kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Төлем карточкасы

Төлем карточкасы — электронды сақтағыштар (терминалдар) немесе өзге құрылғылар арқылы ақшаға қол жеткізу құралы болып табылатын магнит қабатты пластикалық карточка. Онда осындай карточканы ұстаушының төлем төлеуіне, қолма-қол ақша алуына, валюталарды айырбастауына және Төлем карточкасын шығарушы белгілеген және соның шарттарына негізделген басқа да операциялар жасауына мүмкіндік беретін ақпарат болады. Дереккөздер
Журкович Даниил Иосифович

Журкович Даниил Иосифович (1925 жылы туған, Ресей, Смоленск облысы Шумячский ауданы Смородинка селосы) – ғалым, экономикалық ғылым докторы. (1990), профессор (1990). *Г. [[Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтын (1953), *Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1968) бітірген. *Еңбек жолын 1941 жылы Смоленск облысы Шаумяч ауданы «Боевик» ұжымшарында бастаған. *1957 жылы Пермь облысындағы шахтада телімдік механик, бас энергетик. *Ақмола облысы «Авангард (1953 – 57), Бозайғыр МТС-нда» бас инженер, директор (1957 – 58), *Ақмола ауданы «Заря» кеңшарында директор (1958 – 64). *Ақмола, Торғай облыстары Есіл және Державин аудандары ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1964 – 72), *Целиноград ауыл шаруашылығы институтында доцент (1972 – 73), *Қазақ ауыл шаруашылығы экономикасы және басқару ғылыми.-зертханалық институтының Целинный бөлімшесінде директор (1973 – 88), *1988 жылдан осы мекемеде ғылыми. қызметкер. Еңбектерінің негізгі бағыты техниканы ауыл шаруашылығында қолдану мәсе- лелеріне арналған. Журкович 100-ден астам ғылыми. еңбектің, 3 монографияның авторы. Орден, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Қарағайлы (қыстау)

Қарағайлы – Төменшошақ құмының батысындағы қыстау. Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ақкөл ауылынан солтүстікке қарай 38 км жерде, Құрман көлінен 3 км жерде орналасқан. Шағын тұзды көлдер мен қыстаулар қоршап жатқан Қарағайлының батыс бөлігінен 4 км жерде Ресей шекарасы өтеді. Сілтемелер
Ішкент

Ішкент – орта ғасырдағы қаланың орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Кентау қалалық әкімдігіне қарасты Қарнақ ауылының оңтүстік шетінде орналасқан. Тарихи дерек 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Археолог Г.И. Пацевич Ішкентті Шагилджан деп аталды десе, А.Н. Бернштам Қарнақ аталды деп жорамалдайды. Қала XIII-XVI ғасырларға жатады. Дереккөздер
Жұбандықов Қалия

Жұбандықов Қалия (1872, Бурабай ауданы Жамантұз ауылы – 1950) – суырып-салма ақын. Домбыра, гармонның сүйемелдеуімен музыкалық шығармаларын орындаған. Негізінен патриоттық тақырыпта өткізілген айтыстарға қатысқан. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында облыстың мәдени өміріне белсенді түрде қатысты. Жұбандықовтың «Мен де аттандым қол жая», «Жеңіс толғауы», «Сөз шырағы Жамбылға» өлеңдері «Пернедегі термелер» кітабына енген (1965). Пайдаланылған cілтемелер
Нұргүл Қалиқызы Хамзина

Нұргүл Қалиқызы Хамзина (1956 жылы туған, Астана қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1997). Өмірбаяны * Целиноград мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Осы институтта аспирант (1979–1982), патофизиол. кафедрасында ассистент (1982–1987), доцент (1987–96), кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері * 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Балықшы кәсібі

]] Балықшы — балық аулаумен айналысатын кәсіп иесі. Адамдар күнкөріс үшін балық аулаумен сонау мезолит дәуірінің аяқ кезінен бастап-ақ айналысқан. Неолит дәуірінде теңіз, өзен, көл жағасын мекендеушілер үшін балықшылық бірте-бірте нақты кәсіпке айналған. Балық алғашында үшкір таяқ (сүңгі), тас құралдарымен ауланса (б.з.б. Маглемозе мәдениеті ескерткіштерінен табылған), кейінгі дәуірлерде олар жетілдіріліп найза, садақ сияқты аңшылық құралдармен қатар сүзекі, сүйектен жасалған қармақ (қысқаша Бұғылы арал), қаза (қамыстан тоқылған құрал) пайдаланды. Орта ғасырдан бастап балық аулау кәсібі өркендеп, 19—20 ғасырларда балық аулайтын ірі көлемдегі және жетілдірілген құрал-жабдықтардың, арнайы қайықтар мен кемелердің пайда болуы (қысқаша Балық аулау құрал-жабдықтары) балықшы мамандығын өнеркәсіптік жұмыс қатарына қосты. Қазақстанда 19 ғасырдың ортасынан бастап Каспий, Арал теңіздері мен Жайық, Сырдария сияқты ірі өзендер жағалауында балықшылар мекендері, балық өңдейтін цехтар (кейін зауыттар, комбинаттар) пайда болып, оларда мыңдаған балықшылар жұмыс істеді. 20 ғасырдың 80-жылдарында Қазақстандағы балықшылар саны жарты млн-ға жуықтады. Дереккөздер *Худяков В., В боях за рыбу, А.-А., 1932; *Турсунова М.С., Из истории рыболовства на восточном берегу Каспийского моря, “Изв. АН КазССР, Серия истории, археологии и этнографии”, в. 1958, 3 (8); *Материалы по истории казахских ханств ХV — ХVІІІ веков, А.-А., 1969.
Мащинская Елена Ивановна

Мащинская Елена Ивановна (1962 жылы туған, Куйбышев облысы Кошкин ауданы Большая Романовка с.) — кәсіпкер. Қарағанды сауда-аспаздық техникумын (1988), Көкшетау экономика және менеджмент институтын (2003), Мәскеу қаласындағы Халықаралық университеттің мамандар біліктілігін жетілдіру қысқа мерзімді курсын бітірген. 1982 жылдан аспаздың шәкірті, кассир-инкассатор, аспаз, қоғамдық тамақтану өндірістік комбинатының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1996 жылдан «Той Дастархан» ЖШС-нің директоры әрі құрылтайшысы. «Республикалық аспаздар ассоциациясының» құрылтайшыларының бірі. Медальдармен, VATEL институтының дипломымен (Франция, 2005) марапатталған. Ресей халықаралық аспаздар ассоциациясының ең жоғары кәсіби «Знак Достоинства» марапатының иегері. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Экономика және құқық колледжі

Экономика және құқық колледжі – республикадағы ең ірі орта арнаулы оқу орны. 1969 ж. ашылған Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумы негізінде құрылған. 1992 ж. коммерциялық болып қайта құрылды. 1994 жылдан экономикалық колледж, кейін Шымкент экономика және құқық колледжі болып аталды. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Қайқы Ұзақұлы

Қайқы Ұзақұлы (1845, қазіргі Жалағаш ауданы – 1918, Тереңөзек ауданына қарасты «Қайқы ағашы» деген жер.) – батыр. Кіші жүздің Табын руынан шыққан. Әділдігімен, өткір де ержүректілігімен Сыр бойындағы бүкіл Жетіру мен Кете – Шөмекейге мәлім болған. Ол жайлы деректер сирек те болса республикалық басылымдарда кездеceді. 1965 жылы жарыққа шыққан «Айтыс» кітабының 2-томында Қайқы туралы айтылған. Ұрпақтары Қазақстанның әрбір жерінде еңбек етіп, өмір сүріп келеді. Дереккөздер
Төлем қабілеті

Төлем қабілеті, төлем төлеуге қабілеттілік – мемлекеттің, заңды және жеке тұлғалардың төлем бойынша өз міндеттемелерін өздерінде бар ақшалай қаражаттың есебінен толық орындауға қабілеттілігі. Кәсіпорын, егер өзінде бар ақшалай қаражат, қысқа мерзімді қаржы салымы (бағалы қағаздар, басқа кәсіпорындарға уақытша ақшалай көмек) және актив есептесулер (дебиторлармен есептесулер) өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін (қысқа мерзімді несие мен қарызды, кредиторлық берешекті) өтейтін болса, төлем төлеуге қабілетті деп саналады. Төлем қабілеті кәсіпорынның жұмылдырылма қаражатының оның ағымдағы міндеттемелеріне қатынасы ретінде есептеледі. Бұл көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, яғни өтімді ресурстары (қолма-қол ақша, мемлекеттік қысқа мерзімді міндеттемелер, банктердің, акционерлік қоғамдардың аса өтімді бағалы қағаздары, т.б.) неғұрлым көп болса, ол қойылатын талаптарды, ағымдағы міндеттемелерді соғұрлым тезірек орындай алады. Өтімді активтер көлемінің азаюы кәсіпорынның үмітсіз берешегінің көбейгені сияқты оның Төлем қабілетінің деңгейін төмендетеді. Өтімді активтер мен талаптардың көлемінен міндеттемелердің артуы кезінде де осындай жағдай қалыптасады. Кәсіпорынның Төлем қабілетінің деңгейін белгілі бір дәрежеде оның айналым қаражатының күйі де айқындайды. Өндірістік үдерістің іркіліссіз жүруі үшін кәсіпорынның айналым қаражатының бір бөлігі өтімді нысанда болуға тиіс. Бұл ағымдағы төлемдерді, жалақыны төлеу, т.б. үшін қажетті қаражат. Егер кәсіпорынның айналым қаражатының елеулі бөлігі осы айналымнан басқа жаққа тартылатын болса және басы артық босалқы шикізат қорларының құрамында болса немесе басқа кәсіпорындарға қамсыздандырылмаған коммерциялық несие беру үшін пайдаланылса, сондай-ақ өтімділігі төмен бағалы қағаздарға салынатын болса, онда кәсіпорынның өз міндеттемелерін өтеу мүмкіндігі күрт төмендеп, оның Төлем қабілеті азаяды. Төлем қабілеті коэффициенті пайыз түрінде тұлғаланады және әріптестің тәуекелдік дәрежесін көрсетеді. Кәсіпорынның ұзақ мерзімді қарызы бойынша Төлем қабілетін көрсететін коэффициент қарыз капиталының меншікті капиталға қатынасы ретінде есептеледі. Елдің Төлем қабілеті – елдің өзінің сыртқы борышын несиегерге қолайлы валютамен уақтылы өтей алуы. Ол елдің ресурстарына, ЖҚӨ-нің көлеміне, экспортқа, халықар. валюталық өтімділікке байланысты айқындалады. Елдің төлем төлеуге қабілеттілігін талдау үшін әлемдік тәжірибеде бірқатар көрсеткіштер пайдаланылады. Сыртқы борыш елдің ЖҚӨ-мен салғастырылады, бірақ бұл көрсеткіш бойынша әмбебап өлшем жоқ. Әр елдің өзіндік өлшемдік деңгейі бар. Сыртқы борышты өтеу бойынша төлем төлеудің түрлі кестесін ескере отырып, басқа көрсеткіш: борышты өтеу бойынша төленетін төлемнің ЖҚӨ-ге қатынасы есептеледі. Борышқор мемлекеттің экспорттық мүмкіндіктерін ескере отырып, үшінші көрсеткіш: борыштың тауарлар мен борыш бойынша көрсетілетін қызметтер экспортына қатынасы есептеледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Төлем мерзімін ұзарту

Төлем мерзімін ұзарту – тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің ақысын төлеу тәсілі. Бұл тәсіл бойынша төлем бір жолғы тәртіппен және толық сомада емес, бөліп-бөліп төленеді. Төлеу мерзімі ұзартылған шартты рәсімдеу кезінде сатушы несиегердің рөлін, ал сатып алушы қарызгердің рөлін атқарады. Тауар қоймадан жөнелтілмейінше, төлем сомасы алғы төлем (аванс) ретінде есептеледі, жүк құжат пен салық шот-фактурасы жазылып, тауар босатылғаннан кейін оның құны өткізуге енгізіледі, алғы төлемдік қаражат осы сомаға азайтылады. Дереккөздер
Экскаватор ашық акционерлік қоғамы

«Экскаватор» акционерлік қоғамы – машина жасайтын және металл өңдейтін зауыт. Кентау қаласында орналасқан. Жылына 100 экскаватор шығаратын қуаты бар. Зауыт УРАЛ 4320-19-30 автомашинасының дөңгелегіне орнатылған ЭО-3552 У экскаваторын, КАМАЗ автомашинасының дөңгелегіне орнатылған ЭО-3552 экскаваторын, шынжыр табанды ЭО-2621, ЭО-2626, ЭО-2627 экскаваторларын, ПК 330200 жүк тиегіштерін және ДЗ 122 автогрейдерін жасайды. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Төлем талабы

Төлем талабы — жеткізушінің жөнелтілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төлемшінің шотынан өзіне тиесілі қаражат сомасын аударуға берген бұйрығын қуаттайтын есеп айырысу құжаты. Қала ішіндегі және басқа қалалардағы жеткізілім үшін есеп айырысудың акцептілік нысаны қолданылады. Кейде талаптың және төлем сомасының сипатын ажыратып көрсету үшін Төлем талабына шот-фактура тіркеледі. Жеткізушінің жұмысын оңайлату үшін Төлем талабын шот-фактурамен біріктіретін шот-төлем талабы қолданылады. Төлем қолма-қол ақшасыз есеп айырысу ережелеріне сәйкес төленеді. Кредиторлық берешекті өтеу, жоспарлы төлемдерді, күрделі құрылыс пен күрделі жөндеуге арналған қаражат жарналарын, бюджетке төлемдерді және тауарға жатпайтын операциялар бойынша басқа да аударым түрлерін төлеу үшін қолданылады Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Ерғали Серікбайұлы Мерзиданов

Ерғали Серікбайұлы Мерзиданов (9.4.1958 жылы туған, Мақтаарал ауданы Абай ауылы) – заңгер, 3-дәрежелі мемлекеттік әділет кеңесшісі. Қазақ Мемлекеттік университетін бітірген (1982). Еңбек жолын Алматы қаласы Калинин ауданы прокуратурасында стажер болып бастап, прокурордың көмекшісі, аға көмекшісі болды. 1986–91 жылдары Қазақ КСР прокуратурасы тергеу басқармасының прокуроры; 1991 жылы Қазақ КСР прокуратурасының аса қауіпті қылмысты тергеу басқармасы бастығының орынбасары; 1991–92 жылдары Қазақстан көлік прокуратурасының тергеу басқармасы бастығының орынбасары – тергеу мен анықтама заңдылығын қадағалау бөлімінің бастығы; 1992–94 жылдар Алматы қаласы прокурорының орынбасары; 1996–97 жылдары Солтүстік Қазақстан облысының прокуроры; 1997–2001 жылдары Алматы қаласының прокуроры; 2001–02 жылдары Қарағанды облысының прокуроры; 2002–03 жылы ҚР ішкі істер вице-министрі қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Астана қаласының прокуроры. Сілтемелер
Төлем тапсырмасы

Төлем тапсырмасы – төлемшінің өз шотынан алушының шотына қаражат аудару туралы банкіге берген бұйрығын қуаттайтын есеп айырысу құжаты. Тауар үшін басқа қалаларда және бір қалада қолма-қол ақшасыз есеп айырысу кезінде, кредиторлық берешекті өтеу, жоспарлы төлемдерді, күрделі құрылыс пен күрделі жөндеуге арналған қаражат жарналарын, бюджетке төлемдерді және тауарға жатпайтын операциялар бойынша басқа да аударым түрлерін төлеу үшін қолданылады. Төлем тапсырмасы арқылы есеп айырысу кезінде кәсіпорын өзіне қызмет көрсететін банк мекемесіне өзінің шотынан банктің нақ сол мекемесіндегі немесе бір қаладағы басқа мекемесіндегі не өзге қаладағы мекемесіндегі басқа кәсіпорынның шотына белгілі бір соманы аударуды тапсырады. Тапсырмалар арқылы мыналар жүзеге асырылады: тапсырмада тауар-көлік құжатының немесе тауардың жөнелтілгенін не қызметтердің көрсетілгенін қуаттайтын басқа құжаттың нөмірі мен күні көрсетіледі. Төлем тапсырмасы арқылы тауарға қатыссыз операциялар бойынша да есеп айырысуға болады. Дереккөздер de:Zahlungsanweisung en:Money order es:Giro postal ja:郵便為替 nl:Binnenlands betalingsverkeer (Nederland) ru:Платёжное поручение uk:Платіжне доручення
Балықшы сөзі

Балықшы, Балыкчы - қазіргі кезде 3 мағынасы бар. Бірінші Сөзбе-сөз “қала бастығы” деген мағынаны білдіреді. Ежелгі түріктің “балық”, яғни, “қала” деген сөзінен шыққан. Қала істері мен қала күзетін басқаратын адамның лауазымы. Бұл лауазым Түркістанды Шыңғыс хан әскерлері жаулап алғаннан кейін (13 ғасырда) тұңғыш рет белгіленген болса керек; Екінші Көсемі балықшы лауазымына ие болған тайпаның аты болуы мүмкін. Хақназар (Ақназар) хан бастаған қазақ әскерлері 16 ғасырдың 30-жылдарының аяғында Ақсуға шабуыл жасағанда, қаланы күзетіп тұрған Тоқтамыс Йирук басқарған Балықшы тайпасының адамдары тым-тырақай қашқан, соның салдарынан қала қиратылып, моғолстандық сұлтан Абд әл-Латиф қаза тапқан; Үшінші Адай тайпасын құрайтын сегіз рудың бірі. Дереккөздер
Мәдіхат Сейітхожаұлы Төрежанов

Төрежанов Мәдіхат Сейітхожаұлы - (1921, Ақкөл ауданы Еңбек ауылы) – жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1986). Семей мұғалімдер институтын бітірген (1941). Омбы облысы Шарбақкөл ауданында, Ақмола мектебінде мұғалім (1939 - 1941). Омбы қаласындағы авиациа зауытында жұмыс жасады (1941 – 45). Ақмола облысы мұғалімдер кәсіподақ ұйымының төрағасы, Қорғалжын мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, мұғалімдер білімін жетілдіру институтында кабинет меңгерушісі (1946 – 81) болды. Т-тың алғашқы өлеңдері 1938 ж. жарық көрді. 1981 жылдан зейнеткерлік демалыста. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әлен Жеңісханұлы

Әлен Жеңісханұлы (1889, Шыңжаң Алтай аймағы, Жеменей ауданы — 1961, Үрімжі қаласы) — Қытайдағы Алтай қазақтарының жүн уаңы(князі). Төре әулиетінен шыққан. Өмірбаян Бала кезінде ауыл мектебінде оқыған. 1915 жылы Бейжің үкіметі оған жүн уаң лауазымын берді. 1933 жылы Шыңжаң өлкелік үкіметінің мүшесі болды. 1939 жылы Шыңжаң губернаторы Шың Шысай әмірімен Үрімжі түрмесіне қамауға алынды. 1944 жылы Үш аймақ төңкерісінің қысымымен Гоминдаң үкіметі оны түрмеден босатып, өлкелік комитет бастығының орынбасары, Алтай аймағы уәлиінің орынбасары етіп тағайындады. 1950 жылы Шыңжаң өлкелік халық үкіметі мәслихат кеңесінің кеңесшісі, 1955 жылы Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының саяси-мәслихат кеңесінің мүшесі болды. Әлен Жеңісханұлы демократиялық бағытты ұстанды, қазақтардың егін, мал шаруашылығын дамыту мақсатында Қазақстаннан ауыл шаруашылық машиналарын, асыл тұқымды аталық малын жеткізді. Дереккөздер Қазақ ұттық энциклопедиясы
Әлқуат Қайнарбаев

Әлқуат Қайнарбаев (1898 жыл, Қазалы ауданы Кеңтүп ауылы – 7 тамыз 1979 жыл, Қармақшы ауданы Жосалы кенті) – ауыз әдебиетін жинаушы. Кіші жүздің Шөмекей руы Бозғыл (Бозғұл) бұтағынан шыққан. Шежіре: Әлқуат-Қошалақ-Қайнарбай-Иса-Бердәлі-Естемір-Мұнай-Есенғұл-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозгул-Шомекей[ Биография 1917 жылға дейін бастауыш мектептен, кейін оқытушылар даярлайтын өлкелік мектептен орта дәрежелі білім алып шыққан (1918 – 1921). 15 – 16 жасында «Мәрді диқан» (Т.Ізтілеуов), «Ақтам Сақаба» (Қарасақал Ерімбет), т.б. жырларды жатқа айтқан. 1920 жылдан әдеби мұраларды жинаумен айналыса бастаған. Ол Қазақстан Республикасы ҰҒА Қолжазбалар қорына тапсырған ауыз әдебиеті үлгілерінің жалпы көлемі 100 мың жолға жуық. Олар жанры жағынан жыр-дастан, терме, өлең, айтыс, мақал-мәтел болып жіктеледі. Базар жырау, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Дүр Оңғар, Шернияз, Нұртуған, Қарасақал Ерімбет, Тұрмағамбет Ізтілеуов, т.б. көптеген ақындардың туындыларын жинаған. Сондай-ақ, ол жинаған айтыс үлгілері қатарында «Ермұрат пен Тұрмағамбет», «Қарасақал Ерімбет пен Көзденбайқызы Жекей», «Кете Жүсіп пен Жұбанияз Құлназар», т.б. атауға болады. Бұл шығармалар текстологиялық зерттеуден өтіп, әр жылдары «Үш ғасыр жырлайды», «Пернедегі термелер», «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1-, 2-кітап), «Бес ғасыр жырлайды», «Айтыс» жинақтарында жарық көрген. Қайнарбаевтың Қорқыт туралы жинаған көптеген аңыз әңгімелері де ғылыми маңызды мәліметтер болып табылады. Дереккөздер
Александр Александрович Хамидов

Александр Александрович Хамидов (1942 жылы туған, Өзбекстан, Бешкент ауданы) – филология ғылымдарының докторы (199]), Қазақстан Республикасы Қолданбалы экология академиясының академигі. Өмірбаяны * Ленинград (1971, Санкт-Петербург) университетін бітірген. * Мурманск облысында темір жол жұмысшысы (1960–1961) * Ленинград мемлекеттік университетінде аспирант * Красноярск мемлекеттік университетінде ассистент (1965–1974) болған. * 1979 жылдан Қазақстан ғылым академиясының философия және құқық институтында кіші, аға, бас ғылыми қызметкер болды. Ғылыми еңбектері * 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.' Дереккөздер
Жанат Күреңбайұлы Байдаралин

Жанат Күреңбайұлы Байдаралин (13.9.1950 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы) — балетмейстер. * Алматы хореография училищесін (1968), Мәскеу мемлекеттік театр институтын (1976) бітірген. * 1968—1971 жылдары Алматының жас балеті ансамблінде * 1976—1982 жылдары Қазақ опера және балет театрында қызмет істеді. Осында Д. Шостаковичтің 5-симфониясына “Ескі фотосурет”, Ф. Пуленкудің музыкасына “Қайта өрлеу” бір актілі балеттерін, М. Сағатовтың музыкасына “Әлия” балетін (А.А. Александров атындағы күміс жұлдыз жүлдесі, (1979) қойды. * Байдаралин Мәскеуде өткен 20-Олимпиялық ойындарда (1980), Талас қаласындағы (Қырғызстан) Манас эпосының мыңжылдығына арналған салтанатты жиында (1987), “Евразия—98” кинофестивалінің (Алматы) ашылуында, Қазақстанның жаңа астанасының тұсаукесер рәсімінде өзінің кәсіби шеберлігін таныта білді. Ол рок-балет жанрында әлемде бірінші болып “20 ғасыр” балетін қойып (1985), рок-опера-балет жанрында А. Серкебаевтың музыкасына “Бауырым Маугли” атты бірінші бейнефильм түсірді (1986). Бұл фильмде ол режиссер-балетмейстер болумен бірге, Шерхан биін биледі. * Байдаралин—1998 жылдары Қазақстанда өткен қазіргі заман билерінің 1-халықтар фестивалін ұйымдастырушылардың бірі. Дереккөздер
Молла Мәди Меркішұлы

Молла Мәди, Молла Медеу, Молла Мәди, Камина Молла Маһди Меркіш Майлыкенти (бұрынғы Түркістан өлкесі Сырдария облысы Майлыкент 19 ауылы (қазіргі Түлкібас ауданы Көктерек ауылы) – ақын. Молла Мәди жеті жасынан қой бағады, тоғыз жасынан бес жыл бойы түйе бағады. Әкесі Айқожа баласының зеректігін байқап, молдаға оқуға береді. Екі жылдық мектепте, Манкенттегі үш жылдық медреседе оқиды. Ташкенттегі «Көкілташ» медресесінде білім алады. 1887–88 жылдары Арыс пен Машат өзендерінің қиылысқан жеріндегі Шуылдақ ауылына арнайы келіп, бала оқытады. Ақын ретінде жұртқа кеңінен танылады. Ағартушы ақын әрі ұстаз ел билеушілерді, халықты білімге, оқу мен өнерге үндеп шығармалар жазған. «Қазақ», «Айқап», «Бірлік туы» басылымдарын насихаттайды. Орыс отаршылдығына қарсы көзқараста болады. ҚР ҰҒА ғылыми кітапханасының сирек қолжазбалар қорында 2080 жолдық өлеңдері, екінші кітабының қолжазбасы сақталған. Молла Мәдидің өмірі мен шығарм. хақында ғалым М.Мырзахметұлы және оның шәкірті, ізденуші ғалым С.Өмірзақов жан-жақты зерттеп, жазды. Сілтемелер
ЮжПолиметаллӨндірістік корпорациясы акционерлік қоғамы

«ЮжПолиметалл» Өндірістік корпорациясы» акционерлік қоғамы – Шымкент қаласында орналасқан көпсалалы күрделі кәсіпорын. Жеке меншіктегі кәсіпорын құрамында 7 кәсіпорын зауыттар бар. Металлургиялық кешен тазартылған қорғасын, алтын-күміс құймасын, қорғасын қышқылын, металл висмутын, перренат аммониядағы рения, мыс штейнін, металл кадмиясын, мырыш қышқылын, металл мырыш шығарып, жабдыққа баратын металлға мырыш жалатады. Отын-энергетикалық кешен бүкіл «ЮжПолиметалл» Өндірістік корпорациясы» акционерлік қоғамы жүйесін, сондай-ақ басқа да қаланың өндірістік кәсіпорындарын электр энергиясымен, бумен, ал қаланың жартысын жылуға қажет ыстық сумен қамтамасыз етеді. Корпорация құрамындағы тағы бір зауыт аккумулятор батареясын жасайды. Шағын мұнай өңдеуіш құрылғы корпорация жүйесін жанар-жағармаймен қамсыздандырады. Кен-байыту кешені болса қорғасын, мырыш, барит қоспаларын, майда тас, құмтас қойыртпағын, кварц құмын және әк өндіреді. Бағыттық тасымал з-ты теміржолдарға, ҚР кен-байыту және көмір алу өндірістеріне керекті теміржол өнімдерін және кен-металлургиялық өндірісіне қажетті резина-техникалық бұйымдар өндіреді. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Қайруллаев Әділбек

Қайруллаев Әділбек (1938 жылы туған, Қармақшы ауданы Жаңақала ауылы) – шопан, еңбек ардагері, Социалисттік Еңбек Ері (1966). Бірнеше жыл қатарынан әр 100 саулықтан 150 – 160-тан қозы алған. 1966 жылы Қазақстан ЛКСМ XV-съезіне делегат болып сайланған. 1963 жылы Қазақстан КСР-і Жоғарғы кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Траксель Эдуард Георгиевич

Траксель Эдуард Георгиевич (1928 жылы туған, Ресей, Қырым облысы Симферополь ауданы Котельников с.) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1981). Еңбек жолын 1948 ж. Северный МТС-нда комбайн жүргізушісі болып бастаған.1958 жылдан бұрынғы Келлер ауданы Калинин атындағы кеңшарда еңбек етті. Орден, медальдармен марапатталған. Облыстан көшіп кеткен. Дереккөздер
Цитозин

Цитозин, 2-окси-4-аминопиримидин — пиримидинді азотты негізге жататын табиғи органикалық қосылыс. Барлық тірі клеткалардағы нуклеин қышқылдарының: дезоксирибонуклеин қышқылы және рибонуклеин қышқылының құрамында болады. Сондай-ақ, Цитозин кейбір коферменттердің (күрделі ферменттердің простетик. тобы, солардың құрамына кіретін қарапайым органик. ақуыз емес қосылыстар), биологиялық активті заттардың және антибиотиктердің құрамында да болады. Цитозин майлардың биосинтезінде энергия көзінің доноры бола алады. Химиялық қасиеттер Цитозин,C 4 H 5 N 3 O нiң химиялық формуласы, негiзгi қасиеттердi көрсетедi, щелочьлермен және қышқылдармен азот қышқылымен сезiне пирамидин негiзiлене дезаминдейдi сезiнедi. Ciлтемелер : "Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
Ташай Юльчиева

Ташай Юльчиева (1917, Шымкент қаласы – 1982, сонда) – Социал Еңбек Ері (7.3.1960). 1942 – 1945 ж. Шымкент тоқыма бірлестігінің мақта-мата фабрикасында жұмысшы, 1945 – 1968 ж. жіп иіруші болып жұмыс істеді. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Қайруллаев Қорғанбек

Қайруллаев Қорғанбек (25.10.1943 жылы туған, Сырдария ауданы, қазіргі М.Шоқай ауылы) – қызметкер. ҚазМУ-ды (1972 ж.), Мәскеудегі қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2011 ж.). 1961 жылы ұжымшарда механизатор, Қызылорда локомотив депосында слесарь-дизельші, тепловоз машинисінің көмекшісі, 1972 – 75 жылдары Целиноград облысы Қорғалжын ауданы парткомында нұсқаушы, Қызылорда облаткомының заң кеңесшісі, 1975 – 87 жылдары Қызылорда облысы парткомында нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, 1987 – 90 жылдары халықты әлеуметтік қорғау басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 1990 – 96 жылдары облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы, облыс әкімінің орынбасары болды. 1996 – 2005 жылдары облыстық төтенше жағдайлар департаментінің бастығы міндетін атқарды. 4 мәрте облыстық кеңестің депутаты болып сайланған. «Құрмет» орденімен (2023 ж.), бірнеше медальмен марапатталған. Қызылорда облысының құрметті азаматы (2019 ж.). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Қарағайлысай асуы

Қарағайлысай – Меридианальный жотасының солтүстігіндегі асу. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданы Қаратоған ауылының оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан. Жер бедері Ең биік жері 2700 м шамасында. Мамыр – қыркүйек айларында салт атты адам өтуге болады. Қарағайлысай асуының баурайынан Байынқол және Нарынқол өзендерінің салалары бастау алады. Жарқабақты өзен аңғарлары жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, тік беткейлі шатқалдарға ұласады. Өсімдігі Солтүстік-шығысы мен оңтүстік-шығыс бөліктерінде қалың қарағай орманы өскен. Дереккөздер
Сабыржан Юсупалиев

Сабыржан Юсупалиев (5.12.1940, Өзбекстан Республикасы, Самарқанд облысы Нарпой ауданы Зирабұлақ аулы) – жазушы, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаты (1994). Еңбек жолын 1958 ж. Сайрам ауданындағы Қарабұлақ аулында бастаған. 1962 ж. ауданы газетке әдеби қызметкер болып қабылданды. 1969 ж. – Ташкент мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіріп, 1980 – 82 ж. Алматы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1982 – 1991 ж. Сайрам ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, Манкент ұжымшары партия комитетінің хатшысы, 1991 жылдан өмірінің соңына дейін облысы «Жамуби Қозохистон» (бұрынғы «Дүстлик байроғи») газетінде бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. Юсупалиев көптеген повестер мен поэмалардың авторы. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Махметов Қожахмет

Махметов Қожахмет (1900, Ерейментау ауданы Қарағай ауылы – 1970) – еңбек ардагері. Руы — Уақ. Социалистiк Еңбек Ері (1948). 1930 жылдан Свободный путь ұжымшарында жылқышы, жылқы фермасының меңгерушісі болған. Артель басқармасының мүшесі, ауылдық кеңестің депутаты болып сайланған. Екі рет Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Тұңғыс-маньчжур тілдері

Тұңғыс-Мәнжүр Тілдері – ежелден Шығыс Сібір мен Қиыр Шығысты мекендеген халықтар тілі. Бұл тілдер тобына * Еуен: эвенкі тілі, эвен тілі, негидаль, орокен, кили * Удэгей: удэгей, ороч†, * Нанай: нанай, ульч, орок, * Шүршіттік: шүршіт, мәнжүр мен оның сибе диалектісі, қытай кьякала†, бала†?, алчука† тілдері жатады. Тұңғыс-мәнжүр тілдерінің кейбірі орыс, бурят, саха тілдерінің әсеріне ұшыраған. Мәнжүрлер 16-ғасырдың аяқ кезінде моңғол жазуын қолданса, эвенкі, эвен, нанай, удэгейлердің жазуы 20 ғасырдың 20-жылдарының аяғына қарай латын әліпбиіне негізделген. 1936 жылы олар орыс әліпбиін қабылдаған. Дереккөздер
Арынғазы Қайсақанов

Арынғазы Қайсақанов (1912 жыл, Семей губерниясы, Көкен ауылы (бұрынғы Жаңасемей ауданы - 7.03.1976) – экономист, партия кеңес қызметкері. Уақ тайпасынан шыққан. БК (б)П ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген (1949). Еңбек жолдары: Семей облыстық мал шаруашылығы басқармасы қаржы-өндіріс бөлімінің бастығы (1935), Алматыда мемлекеттік жоспарлау комитетінде экономист (1935 – 37), есеп-санақ комитетінде экономист (1937 – 39), Жамбыл облыстық есеп-санақ мекемесінің бастығы (1939 – 41), Жамбыл облаткомы төрағасының орынбасары (1941 – 44), Жамбыл облыстық парткомы хатшысының орынбасары (1944 – 46), Жамбыл облаткомы төрағасының орынбасары (1946), Қарағанды облаткомы төрағасының орынбасары (1949 – 50), Қызылорда облаткомының төрағасы (1950 – 53), ҚКП ОК-нде жауапты ұйымдастырушы, Алматы облысы, Қаскелең аудандық парткомының 1-хатшысы (1953 – 57), Гурьев (Атырау) облаткомының төрағасы, Семей облаткомы төрағасының орынбасары (1957 – 73). Бүкілодақтық, республикалық партия съездеріне бірнеше мәрте делегат болып қатысты, Жоғарғы Кеңеске (3,5 шақырылмдарына) депутат болып сайланды. 3 мәрте Ленин орденімен, «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Василий Иванович Зюзин

Василий Иванович Зюзин (15.6.1896, Ресей, Волгоград облысы Даниловка ауданы Орехов слободасы – 7.10.1975, Алматы қаласы) – медицина ғылымдаоының докторы (1944), профессор (1945), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1943). Ресейдің Дондағы Ростов қаласындағы Дон (қазіргі Ростов) университетінің медицина факультетін бітірген (1925). 1934 жылдан Қазақстанда тұрып, еңбек еткен. Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтының директоры (1933–41), Алматы мемлекеттік медицина институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) директоры (1943–51), сонымен қатар туберкулез кафедрасының меңгерушісі (1951–64) болды. 1964 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында туберкулез кафедрасын басқарды. Негізгі ғылыми еңбектері өкпе және лимфа түйіндері туберкулезі, оның эпидемиологиясы, клиникасы, одан сақтану және емдеу мәселелеріне арналған. Қазақстанда туберкулез диспансерлерін ұйымдастырды. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жан тәсілім

Жан тәсілім — адам ғұмырының соңғы сәтін білдіретін ұғым. Діни сенім бойынша, адамның өзі өлгенімен, жаны кеудесінен босап, әлемдік кеңістікке шығып кетеді. Кеудеден жанның шығуы оңай емес. Ол — өте күрделі психикалық процесс. Жан тәсілім етер сәтінде адам қатты қиналады. Халықтың дәстүрлі дүниетанымында о дүниеге ерекше қиналыссыз, жеңіл аттанған адамдарды қасиетті деп санаған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ұлбике Юсупова

Ұлбике Юсупова (20.10. 1924, Арыс қаласы) – екінші шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты. 1941 – 1947 ж. Арыс бекетінде оператор, Арыс-ІІ бекетінде кезекші, 1941 т. ж. бекетінің бастығы қызметтерін атқарды. Кейіннен аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі болып еңбек етті. 1948 – 1950 ж. Алматы қаласындағы Жоғары партия мектебінде оқып, оны бітірген соң Алматы қаласындағы партия ұйымдарында басшылық қызметтер атқарды. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Байдаркада және каноэде есу

Байдаркада және каноэде есу — есу спортының бір түрі. Ол топсаға бекітілмеген ескек арқылы орындалады. Байдаркада және каноэде есудің жарысу және слалом түрлері бар. Халықаралық каноэ федерациясына (1946 жылы құрылған) 54 ел мүше (1991). Олимпиялық ойындар бағдарламасына 1936 жылдан енгізілген. Дүние жүзі чемпионаты 1938 жылдан өткізіледі. Қазақстанда спорттың бұл түрі алғаш Атырауда ұйымдастырылды (1955). КСРО халықтарының 2-спартакиадасында (1959) З. Светочева 1 кісілік байдарка жарысында чемпион атанды. В. Образцов (Алматы) Еуропа чемпионы (1967, Германия), Б. Оспанов (Алматы) пен С. Бандурин (Теміртау) 2 кісілік каноэмен жарысуда КСРО чемпионы (1982), А. Акунишников (Орал) дүние жүзі чемпионы (1986) атанды. Байдаркада және каноэде есу спорты негізінен Қарағанды, Атырау, Шығыс Қазақстан облыстарында дамыған. Дереккөздер Тағы қараңыз * Олимпиада ойындарындағы байдарка мен каноэде есу
Мәди Қайыңбаев

Мәди Қайыңбаев (20 қараша 1958 жыл, Қармақшы ауданы Жаңажол ауылы) – ақын. Биография ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1980). «Жазушы» баспасында, «Жалын», «Ақ желкен» журналдарында, ҚазТАГ-та қызмет істеген. Қазір ҚР Президентінің әкімшілігінде жауапты қызметте. Тұңғыш жинағы «Қырық бірінші қақпадан» деген атпен жарық көрген. Оның «Каталаун қырғыны», «Үркердің Сұлусарысы» (1992), «Жарғақтағы жазбалар» (2001) жыр кітаптары бар. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері (1992). Дереккөздер
Геннадий Николаевич Матросов

Матросов Геннадий Николаевич (1948 жылы туған, Бурабай ауданы Дмитриевка ауылы) – экономист, саясаттанушы. Петропавл мемлекеттік педагогикалық институтын (1975), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (Мәскеу[, 1984) бітірген. Бурабай ауданы комсомол комитетінде, Көкшетау қалалық және облыстық комсомол, партия комитеттерінде қызметте (1968 – 82), 1982 жылдан КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясында тыңдаушы (Мәскеу), 1984 жылдан Рузаев ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1987 жылдан облыстық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, 1988 жылдан Көкшетау облыстық атқару комитетінде бөлім бастығы, 1993 жылдан сыртқы экон. байланыстар к-ті төрағасының орынбасары, 1996 жылдан Көкшетау облыстық әкімдігі Сауда басқармасы бастығының орынбасары, 1997 жылдан Солтүстік Қазақстан облыстық Өнеркәсіп департаментінің бас маманы, 1998 жылдан шағын кәсіпкерлікке қолдау көрсету бөлімінің бастығы, Көкшетау қ. әкімі аппаратының жетекшісі, 1999 жылдан облыстық Жолаушылар тасымалы департаменті бастығының орынбасары, бастығы, 2004 жылдан облыстың Құжаттама және мұрағат басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. Көкшетау облысында ауданы, қалалық, облыстық Халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланған. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен, ҚР Президентінің алғыс хатымен (2001) марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Қараған ағашы

Қараған (Caragana) — бұршақ тұқымдасына жататын бұта (ағаш). Шығыс Еуропа мен Азияның далалық, шөлді және таулы аймақтарында (4000 м биіктікке дейін) кездесетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Ақмола, Шығыс Қазақстан, Алматы, Атырау облыстарының өзен алқаптарында, орман шетінде, шөлде, орманды далада, тоғайда, таудың тастақты беткейлерінде өсетін 18 түрі бар. Қараған – топырақ талғамайды, құрғақшылыққа, суыққа төзімді өсімдік. Жиі кездесетіні сары қараған (C. arborescens) мен бұта қарағанның (C. frutex) биіктігі 0,5 – 2 м. Жапырағы қос қауырсын тәрізді, оның сағағы тікенекті болып біткен. Гүлі бір-бірден не шоқтанып гүл сағағында, жапырақ қолтығында орналасқан. Гүл тостағаншасы түтік пішіндес, қапшыққа ұқсайды. Гүлшоғыры сары, кейін қоңыр түсті болады. Жемісі – көп тұқымды бұршақ. Жапырағы мен тұқымында 20,8 – 35,3% протеин, 4,3 – 8,2% май, 12,5 – 16,3% клетчатка бар. Топырақты құнарландырады. Қарағанның сүрегінен құрсау жасайды, жіңішке жас бұтақтарынан себет тоқылады. Мал азықтық, шірнелі, әсемдік өсімдіктер. Сары Қ. – дәрілік өсімдік, оның қайнатылған тұнбасын бас, бауыр ауырғанда, атеросклерозда, гиповитаминоз кезінде ішеді. Ал жапырағынан қайнатылған тұнбасының бактерияны жоятын қасиеті бар. Қараған өскен жерден шөл ыңысады, өйткені қыста бұл бұталы қопа қар ұстайды. Көктемде топырақ жақсы ылғалданады, жел мен мал аяғы шашқан әр түрлі шөптің тұқымы өніп шығады, ал жазда шөп қарағанның тасасында, соның көлеңкесінде өсіп тұра береді. Жыл өткен сайын бұл жердің топырағы жақсара береді, бұған ешқандай құрғақшылық әсер етпейтін болады. Жиде сияқты бұл да тамырына түйнек байлайды, ондағы бактериялар ауадағы азотты бойына сіңіріп, топырақты құнарландырады. Қараған құрғақшылықтан, аяздан, топырақтың тұздануынан және газдан қорықпайды. Егер оны кесіп алса, тамырынан қайта өніп шығады. Мамыр айында хош иісті сары гүлдері ашылғанда қараған өте әдемі. Бұл кезде ол жақсы бал бергіш болып табылады. Дереккөздер
Цитра

Цитра (нем. Zіther, грек. kіthara — кифара) — ішекті шертпелі музыка аспабы. *18 ғ-дың соңында Еуропада, соның ішінде Германия мен Австрияда кең тараған. *19 ғ-дың 2-жартысына қарай Ресейде де көрініс тапты. Ағаштан жасалған Цитраның жалпы тұрқы төртбұрышты кейде трапец. пошымда болып келіп, үстіңгі қақпағының бетінен 4 — 5 сым ішек тағылады. Музыкашы оң қолының бас бармағына киіп алған плектрмен осы сым ішектерді іліп-қағып ойнау арқылы дыбыс шығаратын болған, ал қалған саусақтарымен Цитраның мойынтағынан тыс тартылған 24 — 39 ішекті тартады. Қазіргі заманда Цитра көп елдерде кеңінен тарап, бұқаралық сипат алған. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Қараған Төбесі

Қараған – Батыс Үстірт кемерінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбе. Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Төлеп ауылының солтүстік-батысында 80 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 203 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 6 км шамасында созылған, енді жері 2 км. Беткейі жайпақ, сай-жыралармен тілімденген. Етегіндегі тік жарлардың биіктігі 10 м. Беткі қабаты неогендік әктастан түзілген, түпкі қабаттары палеоген мен мезозойдың көлбеу қыртыс шөгінділерінен тұрады. Сортаңды сор топырақ жамылғысында бұйырғын, жусан, баялыш, көкбуын, т.б. өседі. Сілтемелер
Трененков Иван Алексеевич

Трененков Иван Алексеевич (1936 жылы туған, Ленинград) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1984). Ленинград темір жол училищесін бітірген. Ижевский кеңшарында трактор, комбайн жүргізушісі (1955 – 67), МТС-ның меңгерушісі, Аршалы құс өсіру мекемесінде бас инженер міндетін атқарған (1967 – 78). 1978 жылдан трактор бригадасының бригадирі. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1984). Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Биғали Әбдікерұлы Қайыпов

Биғали Әбдікерұлы Қайыпов (16.7.1951 жылы туған, Арал қаласы) – қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының кандидаты. Қызылорда педагогика институтының (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филология факультетін, Алматы халық шаруашылық институтының жоспарлау-экономика факультетін, Мәскеу қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген. Еңбек жолын 1968 – 69 жылдары ауылдық мектепте мұғалім болып бастады. Облыстық, республикалық комсомол комитеттерінде бөлім меңгерушісі, хатшы, Қазақстан Компартиясы ОК-нда нұсқаушы, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының көмекшісі болып істеді. 1985 – 95 жылдары Сырдария аудандық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Арал аудандық партия комитеттінің 1-хатшысы, аудандық Кеңестің төрағасы, Арал ауданының әкімі қызметтерін атқарды. 1995 – 99 жылдары ҚР Парламенті сенатының депутаты, 1999 – 2001 жылдары ҚР Президенті әкімшілігінде мемлекеттік инспектор, 2001 жылдан Республиканың мұнай өндірісі саласында басшылық қызметте. Дереккөздер
Қабден Рахманқұлұлы Байдосов

Қабден Рахманқұлұлы Байдосов (12.10.1934, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы – 17.4.1997, Алматы) — палуан, еркін күрестен тұңғыш қазақстандық спорт шебері (1955), Қазақстанның 6 дүркін чемпионы (1955—60), Қазақстанның еңбек сіңерген жаттықтырушысы (1964). 1959—1997 жылдары Қазақ спорт және туризм академиясында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі болды. Ол Ә. Айқанов, А. Ғапсаттаров, А. Семкин, А. Бұғыбаев, Ж. Жарқынбаев, С. Мұқашев, Р. Нұрманов, т.б. еркін күрес шеберлерін тәрбиелеген. Еркін күрестен Байдосов атындағы халықаралық турнир өткізіледі (1999). Дереккөздер
Адыл Егамбердіұлы Якубов

Адыл Егамбердіұлы Якубов (1926 жылы туған, Түркістан ауданы Қарнақ аулы) – жазушы, драматург, Өзбекстанның Халық жазушысы, Өзбекстан Мемлекеттік сыйлығы лауреаты, КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. Шанышқылы тайпасының Қатаған руынан шыққан. Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1956). Өзбекстан жазушылар одағының кеңесшісі, «Литературная газетаның» Өзбекстандағы меншікті тілшісі (1959 – 1963, 1967 – 1970), «Өзбекфильм» киностудиясы мен Кинематография комитетінде Бас редактор, Ғафур Ғұлам атындағы баспада Бас редактордың орынбасары (1970 – 1982), «Өзбекстан әдебиеті мен саньати» газетінің Бас редакторы (1989 – 1996) қызметтерін атқарды. Қазіргі кезде Орталық Азия халықтары мәдениеті Ассамблеясының бірінші вице-президенті. Якубовтың алғашқы көлемді повесі «Құрдастар» 1951 ж. басылып шықты. «Шынайы махаббат», «Айтсам тілім күйеді, айтпасам ділім күйеді» пьесалары Хамза атындағы театрда қойылды. Одан соң «Екі махаббат», «Бір фельетон әлегі», «Мухаддас», «Қанат қатайғанда» повестері жарық көрді. «Ер басына күн туса», «Ұлықбек қазынасы», «Қайран дүние», «Диенат», «Ақ құстар», «Әділет тұрағы» романдарын жазды. «Достық», «Ел құрметі» ордендерімен марапатталған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Цитрус

Цитрус — рута тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаштар, кейде бұта; шырынды жемістер беретін мәңгі жасыл өсімдіктердің үлкен тобы. 60-тан астам түрі, түр тармағы бар. Апельсин, грейпфрут, мандарин, лимон көбірек тараған, ал басқалары цитрон, бигарадия, помпельмус, шеддок және т.б аз тараған. Цитрус дақылдарында витамин көп. Жемістерінен сусын, тосап, джем, компот, цукат жасалады, лимонад, ликерге қосылады. Жеміс қабығынан алынатын эфир майы әтірге, иіссулар қосылады. Цитрустың көптеген түрі ылғалы мол тропиктік және субтропиктік аймақтарда өседі. Негізгі шыққан жері — Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия. Жабайы түрінен сақталып қалған — нағыз лайм (C. aurantіfolіa), тек Гималайда өседі және танкан (С. tancan) тек Тайванның ормандарында кездеседі. 15-тен астам түрі мәдени өсіріледі. Соның ішінде көп өсірілетіндері — апельсин, лимон, мандарин, грейпфрут және бұл түрлер ертеден белгілі. Мыс., Қытайда апельсин б.з.д. 1 — 2 ғ-лардан белгілі. Цитрусдің биіктігі 4 — 12 кейде 20 м-дей болады. Барлық түрінің бұтақтары тікенді, жапырақтары қандауыр тәрізді, қалың. Гүлдері қосжынысты, жапырақ қолтығында дара не кішкене гүл шоғырына топталған, ақ түсті (тек лимон мен цитронда қызғылттау), хош иісті. Жәндіктермен тозаңданады, кейде өздігінен де тозаңдана алады. Жемісі — көп ұялы жидек. Тұқымы көп, әдетте 32, кейде одан көп болады. Цитрустің жемісінде витамин көп, бұлардың жемісінен сусын, варенье, джем, цукат жасалады, тәтті сусындарға (ликер, лимонад, т.б.) қосады. Жеміс қабығындағы, гүліндегі, жапырағындағы эфир майы парфюмерияда пайдаланылады. Дереккөздер
Оноре де Бальзак

Бальзак (Balzac), Оноре де (20.5.1799, Тур — 18.8.1850, Париж) — француз жазушысы, еуропалық әдебиетте реализмнің негізін қалаушылардың бірі. Өмірбаян Париж заң мектебін бітірген (1819) әрі Сорбоннада әдебиет жөнінде лекция тыңдаған. Алғашқы жарық көрген шығармасы — “Кромвель” трагедиясы (1920). Бальзактың есімі “Шуандар” (1829) атты тарихи романымен белгілі болды. Бальзактың тоқсан шығармасы енген “Адам комедиясы” адамгершілік этюдтері, философиялық, аналитикалық этюдтер болып үш топқа бөлінеді. “Адам комедиясы” — француз қоғамын шынайы бейнелеген көркем ірі туындылар жинағы. 1) Адамгершілік этюдтер тобының негізгі шығармалары — “Гобсек” (1830), “Отыздардағы әйел” (1831), “Горио атай” (1934 — 35), “Евгения Гранде” (1833), “Беатриса” (1839), “Кәрі қыз” (1836), “Бойдақтың өмірі” (1841), т.б. 2) Философиялық этюдтер тобының негізгі шығармалары — “Жендет” (1830), “Шегірен былғары” (1830 — 1831), “Көп жасаудың құпиясы” (1930), “Қызыл қонақүй” (1931), “Серафита” (1839), т.б. 3) Аналитикалық этюдтер тобының негізгі шығармалары—Неке физиологиясы” (1829), “Отбасы өміріндегі ұсақ-түйек керістер” (1845 — 1846), т.б. “Адам комедиясында” тұтас тарихи дәуірдің өте кең суреті жаңғырды. Бальзак шығармалары 19 ғасырдағы Батыс Еуропа әдебиетінің шыңы болды. Оның суреткер ретінде қолданған көркемдік әдісі жиынтық формада (гуманизм, ағартушылық идеясы, готикалық роман, романтикалық мектеп, т.б.) көрініс берді. Бальзактың шығармаларын Ф.Жиро, В.Гюго, Ж. Санд, Ф.М. Достоевский, М. Әуезов жоғары бағалады. “Шегірен былғары” романы, “Горио атай” повесі (1984, 1985, 1987), “Памэла Жиро” (1938) пьесасы қазақ тіліне аударылған. Шығармалар Романдар * Шуаны, немесе Бретань 1799 жылы (1829) * Шагрен терісі (1831) * Луи Ламбер (1832) * Евгения Гранде (1833) * Горио әке (1835) * Дала лалагүлі (1835) * Нусинген банкир үйі (1838) * Беатриса (1839) * Ауыл діни қызметкері (1841) * Баламутка (1842) / (фр.) / Black sheep (en) / балама атаулары: «Қара атқан қой» / «Бойдақтың өмірі» * Урсула Мируэ (1842) * Отызжасар әйел (1842) * Жоғалған аңдамастық (I, 1837; II, 1839; III, 1843) * Фермерлер (1844) * Бетта жиен қарындас (1846) * Понс жиен (1847) * Куртизанкалардың жарқырауы және кедейлігі (1847) * Арсилік депутат (1854) Повестер мен әңгімелер * Доппен ойнап жатқан мысық үйі (1829) * Неке шарты (1830) * Гобсек (1830) * Вендетта (1830) * Қош бол! (1830) * Қала сыртындағы бал (1830) * Ерлі-зайыптылар келісімі (1830) * Белгісіз шедевр (1831) * Полковник Шабер (1832) * Тастап кеткен әйел (1832) * Империя сұлуы (1834) * Еріксіз күнә (1834) * Шайтанның мұрагері (1834) * Констейблдің әйелі (1834) * Сақтаушы леп (1834) * Мыстан (1834) * Махаббат төзімділігі (1834) * Бертаның өкініші (1834) * Аңғалдық (1834) * Империя сұлуының тұрмысы (1834) * Фачино Кане (1836) * Княгиня де Кадиньянның құпиялары (1839) Экранға шығуы *Полковник Шабер (Le Colonel Chabert, 1994, Франция) *Ошибка Оноре де Бальзака (КСРО, 1968) *Бальзак (фильм, 1999) *Большая любовь Бальзака - поляк-француз телесериалы, 1973 г. * Балтаны қолмен ұстамаңыз (Франция—Италия, 2007), «Герцогиня де Ланже» әңгімесінің негізінде Тағы қараңыз * Шарль де Бернар — Бальзактың досы әрі шәкірті. Дереккөздер
Ермек Боранбайұлы Маржықпаев

Ермек Боранбайұлы Маржықпаев (29 тамыз 1969 жыл, Целиноград) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, бокстан спорт шебері және 2024 жылғы қыркүйектен бастап Премьер-Министрдің кеңесшісі. Маржықпаев Көкшетаудың (2015–2019), Ақмола облысының (2019–2023) бұрынғы әкімі және Қазақстанның Туризм және спорт министрі (2023-2024) болғаны үшін белгілі. Өмірбаяны Білімі және әскери қызметі 1988–1989 жылдары аралығында Маржықпаев Кеңестік армия құрамында болған. Маржықпаев үш түрлі мамандық бойынша оқыған: Мансабы Ермек Маржықпаев өз мансабын 1991–1993 жылдары Целиноград қаласындағы мектептерде бокстан жаттықтырушы болып бастаған. 2022 жылғы сәуірде орын алған және Маржықпаев қатысқан Аманат партиясы Ақмола облыстық филиалының отырысында партияның сайлауалды бағдарламасында айтылған уәделердің 96% орындалғаны белгілі болды. Маржықпаев бұл нәтиженің тағы өсуін қолдады. Туризм және спорт министрі лауазым кандидатурасына Мәжілістің келісім беруі, 2023 жылғы 2 қыркүйек]] 2023 жылғы 2 қыркүйекте, Мәжілістің келісімімен және президент Тоқаевтың жарлығымен Ермек Маржықпаев Туризм және спорт министрі лауазымына тағайындалды. Тоқаевтың бұл жарлығымен ол бұрын атқарған лауазымдарынан босатылды. 2024 жылғы сәуірде Маржықпаев 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан құрамасының нашар жағдайда болғанын мойындады. 2024 жылғы 31 тамызда Тоқаев жарлығы бойынша Маржықпаев Туризм және спорт министрі лауазымынан айырылды. Премьер-Министр кеңесшісі 2024 жылы 23 қыркүйекте Премьер-Министрдің өкімімен Ермек Маржықпаев Премьер-Министр кеңесшісі болып тағайындалды. Өз өмірі 2023 жылғы ақпанда әуесқой журналист Асхат Ниязовқа берген сұхбатында Маржықпаев өзінің отбасында 5 аға-іні және 3 әпке-қарындасының бар екенін айтып кеткен. Сол сұхбатта Маржықпаевтың Құрманова тегі бар әйелінің агро-бизнесі бар екені белгілі болды. Ермек Маржықпаев пен әйелі Құрманованың екі қызы бар. * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі (2001); * «Қазақстан Республикасының ең үздік жыл кәсіпкері» (2002); * Ерен еңбегі үшін медалі (2004); * Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі (2005); * Астанаға 10 жыл медалі (2008); * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі (2011); * Құрмет ордені (2011); Дереккөздер
Александр Степанович Месяцев

Месяцев Александр Степанович (15.1.1912 – 30.2.1974) – Социалистік Еңбек Ері (1956). Ресейдің Ставрополь өлкесінде туып-өскен. Зооветтехникумды бітірген соң жолдамамен Қазақстанға келген. 1934 жылы қаракөл қойын өсіру үшін құрылған «Шымқорған» кеңшарында бас мал дәрігері болып істеп, елімізде тұңғыш рет қойға қан құю тәжірибесін жүргізеді. 1943 жылдан 30 жыл бойы кеңшар директоры болды. Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, ВАСХНИЛ-дің мүшесі. Сілтемелер
Мүбәрәк Ятаев

Мүбәрәк Ятаев (15.1.1922, Түлкібас ауданы Сарыбұлақ ауылы – 26.5.1968, Алматы) – алғашқы ғалымдардың бірі, физика-математикалық ғылым кандидаты (1952), доцент (1956). Шымкент ауыл шаруашылығы техникумын (1942), Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (1950) бітірген. 1942 – 1946 ж. әскер қатарында болып Польша және Чехословакия жерін азат етуге қатысқан. 1950 – 1968 ж. ҚазПИ-дің математикалық анализ кафедрасында қызмет істеді. Ятаевтың еңбегі негізінен қозғалыстың орнықтылық теориясына арналған. Ол 30 шақты ғылым еңбектің авторы. Симпозиумдар мен 4-халықараралық математикалық конгрестің жұмысына қатысты. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев

Жұмабаев Қызыр Ыбырайұлы (1943 жылы туған, Ресей, Омбы облысы Мамен ауылы) – қоғам қайраткері. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. *Омбы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. *Павлодар облысы Баянкөл, Көкшетау облысының Уәлиханов, Қызылту аудандарында бас мал дәрігері болып жұмыс жасаған. *Уәлиханов ауданы Гагарин атындағы кеңшарда (1974 – 79), *Рузаев ауданы Шарық кеңшарында (1979 – 83) директор, *Чистополь халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1983 – 87), *Көкшетау облысы агроөндіріс комитеті төрағасының орынбасары, *Еңбекшілдер ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1987 – 91), *Еңбекшілдер ауданы әкімш-нің (1992 – 93), *Көкшетау облысы әкімшілігінің басшысы (1993 – 96) қызметтерін атқарған. ҚР-ның депутаты. Халықтар достығы, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер