Опера елесі (роман)

Опера елесі (, [lə fɑ̃tom də lɔpeʁa] деп оқылады) — франсуз жазушысы Гастон Леру жазған роман. Алғаш рет бұл шығарма 1909 жылғы 23 қыркүйек пен 1910 жылғы 8 қаңтар аралығында Le Gaulois газетінде сериялы түрде жарияланған. Ал 1910 жылдың наурыз айының соңында Пьер Лафитт баспасынан жеке кітап болып жарық көрді. Роман XIX ғасырдағы Париж операсында болған тарихи оқиғалардан және 1841 жылы Карл Мария фон Вебердің «Аталмыш ату» (Der Freischütz) операсының қойылымында бұрынғы балет бишісінің қаңқасын қолданған деген апокрифтік аңыздан шабыт алған. Бұл туынды көптеген сахналық және кинематографиялық бейімдеулерге арқау болған. Солардың ішіндегі ең танымалдары — 1925 жылғы Лон Чейни ойнаған фильм және Эндрю Ллойд Уэббердің 1986 жылғы мюзиклі. Тарихы Леру бастапқыда заңгер болуды мақсат еткен, алайда мұраға қалған байлығын құмар ойындарға жұмсап қойып, L'Écho de Paris газетіне тілші болып орналасады. Бұл басылымда ол драмалық қойылымдарды шолып, сот залынан репортаждар жазған. Жұмысының арқасында көп сапар шеккенімен, кейін Парижге оралып, жазушылыққа бет бұрады. Эдгар Аллан По мен Артур Конан Дойлдың шығармашылығына тәнті болған ол, 1907 жылы «Сары бөлменің құпиясы» атты детективтік романды жазды. Одан төрт жыл өткен соң, 1911 жылы «Опера елесі» романын жарыққа шығарды. Роман алғашында газеттерде сериялы түрде жарияланып, кейін жеке кітап болып басылды. «Опера елесі» романының оқиғасы шынайы орын — Париждегі Опера ғимараты — Пале Гарнье сахнасында өтеді. Леру бұл опера ғимараты аяқталып біткен уақыттағы халық арасында тараған қауесеттерді естіген еді. Бұл қауесеттер романмен тығыз байланысты: «Хелле» операсының бірінші актісі аяқталған сәтте, ғимарат шатырының ішінде болған өрт салдарынан люстраны ұстап тұрған қарсы салмақтың сымы еріп кетіп, ауыр шам құлап, бірнеше адамды жаралап, бір адамды өлтірген. Осы оқиғаны және опера ішіндегі елес туралы қауесеттерді ұштастыра отырып, Леру «Опера елесін» жазып, 1910 жылы жариялады. Роман кейін ағылшын тіліне The Phantom of the Opera деген атпен аударылды. Романда сипатталған «жер асты көлі» шын мәнінде — үлкен су қоймасы, ол опера ғимаратының астында бүгінге дейін бар. Қазіргі кезде бұл жерді өрт сөндірушілер қараңғыда жүзу жаттығуын жасау үшін пайдаланады. Романның газетте жарияланған нұсқасында «Сиқырлы конверт» (фр. L'enveloppe magique) атты толық бір тарау бар, бірақ ол кейінгі кітап нұсқасына енбеген. Алайда, оның мазмұны романдағы басқа тарауларға енгізілген. Бұл тарау ағылшын тілінде алғаш рет тек 2014 жылы қайта басылып шықты. Қысқаша мазмұны 1880-жылдары Парижде, Пале Гарнье опера театрын «Опера елесі» немесе жай ғана «Елес» деген атпен танылған жұмбақ бейне кезіп жүреді деп есептеледі. Бұл қауесет сахна қызметкері Жозеф Бюке дарға асылып табылғаннан кейін күшейе түседі — мойнындағы тұзақ із-түзсіз жоғалып кеткен. Опера театрының директорлары қызметінен кеткеніне орай ұйымдастырылған салтанатты қойылымда, операның басты сопраносы Карлотта сырқаттанып қалған соң, оның орнына шведтік жас әрі беймәлім әнші Кристин Даэ ән салуға шақырылады. Кристиннің өнері үлкен жетістікке жетеді. Залда отырғандардың ішінде Рауль де Шаньи виконты да болады, ол Кристинді бала күнгі танысы ретінде танып, оған деген сезімдерін еске алады. Ол сахна сыртына барып, Кристинмен кездеспек болады, бірақ сол сәтте Кристиннің грим бөлмесінен ер адамның даусын естиді. Кристин кеткен соң бөлмеге кіріп көрсе, ішінде ешкім болмай шығады. Перро-Гирекке барған кезінде Кристин Раульмен кездесіп, Рауль одан бөлмесінен шыққан дауыс туралы сұрайды. Кристин бұл "Музыка Періштесі" екенін, ол әкесінен өзіне және Раульге айтып жүретінін түсіндіреді. Рауль бұны біреудің қалжыңы болуы мүмкін деп айтқанда, Кристин ашуланып кетіп қалады. Бір түнде ол әкесінің қабіріне барып, сол жерде белгісіз біреу скрипкада ойнап тұрғанын көреді. Рауль әлгі адамды тоқтатпақ болғанда, соққыға жығылып, есінен танып қалады. Париж операсында жаңа басшылар Елес атынан хат алады: онда Кристин "Фауст" операсында басты рөл — Маргарита бейнесін сомдауы керек және 5-бұрышты ложа бос қалуы тиіс, әйтпесе театрдың басына қарғыс төнеді деп ескертіледі. Басшылық бұл хатты әзіл ретінде қабылдап, елемей қояды. Алайда көп ұзамай Карлотта бақылдап сөйлей алмай қалады, ал люстра көрермендер залына құлап, бір адамды өлтіреді. Сол кезде Кристин грим бөлмесінен Елес ұрлап әкетіп, оған өз түрін — Эрик деген есімі бар, беті қаңқа тәрізді адам екенін көрсетеді. Эрик Кристинді бірнеше күн бойы өзінің жерасты панасында ұстамақ болады. Бірақ Кристин оның бетін жырып ашып жібергенде, Эрик одан айрылып қаламын ба деп оны мәңгіге қамап ұстауға бел буады. Алайда Кристин екі аптадан кейін өзін босатуды сұрағанда, Эрик оған өзінің жүзігін тағып, адал болуға уәде берсе, оны жіберуге келіседі. Опера шатырының үстінде Кристин Раульге ұрлануы туралы айтып береді. Сөйтіп, Раульге өзін Эрик ешқашан таба алмайтын жерге алып кетуге уәде бергізеді, тіпті Кристин көнбесе де. Бірақ олар білмеген нәрсе — Эрик сол сәтте оларды тыңдап тұрған еді. Келесі түнде, қызғаныш пен ашуға булыққан Эрик «Фауст» қойылымы кезінде Кристинді қайтадан ұрлап, оны өзін әйел ретінде алуға мәжбүрлемек болады. Рауль мен опера театрының жұмбақ «Парсы» атты тұрақты келушісі Эриктің жерасты панасына жол табады, бірақ айна бөлмесіне қамалып қалады. Эрик Кристин келісім бермесе, театры жарылғышпен қопарып, бәрін өлтіремін деп қорқытады. Қысымға шыдамай, Кристин Эрикке тұрмысқа шығуға келісім береді. Эрик бастапқыда Рауль мен Парсыны суға батырып өлтірмек болады, бірақ Кристин өзін өлтірмеймін деп уәде еткен соң, оларды босатады. Эрик пен Кристин оңаша қалған соң, ол бетпердесін шешіп, Кристиннің маңдайынан сүйеді. Кристин де оған алғаш рет жауап ретінде сүйіс сыйлайды. Эрик өзінің ешқашан ешкімді сүймегенін, тіпті анасын да сүйе алмағанын, өйткені ол одан қашып кететінін айтып, көзіне жас алады. Кристин оның қолын ұстап, "Сорлы, бақытсыз Эрик" дегенде, Эрик "өлімге дайын иттей күйге түседі". Ол Кристинге өзіне тұрмысқа шыққан соң, өз өлім күнінде келіп жүзігін қайтаратынына уәде бергізеді. Парсыдан өзі өлген соң, бұл жаңалықты газетке хабарлауын сұрайды. Кейін Кристин Эриктің үңгіріне келіп, оның өтініші бойынша жүзігін қайтарып, Эрикті ешкім таппайтын жерге көміп кетеді. Бірнеше күннен кейін жергілікті газетке "Эрик қайтыс болды" деген хабар шығады. Осыдан соң Кристин мен Рауль бірге қашып кетіп, қайтып келмейді. Эпилог Эпилогта Эриктің туғаннан-ақ бет-пішіні бұзылғаны, құрылыс компаниясының иесінің ұлы екені айтылған. Ол өзінің туған жері Нормандиядан қашып кетіп, жәрмеңкелер мен көшпелі цирктерде жұмыс істейді, сөйтіп Еуропа мен Азияда цирк өнерін меңгереді. Кейін ол Персия мен Түркияда иллюзиялық сарайлар салумен айналысады. Францияға қайта оралған соң, өз құрылыс компаниясын ашады. Пале Гарнье опера театрының іргетасын салу жұмыстарына қосалқы мердігер ретінде шақырылғанда, Эрик астыртын түрде өзіне құпия мекен салып алады. Ол жерде жасырын өткелдер мен алдамшы құрылғылар орналастырған — осының бәрі оған опера басшыларын аңдуға мүмкіндік берген. Кейіпкерлер *Эрик — The Phantom of the Opera, түрі бұзылған, психологиялық ауытқуы бар сахна иллюзионисі, опера өнерінің жанкүйері және вентрилоквист (қуыршақ арқылы сөйлеуші). Сонымен қатар ол "Музыка Періштесі" және "Опера Елесі" деп те аталады. Кристин Даэге дауыс жаттықтырушысы болады және уақыт өте келе оған ессіз ғашық болады. *Кристин Даэ — Париж опера театрында ән салатын швед текті жас сопрано, Phantom оған ғашық. *Виконт Рауль де Шаньи — Кристиннің бала күнгі досы, екеуі қайтадан жастық шақтағы махаббатты жаңғыртады. *«Парсы» — Эриктің өткен өмірімен байланысты жұмбақ тұлға. *Граф Филипп де Шаньи — Раульдің ағасы. *Арман Моншармен мен Фирмен Ришар — опера театрының жаңа басшылары. *Мадам Жири — операдағы ложа қараушысы, Мэг Жиридің анасы. *Мэг Жири — "Кішкентай Мэг" деп жиі аталады, балетші қыз, мадам Жиридің қызы. *Мсье Дебиенн мен Полиньи — опера театрының бұрынғы басшылары. *Карлотта — ерке прима-донна, Париж опера театрының басты сопраносы. *Мадам Валериус — Кристин Даэнің қарт қамқоршысы. Тақырыптар Музыка Леру романында опера сахнасын пайдаланып, музыканы алдын ала ескерту құралы ретінде қолданады. Рибьердің айтуынша, Леру өзі бұрын театр сыншысы болған әрі оның інісі музыкант болған, сондықтан ол музыканы жақсы түсінген және оны баяндау құрылғысы ретінде қолдана білген. Мысал ретінде, автор «Danse macabre» («өлім биі») шығармасын галалық кеште енгізеді — бұл кейінірек бейіт сахнасында Фантом Кристинге скрипкада ойнап, Раульға шабуыл жасайтын сәтке меңзейді. Друмрайттың айтуынша, музыка роман бойында кеңінен көрініс табады және ол Кристин мен Эрик арасындағы байланыстың негізі болып табылады. Кристин Эрикті әкесі уәде еткен «Музыка періштесі» ретінде көреді. Ал Фантом Кристинді өзінің музыкалық шәкірті деп есептеп, оған бар білімін музыка арқылы үйретеді. Мистика Роман құрылымы жағынан детективтік шығарма ретінде жазылған: оқиға шеңберін тергеу арқылы ақпарат жинайтын детектив баяндайды. Тергеліп жатқан құпия — опера үйінде көрінбей жүретін және қол жетпес жерлерде аяқ астынан пайда болатын «Фантомның» кім екені және оның ниеті. Дегенмен, бұл детективтік шеңбер – шын мәнінде готикалық романға тән сипаттарды бүркемелеу тәсілі ретінде көрінеді. Готикалық қорқыныш Фицпатрик өз мақаласында Фантомды басқа готикалық романдардағы құбыжықтармен салыстырады, мысалы, Франкенштейннің құбыжығы, доктор Джекилл, Дориан Грей және граф Дракула. Фантомда адамдарды ұрлап, өлтіретін азаптау бөлмесі бар, ал бейіттегі шіркеу қабырғалары адам сүйектерімен қапталған. Друмрайттың айтуынша, «Опера елесі» романы готикалық роман болу үшін қажет барлық белгілерді иемденеді. «Әдебиет энциклопедиясында» готикалық романдарға тән деп көрсетілген: «Мұндай романдар қараңғы, дауылды, елестерге, жындылыққа, әділетсіздікке, ырымға және кекке толы болуы керек» деген сипаттамалар бұл шығармаға толық сай келеді. Фантом — жай ғана кемтар адам болғанымен, елес сияқты көрініп, ешкім таба алмайтын жасырын мекенімен құбыжық бейнесінде беріледі. Адамдар оның түрінен және жасаған зорлық-зомбылығынан қорқады. Махаббат Романда Фантом, Кристин және Рауль арасындағы махаббат үшбұрышы көрсетілген. Рауль — Кристиннің бала кезден таныс досы, ол оның жүрегіне жақын әрі шынайы сезімге ие. Рауль бай, сондықтан ол Кристинге қауіпсіз әрі христиандық неке ұсына алады. Ал Фантом – белгісіз, қараңғы, ұсқынсыз және қауіпті, сондықтан ол тыйым салынған махаббатты бейнелейді. Бірақ Кристин оған тартылады, себебі ол Фантомды «Музыка періштесі» ретінде көреді және оның жалғыз әрі қараңғы өміріне жанашырлықпен қарайды. Сын Гастон Леру «Опера елесін» жариялаған уақытқа дейін Францияда да, ағылшын тілді елдерде де қылмыстық детектив жанрындағы беделді автор ретінде танылып үлгерген еді. Ол бұл романға дейін алты роман жазған, олардың ішінен «Сары бөлменің құпиясы» мен «Қара көйлекті ханымның иісі» алғашқы жылы-ақ кең танымалдыққа ие болған. Бұрынғы сыншылар «Опера елесі» алдыңғы романдары сияқты табысқа жете алмағанын, әсіресе алғаш жарық көрген Францияда аса танылмағанын айтқан болса, кейінгі зерттеулер бұл пікірді жоққа шығарады. Романның алғашқы қабылдануы мен сатылымдарына жасалған жаңа талдаулар керісінше нәтиже көрсеткен. The New York Times-тың бір шолуында Фантомның адам екені белгілі болғаннан кейін романның үрей мен шиеленіс әсері жоғалатынына өкініш білдірілген. Дегенмен, романның алғашқы әйгілі болуына оның француз, америкалық және ағылшын газеттерінде сериялы түрде жариялануы зор ықпал етті. Осы нұсқа кейін Universal Pictures студиясы тарапынан оқылып, 1925 жылы фильмге бейімделуіне себеп болды. Алайда Леру өз романының бұл дәрежеге жетіп, кейін сын тұрғысынан қайта бағаланғанын көре алған жоқ — ол 1927 жылдың сәуір айында қайтыс болды. Қазіргі таңда роман Goodreads сайтында 263,089 дауыс ішінде 35% бес жұлдыз алып, 5 балдан 3.96 орташа рейтингке ие. Адаптация Гастон Лерудың романына негізделген көптеген әдеби және драмалық туындылар жарық көрді — сахналық мюзиклдерден бастап, фильмдер мен балаларға арналған кітаптарға дейін. Олардың ішінде ең танымалдары — 1925 жылғы фильм мен Эндрю Ллойд Уэббердің 1986 жылғы мюзиклі. Лерудың романы екі дыбыссыз (үнсіз) фильмге бейімделген. Алғашқысы — 1916 жылы түсірілген неміс фильмі Das Gespenst im Opernhaus, режиссері Эрнест Матрай. Бұл фильм қазір жоғалған шығарма болып саналады. Келесі бейімделу — 1925 жылы Universal Studios түсірген үнсіз фильм, басты рөлде — Лон Чейни. Түсірілім кезінде туындаған шиеленістерге байланысты режиссер ауысып, Эдвард Седжвик фильмді аяқтаған. Ол романды романтикалық әрі комедиялық бағытта түсірмек болды, бірақ мұндай нұсқа көрермендерге ұнамады.[3] Соңында фильм тағы да қайта өңделіп, Морис Пивар мен Лоис Уэбер Седжвиктің элементтерін алып тастап, бастапқы мазмұнға жақын нұсқасын ұсынды. Бұл нұсқа көрермендер арасында сәттілікке ие болды. Романның ең танымал бейімделуі — Эндрю Ллойд Уэббердің 1986 жылғы мюзиклі. Ол қолына түскен екінші қолдан роман нұсқасымен үлкен романтикалық шығармашылық туынды жасауды мақсат етіп, өз командасымен бірге романның түпнұсқасын құрметтеп, көрермендерге әсер ететін жаңа оқиға жасай білді. Алайда бұл мюзиклдің жасалу кезінде «роман негізінде жазылды ма, әлде шабыт алынды ма?» деген даулар туындады. Нью-Йорктегі фильм продюсерлерінің көмекшісі Билл О’Коннелл қойылымның афишаларында «based on» (негізделген) деген сөз қолданылуы керек деп есептеді, өйткені «inspired by» (шабыт алған) деп жазу Гастон Лерудың еңбегін азайту деп санады. Кэмерон Макинтош пен Really Useful Theatre Company заңгерлері бұл мәселеге: «Лерудың үлесін мойындамау ешқашан мақсат болмағанын» айтқанымен, «based on» тіркесін қолданбай, «inspired by» деп қалдырды. Бұл О’Коннеллдің көңілінен шықпады. Бұл мюзикл Ұлыбритания мен АҚШ-тың беделді театр жүлделерін жеңіп алды. 1986 жылы Лондонда, ал 1988 жылы Бродвейде алғаш қойылды. Мюзикл Бродвей тарихындағы ең ұзақ қойылған қойылым болды — 35 жыл бойы сахналанды (2023 жылы жабылды) және Лондонда әлі де қойылып жатыр (West End-де Les Misérables-ден кейін екінші орында). Қойылым көптеген елдерде аударылып, бейімделген, бірақ Францияда кәсіби түрде ешқашан қойылмаған. Дереккөздер