kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көтеруші арматура

Көтеруші арматура — жұмыс өндірісі барысында туындайтын құрастыру және тасымалдау жүктемелерін, сондай-ақ құйматас пен қалыптың өз салмақ күштерін кабылдауға кабілетті тұтас құйма темірбетон құрылымдардың арматурасы. Дереккөздер
Тұндырғыш шұңқыр

Тұндырғыш шұңқыр (Отстойная яма) — ақаба су жиналатын және алғашқы тазалаудан өтетін (тұндыру процесінде) алап немесе құйғын (резервуар). Кейде тұндырғыш шұңқырда ластағыш заттектерді (мысалы, сабынды) ыдырататын микрофлора дамиды. Нәтижесінде тұндырғыш шұңқырдағы ақаба судың улылығы азаяды. Дереккөздер
Орал фалеристикасы

Орал фалеристикасы - Орал өңірінде шығарылған белгілер мен медальдар. Мұндай күмістен және қоладан жасалған марапат белгілері Жайық казак- орыстарының әскери қызметшілеріне берілді. 1912 ж. казак-орыс офицерлері мен одан төмен дәрежедегі әскери қызметкерлерге берілетін, қола мен мельхиордан дайындалған, мерекелік белгі (датасы «1591 — 1891» деп көрсетілген), ал 1878 ж. Орал қаласының гербі шығарылды. Кеңес дәуірінде белгілер мен стол үстілік медальдарды жаппай шығару 1957 жылдан басталды. Қазір 200-ден астам белгі түрі және 50-ге жуық стол үстілік медаль түрі бар. Дереккөздер
Бөкей кеңестерінің съезі

Бөкей кеңестерінің съезі - Бөкей облысының жұмысшы-шаруа, қызыл армия және балықшылар депутаттары кеңестерінің тұңғыш съезі. Съезд 1918 ж. 1-8 мамырда Орда қаласында етті. Оған 169 делегат қатысты. Делегаттардың басым кепшілігі (150-ден астамы) қазақ еңбекшілерінің өкілдері болды. Сьезде Астрахан губ-сы жер комиссариатының «Жерді және малды әлеуметтендіру тәртібі туралы» баяндамасы, қаржы, азық-түлік, әділет, халық ағарту, сауда мәселелері талқыланды. Сонымен қатар шалғай мекендерден келген делегаттардың жергілікті жағдай туралы хабарламалары тындалды. Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар қабылданды, арнаулы комиссия құрылды. Жергілікті кеңестерге еңбекшілердің мүддедеріне не- ғұрлым сай келетін артельдер мен коммуналарды ұйымдастыру міндеті жүктелді. Мал басына салық салу туралы қаулы қабылданды. 5 ірі қара, 10 ұсақ мал ұстағандар бұл салықтан босатылды. Съезд халық ағарту мәселесін талқылап, мектептердің материалдық базасын нығайту және мұғалімдерді курстар арқылы даярлап шығару қажет деп тапты. Сондай-ақ қазақ кеңестік Қызыл армия бөлімдерін құру туралы шешім қабылдады. Съезд құрамында 15 комиссары бар Бөкей облысы кеңесі атқару комитетін, облыстың басшы органдарын және комиссарларын сайлады. Облыстық атқару комитетінің төрағалығына С.П.Милютин сайланды. Астрахан өлкелік кеңестері съезіне делегаттар белгіленді. Дереккөздер
Кірмелік

Кірмелік (Адвентивность; — кірме, бөтен) — басқа қауымдастықтан немесе географиялық таралу аймағынан түрлердің келуі (көшіп кетуі). Кірме мүше (өсімдіктердің) — одетген тыс жерлерде дамитын қосымша мүше, мысалы, бүршік пен жас өркеннің жапырақ қолтығында емес, өсімдік тамыры мен жапырағында өсуі. Кірме өсімдік — бүрын өспеген жерге өсімдікті өсіру. Кірме эмбриония — өсімдік тұқымының тозанданбай гұқым қапшыгынан немесе тұқымбүршік жабынынан дамуы. Әдетте, түзілетін бірнеше ұрықтан бүл кезде 1—2 ғана ұрық қалыпты дамиды. Дереккөздер
Құбыр арматурасы

Құбыр арматурасы - құбырлар арқылы тасымалданатын сұйық заттар мен газдарды реттеуге және таратуға мүмкіндік беретін, тиек (шүмектер, ысырмалар), сақтық(қақпақтар), реттеуші (шұралар, қысым реттеуші тетіктер), бұрушы (ауа бұрушы, конденсат бұрушы), апаттық (дабыл құралдары) арматура және т.б. болып бөлінетін құрылғылар. Дереккөздер
Орал филателиясы

Орал филателиясы - Орал өңірінде шығарылған почта маркалары. 1918 ж. Г.М.Фомичевтің әскери үкіметі Орал қаласында шығарған 27 түрлі қағаз ақша белгілерінің 3-почта маркасы түрінде болды. Олардың құны 1.5 және 10 сом. Олар ресми түрде «Жайық почтасының маркасы» деп аталды. Дереккөздер
Шәрифолла Сәниев

Сәниев Шәрифолла (29.01.1933 жыл, Тайпақ ауданы Қурайлысай ауылдық округі Сайқұдық) — ақын. Өмірбаяны * 1951 жылы Стерлитамак қаласында авиация кіші мамандарын даярлайтын мектепті бітіріп, самолет жабдығының электр жүйесін жөндеуші * ауылда жүргізуші, тыңда жұмысшы * Жымпиты аудандық «Қызыл ту» газетінде тілші, баспахана меңгерушісі болған. * 1978 жылы Алматының полиграфия комбинатында * №2 автобус паркінде зейнетке шыққанша еңбек еткен. * «Құлыншақ» журналында жауапты хатшы қызметін атқарды. Шығармалары Сәниевтің бір топ өлендері * «Жас керуен» жинағына (А., 1969) енген. Сондай-ақ * «Сапар» (1971) * «Бір тілім Ай» (1989) * «Еркелер мен серкелер» (1991) атты кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Лексикалық материал

Лексикалық материал # заттық мәні, сөздердің бір бірінен айырмашылығы және оларға беретін лексикалық қасиеттің жекелілігі; # сөйлем мен сөз тіркестерін шектік құрастырушылар ретіндегі сөз тұлғасы. Дереккөздер
Тұрақты пайдалану

Тұрақты пайдалану (табиғи ресурстарды) — табиғи ресурстарды пайдаланғанда ұзақ мерзімді болашақты олардың таусылуына апарып соқпайтындай, осы арқылы қазіргі және болашақ ұрпақтардың қажетсінулерін қанағаттандыру қабілетін сақтайтындай етіп, сондай қарқыннан асырмай пайдалану. Г.Дали бойынша, тұрақты пайдалану үш шартқа сай келуі керек: жаңартылатын ресурстар оларды регенерациялау жылдамдығынан аспайтыпдай болып пайдаланылуы керек; жаңартылмайтын ресурстарды алу жылдамдығы олардың жаңартылатын алмастырғыштарын өндіру қарқынынан аспауы керек, ластағыш заттектер шығарудың қарқыны экожүйелердің сіңіру сыйымдылығынап аспауы керек. Дереккөздер de:Rohstoff et:Loodusvara
Жеміс денесі

Жеміс денесі - көптеген қалталы және базидиальды саңырауқұлақтарда мицелиальды гифтердің өрімінен түзілген споратасушы мүшелері орналасқан жер. Әдетте саңырауқүлактын көрінетін жерін құрайды. Спораларды қорғау және тарату үшін қызмет етеді. Дереккөздер
Құрылыс техникумы

Құрылыс техникумы - Орал құрылыс техникумы, Орал қаласында 1948 жылы ашылған. Ол алғашында «Орал гидромелиоративтік техникумы» деп аталды.1952 жылы техникумды алғашқы 25 техник-гидромелиоратор бітіріп шықты. 1956 жылдан ол Құрылыс техникумы аталды. қ. Орал ауыл шаруашылық колледжі. Дереккөздер
Бөкей Ордасындағы 1916 жылғы көтеріліс

Бөкей Ордасындағы 1916 жылғы көтеріліс, Ресей патшасы II Николайдың 1916 ж. орыс-герман майданына қара жұмысқа алу туралы жарлығына Астрахан губ-на қарасты Бөкей Ордасының тұрғыңдары қарсы шықты. Көтерілістің екі орталығы болды. Біріншісі Новая Казанкада болды. Бөкейліктердің наразылығын білдіріп, патшаға шағымдану үшін Петербургке барған С.Меңдешевтің сапары нәтижесіз аяқталды. Сондықтан ол елге оралысымен тыл жұмысына шақырылғандар арасында үгіт жүргізіп, қарулы көтеріліске үндейді. Астрахан губернаторлығына, жергілікті 204 билеушілерге қарсы топ ұйымдастырады. 1916 ж. 22-шілдеде көтеріліс басшысы Меңдешев, Мұхтар Сәрсенбаев, Нұғыман Залиев, Тастанбек Желдібаев, Сүндетқали Нұрсарин, т.б. тұтқындалады. Бөкей ордасында 1916 ж. комитетің екінші орталығы — Теңіз округі. Оны Исатай батырдың немересі Өтепқали Дінбаянұлы (1846- 1928) басқарды. Халық арасында беделді, старшын болған Өгепқали жақын ағайыны Едіге Нарынбаевпен бірге патша жарлығына наразылар тобын құрды. 2000-дай сарбазбен Саға мекенінде ту көтеріп, ондаған киіз үй тігіп, соғысқа өзірлене бастады. Қару-жарақ жинап, жетпегенін қолдан соғатын көріктер қыздырды. Старшындар қолындағы қара гізімдерді жойып, қарулы қақтығыстарға шықты. 1916 ж. Астрахан губернаторы А.Хлынов бастаған жазалаушылар отряды көтеріліс басшысын және 5 адамды қапыда қолға түсірді. Мендешев пен Дінбаянұлы Астрахан түрмесінің бір камерасына қамалған. Дереккөздер
Қаламқас Қожахметқызы Орашева

Қаламқас Қожахметқызы Орашева (24.3.1953, Ақжайық ауданы, Алғабас ауылы - 15.11.1988, Алматы) — әнші, термеші, жыраулық өнер дәстүрін насихаттаушы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1988). *1971-73 жылдары Алматыда эстрадалық «Өнер» студиясында оқып, ҚР Халық артисі Ғ.Құрманғалиевтің класында дәріс алған. *1973 жылы «Гүлдер» ансамблінде, *1973-82 жылдары «Қазақконцерт» бірлестігінде, *1982-87 жылдары Құрманғазы атындағы академиялық ұлт аспаптар оркестрінде, *1987-88 жылдары Алматы облысы Сүйінбай атындағы филармонияда әнші болды. *1981-86 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі Алматы мемлекеттік университетінде) оқыған. О. Мұхит Мерәліұлы атындағы ән конкурстарының жүлдегері. Концерттік сапармен шетелдерде өнер көрсеткен. Н. Байғаниннің «Нарқыз», «Төрехан», т.б. дастандарын ұнтаспаға жаздырған. Дереккөздер
Сәулет объектісі

Сәулет объектісі - сәулет жобасы негізінде құрылған үй- мерет, ғимарат, үймереттер мен ғимараттар кешені, олардың бейнесі (көрініс), жайластырушылық, көрініс не бақпарк өнерінің объектілері. Дереккөздер
Жеміс жапырақшасы

Жеміс жапырақшасы - тұқымбүршіктерді және тұқым ұрықтарын түзейтін гүлдің репродуктивті бөлігі. Бір немесе бірнеше жеміс жапырақшасы гүлдің аналық бөлігін, гинецейді құрайды. Тұйықталған жеміс жапырақшасын немесе өзара бірігіп кеткен бірнеше жеміс жапырақшаларын гүланалық деп атайды. Дереккөздер
Тұрақтылық индексі

Тұрақтылық индексі (Индекс устойчивости; ) — көп жылдық мәліметтер бойынша есептелген дарақтардың орташа санының немесе олардың биомассасы мөлшерінің өзгеру коэффициенті — түрдің немесе популяцияның биоценоздагы тұрақтылық көрсеткіші. Дереккөздер
Матрес лекционис

Матрес лекционис (nam. matres lectionis - оқу анасы) - батыс семит жазбасының түрлі типтерінде кейбір дауыссыздар (әдетте h, j, w) дауыстыларды белгілеу үшін қолданылған жағдайлар үшін белгілердің дәстүрлі атауы. Алғашында финикші вариантында көбірек танымал семит квазиалфавитінде дауыссыз + еркін дауысты немесе білдіретін белгілер ғана болған. Кейін шұбалаңқы дауыстыларды, әсіресе тарихи дифтонгтардан туындағандарды, соңынан шұбалаңқылығына қарамастан созылыңкы дауыстыларды таңбалау үшін Матрес лекционис факультативті қолданыла бастады. Дереккөздер
Гольджи аппараты

Гольджи аппараты — жасуша биосинтезінің өнімдерін түзілу және тасымалдау қызметін атқаратын мүшесі. Гольджи аппараты бөліктері жалпақ пішінді іші қуыс бірінің үстіне бірі қаланып орналасқан. Құрылысы Голджи аппаратының құрылымдық-функционалдық бірлігі - диктосома. Диктосомада жалпақ бір мембраналы қапшықтар (цистерналар) бірінің үстіне бірі қаланып, тығыз орналасады (аралары 20-25 нм), әрбір цистернаның диаметрі 1 мм-ге жуық, қалыңдығы өзгеріп отырады: ортасында мембраналар жақындасып, шетінде кеңейеді, олардың ішкі қуыстары бір-бірімен жалғаспайды. Әрбір диктосомада үш бөлікті ажыратады: * Проксималды (cis-полюс) * Медиалды * Дисталды (trans-полюс) Олар бір-бірінен ферменттер жиынтығы бойынша ажыратылады. Транс-полюстің дисталды цистерналарына Гольджи аппаратының транс-торын құрайтын көптегентүтікшелер мен көпіршіктер жанасып жатады. Функциялары Ақуыздардың сұрыпталуы Гольджи кешенінің транс-торының мембранасында орналасқан ерекше ақуыз-рецепторлар арқылы жүзеге асады. Олар іріктелуші ақуыз молекулаларының маркерлерімен өзара әрекеттесуге қабілетті. Іріктелетін молекулалардың маркерлерімен байлансықан рецепторлары бар мембрана бөлігі Гольджи кешенінен клатиринмен қапталған мембраналық көпіршік түрінде бөлініп, содан кейін қажет орынға тасымалданады. ЭПТ ақуыздары - Гольджи кешенінде кездейсоқ тап болған фолдинг ферменттері үшін маркер төрт аминқышқылынан тұратын тізбек, олар арқылы осы ақуыздар танылып, көпіршіктерге оралады, содан кейін қайтадан эндоплазмалық торға қайтарылады.Бұл процесс рециклизация деп аталады. Экспортталатын ақуыздардың секрециясы конститутивті және реттелетін секреция жолымен іске асады. Конститутивті секреция барлық жасушаға тән, тасымалдаушы көпіршіктер Гольджи аппаратынан плазмолеммаға үздіксіз тасымалданады. Бұл жолмен жасушаның бетіне гликокаликс элементтері, жасушааралық заттардың негізіг ұүрайтын көптеген өнімдер жеткізіледі. Конститутивті секреция жолымен, сонымен қатар плазмолеманың мембраналық ақуыздары тасымалданады. Реттелетін секреция тек белгілердің әсеріне жауап ретінде биологиялық белсенді заттарды, яғни гормондарды синтездейтін мамандандырылған жасушаларға тән. Дереккөздер
Сәулет жобасы

Сәулет жобасы - жобалауда сәулетші қатысуы қажет объектілердің құрылысына құжаттамалар жасау үшін кажетті көлемде объектіге әлеуметтік, экономикалық, функционалдық, инженерлік, техникалық, өртке карсы сақтық, санитарлык - тазалық, экологиялық, сәулет - көркемдік және басқа да талаптарды кешенді есепке алатын сәулет шешімдері бар құрылыс және қала құрылысы құжаттамасының сәулет бөлімі. Дереккөздер
Әбілмәжін Жұмабаев

Әбілмәжін Жұмабаев (22 наурыз 1929 жыл Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы - 28 наурыз 2013 жыл) - аудармашы. * 1950 жылы Қаз-МУ-дің журналистика факультетін тамамдаған. Осы кездей бастап он жыл бойы «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінің редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған. * 1960 — 1963 жылдары «Қазақ әдебиеті» газеті редакциясының жауапты хатшысы, «Жұлдыз» журналы бас редакторының орынбасары, * 1964 — 1971 жылдары Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінде жауапты қызметкер, * 1970 — 1984 жылдары «Жазушы» баспасының директоры, республикалық Кітап палатасының директоры болып істеді. Шығармашылығы Л.Толстой, И.Тургенев, Дж.Лондон, М.Горькийдің әңгіме, повестерін аударған. К.Паустовскийдің «Телегей тасқын» (1966), «Түнделеткенкүйме» (1984), А.Гриннің «Алқызыл желкендер» (1976), М.Ридтің «Жұмбақ салтатты» (1972), А.Дюманың «Үш ноян» (1979), Ж.Сименонның «Мегрэ және ұрылар» (1974), т.б шығармаларын қазақ тіліне аударған. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен, «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Қазақстан Республикасы Президенті стипендиясының бірнеше мәрте иегері. Аудармалары мен шығармалары: * О.Гурян. Шапқыншылық. А., ҚМКӘБ, 1957; * Н.Сарыханов. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1960; * Түн сыры. Араб жазушыларының новеллалары. А., «Жазушы», 1964; * Парсы повестері мен әңгімелері. А., ҚМ КӨБ, 1956; * К.Паустовский. Телегей тасқын. А., «Жазушы», 1966; * Түрікпен әңгімелері. А., «Жазушы», 1972; * Ж.Сименон. Мегрэ және үрылар .А., «Жазушы», 1976; * А.Дюма. Үш ноян. А., «Жалын», 1979; * А.Дюма. Монте Кристо хикаялары. А., «Жалын», 1983; * М.Шатров. Алтыншы июльде. Пьесалар. 1987; * В.Распутин. Өрт. Матерамен қоштасу. Повестер мен әңгімелер. 1989; * Б.Полевой. Алтын. Роман. 1996; Л.Гумилев. Қиял патшалығын іздеу. (П.Бейсеновпен бірге). 1992; * Л.Гумилев. Көне түріктер. (П.Бейсеновпен бірге ). Л.Г/милев. Хүндар. (П.Бейсеновпен бірге). 1998; * Н.Махфуз. Біздің көшенің аңыз-әпсаналары. Роман 2003; К.Паустовский. Таңдамалы хикаяттары мен әңгімелері. 2005; * П.Мериме. Қиямет түні. Новелла-лар. 2007; * К.Паустовский. Түнделетіп күйме. 2002; * Д. Онегин. Бауыржан туралы естелік; * Кездесулер күнделік нен. Естеліктер, портреттер. Дереккөздер
Сәрсенбі Есенбайұлы

Өмірбаяны Сәрсенбі Есенбайұлы — батыр, Исатай-Махамбет бастаған көтеріліске қатысқан. Тегі — қызылқұрт руының ерші атасынан. Билеуші сұлтан Көшекқали Сығайұлы қарсы болып, алдын бөгеуге тырысқанына қарамастан Сәрсенбі қызылқұрт жігіттерін соңына ертіп, Исатай қолына қосылған. Жасақ құрамында Сәрсенбінің балалары — Еділбай, Бердіқүл, Нұргүл, Бура, Дауыл, сондай-ақ Құттымбет атасынан шыққан Алдияр, Еселі Шоңайүлы, шолақ Сәрсенғалиев ерші атасынан Одар, Күзембай Тортайұлдары, ерғұлы атасынан Ескенбай Таңатарұлы, Ескене Байтенұлы, Мүстафа Темірбекұлы болған. Қызылқұрт жасағы 1837 жылы 28 қарашада Геке отрядының қолына түсіп, 1 желтоқсанда Орал қаласына айдалады. 23 тұтқын арасынан Сәрсенбі, оның баласы Еділбай мен Есәлі Шоңайұлы ғана жазаланды. Әкелі-балалы Сәрсенбі мен Еділбайға 1000 дүре соғылады, одан кейінгі тағдырлары туралы мәлімет жоқ. Ал Есәлі Сібірге айдалып бара жатқан жолда күзетшіні үрғы жығып, қашып кетеді. Бірақ 1840 жылы қайтадан қолға түседі. Дереккөздер
Тұтанғыш сұйықтықтар

Тұтанғыш сұйықтықтар - тұтану температурасы 55°С-тан аспайтын .жоне үқсатудың жоғары қысым мен жоғары температура секілді нақты жағдайлары өнеркәсіптік апат кезінде қауіпті жағдай қалыптастыратын болса, қысым кезінде сұйық күйінде қалатын заттек. Дереккөздер
Маюскулар

Маюскулар - жазу сызықтары бар әріптер, әдетте көне латын және грек жазбаларының жазуды туралы, минускулдарға қарама-карсы. Дереккөздер bs:Verzal fi:Suuraakkonen hr:Verzal hu:Verzál pt:Caixa alta e caixa baixa
Темір Құсайынов

Құсайын Темір Нағымұлы, Темір Құсайын (19.6.1957 жылы туған, Казталов ауданы, Қараоба ауылы - 19.10.2021 Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласында 65 жасына қараған шағында кенеттен дүние салды) - журналист, республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің Батыс Қазақстан облысы бойынша меншікті тілшісі. 1983 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген соң облыстық телерадио хабарлар тарату комитетінде, облыстық «Орал өңірі» газетіңде жұмыс істеген. 1995 жылы Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты, 1996 жылы республикалық «жыл журналисі» атағын иеленді. Дереккөздер
Апогамия

Апогамия ( - мойындамау және гамия) - жұмыртқадан емес гаметофиттің вегетативтік клеткаларынан спорофиттік жыныссыз дамуы. Мысалы: гаметофита қырыққұлақтардың өскіншесінің бір жасушасынан немесе жабық тұқымдыларда синергид немесе антиподтан дамуы. Дереккөздер
Түр (биология)

Түр — тірі ағзалар жүйесіндегі негізгі құрылымдық бірлік; жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің негізгі таксономиялық бөлімі. Жынысты, айқас ұрықтанатын ағзалардың өзара шағылысып өсімтал ұрпақ беретін дарақтарының популяцияларын бір түр деп атайды. Бір түрге жататын дарақтар белгілі бір ареалды мекендейді, ортақ морфо-физиологиялық белгілері болады, алшақ дарақ топтарымен табиғи жағдайда шағылыспайды. XVII ғасырдың аяқ кезінде жануарлар мен өсімдіктердің алуан түрлілігі және бұлардың арасында бір жанұя мүшелерінің өзара ұқсастығындай ұқсас дарақтар тобы бар екендігі туралы ұғым туды. Мысалы, қасқыр, түлкі, ала қарға, ұзақ қарға, қайың, емен, бидай, сұлы, т.б. түр деп танылды. Сипатталған түр саны көбейе түсуіне байланысты олардың аттарын реттеуге және туыстығы жағынан бір-біріне бағынышты жүйеге, сондай-ақ түрден де ірі жүйелер құру қажет болды. Швед натуралисі Карл Линней өзінің «Табиғат жүйесі» атты еңбегінде өсімдіктер мен жануарлар топтастыруының негізін құрды. Жүйелеудің негізгі бірлігі ретінде түр ұғымын ғылымға енгізген швед ғалымы Карл Линней (1707-1778) болды. Ғалымдар жаңа түрлерді ашып сипаттады және оларға атау берді. Алғашқыда атаулар сол түрді ашқан зоологтің ана тілінде берілген болатын. К. Линней түрлерді атауда жалпыхалықаралық латын тілін пайдалануды ұсынды. Әртүрлі мемлекеттердің зоолог ғалымдары қандай жануар жөнінде айтылып жатқанын түсіну үшін К. Линней әрбір түрге екі сөзден тұратын латын атауын берді. Атаудың бірінші сөзі — зат есім, ол жануардың белгілі бір туысқа жататынын (мысалы, «шағала») білдіреді, атаудың екінші сөзі — сын есім, түр анықтамасын («көл») береді. Нәтижесінде белгілі құстың — көл шағаласының түр атауы анықталады. Бұл атау тек соған ғана тиесілі, мұндай атаумен басқа жануар аталмайды. Дереккөздер
Асфальттау

Асфальттау - әр түрлі алаңдарға (автомобиль жолдарына, едендерге, тротуарларға, ашық қойма алаңшаларына, ұшу отыру алқаптарына) алдын ала дайындалған негіз бойынша асфальтбетоннан не асфальттан жабу жасау. Дереккөздер
Түрдің мәндік индексі

Түрдің мәндік индексі (Индекс значения вида; ) * 1) салыстырмалы кездесушіліктің пайыздар қосындысы (яғни, түрлердің жалпы кездесушілігіне қатысты түрдің кездесушілік дәрежесі); * 2) ұқсас организмдердің жалпы салыстырмалы санындағы қаралатын түрдің үлесі; * 3) салыстырмалы басымдылық (осы түр орналасқан жер ауданының барлық түрлер орналасқан ауданға қатынасы). Дереккөздер
Аполлон (көбелек)

Аполлон –– желкенділер тұқымының көбелегі. Қанат құлашы 70-90 мм. Негізінде Еуропаның таулы аймақтарында Кавказ, Батыс Сібірде таралған. Жазық далалық аймақтарда сирек кездеседі. Маусым-қыркүйекте ұшады. Жұлдыз құрттары қоян қырықабатының жапырақтарымен қоректенеді; бастапқы сатыларында жұлдыз құрттар топтасып тіршілік етеді. Пілләмен қоршалған қуыршақтары топырақта болады. Жұмыртқадан шықпаған жұлдыз құрттар қыстайды. ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Кенже Құрмашев

Кенже Құрмашев (1898, Орда ауданы — өлген жылы белгісіз) — Социалистік Еңбек Ері (1948). 1933-1960 жылдары Карл Маркс атындағы ұжымшарда жылқышы. 1947 жылы өз бағымындағы табынды шығынсыз қыстатып, құлын алуда жоғарғы көрсеткіштерге жеткені үшін ең мәртебелі атаққа ие болды. Дереккөздер
Асфальтбетон

Асфальтбетон — қиыршық тас, минералды ұнтақ және битумның қоспасы. Асфальтбетонды төсеу ыстық күйінде және қыздырусыз (суық қоспалар) жүзеге асырылады. Асфальттау өзі жүретін арнайы машиналарды (асфальт төсеушілерді) пайдаланып өндіріледі. Дереккөздер
Түспе

Түспе (Опад) — өсімдіктердің құраған жер асты (тамырдың құраған бөлігі) және жер беті (жапырақтар, сабағы, инесі) бөлігінде болатын органикалық құрауыштардың жиынтығы. Орман қауымдастығында түспе топырақ бетінде төсеніш түзеді. Түспемен бірге топыраққа өсімдіктер синтездеген органикалық заттектер ғана емес, топырақ қабатынан алынатын минерал заттектер де түседі. Түспе түсіндімен бірге мортмасса түзеді. Дереккөздер
Асфальт төсеуші

Асфальт төсеуші — асфальтбетоннан және битум минералды қоспалардан жасалған жол жабуларын жасауға арналған доңғалақты не жыланбауыр табанды өзі жүретін арнайы машина, төселетін материалды таратады және тегістеп жаяды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Жақсылық Төлеуұлы Сәрсенғалиев

Сәрсенғалиев Жақсылық Төлеуұлы — әнші-термеші, жыраулық өнер дәстүрін насихаттаушы. Өмірбаяны Орта мектепті ауылда бітіріп (1962), кәсіптік-техникалық училещеде оқыған, шофер, тракторшы мамандығын меңгерген. * 1963-1968 жылы ауылда еңбек ете жүріп, жас өнерпаздар үйірмесіне қатысқан. * 1968-1970 жылы Алматы эстрадалық «Өнер» студиясында оқып, Қазақстан Халық артисі Ғ.Құрманғалиевтің класында дәріс алған. * 1970-1972 жылы сол студия жанындағы ансамбльде, * 1972-1982 жылы «Қазақконцерт» бірлестігіңде әнші. * 1981 жылы ҚазМУ-дың журналистика факультетін оқып бітірген. * 1982-1987 жылы Құрманғазы атындағы академия ұлт аспаптары оркестрінде әнші болды. * 1987 Сәрсенов жылдан Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясында әнші. Сәрсенғалиев Мұхит Мерәліүлы атындағы республикалық ән байқауларының екі дүркін бас жүлдегері. Концерттік сапармен 20-дан астам шет елде, ТМД елдерінде өнер көрсетті, сондай-ақ оның орындауындағы көптеген ән-термелер ұнтаспаға жазылған. Дереккөздер
Ғаббас Жұмабаев

Ғаббас Жұмабаев - 1924 жылы 5 мамыр да Қостанай облысындағы Меңдіғара ауданының Ақсуат ауылында туған. Ақын. *1942 жылы Меңдіғара қазақ педагогикалық училищесін бітірген. *1945—1947 жылдары өз ауылында мұғалім болып, *1947 жылдан бастап бірыңғай журналистік қызметте кешкен. *1947 — 1955 жылдары Қостанай облыстық газетінде әдеби қызметкер және жауапты хатшы болып қызмет істеген. *1959 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітіргеннен кейін көп жылдар бойына «Қазақ әдебиеті» газетінің редакциясында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болған. *«Жұлдыз», «Мәдениет және тұрмыс» журналдарында бөлім меңгерушісі, «Ара» журналында фельетонист, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы информация агенттігінде (ҚазТАГ) аудармашы болып қызмет атқарды. азақстан Жазушылар одағында қызмет атқарған. Тұңғыш өлеңдер жинағы - "Нәсер" 1959 жылы жарық көрген. Ж. Л.Толстойдың "Крейсер сонатасы" повесі мен бірнеше әңгімелерін, К. Хетагуровтың өлеңдер жинагын, Г.Х. Андерсеннің ертегілер кітабын, Самед Вургунның "Бакудастан" поэмасын, Н.Тихоиовтың, С.Прокофьевтің және басқа ақын-жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударған. Бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармашылығы Он шақты жыр кітабы шыққан. Л.Толстойдың «Крейсер сонатасы» повесі мен он шақты әңгімесін, К.Хетагуровтың өлеңдер жинағыш Г.Х.Андерсеннің ертегілер кітабын, С.Вургуннің «Бакудастан» поэмасын, Н.Тихоновтың, С.Прокофьевтің және басқа орыс ақын-жазушыларының шығармаларын аударған. *Нөсер. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Жазушы», 1961; *Мерей. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Жазушы», 1963; *Арманым. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Жазушы», 1966; *Жомарт күз. Өлеңдер, поэмалар, балладалар. А., «Жазушы», 1969; *Исповедь. Стихи, баллады, поэмы. А., «Жазушы», 1972; *Алтын толқын. Өлеңдер, балладалар, поэмалар жинағы. А., «Жазушы», 1978. Дереккөздер
Құрылысгаз

«Құрылысгаз» АҚ - жоғары не орта қысымды магистралды газ, мұнай және су құбырларын тартып, жөндеуден өткізумен, сондай-ақ мәдени-өнеркәсіптік ғимараттар салумен айналысатын кәсіпорын. 1992 жылы 30 қаңтарда құрылды. Әкімшілік корпусы Орал қаласының Достық-Дружба даңғылындағы 198-үйде орналасқан. Акционерлік қоғам ауқымды құрылыс жұмыстарын жүргізуге арналған техникамен, қажетті материалдармен жабдықталған. Жұмыс сапасын тексеретін арнаулы лабораториялары бар. Кәсіпорын ұжымы Батыс Қазақстан облысы аумағында жалпы ұзындығы 469,2 км-ден аса құбыр тартып, Казталов, Ақжайық, Жәнібек, Зеленов, Бөрлі ауданының елді мекендерін газбен қамтамасыз ету жұмыстарын сапалы атқарды. Сондай-ақ Бөрлі ауданының орталығына ауыз су жеткізетін Ақсай-Бестау құбырын іске қосты. 1999 жылы Орал қаласында 60 пәтерлік тұрғын үй салды. Дереккөздер
Пневматофорлар

Пневматофорлар — өсімдіктердің жоғары қарай өсетін, (аэротропизм және кері геотропизм) жер үсті тыныс алу тамырлары. Пневматофор деп те кейбір жүзетін балдырлардың талломдағы ірі ауа таситын қуыстар аталады. Дереккөздер
Құсқара Сартұлы

Құсқара Сартұлы (туған жылы белгісіз — 12.7.1838, Ақбұлақ) – Исатай жасағындағы жас батырлардың бірі. Тегі — беріш руының Жайық атасынан, Сарттың немересі, Үртіктің баласы. Шешесі қызғалдақ — қалмақ қызы, көтерілістің өн-бойына ұлының жанында жүріп, демеу болған өжет әйел. Ақбұлақ соғысында қаза тапқан. Дереккөздер
Күнсүйгіш өсімдіктер

-дағы цитрус бақшасы]] Күнсүйгіш өсімдіктер (Гелиофиты; — Күн, phyton — өсімдік) — Күн сәулесі жақсы түсетін ашық жерде есуге бейімделген өсімдіктер (жапырақты және ақшылқылқанды ағаштар, дәнді дақылдар және т.б.); негізінен қуаңшылық аймақтарда өсетін өсімдіктер (алабота, қалампыр, күрделі- гүлділер, сүтгіген және т.б. тұқымдасқа жататын өсімдіктер). Олардың жапырақтары ұсақ, өркендері өте тармақталған, жапырақтарында кейде балауызды жұқа қабат, едәуір мөлшерде пигмент болады және т.б. Өсімдіктер өсетін жерлерде жарык түсу жағдайын сипаттау үшін салыстырмалы жарық үлесі, яғни, сырттан түсетін жарықтың жалпы мөлшерінен пайызбен көрсетілетін сол жердің жарықтану ұғымы қолданылады. Сондықтан күнсүйгіш өсімдіктер үшін (шырша, самырсын, т.б.) - 1-3%. Дереккөздер
Орда ауруханасы ғимараты

Орда ауруханасы ғимараты — тарихи және мәдени ескерткіш. Жәңгір хан Орданы салдыруға кіріскен кезде жергілікті тұрғындарға білікті медицина көмектің қажеттігін дәлелдеген, патша үкіметіне бірнеше рет аурухана салу мәселесін қойған. 1826 жылдан Бөкейлікте шешекке қарсы егу шарасы басталады. 1830-жылдары Хан ордасында маман-дәрігер А. Серганев қызмет істеген. Алайда тұрақты аурухана үйін салу ісі кейінге шегеріле берген. Тек 1852 ж. ағаштан қиып салған аурухана кешені пайдалануға беріледі.Қазір оның 15 орындық және 10 орыңдық екі ғимараты, амбулатория үйі сақталған. Олар тарихи-мәдени ескерткіш ретінде тіркелген. Дереккөздер
Аргас кенелері

Аргас кенелері немесе мамық кенелер –– паразитиформ отрядының кенелер тұқымдасы. Аш кене денесінің ұзындығы 2-13 мм. Денесі жайпақ кутикуласы созылмалы қалқаншасы жоқ. 100 тақау түрі белгілі. Жылы аймақтарда таралған. ТМД кеңістігінде 17 түрі бар. Олар негізінен Орта Азия мен Закавказьеде кездеседі. Құрлық омыртқалы жануарларының қан сорғыштары. Дернәсілдері нимфа мен ересектерінен ерекше. Кенелер көп уақыт (11 жылға дейін) аштыққа шыдайды, ал иелеріне жабылған кезде өз салмағынан бірнеше есе артық қанды өте тез сорып алады. Бір ұрғашы кене тіршілігінде 1000 дейін жұмыртқа салады, ал бір ретте салған жұмыртқа саны 50-200. Белсенділігі түнде басталады. Кейбір түрлері жануарлар мен адамға қауіпті ауру қоздырушыларын тасымалдайды. Құстарда спирохетоз ауру қоздырушысын таратады. Мамықкенелер құстардың денесінде мекендеп, әкаяқ ауруын туғызады. Мұндайда сирақтағы қабыршақтар қопсып, аяқта ақшыл томпақтар түзіледі де, ұлпа тіршілігін жояды. Сөйтіп, тауық саусағын қимылдата алмай, ақыры өледі. Бұл ауруды ақшыл томпақтарға қарамай немесе креолин жағып емдеуге болады. Дереккөздер
Орда баспаханасының үйі

Орда баспаханасының үйі — Батыс Қазақстан облысындағы 19 ғ-да салынған ғимарат. Бұл үйге 1918 жылы тұнғыш қазақ кеңес баспаханасы орналасқан. Онда газет-журнал, кітапшалар, үкіметтің қаулы-қарарлары қазақ, орыс тілдерінде басылды. Аударма бөлімін С.Меңдешев басқарды. «Известия» («Хабар»), «Қазақ дұрыстығы» («Киргизская правда»), «Дұрыстық жолы», «Дала дабылы», «Қазақ жарлысы», «Лениншіл жас» («Ленинская молодежь»), «Сәуле» газеттері, сондай-ақ «Мұғалім» журналы (бас редакторы Ғ.Қараш) шығып тұрды. Қазір мұнда тұрғын үй және дәріхана орналасқан. Үйдің жоспарлық құрылымы: тік төртбұрышты, жалғыз қабаттан тұрады. Кіре берістегі ұзынша дәліздің босағасы жоғары жағы өрнектелген ағаш арқалықтармен қосылған екі шығыңқы бағанмен сәулеттенген. Қабырғалары бөренелерден тұрғызылған: сырты - біртегіс тақтайшалармен қапталып, іші - сыланып әктелген. Ішкі, сыртқы бұрыштары жартылай шығыңқы бағаналармен толықтырылған. Олардың үй төбесімен шектесетін жері ағаш оймышпен нақышталған. Жақтаулары аздап өрнектелген терезелердің пішіні қарапайым. Үйдің төбесі қос қапталды қоңылтыр шатырмен жабылған. Бұл үй алғашқы кезде дәріхана және тұрғын үй есебінде пайдаланылған. 1918 жылы жазда мұнда тұңғыш Қазақ ұлт баспаханасы ашылды. Кейін қайтадан дәріхана және екі бөлмелі тұрғын жай орналасқан. 1980 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. Дереккөздер
Физикалық-географиялық аудандастыру

Физикалық-географиялық аудандастыру - ландшафтарды жүйелеудегі әдістердің бірі, ландшафтардан неғұрлым жоғары дәрежедегі ірілендірілген аумақтық жүйелерге өтуге саяды (ландшафтық аймақ, физикалық- географиялық елдер, секторлар, белдеулер және т.б.). Қазақстан аумағы табиғи тұрғыдан өте алуан түрлі, сондықтан еліміздің аумағын зерттеуде аумақтың жер бедері мен тектоникалық құрылысы негізге алынады. Физикалық-географиялық аудандастыруды зоналық және азоналық өзара әрекеттесудің ландшафтылық-генетикалық қағидаларын негізге ала отырып жүзеге асырады. Біршама толық зерттеу үшін Қазақстан аумағы 9 ірі физикалық-географиялық кешенге бөлінген. Олар: #Шығыс Еуропа жазығы #Тұран жазығы #Батыс Сібір жазығы #Сарыарқа #Мұғалжар #Алтай #Сауыр-Тарбағатай #Жетісу Алатауы #Тянь-Шань Дереккөздер
Сәрсенов Максим Темірболатұлы

Сәрсенов Максим Темірболатұлы — журналист, қоғам қайраткері. Өмірбаяны * 1954 жылы Шымкент қаласындағы орта мектепті бітірген. * 1959 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. * 1954-1974 жылы аралығында аудандық «Знамя труда» газетінде, ҚазТАГ-та, республткалық «Ленинская смена» газетінде қызмет істеген. Кейін қалалық «Вечерняя Алма-Ата» газеті редакторының орын басары (1978-1981), бас редакторы (1988-1989), республикалық «Народное хозяйство» журналының бас редакторы (1989-1991, 1992-1997), Алматы қалалық партия комитетінің хатшысы (1989-1991) болды. Қазақстан Журналистер одағы Алматы қалалық ұйымын (1988) басқарды. Дереккөздер
Роза Құспанова

РозаҚұспанова (20.5. 1936, бұрынғы Фурманов ауданы, Қарасу ауылы) - қобызшы, еңбек ардагері (1985), ҚР халық ағарту ісінің озық қызметкері (1991). Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясының ұлт аспаптар бөлімін тәмамдаған (1960). «Қазақ концертте (1960-66), консерваторияның жанындағы фольклорлық кабинетте (1966-1975) жұмыс істеген. Алматыда С.Прокофьев атындағы 3-музыка мектебінде алғаш қобыз класын ашқан (1975), Лұқпановтар ансамблінің мүшесі (1966-80). «Ықыластың қобызы» (А.,1999), «қобызға арналған хрестоматия» (А., 1998), «Сағыныш» (жеке дауысқа арналған әндер) (А., 1999) атты кітаптардың авторы. Дереккөздер
Білек ақын

Білек ақын (туған – өлген жылдары белгісіз) – 19 ғ-дың басында қазіргі Жаңақала ауданы жеріндегі Жиделі құмында өмір сүрген өнер иесі. Байұлы тайпасының қызылқұрт руынан, оның ерші тармағынан шыққан, күйші Құрмангазымен аталас. Ақынды «Соқыр Білек» деп те атаған. Себебі 11 жасында шешек ауруы салдарынан суқараңғы болып қалған. Ақындық енері де осы жасында дарыған дейді. Білек ақынның шығармалары Жаңақала, әсіресе Қамыс-Самар өңіріне кең тараған. «Алдыңда мұңын шағып Білек отыр, Тәңірден екі көзін тілеп отыр. Шамшырақ - екі көзден айырылғасын, Білегің осы күні жүдеп отыр» деген сияқты қайғы-мұңға толы өлендері ұрпақтан-ұрпаққа тарап келеді. Білек ақынның өлеңдері, айтыстары, толғаулары, жоқтаулары Қазақстан ҒА Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы. Дереккөздер
Орда геоботаникалық қорықшасы

Орда геоботаникалық қорықшасы - 1989 ж. жергілікті қамқорлыққа алынған табиғи аймақ. Ол Жасқұс шағылынан Орда ауданындағы Нарын құмның сілемдерін қамтитын 16,4 мың км 2 аумақты алып жатыр. Мұнда әр алуан жусан, бидайық, ақ селеу, қияқ, сүттіген, ши, ебелек, т.б. шөп өседі. Сортаң жерлерде алабота, бұйырғын, қара жусан кездеседі. Саршұнақ, алақоржын, қосаяқ, жертесер тышқан, түлкі, күзен, т.б. жан-жануарлар, құстардан дала бүркіті, үкі, лашын, торғай түрлері бар. Жазықта киік үйірлері жиі ұшырасады. Осы өңірдегі құм көшкінін тоқтату мақсатында 1890 ж. құрылған Орда орман шаруашылығы алқаптарында қарағай шоқтары, ақ қайындар мен емен ағаштары өседі. 1989 жылы жергілікті қамқорлыққа алынған табиғи аймақ. Ол Жасқұс шатқалынан Орда ауданындағы Нарын құмның сілемдерін қамтитын 16,4 мың шаршы шақырым аумақты алып жатыр. Нарынның көп бөлігінде биіктігі 10 м, орталық бөлігінде 15-17 м-ге жететін бөлек-бөлек жоталар, кей жерлерінде жекелеген тізбектердің ені мен ашық жерлер2 шақырымнан 10 шақырымға дейінгі созылған. Бұл өңірдің өсімдіктер дүниесі ерекше, себебі бұл өңірдің өсімдіктері зерттеушілердің бірнеше ұрпақтарын, оның ішінде П.С.Палласты таң қалдырған. Қазір аймақта өсімдіктер дүниесінің 70 түрі кездеседі, олардың көпшілігі тек құмда ғана өсетін және осы жерге бейімделген. Жылжымайтын құмдарда әртүрлі дәнді, ақ жусанды құрама өсімдіктер, бидайық, ақ селеу, қияқ, сүттіген, ши, ебелек, Беккер сұлысына ұласады. Ал құмдарды тақыршықтарда өсімдіктер сирейді де, масақтар мен құмаршықтар, құмды жусандар, торқанаттар көзге түседі. Осы өңірдің табиғат жағдайы, шөл жердің жағдайына қарай мұндағы жануарлар дүниесі негізінен сүтқоректілердің мекендеуімен ерекшеленеді. Кең таралғандары саршұнақ, дала алақоржыны, қосаяқ, жер тесерлер мен құмтышқаны. Кеміргіштерден түлкі, дала күзені, т.б. жан-жануарлар, құстардан дала бүркіті, үкі, лашын, торғай түрлері бар. Жазықта киік үйірлері жиі ұшырасады. Мұратсай өзенінің қиылысында суда жүзетін құстар мен су төңірегінде мекендейтін құстар кездеседі. Дереккөздер
Аэро сүзгілер

Аэро сүзгілер - шлак, кокс, қатты текті шағылдар және т.б. материалдармен толтырылатын резервуар түріндегі биологиялық фильтр. Олардың ішіне ауа енгізіледі (аэрация процесі). Осыған байланысты ағыс суларының тотығуы тез жүреді. Дереккөздер
Орда қазақ театры

Орда қазақ театры, 1918 жылы «Жігер» атты жергілікті жастар ұйымының бастауымен құрылды. Қазақ труппасына сол кездегі Бөкей губерниясы ішкі істер халкомы, алғашқы қазақ драматургі И .Меңдіханов жетекшілік етті. Олар 1918-19 ж. Халық шығармашылық үйінің сахнасында Меңдіхановтың «Малдыбай», «Үйшік-үйшік», «Тамырлар», «Байғұстар» атты пьесаларын қойды. Сондай-ақ осы кезде Ордада орыс және татар көркемөнерпаздарының драма тобы да өнер көрсеткен. Дереккөздер
Бірқазан (көл)

Бірқазан — Жалтыр көлінің батысында, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының Қисыққамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 4,51 км 2 , ұзындығы 5,7 км, ені 1,4 км, жағалауының ұзындығы 13,9 км. Жағалауы жайпақ, қамыс, құрақ ескен. Негізінен жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Суы кермек татиды. Көктем айларында Көшім өзені суының есебінен аумағы үлкейеді. Жыл бойы көлде су болады. Қарашада қатып, сәуірдің ортасында мұзынан арылады. Жағалауы шабындық. Көлде балық бар, қамыс-құрағында құстар ұялайды. Дереккөздер
Түрше

Түрше (subspecies) - өсімдікдер мен жануарлардың таксономиялық категориясы. Бұл түрдің географиялық жағынан жекелеген популяциялардың жиынтығы. Олардың көпшілік осы түрге жататын басқа популяциялардың даралықтардан бір немесе бірнеше белгілер, (әдетте морфологиялық) бойынша ерекшеленеді. Дереккөздер
Жырақұдық

Жырақұдық — Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, Қособа ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Жымпиты ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км-дей жерде, Өлеңтінің сол саласы - Жырақұдық өзенінің жағалауында, жусан аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен сортаңдау ақшыл қоңыр топырақты құрғақ далада орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 926 адам (450 ер адам және 476 әйел адам) болса, 2009 жылы 678 адамды (351 ер адам және 327 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 422 адамды (220 ер адам және 202 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1961 жылы «Қособа» қой өсіру кеңшары ретінде қаланды. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Жырақұдықта және округтегі Қособа ауылында серіктестік және 64 шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Орта, орталау мектептер, мәдениет үйі, клуб, дәрігерлік амбулатория және фельдшерлік пункттер бар. Тұрғыңдары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Былғары зауыты

Былғары зауыты, Р.С. 3емлячка атындағы — облыстық былғары дайындау кәсіпорны. 1941 ж. Оралға Мәскеуден көшірілген. 1941 ж. зауытта 50 адам жұмыс істесе, қазір уақытта 614 адам жұмыс жасайды. Ірі қара, ұсақ мал және аң терісін өңдеп, хромдалған былғары тауарларын шығарады. Дереккөздер
Сәт бейіті

Сәт бейіті - 19 ғ.-дың соңы мен 20 ғ. басында салынған қорым. Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы Ақкөл ауылынан («Жетікөл» кеңшарының 1-фермасы) оңтүстікке қарай 12 км жерде. Молалардың көпшілігі сазбалшықтан соқпа тәсілмен салынған, олардың біреуінің қасындағы 1848 жылғы оймыш құлпытас сақталған. Әсіресе мұндағы палуан Сәт Қалдыбайұлының кесенесі ерекше назар аудартады. Бейіттің оң қапталы толықтай қираған. Сақталып қалған солтүстік қабырғасы мен оған ұласатын бөліктеріне қарап, тамның тік бұрыш шаршы пішінінде, маңдайы оңтүстікке қарата салынғанын байқауға болады. Ішкі бұрыштары 2 м-дей биіктік шамасында ағашпен қиюластыра өрілген. Бұл бейітке жерленген адам — байбақты руынан шыққан Даттың немересі, Сәт палуан туралы ел арасында аңыз көп. Батыс Қазақстан өңірінің қазақтары әлі күнге дейін ауыр нәрсені көтерерде «Иә, Сәт!» деп оның есімін ауызға алып, әруағына сыйынады. Дереккөздер
Құтқожа

Құтқожа (туған - өлген жылы белгісіз) – 20 ғасырда Қаратөбе ауданы жерінде өмір сүрген белгілі сынықшы. Көп жылдар ұжымшарда мал бағып, еңбек еткен. Уатылып қалған сүйектерді орын-орнына түсіріп, бітістіріп жіберетін қасиеті болған. Сынықшылық қасиеті оның балалары Ислам мен Зинекешке қонған. Дереккөздер
Мұхамедия Жұмағалиев

Мұхамедия Жұмағалиев - 1950 жылы 11 қарашада Көкшетау облысы, Чистополь ауданына (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Ғ.Мүсірепов ауданы) қарасты «Жаркөл» кеңшарының «Теңдік» ауылында туған. Көкшетау қаласындағы облыстық мектеп-интернатты 1968 жылы бітірген. Сол жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны 1974 жылы тамамдаған. Еңбек жолын бұрынғы Көкшетау облыстық «Көкшетау правдасы» газетінде кіші әдеби қызметкер болып бастаған. 1974 жылдың қазан айынан бастап, 1988 жылдың қазан айына дейін республикалық «Жазушы» баспасының көркем аударма, поэзия редакцияларында кіші редактор, редактор, аға редактор болып қызмет істеген. Бүдан кейін Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясында аға ғылыми редактор, ғылыми және әдеби бақылау редакциясының жетекші маманы, Қазақстан Республикасы Экология және биоресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы комитетінде бас маман-аудармашы, «Өнер», «Балауса» баспаларында редактор, аға редактор қызметтерін атқарды. 2006 жылдан бері «Жулдыз» журналы поэзия бөлімінің меңгерушісі. Шығармашылығы Тырнақалды өлеңі «Тың өлкесі» газетінде 1965 жылы жарық көрді. Одан кейін өлеңдері республикалық «Қазақ әдебиеті», «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газеттерінде, «Қазақстан әйелдері» журналында жариялана бастады. «Сырымды айтам» атты тұңғыш жыр жинағы «Жалын» баспасынан 1977 жылы басылып шықты. Одан бергі уақыт аралығында ойға тарта өлеңдер жинағы оқырмандар қолына тиді. Көркем аударма саласында да жемісті еңбек етіп келеді. Армян балалар жазушысы Хажак Гюльназарянның «Нағыз саяхатшылар» атты әңгімелер кітабын («Жалын», 1982), төрт суретті кітаптан тұратын орыс ертегілерін («Асыл кітап», 2009), орыс ақындары Леонид Кривощеков, Валерий Антонов, ұйғыр ақыны Абдулһай Рози, корей ақыны Мен Ден Үк өлеңдерін қазақ тілше аударды. Сондай-ақ орыс, эстон, қарақалпақ поэзиясы антологияларын тәржімалауға қатысты. Өзінің бірқатар өлеңдері жас ақындардың орыс тілінде жарық көрген ұжымдық жинағына (Разбег. «Жалын», 1986) енді. «Деген екен», «Майдан әзілдері», т.б. жинақтарды қүрастырған. Ашхабад қаласында өткен туысқан республикалар жас ақындарының Бүкілодақтық VIII фестиваліне қатысқан. *Сырымды айтам. Өлеңдер. А., «Жалын», 1977; *Гүлдәурен. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1981; *Қанатым. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; *Сағыныш саздары. Өлеңдер. А., «Өнер», 1995; *Сәлем айт Көкшетаудың білігіне. Өлеңдер. А., «Әл-Фараби», 1999; *Бақыты үшін басқаның. Өлеңдер. А., «Балауса», 2000; *Жанымның жапырағы. Өлеңдер. А., «Жас Ұлан и К», 2004; *Жүректен жаңғырықтар. Өлеңдер. А., «РИИЦ Азия», 2006; *Бір сабақ гүл. Өмірнама, өлеңдер. А., «Асем-Систем», 2008. Дереккөздер
Орда қыздар училищесі

Орда қыздар училищесі — 1883 ж. жергілікті қыз балаларға арнаулы-орта білім беру мақсатында Орда қаласында ашылған оқу орны. Арнайы бөлінген 2150 сом қаржыға мектеп үйі сатып алынған, сондай-ақ оқу орнының қажетіне жарату үшін жыл сайын қазынадан 2555 сом ақша жұмсалған. Мектеп жанынан 20 орындық жатақхана-интернат ашылған. Мектепке алғашқы жылы 22 шәкірт қабылданған, оның 7-і қазақ, 15-і орыс қыздары. 1890 ж. 12 шілдеде мектеп үйі өртеніп кеткен. 1891 ж. 2854 сом 48 тиынға жаңа мектеп үйі салынады. 1894-95 оқу жылында мұнда 14 қазақ қызы оқыған. 1911 ж. 1 қыркүйекте Ордада екінші бастауыш қыздар мектебі ашылды. Оның жанында 10 орындық интернат болды. Алғашқы жылы оған 3 қазақ, 1 татар, 16 орыс қызы оқуға келді. Осы оқу орнында қоғам қайраткері А.Оразбаева мен инженер-металлург Мәдина Бегалиева және т.б. жұртшылыққа танымал тұлғалар білім алған. Дереккөздер
Артемия

Артемия – желбезекаяқтылар отрядының шаянтәрізділері. Ұзындығы 0,8-1 см. Антенуласы жіп тәрізді еркектерінің антенасы ұстау мүшесіне айналған. Онымен еркектері шағылысу кезінде ұрғашыларын ұстайды. Жұмыртқа қабы біреу. Судың тұздылығына қарай құрсағының ұшындағы ашаның өсінділерінің (типтерінің) ұзындығы өзгеріп тұрады. Тұщы суда ұзарады. Шөлді, шөлейт аймақтарда, теңіз жайылма суларында– су тұздылығының 40-тан 230% аралығында тіршілік етеді. Арнайы заводтарда өсіріп балыққа азық ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Тынығу ресурстары

Тынығу ресурстары (Рекреационные ресурсы) — адамдардың демалуы үшін, яғни халықтың деңсаулығы мен еңбекке қабілеттілігін қалпына келтіруде және сақтауда пайдаланылатын табиғи ресурстар мен мәдени мұралардың болігі. Тынығу ресурстарына қорғаудағы табиғи аумақтар (қорықтар мен ұлттық саябақтар, табиғи саябақтар, қаумалдар, табиғи ескерткіштер, дендрологиялық саябақтар мен ботаникалық бақтар), емдеу-сауықтыру орындары мен курорттар, мұражай- қорықтар, саябақтар, жасыл белдемдер, экопарктер, көптеген су қоймалар, бір топ ормандары және тағы басқа аумақтар кіреді. Дереккөздер ru:Рекреационные ресурсы
Отарәлі Бүркітов

Бүркітов Отарәлі (13.10.1954 жылы туған, Қаратөбе ауданы) - тілші- ғалым, филология ғылыми кандидаты (1995), доцент (1997). Орал педагогика институтын (1979), ҚазМУ-дің аспирантурасын (1985) бігірген. Орал педагогика институттында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1989-93), факультет деканы (1993-95), Батыс Қазақстан Гуманитарлық Университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры (1996- 99) қызметтерін атқарған. 1999- 2001 ж. әл-Фараби атындағы, ҚазМУ-дің аға ғылыми қызметкері. Қазір Батыс Қазақстан гуманит. академиясының оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры. Ғылыми жұмыстары қазақ тілінің тарихы, теориясы, стилистикасы, қазіргі қазақ көркем шығармаларының тілі, түркітану мәселелерін зерттеуге арналған. Бүркітов — алғашқы қазақ тіл білімі өкілдерінің бірі, көрнекті ғалым Қ.Жұбанов ілімін республикалық деңгейде насихаттаушы, 80-ге жуық ғылыми еңбек авторы. Дереккөздер
Орда мәдениет бағы

Орда мәдениет бағы - Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы аудандық мәдениет үйі жанындағы мәдени демалыс орны. 1982 ж. қараша айында ашылды. Демалыс бағында түрлі мәдени шаралар өткізіледі. Бақ тек жазғы маусымдық кезеңде (мамыр-қыркүйек айларында) ғана жұмыс істейді. Сонымен қатар түрлі ойын автоматтары, «Березка», «Ветерок», «Колокольчию» атты аттракциондары бар. Дереккөздер
Курорттық ауру

Курорттық ауру (Курортная болезнь; , kur — емделу, ort — орын) — # курорттан келгеннен кейін адамның дем алған орнына қарағанда дағдылы, қолайсыз тіршілік жағдайына бейімделе алмау салдарынан туындайтын ауру; # дем алу орнында адамдардың көп жиналу салдарынан болатын ауру. Дереккөздер
Жастық тәріздес өсімдіктер

Жастық тәріздес өсімдіктер — көпжылдық шөптесін, сирек жартылай сүректенген өсімдіктер. Әдетте мәңгі жасыл, айқын көрінетін басты діңі болмайды, тығыз және өте көп бұтақтанатын өркендері болады. Өркендердің ұзындыққа өсу өте шектелген, бұл ортақ кесілген сияқты беттің, жастықтық түзілуіне әсеркеледі. Жастық тәрізді өсімдіктер өте қолайсыз климаттық және топырақ жағдайлары бар белдемдерде, ашық мекен ету орындарда, тундрада, биік тауларда, суық шөлдерде, мұхиттық жағалауларда таралған. Диаметрі бірнеше метр, биіктігі бірнеше сантиметрлерден 1 метрге дейін болады. Раункиер бойынша тіршілік формасы — хамефиттер. Дереккөздер
Бұлдырты мектебі

Бұлдырты мектебі - Сырым ауданындағы байырғы білім ошақтарының бірі. Ол 1923 —24 ж. «Коммуна мектебі» аталған. Мектепті ашуға Бұлдырты болысының төрағасы Г. Ахметов көп еңбек сіңірген. Бұл мектеп 1935-36 ж. Бұлдырты орталау мектебі, ал 1937-38 оқуж. орта мектеп болып қайта құрылды. Осы кезге дейін бітіргендер арасында есімдері елге танымал ғалымдар (К.Ахметов, О.Хабиев, Ч.Мусин, т.б.), мұғалімдер, дәрігерлер, агроновдар, инженерлер көп шыққан. Дереккөздер
Физикалық-географиялық белдеулер

Физикалық-географиялық белдеулер, табиғи белдеулер, географиялық белдеулер — физикалық-географиялық аудандастырудың жоғары таксономиялық бірліктері, жылу теңдестігі бойынша азды-көпті ұқсас бірнеше географиялық ауданнан құралады. В.В.Докучаевтің "жаратылыстық" тарихи аймақтар ұғымына белгілі бір шамада сәйкеседі. Әрбір белдеуге жылулық теңдестіктің көрсеткіштері, ауа массалары айналымының ортақ ерекшеліктері, заттектер айналымының жылдамдығы мен мөлшерлері, топырақ пен өсімдік жамылғысының құрамы, жануарлар дүниесі тән. Арктикалық, субарктикалық, екі (Солтүстік және Оңтүстік жартышарларда) қоңыржай, екі субтропиктік, екі тропиктік, субантарктикалық және антарктикалық белдеулер болып сараланады. Дереккөздер
Святынин Алексей Михайлович

Алексей Михайлович Святынин — жазушы, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Кәсіптік техникалық училищені бітіргеннен кейін К.Е.Ворошилов атындағы машина жасау зауытында («Зенит» зауыты) қызмет істеген. Алғашқы шығармалары «Простор» журналы бетінде жарық көрді. «За днем грядущим» жинағында «Ошибка», «Люди, человек» (1978) әңгімелері, «Лично ответственен» романы жарияланды. «Завод» (1979), «Пробный камень» (1984) кітаптары жарық көрді. Дереккөздер
Сәтіғали Құтқожин

Сәтіғали Құтқожин (1888 жыл, Ақжайық ауданы, 4-ауылы — 14.9.1937 жыл, Ақтөбе қаласы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны, қазақтың белгілі ғалым қызы Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздықтың әкесі. Өмірбаяны * Жергілікті орыс-казак училищесін бітірген. * 1920 жылдан бастап Ақтөбе облысы Ойыл, Темір, Байғанин, Арал (Қызылорда) ауданы почта-телеграф бөлімдерінде басқарма бастығы болып қызмет атқарған. * 1937 жылы 10 қыркүйекте Ақтөбе облысы Темір ауданы байланыс бөлімі бастығы боп тұрған кезінде жалған айыппен тұтқындалып, 14 қыркүйекте Ақтөбеде атылған. * Ақтөбеде облыстық соты Президиумының 1956 жылғы қаулысымен ақталды. Дереккөздер
Трансплантат

Трансплантат (Тrаnsрlаntаtum - алмастырып салу) - Ұлпа немесе мүше бөлшегін ауыстыру мақсатында жасалатын операцияда қолданатын материалдар. Трансплантат - түсіп қалуы /үйлесімсіздік/ иммунды қабынумен байланысты. Трансплантат донорлық /тірі/ және өлі организм болуы мүмкін. Өзі тектес - аутотрансплантат, өзге тектес - гетеротрансплантат. Дереккөздер ru:Трансплантат
Моносиллабизм

Моносиллабизм (- бір + - буын)- кейбір тілдерде бір буынды сөздердің басым болуы. Әдетте көп тонды екпінмен және сөйлемдегі сөздердің тұрақты орын тәртібімен үйлеседі. Моносиллабизм көптеген қытай-тибет тілдеріне тән. Дереккөздер