kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тұрғанбай датқа

Тұрғанбай Датқа (шамамен 1804–1850) — батыр, Түркістан маңындағы Шілік (Шәуілдір) жерін билеген. Қыпшақ сонын ішінде Құтым руынан шыққан. Сыр қазақтары Әлімхан Нарботаұлы (1800–1809) кезінен Қоқанға қарап, Мәделі (1822–1842), Құдияр хан (1845–1875) тұсында Ташкент құшбегіне бағынған. Жергілікті қазақтарды басқару үшін сайланған бек (Қанағат шах) Түркістанда болса да билік тізгіні Тұрғанбай Датқаның қолында болды. Ол Түркістанның Күлтөбе деген қақпасында өз бетінше іс жүргізіп, елді хан ретінде билеген. 1846 жылы Қанағатпен бірге Тұрғанбай Датқа Қоқан билеушілеріне қарсы шықты. 1850 жылы Түркістанға бек болған Ырысбек Тұрғанбай Датқаның беделінен қауіптеніп, оны алдап қолға түсіріп, азаптап өлтірді. Дереккөздер
Тихоокеан ауылдық округі

Тихоокеан ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тихоокеанское, Алабота, Шұңқыркөл ауылдары кіреді. Орталығы – Тихоокеанское ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1221 адамды құрады. Дереккөздер
Жарылқасын Тұрлыбекұлы

Тұрлыбекұлы Жарылқасын (28 Қазан 1942 жылы туған, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – ғалым, медицина ғылымының докторы (1991), профессор (1993). Композитор (бірнеше әндердің авторы). Жұбайы Майдан. Екі қызы Марал жане Нәркес, бір ұлы бар Мирас есімді. Қысқаша өмірбаяны: 1967 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (ҚазҰМУ) бітірген; 1958 – 1961 жылдары Жаңақорған ауданы Талап ауылында медпункт меңгерушісі; 1967 – 1969 жылдары ҚазКСР-і Денсаулық сақтау кіші ғылыми қызметкері; 1972 – 1974 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент; 1974 – 1978 жылдары Талдықорған (Алматы) облысының бас эпидемиологы; 1978 – 1996 жылдары Республикалық гигиена және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, директордың орынбасары; 1997 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында гигиена кафедрасынын меңгерушісі. Тұрлыбекұлы 213 ғылыми еңбек бір монография, бір әдістемелік нұсқау жазған. Өнерге бейімділігін де танытып, «Жұлдызым», «Қазағымның байлығы», «Туған жерім – Қаратау», «Мирасым» т.б. әндерін шығарған. Дереккөздер:
Тоқшын ауылдық округі

Тоқшын ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тоқшын, Камышлово, Тюмен ауылдары кіреді. Орталығы – Тоқшын ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2771 адамды құрайды. Дереккөздер
Сылдыршөп

Сылдыршөп (Sіlene) – қалампыр тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Облыстың барлық аймағында кездесетін 62 түрі бар. Сабақтары тік, кейде жатаған болады. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, пішіндері әр түрлі (ұзынша, дөңгелек, т.б.). Гүлдері қос жынысты, кейде дара жынысты. Тостағанша жапырақшалары бес тісті. Желектері ақ, қызғылт, сары жасыл түсті, саны – бесеу. Аталығы 10, жатын түйіні үш ұялы. Мамыр – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Түрлері Жиі кездесетін түрі – торсылдақ сылдыршөп (S. latіfolіa). Ол Тобыл, Есіл, Ертіс өзендерінің жағалауында, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей,Қырғыз Алатаулары мен Кетмен тауларының шалғынды жерлері мен селдір ормандарында өседі. Биіктігі 40 – 100 см. Жапырақтары ұзынша, дөңгелек. Ақ түсті гүлдері шашақша масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – ақ түсті қорапша. Салбыр сылдыршөптің (S. nutans) биіктігі 30 – 60 см. Сабағы түкті, жабысқақ. Гүлдері ақшыл күрең, шоқталып өседі. Маусым – тамызда гүлдеп, жеміс береді. Жемісі – сопақ қауашақ. Салбыр сылдыршөп – дәрілік өсімдік, оны жүйке жүйесін тыныштандыру, қабынулар мен ауырсынуды басу және қан тоқтату үшін пайдаланады. Сылдыршөптың 5 түрі: Мүслім сылдыршөбі (S. muslіmіі), Сырдария сылдыршөбі (S. jaxartіca), Тянь-Шань сылдыршөбі (S. tіanschanіca) және бетпақдала сылдыршөбі, бор сылдыршөбі – өте сирек кездесетін өсімдіктер ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Құтлұғмұхаммед Тевкелев

Тевкелев Құтлұғмұхаммед (1850, Уфа губерниясы Белебей уезі – өлген жылы белгісіз) – қоғам қайраткері, Ресейдегі мұсылмандар қозғалысы жетекшілерінің бірі. 1870 жылы Паж кадет корпусын бітіріп, әскер қатарында офицер болып қызмет етті. 1877 – 1878 жылы орыс-түрік соғысына қатысты. 1885 жылы отставкаға шығып, қоғамдық жұмыстармен айналысты. 1887 – 1905 жылы Уфа қалалық думасының, Уфа губерниясы мен Белебей уезі земство басқармасының мүшесі. Бүкілресейлік бірінші мұсылман съезіне қатысты. Бірінші Мемлекеттік Думаға және екінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланды. Бүкілресейлік екінші мұсылман съезіне қатысып, онда Ресей империясындағы мұсылман халықтардың мүддесін қорғайтын саяси партия құру керектігін жақтады. Бүкілресейлік үшінші мұсылман съезін өткізуге белсене ат салысты. “Ресей мұсылмандары одағы” партиясы Орталық Комитетінің мүшесі болды. Үшінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланып, онда Мұсылман фракциясына төрағалық етті. Қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге де жергілікті халықтарының 1907 жылғы 3 маусым заңына сәйкес Мемлкеттік Дума жұмысынан шеттетілуіне қарсылық білдіріп, бұл заңның өзгертілуін талап етті. Төртінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланып, тағы да Мұсылман фракциясына жетекшілік етті. Қазақтардың діни істерінің Орынбор мүфтилігі қарамағында болуын жақтап, бұл жөнінде Мемлекеттік Думаға өзінің ұсынысын түсірді. 1914 жылы маусымда оның тікелей ат салысуымен бүкілресейлік мұсылман съезі өткізілді. 1916 жылғы 25 маусым жарлығына өзінің наразылығын танытып, Мин. Кеңесі төрағасының атына қазақтар мен Түркістан өлкесіндегі өзге де жергілікті халықтардан майданның қара жұмысына адам алуды тоқтата тұру керектігі жөнінде мәлімдеме түсірді. Осы жылы қыркүйекте патша өкіметінің көтеріліске шыққан халықты қару күшімен басу кезінде тигізген зардаптарын тексеру үшін А.Ф. Керенский, М.Шоқай, т.б. қайраткерлермен бірге Түркістан өлкесінде болып қайтты. 1917 жылы наурызда Уақытша үкімет жағдайында Ресей мұсылман халықтарының саяси әрекеттерін үйлестіру және мүдделерін қорғау мақсатында құрылған Ресей мұсылмандарының уақытша орталық бюросы құрамына енді. Сілтемелер
Тораңғыл ауылдық округі

Тораңғыл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тораңғыл, Двинск ауылдары кіреді. Орталығы – Тораңғыл ауылы. Округ құрамында болған Сарыкөл ауылы 2015 жылы, Иверск ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 881 адамды құрайды. Дереккөздер
Тотай Тәжіұлы Тұрлығұл

Тұрлығұл Тотай Тәжіұлы (23 Желтоқсан 1930 жылы туған, Сырдария ауданы Досан ауылы) – әдіскер-ғалым, тарихшы- ғалым, педогогика ғылымының докторы (1998), профессор, Қазақстан педагогика ғылымдар академиясының академигі, Қызылорда педогогикалық институтын (Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген соң Қызылорда қаласында облыстық комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі, қалалың комитеттің бірінші хатшысы. Қысқаша өмірбаяны: 1953 – 1959 жылдары орта мектепте тарих пәнінің мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі; 1959 – 1962 жылдары республикалық «Қазақстан мұғалімі» газетінде әдеби қызметкер, мектеп бөлімінің меңгерушісі болып істеген; 1962 – 1965 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінде (Қазақ ҰУ) аспирант; 1965 – 1972 жылдары Ы.Алтынсарин атындағы Педогогикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының тарих және география пәнін оқыту бөлімінің меңгерушісі; 1972 – 1991 жылдары КСРО педогогикалық ғылымдар академиясының Оқыту мазмұны мен әдістері ғылыми-зерттеу институты Қазақ филиалының тарих, қоғамтану және географияны оқыту лабораториясын басқарды; 1992 жылдан Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың Білім академиясындағы Жалпы білім институтының Қоғамдық пәндерді оқыту лабораториясын басқарды. 2005 – 2011 жылдары Қазақ Мемелекеттік Қыздар Педагогикалық университетінің профессоры. Еңбектері: .]] Тұрлығұл Т.Т. 1960 жылдан мектепте Қазақстан тарихын оқыту мәселесін жүйелі түрде зерттеп келеді. Оның басшылығымен «Жалпы білім беретін мектептерде тарих, қоғамтану, географияны оқытуды оқу-әдістемелік жағынан қамтамасыз ету бағдарламасы», тұжырымдамалар, мемлекеттік білім стандарты, жалпы білім беретін мектептің 5 – 9 және бағдарлы орта мектептің 10 – 11 сыныптарына арналған жаңа бағдарламасы, 5 – 10-сыныптарда Қазақ КСР тарихын оқытуға арналған әдістемелік кітапша жасалды. Тұрлығұл 147 ғылыми-әдістемелік еңбектің, оның ішінде 6 монография, 11 оқулық, 9 бағдарлама (біріккен авторлар), 30 оқу-әдістемелік құралдардың авторы. Тұрлығұл Т.Т.«Қазақ КСР ағарту ісінің үздігі», «КСРО ағарту ісінің үздігі» белгілерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер:
Жұмыстық дене

Жұмыстық дене – машиналарда энергия түрлендіру, жұмыс атқару, т.б. үшін қолданылатын газ тәрізді не сұйық күйдегі зат. Жұмыстық дене ретінде, көбінесе, су буы (бу машиналары мен турбиналарында), аммиак, көмір қышқылы (тоңазытқыш машиналарда), ауа (пневматикалық қозғалтқыштарда), газ (турбиналарда, іштен жану қозғалтқыштарында, т.б.) қолданылады. Ракета техникасында пайдаланылатын Жұмыстық дене ракета отыны деп аталады. Сілтеме
Төменгі бұрлық ауылдық округі

Төменгі бұрлық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылы құрамынан 1 елді мекен Константинов ауылдық округіне өтті, 1 елді мекен 2019 жылы таратылды. Әкімшілік бірлік Құрамына Төменгі Бұрлық, Жақсы Жалғызтау ауылдары кіреді. Орталығы – Төменгі Бұрлық ауылы. Округ құрамында болған Алтынбұлақ ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1505 адамды құрайды. Дереккөздер
Тұрсанов

Тұрсанов Махамбетқали (1.1.1937, Сырдария ауданы М.Шоқай а.) – айтыс ақыны. 1974 ж. Шиелі ауданы Бәйгеқұм а-ндағы кәсіптік-тех. уч-щеде директордың орынбасары, 1986 жылдан Шиелі ауданы мәдениет бөлімінде жұмыс істеді. 1964 ж. ауданы, облысы және респ. айтыстарға қатысқан. 1979 жылдан бастап Е.Қонақбаев, Т.Далеева, З.Ибадуллаев сияқты ақындармен айтысып, бас жүлдені жеңіп алды. Бұдан соң Алматыда, Павлодарда өткен айтыстарда, Ы.Жақаевтың 100 жылдық мерейтойында, жеңістің 50 жылдығына арналған айтыстарда жүлделі орындарға ие болды. 1995 ж. Шиелі ауданы мәдениет үйінде Тұрсанов атынд. «Айтыс ақындарының өнер мектебі» жұмыс істейді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Украина ауылдық округі

Украина ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Кирилловка, Бұрлық, Каменный Брод, Карловка, Кутузовка, Петропавловка, Сарысай, Сарытүбек ауылдары кіреді. Орталығы – Кирилловка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2835 адамды құрайды. Дереккөздер
Успен ауылдық округі (Мағжан Жұмабаев ауданы)

Успен ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Успенка, Қоскөл, Сулышоқ, Уваковское ауылдары кіреді. Орталығы – Успенка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 957 адамды құрайды. Дереккөздер
Питекантроп

Бұл көне адамдар түрі шамамен бұдан 1,2-1,6 млн жыл бұрын пайда болды. Питекантроптар Африка шегінен шығып, адамдардың таралу аймағын кеңейтіп, Еуропа және Азияға орналасты. Олар біртіндеп өзгере және әбден жетіліп, миллиондаған жылдардан астам өмір сүрді. Бұдан түр бәсекелестікте төтеп бере алмай, тіршілік үшін күресте жеңіліс тапты деуге болмайды. Ол көне адамдардың едәуір алға басқан түрлері неандерталдықтарға бастама болды. Кәдімгідей тік жүруге байланысты питекантроптардың каңқасында маңызды өзгерістер болды. Аяқ басында күмбез пайда болды. Жамбас пішіні табақка көбірек ұқсас бола бастады. Питекантроптар шапшаң жүріп, алыстау қашықтықка жете алды. Осыған орай питекантроптар homo erectus немесе тік жүретін адам деп аталды. Питекантроптар ұзақ, орын ауыстыру кезінде уақытша үй-жай - қоныс жасады. Бірақ. әрқашан үңгірлерде тұрақты өмір сүрді. Олар аң аулап, өздеріне қорек тапты. Атап айтқанда питекантроптар отты ең алғаш пайдалана бастады. Бастапқыда олар табиғи отты пайдаланды. Сөйтіп бір жерден екінші жерге көшкенде тастан қашалған ыдыстарға салып алып жүрді. Кейінірек, шамамен бұдан 300-400 мың жыл бұрын, отты өздері жағуды үйренді. Бәлкім қарапайым сөйлей де білген тәрізді, оған мидың сәйкес бөлігінің дамуы дәлел бола алады. Ақпарат берілудің жанама дәлеліне құралды жақсарту себеп болған. Өйткені сараттардың берілуін аға ұрпақтан іні ұрпақка берілуінсіз жүзеге асуы мүмкін емес. Кейбір ғалымдар питекантроптар өз құралдарын мүмкіндігінше тартымды етіп жасауға тырысқан деп есептейді. Соған орай олар өнерлі болды деуге болмайды. Оның есесіне питекантроптар топтасып аң аулауға жетті. Олар өмір сүрген үңгірлерден өлтірілген бұғы, жылқы және өзге жануарлардың сүйектері табылды. Оны тек найза және таяқты пайдалану аркылы жалғыз-жалғыз ұстап алу, әрине, мүмкін емес еді. Демек бұл тайпа қажетті жабайы аңдарды аулау үшін үңгірге айдап енгізуді немесе бағытты ерт қоюды пайдаланған. Алайда питекантроптардың өмір сүру құралдарының мәдениетін көрсететін ешқандай дерексіз ойлау белгілері қалмаған. Оларда өлген тумаларын қадірлеу ұғымы болған жоқ. Тайпаластар қалдығын жерлеместен, сол орнында жай қалпында қалдыра салды. Көбінесе өлген адамдардың сүйектерін қолайлы құрал немесе үйге қажетті аспап ретінде пайдаланды. Питекантроптардың ең кейінгі және ең алға басқандары синантроптар (қытайлық адам) деп аталады. Олардың қалдықтары Қытай аумағынан табылған. Дереккөздер
Ақмырза Тұяқбайұлы

Тұяқбайұлы Ақмырза (1911, Жалағаш ауданы – 1996, Қызылорда қ.) – әнші-жырау. Тұяқбайұлы Сыр өңірінің жыраулық өнерінің өкілдері Орынбай, Жиенбай, Тасберген, Молдахмет, Даңмұрын, т.б. өнерлерін жалғастырып, олардың жыр айту мақам-саздарын жақсы меңгерген. Тұяқбайұлының орындауында Сыр сүлейлерінің шығармалары облысы, респ. радио, теледидар қорына жазылып алынған. 1946 жылдан Н. Бекежанов басқарған концерттік-эстрадалық топта еңбек етті. Дереккөздер
Ұзынкөл ауылдық округі

Ұзынкөл ауылдық округі: * Ұзынкөл ауылдық округі — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік. * Ұзынкөл ауылдық округі — Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Ұзынкөл ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы әкімшілік бірлік. * Ұзынкөл ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік. * Ұзынкөл ауылдық округі — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. * Ұзынкөл ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.
Аркадий Николаевич Квятовский

Аркадий Николаевич Квятовский (29.5.1927, Алматы қаласы – 28.10.2001, сонда) – техника ғылымының докторы (1986), *1979 Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері. :2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық техикалық университеті) бітірген. *1956–62 жылдары Алтай тау-кен металлургия институтында ғылыми қызметкер, *1962–67 жылдары Қазақстан ҒА-ның Металлургия және кен байыту институтында аға ғылыми қызметкер, *1974–2001 жылдары лаборатория меңгерушісі болды. :Қазақ кен байлықтарын механикалық жолмен өңдеу ғылыми-зерттеу және жобалау институтында («Казмеханобр») сарқынды суды тазарту әдістері лаборатоиясын (1967–74) басқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері түсті металлургия мәселелеріне, мыс өндірудің электртермиялық технологиясы, құрамында алтыны бар пирит металдары мен кварц кентасын өңдеу технологиясына, т.б. арналған. Квятовскийдің жетекшілігімен Жезқазған комбинатында кокс сүзгіші бар электр пештерін пайдаланып, мыс-қорғасын-мырыш концентратын қайта өңдеудің жаңа технология әдістері жүзеге асырылды. К. 41 өнертабыс пен 5 патенттің авторы. Дереккөздер
Ұялы ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Ұялы ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ұялы, Ақсары ауылдары кіреді. Орталығы – Ұялы ауылы. Округ құрамында болған Жарқын ауылы 2013 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1031 адамды құрады. Дереккөздер
Бас сауғалау

Бас сауғалау — #құқықтануда — жеке тұлғаның саяси, діни, әлеуметтік, ғылыми, т.б. көзқарастары үшін мемлекет тарапынан қуғындалып, өзге елден не халықаралық ұйымдардан пана сұрауы (қара Бассауға құқы); #психологияда — адамның қиын, ауыр жағдайдан жеке өз басын қорғап қалу жолындағы әрекеті. Бас сауғалау үрейге бой алдыру нәтижесінде туындайды. Өз мүддесін қоғамдық және ұжымдық мүддеден жоғары қоятын, жауапкершіліктен жалтаратын адам Бас сауғалауға бейім келеді. Бас сауғалау адамдар арасындағы жарасымды қарым-қатынастың бұзылуына әкеліп соғады. Дереккөздер
Всеволод Николаевич Квятовский

Всеволод Николаевич Квятовский (1927 жылы туған, Алматы қаласы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). *1954 жылы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Семей мемлекеттік университеті) ассистент, доцент, проректор, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарған. Квятовскийдің 52 ғылыми-зерттеу еңбегі жарық көрген. Дереккөздер
Сыма Цянь

Сыма Цянь (шамамен б.з.б. 140 – 86 ж.) — ежелгі қытай тарихшысы, әдебиетші. Қытай тарихнамасында іргелі еңбек саналатын “Ши цзидің” (“Тарихи жазбалар”) авторы. Әкесі Сыма Тань Хань әулеті сарайының басты жылнамашысы болған. Сыма Цянь жас кезінде император сарайында күзетшілік қызмет атқара жүріп, ғылыми жұмыспен айналысты. Б. з. д. 108 ж. әкесі қайтыс болған соң үш жылдан кейін, оның орнына императорлық мұрағатқа орналасты. Жаңа қызметте ол әкесі жоспарлап, жазуды бастаған қытай тарихындағы аса іргелі еңбекті әрі қарай жалғастырды. Б. з. д. 104 ж. “Тай чу ли” күнтізбесін жасауға ат салысты. Б. з. д. 99 ж. көшпелі сюннулардан жеңіліс тапқан әскери қолбасшыға ара түскені үшін түрмеге қамалды. Зерттеулер Түрмеден шыққан соң, мемлекеттік кеңсенің хатшысы қызметіне тұрып, өзінің негізгі еңбегін б.з.б. 92 ж. жазып бітірді. Бұл шығармада көне замандағы Аңыздарда ғана айтылатын Хуан-ди императордан бастап, замандасы У-ди император билігінің аяқ кезіне дейінгі 24 ғасырлық тарихи оқиғалар баяндалған. Еңбек 130 тараудан тұрады, 528 мың иероглифті қамтиды. “Ши цзи” бес үлкен бөлімнен: әулеттер, текті отбасылар жылнамасы, генеологиялық тізімдер, сондай-ақ дәстүрлер, күнтізбелер, астрономия, экономика, география, суғару жүйелері туралы трактаттар мен көптеген тарихи тұлғалардың өмірбаяндарынан тұрады. Сондай-ақ шығармада Рим, Жерорта теңіз жағалауы елдері, Иран, Орталық Азия және Таяу Шығыс елдері, т.б. халықтардың тарихи географиялық, этнографиялық, саяси құрылымдары, т.б. туралы мәліметтер мол. Әсіресе, Қытайдың батысындағы көшпелі сюннуларға (ғұндар) айрықша тоқталып өтіп, олардың тұрмысына, салт-дәстүріне, әлеуметтік-саяси, әскери құрылымдарына сипаттама жасайды. Бірақ автор Қытайды қоршап жатқан басқа да халықтармен бірге оларды “жабайылар” етіп көрсетіп, олармен арадағы қарым-қатынасты бұрмалап жазған. Ол Конфуцийдің “Чуньцю” (“Көктем мен күз”) кітабының үлгісімен бүкіл тарихи қолжазбаларды, құжаттарды, мәліметтерді өте мұқият түрде жинақтап отырған. Кейінгі қытай тарихшылары тарихты жазуда Сыма Цянь үлгісін жалғастырды. Сондықтан оны “Қытай тарихының атасы” санайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Басс бұғазы

Басс бұғазы — Австралия мен Тасман аралы аралығындағы бұғаз. Тасман тауларын Үнді мұхитымен жалғастырады. Ұзындығы 490 км, ең енсіз жері — 213 км, тереңдігі 51 м-ге дейін. Тұрақты ағысы батыстан шығысқа қарай бағытталған. Бұғаздың батыс бөлігінде — Кинг, ал шығысында — Фюрно аралдары жатыр. Басты порты — Мельбурн қаласы Басс бұғазын 1798 жылы ағылшын зерттеушісі Дж.Басс ашқан, соның құрметіне осылай аталған.
Хмельницкий ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

Хмельницкий ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Хмельницкое ауылы кіреді. Орталығы – Хмельницкое ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 576 адамды құрады. Дереккөздер
Түйежоңышқа

Түйежоңышқа – бұршақ тұқымдасына жататын екі жылдық сирек бір жылдық өсімдіктер тегi. Сипаттамасы Қазақстанның барлық аймағында кездеседі, дала шалғынында, кейде сортаң жерлерде, өзен аңғарында, жол жиегінде, бақта өсетін 3 түрі бар. Ең маңыздысы әрі жиі кездесетіні ақ түйежоңышқа және сары не дәрілік түйежоңышқа . Бұлардың биіктігі 30 – 100 см. Морфологиясы Кіндік тамыры тарамдалған. Сабағы тік, бұтақталып өседі. Жапырағы күрделі, үш құлақты, ұзын сағақты, бөбешік жапырақшалары тісті болады. Тостағанша жапырақшаларының ұзындығы 2 мм-дей, бес тісті. 9 аталығы бір-бірімен түтікше тәрізді болып бірігіп кеткен. Біреуі, көбінесе, бос жатады. Гүлі ұсақ сары не ақ түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Жәндіктермен тозаңданады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Жемісі – ұзынша келген, мұртшасы бар бұршаққап, сыртында көлденең қатпарлары, ішінде бір тұқым болады. Қолданылуы Түйежоңышқа құрғақшылыққа, суыққа төзімді келеді, топырақ талғамайды. Құрамында кумарин бар, ақуызы көп, дәрумендер мен минералды тұздарға бай мал азығы. 100 кг шөбінде 18,5 – 19,5 азық өлшемі, 3,1 – 3,2 кг сіңімді протеин бар, шөбін малдың барлық түрі жейді. Медицинада, темекі, шарап өнеркәсібінде пайдаланылады. Аудандастырылған сорттары: «Медет», «Куузику 1», «Башқұрттық», «Беде пішіндес 9654», т.б. Дәрі мақсатында түйебұршақтың күздігүні жиналатын өсіп жетілген тұқымының бұршаққыны, бұршақ қабығы пайдаланылады. Бұршақ тұқымында 20 пайызға жуық кристалды глобулин фазеолині, протеаз, холестерин, лецитин, езілетін көмірсутегі, декстрин, лимон қышқылы және басқа да заттар кездеседі. Медицинада түйебұршақ препараттарын қантты диабетке пайдаланады. Халық медицинасында түйебұршақ дәнінің қабығын ревматизм мен бүйрек шеменінде несеп шығаратын дәрі ретінде қолданады. Дереккөздер
Целинный ауылдық округі

* Целинный ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. * Целинный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. * Целинный ауылдық округі – Түркістан облысы Шардара ауданындағы Алатау батыр ауылдық округінің бұрынғы атауы. * Целинный ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы Орынбай ауылдық округінің бұрынғы атауы.
Червонный ауылдық округі

Червонный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Червонное, Пески ауылдары кіреді. Орталығы – Червонное ауылы. Округ құрамында болған Ұзынкөл ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1964 адамды құрады. Дереккөздер
Жаңақоныс (Арал ауданы)

Жаңақоныс — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Қаратерең ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 212 км жерде, Сырдарияның шағын көлдер қоршаған атырауында орналасқан. Ауылда балық аулаумен айналысатын бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 533 адам (283 ер адам және 250 әйел адам) болса, 2009 жылы 601 адамды (316 ер адам және 285 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Абайдың Жидебайдағы қорығы

Абайдың Жидебайдағы қорығы – Қарауыл өзенінің жайылмасында жатқан қалың қорық, шұрайлы жер. .]] Жидебайды 18 ғасырдың 80-жылдары мен 19 ғасырдың 50-жылдары шамасында тобықты руының Мамай, Жігітек аталары қоныс еткен. Ал 19 ғасырдың ортасына таман Жидебай (Мамайдан тараған Еламанның бір ұрпағы), Борсықбай, Барақ деп аталатын шұрайлы қоныстарды ел ағасы, аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлы иемденіп, қыстау салдырған. *1850 жылы Құнанбай Жидебайдың солтүстігінде 15 км жердегі күзеуден, Ескітам деген қоныстан жиырма балаға арналған медресе салдырып, өзінің және туыстарының балаларын оқытқан. Абай сегіз жасынан бастап сол медреседен дәріс алып, сауат ашқан. *1880 жылы Абай Жидебайда өз қаражатымен жаңадан медресе салдыртқан. *1885 – 92 жылдар аралығында Жидебай қонысы Құнанбайдың Ұлжаннан туған кенже баласы Оспанның еншісіне тиген. *1892 жылы (ескіше 1 мамырда) інісі Оспан дүние салған соң Абай осы қонысты тұрақты қыстау еткен. *Жидебай 20 ғасырдың соңында тарихи-мемориалдық, экологиялық қорыққа айналды. *1990 жылы Қазақстан үкіметінің қаулысымен Жидебай қорығының жалпы аумағы 64 км 2 . Мемлекет қарауына алынған қорық құрамына енген тарихи елді мекендер, қыстаулар, зираттар, көл-сулар мен көгалды алқап, төбе-шоқылар республикалық маңызы бар тарихи ескерткіштер ретінде мемлекеттік қорғауға алынды. Қорық құрамына Абайдың мемориалдық мұражай-үйі, Абай – Оспан және Шәкерім – Ахат ескерткіштер кешені, Зере, Ұлжан, Құдайберді, Ғабитхан молда, Шәукенбай, Еркежан бейіті басындағы белгілер, Кеңгірбай бидің бейіті, Құнанбай құдығы, Оспан көлі, Мұсақұл төбесі, Махмұд қорасы, Орыс қорасы, Зұлғарыш қорасы, Ырыздыбай қорасы, Тұрағұл қорасы енеді. Абай атауы қазақ халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың құрметіне берілген. Жоғарыда аталған тарихи-мәдени ескерткіштердің барлығы да ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы қарсаңында (1996) күрделі жөндеуден өткізіліп, жаңғыртылды. Дереккөздер
Тевкелев елшілігі

Тевкелев елшілігі – Ресейдің 1731 жылы Кіші жүзге жіберген елшілігі. Бұл елшілік 1730 жылы Әбілқайыр ханның атынан Санкт-Петербургке барған Құтлымбет Қоштаев бастаған елшілікке жауап ретінде жіберілді. Күзетпен қамтамасыз етілген елшілікті А.И. Тевкелев басқарды, оның құрамында қазақ жерін картаға түсіру жүктелген геодезиттер А.Писарев пен М.Зиновьев болды. Тевкелев елшілігіне патша өкіметі 12 тармақтан тұратын “Нұсқау” тапсырды. Онда Кіші жүздің билеуші тобынан Ресейдің қол астына өту жөнінде ант қабылдау, бодандықты мойындағандарға Анна Иоанновнаның атынан сыйлық тарату (қылыш, қанжар, бұлғын тон, бөрік, т.б.), қазақтар туралы мәлімет жинау, Кіші жүзге көршілес жерлердің Ресей бодандығын қабылдауына негіз қалау, т.б. мәселелер қамтылды. Тевкелев елшілігі 1731 жылы 5 қазанда Ырғыз өзені жағасындағы Майтөбе сайында орналасқан Әбілқайыр хан ордасына келді. Тевкелев елшілігінің Ресей бодандығын қабылдату жөніндегі миссиясы Кіші жүздегі көрнекті ақсақалдардың, сұлтандардың үлкен тобының ашық қарсылығына ұшырады. Олар Тевкелев елшілігін мұндай пиғылы үшін жазалауға талпынды. Қалыптасқан осындай ахуал жағдайында Әбілқайыр Тевкелев елшілігін алып жүруді және оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуді өзінің баласы Нұралыға тапсырды. 1731 жылы қазанда Тевкелев елшілігіне Ресей бодандығын мойындайтыны жөнінде бірінші болып Әбілқайыр хан ант берді, оған Бөкенбай, Есет батырлар мен Құдайназар Қарпықұлы мырза қосылды. Сол арада бодандыққа 27 ақсақал ант берді. Бұдан соң Тевкелев елшілігі “Нұсқауға” сәйкес көршілес елдердің бодандыққа ант беруіне негіз қалауға кірісті. 19 желтоқсанда Тевкелев елшілігі Әбілқайырды Нұралы сұлтанды Хиуаға жіберуге көндіріп, ол елдің бодандыққа деген көзқарасын білуге тырысты. 1732 жылы 2 наурызда Хиуадан оралған Нұралы сұлтан Тевкелев елшілігіне Хиуаның бодандық мәселесіне наразылығы мен ашу-ызасын білдірді. Тевкелев елшілігі 1733 жылы қаңтарда Санкт-Петербургке қайтты. Тевкелев елшілігімен бірге Әбілқайыр Санкт-Петербургке Ералы сұлтан бастаған жауап елшілігін аттандырды. Сілтемелер
Пункция

Пункция(латын тілінде punctіo — егу) — тінді бос инемен не арнайы аспаппен (троакар) тесу. Пункция — шприц инесі арқылы дене қуысын тесу. Пункция арқылы дене қуысына жиналған сұйықтың немесе газды сыртқа шығарады. Мысалы: іш кепкенде, құрсақ ішіне сарысу жиналғанда және жұлын миға сұйық жиналғанда пункция жасайды. Пункция диагностика қою немесе емдік мақсатта жасалады. Диагностикалық пункция адам тінінде немесе органындағы патологиялық процестерді зерттеу мақсатында, сол органнан не тіннен сұйықтық (ірің, сарысу) алу үшін жасалады. Адамның жалпы жағдайын, жеке органдары мен белгілі бір жүйенің қызметін зерттеу үшін, қан тамырына не арнайы бір органға құрамы әр түрлі рентгендік заттарды (дәл рентгендік көріністі алу үшін) немесе әр түрлі химиялық қосындыларды, сондай-ақ таңбалы радиоактивті изотоптарды енгізеді. Бұл арнайы өлшегіш-диагностикалық құралдар арқылы іске асырылады. Ал емдік пункция қан тамырына немесе белгілі бір тінге дәрілік заттар құю үшін қолданылады, организмді керексіз заттардан (газ, ірің, т.б.), қан тамырларын улы заттардан тазарту үшін олардан қан, лимфа сорып алынады. Пункцияны жүзеге асырғанда асептикалық шараларды қатаң сақтау қажет. Дереккөздер cs:Punkce de:Punktion en:Paracentesis eo:Punktumo es:Paracentesis hu:Szúrcsapolás it:Paracentesi ka:პარაცენტეზი la:Punctio lt:Punkcija pl:Paracenteza pt:Paracentese uk:Пункція
Таймер

with control chip and LED display, a battery, and a buzzer—are visible.]] Таймер (timer) * уақыт санауыш схема. Уақыт аралығын өлшеуге арналған орталық процессордың ішкі регистрі; * ағымдық уақытты немесе уақыт аралығын анықтайтын электрондық сағат (құрылғы) немесе белгілі бір уақыт аралығы сайын мәні өсіп, өзгертіліп отыратын сағат рөлін атқара алатын регистр. Компьютердегі уақытты автоматты түрде бақылауға немесе өлшеуге арналған құрылғы, сондай-ақ программаға сәйкес кейбір жағдайларды басқару үшін орталық процессордың жұмысын үзу (тоқтата түру) сигналын бере алады; * компьютерге орнатылған аппараттық-программалық жасақтамалармен іске асырылатын, нақты уақытты немесе уақыт аралығын көрсететін, сонымен қатар уақыт қызметін ұйымдастыруға арналған электрондық сағат. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.timer-tab.com Timer Tab]
Чермошнян ауылдық округі

Чермошнян ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Чермошнянка, Бахмут, Леонидовка, Нагорное, Многоцветное, Новоивановка ауылдары кіреді. Орталығы – Чермошнянка ауылы. Округ құрамында болған Теңіз ауылы 2024 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2655 адамды құрады. Дереккөздер
Жоғарғы (көл)

Жоғарғы Көл — Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер құрамындағы көл. АҚШ пен Канада шекарасында орналасқан. Аумағы жағынан жер шарындағы ең үлкен тұщы көл. Теңіз деңгейінен 183 м биіктікте жатыр. Ауданы 82,4 мың км 2 , ұзындығы 613 км, енді жері 256 км, алабы көлдің аумағын қоса алғанда 207,2 мың км 2 , ең терең жері 393 м. Шоңғалды Сент-Мэрис өзені арқылы Гурон көлімен жалғасады. Жағалауы солтүстікнде жартасты және биік (400 м-ге дейін), оңтүстік жағалауы көбінесе жайпақ, құмайт келеді. Қыста жағалау маңы ғана қатады, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Кеме жүзеді. Көл балыққа бай. Жоғарғы Кеңес аумағында Айл-Роял (АҚШ), Пукаскуа (Канада) ұлттық саябақтары орналасқан. Көл Солтүстік Американың ішкі аудандарын Атлант мұхитымен жалғастыратын маңызды су жолы. Ірі порттары: Дулут, Сьюпириор, Ашленд, Маркетт (АҚШ), Тандер-Бей (Канада). Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.ijc.org/conseil_board/superior_lake/en/superior_home_accueil.htm International Lake Superior Board of Control] * [http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html EPA’s Great Lakes Atlas]
Әлемдік қаржы институттары

Әлемдік қаржы институттары – халықаралық валюталық несие және қаржы ұйымдары. Оларды халықаралық ынтымақтасты дамыту және күрделі де қарама қайшы дүниежүзілік шаруашылықтың тұтастығы мен тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсаты біріктіреді. Ғалами мәні бар ұйымдарға БҰҰ-ның мамандандырылған институттары – Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк тобы, сондай ақ Дүниежүзілік сауда ұйымы жатады. БҰҰ - ның кейбір мамандандырылған органдары да халықаралық қаржы мәселелерімен айналысады. Олар: ЮНКТАД (БҰҰ - ның сауда және даму конференциясы); “Көзге көрінбейтін” операциялар және қаржыландыру жөніндегі комитет; Экономикалық кеңес; Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы; Париж клубы; Лондон клубы; “жетілік”, кейін “сегіздік” (АҚШ, ГФР, Ұлыбритания, Италия, Канада, Жапония, 1993 жылы Ресей қосылып, “сегіздікке” айналды), дамыған елдердің “ондық тобы” (“жетілік” + Бельгия, Нидерланд, Швейцария, Швеция). Әлемдік қаржы институттары 2 дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды. Аймақтық Әлемдік қаржы институттарына Еуропа жаңғыру және даму банкі, Еуропа одағының институттары (соның ішінде Еуропа инвестиция банкі, Еуропа валюталық институты, арнаулы қорлар) жатады. ЖаҺандық және аймақтық қаржы институттарынан басқа мамандандырылған Әлемдік қаржы институттары да жұмыс істейді. Мысысалы, Африканың араб экономикалық даму банкі, Араб экономикасы және әлеуметтік даму қоры, Кариб даму банкі, т.б. Сілтемелер * Италия * Жапония * Канада Дереккөздер
Підия

Підия, фидия (арабша ғұk) — ислам дініндегі иман негіздерінің бірі — о дүние, қиямет қайымға сенуге байланысты діни жоралғы. Підия қайтыс болған адамның балиғатқа толғаннан кейінгі өмірінде жасаған күнәсін ақтау үшін мұқтаж адамдарға ақшалай, заттай не малмен беріледі. *Қазақ энциклопедиясы
Чистов ауылдық округі

Чистов ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Чистовское, Пролетарка, Тищенко, Украинка, Урожайное ауылдары кіреді. Орталығы – Чистовское ауылы. Округ құрамында болған Тельманово ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1971 адамды құрайды. Дереккөздер
Жаңақорған халық театры

ЖАҢАҚОРҒАН ХАЛЫҚ ТЕАТРЫ – кәсіпқой сахналық мекеме. 1961 жылы негізі қаланған. Сол жылы Мәриям Райшеваның режисер етуімен театр алғашқы қойылымын жарыққа шығарды Драма үйірмесінің іргесін қалауға ақын М.Көкенов, әнші Е.Қоңқабаев, Ә.Мүлкайдаров, мұғалім Ә.Мәженов, кітапханашылар З.Исаева, З.Сейітпанова, т. б. үлкен еңбек сіңірді. Ұжымға 1967 жылы халық театры атағы берілді. Театрдың репертуарында Б.Соқпақбаевтың «Боз төбеде бір қыз бар», Ә.Тәжібаевтың «Жартас», М.Әуезовтің «Айман-Шолпан», «Қаракөз», «Еңлік-Кебек», Б.Майлиннің «Неке қияр», «Шұға», Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш Баян сұлу», Қ.Мұхаметжановтың «Құдағи келіпті», «Өзіме де сол керек» спектакльдері бар. Театр бірнеше республика, облыстық байқаулардың жүлдегері болған.
Қалипа Түлкібаева

Қалипа Түлкібаева (1918, қазіргі Жаңақорған ауданы, Екпінді ауылы – 3.1983, сонда) – механизатор. Еңбек жолын 1943 ж. бастаған. Жаңақорған МТС-і жанындағы екі айлық тракторшылар курсын бітірді. Әр жылдарда ХТ-3, 4Т3, МТ3, «Беларусь», НАТИ, ДТ және «К-700» тракторларын жүргізді. Түлкібаева екі мәрте «Құрмет белгісі» (1966 және 1971), 1973 ж. Ленин ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
Чистополь ауылдық округі

Чистополь ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы құрамына қысқарған "Гаршин ауылдық округінен" 2 елді мекен қосылған. Әкімшілік құрамы Құрамына Чистополье, Гаршино, Дубровка, Князевка, Симоновка, Ялты ауылдары кіреді. Орталығы – Чистополье ауылы. Округ құрамында болған Шақпақ ауылы 2018 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3839 адамды құрады. Дереккөздер
Раввин

Раввин (көне еврей тілінде рабби — оқытушы, мырза) — иудей діни басшысы. Ол иудей қауымына діни қағидаларды үйретіп, пәтуа, шешімдер шығарады. Діни ғұрыптық жоралғыларды атқарып, синагогада уағыз айтады. Орта ғасырларда раввин иудей қауымының діни санасына ғана емес, сондай-ақ саяси және экономикалық өміріне де басшылық жасады. Қазіргі Израилде равинат мемлекеттің ішкі-сыртқы саясатына ықпалы бар, дүние жүзіндегі еврей диаспоралары арасында белсенді миссионерлік қызмет атқарады. *Қазақ энциклопедиясы
Тевкелев комиссиясы

Тевкелев комиссиясы (1755 – 1756) – Ресей өкіметінің 1755 жылғы башқұрт көтерілісін басу кезінде қазақ даласына қашқан башқұрттарды қайтару мақсатымен жіберген елшілігі. Оны А.И. Тевкелев басқарды. Башқұрт көтерілісін басу кезінде 50 мыңға жуық башқұрт Кіші жүз аймағын паналауға мәжбүр болды. Тевкелев комиссиясы 1755 жылы қазан – желтоқсан аралығында және 1756 жылдың тамызында Кіші жүз ханы Нұралымен, т.б. ақсүйектермен келіссөз жүргізді. Оның барысын Сенат ұдайы бақылап отырды. Келіссөз нәтижесінде қазақ билеушілері көтеріліске қатысқан башқұрттарды кері қайтаруға көмек көрсететіні жөнінде ант берді. Тевкелев комиссиясы ның бұл мақсатын орындауға патша үкіметі 10 мың сомнан астам қаржы бөлді. Тевкелев комиссиясы қызметінің нәтижесінде қазақ даласынан кері қайтқан башқұрттар саны жылдан-жылға арта түсті. Сілтемелер
Түлкібай батыр

Түлкібай батыр (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры. Байұлы тайпасы, Алаша руынан шыққан. Қоқандықтар салған, Күмісқорғанның билеушісі Ниязбек қазақтарды қатты қысымға алған. Түлкібай батыр Шөмекей Тоғанас, Табын Бұқарбай батырлардың көмегімен 1848–1850 жылдары бекке қарсы шаққан. Жол үстінде келе жатып, аударыспақ ойнағанда Түлкібай батыр Қоқан бегін жеңіп, атын алады. Осыған кектенген Қоқан бегі Түлкібай батырды өлтіріп, ауылын шапқан. Дереккөздер
Андрей Павлинович Богоявленский

Андрей Павлинович Богоявленский (4 шілде 1963 жылы, Алматы қаласында туған) – биология ғылымының докторы (2007 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетін (1986 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің Биология зерттеу орталғында жұмыс істейді. Оның негізгі ғылыми еңбектері вирусология және иммунология мәселелеріне арналған. Богоявленский 180 ғылыми жарияланымның авторы, 8 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Зоя Сергеевна Кедрина

Зоя Сергеевна Кедрина (31.8.1904, Ресей, Мәскеу қаласы – 1998, сонда) – аудармашы, филология ғылымының докторы (1974). *1981 жылы Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, *1974 жылы Қарақалпақстан АКСР-інің еңбек сіңіргенғыл. қайраткері. *1938 жылы Мәскеу әдебиет институтын бітірген. *1931 жылы Қазақстанға қоныс аударып, Алматыдағы Ұлттық орталық кітапханада қызмет істеді. Зерттеулері М.О.Әуезов, І.Жансүгіров, т.б. жазушылардың еңбектерін зерттеп, алғашқы аударма, ғылыми мақалаларын жарыққа шығарды. Жансүгіровтің «Дала» поэмасын, Б.Майлин, Т.Жароков, т.б. ақындардың өлеңдерін аударып, Мәскеуде шыққан «Қазақстан» атты жинақта, «Сибирские огни» журналында бастырды. Абай шығармараларын, Жансүгіров поэзиясы туралы мақалалар жазып, «Октябрь», «Әдебиет майданы» журналдарында жариялады. Кейін Мәскеуге қоныс аударып, «Новый мир», «Октябрь» журналдары мен «Литературная газета» редакцияларында, Мәскеу мемлекеттік университетінде қызмет істеді. КСРО ғылым академиясының, 1957 Әдебиет институтының аға ғылыми қызметкері болды. Кедринаның қатысуымен «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1958-1960), «Қазақстан мен Орта Азия халықтары әдебиеттерінің тарихы» (1960), көп томдық «Көп ұлтты кеңес әдебиетінің тарихы» (4 т., 1971) орыс тілінде басылып шықты. Кедрина 20 ғ-дың 30-жылдарынан бастап қазақ әдебиетінің сан алуан мәселелерін зерттеп, үзбей жазып отырды. «Абай жолы» эпопеясының орыс тіліндегі басылымдарын (1958, 1965) аударуға көмектесіп, оларға алғы сөз жазды. Әуезовтің 5 томдық таңдамалыларын (1973–74), «Шатқалаң» «Өскен өркен», т.б. туындыларын орыс тілінде бастырып шығаруға ат салысты. «Қазақ даласының жырлары» антологиясын (М., 1951) құрастырып, кіріспе жазды, редакторлық етті. Жамбыл Жабаевтың «Таңдамалыларына» (М., 1954) алғы сөз жазды, А.Жұбановтың «Ғасырлар пернесі» монографиясының (1958) редакторы болды. Оның қаламынан көптеген монографиялар, зерттеу еңбектер туды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Әбибулла Назарұлы Төреходжаев

Әбибулла Назарұлы Төреходжаев (1934 жыл, Қызылорда қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1989), профессор, Нью-Йорк ғылым академиясының академигі. Хронология * 1957 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * 1962 жылы КСРО ғылым академиясы Механика проблемалары институтының аспирантурасын бітірген. * 1959–1979 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі * 1982–1984 жылдары КСРО ғылым академиясының Жер физикасы институтында докторант болды. * 1984 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. * 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Жақсылық Түменбаев

Жақсылық Түменбаев (5 қаңтар 1944, Арал ауданы Сазды ауылы – 1993) – жазушы. * ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика ф-тін бітірген (1968). * 1968 – 1975 ж. облысы «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр Бойы») газетінде қызметкер * 1975 ж. Қазақ КСР Мин. Кеңесі жанындағы ақпарат агенттігінде бас редактордың орынбасары * респ. «Денсаулық» журналының бас редакторы қызметтерін атқарған. Шығармашылығы Алғашқы шығармалары 1968 жылдан респ., облысы баспасөзде, «Жалын» альманахында жариялана бастады. * «Қардағы іздер» (1977) * «Қимас қазына» (1979) * «Мен сүйген қыз» (1981) * «Тас бөгет» (1984) * «Махаббат қорығы» (1990) * «Ақырғы демім біткенше» (1993) атты повестері мен әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Жетістіктері * Жастарға арналған көркем шығармалардың респ. жабық байқауында 2-, 3-бәйгені алған. * Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Есте сақтау * Туған жерінде мектепке, көшеге Түменбаевтың есімі берілген. Дереккөздер
Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштері

Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштері – шамамен осыдан 35 – 40 мың жыл бұрын, тас дәуірінің алғашқы кезеңінде қалыптасып дамыған тарихи және мәдени ескерткіштердің жиынтық атауы. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштерінің қалыптасу кезеңдері мен ерекшеліктері жөнінде ортақ тұжырым орнықпаған. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштеріне үңгірлер қабырғасы мен төбесіне түрлі түсті бояулармен салынған суреттер, малта тастар мен ірі аң сүйегіне, мүйізіне ойып салынған әр түрлі геометрикалық, зооморфтық бейнелер жатады. Францияның оңтүстігі, Испания, Италияның оңтүстігі осындай ескерткіштер сақталған негізгі орталықтар болып есептеледі. Олардың ішіндегі белгілілері Альтамира, Ляско, Руфиняк, Фом де Гом, т.б. үңгірлер қабырғаларындағы суреттерде бизондар, жылқылар, бұғылар, мүйізтұмсықтар, мамонттар бейнеленген. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштерінің ең белгілісі – Франциядағы “үш ағайындылар” деген үңгірден табылған, басына бұғының мүйізінен жасалған бетперде киген бақсының бейнесі. Мұндағы суреттерде адамдар аң терісін киген қалпында бейнеленген. Кейін мұндай ескерткіштер Франко-Кантабрийден басқа Оралдағы Шұлғантас, Капов үңгірлерінен де табылды және оларда, негізінен, мамонттар бейнеленген шартты белгілер көп. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштерінің екінші тобына Дон өзенінің бойындағы Костенки тұрағынан табылған кішігірім әйел мүсіндері, Сібірдегі Буретов, Мальта ескерткіштері, т.б. жатады. Бұлар сол заманғы адамдар қоғамында күрделі діни наным-сенім, дүниеге көзқарас, эстет. талғам деңгейлерінің біршама жоғары болғандығын дәлелдейді. Сондай-ақ, бұл ескерткіштер олардың тұрмыс-салтын, әлеуметтік қарым-қатынастарын зерттеуде өте құнды тарихи дерек болып есептеледі. Дереккөздер
Жолдасбай Ералиев

Жолдасбай Ералиев (1934, Түркістан ауданы Шорнақ ауылы – 1997) – КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 1957 ж. Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітіріп, Киров ауданы Победа кеңшарында аға инженер-механик болып істеді. Мақтарал кеңшарының бас инженері, XX партсъезд атындағы кеңшардың бас инженері, директоры қызметтерін атқарды. Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Жоғарғы Силезия таскөмір алабы

Жоғарғы Сиелзия таскөмір алабы - Польша мен Чехия мемлекеттері аумағында орналасқан. Польша жеріндегі ауданы 4500 км 2 , Чехия жеріндегі ауданы 950 км 2 . Көмір өндіру көлемі және оның қоры бойынша дүние жүзіндегі ең ірі алаптардың бірі. Алап орасан зор қазаншұңқыр пішінді, солтүстік мен батыс бөлігінде карбон кезеңінің көмірлі шөгінділері жер бетіне шығып жатыр; ал Орталық және оңтүстік бөліктерінде 1000 м-ден астам тереңдікте, мезозой және кайнозой шөгінділерімен көмілген. Жалпы қалыңдығы 4 – 5 км болатын көмірлі бөлігі құмтас, тақтатас, әктастан тұрады; олар острава, намюр, вестфаль сатыларына жіктеледі. Алаптың солтүстік-батыс бөлігінің тектоник. құрылымы күрделі. Көмірдің 450-ден астам қабаты мен қабатшалары бар; олардың батыс бөлігіндегі 98 қабаты көмір өндіруге жарамды; шығыс бөлігінде ондай қабаттар аз. Қабаттардың қалыңдығы 1,5 – 2 м-ден 7 – 9 м-ге дейін, кей жерлерінде 24 м-ге дейін жетеді. Мұнда көмірдің барлық түрлері кездеседі. Көмірі ылғалды, күкірті аз, жоғары сапалы. Металлургиялық кокс алуға болады. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Митяев Иван Дмитриевич

Митяев Иван Дмитриевич (1928 жылы 25 қарашада, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Ленинка ауылында дүниеге келген) – биология ғылымдарының докторы. (1970), профессор (1994). ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ), Қазақстан ҒА Зоология институтының аспирантурасын (1955) бітірген. Осы институтта кіші аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1952–99) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан бас ғылыми қызметкер. «Цикадовые южной части Казахстана» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері жәндіктер биологиясына арналған. Дереккөздер Сілтемелер *Биология *Профессор *Цикадовые южной части Казахстана
Шұқыркөл ауылдық округі

Шұқыркөл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Шұқыркөл, Қараағаш, Қазақстанға 15 жыл ауылдары кіреді. Орталығы – Шұқыркөл ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 853 адамды құрады. Дереккөздер
Түмен тәуіп

ТҮМЕН ТӘУІП Қаражігітұлы (шамамен 1820/22 – 1874/76) – әулие, халық емшісі, тәуіп. Түмен Тәуіптің шешесі үш жүзге пір болған, жеті өлікке жан берген Мүсірәлі сопы әзиздің кенже баласы Қосым қожа әулиенің қызы. Ел аузындағы аңыз әңгімелерге қарағанда, Түмен Тәуіпті 5 – 6 жасар кезінде-ақ аруақтар қамқорлыққа алып, 12 жасында біржолата қоныпты. Бала Түмен Тәуіп иығына дорбасын іліп, жаздай төбелерден, дарияның жағалауынан, сексеуілді орман-тоғайлардан, Қарақұм алқаптары мен Нұралықтан түрлі шөптерді жинап, шипалы дәрілер әзірлеген. Жүгері, арпа, сұлы дақылдары мен ас тұзының да, асқабақ, қарбыздың да шипалық қасиетін тапқан. Сол сияқты төрт түлік малдан бастап, жабайы аң-құстардың бойында да адам ағзасына қуат беретін дарулық қасиеттер бар екенін анықтап, емге қолдана білген. Түмен Тәуіп асқан қобызшы, күйші де болған. Мұңды, сиқырлы да сазды болған деседі. Түмен Тәуіптің қобызы қазіргі шырақшысы, Муса бақсының баласы Қостайдың үйінде сақтаулы. Түмен Тәуіптің басына тұрғызылған үйтам қазір мүжіліп, қирай бастаған. Зиярат етушілер түнейтін қонақүй салынған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Тевтондар

Тевтондар (латынша teutonі немесе teutones) – герман тайпалары. Тевтондар географ Пифидің (біздің заманымыздан бұрын 4 ғасыр) жазған еңбегінде тұңғыш рет аталады. Біздің заманымыздан бұрын 2 ғасырда тевтондар Ютландия түбегінің батыс жағалауынан Галлияға басып кіріп, кимвралармен біріккен. Содан соң тевтондар кимвралармен, гельветтермен, амброндармен және басқа герман тайпаларымен бірге оңтүстікке бет алып, Солтүстік Италияға жорық жасады. Біздің заманымыздан бұрын 102 жылы Рим әскербасшысы Гай Марийдың әскері тевтондарды жеңіліске ұшыратып, Солтүстік Италиядан қуып шықты. Мұнан кейін тевтондар атауы аталмайтын болды. Тек кейбір жағдайда тевтондар атауы герман тайпаларының жалпылама ортақ атауы ретінде қолданылады.Бұл сөзден Тевтон орденді атау болып жатыр. Сілтемелер
Панча шила

Панча шила, бес ұстаным — бейбіт қатар өмір сүрудің бес принципі. Алғаш рет 1953 жылы Қытайдың Тибет автономия ауданы мен Үндістан арасындағы сауда жүргізу туралы келісімінде орын алып, келесі жылы екі елдің үкімет басшыларының арасында жасалған коммюникеде бекітілген. * Панча шила ұстанымдары: # әр елдің аумақтық тұтастығы мен егемендігін қадірлеу; # өзара соғыспау; # бір-бірінің ішкі істеріне араласпау; # теңдік және өзара пайдалы қарым-қатынас; # бейбіт қатар өмір сүру. Қырғи қабақ соғыс қызып тұрған кезде әлемнің әр түпкірінде жаңадан құрылған көптеген мемлекеттер Панча шила принциптеріне қолдау көрсетті. Ол Азия және Африка елдерінің Бандунг конференциясында кеңейтіліп, 10 принципке жеткізілді. Конференция барлық елдерді әлемдегі отаршылдық жүйені күйретуге, тұрақты бейбітшілікті орнатуға, әр халықтың бостандығын құрметтеуге, саяси-экономикалық, мәдени ынтымақтастыққа негізделген өмір сүруге шақырды. Панча шила принциптері халықаралық қатынастарда өз мәнін жоғалтпай, ең маңызды шарттар мен келісімдерде орын алып келеді. Олар Қазақстанның басқа елдермен жасасқан құжаттарына да негіз болуда. Дереккөздер: * История дипломатии, т. 5, кн. 1, М., 1974.
Әлемдік қаржы орталықтары

Әлемдік қаржы орталықтары, ірі көлемдегі халықаралық капитал шоғырланған және түрлі халықаралық қаржы операциялары кең ауқымда жүргізіледі. Әлемдік қаржы орталықтары дамуының аса маңызды үрдістері – операциялардың ауқымын кеңейту; дамушы елдерде орналасқан осындай орталықтар санының көбеюі; белгілі бір орталықта белгілі бір операция түрлерінің мамандануы және шоғырлануы. Орталық инфрақұрылымының негізін әдетте қор құндылықтарымен операциялар жасайтын аса ірі биржалармен тығыз байланысқан ұлттық және ұлтаралық банкілер құрайды. Ірі брокерлік кеңселер мен түрлі инвестициялық қорлар да айтарлықтай рөл атқарады. Қазіргі кезде қаржы инфрақұрылымы ақпараттық инфрақұрылыммен толығуда. Әлемдік қаржы орталықтарының негізгі операторлары – көп ұлттық ірі банкілер – Лондонда, Токиода, Нью Йоркте, Парижде, Цюрихте, Майндағы Франкфуртта, Люксембургте, Сингапурда, Сянганда шоғырланған. Сілтемелер * Франкфурт * Люксембург * Сингапур Дереккөздер