kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Биші

Биші — мәнерлі де әсем дене қимылын музыка сазына сәйкестендіре отырып би билейтін адам. Балет спектакльдеріне қатысатын кәсіби артистерді биші деп атайды. Қазақтың ұлттық би өнерін дамытуға үлес қосқандар қатарына Д.Әбдіров, А.Бекбәсынов, Ш.Жиенқұлова, З.Райбаев, Г.Талпақова, Б.Аюханов, т.б. бишілер бар. Дереккөздер
Метанбөлініс

Метанбөлініс Метанбөлініс – пайдалы қазбалардың кен орындарын қазу барысында, көмір байыту фабрикаларында бөлінетін аса қауіпті газ. Метан ауамен қосылып, жарылғыш қоспа түзеді. Ауада метанның мөлшері 5 – 6% болса, жылу көздері маңында жанады (тұтану температурасы 650 – 750ӘС), ал 5 – 16% болса, онда жарылыс болады, 16%-дан жоғары болғанда оттек ағынында жануы мүмкін, метан концентрациясы төмендеген жағдайда жарылыс қаупі күшейе түседі. Тау жыныстары және белгілі бір уақыттарда көмір шахталарында бөлінетін метан жиынтығын метанмолдық деп атайды. Метанмолдығы бойынша қауіпті нысандарда газдық жүйе енгізіледі. Шахтаның газ мөлшері бойынша қауіптілік көрсеткіші болып салыстырмалы метанмолдық алынады. Қазбалардың метанмолдығының болжамы геологиялық-барлау жұмыстары барысында анықталатын көмір қаттарының метандылығы бойынша және басқа әдіспен жасалады. Пайдаланылған cілтемелер
Метанефрос

Метанефрос Метанефрос (метан. және грек. nephros – бүйрек), екінші реттік бүйрек, жамбас бүйрегі – омыртқалы жануарлардың (қағанақтылардың) бір жұп зәр шығару органы. Метанефрос омыртқалы жануарлардың эволенттік және онтогенездік дамуы кезінде тұлға бүйректерінің орнын ауыстырады. Метанефрос зәр шығару өзекшелері тікелей несепағар өзекшелерімен жалғасады. Метанефрос түзіліп болған соң мезонефрос жойылады. Метанефростың құрылымдық құрылысы өзгеріп отырады, ондағы нефрондар саны да әр түрлі болады. Мысалы, бауырымен жорғалаушыларда 5 мыңдай, құстарда – бірнеше он мыңдаған, ал сүтқоректілерде – жүз мыңнан бірнеше миллионға жетеді; Пайдаланылған cілтемелер Қараңыз Зәр шығару жүйесі
Дөңгелек квадратурасы

Дөңгелек квадратурасы - берілген дөңгелекке теңбе-тең квадратты салу есебі. Ғалымдар бұл есепті алғашқы кезде циркуль мен сызғыштың көмегімен шешуге тырысты. Циркуль мен сызғыштың көмегімен қисық сызықты фигураны оған теңбе-тең тікбұрышты фигураға түрлендірудің (Гиппократ айшығы) кейбір жағдайы ежелгі дәуір математиктеріне де мәлім болған еді. Ертедегі грек ғалымдарының дөңгелек квадратурасы есебін кейбір трансцендент қисықтарды пайдалана отырып шешкені белгілі болып отыр. Мұндай алғашқы шешімдердің біреуін ертедегі грек математигі Динострат (б.з.б. 4 ғасырда) тапқан. 19 ғасырда дөңгелек квадратурасы есебінің циркуль мен сызғыштың көмегімен шешілмейтіндігі айқын дәлелденді. Егер берілген дөңгелектің радиусы r-ге тең болса, онда осы дөңгелекке теңбе-тең квадраттың қабырғасы (х): . Бұдан кесіндісін салу үшін r-ді -ге көбейту керектігі шығады. Кейбір иррационал көбейткіштер үшін мұндай көбейту орындалады. Мысысалы, қабырғасы r-ге тең квадраттың диагоналы; радиусы r-ге тең дөңгелекті іштей сызылған дұрыс 12 бұрыштың қабырғасы. Дөңгелек квадратурасы  санының арифмет. табиғатына тығыз байланысты. 18 ғасырдың соңында неміс математигі әрі физигі И.Ламберт (1728 — 1777) пен француз математигі А.Лежандр (1752 — 1833)  санының иррационал сан екендігін дәлелдесе, 1882 ж. неміс математигі Ф.Линдеман (1852 — 1939)  санының трансцендент сан екендігін дәлелдеді. Линдеман теоремасы дөңгелек квадратурасы есебін циркуль мен сызғыштың көмегімен шешудің мүмкін еместігін ғылым негіздеген теорема болды. Егер салу жабдықтарын көбейтсе, онда дөңгелек квадратурасы туралы есепті шешуге болады. Пайдаланған әдебиеттер Қазақ энцклопедиясы
Ұлы Морав мемлекеті

Ұлы Морав мемлекеті, Морав (Ұлы Морав) князьдігі — 9 — 10 ғасырларда батыс славяндар құрған мемлекет. Өзінің гүлдену кезеңінде қазіргі Моравия, Словакия, Чехия, Лужиц, Паннония, Кіші Польша мен словен жерлерінің бір бөлігін қамтыды. Астанасы Велеград қ. болды. Оның орналасқан жері нақты анықталмаған. Археологиялық зерттеулер және Тарих Чех және Cловак археологтарының (В.Грубой, И.Поулик, Ф.Калоусек, т.б.) Моравия аумағында жүргізген көптеген қазба жұмыстары Ұлы Морав мемлекетінде жоғары егіншілік мәдениеті мен қолөнердің (қыш құмыра, темірден, шыныдан бұйымдар жасау, зергерлік өнер) дамығандығын, сауданың гүлденгенін дәлелдеді. Археол. деректер Ұлы Морав мемлекетінің Византия, Киев Русі және Қара теңіз жағасындағы мемлекеттермен тығыз байланыста болғандығын айғақтады. Ұлы Морав мемлекетінiң экон. және саяси өмірі қолөнер мен сауданың орт., ақсүйектердің қамалы мен резиденциялары болған — градтарға шоғырланды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары: Угерске-Градишке қ-ның түбіндегі Старе-Место, Годонин қ-ның түбіндегі Микульчице, Поганско, Нитра, Девинске, Нова-Вес болды.Тарихи деректер бойынша елдің тұңғыш билеушісі — князь Моймир Қ (830 — 846) болған. Оның кезінде Ұ. М. д-на христиан діні тарала бастады. Моймирдің мұрагері Ростиславтың (846 — 870) тұсында Ұ. М. д. күшейе түсті. Ростислав неміс басқыншылығына қарсы күресте Византиямен (862) одақтасты. 863 ж. Ростиславтың өтініші бойынша Ұ. М. д-на Византиядан славян ағартушылары Кирилл мен Мефодий келді. Олар тәуелсіз славян шіркеуін (869/870) құрды. Ол елдің саяси дербестігін нығайта түсуге қызмет етті. Святополктің кезінде (870 — 894) Ұ. М. д. өзінің ең көлемді аумағына жетті. Бірақ 9 ғ-дың соңында шет аймақтардағы дербес князьдер күшейді. Святополктің өлімінен кейін оның ұлдары — Моймир ҚҚ мен Святополк ҚҚ елді өзара бөлісіп алды. Ұ. М. д-нан Чехия (895), серб-лужичтердің (897) жерлері бөлініп шықты. 906 ж. көшпелі мажарлар Ұ. М. д-на жойқын шабуыл жасап, оның көпшілік бөлігін басып алды. Көп ұзамай Ұлы Морав мемлекеті мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты. Ciлтемелер : "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Дөңгелек процесс

Дөңгелек процесс, цикл — жүйенің бірнеше өзгерістерден кейін бастапқы қалпына келу процесі, термодинамикалық процесс. Дөңгелек процесстің нәтижесінде жүйе күйінің термодинамикалық параметрлері мен сипаттамалық функциялары (U — ішкі энергия, энтальпия, изохоралық және изобаралық термодинамикалық потенциалдар, энтропия, т.б.) бастапқы мәнге ие болады. Сондықтан олардың (термодинамикалық параметрлердің, сипаттамалық функциялардың) өзгерістері нөлге тең (U0, т.б.). Термодинамиканың бірінші бастамасы (яғни энергияның сақталу заңы, Термодинамиканың бастамалары) бойынша жүйенің не жүйелердің дөңгелек процесс кезінде атқарған жұмысы (А) дөңгелек процесстің әрбір учаскесінің алған не берген жылу мөлшерлерінің (Q) алгебра қосындысына тең: UQ–A0, AQ. Тура дөңгелек процесс (атқарылған жұмыс оң) деп аталатын процесте жылу жұмысқа айналады, ал кері дөңгелек процесс (атқарылған жұмыс теріс) деп аталатын процесте жұмыс жылуды температурасы төменірек денеден температурасы жоғарырақ денеге тасымалдауға жұмсалады. Дөңгелек процесс тепе-тең (дәлірегі, квази тепе-тең) дөңгелек процесс және тепе-тең емес дөңгелек процесс болып ажыратылады. Тепе-тең дөңгелек процессте бірте-бірте өтетін жүйе күйі тепе-тең күйге жуық болып келеді, ал тепе-тең емес дөңгелек процессте дөңгелек процесстің кем дегенде бір учаскесі тепе-тең емес күйде болады. Әр түрлі тепе-тең дөңгелек процессті есептеулер алғашқы тарихи термодинамикалық зерттеулер тәсіліне жатады. Мұндай зерттеулердің негізінде идеал жылу машинасының жұмыстық циклі (Карно циклі) талданды, термодинамиканың екінші бастамасының математика өрнегі табылды, термодинамикалық температура шкаласы құрылды, сондай-ақ, көптеген маңызды термодинамикалық қатыстар (Клапейрон-Клаузиус теңдеуі, т.б.) алынды. Техникада дөңгелек процесс іштен жанатын қозғалтқыштардың, әр түрлі жылулық күш және салқындатқыш қондырғылардың жұмыстық циклдері ретінде қолданылады. Пайдаланған әдебиеттер Қазақ энцклопедиясы
Метасоматиттік кендер

Метасоматиттік кендер Метасоматиттік кендер – метасоматизм процестерінен жаралған пайдалы қазындылардың шоғырланған орындары. Метасоматиттік кендер терең жер қойнауында үнемі қозғалыста болатын минералды ыстық сулар ерітінділерінің тау жыныстарына тигізетін әсерінен екі түрлі жолмен түзіледі: #тау жыныстарын құраушы заттардан жаңа минералдық агрегаттар тұнуынан; #минералдық ерітінділер мен тау жыныстарының араласуынан болатын химиялық алмасу реакцияларынан минералдық иірімдер түзуінен. Екі жағдайда да ерітінділер тау жыныстары құрамынан сілтілерді, сілтілік-жер элементтерді элементтерді, кремнийді бөліп шығарады да әр түрлі металдардың қосылыстарын қалыптастырады. Метасоматиттік кендердің түзілуіне карбонатты жыныстар (әктастар, доломиттер) әсер етеді. Метасоматиттік кендері қалыптасу температурасына байланысты жоғары, орта, төмен температуралы болып бөлінеді. Жоғары температуралы метасоматиттік кендерге қара, түсті, сирек металдардың скарнды, грейзенді кендері, орта температуралыққа мыс, қорғасын, мырыштың гидротермалдық алмасу кендері, төмен температуралы метасоматиттік кендерге уран мен мыстың инфильтрац. кендері жатады. Қазақстан жеріндегі метасоматиттік кендер ретінде Шыңғыс-Баянауыл антиклинорийі аумағында тараған туынды кварциттермен аралас келетін колчедан, алтын-полиметалл кендерін (Ақбастау, Майқайың), Таулы Алтай мен Зайсандағы көптеген полиметалл, мыс, алтын, сирек металдар кендерін атауға болады. Пайдаланылған cілтемелер
Бұрыш трисекциясы

Бұрыш трисекциясы (лат. trі — үш және sectіo — қию) — бұрышты тең үш бөлікке бөлу туралы ежелден белгілі салу есептерінің бірі. Жалпы жағдайда бұл есепті тек циркуль мен бөлінбеген сызғышты пайдаланып шешуге болмайтынын 1837 ж. француз математигі П. Ванцель (1814 — 1848) дәлелдеген. Бұрыш трисекциясы есебін қосымша кесінді салу арқылы шешу тәсілін б.з.б. 3 ғасырда Архимед тапқан. РОМ — берілген бұрыш. Р мен М нүктелері — центрі О нүктесінде жатқан шеңбер мен бұрыш қабырғалары қиылысқан нүктелер. АВ сызғышын Р нүктесі арқылы өткізіп, ОМ түзуінен А нүктесін АВМО шарты орындалатындай етіп табады. Сонда РАМ бұрышы есептің шешуі болады, яғни, ∟РАМ1/3∟РОМ. Бұрыш 90/2n (n = 0,1,2,…) болғанда есеп басқа тәсілдермен де шешіледі. Б.з.б. V ғасырдан бастап гректер бұрышты үшке тең бөлу үшін квадратрисаделінген кисық сызықты пайдаланған. Ортағасырларда бұрышты үшке тең бөлу алгебра жөне тригонометрия есептерімен байланыстыра шешу қолға алынған. IX — X ғасырларда бұрышты үшке тең бөлу түріндегі теңдеуді шешуге келіп тірелген. Бұрышты үшке тең бөлу мәселесімен кезінде ежелгі грек математигі Архимед (б.з.б. 287 - 212), ХҮ ғасырда ортаазиялық ғалым әл-Кәши (1385- 1436/37), XVI ғасырда француз математигі Франсуа Виет (1540 —1603) айналысқан. 1637 жылы француз математигі Рене Декарт (1596 - 1650) бұрышты тең үшке бөлу циркуль мен сызғыш арқылы жүзеге асырылмайтынын ескерткен. 1837 жылы француз математигі Пьер Ванцель (1814 — 1848) бұрыштыциркуль мен сызғыш арқылы үшке тең бөлу мүмкін болмайтынын дәлелдеген. Дереккөздер
Бұрыштық (шоқжұлдыз)

Бұрыштық (лат. Norma) — аспанның оңтүстік жарты шарындағы шағын шоқжұлдыз. Ең жарық жұлдызының жұлдыздық шамасы 4,0-тен аспайды. Ол Сарышаян, Садақа орны (Садахана), Оңтүстік Үшбұрыш және Бөрі шоқжұлдыздарының арасында орналасқан (қ. Жұлдыздық аспан картасы). Республиканың оңтүстік аудандарында мамыр — маусым айларында көрінеді. Дереккөздер
Бұрыштық жылдамдық

Бұрыштық жылдамдық — қатты дененің айналу шапшаңдығын сипаттайтын векторлық шама; дененің айналмалы қозғалысының кинематикалық мөлшері, модулі өте аз уақыт ішінде айналу бұрышының сол уақытқа қатынасымен, ал бағыты айналу осінің бойымен дененің айналуы сағат тілінің бағытына қарсы бағытта көрінетін бағытымен бағыттас вектор. Модулі айналу бұрышының модулінен уақыт бойынша алынған туындыға тең. Дененің қозғалмайтын z осінің төңірегінде бірқалыпты айналуы уақыты бірлігі кезіндегі бұрыштық жылдамдығы: : , мұндағы - бұрылу бұрышының өсімшесі. бұрыштық жылдамдықпен айналатын қатты Ддненің кез келген нүктесінің лездік жылдамдық векторы мына формуламен анықталады: : мұндағы — айналу осінде орналасқан координаттар басынан сол нүктеге жүргізілген радиус-вектор, ал квадратты жақшамен векторлық көбейтінді белгіленген. Бұрыштық жылдамдықтың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі: рад/с. Айналу жиілігі - қатты дененің ось маңайындағы бірқалыпты айналмалы қозғалысының жиілігі. Дереккөздер
Бұрыштық үдеу

Бұрыштық үдеу — бұрыштық жылдамдықтың өзгеру шапшаңдығын сипаттайтын векторлық шама; - бұрыштық жылдамдық өзгерісінің осы өзгеріс өткен уақыт аралығына қатынасымен анықталатын бұрыштық жылдамдықтың өзгеруінің лездігі. Бұрыштық үдеу векторы (α) айналу осінің бойымен бағытталады және ол дене үдемелі айналғанда  векторымен бағыттас, ал кемімелі айналғанда  векторына қарсы бағытта болады. Бұрыштық үдеудің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлігі: рад/с2. Пайдаланылған әдебиет
Бұта

Бұта — топырақтың бетінде бірнеше сүректенген бүйірлік өскіндері бар, олардың арасында нақты айқындалған бұтағы жоқ көп жылдық сүректі өсімдік. Басты діңгегі тек жас өсімдіктерде ғана жақсы көрінеді, ол содан кейін жаңа діңгектер, (өскіндер) арасында көрінбей кетеді. Бұтаның биіктігі 0,8-ден 6 метрге дейін. Жекеленген діңгектердің өмір сүру ұзақтығы көбіне 10—20 жыл, ал тұтас бұтаның өмір сүру ұзақтығы 400 жыл және одан астам. Дереккөздер
Функциялық қарым-қатынас

ФУНКЦИЯЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС (лат. functіo— орындау) — біріндегі өзгеріс екіншісіндегі өзгеріске соқтыратын екі объектінің қарым-қатынасы. Ф. қ.-қ. ұғымын ғылыми айналымға Лейбниц енгізген. Ғылымның әр түрлі салаларында зерттеудің функционалдық әдіснамасы қолданылуына сай Ф. қ.-қ-қа қызығушылық артты. Таным теориясындағы функционалдық көзқарастың үлгісі Кассириердің еңбектерінен көрінеді. Функционалдық қарым-қатынастарды зерттеу психол., қоғамдық, т.б. ғылым салаларында қолданылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фурфурол

ФУРФУРОЛ, 2-формилфуран, -фурил альдегиді, С5Н4О2 — фуран туындыларына жататын органикалық гетероциклді қосылыс. Ф. түссіз, ауада күңгірттенетін сұйықтық, балқу t 36,5С, қайнау t 162С, тығызд. 1,1594 г/см3 (20С-та). Қаныққан көмірсутектер мен суда нашар, ацетон, бензол, эфир, спиртте жақсы ериді. Суда азеотропты қоспа (35%-ы Ф.) түзеді. Ф-ды алғаш қантты күкірт қышқылымен әрекеттестіру арқылы неміс химигі И.Деберейнер алған (1832). Оның хим. қасиеттері бензальдегидке ұқсас, ол альдегидтерге тән барлық реакцияларға қатысады; фуранкарбон қышқылына тотығып, фурфурил спиртіне тотықсызданады. Цианды калий (KCN) әсерінен молек. өзгеріске ұшырап фуроин, аммиакпен әрекеттесіп фурфурамид түзеді. Ф. жасанды шайыр өндірісінде, мұнай фракцияларын тазартуда, нейлон өндіруде, т.б. қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Футурология

Футурология (, ) — 1943 жылы неміс әлеуметтанушысы О. Флехтгейм «идеология» мен «утопияға» қарсы қойған «болашақтың объективті философиясының» тұжырымдамасы. 1960-шы жылы бұл ұғым қайта жанданып, кеңінен таралды және бірнеше мәнге ие болды: 1) болашақ жайлы ғылым немесе болашақтың әңгімесі; 2) болжау мен болжаушылықтың бейнелі синонимі ретінде; 3) болашақ жайлы әдебиет - ғылыми, публицистикалық. Ұғымның көп мәнділігіне орай ол тек болашақты зерттеудің бейнелі синонимі ретінде ғана сақталып қалды. Дереккөздер
Футухат-и-Хани

“ФУТУХАТ-И-ХАНИ” — тарихи шығарма. Авторы — Камал әд-Дин Бинаи (1453 — 1512). Ол "Тауарих-и Гузида-ий Нусратнама" (“Жеңіс кітабынан жинақталған жылнама”) шығармасына негізделіп жазылған “Шайбанинаменің” кеңейтілген нұсқасы. “Ф.-И-Х”-де оғыз, түркі-моңғол тайпалары, Шыңғыс хан мен оның мұрагерлерінің тарихы, 15 ғ-дағы және 16 ғ-дың бас кезіндегі қазақ халқына қатысты құнды деректер келтіріледі; қ. “Шайбанинаме”. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фучжулэй

Фучжулэй (т. ж. б. — б.з.б. 20 ж.) — ғұндардың оңтүстік бөлігінің тәңірқұты (б.з.б. 31 — 20), Хуханье шаньюйдің баласы. Б.з.б. 31 ж. әкесі қайтыс болғаннан кейін оның мұрагері ретінде Фучжулэй-жоди шаньюй лауазымын алады. "Жоди” қосымшасы “құрметтеуші” (императорды мойындаушы деген сөз) және егемендіктен бас тартқан дегенді білдіреді. Б.з.б. 25 ж. ол Қытай императорын мойындайтынын білдіру үшін император сарайына барып ант береді. Сөйтіп, ол да әкесі сияқты Қытай бодандығында ғұндарды биледі. Қайтыс болғаннан кейін таққа інісі Соусе-жоди отырды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фьорд

, Норвегия]] Фьорд, фиорд — жағалаулары биік, тік құз, ені тар әрі терең, ұзына бойы созылған теңіз шығанағы. Өзен аңғары немесе тектоникалық жарықты мұздық жырып кеңейткеннен кейін теңіз суы басуынан пайда болады. Тереңдігі 1000 м-ден асады, ұзындығы 200 км-ге дейін барады (Норвегиядағы Сочне-фьордтың ұзындығы 204 км, ені 1,5 — 6 км, тереңдігі 1245 м). Кіре берісін теңізден су асты шоңғалы бөліп тұрады. Шоңғал мореналардан немесе түпкі жыныстардан тұрады. Фьордтар солтүстік жартышардың да, оңтүстік жарты шардың да плейстоцен мұз басуына ұшыраған немесе қазіргі мұздықтар таралған биік ендіктеріне тән. Солтүстік жартышарда Норвегия, Гренландия, Шпицберген, Жаңа Жер, Таймыр, Чукча түбегі, оңтүстік жарты шарда Жаңа Зеландия және Патогония жағалауларында кездеседі. Әдебиет * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фьючерстік келісімшарт

Фьючерстік келісімшарт — биржа активін мәміле жасасу сәтінде тараптар белгілеген баға бойынша келешекте белгілі бір сәтте сатып алу-сату (жеткізу) жөніндегі стандарттық биржалық шарт, яғни келешектегі тауар жеткізілімі туралы келісім. Мұнда іс жүзінде барлық талаптар, атап айтқанда, жеткізілім сапасы, мөлшері, талаптары, төлем талаптары, буылып-түйілу, таңбалану, тауарды қарау тәртібі, форс-мажор, т.б. бір ізге түсіріледі. Фьючерстік келісімшарт биржадағы сауда тақырыбы болып табылады. Фьючерстік келісімшарт туынды қаржы құралдары тобына жатады. Фьючерстік келісімшарт үшін базистік активтер — валюта бағамы (валюталық фьючерс), жетекші компаниялар акцияларының бағамы (қор фьючерсі), пайыз нысанында табыс әкелетін активтер — депозиттер, облигациялар (пайыздық фьючерс), тауарлар (тауар фьючерсі), биржалық индекстер (индекстік фьючерс). Тараптардың міндеттемелерді өтеуіне биржа толық кепілдік береді. Дереккөздер
Фьючерстік мәміле

Фьючерстік мәміле — тауар және қор биржасындағы мәміле түрі‚ мерзімдік мәміле. Тауарды (қызметтерді), бағалы қағаздарды мәміле жасалғаннан кейін келісімшартта көрсетілген бағамен сатып алу немесе сату жөніндегі биржа мәмілесі. Оның мақсаты — акциялардың бағасындағы немесе бағамындағы мәміле аяқталған кезде пайда болатын айырманы алу. Ол екі қатысушы арасындағы стандартталған фьючерстік келісімшарт болып табылады. Оның үстіне мәміле белгілі бір уақыт аралығында және өте сирек жағдайда іске асырылады‚ өйткені келісімшарттың өзінде тауардың қасиеті — сатылу және сатып алыну қасиеті болады. Келісімшарттармен жасалатын сауда мамандандырылған фьючерстік биржаларда жүзеге асырылады. Биржа шарттарының арқасында келісімшартты сатушы кез келген сәтте оны өтеуін төлеп ала алады. Стандарттаудың мәні сауда тек биржа шарттары (келісімшарттың құны‚ сауда өлшемі‚ жеткізілім күні‚ өзара шарт бағасының қозғалысы) жағдайында ғана ықтимал дегенді білдіреді. Мәміле клирингілік палата арқылы ресімделеді‚ ол келісімшарттың растығына кепілдік береді. Келісімшарт пен міндеттеменің күшін жоюдың бірден-бір мүмкіндігі — осыған ұқсас келісімшартты сатып алу немесе сату. Көбінесе Ф. м. нақты мәмілені өткізу мақсатында емес‚ болашақтағы мәмілені хеджерлеу (сақтандыру) немесе қайта сату есебінен табыс алу мақсатында жасалады. Ф. м. негізінен а. ш. дақылдарының болашақтағы түсіміне немесе болашақта қорытылатын металға‚ өндірілетін қақтамаға‚ т.б. арналып жасалады. Дереккөздер
Молибден қосылыстары

Молибден қосылыстары – молибден элементі түзетін химиялық қосылыстар. Молибден қосылыстары 2, 3, 4, 5 және 6 валентті. Молибденнің оттекті қосылыстары МоО 2 , МоО 3 . Бұлардың маңыздысы молибден (ІІІ) оксиді МоО 3 – ақ, жасылша реңді кристалл, балқу температурасы 795ӘC, қайнау температурасы 1155ӘC, суда нашар ериді. Сілті, NH 3 (сулы ерітіндісінде) және концентрлі анорганикалық қышқылдармен әрекеттеседі. Оны MoS 2 немесе молибденді 500ӘC-тан жоғары температурада қыздыру, аммоний молибдатын – 3(NH 4 ) 2 *7MoO 3 *4H 2 O терм. ыдырату арқылы алады. Ол глазурь мен эмаль құраушысы, петролейн эфирі мен синтететикалық отын өндірісінде катализатор ретінде қолданылады. Молибден металл еместермен MoF 6 , MoOF 4 , MoS 2 , MoS 3 , МоCl 5 , Мо 2 В, т.б. қосылыстарын түзеді. Молибден дисульфиді MoS 2 – сұр кристалл, 1300ӘC-тан жоғары температурада терм. диссоциацияланады. Су, тұз, сұйытылған күкірт қышқылдарында ерімейді. Оны молибден және молибден (ІІІ) оксидіне 600 – 800ӘС-та S 2 немесе Н 2 S буымен әсер ету арқылы алады. Молибден (ІІІ) сульфиді MoS 3 – қара-қоңыр аморфты зат, су, сұйытылған тұз және күкірт қышқылдарында ерімейді, сілті ерітінділерінде ериді. Молибден тұздарының әлсіз қышқылды ерітінділерінен күкіртсутекпен- тұндыру, (NH 4 ) 2 MoS 4 -ті терм. ыдырату арқылы алады. Органикалық синтезде катализатор, мұнайды сутектеуде, т.б. қолданылады. Молибден қышқылы H 2 MoО 4 кристалл, ыдырау t>115ӘС, суда нашар ериді, натрий молибдатының ерітіндісін минералды қышқылдармен тұндыру арқылы алады. Молибденді концентраттарды өңдеуде аралық өнім ретінде қолданылады. Дереккөздер
Бленнорея

Бленнорея, көз созы (грек. blennos — шырыш, ірің және rhoe — ағысы) — көздегі дәнекер қабықтың жұқпалы ауруы. Көзден өте көп ірің ағумен сипатталады. Бұл ауруды, көбінесе, гонококк, кейде пневмококк, стрептококк вирустары қоздырады. Адамның жасына қарай нәресте Бленнореясы, балалар Бленнореясы және ересектер Бленнореясы деп бөлінеді. Ауруды анасы сан.-гигиена сақтамағанынан, ал ересек адамдар жеке бастың тазалығын дұрыс ұстамағандықтан (лас қолдан) жұқтырады. Ең алдымен адамның бір көзі ауырады. Жаңа туған нәрестелер 2 — 3 күннен кейін қабақтары қатты ісініп, көзден ірің аралас қанды жас шығады. Дәнекер қабық ісініп, қызарады да, тез қанайтын болады. 3 — 4 күннен кейін дәнекер қабықтың ісінгені азайып, босаңсиды да, көзден жасыл түсті қою ірің ағады. Ол 4 — 5 аптаға созылады. Ауру жазылғаннан кейін дәнекер қабықта тыртық қалмайды. Тек қасаң қабықтан ірің көп бөлінсе, ол тесіліп, вирустың көз ішіне еніп кетуінен көз көрмей, науқас соқыр болып қалуы мүмкін. Ауру кезінде көзді байламау керек, себебі ол вирустардың тез көбеюіне ықпал етеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Бит (жәндік)

Бит — адамның және сүтқоректілердің қанын сорып тіршілік ететін ұсақ жәндіктер отряды. Қылтанақты түтікшенің ішінде орналасқан ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделіп тұмсықшаға айналған. Қылтанақтарының жәрдемімен, тұмсықша жабын қабықты тесіп, теріге енеді. Басы мен көкірегі кішкене, құрсақ бөлімі жалпақтау. Көкірегінде үш жұп келте аяқтары бар, олардың ұшында матаға немесе шашқа жабысуға бейімделген имек тырнақтары жақсы жетілген. Биттің жануарлардың түгіне немесе адамның киіміне, шашына жабысқан жұмыртқасынан (сіркесінен) дернәсіл шығып, ол 3 рет түлеп, ересек Битке айналады. Тарихы Биттер – Ежелгі қытайлардың нанымы бойынша алғашқы алып адам Пань–гудың денесіндегі паразиттер, ол өлген соң адамдарға айналған. Орта ғасырда Еуропада биттерді «құдайдың меруерті» санаған, олардың бойында «христиан қаны» бар, олардың негізгі қасиетті белгісі өмір бойы жуынбау еді. Бір – бірінен бит іздеу олардың достық белгісі еді. Италияндық поэт Джамбаттиста Марино (1569-1625) өзінің өлең жолдарында өзінің ғашығының. «Бит және бүрге» ағайынды Гриммдерман ертегісінде бит су тасқынына себепші болады. Биттің жоқ болуы Украинада жаман белгі саналды, ерте өлімді білдірді. Орыстар арасынды биттері көп жай адам бақытты және жолы болғыш саналды. Бұны орыстардың мақал – мәтелдерінен көруге болады: «Бит бар жерде береке бар». Түс жорушы Миллердің айтуынша, түсінде бит көрсе, қайғы мен қасіретті, жағымсыз оқиғаларды білдіреді екен, ал славяндықтар нанымы бойынша, керісінше, түсінде бит көру байлық пен ақшаны білдіреді. «Осыдан 100 жыл бұрын Гарденбургтік шведтер бұл жәндіктіңтің көмегімен губернатор сайлауын өткізді»,- деп жазды П.И.Мариковский. Бұл орынға дәмелілер үстелді жағалай отырып, тура ортасына орналастырылған бұл жәндікке сақалдарын төседі. Кімнің сақалына бұл жәндік өрмелеп шықса, сол бургомистр болып сайланатын болған. Г.К.Честерон (1874-1936) өзінің әлеуметтік «Бит, шаш және билік» эссесінде ағылшындық пікірді қозғады, бит жабыспас үшін кедей отбасының қыздарының шашын өсіруіне тыйым салған. Паразиттердің пайда болуының шынайы себебімен үкімен күресудің орнына, кедей отбасы ата – аналарына көп мөлшерде айыппұл төлетті, - деп жазды автор. Биттердің түрлері Биттің 300-ге жуық түрі белгілі. Олар 3 тұқымдасқа бөлінген: # Гематопид тұқымдасына жылқы, сиыр, қоян, бұғы, шошқа, т.б. жануарлар биті жатады; # Тікенекті биттер суда тіршілік ететін омыртқалы жануарларда кездеседі, мысалы, итбалық биті; # Педикулиттер тұқымдасына жататын биттер, тек адамдар мен маймылдарда масылдық тіршілік етеді. Адамда биттің 3 түрі кездеседі: * бас биті * киім биті * шап биті . Сүтқоректі жануарлардың Биттері адамға ауыспайды және олар әр түрлі жануарлардың өзіне ғана тән болады. Бит денені қышытып мазасыздандыруымен қатар, аса қауіпті жұқпалы аурулардың (бөртпе, сүзек,оба, туляремия) қоздырғыштарын таратады. Биттеуді (педикулез) болдырмау үшін тазалық сақтау қажет. Дереккөздер
Молла Ахмет әл-Женди

Молла Ахмет әл-Женди (туған-өлген жылы белгісіз) – ортағасырлық діни ғұлама. Сыр бойындағы Жент қаласында дүниеге келген. Ғылыми-діни трактаттар жазған. Бізге оның 4 түсіндірме кітабы жетті. Алғашқысы «Ан-Насафидің «әл-Ақиадына» жасалған түсіндірмеге түсінік» («Хашийа ала шарх әл-Ақиад ан-Насафийа») деп аталды. 1594–96 жылдары қайта көшірілген еңбек Ресей ғылым академиясының Қолжазба қорында сақтаулы. Сондай-ақ, Адуд әд-Дин Абд ар-Рахман бин Ахмет әл-Иджидің (1281–1355) «Әдаб әл-бахс» атты туындысын толығырақ түсіндіру мақсатында «Пікірталас өнері жайлы түсіндірмені» жазған. Бұл еңбектің де 1567–68 жылдары көшірілген нұсқасы ғана сақталған. «Рисала фи адаб әл-бахс» немесе «Әдаб ас-Самарқанди» (авторы ибн Хұсейн ас-Самарқанди) аталатын, «Хашийа ала хашийа әл-Журжани ала шарх ар-Рази ала шамсийа» деген екі еңбекке түсінік жазды. Оның 34 беттен тұратын тағы бір түсіндірме кітабы «Шарх рисала фи-т-таухид» аталады. Сілтемелер
Блиндаж

Блиндаж ( — бастырма бүркеніш), жертөле — жекелеген шағын құрамды топтарды (4 — 8 адам) оқтан, оттан, снаряд жарықшақтарынан, миналардан, жанғыш заттардан, сондай-ақ, ядролық жарылыстардың зақымдаушы факторларынан қорғайтын далалық жабық құрылыс. Блиндаждың панажайдан айырмашылығы — мұнда химиялық қарулардан ұжымдық қорғаныс шаралары көзделмеген. Блиндаж сол жердегі жергілікті материалдардан (бөренелерден, бұталардан, сырықтардан, топырақтан) темір конструкциялар мен құрастырмалы темірбетон элементтерінен, топырақ салынған қапшықтардан, т.б. жасалады. Дереккөздер en:Blindage fr:Blindage
Александр Александрович Блок

{{Ambox }} ]] Александр Александрович Блок (16.(28)11.1880, Санкт-Петербург — 7.8.1921, сонда) — орыс ақыны. * Ақсүйек отбасында дүниеге келген. Әкесі А.Л. Блок (1852 — 1909) Варшава университеттінің заң факультеттінің профессоры, анасы А.А.Бекетова (1860 — 1923) жазушы болған. * Блок Санкт-Петербург университетінің тарих-филология факультеттін бітіреді. * 1903 жылы атақты орыс химигі Д.И.Менделеевтің қызына үйленеді. Бала кезден өлең жаза бастаған Блокқа өнерге жақын Бекетовтар ортасының ықпалы ерекше болған. * Жас Блокқа В.А. Жуковскийдің романтикалық поэзиясы, А.А.Феттің, Я.П. Полонскийдің лирикасы, А.Н. Апухтиннің романстары әсер етеді. * Блоктың алғашқы өлеңдері 1903 жылы Санкт-Петербург символистері Д.С.Мережковский мен З.Н.Гиппиустің “Новый путь” журналында жарияланады. * Шығармашылық жолын символист ақын ретінде бастаған ол 1904 жылы “Асыл ару” кітабын шығарады. * 1903 — 04 жылдары өлеңдерінде қалалық пейзаждар пайда бола бастады. Бұл салада ол В.Брюсовке еліктегенмен, әлеуметтік әуендері мен ырғақтарында өзіндік өрнек бар екендігі байқалады. * “Қара перде” (1907), “Қала кітабы”(1908), “Отан” (1916), “Сұм дүние” (1916), “Бұлбұлдар бағы” (1915), “Он екі” (1918) жыр жинақтары, “Жаза”(1910 — 21), “Үйшік” және “Бейтаныс әйел” (1906) пьесалары, “Шыншылдар туралы” (1907), “Ресей және интеллигенция” (1909), “Қазіргі орыс символизмінің жағдайлары” (1910) атты әдеби сын және публицистикалық шығармаларында осы ерекшеліктері айқын көрініс береді. * Оны орыс интеллигенциясының тағдыры толғандырды. Блок — орыс әдебиетінің ірі лиригі, қилы заманның шырғалаңдарын бойына сіңіре білген, 20 ғ. поэзиясына айтулы ықпалын тигізген жаңашыл ақын. * Оның өлеңдері көптеген шет ел тілдеріне аударылған. *“Он екі” поэмасы, бірқатар өлеңдері қазақ тіліне аударылған. Дереккөздер
Алгоритмдік тіл

Алгоритмдік тіл ( — алгоритмдік және language — тіл) — ЭЕМ-мен шығарылатын есептердің алгоритмін бірмәнді түрде жазуға арналған жасанды тіл. Ол белгілер (символдар) жиынтығынан (Алгоритмдік тіл алфавитінен), синтаксистік ережелер мен семантикалық анықтамалардан құралған. Алгоритмдік тілдің негізгі белгілері латын не орыс алфавиттері әріптері, қандай да бір таңбалар мен шартты белгілер болуы мүмкін. Сөздер, сөз тіркестері (фразалар, сөйлемдер) , кестелер мен кестелер жүйесі Алгоритмдік тілдің құрылымы болып табылады. Түсіндіру ережелері ЭЕМ-де аппараттармен жүзеге асырылатын Алгоритмдік тіл машиналық тіл деп аталады. Алгоритмдік тіл табиғи тілден бірмәнділігі мен айқындылығы жағынан ерекшеленеді. Есептеу машинасына Алгоритмдік тілін пайдаланғанда бағдарламалау мен машина жұмысын үйлестіретін арнайы бағдарламалаушы — процессор қолданылады. Ол бағдарламаны енгізу, машиналық, синтаксистік, семантикалық талдаулар, формальды қателерді анықтау, бағдарламаны орындау т.б. жұмыстарды атқарады. Алгоритмдік тілдің бірнеше түрі бар. Олардың кейбіреулері ғана (мыс., алгол, кобол, лисп, Пл/1, Фортран, Паскаль т.б.) кең тараған. Дереккөздер
Бұғаттау (механика)

Блоктау, бұғаттау — аппараттың, машинаның не электр сұлбасының жұмыстық тетігін белгілі бір күйде бекітуді қамтамасыз ететін тәсілдер мен жабдықтар жиынтығы. Ол көлік жабдықтарының, энергия жүйелерінің, электр ст-лары мен қосалқы ст-лардың, өнеркәсіптік кәсіпорындардың, сондай-ақ, өндіріс пен тұрмыста пайдаланылатын әр түрлі құрылғылардың, аспаптардың, аппараттардың жұмыс істеу қауіпсіздігін және сенімділігін арттырады. Блокирлеу механикалық, оптикалық, магниттік немесе электрлік байланыс арқылы жүргізіледі де, аппараттың (машинаның) бастапқы күйіне немесе оның жаңа жұмыс режиміне көшуі арқылы тоқтатылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Молланепес Қадырбердіұлы

Молланепес Қадырбердіұлы (1810 ж.ш.т., Иран, Серахса қаласында – 1862) – түрікмен ақыны, әнші-сазгер. Діни медреседе оқыған. Оның өлеңдерімен қатар түркі халықтары арасына кең тараған “Таһир – Зуһра” дастаны сақталған. Молланепес өлеңдері көркемдік айшығымен ерекшеленді. “Іздеп келем сүйген жарды”, “Көздерің”, “Қыз”, “Аңсау”, т.б. жырларында ел ішіндегі түрлі қайшылықтар сыры көрсетілген. Молланепес “Келмек ем” поэмасында махаббаттың асқақ күшін, нәзіктігі мен пәктігін шеберлікпен жырлады. “Таһир – Зуһра” дастаны негізінде музыка-драма, опера жазылды. Молланепестің бірнеше өлеңдері қазақ тіліне аударылған (“Түрікмен өлеңдері”, 1961). Дереккөздер
Алғи Жәлімбетұлы

Алғи Жәлімбетұлы (туған жылы белгісіз – 1877) — 1870 жылы Маңғыстауда отарлық езгіге қарсы шаруалар көтерілісі жетекшілерінің бірі. Алға көтерілісшілердің үлкен бір тобын басқарып, Форт-Александровск бекінісіне шабуыл жасауға (1870 жылы 5–8 сәуірде) қатысты. Полк Рукиннің әскерін қамауға алып, қолға түсірді. 20 сәуірде Төрткүл құдығының маңында граф Кутайсовтың басшылығындағы Кавказ қарулы күштерімен шайқасып, “Төменгі бекіністі” қиратуға қатысты. 1870 жылы қыркүйекте Калмыков оязында қасындағы үш жолдасымен қолға түсіп, Форт-Александровск бекінісінде 7 айдан астам тұтқында отырды. 1871 жылы көтерілістен кейін Хиуаға өтіп кеткен қазақтарды қайтарып әкелуге жіберілді. Бірақ патша әкімшілігі Алғиды қайта тұтқындап, 1876 жылы 8 наурызда әскери дала соты оны көтеріліс басшысы ретінде әуелі 10 жылға айдауға, кейін 7 жылға жер аударуға кесті. Дереккөздер
Иакинф (Бичурин)

Бичурин Никита Яковлевич (монахтық есімі — Иакинф) 29.8(9.9).1777, Қазан губ. Чебоксар у. Акулево с. — 11(23).5.1853, Санкт-Петербург] — шығыстанушы. Ұлты — чуваш (чăваш). Қазан діни академиясын бітірген (1799). 1800 жылы монахтықты қабылдады. 1807 — 21 жылы Ресейдің Қытайдағы (Пекиндегі) діни миссиясын басқарды.ның жоспары (Бичуринның жұмысы)]] Мұнда қытай тілін жетік меңгеріп, Қытай тарихы, географиясына қатысты бірқатар еңбектерді аударумен шұғылданды. Қытайдан оралған соң, Бичурин Валаам монастырына жіберілді. 1826 жылы Ресей сыртқы істер министрлігі Азия департаментінің өтінішімен Санкт-Петербургке оралып, департаментте аудармашы болып қызмет атқарды. Бичурин Ресей ғылым академиясының корр. мүшесі (1828), Париждегі Азия қоғамының мүшесі (1831) болып сайланды. Ол Кяхтаға барған сапарынан (1830 — 32 жылдары, 1835 — 37 жылдары) тибет, моңғол кітаптарының жинағын, бұрхандар жөнінде құнды деректер әкелді. Бичуриннің Қытай деректерінің негізінде жазылған еңбектерінің дені Орта және Орталық Азияның түркі тілдес халықтары тарихына, этнографиясына, сонымен қатар ежелгі заманғы, ортағасырлық және жаңа заманғы Қытай тарихы, философиясы, мәдениетіне арналған. Бичуриннің 1851 жылы жарық көрген “Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена” аталатын көлемді еңбегінде Орталық Азия халықтарының этногенезі жөнінде құнды деректер берілген. Дереккөздер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Молодёжное (Алёшин ауылдық округі)

Молодёжное — Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл, Алёшин ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Боровской ауылынан батысқа қарай 22 км-дей жерде, Тобыл өзенінің оң жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1694 адам (937 ер адам және 757 әйел адам) болса, 2009 жылы 991 адамды (468 ер адам және 523 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланды. 1954-1996 жылы астық өсіретін, Жангелдин атындағы кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Молодежноеда 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Бөкен Қосалұлы

Бөкен Қосалұлы (шамамен 1663, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау елді мекені – 1756) — би, мәмілегер. Байұлы Есентемір руынан шыққан. Әз Тәукенің “Жеті жарғы” заңының халық арасындағы сенімді жаршысы, насихаттаушысы. 1730–1759 жылдары Еділ қалмақтары мен жоңғарларға қарсы соғысқа қатысқан. Сырым батыр осы Бөкен биден бата алған. Деректерде Бөкен ел мен елдің арасын жақындастырған мәмілегер ретінде көрінеді. 1731 жылы Ресей патшасынан қысым көрген башқұрттардың Әбілқайыр басқарған қазақ хандығына қосылмақ ниетіне қолдау көрсетті. Башқұрттардың Ағиапхан мен Қарасақал деген батырларын Қазыбек би мен Сәмеке ханға жеткізіп, башқұрттарға көмек беруді өтінген. Қайтыс болар алдында Бөкен: “Мені жұртымнан бөлек биік төбеге емес, төмендегі көппен бірге жерлеңдер, басыма қақырайтып тас қоймаңдар. Тау да құлайды, тас та мүжіледі, мұхит та сарқылады. Құламайтын нәрсе, сарқылмайтын күш халықта. Менің атым таста қалмай, халықтың есінде қалса болды” деген өсиет қалдырған. Бөкен бидің зираты Қарабаудағы Өтей қорымында (Атырау облысы). Дереккөздер
Микроклин

]] Микроклин (микро… және грекше klіno – еңкейемін) – силикаттар класындағы дала шпаттары тобының сілтілеріне жататын минерал. Химиялық формуласы: (K, Na)[AlSі 3 O 8 ]. Құрамында аз мөлшерде Ca, Ba, Fe, Rb, Cs қоспалары болады. Микроклин бірнеше м3-ге дейін монокристалдық денелер түзейді немесе призма пішінді кристалдардан тұратын түйіршікті үйінділер құрайды. Түсі ақ, сұр, ақшыл сұр, қоспаларына қарай қызыл, солғын қызыл, алқызыл, қоңырқай сары, қызғылт ақ, көгілдір жасыл (амазонит); шыныдай жылтыр; қаттылығы 6 – 6,5; тығыздығы 2540 – 2570 кг/м 3 . Сілтілі және қышқыл жыныстарда кварц, альбит, нефелин, слюдалармен, ал гидротермальдық жерлерде тау хрусталі, кальцит, сидерит, рутил, сфен, апатит, касситерит, вольфрамит, молибденит, топаз, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Микроклиннен тұратын пегматиттер Қазақстанда Алтай, Сарыарқа және Оралда кездеседі. Микроклин – керамика, шыны, эмаль, абразивтік бұйымдар өндірісінің басты шикізаты. Сілтемелер * Вольфрамит * Кварц * Эмаль Дереккөздер
Вячеслав Михайлович Молотов

Вячеслав Михайлович Молотов (Скрябин) (9 наурыз 1890, Кукарка, Вятка губерниясы, Ресей империясы – 8 қараша 1986, Мәскеу, РКФСР, КСРО) — Кеңес Одағының саяси қайраткері. 1906 жылдан КОКП-ның мүшесі. Өмірбаяны Санкт-Петербург политехникалық институтында оқыған (1911 – 12). Қазан төңкерісі тұсында (1917) Петроград Әскери революция көтерілісінің (ӘРК) мүшесі болды. 1919 жылдан кеңестік және партиялық жұмыстар атқарды. 1921-30 жылы БК(б)П ОК-нің хатшысы, 1930-41 жылы КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің (ХКК) төрағасы, 1941-42 жылы және 1946-53 жылы КСРО ХКК төрағасының бірінші орынбасары, сонымен бірге 1942-45 жылы Мемлекеттік Қорғаныс комитеті (МҚК) төрағасының орынбасары, 1939-49 жылы және 1953-56 жылы КСРО Сыртқы істер халық комиссары, министрі болды. СОКП ОК Саяси Бюросы (Төралқасының) мүшесі (1926-57). И.В. Сталиннің айналасындағы саяси топтың құрамында 1930 жылдар және 50-жылдардың бас кезіндегі жаппай қуғын-сүргін науқанын белсенді ұйымдастырушылардың бірі болды. Молотов 1939 жылы 23 тамызда өзара шабуыл жасаспау жөніндегі кеңес-герман келісім шартына КСРО атынан қол қойды. 1957 жылы Л.М. Каганович, Г.М. Маленковтармен, т.б. бірге Н.С. Хрущевтің саяси бағытына қарсы шыққаны үшін КОКП ОК мен ОК Төралқасының құрамынан шығарылды. 1957-62 жылы дипломат. жұмыстарда болды (1957-60, КСРО-ның Моңғолиядағы елшісі; 1960-62, Вена дағы атом қуаты жөніндегі Халықараралық агенттікте Кеңес өкілдігінің басшысы). 1962 жылы зейнеткерлік демалысқа шықты. Дереккөздер
Ынтымақ (Целиноград ауданы)

Ынтымақ (2018 ж. дейін — Фарфоровое) — Ақмола облысы Целиноград ауданы, Арайлы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақмол ауылынан солтүстікке қарай 30 км-дей жерде. Халқы Тарихы Ауыл 1961 – 95 жылы аралығында астық өсіретін кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде “Целфар” АҚ-ның фарфор зауыты жұмыс істейді. Дереккөздер
Момын

Момын — Орта Жүз Арғын тайпасы құрамындағы рулар бірлестігі. Момын ұрпақтары атығай, қарауыл, қанжығалы, бәсентиін, тобықты, саржігіт, шақшақ, бұлар “жеті Момын” деп те аталады. Момын рулары Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан аймақтарын мекендеген. Таңбасы көз – (оо), ұраны – Ақжол. Дереккөздер
Момындық

Момындық – адам мінезі ерекшеліктерінің бірі. Момындық ұғымы жұрт арасында көзге түспей, өзінің “менін” білдіруге ұмтылмайтын, тартыншақ кісілерге қатысты қолданылады. Момын адамдар жуас, тұйық, сөзге сараң, аса баяу қозғалатын жайбасар болып келеді. Психологияда ондай адамдар темпераменттің меланхолик типіне жатқызылады; Дереккөздер
Ұңғырау

Ұңғырау, ыңғыру — ұста аспабы. Ұңғырау жасалуы мен пішіні бойынша пышақ сынды болып келеді, бірақ оған қарағанда аздап қайқы. Кейде оны “қайқы пышақ“ деп те атайды. Мұндай пышақпен қазақ шеберлері ағаштан жасалатын құралдар мен ыдыстардың (қасық, келі, шөміш, т.б.) ішін ұңғып жонған. Ұңғыраудың қайқылығы тұрмыстық заттардың іші мейлінше әсем, көркем болып жасалынуына септігін тигізген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұра

Ұра — жерден қазылған қарапайым астық сақтау орны. Қазақстан аумағында ұра жасау қола дәуірінен бері орын алғандығын археологиялық зерттеулер нақты көрсетіп отыр. Ерте ортағасырлық жазба ескерткіштері де ұраны көптеген түркі халықтарының ежелден бері пайдаланғанын көрсетеді. Қазақтың егінші жатақтары жылма-жыл бірнеше ұра қазып отырған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұралар көбінесе үй, қырман төңірегіндегі су баспайтын құрғақтау жерлерден немесе шаруашылық жайлардан қазылған. Ұраның ауыз жағы тар және дөңгелек, ал түбі мен бүйірі кеңдеу етіп қазылды, сондай-ақ төрт бұрыштысы да болады. Астықтың көктеп, қызып, көгеріп, шіріп бүлінбеуі үшін қазылған ұра мен көмілетін астық кептіріледі, ұраның түбі мен қабырғасына құрғақ сабан салынады, құйылған астықтың беті де сабанмен қымтап жабылып, судан қорғау амалдары жасалынады. Ұра астық сақтау орындары мен құралдары жетілмеген және жетіспеген кездерде көп қолданылды, кейде сыртқы жаулардан астықты жасыру үшін де қажет болған. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұран

Ұран — халықты, кейде жеке адамдарды да жеңіске, ерлікке шақыратын айбарлы сөз. Ол ежелгі халықтардың рулық, тайпалық құрылыс жағдайына байланысты пайда болған. Жауға қарсы аттанғанда руластарды жігерлендіріп, олардың рухын көтеру үшін ұран шақыру халықтардың бәрінде де болған. Екі палуан күрескенде де, бәйгеге ат қосқанда да ұран шақырылған. Әмір Темірдің, Тоқтамыстың жорықтарын баяндайтын шығармаларда “сүрен салу” деген бар. Ол да ұранмен мәндес. Халықтың немесе рудың, тайпаның ұраны аса құрмет тұтатын ата-бабаның, асыл ананың немесе сол халық табынатын табиғи күштің атынан шығады. Ұран көшпелі түркі-моңғол халықтарында көп тараған. Қазақ жүздерінің, руларының, тайпаларының бәрінің де өз ұрандары бар және олар әр түрлі. Мысалы, албанның ұраны — Райымбек, суанның ұраны — Байсуан, арғынның ортақ ұраны — Ақжол, Найманда — Қаптағай,Аққожа ,қыпшақта — Ойбас, Ұлы жүзде — Бақтияр, Кіші жүз адайда — Бекет, беріште — Ағатай, тамада — Қарабура, т.с.с. Іргелі рулардан тұратын тайпалардың ұрандары да бөлек болады. Мысалы, Найман Қаракерей ұраны — Қабанбай, арғыннан тарайтын сүйіндік ұраны — Жолбике, жалайырдың андас руының ұраны — Балпық. Найман ішінде Матай руының ұраны-Бөрібай,Арғын ішінде қаракесек руының ұраны — Қарқабат, бұл — оның анасының есімі. ІI-дүниежүзілік соғыста Кеңес жауынгерлері жауға “Отан үшін!” деген ұранмен шабуылға шықты.
Ұран-от

Ұран-от — соғыс кезіндегі белгі беру әдісі. Жаугершілік заманда қазақ рулары сақтық шараларына көп көңіл бөлген. Жолдарға күзеттер қойылып, бірнеше шақырым жерлерге аз адамдардан шолғыншылар жіберілген. Жау келетін жолдарда төбелердің үстіне қарауылдар қойылып, ондай төбелерді “қарауыл төбе” деп атаған. Ол төбелерде қарауылдар қауіп төнгенде хабар беретін оттар жағып, оны ұран-от деп атаған. Түнде көптеп жағылған оттар жаудың жақындағанын, не шабуылын білдірген, сол себепті әскерлер не тұтастай ауылдар сол түнде орнынан қозғалып, көшіп кеткен. Маңғыстау адайлары түрікмендер шабуыл жасағанда түнде от жағып, ішке қарай көшіп кетіп отырған, отты көрген көршілері де сол түні от жағып, басқаларға белгі беріп өздері көшіп кеткен. Сөйтіп, алдында ғана бейбіт отырған қазақ ауылдары таң ата із-түзсіз жоқ болған. Жоңғарлармен жаугершілік заманда Орта жүз қазақтары да осылай істеген. Бұл туралы деректер ауыз әдебиетінде көп кездеседі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұраңқай

Ұраңқай — баспана түрі. Ол негізінен киіз үйдің бірқатар бөліктерінен ғана құралады. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақтар ұраңқайды уықтарды, не ағаштарды қатарлап қойып, бастарын түйістіріп, үстіне киіз жауып қос сияқты тұрғызған. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұрға

Ұрға, Үрге, Урга — Моңғолияның қазіргі астанасы Ұланбатыр қаласының 1924 жылға дейінгі атауы. Ұрға Селенга өзеннің алабындағы Толо өзеніне Сэлба өзенін құятын жерде, теңіз деңгейінен 1300 — 1350 м биіктікте орналасқан. Ұрғаны қоршап жатқан таулардың ішіндегі ең биігі — Богдо-Оло, онда мемлекеттік қорық орналасқан. Климаты тым континенттік. Негізі 1639 ж. қаланды. Сол жылы Гомбодорж хан өзінің бес жасар ұлы Занабазарды Моңғолиядағы будда дінінің басшысы деп жариялап, оның құрметіне көшпелі орталық — оргоо (моңғолша — орда, сондықтан 1924 жылға дейін еуропалық әдебиетте “Урга” деп аталды) ұйымдастырды. 1706 жылдан бастап Их-Хурээ (Ұлы монастырь), ал 1911 жылдан Нийслэл-Хурээ (Астаналық монастырь) деп аталды. Ресей мен Қытай арасындағы сауда жолында орналасқан Их-Хурээ көп ұзамай ірі сауда орталығына айналды. Их-Хурээ көшпелі қала болып, 140 жыл бойы көшіп-қонып жүрді. Жазық даладағы қала сопақша етіп орналастырылды. Ортасында бас билік иесінің, әскербасылардың киіз үйлері орналасты. Одан кейін сақина түрінде тұрғын киіз үйлер, ғибадатханалар қойылды. Белгілі бір уақыт өткен соң қала бұрынғы орнынан көшіп, жаңа жерге қоныстанды. Моңғолия Цинь империясына бағынғаннан кейін, Ұрға жергілікті қытай мирасқорының ордасына айналып, 1779 жылдан бастап қазіргі Ұланбатыр қаласының орнына түпкілікті орын тепті. Жаңа қала 13 ғасырдада Шыңғыс хан құрған мемлекетке астана болған Қарақорым қаласының маңайына салынды. 1911 ж. Цинь әулеті үстемдігі жойылып, Моңғолия дербестік алған соң Их-Хурээ Нийслэл-Хурээ деп атала бастады. 1919 ж. қарашада Ұрғаны Сюй Шу-Чжэн бастаған қытай әскерлері басып алып, Моңғолияның дербестігін жойды. 1921 ж. ақпанда Ұрғаға барон Унгерннің ақ гвардияшыл әскерлері баса-көктеп кірді. 1921 ж. 6 шілдеде Моңғол Халық армиясы мен оған көмекке келген Қызыл Армия бөлімдері қаланы азат етті. 1924 ж. бірінші Ұлы халық хуралы Моңғол Халық Республикасының құрылғанын жариялады. Нийслэл-Хурээ қаласының аты Моңғолия басшыларына кеңесшілікке жіберілген Интернационал ҚҚҚ-нің арнайы өкілі Т.Рысқұловтың ұсынысымен Ұланбатыр (моңғолша “Қызыл батыр”) болып өзгертілді. Қазіргі кезде қалада металл, ағаш өңдеу өнеркәсібі, тұрғын үйлер салу саласы дамыған. Халықаралық әуежай, Ғылым академиясы, университет, бірнеше мұражайлар бар. Ұрғаның батысындағы ежелгі қала Қарақорымның орнында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұрпақтың еңбек әлеуеті

Ұрпақтың еңбек әлеуеті — халықтың жиынтық экономикалық-демографиялық сипаттамасы. Ұрпақтың экономикалық белсенді құрамында өлім-жітімнің межелі деңгейінде және еңбек белсенділігі деңгейінде өмір сүруге тиіс ұрпақтың еңбектегі өмірінің адам-күнмен есептелетін орташа мөлшерімен көрсетіледі. Ұрпақтың еңбек әлеуеті алдағы еңбек өмірінің ең көп болжалды, әлеуетті және нақты ұзақтығына ажыратылады. Алдағы еңбек өмірінің ең көп ұзақтығы дегеніміз жұмыс кезеңінің жоғарғы және төменгі шекарасы арасындағы жас мөлшеріндегі айырмашылық. * Болжалды ұзақтық — еңбекке белсенділіктің жас шамасын деңгейлерін ескергендегі осы айырмашылық анықтайды. * Әлеуетті ұзақтық — жұмыс кезеңінің жоғарғы және төменгі шектері арасындағы осы халықтың жас шамасына қарай өлім-жітімінің деңгейіне түзету енгізгендегі жас мөлшері. * Нақты ұзақтық — еңбекке белсенділіктің жас деңгейін де, осы халықтың өлім-жітімінің жас деңгейін де ескергенде жұмыс кезеңінің жоғарғы және төменгі шекарасы арасындағы жас мөлшері. Алдағы еңбек өмірінің ең жоғары және нақты ұзақтығы арасындағы айырмашылық еңбек әлеуеті шығынының жалпы шамасын береді, бұл ұзақтықтың бір бөлігі осы халықтың өлім-жітімінің жас шамасының (еңбек әлеуетінің шектеусіз шығыны) деңгейіне, бір бөлігі еңбекке белсенділігінің жас шамасының (еңбек әлеуетінің сақтық қоры) деңгейіне байланысты. Еңбек әлеуеті шығынының құрылымына қарай оның қалпына келтірілуі бірнеше кезеңге бөлінеді. Бірінші кезеңде еңбекке жарамды адамдардың мерзімінен бұрын қайтыс болуынан шығасыға ұшырау басым болып келеді, ал қорытынды кезеңде шығын еңбек әлеуетінің сақтық қоры есебінен (оқыту мерзімінің ұзартылуы, зейнетке ертерек шығуына байланысты өнімді еңбек қызметін тоқтату) болады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том