kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кеме жабдықтары

Кеме жабдықтары– кеменің жүзуі мен оның навигациялық мақсаттарына пайдаланатын механизмдер мен құрылғылардың жиынтығы. Кеме жабдықтарына бұру, зәкірлік, сүйретпелік, шлюпкалық, шварттық (тыныштандырғыштық), жүктік, леерлік, тенттік (жабындық), т.б. құрылғылар жатады. Бұру құрылғысы кемені басқару үшін қолданылады. Ол бұру тұтқасы және оны машинамен жалғастыратын бөліктен тұрады. Зәкірлік құрылғы рейдте тұрған кемені қайраңға бекіту үшін қажет. Бұл құрылғының құрамында вертлюга мен тағасы бар шынжыр, брашпиль мен шпиль, стопор, зәкір клюзі, шынжыр салынатын қорап, т.б. болады. Шварттық құрылғы зәкірлік құрылғы секілді (тек портта тұрғанда) қызмет атқарады. Басты бөліктері – кнехт, шварт клюздері, болат арқандар, бұлар оралатын шығыр, т.б. Сүйретпелік құрылғы тіркелетін кеме мен сүйретуші кемені жалғастырады. Өздігінен жүретін кемелердің тұмсық жағы және артқы бөлігі (кормасы) осы құрылғылармен жабдықталады. Құрғақ жүк тиейтін кемелердің жүк құрылғысы арнайы жүк люктері, шығырлар және крандармен, ал сұйық жүк кемелері насос, құбыр, т.б. жабдықталады. Шлюпкалық құрылғы кеме апаты кезінде немесе басқа кемелерге көмек беру, құтқару (жолаушылар мен экипаж мүшелерін) кезінде пайдаланылады. Бұл құрылғының құрамында шлюпкалар, оларды сақтау, түсіру, қайта көтеру қондырғылары болады. Леерлі құрылғы кеменің үстіңгі ашық палубасындағы жолаушылар мен экипаж мүшелеріне борттан сыртқа жазатайым құлап кетпеуі үшін қорғаныш болады. Кеменің жоғ. үсті ашық палубасын күн сәулесі мен жаңбырдан қорғау үшін тенттік құрылғы пайдаланылады. Ол әр түрлі құрылымдар арқылы палубаға бекітіледі. Сонымен қатар кеменің жоғ. палубасында (борт жиегіне тақау) немесе корабльдің үстіңгі құрылыстарында кеме рубкасы (жабық бөлме) орналасады. Кеме рубкасы әскери, штурмандық, жүрістік, сигналдық, т.б. болып ажыратылады. Кеме орнын, қозғалыс бағытын көрсету және кеменің күйін білдіру мақсатында қараңғы түсісімен кеме шырақтары (сигналдық шырақтар) жағылады. Бұл шырақтар кемеге халықар. келісімге сәйкес орналастырылады. Кеме шырақтары (зәкірлік, авариялық, балық аулауға арналған, лоцмандық, т.б.) кемелердің бір-бірімен соқтығысып қалу қаупінен сақтандырады. Дереккөздер:
Қылмыскер

Қылмыскер— қылмыс жасаушы адам, яғни мемлекеттің қылмыстық заңында қылмыс деп көрсетіліп, жаза белгілеу арқылы тыйым салынған әрекеттің жасалуына кінәлі адам. Қылмыскер ұғымының мағынасы кінәнің қасақана және абайсызда жасалуына орай ашылады. Бұл ұғымға, негізінен, үнемі қылмыс жасайтын, яғни қылмыс жасауды күнкөріс кәсібіне айналдырған (мысалы, кәсіби ұры, есірткі сатушы, жалдамалы кісі өлтіруші, т.б) немесе жүйке ауруына байланысты қылмысты өз сұранысын өтеу жолына айналдырған (мысалы, адамжегіш, вандалист, т.б.) адам сай келеді. Дереккөздер
Автоқосалқы бөлшектер

Автоқосалқы бөлшектер - пайдалану барысында жарамай қалғандарының орнына салуға арналған автомобиль бөлшектері, құрауыш бірліктер мен агрегаттар. Автоқосалқы бөлшектер, әдетте, негізгі бөлшек термен өлшемдес болып не іргелі бөлшектердің тозуы ескерілген өлшемде жасалады. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Шекербек Садықанұлы

Шекербек Садықанұлы (23. 12.1936 жылы туған, Меркі ауданы Қостоған ауылы) – журналист, ақын. Өмірбаяны 1936 жылы 23 желтоқсанда Жамбыл облысы, Меркі ауданының Қостоғай ауылында дүниеге келген. Алматы жоғары партия мектебін бітірген. Қазақстан Жазушылар және Журналистер одақтарының Ұзақ Бағаев атындағы сыйлығының, Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты. Луғовой темір жолы бекетінде жұмысшы, Жамбыл облыстық «Ақжол», Меркі аудандық «Меркі таңы», Алматы облыстық «Жетісу» газеттерінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып еңбек еткен. Алматы облысы, Қарасай аудандық «Заман жартысы» газетінде бас редактор болды. Қазір зейнеткер. «Тәуіп пен дәрігер» атты тұңғыш поэмасы «Жас Алаш» («Лениншіл жас») ғазетінде 1958 жылы жарық көрген. Алғаш айтыскер ақын ретінде танылған. Айтыс өлеңдері «Ақындар шықты айтысқа» (1958), «Айтыс» жинағының үшінші (1960) кітабында жарияланған. «Әкем менің» (1975), «Мұрат» (1978), «Алтын шақпақ» (1980), «Найзағай жарқылдары» (1982), «Аманжолдың ерліғі» (1985) атты жыр жинақтары жарық көрген. Соңғы жылдары «Жайна, жасыл дүние», «Дүние дәурен» және «Аққу арман» жинақтары оқырман қолына тиді. Айтыстары Ақындармен айтысы «Ақындар шықты айтысқа» (Алматы, 1960) атты кітапта, одан кейін «Айтыс» (1966) кітабының үшінші томында жарияланған. «Тәуіп пен дәрігер» (1978), «Әкем менің» (1975), «Мұрат» (1980), «Найзағай жарқылы» (1978), «Алтын шапақ» (1980), «Аманжолдың ерлігі» (1985), «Жайна жасыл дүние» (1999), «Дүние дәурен» (2001), «Ах-ау, арман» (2002) атты бірнеше жыр жинақтары жарық көрген. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Қазақстан Журналистер одағының Ұзақ Бағаев атындағы сыйлығының және Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлықтың лауреаты. Қаскелең қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Тұтқыш

Тұтқыш – қазан ұстағанда қолға киетін киіз дорба, қолғап. Қазанды тұтуға арналған қолғап. Ол киізден немесе қалың матадан жасалады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Кемел адам

Кемел адам(араб. “инсан-и камил” – толық адам) – ақыл-ойы толысқан кісі. Діни ілімде кемел адам – кісілікке жат қылықтардан әбден арылып тазарған, ішкі жан-дүниесі ағарып, рухани қасиеті артқан, мүлтіксіздіктің қалыбы мен негізіне мейлінше жақындаған асыл адам. Кемел адамның әрбір іс-әрекеті Алла тағалаға арналады. Ол – адасқандар үшін темірқазықтай жол көрсетуші, жолда қалғандар үшін – көпір, үміті үзілгендер үшін – ашылар есік. Кемел адам ұғымы қазақ әдебиетінде кітаби ақындар мен Абайдан бастап cөз болып келеді. Бұл ұғымның арғы төркіні Жүсіп Баласағұнидің “Құтты білік” дастаны мен сопылық сарындағы туындылардан тамыр тартады. Сопылық сарындағы поэзияда Кемел адам ұғымы екі таным тұрғысынан бір-біріне тығыз байланыста жырланады. Бұл құбылыс, әсіресе, “Құдатғу білік” дастанында өзінің айқын белгісін аңғартып, ондағы Күнтуды (Әділет), Айтолды (Дәулет), Огдүлміш (Ақыл) үшеуі, яғни Әділет, Дәулет, Ақыл осы өмірге қызмет етуге ұмтылған кемел адамбейнесінде жырланады. Кемел адам туралы ой Абай шығармаларында толық адам, жарым адам, камили инсани, толық сөздер арқылы жүйелі түрде жауәнмәртілік (көне түрік тілінде zomard – жомарт) ілімі негізінде таратылып отырады. Абайдың адамгершілік негіздері туралы ой-пікірлері жауәнмәртіліктегі ақыл, әділет, рахым жайлы ізгілік ұғымдармен сабақтасып жатады. Кемел адам сипатына тән нәрсе – нұрлы ақыл, жарым адам сипатына – суық ақыл сай келеді. Нұрлы ақыл әділетсіз іске аяқ баса алмайды. Суық ақыл әділетті белден басып, ардан түсіп, өз пайдасы үшін зиянды іске көз жұмып бара береді. Дереккөздер:
Құшарбек

Құшарбек, Сайф әд-Дин — Мысырдағы мәмлүк сұлтанының Алтын Орда билеушілеріне жіберген елшісі. Мысырды Бейбарыс сұлтан билеп тұрған кезде Шыңғыс ханның немересі Хулагу басқарған моңғол әскерлері Бағдатты басып алып, Сирияға қауіп төндірді. Бейбарыс сұлтан оған қарсы Шыңғыс ханның екінші бір немересі Алтын Орда билеушісі Берке ханмен одақ құруға тырысты. Сөйтіп, оған елшілік аттандырды. Елшілікті түркі-моңғолдардың салт-дәстүрлерін, жөн-жоралғыларын өте жақсы білетін, бұрынғы Хорезм шаһының ішкі істерін жүргізген Құшарбек әмір басқарды. Бұл туралы сарай тарихшысы ибн Абд аз-Захирдің жазбаларында “Ол елмен таныс әрі тілін білетін” деген мәліметтер келтіріледі. Құшарбек бастаған елшілік хижра бойынша 661 ж. (1262) Мысырдан шығып, Византия арқылы Қырымға келді. Осындағы Судак деген жерде оны Берке ханның Қырымдағы өкілі Табұқ (Таюк) құрметпен қарсы алды. Ол жөнінде Батыс Еуропаға саяхатшы Г.Рубрук жан-жақты жазып қалдырған. Елшілікті қабылдаған Берке хан Құшарбек қайтар кезде оған өз елшілері Арбұғы, Ұнамас, т.б. қосып жіберді. Сөйтіп Құшарбек басқарған елшіліктің жан-жақты жұмысы нәтижесінде Алтын Орда мен Мысыр арасында саяси-әскери, экономикалық байланыстар орнап, Хулагу әулеті билеген мемлекетке қарсы соғыс одағы құрылды. Дереккөздер
Белинский ауылдық округі

Белинский ауылдық округі – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қайыңдыкөл, Мақсұт, Смаилов ауылдары кіреді. Орталығы – Қайыңдыкөл ауылы. Тарихы 2017 жылы Қайранкөл ауылдық округінің құрамында болған Достияр ауылы таратылып, Қайранкөл ауылдық округі Мақсұт ауылы болып қайта құрылды. 2019 жылы Мақсұт ауылы Белинский ауылдық округіне қосылды. 2021 жылы Жамбаскөл ауылы таратылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1389 адамды құрады. Дереккөздер
Автомат

Автомат ( — өздігінен әрекет жасайтын) 1) ішкі механизм арқылы өздігінен жұмыс істейтін қондырғы; белгілі бір жұмыс процесін алдын ала белгіленген бағдарлама бойынша, адамның тікелей араласуынсыз, өздігінен атқаратын машина, құрылғы, тетік немесе олардың жиынтығы болып табылатын агрегаттар; 2) бір қорап оқты бір-бірлеп не бәрін бірден атуға болатын қару түрі. Автомат — энергияны, материалдарды және ақпаратты алу, түрлендіру, жеткізу, тарату, пайдалану процестеріндегі барлық операцияны адамның тікелей қатысуынсыз, берілген программа бойынша орындайтын құрылғы немесе құрылғылар жиынтығы. Дереккөздер
Сайфи Құдаш

Сайфи Құдаш, Сайфи Фаттахеддинұлы Құдашев (21.9.1894, Башқортостан, Уфа губерниясы Уфа уезінің (қазіргі Чишмы ауданының) Кляш ауылы — 26.6.1993, Уфа) — татар-башқұрт ақыны. Башқұрт АКСР-інің халық ақыны (1964), РКФСР-дің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1984). Ауыл медресесінде (1904 — 13), Уфадағы “Ғалия” медресесінде (1915 — 18) білім алған. “Ғалия” медресесінде Б.Майлин, Ж.Тілепбергенов, Х.Бәсімов, Н.Манаевпен бірге оқыған, онда қазақ шәкірттерінің “Садақ” журналын шығарысқан. Қостанай өңірінде мұғалім болған (1913 — 15). 1930 ж. “Октябрь” журналының редакторы, 1943 — 48 ж. Башқортостан Жазушылар одағының басшысы болған. Қазақ ақыны Н.Наушабаевты ұстаз тұтқан, оған еліктей отырып, алғашқы өлеңдерін 1913 жылдан қазақ тілінде жазған. Оның * “Азаттық жырлары”, * “Ақ билеттілер туралы” (екеуі де 1917), * “Қызыл жауынгер” (1926), * “Дауыл шықты”, * “Соқа жырлары”, * “Күрес батыры” (1928), * “Бақыт заңы” (1932), * “Республика жырлайды” (1940), * “Шақыру” (1942), * “Шын жүректен” (1944), * “Менің махаббатым” (1956), т.б. жинақтары жарық көрген. * “Хат” (1930), * “Менің ауылдасым” (1943) атты поэмалары бар. Сайфи Құдаш балаларға арналған * “Баярлар бар кезде” әңгімесін (1928), * “Әзір бол” өлеңдер жинағын (1935), * “Бақытты балалық шақ” (1935) кітаптарын жазған. * “Ұмытылмас минуттар” (1957) мемуарлық еңбегі жарық көрген. Ол “Жастық шақтың ізімен” (1964, 1984) естеліктер жинағында Абай шығармаларынан үзінділер келтіріп отырған. Сайфа Құдаштың Абай туралы екі мақаласы (“Абай Құнанбаев” “Қызыл Башқұртстан” газеті, 1945 ж. 19 тамыз; “Менің ұстазым” “Қазақ әдебиеті” газеті, 1971 ж. 25 мамыр) башқұрт және қазақ тілдерінде жарық көрді. Өмірінің соңына дейін қазақ әдебиетінен қол үзбей, қазақ қаламгерлерімен әдеби байланыста, тығыз қарым-қатынаста болды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, “Халықтар достығы”, “Құрмет белгісі” ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Тамара Құрманғалиқызы Шуақова

Шуақова Тамара Құрманғалиқызы (5.5.1938 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1977), профессор (1978), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері (1998). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. .]] Қазіргі Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1962–1977). 1978 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында өзі ашқан неонатология кафедрасын басқарады. Ғылыми еңбектері педиатрия және неонатология мәселелеріне арналған. Шуақованың басшылығымен Алматы қаласының Перинаталды орталығында алғаш рет жаңа туған нәрестелердің реанимация бөлімі; республикамызда тұңғыш босану стационарларында шала туған және науқас нәрестелерді күту бөлімшелері ашылды. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 әдістемелік ұсыныс, 5 оқу құралы, 5 монографияның авторы. «Парасат» орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Белоглин ауылдық округі

Белоглин ауылдық округі – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Белоглинка, Научное, Святославка ауылдары кіреді. Орталығы – Белоглинка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1874 адамды құрады. Дереккөздер
Белозёр ауылдық округі

Белозёр ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Белозёрка, Балықты, Сергеевка ауылдары кіреді. Орталығы – Белозёрка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1621 адамды құрады. Дереккөздер
Сырғабай Зәкірұлы Нарматов

Сырғабай Зәкірұлы Нарматов (1932 жылы, Жамбыл облысы Мерке ауданы Мерке ауылында туған) – тарих ғылымдарының докторы (1988), профессор (1989). ҚР Саясаттану ғылым академиясының академигі (1997). Мәскеу мемлекеттік университетін (1954) және ҚазМУ-дың (қазіргі Қазақ ұлттық университеті) аспирантурасын (1967) бітірген. Жамбыл облысындағы мектепте мұғалім (1954–57), Жамбыл облысы Мерке ауданы партия комитетінде нұсқаушы, Мерке ауданы және Жамбыл облысы комсомол комитетінің 1-хатшысы (1957–62), Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында (1962–65, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі, Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы (1968–78), доцент, декан, Алматы халық шаруашылық институтында (1980–92, қазіргі Қазақ экономика университеті) кафедра меңгерушісі, Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде кафедра меңгерушісі (1992–2007) қызметтерін атқарған. «Социализм құрудың соңғы этапындағы (1946–1958 ж.) Қазақстан компартиясының ауыл еңбекшілерінің саяси және еңбек белсенділігін арттыру қызметі» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://ns.kaznpu.kz/ru/?lnk=akad Тарих ғылымдарының докторы] *Қазақ ұлттық педагогикалық университеті *Саясаттану *Гидромелиоратив
Автоматты бөлшектеп өлшеп орау

Автоматты бөлшектеп өлшеп орау (орыс тілінде - автоматическая расфасовка) — тамақ өнімдерін алдын ала мөлшерлеп өлшеу және оларды арнаулы сыйымдылықтарға салып орау процестерінің автоматты түрде атқарылуы. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Саксония

Саксония — ертедегі сакс тайпалары мекендеген аймақ, князьдік. 1806 — 1918 ж. корольдік, 1918 — 45 ж. Германия аймағы болды. Князьдік алғаш неміс феодалдары 10 ғасырда полаб славяндарынан басып алған жерлерде пайда болған Мейсен маркасы негізінде құрылды. 1247 ж. Саксонияға Тюрингия, 1423 ж. Саксен-Виттенберг қосылды. 15 — 16 ғасырларда саксонияда қолөнер, мәдениет, сауда, өндіріс дамыды. 1814 — 15 ж. саксония аумағының жартысынан астамы Пруссияға берілді. 1871 ж. Герман империясы құрамына еніп, елдің аса ірі өнеркәсіп аудандарының біріне айналды. 1949 — 90 ж. ГДР құрамында болды. Дереккөздер: an:Saxonia (desambigación) be:Саксонія cs:Sasko (rozcestník) da:Sachsen (flertydig) de:Sachsen (Begriffsklärung) en:Saxony (disambiguation) eo:Sachsen fi:Saksi frr:Saksen fy:Saksen hr:Saska ka:საქსონია (მრავალმნიშვნელოვანი) nds:Sassen nds-nl:Saksen nl:Saksen pl:Sachsen ro:Saxon ru:Саксония sr:Саксонија (вишезначна одредница) sv:Sachsen (olika betydelser) vi:Sachsen (định hướng)
Сұлтан Қабдуллаұлы Садықбаев

Сұлтан Қабдуллаұлы Садықбаев (3.1.1942, Алматы қаласы) – қайраткер. Өмірбаяны Алматы мемлекеттік университетін (1964), Алматы жоғары партия мектебін (1976) бітірген. 1960 – 69 жылы Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас ауылында орта мектеп мұғалімі, 1969 – 74 жылы аудан комсомол комитетінің хатшысы, 1976 – 82 жылы Күрті кеңшары партия ұйымының хатшысы, 1982 – 86 жылы облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, 1986 – 92 жылы облыстық атқару комитетінде бөлім меңгерушісі, 1992 – 96 жылы облыстық әкімшілік аппаратында бөлім меңгерушісі, 1996 – 98 жылы облыстық әкімшілік аппараты жетекшісінің орынбасары, 1998 – 99 жылы облыстық әкімі орынбасарының кеңесшісі, 1999 жылдың ақпанынан Жамбыл облысы әкімі аппаратының жетек. Жетістіктері «Халықтар Достығы» орденімен (1980), ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалімен (2002) марапатталған. Сілтемелер * Қайраткер * Алматы Дереккөздер
Құю машинасы

Құю машинасы — құю өндірісінде балқыған металды қалыпқа құю процестерін атқаратын машиналардың жалпы аты. Ол қалыпқа құйылатын балқыманың мөлшерін және оның дұрыс құйылуын реттейді, құйма қатайғаннан кейінгі ажырату жұмысын орындайды. Құю машинасының кең таралған түрлері: металл қалыптарға құю машинасы, металды қысым арқылы құю машинасы, центрден тепкіш күш әсерімен жұмыс істейтін құю машинасы Соңғы аталған машинада балқыған металды белгілі жылдамдықпен айналып тұратын қалыпқа құю арқылы құйма алу процесі орындалады. Центрден тепкіш күштің әсерінен құйманың пішіні түзіліп, құрылымы ұсақ, тығыз және мех. қасиеттері жоғары болады. Мұндай құю машинасы негізінен, цилиндр тәрізді және айналма пішінді құймаларды құюда қолданылады. Құрылысына қарай центрден тепкіш машиналары көлденең және тік осьті болып екіге ажыратылады. Көлденең осьті айналу машинасында балқытылған металды шөміштен арнайы науа арқылы минутына 200 — 1400 жиілікпен айналатын қалыпқа құяды. Сұйық металл қалыптың ішкі қабырғаларына қарай ағып қалыптың ішкі құрылысына ұқсас құйма алынады. Құю процесі кезінде қалып сырты сумен немесе ауамен салқындатылады. Мұндай машиналармен құбыр, төлке, гильза тәріздес цилиндрлі дайындамалар мен бөлшектер құйылады. Тік осьті айналу машинасында балқытылған металл шөміштен минутына 160 — 500 жиілікпен айналатын қалыпқа құйылады. Қалыптың астыңғы қабатына құйыла бастаған сұйық металл центрден тепкіш күштің әсерінен қалыптың цилиндрлі қабырғасына қарай қысылып, дөңгелек қабат түзейді. Мұндай машиналарда тісті дөңгелек, сақина тәрізді бөлшектердің дайындамасы алынады. Құю процесін үздіксіз жүргізетін әрі түгелдей автоматтандырылған құю машинасымен қатар оның қолмен басқарылатын және жартылай автоматты түрлері бар. Дереккөздер
Кемер (қоныс)

Кемер – палеолит дәуірінің тұрақтары. Орналасқан жері Жамбыл облысы Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде, осы аттас шатқалда орналасқан. Шатқалдан аралары 600-700 м шамасында палеолит дәуірінің тұрақтары Кемер 1, -2, -3, шоғырланған. Сипаты Тұрақтарды 1961 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының Қаратау экспедициясы (жетекшісі Х.А. Алпысбаев) ашқан. Құрал жасайтын шикізат ретінде жергілікті қоңыр түсті кремнийдің галькалары пайдаланылған. Кемер-1-ден 218, Кемер-2-ден 95, Кемер-3-тен 79 тас бұйымдары жинастырылған. Типологиялық жағынан құралдарды былайша бөлуге болады: екі шеті өңделген дөрекі шапқы құралдар; қол шапқылар (бифас); унифас; қырғыш; тас жаңқадан дайындалған құралдар; өзек тас; тас жаңқа; дөңгелек құралдар. Кемер-1 мен Кемер-3 бұйымдар кешені жылнамалық жағынан бір-біріне ұқсас. Кемер кешендері төменгі палеолиттің шелль-ашель кезеңіне жатады. Әдебиет * Алпысбаев Х.А., Памятники нижнего палеолита Южного Казахстана, А.-А., 1979. Дереккөздер
Николай Федорович Шуклин

Николай Федорович Шуклин (21.10.1916 жылы туған, Украина, Харьков облысы) – ветеринария ғылымының докторы (1980), профессор (1982). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қызметкері. Өмірбаяны *Харьков малдәрігерлік институтын бітірген (1937). *1969 жылдан Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері Ғылыми еңбектері малдәрігерлік санитария мәселелеріне арналған. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Марапаттары 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі», т.б. ордендермен марапатталған. Дереккөздер:
Автоматты желі

Автоматты желі (орыс тілінде автоматическая линия) — өндіріс өнімін не оның бір бөлігін дайындаудың немесе өңдеудің бүкіл процесін белгілі бір технологиялық кезекпен не ырғақпен автоматты түрде орындайтын машиналар жүйесі, негізгі және қосымша жабдықтар кешені. Автоматты желілер арнаулы (белгілі бір өнім түрлерін өндеуге арналған), мамандандырылған (параметрі белгілі бір диапазон ішіндегі бір типті өнімдерді өндеуге арналған) және әмбебап (бір типті өнімдердің көптеген түрлерін өндеуге арналған) болып бөлінеді. Автоматты желілер тамақ өнеркәсібінің көптеген салаларында, мысалы, нан, макарон, кондитер және т.б. өнімдерді өндіруде пайдаланылады. Жұмыс істеу реті бойынша автоматты желі толық және жартылай автоматтандырылған болып бөлінеді. Өндіріс процестерінің бір бөлігін орындау үшін (мысалы, кейбір агрегаггарды іске қосу және тоқтату, өңделген енімді бекіту не ауыстыру) адамның тікелей қатысуы керек болатын желілер жартылай автоматты желілер деп аталады. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Кемерсу

Кемерсу – өзеннің (бөгеннің) мұздан арылуы алдында пайда болатын жағалаудағы мұздан бос, ашық су жолағы. Мұз жамылғысының жағадан шегінуінен немесе мұздың өз орнында еруі нәтижесінде пайда болады. Дереккөздер
Саксофон

, альт, тенор]] Саксофон ( — саксофон) — үрмелі аспап. Аспапты ойлап табушы (1846) Адольф Сакс деген шебердің атымен аталған. Сакс оның түп нұсқасын Дефонтенель және басқа да кларнетті аспаптардан алған. Саксофон мыс, никель және цинк; мыс, цинк, латунь немесе күміс қоспаларынан құйылады. Саксофонның көптеген клапандары мен кларнетке тән мундштугы бар. Саксофонның түрлері: альт, тенор, сопрано, баритон, т.б. Саксофонға арналған ноталар скрипка кілтінде жазылады. Оның тембрі кларнет, гобой және виолончельдің қосылып шығарған дыбысы сияқты жұмсақ. Саксофон эстрадалық оркестрде көп қолданылады. Қазіргі кезде саксофон джаз жанрының аспабы ретінде кең танымал. Тарихы 1840-шы жылдары өлшемдері әртүрлі бірнеше саксофонды жасаған Адольф Сакс, 1846 жылдың 28-маусымында аспапқа патент алды. Дереккөздер
Большевик ауылдық округі

Большевик ауылдық округі – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқарған "Шевченко ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Тургеновка, Қазірет, Құсаққан, Тасыбай, Шевченковка ауылдары кіреді. Орталығы – Тургеновка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1812 адамды құрады. Дереккөздер
Автоматты таразы

Автоматты таразы - тамақ өнеркәсібіндегі сұйықтықтарды, сусымалы заттарды мөлшерлеу процесі автоматты түрде жүргізілетін қондырғылар. Көптеген автоматты таразылар көлемдік принципте жұмыс атқарады. Автоматты ұн өлшеуіш тер ұнды өндірістік процестерге бір қалыпты және үздіксіз беруге арналған. Ұн көлемі белгілі шанақ арқылы мөлшерленеді. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Қылмыс құралы

Қылмыс құралы — қылмыстық құқық пен қылмыстық іс жүргізу құқығында қылмыскер қолданған қандай да бір зат. Қылмыс сипатына қарай түйрейтін, кесетін зат, атыс қаруы, сондай-ақ таяқ, құрал-сайман сияқты күнделікті тұрмыстық қолданыстағы заттар, тіпті тас, ағаш секілді табиғи заттар да Қылмыс құралы болуы мүмкін. Кейбір қылмысты (қарақшылық, ұрлық) жасау кезінде қылмыскерде суық қару бар болса, мұның өзі әрекетті жазасы ауырырақ қылмысқа айналдырады. Қылмыс құралы қылмыс іздерін (қан, саусақ ізі, матаның ұсақ талшығы) табу мақсатында мұқият зерттелуі тиіс. Дереккөздер Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
Кемине

Кемине (лақап аты; шын есімі Мәмедәлі, 1770 –1840) – түрікмен шайыры. Серахс шаїарына жақын жерде дүниеге келген. Теке тайпасынан шыққан. Кемине сауатын ауыл молдасынан ашты. Кейін Бұхарада оқып, білім алады. Ақын өлеңдерінің қырық шақтысы ғана ауызша сақталып, бүгінгі күнге жеткен. Кемине өз шығармаларында әлеум. өмірдегі әділетсіздіктерді батыл әшкереледі (“Кедей”, т.б.). Елдің еңбегін соратын, жатып ішер арамтамақтарды өткір тілмен әжуалады. Бірсыпыра шығармаларында (“Қазына”, т.б.) дін иелерінің алдамшы әрекеттерін көрсетті. Кемине өз туындыларымен халықты еркіндікке, бірлікке, достыққа үндеді. Дереккөздер:
Үсен Әмірұлы Садықов

.]]Үсен Әмірұлы Садықов (5.5. 1934 жылы туған, Әзірбайжан Республикасы, Нахичеван АР, Норашкн ауданы Корхмаз ауылы) – ғалым, технология ғылымының докторы (1995), профессор (1999). Өмірбаяны 1937 жылы кеңес өкіметінің күштеп қоныс аудару саясатына ұшырап, жастық шағын Сарысу ауданында өткізді. Сонда орта мектепті бітірген соң, 1952 – 54 жылы бастауыш сыныпта мұғалім болып еңбек етті. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің физика-математика факультетін бітірді (1958). 1958 – 63 жылы Сарысу және Т.Рысқұлов аудандарындағы орта мектепте математика пәнінің мұғалімі, 1963 – 66 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында оқытушы, 1966 – 69 жылы КСРО ҒА Сібір бөлімшесінің (Новосибирск қаласы) аспиранты, 1969 – 95 жылы Қазақстан ғылым академиясының органикалық катализ және электро-химия институтында аға инженер, ғылыми қызметкер, 1995 жылдан Қазақ ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған. Шығармалары Моделирование жидкофазных каталических гидрогенизационных процессов, А., 1997; Моделирование оптимизации промышленных реакторов с неподвижным слоем катализаторов, А., 1998. Тағы қараңыз * Әзірбайжан * Технология * Профессор Дереккөздер
Сіләмбек Қыдыралин

Сіләмбек Қыдыралин (20.10.1908, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы — 27.2.1983, Семей қаласы) — актер, Қазақ КСР-інің халық артисі (1954). * 1934 ж. Семейде ұйымдасқан облысы қазақ драма театрының (қазіргі Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драмалық театры) актерлер труппасына қабылданады. Қыдыралин театр сахнасында Кебек, Еспембет, Қобыланды, Абай (М.Әуезов, “Еңлік-Кебек”, “Қара Қыпшақ Қобыланды” және Л.С. Соболевпен бірігіп жазған “Абай” спектаклінде), Тарғын, Бекежан (Е.Г. Брусиловский, “Ер Тарғын” мен “Қыз Жібек”), Балуан (Ғ.Мүсірепов, “Ақан сері — Ақтоқты”), Шораяқ (Ш.Хұсайынов, “Алдаркөсе”), т.б. рөлдерді орындап, актерлік шеберлігін танытты. * “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев

Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев (1.1.1943 жылы, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Бектөбе ауылында туған) – саясаттану ғылымдарының докторы (2006), профессор (2008). КСРО Білім беру ісінің үздігі (1984). ҚазМУ-ды (1968, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) және Ленинград (Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1971) бітірген. ҚазМУ-да оқытушы, доцент (1971–86), Қазақ КСР-і Сауда өнеркәсіптік палатасы төрағасының орынбасары (1986–87), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) доцент, кафедра меңгерушісі (1987–92), ҚР-ның Түркия мемлекетіндегі елшілігінде 1-хатшы, кеңесші (1992–96), ҚР Сыртқы істер министрлігінің Орталық аппаратында Бас басқарма басшысының орынбасары, басшысы, Департамент директоры (1997–99), Сыртқы істер вице-министрі, ҚР-ның Пәкстан Ислам Республикасындағы Төтенше және өкілетті елшісі (1999–2003), Халықаралық экономика ынтымақтастық ұйымының Бас хатшыы (2003–04), ҚР Сыртқы істер минстрлігінің орталық аппаратында Ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі (2004–05), Сыртқы істер министрлігінің кеңесшісі (2005–06), Қазақ ұлттық аграрлық университеті ректорының халықаралық қатынастар жөніндегі кеңесшісі (2007–08) қызметтерін атқарды. 2008 жылдан халықаралық байланыс жөніндегі проректор. «Внешняя политика Пакистана в контексте обеспечения региональной и глобальной безопасности (политологический анализ)» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1055394660 Генсеком ОЭС утвержден представитель Казахстана Бекжасар Нарбаев] *Ленинград мемлекеттік университеті *Доцент *Түркия
Сакстер

Сакстер — герман тайпаларының бірі. Алғашқыда қазіргі Германияның Шлезвиг аймағында өмір сүрген. Батыс Рим империясы тұсында қарақшылықпен айналысатын тайпа ретінде аты шықты. 5 ғасырда римдіктер Британиядан өз әскерлерін алып кеткен кезде, сакстердің бір бөлігі келесі бір герман тайпасы — англдармен бірге Британ аралдарына келіп, тұрақты қоныстанып қалды. 6 ғасырда сакстер Оңтүстік Англияда Эссекс, Уэссекс, Сассекс деп аталатын бірнеше корольдіктер құрды. Уэссекс осылардың ішіндегі ең құдіреттісіне айналып, басқаларын өзіне қосып алды. 871 — 899 ж. Уэссекстің королі Ұлы Альфред болды. Англдер мен сакстер қазіргі ағылшын ұлтының негізін қалады. Олар ағылшын тілі мен мәдениетінің әртүрлі аспектілеріне үлкен ықпал етті. Саксондардың атауынан Германиядағы тарихи аймақтың атауы - Саксония (қазіргі уақытта бұл Германияның Төменгі Саксония, Саксония-Анхальт және Саксония еркін мемлекеті) атауы шықты. Британ аралында англдар және утестермен бірге саксондар ағылшын этносының қалыптасуына қатысты. Германияда қалған сакстер 9 ғасырда Саксония герцогтігін құрды. Кейіннен бұл аймақ біртұтас Германияның құрамына кіріп, қазіргі неміс ұлтын қалыптастырды.
Боровской ауылдық округі

Боровской ауылдық округі – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Боровской ауылы кіреді. Орталығы – Боровской ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 9781 адамды құрады. Дереккөздер
Кемпірсай кенді алқабы

Кемпірсай кенді алқабы– Ақтөбе облысы Орал тауының оңтүстігінденде Орталық Орал көтерілімі ауқымында орналасқан аса ірі хромит, никель, кобальт кен орындары шоғырланған алап. Хромит кен қоры жағынан дүние жүзі бойынша 2-орында. 1920 – 36 ж. ашылған. Алап меридиан бағытында 88 км-ге созылған, кенді бөлігінің ені солт-ндегі 1 км-ден оңт-ндегі 50 км-ге дейін өзгереді, ауданы 1200 км². Кемпірсай ультрабазит алабында барлығы 160 кен орындары, кен білінімдері мен минералданған нүктелер анықталған. Кемпірсай кенді алқабында палеозой және прекембрий тау жыныстары созылыңқы көтерілім түзеді, ол Орал тауы антиклинорийінің оңт-тегі жалғасы болып табылады. Кен орындары осы антиклинорийдің шығыс қапталында, аймақтық терең жарылым маңында орналасқан. Жарылымға шығыс жағынан девон және одан да жас түзілімдермен толған ойыс жанасады. Интрузивтің солт. бөлігі антиклиналь қатпарының флексурасымен күрделенген, оңт. үш антиклинальді қамтиды. Кейінгі девонда жер бетіне көтерілген интрузив қатты үгілуге ұшыраған. Геол.-құрылымдық карталау мен құрылымдық-іздеме бұрғылау нәтижесі интрузив құрамындағы перидотит дуниттен басым екенін көрсетті. Дунит массивтің оңт.-шығыс бөлігі мен солт. жартысында кеңінен таралған. Перидотит пен дунит-гарцбургит белдемдерінде жатқан кен денелерінің өлшемдері шағын (қалыңд. бірнеше м, ұзындығы 10 – 100 м). Олар тұтас, жиі сеппелі кентастардан тұрады. Кентасты хромшпинелидтердің құрамында Cr2O3 мөлш. 40%-ке дейін, ал Al2O3 – 30 – 38%. Ал дунитпен байланысты кен денелері үлкен өлшемдерімен (қалыңд. ондаған м, ұзындығы 800 м-дей), Cr2O3 мөлшерінің жоғары (60%-ке дейін) және алюмооксидтер мөлшерінің төмендігімен (7 – 11%) сипатталады. Кен денелері, негізінен, антиклиналь қанаттарында орналасқан. Кен орындарының барлығы кен түзілуден кейін тектоник. қозғалыстар салдарынан блоктарға жіктелген. Тектоник. құбылыстар лықсымалар мен қаусырмалар, кейде ығыспалар мен бастырмалар түрінде білінеді. Интрузив аумағында Қазақстанның негізгі шикізат базасы саналатын Кемпірсай никель-кобальтты кендері орналасқан. Басты кен минералдары – жасыл және сарғыш жасыл түсті нонтронит пен гарниерит, қосымша минералдар – керолит, асболан, никельді хлорит, гетит, гидрогетит, т.б. Кен денелерінің қалыңд. 1 – 2 м-ден 21 – 26 м-ге дейін. Кен орындары ашық тәсілмен игеруге ыңғайлы. Дереккөздер:
Шүлбі археологиялық экспедициясы

.]] Шүлбі археологиялық экспедициясы, Шульба СЭС құрылысы басталар кезде далалық зерттеулер жүргізген. Оған 1977, 1980, 1982 жылдары А.Г.Максимова, 1981, 1983 жылдары С.М.Ақынжанов жетекшілік еткен. Әрбір далалық маусымда түрлі дәуірлерді зерттейтін 3–4 отряд жасақтаған. Шүлбі археологиялық экспедициясы тас дәуірі, петроглифтер, қола және темір, орта ғасырлар тарихи-мәдени кезеңдерінің нысандарын зерттеумен шұғылданған. Әр жылдары экспедиция отрядтарында Х.Алпысбаев, Л.Макарова, З.Самашев, Ж.Таймағамбетов, С.Ақынжанов, Ф.Х.Арсланова, А.С.Загородний, Н.А.Боковенко, Г.Ш.Кущ, т.б. археологтар жұмыс істеп, ғылыми ізденістермен айналысты. Кешенді түрде жүргізілген далалық жұмыстар Шығыс Қазақстан өңіріндегі тас дәуірінен бастап кейінгі орта асырлармен мерзімделетін көптеген ескерткіштердің анықталуына мүмкіндік берді. Алынған мәліметтер республиканың шығыс өңірі ірі мәдени ошақтардың бірі болғандығын дәлелдейді. Дереккөздер:
Жүсіп Байболатұлы Қыдыров

Жүсіп Байболатұлы Қыдыров(18 наурыз 1937 жыл, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Талап ауылы - 1983)- ақын. 1960 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін (журналистика бөлімшесін) бітіріп, баспасөз орындарында әр түрлі қызмет істеген. 1960— 1966 жылдары «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1966—1967 жылдары Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» студиясының дубляж бөлімінде аға редактор, 70-жылдардың соңымен 80-жылдардың басында «Жалын» баспасында аға редактор болды. Әдебиетке 60-жылдардың басынан бастап араласқан. Алғашқы бір топ өлеңі республика жас ақындарының «Жырға сапар» атты жинағында басылды. Кейіннен бірнеше жыр кітабы өмірге келді. Алматы, Мәскеу баспаларынан орыс тілінде жинақтары шыққан. Шығыс поэзиясының жүлдыздары — Рудакидің, Хафиздің, Физулидің, сондай-ақ Шелли мен Блоктың жырларын қазақшалаған. «Мың бір күн» өлеңдер жинағы үшін 1984 жылы (қайтыс болғаннан кейін) Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты атағы берілді. Алматы қаласы көшелерінің біріне есімі берілген. Шығармалары * Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964; * Таңғы сәт. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1966; * Жұлдыздарға жол. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; * Нұржаусын саған. Поэмалар, балладалар. А., «Жазушы», 1974; * Под вечным солнцем. Стихи. А., «Жазушы», 1975; * Гүлқайыр. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1976; * Жанартау жүрек. Өлеңдер. «Жазушы», 1978; * Гүл ашқан шақ. Өлеңдер. А., «Жалын», 1979; * Жайсаң жаз. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1980; * Жібек жел. Поэмалар, өлеңдер. А., «Жалын», 1981; * Құмыр бұлбұл. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1982; * Мың бір күн. Өлеңдер. А., «Жалын», 1983; * Цветок счастья. М., «Молодая гвардия», 1983; * Үкілі домбыра. Күйлер. А., «Өнер», 1984; * Салтанатым, шеруім. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1985. Дереккөздер
Кемсіну

Кемсіну, кемсіту – адам мінезіндегі ұнамсыз қылықтың бір түрі; өзгелерді менсінбеу, қорлау, оларды өзінен төмен санау. Мұндай қылық адамның жөнсіз тәкаппарлығын, өркөкіректігін білдіреді. Қиналған, тапшылық көрген, жетімсіз адамдардың іс-әрекеті мен мінез-құлқындағы кемшіліктерін кемсіну адамгершілікке жатпайды. Адам мінезіндегі өзгелерді кемсіну сезімі, психологиялық тұрғыдан алып қарағанда, гуманистік көзқарастарға кері қатынасты білдіретін сипат. Дереккөздер:
Сақар

Сақар — калий карбонаты, поташ. Химиялық формуласы: K2CO3. Cақар — ақ түсті, ұнтақ зат. Ауада ылғал тартып үгіледі. Суда жақсы ериді. Сақарды KOH ерітіндісіне CO2-мен әсер ету арқылы және глинозем өндірісінде қосымша өнім ретінде алады. Сұйық сабын, арнайы шыны алуда және тоқыма өнеркәсібінде, фотографияда, т.б. қолданылады. Дереккөздер:
Боскөл ауылдық әкімдігі

Боскөл ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Боскөл ауылы кіреді. Орталығы – Боскөл ауылы. Тарихы Округ құрамында болған Саманы, Талапкер ауылдары 2023 жылы таратылған соң, Боскөл ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2089 адамды құрады. Дереккөздер
Евгений Иванович Шульгин

Евгений Иванович Шульгин (1943 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (1999), профессор (2001). * Қарағанды политехникалық институтын (1967, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. * Осы оқу орнында 1967-1977 жылдарында ғылыми қызметкерден электр жабдықтары бөлімі меңгерушісіне дейін жұмыс аттарған. * 1977 ж. ғылыми-зерттеу секторының аға ғылым қызметкері. * 1982 жылдан ҚарМТУ электр жабдықтау және электротехника кафедраның доценті, профессоры. 90-нан астам ғылыми еңбектің авторы.Ғылыми еңбектері тау-кен жұмыстарын қауіпсіз жүргізу мәселелеріне арналған. Шығармалары: * Вероятностный метод выбора признака показателя выбросоопасности и его граничных значений для опасных и неопасных пластов (1979); * Комплекс шахтной сейсмоакустической аппаратуры АИС-5 (1975); * Структурная схема цифровой системы сбора, передачи и обработки сейсмоакустической информации» (2002). Дереккөздер
Кемтарлық

Кемтарлық – организмнің қалыпты құрылысының іштен кем болып тууы. Кемтарлық тың пайда болу себептері 2 топқа бөлінеді: 1) сыртқы себептер. Оған жүкті әйелдің жұқпалы аурулармен ауруы, жатырға күш түсу, радиациялық зардаптар, химиялық заттар мен дәрі-дәрмектің әсері, сондай-ақ психикалық өзгерістер (қайғы, мұң, т.б.) жатады. Бұл айтылған себептер, әсіресе, жүктіліктің 5 – 12 апталарына сәйкес келсе, өте қауіпті; 2) ішкі себептер: тек қуалайтын кемістіктер, ұрық клеткаларының биологиялық сапасының төмендігі, эндокриндік өзгеріс, болашақ ананың жас мөлшері, жыныс бездерінің аурулары, т.б. Бұл себептер ұрық клеткаларының толықтай жетілмеуіне әкелуі мүмкін. К-қа ұшыраған ұрық көп жағдайда өзінің дамуының алғашқы кезеңінде өледі. Ал кейбіреуі туғаннан кейін өлуі мүмкін. Кемтарлықтың 2 түрі бар: 1) адамның жеке органдарында кездесетін кемістік (оқшауланған кемтарлық). Мыс., жырық, құлақ қалқаны құрылысының өзгеруі, мұрынның дұрыс қалыптаспауы, бет-жақ сүйектерінің үлкейіп өсуі, тілдің үлкеюі (макроглоссия), қан, лимфа тамырларында пайда болатын өсінділер (гемангиома, лимфангиома, т.б.), жүректің ауысып оң жаққа орналасуы, бауыр, бүйректің орындарының ауысуы, саусақтың, бақайдың саны артық не кем болуы, т.б. 2) егіздер кемістігі. Мыс., егіз баланың жамбас, көкірек сүйектерінің бірігіп, кейде дұрыс қалыптасып өскен бір организмге екінші толық жетілмеген организмнің жабысып тууы. Мұндай кемістігі бар адамдар кейде ұзақ өмір сүруі мүмкін. Кемтарлыққа, негізінен, хирургиялық және пластикалық операциялар жасалады. Тез өсетін қан тамырларынан шыққан өсінділерді рентген сәулелері арқылы өсуін баяулатады. Жақ сүйектерінің өсуін бақылап, ортопедиялық аппараттардың көмегімен қалпына келтіруге болады. Кемтарлық өсімдіктер арасында да кездеседі. Бұған өсімдік органының дамып жетілмеуі, не қабысып өсуі, сондай-ақ, тым өсіп кетуі, жеке бөліктерінің ажырап көбеюі, жапырағында, сабағында түрлі өсінділер пайда болуы, т.б. жатады. Өсімдікте кездесетін кемтарлық кейде пайдалы болады. Мыс., гүл аталығының күлтеге айналған кемтарлы ғынан желбіреген гүл пайда болады. Организмдер мен органдардың іштен туған кемістіктерін тератология ғылымы зерттейді. Дереккөздер:
Сақал қаған

Сақал қаған (Согэ) — 708–710 жылдар аралығында билік еткен Түргеш қағанатының екінші билеушісі, Үшлік қағанның ұлы. Басқаруы 708 жылы әкесінің орнына билікке келген. Ол билікте ұзақ отыра алмады және Түргеш мемлекетіндегі ішкі қайшылықтарды жеңе алмады. 708 жылы Сақал қаған шығыс түріктеріне қарсы Қытаймен одақтасады. Ашина әулетінің өкілі Күл Шор ханға қарсы шығады, ал оны қытайлықтар қолдайды. Бұл Сақал қағанның Қытайдың шекаралық бекінісі Аносиге (Куша) шабуыл жасатады. Сақал қағанға қарсы өзінің туған інісі Жену де қарсы шығып, ол шығыс түріктерге барады да, Қапаған қағанды соғысқа итермелейді. 710 жылы Сақал қаған Шығыс Түрік қағанаты әскерінен жеңіліп, қолға түседі. 711 жылы Қапаған қаған Сақал қаған мен інісі Женуді өлтіреді. Сақал қаған қолға түсірілгеннен кейін Түргеш қағанаты уақытша өмір сүруін тоқтатады. Сілтемелер * Қағанат * Қаған Дереккөздер Тағы қараңыз
Сақау Мәукеұлы

Сақау Мәукеұлы (1798, Павлодар облысының Баянауыл ауданы — 1875) — ақын. Жасынан ақындығымен, әншілігімен көзге түскен. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Құлболды бөлімінен шыққан. Бізге оның 9 өлеңі мен 5 айтысы жеткен. Өлеңдері негізінен белгілі билер Шоң мен Торайғырға арнау үлгісінде жазылған. Ақан серімен сөз сайысында қарсыласының сынынан мүдірмей өткен Сақауға сері үкілі бас киімін тарту еткен. Орынбай ақынмен сөз қағысуында тапқырлығымен елге танылса, Тоғжанмен бірнеше рет айтысқанда көбіне жеңіліп отырған. Соңғы айтысында ғана келін болып босаға аттаған Тоғжанның жеке басының кемшілігін бетіне басу арқылы жеңіске жеткен. Сақау шығармалары Қазақстанның ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер:
Қылмыс социологиясы

Қылмыс социологиясы Қылмыс социологиясы— қылмыстың әлеуметтік-психологиялық жақтарын, себептерін және оны алдын алу, болдырмау шараларын зерттейтін социология ғылымының саласы. Қылмыс мәселесін жете түсіну құқықтық саланың маңызды аясы — қылмысты зерттеудің социологиялық әдістеріне сүйенетін криминологияның пайда болуына әкелді. Қылмыс социологиясы дербес ғылыми бағыт ретінде 19 ғ-да пайда болды. Қылмыстың әлеуметтік себептері жөніндегі мәселе алғаш рет Э.Дюспетьо, А.Генри, К.Герман, т.б. еңбектерінде жан-жақты талданды. Позитивті социологияның дамуы мамандардың қылмыстық құқыққа қызығушылығын арттырды. Қылмыстық құқықтың социологиялық мектептері қылмыстың себептерін әлеуметтік ортадан іздеді. Қылмысты социологиялық тұрғыдан зерттеу — оның нақтылы өзін ғана емес, оған тікелей қатысы бар, оған әсер ететін ұқсас құбылыстарды да қамтиды. Социологиялық әдебиеттерде бұл құбылыстар қатарына адамның мінез-құлқындағы үйлеспеушілік, ауытқушылықтар да енеді. Адам бойындағы ауытқушылыққа психологиялық өзгерістермен қатар нашақорлық, ішімдікке салыну, маскүнемдік секілді қоғамға жат қылықтар жатады. Бұл іс-әрекеттер қылмыс жасаудың негізгі шарттары мен себептерін құрайды. Қылмыс тікелей теріс мінез-құлық сипатындағы себептерден (экономикалық, әлеуметтік-мәдени, т.б.) ғана туындамайды. Көбінесе жасөспірімдер мен жастардың қылмыс жасауында олардың тәрбиесіндегі кемшіліктердің ерекше маңызы бар. Қылмыс мәселесін жете түсінудегі маңызды қадам қылмыстың алдын алуға тікелей немесе жанама түрде ықпал ететін іс-шараларды жүзеге асыру болып табылады. Бұл іс-шаралар қоғамдық қатынастарды жетілдіруге бағытталған жалпы және қылмыстың себептер мен оған әсер ететін жағдайларға байланысты нақтылы болып бөлінеді. Қылмыстың нақтылы түрлерін зерттеу социологиялық, демографиялық, құқықтық және жеке дара психологиялық әдістер арқылы жүреді. Дереккөздер Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
Будённый ауылдық округі

Будённый ауылдық округі – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Будённовка, Қызылту ауылдары кіреді. Орталығы – Будённовка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1264 адамды құрады. Дереккөздер
Сақина (түсінік)

Сақина, алгебрада — қазіргі алгебраның негізгі түсініктерінің бірі. Сақина деп бос емес R жиынын айтады. Осы жиынның белгілі бір ретпен алынған кез келген а, b және с элементтері үшін: 1) a+b b+a қосудың коммутативтілік; 2) a+(b+c)(a+b)+c қосудың ассоциативтілік; 3) a+xb теңдеуінің xb-a шешуі болатын қосудың қайтымдылық; 4) a(b+c)ab+ac дистрибутивтілік шарттарын қанағаттандыратын қосу және көбейту амалдары анықталады. Сақина алгебрадан басқа функционалдық талдауды жетілдіруде операторлар сақинасы, функция сақинасы түрінде қолданылады. Пайдаланылған әдебиеттер:
Клапан

Клапан ( – қақпақ, жапқы) – машиналарда және құбырларда газдың, будың немесе сұйық заттың өтер жолын тарылту-кеңейту арқылы оның ағынын реттеп тұратын бөлшек не тетік. Қштен жанатын қозғалтқыштарда, сорғыларда, компрессорларда, ауа үргілерде, т.б. Клапан газ немесе сұйықтық ағынын бөлетін немесе соны басқаратын механизмнің бөлігі болып табылады. Клапан құбырға кіріктіріліп жасалған тұрықтан (корпустан) және тұрық ішінде орын ауыстыратын газ не сұйық өтпенің қимасын, сол арқылы оның өткізу қабілетін өзгерткіш жапқыдан тұрады. Клапан газ не сұйықтықты ішке кіргізуге арналса енгізу Клапаны деп, сыртқа шығарса – шығару Клапаны деп аталады. Клапанды желіде қысым айырмашылығын тудыру үшін (дроссельдік Клапан), сұйықтықтың теріс ағуына тосқауыл ретінде (кері Клапан), қысымды шамадан тыс өсуден сақтандыруға (сақтандырғыш Клапан), газ бен сұйықтың ағымы мен қысымын реттеу мақсатында (реттеуіш Клапан) және қысымды төмендету немесе тұрақты ұстау үшін (редукциялық Клапан) қолданады. Құбырды ағытқанда ішіндегі сұйықтық немесе газ ағып кетпес үшін ұшын бірден бітеп тастайтын бөгеуіл Клапан пайдаланылады. клапан түрлері * Керi бағытты клапан (Клапан обратный) — тек бір бағытты ағында жұмыс істейтін ортадағы кері ағынды автоматтандырьшған түрде өзгертетін клапан. * Қысым клапан (Клапан давление) — жетектің артық қысымын реттеп отыратын құрылғы. * Сақтық клапан (Клапан предохранительный) — жұмысшы ортадағы мөлшерден тыс қысымды бір қалыпты жіберіп отыратын клапан. * Төмендеткіш клапан (Клапан редукционный) — қысымды төмендетіп, оны тұрақты етіп ұстап тұратын клапан. Дереккөздер
Автомобиль дәрі қоймасы

Автомобиль дәрі қоймасы (орыс тілінде - автомобильная аптечка) — ішінде жедел жәрдем көрсетуге қажетті дәрі-дәрмектері (мысалы, йод, бинт, қан тоқтатуға арналған таспа және т.б.) бар автомобиль ішінде міндетті түрде болуы тиіс қобдиша. Дереккөздер
Юрий Аркадьевич Шустеров

Юрий Аркадьевич Шустеров (8.9.1960 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1998), профессор (1999). * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1983, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Қарағанды облыстық ауруханасында дәрігер-окулист (1983–1986), офтальмолог-дәрігер (1986–1987). * Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында ассистент (1990–1994); * 1994 жылдан Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтында жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. * 1998 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері көз аурулары мәселесіне арналған. 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Шығармалары: Межслойная рефракционная тоннельная кератопластика (1999). Дереккөздер
Қазтай Наменгенов

Қастай Наменгенов (2.5.1927 жылы, Қарағанды облысы Жаңаарқа аудуданы Ортау ауылы – 1991 жыл) – заң ғылымдарының докторы (1984), профессор (1987). Алматы мемлекеттік заң институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Ош облысында (Қырғызстан), Алматы қаласында облыстық адвокаттар коллегиясында адвокат (1953–55), Кәсіподақтардың Қазақ Республикасының заң консультациясында кеңесші (1956–1961), Қазақстан Ғылым Акакдемиясының философия және құқық институтында аспирант, кіші аға, ғылыми қызметкер, Қазақстан ҒА Төралқасының ғалым-хатшысы, Қазақстан Ғылым Акакдемиясының қызметін үйлестіру кеңесі төрағасының орынбасары (1961–83), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін (1983–91) атқарған. 1982 жылы . «Абсолютные и относительные изобретательские правоотношения» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері ғылыми-техникалық прогрестің құқықтық мәселелеріне арналған. Дереккөздер Сілтемелер *Алматы мемлекеттік заң институты *Қазақстан Ғылым Акакдемиясы *Адвокат
Сақина тастау

Сақина тастау (басқаша атауы — ақшымшық) — қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан дәстүрлі ойындарының бірі. Ойынға он-он бес адам қатысады. Олар бір жігітті немесе қызды ортаға шығарып, қолына сақина ұстатады. Кейде сақина болмай қалған жағдайда бақыр тиынды да қолдануға болады. Ойын ережесі бойынша жігіттер мен қыздар дөңгелене отырады. Отырғандардың арасынан бір кісі өтетіндей бос орын қалдырылуы керек. Ойынды жүргізушінің сақинаны кімге тастайтыны өз еркінде, тек кімнің алақанына салып жібергенін білдірмеуі керек. Сақинаны алған ойыншы да білдірмеуге тырысады. Сонан соң сақина тастаушы “ақшымшығымды бер” деп дауыстайды. Осы сәтте сақинаны алған ойыншы “менде” деп орнынан тұруы керек. Әр ойыншы өзінің оң жағындағы көршісі үшін жауап береді. Сондықтан ойыншылар бірін-бірі ұстап, тұрғызбауға тырысады. Егер сақинаны алған ойыншы орнынан тұрып кетсе, жазаны сол жағындағы ойыншы тартады, ал тұра алмай қалса, жазаны өзі тартады. Жазасы көпшіліктің ұйғаруымен өнер көрсету: өлең айту, би билеу, домбыра тарту, т.б. Жазаны орындағаннан кейін жүргізуші ойынды қайта бастайды. Дереккөздер:
Автомобиль доңғалақты теңге

Автомобиль доңғалақты теңге (орыс тілінде балансировка автомобильных колес). Автомобильдің бір қалыпты қозғалуы үшін оның доңғалақтары теңгерілуі тиіс. Сондықтан арнаулы техникалық қызмет көрсететін станцияларда қосымша жүк бекіту арқылы доңғалақтардың айналымы тұрақтандырылады. Теңгерілген доңғалақтар автомобильдің түзу жүруін қамтамасыз етеді. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі