kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нина Әмірқызы Қаюпова

{{Ғалым { } { } }} Нина Әмірқызы Қаюпова (1 мамыр 1936 жылы Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы) — медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор (1989). Қазақстан Республикасының тұңғыш президентінің мемлекеттік бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының иегері (1996). Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі. Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1959, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және аспирантурасын (1965) бітірген. * Алматыдағы №1-перзентханада акушер-гинеколог (1959–62) болып жұмыс істеді. * Ана мен баланы қорғау ғылымы-зерттеу институтының кіші, аға ғылыми қызметкері (1965–71) * Алматы мемлекеттік медицина институтының доценті (1971–76) * Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің бас акушер-гинекологы (1976–81) * Қазақ акушерлік және гинекология ғылыми-зерттеу институты (қазіргі Республика ана мен баланың денсаулығын қорғау ғылыми-зерттеу орталығы) директорының орынбасары (1981–83) қызметтерін атқарған. * 1983 жылдан осы орталықтың директоры. * 1991–2001 жылдары Республикалық әйелдер ұйымы кеңесінің төрайымы болды. Оның басшылығымен Қазақстанда республикадағы әйелдердің әлеуметтік жағдайын жақсартудың тұжырымдамасы (1997) дайындалды. * 1995 жылдан Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Отбасы, әйел және демографиялық саясат мәселелері жөніндегі комиссия төрайымы. * 1999 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болды. Ғылыми еңбектері Каюпованың ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты – перинатальды медицинаның проблемаларын шешуге, жүкті аналар денсаулығын экология жағдайларды ескере отырып жақсартуға арналған. Оның акушерлік-гинекология саласындағы ғылыми-зерттеулерінде жүкті әйелдердің денсаулығына байланысты «өте қауіпті топты» ажыратудың әдістері анықталып, соның нәтижесінде аналардың өмірін сақтап қалу жолдары ғылыми тұрғыдан дәлелденді. Каюпованың басшылығымен гинекологиялық аурулармен ауыратын әйелдерді жас ерекшелігіне байланысты емдеуге және эндоскопиялық операциялар жасаудың техникасын жетілдіруге мүмкіндік беретін жаңа технология енгізілді; баласыз ерлі-зайыптыларды халықаралық стандарттарға сай келетін көмекші репродуктивті технологияның жаңа әдістерімен емдеудің тиімділігі анықталды; іштен туа біткен кемістіктер мен тұқым қуалайтын аурулардың ұлттық генетикалық тізімі (регистрі) мен аурулардың алдын алу шараларын аймақтық анкета арқылы анықтау (скрининг әдісі) бағдарламасы енгізілді. Марапаттары * 1994 жылы Тәуелсіз Қазақстанның Мемлекеттік марапаты Парасат ордені берілді. * 1996 жылы Елбасының жарлығымен Қазақстан Республикасы президентінің мемлекеттік бейбітшілік және рухани келісім сыйлығының лауреаты атанды. * 2004 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағының иегері. * 2016 жылғы ҚР Президенті жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат ІІ дәрежелі "Достық ордені" мен марапатталды. * 2016 жылы "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі * 2016 жылы Қазақстанның "Еңбек ардагері" мемлекеттік медалі. * ҚР Денсаулық сақтау министрінің құрмет грамотасымен марапатталған. * ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі * "Қазақстан денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін" медалінің иегері.
Магинур Фатқұлқызы Авазбакиева

Авазбакиева Магинур Фатқұлқызы (7.3.1907, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы – 8.2.1987, Алматы қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1955), профессор (1958), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1979). ҚазПИ-ді (1934, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. ҚазМУ-де (қазіргі ҚaзҰУ) ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, кафедра меңгерушісі, профессор-кеңесші болды (1938–87). Негізгі ғылыми жұмыстары адам ағзасының бейімделуіне арналған. Қазақстан таулары мен шөл даласы, ауа райының адамға тигізетін физиологиялық әсерін зерттеп, көптеген ғылыми еңбектер жазған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Шығармалары: Влияние климата Казахстана и Киргизстана на организм человека, Алматы, 1958.
Кәренов Рашит Саттарұлы

Рашит Саттарұлы Кәренов (1944 жылы туған) – *1992 экономика ғылымының докторы, профессор (1993). *1967 Қарағанды политехникалық институтын, (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген соң осы институтта *1970-90 аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, *1991–94 ҚР ҰҒА Жер қойнауын кешенді игеру Қарағанды ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі. *1994–2001 және 2002 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Кәренов 1200 ғылыми және әдеби жарияланымның, оның ішінде 23 монографияның авторы. Дереккөздер
Мұрат Әбділхайұлы Кәрімов

Мұрат Әбділхайұлы Кәрімов (18.4.1931 жылы туған, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Жымпиты ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1973). Үшінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаты. "Идеал" татар және татар-башқұрт қоғамдық және мәдени орталықтары қауымдастығының төрағасы. * 1954 жылы - Алматы мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген соң осы институтта аспирант, ассистент (1954–60), * (1960–83) Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, * (1983–84) ғылыми-клиникалық жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары. * (1984–85) Қазақстан Денсаулық сақтау министрілігі өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарды. * Негізгі ғылыми еңбектері токсикология және онкология мәселелеріне арналған. * 2 өнертабыстың авторы (1954–60) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.parlam.kz/a/mazhilis/history/convocation/3 Үшінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының тізімі] * [http://adilet.zan.kz/kaz/docs/R080000056_ Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан халқына Жолдауының негізгі ережелерін насихаттау және түсіндіру жөніндегі жұмысты ұйымдастыру туралы]
Сағидолла Кәрімов

Сағидолла Кәрімов (12.6.1941 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы) – медицина ғылымының докторы (1983). *1964 Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. *1964 жылдан Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болды. *1975 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Оның ғылыми-зерттеу еңбектері вирустар экологиясына арналған. 2 авторлық куәлік алған. Дереккөздер
Инелі кекек

Инелі кекіре (Oxytropis hystrix) – бұршақтар тұқымдасы, кекіре туысына жататын бұташық. Қазақстанда Алтай таулары және Тарбағатай жотасында кездеседі. Таудың тастақты беткейлерінде өседі. Биіктігі 15 см-дей, тығыз, тікенекті, пішіні жастық тәрізді шым түзеді. Жапырақтары қысқа (ұзындығы 2 – 4 см), олардың сағақтары біртіндеп қатайып, тікенекке айналады. Гүлдері қошқыл түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – шар тәрізді домалақ бұршақ. Сыртын қара ала тікенектер басқан, кейін олар түсіп қалады. Инелі кекіре – өте сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
Инеліктер

Инеліктер (Odonata) – жәндіктер класының бір отряды. Олар жыртқыш жәндіктер. Қазба қалдықтары тас көмір кезеңінен сақталған. Жер шарында кең тараған. Негізінен тропиктік және субтропиктік белдеулерде кездеседі. Отряд тармақтары Қанаттарының құрылысына қарай инеліктер: теңқанаттылары (Zygoptera), әр түрлі қанаттылар (Anisoptera) және Anisozygoptera (тек Жапония және Үндістанда ғана кездеседі) отряд тармақтарына бөлінеді. Сипаты Инеліктердің 4500-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда 7 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ұзындығы 14–120 мм. Құрсақ бөлімі жіңішке әрі ұзын. Аузы кеміруге бейімделген. Өте үлкен фасетті көздері басының жоғарғы бөлігін алып жатады. Мұртшалары қысқа, көзге әрең көрінеді. Қанаттары торланып жүйкеленген. |left]] Басқа жәндіктерден ерекшелігі: арқа–құрсақ қанатының бұлшық еттері жақсы дамыған, тыныштық күйде қанаттарын денесіне жинамай, жайып жібереді. Дамуы және қоректенуі Инеліктер – дара жыныстылар, шала түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын суға немесе су өсімдіктерінің сабағына салады. Дернәсілдері су астындағы заттарға жабысып тіршілік етеді. Қорегін (ұсақ су жәндіктерін, т.б.) астыңғы ерні арқылы ұстайды. Қыстап шыққан дернәсілдері келесі жылы жазғытұрым бірнеше рет түлеп, маусым айында ересек инеліктерге айналады. Ересек инеліктер тұщы су қоймаларының маңында жиі кездеседі. Шыбын, маса, шіркей, ұсақ жәндіктерді ауада ұшып жүріп ұстайды. Инеліктер – пайда келтіретін энтомофагтар. Дернәсілдері – балықтың, су құстарының қорегі. Дүниедегі ең мешкей - инелік екені ешкімнің де ойына кіріп шықпас. Күйенте инелік екі сағаттың ішінде 40 шақты шыбын, маса немесе шіркейді жейді. Егер де ол арыстандай үлкен болса, тұтас бір сиырды жеп жүре беруші еді. Инеліктей мешкейдің қарны тою үшін оған бірнеше сағат бойы тоқтаусыз шыбын-шіркей жеу керек болады. Тағы қараңыз *Жәндіктер Дереккөздер
Қожанов Тоқтасын

Қожанов Тоқтасын Сауданбекұлы (4.5.1944, Алматы облысы Нарынқол ауданы Қайнар ауылы – 26.4.2004, Алматы) – ғалым, физико-матемематика ғылымының докторы (1993), профессор (1996). ҚазМУ-ді (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1969). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Негізгі ғылыми еңбектері релятивистік астрофизика, космология, жұлдыздар жүйесінің динамикасы, аспан механикасы мәселелеріне арналған. Қожанов эллипсоид тәріздес жұлдыздар жүйесінің Галактика орталығына қатысты эллипстік орбитамен қозғалатындығын, оларды зерттеуге арналған динамик. Якоби теңдеуін шешудің жаңа әдісін ұсынды; гравитация біртекті ортада Таразы шоқжұлдыздарының орнықтылық жағдайда болатындығын аналитикалық әдіспен дәлелдеуге үлес қосты. Шығарылған: * Об эволюции скучивания галактик в расширяющейся Вселенной, СПб., 1997; * Гравитационная неустойчивость много компонентных систем, А., 1998; Гравитационная динамика иерархических систем, А., 2003. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Қожатоғай (ауыл)

Қожатоғай — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл, Қожатоғай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Арыс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 66 км-дей жерде. Халқы Тарихы Ауыл 1940-97 жылы қаракөл қой тұқымын өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Қожатоғайда және округке қарасты Дарбаза, Байтоғай, Бұлақ ауылдарында ӨК, ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Қожатоғай ауылдық округі Отырар ауданы әкімінің 19.03.2013 жылғы №127 қаулысына сәйкес, Отырар ауданы әкімшілік-аумағынан шығарылған. Дереккөздер
Қожа Толығ кесенесі

Қожа Толығ кесенесі – сәулет өнері ескерткіші. Жергілікті мұсылмандар шейхының қабірі басына тұрғызылған. Мазардың XVII – XVIII ғасырда тұрғызылған алғашқы нұсқасы сақталмаған. Қазіргі кесене XIX ғасырдың 2-жартысында салынған. Түркістан облысы, Сайрам ауданында орналасқан. Қожа Толығ кесенесі көне Сайрамдағы тарихи сәулет өнерінің ең әсем үлгілерінің бірінен саналады. Сыртқы, ішкі өлшемдері: 6,44-6,30 метр, биіктігі 7,15 метр. Қабырғасын қалағанда ескі ғимараттардан алынған күйдірілген кірпіштерді пайдаланған. Бір бөлмелі құрылыстың төбесі күмбезбен жабылған. Күмбездің ортасынан кішкене мұнара шығарылған. Оған да тесіктері бар күмбез орнатылған. Кесененің алдыңғы бетіндегі П пішіндес порталы, бедерлі бағаналары ғимараттың сәнін келтіріп тұр. Оңтүстік қабырғасында сырлы бояулармен шығыс дәстүріндегі шай жабдықтарын бейнелеген суреттердің нобайы сақталған. Бас күмбез төрт аркаға, сондай-ақ, төрт пилонға орнатылған. Терезелері осы заманғы үлгі бойынша ағаштан жасалған. Дереккөздер ﻿
Қожахар

Қожахар, Жаңабұлақ – Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданындағы ауыл, Жаңабұлақ ауылдық округ орталығы. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Іргесі 1936 жылы қой өсіретін “Родник новый” ұжымшарының құрылуына байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Қожахарда және Қосшағыр ауданында 3 ЖШС және 16 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Дереккөздер
Бәкет Амантайұлы Амантаев

Бәкет Амантайұлы Амантаев (3.1.1929 ж.т., Ақмола облысы Атбасар ауданы) – философия ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003; 1972 жылдан корр. мүшесі). Алматы мемлекеттік заң институтын (1949) және ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын (1953) бітірген. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында аға оқытушы, доцент, институт директорының орынбасары (1953–1957), 1971 жылдан Философия және құқық институтында аға ғылым қызметкер, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының философия кафедрасында доцент, кафедра меңгерушісі, философия мен шет тілдері кафедрасы ғылыми кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1959 жылдан Қазақстан ҒА Философия және құқық ин-тында аға ғыл. қызметкер, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектерінің бағыты қазақ шаруаларының әртүрлі кезеңдердегі қоғамдық саяси белсенділігі, рухани жетілуі, филос. сыны, нарықтық экономикаға көшудің этнопсихол. аспектілері мәселелеріне арналған. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Ғылыми жұмысының бағыты тарихи материализм, қазақ шаруашылығының жаңа даму жолына түсуі, кеңес адамдарының саяси-қоғамдық белсенділігін арттыру мәселелеріне арналған. «Социализм және қазақ шаруашылығының рухани бет-бейнесі мен оның әлеуметтік табиғатының түбегейлі түрде өзгеруі» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармалары: * Социализм и коренное преобразование социальной природы казахского крестьянства, А.-А., 1969; * Основные черты, принципы и нормы поведения советского человека, А.-А., 1977. Дереккөздер Сілтемелер * [http://kk.wikipedia.7val.com/wiki/%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/%D0%90%D0%BC/ Амантаев Бәкет] *[http://www.inform.kz/articlekaz?selectShowArticle&id1220248 ҚазАқпарат-Анонс]
Александр Шайхи Мұқатайұлы Амарбаев

Александр Шайхи Мұқатайұлы Амарбаев (5.1.1928 ж.т., Павлодар облысы, Шарбақты ауданы, Шалдай ауылы) – физиолог, биология ғылымдарының докторы (1968), профессор(1970). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын] (1949, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Эксперименттік биология институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеді (1953–1961). 1956–1958 ж. Киров ауыл шаруашылық институтында доцент (Ресей) қызметінде, одан кейін Қазақ мал ш. ғылым - зерттеген. институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды (1959–1961). Шағармалары: * Гормональные методы повышения плодовитости овец, А-А., 1969; * Трансплантация эмбрионов крупного рогатого скота, А.-А., 1987. Дереккөздер
Қожахмет

Қожахмет (т.ж.б. – 1750) – сұлтан, Әбілқайыр ханның ортаншы ұлы. Әбілқайыр хан 1731 жылы Ресейге бодан болу туралы ант бергеннен кейін, өзінің сүйікті ұлдарының бірі Қожахметті патша өкіметіне аманатқа берген. Аманатта 10 жылға жуық болған Қожахметті Ресей өкіметі Орынбор өлкесінен алдыртып, Қазанға, кейіннен Санкт-Петербургке жіберген. Тарихшылар А.Левшин, В.Витевский, П.Рычков, тағыда басқа бұл жағдай Әбілқайырдың Ресейге, оның ішінде Орынбор губернаторы И.Неплюевке деген ашық ренішін туғызды және ол осыдан кейін орыс иеліктеріне шабуыл жасай бастады деп есептейді. Әбілқайырдың тынбай талап етуі арқасында Ресей өкіметі 1747 жылы Қожахметті ханның екінші ұлы Айшуақпен айырбастауға келісті. Қожахмет еліне келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Казахско-русские отношения в XVІ – XІІІ веках. Сб. документов и материалов. т.1., А., 1961; Қасымбаев Ж., Государственные деятели казахских ханств (XVІІІ), А., 1999. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Аналитикалық геометрия

]] Аналитикалық геометрия – геометрияның қарапайым геометрия бейнелерді (түзулер, жазықтықтар, қисықтар, екінші реттік беттер) координаттар әдістерінің негізінде алгебралық амалдар арқылы зерттейтін бөлімі. Тарихы Координаттар әдісінің пайда болуы XVII ғасырда астрономия, механика және техника ғылымдарының дамуымен тығыз байланысты. Координаттар әдісі мен аналитикалық геометрияның негіздері Р.Декарттың «Геометриясында» (1637) мейлінше толық және анық баяндалған. Бұл әдістің басты идеялары оның замандасы П.Фермаға да белгілі болған. Аналитикалық геометрияның бұдан әрі дамуына Г.Лейбниц, И.Ньютон және Л.Эйлер зор үлес қосқан. Аналитикалық геометрияның тұжырымдарын Ж.Лагранж аналитикалық механика, ал Г.Монж дифференциалдық геометрия негіздерін қалау барысында пайдаланған. Қазақстанда аналитикалық геометрияның дамуына профессорлар А.З.Закарин, Ф.Д.Крамер, В.В.Стрельцов, доценттер С.А.Аяпбергенов, М.У.Исқақов, Ж.Ш.Юсупов, Э.И.Хмелевский, т.б. айтарлықтай үлес қосты. Анықтамасы Координаттар әдісінің мәні – жазықтықта орналасқан кез келген М(х,у) нүктесін декарттық координаттар жүйесі арқылы анықтауға болатындығында. х және у шамалары Оху жүйесіндегі М нүктесінің декарттық тік бұрышты координаттары (не қысқаша тік бұрышты координаттар) деп аталады. Осыған сәйкес оларды М нүктесінің абсциссасы (х) және ординатасы (у) деп атайды. Жазықтықтағы координаттар әдісінің негізгі идеясы – L сызығының геометриялық қасиеттерін осы сызықты сипаттайтын Ғ (х, у) 0 теңдеуін аналитикалық және алгебралық жолмен зерттеу. Жазықтықтағы аналитикалық геометрияда 1- және 2-реттік алгебралық сызықтар жүйелі түрде зерттеледі. 1-реттік сызықтар – түзу сызықтар және олар бір дәрежелі Ах + Ву + С 0 алгебралық теңдеуімен, ал 2-реттік қисық сызықтар Ах2 + Вху + Су2 + Dх + Еу + Ғ 0 теңдеуімен сипатталады. 2-реттік қисық сызықтарға эллипс, гипербола, парабола қисықтары жатады. Табиғатта өте жиі кездесетін бұл қисықтардың негізгі қасиеттері аналитикалық геометрияда толық анықталған. Кеңістіктегі аналитикалық геометрияда координаттар әдісі жазықтықтағы әдіске толық ұқсас етіп қарастырылады. Мұнда кез келген М нүктесі х – абсцисса, у – ордината және z – аппликата координаттары арқылы анықталады. Кеңістікте орналасқан S бетін Oxyz координаттар жүйесіне қатысты F (x, y, z) 0 теңдеуімен сипаттауға болады. Кеңістіктегі аналитикалық геометрияда Ах + Ву + Сz + D 0 теңдеуімен анықталатын 1-реттік беттердің (жазықтықтардың) және Ах2 + Ву2 + Сz2 + Dху + Еуz + Ғхz + Gх + Ну + Мz + N = 0 теңдеуімен анықталатын 2-реттік беттердің (эллипсоидтың, гиперболоидтың, параболоидтың) қасиеттері зерттеледі. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/ANALITICHESKAYA_GEOMETRIYA.html АНАЛИТИЧЕСКАЯ ГЕОМЕТРИЯ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет] *[http://www.pm298.ru/manalit.php Аналитическая геометрия]
Аналогия

Аналогия ( – сәйкестік, ұқсастық) – әр түрлі объектілердегі кейбір қасиеттердің ұқсастығы. Логикада дедукция, индукциямен қатар қолданылатын ой тұжырымы. Аналогияда ой өрісі жекеден жекеге немесе жалпыдан жалпыға қарай ойысады. Адам өз ойын тұжырымдай отырып, кейбір белгілердің ұқсастығынан сол нәрселердің басқа белгілеріндегі ұқсастық туралы қорытынды жасайды. Аналогиялық тұжырым жасау адамзат енді-енді қауымдаса бастаған шақтың өзінде-ақ қолданыс тапқан. Мысалы, адамдар алғаш қауымдаса бастаған кезеңде табиғат заңдылықтарын әлі жете меңгере алмаса да, аң аулауда, басқа да тіршілік салаларында аналогиялық тәсілді стихиялы түрде қолданды. Аналогия – ежелгі грек тілінде пропорция дегенді білдірген. Грек математиктері cандар жүйесінде 6:9=8:12 цифрларының Аналогиялы екендігін аңғарған. Анология бойынша ой тұжырымдаудың мәнісі негізінен мынадай схемаға сәйкес келеді: «Анологияның а, б, в, с белгілері бар; В-ның а, б, в белгілері бар. Демек, В-ның да с белгісі болуы мүмкін». Ұқсастырылатын белгілердің сипатына қарай: қасиеттер аналогиясы және қатынастар аналогиясы болып екіге бөлінеді. Егер нәрселер белгілерінің ұқсастығы олардың қасиеттері арқылы салыстырылатын болса, онда ол қасиеттер аналогиясы деп аталады. Нәрселер қатынастар негізінде салыстырылса, онда ол қатынастар анологиясы болады. Салыстырмалы нәрселер аналогиясының объективті негізі – олардың қатынасы, жекелеген қырлары арасындағы заңды байланыстар. Аналогия – алынған қорытынды, ықтималдық сипаттама. Ал оның дәрежесін көтеру үшін төмендегідей шарттар орындалуы тиіс: # салыстырылатын нәрселердің ортақ белгілері көп және әр түрлі сипаттарды қамтуы; # нәрселердегі ортақ белгілердің маңызды болуы; # ортақ белгілер мен салыстырылатын белгілер арасында заңды байланыстардың жатуы. Әйтсе де аналогияның ықтималдық сипатын абсолют түрде қарауға болмайды. Аналогияның танымдық мәніндегі ерекшелік – ол негізінен зерттеу процесінің алғашқы кезеңдерінде қолданылады. Аналогия ізденушінің білімін ұштауына, ақиқатқа қол жеткізуіне септігін тигізеді, бірақ оны ғыл.-зерттеудің бірден-бір, негізгі тәсілі ретінде қарастыруға болмайды. Аналогия – танымдағы көмекші тәсіл, білім жетілдірудегі көптеген әдістердің бірі болып қала бермек. Аналогия – лингвистикада тіл бірлігін басқа тіл бірлігіне тұлғалық немесе семантикалық жағынан ұқсату құбылысы. Аналогияны қолдану дегеніміз тілдегі құрылымдық үлгіні пайдалану арқылы, соның негізінде жаңа бірліктер жасау. Кез келген үлгіні, ережені т.б. қорыту кезінде аналогияның әсері байқалады. Аналогияның маңызы тіл үйренуде аса зор. Дереккөздер
Сұлтанбек Қожахметов

Қожахметов Сұлтанбек (1912, Ақмола облысы Зеренді ауданы Қарабұлақ ауылы – 1945, Солтүстік Кавказ) – алғашқы педагог-ғалымдардың бірі, педагогика ғылымдар кандидаты (1939). Петропавл пед. техникумын бітіріп (1930), осы оқу орнында қызмет етті (1930 – 32). 1932 – 37 жылы Қарағанды қалалық халық ағарту бөлімінде инспектор, КСРО Ұлт жастары институтында аспирант. 1937 – 41 жылы ҚазМУ-де кафедра меңгерушісі, ҚазПИ-де оқытушы, Қазақ КСР Оқу комиссариаты ғылым-зерттеу институтында педагогика бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1941 – 45 жылы соғысқа қатысты. Қожахметов ұлттық мектептерді ұйымдастыру, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарын, оқу бағдарламаларын жасауда зор еңбек сіңірген. Жас ұрпақты адамгершілік пен әдепке, саналы тәртіпке тәрбиелеу мәселелеріне арнап құнды еңбектер жазған. Естелік Сұлтанбек Қожахметов атында Астана қаласында көше аталған (ескі Болотная көшесі). Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Ана мен баланың ғылыми-зерттеу орталығы

Ана мен баланың ғылыми-зерттеу орталығы, Ана мен баланың денсаулығын қорңайтын республикалық ғылыми-зерттейтін орталық – Қазақстандағы аналар мен балалар денсаулығын жақсарту бағытындағы дәрігерлік, ғылыми және педагогикалық бас мекеме. Қазақ педиатрия ғылыми-зерттеу институтының акушерлік-гинекология бөлімі негізінде Алматы қаласында құрылған (1975). Орталықтың ғылыми жұмыстарының бағыты – еліміздегі әйелдердің денсаулығын сақтау, екіқабат әйелдердің өте қауіпті тобындағыларды дер кезінде емдеу, оның тәсілдері мен стратегиясын, аналардың және іштегі нәрестенің сырқаты мен шетінеуін азайту, нәрестенің мезгілінен бұрын туу себептерін, туысынан болған ауытқулардың таралу аймағы мен генетик. байланысын зерттеу, бедеу әйелдерді емдеу. Орталық материалдық-техникалық базамен қамтамасыз етілген. Жаңа диагностикалық және емдеу аппараттарымен, құрал-саймандарымен, төсек-орынмен жабдықталған, сондай-ақ білікті мамандармен толықтырылған. Орталықта 17 ғыл. және емдеу бөлімдері (акушерлік, гинекология, екіқабат әйел патологиясы, репродукция, перинатология, медициналық генетика, ғылыми-медициналық консультация, т.б.) бар. Оларда 93 ғыл. қызметкер қызмет атқарады (1998). Орталық жанында «Акушерлік және гинекология» мамандығы бойынша кандидатура және докторонтура диссертация қорғау жөніндегі арнайы кеңес жұмыс істейді. Жыл сайын көптеген жас мамандарды аспирантураға, клиникалық ординатураға даярлайды. Ғылыми-зерттеу жұмыстары еліміздегі әр түрлі саладағы мекемелермен, сондай-ақ халықар. бірлесу шеңберінде шетелдік мемл. ғыл. орталықтарымен тығыз байланыс жасайды. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.elgazeti.kz/?p=1772 Талшын ҮКІБАСОВА, Ана мен бала ұлттық ғылыми орталығының әкімшілік ...]
Әбибулла Әбілдаұлы Анарбаев

Әбибулла Әбілдаұлы Анарбаев (20.3.1958 ж., Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Абай ауылы) – техникалық ғылымдарының докторы (2002), профессор(2003). Қазақ химия-технологиялық институты (1980, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) мен аспирантурасын (1985) бітірген. Жамбыл (қазіргі Тараз) фосфор зауытында оператор (1980–1981), Қазақ химияқ-технологиялық институтында аға инженер, аға оқытушы (1981–1991), Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент (1996–2002) болды. 2003 жылдан осы универсететте профессор болып жұмыс істейді. Анарбаев 156 ғыл. еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 3 оқулық, 36 өнертабыс пен патенттің авторы. Дереккөздер
Олег Константинович Ангелопуло

Олег Константинович Ангелопуло (1935 ж.т., Ресей, Краснодар қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1978). Грозный мұнай институтын бітірген (1957). 1962–1967 ж. Аралсор аса терең бұрғылау экспедициясында зертхана меңгерушісі, аға инженер, бас инженердің орынбасары. 1973 жылдан Қазақ геология барлау ғылыми-зерттеу институтында директордың ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1976). Дереккөздер Сілтемелер *[http://persona.rin.ru/view/f/0/19526/angelopulo-oleg-konstantinovich Ангелопуло Олег Константинович, фото, биография] *[http://www.gubkin.ru/wps/wcm/connect/gubkin_prof/st-prof/sa-prof/sa-prof-state/ct-prof-angyelopulo-o-k Ангелопуло Олег Константинович | РГУ Нефти и Газа] *[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?ID=3365 Биография.ру | Biografija.ru | А | Ангелопуло Олег Константинович]
Елена Ивановна Андреева

Елена Ивановна Андреева (12.8.1927 ж.т., Ресей, Брянск облысы Вятков ауданы Цементный зауыт кенті) – биология ғылымдарының кандидаты ҚазМУ-ды бітірген (1952). 1957–1985 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында кіші, аға ғылым қызметкер болды. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер флорасын зерттеуге арналған. Андреева Қазақстанда өсетін қыналардың таралу тәртібіне жіктеу жасап, қына флорасының Қазақстан жерінде қалыптасу тарихын зерттеді. Қыналардың ғылымға белгісіз 21 түрін, 13 туысын, 11 тұқымдасын, 6 формасын тауып, оларға сипаттама берді. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1987). Дереккөздер
Нағима Орманбекқызы Жақыпбекова

Нағима Орманбекқызы Жақыпбекова (17 қараша 1960 жылы туған, Түркістан облысы, Арыс қаласы) – техника ғылымдарының докторы (2003), профессор (2006). Өмірбаян ҚазМУ-ды (1983, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1983 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты коллоидты химия және физика-химия механика, беттік құбылыстар мен дисперсті жүйелер, дисперсті жүйелерді реттеу мен тұрақтандыру мәселелеріне арналған. Жақыпбекова «Табиғат және техногендік қайталама шикізатты қайта өңдеудің инновациялық технологияларын құру және ұйымдастыру» жұмысы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығын алды (телавт., 2005). Ғылыми қызметі Ғылыми жұмыс тың бағыты - полимерлі реагенттерді екінші реттік материалдардан өндіру және оларды металлургия да, мұнай өндірісінде, электроплиттерде және ауыл шаруашылығында қолдану. 80-нен астам ғылыми еңбектер жариялады, Қазақстан Республикасы ның 6 патенті не ие, «Суда еритін полимер лер және өнеркәсіп тік дисперсиялар» монографиясының авторы (2000, Алматы). Марапаттары Қазақстан Республикасының ғылым, техника және білім саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2005), 2011 жылы Жақыпбекова 200 мұғалімнің ішінде «ЖОО-ның үздік оқытушысы» Қазақстанның мемлекеттік стипендиясымен марапатталды. Дереккөздер
Жантас Алтайұлы Жақыпов

Жантас Алтайұлы Жақыпов (1 маусым 1958 жыл, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы) – филология ғылымдарының докторы (2000), профессор (2006). Арғын тайпасының Қуандық бөлімінің Темеш руынан. * Қарағанды мемлекеттік университетінің (1982), аспирантурасын (1988) бітірген. * 1988 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі * 2007 жылдан Еуразия ұлттық университінде профессор қызметтерін атқарады. * Ғылыми-зерттеу еңбектері синтаксис, аударматану, мәтін лингвистикасы мәселелеріне арналған. * 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://www.enu.kz/kz/about/persons/668/ Жантас Алтайұлы Жақыпов] Дереккөздер
Кеңес Бажкенұлы Жақыпов

Кеңес Бажкенұлы Жақыпов (1942 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1990), професор (1991). * Томск мемлекеттік университетін бітірген (1966). * КСРО ҒА Есептеу орталығында аспирант (1966–69) * 1970 жылдан ҚазҰУ-да ассистент, оқытушы, доцент, професор қызметтерін атқарады. * Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – есептеу математикасына, газ және сұйықтық механикасына арналған. * 65 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Сатыбалды Мұқатайұлы Жақыпов

Сатыбалды Мұқатайұлы Жақыпов (29.04.1950, Алматы облысы Қарасай ауданы - 3.01.2014) – психология ғылымдарының докторы (1999), професор (2000). Өмірбаяны * Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1977). * Қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетінде (1977–94) * ҚР ҰҚК ин-тында (1994–97) * ҚазҰПУ-да (1997–2000) қызметтер атқарды. * 2000 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі. Ғылыми жұмысы * 120-дан аса ғылыми жарияланымы, оның ішінде 1 монографиясы бар. Профессор Жақыповтың жетекшілігімен казіргі психологияның өзекті мәселелеріне арналған бір докторлық және 36 кандидаттық диссертациялар қорғалды, ғылыми мектептің құрылымдық өзегін құрайтын негізгі бағыттағы зерттеулерді келесідей біріктіруге болады: * оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекеттің әлеуметтік-психологиялық жағдайлары мен тиімділік механизмдерін зерттеу; * этностық жаңсақ нанымдардың, полиэтностық ортадағы стереотиптер мен құңдылық бағдарлардың қалыптасу және даму механизмдерін кешенді зерттеу. Дереккөздер
Уәлихан Әбуұлы Жақыпов

Уәлихан Әбуұлы Жақыпов (7.9.1948 жыл, Түркістан облысы Төле би ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1994). Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медиутна университеті) бітірген. * 1972 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Клиникалық және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі А.Сызғано] атындағы Хирургия ғылыми орталығы) ординатор, хирург, аға ғылым қызметкер болды. * 1990 жылдан бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ғылыми жұмыстары Негізгі ғылыми жұмыстары қолқа және қан тамырлары ауруларын хирургиялық жолмен емдеуге арналған. Қолқаның жоғары бөлігі кеңейгенде (қолқа аневризмосы); кеуде қуысын ашып, ішкі органдардың кеңейген қан тамырларын қалпына келтіру (торако-абдоминалды аневризм) операцияларын жасаған алғашқы хирургтардың бірі. Ол микроангиопатияны, ішкі органдардың қан айналу жүйесінің бұзылуын, жүйке қан тамырларының жаңадан пайда болу белгісін, аяққа баратын қан тамырлардың бітеліп қалуын хирургиялық тәсілмен емдеуді ұсынды. «Хирургияда жаңа технологияны зерттеп, оны тәжірибеге енгізу» ғылыми-зерттеу жұмысы авторларының бірі. Марапаттары * Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1999). Дереккөздер
Нариман Жалғасұлы

ЖАЛҒАСҰЛЫ Нариман (31.12.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Мырзабай ауылы) – техника ғылымының докторы (2001), профессор Қазақ политехника институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университет) бітірген. Жезқазған кен-металлургия комбинатында, Батыс Жезқазған кенішінде (1963–1967) қызмет атқарған. Алматы Тау-кен істері институтында аспирант, кіші және аға ғылыми қызметкер (1968–1996) болып жұмыс істеді. 1996 жылдан Кен істері институтында жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері тау-кен өндірісі саласының геотехнологиясы және геоэкологиясы мәселелеріне арналған. Шахты астындағы құлауға айналған кентіректерді берік етіп бекіту әдісін тауып, өндіріске енгізгені үшін ҚР-ның Мемлекеттік сыйлығын алған (1991). 160-тан астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 3 монографиясы бар. Дереккөздер
Шапағат Шарапатұлы Жалмаханов

Шапағат Шарапатұлы Жалмаханов(1962 ж.т.) – филология ғылымдарының докторы (2005), професор (2006). Қарағанды мемлекеттік университетін (1984) бітірген. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы орта мектебінде директордың орынбасары (1984–86), Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары (1986–99) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан ҚР ІІМБ Қарағанды Заң институтында кафедра меңгерушісі, полиция подполковнигі. 80-нен астам ғыл. мақала мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Жалпақ

Жалпақ сөзі мынадай мағыналарда қолданылуы мүмкін: * Жалпақ қонысы - Қазақстандағы ескі қоныстар тобы. Қызылорда облысының Қазалы ауданында Сырдария өзенінің сол жағасында орналасқан. * Жалпақ (тау, Алматы облысы) - Іле Алатауының батысындағы тау. Қаскелеңмен Ақсай өзендерінің суайрығы.
Жалпақтөбе (көне қала)

Жалпақтөбе – ортағасырлық қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Қоғам ауылынан 8,5 км солтүстік-батыста орналасқан. Тарихи деректер, сипаты Алғаш 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тапқан. 1966-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеу жүргізген. Жалпақтөбенің ежелгі атауы белгісіз. Бұрыштары дүниенің төрт құбыласына сәйкес келетін төртбұрыш тәріздес, екі деңгейден тұратын төбе. Негізгі бөлігінің ауданы 240х200 м. Оның шығыс шеті едәуір биік және трапеция тәріздес келген, табанының ауданы 100х90 м, биіктігі 6 м. Әрбір бұрышында орналасқан мұнараларының қираған қалдығының биіктігі 7,5-10 м. Батыс қабырғасының орта тұсында орналасқан қос мұнара қала қақпасының екі жақтауын қорғау үшін салынған құрылыс болуы мүмкін. Батыс жағынан келіп қосылатын алаңша аса биік емес, ауданы 140х100 м, биіктігі 4 м. Төбенің беткі жағынан табылған ыдыс сынықтары қаланың I-XIII ғасырлар аралығында болғанын көрсетеді. Дереккөздер
Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов

Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов (15.9.1935 жылы туған, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1978), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983). Мәскеудің алтын және түсті металдар институтын бітірген (1958). 1971 – 81 жылы Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары 1988 – 95 жылы директоры (1982 – 87 жылы Қазақстан ғылым академиясының вице-президенті), 1994 – 99 жылы ҚР ҰҰА-ның Жер туралы ғылымдар бөлімшесінің акад.-хатшысы. 2000 жылдан Металлургия және кен байыту институтының құрметті директоры. Негізгі ғылыми еңбектері металлургия мәселелеріне арналған. Қожахметов – ауыр түсті металдар мен оларға ілеспе элементтер теориясы бойынша ғылыми-зерттеулер жүргізді; оның тікелей қатысуымен және ғылыми жетекшілігімен мыс металлургиясында тиімділігі жоғары және жаңа автогенді процестердің физико-химиялық негізі зерттелді. Жоғары температуралы зерттеулер саласында тұңғыш рет термиялық орнықсыз металл сульфидтерінің (мырыш, кадмий және рений) төте булануы (возгонка), тотығу процестерінің кинетикасы мен механизмі жасалды. Қожахметовтың жетекшілігімен Қазақстан және Ресей ғалымдары бірігіп ашқан автогенді процестің жаңа әдісі – кивцэттік балқыту әдісі мыс қорыту заттарында кең қолданыс тапты. Осы еңбегі үшін авторлар ұжымымен бірге Қ-ке КСРО Мемл. сыйл. берілді (1978). 11-сайлауда ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. “Халықтар достығы” орденімен және медальдармен марапатталған. Сұлтанбек Қожахметов атында, Астанадағы көше аталған. Бұл көше, Астанадағы тірі адам атына берілген жалғыз көше. Дереккөздер
Серік Есжанұлы Еркінов

Серік Есжанұлы Еркінов (22 желтоқсан 1952 жылы туған, Алматы облысы, Талдықорған қаласы) – заң ғылымдарының докторы (2002), профессор (2002), Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері, полиция генерал-майоры. КСРО ІІМ-нің Қарағанды жоғары мектебін (1975) және КСРО ІІМ-нің академиясы жанындағы адъюнктурасын (1982) бітірген. Қазақстан Республикасы ІІМ-нің Алматы заң институтын (1996–99) және Қазақстан Республикасы ІІМ-нің академиясын (2002–2009) басқарды. 2000 ж. «Взаимодействие правоохранительных органов стран СНГ при раскрытии и расследовании транснациональных преступлений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер http://www.alashainasy.kz/last_dates/16784/
Рахметолла Шәрепиденұлы Ерқасов

Рахметолла Шәрепиденұлы Ерқасов (1948 жылы туған, Павлодар облысы, Успен ауданы, Успенка ауылы) – химия ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). ҚазМУ-дың химия факультетін (1971, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1976) бітірген соң осы универрситетте ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1976–94), кафедра меңгерушісі (1994–97), халықаралық байланыс және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1997–2001) болды, ал 2001 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінің 1-проректоры қызметтерін атқарады. Ерқасов 250-ден астам ғылыми-зерттеу жарияланымның, оның ішінде 10 әдістемелік оқу құралдарының авторы; 7 авторлық куәлігі мен патенттері бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.enu.kz/kz/news/11553/] * [http://www.enu.kz/kz/#.UKNjbYcz3JN Еуразия ұлттық университетінде]
Ботаникалық бақ

Ботаникалық бақ — ғылыми-зерттеу, мәдени-ағарту, іс-тәжірибелік оқыту мақсаттарымен өсімдік өсіріп, оны зерттейтін, ботаникалық білімді насихаттайтын мекеме; ғылыми зерттеу және ғылыми мәдени өндірістік мекеме. Онда тірі өсімдіктердің коллекциясын жинап олардың көмегімен өсімдіктердің сан алуандығын және жердің өсімдік әлемінің байлығын зерттейді. Ботаникалық бақтардың басты мақсаты -жаңа өсімдік түрлерін ашу, оларды кешенді зерттеу және интродукциялау. Ботаникалық бақтардың көбінде дендрарий, альпинарий, су өсімдіктері мекендейтін тоғандар бар және пайдалы өсімдіктердің экспозициялары орналасқан. Негізгі ғылыми бағыттары: жергілікті және сырттан әкелінген өсімдіктерді өсіру, жерсіндіру, олардың биологиясын, экологиясы н мен физиологиясын, өсіп-өнуін, селекциясын зерттеу; ботаникалық ілімді дамыту, оның жетістіктерін жалпы халыққа тарату; республикамызда азайып бара жатқан, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді қолдан өсіріп көбейту, биологиялық, экологиялық ерекшеліктерін зерттеу, оларды сақтап қалудың, табиғи таралған орталықтарына қайтарудың жолдарын қарастыру; қала, ауыл, елді мекендерді көгалдандыру; бақ өсіру; гүлзар салу бағыттарында ғылыми-ағарту жұмыстарын жүргізу; өсімдіктердің жаңа түрлерін іздестіру, олардың пайдалы қасиеттерін анықтап, адам қажетіне жарату; өсімдіктер әлемін қорғау, көркейту. Ботаникалық бақтың негізгі бөлігін – шет жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктер құрайды. Олар биологиялық ерекшеліктеріне қарай ашық далада, оранжереяда, жылыжайда өсіріледі. Қазір Қазақстанда әр түрлі табиғи-климаттық жағдайда орналасқан алты ботаникалық бақ – Бас ботаникалық бақ (Алматы), Маңғыстау тәжірибелік ботаникалық бағы (Ақтау), Жезқазған ботаникалық бағы, Алтай ботаникалық бағы (Лениногор), Іле ботаникалық бағы (Бақанас), Қарағанды ботаникалық бағы бар. Бұлардың алғашқы бесеуі Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамына кіреді де, бір орталыққа бағынған Ботаникалық бақ жүйесін құрайды. Республиканың Ботаникалық бақтары дүние жүзіндегі 50-ден астам елмен әріптестік байланыс жасайды, халықаралық конгрестерге, симпозиум, конференцияларға қатысады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.turkistan.kz/index.php?viewarticle&catid8%3A2011-04-26-06-37-46&id28%3A2011-04-26-07-42-04&optioncom_content&Itemid41&langkz «Ботаникалық бақ»] * [http://www.bostandyk.almaty.kz/page.php?page_id781&lang2&news_id=1038 «Ботаникалық бақ»]
Зайнолла Қожабеков

Зайнолла Камалейұлы Қожабеков (1 қаңтар 1929 жыл; Солтүстік Қазақстан облысы, Мамлют ауданы) — қазақ ғалым, биология ғылым доктор, профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының академик (1996), Қазақстанның еңб. сің. жоғары мектеп қызметкері (1971). Омбы малдәрігерлік ин-тын бітірген (1952). 1 972 – 83 ж. Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тында, ректор болды. 1986 – 97 ж. Қазақ ветеринария ғыл.-зерт. ин-тының директоры, 1997 жылдан сол ин-ттың құрметті директоры. Негізгі ғыл. еңбектері қойдың әр түрлі тұқымдарына тән жалпы биол. заңдылықтарды зерттеуге арналған. Қазақстанда алғаш рет қойдың постнатальдық (лат. post – кейін natalіs – тууға қатысты) онтогенезінің (грек: ontos – туу және генез) әр кезеңіне физиологиялық және биохимиялық сипаттамалар берген. Биохим. және физиол. зерттеулер негізінде ол ұсынған зат және энергия алмасу көрсеткіштерінің нормативтері диагностик. және оқу мақсатында, сондай-ақ қойдың жаңа тұқымдарын шығарудағы селекциялық жұмыстарда, протеинді тағамдардың деңгейі мен сапасын бағалауда пайдаланылады. Қ-тың басшылығымен малдың жұқпалы ауруларының Қазақстан жерінде пайда болуы және таралуы туралы ақпараттар жиынтығы және “Ветинформ” атты автоматты ақпараттар жүйесі жасалды. 1990 – 93 жылғы ҚР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды, Еңбек Қызыл Ту және “Халықтар достығы” ордендерімен марапатталған. Шығарылған: * Туғаннан кейінгі ерте онтогенез кезіндегі қой метаболизмі мен энергиясының негізгі физиологиялық көрсеткіштері, А.-А., 1979; * Ауыл шаруашылық малдарының патологиялық физиологиясы, А., 1992 (телавт.). Дереккөздер
Қожеке

Қожеке Назарұлы (1828, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы. Қарқара ауылы – 1881, ҚХР, Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы Қызылкүрке қаласы) – күйші-сазгер. Арқа, Атырау, Жетісу күй өнері мектептерінің үлгісін жарасымды үйлестіріп, өрнегі өзгеше шығармалар тудырған. Оның туындыларында төкпе, терме, шертпе күйлердің белгілері араласып, айрықша мәнермен тартылады. Ерекше күш-қайратты танытатын жігерлі күйлер жүрек қылын шертетін нәзік те сырлы сазға ұласып отырады. Қожеке күйлері уақыт тынысын, зұлымдық пен адалдық, қатыгездік пен адамгершілік сияқты өзара кереғар қасиеттердің ара жігін тап басып, айқын аңғартады. 1860 жылы Ресей отаршылдары Жетісудың Сарыжаз, Текес, Қарқара сияқты жайлауларын зорлықпен тартып алғанын көрген Қожеке қазақ би-болыстарының отаршылдық озбырлығына деген көнбіс, тоқмейіл, жігерсіздігін әшкерелеп “Шалқайма” күйін шығарған. Осы шығармасы үшін патша әкімдерінен теперіш көрген күйші 1869 жылы шамасында өзіне қарасты 25 үймен Шығыс Түркістанға көшіп кеткен. Бірақ мұнда да ол жергілікті билеушілер тарапынан қуғынға ұшырап, түрмеге жабылды да, азаптап өлтірілді. Зерттеуші Мұхамед Ханафиннің мағлұматтарына қарағанда Қожеке жүзден астам күй шығарған. Оның алуан тақырыпты қамтитын бұл туындыларын негізінен екі топқа бөлуге болады. Біріншісі – күйшінің өз өмірінің әр кезеңін қамтитын шығармалары, екіншісі көне Үйсін заманынан сыр шертетін “Қамбар ханнан” бастап, қазақ халқының тарихи-әлеум. өмірінен, тұрмыс-салтынан елес беретін күйлері. Бұлардың еншісіне көне әдеби мұралармен сарындас “Жиренше”, “Жиреншеге Қарашаштың қазасын естірту”, “Жиреншенің Қарашашты жоқтауы” сияқты топтамалары мен “Көроғлы сұлтан”, “Біржан мен Сара”, “Стамбұл”, “Мұңлық” күйлерін жатқызуға болады. Ал “Қолға алынар алдында”, “Рабат төренің естіртуі”, “Таскөмір шоғына қарылу”, “Қинау”, “Түрмедегі қинау” туындылары өз басынан кешкен ауыр халден хабар береді. Қожекеның жоғарыда аталған шығармаларымен қатар “Нұрғазарын бұлбұл”, “Керітолғау”, “Аққу”, “Күй шақыртқы” күйлері бар. 1984 жылы Үрімші қаласындағы Шынжаң жастар баспасынан Қожекенің “Күй толқыны” кітабы басылып шықты. Кітапқа тоқсаннан астам күйі енген. Дереккөздер
Геоботаникалық карта

ГЕОБОТАНИКАЛЫҚ КАРТА, өсімдіктер картасы – өсімдіктердің немесе олардың топтарының жер бетінде өсіп таралуын көрсететеін карталар. Геоботаникалық карталар әр түрлі қажетке жарамды және арнайы карта болып бөлінеді. Түрлі қажетке арналған Геоботаникалық карталарда өсімдіктердің тарихи даму нәтижесінде қалыптасып, жер бетіне таралып орналасуы, өсімдік бірлестігі (мыс., қалқан жапырақты орман, боз өскен дала, т.б.) сондай-ақ олардың адам әрекеті мен жануарлардың, т.б. жағдайлардың әсерінен пайда болған өзгерістер де (мыс., қалқан жапырақты орман орнына қайыңды орман егілсе, боз өскен дала егістікке пайдаланылса) көрсетіледі. Арнайы Геоботаникалық карталарда (орман картасы, жемшөп картасы, өсімдіктер қоры, индикациялық, т.б.) өсімдіктердің шаруашылыққа қажеттілігі көрсетіледі. Сондай-ақ бұл карталардың кен байлықтарын, жер асты суларын, жердің геологтялық құрылысын анықтауда да маңызы зор. Қазақстанда жүргізілген геоботан. зерттеулердің нәтижесінде әр түрлі масштабты бірнеше карталар жасалды. Олардың ішінде «Қазақстан өсімдіктері картасы» және жеке облыстардың Геоботаникалық картасы бар. Дереккөздер
Географиялық белдем

Географиялық белдемдер, табиғат белдемдері – Жердің географиялық қабығындағы ірі табиғат бөлінісінің жоғары сатысын құрайтын бөліктерінің бірі. Әрбір географиялық белдемде өзіне ғана тән геоморфологиялық процестер жүреді, осы белдемге тән климат, топырақ жамылғысы, өсімдік дүниесі мен жан-жануарларының басымдылығы байқалады. Кейде басқа белдемдерге жататын жерлер де кездесіп отырады. Олар географиялық ендікке, жер бедеріне және басқа да табиғи факторларға байланысты қалыптасады. Негізінен ендік бағытта созылып жатады. Бірақ орографиялық жағдайларға байланысты бойлық (меридиандық) бағытта да географиялық белдем болады (мыс., Солтүстік Американың табиғат белдемдері). Теңізге қарағанда құрлықтарда оның ерекшеліктері айқынырақ байқалады. Құрлықта Географиялық белдемдер: арктикалық және антарктидалық шөл, тундра және орманды тундра, тайга, аралас және жалпақ жапырақты орман, орманды дала және дала, шөлейтті дала және шөл, саванна және сирек орман, қатты жапырақты және мәңгі жасыл, бұталы (жерортатеңіздік) орман, ауыспалы-ылғалды (оның ішінде муссонды) және экваторлық ылғалды орман белдемдері болып ажыратылады.Қазақстан аумағында солтүстіктен оңтүстікке қарай орманды дала (республика аумағының 2,5%-ын қамтиды), дала (20%), шөлейт (14%) және шөл (40%) белдемдері бірін-бірі ауыстырады. Қазақстандағы Географиялық белдемдердің ерекшелігі – топырақ және өсімдік жамылғысы батыстан шығысқа қарай өзгеріп отырады. Бұл осы бағытта климаттық континенттілігінің күшеюіне байланысты болады. Республиканың биік таулы аймақтарында географиялық белдем биіктікке байланысты ауысып отырады. Олар Қазақстан жерінің 13,5%-ын құрайды. Дереккөздер
Геоморфологиялық аудандау

ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ АУДАНДАУ — аумақты қайталанбайтын, бедердің жергілікті ерекшеліктерімен сипатталатын өзіндік аудандарға бөлу; климатқа, өсімдік жабынына, іргетастың құрылысы мен платформалық тысқа, қопсық жамылгының жатысына, адамдардың әрекетіне және т.б. байланысты. Геоморфологиялық аудандаудың мынадай таксонометриялық жүйесі ұсынылған: 1) провинциялар — негізінен тұтас геоқұрылымдық бірліктерге сәйкес келетін және бедердің жалпы сипатымен ерекшеленетін ірі аумақтар; 2) алқаптар — негізінен мезобедер ерекшеліктері бойынша бөлінеді; 3) аудандар — өзіндік ерекшеліктері бар аумақ бірліктері. Қосымша Геоморфологиялық аудандау — Жер шарының бетін немесе қандай да бір аймақты бедердің сырт пішіні мен даму тарихы біршама біртекті болып келетін телімдерге бөлу. Геоморфологиялық аудандау кезінде физикалық-географиялық, геологиялық факторлар (климат, өсімдік, аумақтың тектоникалық активтілігі, тағы да басқалары) есепке алынады. Әдетте Геоморфологиялық аудандау әр деңгейдегі таксондарга (геморфологиялық провинция, атырап, аудан) бөлінетін көп сатылы болады. Дереккөздер
Георгиевка каналдары

Георгиевка каналдары – Қырғызстан мен Қазақстан аралығындағы ірі суару-суландыру жүйелерінің бірі. Канал құрылысы 1931 жылы басталып, 1935 жылы пайдалануға берілген. Гидрологиялық сипаты Георгиевка каналдарының Шу өзеніндегі бөгеттен екі тармаққа бөлінген жеріне дейінгі аралығы – 4,2 км, табаны – 12 м, терендігі – 2,5 м. Қордай ауылының тұсында канал оң және сол тармақтарға бөлінеді. Каналдың оң жақтағы үзындығы 40,5 км, табаны – 1–3 м, терендігі – 1–1,77 м, су өткізгіштігі – 7,92 м³/с. Каналдың сол жақтағы ұзындығы — 48,7 км, табаны – 7–12 м, терендігі – 0,7–2,5 м, су өткізгіштігі – 11–31 м³/с. Георгиевка каналдары арқылы Қордай ауданының мыңдаған га егістігі суарылады. Дереккөздер