kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Номадология

Номадология — қазіргі постструктурализмдегі ең жаңа бағыт. Бұл бағыттың қалыптасуы Ж.Делез бен Ф.Гваттариге байланысты. Номадологияның басты ұстанымдары олар жұмысының екінші томында баяндалған. 1972 ж. шыққан бірінші том "АнтиЭдип" деп аталған еді. Екінші томды қалыптастыру барысында Делез бен Гваттари оған кіріспе ретінде «Ризома» деген жеке кітапша шығарды. Ризома постмодернистік сананың бейнесі, ол — орталығы жоқ және кеңістікте жайылған ау сияқты құрылым. Егер тереңде орныққан тамыр отырықшы мәдениетке тән болса, жер үстінде сусыған ризома көшпенділер мәдениетін бейнелейді. Себебі, көшпенділер кеңістікті бөлмей, кеңістікте бөлінеді. Номадологияның бір-біріне қарсы қоятын екі ғылыми нұсқасы — компарс пен диспарс. Компарста ғылым объектісі өзгеріске түседі. Диспарс — көшпенділер ғылымының қағидасы — еш нәрсені өзгертпей, тұтас күйінде қабылдайды. Ол бір-біріне материя мен форманы емес, материал мен қуатты қарсы қояды. Көшпенді кеңістік үстінде көш түзейді, бірінші көштен екінші көшке ілгерілейді. Бірақ бұл көштер алған бағытқа тәуелді, ал отырықшылар үшін белгілі орын өзіне деген бағыт қалыптастырады. Номадология көне нұсқаның орнын ойлаудың жаңа нұсқасын қорғамайды, ол ойдың өзін көшпенді қылуға ықпал жасайтын әлеуметтік құрылымды көксейді. Мұндағы мәселе саясаттың көшпендіге тән ой еркіндігіне көтеріле алуында. Дереккөздер
Постструктурализм

Постструктурализм — структурализмнің екінші толқыны, структурализмді сынаумен байланысты және оның алдыңғы шектеушіліктерінен арылуға бағытталған ағым. Постструктурализмнің өкілдері — Ж. Деррида, Делез, Бодрийар, Лиотар, Ю. Кристева, М. Фуко т.б. Постструктурализм басты міндеттерінің бірі — логоорталықтық метафизиканы сынау және мәдениеттегі тіл билігін және билік тілін айқындау. Деррида метафизиканы деконструкция арқылы, яғни мәтіндегі жүйеден тыс, маргиналдық әлементтердің маңыздылығын көрсету арқылы жеңуге болады деп санайды. Ғылыми айналымға, осыған дейін тек тұрмыстық тілде қолданылған, сөздер мен ұғымдар енгізіледі, бірақ оларға бұрынғы мән-мағынаны толықтыратын және шектейтін жаңа мазмұн беріледі. Мәтін интерпретациясы — бұл мәтінге тікелей қатысы жоқ нәрсені түсіну. Постструктурализм үшін адамды сипаттайтын негізгі категория тілек болып табылады. Ол адамның басқамен қарым-қатынасқа түсуге деген ынтасын айқындайтын әмбебап бітім. Ол индивидуальды және ұжымдық іс-қимылдық барлық бітімін, әлеуметтік және мәдени шындық бітімдерін анықтайды. Постструктурализм қоғам мен мәдениет — «билік — бағыну» қарым-қатынасының жаппай көрініс табатын орны ретінде көрініс табады. Билік өзін адамдық қарым-қатынастардың барлық деңгейінде — саяси доктринадан қарапайым қарым-қатынасқа дейінгі аралықта жүзеге асырады. Сондықтан постструктурализм биліктің іске асу тәсілдерін анықтап, оған көптілікті, бірегейлікті және ыңыраңқылықты қарама-қарсы қоюды өз міндеті деп таниды. Дереккөздер
Симулакрум

Симулакрум (лат. simulare — жалған, өтірік, жасанды) — бұл термин түрлі мағынада қолданылады. Платон философиясында симулакрум — көшірменің көшірмесі, бейнелегеннің бейнесі деген мағынада қолданылады. Симулакрум — ойдан шығарылған, қолдан жасалған, яғни нақты шындықтағы затқа «үш қайнаса сорпасы қосылмайтындай» бөлек нәрсе деп анықталады. Бұл симулакрумның репрезентативті моделі, яғни көшірмеде көшірме жасалған зат идеясының өзінің референт ретінде болуын талап ететін модель. Симулакрумның екінші мағынасын, немесе репрезентативті емес моделін Ж. Бодрийар, Ж. Делез және Ж.Дерриданың еңбектерінен кездестіреміз. Олардың түсіндіруінше, симулакрумның мөні оның референтсіздігінде, яғни көшірмеден көшірме жасалып отырған зат идеясына сай болудың қажет еместігінде, өйткені симулакрум әуелден болмыс-шындықтың құрылымында кездеседі. Олар бар нәрсе, тұрған нәрсе және оны қайта таныту, қайта көрсету мәселесін керексіз деп табады. Симуляция шындықтың өз бойында бар нәрсе болса, онда түпнұсқа туралы сөз болмаса керек деп түсіндіреді Симулакрумның репрезентативті емес моделін жасаушылардың бірі — Жан Бодрийар үшін симуляция дегеніміз жасанды қылық көрсету, қылымсу-төлімсу, жалғандық емес. Олардың арасындағы өзгешелікті Ж. Бодрийар төмендегідей мысалмен түсіндіреді. Мыс., кімде-кім өзін өтірік аурумын десе, онда оның жалған, жасанды қылық кәрсеткені. Ал енді кімде-кім өзін ауырмаса да аурумын деп есептесе, ауруды симуляцияласа, онда ол адамның бойынан расында да аурудың «шынайы» белгілерін табуға болады. Симулакрум объективті процесс емес. Әлгі ауруды симуляциялаған адамды объективті тұрғыдан не науқас, не сау деп қарастыра алмайсың. Репрезентация белгі мен шындық арасында эквиваленттілік принципінен басталады, бірақ ол эквиваленттілік — утопия. Дегенмен де сол утопия негізі аксиома ретіңде қала береді. Ал симулакрум болса эквиваленттілік принципінің утопиялылығынан басталады, сондықтан да ол белгіні шындықты айқын танытатын қүндылық ретінде қарастырмай, оны реверсия (орын ауыстыру, алмастыру) деп түсіндіреді. Шындықтың орнына гипершындықты қою керек дейді Ж. Бодрийар, себебі шындықты тану тіпті де мүмкін емес. Диснейленд — қиял әлеуметтікі — симулакрумның шынайы моделі. Диснейлендте жүрген адамға одан сыртқары жатқан территорияның бәрі (Лос-Анджелес, АҚШ) — шындық емес, гипершындық болып көрінері рас. Сонымен, біздің шындық ретінде қарастыратын шындығымыздың өзі симулакрум. Дереккөздер
Субмәдениет

Субмәдениет ( — төменгі, — мәдениет) — дәлме-дәл аударымда «астыңғы мәдениет», ірі мәдени құрылым ішіндегі белгілі бір топтар, бірлестіктер мәдениеті дегенді білдіреді. Субмәдениет көбінде қоғамда өктем болып тұрған мәдениет пен әлеуметтік құрылымға оң немесе теріс қатынас нәтижесінде пайда болады. Қазіргі жағдайда субмәдениет үлкен аймақтық, ұлттық мәдени құрылым негізінде пайда бола отыра сол мәдениеттегі классикалық дәстүрден тысқары тұрады. Субмәдениеттің әлеуметтік бастауын әр түрлі жас ерекшеліктеріне байланысты топтар, бейресми бірлестіктер т.б. құрайды. Дереккөздер
Табу

Табу (полинезиялық тайпалар тілінен аударғанда «тыйым салу») — алғашқы қауымдық құрылыс мәдениетімен тығыз байланысты діни негіздегі үзілді-кесілді тыйым салуды талап ететін ұғым. Табуда екі ұғым — киелілік пен тыйым салынғандық, қасиеттілік пен қорқыныш тоғысады. Табу белгілі бір тұлғаларға да, белгілі бір қоғамдық ұжымдарға да қатынасты қолданылады. Табу туралы терең теориялық ізденістер аз болғандықтан оның қолданыс аясы анықтала қойған жоқ. Дегенмен де табуді діниморальдық тыйым салу түрлерінен ажырата білген дұрыс, өйткені аталған соңғылары адамзат мәдениетінде кейінірек пайда болған күрделі құрылымды ұғымдар. Табуған әрекеттер мен заттар туралы Дж. Фрейзердің («Золотая ветвь») шығармасынан көптеген мысалдар табуға болады. Фрейзер дін мен сиқырды (магияны) бір-біріне қарама-қарсы қойып, табуды магияның теріс пішіні ретінде түсіндіреді. Табу туралы психоталдаудан көп мәлімет жинақтауға болады. З. Фрейд өзінің «Тотем және табу» атты еңбегінде табудан көсемге деген екіұшты (амбивалентті) қатынасты: бір жағынан, көсемді қастерлеп, табынуды, екінші жағынан, іштей қызғану, жек көруді, бейсаналы тұрде ұнатпауды байқаймыз дейді. Әлеуметтік антропология тұрғысынан (Малиновский, Радклифф-Браун және т.б.) табуды әлеуметтік бақылау мен қадағалау рөлін атқаратын құрал деп қарастырады. Табу қасиеттілік туралы түсінік қалыптасқан барлық мәдениеттерде кездеседі. Әр мәдениеттің өзіне сай заттарға, іс-әрекеттерге немесе сөздерді айтуға салынатын тыйым түрлері бар. Табуды бұзған адам қатты жазаланатын болғандықтан оны еш нәрсеге, еш жағдайға қарамай орындауға тырысатын болған. Қазақ мәдениетіндегі кездесетін ата-ене, қайынаға, қайын, қайын сіңілілердің атын атамау, отты, ошақты аттамау, белгілі киелі жануар тұрлерін қорғау т.б. Табулар қазақ халқының көне тотемистік, анимистік көзқарастарынан сыр тартады. Қазақ мәдениетіндегі тыйым салу жан-жоралғылары туралы Ш. Уәлихановтың шығармаларынан көп мағлұмат алынады. Дереккөздер
Фаустық мәдениет

Фаустық мәдениет — неміс мәдениеттанушысы О. Шпенглер енгізген ұғым. Оның «Еуропаның ақыры» («Закат Европы») атты шығармасында мәдениеттің бірінен кейін бірі келіп отыратын екі түрлі құрылымы жайында сөз болады. Оларды О. Шпенглер апполондық және фаустық деп атайды. Қазіргі заманда өзінің рухани-шығармашылық мүмкіншілігін сарп етіп, өлі өркениеттілік күйіне өтіп бара жатқан батыстық мәдениетті О. Шпенглер фаустық мәдениет деп анықтайды. Өйткені европалық мәдениеттің берілген шекараны мойындамай, қол жеткізген нәтижесіне көңілі толмай, таңсық әлеуметтікті шексіз игеруді мақсат тұтқан рухы Гетенің шығармасындағы жаны тыныштық таппай безілдеген Фаусты еске салады. Сондықтан да О. Шпенглер европалық мәдениеттің рухани рәмізі ретінде Фауст бейнесін алып, оны фаустық мәдениет деп айтады. Фаустық мәдениет түсіну үшін оның апполондық мәдениеттен айырмашылығын анықтау керек. Антикалық «апполондық мәдениеттен» фаустық мәдениет өзінің шексіз шалғайға, түпсіз тұңғиыққа талпынысымен, экспансивтілігімен (жаңа территорияларды жаулау ықыласымен), әлемді қайта құруға құштар шығармашылық рухымен, табиғатқа өктемдік жасауға бейімділігімен ерекшеленеді. Билік және реттілік — фаустық мәдениеттің мақсаты. Білім арқылы әлеуметтікнің сырын ашуға болатын болса, «білім-күш» деп, оны өктемдік ету құралы мақсатында дамыту ісі еуропалықтардың ашқан жаңалығы. Егер гректер үшін, яғни «апполондық мәдениет» үшін сабырлық мұраты бастапқы орында тұрса, фаустық мәдениет үшін міндеттілік, борыштылық алға қойылған ұран — «Сен жасай аласың, яғни сен жасауға тиіссің де». Шексіздікке ұмтылған фаустық мәдениетнің христиандық құдайы да шексіз әрі мәңгі рух, оған шексіз құдірет пен шексіз даналық қасиеті тән. Дереккөздер
Сәрсембек Төлеубекұлы Чарашев

Чарашев Сәрсембек Төлеубекұлы (6.11.1957 жылы туған, Сарқан ауданында, Шатырбай ауылында) — спортшы, Қазақстан білім беру ісінің үздігі (1990), Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1996). 1975 жылы Талдықорған педагогиялық институтын бітіргеннен бері облыстық балалар мен жасөспірімдердің спорт мектебінде дзюдо, самбо күрестерінен жаттықтырушы. Оның шәкірттері Әлем, Азия чемпионаттарында жүлделі орындар иеленіп жүр. Дереккөздер
Шаим Шаваев

Шаим Шаваев (27 сәуір 1938, Ұйғыр ауданында,Тиірмен ауылы) — жазушы, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. 1965 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Республикалық ұйғыр театрында актер, кейін режиссер болған. 1978–1982 жылдары Қазақстан Қазақстан жазушылар одағында әдеби кеңесші, ұйғыр әдебиеті секциясының жетекшісі, Қазақ театр қоғамында аға кеңесші. 1961 жылы "Жас достарға" атты жинаққа бір топ өлеңдері енді. Шаваевтың прозалық шығармалары 1969 жылы баспадан шыққан "Қарапайым кісілер" атты жинаққа енді. "Қол қойылмаған хаттар" (1970), "Кестелі тақия" (М., 1977) атты кітаптары жарық көрді. Шаваевтың республикалық ұйғыр театры сахнасында"Сенің қара көздерің" атты драмасы (1976), "Ағам үйленді" атты комедиясы (1978), "Билал Назым" атты драмасы (1981) қойылды. Қазақ, орыс жазушыларының шығармаларын ұйғыр тіліне аударды. Дереккөздер
Дәмен Шаймерденова

Дәмен Шаймерденова (1935 жыл туған, Ақсу ауданында, Жансүгіров қаласы) — биші, актер, Қазақстанның еңб. сің. Мәдениет қызметкері (1970). Орта мектепті бітірген соң Ақсу халық театрының құрамына қабылданған. 1968 жылы Ақтөбе мәдени-ағарту училищесін бітірді. Өнердегі алғашқы қадамы Қазақ академиялық драма театрында Еңліктің (М.Әуезов, "Еңлік-Кебек") рөлін сомдаудан басталды. Осыдан кейін Шаймерденова үлкен сахнада Баянның, Жібектің, Ақтоқтының (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш-Баян сұлуында", "Қыз Жібегінде", "Ақан сері-Ақтоқтысында"), Әйгерімнің (Әуезовтің "Абайында"), Жәмиланың (Ш.Айтматовтың "Аңсаған менің әнім- сіңінде") және т.б. рөлдерді ойнады. Сонымен бірге ұйғыр халқының "Алмұқ ана", өзбектің "Мехребану", татардың "Ою", қарақалпақтың "Бибігүл", укра- инның "Полька", қазақтың "Жастар биі" атты ұлттық билерін сахнаға шығарды. Дереккөздер
Кеңесжан Шалқаров

Кеңесжан Шалқаров (12.4.1939 жылы туған, ҚХР, Тарбағатай аймағы) — жазушы, Қазақстан,Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген (1965). Республикалық Қазақ радиосында, баспа редакцияларында, "Жетісу" газетінде әр түрлі қызмет істеді. "Ғылым" баспасында редактор болды. Мұстай Кәрім, Д.Кугультинов, Г.Абашидзе және жапон, моңғол, өзбек, ұйғыр ақындарының өлеңдерін қазақ тіліне аударған. "Шуақ" (1967), "Сәске сыры" (1972), "Ақ сапар" (1975) және т.б. өлең жинақтары жарық көрген. Марапаттары Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты "Зауал-заман" дилогиясы үшін. 23 қаңтар 2012 жыл. Алматы қаласы. Қазақстан Жазушылар одағы. Төлеужан Ысмайыловтың 80 жылдық мерей тойына арналған "Мәңгілік жас рухым - өлеңдерім!..." атты республикалық жыр мүшайырасына Арқат Атамекен деген бүркеншік атпен қатысқан. Арнаулы жүлдемен марапатталады. "Абыралы - Дегелең" қоғамдық қоры, Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі, Қазақстан Жазушылар Одағы, Шәкәрім атындағы Семей мемлекттік университеті. Арнайы Диплом. Семей қаласы. 2012 жыл. Дереккөздер
Шамал хан

Шамал хан (т.ж. б. - 1729) - Жетісу өңіріне билік жүргізген жоңғар ханы (1723-29). Ұлт азаттығына ұмтылып, баскыншылық билікке қарсы шыққан жергілікті тұрғындарды аяусыз қырып-жойған. Мысалы, 90 қазақты мойындарына тас байлап Іле өзеніне батырған. 1729 жылы он мың әскермен ханның ордасына (қазір Қарасай ауданында, Шамалған ауылында тұрған жерде) шабуыл жасаған Шапырашты Наурызбай батыр Шамалды өлтірген. Дереккөздер
Жаттығу снаряды

Жаттығу снаряды — жаттығу (оқу-ұрыстық) атысы үшін және зеңбіректерді полигонда сынақтан өткізу үшін қолданылатын қосалқы міндеттегі артиллериялық снаряд. Жаттығу снаряды жеке құрамды (есептоптарды, экипаждарды) үйрету барысында қымбат тұратын ұрыстық снарядтарды алмастыру мақсатында қолданылады. Жаттығу снаряды салмағы, бітімі мен пішіні бойынша негізгі мақсаттағы снарядтарға сай келеді. Конструкциясы қарапайым. Жарғыш заттармен жарақталмайды және тапшы емес материалдардан жасалады. Мысалы, сауыт бұзар снарядты алмастырушы жаттығу снарядының корпусы термиялық өндеуден өтпеген қарапайым көміртекті темірден жасалған тұтас снаряд болып келеді. Атысты дәлдеу үшін снаряд жарқырағыш құрылғымен жабдықталады. Дереккөздер
Жатық траектория

Жатық траектория — неғұрлым алыс қашықтықта көтерілу бұрышы төмен алынған траектория. Ол негізінен атыс қаруларында және зеңбіректі артиллерияда колданылады. Траектория неғұрлым жатық болған сайын нысананы бip рет көздеу арқылы жою мүмкіндігі көбейеді. Жатық траекторияны кейде көлбеу траектория деп те атайды. Дереккөздер
Жауапкершілік аймағы

Жауапкершілік аймағы — 1) белгіленген ауданда ұрыс қимылдарын жүргізу, әскери объектілердің құрылысы мен оларды пайдалану, сонымен қатар жергілікті тұрғындардың қозғалысына бақылау жасаудың әскери басшылыққа міндеттелген ауданы; 2) жою көзделгепн қарсылас объектісінің орналасу аумағының бір бөлігі. Дереккөздер
Жауынгерлік белсенділік

Жауынгерлік белсенділік — барлық құралдарды қолданып қарсыласты едәуір шығынға ұшыратуға, ұрыс ауқымын ыркында ұстап, ұрыс тапсырмасын табысты орындауға бағытталған әскери қызметшілердің, бөлімдер мен бөлімшелердің және барлық әскерлердің батыл әрекеті, жеңіске жету шарты. Дереккөздер
Жауынгерлік дабыл

Жауынгерлік дабыл — бөлімдерді (кемені) жауынгерлік міндетті орындау әзірлігіне жедел келтіру. Жауынгерлік дабыл бойынша сапқа тұрғызу командирлердің (бастықтардың) басшылығымен жүзеге асырылады. Жауынгерлік дабыл сигналы (белгісі) дауыспен және техникалық қүралдар аркылы беріледі. Дереккөздер
Эллинг

Эллинг (голл helling — еңіс, ылди) * кеме жасауға арналған жабық ғимарат, сонымен қатар құрылыс доғы * Жөнделуге тиісті кемелерді кетеру мен түсіру үшін жабдықталған қондырғы; * Дирижабльдерді жөндеу мен сақтауға арналған арнайы ғимарат. Дереккөздер
Ланспик

Ланспик — желе күйіне дейін буланып қоюланған сорпаны білдіретін аспаздық термин. Ол мөлдір, хош иісті және дайын болған өнімнің толық дәмін сақтайды. Ланспик даярлағанда сорпадан басқа көкөністер (сәбіз, пияз, ақжелкен, баддыркөк), татымдықтар (бұрыш, лавр жапырағы), тұз, сіркесу, желатин, оттяжка (бұлғанған жұмыртқаның ақуызы) қолданылады. Ланспикті сорпа буланғанда желімге айналмау үшін қақпағын ашып және сорпа лайлануын тудыратын ауа ағынын боддырмау үшін жабық асханада даярлайды. Осы даярлау ерекшеліктері және технологиясындағы өзгерістер ланспикті жаппай тәжірибеден ығыстырды, бірақ мейрамхана асханасында ланспик әлі сақталған. Дереккөздер
Эпидемияға қарсы шаралар

Эпидемияға қарсы шаралар (Противоэпидемические мероприятия) — бөлімдер мен бөлімшелер жеке құрамынын денсаулыты мен ұрысқа қабілеттігін сактауға бағытталған шаралар жиынтығы. Эпидемияға қарсы шаралар әскердің жеке құрамы арасында қарсыластар бактериялық құралдар қолданған жағдайда жұқпалы аурулардың алдын алу мақсатында жүргізіледі. Оған ұрыс қимылдары ауданы мен әскер орналасқан жердегі санитариялық-эпидемиялық жағдайды бақылау мен барлау жүргізу, жұқпалы ауруларды дер кезінде анықтау мен госпитальға салу, жұқпалы аурулардың таралуына жол бермеу шараларын жүргізу, дезинфекция, дезинъекция мен эпидемия ошағында дератизация жүргізу, жұқпалы ауруларға қарсы жеке құрамда егу жұмыстарын жүргізу және т.б. қамтылады. Дереккөздер
Лафитник

]] Лафитник - XIX ғ. екінші жартысында қарапайым халықтың шарап рюмкаларына берген аты. Қырлы конус тәрізді арақ рюмкаларына қарағанда ауыр тұрықты аяғы бар қалың шыныдан жасалған. Сол кезде кең тараған лафит — қызыл шарабының атынан туындаған. Лафитник — көлемнің өлшемін білдірмейтін термин. Оның мағынасы — шарап ішуге арналған ыдыс. Бірақ бұл мағына біртіндеп жоғала бастады. XIX ғ. соңы мен XX ғ. басында лафитник деп пішініне байланысты емес жұқа, қымбат шыныдан жасалған кез келген рюмкаларды атаған, соның ішінде хрустальдан жасалған рюмка. Лафитник тек қана орыс тілінде бар (бірақ В.Даль сөздігіңде де, Совет академиялық сөздігінде де, М.Фасмер этимологиялық сөздігінде де көрсетілмеген) сөз. Бұл орташа өлшемді жұқа шыныдан жасалған қызғалдақ пішінді рюмка. Мұндай рюмкалар қызыл шараптарға арналған. Дереккөздер
Тікелей қорғау

Тікелей қорғау — үлкен басшылар ұйымдастыратын, бөлімше командирі жіберетін қорғау. Тікелей қорғау қарсыластың тұтқиыл шабуылына және барлау жүргізуіне жол бермеу мақсатында ұйымдастырылады. Тікелей қорғау үшін бөлімше (бөлім) командирі қажетті күш пен құралдарды бөледі, оларға міндеттер қояды, іс-қимыл ретін және байланысын кәрсетеді. Тікелей қорғау шеруде — жорық заставалары мен шолғын машиналары, орныққан жерлерде — күзет заставалары, күзет постылары, шолғын машиналары (шолғыншылар) және құпиялар арқылы жүргізіледі. Сонымен бірге ұрыс әрекетінің барлық түрінде бөлімшелерде бақылау ұйымдастырылып, үнемі қорғау жүргізіледі. Дереккөздер
Ликёр

Ликёр — спирт және қант мөлшері жоғары күшті алкогольді сусын, спирт негізінде татымды — хош иісті, жеміс және жидек тұнбалары, сонымен қатар какао, кофе, бал сияқты айқын татымды өнімдер қосып дайындайды. Ликерлар күшті (спирт мөлшері — 43%-дан 56%-ға дейін, қант — 30%-дан 60% — дейін) және десерті (спирт мөлшері 20%-дан 36%-ға дейін, қант — 15%-дан 30%-ға дейін, кейде 60%-ға дейін) болып бөлінеді. Қазіргі заманғы ликерлардың аты оған дәм, хош иіс немесе түс беретін негізгі шикізатқа байланысты: "Апельсинді", "Ванильді", "Зверобой". Ескі ликерлар жасалу жеріне байланысты аталады: "Шартрез", "Вана Таллинн". Аспаздықта ликёрлар коктейль жасау үшін қолданылады немесе дастарқаннан кейін кофемен бірге беріледі. Сусын ретінде қолдануынан басқа олар кондитер ісінде (кәмпиттерге, тортқа, кекс қамырына, кремге қосылатын хош иісті қоспа) және аспаздықта (соус, буберт, мусс, компот, кисель, гурьев ботқасын, балмұздақ, әр түрлі майқоспалы қамырларға) қолданылады. Дереккөздер
Ливер

Ливер — құрамына бүйрек, бауыр, жүрек, өкпе, желін кіреді. Ливер құрамдас бөліктерінің тағамдық құндылығы әр түрлі. Бауыр ең құнды өнім — паштет, консерві, екінші тағамдарды, әсіресе қуырылған тағамдарды даярлауда қолданылады. Бүйректер көже, тұз көже, екінші тағамдар (пісіріліп бұқтырылады) даярлауда қолданылады. Жүрек, ішектер, желін ұзақ қайнату арқылы тағамдар жасауға қолданылады. Ливер жалпы құндылау бөліктері — бауыр, бүйрек қосылмай немесе аз мөлшерде қосылып арзан паштеттер, ливер шұжықтарын жасауда қолданылады. Ливер Б витаминіне бай болғандықтан балалар тағамына пайдалы, ал қарт адамдарға зиян. Дереккөздер fr:Abat
Тікұшақ алаңы

Тікұшақ алаңы — тікұшақтардың ұшып қонуына, орналасуына және оларға қызмет көрсетілуіне арналған жер телімі. Тікұшақ алаңы тұрақты және далалық болады, сондай-ақ кемелерге, ғимараттарға және басқа жерлерге орналасуы мүмкін. Дереккөздер
Тікұшақ тасығыш

Тікұшақ тасығыш — теңіз десантының алдыңғы жасағын түсіру және тасымалдау немесе сүңгуір қайықтарды іздеп табу мен жоюға арналған тікұшақтар таситын ұрыс кемесі. Олар десантты және қайықтарға қарсы болып бөлінеді. Қайықтарға қарсы тікұшақ тасығыш сүңгуір қайықтарды іздеу және жою құралдарымен жабдықталған тікұшақтарды алып жүреді. Тікұшақ тасығыштың ангары, ұшып қону палубасы, көтеру жабдығы, техникалық кызмет көрсету, жанар-жағармай құю, оқ-дәрілерді тиеу және ұшуды қамтамасыз етуге қажетті құрылымдар мен аспаптары, сондай-ақ десанттар экипажы мен жеке құрамына арналған бөлмелері болады. Оның су өлшемі 12-18,6 мың тонна, жылдамдығы 50 км/с; 26 тікұшаққа дейін алып жүреді. Десантты тікұшақ тасығыш 2 мыңға дейін теңіз жаяу әскерін тасымалдауға арналған. Дереккөздер
Тікұшақтарды алып жүретін ірі соғыс кемесі

Тікұшақтарды алып жүретін ірі соғыс кемесі — теңіз десантын тасымалдауға, қарсыластың сүңгуір қайығын іздеп тауып, жоюға арналған, тікұшақтарды алып жүретін кеме. Бұл кеме десанттық және сүңгуір қайыққа қарсы колданылатын болып бөлінеді. Дереккөздер
Тікұшақтардың жіктелуі

Тікұшақтардың жіктелуі — тікұшақтардың айналдыру моментін түзу тәсіліне, қалақтарының саны мен орналасуына, сонымен қатар қозғалтқышының түріне карай тартпалы механикалық тікұшақтар, реактивті тікұшақтар, құрастырмалы тікұшақтар (бұрамалы қалақты) және тікұшақ-ұшақтар (конвертопландар) болып жіктеледі. Дереккөздер
Қосарланушылық

Қосарланушылық (Дублирование; франц. doubler — екі есе кәбейту) — бір мақсатқа жетуге бағытталған біркелкі қимылдарды екі немесе одан да көп мәрте орындау; екі данада орындау, қайталау, екі еселеу. Әскери істе, әдетте, Қосарланушы әскерді (күштерді) басқару сенімділікті арттыру үшін байланыс және өкімдерді тапсыру, су кедергілері арқылы өткен кезде қойылған тапсырманың орындау мүмкіндігін арттырады. Техникадағы Қосарланушылық жұмыс құрылымы механизмі және техникалық жүйесінің сенімділігін арттыру жолы, оның негізгі элементтермен қоса (блоктары мен құрылымдары) тағы бір резервтік элементі бар. Қосарланушылық жалпы (барлық жүйе қосарланады) немесе жекеленген (жүйенің жеке элементтері қосарланады) болуы мүмкін. Қосарланушылық әскери техника әміршеңдігін арттырудың негізгі құралы болып табылады. Дереккөздер
Тірек пункті

Тірек пункті — инженерлік тұрғыдан жабдықталған, атыс құралдарымен толық жасақталған айнала корғанысқа бейімделген жергілікті жер өңірі, қорғаныс позицияларының (қорғаныс ауданының) бір бөлігі. Дереккөздер
Қоштау артиллериясы

Қоштау артиллериясы (Артиллерия сопровождения) — батальондық немесе полктік және қоса берілген өздігінен жүретін артиллерияның бөлімшесі. Қоштау артиллериясы Ұлы Отан соғысы жылдарында жаяу әскер мен танкілердің ұрыс қозғалыстарына бөгет жасаған қарсыласты жою үшін әрекет етіп, көбіне тікелей көздеумен атыс жүргізген. Дереккөздер
Тітіркендіргіш улы заттар

Тітіркендіргіш улы заттар — жұтқыншақ пен көзге әсер ететін (тітіркендіретін) улы заттар ұрыста әскерді қалжырату мақсатында қолданылуы мүмкін. Тітіркендіргіш улы заттарға хлорацетофоненон (жасаурататын улы заттар) және адамсит (түшкіртетін улы заттар) жатады. Дереккөздер
Қоян-қолтық ұрыс

Қоян-қолтық ұрыс (Рукопашный бой) — күресуші (соғысушы) жақтардың бөлімшелері жаяу бір-біріне қысқа кашықтықта жақындап, негізінен суық қарулар (найза,қанжар және т.б.) колданатын таяудағы ұрыс түрі. Қазіргі кезде мұндай ұрыстар окоптарда, байланыс жолдарында, елді мекендерде, барлаудағы бөлімшелер әрекетінде және т.б. кездеседі. Дереккөздер
Ядролық жарылыс түрлері

Ядролық жарылыс түрлері (Виды ядерных взрывов) — ядролық соққы арқылы орындалатын міндеттер мен объектінің сипатына байланысты ядролық жарылыс әуеде, жер үстінде, жер астында, су үстінде және су астында жүргізілуі мүмкін. Осыған сәйкес жер үсті әуе, биіктікті, су үсті, су асты және жер асты жарылыстары болып бөлінеді. Ядролық жарылыс кезінде байқалатын құбылыстар көп жағдайда жарылыс түріне байланысты болады. Ядролық жарылыстың әрбір түрінің басты ерекшеліктерінің бірі — жергілікті жердің радиоактивтік зақымдалу дәрежесі. Мысалы, әуедегі жарылыс кезінде жарылыс эпицентрі ауданындағы жергілікті жерге радиоактивтік зақымдану қаупі төнеді. Ал жер үсті және жер асты жарылысы ядролық жарылыс ауданындағы жергілікті жердің және сондай-ақ радиоактивті бұлттың өту жолындағы жердің едәуір бөлігін зақымдайды. Ядролық жарылыстың белгілі бір немесе басқа түрінің қолданылуы оны зақымдаудың ерекшелігіне, зақымдалатын объектінің сипатына және оны зақымдаудың талап етілетін дәрежесіне, сонымен бірге жергілікті жерді радиоактивті зақымдаудың қажетті шамасына және рауалы ауқымына қарай анықталады. Дереккөздер
Ядролық жарылыс белгілеу

Ядролық жарылысты белгілеу (Засечка ядерных взрывов) — акустикалық, гидроакустикалық, магниттік, сейсмикалық белгілерді тіркеу және талдау, сондай-ақ ядролық жарылыспен қатар жүретін электрмагниттік және жарықтық, сәулелендіру негізінде арнайы техникалық құралдар көмегімен ядролық жарылыстың түрі мен биіктігін, қуатын, эпицентрінің координаттарын анықтау. Сондай-ақ бұл радиолокаторлық жүйе көмегімен де жүзеге асырылуы мүмкін. Дереккөздер
Ядролық жарылыстың зақымдаушы факторлары

Ядролық жарылыстың зақымдаушы факторлары (Поражающие факторы ядерного взрыва) — ядролық жарылыс кезінде пайда болатын соққылы ауа толқыны, сәуле зақымы, өткір радиация, электрмагниттік импульс . Бесінші зақымдаушы факторға жердің радиоактивтік элементтермен улануы кіреді. Дереккөздер
Ядролық зақым ошағы

Ядролық зақым ошағы (Очаг ядерного поражения) — ядролық жарылыстың зақымдаушы факторларының әсерінен үлкен аумақта ерттер, зақымдану, жаппай қирау, оның ішінде қорғаныс құрылыстардың да қирауы, коммуналдық-энергетикалық тораптардың бүлінуі, жердің радиоактивті зақымдануы және халық арасында едәуір шығын болатын аумақ. Ядролық зақым ошағының аумағы қолданылған қарудың мөлшері мен қуатына, жарылыстардың түріне, ғимараттардың сипатына, жер бедеріне (акватория тереңдігіне) және ауа райы жағдайларына байланысты. Соққы толқынының қысым шамасы ОД кг/см2 және одан да көп бөлған жердегі шартты сызық Ядролық зақым ошағының сыртқы шекарасы болып табылады. Қираудың ықтимал сипатын анықтау және құтқару жұмыстарының көлемін белгілеу үшін Ядролық зақым ошағын төрт аймаққа боліп қарау қалыптасқан. Бұл аймақтардың радиустары ядролық жарылыстың қуаты мен ғимараттардың сипатына байланысты. Дереккөздер
Ядролық заряд

Ядролық заряд (Ядерный заряд) ядролық энергияның босап шығуының жарылыс процесі жүзеге асатын қондырғы.Ядролық заряд оқ-дәрілер құрамына кіреді де, атомдық және термоядорлық болып бөлінеді. Атомдық зарядта жарылыс энергиясы тізбекті ядролық бөліну реакцияларынан пайда болады, ал термоядорлық (ескірген атауы — сутектік) зарядта энергия термоядорлық синтез реакциялары мен бөліну реакцияларынан туындайды. Дереккөздер
ТЭН

ТЭН — қуаттылығы жоғары жарылғыш зат. Толдан 1,5 есе күшті. Тұтандырғыштар, тұтандырғыш баулар дайындауға және тұтандырғыш капсюльді жабдықтауға арналады. ТЭН — суда ерімейтін кристалл зат. Қыздырғанда балқиды, ал оттан тұтанып, ақ жалынмен жанады. 1 кт-нан аса ТЭН бір мезгілде жанғанда, жарылыс болуы мүмкін. Жарылғыш заттардың ішінде ТЭН механикалық әсерді ең сезгіш зат, оқпен атса да жарылады. Дереккөздер
Улағыш заттар

Улағыш заттар — ұрыс жағдайында қолданған кезде адамдар мен жануарларға зақым келтіретін улы (уытты) қоспалар. Улағыш заттар химиялық қарудың негізі болып келеді. Улағыш заттар жүйкеге әсер ететін улағыш заттар, теріге әсер ететін улағыш заттар, көзден жас ағызатын улағыш заттар, тұншықтыратын улағыш заттар және жалпы әсерлі улағыш заттар болып бөлінеді. Жүйкеге әсер ететін улағыш заттар қазіргі улағыш заттардың аяғы өлімге әкеліп соқтыратын негізгі тобын құрайды. Оларга құрамында фосфоры бар және кез келген аппликацияда зақым келтіретін улағыш заттар жатады. Олар — табун, зарин, зоман және т.б. Жалпы әсерлі улағыш заттарға көгерткіш кышқыл, хлорциан, арсин, фосфин және т.б., ал тұншықтыратын улағыш заттарға фосген, дифосген, хлорпикрин т.б. жатады. Теріге әсер ететін улағыш заттар аяғы өлімге әкеліп соқтыратын улағыш заттарға жатады, олардың қатарына иприт, азоттық иприт, люизит т.б. кіреді. Дереккөздер
Улағыш заттар концентрациясы

Улағыш заттар концентрациясы — ауаның бірлік өлшемі көлеміндеп улағыш заттар мөлшері. Ол бір текше метр ауадағы улы заттар миллиграмымен немесе грамымен өлшенеді. Мысалы, фосген концентрациясы 0,5 мг/л болуы, 1 литр зақымданған ауада 0,5 мг фосген бар екенін білдіреді. Зақымдаушы әсері бар улағыш заттар қауіпті концентрация деп аталады. Дереккөздер
ҚР қарулы күштерін іріктеп жинақтау

ҚР қарулы күштерін іріктеп жинақтау (Комплектование Вооруженных Сил РК) — бейбіт және соғыс уақытында штаттар мен табельдерге сәйкес материалдық және техникалық құралдар мен Қарулы Күштердің жеке құрамдағы қажеттіліктерін өтеу. ҚР Қарулы Күштерін жеке құрамымен іріктеп жинақтау бейбіт уақытта белгілі жас мөлшеріндегі азаматтарды мерзімді әскери қызметке шақыру арқылы, ал соғыс кезінде тіркелген құрамды жұмылдыру арқылы жүзеге асады. Әскерді материалдык, және техникалық құралдармен жабдықтау Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі арқылы жүзеге асады. Ер кісілерді мерзімді әскери қызметке міндетті түрде қабылдау бейбіт кезеңдегі Қазақстан Армиясы мен Әскери-теңіз флотын шұғыл кызметтегі әскерлермен, матростармен іріктеп жинақтаудың бірден-бір тәсілі. Дереккөздер
Улағыш заттардың қолданылғанын анықтау әдістері

Улағыш заттардың қолданылғанын анықтау әдістері — ауадағы, жердеп және сыртқы ортаның басқа да объектілеріндеп улағыш заттар химиялық барлау аспаптарының және газ сигнализаторлардың жәрдемімен немесе тексеруге алынған сынамаларды химиялық лабораторияда одан әрі талдаудан өткізу арқылы анықтау әдістері. УЗ-тың колданылғанын сыртқы белгілері бойынша да анықтауға болады: УЗ қолданылған соң біраз уақыттан кейін жер бетінде, қарда, өсімдіктер мен құрылыстар үстінде майлы тамшылар пайда болады, мысалы, иприттің әсерінен өсімдіктер солып, сарғая бастайды. Сепкіш авиациялық, аспаппен шашқанда ұшақ төмен ұшады және соңында тұман жолағы көрініп тұрады, химиялық авиабомба жарылғанда әлсіз қатқыл дыбыс шығады және жарылыс болған жердің үстінде шағын, тез жайылатын бұлт пайда болады. Дереккөздер
Қуыс

Қуыс — окоп түбінде, орда немесе байланыс жолында орнатылатын, 1-2 адам демалуға, қару, оқ-дәрілер, азық-түлік пен су қоюға арналған ойық. Қуыс мынадай есеппен жасалады: оның үсті 0,6 м-ден кем емес қорғаныс мақсатындағы қалың топырақ қабатымен бүркелуі керек. Қуыстың өлшемі әдетте 1,0 х 1,0 х 1,0 м. Оған кіретін жол қарсыластарға қарсы бетте болуы керек. Топырақ әлсіз болған жағдайда тақтайлар, сырғауылдар мен қолдағы бар материалдармен жабылады. Ядролық жарылыс залалынан сақтау үшін қуысты ағаш қалқалармен жабады. Дереккөздер
Улағыш заттардың тұрақтылығы

Улағыш заттардың тұрақтылығы — улағыш заттардың қорғаныссыз адам күшін зақымдау әсерін біраз уақытқа дейін сақтау қабілеттілігі. Улағыш заттардың тұрақтылығы улы заттардың физикалық-химиялык касиеттеріне (тұткырлығына, ұшпалылығына және т.б.), ұрыстық жағдайына (сұйық тамшылы, бу түрінде және т.б.), метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жердің бедеріне және өсімдік жамылғысына байланысты болады. Жоғары уытты, тұтқыр (жабысқақ) және аз ұшатын улы заттар жоғары тұрақтылығымен ерекшеленеді. Жергілікті жердеп және әскери техникадағы тамшы немесе катты бөлшек түріндеп улы заттар өзінің зақымдау әсерін бірнеше сағаттан (жаз мезплінде) бірнеше тәулікке дейін (кыс мезгілінде) сактайды. Ауадағы бу (түтін, тұман) түріндеп улы заттар зақымдау қабілетін 15-20 минутке дейін сақтайды, яғни улы заттар бұлттарының таралуы себебінен концентрациясы төмендеуіне дейін зардаптық әсері сақталады. Дереккөздер
Құйрық жеу соғысы

"Құйрық жеу соғысы" (көне.) — кетіп бара жатқан жаудың ең ақырғы қосынының артынан, екі бүйірінен тию. Жаудың алғашқы беті алда, сондықтан тыныштықпен өткен жерден, арттан жау күтпейді. Арттағылардың алдыңғы қолға хабар беруіне мұршасы болмайды. Дереккөздер
Құйып беретін жабдықтар

Құйып беретін жабдықтар (Заправочное оборудования) — ұрыстық және көліктік машиналарға отын (жанармай) және май құюга, ұшатын аппараттарга жанармай, сығылған газ бен арнайы сұйықтар құюга арналған арнайы агрегаттар, жүйелер және құрылғылар. Құйып беретін жабдықтар қозғалмайтын және жылжымалы болып бөлінеді. Дереккөздер
Улағыштық

Улағыштық улағыш заттың адамдар мен жануарларды улау әсерінің күші. Ең улағыш деп неғұрлым аз мөлшерде және әсер ету уақыты — экспозициясы аз жағдайда закымдау әсері көп болган улағыш затты айтады. Белгілі бір улағыш заттың улағыш тық мөлшері мг/мин/л-мен немесе мг/сек/л-мен өлшенеді. Улағыш заттың улағыштығын сипаттау үшін өлтіретін және өлтірмейтін мәлшер болады. Өлтіретін мөлшері неғұрлым аз болса, улағыш зат соғұрлым улы болғаны. Дереккөздер
Балпық би (ауыл)

Балпық би — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, аудан және Балпық ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Талдықорған қаласынан оңтүстік-батысқа карай 17 км-дей жерде, Көксу (Тентек) өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жетісу (Жоңғар) Алатауының батысындағы қоңыржай агро-климатгық белдемде жатыр. Жері қоңыр топырақты, шалтын, боз, селеу, бетеге, т.б. шөптер өседі. Халқы Тарихы Негізі 1831 жылы Орта Азия мен Сібірді байланыстыратын сауда жолындағы ежелгі Дүнгене және Меті елді мекендері орнында каланған. 1942 жылға дейін Дүнгене ауылы, 1993 жылға дейін Кировск кенті аталып келген. Инфрақұрылымы Қант зауыты, құрылыс және келік ұйымдары мен мекемелері, 4 орта, 1 орталау мектеп, мәдениет үйі, 2 кітапхана, аудандық аурухана, емхана, т.б. денсаулық сақтау және мәдени мекемелер бар. Ауыл арқылы мемлекеттік маңызы бар Алматы-Өскемен автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Балпық би кесенесі

Балпық би кесенесі – Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Қаратал ауданы, Кәлпе ауылы, темір жолға таяу дөндегі қорымда. Сипаты Кесене 1994 жылы салынған. Қабырғасы күйдірілген кірпіштен қаланып, сырты мәрмәрмен қапталған. Сыртқы пішіні күмбез тәріздес. Басына граниттен құлыптас қойылған. Іргесінде жасыл желекке бөленген бақ бар. Басына келіп түнеушілерге арнайы орын жасалған. Кесененің тұрақты шырақшысы бар. Дереккөздер
Улы толқынды түтін

Улы толқынды түтін — улы түтінді құтыны (шашканы) желдің багытымен жағу нәтижесінде пайда болған түтін. Улы толқынды түтін сондай-ақ сұйық улағыш қоспаларды арнаулы құралдардан бүрку арқылы да алынуы мүмкін. Улы толқынды түтін қарсыластын, адам күшін жою және оның іс-кимылын қиындату үшін қолданылады. Дереккөздер
Жамау Бұқарбаев

Жамау Бұқарбаев (8.9.1949, Ақсу ауданы, Есеболат ауылы - 17.2.1994) - ақын. Өмірбаяны * ҚазМУ-ді бітірген соң "Жерұйық" газетінде тілші. * 1990-93 ж. Сарқант, Киров ауданы газеттерінде редактор болды. * Жергілікті "Азат" қоғамының және тіл басқармасы "Аққұс" шығармашылық қауымдастығының төрағасы болды. Шығармалары * "Баспалдақтар" * "Пері қызына хат" * "Жайдарман" атты шығармаларымен танылған. Есте сақтау * Ақсу ауданы орталығында Бұқарбай атындағы көше бар. Дереккөздер
Айтақын Мұхамедиұлы Бұлғақов

Айтақын Бұлғақов (19.01.1960 жыл Талдықорған облысы, Панфилов ауданы, Үшарал ауылы) – суырыпсалма айтыскер ақын, сөзге жүйрік қазақ ақыны. Шыққан тегі – Суан руы. 1990-96 жылдары Талдықорған облысы қазақ тілі қоғамында, тіл комитетінде, 1996-97 жылдары Талдықорған облыстық телерадиокомпаниясында қызметтер атқарған. Айтыскер ақын ретінде алғаш 1986 жылы Қазақ радиосының "Ұшқын" бағдарламасы ұйымдастырған "Әуе толқыны" айтысына қатысып, жеңімпаз атанған. 2001 жылы Семей қаласында өткен Тәуелсіздіктің 10 жылдығына, 2002 жылы Аңырақай шайқасының 270 жылдығына арналған республикалық айтыстарда 1-ші орынды иеленген. Бүгінге дейін 200-ге жуық республикалық халықаралық айтыстарға қатысқан. "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" фильмінде (режиссері–А.Әшімов, 1993) бақсы рөлін сәтті сомдаған. 2000 жылы облыстық Сүйінбай атындағы филармонияның көркемсөз оқу шебері. Дереккөздер
Мұхамедсәлі Бұлдыбаев

Мұхамедсәлі Бұлдыбаев (1922 жыл, Іле ауданы) — ақын, әнші. Жасынан домбырамен ән салып, жыр айтқан. Жамбыл атындағы филормонияда әнші, домбырашы болтан. Кейін ауылдық автоклуб меңтерушісі кызметін атқарып, Ә.Қосбасаровпен, Ә.Жамбыловпен айтысқан. "Той бастар", "Алматым менің", "Келші, сәулем", т.б. әндері халық арасына кеңінен тараған. Дереккөздер
Уыттар

Уыттар ( (toxikos) — улы) — кейбір бактериялар туғызатын қатты әсерлі улар. Уыттар бактериялық құралдарға жатады. Химиялық құрылымы жағынан бактериялык уыттар — белоктар (ақуыз). Сондықтан олар қайнатқанда және дезинфекциялаушы заттардың әсерімен тез бұзылады. Дереккөздер
Ядролық қару тасушы ұшақ

Ядролық қару тасығышұшақ (Самолет-носитель ядерного оружия) — ядролық оқ-дәрілерді белгілі бір нысанаға (объектіге) жеткізуге және оларды ұрыста қолдануға арналған ұшақ. Мұндай ұшақтар арнайы құралдармен жабдықталады, жылдамдығы жоғары және қажетті мөлшерде бомбамен жарақталады: өте жоғары биіктіктен бомба тастап, ядролық ракета жібере алады. Ядролық қару тасығышұшақ ретінде қашықтан бомбалаушы және басқа түрдегі ұшақтар да қолданылады. Жер үстіндегі нысаналарға соққы беру мақсатында ядролық және термоядролық бомбалар тасығыш ұшақтар, сонымен қатар тасығыш-ұшақтан нысанаға бірнеше жүз километр қашықтықтан жіберіле алатын, ядролық қуатты "Әуе—Жер" қласындағы басқарылатын ракеталар қолданылады. Жеке және топтасқан маңызды әуе нысаналарын жоюда Ядролық қару тасығышұшақ ретінде қуатты "Әуе—Жер" қласындағы басқарылатын және басқарылмайтын ракеталар қолданылуы мүмкін. Дереккөздер
Ядролық қаруды жеткізу құралдары

Ядролық қаруды жеткізу құралдары (Средства доставки ядерного оружия) — ядролық зарядтарды нысанаға (объектіге) жеткізуге арналған әскери құралдар. Оған әр түрлі ракеталар, ұшақтар, снаряд тасушы ұшақтар, кейбір калибрлі оқпанды артиллерия құралдары, әуе топедалары, су асты ракета тасушы қайықтары, авианосецтер және басқа құралдар жатады. Олардың негізгілері — ракеталар. Әрбір тасушы құралдың өз артықшылығы мен кемшілігі бар. Олар қарсыластың ядролық қаруды қолдану ерекшелігіне қарай анықталады. Дереккөздер
Ядролық қаруды тарату

Ядролық қаруды тарату (Распространение ядерного оружия) — бұрын иелігінде ядролық қару болмаған мемлекетгерге ядролық қару беру. Кейде ядролық қаруы бар мемлекеттердегі "тік таратудан" "көлденең таратудың" айырмашылығы туралы айтылады. Дереккөздер
Ядролық қыс

Ядролық қыс (Ядерная зима) — атом соғысының ықтимал зардабы. Айлар мен апталар бойы жанып жатқан қалалардың түтіні күн сәулесін өткізбей бүкіл әлемдегі температура күрт түсіп кетеді, сол себепті әр түрлі экологиялық апаттар басталады. Дереккөздер
Уыттылық

Уыттылық - улағыш заттың адамдар мен жануарларға зақымдау әсерінің күші. Өте шағын ұрыстық мөлшерде және өте аз уақытта зақым келтіретін улағыш заттар ең уытты болып табылады. Улағыш заттың уыттылық мөлшері мг/мин/л немесе мг/сек/л-мен өлшенеді. Улағыш заттардың уыттылыгын сипаттау үшін олардың өлімге душар ететін және өлімсіз зақым келтіретін мөлшерлерін анықтайды. Улағыш заттың өлімге душар ететін мөлшері неғұрлым аз болса, ол соғұрлым уытты болып келеді. Дереккөздер
Құпия карта

Құпия карта (Кодированная карта) — әскерлерге құпия басшылық жасау үшін қолданылатын карта. Ол топографиялық картаға ұрыс жүріп жатқан жер аймағының бөлігін және объектілерді шартты ат немесе шартты сан түсіру арқылы жасалады. Дереккөздер
Құрал-саймандар

Құрал-саймандар (Шанцевый инструмент) — әскерлердің ұрыс кезінде жеке құрамның ор қазуға, фортификациялық құрылыстар, маневр жолдарын жасауға, көпір құрылысына және бөгеттер жасауға кажетті құралдар. Құрал-саймандар тасылуына байланысты жауынгерлердің пайдалануына қажетті үнемі өздерімен бірге алып жүретін шағын құралдар және әскери көліктік машиналармен алып жүретін көлемді құралдар (үлкен күректер, балта, лом, ара, киркомотыла) болып бөлінеді. Дереккөздер
Уыттылық мөлшер

Уыттылық мөлшер — улағыш заттардың және басқа уытты қоспалардың зақымдаушы әрекетінің сан мөлшерлік сипаттамасы. Ауырлығы жөнінен бірдей зақымдайтын уыттылық мөлшер шамасы заттардың уыттылығына және организмге кандай жолмен кіруіне байланысты. Уыттылық мөлшер мг. мин/л арқылы (ингаляция кезінде) немесе тірі массаның мг/кт арқылы (вена, бұлшык ет, тері, асқазан-ішек жолымен өту кезінде) өлшенеді де, тиісінше Ct (С — концентрация, t — уақыт) арқылы белпленеді. Өлімші, қатардан шығарушы және шекті уыттылық мөлшер болып сараланады. Дереккөздер
Янычарлар

Янычарлар 16 ғасырдан 19 ғасырдың 20 жылдарына дейінгі Түркия сұлтандығының іріктелген артықшылық жағдайындағы ауыр қаруланған тұрақты жаяу әскері. Ол сұлтан тағының тірегі болып, өкіметті күзету, полицейлік жұмыстарды және жазалау іетерін де атқарды Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік аймағындағы көп жақты күштер мен құралдардың басшылығы

Ұжымдық қауіпсіздік аймағындағы көп жақты күштер мен құралдардың басшылығы — ұжымдық, қауіпсіздік аймағындағы (ауданындагы) көп жақты күштер мен құралдарды тікелей басқару үшін Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің шешімімен белгіленген, мемлекетаралық әскери басқару органы. Көп жақты күштер мен құралдардың басшылығы берілген өкілеттік дәрежесіне және олардың құрылысына қарай коалициялык немесе біріктірілген болуы мүмкін. Ол өз қызметін келісімге қатысушы мемлекеттердің әскери басқармасының ұлттық органдарымен бірлесе отырып Ұжымдық кауіпсіздік кеңесінің шешімі негізінде жүзеге асырады. Бейбіт уақытта жауынгерлік дайындықты жоғарылатуға және көп жақты күштер мен құралдар құрамына бөлінген әскерлердің (күштердің) басқару органдарымен бірлесе қимылдауға бағытталған шаралар жүргізеді. Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттер әскерлерінің коалициялық топтастықтары

Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттер әскерлерінің коалициялық топтастықтары — ұжымдық қауіпсіздіктің бір аймақта орналасқан, ҰҚК-не катысушы мемлекеттердің қарулы күштерінің құрамынан бөлінген, бір басшылықтың қол астыла біріктірілген, алда болатын әскери (ұрыстық) қимылдардың мәніне сәйкес жайылған (орналасқан) ұрысқа даяр күштер мен құралдардың құрамдары. Ол ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің күш пен құралдарын оперативтік-стратегиялық құру элементі болып келеді. Коалициялық топтастықтарды құру мен қолдануға байланысты міндеттерді, нақты құрамын, басқару жүйесін, материалдық-техникалық жабдықтау тәртібін және басқа мәселелерді Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі анықтайды. Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттердің әскери инфрақұрылымы

Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттердің әскери инфрақұрылымы — ұлттық қарулы күштерді, әскерлердің (күштердің) коалициялық (аймақтық) топтастықтарын жоюдың, әскери қимылдарды жүргізу және әскерлердің оперативтік, жауынгерлік дайындықтарын қамтамасыз етудің непзі болатын, қатысушы мемлекеттер аумағында орналасқан тұрақты объектілер мен жеке құрылыстардың жүйесі. Әскери инфрақұрылымға әдетте, қатысушы мемлекеттердің басқару пункттері, ракета позициялары, аэродромдары, байланыс жүйелері, қоймалары, полигондары, құбыр желілері, темір және тас жолдары, сондай-ақ басқа элементтері кіреді. Олардың бір бөліпн ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздіп мүддесінде мемлекетаралық келісімдер негізінде басқа қатысушы мемлекеттің әскери күштері қолдануы мүмкін. Дереккөздер
Құрал-сайманмен түсіру

Құрал-сайманмен түсіру (Инструментальная съемка) — жергілікті жердің нұсқасы мен бедерін анықтау және оны жасалынып жатқан картаға (фотосуретке, фотожоспарға) берілген масштабта шартты белгілермен белгілеу бойынша далалық және ғылыми өңдеу (зертханалық) жұмыстарының кешені. Құрал-сайманмен түсіру, инженерлік іздеу және әр түрлі объектілерді салу кезінде жергілікті жердің белгілі бір аймағына үлкен масштабты топографиялық карталар мен жоспарлар жасау мақсатында жүргізіледі. Қолданатын аспаптары мен құралдарына байланысты жергілікті жерді құрал-сайманмен түсіру; аэрофототопографиялық, мензуралық, тахеметрикалық, фототеодолиттік болып бөлінеді. Аэрәфототопофафиялық түсіруде (бұл түсіру құрал-сайманмен түсірудің негізгі түрі болып табылады) жергілікті жерді әуеден суретке түсіру материалдары пайдаланылады. Қазіргі жағдайда мензуралық түсіру аэрофототопосуреттер жоқ болған жағдайда ғана қолданылады. Тахеометрикалық (теодолиттік) түсіру арнайы аспаптардың — тахеометрлердің (теодолиттердің) көмегімен жүзеге асады. Фототеодолиттік түсіруде құрамында фотокамера мен теодолит конструкдиялық түрде жалғанған аспап-фототеодолит пайдаланылады. Фотокамерамен жергілікті жер суретке түсіріледі. Ал теодолит суретке түсірген нүктелердің координаттарын анықтауға және жоспарларды (карталарды) фотограметрикалық аспаптардың көмегімен жасағанда суреттерді бағдарлауға қажетті геодезиялық өлшеулерді жүргізеді. Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери құрылысы

Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери құрылысы — Достастыққа қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құру мен бірлескен әскери қуатын нығайту мүддесінде жүргізілетін ҰҚК шеңберінде біріктірілген әскери-саяси, оперативтік-стратегиялық, экономикалық және халықаралық-құқықтық шаралардың жүйесі. Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әcкери саясаты

Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери саясаты — ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің жалпы саяси мақсаттарына, коалициялық және ұлттық мүдделеріне сай ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердін ұжымдық әскери қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің күштері мен құралдарын құру, дайындау және қолдануға тікелей бағьпталган ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің мемлекеттік және мемлекетаралық органдарының бірлескен немесе келісілген іс-әрекеттері. ҰҚК қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери саясатының негізгі бағыттары 1992 жылы 15 мамырдағы Ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімде, ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің Ұжымдық кауіпсіздік тұжырымдамасында, ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің Коалициялық стратегиясынын, негізгі ережелерінде, баска да тұжырымдамалық құжаттарда берілген. Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық стратегиясы

Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық стратегиясы — нақты қалыптасқан геосаяси және әскери стратегиялық, жағдайдағы, қатысушы мемлекеттердің ұжымдық әскери қауіпсіздігін ұзақ мерзімге қамтамасыз етудің жалпы міндеттерін шешуге ең толық жауап беретін тұжырымдық идеялар мен көзқарастардың жиынтығы. Оған коалиция мемлекеттерінің күш-құралдарын келісімді түрде қолдана отырып, агрессияны болдырмау (тойтару) мақсатындағы операцияларды дайындау мен жүргізудің теориясы мен практикасы, оларды басқаруды ұйымдастыру, стратегиялық және оперативтік міндеттерді бірлесе шешу үшін жан-жақты камтамасыз ету кіреді. Дереккөздер
Бүркітші дәнек

Бүркітші дәнек — шық-шөп тұқымдасының дәнек туысына жататын көп жылдық өсімдік. Іле өзенінің төменгі ағысындағы тұщы суларда немесе ағысы баяу сулардың бетінде қалқып өседі. Жіп тәріздес сабағының ұзындығы 5-15 см. Сағағы бірте-бірте кеңейе келеді де, оған дөңгелек пішінді 2 жақтауы бар жапырақтары 6-9-дан шоғырлана орналасады. Бүркітші дәнек — жәндіктермен қоректенетін өсімдік. Жапырақ сыртын өте сезгіш түктер жауып тұрады. Егер жапырақ үстіне ұсақ жәндіктер қонса, түктер оларды ұстап жабыла қалады. Ақ түсті гүлдері бір-бірден жапырақ қолтығына орналасады. Вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Шілдеде гүлдейді, тамызда жеміс береді. Жемісі — ашылмалы қорапша. Бүркітші дәнек — өте сирек кездесетін өсімдік, қорғауға алынып, Казақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің өмірлік маңызды мүдделері

Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің өмірлік маңызды мүдделері — мемлекеттің өмір сүруін қамтамасыз етуге бағытталған ұлттық мүдделердің сай келуі. Оған мемлекет тәуелсіздігі, аумақтық тұтастық, қоғамның әлеуметтік-саяси тұрақтылығы, түрлі сипаттағы ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерден қорғаулы болуы жатады. Дереккөздер