kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сай

Сай — тау етектерінде, далаларда ұшырасатын, көбінесе делювийлік шөгінділермен көмкерілген көлбеу жағалаулы құрғақ немесе уақтылы ғана су ағатын шағын аңғарша, көбіне құрғақ, кейде маусымдық су ағатын, беткейі көлбеулене келген ұзын ойыс. *Сай жер бетінің эрозияға ұшырауынан (қар және жаңбыр суыны) және жыралардың одан әрі дамуынан қалыптасады. *Ұзындығы 10 — 15 км-ге, ені жүздеген м-ге, тереңдігі ондаған м-ге дейін жетеді. *Табаны мен беткейлері шабындық ретінде пайдаланылады; егін, бау-бақша өсіріліп, елді мекендер орналасады. Сай — # кұрғақ немесе уакытша су ағатын, көлбеу келген ойыс табанды (табаны мен беткейлері түйетайланып тегістелген жыра), беткейлері шығыңқы әрі шымдақ, кейде бұталар өскен аңғар. Ұзындығы ондаған км, ені 100 м, тереңдігі ондаған м болады. Көбінесе орманды дала мен далалық белдемдерде кездеседі. Сай жыралардың соңғы сатысына жатады; # қар және жаңбыр суының өрекетінен пайда болатын жыра, басқаша айтқанда, жыраның ақырғы сатысы, беткейлері мен үстін шым басқан. Жылдың басым бөлігінде құрғақ болып, кейбір маусымда су ағып жататын көлбеу беткейлі ойыс. Сайдың ұзындығы 10—15 км- ге, терендігі ондаған, ені жүздеген метрге дейін жетеді, табаны мен беткейлері шабындык ретінде пайдаланылады, бау- бақша өсіріліл, онда елді мекендер орналасады. Дереккөздер ru:Балка
Берген Исаханов

Берген Исаханов (10.12. 1922, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жайылма ауылы (құжат бойынша Ордабасы ауданы) – 14.10. 1970, Ордабасы ауданы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (30.10.1943). 1942 жылы майданға аттанып, Қызыл тулы 69-Севск атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. Бөлімше командирі, сержант И. Днепрден өту кезіндегі ұрыста асқан ерлік, батырлық көрсетті. 1944 жылы кіші лейтенанттар курсын бітірді. Соғыстан кейін Ордабасы ауданында жауапты қызметтер атқарған. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Балалық шағы өткен Ордабасы ауданындағы қазіргі Берген Исаханов ауылында ескерткіш орнатылған. Туған жері Сарысу ауданы Жайылма ауылында Ұлы Отан соғысы құрбандарына қойылған монументтің қасбетінде Берген Исахановтың есімі қашалып жазылған. Дереккөздер
Көшім ауылдық округі

Көшім ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Үлкен Шаған, Ақсу, Колесово, Көшім, Кіші Шаған, Өркен ауылдары кіреді. Орталығы – Үлкен Шаған ауылы. Тарихы 2013 жылы Көшім ауылдық округінің Жаңатаң ауылы Щапов ауылдық округіне берілді. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4040 адамды (2059 ер адам және 1981 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Имиджелогия

Имиджелогия (іmage – бейне, logos – ғылым) – саяси технологияларды, ондағы процестер мен құбылыстарды, саяси тұлғаның жетекшілік қабілеттерінің қалыптасуы мен даму заңдылықтарын зерттейтін саясаттану ғылымының саласы. Имиджелогия өз алдына ғылым саласы ретінде 20 ғасырдың 50-жылдарының соңында қалыптасты. Имиджелогия саясаттану ғылымының жалпы методологиялық парадигмаларына сүйене отырып, саяси білімдерді жинақтап қорытады, саяси қарым-қатынастар мен процестің даму тәжірибесін, саяси ин-ттардың қызметін сараптайды, саяси жетекшіліктің ерекшеліктері мен заңдылықтарын, саяси интеллигенцияның жай-күйін, биліктің ресурстары мен оның түрлерін, т.б. зерттейді. Имиджелогияның қалыптасуы мен дамуы саяси құндылықтар мен саяси қарым-қатынастардың жаңа формаларының қалыптасуына және әр түрлі нақты тарихи типтегі мәдениеттерде саяси жетекші қызметінің алуан түрлі көрініс алуымен тікелей байланысты. Ол, көбінесе, уақытқа, нақтылы тарихи жағдайларға, қоғамдағы үстем идеялық-саяси көзқарастардың жүйесіне, адамдардың жеке басының даму деңгейіне, дүниетанымына, саяси мәдениетіне тәуелді. Имиджелогия мәліметтер жинаудың әр түрлі әдістерін (кешенді социология зерттеулер, сауалнамалар, саяси кейіпкерлерді, тарихи хабарларды сараптау) қолданады. Соңғы кездері саяси жетекшілердің бейнесі мен өмірбаянын жүйелі психологиялық бейнелеу әдісі кеңінен қолданылып келеді. Имиджелогия өзінің үлгілері мен әдістерін саяси ғылымдардың барлық жүйесінен алады. Саяси имиджелогияның әдісі имиджмейкинг – саясаткерлердің саяси орны мен беделін анықтауға мүмкіндік береді. Сол арқылы саяси жетекшілікке бәсекелестер өздерінің бағдарламалары мен оларды жүзеге асыру жолдарын таңдай алады. Насихат, саяси жарнама, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жеке тұлғаның ойлау кейпін, әлеуметтік бағытын танытып, оны саяси жетекші ретінде қалыптастырады. Саяси жетекшінің бет-бейнесін жасаушы маман – имиджмейкер оның саяси кеңістіктегі орнын қамтамасыз етеді. Имиджмейкердің міндеттері: адамның мінез-құлқы заңдары негізінде болуы мүмкін тенденцияларды анықтау және олардың салдарын болжау, дау-дамай мен түсінбестіктердің алдын алу, жеке және қоғамдық мүдделерді үйлестіру. Сілтемелер
Келемеждеу

Келемеждеу – адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетіндегі жағымсыз қылықтарын мазақ етіп күлкіге айналдыру. Келемеждеу адамға күшті ықпал етіп, оның жағымсыз қылықтарын сын көзімен қарап түзетуіне ықпалын тигізеді. Адамның мінез-қылығын орынсыз келемеждеу өзара өшпенділік пен жаулыққа соқтыруы мүмкін. Мұндай жағдайда “Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады” дейтін қағиданы басшылыққа алған жөн. Дереккөздер:
Ақсу (Қызылорда облысы)

Ақсу — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Ақсу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жалағаш кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағалауына орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1673 адам (823 ер адам және 850 әйел адам) болса, 2009 жылы 1276 адамды (623 ер адам және 653 әйел адам) құрады. Тарихы 1950-60 жылдары Сталин, 1979-96 жылдары күріш өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болып келді. 1999 жылға дейін ауыл 22 партсъезд деп аталған. Бұрынғы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары мен ӨК ұйымдастырылған. Дереккөздер
Қазақстан тарихы энциклопедиялық анықтамалық

“Қазақстан тарихы” энциклопедиялық анықтамалық, “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы бойынша шығарылған. Онда ежелгі дәуірден күні бүгінге дейінгі Қазақстан тарихына қатысты мақалалар жинақталған. Кітапта Қазақстан аумағындағы ірі тайпалар, тайпалық одақтар, мемлекеттер мен олардың көрші елдермен саяси қарым-қатынасы, онда өткен үлкенді-кішілі саяси оқиғалар (ірілі-ұсақты соғыстар, азаттық жолындағы көтерілістер, саяси науқандар, т.б.) баяндалады. Мемлекет басшылары ([[қаған, хан, патша, президент, т.б.) мен тарихтан өз орнын алған ірі тұлғаларға да (билер, батырлар, зиялылар) үлкен мән берілген. Сонымен бірге Қазақстан тарихынан хабар беретін ежелгі қалалар мен археологиялық ескерткіштер, жазба ескерткіштер мен олардың авторлары, тарихқа байланысты терминдер мен тарихи дәуірлер қарастырылған. Кітап 2006 ж. “Аруна” баспасынан жарық көрді.. 2010 жылы толықтырылып, өңделген 2–басылымы шықты. Кітапта 768 бет (2 басылымда да), карталар, суреттер бар. Таралымы: 5000 дана. Дереккөздер
Бейбітшілік ауылдық округі

Бейбітшілік ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. 2022 жылға дейін Краснов ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Бейбітшілік, Астафьево, Сырым батыр, Чапурино ауылдары кіреді. Орталығы – Бейбітшілік ауылы. Округ құрамында болған Щучкино ауылы 2011 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1071 адамды (539 ер адам және 532 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Әлмахан Исахов

Әлмахан Исахов (14.9.1942 жылы туған, Арыс қаласы) – журналист. ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1967). 1967 – 71 жылдары Бөген, Қызылқұм ауданы газеттерінде бөлім меңгерушісі, Шымкент тоқыма комбинатының көптаралымды газетінде аудармашы, 1971 – 77 жылдары «Оңтүстік Қазақстан» газеті жауапты хатшысының орынбасары, 1977 жылдан Мақтаарал ауданындағы меншікті тілшісі. «Аққулар ұшқан ауылым», «Бағара – алтын бесігім» кітаптарын құрастырған, «Ақ мақта», «Күш атасы», «Жетісай әуендері» топтамаларына көркем туындылары енген. Бүкілодақтық көрменің қола медалінің иегері. ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған. Сілтемелер
Қабыршақты ауылдық округі

Қабыршақты ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қабыршақты ауылы кіреді. Орталығы – Қабыршақты ауылы. Округ құрамында болған Шымқұдық ауылы 2003 жылы, Үшқұдық ауылы 2011 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 918 адамды (479 ер адам және 439 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Иминишу Сылиби қаған Сымо

Иминишу Сылиби қаған Сымо, Ильби Незук Ирбис – бірінші Түрік қағанатының ыдырау кезеңінде билік құрған түркі қағандары бірінің қытай деректеріндегі есімі.Қаған болғанға дейін тегін лауазымын иеленген. 618 – 626 жылдары бірнеше рет Қытайға елшілік сапармен барып қайтқан. 630 жылдан бастап Таң императорынан әскери шен алып, түркі тайпаларына басқарушы болып тағайындалғанымен, іс жүзінде қытай императоры сарайында қызметте болды. 641 жылы Таң әулетінің ықпалымен ол өзі басқаратын тайпаны бастап солтүстікке қарай қоныс аударады, Ордостың шығыс жағындағы аймақты иеленеді. 644 жылы Иминишу Сылиби қаған Сымо түркі тайпаларының қысымына шыдай алмай Қытайға қашуға мәжбүр болды. 645 жылы ол қытай-қидан соғысына қатысқан. Дереккөздер
Хидоят Давлетов

Хидоят Давлетов (9.3.1938, Сайрам ауданы Манкент ауылы) – еңбек ардагері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1985). 1955 ж. Манкент ауылындағы Ленин атындағы орта мектепті, 1961 ж. Ташкенттегі инженерлік-механикалық институтын бітірген. 1961 – 1970 ж. – «Победа» ұжымшарында бас инженер, 1970 – 1988 ж. «Манкент» ұжымшарының төрағасы, 1988 – 1990 ж. «Сайрам» агроөнеркәсіптік кешенінің бас директоры, 1990 – 1994 ж. Сайрам автокөлік мекемесінің директоры қызметтерін атқарды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Халықтар достығы», «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер.. Дереккөздер
Айып Қисаұлы Құсайынов

Құсайынов Айып Қисаұлы - Ақтоғай ауданы, Бөгенбай батыр ауылы – 21.6.2001, Алматы қала) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1994), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі (1975). Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. * Алматы зоотех.-малдәрігерлік институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * 1960 жылдан өмірінің соңына дейін жауапты партиялық және шаруашылық қызметтер атқарды. * «Североказахстанские мериносы и пути их совершенствования» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. * Павлодар облысындағы «Бесқарағай» асыл тұқымды қой з-тында қой тұқымын асылдандыру бағытында селекциялық ғыл. жұмыстар жүргізген. Нәтижесінде қойдың облыстың қытымыр табиғатына бейімделген, жабағы жүнді Солтүстік қазақ мериносы тұқымын шығаруға және асылдандыруға ат салысты. 2 рет Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қадырғали Жәлелұлы Ахметов

Қадырғали Жәлелұлы Ахметов (7.2.1942 ж.т., Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Коловертное ауылы) – медицина ғылыми докторы (1997). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1965, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина университеті) бітірген. Ленинград медицина институтында ординатурадан өткен (1970). Батыс Қазақстан облысы бұрынғы Чапаев (қазіргі Ақжайық) ауданы Қараша ауылындағы аурухананың меңгерушісі (1965–1968), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент (1970–1977, 1981–1994; 1994 жылдан кафедра меңгерушісі), Маңғыстау облысы денсаулық бөлімінде бас терапевт (1977–80), Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1980–1981) болды. Оның негізгі ғылыми жұмыстары кардиология мен терапия мәселелеріне арналған. Қадырғали 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Вадим Михайлович Глазырин

Вадим Михайлович Глазырин(1924, Марий АКСР-і, Йошкар-Ола қаласы – 2005) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1972ж.), профессор (1974). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1953жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1953 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, ассистент, доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 1970 ж. «Лесохозяйственные основы хозяйства в осинниках Казахстана» деген тақырыптағы докторлық диссертациясын қорғады. 70-тен астам ғылыми мақала мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Келермес обалары

Келермес обалары – сақ дәуірінен сақталған ескерткіштер (б.з.б. 7 – 6 ғ-лар). Солтүстік Кавказдағы Адыгей Республикасындағы Келермес ауылы маңында орналасқан. Бірнеше тарихи дәуірлердің ескерткіштерінен тұратын зираттың келермес обалары деген атпен ғылымға енген алты үлкен обасынан ерте сақ мәдениетіне қатысты әлемдік маңызы бар заттардың (қару-жарақ, ат әбзелдері, әшекейлер) үлкен тобы табылған. Төрт обаны 1903 жылы тау-кен маманы Д.Г. Шульц қазды. Қазба барысын құжаттаудағы дұрыс зерттеу тәсілін қолданбауы, оның үстіне табылған бағалы заттардың біразын талан-таражға салуы себепті обалардың құрылымдық деректері, т.б. мәліметтері толық емес. 1904 жылы профессор Н.И. Веселовский екі обаны қазды. Келермес обалары берген ерте сақ кезеңінің тамаша өнер бұйымдарын кейін А.А. Иессен, М.И. Артамонов, В.А. Ильинская, А.И. Тереножкин, т.б. көптеген ғалымдар зерттеді. Обалардың астында ауд. 100 шаршы м-ге жуық үлкен шұңқыр қабірлер ашылған. Мүрделер 2 м-ден астам тереңдікте ағаш құрылыстардың ішінде алтыннан, қоладан, темірден жасалған бағалы бұйымдарымен бірге жерленген. Сонымен қатар, қабірдің шеткі жақтарында көптеген аттарды көмген. Мыс., 1-ші обада қабірдің екі жағында 12-ден барлығы 24 ат, ал 2-ші обада 18-ден барлығы 36 ат көмілген. Келермес обалары ерте сақ кезеңінде дәулетті ақсүйектер жерленген ескерткіштерге жатады. Сақ тарихында олардың Алдыңғы Азияға барған жорығы ерекше орын алатынын ескерсек, осы жорыққа нақты дәлелдер болатын жәдігерлердің бірі – осы обалар. Олардың негізгі құндылығы да осында. Келермес обалары сақтардың тарихи жорығын деректермен дәлелдейтін Армениядағы Кармир-Блур, Ирандағы Зивие ескерткіштерімен маңызы жағынан бір қатарда тұрады. Ғалымдардың пікірінше, келермес обалары сақтар Алдыңғы Азиядан қайтып келгеннен соң салынған. Мұндағы заттардың бір тобы, оның ішінде алтын, күміс ыдыстар, айна, т.б. әшекейлер Алдыңғы Азиялық, яғни ассириялық дәстүрмен жасалған. Кавказдық ұсталардың заттары, одан тыс сақтардың өзіне тән дулығалары мен қазандары, садақ жебелері бар. Дереккөздер:
Көлқайнар ауылдық округі

Көлқайнар ауылдық округі – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Еңбек, Жамбыл, Көлқайнар, Қостөбе, Тастөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Тастөбе ауылы. Жер көлемі - 11603 га. Ауылдық округте Ә.Тарази атындағы, Еңбек орта мектептері, Жамбыл, Қостөбе бастауыш мектептері, ауылдық клуб, дәрігерлік амбулатория, 3 мед.пункт бар. Ауыл маңы табиғаты Көлқайнар бастау - жерден ондаған бұлақтар қайнап шығып жатқан, көлшіктер, өзеншелер болған. Бұрқырап жатқан бұлақтарға байланысты "Көлқайнар" аталған. Қапал каналы - егістікті суландыратын негізгі канал. Дереккөздер
Қазаншы кесенесі

Қазаншы кесенесі (18-19 ғ-лар) – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Созақ ауданы, Созақ ауылының орталығында орналасқан. Сипаты Аңыз бойынша, мұнда жерленген адам қазан құюшы ретінде жергілікті қолөнершілер арасында ерекше құрметке ие болған адам екен. Кесене шикі кірпіштен қаланып, лаймен сыланған. Қабырғалары 6,4×6,35 м төрт қырлы пішін үстіне ұзын күмбез орнатылған. Ғимараттың жалпы биіктігі – 8,4 м. Кірер есігі оңтүстік жағында орналасқан. Күмбездің орта бөлігінде жарық түсетін дөңгелек саңылау және шахматтық қатармен шаншылған үшқатар сырғауыл бар. Дереккөздер
Имитация

Имитация ( – еліктеу, көшірме), музыкада – көп дауысты шығармаларда негізгі тақырыптың әуелі бір дауыста, кейін басқа дауыстарда кезекпен қайталануы. Кейде имитация әуен басталмастан бұрын пайда болады да, негізгі әуенмен ұласып, шығарманың тыңдаушыға қонымды болып естілуін қамтамасыз етеді. Имитацияның негізі – фуга, ол, көбінесе, канондарда жүреді. Имитация алғашында көп дауысты ән жанрында дамып, кейін полифониялық кәсіби шығармаларда кеңінен қолданылып келеді. Имитация— өнертану мен мәдениеттануда белгілі бір өнердің стиліне, мектебіне, бағытына, шеберлік мәнеріне еліктеуді білдіретін үғым. Елікгеуші мүлде басқа тәсілмен, көркемдік құралдарымен мақсат еткенін айнытпай келтіріп, қайталауы мүмкін. Дереккөздер
Ақтайлақ (жайлау)

АҚТАЙЛАҚ – Қармақшы ауданындағы жайлау. Дауылкөл ауылдық округі, Тұрмағанбет айылының маңында, ғ10 т. ж. айырмасы жанында орналасқан. Атауы осы өңірде өмір сүрген елдің қамқоршысы болған, өмірінің соңына дейін Ақ түйе мініп жүрген Жаппас руы адамының атымен қойылған. Дүниеден өтерде: «Мені осы Жалайыр мен Жаппастың ата жұрттық шекарасына қойыңдар. Бұлар мен кеткеннен кейін жер үшін жанжалдаспасын» – деген екен. Темір жол айырмасы Ақтайлақ деп аталады және айырмадан 1 км жерде Ақтайлақтың бейіті орналасқан. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Темірхан Дайрашев

Темірхан Дайрашев (1913 ж. туған, Түркістан ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1957). Еңбек жолын Талапты ауыл шаруашылығы артелінде жұмысшы, Шәуілдір МТС-нда тракторшы болып бастады. 1950 – 1961 ж. Бірінші Жетісай МТС мен Ильичев ауданы РТС-нда директор, 1961 – 1981 ж. Жетісай ауданы «Казсельхозтехника» бірлестігінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1955 – 1959 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 1957 – 1967 ж. Қазақстан КП Шымкент облысты комитетінің мүшесі. Ленин орденімен, медальдармен марапатталды.. Дереккөздер
Нұрсұлу Ыбырайқызы Бөкетова

Нұрсұлу Ыбырайқызы Бөкетова (1948 жылы туған) – филология ғылымдарының докторы (1995 жылы), профессор (1998 жылы). Алматы педагог шет тілдер институтын (1970 жылы, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) бітірген. 1970–74 жылдары Түркістан облысы орта мектептерінде шет тілі мұғалімі, 1974–93 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1994–98 жылдары'факультет деканы. 1996 жылдан «Лингва» тіл және аударма институтының ректоры қызметтерін атқарады. 50-ден астам ғылыми енбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.egemen.kz/8953.html «ІЗГІ ІС ІЗАШАРЛАРЫ»] * [http://www.shet-audany.kz/index.php?langrus&newsid50 «ІСКЕР ӘЙЕЛДЕР ӘРДАЙЫМ ЕЛ НАЗАРЫНДА»]
Көкбастау ауылдық округі

Көкбастау ауылдық округі – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бақалы, Көктөбе, Қосбөлтек, Теріс ауылдары кіреді. Орталығы – Теріс ауылы. Көкбастау ауылдық округі аудан орталығынан 8 шақырым жерге орналасқан. Ол округ 1961 жылы Большевик ауылдық кеңесі болып құрылған. 1993 жылы Көкбастау ауылдық округі болып өзгертілген. 2 орта, бастауыш мектеп, 3 фельдшерлік пункт, 2 мешіт, 4 клуб, 3 кітапхана орналасқан. Округтің жер көлемі 406,6 шаршы шақырым. Ауыл шаруашылық жер көлемі 31510 га, оның ішінде тәлімдік жер 9079, суармалы 1342, жайылымдық 22388. Ауыл табиғаты Көкбастау бұлағы орта ағасырда осы маңда жасаған Баркубас шаһарын сумен қамтамасыз етсе керек. Ал, бүгінде ел табынатын Әулие бастаудың біріне айналған Көкбастау ауылдың оңтүстік қыр жақ бетіндегі жыра қолтығында қайнап жатыр. Аумағы шағын ғана, бұлақ сырттан қарап тұрған жанға адам көзі секілді көрінеді, тура адамның көз қарашығы тәрізді. Ортасы - қайнар, айналасы - ақ кірпіш, жағасы - кірпік тәрізді, суы таза мөлдір, бал татиды, "суы шипалы - асқазан, өт, бауыр, жалпы іш ағзаларына дауа, құрсақ көтермеген әйелдер мен жолы болмай жүргендерге септігі тиеді" - дейді айтушылар. Әулие бастау - жер асты сулары арқылы Түркістан қаласына байланысы бар деген болжамдар да бар. Дереккөздер
Қайрат Мұхамметқұлұлы Исламқұлов

{{Ғалым Техника ғылымдарының докторы, профессор { } { } }} Қайрат Мұхамметқұлұлы Исламқұлов (1 маусым 1940 жылы Алматы - 24 ақпан 2017 жылы Алматы) — ғалым. Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі. Техника ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1998). Қазақстан Республикасының Білім Беру ісінің Құрметті қызыметкері (2001). Толығырақ Украинаның Днепродзержинск қаласындағы металлургтер училищесінде оқып, еңбек жолын Теміртау қласындағы металлургия з-тында бастаған. Мәскеу Болат және қорытпалар институтын (1962), Мәскеу машина жасау институтының аспирантурасын бітірген (1976). 1967 – 95 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында, Халықаралық қазақ-түрік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. 1996 жылдан осы университеттің Шымкент бөлімінің проректоры. Ғылыми жаңалықтары Херсон комбайн зауыты, Тула қару-жарақ зауыты, Өзбекстан электркомбинаты, Кентау экскаватор, Шымкент шина, мех. және автомобиль жөндеу зауыттары өндіріс орындарына енгізілген. Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1998). 100-ден аса ғылыми еңбегі жарияланған. 15 авторлық және өнертапқыштық куәлігі бар. Марапаттары *1992 жылы Техника ғылымдарының докторы (ғылыми атағы берілді); *1996 жылы профессор (ғылыми атағы); *Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі; *1998 жылы елбасының жарлығымен Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (құрметті атағы) берілді. *1998 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының үздік жоғарғы оқу орнының оқытушысы құрмет грамотасы; *2001 жылы Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (құрметті атағы); *2002 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі *2007 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің құрметті профессоры; *2007 жылы Днепродзержинск Мемлекеттік техникалық университетінің құрметті профессоры *2015 жылы «Құрмет ордені» мен марапатталды. Дереккөздер
Бекримжан Абакович Глаудинов

Бекримжан Абакович Глаудинов (13 қараша 1942 жылы туған, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Малыбай ауылы - 2 ақпан 2025 жыл) – архитектура ғылымдарының докторы (1999), профессор (1991). Өмірбаяны * Ташкент политехникалық институтын (1965) бітірген. * Мәскеу архитектура институтының аспирантурасын (1970) бітірген. * 1965–1966 жылдары Қазақ қала құрылысын жобалау басқармасында архитектор * 1966–1981 жылдары Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) оқытушы, аға оқытушы, декан * 1981–1988 жылдары қазіргі Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясында кафедра меңгерушісі, 1998 жылдан осы оқу орнында факультет деканы қызметтерін атқарады. Еңбектері * 100-ден аса ғылыми еңбегі жарияланған. Сыртқы сілтемелер * [http://zs.808.kz/?p=4119 Қазақстанның Даңқ залы. Глаудинов Бекримжан]
Әмірлан Айдарбекұлы Құсайынов

Құсайынов Әмірлан Айдарбекұлы (25.9.1957 ж.т., Алматы қала) – технология ғылым докторы (1993), профессор, Халықаралық жоғары мектеп ғыл. (1996), Халықаралық (2002) және ҚР (2002) Инж. академияларының акад. Мәскеу құрылыс-инженерлері институтын (1979) және Орт. құрылыс конструкциялары ғылым-зертеушы институтының аспирантурасын (1983) бітірген. Алматы архитектура-құрылыс институтында ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1983–95, қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы), ҚР Үкіметі аппаратында бөлім меңгерушісінің орынбасары (1995–97), Қазақстан–Америка университетінің президенті (1997–2000) болып жұмыс істеді. 2000 жылдан Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясының ректоры қызметін атқарады. «Дискретно-континуальные модели диссипативных систем динамики и сейсмостойкости» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 40-тан астам ғылым жарияланымның, оның ішінде 2 кітаптың (телавт.) авторы. Отбасы Әкесі – лингвист Айдарбек Нұрымұлы Құсайынов. Анасы – лингвистика ғылымдарының кандидаты, профессор Ғазиза Қасқайқызы Құсайынова. Жұбайы – Қырмызы Әйткенқызы Құсайынова, биология ғылымдарының кандидаты. Ұлы – Айғазы Әмірланұлы Құсайынов, қазақстандық кәсіпкер, Verum Group және Charterhouse Kazakhstan компанияларының негізін қалаушысы, «Халықаралық білім беру корпорациясының» бақылау кеңесінің төрағасы. Дереккөздер
Көктал ауылдық округі (Байзақ ауданы)

Көктал ауылдық округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Көктал ауылы кіреді. Орталығы – Көктал ауылы. Облыс әкімінің 18.05.2002 жылғы №92 қаулысымен жаңадан құрылған. Табиғаты Ауылдың шығыс жағында Талас өзенінен тартылған "Жұмабай каналы" бар болса, батыс жағында Мәдімар болыстың атасы Белқожа бидің каналы жатыр. Соның жанында Белқожа каналынан тартылып қолдан жасалған "Бөгет" тоғаны жатыр. Дереккөздер
Ақтан батыр ауылы (Қызылорда облысы)

Ақтан батыр — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Көларық ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1562 адам (800 ер адам және 762 әйел адам) болса, 2009 жылы 1208 адамды (608 ер адам және 600 әйел адам) құрады. Тарихы 1959-1996 жылдары күріш өсіретін 22 партсъезд атында кеңшардың орталығы болып келді. Кеңшар негізінде Ақтан Батыр ауылында және округке қарасты Мырзабек, Шерекен елді мекендерінде 1996 жылы шаруа қожалықтары құрылды. Ақтан Батыр аталуы осы өңірдегі Түлкіқашқан деген жерде (Сырдарияның Тілесарық тармағы бойында) 1770 жылы дүниеге келген Ақтан батырдың есімімен байланысты. Дереккөздер
Рим клубы

Рим клубы — 1968 жылы құрылған әлемдік саяси, қаржылық, мәдени және ғылыми элитаның өкілдерін біріктіретін халықаралық қоғамдық ұйым. Ғылыми-техникалық революция дәуіріндегі адамзат дамуының ерекшеліктерін тереңдей түсіну мақсатында италиялық экономист А.Печчеи ұйымдастырды. Оған әлемдегі 30-дан астам дамыған елдердің 100-ге тарта белгілі ғалымдары, қоғам қайраткерлері, бизнес өкілдері енген. Негізгі қызмет бағыттары: жаһандық мәселелерді зерттеуді ілгерілету; осы мәселелерге байланысты қоғамдық пікір қалыптастыру; бұл мәселелерге мемлекет басшыларының назарын аударып, сұхбат құру. Рим клубы баяндамалары ғылыми-техникалық және экон. дамудың жедел қарқыны сақталатын болса 21 ғасырдың 1-жартысында “жаһандық апат” қаупі бар деп дабыл қағуда. Олар “органикалық өсу идеясын” ұсынады. Рим клубының көзқарастарынан табиғат пен қоғам дамуының күрделі қарым-қатынасын реттеу жолдарын іздеуден гөрі ғылыми-техникалық және әлеуметтік дамуды шектеу мөлшерін іздеуге бейімділік байқалады. Дереккөздер
Сталлагмиттер

Сталлагмиттер (грек. stalagma – тамшы) – жер асты карст қуыстары мен үңгір табанынан жоғары қарай көтеріле өсетін баған тәрізді әр түрлі пішінді тасқадалар. Жоғарыдан тамшылаған судың құрамындағы кальций көмірқышқылының тұнба шөгіндіге айналуынан түзіледі. Олар көбінесе әк құрамды. Судың құрамында басқа да ерітінділер болуына байланысты әктен басқа гипс пен тұз сталлагмиттер жаралымдары да қалыптасады. Мұндай тасқадалардың сояу пішіндері мен өлшемдері әр түрлі болады. Сталлагмиттертер Қаратаудың карст үңгірлерінде көп кездеседі. Пайдаланған сілтеме
Мүсілімбай Дайырбеков

Мүсілімбай Дайырбеков (28.9.1938 ж. т., Төле би ауданы Көксаяқ ауылы) – жоғарғы категориялы стоматолог-дәрігер. Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1974). Қазақстанның құрметті стоматологі. К.Циалковский атындағы космонавтика академиясының кеңесшісі. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Алматы медицина училищесін (1960), Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1967). 1960 жылдан Алматы облысы Панфилов және Балқаш ауданы ауруханаларында тіс дәрігері болып еңбек еткен. 1967 – 1999 ж. ғ1 қалалық стоматологиялық емханада дәрігер, орталық клиникалық аурухананың бас дәрігерінің орынбасары, ғ2 қалалық стоматологиялық емхананың бас дәрігері. 2000 жылдан «Шипа-Дент» стоматологиялық емханасының директоры. С.Королев атындағы медальмен (1974), «Денсаулық сақтау ісінің озаты» белгісімен (1979), «Құрмет» орденімен (2001) марапатталған. Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті. М.Х. Дулати атындағы қордың президенті. Германияда, Кореяда, Мексикада, Малайзияда және басқа елдерде өткен дүние жүзі стоматологтарының конгрестеріне қатысқан.. Дереккөздер
Дәуренбек Өмірбекұлы Құсайынов

Құсайынов Дәуренбек Өмірбекұлы (24.1.1958 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы, Қараағаш а.) – философия ғылымдарының докторы (2008). ҚазМУ-ды (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да оқытушы, аға оқытушы (1986–96), ҚазҰПУ-да доцент, декан (1997–2004), осы ун-т жанындағы лицей-колледжі директорының орынбасары, «Қазіргі заман: пікірлер әлемі» филос. альманахы бас редакторының орынбасары (2004) қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері қазақ философиясының тарихы, философия антропология, мәдениет философиясына арналған. «Қазақ демократиялық интеллигенциясы дүниетанымының мәдени философиялық мәні мен маңызы» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде «Ж.Аймауытовтың мұрасындағы адам және қоғам мәселелері» атты монографияның авторы. Дереккөздер
Күреңбел ауылдық округі

Күреңбел ауылдық округі – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Күреңбел, Қаратас ауылдары кіреді. Орталығы – Күреңбел ауылы. Округтің жер көлемі 27055 га. Оның ішінде ауыл шаруашылығына жарамды жерлері 21300 га, егіс 7224 га, жайылымдығы 14114 га, алқабы 22 га. 2 орта, бастауыш мектеп, әкімшілік орталығы Күреңбел ауылында мәдениет үйі, кітапхана, ауылдық жанұялық амбулатория, пошта байланыс бөлімі бар. Дереккөздер
Әнуар Исмаилов

Әнуар Исмаилов (1938 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – әскери қызметкер, тарих ғылымының докторы (1989), профессор(ы) (1991). Рига қаласындағы Қызыл Тулы Жоғары артиллериялық инжинерлік училищені (1962), Мәскеу қаласындағы Әскери-саяси академияның адъюнктурасын бітірген (1976). 1962 – 91 жылдары Байқоңыр космодромында, Семейдегі ракета әскерлерінде қызмет істеді, Ташкент Жоғары танк командалық училищесінде қоғамдық ғылымдар кафедрасының бастығы болды. 1991 – 97 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында профессор, кафедра меңгерушісі, проректор. 1997 жылдан ҚР шекара әскерлері әскери институтының профессоры. ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының жетекші ғылыми қызметкері, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. «Қызыл Жұлдыз», «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Тектоникалық қозғалыстар

Тектоникалық қозғалыстар — жер қойнауындағы әр түрлі процестердің әсерінен болатын механикалық қозғалыстар жиынтығы. Бұл қозғалыстардың басты себебіне жер қойнауынан бөлінетін жылу ағымдары мен ғаламшар болмысына тән гравитациялық энергия, Күн мен Ай энергиясы, галактикалық энергия, т.б. әсерлерді жатқызуға болады. Бұлар ауырлық күшінің әсері мен литосфераның астеносфераға қатысты гравитациялық тепе-теңдікке ұмтылуымен байланысты болады. ----- Тектоникалық қозғалыстар бағыт-бағдарына қарай жер қыртысы мен бүтін литосферадағы геологиялық құрылымдардың пайда болу, даму және тұрақтану процестерінде шешуші рөл атқаратын тік және көлбеу бағытталған болып екі түрге бөлінеді. Сол себепті Тектоникалық қозғалыстардың жіктелуі осы қозғалыстардың геологиялық құрылымдарды өзгертудегі рөлі тұрғысынан жасалады. Тектоникалық қозғалыстар мынадай негізгі түрлерге жіктеледі: * орогендік тектоникалық қозғалыстар – таулы белдеулер мен тау жүйелерінің пайда болуын қамтамасыз ететін қозғалыстар жиынтығы. Мұның ерекшелігі өзі қамтыған аймақтағы тау жыныстарының қатқабаттарын жаппай деформацияға (қатпарлануға) ұшыратуында; * эпейорогендік тектоникалық қозғалыстар – жай және ұзақ уақыт бойында көрініс бере отырып, ірі аймақтардың көтерілуін немесе ойысуын қамтамасыз ететін қозғалыстар. Мұндай қозғалыстардың көрініс беру масштабы мен ауқымы, жылдамдығы мен амплитудасы әр түрлі және тік бағытталған болып келеді; * изостатикалық тектоникалық қозғалыстар – литосфераның астеносфера бетінде изостатикалық тепе-теңдікте болуын қамтамасыз ететін қозғалысалы Мұндай қозғалыстар кезінде литосфера массасының шөгінді тау жыныстарының түзілуі, тау жыныстарының қатпарлануы, т.б. әсерінен ұлғайған аймақтары төмен қарай сұғынып, ал керісінше массасының азайған жерлері жоғары көтеріледі; * құрлықтар дрейфі – тұтас құрлықтардың немесе олардың ірі бөліктерінің көлбеу бағытта мыңдаған км жылжуымен сипатталатын тектоникалық қозғалыстартар. Мұны астеносфера аймағындағы жылу ағымдары тудырады; * мұхит түбінің спредингі – мұхит түбі литосферасының үнемі көлбеу бағытта жылжып, оны базальт жабынымен жаппай көмкеретін Тектоникалық қозғалыстар; * субдукция – көлбеу бағытта жылжыған жұқа мұхиттық литосфераның оған қарсы бағытта жылжыған немесе тыныштықта тұрған қалың құр-лықтық литосфераның астына 60 еңістік бойымен сұғынып кететін Тектоникалық қозғалыстар; * коллизия – бір-біріне қарсы жылжыған екі құрлықтың соқтығысуы нәтижесінде тау жүйелері мен таулы белдемдердің қалыптасуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар. Пайдаланған әдебиет
Сталагнаттар

Сталагнаттар, сталактон – үңгірлерде жоғарыдан төмен салбыраған сталактиттер (тассүңгілер) мен оларға қарсы табанынан жоғары қарай өскен сталагмиттер (тасқадалардың) қосылып, бірігуінен пайда болған тасбағандар. Сталагнаттардың құрамы тамшылаған судағы ерітінділердің құрамына байланысты: әкті, гипсті немесе басқа тұзды. Тасбағандардың өлшемдері тамшылаған судың булану жылдамд. мен минерал түзілудің қарқындылығына байланысты. Пайдаланған сілтеме
Келмембет Келдібайұлы

Келмембет Келдібайұлы (шамамен 1648 – 1673) – батыр. Алшынның Шөмекей руының Бозғұл аймағынан шыққан. Ел ішінде тараған аңыздар мен әңгімелерде Келмембет пен Әлдеберлі батыр екеуінің есімі қатар айтылады. Ауызша шежірелердің бірінде Келмембет батыр Әлдеберлінің әкесі делінсе, енді бірінде керісінше, Келмембет Әлдеберлінің баласы деп, тағы бір аңыз-әңгімелерде екеуі тіпті бір адам деп көрсетіледі.Келмембет батыр бірде жасақ арасынан Сарғасқа атпен суырылып шығып, алдырмай тұрған жау қамалын бұзады. Содан “Сарғасқа атты сарбаз” атанып кеткен. Молдахмет Дабылұлы (1893–1946) Келмембетке арнап “Сарғасқа атты Келмембет” атты дастан жазды. Жазушы Құланбай Көпішев 1958 ж. Алматыдан “Сарқасқа атты сарбаз батыр”, 1998 ж. Мәскеуден “Воин на саврасом коне” деген атпен жыр жинақтары шықты. “Жұлдыз” журналында, “Түркістан” газетінде Келмембет батыр туралы ел аузындағы аңыз-әңгімелер жарияланды. 1999 ж. Қызылорда қаласының орталығында Келмембет батырға арнап ескерткіш орнатылып, ол туралы жеке жинақ жарық көрді (1998). Келмембет батыр әулетінен Бәйтік, Тоғанас, Сарман батырлар, Жәрімбет, Қалдан билер, Т.Жүргенов, Қ.Қабылов сынды қоғам қайраткерлері тараған. М.Тынышбаевтың 1925 ж. Ташкентте шыққан “Материалы к истории киргиз-казахского народа” деген еңбегінде шөмекей тайпасының аталығы Келмембет ұранын “Сарғасқа” деп көрсеткен. Шежіре: Келмембет (Сарықасқа/Сарғасқа)-Келдібай-Бозғұл-Шөмекей Дереккөздер:
Қарабөгет ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Қарабөгет ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарабөгет, Құмөзек, Сарыөзек ауылдары кіреді. Орталығы – Қарабөгет ауылы. Округ құрамында болған Байтал, Арал ауылдары 2019 жылы таратылған. Дереккөздер
Сталактика үңгірі

Сталактика үңгірі – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы Т. Рысқұлов ауылынан шығысқа қарай 5 км жердегі карсты үңгір. Сипаты Таскөмір кезеңінің әктасты жыныстарынан түзілген. Үңгір аузы көлбей біткен, ұзындығы 200 м шамасында. Үңгірдің нақты ұзындығы 25 м, биіктігі 10 м-ге жетеді. Үңгірде әр түрлі түстегі табиғи сүңгілер қалыптасқан. Сүңгілердің көпшілігі қираған. Дереккөздер
Бахтияр Рашидович Исмаилов

Бахтияр Рашидович Исмаилов (13.1.1953 жылы туған, Сайрам ауданы) – ғалым, техникалық ғылымының докторы (2002), профессор(ы) (2003). Қолданбалы математика және механика мамандығы бойынша Ташкент мемлекеттік университетін бітірген (1975). 1977 жылдан Қазақ химия-технологиялық институтында қолданбалы математика кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1988 – 2003 жылы М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті математикалық әдістер және модельдеу кафедрасының доценті, 2003 жылдан Қазақ-Араб университетінің ректоры. Зерттеулері көбіне масса алмасу аппараттары мен химия техникалық машиналарында сұйықтық пен газдың өзара әсерін математикалық модельдеуге арналған. Сілтемелер
Ақ шеңгел

Ақ шеңгел (Halіmodendron) – бұршақ тұқымдасына жататын бұта түріндегі өсімдік. Қазақстанда Алматы, Қызылорда облыстарында қалың шілік болып өседі. Дүниежүзінде Еуропа, Азия, Моңғолия, Иран және ТМД-ның кейбір елдерінің тоғайлы сортаң, құмды беткейлерінде таралған. Биікт. 2 – 3 м, тікенінің ұзындығы 2 – 6 см. Жапырақтарының ұзындығы 3 – 4 см жұп қауырсынды, гүлі қызғылт, күлгін түсті. Жемісі сарғылт қоңыр, ұзындығы 1 – 3 см, ені 0,7 – 1,2 см бұршақ, тұқымы қызыл қоңыр, жылтыр түсті. Тұқымынан, қалемшеден және тамыр арқылы көбейеді. Ақ шеңгелді елді мекендерді, шөл және шөлейт жерлерді көгалдандыру үшін, арық бойына егеді. Мал жемейді, тамырынан алынатын сары бояуды жүн бояуға пайдаланылады. Гүлінен ара бал жинайды. Дереккөздер
Тектоникалық циклдер

Тектоникалық циклдер, геотектоникалық циклдер – тектоносфераның дамуындағы геологиялық құбылыстар жиынтығы. “Тектоникалық циклдер” термині геотектоникалық циклдер, қатпарлық циклдер, қатпарлық дәуірлер немесе жай ғана қатпарлық түсініктерінің синонимі болып саналады. Тектоникалық циклдер туралы тұжырымдар жоғарғы протерозой-фанерозой үшін жақсы дамыған. Олар байқал, каледон, герцин, мезозой, альпі қатпарлықтарына бөлінеді. Тектоникалық циклдер термині өте үлкен аймақтардың тектоникалық және металлогендік карталарын жасау кезінде кеңінен пайдаланылады. Сілтемелер
Келтебас

Келтебас – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда батпақты жерлерде, көл-көлшік және өзен жағалауларында, сондай-ақ ылғалды жайылымдар мен сай-салаларда өсетін 19 түрі (қазір кейбір зерттеушілер 9 түрі бар деп есептейді) белгілі. Ең көп тараған түрі – келтешаш не батпақ Келтебасы (H. eupalustrіs). Оның биіктгі 5 – 120 см, сабақтары жіңішке, тек суда өсетін түрлерінің ғана сабағы жуан болады. Масақшасының ұзындығы 5 – 20 мм, гүлсерігінің қылтанағы сопақша, үшкір, қошқыл қоңыр түсті ортасында жасыл сызығы болады. Аналық мойны конус тәрізді (оның ұзындығы енінен үлкен болады), аталығы – үшеу. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – үш қырлы дәнек. Келтебастың пішенін төрт түлік мал сүйсініп жейді. Дереккөздер
Түймешетен

Түймешетен – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 30 – 150 см. * Сабағы тік, көп болады. * Жапырақтары қауырсын тәрізді тілімделген, кезектесіп орналасады. * Сары түсті ұсақ гүлдері бір-бірден орналасып, себет гүлшоғырын құрайды, олар сабақтың ұшында жетіледі. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. * Жемісі – дәнек. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанның барлық өңірінде тараған 15 түрі бар. Орманды, далалы, кейде сортаң топырақты жерлерде, тастақты төбешік баурайларында өседі. Жиі кездесетіні – кәдімгі түймешетен (Tanacetum vulgare). Құрамы Түймешетен гүлінің құрамында танацет, галлус, т.б. органикалық қышқылдар, илік және бояғыш заттар, шайыр, эфир майы мен май болады. Улы өсімдік. Емдік қасиеті, қолданысы Медицинада ішек құртын түсіретін, бауыр және өт жолдарын емдейтін дәрі ретінде қолданылады. Халық медицинасында ревматизмді, құяңды, бас ауруларын, гастритті, қызбаны, шеменді, қарын жарасын, жүрек қызметінің бұзылуын емдеуге пайдаланылады. Сондай-ақ іріңді жаралар мен жарақаттарды емдеуде терінің сыртына жағады. Дереккөздер
Нұрлан Кәркенұлы Ахметов

Нұрлан Кәркенұлы Ахметов (6.9.1952 ж.т., Алматы қаласы) – химик, педагогика ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997). *ҚазМУ-дың химия факультетін (1974, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1979) бітірген. *ҚазМУ-да аға инженер, ассистент, аға оқытушы (1980–1983) *Қазақ КСР-і Жоғары білім министрлігінің оқу-әдістемелік басқармасында инспектор (1983–1988) *ҚазПИ-де декан (1988 жылдан, қазіргі ҚазҰПУ) *ҚР ЖАҚ-да жауапты (2000) қызметтер атқарды. *ҚазҰПУ-дың химимя-биология факультетінің деканы (2008). *Ғылыми жұмысының бағыты – педагогика саласының теориясы мен тәжірибесі мәселесі. Нұрлан 100-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 монография мен кітаптардың авторы Дереккөздер
Мұстафа Исмайылов

Мұстафа Исмайылов (1928 жылы туған, Сарыағаш ауданы Ақтөбе ауылы) – еңбек ардагері. Еңбек жолын 1944 жылы Сайрамдағы мал дәрігерлік училищесін бітірген соң осы ауданда мал дәрігері болып бастаған. 1953 – 83 жылдары Ғ.Мұратбаев атындағы ұжымшарда мақташылар бригадирі болып жұмыс істеді. Мақта шаруашылығындағы жетістіктері үшін «Құрмет белгісі» (1971), «Октябрь революциясы» (1975) ордендерімен марапатталған. 1975 жылы КСРО Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің алтын медалін жеңіп алған. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегері (1976). Сілтемелер
Қарақыстақ ауылдық округі

Қарақыстақ ауылдық округі – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалпақсаз, Каменка, Қазақ, Тасшолақ ауылдары кіреді. Орталығы – Каменка ауылы. Дереккөздер
Сталактиттер

Сталактиттер (грек. stalaktos – тамшылап ағушы) – минералданған сулардың тамшылауынан үңгірлердің, кеніштердің төбесінде және жоғарғы қабырғаларында түзілетін минералдық тассүңгі тізілімдер. Сталактиттер әдетте әк құрамды болып, төмен қарай сүңгі, түтік, айдар, шашақ түрінде карст үңгірлерінде салбырап тұрады. Олар үңгір төбесіндегі жарықшақтар мен тесіктерден ағып келетін су тамшыларының буланып, құрамындағы кальций көмірқышқылының тұнба шөгіндіге айналуынан пайда болады. Сталактиттер кейде гипс пен тұз құрамды ерітінділер булануынан да түзіледі. Сталактиттердің өлшемдері мен түстері әртүрлі. Пайдаланған сілтеме
Қылаң зайсан

Қылаң зайсан Қылаң зайсан(1860 — 1920) — Абақ Керей руының биі. Моңғолияға қазақ көшін бастап барған. Шыңжаңдағы Алтай аймағында дүниеге келген. Қытай билігіне қарсы болып, 400 отбасын бастап, Батыс Моңғолияға қоныс аударды. 1912 ж. Моңғол билеушісі Боғдаханға қазақтар атынан хат жазып, қол астына алуын және жайылым жер беруін өтінді. Сол жылы қазақтар моңғол билігіне өтті. Қылаң зайсанға Моңғолиядағы қазақтардың басшысы ретінде мөр, сый-сияпат және “Мәртебелі Зайсан” лауазымы берілген. 1919 ж. болған қақтығысты сылтау еткен Қытай өкіметі 1920 ж. Қылаң зайсанды қолға түсіріп, өлтірді. өрпақтары қазір Моңғолияда тұрады. Дереккөздер [Қазақстан энциклопедиясы]
Тектониттер

Тектониттер — тектоникалық күштер әсерінен құрамындағы минералдары бір-біріне үйкеліп, уатылған, жентектелген немесе қайтадан кристалданған тау жыныстарының жалпы атауы. Оларға милониттерді (грекше mіles – диірмен),филлониттер мен катаклазиттерді жатқызуға болады. Милониттер – өте ұсақталған, жік-жапсары анық байқалатын тау жыныстары. Катаклазиттер (тектоникалық брекчиялар) ірі болады. Филлониттер – миллониттену процесі нәтижесінде қалыптасқан тау жыныстары. Тектониттердің ең басты түрі – серпентиниттің сынықтарынан құралған тектоникалық меланж (серпентинитті меланж) болып саналады. Тектониттердің сынықтары үшкір кейде өткір пішінді, үйкелістен жылтыраған болып келеді. Милониттердің метаморфизмі кезінде оларда дала шпатының өзгерген кристалы – бластомилониттер пайда болады. Сілтемелер
Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Қараой ауылдық округі – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Құрамы Құрамына Кемел, Сұлутөр ауылдары кіреді. Орталығы – Сұлутөр ауылы. Жер көлемі - 738 га. 2011 жылы округ құрамында болған Жиделі ауылы Тараз қаласының қарамағына беріліп, кейін таратылды. Ауылдық округте Әйтиев атындағы орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, екі мед.пункт бар. Дереккөздер
Ақ шымшық

Ақ шымшық – торғайтәрізділер отрядына жататын отырықшы құс. Ақ шымшық Ресей, Моңғолия, Орта Азияда және Қазақстанның Қызылорда облысынында кездеседі. Басы ақ, арқасы сұр, қанаттарының ұштары ақшыл. Қанаттары қоңырқай сұр. Алқымы мен жемсауы және төсі ашық сұр, бауыры ақ. Аналығының бауыры сарғыш жасыл. Қанаттарының ұзындығы 62,8 – 72 мм (аталығы), 61 – 68 мм (аналығы), салм. 12 – 14 г. А. ш. Тоғай, қамысты жерлерді, бұта тектес өсімдіктерді, бау-бақшаларды мекендейді. Ұясын ағаш қуыстарына салады. Ауа райының қолайсыз кезінде орын ауыстырады. Ақ шымшық орман, тоғай, бау-бақшаны бунақденелілерден тазартады. Дереккөздер
Мұхтар Қазыбек

Мұхтар Қазыбек (24.1.1951 ж. т., Түлкібас ауданы) – зерттеуші-ғалым, баспагер. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері (1990, 1991), КСРО баспа ісінің үздігі (1990). Өмірбаяны Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1973). Еңбек жолын мектепте мұғалім болып бастаған. 1976 – 2000 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор, редакция меңгерушісі, Республикалық «Санат» баспасының бас редакторы, әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің «Қазақ университеті» баспасының директоры болды. 2001 жылдан М.Х. Дулат атындағы қоғамдық қордың директоры. Еңбектері Б.Момышұлының архивінен алынған «Қанмен жазылған кітабын» (1991) аударып, баспадан шығарды. Қазақ тарихының атасы М.Х. Дулаттың 1999 жылы 500 жылдық мерейтойының ЮНЕСКО шеңберінде аталып өтілуіне байланысты, той шараларын Үндістан елінде өткізу үшін Қазақстан делегациясын ұйымдастырып, Тараз жерінің топырағын Кашмирде жерленген Дулат қабіріне апарып салып, бабамыздың қабірінен алынған бір уыс топырақты Тараз жеріне алып келу рәсіміне қатысты. Ұлы ғалымның классикалық «Тарих-и Рашиди» атты әдеби-мемуарлық шығармасын қазақ тіліне аударды (2003). Т.Рысқұлов туралы Ғ.Маймақовпен бірге «Құпия кеңестер» атты ғылыми-зерттеу еңбегін жазды. Алматыдағы ғ137,115 қазақ мектептерін, ғ129 балабақшасын ашуға ат салысты. Сілтемелер
Қаппас Құсайынов

Қаппас Құсайынов (1949 ж.т.) – техника ғылымдарының докторы (1999), профессоры (2001). * ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1977) бітірген. * ҚазМУ-да кіші ғылыми қызметкер (1974–77). * Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессоры (1978–2002) қызметтерін атқарды. * 2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университеті жанындағы Физика институтының директоры. 180-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Қарасаз ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Қарасаз ауылдық округі – Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақбастау, Жұрымбай, Көктас, Қарасаз, Қарасу ауылдары кіреді. Орталығы – Қарасаз ауылы. Округтің жер көлемі 28066, жалпы жер көлемі 28000 га. Оның ішінде ауыл шаруашылық жері 25,5 мың га, тәлімдік жер 12400 га, жайылымдығы 134 мың га, суармалы жер өте аз. Ауылдық округте 2 орта, бастауыш мектеп, балабақша, мәдениет үйі, кітапхана, жанұялық дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшерлік пункт жұмыс істейді. Ауыл іргесімен жағалай ну тоғай өскен Теріс өзені ағады, жері көкмайсалы, жазықты келеді. Ауыл маңы табиғаты Бақатай өңірі - ауылдық округтің солтүстік-шығысындағы алқап. Қаңлы руы ның бір тармағы "Бақа" деп аталса, "Бақатай" сөзі - "Бақа ата" сөзінің ауыз екі тілде өзгерген түрі. Сарықойнау алқабы - сол маңдағы қыратты, үстіртті жер. Сарықайқаң - алыстан сарғайып көрінетін сарыбел. Құрама даласы - Бақатай, Сарықайқаң алқаптарынан шығысқа қарай созылған алқап. Қаратаудың күнгей беті. Ілгеріде қазақтар ата-ата, ру-ру болып қоныстанса, бұл жерге әр рудың адамдары келіп орныққан екен. Құрама атануы себебі сол. Майқы сазы - Құрама ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 шақырым жерде орналасқан саз. Бұл жерде ілгеріде Майқы есімді елдің құрметіне бөленген кісі тұрған. Елдің діни сауатын ашқан. Мекке-Мәдинеге қажы лыққа барып қайтқан. Ол кісі қайтыс болғаннан соң ұрпақтары ұлан асыр ас беріп, ат шаптырған. Содан бұл жер "Майқы сазы" болып аталып қалған. Дереккөздер
Садық Смайылов

Садық Имайылов (15.11. 1911, Арыс қаласы – 7.2.1974, Сарыағаш қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Кеңес Одағының Батыры (1.11. 1943). 1933 – 35 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 1941 жылы майданға аттанып, 1943 жылы Мелитополь қаласы үшін болған ұрыста асқан ерлік пен батырлық көрсетті. Соғыстан кейін туған жерінде еңбек етті. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сарыағаш қаласындағы бір көшеге есімі берілген. Сілтемелер