kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нейрогистология

Нейрогистология (neurohistologia, грек, neuron — нейроцит, жүйке клеткасы, histos — ұлпа, logos — ілім) - жүйке жүйесі мүшелерінің микроскопиялық қүрылысын, гистофизиологиясын зерттейтін гистология ғылымының бөлімі. Итальян ғалымы К. Гольджи күміс тұзымен препараттарды өндеу (импрегнациялау) әдісі арқылы нейроциттер цитоплазмасында Гольджи аппаратының бар екендігін ашты. Осы әдісті және басқа да әдістерді қолдана отырып Р. Кахаль жүйке жүйесін жете зерттеп, нейрогистологияның негізін қалады. К. Гольджи мен Р. Кахальға жүйке жүйесін зерттеген ғылыми жұмыстары үшін 1906 жылы Нобель атындағы сыйлық берілді. Дереккөздер
Ауыр қаза

«Ауыр қаза», Әуезовтің мақаласы. «Қазақ әдебиеті» газетінің 1956 жылғы 18 мамырдағы санында жарияланған. Әуезовтің «Уақыт және әдебиет» (1962, 394-400-беттер), 12 томдық (12-том, 1969, 156-159-беттер), 20 томдық (19-том, 1985, 356-359-беттер) шығармалар жинағына енген. Мақала орыс жазушысы А. Фадеевтің қайтыс болуына қазанама ретінде жазылған. Көрнекті орыс жазушысының адамшылық, азаматтық, қайраткерлік, суреткерлік ерекше қасиеттері, жанының таза, мөлдір әсемдігі, талғампаздық, талапшылдығы, шыншыл, әділдігі, дарқан мінезділігі, үлкен, өр мінезді басшылық қабілеті, сегіз қырлы, терең сырлы сипат қасиеттері аса мейірімді тебіреніс, толғаныспен сипатталған. :«Оның ұзақ жылдардағы үздіксіз талап, табыс өмірі өзі де бір ұзақ аққан ырыс өзеніндей болатын. Жақын жағасын да, өңір-өлкесін де ол өзен байытып, көгертіп аққан болатын. Ол өзі көмген ұрықтан дәні толы талай-талай жемістер тудырған» деп, ұлы орыс қаламгерінің жан жомарттығын, көңіл шуағын, жүрек жылуын асыра бағалаған. Автор өзінің «Абай» романының тұсында «қолжазба күйінде және орысшаға тек подстрочник дәрежесінде аударылған қалпында да» қатты көңіл бөліп, көп ақыл қосқанын ерекше атап көрсеткен. Дереккөздер
Алкмеон Кротондық

{{Ambox }} Алкмеон Кротондық (б.з.д. VI ғасырдың сонында, V ғасырдың басында өмір сүрген) — морфологияның, оның ішінде анатомияның ғылым ретінде қалыптасып дамуына және оның грек терминологиясының (атауларының) қалыпгасуына үлкен үлес қосқан көне Грекия ғүламасы. Алкмеон адамзат тарихында бірінші болып ғылыми анатомиянын негізін қалаған ғалым, дәрігер, философ, Кротондық медицина мектебінің өкілі. Ол жануарларды ғылыми мақсатта алғаш рет сойып зерттеп, дене мүшелерінің жануарлар организміндегі маңызы туралы сол заманға сай терең мағыналы ғылыми тұжырымдар жасаған. «Табиғат туралы» атты еңбегінде «адам денесі — қарама-қарсылықтардың үйлесімді жүйесі» деп танып, өзінің табиғи пәлсапалық концепциясын алғаш рет үсынған. Дереккөздер
Холинергиялық нейроциттер

Холинергиялық нейроциттер (холинергические нейроциты) — қызметі парасимпатикалық жүйке жүйесінің қызметіне сәйкес келетін гормондар бөлетін жүйке жасушалары. Холинергиялық нейроциттерге гипоталамус тың алдыңғы жұп супраоптикалық және паравентрикулалық ядроларын құрайтын ірі нейросекреторлы мультиполярлы нейроциттері жатады. Аталмыш ней-роциттердің эндоплазмалық торында протеиндік (нонапептидтер) нейрогормондар түзіледі. Олар: вазопрессин және окситоцин гормондары. Бұлгормондар адам мен жануарлар мүшелері құрамыңдағы бірыңғай салалы ет ұлпасының қабықтары мен қабаттарына әсер етеді. Вазопрессин және окситоцин гормондары өздерін бөлетін гипофиздің нейросекреторлы нейроциттері аксондары бойымен жылжи ағып, гипофиздің медиальды дөңесі мен гипофиз аяқшасы арқылы гипофиздің артқы бөлігі — нейрогипофизге өтіп, ондағы қан капиллярлары қабырғасымен жанаса орналасқан ұсақ соңғы денешіктер (Херринг денешіктері) қуыстарында жиналады да, кейіннен олар организмге керекті мөлшерде соңғы денешіктерден қанға өтеді. Дереккөздер
Сикхалар

Сикхалар - XV-XVI ғғ. Үндістандағы мұсылмандар мен үнділіктерді біріктіруге шақырған жаңа ілім негіздерін уағыздаған Нанак есімімен байланысты ілім, ол сикхалар ілімінің негізін қалаушы болып есептеледі. Нанак ислам дінінен құдай - бұл жақсылық пен махаббат, жетекші гурудің басшылығымен құдаймен бірігуге ұмтылу қажет идеясын алды. Сикха - оқушылар, яғни гуру Нанак ізбасарлары дегенді білдіреді. Сикхалар барлық адамдардың құдай алдында теңдігін, осыдан келіп касталық жікке бөлушіліктен толығымен азаттықты уағыздады. Сикхалар касталық пен брахмандарға, олардың салт-жораларына қарсы. Олар әйелдер мен еркектердің өмірге белсене араласуын уағыздады. Гуру Нанак каста бүғауынан босаудың белгісі ретінде ортақ асхана мен ортақ тамақтану принципін енгізген. Сикхалар мешіт сияқты гурдваларда жиналатын болған. Гуру Нанак әйелдер теңсіздігіне, көп әйел алушылыққа және өзін-өзін өртеуге қарсы шықты. Гуру Нанак пен оның ізбасарларының уағыздары Пенджаб түрғындарының арасында кеңінен тарады. Барлығы Сикхалар бір-бірін ауыстырған 10 ұстаз-гуруды мойындайды. Кейін Сикхалар - діни сектасы қалыптасып, ал оларды моңғол императорларының қолдауына байланысты беделі мен ықпалы да күшейеді. Сикхалар сектасы өздерінің ерекше ережелері бар көптеген адамдардың қауымдастығына айналады. Сикхалар күшеюі, діни-саяси қауымдастыққа айналуы моңғол императорларының оларға деген қатынасын өзгертеді. Сикхалар қауымдары мен олардың жетекшілер қудаланып, қатаң жазалана бастайды. XVII ғ. 9 гуру өлтірілген. Сикхалар - әлі күнге дейін Үндістандағы белсенді этноконфессионалдық қауым. ImageSize = width:1100 height:200 PlotArea = left:105 bottom:65 top:0 right:55 Alignbars = justify DateFormat = yyyy Period = from:1469 till:1708 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:1 value:green legend:1469-1539 id:2 value:gray(0.40) legend:1504-1552 id:3 value:orange legend:1479-1574 id:4 value:blue legend:1534-1581 id:5 value:purple legend:1563-1606 id:6 value:green legend:1595-1644 id:7 value:gray(0.40) legend:1630-1661 id:8 value:orange legend:1656-1664 id:9 value:blue legend:1621-1675 id:10 value:purple legend:1666-1708 Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = increment:20 start:1469 BarData = bar:Nanak text:"Гуру Нанак" bar:Angad text:"Гуру Angad" bar:Amar text:"Гуру Amar" bar:Ram text:"Гуру Ram" bar:Arjan text:"Гуру Arjan" bar:Hargobind text:"Гуру Hargobind" bar:Har text:"Гуру Har Rai" bar:HarK text:"Гуру Har Krishan" bar:Tegh text:"Гуру Tegh Bahadur" bar:Gobind text:"Гуру Гобинд Сингх" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(12,-6) bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1 bar:Angad from:1504 till:1552 color:2 bar:Amar from:1479 till:1574 color:3 bar:Ram from:1534 till:1581 color:4 bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5 bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6 bar:Har from:1630 till:1661 color:7 bar:HarK from:1656 till:1664 color:8 bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9 bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10 Дереккөздер
Татьяна Ивановна Афанасьева

Татьяна Ивановна Афанасьева (1918-1989), суретші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1959 жылдан бастап Қазақстанда тұрып, еңбек етті. Алматыдағы орыс драма театрында 40-қа жуық спектакльді көркемдеді. Соның ішінде Қазақ драма театрында М. Әуезов пен Ә. Әбішевтің «Намыс гвардиясы» драмасы бойынша қойылған спектакльді безендіріп (режиссері А. Мадиевский), сахнаға шығарды (1965). Дереккөздер
Абайдың өмірі, Абайдың шығармалары

«Абайдың өмірі, Абайдың шығармалары», Әуезовтің мақаласы. Әуезов пен М. Жолдыбаевтың «XX ғасыр мен XX ғасыр басындағы казак, әдебиетінің оқу құралы» жарияланған (1933, 7-сыныпқа арналған, 79-99-беттер). Авторулы ақынның өмірі, өскен ортасы, тәлім-тәрбие алған айналасы туралы егжей-тегжейлі баяндап, шығармаларын тақырыпқа бөліп қарастырған; олардың мазмұн-мағынасы оқушылардың ұғымына түсінікті болу жағын көздеп, көптеген өлеңдерінен үзінділер келтірген. Дереккөздер
Бақтығали Бейсенов

Бейсенов Бақтығали (1889 жыл, Орал облысы, Ілбішін уезі, Қызылжар болысы, 5-ауылы (қазіргі Ақжайық ауданы) - 25 ақпан, 1938 жыл, Орал қаласы) - - Батыс Алашорда қайраткері, алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі. Өмірбаяны * Болыстық орыс-қазақ мектебін бітірген. * қалалық Романов орыс-қазақ училищесін, осы училище жанындағы жоғары оқу орнына даярлайтын қосымша сыныпты бітірді (1901). * 1902-1910 жылдары Орал реалдық әскер училищесінде оқыды. * Училище оқушылары Ғ.Есенғұлов, И.Қашқынбаев, Ы.Шұғыловтармен бірге 1-орыс төңкерісі тұсында «Фикер» газеті маңына ұйысқан қазақ кадеттер партиясына ниеттес болғаны үшін жандарм бақылауына ілікті. * 1910 жылы тамызда Саратов университеті медицина факультетінің 1 -курсына қабылданды. Арнаулы талапқа сәйкес 1911 жылы Орынбор халық ағарту округінің сынақ алу комитетінде латын тілінен балалар гимназиясының 8-сыныбы көлемінде сынақ тапсырып, оқуын жалғастырды. * 1-дүниежүзілік соғысқа байланысты оқу курсының тоғыз семестрін мерзімінен бұрын аяқтады. * 1917 жылы Саратов университетінің [медицина факультетін бітірген. * Орал облыстык 13-Қызылкүлгін ауылдық-дәрігерлік учаскесінде дәрігер болып істеді. * Болыстық, уездік дәрежеде земство мекемелерін құру қызметіне қатысты. * Батыс Алашорда таратылғаннан кейін, 1920 жылдан бастап Бақтығали Бейсенов Орал облысындағы Калмыков уездік денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі кызметін атқарды. * 1924 жылы Жымпиты уезіндегі Байғұтты ауруханасының меңгерушісі. Одан кейінгі жылдары Жымпиты уездік ауруханасында дәрігер. * 1937 жылы тұтқындалып, 1938 жылы 25-ақпанда КСРО Жоғарғы Соты Әскери коллегиясы «үштігінің» қаулысымен Орал қаласында атылды. 1958 жылғы 14 маусымда Орал облыстық соты қаулысымен ақталды. Өмірбаяны * Әкесі Бейсен сауатты, дәулетті адам болған. * Інілері - Орал реальдық әскер училищесінің түлегі Ишанғали Бейсенов Жымпитыдағы «Ойыл уәлаятының» кіші әскери қызметкерлер мектебін бітіріп, штаб офицері болды, ал Зепқали Бейсенов Ойыл юнкер мектебін бітіріп, Алаш полкінде жүзбасы қызметін атқарды. Дереккөздер
Тіректік жасуша

Тіректік жасуша (поддерживающая клетка)(cytus sustentons, грек, cytus — жасуша, sustentons — тірек) — кейбір мүшелерде тіректік қызмет атқаратын жасушалар. Иіс сезімі мүшесінде, ішкі құлақтағы иірімді мүшеде (кортиев мүшесі), аталық жыныс безінде болады. Дереккөздер
Хондробласт

Хондробласт (chondroblastus, грек, chondros — шемір-шек, blastos — өскін, бастама) — жас шеміршек жасушасы. Ол діңгекті жасушадан түзілген, пішіні сопақша келген жасуша. Хондробласт шеміршек ұлпасын сыр-тынан каптаған шеміршекқаптың (перихондрийдің) төменгі қабатында орналасады. Оның цитоплазмасы РНҚ-ға бай, базафилді боялады. Ол шеміршек ұлпасының жасушааралық затын түзуге қатысып, шеміршектің қалындап өсуін қамтамасыз етеді. Жетілген шеміршек ұлпасында хондробласттар шеміршек жасушалары — хондроциттерге айналады. Дереккөздер
Май жасушасы

Май жасушасы (жировая клетка, липоцит); (lipocytus, грек, lipos —май, kytos — жасуша) — организмдегі қорланған май ұлпасын түзетін жасушалар. Май жасушасын — адипоцит немесе липоцит деп те атайды. Пішіні дөңгелек келген липоцит цитоплазмасында липидтер түзіледі және қорланады. Липоцит цитоплазмасындағы май тамшысының қүрамына, негізінен үшглицерид (триглицерид) және бүдан басқа, фосфолипид, холестерин, бос май қышқылдары кіреді. Липидтер судан— III бояуымен ашық сары, ал осмий қышқылымен кара түске жақсы боялады. Липоциттер негізінен қан тамырлары маңында топтасып жиналады да, май ұлпасын қүрайды. Эмбрионда май жасушасы мезенхимадан дамып жетіледі. Эмбриондық кезеңнен кейін май жасушасы қан тамырлары маңындағы адвентициальды жасушадан жетіледі. Жануарлар организмдерінде май жасушасы ақ және қоңыр май үлпаларын түзеді. Май тамшьшары — қуат (энергия) көзі. Дереккөздер
Тісбайлам

Тісбайлам (периодонт) (periodontium, грек, peri — қасында, маңында, odons — тіс) — тістердің тіс түбірін жоғарғы және төменгіжақ қызылиегі альвеолалары қабырғаларына бекітіп тұратын дөнекер ұлпалық байлам. Ол тығыз талшықты дәнекер ұлпасынан құралған, қан тамырлары мен жүйкелерге бай. Тісбайлам тісті тіс ұяларына бекітумен қатар, оны қоректендіреді. Дереккөздер
Хондроцит

Хондроцит (chondrocytus, грек, chondros — шеміршек, Kytos — К-латынша жасуша) — шеміршек ұлпасының жасушасы. Оның пішіні дөңгелек, сопақ және көпбұрышты болып келеді. Ол шеміршектің жасушааралық затындағы ерекше қуыста (лакун) бір-бірден немесе топталып орналасады. Бір қуыста топталып жатқан хондроциттерді біртекті (изогенді) хондроциттер деп атайды. Жас хондроциттерде эндоплазмалық тор жақсы жетілген. Ол шеміршек ұлпасының жасушааралық затын түзуге қатысады. Дереккөздер
Александр Николаевич Афиногенов

Александр Николаевич Афиногенов (1904, 22 наурыз -1941, 29 қазан) орыс драматургі. 1924 жылы Мәскеу журналистика университетіне оқуға түседі. Осы жылы Александр өзінің алғашқы «Роберт Тим» пьесасын жазды. «Қасқыр жолы» (1928), «Әпенде» (1929), «Алыс шақ» (1935), «Салют, Испания» (1936), «өз балаларының анасы» (1939),«Машенька» (1940), «Қарсаңда» (1941) пьесаларында кеңес адамдарының еңбегін, социализм құрылысын, азамат соғысын бейнеледі. Әсіресе, «Машенька» пьесасы танымал болды. «Алыс шақ», «Салют, Испания», «өз балаларының анасы», «Машенька» деген пьесалары Вахтангов атындағы таетрда өтті. Кеңес дәуірінде интеллигенция санасының өзгеруін суреттеген «Қорқыныш» пьесасын (1930) Әуезов 1934 ж. еркін аударып, Қызылордада кітап етіп шығарды. Жалпы Александрдің стилінде публицистика мен лиризм ұштасып, сабақтаса өрбиді. Әуезовтің 30-жылдары жазған бірқатар драмалық туындыларында (мысалы, «Райхан» т. б.) орыс драматургінің әсері байқалады. Афиногенов Ұлы Отан соғысы жылдары Совинформбюро деген атпен белгілі болған әдебиет бөлімін басқарды. Александр 1941 жылы 29 қазанда фашистердің Мәскеуге әуе шабуылы кезінде қаза тапты. Дереккөздер
Синергетика

Синергетика (грек, synergtikos - біріккен әрекет) — пән аралық сипаттағы ғылым саласы; күрделі жүйелердің өзін-өзін ұйымдастыруы туралы ғылым, синергетикалық әдісті саяси ғылымда қолдану саяси өмірде өзін-өзі ұйымдастырудың күрделі тетіктерін зерттеуге көбірек көңіл бөледі; тепе-тең емес ашық жүйелердегі кооперативтік құбылыстарды зерттейді. Синергетика ұғымын 1971 ж. неміс физигі Г. Хакен енгізген. Синергетика саласындағы зерттеулер күрделі динамикалық жүйелердегі өзін-өзі ұйымдастыру үрдістерін зерттеумен байланысты. Синергетиканың зерттеу объектісі линейлі емес жүйелер. Шынайы жүйелердің басым көпшілігі де - дәл осы линейлі емес жүйелер. Синергетиканың жаңалығы қазіргі саяси дамудың түрақсыз сипатын білдіруінде. Синергетика негіздері И. Пригожинмен, И. Стенгерспен қаланған. Синергетика тұрғысынан әлемнің сан алуан болуы оның даму шарты, сондықтан саяси құбылыстарды талдауда сан алуан факторларды, саясатқа өмірдің басқа салаларының (экономика, экология, мәдениет, әлеуметтік сала, география, демография) ықпал ететінін есепке алу керек. Синергетика кез келген қарапайымдылықты немесе сан алуандылықтың төмендеуін ғылыми зерттеудегі бүрмалаушылық деп қарастырады. Басқаша айтқанда, синергетикалық әдіс зерттеушіні саяси үрдісті талдауда оның құрамдас бөліктерін талдаудан ғана емес, саясатқа саяси емес факторлар ықпалын да есепке алуын міндеттейді. Синергетикалық әдіснаманың негізін тиімділіктің жаңа түрі құрайды - линейлік емес ойлау немесе синергетикалық тиімділік. Синергетикалық теория өзін-өзі дамытушы жүйелерді ашық жүйе ретінде қарастырады. Дереккөздер es:Sinergia
Аллантоис

Аллантоис (allantois; — шұжык, — түр) — ұрықтың артқы ішегінен жетіліп, ұрықтық зәр жиналатын ұрық қабығы — несепқабық; жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың ұрықтарының ұрық қабыршақтарының бірі (бауырмен жорғалаушылардың, құстардың және сүтқоректілердің). Несепқабық — ішкі ұрык қабығы — қағанақ (амнион) пен сыртқы ұрық қабығы — бүрліқабық (хорион) аралығында орналасады. Ол ұрық денесімен жіңішке өзек (урахус) арқылы байланысады. Аллантоис пен хорион бірігіп, аллантохорион бүрлі қабығын құрайды. Бүл қабық арқылы ұрықжолдас (плацента) пен ұрық кіндігін байланыстыратын қан тамырлары өтеді. Құстарда несепқабықтың қан тамырлары ұрық пен сыртқы орта аралығындағы газ алмасуды қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Хроматида

Хроматида (, — түс, — түр) — жасушаның бөліну процесі кезінде хромосомалардың екі еселенуі барысында түзілетін екі нуклеопротеидті жіпшелердің бірі. Жасуша бөлінгеннен кейін хроматида жас жасушаның хромосомасы деп аталады. Дереккөздер
Синистризм

"Синистризм" - франц. sinistre - қатерлі, түнерген, зиянды - М. Дюверже осылайша көппартиялы қоғамдардағы бақыланатын саяси партиялардың біртіндеп солға ысырылуын атайды. Саяси өмірдің бұл құбылысының себебі радикалды бағытта пайда болған партиялардың келе-келе өз радикализмін жоғалтып, саяси спектрде оңға қарай жылжуымен байланысты. Осылайша, тағы құрылған солшыл партиялар өз ізашарларына қарағанда "солырақ" тұрады және барлық партиялық жүйе солға қарай ауады. Дереккөздер
Бердіқожа

Бердіқожа (шамамен 18 ғасырдың соңы – 19 ғасырдың ортасы) - жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің атасы. Құнанбай Бердіқожаны Шыңғыстаудың тұмсығындағы Шалғынбай төренің ауылынан 1850 жылдары қасына көшіріп әкеліп, Қызылшоқы деген жерге қоныстандырған. Шежірелерде Бердіқожаның әкесі Саяқып (Саяқ) делінеді. Саяқыптың зираты - Арқат тауындағы Бетағаш қорымында. Саяқып - Ырғызбайдың, Берді - Өскенбайдың, Әуез - Құнанбайдың, Омархан - Абайдың замандасы. Әуезов 1928 ж. С. Сәдуақасовтың сұрағына берген жауабында: «Тобықты ішіне менің үшінші атам Бердіқожа бірталай туысқандарын ертіп, найман ішінен келген. Ол - Құнанбай заманы. Құнанбайдың шақыруымен келгенге ұқсайды. Ең әуелгі шыққан жерлері ол кезде Алматы жағы болса керек. Бердіқожа тобықты ішіне келген соң, бірталай заман өмір сурді. Артынан бір қызын Құнанбай тоқалдыққа алған. Сонымен бұл елмен құдандалы, жақын болып, тобықты ішінен қоныс алып, мекен етіп, тұрып қалған. Бердіқожа өзге қожаларша қожалық етіп, үгіт айтып, дінге үйретіп жүрді ме, жүрмеді ме, оны білмеймін. «Солай қылды» деген сезді естігемін жоқ» деп жазған. Саяқыптың ұрпақтарының шежіресі бойынша, оның бәйбішесінен - Өзібек, Қарақожа, Сәсейіт, Сұлтан, Темір; тоқалынан - Төлеген, Берді, Қылыш туады. Бердіден - Үсен, Бұрахан, Әуезхан, Кенжехан, Самархан деген ұлдары және Бибіхан, Айшахан, Нұржан, Нұрғаным есімді тәрт қызы тарайды. Әуезден - Омархан, Омарханнан - Мұхтар туады. Дереккөздер
Уыз (молозиво)

Уыз (молозиво) (лат. colostrum — уыз) — төл тууға жакын қалғанда буаз жануарлар желінінен және төл туганнан соң, 5-6 күндей желіннен бөлінетін сүтті бөлінді (секрет). Уыздың құрамында жаңа туған төл организміне керекгі протеинді заттар, минералды түздар, витаминдер, микроэлементтер болады. Уыз құрамының 15%-ы иммундық қасиеті бар глобулиңдер құрайды. Дереккөздер
Альвеола

Альвеола ( — ұяшық, көпіршік) — 1. қалталы альвеолярлық бездердің шеттік бөлімдері - (анамерлернемесеадинустар); 2. өкпе бронхыларының өте ұсақ тармақтарының ұшындағы капиллярларға толы домалақ немесе сопақша көпіршіктер; пішіні сопақша немесе дөңгелекше келген, кең қуысты анатомиялық немесе гистологиялық қапшық немесе көпіршік тәрізді құрылым. Кейбір бездердің сөл бөлетін соңғы бөлімдерінің, өкпе көпіршіктерінің, жоғарғы және төменгі жақ сүйектері тіс ұяшықтарының ғылыми атауы — "альвеола". Альвеолалардан адам мен жануарлар бездерінің ацинустары, өкпенің газ алмасу бөлімі құралған. Адам өкпесіндегі альвеолалардың орташа саны 700 млн. астам. 3. жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың жақ сүйектерінде тіс тамыры орналасқан ұялар. Дереккөздер pt:Alvéolo
Гомозигота

Гомозигота (homozygotum, грек, homos — біркелкі, zygotos — қосылу) — генотиптің (тұқымқуалаушылық материалы жиынтығының) гомологиялық хромосомаларында гендердің бірдей түрлері (аллелдері) болатын зигота (ұрықтанған біржасушалы ағза) немесе ағза. Дереккөздер ru;Гомозигота en:Zygosity#Homozygous
Волюнтаризм

Волюнтаризм ( - ерік) немесе асыра сілтеушілік — ерікті қоғам дамуы мен оны санаға, қоғам заңдылықтарына қарсы қою және оны қоғамдық дамудың шешуші факторы ретінде мойындаудан шығатын идеология мен психологияның, саясат пен тәжірибенің мәні. Жеке субъективті қалауын және еркін шешімдер басшылыққа алатын, саяси мақсатқа жетудің шынайы мүмкіндіктері мен объективті факторлармен санаспайтын субъекті қызметінің сипаты. В. теорияда саясаттағы субъективтік бағытқа, ал саясат пен тәжірибеде - авторитаризмге, бонапартизмге, тоталитаризмге тән. Дереккөздер
Амфибластула

Амфибластула ( — екі түрлі, қостүрлі; — тіршілік; — ескін) — біржасушалы ұрық — зиготаның бөлшектенуі нәтижесінде түзілетін, пішіні шар тәрізді, ішкі қуысы сұйыққа толған қосмекенді жануарлар эмбриогенезінің алғашқы даму сатысындағы ұрығы. Амфибластуланың жоғарғы анимальды полюсі майда бластомерлерден (микромерлерден), ал төменгі вегетативті полюсі — цитоплазмасы сарыуызға бай ірі бластомерлерден (макромерлерден) тұрады. Амфибластуланың қуысы (бластоцель) анимальды полюске қарай ығыса орналасады. Ал оның қабырғасы (бластодерма) бірнеше қабат бластомерлерден тұрады. Бұл бластомерлердің көпқабатты бластодермаға айналуы — тангенциальды ( бластомерлер бөлшектенуінің зиготаның сыртқы бетіне параллельді бірнеше қабатқа жүруі) бөлшектену арқылы жүреді. Дереккөздер
Синод

Синод - I Петрмен құрылған орыс православиелік шіркеуі істері бойынша жоғарғы орган; қазіргі кезеңде орыс православиелік шіркеуінің патриархы жанындагы кеңестік орган; протестанттық шіркеуде шіркеу істерін шешу жөніндегі рухани және зайырлы адамдар жиналысы. Дереккөздер
Томас Гоббс

Томас Гоббс (; 5 сәуір 1588 жыл – 4 желтоқсан 1679 жыл) — ағылшын философы және саяси ойшылы. Гоббс мемлекетті «жасанды дене», құдайдың орнатуы емес, адамзаттың іс-әрекетінің нәтижесі деп анықтаған. Философтың ойынша мемлекет адамдар бытыраңкы өмір сүрген және «барлығының барлығына қарсы соғысы» жағдайында болған «табиғи» күйден қоғамдық келісімге келу негізінде пайда болды. Қоғамдық келісім нәтижесінде өз еркіндігін ерікті түрде шектеген жеке азаматтардың құқығы бейбітшілікті сақтау және азаматтарды қорғау функциясы берілген мемлекет басшысына немесе мемлекеттік органдарға беріледі. Гоббстын ойынша, қоғамдық келісім бір уақытта мемлекеттің және қоғамның пайда болуына әкеп соғады. Томас Гоббстың негізгі еңбектері: * "Азамат туралы ілімнің философиялық бастауы", * "Левиафан". Томас Гоббс өзінің ілімінің негізіне жеке адамның жаратылысы туралы белгілі бір кәзқарастарды алды. Туа бітті, жаратылысында адамдардың ойлау қабілеті де, шынығуы да бірдей деп есептейді. Сондықтан барлығы "бәріне құқылы". Бір жағынан, адам өте өзімшіл, оған қорқыныш, іштарлық сияқты қасиеттер де тән. Адамды тек қызғаншақтар, жаулар қоршайды. "Адам адамға қасқыр" принципін негіздеді. Осыдан келіп қоғамда соғыстар туындайды. Бірақ мүндай соғыстар кезінде "бәріне құқылы болу" деген - ешнәрсеге ешқандай құқы жоқ деген сөз. Мінеки, осы жағдайды Гоббс Томас "адамдардың жаратылысы немесе табиғи жағдайы" деп анықтаған. Адамдарға күшпен қатар, өлім қатері мен өзінөзі қорғау қасиеттері де берілген. Ең маңызды жаратылыс заңы: # бейбітшілікке үмтылу; # бейбітшілік мүдцесі мен өзін-өзі қорғау, қажет етсе, әркім өзінің қүқынан қажетті түрғыдан бас тартуы қажет; # адамдар өздері келіскен келісімді орындаулары керек. Жалпы Томас Гоббс 16 заң ұсынды. Олардың барлығының түйіні: «өзіңе тілемейтінді, өзгеге істеме». Томас Гоббс тұжырымы бойынша келісім мен алмасу - адам қоғамындағы бейбітшілікті орнатудың шарттары. Құқық пен заң мәселелерін бөліп қарастырған. Құқық ол үшін бір нәрсені істеуге немесе істемеуге еркіндік, ал заң бір нәрсені істеуге немесе істемеу үшін жазылған. Жаратылыс заңдары жеке адамдардың орындауларын талап ете алмайды. Оны орындататын тек қана күш. Шексіз мемлекеттік билік - мінеки, осы бейбітшілік пен жаратылыс заңдарының орындалу кепілі. Егер жаратылыс заңдары адамдардың ақылдылығына байланысты болса, азаматтық күшке байланысты. Мемлекет адамдардың "барлығының барлығына қарсы соғысын" жою үшін бірігуі тиіс деп санады. Олар өзара келісім бойынша жоғары билікті бір адамға береді. Гоббс Томас шексіз билік, суверен билігін жақтады. Дереккөздер
Воркфер

Воркфер - әлеуметтік көмек алған адамның жұмысқа тездеп шығуын ынталандыруға бағытталған әлеуметтік қамту жүйесіндегі кез келген бағдарлама. Осындай бағдарлама бойынша жеңілдік алуға келіскен адам басқа мамандыққа қайта оқуға және қоғамдық жұмыстарды орындауға міндеттенеді. Дереккөздер
Хроматтық аберрация

Хроматтық аберрация (хроматическая аберрация) — жарық сәулелері толқындарының ұзындығына байланысты, олардың линза арқылы өткеннен кейінгі әртүрлі ара қашықтықта жинақталуы нәтижесінде көріністің микроскоптағы ауытқу құбылысы. Нәтижесінде микроскоп алаңшасындағы көріністің шеткі жақтары боялып, көріністің өзі анық көрінбейді. Тірі материяны бірінші болып микроскоп арқылы зерттеген ағылшынның өнертапқыш ғалымы физик және математик Роберт Тук (1635-1703 ж.ж.) 1665 жылы өзі жасаған микроскоппен өсімдік қабығының ұлпасын зерттеп, оның жасушалардан тұратындығын көргенмен, осыдан кейінгі 100 жылдан астам уақыт ішінде жануарлар мен өсімдік жасушаларының құрылыс заңдылықтарын толық зерттеуге микроскоптардың сапа жағынан құрылымдық жеткіліксіздігі, яғни микроскоптардағы сфералық және хроматтық аберрациялар (ауытқулар) мүмкіндік бермеді. Тек, XVIII ғасырдың аяғы мен XIX гасырдың басында ғана ахроматтық линзаларға негізделген микроскоптардың жасалынуына байланысты, жануарлар мен өсімдіктер организмдерін микроскоппен жоғары деңгейде зерттеуге мүмкіндік туды. Бірінші ахроматтық микроскоптар Ресей мен Голландияда жасалынды. Ресейде М.В. Ломоносовтың басшылығымен Петербург қаласында бірінші оптикалық шеберхана ашылды. Ахроматтық линзаны жасаудың теориялық есебін 1777 жылы Петербург академигі Л. Эйлер мен оның шәкірті академик Н. Фусс есептеп дайындады. Дайындалған ахроматтық линзаларды пайдаланып, тұңғыш ахроматтық микроскопты 1784 жылы академик Ф. У. Эпинус жасап шығарды. 1827 жылы Долланд оптикалық микроскоптардың үлкейткіш тетіктері жасалынатын линзалардың көрсету сапасын күшейтіп жақсартудың арқасында, көп елдерде микроскопқа және оны қолданып ғылыми зерттеу жұмыстарымен шұғылдануға деген қызығушылық айтарлықтай артты. Дереккөздер
Дидактикалық әдебиет

Дидактикалық әдебиет- әдеби жанр. Ғылыми, философиялық, моральдық, діни идеяларды және уағыз, ғибрат ойларды білдіретін шығармалар. Онда көркем сурет пен бейнөлөуден гөрі байлам, пікір, тұжырым, өсиет, уағыз, насихат басым болады. Дидактикалық көркем сөзде мақал-мөтелдің, ақыл-нақылдардың, ертегі-эпостың әсері күшті. Қазақ өдебиетіндө Абайдың «Қарасөздері» мен поэмалары шығыстық дидактикалық шығармалардың дәстүрлі жалғасы болып табылады. Қазақ әдебиетінің өзіңдік даму ерекшелігіне байланысты дидактикалық өсиөт-насихатқа құрылған шығармалар жазған сөз зергерлерін «ағартушы ақын- жазушылар» деп атау дәстүрі қалыптасты. Әуезов «халықтық-ағартушылық бағыттағы ақындар дидак-тикалық дәстүрді өзінің шығармашылық мұраты ретінде ұстанғандығын және сол дидактикалық жанрда еңбек еткен жазушы-ақындардың өзі тақырыпты таңдауы мен игеру тұрғысынан алғанда бірнеше салаға бөлінетіндігін өзінің «Абайдың өмірі һәм қызметі», «Абайдан соңғы ақындар», «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі» атты алғашқы ғылыми-зерттеу мақалаларынан бастап, «Әдебиет тарихы», «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» (1959) монографиялық кітаптарында жан-жақты талдайды. А.Байтұрсынов, С.Дөнентаев, Ш. Құдайбердиев, Е.Өтетілеуов өлеңдерін осы дидактикалық жанрға жатқызған. Мысалы, :«Ахмет өлеңдерін ақыңдық еркі билеп, қиял ермегі айдап шығармайды. Ойды оятуға, миды сергітуге, мұңлы мұхтаж, терең мақсат түртіп шығарады. Біресе ызамен зекіп айтып, біресе зарланып шермен айтып, біресе ақыл қылып сипат айтып, не қылса да халықтың көзін ашпақ. Өлеңінде толғанған ой, толқыған шердің көп ізі бар, бірақ бұған қарап қиялы шалқып, шарықтап кетпейді. Ылғи халықтың нәзіктенбеген сезімімен, жетілмеген ұғымымен есептесіп отырады» деп (50 томдық шығармалар жинағы, 1997, 1-т., 94-бет) баға береді. Сол ағартушылық-ақылмандық дәстүрді Абайдың одан әрі тереңдете дамытқанын саралайды. «Абайтану» дәрісінде сол пікірлерді дамытып, «Отыз жетінші сөздегі» мақал-мәтелдерді Абайдың афоризмі деп қарауға болар еді («Абайтану дәрістері», 1994, 101-бет) деген түйінін айтады. Жаппы апғанда, Әуезов өзінің зерттеу пікірлеріңде орыстың «Дидактика басталған жерден көркем шығарма аяқталады» деген қанатты сөзін ұстын ретінде ұстанатыны анық байқапады. Абайдың ағартушыпық-ақылмандық көзқарасын саралағанда да Әуезов халықты тәрбиелейтін анық ұстаздық сөз өзіне бөлек, бір алуан болсын. Онда терең оймен, ашық шыңдықпен аралас үлкен тәрбиелік мән, мағына болсын дейді. Ал осылай талап қойған Абай ақындардыһ көбінде кездесетін әңгімелі поэзия, уақиғалы, қызық сюжетті поэмаға сынмен қарайтынын, оны өзі жазудан тартынатынын, дидактикалық-ағартушылық жанрды көркем әдебиеттің жанрларынан бөліп қарайтынын баяндайды. Алайда жоғары оқу орындары мен мектеп оқушыларына арнап құрастырған хрестоматиялар мен жинақтарда Әуезовтің өзі де дидактикалық-ағартушылық тәсілді қолданып, адамгершілік, үлгілі тәрбие туралы пікірлер мен педагогикалық тәлімдік қанатты сөздерді кеңінен пайдаланды. «Абай жолы» роман-эпопеясының 3, 4-кітабыңда Абай бейнесін сомдау тәсілдерінен дидактикалық сарын аңғарылады. Дереккөздер
Хромаффинді жасушалар

Хромаффинді жасушалар (хромафинные клетки); (chromaffiniscytus, грек, сһгош — хром, affinis — ұқсастық, kytos — жасуша) — бүйрекүсті безі бозғылт затын құрайтын жасушалар. Екіхромды қышқылдық калиймен (калий бихромат) гистологиялық препаратты бояған кезде, қалпына келген хромның қоңыр түнбасымен боялған хромаффинді жасушаларды байқауға болады. Хромаффинді жасушалар (хромаффиноциттер) түрі өзгерген симпатикалық жүйке түйінінің нейроциттері. Пішіні дөңгелек немесе көпбұрышты болып келген хромаффинді жасушалар топтасып орналасып, жасушалар тізбеген құрайды. Олардың аралықтарында синусоидты қылтамырлар болады. Хромаффинді жасушалар боялу сипатына байланысты екі түрге бөлінеді: ашық түсті адреноциттер (эпинефроциттер) адреналин гормонын, ал қоңыр түсті норадреноциттер (норэпиненефроциттер) норадреналин гормонын бөледі. Адреналин жүректің жұмысын күшейтіп, көмірсулар алмасуына қатысады, норадреналин қан тамырлары қабырғаларына әсер етіп, қан қысымының көтерілуіне және гипоталамус тың нейросекреторлық қызметіне әсер етеді. Дереккөздер
Ұлпатүзілу

Ұлпатүзілу (гистогенез) (histogenesis, грек, histos — даму) Эктодермадан жүйке түтігі, одан жүйке ұлпасы, тері эпидермисі, тері туындылары (түктер, сүт, тер, май бездері, мүйіз, тырнақ, түяқ, майтабан т.б.), энтодермадан тыныс алу, ас қорыту мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездері (бауыр, үйқы безі, қабырғалық бездер) Мезодерма өз кезеңінде сомиттер мен спланхнотомға бөлінеді. Бұларды байланыстырып тұратын мезодерманың бөлігін сегменттік аяқшалар (нефрогонадотом) деп атайды. Сомиттер өз кезегінде: *дерматомға * миотомға *склеротомға бөлінеді. Дерматомнан терінің дерма қабаты, миотомнан көлденең жолақты бұлшықет ұлпасы, склеротомнан омыртқа бағанының сүйек ұлпасы, спланхнотомнан сірлі қабықтар, сегменттік аяқшалардан — зәр бөлу, жыныс мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездері, мезенхимадан қан, лимфа, борпылдақ және тығыз дәнекер ұлпалары, ретикулалы, май, шеміршек, сүйек және бірыңғай салалы ет ұлпалары жетіледі. Хорда қалдығынан омыртқалар денелері аралығындағы шеміршек дискілер дамиды. Дереккөздер
Ғұбайдолла Бердяев

Бердяев Ғұбайдолла - Алаш қозғалысында белсенділігімен ел көзіне түскен қоғам қайраткерлерінің бірі Бердиев Ғұбайдолла Есқалиұлы 1885 жылы Орал облысы Гурьев уезінің Қарашығанақ ауылында туған. 1906 жылы Қазан малдәрігерлік институтын бітірген. Мамандығы мал дәрігері, солай бола тұра әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысып, Алаш қозғалысының белді мүшесіне айналды. Атасы Мүсірәлі болыс болған, көп нәрсені көңіліне тоқыған білікті адам екен. Ғұбайдолланың елшілдік, әлеуметшілдік бағыт ұстануына сол атасының ел арасындағы беделі де ықпал еткен. Ғұбайдолла Есқалиұлы бала кезінде Есбол ауылындағы «Қызыл үй» аталатын екі сыныпты, онан соң Гурьевтегі Романов мектебіне түсіп, оны 1909 жылы тамамдайды. Сөйтіп жас кезінен орыс тілін біршама жетік меңгерген ол Орал реалды әскери мектебіне түсіп, оқуын жалғастырады. Азамат болған шағында білім жолын куып, Қазан малдәрігерлік институтына түседі. Оқып жүрген кезінде-ақ жасырын социал-демократтар партиясының мұсылмандар «ячейкасына» қатысады. Сол ұйымға қатынаса жүріп, қоғамды, әлеуметтік тарихи жағдайларды терең түсінеді. Оның бұл демократтық көзқарасы мен ұлтшылдық бағыты патша үкіметінің назарынан тыс қалмайды. Ақыры Қазандағы студенттер қозғалысына қатысқаны үшін қуғынға үшырайды. Оралға келген соң «Қазақ конституциялық-демократиялық» партиясын құруға атсалысып, партияның бағдарламасын даярлау жұмысына қатысады. 1911- 1913 жылдары Шәңгерей Бөкеев, Бақытжан Қаратаев, Ғұмар Қараш ұйытқы болған «Қазақстан» газетін шығарушылардың бірі осы Ғұбайдолла Бердиев екен. 1917 жылы бірінші жалпықазақ сиезінде Орал облысынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып ұсынылады. Сол жылы Уақытша үкіметтің Гурьев уезіндегі комиссары болып тағайындалады. 1918- 1919 жылдары Гурьев уезінің Қарабау болыстық жер басқармасын басқарады. 1921 жылы аурудан қайтыс болады. Дереккөздер
Үкіметтік емес халықаралық ұйымдар

Үкіметтік емес халықаралық ұйымдар - мемлекетаралық келісім негізінде емес, жеке немесе заңды тұлғалардың бірігуі нәтижесінде құрылган, қызметі үкіметгің ресми сыртқы саясатынан тыс жүргізілетін ұйымдар. Мұндай ұйымдарға мынадай белгілер тән: мақсаттары міндеттерінің халықаралық сипаты; құрылтайшылықтың жеке, яғни мемлекеттік емес сипаты; олардың қызметінің ерікті түрде жүргізілуі. Міне, сондықтан да мүндай ұйымдарды халықаралық қатынастардың "жаңа акторларына" жатқызады. Мемлекеттің беделі мен күшіне сүйенетін үкіметаралық ұйымдардан айырмашылығы үкіметтік емес ұйымдар ықпал етудің құралы ретінде халықаралық қоғамдық пікірге сүйенеді, ал мақсатқа жетудің жолдары үкіметаралық ұйымдарға (ең алдымен БҰҰ-на) және қандай да бір жекелеген мемлекеттерге қысым көрсетумен анықталады. Дереккөздер
Спикер

Спикер - бірқатар парламенттік мемлекеттердегі парламент басшысының немесе палата басшысының аты. Мысалы, АҚШ-та өкілдер палатасының спикері, Ұлыбританияда қауымдастар палатасының спикері дейді. Дереккөздер de:Speaker it:Presidente della Camera dei Deputati
Абайдың өмірі мен шығармашылығы

«Абайдың өмірі мен шығармашылығы», Әуезовтің мақаласы. 1945 жылы ұлы ақынның 100 жылдық мерейтойына байланысты Қазақстан жазушылар одағының арнайы пленумында жасаған баяндамасы. Әуезовтің «Абайтану дәрістерінің дерек көздері» жинағында орысша нұсқасымен қоса жарық көрді. Баяндамашы: «Өсер ұрпақ, келер дәурен, туар тарих қауымына ақын арнап кеткен мұңды, сырлы бір сәлем, наз сәлем осы еді» деп бастап, Абайдың өміріне, туып-өскен ортасына шолу жасай келіп, ақынның бітім-кескінін, тарихтық тұлғасын танытатын ерекше қасиеттеріне тоқталған. *Бірінші ерекшелігі - әкенің ұлы болмай, халықтың ұлы болып, адамгершілік, гуманистік жолды таңдады. Мұны ісінде де, өлеңдерінде де ақтап шығуды арман етті. *Екінші ерекшелігі - ел билеген жуандардан іргесін аулақ салып, бірден халықты, соның мұңын тапты, жоғын берер жаңалықты іздеді, сондай үлгіні өнерлі елден, орыс халқынан іздеді, тапты. Оған туған халқының қолын жеткізуді мақсат тұтты. *Үшінші ерекшелігі - биік ақындығын әлеуметтік тартысқа, тарих құралына айналдырды. Соқыр надандықты табандап ұрып, тура нұсқап, көзіне шұқып, жермен-жексен етіп, батыл шабуыл жасады. Қазақтың қоғамдық тарихында, әдебиет дуниесінде осындай ерекше жан бурын-соңды болған жоқ. *Төртінші ерекшелігі - өзі үшін, елі үшін іздегенін тапты, тапқанын, тудырғанын ұстаздыққа жұмсады, өсер ақынды тәрбиеледі, жаңа әдебиеттің, классикалық әдебиеттің негізін қалады, сөйтіп әдебиетке басшы, халыққа қамқор қайраткер болды. Ұзақ жылдар бойы асыл ойдың үздіксіз жемісі болған ақын мұрасы - Қазақ халқының көп ғасырлық қасиетін бойына жиған, ерекше бір қазынасы сияқты деп, дана Абайдың рухани мұрасының үш үлкен түп-төркіні барын атап көрсетеді. *Алғашқысы - қазақ халқының ғасырлар бойы жинаған ауызша әдебиет қоры. Абай осы қордан көп нәр алып, өз өлеңін көркейтті. *Екінші - араб, парсы, түркі тіліндегі Шығыстың классикалық көркем поэзиясынан сусындады. *Үшінші - үлкен нәр, мол азық алған зор саласы - орыс халқының мәдениеті, сол арқылы қолы жеткен Еуропа мәдениеті. Әуезов бұдан соң Абайдың бұл үш қазынаға еліктеп бармай, оларды ой елегінен өткізіп, қорытып пайдаланды дейді. Кезінде А. Пушкин ескі антик әдебиетінен, орта ғасыр мәдениетінен, Батыс әдебиетінен үлгі алған еді, ендеше Пушкин де, Абай да өз елінің әрі ұлттық, әрі халықтық ақындары болды деп ой қорытады зерттеуші. Дереккөздер
Ахаңның елу жылдық тойы

«Ахаңның елу жылдық тойы» – Мұхтар Әуезовтың 1923 жылы Ахмет Байтұрсынұлының 50 жасқа толуына орай жазған мақаласы. "Ақ жол" газетінде жарияланған. Мұнда Әуезов «Қазақ» газеті мен оның бас редакторы Ахмет Байтұрсынұлы жөнінде салиқалы ой сабақтайды. «Қазақ» газетінің сүтін еміп өскен бір буын осы күнде пікір-білім жолында бұғанасы бекіп, іс майданына шығып отырса, кейінгі жас буын Ахаң салған өрнекті біліп, Ахаң ашқан мектепті оқып шыққалы табалдырығын жаңа аттап, ішіне жаңа кіріп жатыр. Ахаңның бұл істеген қызметі - қазақтың ұзын-ырға тарихымен жалғасып кететін қызмет. істеген ісімен өзіне орнатылған ескерткіш» деген жазушы ойлары өңгілік мәнін жоймақ емес. Бүгінге дейін Байтұрсынов еңбегінің ақиқат бағасын беріп, шынайы таразылаған шығарма ретінде ауызға жиі алынып жүр. Мақалада халыққа ой салып, шуақ ты күндей шапағатын төккен «Қазақ» газетінің сол кездегі рөлін және оның редакторы А. Байтүрсыновтың сіңірген еңбегін автор дәл көрсете білген. Қалың көпшілікке баспасөз органы ықпалының аса зор болғандығын, қазақ халқының рухани тарихында үлкен орны бар басылым екендігін Әуезов зор бағалаған. Шығармада айтылған М. Әуезов тұжырымдары сонау кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында тайсалмай айтылған батыл ойлар еді. А. Байтұрсынов туралы сол кезде С.Сейфуллин, С. Сәдуақасов, Ғ. Тоғжановтар да мақала жариялады. Ал Мұхтардың осы толғанысының, жүрекжарды тебіренісінің, өткір ойларының орны бір бөлек. Жоғарыда келтірілген үзінділер «Қазақ» газетінің тарихтағы алатын орнын дәлме-дәл анықтай түседі. Сондай-ақ бұл газеттің атқарған ісі туралы, оның ұстанған бағыты мен Байтұрсынов еңбегі жайлы пікірлері Әуезовтің Алаш қозғалысына деген қоғамдық-саяси көзқарасын жақынырақ тануымызға да, ұлы жазушының бірбеткей адал азаматтық тұлғасын оқшаулауымызға да жол ашады. Мақала 1989 жылғы наурызда «Қазақ әдебиеті» газетінде қайта басылды. Дереккөздер
Гаагалық бейбіт конференциялар

Гаагалық бейбіт конференциялар - Гаагада 1899 жылы (Нидерланд) (26 мемлекеттің қатысуымен) және 1907 жылы (44 мемлекет қатысты) өткен халықаралық конференциялар. Конференциялар қарулану, соғысты шығару және жүргізуді шектеуге қатысты халықаралық құқықтың қарапайым нормаларының негізін салды. Гаагалық конвенциялар халықаралық дау-жанжалдарды бейбіт реттеу, бейтараптық ұстану, бейбіт халықты қорғау, әскери тұтқындардың тәртібі, жаралылар мен аурулардың хал-жағдайы жайлы ережелерді қамтыған. Дереккөздер
Аналық жыныс безі

Аналық жыныс безі (яичник); ( - жүмыртқалық) — аналық жыныс жасушасы ( овоцит ) пісіп жетілетін және аналық жыныс гормондары түзілетін ұрғашы жануарлардың негізгі жыныс безі. Аналық жыныс безі (жұмыртқалық) — жануарлар организмінде құрсақ қуысында орналасады. Ол пішіні сопақ не дөңгелекше келген паренхималы мүше. Жүмыртқалық сыртынан сірлі қабық тың жалғасы — бастама эпителиймен (бір қабатты текше тәрізді эпителий) қапталған. Бастама эпителийдің астында тығыз дәнекер ұлпасынан құралған ақшыл қабық болады. Аналық жыныс безінің кесіндісінде құрылысы бір-бірінен ерекше ажыратылатын екі аймақ көрінеді. Олар: сыртқы — фолликулалы аймақ және ішкі — тамырлы аймақ (бие жүмыртқалығында аталған аймақтар керісінше орналасады). Фолликулалы аймақ паренхимасын әртүрлі даму сатасындағы алғашқы (примордиальды) фолликулдар, өсуші фолликулдар, көпіршікті фолликулдар, жетілген фолликулдар, сары дене, ақ дене, ыңырама (атреттік) дене және олардың аралығындағы дәнекер ұлпасында орналасқан интерстициоциттер (паренхимааралық жасушалар) құрайды. Тамырлы аймақта аналық жыныс безін қоректендіретін ірі қан және лимфа тамырлары мен бездің қызметін реттейтін жүйкелер орналасады. АнаЛық жыныс безінің стромасы фибробласттарға бай борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Фолликулалы аймақта аналық жыныс жасушаларының даму процесі — "овогенез" жүреді. Аталған аймақтың шеткі жағында бөлініп көбею сатысындағы жас жыныс жасушалары — майда біріншілік (примордиальды) фолликулдар түрлі жануарларда түрліше топтасып жатады. Олардан сәл төменірек, біріншілік фолликулдарға қарағанда ірірек келген өсу сатысындағы жыныс жасушалары — өсуші фолликулдар орналасады. Жыныс жасушалары пісіп жетілуге жақындағанда, фолликулдардың мөлшері тым үлкейіп, көпіршікті фолликуддарға айналады. Олар жарылғаннан соң, ішіндегі жетілген жұмыртқа жасушасы көпіршіктегі фолликул сүйығымен бірге жүмыртқалықтан бөлініп, жатыр түтігі қүйғышына өтеді. Фолликулдардың жарылу процесі н овуляция деп атайды. Жарылған көпіршікті фолликул орнында сары дене түзіледі. Жетілген фолликул (Грааф көпіршігі) қабырғасындағы фолликул жасушалары мен интерстициоциттер аналық жыныс гормондары — эстрогеңцерді, ал сары дене жасушалары (лютеоциггер) — прогестерон гормонын бөледі. Аналык жыныс безі — құрсақ қуысы бел аумағының жамбас қуысына кіреберісінде жұмыртқалық шажырқайға ілініп тұрады. Шыжырқай арқылы жүмыртқалыққа қоректендіретін қан және лимфа тамырлары мен жүйкелер енеді. Жұмыртқалықтың түтіктік және жатырлық ұштары, шажырқайлық және бос жиектері, латеральды және медиальды беттері болады. Жұмыртқалықтың түтіктік ұшына жатыр түтігінің қүйғышы (воронка), ал жатырлық ұшына — өзіндік жұмыртқалық байлам арқылы жатыр байланады. Тамырлы аймақ арқылы жұмыртқалықты қоректендіретін қан, лимфа тамырлары мен жүйкелер өтеді. Дереккөздер ku:Organên cinsî yên jinan ro:Ovar (anatomie umană) ru:Яичник
Амебоциттер

Амебоциттер — амеба тәрізді жалған аяқтары арқылы қозғалатын, адам мен омыртқалы жануарлар лейкоциттеріне сәйкес келетін, омыртқасыз жануарлар қанының түссіз жасушалары; омыртқасыздар қанының түссіз жасаушалары. Олар бөтен денелерді ұстап алып, қорытады және ағзаны зиянды заттардан қорғайды. Амебоциттер қызметі жағынан адамды қоса алғанда барлық омыртқалылардың лейкоциттеріне ұқсайды. Дереккөздер
Кариотип

Хромосомалар жиынтығы (набор хромосомов) — организмнің әрбір жасушасы ядросындағы адам мен жануарлар түрлеріне ғана тән құрылыс белгілері болатын хромосомалар жиынтығы. Хромосомалар жиынтығында хромосомалардың белгілі бір түрінен, яғни бір-біріне ұқсас тек екі хромосома болады. Бұларды гомологиялық хромосомалар деп атайды. Дене (сома) жасушалары хромосомалар жиынтығында бір-біріне ұқсас хромосомалар қосарынан орналасады. Бұлардың біреуі аналық организмнен, ал екіншісі аталық организмнен тұқым қуалау арқылы келген. Сома жасушасындағы қосарынан орналасқан хромосомаларды — хромосомалардың диплоидты жиынтығы (2п), ал мейоздық бөлінуден кейінгі пісіп жетілу сатысындағы жыныс жасушаларындағы бір-бірден жеке жатқан хромосомаларды — хро-мосомалардың гаплоидты жиынтығы (п) деп атайды. Кариотип Жоғарыда айтылғандай, хромосоманы зерттеу кезінде клетканың экваторлық пластинкасында оларды сынауға болады, ал хромосомалардың морфологиясын, құрылымын және шамасын талдау олардың өзара ұқсастығы мен айырмасын дәл анықтауға мүмкіндік береді. Бір түрге жататын организмнің әр түрлі дене тканьдері клеткаларының хромосомаларын зерттеу мынаны көрсетті: әр түрдің хромосома саны және оның құраліы оның езіне ғана тән болады. Жануарлардың немесе өсімдіктердін, белгілі бір систематикалық тобының дене клеткасындағы хромосомалар жиынтығын кариотип деп атайды. Дереккөздер
Анастомоз

Анастомоз ( — анастомоз, жалғама)- адам мен жануарлар организмдері мүшелері мен жүректі тікелей байланыстыратын негізгі (магистральды) қан тамырларының бүйірлік тармақтарының магистральды тамырлардан шеткей жатқан өзара жалғасы. Жалғама — құрылысы мен жалғану сипатына байланысты артерия доғалары, артерия торлары, ғажап торлар, тамырлар тораптары, артериола-венулалық жалғама болып бірнеше түрге бөлінеді. Артерия доғалары — бір мүшені қоректендіретін бірнеше артериолаларды өзара доға тәрізді біріктіреді. Қан тамырлары соңғы тармақтарының өзара байланысып торлануын артерия торлары деп атайды. Ал екі артерия немесе вена тамырлары аралығындағы қылтамырлар (капиллярлар) торын "ғажап тор" дейді. Ғажап торлар бауырда (вена капиллярларының торы) және бүйректе (артерия капиллярларының торы) кездеседі. Дене мүшелерінің әртүрлі жазықтық деңгейінде орналасқан қан тамырларының байланысып жалғасуынан — тамырлар тораптары түзіледі. Артериолалар мен венулалардың қылтамырларға тарамдалмай, тікелей өзара байланысуынан артериола-венулалық жалғама пайда болады. Анастомоз — негізінен қозғалмалы ағзаларда (қарын, ішек т.б.), аяқтар буындарында, түлғада жақсы байқалады. Анастомоз денедегі қан қысымын реттеумен қатар, айналма тармақтар түзіп, мүшелердің қанмен толық деңгейде жабдықталуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Амилазалар

Амилазалар - барлық тірі организмдер полисахаридтерінің (крахмал, гликоген және т.б.) гидролиттік ыдырауын катализдейтін, гидролаза класына жататын ферменттер; крахмалды мальтозаға дейін мальтозаны глюкозаға дейін ыдыратушы катализатор. Амилазалар адам мен жануарлар ас (азық) қорыту процесіне қатысып, крахмал және гликоген полисахаридтерінің, өздерінің мономерлеріне (глюкозаға) ыдырауын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев

Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев (1900-1984), ақын, фольклоршы, шежіреші, ұстаз. Шәкәрімнің кенже ұлы. Ұзақ жылдар бойы Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайының меңгерушісі, одан кейін Абайдың Семейдегі қорық - мұражайының ғылыми қызметкері болды. Құнанбай мен Абайдың, Шәкәрімнің өміріне қатысты орасан мол деректер жинастырып, Абай мұражайының ғылыми қорына тапсырды. Мақалалары, естеліктері, өлендері мерзімді баспасөздерде жарияланды. М. Әлиакпаровтың құрастыруымен Ахаттың естеліктері мен өлеңдері 1997ж. жарықкөрді. М. Әуезов Ахатқа әкесі Шәкәрімнің суреттерін сыйлаған және ақынның қолжазбаларын жинап, ретке келтіруді тапсырған. Жазушының тапсырмасы бойынша, Шәкәрімнің өлеңдері мен дастандарын 2 том етіп құрастырып, М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөліміне өткізді. Ақын шығармаларының кейінгі басылымдары сол қолжазбаның негізінде жүзеге асырылды. Дереккөздер
Соғысқа қарсы қозғалыс

Соғысқа қарсы қозғалыс - бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздік үшін қарулы зорлыққа, милитаризғма, соғыс пен әскери кикілжіңдерге қарсы еркін топтардың, қоғамдық ұйымдардың, саяси партиялардың, халықтар, халықаралық ұйымдар мен басқа да күштердің ұйымдасқан және ұйымдаспаған әрекеттерінің жиынтығы. Соғысқа қарсы қозғалысқа әлеуметтік құрамының кеңдігі, қатысушылардың дүниетанымдық көзқарастарының біртекті еместігі, ағымдардың көптігі тән. Соғыс қиыншылықтарына байланысты көне дәуірде пайда болған, бірақ XX ғ. 20-30 жж. ғана ұйымдасқан сипат ала бастайды. II дүниежүзілік соғыстан кейін кең құлаш жайып дамиды, негізгі мақсаты - ядролық дау-жанжалды болдырмау. XX ғ. соңы мен XXI ғ. басында соғысқа қарсы қозғалысқа қатысушылар әскери дау-жанжалдарды бейбіт жолмен реттеуге және ядролық қару- жарақты таратпау мәселелеріне көп көңіл бөле бастайды. "Дәрігерлер ядролық соғысқа қарсы", "Қалалар бейбітшілік үшін" халықаралық қозғалыстары кеңінен танымал. Соғысқа қарсы қозғалысқа кейбір елдердің әскери өкілдері қосылды. РФ әртүрлі соғысқа қарсы қозғалысқа отрядтар жүмыс жасайды: Ресейлік халықаралық ықпалдастық бірлестігі, Ресей соғыс ардагерлерінің ұйымы, Бейбітшілік және келісім федерациясы және т.б. қоғамдық-саяси ұйымдар. Дереккөздер
Целобластула

Целобластула (celoblastula, грек, celoma — қуыс, blastos — бастама) — ланцентник зиготасының бөлшектенуі нәтижесінде түзілген пішіні шар тәрізді, іші қуыс ұрық. Целобластуланың бірқабат жасушалардан (бластомарлар) құралған қабырғасын — бластодерма, ал қуысын — бластоцель деп атайды. Бластодерманың төбесін майда, түбін ірі бластомерлер, ал екі бүйірін — орташа бластомерлер құрайды. Дереккөздер
Амин тобы

Амин тобы — бірвалентті атомдық топ (-NH 2 ) және біріншілік аминннің (RNH 2 ) қызметтік тобы ретінде feүл топ аминқышқылдарының, органикалық және бейорганикалық қышқылдар амидтерінің құрамына кіреді. Дереккөздер
Абайдың өмірбаяны

«Абайдың өмірбаяны», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Мұхтар Әуезов ғұмыр бойы қазақ ақындарының ғылыми өмірбаянын жазуға айрықша мән берумен бірге, Абайдың ғылыми өмірбаянын 4 рет қайта жазып, оларды оқтын-оқтын жаңадан редакциялап, жетілдіріп отырған. Абайдың алғашқы өмірбаянын 1924-1927 жылдар ішінде жазып, ұлы ақынның қайтыс болуының 30 жылдығы қарсаңында - 1933 жылы жариялаған. Абайдың өмірбаянын жазудың оңай еместігін, өйткені ол жөнінде жазба материалдың сақталмағанын, соңғы толық жинақты әзірлеу үшін Семей облысына барғанын айтуына қарағанда, бұл мақаланы, ұлы ақынның 100 жылдық мерекесіне дайындық кезінде (1943 жылы) жазған сияқты. Бұл сапарында жазушы Семей, Алматы архивін ақтарып, Абайдың көзін көрген, дәмдес болған көнекөз адамдармен сөйлесіп, әңгімелеседі. Сөйтіп Абайдың толықтырылып, екінші рет жазылатын өмірбаянын жазуға материалдар жинаған. «Абайдың өмірбаяны» мақаласы Мұхтар Әуезовтің «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» кітабына енді. Дереккөздер