kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Букайо Сака

Букайо Айоинка Сака (; 5 қыркүйек 2001 жыл, ) — англиялық футболшы, "Арсенал" клубы мен Англия Ұлттық футбол құрамасының оң жақ вингері. Мансап Клубтық Сака Лондонда нигериялық ата-анасында дүниеге келген және сегіз жасынан бастап Арсеналдың жастар академиясында жаттығады.2018 жылдың қыркүйегінде 17 жасқа толғанда Сака лондондық клубпен алғашқы кәсіби келісімшартқа қол қойды. 2018 жылдың 29 қарашасында ол Аарон Рэмсиді алмастырып, УЕФА Еуропа Лигасының украиндық «Ворскла» клубына қарсы ойында «Арсенал» негізгі құрамындағы дебютін өткізді. 2018 жылдың 13 желтоқсанында Сака «Арсеналдың» негізгі құрамында Еуропа лигасының «Қарабаға» қарсы матчында бірінші рет шықты және «матчтың адамы» деп танылды. 2019 жылдың 1 қаңтарында ол Премьер-лигада «Фулхэмге» қарсы матчта 83-минутта Алекс Ивобидің орнына алаңға шықты. Осылайша, ол Премьер-лигада ойнаған 2001 жылы туған алғашқы ойыншы болды. Құрама Ол Англияның 16 жасқа дейінгі, 17 жасқа дейінгі, 18 жасқа дейінгі, 19 жасқа дейінгі және 21 жасқа дейінгі құрамаларында ойнады. 2020 жылдың 8 қазанында Англия құрамасы сапында Уэльске қарсы жолдастық кездесуде дебют жасады. 2021 жылдың 2 маусымында ол Австрия құрамасына қарсы жолдастық кездесуде Англия құрамасының сапындағы алғашқы голын соқты. 2021 жылдың 1 маусымында ол Еуро-2020 үшін Англия құрамасының құрамына енді. 2021 жылдың 11 шілдесінде Италия құрамасына қарсы Еуропа чемпионатының финалдық ойыны пенальтилер сериясымен аяқталды. Сака ағылшындар үшін бесінші пенальти орындаушы болды, оның пенальтиді итальяндық қақпашы Джанлуиджи Доннарумма орындады, содан кейін Италия құрамасы Еуро 2020 жеңімпазы атанды. Осыдан кейін пенальтиді орындай алмаған Маркус Рэшфорд, Джейдон Санчо және Букайо Сака әлеуметтік желілерде нәсілшілдік қорлауларға ұшырады. Жетістіктері ; Арсенал * Англия кубогы: 2019/20 * Англия суперкубогы: 2020 Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.footballdatabase.eu/en/player/details/364090 Футболшының профилі]
Федерико Кьеза

Федерико Кьеза (; 25 қазан 1997, , Италия) — италиялық футболшы, Италия Ұлттық футбол құрамасы мен "Ювентус" клубының жартылай қорғаушысы. Атақты футболшы Энрико Кьезаның ұлы. Карьерасы Клубтық "Фиорентина" клубының түлегі. 2016 жылы 20 тамызда "Ювентуске" қарсы ойында тұңғыш рет Кристиан Тельоның орнына алаңға шықты. 2020 жылы 5 қазанда "Ювентуске" жалға берілді. Құрама Италияның бірнеше жастағы құрамаларында доп тепті. 2018 жылдан бері Ұлттық құрамада ойнайды. Жетістіктері *Италия суперкубогы: 2020/21 *Еуропа чемпионы: 2021 Дереккөздер
Энрико Кьеза

Энрико Кьеза (; 29 желтоқсан 1970 жыл, ) — италиялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. Карьерасы Клубтық 1988 жылы "Сампдория" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. Екі маусымнан соң "Терамо" клубына жалға берілді. Кейін де бірнеше ортанқол клубтарға жалға беріліп, 1996 жылы "Сампдориядан" түпкілікті кетті де, "Пармаға" ауысты. "Парма" сапындағы үш маусымда Италия чемпионатында 92 кездесуде алаңға шықты. 1999 жылы "Фиорентинаға" ауысты. 2002 жылы "Лациоға" ауысты. 2010 жылы 40 жасында "Фильине" клубында ойнап жүріп карьерасын аяқтады да, бапкерлікке крісті. Ұлттық құрама 1996 жылы Еуропа чемпионатына, 1998 жылы әлем чемпионатына қатысты. Жеке өмірі Ұлы Федерико да футболшы. Италия Ұлттық футбол құрамасында ойнайды. Жетістіктері * УЕФА кубок иелері кубогы: 1989-90 * Италия кубогы: 1998-99, 2000-01 * УЕФА кубогы: 1998-99 Дереккөздер Сілтемелер *[https://www.national-football-teams.com/player/10688.html Профилі]
Вабери Хаши

Вабери Хаши (, 16 сәуір 1981 жыл, Арта, Джибути) — джибутилік футболшы, қорғаушы. Джибути Ұлттық футбол құрамасы сапында сегіз кездесуде алаңға шықты. Карьерасы "СІД Картиле" клубы сапында 2008 жылы біраз уақыт доп тепті. Бір маусымнан соң "Картиль" клубына ауысты. Ұлттық құрама сапында 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіне қатысты. Дереккөздер
Серәскер

Серәскер (, ) — түрік әскерлерінің бас қолбасшысы. Этимологиясы Парсы тілінен енген екі бөліктен тұратын сөз сер - бас, ал араб тілінде әскер - сарбаз, жауынгер, осылайша - сарбаздардың басы. Осман империясы XVI ғасырдың аяғынан бастап, сұлтандар әскерді жеке басқаруды тоқтатқаннан кейін, бұл атаққа әскерге жауапты ұлы уәзірдің орынбасарлары ие болды. Олар екі және үш бұншық пашалардан сайланды, олар орыс генерал-аншефына сәйкес келді. Әскердегі реформадан кейін - Түркияның соғыс министрі (1826-1908 жылдары). Кабинет иерархиясында Ұлы уәзір мен Шейх әл-Исламнан кейінгі үшінші орынды иеленді. Серәскерлер тізімі: * Аға Хұсейін паша (1826-1827) * Қожа Хүсрев Мехмет паша (1827-1836) * Дамад Джорджиан Халил Рифат Паша (1836-1838) * Дамад Мехмет Саид паша (1838-1839) * Дамад Джорджиан Халил Рифат Паша (1839-1840) * Мұстафа Нұри паша (1840-1842) * Хафиз Мехмет паша (1842-1843) * Дарбхор Мехмет Решид паша (1843 ж.) * Хасан Риза Паша (1843-1845) * Сүлеймен Рефет паша (1845-1846) * Қожа Хүсрев Мехмет паша (1846-1847) * Дамад Мехмет Саид паша (1847-1848) * Хасан Риза Паша (1848-1849) * Дамад Мехмет Әли паша (1849-1851) * Мехмет Рүшди паша (1851-1853) * Дамад Мехмет Әли паша (1853-1854) * Хасан Риза Паша (1854-1855) * Мехмет Рүшди паша (1855) * Хасан Риза Паша (1855-1857) * Мүхендис Мехмет Кәмил паша (1857 ж.) * Мехмет Рүшди паша (1857 ж.) * Хасан Риза Паша (1857-1861) * Мехмет Намик-паша (1861 ж.) * Мехмет Рүшди паша (1861-1863) * Мехмет Рашид паша (1863 ж.) * Кечежизаде Фуат Паша (1863 ж.) * Ибраһим Халил паша (1863 ж.) * Хұсейін Авни Паша (1863-1866) * Ширпанлы Әбдулкерім Нәдір паша (1866 ж.) * Хасан Риза Паша (1866-1867) * Мехмет Рүшди паша (1867-1869) * Мехмет Намық паша (1869) * Хұсейін Авни Паша (1869-1871) * Ахмед Есад паша (1871-1872) * Ширпанлы Әбдулкерім Нәдір паша (1872 ж.) * Фосфор Мұстафа Сидки Паша (1872) * Мехмет Явер паша (1872 ж.) * Ахмед Есад паша (1872-1873) * Хұсейін Авни Паша (1873-1874) * Ширпанлы Әбдулкерім Нәдір паша (1874-1875) * Әли Саиб Паша (1875 ж.) * Хұсейін Авни Паша (1875 ж.) * Хасан Риза Паша (1875-1876) * Дервиш Ибраһим паша (1876 ж.) * Ширпанлы Әбдулкерім Нәдір паша (1876 ж.) * Хұсейін Авни Паша (1876 ж.) * Ширпанлы Әбдулкерім Нәдір паша (1876 ж.) * Мехмет Редиф паша (1876-1877) * Махмұд Джелаледдин-паша (1877 ж.) * Мехмет Рауф паша (1877-1878) * Ыстанбуллу Мехмет Иззет-паша (1878 ж.) * Махмұд Джелаледдин-паша (1878 ж.) * Ғазы Осман паша (1878-1880) * Хұсейін Хұсну паша (1880) * Ғазы Осман паша (1880-1881) * Хұсейін Хұсну паша (1881) * Ғазы Осман паша (1881-1885) * Әли Саиб Паша (1885-1891) * Ғазы Осман паша (1891) * Мехмет Риза Паша (1891-1908) Қырым хандығы Қырым хандығында Ноғай ордасының - Едисан, Бұжақ, Жедішкөл (немесе Седішкөл), Жембойлық мырзалары серәскер деп аталды. Олар үлкен жорыққа Қырым ханының негізгі әскеріне қосылған әскерлерді басқарды. Олар көбінесе тәуелсіз саясат жүргізді, хан тағына үміткерлерді қолдады. Басқа жағынан, Қырым ханы бұл қызметтерге кіші ұлдарын жиі тағайындайтын. Кейбіреулері ноғай жақтастарына арқа сүйеп, кейіннен хан болды. Негізгі ноғай ордасының серәскерлері Қырым хандығының Күшік диванының (Кіші диван) құрамына кірді. Дереккөздер
2001 Mars Odyssey

2001 Mars Odyssey — 2001 жылы Марсқа ұшырылған және бүгінгі күнге шейін істеп тұрған америкалық ғарыш кемесі. Аппараттың өлшемдері 2,2 x 2,6 x 1,7 м. Негізгі миссиясы — Марс геологиясын зерттеп, минералдарды табу. Құрылғылары * GRS гамма-сәулелі спектрометрі, құрамында HEND жоғары-энергиялы нейтрондар анықтағышы бар. * Mars Radiation Environment Experiment (MARIE) Марстағы радиация деңгейін өлшеуіші. * Thermal Emission Imaging System (THEMIS) камерасы көрінетін және инфрақызыл диапазонда түсіреді. Галерея Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20121116045602/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Odyssey Миссия жайында]
Ивонн Фаррелл

Ивонн Фаррелл (1951 жылы) — ирландиялық сәулетші және ғалым. 2008 жылы Миландағы Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы. 2016 жылы Лима, Перудағы Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды. 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды. 2020 жылы Макнамарамен бірге Притцкер сәулет сыйлығына ие болды. Мансабы Ивонн Фаррелл Дублин университетінің колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы тәмамдаған. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Сонымен қатар Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға ат салысқан 91-ші сәулетшілер тобының мүшесі, негізін қалаушы. Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде Ирландияның атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды. 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді және 2008 жылдан бастап Швейцарияның Мендризио қаласындағы Сәулет академиясында арнайы шақырылған профессор қызметін атқарды. Ол 2010 жылы Гарвард жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды және қазіргі уақытта Лозаннадағы Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл Осло, Стокгольм, Берлаге, Йель, Буффало, Сент-Луис, Канзас-Сити және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық сәулет мектептерінде дәріс оқиды. Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады. 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде олар Дублиннің Тринити колледжінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы Притцкер сәулет сыйлығын жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды. Сілтемелер * [https://www.moma.org/artists/40354 Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары] * [https://www.graftonarchitects.ie/ Grafton Architects веб-сайты] Дереккөздер
Марс-2

Марс-2 — Марс бетіне жеткен алғашқы ғарыш кемесі. Қонуы 1971 жылдың 27 қарашасында сәтсіз өтті. Массасы 355 кг. Бортында ПрОП-М (Прибор оценки проходимости — Марс) шағын жүргіш аппараты болды, массасы 4,5 кг. Дегенмен, ғарыш кеменің орбиталық модулі 8 айдан астам Марс орбитасында өз жұмысын атқара берді. Оның массасы 3625 кг болды. Бір айналымды 18 сағатта жасаған. Барлығы 362 айналым жасалды. Сілтемелер * [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-045A Марс-2] НАСА сайтында
Жедішкөл

Жедішкөл — Украинаның тарихи аймағы, Днепрдің шығыс жағалауында, Запорожьеден оңтүстікте орналасқан. Қазір бұл Херсонның солтүстігі және Запорожье облыстарының оңтүстік-батысы. 1728 жылдан бастап XVIII ғасырда осы жерде көшіп-қонып жүрген аттас ноғай ордасының атымен аталған. Жембойлық Жедішкөл Ордасы көшпенділерінің оңтүстігінде орналасқан. Әкімшілік жағынан Жедішкөл Қырым хандығының құрамына кірді. 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысының нәтижесі бойынша аумақ Ресей империясының құрамына кірді, ноғайлар 1771 жылы Қобанға қоныс аударды. 1783 жылы Қобандағы ноғай көтерілісін басу кезінде Жедішкөл ордасы жеңіліске ұшырап, жедішкөлдің қалғандары Түркияға ат басын бұрды. Дереккөздер
Халидолла Дүйсеев

{{Тұлға } }} Халидолла Дүйсеев (1930 – 25.12.2009) – партия және кеңес қызметкері, КСРО кәсіби-техникалық білім беру ісінің үздігі. Домбырашы. Өмірбаян Халидолла Дүйсеев 1930 жылы Бегайдар ауылында дүниеге келген. Руы Есентемір, бөлімі Көн Бессары, Кіші Жүз. Қамысқаладағы М.Горький атындағы орта мектебін аяқтады. 1947 жылы Гурьев педучилищесінің бастауыш сыныптың мұғалімі деген диплом алып М.Горький орта мектебінде ұстаз болды. 1957 - 1970. Кеңес Армиясы қатарынан босаған соң, Күкіртті бастауыш мектебінде мектеп директоры, Тұщықұдық ауылдық Кеңесі атқару комитетітнің хатшы. 1968 Гурьев пединститутының тарих факультетін бітірген 1970 - 1974. Бақсай ауылдық Махамбет ауданын Кеңесі атқару комитетітнің төрағасы. 1977 - 1978. Ақжайық ауылдық Махамбет ауданын Кеңесі атқару комитетітнің төрағасы. 1975 - 1976. Сарайшық кәсіптік-техникалық училищесіне (бүгінде ол Махамбет аграрлық колледжі) директордың орынбасары. 1978 - 1991. Оқу шаруашылығының басшысы. Белгілі өнер иесі ретінде Тұщықұдық ауылындағы ұлттық оркестр, Аққыстау халық театры сынды өнер ұжымдарының құрылуына зор үлесін қосқан ұйымдастырушылардың бірі. Қоғамдық қызметі Бірнеше мәрте аудандық комсомол, кәсіподақ, партия конференцияларына делегат, жергілікті Кеңестің депутаты болып, партия ұйымы тексеру комиссиясының мүшесу болды. Отбасы Әкесі – Дүйсе Теңелбайұлы (1892-1965), анасы – Збира Жалғасбайқызы Өтеғалиқызы (1898-1972). Дүниеге ұш бала әкелді: Шәмшия (1925), Халидолла (1930), Қанапия (1939). Зайыбы - Жәнипа Сабырқызы (1932-2005), дүниеге он бір перзент әкелген. “Алтын алқа” алқасына ие болған, КСРО-ның “Батыр-Ана” атағын алған (1972). Отбасында алты қыз, бес ұл дүниеге келген: Какима, Фатима, Мәншүк, Венера, Ақмарал, Ақбөбек, Қуанышкерей, Пангерей, Құттыгерей, Орынғали, Думан Марапаттары КСРО кәсіптік-техникалық саласының үздік қызметкері. Бірнеше медальдармен, Құрмет грамоталарымен марапатталды. Дереккөздер Әдебиеттер * Тұщыкұдык ауылы шежіресі/ Алматы, Сардар баспа үйі, 2014, 285 бет. ISBN 978-601-7174-37-8 * Сайпеден Сидағалиев “Айналайындарыма Аманат”/ Алматы, Сардар баспа үйі, 2016. ISBN 978-601-80579-2-6
Жембойлық

Жембойлық — Украинаның оңтүстігінде Днепрдің сағасы мен Қырым түбегінің арасындағы тарихи аймақ - қазір Херсон мен Запорож облыстарының аумағы. XVIII ғасырда осы аймаққа өз атын берген ноғай ордасының бірі мекендеді (орданың тағы бір атауы - Перекоп ордасы). XVII ғасырдың басында бұл ноғай ордасы қазіргі батыс Қазақстан даласында Ембі өзенінің жағасында көшіп-қонып жүрді (сондықтан ноғайлардың Жембойлық атауы: «Жем/Йем» - Ембі, "бой" - жағалау, "-лық" - жинақтық аффикс), бірақ басқа ноғайлар сияқты Хо Ұрлұқ қалмақ шапқыншылығынан Еділге (1628), ал 1715 жылы Қобанға қоныс аударуға мәжбүр болды. Кейіннен, едисандар сияқты, жембойлық ордасы 1728 жылы қазіргі оңтүстік Украинаның жеріне Қырым хандарының қорғауымен пана тапты. 1770 жылы Жембойлық Ресейге қосылғаннан кейін, 1771 жылы ноғайлар Солтүстік Кавказға (Моздоктың солтүстігі) көшіп, бұл аймақ Жаңаресей құрамына кірді. Қырыммен қатынасы XVIII ғасыр бойы Жембойлық қырым ауданы болды. Аумақты серәскер - Қырым ұлығы басқарды. Орда жылына бір рет Құрбан айт мерекесін Бақшасарайда тойлауға депутат жіберіп отырды. Соғыстар кезінде жембойлықтар жорыққа 3 мыңға дейін атты әскер жіберіп отырды. Дереккөздер
Айдаһар үңгірі

Айдаһар үңгірі — Ақмола облысындағы ерекше орын. Бұл жер туристер мен өңір тұрғындарының энергиялық күш алу үшін келетін қасиетті орны ретінде елге танымал. Географиялық орны Үңгір Зеренді ауданы Үлгілі ауылында орналасқан. Үңгірдің ұзындығы — 270, ені — 70, биіктігі — 35 метр шамасында. Үңгірге кіре бергенде қарағай мен көк жапырақты қайыңдар бой көтерген. Осы жапырақтардың суық та арасымен таралған, үңгірдің қабырғалары дымқыл болғанымен, күн сәулесі үңгір ішіне ерекше жарық береді. Аңыздар Жергілікті тұрғындар бұл үңгірді киелі орын деп санайды. Ол адамның жан дүниесін тазарту үшін өте пайдалы деседі. Үңгірге рухани күш алу үшін шығармашылық адамдары да жиі келеді. Аңызға сәйкес, бұл үңгірде емші адам өмір сүріпті-міс, оның алдына барып емделу қиын болыпты, бірақ емделген адам кез-келген ауруынан сауығып кетеді екен. Емші қарт қайтыс болғаннан кейін, емшінің энергиясы осы үңгірде сақталып, ауруына шипа іздеген жандарға жәрдемін береді екен. Дереккөздер Қатысты сілтемелер # [https://www.inform.kz/kz/aydahar-ungiri-dertten-kulan-taza-ayygyp-ketesin_a3219249 Айдаһар үңгірі: Дерттен құлан таза айығып кетесің] # [https://www.inform.kz/kz/akmoladaga-aydahar-ungiri-emshinin-kasieti-pen-energiyasy-kalgan-zher_a3551516 Ақмоладаға «Айдаһар үңгірі» — емшінің қасиеті мен энергиясы қалған жер]
Едисан Ордасы

Едисан Ордасы — Қобан даласынан шыққан және 1728 жылдан бастап Днепр (Днепрдің сағасы), Оңтүстік Буг мен Днестр арасындағы оңтүстік далаларды алып жатқан Кіші Ноғай Ордасының бір бөлігі, Қара теңіз жағалауынан солтүстікке қарай Кодыма өзеніне дейін. Орданың орталығы айналасымен бірге Осман империясына тікелей бағынған Очаков болды. Едисан Ордасының қалған аумағы Қырым хандығына тәуелділді болды. Орданы қаймақам немесе серәскер басқарды. Шаруашылықтың негізгі бағыттары - мал шаруашылығы, сауда және ішінара егін шаруашылығы. Едисан Ордасы Реч Посполитаға және оңтүстік орыс жерлеріне шабуылдауға қатысты. 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Орда 1770 жылы Ресей империясының протекторатын мойындап, 1771 жылы Қобанға қоныс аударды. Бірақ 1774 жылғы Күшік-Қайнаржа келісіміне сәйкес, ол аз уақыт ішінде тәуелсіздік алып, қайтадан Қырым хандығының қол астына өтеді. 1781 жылы Қобанда ноғайлардың Ресей империясының протекторатында болған Қырым өкіметіне қарсы көтерілісі болды. Екатерина II жарлығымен Орда 1783 жылы сәуірде таратылды, бірақ бағынғысы келмей, қайтадан бүлік шығарды. Оны басқаннан кейін едисандар 1790 жылы Молочная мен Берданың аралық бөлігіне қоныстанды, тағы бір бөлігі Бұжақ Ордасына қосылып, Оңтүстік Бессарабия далаларына қоныс аударды. 1853-1856 жылдардағы Қырым соғысынан кейін едисан ноғайларының барлығы дерлік Осман аумағына көшірілді. Тағы қараңыз * Едисан Дереккөздер
Бұзаулық (Самара тармағы)

Бұзаулық (; ) — Ресейдегі өзен, Орынбор облысының батыс бөлігі арқылы ағады. Самара өзенінің сол саласы. Ұзындығы - 248 км, су алабының ауданы - 4460 км². Судың орташа жылдық ағыны - сағасында - 7,7 м³/с. Бастауы Жалпы Сырттың солтүстік беткейінде. Ол жыртылған дала арқылы ағады. Орыс және украин ауылдары, қазақтар да тұрады. Самарамен түйіскен жерде Бұзаулық қаласы орналасқан. Бұзаулық өзенінің төменгі ағысында жоғарғы палеолит дәуірінен жататын І-Лабазий мен II-Лабазийдің тұрақтары бар. Салалары: Грязнушка (сол), Қаранай (оң), Хомутовка (оң), Мөлөк (оң), Талянка (оң), Ташелка (сол), Ялға (оң), Безымянка (сол), Березовый (оң), Сухая Ветлянка (сол), Мокрая Ветлянка (сол), Грязнушка (сол), Грачевка (сол), Бобровка (сол), Паник (оң), Тарпан (оң). Өзен бойындағы елді мекендер: Бұзаулық, Лабазы, Скворцовка, Петровка, Қорманай, Қандауыр, Күтіш, Михайловка, Краснояровка, Андреевка. Гидронимнің шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Олардың біреуіне сәйкес, «Бұзау (өзен)» (башқұрт бызау, татар босау - «бұзау». -лық - аффикс) ретінде аудару керек.
Алтыұл Ордасы

Алтыұл Ордасы (Алтыұл ұлысы, Алты Ұлы) — XVI ғасырдың ортасында Ноғай Ордасынан шыққан Жайық, Ембі және Сырдария өзендерінің аралығындағы ноғайлардың мемлекеттік қалыптасуы. Тарихы Алтыұл Ордасы 1550 жылдары Ноғай биі Шейх Мамай қайтыс болғаннан кейін және оның бауырлары Ысмайыл мен Жүсіптің арасында би тағына өзара тартыс басталғаннан кейін Ноғай Ордасынан бөлінді. Шейх Мамайдың алты ұлы - Қасым, Хан, Бай, Би, Бек және Ақ - ұлыстарымен бірге ноғайлардың негізгі бұқарасынан бөлініп, Ноғай Ордасының шеткі шығысында (Жайық, Ембі және Сырдария өзендері) көшіп-қонуды бастады. Олар әлсіз, бірақ салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси бірлестік - Алты Ұл ұлысын құрды. «Алтыұл» («у Шти Сынов», «Шесть Сыновей») тіркесінің алғашқы қолданылуын орыс тарихшысы В. В. Трепалов 1581 жылы 8 маусымда орыс патшасы Иван Грозныйға жазған хатында Шейх Мамайдың ұлы, ноғай мырзасы Бекте байқады. 1549 жылы мырза Хан бен Шейх Мамай қайтыс болғаннан кейін бес ағайынды, 1555 жылы Қасым қайтыс болғаннан кейін - төрт, 1580 жылы Ақ қайтыс болғаннан кейін - үшеу қалды. Алайда, Шейх Мамай руының мүшелері осы бидің барлық ұрпақтары үшін «Алты ағайынды» және «Алты ұл» атауларын қолдана берді. 1556 жылы Шейх Мамайдың ұрпақтары отыз адам болды. Алтыұл мырзалары батыста Жайықтан бастап шығыста Сырдарияға дейінгі аралықты кезіп, қазақ көшпенділерімен шекаралас болды. 1570 - 1580 жылдары казактардың шабуылына байланысты Алтыұл ұлыстары Жайықтан шығысқа қарай шегініп, Ембі өзені Алтыұл иелігінің батыс шекарасына айналды. XVII ғасырдың бірінші жартысында алтыұлдар қалмақ тайшының бақылауына түсіп, олармен бірге көшіп-қонып жүре бастады. Алтыұлдың кейбір мырзалары ұлыстарымен бірге қазақ және Хиуа хандарының иелігіне көшті, ал басқалары үлкен және кіші ноғайлардың артынан Қара теңіз далаларына өтіп, Қырым хандарына тәуелді екенін мойындады. XVII ғасырдың бірінші жартысында Алтыұл Ордасы өмір сүруін тоқтатты. Алтыұлдар өз тәуелсіздігін қорғай алмай, қалмақ тайшаларына тәуелді болып қалды. XVII ғасырдың ортасында қалмақтар Төменгі Еділ бойына кеткеннен кейін, алтыұлдардың бір бөлігі қазақтың құрамындағы Кіші жүзінің құрамына кіріп, сіңісіп кетті, екінші бөлігі үлкен және кіші ноғайлардың арттарынан Қара теңіз бен Солтүстік Кавказ далаларына көшті. Сілтеме * [http://cyberleninka.ru/article/n/altyuly-ostatki-nogayskoy-ordy-v-kazahskih-stepyah Трепалов В. В. «АЛТЫҰЛДАР: НОҒАЙ ОРДАСЫНЫҢ ҚАЗАҚ ДАЛАЛАРЫНДА ҚАЛҒАНДАРЫ», Вестник Евразии, № 2 шығарылым, 2001 ж.]
Сана би кесенесі

Сана би кесенесі — көпшілік зиярат ететін қасиетті орын болып табылады. Орналасуы Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Сарытерек ауылынан солтүстікке қарай 11 шақырым жерде орналасқан. Сипаттамасы Сана би Қожантайұлы ХVІІІ ғасырдахалық бірлігі мен ынтымағын сақтауға үлес қосқан белгілі би. Қараменде бимен бір уақытта өмір сүрген, кез келген қиын жағдайда жол табатын сенімді серігі болған. Ел арасында сақталған әңгімелер бойынша Қараменде мен Сана билер Дадан тобықты руына қоныс іздеп, Тоқырауын өзені мен Балқаш көлінің маңын таңдаған. Сана би Балқаш көлінің жанына келгенде: «Ойы-балық, қыры-киік, кедейдің жан сақтар жері екен» депті. Дадан тобықты руы Тоқырауын, Балқаш маңында кең таралған. Аңыз Ел арасындағы аңыз бойынша Сана би қайтыс боларының алдында: «Менің сүйегімді ақ түйеге артыңдар. Түйе қай жерге шөксе, сол жерге жерлеңдер» деген. Түйе екі күн жүріп қазіргі Сарытерек ауылынан он шақырым жердегі төбеге шөгеді. Сол жерге жерленеді. Дереккөздер
Түй Қожа

Түй Қожа — оғлан, Маңғыстау билеушісі. Биографиясы Ол қоңырат тайпасынан шыққан Құтан-Көншекке (Күй-Кішік) үйленген. Алтын Орда ханы Тоқтамыстың әкесі. Алтын Орданың шығыс бөлігі - Көк Орданың ханы Орыс ханның немере ағасы. Орыс ханның Алтын Ордадағы жоғарғы билікті басып алу үшін Сарайға қарсы жорығына қатысудан бас тартып, сол үшін қлім жазасына кесіледі. Әдебиет *
Ішкіле Хасан

Ішкіле Хасан — оғлан, Тоқатемір ұрпақтарының қырым тармағының өкілі, Қырым ұлысы Әли мен Тастемір билеушілерінің бауыры. Түркі тарихшысы Қадырғали Жалайыри құрастырған шежіреге сәйкес, ол Сыр бойындағы беклербек Едігемен бірге болған және Тоқтамыстың ұлы Қадырберді жақтастарына оның мекендеген орнын айтып берген, нәтижесінде Едігені өлтіріп тастады. Алтын Орда ханы Ұлық Мұхаммедтің әкесі. Әдебиет *
Лиам Макдональд

Лиам Макдональд (; 21 ақпан 2005, Торонто, Онтарио, Канада) — канадалық актер. «Дайынсың ба әлде жоқ па» фильміндегі Джорджи рөлімен, «Миссис Америка» мини-сериалындағы Энди Шлафлай рөлімен және «Үміт шақырған кезде» телесериалындағы Винсент рөлімен танымал. Ол сондай-ақ, театр сахнасында да өнер көрсетеді. Танымал сахналарының ішінен «Рождество Кэролы», «Бақытсыздар», «Вилли Вонка» мюзиклі, «Көңілді үй» және «Рождество оқиғасы» қойылымдарын алуға болады. Фильмдер тізімі Лиам Макдональд алғаш рет фильмге 2017 жылы түсе бастады. 2017 жылдан қазіргі күнге дейін 11 түрлі рөлдерді сомдады. Марапаттар мен номинациялар Лиам 2018 жылдан бастап 2 түрлі марапттармен 1 рет номинацияланып, 1 рет жеңді. Дереккөздер Сілтемелер * * *
Мұхаммед Герей (тарихшы)

Мұхаммед Герей (, محمد كراى; ? — 1704) — тарихшы, қырым билеушілер әулеті Герейлердің өкілі. Өзі жазған оның толық аты Дербеш Мұхаммед Герей бен Мүбәрәк Герай Шыңғызи (, درويش محمد كراى بن مبارك كراى جنگزى). Ханзада Мүбәрәк Герейдың ұлы және 1691 жылы билік құрған Қырым ханы III Саадет Герейдің інісі. Ол қолжазбасы Вена кітапханасында сақталған және Василий Смирнов зерттеген атауы жоқ тарихи шығарма жасады. 1683-1703 жылдардағы оқиғаларды сипаттайды. Қолжазбада сыртқы оқиғалардан басқа, Қырым хандығының ішкі оқиғалары мен Герейлер арасындағы қатынастар туралы қызықты мәліметтер келтірілген. Мұхаммед Герей тарихшыға фактілерге шын және бейтарап қарау қажеттілігін ерекше атап көрсетеді. Бір қызығы, Хәлім Герей өзінің жақын туысының бұл туындысын айтпайды және білмеуі де мүмкін. Әдебиет * Смирнов В. Д. XVIII ғасырдың басына дейін Осман порттарының билігіндегі Қырым хандығы. / По изданию "Крымское ханство XIII—XV вв. — М.: «Вече», 2011.
Хәлім Герей (тарихшы)

Хәлім Герей (, حليم كراى;) 1772-1823) — қырымтатарынан шыққан түрік тарихшысы, Қырым билеушілері әулеті Герейлердің өкілі, Шахбаз Герейдің ұлы. Оның «Гүлбюн-и ханан» атты тарихи шығармасы қазақша «Хандардың гүлзары немесе Қырым тарихы», «Хандардың қызғылт гүлзары немесе Қырым тарихы» деп аударылған. Бейнелі атау оның өлеңде болғандығына негіз болды, бірақ іс жүзінде композиция өте прозалы. Онда 44 қырым ханының өмірбаяны бар, 1811 жылы құрастырылған және Ыстанбұл екі рет басылған (1870 және 1909 жылдары). 1909 жылғы басылым - бұл қырық татар жазушысы Әбіләкім Илмидің классикалық осман тілінде жазылған түпнұсқа мәтінін XIX—XX ғасырлардың басында қолданылған жаңа осман тіліне аудармасы және кең түсіндірмелермен қамтамасыз етілген. 2004 жылы кітаптың орыс тіліндегі аудармасы жарық көрді (басылымда Әбләким Илмидің редакциялауымен мәтін араб мәтінінен латын графикасына және орыс тіліне аудару, транслитерация және аударма қырым филологы Кемал Үсейіновтің мәтінімен берілген). Ол Диван атты өлеңдер жинағын шығарды, онда өзіне таныс сарай өмірін суреттеді. Әдебиет * В. Д. Смирнов. «XVIII ғасырдың басына дейін Осман порттарының билігіндегі Қырым хандығы». «[http://krimoved.virtbox.ru/books/krimskoe-hanstvo.html Крымское ханство XIII—XV вв.]» басылымымен, Мәскеу, «Вече», 2011 * [https://web.archive.org/web/20190420052022/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2005_2%2F08%2F08_2%2F Ілияс Мүстакимов, Римма Баязитова. Ұлық Мұхаммед ханның саяси өмірбаянына]
Хоакин Корреа

Карлос Хоакин Корреа (; 13 тамыз 1994 жыл, Хуан-Баутиста-Альберди, Тукуман) — аргентиналық футболшы, Аргентина Ұлттық футбол құрамасы мен "Лацио" клубының жартылай қорғаушысы. Карьерасы "Эстудиантес" клубының түлегі. 2012 жылы кәсіпқой карьерасын бастады. 2015 жылы 9 қаңтарда "Сампдорияға" ауысты. Бір маусымда Италия чемпионатында 31 кездесуде алаңға шықты. 2016 жылы 10 шілдеде "Севилья" футболшысы атанды. 2018 жылы Италияға оралып, "Лацио" клубымен бес жылдық келісім шарт жасасты. Жетістіктері «Лацио» * Италия кубогы: 2018/19 * Италия суперкубогы: 19/20 Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.national-football-teams.com/player/68273.html Профилі]
Орбей

(Перекоп бекінісі) - орбейдің тұрақты резиденциясы]] Орбей — Қырым хандығындағы лауазым мен атақ, мемлекете маңыздылығы жағынан төртінші лауазым. Қырым хандығы жағынан Орқапының (Перекоп бекінісі) бастығы (бекіністің негізгі гарнизонын Осман империясының янычарлары құраған). Әдетте, оны Герейлер руының кіші тармақтар өкілдерінен хан тағайындады (яғни Шыңғыс хан ұрпағына тиесілі болды). Орбей соғысты бастау туралы шешім қабылдайтын Қырым хандығы Күшүк диванының (Кіші мемлекеттік кеңесінің) міндетті мүшесі болды. Тарихы Орбей солтүстік Қара теңіз аймағының шекара жерлерін күзетіп, Қырымнан тыс жерлердегі ноғай ордаларында жағдайды бақылап отырды. Ол Перекопта өмір сүрді, онда ол өзін және «бес евли» элиталы татар атты әскер жасағын (яғни бес үйден кірісі бар жауынгерді, мүмкін ауыр атты әскерді) тұз саудасы мен жиналған баж салығынан түскен кірістермен тіршілік етті, бұдан басқа оған жеңіл атты әскерді құрайтын айналасындағы ноғай жәрдемші әскері бағынды. Орқапының негізгі гарнизоны және артиллерия османлы яниссарларының бағынуына әскери қауіп төнген жағдайда, егер өзі әскерге бармаса, Кефеден осман паша рұқсат беруі керек еді. 1666 жылы Орқапы бекінісі мен қорғанына барған саяхатшы Евлия Челеби бекіністерге, гарнизонға және Орбейдің өзіне осындай сипаттама қалдырды: Орбей дереккөздері арқылы танымал * Мехмет Герей, Фатих Герей ханның ұлы * Шахбаз Герей * II Селәмет Герей Әдебиет * * * * * * *
Диуан (Қырым хандығы)

Диуан немесе дуан — биліктің атқарушы, заң шығарушы және сот тармақтарының атқарымдарын біріктірген жоғарғы билік - Қырым хандығының мемлекеттік кеңесі. Оның құрамына хан, мүфти, қалғай, нұреддин, бей, уәзір, қазәскер, қазнадар басы, дәптерлер басы және басқа да мәртебелі адамдар кірді. Диуан соғыс және бейбітшілік жариялау, шет мемлекеттерге әскери көмек көрсету сияқты мәселелер бойынша соңғы шешімдер қабылдады. Диуан жоғары юрисдикциядағы сот болды, онда азаматтық және қылмыстық істер, сондай-ақ мырзалар арасындағы даулар бойынша істер қаралды. Өлім жазасын тек Диуан ғана қабылдай алды. Диуанда, әдетте, қызметке кіру немесе одан Қырым ханын алып тастау тәртібі орын алды. Қазәскер мүфтінің шешімімен үкім жариялады, ал хан бұйрық шығарды. Диуан хан сарайы мен сарайына бөлінген ақшаның мөлшерін анықтады. Күшүк Диуан (Кіші Диуан) - адамдар саны аз топ кеңесі (хан, қалғай, нұреддин, орбей, серәскерлер, уәзір, қазәскер, бес би) әскери жорықтарға қатысты шешім қабылдады. Диуанның шешімі қандай құрамна тұратындығына қарамастан барлық қырым татарларына міндетті болды. Сілтеме * [https://web.archive.org/web/20100602235542/http://www.cidct.org.ua/ru/publications/Ocherki/9.html Чубаров Е. Қырым хандығының мемлекеттік және әлеуметтік құрылымы]
Өмір сапары

«Өмір сапары» — 1842 жылы Томас Коул салған, адам өмірінің төрт кезеңін бейнелейтін суреттер топтамасының жалпы аты. Суреттерді сатып алған тұлғалар оларды көрмеге қоюға шектеу салғандықтан, Томас Коул топтаманың көшірмесін жасап алған болатын. Бүгінгі күндері топтаманың бірінші нұсқасы Нью-Йорк штатындағы Утикада сақтаулы тұрса, екінші нұсқасы Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында орналасқан. Суреттер «Балалық шақ» (Childhood), «Жастық шақ» (Youth), «Есейгендік» (Manhood) және «Кәрілік» (Old Age) деп аталатын төрт суреттің әрқайсысында өзен бойымен қайықта жүзген адам және оның қамқоршы періштесі бейнеленген. Әр суретте қоршаған орта мен өзен ағысы, сондай-ақ адамның өзі өзгеріп отырады. Суреттердің ұзындығы 194-198 см, биіктігі 133-134 см. ;Балалық шақ Бірінші суретте басты кейіпкер бала кейпінде бейнеленген. Қайық қараңғы жартасты үңгірден шығып келе жатыр, су беті тегіс, айнала гүлденіп жатыр. Қайықтың алдыңғы жағында алтын мүсіншелер бар, ілгерідегісі құм сағатын ұстап тұр. Суретте жарқын түстер пайдаланылған. ;Жастық шақ Екінші суретте көрініс кеңейтіліп көрсетілген. Санасы өскен бас кейіпкер қайықтағы румпельді енді өзі ұстап тұр, ал періште оның сапарын жағадан бақылап жатыр. Адамның тұрысында жігерлілік байқалады, оның зейіні алыстағы ақ бұлттардан құралған қамалға бағытталған. Кейбір өнертанушылардың пікірінше, суреттегі адам Американы кейіптейді деп түсінген. ;Есейгендік Үшінші суретте бұлыңғыр бояулар басым келеді. Өзен ағысы қарқынды болып, айнала дауылдатып кеткен, аспанды қара бұлттар басқан. Жағасы өскен шөп-ағаштан айырылып, жартастарға толы болып кеткен. Алыста аспаны ашықтау бір жер көрініп тұр, оған шатқалдан өтіп жетуге болатын сияқты. Адам жиған мүлкісімен сапарын жалғастыруда, ол дұға қылып, аспаннан дұрыс жол сілтеуді сұрайды. ;Кәрілік Төртінші суретте құм сағат ұстаған мүсінінсіз де, румпельсіз де қалған қайықта қатты қартайған адам бейнеленген. Өзен тынышталып, "мәңгілік суларына" құйып келеді. Қартқа жақындаған періште оны жұмаққа шақырып жатыр. Артында жалаң тастар қалды, алдыда тек жарықтық бар. Сапары аяқталуға шақ қалған қарттың жүзі де жарқын әрі тынық. Дереккөздер
Түйетөбе ескерткіші

«Түйетөбе» ескерткіші — 1930-1950 жж. саяси қуғын-сүргін құрбандарына орнатылған ескерткіші. Географиялық орны Ескерткіш Ақтөбе қаласы Пригородный ауылынан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Сипаты Тас белгіде «Жазықсыз жазаланғандар рухына тағзым», «Жертвам репрессии 30-50-х годов от благодарных потомков.Смерть Ваша безвинна, память о Вас вечна» деген сөздер жазылған. Тарихы Тарихшылардың есептері бойынша, 30-жылдардағы репрессия кезінде Ақтөбе облысында сегіз мыңнан астам адам қуғын-сүргінге ұшыраса, оның ішінде екі мыңнан астам адам ату жазасына кесілген. Олардың атылып, көмілгені, кейбіреуінің тіпті Түйетөбенің айналасындағы сайларға лақтырыла салынғаны туралы 1987 жылы ғана белгілі болды. Оны Сергей Гуцаловтың басшылығымен жүргізілген экспедиция кезінде, археологиялық отряд Жаман Қарғалы өзені бойындағы мазарларда қазба жұмыстарын жүргізіп жүрген кезде анықтаған. Көктемгі су тасқыны кезінде адам сүйектері шұңқырдың бетіне шығып қалған еді. Мүрделердің барлығында бас сүйектің желке тұсынан атылған оқ ізі табылған. Жыл сайын 31 мамырда осы ескерткіш-белгі Түйетөбенің басында саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алуға жиналып, олардың рухына құран бағышталып тұрады. Дереккөздер Сілтемелер # https://aktobetv.kz/kz/news/society/tuietobedegi-tagzym # https://www.youtube.com/watch?v-9ZQKr5m5hw&ab_channelAQTOBETV%2F%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B # https://yandex.kz/maps/org/218267079358/?langkk&ll57.463555%2C50.441391&z=17
Саскачеван

Саскачеван — Канаданың батысындағы провинция. Канадалық конфедерацияның құрамына қосылған тоғызыншы провинция. Саскачеван жазық далалы провинция болып табылады. Жер аумағы 651,900 км² құрайды, оның шамамен 10 пайызын су беті алып жатыр. Су беті көбінесе өзендерден, суқоймаларынан және 100,000 көлдерден құралған. Провинция астанасы — Реджайна қаласы, ал ең ірі қаласы Саскатун болып табылады. Саскачеван батысында Альбертамен, солтүстігінде Солтүстік-Батыс территорияларымен, шығысында Манитобамен, ал оңтүстігінде америкалық Монтана және Солтүстік Дакота штаттарымен шектеседі. Демография Халық саны Дереккөз: Канада Статистикасы. Ұлты Дереккөз: Канада Статистикасы. Көрінетін азшылықтар мен аборигендер Діні Тілі Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.gov.sk.ca/ Government of Saskatchewan] Провинцияның ресми сайты * [https://web.archive.org/web/20070429180605/http://esask.uregina.ca/home.html Encyclopedia of Saskatchewan] * [https://web.archive.org/web/19981203151808/http://www.sasktourism.com/ SaskTourism] Провинцияның туристтік сайты * [http://www.saskhistoryonline.ca/ Saskatchewan History Online]
София Хайден

София Хайден София Хайден (ағылш. Sophia Hayden; 17 қазан 1868 — 3 ақпан 1953) — америкалық сәулетші және Массачусетс технологиялық институтында архитектура мамандығы бойынша төрт жылдық оқудан өткен алғашқы әйел. Балалық шағы мен білімі София Хайден Сантьягода дүниеге келген. Оның анасы чилилік, ал әкесі американдық болған. Софияның әпкесі және екі ағасы болды. Алты жасында оны Бостонға жіберіп, ол жақта София ата-әжесімен бірге тұрып, мектепте оқыды. Орта мектепте София сәулет өнеріне қызығушылық таныта бастады. София мектеп бітіргеннен кейін отбасымен Ричмондқа көшіп барады, бірақ көп ұзамай ол колледжге түсу үшін Бостонға қайта оралды. Ол колледжді 1890 жылы үздік тәмамдап, сәулет дәрежесін алады. Жоғары білім алғаннан кейін, Хайден әйел болғандықтан сәулетші ретінде алғашында жұмыс таба алмайды да, Бостондағы мектептердің бірінде сызу сабағының мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Мансабы Ең алдымен, Хайден 1892 жылы Дүниежүзілік көрме үшін "Әйел ғимараты" деп аталатын жобаны ұсынуымен, сондай-ақ өзінің алғашқы ғимаратын 21 жасында жобалауымен танымалдыққа ие болды. "Әйел ғимаратының" негізі ретінде ол "Бейнелеу өнері мұражайы" студенттік жобасын — аркалардың, бағандардың, террасалардың және басқа да көптеген классикалық элементтердің күрделі құрылымы бар екі қабатты ғимаратты алды. Дүниежүзілік көрмеде Хайден әйел сәулетшілерге арналған он үш орынның бірінші орынын иеленді. Ол өзінің жобасы үшін 1000 доллар ұтып алды, ал ер сәулетшілер дәл сондай ұқсас жобалар үшін 10 000 доллардан алып жатты. "Әйел ғимаратын" салу кезінде Хайден жасаған жобаның жоспары үнемі бұзылып отырды. Өзгерістерді зайырлы дива Берта Палмер басқаратын Құрылыс комитеті талап етті. Нәтижесінде София комитет бұйрығы бойынша жобадан босатылып, өзі жобалаған ғимарат құырылысы оның қатысуынсыз аяқталды. Алайда, бұл қақтығыста Хайденді басқа әріптес сәулетшілер қолдады. Көптеген сәулетшілердің ашық қолдауы мен жанашырлығына қарамастан, қоғам оның реніші мен озбырлыққа наразылығын әйелдердің құрылысты басқара алмауы ретінде қабылдады. Бірақ соңында екі жақ татуласып, оның ғимараты "Стильдің нәзіктігі, сәулеттік талғамы, интерьердің мейірімділігі мен әсемдігі" үшін марапатталды. Осы оқиғадан кейін Хайден ешқашан жетекші сәулетші ретінде жұмыс істеген жоқ. Алайда, 1894 жылы ол АҚШ-тағы әйелдер клубы үшін мемориал ойлап тауып, жобасын жасады. Дегенмен кейіннен ол бәрібір салынбады. Сәулет өнерінен кеткеннен кейін София өнермен айналысты, күйеуі мен өгей қызымен тыныш өмір сүріп, 1953 жылы инсульттан кейін пневмониядан қайтыс болды. Танымал мәдениетте "Уақыттан тыс" телехикаясының бір эпизодында оны Кэтрин Каннингэм (Katherine Cunningham) сомдайды. Жарияланымдары * «Abstract of Thesis: Sophia G. Hayden, 1890» Technology Architectural Review 3. * «The Woman’s Building» Rand McNally and Company’s A Week at the Fair, Chicago: Rand McNally, 1893. Дереккөздер
Юдит Лейстер

Юдит Янс Лейстер (, 28 шілде 1609 ж. — 10 ақпан 1660 ж.) — Нидерландтық алтын ғасыр суретшісі. Ол портрет және натюрморт жанрында суретші. Оның жұмыстарын замандастары жоғары бағалағанына қарамастан ол қайтыс болғаннан кейін, оның туындылары ұмытыла бастады. 1893 жылға дейін оның барлық туындылары Франс Халске немесе оның күйеуі Ян Миенс Моленерге тиесілі болды. Тек 19 ғасырдың аяғында ғана оның көркемдік қабілеттерін мойындай бастады. Өмірбаяны Лейстер сыра қайнатушы мен тігіншінің отбасында дүниеге келді. 1633 жылы ол Харлем Суретшілер одағы - Әулие Лука гильдиясына қабылданды. 1636 жылы ол суретші Моленарға үйленіп, жағдайларын жақсарту мақсатында Амстердамға көшеді. Лейстер мен Моленарға бес баланы дүниеге алып келеді. Оның жұмыстарының басым бөлігі, оның күйеуге шықпай тұрған кезінде Шығармашылығы Лейстердің портреттерде, натюрморттарда және жанрлық кескіндеме жұмыстарында суретші Франс Халстың әсері байқалады (Лейстер оның шәкірті болған деген болжамдар бар). Ол Харлемдегі әулие Лука гильдиясының мүшелері қатарындағы алғашқы әйел болды. Оның бірнеше картиналарында 1620-1630 жылдардағы кескіндеме өнері үшін жаңа бағыт болған үй жұмыстарымен айналысатын әйелдердің суреттері бейнеленген. Мұрасы Джудит Лейстердің жұмысын сақтайтын мұражайларға Амстердам мемлекеттік мұражайы; Гаагадағы Маурицхейс; Харлемдегі Франс Хальс мұражайы; Париждегі Лувр; Лондондағы Ұлттық галерея; және Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы кіріді. Әдебиеттер * Harris A.S., Nochlin L. Women Artists: 1550—1950 . New York: Los Angeles County Museum of Art; Knopf, 1976. * Fox Hofrichter F. Judith Leyster: a woman painter in Holland’s Golden Age. Doornspijk: Davaco, 1989. * Chadwick W. Women, Art, and Society. London: Thames and Hudson, 1990. * Welu J.A., Biesboer P. Judith Leyster: a Dutch master and her world. Zwolle: Waanders Publishers; Worcester: Art Museum, 1993. * Fraser A.I. Judith Leyster. Indianapolis: Indianapolis Museum of Art, 1995. Дереккөздер
Ұлу тұмандығы

Ұлу тұмандығы — термоядролық отынын жоғалтып, ақ ергежейлі жұлдыздың орнында пайда болған Жерге ең жақын ерекше аспан объектілерінің бірі. Ашылу тарихы Геттинген университетінде Гаусстың көмекшісі ретінде жұмыс істей отырып, 1824 жылы неміс астрономы Карл Людвиг Хардинг бұрын белгісіз ғаламшарлық тұманды тапты. Кейінірек ол ашқан нысан NGC 7293 атауымен Жаңа бас каталогтың бірінші басылымының тізіліміне кірді. Белгілі фактілер Еуропалық астрономдар түсірген фотосуретте бұл ғаламшарлық тұмандық бізге ашық кеңістікке ұқсайды, бізге кеңістіктің тереңінен қызығушылықпен қарайды дейді. Бұны журналистер Құдайдың көзі деп ойлап тапқан атау қойды. Оның қабығының сыртқы қабаты тартымдылығы төмендегеннен кейін кеңістікте шашыраңқы. VISTA инфрақызыл фотосуреті суық газ жолақтарын, шаңнан және иондалған қоқыстардан пайда болған күрделі түсті өрнектерді анықтайды. Біздің жүйеден 650 жарық жыл қашықтықта орналасқан тұмандық бізге сөнген жұлдызға айналған спиральды жолақтар ретінде көрсетіледі. Үлкен көздің өлшемі 2,5 жарық жылына жетеді. Жұлдыздан қалған ақ ергежей ультракүлгін сәулелерін қатты шығарып, қоршаған кеңістікте молекулалық газдың жарқырауын тудырады. Бақылау жері Ұлу тұмандығы үлкен зодиакальды Суқұйғыш шоқжұлдызында орналасқан. Оны төмен қуатты телескоппен көруге болады. Бізге жақын орналасқаннан және оны қалыптастырған жұлдыз бен Күннің эволюциялық жолының ұқсастығына байланысты ғалымдар тұмандылықты мұқият зерттеп жатыр. Суқұйғыш шоқжұлдызында орналасуы Аризондық "Китт-Пикк" астрономиялық обсерваторияның арқасында объекттің кеңісікте кеңею жылдамдығын есептелді. Нәтижесі 31 км/с болды. Бұл зерттеулер Ұлу тұмандығының жасын - 10,600 жылды өте дәл есептеуге мүмкіндік берді. Көптеген жоғары ажыратымдылықтағы суреттер мен сипаттамаларды ESO Параналдық обсерватория түсірген. VISTA телескопындағы арнайы детекторларды пайдаланып, ғалымдар инфрақызыл диапазонында суреттер түсірді. Бұл әдіс ыстық қабаттардан өтіп, суық молекулалық газдың орналасуы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Шада Насер

Шада Насер (Arabic: شدا ناصر‎) (1 мамыр 1964, Йемен, Аден) — Йеменнен шыққан және Йемен соттарында жүзін ашқан алғашқы заңгер әйел. Ол Прагадағы Карлов университетінде құқық оқып, заңгер болып шыққан (1989). Йеменнің Солтүстігі мен Оңтүстігін біріктіру кезінде, адам құқығын қорғаушы ретінде жұмыс істеуге Йеменге оралды. 1996 жылы ол басқа үш әйел заңгермен бірге Йемен астанасы, Сана қаласында, тек әйелдер жұмыс істейтін заң фирмасын құрды. Ол өз жұмысын Йемендегі әйелдер құқығын қорғауға арнайды. Жүргізген істері Насердің клиенттерінің арасында, Сана қаласының орталық түрмесінде отырған әйелдер де болды. 2005 жылы Насер, жеткіліксіз дәлелдерге қарамастан, күйеуін өлтірді деп айыпталған және кәмелетке толмағанына қарамастан (16 жасында, бұл Йемен заңы бойынша тыйым салған), ату жазасына кесілген жас әйел тұтқынды қорғады. Күзетші оны зорлағаннан кейін, қыз түрмеде жүкті болып қалды. Президенттің бұйрығы қызды өлім жазасына кесуге бірнеше минут қалғанда оның өмірін сақтап қалды. Йемендегі балалар некесінің қарсыласы, ол бір жыл бұрын, отбасысы мәжбүрлеп үйлендірген, орта жастағы ер адаммен ажырасуға арыз берген 10 жасар Нуджуд Алиді 2008 жылдың сәуірінде қорғады. Али, күйеуі онымен жыныстық қатынасқа түспеуге уәде бергеніне қарамастан, оны үнемі ұрып-соғып, зорлағанын мәлімдеді. Сот Нуджуд Алиге бірнеше аптаның ішінде ажырасуға рұқсат берді. Бұл оны сол кездегі әлемдегі ең жас ажырасқан қылды. Әлидің тарихи ісі Йемендегі басқа жас келіншектерді ажырасуға шақырды. Марапаттар 2008 жылы Шаде Насер және ол ажырасу турласы іс бойынша қорғаған Нужуд Али екеуін Гламур журналыны «Жыл Әйелдері»(ағылш. Women of the Year) номинациясын тарту етті және бұған қоса «Балалардың дауысың қолдаушы» Гламур марапатын алды (ағылш. Glamour Award for the Voice of the Children). Дереккөздер
Аносмия

Аносмия — иіс сезу түйсігінен айырылу немесе иіс сезудің тұрақты төмендеуі. Әдетте бұл иіс сезу рецепторлары немесе бас миының зақымдануынан болады, бірақ сонымен бірге туа біткен аносмия да кездеседі. Түрлері мен пайда болуы Аносмия туа бітуі және жүре пайда болуы мүмкін. Жүре пайда болған аносмия жүйке жолдарының зақымдалуымен (вирустық аурулардың нәтижесінде), мидың кейбір зақымдануымен, сондай-ақ ринит және басқа аурулармен ауа өткізгіштігінің бұзылуымен байланысты болуы мүмкін. Аносмияның нейрогендік түрі өте сирек кездеседі. Оған бастың маңдай бөлігінің жарақаты немесе мидың фронтальды лобтарындағы ісік, химиялық реагенттермен улану әкеледі. Иіс жоғалудан басқа, дәм сезу қабілеті күрт төмендейді. Аносмияның асқынуын көптеген аурулар тудыруы мүмкін: жіті инфекциялық аурулар, созылмалы іріңді синусит, энцефалит, есту жүйкесінің невриті (әсіресе инфекциялық этиология), ми ісігі, мұрын жарақаты, иіс сезу нервтерінің жарылуына әкелетін этмоидты сүйектің сынуы. Сонымен қатар, аносмия атропинмен, морфинмен, тіпті никотинмен уланған жағдайда пайда болады. Диагностикасы Көптеген клиникалық зерттеулерге негізделген, дұрыс диагноз қою өте маңызды, өйткені аносмия өлімге әкелетін аурудың жалғыз белгісі болуы мүмкін. Аурудың мүмкін себептері * Бас миының зақымдануы; * Иіс сезу жолдарының дамымауы; * Мұрынның хош иісті шырышты қабығының аурулары: мұрын ісіктері, қабыну аурулары (ринит, синусит немесе суық); * Мұрын полипі; * Ортаңғы ісіктер немесе алдыңғы бас сүйек шұңқырының басқа көлемдік түзілмелері. * Левидің дене кемістігі; * Паркинсон ауруы; * Covid-19; * Альцгеймер ауруы; * Токсиндер (әсіресе акрилат, метакрилат және кадмий); * Темекі шегу. Сілтемелер [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id39041521#pos5;-88 Аносмия] [https://kk.evidentista.org/anosmia-6675 АНОСМИЯ: БЕЛГІЛЕРІ, САБАҒЫ ЖӘНЕ ЕМІ]
Дина Исламбекова

Дина Нурланқызы Исламбекова (10 тамыз 2000 жылы, Шымкент, Қазақстан) — қазақстандық боксшы. 2019 жылғы Әлем Чемпионатының жүлдегері. Мансап Дина Исламбекова ересектер арасындағы турнирлерде 2019 жылы дебют жасаған. Қазан айында Ұлан-Удэ қаласында өткен Олимпиада алдындағы Әлем Чемпионаты қазақстандық спортшы төрешілердің бірауыздан қабылдаған шешімі бойынша қытайлық спортшы Ян Сяолиден жеңіліп, жартылай финалдық жекпе-жекті аяқтады. Нәтижесінде бокстан әйелдер арасындағы XI Әлем чемпионатында, мансабындағы бірінші болып ол қола медальға ие болды. Ескертпелер Сыртқы сілтемелер * [https://boxrec.com/en/amateurboxer/900506 Статистика боёв]
Хадижа Ариб

Хадижа Ариб (арабша: خديجة عريب, голландиялық дыбысталуы: [xaːˈdiʒaː aːˈrip]; 1960 жыл 10 қазан) — Марокко-голланд саясаткері, 2015 жылдың 12-желтоқсанынан бастап Нидерланд Өкілдер Палатасының спикері болған. Ол 2016 жылдың 13 қаңтарында ресми түрде сайланды, бірақ 2015 жылдың 12 желтоқсанында Анушка ван Милтенбург қызметтен кеткеннен кейін, ол спикердің міндетін атқарушы болды. Ариб 1998 жылы Нидерландыдағы жалпы сайлаудан кейін өкілдер палатасының мүшесі болды және содан бері 2006-2007 жылдар аралығында аз ғана үзіліспен қайта сайланды. Жастық шағы Хадижа Ариб 1960 жылы 10 қазанда Мароккодағы Касабланка маңындағы Хедами қаласында дүниеге келді. Ол 15 жасында Нидерландыға келді. Оның ата-анасы Шидамдағы кір жуатын жерде жұмыс істеді. Ариб Амстердам университетінде әлеуметтануды оқыды. Саяси мансабына дейін ол мемлекеттік қызметкер, мұғалім және әлеуметтік қызметкер болған. Саясат Ариб Еңбек партиясының мүшесі (Partij van de Arbeid, PvdA) және 1998 жылдың 19 мамырынан 2006 жылдың 29 қарашасына дейін және 2007 жылдың 1 наурызынан Парламент депутаты. Палатада ол нәсілшілдік, кемсітушілік, зорлық-зомбылық, тұрмыстық зорлық-зомбылық және жастарға күтім жасау мәселелеріне назар аударды. Ол (негізінен Бостандық партиясының мүшелері тарапынан) қос азаматтығы және Марокко королі жанындағы консультативтік Комитетке қатысқаны үшін қатты сынға ұшырады. 2012 жылы ол спикер болуға әрекет сәтсіз аяқталды және оның орнына бірінші вице-спикер болды. 2016 жылдың 13 қаңтарында аралық сайлауда спикер болып сайланды, қалған үш кандидатты жеңіп алды. 2017 жылдың 29 наурызында Ариб спикер болып қайта сайланды, ол осы лауазымға жалғыз үміткер болды. 2017 жылғы сайлаудан кейін Ариб Эдит Шипперсті ақпараттандырушы ретінде таңдады, оның рөлі басқарушы одақтарды зерттеу болып табылады.[https://www.politico.eu/article/rutte-in-pole-position-as-dutch-consider-coalitions/ Rutte in pole position as Dutch consider coalitions] Шипперс қызметтен кеткеннен кейін Ариб бұл лауазымға Тьенк Виллинк мен Геррит Залмды тағайындады. Саяси ұстанымдары Жумыс барысында Ариб Нидерландыда мигрант болып шыққан әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту үшін күресті. Ол Нидерландыдағы Марокко әйелдер қорының негізін қалаушылардың бірі және президенті. 1989 жылы ол Марокко қоғамындағы әйелдердің жағдайына қатысты мәселелерді көпшілікпен талқылағаннан кейін үш баласымен бірге Мароккода түрмеге жабылды. Голландияның Сыртқы істер министрлігінің араласуынан кейін оған Нидерландыға оралуға рұқсат етілді. Библиография * 1992: Marokkaanse vrouwen in Nederland * 2009: Couscous op zondag * 2011: Allah heeft ons zo gemaakt Дереккөздер
Дон Маклин

Дон Маклин — америкалық әнші, ән жазушы, композитор. 1971 жылғы «American Pie» атты рок-н-ролл ұрпағына арналған өлеңімен әлемге танылып шықты. Кейін әйгілі кескіндемеші Ван Гогқа бағышталған «Vincent (Starry Starry Night)» өлеңі, «Wonderful Baby», «And I Love You So», «Castles in the Air» сияқты өлеңдері де шыққан. 2004 жылы оның есімі Ән жазушылардың даңқ залына енгізілді. Альбомдары Дереккөздер
Көктерек ауылдық округі (Сарыағаш ауданы)

Көктерек ауылдық округі – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы әкімшілік бірлік. Тарихы 2023 жылы Көктерек кенті мен Құркелес ауылдық округінің Дархан ауылынан Көктерек ауылдық округі құрылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Көктерек кенті мен Дархан ауылы кіреді. Орталығы — Көктерек кенті. Дереккөздер