kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тік құлама

Тік құлама — гидротехникалық құрылыстарды бір-бірімен жалғастыру түрлерінің бірі, судың артық энергиясын (су арынын) баяулату әдісі. Мелиорациялық канадцардың бір деңгейден екінші деңгей аралығын жалғастыру кезінде қолданылатын гидротехникалық құрылыс. Олардың сатылы, қонсольды және құбырлы түрлері болады; судың гидравликалық ағу жағдайына қарай: ашық, жартылай қысымды, қысымды болып бөлінеді. Дереккөздер
Түрген суармалау жүйесі

Түрген суармалау жүйесі — Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданының жеріндегі суармалау жүйесі. Негізінен Түрген өзенінің суын пайдаланады. Жүйенің жалпы ұзындығы — 470,4 км (бұның 190,3 км-лік арнасы бетонмен қапталған). Бас каналының ұзындығы — 1,8 км, секундына 13,6 м3 су өткізеді. Жалпы 1435 су реттегіш қондырғылары бар. Жүйемен аудан шаруашылықтарының 16,5 мың га егістігі суарылады. Егілетін дақылдар ішінде жүгері, темекі үлесі басым. Жүзімдік те суарылады. Дереккөздер
Тік сутартқы

Тік сутартқы — цилиндрлі немесе призмалы ұңғымалы пішіндегі жер асты жынысының қабатындағы сулы деңгейден су алу. Т.с. қазылу және қабырғаларының (жан-жағын) бекітілу тәсіліне қарай құбыршалы, шахта шеңберлі және аралас құдықтар болып бөлінеді. Дереккөздер
Деңгей өлшеуіш

Деңгей өлшеуіш – резервуалардағы, жабық ыдыстардағы сұйық заттардың, тоғандардағы, ұңғымақұдықтардағы судың деңгейін өлшеуге арналған аспап. Оның бірнеше түрлері бар: рейкалы, қалтқылы, гидростатикалық, электрлік, фотоэлектрлік, радиоизотоптық. Дереккөздер
Файлдық жүйе

Файлдық жүйе (Файловая система; file system) — 1) каталогтар мен файлдарды ұйымдастыру, оларды құру ережесі; 2) операциялық жүйедегі файлдарды ұйымдастырудың көп сатылы (иерархиялық) бұтақ тәріздес құрылымын ұйымдастыру. Файлдармен жұмыс істеудің жалпы құрылымы. Осының көмегімен файлдарды атау, сақтау және өңдеу операциялары орындалады. Ең көп тараған файлдық жүйелер: FAT, HPFS, NTFS және т.б. Дереккөздер
Депрессия қисығы

Депрессия қисығы ( — тереңдету, төмендету) — жер асты суларының деңгейін күрт төмендеткенде қалыптасатын депрессиялық бетті тік жазықтықпен ағын бағыты бойынша ойша қиып өткенде шығатын қисық сызық. Дереккөздер
Тікелей бақылау желісі

Тікелей бақылау желісі — алаптағы бақылау ұңғымаларының жинағы, су өлшегіш бекеттер мен теңдестік жасайтын алаңдар. Осы арқылы жер құрғатқыш алаптардағы және төңіректегі жер асты суларының деңгейі де бақыланады. Дереккөздер
Депрессия шұңғымасы

Депрессия шұңғымасы — су тарту пунктіне қарай (ұңғымаға, құдыққа, шахтаға және т.б.) төмендей беретін арынды сулардың пъезометрлік немесе арынсыз грунт суларының ашық, еркін беті. Оның пішіні шұңғыма тәрізді болады. Дереккөздер
Сұлтан Ахмед хан (Алаша хан)

Сұлтан Ахмед хан I (, қаз. Алача хан, ойрат Олоча хан — «Қанішер хан») (1465/ 66-1503/04) — Шығыс және Орталық Моғолстан, Тұрфан өлкесінің ханы. Шағатай әулетінен шыққан Жүніс ханның баласы. Далада қалыптасқан ескі моңғол дәстүрлерін жақтаушы. 1484 ж. әкесінен бөлініп, келесі 10 жыл ішінде жергілікті тайпаларды (аралат, жарас, калучи және т.б.) бағындырып, Моғолстанның шығысы мен орталық бөлігінде билікті басып алды. Қуатты аралат тайпасынан шыққан әмірлерді тайдырып, насл тайпасын толығымен қырғынға ұшыратты. Бұл таластарда Әмір Сұлтан Шорас та мерт болды. Калучи тайпасының бірігіп, ханға қарсы жасалған қастандығы іске аспады. XVI ғ. әдеби ескерткіші "Бабырнамада" ол туралы біраз тарихи деректер келтіріледі. Өзінің мемлекет ішіндегі қарсыластарын жеңген соң Сұлтан Ахмед ханның сыртқы жауларымен қақтығыстары басталарды. Ойрат (қалмақ) тайпаларының Моғолстанның шығыс аймағына жасаған шабуылдарына тойтарыс беріп, оларды асқан қатыгездікпен аяусыз қырып-жойды. "Алача (Қанішер)" хан атануының себебі - осында. Ойраттардың билеушісі Есен тайшымен болған екі шайқас Сұлтан Ахмед ханның жеңісімен аяқталды. Қашғар мен Жаркентті қол астына қарату мақсатымен қазақ хандарымен бірігіп, Дулат әмірі Мырза Әбу Бәкірмен соғысып, оны жеңе алмады. Яркендтен қалың қолмен шыққан Әбу Бәкір таулы аймақтарда ханның жолын бөгеп, әскерін талқандады. Мұхаммед Шейбанидің жеңістерінен кейін 1501-1502 ж. туған ағасы Сұлтан Махмұд ханға көмекке аттанды. Моғолстандағы билік Ахмед ханның үлкен ұлы Мансұр ханның қолына көшті. Мұхаммед Салихтың "Шейбанинамасына" сенсек, шешуші шайқас кезінде Ахмед Сұлтан ханның қол астында 10 мың қалмақтан, 10 мың моғолдан жасақталған әскері болды. 1503 ж. Ахси түбінде болған ұрыста Мұхаммед Шайбаниден жеңіліске ұшырап, Махмұд ханмен ("Шейбанинамада" Ханике хан есімімен белгілі) бірге тұтқынға түсті. Шейбани хан тұтқындардың болашағын анықтау үшін сұлтандар мен қолбасшыларын шақырып, кеңес құрады. 2 кезеңнен тұрған кеңестегі бір топ Ахмед ханның Моғолстанға қайтып, қалың қол жинап, жаңа соғыстың басталуынан қатты сескенді. Ахмед хан мен Махмұд хан әскерлерінің бірігу ықтималдылығы үлкен қауіп төндірді. Қызу таластардан кейін Мұхаммед Шейбани хан тұтқындарды жіберуге шешім қабылдады. Сұлтан Ахмед хан Моғолстанға (Ақсу) қайтқан соң ауруға (сал ауруы) шалдығып, хижраның жыл санауы бойынша 909 ж. (1504 ж. ақпан-наурыз айларында) көз жұмды. Абай «Біраз сөз казактың түбі айдан шыкканы туралы» еңбегінде С. А. х-ды Ахмет хан есімімен атап, 16 ғ-дың әдеби ескерткіші «Бабырнамадан» ол туралы тарихи деректер келтіреді. С. А. х-ның қалмақтарды көп шауып, аяусыз қырғаны жайлы айтады. Сондықтан да қалмақтар рақымсыздығына қарай «мынау бір аласын болды ғой»деп, Алашахан атандырыпты, - дейді ақын. Дереккөздер
Тістегерішті сорғы

Тістегерішті сорғы — екі роторлы ротациялық сорғының бір түрі. Сұйықтықтың өтуі корпуста орналасқан тістегершіктің ойыстарына оның қармалуы арқылы атқарылады. Т.е. өнімі тістердің өлшеміне және айналым жиілігіне байланысты болады. Т.е. арыны поршеньді сорғылардың сипаттамасы секілді. Т.е. суды, тұтқыр сұйықтарды тасымалдауда, қозғалткыштардың майлау жүйесінде, май толтыру құрылымдарында, гидрожетектерде және т.б. пайдаланылады. Сұйықтықтың температурасы 250°С-тан аспайды, өнімділігі 0,2—140 м3/сағ., қысымы 0,4— 250 МПа аралығында. Дереккөздер
Депрессиялы бет

Депрессиялы бет — қысымсыз судың ашық беті. Су айдыны су мен топырақтың толық және жартылай қанығу аумағына бөлінеді. Қысымның азаюына байланысты жер асты суы қозғалысының сүзілу және ағу шегінен су көзінің шыққан жеріне дейін (көрізде, каналда, тоғанда, ұңғымада) пайда болатын құбылыс. Дереккөздер
Уақытша кәріздеу

Уақытша кәріздеу — топырақтағы тұзды сумен шайып, оны коллекторлар арқылы сыртқа алып кету. Майда уақытша көріздеуде тұз тек қана топырақтың есепті қабатынан шайылып алынады. Уақытша кәріздеу тұзын шаюға дейінгі жер асты суының орналасуы 5 м кем болған жағдайда жүргізіледі. Дереккөздер
Файлдық сервер

Файлдық сервер (; ) — мәліметтерді басқарудың көп пайдаланылатын жүйесі; оның мәліметтері сервердің басқаруымен есептеу желісінің бір торабында орталықтандырылған түрде орналасқан. Ал мәліметтер базасын басқару жүйесі әрбір торапта (жұмыс бекеттерінде) орналасқан және ол мәліметтерді өңдейді, ал сервер диск драйверінің міндетін атқарады; есептеу желісінің сыйымдылығы үлкен сыртқы сақтауыш құрылғыны басқаратын және ортақ файлдарды сақтау мен оларға желінің басқа тораптарынан қатынас құруды жасақтайтын арнайы торабы. Дереккөздер
Мұрат Рахымжанұлы Сұлтанбеков

Мұрат Рахымжанұлы Сұлтанбеков (1938 ж. т. ) - әдебиет зерттеуші. «Абай поэмалары» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Мерзімді баспасөзде қазақ және орыс тілдерінде «Ақылбайдың поэтикалық мұраларынан» («Иртыш»,1965, 15 тамыз), «Азамат, ақын, ойшыл» («Иртыш», 1966, 10 тамыз), «М. Әуезов Абай поэмалары жайында» («Семей таңы», 1968, 16 желтоқсан), «Абайдың балалары және әдеби мұралары» («Иртыш», 1970, 9 қыркүйек) т. б. мақалалар жариялады. С. Ақылбайдың «Дағыстан» дастанын орыс тіліне аударды («Иртыш», 1969, 17-18 қазан). Дереккөздер
Дефляциялық көл

Дефляциялық көл, эолдық көл — негізінен, дефляциялық процестердің әсерінен жағалық шағылдар мен құм төбелер арасындағы ойпаңдарда пайда болған қазаншұңқырдағы көл. Дефляциялық көл қуаң аудандарда (Қазақстан мен Орта Азияның) және теңіз жағаларында (Балтық маңы елдерінде) кездеседі. Әдетте, шөлдерде кездеседі. Дереккөздер
Басқару дағдарысы

Басқару дағдарысы - басқарушы жүйелердің сананың бұқаралық және астаң-кестең болған жағдайына бейімделмегендігінен туған жаһандану үрдісінің бір салдары. Мұндай жағдайда басқару көбіне көз жеткізіп үгіттеумен жүргізіледі. Алайда сананың қалыптасуы қашан да екіжақты сипатта болады: басқа біреудің санасын қалыптастыра отырып, сіз сөзсіз өз санаңызды да өзгертесіз. Басқарушы жүйе де өзгелерді сендіремін деп жүріп, өзі де сеніп қалады, сөйтіп, әділдігінен айырылады. Бұл эффект - өзін-өзі бағдарлау - сананы қалыптастыруды тиімді бизнеске айналдырумен байланысты алғашқы қауіп: басқарушы жүйелер бүкіл дамыған әлем көлемінде өзінің парапарлығын жоғалтуы мүмкін, ол адамзат үшін өте қауіпті болып табылады. Онымен екінші қауіп те байланысты сананы қалыптастырушы мамандардың кәсіби ауыруы: әлемнің барлық өзекті мәселелерін "миды тазарту" арқылы шешуге тырысуы. Шектеулі көлемде бұл тәсіл тиімді болуы мүмкін, алайда егер ол үстемдік ете бастаса, басқарушы жүйелердің дағдарысына алып келеді. Үшінші қауіп басқарушы жүйелердің жауапкершілігінің төмендеуімен байланысты. Сананы қалыптастыру технологияларының тиімділігі оның иелерінің ықпалын арттырып, қуатты, құдіретті қылады. Онымен қоймай "құдіреттілік үшін ақы" төлемейді: адам жаңа пайымдаулар мен өзге адамдардың санасын қалыптастыра отырып, өзін Қүдайға жақын жаратушыдай сезінеді. Ақпараттық сананың төртінші қаупідемократияны тарылту, өңін айналдыру. Себеп тек қазіргі демократияның негізгі тірегі болып отырған мемлекеттің әлсіреуінде емес. Қоғамның санасының қалыптасуы үшін маңызды шешімдер қабылдауға қатысатын немесе оған еліктеуге тұрарлықтай өнегелі игі жақсыларына, оның біраз бөлігіне ықпал етсе жеткілікті. Сананы қалыптастыруға бағытталған бүл талпыныстар барысында жақсы-жайсаң- дардың санасы өзгеріп, қоғам санасынан өзгешеленеді. Осы орайда игі жақсылар қоғамнан алшақтап, бөлініп қалады, сөйтіп, өз тиімділігін жоғалтады. Осылайша демократияның мәні жоғалады, өйткені, қоғамның төменгі жігінде пайда болған идеялар мен көзқарастар игі жақсылардың онымен бөліспегендігінен, оларды қабылдамағандығынан қоғамның капиллярлы жүйелері арқылы жоғары өрбімейді. Нәтижесінде демократияның әлеуеті игі жақсылардың өз болар-болмас өлшеміне сай тарылып қалады. Дереккөздер
Файлдың астасқан адаптері

Файлдың астасқан адаптері (Интегрированный адаптер файла; integrated file adapter) — магниттік дискідегі бірнеше сақтауыш құрылғыларды процессорға жалғастыруға арналған құрамалы бейімдеуіш. Дереккөздер
Диафрагмалы сорғы

Диафрагмалы (мембраналы) сорғы ( — арақабырға, — жарғақ) — поршені көп жағдайда иілгіш резеңкелі тілімшемен — диафрагмамен немесе мембранамен алмастырылған, цилиндр фланеці ернеуінен қысылған, ал ортасы ось бойында иінтірек механизм арқылы ілгеріліқайтымды қозғалысты сорғы. Диафрагмалы сорғы ластанған, химиялық белсенді немесе жеңіл буланғыш және тұтанғыш сұйықтықтарды тасымалдайды. Барлық жағдайда тасымалданатын сұйықтықтың цилиндр мен поршеньнің саңылауына түспеуі немесе өтпеуі қажет. Дереккөздер
Сұм дүние тонап жатыр, ісің бар ма?

«Сұм дүние тонап жатыр, ісің бар ма?.. » - Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Өмірдің қатал тауқыметін, алдамшы өкінішін, баянсыз өткіншілігін шұғыл қойылған сұрақтар түрінде көлденең тартады. Әрбір сұрақтың жауабы ерекше леппен айтылған ақын сөзінің өзінен туындап отыратын тәрізді. Әр шумақтың жеке тармақтарында ауыр ойдың зілі бар. Сонымен қатар: :«Алды өмір, арты өкініш, алдамшы өмір», :«Қай қызығы татиды қу өмірдің, :Ет жүрексіз ерініңнің айтпа сөзін, :Тілде сүйек, ерінде жиек бар ма?» деген сияқты салмақты жүк арқалаған қанатты сөз тіркестері, бейнелі ой орамдары мол ұшырайды. Өмір озып, күн өткен сайын адамға тіршілік өктемдігі бата береді. Соның ығына түсіп, ықпалына көніп, жалған сөйлеме, ұжданыңды алдама, аярлыққа барма дейді өлең лұғаты. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Түпнұсқа Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1909ж. С.Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнан-байұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туындының басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909, 1939 жылғы басылымдарында 1-шумақтың 4-жолы «Желіккен жерге тықпас кісің бар ма?!», 1945, 1954 жылғы жинақтарда «Желікпен жерге тықпас кісің бар ма?!» деп алынса, 1957, 1977 жылғы басылымдарыңда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Желігін жерге тықпас кісің бар ма?!» деп өзгертілген. Сондай-ақ 1909, 1922, 1933 жылғы жинақтарда: :«Ет жүрексіз ерініңнің айтпа сөзін, :Тіл үйренген нәпсінің қу мінезін, :Тілде сүйек, ерінде жиек бар ма? :Шымылдық боп көрсетпес шынның жүзін», - деген соңғы шумақ берілмеген. Бұл жолдар Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, туңғыш рет 1939 жылғы жинақта басылған. Өлең ағылшын,башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Динамикалық көлем

Динамикалық көлем — су айдынының горизонтальдық жағдайларға қатысты ауытқуына байланысты алынған статистикалық көлемдердің бөгендегі су көлемін дәлмедәл сипаттай алмауы. Бұл ауытқулар су бетінің қисық сызығымен анықталады. Оның пішіні бөгет бойындағы тежелу биіктіктеріне, арнаның гидравликалық ерекшеліктеріне, шығынның шамасы мен оның ағын бойымен таралуына байланысты. Табиғи деңгейді азырақ тежейтін қондырғыларда айдынның горизонтальдық ауытқуының маңызы зор, сондықтан оны есепке алмау — су шаруашылығындағы есептеулер нәтижесін бұрмалауға әкеліп соқтырады. Мұндай жағдайларда ағынды реттеу, есептеу жұмыстары жоғары бъефке белгілі бір көлемдегі су келуі мен шығыны кезіндегі айқын көрінетін су беті сызығына байланысты, яғни бөгеннің динамикалық көлемдері арқылы атқарылуы тиіс. Дереккөздер
Файлдың соңы

Файлдың соңы (Конец файла; end of file, physical end-of-file) - сыртқы сақтауыш құрылғыдағы файлдың соңын белгілейтін код, маркер немесе белгі. Файлдағы ең соңғы мәліметтерден кейінгі байт позициясы; файлдың соңғы байтын белгілейтін арнайы басқару таңбасы (ASCII код 26). Кейде кейбір қолданбалы программалар файлдың соңын көрсету үшін мәтіндік файлға орналастырады. Пернетақтадан Ctrl+Z пернелерін басу арқылы енгізіледі; файлдың даярланған уақыты немесе оның соңғы өзгертілген уақыты. Файл сипаттамалары ретінде тізімге тіркеліп отырады. Бумадағы файлдарды кесте түрінде бейнелегенде немесе файл қасиеттерін қарағанда көруге болады. Дереккөздер
Динамикалық сорғылар

Динамикалық сорғылар — кірісі мен шығысына тікелей қатынасты орналасқан жұмыс камерасындағы жұмыс органының әсер етуі күші арқылы сұйық зат тиісті энергияға ие болатын сорғылар. Бұл топқа қалақшалы (ортатепкіш, диагоналды, осьті), құйынды, ағыншалық, дірілді сорғылар және ауалы сукөтергіштер жатады. Негізінен өндіріс орындарын жабдықтайтын бұл сорғылардың жалпы өнімділігі 0,001-40 м 3 /с, ал арыны 2,5-2000 м аралығында болады. Дереккөздер
Диспетчерлік кесте

Диспетчерлік кесте — бөген жұмысын басқару ережелерін диспетчерлік кестелер арқылы беретін арнайы құжат. Диспетчерлік кесте өткен кезендегі байқаулар негізінде анықталған гидрологиялық режім жағдайындағы бөген жұмысын сараптау негізінде жасалады, яғни сол арқылы әрбір ағын су ерекшеліктері ескеріледі. Мұнда негізгі аргумент ретінде диспетчерлік кестеде көрсетілген бөгеннің қажетті толтырылуы алынады, соған байланысты тутынушыларға су беріледі. Бөгенді пайдалану кезінде диспетчерлік кестеде берілген шешімдерді түзетіп, реттеу тиімділігін котеру мақсатында күнделікті болжамдар пайдаланылады. Ағынды жағдайын алдын ала болжау мүмкіндігін ескере отырып, диспетчерлік кесте арқылы белгілі бір жағдайда бөгенді тиімді пайдалануға болады. Бөген жұмысының тиімділігін анықтайтын негізгі көрсеткіштер қатарына: есептеу қамтамасыздығы ауқымында тұтынушыларға кепілдікті шығынды үздіксіз беру мен ағындыны жалпы жоғары дәрежеде (максималды) пайдалануды жатқызуға болады. Әдетте, диспетчерлік кесте: уақыт — абцисса осі, бөгеннің толтырылуы (көлем немесе горизонттың биіктік белгісі) — ордината осі түріндегі координатқа салынады. Кестелердің бұл пішіні негізгі және толық пішін болып саналады. Сол арқылы әр түрлі сулылық жағдайларында (қалыпты, жоғары және төмен) бөгеннен су берілу ережелері белгіленеді. Элементтері Диспетчерлік кестенің элементтері — уақыт координатындағы бөгеннің толтырылуы сызылған диспетчерлік кестелерде сызықтар қатарымен берілуі. Бұл сызықтар ауқымында тұтынушыларға берілетін белгілі бір көлемдегі су шығыны межелі аймақтарға бөлінеді. Кестелерде бөгеннің жұмыс істеу аймақтары мынадай: : 1) кепілді қайтарым аймағы: ; : 2) жоғары қайтарым: > > ауқымда; : 3) толық жоғары қайтарым аймағы: ; : 4) қысқартылған (шектелген) қайтарым аймағы:
Ұқсастық критерийі

Ұқсастық критерийі — табиғаттағы сұйықтық қозғалысының түрлі күштердің (ауырлық қысым, үйкеліс, беттік тартылу, серпімділік) әсерінен жүзеге асырылуы. Бұл күштердің әрқайсысы сұйықтықты және осы күштердің табиғатын көрсететін физикалық шамалармен (өлшемдік коэффициенттермен) сипатталады. Аталган күштердің әсері түрлі құбылыстарда әр түрлі дәрежеде байқалады. Кейбір құбылыстар ауырлық және үйкеліс күштерінің басымдылығымен өтеді, енді бірі ауырлық, үйкеліс, беттік тартылыс немесе тек ауырлық күштерінің, беттік тартылыс күштерінің әсерімен ғана өтеді. Гидродинамикалық ұқсастык үлгісі және табиғи шарттар осы құбылыстың пайда болуына себеп болатын барлық күштердің тепетеңдігін талап етеді. Әсер етуші күштердің физикалық ерекшеліктеріне байланысты іс жүзінде үлгідегі және табиғаттағы барлық күштер қатынасының тендігін сақтау мүмкін емес. Қарастырылып отырған құбылыста басым болатын немесе құбылысты айқындаушы күштердің қатынасының негізінде ұқсастықтың жекелеген шарттарын табуға болады. Ол үшін әсер етуші күштердің қайбірі басым болған жағдайда ұқсастық шарттарын көрсететін ұқсастық критерилері анықталады, мыс., су құбырларындағы гидравликалық қарсылық заңдылығын зерттеуде басты рөлге ие болады. Дереккөздер
Балашақпақ

Балашақпақ - Абайдың дүниеден қайтқан жері. Балашақпақ - Шыңғыс сыртындағы, Шығыс Қазақстан облысының Абай, Шұбартау ауданы жеріндегі өзен бойы. Абай ауылының жаз жайлауы. 23 маусымда қайтыс болған ақынның мәйіті қазақтың өлікті жөнелту салты бойынша Балашақпақта үш түнетіліп, төртінші күні Жидебайға жеткізілген. Дереккөздер
Басқарудың қашықтық жүйесi

]] Басқарудың қашықтық жүйесi – Патшалық Патшалық Ресей өкіметі Батыc Қазақстанда хандық билікті жойғаннан кейін жергілікті әкімшілік - аумақтық бөліктер құрылды. Ол 1831 жылы енгізіліп, аға сұлтандықтарға бөлінді. Ауылдар дистанцияларға қаратылды. Бүл жүйе 1868 жылы дейін сақталды. XIX ғасыр ортасында олардың саны 54-ке жетті. Олардың басшыларын Орынбор генерал-губернаторы тағайындады. Бұл қызметті көп жағдайда қазақ ақсүйектері атқарды. Оларға мемлекеттік жалақы тағайындалды. Оларға жүктелген міндет ел арасындағы тәртіпті бақылау, әскери губернатор мен билеуші-сұлтан тапсырмаларын орындау, салықтың жиналуын бақылау. Осы жүйе арқылы патшалы Ресей өкіметі Батыc Қазақстанда өзінің отаршылық саясатын жүзеге асыруға тырысты. Дереккөздер
Дистрофтық көл

Дистрофтық көл ( - бұзылуды, жоғалтуды білдіретін қосымша және trophe — тамақ, тағам) — организмдерге керекті оттек пен қоректік заттары аз терең емес суқойма. Суының минералдығы аз, қышқылдығы жоғары, мөлдірлігі нашар, құрамында гуминдік заттар көп болғандықтан — сары немесе қоныр түсті болып келеді. Көбінесе шымтезекпен қапталған түбінде фитопланктон және түптік жануарлар кездеспейді. Дистрофтық көл тым батпақтанған аудандарда кездеседі. Суында органикалық заттар көптеп кездеседі. Ортаның белсенді реакциясы (рH) қышқылға қарай бағыт талған. Оттек жетіспеушілігі жазда айтарлықтай байқалады; оларда балық жоқ, гидробионттары негізінен мүктерден тұрады. Судың мөлдірлігі өте төмен, түсі сары, қошқыл немесе коңыр реңде болып келеді. Дистрофтық көл, әдетте, уақыт өте келе шымтезекке толып, батпаққа айналады. Дереккөздер
Балқыбек съезі

Балқыбек съезі - Тобықтының екі ру партиясы арасындағы болыстық сайлау мен жесір дауына арналған жиын. Шыңғыстың Ақшатау тұсындағы күнгей бөктері Балқыбек съезі те өткізілмекші болып белгіленген бүл съез - Абайға қастандық ұйымдастырылуына байланысты өтпей қалған. Дереккөздер
Ұңғыма сүзгісі

Ұңғыма сүзгісі — борпылдақ таужыныстардағы ұңғыманың су қабылдайтын бөлігінің қабырғасын бекітуге, сулы таужыныстың ұсақ түйіршіктерін ұңгымаға және суды өткізуге арналған ерекше құрылғы. Ұ.с. негізінен жұмыстық бөліктен, тұндырғыштан және сүзгі үстіндегі құбырдан тұрады. Сүзгі-торлар коррозияға берік металдардан (мыс., жез, тотықпайтын темір) жасалады. Дереккөздер
Сұрғылт тұман дым бүркіп

«Сұрғылт тұман дым бүркіп...» - «Не осенний мелкий дождичек» деп басталатын орыс өлеңінің (сөзі А. А. Дельвигтікі, муз. М. И. Глинканікі) 1892 ж. Абай тәржімелеген туындысы. Көл. 16 жол. Абай өлеңнің жалпы мағынасын ғана сақтап, өлеңді өте еркін аударған. Өлеңнің алғашқы: :«Неосенний мелкий дождичек, :Брызжет, брызжет сквозь туман, :Слезы горькие льет молодец, :На свой бархатный кафтан...» - деген шумағын Абай: :«Сұрғылт тұман дым бүркіп, :Барқыт шекпенді сулайды, :Жеңіменен көз сүртіп, :Сұрланып жігіт жылайды», - деп тәржімелеген. Өлеңнің екінші шумағындағы: «Атаңды анаң азғырып, Тұрғызбаған бейішке, Алласы оны жазғырып, Әкелді бастап кейіске», - деген жолдарды Абай өз жанынан қосқан, орысша нұсқадан алшақ жатыр. Ал: «Әйелмісің, жылама, Тәуекел қыл құдаға! -Өлеңайт, Үйге қайт!...»жәнеде: «Әйелде ешбір опа жоқ, Бүгін-жалын, ертең-шоқ, -Белді бу, Бетті жу!..» - деген өлеңнің қайырмасы түрінде келетін тұстары мағынасы жағынан орысша түпнұсқаға сәйкес келеді. Өлең 6-7 буынды. 1-, 3- шумақтары шалыс ұйқас, 2-, 4-шумақтары егіз ұйқас үлгісінде жазылған. Алғашқы рет ақынның 1933 ж. жарық көрген жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді. Абай «Сұрғылт тұман дым бүркіп» өлеңіне ән шығарған. А. А. Дельвигтің сөзі де, М. И. Глинканың музыкасы да, тың жаңа түрге айналып, қазақ даласына Абай әні болып кең тараған. Әнді 1953 ж. композиторлар Л. Хамиди мен Б. Ерзакович Ә. Ысқақовтың, С. Қасимановтың айтуы бойынша нотаға түсірсе, 1984 ж. Абайдың немересі М.Мұхамеджановадан осы әннің 3-түрін Қ. Жүзбасов нотаға түсірген. Әннің 3 түрі де «Айттым сәлем, қалам қас» (1984) атты жинаққа енген. Әннің 1- және 3-түрлері бір-біріне жақын, ап 2-түрі - ырғақ жүйесімен сәл өзгешелеу. Әннің 2-, 3-түрлерінің муз. өлшемі өлеңнің мазмұндық жағымен қабысып жатыр. Жалпы ән қайратты характерімен ерекшеленеді. М. Глинканың музыкасымен үндестігін елестететіндей. Ән формасы 4/4; 3/4; 5/4; 4/4; 3/4; 4/4; 5/4; 3/4; 4/ 4. 4/4; 3/4; 4/4; 3/4; 5/4; 3/4; 4/4 муз. өлшем қалпында құралған. Дереккөздер
Фасет

Фасет (Facet) — қандай да бір ортақтық белгісі (сипаттамасы, бөлінуге негізі) бар біркелкі терминдер тобы. Олар фасеттік құрылымы бар ақпараттық- іздестіру тілдерін жасау құралы ретінде қызмет етеді. Дереккөздер
Басқарудың президенттiк түрi

]] Басқарудың президенттiк түрi- билік бөлінісі қатаң белгіленген, мемлекеттік билік органдары бір-бірінен барынша дербес басқару.Президент біруақытта мемлекет және үкімет басы болып табылады. Ол парламенттен тыс, таңдамалы сайлаушылармен немесе тікелей халықпен сайланады. Өзі үкіметті қалыптастырып, тағайындап, оның қызметіне жетекшілік етеді. Президенттік басқару түрінде Парламент үкіметке сенімсіздік білдіре алмайды, ал президент парламента таратып жібере алмайды. Алайда парламент бюджетті бекіту арқылы, заңдар қабылдау арқылы президент пен үкімет қүзырын шектей алады. Өз кезегінде президент заң шығарушы орган шешімін кейінге қалдыру ветосы (лат. veto - тыйым саламын) қүқын иеленеді. Президенттік басқару түрінде үкімет түрақты сипат алады, ал президент тек Конституцияны бүзған немесе қылмыс жасаған жағдай¬да ғана орнынан алынады. Дереккөздер
Диффузиялық вакуум сорғы

Диффузиялық вакуум сорғы — өндірістік және лабораториялық қондырғыларда жоғары вакуум 10 −3 —10 −6 н/м 2 (10 −5 —10 −8 мм сынап бағанасы) алу үшін қолданылатын құрылғы. Оның әрекеті сорғы арқылы өткен газдың молекулаларын әр түрлі сұйықтықтардың (сынап, арнаулы май) бу ағынымен ілестіруге негізделген. Лабораториялық мақсат үшін жылдамдығы 0,5—5 л/сек. шыны диффузиялық вакуум сорғы және жылдамдығы 40—500 л/сек. металл диффузиялық вакуум сорғы, ал өнеркәсіпте 20000 л/сек. Жылдамдықпен газ соратын металл диффузиялық вакуум сорғы пайдаланылады. Дереккөздер w
Фасеттік құрылым

Фасеттік құрылым (Фасетная структура; facet structure) — лексикалық бірліктер алдын ала фасетке топталатын, ал иерархиялық қатынастар фасеттің ішінде тағайындалатын ақпараттық іздестіру тілінің құрылымы. Дереккөздер
Диффузор

Диффузор (— таралу, жайылып ағу) — құбыр желісінің, орта-тепкіш сорғының, компрессордың жылжымайтын ұлғаймалы, яғни канал немесе құбырдың газ, дәлірек айтқанда, сұйықтық ағысын тежеп, қысымын арттыратын тар бөлігі. Егер ағыс жылдамдығы дыбыс жылдамдығынан аспайтын болса, онда диффузордың ағыс бойындағы көлденең қимасының ауданы артады да, дыбыс шапшаңдығынан жоғары болса, керісінше кемиді. Дереккөздер
Балсура

Балсура - ежелгі Қытай мемлекеті. Абай мазмұнын «Мың бір түн» ертегілерінен алып жазған «Әзім әңгімесі» деген дастанында кейіпкері Мұстапаның Балсураға келгенін айтады. Ақын бүл атауды да сол ертегіден алған болуы керек. Дереккөздер
Сүйсіне алмадым, сүймедім

«Сүйсіне алмадым, сүймедім...» - Абайдың 1899 ж. жазған өлеңі. Көлемі 4 жол. Махаббат деген көшпелі алтынның сынаптай сырғып, аңғартпай өтіп кеткен соң «аһ» ұрғызатын киелі қасиетін елеңге арқау етіп алған. Махаббаттың зары, өкініші, оның біреуде ерте, біреуде кеш оянуы, жүректе іңкәрлік, ынтықтық сезімін қалдыруы. :«Сүйсіне алмадым, сүймедім, :сүйегім жасып, сор қалың, :Сүйісіп саған тимедім, :Бола алмадым сенің жарың» деп махаббатсыз бақыт, мұнардан жол таба алмаған мұңын шертеді. Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқас үлгісімен жазылған. Алғаш ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағында жарияланған. Басылымдарында ешқан- дай текстол. өзгерістер кездеспейді. Өлең қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, турік- мен, үйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Дренчерлік құрал-жабдық

Дренчерлік құрал-жабдық — өртке қарсы құбыр тарту желісі; көптеген шашыратқыштармен жабдықталған, ғимараттың өрт шалған орындарын жапсарлас бөлмелерден су пердесі арқылы қорғайтын жүйе. Дренчерлік құрал-жабдықты іске қосу және сөндіру шүралар арқылы қолмен немесе автоматты түрде атқарылады. Дренчерлік құрал-жабдықтар көп ретте көлемді ғимараттарда жабдықталады. Дереккөздер
Мәжит Шағайұлы Барайысов

Мәжит Шағайұлы Барайысов(1918 жылы туған)-суретші-безендіруші, педагог. Портрет саласында жұмыс істейді. Ол «Абай-ағартушы» (1948, кенеп, майлы бояу, автордың жеке қоры) атты портрет-картина жазды. Суретте Абайдың киіз үй ішіндегі үстел жанында қолына кітап пен қауырсын қалам ұстап ойланып отырған шабытты шағы бейнеленген. Дереккөздер
Ұнғымалы сорғы

Ұнғымалы сорғы — бұрғылау ұңғымаларынан сұйықтықты көтеруге арналған гидравликалық машина. Ұңғымалы сорғылар: тасымалдауыш білікті және қозғалтқышты батырылмалы деп аталатын екі түрге бөлінеді: 1) тасымалдауыш білікті ұңғымалы сорғылардың өзі: А, АТН, ЦТВ (А — артезиандық, Т — тасымалдауыш білікті, Н — сорғы, Ц — ортатепкіш, В — су көтеруге арналған) типіндегі сорғыларға бөлінеді. Олар температурасы 35°С-қа дейінгі, құрамындағы қатты механикалық коспалардың массасы 0,1% аспайтын (А, АТН текті сорғыларда — 5%-ға дейін) жемір емес суларды көтеруге арналған. Мұндай сорғылардың өнімі сағатына 25— 125 м 3 , арыны - 25-150 м, ПӘК-і 60- аралығында. Тасымалдауыш білік (ұзындығы 100 м-ге дейін) арынды құбырдың ішінде бойлай орналастырылады. Тасымалдауыш біліктің мойын-тірегін қысымы 0,1 МПа таза немесе тасымалданып жатқан сумен майлайды (сулайды). Су алдыңғы жұмыс доңғалағынан соңғысына бағыттаушы аппарат арқылы жетеді. Ақырғы доңғалақты ұңғыманың динамикалык су деңгейінен төмен, ал сорғының секциясын табанынан 1,5—2 м жоғары орнатады. Әрбір секцияның ұзындығы 2,3—2,6 м. Тасымалдауыш және батырылмалы қозғалтқышты ұңғымалы сорғы ЭЦВ (Э — электрлі жетекті қозғалтқыш, Ц — ортатепкіш, В — суды көтеруге арналған) типті, температурасы 25°С-қа дейінгі, механикалық катқыл қоспа құрамының массасы 0,01% аспайтын жемір суды көтеруге арналған. Сорғы мен козғалтқыш бір блокта жиналып, ұңғымадағы динамикалық су деңгейінен төмен орналасады. Бұл сорғылардың өнімі 3-400 м3/сағ., арыны 15-1300 м, ПӘК-і 40—75% аралығында. Сорғы агрегаттарының жұмыс доңғалағы ортатепкіш және диагональды болып келеді. Оларды полиамидтен, полистиролдан, қоладан, шойыннан, болаттан; бағыттаушы аппараттың қалақтарын — полипропиленнен, қоладан, шойыннан, болаттан; корпус бөлшектерін — шойыннан, болаттан; білікті — болаттан; радиалды мойынтіректің сынасын — резіңкеден жасайды немесе құйып дайындайды. Дереккөздер
Дюкер

Дюкер — гидротехникалық құрылыс; канал немесе басқа су жүргізетін құрылыстар (құбыр) өзен арнасын, сайды, каналды, теміржолды кесіп өткенде су құбырын олардың астымен өткізу амалы. Дюкер қимасы сегіз қырлы, немесе дөңгелек болады. Дереккөздер
Евтрофтану

Евтрофтану ( — қоңды, eu — жақсы, trophe — тамақ, қоректену) — нәтижесінде сулар су өсімдіктері (мысалы, балдырлар) мен шаруашылық маңызы зор балықтар мен жануарлардың өсіп-өнуіне қажет қоректік заттармен байитын процесс. Евтрофтану не суқойманың табиғи "қартаюының", тыңайтылуының немесе ластануының нәтижесінде қалыптасады. Су объектісінің биологиялық өнімділігінің артуы. Судағы биогенді элементтердің антроиогендік немесе табиғи факторлар әсерінен жиналуынан болады. Дереккөздер
Елек маңы артезиан алабы

Елек маңы артезиан алабы — Ақтөбе облысындағы Елек өзені аңғарында орналасқан. Бұл алқаптағы артезиан сулары ендік, бойлық жарылыстар салдарынан пайда болған 30-дан астам опырылысты ойыстарда жиналған. Әр опырылысты ойыста ауданы 100—560 км² болатын жеке кішігірім артезиан алабы қалыптасқан. Артезиан су қабаттары юра мен альб. Жікқабаттары шөгінділерінің қалыңдығы 50-150 м құмында орналаскан. Ұңғыма бұрғылағанда шапшаң шығатын арынды су жоғары қабатта (альб-сеноман) 50—100 м, төменгі қабатта (юра) 250—300 м тереңдікте кездеседі. Ұңғымалардан тәулігіне 400—1300 м3 су алынады. Альб жікқабаты суының минералдылығы — 0,1—0,7 г/л, юра ярусы суынікі 1—12 г/л. Жалпы су қоры 25—30 млрд.м 3 . Бұл су қорын осы алаптағы, осы алапқа жақын жерлердегі кала, елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге пайдалануға болады. Дереккөздер
Файлмен операция

Файлмен операция (Операция над файлом; operation on file) — файлды өңдеу бойынша орындалатын компьютер әрекеттерінің жиынтығы. Ондай операция түрлері: файлды ашу, оқу, жаңарту, жою, құру, көшірмелеу, жабу. Дереккөздер
Ұңғыманың құмдануы

Ұңғыманың құмдануы — құм аралас кеуекті саздақ шөгінділердегі суларды зерттеу барысында бұрғыланган ұңғыманы құм басу. Мұндай жағдайда сусымалы құмды қабатша ойықсыз, бітеу құбырмен (оның сыртынан цемент құйып) бекітіледі; немесе сол аралықта құмды-қиыршықты тастардан тұратын су өткізгіш қабатша орналастырылады. Дереккөздер
Екінші сатыға көтеретін сорғы станциясы

Екінші сатыға көтеретін сорғы станциясы — негізінен тазартылған суды тікелей тарату желісіне беретін, жұмысшы, қосалқы, көмекші агрегаттармен жабдықталған және басқару, құрастыру т.б. құрал-жабдықтар орнатылған сумен қамтитын сорғы станциясы. Сорғы станциясы үш түрлі жүйеде сумен жабдықтауды қамтамасыз етеді: : 1) мұнарасыз; : 2) мұнара орналасқан желі басында; : 3) желі соңында орнатылған контррезервуарлы мұнара. Екінші сатыға көтеретін сорғы станциясы суды тікелей тұтынушының тарату желісіне береді, сондықтан оның жұмыс режімі су тұтыну объектісінің режіміне байланысты болады. Топографиялық жағдайына және таза су резервуарының орналасу биіктігіне байланысты екінші сатыға көтеретін сорғы станциясының жер бетіне қондырылған және жартылай тереңдетілген деп аталатын түрлері бар. Гидромеханикалық, энергетикалық, көмекші, қосалқы құралжабдықтар мен жобалау жұмыстары құрылыстық норма-ережелерге сәйкес жүргізіледі. Дереккөздер
Факт

Факт — танылған, түсіндірілген, қабылданған (адам санасына бағынышсыз) тұрақты объективті шындық болып, оны дәлел-уәждер арқылы растауға болады. Мысалы, "сөйлем сөзден құралады" деген тілдік факт; "күн де жұлдыз" дегеніміз космологиялық факт. Ары қарай, "Қорқыт ата түркі халықтарының рухани ұстазы" дегеніміз тарихи, мәдени факт. Осынау сөйлемдердің растығын түрлі нақты әрі шын оқиғалармен, істермен дәлелдеуге болады. Олар әрі сөзсіздікке ие, әрі түсіндіру қажеттілігіне ие. Әлдебір кітап, не біреудің көзқарасы факт болмайды, факт растығы тәжірибе жүзінде дәлелденген болуы, адам оны рас екенін анықтай алуы керек. Болмаса ол жай наным, түсінік, қиял ғана. Керісі, тіпті рас болса да, мысалы "Көптеген бұзаулар сүйкімді болады" деген факт емес, өйткені адамдардың эстетикалық бейімін факт ету қиын. Факт мұнда солай есептеушілердің эстетикалық талғамын емес, мәлім құбылысты растау болуы керек, егер "көптеген адам бұзауды сүйкімді көреді" десек, міне бұл факт болады, өйткені сауалнама арқылы көп адамдардың бұзауды сүйкімді деп есептеуін анықтауға болады. Факттік пайымдауды тексеруді тексерімділік (verifiability) деп атаймыз. Тексерімділік дегеніміз тәжірибеге сай екенін дәлелдей алу-алмау. Кей нәрселердің растығын тексеру оңай, ал кей істерді қиын. Қиындарын абстаркция жасауымыз мүмкін, бірақ ол сенімді факт болмайды, жай жорамал ғана болады. Ғылыми факт қайталанбалы түрде, анық-айқын түрде эксперимент арқылы, есептеу арқылы, өлшеу арқылы растай алу мүмкіндігі. Этимологиясы мен сөз қолданылымы Факт сөзі Латынның factum сөзінен шыққан, оның жалпы мағынасы "болған іске қатысты әлдене" дегенді білдіреді. Бұл сөз ХVIғ ортасынан бастап ағылшын тіліне ене бастаған. Қазақ тіліне бұл сөз орыс тілінен енді, кейде шын, рас дегендермен алмасып істетілуі мүмкін, бірақ академиялық қазақ тілінде осы нұсқасы ғана қолданылады. Факт кейде ақиқат дегенмен синоним ретінде қолданылып, көзқарас, қателік, әсері дегенге қарсы қолданылады. Мысалы, "Осы шынының ақ екені факт" дегендей. Немесе, "тарихи емес, факт емес, жай елес қана". Кинорежиссер Werner Herzog ол екеуін ажыратты: "Факт нормаларды жасап шығарады, ал ақиқат нұрландырады." Факт сондай-ақ көзқарастың дәлелді болуына басымдық береді: "Бұл істің фактісі ..." дегендей. Философияда Философияда факт әрі эпистемологиялық, әрі онтологиялық. Объективтілік сұрағы мен ақиқаты факт сұрағымен байланысады. Факт мұнда мәлім пікірді растайтын болып жатқан шын оқиғалар, нақты істің өзі. Фактті пайымдауды рас еткен информация деуге де болады. "Юпитер күн жүйесіндегі ең үлкен ғаламшар" деген сөйлемді Юпитердің үлкендігіне қатысты мәліметтер арқылы, басқа ғаламшарлармен салыстыру арқылы растауға болады. Дереккөздер
Евтрофтық көл

Евтрофтық көл — қоректі көл, сулары қоректік заттарға бай, сондықтан фитопланктон мен жоғары су өсімдіктері дамыған көлдер (бөгендер); әдетте, таяз сулы (10—15 м). Органикалық қалдықтардың едәуір бөлігі органикалық заттарға бай күшті лай қабатын түзіп су түбіне шөгеді. Оттек мөлшері су түбіне жақындаған сайын шұғыл кемиді. Судың мөлдірлігі бұлыңғыр, түсі сарғыш. Бұл топка негізінен орман мен дала белдеміндегі шағын, жазда жақсы ыситын көлдер жатады. Суының түсі жасылдан қоңырға дейін өзгереді, оттек мөлшері көлдің түбіне карай күрт азаяды, кыста кейде су жануарлары қырылып қалады. Түбі шымтезекті немесе тұнбалы болып келеді. Жазда фитопланктонның күшті дамуының нәтижесінде су "гүлденеді". Өсімдіктер мен жануарлардың өсуіне қолайлы жағдайлар бар. Дереккөздер
Фактографиялық ақпараттық-іздестіру жүйесі

Фактографиялық ақпараттық-іздестіру жүйесі (Фактографическая информационно-поисковая система; datalogy information storage and retrival system) — фактографиялық мәліметтерді (құрылымдық формада берілген сандық және мәтіндік ақпараттарды) сақтауға, іздестіруге және беруге арналған автоматтандырылған ақпараттық жүйе. Дереккөздер
Евтрофтық батпақ

Евтрофтық батпақ — ойпаңдық батпақ, минералды қорекке бай (жоғарғы қабатының күлге айналу көрсеткіші > 6%) батпақ түрі. Суқоймаларды өсімдік басуы барысында беткейлерде, өзен жағаларында (жайылмалық батпақтар), бұлақ, тұма бастауларында негізінен ыза сулардың есебінен пайда болады. Онда қоға, қамыс, шөптесін батпақ, түкті қайың, қара зерен, сәмбі тал (орманды батпақ) және аздаған жасыл мүкті батпақтар қауымдастығы басымдау кездеседі. Негізінен, eвтрофтық батпақ тұздары көп грунт суларымен қоректенеді. Өзендердің жайылмаларында, көлдердің жағалауында, көздердің жер бетіне шыққан жерлерінде тарағап. Әр түрлі өсімдіктер ( тал, қайың, шырша, қамыс, қоға, өлеңшөп, жасыл мүк) өседі. Қоңыржай климатты аудандарда — бұл орманды (қандыағаш) немесе шөптесін (өлеңшөп, қамыс) батпақтар деп, Днепрдің, Донның, Еділдің, Кубаньның, Дунайдың атырауларындағы шөптесін батпақтар қорыстар деп аталады. Евтрофтық батпақ Полесье атыраптарында, Батыс Сібірдің ірі өзендерінің жайылмаларында тараған. Дереккөздер
Солу ылғалдылығы

Солу ылғалдылығы — топырақ ылғалдылығының өсімдік тамыры қабылдай алмайтын шамаға дейін төмендеуі. Мұндай жағдайда өсімдік ылғал жетіспеуінен солып қалуы мүмкін. Суармалы жерлерде топырақтың ынталы қабатының ылғалдылығын, топырақтың ең аз су сыйымдылығының 60 пайызынан төмен түсірмейді. Одан төмен түссе, өсімдіктің өсуі баяулап өнім азаяды. Дереккөздер
Фактілерден түсініктеме беру

Фактілерден түсініктеме беру (Интерпретация от фактов; belief- invoked interpretation) — логикалық программалау мен бұйымдық жүйелерде — «егер А, онда В» түрі ережесінің процедуралық түсініктемесі. Мұнда білім базасына А фактісінің қосылуы оған В фактісінің де қосылуын шақырады. Дереккөздер
Егістік жерді су жаю арқылы суармалау

Егістік жерді су жаю арқылы суармалау — суармалау әдісі, суарылатын танаптарды ұзақ уақыт су бастыру арқылы күріш дақылын суару түрі; тұрақты және қысқа мерзімді субастыру болып бөлінеді. Тұрақты субастыру тәсілін қолданғанда, дән себілген соң іле-шала су жіберіліп, қажетті деңгейіне, су өсімдік көктеп шыққаннан піскенге дейін уздіксіз әр түрлі қабатта ұсталады. Қысқа мерзімді суға бастыру — судың тұрақты қабатын бірден жасамайды. Оны өсімдік көгі түгел өніп шыққан соң немесе түптенер алдында жасап, кейін әр түрлі деңгейде ұстап отырады. Дереккөздер
Соқыр атырау

Соқыр атырау — климаты қуаң шөл және шөлейт аудаңдардағы өзендердің теңізге, көлге немесе басқа өзенге жетпей суалып жоғалуы. Олардың сулары булану, егін суару, жерге сіңіру арқылы сарқылады. Мыс., Шу, Талас, Сарысу өзендері. Дереккөздер
Сүлеймен Ноғай

Сүлеймен Ноғай (т.-ө. ж б.) - Ақынның Семейдегі дос-жар адамы, құрдасы. Сүлейменнің әкесі Ысқақ ноғай Қазаннан әскерден қашып, Құнанбайға келіп паналаған. Құнанбай Ысқақты Әкең руына қосып, Шыңғыс тауының Арқалық деген бектерінен жер берген. Кейін «Әкең» ауылы болып кеткен. Абайдың «Әкең аулына» арнап жазған өлеңі де бар. Сен Қабыш, Қожағапар, Таупық деген ұлдары, Мағрипа есімді қыз тараған. Мағрипаны Абайдың баласы Әбдірахман алған. Абай Семейге келгенде ауқатты адамдарға тәуелді болғысы келмей, кебіне осы Сүлейменнің үйіне түсіп жүрген Үйінің іші жинақы, таза, асы дәмді болады екен. Дереккөздер
Физикалық деңгей

Физикалық деңгей — OSI моделінің 1-ші деңгейі. Физикалық деңгей желілік байланыс арнасы арқылы мәліметтер тасымалдайды және осы міндетті атқару үшін керек аппараттық құралдардан тұрады. Хабар құрайтын символдар электр сигналдарға түрлендіріледі және олардың есептеу машиналар арасында тасымалдануы қамтамасыз етіледі. Бұл деңгейде есептеу машиналарының аттары, хабардың мазмұны және оның тасымалданатын бағдарламасы болады. Басқа деңгейлерде осы жұмыстар жасалып қойылғандықтан, физикалық деңгейде тек электр сигналдарды кабельге жеткізу (кабельден қабылдау) жұмыстары ғана жүргізіледі. OSI моделінің бұл бөлігінде, сонымен қатар, есептеу желісін құрайтын байланыс желісінің физикалық, механикалық және электрлік сипаттамалары анықталады. Бұл деңгейді есептеу желісінің аппараттық жасақтамасына жауапты деп санауға болады. OSI моделінің физикалық деңгейі желі байланысы арқылы мәліметтер сілтемесі деңгейінің шеңберін құрайтын биттерді тасымалдау құралын ұсынады. Бұл деңгей мәліметтер сілтемесі деңгейінен деректердің бүкіл шеңберін алады және оны сигналдар тізбегі ретінде кодтайды, содан кейін олар LAN желісі арқылы жіберіледі. Рамканы құрайтын кодталған биттерді терминал немесе аралық құрылғы алады. Физикалық компоненттер Физикалық деңгейдің стандарттары үш функционалды саланы реттейді. * Физикалық компоненттер; * Кодтау; * Сигнал беру әдістері. Дереккөздер
Барасың қайда, қайда болмай маған...

«барасың қайда, қайда болмай маған...» - А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романы 6-тарауының 1889 жылы Абай тәржімелеген 21, 22 шумақтары. Шығарма қазақ тілінде 8 жол. Орысша нұсқасы төмендегідей: «Куда, куда вы удалились, Весны моей златые дни? Что день грядущий мне готовит? Его мой взор напрасно ловит, В глубокой мгле таится он. Нет нужды: прав судьбы закон! Блеснет заутра луч денницы, И заиграет яркий день; А я - быгь может, я гробницы Сойду в таинственную сень...» Абай аударған «Ленский сөзі» Онегин мен Ленский дуэльге шығар алдында айтылады. Онегин мен Ленскийдің дос боп жүріп араздасып қалуы, Ленскийдің Онегинді дуэльге шақыруы - романның уақиға желісіндегі түйінді кезең. Осы тұста Онегиннің де, Ленскийдің де мінез ерекшелігі нақты іс-әрекет үстінде анық байқалады. Абай Онегин мен Татьянаның бір-біріне жазған хаттарын, айтқан сөздерін қазақ тіліне аударып, бірнеше өлең жазғаннан кейін, «Евгений Онегин» романындағы басты кейіпкердің бірі Ленскийді де қазақ қауымына таныстыруды қажет деп санаған. Бұл жерде Абай Ленский тұлғасының Онегин бейнесін, мінезін толығырақ түсінуге де себі тиетінін ескерген болар. Онегиннің езіне күндес шықса, оны жеңуден, жер қылудан таймайтын мінезіне басып, Ленскиймен дуэльге шығып, жас жігітті қолы қалтырамай, оққа қияды. Ленский болса - қызу мінезді албырт жас. Ал Онегин оңдай қызбалығы жоқ, салқын қаңды, салмақты адам бола тұра, Ленскиймен атысудан бас тартпайды. Мұны бір жағынан сол замандағы дворяндардың әдеті, арына тиген, қастас болған адамы кішірейіп келіп, кешірім сұрамаса, ез тарапынан дуэльден бас тарту ол ортада абырой әпермейтін қылық болып саналған десек те, сонымен бірге Онегиннің мінезін де танытады деп қараған жен. Ол өз басын да оққа байлаудан тайсалмайды, Ленскийді де аямайды. Дуэльдің алдыңда Ленский алдағы күнім не болады, тағдырдың маған сыйлайтыны өмір ме, әлде өлім бе деп қатты толғанады. Орысша нұсқасындағы Ленскийдің монологында: «Что день грядущий мне готовит? Его мой взор напрасно ловит», - деп келетін жолдарды Абай: «Келер күн келеді екен не дайындап, Қараңғы, қарағанмен болжай алман?» Деп мағынасын дәл береді. Ленскийдің мұңға толы осы толғау сөзінен оның ерекше сезімталдығы, ақын жандылығы, адалдығы анық көрінеді. Онегинді ызамен дуэльге шақыруына жас жігіттің қызбалығы, қызғаншақтығы себеп болса, оның тез арада сабасына түсіп, ойланып басыла алмауы, бір бетінен қайта алмауы адалдығынан, құбылмалы мінезінің жоқтығынан да. Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасы (-а, -а, -б, -а) өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет ақынның 1940 жылы жарық көрген жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді. Тағы қараңыз *Абай Құнанбайұлы *Пушкин Александр Сергеевич Дереккөздер
Сметалық құжаттар

Сметалық құжаттар — гидротехникалық құрылыстарды жүргізу үшін қажетті қаржының есептелген құжаттарының жинағы. Бұл арқылы құрылыстың сметалық кұны анықталады, қаржы жұмсау жоспары жасалады, құрылысты қаржыландыру, мердігерлік құрылыс мекемесі мен тапсырыс берушілердің есеп айырысу жұмыстары жүргізіледі. Дереккөздер
Скреперлі каналтазартқыштар

Скреперлі каналтазартқыштар — каналды тұнбадан тазалап, шөбін орып, жолдарды, канал беткейлерін пішінге келтіріп, жөндейтін машиналар. Олар толық кескіндегіш және жартылай кескіндеп пішіндегіш болып бөлінеді. Дереккөздер
Физикалық интерфейс

Физикалық интерфейс (Физический интерфейс; physical interface) —1) құрылғыларды физикалық қосу; құрылғыларды сәйкестендіру; 2) компьютерді физикалық арнамен сәйкестендіруді жасақтайтын программа. Дереккөздер
Физикалық қайта ұйымдастыру

Физикалық қайта ұйымдастыру(Физическая реорганизация; physical reorganization) — мәліметтерді пайдаланудың тиімділігін арттырудың қажеттілігінен туындайтын мәліметтердің орналасуын өзгертуден және олардың арасындағы байланыстарды ұйымдастырудан тұратын физикалық деңгейде мәліметтерді қайта ұйымдастыру. Дереккөздер
Физикалық мәліметтер артықтығы

Физикалық мәліметтер артықтығы (Избыточность физических данных; physical data redundancy) — ақпараттық жүйе жұмысының тиімділігін арттыру мақсатында алдын ала қарастырылған мәліметтер базасындағы мәліметтерді: файлдарды, жазбаларды немесе олардың өрістерін қосарлау. Дереккөздер
Бармақ уәзіні

Бармақ уәзіні –түркі тілді туысқан халықтар поэзиясында сол тілдердің фонетикикалық табиғатына тән қолданылатын өлең өлшемі.яғни силлабик. өлең құрылысы. Бармақ уәзіні түркі тілді халықтар тарихында о баста таза табиғи қалпын сақтап келді. Араб, парсы тілінің әсері басым болып, түркі тілдерінің сөздік құрамына араб, парсы тіліндегі сездері қатты араласып көбеюіне байланысты араби ғарузи, парсы ғарузи, түрки ғарузи уәзіндері пайда болды. Бұл өлең уәзіндерімен Абай медреседе шәкірт кезінде-ақ таныс болатын-ды. Шәкірт Абайдың медресе табалдырығыңда еліктей жазған елеңдері өзі ұстаз тұтынған шығыс классиктері ұстанған өлең уәзінімен үндесіп жатты. Бірақ, қазақ тілінің табиғаты араб, парсы сөздерінің араласуынан біршама таза сақталуы себепті, қазақ поэзиясында бармақ уәзіні үстемдік етті. Абай елеңдері де осы құбылысқа орай бастан аяқ бармақ уәзіні негізінде жазылды. Дереккөздер
Физикалық мәліметтер базасы

Физикалық мәліметтер базасы (Физическая база данных; physical database) — 1) физикалық ортада мәліметтердің тұжырымдамалы моделінің бейнеленуі болып саналатын мәліметтер базасы абстракциясының төменгі деңгейі; 2)сыртқы тасуышта мәліметтерді сақтау құрылымының жиынтығы. Дереккөздер
Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің (өлең)

«Сыналар, ей, жігіттер, келді жерің...» - Абайдың 1891 ж. жазған өлеңі. 1 шумақтан тұрады, барлығы 4 жол. Ақын туындыда жастарды талаптылыққа, ізденімпаздыққа, саналылыққа шақырады, ой қууға бастайды. «Дүниедегі жан құмарлық - білмекке құштарлық» екенін келісті жеткізіп, зердесіне құяды. Шығарма ақынның «Қара жер адамзатқа болған мекен» атты жұмбақ өлеңімен мазмұндас, үндес. Жұмбақ өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Ел аузынан жазылып алынып, алғаш рет ақынның 1933 ж. Қызылордада жарық керген толық жинағында басылды. Өлең басылымдарында текстол. ешқандай өзгерістер кездеспейді. Тек 1939, 1945 жылғы жинақтарда жұмбақтың аты «Сыналар, ей, жігіттер, келді кезің» болып берілген. Өлең қарақалпақ, ұйғыр тілдерінде аударылған. Дереккөздер
Физикалық тәуелсіздік

Физикалық тәуелсіздік (Физическая независимость; physical independent) — мәліметтер банктерінде — қолданбалы программалардың, сыртқы және тұжырымдамалық схемалардың мәліметтерді физикалық ұйымдастырудан тәуелсіздігі. Дереккөздер
Сырмақ қып астына

«Сырмақ қып астына...» - Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі. Көлемі әрқайсысы 7 тармақтан тұратын 4 шумақ. 1890 жылдарда әлеуметтік тақырыпты кеңірек қамтып, ел ішіндегі келеңсіз көріністерді көбірек сынға алған ақын тұрмыс мәдениетіне де баса көңіл бөлген. Осы орайда оның сонау жас шағында Шәріпке, Жақсылыққа айтқан бір қақпайларынан бастап, Көкбайға («Бұралып тұрып...»), қара қатынға, Дүйсенқұлға айтқан сөздері бір-бірімен астасып жатады. Ақынның Масақ бай мен оның қатынына арнаған өлеңі де сол тұрмыстағы салақтық пен ырың-жырың берекесіздікті сынға алады. Өлеңнің бірінші бөлімінде күйеуінің тоқымын сырмақ етіп астына салған, от басын бүксітіп, бықсытқан салақ, түксиген мінезді әйелді шенесе, екінші бөлімінде «апама жездем сай» дегендей. әлгі олақ әйелден онша ұзап кете қоймайтын күйеуін келеке етеді. Масақ байдың езі де құрбыға қадірсіз, мінезі сабырсыз, барқылдап, тарқылдаған құр ой байдың адамы Ақын бір отбасындағы осы берекесіздікті тілге тиек ете отырып, елді береке-бірлікке, үлгілі тірлікке, мәдениетке үндейді. Абай айтпақ ойын нығыздап, екпіндете жеткізетін өлең түрін де тап басып таңдаған. Шығарма 7 тармақты жаңа түрмен жазылған Алғашқы 4 жол 6 буынды шалыс ұйқаспен келеді де, соңғы 3 жолдың екеуі өзара ұйқасатын бір-бір сөзден, ал соңғы тармақтағы екі сездің алғашқысы соларға ұйқастырылады. Бұл Абайдың қазақ өлеңіне әкелген жаңа түрі. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілген. Жинақтарға Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасы бойынша берілген. 1910 жылғы Мүрсейіт қолжазбасында елеңнің біраз жолдары ауысып, кейбір сездері басқаша болып келеді. Туынды қарақалпақ, орыс, өзбек т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер