kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қазақстанкаспийшельф

Қазақстанкаспийшельф– теңіз мұнай кәсіпорны. 1993 жылы 13 ақпанда мамандандырылған мемлекеттік компания ретінде құрылған. 1996 жылдың басынан – акционерлік қоғам. “Қазақстанкаспийшельфтің” негізгі мақсаттары – Каспий теңізінің Қазақстанға қарасты бөлігінің жер қойнауындағы мұнай-газ қорын анықтау, мұнай операцияларын іске асыру; осы аймақтың биоқорларын, минералдық байлық көздерін ашу және жағалаудағы қайраңдық кен орындарының игерілуін тездету; теңіз байлығын қазіргі заманғы техника мен технологияны шет елдік компаниялардың әлемдік тәжірибесі мен инвестициясын пайдалана отырып игеру; экологиялық мониторинг; Каспий маңы аймағының өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымын жан-жақты дамыту. Бұл мақсаттарды ол “Бритиш петролиум“ және “Бритиш газ” (Ұлыбритания), “Мобил” (АҚШ) “Шелл” (Нидерланд), “Тоталь” (Франция) компанияларымен бірлесе отырып атқарады. ]] Компанияның стратегиялық міндеттерін жүзеге асыру үш кезеңге бөлінген: * Геофизикалық зерттеулер мен экологиялық мониторинг. 1994 жылдан басталып, 1997 жылы аяқталды; * Көмірсутекті іздестіру, барлау және оның қорын есептеу. 1997 жылдан басталды; * Мұнай өндіру және тасымалдау. 2001 жылдан басталды. Каспий теңізінің Қазақстанға қарасты бөлігінің жер қойнауындағы көмірсутек қорларын зерттеу және игеру жөніндегі кешенді бағдарламаны жүзеге асыру мақсатында 1993 жылы желтоқсанда Халықаралық мұнай компаниялары консорциумының негізі қаланды. Консорциумның мүшелігіне “Қазақстанкаспийшельф” мемлекеттік компаниясы және жоғарыда аталған шетелдік ірі мұнай компаниялары кірді. Бұл консорциумнің штаб-пәтері Алматы қаласында орналасқан, Ақтау мен Атырауда бөлімшелері бар. Басқару комитетінің төрағасы Қазақстандық өкіл – “Қазақстанкаспийшельф” мемлекеттік компаниясының президенті. Консорциумның күнделікті жұмысы үшін жауапкершілік осы компанияға жүктелген. “Қазақстанкаспийшельф” пен Халықаралық консорциум 1994 – 96 жылдары көлемі 26 мың км-ден астам сейсмикалық қималардың теңіздік сейсмикалық барлау жұмыстарын орындады, бұрын алынған 4 мың км теңіздік сейсмик. қималарды қайта тексерді; “Петро-Альянс-Сервис-Компани ЛТД“ компаниясымен бірлесіп, құрамында қазіргі технологиямен және жабдықпен жарақтандырылған 26 кемесі бар “Қазгеошельф” кәсіпорнын құрды. Дереккөздер
Қазақстан Кәсіподақтарының Федерациясы

Қазақстан Кәсіподақтарының Федерациясы(ҚКФ) – Қазақстан кәсіподақтарының ерікті бірлестігі. Кәсіподақтардың қазақ респ. кеңесінің құқықтық мирасқоры болып табылады. Қазақ КСР кәсіподақтарының 1990 ж. қазанда өткен 14-съезінде 19 облысы, 22 салалық кәсіподақ бірлестігі ҚКФ-ға құрылтайшы болып, м
Қазақстан Кинематографияшылар Одағы

Қазақстан Кинематографияшылар Одағы– республика кино өнері қайраткерлерінің ерікті шығармашылық бірлестігі 1958 ұйымдастыру комитеті құрылды. 1966 жылы 1-Құрылтай съезінде Қазақстан Кинематографияшылар Одағы болып ұйымдасты. Басшы органы – съезд, атқарушы органы – басқарма. Ұйымдастыру бюросының тұңғыш төрағасы, кейін басқарма төрағасы Ш.К. Айманов (1958 – 1970) болды. Ұйымдастыру бюросы ұлттық-киноматографияның қалыптасуында, отандық және ұлттық кино өнері туындыларын насихаттауда зор рөл атқарды. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстан кинемотограияшылар одағы КСРО кинематографияшылар одағының құрамдас бөлігі еді, оның жанында Бүкілодақтық кино өнерін насихаттау бюросы болды. Қазақстан Кинематографияшылар Одағы жарғысында: көркемдік сапасы жоғары, эстететикалық-тәрбиелік мәні зор, идеялық мазмұнға бай кино өнерінің туындыларын шығаруға ықпал ету, фильм өндірісін ұйымдастыруды жетілдіру, кино өнерінің маман кадрларын дайындау, олардың шығармашылық белсенділігіне жол ашу, т.б. міндеттер белгіленген. Қазақстан кинемотографияшылар одағы жанында көркем кино, деректі кино, мульфильмдік кино, телевизиялық кино және телефильмдер, кино драматургиялық, кинорежиссерлік, кинотану және кино сыны, киноактерлер, киноәуесқойлар, операторлық шеберлік, фильмдерді аудару, кинотехниктер секциялары бар. Ардагерлер Кеңесі мен шығармашыл жастар кеңесі, осы заманғы техникалық талапқа сай салынған кино үйі жұмыс істеді. Қазақстан кинемотографияшылар одағының тікелей ұйымдастыруымен Азия, Африка, Латын Америкасы мультипликацияшыларының бірінші халықаралық0 симпозиумы (Алматы, 1976), Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің жас деректі фильм жасаушыларының симпозиумы (Алматы, 1978), ЮНЕСКО-ның Адам және биосфера бағдарламасы аясында “Қоршаған ортаны қорғаудағы киноның рөлі” атты Бірінші және Екінші Халықаралық симпозиумдары (Алматы, 1982, 1985), “Еуразия-98” Халықаралық кинофестивалі (Алматы, 1998), т.б. өтті. Дереккөздер
Қазақстан композиторлар одағы

Қазақстан композиторлар Одағы - республика композиторлары мен музыкатанушыларының ерікті шығармашылық одағы. Негізгі мақсаты - одақ мүшелерінің идеялық, кәсіби деңгейін көтеруге ықпал ету; ұлттық, классикалық және осы заманғы музыка өнерінің озық дәстүрлерін дамытып, насихаттау. 1939 жылы 3 қарашада ұйымдастыру комитеті ретінде құрылды, 1957 жылдан Қазақстан Композиторлар Одағы деп аталды. Басшы органы - съезд, ал съездер аралығында басқарма, 1-съезі 1948 жылы, одан кейінгі кезекті съездері 1955, 1962, 1968, 1973, 1978 және 1983 жылдары өтті. Басқарманың алғашқы төрағалары: Е.Г. Брусиловский (1948 - 1953), М.Төлебаев (1953 - 55, 1959 - 60). 1997 жылы Қазақстан Композиторлар Одағы 9-съезі өтті. Дереккөздер
Қазақстан қара металлургия автоматика

]] Қазақстан қара металлургия автоматика (Казчерметавтоматика) – металлургия кәсіпорны. 1963 жылы құрылған Қарағанды металлургия зауытының жанындағы базалық изотоптық лаборатория ретінде іске қосылған. 1994 жылдан жеке меншік нысандағы ААҚ. Минералдық шикізаттарды кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталық Республикалық мемлекеттік кәсіпорнының құрамында. Техникалық процестерді басқаратын және бақылау жасауды автоматтандыратын жүйелер мен құралдарды, приборларды ғылым мен техниканың озық жетістіктері негізінде жасауды жүзеге асырады. Дереккөздер
Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағы

Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағы– Кеңес өкіметі кезіндегі республикалық қоғамдық-саяси ұйым. 1919 – 20 ж. қалыптасты. 1991 ж. 12 қазанда кезектен тыс соңғы съезінде Қазақстан Жастар Одағы деген жеке қоғамдық ұйым болып қайта құрылды. Тарихы Қазақстан ЛКЖО (Комсомол) съездері * 1937 жылғы 2–9 қазан — Қазақстан комсомолының 1-ші съезі (өлкелік ұйымның Қазақстан ЛКЖО болып қайта құрылуы). * 1939 жылғы 12–21 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 2-ші съезі. * 1940 жылғы 25–30 қыркүйек — Қазақстан ЛКЖО-ның 3-ші съезі. * 1948 жылғы 3–4 маусым — Қазақстан ЛКЖО-ның 4-ші съезі. * 1950 жылғы 10–11 шілде — Қазақстан ЛКЖО-ның 5-ші съезі. * 1953 жылғы 2–3 сәуір — Қазақстан ЛКЖО-ның 6-шы съезі. * 1955 жылғы 3–4 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 7-ші съезі. * 1955 жылғы 20–22 желтоқсан — Қазақстан ЛКЖО-ның 8-ші съезі. * 1958 жылғы 20–22 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 9-шы съезі. * 1962 жылғы 27–28 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 10-шы съезі. * 1966 жылғы 20–21 сәуір — Қазақстан ЛКЖО-ның 11-ші съезі. * 1970 жылғы 11–12 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 12-ші съезі. * 1974 жылғы 18–19 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 13-ші съезі. * 1978 жылғы 9–10 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 14-ші съезі
Қазақстан мектебі

«Қазақстан мектебі», журнал. Ай сайын шығатын педагогикалық, ғылыми-әдістемелік басылым. Алғашқы нөмірі «Жаңа мектеп» деген атпен 1925 жылы тамыз айында Қызылорда қаласында шықты. Журналдың қалыптасуына А. Байтурсынов, Ә. Бөкейханов, Ж. Аймауытов, С. Сейфуллин, М. Әуезовтер ат салысты. Дәуір талабына, заман ағымына карай, журнал әр түрлі аталды. 1933-1934 жылдары - «Политехникалық мектеп», 1934-1939 жылдары - «Ауыл мұғалімі», 1939-1960 ж. - «Халық мұғалімі» делінсе, 1961 жылдан қазіргі атауымен шығады. Басылым беттерінде Әуезовтің қолтаңбасы сайрап жатыр 1927-1928 жылдары жас Мұхтардың әйгілі «Қараш-Қараш оқиғасы» кітап болып шықпай тұрып, үзбей журналда басылды (1927, №11-12; 1928, №1-5). Сондай-ақ жазушы журналдың әдебиет беліміне қызу араласып, біркатар зерттеу мақалалар жазды. Әуезовтің мүшел жаска толуына байланысты * Т. Нұртазиннің «Абай» жене «Абай жолы» романындағы Құнанбай образы» (1957, №28), * Б. Сахариевтің «Аға жазушы, ардагер ұстаз» (1957, №9), * Қ. Жүсіповтің «М. Әуезовтің колхоз тақырыбындағы әңгімелері» (1967, №9), * Б. Майтановтың «М. Әуезовтің «Өскен өркен» романындағы жастар өмірі» (1977, № ), * М. Мырзахметовтің «Мұхтар Әуезов Абайдың шығысқа қатысы жайлы» (1987, №8). Дереккөздер
Қазақстан мұғалімі

Қазақстан мұғалімі — апталық газет. Бастауыш және орта мектентердің мұғалімдері мен педагокикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Алғашқы нөмірі Қазақстан Халық ағарту комиссариатының органы ретінде 1935 жылғы 20 наурызда "Төте оқу" деген атпен жарық көрген. Газеттің алға қойған мақсаты мектептерге, мұғалімдерге, өз беттерінше сауат ашушы адамдарға іс жүзінде көмек беру. Әсіресе, оқу ісін ұйымдастыруда оқу-әдістемелік материалдарды жариялап, ауыл мектебінің хал-ахуалына ерекше назар аударды. 1939 жылдан "Салауатты болуға көмекші" деген атпен, латыншадан орыс графикасына көшуге байланысты 1940 жылдан "Жаңа жазу" деген атпен шықты. 1952 жылдың қараша айынан казіргі атымен шығып келеді. Дереккөздер
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Қазақстан Республикасының «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Қазақстан Республикасының 12.12.95 жылғы № 2676 Заңының негізінде белгіленді. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлеріне, ғылым, мәдениет, өнер, өндіріс және әлеуметтік сала өкілдеріне республикаға сіңірген зор еңбегі үшін беріледі. Марапаттар жинақтамасы құрметті атаққа арналған төсбелгіні және белгіленген үлгідегі куәлікті қамтиды. Тағы қараңыз * :Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі

Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі (ҚРҚК) (; ) – Қылмыстық кодекстің міндеттері: адам мен азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін, меншікті, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті, қоршаған ортаны, Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысы мен аумақтық тұтастығын, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қылмыстық қол сұғушылықтан қорғау, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігін қорғау, сондай-ақ, қылмыстардың алдын алу болып табылады. Жалпы бөлік Қылмыстық Кодекстің жалпы бөлігі 7 бөлімнен тұрады, олар: қылмыстық заң, қылмыс, жаза, жаза тағайындау, қылмыстық жауаптылық пен жазалаудан босату, кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары. Әр бөлім баптарға бөлінген. Оларда қылмыс түсінігі, кінәнің түрі мен формалары, жаза түрлері мен мөлшері, жаза тағайындау тәртібі, қылмыстық жауаптылық деген түсініктер қарастырылады. Ерекше бөлік Ерекше бөлік 18 тараудан тұрады. Ерекше бөлімнің жалпы бөлімнен ерекшелігі — ерекше бөлімде тек нақты қылмыстар қаралады. Ерекше бөлімнің әрбір бабы диспозиция мен санкциядан тұрады. Дереккөздер
Қазақстан суретшілер одағы

Қазақстан суретшілер одағы – Қазақстан суретшілері мен өнертанушыларды біріктіретін ерікті шығармашылық ұйым. Одақ өз мүшелерінің көркемдік деңгейі жоғары туындылар жасауына және кәсіби шеберлігін үнемі дамытуға ықпал етеді. Ол 1933 жылы құрылды. Басқару органы – съезд, атқару органы – басқармада 12 съезд өтті. Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағалары: В.Н. Сладков (1933 – 40), Ә.Қастеев (1954 – 56), Хакімжан Есімханұлы Наурызбай (1956 – 59), т.б. болды. 1998 жылдан Мергенов қайта сайланды. Құрамына Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Ақмола облысы суретшілер ұйымдары мен 12 облыс көркемөнеркәсіп шеберханалары енді. Одақ конференциялар мен семинарлар өткізіп, көркемсурет көрмелерін ұйымдастырады. Қазақстан Суретшілер одағының жанынан Қазақстан Көркемсурет Қоры құрылды (1944). Дереккөздер
Қазақстан Халық Емшілерінің Қауымдастығы

Республикалық қоғамдық бірлестік,дербес, ерікті қоғамдық ұйым. 1991 жылы ҚР халық емшілері мен мемлекет және қоғамдық ұйымдар өкілдерінің 1-құрылтайында Алматы қаласында құрылған. 1992 жылы ҚР Әділет министрлігінен тіркеуден өткен. Қауымдастықтың құрамында 12 облыс және 5 қалалық бөлімше, 5 мыңнан астам мүше бар (2003). Қауымдастыққа емші, балгер, бақсы, жұлдызшы, шөппен емдеуші, т.б. мүше болып кіреді. Қауымдастықтың мақсаты: халықтық медицинаның күші мен қуатының нығаюына үлес қосу; қауымдастықтың құрамына бойларында киелі қасиеті бар дарынды адамдарды тарту; рухани-ағартушылық, емдік-сауықтыру, ғыл.-ағартушылық, мәдени-ағартушылық орталықтарын ұйымдастыруға ықпал ету; табиғи дарынды адамдардың және табиғи құпиялардың ғарышпен байланысын зерттеуге және оқып үйренуге ықпал ету; қауымдастық мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау.Қазақстан халық емшілерінң қаумдастығы жанынан ашылған “Емшілер мектебінде” қауымдастықтың 1 мыңнан астам мүшесі діни-рухани және ем саласы бойынша білім алады. 1992 жылдан “Халық емі”, ал 2002 жылдан “Шипагерлік баян” газеттері шығарылып тұрады. Дереккөздер Сілтемелер [http://halyk-emshileri.kz/?author=1]
Қазақстан Экспедиторларының Ұлттық Қауымдастығы

Қазақстан экспедиторларының ұлттық қауымдастығы (ҚЭҰҚ) – көлік және жүк тасымалы қызметін атқаратын кәсіпқой қоғамдық бірлестік. 1997 жылы шілдеде құрылған. Оның құрамында 12 толық және 16 қауымдастырылған мүше бар. Қауымдастық тең және әділ бәсеке жағдайында тасымалдың халықаралық стандарттарын енгізу, көлік-тасымал қызметін көрсету сапасын жақсарту, әлемдік көлік рыногінде танылу, Қазақстанның географиялық тиімді жағдайын пайдаланып, ол арқылы өтетін транзиттік тасымалды ұлғайту мақсатын көздейді. Қауымдастық мүшелері мультимодальдық, кеден делдалы, қойма қызметтерін көрсету, тауар-көлік және басқа жөнелтім құжаттарын ресімдеу, банк және есеп айырысу операцияларын жүргізу, банк депозитін қамтамасыз ету, жүк қозғалысын бақылау, жүк тиеу-түсіру, жүкті шоғырландыру және тарату, теңіз кемелерін агенттеу, айлақтарда жүктерді жайғастыру, бос контейнерлерді қайтару, жеке көлік қызметтерін көрсету сияқты жұмыстарды орындайды. 1997 жылы 1 қазанда Экспедиторлардың халықаралық қауымдастығы федерациясының (ФИАТА) Венада өткен Дүниежүзлік конгресінде ФИАТА-ға толық мүше болып қабылданды. Қауымдастық ҚЭҰҚ-қа мүше көлік-экспедициялық компанияларға көлік-экспедициялық құжаттар мен ФИАТА-ның мультимодальдық тасымалдау коносаменті (FBL), экспедиторлық сертификаты (FCT); ФИАТА-ның Экспедиторлық қолхаты (FCR), қоймалық қолхаты (FWR) сияқты үлгілік пішіндерін беруге ФИАТА-дан рұқсат алды. Қызмет көрсету барысында бірегей көлік-экспедициялық құжаттарды қолдану өзара келісімшарт қатынастарын және ақшалай қаражат айналымын оңайлатады, ал көлік операцияларын халықаралық ережелер бойынша жүргізу экспедиторлық ұйымдардың жауапкершілігі мен сенімділігін арттырады. Дереккөздер Сілтемелер
Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты

Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты– су және орман шаруашылығы мәселелерін зерттейтін ғылыми-тәжірибелік мекеме. Су ресурстары және ирригация министрлігінің қарамағында, 1950 ж. Алматы қ-нда құрылған. 1956 ж. өз алдына жеке шығып, 1961 ж. Жамбыл (қазіргі Тараз) қ-на көшірілген. 2002 жылдан ҚР Үкіметінің қаулысымен «Оңтүстік-Батыс ауыл шаруашылығы» ғыл.-өндірістік орт-ның еншілес кәсіпорны. Құрамында 10 ғыл.-тех. лаб., шағын тәжірибелік өндіріс кәсіпорны бар. Оларда су қорларын меңгеру; гидротехника құрылыстарын салу; су мөлшерін болжау; екпелі егіндерді суғару; суғармалы жерлерді мелиорациялау; гидромелиоративтік жүйелерді, егінді жерді дұрыс пайдаланып, олардың экон. жағдайын бағалау салалары бойынша зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Ин-ттың негізгі ғыл. бағыты – а. ш-н сумен қамтамасыз ету, жайылымдарды суландыру. 1956 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Ин-т Солт. Қазақстандағы су құбырларының салынуына, жайылымдарды суландырудың жаңа тәсілдерін меңгеруге, су сапасын арттыруға байланысты өндіріске аса тиімді ұсыныстар жасады. Әлемдік тәжірибеде алғаш рет ин-тта жаңа гидроциклондық әдіс (1968) ойлап табылып, осы негізде жасалған су сорғыштар 120 өндіріс орындарында қолдау тапты. Егінді жүйекпен және жаңбырлатып суғарудың озық технологиялары мен құралдары жасалып, олар Шығыс және Оңт. Қазақстан облыстарында кеңінен таралды. Ертіс-Қарағанды каналын қыста борап үйілетін қардан қорғау бойынша ұсыныстар өндіріске енгізілді. Арал өңіріндегі күрделі экол. жағдайды қалпына келтіру, күріш алқаптарында суды үнемдеу, сор топырақты өңдеу технологияларын жетілдіру; тау бөктеріндегі қатты ағынды өзен суларын тиімді пайдалану; суқоймалары мен жасанды арналарды құм басудан қорғау жұмыстары жүргізілді. Аралды құтқару бағдарламасы бойынша халықар. GEF жобасының А-11 «Сумен қамтамасыз ету» құраушысы орындалған. Қазір ин-т «Моот Макдональд» (Ұлыбритания) фирмасы жүргізіп жатқан Мырзашөлдің қазақстандық бөлігін қайта қалпына келтіру жұмыстарына қатысуда. Ин-ттың ғыл. жетістіктері респ. және халықар. көрмелердің 2 алтын, 9 күміс және 20 қола медальдарымен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Қазақ тарихы (журнал)

Қазақ тарихы - Қазақ халқының төл тарихына арналған ғылыми-әдістемелік, педагогикалық басылым ретінде 1993 жылы шілдеден “Қазақстан мектебі” журналына қосымша ретінде шыға бастады. Басылым алғашқы санынан бастап “Ата қазақтың арғы тарихы” бөлімін ашып, қазақтың арғы-бергі тарихын, оның атауының шығу тегін, жазу-сызуының пайда болған уақытына қатысты материалдарды жүйелі жариялап келеді. “Отан қорғаудағы ұлы шайқастар” бөлімінде жоңғар-қазақ шайқастары, Шыңғыс хан басқыншылығының қыр-сыры баяндалса, “Тәуелсіздік жолындағы ұлт-азаттық көтерілістер” бөлімінде отаршылдыққа қарсы күрес кезеңдері, оның көріністері, жетекшілері жөнінде мағлұматтар берілді. “Қазақ халқы қазан төңкерісінен кейін” бөлімінде ұлтымыздың Кеңес империясы тұсындағы саяси өмір тынысы, экономикасы, мәдениеті көрініс тапты. “Оқу-ағарту ісі, оқулық және оқу құралдары” бөлімінде орта, орта арнаулы және жоғары оқу орындарында қазақ тарихын оқыту тұжырымдамалары, әдіс-тәсілі, оқулықтары талқыланды. “Қазіргі заман: тарих және қоғам” бөлімінде қазақ халқының тәуелсіздігі, саяси, экономикалық жаңаша бітім-пішіні көрсетілді. Кезеңді өзгерістер, қоғамдық даму барысында журнал “Тарих және тарихи тұлғалар”, “Сәулет өнері, кесенелер”, “Қазақ қалаларының тарихы”, “Шет ел ғалымдары қазақтар туралы” сияқты жаңа айдарлар ашты. Қазақ тарихына қатысты Шоқан, Ыбырай, Абай, Шәкерім, Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, Ә.Марғұлан пікірлерімен таныстырды. Журнал 2003 жылы дербес басылымға айналды. Дереккөздер
Қазақтелефильм

Қазақтелефильм – экрандық-шығармашылық ұжым, ҚР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекет комитеті жүйесіндегі телевизиялық киностудия бөлімі. 1969 жылы құрылған (1994 жылдан бастап Қазақстан телерадио корпорациясы). 1967 жылы Қазақ телевизиясының әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясы жанынан телефильм жасайтын бөлім ретінде ашылған, кейін осының негізінде “Қазақтелефильм” болып құрылды. “ Қазақтелефильм” студиясының құрылымында екі шығармашылық бірлестік болды: “Хроника” шығармашылық бірлестігі телевизияның барлық редакцияларына 16 мм кинотаспаға күнделікті кинотүсірілімдер жасаумен айналысты; “Шығармашы” өндірістік бірлестігі кино мен концерттік бағдарламалар түсірумен айналысты. Ол төрт шығармашылық сала бойынша кинотуындылар жасады: деректі телефильм, көркем және мультфильм фильмдер, театрды экрандау; киноконцерттік бағдарламалар жасау. Фильм жасау ісіне Б.Ғабитов-Жансүгіров, О.Дүйімбаев, Б.Теткин, Т.Ыбраев, Қ.Ахметов Қ.Умаров секілді режиссерлер тартылды. Бас оператор Е.Тынышбаев болды. Г.Смирнов, А.Федулов, Ю.Дубровин шақырылды. Студия 1967 – 92 жылы екі мыңнан аса телефильм түсіріп, экранға шығарды. 1993 жылы “Қазақтелефильм” студиясын мемлекеттік қаржыландыру тоқталғаннан кейін, фильм түсіру тоқталды. Студияға бейнетехнологиялық құралдарды пайдаланып, фильм жасау міндеті қойылды. Осы кезеңнен бастап “Қазақтелебейнефильм” деп аталған студия “19 ғасыр басшысы” деген айдармен 10 деректі фильм-портреттер сериясын жасады. “Күлпаш” атты көркемсуретті фильм түсірді және әр түрлі тақырыпта 12 бейнефильмді экранға шығарды. Сонымен қатар, басқа студиялар түсірген 14 мультфильмді қазақшаға аударды. Республикада “Қазақтелефильмнен” басқа Қазақстан Президентінің телерадио кешені және бірнеше тәуелсіз телеарналар бейнетелефильм жасау ісімен айналысады. “Қазақтелефильмнің” шығарған кинотаспалары телевизиялық фильмдердің Бүкілодақтық фестивальдерінде әлденеше рет жүлделі орындарға (“Мұғалім” сценариі П.Бортниковтікі, режисер Н.Әлпиев, 1982; “Домбыра шегі” сценариі С.Морозовтікі, 1983) ие болды, ал “Сынақ” фильмінің авторлары (сценарийін жазған Ғ.Шалахметов, режисер M.Голдовская) Бүкілодақтық Ленин косомолы сыйлығын алды. 2002жылы Ш.Айманов атындағы “Қазақфильм” киностудиясында Телефильм шығармашылық бірлестігі ашылды. Дереккөздер
Қазақ Тұлпары

.]] “ҚАЗАҚ ТҰЛПАРЫ” – тұқымдық, спорттық, міністік және жегуге арналған (көліктік) асыл тұқымды жылқылар өсіретін зауыт. 1888 жылы “Қостанай зауыттық ат қорасы” деген атпен Қостанай қаласында ұйымдастырылған. 1921 жылы Қостанай жылқы з-ты болып өзгертілді, ал 2000 жылы 10 қаңтарда “Қазақ тұлпары” республикадағы мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып қайта құрылды. “Қазақ тұлпары” жылқы зауыты спорттық жылқы шаруашылығы бойынша республикалық селекциялық-генетологиялық орталығы. Зауыттың негізгі міндеті – Қостанай тұқымын сақтап, селекциялық жұмыстар жүргізіп, жылқының таза қанды жаңа – “Қазақ тұлпары” жылқы тұқымын шығару. 1951 жылы мұнда Қостанай жылқысы шығарылған. Қостанай жылқысы тұқымын жетілдіру барысында аталық іздері және аналық ұяларымен жұмыс істеуге үлкен мән беріледі. Осы тұқымның салт мініс пен ауыр жұмыстарға мықты, жүріске берік, ұшқырлық және төзімділік қасиеттерін жақсарту мақсатында Қостанай биесін (Нарта) Нальчик атты айғырмен будандастырып, 1974 жылы Неон деп аталған жылқы шығарылды. Бұл – республикалық ат жарысында бірнеше жүлделерге ие болған жоғары класты айғыр. Одан атақты жылқылар – Настил, Нагар, Набой, Набег, Фанфара, 13 классик. жүлделердің жеңімпазы Фортуна, бәйге жеңімпаздары Нагрев (аталық айғырлар: Наигрыш, Норд) туды. Қазір Қостанай жылқысы тұқымы 3 тұрпатқа бөлінеді: негізгі, міністік және далалық тұқымдар. 1) Негізгі тұқымдар – жегуге арналған асыл тұқымды жылқылар. Денесі шомбал, мықты, бітімі ұзындау. Бұлар үйірлеп жайылуға бейім. Зауыттағы жылқылардың 30%-ын осы тұқым құрайды. 2) Міністік тұқымдар – жұмысқа, суыққа төзімді, күшті, салт мінуге де, жегуге де ыңғайлы жылқылар. Бұлардың шоқтығының биіктігі денесінің бітімімен тең болады. Тебіндеп жайылуға жіберілмейді, қорада, үйдің маңында ұсталады. Бұл жылқыларда таза қанды мініс тұқымының белгілері айқын байқалады. Зауыттағы жылқылардың басым көпшілігі (70%-ға жуығы) осы тұқымға жатады. 3) Далалық тұқымдары – далада, жайылымда тебіндеп, өсіп-жетілетін жылқылар. Бұлардың денесі онша ірі емес, шомбал келеді. Биелері сүтті болады және құлындары жақсы өседі. Бұларда жегуге арналған жылқылардың белгілері айқын байқалады. Жылқыларды баптауды жақсарту үшін зауытта қосымша жаттығу бөлімдері ұйымдастырылған. Ұлттық ат спорты ойындарын дамыту мақсатында ұлттық ойындар (көкпар, қыз қуу, бәйге, аламан бәйге, т.б.) жарыстары өткізіліп тұрады. Ат жаратудың технологиялық процесін жетілдіру үшін әр түрлі аймақтық бәйге мектептерінің озық тәжірибелері енгізіліп отырады. Зауыт соңғы 10 жылда Ресей жылқы шаруашылықтарына 227 асыл тұқымды қостанай жылқыларын сатты. Дереккөздер Сілтемелер
Қазақ түбі

Қазақ түбі – хикая. Хикаяда қазақ тарихы Адам, Нұх, Хам, Сам, Яфас жайлы әңгімелер арқылы өрбіп, ертеде өткен хандар өмірінен сыр шертіледі, Уыз хан деген кісінің халық құрметіне бөленіп, хан сайлануы жайлы сөз болады. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы жазып алған “Қазақ түбі” деген екінші бір хикаяда Баба түкті Шашты Әзіз әулие жайлы баяндалады. Екі хикая да қара сөзбен жазылған. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлытің қолжазбасы ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапхана қорындағы “Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Көпеев жинаған қазақтың ауыз әдебиеті, тарихи аңыздар, шежірелер жинағында” сақтаулы. Дереккөздер
Қазақтың арқар-мериносы

Қазақтың арқар-мериносы – биязы жүнді қой тұқымы. 1934 – 50 жылы биязы жүнді жаңакавказдық типтегі рамбулье және прекос саулықтарын жабайы арқармен қолдан ұрықтандыру нәтижесінде алынды. Дүниежүзілік қой шаруашылығында алғаш рет түраралық будандастыру тәсілімен алынған бұл қой тұқымы биік тау жайылымдарын кеңінен игеріп, өзіндік құны төмен бағалы ет, сапалы жүн өндіруге мол мүмкіндік берді. Кейінірек жүн сапасын одан әрі жақсарту мақсатында асыл тұқымды малдардың бір бөлігіне кіріспе будандастыру жолымен австралия мериностарының қаны құйылды. Осы тұқымды шығарғаны үшін бір топ ғалымдарға (Н.С. Бутарин, Ә.Есенжолов, А.Ы. Жандеркин, Е.В. Большакова, т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1950). Қошқарлар мен саулықтардың тірідей салмақтары 90 – 110 кг және 55 – 65 кг, таза жүн түсімі 5,0 – 6,0 кг және 2,5 – 3,0 кг-ға жетеді. Жүнінің жіңішкелігі қошқарларында 60 – 64, саулықтарында – 64 – 70 сапалы, ұзындығы 8,0 – 10 см. 100 саулықтан 120 – 130 қозы алынады. Бұл тұқым Алматы облысы Райымбек ауданындағы асыл тұқымды “Ұзынбұлақ” ш-нда өсіріледі. Бұл шаруашылықта осы қой тұқымын өсіріп бағуда Социалистік Еңбек Ері атағына ие болған шопандар: Б.Жақсылықов (1958), Ы.Абдығұлов (1960), Ж.Молдасанов (1973). Республикада тұқымның 300 – 400 мың басы бар (2002). Мал тұқымын асылдандыру жұмыстарын 1991 жылға дейін Қазақстан Республика Білім және ғылым министрлігінің Эксперименттік биология ғылыми-зертханалық институты, ал қазір Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институты жүргізеді. Дереккөздер
Қазақтың биязы жүнді қойы

Қазақтың биязы жүнді қойы — ет, жүн өндіру бағытында өсірілетін қой тұқымы. 1931 – 46 жылы жергілікті қазақтың құйрықты саулықтарын прекос және “америка рамбульесі” қошқарларымен зауыттық жолмен будандастырылып алынған. Кейіннен жүн сапасын жақсарту мақсатында аскания, алтай, грозный, австралия мериностары және полварс тұқымдарының қошқарларымен кіріспе будандастырылып, етті-жүнді бағыттағы алынған бұл қой тұқымы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы таулы және шөлейтті аймақтардың жайылым жағдайларына жақсы бейімделген. Қошқарларының тірідей салмағы 110 – 120 кг, саулықтарынікі – 60 – 65 кг. Олардан тиісінше 5,0 – 6,2 кг және 2,5 – 3,0 кг жүн қырқылады. Жүні қошқарларында 58 – 60, саулықтарында 60 – 64 сапаға жатады, оның ұзындығы 10 – 11 см (қошқарларында), 8 – 9 см (саулықтарында). 100 саулықтан 130 – 150 қозы алынады. Қой тұқымы бойынша жоғары өнімді 6 зауыттық желі (линия) сынақтан өткен. Асыл тұқымды малдар Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институтының К.Мыңбаев атынд. тәжірибе шаруашылығында, “Сарыбұлақ” және “Қаратал” тұқым мал зауыттары, Алдабергенов атындағы агрофирма мен “Ескелді”, “Көктал” шаруашылығында өсіріледі. Дереккөздер
Қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы

Қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы – ет, жүн өндіру бағытында өсірілетін қой тұқымы. Бұл тұқымды 1962 – 94 жылы Эксперименттік биология институтының ғалымдары (Қазақстан ғылым академиясының академик Ф.Мұхамедғалиев, корреспондент мүшесі М.М. Тойшыбеков, ауыл шаруашылық ғылым докторы А.Н. Шотаев, т.б.). жергілікті қойлардың 5 тұқымын бір мезгілде пәрменді түрде күрделі будандастыру арқылы көп сатылы сұрыптау-іріктеу әдісін қолдана отырып шығарған. Алғашқы үлгі ретінде қазақы биязы жүнді қой тұқымдарының саулығын шетелдік етті, ұзын жүнді линкольн, ромни-марш, бордер-лейстер және тяньшань қой тұқымдарының қошқарларымен з-ттық жолмен будандастырды. Бұдан алынған күрделі будандар, әрі қарай, “өз-өзімен” өсіру арқылы көбейтілді. Генетик. құрамы оңт.-шығыс және шығыс типтері (сүлелері) мен 7 линиядан тұрады. Қазақтың биязылау ұзын жүнді қойының қозылары ірі болады, тез жетіледі. 4 – 4,5 айда қозыларының салмағы 25 – 30 кг-ға жетеді. Еркек қозыларды 7 – 8 айға дейін жайып бордақылағандағы тірі салм. 38 – 40 кг, ал ұшасынікі 19 – 20 кг. Қойдың дене бітімі мықты, қошқарлары көбінесе мүйізсіз. Жүні биязылау, ұзындығы 13 – 15 см (қошқарларында) және 11 – 12 см (саулықтарында), қошқарларынан 4,4 – 5,2 кг, саулықтарынан 2,2 – 2,5 кг таза жүн қырқылады, қырқылған жүннің түсімі 60 – 62%. Қошқарларының тірі салм. 95 – 110 кг (120 кг-ға дейін), саулығынікі 57 – 60 кг (кейде 70 кг-дай). 100 саулықтан 125 – 130 қозы алынады. Қазақстанның оңтүстік-шығыс және шығыс аймақтарында, Алматы облысының “Қырбалтабай” ӨК-нде,Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданындағы “Бозамбай” асыл тұқымды шаруашылығында өсіріледі. Дереккөздер
Қазақтың 200 әні

.]] Қазақтың 200 әні – музыкалы этнографиялық жинақ. 1972 жылы ҚазКСР ғылым академиясының М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты шығарған. Ел аузындағы музыкалық шығармаларды жинап, нотаға түсіріп, түсініктемелерін жазған Т. Бекхожина. Жинаққа бұрын баспа бетінде жарияланбаған эпикалық жырлардан үзінділер, халқымыздың көпшілікке беймәлім тұрмыс-салт әндері мен соғыс жылдарындағы туындылар, ауыл өміріне арналған шығармалар топтастырылған. Бұл халық қазынасын 1962 – 67 жылы аралығында Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған ғылыми экспедиция тек Қазақстан аумағы ғана емес, Өзбекстанда, Ресейдің Орынбор, Астрахан облыстарында тұратын қазақтардан жазып алған. Кітаптан “Қобыланды батыр” жырының үш мақамымен, аужардың – екі, жар-жардың – бес, арыз өлеңнің – төрт, сыңсудың – сегіз, жоқтаудың – сегіз, әлди әні мен бала уатудың – алты нұсқасымен танысуға болады. Сол сияқты жергілікті әнші-сазгерлер * Мұхаметжанның “Назқоңыры” мен “Хиләуі”, * Шөженің “Гәккуі” мен “Хаудыры” сияқты асыл мұралар, * Жаманғұл, * Нұреке, * Сексенбай, * Бердікей, * Нияз, * Сәлима, * Қабылхан, * Таңжарбай, * Балуан Шолақ, * Жақсыбайдың әндері тұңғыш рет нотаға түсірілген. Жинақтың екінші бөлімінде музкалық шығармалардың қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндері, әндерді жаздырған корреспонденттер жайлы қысқаша мағлұматтар берілген. Кітап графикалық суреттермен безендірілген. Дереккөздер
Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы

.]] Қазақтың Халық Музыка Аспаптары Мұражайы – мәдени мекеме. 1981 жылы ашылып, 1990 жылы Ықылас Дүкенұлы есімі берілген. Мұражай ғимараты 1903 жылы археолог А.П.Зенковтың жобасы бойынша салынған сәулет өнерінің ескерткіші. Онда 9 көрме залы, әкім., шаруашылық және қызмет бөлмелері бар. Қазақ халқының музыкалық фольклоры туралы, музыка аспаптарының тарихы, аспаптық музыка өнерінің қазіргі жағдайы жайлы мол мағлұмат беретін мұражайдың құрылу, қалыптасу және даму тарихы белгілі мәдениет және қоғам қайраткерлері, академик-ғалымдар – Ә.Марғұлан, А.Машани, О.Хаймолдин, Б.Сарыбаев, т.б. есімдерімен тығыз байланысты. Мұражайға көне түркі дәуіріне жататын “Бақсы тас”, ішінде тас моншақтары бар уілдекті “дүңгіршек”, көне қыпшақ дәуіріндегі үрлемелі “саз сырнай”, Оңтүстік Қазақстан өңірінен табылған “Күйші” аталатын тас мүсін, көне Ақтөбе орнынан табылған ысқырық аспабы, т.б. қойылған. Сондай-ақ, мұнда қос ішекті, қуыс мойын, кең шанақты, екі жақты деп аталатын домбыра түрлері, нарқобыз, қылқобыз, жезқобыз, сазген, шертер, дұдыға, тоқылдақ, тұяқтас, шартылдауық, сақпан, сырнай, шаңқобыз, жетіген, желбуаз, шыңдауыл, т.б. сирек кездесетін музыка аспаптары жинақталған. 18 ғасырда өмір сүрген бақсы-жырау Жарастың көне нарқобызы, Абайдың үш ішекті домбырасы, Мұрын, Дина, Әбікен, Біржан сал, Махамбет, Жамбылдың домбыралары, аспапшы-шебер Қ.Қасымұлының қобызы, т.б. тарихи мұралар бар. Мұражайда ұлттық аспаптармен қоса, түркі тектес халықтар мен шет ел халықтарының үш жүзден аса музыкалық аспаптары қойылған тұрақты көрме залы жұмыс істейді. Бұл коллекцияларды жинап, сақтау, зерттеу және насихаттау ісімен ғылыми-қор, ғылыми-зертхана және ғылыми-насихат бөлімдері айналысады. Тарихи мұралар Югославияда (1982), Делиде (1984), Мәскеуде (1985), Алжирда (1987), Францияда (1988), АҚШ-та (1989), т.б. елдерде өткен халықар. жәрмеңкелердің мәдени шараларына арналған көрмелерінде көрсетілді. Бұл істе мұражай қызметкерлерінің күшімен құрылған “Сазген” көне аспаптар ансамблінің рөлі зор. Дереккөздер
Қазақ тілі мен әдебиеті (журнал)

Қазақ тілі мен әдебиеті – ғылыми-педагогикалық, әдістемелік журнал. 1958 жылдың наурыз айынан 1959 жылғы қарашаға дейін шығып тұрған. Алғашқы бас редакторы Т.Ақшолақов. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін, 1991 жылы қайтадан шыға бастады. Журналдың * “Көкейтесті көзқарас”, * “Қазақ тілі: озық тәжірибе, ортақ әдіс”, * “Қазақ әдебиеті: озық тәжірибе, ортақ әдіс”, * “Оқулыққа қосымша”, * “Жас маманға жәрдем”, * “Тіл тарихы мен теориясы”, * “Әдебиет тарихы мен теориясы”, * “Өнеге сағаты”, * “Сабақтан тыс тәрбие”, * “Оңаша ой отауы”, * “Ұлттық тәлім-тәрбие: рухани уыз”, * “Лингвистикалық көмек: сөз төркіні”, * “Ел қазынасы – ескі сөз”, т.б. тұрақты айдарлары қалыптасқан. ҚР Білім министрлігінің алқасының 1993 жылы 20 желтоқсандағы шешімі негізінде 1994 жылы шілдеде журналдың ғылыми тәлім-тәрбиелік “Ұлағат” қосымшасы жарыққа шыға бастады. Бұл тек Қазақстан емес, Орталық Азия республикалары бойынша ғылыми-психологиялық және педагоикалық мәселелерге арналған тұңғыш басылым. 2001 жылы басында, журналдан орыс мектептеріне арналған республикалық ғылыми-педагогикалық “Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектептерінде – Казахский язык и литература в русской школе” журналы бөлініп шықты. Дереккөздер
Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері

Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері — қазақ тіліндегі сөздердің жазылу нормаларын белгілейтін лұғаттық құралдар. Тұңғыш Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері 1941 жылы қазақ жазуының орыс графикасына көшуіне байланысты бекітілген емле ережелеріне негізделген. 1948 жылы М.Балақаев мектеп оқушыларына арналған “Емле сөздігін” құрастырды.1960 жылы Р.Сыздықованың құрастыруымен баспа қызметкерлері мен мектеп мұғалімдеріне арналған қазақ тілінің емле ережелері – тұңғыш орфографиялық анықтағыш жарық көрді.1974 жылы ол толықтырылып, қайта шығарылды. Бұлардың екеуі де Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1957 жылы 5 маусымда бекіткен “Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелерін” басшылыққа алған. Бұл сөздіктерде біріккен сөздердің, күрделі атаулардың жазылуын реттейтін, кісі есімдері емлесіндегі жаңа өзгерістерді көрсететін ережелер айқындалып, қазақ тілінің емле және тыныс белгілерінің ережелері толықтырылған. “Анықтағыштың” төртінші басылымы (2000) үшінші басылым – “Қазақ тілінің орфографиялық сөздігіндегі” кейбір күрделі сөздер мен кірме сөздердің жазылуын тілдегі жаңа ережелерге сәйкес өзгертіліп берілген. Бұрын бөлек жазылатын өсімдіктер мен жануарлардың күрделі атаулары мен күрделі сөздер қосылып жазылды және орыс тілінен еніп, тілде кең қолданыс тапқан сөздер қазақша мағынасында берілді. Сондай-ақ, бұл “Анықтағышта” сөз тіркестері жеке сөзтізбе түрінде ұсынылған. Осыған байланысты сөздік материалы едәуір толықтырылған. Мектеп оқушыларына арналған “Емлесі қиын сөздер” (2000 жылы) атты орфографиялық сөздікте мектепте өтілетін пәндерге қатысты жалпы сипаттағы атаулар мен жаңа сөздердің емлесі қамтылған. Мұнан өзге қазақ лексикографиясында сөздердің кейбір топтарының орфограммасына арналған сөздіктер де жасалды (Т.Жәркешова. “Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі”). Дереккөздер Сілтемелер
Қазақ Тілінің Орфоэпиялық Сөздіктері

.]] ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОЭПИЯЛЫҚ СӨЗДІКТЕРІ – қазақ тіліндегі сөздердің ұлт тілінің нормаларына сай айтылуын, әдеби тілдің ауызша ережелерін белгілейтін лұғаттық құралдар. Алғаш рет 1977 жылы жарық көрген (құрастырған Қ.Неталиева). Сөздікте емле ережесі бойынша жазылған 15 мыңға жуық сөз бен сөз тіркестерінің орфоэпиялық нормаға сәйкес айтылу үлгілері берілген, қазақ орфоэпиясының тілдік негізі болып табылатын үндестік заңы, дауыссыздардың үндесімі тәрізді сөздердің дұрыс айтылу заңдылықтары көрсетілген. М.Дүйсебаеваның авторлығымен жарық көрген мектеп оқушыларына арналған “Қазақ тілінің қысқаша орфоэпиялық сөздігінде” (1981) негізгі орфоэпиялық норманы белгілейтін тілдік заңдылықтармен қатар сөз ішіндегі түбір мен қосымша және қосымша мен қосымша жігіндегі, сөз тіркесі құрамындағы сөз бен сөз жігіндегі дыбыстардың өзара әсерінен болған айтылу үлгілері де көрсетілген. С.Мырзабековтің авторлығымен жасалған “Қазақ тілінің айтылым сөздігінде” (2001) қазақ орфоэпиясының негізгі қағидасы – үндестік заңын бір ізді сақтай отырып, оның еріндік түріне баса мән берілген. Ә.Жүнісбектің редакторлығымен дайындалған (құрастырушылары Ж.Исаева, Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова) “Қазақ тілінің үлкен орфоэпиялық сөздігінде” (2000 жылы) 50 мыңға жуық сөз бен сөз тіркестерінің орфоэпиялық нормаға сәйкес айтылу үлгілері көрсетілген, сондай-ақ, қазақ тіліндегі сөздердің айтылуы буын үндестігі мен қазақ сөзі просодиясының (буындардың созылмалылығымен екпін қойылуы) ерекшеліктеріне негізделіп алынған. Аталған сөздікте жаңа сөз қолданыстар мен сөз тіркестерінің айтылу үлгілері мол қамтылған. Дереккөздер Сілтемелер
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі — қазақ тіліндегі сөздердің мәнін ұғындыратын лұғаттық, анықтамалық құрал. Тіліміздің лексика-граммататикалық, мағыналық, стильдік үлгілерін көрсетеді. Сөздік екі рет жарық көрген: 1) екі томдық түсіндірме сөздік (1959 – 61, жалпы редакциясын басқарған – академик Ісмет Кеңесбаев). Мұнда 18135 сөз, 3371 фразеологиялық тіркес қамтылған; 2) он томдық академиялық сөздік (1974 – 86, жалпы редакциясын басқарған – А. Ысқақов). Мұнда 66 мың 994 атау сөз, 24 мың 508 фраезологиялық тіркес қамтылған, барлығы 91 мың 502 лексикалық бірлік алынып, оларға 103 мың 708 мағыналық сипаттама берілген. Сөздердің қазақ тілінің бүгінгі қолданысында бар екендігін дәлелдеу үшін 1089 автордың 2597 кітабынан, 180 жеке кітап пен жинақтан, 12 аударма әдебиеттен, 17 оқулықтан, 14 журнал мен 7 газеттен – барлығы 2827 жазба нұсқадан жалпы саны 250 мыңға жуық мысал-үзінділер келтірілген. Сөздерді дұрыс таңдау, оларды орфография бойынша дұрыс жазу, әрбір атау сөздің қай тілден ауысқандығын, қай сөз табына қатысты екендігін, қай стилдік тармаққа жататындығын білдіру барысында түрлі лексикогр. шартты белгілер қою және мағыналары мен мағыналық реңктерін дәл ашып, айқын түсінік беру арқылы орындалғандықтан, Қазақ тілі түсндірме сөздігі сөздерді дұрыс қолданудың анықтамалығы ретінде де маңызды рөл атқарады. 15 томдық «Қазақ әдеби тілі сөздігі» Қазақстанның тарихында алғаш рет шығарылып отыр. Бұған дейін 30 жыл бұрын қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздігі шыққанын ескерсек, сөздіктің еліміздің мәдени-рухани өміріндегі маңыздылығы айрықша. Сөздікте барлығы 150 156 лексикалық бірлік қамтылып, лексикографиялық саралаудың барысында 166 мыңнан астам сөздің мағынасы ашып көрсетілген. Мұнда жұртшылықтың бәріне бірдей жалпы қолданыстағы зат, құбылыс, оқиға атаулары, адамның әр алуан сезім күйлерін бейнелейтін сөздер, субъективті мәнді бағалауыштар, т.б. әдеби тіл аясындағы лексика-фразеологиялық бірліктер сөзтізбеде қамтылып, жалпыхалықтық тілде қолданыла бермейтін термин сөздер, кәсіби сөздер, жергілікті сөздер тобы сараланып, іріктеліп алынған. Сонымен қатар медицина, қаржы, нарық экономикасы, құқықтану салалардың терминдері де енгізілген. Дереккөздер Сілтемелер *[http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1108728 Сөздік мысалы]
Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті

Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті (ҚазҰАЗУ) — Қазақстанда тұңғыш ашылған ауыл шаруашылық жоғары оқу орны. 1929 жылы шаңырақ көтерген Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты мен 1930 жылы ашылған Қазақ ауыл шаруашылық институты негізінде 1996 жылы сәуірде Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті болып құрылды. 2001 жылы 5 шілдеде оған Ұлттық мәртебе беріліп, Қазақ ұлттық аграрлық университеті болып атауы өзгертілді . Ол агроөндірістік кешен үшін білікті мамандар, аграрлы жоғары оқу орындары үшін ғалым-педагог кадрлар даярлайды. Университеттің қызмет ету жылдарында еліміздің аграрлық секторына 140 мыңнан аса білікті мамандар даярлап шығарды және осы саланың дамуына олар қомақты үлесін үзбей қосып келе жатыр. Соның ішінде 2 Кеңес Одағының Батыры мен 25 Социалистік еңбек ері, 70 Жоғары Кеңес пен Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттары, көптеген көрнекті академиктер, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаттары, мемлекет және қоғам қайраткерлері, ғылым және агроөндіріс кешенінің басшылары, 11 мыңнан астам докторлар мен ғылым кандидаттары және бүкіл Қазақстанды әлемге танытқан айтулы да абыройлы азаматтар бар . Университетте қазіргі таңда 6 факультетке қарасты 21 кафедра қызмет етеді. Университет ғалымдары ауыл шаруашылығының дақылдары мен өсімдіктердің 47 сортын, жануарлардың 15 жаңа тұқымын, вакциналардың, тағамдық және емдік өнімдердің 30 түрін шығарды, 500-ден астам доктор және кандидат диссертация қорғалып, 200 авторлық патент пен куәлік алынды, 800-ден астам өндірістік ұсыныс жасалды, 10 мыңнан астам ғылыми еңбек жарияланған. Университет 30-дан астам таяу және алыс шет елдердің жоғары оқу орындарымен, ғылыми-зертханалық институттарымен тығыз байланыс орнатқан, 200 аграрлық жоғары оқу орнын біріктіретін Әлемдік Консорциумға мүше. Университет құрамындағы факульттеттер мен білім-тәрбие беру институттары Білім-тәрбие беру институттары О.Сүлейменов атындағы әлеуметтік-гуманитарлық білім беру және тәрбие институты Біліктілікті арттыру институты Көп тілді білім беру институты Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру институты Оқушылар контингентін қалыптастыру институты Факульттері Университет құрамындағы факульттеттер мен білім-тәрбие беру институттары: *Агробиология факультеті *Бизнес және құқық жоғары мектебі *Ветеринария және Зооинженерия факультеті *Орман шаруашылығы және жер ресурстары факультеті *Су ресурстары және IT-технологиясы факультеті *Инженерлік технологиялар факультеті *Жалпыуниверситеттік кафедралар Университет бакалавриат бойынша 52 білім беру, 90 магистрлік бағдарламаны және 21 докторантураны ұсынады. Ғылыми-зерттеу институттары мен орталықтары Ғылыми-зерттеу институттары Агроинновация және экология ғылыми-зерттеу институты Анималогия мәселелері ғылыми-зерттеу институты Консалтинг және агробизнес ғылыми-зерттеу институты Агроинженерлік мәселелер және жаңа технологиялар ғылыми-зерттеу институты Орман ғылыми-инновациялық институты Су проблемалары және жерді мелиорациялау ғылыми-зерттеу институты Ғылыми орталықтары Қазақстан-Жапон инновациялық орталығы Қазақ-Корей инновациялық орталығы Тұрақты егін шаруашылығы орталығы Дереккөздер
Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты

Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты — алғашқы ғылыми мекемелердің бірі. 1933 жылы 10 қарашада ҚазОАК-нің Ғылыми комитеті жанында құрылған. Бастапқыда институттың құрамына Қазақтың орталық мұрағаты, өлкелік мұражай, мемлекеттік кітапхана, өлкетану бюросы, педагогикалық зертханалық инстиуты, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылыми қызметкерлері біріктірілді. Инситутта тарихи-археологиялық, әдебиет және фольклор, тіл қатынастарын зерттеу, бейнелеу өнері және музыкалық-театр – хореографиялық секторлары жұмыс істеді. Институт тарихшылары Жетісудың археологиялық ескерткіштерін зерттеп, Қазақстан тарихы бойынша деректерді жоспарлы түрде жинауға кірісті. 1934 – 1935 жылы институт ғалымдары қазақтың батырлар эпосының 100-ден астам нұсқасын, 230 ертегі, 4500 мақал-мәтел, т.б. халық шығармаларының үлгілерін жинап, баспаға әзірледі. Абайтану ісі қолға алынды. Арнаулы комиссия “Қазақ тілінің академиялық сөздігін” жасаумен шұғылданды. Бейнелеу секторы қазақтың 300-ден астам ұлттық өрнектерінің түрлерін жинап, зерттеуге кірісті. 1935 жылы 15 қыркүйекте институтқа Қазақстанның Ұлттық көркемсурет галереясын ұйымдастыру жұмысы жүктелді. Осы жылдары институтта “Еңбектер”, “Қазақстанның өткендегі тарихы туралы деректер мен материалдар”, бірнеше әдеби жинақтар жарық көрді. Институттың ғылыми жұмысын ұйымдастыруға С.Меңдешев, Т.Жүргенов, С.Аспандияров, С.Сейфуллин белсене араласты. 1936 жылы 25 тамызда КСРО ҒА Қазақстандық базасының тарих, қазақ тілі мен әдебиеті секторларына айналдырылды. Ұлттық мәдениет институты мен осы секторлардың негізінде кейін тіл және әдебиет институты (1942) (бүгінгі Ұлттық ғылым академиясының А.Байтұрсынов атындағы тіл тану және М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институттары), тарих, археология және этнография институты (1945) (бүгінгі Ұлттық ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнологиялық, Ә.Марғұлан атындағы археологиялық институттары) құрылды. Дереккөздер
Қазақ халқының 1000 әні

Қазақ халқының 1000 Әні – музыкалық-этнографиялық жинақ. Оған енген халық мұраларын А.В.Затаевич 1920–1924 жылы аралығында жинап, нотаға түсірген. 1925 жылы 1-басылымы Орынбор, 1963 жылы 2-толықтырылған басылымы Мәскеу қалаларында (Музгиз) жарық көрген. Соңғысына Қазақстан ғылым академиясы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары араласып, көптеген әндердің мәтіндерін қалпына келтірген. 1-басылымына А.Д.Кастальский мен Затаевич алғы сөз жазса, соңғысына Б.Г.Ерзаковичтің кіріспесі қосылған. Кітап соңына қосымшалар, көрсеткіштер, ән мәтіндері, олардың аудармалары, түсініктер берілген. Жинақта қазақтың халық әндерімен қатар Естай, Ақан сері, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, Иманжүсіп, т.б. көптеген белгілі ақын-композиторлардың елге танымал әндері алғаш нотаға түсірілген. Жинақ тек қана ән үлгілерімен шектелмейді. Оған С.Сейфуллиннің орындауындағы «Тоқа», «Терісқақпай» күйлері, сондай-ақ «Ілме күй», «Боғда», «Қос алқа », «Мерген күй», «Ақсақ құлан», «Тепең көк », қобызға арналған «Ащы көл», «Қазақтың әскери маршы», «Итерме», «Сары бақсы», т.б. күйлер де енген. Қазақ ән-күйлерінің сарқылмас қазынасы саналатын «Қазақ халқының 1000 әні » – дүниежүзілік маңызы бар кітап. Онымен кезінде француз жазушысы әрі музыка зерттеушісі Р.Роллан, М.Горький, т.б. танысып, аса жоғары бағалаған. Н.Мясковский, С.Прокофьев, С.Василенко, М.Штейнберг, В.Власов, т.б. композиторлар ондағы әндерді өз шығармаларында пайдаланған. Барлығы 23 күй, 977 ән енген. Дереккөздер
Қазақ халық ағарту институты

Қазақ халық ағарту институты – арнаулы орта оқу орны. 1919 жылы Орынбордаашылған. Алғашында Қырғыз Халық ағарту институты деп аталды. Институт қазақ мектептеріне мұғалімдер даярлады. 1921 жылы 140 оқушы оқыды. Оқу жоспары бойынша институтта сабақ тек қазақ тілінде жүрді. Институт оқытушылары мен студенттері елде сауатсыздықты жою ісіне белсене араласты. 1925 жылы институт Қызылорда қаласына көшірілді. 1925–28 жылы Сәкен Сейфуллин осында сабақ берді, кейін ректоры болды. Тәжірибелі педагогтар, республикада ағарту жұмысын ұйымдастырушы қайраткерлер – С.Меңдешев, Т.Жүргенов, Қ.Жұбанов, М.Жолдыбаев, т.б. института дәріс берді. 1930-жылдары республикада педагок және мұғалімдер институттарының көбеюіне байланысты 1933 жылы 15 қазанда жабылды. Дереккөздер
Қазақ Хор Капелласы

.]] Қазақстан Республикасының мемлекеттік хор капелласы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хор капелласы – концерттік өнер ұжымы. Капелла Мемлекеттік филармонияның жанынан 1935 жылы құрылған. Алғашында Д.Д. Мацуцин басқарған аралас хор ретінде ұйымдастырылды. 1939 жылы хор үкімет қаулысымен Қазақ Мемлекет хор капелласы болып қайта құрылды. Қазақ хор өнерінің қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде капелланы Б.Лебедев, Б.Орлов, Б.Байқадамов, Г.Виноградов сынды музкалық мамандары басқарды. 1959 – 91 жылы капелланың көркемдік жетек. КСРО халық арт., профессор А.Молодов болды. Капелла Қазақстан композиторларының шығармаларын орындайды. Капелланың репертуарында әлем халықтарының 20 тілінде орындалатын шығармалар бар. КСРО өнер ұжымдары байқауларының лауреаты (1968, 1970). ҚазКСР-інің еңб. сің. ұжымы атағын алған (1967). Абай әндері капелланың аспап сүйемелінсіз айтылатын хорына лайықталып өңделді, ақын өлеңдеріне композиторлар: Д. Д. Мацуцин «Айттым сәлем, қалам қас» (1938), Л. А. Хамиди «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» (1939, 1968), Қ. Қожамияров «Сегіз аяқ» (1951), В. Г. Соколов «Көзімнің қарасы» (1953), С. Мұхамеджанов «Желсіз түнде жарық ай» (1972), «Жыл мезгілдері» (кантата, 1975), Ғ. Жұбанова «Татьяна әні» ораториясында (1982)жеке әнші мен хор симф. оркестрдің сүйемелдеуімен орындалатын «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» (1974), «Татьянаның хаты» телефильміндегі жеке әнші мен хор орындайтын «Желсіз түнде жарық ай» (1976) әндерін жазды. Абай әндері мен оның өлеңдеріне жазылған муз. шығармалар X. к-ның репертуарынан тұрақты орын алып, Москва, Ленинград, Ереван, Ташкент, Киев, Минск, Грозный, Орджоникидзе, Одесса, Севастополь қ-лары сахналарында орындалды. Дереккөздер