kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аумақ

Аумақ - құрлық бетінің өзіне тән табиғи, сондай-ақ адамның карекеті нәтижесінде жасалған қасиеттері мен ресурстары бар бөлігі. Ресурстардың ерекше түрлерінің болуымен — орналасуымен (ауданымен), географиялық орнының ерекшелігімен, табиғи ландшафтының өзіндік типтерімен, шаруашылыққа игерілу дәрежесімен, "қоғам қарекетінің кеңістіктік базисі" рөлін атқару қабілеттілігімен сипатталады. Ауматы су басу Cу тасу және су тасқыны кезінде немесе бөгет салу салдарынан өзенге таяу жерлерді судың басуы. Ұзақ мерзімдік және қысқа мерзімдік деп бөледі. Аумақтық байланыстар Географиялық нысандардың арасындағы энергия, ақпарат алмасудан мінетін қатынастар. Олар әрқашан қайықты жеңу арқасында жүзеге асады. аумақтық байланыстардың қарқындылығы - байланыстардың жиілігі — белгілі бір уақыт кезеңіндегі МТ, энергия, ақпарат бірліктерінен немесе олардың баламалығынан (эквивалентінен) байқалады. Аумақтық дамудың факторы Тиісті аумақта орналастырылған нысанның орналасу факторы болған ресурс. Ол сол аймақтың даму факторы болып табылады. Басқаша айтқанда, бұл осы аумақтың құзырлы құрылымының дамуына (немесе өзгеруіне) әсер ететін таксонның ішкі ресурсы. Аумақтық диффиренция кеңістіктік дифференциация, географиялық дифференциация - жалпы графиялық термин; географиялық нысандар мен құбылыстардың кеңістіктік аймақтағы оралуандығы. Аумақтық құрылым параметрлерінің ең маңыздыларының бірі. Экономикалық географияда аумақтық дифференциация географиялық еңбек бөлінісімен тығыз байланыста және диалектикалық өзара әрекеттестікте болады. Аумақтық жүйе Өзара байланыстағы элементтердің аумақтық жақындығы, барлық кеңістіктік тіркестердің (аумақтық-өндірістік кешен, қоныстану жүйесі, аумактық рекреациялық жүйе және тағы да басқалары) дамуында маңызы зор геожүйенің бір турі. Аумақтық құрылым, кеңістіктік құрылым Күрделі геоградаядық нысанның (кеңістіктегі үйлесімді геожүйенің) кеңістіктік анық элементін өзара орналасуы мен өзара байланыстыру. Аумақтық құрылым мен оның эволюциясын зерттеген кез келген географиялык зерттеулердің және мәнді бөлігі болып табъшады. Дереккөздер
Қайшыбай Боқанұлы

Қайшыбай Боқанұлы (1890, Маңғыстау ауданы Қалымбет ауылы – 1986) – ұста, шежіреші. Ескіше оқып, сауатын ашқан. Жас кезінде ағылшындардың мұнай өндіру кәсіпшіліктерінде жұмыс істеген. Оның есімі халық есінде ұста, мерген, темірден түйін түйген шебер, ел тарихын көп білетін шежіреші ретінде сақталған. Маңғыстау ақындарының өлең-жырларын жақсы білген. Боқанұлы туралы Қ.Сыдиықұлы өзінің «Ақын жыраулар» атты кітабында жазған. Дереккөздер
Жанартау қожы

Жанартау қожы - жанартаудың жарылысы кезінде көзелігінен атылған және өте сұйық магманын суынғап кезінде одан шығатын газдармен компиген лаваның көпіршік және кеуек түйірлері. Жанартау атқылауының барлық типтерінде түзіледі. Дереккөздер
Радиоқабылдау бөгеуілдер

Радиоқабылдау бөгеуілдер —радиоқабылдағыш тізбектеріне теріс ықпал ететін, бірақ пайдалы сигналға қатысы жоқ және радиоқабылдағыштардың соңғы элементтерінде байқалатын қажетсіз құбылыстар. Мысалы, қатты сөйлегіштерден естілетін қажетсіз бөгде дыбыстар немесе шуылдар; телевизор экрандарында қажетсіз жарықтар тугызатын бөгде әрекеттер. Басқа радиостанциялар жұмысынан туындайтын периодты бәгеуілдермен қатар апериодты кездейсоқ бөгеуілдер де кездеседі. Ұзақтығына қарай олар қысқа мерзімді немесе тез әрекетті, қайталану процесіне қарай — импульстік болуы мүмкін. Атмосферада орын алатын табиғи электр құбылыстары — электрразрядтары (найзағай), түрлі ғарыштық сәулелер, радиоактивтік сәулелер, радиотолқындар және т.б. әрекеттер — радиоқабылдау кезіндегі атмосфералық бөгеуіл ретінде танылса, түрлі ендірістік қондырғылар мен электр көліктері жұмыстарынан туындайтын электромагниттік әсерлер ендірістік бөгеуілдер ретінде танылады. Сонымен қатар радиотехникалық құралдарда пайдаланылатын активтік элементтер мен өткізгіштердің өздеріне тән ішкі(жылулық) шуылдары да бөгеуілдер болып табылады. Дереккөздер
Талшықтық-оптикалық кабель

Талшықтық-оптикалық кабель (ТОК) — деректерді жарық көмегімен жылдам әрі сапалы тарататын кабель. Талшықты-оптикалық кабельді (ТОК) жасауда сәулежолдар пайдаланылады. Бұл сөулежолдардың әрқайсысының бірнеше қабат қаптармен қоршалуы олардың механикалық және оптикалық сипаттамасын жақсарта түседі. Мұндай қаптамалары бар сәулежолдарды оптикалық талшық деп атайды. Сәулежолдың диаметрі 50—125 мкм, ал қаптамасымен қосқанда 0,5 мм және одан үлкен оптикалық талшықтар тобы оптикалық кабельді қүрайды. Оның ішіндегі талшықтар жуандау келген пластмасса түтіктерге салынады және беріктендіргіш болат және пластмасса шыбықтар қолданылады. Кабельдің ішкі бөлігін су өткізбейтін зат немесе пластмасса талшықтардың шоқтарымен толтырады. Оптикалық талшықты кабель ағытпасына бекіту өте маңызды. Сигналдың сөулежол арқылы өту тиімділігі соған байланысты. Қауіпсіздік үшін талшықтың ұшын желіммен, эпоксидті смоламен, т. б. саңылаусыз бітейді. Оптикалық кабельдің иілу радиусы оның маңызды ерекшелігіне жатады. Радиус өте аз болғанда сөулежолдық бөліктердің сынуы немесе өту сигналдарының артуы мүмкін. Әдетте, сөулежол сыну көрсеткіші өзекшенің сыну көрсеткішінен кем болатын қабықпен қапталған кварцты шыныдан жасалған талшықты (иілгіш) диэлектрик болып келеді. Ток бір немесе бірнеше ОТ-дан тұрады. Құрамына қарай ҚКЖ ток ішкі және сыртқы төсеу кабельдері, сондай-ақ баусымдарға арналған кабельдер деп бөлінеді. Дереккөздер mr:प्रकाशवाहक तंतु sr:Оптички кабл
Әжімұрат күмбезі

Әжімұрат күмбезі – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнерінің ескерткіші. Орналасқан жері Бейнеу ауданы, Тұрыш ауылынан 12 км оңтүстік-батыс бағытта орналасқан. Кезеңі ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басы. Сипаты Қабырғаларында сақталған жазуға қарағанда, күмбезді адай тайпасынан шыққан Әжімұрат деген адам 20 ғасырдың басында салдырған. Ескерткіш Үстірттегі өзге күмбездерге ұқсас бір бөлмелі, қалақ тастан қаланған. Терезе жақтаулары, қабырғаларының ішкі жағы ұлттық оюмен өрнектелген. Терезелері есік сияқты босағалы. Мұндай терезелер Артық тамында ғана бар. Бұл өзгешелік қазақ ұсталарының шеберлігін, ұлттық сәулет өнерінің мүмкіндіктерін, нақыш түрлерінің молдығын танытады. Дереккөздер
Аумақтық-өндірістік кешен

Аумақтық-өндірістік кешен — елдің немесе тиісті дәрежедегі эномикалық ауданның шаруашылық кешенінің белгілі бір аумақтағы бөлігін қамтамасыз ететін материалдық өндіріс салалары өзара байланысты үйлесімі. Аумақтық-өндірістік кешен түрі - шаруашылық кешенінің бір буыны, шаруашылық жағдайында оны дамытудың ниеттеріне толық сай келетін аумақтық ұғымдық өндірістің маңызды нысаны. Аумақтық өндірістік кешен экономикалық ауданның материалдық-техникалық негізі бола отырып, белгілі бір аумақта (ұдайы бір аумақтық-әкімшілік бірліктің шекарасында емес) қалыптасады және географиялық еңбек бөлінісі жүйесіне белсенді қатысады. Дереккөздер
Радиоқабылдаудағы өлі аймақ

Радиоқабылдаудағы өлі аймақ — радиотаратқыш төңірегінде оның өз сигналдары қабылданбайтын аймак. Көбіне декаметрлік толқында оның қасиетіне байланысты пайда болады. Таратқыштан жер бетіне жанаса таралатын толқындар аса алыс емес (ондаған шақырым) қашықтықта өшеді. Ал ионосферадан шағылатын толқындар таратқыштан жүздеген, тіптен мыңдаған шақырым қашықтықта жер бетіне оралады. Өлі аймақтың кеңдігі радиотаратқыштың қуаттылығына, максимум толқын тарату бағытының жер бетімен салыстырғандағы бұрышының шамасына және ионосфера жағдайына байланысты болады. Өлі аймақты кейде унсіздік аймағы деп те атайды. Дереккөздер
Аумақтық рекреациялық жүйе

Аумақтық рекреациялық жүйе — өзара байланыстағы жүйешіктерден (табиғи және мәдени кешендер, демалушыларға кызмет көрсететін техникалық имараттар, басқару органдары мен демалушылар) тұратын, функциялық және аумақтық тұтастығымен сипатталатын әлеуметтік геожуйе. Аумақтық рекреациялық жүйе — рекреациялық шаруашылықты ұйымдастырудың негізгі нысаны, рекреациялық географияның зерттейтін пәні. Аумақтық рекреациялық жүйені экономикалық және физикалық география, халық географиясы, климатология және тағы да басқалары зерттейді. Дереккөздер
Аумақтық шоғырлану

Аумақтық шоғырлану - жалпы географиялық термин, зерттелетін аумақтың жеке орталықтарында (шоғырлану зоналарында немесе орталығында) географиялық нысандардың (географиялық байқау бірліктері) топтануы. Аумақтық шоғырлану нысандар орналасуының біркелкілігі немесе әр келкілігі көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Дереккөздер
Сисен Боқыбайұлы

Сисен Боқыбайұлы (1930 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – педагог. Гурьев (Атырау) педагогикалық институтын бітірген (1956). 1950 жылдан аудандық мектептерде мұғалім, мектеп директоры, Маңғыстау кенті кеңесінің төрағасы, әкімі қызметтерін атқарып, оқу-ағарту саласында ұзақ жылдар үздіксіз еңбек еткен. «Өмір жолы» (2002) кітабының авторы. ҚазКСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған (1974). Дереккөздер
Диэлектриктік резонатор

Диэлектриктік резонатор — орталарды бөлетін шекарадан электромагниттік толқындардың толық шағылу эффектісі есебінен энергияның қорын арттыратын қайсыбір геометриялық пішінге (шар, дискі, сақиналы, тіктөртбұрышты) не диэлектрик дене — электромагниттік резонатор. Диэлектриктік резонатордың сапалылығы, әдетте, 10^3—10^5. Диэлектриктік резонатор алюминий оксидінен, лейкосапфирден, керамикалық материалдардан жасалады. Термостабильді керамикалық материалдардан жасалған диэлектриктік резонатордың сапалылығы үлкен, резонанстық жиілігі өте жоғары, термостабильді, өлшемі шағын. Диэлектриктік резонаторды интегралдық схемалар құрамында резонанстық элемент ретінде қолдану өте тиімді, оның ішінде толқын ұзындығының сантиметрлік және миллиметрлік диапазонында жұмыс істейтін қатты денелі сүзгілерді, күшейткіш және генераторлык құрылғыларды микроэлектрондык құрылымды жасау үшін қажет. Дереккөздер
Қоғамдық география

Қоғамдық география — зерттеу нысаны түгелдей қоғамды немесе оның құрамдас жеке элементтерін не қырларын (аспектілерін) аумақтық ұйымдастыру болып табылатын барлық географиялық ғылыми пәндердің жиынтығы; географияның негізгі бөлімдерінің бірі болып қалыптасып, физикалық географиямен бірге географиялық ғылымның бірыңғай жүйесін құрайды. Тарихи жағынан географияның қоғамтану тармағы экономикалық географиямен, 1960–1970 жылдары — әлеуметтік-экономикалық географиямен ұқсастырылды. Қоғамдық құбылыстарды зерттеуде географиялық әдістерді кеңейту мен тереңдетудің нәтижесінде бұрынғы дәстүрлі салаларға қоса географияның жаңа түрлері пайда болды. Олар: рекреациялық география, мәдениет географиясы, саяси география, медициналық география, этногеография, геодемография, әскери география, тарихи география. Батыс Еуропаның кейбір елдерінде қоғамдық география орнына «әлеуметтік география» термині қолданылады. Дереккөздер
Ақсүйектер (пьеса)

Ақсүйектер — Н. Погодин пьесасы, Мұхтар Әуезовтың аудармалық еңбектері қатарына кіреді. Мұнда кеңес өкіметінің алғашқы кезеңінде жаңа құрылыстың аяқ алысына ілесе алмай қалған ұры-қары, қаныпезер қарақшы, тағы сондай қылмысты топтар мен жаңа тәртіп жағдайында арамтамақ қанаушы тап өкілдері деп жарияланған адамдардың еңбекпен тузеу орындарындағы өмірі суреттеледі. Әуезовтің аудармасы бойынша алғашқы спектакль 1936 жылы Алматыдағы қазақ драма театрының сахнасында қойылды. Содан былай қарай 30-жылдардың аяғына дейін театрдың маусымдық репертуарына енгізіліп тұрды. 1937 жылы аударма пьесалардың баспадан шығаруға жоспарланған 2 жинағының 1-кітабына, Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 14-кітабына енгізілген. Сол кезеңде жаңадан қалыптасқан ұлттық сахна өнерін дамытуда, артистердің шеберлігін жетілдіруде едәуір рөл атқарған аударма пьесалардың қатарында саналады. Осы орайда Әуезов «Литературный Казахстан» журналының 1937 жылғы 4-санында: «...«Ақсүйектер» мен Ревизорды» аударып, театр ұжымымен бірлесе отырып, көп қызмет көрсетті. Сонымен қатар аудармаларда әрбір автордың стилін, әр заманның ұлттық, әлеуметтік ерекшеліктерін бере алдық деп ойлаймыз» деп жазды. Шынында Әуезов драманың негізгі идеясын, мазмұнын толық сақтап, шебер аударған. Қазақ КСР Ағарту халық комиссариатының 1939 жылы 15 ақпандағы №103 бұйрығында: «Ақсүйектердің» драма театрындағы қойылымы театр ұжымының шығармашылық жағынан іріленіп өскендігін, жалпы мәдениетінің артқандығын көрсетті» деп атап айтылып, сол үшін бүкіл ұжымға апғыс жарияланған («М. О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылық шежіресі», 1997, 186-бет). Дереккөздер
Аустралиялық депрессия

Аустралиялық депрессия - Солтүстік Аустралияның, Жаңа Гвинеяның үстінде жазда түзілетін төмен атмосфералық қысым алқабы. Оңтүстік жарты шарда жаз айларында байқалады. Аустралиялық депрессия жер бетінің қатты ысуымен байланысты атмосфераның төменгі қабаттарында ауа қысымының азаюынан болады. Дереккөздер
Беттің жаймасы

Беттің жаймасы - бетті жайып, жазықтықпен бетгестіргенде пайда болатын жазық фигура. Конустық, цилиндрлік бегтерді және торсты жыртпай, бүктесінсіз жазықтықпен беттестіруге болады. Өзге беттердің жаймаларын алу үшін оларды аз да болса созуға немесе сығуға тура келеді. Сондықтан ондай жаймаларды шартты түрде ғана түрғызуға болады. Жайманы нормаль қима немесе үшбүрыштар әдісімен салуға болады. Дереккөздер
Әжіғараұлы (Әжібайұлы) Мыңбай

Әжіғараұлы (Әжібайұлы) Мыңбай (1822 – 1871) – халық батыры. Хиуа хандығының отарлық езгісіне қарсы күрескен. Ел арасында есімі Бабық Мыңбай атымен таралған. 1856 ж. Хиуа ханымен астыртын келісім жасап, кезекті шабуылына дем берген Кендірлі-Темір бабадағы түрікмен билеушілерімен соғысты. Әжіғараұлы 1869 ж. Орыс патшасының отаршылдық «Жаңа низам» ережесіне батыл қарсы шығып, өзге қандастарымен ақылдаспай орыс үкіметімен сеператтық келісімге келген Байұлының Жем-Сағыз бойындағы руларының малдарын барымталады. Сол қылығы үшін Ресей үкіметімен қоса аталған өңірдегі қандастарының да қарсылығына ұшырап, оның арты Гурьевте (қазіргі Атырау) жұмбақ жағдайдағы өлімімен аяқталды. Әжіғараұлы есімі ел арасында жоқ-жітікті жебеуші, шапағатшы, дінді қолдаушы ретінде де шыққан. Сұмса жерінде өз күшімен мешіт, Шопан ата мешіті қасына құдық қаздырған (ол құдық әлі бар). Кейіннен Таймас ишан атанған оқу, білімге ынтасы бар жастарға қолдау көрсеткен. Дереккөздер
Радиолокациялық маяк

Радиолокациялық маяк — географиялық орны және тарататын сигнал толқыныньщ ұзындығы пайдаланушыларға күні бұрын хабарланатын радиостанция. Радиолокациялық маяктың радиомаяктан айырмашылыгы мынада: Радиолокациялық маякта радиотаратқыш тұрақты жұмыс істемейді, тек өзімен косарланған радиоқабылдағыш сұрау салушы сигналды қабылдағаннан кейін белгілі бір уақыт ішінде ғана іске қосылады. Оның сигналын қабылдаған ұшқыштар (теңізшілер) өздерінің қай жерде келе жатқанын анықтайды. Дереккөздер
Радиолокациялық станция

Радиолокациялық станция — радиолокациялық әдіспен түрлі объектілерді бақылауға арналған радиотехникалық жабдықтар кешені. Құрамына антенналар жүйесі, радиотаратқыш, радиоқабылдағыш, бақылау экраны кіреді. ірі станцияларда қабылданған сигналды өңдейтін есептеу машинасы да (ЭВМ) болады. Пайдалану орындарына қарай жер бетінде жер серігіне орналастырылатын, теңіздік, ұшақтық және жұмыс істеу принципіне қарай импульстік және үздіксіз сәуле шығаратын болып бөлінеді. Объектілерді бақылаумен қатар артиллериялық қаруларды, автоматты түрде қозғалатын объектіні көздеу үшін де қолданылады. Дереккөздер
Басшы Айжанақұлы Әзірханов

{{Тұлға { } { } { } { } { } }} Басшы Айжанақұлы Әзірханов (1 қыркүйек 1954 жылы, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылында – 22 тамыз 2021 жылы) — мемлекет және қоғам қайраткері, еңбек ардагері. Саяси ғылымдарының кандидаты (2002). Парасат және Құрмет ордендерінің иегері. Толығырақ * Гурьев ауылшаруашылық техникумын зоотехник мамандығы бойынша; * Алматы теміржол көлігінің инженерлері институтын (1978) қатынас жолдарының инженері, электрик мамандығы бойынша; * Орталық Азия университетінің заң факультетін (2001) заңгөр мамандығы бойынша; * Л.Б. Гончаров атындағы Қазақ автомобиль-жол университетін экономист мамандығы бойынша бітірген. Ғылыми жұмысы * 2002 жылы Саяси ғылымдарының кандидаты * Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Орта тапты қалыптастыру бойынша Қазақстанның мемлекеттік саясатының негізгі басымдықтары». * «Бейнеу» (2002) * «Орта тапты қалыптастырған он жыл» (2002) * «Дінім менің - Ислам» (2006) кітаптарының авторы. Еңбек жолы * 1972 жылдан - Маңғыстау облысы Бейнеу ауданының «Маңғыстау» кеңшарында жұмысшы. * 1973 жылдан - Алматы темір жол көлігінің инженерлері институтының студенті. * 1978 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу желілік ауданының электрмеханигі. * 1979 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу аудандық комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі. * 1980 жылдан - екінші хатшысы, бірінші хатшысы. * 1983 жылдан - Маңғышлақ облысы Бейнеу теміржол торабы партия комитетінің хатшысы. * 1989 жылдан - Гурьев облысы Бейнеу аудандық партия комитетінің хатшысы. * 1990 жылдан - Маңғыстау облысы Бейнеу аудандық халық депутаттары кеңесінің төрағасы. * 1992 жылдан - Маңғыстау облысы Бейнеу аудандық әкімшілігінің басшысы. * 1995 - 2017 жылдары Маңғыстау облысы Бейнеу ауданының әкімі * 2017 жылдан құрметті еңбек демалысында. Марапаттары * 1998 — "Астана" медалі * 1999 — Ерен еңбегі үшін медалі * 2001 — «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі * 2004 — «Қазақстан темір жолына 100 жыл» медалі * 2004 — «Қазақстан мұнайына 100 жыл» алтын медалі * 2004 — «Тыңға 50 жыл» медалі * 2005 — ҚР Президентінің жарлығымен Құрмет орденімен марапатталды * 2005 — «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалі * 2006 — «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медалі * 2006 — ҚР Мәдениет қайраткері (құрметті атағы) * 2008 — "Астанаға 10 жыл" медалі * 2011 — «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі * 2015 — «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» медалі * 2015 — "Қазақстан халқы ассамблиясына 20 жыл" медалі * 2017 — ҚР Президентінің жарлығымен Парасат орденімен марапатталды * ҚР Денсаулық сақтау ісінің Үздігі * ҚР Білім беру ісінің Үздігі * ҚР Еңбек ардагері құрметті төсбелгісімен марапатталған * Әскери атағы - запастағы полковник. Отбасы * Әкесі - Айжанақов Әзірхан (1915-1989). Анасы - Жұбанова Жұма (1926-2002). * Үйленген. Жұбайы - Әзірханова Құралай (1954 ж.т.), үй шаруасында. * Қыздары - Әзірханова Кәмшат (1979 ж.т.) - «Агния» ЖШС бухгалтері, Әзірханова Гүлшат (1985 ж.т.) - Іле ОАА УДЗ дәрігері; * Ұлдары - Әзірханов Бекзат (1981 ж.т.) - Бейнеу аудандық экономика және қаржы бөлімі бастығының орынбасары; Әзірханов Шапағат (1989 ж.т.) - әл-Фараби атындағы ҚазҰУ студенті. Дереккөздер
Беттің кедір-бұдырлығы

Беттің кедір-бұдырлығы — орнықтың ұзындығында қарастырылған беттің салыстырмалы кішкентай қадамды тегіссіздіктердің жиынтығы ; негізгі ұзындықтағы салыстырмалы кішкентай адымды микроіздер жиынтығы; беттің ұзын бойында орналасқан бір-біріне өте жақын жатқан ойыстар мен дөңестердің жиынтығы. Дереккөздер
Радиомаяк

Радиомаяк — географиялық орны және тарайтын сигнал толқынының ұзындығы тұтынушыларына күні бұрын белгілі болатын, құрамында радиоқабылдағышы жоқ, жербеті таратушы радиостанцисы, яғни радионавигациялық құрал. Бағытталған және бағытталмаған түрлері бар. Оның сигналын қабылдаған ұшқыштар (теңізшілер) өздерінің қай жерде келе жатқанын анықтайды. Дереккөздер
Ауылдық жер

Ауылдық жер - қалалық мекендерден тыс орналасқан, табиғи және адам қолымен (антропогендік) өзгертілген ландшафтысы, адамдары мен (ауыл санатына жататын) елді мекендері бар елдің және аудандардың халық мекендеген барлық аумағы. Дереккөздер
Жиғанбай Әйлеков

Әйлеков Жиғанбай (1928 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – еңбек ардагері, шопан. 1941 жылдан Жаңажол ұжымшарында мал бағып, ұзақ жылдар мал басын көбейтуге ат салысқан. Еңбек Қызыл Ту (1961) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Доплер эффекті

Доплер эффекті — бақылаушы қабылдайтын толқын жиілігінің сол тербеліс көзінің қозғалу жылдамдығына қарай өзгеруі. Мысалы, дыбыс (электромагниттік тербеліс) көзі бақылаушыға жақындаса, онда бақылау орнында жиіліктің артатыны, бақылаушыдан алыстаса, жиіліктің кемитіні байқалады. Радиолокацияда ұшақтардың ұшу жылдамдығын, астрономияда жұлдыздар мен тұмандықтардың радиалды қозғалыс жылдамдығын анықтау үшін пайдаланылады. Жұлдыздар қозғалысында бұл құбылыс көбінесе жарықтың қызаруы және көгеруі арқылы көрінеді. Алыстаған жұлдыздың жарығы қызара түседі, ал жақындап келе жатқан жұлдыздың жарығы көгере түседі. Ашылу тарихы Судағы толқындарды өз бақылауларына сүйене отырып, Доплер ұқсас құбылыстар басқа толқындармен бірге ауада да болады деген болжам жасады. Толқындар теориясының негізінде ол 1842 жылы жарық көзінің бақылаушыға жақындауы байқалатын жиілікті арттырады, ал қашықтық оны азайтады («Аспандағы қос жұлдыздардың және кейбір басқа жұлдыздардың түсті жарығы туралы» мақаласы) Доплер бақылаушы қабылдайтын дыбыс пен жарық тербелістерінің жиілігінің толқындар көзі мен бақылаушының бір-біріне қатысты қозғалыс жылдамдығы мен бағытына тәуелділігін теориялық тұрғыдан негіздеді. Бұл құбылыс кейін оның атымен аталды. Доплер бұл принципті астрономияда қолданып, акустикалық және оптикалық құбылыстар арасында параллель жүргізді. Ол барлық жұлдыздар ақ жарық шығарады деп есептеді, бірақ түс олардың Жерге қарай немесе одан алыстауына байланысты өзгереді (бұл әсер Доплермен қарастырылған қос жұлдыздар үшін өте аз). Түстің өзгеруін сол кездегі жабдықпен байқау мүмкін болмаса да, дыбыс теориясы 1845 жылдың өзінде-ақ сыналған. Тек спектрлік талдаудың ашылуы ғана оптикадағы әсерді тәжірибе жүзінде тексеруге мүмкіндік берді. Доплер басылымына сын Мақаланың тәжірибелік дәлелі жоқ, тек теориялық сипатта болғаны сынға басты себеп болды. Оның теориясының жалпы түсіндірмесі және ол дыбыс үшін берген тірек иллюстрациялары дұрыс болғанымен, жұлдыздардың түсінің өзгеруі туралы түсіндірмелер мен тоғыз растайтын дәлел дұрыс болмады. Қате барлық жұлдыздар ақ жарық шығарады деген қате түсініктен туындады, ал доплер инфрақызыл (В. Гершель, 1800) және ультракүлгін сәулеленудің (И. Риттер, 1801) ашылғаны туралы білмесе керек. 1850 жылға қарай Доплер эффектісі дыбыс үшін эксперименталды түрде расталғанымен, оның теориялық негізі Джозеф Петцваль арандатқан қызу пікірталас тудырды. Пецвалдың негізгі қарсылықтары жоғары математиканың рөлін асыра көрсетуге негізделген. Ол 1852 жылы 15 қаңтарда Ғылым академиясының мәжілісінде ұсынылған «Толқын қозғалысының негізгі принциптері: толқын ұзындығының сақталу заңы» атты мақаласымен Доплер теориясына жауап берді. Онда ол тек 8 бетте жарияланған және тек қарапайым теңдеулерді пайдаланатын теория құнды бола алмайтынын алға тартты. Пецваль өз қарсылықтарында бақылаушы мен көздің қозғалысының және ортаның қозғалысының екі мүлдем басқа жағдайын араластырды. Соңғы жағдайда Доплер теориясына сәйкес жиілік өзгермейді. Дереккөздер
Қалдаяқ Домбыұлы

Қалдаяқ Домбыұлы (1891, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, — 1976, Қарақоңыр ауылы) — ұста. 1923—31 жылдары Түркістан, Арыс деполарында, 1931—36 жылдары Шәуілдірдегі Арыс-бөгет тоғанында, 1936—67 жылдары ауданы кеңшарларда бас ұста болған. Қазақ қолөнері (металл өндеу, ағаш, сүйек пен мүйіз ұқсату, т.б.) әдістерін жетік білген. Шаруашылықта, күнделікті үй тұрмысында қолданылатын құрал-саймандарды, кеңшарлардың ауыл шаруашылық техникасын жөндеп, оның кейбір қосалқы бөлшектерін, сондай- ақ зергерлік әшекейлерді жаса¬ған. Қалдаяқ ұстаның жасаған құрал-саймандары Отырар мемлекеттік археологиялық корық-музейі мен Отырар руханияты кітапхана-музейінде сақтаулы. Ленин орденімен (1936) марапатталған. Дереккөздер
Ауылдық мекендер

Ауылдық мекендер - әр елдің өзінде қабылданған қалалық мекен ұғымына сәйкес келмейтін халық тұратын барлық орындар; ауылдық жердегі барлық мекендер. Мынадай түрлері бар: 1) ауыл шаруашылығы мекендері; 2) ауыл шаруашылығы емес мекендер; 3) аралас типті ауылдық мекендер (аграрлық-индустриялық); Қазақстанда бұлар аудан орталықтарының біраз бөлігін құрайды. Дүние жузінде, шамамен, 12—20 млн, ал Қазақстанда 2005 жылдан басында 7347 ауылдык мекен бар. Ауылдық мекендердің географиясы Ауылдық (селолық) мекендер мен олардың аумақтық топтарының (торының, жүйесінің) даму серпінін, Өндіріспен, табиғат ресурстарымен және Жағдайларымен тығыз байланысын зерттейтін мекендер географиясының бөлімі. Дереккөздер
Беттің моделі

Беттің моделі - бетті бірмөнді анықтайтын геометриялық элементтер мен олардың арасындағы қатынастар. Беттің сызбадағы моделі оның фронталь және горизонталь проекңияларына тиісті нүктелер арасындағы сәйкестілікпен анықталады. Мысалы, екінші ретті беттің бір проекциясына тиісті нүктеге — екінші проекцияда екі нүкте, түзуге —екінші ретті қисық сәйкес болатыны белгілі. Сондықтан екінші ретті бет екі-екі мөнді квадраттық сөйкес-тілікпен модельденеді. Модель француздың "modile" қазакшаға аударғанда "үлгі" деген мағынадағы сөзінен алынған. Дереккөздер
Құрастыруды автоматтандыру

Құрастыруды автоматтандыру (Автомат сборки) — тетіктерді біріктіру процесін және құрастыру бірліктері мен агрегаттарды құрастыру процестерін автоматтандыру. Құрастыруды автоматтандыру - бөлшектерді, кұрама тетіктер мен агрегаттарды құрастыру процесін автоматтандыру. Дереккөздер
Ауылдық қоныстану

Ауылдық қоныстану - қалалық жерден тыс аумақтардағы тұрақты немесе уақытша тұруға арналған әр түрлі типті ауылдық елді мекендердің жиынтыгы түріндегі халықтың өмір сүруін аумақтық ұйымдастырудың түрі. Ауылдық қоныстану - халық қоныстануының тарихи қалыптасқан екі түрінің (қалалық және ауылдық) бірі. Ауылдық қоныстану қалалык қоныстанудан өзінің шаруашылық салаларында басқадай функция атқаруымен (ауыл шаруашылығы өндірісі, орман шаруашылығы, табиғат қорғау), мекендер мөлшерінің айтарлықтай кішілігі мен, мекен торларының тым жиілігімен, қора-қопсылы 1—2 қабатты үйлердің көп болуымен, бір үйден ғана тұратын мекендердің (фермерлік, хуторлық; ормандық күзеттер және тағы да басқалары), кіші көлемді (100— 200 адамдық) мекендердің көптігімен ай- қындалады. Дереккөздер
Әленұлы Шәрелхан

Әленұлы Шәрелхан (1942, Форт-Шевченко қаласы – 2003, Ақтау қаласы) – педагог, ақын. Гурьевпедогогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1969). 1959 – 64 ж. Шевченко орта мектебінде мұғалім, 1964 – 94 ж. Жетібай, Қарақия, Қарақұдық мектептерінде мұғалім, директордың орынбасары, директор, аудандық білім беру бөлімінің әдістемелік кабинет меңгерушісі, 1995 – 99 ж. облыстық мұғалімдердің білімін жетілдіру институтының этнопедагогика зертханасының меңгерушісі болды. 1992 ж. оқушыларға халықтық педагогикамен оқу-тәрбие беретін Әленұлының атаулы (авторлық) мектебі құрылды. Атаулы мектеп республикалық тұңғыш рет балабақша, мектеп оқушыларын халықтық және ғылым педагогика негіздерін ұштастыра отырып тәрбиелеудің үлгі бағдарламасын жасап, облыстық мектептерінің тәрбие жұмысын бір жүйеге салды. Оның «Әдеп және жантану» пәніне жасаған бағдарламасы мен хрестомат. жинағы облыстық мектептеріне таратылды. «Жас ұрпақты халықтық педагогика тағылымдарында тәрбиелеу» (1991), «Ата дәстүр», «Әдеп» (хрестоматия, 1993), «Асыл мұра» (1995), «Ержан қазірет» (1998), «Мұра – мұрат тәрбиелеу ісі» (2000) кітаптарының, «Халықтық тәрбие тағылымдары» (1998), «педагогика» (2000) оқу құралдарының авторы. «Ерен еңбегі үшін» (1995) медалімен, ҚР «Білім беру ісінің үздігі» (1973). Қазақ КСР-і Білім министрлігінің мақтау грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Ауысу нүктесі

Ауысу нүктесі - мензулалық топографиялық түсіру кезіндегі нақтылап толық түсіру ушін аспапты орналастыратын нүкте. Ауысу нүктесі орнын графикалық қиылыстыру әдістерімен анықтайды. Әдетте түсіру торабы нүктесінде немесе кезекті. Ауысу нүктесінде жұмыс аяқталғаннан кейін жаңадан анықталатын нүктеге бағыттайды. Содан кейін оны түсіру торабының екі нүктесінен кері бағытта нысаналау арқылы анықтайды. Ауысу нүктесі түсіру торабының нүктелеріне қосымша болып есептеледі. Олар жиілігі жергілікті жердің жағдайына байланысты ауысу нүктелерінің арасында бөрінбейтін кеңістік болмауы қажет. Дереккөздер
Дрейфтік транзистор

Дрейфтік транзистор — негізгі емес заряд тасымалдаушылардың базалық облыс арқылы қозғалысы электр өрісі әсерінен дрейфтік сипатта болатын биполярлық транзистор. Дрейфтік транзистор базасында электр өрісінің пайда болуы эмиттерден коллекторға қарай легирлейтін қоспалар концентрациясының бір қалыпсыз таралуынан, негізгі емес заряд тасымалдаушылардың дрейфі олардың база арқылы қозғалысының уақытын азайтады. Осыған сәйкес күшейтудің шектік жиілігі өседі. Дрейфтік транзистор ЖЖ және АЖЖ диапазондағы күшейткіштерде, генераторларда және электр тербелістерін түрлендіргіштерде, сондай-ақ интегралдық сызбалардың активті элементтері ретінде қолданылады. Дереккөздер
Жанартау таулары

Жанартау таулары - жеке жанартаулардың қосылуы нәтижесінде түзілген оқшау тұрған жанартау конустары мен жоталары (мысалы, шығыс Карпаттағы Жанартау жотасы) және жанартау таулы қыраты (Армян таулы қыраты). Жанартау таулары тұтас таулы атырап құруы да мүмкін (мысалы, Камчатка). Дереккөздер
Қалмырза Мүсәпірұлы

Қалмырза Мүсәпірұлы (1888, Түркістан қаласы маңындағы Мыңөрік мекені — 12.1.1961, Ташкент) — ұста, күмбезді қүрылыстың шебері. Түркістан медресесінде оқыған. 1904—07 ж. Түркістан, Арыс қалаларындағы вокзал ғимараттарын салуға қатыскан. 1907—09 ж. Арыстанбаб кесене-мешітін қайта жөндеу құрылысының бас ұстасы болды. Кейін Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізді. 1931 — 36 ж. Шәуілдір орталық аткомының, Ю.Ахунбабаевтың көмегімен салынған аудандағы алғашкы орта мектеп — Жамбыл мектебін, ауданда басқа да мәдени мекемелердің ғимараттарын салуға қатысты. Қалмырза 1937 жылы Өзбекстан Республикасының Бостандық ауданындағы Газелкент мәр-мәр зауытына жұмысқа алынып, өмірінің соңына дейін сонда мешіт, мектеп, кесене құрылыстарын салды. Қалмырза кеңестік асыра сілтеушілік салдарынан Арыстанбаб кітапханасының коры құрып бітуге айналғанда, құран, т.б. діни кітаптарды сақтап қалып, өлер шағында өзімен бірге көмуін өсиет еткен. Дереккөздер
Жанартау үстірті

Жанартау үстірті, лава үстірті — жер бетіне лаваның орасан үлкен массасы атқылаған кезде түзілетін үстірт. Мысалы, Солтүстік Америкадағы Колумбия үстірті, базальттан тұратын Кавказ алды үстірттері, игнимбриттен тұратын Жаңа Зеландияның жанартау үстірті. Дереккөздер
Төлесін Нұрмағанбетұлы Әлиев

Әлиев Төлесін Нұрмағанбетұлы (1892, Форт-Шевченко қаласы – 1942, Алматы) – қазақ атты әскер бөлімдерін ұйымдастырушылардың бірі, полковник. Форттағы орыс-қазақ мектебінде (1901 – 05), кейін Мәскеудегі жұмысшы-шаруа коммунистік университетінің командирлер даярлайтын бөлімінде (1920) оқыған. Ресей үкіметінің маусым жарлығына ілініп (1916), Сарқамыс, Эрзерумда қара жұмыс істеген. 1918 ж. Ә.Жангелдин экспед-н ұйымдастыруда айрықша қызмет еткен. 1919 ж. Торғайда ұйымдасқан қазақтың екі атты әскер эскадроны біреуінің және Төтенше комиссарды қорғаушы отрядтың командирі болды. Қызыл Армияның Шығыс майдандағы 5-армиясы құрамында шайқастарға қатысты. Ә. басқарған қазақ отряды 1919 ж. 19 қыркүйекте Ырғыздан ақтардың әскерін ығыстырып шығарды. Ол 1920 ж. қазақтың 2-атты әскер полкінің қолбасшысы, Қазревкомының саяси қызметкері болды. 1922 жылдан бастап Маңғыстауда уездік ревком мүшесі, милиция бастығы, әскери комиссар, 1924 – 25 ж. Адай уездік партия комитетінің хатшысы, 1925 – 30 ж. Қазақстан ОАК төрағасының орынбасары, Қазақ АКСР-і жұмысшы-шаруа инспекциясының халкомы, республикалық «Қосшы» одағының төрағасы, Қарақалпақ автономиясы облысының, Шымкент, Алматы қалаларының әскери комиссары, Өлкелік әскери комиссариаттың жауапты қызметкері міндеттерін атқарды. 1931 – 33 ж. қазақтың ұлттық атты әскер полкін құрып, өзі басшылық етті, командирлер курсын ашты. 1935 – 37 ж. Маңғыстау ауаткомының төрағасы, 1938 – 41 ж. Қазақстан Халық комиссарлар кеңесі төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жанартау шаңы

Жанартау шаңы — жанартау атқылаған кезде және алыс жерге ауа ағыстарымен барып түсетін пирокластық өте жұқа материал (бөлшектерінің мөлшері 0,05 мм-ге дейін). Мысалы, 1883 жылы Кракатау жанартауы (Индонезия) атқылаған кездегі өте ұсақ жанартаулық шаңдар Жер шарын екі ретке жуық айналып ұшқан. 1956 жылы Безымянный жанартауынан (Камчатка) ұшқан шаң Мұзды мұхит арқылы Ұлыбританияға дейін жеткен. Дереккөздер
Мәулен Қалмырзаев

Мәулен Қалмырзаев (1920, Шардара ауылы — 26.6.2005, сонда) - ағартушы. 1925 ж. халық ағарту саласында қызмет атқарған. 1941—43 ж. II дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1943—55 ж. Шымқорған, 1955—59 ж. Тимирязев, Тасты кеңшарларында жауапты қызметтер атқарған. Екі мәрте Ленин (1957; 1958), "Қызыл Ту" (1964) және "Қүрмет Белгісі" (1964) ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. "Халық қаһарманы" атағы берілді (2005). Дереккөздер
Дренаждық қорғағыш

Дренаждық қорғағыш. Кабельдердің анодынан шығатын ток тотығуын сақтау үшін электрлік дренаждық әдіс қолданылады. Электрлік дренажбен қорғаудың мәнісі — анодтық жердегі кабель қабығын изоляцияланған сыммен рельске немесе ток көзінің теріс потенциалына қосу. Сонда анодтық жердегі кабель қабығы қуаты жоғары теріс потенциалды рельске қосылып катодтыққа айналады. Мұндай дренаждар анодтық жері тұрақты байланыс кабельдерінде пайдаланылады. Егер анодтық жер тұрақты болмай, кабель қабығымен жер және рельс аралықтарындағы ағатын токтың бағыты өзгеріп тұрса, онда токты тек бір бағытта ғана өткізетін полярланған дренаж қолданылады. Дереккөздер
Жаңбырбай Әлиев

Әлиев Жаңбырбай (1924 жылы Маңғыстау ауданы ,Тұщықұдық ауылында туған) – еңбек ардагері, шопан. Ұлы Отан соғысына қатысып, соғыстан кейін 40 жыл бойына ұжымшар малын бағумен айналысқан. Қызыл жұлдыз , 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және т.б медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жәку Әлиев

Әлиев Жәку (1932 жылы туған, Атырау облысы Ембі ауданы) – мұнайшы. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын бітірген (1961). 1948 ж. «Ембімұнай» өндірістік бірлестігінде жұмысшы. 1968 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде мұнара монтаждау цехының аға механигі, бұрынғы «Өзенмұнайгазбарлау», «Жетібаймұнайгазбарлау» бұрғылау экспед-нда бас механик, 1973 жылдан «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспед-ның өндірістік қызмет көрсету базасында бастық, бастықтың орынбасары қызметтерін атқарды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), «Құр-мет» орденімен (1973) марапатталған. Дереккөздер
Қолданбалы география

Қолданбалы география - гео-жүйенің дамуын жобалау мен аймақтық жоспарлау аясында нақтылы практикалық міндеттерді орындауға бағытталған географиялык зерттеулер мен әзірлемелер.Қолданбалы географияның негізгі зерттейтін объектісі — әр түрлі геотехникалық жүйелер. Кешенді және салалық (мыс., геоморфологиялық) қолданбалы география деп бөледі. Қолданбалы география 1960 жылдары экономикасы өркендеген елдерде дами бастады. Қолданбалы географияда бағалау, жүйелі анализ, имитациялық үлгілеу, ландшафтылық индикация және т.б. әдістер кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Несібелі Басарова

Басарова Несібелі (1940, қазіргі Форт-Шевченко қаласы – 2004) – аспаз. Ленинград кулинария училищесін бітірген (1965). 1960 –98 ж. Ақтауда Каспий аймақтық тау-металлургия комбнинатнда жұмысшыларды жабдықтау бөлімінде аспаз болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1971). Дереккөздер
Дроссель

Дроссель — электрліқ, бір және басқа жиіліктегі тоқтың айнымалы құрастырушысын жою (басып тастау) немесе шектеу үшін жүктемеге тізбектей қосылатын индуктивтік орама. Әдетте, дроссельдің электро-техникалық болат, пермаллойдан немесе магниттік өтімділігі үлкен арнайы материалдардан жасалған өзекшесі болады. Дереккөздер
Ағаш ұны

Ағаш ұны (Мука древесная) — ағаш жаңқаларын құрғақ ұнтақтау арқылы алынатын ұсақ сусымалы өнім. Ағаш ұны линолеум, ксиломит, жарылғыш зат жасағанда қолданады, сондай-ақ ажарлаушы, жылтыратушы материал ретінде де пайдаланылады. Дереккөздер
Амандық Әлиев

Амандық Әлиев (1944 жылы туған, Ералиев ауданы) – жылқышы. Өмірбаяны * 1960 – 2007 ж. кеңшар жылқысын баққан. * 2007 жылдан «Қараған түбек» ЖШС-де жылқышы. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту ордені * «Құрмет» ордені * бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Басқұдық (Маңғыстау ауданы)

Басқұдық — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Оңды ауылдық округі құрамындағы ауыл. Тарихы Іргесі 1978 жылы қаланды. Ауыл 1978–1995 жылдар аралығы қаракөл қойын өсіретін «Комсомол» кеңшары фермасының орталығы болған. Географиялық орны Аудан орталығы Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 75 км, округ орталығы Оңды ауылынан оңтүстікке қарай 41 км жерде орналасқан. Халқы Экономикасы Бұрынғы «Комсомол» кеңшары негізінде жеке қожалықтар жұмыс істейді. Ауылда Басқұдық – Бекі су құбырының ұңғымалары орналасқан. Белгілі тұлғалар Басқұдықта кеңес үкіметіне дейін Әдбі ахун, Қожағұл молдалар мешіт, медресе ұстап сол аймақтағы балаларды оқытқан. Бұл жерде Қазақстан Республикасының халық жазушысы, сенат депутаты – Ә.Кекілбайұлы өмірге келген. Дереккөздер
Еркін Бердішұлы Қалмұратов

Еркін Бердішұлы Қалмұратов (29.11.1945 жылы т., Шәуілдір ауылы) — ғалым, техника ғылымдарының кандидаты (1975), профессор (2003). Өмірбаяны * 1969 ж. Қазақ политехникалық институтын бітірген. * 1972 ж. осы институттың аспирантурасын бітірген. * 1972—77 ж. Өскемен жол құрылысы институтында * 1977- 80 ж. ҚазҰТУ-да * 1980-96 ж. Өскемен жолқұрылыс институтының Алматы филиалында әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. * 1996 жылдан Қазақ көлік және коммуникациялар академиясында кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми жұмыстары * 1 авторлық куәліктің, 60-тан аса ғылыми мақалалардың авторы. * Қалмұратовтың ғылыми бағыты фотограмметрия, стереограмметрия, инженерлік геодезия, аэрогеодезия салаларын жобалау мен құрылысқа пайдалануға арналған. Дереккөздер
Аяз

Аяз геодезияда Аяз ұрған жарықтар Үскірік аяз кезінде топырақтар мен борпылдақ тау жыныстарының сығылуынан пайда болған жарықтар. Көбінесе жоғары ендіктер мен тауларда, маусымдық және көп жылдық тонды тау жыныстары тараған зоналарда кездеседі. Аязға төзімділік Организмдердің немесе материалдың 0°С-тан төменгі температураларға төзімділік қабілеті. Аяздық үгілу Физикалық үгілудің бір түрі; жарықтарда іркіліп қалған судың мезгіл-мезгіл қатуының салдарынан тау жыныстары мен топырақтардың механикалық бұзылуы. Көбінесе континенттік катаң климатты алқаптарда байқалады. Аязсыз кезең Көктемгі соңғы қатқақ (үсік) пен күзгі алғашқы кара суық аралығындағы көп жылдық орташа уақыт. Қазақстан аумағында аязсыз кезеңнің ұзақтығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 4,7 айдан (Петропавл) 7 айға (Шардара) дейін артады. Осыған байланысты Аязсыз кезеңнің ауыл шаруашылығы дақылдарын іріктеп, әр жерде өсірудің мүмкіндігін анықтауда үлкен маңызы бар буыны. Дүние жүзінің көптеген елдеріндегі (Албания, Кабо-Верд, Барбадос, Гвинея-Бисау, ГФР, Румыния, Чехия, Словакия, Мавритания, Нигерия, Индонезия және тағы да басқалары) әкімшілік-аумақтық бірлік. 2006 жылдың 1 қаңтарында Қазақстанда әкімшілік аудандар саны 160 болды. Галерея Дереккөздер
Әселхан Қалыбекова

{{Жазушы { } { Қазақ КСРнің Халық ақыны (1990) } }} Әселхан Қалыбекова (22 сәуір, 1950 жылы Түркістан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылында туған) — от ауызды орақ тілді, қазақтың арқалы айтыскер ақын қызы. Қазақ КСРнің Халық ақыны (1990). Қазақстан жазушылар одағының Жамбыл атындағы халықаралық сыйлығының тұңғыш лауреаты (1989). Отырар ауданының Құрметті азаматы. Толығырақ * Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. * Әселхан Қалыбекова 1950 жылы 22 сәуірде Түркістан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылында дүниеге келген. * Әселхан Қалыбекова белгілі халық ақыны Ергөбек Құттыбайұлының ұрпағы. * 1966 жылы Көксарай елді мекеніндегі М. Әуезов атындағы орта мектебін бітірген. * 1970 жылдары аудандық мәдениет бөлімінде, аудандық газет редакциясында қызмет етті. * 1971-91 жылдары аралығында аудандық ауа райы мекемесінде бақылаушы қызметін атқарған. 1981 – 1982 жылдары суырып салма айтыс ақындарының додасына қатыса бастады. * Әселханның айтыс өнеріне қосқан үлгі-өнегесі мол. Ақын апа айтыс әлемінде алып самұрыққа ұқсайтын, қанатымен дауыл тұрғызып, екпінімен найзағай ойнататын, елінің ең сүйікті перзентіне айналған. Республикамызға танымал белгілі ақындардың бәрімен кездесіп, аймақтық, республикалық, халықаралық көптеген дүбірлі айтыстарда намысты қолдан бермеген, от ауызды орақ тілді, арқалы ақын. Мемлекеттік марапаттары * 1989 жылы Қазақстан жазушылар одағының Жамбыл атындағы халықаралық сыйлығының тұңғыш лауреаты атанды. * 1990 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6 сәуіріндегі жарлығы бойынша «Қазақ КСРнің Халық ақыны» құрметті атағымен марапатталды. * 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі * 2005 жылы «Қазақстан конститутциясына 10 жыл» медалі * 2005 жылы елбасының жарлығымен еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты «Парасат ордені» мен марапатталды. * 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі * Отырар ауданының Құрметті азаматы құрметті атағымен және де көптеген медалдармен сыйлықтармен марапатталған. Дереккөздер 2. [https://kaz.nur.kz/society/1920998-belgili-aitysker-aqyn-omirden-otti/ Белгілі айтыскер ақын өмірден өтті]
Мырзағали Алдабергенұлы Әлібаев

Әлібаев Мырзағали Алдабергенұлы (1901, Адай у. – өлген жері белгісіз) – партия, кеңес қызметкері. Форт-Шевченкодағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесін (1917), жоғары партия мектебін бітірген (1949). 1919 ж. Астрахан губернаторлығындағы балық кәсіпшілігінде жұмысшы, БКП(б) мүшесі. Фортты ақтар басып алған соң Астраханға барып, сонда 11-армияның саяси бөлім курсын оқып бітіріп, сол өңірде үгітші-ұйымдастырушы болды. Астраханды ақтар шабуылынан қорғауға қатысқан. 1920 ж. Астрахан губ-нда партия ұйымын құру үшін Маңғышлаққа ауысады. 1921 ж. уездік к-ттің мүшесі. 1922 ж. ҚазОК мүшелігіне кандидат, 1923 – 26 ж. уездік кәсіподақ комитетінің төрағасы, губ. партия комитетінің нұсқаушысы, 1927 – 31 ж. Шу ауданы партия комитетінің хатшысы, 1931 – 33 ж. Шығыс Қазақстан, Семей облысы ұйымдастыру бөлімдерінің меңгерушісінің орынбасары, 1934 – 36 ж. Мәскеудегі марксизм-ленинизм курсының тыңдаушысы, өлкелік партия комитетінің нұсқаушысы, балалар үйі басқармасының бастығы, 1939 – 41 ж. балалар үйінің директоры, 1941 – 51 ж. Ақмоладағыпедогогикалық ин-ттың директоры, партия қызметкері болып істеген. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Көшербай Әлібаев

Әлібаев Көшербай (1941 жылы туған, Маңғыстау облысы) – мұнайшы. Альметьевск қаласындағы (Ресей) мұнайшылар курсын бітірген (1961). 1958 – 68 ж. «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің Қызан, Қоңырорпа, Имағамбет мұнай барлау басқармаларында бұрғылау жұмысшысы, бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, бұрғылау мастері, 1968 – 76 ж. «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру бірлестігі басқармасында оператор, мұнай өңдеу мастері, 1976 – 79 ж. Солт. Бозащы, Қаражанбас кен орындарында бұрғылау мастері, бұрғылама бастығы, 1979 – 96 ж. «Комсомолмұнай» өндірістік бірлестігінде мұнай мен газ өндіру мастері болды. Еңбек Қызыл Ту, Құрмет ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әлібекұлы Күнбетбай

Әлібекұлы Күнбетбай (1937, Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы) – кен инженері. Бакудегі (Әзірбайжан) мұнай-химия институтын бітірген (1960). 1960 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Маңғыстау өндірістік геофиз. партиясында инженер-оператор, отряд бастығы, партияның бас инженері болып істеді. Жетібай, Өзен, Қарамандыбас, Тасболат, Теңге, Қаражанбас, Қаламқас кен орындарын ашуға қатысқан. КСРО Геология министрлігінің «Жер қойнауының құрметті барлаушысы» белгісімен, «Арман кен орнын алғаш ашушы», «Жер қойнауын барлаудағы қызметі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Мақаш Басшиев

Басшиев Мақаш (1927 жылы туған, Адай уезі Үштаған ауылы) – ауыл шаруашылық қызметкері. 1951 – 70 ж. Ленин ұжымшарында жүргізуші, басқарма төрағасының орынбасары, бас инженер. 1971 – 91 ж. Маңғыстау ауданы «Госкомсельхозтехника» бірлестігінде басқарушы болды. Еңбек даңқы (1966) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Жұмажан Басшиев

Басшиев Жұмажан (1937, Атырау облысы Ембі ауданы Амангелді ауылы – 1996) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, шопан. 1955 жылдан ұжымшарда механизатор, 1963 жылдан жаңадан құрылған «Қарақұм» кеңшарында көмекші шопан, бас шопан болып еңбек еткен. «Құрмет белгісі» (1973), Еңбек Қызыл Ту (1983) ордендерімен марапатталған. КСРО ХШЖК-нің Үлкен алтын, 2 күміс және қола медальдарының иегері. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл-ның лауреаты. Дереккөздер
Әміқұлов Далжан

Әміқұлов Далжан (1914, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1986, Жыңғылды ауылы) – соғыс ардагері. 1940 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, кейіннен ауыл шаруашылығының түрлі салаларында қызмет еткен. 3-дәрежелі Даңқ орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Әміров Сапуан

Әміров Сапуан (1940, Атырау облысы Исатай ауданы Айбас ауылы – 1982, Ақтау қаласы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Алматы ауылы ш. институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1967). 1967 – 82 ж. Атырау облысы ауылы шаруашылығының өндірістік-техникалық қамту жөніндегі бірлестіктің аға инженері, бас инженер, бастықтың орынбасары, бірлестіктің төрағасы қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» (1974) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Шарай Батырбаева

Батырбаева Шарай (1937, Маңғыстау ауданы – 2005) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1962). ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1960). 1960 жылдан ширек ғасыр бойы Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болып істеген. Батырбаева Маңғыстау түбегінен шыққан алғашқы журналист қыздардың бірі. Түбектің сан салалы мәселелері жөніндегі мақалалары мен хабарлары, очерктері мен репортаждары ауданы, облысы газеттерде жарық көрген. «Жан шуағы» (2006) жинақ кітабының авторы. Дереккөздер
Калема

Калема (португалша: calema - соқпа тасқын) - Батыс Африкадағы Гвинея шығанағының жағасы маңында болатын соқпа толқындардың атауы. Толқындардың биіктігі 12 м-ге, шашырамасы 30 м-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Әлемдік бағдарлар

Әлемдік бағдарлар, көкжиек тұстары — байқаушы тұрған орыннан көкжиек сызығына қарай ойша жүргізілген басты-басты төрт бағыт: солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс. Кейде әлемдік бағдарлар деп көкжиектің тиісті ширектерін (солтүстік, оңтүстік, шығыс, батыс) атайды. Дереккөздер
Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі

Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі немесе Гелиоцентризм ( — күн және — центр) — кайта өрлеу дәуірінде пайда болған ұғым. Бұл ұғым бойынша, "Жер және басқа планеталар Күннің төңірегінде айналады, сонымен бірге өз өсінде өздері айналады" деп тұжырымдалды. Мұны сол заманға дейінгі басым болып келген "әлемнің геоцентрлік жүйесі" ұғымын жоққа шығарып, поляк астрономы Николай Коперник дәлелдеп берді. Тағы қараңыз * Әлемнің геоцентрлік жүйесі * Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі Дереккөздер
Әлеуметтік сфера

Әлеуметтік сфера - кұрамына қазіргі даму сатысына тән өндірістік қатынастарымен қоса бүкіл адамзатты қамтитын географиялық қабықтың бөлігі, сондай-ақ табиғи ортаның адам игерген бөлігі. "Әлеуметтік сфера" терминін неміс географы Э. Неф енгізді (1967 ж.), қосымша Ноосфера. Дереккөздер
Әлеуметтік-экономикалық география

Әлеуметтік-экономикалық география - қоғамдық географияның және географиялық ғылымдардың барлық жүйесінің негізгі бөліктерінің бірі; әр түрлі елдердегі, аудандардағы, жергілікті жерлердегі қоғамның аймақтық ұйымдастырылуын зерттейді. Әлеуметтік-экономикалық география экономикалық география, әлеуметтік география және халық географиясы деп бөлінеді. Әлеуметтік-экономикалық географияның зерттейтін шекті нысанына Жердің географиялық қабығының қоныстанған, игерілген немесе басқа жолмен қоғам өміріне тартылған, өзіне тән шаруашылығының кеңістіктік құрылымы мен қоғамдық өмірді ұйымдастырудың нысаны бар бөлігі жатады. Дереккөздер
Әлеуметтік-экономикалық карталар

Әлеуметтік-экономикалық карталар — бүкіл ел және оның әкімшілік бөліктері бойынша әр түрлі қоғамдық құбылыстарды (халық, экономика, қызмет көрсету салалары, мәдениет, ғылым және тағы да басқалары) бейнелейтін карталар. Халық, экономика, тарих және тағы да басқалары карталарын қамтиды. Дереккөздер
Әрекеттегі жанартау

Әрекеттегі жанартау 1) үнемі немесе дүркін-дүркін атқылап тұрған жанартау; 2) атқылауы туралы мәлімет жоқ, бірақ ыстық газ бен су бөліп тұратын жанартау. Әрекеттегі жанартаудың көбі Тынық мұхит жағалаулары мен аралдарында, Ява доғасында орналасқан. Дереккөздер
Бағалау дәлдігі

Бағалау дәлдігі - өлшеудің дұрыстығы қандай дәлдікпен анықталғандығын бағалау. Өлшеу нәтижелерінің дәлдігі есептің маңыздылығына қарай олардың арифметикалық орта, орташа квадраттық және тағы да басқалары шамалары арқылы анықталады, содан кейін осы шамалардың мәндерін бағалайды. Дереккөздер
Бағалау карталары

Бағалау карталары - адамның өмірі мен қарекеті және нақтылы шаруашылық саласы мәселелерін шешу тұрғысынан табиғи және әлеуметтік-экономикалық геожүйелерді немесе олардың құрамды бөліктерін мақсатты бағыт бойынша бағалайтын карталар. Оларды инженерлік-геологиялық (инженерлік-географиялық), агрогеографиялық (жерді ауыл шаруашьшығына игеру және мелиорациялау жағдайларын өндірістік және экологиялық бағалау), халықтың тұрмыс (өндірістік іс-әорекеті, денсаулығы, еңбек етуі және демалуы) жағдайларының карталары деп ажыратады. Дереккөздер