kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Биатлон

Биатлон (лат. би... және грек. thlon — сайысу) — қысқы, сонымен қатар жазғы спорт түрі, белгілі бір қашықтық сайын шаңғы үстінде мылтықпен нысанаға оқ ата отырып, шаңғымен жарысу. Биатлоннан 1958 жылдан дүние жүзі чемпионаты, 1960 жылдан қысқы Олимпиялық ойындардың бағдарламасы бойынша жарыстар өтеді. Халықаралық биатлон федерациясы 1948 ж. құрылған, 60 мемлекеттің өкілдерін біріктіреді (1998). Қазақстанда биатлон 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап дами бастады. Республика биатлоншылары Азия чемпионаты мен 12-, 13-Азия ойындарында жүлделі орындар алды. Биатлон түрлері Қысқы биатлонның кейбір нұсқаларында винтовка орнына садақ қолданылса, басқаларында тіпті аңшы мылтығы және аңшы шаңғысы пайдаланылады. Биатлонның қысқы емес, яғни жазғы түрі келесі комбинациялардан тұрады: * жүгіру және оқ ату (кросс-биатлон) * шаңғы-роллерлермен жарысу және оқ ату (шаңғы-роллерлік биатлон) * тау велосипеді, яғни маунтин-байктармен жарысу және оқ ату (маунтин-байк биатлоны) Барша биатлон түрлерінен тек «классикалық» қысқы биатлон және жазғы биатлон (бүкіл үш нұсқасы) Халықаралық биатлон федерациясы жетекшілігі астында. Дереккөздер
Бигер

"Бигер", Бегір — ежелгі түркі жазуы. Бұл жазу Моңғолиядағы Гоби-Алтай аймағының Бегір сұмынан 17 км жердегі “Хар-аарат” деген жартаста жазылған. Оны алғаш рет 1969 ж. моңғол-кеңес экспедициясы тапқан. Осы экспедиция құрамында жүрген моңғол ғалымы М.Шинэхуу осы 4 бөлек кіші жазуды оқып, моңғол, қазақ, манжұр тілдерімен салыстыра аударған. Бегір жазуы мынадай: “1uіrlar yol arturda balael edіktez klg nі yort men bіtіp” “ұшырасқандар жолы артты (көбейді), ел жұрт көмек етпеді, көлік жортты, мен жазып” деп сөзбе-сөз аударған. Жартасқа бәдізделген төрт бөлек жазу өзара байланысты болуы да мүмкін, тіпті өзара ешбір қатыссыз жазылған болуы да әбден ықтимал. Пайдаланылған әдебиет
Фрунзе Бижанұлы Бижанов

Бижанов Фрунзе Бижанұлы (18 маусым 1932 жылы, Қарақалпақстан Республикасы, Қыпшақ ауданы Киров атындағы ұжымшар туған — 18 сәуір 1999 жылы, Алматы қаласында қайтыс болған) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1977 жылы), профессор (1981 жылы), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1991 жылы). Қазық Мемлекеттік Университетті (1955 жылы) және оның аспирантурасын (1961 жылы) бітірген. *1962 — 64 жылдары Қазақ химия-технология институтында (Шымкент қаласы) лаборатория меңгерушісі, *1969 — 71 жылдары Органикалық катализ және электрохимия институтында аға ғылыми қызметкер болды. *1971 жылы катализдік синтез лабораториясын ұйымдастырған. *1972 жылдан осы лабораторияның меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері органикалық қосылыстардың (спирттер, алифатты қатарлар нитрильдері, бояғыш заттар, т.б. алуда қолданылатын жартылай өнімдердің) нәзік катализдік синтезіне арналған. Бижанов сутегі қысымымен гидрогендеу реакциясының кинетикасы мен механизмін зерттеуге арналған жаңа әдістер ұсынды. Дереккөздер
Альвин Эрнестович Бимбоэс

Альвин Эрнестович Бимбоэс (1878 жыл, Германия, Кобург — 1942 жыл, Ленинград) — экономист-ғалым, социолог, журналист, қазақ халқының музыкалық шығармаларын жинастырушы. * Мюнхен, Гейдельберг университеттерінде, Карлсруэ қаласындағы политехникалық институтта және Берлиндегі коммерциялық институтта оқыған. * 1911 жылдан Ресейде тұрған. * 1919 — 22 жылдары Ақмолада тұрып, Көкшетау ауданы саяси бөлімінде нұсқаушы болып қызмет атқарған. Музыкалық зерттеулері Қызмет бабымен Ақмола губерниясында жүргенде 100-ге тарта қазақтың халық әндерін жазып алған. Олардың арасында Абайдың «Сегіз аяқ», «Татьянаның хаты», лирикалық «Жиырма бес», «Қыз Бикен», т.б. әндері бар. Ақмолада тұңғыш балалар музыка мектебін ашқан. Фортепьяноның, хордың, симфониялық оркестрдің сүйемелдеуімен айтуға бірнеше дауыс ырғақтарын өңдеген. Оның 25-і «Музыкалық этнография» жинағына енген. Бимбоэс композиторлар А.К. Глазунов, А.В. Затаевичтермен кездесіп, хат жазысып тұрған. Оларға өзі жазып алған әндердің аудармасы мен өңделген нұсқасы жазылған қолжазбаларын, өзі салған суреттерін берген. Өмірінің соңына дейін Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы КСРО Қаржы халық комиссариатының жанындағы Экономикалық зерттеулер институтында, әр түрлі басылымдар редакциясында қызмет істеген. Дереккөздер
Бименбет Есенәліұлы

Бименбет Есенәліұлы, Бала би (шамамен 1817, Қызылорда облысы Шиелі ауданы — 1887) — би, шешен. Бала би әкесі Есенәліден он үш жасында жетім қалып, әкесінің інісі Арғынбайдың атын ерттеп, қасына ереді. Сөйтіп жүріп Арғынбай бидің тәлімін алады. Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Қыпшақ ішіндегі Бұлтың руынан. Жастайында әр қилы даудың шешімін айтып көзге түседі. Содан Бала би атанып кеткен екен. Датқа атанған уақытта өзінің дана билігімен, айттырмас шешендігімен халық санасын байытып, ұстамды да ұтымды сөзімен ерекшеленеді. Бала би өмірінен мысалдар *Бименбет бидің қоғамдық қызметін кезінде ақын Н. Бекежанов жырға қосқан. Досбол датқадан жасы үлкен, замандасы. Даудағы сөзді Бименбет бастап, Досбол түйіндеп отырған. Бименбет би қартайған шағында халқын жинап, төрт сұрақ береді де, ешкім таба алмаған соң: ::“Жерден ауыр дегенім — ақыл, білім; ::Судан терең дегенім — оқу, ғылым; ::Оттан ыстық дегенім — фәни жалған, адамның өмірі; ::Көктен биік дегенім — тәкәппардың көңілі” деп, жауабын өзі айтады. *Досбол мен Бала би бір үйде түстеніп отырса керек. Үй иелері түстікке күріш бұқтырып, үстіне сары май салып әкеліп қояды. Бала би сонда сары майды өз жағына қарай жақындатуды ойлап: - Досеке жасымыздан бірге өскен егіз едік. Атам өлді - келмедің, шешем өлді - келмедің, - деп күрішті бетіне өзіне қарай екі жол тартып қояды. Жолдасының қулығын сезе қойған Досбол: Рас-ау, мен сені ұмытайын деп жүр деймісің. Жүргіншілік көп. Ел іші былай ұйқы-тұйқы болған кез ғой, - деп сары май күрішті араластырып жіберіпті. *Жақсы дос қандай болады дегенде Бала би айтыпты: Екі жақсы дос болса, Іздегені дес болмас, Біріне бірі өш болмас, Бұлақсыз сай тасқынмен көл болмас, Бақ қонбайтын жігітке, Жаманның қанша айтқаны ем болмас. Дереккөздер
Лариса Әмірқызы Бимендина

Бимендина Лариса Әмірқызы (14 қаңтар 1942 жылы, Ақмола облысы, Алексеевка ауылында туған) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1990 жылы), профессор (1994 жылы). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1965 жылы). *1967 — 99 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында аспирант, кіші, аға, бас ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы болды. Ғылыми зерттеулері полимерлердің физикалық химиясына арналған. Бимендина суда еритін және ісінетін полимерлердің, полиэлектролиттердің қасиеттерін анықтап, олардың әр түрлі қосылыстар кластарымен (беттік активтік заттар, металл иондары, бояулар, т.б.) әрекеттесуін зерттеді. *1975 — 83 жылдар аралығында жүргізілген “Суда ерігіш полимерлер және олардың комплекстері” атты кешенді еңбегі үшін 1986 жылы Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілген. Сілтемелер 1. [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/3526.html "ПОЛИМЕР-ПОЛИМЕРНЫЕ КОМПЛЕКСЫ"] 2. [http://www.coolreferat.com/%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B_%D1%81_%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B8 МАГИСТЕРСКАЯ ДИССЕРТАЦИЯ] Дереккөздер
Биогенетикалық заң

.]] Биогенетикалық заң — табиғаттағы әрбір тірі организмнің жеке дамуы (онтогенез) кезінде сол түр эволюциясының (филогенезінің) аса маңызды кезеңдерін қысқаша және жылдам қайталап өту заңдылығы. Ашылуы Мұндай заңдылықты 1864 ж. неміс эмбриологы Ф. Мюллер (1821 — 1897) және 1866 ж. неміс ғалымы Э. Геккель (1834 — 1919) өз зерттеулерінде дәлелдеп берген. Биогенетикалық заң онтогенездік пен филогенездік дамудың арасында болатын өзара тығыз байланыстылыққа негізделген. 19 ғасырда Санкт-Петербургтық академик К.Бэр бір типке жататын көптеген жануарлар ұрығының дамуында бір-біріне ұқсас белгілердің болатындығын анықтаған. 1910 ж. орыс ғалымы А.Н. Северцов (1866 —1936) биогенетикалық заңды тағы да нақтылай түсіп, онтогенез кезінде филогенездік дамудың барлық сатысы түгелдей қайталанбайды, тек олардың ұрықтарының даму сатысы ғана тез арада қайталанады деген қорытынды жасады. Мұны ғылымда А.Н. Северцовтың филэмбриогенез теориясы деп атайды. Мысалы, желілілер (хордалылар) типіне жататын балықтардың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың, құстардың, сүтқоректілердің (осы класқа жататын адамның да) ұрықтарының алғашқы даму сатысында біріне-бірі ұқсас белгілері (дене тұрқының ұзынша болуы, хорданың, жүйке түтігінің, желбезек саңылауларының пайда болуы, т.б.) қалыптасады. Бұл олардың арғы ата-тектерінің туыстық жақын екендігіне дәлел бола алады. Э. Геккель барлық көп клеткалы жануарлардың арғы ата-тектері қазіргі гидраға ұқсас жануарлар болған деген қорытынды жасаған, өйткені олардың бәрінің даму кезеңінде гаструла сатысы болатындығы анықталған. Онтогенездік даму кезінде тұқым қуалайтын өзгергіштік белгілер пайда болады да, филогенездік дамуға негіз болады. Биогенетикалық заңның қағидаларының дұрыс екендігін орыс ғалымдары А.О. Ковалевский (1840 — 1901), И.И.Шмальгаузен (1884 — 1963) зерттеулері дәлелдей түсті. Оның негізгі қағидаларын палеонтологиялық, салыстырмалы анатомиялық, эмбриологиялық, соңғы кездегі биохимиялық, генетикалық, т.б. зерттеулер де дәлелдеді. Биогенетикалық заң қағидалары организмдердің өзара туыстық жақындығын анықтауға және эволюциялық процестердің даму бағыттарын дұрыс түсіндіруге негіз болды. Дереккөздер
Биогеохимия

Биогеохимия — биосферада ағзалардың қатысуымен жүретін геохимиялық процестерді зерттейтін ғылым саласы, геохимияның бір бөлімі. Тірі ағза өз тіршілігінде түрлі химиялық элементтерді бойына сіңіреді, ал ол өлген соң бұл элементтер ыдырайды, шашырайды немесе белгілі бір орынға шоғырланады. Жер бетінде тірі азғалар біркелкі тарамаған, кейбір тіршілік ортасында олардың белгілі бір тобы көп жиылады. Бұған мұхиттар мен теңіздердегі планктон, құрлықтағы қалың орман мен шалғындар, ылғалы мол қара топырақты жерлердегі шірінді мен шымтезек, халықтың бір жерде тығыз, бір жерде сирек орналасуы мысал болады. Тірі заттың негізгі массасы — өсімдіктерде. Олар жерге түсетін күн энергиясының 1%-ке жуығын сіңіреді. Биогеохимиялық процестердің қарқыны ағзалардың шапшаң көбеюіне байланысты. Тірі дене құрамының негізгі массасы химиялық элементтердің аз ғана тобынан құралады. Бұларға биосфера жағдайында оңай қозғалып, тез қосылыстар түзуші: CO 2 , NH 3 сияқты газдар, су, H + , OH - , NО 3 - — SО 3 2- , PО 4 3- , Na + , K + иондары, т.б. жатады. Организмдер тіршілік ортасында белгілі бір элементтер тобының химиялық қосылыстарын ғана сұрыптап сіңіру арқылы геохимиялық функция атқарады. Олардың қаңқасын құруға кальций оксиді қатысады. Организмдердің тікелей қатысуымен диатомит, әктас, көмір, мұнай пайда болады. Жасыл өсімдіктер фотосинтезінен оттек бөлінеді. Микроорганизмдер темір, марганец, т.б. элементтер қосылыстарының тотығуына да қатысып, оларды тұндырады, сульфаттарды тотықсыздандырып, күкірттің биогендік кендерін түзеді. Тірі организм геохимиялық процестердің сипатын, элементтердің шоғырлану ортасын өзгертіп отырады. Тіршілік ортасы азғалар құрамына да әсер етеді, ал азғалар химиялық элементтердің биогендік шашырауына (миграциясына) себепші болады, олардың (көміртектің, оттектің) изотоптық құрамын да өзгертеді. Адамның атмосфера, биосфера және жер қыртысының изотоптық құрамына тигізетін әсері ұдайы артып келеді. Дереккөздер
Биомеханика

.]] Биомеханика (био... және механика) — адам мен жануарлар қозғалысының заңдылықтарын, сондай-ақ, организмге сыртқы ортаның әр түрлі механикалық факторларының (жылдамдық, үдеу, тартылыс күші, т.б.) әсерін зерттейтін биологияның бір саласы. Биомеханика тірі тіндер, органдар және бүкіл организмнің механикалық қасиеттерін, оларда байқалатын механикалық құбылыстарды (адам мен жануарлардың іс-әрекетін, тыныс алуын, қан айналысын, қан тамырлары мен бұлшық еттердің серпімділік қасиеттерін, сүйектердің, буындардың, байламдардың беріктігін, т.б.) зерттейді. Биомеханика құпияларын зерттеудің тарихы 13 ғасырдан Леонардо да Винчиден басталады. Ол адамның қозғалысын анатомия және механика тұрғысынан зерттеген. Бұл саланың дамуына Ресей ғалымдары И.М. Сеченовтің, П.Ф. Лесгафттың, Н.А. Бернштейннің зерттеулері зор ықпал етті. Қазақстанда биомеханикалық зерттеулер академик Б.А. Домбровский мен академик Ф. Мұхамедғалиевтің жұмыстарынан басталады. 20 ғасырдың ортасында биомеханика тыныс алу, қан айналу, қозғалыс-қимыл биомеханикасы болып 3 салаға бөлінді: *тыныс алу биомеханикасы тыныс алу мүшелері (өкпе, көкірек қуысы) қимылының динамикасын зерттейді; *қан айналу биомеханикасы жүрек пен қан тамырларының серпімділік қасиетін, қан ағыны заңдылықтарын, жүрек жұмысын зерттейді; *қозғалыс-қимыл биомеханикасы анатомия және теориялық механика негізінде қимыл мүшелерінің құрылымдық ерекшеліктерін, дененің қозғалу заңдылықтарын, буын қимылдарын қамтамасыз ететін бұлшық ет күшінің әсерін, дене массасының дене бөліктеріне таралу заңдылықтарын зерттейді. Биомеханика саласындағы зерттеулердің еңбек пен спорт физиологиясы, ғарыштық биологиялық, ортопедия салаларын дамыту, жасанды тыныс алу, қан айналу аппараттарын жасау, бионика принциптеріне негізделген роботтар мен манипуляторлар құрастыру үшін маңызы зор. Дереккөздер
Био

Био… ( — тіршілік, өмір) — күрделі сөздің бір бөлігі; тіршілік құбылыстарына байланысты сөздерде (мысалы, биофизика), «биологиялық» деген мағынадағы күрделі сөздерде (мысалы, биоиндикатор) кездеседі. * Биология * Биоинформатика * Биофизика * Биохимия * Биоэнергетика * Биогеоценоз * Биография
Биосинтез

Биосинтез (био... және — қосылыс) — тірі ағзаларда ферменттердің (биокатализаторлардың) әсерімен қарапайым қосылыстардан (CO 2 , H 2 O, NH 3 ) органикалық күрделі заттардың (ақуыз, нуклеин қышқылдары, полисахаридтер) синтезделуі; ағзалардағы биокатализаторлар, ферменттер әсерінен қарапайым заттардан күрделі органикалық қосылыстардың түзілуі. Биосинтез жүру үшін барлық (бактериялардан басқа) жасыл өсімдіктер мен цианобактерияларда фотосинтез процесі арқылы жиналатын Күн сәулесінің энергиясы қажет. Әрбір қарапайым ағза көп клеткалы ағзаның әрбір клеткасындағыдай өзіне қажетті затты синтездеп алады. Клеткадағы биосинтез жүру жағдайы оның генетикалық аппаратында сақталған тұқым қуалаушылық қасиетіне байланысты болады. Организмнен тысқары өтетін биосинтез микроағзалардың қатысуымен антибиотиктер, гормондар, витаминдер, амин қышқылдары және ақуыздар алудың өнеркәсіптік әдісі ретінде кеңінен қолданылады. Жер шарындағы барлық өсімдіктер жылына 580 млрд. т (оның ішінде мұхиттарда 270 млрд. т) органикалық заттар түзеді. Ол үшін өсімдіктер ауадан 650 млрд. т көмірқышқыл газын, топырақтан 5 млрд. т азот, 1 млрд.т фосфор және 10 — 15 млрд. т минералдық заттарды сіңіріп, атмосфераға 350 млрд. т оттекті бөліп шығарады. Өсімдіктер түзетін органик. заттардың арқасында жер бетіндегі тіршілік тоқтамай жүре береді. Дереккөздер
Биоэлектрлік химия

Биоэлектрлік химия — тірі организмдегі электрлі химиялық құбылыстарды зерттейтін ғылым саласы. Зерттеу объектісі — тірі организмдердің клеткалары мен тіндерінде жүретін биология процестер негізінде пайда болатын биоэлектрлік потенциал. Биоэлектрлік химия Италия ғалымы Л. Гальванидің тәжірибелерінің негізінде қаланған (1791 жылы). Ол қандай болмасын тірі организмдердің клеткаларында, тіндерінде электрлік күштің бар екенін алғаш дәлелдеді. Жүйке жүйесімен импульс жүрген кезде, фотосинтезде, энергия қабылдағанда және түрленгенде иондар мен электрондар алмасады, осының себебінен клетканың ішкі бөлігі мен қоршаған ортада мембраналық потенциал пайда болады. Осы потенциал ақпарат алмасуын, тотығу-тотықсыздану процестерін, т.б. реттейді. Электрохимия әдістер (полярография, потенциометрия, т.б.) осы процестерде алмасатын электрондар санын анықтауға, биохимия реакцияның кинетикасын, биоактивтік қосылыстардың адсорбтануын, сыртқы электр өрісінің клеткаларға әсерін, тіндердің өсуін және қалпына келуін зерттеуге мүмкіндік береді. Организмдегі биоэлектрлік потенциалды зерттеу арқылы организмдерде жүретін физикалық-биохимиялық және физиологиялық процестерді білуге мүмкіндік туады. Биоэлектрлік химия әдістері медициналық клиникаларда әр түрлі ауруларды анықтауға пайдаланады (электрокардиография, электромиография, т.б.). Дереккөздер
Биоэнергетика

Биоэнергетика, биологиялық энергетика — тірі организмдердегі энергияның бір түрден екінші түрге айналу заңдылықтарының молекулалық негіздерін және механизмін зерттейтін ғылым. Биоэнергетика биологиялық тіршілік құбылыстарын энергетиклық тұрғыдан талдайды, бұл үшін физика және химия ғылымдар әдістерін пайдаланады. Биоэнергетиканың зерттеулері, негізінен, термодинамика заңдылықтарына сүйенгенмен, Биоэнергетика мен анорганиклық заттардың энергетикасы арасында айырмашылық бар. Клеткада болатын процесстер біркелкі температурада, көлемде және қысым жағдайында өтеді, сондықтан да организмдегі жылу бірден айналысқа түспейді. Эволюциялық даму нәтижесінде организмдерде бос энергияны жылуға айналдырмай, бір түрден екінші түрге тікелей айналдыру қасиеті пайда болды. Энергияның аздаған бөлігі құрамында фосфор қышқылының қалдықтары бар макроэргикалық қосылыстардың (фотосинтез, хемосинтез және биология тотығу нәтижесінде пайда болатын тірі организмдерде энергияға бай органиклық қосылыстар) химия энергиясына айналады; ал химикалық энергия тұрақты температура жағдайында биологиялық синтезге пайдаланылады. Аталған қосылыстардың ішіндегі ең маңыздысы — аденозин үшфосфор қышқылы (АТФ). Ол синтезделгенде (АТФ + Н 2 О - АДФ + фосфат) қоршаған ортаның биоэнергиясы F шамасына кемиді. Бұл жасуша жағдайында F = 50 кДж/моль немесе 1200 кал/моль, яғни басқа көптеген гидролиздеу реакцияларында босайтын энергия мөлшерінен анағұрлым артық. Осындай артық энергия босатып, ыдырайтын байланысты макроэргикалық байланыс деп атайды. Ерекше жағдайларда клетка энергиясына АТФ-тен басқа да макроэргикалық фосфорлы қосылыстар — гуанин-, цитозин-, уридин-, тимидин үш фосфаттар немесе креатинфосфаттар қатысады. Биосферадағы тіршілік үшін қажетті энергияның негізгі және бірден-бір қайнар көзі — Күн сәулесі. Оның 1 — 2%-ін жасыл өсімдіктер мен құрамында пигменті бар бактериялар пайдаланып, органикалық заттарды синтездейді, яғни Күн сәулесінің электрмагниттік энергиясы химияның энергияға айналып, органиклық заттардың құрамында болады; қара Фотосинтез. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Биссектриса

Биссектриса (лат. bіs — екі қайтара, екі рет және seco — қиып өтемін, бөлемін) — бұрыштың төбесі арқылы өтетін және оны қақ бөлетін түзу сызық. Биссектрисаның әрбір нүктесі бұрыш қабырғаларынан бірдей қашықтықта жатады, яғни бұрыштың биссектрисасы оның симметрия осі болады. Үшбұрыштың бір бұрышының төбесінен оған қарсы жатқан қабырғаға дейін жүргізілген түзу сызық кесіндісі үшбұрыштың биссектрисасы деп аталады. Үшбұрыштың биссектрисалары бір нүктеде — осы үшбұрышқа іштей сызылған дөңгелектің центрінде қиылысады. ABC биссектрисасы]] Төмендегі формулаларды қорыту үшін Стюарт теоремасын пайдалануға болады. : : : : мұндағы: * — қабырғасына түсірілген биссектриса ұзындығы, * — сәйкесінше төбелеріне қарсы жатқан қабырғалар ұзындықтары, * — Үшбұрыш периметры, * — бисскетрисасы қабырғасын бөлгендегі кесінділері, * — сәйкесінше төбелеріндегі ішкі бұраыштары, * — қабырғасына түсірілген үшбұрыш биіктігі . Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Бишік

Бишік — қамшыдан ұзын, ұшына қарай бірте-бірте жіңішкере беретін, мал қайыруға қолайлы, қайыстан өрілген, сабы бар құрал. Бишік өрімі араларын металл шығыршықпен қосатындай, бірнеше бөлік етіп өрілуі де мүмкін. Кейде оны соп қамшы деп те атайды. Ұшына екі-үш қарыс қайыс таспа не іріктелген бірнеше тал жылқы қылы жалғанып өрілген Бишікті айналдыра үйіріп, оқыс сілкіп қалғанда, шарт еткен дыбыс шығады. Бишіктің сабы өрімнен үш есе қысқа болуы шарт. Сабына шикі таспадан шырмауық оралады. Бишікті ертеде ұрыс қаруы ретінде де қолданған. Тағы қараңыз * Қамшы Дереккөздер
Биялай

Биялай # құсбегілер қыран құсты қолына қондырарда киетін теріден тігілген қолғап. Биялайды алғашында барлық саусақ бірге болатындай етіп тұйықтап тігіп, бертін келе ыңғайлы болу үшін бас бармақтың, сұқ саусақтың, ал ұсақ құстарға арнап жұқалау былғарыдан барлық саусақтар ұясын бөлек тіккен. Бүркіт биялайының ішіне талдырған киізден немесе арасына мақта, жүн тығылған матадан астар салынады да, тысын жұмсақ иленген теріден түгін ішіне қаратып тігеді. Биялайдың білезігін жеңді білек еркін сиып кететіндей етіп жасап, іліп қоюға қолайлы болуы үшін қайыстан бау немесе жез шығыршық тағады. Бүркітпен аң аулауға шыққанда, ат үстінде қары талмау үшін құс қондырған биялайлы қолды балдаққа сүйеп отырады; # Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Блок

Блок (, ) — # жүк көтергіш машиналардың шеңберінде арқан (трос, жіп, шынжыр) асуға ыңғайлап жасалған ойық белдеуі бар доңғалақ пішінді бөлігі. Оның айналу осі тірекке бекітіледі (жылжымайтын Блок) не кеңістікте орын ауыстырады (жылжымалы Блок). Ол машиналар мен механизмдерде күш әсерінің бағытын өзгерту үшін, күштен не жолдан ұту үшін пайдаланылады. Блок кейде айналдыру моментін жеткізу үшін де қолданылады; # атқаратын қызметі мен жасалу технологиясы бәріне ортақ, көбіне біртекті элементтерден, бөлшектерден тұратын механизмдердің, приборлардың, компьютерлердің, т.б. бөлігі (мысалы, цилиндрлер Блокті, станоктардың шпиндельдер Блокті, компьютерлік жүйе Блокті, т.б.); # тау-кен ісіндегі Блок — шахта алаңының белгілі бір шегінде қазу жұмыстары жүргізілетін учаске; # құрылыстық Блок — үйдің іргетасы мен қабырғасын қалауға арналып дұрыс геом. пішінге келтірілген жасанды тас. Оның көп тараған түрі — темірбетон Блоктары. #машиналар бір тұтас сияқты қарастырылып, орналасу орыны және механизмдердің,құралдардын т.б. немесе олардың бөлшектерінің біріктіріліп тағайындалуы және орналасу орны; # сыртқы бет бойынша доңғалақта ойманы тартып тұрған тізбек, қанат және бекіту тетіктерден тұратын механизм: күште ұту үшін және күш қимылының бағытын өзгерту үшін керек. # Тектоникада: барлық жағынан қозғалмалы белдемдермен немесе терең жарылымдармен шектеліп дербестелген, тектоникалық белсенділігі тұрғысынан өзін қоршаған аймақтармен салыстырғанда мейілінше салғырт та марғау алқаптар қимасы деген ұғымды беретін көлемдік (аудандық емес) атау. Блоктардың бет пішіні әртүрлі болуы (көпжақты, төртбұрышты немесе үшбұрышты, сына тұрқылас, дөңгелек т.с.с.), ал ауданы ондаған немесе жүздеген шаршы метрден жүз мыңдаған шаршы километрге дейін жетуі мүмкін. Дереккөздер
Боев Сергей Николаевич

Боев Сергей Николаевич (17 ақпан 1905 жылы, Орал қаласында туған — 12 мамыр 1987 жылы, Алматы қаласында қайтыс болған) — ғалым, малдәрігерлік ғылымының докторы (1953 жылы), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954 жылы), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері (1947 жылы). Саратов зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген (1932 жылы). 1932 — 54 жылдары Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1954 — 55 жылдары). 1956 — 80 жылдары Зоология институтында лаборатория меңгерушісі, 1980 — 87 жылдары сонда ғылыми кеңесші болды. Негізгі ғылыми еңбектері үй малдары мен тұяқты жабайы аңдарда кездесетін гельминттерді зерттеуге арналған. Ол малда болатын құрттардың, әсіресе, тұяқты жануарлардың өкпесіндегі жұмыр құрттардың (нематодалар) түр сипатын, жүйеленуін зерттеді. Өкпе құрттарының 11 жаңа түрін ашты, туыстас, тұқымдас жіктеулерін жетілдірді; қойдың, сиырдың, түйенің, шошқа мен бұғының ас қорыту органдарында болатын құрттар терең зерттеліп, олармен күресу шаралары белгіленді. Ол тұңғыш рет ішек-қарын құрттарынан сақтану мақсатында малға фенотиазин дәрісін тұзбен, жеммен қоса пайдалану тәсілін ұсынды. Қазақстанда кездесетін трихинеллез, көп камералы эхинококкоз ауруларының табиғатын зерттеді. Гельминтологияда егіз-қосарлы түрлерді, табиғи ошақты аурулардың пайда болуының теориялық мәнін ашуға көп үлес қосты. 2 рет “Құрмет Белгісі” орденімен марапатталған, К.И. Скрябин атындағы сыйлық лауреаты (1980 жылы). Шығармалары 1. "Определитель паразитических нематод" -Мәскеу, 1952; 2. "Легочные нематоды копытных животных Казахстана" - Алматы, 1957; 3. "Основы нематодологии" -Мәскеу, т.25, 1975; т.26, 1976; 4. "Трихинеллы и трихинеллез" — Алматы, 1978; 5. "Strongylata" — (ағылшынша) Jerusalem, Israel, 1962; Сілтемелер 1. [http://biografia.kz/famous/1618 "Боев Сергей Николаевич"] Дереккөздер
Емил Пейчев Боев

Емил Пейчев Боев (7.7. 1932 ж.т.) — болгар түркологы. София университетінің түркология бөлімін бітірген (1956). 1960 жылдан бері сонда оқытушы. Қыпшақ тобындағы түркі тілдерін, оның ішінде қазақ тілін зерттеген. 1967 жылдан бері София университетінде қазақ тілінен сабақ береді. Болгариядағы түрік мектептеріне арналған түрік тілі оқулықтары авторларының бірі. Болгариядағы түрік тілінің родол диалектілерін жан-жақты зерттеумен бірге, “Варна татарларының тіл өзгешеліктері” (1964), “Болгар тіліндегі түрік тілінің әсерімен енген бұрынғы түркизмдер” (1965), “Болгар тілі мен түркі тілінің арақатынасы” (1968), “Болгар тілі мен қазақ тіліне ортақ сөздер” (1970), т.б. еңбектер жариялады. Дереккөздер
Бозаншы

Бозаншы — қазақ халқының ежелгі саз аспабы. Шанағы шөміш тәрізді, мойны ұзынша, жіңішке, пернесі жоқ, 4 қыл ішекті, ұзындығы 1 м. 20 см, ысқымен ойналады. Ел арасындағы «боздап қалғыр бозаншы» дейтін мәтел бұл аспаптың үнінен хабар береді. Бозаншы түркі тектес халықтардың көбінде өз атауымен сақталған. Мысалы Тыва, Хақас, Алтай республикаларында бұл аспап "Бызанчы" деп аталады. Бозаншының жалғыз үлгісі Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайында сақтаулы. Дереккөздер
Бозащы түбегі

Бозащы – Каспий теңізінің солтүстік-шығысындағы түбек. Орналасқан жерi Аумағы 20 мың км². Абсолютiк биіктігі 29 м. Жер бедеріне төрттік кезеңнің ойпатты аккумуляттық жазығы тән. Онда құмдауытты төбелер кездеседі. Жер беті солтүстікке қарай еңістеніп, шығыста Өліқолтық пен Қайдақ сорларына ұласады. Климаты Климаты континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурарасы –7С, шілдеде 26С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлш. 200 — 250 мм. Жылына 40 күндей дауылды жел (жылд. 15 м/с-тен астам) болып тұрады. Теңіз жағалауында сораң топырақ, қалған жерінде сұр және сортаң топырақ қалыптасқан. Өсімдіктер Өсімдіктерден бұйырғын, жусан, т.б. өседі. Құмды жерлерде тұщы құдықтар кездеседі. Түбек жері мал жайылымына пайдаланылады. Қаламқас, Қаражанбас, Бозащы мұнай-газ кендерін игеруге байланысты автомобиль жолдары салынған, мұнай құбырлары тартылған. Шаруашылық маңызы Бозащы артезиан алабы Бозащы артезиан алабы – Бозащы түбегіндегі арынды жер асты суы қалыптасқан аймақ. Бозащы артезиан алабының тұщы және тұзы аздау артезиан, грунт сулары елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, ішінара егістікке пайдаланылады. Бозащы мұнай-газ кен орны Бозащы мұнай-газ кен орны - Маңғыстау облысы, Ақтау қаласынан солтүстікке қарай 175 км жерде, Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Бозащы түбегінде орналасқан. Кен орын 300-дан аса адамды жұмыспен қамтамасыз етуде. Дереккөздер
Бозторғайлар

Бозторғайлар (Alaudіdae) – торғайлар отрядына жататын сайрағыш құстар тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, тек Антарктида кездеспейді. 15 туысы, 75 түрі анықталған (1 түрі – Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген). Қазақстанда 6 туысқа жататын 13 түрі бар. Бозторғайлар шөл, шөлейт және қиыршықтасты жазық далада, тау жайылымында, елді мекен маңында, кейде орман алаңында кездеседі. Дене тұрқы 12 – 23 см. Қанаттары ұзын, аяқтары қысқа. Артқы бармағында ұзын тырнағы бар. Әдетте, түсі бозғылт, көбінесе мекендеген жерінің түсіне қарай өзгеріп отырады. Бұл қасиеті құсты жерде жүргенде жасырып, бірден көзге байқатпайды. Ұя салмаған кезде, топтасып ұшады. Бұлардың ішінде ең көп кездесетіні – бозторғай (Alauda arvensіs). Оның қанатының ұзындығы 8,5 – 14 см, салмағы 30 – 48 г. Ол Қазақстанның шөлді даласынан басқа аумағында кеңінен тараған. Бозторғайлар жердегі шұқырларға ұялап, оған 2 – 6 тарғыл жұмыртқа салады, кейбір түрлері жылына 2 рет жұмыртқалайды. Балапандарының денесін, әсіресе, жонын қалың мамық жапқан. Бозторғайлар – жыл құсы. Олар қыстау үшін күзде оңтүстіктегі жылы аймақтарға ұшып кетеді, қысы жұмсақ жылдары Қазақстанның оңтүстік аудандарында қыстап қалады. Бозторғайлар өсімдік дәнімен және жәндіктермен қоректенеді. Арамшөптердің де дәнін жеп, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді. Құстардың көбі бұтақта қонақтап отырып сайрайды. Ал бозторғайлар ұшып жүріп сайрайды. Оны "ұшқыш әнші" дейді. Денесі 12-23 см, қанаттары ұзын. Түсі топырақ тәрізді. Көпшлік түрлерінін еркектері ұя маңында ән салып ұшады. 15 туысы белгілі. Олардың 75 түрі бар, (Оңтүстік Америкада, 1, Австралияда, 2). ТМД-да 7 туысы 14 түрі таралған. Олар бозторғай, (Alanda arvensis), далалық, (Melanocozypha calandra), құлақты бозторғай, (Eremorphila alpestris), шөлді жер бозторғайы, (Ammomanes deserthi) және ТМД-да эндемик қара (М. yeltoniensis) және ақ бозторғай, (М. leucoptera). Бозторғайлар тундрадан бастап далалық және шөлді аймақтарды мекендейді. Көпшілік түрлері жылы жақта қыстайды. Ұяларын жерге салады. 2-6 жұмыртқа табады. Қоректері, жәндіктер мен өсімдік дәні. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енген. Мәдениеттегі орны Бозторғай сайрауық болғандықтан Қазақ даласында көбінде ән-күймен тамырласып жатады, мысалы Қазақ әнінде шырылдайсың бозторғай жерге түспей, мен жүрмін күні кешке тамақ ішпей деген жолдар бар, табиғатпен тумысынан етене туған Қазақ халқы, осынау сайын даланың сары құсын өзіне жақын серік етпесіне кім кепіл... Бозторғай тыныштықты ерекше сүйетін құс, ұясына өзгелер жолп кетсе кейде құт ұясын да, бауыр ет балапанын да тастап өзге жаққа мәңгілік маңып береді, осының айғағы ретінде Қазақ тілінде мамыражай жақсы заманды қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман деп атасады. Дереккөздер
Иван Иванович Бок

Иван Иванович Бок (10 қазан 1898 жылы, Башқортостан, Белебей қаласында туған – 30 қыркүйек 1983 жылы, Cанкт-Петербург қаласында қайтыс болған) – геология-минералогия ғылымының докторы (1948 жылы), профессор (1948 жылы), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954 жылы), Қазақ КСР-інің ғылыми мен техникаға еңбек сіңірген қайраткері (1955 жылы). Орал тау-кен институтын бітірген (1928 жылы). 1928–36 жылдары Орал геология барлау партиясының бастығы, Қазақ геология тресінде аға геолог, 1938–68 жылдары Қазақ тау-кен металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) доцент, кафедра меңгерушісі болды. 1968–75 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының әлем және жер жөніндегі ғылымдар бөлімшесінің академия-хатшысы болды. Бок Қазақстанның ультранегіздік жыныстарының петрологиясы жөніндегі іргелі еңбектердің, кен орындарының геологиясы, кен түзілу теориясы бойынша алғашқы оқулықтардың авторы, Орталық Қазақстанның (Сарыарқаның) болжамдық металлогениялық картасын құрастыруға қатысқан. Никель сульфидті кен орындарының қалыптасу мәселелерін жете зерттеп, Қазақстанның никель-кобальт кендерінің жіктелімін жасаған. Лениндік сыйлық лауреаты (1958 жылы). Ленин, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары 1. "Агрономические руды", Алматы, 1955; 2. "Основы рудной геологии", т.1–2, Алматы, 1970, 1974. Сілтемелер 1. [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id10450 "АЛТЫН ҰЯ" Бок туралы мақала] 2. [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/11973/%D0%91%D0%BE%D0%BA "Бок, Иван Иванович"] Дереккөздер
Тоқаш Бокин

Тоқаш Бокин (25 сәуір 1890 жыл – 19 қыркүйек 1918 жыл) — 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс пен Қазақстанда (Жетісуда) Кеңес үкіметін орнатуға белсене қатысушы. Сары Үйсін руынан шыққан. Верный қаласындағы (қазіргі Алматы) ер балалар гимназиясында оқыған, сот органдары мен Верныйдың қоныс аударушылар басқармасында аудармашы болып жұмыс істеді. 1914–1916 жылдары Санкт-Петербург Сот палатасында, зауытта жұмыс істеді. 1918 жылы наурызда облыстық Төңкерістық комитеттің мүшесі болып сайланды, Жетісу облысындағы орыс-қазақ қарым-қатынастарын реттеу жөніндегі комиссариат комиссарының орынбасары болды. Ауыл және селолық кеңестерді құруға қатысты. 1918 жылғы сөуір-мамыр айларында Верныйдағы Кеңес өкіметіне қарсы болған бүлікті басуға қатынасты. 1918 жылдың қыркүйегінде саяси күрестің құрбаны болды. Дереккөздер
Болжам

Болжам (немесе болжау) - # ғылым методологиясында – мәні толық анықталмаған заттар мен құбылыстардың негізінде жатқан ішкі байланыстар мен қатынастар туралы ұсынылатын ғылыми жорамал; # құқықтануда – логикалық ой қорыту негізінде пайымдау. Болжам таным әдісі ретінде ежелгі заманда-ақ (мысалы, ежелгі Грекия философиясы мен математикасында) белгілі болғанымен, оның ғылыми танымдағы эвристикалық рөлі XVII–XIX ғасырларда эксперименттік-математиканың, жаратылыстанудың айрықша жетістіктеріне (Ньютон механикасының дамуы, физика мен химияда атомдық-молекулярлық көзқарастың қалыптасуы, энергияның сақталу және айналу заңының ашылуы, т.б.) орай нақтылана бастады. Қазіргі ғылым философиясы мен методологиясында болжам тек жаратылыстанудың ғана емес, жалпы ғылыми танымның әмбебап әдісі екендігі негізделген. Болжам ғылыми-зерттеудің пәрменділігін арттырады. Ол қисапсыз эмпирикалық ізденістерге шек қойып, ақиқатқа жетуді тездетеді. Таным процесінде бірнеше болжамдар қатар ұсынылып, олар өзара бәсекеде ұштала келе ғылыми теория құруға негіз болатын идеяны нақтылай түседі. Тағы қараңыз * Гипотеза * Ғылыми таным Дереккөздер
Болмыс

Болмыс– бүкіл әлемнің тұтастығын, дүние мен адамның бірлігін, тіршіліктің мәнін білдіретін философиялық категория. Қарапайым санада болмыстың баламалары ретінде әлем, ғарыш, дүние, табиғат, өмір тәрізді жалпы ұғымдар қолданылады. Болмыс философияның ерекше саласы. Қоғамдық болмыс Қоғамдық болмыс - қоғамдық сананы анықтайтын материалдық игіліктерді өндіру негізінде пайда болатын, одан тыс және тәуелсіз тіршілік ететін адамдардың табиғатка және бір-біріне материалдық қатынасы. Дереккөздер
Екатерина Васильевна Большакова

Екатерина Васильевна Большакова (26 желтоқсан 1916 жылы, қазіргі Ресей, Кемерова облысы, Мариинск қаласында туған – 26 шілде 1963 жылы, Алматы қаласында қайтыс болған) – биология ғылыми кандидаты (1949 жылы). Томск университетін бітірген (1940 жылы). Большакова 1940–42 жылы Алматы мемлекеттік қорығында кіші ғылыми қызметкер болды. 1942 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО Ғылым Академиясының Қазақстан бөлімшесінде, Қазақстан Ғылым Академиясының Эксперименттік биология институтында(қазіргі «Биоген» акционерлік жабық қоғамы) қызмет істеді. Қазақ арқар-меринос қойын шығаруға қатысқаны үшін Большаковаға КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1950 жылы). Дереккөздер
Болыс (әкімшілік бөлініс)

Болыс — қазақ жерінің патшалық Ресейдің қоластында болған кезіндегі аумақтық әкімшілік бөлінісі, оязға (уезд) қараған әкімшілік аймақ, территориялық құрылым. Ресей империясы қазақ даласындағы хандық билікті жою және отарлық билікті күшейту мақсатында 1822 жылы «Сібір қазақтары туралы жарғы» негізінде Ресейге шекаралас және шекараға жақын орналасқан орта жүз қазақтарының қоныстарын ауылға, болыстыққа, округтерге бөлген. 1824 жылы «Орынбор қазақтары туралы Жарғы» қабылдап, бұл жүйе Орынбор өлкесінде де жүзеге асты. Қазақтардың саяси басқару институтын жою отарлау саясатының ең басты міндеттерінің бірі еді. Жарғы бойынша ауыл 50-70 түтіннен, Болыс 10-15 ауылдан, уезд 15-20 болыстан тұрды. Сонымен қатар патша үкіметі жүргізген 1867-1868 жылдары реформаға сәйкес Болыстардың құрамына әрқайсысы 100-200 түтіннен тұратын шаруашылық ауылдар кірді. Мұндай ауылдардың саны 1000 түтіннен 3000 түтінге дейін барды. Бұл әкімшілік органдар қазақ даласындағы дәстүрлі басқару жүйесін және оның саяси және идеологиялық кеңістігін бірте-бірте ығыстырды. Жаңадан орнаған билік жүйесінің басына жоғарыдан патшалық режим сайлаған сұлтандар келді, ал ауылды старшындар (ауылнай) биледі, осылайша баскарудың жаңа жүйесі пайда болды. Болыстардыц әкімшілік аймақ ретіндегі болыс шекарасы қалыптастырылып, халық оның ережелерін сақтап отырды. Болыстық шекарасының сақталуына уезд басшылары аға сұлтандар, болыстар бақылау жасап отырды. XIX ғасырдың соңында Қазақстанда 300 болыс болған, ал әр облыстағы саны бойынша Орал облысында - 44, Торғайда - 43, Ақмолада - 50, Семейде - 74, Жетісуда - 89 болыс болған. Болыстықтың көлемі ауыл көлеміне қарай әртүрлі болды. Мысалы, 1868 жылы Илецк уезінде 8 болыс, 41 ауыл, Ырғыз уезінде 7 болыс, 34 ауыл, Николаевск уезінде 8 болыс, 51 ауыл, Торғай уезінде 5 болыс, 23 ауыл т.б. Тағы қараңыз * Қазақ болыстары тізімі Дереккөздер
Владимир Петрович Бондаренко

Владимир Петрович Бондаренко (2.2.1950, Жамбыл облысы Меркі ауданы) — әскери қызметкер, генерал-майор (1997). Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің Житомир жоғары радиотехникалық училищесі жанындағы орта радиотехника училище бағдарламасы бойынша 3 жылдық курсты (1970), Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің Ленинград әскери жоғары саяси училищесін (1978), Мәскеудегі Әскери-саяси академияны (1984) бітірген. КСРО Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері жүйесіндегі радиотехникалық, зенитті-ракеталық полктерде саяси-ұйымдастыру жұмыстарында болған. 1993 ж 19 наурызда Қазақстан Қарулы Күштері Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері қолбасшысының орынбасары, әрі Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері басқармасы тәрбие және әлеуметтік-құқықтық жұмыстар жөніндегі бөлімінің бастығы болып тағайындалды. 1998 жылдан Әуе қорғаныс күштері қолбасшысының тәрбие және әлеуметтік-құқықтық жұмыстар жөніндегі орынбасары. Орден, медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Бонус

*Бонус — кен байлықтарын барлау және өндіру жұмыстарын жүргізуге байланысты мемлекетке (жер иесіне) төленетін кесімді ақы. Табиғат байлығын пайдаланушылар жасалған келісімшартқа сәйкес белгілі мерзімде, бекітілген мөлшерде төлем төлеуге міндетті. Оның жер пайдалану Бонусы, келісілген кен көзін табу Бонусы және кен өндіру Бонусы деп аталатын үш түрі бар. # Жер пайдалану Бонусы — келісімшартқа сәйкес табиғат байлығын пайдалану құқы үшін төленеді. Төлем мөлшері мен мерзімі келісімшартта көрсетіледі. Қазақстанда жер пайдалану Бонусының бастапқы мөлшерін үкімет белгілейді, ал нақты мөлшері пайдалануға беріліп отырған жердің эконмика құндылығына байланысты анықталады. # Келісілген кен көзін табу Бонусы пайдалануға берілген аймақтан әрбір кен көзі ашылғанда төленеді. # Кен өндіру Бонусы кесімді төлем түріне жатады. Ол кезең-кезеңге бөлініп, келісімшартта көрсетілген мөлшерде жылына бір немесе бірнеше рет төленеді. Оның мөлшері кен көзін игеруден түскен табыс көлеміне байланысты қойылады. Бонус түрлерінің қайсысын қолдану алдын ала жасалған келісімшарттың жекелеген талаптарымен айқындалады; *Бонус — қосымша сыйақы, сыйлық. Әдетте, қосымша сыйақы мөлшері жасалынатын мәміленің жалпы сомасының белгілі бір проценті көлемінде тағайындалады; *Бонус — жасалған келісімшартқа сәйкес сатушының өзінің тұрақты сатып алушысы келісілген тауар мөлшерін уақытында түгел алған жағдайда оған ұсынатын баға жеңілдігі. Дереккөздер
Эрнст Гербертович Боос

Эрнст Гербертович Боос (; 17 тамыз 1931 жылы, Украина, Қырым Республикасы - 11 ақпан 2017 Қазақстан Алматы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1976 жылы), профессор (1978 жылы), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденциясы мүшесі (1983 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетті бітірген (1954 жылы). 1954 — 55 жылдары Алматы қаласындағы орта мектепте мұғалім, 1955 — 56 жылдары Физика-техника институтында аға инженер, 1956 — 70 жылдарыЯдролық физика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, 1970 — 90 жылдары Жоғары энергия физикасы институтында лаборатория меңгерушісі, 1990 — 94 жылдары оның директоры болды. 1994 жылдан Физика-техника институтында лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері жоғары энергиялы протондардың нуклондармен және атом ядроларымен серпімсіз өзара әсерлесуін зерттеуге арналған. Ол элементар бөлшектерді статистикалық бірегейлендіру тәсілін және зарядталған бөлшектердің иондану шығынының тығыздығын анықтаудың автоматтық тәсілін тапты. Қазақстанда энергетиканың жаңа салаларын дамыту мәселесімен де айналысады. Шығармалары * "Множественное рождение адронов в адрон-ядерных взаимодействиях при 40 ГэВ в неупругих взаимодействиях и в событиях с Р1-1.0-2,0 ГЭВ" /с/ Э. Г. Боос, А. М. Мосиенко, Н. А. Покровский 7 с. граф. 21 см Дубна ОИЯИ 1983; * "Недиагональные нейтральные взаимодействия в шестикварковой схеме и возможное существование тока (s)r / Э. Э. Боос, К. Г. Клименко, Ф. Ф.Тихонин 22 с. 25 см. Серпухов ИФВЭ 1982; * "Особенности угловых распределений вторичных частиц во взаимодействиях протонов, сопровождающихся полным разрушением ядер мишеней" / D. Г. Боос, А. В. Холмецкая, В. В. Якоби 10 с. 20 см Алма-Ата ИФВЭ 1987; * "Перспективы использования нетрадиционных источников энергии в народном хозяйстве Казахстана": (Информ. обеспечение науч.-техн. прогр.) : Аналит. обзор / Э. Г. Боос, В. Е. Хван, В. И. Муратова ; КазНИИ НТИ и техн.-экон. исслед. 51,[2] с. 20 см Алма-Ата КазНИИНТИ 1987; * "Решение физических задач каскадно-вероятностным методом"/ Э. Г. Боос, А. И. Купчишин ; АН КазССР, Ин-т физики высок. энергий 21 см Алма-Ата Наука КазССР 1988; Сілтемелер 1. [http://www.irwa-v.de/projekte/kasachstan/boos_ru.php «Научные деятели - этнические немцы из Казахстана »] 2. [http://www.parasat.com.kz/index.php?id183&tx_ttnews0&tx_ttnews223&tx_ttnews2011&tx_ttnews6&cHashf05ac685d5e99f8384e84fb4ad76ef8f ТОО«Физико-технический институт»] 3. [http://www.irwa-v.de/projekte,jb_ernst_boos.html Ernst Boos] Дереккөздер
Бопай Қасымқызы

Бопай (туған-өлген жылдары белгісіз) — Кенесары Қасымұлы көтерілісіне белсене қатысушылардың бірі, Кенесарының қарындасы. Көкшетауда дүниеге келген. Қасым төренің Саржан, Есенкелді, Ағатай, Көшек, Кенесары және Наурызбай атты 6 ұлының арасындағы жалғыз қызы. Деректерде Бопы болып та кездеседі. Бопай бойжеткен шағында Әбілқайырдың Сәмеке деген ұлына ұзатылады. Жастайынан сұлулығымен, өжеттігімен көзге түскен. Өзінің күйеуі мен оның туыстары сұлтан Сартеке, Досан Әбілқайыровтарды көтеріліске қосылуға тартады. Олардан келісім ала алмаған соң, 1837 ж өзінің 6 баласын ертіп, көтерілісшілерге қосылады. Бопай 600 адамнан тұратын ерекше топты басқарады. Көтерілісшілердің бұл тобы Кенесары әскерлерін жабдықтаумен шұғылданып, елден зекет, көтеріліске қосылмаған сұлтандардан мал-мүлік жинады. Бопай қатысқан шайқастардың ішіндегі ең ірісі — 1838 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторлығының терістік батыс аудандарына бағытталған Аманқарағай дуанына шабуылы. 1840 жылы Қасым төре, балалары Көшек, Бопай қолдау іздеп, Хиуаға барар жолда (Созақ маңында) Ташкент бегінің қолына түсіп, Бопай Әзірет бекінісіне қамауға алынады. Көшек Ташкентке жіберіледі. Тұтқында жүріп Бопай Кенесары әскерінің құрамындағы ұлы Нұрқанның Ақтөбе жасағының қолына тұтқынға түскенін естиді. Бопай 1847 жылы қырғыз манаптарына қарсы шабуылда Кенесарымен бірге болған. Дүние салған жері Ырғыз бойы. Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданында Бопай атында ауыл бар. Зираты осы ауылдың тұсындағы төбешік басында орналасқан. Естеліктер Тарихшы Ермұхан Бекмаханов «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында» атты еңбегіндегі былай дейді: «Өзінің əскери ерліктерімен Кенесарының қарындасы Бопайдың да даңқы шықты. Ол көтерілістің алғашқы күндерінен-ақ оның белсенді қатысушысына айналды. Ол өзінің күйеуі Сəмеке мен оның туыстары сұлтан Сартеке жəне Досан Әбілқайыровтарды да көтеріліске қатысуға шақырған екен. Олар келісім бермеген соң Бопай 1837 жылы өзінің күйеуін жəне оның туыстарын тастап, өзімен алты баласын алып, өз тағдырын көтерілісшілер тағдырымен біржола қосады. Бопай зекет жинайтын жəне көтеріліске қосылмаған сұлтандардың мүлкі мен азық-түлігін тартып алатын 600 адамдық ерекше топты басқарды». Ілияс Есенберлиннің «Қаһар» романында былай жазылған: «Қатын құтырған заман болды ғой осы кез... Сырымбет қырқасынан байын, малын тастап алты баласымен Кенесарының қарындасы Бопай да барып қосылды деген де рас па? - Рас. Қасымның ұлдары арлан қасқыр болса, қыздары қаншық бөрі емес пе. Бопай қазір қолына найза алып бір топ жігіттерді басқарады деседі. Күйеу жұрты, Уəли ханның ауылын шабамын деп тісін қайрап жүрген көрінеді. - Бопай келіп ағасының тобына қосылса Жанайдар батыр да со жерде десеңізші... - Неге? - Жанайдар мен Бопай жас кездерінде Қозы Көрпеш пен Баян сұлудай болған жоқ па еді? Тек Қасым төре Жанайдарды қара қазақ деп Бопайды оған бермеген. Алты бала тапса да Бопай Жанайдар десе ішкен асын жерге қояды деген өсек бар. Екеуінің басы Кенесары ордасында қосылған болар». Дереккөздер
Боралдай

Боралдай: Елді мекендер: * Боралдай – Алматы облысы Іле ауданындағы кент. * Боралдай – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Боралдай – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл. Географиялық атаулар: * Боралдай – Қаратау жотасының оңтүстік-шығысындағы тау сілемі. * Боралдай – Арыс өзенінің оң саласы. * Боралдай қорықшасы – Түркістан облысындағы қорықша.
Сайын Молдағалиұлы Борбасов

Борбасов Сайын Молдағалиұлы(1954 ж.т.) – саясаттанушы, саясаттану ғыл. докт. (1999), проф. Ғыл. еңбектерінің негізгі бағыттары қазіргі заманғы ұлт саясаты, саяси билік, этник. әлемдік саясат, халықар. қатынастар. Уақ тайпасынан шыққан.
Владимир Михайлович Боровский

Владимир Михайлович Боровский(18.8.1909, Ресей, Санкт-Петербург — 15.3.1984, Алматы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1956), профессор (1958), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1962). Өмірбаяны * Ленинград университетін бітірген (1934). * Ленинградта, Володарский даңғылы, 31 үйдің 4 пәтерінде тұрған. 1937 жылғы 29 сәуірде тұтқындалады. НКВД ерекше соты 1939 жылдың 17 желтоқсанында 58-2, 10, 11 баптармен айыптап, Қазақстанға 5 жылға жер аударады. 1989 жылдың 28 сәуірінде ақталған. * КСРО ҒА ұйымдастырған Орал облысындағы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы) Жәнібек орман-топырақ зерттеу стационарын құруға қатысып, соны басқарды (1934 — 40). * Қызылорда облысы су шаруашылығы бөлімінде аға инженер (1940 — 45) * Қызылорда облысы топырақтану-мелиорация станциясының директоры (1945 — 51) * Алматыдағы “Средазгипроводхлопоктың” бөлім меңгерушісі (1951 — 54). * ҚазМУ-дің доценті (1954 — 56) * Қазақстан Топырақтану ғылыми-зерттеу институтының бөлім меңгерушісі (1956 — 58), директорының орынбасары (1956 — 68), директоры (1968 — 84) болды. Ғылыми қызметі * Негізгі ғылым еңбектері Қазақстанда топырақты мелиорациялау, суармалы егіншілік, топырақтану, экология, топырақты игеру мен аудандастыру мәселелеріне арналған. Ұзақ жылдар бойы жүргізілген кең ауқымды зерттеулеріне сүйене отырып, Сырдария, Іле, Шу,Жайық, Талас өзендерінің төменгі ағысындағы жерлерді игеру жобасын жасады Шығармалары * "Древняя дельта Сырдарьи и Северные Кызылкумы", Алма-Ата, 1958-1959, т. 1, 2. * “Геохимия засоленных почв Казахстана“,Мәскеу, 1978. * "Формирование засоленных почв и гало-геохимические провинции Казахстана". Алма-Ата, 1982. Марапаттары * Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1984. * Екі рет Еңбек Қызыл Ту ордені * Халықтар Достығы орденімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://biografia.kz/famous/1619 «Боровский Владимир Михайлович»]
Боровской

Боровской — ауыл, Қостанай облысы Меңдіқара ауданы және Боровской ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы Қостанай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 90 км жерде, Қостанай–Петропавл автомобиль жолының бойында, қарағайлы орманның батыс жағында орналасқан. Тарихы Іргесін 1881 жылы қоныс аударған Игнатий Семенов Қарағайлы ауылының орнында құрған. Бастапқыда бейресми түрде Семеновка деп аталды. 1887 жылы ауыл ресми мәртебеге ие болды және Боровое деп аталды. Кейін (1940 жылға қарай) атауы Боровское болып өзгерді. 1964 жылы 16 қарашада қала типті кент болып, осыған сәйкес атаудың транскрипциясы Боровской болып өзгертілді. 2005 жылы қайтадан ауылға айналды. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 10025 адам (4740 ер адам және 5285 әйел адам) болса, 2009 жылы 9781 адамды (4719 ер адам және 5062 әйел адам) құрады. Кәсіпорындар мен инфрақұрылымы Боровскойда май зауыты, диірмен, тігін фабрикасы, кірпіш зауыты, темір-бетон, ағаш бұйымдарын жасайтын, қиыршықтас, әктас өндіретін цехтар, машина-трактор жөндеу шеберханасы, аудандық баспахана, педагогикалық және кәсіптік-техникалық училищелер бар. Боровскойдың іргесіндегі қарағайлы орман ішінде демалыс үйі, туберкулез ауруын емдейтін санаторий, тарихи-өлкетану музейі орналасқан. Дереккөздер