kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Түзетуші өлшеуіш аспап

Түзетуші өлшеуіш аспап(орыс. выпрямительный измерительный прибор) — айнымалы ток күшінің немесе кернеудің орта мәнін өлшеуге арналған аспап. Ол аспаптың шығуындағы ток түзеткіштерімен тұрақты токтың (кернеудің) өлшеуіш механизмінім қосылысы. Әдетте т.ө.а. ток күші немесе кернеудің нақты мәндеріне бөліктенеді. Бұл жағдайда өлшенетін токтың (кернеудің) синусоиді емес түрі болғанда қателік пайда болады. Т.ө.а. артықшылықтары: сезгіштігі жоғары, өзіндік тұтынатын қуаттың шығынының аздығы, жоғары жиіліктерде пайдалану мүмкіншілігі. Дереккөздер
Тілдік универсалдар

Тілдік универсалдар тілдердің негізгі сипаттарын аша алатын барлық не болмаса кептеген тілдерге ортақ қасиеттер мен белгілер. Өз бастауын антикалық теориядан алған Тілдік универсалдар Пор-Рояль грамматикасында шыңдалып, В. Фон Гумболдьт, Ч. Осгуд, А. Дженкинс, Ч.Хоккет, Ч. Фергюсон, У. Вейнрейх, С. Ульманн, Б. Успеский және т. б. еңбектерінде қазіргі таңда да кең етек жаюда. Тілдік универсалдарды тілдің тұрақты және жалпы қасиеттері деп анықтап, тілдің жалпы теориясы деп таныды. Тілдік универсалдар дедуктивті және индуктивті, абсолютты және статистикалық, синхронды және диахронды, жай және күрделі болып бөлінеді. Тілдік универсалдарға мыналар мысал бола алады: а) егер тілді рай категориясы болса, онда ашық райдың болуы міндетті; *ә) тілдік және ситуациялық контекст әсерінен тілдегі кене және жаңа элементтер жаңа семантикапық қолданысқа ұшырайды; *б) тілдегі фонемалар саны 10-80 фонемадан аспайды; *в) егер тілде дауыссыздар "жуанжіңішке" болып бөлінсе, онда дауыстылар политонды болмайды; *г) егер тілдегі сөздер бір буынды болса, онда морфемалар саны да бірден аспайды және бұл тілге музықалық екпін тән. Тілдік универсалдарға зат есім, етістік категориялары, жалқы және жалпы есімдер жатады т.б. Дереккөздер
Тілдік тұлға

Тілдік тұлға — тіл жүйесінде бір-бірінен қызметі, құрылысы, орны жағынан дараланатын тұрақты тілдік элементтер. Тілдік тұлға тілдің негізгі қызметін атқаратын материалды-заттық мағыналық атауыш сөздер. Сөздер Тілдік тұлға ретінде жеке айтылғанда заттар мен құбылыстардың аты, түр-түсі, саны мен сапасы, қимыл-әрекеті сияқты алуан түрлі мағаналарды білдіреді (адам, жақсы, терт, кел, бүгін). Тілдік тұлға, жаппы алғанда, тілдің сөздік құрамын (лексикасын) құрайды да, сөйлемдер мен сөз тіркестерінің құрамында айтылып, бір-бірімен қарым-қатынасқа түскенде, тілдің грамматикалық құрлысын жасайды. Ондайда Тілдік тұлға қолданылу ретіне қарай тұр-тұрпаты, тулғасы жағынан әр түрлі морфологиялық езгерістерге түсіп, әр апуан синтаксистік қарым-қатынастарға ие болады. Тілдік тұлғалар атауыш, коммуникативтік және құрылымдық болып бөлінеді. Атауыш Тілдік тұлға жеке-ұғым, түсінік, заттарды атайды. Негізгі атауыш Тілдік тұлға сөз. Негізгі коммуникативтік Тілдік тұлға — сөйлем. Негізгі құрылымдық Тілдік тұлға — фонема, морфема. Ол тілде сөзжасам, сөз тіркесі, сөйлем модельдері арқылыатауыш, коммуникативтік Тілдік тұлға құрайды. Дереккөздер
Декситометр

Декситометр басылғанның, фотоформаның оптикалық тығыздығын өлшейтін аспап (прибор). Ол оптикалық тығыздықты шағылған сәуле (басылымда, фотосуретте) және өтпелі сәуле (слайдта, негатив пен диапозитивте) арқылы анықтайды. Дереккөздер
Диамант

Диамант - кегль өлшемі 4 пунктке тең типографиялық қаріп (шамамен 1,5 мм). Дереккөздер de:Diamant (Begriffsklärung) en:Diamant (disambiguation) eo:Diamante es:Diamante (desambiguación) nl:Diamant (doorverwijspagina) ru:Диамант (значения) sk:Diamante vo:Diamante
Тілдік құрылым

Тілдік құрылым — тілдегі сөздер мен сөйлемдердің тілдің ішкі заңдылығына байланысты өзінше құрылу, түрлену жүйесінің жиынтығы. Тілдік құрылым тілдің сөздік құрамындағы сөздердің өзіндік морфология құрылысы мен синтаксистік ерекшеліктеріне қарай анықталады. Құрылымына қарай дүние жүзіндегі тілдер түбір тілдер, флективті тілдер, Агглютинативті (жалғамалы) тілдер болып бірнеше топқа бөлінеді. Бұл топтардың құрылым жүйесі бір-бірінен мүлде алшақ жатады. Мысалы, түбір тілдерден сөздердің құрамы түбір, морфема, жұрнақ, жалғау сияқты тұлғаларға бөлініп жатпайды. Ондағы сөздердің өзара байланысы морфология өзгеріссіз, сөздердің орын тәртібі мен көмекші сөздерге, интонацияға байланысты іске асады. Флективті тілдерде керісінше, сөздер ішкі флекция жолымен өзгереді де, аффикстер сөздің түбір морфемасымен сіңісіп кетіп отырады. Агглютинативті тілдерде түбір мен қосымшалардың ара жігі айқын білініп тұрады да, қосымша морфемалар түбір тұлғадан соң келеді. Қазақ тілі өзінің құрылымына қарай агглютинативті тілдер тобына жатады. Дереккөздер
Пыстан

Пыстан – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде, Жамбыл кенішінен оңтүстік-батысқа карай 60 км жерде, ені 4 км. Абсолюттiк биіктігі 642 м. Геологиялық құрылымы Ордовик жүйесінің жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген. Жер бедері Бірнеше ұсақ шоқыдан тұрады. Солтүстік-батысында қорымтастың мол үйінділері бар. Оңтүстік шығыс етегінен 5 км жерде тұщы сулы Ұзынтас құдығы орналасқан, оның терендігі 2 м,суының өнімділігі 700 л/сағ. Өсімдігі Шала дамыған, қиыршық тасты қоңыр топырақ жамылғысында жусан, көкпек, бұйырғын,бұталар (батыс беткейінде тұтасқан бұта ескіңдері) өседі. Дереккөздер
Диапозитив

Диапозитив - ( - через; слайд) — фотосезгіш қабаты бар молдір пленкаға не шыныға түсірілген позитивті фотобейне. Ол жарыққа бағыттап қарауға не экранға түсіру үшін жеке кадр ретінде, немесе "белгілі бір тақырыпты қамтитын" кадрлар сериясы (жиынтығы) ретінде жасалады. Полиграфияда диапозитив басу формасын жасау үшін пайдаланылады. Дереккөздер nl:Dia
Тілдік категория

Тілдік категория (грек. kategoria) кең мағынасында жалпы қасиетке ие болатын тілдік элементтің кез келген тобы. Tap мағынасында — бірыңғай тілдік бірліктердің жиынтығы (Мысалы, етіс категориясы, есім категориясы, септік катеогориясы, тәуелдік категориясы). Тілдік категорияны жүйелеу синтаксистік және семантикалық белгілерге байланысты жүргізіледі. Категориялық белгі семантикалық, синтаксистік және жалпыкатегориялық болады. Сөз табына бөлінуіне қарай категориялық белгілер — модификациялық және классификациялық болып бөлінеді. Тілдік категория термині Аристотель еңбектерінде алғаш қолданылып, 10 түрге бөлінген: мән, сапа, қатынас, мекен, уақыт, жағасырдай, қалып, әрекет және шыдам. Категорияны Бұлайша бөлу кейін сөз табын жүйелеуде негізге алынды. Лексикологияда "лексико-семантикалық категория" бөлек көрсетіледі: Мысалы, "тірі мақұлқат атауы", "мамандық атауы", "есімдік атауы", "қозғалыс атауы" т. б. Егер сөздің категориялық семасы сөзжасамдық тұлғаларымен тұлғаланса, онда сөзжасамдық категория делінеді (Мысалы, оқушы, көруші, көрермен субъектінің атауы; Сарыарқа, Жетісу, Ақдала жер атауы т. б.). Синтаксистік парадигматикада "сөйлем категориясы", "коммуникативтік-грамматикалық категория" т. б. деген ұғымдар бар. Тілдік категорияның ең маңызды әрі біршама жақсы зерттелген бөлігі грамматикалық категория. Грамматиканың мағынасына байланысты грамматикалық категория номинативтік (семантикалық, референциялық) категория және синтаксистік (реляциялық) деп бөлінеді. Дереккөздер
Дисклі пышақ

Дисклі пышақ (орыс. дисковый нож) — рулонды ротациялық басу, машиналарының бүктемелеу кесу құрылғысында қағаз лентасын ұзынынан тілуге арналған. Дисклі пышақ, сондай-ақ, картон кесу, бүктемелеу автоматтарында т.б. қолданылады. Дереккөздер
Тілдік жүйе

Тілдік жүйе табиғи тілдің ішкі заңына лайық (үйлес), сөздік құрам мен грамматикалық құрылыстың тұрақты қарым-қатынасқа түскен элементтерінің бірлігі мен тұтастығы. Тіл белгілі бір жүйе ретінде өмір сүреді. Тілдік жүйе сөздердің әртүрлі өзгеріске түсу мен сөйлемде тіркесу заңдылықтары анықтайды. Тіл - сөздер мен сөз тіркестерінің белгілі бір заңдылыққа құрылған тұрақты жүйелерінің жиынтығы. Тілдік жүйе тұтас бүтін, ал оның құрамындағы әр бөлік (компонент) бүтіннің бөлшегі. Әр бөлік өз алдына оңашаланбайды, жүйенің өзге бөлігіне қарама-қарсылықта түзіледі. Сондықтан да Тілдік жүйенің әр бөлігі Тілдік жүйе мәні (қызметі) тұрғысынан қарастырылады. Тіл таңбалар жүйесінің ерекше түрі. Ол екі қалыпта жүйеленген. Бірі тілдік тұлғалар (единицы) қатынасының "тік қалыпта жүйеленген ережелері мен заңдары" (қ. Парадигматика). Tap мағынада алғанда, Бұл сөз қосымшалары жүйесі (морфологиялық парадигма: бала, бала-ның, бала-ға, бала-мен т. б.). Кең мағынада алғанда, Бұл тіл деңгейлерінде (морфология, синтаксистік, лексикалық, сөзжасам) "тік" қалыпта орныққан Тілдік жүйе жиынтығы. Екіншісі тілдік тұлғалар қатынасының "көлденең" байланыста қалыптасқан жүйесі (қ. Синтагматика). "Көлденең" қалыпты жүйені нақты байқауға болады (қанағат-тан-дыр-ар-лық). Бір сөйлемдегі сөздерді дауыс ырғағымен бөлу арқылы сөйлеуші хабарламаға қатынасын білдіріп отырады (Асан / Меркеге Алмамен барады, Асан Меркеге / Алмамен барады, Асан Меркеге Алмамен / барады). "Көлденең" қалыпты жүйе тілдің әртүрлі деңгейінде бой көрсетеді. Тілдік жүйе тілде жоқ болатын құбылысты да қабылдайды. Дереккөздер
Дуплексті автотипия

Дуплексті автотипия ( - қосарлы, двойной) - біртүсті күңгірт (полутоновой) бейнеден екі бояулы репродукция алу; бояудың біреуі түсті (қоңыр, жасыл, т.б.) екіншісі (контурлы) - қара не сұр. Бір түсті репродукциядан гөрі ренді болып келеді. Дереккөздер
Шахтинск ЖЭО

Шахтинск жылу электр орталығы (Шахтинск ЖЭО, бұрынғы атауы Тентек ЖЭО) (ТЖЭО Шахтинск қаласы) электр энергиясын, тұтынушыға бу және ыстық суды жылу түрінде беретін электр орталығы. ТЖЭО-ның құрылысы ауданның шахталарымен өнеркәсіп орындарын техикалық бумен және электр энергиясымен жабдықтау мақсатымен 1960 жылдан салынды. Жылу магистральның ұзындығы — 5,9 км. Алғашқы 2 қазандық агрегаттық өнімд. 75 т/сағат болды. 1964 жылдан 2 турбогенератор пайдалануға берілді, 1965 жылдан тағы бір қазандык агрегатпен турбіна іске қосылды. 1967 жылдан кәсіп орыннын белгіленген қуаты 18 мың кВт-қажетті. 1972 жылдан қосымша қазандық агрегат, ал 1978 жылдан жаңа үлгідегі су жылытатын қазан орнатылды. ТЖЭО-да 4 энергетикалық бу қазаныс ағатына 75 тбу өңдіреді.қарбаластық су жылытқыш казаны (мазутпен жүмыс істейтін) сағатына 75Гкал, 3турбоагрегат 6 мың кВт-тан өндіреді. Дереккөздер
Екі айналымды жазық басу машинасы

Екі айналымды жазық басу машинасы (орысша двухоборотная плоскопечатная машина) - басу цилиндрі бір циклда екі айналым жасайтын машина. 1-ші айналымда цилиндр қағазды басу контактісі аймағынан өткізеді. 2-ші айналымда басылған қағазды тасымалдау құрылғысына береді және өзі сәл жоғары көтеріліп, талерды кері қарай алғашқы орнына өткізіп жібереді. Дереккөздер
Тілдік жоспарлау

Тілдік жоспарлау — тілдік құрылыс, тілдің дамуын саналы түрде реттеу, саналы түрде тілге өзгеріс енгізу, арнайы құрылып және тиісті өкілеттігі бар саяси, білім беру, лингвистикалық жоспарлаумен тіл жүйелерінде өзгерістер жасау (Мысалы, КСРО-дағы 20-30 жылы әліпби түзу к-ттері); релевантты әлеумеуттік, экономикалық, саяси, демографиялық және психологиялық өзгерістермен санаса отырып әлеуметтік деңгейде тіл мәселесін қарау және реформалау. Тілдік жоспарлау жылы келесі тізбек бойынша іске асады: # тілдік саясаттың қалыптасуы; # орындалатын іс-әрекет бағдарламасын егжей-тегжей құру (тілдің қолданылу ауқымын кеңейтуге арналған нақты іс-шаралар, орфографияға қатысты реформалар, тілді стандарттау және нормаға түсіру т.б.); # көзделген бағдарламалардың ұтымдылығын бағалау және алдағы уақытта мақсат пен іс-қимылды реттеу. Дереккөздер
Тілдік жағасырдай

Тілдік жағасырдай қандай да бір тарихи кезеңге қызмет көрсететін тілдер мен тілдік варианттардың иерархиясы (территориялық және әлеуметтік диалектілер, койне, жаргон, тілдердің функционалдық стилдері). Социум (этнос, саяси қоғам) белгілі бір тарихи кезеңде пайдаланатын тілдердің немесе тіл варианттарының иерархиялық бірлестіктердің шеңберінде таралады. Эндоглосты (бір тілден тарайтын жүйелердің жиынтығы) және экзоглосты (әр түрлі тілдер жиынтығы) Тілдік жағасырдай балансты (функциялары жағынан бірдей тілдердің немесе тіл варианттарының жиынтығы өзара бірдей коммуникативтік, функциялық қызметке ие болады) және баланссыз (функциялары бойынша мәртебелі не мәртебесіз тілдердің немесе тіл варианттарының жиынтығы әр түрлі коммуникативтік үстімдікке ие болады) демография бойынша теле-тең (демографиялық ортасы өзара тең тілдердің жиынтығы) және демографиялық жағынан тепе-теңдік сақталмаған (демографиялық орталары әр түрлі тілдердің жиынтығы) Тілдік жағасырдай ажыратылады. Диглосты және диглосты емес Тілдік жағасырдай бар. Мысалы, Венгрияда эндоглосты, баланссыз және диглосты (венгр тілінде тұрғындардың 99,4% сөйлейді, 8 диалект бар және әдеби тіл нормаға түскен); Қазақстанда экзоглосты, баланссыз, диглосты және демографиялық жағынан тепе-теңдік сақталмаған Тілдік жағасырдай орын алған. Дереккөздер
Жабысқақтық

Жабысқақтық (орысша клейкость) — басу бояуының (қағазбен, (басқа да басу материалдарымен) арақатынасын, басу машинасының бояу аппаратында бояу қабаттарын цилиндрге және басу формасына резина біліктеріне берілуін айқындайтын маңызды басу-техникалық қасиеті. Дереккөздер
Тілдік бірліктер

Тілдік бірліктер — тілдік жүйеде әртүрлі мағынаға және қызметке ие болатын бірліктер. Тілдік бірліктер тілдік жүйенің белгілі деңгейін қалыптастырады: фонема-фонемалық, морфема-морфемалық, сөз-лексикалық деңгейдің бірліктері болады. Тілдік бірліктер терминін кең мағынасында тілдің зерттеу объектісіне қатысты әртүрлі мәселелерді қамтитын белгілеуші ретінде де түсінуге болады. Тілдік бірліктер жай және күрделі болып бөлінеді. Жай Тілдік бірліктер мүлде бөлінбейді (фонема, морфема), күрделі Тілдік бірліктер. тек ездері енетін тілдік деңгейде ғана белінбейді (күрделі және туынды сөз, сөйлем т. б.). Күрделі Тілдік бірліктер басқа тілдік деңгейлерде құрамындағы сыңарларға белініп кетеді (Мысалы, сөз — морфемаларға, сөйлем — сөзге). Әлемдік тіл білімі теориясында қалыптасқан әртүрлі мектептер мен бағыттар Тілдік бірліктер ге әртүрлі анықтама береді (Д. Джоунз, Л. В. Щерба, Н. С. Трубецкой, Л. Блумфильд, Бодуэн де Крутенэ т. б.). Қазақ тілі білімінде Т. б. тілдік ярустарда зерттелгенімен, оның жалпы заңдылықтары мен ерекшеліктері айқындала қойған жоқ. Тілдік бірліктер жалпы сипатта парадигматикалық, синтагматикалық және иерархиялық қатынастарда айқындалады. Дереккөздер
Бәрия Бадыққызы Жахина

Бәрия Бадыққызы Жахина (27. 1. 1956 жылы туған, Көкшетау облысы, Уәлиханов ауданы, Қызылоба ауылы) — тіл білімі маманы, педагогика ғылымдарының кандидаты (1996). Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1978). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта аға оқытушы. Филология ғылымдарының докторы, профессор Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "5-класта лексиканы оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. Дереккөздер
Тентек (шахта)

Тентек, шахта. 1996 жылдан «Миталл-Стил Теміртау» АҚ көмір департаменті қарамағында. Шахтинск қаласында орналасқан. 1964 жылдан бастап құрлысы жүргізілді, 1979 жылдан пайдалануға берідді. Жобалық қуаты—жылына 4 млн т көмір. Шахта алаңының ұзыны—8000-6500м,құлама бойынша 2100-1300м, Тентек ойпаңыньң солтүстік-шығыс қанатында орналасқан.Өнім 3 қабаттан өндіріледі, олардың жартысы жарылып бұзылғандықтан,күрделенген. Шахта алаңы—терендігі 356-1372 м, қимасы 28,3м 2 ,диаметрі 6-4,5 м,4 оқпанмен(бас көлбеу оқпан көмірді қырға шығару үшін,үш тік оқпан қосалқы)ашылған. Шахта көмір мен газдың кенеттен атылуынан қауіпті. Проходка забойлары қопарылыс қауіпсіздігінің ағымдағы болжамын жасай отырып қопарылысқа қарсы шараларды орындау арқылы жүргізіледі.Д қабатын ұқсатуда дегазация жасалады. Шахта-лава» жүйесі қолданылады. Лава 2 ОКП 7 ОК механикалық кешенімен, SL-300(Германия)комбайнымен жарақтанған.Кен қазбаларын дайындауда ГПКС,КСП- 32 комбайндары пайдаланылады. Көмір тасымалдау толық конвейерленген. Жыл сайын 1 млн тонна және одан артық көмір өндіріледі. 2002 жылдан қазан айында №2 учаске үжымы Костенко,Күзембаев және «Саран» шахталарының өкілдерімен бірге 31 жұмыс күні ішінде бір лавадан 412030 тонна көмір өндіріп, рекордты нәтижеге кол жеткізді.Д. қабатындағы лаваның алынатын қалындығы 3,9м, лава ұзыңдығы 195 м бодды. ОКП механикалық кешені «Қаркенмаш»АҚ жасалған. 2ЛКР1000 ленталы конвейерлері(шығарған РГТО зауыты)пайдаланылады. Барлығы№ 2 учаске 2002жылдан 1137 мың тонна көмір өндірді. Дереккөздер
Тілдердің морфологиялық-типологиялық топтастырылуы

Тілдердің морфологиялық-типологиялық топтастырылуы — тілдердің құрылымдық ұқсастықтары мен айырмашылықтарына қарай жіктелуі. Тілдер морфологиялық тұрғыдан бірнеше типтерге бөлінеді. # Аттлютинативті /флективті тип. Олардың негізгі белгілері: Аттлютинативті тип: морфемалардың түйісуінде, дәнекерлесуінде фонетик. сәйкестіктің болуы; грамматика тұлғалар жағынан да түбірдің дыбыстық-фонетикика құрылымының сақталуы; грамматикалық керсеткіштердің біркелкілігі және бірқалыптылығы; септеу және жіктеу жүйелерінің фонетикалық және семантикалық тұрғыдан бірізділігі, әр басқа нұсқаларының болмауы және т.б. Флективті тип: морфемапардың түйісуінде, дәнекерлесуінде фонетикалық ерекшеліктердің болуы; грамматика мағынаны беру, жеткізу процесінде түбірдің фонетик. өзгерістерге ұшырауы; әр түрлі түбір сәздер топтары үшін грамматика керсеткіштердің бір қалыпты еместігі, септеу және жіктеу жүйелерінің фонетик. және семантикалық тұрғыдан әр алуандық; бірнеше мағына бере алатын грамматика керсеткіштердің болуы және т. б. # Аналитикалық/синтетикалық тип. Аналитикалық тип: синтаксистік қатынастардың сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздер мен интонация арқылыберілуі. Синтетикалық тип: синтаксистік қатынастардың атауыш сөздердің түрленуі арқылыберілуі; бүндағы ең басты граммат. тәсілдер — аффиксация және ішкі флексия. # Даралаушы тип: сөз топтарының нысандық жіктерінің айқын еместігі, сөздердің өзгеріп, түрлене бермейтіндігі. Бұл тип үшін негізгі синтаксистік тәсіл—қабысу. Синтаксистік қатынастар сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздер және интонация арқылыберіледі. Сөз тудырудың ең басты тәсілі ретінде сөз біріктіру амалы қолданылады. # Бірлестіріп жүйелеуші тип: етістік баяндауыштың құрамына сабақты етістіктің сондай-ақ сейлемнің өзге де мүшелерінің енгізілуі, етістіктің бір мезгілде екі немесе одан да көп сөйлем мүшелерімен қиыса байланысуы. Дереккөздер
Тілдердің генеалогиялық топтастырылуы

Тілдердің генеалогиялық топтастырылуы — тілдердің туыстығына, шығу тегіне, тарихи даму жайларының ортақтылығына қарай таптастыру. Дыбыстық, лексикалық, грамматикалық жүйелерінде жақындық, ұқсастық бар тілдерді туыс тілдер деп атайды. Бұдан тіл мен нәсіл бір нәрсе емес деген түжырымды аңғаруға болады; бір нәсілге жататын халықтар туыстық жақындық байланысы жоқ әр түрлі топтағы тілде сөйлеуі мүмкін. Тілдерді туыстық тұрғыдан топтастыру XIX ғ. басында туып, қалыптасқан (қ. Салыстырмалы-тарихи әдіс). Генеалогиялық топтастыру бойынша тілдер алдымен ірі-ірі семьяларға, семьялар жеке топтарға, топтар жеке-жеке тілдерге бөлінеді. Ірі семья мен топ 60 шақты. Бастылары үндіеуропа, кавказ, семит-хамит, банту, бантоид, орал, алтай, қытай-тибет, мон-кхмер, мунда, дравид семьялары, хаус, сонгаи, манде, гвиней, судан, палеоазия, эксимосалеут, американ үндістері тілдері т. б. (қ. Дүние жүзі тілдері. Дереккөздер
Теңіз ауданы

Теңіз ауданы — 1977-1988, 1990-1997 жылдары Целиноград, кейіннен Қарағанды облысы құрамында болған аудан. Тарихы 1977 жылы 15 ақпанда Целиноград облысы Қорғалжын ауданындағы 7 ауылдық кеңестің (Аршаты, Баршын, XXII партсъезд, Қызылсай, Сарыөзен, Соналы, Талдысай) негізінде құрылды. Орталығы Баршын ауылы болды. 1982 жылы 28 қаңтарда Қызылсай ауылдық кеңесі Қорғалжын ауданына қайтарылды. 1982 жылы 11 қарашада Баршын ауылдық кеңесі Отарбай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 15 шақырымдай жерде пайда болған елді мекенге Құланөтпес атауы берілді. Ал 31 желтоқсанда орталығы Құланөтпес ауылында орналасқан Құланөтпес ауылдық кеңесі құрылды. 1985 жылы 18 шілдеде Шұбаркөл көмір кенішінің игерілуіне байланысты аудан Қарағанды облысына берілді. 1988 жылы 20 шілдеде аудан таратылды. Аршаты, Сарыөзен, Соналы, Талдысай ауылдық кеңестері Нұра ауданына, Баршын, XXII партсъезд, Құланөтпес ауылдық кеңестері Целиноград облысы Қорғалжын ауданына берілді. 1990 жылы 13 қыркүйекте Теңіз ауданы бұрынғы аумағында қайтадан ашылды. Құрамында 7 ауылдық кеңес (7 кеңшар) болды. 1992 жылы 21 ақпанда «Шұбаркөл» көмір кеніші жанындағы елді мекен жұмысшы кенті санатына жатқызылып, Шұбаркөл атауы берілді. 1992 жылы 24 қыркүйекте XХII партсъезд атындағы ауылдық кеңес Қарақойын ауылдық кеңесі болып өзгертілді. 1997 жылы 23 мамырда қайтадан таратылып, жері тұтастай Нұра ауданына қосылды. Әкімшілік бөлінісі 1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 7 ауылдық кеңес пен 23 елді мекен болған: Халқы Дереккөздер
Теректі (Ұлытау облысы)

Теректі — Ұлытау облысы Жезқазған қаласына қарайтын Кеңгір ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті. Географиялық орны Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 64 км-дей жерде, 1939 жылдан іске қосылған темір жол бойында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 582 адам (292 ер адам және 290 әйел адам) болса, 2009 жылы 462 адамды (240 ер адам және 222 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 295 адамды (163 ер адам және 132 әйел адам) құрады. 132 оқушы оқитын орта мектеп, пошта байланысы бар. Тұрғындар темір жолдан басқа егін егіп, мал өсіру мен айналысады. Орталық Қазақстан өңіріндегі тасқа бейнелеу өнерінің көне ескерткіші Теректі Әулие темір жолы стансасынан 20 км жерде. Дереккөздер
Бидайық (Абай облысы)

Бидайық — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Бидайық ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Аягөз қаласынан батысқа қарай 142 км жерде, Бақанас өзенінің сол жағалауында, бұта аралас бетеге, қылқан, боз, селеу, жусан өскен шөлейт белдемде орналасқан. Бұрынғы Сарықамыс қой өсіру кеңшары негізінде “Шығанша” серіктестігі жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаториялық пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Бидайық ауылдық округі

* Бидайық ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бидайық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік. * Бидайық ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ғалия Еркінқызы Жексембаева

Ғалия Еркінқызы Жексембаева (3. 12. 1958 жылы туған, Алматы облысы, Қарасай ауданы, Горный Гигант ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1992). Абай атындағы ҚазПИ-дің филология факультетін бітірген (1980). 1980—1982 жылдары Торғай облысы, Амангелді ауданы орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі. 1982-1986 жылдары ҚазПИ-дің аспиранты. 1986—1989 жылдары осы институттың қазақ тілі кафедрасының лаборанты. 1989—1993 жылдары осы кафедрада оқытушы. 1993 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің жалпы тіл білімі және қазақ тілі тарихы кафедрасының оқытушысы. Профессор Ғ. Қалиевтің жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі кірме сөздердің сөзжасам қызметі" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 16 ғылыми мақаласы жарық көрді. Дереккөздер
Хошиісті көмірсутектер (арендер)

Негізінен бензолды ядро (6 көміртек атомынан тұратын шығыршықтала тұйықталған жүйе) құрайтын циклдік көмірсутектердің бірі; бірциклдік және көпциклдік хошиісті көмірсутектер белгілі; соңғы жағдайда көмірсутектер екі, үш немесе одан көп хошиісті ядролардан тұратын болады (мысалы, нафталин, антрацен, перилен т.с.с.). Дереккөздер
Сара Тотықызы Түсеева

Сара Тотықызы Түсеева (1. 8. 1941 жылы т„ Семей қ.) —тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1981). Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген (1964). 1967—1975 жылы Семей педогокикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі. 1975-1983 жылы Қазақ а. ш. институтында оқытушы. 1983 жылдан қазіргі уақытқа дейін Қазақ қыздар педогокикалық институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент болып жұмыс істейді. Қазақ тілді студенттерге орыс тілі сабағында орыс текстерімен жұмыс істеуде тілін дамыту женінде кандидат диссиртация қорғады. 20 шақты ғылым мақала авторы. Дереккөздер
Жалмауыз

Бұл күндегі түсінігімізде — тажал, обыр, қомағай, сұм, жексұрын мағыналарын береді. «Сорлы жалмауыз, қайдан табақтас болып едің, бір жапырақ жегізбедің ғой»... (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин). Дәл осы тұлғалас сөзді ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің ішінен М. Қашқари сөздігінен табамыз, йамла — жинау, тазалау, сүрту мағынасында қолданылған. Кейін бұл етістік метатеза құбылысына ұшырап, «йалма» тұлғасына дейін өзгерген. Уақыт өткен сайын тұлғасы ғана емес, мағынасы да ауыса түскен. Дәлірек айтқанда, қазіргі түркі тілдерінің кейбіреуінде жинау, тазалау, сүрту құралдарыньщ атауы қалпында кездестіреміз. Мысалы, алтай, телеуіт тілдерінде «йалмур», ал Баравин татарларында «йалмаур» тұлғасындағы сөздер біздегі «сыпырғыш» мағынасына ие. Әсіресе, соңғы «йалмаур» сөзі қазақ тілінде «жалмауыз» тұлғасына дейін өзгеруге бейім. Түркі тілдерінде «р» мен «з» дыбыстарының біріне бірі сәйкесіп қолданыла беретіндігі белгілі құбылыс. Ал қазақ тіліндегі мағынасы — ұқсату нәтижесінен пайда болған. Маңайында түк қалдырмай, жып-жылмағай етіп, сыпырып-сиырып, тазалап отыратын құбжық іспеттес жан иесін «йалмаурға» (жалмауыз), бізше — сыпырғыштан басқа (өз кезінде) не нәрсемен салыстыру мүмкін. Сөйтіп, жалмауыздың тұңғыш мағынасы — жинау, сүрту болса, кейін ол зат атауына көшіп, қазақ тілінде одан әрі ауыспалы мағынаға ие бола түскен. Дереккөздер
Жалпы, жаяу-жалпы(лы)

Әдетте, көліксіз, өз аяғымен жүруді «жаяу-жалпы» немесе «жаяу-жалпылы» қос сөзі арқылы жеткізе береміз. «Жөнелдім жауды қуып содан былай, Ел қалды жаяу-жалпы шулай-шулай» (Байзақов). «Көшеден не құба жоннан салт атты, жаяу-жалпылы адам көрсек, үйге тығыламыз...» (Т. Оразов, Қаныш.). Қос сөздің екінші сыңары—«жалпы» (жалпылы), сырт көзге, күнде қолданылып жүргендіктен мағына жағынан түсініксіздік тудырмайды. Бірақ оның алғашқы мағынасы неге нұсқайды, қос сөз құрамына қайдаң, қалайша келіп киліккендігін әркім біле бермесе керек. Егер түркі тілдерімен туыстас саналып жүрген моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдер дерегіне зер салсақ, «жалпы» (жалпылы) сөзінің алғашқы мағынасына жол табамыз. моңғол тілінде явган — жаяу; қалмақтарда «жаяу» мағынасын—«йовһн» сөзі береді. Ал тунгус-маньчжур тобындағы эвенкі, солон, нанай, маньчжур тілдерінде «жаяу» мағынасын түсіндіруде —«йавкан», «йауван», «йафқа», «йафаған» дыбыстық тұлғалары қолданылады. Сөздің алғашқы тұлғасы бір буынды және мағынасының өзгеше болғандығын да осы топтағы тілдер дерегінен білеміз. моңғолдарда яв — жүр, кет қалмақ тілінде йовх — жүру; Маньчжур тілінде «жүр, кет» мағынасын беретін сөз бұлардан да гөрі қысқара түсіп, «йо» тұлғасында көрінеді. Демек, «жаяу» мағынасын беріп отырған «явган» немесе «йафаған» сөздерінің алғашқы тұлғасы «йо», ал мағынасы «жүру, кету» етістіктерінен туындағанын көрдік. Тіліміздегі «жаяу-жалпы» қос сөзінің екінші сыңары моңғол, маньчжур тілдеріндегі «явган», «йафаған» сөздерінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуден басқа жол жоқ. Мұндағы дыбыс өзгерістері тілдерге тиісті заңдылық бойынша жүргізілген. Біріншіден, түркі тілдеріне тән «л» дыбысы келіп қиліккен; екіншіден «в», «ф» дыбыстары қазақ тілінде «п» дыбысына айналған да, ең соңында, қазақ тілі өзіне тән жұрнақтардың бірін (-лы) қосқан. Сонда өзгеріс жолы былай болмақ: яв (ган) // йаф(аған)>яв // йаф>я(л)в // йа(л)ф>ялп // //йалп>йалп>жалпы( + лы) >жалпы немесе жалпылы. Бұл жерде басқа тілдерде сөз басында келетін «й» дыбысы казақтарда «ж» болып келетінін де ескердік. Түйіндей айтқанда, «жаяу-жалпы» қос сөзі мағына жағынан «жаяу» сөзін қайталау екен де, оны тұлғалық өзгеріске түсіріп тұрған моңғол, тунгус-маньчжур тілдерінің өте ертеден сақталған әсерінің ізі деп білеміз. Дереккөздер
Бэр кластары

Бэр кластары - шектік белгілерінің реттік саны бойынша индуктивті анықталатын нақты функциялар үйірі. Функцияларды осылай кластарға жіктеуді Р. Бэр (R. Ваіге, 1899) ұсынған болатын. Осы әдіспен кластарға жіктелген функциялар Бэр класындағы функциялар деп аталады. Бэрдің нөлдік H 0 класы деп барлық үзіліссіз f:A→R, функциялары аталады. Мұндағы A - метрикалық кеңістік. Бэрдің H 1 бірінші класы А кеңістігінің барлық нүктелерінде жинақталатын үзіліссіз функциялар тізбегінің шегі болагын, f:A→R, үзілісті функциялар жиыны. Жалпы, Н m класы Н, і=0,1,2,...,т-1, кластарының бір де біреуіне енбейтін және түрінде анықталатын функциялар жиыны. Мұндағы барлық f n (x) H m-1 класының элементтері. Трансфинит λ саны үшін Н λ Бэр кластары да қарастырылады. Бұл жағдайда Бэр кластары Н λ трансфиниттік индукция арқылы анықталады: егер α-дан кіші барлық β үшін (α, β трансфинит сандар) H β анықталса, онда Н λ , Н β кластарының бірде біреуіне енбейтін және теңдігі арқылы анықталатын функциялар жиыны. Мұндағы H β , β n
Банах кеңістігі

Банах кеңістігі - толық нормаланған векторлық кеңістік. Бұл кеңістікті В-кеңістік деп те атайды. 1904-1918 жылдары Д. Гильберт, М. Фреше және Ф. Ристің математикалық талдауға енгізген функциялық кеңістіктері негізінде Банах кеңістігі теориясы қалыптасты. Осы кеңістіктерде алғашқы рет күшті және әлсіз жинақтылық, компактылық, сызықтық функционал, сызықтық операторлар т.б. іргелі ұғымдар зерттелді. Функционалдық кеңістіктерді 1922 жылы бастап өзі еңгізген аксиомалар негізінде жүйелі түрде зерттеп, терең мағыналы нәтижелерге келген С. Банахтың есіміне байланысты мұндай кеңістіктер Банах кеңістігі деп аталды. Мысалдар. Математикалық талдауда жиі кездесетін - белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын функциялар немесе сандар тізбектерінен тұратын жиындар. Дереккөздер
Вейерштарасс белгісі

Вейерштарастың бірқалыпты жинақталу белгісі - берілген функциялық қатарды сандық қатармен салыстыру арқылы анықталатын, функциялық қатардың бірқалыпты жинақталу белгісі (К. Вейештрасс, 1895): егер Е жиында анықталған, нақты немесе кешен функциялардан құрылған қатары үшін, мүшелері Е жиынында |и n (х)|≤а n , п = 1, 2,..., теңсіздіктерін қанағаттандыратын жинақты сандық қатары табылса, онда функциялық қатар Е жиынында бірқалыпты жинақталады. Дереккөздер
Тармақталу нүктесі

Тармақталу нүктесі - Көпмәнді аналитикалық функцияның тармақталу нүктесі деп, центірі осы нүктеде жатқан, радиусы қандай да болмасын кішкене шеңбердің бойымен берілген функцияның мәнін үзіліссіз өзгертіп жалғастыра орағытқанда, осы функцияның алғашқы мәнінен басқа мәніне келтірегін, кешен жазықтықтың нүктесі аталады. Осы жакдайда, функция қабылдайтын әр түрлі мәндер саны ақырлы (мысалы, функциясы үшін 0 нүктесі), немесе ақырсыз (мысалы, Ln z = ln р + іφ функциясы үшін 0 мен ∞ нүктелері) болуы мүмкін. Дереккөздер
Жаңғалақ

Екі томдық түсіндірме сөздікте мұның мағынасын істің байыбына бармайтын алаңғасар, жеңілтек, ұшқалақ қалпында көрсеткен. Бірақ мысал келтірілмеген. Он томдық түсіндірме сөздікке ілінбей қалған. Тұлғасы сәйкес, мағынасы жақын сөзді маньчжур тілінен кездестіреміз. Онда чаңғали — әлсіз (тез шаршағыш), төзімсіз, қалжыраған мағыналарында қолданылады. Бұл көрсетілген, маньчжур тіліндегі «чаңғали» сезінің мағынасы — тұңғыш мағына еместігі байқалады. «Әлсіздік», «төзімсіздік» белгілі бір заттың жетіспеуінің нәтижесі сияқты. Өйткені Моңғол тобындағы тілдерде мынадай сөздерді кездестіреміз. Моңғол тілінде цангах- шөлдеу, шөлден қиналу, дымы құру; қалмақтарда: цанһлһн — шөлдеу; бурятша: санга — шөлден қалжырау. Шыдамсыздық, төзімсіздік әр кез «жеңілтек», «ұшқалақ» қимылдар тудыратыны да белгілі. Төліміздегі «жаңғалақ» сөзінің төркінін осылардан шығаруға да болады. Алайда, қазіргі Моңғол тілінде «цанхлах» тұлғасына «қорқу, үрку, шошу...» іспеттес мағыналары тән. Тіліміздегі «жаңғалақ» сөзі және оның мағынасын осы сөзбен байланыстыру әлдеқайда ойға қонымды. Сөйтіп, тіліміздегі «жаңғалақ» сәл-кем мағына өзгерісіне душар болған Моңғол тіліндегі «цанхлах» сөзінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуге болады. Дереккөздер
Жаңсақ

Қазіргі қазақ тілінде бүл сөз — жаңылыс, теріс, қате деген ұғымдарды меншіктенеді. «Дегені рас, жалғаны жаңсағы жоқ» (Мұхтар Омарханұлы Әуезов). Сөз төркіні түркі тілдері екендігін ертедегі жазба ескерткіштер және қазіргі түркі тілдері деректері анықтайды, йаңша — мылжыңдау, көп сөйлеу; йаңшақ — мылжың, көп сейлейтін адам. Дәл осы мағынада, дыбыс құрамы жағынан да сәйкес сөз тува тілінде кездеседі, чалчаачы — мылжың адам. Егер қазақ тіліндегі «мылжыңды» ертедегі түркі тіліндегідей «жаңсақшы» деп айтсақ, мына тува тіліндегі сөз дыбыстық құрам жағынан көп ерекшеленбейді. Тіпті моңғол тілінде де осы тұлғалас «чалчаа» немесе «яншаа» сөздері біздегі «мылжың» мағынасында қолданылатынын ескерсек, «жақсақ» сөзінің алғашқы мағынасы түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақ болғандығы анықтала түседі. «Жаңсақ» сөзінің қазақ тіліндегі казіргі мағынасы — туынды, ауыспалы мағына деп топшылаймыз. Өйткені көп сөйлеген адамның сөзінің ішінде дұрысынан гөрі жаңылыс, теріс, қатесі басым болатыны шындыққа жақын. Дереккөздер
Жарақ

Кейде мұны «қару-жарақ» қос сөзінің құрамыңда да жиі ұшыратамыз. Жеке тұрғанда да, қос сөзбен келгенде де берер мағынасы — қару, құрал; жауға қарсы қолданылатын әртүрлі құрал-сайман. «Жауды жайқар жарақ сай, Табанмен таптап басамыз» (Жамбыл). Шын мәнісінде «жарақ» жалпы атау емес, белгілі бір құралға меншіктелген сөз екендігін ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне назар аударғанда білеміз, йарақ немесе йарық — батырлар киетін сауыт. Кейбір тіл деректеріне қарағанда «қару» сөзінің де жаугершілік кезінде қолданылатын белгілі бір құралға тән екендігін байқау қиын емес. Ертедегі жазба ескерткіште қарвы йа— иіліп жасалған садақ, жақ. Осы тұлғалас сөздің ауыс мағынасын моңғол тілінен табамыз: харвуул — садақ оғы. Сөйтіп, тіл деректерінің көрсетуінше, «қарудың» да, «жарақтың» да өздері иемденген заттары болғандығы анықталды. Кейін келе қоғам және сонымен бірге тіл дамуыңың нәтижесінде ескі атаулар жалпылық мағына беруге көшкендігін аңғарамыз. Дереккөздер
Жарасу

Етістік тұлғасындағы бұл сөздің қазіргі мағынасы — ажарын кіргізу, көрік беру, әдемі көрсету. «Оның омырауындағы алтын жұлдызы да сол батырдың тұлғасына қона кетіп, жарасып тұр» (С. Мәуленов, Жер нәрі). Тілімізде «жарасу» етістігінің «келісу, тату түру» сияқты да мағынасы барлығын ескертеміз. Ал біздің төркінін іздестірмегіміз — алғашқы мағынасы. «Жарас» тұлғасы түркі тілдеріне өте ертеден тән екендігі және оның бірі — сын есім, екіншісі — етістік сияқты екі түрлі мағынасы болғандығын жазба ескерткіш деректері анықтайды. Біз сөз етіп отырған «жарасу» етістігінің алғашқы мағынасы сын есім не содан туындаған зат есім болғандығы байқалады йараш — сүйкімділік, сұлулық. Кейде осы сөз сол кездердің езінде «көрік» тұлғасымен тіркесе қос сез тудырғанын да көреміз: керк-йараш — сұлулық, әсемдік. Қазіргі қазақ тілінде «жарас» сөзінің дәл бұл мағыналары сақталмаған. Алайда, кейбір түркі тілдерінде оның сын есімдік мағыналары осы күнге дейін қолданылады. Туваларда чараш — сұлу, ал чараш кижи — сұлу кісі деген ұғымдарды береді. Немесе хакас тілінде чараш — сұлу, сүйкімді. Бұл тілдердегі «чараш» тұлғасы қазақ тілінде «жарас» қалпына дейін өзгеру заңдылығын түсіндіру артық болар. Осы деректерге қарағанда, қазіргі етістік мағынасында қолданылып жүрген тіліміздегі «жарасу» сөзінің алғашқы мағынасы — «сұлу», «көркем» сияқты ұғымдарда қолданылған сын есім деуге болады. Дереккөздер
Жәлем

Жәлем, әлем-жәлем. Қос сөздің алғашқы сыңары туралы сөз қозғамауға да болар еді. Өйткені оның мағынасы ертеден жұртқа мәлім. Әрісі Дулат, берісі қазақ кеңес жазушыларының шығармаларынан табуға болады. Қазіргі түсіндірме сөздікте де мағынасы анық көрсетілген: «Аттың үстінде тақтай тоқым, кекілін кертіп маңдайына әлем байлаған» (I. Жансүгіров). Алайда, сөздің түпкі төркіні түркі тілдері емес екендігі аңғарылады. Қ. Мұсаевтың көрсетуінше түркі тобына жататын қарайым тілінде «әлем» тұлғалас сөз «жалау» мағынасында қолданылады. Сөз төркіні араб тілі: аләм — орамал (жоқтау айтқан әйелдер қолданатын). Екінші сыңары —«жәлем» тұлғалас сөз татар тілінен ұшырасады. Сәләмә — жалба-жұлба, ескі-құсқы, жыртық. Біздің ойымызша, татар тіліндегі бұл тұлға араб тіліндегі «аләм»-ның дыбыстық әрі мағыналық өзгеріске ұшыраған түрі болса керек. Татар тілі арқылы арабтың «аләмі»-мен бірге, оның татарлар өзгерткен «сәләмә»-сі қазақтарға қоса жайылып, тағы тіл талқысына тап болу нәтижесінде «әлем-жәлем» пайда болған. Ескерте кететін нәрсе —«аләм» сөзінің, біз көрсеткен, «орамал» ұғымы араб тілінің өзінде ауыспалы мағына деуге тура келеді. Өйткені араб тілінде «аләмның» түпкі мағынасы — ренжіту, азап көрсету екендігі байқалады. Демек, түркі тілдеріне араб тілінен «орамал» мағынасын беретін «аләм» тұлғасы өткен де, бұл тұлғаға түркі тілдерінің әрқайсысы өзінше мағына берген. Дереккөздер
Аналитикалық функцияның тармағы

Аналитикалық функцияның тармағы - берілген аналитикалық функцияның, жинақталу радиусы r>0 болатын ∏(a, z) = дәрежелік қатары ретінде анықталған элементінің кешен С жазықтығында берілген D аймағына, енетін барлық жолдар бойынша аналитикалық жалғастарының нәтижесі. Сонымен, aналитикалық функцияның тармағы ∏(a, z) элементі және D аймағы арқылы анықталады. Есептеу барысында тек қана бірмәнді, немесе регулярлы аналитикалық функцияның тармағы қолданылады. Толық аналитикалық функцияның анықталу аймағына енетін кез келген D аймағы үшін аналитикалық функцияның тармағы бар бола бермейді. Мысалы, нақты өстің теріс бағыты бойынша қиылған GC/{zx:-∞
Жекей

Қазіргі тұрғыдан қарасақ, тілімізде өте сирек қолданылатын сөз. Сондықтан да болар «жекей» сөзінің қара басын 1959—1961 жылдары баспадан шыққан екі томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» мен осы күндерде қолданылып жүрген орфографиялық сөздікте де кездестірмедік. Тек он томдық түсіндірме сөздігімізде: «жекей» сөзіне «сәнді, әсем » сияқты түсінік берілген де, мысал ретінде «Үш ғасыр жырлайды» кітабынан мына екі жол өлең берілген: «Жем жейді қара арғымақ түрт дегенде, Аяғын жекей басар, қық дегенде...» Осындағы «жекей» сөзінің мағынасына, сөздік жасаушы авторлардың бірі, түсінікті нақты біле тұрып емес, сөйлемдегі тіркеске қарап, долбарлау, тұспалдаумен бергендігі байқалады. Шамасы, басқа көркем әдебиеттерден «жекейі» сөзін қамтыған сөйлем кездеспеген болса керек. Қазақта әрқайсымыз білетін «сұржекей» деген халық әні бар. Бұл әннің сөзі —«Мінгенім дәйім менің сұржекейім... Алдында сұржекеймен бір кетейін...» болып келеді. Міне осы елеңде «сұржекей» біріккен сөзінің құрамында «жекей» кездеседі. Сөйлем мағыналарына зер сала қараған адамға «сұржекей» сөзі атқа және оның түсімен байланысты қолданылып тұрғаны күмән келтірмесе керек. Бір ғажабы осы «сұржекей» сөзі он томдық түсіндірме сөздік пен орфографиялық сөздіктен тыс қалған. Оның себебін түсіндіру біздің міндетіміз емес. Алайда, көне сөз болса да тілімізде оның өмір сүргеніне келтірілген мысалдар дәлел болады. «сұржекей» сөзінің алғашқы буыны —«сұр» қазіргі тілімізде қолданылады әрі мағынасы да белгілі. Ал «жекей» сөзінің мағынасы, шыққан тегі бізге беймәлім. Егер халық өлеңіндегі «сұржекейге» көңіл бөлсек, түсіндірме сөздік керсеткендей «сәнді, әсем» емес, аттың түр-түсін білдіретін мағынада көрініп тұр. «Жекей» сөзінің жылқының түсімен байланысты қолданылғанын дәлелдерлік кейбір тілдік деректер жоқ емес. Тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің бірінде: джэкэ — мал түсіне байланысты атау деген мағына беретіндігі жазылған. «Жекей» сөзіне дыбыс құрамы әрі мағынасы жақын сөзді түркі тілдері ішінен, якут тілінен табамыз. Онда «дьүһүй» немесе' «дьүһун» тұлғалары біздегі «түр, түс» деген мағыналарда айтылады. Мысалы, якуттарда «күөх дьүһун» тіркесі біздегі «жасыл түс» ұғымын береді. Якуттардағы «дь» біздегі «ж» дыбысы орнына қолданылатынын ескерсек, «дьүһүй» тұлғасының «жекей» қалпына дейін өзгеруі өте заңды құбылыс. Көрсетілген деректер «жекей» сөзі өте ерте кездерден қазақтарға да тән болған және малдың әсіресе, жылқы түсін аңғартқан. Жоғарыда келтірген халық әніндегі сөзді қазіргі түсінігімізше айтсақ, «Мінгенім дәйім менің сұр түсті атым» болар еді. Әрине, бұл жерде «ат» сөзін түсіріп айтса да, түсінікке нұқсан келмейтіні белгілі. Осыған қарағанда, «жекей» сөзі ертеден түркі, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерге тән және ортақ сөз болғандығына шүбә туғызуға болмайтындығын байқаймыз. Дереккөздер
Жеңсік

Түсіндірме сөздікте бұл сөздің бір мағынасына берілген анықтама — әуес, құмар, таңсык. «Біз алып келген жидені жеңсік көріп, үлкендер де қаузайды» (Ө. Қанахин, Жер бас.). Өз тарапымыздан қоса кететін жайт — бұл сөз «ас», «тамақ» сөздерімен жиі тіркесіп, «жеңсік ас», «жеңсік тамақ» болып та айтыла береді. Осыған қарағанда мұның өзі тамақпен байланысты. Соның сапасын анықтарлық сын есім қызметін атқарған ба деп қаласың. Осы болжамымызды кейбір түркі тілдерінің дерегі қуаттай түседі. Мысалы, тува тілінде «чемзиг» тұлғасы біздің тіліміздегі «нәрлі», «дәмді» мағыналарында қолданылады. «Чемзиг» тұлғасы қазақтар қолданысында «жеңсік» қалпына дейін өзгеріп, көбіне тұрақты тіркестерде сақталған. Сонымен бірге кейін келе «әуес, таңсық» сияқты мағыналарды да қосып алған. Дереккөздер
Жолы болу

Қазіргі түсінік бойынша — сапарың оң болсын деген тілек мағынасын білдіретіні белгілі: «Жолаушылардың біреуі Дәмешті көріп, жолың болсын дегендей қолын бұлғайды» (3. Шашкин, Теміртау). Ой елегінен өткізе, санаға салып саралай түссек, осы тіркестегі «жол» тұлғасының ертедегі мағынасы басқа болмады ма екен дегендейсің. Өйткені сапарға, жолға шығып бара жатқаны белгілі адамға, «жолың болсын» деген тура бата онша орынды көрінбейді. Жолы түсіп, жолы болғалы тұрған шақта дәл мұндай тілек олқы, сондықтан да бұл тіркестегі «жол» тура мағынасында болуы мүмкін емес. Ой толқуын тұрақтандыру үшін басқа тіл деректерін қарастырғанда якут тілінен мынаны байқаймыз: дьол - бақыт, сәт, игілік. Якут тіліндегі —«дь», қазақ тілінде «ж» болатынын жоғарыда ескерткенбіз. Тіпті моңғол мен тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің өзінен —«зол», «цол» сөздерінін, «бақыт», «сәт» мағыналарында да қолданылатыны көрінеді. Туыс тілдердің мына деректеріне табан тіресек, «жолы болу» тіркесіміздің ерте кездердегі мағынасы — «бақыты болу», «сәті болу» дегенді ұғындырса керек. Кейінгі дәуірлерде түркі тіліне тән «игілік», «сәт» мағынасындағы «жол» сөзін парсы тілінен енген «бақыт» сияқты сөздер ығыстырған деуге тура келеді. Дереккөздер
Өзара бірмәнді сәйкестік

Өзара бірмәнді сәйкестік немесе биекция - берілген екі жиынның бірінші жиынның әрбір элементіне екінші жиынның бірден бір элементін, бірінші жиынның өзара тең емес элементтеріне екінші жиынның өзара тең болмайтын элементтерін және екінші жиынның әрбір элементіне бірінші элементін сәйкестіндіретін бейнелеу. Өзара бірмәнді сәйкестік симметриялық (өзара бірмәнді сәйкестік кері сәйкестік өзара бірмәнді сәйкестік болады) және транзитивтік (өзара бірмәнді сәйкестік суперпозициясы өзара бірмәнді сәйкестік болады) қасиеттері тән. Анықтама функциясы егер: # жиынының әр түрлі элементін әр түрлі элементіне аударса (инъективтілік). Яғни, #* . # жиынының кез келген элементінің түпкі бейнесі болса (сюръективтілік). Яғни #* орындалса биекция деп аталады (және белгіленеді) Дереккөздер
Ішкі нүкте

Ішкі нүкте - Метрикалық кеңістіктегі жиынның ішкі нүкте деп осы жиынға өзінің қандайда болмасын бір маңайымен енетін нүктені айтады. Анықтама топологиясы, және болатын топологиялық кеңістік болсын. нүктесі жиынының ішкі нүктесі сонда тек сонда, егер және болатындай ашық жиыны болса. Дереккөздер
Өспелі тізбек

Өспелі тізбек – x n индексінің барлық n=1,2,... мәндерінде x n n+1 теңсіздігін қанағаттандыратын тізбек. Мұндай тізбекті қатаң өспелі деп те атайды. «Өспелі тізбек» термины п-нің барлық мәндерінде n ≤x n+1 теңсіздігін қанағаттандыратын тізбекке де қолданылады. Мұндай тізбектер кемімейтін деп те аталады. Үстінен шенелген кемімейтін тізбектің ақырлы шегі бар болады, ал кез келген үстінен шенелмеген кемімейтін тізбектің +∞ - ке тең ақырсыз шегі болады. Дереккөздер
Монотонды функция

Өспелі функция - Е жиынында анықталған f(x) функциясы үшін x 1 2 , x 1 E, x 2 E теңсіздігін қанағаттандыратын аргументтерінің барлық мәндерінде f(x 1 ) 2 ) теңсіздігі орындалатын функция. Осындай функцияны қатаң өспелі деп те атайды, ал «өспелі функция» термині аргументінің осы мәндері үшін (x 1 )≤f(x 2 ) теңсіздігін қанағаттандыратын функция үшін де қолданылады. Мұндай функция кемімейтін деп те аталады. Анықтамалар функциясы берілсін. Онда :: Егер болса * функциясы жиынында өспелі. :: болса * функциясы жиынында қатаң өспелі. :: болса * функциясы жиынында кемімелі. :: болса * функциясы жиынында қатаң кемімелі. (Қатаң) өспелі немесе кемімелі функция (қатаң) монотонды деп аталады. Дереккөздер
Жете реттелген жиын

Жете реттелген жиын - төменеде келтірілген шарттарын қанағаттандыратын, ≤ бинарлық қатнасы анықталған Р жиыны: # Р жиынының кез келген екі элементі ≤ бинарлық қатнаста болады; # егер х ≤ у және у ≤ х болса, онда х = у; # егер х ≤ у және у ≤ z болса, онда х ≤ z; # Р жиынының кез келген бос емес X ішжиыны үшін осы ішжиынының барлық х элементтері a ≤ х теңсіздігін қанағаттандыратын a элементі бар болады. Сонымен, жете реттелген жиын минималдық шартын қанағаттындыратын сызықты реттелген жиын. Жете реттелген жиын туралы ұғымды Г. Кантор еңгізген болатын (1883 жылы). Жете реттелген жиын қарапайым мысалы - табиғи реттелген натурал сандар жиыны. Дереккөздер
Дөңес бет

Дөңес бет – Е 3 кеңістігіндегі дөңес дененің шекарасындағы аймақ (байланысты ашық жиын). Дөңес дененің барлық шекарасы толық дөнес бет деп аталады. Егер дене ақырлы болса, онда толық дөнес бет тұйық деп аталады. Егер дене ақырсыз болса, онда толық дөңес бет ақырсыз деп аталады. Акырсыз дөңес бет жазықтыққа немесе дөңгелек цилиндрге гомеоморфты болады. Дереккөздер
Дөңес тізбек

Дөңес тізбек - 2а n ≤a n-1 + n+1 , n1,2,…(*) шартын канағаттандыратын, {а n } ∞ n0 нақты сандар тізбегі. Егер Δa n a n -a n+1 , Δ 2 a n Δa n -Δa n+1 деп алсақ, онда (*) шарты мына түрде жазылады: Δ 2 a n ≥0, n1,2,…(*) шартының геометриялық мағынасы: төбeлері (хОу) жазықтығының (п,а n нүктелерінде болатын сынық сызық дөңес болады. Егер {а n } ∞ n0 тізбегі дөңес болса, онда: # бұл тізбек өспелі, демек ақырлы шегі бар болады; # ; # . Дереккөздер
Дөңес жиын

Дөңес дене - евклидтік немесе топологиялық векторлық кеңістіктегі ішкі нүктелері бар тұйық (ақырлы немесе ақырсыз) дөңес жиын. Анықтама — нақты сандар өрісіндегі аффиндік кеңістік немесе векторлық кеңістік болсын. жиыны егер оның кез келген екі нүктелерімен бірге пен нүктелерін кеңістігінде қосатын кесіндісінің барлық нүктелері де жиынына кірсе — «дөңес» деп аталады. Бұл кесіндіні былай жазуға болады : Дереккөздер
Сыптығыр функция

Сыптығыр функция - аргументінің әрбір мәні сыптығыр нүкте болатын функция. Сыптығыр функция үзілісті болуы да мүмкін. Егер сыптығыр функция интервалда үзіліссіз болса, онда оның дифференциалданатын нүктелер жиыны осы интервалда тығыз және континуум қуатты болады. Сандар өсінде үзіліссіз, сыптығыр, бірақта осы өстің барлық жерінде дерлік дифференциалданбайтын функциялар бар. Сыптығыр функция әрбір төңіректік экстремум нүктелерінде туындысы бар болады, сондықтан сыптығыр функция үшін дифференциалды қисаптаудың негізгі теоремалары орындалады. Олар: Ролль, Лагранж, Коши, Дарбу т.б. теоремалар. Дереккөздер
Жору

Қазіргі тілімізде тұспалдау, болжалдау, топшылау болып түсіндірілген. «Ербол бұл көріністің мәнін өзінше жорыды» (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, Абай). «Тұспалдау» мағынасында «жору» тұлғасына сәйкес сөзді қазіргі түркі тілдерінен тек якуттардан ғана кездестіреміз. Онда — сэрэйии. Бұл тұлғалы сөздердің қазақ, якут тілдеріндегі мағынасы кейіннен пайда болған сияқты. Өйткені ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде йор — түсіндіру, ұғындыру тәрізді мағыналарды меншіктенген. Ол кездерде осындай мағына беретін дыбыстық түлға «йөр» болып та айтылатын болған. «Түсіндіру» мен «ұғындыру» да «йор» тұлғасының тұңғыш мағынасы деуге тағы бір тіл деректері қостамайды. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің тағы бір жерінде «тіл йор», «тіл йорыт» сияқты сөз тіркестерінің мағынасы — ойындағысын айту, сөйлеу дегенге нұсқайды. Көрсетілген тіркестерді тіліміздің қазіргі тезіне сала сөзбе-сөз түсіндірер болсақ, «тіл сөйле», «тіл сөйлет» сияқтыларды ұғынар едік. Мұның өзі көне тілімізде «йор» сөзінің ертеде өз алдына, алғаш мағынасы болғандығын, ол мағына —«айт» екендігін аңғартады. Түркі тілдерінде пайда болған бұл сөз аз-кем дыбыстық өзгеріспен өзге тілге ауысқанына да дерек жоқ емес. Мысалы, моңғол тілінде «айту» мағынасын беретін өздеріне тән «хәлэх» сөзімен бірге, синоним ретінде, түркі тілдерінен ауысқан «йор» сөзініқ дыбыстық варианты «рих» тұлғасының «әңгімелесу, сөйлесу, айту» мағыналарында жарыса қолданылатынын көрсеткен жөн. Сөйтіп, «йор» сөзінің бері келе, қазақ тілінде, «жор» қалпына дейін өзгеріп, мағынасының «сөйлеуден» қазіргі кездегі «тұспалдау, болжалдауға» жеткенін көрдік. Дереккөздер