kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері (мақала)

«Абай Құнанбаев творчествосын зерттеудің маңызды мәселелері», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1954 жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінің 1 шілдедегі санында жарияланды. Мақа­ла ұлы ақынның кайтыс болғанына жарты ғасыр толуына орай жазылған. Абайды тану жолындағы елу жыл ішінде басылым көрген ғылыми-зерттеу жұмыстарына кеңіл беле отырып, алдағы кезенде абайтану саласындағы ғылыми проблемаларды анықтауды мақсат еткен. Өйткені ақын қайтыс болғаннан кейінгі кезенде абайтану саласында жа­зылған әдеби-ғылыми еңбектер де молыға бастаған. Абай мұрасы жөніндегі тұңғыш библиографиялық көрсеткіш те осы тұста жарық керіп, онда мыңға жуық макала, зерттеу жүмыстары мен жекелеген кітаптар, арнау өлендер тақырыптық жуйемен топтастырылған. Мұхтар Әуезов осы мақаласында Абай мұрасының рухани нәр алған көздері туралы бұрынғы танымына кайта оралып, жаңа ой, соны пікірлер айтқан. Сол тұстағы саяси-әлеуметтіқ идеологиялық келеңсіз жағдайларға орай өз басында бо­лып еткен кейбір танымдық өзгерістердің себебін де жасырмай, КОКП Орталық Комитетінің космо­политизм туралы 1949 жылғы арнайы қаулысының талабына сәйкес Абайдың Шығысқа қатысын тек Орта Азия классиктерімен шектеп қараған. Өйткені орталықтың саяси ызғарынан сырт айналып, космополиттік айыптаудан бой тасалаудың ұрымтал бір тәсілі ретінде ертеде айтылған пікірінен шегінген. Мұхтар Әуезов Абайдың шығармашылық жолын «реформадан кейінгі дәуір шындығының тарихи жағдайлары анықтады» деген іргелі пікір ұсынады. Абайтану саласында жүргізілген келешек жұмыстарының нысанасын осы таным тұрғысынан сөз етіп, алдымен Абай мұрасының халықтығын зерт­теу мәселесіне айрықша мән берген. Екіншіден, Абай мен орыс әдебиеті туралы проблеманы орыс философиясына, мәдениетіне, публицистикасы мен эстетикасына катысты қарастырып, ақынның орыс достарының ықпалын асыра бағалаудан арылу жолын меңзейді. Үшіншіден, Абайдың исламиятқа қарым-қатысын зерттеу жолындағы ұстанар бағыт-бағдарын сын көзімен карай отырып зерттеуді алға қойған. төртіншіден, Абайдың шығысқа қарым-қатысы аз зерттелгендіктен, бұл салада нысанаға алынар мәселелердің молдығына назар аударған. Акырында, автордың ерекше мен бер­ген мәселесі Абайдың әдеби мектебі, бұл дәстүрдің қазақ әдебиетінде жалғастык тауып, даму жолында қандай мәселелерді қамту керек екеніне ден қойған. Дереккөздер
Жасушадан тыс асқорыту

Жасушадан тыс асқорыту (внеклеточное пищеварение) — қоректік заттардың жасушалардан тыс қорытудың өзі екі тұрлі болады. Олар: қуыстық ас қорыту және жарғақтық (мембраналық) асқорыту. *Қуыстық асқорытуға қарын (асқазан) мен ішектің қуысындағы жын құрамындағы қоректік заттардың қарын мен ішек сөлдері ферменттерінің әсерінен ыдырауын жатқызады. *Жарғақтық асқорыту — жасуша плазмолеммасына (мембранасына) жабысқан немесе жарғақ құрамындағы ферменттер әсерінен астың қорытылуы. Аталған ферменттер жасуша бетіне жанасқан қоректік заттарға ғана эсер етеді. Сондықтан, асқорытудың Бұл түрін жанаспалы ас қорыту деп те атайды. Асқорыту процесі кезінде ас құрамындағы күрделі органикалық заттар (протеиндер, майлар, көмірсулар) өздерінің қарапайым құрамына — мономерлеріне (амин қышқылдарына, май қышқылдары мен глицеринге, глюкозаға, фруктозаға) ыдырап сіңіріледі. Жасушадан тыс асқорыту ішекте аяқталады. Дереккөздер
Ұлттық апат

Ұлттық апат - жекелеген елдің аумағын қамтитын апат; мерзімділігі 15-20 жыл, құрбандар мен зардап шеккендер саны 10 мың адамнан кем емес, ал экономикалық шығын 10 млрд. доллар, кейде одан да асады. Мүндай апаттар азаматтық және әскери мәндегі ядролық реакторларда, ядролық циклдағы мекемелерде, атом сүңгуір қайықтарында, химиялық қару сақталатын қоймаларда, қатты эсер ететін ұлы заттар бар аса ірі химиялық мекемелерде, қатерлі жүк пен көп адамдарды тасымалдауда, құбыр тасымалдаушы тораптарда, ірі өнеркәсіп және азаматтық кешендердегі өрт, ұшақтардың аса қауіпті нысандарга құлауы, ірі су бөгеттерінің (плотина) бұзылуы және тағы басқа болуы мүмкін. Ұлттық ауқымда залалын тигізетін қауіпті табиги процестерге жер сілкінісі, сүрапыл дауылдар, су тасқыны, орман өрттері, сел ағындары және тағы басқалары жатады. Дереккөздер
Өркениеттер диалогы және ислам факторы

Өркениеттер диалогы және ислам факторы - бүгінгі исламның аса көрнекті ерекшеліктерінің бірі оның диалогқа ашықтығы. Сөз өркениеттердің диалогы, Шығыс пен Батыстың арасындағы диалог, мәдениеттер арасындағы өзара түсіністік қарым- қатынас жайлы болып отыр. Өркениеттер диалогына шақырушы мұсылмандар дамыған өркениеттің және бай мәдениеттің иесі болып табылады. Олар адамдар арасындағы қатынастарды күшке немесе зорлық-зомбылыққа емес, саналы түсіністік пен диалогқа негізделетінін түсінеді. Өркениеттер диалоги - мемлекеттер мен халықтардың теңдігін білдіреді. Дін әлемі мен өнер әлемі- бұл адамға қаратылатын әлемдер. Құдай адамның шынайы жеке мәніне назар аударады, сондықтан да Құдайдан түскен діндердің барлығы да бір-бірінен аса алшақтамайды. Шығыс дәстүрі адамның мәнінің "шығыстық қырын" ашады, Батыс болса "батыстық қырына" мән береді. Алайда, іс жүзінде адам - Шығыс жаны мен Батыс санасының кездесетін тұсы. Өркениеттер жаңа мәселелерге жауап беріп, үнемі өзгерістегі адам қажеттіліктерін қаншалықты қамтамасыз етеді, соған дейін өмір сүреді. Батые өркениетін тозығы жеткен, ескірген деп айтуға болады. Төрт ғасыр - өркениет үшін өте ұзақ уақыт, алайда, бүған дейінгі өркениеттердің біразы бұдан да көп өмір сүрді. Бірақ, ғылым, техника және электронды құралдар бұрынғыға қарағанда өзгеріс қарқынын едәуір үдетті. Батыс өркениетінің Қайта Өрлеу дәуірінен бүгінгі күнге дейінгісін өткінші деуге келмейді, сонымен қатар, батыс өркениетін көнерген деп айтса да артық болмайды. Халықаралық қатынастар бүгінгі күні бұрынғы екі полярлы әлемнен тарихтың жаңа кезеңіне аяқ басты. Әлемде плюрализмге негізделген жаңа әлемдік тәртіп орнауда. Өркениеттер диалогы идеясы әлемдік тәртіптегі қарым-қатынастардың басты факторы ретінде осы мәселені естен шығармауы керек. Өркениеттер диалогын орнатудың екі жолы бар: Ұзақ мерзім бойына олардың өзара әрекеттесуі; бұл процесс жағдайдың табиғи жолмен, географиялық немесе тарихи себептермен дамуына негізделген. Осыған ұқсас өзара ықпал ету ғасырлар бойы ежелгі дәуірде ирандықтар мен гректердің арасында, кейінірек Ұлы Жібек жолы бойымен Еуропа мен Азияның арасында орнаған. Өркениеттер және мәдениеттер олардың өкілдері арасындағы диалог арқылы жүзеге асады. Диалогтың мұндай түрі - тарихи немесе географиялық факторлармен маталмаған, саналы, мақсатты іс-әрекет. Мәдениеттер диалогы көпполюсті әлемді жақтайды және тұтынудың көлемді нарығын құруға және ұлттық мәдени ерекшеліктерді жойып, бір үстем мәдениетпен қалуды көздейтін жаһанданудың салдарынан әлемнің өзгеруін қолдамайды. Өркениеттер диалогы әлемдегі бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтаудың бірден-бір мүмкін және қажетті тетігі: ол саясатта, дінде және мәдениетте монологқа, біржақты тәсілдерге жол бермейді, этносаралық және халықаралық қақтығыстар мен кикілжіңдерді күш қолдану арқылы шешуді қоғамдық айыптайды, халықаралық қатынастарды сауықтырудың әмбебап үлгісін жасауға ынталы. Дереккөздер
Саяси рөлдердің жіктелуі

Саяси рөлдердің жіктелуі - қоғамда мойындалған нақты жағдайлардағы индивид мінез-құлқы. Кез келген жүйеде тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін рөлдерді бөлу қажет. Саяси рөлдер формальды (ресми лауазымдық сатыларға байланысты) және формальды емес (жеке индивид қасиеттеріне және сіңірген еңбегіне байланысты) болып жіктеледі. Саяси рөлдер өзара қарым-қатынаста болады. Ол ынтымақтастық, қатар өмір сүруге мәжбүрлік түрінде болуы мүмкін. Дереккөздер
Құтыша экзокриноцит

Құтыша экзокриноцит (бокаловидный экзокриноцит); (exocrinocytus caliciformis, — неден, қайдан; kxino — болемін, kytos - жасуша; calyx — құтыша, formis — тәрізді) - тыныс алу жолдары мүшелері мен ішекті астарлайтын эпителий жасушалары аралықтарында орналасқан, кілегей бөлетін біржасушалы без. Дереккөздер
Халықаралық қақтығыстар

Халықаралық қақтығыстар - XX ғасыр халықаралық қақтығыстарға толы болды. Адамзат тарихында аса зардапты із қалдырған екі дүниежүзілік соғыс болды. Отарлық жүйелердің қирауы нәтижесінде пайда болған жаңа мемлекеттер арасында этноконфессионалды және әлеуметтік-экономикалық негізде қақтығыстар туа бастады. Американдық ғалым Ф.Фукуяманың "Тарихтың ақыры" еңбегіндегі идеялар бәсекелестігі дәуірінің аяқталғанын, адам қоғамын үйымдастыруда либералды принциптердің орнауы мүмкін деген болжамы орындалмады. Шағын және аймақтық қақтығыстардың саны артып, күрделене түсті. Кәптеген қақтығыстар дамушы елдер мен бұрынғы социалистік достастық елдеріне тиесілі еді ішкі және халықаралық деңгейдегі қақтығыстардың ара айырмашылығы бол май қалды. Жаһандану жағдайында қақтығыстар кеңейіп кету мүмкіндігімен, экологиялық және әскери апаттар қаупімен әлемдік қауымдастыққа қатер тәндіреді. Сондықтан қазіргі кезеңдегі қақтығыстардың шығу тегін, өту барысын, шешу жолдарын анықтау аса маңызды. Дереккөздер
Дәйектеме

Дәйектеме, ц и т а т а - белгілі бір шығармадан сөзбе-сөз алынған үзінді. Әуезов өзінің сан-сала зерттеу еңбектерінде, сөйлеген сөздерінде, айтпақ пікіріне бірде негіз-тірек, енді бірде өріс ретінде дәйектемені жиі әрі ұтымды қолданып отырған. Ол дәйектемені сөз талғап алу (цитирование) деп атаған. Мәселенің маңыздылығын терең сезінген жазушы Қазақстан Оқу комиссариатының білім кеңесі шешімімен 1930 жылы Қызылорда қаласында жарық көрген өзінің «Қазақ шаруа жастар мектебіне арналған программасы және түсінік хаттың» қазақ әдебиеті пәніне арналған «Суретті әдебиет туралы» деп аталатын бөлімнің «Жазу тіліне жаттығу» атты тарауында оқушылардың кітаппен жұмыс істеуінің бір түрі ретінде дәйектемеге, оның қажеттілігі мен меніне арнайы тоқталып өткен. Бұл мәселеге ол екінші рет «Тағы да көркем әдебиет тілі турапы» деген пікір тапастырған мақаласында оралып, тілшінің өзі келтірген цитата сөздерін кітаптардың бірде-бір беттерін көрсетпей пайдаланғанына қынжылыс білдіреді. «Өзің талдап отырған еңбектің ішінен сынға апып отырған жерлерің болса, оны нақтылап атап, көздеп беру әрбір айтыстың әділ шарты еді» деп, дәйектемені пайдапануды жазу, сынау мәдениетінің көрінісі ретінде бағалайды. Әуезовтің пайымдауынша, цитата ретінде пайдаланылған сөйлемдер, пікірлер тырнақшаға алынуы, соңынан олардың қай шығарманың қандай беттерінен алынғаны, авторы немесе кімнің пікірі, қай еңбегі екені бері анық, дәл керсетіліп отырылуы керек екендігі айтылады. Дереккөздер
Асауға тұсау

«Асауға тұсау» — Мұхтар Әуезов қазақшаға аударған Уильям Шекспирдің комедиясы. 1943 ж. О. И. Пыжова мен Б. В. Бибиковтың қойылымымен сахнаға шыққан спектакль халықтық ойын-сауық дәстүрінде шешілген. Қойылым өзінің көркемдік ерекшелігі жағынан қазақ ғана емес, әлемдік театр жемісі дәрежесіне көтерілді. 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде бұл спектакль аса жоғары бағалаңцы. 60 жылдай сахнада жүріп келе жатқан комедияда қазақ актерлерінің барлық буындары түгел өнер көрсетіп, актерлік шеберліктерін ұштады. Бұған алғаш қатысқан сахна шебөрі Қ. Қуанышбаевтың сөзімен айтқанда, «аударма деуге аузың бармайды». «Асауға тұсау» деген атының өзі қандай! Мұндағы өзіміздің күлдіргі шығармалардағыдай өткір қалжың, жарасымды әзіл-оспақ, әжуа-мысқыл - бәрі де улттық көрермен мен актерлерге етене жақын, халықтық сипатымен, баурап алатын көркемдік құдіретімен қымбат. Қойылымның сахналық шешімі кезбе труппалардың импровизация (суырыпсалма) тәсілін негізге алған. Бұл шешім комедияның халықтық сипатына сай, актерлердің емін-еркін қимыл-әрекет жасауына жол ашқан. Қойылымның осы сахналық тұрпаты қазақ актерлерінің өнер ерекшеліктеріне деп келген. Халық ойындары мен баяғы Қоянды жәрмөңкесіндегі кезбе труппаның орындаушылық тәсілі жаңаша тіріліп келгендей. Өздерімен біте қайнасқан бұл тәсіл қазақ актерлеріне қанат бітіріп, ерекше шабытқа бөледі. Шекспир комедиясын жан-тәнімен, отты қызулықпен беріле ойнауынан көрермен қауым оны өзінің ұлттық туындысындай қабылдады. Мұндағы актерлік табыстар сайдың тасындай, ақаусыз, сирөк кездесетін сахналық ансамбльдің өзі болып шыққан. Ш. Айманов (Петручио), X. Бөкеева (Катарина), Қ. Қуанышбаев (Баптиста), Е. Өмірзақов (Гремио), М. Суртібаев (Слай) т. б. актерлердің ойындары - орындаушылық өнердің шырқау биігі. Бұлардан кейін Петручио мен Катарина рөлдеріне келген Ы. Ноғайбаев пен Ф. Шәріпова ойындары қойылымға бірін-бірі шабыттандыратын жастық қызулық , сахнаны жайнатып, қ ұлпыртып жіберетін сымбаттылық әкелді. Ә. аудармасы арқылы қазақ халқына жеткен «Отелло» мен «Асауға тұсау» уақыт сынынан мүдірмей өтіп, үлттық драматургия мен театрымыздың төлтуындысына, халқымыздың асыл рухани қазынасына айналды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Мұхтар Әуезовтің аудармалары
Айырша без

Айырша без немесе тимус — омыртқалы жануарлар мен адам ағзаларындағы иммунды жүйенің қалыптасуы мен оның қызметінің толық атқарылуын қамтамасыз ететін без. Айырша без иммунды жүйенің орталық мүшесіне жатады. Ол көкірек қуысында орналасқан тақ көкірек бөлігінен және кеңірдектің екі қапталында жатқан жұп мойын бөлігінен тұрады. Адам мен жануарлар ағзаларындағы жасушалық және гуморальдық (сұйықтық) иммунитеттердің қалыптасуында маңызды рөл атқаратын Т-лимфоциттердің түрліше популяцияларын түзу арқылы айырша без денедегі иммуногендік қызметті реттеуге қатысады. Ол гуморальды фактор — тимозинді организмнің ішкі сұйық ортасына (қан, лимфа, ұлпа сұйығы) бөліп, шеткі лимфоидты мүшелер — лимфа түйіндері мен көкбауырдағы лимфоциттердің көбейіп жетіліп, әсерлі (эффекторлы) жасушаларға айналуын қамтамасыз етеді. Құрылысы жағынан айырша без лимфоидты-эпителиальды мүшелерге жатады. Тимус кеуде қуысында кеңірдектің жоғарғы ұшын жауып тұрады. Адамның балалық шағында ірі (30грамм) толады. Жыныстық жетілуден кейін кішірейеді (20грамм). Қызметі Бұл без тимозин гормонын бөледі және тимозин гормоны ағзада иммундық жүйенің орталық жүйесі болып саналады.т Тимозин гормоны денеге жетіспесе, ағзаның иммундық қасиеті төмендейді. . Ал егер бұл гормон жеткілікті мөлшерде бөлінсе, көкбауырдың мөлшері кішірейіп, қандағы лимфоцит жасушалары азайып, қарсы дене түзілмейді. Дереккөздер
Моноцит

Моноцит (monocytus, - бір, kytos - жасуша) — қандағы дәншесіз лейкоциттердің бір түрі. Моноцит ядросының пішіні бұршақ, таға тәрізді, кейде бөлікшелі (сегментті) болып келеді. Моноцит — макрофагия (мононуклеарлық, фагоцитарлық) жүйесіне жатады. Моноцит сүйектің қызыл кемігі майындағы бірмүмкіндікті монобластардан дамып жетіліп, қанға өтеді де, одан ұлпалар макрофагтарына айналып, организмдегі қорғаныс қызметін атқарады. Моноциттер - саны жағынан аз, бірақ көлемі үлкен иммунды жасушалар. Бұл лейкоциттер ағза үшін бөгде, бөтен заттарды тануға және басқа лейкоциттерді оны тануға үйрететін жасушалар. Моноциттер қандағы лейкоциттердің 4%-ын құрайды. Олар жілік майында түзіледі және ядролары бұршықпішінді ірі жасуша. Қанда 30-40 сағат шамасында болады, кейін ұлпаға өтіп, макрофагтарға айналады. Дереккөздер
Бұқаралық тәртіпсіздіктері

Бұқаралық тәртіпсіздіктері - қоғамдық өмірдің қалыпты ағымын бұзуға бағытталған (қоғамдық және жеке меншік мекемелер мен ғимараттарды қиратуға ұласатын) және күш қолданатын (адам өліміне әкелетін), жекеменшікке қол сұғумен (дүкендерді талқандап, автомобильдерді өртеу) сипатталатын, ұйымдаспаған, дайындық деңгейінің төмендігіне қарамай бірнеше мыңдаған адам қатысатын қоғамдық толқулар. Шыққан орындарына қарай олар қоғамдық орындардағы, түрмелердегі, әскерилер арасындағы толқулар мен билік органдарындағы тәртіпсіздіктер болып бөлінеді. Дереккөздер
Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар

«Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар» («Соображения по поводу подготовки к 100-летнему юбилею Абая Кунанба­ева»), Мұхтар Әуезовтің 1940 ж. жазған мақаласы Ә. Тәжібаевпен біріге). Онда Абайдың 100 жылдық мерейтойына әзірлік және ақын есімін мәңгі есте қалдыру жөнінде 3 түрлі шараны жүзеге асыру ұсынылған. Біріншіден, Абайдың өмірі мен қызметіне қатысты орындарды каппына келтіріп, жаңаларын салу; екіншіден, акынның өмір сүрген дәуірі мен коғамдық-шығармашылық қызметін сипаттайтын мәдени-ғылыми мекемелер, мәдени көркем өнер ғимараттарын салу, ғылыми-көркем фильмдер мен опералық-музыкалық туындылар жасау; үшіншіден, Абай мұраларын игеру мен насихаттау жөніндегі ғылыми-зерттеу, әдеби-сын жұмыстарын жүзеге асыру. Авторлар ұлы акынның академиялық толық жинағын шығаруға ерекше көңіл белген. Бұл ұсыныс ресми орынға тапсыру үшін әзірленген. Макала Мұхтар Әуезовтің қолжазба қорында сипатталып, «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» жинағында тұңғыш рет жарияланған. Дереккөздер
Анаболия

Анаболия ( — көтеру, көтерілу) — организмде немесе оның мүшелерінде эмбриондық дамудың соңғы сатыларында пайда болатын құрылымдық өзгерістер. Бүл құрылымдық өзгерістер организмге, оның есеюі кезінде тұрақты белгілер ретінде беріледі. Анаболия — филэмбриогенездің бір түрі. Филэмбриогенез теориясын А.Н. Северцов ашқан. Дереккөздер
Абай мерейтойы туралы (мақала)

«Абай мерейтойы туралы», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. «Қазақ әдебиеті» газетінің 1940 жылғы 5 қаңтардағы санында жарияланған. Абайдың туғанына 95 жыл толуы қарсаңындағы мерейтой шараларын ұйымдастыруға байланысты ұсыныстар айтылады. Сонымен бірге мерейтой деңгейіндегі жазушы қауымы мен ғылым орындары атқаратын міндеттерге байланысты өз ойын ортаға салады. Бұл ретте ең алдымен Абайдың Семей қаласында келіп-кетіп жүрген екі үйімен қатар, ақын оқыған Ахмет Риза медресесінің ғимаратын еске салып, оған бір белгі қою керектігін, ақын зираты тұрған Жидебай қыстауын мұражайға айналдырып, Ақшоқыдағы қыстауын да сақтау қажеттігін, Абай қабіріне мрамор тас қойып, ерекше қамқорлыққа алуды мәселе етіп керсетеді. Осы шаралармен бірге Абайдың өмірі мен шығармашылығын зерттеу ісіндегі тың жүмыстардың ең ауқымды бөлігі ретінде Семейдің архивін, жандарал, ояз кеңселерінің, облыстық, ояздық соттар архивін тексеру Абай туралы көп мағлұматтар беретіндігіне, Дала генерал-губернаторының орналасқан орталығы - Омбы қаласының мұрағатын да зерттеуге зор үлкен мән берген. Мұрағаттардағы Абай туралы мәліметтерді іздестіргенде, жалғыз ғана «Құнанбаев» деген фамилияны ғана қарастырмай, ақынның Өскенбаев болып жазылуы да мүмкін екендігін еске сала кетеді. Ибраһим Құнанбаев жайындағы істі зерттей отырып, Абайдың туыстарымен дос та, қас та болған адамдардың істерін қарастырудың ақын өмірбаянын жете білуге көмегін тигізетіндігін ескертеді. Абайдың Е.Михаэлис, Н. Долгополов, Гросс сияқты орыс достарының да істерін, Семей облыстық, қалалық анықтамалықтары мен тағы басқа түрлі баспасөз және статистика материалдарын зерттеуді, бұларда Абай атының әбден кездесіп қалу мүмкіндігін баса айтады. Осы ұсыныстарынан басқа Семей қаласы мен ауыл-ауылда Абайды көрген замандастарынан ақын жайлы білгендерін сол қалпында жазып алудың үлкен септігі тиетіндігін еске салады. Бул жұмыстарды Семей облысы ғана емес, бүкіл ғылыми және әдеби қауым жұмыла істегенде ғана, мерейтойдың нәтижелі өтетіндігін пайымдайды. Мақала Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 15-томында жарық көрді. Дереккөздер
Халықаралық тәртiптер

Халықаралық тәртiптер — халықаралық қатынастардың қандай да бір саласында әлемдік қауымдастық мүшелерінің талап-тілектеріне сәйкес келетін принциптер, ережелер, нормалар, процедуралар жиынтығы. Дереккөздер
Қызыл иек

Қызыл иек (десна); ( — қызьш иек) - жақ сүйектерінің тіс жиектерін қаптап жатқан кілегейлі қабық. Қызыл иек тіс ұяшықтарындагы сүйекқаппен (периостпен) бірігіп, тісті тіс ұяшықтарына бекітіп тұрады. Қызыл иекте сезімтал жүйке талшықтары аздау келеді, бірақ ол қан тамырларына өте бай болады. Дереккөздер
Жасушалар дифференциясы

Жасушалар дифференциясы (дифференциация клеток); ( — ерекшелік, айырмашылық, өзгешелік, ) - біркелкі (индефферентті) жасушалардан, даму және жетілу процесі нәтижесінде маманданған әркелкі жасушалардың түзілу процесі. Жасушалар жіктелуі - жасушалардың интерфазалық кезеңінде жүзеге асады. Жасуша ядросының генетикалық аппаратында әртүрлі сыртқы және ішкі факторлардың әсер етуі нәтижесінде түрліше өзгерістер жүреді. Осындай пайда болған жаңа айырмашылықтарға сәйкес, биохимиялық жолдармен тек осы жасушаларға тән арнайы протеиндер синтезделіп, жалпы органеллалардан басқа кейбір жасушаларда белгілі бір қызметтер атқаратын арнайы органеллалар (тонофибрилла, миофибрилла, нейрофибрилла, кірпікшелер, микробүрлер және т. б.) түзіледі. Дереккөздер
Борис Владимирович Асафьев

Борис Владимирович Асафьев (лақап аты - Игорь Глебов; 1884-1949), музыка зерттеуші, композитор, педагог, қоғам, музыка қайраткері. КСРО халық артисі (1946), КСРО ғылым академиясының академигі (1943), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1943, 1948). Ленинград консерваториясының профессоры (1925). Әуезов пен С. Мұқановтың либреттосына жазылған «Ақан-Зайра» («Дала дастаны») операсының авторы (аяқталмаған). «1935 ж. 20 қарашада М. Әуезов пен С. Мұқанов бірлесіп Қазақ АКСР Оқу халық комиссары Т. Жүргеновке «Композитор Б. Асафьевтің қазақ операсын жазуға кірісуі жөнінде және оған біздің қарым-қатынасымыз жайындағы пікірлеріміз» атты хат жазды». «Казахстанская правда» газетінің арнайы тілшісімен сұхбатында өзін қазақ жазушылары С. Мұқанов пен М. Әуезовтің жазған либреттосы, сондай-ақ либреттоны аударған ақын Всеволод Рождественскийдің шеберлігі тәнті етті деп, қатты қуантқанын атап өтсе (1936), Әуезовке арналған хатында сюжеттік драманың негізі мен лиризмі, іс-әрекет дамуының сезім байлығы мен поэзиялық тереңдігі менің көңіліме өте жақты. Мунда музыкаға деген мол еркіндік, сондай-ақ әдемі образдар мен айқын характерлер бар. Бір сөзбен айтқанда, опералық материалды мен басқадан іздемеймін деген еді (1935). Дереккөздер
Аккомодациялық аппарат

Аккомодациялық аппарат ( — бейімделу) — әртүрлі қашықтықтағы заттарды көздің анық көруіне көмектесетін бейімделу аппараты. Аккомодациялық аппарат — биологияда, медицинада, ветеринарияда кору мүшелеріне байланысты қолданылатын термин. Заттарды анық көру көз бұршағының пішіні мен оның жарық сәулелерін сындыру күшіне тікелей байланысты. Аккомодациялық аппаратқа: көз бүршағы мен оның пішінін (бетінің дөңестенуі мен жалпақтануын) өзгертіп отыратын кірпікті дененің бұлшық еттері жатады. Дереккөздер
Саяси сайлау технологиялары

]] Саяси сайлау технологиялары - сайлау науқанын басқару және сайлаушылар таңдауына ықпал ету технологияларының жиынтығы. Сайлау технологияларының негізгі блоктары: науқанның стратегиясын қалыптастыру, сайлау штабтарын құру және оны басқару, бұқаралық акцияларды өткізу, белсенділермен жұмыс жүргізу әдістері, үміткердің негізгі бейнесін (имиджін) қалыптастыру. Науқанды жүргізу дегеніміз: :1) саяси хал-ахуалды бағалау, үміткер мен қарсыластың әлді және әлсіз жақтарын, саяси кеңістік құрылымын талдау; :2) округтың электоралдық паспортын жасау (дауыс беру тарихын, негізгі аймақтық және әлеуметтік ерекшеліктерін, сауалнама нәтижелерін есепке ала отырып); :3) науқанның негізгі мақсаттарын анықтау; :4) электораттың мақсаттық топтарын анықтау және оларға талдау жасау; :5) науқанның негізгі идеяларын, тұжырымдарын дайындау: :6) сайлаушыларды негізгі идеялармен таныстыру әдістерін таңдау, үміткермен және оның өкілдерімен кездесулер, телефон, БАҚ, көшедегі жарнама, пикеттер ұйымдастыру, хат жіберу арқылы үгіт; :7) саяси жоспарлау - сайлау алдындағы белсенділіктің сызба-жоспарын құрастыру; 8) сайлау науқанының штабын құрып, бюджетін және т.б. жоспарлау. Дереккөздер
Моноцитопоэз

Моноцитопоэз (monocytopoesis, - бір, kytos — жасуша, poesis — түзілу, даму) — моноциттің түзілү процесі. Моноцитопоэз процесі сүйектің қызыл кемігі майында жүреді. Көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, олардан бірмүмкіндікті (унипотентті) моноциттер бастамасы — монобласт, одан промоноцит дамып жетіліп моноцитке айналады. Жетілген моноциттер сүйектің қызыл кемігі майынан қанға өтіп, қан ағысымен организм мүшелеріне таралады. Қантамырларының қабырғалары арқылы қаннан ұлпаларға шығып, сол ұлпалардың макрофагтарына айналады. Макрофагтар қорғаныс қызметін атқарады. Дереккөздер
Ұлт қалыптасуы

Ұлт қалыптасуы - адамдар қауымдастығының ерекше түрі ретіндегі ұлт-мемлекеттің пайда болуымен және дамуымен байланысты тарихи процесс. Бұл процесс бірнеше кезеңді басынан өткереді: қандай да бір адамдар тобында (мысалы, этникалық қауымдастықта) ұлт болып бірігу идеясының пайда болуы және оны қауымдастық санасына сіңіруі; осы қауымдастықтың өзіндік аумағына ие болуы және дербес саяси институттар құруы; халықаралық-құқықтық мойындау. Сондай-ақ бүл процесс қауымдастықтың өзін ұлт ретінде сезінуімен шектеліп қалуы мүмкін. Пайда болған ұлт-мемлекеттер ішкі ұйысуын күшейтуге талпынып, тұтастығын "қызғыштай" қориды, оның негізінде басқадай ұлт-мемлекеттердің пайда болуына жол бермейді. Ұлт-мемлекеттің қалыптасуы, сақталуы бірнеше факторларға байланысты, оның шешуші факторы өзіндік дербес ұлт болу талпынысынан туындайды. Дереккөздер
Жасушалар жіктелуі

Жасушалар жіктелуі — онтогенездің ұрыққа дейінгі жыныс жасушаларында, ұрықтық және ұлпалық даму кезеңдерінде жүреді. Зат алмасу, құрылысы мен қызметі жағынан тек өздеріне тән ерекшеліктері болатын жасушалар, жіктелу барысында белгілі бір ұлпаға тән қасиеттерге ие болады. Бұдан соң, маманданған жасушалар басқа ұлпа жасушаларына айналу қабілеттілігін жоғалтады. Жетілген және маманданған жасушалар, сол ұлпалардың тіршілік жағдайына бейімделу (адаптация)сатысынан өтіп, туыстас жасушалар топтары (популяциялары) бірігіп (интеграцияланып), күрделі құрылымдық жүйелер (ұлпалар, мүшелер, мүшелер жүйелері) түзіледі. Дереккөздер
Акробласт

Акробласт (akroblastus; грек, akros — төбесі, ұшы; blastos — өскін, ұрық) — аталық жыныс жасушалары - сперматозоидтар басындағы сопақша ядронын алдыңғы жағында орналасқан, тығыз дәншелер (гранулалар) жиынтығынан құралған Гольджи кешенінің туынды құрылымы. Акробласт — еннің ирек тұқымдык өзекшелерінде жүретін сперматозоидтардың даму процесі — сперматогенездің қалыптасу кезеңіндегі сперматидаларда түзіледі. Сперматозоид басының қалыптасу кезеңі барысында акробласт мөлшері жағынан ұлғайып, сперматида ядросының алдыңғы жағын оймақ тәрізді қаптайды. Акробласттың орталық аймағында еріту ферменттеріне (гиалуронидаза, протеаза) бай тығыз денешік — акросома орналасады. Дереккөздер
Анаген

Анаген (anagenus, - қайтадан, кері - шығу) — жануарлардың тері түктері өсу айналымының (циклының) алғашқы кезеңі. Анаген баданасының эпителиоциттері митоздық бөліну жолымен белсенді көбейіп, тері түктерінің жедел өсуіне ықпалын тигізеді. Анаген жануарлардың мезгілдік түлеуінен кейінгі жаңа тері түктерінің өсу кезеңі деп те аталады. Қалыпты жағдайда адам түктерінің 90%-ы анаген кезеңінде болады. Түк өсуінің орташа жылдамдығы 1 см/ 28 күн. Адам шашы осы белсенді деңгейде генетикалық себептерге байланысты 2-7 жылға дейін созылады. Дереккөздер
Саяси салт-жоралар

Саяси салт-жоралар - әлеуметтік санкцияланған тәртіптелген символикалық мінез-құлық түрі; тұрақты әрекеттер мен олардың қалыптасқан тәртібінің жиынтығы; саяси өмірдің мазмұндық және эмоциялық саласы, оны реттеуші жән ұйымдастырушы бастауы, саяси әрекет тәртібін анықтау. Тармағынада бұқаралық салт-жоралар "саяси хаттама", "этикет", "церемониал" түсініктеріне жақын. Кең мағынада бұқаралық салт-жоралар церемониялар, саяси ойын-сауықпен байланысты. Саяси салт-жоралар тұрмыстық және ресми қатынастарда коммуникативтік және символикалық рөл, ал саяси әлеуметтендіру мен бақылауда, билікті жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Вителлогенез

Вителлогенез (сарыуыздану) — жұмыртқа жасушасы (овоцит) сарыуыздануының (қоректік затпен қорлануының) екінші (үлкен өсу) кезеңі, яғни сарыуыздану кезеңі. Вителлогенез кезеңінде овоциттің сыртқы қабығын құрайтын фолликулалық жасушалар митоз арқылы көбейіп, көпқабатты фолликулалы қабыққа айналады. Фолликулалық жасушалар сарыуыздың қорлануына қажет қоректік заттарды овоцитке үздіксіз тасымалдайды. Дамып жетілген овоцит органеллалары белсенді қызмет атқарып, жасуша цитоплазмасында сарыуыз қорланады да, органеллалар ядро маңынан цитоплазманың шетіне қарай орын ауыстырады. Осының нәтижесінде жұмыртқа жасушасының қыртысты қабаты түзіледі. Дереккөздер
Жанат Асанбайқызы Асқарова

Жанат Асанбайқызы Асқарова (1955 ж. т.), әдебиет зерттеуші, Мұхтар Әуезовтің жиен келіні. Филология ғылымының кандидаты (1984). ҚазМУ-ды бітірген (1977). 1979-86 ж. Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1986 жылдан ҚазМУ-да оқытушы. 1999 жылдан бері Қонаевтың халықаралық қорының бас директоры. Ғылыми еңбектері қазақ әдебиетінің басқа елдер әдебиетімен байланыстарына арналған. «М. О. Әуезов және тәжік әдебиеті» деген мақаласында (1982) ұлы жазушының Фирдауси, Сағди, Хафиз, С. Айни, Ә. Лахути, Үлуғ-заде, Турсын-заде, Миршакар, Ж. Икрами сынды тәжік ақын-жазушыларымен рухани байланысы, бір-біріне «Асауға түсау» спектаклі. Катарина рөлінде Х. Бөкеева, Петручио рөлінде Ш. Айманов. 1942. шығармашылық әсері, типологиялық ұқсастығы т. б. баяндалған. Дереккөздер
Қызылтамырша немесе артериола

Қызылтамырша немесе артериола (артериола); (arteriola, — aya, terein — ішіндегі) — қызылтамырлар (артериялар) мен қылтамырларды (капиллярлар) жалғастырып тұратын жіңішке артерия қан тамыры. Қызылтамырша — микроойналым арнасының бастама қан тамырларына жатады. Жіңішке етті артериялар — қабықтары жұқарып, диаметрі тарылып, қызылтамыршаға айналады. Оның арнасының диаметрі 50-100 мкм. Олар тарамдалып, диаметрі жіңішкеріп, қабырғалары жұқарып қан капиллярларына ауысады. Қызылтамыршаның қабырғасы үш қабықтан құралған. Ішкі қабығы — интима өз кезегінде үш: эндотелий, эндотелийасты және ішкі эластинді жарғақ (мембрана) қабаттарынан тұрады. Ортаңғы қабығы - медианы 1-2 қабатта жатқан бірыңғай салалы ет ұлпасы миоциттері құрайды. Миоциттердің аралықтарында аздаған эластин талшықтары болады. Медиа мен адвентиция қабықтарының аралықтарында сыртқы эластинлі жарғақ болмайды. Сыртқы қабығы — адвентиция талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Дереккөздер
Халықаралық терроризм

]] Халықаралық терроризм -"мемлекет басшыларының, топ адамдардың, жалпы халықтың үрейін үшыру мақсатында адамдарға немесе жекеменшікке бағытталған бір мемлекет өкілдерінің екіншісіне қарсы акті жасау, үйымдастыру, жүзеге асыруға жәрдемдесу, қаржыландыру немесе қолдау көрсетуі немесе оған жол беру әрекеттері (Б¥¥-ның адамзаттың қауіпсіздігі мен бейбітшілікке қарсы қылмыстар Кодексінің жобасындағы анықтамаға сәйкес). XXI ғ. басы Нью-Иорктегі, Вашингтондағы, Мәскеудегі, Мадридтегі, Лондондағы және басқа да терроризмнің барлық түрлерінің көрініс табуы лаңкестік феноменіне жаңаша көзқарасты талап етуде. Бүл оқиғалар адамзаттың жаңа тарихи кезеңге аяқ басқанының белгісі, осы орайда бүкіләлемдік қауымдастықтың өркениеті күштерінің лаңкестікке қарсы бітіспес соғыс жариялауымен сипатталады. "Халықаралық терроризм" үғымы 1970-шы жылдардан кеңінен таралғанымен, 2001 жылғы 11 қыркүйектен кейін ғана жалпы мойындала бастады. Халықаралық террористік қүрылымдар лаңкестік актілерді ғаламдық мақсатгарға жету үшін қолданады, алайда нақтылы талаптар да қоймайды. Халықаралық лаңкестік шаралары ғаламдық БАҚ- тың көңілін аударып, соның арқасында қоғамды дүрліктіреді. Әлемдік тарихтың негізгі қайшылығы дамыған және дамушы елдердің арасындағы даму алшақтығы болып отыр. Осылайша, әлемнің екі жігінің арасындағы алшақтық дамудың негізгі тежеуішіне айналды Халықаралық терроризм тамырлары Қазіргі әлемде террористік күш қолданудың негізгі себептері келесідей: # бірқатар ықпалды саяси топтар мен державалардың лаңкестіктің отына май қүйып, қолдап отыруы; # лаңкестерді сапалы материалдық-техникалық қамтамасыз ету және түрақты қаржыландырып отыру, сондай-ақ оларға жасырынатын сенімді орындар дайындау; # лаңкестердің әрекетін күшті идеологиялық (діни-фанаттық) және саяси қамтамасыз ету; # лаңкестіктің ең алдымен еуропалық және солтүстік америкалық түтыну нарығына бағытталған есірткі бизнесімен байланыстылығы; # лаңкестік үйымдардың қаржылық-өнеркәсіптік топтармен және әлемнің жекелеген елдерінің арнайы қызметтерімен өзара байланыстылығы; # лаңкестердің "қылмыстық ортаға" экспансиясы және оларды қаружарақ саудасы, ойын және алкоголь бизнесі сияқты табысы мол дәстүрлі орталарынан тықсыруы; # кез келген лаңкестік актінің ажырамас бөлігіне айналған елді елең еткізетін, БАҚ-тың міндетті қатысуымен өтетін жариялылығы. Қазіргі түріндегі лаңкестіктің шығу себептері де, барлық соғыстар мен қарулы қақтығыстардай бірнеше дәстүрлі негізге сүйенетіні белгілі: билік, ықпал, аумақ, шикізат көзі және түтыну нарығы үшін күрес, сондай-ақ үлттық және мәдени басымдықты, үлттық-мәдени және діни мемлекеттілікті талап ету. Кенже дамыған және дамушы елдердің басым көпшілігінде жоғары дамыған және әлемдік лидерлермен дәстүрлі жолмен соғыс жүргізуге қауқары жоқ. Алайда, олардың кейбіреулерінің осы күні салмақты экономикалық әлеуетімен қатар амбициясы да әсіп келеді, дегенмен әлемдік саясатқа ықпал ету мүмкіндігі жоқ немесе шектелген. Бірақ, соғысқа жеткіліксіз болса да, қорқытыпүркіту шараларына жарайтындай қүралдары жеткілікті болып отыр. Дереккөздер
Синдесмология

Синдесмология (syndesmologia, грек, syn — байланыс, desmos — байлам, logos — ілім) — сүйектер байланыстары туралы ілім. Адам мен жануарлар қаңқаларында сүйектер байланыстарының екі түрі ажыратылады: # Сүйектердің тұтаса байланысы # Буынды байланыс. Тұтаса байланыс кезінде, сүйектер бір-бірімен өзара әр түрлі ұлпалар арқылы байланысады: * Бұлшықеттік байланыс (синсаркоз) * Серпімді (эластикалық) ұпалық байланыс (синэластоз) * Дәнекер ұлпалық байланыс (синдесмоз) * Шеміршектік байланыс (синхондроз) * Сүйектену (синостоз). Буынды байланысуда сүйектер аралығында қоймалжың сұйыққа толған буын қуысы және оны сыртынан қаптайтын буын қапшығы болады. Буындар құрылысына қарай қарапайым және күрделі болып екі топқа бөлінеді. Сүйектердің тұтаса байланыстарының түрлері көбінесе біліктік қаңқада, ал буынды байланыстар қол мен аяқ қаңқаларында кездеседі. Дереккөздер
Саяси сана

Саяси сана - өмірдегі саяси қатынастарды бейнелейтін, оларды түсініп-сезінетін, адамдардың бұл саладағы іс-әрекеттеріне бағыт-бағдар беретін әлеуметтік сезімдер, түсініктер, көзқарастар жиынтығы. Яғни, адамдардың саяси өмірді түсініп, сезінуі. Оған ең алдымен қоғамдағы саяси идеяларды, көзқарастарды, мақсат-мүдделерді ұғынуы, саяси билікке қатынасуы жатады. Олар адамның іс-әрекетіне, әр түрлі жағдайда өзін-өзі ұстауына тікелей әсер етеді. Саяси сана деңгейлері Саяси сана деңгейлері - қарапайым саяси сана және теориялық саяси сана, саяси психология және саяси идеология деген деңгейлерден тұрады. Қарапайым саяси сана қалыптасып жүйеге түспеген, күнделікті саяси өмірден туған әдет-ғүрып, дағды, дәстүрлі нанымдар, тағы сол сияқтылардың жиынтығы. Ол күн сайынғы саяси өмір тәжірибесін байқап, пайымдаудан пайда болады. Саясаттың тереңіне бойламай, себеп-салдарын сараламай, көбіне сыртқы белгілеріне байланысты қорытынды жасайды. Сондықтан ол саяси сананың төменгі сатысына жатады. Теориялық саяси сана жағдайлардың мән-мағынасын анықтап, оларды айтарлықтай жоғары дәрежеде теориялық түрғыдан жинақтап бейнелейді. Сондықтан ол тұжырымдамалар мен көзқарастардың жүйесі болып келеді. Теориялық саяси сана қарапайым саяси сананың негізінде пайда болады және олар бір-біріне ықпал етеді. Теориялық саяси сана стихиялық түрде туындамайды, оны арнайы дайындығы жоғары саяси сауаты бар теоретик адамдар қалыптастырады. Саяси сананың функциялары Саяси сананың функциялары - саясаттың институтционалдық емес элементі ретінде келесі функцияларды орындайды: когнитивті, яғни, саяси субъектілер функцияларын орындау мен модификациялау үшін қоғамның әрдайым білімді жетілдіру мұқтаждықтарын көрсету; коммуникативтік, яғни, субъектілердің өзара және билік институттарымен саналы өзара қарым-қатынасын қамтамасыз ету; идеялық, яғни, саяси әлемді өзінше түсінуге субъектілердің қызығушылық танытуын түсіндіруі. Дереккөздер
Мөлдірплазма

Мөлдірплазма (гиалоплазма); (hyaloplasma, грек, hyalos—шыны, мөлдір, plasma — тірі зат) — жасуша цитоплазмасының органеллалар мен қосындылар аралығындағы біркелкі мөлдір қоймалжың ішкі ортасы (матриксі). Мөлдірплазма — коллоидты ертінді түріндегі күрделі жүйе. Оның құрамына протеиндер, көмірсулар, нуклеин қышқылдары, витаминдер, гормондар, АТФ, минералды заттар және т.б. клеткадағы зат алмасу процесіне (метаболизміне) катысатын әртүрлі қосылыстар кіреді. Жасуша протеинінің 20-25% мөлдірплазманы құрауға қатысады. Мөлдір плазма жасушадағы және жасуша мен оны қоршаған орта аралығындағы зат алмасуды іс жүзіне асырады. Дереккөздер
Гликокаликс

Гликокаликс (glycocalyx, грек, glykys — тәтті, calyx — тостағанша) — барлық жасушалар плазмолеммаларымен тығыз байланысып, олардың сыртқы жарғақұсті қабатын (орташа қалыңдығы 3-4 нм) құрайды. Гликокаликс — тарамдалған тым жіңішке күрделі көмірсулар — гликопротеидтер мен гликолипидтер жіпшелерінен тұрады. Гликокаликсте жасуша плазмолеммасының сыртындағы күрделі молекулалы протеиндерді, майларды, көмірсуларды қорытып, оларды өздерінің қарапайым мономерлеріне айналдыратын ферменттер болады. Дереккөздер
Бұрханизм

Бұрханизм - ( - "будда") - монғолдардың анимистік (рухқа құлдық), шаманистік сенімдерінің әсерімен тек будда дегенді ғана білдірмейді, пұт атаулының баз біреуіне де бұрқан сөзін пайдаланады. Алтайдағы қазақтардың қалмақтар мен тибет елі туралы "бұтбұрқанға табынады" дейтіні осыған саяды. Кейбір монгол тайпалары бұрқанды жауыз рухтар туралы қолданады, мыс., бурят мифологиясында Арахибурхан, Саганбурхан, т.с.с. Дереккөздер
Жасушалық айналым

Жасушалық айналым (клеточный цикл); ( cyclus — айналым, cellula — жасуша) — жетілген жасушалардың тіршілік мерзімі. Грекше "цикл"— дөңгелек, шеңбер деген мағынаны білдіреді. Жасушалық айналым — кезеңаралықтан (интерфазадан) және митоздан тұрады. Интерфаза екі митоздың аралығындағы жасушаның бөлінуге дайындық кезеңі. Зат алмасу сипатына сәйкес интерфаза (интеркинез) өз кезеңінде үш кезеңге бөлінеді: түзілісалды (пресинтетикалық), түзіліс (синтетикалық) және түзілісоңы (постсинтетикалық) кезеңдер. Интерфаза кезінде центросома центриольдері мен ДНК екі еселенеді. Митоз — жасушаның күрделі бөлінуі. Ол профаза, метафаза, анафаза, телофаза фазаларынан тұрады. Митоздың нәтижесінде аналық жасуша құрамы жағынан тең екі жас жасушаға бөлінеді. Жасушаның митоздық бөлінуінен кейін, интерфазалық кезең басталады. Дереккөздер fa:چرخهٔ یاخته‌ای mn:Эсийн цикл
В-лимфоциттер

В-лимфоциттер (bursa fabricii атауына байланысты, алғашқы рет осы мүшеде ашылған) — айырша безге (тимусқа) тәуелсіз лимфоциттер. В-лимфоциттер — сүйектің қызыл кемігі майынан тимусқа соқпай, оның ықпалына түспей қан арқылы тікелей шеткі қан жасау мүшелеріне (лимфа түйіндеріне, көкбауырға, лимфа түйіншелеріне) барып көбейіп, пісіп - жетіліп, белгілі бір антигендерге байланысты маманданып, әсерлі (эффекторлы) плазмоциттерге айналады. Плазмоциттер организмнің ішкі сұйық ортасына (қанға, лимфаға, ұлпа сүйығына) антиденелер бөліп, адам мен жануарлар денелеріндегі сұйықтық (гуморальдық) иммунитетті қалыптастырады. В-лимфоциттер — құстардың клоакасындағы (фабриций қалтасы) лимфоциттері іспеттес. Адам мен жануарлар денелерінде бұл мүшенің болмауына байланысты, клоака қапшығының сүйек кемігі майынан келген лимфоциттердің мамандануына ықпал ету қызметін ащы ішектің, оның ішінде мықын ішектің кілегейлі қабығындағы лимфа түйіншелері атқарады деген болжам бар. В-лимфоциттер организмдегі гуморальдық иммунитетке жауапты. Дереккөздер
Абай мектебінің ақындары

Абай мектебінің ақындары, Абайдың ақындық мектебі. Мұхтар Әуезов зерттеу еңбектерімен де, көркем шығармадағы бейнелерін суреттеп жеткізуімен де Абайдың шәкірттерін танудың жолдарын қарастырды. Бірақ мұндай танымдық кезқарасты тұрақтандыруға жасаған әрекеттері қатты сынға ұшырады. 1953 ж. қаңтар айында «Правда» газетіңде «Сынау орнына мадақтау» деген мақаланың жарық көруі Әуезовті «Менің қателерім жайында» деп аталатын түсініктеме хатын жазуға итермеледі. Бұл хатта ол әдеби беталысы мен Абайдын ақын шәкірттеріне қатысты мынадай еріксіз мойындауларға барды: «...бірінші Кенесары Қасымов қозғалысына байланысты мәселеде, екіншісі Абай мектебі дейтін мәселеде және үшінші осы аталғандарга жалғас патриархалдық-феодалдық салт-сананың кейбір адамдарын дәріптеу меселесінде... Абайдың ақындық мектебі бар деген өзімнің көптен келе жатқан, кейін анықталған аса бір теріс түсініктерім бойын­ша, «Абай» романына жалғастыра «Ақын аға» деген кітап жаздым. Осы кітапта романның жағымды адамының бірі етіп, Көкбай деген реакцияшыл кертартпа ақынды бейнеледім. Осы айтылғандарға байланысты «Абай мектебі» дейтұғын мәселе жөніндегі өз (кателерімнің тамырын ашу кажет деп білемін» (папка №464, 3-5-беттер). Сейтіп «Правда» газетіндегі макаланың жарға жығарынан қауіптенген жазушы өзінің өмір бойы зерттеуі нәтижесінде тапқан танымдары мен кейбір туындыларынан бас тартуға дейін барды. 40-жылдардың аяғы мен 50-жылдардың басындағы теріс саясат Көкбайды ескішіл, молда, Тұрағулды байшыл, алашордашыл десе, Әріп, Әсет тағы басқаларын айыптар міндері дайын тұрды. Ал Мұхтар Әуезов бұл кезде Абай шәкірттерінің әдебиет тарихынан алар орнына қарап, олардың өзіндік ерекшеліктерін айқындарлық пікір калыптастырған еді. «Шәкірт» деген сөз аталған жерде «ұстаз» де­ген сөздің тұратынын, олай болса, аға акындар мен іні акындардың буыны құралатынын айтты. Аға ақын Абайдын беталыс-бағыты, стилі, идеясы, өз халқының әдебиетіне енгізген жаңалықтары ұстаз боларлық дәрежеге көтерілгенін, таланты да, ағартушылық, елеуметтіқ көркемдік масштабтағы деңгейі де жоғары екенін, қай жағынан алып кара­ғанда да, ол шәкірт ақындарга аға боларлық тұлғалық бітімін дәлелдеді. Абайдың айналасындағы ақындарды ауызға алғанда, алдымен Кекбай есімі бұрынырақ түседі. Тағы бір ауыз толтыра айтатын шәкірттің бірі Шәкәрім болса, оның шығармаларын талдаудың, сол кездің бағасы өлшемімен атын атаудың өзі жақсылыққа апармайтын. Мұсылманшылықты біршама жақсы оқыған Көкбай әншіліктің, ақындықтың жолына түсіп кетеді. Оны Абайға жақын еткен де осы өнері. Шәкірттер арасында ол суырып салып айтқыштығымен де ерекшеленді. Абайдың сенім артқаны сонша, өзінің алғашқы жазған өлендерін де соның атынан жазды. Ұстазы дуниеден қайтқаннан кейін ғана, Көкбай ауылда медресе ашып, бала оқытуға ауысады. Абай өмірін толықтыратын деректердің көпшілігін Мұхтар Әуезов осы Көкбайдан алған-ды. Бұдан сон ұлы суреткер Абай мектебіне жататын ақындардан Ақылбай мен Мағауияны ерекше бөліп атады. Дереккөздер
Дәлел

Дәлел - тұлғаның әрекетінің, өзін-өзі ұстауының мазмұнын, бағытын және сипатын анықтайтын тұрақты себептердің, түрткі болатын жайттардың барлық жиынтығы. Жетістіктер дәлелі, педагогикада Жетістіктер дәлелі - себептің, тұлғаның қолда бар барлық құралдардың көмегімен қажет нәтижеге жетумен байланысты түрі. Жетістіктер дәлелі негізгі типтері 3-тен 13 жасқа дейін ата-аналардың, әсіресе ананың және т.б баланы қоршаған адамдардың ықпалымен қалыптасады. Жетістіктер дәлелі үлгерімі жақсы оқушылардың, әсіресе қиындықтар кезіндегі өзін-өзі ұстауларына әсер етеді. Дәлелдеме Дәлелдеме - адамның саналы түрде өзінің әрекеттерінің себебін түсіндірулері. Дәлелдеме шынайы себеп пен, әсіресе, адамның жағымсыз қылық жасап, бірақ коршаған ортаның сыйласымдылығын жоғалтқысы келмегенде, жанаса бермеуі мүмкін. Пайымдау мен дәлелдің ақиқат екендігін дәлелдеу үшін келтіріледі. Дәлелдеменің негізі ретінде қызмет ететін аргументтердің(логикалық дәлелдер) жиынтығы. Дереккөздер
Мұрын кеуілжірлері

Мұрын кеуілжірлері (носовые раковины); (os conchae nasalis, лат. os — сүйек, concha — кеуілжір, nasus — мұрын) — жануарлар мұрын қуысында орналасқан, тым жұқа тақташа тәріздес иірімді сүйектер. Жоғарғы кеуілжір мұрын сүйегінің кеуілжір қырына, төменгі кеуілжір жоғарғыжақ сүйегінің кеуілжір қырына бекиді. Дереккөздер
Синкарион

Синкарион (synkarion, грек, syn — бірге, байланыс, karion — ядро) — ұрықтану кезінде аталық және аналық жыныс жасушалары ядроларының қосылып бірігу процесі. Ұрықтану процесінде жұмыртқа жасушасы цитоплазмасына сперматозоидтың басы мен мойыны бірге еніп, оның ядросы дөңгеленіп. Екі пронуклеус бір-біріне жақындап қосылады да, нәтижесінде ұрықтанған бірклеткалы организм — зигота түзіледі. Жыныс жасушалары ядроларының (бұларда хромосомалардың гаплоидты жиынтықтары болады) қосылуы нәтижесінде белгілі бір жануарлар түрлеріне тән хромосомалардың диплоидты жиынтығы түзіледі. Дереккөздер
Ишанғали Арабаев

Ишанғали Арабайұлы - (1882, Қырғызстан Қошқар ауданы-1933) - Қырғыз халқының аяулы перзенті, Алаш қайраткері. Ол - қырғыздың белгілі ағартушысы, қоғам қайраткері, 1917 жылы Қ.Тыныстанов, А.Садықовпен бірге Бішкекте Алаш партиясының бөлімшесін ұйымдастырған, Алаштың белгілі қайраткері. Арабайұлы «Орыс-түзем мектебін» «Ғалия» медресесін, Орынбордағы «Хұсайыния» медресесін бітірген. Діни, пәни білімдерге жетік оқымысты адам болған. Қырғызстанның Нарын, Қаракөл т.б. жерлерінде мектептер ашып, өз елінің игілігі үшін қызмет еткен. Арабайұлы қазақ пен қырғызға ортақ азамат, 1911 жылы Уфадағы Шарк баспаханасынан белгілі қазақ ағартушысы Қ. Сәрсекеевпен бірлесіп «Әліппе» (Тете оқу) жазады. 1912 жылы қазақ тілінде «Жазу өрнектері» атты оқулығы жарық көреді. А.Байтұрсынұлының ықпалымен қазақ баепасөзінде «Қырғыз» деген бүркеншік атпен мақалалар жазады. 1916 жылы қырғынға ұшыраған елін бастап Қытайға коныс аударып, 1917 жылы қайта оралады. 1917 жылы «Қазақ» газетінде «Бейшара қырғыз бауырларыңды ұмытпаңдар» деген хаты жарық көреді. Осы хатты оқыған қазақ жұрты қырғыздарға көп көмек жасайды. 1920-1923 жылдарғы Алматыда Қосшы одағы төрағасының орынбасары болып істеп, 1923 жылы Х.Досмұхамедұлының шақыртуымен Ташкентке барып, Түркістан АКСР-і ғылым орталығының жетекшісі болады. Сол кезде Орта Азия университетінде қырғыз тілінен сабақ береді. 1924 жылы маусымда өткен Қырғыз-қазақ білімпаздарының бірінші сиезін ұйымдастырушы топтың ішінде болды. 1926 жылы Бакуде өткен Түріктану сиезінде қырғыз халқының өзін-өзі басқару құқын іске асыру үшін күреседі. 1924 жылы Қарақырғыз автономиясы құрылғанда облыстык төңкерістік комитеттің мүшесі, облыстык ғылым комиссариатының төрағасы болады. 1924 жылы жазған «Қырғыз әліппесі» - қырғыз мектептеріне арналған тұңғыш оқулық. Қырғыз тілінде шыққан алғашқы газет «Еркин тооның» (Еркін тау) редакторы болған. Манас эпосының қағазға түсуіне басшылық етіп, Семетей жырын жазып алып, алғаш жарыққа шығарған осы кісі екен. 1925 жылы Ресей компартиясының Қырғызстандағы саясатын сынға алған «Отыздың мәлімдемесі» аталған кұжаттың авторы ретінде қуғындалады. 1933 жылы Тұран әлеуметтік партиясының ісі бойынша тұтқындалып, түрмеде белгісіз жағдайда қаза табады. Дереккөздер
Ұлттық бәсекеге қабілеттілік

Ұлттық бәсекеге қабілеттілік - қоғамдық қызметтің барлық салалары бойынша бір елдердің екіншілерінен артықшылықта болуына мүмкіндік беретін факторлардың жиынтығы; мемлекеттің сыртқы күйзелістерге бой бермей, тұрақты қалыпта қалу қабілеттілігі. XX ғасырда ұлттық бәсекеге қабілеттілікті арттыру көптеген елдердің сыртқы экономикалық саясатында негізгі басымдықтарға, мемлекеттік реттеудегі сыртқы бағдарға айналды. Халықаралық бәсекелестік мәні бойынша әлемдік шаруашылық қатынастар жүйесінде өз орнын алу құралы болып табылады, оған тек ұлттық экономиканың тиімділігін арттыру арқылы қол жеткізуге болады. Экономикалық жаһанданудың басталуымен бәсекелік қатынастар шын мәнінде ғаламдық сипат алды. Әлемдік шаруашылық жүйе олардың әлемдік нарығын құратын ұлттық экономикалардың жиынтығы ретінде түсініледі. Сонымен қатар трансұлттық корпорациялар (ТНК) қатарымен бірнеше экономикаларға қатысады. Жекелеген ұлттық экономикалар өзара бәсекелесіп, бүл бәсекелестікке оны қашан да жаншуға тырысатын ТҰК еліктіретін қайшылықты жағдай туындайды. Елдер арасындағы бәсекелестіктің ғаламдық процестеріне негізделген жағымсыз үрдістерді азайту үшін ұлттық экономикалар арасында валюталық, несиелік, салықтық қатынастарды реттеу мақсатында көптеген ұйымдар, комиссиялар, конвенциялар, тағы басқа институттар құрылған. 20 жылдан астам уақыт Бүкіләлемдік экономикалық форум қамқорлығымен бәсекеге қабілеттілік мәселелері бойынша ғылымизерггеу жобасы жұмыс істейді. Осы жобаның шеңберінде ұлттық бәсекеге қабілеттілік ретінде "жалпы халықтың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімнің өсу қарқынымен есептелетін шынайы жан табысының өсу қарқынын тұрақты жоғары деңгейде ұстап отыру қабілеттілігі" түсініледі. Бүкіләлемдік экономикалық форум жобасында еларалық салыстырмалы талдау жасалады, сондай-ақ статистикалық өңдеудің көмегімен жинақ индексі шығарылады. Осы индекстер жиынтығы қарастырылып отырған елдердің бәсекеге қабілеттілігі деңгейін анықтап, сәйкесінше, олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру бағдарламалары жасалып, қабылданады. Орыс әдебиетті * [http://www.weforum.org/en/initiatives/gcp/Global%20Competitiveness%20Report/ Индекс глобальной конкурентоспособности] * [http://www.imd.ch/wcy Мировой ежегодник конкурентоспособности] * [http://www.recep.ru/files/documents/General_approach_competitiveness-Walter-ru.pdf Конкурентоспособность: общий подход] * [http://www.foreignaffairs.org/19940301faessay5094/paul-krugman/competitiveness-a-dangerous-obsession.html Paul Krugman, Competitiveness: A Dangerous Obsession] Дереккөздер