kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ортомиксовирустар

Ортомиксовирустар — кұрамында РНҚ бар вирустар- тұқымдастығы. Оған А және В және С грипінің туыстықтары енеді. Ортомиксовирустар әртүрлі серотиптерге, түраралық айқас серологиялық реакция бермейтін рибонуклеопротеид антигені бойынша жіктеледі. Вирион құрамында 7 құрылымдық белок, 8 сегменттен тұратын, өз бетімен ауру туғыза алмайтын РНҚ (м. с. 5 000 000) бар. Липопротеид қабығының беткі антигендері гемагглютинин мен нейраминидаза түрінде кездеседі. Шар пішінді, диаметрі 80—120 нм вириондар цитоплазма мембранасында бүршіктену әдісімен жетіледі. А. грипп вирустары адамнак басқа көптеген құстар мен сүтқоректі жануарларды зақымдайды. Дереккөздер
Папаин

Папаин — протеолиттік фермент папаин эндопептидазаларға жатады және иммуноглобулинді ыдырату үшін қолданылады. Қауын ағашының (Сагіса рарауа) сүт шырынынан алынады. Папаин молекуласы 212 аминқышқылы қалдықтарынан тұратын полипептидті тізбек, күрамында 4 дисульфид көпіршесі мен цистеиннің қалдығы бар, м. с. 23-500. Дереккөздер
Парамиксовирустар

Парамиксовирустар — құрамында РНҚ бар вирустар тұқымдастығы. Диаметрі 100— 300 нм. РНҚ-ы сыңар тізбекті„ сызықты, м. с. 7 000 000, өз бетімен ауру туғыза алмайды, нуклеокапсид құрамына кіреді. Вириондар цитоплазма мембранасында бүршіктеніп жетіледі. Сыртында екі антигені (Ғ-белок, НІМ) бар липопротеид қабатымен жабылған. Парамиксовирустар тұқымдастығына 3 туыстық: парамиксовирустар, морбиливнрустар, пневмовирустар кіреді. Дереккөздер
Қазақ ертегілері (мақала)

«Қазақ ертегілері», Мұхтар Әуезовтің Е. Ысмайыловпен бірге жазған мақаласы. Қазақ КСР ғылым академиясының Тіл мен әдебиет институты әзірлеген «Қазақ ертегілері» жинағының 1-томына жазылған алғы сөз. Кітап Қазақстан мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1957 ж. шыққан (7-36-беттер). Әуезов бұрынғы ойларын дамыта отырып, ертегілердің туу тарихына шолу жасаған, зерттелуі, жиналуы, түрлері, көркемдік қасиеттері жайында жан-жақты талдау жүргізген. Ертегілердің турлерін зерттеген белімде көптеген халықтардың туыстық, тілдік жақындықтары, шаруашылығында, тұрмысында ұқсастықтар болғандықтан ертектері де болған ұқсас дейді. Тіпті қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен халықтарының көптеген ертегілерінің ортақ екенін көрсеткен. Орыс ғалымдарының ертек жанрын зерттеу, жүйелеу жолдарын қарастыра келе қазақ ертегілерін баспаға дайындаумен байланысты оның өзін терт салаға беледі: :1) қиял-ғажайып ертегілер, :2) сыншыл ертегі, :3) кұлық-күлкі ертегі, :4) өтірік ертегілер. Алайда қазақ әдебиеті тарихының 1-томын жазумен байланысты ертегілеріміздің ерекшелігі кеңірек тексерілді, оны жіктеуді негізінен үшке беледі: :1) қиял-ғажайып ертегі, :2) хайуанаттар жайындағы ертегі, :3) сыншыл ертегілер. Сыншыл ертегілерді салт-ертегілер, күлдіргі ертегілер, аңыз ертегілер деп үш түрге бөлген. Қиял-ғажайып ертегілерін қазақтың өз тума ертегілері және «әлденеше елдерді аралап кеткен келген ертегілер» деп жіктейді. Хайуанаттар жайындағы ертегілердің бірінде хайуан мінез-құлықтарын дел хайуанның өзін суреттеу үшін айтпай, адамдағы мінез-құлыққа бейне, тұспал, мысал есебінде қолданған екінші бір түрі - хайуанды анық хайуан етіп суреттейді деп, екі түрге бөлген. Мақалада осы түрлердің барлығының өзіндік ерекшеліктері анықталып, тақырыптық, идеялық қырлары мұқият талданған. Шыншылертегілержайында да мәліметтер берген. Шыншыл ертегіге халық езінің дүниетануындағы, қоғам тіршілігіндегі, үй-тұрмысындағы бас тірліктері - барлық мұң-мүддесін, тартыс, талабын жайып түйген. Бұл салалы ертегілер құр ертегі ғана емес, ауызша айтылған шебер көркем шығарма боп, халық романы, халық әңгімесі, новелласы болып та кетеді дейді. Шыншыл ертегілерді жеке түр етіп алуға психологиялық-әлеуметтік талаптар тұрғысынан келген. Мақаланың соңында ертектің халық мұрасы ретіндегі құндылығы жайында таратып айтқан. Дереккөздер
Пептидтер

гормоны.]] Пептидтер ( — құнарлы) — амин қышқылдарының қалдықтарынан тұратын органикалық заттар. Амин қышқыл қалдықтарының санына қарай ди-, три-, тетра- пептидтерге, олигопептидтерге және полипептидтерге бөлінеді. Пептидтер молекулалары әдетте бір шетінде аминтобы, бір шетінде карбоксил тобы бар ұзын тізбек. Кейде олар тұйық түрде де кездеседі — циклопептидтер (кепшілік токсиндер„ гормондар, антибиотиктер). Пептидтер биологиялық қасиеттері бар заттардың көбісі жатады. Тірі торшада олар амин қышқылдарынан түзіледі немесе белоктардың ферментті ыдырауынан туады. Адам ағзасында кездесетін табиғи пептидтер әртүрлі маңызды қызметтерді атқарады. Мысалы, глутатион тотығу-тотықсыздану реакцияларында протонды беруші және қабылдап алушы, окситоцин - сүт бөлінуіне, жатыр бұлшықеті жиырылуына, вазопрессин - бүйректегі реабсорцияға тікелей қатысады. Пептидер зат алмасуын реттеуде де (гипоталамус ризилинг-гормондары және басқалары), асқорытуда да (гастрин,холецистокинин), АҚ тонусын реттеуші (брадикинин), ауырсынуды басушы (опиоид пептидтер), жүйке жүйесі қызметін реттеуде де маңызды биохимиялық рөлді орындайды. Дереккөздер
Пептидогликан

Пептидогликандар — бактериялардың қабырғаларының тірек полимерлері. Пептидогликандар қысқарақ көлденең пептид көпіршелері бар ұзын полисахарид тізбектерінен тұрады. Кейбір антибиотиктердің бактерияға әсері осы пептидогликандар биосинтезінің тоқтауына байланысты. Дереккөздер
Планиметр

Планиметр ( — тегіс жер, жазықтық және — өлшеймін) — дұрыс емес пішінді жазық фигуралардың ауданын өлшейтін математикалық өлшеу аспабы. Планиметрия екі иінтіректен тұрады. Біреуінің ұшында пішіннің қарамын айналдыра жүргізуге арналған сұққышы бар, ал екінші иінтірек бағыттауыш бойымен жүреді. Планиметрияның сызықтық түрі болады. Оның бағыттаушы — түзу сызық, планиметрияның полярлы түрінде бағыттауыш шеңбер және радиалды түрінде бағыттауыш міндетін нүкте атқарады. Планиметрдің сызықтық және полярлы түрі жазық пішіндердің ауданын анықтау үшін, сонымен қатар ∮ydx интегралын есептеу үшін қолданылады. Радиалды планиметр ∮rdψ интегралын (функция) полярлы координаттарда берілген жағдайда шешу үшін қолданылады. Дереккөздер
Пневмомотор

Пневмомотор - сығылған ауаның көмегімен машиналар мен механизмдерді қозғалысқа келтіретін механикалық жұмысқа өзгертетін машина. Қысылған ауаның қысымы 0,3-тен 0,6 МПа-га дейін. Пневмомотор әр түрлі құралдардың жетектерінде (привод) қолданылады. Дереккөздер
Пневмоцилиндр

Пневмоцилиндр :1) поршеньдегі қысылған ауа ағынын итермелі қозғалыс энергиясына өзгертетін құрылғы; :2) сығылған ауа (немесе газ) ағыны энергиясын ілгерілемелі қозғалыс энергиясына айналдыратын құрылғы. Дереккөздер
Аймақтық тіл білімі

Аймақтык тіл білімі, немесе ареалдық лингвистика ( алан, кеністік)— тіл құбылыстарының кеністік көлемінде және тіларалық (диалектаралық) қарым-қатынаста таралуын лингвистикалық география әдісімен, яғни географиялық карталарға түсіру арқылы зерттейтін тіл білімінін бір саласы. Аймақтык тіл білімі герминін алғаш рет қолданған М. Дж. Бартоли мен Дж. Видосси (1943, Италия). Аймақтық тіл білімінін — негізгі мақсаты тіл ерекшеліктерінің тараған аймақтық көлемін анықтау. Аймақтық тіл білімі тілде анықталған тілдік құбылыстар негізінде туады, диалектологиямен тікелей байланысты. Жергілікті тіл ерекшеліктерін тілдік аймақтар бойынша картаға түсіріп, жүйелі түрде зерттеп шығу қазақ диалектологиясында әлі жете анықталмаған өзекті мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Дегенмен, диалектология мен аймақтык тіл білімінін міндеттері мен зерттеу объектілері бірдей емес. Диалектологиянын қарастыратыны диалектілер, олардын қазіргі күйі, изоглосса сызықтардың таралу шегі болса, ал аймақтык тіл білімі тілдік кұбылыстардың географиялық таралу аймақтарын, олардын өзара байланысын, таралу жолдарын, тіл құбылыстарынын негізгі орталықтарын, сөйтіп тілдік одактардын аймағын (Батыс түркі қағанаты, ортаазиялык тілдер, қыпшақ тілдері т.б.) анықтау болып табылады. Аймақтык тіл білімі тек диалектілік емес, жеке ұлттық тілдер мен туыс тілдер тобындағы айырым және ортақ тіл құбылыстарын айқындауға мүмкіндік береді. Аймақтык тіл білімінін түркологиядағы алғашқы үлгісі Орта Азия түркі тілдері мен диалектілерінің фонетикасы мен морфологиясы негізінде жазылған Н.3.Гаджиеванын "Проблемы тюркской ареальной лингвистики" (М., 1975) енбегінде берілген. Дереккөздер
Аккомодация

Аккомодация ( бейімделу)— бір сөз ішінде немесе әртектес буыннан құралған сөздерде іргелес орналасқан дауысты және дауысссыз дыбыстардың, яғни үні мен салдыры әр түрлі фонемалардың, бір-біріне әсер етіп, өзіне ұқсатып айтылуы. Мысалы: #жай, шай, шаш сиякты жуан буынды сөздердін сөйлеу тілінде жәй, шәй, шәш болып жіңішке айтылуы, олардын құрамындағы ж, и, ш тіл алды фонемалары тіл арты жуан а фонемасына ықпал етіп, оны тіл алды жіңішке дыбысқа өзгертіп, өздеріне бейімдеп түр; #аянкес, апаеке, атаеке сияқты әр тектес буынды сөздерде де тіл арты а фонемасына іргелес орналаскан й, н, к, с, п дауыссыздары және одан алшақ тұрған жіңішке е фонемасы әсер етіп, оны өздеріне бейімдеп, ол сөздердін жіңішке әйенкес, әпке, атеке сиякты сынарларын жасап тұр. Керісінше, Ботагөз, қарагым, керек екен, қара қазан сияқты сөздерде дауысты дыбыстар дауыссыздарға ықпал етіп, өздеріне бейімдеп тұр. Дереккөздер
Қазақ жаңа емлесі туралы декрет

«Қазақ жаңа емлесі туралы декрет», Мұхтар Әуезовтің мақаласы, Кезінде өзекті мәселенің бірі болып тұрған жаңа емлеге көшу туралы шараларға үн қосқан бұл мақала «Жаңа мектеп» журналының 1929 жылғы 8-санында жарияланды. Бұдан соң «1929 жылы 2-4 июньде Қызылорда Білім кеңесі мен жаңа әліп Кіндік Комитеті шақырған емле конференциясының стенографиялық есебі» деген кітапта жарық көрді (1930). Сондағы құжатқа (№9-хаттама) 1929 ж. 25 шілдеде Әуезовтің өзі амалсыздан қол қойған. Осы декреттің мақсаты ғасырлар бойы қолданылып келген араб жазуын латын әрпіне ауыстыру және соған лайыкталған қазақ емлесін бекіту еді. Бұның өзі Ресейдегі империялық саясаттың көптен жоспарлап келген мақсатының жүзеге асуының алғашқы сатысы болатын. Әліппені өзгертудің себебін араб әліппесі қалың бұқараның хат тануына ауыр болды, техникаға уйлеспеді, араб әліппесі көпшіліктің қолы жетпейтін азшылықтың ғана әліппесі болды, сол үшін жаңа емлеге кешіп, жүйелі емле негізін құру керек, қазақтың төл сезі үшін де, шеттен кірген сөздер үшін де бірыңғай емле жасау керек дегеңдермен тусіндірді. Мақалада жазушы езі мұшесі болған Орталық Атқару Комитетінің 5 тармақтан тұратын қаулысын келтіреді. Көп жылғы айтыс осымен туйінделді. Әуезов те қызыл саясаттан тыс қала алмай, өз көзқарасын білдірді. Дереккөздер
Қатты карбюризаторда көміртектендіру

Қатты карбюризаторда көміртектендіру (Цементация в твердом карбюризаторе) — ағаш көмірі, тас көмір, кокс жәрдемімен жасалады. к. 910—930°с температура аралығында 7—9 мин-та өтеді. Қатты карбюризаторда көміртектендіру салынған бұйым қабатының қалыңдығына байланысты болады. Қатты карбюризаторда көміртектендіруден кейін тетіктер салынған қорап 400—500°С-қа дейін ауада суытылады. Дереккөздер
Қаттылықөлшегіш

Қаттылықөлшегіш (Твердомер) — қаттылықты өлшейтін құрал. Қаттылықөлшегіш сыналмақшы үлгінің беткі қабатына одан қаттырақ басқа бір затты күшпен батыру немесе динамикалық жолмен із қалдыруға негізделген. Олар: Бринель, Роквелл, Виккерс және Шор әдістері болып жіктеледі. Дереккөздер
Қазақ институты (мақала)

«Қазақ институты», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1921 ж. Қазақ тілі газетінің 17 наурыздағы санында шыққан. Жазушының 100 жылдық мерейтойына орай шыға бастаған 50 томдық толық шығармалар жинағының 2-томында жарияланды. Әуезов мақаланың соңына қолын қоймаған. Өйткені өзі газеттің жауапты шығарушысы болғандықтан қол қоймаған болу керек. Сонымен қатар жазушының «Есіл Қарқаралы» атты мақаласы қатар берілгендіктен, екеуіне тән етіп «М. Ә.» деп қол қойған. Шығармада Семейдегі орыс институтының жанынан қазақ институтының ашылып, оның дайындық бөлімі мен 1-курсында 70 шәкірттің білім ала бастағанын хабарлаған. Жаңа басталған іс болғандықтан, кемшілігі болатынын айта келіп, өте қат мұғалімдер тапшылығынан құтылу үшін орыс тілінде оқытуға да көну керек дейді. Бұл ойын нақты мысалдармен дәлелдеген. Соның бірі қазақ оқығандарының көңілі мұғалімдіктен гөрі, саясатқа жақындау дейді. Институттағы оқытушылар, оқыту әдістері, талаптары жайынан хабар берген. Оқылатын пәндері: қазақ тілі, қазақ тарихы (орысша оқытылған), қазақ әдебиеті екенін айтып, қазақ тарихын оқытуға бұл пәнмен бұрыннан айналысып жүрген, білімді оқытушылар алынды деген. Дереккөздер
Александрия мектебі

Александрия мектебі — б.з.д. 4 ғасырдың аяғында эллиндік Египеттін астанасы Александрия қаласында қалыптасқан тіл зерттеу мектебі. 640 жылда Александрияны арабтар жаулап алғанға дейін өмір сүрген. Александрия мектебінін аса ірі өкілдері: Зенодот, Ликофрон, Александр Этолийский, Аристофон Византийский, Аристарх Самофракийский, Дионисий Фракийский, Аполлоний Дискол т.б. Александрия филологтерінін шығармалары аз сақталған, көбінесе олар үзінді түрінде кейінгі зерттеушілердін (Варрон, Донат, Присциан т.б.) баяндауларында берілген. Александрия мектебі дәстүрлерінде филология мен грамматика негіздері қалыптасқан. Александрия мектебі грек-латын ғылымы мен Таяу Шығыстағы кене ілімнің түйісуінен туған. Александрия мектебінін грамматика жайындағы зерттеулері кейін Еуропа тіл білімінін негізіне жатты. Грамматиканы тіл білімінін баска салаларынан бөліп қарап, осы күнгі фонетика, морфология, синтаксистін сұлбасын аныктады. Александрия мектебінін грамматикалық ілімі негізінде сөз таптары туралы ілім жатыр. Онда сөз таптары 8 түрге бөліп карастырылды: #есім; #етістік; #есімше; #мүше; #есімдік; #предлог; #үстеу; #шылау (Дионисий Фракийский); сөз түрлендіру және сөзжасам категорияларына да көңіл аударылды. Александрия мектебі ілімінде тіл құрылымының дыбыстан бастап барлық қабаттарын зерттеуге мән берілді. Бүл мектептің идеялары мен әдістері көне Рим грамматиктеріне елеулі ықпал жасады. Кейінгі антикалық дәуірде, орта ғасырларда кенінен белгілі Донат пен Присциан грамматикалары Александрия мектебі дәстүрінде жазылган. Дереккөздер ]] ]] ]] Сілтемелер *Александрия кiтапханасы *Александрия шамшырағы
Қаяу

Қаяу (Раковина) — қорытпа қатайған кезде құйманың шөгуі нәтижесінде, әдетте, оның жоғарғы бөлігінде түзілетін ақау. Қаяудың беті тегіс, төбесі төмен қараған конус пішіндес болады. Шөгу қаяуының түзілуіне қорытпаның құймада қабат-қабат қатаюы себеп болады. Газды қаяу Газды қаяу (Раковина газовая) — 1) қорамалау қоспасының ылғалдығынан құйманың ішінде және сыртқы беттерінде әр түрлі өлшемді және пішінді қуыстардың пайда болуы. Газды қаяу механикалық өңдеу кезінде ғана анықталып, көптеген шығындар келтіретін ақау түрі; 2) болатты сауытқорамға құйғанда газдың жиналуынан пайда болатын ақау; 3) қоюы немесе қатайған құйма құрамындағы құраушылармен бірігуі мүмкін. Газды қаяу еріген газдардың сыртқа шығуы нәтижесінде азаяды. Массасы үлкен, тұлғасы қалың тетіктерде орын алған газды кеуектер пісірудің кейбір жолдарымен жойылады. Кебіртек астындағы елек тәрізді қаяу Кебіртек астындағы елек тәрізді қаяу (Раковина ситовидная подкорковая) — құйманың сыртқы қабатының астындағы ұсақ қаяулар. Мұндай қаяулар ылғал қалыпқа немесе сұйықшыны қоспасы жағылған қалыптарға құйғанда пайда болады. Дереккөздер
Экономикалық географиядағы аудандық бағыт

Экономикалық географиядағы аудандық бағыт - 1920 жылдардың ортасында КСРО-да пайда болған экономикалық географиядағы бағыт. Оның құрылуы сол кездегі елді экономикалық аудандау жөнінде жүргізілген жұмыстарға байланысты болды. Дереккөздер
Экономикалық даму деңгейі

Экономикалық даму деңгейі — елдер тобының (елдің, ауданның) экономикалық даму процесінде қол жеткен дәрежесін және оларды салыстырылатын аумақтар иерархиясының қатарынан алатын орнын анықтауға мүмкіндік беретін жалпылама экономикалық сипаттама. Экономикалық даму деңгейі бір жыл ішінде өндірілген ұлттық табыстың немесе түпкі қоғамдық өнімнің халықтың жан басына шаққандағы көлемі ретінде анықталады. Бұл көрсеткіштердің сырт сипаты Экономикалық даму деңгейін анықтау үшін өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының, ауыр және жеңіл өнеркәсіптердің арақатынастарын, техникалық прогрестің деңгейін анықтайтын казіргі кездегі өнеркәсіп салаларының (аспаптар жасау, радиоэлектроника, мұнай-химия және т.б.) үлесін; ғылыми-зерттеу мен тәжірибе - конструкторлық жұмыстардың даму деңгейін; бір тұрғынға шаққандағы электр энергиясын тұтыну, табиғи ресурстарды пайдалану деңгейін, қоғамдық өндірістің ұйымдастырылуы мен оның тиімділігі сияқты кешенді экономикалық сипаттамаларды талап етеді. Экономикалық даму деңгейін экономикалық әлеуеттен айыра білу керек, мысалы, ел экономикалық әлеуеті аз бола тұрып, жоғары деңгейде дамуы мүмкін және керісінше. Дереккөздер
Қазақ қашан жетіледі

«Қазақ қашан жетіледі», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1918 ж. «Абай» журналының 9-санында жарияланған. Соңына «Мухтар» деп кол қойылған. Әуезов шығармаларының 50 томдык толық жинағының 1-кітабында жарық көрді (1997, 113-117-беттер). Мақалада 20 ғасырдың 20-жылдарында қазақ елінде қалыптаскан саяси-әлеуметтік, ұлттық-рухани жағдай туралы мәселе козғалып, соған автор өзінің пікірін, жан толғанысын біддіреді. Қазақтың тез арада өркениетті мемлекеттер қатарына қосылуына қандай кедергілер бар екенін, оларды жоюдың жолдарын атап-атап көрсетеді. Олар, біріншіден, адамның өмір сүру тәсілін өзі отырған жердегі табиғи жағдай айқындайды. Оған жер, су, өсімдік, орман-тоғай, аң-құстың көп-аздығы, ауа райы тікелей әсер етеді. Адам мінезі де сол тіршілік көзіне байланысты қалыптасады. Екіншіден, өркениетке тез қадам басу үшін, сол ұлггың ішіндегі экономикалық, кәсіптік, мәдени байланыс үнемі қозғалыста, халықтың рухани топтасқан ортасы болуы шарт. Бұл ара¬да тұрақты табыс көзі шешуші міндет атқарады. Қазақта мұндай қарым-қатынас жоқ, малдың төлімен мемлекетті қамтамасыз ете алмайды. Үшіншіден, мемлекетпен шекаралас елдердің достық-дұшпандық ниеті, даму дәрежесі, алыс аймақтармен алыс-беріс жасау мумкіндігі де шешуші рөл атқарады. Ал қайақ елінің көршілері ешқашан достық ниет танытқан емес, үнемі әскери қоқан-лоқы көрсетіп, қырып-жоюмен келеді. Теңізге тікелей шығатын жол жоқ. Мұның үстіне ұлт экономикасын көтеретін фабрика-зауыт қазақтың қолында емес, өз бетінше өкім шығара алмайды, сауда дамымаған. Айырбас пен алыпсатарлық қана бар. Осы мәселелөрдің бәрін шешу үшін, улттык дербес мемлекеттік құрылымы мен саяси-азаматтық бостандығы қамтамасыз етілуге тиіс. Қазақ автономиясының мәселесі де шешілген жоқ, Ресейдегі көп үкіметтің бірі мойындаса, бірі мойындамайды. Сыртқы жаудан қорғайтын тұрақты әскер де жоқ. Сыртқа қорған, ішке айбар болатын ескерсіз елдікті сақтап тұру қиын. Осы айтылған себептерді дәлел етіп, қазақжақын арадажұрт санатына коси¬ла қояр деген пікірді асығыс көремін деп қорытады ойын данышпан қаламгер. Ә. мақаланы ел-жұртты марғау, самарқау, селсоқ қаппынан шығарып, ояту үшін, намысын қоздырып, шамырқандыру үшін әдейі ашынып жазған сияқты. Мұны да бір шығармашылық тәсіл деп ұққан дұрыс. Дереккөздер
Интервенция

Интервенция (лат. interventio қол сұғу, араласу) — бір не бірнеше мемлекеттің басқа мемлекетке әскери басып кіруі, оның егемендігін бұза отырып ішкі істеріне қол сұғуы. БҰҰ жарғысына сәйкес интервенция халықаралық құқық бұзушылық болып саналады. Интервенцияның саяси немесе экономикалық түрлері де бар. Әр мемлекеттің саяси тәуелсіздігі мен аумақтық дербестігіне қарсы қарулы қауіп төндіру, т.б. араласу халықаралық құқықты және БҰҰ жарғысын бұзу болып табылады. 1965 ж. БҰҰ бір мемлекеттің басқа мемлекеттердің ішкі істеріне қол сұқпауы туралы Декларация қабылдады. Дереккөздер
Экономикалық-географиялық орын

Экономикалық-географиялық орын — кәсіпорындардың, елді мекендердің, ареалдардың, аудандардың, жеке елдер мен олардың топтарының бұлар үшін экономикалық маңызы бар сыртқы нысандарға кеңістіктік қатынастарының жиынтығы. Экономикалық-географиялық орын — еңбектің географиялық бөлінісі барысындағы нысандар қатынастары өзгерістерінің процесі ретінде зерттелетін тарихи санат. Қолайлы және қолайсыз деп бағаланады. Нысанның қолайлы экономикалық-географиялық орны деп тек оны пайдаланудағы әлеуеттік мүмкіндіктер ғана саналады; ал нақты жүзеге асырылуы тарихи және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты болады. Кеңістіктік жағынан алғанда орталық, шеткі, "көршілес" және басқа орындар деп, ал ауқымы жағынан микро,- мезо- және макроорын деп бөледі. Біріккен Экономикалық-географиялық орын бөлек талданатын орындардан (мысалы, көліктік-географиялық орын, саяси-географиялық орын және т.б.) тұрады. Экономикалық-географиялық орын — экономикалық-географиялық сипаттаманың маңызды даралаушы бөлігі болып табылады. қ. Географиялық орын. Дереккөздер
Тотты қаяу

Тотты қаяу (Раковина коррозионная; лат. corrodo — кеміремін) — 1) металдардың сыртқы ортамен химиялық немесе электрохимиялық реакцияға түсуі салдарынан бүлінуі. Тотты қаяу, әдетте, бұйымның сыртқы беттерінде қалыптасады, оның тереңдігі агрессиялы ортаның күйі мен өткен уақытына байланысты болады; 2) болатты сауытқорамға құйғанда металда жегіденің пайда болуы. Дереккөздер
Эксцентрик

Эксцентрик ( - осыдан, - дөңгелек центрі) — маркшейдерлік-геодезиялық аспаптың диск пішінді айналатын бөлшегі, оның айналу осі диск ортасымен дәл келмейді. Ол айналу қозғалысын үдемелі қозғалысқа өзгерту үшін қызмет етеді; айналу осімен геометриялық өсі сәйкес емес цилиндр немесе делегей тәрізді тетік. Дереккөздер
Қазақ қызметкерлерінің міндеті

«Қазақ қызметкерлерінің міндеті», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1921 ж. жазылған. Мұнда автор оқыған азаматтарды белсене іске жұмылуға шақырады. Олардың мақсаты: : деп ұғындырады. Бұл міндеттерді мойнына алмаған қызметкерлер қазақ азаматы емес, ел қамын ойламайды деген тұжырымға келеді. Оқу жұмысының қолға алынбай жатқандығын, не қалада, не қырда мектеп үйі жоқтығын, қазақ жігіттерінің қолөнерді үйренуінің жолға қойылмағандығын айтып, «Бүгінгі зор міндет» мақаласында ұсынған шаралардың орындалмай отырғанына күйініш білдіреді. Ілгеріректе айтқан ұсыныс, ойларын әрі қарай ербітіп, Әуезов баспасөз туралы да өткір сыни пікір айтады. Өйткені :. 20-жылдары Әуезов жаңа орнаған кеңес өкіметі қызметтерінде жүріп-ақ, қазақ ұлты үшін пайдалы қызмет атқаруға болады деген бағыт ұстанады. Сол ойын осы мақаласында басқа оқыған қызметкерлерге де жеткізуге тырысқан. Мақала алғаш рет Қазақ тілі газетінің 1921 ж. 14 қаңтардағы 115-ші санында жарияланған. Мақалаға «Мухтар» деп қол қойған. Жазушының, 20 томдық шығармалар жинағының 15-кітабына сол қалпында көшіріліп басылған. Дереккөздер
Инфрақызыл жарғыш

Инфрақызыл жарғыш (Инфракрасный взрыватель) — іске қосылу принципі нысанаға инфрақызыл (жылу) сәулеленуін қолдануға негізделген түйіспесіз жарғыш. Инфрақызыл жарғыштың фокусында фотоэлемент орналасқан арнайы оптикасы болады. Оптикамен шолу аймағында жылу-сәулелену нысанасы найда болған кезде ракетаны табуда белгілі бір қашықтықта орналасқан фотоэлементтер электр сигналын шығарады, ал ол жарғыштың атқарушы құрылғысын іске қосады. Дереккөздер
Антисфен

{{Ambox }} Антисфен (Афиналық) (; б.з.б. 444/435 жылдардар, Афины — 370/360 жылдар, Афины) — Сократтың шәкірті, Сократ шәкірті, Сократтың ілімін дамытқан және тек жалқылық туралы ілімді ғана ақиқат деп пайымдаған киниктік (Киниктер) мектеп дейтіннің негізін қалаған. Платонның мұраттар туралы ілімін (дербес өмір сүретін жалпы ұғымдар туралы ілім ретінде) сынады және тек жалқы заттардың болмысын пайымдады. Алайда цивилизация мен оның жетістіктерін киникилік тұрғыдан сынаудың, ең зәру қажеттіліктермен ғана шектелуге шақырудың, сословиелік және таптық айырмашылықтарды жек көруінің және осыдан келіп туындайтын сол кездегі қоғамның демократиялық элементтерімен бірігуінің одан да үлкен мәні болды. Сол кездегі өркениеттің әрекеттерін сынап, адамның қажеттілігін шектеуді уағыздайды. Дереккөздер
Электромагниттік орталықтау (центрлеу)

Электромагниттік орталықтау (центрлеу)- сезгіш элементтегі электромагниттік үрлеудің катушкасынан және электродтық сферадан тұратын гирокомпастың сезгіш элементін центрлеуге арналған құрылғы. Катушка арқылы ток өткенде, элекгродтық сфера тұрқысында Фуко токтары пайда болады, олар катушка өрісімен әрекеттесіп, сезгіш элементтің теріс қалқымалылығының есесін толтырады. Соның арқасында сезгіш элемент электрондық сфера ішінде жұмыс уақытында ішкі бетке тимейтіндей қалқымалы жағдайында ұсталады және центрленеді. Дереккөздер
Электрондық тахеометр

Электрондық тахеометр - жер бетінде горизонталь бұрышты, горизонталь арақашықтықты және биікайырымды өлшеуге арналған топографиялық электрондық-оптикалық аспап. Электрондық тахеометрдің құрылымында кодтық теодолит пен шағын жарық қашықтық өлшеуіш біріктірілген. Көздеу нысанасы ретінде шағын габаритті призмалық шағылдырғышы бар арнайы қада қолданылады. Өлшеу процесі автоматтандырылған. Арақашыктықты, горизонталь және вертикаль бағыттарды өлшеу нәтижелері электрондық цифрлық таблода көрінеді және бір мезгілде ақпаратты жинағышта тіркелуі мүмкін. Перфорациялық тіркеудің мәні далалық өлшеу аспабының мамандандырылған электрондық есептеу машинасымен қосылуында, ол дала өлшеулерінің мәліметтері бойынша автоматты түрде жергілікті жердің түсіру планын сызады. Электрондық тахеометрдің көмегімен биікайырымды анықтау, көлбеу қашықтықты горизонталь жазықтыққа келтірудің автоматты түрде атқарылуы, сондай- ақ жарықтың ауада таралу жылдамдығы үшін түзету автоматты түрде есепке алынуы мүмкін. Тахеометр жинағына шағылдырғыштар, штативтер, қоректендіру көздері, зарядтау құрылғысы, аспапты жөндеу және күтіп-баптау жабдықтары кіреді. Түнде жұмыс істеуге арналған жабдығы болады. Цифрлық таблоға берілетін жедел ақпараттың және жадыдағы ақпараттық жинағышқа шығарылуына мүмкіндік бар. Дереккөздер de:Tachymeter (Uhr) en:Tachymeter fa:دوربین مساحی fr:Compte-tours ja:タキメーター no:Tachymeter ru:Тахиметр sk:Tachymeter
Антропологиялық бағыт

Антропологиялық бағыт (философияда) - кең мағынада адамның мәні және табиғаты туралы, тар мағынада батыс әсіресе неміс философиясында М. Шелер бастаған, соңынан Г. Плесснер, А. Гелен, Э. Кассирер дамытқан философиялық ілімдердің жиынтығы. Дереккөздер ar:أنطروبولوجيا sco:Anthropology
Эллипсоидтегі меридиандардың жақындауы

Эллипсоидтегі меридиандардың жақындауы - берілген нүкте меридианы үшін басқа нүктенің меридианымен салыстырғандағы осы нүктенің меридианы және келесі нүкте меридианына геодезиялық параллельмен пайда болған бұрыш болып саналады. Дереккөздер
Элювий, элювийлік шөгінділер

Элювий, элювийлік шөгінділер ( — шаю) — өзінің түзілген орнында қалған түпкі тау жыныстарының үгілуінен, моруынан және ыдырауынан түзілетін борпылдақ өнімдері. Денудация процестері баяу көрінетін горизонталь беттерде не көлбеу беткейлерде қалыптасады. Дереккөздер de:Eluvium
Қазақ оқығандарына ашық хат

«Қазақ оқығандарына ашық хат», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1920 ж. Қазақ тілі газетінің 5 ақпандағы 15-санында, кейін жазушының 12 томдық шығармалар жинағының 11-томында (17-20-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 15-томында (27-30-беттер) жарияланған. Әуезов мақалада қазақ оқығандарын кеңес үкіметінің қызметтеріне араласып, халыққа пайдалы жұмыстар атқарысуға үндейді. :«Россияның ішінде көбігі аспанға атып, жүз толғанып, бұлқынып жатқан революция толқыны дүние жүзіндегі еңбекшілерді құлданған патшалықтардың жүз жыддап құрған құлдық қорғандарын іргесімен теңсаптіп, жапсарын ашып, жігін үлкейтіп тұрғаны әркімге мәлім» деп басталады мақала. Осындай жаңа толқынмен заман желі төбесіне үйіріп алып келе жатқан қаһарлы бұлттың қатерлі пішінінен орыстың жуандары қорқып, қашып-пысып жатыр. :«Қорқатын жөні бар, қашпасқа шарасы жоқ», өйткені олардың үріккен кезіне кешегі өздері туғызған бақытсыздық, «дария болған нахақ қан, көздің ыстық жасы, қажып тозған дененің ащы арам тері көрінеді» дейді. Соларға ілесіп қазақтың кейбір оқығандары да бой тасалап жүргенге ұқсайды. Олардың ескі үкіметтің артынан ілесіп қашуының жөні жоқ. :«Бұл күнге шейін бар қазақтың баласында бір-ақ түрлі құлдықтың ноқтасы болатын... Әсіресе оқығандарының бой жазып, кең отырған күні бұл күнге шейін болтан жоқ» деген пікірін ашық айтады. Автор қазақ оқығандарының Ресей жуандарының мойындағыдай күнәсі жоқ болса керек, сондықтан «қашып, бұғудың ешбір есебі жоқ». Кеңес үкіметі «үлкен жазығы бар адамдарды да қатарына кіріп, пайдалы қызметімді істеймін десе, қумайтынын» айтады. Кеңес үкіметінің сол жылдары басшылыққа алған осы саясатын Әуезов тура сол күйінде түсініп, елдің қамын шынымен ойлайтын кісіге халыққа қызмет етер заман енді келді. :«Қазіргі заман қазақтың басына келіп тұрған әрі ең қиын, әрі ең пайдалы жайлы заман» деп, үкімет ісіне араласпай, бой тасалап жүрген қазақ оқығандарын тез арада іске кірісіп, «қазақтың есесін әперуге» қолынан келген шарасын істеу керек деген пікірін ұсынады. Дереккөздер
Элювийлік горизонт, шайылу горизонты

Элювийлік горизонт, шайылу горизонты- ерітінді және суспензия түрінде топырақ және грунт суларымен шайылып шығарылтан түнбалық (ұйықтық) бөлшектерден, тотықтардан (алюминий, темір), негіздерден (кальций, натрий, калий) азайған топырақ пішінінің үстіңгі бөлігіндегі горизонты. Шайылған сайын Элювийлік горизонтта кварц және кейбір топырақтарда аморфтық кремнезем жиналады. Бұдан топырақ пішіні ақшыл сұр немесе ақ түсті, құрылымсыз болады. Дереккөздер
Қазақ Республикасы қазақсыз қалады (мақала)

«Қазақ Республикасы қазақсыз қалады», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Қазақ Орталық атқару комитетінің 1921 жылы 10 желтоқсандағы ашаршылық туралы кеңесінде сөйлеген сөзі. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Әуезовтің 50 томдық толық жинағының 3-томына енгізілді (А., 1998, 5-6-беттер). 1921 жылдың қарашасынан бастап қазақ даласын ашаршылық жайлайды. Осыған байланысты Әуезов үкімет алдына шұғыл шара қолдану жөнінде мәселе қояды да, оның себебін көрсетеді. Біріншіден, ауылдардың мұқтаждарын анықтайтын қызметкерлер жоқ; екіншіден, жетекші адам болмаса, қазақтар қайыр сұрағаннан гөрі, үйінде аштан өлгенді артық санайды; үшіншіден, аштарға кемек көрсету ұйымы жақын жердегі қалалар мен соның маңындағы мекендерге қамқорлық жасауға тырысады да, шалғайдағы қазақ ауылдары кейінге ысырылып қалады. :«Егер де бұл аудандарды аштықтан құтқару үшін, дәл қазір шұғыл түрде шешуші шара қолданылмаса, онда Қазақ республикасы қазақсыз қалады» деп, жазушы мәселені тұтқиылдан қояды. Автор сөзінің соңында қырдағы аудандарға, аштарға көмек көрсетудің жоспарын ұсынады. Жарыссөз бен талқылаудан кейін кеңес осы ұсыныстың негізінде қаулы қабылдады. Дереккөздер
Эолдық бедер пішіндері

Эолдық бедер пішіндері - көбінесе аридтік климатты аймақтарда, сондай-ак теңіз, көл, өзен жағаларында жел әрекетінен пайда болатын бедер пішіні. Бедердің аккумуляциялық және аккумуляциялық-дефляциялық пішіндері, соның ішінде, құмды қырқалар, төбешікті құмдар, ұяшықты құмдар, шағылдар, жағалық шағылдар және т.б. көп кездеседі. Олардың морфологиясы мен көлемі, негізінен, басым желдің режіміне байланысты. Орыс ғалымы Б. Федоровичтің (1964 ж.) жіктеуі бойынша тропиктік аридтік шөлдерге тон (Сахара, Такла-Макан) жалаңаштанған жылжымалы құмдар, тропиктік шөлдерден тыс (Орта Азия, Аустралия) жартылай өсімдік өскен, жылжымалылығы аз кұмдар және шөлді аймақтардан тыс (Батыс Сібір, Солтүстік Америка) өсімдік өскен бекітілген кұмдар деп бөлінеді. Өнделген (дефляциялық) пішіндерге үрлену қазандары, қуыстар, қолаттар, қазаншұңқырлар, ярданттар, торлы кұздар және әр түрлі үрлену жұрнақтары жатады. Дереккөздер
Эолдық қалалар, тас қалалар

Эолдық қалалар, тас қалалар - қарқынды физикалық үгілудің және жел ұшырған құм массаларының механикалық әсерінен жалаңаштанған түпкі тау жыныстары таңданарлық пішіндерге айналып, қираған қалаларды елестететін шөл зонасының телімдері. Дереккөздер
Қазақ романдарының поэтикасы

«Қазақ романдарының поэтикасы», монография. Авторы - М. Атымов. 1975 ж. «Ғылым» баспасынан шыққан. Жауапты редакторы - М. Қаратаев. Қазақ романдарының поэтикасы, яғни шығарманың құрылыс бітімі, суреттеу, бейнелеу, образ жасау, стиль, сюжет, композиция, бір сезбен айтқанда, жазушының шеберлігі туралы баяндалған. Кітапта бірнеше жазушының романдары тагщанады. Бірінші тарауда Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының поэтикасы сез болады. Ғалым романның ой желісі мен ою-өрнегі, образ жасау жүйесі, жазушы қолданған әдіс-тәсілдер жеткілікті деңгейде шешілмегенін, зерттелмегенін алға тартып, Әуезовтің тер теккен шеберлік мәселесі көп жетістіктің көлеңкесінде қалып қойғанын нысанаға алады. Барлық мәселе Абай айналасында, Абай теңірегінде, ербіп, дамып жатады, сейтіп олар өзінің керкемдік шешімін табады. Сондықтан Абай тұлғасы үнемі оқырманның кез алдында тұрады. Сезімізді зерттеүшінің пікірімен тұжырымдасақ, қазақ прозасының, тіпті қазақ әдебиетінің абырой-ажары, шығар биігі болған «Абай жолы» эпопеясы қазақ халкының елу жылдық емірін көркемдікпен бейнелеп берген, идея мен образ бірлігінің үлгісін керсеткен мандай алды, кесек туынды болып табылады. Кітап жоғары оқу орындарының студенттеріне, оқытушыларына, аспиранттар мен ғылыми қызметкерлерге, жалпы әдебиет сүйгіш жұртшылыққа арналған. Көлемі 17,3 баспа табақ, таралымы 2800 дана. Дереккөздер
Байырғы сөз

Байырғы сөз (төл сөз) — белгілі бір тілдің өзіне тән, лексикалық құрамының неғұрлым ескі қабатына жататын етене төл сөздер. Қазақтың байырғы сөз — қазақ халқының өмір тіршілігі мен шаруашылығына, тұрмысы мен мәдениетіне, дүниетанымы мен түсінігіне байланысты жалпы халықтық сипатта қалыптасқан, онын өзіне тән сөздері. Онынң негізінде түркі тілдеріне ортақ сөздер жатыр (ата, ана, күн, түн, бір, екі, түйе, қой, жылқы тағы басқа). Байырғы сөздер сөздік құрамның сан жағынан ең мол, құрылымдық-стилистикалық және грамматикалық сипаты жағынан алуан түрлі қабатына жатады. Байырғы сөз, бір жағынан, бұрынғы ескі, көнелік, екінші жағынан, тілдің өзіне тән, меншікті, етене қасиеттерімен сипатталады. Осындай қазақтың байырғы сөздері негізінен, қазақ тайпаларының қыпшақ қауымынан бөлініп шығып, 15—16 ғасыр мен 19 ғасыр арасында өз алдына халық болып біріккен кезінде пайда болған. Байырғы лексиканың кұрамындағы жалпы түркілік сөздер мен негізгі сөздік қордан тыс мол қабаты тіліміздегі тарихи тума сөздермен байланысты (малшы, түндік, жаппа, тұтқыш, тағы басқа). Байырғы сөзге кейін пайда болған неологизмдер, терминдер, жергілікті сипаты бар диалектизмдер мен кәсіби сөздер жатпайды. Бірақ диалектизмдер мен кәсіби сөздерде белгілі бір аймақ үшін байырғылық сипат болуы мүмкін. Кірме сөздердің де ерте замандарда кіріп әбден халықтық сипат алып, байырғыланып кеткен кейбіреулері байырғы сөз қатарында саналады. Мысалы, араб-парсыдан ауыскан құдай, ақыл, қорек, әрекет, дастарқан, шаруа; орыс тілінен ауыскан кереует, самауыр,рет, бәтеңке. Дереккөздер
Эпиплатформалық орогенез

Эпиплатформалық орогенез— бұрын ұзақ геологиялық уақыт бойы платформалық режім жағдайларында болған, жер қыртысының бір бөлікшесінде көрініс берген тау түзуші тектоникалық қозғалыстар. Геологиялық тарихтың жаңа кезеңінде Эпиплатформалық орогенез эоценолигоценнің соңғы кезеңінен бастап немесе кейінірек тектоникалық әрекеттіліктің соңғы түрі ретінде байқалды. Нәтижесінде, жер бетінің бұрын тегістелген беттері таулы атыраптар сипатын алды (мысалы, Тянь-Шаньның, Оңтүстік Сібірдің кейбір телімдері). Дереккөздер
Қазақ совет әдебиеті

«Қазақ совет әдебиеті», оқулық. Орта мектептің 10-сыныбына арналған. Авторлары - С. Қирабаев, Р. Бердібаев, Н. Ғабдуллин. 1987 ж. «Мектеп» баспасынан шыққан. «Мұхтар Әуезов» деп аталатын тарауда жазушының өмірі мен шығармашылық қызметіне шолу жасалып, апғашқы кездегі әңгімелері, повестері, пьесалары, олардың негізгі кейіпкерлері туралы қысқаша мәліметтер берілген. Ал «Абай жолы» эпопеясының жазылу тарихына, жанрлық сипатына қысқаша тоқталған. Тұтас бір халықтың рухани келбетін танытатын Абай бейнесінің реапистік тұрғыда сомдалуын жан-жақты талдаған. Мұнан басқа Құнанбай, Дәркембай, Базаралы, өнер адамдары, әйеддер т. б. образдары да қарастырылған. Авторлар Әуезовтің суреткерлік шеберлігін бағалай келіп, ұлы қаламгердің әдебиеттегі дәстүрі халықтың сан ғасырлық тарихы мен мәдениетін зор құрмет тұтудың, отаншылдық, азаматтық биік мұраттың, ана тілін ардақтау мен талғамдылықтың, өзге халықтардың рухани жетістігінен үйрене білудің, әдебиет тағдырын шыншыл тұрғыдан түсінудің озық үлгісі екенін атап көрсеткен. Оқулықтың көлемі 22,8 баспа табақ, таралымы 100 мың дана. Дереккөздер
Эпископ

Эпископ( — көремін) — сызбаның мөлдір емес түпнұсқасынан масштабты бір қалыпты өзгертіп экранда бейнесін алуға мүмкіндік беретін проекциялық аспап. Маркшейдерлік практикада картографиялық вертикаль проектор қолданылады, ол план масштабын 0,22-ден 5,б-ға дейін өзгертуге мүмкіндік береді. Пайдаланылатын түпнұсқаның форматы — 29x29 см, бейнелеудің максимал мөлшері 90x90 см. Дереккөздер
Эрозияның жергілікті базисі, эрозияның уақытша базисі

Эрозияның жергілікті базисі, эрозияның уақытша базисі - жергілікті мәндегі (оқшау және уақытша) және кез келген биіктіктегі эрозия базисі. Ол ағынсыз суқойма деңгейіне, шоң- ғалдарға, өзенді бөгеген тау опырылымдарына туралануы мүмкін. Дереккөздер
Этнографиялық карталар

Этнографиялық карталар - халықтың ежелгі және қазіргі кездегі қоныстануын (этностық карталар) немесе олардың материалдық және рухани мәдениетінің ерекшеліктерін бейнелейтін карталар. Тілдік қағидалар бойынша жіктемесі бар халықтардың этностық карталары; лингвистикалық карталар мен атластар көп таралған. Дереккөздер
Ярданг

Ярданг, яранг (ұйғырша — жар, құлама қырқа) — аридтік сазды шөлдердің бедер пішіндері — басым желдердің бағытына сәйкес бір-біріне параллель созылған және онша енді емес қолаттармен және науалармен бөлінген, өткір қырқалы және құлама беткейлі симметриясыз ұзын, жіңішке жалдар. Ұзындығы ондаған м-ден бірнеше км-ге дейін, ені бірнеше метр, биіктігі, әдетте, 5 м-ге дейін болады. Көбінесе ұсақ сынықты тығыздалған көлдік және аллювийлік түзілімдерден құралады. Қырқалар мен қолаттардың ұштасуы бедердің ярданг типін құрайды. Ярданг, негізінде, Орталық Азия шөлдеріне тән. Дереккөздер
Ярмуттық мұздықаралық

Ярмуттық мұздықаралық (АҚШ-тың Айова штатындағы Ярмут, Varmouth деген жердің атынан алынған) — Солтүстік Америкада анықталған және канзас пен иллинойс мұздықтық дәуірлерін бөлетін мұздықтық дәуір. Альпілік стратиграфиялық сұлбаның миндель-рисс мұздықаралығымен салыстырылады. Дереккөздер
Эскерлер

Эскерлер (, — айдар, қырқа) — өлі мұздың деградацияланған орындарында қалыптасқан сулық-мұздықтық генезисті бедердің аккумуляциялық түрлерінің — оздардың, камдардың және атыраулық-мұздықтық террасалардың және т.б. жинақтама атауы. Эскерлерге екі қабатты құрылыс тән: астында — көлдік-мұздықтық және флювиогляциялық шөгінділер (таспа құмдар және саздар, қиыршық тастар, малтатастар және т.б.), үстінде — ірілеу материалмен ерекшеленетін мұздық-өзендік (қойтастық- малтатастар) түзілімдер. Шетелдік әдебиеттерде "Эскерлер" ұғымы "оздар" терминінің синонимі ретінде қолданылады. Дереккөздер
Эрратиктік қойтастар

Эрратиктік қойтастар ( — кезеген) — ежелгі мұздықтармен едәуір қашықтыққа (мысалы, Еуропада Скандинавиядан) тасымалданған кейбір тау жыныстарының қойтастары; қазіргі табылған жерінде болмайтын тау жыныстарынан тұрады. Олар мұздық арқылы тасымалданып, мұздық ерігеннен кейін сол жерде шөгіп қалады. Эрратиктік қойтастарды таралуы бойынша олардың түпкі тау жыныстарынан ежелгі мұздықтың қозғалу бағытына сәйкес тасымалдау жолын анықтауға болады. Дереккөздер
Предикативті

Предикативті орыс. предикативный — баяндауыштык ұғымын беретін, предикат, предикация терминдеріне катысты сын есім сөз. Баяндауыш ретінде барлыксөзтабы, оларға катысты көптеген формалар жұмсала береді. Осыған байла¬нысты тіл білімінде Предикативті зат есім, Предикативті сын есім, Предикативті үстеу, Предикативті есімдік, Предикативті есімше т.б. немесе Предикативті жатыc септігі, Предикативті шығыс септігі т. б. ұғымдар калыптаскан. Предикативтілік Предикативтілік орыс. предикативность — айтылатын пікір мазмүнынынсөйлемнін негізі ретінде шындыкка катысын білдіруі. Предикативтілік ұғымы Предикативтілік категория, Предикативтілік катынас ұғымдары аркылы кенінен ашылады. Предикативтілік сөйлемнін грамматикалык мағынасын білдіретін басты белгісі ретінде әр сөйлемге катысты болып келеді. Ол синтаксистін негізгі бірлігі (единицасы)—сөйлемнін касиетін, мәнін білдіреді- Предикативтілік кайсозтабынан жасалсада, шактыкмагынаны білдіруге тиіс. Предикативтілік категориясын білдіретін модальды ккатегориясы мен кимыл, іс-әрекеттін сөйлеу мезгіліне катынасын білдіретін шак категориясының косындысы деуге болады. *Мысалы, Ол — дәрігер. — Ол дәрігер еді. — Ол дәрігер болады. Сөздің баяндауыш кызметінде жумсалуы сейлемдегі субъектілік, префикаттык катынастан көрінеді. Предикативтілік катынас эр түрлі жағдайда іске асырылады. Баяндауыштын морфологиялық- синтаксистік тұлғасы — жіктік жалғаулары. Жіктік жалғаулары баяндауыштык түлға болумен бірге, әрі бастауыш пен баяндауышты байланыстырып түратын синтаксистік тұлға, олардын сөздерге жалғану мүмкіндігі мол. Сонымен бірге есім сөздер түбір калпында, баяндауыштык жалғаулар жалғанбай-ак, баяндауыш бола алады. *Мысалы: Ол әдепті. Қайрат — дәрігер. Кейде сөз атау, түбір калпында жалғызтүрып та баяндауыш болуы мүмкін. Мысалы: Шык,! Макул! Дереккөздер
Америкалық тіл қоғамы

Америкалық тіл қоғамы — тірі тілдерді синхрондық түрде зерттеуді мақсат ететін АҚШ-тағы тіл қоғамы. АҚШ-тың жетекші ғалымдарынын ұсынысы бойынша 1924 жылы құрылған (ұйымдастыру комитетінде Л. Блумфилд, Э. Стёртевант, Дж. М. Боллинг болған), 7 мың мүшесі бар (1986 жылы). Қоғамды жыл сайын сайланатын президент басқарады. Ұйымдастыру орталығы — секретариаттан тұрады (Вашингтон), 2 комитеті (атқарушы және баспа) бар. Қоғамның органы "Language" ("Тіл") журналы жылына 4 рет шығады. Бұдан басқа бюллетень және анықтағыштар шығып тұрады. Блумфилдтің "Тіл ғылымының постулаттары" (1926), "Тіл" (1933) еңбектерінде баяндалған америкалық тіл қоғамы бағдарламасын 3. Харрис, Б. Блок, Дж. Л. Трейджерт.б. жетілдіріп іске асырған. 1950 жылдың соңына дейінгі зерттеу жұмыстары Блумфилдтін концепциясына негізделген ("Дескриптивті лингвистика"), 1950 жылдың сонынан бастап Н. Хомский концепциясы кең тарап ("Генеративті лингвистика"), Еуропа тіл біліміне қызығушылық артты, 1970 жылдың орта шенінен бері прагматикаға бет бұрды. Дереккөздер
Бала тілі

Бала тілі — бір мен бес жас арасындағы бөбектердің тілі, сөйлеу әрекеті. Бала тілі баланың тілі шыға бастаған кезінде анатілінде сөйлеуге әрекет жасауынан пайда болады. Бала тілінің ерекшелігі сөзді,грамматикалық тұлғалар мен синтаксистік құрылымдарды анық, нақты айтпай, жинақтап, солардың элементтерін оңай, жеңіл түрде ықшамдап (ма-ма, ап-ап, бай-бай) айтудан байқалады. Бөбектердің сөйлемдері әуелі соларға балама сипаттағы жеке сөздерді былдырлап айтуымен шектеледі. Бір жастан аса бала өзіне таныс кейбір заттарды нақты атауға үйренеді. Дереккөздер
Предикация

Предикация (лат.praedicatio айтылған пікір) — шындық өмірдегі жағдайда, оқиғаны дербес сөздермен білдіру мақсатында ойын тәуелсіз заттарға қатынасын білдіруі. Теориялық тіл білімінде П. туралы екі көзқарас қалыптасқан: #П. тұтас сөйлемнің қызметін атқарушы ретінде қарастырылады, оның көрсеткіштері болып табылатын "жіктік морфемалары" етістікке емес, сөйлемге қатысты, соған тән белгілер болып табылады (П. Ельмслев, Э. Бенвенист т. б.). # П. "етістік кешенінің" қызметін атқарушы ретінде қарастырылып, "баяндауышпен ұқсастырылады (И. И. Мещанинов). Осы екі көзқарасқа байланысты П.-ның екі типологиясы жасалған. Оның бірінші түрі мынадай болып келеді: # біріншілік есімдік синтагма, екі есімнің бірге келуі, мыс.: “жеңімпаз - жауынгер”; # есімдікті сөйлем, мыс.: “кешегі жеңімпаз жауынгер - осы”; # мезгілдік орны бар есімдік сөйлем, мыс.: “бұл кешегі жауынгер - жеңімпаз”; # етістікті сөйлем, етістік - сөйлемнің екінші мүшесі, мыс.: “жауынгер жеңімпаз атанды”. Екінші типологияда П. етістіктің дамуымен байланысты болады: # көп құрамды құрылым; # аморфты (тұлғасыз) қатар; # морфологиялық тұлғасы бар сөйлем мүшелері. Дереккөздер
Предлог

Предлог — сөздің алдында тұратын көмекші сөздер. Жанама септіктегі сөздермен тіркесіп, сөйлемде, сөз тіркестерінде есімдер мен басқа сөздердің өзара қатыстылық, бағыныштылық сипатын білдіреді. Предлог көптеген тілдерде (үндіеуропа, семит т.б.) қолданылады. Дереккөздер ta:விபக்தி
Предлогті септік

Предлогті септік орыс. Предложный падеж — тек предлогтермен колданылатын септік тұлғасы. Предлогті септік-тінкөлемдік, мекендік, мезгілдік мағынасы казак тілінде жатые септік (к.) аркылы беріледі. Дереккөздер
Проклитика

Проклитика (грек,proklinoілгері енкею) — ритмикалық жағынан бір бүтін сөз тіркесінің кұрамындағы екпін түспегең сөздің екпін түскен сөз алдында түруы. Мысалы: көл-көсір, көң-қоқыс, қыл-қыбыр, там-шум сиякты кос сөздерде, ас беру, қол узу, қол жсію сиякты сөз тіркестерінде кездеседі. Дереккөздер
Прономиналдану

Прономиналдану есімдікке айналу орыс. прономинализация (лат.pronominatio)— баска сөз табына жататын сөздердің есімдікке айналуы. Мысалы: Прономиналдануған зат есімдер: дәнеңе, бірдеңе, ісім, элдекім; Прономиналдануған сын есімдер: барлық, куллі. Дереккөздер
Балқан тілдік одағы

Балқан тілдік одағы — құрылымдық-типологиялық жалпы белгілері генетикалық жақындық негізінде емес, бір тұтас географиялық кеністікте ұзак уакыт бір-біріне әсер ету арқылы қалыптасқан тілдік одақтың ерекше түрі — Оңтүстік-Шығыс Еуропа тілдерінің жиынтығын білдіретін термин. Балқан тілдік одағының құрамына үнді еуропа семьясындағы славян, роман, албания, грек топтарына жататын болгар, македон, серб-хорбат (жартылай), шығыс роман, албан, жаңа грек тілдері кіреді. Бір-біріне қарқынды ықпал ету нәтижесінде бұл одаққа кіретін тілдердің барлық денгейінде типологиялық ұқсастық қалыптасқан, ол балканизм деп аталады. Балқан тілдік одағы тілдері құрылымындағы айырым және ұқсас белгілердін негізінде жіктелген. Балқан тілдік одағы тілдерінің фонетика, морфология, синтаксис, лексика салаларында бірқатар ортақ белгілері бар. Мысалы: сөйлеудін тақтырғактылығындағы ұқсастықты, лебізді екпіннін болуы, дауыстылардың сапалық ерекшелігінін болмауы, дауыстылар тонының бір келкілігі; дауыссыздардың ұяндауы; ілік, барыс септіктердің белгілік/белгісіздік категорияларының сәйкестігі; салыстырмалы шырайдың аналитикалық жолмен жасалуы; грек, латын, славян, түрік тілдерінен ауысып кірген сөздердің мол кездесуі тағы басқа. Балқан тілдеріндегі сәйкестіктерді алғаш байкаған 19 ғасыр В. Копитар. Кейін Ф. Миклошич балқан тілдерінің ең басты ерекшелігі грамматикасындағы ұқсастыктан және лексикадағы айырмашылықтан көрінетінің атап айтты. Балқан тілдерінің құрылымындағы ұқсастықты алғаш жүйелі зерттеп түсіндірген 1926 жылы К. Сандфельд. Ол балқан тілдерінің ерекше ортақ белгілерінің 20 түрін көрсетті. А. М. Селишев балканизмдерді: * 1) семантикалық; * 2) синтаксистік және морфологиялық; * 3) фонетикалык сәйкестіктеріне қарап жіктеді. Тілдік одактар теориясының негізін салушы Н. С. Трубецкой 1923 жылы балқан тілдік одағы ұғымын алғаш рет ұсынған. Балқан тілдік одағы мәселелерімен Р. О. Якобсон, П. Скок, Б. Гавранек, В. Скаличка, В. Георгиев, Селишев, А. В. Десницкая тағы басқа шұғылданды. Дереккөздер
Ойтүйін

Ойтүйін (кейде Пропозиция, ) — Философияда декларативті сөйлемнің мағынасы болып, мұндағы "мағына" бірдей мағынадағы барлық сөйлемдер бөлісетін бейтілді (non-linguistic) шындық. Эквивалентті түрде, ойтүйін әдетте ақиқат пен сандырақтың бейтілді тасушысы болып, ол оны бейнелеген кез келген сөйлемді рас, не жалған етеді. Математикада ойтүйін термині рас, не жалған тұжырымға қатысты болса, ал аксиома термині дискурс шеңберінде рас тұжырымды білдіреді. Демек, ойтүйін сөйлемнен және одан туындайтын құрылымдардың модальды және коммуникативтік парадигмаларынын бәріне ортақ семантикалық инварианты (абстракцияланған түрі). "Ойтүйін" сөзінің негізі болған "пропозиция" сөзі әуелде логика ғылымында пікір, пайымдау дегенді білдірсе, ал лингвистикада сөйлем дегенді білдірген. ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында ойтүйін жаңа мағынаға ие болды: оның көлемі сөйлемнің бір бөлігімен шектеліп, сөйлемнін номинативті, не семантикалық аспектісі ретінде түсіндірілді. Дереккөздер
Просодия, просодика

Просодия, просодика (грек,prosodiaекпін, кайырма) бірнеше мағына білдіреді: # сөйлеудін барлык бөлшектерінде (буын, сөзтіркесі, синтагма, фраза, мәтін) көрінетін, мағынаны ажыратуда мәні бар фонетикалык күралдар жүйесі. Оның негізгі элементтері: сөйлеу әуезі, екпін, тембр (әуен), ритм, сөз тоны. Бүл жағынан Просодия интонацияға синоним ретінде карастырылады. Просодия терминін колдану мәтінге деген кызығушылыкартуына байланысты 20 ғ. 70 жж. кеңейе бастады; # сөйлеудің фонетикалык супрасегменттік сипатының жалпы атауы. Мунын мәні кабылдау (восприятие) (тон жоғарылығы, дауыстау, оның ұзактығы) және физикалық (негізгі тонның жиілігі, каркындылык) деңгейімен байланысты. Бұл мағынада Просодия функционалдык категорияларды білдіру үшін колданылатын интонацияға карама-карсы койылады; # сөйлеу сегменттерін ажырату не біріктіру (тонды жоғарылату не төмендету, екпін кою, кідіріс жасау, каркынды өзгерту) сиякты сөйлеуге кажетті супрасегменттік күралдардын атауы. Бұл мағынада Просодия өлең сөзді талдауда колданылады; # буынды сипаттайтын фонетикалық күралдар жүйесі дегенді білдіреді. Дереккөздер