kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қызыл үйректер

Қызыл Үйрек(Tadorna ferruginea)- басы ақшыл , қызғылтсары реңді ірі денелі (бір жарым килоға дейін) үйрек.Қызыл үйректің аталығының басы кірпіш түстес қызыл денеден жіңішке қара сақинамен бөлінген сары қызғылтсары ренді болып келеді. Аналығында сақина болмайды. Ұшып жүргенде ақ иығы жақсы байқалады. Өте сақ және қиқушыл құс – суқоймада аздаған қауіп төнсе, көбіне дүрліктіретін құс – қызыл үйрек. Қызыл үйрек Қазақстаннның барлық аумағында қоныстанады. Тек қана құстардың осы түрінің ұялау таралу мағының шекарасынан өтетін нағыз солтүстікте болмайды. Сары ала қаздан айырмашылығы – тек қана жазықтық суқоймаларында емес, су оқшау жерлерде де, сондай-ақ теңіз деңгейінен 3000 м жоғары биік тауларға да еніп, ұялайды. Қызыл үйректер суырлардың, түлкілердің, қарсақтардың және сүтқоректілірдің індерін пайдаланады, жартастардың жарығына, шөл терегі тораңғының қуысына, сондай-ақ басқа қуыстарға ұяларын салады. Салындаға аналығы 9-12, кейде17 сұр жасылдау жұмыртқаларын туып, жұмыртқаларын басады. Бұл кезде аталық ұялау аумағын қырағы қорғайды. Жұмыртқадан жаңа жарып шыққан балапандар ересек құстардың құстардың соңынан еріп, қашықтағы, кейде бірнеше шақырым жердегі суға қарай шерулейді. Бұл – олардың тіршілігіндегі ең қауіпті кезең. Суқоймаларға жеткен соң бірнеше ұялас балапандар бірге жиналады. Балапандар суға құлшына, оңай сүнгейді, ересек құстар бұлай істей алмайды. Еуразияның солтүстік бөлігінде, Қазақстанда Жайық және Ертіс өзеңдерінің аңғарларында өмір сүреді. Алайда жазғы түлеу кезінде – көптеген жерлерде, ал қайтуға ұшқан кезде барлық жерлерде кездеседі.
Үкілер туысы

Үкілер туысы (Вubo) – қауырсындар түзілген «құлағы» жақсы байқалатын, ең ірі жапалақтарды біріктіретін құстар туысы. Үкілер туысына 11 түр қамтылады. Солардың бірі Қазақстанда өмір сүреді. Үкілер туысы (Вubo, bubo) - біздегі жапалақтардың бірі денелісі (салмағы -3 килоға жуық, қанатының алымы 1,8 м шамасында). Танымал жапалақ кейіпті құс. Бүкіл жабын қауырсындары сүмектенген безекті қоңыр реңді. Қызылсары көзі, бет табақшасы тік тұрған «құлақпен» аяқталады. Түнгі және іңір қараңғысында тіршілік етеді. Дауысы –баршаға жақсы таныс «уһ-уһ». Үкілер Еуразияда кең таралған. Қазақстанда барлық жерде өмір сүреді. Сан алуан биотоктарды – дала және шөлден биік тауларға дейін қоныстанады. Ұяларын жасырын жерлерге-таушаларға, үңгірлерге сан түрлі жаппаларға салады. Салындыдағы 2-5 ақ түсті жұмыртқаны аналығы айдан астам уақыт болады. Бұдан соң балапандардыата-енелері ұзақ уақыт, олар қанаттанғанда да қоректенеді.Үкілер негізінде ұсақ кемірушілерден,сирек те болса, құстармен қоректенеді. Орындарын ұзаққа ауыстырмай, негізінде отырықшы өмір сүреді. Олардың саны ешқашан көп болған жоқ, ал соңғы онжылдықта азая бастады.Бұл құстар түрі сандарының кему себебіне тәуелсіз қазір Қазақстан қызыл кітабына тіркелген және мемлекет қорғауына алынды.
Үңгірек

ҮҢГІРЕК (Troglodytes troglodytes)- ,біздегі фаунаның ең кішкене денелі 8-10 г құсы. Үңгірек тұқымдастардың ең ерекше өкілі үңгіректің дене бітімі мығым , реңі қоңырқай қызғылтсары және ұдайы қысқа құйрығын сілкіп қалып , жоғары көтереді.Қолды-аяққа тұрмай, қунақ қимыл жасап, қалың өскен шөпте немесе дауыл құлатқан ағашта ұшып-қонып жүргені құстан гөрі тышқанды еске түсіреді.Мұндайда ашуланғандай «чирр »немесе «чок-чок» деген үзбелі дауысты жиі шығарады.Үңгіректің осы ерекшелігі сансыз халық атауларында түбіршек ,қабықжегі,жаңғақшыл,чок-чок және т.б.атауларда көрініс берді.Ешқашан үйір түзбейді, ұялас балапандардың ұшуға дейінгі қысқа кезеңін қоспағанда , жалғыз – жарымнан кездеседі. Аталықтар өте әдемі сайрайды. Бұл – ормандарымыздағы ең жақсы сайрағыш құс.Үңгірек қатты, сыңғырлата ұзақ сайрағанда әуенінен бірдемелерді пайдаланады.Дегенмен үңгірек әуенібаққунақтың тамаша сайраған үнін еске түсіреді.Үңгіректер Тәңіртаудың қылқанды ормандарында сәуірден тамызға дейін сайрайды.
Саламат Мұқашұлы Мұқашев

{{Мемлекеттік қайраткер - } }} Саламат Мұқашұлы Мұқашев (21 қазан 1927 жыл, Гурьев Қаз АКСР - 18 маусым 2004 жыл Алматы) — Қазақ Совет Социалистік Республикасына еңбегі сіңген саяси және мемлекеттік қайраткері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы. Гурьев мұнай техникумын (1947), ВЦСПС-тің Харьковтегі мектебін (1951), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1947) сырттай оқып бітірген. Еңбек жолын 1942 жылы Мақат кәсіпшілігінде операторлықтан бастады. Байұлы тайпасының Есентемір руынан. Атқарған қызметтері * 1961-1970 жылдары Ембі ауданы партия комитетінің 1-секретары. * 1970-1977 Гурьев облыстық партия комитетінің 1-хатшысы * 1977-1980 Қазақ кәсіподақтар кеңесінің төрағасы * 1980-1985 Маңғыстау облыстық партия комитетінің 1-хатшысы * 1985-1988 ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасы * 1988-1997 Республикалық табиғатты қорғау қоғамының төрағасы * 1950 жылдан КОКП мүшесі. * 1971 жылдан Қазақстан КП ОК-нің мүшесі. * 1971 жылдан Қазақ ССР Жоғарғы Советінің депутаты * 1977 жылдан Кәсіподақтардың Қазақ респ. советінің председателі. * 1977 жылдан Қазақстан КП ОК-нің Бюро мүшелігіне кандидат. * Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының мүшесі. * КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. Дереккөздер
Күйсандық үй

Күйсандық үй- (Piano house-ағыл.) Қытайдағы өркендеген аймақтардың бірінде, яғни Аньхой провинциясындағы Хуайнань қаласында орналасқан. Күйсандық үйдің жобасы Қытайдағы беделді жоғарғы оқу орындарының бірі- Хефейс техникалық университетінің студенттерімен жасалынған.Оның құрылысы 2007 жылы аяқталған.Осы уақытта Хуайнань қаласы жаңа аймақтың дамуына назар аудартуды қажеттілік деп көрген. Сондықтан осы Күйсандық үйді қаланың келешек нышаны деп жариялаған Бүгінгі күндердегі беделі Қазіргі уақытта ол әлемнің ерекше көріністі ғимараттардың бірі болып саналады. Негізінен осы орталықтың басты мақсаты тек Қытай халқының ғана емес, тіпті өзге бір шет елден келген адамдардың назарларын аударту еді. Және де қазіргі кезде ол міндетің атқарып Хуайнань қаласын әлемге танытып жатыр. Құрылысы Осы ғимарат 1:50 масштабында дайындалған. Оның мөлдір әйнекті скрипка, және қара күйсан пішіндесті екі бөлігі бар. Дегенмен оның әуен, ырғаққа ешбір қатысы жоқ. Шың мәніңде осы күйсанда көрме орталығы, яғни қалалардың даму жоспарлары мен келешектегі өзгерістері берілген. Ал скрипкаға тоқталатын болсақ, ішінде осы ғимараттың бас есігіне әкелетін баспалдағы орналасқан. Оның құрылысына қазіргі заманға сай материалдар қолданылған. Яғни: әйнек, полиэтиленген мұржа және бетон.Ғимараттың күллі қабырғалары мөлдір және өңделген шыныдан тұрғызылған.Осының салдарынан орталыққа күндізгі уақытта барынша табиғи жарық түсіріледі. Ал түнде ғимаратты жарқыраған сұлбамен аса сонылап безендірген. Тіпті оның арқасынан осы үй -маныңдағы қалған ғимараттарды елеусіз қылады. Ғимарат жайында ой- пікірлер Осы ғимарат жайында пікір таластар әлемге көптеп таралған. Ал Қытайда Күйсандық үйді талқылағанда сындар жиі кездеседі. Біреуі:«жалықтыр постмодернизм » десе, екіншісі «әдеттегі бір студенттің жобасы» дейді.Дегенмен, осылайша аталған «кәдімгі жоба» бүгінгі күнде бүкіл дүние жүзіне әйгілігімен жайылған. Сыртқы сілтемелер http://www.novate.ru/blogs/080412/20476/ http://blogga.ru/2010/06/16/zdanie-pianino-v-kitae/ http://uatraveller.com/primechatelnosti/525-piano-house-khuajnan-kitaj.html http://subscribe.ru/archive/build.ybstroy.ybstroy/201006/21140425.html
Томас Майн Рид

Томас Майн Рид (ағыл. Thomas Mayne Reid) - 4 сәуір 1818 — 22 қазан 1883 аралығында өмір сүрген атақты ағылшын жазушысы, қызық оқиғалы романдар және балалар мен жасөспірімдерге арналған шығармалар авторы ,олардың басым бөлігі «Капитан Майн Рид» лақап атпен жазылған. Оның Оцеола – семинолдар көсемі романының оқиғасы ХІХ ғасырдың басында Америка Құрама Штаттарының ең көрікті өлкесі – Флоридада өтеді. Кітапқа семинолдар тайпасының ақ нәсілді басқыншылардың адам айтқысыз озбырлығына қарсы қарулы күресі, жас көсем Оцеола мен лейтенант Джордж Рэндольф арасындағы шынайы достық бейнеленеді. Дереккөздер * http://adebiportal.kz/authors/rid-mayn/ Тағы қараңыз * http://adebiportal.kz/catalog/book/otseola-seminoldar-k-sem-mogikany-so-y-t-ya-y/
Аристосухус

Аристосухус - кішкентай денелі динозавр. Oның құстармен ұқсас жерлері де бар. Аристосухустың құйымшақ, жамбас, шат сүйектері және бірнеше омыртқасы ғана табылған. Оның жамбас сүйегінің қанат тәрізді алдыңғы ұршығы болған. Ал төртінші жілігі едәуір қысқа. Осы сүйектердің қасынан аристосухусқа тиесілі болуы мүмкін деген екі саусақ бөліктері табылды. Саусаққа жабысқан тырнақтар ерекше үлкен болып шықты.Аристосухус атауы үздік кесіртке деген мағынаны білдіреді. Бұл-" каламоспондилус" динозаврының бұрынғы атауы. Ол - екі аяқпен жүретін, етпен қоректенетін теропод тұқымдасы. Ғалымдар бұл жыртқыштың ұзындығы екі метр, салмағы отыз келіге жуық болғанын есептеп шығарды. Сүйектері Англияның Уайт аралынан 125 миллион жыл бұрынғы ерте Бор дәуірінің кен орындарынан табылды. Аристосухус көлемі мен сырт келбеті жағынан компсогнатқа ұқсаған. Сонымен қатар аристосухусты көп уақыт каламоспондилуспен де шатастырып келді. Кейіннен динозавр қайта зерттеліп, шат сүйегінің болуына байланысты компсогнат тұқымдасына жататыны дәлелденген. дереккөздер
Көкшіл жуа

Көкшіл жуа – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын Қазақстанда кездесетін 112 түрдің ішіндегі ең көп тараған түрі. Қазақстанның солтүстік, батыс аудандары, Каспий және Арал теңізі маңы шөлдерінен басқа, далалы аймақтарда, шөлейттерде, тауларда, жазықтарда кездеседі. Кейде гүлдеу кезінде айтарлықтай көптігімен оқшауланып көрінеді. Маусым-шілде айында ашық-көк түсімен ерекшеленеді. Көп жылдық, онша үлкен емес, бір пиязшығы сұр терілі қабыршақпен қапталған. Сабағы 50 см, 2-3 тен жартылай цилиндр тәрізді жапырақтары бар. Гүлдері ұсақ, қоңырау тәрізді 6 гүлсерігі жапырақшасы, 6 аталық және 3 ұяшықты дәнекер, ұзарыңқы гүл серігінен озыңқы болып тұрады. Гүлдері ұзын гүл табанына орналасқан және қою шар тәрізді немесе жарты шарға ұқсас гүлшоғыры шатыр пішінді. Гүлдері сірне бөледі, ара маен бал арасы тозаңдандырады. Тұқымы қара ұсақ, бұрыштанған, қауашақтан сабақ тербелген сайын шашылады. Қазақстанның көптеген жерлерінде ащы және жағымды дәмі үшін пайдаланылады. Омарташылықта маңзды. 1876 жылдан бері мәдени түрде сәндік мақсатта өсіріледі. Дереккөздер
Ала қараторғай

Ала қараторғай – Торғайтәрізділердің Қараторғай тұқымдастарының денесі шағын құсы. Таралуы Табиғи ареалы - Оңтүстік Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері. Көбіне ашық, талдары аз жерлерде, адам тұратын мекендерге жақын ұялайды.. Сипаттамасы Дене тұрқы 21-24 см, еркек дарасы мен ұрғашы дарасы өзара қатты ұқсас болады. Ала қараторғай шегірткелерді құртушы атағына еге болған. Бұған келесі суреттеме куәгер: . Бұл суреттеме – атақты аңшы-ғалым және жазушы-натуралисттің ала қараторғайдың шегірткені қырып-жоюын өте көрнекі бейнелеп көрсетуі. Ғалымдардың есебі бойынша, бір ересек ала қараторғай күніне 200 г шегірткені құртады, 10 мың жұп (мұндай топ Қазақстанда жиі кездеседі) айына 108 тонна осындай зиянкестерді құртады. Дегенмен, жаз соңында, күзде ала қараторғайлар кәдімгі қараторғайларға жүзім өнімін құртуға қатты көмектеседі. Жүзімдікті қорғау үшін оларды үркітетін дыбысты үн таспаға жазып қояды. Түрлері Табиғатта 4 түрі айқындалады: * S. c. sordidus, * S. c. superciliaris, * S. c. floweri * S. c. jalla. Галерея Дереккөздер
Дурнев аралдары

Дурнев аралдары – Каспий теңізінің шығысы, Өліқолтық бойындағы аралдар тобы. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Бейнеу және Маңғыстау аудандары аумағында жатыр. Бозащы түбегінің солтүстік жағалауында жақын орналасқан аралдардың арақашықтығы шамамен 13-14 км. Сипаттамасы Ұсақ аралдарды қоспағанда Дурнев аралдары ірі 10-нан аса аралдар тобынан тұрады. Ең үлкенінің ұзындығы 11 км, енді жері 4 км. Дүйсе-Нарын құмындағы аумағы жағынан ең үлкен құм сілемі. Батыс Қазақстан облысында, Қызыл, Төлеп, Қарағайлы, Қарабұдыр шағылдарынан тұрады. Ұзындығы 75-80 км, ені 15-25 км. Құм арасында ірілі-ұсақты ашық жерлер кездеседі. Жерасты суы 3-4 м тереңдіктен шығады. Дереккөздер
Сарғалдақ торғай

Сарғалдақ торғай(сұлыкеш сарғалдақ) – Қазақстанда кездесетін сарғалдақтың 19 түрінің бірі. Ересек аталығы өте ашық түсті: денесінің жоғарғы жағында қара жіңішке сызықтары болады, жасыл-сарғыш түсті төменгі жағы және басындағы ашық қоңыр түсті күләпарасы мен кеудесінің алдыңғы жағы да ашық қоңыр түсті болып келеді. Аналығы жасыл-сары бояумен, әсіресе құрсақ жағы құлпырған тембілді ашық қоңыр түсті. Үні сыңғырлаған, күшті және әнінің орындалуымен басқа сұлыкештерден қатты ерекшеленеді, сандуғаштың әнін еске түсіреді. Аталықтары осындай ән және әдемі күйлеу ойнағын салады: жиі қанаттарын қағып, құйрығын жоғары көтеріп, бір бұтадан екінші бұтаға секіреді. Қазақстанда кең таралған, тек Солтүстік биік таулы аудандарда кездеспейді. Шөл мен шөлейт үшін – кең таралған құс. Бұл көптеген кез-келген жерлерде ұялайтын, саны көп құс болып есептеледі. Индияда қыстайды. Басқа сарғалдақтардан айырмашылығы – ұясын бұталар мен шөптесін өсімдіктердің бұтақшаларында салады. Сыртқы қабатын жаңа шөптен құмдақтайды, басқа құстардың ұясынан бірден айырықшаланады. 3-5 шұбар жұмыртқаларын аналығы басып шығарады, балапандарын көбіне өзі асырайды. Қазақстанда сәуірдің соңынан тамыздың соңына дейін болады.
Айнахан Есет

Айнахан Есет -1958 жылы дүниеге келген. Ақын, журналист. Маңғыстау өңірінің белгілі қаламгері. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Маңғыстау облысы, Бейнеу аудандық «Рауан» газетінде жауапты хатшы, редактордың орынбасары қызметтерін атқарған, республикалық ұлттық тәуелсіз «Үш қиян» газетінде жұмыс істеген. Қазіргі күні «Маңғыстау» облыстық газетінің қызметкері. «Олжашы шежіресі», «Өмір сыры», «Ақжелең» кітаптарының авторы. Дереккөздер *http://adebiportal.kz/authors/ Тағы қараңыз *http://adebiportal.kz/catalog/book/ma-ystau-a-yn-zhazushylaryny-k-tapkhanasy-39-tom/
Новое (Жамбыл ауданы)

Новое — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Қайраңкөл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиясы Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 73 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 254 адам (132 ер адам және 122 әйел адам) болса, 2009 жылы 199 адамды (106 ер адам және 93 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Сәдібекұлы Айжарық

Сәдібекұлы Айжарық - 1939 жылы 17 желтоқсанда Қызылорда облысы, Арал ауданы, «Қармыс» елді мекенінде туған. 81-ге қараған жасында 2020 жылы 13 шілдеде Қызылорда қаласында өмірден озды. Н.В.Гоголь атындағы пединституттың филология факультетін тамамдаған. 1966–1971 жж. аудандық «Жаңадария» және «Сырдария» газеттерінде бөлім меңгерушісі, 1972–1997 жж. облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы») газетінің еңбекші хаттары, совет құрылысы, партия тұрмысы, саясат және қоғам бөлімдерінде тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі және редколлегия мүшесі, 1993–2000 жж. республикалық «Сұхбат» және халықаралық «Түркістан» саяси газеттерінің Ақтөбе, Қызылорда облыстары бойынша меншікті тілшісі қызметтерін атқарған. Тұңғыш әңгімесі облыстық «Ленин жолы» газетінде жарияланған. «Дария жыры», «Көктемін күткен ару», «Жүректегі жауһарлар», «Аққұмның ақ түндері», «Бал айы», «Ашық мұхитқа шыққан алып», «Жұмыр жерде біз бармыз» атты кітаптардың авторы. Облыстық партия және комсомол комитеттерінің, кәсіподақтары облыстық советінің Құрмет грамоталарымен, «Жеңістің XX жылдығы», «Социалистік жарыс жеңімпазы», «Еңбек ардагері», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медальдарымен және 1987 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Советінің Грамотасымен марапатталған. Қызылорда қаласы Әкімінің және облыс Әкімі мен Мәслихатының Құрмет Грамотасын, Республика Президентінің «Алғыс хатын» алған. Облыс Әкімінің 2003 жылғы, 2009 жылғы стипендиаты. Дереккөздер *http://adebiportal.kz/authors/s-d-bek-ly-ayzhary/ Тағы қараңыз *http://adebiportal.kz/catalog/book/arasha-yd-kel-n/
Саятшылық

Саятшылық — қазақтың байырғы да қосалқы кәсібінің, сондай-ақ көшпелілер үшін күнкөрістің әрі көңіл көтерудің бір саласы. Саятшылық (Серілік)- қыран құс салып аң алдыру-құс ілдіру, жүйрік ат, қыран құс, құмай тазы, түзу мылтық ұстап –аң құмар аңшы, ізші болу, әнші, күйші, жыршыларды, атшы, қосшы, қағушыларды ертіп салбурында серілік етіп, саят жасау, жылқының, құстың, тазының бабын тауып - атбегі, құсбегі болу, еркін табиғатқа қамқорлық көрсете отырып, оның ғажаптарын, сұлулуғын сезіне білу, олардан рахат тауып, ләззат алу, саяттану. Бұл кәсіптің маманын аңшы және саятшы деп атаған. Аңшылықтың бейнеті, еңбек шығыны аз, бірақ табысы құнды - бағалы аң терісі, еті, қауырсыны, мамығы - қай-қайсысы да адамдардың қажетіне жараған. Құрал-сайманның үнемі жетіліп отыруы аңшылықтың да өзгеріп отыруына әсер етті. Ертеде адам аңшылықта ор қазу, тор, тұзақ, қақпан құруды қолданса, кейін атпен қуып, ит қосып, құс салып, садақпен, мылтықпен атуды үйренді. Дереккөздер
Ипалақов Төлеген Тұрсынұлы

Ипалақов Төлеген Тұрсынұлы (1947 ж.т., Шығыс Қазақстан обл. Семей қ.) – технология ғылымының докторы, профессор. Қазақ политехникалық институтының (1970 қазіргі Қазақстан ұлттық техникалық университеті) бітірген. Өскемен қаласындағы Бүкілодақтық түсті металлдар ғылыми зерттеу институтында инжинер, Өскемен Жол құрылысы институтында аға инжинер, ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, Шығыс Қазақстан техникалық университетінде декан (1995-96), ал 1996 жылдан 1-проректоры қызметін атқарады. Ипалақов 58 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның («Геомеханическое обоснование напряженного состояния прибортовых массивов и конструирование устойчивых карьерных откосов ресуров сберегаюшего профиля», 1996) автор. Дереккөздер Қазақстан ғылымы: Энциклопедия.
Бытралы мылтық

Бытралы мылтық – кішкентай домалақ шарларды немесе оқтарды атуға арналған, тұрақты снаряд энергиясын тұтынатын тегіс оқпанды қару. Бұл – иықтан көздеп атуға арналған мылтық. Олардың калибрі әртүрлі болады: соның ішінде бір оқпанды, екі немесе одан да көп оқпанды түрлері кездеседі. Сорғысы бар рычагты, өзі зарядталатын, тіпті толығымен автоматтандырылған нұсқалары да бар. Бытыралы мылтық – тегіс оқпанды қару. Оның алдындағы тегіс оқпанды мушкет сияқты мылтықтарды 18 ғасыр әскерлері кеңінен қолданған. Аталған қарудың түп атасы – мушкет. Ол адамның өзін қорғауынан бастап қарулы қақтығыстарға дейін, түрлі мақсаттарға пайдаланған болатын. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
С-75 «Двина»

С-75 «Двина» - кеңестік жылжымалы зенитті зымыран кешені. Ол «жер мен әуе» үлгісінде жаслған. Негізгі әзірлеуіші – «Алмаз» ғылыми-өндірістік бірлестігі, басты құрастырушы – А.А. Расплетин. Зымыранды «Факел» конструкторлық бюросы жасған. 1957 жылы Кеңес Одағының қарулы күштері қатарына қабылданды. Тапсырыс берген – Қорғаныс министрлігінің 4-ші басқармасы. «Двина» зенитті зымыран кешені нысанды 43 шақырым қашықтықтан зақымдайды. 0,5 пен 30 шақырым биіктікке көтеріліп, сағатына 2300 шақырымды бағындырады. Кеңес Одағы армиясының қаруы қатарына енгізілгеннен бастап «С-75» жүйесінің құрылымы үнемі өзгеріп, жетілдіріліп отырды. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
SAR-21

«SAR-21» автоматын Сингапур технологиясы компаниясының филиалы Сингапур өнеркәсібі компаниясы 1990 жылдары жасап шығарды. Алғаш рет автомат 1999 жылғы «DSEi-99» қару-жарақтар көрмесінде көпшілікке таныстырылды. Осыдан кейін «SAR-21» Сингапур қарулы күштерінің қаруы қатарына қабылданды. Осылайша ол ескірген «M16S1», «SAR-80» және «SR-88» винтовкаларының орнын басты. Сондай-ақ «SAR-21» автоматына қызығушылық танытқан басқа елдердің әскери және құқық қорғау орындарының құрылымна сатылды. Нақты кемшілігі деп тек атылған гильзаның қарудың сол жағына лақтыру мүмкіндігі жоқ екенін атауға болады. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Тілеген Шопашев

Шопашев Тілеген (2.7.1922 жылы туған, Қызылорда облысы,Шиелі ауданы)- қазақ совет ақыны. 1948 жылдан КОКП мүшесі. 1942-1945 Ұлы Отан соғысына қатысты. Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1953). Аудандық,обл. газет редакцияларында (1945-1951), Қызылорда облысында партия комитетінде (1953-1954) қызмет істеді. Сырдария ауд. газетінің редакторы (1954-1957), "Жазушы" баспасының аға редакторы (1958-1964) болды. Шығармалары 1956 жылдан бастап жарияланды. "Жаңбыр" (1957), "Өмірге сапар" (1959), "Туған жер" (1966), "Бәйтерек" (1971), "Көңіл көктемі" (1973) т.б. өлеңдер жинақтары шықты. Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Евгений Брониславович Пашуканис

Пашуканис Евгений Брониславович (23. 2. 1891-1937) - совет ғалымы, юрист. 1918 жылдан КПСС мүшесі. 1920-23 ж. П. Сыртқы істер халкомында істеді. 1922 ж. П.И. Стучкомен бірлесіп КСРО-дегі марксистік заң ғылымдары орталықтарының бірі- Коммунистік академияда право секциясын ұйымдастырды. 1927 ж. Коммунистік академияның толық мүшесі, президиум мүшесі және вице-президенті. 1931 ж. Коммунистік академиясың Совет құрылысы және право интында директор, 1936 ж. КСРО Юстиция халкомының орынбасары. Ол- правоның жалпы теориясы,мемл. және халықтар, право, право тарихы және саяси ілімдер жайында ғылми еңбектердің авторы. Оның негізгі еңбегі - "Общая теория права и марксизм" (1924). Автор бұл еңбегінде право категорияларына марксистік тұрғыдан сипаттамалар беріп, бурж. право мен право теориясын сынға алады.Ол право категорияларын қоғамдық экономиканың дамуы мен таптық қатынастарға байланыссыз қараудың нәтижесізігін атап көрсетті. Сонымен бірге оның еңбектерінде бірқатар қателік пікірлер де (правоның соц. қоғамдағы ролі т. б.туралы) кездеседі. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Пахмурный Павел Михайлович

ПАХМУРНЫЙ Павел Михайлович (3. 3. 1915 ж. т., Полтава) - қазақстандық тарихшы, тарих ғыл. докторы (1967), профессор. Қаз. ССР-інің ғылымға еңбек сің. қайраткері (1965). 1940 жылдан КОКП мүшесі. 1937 ж. Харьковтың пед. ин-тын бітірген. 1937-46 ж. әскери саяси қызметте болды. Ұлы Отан соғысына (1941-45) қатысты.1946-56 ж. Алматы пед. шет тілдер ин-тында марксизм-ленинизм кафедрасының меңгерушісі және сол институттың директоры (1951). 1956 жылдан Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы ин-ты директорының орынбасары. Оның негізгі ғылми жұмысы - КОКП тарихы мен Қазақстан Коммунистік партиясы тарихының партия құрылысын зерттеуге арналған. Бұл салада 170-ке тарта ғылми еңбек жазды. Ол Қазақстан К (б) П 6-съезінің (1952) делегаты болды. Портретті 171-б. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
RIM-8 Talos

RIM-8 «Талос» - алыс аумаққа әсер ететін америкалық зенитті зымыран. 1957-ші жылы АҚШ әскери-теңіз күштерінің қаруы қатарына қабылданып, 1979-шы жылы қолданыстан шығарылды. Америка Құрама Штаттарының кемелерін жабдықтауға арналған алғашқы зенитті зымырандардың бірі саналады. Бұл зымыранмен қаруланған алғашқы кемелер «Галвестон» үлгісіндегі үш крайсер болатын, олар 1958–1961-ші жылдары қайта жабдықталды. RIM-8 «Талос» зымыраны салмағы екі келі болатын W30 әскери ядролық бөлігімен жарақталды. «Талос» 1959-шы жылдың ақпан айында Галвестонға қондырылып, атысқа шықты. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Никола Пашич

Пашич (Пашиһ) Никола (19. 12. 1845, Заечар, - 10.12. 1926, Белград) - серб,кейінірек югослав саяси және мемл. қайраткері. Радикалдық партияны ұйымдастырушылардың бірі, кейін оның басшысы. 1891-1892 ж. және 1904-18 ж. (үзілістермен) премьер-министр және сыртқы істер министрі. Карагеоргиевшілдердің ұлы сербтік сыртқы саясатын қолдады. 1919-20 ж. Париж бітім конференциясында Сербтер, хорваттар және словендер корольдығының (СХСК) делегациясын басқарды. 1921-26 ж. (үзілістермен) СХСК премьер-министрі; югослав мемлекетінің реакцияшыл ішкі және антисоветтік сыртқы саясатын жүргізушілердің бірі. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Александра Николаевна Пахмутова

Александра Николаевна Пахмутова (9 қараша 1929, Бекетовка, Төменгі Еділ өлкесі, КСРО) — кеңестік және ресейлік композитор, пианист, ән жазушы, қоғам қайраткері. Социалистік Еңбек Ері (1990), КСРО Халық әртісі (1984), Ресей Федерациясының Мемлекеттік сыйлығының (2015), КСРО-ның екі мемлекеттік сыйлығының (1975, 1982) және Ленин комсомолы сыйлығының (1966), Лениннің екі орденінің (1979, 1990) және бірінші шақырылған Әулие Эндрю орденінің иегері (2019). Әнші ақын, киноактер Николай Добронравовтың (1928–2023) әйелі және бірлескен авторы (1956–2023). Дереккөздер
RIM-116

«RIM-116» — шағын, жеңіл, инфрақызыл барлау кешені. Оны Америка, Германия, Оңтүстік Корея, Грекия, Туркия, Сауд Арабиясы және Египет қолданады. Ол кемеге қарсы қанатты зымыран ретінде қолданылады. Зымыран кешені АҚШ, ГФР және Данияның бірлескен жобасы арқасында дүниеге келген. «RIM-116» 1987-ші жылы Герман Федеративтік Республикасының теңіз-әуе күштері қаруы қатарына қабылданды. «RIM-116» зымыраны құрылымын жасау кезінде «Стингер» зымыранының инфрақызыл барлау басын пайдаланды. Ал қозғалтқышы мен ұрысқа қатысатын бөлігі және жарылғыш заты – «Сайдуиндер» авиациялық зымыранынан қалған мұра. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Шетел легионы

Шетел легионы- Франция мен испаниядағы ( 19ғ.-20 ғасырдың ортасы) жалдама әскери құрамының атауы. Шетел легионы қабылдар кезде адамның жеке басын куәландыратын документтер талап етілмеді, сондықтан шетел легиондағы кер адамдардан құралды. Францияда шетел легионы 1831 жылы Африка және Азия елдеріндегі отаршылдық соғысқа пайдалану мақсатымен құрылды. 1871 жылы шетел легионын версальдықтар Париж Коммунасын тұншықтыру үшін пайдаланды. Легион 1-және 2-дүн.жүз. соғыстарға қатысты. Африка және үндіқытай халықтарының ұлт-азаттық қозғалысын басуға пайдаланды. Оның бөлімінде француз империалистерінің въетнамдағы (1946-1954) және Алжирдегі (1954-1962) соғыстарына қатысты. 1936-1939 жылдары Испан республикасына қарсы бүлікшілер жағында қимыл жасады. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Коммерциялық емес ұйымдардың классификациясы

Коммерциялық емес ұйымдар өз алдына келесідей бөлінеді: * мекеме – басқару, әлеуметтік-мәдени немесе өзге де коммерциялық емес сипаттағы қызметтерді жүзеге асыру үшін құрылтайшы құрған және қаржыландырылатын ұйым; * қоғамдық бірлестіктер – Қазақстан Республикасында қоғамдық бірлестікткр болып, саяси партиялар, кәсіптік одақтар және азаматтардың заңдарға қайшы келмейтін, өздерінің ортақ мақсаттарына жеті үшін ерікті негізде құрған басқа да бірлестіктері табылады. * азаматтар және заңды тұлғалар ерікті мүлік жарналар негізінде құрған, әлеуметтік, қайырымдылық, мәдени, білім бері және өзге де қоғамдық пайдалы мақсаттарды көздейтін мүшелігі жоқ коммерциялық емес ұйым қоғамдық қор деп танылыды. * қатысушылардың материалдық және өзге де қажеттерін қанағаттандыру үшін өз мүшелерінің мүліктік (үлестік) жарналарын біріктіру арқылы жүзеге асырылатын азаматтардың ерікті бірлестігі тұтыну кооперативі деп аталады. * рухани қажеттерін қанағаттандыру үшін өз мүдделерінің ортақтығы негізінде заң құжаттарында белгіленген тәртіп бойынша біріккен азаматтардың ерікті түрдегі бірлестігі діни бірлестік деп танылады. * коммерциялық ұйымдар өздерінің кәсіпкерлік қызметін үйлестіру, сондай-ақ жалпы үлестік мүдделерін білдіру мен қорғау мақсатында өзара, сондай-ақ коммерциялық емес ұйымдармен бірлескен шарт бойынша қауымдастықтар (одақтар) нысанында бірлестіктер құра алады. Сілтемелер: * Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі. – Алматы: ЮРИСТ, 2005
QBZ-03

«QBZ-03» - «Тип 87» негізінде жасалған қытайлық шабуылдау винтовкасы. 5,8 мм нұсқасынан бөлек 5,56 НАТО оқ-дәрісіне арналған үлгісі бар. Ол стандартты НАТО қорабын пайдаланады. «QBZ-03 винтовкасы газ өткізетін автоматты қолданады. Газ поршені өзінің кері серіппесімен жабдықталған. Қарудың оқпаны бекітпені қайыру арқылы жабылады. Газ өткізетін саңылауы газды реттегішпен қамтылған. Соның арқасында винтовкалық гранаталарды қолдануға болады. Корпусы мен дүмбі қорабы құрыш қалыбынан соғылған. Екі жарты бөлігі көлденең шегемен біріктіріледі. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Кассам зымыраны

«Кассам» — қатты отынды, басқарылмайтын, майдангерлік жолмен жасалған реактивті снаряд. Газа секторындағы Израиль аумағынан атқылау үшін қолданылады. Ислам әлеміндегі танымал ықпалды әл-Кассамның құрметіне аталған. Алғашқы «Кассам» Израиль-Палестина қақтығысына байланысты 2001 жылдың қазанында, екінші интифада кезінде әуеге көтерілді. «Жер-жер» нұсқасы бойынша жасалған қарапайым зымыран кәдімгі оқтұмсықпен жабдықталған. Ол адамдар мен ғимараттарды жойып талқандау мақсатында қолданылады. Ол жарылғыш зат орнатылған ішкі қуыс түтіктен дайындалады. Зымыранның артқы бөлігінде жанармайдың ерекше түріне арналған құрылғы орнатылады, жанған кезде одан газ бөлініп, артқа қарай ұшады да, зымыранды қозғалысқа келтіреді. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Шеткі жүйке жүйесі

Шеткі жүйке жүйесі — адам мен жануарлар ағзаларында орталық жүйке жүйесінен тыс орналасқан жүйкелер жиынтығы. Шеткі нерв жүйесі миды, жұлынды дене органдары, тканьдерімен байланыстырады. Адам мен омыртқалы жануарлардың( бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүт қоректілер) миынан 12 жұп нерв шығады. Бұлар;1 иіс сезу,2 көру,3 көз қозғағыш, 4 блокты, 5 үш тармақты, 6 ортадан тепкіш, 7 бет, 8 есіту, тіл-жұтқыншақ,10 кезеген, 11 қосымша, 12 тіл асты нервтер. Балықтар мен қос мекенділерде тек алғашқы 10 жұп қана нервтер болады. Адам жұлынынан 31 жұп нерв шығады. Бұлардың әр жұбы дененің белгілі бір бөлеміндегі эффекторолар мен рецепторларға барады, сондықтан олардың 8 жұбы мойын, 12-сі кеуде, бесеуі бел, бесеуі сегізкөз, біреуі құйымшақ нервтері деп аталады. Бұл нервтер жұлыннан екі түбір түрінде шығады. Бұдан кейін бұл екі түбір бірігіп, жалпы, аралас баған құрады. Жақын орналасқан бірнеше нервтер нерв талшықтары арқылы өзара байланысып, нерв шумағын түзеді. Мұндай торлардың басты 3 түрі бар. Олар- мойын, иық және бел-егізкөз торлары. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Алексей Иванович Шибаев

Алексей Иванович Шибаев (21.2.1915 жылы, Горкьий облысы, Спасское ауданы)- совет партия және кәсіподақ қайраткері. Соц. Еңбек Ері (1973). 1940 жылдан КОКП мүшесі. * еңбек жолын фабрика-завод училищесінде оқудан бастады. * Горький университетін бітігеннен соң, Новосибирскідегі В.П.Чкалов атындағы заудта инженер-констуктор, цех бастығы. * 1943-1947 ж. сонда БК ОК-ніңпартия ұйымдастырушысы. * 1947-1955 жылдар Ровтов және Саратов облыстарында з-д директоры. * ол 1955 жылы Саратов облысында партия комитетінің 2-секретары болып сайланды. * 1959-1976 жылдары осы обкомның 1-секретары. * 1976 жылғы қарашадан Кәсіподақтардың Бүкіл одақтық Орталық Советінің (ВЦСПС) председателі. Ол партиясының 22-съезінен бері КОКП ОК-нің мүшесі, 6-9 сайланды. * КСРО Жоғ. Советінің депутаты. * 4 рет Ленин орденімен және басқа орден медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шилка

Шилка - Байқал сырты өңіріндегі өзен. РКФСР-дің Чита облысы жерінде. Амур өзенінің негізгі бастауларының бірі. Ұзындығы 555км, алабының аудаеы 201мың км².Ингода және Онон өзендерінің қосылысынан кұралады. Солтүстігінде Шилка және Амазар, оңтүстігінде Борщовочный жоталары аралығындағы терең аңғармен ағады. Аралас қоректенеді, басымы жаңбыр (80 -тей) суы. Қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы кетеді. Негізгі салалары: Нерча, Куэнга, Черная. Ағаш ағызылады. Сретенск қ-нан төмен кеме жүзеді. Аңғарында Шилка орналасқан. Алабында түсті металл және алтын кен орындары бар. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шиваза Ясыр Жумазович

Шиваза Ясыр Жумазович ( лақап аты- Шянма) (18.5.1906 жылы, Фрунзе облысы, Мәскеу ауданы)- дүнген совет жазушысы. 1940 жылдан КОКП мүшесі. Темір ұстасы семьясында тұған. Ташкенттегі халық ағарту институтының физико-математика факультетін бітірді (1930). Қырғыз мемлекет баспасында редактор (1930-1938), бас редактор (1954-1957), " Шыйуәди Чи" (" Қазан туы") газетінің редакторы (1957-1964), Қырғыстан Жазушылар одағы басқармасының секретары (1938-1942,1946-1954) болып қызмет атқарды. Шығармалары 1929 жылдан бастап жарияланды. Оның " Таң жұлдызы"(1931), " Революция толқындары"(1932), "Таңддамалы өлеңдері атты (1958) атты жинақтары, "Мейянзының әдебиеті"(1933), "біз өткен жолдар" т.б. кітаптары, "Салир" (1936) пьесасы бар. Қырғыстан КПОК мүшелігіне кандидат (1958-1965) Еңбек Қызыл Ту, " Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шимойын

Шимойын - Абақ керейден тараған ру. Шимойындыйынды шежірешілер кейде Абақ Керейден, кейде Ашамайлы Керейден таратады. Соңғы дерек бойынша оның Танаш, одан Сибан, Балта, Көшебе және Тарышы. 19 ғасырдың бас кезіндегі жазба деректерде шимойын сибанға жатады деп көрсетеді. Сондай-ақ халық арасындағы шежіре деректерде Ашамайлы Керейден Сибан, одан Шимойын, одан Байназар, Қайназар, Есназар, Ерназар, Жаназар, Маназар, Алданазар, Жолдыбай, Жылыбай, Қосай, Досай деген он бір ата тараған. Жоңғар шапқыншылығы кездерінде шимойындар керейдің басқа руларымен бірге Орта және Солтүстік Қазақстан жерлеріне ығысқан. 18 ғасырдың 2-жартысынан кейін Абақ Керейлермен бірге Шығыс Қазақстан жерлеріне жылжыды. 20 ғасырдың алғашқы кезінде оның негізгі бөлігі Петропавл және Көкшетау уездерінде, аздаған бөлігі Семей, Павлодар және Омбы уездеріне қоныстаған. Олар негізінен мал өсіріп, егін еккен. Тұлғалар * Сәбит Мұқанұлы Мұқанов * Марат Сәбитұлы Мұқанов (тарихшы) Дереккөздер
Шинфейнерлер

Шинфейнерлер- 20 ғасырдың бас кезінде құрылған ирланд саяси ұйымының мүшелері. Ол өз қатарына ирланд ұллтық буржуазиясы мен радикалдық интеллигенцияның патриоттық топтарын біріктірді. Ол Ирландияны ағылшын отарлық үстемдігінен азат ету мақсатын қойды. 1-дүн. жүз. соғыстың (1914-1918) аяқ шенінде Шинфейн жаппай саяси уйымға айналып, ирланд халқының ұлт-азаттық күресіне басшы роль атқарды. 1918 жылы олар дублинде өздерін 1-ирланд парламентіміз деп жарияланды. 1921 жылы оның оңшыл басшылары тәуелсіздік мәселесіне ағылшын үкіметімен ымыралық шарт жасады. Бұл келісім ирланд ұлт-азаттық қозғалысының жікке бөлінуіне және Ирландияда азамат соғысының( 1922-23) басталуына әкеліп соқты. Соғыста шинфейнерлер жеңіліске ұшырап, астыртын жағдайна көшті. 1957 жылы ол өзінің жария саяси партиясын қайта құрды. 1970 эылдардың бас кезінде ол екі қанатқа өлінді. Олардың бірі ("ресми") Ирландияны саяси жолмен бірікитіру үшін күрес жүргізді. Екіншсі уақытша террирорлық күрес әдісін ұстады. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Григорий Романович Ширма

Григорий Романович Ширма (21.1.1892 жылы, қазіргі Брест облысы, Пружан ауданы - 23.03.1978, Минск)- белорус совет хор дирижері, фольклорист, қоғам қайраткері, КСРО халық артісі (1955), Соц. Еңбек Ері (1977). 1959 жылдан КОКП мүшесі. 1918 жылы Седлецк мұғалімдер институтын бітірді. 1912 жылдан ұстаздық етті. 1- дүние жүз. соғысқа қатысты. 1940 жылы Белорус КСР-інің Мемлекеттік хор капелласын ұйымдастырды, әрі 1970 жылға дейін оның көркемдік жағын басқарды. Белорус халқының муз. фальклорын зерттеп, 2000-нан аса ән жинады. "Белорус халық әндері" (1929, Вильнюс), "Белорус халық әндері, жұмбақтары, шағын әңгімелері" (1947, Минск) т.б. еңбектірі жарық көрді. Ленин орденімен, Болгар Халық Республикасы орденімен және басқа екі орденмен марапатталған. Дереккөздер
Крушельницкий Марьян Михайлович

Крушельницкий Марьян Михайлович (18. 4. 1987, қазіргі Тернополь обл., - 5. 4. 1963, Киев) - украин совет актері, режиссер, театр қайраткері, профессор (1947). КСРО халық артисі (1947).1943 жылдан КОКП мүшесі. Шаруа семьясында туды. Сахналық қызметін 1915ж. бастады. 1924 ж. Прага ун-тінің филос. ф-тін бітірді 1924-52 ж. Киевтің "Березиль" театрының (қазіргі Харьковтың Т. Г. Шевченко атынд. драма театры) актері болып, көркемдік жағын басқарды. Рольдері: Иван (Кропивницкийдің "Жүрекке ерік берсең - еріксіздікке тап боларсың" пьесасында), Швандя (Треневтің "Любовь Яроваясында"), Гаврила ( Корнейчуктың "Богдан Хмельницкийінде"). Ол - украин сахнасында В. И. Лениннің сахналық тұлғасын (Корнейчуктың "Шындығында") тұнғыш жасаған актерлердің бірі. 1952 жылдан өмірінің соңына дейін Украинаның И. Франко атынд. театрында (1956 жылдан бас режиссері болды) қызмет етті. Театрда спектакльдер қоюмен бірге Киевтің театр өнері ин-тында пед. қызметпен шұғылданды. Киноға 1926 жылдан түскен. 3-4 сайланған УССР Жоғ. Советінің депутаты. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты ( 1947,1948). 2 рет Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шируан

Шируан- Солтүстік Азербайжандағы тарихи облыс. "Шируан" атауы Сасани әулеті дәуірінен (226-651) "Шаруан" деген атпен белгілі. 654 ж. Шируанды арабтар жаулап алды да, әуелі Шируаншаһ әулетінің негізін қалаушы Йазилер (681-1027), сонан соң Кесранилер (1027-1382) және Дербенилер әулеттерінің (1382-1538) мұрагерлер иелігі болды.12-13 ғ-да Шируан Грузиямен жақындасып, 1465-66ж. Россиямен байланыс орнатты. Шируан ірі мәдени орталыққа айналды, Низами, Хагани,Фелеки осында тұрып,шығармаларын жазды. Сефеви әулеті мемлекетінің күшеюіне байланысты Ш. оған тәуелді болды.1748 ж. Ш. территориясында дербес Шируан хандығы құрылды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
50 еуро

50 еуро немесе € 50 - номиналды құны бойынша төртінші еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие. Дизайны 50 еуроның өлшемі 140×77 мм болып келеді. Ол қою және сарғылт түс гаммасында жасалған. Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді. 50 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие. Банкнотты қорғау элементтері 50 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан. Өзгерістер 2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің бұрынғы президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған. Дереккөздер
Шишич Фердо

Шишич Фердо(9.3.1869- 21.1.1940)- Югославия тарихшысы, Оңтүстік славян ғылым және өнер академиясының толық мүшесі (1910 жылдан). Ұлты-хорват. 1900 жылдан философия докторы. 1908-1909 жылдары Загреб университетінің ұлттық тарих кафедрасында штаттағы негізгі, ал 1910-1939 жылдары штаттағы профессоры, Хорват-серб коалициясының (1905 жылдың аяғында құрылған) белсенді мүшесі. 1908 жылы ол хорват сейміне депутат, ал 1910 жылы венгр-хорват соборына делегат болып сайланды. Зерттеуші ретінде ол қоғамның дамыуы оның заңдарымен емес, қайта адамдардың ерікті еркімен және кейдесоқ жағдайымен анықталады деп санайтын методологияны басшылыққа алды. Фердо Шишич Хорватиясының тарихы жөнінен, жеке мәселелер жайында еңбектер жазды, бірсыпыра деректемелер жариялады. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Уолтер Ширра

Уолтер Марти Ширра кіші (; 12 наурыз 1923, Хаккенсакта, Нью-Джерси, АҚШ — 5 мамыр 2007, Сан-Диего, Калифорния, АҚШ) — америкалық НАСА ғарышкері, АҚШ әскери-теңіз күштерінің әскери-ұшқышы. 1959 жылы АҚШ-тың ғарышқа адамдар жіберуінің алғашқы әрекеті болған «Меркурий жобасының» 7 ғарышкерлерінің біреуі болды. Сыртқы сілтемелер *
Иван Иванович Шишкин

Иван Иванович Шишкин (25.1.1832, Елабуга - 20.3.1898, Санкт-Петербург) - орыс кескіндемешісі, 19 ғасырдың 2-жартысындағы орыс реалистік пейзажының негізін салушы, Петербург Көркемсурет академиясының академигі (1865) әрі профессоры (1873). Көпес семьясында туған. Мәскеудің кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде (1852-1856), Көркемсурет академиясында оқыды(1856-1865). Передвижниктер бірлестігінің ұйымдастырушы- мүшесі. Петербургте тұрған. Өз творчествосы демократиялық эстетикамен тығыз байланысты ол орыс пейзажы жайлы эстетикалық ой-пікірді ұлғайтты әрі орыс кескіндемесінде орман көрінісін бейнелеуді қалыптастырды. Ол орыс табиғатының сұлулығы мен кендігін көрсететін " Қара бидай" (1878), "Көз жеткізсіз орман" (1884), "Қарағайлы ормандағы таң"(1889) және т.б. атты кең тынысты суреттердің авторы. Ол шебер суретші әрі литнография және гравюрамен де шұғыланданған. Передвижниктер мақаласының иллюстрациясына қараңыз. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Яков Павлович Шкетан

Шкетан.М ( лақап аты; шын аты-жөні- Яков Павлович Майоров; 29.10.1898, Оршан ауданы- 16.5.1937)- мари совет жазушысы. Кедей шаруа семьясында туған. 1922-1929 жылдары ә Иошкар кечеә ( "Қызыл түн") атты газетте қызмет істеді. Ол драматург, актер және режиссер ретінде мари ұлттық театрын құруға көп күш жұмсады. 1929 жылы туған ауылына келіп, колхоз құрылысына қатысты. Тұңғыш пьесасы " Қажетсіз" 1919 жылы алғашқы әңгімесі "Құдай кінәсі" 1923 жылы жарық көрді. Оның пьесаларында жаңа өмірге жол іздеген мари еңбекшілерінің талабы суреттеледі. "Беу, ата-аналар"(1928), "Лай тұнбасы" (1932) және т.б. драмалары респ. театрларда үнемі қойылып келеді. Ол көптеген әңгімелер, очерктер және публицистикалық мақалалар жазды. Оның " Эренгер" (1923; орыс тілінде 1953) атты романы- мари әдебиетіндегі тұңғыш күрделі шығармалардың бірі. Романда мари халқының өміріндегі өзгерістерсоц. құрылыс бейнеленген. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Маттиас Якоб Шлейден

Маттиас Якоб Шлейден (; 5 сәуір 1804 — 13 маусым 1881) — неміс ботанигі. Гейдельберг университетін бітірген (1827). 1839-1862 жылдары Иена университетінің ботаника профессоры. Осы университеттің ботаникалық бағының директоры (1850). 1863-1864 жылдары Ресейде Дерпт университетінің антропология кафедрасының меңгерушісі. Оның "Основы научной ботаники" (1842-1843) т.б. ғылми еңбектері ботаника ғылымын одан әрі дамытуға, жануарлар мен өсімдік клеткалары құрылысын, өсімдік морфологиясын зерттеуге арналған. Ол идеалистік натурфилософия ілімін сынады. Оның бірқатар ғылми еңбегі орыс тіліне аударылды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шляхта

Шляхта ( - тұқым тек) — Орталық Еуропаның бірсыпыра елдерінде (оның ішінде Польшада, Литвада т.б.) үстемдік етуші феодалдық таптың негізгі бөлігінің атауы; дворяндар қауымымен бара-бар. Ол алғашқыда рыцарьлар қауымынан, ақсүйек феодалдардың төменгі тобынан құралды. Сословие ретінде 14-16 ғасырларда қалыптасты. Кейіннен ол құрамына ақсүйек феодалдардың жоғары тобы - магнаттар қосылды. 16-18 ғасырларда Поляк-литва мемлекетінде шляхта республикасының мемлекет құрылысы қалыптасты. 18 ғасырда Речь Посполита бөлінгеннен кейін шляхта үстемдік етуші ұлттық дворяндар қауымымен теңесті. Кейде "шляхта" термині чех жерлеріндегі ақсүйек феодалдардың сословиесіне де қолданылады (жоғарғы Шляхта-пандар, төменгі-земандар). Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шмидт Вильгельм

Шмидт Вильгельм (16.2.1868-10.2.1954)- Австрия этнографы, лингвист. Венаның этногр. мәдениеттарихы мектебінің негізін салушы, католик попы. 1895-1938 жылдары Австрияда, кейіннен Швейцарияда тұрды. Вена (1921-1938), Фрейбург (1939 жылдан) университетінің профессоры. Ол Оңтүстік-Шығыс Азия, Мұхит аралдары және Австралия тілдеріне салыстырмалы зерттеулер мен жіктеу жұмыстарын жүргізген маман. Ол этногр. жөніндегі білімін "ең алғаш адамды құдай жаратқан" деген теориясын ғылми ақиқат деп дәлелдеуге арнаған. Оның бұл идеясын католиктік топтар қолдады, ал ғылыммен шұғылданушы топтар оған сенімсіздікпен қарады. Оның теріс көзқарасына қарамастан оның жинаған мол деректері " алғашқы" діншілдікті түсіндіру жөнінде ғылымда бағалы еңбек болып есептелінеді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Хельмут Шмидт

Шмидт Хельмут (23.12.1918 жылы туған)- Германия Федерациялық Республикасының мемлекеттік қайратекрері. 1949 жылы Гамбург университетінің экономика факультетін бітірді. 1946 жылдан Германия с.-д партиясының (ГСДП) мүшесі. 1953-1962 жылдары және 1965 жылдан бундестаг депутаты. 1967-1969 жылдары бундестагта с-д фракциясының председателі. 1968 жылдан ГСДП председателінің орынбасары. ГСДП және Ерікті демокр. партиясының үкімет коалициясы құрылғаннан кейін қорғаныс министрі(1972-1974). 1974 жылы мамырдан ГФР-дің федералдық канцлері. КСРО-ға бірнеше рет ресми сапармен келіп кетті. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шмидт мұз асты жазығы

Шмидт мұз асты жазығы- Шығыс антарктидадағы советтік континент аралық "Комсомол" және " Восток" ст-лары ауданындағы түпкі жыныстық беттің бөлігі. Оңтүстік-батыстан Гамбурцев, солтүстік-батыстан ГОлицын мұз асты тау жоталарымен қоршалған. Кейбір бөліктерінің тереңдігі 4500 м-ден асатын қалың материктік мұзбен жабылған. Советттік антарктикалық экспедиция мұх жабынын сейсмозондтау, сонымен қатар гравиметрлік және геомагниттік бақылаулар жүргізу нәтижесінде 1957-1960 жылдары ашқан. Бұл зерттеулер нәтижесінде біршама тереңде деп есептелген мұз шарасы теңіз деңгейіне жақын биіктікте жатқандығы анықталды. Австралияның антарктикалық экспедициясының 1962 жылғы жүргізілген зерттеу жұмыстары бұл облыстың солтүстік бөлігінің түпкі жыныстық беті теңіз деңгейінен 1500 м төмен О.Ю.шмидтің кұрметіне осылай аталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шоқай мазары

Шоқай мазары- 19 ғасырдың орта кезінде қабір басына портал-күмбезді үлгімен тұрғызылған архит. ескерткіш. Жамбыл облысы, Сарысу ауданындағы Байқадам с-нда. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Ә.Х.Марғұлан) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мазар текше жобамен қызыл кірпіштен тұрғызылған. Шеңберленіп келген барабан дулыға іспетті күмбезге ұласады. Барабанды айналдыра жылтыр плитадан фриз тартылған. Еңселі порталының қос босағасында мұнараға ұқсас минареттері бар. Жоғарылаған сайын сүйірлене түскен қос минареттің басында азаншыға арнап күмбезшелі қондырғы ортақтан. Порталындағы жебеге ұқсас тайыз қуыс ортасынан есік шығады. Шоқай мазарының интеръері жебеге ұқсас тайыз қуыстармен, ішкі еңсенің қабырғамен ұласар жердегі дөдегесі геометриялық өрнекті фризбен әсемделген. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шомлаи Артур

Шомлаи Артур (28.2.1883, Бадупешт-11.11.1951)- венгр актері, қоғам қайраткері, ВХР халық артисі (1951). 1900 жылы Будапешттегі ( "Вигсинхаз" театры) театр студиясын бітіргеннен кейін провинциялық театрларда ойнады. 1905 жылы "Вигсинхаз" театрына қайта оралды. Бұдан кейін будапешттің көптеген театрларында қызмет етіп,Гамлет, король Лир (Шекспирдің осы аттас трагедияларында), Тиборц, Петур (Катонаның "Банк-Банында"), Президент (Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында") т.б. рольдерді орындады. 1945 жылдан Ұлттық театрда қызмет етті. Ол-венгр ұллтық театр өнеріндегі реалистік бағыттың негізін салушылардың бірі. Алғаш рет Венгр актерлері одағын басқарды. ВХР мемлекет сыйлығының лауреаты (1948,1951). Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Карл Шорлеммер

Шорлеммер Карл (30.9.1834-27.6.1892)- неміс химик-органигі. 1871 жылдан Лондон корольдык қоғамының мүшесі. 1859 жылы Гисен университетін бітірді. 1859 жылдан Манчестердегі Оуэн колледжінде (1874 жылдан профессор) жұмыс істеді. Ол тас көмірді құрғақ айдағанда шығатын өнімдерін,мұнай және онң құрамында болатын қанық көмірсутектерді зерттеді. Оның қанық көмірсутектерді зерттеулері органик, химияның дамуына үлкен әсер етті. Метил радикалдары, сутекті этил,этан қосылыстарының ұқсастығын дәлелдеді (1868). Ол органик химия тарихын зерттеп " Возникновение и развитие органической химии" деген өте бағалы еңбек жазды (1889). Ол германия с.-д партиясының мүшесі, К.Маркс және ф. Энгельспен дос болған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Томас Пейн

Пейн Томас (29.1.1737, Тетфорд Ұлыбритания-8.6.1809, Нью-Йорк, АҚШ)- АҚШ-тың және Ұлыбританияның қоғам және саяси қайраткері, 18 ғасырдың ағартышулары революцияшыл қанатының өкілі. 1774 жылы Солтүстік Америкаға кетті. Мұнда көп кешікпей ағылшын отарларының тәуелсіздігі жолындағы көрнекті күрескерлердің біріне айналады. АҚШ-та құлдықты жоюды талап етті. 1777-1779 жылдары П-Конгрестің шетелдер ісі жөніндегі комитетінің секретары. Ұлы француз революциясын қызу қолдады. " Адам правосы" атты трактат жазып (1791-1792), онда халық суверенитеті мен республиканизм идеясын дамытты, адам және азамат правосы жөніндегі француз Декларациясының революцияшыл принциптерін қорғады. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Голубцы

Голубцы - көбінесе күріш қосылған фарш және қырыққабат жапырағынан дайындалатын тағам түрі. Дайындалуы Жас қырыққабаттың жапырақтарын қайнаған тұзды суға 5-10 минут салып қояды да, содан кейін кепсермен сүзіп алып, суын сорғытады және ептеп жаныштайды. Фаршты капуста жапырағына орап, табадағы қазған майға қуырады. Содан соң кастрюльге салып, үстіне қаймақ немесе томат соусын құйып, 25-30 минут духовкада бұқтырып пісіреді. Еттен фарш дайындау Етті еттартқыштан өткізіп алып, үстіне майға қуырылған пияз, жықсылап жуылған шикі күріш, тұз, бұрыш салады. 1 кг капустаға: 400 г сұрп ет, 50 г күріш, 2 бас пияз, 2-3 ас қасық сары май немесе маргарин, тұз және қара бұрыш қажет. Тағы қараңыз * Долма Дереккөздер
HAMMER (файлдық жүйе)

HAMMER – 64 биттік B-ағаштардың құрылысында негізділген кластердік файлдық жүйе. Мэттью Диллон HAMMER жүйені DragonFlyBSD деген операциялық жүйе үшін жасалған. “Hammer” файлдық жүйенің мүмкіндіктері * Файлдық жүйенің тарихынды сақтау ( бағыттылатын ескі деректердің тазарту) * Үлкен көлімді қолдайды (1 Экзабайтқа дейін) * Жалған файлдық жүйелермен жұмыс істеу мүмкіндік және жалған файлдық жүйедердың деңгейде айналарды жасау * Күшейтілген деректердің жинақылығын бақылау (CRC мета-деректердің бақылау) * Файлдық жүйенің қателерден кейін бірден ашық болып қалуы (fsck жүргізу керегі жоқ) * Файлдық жүйе кластермен жұмыс жасау және алыстағы деректерге жеткізу үшін оңтайландырылған Дереккөздер