kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өзара есеп айырысу

Өзара есеп айырысу – қолма-қол ақшасыз есептесу нысаны. Кәсіпорындар, фирмалар, шаруашылық ұйымдары арасында олардың өзара төлем талаптары болған жағдайда жүзеге асырылады. Мұнда уақыты жағынан сәйкес келетін өзара талаптарды есепке алу көзделеді. Дереккөздер
Жетпісбай Бәкірұлы Бәкіров

Жетпісбай Бәкірұлы Бәкіров (5.9.1950 жылы туған, Қарағанды облысы Шет ауданы) – техника ғылым докторы (1999), профессор (2001). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Қарағанды политехникалық институтын (1973) бітірген. 1973–1996 жылы осы институтта ассистент, стажер-зерттеуші, доцент, аға ғылыми қызметкер, ал 2000 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Теоретические основы выбора параметров и оценки надежности и долговечности дисковых исполнительных органов с учетом случайных воздействий» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 1 монографиясы жарыққа шыққан. Сілтеме * http://ias.kstu.kz/mech/38-2/?lang=kz Дереккөздер
Кванттық хромодинамика

Кванттық хромодинамика – кварктер мен глюондардың күшті өзара әсерінің кванттық өріс теориясы. Кванттық хромодинамиканың кванттық электрдинамикадан айырмашылығы, онда фермиондардың қосымша еркіндік дәрежесі – «түс» деп аталатын, үш мәнге ие кванттық сандары болады. Мұндай фермиондарды кварктер деп атайды. Әр типтің кваркі («ароматы» – u, d, s, c, b) үш «түсті» күйде бола алады; олар бір-бірімен калибрлік түрлендірулер арқылы байланысады. Кванттық хромодинамикада электрлік зарядтың (электрмагниттік өріс көзі) аналогы – «түсті» заряд. Оларды глюондық өріс тудырады. Кварктер мен глюондардың өзара әсерлесуі кезінде олардың арасында глюондар алмастырылады. Глюондардың бір-бірімен әсерлесетіндігі – олардың фотондардан өзгешелігі болып есептеледі. Мұның нәтижесінде кварктер мен глюондар бір-бірінен қашықтағанда олардың арасындағы өзара әсер күші артады. Кванттық хромодинамикалық зерттеулер 1980 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ; Т.Ә.Қожамқұлов) жүргізілуде. Кварктердің әсерлесуі жүзеге асатын стохастикалық калибрлі өріске негізделген ұйытқудың (үздікті және үздіксіз) жаңа түрінің теориясы жасалды. Кварктердің импульстік тұзақтары және олардың статистикалық модельдері электрондық есептеу машиналарының көмегімен зерттелуде. Кварктердің гаусстық стохастикалық тұйық траекторияларының теориясы құрылды. Дереккөздер
РОССОВХОЗ

РОССОВХОЗ — Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қурайлы ауылдық округінің құрамында. Ақтөбе қаласынан солтүстікке қарай 3 км жерде, Елек өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. Тұрғыны 1,3 мың адам (2004). Іргесі 1931 ж. Ақтөбе қаласын көкөніспен, сүтпен қамтамасыз ететін ғ8 шаруашылық ретінде қаланған. Шаруашылық негізінде РОССОВХОЗ-да ЖШС жұмыс істейді. Дереккөздер:
Сарытас

Сарытас – өндірістік кәсіпорын, акционерлік қоғам, бұрынғы Қаратау химия зауыты. Қаратау қаласының іргесінде орналасқан. Ұсақталған фосфорит түйіршігін (шекем тасын) шығаратын Қаратау химия зауытының құрылысы 1983 жылы басталып, 1989 жылы пайдалануға берілді. 1990 – 93 жылы зауыттан 1 млн. тоннадан астам фосфорит түйіршігі шығарылып, Жамбылдағы «Химпром» өндірістік бірлестігіне жіберілді. Бұл кезде зауыттта 1350 адам жұмыс істеген, оның 75%-і жергілікті кадрлер еді. Елдегі экономикалық өзгерістерге байланысты зауыт өндірісі 1993 жылдың ортасынан бастап тұрып қалды. Қаратау химия зауыты акцияландырылып, «Сарытас» Акционерлік Қоғамы болып қайта құрылды, президент болып осыған дейін кәсіпорынның бас инженері болып қызмет істеген Т.Әлтеев сайланды. 1997 жылы 3 наурызда шыққан Қазақстан Үкіметінің қаулысы бойынша өндіріс консервацияланып (ұзақ мерзімді сақтау), жаңа өнімдер шығару мүмкіндіктерін қарастыру ұйғарылды. Әр түрлі ұсыныстарды саралай келіп, Т.Әлтеев бастаған ұжым осы Талас өңіріндегі шикізаттарды – тұз бен әктасты пайдалана отырып, бұрын Қазақстанда өндірілмеген – кальцилендірілген сода шығаруды ғылыми тұрғыдан негіздеп, экономикалық тиімділігін дәлелдеп берді. Техникалық - экономикалық негізделуі мен технологиялық регламенті бекітілген бұл жоба бойынша 2005 жылдан бастап «Сарытас» акционерлік қоғамында 200 мың тонна кальцилендірілген сода өндіріледі. Сілтеме Тараз энциклопедиясы
Валерий Павлович Гладышев

Валерий Павлович Гладышев (23.2.1925 жылы туған, Алматы) – химия ғылым докторы (1964 ж.), профессор (1978 ж.). ҚазМУ-ды (1957 жылы, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте оқытушы, профессор (1957–1961 жылдары, 1973–1980 жылдары), Бүкілодақтық сырттан оқытатын кеңес сауда институтының Қазақ бөлімшесінде оқытушы (1962–68), Қазақстан ғылым академиясының Химия-технология ғылымдары бөлімшесінде ғалым-хатшы (1964–1971 ж.), 1984 жылдан Павлодар пед. институтында проф. қызметтерін атқарады. «Амальгамные методы разделения и получения некоторых металлов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми-зерттеулерінің нәтижесінде амальгаманың физия-химия және металдардың электрхим. қасиеттері зерттеліп, металдардың амальгамамен және галий қорытпасымен цемент түзу заңдылығы анықталды. Гладышев 85 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Парапитек

Парапитек (грек. para – маңы, pіthekas – маймыл, латын. Parapithecus ) — жоғары сатыдағы маймылдар тобы. Парапитектер бұдан 23 — 25 млн. (кейбір зерттеушілердің пікірінше 30 — 35 млн.) жыл бұрын тіршілік еткен деп есептеледі. Олар ағаш басында әрі жер бетінде тіршілік етуге бейімделген. Парапитектің дене құрылысы төменгі сатыдағы мартышкатектес маймылдарға ұқсас болғанымен, оларды жоғары сатыдағы адамтектес маймылдар тобына жатқызады. Сондықтан да, көптеген ғылыми әдебиетте парапитек адамтектес маймылдар мен адамның тікелей ежелгі арғы тегі деп саналады. Парапитектен плиопитектер (қазіргі гиббондардың арғы тегі) проконсулдар бөлінген. Қазіргі кезге дейін парапитектің бір ғана түрінің (Parapіthecus fraasі) астыңғы жақ сүйегінің қалдығы 1911 жылы Египеттегі Эль-Файюм қаласының маңынан төменгі олигоцен жыныстарынан табылды. Дереккөздер
Батырбек Рысбекұлы

Батырбек Рысбекұлы, Батырбек датқа, Батырбек қажы (1795, қазіргі Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Күреңбел ауылы маңындағы “Датқа саз” мекені – 1885, сонда) – белгілі тарихи тұлға. Ұлы жүз Дулат ішіндегі Сиқым тармағынан шыққан. Әкесі Рысбек батыр жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен көзге түскен. Қыстауы, жаз жайлауы – Жуалыдағы Бөкей тауының етегінде қазір “Батырбек сазы” деп аталатын орманды алқап. Батырбек өз дәуірінде Жуалы, Оңтүстік Түлкібас, Сайрам аумағына, Шымкент төңірегіне билік жүргізген. Байзақ, Сапақ датқалармен сыйлас, дос болып, Қоқан хандығына қарсы күрес жүргізген, Кенесары бастаған көтеріліске қолдау көрсеткен. 1860 жылдардағы Орыс патшалығымен болған соғыстардың барлығына ұлдарымен бірге қатысқан. 1860 ж. Ұзынағаш шайқасына қатысты. Бұл кездері датқа қарт еді. Ұызнағаш, Әулие ата, Шымкент, Манкент, Ташкент түбінде болған соғыстардың барлығына Сыздық сұлтан әскерінің құрамында оның ұлдары қатысты. Сондай-ақ олар халықты бірлікке, татулыққа үндеп, отырықшылыққа үйреткен, канал қаздырып, суландыру жүйесін енгізген. 1863 жылы Батырбекке полковник М.Г. Черняев пен Шоқан Уәлиханов арнайы жолығып, Оңтүстік өңірді қоқандықтардан азат ету жөнінде пікірлескен. Осы соғыс кезінде ол алдын ала қам жасап, халықты қырғыннан аман алып қалды. Батырбек Құнанбай Өскенбайұлы, Мұса Шорманұлы, Шыңғыс Уәлиханов, Андамас, Мырқы, Нұрпейіс, т.б. белгілі адамдармен таныс-біліс, құдандалы болған. Өзінің қыстауының жанынан үлкен мешіт салдырып, жанынан медресе тұрғызды. 1874 жылы Меккеге қажылыққа барып, Қасымбек датқа, Құнанбай, Аңдамас, Мырқы, Нұрпейістермен бірігіп, 3 тәккия(қонақ үй әрі медресе қызметін атқарған үй) салдыртқан. Батырбектің кіндігінен 11 ұл, 5 қыз тараған. Батырбекті кезінде Шөже, Майлықожа, Мәделі ақындар мадақтап, жырға қосқан. Оның қайраткерлігі, ерлік істері жазушылар С.Бақбергеновтың “Алтын құс”, Ә.Жылқышиевтің “Дауылдан кейінгі жорық”, М.Қалдыбайұлының “Бәйдібек баба арманы”, А.Өтеуліұлының “Сиқым шежіресі” атты кітаптарында айтылады. Денесі өзі салдырған мешітінің жанына қойылып, басына үлкен күмбез тұрғызылған. Басына халық келіп зиярат жасайды. Ұрпақтары негізінен Оңтүстік өңірдің Жуалы, Талас, Түлкібас, Бәйдібек, Сайрам аудандарында тұрады. Дереккөздер
Шала түрленіп дамитындар

Шала түрленіп дамитындар (hemіmetamorphosіs) — төменгі сатыдағы қанатсыз жәндіктерге және жоғарғы сатыдағы жәндіктердің бірқатар отрядтарына тән даму жолы. Бұларға: біркүндіктер, инеліктер, тарақандар, дәуіттер, термиттер, таяқшатәрізділер, теріқанаттылар, биттер, жартылай қатты қанаттылар, т.б. жатады. Шала түрленіп дамитындардың онтогенезі 3 сатыдан тұрады: жұмыртқа, дернәсіл және ересек жәндік (имаго). Бұларда қуыршақ сатысы болмайды (қ. Толық түрленіп дамитындар). Бұлардың ерекшелігі жұмыртқадан шыққан дернәсіл ересек жәндікке ұқсайды және қоректенуі де ұқсас келеді. Имаголарының қанаты болған жағдайда, дамуының соңғы сатыларында дернәсілдерінің де қанат нышандары пайда болады. Құрлықта тіршілік ететін Шала түрленіп дамитындардың дернәсілдерін — нимфа, ал суда тіршілік етуіне байланысты арнайы тыныс алу органдары (желбезектері) пайда болады, мұндай дернәсілдерді — наяда деп атайды. Бұларға біркүндіктер, көктемдіктер, тағы басқа жатады. Сілтемелер *Омыртқалылар *Жануарлар *Жәндіктер Дереккөздер
Ростверк

Ростверк (нем. Rostwerk, Rost — тор, Werk — құрылыс) — қадаларды біртұтас етіп біріктіретін темір-бетоннан жасалған арқалық немесе плита түріндегі қадалық іргетастың жоғарғы бөлігі. Ростверк қадаларға түсетін салмақты тең бөлу үшін пайдаланылады. Дереккөздер:
Сарытөбе (қоныс)

Сарытөбе – ортағасырлық қоныс орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Байзақ ауданы Жаңатұрмыс ауылынан 2,5 км солтүстік-батыс бағытта орналасқан. Сипаты 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы ашып, зерттеу жұмыстарын жүргізген. «Алаңқайлы төбе» түріндегі бұл қоныс жобасы тікбұрышты. Бұрыштары әлемнің төрт бұрышына қараған. Төбе ұзындығы 120 м, ені 40 м. Оның қасында диаметрі 40 м шамасында, биіктігі 3 м төбе және оған жанасып жатқан төбешік бар. Қонысты табандығы 9-10 м, биіктігі 1,5 болатын жал қоршап жатыр. Зерттеу барысында құм, түрлі қыш ыдыстар сынықтары кездескен. Олардың көбісі сырсыз. Табылған бұйымдарға қарағанда Сарытөбені халқы VII-IX ғасырларда мекендеп, егін және мал шаруашылықтарымен шұғылданған. Дереккөздер
Татреңтәрізділер

Татреңтәрізділер – құстардың бір отряды. Арғы тегі тырнатәрізділер деп есептелінеді. Эоцен дәуірінен белгілі. Татреңтәрізділер негізінен теңіз жағалауларында, ормандарда, шалғындар мен далалы аймақтарда, батпақты-сулы жерлерде тіршілік етеді. Арктикадан Антарктика жағалауларына дейін кездеседі. 8 тұқымдасы, 300-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда 8 тұқымдасқа (балшықшы, татрең, бізтұмсық, қарала балшықшы, тауқұдірет, қарақас, қаратұмсық шағалалар, т.б.) жататын 74 түрі бар. Қысы қатты жерлерде – жыл құсы. Татреңтәрізділердің жерге не тау беткейлеріне, кейде індер мен тастардың арасына салған ұяларының беті ашық болады. Ұясына 2 – 4 жұмыртқа салады, оларды мекиені мен қоразы кезектесіп басады. Көпшілік түрі моногамды және шоғыр құрып, ұя салады. Татреңтәрізділер жәндіктер және олардың дернәсілдерімен, ұлулар, шаянтәрізділер, құрттар және ұсақ кемірушілермен қоректенеді. Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” Татреңтәрізділердің 14 түрі, ал Қазақстанның “Қызыл кітабына” 7 түрі (тарғақ, орақтұмсық, тарбақ шырғалақ, қарабас өгізшағала, реликт шағала, құртамыш шалшықшы және шитұмсық шалшықшы) енгізілген. Дереккөздер
Константин Арутюнович Акопян

Константин Арутюнович Акопян (14.3.1901, Әзірбайжан, Ханлар ауданы, Мирзик ауылы – 1974, Орынбор қаласы) – ауыл шаруашылығының ғылыми докторы (1956), профессоры (1957), Ресейдің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1960). Баку ауыл шаруашылығы институтын (1927) және Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген. 1937–38 жылдары Орынбор етті-сүтті мал шаруашылығы институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. 1958–74 жылдары Орал облысында қазақтың ақбас сиырын жетілдіру жұмысын басқарды. Негізгі ғылыми еңбектері ірі қара малын асылдандыру және оны өсіру мәселелеріне арналған. Қазақтың ақбас сиырын шығарушылардың бірі. КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1951) лауреаты. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер *[http://ru.hayazg.info/%D0%90%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8F%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%90%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8E%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Константин Арутюнович Акопян] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%91%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8,_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0,_%D0%A1%D0%9D%D0%93_%D0%B8_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%E2%80%94_%D0%90 Список киноактёров дореволюционной России, СССР, СНГ и Российской Федерации] Дереккөздер
Тұтыну (экономика)

Тұтыну – өндірістік, қоғамдық тұтынудың қорытынды сатысы: өнімді, игіліктерді, тауарларды, көрсетілетін қызметтерді қоғамдық қажеттердің қанағаттандырылуы үшін пайдалану. Тұтыну ұдайы өндіріс циклінің ақырғы кезеңі болып табылады. Тұтынылатын игіліктердің арналу мақсатына қарай өндірістік тұтыну – өндіріс үдерісінде ресурстарды, яғни өнімді (тауарларды, бұйымдарды) дайындау барысында өндіріс құрал-жабдығын пайдалану. Мұнда өнім: шикізат, отын, энергия, машина, жабдық, т.б. өндіріс үдерісіне қайтадан пайдаланылады. Алайда өндіріс құрал-жабдығын өндіру жалаң мақсат болып табылмайды, ақырғы тұтыну заттарын ұдайы өндіру үшін құрал қызметін атқарады. Өндірістік тұтыну өніміне сұраныс тек тұтыну. тауарларына деген сұраныс көбейгенде ғана артады; бейөндірістік тұтыну – қоғамдық және жеке бастың тұтынуын қамтитын бейөндірістік саладағы тұтыну, яғни халықтың тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру үшін түрлі игіліктер мен көрсетілетін қызметтерді пайдалануы. Жеке бастың тұтынуына тамақ өнімдерін, киім-кешек, аяқ киім, мата, мәдени-тұрмыстық заттар, отын, электр энергиясын, тұрғын үй, т.б. сатып алуға жұмсалатын шығынмен бағаланатын материалдық игіліктерді тұтыну, сондай-ақ ақылы және ақысыз көрсетілетін қызметтерді коммуналдық, тұрмыстық қызметтерді, әлеуметтік қызмет көрсету салаларының қызметтерін тұтыну жатады; қоғамдық тұтыну – бейөндірістік саладағы мекемелер мен ұйымдар (білім беру, ғылым, денсаулық сақтау, басқару, т.б.) тұтынатын материалдық игіліктер мен қызметтерді қамтиды. Тұтыну ұдайы өндіріс үдерісінің ақырғы кезеңі ғана емес, сонымен бірге оны жаңарту үшін жаңа алғышарт та болып табылады. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің еңбек уәждемесі, белсенділігі, экон. мінез-құлқы кімнің, нені және қанша тұтынғанына байланысты. Қоғамдық игіліктерді тұтынудың көлемі, сапасы мен деңгейі ел экономикасының жалпы жағдайына және бюджеттің кіріс бөлігінің толығу дәрежесіне қарай айқындалады. Тұтыну өндірістің дамуына зор ықпал жасайды. Ол қоғамдағы әлеуметтік-экономика ілгерілеудің қуатты факторы да, кері кетуінің себебі де болуы мүмкін. Тұтыну адам капиталының қорлануын айқындайды, нарықтық экономиканың серпінін және өзін-өзі реттеуін қамтамасыз ететін тиімді сұранысты қалыптастырады. Қазіргі заманғы тұтыну жалпы эконмикалық өрлеу үрдісіне де, ондағы шаруашылықты жүргізу үлгілері эволюциясының алғы шарттарының пісіп-жетілуіне де, оның қоғамдағы өндіріс пен тұтынудың өзгермелі жағдайына ұдайы бейімделіп отыруына да қуатты жеделдетуші ықпал етеді деген пайымдауға сүйенеді. Бүкіл халықтың тұтынуы көлемінің ұлғаюы отандық өндірістің тұрақты өрлеуіне байланысты. Тұтынудың құрылымын өзгерту Тұтынудың құрылымын өзгерту - адамзаттың бай бөлігінің шектен тыс ысырап етуі, қоршаған ортаның бұзылуы мен табиғат ресурстарының сарқылуының себептері, энергетикалық және шикізаттық пайдалануды қысқарту, экологиялық таза технологияларды дамыту.Сондықтан кедей адамдар өмірге қажетті минималды мөлшерімен қамтамасыз етілмейді. Дереккөздер
Шалғайлық авиация

Шалғайлық авиация — қарсыластың алыс тылында орналасқан құрлықтағы және теңіздегі маңызды нысандарын жойып жіберуге, істен шығаруға немесе әуеден барлау жүргізуге арналған авиация түрі. Негізгі міндеті — қарсыластың тылындағы маңызды нысандарына және ядролық қару ұяларына соққы беру. Оның бөлімдерінде шапшаң әрі алысқа ұшатын бомбалаушы ұшақтар болады. Ұшу-тактикасы сипаттарына, ұшақтардың қаруына және орындайтын тапсырманың өзгешелігіне қарай Шалғайлық авиация бомбалаушы, ракета алып ұшатын және барлаушы авиация болып бөлінеді. Сілтемелер *Авиация *Соғыс *Ядролық қару Дереккөздер
Құрманбек Бәкірұлы

Бәкірұлы Құрманбек (1944 жылы туған, Қызылорда облысы Шиелi ауданы Бала би ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым докторы (2003). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1967, қазiргi Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бiтiрген. Институтты бiтiргеннен кейін ауыл шаруашылығы ғылым саласында еңбек еттi. 1995 жылдан осы кезге дейiн Арал өңiрi агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты директорының ғылыми жұмыстар жөнiндегi орынбасары. Ол ғылыми қызметкер, топ жетекшісі, бөлім меңгерушісі, ғалым - хатшы қызметтерін және институтының бастапқы партия ұйымы бюросының хатшысы міндетін атқарған. Ол бiрнеше күрiш сорттарының, оның iшiнде «Маржан» және «Ару» сорттарының негiзгi авторы. Бәкірұлының 80-дей ғылыми еңбегi, 1 монографиясы жарық көрген. Қ. Бәкірұлы ғылыми іссапармен Үндістанда, Филиппинде, Қытыйда, Италияда және ТМД елдерінде болып Халықаралық ғылыми конференциялар мен конгрестерге қатысқан, баяндамалар жасаған. Ол 2003 жылы ауыл шаруашылығы ғылыми саласында республикада алғышқылырдың бірі болып «өнімділікке және бейімділікке бағытталған Қазақстандағы күріш селекциясы» тақырыбында мемлекеттік тілде докторлық дессертация қорғады. Қ. Бәкірұлы ғылыми және қоғамдық жұмыстағы жетістіктері үшін Қызылорда облысы халық депутаттары Кеңесінің, облыс әкімі мен мәслихатының, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Ұлттық Аграрлық зерттеулер орталығының, Бүкілодақтық лениншіл жастар одағының, КСРО ішкі істер министрлігінің Құрмет грамоталарымен, КСРО халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің қола медалімен марапатталған. Ол «КСРО өнертапқышы» белгісінің, 1997 жылғы Қазақстан Республикасы мемлекеттік ғылыми стипендиясының,2006 және 2008 жылдардағы Қызылорда облысының әкімі стипендияларының иегері, ал 2004 жылы «Құрмет» орденімен марапатталған. 2014 жылы «Ауыл шыруашылығы саласының үздігі» төс белгісінің иегері болады. Оған 2018 жылы «Шиелі ауданының құрметті азаматы» атағы берілді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Юрий Иванович Климов

Юрий Иванович Климов (1941 жылы туған, Қарағанды облысы) – техника ғылымының докторы (1994), профессор (1995). *1963 - Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) және *1968 - аспирантурасын бітірген. *1963-1965,1969-1970 - Осы институтта ассистент, *1970-1994 - доцент, *1994 жылдан кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. Климов 125 ғылыми жарияланым мен 71 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Кванттық электроника

Кванттық электроника – физиканың еріксіз сәуле шығаруға негізделген электрмагниттік тербелістер мен толқындарды күшейту және өндіру (қоздыру) тәсілін, сондай-ақ кванттық күшейткіштер мен генераторлардың қасиеттерін, оларды пайдалануды зерттейтін саласы. Республикада кванттық электроника бойынша зерттеулер 1963 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) жүргізіле бастады. Еріксіз комбинациялық шашырауды пайдалана отырып, сыртқы дабылды күшейту проблемасы және комбинациялық лазердегі көлденең модаларды синхрондау тәсілдері қарастырылды, иондалу алдындағы ультракүлгін молекулалық лазерлер құрастырылды (Б.А.Ақанаев). Жоғары энергия физикасы институты (қазіргі Физика-техника институты) мен ядролық физика институтында молекулалық және эксимерлік лазерлер жөнінде зерттеулер жүргізілуде. Дереккөздер en:Quantum optics#Quantum electronics
Жанқожа батыр жыры

Жанқожа батыр — 19 ғасырдың орта шеніндегі Сыр бойы қазақтарының Хиуа, Қоқан отаршылдығына қарсы күресін суреттейтін жыр. Айтушысы — Мысабай жырау, ол Қазалы маңындағы Қаракөл елді мекенінде тұрған. Жинаушысы – И. В. Аничков. Ол Санкт-Петербург универсbтеті шығыстану факультетінің түлегі, Сырдария губерниясының әр түрлі аймақтарында сот қызметін атқарған, Орынбор, Түркістан ғылымb қоғамдарының белді мүшесі болған. Аничков жырды 1893 жылы қағазға түсіріп, кейіннен «Қазан университетінің археология, тарих, этнография қоғамының хабаршысында» жарияланған. Шығармада Сырдың төменгі ағысындағы қазақтардың Хиуа хандығына, әсіресе, Бабажан сартқа қарсы күресі жырланады. Жанрлық тұрғыдан келгенде бұл тарихи жыр. Онда Кенесары, Төлек, Арынғазы, Есет, Бекет, Бабажан, т.б. тарихи тұлғалар мен Үргеніш, Бұхара, Райым секілді жер-су атаулары көптеп кездеседі. Жекелеген ру аттары да көрініс тапқан. «Жанқожа батыр» жырының көлемі шағын, 161 жол. Тілі көркем: Қазаққа сарт та қылды үлкендікті, Көркемдік Жәкең барда еш кемдікті, Қаласын Бабажанның бұзып алып, Қазаққа алып берді бір теңдікті - деген жолдар он бір буынды өлшемге құрылған. Мысабай жыраудан жазылған осы жыр үлгісін Сәкен Сейфуллин «Жаңа әдебиет» журналының 1926 жылғы 5-санында араб әрпімен жарияланған. «Жанқожа жайлы өлең» деп аталған жырдың осы үлгісі Талғат Қоңыратбаевтың «Ертедегі ескерткіштер» (1996) атты зерттеуінде қайта басылған. Қазақстанның орта ғылыми кітапханасында «Жанқожа батыр» жырының бірнеше үлгісі сақталған. Олар «Жанқожа батыр», «Жанқожаның тарихы», «Жанқожа батыр мен Бабажан сарт». Айтушылары – Мысабай, О. Сұлтанов, Л. Шаңғытбаев. Бұл нұсқаулардың біреуі қара сөзбен, өзгелері өлеңмен жазылған. Жинаушылары – М. Ахметов, Баймұхамбетов, С. Бөлекпаев, К. Көрегенов, Қалижанов, Қ. Сұлтанов, Н. Қарабатыров.т.б. Тағы қараңыз * Жаңқожа батыр * Жанқожа батыр ауылы Дереккөздер
Қуаңдәрі

ҚУАҢДӘРІ (Ononіs) – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық кейде бір жылдық бұталы өсімдіктер. Қазақстанның батыс, солтүстік, шығыс аймақтарында және Алтай, Жетісу (Жоңғар) тауларында, өзен жағалауларындағы жайылымдарда, бұталар арасында, тау бөктерінің құмды, тасты беткейлерінде, сазды дымқыл жерлерде өсетін 3 түрі бар. Ең көп тараған түрі егістік Қуаңдәрісі (Ononіs arvensіs). Биіктігі 40 – 80 см, сабағы бұтақталып өседі, сыртын безді түк жапқан. Эллипс тәрізді жапырақтары үш-үштен бірігіп өседі. Оның ұзындығы 1,5 – 3 см, шеттері иректелген, екі жағы бірдей безді түктермен жабылғандықтан жағымсыз иіс шығып тұрады. Қызғылт, қарақошқыл, сары (сирек ақ) түсті гүлдері сыпырғы, масақ немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Бұршағы жалпақ жұмыртқа тәрізді, екі тұқымды ұсақ бұдырлы келеді. Дәрілік өсімдік ретінде тамырынан глюкозид (ононин, ононид), сапонин, оноцерал, т.б. дәрілік заттар алынады. Онымен, негізінен, геморройды емдейді. Сабағы мен жапырағында бояуға қолданатын илік заттар бар. Мал жемейді.
Оразалы батыр Қожамжарұлы

Оразалы Қожамжарұлы батыр (1826, Іле бойындағы Жайпақ деген жер – 1913, Шу өңірі) – Қоқан хандығына қарсы күресте қол бастаған батыр. Өмірбаяны Ұлы жүздің дулат тайпасының Ботбай руынан. Жас кезінде ел-жұртымен бірге Шу бойындағы Қарақыршын деген жерге қоныс тепкен. Ер жеткен кезінде Сыпатай батырмен бірге тізе қосып, қоқандықтарға қарсы күресте оның сенімді серігі болды. Өзінің ел-жұртын Шу өзенінің бас жағындағы Ақсу маңайына қоныстандырады. 1863 жылы орыс әскерінің полковнигі Черняев Қордайдың күнбатыс жағындағы Құрғақсаз деген жерде жергілікті халықтың беделді адамдарымен жиын өткізгенде бұл жиынға қазақтардан Сыпатаймен бірге Оразалы, қырғыздардан манап Шабдан Жантаев, Бәйтік Қанаев қатысады. Осы жиында Қоқан бекіністеріне шабуыл жасаудың жай-жапсары, жергілікті халықтардан жасақ шығару, олардың жүзбасы, мыңбасыларын тағайындаудың мәселелері қарастырылып, Оразалы бес жүз сарбаздың сардары болып бекітіледі. Орыс әскерлері Меркіні алғаннан кейін Оразалы мыңбасы болып тағайындалады. Жетістіктері Оразалы батырға Қоқан бекіністерін алуда сіңірген еңбегі үшін 1864 жылы «Ынталылығы үшін» деген күміс медаль берілді. Қазір Шу ауданындағы бір ауылға Оразалы батыр есімі берілген. Сілтемелер * Батырлар * Қоқан * Ұлы жүз Дереккөздер
Көгедайдың өлімі

“Көгедайдың өлімі” – тарихи жыр. Халық ақыны, жыршы, ауыз әдебиетін жинаушы С.Нұралиннен Т.Қанағатов 1964 ж. Зайсан ауданында жазып алған. Жырдың негізгі тақырыбы – ел бірлігін сақтап, адамгершілік, парасаттылық қасиеттерді насихаттау. Шығармада Алтай, Тарбағатай аймағының (абақ керей руларының) билеушісі Көгедайдың халық алдындағы беделін көре алмаған Құлеке (Құрақ) төренің іштарлығы ел арасын бүлдіруге ұласқандағы сөз болып, оның ақыры Көгедайдың өлімімен, үлкен жанжалмен аяқталады. Оқиға соңында екі жақ өзара бітімге келеді. Жыр бақталастық, күндестік атаулының ел бірлігіне тигізген кесірін көрсетіп, елді ынтымақтастыққа шақырады. Жыр толық күйінде жеткен, 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Бәйсейіт Төлесұлы

Бәйсейіт Төлесұлы – жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлардың бірі. Ұлы жүз Албан тайпасынан шыққан. Жетісу аймағын жоңғарлардан азат етуде әйгілі Райымбек батыр Түкеұлымен, інісі Биеке, Бексейіт (Құсық) батырлармен бірге болып, ержүректілігімен көзге түскен. Жау қолына түсіп, інісі Биекенің және Сәлбен батырдың көмегімен босап шығады. Көпшілік деректерде, ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Бәйсейіттің нағашысы – Ұлы жүздегі дулаттың биі Қараби делінеді. Ол әйгілі батыр Жәнібек Шақшақұлына батасын берген аузы дуалы би. Бәйсейіттің батырлығымен бірге емшілік қасиеті бар әулие адам болғандығы айтылады. Қазіргі Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының жерінде қайтыс болған. Ол жер осы уақытқа дейін “Бәйсейіт” деп аталады. 1998 ж. туған жері Райымбек ауданындағы Жамбыл ауылында батырдың туғанының 300 жылдығы атап өтіліп, ескерткіш орнатылды. Дереккөздер
Сызықтық функция

y = kx+l (мұндағы x - тәуелсіз айнымалы, k мен l – нақты сандар) түріндегі формуламен берілетін фуннкцияны сызықтық функция деп атайды. у = kx + l функциясының анықталу аймағы барлық нақты сандар жиыны. Егер у kx + lсызықтық функциясындағы l0болса, онда уkxтүрінде жазылады. у kxфункциясы тура пропорционалдық деп аталады. Егер уkx+lформуласындағы k0болса, у0x+l, онда у l; у l функциясы тұрақты функциядеп аталады. у l тұрақты функциясы сызықтық функцияның дербес жағдайы. Сызықтықфункцияның графигі У=1,5x-2 сызықтық функциясының графигін сызайық. Ол үшін x пен y-тің сәйкес мәндерінің кестесін құрастыру керек. х -3 -2 -1 0 1 2 3 у -6,5 -5 -3,5 -2 -0,5 1 2,5 Координаталық жазықтықта координаталары кестеде көрсетілген нүктелерді белгілейік. Белгіленген нүктелерді қоссақ, түзу сызылады. Осы түзу у1,5x-2 сызықтық функциясының графигі болады. ykx+lфункциясының графигі түзу сызық. Жазықтықтағы екі нүкте арқылы бір ғана түзу жүргізілетіндіктен, түзуді жүргізу үшін, оның екі нүктесінің координаталарын білу жеткілікті. Y=kx+l сызықтық функциясының графигі болатын тузу ординаталар (Оу) осін (0;l) нүктесінде, ал абциссалар (Ох) осін ( ;0) нүктесінде қияды. уkx функциясының формуласындағы х0 болғанда у=0. Сондықтан оның графигі координаталар басы арқылы өтеді. у=kx (мұндағы k 0) функциясының графигі координаталар басы арқылы өтетін түзу. у=kxтура пропорционалдығының графигін салу үшін ізделінді нүктелердің бірі ретінде О(0;0) нүктесін алу керек. Ізделінді екінші нүктенің координаталарын табу үшін x-тің нөлден өзгеше қандай да бір (мүмкін) мәнін қойып, оған сәйкес у-тін мәнін табу керек. Мысалы, у2х функциясы үшін, х2 болғанда у4. А(2;4) нүктесін алу керек. Табылған О(0;0) және А(2;4) нүктелері арқылы жүргізілген түзу у2хфункциясының графигі. уkxфункциясы графигінің координаталық жазықтықтағы орналасуы к коэфицентіне тәуелді.уkx Сызықтық функция – у=ах+b түріндегі функция (мұндағы а, b – тұрақты сандар). Егер а, b – нақты сандар болса, онда сызықтық функцияның графигі түзу сызық болады (қ. сурет). а – түзу сызық пен абсцисса осі арасындағы бұрыш α-ның тангенсіне тең болатын түзудің бұрыштық коэффициент: а=tgα. а>0 болса, сызықтық функцияның графигі өседі, а
Ашыту

Ашу, ашыту — органикалық заттардың ферментті тотығу-тотықсыздану процесі. Оның нәтижесінде организмдер өмір суруге қажет энергия алады. Ашу организмдер дамуының ерте сатысына тән және ол энергия алудың тиімсіз түрі болып есептеледі. Ашу процесі жануарларда, өсімдіктерде және көптеген микроорганизмдерде жүріп жатады. Кейбір бактериялар, саңырауқұлақтар, қарапайымдылар тек Ашудан алынатын энергия арқылы өсіп-өнеді. спирттер, органик. қышқылдар, аминқышқылдар, пуриндер, әсіресе, көмірсулар Ашуы мүмкін. Ашитын заттың құрамына және оның метаболизміне байланысты ашыту нәтижесінде спирттер (этанол т.б.), органик. қышқылдар (сүт, май т.б.), ацетон, кейбір органик. заттар, көмір қышқыл газы, ал кейде сутек те түзіледі. Осы процестен түзілетін заттарға байланысты Ашу спиртті, сүт қышқылды, ацетонды т.б. болып бөлінеді. Ашу процесінің ашытқылардың қатысымен жүретінін 1837 жылы Каньяр Дела Тур, ал Ашу. табиғатын 1857 жылы Л. Пастер сынды француз зерттеушілері дәлелдеген, 1897 жылы неміс химигі Э. Бухнер қанттың Ашуы ашытқы клеткаларынан алынған сөлдердің әсерімен де жүретінін көрсеткен. Бұл көптеген ферменттерді бөліп алуға мүмкіндік берді. Ашу табиғаттағы зат алмасу процесінде (әсіресе целлюлозаның ыдырауында) маңызды орын алады. Ашудың көптеген түрлері өнеркәсіпте: спиртті Ашу — шарап және сыра өндіруде және сүт қышқылын өндіруде, жем сүрлеуде; пропион қышқылды Ашу — сыр өндірісінде, ацетон-бутилді Ашу — еріткіштер алуда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Көгедайдың елшілігі

Көгедайдың елшілігі – 18 ғасырдың 90-жылдары Қытайға барған қазақ елшілігі. Ұлы жүз ханы Ханқожа 1790 ж. өзінің інісі Жолшымен бірге Көгедайды Қытайдың Цинь (Чиң) әулеті империясына елшілікке жіберген. Император Цяньлун Көгедайға “гун” (гүң), яғни “князь” деген лауазым шенін берген және оған қос көзді меруертпен төбесі әшекейленіп, қауырсын тағылған бөрік сыйлаған. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Батутта секіру

Батутта секіру — серіппелі тор үстінде ойналатын спорттың бір түрі. Батут — резеңке немесе болат серіппемен төрт бұрышты кермеге тартылған тор. 1930 жылы америкалық Нильсон ойлап тапқан. Торының көздері 25х25 см, жалпы ауд. 5х1,5 м, еденнен 1,2 м биіктікке орнатылады. Халықаралық федерациясы 1964 жылы құрылған (40 ел мүше, 1991), сол жылдан дүние жүзі, 1968 жылдан Еуропа чемпионаты өткізіледі. КСРО-да 1971 жылдан, Қазақстанда 1980 жылдан жеке спорт түрі болып қалыптасты. Дереккөздер
Шалғам

Шалғам (Raphanus satіvus) — орамжапырақ тұқымдасына жататын көкөніс; крестгүлділер тұқымдасына жататын көкөніс. Бір жылдық шалғам (еуроп. сорт) сепкен жылы тамыртүйнек салады, тұқым береді. Екі жылдық шалғам (қыстық сорт) сепкен жылы тамыр-түйнек, келесі жылы тұқым береді. Көбіне бір жылдық шалғам өсіріледі. Жапырағы аздап тілімделген, тамыржемісі ұсақ (7 — 20 г), түсі қызыл, алқызыл, ақ, күлгін, сары. Тамыржемісінде 25 — 30 мг%, жапырағында 50 — 60 мг% С витамині бар. Тамыржемісі жастай тағамға пайдаланылады. Гүлі ақ, қызғылт. Сепкеннен кейін 50 — 70 тәулікте гүлдейді. Суыққа төзімді, айқас тозаңданады. 20°С-та сабақтанып, тамыржеміс түзеді. Құрамында органикөлі заттар мол, борпылдақ, құмдақ топырақта жақсы өседі. Шалғам жылыжайда, ашық жерлерде өсіріледі. Шалғамның Заря, Йыгева 169, Новинка 515, Красный великан, Дүнген 12/8, тағы басқа сорттары бар. Шалғам Қазақстанның оңтүстік облыстарында көп өсіріледі. Негізгі зиянкестері: крестгүлділер бүргесі, орамжапырақ шыбыны, аурулары: альтернариоз, жалған ақұнтақ кеселі. Өсімдік туралы Шалғам – орамжапырақтылар туысына жататын біржылдық немесе екіжылдық өсімдік. Шалғам жеуге жарамды, көптеген елдерде өсірілетін көкөніс. Латын тіліндегі «radix» сөзі «тамыр» деген мағынаны береді. Жеуге тамыры жарамды, және тамыр қалыңдығы 3 см, сырты жұқа қызыл түсті болады. Шалғам ерте өсетін көкөністер қатарына жатады. Шалғам өте тез өсетіндіктен, оны аса үлкейтпей, жас кезінде жеген дұрыс. Құрамында қыша майының көптігінен өткір дәм береді. Жылы аймақтарда шалғамды жылына 2-3 мәрте егіп, өнім алуға болады. Тіпті бір бөлігін ерте көктемде жылыжайда, ал көктемнің екінші жартысында бақшада, үшінші рет жаздың басында егіп, шалғамды жеу маусымын ұзартуға болады. Жеке жанұя өзіне ғана пайдаланған жағдайда шалғамды көп мөлшерде егуге болмайды, себебі ол тез ұрықтанып, тамыр сабағы жеуге жарамсыз болып қалады. Қолданылуы Тағамға шалғамның тамыр сабағы ғана емес, жапырақтары да қолданылады. Құрамында бағалы дәрумендер болуына байланысты көптеген аймақтарда иммунитетті көтеру үшін жейді. Тағамнан тыс, шалғамды бақша ішіне қатар ажырату үшін (мысалы, пияз бен сәбіздің арасына) егеді. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Көкөністер: Дидактикалық материал.- Алматы, 2011. - 16 б, ISBN 978-601-7237-33-2
Мстислав Вячеславович Пентковский

Мстислав Вячеславович Пентковский (1.3.1911 – 25.6.1968) – физика-математика ғылымының докторы (1952), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1958). *1934 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. *1937–1940 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі (1940–1956) *1956-1962 жылдары Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Машиналық есептеу математикасы лабораториясының меңгерушісі. *1962 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеу химия технологиялық институтында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері номография мен есептеу математикасына арналған. Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ростоу Уолт Уитмен

Уолт Уитмен Ростоу (Rostow) (7 қазан. 1916, Нью-Йорк - 13 ақпан. 2003, Остин) — американ экономисі. Йель және Оксфорд университеттерінде білім алған. 1942 — 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1940 — 41, 1946 — 47, 1949 — 60 ж. АҚШ пен Ұлыбританияның бірқатар жоғары оқу орындарында оқытушы; 1945 — 46, 1947 — 49, 1961 — 69 ж. мемлекеттік қызметте болды. 1969 жылдан Остиндегі Техас университетінде экономика профессоры болды, 1960 ж. экономикалық өрлеу сатыларының теориясын тұжырымдады. Онда Ростоу өрлеудің негізгі бес сатысын атап көрсетеді. Олар: дәстүрлі қоғам; шарықтау үшін алғышарт жасау кезеңі; шарықтау; кемелдікке бет алу; жоғары деңгейде жаппай тұтыну дәуірі. Мұнда техниканың даму деңгейі, шаруашылықтың салалық құрылымы, тұтыну құрылымы, т.б. негізгі техникалық-экономикалық сипаттамалар таразыланды. Өзінің кейініректе жазған “Саясат және өрлеу сатысы” атты еңбегінде (1971) Ростоу өрлеу сатысына тұрмыс сапасын іздеудің алтыншы сатысын қосады, мұнда адамның рухани дамуы алдыңғы орынға шығарылады. Қоғамның әлеуметтік өрлеу проблемаларымен айналыскан. Дереккөздер:
Баян Сабырғалиұлы Бәсібеков

Баян Сабырғалиұлы Бәсібеков (20.11.1937, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Тайпақ ауылы – 1988, Алматы қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1985), профессор (1986). Саратов ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1960). 1961 жылдан Қазақ егіншілік ғылыми-зертханалық институтында аспирант, кіші, аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары агрохим. саласының мәселелерін зерттеуге арналған. Батыс Қазақстан жағдайында тыңайтқыш қолдану, оның агрохим. қасиеттерін анықтау, тиімділігін арттыру мәселелерін зерттеді. Сілтеме * http://www.egemen.kz/7107.html * http://www.kazpravda.kz/c/1216932239 Дереккөздер
Анастасия Даниловна Аксенникова

Анастасия Даниловна Аксенникова (1929 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Покровка ауылы) – зоотехник, ауыл шаруашылығының ғылыми докторы (1990), профессор (1992). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (1958, қазіргі Қазақ ұлттық агарлық университеті) лаборант, Сібір мал шаруашылығы институтының кіші ғылыми қызметкері, бас маман (1959–60), Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтының профессор (1960) қызметтерін атқарған. Аксенникова 55-тен астам ғылыми еңбек пен 6 монографияның авторы. Дереккөздер
Қобан

Қобан (, , , , , , Гипанис, ) – Солтүстік Кавказ маңайындағы, Ресей Федерациясының өзені. Ұлықам және Ұшқұлан өзендерінің қосылуынан құралады. Эльбрустағы Ұлықам мұздығынан басталып, Азов теңізінің Темрүк шығанағына құйылады. Ұзындығы 870 км (Ұлықам саласынан 906 км), су жиналатын алабы 57900 км². Бастауынан Невинномыск дейін көбіне терең және тар шатқалмен ағады, арнасы шоңғалды, орта ағысында кең аңғармен өтеді. Лаба сағасынан төменде суы молайып, жайылмасының ені 20 км-ге (сағасы тұсында 3 – 4 км) жетеді. Невинномыск тұсында аттас каналға су жіберіп тұратын бөгет бар.
Ростоша

Ростоша — Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданындағы ауыл, округ орталығы. Аудан орталығы — Переметное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде, Деркөл өзенінің жағалауында орналасқан. Тұрғыны 1,4 мың адам (2004). 1919 — 96 ж. кеңшар орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Ростошада және округтегі Бокаушино ауылында шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл маңында газ кен орны орналасқан. Дереккөздер:
Құрылымдық-фациялық белдем

Құрылымдық-фациялық белдем — ұзақ геологиялық кезеңде қалыптасатын және геологиялық даму тарихы анық ажыратылатын ірі құрылымдық бірлік. Геосинклиналдық аудандарда байқалатын Құрылымдық-фациялық белдемдердің дамуы антиклиналдық, синклиналдық белдемдердің, аса ірі жарылыстардың әр түрлі тектоникалық облыстардың өзара түйісу аралықтарының қалыптасуы мен дамуына байланысты. Құрылымдық-фациялық белдемдер жер қыртысының белгілі өңіріндегі физикалық-географиялық жағдаймен және шөгінділер жиынтығының, магмалық әрекеттердің тектоникалық құрылымның ерекшеліктерімен, тектоникалық даму режимімен сипатталады. Осы ерекшеліктер ірі тектоникалық құрылымдардағы түрлі тау жыныстарында кентас минералдарының түзілуіне және бір қабатқа шоғырлануына жағдай туғызады. Геосинклиналдық облыстардағы ірі тектоникалық құрылымдардың жаралуы мен дамуына себепші болатын Құрылмдық-фациялық белдемнің өзі де үлкенді-кішілі құрылым түзілудің, кен жаралудың, магматизмнің бірнеше сатыларынан өтеді. Осындай көп сатылық қатпарлы облыстар шегіндегі кен белдеулерінің кезектесуіне және Құрылмдық-фациялық белдемдердің әбден қалыптасқан немесе дамуы аяқталмаған түрлерінің бөлінуіне себепші болады. Дереккөздер
Нұрлан Жұмағұлұлы Бәтпенов

Нұрлан Жұмағұлұлы Бәтпенов (1949 жылы туған, Ақмола облысы, қазіргі Сандықтау ауданы Балқашин кенті) – медицина ғылымдарының докторы (1997), профессор (1997). Облыс клиник. ауруханада ординатор (1972–1976), ғыл.-зерт. орт-ндағы травматология және ортопедия бөлімінде аспирант (1979–1982), Целиноград мед. ин-тында (қазіргі Астана мемл. мед. академиясы) ассистент (1982–1992), экон. мәселелері жөніндегі проректор (1992–1996), доцент (1996–1997) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан Астана мемл. мед. академиясында проф. Бәтпеновтің 100-ге жуық ғыл. еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген. Естелік 2022 жылдың 3 қарашасында Астанада Нұрлан Жұмағұлұлы Батпеновке арналған естелік бюст ашылды. Сілтеме * http://biografia.kz/famous/2443 * http://inforotor.ru/id/persons/Nurlan_Batpenov Дереккөздер
Шалғындық қоңырбас

Шалғындық қоңырбас (шалғын қоңырбасы, Poa pratensіs) — астық тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр сабақты шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық тегістік, таулы аймақтарында, шалғындық жерлерде, өзен бойларында, ормандар мен бұталар арасында өседі. Биіктігі 30 — 100 см, сабағы түзу, жалаң. Жатаған тамыры тығыз, шым құрайды. Гүлдері жасыл немесе көкшіл түсті. Гүлшоғыры шашыраңқы сыпыртқы құрайды, Ұзындығы 20 см-дей. Масағы домалақ, Ұзындығы 3,5 — 6 мм, 2 — 5 гүлді. Масақ қылтаны теңбе-тең, төменгі қылтаны бұдыр, түкті, салалы. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі — тұқымша. Шабындық пен жайылымда бітік өсетін құнарлы мал азығы, гектарынан 60 — 120 ц шөп, 25 — 30 ц пішен түседі. 100 г көк шөбінде 45 жемдік өлшем, 3,5 қорытылған протеин болады. Дереккөздер
Давид Никитович Кугультинов

File:Каспар Давид Фридрих. Автопортрет за столом.jpg Кугультинов Давид Никитич (13.3.1922 ж.т., Ресей, Қалмақ Республикасы, Гахан-Абганара) – қалмақ ақыны. Қалмақ Республикасының халық ақыны. Мәскеудегі Әдебиет бітірген (1969). Шығармалары 1936 жылдан жариялана бастады. Алғашқы өлеңдер жинағы “Жастық жырлары” деген атпен 1940 ж. жарық көрді. “Ой көзімен” (1958), “Алтын жүрек”, “Дос көңілін жықпай” (екеуі де 1961), “Замандасым”, “Жақын мен алыс” (1972), “Кемел шақ” (1973), “Сәуір әуені” ,“Жарық нұры” (1979), “Өмір және ойлар” (1983) поэзиялық кітаптарында қалмақ жеріндегі тарихи өзгерістер, оның өткені мен болашағы, адамдардың ой-арманы, мақсат-мүддесі жайлы ой толғайды. “Моабит тұтқыны” поэмасында (1958) ақын М.Жәлилдің патриоттық бейнесі жасалған. “Нәрлі су” (1960), “Сар-Герел” (1963 – 64) поэмалары туған жерге деген сүйіспеншілікті, азаматтық борышты, кіршіксіз махаббатты жырлауға арналған. “Күнмен тең” (1960), “Ғажайып құс туралы жыр” (1961) атты филос. ертегілері ауыз әдебиеті негізінде жазылған. Оның “Замандасым” деген өлеңдер жинағы қазақ тілінде жарияланған (1968). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.. Дереккөздер
Көгерткіш қышқыл

Көгерткіш қышқыл, цианды сутек қышқылы, цианды сутек, HCN – түссіз, ащы, бадам иісті, ұшқыш сұйық. Балқу t 13,1С; қайнау t 25,65С; өте әлсіз қышқыл, су және басқа да көптеген органикалық еріткіштермен араласады. Көгерткіш қышқылдың 6 – 40%-тік буы мен ауа қоспасы қатты қопарылыс туғызады. Ол химиялық белсенді қосылу реакциясына бейім, тез әсерлі улы зат. Оның ауадағы мөлшері 0,06 – 0,7 мг/л-ден асса адам өміріне қауіпті. Көгерткіш қышқылдың улы әсеріне қарсы сутектің асқын тотығы, перманганат, тиосульфат ерітінділері қолданылады. Көгерткіш қышқыл бос күйінде өсімдіктерде кездеседі. Жасанды түрін, көбінесе, катализатор қатысында аммиак, метан және көмір тотығынан алады. Көгерткіш қышқыл аса маңызды жоғары молекулалық қосылыстар алуда (акронитрил, метакрил, т.б.) бастапқы өнім болып табылады. Ол ауыл шаруашылығында зиянкестерге қарсы, темір жол вагондарын зарарсыздандыруда, медицинада және хлорциан, акрилонитрил, акрилат, адиподинитрил, амин қышқылын, оксинитрил өндіруде қолданылады. Пайдаланған әдебиет Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Роторлық бұрғылау

Роторлық бұрғылау — ұңғыма мен шахта оқпанын қазу үшін пайдаланылатын айналдыра бұрғылау тәсілі. Роторлық бұрғылау қондырғысы мұнарадан, бір-бірін жалғастыра алатын бұрғылау қондырғысынан және оның ұшына орнатылған асыл (алмастан не өте берік қоспадан) қашаудан, ротордан, піспекті бұрғылау сорғыларынан, жер бетіне орнатылған қуатты қозғалтқыштан, жұмыстық қарнақтан, диаметрі 350 мм-ге дейінгі болат құбырлардан, вертлюгтен (ол арқылы сорғылар бұрғылау колоннасына жуғыш сұйықтық жеткізеді) тұрады. Ротор айналысты электрқозғалтқыштан немесе жетекші білік арқылы іштен жану қозғалтқышынан алады. Қозғалтқыш жер астына 7 — 8 мың м тереңдікке дейін баратын бұрғы колоннасын айналдырады. Колонна ұшындағы қашау жыныстарды тесіп, кенге жол салады. Ұсатылған жыныс қысымы бұрғы колоннасы мен ұңғыма қабырғасы арасындағы қуыспен жер бетіне шығарылады. Бұрғылау колоннасының жұмыс құбыры жоғарғы жағынан вертлюгке жалғасады, ол арқылы жуғыш сұйықтық иілгіш құбыршық бойымен бұрғылау колоннасына, одан кейін қашау салмасы арқылы үңгубетке беріледі. Қашауды ауыстыру үшін бұрғылау колоннасын ұңғымаға түсіріп-көтеру жұмыстары бірнеше бұрғылау құбырларынан тұратын білте жіптің көмегімен жүзеге асырылады. Білте жіптің ұзындығы бұрғылау мұнарасының биіктігі мен бұрғылау тереңдігіне байланысты 25 — 50 м-ге дейін болады. Роторлық бұрғылау алғаш 19 ғасырдың 80-жылдары АҚШ-та сазды ерітіндімен жуа отырып, қалақшамен қашау арқылы жүргізілді. Дереккөздер:
Кварктер

ның кварк құрылымы]] Кварктар – материяны құраған фундаменталды қарапайым бөлшек түрі, барлық адрондар құралады деп есептелетін жорамал материалдық нысан. Кварктардың болуы жөніндегі жорамалды ең алғаш рет америкалық физик М.Гелл-Манн (1929 жылы туған) мен австриялық физик Д.Цвейг (1937 жылы туған) бір-біріне тәуелсіз түрде айтқан (1964). Кварктар жөніндегі болжам (резонанстардың) көп ашылуына және оларды жүйеге келтіру қажеттілігіне байланысты шықты. Кварктар жорамалы бойынша бариондар үш кварктан (ал антибариондар үш антикварктан), мезондар кварк пен антикварктан құралады. Кварктар (немесе антикварктар) адрондардың ішінде глюондық өрісте ұсталады. Кварктардың спиннен басқа “аромат” және “түс” деп аталатын екі ішкі еркіндік дәрежесіболады. Ал ішкі еркіндік дәрежесінің толық саны 72-ге тең. Әрбір кварк үш “түстің” (шартты түрде “қызыл”, “көк” және “сары”) бірін иеленеді. Бұл терминология оптикалық қасиетке байланысты қойылмаған, тек қолайлылық үшін ендірілген. Үш “түстің” жарық квантын жұтуы да, шығаруы да бірдей болып келеді. Олардың “түстік” күйлерінің массалары да бір-біріне тең. Ал ароматтың белгілісі әзірше бесеу, тағы біреуі (t-кварк) бар деп есептеледі. Әр түрлі “ароматы” бар кварктардың қасиеті де әр түрлі болып келеді. Сондықтан оларды массасының өсуіне қарай мынадай әріптермен белгілейді: u, d, s, c, b, t. Соңғы t-кваркін өте ауыр болғандықтан бақылау мүмкін болмай отыр. d, s, b – кварктардың зарядтары (протон заряды бірлігінде): –1/3-ге, ал қалғандарының зарядтары +2/3-ге тең. Кәдімгі қарапайым зат ядро нуклондарының құрамына енетін u және d кварктардан құралады. Бұдан да гөрі ауыр кварктар зарядталған бөлшектер үдеткіштерінде жүргізілген тәжірибелер кезінде жасанды түрде алынуы не ғарыштық сәулелер құрамында байқалуы мүмкін. Көптеген жылдар бойы жүргізілген зерттеулерге қарамастан кварктар (жеңіл де, ауыр да) бос күйде тіркелген жоқ. Кварктарды тек адрондардың ішінде ғана бақылауға болады. Кварктар гравитациялық, әлсіз, электрмагниттік және күшті өзара әсерлердің барлығына да қатысады. Тек кварктардың өздері неден тұратыны белгісіз (мүмкін олар элементар бөлшектер болар). Кварктардың өзіндік өлшемі 10–16 см-ден кем болуы мүмкін. “Кварк” атаудың дәл аудармасы жоқ. Бұл сөз Джеймс Джойстың “Финнеганның оянуы” деген романынан алынған. Осы романда “кварк” сөзі анықталмаған, мистикалық нәрсені білдіреді. Дереккөздер
Шалғынды топырақ

Шалғынды топырақ — табиғи жағдайда ауадан түсетін ылғал мен күн сәулесі жеткілікті, жаз бойы шөп қалың өсетін аймақтарда түзілетін топырақ түрі. Табиғи белдемде шалғынды топырақ орманды-дала, дала белдеулерінде түзіледі. Ресей ғалымы В.В. Докучаев шалғынды топырақты “топырақ патшасы” деп атаған. Шалғынды топырақ аса құнарлы және табиғи ылғалмен қамтамасыз етілгендіктен түгелдей егістік үшін игеріледі. Топырақтың бұл түрінде өсетін қалың шөпті аймақтар мал жайылымы және шөп шабу үшін кең қолданылады. Сілтемелер *Топырақ *Жер *фотосинтез Дереккөздер
Татищев бекінісі

Татищев – Орынбор шебі бойындағы бекініс. Жайық өзені бойындағы патшалық Ресей иеліктерін қорғау мақсатында 1743 ж. салынған. Жайық өз-нің оң жағалауында, Орынбордың батыс жағында. 18 ғ-дағы башқұрт көтерілістерін басуда Татищев бекінісі маңызды тірек пункті қызметін атқарды. Пугачев бастаған шаруалар соғысы кезінде Татищев бекінісі қоршауға алынды. Оны қоршауға пугачевшілермен бірге Досалы сұлтанның жасағы қатысты. Татищев бекінісін қоршау кезінде қазақ жасақтарының біріне басшылық жасаған адамның қаза тапқаны жайлы мәліметтер бар. Дереккөздер
Әуез батыр

“ӘУЕЗ БАТЫР” — жыр. Ел аузында айтылатын аңыз, ертегілер оқиғасын жырға айналдырған бұл халықтық шығармада батырлар жырының, тұрмыс-салт жырларының, қиял-ғажайып ертегілерінің дәстүрлері тоғысып, сюжет желісін құраған. “Ә. б.” жырының негізгі идеясы — сыртқы жауға қарсы күрес. Жырдың екі нұсқасы бар: біріншісі—1940 жылы Ақтөбе облысы Қобда ауданының тұрғыны, жыршы Айса Байтабынов жырлаған нұсқа. Көлемі — 1500 жол. Бұл нұсқада қарадан шыққан Әуез батырдың тәкаппар хан қызын тәубасына келтіріп, хан алдында үстемдігін көрсетуі, Қобыланды, Телағыс, Қарасай, Қази сияқты атақты батырларға күш-қабілетін танытып, олармен дос болуы, ортақ жауға бірге шапқан ерлігі жырланады. “Әуез батыр” жырының екінші нұсқасы “Әуелбек батыр” деген атпен белгілі. Бұл нұсқаны 1941 жылы Ақтөбе қаласыныңтұрғыны Әміреш Жұмағазин жазып алған. “Әуез батыр” жырымен мазмұн жағынан ұқсас, негізгі айырмашылығы кісі аттарында ғана. Екі нұсқа да Қазақстан Ғылым Академиясының орталық ғылым кітапханасының қорында сақтаулы. Дереккөздер
Михаил Георгиевич Перепятькин

Михаил Георгиевич Перепятькин (10.1.1949 жылы туған, Алматы облысы, Алакөл ауданы, Үшарал ауылы) – физика-матема ғылымының докторы (1984), профессор (1991). *1971 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *1974 Қазақстан Ғылым Академиясы Математика және механика институтының аспирантурасын бітірген. *1974-1986 Осы оқу орнында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болған. *1986 жылдан Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Теория және қолданбалы математика институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми жұмыстар 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер