Янцзы

Янцзы, Чаңжиаң (; төменгі ағысындағы тарихи атауы — ) — Еуразиядағы ең ұзын және мол сулы, әлемдегі үшінші ең ұзын өзен. Қытайдың аумағымен ағады. Географиялық сипаттамасы Ұзындығы 5800 км, су жиналатын алабының аумағы 1808,5 мың км². Бастауын Тибет таулы қыратының орталық бөлігіндегі 5500 метр биіктіктегі Тангла және Кукушили жоталарындағы мұздықтардан алып, Шығыс Қытай теңізіне атырау жасап (ауданы 80 мың км²) құяды. Янцзы аңғар, арна және ағын ерекшеліктеріне қарай 3 бөлікке бөлінеді: * жоғарғы ағысы – бастауынан Ибинь қаласына дейін (2700 км), * орта ағысы – Ичан қаласына дейін (1020 км) * төмен ағысы – атырауына дейін (2080 км). Жоғары ағысында терең, тар шатқалмен су құлама жасап ағады, еңісі 5 мың метрден асады. Орта ағысы қырқалы Сычуань қазаншұңқыры және қатпарлы жоталар үстімен өтеді, еңісі 251 метр, орташа ені 300 – 600 метр, шатқалдардағы тереңдігі 80 – 110 мтр, ағыс жылдамдығы 5 – 7 м/с. Төмен ағысы аллювийлік Цзянхань және Солтүстік Қытай жазығының оңтүстік бөлігімен ағады. Еңісі 80 метр, орташа ені 600 метрден 2 км-ге дейін, ағыс жылдамдығы 1 м/с. Ірі салалары Ялунцзян, Миньцзян, Цзялинцзян, Ханьшуй (Цзюйхэ). Оң жақ жағалауындағы Дунтинху, Поянху көлдері өзеннің су ағысын реттеп отырады. Орташа су ағымы 34 мың м³/с; су режимі муссондық; жазда су деңгейінің ауытқу шегі жазық бөлігінде 10 метрге дейін көтеріледі. Янцзы және оның салаларында су тасқынынан қорғану үшін ұзындығы 2,7 мың км-дей көтерме бөгеттер (дамбылар) тұрғызылған. Өзеннің тек жоғары бөлігі ғана қатады, 2850 км бойы кеме жүзеді. Төмен бөлігі Ұлы каналмен жалғастырылған. Теңіз суының көтерілуі сағасынан 700 км-ге дейін таралады. Янцзы жыл сайын 280 – 300 миллион тонна тасындылар мен тосқындарды шайып әкетеді. Егістік (негізінен күріш алабы) суаруға пайдаланылады. Янцзы – Қытайдың басты су магистралі. Алабындағы су жолының жалпы ұзындығы 17 мың км. Өзен бойында Нанкин, Ухань, Чунцин, Чэнду, т. б. өнеркәсіп орталықтары, атырауында Шаңхай қаласы орналасқан. Тармақтары Янцзы тармағында 700 өзен бар. Ең ірілері: * Ялунцзян * Миньцзян * Цзялинцзян * Туо * Ханьшуй (Цзюйхэ) Орта айлық су шығыны (64 жылдың мәліметтері бойынша) Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.3) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9) ImageSize = width:600 height:300 PlotArea = left:40 bottom:40 top:20 right:20 DateFormat = x.y Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:5000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:Jan text:Қаңтар bar:Fév text:Ақпан bar:Mar text:Наурыз bar:Avr text:Сәуір bar:Mai text:Мамыр bar:Jun text:Маусым bar:Jul text:Шілде bar:Aoû text:Тамыз bar:Sep text:Қыркүйек bar:Oct text:Қазан bar:Nov text:Қараша bar:Déc text:Желтоқсан PlotData= color:barra width:30 align:left bar:Jan from:0 till: 10099 bar:Fév from:0 till: 11265 bar:Mar from:0 till: 15300 bar:Avr from:0 till: 23208 bar:Mai from:0 till: 34947 bar:Jun from:0 till: 40641 bar:Jul from:0 till: 49266 bar:Aoû from:0 till: 44572 bar:Sep from:0 till: 41568 bar:Oct from:0 till: 35547 bar:Nov from:0 till: 24515 bar:Déc from:0 till: 14808 PlotData= bar:Jan at: 10099 fontsize:S text: 10&nbsp;099 shift:(-10,5) bar:Fév at: 11265 fontsize:S text: 11&nbsp;265 shift:(-10,5) bar:Mar at: 15300 fontsize:S text: 15&nbsp;300 shift:(-10,5) bar:Avr at: 23208 fontsize:S text: 23&nbsp;208 shift:(-10,5) bar:Mai at: 34947 fontsize:S text: 34&nbsp;947 shift:(-10,5) bar:Jun at: 40641 fontsize:S text: 40&nbsp;641 shift:(-10,5) bar:Jul at: 49266 fontsize:S text: 49&nbsp;266 shift:(-10,5) bar:Aoû at: 44572 fontsize:S text: 44&nbsp;572 shift:(-10,5) bar:Sep at: 41568 fontsize:S text: 41&nbsp;568 shift:(-10,5) bar:Oct at: 35547 fontsize:S text: 35&nbsp;547 shift:(-10,5) bar:Nov at: 24515 fontsize:S text: 24&nbsp;515 shift:(-10,5) bar:Déc at: 14808 fontsize:S text: 14&nbsp;808 shift:(-10,5) Янцзы өзеніндегі ірі қалалар * Паньчжихуа * Ибинь * Лучжоу * Чунцин * Ичан * Цзинчжоу * Шаши * Шишоу * Юэян * Сяньнин * Ухань * Эчжоу * Хуанши * Хуанган * Чаоху * Чичжоу * Цзюцзян * Аньцин * Тунлин * Уху * Хэфэй * Чучжоу * Мааньшань * Тайчжоу * Янчжоу * Чжэньцзян * Нанкин * Нантун * Шанхай Суреттер Сілтемелер * Нанкин Дереккөздер