kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Орамалы соссюрея

Орамалы соссюрея (Қатпарлы шұбаршөп Saussurea involucrata) - күрделігұлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар), Іле, Теріскей Алатауларында, Кетпен жотасы нда кездеседі. Биіктігі 35 см-дей, тамыр мойны қурағн жапырақтарының талшықты қалдықтарымен қапталған. Сабағы қалың жапырақты. Дегелек жапырақтары мен төменгі сабақ жапырақтарының ұзындығы шамамен 10 см, ені 3 см-дей, жиектері иректелген. Гүл түбіндегі жапырақтары өте көп, ашық түсті, ұзындығы 6-8 см. Сопақтау немесе жалпақтау сопақ гүлшоғыры қоршап тұрады, гүлдегенде ашылады. Гүлдері қара күлгін түсті. Маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жеміс салады. Жемісі тұқымша, өте сирек кездесетін реликт түр болғандықтан, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Оңтүстік Жоңғар полиметалл аймағы

Оңтүстік Жоңғар полиметалл белдеуі - Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік жоталарындағы қорғасын мен мырыш кендері орналасқан аймақ. Ендік бағытқа созылған, ұзындығы 400 км., ені 35-70 км. Шығысында Қазақстан-Қытай шекарасына, батысында оңтүстік Балқаш маңы жазығына дейін созылады; Тышқантау, Бұрқансартау, Қызылқия, Сарышабын, Жуантөбе, Малайсары тауын, Көксу өзені алабын қамтиды. Оңтүстік Жоңғар полиметалл белдеуі Жоңғар-Балқаш геосинклиналь жүйесі құрамына кіретін, каледон және герцин тектогенездері нәтижесінде қалыптасқан Текелі құрылымдық-фациялық зона болып саналады. Бұл зона көрші құрылымдардан солтүстікте Текелі-Сайрамнұр, оңтүстікте Оңтүстік Жоңғар терең жарылыстарымен бөлінген. Қатпарлы табанын төменгі палеозойдың кварцты құмтасты сарышабын (Қалыңдығы 2000 м) кремнийлі-карбонатты суықтөбе (160м), кремнийлі-көмірлі - тақта тасты текелі (1700 м), әк тасты жыланды (2000 м) свиталары құрайды. Төменгі карбонның вулкантекті – шөгінді жыныстары полеозой құрылымдарына шалыс немесе брахисинклиналь дарда орналасқан. Ортаңғы карбонның гранитоид тары, пермьмезозойдың сілтілі және граниттік интрузиялары әр түрлі массивтер құрайды. Белдеу аумағындағы 140-тай үлкенді-кішілі кендер мен руда белгілерінің 50 пайыздан астамы әр түрлі руда формацияларына жататын қорғасын мырыш кендері. Бұлардың ірілері - Көксу, Текелі маңында. Өсек өзені алабында, Пирит-галенит-сфалерит формациясына жататын өндірістік маңызы бар кендер болған (Текелі, Батыс Текелі, Алмалық, Александров, желжота, Қорғас, т.б.) текелі свитасының көмірлі-тақта қабаттары арасында орналасқан. Сом және сеппе түріндегі рудалар линза тәрізді қабатаралық ірі денелер түрінде, ал құрамы жағынан күкіртті-колчеданды, күкіртті-колчеданды-полиметалды, полиметалды болып келеді. Руда минералдарының бастылары: пирит, мельниковит-пирит, сфалерит, галенит. Кендер маңында кварцтану, доломиттену сияқты гидротермальдық өзгерістер байқалады. Тремолит-галенит формацияларының ірі кендері (Орталық Суықтөбе, Көксу, Үсек, Күйелі, Шығыс Суықтөбе, Тельман, Майлысай, Петров, т.б.) жерлерде кездеседі. Бұлардағы руда минералдарының бастылыры: галенит, сфалерит, пирротин, пирит. Кендер төңірегінде гидротермальдық өзгерістер (термолиттену, пикросендену, кварцтану, биотиттену, хлориттену, бариттену) дамыған. Белдеу шегіндегі руда өндірілетін кендер (Текелі, Суықтөбе, Көксу, т.б.) – кезіндегі Текелі қорғасын-мырыш комбинатының шикізаты болды. Пайдаланған әдебиет
Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы

Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы – Алматы, Қызылорда, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және ішінара Шығыс Қазақстан, бұрынғы Жезқазған облыстары жерінде геологиялық жұмыстар жүргізген өндірістік мекеме. Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы (бұрынғы Қазақ геологиялық басқармасы) 1938 ж. «Қазақ гология Тресі» негізінде ұйымдасты және сол кезде бүкіл Қазақстанда геологиялық жұмыстар жүргізді. Геологиялық, гидрогеологиялық, геофизикалық жұмыстар ауқымының артуына байланысты бұл мекемеден 1940-1958ж. Бірнеше мекеме өз алдына бөлініп шықты. 1975 жылы 1 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан территориялық гелогия басқармасы құрамында 10 экспедиция, 3 партия, орталық лаборатория, геологиялық техниканы жөнду зауыты, құрылыс учаскесі болды. Оңтүстік Қазақстан территориялық геология басқармасы жұмыс жүргізген жер аумағы герцен тектогенезінен біржола нығайған полеозойлық құрылымдар, Альпі тектогенезі нәтижесінде пайда болған жақпарлы көтерілімдер, тау аралық ойпаңдармен (Іле, Бал.аш маңы, Шу-Сарысу, Сырдария, т.б.) сипатталады. Тау аралық ойпаңдардан қоңыр көмір, мұнай, жанғыш газ, азот-гелий газы, т.б. палеозойлық құрылымдардан түрлі металдар мен бейруда шикізат кендері табылды. Басқарма түрлі масштабты карталар жасап, іздеу жұмыстарын жүргізді. Солардың нәтижесінде бірнеше металдың, бейрудалық шикізаттардың, құрылыс материалдарының ірі кен орындары ашылып, барланды, игерілді, көптеген өндіріс орны ашылды. Дереккөздер
Оңтүстік қазақтарының Қоқан хандығына қарсы көтерілісі

Оңтүстік қазақтарының Қоқан хандығына қарсы көтерілісі (1821) – Қоқан билеушілерінің басқыншылық саясаты мен езгісіне қарсы көтеріліс. Әлім (1801-1804 жылдары билік етті) және Омар (1809-1822 жылдары билік етті) хандардың тұсында қоқандықтардың басқыншылық саясаты күшейе түсті. Ұлы жүз жерінің батыс бөлігіне (Ұзынағашқа дейін), Талас алабына, Орта жүз дің Ташкент пен Арыс өзені аралығындағы, Түркістан маңындағы жерлерге және Сыр бойындағы (Қазалыға дейін) Кіші жүз қазақтарына Қоқан билеушілері үстемдік жүргізді. Олар Қазақстанның оңтүстігіндегі Сайрам, Шымкент, Түркістан, Әулиеата қалаларын жаулап алып, қазақтарды сауда және қолөнер орталықтарынан айырды. Халықтан алатын алым-салық мөлшерін ұлғайтты. Ауыр салық пен қисапсыз көп міндетті жұмыстардан бас тартқан қазақ ауылдары шапқыншылыққа ұшырап, мал-мүлкі тоналды. Бұл саяси және әлеуметтік езгіге шыдамаған Сайрам, Шымкент және Түркістан қалаларының маңындағы қазақ рулары 1821 жылы Қоқан билеушілеріне қарсы көтеріліске шықты. Аз уақытта көтерілісшілер саны 12 мыңға жетті. Олар Шымкент пен Сайрамды алып, Қоқан ханының бекініс-қамалдарын қоршады. Бірақ көтерілісшілердің қару-жарақтары жеткіліксіз, әскери қуаты әлсіз еді, көтерілістің айқын мақсаты, жан-жақты ойластырылған жоспары болмады. Оның үстіне көтерілістің ырықтан шығып кетуінен қорыққан қазақ билеушілері Қоқан ханымен келісіп, көтеріліс басшысы Тентек төре Қоқанға мойын ұсынды. Көтеріліс қаталдықпен басылып, мыңдаған қазақ өлтірілді, тірі қалғандары құлға айналдырылды. Бірақ, бұл халықтың азаттық күресін тоқтата алмады. Жетісу өлкесінде де, Сыр бойында да халықтың басқыншыларға қарсы бітіспес күресі қанат жайды (қараңыз: Ұзынағаш көтерілісі). Пайдаланған әдебиет
Сүйінші Сандықбаев

СүйіншітСандықбаев (1885, қазіргі Алматы облысы Іле ауданы Шилікемер (қазіргі Нұрғиса Тілендиев ауылы) ауылы - 1946, Жамбыл облысы, Шу ауданы, Мойынқұм ауылы) – қоғам қайраткері. Тегі дулат руының Ботбай тармағындағы Шағай атасынан шыққан. 1900 жылы ауыл молдасынан хат таныған. 1916 жылы ол Үлкен Алматы болысының басқарушысы әрі биі Байбосын Тамабаевтың бастауымен «патшаның маусым жарлығына» қарсы шығып, елді қарулы көтеріліске үндеген (ҚР ОМА, 51-қ., 1-т.). 1918 жылы өз еркімен қызылдар жасағына қосылып, О. Жандосов, О. Исаев, Т. Бокинмен бірге қазақ ауылдарын Азамат соғысының бүліншілігінен қорғап қалуға қатысқан. (ОМА, 361-к., 1-т., 170-іс). 1920 жылы Өлкелік оқу-ағарту комиссарының нұсқауы бойынша Верный қаласында ашылған облыстық қазақ педагогтарын даярлайтын 6 айлық курста оқыған. 1920 жылдан Үлкен Алматы болысының түркі бастауыш мектебінің меңгерушісі болған. 1922 жылы қыркүйек айында Алматы болыстық атком мүшелігіне кіріп, қосшы одағының төрағалығына сайланады. 1923 жылы Үлкен Алматы болысының атқару комитеті төрағасының орынбасары бола жүріп, жергілікті органдарда мектеп ашуға, мектеп комитеттерін құруға басшылық жасайды. Сондай-ақ патшалық Ресейдің отаршылық саясатымен қуаң далаға – Қараой, Жаманқұм адырына ығыстырылған қазақ ауылдарын тарихи мекендері - бұрынғы Осташкин селосына көшіреді. 1924 жылы шілде айынан бастап бұл село «Сандықбаев сләні» деп аталған. 1925 жылы мұнда жатақханасы бар үлкен қазақ мектебі ашылып, 1950 жылға дейін «Сандықбаев мектебі» деп аталып келді. Іле ауданының балалары білім алу мүмкіндігіне ие болған. 1941 жылы Жамбыл облысы Шу ауданының жергілікті ұйымдарында жауапты қызмет істей жүріп, Белбасар, Еңбек ауылдарының мектептерінде ұстаздық еткен. 2000 жылы Іле ауданындағы Шилікемер ауылындағы көшеге Сандықбаевтың есімі берілген. Пайдаланған әдебиет
Христо Стефанов Кабакчиев

Кабакчиев Христо Стефанов (02. 01. 1878, Галац, — 06. 10. 1940, Москва) — болгар және халықар. жұмысшы қозғалысының қайраткері, журналист, публицист. 1897 жылдан Болгар.с.-д. жұмысшы партиясының (БСДЖП) мүшесi, кейін «топтасқан социалистер» жағына шықты, 1905—1928 жылдары БСДЖП ОК-нiң, кейін (1919 жылдан)БКП OK-нiң мүшесi. 1910—1923 жылдары партияның орталық органы — «Работнически вествик» газетiнiң редакторы. 2-Интернационалдың Штутгарттағы (1907), Копенгагендегi (1910), Базельдегi (1912) және 2-(1920), 3-( 1921), 4-(1922), 5-(1924), 6-(1928) конгрестеріне қатысты. 1920 жылдары В. И. Ленинмен жүзбе-жүз танысты. Дереккөздер
Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия

Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия (қызыл жасушалық аплазия, эритробластофтиз) – салыстырмалы түрде лейко- және тромбоцитопоэз сақталып, тек қана эритропоэз бұзылатын гипопластикалық анемияның бір түрі. Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия жеке дерт (біріншілік) немесе басқа аурудың көрінісі (екіншілік) ретінде бола алады. Этиологиясы Басым көп жағдайларда парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның этиологиясы анықталмайды. Сирек жағдайда оны гипопластикалық анемияның этиологиялық факторлары туындатуы мүмкін. Екіншілік парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның даму себептері: тимома, орақтәрізді жасушалы анемия, паротит, бейспецификалық жаралы колит, белсенді гепатит, жүйелі қызыл жегі, созылмалы бүйрек жетіспеушілігі, фосфорорганикалық қосылыстармен улану, рибофлавин тапшылығы. Жедел қайтымды қызыл жасушалы аплазия әр түрлі вирустық инфекциялар кезінде байқалуы мүмкін. Екіншілік парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемия кезінде негізгі дертті емдеу науқастың жалпы жағдайын жақсартады. Патогенезі Парциалдық қызыл жасушалы гипопластикалық анемияның патогенезі соңына дейін анықталмаған, бірақ иммундық механизмге назар аудартады, яғни қызыл қан өндірілу өскіншесін белсендіретін эритропоэтинге қарсы антиденелер түзіледі. Клиникалық көрінісі Науқас анемиялық синдромға тән жалпы әлсіздікке, жұмыс істеу қабілетінің төмендеуіне, ұйқышылдыққа, бас айналуына, құлақ шулауына, көздің қарауытуына, физикалық күштемелерде жүрек қағуына, ентігуіне шағымданады. Қарағанда тері мен көзге көрінетін сілемей қабаттардың боздығы өзіне назар аудартады. Геморрагиялық көріністер болмайды. Жүрек-тамыр жүйесін зерттеген кезде жүрек шектерінің кеңеюі, тондарының тұйықталуы, жүрек ұшында систолалық шудың естілуі, кейде жүректің шалыс қағуы байқалады. Асқорыту жүйесінде ешқандай да өзгерістер табылмайды, бауыр мен көкбауыр ұлғаймайды. Зертханалық зерттеулер Гемограммада: нормохромды анемия, ретикулоциттер өте төмен не мүлдем болмайды, лейкоциттер мен тромбоциттер саны, ЭТЖ қалыпты, лейкоформулада өзгерістер табылмайды. Миелограммада: қан өндірілудің қызыл өскіншесінің күрт жойылуы және гранулоцитарлық пен мегакариоциттарлық өскіншкелердің сақталуы тән. Сүйек миының трепанобиопсиясы: қан өндірілудің қызыл өскіншесі күрт жойылған және гранулоцитарлық пен мегакариоциттарлық өскіншкелер сақталған, сүйек миының маймен алмасу белгілері болмайды. Емі Емі соңына дейін өнделмеген. Бірінші кезекте преднизолон қолданады. Ол нәтиже бермесе, онда спленэктомия және иммунодепрессанттар не антилимфоцитарлық глобулин тағайындалады. Симптомдық емге жуылған эритроциттерді құю жатады. Дереккөздер
Сатани-дар

Сатани-дар Мағынасы Сатани-дар ( « Шайтан төбе» )- Арменияның Талин ауданы Арагац тауы бөктеріндегі ежелгі палеолиттік мекен. Оны 1945-49 ж. С. А. Сардарян, С. Н. Замятнин және М. З. Паничкина зерттеді. Төбеден обсидиан мен базальттан жасалған көптеген қарапайым құралдар, қол шапқылар, чопперлер, куб формалы, әрі ірі дискілі нуклеустар табылған. Оларды пішіні, дайындау техникасы және сақталуы жөнінен 2 топқа бөлуге болады: кейінгі шелль дәуіріне жататын көне заттар; кейінгі ашель дәуіріне жататын заттар. Дереккөздер
Сатрапия

Сатрапия — Ахемен әулеті мемлекетіндегі сатыраптар басқарған әскери-әкімшілік аймақтар. Сатрапияға бөлінуді алғаш II Кир енгізді. Б.з.б 518 ж. шамасында I Дарий мемлекетті 20 Сатрапияға бөлді, олардың шекаралары көбіне жекелеген мемлекеттердің (Вавилон, Египет, Үндістан т.б ) шекараларымен сәйкес келді. Сатрапияның саны мен шекарасы ауысып отырды, олардың әрқайсысы белгіленген мөлшерде салық төледі, өз заңдары мен дәстүрлерін, тілдерін сақтады. Сатрапияға бөліну Ахемен әулеті аймағын Ескендір Зұлқарнайын жаулап алғаннан кейін де (б.з.б. 330), Селевки әулеті және Сасани әулеті мен парфия патшалығында сақталды. Дереккөздер
Сатуратор

Сатуратор ( толтыру, қанықтыру ) – сұйықты көмір қышқыл газымен қанықтыратын (мысалы, салқын сусындарды) аппарат. Оның қозғалмайтын, жылжымалы, қолмен іске қосылатын, жетекті, периодты және үздіксіз әрекетті түрлері бар. Қозғалмайтын әрі жетекті сатуратор ішінде суды көмірқышқыл шазымен араластырып отыратын қалақшалы білігі бар цилиндрден тұрады. Цилиндрге фарфор сақиналары бар вертикал бағана бекітіледі. Үздіксіз әрекетті сатураторға су насостың көмегімен цилиндрдің жоғары жағынан, ал көмірқышқыл газы оның төменгі жағынан беріледі. Іс жүзінде периодты әрекетті сатуратор кеңінен таралған. Мұнда қанықтыру процесі су мен газды сатуратор цилиндрінде араластыру және суыту нәтижесінде жүреді. Дереккөздер
Саумалдық тұқымдасы

Саумалдық тұқымдасы Кездесетін аймақтары Саумалдық тұқымдасы ( Oxalidaceae)- қос жарнақты өсімдіктер класының бір тобы. Әдетте ет-женді, тамыртүйнекті не баданалы шөптесін, кейде шала бұта немесе кейде бұта не аласа ағаш түрінде кздесетін өсідіктер. Гүлді жеке-жеке не топтанып орналасқан, аталығы 10, аналығы 5, туысқа жататын 900-ден астам түрі тропик пен субтропикте, әсіресе Оңтүстік Африка және Мексикада кең таралған. КСРО-да 1 ғана туысқа жататын 6 түрі кездеседі. Бұдан Қазақстанда 3 түрі Қызылқұмда, Қостанай маңында бау-бақшаларда, арық және өзен бойларында, егістікте арам шөп ретінде, Алтайда қылқан жапырақты орман арасында өседі. Дереккөздер
Саурықсай мұздығы

Саурықсай – Теріскей Алатауының сілемі, Меридиан жотасының батыс беткейіндегі күрделі аңғарлық мұздық. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданында орналасқан. Мұздықты 1915 жылы геолог В.В.Резниченко ашқан. Мұздықтан Байынқол өзенінің сол саласы – Саурықсай өзені бастау алады. Сипаты Ұзындығы 5,1 км, оның ішінде ашық жері 4,8 км. Жалпы ауданы 7,9 км², мұзқар (фирн) алаңы 4,2 км², ашық жатқан тілі 3,5 км², борпылдақ жыныстар жапқан бөлігі 0,2 км². Мұзқар сызығы 3920 м биіктікте, мұздықтың ашық жатқан тілі 3480 м биіктікте аяқталады. Орташа қалыңдығы 76 м, көлемі 0,6 км³. Дереккөздер
Сәтимолит

Сәтимолит Қолданылуы Сәтимолит, сатимолит (satimolite, аты Сәтимола тұз кенінде табылуына байланысты қойылған) – бораттар класының минералы. Химиялық формуласы: KNa2Al4 [B2O5]3*Cl3*13H2O. Құрамында (%-пен): Na2O- 4.976 K2O-4186 MgO-8.39, B2O3-35.80, Al2O3-16.62, Fe2O3-1.78, H2O-19.33, Cl-11.48. Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары ромб тәрізді, пластинка түрінде келеді. Бұрыс пішінді түйірлер түріндегі минералдық агрегат құрайды, түсі ақ, тығыздығы 1700 кг/м³. Сәтимола кенінің сазды, борацитті, полигалитті, сазды-полигалитті-галитті жыныстарында кездеседі. Сәтимолит бор рудасының құрамына кіреді. Дереккөздер
Себептілік принципі

Себептілік принципі Мағынасы Себептілік принципі - физикалық оқиғалардың бір-біріне әсерінің шегін межелейтін (тағайындайтын), яғни берілген оқиғаның одан бұрынғы оқиғаларға әсері болмайтындығын («себепші оқиға уақыт бойынша салдар оқиғадан бұрын болады», келер шақ өткен уақытқа әсерін тигізбейді») көрсететін жалпылама принцип. Салыстырмалық теориясына сәйкес бір-біріне себеп-салдар оқиғалар жарық жылдамдығынан артпайтын сигналдар арқылы байланысады. Себептілік принципі бойынша физикалық теория құру кезінде одан шығатын салдарды тәжиірбемен тексеру арқылы табиғат заңдылықтарын алдын ала болжауға болады. Себептілік принципінің мазмұнының көлемі философиядағы себептілік ұғымынан тар болып келеді. Себептілік принципінің дұрыстығына Максвелл теңдеулеріндегі кешігу потенциалының, Фейнман диаграммасының, күшті әсерлесетін бөлшектер арасындағы дипрессиялық қатынастардың т.б бір мәнді шешім болу дәлел. Дегенмен Себептілік принципіне байланысы бар көптеген физикалық проблемалар әлі түбегейлі шешілген жоқ. Дереккөздер
Шамәлі Тынық

Шамәлі Тынық (, , Птолемейде Танаид, Танаис, Геродотта Сиргис)- РКФСР-дің Белгород және Ростов, УССР-дің Харьков, Донецк және Варашиловград облыстары жеріндегі өзен, Донның оң саласы. Ұзындығы 1053 км, алабы 98,9 мың км². Жоғарғы ағысы бөгеттер және бөгендермен реттелген, төменірек кең аңғармен ағады. Донец маңында өзен тар аңғармен өтеді. Ірі салалары: Оскол, Айдар, Калитва. Негізінен қар суымен қоректенеді. Суы наурыз- сәуір айларында тасиды. Орташа су шығыны 160м³/сек. Желтоқсан айында қатып, наурыз айында мұзы кете бастайды. Донецк қаласына дейін (222 км) кеме жүзеді. Волга-Дон қаласының салынуына байланысты атырауында Усть- Донецк порты салынған. Өзеннен Северский Донец – Донбасс каналы басталады. Жағасында Белгород, Чугуев, Изюм, Лисичанск, Счастье, Донецк, Каменск-Шахтинский, Ақ Калитва қалалары орналасқан. Дереккөздер
Сезімсіздендіру

Сезімсіздендіру Жүру процесі Сезімсіздендіру - хирургиялық операция кезінде, ауыр жарақат және кейбір патологиялық жағдайларда, сондай-ақ ем, диагностикалық процедуралар кезінде пайда болатын ауру сезімін қолдан жою. Сезімсіздендірудің қарапайым әдістері, дәрі-дәрмектерді пайдалану, дәрілік өсімдіктерді пайдалану өте ертеден белгілі. Сезімсіздендіруге 19 ғасырда морфин кең қолданылған. Сезімсіздендірудің 2 түрі бар. Оның бірі белгілі бір жерді сезімсіздендіру, екіншісі жалпы сезімсіздендіру. Белгілі бір жерді сезімсіздендіргенде нервтің сезім қабылдайтын ұштарының, нерв жүйесі шетінен оның орталығына баратын нерв жолдарының сезімталдылығы жойылады. Сезімсіздендірудің тағы бір әдісіне А. В. Вишневский тәсілімен 0,25% -тік новокаин ерітіндісі жай жылжитын инфильтрат түрінде организмге енгізіледі. Сезімсіздендірудің дәріні (хлорэтил, кокаин) ағза немесе жасуша бетіне жағатын әдісі де бар. Жалпы сезімсіздендіру әдістерін наркоздау процесі арқылы жүргізеді. Дереккөздер
Сілдірек

Сілдірек (селдірек, deschampsia caespitosa) – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 40-125 см, қалың шым түзеді, сабағы тік, беті тегіс, жапырағы жіңішке, жоғарғы жапырақтарының шеті өткір, бұдырлы, төменгілері қысқалау, жалпақтау, аздап ширатылған, сыпыртқысы шашыраңқы біткен, масағы сарғылт- қоңыр не күлгін түсті, кейде ақшыл, ұзындығы 3,5-5 мм. Маусым шілде айларында гүлдейді. Солтүстік Америка, Монғолия, Үндістан, Иран, Батыс Еуропа, КСРО-нің Еуропа бөлігінде, Кавказда, Орта Азия, Батыс Шығыс Сібірде, таралған. Қазақстанда Зайсан, Балқаш- Алакөл атырабында, Түркістан маңы, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле, Күнгей Алатауларында, Батыс Тянь-Шаньның шабындықтарында, өзен, көл бойында, тауда альпілік белдеуге дейінгі батпақты жерлерде, ылғалды ормандарда, таралған. Сілдіректі гүлдегенге дейін мал жақсы жейді. Дереккөздер
Селемджа

Селемджа Өзен жайлы жалпы анықтама Селемджа – РСФР-дің Аур облысындағы өзен, Зеяның ірі сол саласы. Ұзындығы 647 км, алабы 68,6 мың км². Ям-Алинь және Эзоп жоталарының тоғысар жерінен басталып, жоғарғы ағысында тау арасымен (Экимчан поснен төмен аңғары кеңейеді), төменгі ағысы Зея- Бурея жазығының солтүстік етегін басып ағады . Негізгі салалары: Ульма (сол), Нора (оң). Негізінен жаңбыр суымен қоректенеді. Орташа су шығыны 715 м³/сек, ең көбі (маусым) 10300 м³/сек, ең азы (наурыз) 5 м³/сек. Өзен қараша айында қатып, мамыр айында мұзы кетеді. Кеме жүзеді және Селемджа алабының жоғарғы бөлігінде алтын кен орны бар. Дереккөздер
Говард Селзам

Селзам Говард Биографиясы Селзам Говард (28. 6. 1903 ж. т., Харисберг, Пенсильвания)- американ философ- марксисі. Философия ғылымдарының докторы (1930); 1963 ж. АҚШ-тың басқа прогресшіл қайраткерлерімен бірге Американың маркстік зерттеу институтын ұйымдастырады. Қазір Селзам Говард- маркстік (Science and Society) журналы редколлегия мүшелерінің бірі Селзам- марксизм- ленинизмді насихаттай отырып, бейбітшілік пен социализм идеяларын қорғап, реакцияшыл идеологияны сынайды. Селзамның «Философия дегеніміз не? Маркстік кіріспе» деген еңбегі АҚШ-та бірінші рет басылып, көптеген шетел тілдеріне аударылды. Бұл еңбегінде диалект, және тарихи матерализмнің негіздері баяндалды. Тарихты материалистік категория тұрғысынан қарағанда бостандық, мәселесіне ерекше көңіл аударды. «Марксизм және Мораль», «Этика және прогресс» атты еңбектерінде мораль, этика мәселелеріне маркстік талдау жасап, буржуазиялық, эмпирикалық социологияның ғылыми жағынан дәрменсіздігін, қазіргі кездегі прагматизмнің реакцияшыл сипатын ашып береді. Дереккөздер
Селолық телефон байланысы

Селолық телефон байланысы Жүйесі Селолық телефон байланысы – ауылдық жердегі абоненттердің телефон арқылы сөйлесуін қамтамасыз ететін байланыс түрі. Бұл үшін белгілі бір селолық – әкімшілік ауданда радиал- түйінді құрылысы бар автономды телефон жүйесі орнатылады. Мұндай телефон жүйесі ауылдық телефон станциясының сыйымдылығы аз әрі станциялар бір- бірінен қашық болуы себепті экономикалық жағынан тиімді болып есептеледі. Дереккөздер
Сема жотасы

Сема жотасы Орналасуы Сема жотасы – Алтайдың Солтүстік- Батыс бөлігіндегі жота. Оңтүстік- батысында Теректі жотасын, Солтүстік – Батысында Қатын өзенінің сол жағалауын бойлай Сема өзенінің сағасына де»ін созылып жатыр. Ұзындығы 120км, биіктігі 2506 м. Көбіне метаморфты жыныстарда түзілген. Беткейлерінде бал қарағай, қара самырсын, самырсын, қара ағаш, қарағай, қайың, жөке ағаштары өседі. Одан жоғары тастақты тундра. Дереккөздер
Пьер Семар

Семар Пьер Еңбектері Семар Пьер - (15. 2. 1887, Верден-сюр-ле-Ду, - 7. 3. 1942, Эвре)- француз жұмысшы қозғалысының қайраткері. Мамандығы жөнінен теміржолшы- жұмысшы. 1916 жылдан Социалистік партия мүшесі. Француз Компартисын ( ФКП, 1920ж. негізі қаланған) құрушылардың және оның басшыларының бірі. 1922ж. Мәскеуде болып, В. И. Ленинмен кездесті. 1924 жылдан ФКП ОК-нің және ОҚ Саяси бюросының мүшесі, 1924-30ж. ФКП бас секретары және Коминтерн Аткомының мүшесі. 1921-22ж. теміржолшылар кәсіподағының, 1933-36 ж. теміржолшылардың унитарлық кәсіподағының бас секретары. 1936 жылдан Франция және Алжир теміржолшылары біріккен федерациясының мүшесі. 1939 ж. қазанда тұтқындалып, 3 жыл түрмеде отыру жазасына кесілді. «Виши» үкімет орындары неміс- фашист басқыншыларының қолына беріп, олар Семарды атып өлтірді. Дереккөздер
Солипсизм

Солипсизм (Лат.solus – жалғыз,ipse – өзім) – дүниеде тек адам және оның санасы ғана бар,ал басқаларының барлығы жеке адамның санасында ғана өмір сүреді деп санайтын субьективтік идеалистік бағыт. Солипсизмше, дүниеде мен ғана бармын, дейді. Кезінде А.Шопенгауэр нағыз солинсистерді тек жындыханада жататындар арасынан табуға болады деп тегін айтпаған.Тарихта солипсистер аз кездеседі.Бірақ субьетивтік идеалистік философияның барлық түрінде де солипистік нышан бар, Дж Берклидің,И.Фихтенің, имманенттердің философиясынан солипсизм айқынырақ байқалды. Беркли мен Фихтенің солипсизмге соғудан тайқпастап обьективтік идеализмге бой ұрунуда үлкен мәні бар. Солипсизмнің гиосеол,негізгі түйісікті адам танымның қайнар көзі деп асыра дәріптеуінде. Сондықтан да В.И.Ленин өзінің «Материализім және эмпириокритицизм» атты ұлы еңбегінде Солипсизмді кесапатты жалған теория деп сынға алған болатын. Солипсизм қазіргі бурж философиясының әр түрлі бағыттарында,жиі кездеседі. Дереккөздер
Балашау

Балашау - Ресейдегі Саратов облысындағы қала. Хопёр өзені бойында. Темір жол және тас жолдар торабы. Халқы - 80 668 адам (2013 ж.санағы бойынша). Жеңіл және тамақ өнеркәсісібінің ірі орталығы. Педагогикалық институт, ауыл шаруашылығын механикаландыру, аң тірісі мамандарының колледжі, музыкалық колледж, т.б. бар . Географиясы Климаты Галерея Дереккөздер
Eurovision ән байқауы 2015

Eurovision ән байқауы 2015 (; ; ) — жыл сайын өткізілетін Eurovision ән байқауының 60-шығарылымы. Алдыңғы жылы өткен Eurovision 2014 ән байқауындағы «Rise Like a Phoenix» әнімен Кончита Вурст жеңісінен кейін 2015 жылғы Eurovision ән байқауы 2015 жылғы 19 мамыр мен 23 мамыр аралығында Аустрияның Вена қаласындағы «Wiener Stadthalle» ғимаратында өтті. Байқауға Кипр, Чехия және Сербия қайта оралды. Сонымен қатар, байқауда еуропалық ел болып табылмайтын Аустралия алғаш рет қатысты. Орыс-украин соғысының басталуына байланысты және содан туындаған экономикалық, саяси дағдарыстың кесірінен Украина 2015 жылы Eurovision ән байқауына қатысудан бас тартты. Қатысушы елдер Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * * [https://web.archive.org/web/20150406071646/http://60th.eurovision.tv/ Eurovision ән байқауына 60 жыл]
Социологиядағы психологизм

Социологиядағы психологизм Социологиядағы психологизм - 19-шы ғасыр ақырында қоғам дамуы туралы кеңінен тараған субъективтік- идеалистік концепция. Социологиядағы психологизм өкілдері әлеуметтік құбылыстарды жеке адам немесе коллектив психикасы арқылы түсіндірмекші болды. Социологиядағы психологизмнің негізін қалаушы американ социологы У. Уорд психикалық құбылыстардың материалдық негізін жоққа шығарып, психологиялық процестерді дербес, қоғамның қозғаушы күштері деп қарастырды. Француз социологі Г. Тард социологиядағы психологизмнің «еліктеу теориясының» негізін салды. Тардың теориясы байынша әлеуметтік процестердің негізі еліктеуде ( мода, дәстүр т.б). Қоғам – бір-біріне еліктейтін индивидтердің жиынтығы. Еліктеуді ол таза психикалық прогресс деп қарастырды. Объективті көзқарастар Социологиядағы психологизм көрнекті өкілінің бірі неміс социологі – Г. Зиммель 20-шы ғасырдың басында социологиядағы психологизм француз социологі Э. Дюркгеймнің «социологизмі» мен неміс социологі М. Вебердің « институтционализмнің» әсерлерінен өзінің дәстүрлі күйінен айырыла бастады. Қазіргі социологиядағы психологизм жеке ағым немесе бағыт емес, жалпы буржуазиялық социологияның методолистік принципі ретінде өмір сүріп отыр. Қоғамдық құбылыстарды тек психологиялық тұрғыдан түсіндіру американ әлеуметтік психологиясына, фрейдизм, неофрейдизмге тән. Социологиядағы психологизм буржуазиялық қоғамның таптық сипатын, әлеуметтік қайшылықтарын бүркемелеп, әр түрлі психологиялық әдістер арқылы жақсартуға тырысады. Социологиядағы психологизм – қоғам дамуын бір жақты түсіндіретін реакцияшыл ілім. Дереккөздер
СПА конференциясы

СПА конференциясы Өткізілген мерзімі және мақсаты СПА конференциясы - 5-16 шілде 1920ж. СПА қаласында (Бельгия) болған Антанта державалары жоғарғы советінің мәжілісі. СПА конференциясында қатысушылар (Англия, Франция) Германияны Совет еліне қарсы соғысқа пайдалану мақсатында оның Версаль бітімі бойнша белгіленген көлемде қарулы күштерін қысқартудың мерзімін ұзартуға келісті. СПА конференциясында Германияның төлеуге тиісті репарациясының жалпы мөлшерін анықтамай, тек әр мемлекетке тиісті үлесін ғана белгіледі. Германияға кредит беру туралы шешім қабылданды. Совет мемлекетіне қарсы соғыста жеңілген пандық Польшаға СПА конференциясы жедел әскери көмек беру жөнінде де қаулы алды. Дереккөздер
Спинорлық есептеу

Спинорлық есептеу Негізгі бағыттары Спинорлық есептеу - спинорды зерттейтін математикалық теория. Әдетте физикалық шамалар белгілі бір координаталар жүйесі өзгерген кезде, бұл компоненттер белгілі бір заң бойынша түрленеді. Әр түрлі заңдарына қарай физикалық шамаларды вектор, тензор, псевдотензор, спинор ұғымы 20-шы ғасырдың басында екі бағытта (электрон спинін зерттеу және топтардың математикалық көрініс теориясын жасау кезінде) жүргізілген зерттеулердің (француз ғалымы Э. Картан, 1913; голлланд математигі Б. Л. Барден,1929) нәтижесінде пайда болды. Тензорлық есептеу тәрізді Спинорлық есептеу де ковариантты болып ажыратылады. Дереккөздер
Пенсильвания

Пенсильва́ния — АҚШ солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 33-ші орында-119 283 км².Халық саны бойынша 6-орында-12 742 886 адам (2011). Әкімшілік орталығы-Гаррисберг қаласы, ең үлкен қаласы-Филадельфия. Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде-Нью-Йорк, шығысында-Нью-Джерси, оңтүстік шығысында-Делавэр, оңтүстігінде-Мэриленд, оңтүстік-батысында-Батыс Виргиния және батысында-Огайо штатымен. Атлант теңізіне шығу жолы жоқ. Климаты Штаттың көбіне территориясына қоңыржай континенттік климат тән.Жазы-ыстық және ылғалды, қысы-суық.Атлант мұхитына жақын, штаттың оңтүстік-шығыс бөлігінде климат субтропиктік океандық болып келеді. Экономикасы Пенсильвания штатының Жиынтық Ішкі Өнімі-$558,3 млрд, бұл ел бойынша 6-шы көрсеткіш.Салыстырсақ,бұл штаттың ЖІӨ-і Тайланд елінің көрсеткішімен тең. Халық саны * 1950: 10 498 012 адам * 1960: 11 319 366 адам * 1970: 11 793 909 адам * 1980: 11 863 895 адам * 1990: 11 881 643 адам * 2000: 12 281 054 адам * 2010: 12 702 379 адам Галерея Дереккөздер
Спонтандық

Спонтандық Мағынасы Спонтандық- (лат. Spontaneous-өздігінен, ерікті түрде) сыртқы ықпалдардың көмегінсіз, өзінен-өзі туатын немесе пайда болатын құбылыс. Спонтандық ұғымын философиялық тұрғыдан алғашқыда антик атомшылары зерттеді. Мәселен, Эпикур атомның өздігінен ауытқуын дәлелдей келіп, мұны кездейсоқтық пен ерік бостандығын негіздеумен байланыстырды. Алайда спонтандық ұғымы ғылым мен философияда, әсіресе Спинозаның монотеистік ілімінде табиғат спонтандық бүтін, детерминистік, заңдардың күшімен біркелкі басқарылатын механизм ретінде қабылданды. Дүниені түсіндіру әдісінің өрісі тарлығынан көптеген материалистер құдайдың құдіретіне жүгінуге, деизмді жақтауға мәжбүр болды. Дәл осы дәуірде спонтандық тек қана ойлаудың қызметі рефлекциялық прогресс деп танылған тағы бір концепция пайда болды. Мысалы, Декартта , Лейбинцте, Фихтеде, Гегельде тек дүниені тану қызметінің ғана өздігінен ішкі қозғалу қабілеті бар. Ал диалектикалық материализм өздігінен қозғалу принципі дамудың Спонтандық қайшылықтардың тууы мен шешімі кезінде болатынын дәлелдейді. Дереккөздер
Строфика

Строфика Қолданылуы Строфика- әдебиет тану ғылымының өлең шумағын зерттейтін саласы. Сонымен қатар «Строфика» деген ұғым белгілі бір ақынның өлең- жырлары, поэма- дастандарындағы шумақтық өрнектер деген мағынада да қолданылады. (Мысалы, Пушкиннің Строфикасы т.б ). Өлең-жырларда бір шумақ екі жолдан , яғни екі тармақтан басталады. Мағынасы жағынан жекеленген өлеңнің екі жолы- шумақтың ең қарапайым, ықшамды түрі. Бұл шумақ мақал-мәтел, нақыл сөздерде әсіресе мол қолданылады. Көлемді өлең жырларда ең көп кездесетін шумақ төрт тармақты. Сонымен қатар поэзияда алты, сегіз тармақты шумақтар да қолданыла береді. Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романында 14 тармақты шумақ қолданылған. Абайдың «Сегіз аяғы»- сегіз тармақтан құралған шумақты өзінше қиюластырып, шебер қолданудың тамаша үлгісі. Дереккөздер
Суванна Фума

Суванна Фума Биографиясы Суванна Фума (7. 10. 1901 ж. туған, Луангпрабанг) – Лаостың саяси және мемлекеттік қайраткері, принц. 1945 ж. отаршылдыққа қарсы Лао Иссар қозғалысына қатысты. Лаостың корольдық үкіметін бірнеше рет басқарды. (1951-54, 1956-58, 1960-62, 1963-64), 1972-73 ж. Лаостың патриоттық майданымен бейбітшілікті қалпына келтіру және ұлттық ынтымақтасу жөніндегі келісімге қол қойды (1973 ж. 21 ақпан). 1973 ж. 5 сәуірде құрылған Уақытша ұлттық бірлік үкіметін басқарды. 1975 жылдың аяқ шенінен Лаос Халық Демократиялық Республикасыпремьер- министрінің кеңесшісі. Дереккөздер
Суверениет

Суверениет Жалпы мағынасы Суверениет (мемлекеттік ) (франц. Souverainete- жоғарғы үкімет ) - бір мемлекеттің ішкі үкімет билігі мен сыртқы саясатының басқа мемлекеттен толық тәуелсіз және дербес болуы. «Суверениет» терминін мемлекет құқық мәнінде тұңғыш рет 16-шы ғасырда Францияда Ж. Боден енгізді. Суверениет принциптері БҰҰ-ның уставы бойынша бекітілген жалпыға бірдей халықаралық принциптер болып табылады. Империалисттік мемлекеттер отар елдері мен экономикасы әлсіз, нашар дамыған шағын ұлттық елдердің өзін-өзі билеу құқықтарына қол сұғып, суверендік принциптерімен санаспауға тырысады. Совет одағы халықаралық жағдайда өзінің ұлттық және сыртқы саясатында суверендік принциптерді дәйектілікпен жүргізіп келеді. Үлкенділі-кішілі мемлекеттердің суверендігін құрметтеп, империализм езіп- жаншып отырған халықтардың мемлекеттік тәуелсіздігі үшін күресіне жәрдем көрсетіп отыр. Маркстік- лениндік партиялар, революцияшыл жұмысшы табы халықтардың суверениетін қорғауды өзінің басты борышының бірі деп санайды. Дереккөздер
Сувойкалар

Сувойкалар Ағза жайлы ақпарат Сувойкалар ( Vorticella)- дөңгелек кірпікшелі инфузориялар отрядына жататын бір жасушалы организмдер. Сувойкалар жиырылғыш сабақшасымен бекініп тіршілік ететіндіктен, денесіндегі кірпікшелері жойылып, тек денесінің алдыңғы жағында қос спираль тәрізді кірпікшелері сақталған. Аузы үнемі ашық болады, бактериялармен қоректенеді. Жасуша ядросы ұзынша келген таға пішінді. Сувойкалар жынысты және жыныссыз жолмен көбейеді. Жыныссыз және вегетативті жолмен көбею аяқталмаған кезде, сабақтан бөлініп шыққан особьтар колония құрады. Сувойкалар тұщы суларда тіршілік етеді, әдетте су түбіндегі заттардың түбіндегі заттардың бетінде жұқа ақшылдау өңез түзеді. Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы Ирландия

Ирландия.Олимп ойындары Ирландия,дербес мемлекет ретінде,алғаш рет 1924-нші жылы Парижде өткен жазғы Олимп ойындарына қатысқан болатын.Ал 1826 мен 1920 жылдар аралығында өткен олимпиадаларға Ұлыбритания және Ирландияның біріккен командасы атынан қатысқан.Ирландықтар жеке командасын 1906 жылғы ойынға да қатыстырмақ болған,алайда оған Георг ханзадасы қарсы болды. 1922 жылы халықтың көп бөлігі өз тәуелсіздігін алғаннан кейін ғана,Ирландияның "Тәуелсіз Ирланд мемлекеті"атты жеке командасы 1924 жылғы ойынға қатыса алды.Жалпы ирландықтар 20 жазғы және 5 қысқы Олимп ойындарына қатысқан. Медаль иегерлері Спорт түрлері бойынша алынған медальдер саны Дереккөздер
Империалық рыцарьлар

, Нью-Йорк]] Империалық рыцарьлар - " Қасиетті Рим империясындағы" көбінесе Германияның оңтүстік және батыс облыстарындағы ұсақ және орта феодалдар. Өз иеліктерінде жергілікті мемлекеттің билігінің құқықтарына ие болды. Рейхстагта өкілдігі болмады. Олар князьдарға қарсы тұра алмай, мал-мүлкінен жұтап, оларға кіріптар болып қалып отырған. 1577 жылы Шваб, Франк, Рейн аймақтарына бөлінген корпорация құрып, бірте-біртесан және иелігі жағынан азая берді. Империяның таратылуына (1806) байланысты олардың иеліктері Рейн одағы мемлекеттерінің құрамына енгізілді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Инь-Ян

— Инь-янды бейнелейтін символ]] И цзин кітабындағы философияны инь мен ян туралы ілім сипаттайды. Ежелгі Қытай мифологиясында әлемнің екі негізгі бастамаларын (рухтарын) білдіретін инь мен ян ұлы шығарма беттерінде ұғымдық түрге ие болады. “Инь” сөзінің мағынасы таудың, жотаның, сайдың қараңғы, көлеңкелі жақтарын білдірсе, “ян” сөзінің мағынасы аталған объектілердің жарық жағын білдіреді. Жалпылама түрде айтқанда, ежелгі қытай философиясында инь мен ян ұғымдары әлемнің дуалистік сипатын бейнелейді. Яғни, әлемнің бүкіл заттары мен құбылыстарын екі қарама-қарсы топтарға жіктеуге болады: “Инь” мен “Ян” екеуінің дуализмі мен өзара әсері бүкіл әлемдік құбылыстардың мәнін айқындайды. Мұндай қызметті олар адамның өмірі мен парасатты іс-әрәкетіне де, таным процесіне де байланысты атқарады. Инь және ян бүкіл әлемдік хаосты реттеуші бастау болып табылады. Инь, ян ілімін Ұлы жалпы заң деп атайды. Ауысу, өзгеру және толықтыру құбылыстары инь мен янның өзара қатынасқа түсуі нәтижесінде жүзеге асып жатады. Инь, ян ұғымдары жаhандағының бәрі екі қарама-қарсы жақтардан құралғанын бейнелейді, шексіз екі қарама-қарсы жақтар бар. Дүние шексіз, инь, ян бір-бірінсіз өмір сүрмейді. Инь мен янның өзара байланыстарын, қатынастарын, мызғылмас бірлігін тайцзы (ұлы шек) ұғымы көрсетеді. Ол графикалық түрде монема арқылы көрініс табады. Аталмыш монеманың мағынасын былай сипаттауға болады: # Шеңбер шексіз әлемнің символы болып табылады. # Қара (инь) мен ақ (ян) әлемнің екі қарама-қарсы жақтарын білдіреді. # Инь мен ян мызғымас бірлікті құрайды: әр янда аз мөлшерде инь болады, әр иньде аз мөлшерде ян болады. # Ян өз шегіне жетіп иньға өтеді, ал инь өз шегіне жетіп янға өтеді. Сонымен, ежелгі қытай философиясындағы инь мен ян туралы ілім әлемнің бірлігін, дуализмін және ұдайы өзгерістерде болатындығын бейнелейді. Дереккөздер
Александр Николаевич Формозов

Формозов Александр Николаевич [1(13). 2. 1899, Нижний Новгород, қазіргі Горький,- 22.12.1973. Мәскеу]- совет биологы, биогеогафы, суретші-анималист. 1925 ж. Москва университетін бітіріп, 1930 жылдан сонда қызмет істеді, осы институттың профессоры (1935). 1930-34 ж. аң терісі және аң шаруашылығы институтында өзі ұйымдастырған зоология кафедрасында мұғалім болды. 1945 жылдан КСРО ғылым академиясының Геогр. Институтында қызмет істеп, биогеография бөлімін ұйымдастырды. Көптеген экспедицияларға (Кавказ, Бат. Сібір, Байқал сырты, Қиыр Шығыстың оңтүстігі, Қазақстан, Монғолия) қатысты. Оның негізгі еңбектері қардың сүт қоректілер мен құс эволюциясында, қазіргі таралуындығы, экологиясындағы маңызына, жануарлар дүниесіне, антропогендік факторлардың тигізетін әсерін зерттеуге, кәсіптік жануарлардың саны динамикасын, ареалы өзгерісін т. б. зерттеуге арналған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Иван Александрович Фомин

Фомин Иван Александрович (03.02.1872, Орёл,-12.06.1936, Мәскеу)- совет архитекторы. Петербург Көркемсурет академиясында Л. Н. Бенуадан оқыды (1894-97 және 1905-09). Революциядан бұрынғы еңбектерінде (бұрынғы А. А. Половцев пен С. С. Абамелек-Лазаректің үйлері) орыс архитектурасындағы классицизм принциптерін ілгері дамытты. И. Э. Грабарьдың редакторлығындағы «Орыс өнері тарихын» шығарысуға қатысып, «Архитектура тарихы көрмесін» ұйымдастырды (1911). Совет өкіметі орнағаннан кейін жаңа ғимараттар тұрғызу және мекемелер ұйымдастыру, сондай-ақ архитектура конкурстарына белсене араласып әрі пед. Қызметпен шұғылданды (Ленинградтағы Көркемсурет академиясында ұстаздық етті. Шәкірттері: А. И. Гегелло, Е. А. Левинсон, В. О. Мунц). Қарапайым әрі байсалды композициялық тәсіл, көз тартар айқын форма мен монументтілік- Ф. Еңбектеріне тән қасиет. Таңдаулылары: Мәскеудегі «Динамо» қоғамының бұрынғы үйі (1928-30), Моссовет ғимаратының жаңа корпусы (1929-30) мен метрополитеннің «Қызыл қақпа» ст. (1932, қазіргі «Лермонтов» ст.), Киевтің УССР Мин. Советтің ғимараты (1934-36; арх. П. В. Абросимовпен бірге). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гемодинамика

Гемодинамика (грек. Һаіма –қан және динамика)- қан тамырлары жүйесіндегі гидростатикалық қысым айырымы нәтижесінде тамырдағы қанның жылжуы. Мысалы: адамға жүрек бір жиырылғанда 60-70 мл қан айдап шығарады. Бұл тыныштық жағдайда 4,5-5 л/мин-қа тең. Жүректің 1 минутта айдайтын қан мөлшері жүрек–тамыр жүйесі қызметінің ең басты көрсеткіші болып есептеледі. Мысалы қара жұмыс кезінде ол 20-25л/мин-қа жетеді. Қан тамыр жүйесі тұйық және тамырлардың ұзындығы, диаметрі, бір-біріне жалғасуы әртүрлі (тізбектеле, қатарласа) болғандықтан, қанның жылжуына едәуір кедергі туады. Пуазеиль заңы Ол кедергінің шамасы Пуазеиль заңы бойынша анықталады. Қан тамырларының барлық белігінен бір мезгілде өтетін қан мөлшері бірдей болады. Канның тамыр бойында қозғалу жылдамдығы тамыр бөлігінің осы арадағы барлық қуыс көлеміне кері пропорционал келеді. Қанның адам қолқасындағы орташа жылд. 50 см/сек, капиллярларда 0,5 мм/сек, ал қуыс венеларда 20 см/сек. Жүректің соғуына байланысты қолқа мен ірі артериялардан қан үздік-үздік өтеді. Артерия қабылғасының созымталдығы арқасында, артық мөлшерде келген қан сонда іркіліп қалады да, капиллярға үздіксіз ағып келіп тұрады. Мұның қан мен ткань арасындағы зат алмасу процесінде маңызы зор. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Габриель Пери

Габриель Пери(9.2. 1902, Тулон,-15.12. 1941, Париж)- француз жұмысшы қозғалысының қайраткері. Француз Қарсыласу қозғалысының батыры, публицист. 1919 ж. Соц. партияға кірді. 1920 жылдан Француз компартиясының (ФКП) мүшесі. Франция коммунистік жастар қозғаласын ұйымдастырушылардың бірі. 1924 жылдан «Юманите» газетінің халықар. бөлімін баскарды.1929 ж. ФКПнің ОК-не мүше болып сайланды. 1932-39 ж. парламент депутаты. Дарыны мен шешендік қабілетін реакцияға, фашизмге қарсы табанды күреске, халықар. қауіпсіздікті нығайту, Совет Одағымен достық қарым-қатынасы. 1040 ж. июньде неміс фашистері Францияға басып кіргеннен кейін, ол Қарсыласу қозғалысын ұйымдастырушылардың бірі болды. 1941 ж. 18 майда «Виши» үкіметі тұтқындап гестапоға тапсырды. Фашисттер атып өлтірді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 9 том
Подшивалов Степан Степанович

Подшивалов Степан Степанович (1880-1937)- Жетісуда Совет өкіметінің орнауына,нығаюына белсене қатысушы. 19 жасында Оңтүстік-Шығыс т.ж. Купян ст-ндағы депоға жүмысқа кірді.1898 жылы Екатеринослав губерниясының Жадов заводында слесарь, 1903 жылға ейін рудниктерде жұмыс істеді. 1903-1907 жылдары патша армиясының қатарында болды. 1918 жылы Лепсі уезінде Совет өкіметінің орнауына белсене қатысты. 1920 жылы Лепсі уездік аткомының председателі, Лепсі уездік партия комитетінің мүшесі. Талдықорған қалалық ревкомының председателі (1922), Лепсі уездік ревкомының председателі (1924). Бұдан кейінгі жылдары шаруашылық жұмыстар атқарды. Дереккөздер Қаза энциклопедиясы
Дмитрий Матвеевич Перевощиков

Дмитрий Матвеевич Перевощиков (17 [[28 сәуір|[28] сәуір]] 1788, Шишкеев, Пенза губениясы, - 3 [[15 қыркүйек|[15] қыркүйек]] 1880, Санкт-Петербург) – орыс астрономы және математигі, Петербург ҒА –ның академигі (1855). Қазан университетін бітірген (1808). 1816 жылдан профессор. 1848-51 ж. Мәскеу университетінің ректоры. 1830-32 ж. Оның инициативасымен және оның басшылығымен Мәскеу обсерваториясы салынды. 1851 ж. Петербургке ауысты. Ол Мәскеу университетінде сералық және теориялық астрономиядан планеталар қозғалысының ұйтқу теориясы бойынша, сондай-ақ физика мен математикадан лекциялар оқыған.Орыс тілінде астрономия мен математикадан бірнеше оқулықтар да жазды.
Симон Васильевич Петлюра

Петлюра Симон Васильевич [5 (17). 5. 1879, Полтава-26. 5. 1926,Париж]- 1918-20 ж. Украинадағы контреев. бурж.-ұлтшылдық қозғалыс басшыларының бірі. 1900 жылдан Украина рев. партиясының, кейін ұсақ бурж. Украина с.-д. Жұмысшы партиясының мүшесі. 1904 жылдан Киевте ұлтшыл «Громадьска думка», «Рада» газеттерінде істеді. 1906 жылдан «Слово» газетінің редакторы. 1907 ж. ұлтшыл «Кобзарь», «Громада» үйірмелеріне қатысты. 1912 жылдан «Украинская жизнь» газетінің редакторы. 1914 ж. армияға алынды. 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін Украина майдандық комитетін басқарды. Орт. Рада Бүкіл украиналық әскери комитетінің председателі, кейін Орт. Рада Бас секретариятының әскери істер жөніндегі секретарі (министрі). Киев губ. Земствоның және Бүкіл Украина Директориясының мүшесі әрі Украина халық республикасы әскерінің бас атамады (1918), Диркектория председателі (1919). Директория әскерін Қызыл Армия талқандағаннан кейін шетелге қашып кетті. 1924 жылдан Парижде тұрды, Украинадаған еврей қырғынына қатысқаны үшін кекшіл Ш. Шварцбардың қолынан қаза тапты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Жыл адамы (Time)

Жыл адамы (немесе Жыл тұлғасы; ) — Америка Құрама Штаттарының әйгілі Time атты журналы дәстүрлі түрде жыл сайын желтоқсан айында шығатын соңғы басылымда жарияланатын номинация. Алғышарттары «Жыл адамын» таңдау дәстүрі 1927 жылы TIME редакторлары жыл жаңалықтарын жасаушыларды қарастырған кезде басталды. Бұл идея сонымен қатар сол жылдың басында ұшқыш Чарльз Линдбергтің Тарихи трансатлантикалық рейсінен кейін мұқабасында болмауынан туындаған редакциялық конфузияны түзету әрекеті болды. Жылдың соңына қарай Линдбергтің жылдың адамы атанған мұқаба мақаласы екі мақсатқа да қызмет етеді деп шешілді. Лауреаттары Франклин Рузвельт, Адольф Гитлер, Иосиф Сталин, Джордж Буш, Америкалық сарбаз, сондай-ақ интернет қолданушысы әр жылда Жыл адамы ретінде таңылған. Ал 2007 жылы Ресей Федерациясының Президенті — Владимир Путин Жыл адамы номинациясын иеленді. Екі мәрте Жыл адамы атағын алғандардың саны — 16 (хронологиялық ретпен): Франклин Рузвельт, Иосиф Сталин, Джордж Маршалл, Гарри Трумэн, Уинстон Черчилль, Дуайт Эйзенхауэр, Линдон Джонсон, Ричард Никсон, Рональд Рейган, Дэн Сяопин, Михаил Горбачёв, Билл Клинтон, Америкалық сарбаз (абстрактты ұғым), Джордж Буш-кіші, Барак Обама және Дональд Трамп. Үш мәрте Жыл адамы атағын алғандардың саны — 1 адам: Франклин Рузвельт. Бұл номинацияны қазіргі таңда бірде-бір қазақстандық алған емес. Time журналы бойынша «Жыл адамы» лауреаттарының тізімі } Илон Маск Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.time.com/time/interactive/0,31813,1681791,00.html Тізім 1927—2011 ]
Туполев Ту-160

Туполев Ту-160 «бұйым 70», НАТО кодттық белгіленуі бойынша: Blackjack — «блэкджек» — 1970-1980 жылдары Туполев ЖБ жобалаған, қанатының бығыты өзгеретін Дыбыстан ұшқыр бомбалаушы-зымыран-тасығыш ұшақ. Әскер қолданысында 1987 жылдан бастап қолданыста. 2013 жылдың басына таман Ресей әскери әуе күштері қолданысында 16 Ту-160 ұшағы бар. Әскери авиация тарихында қанатының бығыты өзгеретін, дыбыстан ұшқыр әрі ең үлкен қуатты ұшақтарының бірі , сонымен бірге әлемдегі ең ауыр әскери ұшақ, ең үлкен ұшу массасы бар ұшақ. Ұшқыштар арасында «Аққу» деп аттанған. Дереккөздер
Импульстық модулятор

Импульстық модулятор- радиотаратқыштың жұмысын басқаратын қуатты электр импульстың тудыратын құрылғы. Импульс тудыру ерекшеліктері бойынша ол төменгі кернеулі импульсты күшейткіш және жоғары жиілікті қуатты импульсты тікелей тудыратын құрылғы болып ажыратылады. Соңғысы жиірек қолданылады. Бұл модулятор имульс беру аралығында энергия жинақтап алады да, оны қысқа мерзім аралығында беріп үлгереді. Энергия жинақтағыш қызметті индуктивті катушка немесе конденсатор атқарады. Ол жинақтағыш элемент пен коммутациялық тетіктен құралады. Коммутациялық тетік ретінде электрондық лампылар және тиратон, тригатрон, ұшқынды разрядник тәрізді иондық аспаптар пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Импульс санауыш

Импульс санауыш - белгілі бір мерзім аралығында келетін электро импульстарының санын есептеуге және оларды есте сақтауға арналған құрылғы. Ол автоматты бақылау жүйелерінде , өлшеу техникасында, автоматты басқару және есептеу техникасында пайдаланылады. Ол кез келген мерзімдегі есептеу нәтижесін көрсете алатын өлшеуіш құрылғы немесе импульс жиілігін бөлгіштің қызметін атқара алады. Құрылыс ерекшеліктеріне орай, электромеханикалық және электрондық болып ажыратылады. Элекромеханиқалық импульс санауыш электромагниттік реле негізінде жасалған. Оның якоры храповикті қозғалтады. Храповик санауыш механизммен жалғасқан. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Иван Семенович Пересветов

Пересветов Иван Семенович (туған-өлген жылдары белгісіз)- жазушы-публицист, 16 ғасырдың орта шеніндегі озық орыс қоғамдық-саяси ойының өкілі. Литва феодалдары басып алғаг орыс жерінен шыққан. 16 ғасырдың 20-30 жылдары полша-литва әскерлерінің қатарында қызмет етті. 1538 жылдың аяғында немесе 1539 жылдың бас кезінде Русьқа келді. 1549 жылдың аяғында. II Иван IV Грозныйға өзінің екі шығармасын тапсырды. Бұл «Магмет сұлтан мен Константин туралыаңыз», сондай-ақ «Аяққа бас ұрушылар» атты шығармалары болса керек. Оның онан арғы тағдыры белгсіз. Ол 16 ғ-дың орта шешінде еретиктерге қарсы жүргізілген процестер кезінде каза тапты деген жорамал бар. Ол Сөз шығармаларында боярларды әшкерелеп, дворяндардың негізгі талаптарынқанағаттандыруды құптайды. Оның мемлекет реформалар программасы орыстың орталықтандырылған мемлекетінің даму қажетіне сай келді.Оның көзқарастары орыс және дүние жүзіндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуына қосылған зор үлес болды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Владимир Михайлович Петляков

Петляков Владимир Михайлович [15 (27). 6. 1891, Ростов облысы,-12.1. 1942, Қазан]-совет авиаконструкторы. 1922 ж. Мәскеу жоғары техникалық училищесін бітірген. 1917-18 ж. осы училищенің аэродинамиқалық лабораториясында Н.Е. Жуковскийдің, ал 1921-26 ж. Орт. аэрогидродинамика институтында А.Н. Туполевтің басшылығымен жұмыс істеді. 1936 жылдан авиация заводында бас конструктор болды. 1930-35 ж. II. Отандық алғашқы бомбалауыш ауыл самолеттерді (ТБ-1 және ТБ-3), 1935-37 ж. биікке әрі алысқа ұшатын бес моторлы Пе-8, 1939-40 ж. Пе-2 шүйілуші бомбалауыш самолеттерін жасауға басшылық етті. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты(1941). 2 рет Ленин орденімен, Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы