Коми-зыряндар

Комилер (Коми-зыряндар) (комише Коми-Зыряна, Коми морт, Коми войтыр) — Ресей Федерациясын мекендейтін фин-угор халқы. Коми Республикасының байырғы халқы. Өзге де тұрақтаған аймақтары – Свердловск облысы, Мурманск облысы, Омбы облысы, Түмен облысы, Ненец автономиялық округі, Ямал-Ненец автономиялық округі, Ханты-Манси автономиялық округі. Халық саны 228,2 мың адам, оның ішінде Коми Республикасында – 202,3 мың адам. (2010, халық санағы).2020 жылғы халық санағы бойынша - 143 516 адам. Эндоэтнонимдері Ескірген орыс эндоэтнонимі (Ресей империясында 1917 жылға дейін ресми болған) – «зыряндықтар». Орыс тілінде – «Коми»; ағылшын тілінде – «Komis»; коми-перм тілінде – «Коми зыряна»; Эрзянша - «Kомить»; Хантыша – «Саран»; мажар тілінде - «Komik»; эстон тілінде – «Komid»; фин тілінде – «Komit»; удмурт тілінде - «Комиёс»; литва тілінде – «Komiai»; неміс тілінде – «Komi»; украин тілінде - «Комі». Этнонимі Комилер ұзақ уақыт бойы еуропалықтар мен Солтүстік Азия халқының өзара әрекеттесу аймағында: еуропалық этникалық топтардың солтүстік-шығысында және ненецтермен, удмурттармен және орыстармен шектеседі. Коми-зыряндар арасындағы Y-хромосомалық гаплотоптардың ішінде ең көп таралған гаплотоптар R1a және N1a1 болып табылады. N1b және I гаплогруппалары жиілігі азырақ кездеседі.Коми-зыряндар арасындағы митохондриялық гаплотоптардың ішінде ең көп тараған гаплотоптар Н (33,9%) және U (37,1%, оның 24,2% U4) болып табылады. Митохондриялық гаплотоптар J, T, W, M, Z, G және A Комилерде жиі кездеседі. Комилерге басқа фин-угор халықтары (мысалы, вепстер) мен орыстар әсер етті деген болжам бар. Алайда, Коми арасындағы фин құрамдас бөлігі мардымсыз болып шықты. Этногенезі Дербес этникалық топ болғаннан кейін комилер екі халыққа – зыряндықтар мен пермяктарға бөлінді. Сонымен бірге, қазіргі уақытта коми-зырян диалектісі бүкіл коми тілінің әдеби тілі болып саналады. Коми халқының құрамына оның сенімдері мен күнделікті өміріне өз мәдениетінің элементтерін әкелген көптеген көрші этностар кірді. Мысалы, ежелгі марийлер, вепс, об угрларының ата-бабалары және шығыс славяндар Комидің XII ғасырда егістік егіншілікке көшуіне ықпал етті, әсіресе XII ғасырдың басында коми өкілдерін "пермь"деп атаған орыстар этносқа қатты әсер етті. Халықтың өз атауына келетін болсақ - Коми - бұл солтүстіктің көптеген халықтарына тән «адам» деп аударылады. Десек те, коми этнонимі ежелден халық мекендеген Кама өзенінен шыққан деген зерттеушілер де бар. Тілі Тілі - коми тілі. Халықтың көп бөлігі орыс тілін де пайдаланады. Коми тілі барлық мектептерде оқытылады. Шамамен 10 диалектісі бар, олардың әрқайсысы белгілі бір аймаққа сәйкес келеді. Комидің жеке әліпбиі (анбур немесе абар) 17 ғасырға дейін қолданылды, содан кейін кириллица негізіне көшу болды. Діні Олардың көпшілігі православие дінін ұстанады. Өңірде көптеген шіркеулер қалпына келтірілуде, адамдар дұға ете алатындай етіп әр елді мекенде шіркеулер салынды. Христиан дінін қабылдау епископ Стефан кезінде болды. Ол көптеген адамдарды православиеге әкелген коми тілінде қызметтер жүргізді. Христиан діні пайда болғанға дейін адамдар пұтқа табынушылықты және табиғи элементтерге: отқа, суға және басқа да құбылыстарға табынды. Сырт келбеті Кейбір этнографиялық деректерге сәйкес, комилер орташа бойлы, кейбіреулері тіпті биік, дене бітімі мықты. Шаштары негізінен қара, көздері қоңыр немесе сұр. Жалпы, сыртқы жағынан, халық өкілдері ресейлік тұлға түріне өте ұқсас. Антропология бойынша, комилер кавказ нәсілінің Ақ теңіз-Балтық түріне жатады. Халықтың кейбір өкілдерінің моңғолоидтық бет ерекшеліктері, дәлірек айтқанда көздерінің пішіні бар. Халық саны Жылдар хронологиясы бойынша: *1670 жж. - шамамен 17,5 мың адам. *1725 ж. – 38-39 мың адам. *1782 ж. – 51-52 мың адам. *1850 жж - шамамен 100 мың адам. *1897 ж. – 154 мың адам, оның ішінде қазіргі Коми Республикасының шекарасында – 142 мың адам. *1926 ж. – 232,8 мың адам, оның ішінде қазіргі Коми Республикасының шекарасында – 191,2 мың адам. *1939 ж. – 227,0 мың адам, оның ішінде қазіргі Коми Республикасының шекарасында – 213,3 мың адам. *1959 ж. – 287,0 мың адам, оның ішінде қазіргі Коми Республикасының шекарасында – 245,1 мың адам. *1970 ж. – 322,0 мың адам, оның ішінде қазіргі Коми Республикасының шекарасында – 276,2 мың адам. *1979 ж. – 327,0 мың адам, оның ішінде қазіргі Коми Республикасының шекарасында – 280,8 мың адам. *1989 ж. – КСРО – 344,5 мың адам, РСФСР – 336,3 мың адам, оның ішінде қазіргі Коми Республикасының шекарасында – 291,5 мың адам. *2010 ж. - 228,2 мың адам, оның ішінде Коми Республикасында – 202,3 мың адам. *2020 ж. - Коми Республикасында 143 516 адам. Тарихы Великий Новгород Мәскеуге қосылғаннан кейін (1478 ж.) Пермь Вычегда жерлері Ресей мемлекетінің құрамына енді. XVI-XVII ғасырларда Комидің қоныстану шекаралары өзгерді. Комилер Мезен және Вычегда өзендерінің жоғарғы ағысы, Ижма өзенінің бассейнінде, Печораның жоғарғы және төменгі жағында пайда болады. Комидің негізгі этнографиялық топтары (вимич, сысольц, прилузцев, удорцев) қосылды. XVII—XVIII ғасырларда Комиді одан әрі қоныстандыру нәтижесінде жоғарғы вычегода, ижемдер және печорлар этнографиялық топтары құрылды. Коми этникалық аумағының шығыс шекарасы Орал жотасының бойында қалыптасты. XV-XVI ғасырларда Солтүстіктегі славян-орыс отарлауының қысымымен Коми этникалық массиві шығысқа қарай жылжыды. XVI—XVII ғасырларда Коми жоғарғы Вычегдаға, ал XVIII—XIX ғасырларда Печора мен Ижмаға қоныстанды. XVII ғасырда коми Сольвичегод, Ярен және Пустозер уездерінде шоғырланды. XVII-XIX ғасырларда комилердің топтары Оралға, Сібірге және Қиыр Шығысқа қоныс аударады. XVIII-XX ғасырдың басында Комидің көпшілігі Вологда губерниясы мен Архангельск губерниясының Печора уезінің құрамына кіретін Яренский және Усть-Сысольский уездерінің аумағында өмір сүрді. 1921 жылы Коми автономиялық аймағы құрылды. 1936 жылы ол Коми АССР болып қайта құрылды (1991 жылдан бастап Коми КСР, 1992 жылдан бастап - Коми Республикасы). Кәсібі Зыряндықтар егіншілікпен, бау-бақшамен, мал шаруашылығымен айналысады. Печорада, Оралға жақын бөлігінде және солтүстігінде егіншілік жоқ. Ауыл шаруашылығы ауданы екіге бөледі: бірі өзеннің оң жағында, Вычегда, Усть-Сысольскіден басталып, бастапқы егістік егіншілік аймағында орналасқан, екіншісі сол жағында жатыр және негізінен егіншілік аймағы болып саналады. Дәнді дақылдардан – арпа, одан кейін қара бидай, сұлы – тек оңтүстікте, зығыр және кендір – барлық жерде дерлік өсіріледі. Картоп, қырыққабат, репа, шалғам және пияз көкөніс ретінде, оңтүстігінде – құлмақ пен бұршақ өсіріледі. Олар көп жылқылар, сиырлар мен қойларды ұстайды, сондай-ақ семіз, ұзын құлақты Чудские деп аталатын шошқалар өсіреді. Құстардың арасында тек тауықтар бар. Ормандардың көптігі олардың негізгі және сүйікті ісі болып табылатын аңшылықтың дамуына ықпал етеді. Аңшылықтың нысандарына қояндар, қарақұйрықтар, бұғылар, түлкілер, кейде сусарлар, аюлар, қасқырлар, қарақұйрықтар мен сілеусіндер және негізінен тиіндер. Ауланған құстарға кекілік, қараторғай, су құстары жатады. Сондай-ақ балық аулау зыряндықтардың сүйікті ісі. лох, нелма, шип, қарақұйрық, табан, ақсерке, сондай-ақ ақ балық, сиг, шортан, алабұға, т.б. аулайды. Терушілік (мүкжидек, көкжидек, қаражидек, жабайы құлпынай, таңқурай, қарақат, шетен жидектер, құс шие) маңызды мәнге ие болды. Печора Комилері арасында қарағай жаңғағын жинау маңызды болды. Комидің барлық этнографиялық топтары (солтүстік коми бұғышыларынан басқа) саңырауқұлақтарды қыста сақтауды үйренді (маринадтау және кептіру арқылы). Жергілікті қолөнерге жататындар: керамика өндірісінде таспа-бума қалыптау техникасы, ағаш және қайың қабығынан жасалған ыдыстар мен тоқыма бұйымдарын безендіру үшін қолданылатын дәстүрлі геометриялық өрнектер, ағаш кескіндемелері мен үлбір мозаикаларының түпнұсқа зооморфты нысандары. Олар негізінен өздері үшін қайық, шана, шаңғы және басқа да құралдар жасайды. Тұрмыс салты 1917 жылғы революцияға дейін Комидің негізгі бөлігі қауымдастықтарға (бейбітшілік) біріккен мемлекеттік шаруалар табына тиесілі болды. Қауымдастықтар көп балалы жанұялардан тұрды. Бір атадан тараған туыстар тобын котыр, чукор немесе став деп атаған. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында үлкен отбасылар барлық жерде дерлік тарады. Неке қию кезінде ата-аналардың материалдық мүдделері мен нұсқаулары жетекші рөл атқарды. Ата-ананың еркімен келіспеген жағдайда, "алып қашу" тойы өтті. Удорда XIX ғасырдың соңына дейін қалыңдықтарды ұрлау кейде олардың келісімімен жиі жүргізілді. Кеңес заманында шіркеудің некені тіркеуі мемлекеттік тіркеуге ауыстырылды. Ең қарапайым шаруашылық бірлігі әдетте бір отбасын біріктіретін жеке шаруа қожалығы болды. Әртүрлі өндірістік бірлестіктер – артельдер кең тарады. Ауылдың өзара көмек көрсету салты (помеч) болған. Қазіргі уақытта коми халқының, әсіресе қала тұрғындарының арасында 2-4 адамнан тұратын шағын отбасылар басым. Үш ұрпақты отбасылар сирек кездеседі. Кеңес заманында коми халқында үлкен жұмысшы табы қалыптасып, ұлттық интеллигенция: мұғалімдер, дәрігерлер, ғалымдар, инженерлер, агрономдар қалыптасты. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Елді мекендері негізінен өзен жағасында орналасқан, бекіністері жоқ және ауылшаруашылық жерлерімен қоршалған. Ауылдары сикт, грезд және погост деп аталды. Бастапқыда ауылдар шағын, шашыраңқы орналасасып, XVIII—XIX ғасырларда қатардағы орналасуы бар көп аулалы ауылдар тарады. Ауыл, ауылдық әкімшілік орталығы болды, оның айналасында әкімшілік ғимараттар, шіркеу, дүкендер шоғырланған. XIX ғасырда жақын маңдағы ауылдардың бірігуі нәтижесінде өзендер бойымен бірнеше шақырымға созылған көп аулалы ауылдар пайда болды. Көшелердің дұрыс орналасуы қазіргі кезеңде ғана пайда болды. Дәстүрлі тұрғын үйлері – биік жертөледегі қарағай бөренелерінен жасалған, төртбұрышты пішінді, жер үстіндегі қаңқалы ғимарат. Тұрғын бөлігі екі үйшікпен (қысқы және жазғы) қосылып, шаруашылық ауласымен біртұтас тұтастықты құрайды. Тұрғын үйдің тән ерекшелігі - бұл тақтайшалармен жабылған төбесі. Оңтүстік аймақтар бір қабатты тұрғын үйлермен сипатталады, солтүстік Коми арасында екі қабатты көп бөлмелі үйлер XIX ғасырдың аяғында кең тарады. Үйдің әшекейлерінің арасында ою кең таралған, ол фронтондармен шатыр жиектерін безендіру үшін қолданылады. Терезелер ажурлы оюлары бар жақтаушылармен безендірілген. Ою-өрнек геометриялық. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімдері солтүстік орыс халқының киіміне ұқсас, солтүстік Комилер арасында ол ненецтерге де ұқсайды. Әйелдердің киімі әртүрлі болды. Әйелдер костюмінің негізі әртүрлі үлгідегі жейде мен сарафан болды. Сарафанның үстінде - қысқа, қаусырмалы жемпірлер болды. Әйелдердің сыртқы жұмыс киімі дубник немесе шабур, ал қыста қой терісінен жасалған тон болды. Әйелдердің бас киімдері алуан түрлі. Қыздар - ленталы құрсаулар (головедецтер), орамалдар, шәлілер, үйленген әйелдер жұмсақ бас киімдер (руска, сорока) және кокошник (юртир, треюк, ошувка) киді. Қалыңдықтың той көйлегі – қызыл матамен жабылған юрна болды. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі тағамдары өсімдік, ет және балық өнімдері. Қышқыл сорпалар кең таралған, жазда - квасқа негізделген салқын бұқтырылған тағамдар, арпадан жасалған ботқалар, қайнатылған, тұздалған, кептірілген, қуырылған балық, бәліштер. Мереке күндері де балық пирогы міндетті болып табылады. Ет солтүстік комидің бұғышылары мен аңшылары дастарханында жиі болды. Пісірілген өнімдер нан, шырындар, құймақ, пирогтар және т.б. диетада маңызды орын алады. Дәстүрлі сусындарға шайдан басқа жидектер мен шөптердің қайнатпалары, нан квасы, қайың шырыны (зарава), буға пісірілген шалқан компоты және мерекелік дастарханға үй сырасы (сур) жатады. Фольклоры Ауызша поэзия Коми халқының фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Оларда Коми өмірінің әртүрлі аспектілері - махаббат, табиғат, жұмыс, тарих және т.б. туралы айтатын халық әндерінің бай мұрасы бар. Коми поэзиясы көбінесе гусля (коми скрипкасы), түймелік баян және калимба сияқты музыкалық аспаптармен сүйемелденеді. Әндердің мәтіні тарихи оқиғаларды, аңыздар мен мифтерді жеткізеді, сонымен қатар коми халқының эмоциялары мен сезімдерін көрсетеді. Коми фольклорында әңгімелер мен ертегілер де маңызды орын алады. Олар батырлар, шытырман оқиғалар, фантастикалық жаратылыстар және коми халқының даналығы туралы әңгімелейді. Ертегілер адамгершілік сабақтарын, дәстүрлі құндылықтар мен нанымдарды жеткізеді, табиғат құбылыстары мен өмірлік жағдайларды түсіндіруге көмектеседі. Коми фольклорында Чудо Ёлга (ақ ниетті орман рухы), Малту Сылдыс (мейірімді алып), Ёр (табиғат құдайы) сияқты ертегі кейіпкерлері де бар. Билер мен халық ойындары да Коми фольклорының маңызды бөлігі болып табылады. Дәстүрлі билер көбінесе жанды музыкамен сүйемелденеді және Коми халқы үшін өзін-өзі көрсету мен қарым-қатынас формасы болып табылады. «Коржит» (аумен балық аулау) және «Килилыщ» (ұзындыққа секіру) сияқты халық ойындары тек ойын-сауық емес, сонымен бірге дене шынықтыру мен коми халқының салт-дәстүрін сақтау тәсілі болып табылады. Танымал коми-зыряндықтар *Михаил Николаевич Лебедев - жазушы және ақын. *Раиса Петровна Сметанина - шаңғышы, Олимпиада чемпионы. *Каллистрат Фалалеевич Жаков - этнограф, философ, жазушы. Дереккөздер