kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сакмариха

Сакмариха, Сақмар – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы мен Риддер қалалық әкімдігіне қарасты аумақпен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 47 км, су жиналатын алабы 278 км 2 . Жалпы ұзындығы 177 км-ден асатын 90-ға жуық саласы бар. Үбі жотасының сілемдеріндегі бұлақтардан бастау алып, Үбі өзеніне құяды. Жоғарғы ағысы тар шатқалды, бастауына жақын Татарка темір жол стансасы орналасқан. Өзен арнасы толықтай дерлік тар шатқалды, жағалау бойымен беткейінде жəне онда орман өскен. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Сакмариха елді мекендер мен өндіріс орындарын сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Сандықсу

Сандықсу – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Жарқайың ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 45 км, су жиналатын алабы 305 км 2 . Бастауын аласа келген Сандық (375 м) тауының баурайындағы бұлақтардан алып, Тасөткел ауылынан төменде Есіл өзеніне құяды. Аңғары орта ағысында 3–5 км-ге жетеді. Арнасының жағалау бойы түйетайлы, жарлы, жарқабақты келген. Жаз айларында ағысы қарасуларға бөлініп қалады. Өзен бойында бірнеше шағын бөгендер, қыстаулар орналасқан. Алабының 20–25%-ы егістікке жыртылған. Дереккөздер
Буса

Буса бусава, боко (өз атауы - бусано, бисано) — Бениннің солтүстік-шығысында және Нигерияның солтүстік-батысында (Квара, Сокото штаттары) тұратын халық. Саны шамамен 110 мың адам, Нигерияда 60 000, Бенинде 50 000. Тілі Тілі - Нигер-кордофандық отбасының манде тобындағы буса тілі. Диалектлері боко (бу, вава), бокобару (киама, зогбме, зугвея). Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Нигериядағы көптеген бусалар хауса тілінде сөйлейді. Діні Бусаның көпшілігі жергілікті дәстүрлі нанымдарды сақтайды, аз бөлігі ислам дінін ұстанады. Кәсібі Негізгі кәсібі егіншілік (күріш, тары) және мал шаруашылығы. Буса тарихи түрде ауыспалы егін шаруашылығымен айналысқан. Қолөнерден - гүлді әшекейлермен көмкерілген металл зергерлік бұйымдар, қабыршақты жылан түріндегі амулет-кулондар жиі кездеседі. Сондай-ақ олар жылан, қолтырауын терісінен (сөмке, портфель, белдік) және жануарлар терісінен көркем бұйымдар жасап, бедерлі немесе ізі бар ою-өрнектермен безендіреді. Өмір салты Неке патрилокальды. Отбасы үлкен, матрилиналдық элементтері бар патрилинейлік туыстық құрылым негізінде қалыптасқан: үлкен ағадан кішіге мұрагерлік, ұл балаларды әкесінің үлкен ағасы тәрбиелейді. Инициациядан кейін бала анасының отбасында тұрады. Бұрын болған, ортақ тотемдік тыйымдармен біріккен ірі отбасылық топтар өздерінің эндогамикалық сипатын жоғалтқан. Буса қоғамы стратификацияланған: «ақсүйектердің» билеуші ​​табы (уасангари); еркін қарапайым халық (батомба) – егіншілер мен аңшылар, жаяу әскерлер; ұсталардың касталары көзге түседі. Бариба - Бусаның әлеуметтік құрылымына бағынышты позицияны алатын фульбелік малшылар топтары да кіреді. Барибаның саяси формациясы әлсіз орталықтандырылған, оны басқа алты бақталас рудан (оның үшеуі - буса, үшеуі - барба) кезекпен таңдалған көшбасшы басқарады. Дөңгелек тұрғын үйлері мұсылман халықтарының ықпалымен бірте-бірте төртбұрыштыға ауыстырылады. Олар көбінесе қоршаулармен қоршалған, шағын сирек қоныстарда тұрады. Дереккөздер
Қазақ даласы

Қазақ даласы (сондай-ақ; «Ұлы дала»; «Қазақтың кең-байтақ даласы») — Батыста Понт-Каспий даласына дейін және шығыста бірге үлкен Еуразия даласын құрайтын Еміл аңғарының даласына дейін созылатын, Қазақстанның солтүстігіндегі далаларды және Ресейдің іргелес аумақтарын қоса алғанда, Орталық Азиядағы үлкен аймақ. Географиясы Орналасуы Дала Каспий маңы ойпаты шығысындағы және Арал теңізінің солтүстігіндегі аумақтан Алтай тауларына дейін 2200 км-ден астамға созылып жатыр. Бұл шамамен 804 450 шаршы шақырымды құрайтын жер бетіндегі ең үлкен құрғақ дала аймағы. Қазақ даласы Еуропа мен Азияны бөліп тұрған дәстүрлі сызық болып табылатын Орал тауларының оңтүстік шетінде орналасқан. Даланың көп бөлігі оңтүстікке қарай жылжыған сайын шөлге айнала бастайтын жартылай шөл болып саналады. Тұран ойпаты даланың оңтүстік-батыс бөлігінде жатыр, бірақ кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, шығысқа немесе даланың солтүстік бөліктеріне жылжыған сайын биіктік артады. Понт даласы батыс пен солтүстік-батыста жатыр. Қазақ даласының солтүстігі мен солтүстік-шығысында қазақ даласы мен Сібір ормандары арасындағы өткелді құрайтын шабындықтармен қиылысатын қарағайлы тоғайлардың экоауданы — Қазақ орманды даласы жатыр. Оңтүстігінде Қазақ шөлейтті және Сарыарқаның экоаудандары орналасқан. Солтүстік-орталық Қазақстандағы Көкшетау тауы – аласа биіктікте қоршап тұрған Қазақ даласынан ерекшеленетін Сарыарқаның анклавы. Климаты Дереккөздер
Джокер: Екеуге ортақ ессіздік

«Джокер: екеуге ортақ ессіздік» — режиссер Тодд Филлипстің алда шығатын көркем фильмі және «Джокер» (2019) фильмінің жалғасы. Харли Куинн рөлін Леди Гага, ал Хоакин Феникс Джокер рөлін қайта сомдайтын болады. Түсірілім 2021 жылдың күзінде басталды. Премьера 2024 жылдың 4 қазанына жоспарланған. Сюжет Фильм ойдан шығарылған Готем қаласында өтеді. Басты кейіпкер - «Джокер» лақап атын алған ессіз қылмыскер Артур Флек. Алдын ала мәлімет бойынша, фильмдегі оқиға желісі Архам психиатриялық ауруханасында басталады . Рөлдерде * Хоакин Феникс - Артур Флек / Джокер * Леди Гага - Харли Куинн * Брендан Глисон * Джейкоб Лофланд * Кэтрин Кинер * Гарри Лоути Өндіріс Джокер фильмі бастапқыда жалғасы жоқ түпнұсқа және жеке жұмыс ретінде ойластырылған еді. Дегенмен, режиссер Тодд Филлипс 2019 жылдың жазында фильмнің жалғасын жасауға қарсы емес екенін мәлімдеді . 2019 жылдың қазан айында Хоакин Феникс пен Питер Траверс сұхбат берді, онда ол Артур рөліне қайта оралу мүмкіндігі туралы айтты. «Мен бұл туралы ойлауды тоқтата алмаймын... Егер Джокермен тағы бір нәрсе істей алатын болсақ, бұл қызықты болуы мүмкін.» 2019 жылдың 20 қарашасында The Hollywood Reporter Джокер фильмінің жалғасы әзірлену үстінде екенін және Филлипс, Скотт Силвер және Феникс жобаға қатысатынын хабарлады. Deadline Голливуд сол күні бұл жаңалықты жоққа шығарып, жалғасы туралы келіссөздер жүргізілмегенін мәлімдеді . Филлипс осы хабарламалардың барлығына Warner Bros- пен ықтимал жалғасын талқылағанын айтып, бірақ жалғасы болмайтынын хабарлады . 2020 жылдың соңында Джокер фильмінің жалғасын жасау жоспарлары әлі де бар екені белгілі болды. Фильмдегі оқиғалар, атап айтқанда, Архам ауруханасында өрбиді . Келесі мамырда The Hollywood Reporter жалғасы жоспарлау сатысында екенін растады; Тодд Филлипстің тағы да режиссерлік ететіні белгілі болды. 2022 жылдың қаңтарында өндірістің 2023 жылы басталатыны және сценарийдің алғашқы жобасы дайын екені хабарланды. Джокер рөлін тағы да Хоакин Феникс алып, басты әйел рөлін Леди Гага ойнайтындығы анықталды (Феникс бұл рөлге Руни Мараға қатысуды ұсынды деп хабарлайды БАҚ) . 2022 жылдың маусымында фильмнің жұмыс атауы Joker: Folie à Deux екені белгілі болды . Қыркүйек айында Лофланд Джейкоб актерлік құрамға қосылды. Фильмнің алғашқы тизері 2022 жылдың 4 тамызында шықты . Түсірілім 2022 жылдың желтоқсанында басталып, премьерасы 2024 жылдың 4 қазанында өтеді . Дереккөздер
Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2022 (финал)

Футболдан клубтар арасындағы әлем біріншілігі 2022 (финал) — 2023 жылғы 11 ақпанда Марокконың Рабат қаласында "Реал Мадрид" және "Аль-Хиляль" клубтарының арасында өтті. Испаниялық команда 5:3 есебімен жеңіске жетіп, бесінші рет турнир жеңімпазы атанды. Матч Детальдар Дереккөздер Сілтемелер *[https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/fifa-club-world-cup/morocco-2022 Турнирдің ресми сайты]
Нұрсұлтан Арыстанғалиұлы Жаңабаев

Нұрсұлтан Арыстанғалиұлы Жаңабаев (5 қыркүйек 1992; Қызыл Жұлдыз, Байзақ ауданы, Жамбыл облысы, Қазақстан) — қазақстандық кәсіпқой боксшы. Өмірбаяны Нұрсұлтан Жаңабаев 1992 жылы Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Қызыл Жұлдыз ауылында дүниеге келген. 1999-2010 жылдары Намазбай Ақшабаев атындағы орта мектепте оқыды. Мектепті бітірген соң ТарМПУ-дың шығармашылық факультетіне оқуға түседі. Нұрсұлтан бала кезінен спортпен айналыса бастаған. 11 жасынан бастап еркін күреспен айналыса бастады. Еркін күрестен Лондонда өткен Олимпиада ойындарының қола жүлдегері Ақжүрек Таңтаровтың жаттықтырушысы болған Әділет Сарбаев жаттықтырды. Нұрсұлтан 15 жасынан бастап әуесқой боксқа ауысты. Бокстан алғашқы жаттықтырушы халықаралық дәрежедегі спорт шебері, 1983 жылғы КСРО халықтарының жазғы спартакиадасы мен 1986 жылғы бокстан КСРО чемпионатының жүлдегері Рашид Кабиров болды. Әуесқойлық мансабы Бокспен 2007 жылы 15 жасында айналыса бастаған ол әуесқойлық мансабында спорт шебері атанып, көптеген халықаралық турнирлердің жеңімпазы атанды. Алғашқы ресми жекпе-жегін 15 жасында облыстық жарыстарда өткізіп, соңында жеңімпаз атанды. Нұрсұлтан 2012 жылы Шымкентте Қарақозы Әбдәлиевтің құрметіне өткен халықаралық турнирде жеңімпаз атанып, Қазақстан Республикасының спорт шебері атанды. 2014 жылы Қырғызстанда өткен халықаралық турнирде жеңімпаз атанды. Кәсіби мансабы Ол кәсіпқой мансабын 2016 жылы Қытайда бастады, сол кезде WBA China белбеуіне ие болған қытайлық боксшыға қарсы он раундта жеңіске жетті. 2019 жылдың 14 тамызында Аустралияның Сидней қаласында сәтті жекпе-жек өткізіп, аустралиялық Стив Гагоны жеңді, WBA inter белбеуін қорғап, WBO oriental және IBF Australasian аймақтық белбеулерін жеңіп алды. Кәсіби жекпе-жек кестесі Дереккөздер
Шынайы қылмыс

«Шынайы қылмыс» — Клинт Иствудтың басты рөлді өзі ойнап, өзі түсірген көркем фильмісі. Эндрю Клэванның 1995 жылы жазған сол аттас романы желісімен түсірілді. Сюжет Фрэнк Бичем үшін түрмеде отырудың соңғы күні келді. 12 сағаттан кейін оның қанына леталды инъекция егіледі. Бұл оқиғадан репортаж жасауға жасы келген репортер Стив Эверетт жіберіледі. Бірақ ол бұл істе ақаулар шығып тұрғанын сезіп, Фрэнк Бичемнің кінәсіз екенін түсінеді. Енді сол жарты күннің ішінде шынайы болған жағдайды анықтауға талпынады. Рөлдерде Қызықты деректер Клинт Иствудтың бұрынғы жұбайы кинода прокурордың рөлін сомдайды. Дереккөздер
Ақтөбе айыл аймағы

* Ақтөбе айыл аймағы — Талас облысы Бақайата ауданы құрамындағы ауылдық әкімшілік. * Ақтөбе айыл аймағы — Шу облысы Аламүдін ауданы құрамындағы ауылдық әкімшілік. * Ақтөбе айыл аймағы — Ыстықкөл облысы Жетіөгіз ауданы құрамындағы ауылдық әкімшілік.
Ваи (халық)

Ваи — Батыс Африка жағалауында, Либерия мен Сьерра-Леонеде, сондай-ақ Гвинеяда тұратын халық. Либериядағы саны 120 мың адам. (2006, бағалау), Сьерра-Леонеде 17 мың адам. Жалпы саны 240 мың адам. Тілі Нигер-Конго макроотбасына кіретін манде отбасының вай тілінде сөйлейді. ХІХ ғасырдың 30-жылдарында силлабикалық жазу жасалынды, ол әлі күнге дейін кең таралған. Діні Вайлар негізінен сүнниттік мұсылмандар, кейбіреулер дәстүрлі нанымдарды сақтайды, христиандар бар. Тарихы Ваи саудагерлерінің ең алғашқы жазбаша құжаттамасы XVII ғасырдың бірінші жартысында Голландия көпестерінен шыққан, ол Кейп тауының маңындағы саяси топты белгілейді. Ваи, бәлкім, XVI ғасырдың ортасында Мали империясына мане шапқыншылығының бөлігі ретінде қоныстанған болуы мүмкін және Вай ауызша аңызы бойынша, жағалауға дейін жерді жаулап алу үшін ағайынды Фабулет пен Киатамба басқарған. XIX ғасырдың аяғына дейін олар кономен жақын туысқан дама халқы арқылы тұрақты байланыста болды, олар кейіннен мендеге сіңісіп кетті. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, тары, құмай, жүгері, маниок, тәтті картоп, таро, ямс, банан, дақылдардан - мақта, кофе, ананас, майлы пальма). Резеңке және кофе плантацияларында дамыған. Қолөнерден – тоқымашылық, керамика, ұсталық, зергерлік өнер дамыған. Өмір салты Отбасы үлкен, патриархалдық, неке патрилокальды, көп әйел алу кең таралған. Үлкен патрилинейлік туыстас топтар тән. Вай аумағы бірнеше басқарушы көсемдерге бөлінген, олардың әрқайсысы бірнеше туысқан топтар-руларды біріктіреді. Маска киген рәсімдер мен музыкалық фольклор сақталған. Қолжазба әдебиет (фольклорлық мәтіндер, тарихи шежірелер) бар. Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері ағаш, қаңқалы, төртбұрышты, пальма жапырақтары мен шөптен жасалған биік төбелері бар, қабырғалары бұтақтардан жасалған. Дәстүрлі киімдері: ерлер – ақ кең көйлек пен шалбар, әйелдер – ұзын тігілмеген белдемше. Қазір еуропалық киімдермен ығыстырып шығарды. Негізгі тағамдары – күріш ботқасы, тары, ямс тағамдары. Дереккөздер
Яндекс Аудармашы

Яндекс аудармашысы — мәтінді немесе веб-беттерді бір тілден екінші тілге аудару үшін Яндекс ұсынған веб-қызмет. Қызмет Яндекс әзірлеген статистикалық машина аудармасын өздігінен үйренуді пайдаланады. Жүйе миллиондаған аударылған мәтіндерді талдау негізінде бір сөзден тұратын аудармалардың сөздігін жасайды. Мәтінді аудару үшін компьютер алдымен сөз базасымен салыстырады. Содан кейін компьютер мәтін контекстіндегі өрнектің мағынасын анықтауға тырысу үшін мәтінді негізгі тіл үлгілерімен салыстырады. 2017 жылдың қыркүйегінде Яндекс Аудармашы статистикалық машиналық аударма мен нейромашиналық аударма үлгілерін қамтитын гибридті тәсілге ауысты. Аударма беті алғаш рет 2009 жылы пайда болды, оны promt қолданды, сонымен қатар веб-сайттарды аударуды жеңілдету үшін Яндекс браузерінің өзінде орнатылды. Қолдау көрсетілетін тілдер Аудармашы 2010 жылдың көктемінде бета режимінде іске қосылғаннан кейін ол тек үш тілде (ағылшын, орыс және украин) 10 000 таңба шегімен қолжетімді болды. Яндекс Аудармашыда Google Аудармашыда жоқ кейбір тілдер бар. 2021 жылдың наурыз айындағы жағдай бойынша аударма 98 тілде қолжетімді. Аударма бағыты автоматты түрде анықталады. Қажет болса, сөздерді, сөйлемдерді немесе веб-беттерді аударуға болады. Сондай-ақ аударма мен түпнұсқаны бір уақытта қос панельді көріністе көруге болады. Машиналық аудармадан басқа ағылшынша-орысша және орысша-ағылшынша сөздік бар. iOS құрылғыларына арналған қолданба Windows Phone және Android үшін қолжетімді. Кірістірілген мәтінді дыбысқа түрлендіргіштің көмегімен сіз аударманың айтылуын және түпнұсқа мәтінді тыңдай аласыз. Сөйлемдер мен сөздердің аудармаларын енгізу өрісінің астындағы «Таңдаулылар» бөлімінде сақтауға болады. Шектеулер Яндекс Аудармашы, басқа автоматты аударма құралдары сияқты, өз шектеулеріне ие. Онлайн сервис алғаш рет енгізілген кезде Yandex Translate компаниясының басшысы Алексей Байтин машиналық аударманы көркем мәтінмен салыстыруға болмайтынын, мәтін жүйе жасаған аудармалар шет тілінің жалпы мағынасын түсінуге ыңғайлы нұсқаны қамтамасыз ете алатынын айтты. Пайдаланушыларға арналған тегін нұсқадан басқа, ең алдымен интернет-дүкендердің және туристік компаниялардың веб-сайттарын локализациялауға арналған коммерциялық API онлайн аудармашысы (10 миллион таңбаға дейін тегін, кейін ақылы) бар. Сипаттамалары * iOS жүйесіне арналған мобильді қолданба араб, армян, қытай (пінин), грузин, грек, иврит, жапон, корей және парсы тілдерінің транслитерациясын ұсынады; * дауыстық мәтін енгізу; * фото мәтінді аудару мүмкіндігі (өзінің OCR (оптикалық таңбаларды тану) технологиясын пайдалана отырып) — ұялы телефон қолданбаларында; * «Аударманы ұсыну» түймесі (машиналық аудармалардың сапасын жақсартуға көмектесетін пайдаланушы түзетулері); * Жеке сөздер мен сөйлемдердің аудармаларын қосуға болатын «Таңдаулылар» бөлімі; * виртуалды пернетақта. Дереккөздер
Расмус Хёйлунн

Расмус Винтер Хёйлунн (; 4 ақпан, 2003 жыл, Копенгаген — даниялық футболшы. «Манчестер Юнайтед» клубы мен Дания футбол құрамасының шабуылдаушысы. Мансабы Ұлттық құрамада Данияның 16, 17, 19, 21 жасқа дейінгі жастар құрамаларында ойнаған. 2022 жылдың 22 қыркүйегінде құрамадағы дебютін УЕФА Ұлттар Лигасының A1 тобында Хорватияға қарсы матчта (1-2) ойнады. 2023 жылдың 23 наурызы Еуро 2024-ке іріктеуде Дания құрамасы сапындағы үшінші (және де бастапқы құрамда бірінші) матчында Финляндияға қарсы хет-трик жасады (3-1). 2023 жылдың 26 наурызы іріктеудің келесі матчында Қазақстан құрамасына қарсы дубль жасады (2-3). Дереккөздер Сілтемелер
Вала

Вала (вале, ала, уала, валба, виле) – Гананың солтүстік-батысында, Қара Вольта мен Кулпон өзендерінің аралығында тұратын халық. Жалпы саны 100 мыңға жуық адамды құрайды. Туыстас халықтар: дагари, мара, моси, мампруси, дагомба. Тілі Олар нигер-кордофан отбасының гур топтарына жататын вале тілінде сөйлейді. Діні Валалардың көпшілігі - сүнниттік мұсылмандар, айтарлықтай бөлігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, католиктік христиандар бар. Кәсібі Негізгі кәсіптері тропикалық егіншілік (тары, жүгері, бұршақ, күріш, жержаңғақ, ямс, көкөністер) және мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал). Қолөнерден – ұсталық, тоқу, керамика, тоқымашылық, тері өңдеу дамыған. Гананың оңтүстік аймақтарында какао плантацияларында және тау-кен кәсіпорындарында маусымдық жұмыс кең таралған. Өмір салты Көпбалалы қауымдар мен патрилинейлік рулар дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін құрайды. Неке келісімі вирилокальды, көп әйел алушылық таралған. Дәстүрлі наным-сенімдер ата-бабалар культтерімен және табиғаттың жанды күштерімен (жер, су, от) байланысты. Тендана («жерді сақтаушылар») - жер культінің діни қызметкерлері және көріпкелдер - айтарлықтай әсерге ие. Негізгі фольклорлық жанрларға ән, ертегі, мақал-мәтелдер жатады. Дәстүрлі сүндетке отырғызу ырымы сақталған. Дәстүрлі мекендері - жазық шатырлары бар, тікбұрышты сазды үйлер. Шаруашылық ғимараттар дөңгелек, түнде мал ұсталатын жабық аула бар. Күнделікті киімдері – белге оралған мата, мерекеде – ерлер ұзын ақ көйлек (көбінесе түрлі түсті жолақтары бар), әйелдер қысқа белдемше киеді. Азық-түлік негізінен сүт және көкөністер (жарма, бәліш, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер мен бұршақ) болып табылады. Дереккөздер
Венда

Венда — Оңтүстік Африка Республикасының солтүстік-шығысындағы (Лимпопо провинциясы) және Зимбабвенің оңтүстігіндегі банту тобының халқы. Оңтүстік Африка Республикасындағы саны 1,1 миллион адам, Зимбабведе 131 мың адам. (2005, бағалау). Тілі Венда тілі банту тілдерінің отбасына жатады және Оңтүстік Африка Республикасының ресми тілдерінің бірі болып табылады. Діні Сенушілер негізінен протестанттар, дәстүрлі және синкреттік культтерді ұстанушылар бар. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, маниок, бұршақ, жүгері), мал шаруашылығы (ірі қара мал). Кейбір топтар темір балқыту мен соғуға маманданған. Темір бұйымдары мен мал айырбасқа және қалыңдық қалыңмалына пайдаланылды. Сондай-ақ төсеніш пен себеттер тоқу, керамика жасау дамыған. Өмір салты Патрилинейлік тайпалық топтар мен үлкен отбасылық қауымдар сақталған. Неке шарты және қалыңдық бағасы деп аталатын жүйе қалыңдық үшін төленген мал оның інілерінің некесін қамтамасыз ету үшін пайдаланылған кезде тән. Өнеркәсіптік мәдениеттің таралуымен рулық топтардың тұрақты одақтары ыдырап, неке бағасында мал ақшаға ауыстырылды. Ата-баба культі, ауыз әдебиеті сақталған. Елді мекендері ортасында малға арналған қорасы бар сақина тәрізді, қазіргі қоныстар негізінен түзу орналасқан. Дәстүрлі тұрғын үйлері дөңгелек пішінді, сырықтар мен шыбықтардан жасалған қабырғалары сазбен сыланған. Төбесі шатырды құрайды, есіктер оюлармен безендірілген. Дәстүрлі киімдері – теріден жасалған жамылғылар, өсімдік талшықтарынан жасалған алжапқыштар. Еуропалық киімдер таралуда. Негізгі тағамы - көкөністер (жарма), сүт өнімдері пайдаланылады. Етті сирек жейді. Дереккөздер
Патриот (фильм)

«Патриот» — Роланд Эммерихтің тарихи фильмі. Сюжет Тәуелсіздік үшін соғыс жылдарында жеті баласын жалғыз асырап жүрген капитан Бенджамин Мартин Оңтүстік Каролинадағы Чарльстонға шақырылып, Континентал армиясының пайдасына алымдар жинауды жақтайтын дауыс беруге үгіттеледі. Бенджамин қалыс қалады, бірақ оның үлкен ұлы Габриел өз еркімен осы армияның қатарына қосылады. Екі жылдан кейін британдықтар Чарльстонды алады. Жарақат алған Габриел үйіне оралады, алайда полковник Уильям Тавингтон басқарған топ оны ұстап алады және дарға асуға дайындалады. Бұл Бенджаминнің өзіне соғыс жарияланғандай болды. Рөлдерде Жүлделері
Видекум

Видекум (өз атауы: буррикем, мбудикен, тиверкум) — Камерунда тұратын жалпы саны 930 мың адамды құрайтын халықтар тобы. Тілі Нигер-кордофани отбасының бенуэ-конго тобының видекум тілінде сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік. Өздерінің тұтынуы үшін маниок, ямс, тары, жержаңғақ, құмай, жүгері, бұршақ дақылдарын өсіреді, тауарлы дақылдары - кофе, банан, май пальмасы, кола және т.б. Маусымдық темекі, кофе және хин ағашы плантациялары дамыған. Қолөнерден - ағаш ою, кілем тоқу, төсеніш және қоржын тоқу дамыған. Өмір салты Ауыл қауымын ақсақал басқаратын көп балалы отбасылар құрайды. Неке вирилокальды. Музыкалық фольклор, маска киген билер дамыған. Елді мекендерінің басым түрі шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, төбесі конус тәрізді шөптен және рафия пальма жапырақтарымен жабылған. Дәстүрлі мерекелік киімдері - ашық түсті маталардан жасалған ерлер мен әйелдерде — белдемше тәрізді кесілген киімдер, жеңсіз киім. Азық-түліктері - жарма, бәліштер, бұқтырылған тағамдар, көкөністер, жемістер. Дереккөздер
Мақпал (көл)

Мақпал – Қамыстыбас көлінің оңтүстік-шығысында, Сырдария өзенінің оң жағалаулық аңғарындағы көл. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданы Қамыстыбас темір жол стансасынан оңтүстік-шығыста 4 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Көл теңіз деңгейінен 52 м биіктікте жатыр. Аумағы 6,9 км 2 , ұзындығы 3 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 14,2 км, ең терең жері 4,5 м, су көлемі 15,2 млн. м 3 . Аумағы Сырдария өзенінің суымен реттеліп отырады. Сор басқан жағалауында қамыс, құрақ өскен. Суы сәл ашқылтым. Көктем айларында мал суаруға жарамды. Көлдің шығысында Ақбақай атты шағын тау (абс. биікт. 134 м) және ауыл орналасқан. Желтоқсан айының 2-жартысында суы қатып, наурыз айының 1-жартысында ериді. Алабы шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Құттың қызы

Құттың қызы, Құтұңғыз – Жыланды өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 702 км 2 . Өзеннің шағын 34 саласы бар. Ең бастысы – Балапан (19 км). Суайрығының жер бедері жонды белесті келген шөгінді денудациялық қыратты жазық. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Суы қараша айында қатып, сәуірде ериді (140–160 күн мұз құрсауында болады). Бастауы Бастауын Каховка қыстауынан солтүстікке қарай 8 км жердегі бұлақтардан алып, Новосёловка ауылы тұсында Жыланды өзеніне оң жағынан құяды. Өсімдігі Топырағы кәдімгі карбонатты қара топырақты құрайды. Онда әр түрлі шөптесіндер аралас қызғылт қаулы өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Жаңәліп

Жаңа түркі әліпбиі немесе жаңәліп (, , ) — барлық түркі тілдерін латын әліпбиіне негізделген бірыңғай әліпбиге аудару жобасы. 1929 жылы араб жазуының негізінде жасалған әліпбилердің орнына түркі тілдес республикалар мен КСРО автономиялық республикаларында ресми түрде енгізілді. 1940 жылдан бастап кириллица негізінде әліпбиге ауыстырылды. Қазіргі уақытта қолданылмайды. Тарихы Түркі халықтары жазуын латын әріптеріне көшіру жайлы қарар 1926 жылы Бакуда өткен Бірінші түркітанушылар құрылтайында қабылданды. Ұзақ тартыс соңында КСРО құрамындағы түркі ұлттарының ғалымдары дауыс берді: қарарды 101 өкіл жақтап, 7 өкіл қарсы болып, 9 өкіл ғалым қалыс қалды.. Сол сәттен бастап әр ұлттың филолог ғалымдары тілінің ерекшеліктеріне қарай жаңа әліппені бейімдей бастады. 1929 жылға дейін қазақтың ұлттық әлліпесі ретінде Ахмет Байтұрсынұлы жасаған төте жазу қолданылып келген. Ал 1929 бен 1940 жылдар арасында жаңаліп қолданып жүрді. Әдебиет * * * * * * * Дереккөздер
Уәлиханов ауданы (Көкшетау облысы)

Уәлиханов ауданы — 1970-1997 жылдары Көкшетау облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы — Уәлиханов ауылы. Тарихы Уәлиханов ауданы 1970 жылы 4 желтоқсанда Көкшетау облысының аумағында құрылды. Орталығы болып Авангард ауылы белгіленіп, құрамына Қызылту ауданының Қайрат, Комсомол, Чапаев және Еңбекшілдер ауданының Гагарин, Қарасу, Терек, Еңбекшілдер ауылдық кеңестері енді. 1976 жылы 10 қарашада Көдебас (орталығы Көдебас ауылы) және Сарыадыр ауылдық кеңестері (орталығы Бабеке ауылы) құрылды. 1980 жылы 28 шілдеде Жарыққопа ауылдық кеңесі (орталығы Жарыққопа ауылы) құрылды. 1997 жылы 7 сәуірде ауылдық округтер ірілендірілді: Терек, Гагарин ауылдық округтері Уәлиханов; Жарыққопа, Комсомол ауылдық округтері Қарасу; Сарыадыр, Чапаев ауылдық округтері Қайрат; Ақбұлақ, Көдебас ауылдық округтері Еңбекшілдер ауылдық округіне қосылды. 1997 жылы 2 мамырда аудан таратылып, Еңбекшілдер, Уәлиханов ауылдық округтері Еңбекшілдер ауданына, Қайрат, Қарасу ауылдық округтері Қызылту ауданына берілді. Әкімшілік бөлінісі 1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 11 ауылдық кеңес пен 33 елді мекен болған: Халқы Дереккөздер
Волоф

Волоф (уолоф, яолоф) — Батыс Африкадағы халық. Олар негізінен Сенегал мен Гамбия өзендерінің аралықтарында – Сенегалдың батысында (4,6 млн. адам. 2006 ж., бағалау) және Гамбияның солтүстігінде (186 мың адам), сондай-ақ Малиде (21 мың адам) тұрады. Кот-д’Ивуар (20 мың адам), Мавритания (11 мың адам), Гвинея-Бисау (6,4 мың адам), Франция (35 мың адам). Тілі Тілі - Атлант отбасының волоф тілі. Сонымен қатар француз (Сенегал, Мавритания), ағылшын (Гамбия), араб (Мавритания) тілдерінде сөйлейді. Жазуы араб графикасына негізделсе, 1970 жылдардың басынан бастап – латын әліпбиіне негізделген. Діні Діни жағынан сүнниттік мұсылмандар басым, азырақ католиктер бар. Тарихы Волофтар туралы алғашқы деректер португал теңізшілері Сенегал өзенінде волоф көсемдерімен кездескеннен кейінгі 15 ғасырға жатады. Дегенмен, волофтар төрт ғасыр бұрын Гана империясы құлағаннан кейін батысқа қоныс аударып, Батыс Африканың жағалау аймақтарын ұзақ уақыт бойы өз мекенім деп келді. Олар бастапқыда тайпаларды бағындырды және өзін-өзі басқаратын мемлекеттердің үлкен патшалығын құрды, португалдықтар келген кезде олар Вало, Баол, Кайор және Синус пен Салум деп аталатын төрт басшылыққа бөлінді. Ресурстарға кедей, бірақ экономикалық тұрғыдан жақсы білетін волофтар үш ғасыр еуропалық қоныстанушылармен достық қарым-қатынас орнатып, құлдар мен жержаңғақтардың ірі экспорттаушысы болды. 19 ғасырда құлдық жойылғаннан кейін олардың саны азайды, ал француздармен соғыс волоф патшалықтарын жойды. Алайда, 1960 жылы тәуелсіздік алған кезде халықтың тез өсуі мен урбанизациясы Сенегалда волофтардың өсуіне әкелді. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік. Ертеде тары, құмай, бұршақ, мақта өсірілді, жеке учаскелерде – жүгері, көкөніс, темекі, асқабақ, тамыржеміс, жемістер, 20 ғасырдың басынан бастап азық-түлік дақылдары тауарлы дақылдармен (жержаңғақ) ауыстырылды. Сиыр, қой, ешкі және құс өсіреді. Олар сонымен қатар балық аулаумен, аңшылықпен, азырақ - жинаумен (сағыз, бал, балауыз, жемістер) айналысады. Қолөнер – металл өңдеу, ағаш өңдеу, тері өңдеу, зергерлік, тоқымашылық (ерлер), қыш және иіру (әйелдер) дамыған. Өмір салты Касталық бөліну болды. Билеушілерді дворяндар белгілі бір әулет өкілдерінен сайлады, олардың әскери отряды болды. Отбасы үлкен патрилокалды, кішігірім отбасыларға бөлінеді. Халық ауыз әдебиеті дамыдыған. Гевел әңгімешілерінің орындауындағы тарихи аңыздар, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, ертегілер, әңгімелер, әндер, билер. Музыкалық аспаптар – шертпелі ішектілер, флейталар, ксилофондар. Елді мекендері әдетте шағын (100 тұрғыннан аз), жинақы. Дәстүрлі тұрғын үйлері - едені топырақ, конустық сабан төбесі бар дөңгелек шағын Лашықтар. ХХ ғасырда тікбұрышты тұрғын үйлер басым болды. Ауыл тұрғындарының киімдері – ерлер кең шалбар мен ұзын көйлек, әйелдер белдемше мен жемпір немесе көйлек. Көбінесе киімдер бірінің үстіне бірі киіледі, ал үстіңгі бөлігі астыңғыдан қысқа және басқа түсті. Әртүрлі зергерлік бұйымдар жиі таралған. Азық-түліктері - жарма, бұқтырылған ет, тары, құмай және сүт қосылған күріш, сирек - ет және балық өнімдері. Дереккөздер
Құмитжон

Құмитжон – Сексеуілдала даласының солтүстік-батыс бөлігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Мойынқұм ауылының солтүстігінде 42 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 330 м шамасында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылған, енді жері 6 км. Жер бедері белесті құм төбелерден тұрады. Солтүстігінде Қояндыөзекқұдық, Серікбай құдықтары, шығысында Жамбыл таулары, батысында Қалмақ қыстауы бар. Өсімдігі Құмды өңір табиғатына бейімделген сексеуіл, күйреуік, баялыш, сарсазан, теріскен, жүзгін, жыңғылбас, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Сексеуіл өсіретін және дайындайтын шаруашылықтар бар. Дереккөздер
Қумақапы

Қумақапы – Маңғыстау шығанағына құятын өзен. Географиялық орны Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 32 км. Бастауын Таушық ауылы маңындағы бұлақтардан алып, Қауше және Емдіқорған таулары аралығынан өтіп, шағын Сарытас шығанағына құяды. Арнасының басым бөлігі жарқабақты, орта ағысында жартасты өңірмен өтеді. Сағасының оң жағалауы жарлауытты. Көктемдегі жауын-шашын кезінде 7–10 күндей арнасында су болады. Жылдың басқа мезгілінде құрғап қалады. Негізінен жауын-шашын суларымен толығады. Жоғарғы ағысында артезиан құдықтары орналасқан. Дереккөздер
Бостондағы шай ішу

Бостондағы шай ішу — Америкадағы ағылшын отарлары тұрғындарының наразылық шарасы, 1773 жылдың 16 желтоқсанында Бостон қаласында орын алды. 1773 жылдың 10 мамырында британдық парламент «Шай туралы заң» шығарып, шай саудасына монополия енгізді. Бұған наразы болған америкалық саудагерлер бірнеше штатта патшалықтан жеткізілген шайды түсіруге жол бермей, оны метрополияға қайтарып жіберді. Алайда Бостонда губернатор Томас Хатчинсон сарбаздарына мұндай қарсылыққа дайын болуларына бұйрық берді. Қарашаның соңында Бостон портына Beaver, Dartmouth және Eleanor сауда кемелері жетті. Сэмюэл Адамс бастаған «Азаттық ұлдары» ұйымы митингілер ұйымдастырып, мыңдаған адамды жинайды. 16 желтоқсанда үндістерше киінген белсенділердің бір тобы кемелерге шығып, 342 жәшік шайды теңізге лақтырады. Бұл оқиға Бостондағы шай ішу деген атпен тарихта қалды және тәуелсіздік үшін күрестің алғышарттарының бірі болды. Дереккөздер
Киттер эволюциясы

Киттер эволюциясы киттердің шығу тегін және түрлену тарихын зерттейді. Олардың ертедегі ататегінің суда тіршілік ете бастағанына 60 миллион жыл өткен. 127 туысының қазба қалдықтары төменгі және жоғарғы эоценнен, олигоценнен белгілі. Құрлықта мекендеген жануарлардан шыққанына келесі қасиеттердің болуы дәлел бола алады: * ауамен өкпе арқылы дем алу; * жүзу қанаттарының сүйектер құрылысы жердегі жануарлардың сүйектеріне ұқсас; * балықтар жүзгенде көлденеңінен қимылдаса, киттер омыртқасы тігінен қимылдар жасайды. Дереккөздер
Герман империясы

Герман империясы (Немісше: Deutsches Reich), сонымен қатар Империалды Германия немесе жай Германия деп аталған, Франк-прусс соғысы нәтижесінде 1871 жылдағы Германияның бірігуімен басталып, 1918 жылы Қараша төңкерісінің нәтижесінде, Республиканың жариялануымен аяқталған Германия елінің тарихи кезеңі. Империя 1871 жылының 18 қаңтарында, Солтүстік Германия Конфедерациясы мен Аустриядан басқа барлық Герман мемлекеттер біріккенде құрылған. 1850 жылынан бастап, елде белсенді индустрияландыру үдерісі өтіп, Еуропаның ең ұзын темір жолы мен әлемнің ең ірі әскерін құрып, 47 жылдық кезеңде Германия Еуропадағы державалардың бірі болған. Бірінші дүниежүзілік соғысында Германияның Парижді екпіндеп басып алу жоспары бұзылып, Батыс фронты дағдарысқа ұшыраған. Одақтастар бастаған соғыс-теңіздік блокаданың кесірінен, Германияда азық тапшылығы пайда болған. Дегенмен, Германия Шығыс фронтында өз мүмкіндіктерін көрсете алған. Ресейдің Брест келісімінде белгіленген аумақты басып алған. 1918 жылының қарашасында, елде басталған төңкерістің нәтижесінде, Веймар Республикасы жарияланып, Герман империясы құлдыраған. Соғыстан кейін Одақтастар Германияны ірі репарацияларды төлеуге мәжбүрлеп, 1922 жылы болған гиперинфляция мен Ұлы тоқыраудың әсерінен, елде нацизм мен фашизм таралып, Адольф Гитлердің үкіметке келуіне әкелді. Колониялары 1884 жылы Германия өзінің Африкадағы алғашқы колонияларын құрды. Африка үшін күрес кезеңінде Германия қазіргі Того, Танзания, Руанда, Бурунди, Намибия, Камерун аймақтарын басып алды. 1899 жылы Испания Тынық мұхитындағы аралдарды Германияға сатты. Алайда Германия осы колониялардың бәрінен Версаль бейбіт келісімі бойынша айрылды. Конституциясы Империя федеративті парламенттік конституциялық монархия болды. Федералдық кеңес (Бундесрат) ең жоғарғы билігі болды. Императорлық рейхстаг (Рейхстаг) Парламент ретінде қызмет еткен жалпыға бірдей ерлер дауысы бойынша сайланған заң шығарушы орган болды. Ол заң жобаларын ұсынуға және бундесраттың келісімімен жыл сайын мемлекеттік бюджет пен әскери бюджетті бекітуге құқылы болды. Дереккөздер
Қотыркөл (көл, Біржан сал ауданы)

Қотыркөл – Ертіс алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Біржан сал ауданы Степняк қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 351 м биіктікте жатыр. Аумағы 18,7 км 2 , ұзындығы 7,2 км, енді жері 3,9 км, жағалау бойының ұзындығы 20,4 км. Су жиналатын алабы 29,9 км 2 . Көлдің ең терең жері 7,7 м, суының көлемі 19 млн. м 3 . Көлге батыс жағынан көптеген шағын жылғалар құяды. Суы мол болған жылдары көлді Жөкей көлімен Сыза қыларнасы жалғастырады. Жағалауы көлбеу, түбі лайлы. Көлдің батыс жағалауында қамыс, құрақ өседі. Дереккөздер
Вуте

Вуте буте, бабуте (өз атауы - вутере) — Камерун Республикасындағы Санга өзенінің жоғарғы ағысында тұратын халық. Оған негізгі этносқа жақын ұлттар: вава, галим, суга кіреді. Жалпы саны 40 мың адам. Тілі Тілі - вуте тілі, орталық және шығыс Судан тілдеріне жатады. Бір бөлігі фульбе, мбум, бамум және т.б. сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы (зебу), қолмен атқарылатын егіншілік (тары, ямс, таро, құмай). Қолөнерден - қоржын тоқу, ыдыс жасау сақталған. Өмір салты Көпбалалы отбасылар қоғамдық ұйымның негізін құрайды. Неке вирилокалды. Халық ауыз әдебиеті дамыған: аңыздар, ертегілер, әндер. Елді мекендері түзу орналасқан. Тұрғын үйлері домалақ, қабырғалары саз балшықты (кейбір жерінде тоқылған және балшықпен жабылған) және аласа конустық төбесі бар. Саздан жасалған астық қоймалары бөтелке тәрізді. Дәстүрлі киімдері – алжапқыш, әшекей бұйымдар. Негізгі тағамдары – жарма, көкөністер, сүт. Дереккөздер
Қуаныш (өзен)

Қуаныш, Жартас – Ақмырза өзенінің оң саласы, Сілеті алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 1320 км 2 . Көп жылдық орташа су ағымы 50,7 млн. м 3 . Кейбір жағалау бөліктері биік жарқабақты келген. Қараша айының 2-онкүндігінде суы қатады. Суы ауыз суға пайдаланылады. Топырақтан жасалған бөгет арқылы ауыл шаруашылығына пайдаланатын бөген салынған. Бастауы Бастауын Ерейментау тауларының солтүстік-батыс беткейінен алып, Қарасу өзенімен қосылып Ақмырза өзенін түзеді. Басты саласы – Олжабай (ұзындығы 23,5 км). Өсімдігі Алабында аласа таудың қара топырағы, қалған бөлігінде сортаңдау қоңыр топырақ қалыптасқан. Онда бетегелі-сұлыбасты өсімдіктер, өзеннің жоғарғы ағысының жағалауында бұталар, сағасында астық тұқымдас әр түрлі шалғындық өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Қоңыр (өзен)

Қоңыр – Аршалы өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Сандықтау және Бұланды аудандары жерімен ағады. Бастауы Жақсытүкті тауының сілемдерінен бастау алып, Новобратское ауылының тұсында Аршалы өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 845 км 2 . Өзеннің су жиналатын жоғарғы бөлігі негізі қатпарлы келген жазық, төменгі ағысы делювийлі-пролювийлі жазық. Қар және грунт суларымен толығады. Суы жайылымдарды суландыруға, жайылмалық шалғындар мен бау-бақшаларды суғаруға пайдаланылады. Топырағы мен өсімдігі Карбонатты қара топырақтан тұратын алабы жыртылған. Жыртылмаған телімдерінде қызыл қаулы-бетегелі әр түрлі шөптесіндер өскен, жайылмаларда шалғын қалыптасқан. Дереккөздер
Га (халық)

Га (ган, гедье, нкранфо) — Ганада тұратын халық. Олар негізінен Гвинея шығанағының жағалауында, Гана астанасы Аккра қаласына жақын жерде қоныстанған. Халық саны 500 мың адам (2010 ж.). Этногенетикалық аңыздар бойынша олар 16 ғасырдың аяғында Нигерия аумағынан көшіп келген. Ган-адангме немесе га-дангме деген жалпы атпен адангмемен біріктірілген. Тілі Нигер-Кордофан отбасының ква тобының га тілінде сөйлейді. XIX ғасырдың аяғынан бастап жазуы латын әліпбиіне негізделген. Діні Ең көп таралған діндер - католицизм және протестантизм, христиан-африкалық секталарды ұстанушылар да бар, көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады. Тарихы Этногенетикалық аңыздар бойынша олар XVI ғасырдың аяғында Нигерия аумағынан көшіп келген. XVIII ғасырға қарай алты көсемдік құрылды (Аккра, Осу, Лабади, Тема, Теши, Нунгва). XVII ғасырда Тогоның оңтүстігіне қоныс аударған Ген (Мина) Глиджи автономды саяси бірлік құрды. Ақсүйектер, еркін қауым мүшелері және асырауындағылар (құлдар) болып бөлінді. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (ямс, таро, маниок, жүгері), май және кокос пальмаларын, ананас, апельсин, банан, авокадо өсіру, ұсақ мал мен құс өсіреді, балық аулаумен айналысады. Қолөнерден ағаш өңдеу, керамика, ұсталық, тоқу, қайық және балық аулау құралдары жасау дамыған. Өмір салты Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауылдық және көпбалалы қауымдар, рулық ұйым құрайды. Саяси институттар – көсемдік (ман), әскери ұйым (асафо), сайланбалы әскери басшы (мантсе) және т.б. Көсемдіктердің басында бас діни қызметкерлер (вуломо) тұрды. Неке қиюы негізінен вирилокальды, бірақ уксорилокальдылық та кездеседі. Ата-бабалар культі кең тараған (негізгі рәсім - Гомово мерекесі), нионмо, полидемонизм (кпеле, ме, оту, акон, т.б. рухтарға табыну). Сүндетке отырғызу және денелерін жарақаттау (жақ жағында) дәстүрі бар. Музыкалық (оның ішінде ән) фольклоры дамыған. Елді мекендер шағын, қарапайым. Дәстүрлі тұрғын үйлері - тік бұрышты, төбесі сабанмен немесе рафия пальма жапырақтарымен жабылған, қабырғалары қамыстан немесе өріліп, балшықпен сыланған, ал ауқатты галарда төбесі жабынқышпен жабылған кірпіш үйлер. Дәстүрлі киімдері ақан кентесімен және еуропалық киімдермен ығыстырылды. Дәстүрлі тағамдары - өсімдік тектес (жармалар, бұқтырылған тағамдар, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер мен ащы тұздық пен пальма майы қосылған көкөністер) және балық тағамдары басым. Дереккөздер
Трансқұрлықты елдер тізімі

Бұл - бірнеше құрлықтарда территориясы бар мемлекеттер, Трансқұрлықты елдер (ағыл. Transcontinential countries) немесе Құрлық-аралық елдердің (ағыл. Intercontinential countries) тізімі. Іргелес трансқұрлықты ел - құрлықтар шекарасында ел бөлінбей, іргелесіп орналасатын мемлекет. Іргелес емес трансқұрлықты ел - керісінше, құрлықтар шекарасы бойынша бөлінетін мемлекет. Бұл тізімде 7 құрлық моделі қолданылады, яғни "Еуразия" немесе "Америкалар" тәріздес түсініктері қарастырылмайды. Іргелес трансқұрлықты елдер Африка мен Азия * - 27 мухафазаның (регион), екеуі Шығыс Азияның Синай түбегінде орналасқан Азия мен Еуропа Көптеген географтарда Азия мен Еуропада орналасқан елдердің трансқұрлықтығын анықтауда қиыншылықтар пайда болған. Оған себебі - екі құрлықтың арасындағы шекарасын анықтау. Қазіргі кезде Азия мен Еуропа шекарасы ретінде Кавказ таулары мен Жайық өзенін алады. Бұл кезде Азия мен Еуропада орналасқан трансқұрлықты болып саналатын 5 ел болады: * * * аумақтың көп бөлігі Орталық Азияда орналасқанымен, ел батысында, Жайық өзені елді екі құрлыққа бөледі. Батыс Қазақстан мен Атырау облыстарының бөліктері Еуропада орналасып, Атырау қаласы Жайықтың бойында орналасқандықтан, оны трансқұрлықты қала деп атауға болады. * - әлемдегі ең үлкен ел. Аумақтың көп бөлігі Солтүстік Азияда орналасқанымен, тарихи, мәдени және этникалық тұрғысынан, Ресей - Еуропалық ел деп саналады. Ресейдің Еуропалық жерлерінде, Азиялық жерлеріне қарағанда көбірек елді-мекен орналасып, жалпы халық саны артық. Мемлекеттің елордасы - Мәскеу, толықтай Еуропада орналасқан. * Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка * *
Алаш арыстары — Мұхтар Әуезов мұражайы

Алаш арыстары — Мұхтар Әуезов мұражайы Семей қаласында орын тепкен. 1997 жылы қазақ әдебиетінің классигі М. Әуезовтің 100-жылдығы ЮНЕСКО шеңберінде аталып өтті. Мерейтойға орай Абайдың мемлекеттік қорық-музейінің қызметкерлері жазушының өмірі мен шығармашылығын, қоғамдық қызметін зерттей отырып, Әнияр Молдабаев үйінде жаңа мұражайды ашуды жоспарлады. Мұражай экспозициясында М. Әуезов өмірінің Семейдегі кезеңін, Алаш қозғалысымен байланысын, Алаш зиялыларымен қарым-қатынасын көрсетуді мақсат етілді. Бұл Алашқа арналған тұңғыш музей болатын. Баспа бетінде жарық көрген материалдар мен фотосуреттер, Алаш тұлғаларының сол кезде шыға бастаған басылымдары мен архивтерден алынған деректерді жинау қолға алынды. Мұражай орналасқан екіқабатты үй ХІХ ғасырдың ІІ жартысында бой көтерген. Оның бірінші қабаты кірпішпен өрілсе, жоғарғы қабаты ағаштан құрастырылған. Үй иесі болған Әнияр Молдабаев — «Абай жолы» роман-эпопеясындағы кейіпкер Данияр Қондыбаевтың прототипі. Ресми дерек көздеріне сүйенсек, бұл үйді Ә. Молдабаев Абайдың қаржылай қолдауымен Москвин деген көпестен 1898 жылы сатып алады. Қалаға келген сапары кезінде ұлы ақын осы үйге тоқтап, екінші қабаттағы өзіне арнайы бөлінген бөлмеге орналасады екен. Мұнда жиі атбасын бұратын қонақтардың қатарында Абайдың ұлдары, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Көкбай Жанатайұлы және басқа да тарихи тұлғалар болған. Мұхтар Әуезов те өз қолымен толтырған құжаттарында өзінің тұрғылықты мекен-жайы ретінде осы үйді көрсетіп отырған. Бұл үйде Ахмет Байтұрсынұлы зайыбымен бірге біршама уақыт тұрған. Алашорда жетекшілері Әлихан Бөкейханұлы, Міржақып Дулатұлы, Жүсіпбек Аймауытов пен өзге де қайраткерлер мәслихат құру үшін осы шаңырақта жиі бас қосып отырған. 1944 жылы алғашқыда бұл үй «Абайдың әдеби-мемориалдық музейі» ретінде көрермендерге есігін айқара ашқан еді. Ал, 1967-1990 жылдары қалалық балалар кітапханасы болса, 1990 жылы Әнияр Молдабаевтың үйі Абай мұражайының қарамағына беріліп, жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1991-1995 жылға дейін Абай музейінің уақытша экспозициясы жасалып, бас музей ашылғанша көрермендерін қабылдады. 1995-1997 жылдары аралығында «Алаш арыстары - М. Әуезов» музейінің кешендік жоспары, музейдің жаңа экспозициясы жасалды. 1997 жылы 23 қыркүйекте жеке мұражай ретінде ашылды. Дереккөздер
Үлкен Бөген

Үлкен Бөген, Қаттыбөген – Бөген өзенінің оң саласы. Географиялық орны Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Қаратау жотасының оңтүстік беткейінен алып, Ақбастау ауылының оңтүстік-батысында Балабөген өзенімен қосылып, Бөген өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 60 км, су жиналатын алабы 543 км 2 . Өзен арнасы толығымен дерлік тау шатқалымен ағады. Суы егістікке пайдаланылады. Дереккөздер
Қасқырлы (құм)

Қасқырлы – Баршақұм құмының солтүстік-шығысындағы құмды алқап. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Жайсаңбай ауылының оңтүстік-шығысында 30 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 77 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км. Жер бедері қырқалы-төбешікті, бірен-саран шағылдар кездеседі. Солтүстігінде Бағымбай, батысында Баласұран, шығысында Шатырлысор қоныстары бар. Өсімдігі Құмның сұр, сортаң топырақ жамылғысында жусан мен бұта аралас эфемерлі өсімдіктер, грунт суы жер бетіне жақын жатқан ойысты жерлерінде жыңғыл, қамыс, құрақ өседі. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Қарынжарық ойысы

Қарынжарық – Оңтүстік Үстірт кемеріндегі ойыс. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. Өзімен аттас құмды алқаптың шығысын бойлай созылып жатыр. Жер бедері Ұзындығы 90 км-ге жуық, енді жері Кендірлі сорын қосып есептегенде 12 км болады. Табаны теңіз деңгейінен 52 м төмен жатыр. Қиыр оңтүстігінде абсолюттік биіктігі 116 м төбе, солтүстігінде биіктігі 209 м болатын Қарамая тауы орналасқан. Ойыстың шығыс бөлігінде Оңтүстік Үстірт кемерінің кертпештелген шыңдары созылып жатыр (абсолюттік биіктігі 201 м, салыстырмалы биіктігі 149 м). Батысында құмды саздақтардан құралған аллювийлі құмды жазық орналасқан. Мұнда жусан, күйреуік, т.б. сораң шөптер өседі. Ойыс Үстірт мемлекеттік қорығына жатады. Дереккөздер
Гандалар

Гандалар (баганда) — банту тобының халқы, Угандадағы саны жағынан ең көп халық. Олар негізінен Виктория көлінің солтүстігінде тұрады. Саны 3,7 млн. адам (2006, бағалау). Сондай-ақ Кенияда (31 мың адам) және Танзанияда (9,7 мың адам) тұрады. Тілі Тілі - ганда тілі. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Діні Сенушілер негізінен христиандар, сүнниттік мұсылмандары бар, кейбіреулері дәстүрлі нанымдарды сақтайды. Тарихы Гандалар XIII-XIV ғасырларда құрамына банту (баиру, басого, басесе, будду, т.б.) және нилот (алур, ашали, эльгуми) тайпалары енетін Баганда мемлекеті болды. Оған Виктория көлі мен Рудольф көлі аралығы, батысында Кинни, шығысында Унсораға дейінгі жерлер қарады. Виктория көлінде үлкен флот ұстады. 1945 жылы Кампала қаласында ағылшын отаршыларына қарсы ереуіл болды. 1949 жылғы бас көтеру кезінде отаршылар халықты қанға бөктірді. Тек 1960 жылдан кейін ғана Африканың өзге халықтары қатарында тәуелсіздікке қолы жетті; қаласының Уганда. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, жүгері, бұршақ дақылдары). Әрбір үй шаруашылығында банандар өсіріледі. Тауарлы дақылдар мақта, темекі, кофе және т.б. Қой мен ешкі өсіру қосалқы сипатқа ие. Мал шаруашылығының дамуына цеце шыбынының таралуы кедергі келтіреді. Қолөнерден - керамикалық және ағаштан ыдыс жасау, тоқымашылық, ұсталық және былғары бұйымдарын жасау, мата жасау, тоқу кездеседі. Өмір салты Туыстық қатынас әке жағынан саналады. Ганда қоғамы рулық жүйе бойынша бөлінеді, рулар топтарға бөлінеді. Бір ру ішінде некеге тұруға тыйым салынады. Ру басшылары жеке ру басшыларынан тұратын кеңесті шақыра алады. Фольклор, оның ішінде музыка дамыған. Тұрғын үйлері - тіректер мен шыбықтардан жасалған, төбесі қатты ағаштан жасалған цилиндр тәрізді қаңқалы үйлер. Дәстүрлі киімі - мбугу, былғары немесе өсімдік талшықтарынан жасалған белдемшелер, ақсүйектер - мбугу шапан киеді. Негізгі тағамдары - жарма немесе көкөніс соустары қосылған ұн ботқасы, кейде ет. Дереккөздер
Астероидтар тізімі (1—100)

, Церера және Ай]] 1 • Астероидтар тізімі • Астероидтар тізімі (101—200) : Негізгі белдеудің ішкі бөлігінің астероидтары : Негізгі белдеудің сыртқы бөлігінің астероидтары 1 • Астероидтар тізімі • Астероидтар тізімі (101—200)
Гбайя

Гбайя (өз атауы: байя, манжа, мбакка, нгбакна) — Орталық Африка Республикасының батысында (Банги қаласының шетіне дейін), Камерунның шығысында және Конго Республикасының солтүстігінде қоныстанған халық. Жалпы саны 1050 мың адам. Негізгі қоныстанған елдері: Орталық Африка Республикасы - 760 мың адам, Камерун - 150 мың адам, Конго Республикасы - 10 000 адам. Келесі этнографиялық топтарға бөлінеді: богото, бианди, були, т.б. Банда мен нгбандиге жақын. Тілі Тілі - гбайя тілі. Діні Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі - христиандар. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатыне егіншілік (маниок, құмай, жержаңғақ, фонио, жүгері, мақта) және мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал). Қолөнерден - ағаштан ою, қыш бұйымдар жасау, қоржын, төсеніш, сөмке, т.б. жасау. Өмір салты Әлеуметтік ұйымның негізін көсемдер басқаратын рулар мен көпбалалы қауымдар құрайды. Неке вирилокальды. Ата-бабалар культі мен табиғат күштері, музыкалық-би фольклоры кең таралған. Елді мекендері өзендердің бойында орналасқан. Тұрғын үйлері – қабырғалары сабан аралас саздан, кейде тоқылған және саз балшықпен сыланған, төбесі аласа сабанмен жабылған дөңгелек лашық тәрізді. Дәстүрлі киімдері - жамбасты жауып тұратын мата кесіндісі. Негізгі тағамдары – жарма, бәліш, көкөніс, банан, сүт, балық. Дереккөздер