kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Прелюдия

Прелюдия ( — алдын ала ойнаймын, кіріспе жасаймын) – аспапты музыкалық пьеса. Прелюдия алғашында шығарманың алдында (лютняда, клавесинде, органда) орындалатын, музыка мазмұнымен тығыз байланыстағы импровизациялық кіріспе түрінде пайда болды. 16 — 17 ғ-ларда прелюдия жеке жанр ретінде, мазмұны мен ойнау әдісі фантазияға жақын шығарма ретінде қалыптасты. 19 ғ-да романтик композиторлар (Ф.Шопен, А.Н.Скрябин, т.б.) шығармаларында прелюдия кіші формада, белгілі аспапқа арналған шығарма бағытында өріс алады. 20 ғ-да прелюдия жанры көп жоспарлы болып кіріспе ретінде (Д.Д. Шостакович, Р.К. Щедрин), бөлек пьеса ретінде (С.В. Рахманинов, Шостакович) немесе кең дамыған күрделі шығарма ретінде (А.Шэнбергтің “Prelude op. 44”, оркестрге арналған туынды ретінде К.Дебюссидің “Прелюдысы”) қолданылды. Прелюдияны көп жазған композиторлардың бірі И.С. Йоганн Себастиан Бах. Сондай-ақ прелюдияның классикалық үлгілерін Шопен, А.К. Лядов, С.В. Рахманинов, Скрябин шығармаларынан көреміз. Прелюдияны Қазақстан композиторларынан Ғ.Жұбанова (рояльға арналған үш Прелюдиясы), І.Қожамияров (“Прелюдия-поэма”), Н.Меңдіғалиев (“Екі прелюдия”) жазған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Премьер-министр

Премьер-министр ( – бірінші, – басқарушы) — үкіметті басқаратын жоғары лауазымды тұлға. Премьер-министрді барлық елдерде ресми түрде мемлекет. басшысы тағайындайды. Абсолюттік монархия, дуалистік монархияларда және президенттік республикаларда мемлекет басшысы жеке-дара өз қалауымен тағайындаса, парламенттік елдерде парламентте көп орынға ие болған партияның жетекшісі премьер-министр болады. Премьер-министр үкімет жұмысына жауап береді, үкімет отырысын ұйымдастырып, оған төрағалық етеді, үкіметтің күн тәртібін белгілейді, министрлерге тапсырма береді, олардың жұмысын бақылайды, үкімет қаулыларына қол қояды, өз атынан қаулы мен өкім шығарады. Премьер-министр қызметтен босаса, бүкіл үкімет мүшелері де қызметтен кетеді. Көп елдерде премьер-министр мәртебесі бойынша мемлекет басшысынан кейін екінші лауазымды тұлға болып табылады. Мемлекет басшысы өз міндетін атқара алмаған жағдайда оның өкілеттігі уақытша премьер-министрге ауысады. Премьер-министр қылмыстық жауапкершілікке айрықша тәртіпте тартылады (мемлекеттің бас прокуроры ғана іс қозғай алады, ол істі тек жоғарғы сот қарайды, т.б.). Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Преснов Су Құбыры

Преснов су құбыры — Солтүстік Қазақстан облысы, Қостанай облыстары және Ресейдің Қорған облысы жеріндегі тармақталған құбыр жүйесі. 1975 ж. пайдалануға берілген. Құбыр Тобыл өзенінен басталады. Жалпы ұзындығы 3334 км, оның 2121 км-і Қазақстан аумағында. Тәуліктік орташа су ағымы 85,2 мың м3, ал ең жоғарғы су ағымы 104,8 мың м3. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Пресняков Александр Александрович

Пресняков Александр Александрович(10.10.1921 жылы туған, Ресей, Астрахань қаласы) — металлург-ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1961), профессор (1963). Мәскеу алтын және түсті металдар институтын бітірген (1945). Артемьевск зауытында (Украина, Донецк облысы) (1945 — 46), Орск түсті металдар өңдеу зауытында (1946 — 55, Ресей) жұмыс істеді. 1955 — 77 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары, Органикалық катализ және электрхимия институтында лабораториясының меңгерушісі, 1982 жылдан ҚазҰТУ-да қызмет атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері металды қысыммен өңдеуге, металдардың физика-химиялық талдауына, металл физикасын зерттеуге арналған. КСРО-да автоматтандырылған мыс вайербасын оттексіз алу цехын жасағандардың бірі. КСРО мемлекеттік сыйлығын алған (1970). Шығармалары: Сверхпластичность металов и сплавов, А., 1969; Свойство и строение электронных фаз, А., 1974; Локализация пластической деформации, 1983. Дереккөздер
Пресс

Пресс (латын тілінде presso, француз тілінде presse — сығу, қысу) — материалды соққысыз, статикалық қысым түсіру арқылы өңдеуге арналған машиналардың жалпы атауы. Пресс қысым түсіргіш (сырғымалы) бөліктен, тағаннан, өңделетін зат қойылатын үстелден, қысым түсіргіш бөлікті қозғалтатын жетектен, басқару механизмдерінен және штампыдан құралады. Бұйымға пішін беру үлгіні құрал-сайманның қозғалмалы және қозғалмайтын бөліктері арасында қысу арқылы іске асырылады. Жетектің түріне қарай пресс гидравликалық, механикалық, гидромеханикалық болып ажыратылады. Престің соңғы кезде шыққан түрлері компьютер арқылы автоматты түрде басқарылып, жаныштау процесін үлкен дәлдікпен орындай алады. Прессті металдарды, пластмассаны, резинаны, былғарыны (теріні) өңдеу үшін, жеміс-жидектерді сығып, шырын алу үшін, т.б. мақсаттарға пайдаланады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Пресс-Атташе

Пресс-атташе (француз тілінде press atteche) — дипломатиялық өкілдіктің баспасөз жөніндегі сенімді қызметкері. Негізгі қызметі — елшілікті ақпараттық дерек-мәліметтермен қамтамасыз ету, ақпараттық деректерді жинау. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Приматтар

Приматтар — жоғары сатыдағы сүтқоректілер отряды. Бұлардың арғы тегі қарапайым жәндікқоректі сүтқоректілер деп есептелінеді. Ежелгі приматтар адамзат тарихындағы бор кезеңінде Азиядан Еуропаға, Солтүстік Америка мен Азияға тараған. Дене пішіні, тұрқы алуан түрлі: бойы 10 см-ден (шала маймылдар) 180 см-ге дейін (гориллалар) кездеседі. Тері жамылғысы — түк (қалың, жұмсақ әрі үлпілдек, түсі әр түрлі). Көпшілігінде ұзынды-қысқалы құйрығы болады. Аяқаласықолдары бес саусақты, бірінші саусағы басқаларына қарама-қарсы орналасады. Табанын толық басып жүреді. Приматтарда сүтқоректілерге тән көптеген белгілер сақталған. Көру және есту қабілеттері жақсы жетілген. Приматтар ми сауытының үлкен болуымен, ми сыңарларының жақсы жетілуімен, ми сайшалары мен қыртыстарының көп болуымен, күрделі мінез-құлығымен ерекшеленеді. Приматтар өздері мекендейтін аумақтарын белгілеп, сол жерде топтасып өмір сүреді. Қорегі — өсімдік жемісі, жапырағы, гүлі, тамыр жемісі, жәндіктер, сирек те болса жәндікқоректілер. Приматтар — жыл бойына көбейетін полициклді жануарлар. Салмағына байланысты буаздық мерзімі 4 айдан 10 айға дейін созылады. Көпшілік түрі бір, өте сирек жағдайда 2 — 3 ұрпақ әкеледі. Приматтардың балалары анасымен бірнеше жыл бірге жүреді. 20 — 30 жыл өмір сүреді. Қазіргі кезде поэтика Азия, Африка, Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Зонд архипелагы мен Филиппинде тараған. 200-ге жуық түрі белгілі. Приматтар 2 отряд тармағына бөлінеді. # Төменгі сатыдағы приматтар не шала маймылдар (Prosіmіі), 90-ға жуық түрі бар. Бұларға тупайлар, лемурлар, лорилер, ұзын құйрықтылар жатады. Тіршілігінің көп уақытын ағаш басында өткізеді. Аздаған топ құрып не жұптасып, кейде жалғыз да тіршілік ете береді. Құрғақшылық жылдары кейбір түрлері ұйқыға кетеді. # Жоғары сатыдағы приматтар немесе маймылдар (Anthropoіdea), 100-ден аса түрі бар. Бұлар 2 топқа бөлінеді; қаласы Кеңтанаулы маймылдар; Тартанаулы маймылдар. Приматтардың 62 түрі мен түртармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау қоғамының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда приматтар хайуанаттар паркінде ұсталады. Дереккөздер
Наурызгүл

Наурызшешек, Наурызгүл, Примула (Prіmula)— наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Балқаш — Алакөл, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле, Қырғыз Алатауларында, Алтайда, Батыс Тянь-Шаньда, Сарыарқада кездеседі. Биік тау басындағы мұздықтардың маңайында, жартастарда, шалғынды тау беткейлерінде, ормандарда бұта арасында, өзен, көл жағалауларында өсетін 12 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15 — 30 см-дей, сабағы тік, жапырақтары сабақ түбінде шоқтанып өседі. Тостағанша жапырақшалары түтікшелі қоңырау тәрізді, күлтелері ұзын, желбір қалақшалары бүтін не екіге бөлінген. Аталығы — бесеу, өте қысқа жіпшелермен күлтенің түтікшесіне бекіген. Қызыл, күлгін, сары, т.б. түсті гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Ерте көктемде гүлдейді, аралар және көбелектер арқылы тозаңданады. Жемісі — қорапша. Примула гүлдері әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі. Тостағанша примуланың (P. macrocalya) жапырағы С витаминіне бай және қақырық түсіретін қасиеті бар, сондықтан емдік мақсатта қолданылады. Примуланың 1 түрі — Минквиц примуласы (P. mіnkwіtzіae) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда 12 түрі бар, оның Минквиц Примуласы деген түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Примула - ғаламшардың барлық жерінде, негізінен Солтүстік жартышардың қоңыржай климаттық зоналарында және Оңтүстік-Шығыс Азияның тауларында кездесетін көпжылдық шөптесін өсімдік. Гүлдері әртүрлі реңктегі 600-дей түрі бар, олардың арасында қарапайым шағын түрлерден бастап, адамның белінен келетін ұзындарына шейін кездеседі. Примуланың гүлдеуі ұзаққа созылып, гүлдері бірнеше жаңа түрлі болып өзгереді. Ерте көктемде гүлдейтіндіктен де примуланы ежелден алғашқы гүл деп атайды. Тіпті «примула» деген атаудың өзі де латын тілінен аударғанда «алғашқы» деген мағынаны білдіреді. Ол туралы тамаша аңыз бар. Бір жолы Петр апостол жұмақ қақпасын күзетіп тұрып, қолын дағы аспан патшалығының алтын кілттері байламын байқаусызда түсіріп алады. Кілт күнәға толы жерге құлап түсіп, оның жанасқан жерінен сақиналана бұйраланған алқызыл гүл өсіп шығады. Іле-шала жіберілген періште кілтті көтеріп алады, бірақ кілттің жылтырлығы мен әдемілігі бэрібір кішкентай ғана әсем гүлге беріліп үлгерген еді. Дереккөздер
Приуралье

“Приуралье” — Батыс Қазақстан облыстық қоғамдық-саяси газеті. Қазақстан КП Орал облыстық және қалалық к-ттері мен еңбекшілер депутаттары облысы кеңесінің органы болды. Алғашқы саны 1918 ж. 17 қарашада “Известия областного исполнительного комитета Совета крестьянских, рабочих, киргизских и красноармейских депутатов” деген атпен жарық көрді. 1919 — 20 ж. “Киргизская правда” және “Яйцкая правда” деген атпен шықты. Кейін “Красный Урал” (1920 — 32), “Прикаспийская правда” (1932 — 38), “Приуральская правда” (1938 — 63) деген атпен шығып тұрды. 1963 ж. 1 мамырдан “поэтика” деген атпен шығады. Газетте негізінен өлкенің қоғамдықаласысаяси, әлеуметтік-экономикалық дамуы, ұлттық саясат мәселелері қозғалды. 1968 ж. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталды. Құрылтайшысы — Батыс Қазақстан облысы әкімдігі. Дереккөздер
Прогресс

- қайтадан жаңа ізденіс)]] Прогресс - ең төменгіден ең жоғарғы деңгейге дейінгі даму бағытын, алға қарай қозғалысты, ұйым деңгейінің артуын, ұйымның күрделілігін ішкі байланыстардың өсуін сипаттайтын даму үрдісі. Бастапқыда прогресс идеясы жаратылыстық- ғылыми танымда қарастырылды (Ф. Бэкон, Р. Декарт). Кейінірек ол қоғамға, әлеуметтік қатынастарға да таралды (Тюрго, Кондорсе). Прогресс мәселесіне Гегель көп көңіл аударды, ол ағартушылардың рационализмін, олардың тарихты, өткенді елемеуін жоққа шығарды, сонымен қатар, ол өткенді шексіздендіретін романтизм мектебінің жалған тарихилығын қабылдамады. Тарихи прогресті әлемдік рухтың өзіндік дамуы ретінде қарастыра отырып, Гегель оны бостандық түсінігіндегі прогресс ретінде сипаттады. К. Маркс қоғамдық прогресс критерийлерін өндіріс күштерінің дамуынан көрді. Өндірістің дамуы, еңбек өнімділігінің артуы, оны ұйымдастырудың жетілуі жұмысшының тұлғалығын, білімін, мәдениетін дамытып, қоғамдық қатынастарды және жалпы қоғамды жетілдіре түседі. Прогресс идеясы шексіз қатып қалған емес, салыстырмалы сипатта болады. Дүниеге жалпы, дамудың бірбағыттылығы кереғар; өлі табиғатта көптеген процестер үдемелі емес, мерзімдік қозғалыста болады. Қоғам прогресінің мақсаты адам болып табылады. Оның өмірі, игілігі, бостандығы - қоғамдық өмірге, тарихқа және адамның өзіне жоғары мән беретін ықпалдастырушы факторлар болып табылады. Дереккөздер
Проза

Проза &nbsp;— әдеби жанр, қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман). Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. Проза XVII ғасырдың ортасына дейін сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына тән шығармалар болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие болды. Рабғузи, Бабыр, М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. Прозада өмір құбылыстары, адам характерлері кең ауқымды қамтылып, жан-жақты суреттеледі. Бүгінде дүниежүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі, көркем туындылары бар, биік даму дәрежесіне, кемел шағына жеткен, танымдық, тәрбиелік, эстетикалық әсері күшті қазақ совет прозасының эволюциялық өсу жолында жиырмасыншы жылдарда туған әр түрлі идеялық-көркемдік ізденістердің жемісі саналатын алғашқы үлгілердің маңызы зор. С. Сейфулиннің «Жер қазғандар», «Айша» повестері, «Тар жол, тайғақ кешу» романы; Б. Майлиннің «Раушан – коммунист» повесі, «Қадыр түнгі керемет», «Шариғат бұйрығы», «Жол үстінде» және т.б. әңгімелері; М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Қаралы сұлу», т.б. шығармалары жиырмасыншы жылдардағы қазақ прозасының даму қарқынын, саяси-әлеуметтік нысанасын, идеялық-көркемдік деңгейін танытатын қатардағы шығармалар ғана емес, әдебиетіміздің алтын қорына қосылатын ұлттық классика үлгілері. Дереккөздер
Прокурор

Прокурор - жедел іздестіру қызметін, анықтаудың, тергеудің және сот шешімдерінің заңдылығын қадағалауды, сондай-ақ қылмыстық процестің барлық сатыларында қылмыстық ізге түсуді өз құзыреті шегінде жүзеге асыратын лауазымды тұлға: Қазақстан Республикасының Бас прокуроры, Бас әскери прокурор, облыстардың прокурорлары, облыстардың прокурорлары және соларға теңестірілген прокурорлар, аудандық, қалалық прокурорлар, әскери прокурорлар, көлік прокурорлары мен оларға теңестірілген прокурорлар, олардын орынбасарлары мен көмекшілері, прокуратурлардың қадағалау саласы жөніндегі прокурорлары, аға прокурорлары және прокуратура басқармалары мен бөлімдерінің прокурорлары. Соттың қылмыстық істі қарауына қатысушы прокурор айыптауды қолдау жолымен мемлекеттің мүддесін білдіреді және мемлекеттік айыптаушы болып табылады. Прокурор айыпталушыға немесе оның іс-әрекеті үшін мүліктік жауаптылықта болатын тұлғаға: 1) өзінің дәрменсіз күйіне, айыпталушыға тәуелді болуына немесе өзге де себептер бойынша талап қою және оны қорғау құқығын өз бетінше пайдалануға қабілеті жоқ жәбірленушінің; 2) мемлекеттің мүдделерін қорғап талап қоюға құқылы. Прокурор өзінің іс жүргізушілік өкілеттігін жүзеге асыруы кезінде тәуелсіз болады және заңға ғана бағынады. Дереккөздер
Пролог

Пролог ( - кірісі көркем шығарманың оқиға мазмұнымен мәнін оқырманға таныстыратын кіріспе бөлімі. Ол шығарма идеясын дұрыс түсіндіру. Пьесаның кіріспесі де Пролог деп аталады. Антикалық трагедия еур. драмада театр көрерменде багыттала отырып, сахнада көрініс басталуын білдірді. Прологтың кір сөзден айырмасы онда сюже құрылым, көркемдік нақыш ба болады. Пролог көптеген роман, повесть, поэмаларда кездеседі. Дереккөздер
Пропан

Пропан — молекулалық формуласы C 3 H 8 болатын үш-көміртек атомынан тұратын тізбекті алкан. стандартты температурада және қысымда газ күйінде болады, бірақ тасымалдау мен сақтау үшін сығылғанда сұйыққа айналады. Табиғи газды өңдеу және мұнайды айдау кезінде түзілетін жанама өнім ретінде пропан көбіне сұйытылған мұнай газының (СМГ, LPG) құрамына кіреді; LPG-дің басқа компоненттеріне пропилен, бутан, бутилен, бутадиен және изобутилен кіруі мүмкін. Пропанды француз химигі Марселен Бертло 1857 жылы ашқан, ал 1911 жылға қарай ол АҚШ-та коммерциялық түрде қолжетімді болды. Пропанның көлемдік энергия тығыздығы бензин немесе көмірге қарағанда төмен, бірақ массалық энергия тығыздығы жоғары және ол әлдеқайда таза жанады. Тарихы Пропан алғаш рет француз химигі Марселен Бертло тарапынан 1857 жылы гидрогенизацияны зерттеу кезінде синтезделген. Бертло пропанды пропилен дибромидін (C 3 H 6 Br 2 ) калий йодиді және сумен қыздыру арқылы алды. 1864 жылы Эдмунд Роналдс пропанды Пенсильванияның жеңіл шикі мұнайында еріген күйде тапты. Физикалық қасиеттері Пропан — түссіз, иіссіз газ. Қауіпсіздік үшін оған этил меркаптан иістендіргіш ретінде қосылады, және ол жиі «шіріген жұмыртқа» иісі деп аталады. Қалыпты қысымда ол өз қайнау температурасы −42&nbsp;°C-тан төмен сұйыққа, ал балқу температурасы −187.7 °C-тан төмен қатты күйге өтеді. Пропан кеңістік тобы P2 1 /n жүйесінде кристалданады. 90 K температурасында молекуланың қапталу тығыздығы төмен (58.5%), бұл оның төмен балқу температурасының себебі. Қолданылуы Пропан көп жерде қолданылады: * Үйлерді жылытуға * Тамақ дайындауға * Суды жылытуға * Соңғы уақытта автомобиль отыны сияқылды жиі қолданылады Химияда пропан пропиленді алу үшін пайдаланылады. Тамақ өнеркәсібінде пропан E944 тағамдық қоспасы ретінде тіркелген. Пропанның изобутанмен қоспасы хладагент сияқылды қолданылады, себебі ол озон қабатын бұзбайды. Дереккөздер
Пропорция

Пропорция (латын тілінде proportіo — ара қатынас, аралық өлшем), математикада — a, b, c, d төрт шаманың екі қатынасы арасындағы теңдік: , немесе басқаша жазғанда . Мұндағы a мен d — пропорцияның шеткі мүшелері, ал b мен c — ортаңғы мүшелері деп аталады. Пропорцияның негізгі қасиеттері * Егер болса, онда * Егер болса, онда * Егер болса, онда : &nbsp;&nbsp;&nbsp;, : &nbsp;&nbsp;&nbsp;. * Егер болса, онда : &nbsp;&nbsp;&nbsp;, : &nbsp;&nbsp;&nbsp;. * Егер болса, онда : &nbsp;&nbsp;&nbsp;, : &nbsp;&nbsp;&nbsp;. Гармоникалық пропорция Гармоникалық пропорция (грекше "һармоникос"—"үндес, реттелген" және латынша "пропорция" — "қатынас, өлшемдес") — орта мүшелері өзара тең, ал соңғы мүшесі алғашқы мүше мен орта мүшенің айырымы болатын пропорция: :::: санының гармоникалық пропорция құрайтын екі қосылғышқа: және жіктелуі гармоникалық бөлу немесе алтын қима деп аталған, сондай-ақ шеткі және орта қатынасқа бөлу деп те аталған. *Қазақ энциклопедиясы
Прорва мұнай кен орны

Прорва мұнай кен орны, Батыс Прорва — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс шетінде, Сарықамыс кентінен оңтүстік батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Іздестіру, бұрғылау жұмыстары 1964-1975 жылдары жүргізілді. Геологиялық құрылымы Кен тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Тұз бетіндегі мұнай қабаттарында юра мен триас шөгінділері өнікті болып табылады. 9 өнікті қабатқа бөлінген. Юраның өнікті кабаттары 2179-2320 м, триастікі 3109-3308 м тереңдіктерде орналасқан. Юра қатқабаттарындағы иірімдердің мұнайлы бөлігінің биіктігі 10-28 м, триастікі 36-75 м, газды бөліктері тиісінше 25—56 м. Құрамы Мұнай құрамында 0,33-1,46% күкірт, 2,05-4,22% парафин, 15,66% шайырлар, 1,12% асфальтендер бар. Кен 1976 жылы пайдалануға берілді.
Протон

Протон(грекше prоtos – бірінші) (р) –атом ядросының элементтік құрамбөліктерінің бірі, сутек атомының, оның ішінде ең жеңіл сутек изотопының яки атомдар ішіндегі ең қарапайымының — протийдің ядросы; ядролардың бөліну процесі кезінде дараланады; болмашы оң зарядпен сипатталады. Ядро құрамындағы протондар саны оның бүкіл зарядын қалыптастыра отырып, химиялык элементтің атомдық нөмірін және атом түрін анықтайды, спині 1/2-ге, массасы 1836 электрон массасына (~10-24 г) тең,бариондарға жататын орнықты элементар бөлшек; сутек атомының жеңіл изотопының (протий) ядросы. Сутегiнiң атомының ядросы бiр протоннан тұрады. Химия мағынасындағы протон (айқынырақ, оның жеңiл изотобы - протия) сутегiнiң атомының ядросы электронсыз болып табылады. Протонды физикада (немесе p+) pнiң әрiбiмен белгi қояды. (сутегi қаралатын оң ион ретiнде) протонның химия белгiсi, астрофизикалық - HII. (нейтрондармен бiргелермен ) протондар негiзгi құрайтын атом ядроларымен болып табылады. Сәйкесiнше протондардың (протон санына) ядросында санға тең бол қай оның атомдарының ядросының зарядымен өз кезегiнде толық анықталады (және, сәйкесiнше, барлық оның химиялық қасиеттерi) периодты кестедегi химиялық элементтi реттiк нөмiр. Қызықты айғақтар Протон және электронның массаларының қатынасы, (14 ) тең 1836, 152 672 1, 0, 002 Протон және электронның массаларының қатынасы, (14 ) тең 1836, 152 672 1, 0, 002 % дейiн дәлдiкпен мәнге 6 тең бе?5 1836, 118 108 711 686% дейiн дәлдiкпен мәнге 6 тең бе?5 1836, 118 108 711 686 Жылжымайтын бақылаушы үшiн (сонымен қатар кез келген басқа адрондар, сонымен бiрге атом ядролары) протондар Ультрарелятивистскийлер екi жақты батыңқы линзаның формаларын алады. Атомдар арқылы кәдiмгi сутегiнiң протонының радиусының 1960-шi жылдармен әртүрлi әдiс өткiзiлетiн өлшемдерi = 10-шi 1 Фм 0, 8768 0, 0069 метрдiң нәтижелерiне (CODATA-2006 ) келтiрдi ме?15 молар. 0, 8418 0, 0007 Фм 4 % кiшiсi нәтижеге радиус ол үшiн алғашқы тәжiрибелер қиырдың [8 ] мюон сутегiсiнiң атомдарымен. Болғанша мұндай айырмашылықтың себептерi айқын емес. Протонның әртүрлi бiрлiк бейнеленген массасын (кеңес берiлген CODATA 2010 жылдың мәндерi, соңғы мағыналы цифр бiрлiктерiндегi шаманың қателiгi, бiр үйреншiктi ауытқу жақшаларда көрсетiлген) құрайды: [4 ] Мэв/с2 (21 ) 938, 272 046; (90 ) 1, 007 276 466 812. е. [3 ] м; 10нiң (74 ) 1, 672 621 777сi ме?[2 ] 27 кг; (14 ) 1836, 152 672 1 [5 ] электронның массалары. Протондар энергиялар негiзгi қайнар көзi болып саналатын термоядролық реакцияларда шығарылатын жұлдыздармен араласады. Ppның реакциялары жеке алғанда - барлық дерлiк энергияның көзi болып табылған циклда гелидiң ядросына төрт протондарының Қосуларына шығарып жатқан күнмен апарады - екi протондардың нейтрондарында 4 айналумен. Дереккөздер
Профаза

Профаза (propháse , , protos — бірінші, phasis — фаза) — митоз бен мейоздың бірінші фазасы. Жасушаның митоздық бөлінуі кезінде профазада жасуша ядросындағы хромосомалар ширатылып көрінеді және центросомадан митоз ұршығы қалыптасады. Мейоз профазасы — біріншілік сперматоциттер мен овоциттердің бірінші бөлінуінің бастапқы сатысы. Мейоз профазасы кезінде жыныс жасушаларындағы гомологиялық хромосомаларда күрделі өзгерістер болып, олар бір-бірімен жақындасып гендерімен алмасады. Профаза бес сатыдан: лептотен, зиготен, пахитен, диплотен, диакинез сатыларынан өтеді. Дереккөздер
Профессор

Профессор – жоғары оқу орны оқытушысының, ғылыми мекеме қызметкерінің ғылыми атағы, қызмет лауазымы. Рим империясында (б.з.б. 1 ғ. – б.з. 5 ғ. соңы) алғаш рет қолданылған.Алғаш рет Рим империясында оқытушы, ұстаздарды Профессор деп атаған. Орта ғасырда магистрдің, ғылыми докторының баламасы ретінде қолданылған. Ресейде ғылыми атақ ретінде 17–18 ғасырларда беріле бастады. Бүгінде Профессор атағы жоғары оқу орындарының, ғылыми мекемелердің ғылыми кеңестерінің ұсынысы бойынша беріледі. Елімізде мемлекеттік аттестаттау органы, шетелдерде жоғары оқу орнының ғылыми кеңесі, оқу министрлігі, үкімет орындары береді. Профессор оқу-әдістемелік жұмыстарды, ғылыми зерттеулерді, лекциялық курстарды жүргізеді. Кейбір елдерде орта мектеп мұғалімдерін де Профессор дейді.
Психика

Психика - *1. Психика, бұл адамның қоршаған ортамен қарым қатынас кезінде пайда болған, және де адамның қимыл іс әрекеті мен ойлау процесіне әсер ететін, шынайы құбылысты өзінше қабылдау түрі. *2. Түйсіну, қабылдау, елестету, ойлау, сезім, ерік және т.б. түрінде шынайы өмірді бейнелеу түрінде көрсететін мидың қызметі; адамның өзіне тән сапалы тәлім-жосығын анықтайды; қоғамдық еңбек үдерісі мен тілдің дамуы арқасында пайда болуымен байланысты психиканың жоғары нысаны — адам санасы. *3. Адамның рухани жетілушілігі, оның рухани сапасы, көңіл-күй иірімдерінің жиынтығы. Психика ( — ішкі сезім, көңіл-күй) жинақтайтын рухани бірлестігі. Психика биологиялық эволюцияның жемісі және жалғасы. Психика сыртқы құбылыстар мен заттардың көрінісін белсенді және озық түрде бейнелейді. Негізінде психика заттық ортаның дұрыс бейнесін және тіршілік иесінің өз ортасына бейімделетін бағдарын құрайды. Психиканың рефлекторлық сипаты оның объективті жағдайға тәуелділігін, қабылдау жүйесі құрамының қимыл атқару заңдылығын білдіреді. Психиканың рефлекторлық табиғатын алғаш И.М.Сеченов дәлелдеді. Адамның психикасы оның қимыл-әрекетін реттейтін және қоғамдық қатынасқа бейімдейтін жаңа құрылымның — сананың негізін құрайды. Осыдан адам психикасының дамуының жеке тұлғалық және әлеуметтік зандылығы қалыптасады. Психика — *1) объективті шындықты түйсік, қабылдау, елестету, сезім, ерік, ойлау арқылы белсенді бейнелейтін мидың жүйелі қасиеті; *2) адамның жан-дүниесінің сапалық күйі мен сипатын жинақтайтын рухани бірлестігі. Психиканың екінші сатысында адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетін өзінше ұйымдастыратын және оқиғаның өткенін, бүгінін және болашақ күйін реттей алатын қабілет қалыптасады. Адам өткен оқиғаны есінде сақтайды, бүгінгі күйін қобалжу актісімен, ал болашақтағы мүмкін жайын үміті, мақсаты, арманы, түс көру арқылы жеткізе алады. Психика — биологиялық эволюцияның жемісі және жалғасы. Психика сыртқы құбылыстар мен заттардың көрінісін белсенді және озық түрде бейнелейді. Организм осы фактор арқылы әр нәрсенің ерекшелігіне сай қимыл-әрекет жасауға және ортаға бейімделуге мол мүмкіндік алады. Негізінде психика заттық ортаның дұрыс бейнесін және тіршілік иесінің өз ортасына бейімделетін бағдарын құрайды. Адам психикасы іс-әрекеті нәтижесін әрдайым ортаның жағдайымен салыстыра отырып, индивид ахуалын қайтарымды байланыста ұстауға мүмкіндік алады, оның түсінік сезімін ықшамдайды. Психика жүйке жүйесін тітіркендіретін әсерді заттың бейнесіне түрлендіреді, мінез-құлыққа ынта-ықылас дарытады. Психиканың рефлекторлық сипаты оның объективті жағдайға тәуелділігін, қабылдау жүйесі құрамының қимыл атқару заңдылығын білдіреді. Психиканың рефлекторлық табиғатын алғаш И.М Сеченов дәлелдеді. Адамның психикасы оның қимыл-әрекетін реттейтін және қоғамдық қатынасқа бейімдейтін және құрылымдық-сананың негізін құрайды. Осыдан адам психикасының дамуының жеке тұлғалық және әлеуметтік заңдылықтары қалыптасады. Дереккөздер
Пулемет

Пулемёт — жердегі және әуедегі нысаналарды оқпен жоюға арналған автоматты шапшаң атылатын қару. Пулемет — ұжымдық қару, әдетте бірнеше адамнан тұратын пулеметшілер тобы болады. Пулемет құрылысына, жұмсалуына қарай қол станокты, ірі калибрлі пулемет болып бөлінеді. Қол пулемет орнықты болу үшін оның жерге тірелетін металл тіреуіші (аяғы) болады. Ал станокты және ірі калибрлі пулеметтер станокқа немесе арнаулы қондырғыларға орналастырылады. Нысананы атуына қарай пулеметтер жердегі нысананы ататын, ұшақтар мен әуедегі нысананы ататын пулемет (зениттік және пулеметтік қондырғылар) болып бөлінеді. Пулеметтің ұшақтар мен танкілерде қолданылатын, авиациялық және танкілік түрлері болады. Дереккөздер
Рабғузи

Рабғузи (лақап аты; шын аты-жөні – Наср әд-Дин Бурһан әд-Диннің баласы (т.-ө.ж.б.) – 13 ғ-дың аяғы мен 14 ғ-дың басында өмір сүрген жазушы, ойшыл. Рабғузидың Қисса-с-ул әнбийя атты еңбегі қазақ әдебиетінің ертедегі нұсқаларының бірі саналады. Қиссалары #Қарлығаштың адамға достығы #Лұқман Хакім #Миф #Қазыңды қумаш Кітаптары Түркіше Гүлстан Кітапта табиғат жаратылыстың пайда болуы, әулие-әнбиелер ,пайғамбарлар туралы, діни қайраткерлер жайлы баяндалған. Адам Ата мен Хауа Ананың топырақтан жаралуынан бастап Нұх, Ыдырыс , Ибрахим ,Смағұл , Жақып , Жүсіп , Дәуіт, Сүлеймен , Мұхаммед пайғамбарлардың өмірінен алынған ғибратты әңгімелер мол. Бұлар - Шығыста бұрын- соңды көп айтылып ,тараған сюжеттер. Оны Рабғузи түркі тілінде жазып шыққан. Сонымен бірге өз жанынан шығарғын өлеңдері де бар. Дереккөздер *Қазақ әдебиеті 8 сынып
Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі

Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі – Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген байырғы сәулет өнері ескерткіштерінің бірі. Орналасқан жері XV ғасырда Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстік-шығысына қарай 60 м қашықтықта тұрғызылған. Координаттары: 43˚17.830΄, 068˚16.317΄. Теңіз деңгейінен биіктігі 220 м. Тарихи деректер Әмір Темірдің немересі, Ұлықбектің қызы, Әбілқайыр ханның әйелі, белгілі хандар Көкенші мен Сүйініштің анасы Рәбия Сұлтан Бегімге (1430-1485) арнайы салдырылған. Бұл кесененің құлыптасы Қожа Ахмет Ясауидың кесенесінен табылған. Құлыптаста Бегімнің Әмір Темірдің ұлы Ұлықбектің қызы екендегі, 1485 жылы қаза болғандығы жазылады. Кесене сипаты Рабия Сұлтан Бегім Әмір Темірдің ұрпағы, атақты астроном ғалым Ұлықбектің қызы, Шайбанилік Әбілхайыр ханға ұзатылған, Көшкінші және Сүйініш хандардың анасы, Әбілхайыр хан қайтыс болған соң 17 жыл Түркістанда өмір сүреді және осында қайтыс болады. Арнайы салынған кесенеде өзі, немересі және үш шөбересімен қоса жерленген. Оның құлпытасында: «Бұл құдіретті Әмір-Темір Көрегеннің ұлы, азапты ажалдан қаза тапқан, құдіретті ұлы сұлтан Ұлықбек көрегеннің қызы, ақсүйек, Құдай кешіріп, рақымшылық жасаған, ізгі жанды Рабия Сұлтан бегімнің тыныштық тауып жатқан жері» деген сөздер жазылған. Кесененің қасбеті сүйір ұшты биік арка түрінде жасалған. Биіктігі 20,6 метр, қасбетінің жалпы ені 11 метр. Кесененің аркасы 6 метр, айнала орналасқан қырларының арақашықтығы 3,5метр. Орталық бөлігі цилиндр тәрізді биік барабанға орнатылған күмбезбен жабылған. Мазар негізінен 5 бөлмеден тұрады, орталығында орналасқан 8 қырлы зал, және төрт бөлмесі бар. Басқа да қасбеттері 5 ойықтан арка түрінде әр қасбетте орын алған. Ескерткіш біздің уақытқа дейін өте қатты қираған қалпында жеткен. Археологиялық зерттеулер кезінде табылған үлкен көлемдегі майоликалық және глазурлік плиталар табылуы ескерткіш толығымен полихромдық қаптаулармен жабылған деген пікір айтуға негіз болады. Ескерткішке 1954 жылы алғаш зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалым К.А.Шахурин болды. 1980-ші жылдардың бас кезінде толығымен қайта қалпына келтірілді. 1994 жылы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жинағына №590.6 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған. Дереккөздер
Радар

Радар — рациотолқындарды (микротолқын) беру, сәулеленген толқындарды ұстап қалу арқылы объектілерді қорғау үшін қолданылатын жүйе немесе технология. Сәулеленген толқындар арқылы арақашықтық және бағыттар туралы, сондай-ақ кейде нысананың жылдамдығы, көлемі және қалпы туралы ақпарат алынады. Дереккөздер
Радий

Радий (лат. Radium; Ra) — химиялық радиоактивті ІІ-топқа жататын, атомдық номері — 88, атомдық салмағы 226,0254, құрамында салмақтык сандары 213-тен 230-ға дейін және жартылай ыдырау кезеңдері 10"3 секундтан бастап. 1600 жылға дейін созылатын изотоптар болатын элемент. Массалық саны 226-дан тұратын радий изотопы медициналы, гамма-терапиялы емшаралар жүргізу үшін пайдаланады. Француз ғалымдары Пьер мен Мария Кюри уран кенінен уранды бөлгеннен кейін қалған қалдықтар (Чехия, Иоахимсталь қаласында өндірілген уран шайыры) таза уранға қарағанда радиоактивті екенін анықтады. Бұл қалдықтардан күйеуі Кюри бірнеше жылдан кейін екі қатты радиоактивті элемент: полоний және радий бөліп алды. Кюри радийдің ашылғаны туралы бірінші хабарды (бариймен қоспа түрінде) Француз ғылым академиясының 1898 жылдың 26 желтоқсанында жасады. 1910 жылы Мария Кюри және Андре Дебьерн сынапты катодта радий хлоридінің электролизі және сутегіде дистилляциялау жолымен таза радий бөлді. Бөлінген элемент қазір белгілі болғандай, радий изотопы-226, уран ыдырауының өнімі-238. Радия мен полония ашқаны үшін Кюри жұбайлары Нобель сыйлығына ие болды. Радий уран-238 изотопының радиоактивті ыдырауы кезінде көптеген аралық сатылар арқылы түзіледі және сондықтан уран кенінде аз мөлшерде болады. Табиғатта кездесуі Радиум өте сирек кездеседі. Ашылғаннан бері – ғасырдан астам уақыт – бүкіл әлемде бар болғаны 1,5 кг таза радий өндірілді. Кюрилер радий алған бір тонна уран шайырында небәрі 0,1 г радий-226 бар. Барлық табиғи радий радиогенді – уран-238, уран-235 немесе торий-232 ыдырауынан пайда болады; Табиғатта кездесетін төрт изотоптың ішінде ең көп таралған және ұзақ өмір сүретін изотоп (жартылай ыдырау периоды 1602) уран-238 радиоактивті қатарының бөлігі болып табылатын радий-226 болып табылады. Тепе-теңдік жағдайында рудадағы уран-238 және радий-226 мөлшерінің қатынасы олардың жартылай ыдырау периодының қатынасына тең: (4,468⋅10 9 жыл) / (1602 жыл) = 2,789⋅10 6 . Сонымен, табиғаттағы әрбір үш миллион уран атомына бір ғана радий атомы келеді; радийдің кларк саны (жер қыртысындағы мазмұны) ~ 1 мкг/т. Дереккөздер
Радиоастрономия

Радиоастрономия - радио-телескоптың көмегімен аспан денелерін, олардың радиотолқын шығару қасиеттерін зерттейтін астрономия саласы. Жер бетінен жүргізілетін астрономиялық бақылаулар 1 мм —30 м толқындар диапазонында жүргізіледі. Радиоастрономия көмегімен ғарыштық электромагниттік сәуле көздерінің жаңа типтері (радиогалактикалар, пульсарлар, жұлдыздар-аралық газдар) ашылған. Жер атмосферасын электромагниттік толқындардың барлығы өте бере алмайды. Атмосферада екі терезе: оның бірі оптикалық терезе, бұл арқылы көрінетін сәулелер, оған жақын ультра-күлгін сәулелер және инфра-қызыл сәулелердің бір бөлігі өтеді: екіншісі ғарыштық радиотолқындарды өткізетін радиотерезе. Тарихы XIX ғасырдың соңында ғалымдар көрінетін жарықтан басқа радиотолқындар, тек жылдамдықты, аспан денелерімен және Күнмен шығаруы керек деген болжам жасады. Радио астрономия ғылым ретінде 1931 жылы жүргізілген Карл Янски экспериментінен шыққан. 1932 жылы желтоқсанда Яэнский ғарыштық шығарылымнан радио шығарылымы туралы жариялады, ол келесі бірнеше жылда сенімді түрде орнатылды. Алғашқылардың бірі - үздіксіз сәулеленудің ең күшті радио көзі - Мелкия жолының ортасында. 1937 жылы Джанскийдің ашылуымен рухтандырылған Grout Reber диаметрі 9,5 м (3) бірінші параболикалық телескопты жасады. Алғашқы радиостанцияларды Ребер алып, 1944 жылы шығарды. Карталарда Сүңгу жолының орталық аймақтарын және Стрелец, Цигнус А, Кассиопсия А, Ұлы иттер мен Корманың жұлдыздарының жарқын радио көздері айқын көрінеді. Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін келесі маңызды технологиялық жағдайлар жасалды: әлемде, Австралия мен Америкада, қазіргі заманғы радиоастрономияның жылдам дамуында табысқа жетудің жолы. Дереккөздер
Радиобиология

.]] Радиобиология (лат. radio – сәуле шығарамын және биология) – иондаушы сәулелердiң барлық түрiнiң тiрi организмдер мен оның қауымдастығына тигiзетiн әсерiн зерттейтiн ғылым. ----Иондаушы сәуленiң биологиялық әсерiн зерттеу В.К.Рентгеннiң (1895), француз ғалымы А.Беккерельдiң (1896) жұмыстарынан, П.Кюри мен М.Складовская-Кюридiң радийдi ашуынан (1898) басталады. Р. саласындағы зерттеу жұмыстарын 20 ғасырдың басында Ресейде орыс радиобиологы Е.С.Лондон жүргiздi. Ол 1911 ж. «Биология мен медицинадағы радий» атты монография жазды. 1904 ж. Германияда Г.Петерс сәуле әсерiнен тіндердің бөлiну процесiндегi ауытқуды тапты, ал П.Линзер мен Э.Хельбер 1905 ж. сәуле әсерiне ұшыраған жануарлар қанында уытты заттар пайда болатынын ашты. ----20 ғасырдың 20-жылдары рентген және гамма сәулелерiнiң әр түрлi биология нысандарға тигiзетiн әсерлерi туралы көптеген жеке-жеке деректер жиналды. 1925 ж. орыс ғалымдары Г.А.Надсон мен Г.С.Филлипов рентген сәулесiнiң әсерiнен саңырауқұлақтарда болатын мутагендi құбылыстарды ашқан. Радиац. мутагенез туралы ғылыми басылымдар АҚШ-та (Г.Меллер, 1927; Л.Стедлер, 1928) жарық көрдi. Бұл ашылған жаңалықтар радиац. генетиканың негiзiн салуға ықпал еттi. ----1950–60 ж. Радиобиологияда биофизика және биохимия әдiстердi қолдану арқылы зерттеу жұмыстарын жүргiзу басталды. Ядролық қаруларды жаппай сынау және жер бетiнiң радионуклидтермен (мысалы, егер қоршаған ортаға түссе, ұзақ жылдар бойы ыдырамайтын – Sr және Cs) ластануы Радиобиологияның алдына радиациялық сәулеге ұшыраған тiндерде болатын өзгерiстердi зерттеу, радионуклидтердiң әсер ету ұзақтығы және олардың организмнен шығу мерзiмiн анықтау сияқты жаңа мiндеттер қойды. Адамның ғарыш кеңiстiгiне шығуына және оны игеруiне байланысты радиацияның ғарыш жағдайында адамның жоғары жүйке жүйесiне тигiзетiн әсерiн зерттеуге көп көңiл бөлiнуден Радиобиологияның жаңа саласы – ғарыш Радиобиологиясы пайда болды. Ал Радиобиологиядағы ғылыми-зерттеу жұмыстары микроорганизмдермен тiкелей байланысты болғандықтан, оның жеке бiр саласы – радиациялық микробиология қалыптасты және Радиобиологияның жаңа салалары (радиациялық медицина, радиациялық экология, радиациялық генетика, т.б.) дамуда. ---Қазақстанда Радиобиологияның саласындағы жүйелi зерттеулер С.Б.Балмұқановтың бастамасымен 60-жылдары басталып, ҚР Ұлттық ғылым академиясының Зоология институтының радиобиология лабораториясында, ҚР Денсаулық сақтау министрілігінiң Онкология және радиология ғылыми-зерттеу, ҚР Ядролық физика инситуттарында жүргiзiлiп келедi. Дереккөздер
Радиоқабылдағыш

Радиоқабылдағыш— радиосигналдарды немесе табиғи радиосәулеленуді қабылдауға арналған (антеннамен бірге) және олардың ішіндегі ақпаратты пайдалануға мүмкіндік беретін радиоэлектрондық құрылғы. Қолданылуына қарай хабар беруші, теледидарлық, байланыстық, радио-локациялық деп бөлінеді. Дереккөздер
Радиолокация

Радиолокация ( - орналасу орны) — радиотолқын көмегімен түрлі объектілерді іздеп табу және оның орнын анықтау. Белгілі бір бағытта жіберіліп, жолындағы объектіден шағылған импульс түріндегі толқын экран бетінен импульс түрінде көрінеді. Оның оралу уақыты арқылы объектіден станцияға дейінгі қашықтығы анықталады. Радиотолқындар, өлшемі толқын ұзындығынан үлкен объектілерден ғана кері шағылатын болғандықтан, іздестірілетін объектінің көлеміне қарай радиолокацияда метрлік, дециметрлік, сантиметрлік толқындар диапазоны пайдаланылады. Бақыланатын объектінің кеңістіктегі орнын анықтау үшін оның мынадай координаталары анықталады: станциядан қашықтығы, азимуты, яғни объектінің солтүстік бағытпен салыстырғандағы бұрышы, көкжиекпен жасайтын бұрышы. Қабылдағышы мен таратқышы бір блок ретінде жасалуынан және олар үшін бір антеннаның пайдалануынан, таратқыш пен қабылдағыш уақыт бойынша кезектесіп жұмыс істейді. Ұшақтарда оның келе жатқан аумағын толық бақылауға мүмкіндік беретін айналмалы экран пайдаланылады. Радиолокацияның маңызды сипаттамаларының бірі — ажырату қабілеттілігі. Ол —екі объектінің шағылған толқындарын бір-бірінен ажырата алатын арақашықтық: D = 150/tм. Мұндағы t — импульс ұзақтығы. Дереккөздер de:Ortung
Радиотехника зауыты (Петропавл)

Радиотехника зауыты — радиотехника өнеркәсібі орны. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Мәскеуден Петропавл қаласына көшірілген зауыт негізінде құрылған. Зауытта қазіргі кезде Қазақстан, ТПС-54, Ишим, Ишим-003 радиоқабылдағыштары шығарылады.
Радиотолқындар

Радиотолқындар — радиобайланыста колданылатын, толқын ұзындықтары X 0,1 мм-ден бірнеше км-ге дейінгі (жиілігі 3 • 10'2 Гц-тен бірнеше Гц-ке дейінгі) электр-магниттік толқындар. Радиотолқындар көзі ретінде электромагнитгік тербелістер генераторлары пайдаланылады. Дереккөздер am:ራዲዮ ሞገድ ar:موجة راديوية bat-smg:Radėjė bangas be:Радыёхвалі bg:Радиовълни bs:Radiotalasi ca:Espectre radioelèctric cs:Rádiové vlny da:Radiobølger de:Radiowelle el:Ραδιοκύματα en:Radio waves eo:Radioondo es:Radiofrecuencia eu:Irrati-uhin fa:موج‌های رادیویی fi:Radioaallot fr:Onde radio he:גלי רדיו hi:रेडियो तरंग hu:Rádióhullám id:Frekuensi radio it:Onda radio ja:電波 jv:Frekuensi radhio ko:전파 la:Unda radioelectrica lt:Radijo banga lv:Radioviļņi ml:റേഡിയോ തരംഗം my:ရေဒီယိုလှိုင်း nl:Radiogolf nn:Radiobølgjer no:Radiobølger pl:Fale radiowe pt:Onda de rádio ro:Unde radio ru:Радиоизлучение simple:Radio wave sk:Rádiové žiarenie sl:Radijski valovi sr:Радио-таласи sv:Radiovågor ta:வானொலி அலைகள் te:రేడియో తరంగాలు th:คลื่นวิทยุ tr:Radyo dalgaları uk:Радіохвилі ur:مشعہ امواج vi:Sóng radio zh:无线电频谱
Радиохимия

Радиохимия — химияның радиоактивті заттардың, элементтердің, изотоптардың және ядро өзгерісінің физикалық, химиялық қасиеттерін зерттейтін, оларды алу, тазалау әдістерін қарастыратын саласы. Радиохимияның дамуы 19 ғ-дың аяғында француз ғалымдары П.Кюри мен М.Складовская-Кюридің табиғи заттардан радиоактивті элементтерді (полоний, радий) бөліп алуынан (1898) басталды. Радиохимияның дамуындағы бірінші кезеңде (1898 — 1913) бес радиоактивті элемент пен олардың 40 изотопы ашылды; екінші кезеңде (1914 — 33) табиғи радиоактивті элементтердің қасиеттері зерттелді және кристалдану, адсорбция, электролиз кезінде радиоактивті элементтердің әр түрлі фазаларда таралу заңдары ашылды; үшінші кезеңде (1934 — 45) жасанды радиоактивті изотоптар алу әдістері ашылды; төртінші кезеңде ядролық бөлшектер мен ядролық реакторларда үдеткіштер қолданыла бастады. Радиохимияның салалары: жалпы радиохимия, радиоактивті элементтер химиясы, ядролық өзгеру химиясы, қолданбалы радиохимия. Жалпы радиохимия радиоактивті изотоп шығаратын сәуле бойынша олардың өзгерістерін анықтап, қасиетін және өзара жанасып тұратын фазаларға таралу заңдылықтарын зерттейді. Радиоактивті элементтер химиясында зерттеу изотоптардың радиоактивтілігіне сүйеніп жүргізіледі. Ядролық өзгеру химиясы ядролық реакцияларды зерттейді. Ондағы өтетін химиялық өзгерістерді және түзілетін өнімдерді зерттеп, түзілген изотоптарды тұрақтандыру жолдарын қарастырады. Іолданбалы радиохимия радиоактивті изотоптарды бөлу, жинақтау, жүйелеу, тазалау, қолдану, жаңа түрлерін алуды, т.б. қарастырады. Радиохимиялық әдістер термодинамика, кинетика, т.б. салаларда қолданылады. Радиохимияда радиоактивті сәулелерді зерттейтін арнаулы құралдар: есептеуіштер, радиометрлер, т.б. пайдаланылады. *Қазақ энциклопедиясы
Радиоэлектроника

Радиоэлектроника — ғылым мен техниканың ақпарат тарату, қабылдау және түрлендіру үшін электрмагниттік өріс энергиясын пайдалану мәселелерін қарастыратын саласы. Радиоэлектроника 20 ғ-дың 50-жылдары пайда болды. Ол радиотехника мен электрониканы, кванттық электрониканы, оптикалық электрониканы, шалаөткізгіштік электрониканы, микроэлектрониканы, криоэлектрониканы, инфрақызыл техникасын, т.б. қамтиды. Радиоэлектроника автоматика, техникалық кибернетика және электрондық есептеу техникасымен тығыз байланыста. Радиоэлектроникада радиотехникалық тізбектер мен құрылғыларға талдау және синтез жасауға, олардың құрылымы мен параметрлерінің тиімділігін анықтауға математика кеңінен пайдаланылады. Радиоэлектрониканың электракустика және электроникамен бірігіп кеткен салалары бар. Қазіргі радиоэлектроника физиканың көптеген салаларымен, әсіресе қатты дене физикасы, радиофизика, оптика және механика сияқты салаларымен тығыз байланыста дамып келеді. Радиоэлектроника ғылым және техникамен қатар өндірісте, медицинада, экономикада, т.б. қолданылады. Дереккөздер Электроника si:ඉලෙක්ට්‍රොනික තාක්‍ෂණය සහ ඉලෙක්ට්‍රොනික විද්‍යාව yo:Ẹ̀lẹ́ktrónìkì
Радиус

Радиус (латын тілінде radіus — дөңгелек шабағы, сәуле) — шеңбердің не сфераның кез келген нүктесін центрімен қосатын кесінді. Сондай-ақ осы кесіндінің ұзындығын да радиус деп атайды. Оны кей тәсілдермен табуға болады : 1) r=d/2 (диаметрдің жартысы); 2) r= √(S/π). *Қазақ энциклопедиясы
Радон

Радон (лат. radonum; Rn) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы радиоактивті химиялық элемент, ат. н. 86, ат. м. 222,01; инертті газдар тобына жатады. Радонды алғаш американдық физик Р.Оуэнс торийдің ыдырауы кезінде байқаған (1899). Ең тұрақты изотопы ²²²Rn (Т ½ = 3,823 тәулік). Радон табиғатта сирек кездеседі. Қалыпты жағдайда түссіз, иіссіз, дәмсіз газ; тығыздығы 9,9 г/л (0 °С-та), балқу t –71°С, қайнау t –61,8 °C; фтормен әрекеттесіп, фторид (RnF 2 ) түзеді. 500 °С-та Радонды сутекпен тотықсыздандырады. Толуолда, фенолда, суда ерігенде, клатраттар түзеді. Радон радий тұздарынан алынады. Ол өте улы, ыдырау кезінде организмнен қиын шығарылатын, ұшпайтын радиоактивті өнімдер (Po, Bі, Pb изотоптары) түзеді. Медицинада (радонды ванна, т.б.), техникада, биологияда, табиғатта радиоактивті элементтерді анықтауда қолданылады. Радон-түсті және иіссіз радиоактивті біратомды ауыр газ. Бөлме температурасында суда ерігіштігі 460 мл/л құрайды, бұл жеңіл инертті газдардың ерігіштігінен жоғары. Органикалық еріткіштерде және адамның майлы тіндерінде радонның ерігіштігі суға қарағанда он есе жоғары. Газ полимерлі пленка арқылы жақсы сіңеді. Белсендірілген көмір және силикагель оңай адсорбцияланады. Радонның меншікті радиоактивтілігі оның флюоресценциясын тудырады. Газ тәрізді және сұйық радон көгілдір жарықпен флюоресцирлейді, қатты радонда азот температурасына дейін салқындағанда флюоресценция түсі алдымен сары, содан кейін қызыл — қызғылт сары болады. Дереккөздер
Дәнеш Рақышев

Дәнеш Рақышев (1926-1992) - қазақ әншісі әрі сазгер. Өмірбаяны Дәнеш Рақышев 1926 жылы Алматы облысы Райымбек ауданы Талды ауылында дүниеге келген. Жас Дәнеш алғашқы музыкалық өнерін әнші, домбырашы, гармонист - әкесі Рақыштан алады. Кейін Дәнештің күйші болып қалыптасуына шешуші рөл атқарған белгілі Әсет ақынның шәкірттерімен тығыз араласады. Д.Рақышев өнерге деген жолын көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. * 1944-45 жж. Шығыс Түркістанның жас өнерпаздар тобының құрамында көптеген ауылдарды аралап, өнер көрсетті. * 1945 жылы Д.Рақышев Құлжа ұйғыр-қазақ драма театрының (ҚХР) актері болып орналасып, Әбдірахман (Б. Майлин “Шұға”), Жапал, Қалқаман (М. Әуезов “Еңлік — Кебек” пен “Қалқаман — Мамыр”), т. б. сахналық бейнелерді сомдады. * 1946-49 жылдары осы театрда қазақ бөлімшесін басқарды. * 1959 ж. Қазақстанға оралғаннан кейін бұрынғы Талдықорған облысы Панфилов ауданындағы “Октябрьдің 40 жылдығы” халық театрының режиссері қызметін атқарды. * 1968 жылдан Талдықорған филармониясының әнші-солисі және осындағы “Тамаша әзіл-сықақ кеші” тобының жетекшісі болды. М. Ержанов, Ж. Елебеков сияқты әншілердің орындаушылық дәстүрін жалғастырды. Р. репертуарында: Үкілі Ыбырайдың “Аңшының әні”, Әсеттің “Ардақ”, “Мақпал”, “Атым Әсет”, “Хисмет”, “Аха-ау, жалған”, “Жайқоңыр” әндері, қазіргі қазақ композиторларының әндері бар. Р. “Шаттық толқыны”, “Мақтанышты елім бар”, “Жас қайрат”, “Жер сұлуы Жетісу”, “Комсомол”, “Саясында алманың”, “Жеңеше”, “Туған жер”, “Алматым”, т. б. әндерін шығарған. * 1976 жылы Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі, 1986 жылы Қазақ КСР халық әртісі атағын алды. Дәнеш Рақышев 1992 жылы қайтыс болды. Алматы облысы, Көксу ауданы, Мұқыры ауылының зиратында жерленіп, ескерткіш тақта орнатылған. Дереккөздер
Баян Рақышұлы Рақышев

{{Ғалым } { } { } }} Баян Рақышұлы Рақышев (15 наурыз 1934 жылы, Қарағанды облысы, Шет ауданы Қарасаз) — ғалым. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Техника ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Қ.Сәтбаев атындағы арнайы сыйлықтың тұңғыш иегері. Өмірбаяны Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. * 1957 жылы -ҚазҰТУ-ды бітірген. * 1957 жылдан - Балқаш кен-металлургия комбинатында қызметте болды. * 1965 жылдан - ҚазҰТУ-да аға оқытушылықтан ректорға (1985 — 1992) дейінгі қызметтерді атқарды. Ғылыми еңбектер Рақышевтің негізгі ғылыми еңбектері жер қойнауын тиімді игерудің, құрылысқа қажетті тау жыныстарын жарылыссыз өндірудің, жартастарды ұңғылап бұрғылауда жаңа техникаларды пайдалану мен кен байлықтарын ашық әдіспен өндіру мәселелеріне арналған. * 400-ден астам ғыл. еңбегі, 13 монографиясы жарық көрді. * Пеленгация источников возмущения в массиве горных пород, А., 2002; * Системы и технологии открытой разработки, А., 2003. Марапаттары * 1984 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы; * 1986 жылы КСРОның "Еңбек Қызыл Ту ордені" * КСРО медалдарымен марапатталған (1967, 1970, 1989 жылдар); * 1984 жылы «КСРО Жоғары оқу орнының үздік қызыметкері» атағы; * 2000 жылы Қазақстанның мемлекеттік степендиясының иегері; * 2003 жылы Қ.Сәтбаев атындағы арнайы сыйлықтың тұңғын иегері атанды; * 2004 жылы елбасының жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді; * 2005 жылы «Тыңға 50 жыл» медалі; * 2009 жылы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы күміс медалі; * 2011 жылы М.В.Ломоносов Ордені; * 2011 жылы Есенов атындағы арнайы сыйлықтың лауреаты; * 2013 жылы жоғарғы мемлекеттік марапат «Парасат ордені» мен марапаттады. * "ҚР жоғары мектебінің үздік оқытушысы» деген мемлекеттік грантының екі мәрте иегері; * ҚР Тау-кен кешенінің «2013 жылдың Ғалым ұстазы» номинациясы бойынша «Алтын Гефест» иегері. Ғылыми атақтары * 1978 жылы Техника ғылымдарының докторы; * 1981 жылы профессор құрметті ғылыми атағы; * 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі; * 2013 жылдан Мәскеу Мемлекеттік тау-кен университеті және Украина Ұлттық тау-кен университетінің құрметті докторы; * 1998 жылдан Тау-кен Ресей ғылым академиясының және Халықаралқ өнер және ғылым академиясының, академигі. Дереккөздер