kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Вагосимпатиялық новокаин блокадасы

Вагосимпатиялық новокаин блокадасы — бұл жағдайда новокаин ерітіндісін мойын омыртқалардың алдыңғы бүйір бетіне жақындатады, мұның өзі кез келген жүйке пен симпатиялық тарам бойынша қозудың таралмауына тоқтау туғызады, мәселен, плевропульмональдік шок кезінде қолданылады. Дереккөздер
Гамада

Гамада — кең мағынада — кез келген тастақ шөлдердің арабша атауы. Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкада кеңінен тараған. Тар мағынада — Сахарадағы (Солтүстік Африка) тастақ шөлдер. Түпкілікті тығыз тау жыныстарынан (әктас, құмтас және т.б.) тұратын және ұсақ қиыршық тас жапқан үстірт. Дереккөздер
Анд тобы

Анд тобы (Картахен келісімі) - Боливия, Колумбия, Перу, Чили, Эквадор арасында 1969 ж. латынамерикандық ортақ нарық орнату, ықпалдастық, сауданы либерализациялау, біркелкі кеден құнын белгілеу мақсатымен қол жеткізген келісім. Жұмыс барысында Венессуэла (1973 ж.) қосылып, Чили (1976 ж.) шығып кетті. Картахен келісімінің мәтініне Лим хаттамасымен (1976 ж.), Арекип хаттамасымен (1978 ж.), Кито хаттамасымен (1987 ж.) толықтырулар мен түзетулер енгізілді. Картахен келісімінің мүше мемлекеттері (1974 жылдан) шетел инвестицияларына және зияткерлік (интеллектуалдық) меншікке қатысты ортақ тәртіп; шетелдік компаниялар аралас болып қайта құрылуға, ал банк сақтандыру, ақпараттық, көлік, ішкі сауда салаларында - ұлттыққа айналуға міндеттелді; көп ұлтты аймақтық мекеме дәрежесін енгізді; жұмысшы күшінің еркін жүріп-тұру тәртібін қамтамасыз етті; мүше-мемлекеттер арасындағы өзара сауданы ымыраластырып, еркін сауда аймағын құруға жақындап, үшінші елдерге қатысты бірыңғай кеден салығын тағайындауға таяды; субаймақтың кенже дамыған елдері ретінде Боливия мен Эквадорға қатысты ерекше дәреже (қамқорлықты) енгізді; бірыңғай Андылық экономикалық кеңістікті дамыту міндетін қойды ("Андылық стратегия", Галапагос, 1990 ж.). Мемлекеттердің ықпалдастық бірлестігінің негізгі органдары - Комиссия, Хунта, Андылық Сот, Андылық Парламент. Комиссия - заң шығарушы құзыр- ға ие жоғарғы орган. Үкімет өкілдерінен құралған: әр мүше-мемлекеттен бір өкіл мен өкілдің орынбасарынан тұрады. Комиссия сессиясы жылына үш мәрте өткізіледі. Хунта - "техникалық" орган, штаб-пәтері Лимада; үш мүшеден тұрады және бүкіл субаймақ мүддесіне сай қызмет етеді. Ықпалдасу мәселелері жөнінде ұсыныстар дайындайды. Анд Соты Кито қаласында орналасқан, 1985 жылдан бері 1978 жылғы соттың ішкі құрылымы мен құзырын белгілеген келісім-шарт негізінде қызмет етеді, 5 судьядан тұрады. Анд Парламенті 1979 жылғы арнайы Келісіммен құрылған, ол осы топқа кіретін мүше-мемлекеттердің кеңесші органы болып табылады. Ұлттық парламенттер депутаттарынан тұрады (әр мемлекеттен 5-тен артық емес). Дереккөздер
Радиоэлементтеp

Радиоэлементтеp (радилактивті элементтер)– барлық изотоптары да радиоактивті табиғи және жасанды химиялық элементтер. *Табиғи радиоэлементтеpдің қатарында Менделеев периодтық жүйесінің полонийден бастап (рет саны 84) уранға дейінгі (рет саны 92) аралықтағы бүкіл элементтері жатады; **уран мен торий (рет сандары 92 және 90) радиоактивті тізбектердің көшбастаушы элементтері бола отырып, радиоактивті минералдар мен кендер түзеді; **өзге табиғи радиоэлементтендің барлығы да сол уран мен торийдің ыдырау өнімдері болып табылады; **бұлардың көпшілігі тез құритын изотоп болғандықтан (жартылай ыдырау мерзімі өте аз), олар табиғатга кездеспейді. *Жасанды радиоэлементтендің түрлері:технеций (рет саны 43), прометий (рет саны 61) және актинидтер. Радиоэлементтенді табиғи және жасанды деп екі түрге бөлу шартты түсінік екендігін ескерген жөн. Мысалы, астат элементінің біршама ұзак сақталатын 85-інші изотопы алғаш рет жасанды жолмен алына тұрса да, кейінірек оның тез кұритын изотопы уран мен торий тізбектерінен анықталды; плутоний де әуелі жасанды түрде алынып, кейінірек уран кендерінен табылды және тағы басқа Дереккөздер
Сутартқы

Сутартқы— гидроэнергетика, халықты сумен қамтамасыз ету, ирригация және т.б. мақсаттар үшін суды өзеннен,көлден, бөгеннен, жер астынан және т.б. алатын гидротехникалық қүрылыс. Ол алынған суды сутаратушыға (сужеткізгішке) берілген мөлшерде, тиісті сапамен және сутұтыну кестесіне сәйкес жіберіп тұруға тиіс. Сутартқылар су көзіне байланысты ажыратылады. Өзендік сутартқылардың жағалаулық, арналық, жүзбе, шөмішті түрлері көп тараған. Ирригациялык сутартқы тоспалы: * тоспалы(плотиналы) * тоспасыз (плотинасыз) болып бөлінеді. Дереккөздер
Дюналар

Дюналар (кельт. duna) — теңіздің, көлдер мен өзендердің құмды жағаларында жел әрекетінен пайда болатын төбелер (дөңдер). Дюналардың бойлық пішіні асимметриялы: жел жағындағы беткейі 35°, жағындағысы 15°-тай. Дюналар жел бағытымен қозғалып отырады, теңіз жағалауында, әдетте, құрлық жаққа қозғалады, жел әкелген құмнан тұрады. Дюналар климаттық жағдайға байланыссыз, әр тұрлі ендіктердегі жағаларда қалыптаса береді (тек қана шөлде қалыптасатын шағылдан айырмашылығы осында). Дереккөздер
Индикаторлар

Индикаторлар (латынша: indico – нұсқаймын, анықтаймын) — # белгілі бір геологиялық, топырақтық, гидрологиялық, климаттық жағдайларға тән әр-текті табиғи объектілер (өсімдіктер, қазба организмдер, кейбір минералдар және т.б.). Көптеген индикаторлар нақты қарекетте қолданылады (мыс., кейбір өсімдік индикаторлары бойынша грунт суларының жаты тереңдігі мен минералдану дәрежесін білуге болады; бірқатар индикаторлар (өсімдіктер мен минералдар) пайдалы қазбалар қорларын, мыс, мырыш және т.б. кенорындарын іздестіруді жеңілдетеді. # Зерттелуші ерітіндіге аз мөлшерде енгізіліп, сол ерітіндіде химиялық әрекеттердің толық аяқталғандығын көрсететін заттар: * әрекеттесу аяқталысымен ерітінді түсінің өзгеруі немесе сол ерітіндіге малынған арнаулы қағаз түсінің өзгеруі; * мөлдір ерітінділер түбінде тұнбалардың пайда болуы немесе, керісінше, көмескі ерітінділердің мөлдірленуі; * түсті тұнбалар қалыптасуы немесе олардың ғайып болуы; * әрекет кезінде тұнбаға түскен шөгінді түсінің өзгеруі. Дереккөздер
Пульпит

Пульпит — тіс ұлпасының қабынуы. Тіс жегісі асқынып, микробтардың ұлпаға енуінен болатын дерт. Тіс өте қатты ауырып, мазаны алып, кесел үшкіл жүйке, бойымен үдеп, бас, құлақ, самай тұстарын қақсатады, түнгі ұйқыдан қалдырады. Аурудың жедел, созылмалы және асқынған созылмалы түрі де кездеседі. * Тіс ұлпасының жартылай жедел қабынуы. Тіс жегісі қуысына жақын жатқан ұлпалар қабынады. Науқастың тісі мезгіл-мезгіл себепсіз қатты ауырады. Тіс жегі қуысын зондпен тексергенде ұлпаға жақын тұсы өте ауырғыш келеді. Ал электр тогы арқылы ұлпаның өзгергенін байқаймыз. * Тіс ұлпасының жедел толық қабынуы. Бұл жағдайда тіс тоқтамай ауырып, зардабы бас, құлақ, мойынға тарайды. Науқас қай тісінің ауырып тұрғанын дәл көрсете алмайды. Бұл жағдайда зонд және электр тогымен тексергенде тіс ұлпасының толық бүлінгенін көруге болады. * Тіс ұлпасының жедел іріңдеп қабынуы. Тіс солқылдатып, тоқтаусыз ауырып, самай және жақ тұстарына тарап, тек суық судан ғана сәл-пәл тынышталады. Тісті тықылдатып көргенде ауырғаны байқалады. Тіс қуысын ашып іріңін тазаласа, ауырғаны басылады. * Тіс ұлпасының фиброзды созылмалы қабынуы. Тексеріп қарағанда терең тіс жегі қуысы көрінеді. Беті ашылған ұлпаны зондпен шұқығанда ауруды сезеді. Кейде ұлпа жұмсарған дентин астынан көрінбейді. Мұндай пульпит салынған пломба астында да болып, суықтан гөрі ыстыққа төзімділігі өзгере түседі, яғни ауырғаны айқын біліне бастайды. Электрге сезімталдық әр алуан түрлі болады. * Тіс ұлпасының ұлғайып созылмалы қабынуы. Тіс жегі қуысына ас қалдығының жиналуынан тіс ұлпасы ауырады. Байқап қарағанда ұлпа ерекше ұлғайып, томпайып кариес қуысын толтырады. Зондпен тексергенде ұлғайған ұлпа ауырған мен қоймай қанағыш келеді. * Ұлпаның өлі еттеніп, шіріп созылмалы қабынуы. Кейде тіс ауырмай, кейде ыстық тамақ ішкенде ауырады. Тіс сауытының ұлпасын зондтап анықтағанда толық өлі еттенгені білінеді. Шіріген ұлпалардан жағымсыз иіс шығады. Тіс түбірінің ұлпасын зонд арқылы тексергенде аздап тіршілік белгісі білінеді. * Ұлпаның созылмалы қабынуының асқынуы. Пульпиттің барлық түрлерінің асқынуы мүмкін. Ауру тіс сырқырап тоқтаусыз қатты ауырады. Сырқат адам ауру тісті дәл көрсете алмайды. Жақ, шүйде, самай тұстары сырқырап ауырады. Тіске тіс тигенде ауру үдей түсуі мүмкін. Егер тіс қуысы ашық болса диагноз қою қиындық келтірмейді ал егер ұлпа беті жабық болса сырқат жайында жиналған мәліметтерді ескеріп клиникалық зерттеу жүргізу қажет. Дереккөздер
Гаруа

Гаруа (испанша: guara) — Эквадор, Перу және Чилидің Тынық мұхиттық шөл жағалауларында байқалатын тығыз сұр тұман. Бұл аудандағы топырақ пен өсімдіктердің ылғалдануы үшін маңызды көз. Гаруа қысқы-көктемгі уақытта, әсіресе шілде-қыркүйек айларында жерге өте жақын түсетін қатпарлы бұлттардан тұрады. Антициклонда төмендеуі кезінде, яғни Перу ағысының үстінде салқындауынан пайда болады. "Гаруа климаты" ұғымы суық теңіз ағысы өтетін кез келген жағалаулық шөлдердің климатын бейнелеу үшін қолданылады. Гаруа — Оңтүстік Американың Тынық мұхиттық шөлді жағаларына (Эквадорға, Перуге, Чилиге) бризбен келетін сіркіреме қалың тұман. Бұл аудандағы топырақ пен өсімдіктің маңызды ылғал көзі. Негізінен, қыста және көктемде Перу суық ағысының үстінде мұхит ауасының суынуының нәтижесінде пайда болады. Дереккөздер
Ұлпа жұлғыш

Ұлпа жұлғыш. Ұлпаны тіс каналынан (өзегінен) суырып, тартып алуға қолданылатын жіңішке болатын сымнан жасалған аспап. Көлеміне қарай ұзыны (150 мм) және қысқасы (30 мм) болады. Жуандығына (қалыңдығына) қарай өзара нөмірленеді: жіңішкелеу (№ 1 және № 2) орташалау (№ 3) және жуандауларға № 4; № 5 жатады. Дереккөздер
Мәліметтердің хаттамалық блогы

Мәліметтердің хаттамалық блогы (протокольный блок данных; protocol data block) — басқарушы ақпараты бар мәліметтер жиымы. Пайдаланушының мәліметтері де бар бола алады. Оны хаттамаға сәйкес бір деңгейдегі екі немесе одан да көп объектілердің байланысы үшін пайдаланады. Дереккөздер
Индикатрисаның басты қималары

Индикатрисаның басты қималары — оптикалық индикатрисаның осьтері арқылы өтетін жазықтықтар. Оптикалық бір осьті кристалдарда индикатрисаның басты қималары шексіз көп, олар оптикалық ось пен дөңгелек қиманың радиустары арқылы өтеді. Оптикалық екі осьті кристалдарда индикатрисаның басты қималары үшеу: ng, np, nm, np, ng, nm. Дереккөздер
Мәліметтердің шұғыл блогы

Мәліметтердің шұғыл блогы (срочный блок данных; expedited data block) — есептеу желілерінде — көліктік қосылу бойынша ақпаратты жеткізу асығыс түрде жүзеге асырылатын, яғни желіге келіп түскен дағдылы мәліметтер блогынан ерте жіберілетін мәліметтердің шағын блогы. Дереккөздер
Бетон бөгет

]] Бетон бөгет - өзен суының деңгейін көтеру, имарат орнатылатын жерде арынды шоғырландыру үшін немесе су қоймасын жасау үшін өзенді (не басқадай ағын суды) бөгейтін гидротехникалық имарат. Бөгеттер технологиялық пайдаланылу мақсатына қарай төменгі бъефте су қашыртқысы болмайтын тұйық және өзінен төменгі бъефке су асыратын су қашыртқылы болып бөлінеді. Ысыру күшін тежеу сипатына қарай гравитациялық, аркалық және контрфорсты бөгеттер болады. Биіктігіне қатысты бетон бөгеттер төмен арынды (10 метрге дейін), орташа арынды (10 м-ден , 50 м-ге дейін) және жоғары арынды (50 м- ден артық) болып сараланады. Бөгет денесі мен табанынан су сүзілуге қарсы жүргізілетін шаралар: 1) сүзілуге қарсы жасалатын инъекциялы перде; 2) жұқа қабырға түріндегі перде; 3) шпунттар; 4) понурлар; , 5) табанын көріздеу. Дереккөздер Бөгет my:ဆည်
Тістердің өзара түйісуі

Тістердің өзара түйісуі. Тістердің бірі-бірімен түйіскен беттері тіс қатарын құрайды. Тіс қатарының бір жеріне түскен қысым тіс түйіскен нүкте арқылы тізбектен таралғандай басқа тістерге беріледі. адамның жасы ұлғайған сайын тістердің өзара түйіскен жерлері қажалып тіс аралары ажырай түседі. Сондықтан жоқ тістерді протездеу кезінде, құрт, кеген тістерді пломбалаған уақытта тістердің өзара түйіскен орнын (жерін) қалпына келтірген дұрыс. Әйтпесе ас қалдықтары тұрып, қалып қызыл иек етін тітіркендіріп, қабық шіруы мүмкін. Дереккөздер
Кідіріс

Кідіріс (Задержка; delay) *сұрату жасалғаннан бастап оның орындалуына (қанағаттандырылуына) дейінгі өткен уақыт; *процестің тоқтап тұру уақыты; программалау тілдерінде келесі оператор дың орындалуын тоқтата тұру үшін қолданылатын процедура. Мысалы, Паскаль тілінде DELAY(n) процедурасы п миллисекундқа тоқтатады. Дереккөздер de:Verzögerung en:Delay eo:Malfruo fr:Retard he:השהיה ja:ディレイ
Индикатрисаның басты осьтері (биссектрисалары) орнының дисперсиясы

Индикатрисаның басты осьтері (биссектрисалары) орнының дисперсиясы - жарық толқындарының ұзындығына байланысты индикатриса осьтерінің кристаллографиялық осьтерге қарғанда орнын өзгертуі. Мұндай жағдай моноклиндік және триклиндік кристалдарда байқалады. Моноклиндік кристалдарда индикатрисаның екі осінің, триклиндіктерге үш осінің орны өзгереді. Мұндай құбылысты минералдардың айқас никольде үстелшені айналдырғанда толық сөнбеуінен байқауға болады. Дереккөздер
Егоров диаграммалары

Егоров диаграммалары-метасоматиттерді зерттеуге арналған тікбұрышты петрохимиялық диаграммалар. Онда таужыныстардың 100 см 3 -дегі құрамы атом сандарымен көрсетіледі. Абсцисса осіне ординатадан солға Si-дің,оңға АӀ-дің атом сандары, ал ордината бойынша абсциссадан төмен атомдардың жалпы саны салынады. Олардан басқа нүктелерден жүргізілген векторлар арқылы сол төменгі өрісте К мен Na-дің, оң төменгі өрісте Fе 2+ мен Fе 3+ -дің, жоғарғы сол өрісте Мg мен Са-дің қатынастары көрстіледі. Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті — мемлекеттік құқықтық статистиканы қалыптастыру және арнайы есепке алуды жүргiзу жөнiндегi мемлекеттiк органның функциялары мен өкiлеттiктерін жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының ведомствосы. Тарихы Комитет ҚР Президентінің 2003 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен құрылды. Оған таратылған ҚР Бас прокуратурасы жанындағы Құқықтық статистика және ақпарат орталығының функциялары мен мүлкін басқару жөніндегі өкілеттіктері берілді. Міндеттері # Мемлекеттiк органдарды, жеке және заңды тұлғаларды бiртұтас статистикалық қағидаттар мен стандарттардың негiзiнде елдегi заңдылық пен құқық тәртiбiнiң жай-күйi туралы тиiмдi және жеткiлiктi түрде ақпараттық жағынан қамтамасыз ету # Мемлекеттiк құқықтық ақпараттық статистикалық жүйенi жетiлдiру және дамыту Құрылымы * Жеке және заңды тұлғалардың өтініштері бойынша мемлекеттік құқықтық статистиканы қалыптастыру басқармасы * Ақпараттандыру, цифрландыру және ақпараттық ресурстарды қорғау басқармасы * Қылмыстық саладағы құқықтық ақпаратты қалыптастыру басқармасы * Азаматтық және әкімшілік салалардағы құқықтық ақпаратты қалыптастыру басқармасы * Қаржы және бухгалтерлік есеп басқармасы * Өзіндік қауіпсіздік басқармасы * Талдау жұмысы, халықаралық ынтымақтастық және норма шығармашылық қызметті үйлестіру басқармасы Қарамағындағы мекемелер * Комитеттің облыстар мен Алматы, Астана, Шымкент қалалары бойынша департаменттері * Комитеттің әскери департаменті * Комитеттің көліктегі департаменті Басшылары # Рахметолла Хайруллин (2003—2004) # Георгий Ким (2004—2009) # Марат Ахметжанов (2009—2012) # Сәуле Айтпаева (2012—2017) # Бағдат Мусин (2017—2018) # Қайрат Жақыпбаев (2018—2020) # Сәбит Нұрлыбай (2020 жылдан бастап) Дереккөздер
Мәліметтермен амал-әрекет жасау

Мәліметтермен амал-әрекет жасау (манипулирование данными; manipulation) — мәліметтер базасын басқару жүйесінде — мәліметтер базасымен орындалатын операциялар жиынтығы: мәліметтер базасын ашу және жабу, жобаларды іздестіру, оқу, жаңарту, үстемелеу, жою. Дереккөздер
Кеуденің алдыңғы төменгі аймағы

Кеуденің алдыңғы төменгі аймағы — жоғарыдан үлкен кеуде бұлшық еттерінің төменгі шеті проекциясымен, төменнен қабырғалық доғалмен шектесіп жатқан кеуде клеткасы алдыңғы қабырғасының бүйірлік бөлігі. Дереккөздер
Индикатрисаның дөңгелек қимасы

Индикатрисаның дөңгелек қимасы — радиусы nm векторына тең қима. Орта сингониялар кристалдарында индикатрисаның дөңгелек қимасы біреу, төмен сингонияларда екеу. Дөңгелек қимаға перпендикуляр кристалдың оптикалық осі болады. Индикатрисаның дөңгелек қимасына перпендикуляр жарық қосарланып сынбайды. Дереккөздер
Суффозиялық жылжым

Суффозиялық жылжыма (сырғыма)— суффозияның (беткейлерде бұлақтар түрінде шығатын жер асты суларының таужыныстардың майда бөлшектерін шайып шығару процесі) дамуы нәтижесінде жаралады, үстінде жатқан таужыныстардың орнықтылығын азайтады. Дереккөздер
Радиоактивті сәулелер детекторы

Радиоактивті сәулелер детекторы — радиоактивті сәулелерді анықтау және өлшеу мақсатында пайдаланылатын аспаптың қабылдаушы бөлшегі. Мұндай детектор рөлін әдетте "Гейгер— Мюллер есептеуіші" деп аталатын аспап атқарады. Бұл аспаптың жұмыс істеу принципі радиоактивті сәулелердің заттар атомын иондау немесе қоздыру қабілеттерін тап басып өлшеу мүмкіндіктеріне негізделген. Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзету мен қорғауға, Қазақстан Республикасының егемендігі мен аумақтық тұтастығына қол сұғудың алдын алуға және жолын кесуге арналған арнайы қызмет. ҚР ҰҚК ШҚ Шекара органдары Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің құрамына кірмейді, Қарулы Күштермен толық ынтымақтаса отырып, Қазақстанды қорғау жөніндегі міндеттерді орындайды. Міндеті # Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын, оның аумақтық тұтастығын және Мемлекеттік шекарадағы экономикалық мүдделерін күзету және қорғау; # Қазақстан Республикасының аумақтық суларын (теңізін) және континенттік қайраңын қорғау; # Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекара туралы заңнамасының сақталуын және Мемлекеттік шекара режимі мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарынан туындайтын міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету; # Мемлекеттік шекарада Қазақстан Республикасының қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелерін шешуге қатысу; # Шекара аймағындағы азаматтарды, табиғи ресурстарды және қоршаған ортаны қорғауда Қазақстан Республикасының құқық қорғау, табиғатты қорғау органдарына көмек көрсету. Құрылымы * басқару органдары; * шекара құрамалары (шекара жасақтары); * шекаралық комендатуралар; * шекара бекеттері; * жеке бақылау-өткізу орынжайлары; * авиациялық бөлімдер; * теңіз бөлімдері; * арнайы бөлімдер; * әскери оқу орындары; * қамтамасыз ету бөлімдері мен бөлшектері; * Арнайы мақсаттағы басқарма — шекаралық арнайы күштер («жасыл арнайы күш»). Өңірлік басқарма Бұрын жұмыс істеп тұрған өңірлік басқармалар (бірнеше облыстардың аумағында жұмыс істеген) ҚР ҰҚК ШҚ облыстық аумақтық департаменттерімен ауыстырылды. Тарихы ҚР Президентінің﻿ 1999 ж. 26 маусымдағы Жарлығымен ҚР Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің қайта ұйымдастырылып, ҚР Қарулы Күштерінің Мемлекеттік шекараларын қорғау күштерін, олардың мүлкі мен істерін қорғау жөніндегі функциялары ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетіне берілуі нәтижесінде құрылды. Шекара қызметі ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ведомствосы болып табылады. Басшылары Ережеге сәйкес Шекара қызметін Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары — Шекара қызметінің директоры басқарады. Дереккөздер
Мәліметтермен жұмыс кезіндегі ерекше жағдай

Мәліметтермен жұмыс кезіндегі ерекше жағдай (исключительная ситуация при работе с данными) — программа мәліметтерді қолдануға немесе мәліметтермен қатынас құруға тұрпайы әрекет жасаған кезде туындайтын ерекше жағдай. Дереккөздер
Шағылған жарық

Шағылған жарық — зерттелмек зат бетінен шағылған жарық сәулелерін саралау нәтижелеріне негізделген барша зерттеу әдістерінің қысқаша атауы; кен,көмір, металл қоспалары секілді мөлдір емес заттарды зерттеуде қолданылады. Дереккөздер
Көпіршік, мөлтек күлдіреуік

Көпіршік, мөлтек күлдіреуік. Іші суға немесе қанға толған, көлемі 5 мм-дей шырышты қабык үстінде кездесетін құрылым. Көбінесе эпителий ішінде орналасқандықтан оңай жарылғыш келеді. Аллергия, теміреткі, ящур (ауыздың уылуы) сияқты т. Б. Кеселдерге тән ауру белгісі. Дереккөздер
Байланыс торабындагы кідіріс

Байланыс торабындагы кідіріс (Задержка на линии связи; transmission lag) — байланыс торабындагы мәліметтер ағымын үзу. Жіберілген мәліметтерді жадта сақтап, белгілі бір уақыттан соң оны қайта жіберу. Операциялык, кідіріс (Операционная задержка; operation lag) — орнату және пульттық жұмыстары барысында машиналық уақытты жогалту (мысалы, операциялық жүйені қайта жүктеу, тасуыштарды ауыстыру кездерінде). Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd4&ved0CDoQFjAD&urlhttp%3A%2F%2Fdic.academic.ru%2Fdic.nsf%2Feng_rus%2F806446%2Ftransmission&eiTIcNTpb5O5Gp8QPJ2eHGDg&usg=AFQjCNG7RFc1Z0Nmb_4n6ht8BCCQH2v7Gg transmission lag]
Сушаруашылық балансы

Сушаруашылық балансы (франц. balance — таразы) — белгілі бір аумақтың жер үсті және жер асты сулары қоры мен оларды белгілі уақыт ішінде халық шаруашылығының әр саласында пайдалану көлемінің ара-қатынасы. Сушаруашылық балансы аумақтың сумен қамтамасыздық дәрежесін көрсетеді. Дереккөздер
Индукция әдісі

Индукция әдісі - жер қыртысының өткізгіш өңірлерінде айнымалы электр тогының жерлендірілмеген контурларымен электрмагниттік өріс жасалатын электрбарлау әдісі. Осы екінші реттік токтардың магниттік өрістерін зерттеу темір кендерін және жақсы өткізгіш сульфидтік кендерді іздеу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Шағылдыру шекарасы

Шағылдыру шекарасы - толқындық төзімділік көрсеткіштері (нақтылы ортаны құрайтын дененің тығыздығы мен сол дене арқылы өтетін толқын жылдамдығының көбейтіндісі) бір-бірінен өзгеше денелер жапсарынан ұдайы көрініс беріп отыратын шартты шекара. Дереккөздер
Радиоактивті сулар

Радиоактивті сулар- радиоактивті элементтердің мөлшері мынадай шамалардан астам табиғи сулар: радий —5 • 10-12 г/дм 3 ;уран — 3 • 10-5 г/дм 3 ; радон —50 эман. Радийдің10-10 г/дм 3 -ден жоғары мөлшері мұнайлы қаттардың суларында жиі кездеседі. Жер асты суларының радиоактивтілігі оларды емдік мақсаттар үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Бетон сорғысы

Бетон сорғысы — бетон қоспасын бункерден бетон жеткізу құбыры арқылы төсеу орнына дейін жеткізуге арналған плунжерлі (поршенді) сорғы. Б.с. бетон жұмыстары көп болғанда ғана пайдаланылады. Б.с. құрылымы бетон қоспасында ірі түйіршіктердің (40 мм-ге дейін) болуын да қарастырады және оны 250 м-ге дейін тасымалдап, 40—50 м биіктікке дейін көтере алады. Дереккөздер
Мәндер аймағы

Мәндер аймағы (область значений; codomain) — х пен у элементтерінің арасындағы бір жақты сәйкестік у f(x) немесе у fx сияқты белгіленеді. Х — f функциясының анықталу аймағы, ал у — f функциясының мәндер аймағы. Дереккөздер bs:Kodomen ca:Codomini de:Zielmenge eo:Celo-aro es:Codominio fi:Maalijoukko fr:Ensemble d'arrivée hr:Kodomena io:Arivey-ensemblo it:Codominio ko:공역 (수학) nl:Codomein pl:Przeciwdziedzina pt:Contradomínio sv:Målmängd ta:இணையாட்களம் (கணிதம்) th:โคโดเมน tr:Değer kümesi zh:上域
Сұғынба

Сұғынба — морфологиялық түрғыдан бастырмаға үқсас жыртылып-айырылу құрылымы; алайда бұл құрылым сұғынба аталуы үшін оның жатаған қапталы аспалы қапталдың астыңғы өңіріне карай өзі сұғына түскендігі дәлелденуі шарт. Дереккөздер
Күлдіреу

Күлдіреу. Күлдіреуік қарағанда көлемді морфологиялық элемент. Эпителий ішінде немесе эпителий астында орналаса береді. Тез жарылатындықтан ауыз ішінде өте сирек байқалады. Жалпы қызыл теміреткі, әр түрлі экссудативті эртема, күлдірек бөртпе т. б. тәрізді ауруларға тән. Дереккөздер cs:Bublina (rozcestník) cv:Хăмпă de:Bubble en:Bubble es:Burbuja (desambiguación) fi:Kupla fr:Bubble ja:バブル ko:버블 lt:Burbulas nl:Bubble ru:Пузырь simple:Bubble zh:泡沫 (消歧義)
Абай (әдеби сценарий)

«Абай» — «Абай әндері» толықметражды көркемфильмнің түсірілуіне негіз болған әдеби сценарий. Авторы — М. Әуезов. Сценарийдің әдеби нұсқасы Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағының 12-кітабында тұңғыш рет қазақ тілінде жарық көрді. Автор Ажар тағдыры арқылы ақынның рухани-адамгершілік қасиеттерін, оның философиялық көзқарасын көрсетуді мақсат еткен. Гуманист ақын Ажар мен Айдардың ақ махаббатына арашашы болады. Сценарийдің де, фильмнің де қысқаша оқиға арқауы — осы. Бірақ Ажар мен Айдардың қайғылы махаббатының экрандағы көрінісіне қарағанда, сценарий нұсқасындағы қым-қиғаш тартыс пен кісіге ой саларлық тұжырымдар әлдеқайда кең де терең. «Абай» сценарийі жазушының «Абай жолы» роман-эпопеясына барар жолдағы өзінше бір барлау-баспалдақ сияқты. «Абай» сценарийі өз нұсқасында кинематографиялық техникалық құрылымға сай келе бермейтін еді. Ол киносценарийден көрі поэтикалық, сахналық пьесаларға, радиоқойылымдарға жақынырақ. Өкінішке орай, фильмде кейіпкерлер диалогтары көп қысқартуға ұшыраған. Астарлы ойға құрылған, кейіпкердің психологиялық мінездерін ашатын Әуезов сөздері экранда тым жадағайланып, бояуынан айырылып қалған. Әдеби-сценарийдің қазақша нұсқасын толыққанды әдеби-драмалық шығарма деп таныған жөн. Дереккөздер
Елеуіштік талдау

Елеуіштік талдау – қопсық сынықты таужыныстардың фракциялық құрамын тесіктерінің диаметрі әр түрлі (10; 7; 5; 3; 2; 1; 0,5; 0,25 және 0,1 мм) елеуіштерден өткізу арқылы анықтаудың механикалық әдісі. Дереккөздер
Шағылу қабілетнің дисперсиясы

Шағылу қабілетнің дисперсиясы — жарық толқыныныңүзындығына байланысты шағылу коэффициентінің (R) өзгеруі. Рудалық минералдар үшін R-дің дисперсия қисығы басты сипаттама болып табылады. Анизотропты минералдарға К дисперсиясының екі қисығы тән. Дереккөздер
Кідіріс режімі

Кідіріс режімі (Режим останова; stopped state) барлық басқаруды оператор тұғырдан жүзеге асыратын құрылғы жұмысының режімі. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd4&ved0CCkQFjAD&urlhttp%3A%2F%2Fwww.gaw.ru%2Fhtml.cgi%2Ftxt%2Fdoc%2Fmicros%2Farm%2Fcortex_arh%2F6_2_2.htm&ei44cNTuWgKcmt8gOoiY3KDg&usg=AFQjCNFhOyxs7F-bMTdi2zSKE9eqrt-iaw Режим STOP]
Оолитті шөгінділер

Оолитті шөгінділер - негізінен оолиттерден құралған теңіз немесе көл шөгінділері. Қазіргі сушараларда негізінен окті оолитті шөгінділер, құм мен құмайттар кездеседі. Толқындар ықпалындағы ашық, саяз сулы аридтік белдемдегі континентішілік теңіз бен көлдерде (Каспий, Арал және т.б.) таралған. Карбонаттарға қаныкқан сулардан толқын көтерген құм түйірлеріне (ядроларға) химиялық жолмен СаО3, тұнуы нәтижесінде жаралады. Дереккөздер
Радиоактивті тізбек

Радиоактивті тізбек- әрбір келесі изотоп алдыңғысының ыдырауы нәтижесінде түзілетін тектік байланыстағы радиоактивті изотоп тізбектері; бұл тізбектердің әркайсысы жартылай ыдырау кезеңі үлкен изотоппен басталып тұрақты изотоппен аяқталады. Табиғатта Тһ 90 торий U 238 92 уран (уран-радий), U 235 92 уран (актинуран) және Np 237 93 нептуний радиоактивтік тізбектері белгілі. Дереккөздер
Бетонмен қаптау

Бетонмен қаптау — бөгеттің, каналдың және т.б. су өткізгіш имараттардың беткейлеріне сүзілуді болдырмау үшін бетоннан салынатын жамылғы. Бөгеттің беті жоғарғы және төменгі бьефтегі судың физикалық- химиялық зиянды әсеріне және атмосфералық құбылыстардың әсеріне берік болуы тиіс. Бетонды бөгеттердің тегеурінді қыры су өткізбейтін және жоғарғы жағы суыққа төзімді болуы ушін мейлінше тығыз бетоннан қалыңдығы 2—3 м болып жасалады, бетон кұрамы арнаулы ережеге сәйкес қабылданады, тегеурінді қыры битуммен қапталады, бөгеттің іргетасы су өткізбейтін бетоннан құйылады Дереккөздер
Мәнсіз нөлдерді алып тастау

Мәнсіз нөлдерді алып тастау (отбрасывание незначащих нулей; zero compression) — мәнді цифрлардың алды-артында тұрған қажетсіз нөлдерді жою. Мысалы компьютерге енгізілетін 001, 120 цифрының мәнсіз нөлдерін алып тастағанда 1, 12 формасын иемденеді. Дереккөздер
Шайылу

Шайылу — 1) таужыныстардың бұзылуы және бұзылу өнімдерінің су ағымдарымен, мұздық немесе жел күшімен және т.б. қозғалыстарға ұшырауы; су асты шайылуы және жер үсті шайылуы болып екі түрге бөлінеді; 2) мұхитнамада: мұхит (теңіз) жағалауларындағы борпылдақ таужыныстардың соқпа толқындар әсерінен шайылуы; абразиядан айтарлықтай айырмасы бар, себебі бұл орайда түп таужыныстардың мұжылуы емес, борпылдақ таужыныстардың шайылуы жүзеге асады; Шайылу терминінің бұл мағынасын абразия терминінің жеке түрі деп қарауға болады. Дереккөздер
Емдік жер асты сулары

Емдік жер асты сулары -химиялық, газдық құрамының ерекшеліктері мен температурасына байланысты адам ағзасына емдік әсер ететін жер асты сулары. Олар ішетін және бальнеологиялық (сыртқы қолдану) болып екі топқа бөлінеді. Дереккөздер
Сұйық кристалл

Сұйық кристалл - молекулалары ретпен орналасқан сұйық. Оған анизотроптық қасиет топ. Молекулаларының өзара орналасуына қарай сұйық кристаллдардың: *нематолық *смекталық *холестерлік түрлері болады. Дереккөздер
Оптикалық бір осьті кристалл

Оптикалық бір осьті кристалл — гексагондық, тригондық, тетрагондық кристалл. Оптикалық индикатрисаның пішіні — айналмалы эллипсоид, оптикалық осі біреу, ол индикатрисаның айналу осімен, ал кристалла дара бағыт- пен (симметрияның басты осімен) сай келеді. Егер оптикалық ось индикатрисаның Ng-мен сәйкес келсе, онда кристалл — оң, Np-мен сәйкес келсе — теріс деп саналады. Оптикалық бір осьті минералдар қалыптасу жағдайына карай жиі ауытқып, екі осьті болып келеді. Жалпы нағыз бір осьтілік тек өте қолайлы жағдайда ғана пайда болады. Дереккөздер
Гейзерлік булар

Гейзерлік булар — В.И.Вернадский бойынша биосфераның, стратосфераның, метаморфтық жөне магмалық геосфераның тұщы, ащы және тұзды булары. Гейзерлік булардың құрамында аммиак көп болатындықтан реакциясы сілтілі болып келеді. Температурасы 150— 190°С-қа дейін. Дереккөздер
Беткейдің шайылуы

Беткейдің шайылуы — топырақтан жасалған имарат беткейлерінің су тасуы салдарынан шайылып-бұзылу процесі. Соның әсерінен каналдың арнасы кеңейіп, суы тайызданады. Бұл құбылысты болдырмау үшін имарат беткейлері мен табаны бекітіліп, су жылдамдығы бұрынғы қалпына келтіріледі. Дереккөздер
Жердің су теңдестігі

]] Жердің су теңдестігі — белгілі бір уақыт кезеңінде жер бетіндегі кіріс (атмосфералық жауын-шашын, өзен ағыны) пен шығынның (булануы) сандық сипаттамасы. Тұтас алғанда жердің және оның ірі бөліктерінің су тендестігі жөніндегі ең толық және анық мәліметтерді М.И.Львович жасады (1986). Әлемдік мұхитқа судың келуімен, атмосфералық жауын-шашынмен, құрлықтың шеткі аймақ бөліктерінен ағып келетін өзен суымен байланысты. Ал мұхит бетінен судың булануының жылдық мөлшері 455 мың км3 болғанда, 1260 мм-ге жетеді. Тұтас алғанда бүкіл жер шарына судың келуінің негізі біреу — атмосфералық жауын-шашын және су шығынының да негізі біреу — жылына 1030 мм-ді құрайтын булану (немесе 525 мың км3). Дереккөздер
Оптикалық дисперсия

Оптикалық дисперсия - кристалл оптикасында: жарық толқындарының ұзындықтарына байланысты оптикалық тұрақтыларының өзгеруі. Сыну көрсеткіштерінің, индикатрисаның басты осьтері орнының, қосарланып сыну шамасының, оптикалық осьтер бұрышының және т.б. диперсиялары ажыратылады. Дереккөздер
Сұйықтардың ерігіштігі

Сұйықтардың ерігіштігі - сұйықтықтардың бір-бірінде еру дәрежесі. Кейбір сұйықтықтар екінші сұйықтыққа шексіз ери беруге яки бір-біріне кез келген қатынаста араласуға қабілетті (мысалы, су мен спирт), ал екіншілері бір-бірінде тек қана нақтылы шекке дейін ери алады (мысалы, эфир мен суды өлшеусіз араластырған жағдайды екі түрлі қабат пайда болады: беткі қабат — эфирдегі судың қаныққан ерітіндісі, астыңғы қабат эфирдің қаныққан ерітіндісі). Дереккөздер
Шайырлы тас

Шайырлы тас - құрамына 8- 10% су молекуласын кіріктіретін, шайырша жалтылдайтын, қоңыр реңді жанартау шынысының бір түрі; құрамы көбінесе қышқыл (липарит, трахит), кейде негізді (базальт) таужыныстарға сәйкес келеді. Кірпіштерді жеңілдететін қоспа, бетон қоспалары,жылу тұтқыш және отқа төзімді цементтердің қосымшалары ретінде қолданылады. Синонимі: пехштейн. Дереккөздер
Дақ, таңба, таңдақ

Дақ, таңба, таңдақ. Шырышты қабықтың түсінің шектеліп өзгеруі. Алғаш пайда болатын морфологиялық элементке жатады. Пайда болуына қарай қабынбалы дақтар (розеола, эритема), қан құйылу салдарынан болатын таңбалар, (петехин, пурпура, экхимозы), пигментті дақтар (бауырдың сары ауруы, ауызды калий нермсигаиатымен шаю) және кәсіптік зиянды факторлар әсерінен туатын (қорғасын, висмут, сынап т. б.) таңбалар боп бөлінеді. Ақ таңбалар тек ауыз ішінде болатын лейкоплакия ауруында кездеседі. Дереккөздер
Мәселе, мақсат, міндет, тапсырма

Мәселе, мақсат, міндет, тапсырма (задача; problem, task) - талданатын немесе шешілетін проблема; мультипрограммалау және мультипроцессорлық өңдеу режімінде — компьютермен орындалатын жұмыстардың элементі ретінде басқару программасы арқылы орындалатын командалар тізбегі; ресурстар бөлінуді талап ететін есептеу жүйесі жұмысының негізгі бірлігі; программа немесе бір-бірімен байланысты программалар тобы. Әр түрлі есептерге жататын программалар бір-бірімен байланыспайды. Кейде task сөзі процесс терминінің баламасы ретінде қолданылады. Дереккөздер
Оптикалық екі осьті кристалл

Оптикалық екі осьті кристалл — ромбылық, моноклиндік, триклиндік сингония кристалы. Оптикалық индикатрисасының пішіні үш осьті эллипсоид. Дөңгелек қималарына перпендикуляр екі оптикалық ось орналасады. Оптикалық осьтердің сүйір бұрышын бөлетін Ng-осі болса, онда кристалл — оң, Nр болса, теріс деп саналады. Дереккөздер
Радиоактивтілік бірлігі

Радиоактивтілік бірлігі- әр түрлі денелер мен орталарға тән радиоактивтілік қарқынының өлшем бірлігі Халықаралық бірліктер жүйесіне сәйкес, бұл бірлік радиоактивті бөлшектердің әрбір секунд сайын ыдырау мөлшерімен кескінделеді (ыдырау/секунд). Кейде ыдырау/минут және кюри деген өлшем бірліктері де колданылады (1 кюри (Кu) = 3,700 • 10 10 ыдырау/с). Дереккөздер
Беткейлерді тегістеу

Беткейлерді тегістеу (Плани-ровка откосов) — гидротехникалық имараттың беткейлерін тегістеп, өндеу, топырақтан жасалған бөгеннің, каналдың және топырақ үйіндісінің (дамба, жал) ең негізгі жұмыс операциясы. Канал беткейін шөмішті экскаватор тегістеушімен, грейдер бульдозермен тегістейді. Дереккөздер
Географиялық орын

Географиялық орын — географиялық объектінің жер бетіне өзара қатынастағы өзге де объектілерге қарағандағы орны; объектінің табиғи және әлеуметтік-экономикалық жағдайлары және оның шектелген орналасу ерекшеліктері туралы түсінік беретін маңызды сипаттамасы. Жер бетіне қатысты географиялық орын — географиялык объектілердің түрлі қасиеттерінің және олардың өзге де объектілермен және құбылыстармен байланысты өзгерістерінің динамикалық сипаттамасы. Физикалық-географиялық орын, экономикалық- географиялық орын, көліктік-географиялық орын және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Оптикалық индикатриса

Оптикалық индикатриса - кристалдардан өтетін жарық толқындарының тербеліс бағыттары мен сыну көрсеткіштерін сипаттайтын векторлар бойынша жасалған бейне. Оптикалық индикатриса минерал арқылы өтетін жарық толқындарының тербеліс бағыттары мен олардың сыну көрсеткіштерінің байланысын білдіреді. Минерал арқылы өтетін жарық толқындарының тербелісі тек қана оптикалық индикатрисаның эллипс қимасының осьтері бойымен ғана болады. Оптикалық индикатриса түрлері минералдардың симметриясына байланысты. Текшелік сингония минералдарының оптикалық индикатрисасы шар пішінді. Орта сингония минералдарында екі осьті эллипсоид немесе айналма эллипсоид, төмен сингония минералдарынікі үш осьті эллипсоид болады. Айналма эллипсоид пен үш осьті эллипсоидтің басты диаметрлері оптикалық индикатрисаның осьтері деп аталады. Олар ng , nm, np немесе Ng, Nm, Np деп белгіленеді. Айналма эллипсоидте бір, үш осьтіде екі дөңгелек қима болады. Минералдардың оптикалык қасиеттерін анықтау үшін, олардың оптикалық индикатриса пішінін, жарты осьтерінің мәнін және бағдарын білу керек. Минералдардың кез келген қимадағы оптикалык қасиеті оптикалық индикатрисаның сәуле бағытына көлденең болатын орталык қимасымен сипатталады, себебі параллель қималарда қасиеттері бірдей және кристалдардың қандай нүктесі болмасын, оны пндикатрисаның центрі деп алуға болады. Дереккөздер
Жайылымдарды суландыру

Жайылымдарды суландыру (Обводнение пастбищ) — жайылымдарды жергілікті өзен-көл, жер асты су қорларын пайдалану немесе каналмен басқа жақтан су жеткізу жолымен қажетті сумен қамтамасыз ету. Жер жағдайына байланысты жайылымды суландыруды өзен, бастау құдықтарды немесе жер асты суларын сорғышпен жоғары көтеріп, құбыр желілерімен суды суармалы жер танабына бөліп таратады. Тағы қараңыз * Жайылым; * Жайылымды толық пайдалану коэффициенті. Дереккөздер
Ең жаңа тектоникалық қозғалыстардың градиенті

Ең жаңа тектоникалық қозғалыстардың градиенті - арақашықтығы 1 км нүктелердің биіктік жағдайының шартты уақыт кесіндісінде (жыл,мың жыл, барлық заман) өзгеруі. Бұл градиенттің мәні барлық ең жаңа тектоникалық кезеңде — тау жаралу алқаптарында 25—200 м/км, платформаларда —
Абай (библиографиялық көрсеткіш)

«Абай» - «Ғылым» баспасынан қазақ және орыс тілдерінде 1946 ж. жарық көрген қазақ әдебиеті тарихындағы тұңғыш библиографиялық көрсеткіш. Құрастырған - Н. Сабитов. Кітап құрастырушының кіріспе сөзімен ашылып, ұлы ақынның 1889-1946 ж. аралығында түрлі баспалардан жарық көрген жинақтары мен басылымдары, газет-журналдарда жарияланған жеке өлеңдері мен қарасөздері, Абайдың өмірі мен шығармалары, өскен ортасы, ұрпақтары, әдеби мектебі, басқа халықтар әдебиеті өкілдерімен байланысы туралы жазылған ғылыми зерттеу және көркем әдеби-публицистикалық шығармалардың тізімі берілген. Көрсеткішке қазақ, өзбек, қырғыз, орыс тілдеріндегі материалдар, Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасының қоры пайдаланылған, есімдік және атаулық тізім жасалып, оларға түсініктеме берілген. Көлемі 5 б. т. 500 дана болып басылған. Дереккөздер
Оптикалық кварц

Оптикалық кварц — тау хрусталінің ультракүлгін сәуледе өте мөлдір, ақаусыз кристалы не оның бөлігі. Тау хрусталін қолдану оның инфрақызыл, әсіресе ультракүлгін сәулелерді өткізу және жарық сәулелерін қосарлана сындыру мен үйектелу жазықтығын айналдыру қасиетіне негізделген; ультракүлгін сәулелерді өткізіп шоғырлайтын линзаларда, спектрографтарда, компенсаторларда, жарық сүзгіштерде, поляриметрлерде, сахариметрлерде және т.б. Аспаптарда қолданылады. Дереккөздер
Оптикалық осьтер бұрышы

Оптикалық осьтер бұрышы - екі осьті кристалдардың оптикалық осьтері аралығындағы сүйір бұрышы; кристалдың сүйір биссектрикасы Ng осіне сәйкес келген жағдайда оптикалық осьтер бұрышы Оң мағыналы, Np осіне сәйкес келгенде теріс мағыналы болып есептеледі; оң мағыналы оптикалық осьтер бұрышы +2 V ал теріс мағыналы оптикалық осьтер бұрышы - 2 V шартты белгілері арқылы кескінделеді. Дереккөздер
Жайылымды толық пайдалану коэффициенті

Жайылымды толық пайдалану коэффициенті (Коэффициент полноты пользования пастбищ) — нақты бір жайылымдағы жем-шөппен азықтанған мал санының сондағы барлық жем-шөп қорына қатынасы; процентпен өлшенеді. Тағы қараңыз * Жайылым; * Жайылымдарды суландыру. Дереккөздер
Рапа

Рапа — тұзды сулы табиғи және жасанды суқоймалардағы қаныққан су ерітіндісі. *Рапаның құрамы суқойма ауданының климаттық жағдайларына, суқойманың жас шамасына, алапқа ағын аймағынан келетін тұздардың құрамына және тағы басқа факторларға байланысты болады. *Tұзды көлдердің түбінде жиналған, Күн қуаты (жылуы) тікелей әсер ететін шөгінділердің бетін жауып жататын үстіңгі рапа және осындай көлдердің түбіндегі шөгінділерге сіңіп кеткен және кристалдар арасындағы кеуектер мен қуыстарды толтырып тұратын кристаларалық немесе түптік рапа болып ажыратылады. Біріншісі жер бетіне жақын болғандықтан, жауын-шашын әсерімен ондағы ерітіндінің қоюлық-сұйықтық шоғыры ауыспалы болып келеді; төменгі — түпкі ерітінділер саз-балшықты тұзды шөгінділер кеуегі мен қуыстарын толтыратындықтан, айтарлықтай өзгеріске ұшырамайды. Жер бетіндегі кейбір рапалардың жыл бойына сақталатындары да болады, оларды рапалы көл деп атайды да, ал кебетіңдерін жартылай рапалық көл дейді. Дереккөздер
Оптикалық осьтер бұрышының дисперсиясы

Оптикалық осьтер бұрышының дисперсиясы - жарық толқындарының ұзындығына байланысты оптикалық осьтер бұрышының өзгеруі. Оптикалық осьтер бұрышының дисперсиясының екі түрі болады: 1) оптикалық осьтер бұрышы ұзын толқындар (қызыл) үшін қысқа толқындарға (күлгін) карағанда үлкен, оны былай белгілейді: r > n немесе r > n; 2) оптикалық осьтер бұрышы ұзын толқындар үшін кысқа толқындарға қараганда кіші, r
Ауыз іші шырышты қабығы мен жақ сүйектердің рагы

Ауыз іші шырышты қабығы мен жақ сүйектердің обыры — ауыз шырышты қабығының эпителий тінінде пайда болатын қатерлі ісік. Қатерлі ісіктердің шамамен 10%-ті бет-жақ тұсында байқалады. Негізгі себебі ісік алды аурулар болып табылады. Қатерлі ісік эпителий тінінің құрылысын өзгертіп, сырқатқа шалдыққан жасушалардың тоқтаусыз жан-жаққа өсуімен қатар айналадағы жасушаларды, оның қантамырларын бұзады. Қан және лимфа арқылы ісік жасушалары бүкіл организмге тарап, кез келгені ағзаларда пайда болады. Ісіктер паренхима (ұлпа) және стромадан (тірек, тіреу) тұрады. Қатерлі ісіктерді шоғырлануына қарай ерін обыры, тіл және ауыз шырышты қабығының обыры, жақ сүйектер ісігі деп бөлсе, құрамына қарай — аденокарцинома (шырышты қабықтың эпителийі мен безден тұратын қатерлі ісік), мүйізденген және мүйізденбеген жалпақ жасушалы обыр, одонтогенді (тіспен тектес) обыр деп атайды. Сонымен бірге обыр пішінінің (формасының) өсуіне байланысты экзофитті, эндофитті және жаралы инфильтратты болып бөлінеді. Дереккөздер
Оптикалық тұрақтылар

Оптикалық тұрақтылар - әр заттың оптикалық қасиеттерін сипаттайтын тұрақты шамалар. Аморфтық заттар мен текшелік минералдарға тек қана сыну көрсеткіші (n) тән. Гексагондық, тригондық, тетрагондық минералдарға ең үлкен (ng), ең кіші сыну көрсеткіштері (np), қосарлана сыну шамасы (ng-np), оптикалық таңбасы (оң не теріс), оптикалық индикатрисаның бағдары, тура сөнуі және ұзару таңбасы (оң не теріс) тән. Дереккөздер
Беттестіру имараттары

Беттестіру имараттары — бөгет денесін табанымен (іргетасымен), жағамен және жалғанатын бетонды имараттармен жымдастыру кезінде бөгет денесі мен табанының судың сүзілу процесі болмайтындай болып қабысуы және гидротехникалық имараттың статикалық тұрақтылығы қамтамасыз етілуі; судың бөгет денесінен сүзіліп шыгу өтімі белгіленген рауалы шектен артпауы тиіс. Бөгет денесінің табаны мен іргетасының барынша жымдасуы үшін сол жердегі грунттың сипаты мен іргетас айналасындагы грунт жағдайы есепке алынады немесе бөгет астында шұңқыр қазу шаралары жүргізіледі. Бөгет денесі беткейінің өзен арнасымен қабысуы көлбеу жазыктықпен жүргізіліп, тегістеу кезінде мүмкіндігінше қисық сызықты жазықтықта болмауы тиіс және жаға бетіндегі сүзілуге қарсы элементінің көрші теліммен жалғасуындағы көлбеу бұрышының өзгеруі 10 градустан артпауы қажет. Бөгет денесі табанымен (іргетасы) және жағамен табан грунтының сипаты және имараттың ерекшелігі есепке алынып қабыстырылады. Грунтсыз материалдардан жасалған диафрагмалар мен экрандарды бетонды имаратпен қабыстыру су өткізбейтін майысқақ материалмен орындалады. Грунттық бөгет пен бетонды имарат тығыз қабысуы үшін оның айнала бетімен қабысатын аймағы 10:1 еңістіктен жоғары болмауы тиіс. Дереккөздер
Еңістену азимуты

Еңістену азимуты – қадағалау нүктесі арқылы ойша жүргізілген меридиан сызығы мен қатпар қанатының еңістену немесе қат-қабаттардың еңкею бағытының аралығындағы сағат тілі қозғалысына сәйкес бағытта өлшенетін бұрыш мөлшері.Еңістену азимуты кен компасы арқылы анықталады, оның мөлшері созылу азимуты мөлшерінен 90°-қа айырма беруі шарт. Дереккөздер
Опырылым

Опырылым — тік жарлы баурайлардағы құрғақ тау жынысы шоғырларының өз төсенішімен ілінісін кенет жоғалтуы немесе уақытша таянышынан айырылып қалуы салдарынан қопарыла құлауымен сипатталатын гравитациялық қозғалыс түрі. Өте ірі шоғырлардың опырылуы көбінесе сейсмикалық дүмпулер әсерінен туындайды, тау-төбе етегіне опырыла құлаған шоғырлар құламалар түрінде ошарылады. Дереккөздер
Ақпараттық-есептік мәселе

Ақпараттық-есептік мәселе (информационно-расчетная задача; information-computing task) — ақпараттық және есептік мәселелердің үйлесімі болатын тапсырма. Ақпараттық-логикалық есеп (информационно-логическая задача; information-logical task) — ақпараттық және логикалық мәселелердің белгілерін қамтитын есеп. Бақылау есеп (контрольная задача; check problem) — программаның, жүйенің, құрылғының немесе компьютер жұмыс- тарының дұрыстығын тексеру үшін қолданылатын есеп. Жалғастыруға даяр мәселе (задача, готовая продолжать; readly task) — көп есепті жүйеде — барлық қажетті ресурстары бар, мәселелер кезегінде процессордың уақыт кванты берілуін күтудегі мақсат. Қисынды есеп (корректная задача; correct problem) — қисындылық үғымының келесі талаптарын қанағаттандыратын есеп: а) алғашқы мәліметтер жиынының кез келген элементі үшін есептің шешімі бар; б) шешімі жалғыз болады; в)шешім алғашқы мәліметтерге төуедді. Қосылған есеп (включенная задача; installed task) — параметрлері мен жүктеме модулінің орналасуы жййлы ақпарат операциялық жүйенің кестесіне енгізілген есеп. Мұндай есепке қатынас құру каталогтан іздестіруді қажет етпейді. Логикалық есеп (логическая задача; logi-cal task) — логикалық амалдар орындау арқылы шешілетін есеп. Негізгі міндет (ведущая (главная) задача; major task) — программалар тобының орындалу барысында негізгі жадта тұрақты сақталатын және олардың кейбір сыртқы функциялары жүзеге асатын міндет. Тосатын есеп (ждущая задача; waiting task) — көп мақсатты жүйеде — орындалуы белгілі бір оқиғаның пайда болуынан соң (алмасу соңы, басқа есептің аяқталуы, ресурстың босатылуы немесе белгілі сигналдың түсуі және т.б.) Жалғастырылуы мүмкін мәселе. Дереккөздер
Рапакиви гранит

Рапакиви граниті (фин. rapakivi — "шіріген немесе құлаған тас") — қышқыл құрамды тау жынысы, граниттің бір түрі. Ол олигоклаздан (шамамен 20 %), ортоклаз дан (шамамен 40 %), идиоморфты кварц тан (шамамен 30%) тұрады және кіші акцессорлық минералдардың (шамамен 2%) аз қоспаларынан тұрады: ортит, амфибол, диопсид, сфен, апатит, магнетит және т. б.Онда калишпаттың домалақ пішінді ірі порфир бөліктерін (овоидтерін) плагиоклаз-олигоклаз көмкере түзіледі; мұндай плагиоклазды көмкермесіз түрін питерлит деп атайды. Рапакиви гранит жаратылысы магмалық та, метасоматоздық та болуы мүмкін. Рапакиви гранит атына сай мору қыртысында оңай бұзылады. Бұл граниттің үлкен түйіршіктілігі граниттердің ішінде айқын ерекшеленеді. Оның беріктігі мен ұзақтығы жағынан ұсақ түйіршікті гранит үлгілерімен салыстырғанда әлдеқайда төмен. Оны қоңыр-қызғылт түрлі реңктермен бояуға болады, кейде ол қызғылт, жасыл болады. Рапакиви граниті Швеция мен Финляндияда кең таралған, Карелия мен Ленинград облысында (выборгиттер — Выборг ауданында, питерлит — Виролахти, Питерлакс, Вилкил ауылдарының маңында), Украинада (Черкассы облысының қалашығы ауылы) кездеседі. Выборгиттегі овоидтер қызыл және қызғылт реңктермен боялған және көбінесе плагиоклаз минералының жасыл-сұр жиектерімен қоршалған. Выборг монолиттері Казан соборы үшін барон Николайдың үйінде, Саанлахти карьерінде, Монрепоның батыс бөлігінде, Твердиш аралында, қазіргі Выборг шегінде кесілді. Артель Суханова көп тонналы блоктардан Казан соборына арналған 56 бағанды шығарды. Биржаның негізі выборгиттің екі түрінен жасалған – қызғылт және сұр. Осы граниттен жасалған монолитте "мыс шабандоз"орнатылған. Питерлитте - плагиоклаз шеңберлері жоқ овоидтер (немесе овоидтер мүлдем жоқ). Салмағы 600 тонна болатын әлемдегі ең үлкен гранит монолиті Сарай алаңында Александр бағанасын жасау үшін Питерлак карьеріндегі Сухановтың әдісімен кесілген.
Геодезиялық сору биіктігі

Геодезиялық сору биіктігі — құдықтағы су деңгейінен сорғының орталық деңгей сызығына дейінгі тік ара қашықтық. Сору сызығындағы энергияның жоғалуы сору кезіндегі жоғалу деп аталады. Н сору = һ с + Sh ж мұндағы hc — сору биіктігі, Sh — жергілікті кедергілердің жоғалу жиынтығы. Дереккөздер
Карстық шұңғыма

Карстық шұңғыма — карстың ең көп тараған беттік пішіні; суда ерігіш таужыныстарда пайда болатын жер бетіндегі табақша, тостаған, конус немесе цилиндр төрізді ойпаң жер. Беттік шаймалану, ойылым, гравитацияқлык және сорылу карстық шұңғымалары болып бөлінеді. Ойылымды немесе ойышым шұңғымалары көлемінің ірілігімен (терендігі 15 м дейін) ерекшеленеді. Карстық шұңғымалар тұтаса келе карстық ванналар және қазаншұңқырлар құрайды. Бірнеше шұңкырлар тобы оқпалық алаң деп аталады. Дереккөздер
Беттесу тереңдіктері

Беттесу тереңдіктері — ағын тереңдігінің h1- ден ырғымаға дейінгі және һ2 гидравликалық ырғыманың арғы жағындағы бъефпен беттесуі. Бұл құбылыс кезінде беттік иірім пайда болып ол иірім аймағына айналады. Тереңдік h1 және һ2 үшін ырғу функциясы П(һ1)=П(һ2) тең, бұл гидравликалық ырғыманың беттесу тереңдігі. Дереккөздер