Қазақ жазуының негізгі ережелері (авторлардың бірі)", *"Қазақ тілінің емле сездігі (авторлардың бірі)", *"Емле білімдері (фонетика бөлімі)", *"Қазіргі қазақ тілі (авторлардың бірі)" т. б. еңбектердің авторы. Дереккөздер
Шартты отын

Жану жылуы (Q ж ж ) 7000 ккал/кг мөлшеріне сәйкес келетін отынның шартты төлнұсқасы; кез келген отынның жылу-техникалық құндылығы осы мөлшермен салыстырмалы түрде анықталады. Нақтылы отынды шартты отынға айналдыру үшін "отынның калориялық баламасы" (Бк) деген түсінік қолданылады, бұл шама нақтылы отынның жану жылуы көрсеткішін (Q ж ж ) 7000 калорияға бөлгенге тең (Б к =Q ж ж /7000). Дереккөздер
Күйкентай

Күйкентайды қазақтар сұңқар тектестерге жатқызады. Бүгінгі таңда қазақ жерінде оның екі түрі кездеседі: дала күйкентайы-ҒаІсо паитаппі Fieisch-Степная пустельга-Lesser Kestrel және кәдімгі күйкентай-ҒаІсо tinnunculus L.-Обыкновенная пустельга-Kestrel. Шөлден басқа өңірдің барлығында кездеседі. Тұрқы 29-33 см, қанатының ұзындығы 23-28 см, аталығының салмағы 160-200 гр, ұябасары 190-280 грамға жетеді. Өңі қоңыр, сарғылт теңбілді келеді. Ұясын жар тас, ағаш басына салады. Көкек айының соңында бурыл, сарғылт дақты 2-6 дана жұмыртқа салып, бір ай шайқап, бір ай жемдейді. Ауада қалықтап жүріп жемін іледі. Тек денесінің өте қораштығынан құсбегілікке жарата бермейді. Ол торғай біткеннің қас жауы. Сондықтан да қазақтар панасыз, әлсіз жағдайдағы жандарды «күйкентайдан қашқан торғайға» теңейді. Егіс алаңын торғай басып кетсе, күйкентайды пайдаланады. Дереккөздер
Жылтырсыр бояу қаптаны конвективті тәсілмен қатайтатын кептіретін құрылғылар

Жылтырсыр бояу қаптаны конвективті тәсілмен қатайтатын кептіретін құрылғылар (ор. конвективные установки для отверждения (сушки) лакокрасочных покрытий) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерін жартылай эфирлі және нит роцеллюлозды жылтырсыр материалдармен қаптағанда оларды кептіру үшін қолданылатын құрылғылар. Өңделетін бөлшектердің өлшемдері ені 400 ... 2500 мм, ені 220 ... 90,0 мм, биіктігі 5 ... 40 мм. Дереккөздер
Мұзбел (Қарағанды облысы)

Мұзбел (2018 жылға дейін – Пржевальское) — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Мұзбел ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Нұра кентінен солтүстік-батысқа қарай 39 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 1954 жылы қаланған. Округ аймағында 1954 жылы «Пржевальский» кеңшары құрылды. Жерінің жалпы ауданы - 38,6 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыты — жем өндеу, етті мал бордақылау болды. 13 шаруа қожалығы, ТҚБ «Пржевальское» құрылған. Халқы Инфрақұрылымы Ауылда клуб, мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, мәдени орталықтар жұмыс істейді (2005). Басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Дереккөздер
Шайдай

Шайдай Түсіндірме сөздікте — мөп-мөлдір, тұп-тұнық деген мағына берілген. «Күн шайдай ашық әрі жып-жылы екен» («Қаз. әдеб».). Сөздің алғашқы төркіні моңғол — тобындағы тілдер. моңғолдарда «цайрах», қалмақ тілінде «цәәх» сөздері біздің түсінігіміздегі «ағару» мағынасын береді. Күннің, бұлт басып, түнерген кезінен кейін бұлт ыдырап, күннің көзінің көрінуі — ақ та ашық аспанды аңғартады. моңғол тіліндегі осы сөз якут, тува тілдеріне ауысқанда, біздегі сияқты, мағыналық жағынан сәл өзгеріске ұшыраған. Якуттарда чайға халлаан — ашылған, бұлтсыз аспан, тува тілінде чайын — жарық, хүннүң чайыны — күннің жарығы, сәулесі. Осы деректер бойынша, «күннің шайдай ашылуы» тіркесіміз, қазіргі түсінікке аударсақ, «күннің ағарып ашылуы» дегенді түсіндіреді. Дереккөздер
Шөгінді бөлшектердің тасымалдануы

Шөгіндіні құрайтын бөлшектердің әр түрлі күштер әсерінен (су ағыны яки толқындары, жел күші, гравитациялық күш, мұздық қозғалысы т.с.с.) жылжымалану процесі; әсіресе қалыпты және уақтылы ағымдар мен ағындардың (судың бағдарлы қозғалыстарының) және су алаптарына тән толқындардың (судың тербелмелі қозғалысының) рөлдері айырықша. Дереккөздер
Жылтырсыр бояу қаптаны катайтып қалыптандыратын құрылғылары

Жылтырсыр бояу қаптаны катайтып қалыптандыратын құрылғылары (орыс. установки для отверждения (сушки) - и нормализации лакокрасочных покрытий) - жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерін жылтырсыр бояу қаптасын қатайтудың бірінші кезеңінде еріткіштердің буларын бөліп алу арқылы кептіретін құрылғылар. Өңделетін бөлшектердің өлшемдері: ұзындығы 400 ... 2000 мм, ені 900 мм-ге дейін, биіктігі 60 мм-ге дейін. Дереккөздер
Шала-шарпы

Шала-шарпы. Толық емес, жартылай; шалағай. «Қыздар қуанып шала-шарпы киінді» (I. Жансүгіров, Шығ.). Қос сөздің бізге екі сыңары да түсініксіз. Алайда, тува тілінің дерегіне қарағанда, «шала»-ның да, «шарпы»-ның да мағынасын табуға болады. Мысалы, «шала» қазақ тіліндегі «жартылай» мағынасында қолданылады. Ал қос сөздің екінші сыңары — дыбыстық өзгеріске ұшыраған біздегі «жарты» сөзі. Сонда «шала-шарпы» мағынасы —«жартылай-жарты» болмақ. Дереккөздер
Ахмет Оспанұлы Мұса

Мұса Ахмет Оспанұлы (26 желтоқсан 1933, Омбы облысы, Омбы ауданы Ахмет ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты, доцент. Өмірбаяны Абай атындағы Алматы педагогикалық институтын бітірген (1957). 1957- 1958 ж. Солтүстік Қазақстан облысы, Петропавл ауданы, Асаново стансасында орта мектеп мұғалімі. 1958-1961 ж. Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Үңгіртас мектеп- интернатында орыс тілі мен орыс әдебиеті пәнінің мұғалімі, тәрбиешісі, Алматы облысы оқу бөлімінде сектор бастығы. 1961-1981 ж. ҚазКСР ҒА М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер, институттың ғалым-хатшысы. 1981-1990 ж. Қазақ энциклопедиясы бас редакциясының бірінші орынбасары. 1990 жылдан осы күнге дейін Қазақ мемлекеттік басқару академиясының практикалық қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің негізгі салалары: әдебиеттану, ТМД халықтары әдебиетінің өзара байланысы, қазақ тілі және қазақ тілін оқыту әдістемесі, жоғары оқу орындарының орыс тілді студенттеріне қазақ тілін үйрету. Отбасы Жұбайы – Рената Серәліқызы Қожамқұлова. Баласы – Асқар Ахметұлы Мусинов, қазақ дипломаты. Шығармалары: *Қазақ тілін үйренеміз. А., 1992-1994; *Ускоренный курс казахского языка для начинающих. А., 1992, 1994; *Қазақ тілі. Оқулык.А., 1995; Мен қазақша сөйлеймін. Окулық. А., 1996. Дереккөздер
Жылтырсыр бояу қаптаны радиациялық химиялык, тәсілмен қатайтатын (кептіретін) құрылғылар

Жылтырсыр бояу қаптаны радиациялық химиялык, тәсілмен қатайтатын (кептіретін) құрылғылар (орыс. установки для отверждения (сушки) лакокрасочных покрытий радиационно-химическим методом) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардын беттерінің арнайы жылтырсыр бояу қапталарын қатайтуға (кептіруге) арналған құрылғылар. Өңделетін бөлшектің өлшемдері: ұзындығы 1500 мм-ге дейін, ені 1000 мм-ге дейін, биіктігі 50 мм-ге дейін. Дереккөздер
Иван Яковлевич Примачук

Иван Яковлевич Примачук (1927), құрылысшы, Соц. Еңбек Ері (1971). 1948-1955 ж. «Саран өнеркәсіп құрылысы» құрылыс баскармасында,«Қарағанды шахтақұрылыс» комбинатында жұмыс істеді. Костенко атынд. шахтаны, кемір бассейнінің №86, 87, 22 өнеркәсіп учаскелерін, сонымен қатар Шахтинск қаласыңдағы №12-14 шахтаның жер бетіндегі кешендері құрылысын салуға қатысты.1955-1962 ж. №6 «Мәдени-тұрмыстық құрылыс» басқармасының тас калаушысы, 1962 жылдан тас қалаушы-монтаждаушылар комплексі бригадасының бригадирі. 8-бесжылдыкта (1966-1970) облыста алғашкылардың бірі болып жұмыс істеудің бригадалык тәсіліне көшіп, жоспарды артығымен орындап, жоғары техн.-экономик. көрсеткіштерге жетгі. Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.. Дереккөздер
Әлемдік ақша

Әлемдік ақша - халықаралық есеп айырысуларда пайдаланылатын төлем қаражаттары. Тауар өндірісі дамып, тауар айырбасының ұлттық шекарадан шығуы әлемдік ақша сияқты ақшаның жаңа функциясының дүниеге келуінің алғышарты болды. Әлемдік ақша ең алдымен төлем және сатып алу қаржысы болып табылады. Дереккөздер
Шам, айып-шам

Шам, айып-шам. Өрескел, ерсі, сөлекет деп ұғындырады түсіндірме сөздікте. «Тілеп алған немересін қызықтап бауырына салғанның не айып-шамы бар екен (С. Омаров, Тастағы жазу.). Қос сөздің алғашқы сыңарына бөгелмейміз. Оның төркіні араб тілі екені көптен мәлім. Ал екінші сыңары түркі тілдеріне ертеден ортақ екендігін ежелгі дәуірдегі ескерткіш тілінен білеміз. Бірақ «шам» сөзінің түпкі төркіні қытай тілі екендігі көрсетілген: чам (қытайша чан — мағынасы «жала») —айтыс-тартыс, талап, дау. Осы сөздіктегі «чам чарым» сөз тіркесі де көрсетілген мағыналарда қолданылады (салыстырыңыз біздегі «дау-шар» қос сөзін). Біздегі қос сөздің екінші сыңары «кінә, айып» мағыналарында кейбір түркі тілдерінде жеке тұрып та қолданылады: қырғызша — чабы, алтай тілінде — чам, туваларда— чеме, якутша — сэмэ. Жоғарыдағы мәліметтердің көрсетуінше, сөз төркіні — қытай тілі. Түркі тілдерінде ол аз-кем мағына өзгерісіне түскен. Сөйтіп, біздің тіліміздегі «айып-шам» қос сөзі — «айып-кінә»-нің баламасы. «Дау-шар» қос сөзіндегі «шар» сөзі де ертеде «шам» тұлғасымен мағыналас болған. Ал қазіргі қазақ тілінде «тартыс» ұғымын иеленіп, «дау-шарымыз»—«дау-тартыс» дегенмен бірдей. Дереккөздер
Ақ тұйғын

Ақ тұйғын. Қазақстанның шөлейт өлкелерінен басқа өңірлерде сирек те болса кездеседі. Оны қаршығаға ұқсас баулиды және қырандығы да оған жетеқабыл, әрі оны қаршыға тектестерге жатады дейді қазақтар. Тез самғайтын қанаты қысқалау, құйрығы ұзынша келген оның шүйілгіш, аса шапшаң ерекше қимылын «тұйғындай шүйілген» деген теңеуге арқау еткен. "Ақпаса су бола ма тамшылаған, Жүйріктің сәні болмас қамшылаған. Күніне сан мың үйрек ілсе дағы, Тұйғынның бағасы артық қаршығадан," - деп әспеттеген. Қазақтар онымен кішірек аң-құстарды да аулаған. Тұйғынның балапандары өте мешкей, ашықса бір-бірін жеп қоятын ашқарақ. Оның бауыры аппақ мырза тұйғын, сұрғылт қауырсыны бар сұр кір тұйғын және құл тұйғын деген түрлері бар. Атақты құсбегі Әбілхақ Тұрдыбаевтың Ақбаян атты ақ тұйғынын 1980 жылдары баулыған. Тұр-тұлғасы аушы құстарға ұқсайтын, бірақ құсбегілікке жарамайтын қазақтардың "керексіз затты құстар" деп атаған топқа жыланжегіш қыран, кезқұйрық субүркіт, аққұйрықты субүркіт, кезқұйрық, құладын, жамансары, тілеміш, аражегіш, жұртшы, тазқара, құмай қатарлы жыртқыш құстар Қазақстанда таралған. Бұған қоса академик Ә. Марғұлан орнитологтар үшін беймәлім көкжөре, балтақұс, сақалтақ тәрізді қарақұстарды және саңқылдақ, сарышағыл, сарыжала, ақсары тәрізді құстарды осы топқа жатқызады. Дереккөздер
Жарықшақтылық (таужыныстардың)

тау жынысытардың әр түрлі жарықтармен және жарықшақтармен бөлшектену дәрежесі, яғни олардың жарықтармен (жарықшақтармен) тілгілену сипаты. Бұл сипат жинауыштық қабілеті нашар тау жынысытардық құрғату жолдарын жақсарта түседі, сөйтіп біршама тығыз тау жынысытардың жинауыштық қабілетті иемденуіне мүмкіндік туғызады. Әдетте тау жынысы жaрықшақтылығының тығыздығы төменде келтірілген бағытта арта түседі: құмтастар —>құмайттастар —>сазтастар —> әксаздар —> тақтатастар —> тұздар —> әктастар —> доломиттер. Дереккөздер
Жалпы жарықшақтылық

Таужыныстардың түрлі-түрлі жарықтармен жекелеген блоктарға бөлшектенуі. Мұндай жарықтар мен жарықшақтардың қалыптасу себептері сан түрлі, олар тектоникалық және гравитациялық күштер әсерінен, таужыныстың кебірсуі, қатуы мен еруінің алмасуы немесе олардың морылуы салдарынан туындауы ықтимал. Дереккөздер
Мінәйім Дүйсенқызы Мұсабаева

Мінәйім Дүйсенқызы Мұсабаева (4. 10. 1958 жылы туған, Түркістан облысы, Кентау қаласы) - тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1995). 1980 ж. Шымкент қаласындағы М. Әуезоз атындағы педагогикалық институтты бітірген. 1980-1990 ж. Кентау, Шымкент қалаларындағы мектептерде мұғалім болып істейді. 1990 ж. бастап Шымкент Химия-технология институтыньің қазақ тілі кафедрасының оқытушысы. 1995 ж. академик Ә. Қайдаровтың жетекшілігімен қазақ тіліндегі антропонимиялық "Аталымдардың" этнолингвистикалық сипаттамасы жайында кандидаттық диссертация қорғады. 5 мақала жариялады. Шығармалары: *Қазақ тіліндегі антропонимиялық "Аталымдардың" этнолингвистикалық сипаттамасы. КДА-, А., 1995. Дереккөздер
Шекті жиын

Шекті жиын — элементтер саны шектеулі жиын, яғни жиынға мүше элементтер санына теі болатын теріс емес k бүтін саны табылады. Кері жағдайда жиын шексіз жиын деп аталады. Анықтамасы Егер жиынының жиынына биективті сәйкестік табылса онда бұл жиындар эквивалентті деп аталады. Егер X пен Y жиындары эквивалентті болса, бұл ақиқатты былай немесе деп жазып, жиындардың қуаттылығы бірдей деп айтады. жиыны жиынымен қандай да бір теріс емес бүтін үшін эквивалентті болса онда жиынын шекті деп атайды. Ал саны жиыны элементтер саны деп атайды, . Жеке түрі болатын бос жиын да шекті жиын болып табылады, оның элементтер саны 0-ге тең, яғни, . Сілтемелер
Жарықтар, жарықшақтар

Таужыныстарды тұтастығынан айыратын жыртылыстар бұлардың жарылымдардан айырмашылыгы жарықшақ арқылы бөлшектенген қапталдар сол жарық (жарықшақ) бойымен қозғалыстарға ұшырамайтындығында немесе өте болымсыз түрде ғана қозғалатындығында. Жаралу тегі тұрғысынан жарықшақтар "тектоникалық жарықтар (жарықшақтар)" және "бейтектоникалық жарықтар (жарықшақтар)" болып екі түрге бөлінеді. Алғашқыларының өздеріне тән ерекшеліктері олардың нақтылы бағыттарда ғана көрініс бере отырып, дүрыс пішінді геометриялық торлар сұрайтындығы. Бейтектоникалық жарықтар (жарықшақтар) ешбір ретсіз бағытталады және әдетте шағын-шағын қашықтықтарға ғана сағаланады. Жарықшақтардың мөлшері мен созылу қашықтығы және терендігі әр түрлі болуы мүмкін. Бүлардың жай көзге анық көрінетіндерін шартты түрде "жарықтар", ал жай көзге көріне бермейтіндерін яки көмескі сызат түрінде ұшырасатындарын "жарықшақтар" деп атау орынды сияқты. Дереккөздер ar:انهيار (خواص المواد) de:Sprödbruch en:Fracture es:Fractura (geología) eu:Fraktura fa:شکست fi:Haurasmurtuma fr:Rupture (matériau) gl:Fractura mecánica he:שבר (הנדסה) io:Rupto it:Frattura (meccanica) ja:断口 lv:Plaisa nl:Breuk (mechanica) pl:Przełam ru:Трещина scn:Ruttura (lu rùmpiri) tl:Bali
Фатима Машанбекқызы Мұсабекова

Фатима Машанбекқызы Мұсабекова (2. 7. 1926 жылы туған, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы- 1988, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы докторы (1977), профессор (1979). Қарқаралы педагогикалық училищесін (1944), Абай атындағы ҚазПИ-ді бітіргеннен соң (1948) осында аспирантурада қалдырылды. 1951—1958 ж. Алматы шет тілдері институтында оқытушы. 1958—1979 ж. қазақ тілі кафедрасының доценті. 1979 жылдан осы кафедра меңгерушісі. "Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем пунктуациясының негіздері" тақырыбында кандидаттық (1956), "Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімдер стилистикасы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Шығармалары: *Основы пунктуации простого предложения в соеременном казахском языке. АКД., А., 1955; *Жалпы тіл білмін оқыту мәселелері. А., 1969; *Қазақ көркем шығармаларының жанры мен стилі. А., 1982; *Крзақ тілінің практикалық стилистикасы. А., 1982; *Стилистика имен существительных в современном казахском языке. АДЦ., А., 1974. Дереккөздер
Шеке

Шеке — құлақ пен маңдай аралығындағы бас сүйектің бір бөлігі. «Жан-жағыма алақтап келе жатқанымда... байқамай шекемді соғып алдым» (Өтеген Күмісбаев, Ауыл.). Сөз төркіні — Моңғол тілдері. Бірақ олардағы мағынасы біздегіден өзгеше. Моңғолдарда — «чих», буряттарда —«шэхэн», қалмақ тілінде — «чикн» сөздері біздегі «құлақ» мағынасында қолданылады. Тунгус-маньчжур тілдеріне Моңғол тілінен ауысқан «шеке» тұлғалас сөздер бірінде «құлақ», екіншісінде «самай» мағыналарында көрінеді. Бізде ертеден бері келе жатқан «құлақ» сөзі болғандықтан, алғаш Моңғол, түркі тілдеріне ортақ «шеке» тұлғалас сөз бас бөлігінің біріне атау болып қалыптасқан. Мұндай жағдайды басқа түркі тілдерінен де байқаймыз. Мысалы, якут тілінде чэчэгей — самай, туваларда чаак —шеке. Осыларды ескеріп, түйіндей келгенде біздегі «шеке» сөзінің алғашқы төркіні — Моңғол тілі, тұңғыш мағынасы «құлақ»болып шығады. Дереккөздер
Михаил Михайлович Пришвин

Михаил Михайлович Пришвин (1873-1954), жазушы. Алғашқы әңгімесі 1906 ж. басылды. Философиялық-лирикалық прозасы негізінен табиғат, тарих, халық тұрмысы және фольклорлық тақырыптармен тығыз байланысты келеді. 1909 ж. Пришвин «Русские ведомости» газетінің тілшісі ретінде қоныс аударушылардың тұрмысын зерттеу мақсатында Қарқаралы қаласында болып кайткан. Қаркаралы, Кент, Қызылтау тауларын аралап жүріп, этнографиялық және фольклорлық деректер жинады; оларды кейін «Черный араб» (1910) очеркінде малшы-қазақ бейнесін аша түсуде пайдаланды. Дереккөздер
Ұядан балапан алу

Ұядан балапан алу - ең көп таралған әдіс. Оның түрі де көп. Бүркіт ұясын тау шоқысы, шағыл, сырғыма, құлама жартас, жыныс ормандардағы нар қарағайдың ұшар басы тәрізді адам аяғы оңай жете алмайтын қияға салады. Ұяға жел мен жауынға паналы ықтасын, қойнау текшелерін таңдап, ұяны ағаштың бүрі, жирен, жусан, бұта шөп-шалаңнан өреді. Осындай қиядағы ұядан балапан алу екінің бірінің қолынан келе бермейді.Ұядағы балапанға жетудің қолайлы жағын сараптап алған соң, жартастағы ұяға көбіне үстіңгі жағынан түседі. Бірнеше қайыс арқандарды қабаттап жалғап алып, бір ұшын қағылған қазыққа байлап, екінші ұшын ұяға түсетін адамның беліне байлайды (байлап түсіру). Адам еңіске сырғығанда айналып, үйіріліп кетпес үшін, беліне көлденең бақан байлайды. Құз қиыр болса бір қанат кереге алып, оның бас-аяғына ағаш таңып, ұяға түсуші адамды оның үстіне отырғызып, төмен сырғытады (бұл аспақтап түсіру деп аталады). Ұяға түсуші батыл, епті адам денесін тас, бұталардан сақтайтын ықшам киім, өзімен бірге балапанды бөлеп, құндақтайтын жабдықтарды ала жүреді. Жоғарыда тұрған адамдар оның беліндегі арқанның қозғалысын басқарса, етекте тұрғандар ұяның бағытын нұсқап, ұябасардың шабуылынан қорғайды. Ұяға түсуші төмен баяу сырғып ұяға жетіп, балапанды бөлеп алған соң, арқанмен кері қарай тартып алады. Арқан жететіндей ұзын болса сол күйі құздан төмен қарай сырғытып түсіреді. Желсіз, тымық күндері балапанды ұядан ұшырып үркітіп те алады. Балапан шалғы-құйрығы айқасып жетілген кезінде ұшуға бейімделіп, кергіп отырғаны байқалады. Сол кезде ұяның төңірегіндегі биік қарауыл жерлерге атты кісілер қойып, ұшқан балапанның қайда қонып, қайда түсетінін аңдиды. Ал ұяға жақындаған кісілер арқанға тулақ, елеген, тұлып сияқты сұстылау нәрселерді байлап алып, төбесінен салбыратып балапанға жеткенде салдыр-күлдір дауыс шығарып үркітеді. Жат нәрсені көріп шошыған балапан ұядан ұшып шыққанымен, ұшуға дағдыланбағандықтан бойын билей алмай ауытқып, толқып, қанаты талып төмендеп жерге түседі де, қайтып жуырда көтеріле алмай қалады. Аңдушы адамдар балапанды осы кезде ұстап алады. Ұядан алған балапан өте жас ақүрпек болса, сол маңдағы оңай бір орынға тастап кетеді немесе саусақтарынан жіп байлап «арқандап» қояды. Оны ұябасары сол отырған жерде асырап жетілдіреді. Торуылдап бақылап жүріп, кейін есейген кезінде алуға болады. Ұядан алған балапан «қолбала» аталады, әрі қолға оңай үйренеді. Дереккөздер
Владимир Александрович Проценко

Владимир Александрович Проценко (1961 ж.т.), суретші, ҚР Суретшілер одағының мүшесі, ҚР Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» құрмет белгісінің иегері. Красноярск мемлекеттік көркемөнер институтын бітірген (1992). «Алтын Арқа»,«Мәңгілік керуені», «Айлы түн», «Бұлт», т. б. шығармалары дала пейзажын, табиғат көріністерін бейнелеген. Дереккөздер
Андрей Захарович Пухальский

Андрей Захарович Пухальский (1947 ж. т.),журналист. Қарағанды каласының түлегі. Қарағанды пед. ин-тын бітірген (1969). Еңбек жолын Қаркаралы, Қарағанды қаларында мектеп мұғалімі болып бастады. Облыстық мәдениет баскармасында қызмететеді. 1979-2000 ж.облысгық аткару комитеті мен облыстық әкімдік аппаратында мемл. кызметші. 2000 жылдан облыстық «Индустриальная Караганда» газеті бас редакторының орынбасары. Пухальский әдеби-көркем шығармашылықпен, аудармамен айналысады. Поляк, чех және словак тілінен аудармалары, тарихи очерктері «Простор», «Нива» және «Даугава» (Рига) журналдарында, мерзімді баспасезде жарияланды.Пухальский орыс тіліне аударған поляктың әйгілі фантаст-жазушысы С. Лемнің «Ваннада табылған күнделік» атгы рюманы «Простор» журналында толық жарияланды. Пухальский «Саны жок күн» (1995) және «Sepultuга» (2005) кітаптарының авторы. Дереккөздер
Асимптоталық жіктеу

Асимптоталық жіктеу - берілген функцияны жинақсыз қатар түрінде көрсету. Дәлірек айтқанда - Φ k (x)Φ 0 (x)+Φ 1 (x)+...+Φ k (x)... қатары f(x) функциясының x→a(немесе x→∞ т.с.с.) aсимптоталық жіктеу деп аталады, егер f(x)~φ 0 (x),f(x)-φ 0 (x)~φ 1 (x),...,f(x)-φ 0 (x)-φ 1 (x)-...-φ k (x)~φ k+1 (x),...болса. Мұндағы α~β символы α/β1 болатынын және қатардың S k (x)=φ 0 (x)+φ 1 (x)+...+φ k (x) дербес қосындысы f(x) функциясы үшін (f(x)-S k+1 (x))/(f(x)-S k (x))- қателер қатынасының, x→a нөлге ұмтылатындағы мағынасында, дәлдігі жоғары асамптоталық өрнек болатындығын көрсетеді. Асимптоталық жіктеу толық анықтау қиын болған жағдайда, әдетте, оның алғашқы бірнеше мүшелерін салы. Гармоникалық қатардың алғашқы n мүшесінің қосындысы Q n ~1+1/2+1/3+...+1/n үшін aсимптоталық жіктеу Q n ~lnn+C+1/2n -1/12n 2 форлмуласы арқылы анықталады. Мұндағы С - Эйлер тұрақтысы Кей жағдайда aсимптоталық жіктеу деп оның төмендегі дербес түрін айтады: f(x)~a 0 +a 1 /x+a 2 /x 2 +...+a k /x k +...; (x→∞) мұндағы а k = . f(x)-a 0 -a 1 /x-...-a k-1 /x k-1 . Асимптоталық жіктеу, әсірссе оның жоғарыда көрсетілген типі, кешен талдау пәнінде де қоланылады. Дереккөздер
Турбидиметрия

Турбидиметрия (лат. turbidus — лай және грек. metre'o - өлшеймін) — лай ортада сіңірілетін жарық интенсивтілігін өлшеуге негізделген химиялық сандық талдаудың оптикалық әдісі. Өлшеу зерттелетін және стандартты ортада жарықты сіңіру интенсивтілігін салыстыру арқылы жүргізіледі. Турбидиметрияның бір түрі — турбидиметрлік титрлеу. Онда анықталатын зат тұндырылатын ерітіндімен титрленеді және лайланудың максимумы бойынша эквиваленттілік нүктесі белгіленеді. Т. сульфаттарды, фосфаттарды, хлоридтерді, цианидтерді, қорғасынды, мырышты анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Тұзөлшер

(ор. солемер) - суда және судың буында еріген тұздардың концентрация сын анықтауға арналған аспап. Оның жұмыс істеу принципі сұйықтықтағы тұз құрамына байланысты. Сұйықтықтың немесе будың тұздану деңгейіне байланысты олардың электр өткізгіштігінің өзгеруіне негізделген. Тұзөлшер қазан құрылғыларында және тамақ өнеркәсібінде судағы тұзды анықтау үшін қолданылады. Жұмыс істеу принципі Теңіз суының тұздылығын анықтаудың бірнеше әдістері бар. Ең кең тарағандары аргентометриялық (хлор титрлеу) және судың электр өткізгіштігін өлшеу (кондуктометрия). Гидрометрия және судың оптикалық (сыну) сипаттамаларын өлшеу де қолданылады. Ең кең тараған әдістердің бірі – индуктивті өлшеу принципіне негізделген аспаппен тұздылықты анықтау әдісі. Бұл жағдайда зерттелетін су үлгісінің электр өткізгіштігі бұрыннан белгілі тұздылығы бар судың электр өткізгіштігімен салыстырылады. Мұндай құрылғылардың жұмыс істеу принципі зерттелетін судың электр өткізгіштігін өлшеуге негізделген, ол екі трансформатор арасында электромагниттік байланыс жасайды. Құрылғының бұл түрінің сенсоры екі индуктивті байланысқан трансформатордан тұрады, олардың арасында сынақ суы орналасқан. Дереккөздер
Тілдің шығуы

Тілдің шығуы — адамзат қоғамының пайда болуымен байланысты, алғашқы адамдардың сөйлеу мүшелерімен дыбыстарды бірінен соң бірін ажырата айтуы арқылы қарым-қатынас қажеттілігінің туындауы. Тіл қоғамда пайда болды, оны дамытатын — қоғам, халық. Тілсіз қоғам, қоғамнан тыс тіл болмайды. Тілдің шығуы практикалық қызмет үстіндегі көрнекі ойлаумен тығыз байланысты, өмір сүру үшін күрес, еңбек процесінде, практикалық мәселені шешу үстінде пайда болды. Дыбыстап сөйлеудің шығуына дыбыс шығару қабілеті тікелей әсер етті. Тілдік қарым-қатынастың пайда болуы қоғамдық сананың қалыптасуымен тікелей байланысты. Адамды адам еткен — тіл. Тілдің шығуы — адамның әлеуметтік тіршілік иесіне айналуының алғы шарты. Дыбыстап сөйлеудің пайда болуы адамға тән екінші сигнал жүйесін қалыптастырды (сөз тітіркендіргіш қызметін атқарды, реакция туғызды). Сөздің пайда болуы адамдар арасындағы қатынасты жетілдіріп, қоршаған орта құпиясын ашатын ойлаудың жаңа сатысын туғызды. Тілдің шығуы мен жекелеген тілдердің пайда болуын шатастыруға болмайды. Қазіргі кезде дүние жүзіндегі тілдің саны 5 мыңнан асады. Бірақ олардың бәрінің субстраты — біреу, ол — адамды қоршаған орта, міндеті де біреу, ол қарым-қатынас құралы қызметін атқару. Тілдің шығуы теориялық тұрғыдан алғанда, қазіргі адамның (homo sapiens) пайда болуымен тұспа-тұс келеді. Дереккөздер
Сәуле Сұбықанқызы Мұстафина

Сәуле Сұбықанқызы Мұстафина (1. 8. 1951 жылы туған, Өскемен қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1989). Алматы педагогикалық шеттілдер институтының ағылшын тілі факультетін бітірген (1970). *1972—1977 ж. АПШТ институтінің ізденушісі, аспиранты. *1977—1984 ж. сол институттың кафедрасының оқытушысы. *1984—1991 ж. ҚР ҰҒА А. Байтұрсынұлы атындағы институтының аға ғылыми қызметкері. *1991—1996 ж. Шығыстану институтының аға ғылыми-қызметкері. *1996— 1997 ж. аудармашы. *1997 жылдан осы күнге дейін Грекия Республикасының Қазақстандағы елшілігінде елшінің хатшысы болып қызмет істейді. *1983 ж. академик Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдаровтың жетекшілігімен қазақ тіліндегі текст құрылымының ерекшеліктері туралы кандидаттық диссертация қорғады. Шығармалары: *Текстообразующие средства казахского языка. АКД., А., 1989; *Kazakh-English Dictionary. Dundwoody Pren Kensington, Maryland, USA, 1994; *Интерференция e русской речи казахов. A., 1988 (авторлардың бірі). Дереккөздер
Эйлер функциясы

Эйлера функциясы , мұндағы — натурал сан, санынан үлкен емес әрі онымен өзара жай натурал сандар санына тең. Эйлера бұл функцияны сандар теориясы еңбектерінде алғашқы болып пайдаланғандықтан соның құрметіне осылай талып кетті. Анықтама жай сандарға келесідей жіктелген натурал саны берілсін: : Онда : функциясы Эйлер функциясы деп аталады. Мұндағы : болады деп саналады. Эйлера функциясын Эйлер көбейтіндісі ретінде де өрнектеуге болады: : мұндағы — санының жай сандарға жіктелуінде қатысатын барлық жай сандарды қабылдайды. Функцияның кейбір мәндері Қасиеттері # , егер — жай сан болса. Жекеше түрі: болғанда ; # , егер m мен өзара жай болса. Яғни Эйлер функциясы мультипликативті; # , егер m мен өзара жай болса. Бұл Эйлер теоремасы болып табылады; # # , если — Ең кіші ортақ еселік, aл — Ең үлкен ортақ бөлгіш. Асимптоталық байланыстар # мұндағы — белгілі бір тұрақты; # # # Аналитикалық байланыстар * Эйлер функциясы Мёбиус функциясымен де байланысы бар: :* :* :* :* * * Дирихле қатарын коэффициенттерімен Риман дзета-функциясы арқылы өрнектеуге болады: *: * Ламберт қатары қосындысын коэффициенттерімен: *: : мұндағы . * , мұндағы . Компьютерлік іске асырылуы Си тілінде Төмендегі функция көбейтіндісін есептейді. Бұл санын жай сандарға көбейткіштерге 2-ден бастап барлық сандарға бөлу арқылы іске асырылады; егер санға бөлінсе, бұл сан санын өшіріледі, ал нәтиже-көбейтінді сәйкесінше сол санға көбейтіліп өседі. VB.Net F#
Шаужан Мұхамеджанов

Шаужан Мұхамеджанов (18. 5. 1929 жылы туған Ресей, Омбы облысы, Москаленко ауданы - 24. 3. 1979, Апматы қ.) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1964). Омбы педагогикалық училищесін бітіріп (1948), екі жыл мұғалім болып жұмыс істеген. ҚазМУ-ды бітірген (1955). 1955-1956 ж. Омбы педучилищесінде оқытушы. 1957-1958 ж. Семей облысы, Ұржар ауданы оқу бөлімінде нұсқаушы. 1958 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ҚазКСР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, филология ғылымы докторы Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі сөздің ауыспалы мағынасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Орыс пен қазақ тілінің салыстырмалы грамматикасын жазуға белсене қатысты. 10-ға жуық ғылыми мақала жариялады. Шығармалары: *Переносное значение слова в современном казахском языке. АКД., А., 1964; *Сопоставительная грамматика русского и казахского языков. А., 1966 (авторлардың бірі). Дереккөздер
Тұтқырлық вакуумметр

(ор. вязкостный вакуумметр) - қысымның өзгеруіне байланысты сиректелген газдардың тұтқырлығын өлшеуге арналған вакуумметр. Өлшенетін қысымдар ауқымы 10Па ... 1мПа (10-1 ... 10-5 мм с.б.). Дереккөздер en:Pressure measurement#Ionization gauge
Гүлнар Өкісханқызы Мұхаметқалиева

Гүлнар Өкісханқызы Мұхаметқалиева (5.1.1962 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Айнабұлақ ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1995). 1980—1985 ж. Алматы педагогикалық шет тілдері институтын бітірген. 1985—1988 ж. орта мектепте неміс тілі мұғалімі. 1994 ж. аспирантураны бітірді. Сол жылдан қазірге дейін Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің неміс және француз тілдері теориясы мен практикасы кафедрасының аға оқытушысы. 1995 ж. профессор Т. Қ. Қоңыровтың жетекшілігімен "Тұрақты эпитеттің тілдік табиғаты" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Шығармалары: *Тұрақты эпитеттің тілдік табиғаты. АКД., А., 1995. Дереккөздер
Сапархан Ниязбекұлы Мырзабеков

Сапархан Ниязбекұлы Мырзабеков (6. 12. 1937 жылы туған, Түркістан облысы, Шымкент ауданы, Қызылжар ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1973), доцент (1984). Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1962). 1962-1969 ж. орта мектепте мұғалім. 1969—1972 ж. ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтында аспирант. 1973-1977 ж. осы институтта кіші ғылымы қызметкер. Профессор М. Серғалиевтің жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктердің құрылымына статистика-лингвистикалық талдау (Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің "Абай жолы" романы бойынша)" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1977 жылдан Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ филология кафедрасында оқытушы. Көп томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін", М. Әуезовтың "Абай жолы" романының (1978) және 20 томдық шығармалары тілінің (1996) жиілік сөздігін құрастырушылардың бірі. 40-дан аса ғылыми мақала авторы. Шығармалары: *Статолингвистический анализ структуры глагола современного казахского языка (пo роману М. Ауезова "Путъ Абая"). АКД., А., 1973; *Қазақ тілінің фонетикасы. А., 1993; *Қазіргі қазақ тілі фонетикасы. А., 1996; *Қазақ тілі дыбыс жүйесіндегі дистрибуциялык пен функционалдылық. ДДА., А., 1998. Дереккөздер
Әмір Наджипұлы Наджип

Әмір Наджипұлы Наджип (10. 3. 1899 жылы туған, Семей облысы, Мақаншы ауданы, Бақты ауылы - 1991, Москва қаласы) — тіл білімі маманы, түркітанушы, филология ғылымы докторы (1965). Москвада Тірі шығыс тілдері институтын бітірген (1923). 1923-1924 ж. Бұхарада мұғалімдер институты мен совпартмектепте оқытушы. 1924-1927 ж. Москвада орталық баспаның қазақ және Орта Азия секциясын, 1927-1933 ж. Самарқанд пен Ташкентте Тәжік және Өзбек мемлекеттік баспапарының редакция-баспа бөлімдерін, 1933-1940 ж. БК(б)П Орталық комитеті жанындағы Партия баспасы сын-библиографиялық бюросының ұлттық бөлімін басқарды. 1940-1944 ж. КСРО ғылым академиясының Өзбекстандағы бөлімшесінің тіл, әдебиет және тарих институтында, ММУ-дың филология, тарих факультетінде, Шығыстану институтында, Москва университеті жанындағы Шығыс тілдері институтында түрік, ұйғыр, қазақ, араб тілдерінен, Орта Азиядағы түркі тілдес халықтардың әдебиеті тарихынан сабақ берді. Жоғары оқу орындарына арналған "Ұйғыр тілі" (1954), "Орта Азиядағы түркі тілдес халықтар әдебиетінің тарихи" оқулығын жазды. 1954-1958 ж. КСРО ғылым академиясының Тіл білімі институтында, 1958 жылдан өмірінің соңына дейін Шығыстану институтында жұмыс істеді. Орыс, ағылшын тілдерінде "Қазіргі ұйғыр тілі" (1960), "XIV ғасыр ескерткіші - "Мухаббатнама" туралы зерттеу" (1961), "Ұйғырша-орысша сөздік" (1968), "ХІV ғасыр ескерткіші - "Гүлістан" туралы зерттеу" және осы ескерткіштің тарихи-салыстырмалы сөздігінің авторы. Өмірінің соңғы жылдарында Жетісу, Алтын Орда және Египеттегі XI-XVI ғасырлардағы қыпшақ, оғыз, ұйғыр-қарлүқ тілдерінің 4 томдық салыстырмалы-тарихи сөздігін дайындады. "XIV ғасырдағы түркі тілдерінің тарихи-салыстырмалы сөздігі" деп аталатын еңбегінің I томы 1979 ж., II томы 1989 ж. жарық көрді. Дереккөздер
Жақсыкелді Тұсұпқанұлы Назбиев

Жақсыкелді Тұсұпқанұлы Назбиев (2. 3. 1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданы, Шағанатты ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1990). Өскемен педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1980). 1980 жылдан Өскемен құрылыс-жол институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, қазіргі кезде Д. М. Серікбаев атындағы Шығыс-Қазақстан техникалық университетінде қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. Профессор Ә. Жүнісбековтың жетекшілігімен "Қазақ тілінің буын құрамы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Шығармалары: *Қазақ тілінің буын құрамы. КДА., А., 1990; *Сингармонические сегменты в казахском языке. А., 1997; *Методические разработки пo организации занятий пo русскому языку в условях взаимосвязонного обучения видам Р. Д. Усть-Каменогорск, 1989; *Мамандық тану пәніне арналған методикалық нұсқаулардың І-бөлімі. Өскемен, 1993. Дереккөздер
Наречие

Наречие— негізгі тіл ерекшеліктері бірыңғай, шыққан тегі бір-біріне жақын жергілікті сөйленістердің жиынтығы. Наречие диалектілер және сөйленістер тобы мағынасында төңкеріске дейінгі орыс тіл білімінде, түркітанушылардың еңбектерінде қолданылған. Қазіргі қазақ тіл білімінде наречие термині қолданылмайды. Дереккөздер
Тілдің даму заңдылықтары

Тілдің даму заңдылықтары туралы түсінік тіл біліміндегі зерттеу еңбектерде көп үшырасқанымен, оның нақты анықтамасы жасалмаған. Негізгі себептерінің бірі — тілдің дамуы мен өзгеруі жайындағы ұғымдардың толық ажыратылмауы. "Даму" термині екі түрлі мағынада түсіндіріледі: 1) тіл бірлігінің қалпының езгерісі; 2) қоғамдық қажеттілікке сәйкес тілдің өзгеру процесі. Тілдің даму заңдылықтары туралы қөзқарастар мен теориялар тіл білімінде жасалған мектептер мен ағымдарда әртүрлі баяндалады (натуралистік ағымда "тіл — табиғи организм", младограмматизм ағымында "тіл — алғашқы қалыптың өзгерген түрі"; гумбольдтың ізбасарларында "тіл дамуы рухтың дамуымен сәйкес келеді" делінеді т. б.). Тіл дамуы қатысты және абсолютті прогресс жолымен іске асады. Табиғи тіл белгілі жоспарға бағынбай, стихиялы түрде дамиды. Тіл дамуын барлық тілдік деңгейлерден байқауға болады. Осыған сәйкес фонетик. заңдар, сөзжасамдық заңдар т. б. қалыптасқан. Дереккөздер