kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әліхан Торғауытұлы Мелдебеков

Әліхан Торғауыттегі Мелдебеков (24.3.1948 жылы туған, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы) — Ауыл шаруашылық ғылым докторы (1991), професcор (1994), ҚР ӨҰА-ның академигі (2003). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық унилерситетін) бітірген (1970). 1973-2003 жылы Қазақтың мал шаруашылық технологиялық ғылыми-зертханалық институтында директор (1993-2003), 2003 жылдан Зоология институтынның директоры ұлы еңбектері, негізінен ірі қарамалдың етті бағыттағы тұқымдарының өсіп-өнуіне және одан алынатын өнімді көбейту жолдарын қарастыруға бағытталған. Сонымен қатар жайылымды тиімді пайдалануды, күнделікті қолданылатын тәуліктік азықтандыру мөлшері мен құрамының бірқалыптылығын, малды жеңіл құралымдардан жасалған қораларда ұстау тәсілдері мен тиімділігін анықтады. Мелдебековтің ұсынысымен су жылуымен дайындалған, жан-жақты ғылыми тұрғыдан сараланған тәуліктік азық құрамымен малдарды бордақылау республиканың көптеген аймақтарында іске асырылды. Ол — “Жетісу” етті ірі қара тұқымын шығарушылардың бірі. 190-нан астам ғылыми еңбектің авторы, өндіріске экономикалық жағынан тиімді 15 ғылыми ұсыныс енгізген. Дереккөздер
Меликов Эдуард Георгиевич

Меликов Эдуард Георгиевич (19.2.1923 жылы туған, Ресей, Кисловодск қаласы) — архитектор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1969). 1951 жылы Әзірбайжан политехнилық институтын бітірген. 1951 — 1955 жылы Қарағанды облысының атқару комитетінің құрылыс және архитектура істері жөніндегі бөлімінің қызметкері, 1955 жылдан осы бөлімнің бастығы болып тағайындалды. Меликов Теміртау қалалық Кеңес үйі (1952), Ақтас ауылындағы Кеншілер мәдениет сарайы (1954) жобаларының авторы, Қарағанды қаласына арнап жасаған архиектура жобасы үшін Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Мелиоранский Платон Михайлович

Мелиоранский Платон Михайлович (30.11.1868, Санкт-Петербург — 29.5. 1906, сонда) — түркітанушы, Санкт-Петербург университетінің проффессоры, В.В. Радловтың шәкірті. Санкт-Петербург университеті шығыстану факултетінің араб, парсы-татар тілдері бөлімін бітірген (1893). Ұлы-зерттеуші еңбектері түркі тілдерінің тарихы мен көне ескерткіштерін және ауыз әдебиеті үлгілерін тілдік тұрғыдан талдауға арналды. 1980 жылы Орынбор мен Торғай облысы қазақтарының тілі мен ауыз әдебиетін зерттеп “Қазақ мақалдары мен жұмбақтары” (1898) және екі бөлімнен тұратын “Қазақ-қырғыз тілінің қысқаша грамматикасы” (1894, 1897) еңбектерін жазды. Қазақ тілінің грамматикасына арналған еңбектің екінші “Синтаксис” бөлімі француз тіліне аударылды (1921). 1904 жылы Ш.Уәлиханов жазып алған “Едіге” жырының нұсқасына жасаған текстолдық талдау еңбегі Санкт-Петербург қаласында жарық көрді. Оның тағы бір зер салған мәселесі түркі тілдерінің салыстырмалы-тарихи грамматикасын жасау ісі болды. Осы ретте ол тарихи-этнографиялық, лингвистиктік түсінік бере отырып, оннан астам ескерткіштің мәтінін жариялады. Ол көне Орхон жазуларының мәтінін аударып, оларға лингвистиктік тұрғыдан талдау жасады. Мелиоранскийдің қатысуымен Орталық Азия тарихы жөніндегі “Шайбанинама” еңбегі жарық көрді (1908). Мелиоранский түркітанушылар арасындағы алғашқы лингвист-ғалым болды және еңбектерін қазақ тілі материалдары негізінде жазды. Сонымен қатар “бұратана халықтарға” қатысты Ресейдің миссионерлік саясатына қолдау көрсетіп, миссионерлік іс-әрекеттерге белсене араласты. Дереккөздер
Мельхиор

Мельхиор (нем. Melchіor, франц. maіllechort) — осы қорытпаның өнертапқыштары Майо (Maіllot) және Шорье (Chorіer) — есімдерінен] — мыстың никельмен (5 — 30%) кейде темір (0,8%) мен марганец (1%) қосылған қорытпасы; мыс-никельді қорытпаларға жатады. Мельхиордің механикалық қасиеттері, жылу және электрөткізгіштігі жоғары, тұщы және мұхит суларында коррозияға (жемірілуге), тотығуға өте төзімді, суықтай және ыстықтай жақсы өңделеді. Минералды қышқылдарда, әсіресе, азот қышқылында (НNO3) тез, ал органик. қышқылдарда, сілтілерде және аммиак ерітінділерінде баяу жеміріледі. Мельхиор құрамында кремний көбейген сайын, оның пластик. қасиеттері төмендейді, күкірт, висмут және қорғасын қорытпаны қысыммен өңдеу кезінде бұзылуына себепші болады; көміртегі мельхиордың морттығын жоғарылатады; фосфор мен кадмий қорытпасының механикалық және технологиялық қасиеттерін төмендетеді. Мельхиордың жартылай өңделген өнімдері: таспалар, металл шыбықтар, құбырлар, дайындамалар жасауда пайдаланылады. МНЖМц 30-0,8-1 маркалы мельхиорды кеме жасауда және конденсаторлы құбырлар жасауда, ал МН19 маркалы мельхиорды электрвакуумдық химиялық машина жасау өнеркәсібінде, ыдыс, металлақша, медицина құралдарын жасауға пайдаланады. Дереккөздер
Мембрана

Мембрана( — жарғақша) — # серпімділік теориясында — контур бойымен бекітілген өте жұқа пленка. Оның перпендикуляр беттегі серпімділік модулының бағыты нөлге тең. # техникада — жұқа пленка немесе пластинка (әдетте контур бойына бекітілген). Мембрана микрофондарда, манометрлерде, гидравлик. релелерде, тағы басқа пайдаланылады; # биологияда — жасуша мембранасы; # бірқатар музыкалық аспаптардағы (барабан, бубен, литавра, тағы басқа) дыбыс көзі: резонаторға керілген көн, синтетикалық пленка, тағы басқа. # бүгілуі қалындығынан 5 есе және одан да артық болатын жұқа иілгіш пластина әдетте электрлі және механикалық тербелісіне және керісінше өзгерту үшін қолданылады. Дереккөздер
Мемлекетаралық Экономикалық Одақтар

Мемлекетаралық Экономикалық Одақтар - әлеуметтік- экономикалық, аумақтық қажеттіліктерге байланысты немесе аймақтық нарықты қалыптастыру, біртұтас экономикалық кеңістік қалыптастыру үшін, кей жағдайларды басқа экономикалық одақтардан қорғану мақсатында құрылады. Мұндай одаққа кірген мемлекеттер сыртқы сауда, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы, ғылыми-техникалық прогресс, валюта, қоршаған ортаны қорғау салаларында, аймақтық саясатта бірыңғай шаралар жүйесін жүзеге асырады. Бұл тәріздес одақтар интеграцияға кеңінен жол ашады. Дүниежүзінде мұндай одақтар XX ғасырда кең өріс алды. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері бірнеше мемлекетаралық экономикалық одақтарға мүше: Кедендік Одақ (1995), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (2001), Еуразия Экономикалық Одағы (2002), Орталық Азиялық Ынтымақтастық Ұйымы (2004). Дереккөздер
Мемлекеттік аумақ

Мемлекеттік аумақ – жер шарының белгілі бір мемлекеттің иелігіндегі бөлігі. Мемлекеттік шекараны білдіретін меже ішіндегі әуе кеңістігі мен жер қойнауы, су түбі де сол мемлекеттің аумағына кіреді. Осы кеңістікке тұтастай мемлекеттің билігі жүреді, оған өзге күштердің рұқсатсыз кіруіне мемлекет тыйым салып, өзге мемлекеттерден қорғайды. Сондай-ақ мемлекеттік аумақ - мемлекеттің бес белгісінің бірі, яғни мемлекет болуы үшін оның тәуелсіздігі, билеуші органдары мен әскері, алым- салық жүйесі, құқық жүйесі, сондай-ақ өз аумағы болуы керек. Халықаралық құқық бойынша өзге мемлекет аумағына ешбір мемлекеттің қол сұғуға хақысы жоқ. Мемлекеттер арасындағы соғыс та, негізінен, осы жер үшін таластан туындайды. Сол себепті өз аумағын қорғау - кез келген мемлекеттің басты міндеті. ҚР Конституциясына сәйкес, Қазақстан аумағын қорғау - Республиканың әрбір азаматының қасиетті борышы әрі парызы. Дереккөздер
Мемлекеттік Банк

Мемлекеттік Банк- мемлекет құратын және әдетте, мемлекет пен мемлекеттік органдардың бюджеттеріне қызмет көрсететін, мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыратын және тиісті мемлекеттік ұйымдардың тапсырмасымен түрлі банк операцияларын орындайтын банк. Кейбір мемлекеттерде — бұл орталық немесе ұлттық банкілер. Дереккөздер
Мемлекеттік дума

Мемлекеттік Дума (, кейде қысқартылып ) — Ресей Федерациясы Федералдық жиналысы атты парламентінің төменгі палатасы. Ресей Думасы қазіргі 8-шақырылымының 450 депутаты 2021 жылғы парламент сайлауы нәтижесінде сайланған, депутаттар арасында 6 түрлі саяси партияның өкілдері бар. Думаның 2016 жылдан бері төрағасы — «Біртұтас Ресей » мүшесі Вячеслав Володин. Тарихы дегі Мемлекеттік дума ғимараты]] Дума сөзі Ежелгі Русь заманынан бері әртүрлі кеңесші және өкілді органдарға қатысты қолданылатын (мысалы боярлық дума). Ал Мемлекеттік Дума аталатын орган алғаш рет 1905 жылы бүкілресейлік заң шығарушы орган ретінде пайда болды. Ресей империясының Мемлекеттік думасы 1917 жылға дейін қызмет етіп, ақпан төңкерісінен кейін таратылды. КСРО мен РКФСР-да жоғары заң шығарушы органның функциялары тиісінше КСРО Жоғарғы Кеңесіне (1937–1991) және РКФСР Жоғарғы Кеңесіне (1938–1993), ал 1989 жылдан бастап КСРО халық депутаттарының съезіне және Ресей халық депутаттарының съезіне жүктелді. 1993 жылғы қыркүйек-қазан оқиғаларының бастау нүктесі болған Президент Борис Ельциннің №1400 «Ресей Федерациясындағы конституциялық реформаны кезең-кезеңімен жүргізу туралы» Жарлығы Съезді және Жоғарғы Кеңесті таратып, жаңа парламент жасап, сайлау өткізуді қарастырды. Жоспар бойынша Мемлекеттік Дума осы жаңа парламенттің төменгі палатасы болатын еді. Одан кейінгі оқиғалардың нәтижесінде 1993 жылы 12 желтоқсанда Ресейдің жаңа Конституциясы қабылданған референдуммен бір мезгілде I-шақырылымдағы Мемлекеттік Думаның сайлауы өтті. Конституция Федералдық Жиналыс палаталарының бірі ретінде Мемлекеттік Думаның мәртебесін қамтамасыз етті. Құқығы Мемлекеттік Думаның Ресей Конституциясында бекітілген құқығы: * Ресей премьер-министрін тағайындауға келісім беру; * Ресей Үкіметінің жұмыс нәтижелері туралы, оның ішінде Мемлекеттік Дума көтерген мәселелер бойынша жыл сайынғы есептерін тыңдау; * Ресей Федерациясының Үкіметіне вотум жасау; * Ресей Орталық банкі төрағасын қызметке тағайындау және қызметінен босату; * Есеп палатасы төрағасын және аудиторларының жартысын тағайындау және қызметтен босату; * Федералдық конституциялық заңға сәйкес әрекет ететін Адам құқықтары жөніндегі уәкілді тағайындау және қызметінен босату; * Амнистия жариялау; * Ресей президентіне импичмент жариялау (көпшіліктің үштен екісі қажет). Санкциялануы 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі себебімен 2022 жылдың 24 наурызында Мемлекеттік дума депутаттарының 328-іне және Мемлекеттік Думаның өзіне АҚШ тарапынан санкциялар салынған еді. Соңғы сайлау Дереккөздер
Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация

Қазақ КСР Мемлекеттік егемендік туралы декларация — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1990 жылы 25 қазандағы қабылдаған тарихи және саяси маңызы бар құжат. Бұл құжатта Қазақстан “халықаралық қатынастардың дербес субъектісі болуға, сыртқы саясатты өз мүделлеріне сай белгілеуге, халықаралық ұйымдар дың қызметіне қатысуға құқығы бар” егемен мемлекет деп жарияланды. Не жөнінде Декларацияда Қазақ КСР-інің мемлекеттік егемендігі жарияланып, елдің саяси-құқықтық тәуелсіздігінің бағдарламасы баяндалды. Ел аумағының тұтастығы, оған қол сұғылмайтындығы, қазақ халқының және Қазақстандағы басқа да этнос өкілдерінің төл мәдениетін, дәстүрін, тілін қайта түлету мен дамыту, ұлттық қадір-қасиетті нығайту мемлекеттің аса маңызды міндеттерінің бірі ретінде айтылды. Конституциялық құрылысқа қарсы жасалатын кез келген күштеу әрекеттері, оның аумағының тұтастығын бұзуға шақыратын, ұлт араздығын қоздыратын жария-ұрандардың заң бойынша жазаланатыны ескертілді. Республиканың саяси, экономикалық, әлеуметтік, ұлттық-мәдени құрылысына, оның әкімшілік-аумақтық құрылысына байланысты мәселелер ешкімнің араласуынсыз дербес шешілетіні жарияланды. Президент — Республиканың басшысы, ең жоғарғы әкімшілік-атқарушылық биліктің иесі ретінде танылды. Жер, оның қойнауы, су, әуе кеңістігі, өсімдіктер мен хайуанаттар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар, халықтың мәдени және тарихи қазыналары, бүкіл экономикалық, ғылыми-техникалық әлеует Республика егемендігінің негізін құрай отырып, оның ерекше меншігінде болатыны көрсетілді. Декларацияда: "Қазақ КСР-і Республика үлесіне сәйкес жалпыодақтық мүліктегі, оның ішінде алмас, валюта қорлары мен алтын қорындағы өз үлесіне құқылы, республика аумағында ядролық қарудың сыналуына, жаппай қырып-жоятын қарудың өзге түрлері (химиялық, бактериологиялық, биологиялық және т.б.) үшін сынақ полигондарын салуға және олардың жұмыс істеуіне тыйым салынады" деп жазылды. "Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мен Президентке бағынатын, солардың бақылауында болатын өз ішкі әскерлерін, мемлекеттік қауіпсіздік және ішкі істер органдарын ұстауға Қазақ КСР-нің құқы бар" делінді. Нәтиже Декларациядағы бағдарлама негізінде 1991 жылы 16 желтоқсанда "Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Тәуелсіздігі туралы" Конституциялық Заң қабылданды. Дереккөздер
Мемлекеттік кәсіпорын

Мемлекеттік Кәсіпорын — мүлкі мемлекетке тиесілі және салымдар, үлестер, акциялар бойынша бөлінбейтін кәсіпорын. Оны құрған кезде жарғылық капитал теңгерімде бөліп көрсетілмейді. Мемлекеттік кәсіпорындардың басшыларын мемлекеттік органдар келісімшартқа сәйкес жалдайды және жұмыстан босатады. Бюджеттік кәсіпорын смета бойынша бюджеттен қаржыландырылады. Мемлекеттік кәсіпорындарға жедел басқару құқығына негізделген кәсіпорындар (қазыналық кәсіпорын, мекеме), шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорындар жатады. Дереккөздер
Мемлекеттік құпия

Мемлекеттік құпия - ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келмес үшін мемлекеттің әскери, экономикалық, ғылыми-техникалық, сыртқы экономикалық, сыртқы саяси, барлау, қарсы барлау және халықаралық құқықтың әлемге ортақ қағидаларына қарсы келмейтін басқа да шараларды сәтті іске асыру мақсатында таралуына шек қоятын және өз қорғауында ұстайтын мәліметтері. Мемлекеттік құпияның құрамдас бөлігі - қызметтік құпия. Ондай құпия түріне жария болуы мен жоғалуы Қазақстанның ұлттық мүддесіне, органдары мен ұйымдарының мүддесіне залал келтіретін не залал келтіруі ықтимал мәліметтер жатады. Мемлекеттік құпияға жататын мәліметтер және олар сақталатын құралдар мемлекет меншігі болып табылады. Жария болу салдарынан келтірілуі ықтимал зиян деңгейі қаншалықты болса, мәлімет те соншалықты деңгейде құпияланады. Мемлекеттік құпия саналатын мәліметтер құпиялық деңгейіне қарай аса маңызды, өте құпия, құпия болып бөлінеді. Оларды құпия күйде сақтау мерзімі қаулыда көрсетіледі. Мәліметті құпияға жатқызу тәртібі мен оларды қоршау шаралары арнайы бағдарлама, ереже арқылы жүзеге асырылады. Қазақстанда мемлекеттік құпияға қатысты қылмыстық жауапкершілік ҚР ҚК- нің 165, 166, 172, 173 баптарында белгіленген. Дереккөздер
Мемлекеттік Сақтандыру

Мемлекеттік Сақтандыру – сақтандыру түрлерінің бірі. Мұнда мемлекеттік ұйым сақтандырушы ретінде әрекет етеді. Ол сақтандырудың барлық түрлерін жүзеге асыруға мемлекеттік монополия (әмбебап)‚ сақтандырудың тек кейбір түрлеріне ғана мемлекет монополиясы болатын немесе сақтандыруға мемлекеттің монополиясы болмайтын (Мемлекеттік сақтандыру акцион.‚ кооп.‚ т.б. сақтандырумен қатарлас жүргізіледі) жағдайда жүзеге асырылады. Мемлекеттік сақтандыруда мүліктік және жеке басты сақтандыру қамтылады‚ ол екі нысанда – міндетті және ерікті сақтандыру нысандарында орындалады; Дереккөздер
Мемлекеттік стандарт

Мемлекеттік стандарт – елдің құзырлы мемлекеттік органы бекітетін тауарлар мен қызмет түрлерінің стандарты, сондай-ақ стандарттау объектілері нормаларын, ережелерін, оларға қойылатын талаптарды белгілейтін, құзырлы мемлекеттік орган бекіткен нормативтік-техникалық құжат. Қазақстанда стандарттау мен метрологиялау жүйесі 20 ғасырдың 20-жылдарының ортасынан дами бастады. Ол ұлттық өнімдердің сапасы мен бәсекелестігін арттыру, табиғат және энергетика ресурстарының шынайы есебін жүргізу және айналадағы орта мен халықтың денсаулығын қорғау міндеттерін шешу мәселелерімен тығыз байланысты болды. 1993 жылы “Стандарттау және сертификаттау туралы” және “Өлшемдер бірлігі туралы” Қазақстан Республикасының алғашқы заңдарының қабылдануы Қазақстанда мемлекеттік стандарт дамуының жаңа кезеңіне жол ашты. Бұл заңдар 1999 және 2000 жылдары толықтырылды. Осы заңдарға сәйкес Қазақстан Үкіметі стандарттау жұмыстарын реттеудің нормативтік құжаттарын дайындады. Қазақстанның Мемлекеттік стандарт органы 1994 жылдан бері Стандарттау жөніндегі халықараралық ұйымға (ІSO) мүше. Қазақстанның стандарттау жүйесі стандарттау мен сертификаттау жөніндегі ұлттық бағдарламаға негізделген, Қазақстан кәсіпорындары ІSO-ның халықараралық стандарттары бойынша жұмыс істейді. Қазақстан Республикасында мемлекеттік стандартты дайындау үшін жиырмаға жуық техника стандарттау к-ті құрылған. Олар әсіресе тамақ өнеркәсібі, қоршаған ортаны қорғау, көмір және металлургия өндірістері сияқты салаларда жұмыс атқарады. Дереккөздер
Мемлекеттік тапсырыс

МемлекеттікТапсырыс – кәсіпорынға (мекемеге‚ ұйымға) мемлекеттің атынан нақты өнімді дайындап‚ тұтынушыларға жеткізу‚ өндірістік және бейөндірістік, ғылыми-зертеу және басқа сипаттағы белгілі бір жұмысты орындау жөнінде берілетін тапсырма. Мемлекеттік тапсырыс бірінші кезектегі қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатын көздейді. Осыған орай кәсіпорындарға өндірістік қуаттарды және әлеуметтік сала объектілерін орталықтандырылған мемлекет күрделі жұмсалым есебінен іске қосу жөнінде мемлекеттік тапсырыс беріледі, сондай-ақ, ең алдымен, жалпы мемлекеттік әлеуметтік міндеттерді шешу, аса маңызды ғылыми-зертеу талдауларын, ғылыми-техника бағдарламаларды орындау және елдің қорғаныс қабілетін нығайту үшін қажетті өнімнің кейбір түрлерін жеткізу де, ауыл шаруашылык өнімдерін республика қорға жеткізу де мемлекеттік тапсырыс негізінде орындалады. Халық тұтынатын өнеркәсіп тауарларын өндіру жөніндегі мемлекеттік тапсырыс, әдетте, олардың ерекше әлеуметтік маңызы бар түрлеріне беріледі. Дереккөздер
Мемлекеттік хатшы

Мемлекеттік хатшы – мемлекеттік дәрежедегі лауазымды тұлға. Ұлыбританияда қорғаныс істері, ішкі істер және Шотландия істері жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымы бар. Бельгияда мемлекеттік хатшы премьер-министрдің орынбасары болып саналады. Ал АҚШ-та мемлекеттік хатшы конституция бойынша кеңесші орган болып саналғанымен, іс жүзінде сыртқы істер министрінің қызметін атқаратын сыртқы саясат басқармасы – мемлекеттік департаментті басқарады. Қазақстанда мемлекеттік хатшы лауазымы Қазақстан Республикасы Президенті қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын жоғары лауазымдардың бірі. Ол Қазақстан Республикасы Конституциясы мен заңдарға сәйкес және Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша қызмет атқарады. Сілтемелер * АҚШ Мемлекеттік хатшысы * Қазақстан Республикасының мемлекеттік хатшысы Дереккөздер
Мемлекеттік шекара

Мемлекеттік шекара - мемлекеттік аумақты белгілейтін шектер. Политологиялық тұрғыда шекараны ұлттық егемендік таралатын кеңістіктің шектері ретінде түсіндіреді. Мемлекеттік шекара – белгілі бір елдің құрлықтағы немесе судағы аумағының шегін көрсететін меже. Меже ішіне енетін әуе кеңістігі мен жер қойнауы және су түбі сол мемлекеттің аумағы болып табылады. Көршілес мемлекеттердің шекара межелері өзара келісімдер мен шарттарда белгіленеді. * Мемлекеттер арасындағы шекараны белгілеу делимитация деп аталады. * Жер бетінің құрамына қарай (тау жоталарымен, өзен арналарымен, т.б.) жүргізілген шекара сызығы орография деп аталады. * Жер бетіндегі екі белгі арасында тікелей тартылған шекара сызығы геометрия деп аталады. * Әдетте шекараны делимитациялау туралы шарттар шекара жөніндегі арнаулы келісімдерде, бітім шарттарында, мемлекеттік аумақтың белгілі бір бөлшегін екінші бір мемлекетке беру туралы, т.б. келісімдерде белгіленіп, шекара сызығын сол белгіленген жерлер бойынша нақтылы жүргізу демаркациялау деп аталады. Ресми түрде белгіленген және бекітілген сызығын мемлекеттердің бір жақты бұзуы немесе қайта қарауы халықараралық құқыққа қайшы келеді. Мемлекеттік шекараны бойлай шекаралық белгілер орнатылады. Мемлекеттік шекараның күзетін шекаралық әскер (шекарадағы күзеттер, шекаралық қара-уылдар) жүзеге асырады. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік шекарасынан керекті құжаттарсыз және тиісті рұқсатсыз өту немесе шекаралық белгілерді заңсыз алу, жылжыту не жою қылмыстық жауапкершілікке тартылады (Қазақстан Республикасы Қазақстан Конституциясынің 330, 331-бабы). Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғалы бері көршілес мемлекеттер – Қырғыз Республикасы, Қытай Халық Республикасы және Өзбекстан Республикасымен мемлекеттік шекараны делимитациялау туралы меморандумға қол қойды. ҚР Мемлекттік шекарасы ҚР Мемлекттік шекарасы – Қазақстан территориясындағы құрлықтың, судың, жер қойнауының және әуе кеңістігінің шегін анықтайтын түзу сызық, сол сызық арқылы өтетеін жазықтық. ҚР Мемлекттік шекарасын белгілеу ҚР-ң мемлекттік шекарасы жергілікті аймақтарда нақты көрінетін шекаралық белгілермен белгіленеді. Шекаралық белгілердің түрлері,өлшемдері,олардыңсипттамасы мен құру тәртібі ҚР Министрлер кабинеті мен халықаралық шарттар арқылы анықталады ҚР-ң мемлекеттік шекараға байланысты қабылдаған халықаралық шарттар: # "Достастыққа мүше мемлекеттердің, олардың сыртқы шекарасында тұрақтылық жағдайды қамтамасыз етуіне байланысты ынтымақтастық туралы келісім". Бішкек, 1992 ж. 9 қазан # "Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше- мемлекеттердің егемендік, территорияның мызғымастығы мен қол сұқпаушылығын сақтау жөнінде Декларация", Мәскеу, 1994 ж. 15 сәір. # "Қазақстан-Қытай мемлекеттік шекаралары жөніндегі ҚР мен ҚХР арасындағы келісім". Алматы, 1994 ж. 21 қазан. # "ҚР мен РФ арасындағы сыртқы шеараны қорғаудағы ынтымақтастық туралы шарт", Мәскеу, 1994 ж. 21 қазан. # "ҚР мен РФ арасындағы сыртқы шеараны БІРЛЕСІП ҚОРҒАУ ЖӨНІНДЕГІ ШАРТ". 1995 ж. 30 шілде # "ҚР мен Өзбекстан Республикасы арасындағы " Қазақстан- Өзбекстан " шекарасы ҚОРҒАУ ЖӨНІНДЕГІ ШАРТ". 2001 жыл. Дереккөздер
Мемуар

Мемуар (французша: memorіes, латынша: memorіa – еске алу) – авторлардың өздері куә болған тарихи оқиғалар мен қоғам қайраткерлерінің өнегелі өмірлері жайлы көркем естеліктер жазбасы. Мемуарлық шығармаларға күнделіктер, өмірбаяндық жазбалар жатады. Мемуарда автор өзі куә болып, араласқан дәуір оқиғасына өз көзқарасы тұрғысынан баға беріп, жеке адамның, тарихи тұлғаның тағдырын халық өмірімен тығыз байланыста көрсетеді. Мемуардың очерктен айырмашылығы құжаттық-деректік тұрғыдан неғұрлым нақтылығында әрі көркемдігінде жатыр. Мемуар жанрының туу тарихы ерте дәуірлерден басталады, оның шын мәніндегі жетілу, қалыптасу кезеңдері 18 – 20 ғасырлар еді. Мемуар жанрының үздік үлгілеріне: * А.Герценнің “Көргендер мен ойлары”, * С.Сейфуллиннің “Тар жол тайғақ кешуі”, * С.Айнидің “Бұхарасы”, * С.Мұқановтың “Өмір мектебі”, т.б. жатады. Дереккөздер
Менгир

Менгир (бретонша men – тас, hіr – ұзын) – тігінен орнатылған үлкен, өңделмеген тастар түріндегі археологиялық ескерткіш. Неолит және қола дәуірінің мегалиттік ескерткіштері қатарына жатады. Алғашқы менгирлер б.з.б. 3-мыңжылдықта пайда болған. Классикалық түрлері Батыс Еуропа елдерінде болғандықтан, еуропа ғалымдардың еңбектерінде кеңінен зерттелді. Негізгі көп тараған жерлері Пиреней түбегі мен Франция, Британия аралы. Менгирлерге жатқызуға болатын жәдігерлер, әлемнің түкпір-түкпірінде, оның ішінде еуразиялық далалық белдеуде кездеседі. Батыс Еуропадағы ежелгі түрлерінің биіктігі 4 – 5 метрден асады, салмағы ондаған, жүздеген тоннаға барады. Францияның Бретань өлкесіндегі менгирлер айрықша көзге түседі. Қазірде өз бейнесін (тұрпатын) сақтап қалған (яғни, тігінен тұрған) менгирлердің әлемдегі ең үлкені осындағы биіктігі 12 м Керлоас менгирі болып табылады. Сонымен қатар, қазір құлап жатқан, бірнеше бөлініп, сынған Морбиган Менгирін ғалымдар биіктігі 20 м, салмағы 350 тонна болған деп топшылайды. Кейде ескерткіштер төртбұрышты дөңгелек пішінде немесе параллель қатарлар, яғни менгирлер аллеясы түрінде топтала орналасады. * Менек алқабындағы 1169 тас 11 қатарды құрайды, * Кермариода 10 қатарға тізілген 1029 тас ені 100 м, ұзындығы 1120 м тұтас ансамбльді құрайды. * Карнак (бұрынғы Бретань өлкесінде) маңындағы менгирлер тобына бірнеше қатарға тізілген 3 мыңға жуық тас кіреді, қатарлардың ұзындығы 4 км-ге барады. Әр елдерде жүргізілген қазба жұмыстар менгир маңында күл қабаттары, мал сүйектері, бұйымның кейбір түрлері болатынын көрсетті. Ғалымдар менгирлер ғұрыптық ескерткіштерге жатады деп санайды, өлген ата-бабалар рухын қастерлеумен байланыстырылады. Қазақстан аумағында Ә.Марғұлан зерттеулері барысында қола дәуірінің менгирлері Орталық Қазақстан жерінде көптеп табылды. Ол өлытау мен Шыңғыстау аралығында шашырай орналасқан 100-ге жуық менгирлер тобын ашты. Ақтоғайдағы Көрпетай тауының маңында орналасқан Қызылшоқы менгирлер тобын ұзындығы 250 м тізбек түріндегі 20 тас құрайды. Тастардың ең үлкендерінің биіктігі 3 – 4 м, жалпақтығы 2,8 – 3 м. Оның көрнекті түрлері: * Қарқаралы, * Қызыларай, * Бұғылы, * Баянауыл, т.б. өлкелерде жиі кездеседі. Дереккөздер
Менеджер

Менеджер (ағылшынша manager – басқарушы) – жалдамалы басқарушы, өндірісті ұйымдастырушы маман. Ол негізінен кәсіпорындағы немесе фирмадағы барлық жұмысты ұйымдастыру, үйлестіру, басқару мәселелерімен айналысады, ұйым алдындағы міндеттердің орындалуына тікелей жауап береді. Менеджер жан-жақты сауатты болып, ішкі және сыртқы рынокты жақсы білуі керек. Ол үшін рынокқа қандай тауар қажет, көпшілік сұранымына сәйкес қандай өнімдер керек, қай жерде қандай тауарлар өтімді, тауарлар мен өнімді сатып алушы клиенттердің мүмкіндігі мен қаржы жағдайы қандай деген мәселелерді анықтап отырады. Дереккөздер
Ментеке

Ментеке, Меңтеке – Каспий теңізінің солтүстік жағалауын бойлай жатқан шағылды құмды алқап. Географиялық орны Нарын алқабының оңтүстігінде, Атырау облысы Құрманғазы және Исатай аудандары жерінде орналасқан. Жер бедері Батыстан шығысқа қарай 120 км-ге созылып жатыр, ал ені 30 км-ге жетеді. Теңіз деңгейінен 9 – 14 м төмен орналасқан. Салыстырмалы биіктігі 10 – 11 м. Солтүстігі Нарын құмына ұласады. Құм төбелер мен қырқа аралығында құмды жазық, арна тәрізді ойыстар кездеседі. Оңтүстігі сор, сортаңды құмды-саздақты жазыққа ұласады. Жер бетіне жақын жатқан суы минералды (10-нан 50 г/л-ге дейін). Өсімдігі Ментекеде жусан, жүзгін, бұйырғын, бұталы өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады. Құмды алқаптың солтүстік-шығысында (Рүстем құдығы маңында) Бэр төбешіктері кездеседі. Дереккөздер
Меншік

Меншік — жеке адамдарға немесе ұжымдарға тиесілі өндіріс құрал-жабдығы мен өнімдері, қаражат. Меншік құқығы әдетте нақты субъектінің нақты объектіге (мүлікке) құқығы сияқты құқықтық құзыретке саяды, олар – мүлікті иелену құқығы, пайдалану құқығы, билеу құқығы. * Иелену құқығы – затты нақты иеленудің және оны өз иелігінде ұстаудың заңмен берілген мүмкіндігі. * Пайдалану құқығы – мүлікті тұтыну, оның игілігін көру, кіріс алу, пайдаға жарату мүмкіндігі. * Билік ету құқығы – мүлікке өз қалауынша және өз мүддесі үшін билік ету мүмкіндігі. Бұл құқықтық құзыреттер бір-бірімен тығыз байланысты. Меншік мемлекеттік, ұжымдық, муниципалдық және жеке болып бөлінеді. Меншік құқық нормаларын орнықтырып, жетілдіру арқылы қорғалады. Нарықтық экономикаға өту кезінде жеке меншіктің үлесі артып, мемлекеттік меншіктің үлесі азаяды. Дереккөздер
Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев

Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев (16.6.1882 жыл, бұрынғы Ішкі Орданың Қалмақ – Шағыл ауылы – 25.02.1937 жыл, Алматы) – қоғам және мемлекет қайраткері. Өмірбаян Қалмақ төлеңгіт руынан шыққан. * 1903 жылы Қазан мұғалімдер семинариясын бітіргеннен кейін 13 жыл мұғалім болған. * Бірінші орыс революциясы тұсында өңірдегі зиялы қауым өкілдерінен құрылған астыртын ұйымның жетекшісі болып, ағартушылық бағыттағы үгіт-насихат жұмыстарын жүргізумен айналысты. * 1916 жылы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына қатысқаны үшін тұтқынға алынып, Астрахань түрмесіне қамалды. * 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Ішкі Орда қазақтарының өзін-өзі басқару ұйымдарын құруға атсалысты. * 1918 жылы Кеңестердің Бөкей губерниясы съезінде губерния атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. * 1919 жылы шілдеде қазақ өлкесін басқару жөніндегі әскери ревкомның мүшесі және оның төрағасының орынбасары болды. * 1920 – 1925 жылдары Қазақ АКСР ОАК-інің төрағасы қызметінде жүріп ашаршылыққа қарсы күресті басқарды, * 1921 жылы Қазақстанның солтүстік аймақтарын, * 1924 жылы Жетісу және Сырдария облыстарын Қазақ АКСР-іне қосуда үлкен қажыр-қайрат көрсетті. Патша өкіметі кезінде қоныс аударушыларға тартып әперілген шұрайлы жерлерді қазақтарға қайтару керектігі жөнінде мәселе көтерді. Алаш қозғалысы қайраткерлерімен кеңестік билік ымыраға келмеуі керек деп есептеді. * 1925 – 1926 жылдары Қазақстан тұтынушылар одағының төрағасы. * 1926 – 1930 жылдары РКФСР экономикалық кеңесінің мүшесі. * 1930 – 1937 жылдары Қазақ АКСР оқу-ағарту халық комиссары, Қазақ АКСР ХКК жанындағы ғылым жөніндегі комитеттің төрағасы, Қазақ АКСР ХКК жанындағы қорықтар мен тарихи ескерткіштерді қорғау басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. * Саяси қайраткер ретінде БК(б)П 10 – 16-съездерінің, Коминтерннің 5-конгресінің делегаты; * КСРО БОАК-інің ұлт республикаларында жер пайдалану мәселесін шешу жөніндегі комиссияның және конституциялық комиссияның мүшесі (1925 – 26); * КСРО БОАК-інің Чувашия кеңестерінің кезекті сайлауын өткізу жөніндегі өкілі (1928 – 1929) болды. * 1921 – 26 жылдары РК(б)П Қазоблбюросының, РК(б)П ОК Қазақ бюросының, РК(б)П Қазақ обкомының мүшесі болды. * 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшырады. Ол мәдени-әлеуметтік салаға әсіресе республикадағы оқу-ағарту ісінің дамуына ерекше көңіл бөлді. Есте сақтау * Жаңақала ауданындағы орта мектептің бірі * Алматының бір көшесі Меңдешев есімімен аталады. Дереккөздер
Меңдіғалиев Нұрлан

Меңдіғалиев Нұрлан (1961 жылы туған, Алматы) – спортшы. * Су добынан спорт шебері (1980), * Спортқа еңбек сіңірген шебер (1981), * 1977 – 1980 жылдары Алматының “Динамо”, * 1981 – 1990 жылдары Мәскеудің ЦСК ВМФ командаларының құрамында ойнаған. Жетістіктері: * КСРО чемпионы (1981 – 1982). * КСРО чемпионатының күміс (1984, 1988) жүлдегері. * КСРО чемпионатының қола (1980, 1983, 1985, 1987) жүлдегері. * КСРО Кубогінің жеңімпазы (1982). * Әлемнің (1982) чемпионы. * Еуропаның (1985) чемпионы. * 24-Олимпиялық ойындардың (1988, Оңтүстік-Корея, Сеул қаласы) қола жүлдегері. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Меңзеу

Меңзеу(синекдоха) – бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына жалқыны, көптің орнына жекені немесе керісінше ауыстырып қолдану тәсілі. Жалпыхалықтық сөйлеу тілінде мұндай құбылыстар ұшан теңіз. Мәселен, “мал-жаның аман ба?”, “үй-ішің қалай?” дегенде малға немесе үй ішіне қатысты ғана емес, отбасындағы жандардың амандығы түгелдей сұралады. Сондай-ақ елдің бәрі жиылды – “тайлы-тұяғы қалмай келді”, қанша балаң бар? – “қарғаң нешеу?”, “мал басы түгел”, “бағар көбейсін” деген секілді сөз қолданыстарында меңзеу көрініс тапқан. Көркем шығармада меңзеудің алуан түрі кездеседі. “Абайлардай ақын қазақта туа бермейді ғой” деп айту меңзеуге мысал бола алатынын А. Байтұрсынов көрсетеді. Меңзеудің тағы бір түрі “Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек” (Абай) немесе “Толғауы тоқсан қызыл тіл” деген секілді көптік ұғымды “қырық”, “тоқсан” ретінде нақтылы сандармен көрсетуімен ерекшеленеді. Меңзеу - парақтың төменгі жағында орналасқан және мәтін мен меңзеу белгісі-сан нөмірі, не астерискі аркылы байланысқан түсіндіретін немесе анықтама сипатты мәтінінен түратын (библиографиялық сілтеме, ескерту, тоғыспа меңзеуі) басылым аппаратының элементі. Дереккөздер Синекдоха
I Меңлі Герей

(сол жақта) және Османлы сұлтан II Баязитпен (оң жақта) бірге]] I Меңлі Герей (; 1445 – 1515) – Герей әулетінен шыққан Қырым ханы (1467, 1469—1475, 1478—1515). Қырым хандығын құрған Қажы Герейдің алтыншы ұлы. Өмірбаяны Меңлі Герейдің жастық шағы туралы деректің жоқтың қасы, бірақ оның генуялық Кефе колония-қаласында тәрбиеленгені туралы болжамдар бар. Оның генуя диалектісін білгені, поэзия мен тарихқа қызығушылығы белгілі. Билік үшін күрес Қырым хандығының негізін салған Қажы Герей қайтыс болардан бұрын ордада бүлік тудырып, хандық тақты тартып алмақшы болды деген айыппен үлкен ұлы Хайдарды хан болу құқығынан айырады. Қажы Керей қайтыс болғанда тақ мұрагерлігі оның екінші ұлы Нұр Дәулетке бұйырды. 1466 жылы Меңлі Герей хандықты тартып алды. Бірақ бірнеше айдан кейін Нұрдәулетті жақтайтын ақсүйектердің қарсылығымен тақтан түсті. 1468 жылы Меңлі Керей Қырымдағы Судак қаласындағы Генуэз бекетінің тұрғындарының көмегімен екінші рет Нұр Дәулетті тақтан түсіріп, ел билігін қолға алды. Бірақ 1475 жылы Нұр Дәулетті жақтайтындар оны тағы да тақтан түсірді және сол жылы ол Түрік әскеріне қолға түсіп, үш жылдан кейін түрік сұлтанның жарлығымен Қырымға оралып, хандық таққа жайғасты. Меңлі Герей тұсында Қырым хандығы Алтын Ордадан біржола бөлініп шықты, бірақ 1475 жылдан Осман сұлтандығына вассалдық тәуелділікке түсті. Алтын Ордаға қарсы күресте Меңлі Керей өкіметінің нығаюына Мәскеумен одақтастықтың септігі тиді. Иван ІІІ Алтын Ордаға бағыныштылықтан құтылу үшін қырымдықтарды пайдаланды. Меңлі Керей Польша-Литва мемлекетіне шапқыншылықты жиілетіп, Казимир VІ-нің Руське 1480 жылы жорық жасауына мүмкіндік бермеді. 1502 жылы Меңлі Керей Шейх Ахмед тұсында Алтын Орданы біржола талқандады және Қырым хандығын Алтын орданың заңды мұрагері деп жариялады. Сол жылы Польшамен соғыс жүргізілді, Түркияның Молдавияға қарсы соғысына қатысты. Меңлі Герей өмірінің соңғы кезінде оның балалары орыс жерлеріне бірнеше тонаушылық жорықтар жасады. Меңлі Герей өз әкесі секілді Бақшасарайда жерленген. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қырым хандарының тізімі * Қырым хандығы
Мерген

Мерген – көздеген нысанаға дәл тигізетін шебер атқыш. Мылтықпен немесе садақпен оқ атып, көздеген затына дәл тигізу – мергендік өнер. Ежелгі және орта ғасырларда садақшылардың ішінде “құралайды көзге атқан” атқыштардан арнаулы әскер тобы – “мергендер тобы” құрылған. Олардың қызметі қазіргі заман әскеріндегі мергендер (снайперлер) тобының қызметі іспетті болды. Мергендердің міндеті жаудың қолбасы, әскербасы, басты батырларын жою, т.б. болды. Мысалы, Кенесары әскерінде мергендерден құрылған ерекше әскери топ болып, оның басшысы “мергенбасы” деп аталған. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары мергендер даярлауға зор көңіл бөлінді. Олар оптикалық аспабы бар мылтықпен жау әскерін құртуға атсалысты. Қазіргі кезде мергендік – спорттық өнер сайысының бірі. Дереккөздер
Мергенбай жырау

Мергенбай Жырау (1831 жылы, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы – 1911, сонда) – жырау, күйші. Мергенбай Жырау Қостанай, Ақтөбе аймақтарын көп аралап, “Қобыланды батыр” жырынан “Қобыландының Темірланды жеңуі” және “Қобыланды батырдың баласы Киікбай” атты жыр-дастандарды жеткізген. Бұлардың үшеуі де 7 – 8 буынды жыр үлгісімен толықтай жырланған. Жинап, қағаз бетіне түсіруші – Ш.Қалмағамбетұлы. Бүгінде Мергенбай Жырау жырлаған үлгілер “Қобыланды батыр” жырының негізгі нұсқаларының бірі саналады. М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, Е.Ысмайылов оның жыраулық өнерін жоғары бағалады. Мергенбай Жырау туралы мағлұматтар О.Нұрмағамбетова, Ә.Қоңыратбаев, М.Ғабдуллин, т.б. ғалымдар еңбектерінде кездеседі. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Мергентөбе

]] Мергентөбе– көне бекініс орны. Түркістан облысы Арыс темір жол станциясынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде. 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Мекеннің құрылыс жүйелері әбден бұзылып, төбеге айналған орны ғана сақталған. Қазба жүргізу нәтижесінде табылған құты, құман, саптаяқ сияқты қыштан жасалған ыдыстардың сынықтарына қарағанда, Мергентөбе б.з. 1 ғасырнда өмір сүрген қаңлы тайпаларының мекенжайы болған. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Дереккөздер
Мерке минералды суы

Мерке Минералды Суы– Жамбыл облысы Мерке ауданындағы, Мерке а-нан оңт.-шығысқа қарай 16 км қашықтықтағы жер асты шипалы суы. Ұңғымалардан шығарылған судың температурасы 17 – 23°С. Суы тұщы, минералд. 0,19 – 0,28 г/л. Хим. құрамы хлорлы-гидрокарбонатты, сульфатты натрийлі. Судың құр
Меруертгүл

Меруертгүл, мамыр қынжыгүлі, мамыр інжугүлі, май інжугүлі – қасқыржемдер тұқымдасының інжугүл туысына жататын көп жылдық өсімдік. Биіктігі 30 см, тамыры ұзындығы Жемісі – қызыл жидек (кейде сары). Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Өсімдік туралы Меруертгүлдің елімізде табиғи өсетін түрі бар. Ол лалагүлдер тұқымдасына жатады. Көгалдандыруда мамырлық меруертүлдің (Convallaria majalis) деген түрі қолданылады. Ол сәуір, мамыр айларында гүлдейді. Гүлдерінің түсі сұрпына қарай ақ немесе қызғылт түсті. Жапырағы жалпақ, ширатылып келеді. Гүлсидамы жапырақтарының ортасынан шығады. Бір гүлсидамында 6-20 дана кішкене қоңырау секілді гүлдері болады. Меруертгүл өте нәзік өсімдік. Оны көгалдандыруда көбінесе топтап егеді. Меруертгүлді тал, теректердің астына, альпі шоқысына немесе көктемгі гүлзардың жиегіне егеді. Гүлдеп болған соң қып-қызыл моншақ тәрізді жеміс салады. Меруертгүлдің барлық бөлігі тұтастай улы болып келеді, соған қарамастан табиғаттағы меруертгүл ерекше қорғауға алынған. Себебі оның көктемгі әдемі гүлімен қатар, жидегі дәрілік мақсатта қолданылады. Күтімі Көп күтімді қажет етпейді. Құнарлы, жеңіл топырақта тез көбейіп, жақсы өседі. Көлеңкеде өскен меруертгүлдің гүлі сабақ басында ұзақ сақталады. Көбейтілуі Меруертгүлді тұқымын себу, қалемшелеу арқылы да көбейтеді. Ең оңай тәсілі ерте көктемде немесе күзде тамыр сабағын бөлу арқылы көбейту. Меруертгүл туралы тақпақ Жапырағы үлкен болса да, Моншақтай нәзік гүлдері. Меруертгүл деп аталған Ұқсаған соң түрлері. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727 Дереккөздер
Меруертті Үңгір

Меруертті Үңгір - Қазығұрт ауданындағы үңгір. Өгем жотасының солт.-батыс етегінде. Карсты (оқпа) қабатта пайда болған. Құрылысы күрделі, шахта тәрізді. Тас көмір (карбон) кезеңінің әктасты жыныстарынан түзілген. Үңгірдің ұзындығы 32 м, ені 3 м, биіктігі 2–6 м-ге дейін жетеді. Қабырғалары сазды, үнемі дымқылданып тұрады. Үңгір ішіндегі температура 9 – 11С. Бүйірлік камералар мен шытырмандар көп. Туристік маңызы бар. Сілтемелер
Мес

Мес – теріден жасалған ыдыс. Қымыз, шұбат, айран, іркіт сияқты сүт тағамдарын құяды. Көбінесе ешкінің, бұзаудың бітеудей сыдырылған терісінен жасайды. Оны жасаудың жолы былай: терінің жүнін, шелін алып, иленген соң талдың қабығымен, қынамен бояйды және ыстайды. Ішіндегі сусынды кесе, аяққа құюға ыңғайлы болу үшін местің аузына асықты жіліктің екі басынан кесіп өткізіп қояды. Мес жолаушылар, көшіп-қонушыларға, бақташыларға сусын құйып алып жүреуге өте ыңғайлы ыдыс. Мес ұлт ұғымында толу, жинау мағынасын білдіреді. Білімдар ақын-этнограф Мәшһүр-Жүсіп Көпеев қолжазбаларының жинағын "Мес" деп атаған. Сөздің шығу төркіні Парсы тілінде: мәшк — мес мағынасын бергенімен бұл туынды. Түптей келгенде, парсы тіліндегі «мәшк», қазақ тіліндегі «мес»— ыдысқа тиісті атауды, сол ыдыстың жасалуына себепші болған мал атауынан алынған. Мысалы, парсы тілінде миш — қой, ал Л. Будаговтың көрсетуінше ,«мишь» сөзі парсы тілінде «құйрықты қой» мағынасын бергендігін байқаймыз. Қалай болғанда да парсы тіліндегі «қой» мағынасындағы «миш» сөзі «мес» болып ыдысқа атау қалпына көшкен. Қырғыз тілінде де «меш» қалпында тұлғаланып, қазақ тіліндегі мағынаны меншіктенеді. Дереккөздер
Метагалактика

Метагалактика (мета... және Галактика) – жұлдыздар жүйесінің (галактикалардың) жиынтығы. Қазіргі кездегі зерттеулер Метагалактиканың тек белгілі бір бөлігіне ғана түсініктеме бере алады. Кейде осы бақыланатын бөлікті Метагалактика деп атайды. Метагалактиканың негізгі құрылымдық бірлігіне құрамында бірнеше мыңдаған галактикалары бар галактикалардың шоғырлары мен топтары жатады. Сонымен қатар жекеленген галактикалар да кездеседі. Галактикалар мен шоғырлар бір бірінен морфологиялық белгілерімен, сәуле шығаруымен, т.б. қатты ерекшеленеді. Кеңістікте галактикалар аралығында галактикааралық газ орын алады; үлкен масштабтағы (LЈ100 Мпк) галактикалар кеңістікте біртекті орташа орналасқан. Метагалактикадағы заттардың орташа тығыздығы 10–26-нен 3Ч10–28 кг/м3-ге дейін. Метагалактиканың негізгі қасиеті оның ұлғаюы болып табылады. Галактикадағы барлық шоғырлар олардың ара қашықтығына пропорционал жылдамдықпен бір-бірінен алшақтайды. 20 ғасырдың 20-жылдары сол кездегі ең ірі телескоптардың көмегімен жұлдыздық табиғаты көпке дейін күмәнді болып келген қылаң тұмандықтардың көбі біздің Галактика тәріздес алып жұлдыздық жүйелер екендігі дәлелденді. Мысалы, біздің Галактика және оған ең жақын он бес галактика шағын шоғырдың мүшелері болып табылады. Орнықты емес Метагалактиканың алғашқы моделін А.Эйнштейннің жалпы салыстырмалық теориясы негізінде 1924 – 26 жылдары кеңес математигі А.А. Фридман жасады. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Металл еместер

.]] Бейметалдар – физикалық және химиялық қасиеттері металдардың қасиеттеріне қарағанда керісінше болатын заттар. Жалпы мағлұмат Элементтердің периодты жүйесіндегі 22 элемент металл еместер қатарына жатады. Кәдімгі жағдайда He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, H2, O2, N2, F2, Cl2 – газдар, Br2 – сұйық, ал қалғандары қатты заттар. Олардың атомдары арасында ковалентті байланыстар түзіледі. Металл еместер түзетін жай заттар металдарға қарағанда жылу мен электр тогын нашар өткізеді және оларға пластикалық қасиеттер тән емес. Электрондық құрылысы жағынан сутек және гелий s-элементтерге, ал қалғандары p-элементтерге жатады. Металл еместер атомдарының иондану энергиясы мен электрон қармағыштығы металл атомдарына қарағанда жоғары, ал салыстырмалы электр терістіктері 2 – 4 аралығында болады. Салыстырмалы электр терістігі ең жоғары элемент – фтор. Сондықтан ол тек тотықтырғыш қасиет қана көрсетеді. Қалған металл еместердің тотықтырғыштық қасиеттері олардың периодтық кестедегі орнымен анықталады. Периодтарда ол солдан оңға қарай, ал топшаларда жоғарыдан төмен қарай артады. Осыған байланысты әр топтың негізгі топшаларында элементтің атомдық нөмірі артқан сайын олардың металл еместік қасиеттері әлсіреп, металдық қасиеттері күшейе түседі. Бұл периодтарда солдан оңға қарай электр терістіктің және электрон қармағыштығының артуымен, ал негізгі топшаларда жоғарыдан төмен қарай олардың кемуіне байланысты. Металл еместер топырақ массасының 84%-ын, өсімдік массасының 98,5%-ын және адам денесінің 97,5%-ын құрайды. Пайдаланылған cілтемелер
Металлогендік дәуір

Металлогендік дәуір — Жер қыртысының даму тарихына сәйкес жүретін, негізгі геотектоникалық (тектоникалық – магмалық) кезеңдерде кентастық қазба байлықтар түзілетін геологиялық мерзім. Тарихы Металлогендік дәуір туралы ұғымды алғаш рет 1911 – 1913 жылы француз геологы Л. де Лоне (1860 – 1938) енгізген. Металлогендік дәуір геологиялық ұзақ уақытты қамтиды. Жер тарихы дәуірлерінде түрліше литогенез, қатпар түзілу, тектоникалық-магмалық процестер және осыларға сәйкес әр түрлі қазба байлықтар тобы мен кен орындарының белгілі генетикалық типтері жаралады. Архей Металлогендік дәуірде аса күшті метаморфизмге шалынған жыныстарда темірлі кварцит, пигматит кендері; ерте протерозойлық металлогендік дәуірде темірдің метаморфогендік кендері, құрамында ураны бар конгломерат, мысты құмтас, хромның, платинаның, мыстың, никельдің магма текті кендері, орта протерозойлық Металлогендік дәуірде бұларға қоса мыстың, қорғасынның, мырыштың колчеданды, уранның гидротермаль кендері кең тараған. Ерте рифейлік Металлогендік дәуірде метаморфизмге ұшыраған мысты құмтас, гидротермаль типті алтын, мыс, қалайы вольфрам кендері, каледондық Металлогендік дәуірге базальттық магмамен байланысты темір, титан, хром, платина және мыс пен мырыштың колчедандық, алтынның гидротермаль кендері тән. Герцин Металлогендік дәуірде темірдің, титанның, хромның, платиноидтардың магма текті, темір мен мыстың скарн текті, мырыштың, қорғасынның колчедандық және гидротермальдық, сирек металдардың грейзендік, пегматиттік, гидротермальдық кендері басым келеді. Альпі Металлогендік дәуірде жанартау және гидротермаль текті мыс, мырыш, қорғасын, сирек металдар, сүрме, сынап кендері түзілген. Қазақстанда көптеген металл кендері протерозой, рифей, каледон, герцин Металлогендік дәуірлерінде пайда болған. Бұлардың ішінде полиметалл, сирек металдар кендері түзілген герцин Металлогендік дәуірлері ерекше орын алады. Пайдаланылған cілтемелер
Металлогения

Металлогения Металлогения (металдар және грек. geneіa – тегі, тууы, түзілуі) – геологияның кен орындарының қалыптасу және олардың орналасу заңдылықтарын зерттейтін бөлімі. Тарихы Терминді алғаш рет 1892 ж. француз геологы Л. де Лоне (1860 – 1938) енгізген. Металлогенияның дамуына Л. де Лоне, С.Смирнов, Ю.А. Билибин, И.Магакьян, Қ.Сәтбаев, т.б. ғалымдар көп еңбек сіңірді. Металлогения жер қыртысының даму тарихындағы магмалық шөгінді жыныстардың жиылу процестері кезінде ірі геологиялық құрылымдарда пайдалы қазындылардың белгілі түрлері түзілуін негізге алады. Металлогения ғылымы Металлогения тектоникамен, петрографиямен, литологиямен, пайдалы қазбалар ілімімен тікелей байланысты болып келеді. Металлогендік зерттеулердің негізгі әдістеріне жеке өңірлерді зерттейтін аймақтық металлогендік (мыс., Алтай, Шу-Іле, Мұғалжар таулары), жекелеген кенді аудандарды зерттеуде қолданылатын кенді бақылаушы факторларды металлогендік талдау (Өспен белдемі) және формациялық талдау әдісі т.б. жатады. Қазақстан аумағын металлогендік талдауда С.С. Смирнов, Ю.А. Билибин, Н.Г. Кассин, Қ.Сәтбаев атап көрсеткен литогенез, магматизм, тектоника, метаморфизм және кен түзілу процестерінің өзара табиғи және тарихи байланысының идеясын негізге алды. Бұл байланыс өз кезегінде тек геологиялық және кендік түзілімдердің формациялық талдануы нәтижесінде ғана толық ашылады. Сонымен қатар Қазақстан геологтары геосинклинальдық жүйелерде тектоника, магматизм және кен түзілу процестері әрдайым белгілі тәртіппен өтпейтіндігін, жер тарихында өзара өзгешеліктері көп бірнеше металлогендік дәуірлер болғандығын дәлелдеді. Кенді Алтайдың 1940 – 50 ж. металлогендік карталарын жасау арқылы эндогендік минералдануы зерттелді. Алғаш рет “Қазақстан Металлогениясы” атты 11 томдық еңбек басылып шықты. Қазақстанда Металлогениялық зерттеулерді жүзеге асыруға Қазақстан ұлттық Академиясының Қ.И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты жетекшілік етеді. Пайдаланылған cілтемелер Билибин Ю.А., Металлогенические провинции и металлогенические эпохи, М., 1955; Магакьян И.Г., Металлогения, М., 1974; Металлогения Казахстана. Металлогенические комплексы и закономерности их проявления. А., 1983.
Металлография

Металлография (металл және грек. grapho – жазамын) — металл тану ғылымының металдар мен қорытпалардың құрылымын зерттеумен айналысатын саласы. Металлография материалдардың жай көзге байқалатын макроқұрылымы мен микроскоптар арқылы ғана көрінетін микроқұрылымын, сондай-ақ механикалық, электрлік, магниттік, т.б. қасиеттерінің өзгерісіне сәйкес келетін фазалық және құрылымдық ауысу құбылыстарын зерттейді. Металдар мен қорытпалардың құрылымын зерттеу бұлардың қасиеттерінің құрылымдық өзгерістерге тәуелділігін анықтауға және жаңадан алынатын қорытпалардың қасиеттерін алдын ала болжауға мүмкіндік береді. Металлография даму тарихы Металлографияның негізін Ресейдің белгілі ғалымдары П.П. Аносов (1799 – 1851) пен Д.К. Чернов (1839 – 1921) қалады. Аносов микроскоп жәрдемімен металл құрылымын тұңғыш рет зерттеді. 1868 ж. Чернов болатты белгілі бір температураға дейін қыздырғанда, жылу эффектісін шығарумен қоса болаттың түрленетіндігін анықтады; темірге тән аллотропиялық (кристалл торының өзгеруі) құбылыстың болатынын болжады. Болжау рентгенқұрылымдық талдау нәтижесінде расталды. Металдардың макроқұрылымы тегістеліп жалтыратылған және арнайы реактивтермен өңделіп айқындалған сынамалар бойынша зерттеледі. Реактивтің әсерінен сынаманың бетіндегі (бұйымның қимасындағы) сызаттар, ақаулар, бөгде қоспалар мен ірі кристалдық дәндердің пішіні және орналасу ерекшеліктері айқындалады. Жеке фазалар кристалдарының пішіні мен орналасу қалпы, әр түрлі фазалардың салыстырмалы мөлшерлері, шекаралық беттерінің шамасы, т.б. оптикалық микроскоппен айқындалады. Ал микроқұрылымдық ерекшеліктер (өте ұсақ бөлшектер, кристалл торының ақаулары, фазалардың пайда болу ерекшеліктері, реттелген аймақтар мен магниттік домендердің шамасы, пішіні, т.б.) электрондық микроскоппен зерттеледі. Металдардың микроқұрылымын зерттеуге рентген сәулелері және кристалдық торлардың ақауларын байқауға мүмкіндік беретін иондық проекторлар пайдаланылады. Пайдаланылған cілтемелер