kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мамандану

Мамандану - шаруашылықтың негізгі саласы. Аудан көлеміндегі басқа салалар негізгі маманданған саланың дамуына қосымша әсер етеді. Мысалы, Солтүстік Қазақстанда маманданған салалардың біріне егіншілік жатады. Бұл саланы интенсивті дамыту үшін техника шығаратын өндіріс саласымен байланыс орнату тиімді, яғни шаруашылыққа Павлодар Трактор зауыты шығаратын трактор қажет.Қосымша салаларға химия өнеркәсібі салаларын жатқызуға болады. Бұл әр түрлі өнеркәсіп салаларының қалдықтарын пайдалана отырып, жаңа өнім түрлерін шығарады немесе электр қуатын береді.Аудан экономикасының дамуына еңбек ресурстарының бөлінуі де әсер етеді. Мысалы, ауыр өнеркәсіпте көбінесе ер адамдар жұмыс істесе,әйел адамдарды жұмыспен камтамасыз ету үшін жеңіл және тамақ өнеркәсібін, яғни қызмет көрсету салаларын дамыту кажет.Бұл салалар аудан халқын тамақ өнімдерімен, мәдени-тұрмыстық қажеттіліктермен қамтамасыз етеді. Бұларды қызмет көрсету саласы дейміз.Кез келген экономикалық аудан маманданған, қосымша және қызмет көрсету салаларын қамтиды. Бұл салалар аудан аумағындағы ресурстарды (жер, еңбек, энергетикалық, су, шикізат, көлік түрлері) біріктіре отырып пайдаланады.Соның нәтижесінде аудан көлемінде ерекше дамыған кешенді шаруашылық пайда болады. Аумақтың халық шаруашылығын тиімді пайдалану формасының ұйымдастырылған түріне өнеркәсіп тораптары және аумактық өнеркәсіп кешендері жатады (АӨК). АӨК аймақтық өнеркәсіптің өзегі болып есептелінеді. АӨК белгілі бір өнім түрлерін шығару үшін ірі өндіріс орындарына жақын орналасқан кәсіпорындармен өндірістік бағытта байланысады.АӨК - мемлекетіміздің халық шаруашылығында материалдық және еңбек ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіншілік береді. Дереккөздер
Баранды

Баранды, үйлі-баранды. Қос сөздің екінші сыңары «баранды» сөзінің алғашқы мағынасын мал түсін аңғартатын «баран» тұлғасымен шатыстыру мүмкіндігі жоқ. Әңгіме болып отырған сөзді түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерге ерте кездерден ортақ деп қарап, төркінін сол тілдерден іздестіргенде ғана табамыз. Маньчжур тілінде — баран, солон тілінде — бараа, эвенкілерде — барама тәрізді тұлғалардың берер мағынасы —- көп, толып жатқан; буряттарда: баран — бәрі, барлығы; қырғызша: бараандуу — көп, сансыз. Осылардың қай-қайсысы болса да көне түркі тілі жазуларындағы «бару», қала берді қазіргі қазақ тіліндегі «бәрі» тұлғаларымен тоғысады. Демек, қазіргі кезде мағынасы көмескі тартқан «баранды» сөзі, алғаш «көп, толып жатқан» сияқты мағына беріп, бері келе, біздің тілімізде, «бәрі, барлығы» деген ұғымға ие болса керек. Сонда «үйлі-баранды» қос сөзі «үйі, бәрі» дегендей түсінік береді. Дереккөздер
Баттию

Көзге айқын көріну, түсуді, әдетте, осылай — «баттию» деп те айта береміз: «...көзге баттиып тұр» (Мұқанов). Сөздің алғашқы төркіні араб тілі деуге тура келеді. Арабша: бадди — анық, айқын; ал бада — көріну, біліну сияқты мағыналарды меншіктенеді. Дереккөздер
Безеру

Қазіргі түсінігімізде — міз бақпай мелшию, сазару сияқты мағыналар береді. «Бұл араның безерген Қызыл шақа көбі құм...» (С. Мәуленов, Жолдас). Міз бақпай мелшиген жанның тағы бір белгісі көзі бедірейіп, үн-түнсіз қалыпта болатыны да белгілі. Ондай адам пішіні бейне бір жапалақ іспеттес көрінеді. «Безерген» де, оған түсінік ретінде келтіріліп отырған «мелшию» де өте ертеректе мұндай күйдегі адамды жапалаққа ұқсатудан тумады ма екен деген ой келеді. Бұл ойымызды осы аттас құстың бойына біткен қасиеттері - мен бірге кейбір түркі тілдерінде оған тағылған аттардың өзі-ақ кепіл болғандай. Тува тілінде «жапалақ» атауы «межерген», якуттарда — «мэкчиргэ». Бұлардың бірі қазақ тілінде «безерген», екіншісі «мелшию» қалпына дейін өзгерсе, тіліміздегі дыбыс сәйкестігі заңына теріс емес. Дереккөздер
Бетпақ

Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бақытсыз, сорлы қалпында берілген. «— Пәтшағар, бетпақ секеңдемей басылсаңшы,— деп молдекең Гүлсімге зекіп тастады». Сөз төркінін жүйесі басқа тіл, дәлірек айтсақ парсы тілінен «бетбақ» сөзі парсының «бәдбэхт» тұлғасынан туғанын және соңғыны екі сөзден деп қарап, «бәд» түбірінің мағынасын «жаман, нашар», ал «бәхт»— біздегі «бақыт» сөзінің түпкі төркіні екендігін айтады. Дәл осындай деректі Е. Бекмұхаметов еңбегінен де кездестіреміз («Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері», Алматы, 1977, 47). Мұның бәрін теріс дей алмаймыз. Өйткені, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де осы біріккен бұл сөздің алғашқысы (бәд) «бат», «бад» тұлғаларында ұшырасып, «жаман», «нашар» мағынасын беретіндігі және екеуі де, (бат, бад) парсы тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған арқа сүйеп, оның (бетпақтың) түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне өте ертеде ауысқанын заңды деп ұғып, «сөз төркіні парсы тілі» екендігіне сеніп, әңгімені доғаруға да болар еді. Кейбір түркі тілдерінде, әсіресе, араб, парсы тілдерінің әсері жоқтың қасы тува, қала берді якут тілдерін: де «жаман, нашар» мағыналарын берерліктей, тұлғасы жағынан «бетбақ» сөзіне өте ұқсас тұлғалар табылады. Мысалы тува тілінде «пат» және «бак» сөзінің екеуі де «жаман, нашар» мағыналарын бере алса, якут тілінде: быдьар — жаман . Осыларды еске алсақ, тіліміздегі «бетбақ» сөзінің төркіні түркі тілдерінің өзі деуге де боларлық. Әсіресе, тува тіліндегі «пат», «бак» сөздері қосарлана айтылып, кейін келе бірігіп кеткендігін теріске шығару да қиын: пат + бак > петбақ > бетпақ. Әрине, сөз төркінін әлі де іздестіре түскен жөн. Бұл негізінен "бетбақтырмау" сөзінен шыққан болуы да мүмкін Дереккөздер
Бодау

Бодау(ына). Қазіргі тілімізде бұл сөз «қүн, төлеу» мағыналарында қолданылады. «Тайлақтың бодауына түк таба алмай, еріксіз, көп ойланып, қисса жаздым (Айтыс). Кейбір түркі тілдерінің деректеріне сүйеніп, сөз төркіні осы тілдер, әрі кетсе, моңғол тілдерінен деген жорамал айтпақпыз. В. Радловтың сөздігінде Алтай халықтары ішіндегі саян диалектісінде «пода» сөзінің мағынасы — әйел алғанда қалың мал орнына төленуге тиісті ақша делінсе, төлеуіт тілінде «подо» тұлғасындағы сөз — бір нәрсеге баға қою, бағалау мағынасында көрінсе, екіншісі — қызға күзде қалыңмал үшін төленетін 40 дана ақтиын терісі. Бұл деректерден байқайтынымыз, тіліміздегі «бодау» сөзінің ертедегі мағынасы тек қалыңмал үшін төленетін заттар екендігі. Біздің ойымызша, бұл «бодау» сөзінің бергі кездегі мағынасы. Сондықтан әлі де болса, өте ертеректегі мағынасына ой жүгірту қажет сияқты. Ерте кезде қазақтар қалыңмал төлемін аң терісімен де, ақшамен де өтемегені белгілі. Олардың орнына мал жүрген. Бірақ тілімізде малмен байланыстырарлық «бодау» тұлғалас сөзді таппаймыз. Алайда, моңғолдар да қалыңмалды қазақтар сияқты малмен төлегенін ескерсек, осы тілде «бодаумен» байланысты дерек табылып қалар деген ойымыз орнын тапқандай да болады. моңғол тілінде: боды — #Мал; #ірі қара мал - мағыналарында айтылады. «Қалыңмал» деген төлеудің өзі малмен байланысты туған сөз екендігін естен шығармасақ, біздің бұл болжауымыз онша теріс те емес деп ойлаймыз. Осыларды жинақтай келіп, ерте кезде түркі, моңғол тілдерінде қалынмал төлеумен байланысты туған «пода» сөзінің алғашқы мағынасы кейін келе басқа да заттардың орнына төлем ретінде қолданылған деп қараймыз. моңғол тіліндегі «боды» сөзі түркі тілдерінде «пода», одан әрі қазақ тілінде «бода» «бодау» болып дыбыстық өзгерістерге ұшырауы да тіл заңдылығы тұрғысынан дұрыс құбылыс екендігін есепке алмасқа болмайды. Сөйтіп: боды (моңғол тілінде — мал) > пода (қалыңмал үшін төлейтін ақшалай, заттай төлем — тәлеуіттерде) > бода, бодау (қазақ тілінде — кез келген заттың орнын толтыруға арналған төлем). Дереккөздер
Баран

Қазіргі түсіндірме сөздігімізде бұл сөз мағынасы — қара қоңыр, қара кер жылқы түсін білдіретіндігі ескертілген. «Алдыңғы ат баран болмай, қылаң болды, Жығылмаса Құлагер қайда деймін» (Ақан сері). Қазақ тілінде «баран» сөзі тек қана малдың, оның ішінде көбіне жылқының түсін білдіру үшін қолданылады. Осыған қарағанда әрі кейбір тілдердің дерегіне сүйенсек, әңгіме болып отырған сөз тілімізге «кірме» сияқты. моңғол тілінде: бараан хүрэн — қызыл қоңыр деп түсіндіріледі. «Бараан» тұлғасының «қоқыр» мағынасын беретіндігін осы тілдегі «бараахан» сөзінің «қараңғылау», «күңгірттеу» деп түсіндірілуінен байқау қиын емес. моңғол тіліндегі «бараан» қазақ тіліне ауысқан деп түйін жасауға да болар еді, бірақ парсы тілінің дерегі бұған ерік бермейді. Иран тілінде: порранг — қою боялған қоңыр түс деген түсінікке ие. Бұл сөз парсылардан моңғолдарға ауысты ма әлде керісінше ме, әрине, бұл жағын ашып айту қиын, бірақ оның алғашқы мағынасы малдың түсіне емес, жалпы түстің бір түрін аңғартуға арналғаны бесенеден белгілі. Ойымызды парсы тілінде бұл сөздің өте қою қайнатылған қызыл шайға да арналып айтылуы қостай түседі. Сөйтіп, сөз төркіні парсы тілі де, алғашқы мағынасы — «қызыл қоңыр» болған деп болжам айтпақпыз. Дереккөздер
Божырау

Қазіргі түсіндірме сөздігімізде — сылбырлыққа салыну, қожырау деп түсінік берілген. «Бас ие болмаған соң жұмыс божырап кеткен екен» (Б. Тоғысбаев, Алдыңғы.). Сөз төркінін түркі тілдерінен табамыз. Мысалы, шор тілінде: пөзү — қалғу, мүлгу. Ертеректе осы тұлғалас сөздің мағынасы қазақ тілінде де «қалғу, мүлгу» мағыналарын беріп, кейін одан «сылбырлық, маужырау» сияқты ауыспалы мағына пайда болып, алғашқы ұғым ұмытылған болуы мүмкін. Тіл дамуының барысында «пөзү» тұлғасы «божы» қалпына дейін өзгеру дағдылы құбылыс. Осы түбірге жұрнақ қосылу нәтижесінде «божыра» етістігі келіп шыққан. Бұл болжам тіл заңдылығына сәйкес: пөзү > бөзү > бозы > божы + ырa > божырa + у => божырау. Дереккөздер
Бойдақ

Әдетте, үйленбеген жалғыз, салт басты адамға, сондай-ақ төлдемеген малға да қолданылады. «Сол кісі Ұлжанды ырқына көндіріп ала алатын айлакер, бойдақ жігіт болуы керек» (Ж. Тілеков, Қайнар). Кейбір түркі тілдерінің деректеріне назар салсақ, «бойдақ» түлғасының түбірі «бой» екендігін аңғару қиынға соқпайды. Алтай, телеуіт тілдерінде «пой» қазақша— «өз», «өзі» мағыналарына ие. Осы мағынадағы сөздерді якут тілінде «бэй», туваларда «бот» тұлғалары бере алады. Түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерін еске алсақ, «бэй», «бот» тұлғаларының «бой» сөзінен сәл өзгешелігі таңдандырмайды. Мысалы, тува тіліндегі «бой»—т~й дыбыстарының сәйкестігі қазақша — аяқ, якутша — атах т. б. Сөйтіп, «бойдақ» сөзінің түбірі «бой» тіліміздегі «өзі» дегенді ұғындырады екен де, -дақ қазақ тілінде есім сөзден есім тудыратын жұрнақ: мысалы — шаң+дақ > шаңдақ, құм + дақ > құмдақ т. б. Дәлірек айтсақ, бойдақ сөзін түсініктірек болсын десек, «өзі ғана» деп аударуға болады. Дереккөздер
Борбай

Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — аяқтың тізеден жоғарғы бөлігі, бұт. «...лай су ... борбайым мен сирақтарыма сорғалап...» (Сәкен Сейфуллин). Сөз төркінін тек қана жүйесі басқа — парсы тілінен табуға болады. Бұл тілде: пәрпа немесе пәрпай — аяғы жүнді (құс туралы). Парсы тілінің өзінде «пәрпай» екі түбірдің бірігуінен пайда болған. Алғашқы «пәр» түбірінің бірнеше мағынасы бар, соның бірі — мықты, тегеурінд, ал «па» немесе «пай»— аяқ ұғымында қолданылады. Осы екі сөздің біріккеннен кейінгі мағынасынан — тегеурінді аяқ, мықты аяқ дегенді ұғынуға болады. Шынында да, аяқтың ең бұлшық етті, күшті бөлігі сан, бұт екендігін еске алсақ, бұл жорамалымызды теріс деу оңай емес. Борбай сөзі монғолдарда «борви» болып айтылады. Бұларға да парсы тілінен ауысуы мүмкін. Дереккөздер
Босу

Бұл сөздің біздегі түсінігі — бір жерден екінші жерге ауып көшу, шұбыру: «...Патшаның зорлығымен босып көштік» (Әзірбаев). «Босу» сөзінің алғашқы түбірі мен мағынасын түркі тілдерінің өзінен іздеп табамыз. Хакас тілінде: позы — босатылу, ал посхын — босатылу, байлаудан босау. Қырғыз тілінде осы түбірмен дыбыстас «боз» сөзі — қашу мағынасын береді. Қай тілде болмасын «босу» ерікті қозғалыс еместігі аңғарылады. Демек, босу үшін, ең алдымен, босану керек те, содан соң қаша көшу қажет. Осы құбылыстардың қай-қайсысы да біз атаған тілдердің бәрінен де сезіліп тұр. Дереккөздер
Бөгде

Танымайтын, бөтен, жат синонимі ретінде тілімізде сирек қолданылады. «Мен емен сол өмірге бөгде, бөтен». Түркі, моңғол тобына жататын не араб, иран тілдерінен тұлғасы не мағынасы сәйкес келерлік сөзді ұшыратпадық. Алайда, тунгус-маньчжур тілдерінің ішінде эвенкілерде: богдо — басқа ұлттардың адамы дегенді білдіреді. Дәлірек айтсақ, бурят, моңғол, қытай халықтарының өкілін осылай атаған. Әрине, қазақ тіліне «бөгде» сөзі эвенкілерден өткен деу шындыққа жанаспас еді. Аталған үш халық өкілдеріне «бөгде» атауының қойылуы тегін емес. Бұлар табынатын пұттың (идолдың) аты «богдо» тұлғасымен белгіленген. Біздің ойымызша, «богдо» (бөгде) қалмақтардың қазақ жеріне жасаған шапқыншылығы арқылы келген сияқты. Қазақтар пұтқа (идолға)—богдаға табынушыларды олардың пір, әулие тұтқан тәңірісінің есімімен атап, кейін келе жалпылама қолданылу нәтижесінде «бөтен, жат» сөздерінің синонимі болып қалыптасып кеткен тәрізді. Дереккөздер
Бөктеру

Белгілі бір затты қанжығаға байлау түсінігін беретіні әр кімге аян. «Газеттерді бір буда, бөктеріп ап жөнелдің». Тіліміздегі «қанжыға» сөзі моңғол тілімен ортақ тұлға. моңғолша — ганзга. Дегенмен, кейбір түркі тілдерінде, атап айтсақ, қырғыз тілінде «қанжыга» тұлғасымен қатар, «бөктөргө» сөзі де қолданылады. «Бөктеру» етістігінің осы сөзбен байланысты туғандығы анық. Хакас тілінде: тиргі — қанжыға. Бұл деректі тілге тиек етсек, қырғыз тіліндегі «бөктерге»—екі түбір қосындысы. Олар: «бөк» және «тергө». Енді осы сөздерді түркі тілдерінен іздестіргенде мынадай деректерге тап боламыз. Хакас тілінде: поғ — байлау, байлап тастау; якут тілінде: төргүү — жіңішке қайыс. Бұларды былай қойғанда, тунгус-маньчжур тілдерінде: туру - қайыс. Тұлға жағын (дыбыстық құрамын) былай қойғанда, бұл екі сөздің қосындысы ердің соңғы (артқы) қасына өткізілген заттың тегіне және атқаратын қызметіне де сәйкес келіп, беретін мағынасынан да бірлестік табамыз: поғ + төргүү. Қосылған сөздер қазақ тіліндегі заңдылыққа байланысты және соңғы сөздің алғашқы сөзге ықпалы нәтижесінде «бектергі» болып өзгеруі орынды құбылыс. Бұл сөзді қазіргі тұрғыдан қазақшаласақ — «байлау қайыс» түсінігі туады. Тілімізде «қанжыға» сөзі орныққаннан кейін, «бөктергі» сөзі қысқара түсіп (бөктер), етістік қалпында ғана сақталғандығы аңғарылады. Дереккөздер
Бөтеке

Құстың ас қорытатын мүшесі. «...Тауық бөтекесінен інжу іздеген тәрізді ақтарды» (Нәжми). Республикамыздың кей жеріндегі тұрғындар «бөтеге» деп айтып, «бүйрек» мағынасы орнына да қолдана береді. «Бөтеке» сөзінің алғашқы мағынасы ұқсату, салыстыру нәтижесінде пайда болғандығын якут тілі арқылы білеміз. Бұл тілде: мөчөкө — түйір, кесек мағыналарында қолданылады. Сырт қарағанда құстың бөтекесі немесе адамның, басқа сүт қоректілердің бүйрегі түйіршікті еске салады. «Мечекө» сөзі басқа түркі тілдерінде тұлғасын өзгерте отырып, белгілі бір дербес зат атауы дәрежесіне дейін жеткен деуге болады. «Мөчөкенің», «бөтеке» түріне дейін өзгеруін тіліміздегі дыбыс сәйкестігі заңдылығымен дәлелдеу қиын іс емес. Дереккөздер
Бұлаудай

Сөз мағынасы қазіргі түсінігімізде көп жылағандықтан, беттің не көздің ісіп кетуі. «...көзде жас, беті бұлаудай» (Ш. Мұхамеджанов, Ана.). Сөз соңындағы әркімге белгілі -дай қосымшасын есепке алмағанда сөз түбірі «бұлаудың» төркінін қарастыруға тура келеді. Рас, «бұлау» сөзі жеке алып қарасақ, басқа мағыналары бар: бірі — ауырған адамды терлету үшін жасалатын ем, екіншісі — көз жасын ағызу (жылау). Бірақ бұлардың ешқайсысы «бұлаудай» сөзіндегі түбірге қай жағынан да жанаспайтын тәрізді. Якут тілінде адам денесінде аурудан пайда болатын үлкен бүршікті, қазақша айтқанда «ұраны»— боллох тұлғасында қолданады. Бұған қарап сөз төркінін сол тіл деу мүмкіндігі жоқ. Өйткені басқа түркі тілдерінен мұндай сөзді кездестірмедік. Іздей келгенде, бұл сөз якут тіліне моңғолдардан ауысқандығы байқалады. Моңғолша: адам денесіндегі ұраны—«булуу» деп атайды. Осы сөз қазақ тіліне ауысқанда «бұлау» тұлғасына дейін өзгеріске түсіп, оған сын есім жұрнағы -дай қосылып, «бұлаудай» сөзі пайда болған. Осыны одан әрі қазақшалай түссек, «ұрадай» сияқты түсінік береді. Дәлірек айтқанда, көп жылаудан іскен бет пен көзді «ұра» көлеміне сәйкестіруден туған. Дереккөздер
Бұралқы

Қазақ тілі түсіндірме сөздігінің мәліметі бойынша бұл сөздің екі түрлі мағынасы бар: # Қаңғыған иесіз ит. (3. Шашкин, Ұядан ұш.). # Сырттан келген бұратана адам. (М. Әлімбаев, 666 мақал). Қазақ тілінен басқа «бұралқы» сөзін «буралкы» тұлғасында қырғыз тілінде айтылатынын көреміз. Мағынасы — әлсіз, жетілмеген, арықтап біткен. Басқа түркі тілдерінен мағынасы мен тұлғасы сәйкес келерлік сөзді кездестіре алмадық. Сондықтан сөз төркінін өзге топтағы тілдерден іздестіруге бет қойдық. моңғол тілінде әлсіз, нашар, қуатсыз мағынасын «буурай» тұлғасындағы, ал «әлсіреу» дегенді «буурах» сөзі білдіреді. моңғол тілінде бұл тұлғалардың түбірі «бяр» болады да, ал мағынасы бізше «күш» дегенді ұғындырады. Осы түбірге сол тілге тән бір нәрсенің жоқтығын білдіретін -гүй қосымшасы жалғанғанда «бяргүй» тұлғасына дейін өзгеріп, күшсіз, әлсіз, қуатсыз дегендерді ұғындырады. Осы соңғы тұлға қазақ тіліне ауысқаннан кейін дыбыстық өзгерістерге душар бола отырып «бұралқы» (бяргүй > биаргү > бирагу > бүралгу > бұралқу => бұралқы) қалпына дейін жеткен болса керек деген жорамалдамыз. Қаңғыған жан иесінде күш, қуат бола бермейтінін еске алсақ жорамал ойға сиымды, көңілге қонымды көрінеді. Сонда «бұралқы ит» дегенді басқаша айтсақ — әлсіз, күйсіз ит болмақ. Оның адамға қолданылуы — бейнелеуден туған, ауыспалы мағына әсері. Дереккөздер
Бүл..., күл

Көбіне бұл екі сөз «Күл болмасаң, бүл бол» сияқты қарғай айтылған тіркесте жиі айтылады. Кейде «бүл» тұлғасының өзі де, сирек болса да қолданылатын реттер кездеседі. Сондықтан да болар «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіндегі» анықтамада: Бүл бол — (етістік, көне) бүліну мағынасын беретіндігін айта келіп, «озбыр олжа үшін өледі, күншіл күндеумен бүледі» деген мақалды мысал ретінде ұсынған. Бұл екі сөздің қай-қайсысының да ертедегі түркі тілдерінде жеке тұрып та қолданылғандығына қазіргі кездегі түркі, әрі кетсе, моңғол тобындағы тілдер дерегі куә болғандай. «Бүлдің» де, «күлдің» де бұрынғы мағыналары қазіргі кездегімен сәйкес келе бермейтіні де осы тілдер дерегі арқылы анықталады. Баравин татарларының тілінде «пүл»—опат болу, құру, хакастарда «уплай»— кенеттен опат болу, өлу мағыналарында айтылады. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де «бүл» тұлғалы сөз кездеседі, бірақ мағынасы сәл өзгешелеу болып, «бұзылған, бүлінген, тозған» сияқты ұғымдарға мезгейді. Ендігі кезекті «күл» сөзінің төркіні жөніндегі мәселеге берер болсақ, дәл түркі тілдерінің өзінен «күл» тұлғалы және оған мағынасы сәйкес келерлік сөзді кездестіре алмадық. Бірақ түркі тілдерімен тектес саналатын моңғол тобындағы тілдерден мынадай деректерге кез боламыз: моңғолша: гүй немесе үгей болох жоғалу, жоқ, құру; қалмақ тілінде: геедрх — жоғалу, ғайып болу мағыналарында қолданылады. Осы деректер бізді, ерте кездерде «күл», «бүл» сөздері түркі, моңғол тілдеріне ортақ болған шығар деген болжамға жетелейді. Ал «күл болмасаң, бүл болдың» қазіргі түсінігі «жоғалмасаң, құрып кет» дегенді аңғартады. Жоғарыда келтірілген мақалдың «күншіл күндеумен бүледі» бөлігінің осы кездегі мағынасы — «күншіл күндеумен құриды» болмақ. Дереккөздер
Даңғаза

Ертеректе шыққан екі томдық түсіндірме сөздігімізде «даңғазаға» берілген түсінік-ретсіз сөйлеген сөз, ыңжың, у-шу. «Не дегеніңді мана даңғазамен ұқпай қалдым, сұрады деп айып етпе» (Мұқанов). Ал соңғы 10 томдық түсіндірме сөздікте — даурықпа, даңғой. «Енді байқаса, дархан өмір сүрдім дегені даңғаза, бейпіл өткен күндер сияқты» (Т. Ахтанов, Дала сыры). «Даңғаза» сөзінің тіліміздегі мағынасының құбылмалы болуының да өзіндік себебі бар. Басқа бір түркі тілі дерегіне қарағанда бұл сөз жүйесі басқа тілден ауысқанын аңғарамыз. Қырғыз тілінде оның тұлғасы «даңаза» болып көрініп, екі мағынада қолданылатындығын байқаймыз: #Әсемдік, сән-салтанат, молшылық; #таң қаларлық оқиға , шуылдаған қауесет. Сөздікте мұның қытай тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған қарағанда, сөз төркіні — қытай тілі, алғашқы мағынасы — әсемдік, таң қаларлық оқиға да, ал қалған мағыналары — туынды болса керек деген ойдамыз. Өйткені, түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде бұған қай жағынан да (тұлға, мағына) сәйкес келер сөзді кездестірмедік. Дереккөздер
Дарақы

Бұрынырақ шыққан екі томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде»— жеңілтек, ұшқалақ, өзін өзі ұстай алмайтын, бейбастақ мағынасында түсіндіріледі. «Сүйегі тым бос емес, іске тәуір, барықсыз, дарақы-ау, бойы бұлғаң» (Торайғыров). Сөзге төркін боларлық «дарақы» тәрізді тұлғаны түркі, моңғол тобындағы тілдерден кездестіре алмадық. Ал тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде дәл осы тұлғалас әрі мағыналас сөз бар екендігін көреміз. Маньчжур тілінде: дэрақу — ұятсыз, арсыз, әдепсіз деген мағыналарды ұғындырады. Тұлға әрі мағына жағынан маньчжур тіліндегі сөз біздегі «дарақыдан» тіпті де алшақ кетпейтіндігін көріп отырмыз. Маньчжур тіліндегі «дэрақу» екі тұлғаның, дәлірек айтқанда, түбір мен қосымшаның бірлігінен пайда болғандығы жөнінде де дерек табуға болады. Осы топтағы тілдердің кейбіреуінде: эвенкілер, солондар, эвендер т. б. «дэрэ» тұлғасы біздегі «бет» мағынасында қолданылса, ал «ақу»— болымсыздық қосымшасы. Осы екеуін біріктіре келіп (дэре + ақу => дэрақу), сөзбе — сөз аударғанда «беті жоқ» немесе «бетсіз» деген ұғым беретіндігін көреміз. Бұл жерде тіліміздегі «бетсіз» сөзінің өзі мағына жағынан біздегі «бейбастақ» немесе маньчжур тіліндегі «әдепсіз» сияқтылардың синонимі екендігін еске салу артық та болар. Дегенмен, сөз төркінін aшy үшін бұл да қажет нәрсе. Тіл деректерінен көрінгендей, қорыта келгенде, сөз төркіні маньчжур тілі екен де, оның қалыптасуына тунгус-маньчжур тобындағы басқа да тілдердің қатысы барлығын байқадық. Маньчжур тілінен ауысқан сөздің қазақ тілінде «дарақы» қалпына жетуі де қиын құбылыс емес: дэрақу > дәрақу > дарақу => дарақы. Дереккөздер
Дардай

Әдетте, өзін зор тұтып, әлдеқандай болып жүретін адамдарға қолданылатыны белгілі. «...Ағайынға айбатты биік-ақсын дардайсың» (Сәбит Дөнентаев). Сөз төркіні боларлық тұлғаны түркі тілдері ішінен туваларда ғана кездестіреміз: дарға — бастық (лауазым). Басқа түркі тілдерінен бұл іспеттес сөз кездеспеуіне қарағанда, туваларға моңғол тілінен ауысқандығы байқалады. моңғолдарда да «бастық» мағынасын «дарға» тұлғасы бере алады. Осы тұлға қазақ тіліне ауысқанда моңғолдарға тән -га жұрнағы түсіріліп, оның орнына тілімізде ұқсату, сол іспеттес деген мағынаға мезгейтін -дай қосымшасы жалғанып «дардай» тұлғасына дейін жеткен деуге болады. Әрі ой елегінен өткізсек те, өзін зор тұту, қоқилану сияқты мінез көрсету, лауазым жағынан алғанда, бастықтарға тән қасиет екені белгілі. Сонда, «дардай» сөзіміз түсініктірек айтқанда, «бастықтай» деген болып шығады. Дереккөздер
Дария

Суы мол, көлемі кең өзен, көл, теңіз «дария» аталатындығын түсіндірме сөздіктен білеміз. «Дария біздің елдің ұғымында теңізден кіші, өзеннен үлкен су» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Мөлдір махаббат). Дәл осыған ұқсас тұлғада әрі мағынасы жағынан да жақын сөзді парсы тілінен табамыз. Кейбір зерттеушілер оны осы тілдің туындысы деп қарайды. Сөз төркінін парсы тілі дерлік мықты дәлел — «дарияны» тудырарлықтай мағынасы жағынан жуық келерлік түбір табу қиын. Сондықтан біздің ойымызша, сөз төркінін түркі тілдерінің өзінен іздеуді жөн көрдік. В. Радлов сөздігінен: дарйа — түпсіз, терең мағынасын береді. Ол мұны қарайым тілі дерегінен ұсынады. Осыған бой ұрсақ, «дария» сөзі тек «терең» -нің дыбыстық өзгеріске түскен түрі ме деген де ой келеді. Мұны біз тек бір тіл дерегіне сүйеніп қана айтып отырған жоқпыз. Түркі тілдерінде т~д, е~а дыбыстары бірінің орнына бірі қолданыла беретінін «терең» сөзінің кейбір тілдерде: тарән, дэриң, дерин тұлғасында кездесулерінен-ақ байқау қиын емес. Ертедегі түркі жазба ескерткіштері сөз түбірі — «тера» қалпында болғандығын анықтай түседі: терэ — алқап, ойпат. Жазық жерге қарағанда алқап, ойпаттың терең көрінетінін ескерсек, «терең» сөзінің алғашқы түбірі —«терә» болғандығына сенбеске де болмайды. Біздің түсінігіміздегі «дарияның» суының тайыз болмай, терең келетінін ойласақ та, оның түңғыш төркіні «терә» екендігіне сенім молая түседі. Осыдан: терә > терә + ң > терең немесе терә > терә + й > терй >дәрй > дарй + а > дарйа > дария пайда болған сияқты. Дереккөздер
Дәсердей

Бұл сөз бірде — шаттану, масаттану, кейде — дандайсу, асқақтау мағыналарында айтылады. «Дәсерсіп шектен шықсаң, даңқтың өзі аяусыз жазалайды...» (С. Сейітов, Жаңғырық). Қазақ тіліне араб, парсы тілінен ауысқан сөздер туралы жазған Н. Ондасынов, Е. Бекмұхаметов кітаптарында көрсетілген сөзді кездестіре алмадық. Солай бола тұрса да, «дәсердейдің» алғашқы шыққан төркіні араб тілі екендігін байқаймыз. Арабша: дасир — байлық, молшылық мағыналарын береді. Асқақтау, дандайсу байлықтың нәтижесінен туатынын сезінсек, сөз төркіні араб тілі екендігіне дау айту қиын. Араб тілінен ауысқан бұл сөзге қазақ тіліндегі сын есім жұрнағы қосылып, байға тән іс-қимыл көрсететін адамға қолданылатын болған. Демек, дәсир + дай дасир + дай => дәсердей тұлғасына дейін өзгеріп, «бай сияқты», «байдай» деген ұғымға иелік еткен. Дереккөздер
Дедектеу

Қазақ тіліндегі мағынасы — тез, шапшаң жүру, алып ұшу. «...жүгіре басып, штаб жаққа қарай дедектеп келеді» (Т. Ахтанов Қаһарлы күн.). Қырғыз тілінде бұл сөздің түбірі «дедек» тек тұрақты сөз тіркесінде ғана қолданылатыны байқалады: дедек дедек болуп жүр — бір нәрсені бар ынта-жігерімен, тырыса істеу мағынасын береді. Мұнда «дедекте» етістігі де кездесіп, «шапшаң, жылдам» қимылды ұғындырады. 1880 жылы Калькуттада түркі тілі туралы шыққан еңбекте дидәк — күң мағынасында көрсетілген. Біздегі «дедектеу» етістігінің түбі, төркіні «күң» мағынасын беретін «дидәк» сөзімен байланысты болуы мүмкін. Адамдағы жан сала шапшаң, тырыса қимылдау ертеректе тек күң мен құлға тән қасиет, мұны олар өзінің қожасына жағыну ниетімен істеген. Кейін келе осы қимыл, әрекет ауыспалы мағынаға ие болып, кез келген адамға қолданылуы да ғажап емес. Осындай ауыс мағынада, «дэдэңги» тұлғасында маньчжур тілінен де кездестіреміз. Осы деректерге сүйеніп, «дедектеудің» алғашқы төркіні түркі тілдерінде пайда болып, кейінірек ауыспалы мағына иеленіп, «құлша, күңше құлшына қимылдау» деген ұғымға ие болған деп қараймыз (дидак > дедак > дедек + те > дедекте + у > дедектеу). Дереккөздер
Ө. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің қазақ тілі кафедрасы

Ө. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің қазақ тілі кафедрасы 1996—1997 оқу жылынан бастап өз алдына жеке кафедра болып ашылды. Алғаш 1988—1989 оқу жылынан бастап қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасынан бөлініп шықты. Кафедрада 16 оқытушы қызмет істейді. Аға оқытушы С.Сәменованың "Қазіргі қазақ тілі фонетикасы" (1993) және К.Сейітбаева мен Ж.Құсайынованың "Қазіргі қазақ тілінен практикалық жаттығулар" (морфология) (1997) атты жаттығулар жинағы жарық көрді. Дереккөздер
Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы

Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы, 1932 жылы ашылған. Алғашқы кафедра меңгерушісі белгілі жазушы, академик Қ.Жұмалиев. Кафедрада әр жылдары республикаға белгілі ғалымдар Ғ. Тінәлиев, педагогика ғылымының докторы, А.Ы.Көшімбаев, X.Ж.Сүйінішәлиев, Ғ.Ә.Әбуханов, О.С.Төлегенов, С.А.Ақмурзин, Б.Ш.Шалабаев, М.М.Тілеужанов, Қ.Ж.Мырзағалиев, С.Ғ.Шарабасов сияқты ғалым-ұстаздар кафедра меңгерушілері, доцент, профессор болып қызмет етті. 1989 жылдан қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы қазақ әдебиеті және қазақ тілі кафедрасы болып екіге белінді. Қазақ тілі кафедрасын филология ғылымының кандидаты, аға оқытушы М.Б.Сарыбаев басқарады. Дереккөздер
Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия университетінің қазақ тілі кафедрaсы

Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия университетінің қазақ тілі кафедрaсы. Кафедра оқытушыларының ғылыми тақырыптары: "Жоғары мектепте қазақ тілінің оқытылуын жетілдіру", "Шәкәрімнің тілі", "Қазақ тілі және ұлт мәдениеті" (жетекшісі: кафедра меңгерушісі, филология ғылымының докторы, профессор С.Негимов). Дереккөздер
Жамбыл университетінің қaзақ тілі мен әдебиеті кафедрасы

Жамбыл университетінің қaзақ тілі мен әдебиеті кафедрасы 1989 жылы ашылған. Кафедра ашылған күннен бері қызмет етіп келе жатқан тіл мамандары: педагогика ғылымының кандидаты, доцент Тасболатов Қапаш Тасболатұлы, филология ғылымының кандидаты, доцент Садықбеков Рахым Айтбайұлы, филология ғылымының кандидаты, доцент Байтелиев Алтай Әшенұлы, филология ғылымының кандидаты, аға оқытушы Құлбарақов Сәмен Оразбекұлы. Кафедра ғалымдары жоғары оқу орындарындағы филология факультетінің студенттеріне арналған 2 бөлімнің оқу құралын шығарды. Кафедра меңгерушісі: Байтелиев Алтай Әшенұлы. Кафедра ғалымдары қазақ тілі мен әдебиетін мектепте оқыту проблемасына арнап үлкен ғылыми-практикалық конференция өткізді. Ғылыми-практикалық конференциялардың нәтижесі бойынша жеке жинақтар, тезистер топтамасы, альманахтар шықты. Дереккөздер
Дел-сал

Қазіргі түсінігімізде мұның мағынасы — мең-зең, сүлесоқ, бей-жай. «Көш дел-сал болған ұйқыдан оянғандай...» (Н. Баяндин, Құм асты.). Қос сөздің қай сыңары болса да, тілімізде көрсетілген мағыналарда жеке тұрып қолданылмайды. «Сал» сөзінің жеке-дара тұрып та қолданылатын жағдайлары баршылық. Бірақ олар тіпті өзгеше мағынада (сал-серілік; сал-өзеннен өтетін құрал т. б.). Кейбір түркі тілдерінде осы қос сөз сыңарларының кейде жеке тұрып-ақ енді бірде басқа сөзбен жанасып қос сөз тудырып барып, мағына беретін реттері бар. Ноғай тілінде «сел» тұлғалы сөз — тынық, ақырын, жай, якут тілінде: эәл — дээл — бейқам, салақ мағыналарын ұғындырады. Бұл деректерге қарағанда, «дел-сал» қос сөзінің жеке сыңарларының, ертедегі түркі тілдерінде, өздеріне тән дербес мағыналары. болғандығы байқалады. Ал қазақ тілінде бұл екі түлға қос сөз құрастыра келіп, тиісті мағынаға ие болған. Демек, «дээл» және «сел» сөздерінің туу жолы былай болмақ: дээл + сел > дэл-сәл > дел-сал. Тағы бір ескерте кететін нәрсе — тува тілінде «бейқам, салақ» мағыналарын «салгаа» тұлғасы түсіндіре алады. Осы дерек бойынша, тіліміздегі «салақ» сөзінің түбірі де алғашқы кездерде «сал» болуы мүмкін де, кейін оған -ақ қосымшасы жалғанып, дәл қазіргі тұлғаға дейін (сал + ақ) жеткен деуге болады. Сөйтіп, «дел-сал» қос сөзінің әр сыңары —«ақырын, бейқам, салақ» сияқты бір мағынаны қайталап тұрғандығын көреміз. Дереккөздер
Дереу

Қазақ тіліндегі сөздіктер бұл сөздің мағынасын — тез, жылдам, шапшаң деп түсіндіреді. «Аяш дереу төрге көрпе салып, жастық тастады» (А. Хангелдин, Табыс, тағдыры). Дәл осы мағынада, «дораан» тұлғасында мұны біз тува тілінен де кездестіреміз. Тува тіліне бұл сөз Моңғолдардан ауысуы мүмкін. Өйткені Сібірдегі басқа түркі тілдерінде «дереу» сөзіне не оның мағынасына сәйкес тұлға кездеспеді. Ал Моңғол тобындағы тілдерде «дереуге» сәйкес сөздердің мынадай мағыналарын байқаймыз: Моңғолша: даруй — қазір; қалмақ тілінде: дарунь — тез, шапшаң. Сөздің шыққан төркіні Моңғол тілі деуге тура келеді. Моңғол тіліндегі «даруй» сөзінің тұлғасы мен мағынасы түркі тілдеріне ғана емес, қалмақ тіліне өткенде де дыбыстық өзгерістерге кез болған. Қазақ тілінде ол «қазірдің» орнына емес, тез, жылдам, шапшаң сөздерімен синонимдес болған: даруй > дерйу (метатеза) > дереу. Дереккөздер
Доғала

Түсіндірме сөздіктің көрсетуінше мұны кейде «ноғала» тұлғасында да айтатын сияқтымыз. Мағынасы — көздің қарашығын ақ шел қаптайтын ауру, көзге түскен ақ дақ. «Бір жылқының доғаласына... сырттан дәрігер іздейміз — деді» (Ж. Орманбаев, Қос басшы). «Ноғала бола бастаған көзге қант және қарағай көмірінің үгінділерін салатын» (X. Арғынбаев). He түркі, не моңғол тобындағы тілдерден мағынасы әрі тұлғасы сәйкес келерліктей сөзді кездестіре алмадық. Алайда, көзге ақ түсуден кейін пайда болатын — «соқырлық» мағынасын беретін сөзді маньчжур тілінен табамыз. Маньчжурларда: доғо — соқыр . Біздің шамалауымызша, сөз түбірі алғаш бір буынды және төркіні моңғол тілінен болуы мүмкін. Өйткені бұл тілде «толбо»— дақ, таңба, ісік, томпақ, ал «дохио»— белгі мағыналарын береді. Әсіресе, алғашқы «толбо» тұлғасы маньчжур тілінде «доғо» қалпына дейін өзгеріп, мағына ауысуы нәтижесінде «соқыр» ұғымына ие болуы таңданарлық құбылыс емес. Сондай-ақ «дохио» сөзінің де дәл осындай өзгеріске душар болуы ықтимал. Ал қазақ тіліне ауысқанда моңғол тіліндегі бұл тұлғалы сөздер тек қана «ақ түсу» тіркесіне синоним болудан әрі бара алмаған деуге болады. Дереккөздер
Дом

Дом, ем-дом. Қазіргі тіліміздегі «емдеу» етістігінің түбірі «ем», оның алғашқы мағынасы — дәрі екендігін әркім біледі деген оймен біз тек қос сөздің екінші сыңары «дом»-ның төркініне тоқтауды мақұл көрдік. Түркі тілдерінің бірі туваларда «дом» сөзі жеке тұрып-ақ ауруды дуалау, үшкіру немесе дәрі мағынасын береді. Тува тілінде кездесуіне қарап, сөз төркіні түркі тілдері деп айту қиын. Тунгус-маньчжур тобына жататын кейбір тілде (солон тілінде) доо — дәрі мағынасында қолданылады. Бірақ бұл тілге Моңғол тілінен өткендігі көрінеді. Сол сияқты тува тіліне де Моңғол тілінен өткен деуге деректер жоқ емес. Жазба Моңғол және қазіргі Моңғол тілінде дом — балгерлік, дуалаушылық, сиқырлық, кей кезде дәрі мағынасында қолданылған. Қазақ тілінде «дом» сөзі «емге» қосарланып, қазіргі тұрғыдан алғанда. Дереккөздер
Дөңбектей

Түсіндірме сөздік бойынша — дөңбек сияқты (жуан ағаштың үлкен кесіндісі, түбірі). «Ауырған баланың бойы ұзарып, жансыз дөңбектей икемге келмейді» (3. Иманбаев, Солма гүл). Э. Севортян бұл сөздің «дөң», «төнгек», «төңеш» және «дөңбек» сияқты төрт түрлі тұлғасын көрсете отырып, олардың бірқатар түркі тілдерінде — дөң, ағаш түбірі, бұдыр, жота, ісік, барабан, төбешік және т. б. мағыналарда қолданылатынын әңгіме етеді. Тағы бір деректерді қарастыра келгенде, түркі тілдерінде мұның «дөңмек» тұлғасымен бірге «сан» (адам, хайуан мүшелерінің бірі) деген мағынасының барлығы назардан тыс қалған. Мысалы, «дөңмек» тұлғасы, тува, тофа, алтай тілдерінде «сан» мағынасында көрінеді. Біздің топшылауымызша, көрсетілген түбірлердің алғашқы мағынасы «бұлтию» болып, тұңғыш мағынасы — адам аяғының сан бөлігіне арналған болса керек. Тарихтың даму заңдылығы да осы ойымызды қостайтын тәрізді. Өйткені адам баласы ең алғаш атау беруді өз мүшелерінен бастаған деу ойға сиымды келеді. Әрі «дөңбек» атауын санға меншіктеуі де белгілі бір себеппен байланысты. Оның біріңшісі — аяқтың бұл бөлігі, басқаларға қарағанда жуан, дөңестеніп көрінуі, екіншісі — адамның, хайуанның басқа денесіне оның тірек бола аларлық қасиеті. Соңғы себепті қосып отырғанымыз — моңғол тілінде «дөң» тұлғасы белгілі бір заттың тіреуі, төменгі жағы дегенді аңғартады. Осы деректерге сүйене келіп, «дөңбек» сөзінің тұңғыш мағыналарының бірі — адам және хайуан мүшелерінің бірі — санға меншіктелген де, қалған мағыналар туынды деп қараймыз. Әңгіме болып отырған «дөңбектей» түлғасы сын есім жұрнағы -тей арқылы пайда болып, белгілі бір заттың жуандығын, жұмырлығын адам не хайуан санына салыстырудан туғандығы байқалады. Дереккөздер
Дөп

Дөп, дөп келу. Дәл, нақ, тұп-тура мағыналарын береді. «Кәленнің жас өміріндегі зор қуанышына дөп келіппіз» (С. Омаров, Дала қызы). Кейбір түркі тілдерінің мәліметтеріне зер салсақ, «дөп» сөзінің ертеректегі тұлғасы мен мағынасы өзгеше екендігі байқалады. Шор тілінде: тәп — уақыт; қойбол, сагай тілдерінде: теп — уақыт мағынасында қолданылады. Осыған қарағанда, араб тілінен «уақыт» сөзі қазақ тіліне ауысқанға дейін «теп», «төп» тұлғаларының бірі қолданылған деуге тура келеді. Кейін келе олар сәл-кем тұлғасын өзгертумен бірге, мағынасына да азын-аулақ өзгеріс енгізіп, «дәл», «нақ» сияқтыларды ұғындырған. «Дәл келдік» деудің орнына «уақытында келдік» десек те түсінікке ақау түсе қоймайды. Ал «тәп», «теп» тұлғаларыиың «дөп» қалпына келуі де түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестігіне қайшы келмейді. Дереккөздер
Дудар

Көбіне тілімізде «бас» сөзімен тіркесе «дудар бас» қалпында айтылып, ұйысқан, сабалақтанған, бұйраланған, үрпиген шаш мағыналарын білдіреді. «Көп ұзамай есіктен жеңіл киімді, дудар бас Иса көрінді» (Баязитов). Сөз төркіні түркі тілдері деп анық, ашық айта аламыз. Және бұл пікірімізді түркі тілдерін түгел шарламай-ақ, бір ғана түркі тілі дерегімен ғана дәлелдеуге болады. Мысалы, хакас тілінде: тугдүр — жүндес, сабалақ, үрпек мағыналарын береді. «Тугдүр» сөзінің түбірі, көптеген түркі тілдеріне ортақ «түк» екендігіне де дауласу қиын болар. Хакас тілінде де «түк» тұлғасы қазақ тіліндегі «түкпен» мағыналас. Әрине, кейбір түркі тілдерінде дыбыртық ауытқулар жоқ емес (якутша — түү т. б.). Хакас тілінде «түк» түбіріне -дүр қосымшасы қосылып, «түктіқ» молдығын, көптігін білдіріп тұр. Демек, «тугдүр» — қазақ тіліндегі «түкті» тұлғасымен мағыналас. Алғаш түркі тілдеріне ортақ «түкдүр» сол қалыптасқан күйінде, қазақ тілінде де сақталған. Алайда қазақ тілі аздап өзгерістер енгізу нәтижесінде «дудар» тұлғасына дейін жеткен: түгдүр > дүгдүр > ду (г) дур > дудур > дудар. Дереккөздер
Дүрсе

Дүрсе, дүрсе қоя беру. «Тап беру», «шап ете түсу» сияқты мағыналар тілімізде осындай сөз тіркестерімен де беріледі. «Танктер жауға дүрсе қоя берді». Л. Будаговтың көрсетуінше, сөздің шыққан төркіні парсы тілі: дүрусь — тура, кенеттен. Осы бойынша, «дүрсе қоя беру» тіркесінің мағынасын түсініктірек айтсақ — «тура бас салу» немесе «кенеттен бас салу» болмақ. Парсының «дүрусь» сөзі қазақ тілінде «дүрсе» тұлғасына дейін өзгерген. Дереккөздер
Дүрсін

Дүрсін, қара дүрсін. Қазіргі түсінігімізде қарапайым; жабайы; жоба, мөлшер деген мағыналарды ұғындырады: «әйтеуір, қара дүрсін, құр жұдырық қой» (Ғабиден Мұстафин, Қыр жігіті). «Дүрсін» сөзін жеке, дербес күйінде түркі тілдерін былай қойғанда, соған жақын саналатын топ — моңғол тілдерінен де табу қиын. Алайда, арасы өте алшақ жатса да Алтай тілдерінің шеңберіне түркі, моңғол тілдерімен бірдей қосылып жүрген тунгус-маньчжур тобына жататын маньчжур тілінде: дэрсен — қарапайым, жай мағынасында қолданылады. Оқырман жұрт біздің бұл топшылауымызға таңырқап қарауы мүмкін. Сонау маньчжур халқының тіліндегі сөз қазақтарға қалай телінбек дер де. Бірақ халық шежіресі мен тіл шежіресін ажыратып қарауға болмайтынын да еске алған жөн. Ғұн дәуірін орағыта отырып ой жүгіртсек, бір сөз ғана емес, бірнеше сөздің ортақ болып келуін орынды деп санар едік. Бұл жерде «қара» сөзі көптегең сөздермен тіркесіп келгенде (қара халық, қара жаяу, қара жұмыс т. б.) «жай» мағынасында қолданылатындығын айтып жату артық. Өзімен мағыналас осы «қара» сөзіне «дөрсэн» тұлғасы тіркесіп, қазақ тілінде «қара дүрсін» қалпына дейін жеткен. «Э» дыбысы қазақ тілінде «ә»-ге алмасып «дәрсөн», одан әрі тіліміздегі ө ~ у дыбыс сәйкестігі заңдылығымен: дүрсун => дүрсін тұлғасы туған (Қазақстанның бір жерінде — төсек, өгей, дөнен, ал екінші жерінде түсек, үгей, дүнен деп айтыла береді). Дереккөздер
Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің қазақ тілі кафедрасы

Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің қазақ тілі кафедрасы, 1990 жылы жеке кафедра болып қайта құрылды. Қазіргі уақытта кафедрада филология ғылымының докторы, Ақтөбе университетінің профессоры Е.Қ.Жұбанов, педагогика кандидаты, доцент Ж.Н.Нұржанова, филология ғылымының кандидаты Ж.О.Тектіғұлова, Н.М.Алдашев, бірнеше аға оқытушылар қызмет істейді. Кафедра оқытушылар жоғары кәсіби шеберлігін жетілдіру мақсатында А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың, Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедраларымен тығыз байланыс жасап отырады. 1991 жылы кафедра жанынан профессор Е.Жұбановтың басшылығымен "Жұбановтану" зертханасы ұйымдастырылды. Бұл кафедраның ғылыми-зерттеу жұмысын 2 сапада дамытуға мүмкіндік берді. Біріншіден, "Жұбановтану" зертханасымен бірлесе отырып, профессор Қ.Жұбановтың қалдырған мол мұраларын жинап, зерттеп, жарыққа шығару, ғылыми еңбектерінің түйіндерін, лингводидактикалық концепцияларын іс жүзінде сынақтан өткізе отырып, оларды теориялық тұрғыдан әрі қарай дамыту. Ғалымның туғанына 100 жыл толуына орай оның ғылыми еңбектерін қайта бастыру. Екіншіден, қазіргі қазақ тілі, әдеби тіл, стилистикамен байланысты студенттерді тіл білімінің негізгі ерекшеліктерімен, заңдылықтарымен, принциптерімен таныстыру, олардың теориялық білімдерін қазіргі қазақ тілінің құрылымдық элементтерімен практикалық тұрғыдан салыстыра меңгерту. Дереккөздер
Қазақ мемлекеттік аграрлық университетіндегі қазақ тілі кафедрасы

Қазақ мемлекеттік аграрлық университетіндегі қазақ тілі кафедрасы. 1989 жылы желтоқсан айында бұрынғы Ауыл шаруашылық институтындағы орыс тілі кафедрасының жанынан қазақ тілі бөлімі ашылды. Алғашқы кезде қазақ тілі кафедрасы агрохимия және топырақтану факультетінің құрамында болды да, 1992 жылдың 21 қаңтарынан институт жаңа-педагогика факультетіне берілді. Ауыл шаруашылық институты мен Зооветтехникалық-малдәрігерлік институты негізінде Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті құрылды. Қазір кафедра құрамында 11 оқытушы қызмет істейді. 1991—1992 оқу жылында кафедра меңгерушісі қызметін осы кафедраның доценті Т.Б.Қалабаев атқарды. 1992 жылы желтоқсан айынан бастап кафедра меңгерушісі болып филология ғылымының кандидаты, доцент Ә. К. Керімов тағайындалды. Университетте қазақ тілі сабағын орыс мектебін бітіріп келген студенттер оқиды. Барлық мамандықтар бойынша сырттай оқитын студенттерге де қазақ тілі оқытылады. 1996—1997 оқу жылынан бастап дайындық бөліміне де қазақ тілі пән ретінде енгізілді. Инжинер-педагог мамандығы бойынша 4-курс студенттеріне тіл мәдениеті деген пән жүргізіледі. Дереккөздер
Қазақ мемлекеттік Әлем тілдері университетінің қазақ филология кафедрaсы

Қазақ мемлекеттік Әлем тілдері университетінің қазақ филология кафедрaсы "Қазақ және орыс тілдер кафедрасы" деген атпен 1956 жылы ашылған. Оған қазіргі ҚазМӘТУ-дің барлық факультеттерінде қазақ бөлімдерінің ашылуы негіз болды. Ол 1969 жылы "Қазақ және жалпы тіл білімі" кафедрасы болып қайта құрылды. 1980 жылы бұдан "Жалпы тіл білімі" кафедрасы бөлініп шығып, соның нәтижесінде "Қазақ тілі" және "Орыс тілі" кафедралары дүниеге келді. 1988 жылы жоғары үш кафедра қайта бірігіп, "Қазақ және жалпы тіл білімі" кафедрасы деген бұрынғы атына ие болды. Институтта қазақ тілінен екінші мамандық даярлау қажеттілігіне байланысты 1990 жылы бұл кафедрадан "Практикалық қазақ тілі" кафедрасы бөлініп шықты да, негізгі кафедра "Қазақ және шығыс филологиясы" кафедрасы болып басқаша аталынды. 1996 жылы "Шығыс филологиясы" кафедрасының жеке бөлініп шығуына орай оның бұрынғы аты енді "Қазақ филологиясы" болып өзгерді. Қазіргі кезде бұл кафедраны ҚР мемлекеттік сыйлық лауреаты, филология, ғылымының докторы, профессор, Б. Қалиев басқарады. 1962 жылы ҚазМӘТУ-дің жанынан аспирантура ашылды. Содан бері қарай кафедра қазақ тілі, орыс тілі және жалпы тіл білімі мамандары бойынша үш ғылыми доктор (М.М.Копыленко, Т.Қоңыров, Ә.Ахметов), отыздан аса ғылыми кандидаттарын даярлап шығарды. Кафедраның оқу, тәрбие, ғылыми жұмыстарына Қазақстанның біраз көрнекті тілші-ғалымдары өздерінің қомақты үлестерін қосты. Олар: филология ғылыми докторы профессор — К.Аханов, Р.Әміров, Ә.Нұрмаханова, Т.Қоңыров, Ә.Ахметов, Б.Қалиев, Ф.Оразбаева; ғылым кандидаты, профессор — Ә.Хасенов, Ш.Бектұров, доценттер — Ә.Төлеуов, М.Атабаев, К.Жүнісбекова, 3.Ахтамбердиева т.б. Осы уақыт аралығында кафедрадан біраз ғылыми-әдістемелік еңбектер жарық көрді. Солардың бірі — "Тіл білімінің өзекті мәселелері" (1996). Дереккөздер
Қазақ мемлекеттік заң университетінің қазақ тілі кафедрaсы

Қазақ мемлекеттік заң университетінің қазақ тілі кафедрaсы, Қазақстан Республикасының президенті Н.Назарбаевтың 1994 жылы 14-наурыздағы Жарлығына сәйкес Қазақ мемлекеттік заң институты (қазір университет) құрылып, осы университет ішінен қазақ тілі кафедрасы ашылған болатын. Кафедрадан 19 қазақ тілі маманы қызмет істейді. Оның ішінде 1 ғылыми доктор және 3 ғылыми кандидат бар. Кафедра ұжымы мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру мақсатында көптеген іс-шараларды жүзеге асыруда. Тек қана университет көлемінде емес республика жоғары оқу орындары арасында "Тіл — достық дәнекері", "Заманымыздың заңғары" атты ғылыми практикалық конференциялар өткізіліп тұрады. Кафедра ұйымының жүргізілген іс-шаралары, ашық сабақтары мен тәрбиелік жұмыстары бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен дәріптеліп, орталық газеттер мен теледидар арқылы жүйелі түрде беріліп отырады. Кафедраларда тіл үйренудің жаңа әдістемелері, озық тәжірибелерді енгізу дұрыс жолға қойылған. Кафедра ашылғалы бері осы ұжымның күшімен 20-ға жуық ғылыми еңбектер, әдістемелік нұсқаулар, жаттығулар жинақтары жарық көрді. Кафедра меңгерушісі филология ғылыми кандидаты Қадашева Қ.Қ. Дереккөздер
Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрaсы

Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрaсы 1990 жылы құрылды. Онда орыс мектептерін бітірген (қазақ тілін білмейтін) студенттерге қазақ тілінің практикалық курсы және қазақша сөйлейтін студенттерге қазақ тілінен тереңдетілген курстар жүргізіледі. Қазақ мектебін бітірген студенттерге әдебиет пен тіл тарихы, халықтық педагогика бойынша арнайы курстар ашылған. Оқытушылар мен қызметкерлерге — қазақ тілінің жедетілген курсы жүргізіледі. Кафедраны құрылған күнінен бастап, филология ғылымының кандидаты, доцент Шаханова Р.Ә. басқарады. Ұжым оқытушылары университет көлеміндегі қалалық және республикалық қазақ тілін оқыту деңгейін көтеру проблемалары жөніндегі ғылыми-практикалық конференцияларға қатысып келеді. Сондай-ақ кафедра белгілі ғылым қайраткерлерімен, ақын-жазушылармен, суретшілермен, күйші-композиторлармен кездесулер ұйымдастырып тұрады. Кафедра тарихында қазақ тілінен 6 мыңға жуық студент дәріс алды. Кафедраның оқу-лабораториялық қорында 4 лингафондық бөлме бар. Дереккөздер
Ділбас

Сөз мағынасын — тамақтан ауыратын ауру, баспаның бір түрі деп түсінеміз «... тәжірибелі малшылар — ділбас.. сияқты түйе ауруларын өз қолдарымен емдеп,... .». Бір қызығы бұл сөзді орфографиялық сөздіктен таппадық. Бірде бірге, кейде қосылып жазылу себебі де соның салдары болса керек. Шын мәніеінде бірге жазу лазым сияқты. Сөз төркінін түркі, әрі кетсе, тунгус-маньчжур тобына жататын тілдерден табуға болады. «Ділбас» сөзі, біздің ойымызша, екі түбірден біріккен: біріншісі — діл, екіншісі-— бас. Алғашқы сөзді осы бір буын тұлғасында тунгус-маньчжур тілдерінен кездестіреміз. Онда: дэл — ауру (тамақтың) мағынасында көрсетілген. Тек осы бір дерекке сүйеніп, «діл» тұлғасын «ауру» мағынасында көрсек, әрине, бұл ешкімді қанағаттандырмайды. Бұған қосымша, басқа түркі тілдерін былай қойғанда, қазақ тілінің өзінде «делбе» тұлғасында қолданылып бірде «жылқы ауруы», кейде «адамның денесін қыздырып ауыртатын ауру» мағыналарында кездеседі. Қазақ-тіліндегі тұлғада кездесетін айырмашылық — қосымшамен берілуі ғана (дел + бе => делбе). Көрсетілген деректер «діл» тұлғасы «ауру» мағынасын беретіндігіне толық айғақ. Сөздің екінші түбірі «бас»—дыбыстық өзгерістерге душар болған кейбір түркі тілдерінде біздегі «тамақ», «өңеш» мағынасын беретін тұлғалардан пайда болған. Ұйғыр тілінде: боғуз — тамақ, өңеш, осы мағыналарда туваларда: боостаа, боску тұлғаларында айтылады. Осы тілдердегі қай тұлға болмасын, қазақ тіліндегі тиісті дыбыс заңдылығына байланысты «бас» қалпына дейін өзгерген деуге болады. Мысалы, қазақ тілінде кейде сөз ортасында «г», «ғ» дыбысы түсіріліп те айтылады. (құм/ғ/ан>құман, ки/г/із>киіз). Осы заңдылық бойынша ұйғыр тіліндегі «боғуз» қазақша «бас» тұлғасына дейін жеткен немесе тува тіліндегі соңғы қосымшалар түсірілген: боғуз > бо/ғ/уз > боуз > боз >бос => бас немесе боску>бос>бас. Осы деректер бойынша, «ділбас» — «тамақ ауруы» (діл — ауру, бас — тамақ). Дереккөздер