kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Логикалық программалау

Логикалық программалау тілдері PROLOG және LISP жасанды интеллект проблемаларының есептерін шешуге арналған. LISP тілін 50-інші жылы Д.Макартни символдық информацияларды өңдеуге арнап құрды. LISP тілінің мәліменттерінің негізгі құрылымы тізімдер, тізімнің элементтері атомдар. Lisp тілінің бір ерекшелігі динамикалық жаңа объектілерді құру мүмкіндігі, объект есебінде программаның өзі де қатыса алады. 70-жылдары Lisp тілінің негізінде құрылған Prolog тілі логикалық программалау тілі болып табылады. Prolog программасының негізгі элементі атом болып табылады және жеке объектілер арасындағы қарапайым қатынастарды көрсетеді, басқа программалау тілдеріне қарағанда атом түсінігінің мағыналық мәні басқа. Тіл тек сипаттамадан тұрады және инструкциялары жоқ, яғни процедуралы емес. Әр Prolog программа сөйлемдер жиынынан тұрады, яғни жәй тұжырымдар немесе импликациялар. Prolog тілінің базасында эксперттік жүйелер, білімді көрсететін жүйелер, білім базасы және жаратылыс тілдерін өңдейтін жүйелер құрылады. Prolog тілінің негізіне математикалық логика элементтері қолданылады. Программа объектілер арасындағы қатынас терминдері арқылы сипатталады. Логикалық программалау тілдерінің жетістігі параллель программалау принципі қолданылады. Prolog тілінің көптеген танымал модификациялары бар, оның ішінде ең көп тарағаны – Borland фирмасының Turbo Prolog программалау жүйесі. Жасанды интеллект проблемасына арналған жаңа логикалық және функционалды программалау тілдері құрылуда, мысалы, DURAL, VALID тілдері. LISP тілі және оның модификациялары символды өңдеуге арналған бағытталған программалық бөлімді құруға кең қолданады және қазіргі кезде көптеген тиімді компиляторлары бар.
Кәдімгі таушымылдық

Кәдімгі таушымылдық (Сарғалдақтар тұқымдасы) - Қазақстандағы үш түрдің ішіндегі жаппай кездесетін түрі. Тек Алтай тауларында, жапырақты және аралас ормандарда, алаңқайларда, шалғынды беткейлерде өседі. Көбінесе қалың шілік құрайды. Биіктігі 100 см болатын сабағы біртіндеп жуандайтын тамырға жалғасқан. Гүлдері ірі диаметрі 15-18 см. Гүлдері бір-біреуден, бес қабықты тостағанша жапырақшалы, бес желекті. Желектер саны онға дейін кездесуі мүмкін. Аталықтар саны көп, ашық сары тозаңды. Мамыр-маусымда гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жеміс төрт немесе бес ұзарған жапырақшалардан тұрады. Тұқымы жылтыр, шар тәрізді. Кейбір елдерде халықтық медицинада асқазан-ішек ауруларын, кейбір ісік түрлерін, өкпе ауруын, безгекті емдеуге пайдаланылады. Соңғы кездері тамыр тұнбаларын жүйке ауруларын емдеуде қолданады. Дереккөздер
Томас Грэм

20.12.1805-11.09.1869 Ағылшын химигі. Лондон Патша қоғамына мүше (1839 жылдан). 1826 жылы Глазгодағы университетті бітірген. 1827-1828 жылдары Эденбург университетінде жұмыс істеген, 1890 жылдан бастап профессор болған. Лондон университетінің колледжінің профессоры (1837-1855), Тиын ауласының (Монетный двор) директоры (1854). Негізгі еңбектері газдардың диффузиясын зертеуге және коллоидтық химияға арналған. Газ диффузиясының жылдамдығы оның молекулалық массасынан квадратты түбіріне кері пропорциналды екенін анықтаған (бұл тәуелділік Грэм заңы деп аталған). Фосфор қышқылының әр түрін зерттеп (1833) олар металл атомына ығыстырылатынын сутек атомдарының мөлшерімен ерекшеленетін көрсетті және химияға қышқылдардың бірнеше негізділігі жайлы түсінікті енгізді. Газдарда ішкі қажалу болатындығын анықтаған. Қалайша сұйықтар жарғақ арқылы өтетінін зерттеген; заттарды перде арқылы өту жылдамдығына байланысты екі класқа бөлуді ұсынды - кристаллоидтарға (жылдам диффузияланатын және кристалданатын ) және коллоидтарға (диффузияланбайтын және кристалданбайтын). "Золь" (кірне) және "гель" (сірне) түсініктерін енгізген (1864). Осмос құбылысын зерттеп, оның көмегімен жануарлар мен өсімдіктердің көптеген өмірлік үрдістерін түсіндірді. Түрлі қосылысарға кристаллизациондық су кіретінін анықтаған. Палладий, оның кристалдық торына H 2 молекулалары енгізілу нәтижесінде, сутегінің едәуір үлкен мөлшерлері адсорбциялайтынын көрсеткен. Лондон химиялық қоғамының негізін қалаушы және бірінші президенті (1841-1843), (1845-1847). Петербург ғылым академиясының шетелдік мүше-корреспонденті (1866 жылдан бастап) болған. Пайдалаған әдебиет: С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Жарықгүл

Жарықгүл-сарғалдақ тұқымдасының бір туысы.Көп жылдық шөптесін өсімдіктер.Бұтағы сирек,жапырағы тілімделген,гүлі ірі,көбінесе сары не сарғылт,кейде ақ.Жемісі көп тұқымды,жылтыр қара.Жер шарының солтүстік жартысының қоңыржай және арктика аймақтарында тараған 15 түрі бар. КСРО-да 11,оның ішінде Қазақстанда 3 түрі өседі.Олар:Жоңғар Жарықгүлі,сарыгүл,Күнкелді.Жоңғар Жарықгүлі-биіктігі 15-70см,көп жылдық шөптесін өсімдік,гүлі ірі, диаметрі 6см, сары, июньде гүлдейді.Тұқымы жылтыр қара. Жоңғар,Іле,Күнгей,Кетпен тауларында Теріскей Қырғыз Алатауында,Батыс Тянь-Шаньда 3000м биіктікке дейін орман арасында,альпі шалғындығында кездеседі.Әсемдік үшін өсіріледі. Дереккөздер Қазақ энцеклопедиясы
Дэйвис Анджела Ивонн

Дэвис, Дэйвис Анджела Ивонн - АҚШ-тағы соғысқа қарсы қозғалысқа және негрлер көтерілісіне қатысушы. Ол 1944 жылы 26 қаңтарда Бирмингемде жарқын дүниенің есігін ашқан. Дэвис Анджела - АҚШ компартиясының мүшесі. Брендис университетінде білім алды (Уолтем қаласы, Массачусетс штаты), сондай-ақ Сорбаннада (Франция) , Майндағы Франкрут (ГФР) университетінде оқыды.Оның еңбегін халқа бығылап, 1968 жылы Дэвиске магистр ғылыми дәрежесі берілді. Дэвис Калифорния университетінде (Лос-Анджелес қаласы) философиядан лекция оқиды. 1969 жылы компартияға мүше болғандықтан жұмыстан шығарылды. 1970 жылы қазанда өзінің озық ойлы көз қарастары үшін «кісі өліміне қатысты» деген жалған айып тағылып, тұтқынға алынды. Бұл өрескел жалаға дүние жүзінің бүкіл алдыңғы қатарлы адамдары қарсы шығып Дэвисті қорғады. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы, 3 том
Дуополия

Дуополия (лат. екі және грек. сатамын) — дамыған капиталдық елдерде шаруашылық салаларының нарықтық құрылымын белгілеу үшін буржуазиялық саяси экономияда қолданылатын термин. Дуополия жағдайында белгілі бір товардың тек екі поставщигі болады, олардың арасында монополиялық келісім (баға,өткізу рыногы т.б. туралы) болмайды. Дуополия ұғымы рыноктық ұйымының түрлерін білдреді. Бірінші түрі-рынокты екі ірі сауда-өнер кәсіб компаниялары үстемдік етеді де, олардың арасында баламасыз айырбас арқылы мол пайда табуды қамтамасыз ететін құпия жасалады. Мұндай жағдай XX ғасырдың бас кезінде етек алады. Екінші түрі қазіргі жаппай өндіріс салаларының рыногы, онда да екі компания үстемдік етеді. Олардың арасында монополиялық баға жөнінде жариясыз келісім болады да, бағасыз бәсеке жүргізеді. Үшінші түрі-араларында ешқандай монополиялық келісімі жоқ екі поставщик товарларын рынокқа шығарады. Дереккөздер Қазақ энцеклопедиясы, 3 том.
Фосформен улану

Фосформен улану - Фосфорлы өндірістің негізгі зиянды факторлары таралу және нақты жұмысшылардың денсаулығына қауіпті дәрежесіне қарай сары фосфордың буы (ШРЕК-0,03 мг/м3) және фосфорлы сутегі (фосфин, ШРЕК-0,1мг/м3) болып табылады. Жұмыс аймағының ауасыңда бұл заттардың концентрациясының жоғарлауы шлак және ферра фосфордың қосылуында болуы мүмкін. Сары фосфордың өндіріс конденция үдерісінде, фосфор қышқылының үш полифосфат натрий өндірісінің нейтролизациясында фосфордың фосрицины өндірісінде барабанды қайта істеу кезінде болуы мүмкін (В.А.Казловский, А.Г.Дардин). Фосфордың көп мөлшерде ағзаға енуі, сары фосфор және олардың қосындыларының өндіріс жағдайында, жұмыс орнының ауасында, концентрацияда, көбінесе шамадан тыс, фосфорлы улану дамуына қауіп төндіреді. Фосфордың ағзадан шығарылуы өкпе арқылы (шығарылған ауа арқылы) асқазан ішек тракты, зәр және тері арқылы. Фосфор буынның әсері төменгі тотығының пайда болуымен түсіндіріледі (Р 2 О 3 , Р 2 О 4 ) 3-4 фосфор тотығы. Бұдан басқа асқазанның ылғалды кілегей қабатында фосфор қышқылына айналуы мүмкін, ол кезде фосфордың бір бөлігі элементарлы жағдайда қалуы мүмкін. Ағзаға түсіп фосфор ең бастысы тотық және элементарлы фосфор түрінде жоғары минералданған тіндерге, көбінесе сүйек бауырға (Филов В.А. 1963ж.) дәнекерлейді. Фосфорлы улану патогенезі толық зерттелмеген. Фосфор қосындыларының политроптылығы ағзаның мүшелер мен жүйелеріне әсер етеді. Осыған байланысты фосфор зақымдану механизмі күрделі және әртүрлі. Қазіргі кезде басты орынды фосфордың басты ферменттік жүйелердің активтілігінің бұзылуына, қышқылдану үдерісінің қалыпты ағуын қамтамасыз ететін және де энергетикалық ресурстың шығарылуын қамтамасыз етеді (Г.И.Белоскурская, В.П.Верболович, Х.С.Сабырбаева 1980; А.А.Лунашев, А.С.Некрасова 1980). Осының арқасында әр түрлі дезоранизациясы пайда болады, тіндер, ағзалар және ағза толығымен өмір сүруі бұзылады. Фосфордың жалпы токсикалық әсері висцералды ағзалардың және жүйке жүйесінің 3-5 жылдан кейін фосфор массивті концентрациясында 8-12 жылдан кейін салыстырмалы төмен, жұмыс мекемелері үшін бірнеше ШРЕК-ны бірнеше жоғарлататын патологиялармен көрінеді. Дереккөздер
Иоганн Вольфганг Деберейнер

(15.03.1780-24.03.1849) Неміс химигі. Өз бетінше оқыған. 1810 жылдан Йен университетінің профессоры. Еңбектері элементтерді жүйелеу мәселелеріне, платиналық металдарды зерттеуге, катализге арналған. Ұсақталған платина (патиналыққара) өзі өзгерусіз қалып, химиялық реакцияларға себепші болатынын байқады; мысалы, шарап спиртінің сірке қышқылына (1821ж.) немесе күкірттік ангидридінің күкірт ангидридіне (1822ж.) тотығуын. Бұл жұмыстар Г.Дэвидің зерттеулерімен бірге питинаны қолданатын каталитикалық химияның негізін салды. Егер кальций-стронций-барий (1817), литий-натрий-калий, күкірт-селен-теллур және хлор-бром-йод (1829) триадаларында элементтер атомдар салмақтары өсу ретімен орналасса, олардың ортасындағы элементтің атомдық сомаларының жартысына тең екенін байқады. Бұл "триадалар ережесі" химиялық элементердің классификациясына арналған кейінгі жұмыстарында қолданылды. Пайдалаған әдебиет: С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Баданалы қоңырбас

Баданалы қоңырбас (жуашықты қоңырбас, мятлик луковичный) - эфемероидтардың басқаларынан көбірек таралғаны. Бұл дәнді дақыл, пияз бен сарымсақ сияқты, тұқымынан да, баданасынан да өсіп-көбееді. Пиязшықтары топырақ арасында емес, шашақтанып біткен масақтарының ішінде, гүл орнына, пайда болады. Бұлар өте ұсақ келеді, айналасын қоректік заттар қоршаған алғашқы тамырлары мен жапырақтары болады. Сыртын құрғақ қабыршақ қаптап жатады. Пиязшықтар жерге түседі, егер жел айдап барып дымқыл топыраққа түсірсе, олардан жаңа өсімдіктер өсіп шығады. Баданалы қоңырбас көктемде ғана көгеріп тұрады, ал жазға қарсы тұқымы пісіп немесе пиязшықтары жетілісімен жапырағы және сабағы қурап қалады; топырақтың ішінде тамыр мойыны мен тамырлары ғана тірі жатады. Бұл кезде қайтадан көктеп, сол күйінде қыстап шығады да, келесі көктемде тез көтеріліп, өсіп кетеді. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Қарашағыр

{{taxobox Таксономиясы Әжірек тегіне 10 биологиялық түр жатады: * Cynodon aethiopicus Clayton & Harlan * Cynodon barberi Rang. & Tadul. * Cynodon dactylon (L.) Pers. – бессаусақ қарашағыр * Cynodon incompletus Nees * Cynodon ×magennisii Hurcombe * Cynodon nlemfuensis Vanderyst * Cynodon parviglumis Ohwi * Cynodon plectostachyus (K.Schum.) Pilg. * Cynodon radiatus Roth ex Roem. & Schult. * Cynodon transvaalensis Burtt Davy Дереккөздер
Дузе

Дузе - итальян актрисасы. Актер семьясында туған. 4жасынан итальянның әр түрлі кезбе труппаларының спектакліне қатысады. 1873 жылдан бастап Джульетта, Офелия,Тереза Раккен (Золля осы аттас пьесасында ) т.б. рөлдерде ойнаы. 1800 жылдардың орта шенінде гострольдық сапарымен Италияны одан кейін Батыс Еуропа, Египет,АҚШ,Оңтүстік Америка елдерн аралап, актерлік өнерде үлкен табысқа жетті. Оның ойыны- сахналық қаhармандар психологиясын терең ашып көрсетуімен, жарқын эмоциялық бояу молдығымен ерекшеленеді. Дереккөздер Станиславский.К.С.,Менің исскустводағы өмірім.2-бас.,А.,1954;Кугель А.Р., Театральные портреты, Л., 1967; Шоу Б.,О драмме и театре,ағылш. аудару,М.,1963.
Иконоскоп

Иконоскоп-электр зарядтарының жинақталу құбылысы негізінде оптикалық кескінді телевизиялық сигналға түрлендіретін телевизиялық тартқыш түтік. Объектіден шағылысатын жарық ағыны (оптикалық жүйе арқылы ) бір-бірінен оқшауланған жарық сезгіш қабат-нысанаға келіп түседі. Күміс түйіршіктерінен құрылған бұл нысана өте кішкене фотокатоды ролін атқарады. Жарық ағыны әсерінен оның бетінде электр зарядтары топтасып потенциалды рельеф түзеді. Нысананың екінші беті жұқа металл қабат пен қапталған. Бұл қабат сигнал қабаты деп аталады. Әрбір фотокатод осы сигналдық қабатпен бірігіп конденсатор түзеді. Бұл конденсаторлар өзіне келіп түсетін электрондық сәуле әсерінен зарядталады да,жүктеме тізбекте кескін сигналы пайда болады. Дереккөздер Қазақ энцеклопедия
Сұңғыла

Сұмқұла – сұмқұла тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда өте көп кездесетін паразит өсімдіктердің бірі. Ол Қазақстанның барлық жерінде өседі. Сұмқұланы сазды құмдарда да, қалың өскен жусанның тамырында да көруге болады. Бұл онша үлкен емес - биіктігі 30-40 сантиметр келетін өсімдік. Хлорофилсіз және онша жетілмеген бозғылт түсті жапырақтары бар сабағында күңгірт күлгін реңді шашақтанған ірі-ірі гүлдері болады. Мұның да тұқымдары ұсақ және көп болады, олар қауашағынан жерге шашылып жатады. Сұмқұла жабайы жусанға да, сол сияқты мәдени өсімдіктерге де түседі. Ол жусан сияқты күрделі гүлділер тұқымдасына жататын, күнбағыстың тамырында да кездеседі. Сұмқұланы гербицидпен өлтіреді, немесе күнбағысты ауыспалы егісте себеді. Бұл жағдайда, бірнеше жыл бойы өзіне лайықты өсімдіктердің жоқтығынан сұмқұла өліп бітеді. Дереккөздер
Зиг-заг машина

Зиг-заг машина – тігіс кезінде қисық сызықты жолақты тудыратын, қабулары бір-біріне бұрыш жасай орналасқан. Мұндай машинамен жасалған тігіс өте әдемі шығады. жіптері тізбектеле өріліп, тігістері ер-ер түсетін тігін машинасы. Шілтер тоқу,тұс киіз жасау және тігін өндірісімен голантерия т.б.өнеркәсіп салаларында материалдар шетін ұштастырып қабу және сыру үшін қолданылады. Сондай-ақ аяқ киім, әсіресе мәсі тігуде кең өріс алған. Соңғы кездерде бұл машина Алматы тоқыма фирмасы мен «тұс киіз» фабрикасында қолданылып отыр. Мұның астыңғы, үстінгі тігісі біркелкі түседі. Зиг-заг машинасы кәдімгі тігін машинасы тәрізді, тек көлденең және тік орналасқан инелермен жабдықталған. Машинаның жылдамдығы 1 минутына 5000 қабу. Ені 10мм-ге дейін.Иненің реті мен горизанталь бағыттардың өзгеруі әсерінен және матаның орын өзгеруінен зигзаг образды жолақтар алуға болады. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы
Жіп төккіш машина

Жіп төккіш машина-мата,трикотаж және өндірістерінде жіп төгетін машина.Тоқуға ыңғайлы болу үшін жіпті белгілі қалыпқа келтіру керек. Мата өндірісінде өріс жібі ағаш немесе қағаз шөлмектерге яки ағаш катушкаларға, ал арқау жіп тоқыма станогы қайығына орналасқан шпуляға (қайықсыз станоктарда бобинаға ) төгіледі. Жіп төккіш машина жіп оралатын катушка немесе бобинаны ұстап тұратын механизмнен, оларды айналдыратын жіп жүргізгіш механизмнен, жіп тазалығын бақылайтын тетіктен, төгіліп біткен жіпті ұстағыш аспаптан тұрады. Дереккөздер Қазақ энцеклопедиясы
Красов Василий Миронович

Красов Василий Миронович (26.6.1911 , Украина, Харьков қаласы) – биохимик, биология ғылымының докторы (1964), профессор (1971). Харьков малдәрігерлік институтын бітірген (1932). Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық эксперименттік ветенария институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1932-56), Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында [[лаборатория меңгерушісі (1956-78) қызметтерін атқарған. «Белки крови животных в норме и при некоторых заболеваниях (Электрофоретические иследования)» деген тақырыпта докторлық диссертациясые қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері мал биохимиясы мәселелеріне арналған. Красов 5 өнертабыстың авторы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
Жэнь

Жэнь-конфуцийшілдіктің негізгі этикалық категорияларының бірі. Жалпы этикалық категория ретіндегі Жэньнің мемлкет басқарудың негізі ретінде қаралатынпарыз, әділеттілік сияқты жекеленген нақты принциптері де бар конфуцийшілдік бойынша қоғамда әрбір адам үшін әділетті орын бөлінген.Сондықтан ол өзінің парызын іждағатпен мүлтіксіз орындауы тиіс. Жэньнің принциптері мемлекет ішіндегі қатынастарды ғана емес, семья ішіндегі қатынастарды реттеуге де қолданылған. Жэнь қытай қоғамының әр түрлі дәуірлерінде түсіндіріліп отырған . Оның мәнәндегі гуманистік идеяларға қарап көптеген қытай ойшылдары бұл категорияны қытай гуманизімінің негізгі ұғымынын бірі деп санаған. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы
Кравцов Анатолий Григорьевич

Кравцов Анатолий Григорьевич (15.1.1941 жылы дүниеге келген, Ресей, Брянск облысы Новозыбеков қаласы) – экономика ғылымының докторы (1994). ҚазМУ-дың экономика факультетін (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1961 жылдан Қазақстан ғылым академиясының экономика институтында ғылыми қызметкер 1971, аға (1978) және жетекші (1995) ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. «Проблемы научно-технического прогресса в условиях перехода к рынку (на материал промышленности РК)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кравцов 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 13 монографияның авторы. Дереккөздер Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
Жылулық опат теориясы

Жылулық опат теориясы-әлемді тұйықталған жүйе ретінде қарастырып , оған термодинамиканың екінші бастамасын (қ. 19 ғасырдың екінші жартысында кейбр физиктер мен философтар жеке аспан денелері температураларының арасындағы айырмашылық бара-бара жойылады да, әлем температурасы бірқалыпты болып тараған күйге түседі деп санады. Сөйтіп, Әлем « Жылулық опатқа» душар болады. Жылулық опат теориясынан бір кезде дүниеде температуралар айырмашылығын туғызған «бірінші түрткі» жөніндегі қорытынды келіп шығады,ал мұның өзі дуниені құдай жаратты дегенге әкеліп соғады. Ф.Энгельс бұл теорияның реакцияшыл мәнін ашып, оның ғылыми тұрғыдан дәйексіздігін көрсетті. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы
Ингалятор аппараты

ИНГАЛЯТОР АППАРАТЫ — ингаляция жасауға қолданылатын мед. құрал. Мұны грек. ғалымы Гиппократ ойлап тапқан. Ол И. а-мен тыныс алу жолдарының неше түрлі ауруларын емдеген. И. а-ның құрылысык Салес-Жирон (1858), орыс ғалымы Я. М.Копплов (1908) жетілдірген. Қазір сов. ғалымдары И. И. Елкин, С. И. Эйделыптейн ойлап тапқан И. а. жиі қолданылады. Жүмысшылардың денсаулығын сақтау мақсатында ингаля-торлар поликлиникада, денсаулык сақтау пункттерінде, шахтылар мен тоқыма және хим. ф-каларында қү-рылған. И. а-ныд түрлері өтө көп. Мыс., бірнеше адамға бір мезгілде ингаляция жасайтын, көшпелі, жыл-жымалы, қалтаға салып жүретін түр-бар. ал қолдану принципі бірдей. Дереккөздер
Мир-араб медресесі

Мир-араб медресесі-қазіргі Орта Азиядағы білім беретін оқу орны. 1530-1536 жылдардағы Бұхара қаласында Шейх Мир-Арабтың Қаражатымен салынған. Оқу мерзімі-7 жыл.1975 жылы медреседе 50 шәкірт (2-і қазақ) оқыды. Ғимараты аса ірі ғимараттарға жатады. Сырт көрінісі төрт текшелі-квадратқа ұқсас.111 хұжрасы бар. Медресе екі бөлімнен тұрады- бірі дәрісхана және мешіт, екінші жағы шейхтың мәйітханасы. Ғимараттың сырты көксауыр кірпішпен өрнектелген.. түрлі май-олика, мозайкалар бар. Орта ғасыр архитектурасының ғажайып көріністерінің бірі.
Қымыздық дәрі

Қымыздық дәрі – тарандар тұқымдасының қымыздық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20-100 см, сабағы тік, тамыры қысқа, түйнекті. Жапырағының ұзындығы 2,5-13 см, ені 1,5-5 см, етженді, жоғарғылары сағақсыз, төменгілері қондырмалы. Гүл шоғы сыпыртқыға шоқталған, гүлі қос үйлі, дара жынысты, қызыл сары. Жемісі жаңғақша, үш қырлы, қою қоңыр түсті, жылтыр. Қымыздық дәрі шалғынды, далалы жерлерде, тау бөктерінде өседі. Батыс Еуропа, Моңғолияда, Гималайда, Қытай, Жапонияда, Солтүстік Америкада, КСРО-ның Еуропа бөлігінде, Кавказда, Орта Азияда, Батыста, Шығыс Сібірде, қиыр шығыста таралған. Қазақстанның Көкшетау, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Зайсан, Күнгей және Теріскей Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда қолданылады. Қымыздық дәрі қолда өсіріледі. Дереккөздер
Тарғақшөп

Тарғақшөп – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Тарғақшөп ең құнарлы мал азықтық өсімдіктердің бірі. Мұның таспа сияқты ұзын және жалпақтау келген жұмсақ жапырақтары сабағын қаптап шығады. Тарғақшөптің масақтары ерекше пішінді тығыз шашақбас болып біріккен. Үстіртін қарағанда, бұл масақтардың ішінде көптеген кішкентай кірпі жиналған сияқты болып көрінеді. Тарғақшөппен бірге - арпабас, бидайық, көкшолақ, су бидайық, қарабас шалғын сияқты көптеген жайылым дәнді дақылдары да өседі. Бұлардың барлығын жайылымда да, пішен күйінде де мал сүйсініп жейді. Оның қауырсын тәрізді жапырақтарына, қызғылт түсті шашақтанған және шоқпарбас болып біткен гүл шоғырларына, көгілдір және сары түсті гүлдеріне және түрліше пішінді болатын бұршақ жемістеріне қарап оңай ажыратуға болады. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Махизм

Махизм - # тар мағынасында – Австрия физигі және философы Э. Махтың философиялық көзқарасының жиынтығы; # кең мағынасында – 20 ғасырдың басында Э. Мах, Р. Авенариус (Швейцария) және олардың шәкірттерінің еңбектерінде, сондай-ақ К. Пирсон (Ұлыбритания) мен П. Дюгемнің (франция) еңбектерінде талданған философия мен ғылыми методологиясындағы субьективтік-идеалистік бағыт. Кейбір сипаттары жағынан Махизмге А. Пуанкаре (Франция) мен В. Освальдтің философиялық көзқарастары бейім. Махизм – позитивизмнің бір түрі. Ресейде Махизмнің жақтаушылары марксизмді Махизммен «келістіруге» әрекеттенген В. Чернов, П. юшкевия, В. Базаров, А. Богданов т. б. болды. В. И. Лениннің « Материализм және эмпириокритицизм» атты классикалық еңбегінде Махизм жан-жақты сыналды. Махизмнің негізгі теориялық қағидаларын Мах пен Авенариус бір мезгілде әрі бір-біріне тәуелсіз дерлік талдағанымен, Махизмнің кеңінен тарауы Махтың қызметімен байланысты. Мұның себебі оның еңбектері классикалық механизм физиканың дағдарысына тікелей жауап ретінде жарыққа шықты; Мах бұл дағдарыстың себебін түсіндірмек болып, онан шығудың программасын ұсынуға әрекет етті. Махтың субьективтік-идеалистік ілімінің негізі оның ойды үнемдеу теориясы және ол ұсынған «таза суреттеме ғылымды» көксеуі болып саналады. «Егер ойды үнемдеу принципін шынында «дүние тану теориясының негізіне» алсақ, бұл принцип басқа ешнәрсеге емес, тек субьективтік-идеализмге апарып соғады. Тек мен және менің түйсіктерім бар деп ойлау «үнемдірек...». Мах жаратылыс тану ғылымының жаңа деректерін идеалистік тұрғыдан пайымдады, материя – себептілік т. б. ұғымдарды ғылымнан аластауға тырысты. Оның пікірінше, «заттар» ұғымы да, «Мен» ұғымы да элементтер (түйсіктер) жиынтығының шартты атаулары ғана. Ленин Махтың «элементтер» теориясының субьективтік-идеалистік мәнін әйгіледі. Махтың физикалық және психикалық дуализмді «жоққа шығаруын» кейінірек осы заманғы буржуазиялық философияның реалистік деп аталатын бағыттары, «бейтарап монизм» т. б. философиялық мектептер жақтап, дамыта түсті. В. И. Ленин Махизмді, оның «Осы заманғы жаратылыс тану философиясы» рөлін атқаруға дәмеленуін және материализм мен идеализм жөнінде философиядағы «партиядан тыс» бағыт ұстауға әрекеттенуін қатаң сынады. Дереккөздер
Лахути көтерілісі

Лахути көтерілісі – 1922 жылы Тебризде (Иранда) болған антиимпериалистік демократиялық көтеріліс. Ол әскери министр Реза-ханның Иран билеп- төстеушілерінің мүддесі үшін армияны қайта құру, армия қатарынан демократиялық көзқарастағы офицерлерді босату әрекетіне қарсы 1 ақпанда әскери бөлімдерінде басталды. Көтерілістің басшысы – Иран революционері, 1905-11 жылдардағы революцияға қатысушы, офицер Э. А. Лахути болды. Көтерісшілер елді демократияландыруды, Иран жерінен ағылшын империалистерін қуып шығуды, әскери министр Реза-ханды орнынан түсіруді талап етті. 1922 жылы 8 ақпанда үкімет әскерлері Тебриз қаласына кіріп, көтерілісті бастады. Лахути Советтік Ресейге барып паналады. Дереккөздер М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том. М. Н. Иванова. Москва.
Балшырыш

Балшырыш, яғни Ольга шырышы – шырыштар тұқымдасының шырыш туысына жататын, Қазақстан тау жайылымындағы көп жылдық ең сұлу шөптесін өсімдік. Бұл өсімдік Орта Азия, Қазақстан және Қырғызстан тауларының өсімдіктерін тұңғыш зерттеген әйел ғалым-ботаник Ольга Александровна Федченконың есімімен аталған. Балшырыштың бір метрге жуық гүл сабағының басында қызғылт түсті гүлдері бірігіп, шоқтанып бітеді. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Агарикті саңырауқұлақтар

Агарикті саңырауқұлақтар немесе Агарикалді саңырауқұлақтар (&nbsp;) – саңырауқұлақтардың базидиомицеттер бөліміне жататын ең кең таралған сабы. Адамның азық ретінде қолданатын саңырауқұлақтардың көбі осы сапқа жатады. Әлемде Агарикті саңырауқұлақтардың 3250 түр белгілі. Қазақстанда 500 түр анықталған. Жалпы сипаттамасы Олардың жалпы белгісі – қалпақ және центрлік немесе эксцентрлі қысқа бүйір табаннан тұратын жеміс денесі болады. Кейбір туыстастарда табаны болмайды. Гименофоры пластинкалы немесе трубкалы. Гимений базидийлерден, парафиздерден, цистидтерден тұрады, гименофорда, қақпағының төменгі жағында пластинкалар немесе трубкаларда орналасады. Қақпағы мен табанының формасы, құрылысы, түсі мен консистенциясы, трубкалар мен пластинкалардың табанға бекіту тәсілі, споралық тозаңның түсі өте түрленеді және таксономиялық көрсеткіші болып табылады. Көп түрлерде барлық денені қаптайтын, кейін жоғалатын жабындысы болады; басқаларында – гименофорды жұқа қабық тәрізді жауып тұратын жеке жабындысы болады. Барлық жерлерде таралған, бірақ көбіне – ормандарда топырақта, түсімде, кейде паразит ретінде басқа саңырауқұлақтарда ( р. Nyctalis). Өлі, өңделген, кейде тірі ағашта да кездеседі (р. Armillaria). Олардың шаруашылық маңызы өте зор. Көптеген түрлері құнды тамақ өнімі болып табылады: шампиньондер (р. Agaricus), груздь (р. Lactarius) және т.б.; биологиялық активті заттардың продуценттері болып табылады (40 астам түр): Clytocybe, Boletus, Cortinarius. Олардың арасында өмірге қауіпті зиянды түрлері де: Amanita phalloides, Amanita panterina, Amanita verna және т.б., микоризатүзушілер де: Leccinum scabrum, Leccinum aurantiacum. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61465/Агариковые] *[http://earthpapers.net/agarikalnye-griby-agaricales-s-i-litovskoy-ssr-vidovoy-sostav-sistematika-ekologiya]
Агономицетальді саңырауқұлақтар, стерильді мицелийлер

Агономицетальді саңырауқұлақтар, стерильді мицелийлер (пор. Agonomycetales немесе Mycelia sterilia, кл. Deuteromycetes) – циклдерінде спора түзушілік мүлде болмайтын (немесе өте сирек болатын), тек мицелийлер мен склероцийлер түзетін саңырауқұлақтар. Мицелий клеткаішілік, өрмектәрізді, қабық немесе тармақталған жіпшелер түрінде болады. Склероцийлер формасы, мөлшері, түсі бойынша түрліше болады. Паразитті немесе сапрофитті тіршілік етеді, арасында симбионттар да бар. Кейбіреулері үшін қалталы, базидийлі саңырауқұлақтармен байланыс анықталған. Барлық климаттық зоналарда кездеседі. Ең кең таралған туыстастар – склеротий (Sclerotium), ризоктония (Rhizoctonia), эктострома (Ectostroma) және т.б. Әлемде 200 түр белгілі, Қазақстанда 23 түр анықталған. Дереккөздер Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті Биология-химия факультеті Экология кафедрасы МИКОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ АНЫҚТАМАЛЫҚ СӨЗДІК
Импульсты шам

Импульсты шам — бір сөттік қана қарқынды жарық ұшқынын алу үшін пайдаланылатын жарық көзі. Бұл көбіне фотографияда, кино түсіруде жа-не кинопроекторда колданылады. Мұның бір-ақ рет жарық шығаратын, жарық ипмпульсы бірнеше қайталанатын (қ. Газ разрядты шам) екі түрі бар. Магний және алюминий фольгасы пайдаланылатын шамдармен алынатын жарық мерзімінің ұзақтығы 0,01 сек-тан аспайды. И. ш-ға кобіне ксенон толтырылады. Шамға арнаулы генератор арқылы жоғары кернеулі (25—30 ке) импульс берілгепде. Күш-ті пондалған үшқын пайда болады да, қарқынды жарық бөлінеді. И. ш-ньң жарқыл интервалы 10—15 сек., жарык энергиясы 200—10000 лм/сек, жарқырау ұзақтығы 0,2—8 сек. Бір И. ш. 5000—10000 импульс бергенге дейін шыдайды. Дереккөздер
Мирмухсин

Мирмухсин —өзбек-совет жазушысы, Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. 1946 жылдан КОКП мүшесі. 1941 жылы Ташкент педагогика институтының филология факультетін бітірді. "Шарқ юлдизи" журналының бас редакторы. Оның журналдары 1936 жылдан бастап жариялана бастады.Мирмухсиннің >, >, > атты өлеңдер жинағы мен >, > поэмаларында мақташылар табысын жырласа, прозада >, > повестерін тарихи тақырыпқа арнады. Жұмысшылар өмірінен жазылған >, >,өзбек халық интеллигенциясының қалыптасуын суреттейтін > романдары бар.
Шыңқетер

Арық жиегінде ағаштардың, үй айналасына отырғызылған бұталардың көлеңкесінде , құсқұмықпен қатар шыңқетер (недотрога) өседі. Бұл гүл бақшалардың әсемділік үшін өсірілетін бальзамин дейтін өсімдікке туыстас. Шыңқетердің құсқұмыққа қарағанда сабағы биік, сабағында су өте көп болғандықтан мөлдір сияқтанып көрінеді. Шыңқетердің бұршақ қынға ұқсас жемісі піскен кезде, бір нәрсе тиер-тиместен ақ қақ айырылып кетеді де, оның жақтаулары тез сыртына қарай ширатылып, ішіндегі ірі тұқымдары жан-жаққа шашылып түседі. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Махараштра

Махараштра (, ) — Үндістандағы штат. Үндістан түбегінің солтүстік-батыс бөлігінде. Жері 308 000 кв км². Халық саны –50 300 000 (1971). Әкімшілік орталығы – Бомбей қаласы. Климаты муссондық, ылғалды (жағалауда), ішкі аудандары қуаң. Махараштра – Үндістанның дамыған өнеркәсіпті штаты. Оның үлесіне фабрика өнеркәсіп өнімінің ¼-і және осы секторда еңбек ететін халықтың 1/5-не жуығы тиеді. Халқының 60 пайызы ауыл шаруашылығында істейді. Басты дақылдары – джовар, бидай, күріш. Өңделген жерінің 6 пайызы суармалы. Мақта жинаудан елде 1 – орында (жалпы Үндістанда жиналған мақтаның 1/5-і). Негізінен қысқа талшықты зығыр, арахис, басқа майлы дақылдар егіледі. Тоқыма, тамақ, машина жасау (станок, электр машиналары, автомобиль жасау), химия, мұнай-химиялық өнеркәсіп орындары дамыған. елде тұңғыш рет (Үлкен Бомбей, Тромбей аудандарында) атом реакторы салынды. 19 ғасырдың басында Махараштра ағылшын отаршыларының қолында болды. 20 ғасырдың басында Махараштра ұлт-азаттық қозғалысы және шаруалар көтерілісі орталықтарының біріне айналды. Дереккөздер * М. Қаратаев. Қазақ энцеклопедиясы. 7 том.
Макдиси әл-Мутаххар Ибн ТаҺир

Макдиси әл-Мутаххар Ибн ТаҺир (туып – өскен жылы белгісіз) – 10 ғасырда өмір сүрген араб ғалымы. Ол жайында Систандағы Буст қаласында тұрды деген дерек қана сақталған. Ныспысына қарағанда палестиналық болса керек. 10 ғасырдың орта шенінде Самани әулеті уәзірінің өтініші бойынша, Макдиси 22 тараудан тұратын «Китаб әл-бәд ва-т-тарих» («Дүниенің басталуы мен тирихи кітабы») атты энцклопедия мәнзелдес еңбек жазды. Бұл шығарма негізінен мұсылман теологиясы, арабтардың тарихы мен генеалогиясы, 961 жылға дейінгі халифат тарихы, Иранның ежелгі патшаларының тарихы, география т. б. бөлімдерден тұрады. Дені тұтастай көшірме болғанымен, автор өзі куәгер болған жәйттерді де қоса пайдаланды. Оның ішінде, әсіресе түрлі халықтардың діни ғұрыптары, түріктердің діні жайлы жазбалары айрықша орын алады. Шығарма француз тілінде жарық көрді (1899-1919). Дереккөздер Крачковский И.Ю., Арабская географическая литература, Избрананное сочинение., том 4, М.-Л., 1957; Арабскме источники X – Xll веков по этнографии и истории Африки южнее Сахары, М.-Л. 1965.
Мақта өсіру

Мақта өсіру – тоқыма өнеркәсібі мен басқа өндіріс салалары үшін құнды техникалық шикізат беретін өсімдік шаруашылығының бір саласы. Заводтарда шитті мақтаны өңдегенде шитті мақтаның жалпы салмағынан 29 – 40 пайызы (кейде бұдан да көп) таза мақта, 24 – 26 пйызы май болатын тұқым және бұдан басқа мақта мамығы алынады. 1 тонна шитті мақтадан 290 – 400 кг мақта талшығы (бұдан 3000 м мата тоқылады), 600-700 кг тұқым алынады. 1 тонна мақта тұқымынан 170 кг мақта майы, 400 кг күнжара, 300 кг қауыз, ондаған килограмм мақта мамығы, олифа, стеарин, глицерин және басқа да құнды өнімдер алынады. Мақта осы кездегі Орта Азия республикалары, Үндістан, Иран, Қытай, Мексика, Перу территорияларында біздің ғасырға дейін өсірілген. Закавказье мен Балқанда мақта біздің заманымыздың 10 – 11 ғасырында егіле бастаған. Шитті мақта өндіруден КСРО дүние жүзінде екінші орын, ал әр гектардан алынатын өнім жөнінде 1 – орын алады. Біздің елімізде Өзбек КСР-і, Түрікмен КСР-і, Тәжік КСР-і, Азербайжан КСР-і, Армиян КСР-нде, Қазақстанның оңтүстігінде, Шымкент облысының Бөген, Келес, Киров, Жетісай, Мақтаарал, Сайрам, Сарыағаш, Түркістан аудандарында өсіріледі. Бұл аудандарда 29 колхоз, 24 совхоз мақта өсіруге маманданған. Қазақстанда 1919 жылы мақта егісінің көлемі 15 мың гектар болды, әр гектардан 6,6 ц өнім алынып, мемлекетке 9,9 мың тонна ғана шитті мақта өткізілсе, 1973 жылы егіс көлемі 114,3 мың гектарға жетті, әр гектардан 27,3 ц өнім алынып, 313 мың тонна мақта өткізілді. Дереккөздер М.Қаратаев. Қазақ энцеклопедиясы. 7 том.
Мирсаид Миршакар

Мирсаид Миршакар — тәжік-совет ақыны, қоғам қайраткері, Тәжікстанның халық ақыны. 1944 жылдан КПСС мүшесі. Кедей шаруа отбасында туған. Өлеңдері 1930 жылдан жарияланып келеді. Тұңғыш поэмасы — «Жеңіс туы» өзі бірге жұмыс істеген «Вахшстрой» құрылысшыларына, ал алғашқы өлеңдер жинағы — «Жастық көктемі» Тәжікстандағы колхоз құрылысына арналған. Миршакар творчествосы тәжік совет әдебиетінде эпикалық жанрдағы сюжетті өлеңдердің дамуына елеулі әсер етті. «Жеңіс туы», «Алтын қыстақ», «Алынбас Пяндж» поэмалары үшін оған 1950 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Ол екі рет Ленин орденімен, басқа да ордендермен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер * [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-8631.htm Миршакар, Мирсаид] — Краткая литературная энциклопедия
Рудольф Павлович Маречек

Маречек Рудольф Павлович (28.2.1888 – 28.2.1971, Алматы) – Жетісуда Совет өкіметін орнатуға белсене қатысушы, Верный қалалық партия комитетінің алғашқы председателі. Ол 1888 жылы 28 ақпанда дүниеге келген. 1917 жылы Компартия мүшесі. Новый Грозенков (Чехословакия) қаласында темір ұстасының семьясында туған. 1907 жылы Венада өнеркәсіп училищесін бітірді, Австрия-Венгрия қалаларында ағаш шебері, жол технигі. 1914 жылы Ресейге келіп, Кишиневте, Харьковте, 1917 жылдың жазынан Верныйда жұмыс істеді. Верныйда Совет өкіметін орнатуға қатысты. 1918 жылы 10 наурызда РСДЖ (б) П Верный уақытша комитетінің председателі болып сайланды. Алғашқы совет «Заря свободы» газетінің редакторы. 1918-20 жылы Қызыл Армия бөлімдерінде саяси комиссар, РК(б)П Прежевалск қалалық комитетінің председателі, Жетісуда «Новая заря» ауыл шаруашылық коммунасын ұйымдастырушы. 1921-25 жылы Чехословакия Компартиясы Жилин аудан комитетінің секретары болды. «Коммуну интергельпо» («Өзара көмек») коммунасын ұйымдастырды. 1925 жылы «Рефлектор» кооперативінің Москвадағы өкілі. Кейін Саратов, Ташкент, Алматы, Фрунзе, Пржевальскіде партия, совет шаруашылық жұмыстарында істеді. Совет-чехословак достығын нығайтуға зор еңбек сіңірді. Еңбек Қызыл Ту ордені мен және медальдармен марапатталған. Маречек 1971 жылы 28 ақпанда Алматы қаласында дүние салды. Дереккөздер М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том.
Юрий Соломонович Крымов

Крымов (лақап аты; шын фам.— Б е к л е м и ш е в) Юрий Соломонович (19. 01. 1908, Санкт-Петербург, — 20. 09. 1941, Богодуховка с., қазіргі Черкасск обл., УССР) - орыс совет жазушысы. 1941 жылдан КОКП мүшесi. Анасы В. Е. Беклемишева (1881-1944) жазушы болған, Крымов Москва мемл, университетінің физ.-матем. факультетін бiтiрдi (1930). Алғашқы шығармасы сов. ғалымдары мен ұшқьшггары жайлы жазылған «Ерлік» (1961 ж. жарияланған) повесі болды. 30 жылдардағы прозаның таңдаулысының бiрi болған оның «Танкер» «Дербент» (1938) повесі 20 рет қайта басылып, көптеген шетел тiлдерiне аударылды. Отан соғысында қаза тапты. Дереккөздер
Фифи

Фифи - бозторғайдай болатын қараша құс. Оның дауысы "фи-фи-фи-фи-фи" деген дыбысқа ұқсайды. Қараша балшықшының үлкендігі қараторғайдай ғана, ол көтеріліп ұша бергенде жотасы қоңыр, құйрық қауырсынының үсті ақ екенін байқаймыз. Мұны осы белгісіне қарай ажыратады. Фифи орманды - далада мекендей. Мұнда жергілікті, осы жерде ұялайтын түрлермен қатар, солтүстіктің алыс жерлерінде ұялайтын түрлері де кездеседі. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Мис Герберт

Мис (Mies) Герберт (23.02.1929 ж.т.,Мангейм , Солтүстік Баден қазіргі ФРГ) —Герман Коммунистік партиясының (ГКП) председателі. Жұмысшы отбасында туған.15 жасында СС әскеріне тіркелуден үзілді-кесілді бас тартуына байланысты мұғалімдік курстан шығарылды. Мангеймдегі > з-дтарында жұмыс істеді. 1945 жылы нәсілшілдік тәртәп күйреп , соғыстың аяқталуын қаталдық пен зорлықтан , қайыршылық пен қан төгістен, гитлеризм сұмдықтарынан арылу деп түсінген. Мис Мангеймнің жұмысшы аудандарының бірі — Шёнауда он үш жолдасымен бірге ГКП-нің жергілікті ұйымын құрды.
Николай Афанасьевич Крючков

Крючков Николай Афанасьевич (06. 01. 1911 ж. т., Москва) — орыс совет актері, КСРО халық артисі (1965). 1953 жылдан КОКП мүшесi. Творчествосын көркемөперпаздар үйiрмесiнен бастады. 1928 ж. Москваның Жұмысшы жастар театрының труппасына қабылданып, сахналық өнер бойьнша Н. П. Хмелев, И. Я. Судаков және И. А. Савченкодан сабақ алды. Кинодағы тұңғыш ролi - «Төңірек» фильмiндегi етікші Сенька (1933). 1969 ж. «Сонау батыста» фильмiнде полковник 3ахаровтың ролiн орындады. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1941). Ленин орденiмен және басқа 3 орденмен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Райграс

Райграс – астық тұқымдасына жататын мал азықтық шөп. Екі туысқа жататын үш түрі бар. Биік Райграстың (Arrhenatherum) гүлі масақ, биікт. 80-160 см. Тамыры тереңге кететіндіктен қуаңшылыққа төзімді. Еуропада, Солт. Африкада, Азияда кездеседі. КСРО-ның Еуропа бөлігінде, Орта Азияда шалғындықта, таулы жерде тараған. Құнарлы саздақ және шым топырақта жақсы өседі. Биік Райграстың гүлдеген кезде шабылған пішені – жылқы мен сиырға құнарлы азық. Райграс араласқан шөптің әр гектарынан 40-60 ц пішен жиналады. 100 кг пішенде 46,7 азық өлшемі және 3,4 кг қортылатын протеин болады. Биік Райграстың көк шөбінің ащы дәмі болатындықтан малға астық және бұршақ тұқымдас шөппен араластырыпбереді. Шабындық Райграстың (Lolium perenne) биікт. 15-20 см-ден 60-70 см-ге дейін,сабағы жапырақты, гүлі масақ. Шабындық Райграс Кіші Азияда, Иран, Солт. Америкада тараған. Ұлы Британияда Райграс – көп жылдық шабындықта өсетін негізгі өсімдік. КСРО–да Кавказда, Бат. Сібірде, Орта Азияның таулы аймағында таралған. Құрғақшылыққа, суыққа төзімді. Малдың барлық түлігіне жақсы жемшөп. 100 кг пішенде 48,2 азық өлшемі және 4 кг қорытылатын протеин бар. Бір гектарынан 50-70 ц пішен жиналады. Дереккөздер М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том
Шыртылдақ (ұлттық тағам)

Шыртылдақ (ұлттық тағам) - Жылқының майын үлкен ыдысқа ерітіп, үстіне қант қосады. Ол қатпайды. Шай ішкенде оған нан батырып жесе тым сүйкімді. Оны сары майдың орнына да пайдаланады. Сүті жоқ шайға бір қасықтан салып ішсе шайды көп ішкізіп, шайнаманы көп жегізеді. Шыртылдақ - қазақтың атақты асының бірі. Қазақтар оны жел-құзды қуады деп есептейді. Шыртылдақ сары май құсап тез бұзылмайды. Нанмен қосып жеген шыртылдақ жүректі айнытпайды. Алайда оны көп жеуге болмайды. Артық жесе, ішке тоқтамайды. Дереккөздер Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9
Трирема

Трирема немесе триера − әскери кемелерінің бір классы, Жерорта теңізінің көне өркениеттерімен қолданылды, әсіресе финикиялықтармен, ежелгі гректермен және көне римліктермен. Триремалар өз атын үш қатарлы ескектер үшін алды. Олар бір-бірінің үстінде, шахмат тәртібінде орналастырылды. Әр біруін бір адам ұстап отырған. Триремалар унирем− бір қатарлы 12-ден 25-ке дейін ескектері бар көне әскери кемелер, және бирем− екі қатар ескектері бар көне кемелердің эволюциясының нәтижесі болып келеді. Триремаларды ең бірінші финикиялықтар ойлап тапты деген ой да бар. Ең жылдам және ең маневрлі кемелер болды және Жерорта теңізінде б.з.б.7−б.з.б.4 ғасырлар арлығында үстем болды. Кейін триремалардан үлкен квадриремалар және квинквиремалар− әскери кемелер шықты. Бұл кемелер грек-парсы соғыстарында, Афинаның теңіз империясына айналуы және Сицилияға қарсы жорыққа шығып, құлауында өте үлкен рөл атқарды. Сипаттамасы * Суығыстырымы 80−100 тонна, ұзындығы 30−40 метр, ені 4−6 метрге дейін жетті. * Су деңгейінде немесе су деңгейінің үстінде триреманың бас жағында қырлы брус орналасты. Ол көбінесе темірден немесе мырыштан жасалынды. Кеменің үшкір тұмсығы ағаштан да жасалуы мүмкін болды, оны темірмен құрсаулап қаптады. Сонымен қатар бұл бөрене қару ретінде қолданылды, бекіністердің жарларын және басқа кемелерді түйіп өтеді. Кей кездерде оған жануардың немесе құстың формасын беріп отырды. лық әскери кеме]] Әскери қолданысы Шай0астарда трирема барлық ескектерде барды, жылдамдығы 8 түйінге дейін жетті. Жорықтарда емкектердің бір қатары қолданылды, жел бағытымен бірге жүзгенде желкен көтерілді, алдыңғы желкен бүйір желді қолдануға мүмкіндік берді. Жорықтардағы триреманың жылдамдығы көп уақыта 4-5 түйін болды. Финикияда пайда болған, б.з.б.7 ғасырдың соңында Жерорта теңізінің басқа елдерінде таралды. Көне грекиялық флоттарда триера деп аталынды, ал римдік флоттарда трирема деп аталынды. Триера мен триреманың негізгі айырмашылықтары бұл − форштевнде орналастырылған желкен − абордажды қарға. Кеменің қаруларына ұшына ырғақ немесы бекіністер мен жау кемелерінің палубасын бұзу үшін арналған гір ілінген көтергіш кран және атқыштарға арналған мұнара жатты. Бірақ триреманың басты қаруы таран болды. Үстіңгі палубада ауыр құрылғылар болмағандықтан, грек триера жылдамырақ қозғалды, жылдамдық 12 түйінге дейін жетті. Дереккөздер * [http://sailhistory.ru/rimskaya-trirema-triera.html Римдік трирема (триера)]
Угрлар

Угрлар — денесі ұзын, жылан тәрізді болып келеді. Кейбір түрлерінде құрсақ, көкірек қанаттары болмайды. Арқа және құйрық канаттары бір-бірімен қосылып кеткен. Жүзу торсылдағы ішегімен байланысып жатады. Олардың біраз топтары көбінесе субтропиктік және тропиктік зоналарда тараған. Угрлардың ішінде теңізде және өзенде тіршілік ететін түрлері де бар. Бізде өзен угры (Апgиіllа апguillа) —Балтық теңізінде кездеседі. Бұлар уылдырық шашу үшін өзеннен Атлант мұхитына, Вест-Индияға барып, ең терең жерінде көбейеді. Личинкалары қайтадан өзенге шығып, шама-мен төрт жыл ішінде Балтық теңізіне қайта оралады. *Угрлар миграция кезінде негізінен судың температурасының заңды өзгеру жағдайын және тұздылықтың өзгеруін жолбасшылыққа алады. Өйткені, угрлардың уылдырық шашатын жері мұхиттағы ең тұзды және ең жылы жерлері. Сөйтіп, Америка мен Европалық жағалаулардың кез келген нүктесінен шыққан угрлар, егер олар судың температурасының және тұздылығының біртіндеп жоғарылауын жолбасшылыққа алса, аз уақыттың ішінде мұхиттың ең жылы және ең тұзды бөліміне, яғни өздерінің уылдырық шашатын жеріне барады. Балықтардың мыңдаған шақырым жерлерді жүзіп келуіне басшылық ететін көзі емес, судың физикалык, химиялық күйін сезіп отыратын өте сезімтал қабілетінің — феноменальды “есінің” болуы. Дереккөздер
Комиссаржевская Вера Федоровна

Комиссаржевская Вера Федоровна – орыс актрисасы. Әнші қыз 1864 жылы 8 қарашада Петербург қаласында дүниеге келген. Әнші Ф.П. Комиссаржевскийдің қызы. В.Н. Довыдовтан сахналық өнер бойынша сабақ алды. 1888-89 жылы Петербургтің әуесқойлар сахнасында, ал 1890-91 ж. Москваның Өнер және әдебиет қоғамы спектакльдерінде (Л.Н. Толстойдың “Ағарту жемісінде” Бетсидіңролін т.б.) ойнады. Новочеркасск және Вильнода Н.Н. Синельников пен К.Н. Незлобиннің труппаларында қызмет етті. Ол кезінде ән аралас водепль мен комедияларда үздік өнер көрсетті. Л.Н. Антроповтың, Г. Зудерманның (Рози - “Көбелектер соғысында”), А.Н Островскийдің (Лариса – “Жасаусыз қалыңдықта”),т.б. пьесаларында актрисаның драм. таланты бар қырынан ашылды. 1896 ж. Петербургтің Александрин театрына арнайы шақыртылады. Ол патшалық театрдың керітартпалық бағытына қарамастан өз заманындағы алдыңғы қатарлы ой-пікірлердің жалынды жаршысы болды. Оның асқақ арманды мұрат тұтқан,отты күреске толы өнері революцияға дейінгі халықтың көңіл-күйін бейнеледі. 1896 ж. А.П. Чеховтың “Шағала” пьесасын Нина Заречнаяның ролін орындады. Бұл Комиссаржевскаяның артистік творчествосының даму жолында ғана емес, бүкіл орыс театрының тарихында кезеңдік мәні бар оқиғаға айналды. Актриса ойыны драм. тереңдігімен, нәзік сезім бояуларымен ерекшеленді. А.П. Чехов кезінде оның өнерінен сахналық көркем тәсілдердің соны түрлерімен қаруланған үлкен суреткерді байқады. Көбіне жеңіл, ой-мазмұнсыз пьесаларда ойнауға мәжбүр болған Комиссаржевская 1902 ж. Александрин театрынан қол үзді. Провинцияда өткізген екі жылдық гастрольдік сапардан кейін, 1904 ж. Петербургте өз театрын ашты. Ол мұнда м. Горький пьесалары (Варвара Михайловна - “Сая-бақшыларда”, Лиза – “Күннен туғандарда”) мен Г. Ибсеннің драмаларында (Нора - “Қуыршақ үйде”) зор шабытпен ойнады; сахналық өнері арқылы озық ойлы адамдарды дәріптеп, пасық бурж. моральды өткірсынға алды. Комиссаржевская демокр. интеллигенцияның сүйіктә актрисасына айналды. Концерттер ұйымдастырып (Горькийдің “Дауылпаз туралы жыры” мен “сұңқар туралы жырын” т.б. өзі тақпақтап оқыды), оған түскен қаржыны студенттер қозғалысы мен рев. үйірмелердің қажетіне жұмсады. К. 1906-07 ж. В.Э.Мейерхольдпен творчестволық бірлікте болып, шартты символистік театр саласында эксперименттік ізденістер жүргізді. Бірақ, екеуінің – актриса мен режиссердің көзқарастары үйлеспеді. В.Э. Мейерхольдтан қол үзген соң К. гастрольдік сапарда болып, алдымен Солт. Американы (1908), одан кейін Ресей қалаларын (1908-10) аралады. Гастролі табысты болса да, оның өмірінде секемшіл, сергелдең кез туды. Өз дәуіріндегі театр жағдайына қанағаттанбады. Актриса сахнадан қол үзуге бел байлап, бұдан былайғы өмірін мектеп-студия арқылы жаңа театр ұйымдастыруға, жас буын актерлерді тәрбиелеу ісіне арнамақшы болды. Бірақ, ойын іске асыра алмады. Гастрольдік сапармен Ташкентте жүрген кезінде шешекпен ауырып қайтыс болды. Актрисаның інісі Федор Федорович Комиссаржевский де режиссер, театр теоретигі, педагог болған. 1959 ж. Ленинградтың драма театрына В.Ф. Комиссаржевскаяның есімі берілді. Ол 1910 жылы 23 ақпанда Ташкент қаласында дүние салды. Дереккөздер Қазақ энцеклопедиясы http://www.teatr-i.ru/vch.html
Өндірістік менеджмент

Жаңа өнімді жобалау. Инновациялық жобаларды басқару. Өндіріс процесінің типтері. Өндіріс циклі. Өндіріс қуаттылығы. Кәсіпорын орналасуы. Кәсіпорынныц өндіріс құрылымы. Өндірісті ағынды емес әдістермен ұйымдастыру. Өндірісті ағынды әдістермен ұйымдастыру. Жөндеу шаруашылыгын ұйымдастыру. Сайман шаруашылығын ұйымдастыру. Энергетикалық шаруашылықты ұйымдастыру. Зауыт ішіндегі көлікті ұйымдастыру. Материалдық-техникалық жабдықтау мен қойма шаруашылығын ұйымдастыру. Өнім сапасының стратегиясы. Өндіріс запастарын басқару. Запастарды басқарудың әдістері мен моделдері. Өндірісті жоспарлау. Өнім өтімін ұйымдастыру. Бұйым компоненттеріне қажеттілікті жоспарлау. Өндіріс бағдараламасын қалыптастыру. Құрау цехтарының өнім шығару бағдарламасын қалыптастыру. Өңдеу цехтарыныц өндірістік бағдарламасын қалыптастыру. Өндірісті оперативті басқару. Оперативтік-күнтізбелік жоспарларды жасау. Өндіріс жүрісін бақылау және реттеу. Өндірісті басқаруды үйымдастыру. Дереккөздер
Мис Ван Дер Роэ

Мис Ван Дер Роэ — неміс архитекторы . 1938 жылдан АҚШ-та қызмет етті. 20 жылдары функционализм ірі өкілдерінің бірі болды.50 жылдары универсалды архит. форма жайындағы идеясын ұсынды. Арнайы білім алмаған.1905 жылдан Берлинде арх. Б.Пауль мен П.Беренстің шеберханасында жұмыс істеді. 1930-33 жылдары Дессаудағы >, 1936-58 жылдары Иллинойс технология институты архитектура факультетінің директоры қызметін атқарды. Мис Ван Дер Роэның бұдан былайғы творчествосына Ф.Л.Райт пен Х.П.Берлагенің творчествасымен танысуы елеулі ықпал жасады.
Александру Ксенопол

Ксенопол (Xenopol) Александру (23. 03. 1847, Яссы,- 27. 02. 1920, Бухарест)- румын тарихшысы, Румын академиясының мүшесі (1895). 1883 жылдан Яссы университетінде Румыния тарихының профессоры. Саяси көзқарасы жағынан либералдық-бурж. топқа жақын болды. Ксенополдың басты еңбегі- 14 томдық «Траян Дакиясындағы румындар тарихы».Ксенопол тарихтағы халық ролiн мойындай отырып, оның творчестволық сипатын теріске шығарды, халықты білімпаздар мен әкімшілік адамдарының қолындағы қару ғана деп есептедi. 1907 ж. шаруалар көтерiлiсiне байланысты деревняда бурж, реформа жасауды ұсынды. Дереккөздер