Ас-саду

Ас-саду — Араб түбегінде кең таралған бедуин тоқу дәстүрі. Тоқу үшін қызыл, қызғылт сары, қара және басқа түстермен боялған жүн және көлденең машина қолданылады. Ас-саду ені бірнеше сантиметрден метрге дейін немесе одан да көп. Кең кенептер ұзын жағында бірнеше матаны тігу арқылы алынады. Ас-саду бедуин шатырының сыртқы және ішкі қабырғаларын, оның шатырын, кілемдерді, жастықтарды, сондай-ақ ер-тоқымдарды, әбзелдерді, сөмкелерді және басқа заттарды жасау үшін пайдаланылды; ХХІ ғасырда ас-саду және оның мотивтері басқа заттарды жиі безендіреді. Ас-саду ою-өрнектерінде қоршаған табиғат нысандары мен көшпелі және отырықшы өмір заттары бейнеленген. Ас-саду тоқу дәстүрі бір жағынан бедуиндермен бірге шөлден қалаларға көшті, екінші жағынан Парсы шығанағы үкіметтері ұлттық бірегейлікті нығайту үшін қолданыла бастады. ЮНЕСКО БАӘ, Кувейт және Сауд Арабиясының ас-саду тоқу дәстүрлерін адамзаттың материалдық емес мұрасының шедеврлері деп таныды. Өндіріс Ас-саду көлденең тоқу машинасында жүннен тоқылған, оны "ас-саду", сонымен қатар "натту" немесе "маттари" деп те атайды. Негіз жасайтын станок. Еркектер қойларды, түйелерді және ешкілерді бағып, қырқады, содан кейін әйелдер жүнінен жіптер тоқып, бояйды және олардан өрнекті маталар тоқиды. Мақта жіптері де шектеулі қолданылады. Жиналған жүн "Аль-кирдаш" темір тарақтарымен таралады, содан кейін жіптер "аль-мегзал" қысқа ағаш шпиндельмен қолмен иіледі. Тоқу процесінде жіптер "Аль-карн" немесе "Аль-медра" деп аталатын қарақұйрықтың мүйізімен бөлініп, содан кейін" Аль-миншаза " тақтасымен бір-біріне мықтап бекітілген. Бедуиндер табиғи өсімдік бояғыштарын саудагерлер мен көрші тайпалардан сатып алған. Стандартты дәстүрлі палитра - қызыл, қызғылт сары, қара және ақ, әр тайпа өз түстерін артық көрді: Кувейтте қызыл және қызғылт сары жіптер ең көп болды, ал солтүстік тайпалар негізінен иірілген жіптерді қара қызыл мен көкке бояды. Жасыл және көк түстерді қолдану сәнге байланысты өзгерді. Көбінесе ас-саду көлемді кенеп, рагаум алу үшін қосымша жіптерді тоқу техникасымен біріктіріледі. Тоқу кезінде әйелдер әр түрлі ою-өрнектерді орындаудың мнемоникалық ережелері бар өлеңдерді дауыстап оқиды. Сондай-ақ, жұмыс кезінде тоқушылар сөйлеседі, жаңалықтар талқылайды, өлеңдер оқиды, әңгімелер айтады. Ас-саду кенептері өте қалың және ауыр, олар қолмен тігілген көптеген жолақтардан тұрады. Өнімдер Ас-саду бедуин шатырының сыртқы және ішкі қабырғаларына, жастықтарға, ер-тоқымдарға, жылқылар мен түйелерге арналған тіректерге, иық сөмкелеріне, жұмсақ кілемдерге және шөлді көшпенділер қолданатын басқа да тұрмыстық заттарға үлкен картиналар жасау үшін қолданылады. Дәстүрлі тоқудың маңызды өнімі — ұзындығы 3-12 метр және ені 190 см, бедуиндердің бүкіл өмірі өткен шатыр, "бейт аш-ша'р" ("жүннен жасалған үй"). Шатырлар шөлдің қатты желдеріне, жаздың жарқын күндеріне және қыстың қатты жаңбырларына төтеп беруі керек. Әдетте шатырлардың сыртқы қабырғалары нашар ылғалданған қатты қара ешкі жүнінен және ақ қой жүнінің жұқа жолақтарынан тоқылған. Ішкі қабырғалары қызыл түске боялған жұмсақ түйе жүнінің аз мөлшерімен безендірілген. Шатырдың ең әдемі бөлігі — "ката" (араб. قاطع) немесе "ибжад", ерлер мен әйелдердің жартысын бөлгіш. Ката тайпаның беделін білдірді. Ол бес матадан тұрады, олар бір-біріне тігіледі, төменгі жолақта жиі әшекейлер болмайды. Шатырдың ерлер (немесе жалпы) жартысы "Аль-маджлис" деп аталады, ол матаның ұзын жолақтарымен және өрнектелген кілемдермен безендірілген; әйелдер "аль-харам" деп аталады, онда әйелдер тоқумен айналысады. Оюлар Ас-саду абстрактілі мағынасы жоқ, бірақ объектілерді, жердегі жолдар мен оқиғаларды тікелей бейнелейтін түрлі-түсті әшекейлермен безендірілген. Мотивтердің арасында қайталанатын үшбұрыштар бар, олар әр түрлі формада Алланың ұлылығының белгісі ретінде әрекет етеді немесе құм төбелерін, құстардың қанаттарын немесе құрма кластерлерін бейнелейді. Ромбтардың торында жұлдыздар бейнеленген. Бір ромбқа салынған су, зигзагтар-құмдағы жыландардың іздері немесе керуендер. Дойбы түрінде орналасқан нүктелер - бір-бірінің артынан жіңішке тікбұрышты тістер-тұқымдар, қысқа көлденең жолақтар -қабырғалар, үшбұрыштардың көлденең үлгісі - жылқы тістері. Бөлгіштің басты ою-өрнегі-ката "шаджара" ("ағаш") деп аталады, бұл кенептің ортасында жүретін ені 4-10 см болатын ою-өрнектің ұзын жолағы. Шаджарда кейде шатырдың тұрғындары жататын тайпаның белгісі "васмды" көруге болады; қазіргі тоқушылар тауарлардағы логотиптерге ұқсас асыл тұқымды емес, өз белгілерін қосады. Кувейттің дәстүрлі мотивтерінің арасында антропоморфты фигуралар мен жануарлардың бейнелері де кездеседі, дегенмен 1970 жылдардан бастап олар исламда тірі тіршілік иелерінің суреттері қолайсыз деген пікірдің таралуына байланысты матаға қойылмады. Бедуиндер үшін әлеуметтік мәртебенің символы болып табылатын зергерлік бұйымдар, қайшылар, жоталар мен айналар кенептерден өз орнын тапты. Сауд Арабиясында табиғи әшекейлер біртіндеп қаланы бейнелейтін ою-өрнектермен алмастырылады. Жалпы, ас-саду заманауи туындылары монотонды және аз түрлі ою-өрнектерді қамтиды. Ас-саду машинасында жасалған маталар әлеуметтік функцияға ие және іс жүзінде байланыс үшін кеңістік жасайды. Олардың ақпарат қоймасы ретіндегі рөлі бедуин әйелдерінің урбанизацияға дейінгі жағдайы өте жоғары болды деп болжауға мүмкіндік береді. Бедуин шатырындағы өмір ерлерді әйелдерден толығымен оқшаулауға мүмкіндік бермейді, әйелдерді саяси мәселелерге қатысудан жою мүмкін емес. Тарихы Ас-саду отаны - Араб түбегі, бедуиндер оны Сирия, Иордания және Иракқа әкелді. Мұнай экспорты басталғаннан кейін Парсы шығанағы елдері өздерінің дәстүрлі өнеріне қызығушылық таныта бастады және оларға жаңа түсінік бере бастады: мысалы, Сауд Арабиясында ас-саду жаңа материалдардан және жаңа ою-өрнектермен жасала бастады, олар оны қолданбалы өнер емес, жоғары деп қабылдай бастады; Кувейтте, сонымен қатар, ас-бақтың суреттері сәндік деп санала бастады тоқудың жеке қасиеттерін білдіретін элементтер. БАӘ-де ас-саду да жоғары өнер ретінде қабылдана бастады. Бұл өнердің дәстүрі жойыла бастады, өйткені көптеген бедуиндер қалаларда қоныстана бастады, қыздар әдетте білім алуға күш салу арқылы тоқуды үйренбейді; тоқушылардың көпшілігі — егде жастағы әйелдер. Сауд Арабиясында ас-садудың құлдырауы XX ғасырдың басында көшпелі өмір салтынан алыстап кеткен әл-Сауд үйінің жерлерді біріктіруімен басталды және 1960 жылдары жалпыға бірдей білім берудің енгізілуімен күшейе түсті. Тарихи тұрғыдан бедуин қыздары 15-16 жасқа дейін тоқуды игерді. Ұқсас тенденциялар БАӘ-де қолөнершілер санын азайтты. Екінші жағынан, ас-саду парсы кілемдері мен кофеханалар сияқты коммерцияландыруға ұшырамады, өйткені бұл еуропалық тұрғын үйге нашар сәйкес келді. Қазіргі жағдай Араб түбегі елдері ас-садуды ұлттық бірегейліктің белгісі ретінде қолданады және осы тоқуды насихаттайтын фестивальдер мен ұйымдарды қаржыландырады. 2018 жылы Кувейттің Білім министрлігі ас-саду сабақтарын қыздарға арналған мектеп бағдарламасына енгізді. Бұл елде өнердің осы түрін насихаттаумен айналысатын ас-саду тоқу кооперативі де жұмыс істейді. Ас-саду қазіргі заманғы суретшілермен де танымал. Олар көбінесе ас-садуға жаңа түстер, ою-өрнектер мен материалдар қосады, сонымен қатар өз жұмыстарын нақты баяндайтын етеді. Ас-саду мотивтерін әртүрлі тұрмыстық тауарлардан, билбордтардан, кітап мұқабаларынан табуға болады. 1978 жылы Кувейтте ас-саду үйі ашылды, бұл тоқушы Альтаф Аль-Али ас-Сабаның бастамасымен болды. Катарда ас-саду Ұлттық музейде сақтаулы. Сауд Арабиясының Дженадрия фестивалі Эр-Риядта елдің мәдени мұрасының барлық түрлерін, соның ішінде ас-садуды насихаттайды. Сонымен қатар, Дженадрияға қатысатын тоқушылар күнделікті өмірде ас-саду өндірумен айналыспайды және мемлекеттің тапсырысы бойынша фестиваль үшін арнайы маталар жасайды. 2011 жылы БАӘ-нің ас-садуды шұғыл қорғауды қажет ететін ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мұрасының шедеврі ретінде танылды, ал 2020 жылы Кувейт пен Сауд Арабиясының ас-саду материалдық емес мұра шедеврлерінің тізіміне енгізілді. Дереккөздер Қолданылған әдебиет * * *