kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жансыздандырғыш дәрі

Жансыздандырғыш дәріні (Anesthetic) 1846 жылы 16 қазанда АҚШ-тың Массачусетс штатының бас емханасының тіс дәрігері Уильям Мортон ойлап тапты әрі клиникада қолданып табысқа жетті. Жансыздандырғыш дәрі жансыздандыру арқылы ауруды басып, науқастың ауру азабын жеңілдетеді, тіпті жойып жіберетін дәрі. Оның орталық нервті тежеу қасиеті бар. Жансыздандырғыш дәрінің тапқырлануы ота жасау барысында адамдардың тән азабын тартпай, мыңдаған-миллиондаған адамдардың ажалдан араша болуына септігін тигізді. Тарихы Ерте заманда операция жасалынғанда жансыздандырылмайтындықтан, науқас адамдар жандары қинала отырып ота жасататын немесе операция үстінде көз жұматын. 1799 жылы Англия химигі Деви ойламаған жерден «Азот шала тотығы» дейтін газдың ауруды басатын керемет қасиеті бар екенін байқайды. Ол медицина саласындағыларға осы бір ешкімнің де ойына кіріп-шықпаған жансыздандырғыш дәріні таныстырып, сыртқы аурулар операциясына қолданып, жансыздандырып ауруды басуға ұсыныс жасайды. Бірақ, сол заманда Девидің ақылына ешкім де құлақ аспаған еді. 1893 жылы АҚШ-тық химик Каултон ғылыми журналдардың бірінен Девдің жансыздандырғыш дәрі тапқырлағаны жайлы жазбаны көріп, азот шала тотығының дәрілік қасиетіне сынақ жасай бастайды. Кейін америкалық тіс дәрігері Уэлес тіс ауруын емдетуге Каултонды іздеп келеді. Каултон азот шала тотығы арқылы жансыздандырып, Уэлестің көмекшісі Мортон тіс жұлуға жауапты болып табысты нәтижеге жетеді. Осыдан кейін Уэлес оншақты адамға ашық сынақ жасап, жансыздандыру арқылы тістерін жұла бастайды. Кейін науқасқа дәрінің аз берілуі себепті, тіс жұлу барысында адамдардың оған шыдамай, шу көтеріп, Уэлес алдамкөс делініп, емханадан қуылады. Бірақ, оның көмекшісі бұл іске бола көңілі жасып, үмітсізденбейді. Қайта жаңа бір жансыздандырғыш дәріні тауып шығуға бел байлайды.Мортонның азот шала тотығының физикалық-химиялық қасиеті туралы білімі кемшіл болғандықтан, тәжірибелі химиктерден кеңес сұрайды. Химик Джексон оған бір реткі тәжірибеде этил эфирінің ауырғанды басатын қасиетінің бар екенін айтады. Мортон титтей де ағаттық жібермеу үшін, мұқияттылықпен көптеген тәжірибе жасайды. 1846 жылы 16 қазанда Уэлес шипагерді қуып жіберген Массачусетс штатының бас емхансында Мортонның этил эфирі арқылы жансыздандыру операциясы табысты болып, ота жасатуда жанның қиналу дәуірі аяқталған еді. Тағы қараңыз Анастетиктер Сыртқы сілтемелер [http://massaget.kz/bilim/maala/16835 Сұңқар Ақбоз.Тарихқа ықпал еткен өнертабыстар: Жансыздандырғыш дәрі]
Карнотавр

Карнотавр Аргентина елінен табылған ең ерекше динозаврлардың бірі. Бұл динозавр 115 миллион жыл бұрын орта Бор дәуірінде өмір сүрген. Ол екі аяғымен — 7,3 метр, салмағы шамамен — 1 тонна. Маңдайында қатты үшкір екі мүйізі болған. Сол мүйіздермен динозавр жауларынан қарғанған. Аталығы аналығынан үлкенірек. Көздері алға қарай орналасқан. Карнотавр айналаны жақсы көрген. Себебі оның шығыңқы көздері дүрбінің қызметін атқарған. Алдыңғы аяқары сауақ сияқты қысқа, бүгілмейтін болған. Қызықты дерек * Карнотавр — мықты тырнақты қысқа алдыңғы аяқтары бар, етпен қоректенетін динозавр. * Динозаврдың атауын 1881 жылы О. К. Морш бекіткен. * Оның атауы «аяқты динозавр» деген мағына береді. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 1 тонна *Тұқымдас : Абелизаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Вант-Гофф ережесі

Вант-Гофф ережесі температураның реакция жылдамдығына әсерін шамалап сипаттайды. Тәжірибе жүзінде температура әрбір 10°С-қа артқанда, реакция жылдамдығы 2-4 есе өсетіндігі анықталған. Бұл заңдылықты Якоб Хендрик Вант-Гофф ашқан. Вант – Гофф ережесінің математикалық теңдеуін жылдамдық константаларының не жылдамдықтардың арақатынасы арқылы өрнектелді. γ – жылдамдықтың температуралық коэффициенті Дереккөздер
Дизенфекция

Дизенфекция — 1867 жылы англиялық дәрігер Джозеф Листер (1827-1912) залалсыздандыру әдісін ойлап тапты. Листер ойлап тапқан залалсыздандыру тәсілі медицина тарихындағы ұлы жаңалық болып саналады. Осының құрметіне кейінгілер оны «Сыртқы жарақаттарды залалсыздандырудың атасы» деп атап кеткен. 12 ғасырда-ақ Жаудолх есімді адам жарақаттың микробтануын бәсейту үшін батылдықпен «құрғақ» емдеу әдісін ортаға қойып, микробтардың алдын алуда табысқа жеткен. 17 ғасыр мен 18 ғасырда сыртқы аурулар операциясы саласын бейне тұман торлағандай заман болды. Себебі, дәл осы дәуірде жарақат сәтті тігілгенімен көбі іріңдеп кете беретін. Адамдар жарақат аузының іріңдеуінің сырын білмей дал болды. Бұл құпияның сырын тұңғыш ашқан адам франциялық Бост есімді адам болды. Ол жарақат аузын бактерия іріңдеткен деп қараған. Босттың бұл байқауы медицинаның микроорганизмдер ғылымы саласына теориялық негіз қалады. Листер дәл осы кезде сыртқы жарақаттардың аузының іріңдеу мәселесін зерттеп жүрген еді. Босттың байқауы оның әуесін қозғап, шабыт берді. Ол ақырында фенолдан жасалған ерітіндіні жасап шығып, онымен операция жабдықтарын, операция жасаушының қолы мен науқастың жарақат аузын залалсыздандырды. Осылайша науқастардың микробтану және өлу салыстырмасы күрт төмендеді. Листер үздіксіз өзгертулер мен дамытулар жасап, су және май қосып араласпа ертінді жасап, фенолдың күшін бәсейтіп, залалсыздандыруға пайдаланды. Ол ақыры бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан «Листер сыртқы ауруларды залалсыздандыру тәсіліне» айналды. Залалсыздандыру тәсілінің пайда болуы сыртқы аурулар медицинасының мың жылдық дамуының нәтижесі. Ол нақты практика мен теорияның өзара бірлесуінің туындысы. Залалсыздандыру әдісінің тапқырлануы сыртқы ауруларды емдеу тарихындағы төңкерістік мәні бар оқиға. Ол сансыз адамды ажалдан арашалап, сыртқы ауруларды емдеудің жаңа бетін ашты. Осы тәсілді Англия, Германия, Франция сияқты елдердің емханалары қолдану арқылы «Листер сыртқы ауруларды залалсыздандыру тәсілі» тез арада мойындалып әрі кең көлемде жалпыласып, бүкіл дүниедегі дәрігерлер арты-артынан оны үлгі етіп, емхананың операция үйлеріне кең көлемді залалсыздандыру-тазалау жасады. Операция бөлімі қатаң залалсыздардыру ережелерін бекітті. Қазір залалсыздандыру әдісі сыртқы ауруларды емдеудің аясынан алқып шығып, адамзаттың ақаусыз тұрмысының қажетті кепіліне айналды. Листер 1827 жылы англияның Эйсекс деген жерінде дүниеге келген, 1852 жылы Лондон университетін тәмәмдаған. 1877 жылға дейін Эдинбург және Лондондағы Кололдық ауруханада сыртқы аурулар профессоры болып қызмет атқарған. 1892 жылы Франция үкіметі өткізген Босттың 70 жылдық мерей тойында Джозеф Листер мырза шын көңілмен: «Сіз адамдар үшін жұқпалы аурудың қара пердесін сырып тастадыңыз», - деді. 1893 Листер Барон атағын алды, ол осы атақты еншілеген тұңғыш Англиялық шипагер болды. Сыртқы сілтемелер [http://massaget.kz/bilim/gumanitarly-ylymdar/17347]
Сиялы қалам

Сиялы қалам 1809 жылы англиялық Форсон мен Брам сиялы қалам – сияны резеңке қалта орнатылған күміс түтікке сорғызып, сия қалам ұшына ағып келу арқылы жазу жазатын қалам ойлап тапты. 1844 жылы АҚШ-тық Уатерман Эдсон жіңішке түтік арқылы қалам таңдайы мен сия құйылған түтікті тұтастырып, қалам ұшын саңылаулы етіп, кемелді сиялы қалам жасап шықты. Өнертабыстың барысы Қытайда қылқалам арқылы жазу ежелден қалыптасқан. Ал Еуропада ұзақ жылдар бойы құс қауырсынынан қауырсын қалам жасап пайдаланып келген. 1809 жылы Форсон қалам өзегіне сия құйып сақтауға болатын етіп жасады, бірақ, бұл қаламның жазуы біркелкі болмады. Сол жылдары АҚШ-та сақтандыру компаниясында жұмыс істейтін Уатерман Эдсон бұл қаламға өзгеріс жасамақ болды. Ол мақталы қағаздың айналасындағы сұйықтықты өзіне сіміретін физикалық ерекшелігінен шабыт алды. Тәжірибеден өткізу арқылы ол жіңішке түтікше орнатылған, таңдайы мен таңдай саңылауы, қаламұшы бар, жазу жазатын қалам тапқырлап шықты. Сонымен 1844 жылы біршама кемелденген сиялы қалам жарыққа шықты. Өнертабыстың ықпалы Жазу адамзаттың білім алуы мен білімді кейінгі ұрпаққа қалдырудағы ең маңызды тәсілі. Адамзат жазуға қолайлы құрал табуға ежелден-ақ ынталы болып келді. Бүкіл 19-шы ғасырда көп адам әртүрлі сиялы қалам зерттеп жасады, патент құқығын өтініш етушілердің өзі 400-ге жуықтайды екен. Жазу жазатын құрал саналатын қалам екі жүз жылдан бері адамзат өркениетінің алға басуына терең ықпал жасады. Ол қазірге дейін үлкен өміршеңдікке ие, оның орнын компьютер немесе машинка баса алмақ емес. Кейінгі бірнеше жылда, сиялы қаламның сорғыштығы үздіксіз жақсартылды. Қазір көптеген сиялы қаламның қаламұшы ириди қоспа металлдан жасалады, ол үйкеліске, шіруге төзімді, жүйрік әрі бағасы да арзан келеді. Қызықты деректер Эдсон сақтандыру компаниясының қызметкері болғандықтан, құжаттарды қабылдағанда кестені үнемі қаламмен толтыру керек болатын еді. Бірақ, Форсон, Брамдар тапқырлаған сиялы қаламды істеткенде қалам сиясы үнемі параққа төгіліп, компанияның жұмыс үнемі ақсап жататын. Бірде қалам сиясымен келген клиенттің киімін былғап алады. Ашуға мінген қонақ оның сақтандыру компаниясынан кетіп, бас сақтандыру компаниясын таңдайды. Дәл осы істен кейін ол жаңаша сиялы қалам жасауды ойға алады. Эдсон сиялы қаламды жасау үшін тамағын асырап отырған жұмысын тастап, жоқшылық жайлаған тұрмыс ішінде бар зейінімен сиялы қаламды зерттеуге кіріседі. Тағы қараңыз Қалам Сыртқы сілтемелер http://massaget.kz/bilim/gumanitarly-ylymdar/17722
Каудиптерикс

Каудиптерикс атауы қауырсынды құйрық деген мағына береді. Ол — шамамен 120—136 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінен ерте Бор дәуіріне дейінгі кезеңде өмір сүрген қауырсынды теропод. Велоцирапторға ұқсайтын динозавр қазіргі құстардың арғы атасы блуы мүмкін. Каудиптерикс — қауырсынды динозавр. Оны ғалымдар алғашқыда протархеопетрикспен шатастырған. Аты айтып тұрғандай, каудиптерикстің құйрығында ерекше әдемі қауырсынды түйін болған. Қызықты дерек * Каудиптерикстің қалдықтары алғаш 1997 жылы солтүстік-шығыс Қытайдағы Ляонин провинциясынан табылған. * Каудиптерикстің қысқа, дөңгеленген тұмсығы, аузының алдыңғы бөлігінде бірнеше тісі болған. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер мен ұсақ жануарлар *Салмағы : 680 грамм *Тұқымдас : Каудиптерид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Қазақстанда қорғауға жататын құстар

Омыртқалы жануарлар ішіндегі ең үлкен топ — құстар. Бүкіл дүние жүзінде олардың 10—12 мың түрлерінің тіршілік етуі де құстардың кең таралғанын көрсетеді. Қазақстан территориясы да қанаттыларға өте бай. Онда құстардың 481 түрі мекендеп, күз айларындағы саны шамамен 18—20 миллионға жетеді. Міне, бұл қаншама байлық десеңізші! Оларды қорғап, пайдалана білуге тиіспіз. Адам үшін қанаттылардың пайдасы өте зор. Бізде тіршілік ететін құстардың біразы аңшылық үшін ауланып, дәмді ет пен мамық қауырсын береді. Мәселен, қазірде Қазақстанда жылына 3,2 миллион құс аңшылардың олжасы болады. Олар — үйрек, қаз, қасқалдаң, балшықты су құстары. Жасыл желек жамылған кең байтақ даламызда ұшып жүрген біраз құстар (шымшың, торғай, тоңылдақ, ементұмсық және тағы басқалар) егістік, бау-бақша, орман зиянкестері — насекомдармен, кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығына айтарлықтай пайдасын тигізеді. Құстардың эстетикалық мәні өз алдына бір төбе. Бұлбұл үні мен торғайлардың неше құбылтып салған әндері талай композиторлардың шығармаларына арқау болып келе жатқан жоқ па? Сондай-ақ аспанға ұшу техникасын жетілдіру үшін құстардың ұшу заңдылықтарын зерттеу Леонардо да Винчиден бастап күні бүгінге дейінгі авиаконстукторлар еңбектерінің негізіне алынып отыр емес пе? Бүгінде де бұл жұмыстар жалғасуда. Соңғы жылдары құстардың тек Қазақстанда ғана емес бүкіл жер шарында кейбір түрлерінің саны азайып бара жатқаны байқалады. Сондықтан да ел-елде оларды қорғау шаралары жүзеге асуда. Сол сияқты қазірде біздің республикамызда да осындай жұмысты жүргізу кең қолға алынды. Саны күрт азайып кеткен аң-құстарды шұғыл зерттеу арқылы келешекте олардың таралған аймағы анықталып, кей жерлерде қорғау шаралары жүзеге асырылатын болады. Қазақстан ғалымдары осындай құстардың тізімін алып, табиғаттың «Қызыл кітабын» жасауға кірісті. Бұл тарауда республикамызда саны аз құстардың қай аудандарда таралғаны, биологиясы, мінез-қылық ерекшеліктері жан-жақты әңгімеленеді. Өйткені, бұл мәліметтердің оларды қорғау шараларын жүзеге асыру үшін үлкен мәні бар. Дереккөздер http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/244-ekologia/3015-kystar.html
Центрозавр

Центрозавр— бірнеше мүйізі бар төрт аяқты шөпқоректі динозавр. Олар шамамен 85 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде топталып өмір сүрген. Бұл цератоп динозаврдың тұмсығында алға бағытталған 45 см ұзын мүйізі бар. Бассүйегінің ұзындығы 90 см-ден асқан. Желбіреуік айаршасында имек қылқандары болған.Тұмсығындағы үлкен мүйіз — көбіне цератоп тұқымдастарында кездесетін ерекшелік. Қызықты дерек * Центрозаврларды алғаш болып Канаданың Альберта провинциясындағы Ред Дир өзенінен палеонтолог Лоренс Ламб тапты. * Центрозаврлардың айдаршалары қорғаныс үшін тым жіңішке болған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 272 келі *Тұқымдас : Цератопсид *Отряд тармағы : Маргиноцефал Дереккөздер
Цетиозавр

Цетиозавр атауы теңіз құбыжығы дегенді білдіреді. Динозаврлар зауропод қатарына жатады. Ол осыдан 181 - 169 миллион жыл бұрын орта Юра дәуірінен кейінгі Юра дәуіріне дейін өмір сүрген. Төрт аяғымен жүретін цетиозаврдың ұзындығы шамамен - 18 метр, салмағы - 25 тонна. Мойынының ұзындығы денесінің ұзындығына тең, ал 40 омыртқадан тұратын құйрығы одан да ұзын. Алдыңғы аяқары да басқа зауроподтардың әлдеқайда ұзын болған. Жамбас сүйегінің ұзындығы 2 метрді құрады. Қызықты дерек * Цетиозаврдың ірі жамбас сүйектері өзге динозаврлардың сүйектерінен 2 метрге ұзын болған. * Томас Хакслидің 1869 жылы жасаған дәлелдеріне дейін цетиозавр қолтырауын немесе ерте Бор дәуірінің динозавры— игуанодон деп есептелген. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 25 тонна *Тұқымдас : Цетиозаврид *Отряд тармағы : Зауроподоморф Дереккөздер
Заттардың ерігіштігі

Заттардың ерігіштігі. Әр түрлі заттардың ерігіштігі еріткіштің табиғатына, сыртқы термодинамикалық жағдайларға – температураға, қысымға байланысты болады.Заттардың ерігіштігін түсіндіретін жалпы теория жоқ, тек «ұқсас заттар бір – бірінде ериді» деген қағида бар. Мысалы, ионды немесе полюсті болатын суда ериді. Көптеген органикалық заттар органикалық еріткіштерде ериді. Сонымен жеке алған зат кез келген еріткіште ери бермейді, тек белгілі бір еріткіште немесе еріткіштерде ериді. Сан жағынан заттардың ерігіштігі қанық ерітіндісінің концентрациясымен немесе 100 г еріткіштегі еріген заттың мөлшерімен анықталады. *Газдардың ерігіштігі қысым артуына байланысты өседі, ал температураның жоғарлауына байланысты кемиді. Газдар ерігіштігінің қысымға байланыстылығын Генри заңы анықтайды. Тұрақты температурада газдардың ерігіштігі қысымның өсуіне тура пропорционал. *Сұйықтардың сұйықта ерігіштігі температураның жоғарлауына байланысты артады, ол қысымға байланысты болмайды. *Қатты заттардың сұйықта ерігіштігі температура өскен сайын артады, ал қысым онша әсер етпейді. Дереккөздер
Харонозавр

Харонозавр — Қытай жерінен табылған ламбеозавр тобына, гадрозавр тұқымдасына жататын динозавр. Оған грек-рим мифтеріндегі Харон атты кейіпкердің аты берілген. Аңызға сенсек, Харон қайтыс болған адамдардың жандарын Стикс өзені арқылы тозақа жеткізген. Харонозавр — ірі денелі динозавр. Оның жамбас сүйегінің ұзындығы — 135 см, тұмсығынан құйрығына дейінгі толық ұзындығы — 13 метр. Ол күшті төрт аяғымен жүгірген. Қызықты дерек * Динозаврлардың әртүрлі өлшемдегі сүйектері бір жерден қазып алынған. * Харонозаврлар алғаш Бор дәуірі Маастрихта езеңіне жататын тас қалдықтарының арасынан табылған. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 6 тонна *Тұқымдас : Гадрозаврид *Отряд тармағы : Динозаурия Дереккөздер
Ерітінділердің қатуы және қайнауы

Ерітінділердің қатуы және қайнауы. Әрбір таза заттың өзіне тән белгілі қату және қайнау температуралары болады.Суда бір затты еріткенде, бу қысымы кемиді. Соның салдарынан 1000°С ерітіндінің бетіндегі бу қысымы 101,3 кПа кем болады; оны атмосфералық қысымға жеткізу үшін, ерітіндіні 1000°С жоғары қыздыру керек. Сондықтан, ерітіндінің қайнау температурасы еріткіштікінен жоғары болады. Демек, еріген зат, ерітіндінің қату температурасын төмендетіп, қайнау температурасын жоғарлатады. Ерітінділердің қату және қайнау температураларын өлшеп, оны сан жағынан есептеген Рауль болатын. Оның экспериментальдық қорытындылары Рауль заңы деп аталады. *1. Қату температурасының төмендеуі, еріткіштің сол салмақ мөлшерінде еріген заттың мөлшеріне пропорционал. 2. Түрлі заттардың эквимолекулалық мөлшерлері бір еріткіштің бірдей етіп алынған мөлшерінде ерітілген болса, ол ерітінділердің қату температурасы бірдей градус санына төмендейді. Бір моль затты 1000 г еріткіште еріткендегі қату температурасының төмендеуі әрбір еріткіштің өзіне тән тұрақты шама. Оны еріткіштің криоскопиялық константасы дейді. *Ерітіндінің қайнау температурасының көтерілуі жөнінде де Рауль осындай заңдар тапқан. Бір моль зат 1000 г еріткіште ерігендегі қайнау температурасының көтерілуін еріткіштің эбулиоскопиялық константасы дейді. Рауль заңы былай жазылады: Δt = K· C Мұндағы t қату температурасының төмендеуі, қайнау температурасының көтерілуі; К – криоскопиялық немесе эбулиоскопиялық константа: С - 1000 г еріткіште еріген заттың моль саны. Дереккөздер
Хасмозавр

Хасмозавр— біздің заманымыздан шамамен 76 - 70 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген мүйізді, желбіреуігі бар, шөппен қоректенетін динозавр. Хасмозавр атауы тесігі бар кесіртке деген мағынаны білдіреді. Оның желбіршегінде шынында да тесіктер болған екен. Хасмозавр — орташа іріліктегі мүйізді цератоп тұқымдасына жатады. Алайда оның өзге цератопаран айырмашылығы — маңдайындағы ерекше екі мүйізінде. Қызықты дерек * Хасмозавр өз заманындағы пальма, цикад сынды тарихқа дейінгі өсімдіктерді қорек еткен. * Желбіреуіндегі тесіктер қорғаныс мақсатында емес, әсемдік үшін қажет болы. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 1 тонна *Тұқымдас : Цератопсид *Отряд тармағы : Маргиноцефал Дереккөздер
Хиростенот

Хиростенот — көлемі ересек адаммен бірдей, салмағы одан әлдеқайда аз динозавр. Аяқтары жіңішке және ұзын. Оны осы ерекшеліктеріне қарап — хиростенот, яғни жіңішке қол деп атаған. Алайда жеңіл салмақты динозавр жемтігін шап беріп ұстап, жылдам қорекке айналдыра білген. Хиростенот кейбір мәліметтерде қорек талмаған делінеді. Оның негізгі азығы — балық пен кесіртке. Сол сияқты жұмыртқаларды да жеген. Қызықты дерек * Хиростенот өткір тырнақты ұзын үш саусағымен ұсақ жануарларды ұстаға. * Бұдан 80 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде хиростеноттар кең тараған. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар мен өсімдіктер *Салмағы : 30 келі *Тұқымдас : Каенагнвцид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Work and Travel USA

Work And Travel USA (қаз. Жұмыс және Саяхат АҚШ-та) - халықаралық студенттік бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты - студенттерге АҚШ тұрғындарының тұрмыс-салтын жұмыс пен саяхат арқылы көрсету. Бағдарламаның ұзақтығы ең көп дегенде бес ай (4 ай жұмыс және 1 ай саяхат, басқаша "grace period" деп аталады). Әдетте, жазда өткізеді. Жұмыстардың түрлері қызмет көрсету салаға жатады: мейрамханада, дүкенде, қонақ үйде, әуітте, ұлттық және де ойын-сауық серуентоғайда. Бағдарламаның басты талаптары - жоғары оқу орнының студенті болу және ағылшын тілін жеткілікті деңгейде білу. Бұдан басқа бағдарлама үшін төлеу керек. Мысалы, Қазақстанда бағдарлама 3 мың долларға жуық тұрады. Бағдарламаны АҚШ мемлекетінің департаменті өзара білім беру және мәдени алмасу заңына сәйкес басқарады. SEVIS (Student and Exchange Visitor Information System) - Ғаламтор жүйесі. Ол F, M немесе J-1 визасын алған студенттер туралы ағымдағы ақпаратты бақылауға мүмкіндік береді. Негізінде, ол кіру/шығу, мекенжай ауыстыру, бағдарламаның ұзарту, жұмыс туралы хабарландыру және де білім беру бағдарламасының өзгерістері туралы ақпарат көрсетеді.
Скиф тулары

Скиф тулары Скифтердің туларында аузынан сала құлаш тілі шыққан айбатты арыстан бейнесі бейнеленген.Арыстан - күн мен оттың , қаһарлы күш пен айбынның белгісі.Скиф аттарының дүбірін естіген отырықшы халық, бұлар нағыз жаналғыштар ,жеріңді алады , қалаңды өртейді, бала-шағаларыңды құл қылыды- деп зәрелері ұшқан екен. Ғұн тулары Ғұндардың біздің заманымыздың алғашұы ғасырларында Азиядағы үлкен де нағыз қаһарлы мемлекет болды. Олар Қытайға үнемі шапқыншылық жорықтар жасап , жерін басып алып отырды. Ұлы Қытай қорғанының салыну себебі де осы. Сондықтан ғұн тауларында жер-дүниесі жұтатындай аузын ашып тұрған айдаһар бейнеленген. Кейіннен бұл бейне Қытай империясының туларынан орын алды. Дереккөздер 1.“Сен білесің бе?”-энциклопедиясы
Орынбасу реакция

Бұл реакция типіне жай заттар мен күрделі заттардың әрекеттесіп, жаңа жай және күрделі заттар түзуі жатады. Оған темір шегіні мыс хлоридінің ерітіндісін батырғанда жүретін химиялық реакция мысал бола алады. Көкшіл ерітіндідегі мыс атомы темірдің әсерінен ығысып шегенің бетіне қонады. Ал ерітіндінің бастапқы көкшіл түсі солғын тартып, жачылдау түске айнала бастайды, өйткені түзілетін өнім – темір хлоридінің түсі жасылдау. Олай болса, химиялық реакция теңдеуін былайша қрнектеуге болады: Fe+CuCl2=Cu+FeCl2 Дереккөздер Химия 8 сынып оқулығы
Айырылу реакциялары

#АЙДАУ реакция Бұл типке бір күрделі заттың ыдырап, қарапайымдылау заттарға айналу реакциялары жатад. Оған су молекуласының тұрақты токтың әсерінен ыдырауының химиялық теңдеуін алайық: 2Н2О-2Н2+О2 Бұдан судың әрбір молекуласы ыдырағанда екі газ күйінде жаңа жай зат: сутек пен оттек түзілетіні көрініп тұр. Химиялық реакция нәтижесінде түзілген өнімдердің газ күйіндегі ұшқыш зат екенін білдіру ұшін формула жанынa жоғары бағдаршасын қояды. Пайдаланған әдебиет Химия 8 сынып оқулығы
Қосылу реакциясы

#АЙДАУ Химиялық қосылыстар Өзінің аты айтып тұрғандай бұл типке заттардың өзара бірігуінен жаңа күрделі заттың түзілуі жатады. Оған бұрын да қарастырылған темір мен күкіртті қосып қыздырғанда әрекеттесуін мысал ретінде алайық: Fe+S=FeS Мұнда екі жай зат бірігіп күрделі зат түзеді. Ал сөндірілмеген әкті СаО сумен қосып сөндіру реакциясында, екі күрделі заттың бірігуіненодан да күрделірек зат – сөндірілген әк алынады: СаО+Н2О=Са(ОН)2 Пайдаланған әдебиет Химия 8 сынып оқулығы
Физикалық құбылыстар

#АЙДАУ Мән және құбылыс Физикалық құбылыс кезінде дененің пішін, заттың агрегаттық күйі өзгеріске үшырайды, ал олардың құрамы өзгермейді. Химиялық құбылыс кезінде бір заттар екінші бір заттарға айналады, яғни химиялық реакция жүреді. Пайдаланған әдебиет химия 8 сынып оқулығы
Тырду немесе балшықшы құстар

Тырду немесе балшықшы құс – мамандар бұл құсты бір есе балшықшыларға, біресе дуадақтарға жатқызады. Шындығында екі отрядтың да белгілері бар. Бұл дене пішіні орташа құс (салмағы 300-400 грамм). Кішкенек дуадаққа ұқсастығы үлкен бадырайғын көздері бар. Күндіз ашық жерде жатады, қауырсынының теңбілді қоңыр сұр бояуы сыртқы ортамен бірдей болып тұтасып кеткендіктен, тек, үлкен сары көзінен ғана жақын жерден байқауға болад. Күндіз тыныш, бірақ түнде, әсіресе күйлеу кезеңінде, жиі шыңқылдаған дыбыс шығарады. Жақсы ұшады, бірақ ұшар алдында дуадақтар секілді екпін алады. Жәндіктермен қоректенеді, сонымен қатар кесірткелер мен ұсақ кеміргіштерді де ұстайды. Үнемі суатқа ұшады. Жеке жұп болып қоныстанады, тек Маусымдық ұшу кезінде топқа жиналады. Екі қоңыр теңбілді жұмыртқаларын топыраққа, ешқандай шұңқырсыз салады. Аналығы басады, аталығы жақын жерде жүріп қауіп төнсе ескертеді. Мұндай жағдайда аналығы жиырма – отыз метр ұядан кетіп, сонан соң ұшады.Қазақстанға ұшып келіп, Қазанда ұшып кетеді. Дереккөздер Қазақстан флорасының кереметтері
Жабайы алма ағашы

Жабайы алма ағаштары арасында Недзвецкий алмасының – Орта Азиядан тараған, бөрікбасы шатыр тәріздес, қызыл түсті әдемі жапырақтары бар, тек қана сәндік, балды, аязға және құрғақшылыққа төзімді түрлері бар.Айтарлықтай мол гүлдеуі және жеміс беруі бұл алма ағашын көгалдандыруда және бағбандықта баға жетпес өсімдікке айналдырады. Жабайы алма ағаштары мыңдаған жылдар бойында экологиялық күрделі тау жағдайында дамығандықтан, мәдени сұрыптарды қалпына келтіру және олардың өнімділігін арттыру жолында алғашқы селекциялық материал ретінде жоғары бағаланады. Тянь – Шаньның аз зерттелген шатқалдарында селекция үшін таптырмайтын, әлі де аз зерттелген түрлері өсіп тұр. Ортаазиялық аймақта жабайы алма ағаштары негізінен Тянь-Шаньда өседі. Оны көбіне батыс Тянь-Шаньнан , Іле және Жоңғар Алатауынан кездестіруге болады. Дереккөздер Химия 8 сынып оқулығы
Агрессивтік мінез-құлық

Агрессивтік мінез-құлық-(лат.aggressio- қаз.шабуыл жасау)- адам әрекетінің ерекше формасы,мұндай мінез құлық субъекттің нұқсан келтіру мақсатымен өзінен басқа адамға немесе адамдар тобына өз артықшылығын білдіріп, қыр көрсетуі немесе күш қолдануға тырысуымен сипатталады. Агрессивтік мінез-құлық қарқындылығы мен пайда болу дәрежесі бойынша : жеккөрушілік, жақтырмаушылықтан - тіл тигізуге ("вербалдық агрессия") және дөрекі түрде күш қолдануға ("физикалық агрессия") дейін түрленеді. Әллеуметтік психологиялық тұрғыдан келгенде: жекелеген адамдардың агрессивті мінез-құлықтары жиынтығының, бұқаралық сипаттағы құбылық ұғымының шеңберіндегі тұлғаралық агрессияның топтық агрессияға айналуының мәні бар. Дереккөздер 1."Қазақ энциклопедиясы", Алматы, 2011
Арша құралайы

Арша құралайы - ірі құнақ (салмағы 35-50 г.), аталықтары басы сұрғылт түспен жалтыраған керемет қызғылт түсті, аналықтары мен балапандары айқын ұзыншақ теңбілденген сұр қоңыр түсті. Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шань биік тауларында тіршілік етеді де ерекше мыңқылдап дыбыс шығарады, ешбір құспен шатастыру мүмкін емес. Ұясын арша мен шырша бұтақтарына салады. Бұтақтар мен шөптен жасалған, ішіне жүн төселген ұясындағы 4-5 сирек теңбілді көгілдір жұмыртқаларын аналығы 2 аптада басып шығарады. Дереккөздер "Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы)
Көгілдір акула

Көгілдір акула. Көгілдір акула 3-6 метрге дейін өседі. Оның тегіс, сына тәрізді денесі жылдам жүзуге мүмкіндік береді. Бұл тез жүзгіш акулалардың бірі. Тез жетіледі. Шамамен 5 жылда ұрпақ әкелуге дайын болады. Адамға қауіпті. Адамдарға шабуыл жасаған кездері аз емес.Тістері ара секілді, қорегін осы тістердің көмегімен ұстайды. Көбінесе ашық суларда жүзіп жүреді. Аналықтары мен аталықтары топтасып тіршілік етеді. *Салмағы 136 -282 кг аралығында. *Денесі тығыз, бүйірі- ашық көк, ал астыңғы бөлігі- аппақ. *Төменгі жүзбеқанаттары – ұзын. Негізгі тамағы- ұсақ балықтар мен жұмсақ омыртқасыздар. Сағатына 97 шақырым жылдамдықпен жүзеді. Дереккөздер
Алты желбезекті акула

Алты желбезекті акула – Жалпақ тұмсықты, алты желбезекті акула- денесінде алты желбезегі бар ежелден келе жатқан ерекше акула. Оның туыстарының қатарына итбалық, Гренландия акуласы және басқа да алты және жеті желбезекті акулалар жатады. Бұл акула, сонымен қатар, «көп желбезекті акула», «шалшық акула» және «Бульдог акула» деп те аталады. Қоңырқай сұр түсті акула болып келеді. Бұл акуланың бауыры - улы. Алайда оның етін жей беруге болады. Адамдар оны майы мен еті үшін аулайды. *Денесі- серпімді, басы- үлкен, көздері- кішкентай. *Үлкен балықтармен, шаяндармен, асшаяндармен, теңіз шабақтарымен және кальмарлармен қоректенеді. *Ұзындығы 5 метрден асады. *Тропиктік белдеудегі теңіздерден кездестіруге болады. Дереккөздер
Доғал тұмсықты кит

Доғал тұмсықты кит — тұмсықбетті киттер тұқымдасының ішіндегі белдіктісті киттер тегінің бір түрі. Таралуы Доғал тұмсықты киттер Месоплодонда көп тараған. Олар Атлант мұхитының Канада, Америка және Кариб жағалауларында кездеседі. Доғалтұмсықты кит тропикалық суларда, жылы температурада тіршілік етеді. Биологиялық сипаттама *Доғал тұмсықты киттердің денесі жұмыр, мықты болады. Басқа киттерден айырмашылығы- екі бүйірінің қысыңқылығында. *Аталық киттердің ұзындығы – 4,4 метр, ал салмағы 800 келі шамасында. Ал аналықтарының ұзындығы – 4,6 метр, салмағы- 1 тонна. *Жас доғал тұмсықты киттердің кеуде тұсы ақ сары түсті болады. Бірақ бұл түс кейін қоңыр араласқан көк түске айналады. Доғаол тұмсықты киттердің жотасы- қою қоңыр түсті, ал қарын түсі ашық түсті болады. Арқа жүзбеқанаттары да көінесе қара қоңыр түсті болып келеді. Бұл киттердің денесінде дақтары көп. Сондай- ақ қара қотырлары да мол болады. Аталық киттердің мүйіз секілді тістері бар. *Бұл киттер топтасып өмір сүреді. Олардың үйірінде кем дегенде 3- 7 кит болады. Олар бір- бірімен түрлі дыбыс толқындары арқылы байланысады. Олар тереңдігі 305 метр болатын терең суларда жүзіп жүреді. Дереккөздер
Жиренқұйрық шыбыншы

Жиренқұйрық шыбыншы (Muscicapa ruficauda) - сұр шыбыншыға өте ұқсас, алайда құйрығы мен құйрықүсті жирен түсті құс. Жиренқұйрық шыбыншы Батыс Тәңіртаудың Қазақстанға өте жақын оңтүстік жоталарында мекендейді. Оның 20 ғасырдың 30-жылдарында Ақсу-Жабағалы қорығынан кездесуі туралы әдеби сілтемелер бар. Алайда бұдан соң оны орнитологтардың бірнеше рет болғанына қарамастан бұл жерден ешкім көрмеген. Бәлкім, біріне-бірі өте ұқсас бозбас қызылқұйрықтың аналығын жиренқұйрық шыбыншыға ұқсатуы да мүмкін шығар. Жаңадан бақылауды қажет етеді. Дереккөздер Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Ғарыштағы роботтар

Ғарыштағы роботтар. Роботтар Марсқа да жіберілді. Онда роботтар топырақ, тау жыныстары және атмосфера үлгілерін жинайды, оларды талдайды және Жерге деректер жібереді. Роботтар адам шыдамайтын шамадан тыс ыстық пен суыққа төтеп бере алады және ауырмайды. Әрі сапарға адамнан гөрі роботты жіберген айтарлықтай арзан. Сондай-ақ тиісті жұмысын атқарып болған соң роботты қашықтағы ғаламшарда мәңгіге қалдыруға болады. Ал адам кері, Жерге қайтуға тиісті. *1970 жылы 17 қарашада ғарышкерлік тарихында тұңғыш рет Айға «Луноход – 1» роботы жіберілді. Салмағы 756 келі тартатын бұл робот ғарышта 322 күн жұмыс істеп , әртүрлі ғылыми – зерттеулер жүргізді. Осы мерзім аралығында Жердегі зерттеушілер «Луноход – 1» -мен 171 рет байланыс жасаған. *НАСА – ның көптеген әйгілі роботтары Марсты түбегейлі зерттеу үшін ол жақтың біраз жерін шарлап шықты. *Ғарыш роботы зерттеген ең соңғы нысан - Марс ғалашары болып табылады. Бұл ғаламшарда екі орбиталық ұшу аппараты, екі бірдей өздігінен жүретін көлік және қону құрылғысы жұмыс істейді. Сондай-ақ Марсқа Еуропа Ғарыш агенттігінің «Марс Экспресс» атты ғарышты зерттеу зымыраны және британдық «Бигл – 2 » қону құрылғысы жіберілген. Дереккөздер
Қола түсті акула

Аталу себебі: Доғал, жалпақ тұмсықты бұл акуланың құйрық жүзбеқанаты – қола түсті, ал төменгі бөлігі ашық түсті болып келеді. Арқы бөлігі мен жотасы қоңырқай сұр, ал құрсақ тұсы аппақ болады. Таралуы: Субтропикалық аймақтарда, Атлант мұхитының батысындағы Мексика жағалауында, Мексика шығанағында және Аргентина мен Бразилия жағалауларында кездеседі. Биологиялық сипаттама: *Акуланың бұл түрі теңіз түбіндегі балықтармен, шағын акулалармен қоректенеді. *Іштей ұрықтанады. Буаздық кезеңі 12 ай. 13- 24 акулаға дейін ұрпақ әкеле алады. Жаңа туған акуласының ұзындығы – 60-70 см. *Басқа акулалармен салыстырғанда өте баяу өседі. Акуланың бұл түрі 100 метр тереңдіктегі қоңыржай және субтропиктік суларда тіршілік етеді. Кішкентай тістері бар. Тістерінің пііші - үш бұрышты сонымен қатар өте өткір. *Алып жыртқыш, су бетінде жақсы шоршиды. Аталық қола түсті акула 13 жылда жыныстық жағынан жетілсе, аналықтары 20 жылда ұрпақ әкелуге дайын болады екен.
Бұзаубас акула

Таралуы Бұзаубас акула әлемнің жылы, таяз суларында, өзендерде, теңіз жағалауында кездеседі. Бұзаубас акулалар теңіз бен мұхиттардың тропиктік және субтропиктік белдеулерінде кездеседі. Сондай-ақ өзен, көлдердің тұнық суларында да тіршілік етеді Қоректенуі Бұзаубас акула тасбақа, құс және шаянтәрізділермен қоректенеді. Биологиялық сипаттама Алдыңғы жүзбеқанаты төменгі жүзбеқанатына қарағанда ұзын және үшкір.Аналықтары аталықтарына қарағанда ұзын. 2 м-ден асатын аталықтарының салмағы 90 келі, ал аналықтарының ұзындығы 3 м-ге жуық, салмағы 200 келіні тартады. *Аналық бұзаубас 13-ке жуық акуланы өмірге әкеледі. Балаларының ұзындығы – 60 см. Олар кейін 3 метрге дейін өседі. *Таяз суларда мекен ететіндіктен, бұзаубас акулалар адамдарға жиі шабуыл жасайды. Олар өте қызуқанды келеді. Таза суларда ғана емес, кейде шалғай жатқан өзен суларына да жүзіп барады. *Бұл акулалар қабылан акуласы және алып ақ акула секілді жыртқыштар шабуылдар жасайды. *Бұзаубас акулалар бар жоғы 30 жыл сүреді. Дереккөздер
Шалғын қоңырбасы

Шалғын қоңырбасы – астық тұқымдасының қоңырбас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда өсетін осы тұқымдасқа кіретін 40 түрдің ішіндегі ең кең таралғаны. Бұл көпжылдық өсімдік, өрмелегіш, ұзын тамыр мен босаң түп түзеді. Ол Қазақстанның территориясындағы барлық шабындық, қалың бұталы, жазықтық және таулы жерлерінде кездеседі. Сабағы 90 см-ге дейін биік, тегіс таспа тәрізді жапырақтары және 3-4 шашақты бұтақшалары гүлшоғырына жиналған. Шашақтары ұсақ, жасыл немес сиякөк, әрқайсысы 3-5 гүлден тұрады. Мамырдан (жазықта), шілдеге дейін (тауда) гүлдейді. Шалғын қоңырбасы бағалы мал азығы болып есептеледі. Мал жайылып кеткен соң қаулап өседі. Кейбір елдерде дақыл түрінде мал азығы үшін және безендіру мақсатында өсіріледі. Дереккөздер А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Қаржылық лизинг

Қаржылық лизинг – бұл лизингтік төлемдерді төлеудің өзара әрекеттері кезеңіндегі қарастырылатын келісімдер, құралдардың толық құнының немесе оның көп бөлігінің амортизациясын лизинг берушінің қосымша шығындары және пайдасы жабады. Қаржылық лизингтің негізгі белгілері: -үшінші тараптың қатынасуы (мәміле объектісін жеткізуші немесе өндіруші); -негізгі жалға беру уақыты деп аталатын уақытта яғни жалға беруші шығындарының орнын толтыру үшін қажетті уақтта, келісімшартты бұзудің мүмкін еместігі, алайда, іс жүзінде кейде лизинг туралы келісімшартта олар айтылмайды, сондықтан мұндай операциялардың құны жоғары болады; -лизингтік келісімшарт кезеңінің неғұрлым ұзақтығы (әдетте мәміле объектісінің қызметі уақытына жақын); -қаржылық лизинг кезінде мәмілелер объектісінің құны жоғары болады. Жедел лизингтегі сияқты лизинг алушының келісімшарт уақыты біткеннен кейінгі мүмкіндіктері: -мәміле объектісін қалған құны бойынша сатып алуы; -аз уақытқа және жеңілдіктің мөлшерлемесімен жаңа келісімшарт жасайды; -лизингтік компанияға мәміле объектісін қайтарады. Лизинг алушы өзінің таңдауы туралы лизинг берішіге келісімшарттың аяқталуына дейін немесе алты ай бұрын хабарлайды. Егер келісімшартта мәміле затын сатып алуға келісім (опцион) қарастырылса, онда тараптар объектінің қалған құнын ертерек анықтайды. Әдетте ол алғашқы құнның 1-10% құрайды, бұл лизинг алушыға құралдардың барлық құнының амортизациясын есептеуге құқық береді. Қаржылық лизингтің экономикалық белгілері бойынша ұзақ мерзімді капиталдық салымдарды банкілік кредиттеумен біртұтас болғандықтан, қаржылық лизинг нарығында ерекше орынды банкілер, қаржылық компаниялар және банкімен тығыз байланысты мамандандырылған лизингтік компаниялар алады.
Шілтер жапырақты шәйқурай

Шілтер жапырақты шәйқурай — Қазақстанда кездесетін 7 түрдің ішіндегі едәуір танымал түрі. Қазақстанның барлық аудандарында, өзен жағасында, шалғынды далада, бұталы өсімдіктер арасында, тау сайларында, беткейлерінде, тың жерлерде өсіп-өнеді. Оның жіңішке мықты ьұтактары бар, одан жылда қатты бірнеше екі қырлы сабақтар тарайды. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, элипс тәрізді, жиектері бітеу. Бұл түрдің жапырағына тән ерекшелігі көп нүктелі бедері бар, эфир майының тұнық тамшыларымен толтырылған. Егер жапырақты күнге қарайтын болсақ, олар жіңішке инемен тесілгендей болып көрінеді. Осыған байланысты бұл түр «Шілтер жапырақты шәйқурай» деген атау алған. Гүлдері едәуір көлемді, жалтыр сары, қалқан секілді сыпырғыға жиналған. Тостағаншалары мен күлтелері 5-тен, көп аталықтары 3 шоққа бөлінген. Тостағаншалар мен күлтелерінің жиегінде қара нүктелер анық көрінеді, үйекген уқалаған кезде қызғылт сары бояғыш зат көрінеді. Осы себепті бұл өсімдіктің гүлін жүннен тоқылған киімдерді сары туске бояу үшін қолданады. Тозаңдануы жәндіктер арқылы. Гүлдері шырынсыз бірақ ашық, бояуы және тозаңның шамадан тыс көптігі жәндіктерді шақырады. Гүлдеуі мекеніне байланысты маусымнан тамызға дейін созылады. Тұқымы тамыз және қыркүйек айларында жетіледі. Бұл үш қырлы, қоңыр түсті қауашақтар басқалардан ерекше көзге түседі. Құрғақ күндері ашылады да, жаңбырлы күндері жабылып тұрады. Тұқым саны көп, ұсақ қара қоңыр түсті, қауашақтың жоғарғы жағындағы тесіктен қозғалғанда шашылып түседі. Медицинада Шәйқурайдың жер беті бөлігінің құрамында биологиялық белсенді заттар, эфир майы және витаминдер бар. Гүлдеу кезінде жиып алынған шәйқурайдың жеке өзі немесе қоспасы түрлі елдердің ғылыми және халықтық медицинасында кеңінен қолданылып келеді. Славян халқының мақалы: „Қалай ұнсыз нан пісіру мүмкін болмаса, шәйқурайсыз адам мен жануардың ауруын емдеу мүмкін емес“. Бұл өсімдік суық тигенде, микробтарды өлтіруге және жараны емдеуге қолданылады. Дереккөздер А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Кәдімгі шәйқурай

Кәдімгі шәйқурай — Қазақстанда кездесетін 7 түрдің ішіндегі едәуір танымал түрі. Қазақстанның барлық аудандарында, өзен жағасында, шалғынды далада, бұталы өсімдіктер арасында, тау сайларында, беткейлерінде, тың жерлерде өсіп-өнеді. Оның жіңішке мықты бұтақтары бар, одан жылда қатты бірнеше екі қырлы сабақтар тарайды. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, элипс тәрізді, жиектері бітеу. Бұл түрдің жапырағына тән ерекшелігі көп нүктелі бедері бар, эфир майының тұнық тамшыларымен толтырылған. Егер жапырақты күнге қарайтын болсақ, олар жіңішке инемен тесілгендей болып көрінеді. Осыған байланысты бұл түр деген атау алған. Гүлдері едәуір көлемді, жалтыр сары, қалқан секілді сыпырғыға жиналған. Тостағаншалары мен күлтелері 5-тен, көп аталықтары 3 шоққа бөлінген. Тостағаншалар мен күлтелерінің жиегінде қара нүктелер анық көрінеді, үйекген уқалаған кезде қызғылт сары бояғыш зат көрінеді. Осы себепті бұл өсімдіктің гүлін жүннен тоқылған киімдерді сары туске бояу үшін қолданады. Тозаңдануы жәндіктер арқылы. Гүлдері шырынсыз бірақ ашық, бояуы және тозаңның шамадан тыс көптігі жәндіктерді шақырады. Гүлдеуі мекеніне байланысты маусымнан тамызға дейін созылады. Тұқымы тамыз және қыркүйек айларында жетіледі. Бұл үш қырлы, қоңыр түсті қауашақтар басқалардан ерекше көзге түседі. Құрғақ күндері ашылады да, жаңбырлы күндері жабылып тұрады. Тұқым саны көп, ұсақ қара қоңыр түсті, қауашақтың жоғарғы жағындағы тесіктен қозғалғанда шашылып түседі. Медицинада қолданылуы Шәйқурайдың жер беті бөлігінің құрамында биологиялық белсенді заттар, эфир майы және витаминдер бар. Гүлдеу кезінде жиып алынған шәйқурайдың жеке өзі немесе қоспасы түрлі елдердің ғылыми және халықтық медицинасында кеңінен қолданылып келеді. Славян халқының мақалы: „Қалай ұнсыз нан пісіру мүмкін болмаса, шәйқурайсыз адам мен жануардың ауруын емдеу мүмкін емес“. Бұл өсімдік суық тигенде, микробтарды өлтіруге және жараны емдеуге қолданылады. Дереккөздер А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Әскери қызметтегі ұшақтар

Әскери қызметтегі ұшақтар — Ұлттық Қарулы Күштерінің құрамына кіретін әуе көлігі. Алғашқы әскери ұшақтардың қолдану аясы Әскерилер ұшақты ә дегеннен қару деп білді. 1908 жылы АҚШ армиясының офицерлері әлемдегі ауадан ауыр бірінші ұшу аппараты – ағайынды Райттардың ұшағымен ұшты. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Батыс майданда Германия мен Франция авиацияларының арасында нағыз әуе шайқастары жүріп жатты. 1911 жылы Италия Ливияда түріктермен айқасқа ұшақтарды пайдаланды. Ауыр бомбалаушы ұшақтардың Отаны Ресей болды. Төрт моторлы “Илья Муромец” ұшағын И.И. Сикорский жобалады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа “Муромецтердің” тұтас эскадроны қатысты. 1920–шы жылдарға таман әскери ұшақтардың арнайы түрлері анықталды: барлаушылар, жойғыш ұшақтар (истребитель), бомбалаушылар, тасымалдаушы ұшақтары, шабуылдаушылар.Авиацияға сенімнің күшті болғаны сондай, итальяндық генерал Дуэ соғыста ауыр бомбалаушы ұшақтардың көмегімен ғана жеңіп шығуға болады деген тұтас бір теорияны жасады. “Дуэ доктринасы” деген атпен белгілі теория өте даулы болды. Германияны 1945 жылы тізе бүктірген америкалық “ұшатын қамалдардың” бомбалауы емес, кеңестік Т-34 танкісі және ППШ автоматын асынған кеңес солдаты болған. Әйтсе де, бомбалаушы ұшақтар бір соғысты бірде – бір оқсыз, дәлірек айтқанда бірде – бір бомба тастамай – ақ жеңіп шыққан. 1930 – шы жылдары Жапония кеңестік Қиыр Шығыстың бір бөлігін басып алмақ болды. Примаорьеге ТБ – 3 бомбалаушы ұшақтарымен қаруланған әуе бригадасы апарылды. ТБ – 3 – терге тең келетін ұшақтар ол кезде әлемде жоқ еді. А.Н. Туполев құрастырған ұшақтардың әрет ету радиусы Токионы бомбалауға мүмкіндік береді, ал жапон жойғыш ұшақтары бұл кезде пулеметтерін кезеніп алған “қамалды” атып құлатуға шамасы келген жоқ. Реактивті жойқын ұшақтар Реактивті ұшақтың бет – бейнесін өзгеретіп жіберді. Ұшақтар стратосферада көз ілеспес жылдамдықпен ұша бастады. XX ғасырдың ең ғажайып ұшағы деуге лайық – кеңестік МиГ – 25РБ. МиГ- 25 таңбасы әртүрлі екі ұшаққа тән: тосқауылшы МиГ – 25П және барлаушы – бомбалаушы МиГ – 25РБ. Бұдан биігірек әрі жылдамырақ ұшақтар болды. Бірақ стратосферадан дыбыстың үш есе жылдамдығымен бомбалап соққы бере алатын ұшақ әлемде болған жоқ. Жылдамдықтың ресми рекордының иесі америкалық барлаушы ұшақ SR – 71, бірақ Гиннестің рекордтар кітабына ең ұшқыр ұшақ ретінде кеңестік МиГ -25 ұшағы енгізілген. Рекордтық жылдамдықты Израйльдің әуе қорғаныс күштері тіркепе алыпты. МиГ –тің ұшқышы бұл рекорды туралы айтқысы келмеген. МиГ -25 – тік жылдамдығына шектеу қойылған еді, себебі қатты қызудан кабина шамының металы еріп, планердың металымен жабысып қалатын. Ал жаттығу үшін ұшқан кезде ұшқыштарымыз кейде дыбыс жылдамдығынан 3 есе арттырып жіберетін. Қонғаннан кеейін кабинаны сүйменмен бұзып ашуға тура келеді, ал ұшқышқа қатаң сөгіс беріледі. Қызықты деректер Әскери әуе күштерінде “әуе кемесі” деп ұшу массасы 40 тоннадан асатындарын атайды. Тосқауылшы МиГ – 31 (45 Т!) ресми түрде әуе кемесі болып саналады. МиГ – 31 төрттігі жойқын ұшақтар авиациясында әдеттегідей бөлімше емес, жасақ делінеді. Дереккөздер
Цоелофизис

Цоелофизис — ұзындығы 2,7 метр, төрт аяқты, шағын, жеңіл құрылымды динозавр. Оның борпылдақ әрі қуысты сүйектері, ұзын үшкір басы, ондаған өткір тісі, алдыңғы аяқтарында үш тырнақты саусақтары, ұзын мойынды болған. Цоелофизистің қатқыл және кескінді сүйектерден тұратын екі түрі табылған. Біреуі аталық, ал екіншісі аналық динозавр екен. Цоелофистер шамамен 210 миллион жыл бұрын кейінгі Триас дәуірінде өмір сүрген. Ол - пайда болған алғашқы динозаврлардың бірі. Қызықты дерек * Цоелофизис деген сөз бос формалы деген мағына береді. * Цоелофизистер топталып өмір сүрген. * 1940 жылдардың соңында қазіргі Нью–Мексико штатындағы Гост–Рэнч қалашығынан цоелофизистің біраз қалдықтары табылған. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар мен өлекселер *Салмағы : 45 келі *Тұқымдас : Цоелофизид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Эполет акуласы

Эполет акуласының ғылыми атауы- "мысықтәріздес акула". Кейде оны "соқыр акула" деп те аталады. Олардың денесінде қоңыр дақтар дақтар көп. Таралуы Эполет акулалары Шығыс Австралия, Солтүстік Австралия және Жаңа Зеландияда кездеседі. Биологиялық сипаттама *Денесі- жыланбалық сяқты ұзын, иілгіш. Дене тұрқы 107 см-ге дейін жетеді. Су астындағы маржанды жартастардан кездестіруге болады. 914 метрлік тереңдікке сүңги алады. *Эполет акулалар құрттармен және теңіз шаяндарымен қоректенеді. Эполет күндіз де, түнде де тамақтана береді. *Акуланың бұл түрі жұмыртқалағыштар тобына жатады. Ақ, қара дақтарына байланысты бұл акула "эполет", яғни "әшекейлі акула" деп аталған. Дереккөздер
Мұнтазқұс

Мұнтазқұс — Татреңтәрізділер отрядының Мұнтазқұстар тұқымдасының тегі. Көбіне үлкендігі кіші-гірім үйректердей болады, тұмсығы үзынша, бірақ екі бүйірінен қысыңқы болмайды. Таралуы Берингов, Охот, Жапон теңіздерінің және Арктика теңіздерінің аралдарын, жағалауларын чистиктердің төрт түрі мекен етеді. Ұяларын биік тасты жағалауларға, көбінесе үңгірлерге және індерге салады.
Компсогнат

Компсогнат — Юра дәуірінің ең шаған динозавры. Ол артқы аяқтарымен жүгіретін жүйрік жануар болған. Тауықтың көлеміндей компсогнаттың құйырығын қоса есептендегі ұзындығы 1 метрге жетпеген. Салмағы бар-жоғы 4 келіден аспайды. Салмағы жеңіл болғандықтан тез жүгірген. Жіңішке мойыны — компсогнаттың ең кішкентай дене бөлігі. Басы, мойыны мен денесінің ұзындықтарын бірге қосса да құйырығының ұзындығы шықпайды. Бассүйегінің қалдықтарымен бірге өткір тістері табылған. Қызықты дерек * Компсогнат — аяқтарында үш башпайы бар құс секілді динозавр. * Компсогнат — ежелгі археоптерикс атты құстың ең жақын туысы. * 1850 жылдың соңында Оберндорфер деген ғалым Германияның оңтүстігіндегі Риденбург және Кельхайм аймақтарынан компсогнаттың қалдықтарын тапты. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар *Салмағы : 3 келі *Тұқымдас : Компсогнатид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Поганкалар

Сұқсыр үйрек (поганка) гагарларға туыстық жағынан жақын. Тек қана олардан мөлшері жағынан кішірек және әрбір саусақтарының айналасында жарғақтары болады. Бұлардың ішінде үлкен поганка немесе чомга кең тараған. Поганкалар негізінен су жәндіктерімен және олардың дернәсілдерімен, кейде шаяндармен, моллюскалармен және ұсақ балыктармен қоректенеді. Қоректерін іздеп, судың 7 метрдей тереңдігіне сүңгиді. Сұқсыр үйректердің ұясы түрлі шөптесін заттардан жасалып, су бетінде қалқып жүреді, оншама терең болмайды, 2—7 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын атасы мен анасы кезектесіп басады. Өздері ұядан кеткенде, ұяның бетін шөптің қалдықтарымен жауып кетеді. Сұқсыр үйректер өмірінің барлығын дерлік суда өткізеді. Дем алу үшін ғана судан қайырларға шығады. Олар ұшар алдынан жүгіріп барып көтеріліп шапшаң ұшады. Сұқсыр үйректердің еті қатты және дәмсіз, әрі оның етінен балықтың дәмі шығып тұрады. Бұлардың терісі әйелдердің көй-лектерін әсемдеуге, бас киімдер, муфтылар, жағалар және пальтолар тігуге пайдаланылады. Олардың терісінен жасалған киімдер әсем, төзімді және жауынға, қарға шыдамды болады. Бізде поганка, гагарлар аз ауланады.
Гагар тәрізді құстар

Бұл отрядқа суда жақсы жүзетін және сүңгитін, бірақ нашар ұшатын, жүретін нағыз су құстары жатады. Аяқтары артына қарай созылыңқы біткен, сондықтан да жер бетінде тік тұрғанда денесі алдына қарай иіліп тұрады. Олардың табан сүйектері екі бүйірінен қысылыңқы келеді де, алдыңғы үш саусағының арасында жарғағы болады. Мойны ұзын, ал тұмсығы біршама ұзындау екі бүйірінен қысыңқы түзу және өткір бола-ды. Қанаттары қысқа және сүйір келеді, ал олар өте шабан ұшады. Құйрығы қысқа болады. Қауырсыны тығыз орналасқан. Балапандары ширақ және үлпілдек мамықты болады. Гагар тұқымдасына алдыңғы үш саусағы тұтасып жарғақпен жалғасқан, ірі құстар жатады. Жер бетімен жақсы қозғалып жүре алмайды. Бұлардың негізгі қорегі балықтар болып есептеледі. Бұлар суда жақсы сүңгіп, су ас-тында бірнеше минут бола алады. Еркегі мен ұрғашысының түсі бірдей, айырмасы болмайды. Бұлардың бізде бірнеше түрлері кездеседі, оның ішінде қаражемсаулы (Gаvіа агсtіса) гагар көбірек кездеседі. Қаражемсаулы гагар қаздан кішірек құс, ұяларын үлкен көлдерге салады, ол негізінен Балтық, Қара, Каспий және Жапон теңіздерінде қыстап шығады. Гагарлар көбейер кезінде еркегі мен ұрғашысы бірігіп жүреді. Ұяларын судың жағаларына салады. Егер ұясында отыр-ғанда бір қауіп төнсе, ыршып суға түседі. 1—3 жұмыртқа салады. Жұмыртқасын атасы мен анасы кезектесіп басады. 28 күннен кейін жұмыртқадан сыртында үлпілдек қауырсыны бар балапан шығады. Балапандарының жұмыртқадан шығысымен, суда жүзетіндей қабілеті болады.
Балық анатомиясы

Балық анатомиясы Балықтардың дене құрылымының күрделілігі, биологиялық ерекшелігіне байланысты қаңқасы шеміршектен, шеміршекті сүйектен және сүйектен құралады. Сазан – сүйекті балықтар класының өкілі. Сазанның қаңқасы омыртқа жотасынан, бас сүйектен және жүзбеқанат сүйектерінен тұрады. Омыртқа жотасы омыртқалардан құралатындықтан, сазан омыртқалы жануар болып табылады. Омыртқа жотасы омыртқалардың құрылысына байланысты тұлға және құйрық бөлікттеріне бөлінеді. Омыртқаның үстіңгі және астыңғы доғалары мен омыртқа денесі болады. Тұлғаның омыртқа жотасындағы омыртқалардың үстіңгі доғалары бірікпегендіктен, оған қабырғалар жалғасады. Омыртқа жотасының құйрық бөлігіндегі омыртқаларда үстіңгі доға да, астыңғы доға да ұзын өскінді болады. Омыртқа жотасында жалғасқан бастың қаңқа сүйектері өте күрделң, онда: ми орналасқан сүйекті қауашақ – бассүйек, үстіңгі және астыңғы жақсүйектер, тіласты және желбезектер қаңқасы болады. Дереккөздер
Тұздалған балық

Тұздалған балық. Тұздау – балық консервілеудің ең қарапайым әдісі. Тұз көптеген ферменттердің әрекетін тежейді, клеткалық мембрана қызметін бұзады және бактериалды клетканың плазмолизін тудырады. Тұздау кезіңде әр түрлі биохимиялық процесс жүреді, ол жетілу деп аталады және нәзік консистенция түзіледі, ет сүйегінен жеңіл ажыратылады, май ткань бойымен біртекті таралады. Тұздау үшін майшабақтар, анчаус, ставрид, скумбрия т.б. қолданылады. *Құрғақ тұздау. Балықты тұзбен ысқылайды да, түз себеді. *Ылғалды тұздау. Белгілі бір консистенциялы тұз ерітіндісін қосады. *Аралас тұздау. Тұздық және т.б. дәмдеуіштер қосады. Дереккөздер