kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Төлепберген Әбдірәшев

Әбдірәшев Төлепберген(26 шілде, 1948, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Бесарық ауылы - 26 қазан, 2007, Алматы) —дирижер. Қазақстанның халық артисі. (1995). Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік консерваториясын (1974, Т. С. Османовтың класы бойынша) бітірген. * Москва консерваториясын (1979, Г. Н. Рождественскийдің класы бойынша) бітірген. * 1982 — 83 ж. Вена музыка академиясының (Австрия) стажері. * 1979 — 82 ж. Алматыда Қазақ симфониялық оркестрінің дирижері * 1985 — 87 ж. Қазақ опера және балет театрының бас дирижері болды. * 1987 жылдан осы оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері. Гастрольдік сапарлары Ол әр жылдары өнер сапарымен АҚШ-та, Англияда, Германияда, Ресейде, Украинада симфониялық оркестрлерге дирижерлік етті. Жетістіктері * 1977 ж. Батыс Берлинде өткен Герберт фон Кароян атындағы Халықаралық дирижерлер конкурсының дипломанты * 1983 ж. Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты болды. Дереккөздер
Елек

Елек, Елік – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ресейдің Орынбор облысы жерімен және Қазақстанның Ақтөбе (Алға, Ақтөбе, Мәртөк аудандары), Батыс Қазақстан (Бөрлі ауданы) облыстары жерімен ағып өтеді. Су жиналатын алабы 41,3 мың км . Ұзындығы 623 (Жарықты саласын қоса есептегенде 699) км. Бастауы Мұғалжар тауының батыс бөлігіндегі Бестөбе сілемінен қос тармақ болып басталады да, Жарсуат аулының тұсында Жайыққа сол жағынан құяды. Гидрологиясы Қар және жер асты суымен толығады. Жылдық су ағындысының 60-85%-і көктемгі, қысқы мерзімде ағып өтеді. Арнасы бастауында енсіз (20- 30 м), тік жарлы келеді, орта ағысындағы арнасы (Ақтөбе қаласы тұсында) 150-170 м-ге дейін жетеді. Онда тоғай, шалғын өседі. Електің 75 саласы бар, ірілері - Қобда (Үлкен Қобда), Көктөбе, Табантал, Қарғалы, Сазды, Таныберген. Жылдық орташа су ағыны 3- 21 м /с, Шілік aуылы тұсында 37,9 м³/с. Суының тұздылығы 1,2-1,7 г/л аралығы. Қараша-сәуір айлары аралығында мұз қатады. Өзенде жайын, көксерке, ақмарқа, табан, сазан, алабұға, тыран, аққайран, бекіре, қарабалық бар. Суы өнеркәсіп орындарында пайдаланылады. Дереккөздер
Елизавета Петровна

Елизавета Петровна (29.12.1709, Коломенское — 5.08.1762, Санкт-Петербург) — Ресей империясының билеушісі (1741 — 61), І Петр мен І Екатерина нің кіші қызы. Е. П. патшалық құрған кезеңде әкесінің тұсында қалыптасқан ел басқару жүйесін қалпына келтіріп, дворяндардың экон. жағдайы мен саяси артықшылықтарын нығайтты. Ресей Пруссия королі ІІ Фредрик басқыншылық саясатына қарсы шығып, жеті жылдық соғысқа белсене араласты. Ресей әскерлері П.А. Румянцевтің және А.В. Суворовтың басқаруымен ірі-ірі жеңістерге жетіп, Берлин қаласын алды. Бұл кезеңде орыс мәдениеті де жаңа сатыға көтерілді. Мәскеу ун-ті (1755) және Көркемөнер академиясы (1756) ашылды. Е. П. патшалық еткен дәуірде қазақ жерін отарлау саясаты әрі қарай жалғасты. Осы мақсатпен Орынбор губерниясы құрылды (1749). Дереккөздер
Баға Ышбара қаған

Ел Кюлюг Баға Ышбара, Шаболио Ниету (т.-ө.ж.б.) — Түрік қағанатының қағаны (581 — 87), Тобо қағанның ұлы. Ол Түрік қағанатының шығыс және батысқа бөліну қарсаңындағы ең қабілетті, алғыр, батыл қағаны болған. Осы кезеңде күшейіп, әрі түркілерге қарсы “қырғи қабақ” саясат ұстанған Суй әулетіне тойтарыс берді. 581 ж. өзінің одақтастары Датоу қаған және Або қағандармен біріге отырып, 400 мыңдық әскермен Суй империясының астанасы Чананьға дейінгі жерлерді қоластына қаратты. Алайда 6 ғ-дың 80-жылдарының аяғында өз жақтастары арасында басталған ала ауыздықтардың салдарынан қағанат әлсіреп, ыдырау үрдісі басталды. Дереккөздер Тағы қараңыз
Елтану

Елтану– белгілі бір елдердің, сондай-ақ ірі аумақтар мен құрлықтардың табиғаты, халқы, шаруашылығы, мәдениеті, әлеуметтік құрылымы, т.б. туралы мәліметтерді жинақтап, бір жүйеге келтіріп, кешенді түрде зерттейтін географиялық пән. «Елтану» елдерді кешенді түрде зерттейтін, олардың табиғаты, халқы, шаруашылығы, мәдениеті мен әлеуметтік ұйымдасуы туралы әртүрлі мәліметтерді жүйелейтін географиялық пән болып табылады. Елтануда жекелеген аймақтар, елдер және олардың бөліктері табиғаты, біртұтас аумақтық күрделі жүйе ретінде қарастырылады. Елтанудың басты мақсаты – әртүрлі аумақтарды біртұтас және кешенді сипаттамаларын беру. Елтану зерттеу әдістері, елдер мен аймақтарды оқып – үйренудің теориялық – қолданбалы мәселелері, дүние бөліктеріндегі жеке аймақтардың табиғаты мен шаруашылығы, халықтардың қоныстануының басты ерекшеліктері беріледі. Ғылым ретінде 20 ғ-дың басында қалыптасты. Оның негізін Н.Н. Баранский қалаған. Ол Елтануды жеке географиялық пән ретінде қарастырды және географиялық ғылымдар арасындағы орнын, интеграциялық мүмкіндіктерін тұжырымдады. Ауқымы жағынан жан-жақты саналатын дәстүрлі елтанушылық жұмыстармен бірге, зерттелетін елдің маңызды проблемаларына географиялық талдау жасау кеңінен дами түсті. Осындай проблемалық зерттеу географияның құрылымдық бағытымен, аумақтық жоспарымен және табиғатты болжаумен тығыз байланыста болады. Проблемалық бағдарлау Елтанудың әдістемелік маңыздылығы мен дамуына кең мүмкіндік береді, сонымен қатар оның әдістемелік базасының дамуына жағдай жасайды. База географияға жүйелік әдіс енгізумен тығыз байланыста болады және зерттелетін проблеманы ғаламдық деңгейде қарауын қадағалайды. Елтанудың өзара байланысын дүниежүзілік шаруашылық географиясымен тығыз байланыстырып, оған болжамдық бағыт береді. Қазіргі кезде Елтану 2 салаға бөлінеді: 1) ақпараттық Елтанудың міндеті – елдер мен аудандарға байланысты мәліметтерді жүйелеу; 2) ғылыми Елтану – географиялык синтезге сүйене отырып, әлемнің географиялык бейнесін қалыптастырады. Дереккөздер
Елтірі

Елтірі–– туғаннан кейін 2 – 3 күн ішінде сойылған қозы терісі. Елтірі қойдың қаракөл, соколов, решетилов сияқты арнайы тұқымдарының қозыларынан ғана алынады. Ең сапалы және көп өндірілетіні – қаракөл елтірісі. Сондықтан Елтіріні қаракөл деп те атайды. Енесі буаздығының 135 – 140 күндері, мерзімінен бұрын, шала туған қозының Елтірісі қаракүлше, жылбысқы деп аталады және жоғары бағаланады. Елтірінің шелі жұқа әрі берік. Осыған байланысты Елтіріден тігілген киім жеңіл болады, ұзақ киіледі. Елтірінің сапасы мен құндылығы түсіне, түгінің бұйралығына, мөлшеріне байланысты. Түсі көбінесе қара (мөлдір қарадан солғын қараға дейін), көк (ашық көктен қара көкке дейін), кейде сұр, қоңыр, қызғылт, ақ болады. Елтірінің толқын бұйралысы жоғары бағаланады. Елтірі бұйра гүлінің жалпақтығына қарай ұсақ бұйра гүлді (ені 4,5 мм-ге дейін), орташа бұйра гүлді (ені 4,5 – 7 мм), ірі бұйра гүлді (7 мм-ден артық) болып бөлінеді. Орташа бұйра гүлді Елтірі жоғары бағаланады. Елтірі өндірумен Түркістан, Қызылорда, Жамбыл, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстарының қой ш-тары айналысады. Елтіріден бөрік, ішік, т.б. тігіледі, жаға жасалады. Дереккөздер
Елші

Елші – бір мемлекеттің екінші бір мемлекеттегі өкілетті дипломатиялық өкілдігінің басшысы. Елшіге, әдетте, жоғары дәрежелі диплом. қызметкер тағайындалады. Төтенше және өкілетті елші, төтенше және өкілетті уәкіл, уақытша сеніп тапсырылған өкіл болып бөлінеді. Қазақстан Республикасының төтенше және Өкілетті Елшісі, барған елдегі Қазақстан Республикасының өкілетті өкілі болып табылады.. Дереккөздер
Елшібек қорымы

Елшібек қорымы – қола дәуірінен сақталған зираттар, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Шет ауданы Киікті темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км, Үшқызыл тауынан оңтүстікке қарай 2,5-3 км жерде орналасқан. Сипаты 1957 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. Қорымнан қола дәуірінің 120 қоршауы, ертедегі темір дәуірінің бір «мұртты» обасы және Түркі қағандығы кезеңінің үш қоршауы кездеседі. Қоршаудың біреуінің шығыс жағында тас мүсін бар. Қола дәуірінің қоршаулары, негізінен, төртбұрышты, шаршы және дөңгелек пішінді, қырынан көмілген гранит тастардан құралған. Олардың ішіне бір немесе бірнеше тас жәшіктер салынған. Кейбіреуінде жәшік сыртындағы қоршау жұмыр тастардан қаланған. Қорымнан қола дәуірінің төрт қоршауы және ерте темір ғасырының «мұртты» обасы қазылып зерттелді. Қоршаулар ішінен 9 тас жәшік қабір ашылып, ішіндегі мәйіттердің көбі ертеде ұрланғандығы белгілі болды. Мәйіттер сол қалпы немесе отқа өртеп қою салттарымен жерленген. Бұзылмаған және жартылай ұрланған қабірлерден геометриялық өрнектер салынған, пішімі қола дәуірінің әр кезеңіне тән 5 бүтін, 2 сынық қыш ыдыс, тас, қола моншақтар, жоғары басын тесіп, тұмар етіп таққан екі бақайшық, жыртқыш аңдардың тістері табылды. Осы заттарға қарап Елшібек қорымына адамдардың қола дәуірінің ерте кезеңінен бастап соңына дейін жерленгенін байқауға болады. Елшібек қорымы «мұртты» үш обадан (диаметрі 12 м) және таға бейнелі мұрттардан (ұзындығының сол жағы 40 м, оң жағы 34 м) тұрады. Зерттеу барысында үлкен оба астындағы ұзынша шұңқыр көр ішінен ұзындығы 180 см-ге жуық, басы солтүстік-батысқа қаратып жерленген ер адамның сүйегі, шығыс обадағы тастар астынан өрнегі жоқ сопақша қыш ыдыс, ал ең кіші батыс обадан баланың аяқ сүйектері табылды. «Мұртты» оба мерзімі жағынан б.з.б. V-III ғасырларға жатады. Елшібек қорымы – қола дәуірі және ерте темір ғасырлары кезінде Сарыарқаны мекендеген тайпалардың оңтүстік-шығыс шекарасындағы ең ірі зираттарының бірі. Ол осы кезеңдерде адамдардың тек шаруаға жайлы Нұра, Сарысу өзендерінің бойын ғана емес, біртіндеп Бетпақдалаға дейінгі жерлерді игергенінің айғағы. Дереккөздер
Елшілік

Елшілік — бір мемлекеттің екінші мемлекеттегі елшісі басқаратын дипломатиялық өкілдігі. Елшілік құрамына елшіден басқа ресми дипломатиялық қызметкерлер және қызметшілер енеді. Елшілікті төтенше және толық құқылы елші басқарады. Елші – хаттамалық қатынас бойынша ең жоғарғы дәрежедегі дипломатиялық өкілдіктің басшысы. Елші мемлекеттердің өзара келісімімен тағайындалады. Ол тағайындалмас бұрын мына сатылардан өтеді: #агреман сұрау; #қызметке тағайындалуы; #тағайындалған елге келуі; #сенім граммотасы тапсырылған соң қызметке ресми түрде кірісуі. Елшінің негізгі міндеттері: #Өзін аккредиттеуші мемлекетпен оның азаматтарының мүддесін қорғау; #Өзі орныққан ел өкіметімен келіссөздер жүргізу; #Аккредиттеуші мемлекет пен өзі орныққан мемлекет арасында өзара достық қарым-қатынасты дамыту; #Елші акккредиттеуші елдің атынан сөйлейді. Елшілік қызметкерлерінің пайдалана алатын белгілі бір жеңілдіктері бар. Мысалы: жеке басына, тұрғын үйіне қол тигізбеу, кедендік жеңілдік, мемлекет ішінде еркін жүру құқы. Елшілік ұстау шығыны әр мемлекеттің өз мойынында. Бүгінде әлемнің 30-ға жуық елінде Қазақстанның елшілігі бар, 40-тан астам елдің елшіліктері Қазақстанда жұмыс істейді. Тағы қараңыз Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктерінің тізімі az:Səfirlik be-x-old:Амбасада de:Auslandsvertretung fa:سفارت id:Kedutaan besar ja:在外公館 ko:외교 공관 sl:Veleposlaništvo ur:سفارتخانہ
Ембімұнай

Ембімұнай– Қазақстандағы тұңғыш мұнай өндіру кәсіпорны. 20 ғ-дың 20-жылдарының басында Ембінің мұнай кендерін игеру және пайдалану мақсатында Жайық – Ембі аймағы мұнай өнеркәсібінің басқармасы болып құрылды. Кейін бұл кәсіпорын Ембімұнай тресі (1924), 50-жылдардың Эмбанефть - СССР Мұнай өнеркәсібі министрлігінің кәсіпорны. Негізі өндіретін өнім мұнай мен газ. Құрамындағы үлкен кен орындары: Орал-Ембі, Мақат, Доссор. Іздестіру жұмыстарының нәтижесінде мұнай мен газдың 7 кен орны ашылғанды. Кәсіпорыннан 45 адам ҚазССР еңбек сіңірген мұнай және газ өнеркәсібі қызметкері атағына ие болды. Дереккөздер
Емтихан

Емтихан — шәкірттер білімін тексеру тәсілдерінің бірі. Алғаш рет орта ғасырларда Еуропа университеттерінде қолданылған. Ресейде тұңғыш рет Глюктің мектебі (1703, Мәскеу) мен Санкт-Петербург Ғылым Академиясы жанындағы гимназияда (1726) шәкірттерден емтихан қабылданды. 1786 ж. халық училищелерінде көпшілік алдында емтихан тапсыру (қыста, жазда) тәртібі енгізілді. 1837 ж. «Уезд училищелері мен гимназияларындағы сынақ ережелеріне» сәйкес оқушылардың білімін бағалауда 5 балдық жүйе және емтихан билеттері іске асырылды. Қазақстанда емтихан қабылдау алғаш рет Алтынсарин мектептерінде (жылына 2 рет) қолданылды. 1966–67жж. оқу жылынан бері мектептерде сыныптан сыныпқа көшіру емтихандары өткізілетін болды. Осы тәртіп Қазақстан мектептерінде әлі күнге дейін сақталуда. Кәсіптік-техникалық училищені бітірушілерге алған мамандығы бойынша белгілі бір разряд беріледі. Көптеген жоғары және арнаулы орта оқу орындарында мемлекеттік емтихан орнына негізгі пән бойынша диплом жұмысы қорғалады. Қазіргі кезде оқу орындарына қабылдау емтихандары компьютерлік техниканың көмегі арқылы тестік тәсілмен жүргізіледі. Ал аспирантураға түсушілер кандидаттық емтихан (кандидаттық минимум) тапсырады. Оқу орындарының бағдарына сай емтихан тапсыру тәртібін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі белгілейді. Сыртқы сілтемелер http://ru.wikipedia.org/wiki/Экзамен Дереккөздер
Емхана

Емхана ( – қала және клиника) – науқас адам келіп-кетіп емделетін және үйінде сырқаттанып қалған адамдарға медициналық көмек көрсететін, сондай-ақ, аурудың алдын алу шараларын жүргізетін мекеме. Емханада рентген, физиотерапия кабинеттері және басқа да арнайы кабинеттер мен лабораториялар болады. Дереккөздер
Еміл

Еміл, Емел – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Мақаншы ауданы жерінен ағып өтеді. Ұзындығы 254 км., су жиналатын алабы 21,6 мың км². Бастауы Шығыс Тарбағатайдың сілемі Ұрқашар баурайындағы (Қытайда) бұлақтардан басталып, Алакөлге құяды. Гидрологиясы Қар, жер асты суларымен толығады. Орта және сағалық бөлігіндегі құмды жазықпен өтетін арнасы енді (30 – 50 м), жағасы жайпақ келеді. Атырауында сортаң шалғындар көп өседі. Желтоқсанда суы қатып, наурызда мұзы ериді. Суы егістік суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ендік

Ендік — жер бетіндегі нүктелердің орнын аныктайтын географиялық координаттардың бірі. Астрономиялық ендік және геодезиялық ендік деп сараланады.. Астрономиялық ендік — жер бетінің мәлім нүктесіндегі тік сызық бағытының аспап экватор ының жазықтығымен түзетін бұрыш, Жердің айналу осінің осы нүкте горизонтының жазықтығымен түзетін бұрышқа тең болады. Пункттердің ендіктері аспан шырақтарын және әрбір пунктті басқа пункттерден тәуелсіз бақылау арқылы анықталады. Жер беті нүктесінің геодезиялық ендігі — осы нүкте арқылы өтетін нормальдың референц-эллипсоид бетіне оның экватор жазықтығымен құрылатын бұрыш. Тек бір ғана пункттердің астрономиялық және геодезиялық ендіктері тік сызықтардың осы пункттердегі референц-эллипсоидке нормалдардан ауытқуынан бір-бірінен өзгеше болады. Астрономиялық және геодезиялық ендіктер 0-ден 90°-қа дейін өзгереді, Солтүстік жарты шардағы нүктелер үшін "солтүстіктік" немесе "оң", Оңтүстік жарты шардағы нүктелер үшін "оңтүстіктік" немесе "теріс" деп аталады. Дереккөздер
Енисей жазба ескерткіштері

Енисей жазба ескерткіштері– Енисей өз. бойында табылған, ежелгі түркі сына жазуымен жазылған ескерткіштер. Олар қазіргі Хакасия, Тыва, Таулы Алтай республикалары аумағынан, Красноярск өлкесінен, Лена өз. бойынан, Енисей, Абақан, Кемчік, Кем, Оя, Элегест өзендері бойындағы қорғандардан табылған. Дереккөздер
Еңбек биржасы

Еңбек биржасы - жұмысқа орналасуға өтініш білдірген азаматтарды есепке алып, оларға ыңғайлы жұмыс табуға және орналасуға көмектесетін орталық. Теле-радио арналары, баспасөз беті арқылы жұмысқа орналасу мүмкіншілігін хабарлап отырады; қаланың оқу комбинаты мен кәсіптік мектептеріңде оқуға қатысты сүрақтарға жауап беріп, кеңесшілік қызмет көрсетеді. Еңбек Биржасы Орал қ-нда 1969 ж. құрылды. 1988 ж. Орал қ-лық жұмысқа орңаластыру орталығында 13 штат болды. Ол облысы жұмысқа орналастыру орталығының қүрамына кірді. Орталық қызметкерлері жұмыссыздарға жұмысқа орналасуға көмектесу; осы мәселеге байланысты сұрақпен келген азаматтарды есепке алу; жұмысқа орналасушының кәсіби деңгейін анықтау және мед. сараптамалардан өткізу, т.б. жұмыстармен айналысады. Дереккөздер
Еңбек кітапшасы

Еңбек кітапшасы — қызметкердің еңбек қызметін растайтын және бірыңғай үлгіде толтырылатын құжат . 5 күннен артық жұмыс істеген адам ала алады. Оған қызметкердің тегі, аты-жөні, туған күні мен жылы, білімі, кәсібі, мамандығы, жұмысы туралы, жеке еңбек шартының мерзімі, оның тоқтатылуы мен бұзылуы толтырылады. Еңбек кітапшаларын жүргізудің және сақтаудың тәртібі Еңбек кітапшасын жұмыс беруші қызметкердің еңбек қызметін растау үшін жүргізеді. Еңбек кітапшасына: # қызметкер туралы мәліметтер: тегі, аты, әкесінің аты, туған күні, білімі, кәсібі, мамандығы; # жұмысы туралы мәліметтер: жұмысқа қабылдау, өзге жұмысқа ауыстыру, жұмыстан босату; # марапаттау және көтермелеу туралы мәліметтер енгізіледі. Қызметкерге қатысты тәртіптік жазалаулардың қолданылғаны туралы жазбалар еңбек кітапшасына енгізілмейді Дереккөздер
Еңке Төре

Еңке төре (т.-ө.ж.б.) — Моғолстан билеушісі. 14 ғ-да өмір сүрген. "Төре" деген ақсүйектік атақ оның билеуші топқа жататынын білдіреді. Еңке төренің есімі Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда Әмір Темір шапқыншылығына тойтарыс беру тарихына байланысты айтылады. Еңке Төре — 1370 — 80 ж. Моғолстанда өзара тартыс кезінде күшейген жергілікті ақсүйектердің ең ірі өкілдерінің бірі. Ол іс жүзінде ерікті ұлыстардың бірін биледі. Е. т. Мауераннахрға шапқыншылық жасап, 1387 — 88 ж. Самарқан мен Бұхараға дейін жетіп, оның айналасын басып алған. 14 ғ-дың 80-жылдарының аяғында Әмір Темірдің Жетісу мен Дешті Қыпшақ жерін басып алу саясатының күшеюіне байланысты Е. т. Ақ Орданы билеуші Тоқтамыспен және Моғолстандағы өзара тартыс кезінде көтерілген дулаттың көпшілік бөлігін басқарушы Камар әд-Динмен бірігіп, Әмір Темірге қарсы одақ құрды. 1389 ж. бұл одаққа Моғолстанның жаңа ханы Қызыр қожа (Хызыр Ходжа) да қосылды. Орт. және Оңтүстік Қазақстанның көшпелі және отырықшы халықтарын біріктіріп, Әмір Темірге қарсы қою мақсатын көздеген бұл одақ Дешті Қыпшақ пен Жетісу тайпаларының бір мемлекет шеңберінде қазақ халқы болып одан әрі қалыптасуына үлес қосты. 1388 ж. Әмір Темір Моғолстанға жойқын жорық жасап, жергілікті халықты қырғынға ұшыратты. Негізгі соққы Іленің солтүстігінен Тарбағатайға дейін көшіп-қонып жүрген Еңке төре ұлысына тиді. Алғашында Әмір Темір Еңке төренің 10 мың адамдық атты әскерін талқандады, кейін Еңке төренің негізгі күшін құрту мақсатында Аягөз арқылы Тарбағатайға бет алды. Омар шейх бастаған Әмір Темір әскерлері Көбік өз. бойында Еңке төре әскерлерін қуып жетті. Шайқаста Еңке төре жеңіліп, Ертіс сыртына шегінді, оның ұлысы аяусыз тоналды. Бұл туралы Шараф әд-Дин Әли Йезди: “Тығылып, қашқан жауды, қайда барса да, барлық жерде, тіпті аралдардан да іздеп тауып, өлтіріп, талап-тонап отырды. Осы жолмен қыруар адамды тұтқынға алып, есепсіз мол олжаға ие болды” деп жазды. Еңке төренің бұдан кейінгі тағдыры жөнінде мәлімет жоқ.Бұл кезеңде Моғолстанда бір орталыққа бағынған біртұтас мемлекеттің болмауы жергілікті Жетісу халқының Әмір Темірдің басқыншылық әрекетіне жұмыла қарсы тұруына мүмкіндік бермеді. Сілтемелер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ең кіші ортақ еселік

Ең Кіші Ортақ Еселік, екі не бірнеше натурал санның әрқайсысына бөлінетін ең кіші оң сан. Мысалы 30,18,15 сандарының Ең кіші ортақ еселігі 90 болады. Ең кіші ортақ еселігі бөлшектерді қосу және алу кездерінде пайдаланылады. Бұл ретте екі не бірнеше бөлшектің ең кіші ортақ бөлімі ең кіші ортақ еселігі болып саналады. Егер берілген сандардың жай көбейткіштерге жіктелуі белгілі болса, онда ол сандардың ең кіші ортақ еселігін табу үшін, барлық жіктелуде кездесетін әрбір көбейткішті ең көп рет алып көбейту керек. Мыс., 15, 20, 25 сандарының Ең кіші ортақ еселігі былай анықталады: 3*5*2*2*5 = 300. Ең кіші ортақ еселігі ұғымы сандарға ғана емес, екі не бірнеше көпмүшелікке де қолданылады. Бұл жағдайда екі не бірнеше көпмүшеліктің Ең кіші ортақ еселігі олардың әрқайсысына бөлінетін, дәрежесі ең кіші көпмүшелік болады. Қасиеттері: 1. Кез келген натурал a және b сандарының ең кіші ортақ еселігі әрқашан бар және ол жалғыз болады 2. a және b сандарының ең кіші ортақ еселігі сол сандардың үлкенінен кем болмайды, яғни , егер a>b болса, онда Е(a;b )>a 3.a және b сандарының ортақ еселіктерініңкез келгені ең кіші ортақ еселікке бөлінеді. Мысалы, 12 және 8 сандарының ең кіші ортақ еселігі - 24 саны: 448:24,72:24 және т.б. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Еңлік

Еңлік - негізінен гүлдің аты, соған негізделіп қазақтарда әйелдер есімі ретінде кең тараған. Екінші мағынасында, еліктің баласын білдіреді. Ол бұғылар тұқымдасына жататын жұптұяқты, сүтқоректі жануардың лағы. * Еңлік гүлі * Еңлік-Кебек - ғашықтар жырындағы кейіпкер аты
Ер балалар гимназиясы

.]]Ер Балалар Гимназиясы— Ресей империясында қыздар мен ер балаларды бөліп оқыту дәстүріне негізделіп құрылған орта мектеп. Оқу мерзімі 8 жыл болған. Онда ежелгі Грекия мен Рим империясындағы үрдістер басшылыққа алынып, ақыл-ой, адамгершілік, дене тәрбиелеріне басымдық берілді. Латын және грек тілдерін оқып үйренуге көп уақыт бөлініп, гуманитарлық білім салалары, табиғаттану пәндері оқытылды. Гимназияны бітірген ер балаларға кәмелеттік аттестат берілген. Ер Балалар Гимназиясында, көбінесе, ауқатты отбасының балалары оқыды. Қазақстанда Ер Балалар Гимназиясы Верныйда, Семейде, т.б. қалаларда Қазан төңкерісіне дейін жұмыс істеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Ергежейлілік

Ергежейлілік, нанизм (грекше nannos – ергежейлі) – адам бойының қалыпты деңгейден төмен болуы. Егер ер адамның бойы 130 см-ден, әйел 120 см-ден төмен болса, ол ергежейлі болып есептеледі. Ергежейлілік туралы алғашқы ғыл. жіктелімді 1902 ж. неміс ғалымы В. Ганземанн ұсынған. Ергежейлілік гипофиз, қалқанша, бүйрек үсті, ұйқы, жыныс бездерінің қызметінің бұзылуынан; мешел ауруының салдарынан; аяқ-қол, мойын, кеуде сүйектерінің өспеуінен (іштен туа біткен); сапасыз тамақтанудың әсерінен өсу гормонының (соматотропин) аз бөлінуінен болады. Сондай-ақ, ергежейліліктің тұқым қуалайтын да түрі бар. Адамның шашы түсіп, бет-әлпеті кішкентай баланікіндей болады. Кейде науқас адамның сан етіне, ішіне, әсіресе, кеудесіне (алдамшы сүт бездерінің пайда болуы) май жиналады. Ергежей адамның жыныс бездері жетілмеуі салдарынан ұрпақ қалдыра алмайды. Ергежейлілік жалпы ой-өрістің дамуына онша әсер ете қоймайды. Дегенмен, орталық жүйке жүйесі зақымданса немесе организмнің эндокриндік және хромосомдық жүйелерінде ауытқулар байқалса, онда науқас адамның мінез-құлқында айтарлықтай өзгерістер (мысалы, ақыл-есінен айырылуы) пайда болуы мүмкін. Ергежейлілік — ұзақ емделуді қажет ететін ауру. Емді эндокринолог-дәрігер тағайындайды. Ергежейлілікті организмде жетіспейтін гормондар (бой өсіру гормоны — соматотропин, қалқанша без гормоны — тироксин, жыныстық гормон — хориониалық гонодотропин, т.б.) мен витаминге бай сапалы тамақтану арқылы емдейді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Ергенек (қалқа)

Ергенек – ертеде қазақ арасында қолданылған ағаштың ұзын сырық, жіңішке сырғауылдан арасын алшақ етіп жасаған төртбұрыш пішінді шарбақ атауы. Қолданысы Ергенек қос, жолым үй, қора-қопсының кіреберісін бекітуге, жабуға пайдаланылған. Ергенектің бір жағы жіп немесе қайыспен бірнеше жерінен шалып байлап есік тәрізді ашылып-жабылуын қамтамасыз еткен. Мұндай ергенекті ағаш сырықтардың арасын бір-бір жарым қарыстай етіп тігінен немесе көлденеңінен қатарластыра орналастырған соң, қозғалмастай етіп бекітеді. Әдетте, ағашты қашап немесе сырықтарды шандып байлау тәсілімен жасаған. Мұндай ергенекті тек есік орнына ғана емес саты ретінде де пайдаланған. Мысалы, балықшылар арасында шаңға түсіп шығатын сатыны да ергенек деп атау үрдісі сақталған. Киіз үйге арналған ергенек шарбақтан аса биік емес, есіктің орта тұсынан келетіндей етіп жасалғанға ұқсайды. Ені әлбетте ұзын болады. Киіз үйдің ши мен киізден жасалған есіктерді жылы маусымда жоғары қарай түріп қайырып қояды да, есіктің көзіне осындай ергенек шарбақтарды қояды. Ондай ергенектің бір жағы босағаға байланады, осылайша ашылып-жабылады. Оның киіз үйде қолданылған қарапайым бір түрін иткірмес деп атаған. Дереккөздер Әдебиеттер * ҚӘТС. 5-том. Алматы: Арыс, 2007; * Диалектологиялық сөздік. Алматы: Арыс, 2007; * ҚР ҰМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Ергеш

Ергеш(Stroganovіa) – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда өсетін 7 түрі бар. Бұлардың биікт. 15 – 30 (кейде 80) см-дей. Жүрекжапырақты, шымыр, жебежапырақты, траутфеті Е. деген түрлері Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Әбдіров ескерткіші

Әбдіров ескерткіші – Қарағанды облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген монументтік өнер құрылысы ескерткіші. Орналасқан жері Қарағанды қаласы, Н. Әбдіров даңғылы. Кезеңі және авторлары Кеңестік ұшқыш, Кеңес Одағының Батыры Нұркен Әбдіровтің (1919-1942 жж.) ескерткіші 1958 жылы орнатылған, сәулетші Л.Е. Воробьев, мүсіншілер А.П. Билык, Ю.В. Гуммель. Ескерткіш сипаты Ұшқыш-сержант Әбдіровтің беліне дейінгі денесін бейнелейтін мүсін сына тәрізді биік тұғырға қойылған. Мүсіннің кейіпкермен түр ұқсастығы, киім формасының дәлдігі ескерткіштің жетістігі болып табылады. Мүсіншілер батырдың жанып бара жатқан самолетті Сталинград (қазіргі Волгоград) түбінде тұрған жау техникасы шоғырланған тұсқа бағыттаған, дәл ерлік жасар сәтіндегі өжет шешімге келген жүзін анық көрсеткен. Шойыннан құйылған мүсіннің биіктігі 4,8 м, мәрмәр тақтамен қапталған. Жалпы биіктігі 9 м ескерткіш үлкен көшемен жақсы жарасым тапқан. 1985 жылы ескі тұғыр жаңартылды. Дереккөздер
Ереже

Ереже — дәстүрлі халық құқығының қайнар көзі, нормативтік-құқықтық қағидалар. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда жөн-жосық, ата-баба жолы деп аталған. Ережелер сырт пішімі жағынан мақал-мәтелге, қанатты сөзге ұқсас болғанымен, нақтылығымен, дәйектілігімен ерекшеленеді. Ереже — құбылыстардың тұрақты қатынастарын немесе олардың белгілі бір заңдылықтарын көрсететін қағидалар; бір нәрсенің тәртібін анықтайтын жинақтар, белгілі бір қағидалар жиынтығы, нұсқаулар. Мысалдар * Жазу ережелері * Жол жүру ережелері * Ойын ережелері: **Футбол * Дін қағидалары: ** Шариғат Дереккөздер
Ерейментау тас мүсіндері

Ерейментау Тас Мүсіндері– - Түркі қағанаты кезінде (6-8 ғасырлар) жасалған тас мүсіндер тобы. Ерейментау сілімдерінің бойында, Сілеті, Кедей, Торғай өзендерінің жоғарғы ағыстарында орналасқан. 1942, 1946 - 60 жылдары Орталық Қазақстан археолиялық экспедиция (жетекшілері А.Машанов, Ә.Марғұлан) зерттеген. Кедей өзенінің бас жағында, Жаушоқы төбесінің етегінде сұр граниттен қатап жасалған екі мүсіннің (ел арасында "Қос батыр" атанған) әрқайсысының аумағы 3,5x3,5 м. Мүсіндер оң қолына дөңгелек тостаған ұстап, сол қолымен қылышына сүйенген мұртты ер адамдарды бейнелейді. Бүйірінде ажыратыл оқуға келмейтін көмескі, көне түркі жа-зуына ұқсас таңбалар байқалады. Мүсіндер шаршы пішіндес екі тас қоршаудың шығыс іргесіне қойылған. Үлкенінің биіктігі 160 см, ені 40 см, қалыңдығы 23 см. Ерейментау Тас Мүсіндеріндегі жойылған гранит тастар осы өңірдегі Қарағайлы алқабынан алынып отырған. Осындай мүсіндердің маңында орналасқан бір обаны зерттеу кезінде түрлі түсті кен тастарының сыныптары кездескен. Олар оба үйіндісінде күн рәмізін бейнелейтін дөңгелек түрінде белгілі бір тәртіппен орналасқан. Ғалымдардың пікірінше, мүсіндер, кен орындарын игеріл, металл қорынан, көне қеншіліқ қәсіпті пір тұтып, қастерлеуге байланысты туған ғұрыптың нышаны. Дереккөздер
Ереуіл

Ереуіл ( - довольно!) — еңбек ұжымы мен жұмыс беруші арасындағы ұжымдық еңбек дауында, өздерінің әлеуметтік-экономикалық және кәсіби талаптарын қанағаттандыру үшін еңбек ұжымы мүшелерінің белгілі бір мерзімге немесе жұмыс берушінің еңбек ұжымының талаптарын қанағаттандырған мерзімге дейін толық немесе ішінара жұмысты тоқтату (жұмысқа шықпау, еңбек міндеттемелерін орындамау) арқылы көрінетін еңбек ұжымының күресу шарасы. Дереккөздер
Руслан Темірұлы Ержанов

Руслан Темірұлы Ержанов (27 қараша 1976 ж.т., Алматы) — шахматшы, халықаралық гроссмейстер (1997). Өмірбаяны Ержанов шахматты бес жасында үйренді. Оның жаттықтырушылары — анасы Наркиса мен әкесі Темір Ержановтар. Қазақ мемлекеттік құрылыс-сәулет академиясын бітірген (1999). Марапаттары Ержанов 20 жасқа дейінгі шахматшылар арасында екі рет Азия құрлығының күміс жүлдегері (1992, Доха, Катар; 1994, Куала-Лумпур, Малайзия), 26 жасқа дейінгі шахматшылар арасында дүниежүз. чемпионаттың күміс жүлдегері (1997, Буэнос-Айрес, Аргентина), Азия құрлығының күміс жүлдегері (1999, Пекин, Қытай), Азия құрлығы қалалары арасындағы чемпионаттың жеңімпазы (2000, Бейрут, Ливан) атанды.
Еркебұлақ

Еркебұлақ– қола дәуірнен сақталған обалар. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Дарат қыстағынан 30 қм жердегі Еркебұлақ бұлағының бойында орналасқан. 1955 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә.Марғұлан) зерттеген. Обалар қазқатар тізіліп, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 400 м жерге созылып жатыр. Обалардан б.з.б. 14-10 ғасырдар да өмір сүрген адамдардың тас жәшік тәрізді жасалған қабірлері табылды. Қабірдің ішіндегі мәйіттермен бірге қойылған құмыра ыдыстар мен қоладан жасалған заттарға қарағанда, бұл өңірде қола дәуірінің Андронов мәдениетін жасаған малшы тайпалар өмір сүрген. Дереккөздер
Еркін күрес

Еркін күрес, диам. 9 м арнайы кілемде өтеді. 19 ғ-дың аяғында Англияда пайда болған. 1904 жылдан олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. Қазақстанда еркін күрес жарыстары 1955 жылдан өтіп келеді. 1956 ж. өткен КСРО халықтары спартакиадасында Қ.Байдосов, Ж.Ысқақов жүлдеге ие болды. Еркін күрес, кілем үстінде әдіс қолдану еркін жасалынатындықтан осылайша аталған. Бұл дүниежүзі халықтарының күрес турлерінің әдістерін түгел қолдануға байланысты айтылады. Еркін күресте белдескен балуандар ұпай санымен немесе қарсыласының жауырын кілемге тигізіп, таза жеңіске жетеді. Оның тарихы көне замандарға кетеді. Ертедегі Мысырда, Вавилонда, Қытайда және Жапонияда еркін күрес болган. Алғаш рет еркін күрес 1904 ж. Олимпиялық ойындардың бағдарламасына енді. Мұнда кілемге небәрі 38 балуан шығып, жалпыкомандалық 1-орынға АҚШ-тың құрамасы ие болды. Еркін күрестен Еуропа чемпионаты 1928 ж., ал Әлем чемпионаты 1951 ж. бастап өтіп келеді. Еркін күрес салмақ дәрежелері жарыс басталар алдында оған қатынасушыларға жіберілген жарыстың тәртібінде көрсетіледі. Қазақстандағы еркін күрес Қазақстандағы еркін күрес, республикалық чемпионаты 1951 ж. бастап өткізіліп келеді. Бұдан ең алғаш шыққан СШ-лері Ж.Сқақов, Қ.Байдосов, Қ.Қожанов және т.б. Алғашқы жылдары оның секцияларына барушылар аз болғандықтан грек-рим күресіне қатысушылар да еркін күрестен бақтарын сынап көрді. Кейін Ә.Айханов, А.Гапсатаров, А.Бұғыбаев, М.Қапанов, Ю.Курапаткин, И. Байрамуков сияқты балуандар халықаралық жарыстарда көзге түсті. Республиканың құрама командасы 2003 ж. Алматыда өткен Азия кубогы үшін жарыста жалпыкомандалық 1-ші орынды жеңіп алды. Дереккөздер
Ер Қосай

Ер Қосай – Ер Көкше батырдың баласы Ер Қосай туралы жыр. Жыр сюжетіне, көбінесе қиял-ғажайып сипаттар араласып отырғанымен, тарихта болған оқиғаларды қамтиды. Жоңғарлардың қазақ даласына шабуылы 17 ғ-да басталады, яғни жырдағы қалмақтармен соғыс оқиғалары осы кезден кейін қосылған сияқты. Жырдың бірнеше нұсқасы бар: а) В.В.Радлов қазақ тілінде бастырып шығарған «Ер Көкше» жырында, көбінесе қара сөз араласып келеді («Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи», СПб., 1870). Осы еңбектің үшінші томындағы «Ер Көкше» жыры, негізінен, Ер Көкше батырдың баласы Ер Қосай ерліктерін баяндайды; ә) «Ер Көкше және оның баласы Ер Қосай» деп аталатын нұсқаны Г.Н.Потанин орыс тілінде жариялайды («Казах-киргизские и алтайские предания, легенды и сказки», «Живая старина», в. ІІ–ІІІ, 1918). Бұл екі нұсқаның мазмұнының бір-бірінен аздаған өзгешелігі бар және Потанин нұсқасы көлемі жағынан шағындау. Бұлардан басқа Асайын Хангелдин, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы нұсқалары сақталған. Жырдың барлығының мазмұны ұқсас, негізгі тақырыбы – Отан қорғау, идеясы – ел бірлігін сақтау. Ш.Ш.Уәлиханов «Қазақтың халық поэзиясының түрлері» атты мақаласында (1858) Көкшетау округіндегі Қойлы-Атығай болысының қазағы Арыстанбайдың орындауында «Ер Көкше–Ер Қосай» жырын естігенін айта келіп, жазып алмағанына өкініш білдіреді және дастанды жоғары бағалайды (Ч.Ч.Валиханов. Собрание сочинений в пяти томах, т. 1, А., 1961, стр. 196–197). Қырғыздың «Манас» эпосында Көкше есімі кездеседі. Бұл «Ер Қосай» жырының халыққа ертеден белгілі екенін, сондай-ақ көрші елдердің бір-бірімен достық қарым-қатынаста болғанын дәлелдейді. Мұрын жырау жырлаған «Көкше батырдың ұлы Ер Қосай» жырының кейіпкерлерінің есімдері «Ер Қосай» жырына ұқсас болғанмен, баяндалатын оқиға мүлде бөлек. «Ер Қосай» дастанының әр жылдары жиналған 7–8 нұсқасы Алматы қаласындағы Орт. ғыл. кітапхананың Қолжазбалар қорында сақтаулы. Сыртқы сілтемелер http://anatili.kz/?p=6708 Дереккөздер
Ермолов Петр Васильевич

Петр Васильевич Ермолов (28 қыркүйек 1938 жылы туған, Өзбекстан, Наманған қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1982), профессор (1993), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003). Ташкент политехникалық университетін бітірген (1961). Шығыс Қазақстан өндірістік геология бірлестігінде геолог, аға геолог, Алтай іздеу-түсіру экспедициясының бастығы (1961–71), Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, осы институттың Алтай бөлімшесінің меңгерушісі (1971–84) және Қарағанды бөлімінде (1984–86), сондай-ақ Қазақстан ғылым академиясының Химия-металлургия институтында (1986–88) зертхана меңгерушісі, Геология ғылымдар институты Қарағанды бөлімінің меңгерушісі (1988–91), Қарағанды қаласындағы Жер қойнауын кешенді игеру проблемалары институты директорының орынбасары, бас ғылыми қызметкері (1991–99) болып еңбек етеді. «Петрология гранитоидов Зайсанской складчатой области Восточного Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері метаморфтық және магмалық тау жыныстарының петрологиясын, колчедан-полиметалды және алтын кен орындарының геологиясын, минералогиясын зерттеуге арналған. Ол Шығыс Қазақстанның алғашқы 1:500000 масштабтағы геологиялық картасын құрастырған; 138 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 11 монографияның («Глубинные включения в гранитоидах складчатых областей», 1990) авторы. Дереккөздер
Ертіс Жазба Ескерткіші

.]] Ертіс Жазба Ескерткіші– археолог Ф.Х. Арсланованың 1960 ж. Ертіс өзенінің оңтүстік жағасында (Павлодар облысының Бобровое елді мекені) жүргізген далалық зерттеу жұмыстары кезінде көне қорғаннан табылған сүйек тоға. Бұғы бейнелі оның бетіне алты таңба ойып жазылған. Профессор А.Аманжоловтың пікірінше, ескерткіштің жазылу уақыты заманымыздан бұрынғы 5 — 4 ғасырлар. Сүйек тоғадағы жазудың мағынасы: “Ақ-бұғы, құт-бұғы”. Ескерткіштегі жазу үлгісі, сөз қолданысы Есік жазуына ұқсас. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Ертіс Полиметалл Комбинаты

Ертіс Полиметалл Комбинаты— мырыш пен қорғасын кентастарын байытатын және олардың концентраттарын өндірумен айналысатын кәсіпорын. Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы Белоусовка кентінде орналасқан. Белоусовка, Березовка кеніштері және мыс қорыту зауыты негізінде құрылған (1945). 1985 жылға дейін Ертіс Полиметалл Комбинаты құрамында 3 кеніш, 2 кен байыту фабрикасы және мыс қорыту зауыты болды. Ал 1985 жылы Глубокое кентінде орналасқан мыс қорыту зауыты Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты (қазіргі Қазмырыш АҚ) құрамына енді. Ертіс Полиметалл Комбинатының 1996 жылғы өндіріс көл. 61116 мың тонна болды. Белоусов кеніші мен Белоусов кен байыту фабрикасы “Финконкорд” фирмасының (Швейцария) иелігінде. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау
Шахбаз Әлімгерейұлы Ершин

Шахбаз Әлімгерейұлы Ершин (1926—2019) – техника ғылымы докторы (1975), професор (1976),Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984). Қысқаша өмірбаяны 1956 ҚазМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын бітірген; 1956–61 Қазақ энергетика ғылыми-зертхана институтында кіші аға; 1961–74) ғылыми қызметкер; 1974–75 ҚазМУ-да доцент; 1975–78 професор; 1978 жылдан кафедра меңгерушісі болды. ‘’’«Экспериментальное исследование турбулентного газового факела»’’’ деген тақырыпта докторлық диссиртация қорғады. Оның негізгі ғылыми еңбектері күрделі конвективтік тасымалдау теориясының түрлі саласына және осы теорияның іс жүзінде қолданылатын көптеген тарауларына (сорғы ағыс, газды жалын, қасиеттері айнымалы сұйықтықтар қозғалысы, құйынды құбылыстар, т.б.) арналған. Қазіргі кезде ол газдағы,плазмадағы және сұйықтықтағы алмасу процестерінің өзара әсерлесу проблемасын зерттеу жұмыстарын басқарады, «Гипердыбыстық тура ақпалы ауа-реактивтік қозғалтқыштардың жұмыстық процесін зерттеу» жөніндегі халықаралық жобаның ғылыми жетекшісі. Шахбаз Әлімгерейұлы Ершин 150 ғылыми -зертхана еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 1 авторлық куәлігі және 3 патенті бар.. Дереккөздер
Әбестік

Әбестік - өрескелдік, қателік, ағат айтылған сөз, білместікпен жасалған іс-әрекет. Әбестік күнделікті өмірде ерсі, оғаш қылық ретінде адамның кісілік қасиетіне сын болып тағылады. Мұндай сипаттар зиянсыз, зілсіз болса да сырт көзден тыс қалмайтын ұнамсыз жәйт болып саналады. Кейде ол күлкі де тудырады. Қоғамда қалыптасқан адамгершілік-этикалық өлшемдерге байланысты әбестік туралы түсінік те өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, өткен кеңес дәуірінде Құдайға сену — зиялы қауым үшін әбестік болып көрінсе, бүгінгі күнде ол адамның имандылығын көрсететін белгі саналады. Қазақ ұғымында нарықтық экономикадан бұрын сауда жасау да әбестік болып көрінетін. Әбестікті қоғамдағы этикалық өлшемдерге сәйкес реттеп, жағымды сипат-қасиеттерді қалыптастырып отыру әлеуметтік ортадағы тәлім-тәрбие істерінің мақсатты жүргізілуіне байланысты. Дереккөздер
Ершік

Ершік– арба не шанаға көлік жеккенде тертенің бел көтермесі өткізілетін ер тәрізді әбзел. Ыңыршақ деп те аталады. Тысы қалың киізден, қос қапталы мен арқалығы ағаштан не металдан жасалады. Көліктің беліне тоғалы тартпа арқылы бекітіледі. Ершік — жегу әбзелдерінің бірі. Ол арба, шанаға жегілетін аттың арқасына алынатын ер тәрізді болады, қамыт аттың жырауын қағып, иығын баспау үшін де ерек. Оның қос қапталының астына киіз ;асырылып, тоқым үстіне салынады, шан кейін оның үстіндегі ойығынан өткізген қайыс айылмен қос терте тиісті дәрежеде көтеріліп байланады. Кейде ершіктің руына ер мен ашамай да қолданылады. Дереккөздер
Ерік тілі

.]] Ерік тілі— бұрынғы Орал облысы Жымпиты уезінің газеті. 1920 жылғы қарашадан 1923 жылғы наурызға дейін апта сайын шығып тұрған. Таралымы 500 — 600 дана. Газет жергілікті халыққа ашаршылықтан соң әлеуметтік-шаруашылық жұмыстарын жүргізу жөнінде ақыл-кеңес беру, жөн-жоба көрсету мақсатын көздеген. Сондай-ақ, аудандағы кеңестік құрылыс жұмысын, “жаңа экономикалық саясатты” және қосшы ұйымдарының, кооперативтендірудің мәні мен пайдасын түсіндірді. Ел ішіндегі асыра сілтеушілікке, өктемдікке, барымтаға, пара алуға, т.б. ұнамсыз қылықтарға, ауыл белсенділерінің жолсыздықтарына қарсы күрес жүргізді. Дереккөздер
Еріткіштер

.]]Еріткіштер — әр түрлі заттарды ерітіп ерітінділер түзуге қабілетті химиялық қосылыстар, жеке органикалық қосылыстар немесе олардың қоспалары. Еріткіштер деп, әдетте, сұйық күйдегі құрамдас бөлікті, ал құрамдас бөліктердің барлығы сұйық болса, онда концентрациясы жоғары бөлікті айтады. Еріткіштерді бейорганикалық еріткіштер және органикалық еріткіштер деп екі топқа бөледі. Маңызды бейорганикалық еріткіштерге су, ал органикалық еріткіштерге спирт, эфир, кетондар және олардың қосылыстары жатады. Органикалық еріткіштердің көбісі өте ұшқыш, улы болады. Сонымен қатар еріткіштерді полюсті және полюссіз, төмен және жоғары температурада қайнайтын, т.б. деп ажыратады. Техникалық мақсат үшін пайдаланылатын еріткіштердің тығыздығы, тұтқырлығы, улылығы, т.б. сипаттамалары маңызды. Еріткіштердің аталған сипаттамаларын арттыру үшін, көбінесе, басқа еріткіштермен қоспа түрінде пайдаланады. Еріткіштерді химиялық реакция жүргізетін орта ретінде пайдаланудың маңызы зор. Еріткіштер әрекеттесетін молекулалар арасында (көп реакциялар тек еріткіштерде жүреді) байланыс тудырып, гомогенді орта түзіп қана қоймай, хим. реакциялардың тепе-теңдік константасы мен жылдамдығына әсер етеді. Органикалық еріткіштер бояу, жасанды талшық, желім, т.б. заттар өндіруде қолданылады. Дереккөздер he:תמיסה#הממס
E саны

Е Саны - е – n шексіз өскенде өрнегінің ұмтылатын шегі: , натурал логарифмнің негізі. Тарихы Бұл сан швейцар математигі Леонарды Эйлердің (1707-1783) құрметіне "e" болып белгіленген. e саны натурал логарифмдердің негізі болған; бұл санның трансцендент сан екенін 1873 жылы француз математигі Шарль Эрмит (1822-1901) дәлелдеген. Бұл санды кейде негізсіз Непер саны деп те жаңсақ атайды. Дереккөздер
Есбай Балұстаұлы

Есбай Балұстаұлы, Тазбала (1842, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Сарыкөл көлінің маңы, — 1910, сонда) — күйші, композитор. Әкесі Балұста он саусағынан өнер тамған зергер, дәулескер домбырашы болған. Байұлы тайпасының Есентемір руынан шыққан. 11 жасында әке-шешесінен жетім қалған Есбайды атасы Ерназар қолына алады. Баланың ерекше дарыны мен талабын байқаған атасы батасын беріп, ел аралап күй тартуға рұқсат етеді. Халық арасына “Тазбала” деген есімімен белгілі болған Есбай Еділ — Жайық, Ойыл, Жем, Сағыз бойын, Маңғыстау мен Үстірт алабын, Орынбор, Саратов, Самара, Астрахан қалаларын аралап күй тартып, көптің алғысына бөленген. Белгілі күйші Абыл Тарақұлы Есбайға ерекше ықпал еткен. Абылды ол өзіне ұстаз тұтқан. Есбайдың “Өтті-кетті”, “Жалды қара”, "Терісқақпай” күйлері эпикалық серпін, филосиялық толғанысқа толы болса, “Балықшы кемпір”, “Шажда қыз” — өз замандастарының бейнесінен, ал “Бөгелек”, “Сарыалқа” күйлері табиғат көріністерінен сыр шертеді. Есбайдың күйшілігін А.В. Затаевич аса жоғары бағалаған. Есбай күйлерін біздің заманға жеткізген маңғыстаулық домбырашылар Назар, Арал, Сәулебай, Қисық, Кәуен (Жұмағали) және кейінгі Л. Мұхитов, М. Өскенбаев, С. Қазтуғанов, Ш. Ибрагимов, Б. Атанқұлов, С. Жалмышев, І. Шыртанов, т.б. Дереккөздер
Есенбұға

Есенбұға, Исан Бұға – Моғолстан билеушісі (1429 – 61/62). Шағатай әулетінен шыққан. Ата тегі: Шыңғыс хан — Шағатай— Мамкан — Қара Исун — Барақ — Даводж — Шер Әли оғлан — Уәйіс хан — Есенбұға. Уәйіс хан қайтыс болған соң, оның екі ұлы Жүніс пен Есенбұға арасында билік үшін күрес болып, соңғысы 1429 жылы жергілікті тайпа көсемдерінің және әмірлердің қолдауымен билік басына келеді. Есенбұға көп ұзамай тұрфандық Темірді өзіне найб етіп аламын деп, қол астындағы әмірлердің карсылығына ұшырайды. Есенбұға билік еткен алғашқы жылдары Моголстанда орталық билік әлсіреп, хан беделі төмендеді. Есенбұға дулат тайпасынан шыққан Әмір Саиид Әлидің көмегімен Шығыс Түркістандағы Ақсу қаласына бекінеді. Өз беделін нығайтып алған соң, алғашында Түркістан, Сайрам, Ташкент аймағына (1450 — 51), кейін Әндіжан өңіріне (1453 — 55) шапқыншылық жорықтар жасайды. Әмір Темір өулетінен шыққан Мауераннаһр билеушісі Әбу Саиид мырза Хорасан бағытындағы саясатын жемісті жүргізу үшін және Мауераннаһрдың шығыс шекарасын Есенбұғаның жорықтарынан қорғау мақсатында ағасы Жүністі оған қарсы пайдаланды. Жүніске Әндіжан өңірінен жер беріп, Есенбұғаның иелігіндегі жерлерге қауіп туғызады. Есенбұға 1457 — 1458 ж.ш. Әбілхайыр ханнан бөлініп, өзіне көшіп келген Керей мен Жәнібек хандарға Шу бойы мен Қозыбасы өңірін беріп, оларды өзіне тосқауыл әрі одақтас етеді. 1458 — 60 ж. Жүніс ханның Есенбұғаға қарсы жасаған жорығы сәтсіз аяқталады. Есенбұға қайтыс болған соң, Шығыс Түркістанда оның ұлы Дос Мұхаммед хандық құрған (1461/62-69). 1469 жылдан Моғолстандагы билік Жүніс ханның қолына көшеді. Дереккөздер
Есеней Естемесұлы

Есеней Естемесұлы (1798, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы — 1870/71, сонда) — аға сұлтан, би. Орта жүз құрамындағы Керей тайпасынан шыққан. Жастайынан ел ісіне араласып, шешендігімен, әділдігімен көзге түскен Есенейді Батыс Сібір губернаторлығының басқармасы керей-сыбан ауылдарының биі, старшина етіп тағайындайды. * Есеней 1832 ж. 10 желтоқсанда керей болысының старшындары Т.Барлыбаев және Қ.Мамашевтармен бірге Батыс Сібір губернаторлығының басқармасына арызхат жолдайды. Бұл хатта шептік казак-орыстардың керей болысы қазақтарына жасаған қысымшылығы халықтың наразылығын туғызып отырғаны айтылып, мұндай істерге тыйым салынуын және қазақтарға қалааралық базарлар мен жәрмеңкелерде еркін сауда-саттық жүргізуге рұқсат беруін талап етті. * 1834 жылы Аманқарағай дуанына қазы болып сайланған Есеней, көп ұзамай “тынышсыз мінезі” үшін бұл қызметінен босатылды (1836). * 1842 ж. 18 тамызда ол керей-сыбан болысына болыс болып сайланып, 10 жылға жуық уақыт қызмет атқарады. * 1852 ж. шілдеде Есеней Құсмұрын дуанының аға сұлтаны болып сайланып, 3 жылдың орнына 7 жыл қызмет етеді. * 1859 ж. 12 мамырда Құсмұрын дуаны таратылып, Атбасар дуанының құрылуына байланысты Есеней Сібір қазақтары облысы басқармасының кеңесшісі болып тағайындалды. * Есеней өмірінің соңғы жылдары селкілдек ауруына ұшырап, сол аурудан қайтыс болады. Есенейдің әйелі Ұлпан — Ғ. Мүсіреповтің “Ұлпан” романының басты кейіпкері. Есеней мен Ұлпанның бейіті Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол аулынан солтүстікке қарай 4 шақырым жердегі Бай ауылы аталатын Есенейдің өз қыстауында. Дереккөздер
Әндіжан Есенжолов

Әндіжан Есенжолов – биология ғылымының кандидаты (1949), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі (1951). Қысқаша өмірбаяны 1935 Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген; 1936–1942 КСРО Ғылым Акадеиясының Қазақ бөлімшесінде (қазіргі Қазақстан ҒА-сы) кіші, аға ғыл. қызметкер; 1949–1955 және 1962–1982 Эксперименттік биология институты нда тұқымаралық гибридтеу лабораториясының меңгерушісі; 1957–1962Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер болды. Әндіжан Есенжолов Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік таулы аймақтың табиғи жағдайына көнбіс қойдың жаңа тұқымын шығару үшін ұзақ жылдар еңбек етті. Қазақтың арқар-меринос қойын шығарғаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйлық (1950) берілді. Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.. Дереккөздер Сілтемелер [http://newdissertation.com/page/order/id/91516.html Ертазин Хамза докторлық диссертация]
Есенсары Құнанбайұлы

Есенсары Құнанбаев Тұрлыбекұлы (1890 жыл, Семей облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылы - 1961 жыл, Семей облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылы) — ақын. Сәдір ақыннан тәлім-тәрбие алып, он үш жасынан өлең шығарады, халық ауыз әдебиеті үлгілері мен Абай, Әріп, Әсет ақындардың шығармаларын жаттап алып, ел ішіне таратады. Бірнеше жыл Әсет Найманбаевтың қасына еріп, оның ақындық, әншілік мектебінен өтеді. Есенсары айтыс ақыны ретінде де танымал болған. 1939 жылы халық ақындарының республикалық слетіне қатысып, жыр алыбы Жамбылмен сөз қағыстырады. 1945 жылы белгілі халық ақыны Сапарғали Әлімбетовпен айтысқа түседі. Есенсары — көптеген өлеңдер мен толғаулардың, дастандардың авторы. Оның: * “Гүлбаhрам — Сәбит” * “Қазақ қызы” * “Тобағұл батыр” * “Бөдес батыр” * “Ғаббасұлы Сабыржан” * “Мәлік батыр” (Кеңес Одағының Батыры М.Ғабдуллинге арналған) дастандары * “Жеке дара ана” атты хикаясы жұртшылыққа танымал. Дереккөздер
Есеп айырысу

Есеп Айырысу – төлем жүргізу арқылы қаражаттық міндеттемелерді жабу. Ол қолма-қол ақшамен немесе банк-несиелік ұйымдар арқылы ақша аударып жүргізіледі. Қолма-қол ақшасыз төлемдер төлемдік тапсырмалар, аккредитив, чек және инкассо бойынша да, сондай-ақ, заңда қарастырылған басқа формалармен де төленеді (қ. Аккредитив, Акцепт). есеп айырысу жүйесін ұйымдастыруда әрбір елдің өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін, бірақ олар мынадай жалпы принциптер мен есеп айырысу операцияларына негізделген: қолма-қол ақшалармен төлеу; есепшоттан нақты ақшаларды алу; ақшаны төлем тапсырысы бойынша аудару; қаржыны бір есепшоттан басқа есепшотқа дебеттік (чек арқылы) немесе ақшалай аудару. Банкаралық есеп айырысу корреспонденттік есепшот арқылы жүргізіледі. Ондай шоттар, мыс., ҚР-ның өлттық банкінде немесе контрагенттік банктерде ашылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау