kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Оқаев Қаби Оқаұлы

Өмірбаяны Оқаев Қаби Оқаұлы (2.9. 1929 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Утеры кенті) – экономист-ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1975), профессор (1978). Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1995). ҚазМУ-ды бітірген (1959). 1959 – 63 жылдары ҚазМУ-дың экономика факультетінде оқытушы, аға оқытушы, 1963 – 75 жылы Алматы халық шаруашылық институтында доцент, факультет деканы, 1975 жылдан осы институтта (2001 жылдан Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті) кафедра меңгерушісі. Оқаев өнеркәсіптегі негізгі қорлардың ұдайы өндірісі, шаруашылық есеп қатынастарын, экономиканы басқарудың шаруашылық тетігін жетілдірудің экономика заңдылықтарын зерттеумен айналысып, осы салалар бойынша Қазақстанда ғылыми мектепті қалыптастырды. 200-ден астам ғылыми еңбегі жарық көрді, оның 18-і монография, оқулық кітаптар, оқу құралдары. Оқаевтың өнеркәсіп саласындағы ұсыныстары мен әдістемелері Қазақстанның машина жасау, түсті металлургия, жеңіл өнеркәсіп және құрылыс ұйымдарында енгізілді. “Құрмет белгісі” орденімен (1986), медальдармен марапатталған. Ішкі сілтемелер * Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономика университеті * Монография Дереккөздер
Оқпан

Оқпан – кен орнын ашу мен жер асты жұмыстарына қызмет етуге арналған жердің бетіне тік немесе көлбеген шығысы бар күрделі кен қазбасы. Кейбір жағдайларда оқпандар ашық кен жұмыстарында сутөкпе, желдеткіш, пайдалы қазбаларды көтеріп шығару үшін де қолданылады. Оқпан басты және көмекші болып ажыратылады. Басты оқпан шахтаның орталық алаңына орналасады да, негізінен, жердің бетіне пайдалы қазбаларды (көмір, кен, т.б.), ал көмекші оқпан адамдарды, бос жыныстарды, құрал-жабдықтарды көтеруге арналады. Көмекші оқпан сонымен қатар шахтаға таза ауа беру үшін және пайдаланылған ауаны сыртқа шығару үшін желдеткіш ретінде де қолданылады. Мұндай оқпандар орталық өндіріс алаңдарында және шахта алабының қапталдарында (қапталдық оқпан) орналастырылуы мүмкін. Оқпан түрлері Шахта оқпандарының бір түрі – тұйық оқпан. Олар төңгершек, клеть, рельсті немесе конвейерлі көлікпен, ал құрылыс кезінде қауғалармен жабдықталады. Шахта оқпанының жердің бетіне шығатын жоғарғы бөлігі – аузы (кейде жағасы); ал төменгісі (оқпан албары горизонтынан төмен) – сужима (зумпф) деп аталады. Олардың көлденең қимасы дөңгелек, кейде тікбұрышты, сирегірек эллипс тәрізді де болады. Тік оқпандардың диаметрі 9 м-ге, тереңдігі 3 – 3,5 км-ге дейін болады. Көлбеу оқпандардың пішіні тікбұрышты, арқалы, дөңгелек келеді, қабырғалары бетонмен, темірбетон мен металл немесе темірбетон тюбингтермен; тұрақты берік жыныстарда – бүрікпе бетонмен бекітіледі. Оқпанды арқаулау төңгершектер мен клеттердің жатық жүрісін қамтамасыз ететін көлденең (керме) және тік (бағыттауыш) металл элементтерді қамтиды. Шахта оқпандарын бұрғыжарылыс жұмыстарының немесе бұрғылық үңгілеудің көмегімен орнатады. Ішкі сілтемелер * Тұйық оқпан * Бетон Дереккөздер
Оқтағыш машина

Оқтағыш машина – жер үсті және жер асты кен жұмыстары барысында оқталынатын қуыстарға (ұңғыма, шпур, қазандық, камера) түйіршіктелген, оқшандалынған және ағынды (сулы) жарылғыш заттардың механикаға берілуін қамтамасыз ететін және оқталу кезінде жарылғыш заттарды дайындайтын қондырғы. Жер үсті жұмыстарына арналған оқтағыш машина көліктік базадан (негізінен автомобиль), жарылғыш зат немесе оның құрамбөліктері тиелетін ыдыстан, ыдыстан жарылғыш затты ұңғымаға алып беретін құрылғыдан, араластыру (жарылғыш зат дайындағанда) құрылғысынан, басқару және бақылау жүйесінен тұрады. Пневматикалы беріліс барысында жарылғыш зат түсірілетін тесіктен түсіргішке бағытталады, одан сығылған ауаның көмегімен оқтамдық құбыршектің бойымен ұңғымаға беріледі. Оқталу процесі Оқталу процесін кабинадан басқарады. Жер асты жұмыстарына арналған оқтағыш машинаның өздігінен жүретін, жылжымалы және тасымалды нұсқалары шығарылады, ереже бойынша жарылғыш заттар пневматик. берілісті. Жарылғыш зат оқталу барысында машинаның тиелінім ыдысына төгіледі де, түсіргішке келіп түседі (барабанды, камералы немесе эжекторлы), әрі қарай сығылған ауа арқылы жеткізуші-оқтағыш иілгіш құбыршектің бойымен ұңғымаларға немесе шпураларға жеткізіледі. Оқталым барысында пайда болған статикалық зарядты иелену үшін құбыршек электр өткізгіш материалдардан жасалынады. Жарылыс жұмыстары үшін ірі және орташа кеніштерде қолданылатын оқтағыш машиналардың жұмыс өнімділігі 500 кг/мин, жерасты жұмыстарында 100 кг/мин (құбыршек бойымен жарылғыш заттардың тасымалдану ұзындығы 250 м). Ішкі сілтемелер * Пневматика * Жарылғыш заттар Дереккөздер
Оқулық

Оқулық – оқу бағдарламасы мен дидактиканың талаптарына, оқыту мақсатына сай оқу пәнінің мазмұнын ғылыми негізде, жүйелі баяндайтын кітап. Оқулық оқу орындарының типіне қарай (бастауыш, орта, кәсіптік-техникум, жоғары оқу орындары) жасалады. Әр түрлі ұлт мектептері үшін нақты ұлттың ана тілі мен әдебиетінің ерекшеліктерін ескере отырып оқытылатын ағылшын, орыс тілі, т.б. оқулықтар шығарылады. Оқулыққа мынадай педагогикалық талаптар қойылады: оқу материалдарының қазіргі ғылым мен технологияның дәрежесіне сәйкес баяндалуы; жоғары идеялылығы, тәрбиелік міндеттерге сәйкестігі; мазмұнының бағдарлама мазмұнына сәйкес әрі түсінікті болуы; материалдарының оқушылардың жас және танымдық ерекшеліктеріне сәйкес баяндалуы; дәл және анық, нақты қорытындылар, ережелер, заңдар мен анықтамалардың баяндалуы, тілдің жатық, әдеби және ықшам болып, оқушылардың ұғымына сәйкес келуі; оқу материалын меңгеруді жеңілдететіндей иллюстрация, сурет, кесте, диаграмма, сызба мен сызулардың болуы; сыртқы пішінінің (қағаз, шрифт, мұқабасының) ретті сәндендірілуі. Негізгі оқу пәндерінің оқулықтарына қосымша хрестоматия, есеп жинақтары, жазбаша жаттығу кітаптары, анықтама, сөздік, оқу кітаптары, тарихи және географиялық карталар, т.б. қолданылады. Ішкі сілтемелер * Оқу бағдарламасы * Кітап Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Оқшантай

ның көрме залынан.]] Оқшантай – мылтықтан атылатын қорғасын оқтарды салып алып жүруге арналған кісе белдікке ілінетін кішкене тері қалташа. Дәстүрлік сипаты Белдікте екі оқшантай ілініп, олар әдетте қатар орналасты, кейде бір-бірімен де қайысбаумен қосылды, бірақ, кейде бір немесе үш оқшантай да тағылды. Кавказдықтардың, шеркестердің ұлттық костюмнің дәстүрлі элементіне айналған оқ салғыштар – «газырлар» сияқты, оқшантайлар да қазақтардың кісе белдігінің дәстүрлі тұрақты ұлттық элементіне айналды. Қазақтарда оқшантайларды тағып жүру берік дәстүрге айналғаны соншалықты, XX ғасырдың басында қазынадан оқталып унитарлы патрондармен атылатын мылтықтың пайда болуымен оқ салатын қалташаның қажеттілігі болмай қалса да оқшантайлар кісе белдікте дәстүрлі элемент ретінде кейін де өз орнында сақталып қалды. Этнолог Нұрсан Әлімбайдың пікірінше, дәстүрлі қазақы ортада кісеге міндетті түрде екі оқшантай тағылды. Ол жасы бес-алтыдан кем емес бұқа немесе өгіздің аталығының «қабы» – шонтайдан жасалды. Осындай материалдан және оқ салуға арналғандығына қарағанда, оқшантай өркендеу идеясымен байланысты еркектіктің символы болса керек. Қалталық қызметі қажет болмай қалғандықтан оқшантайлар енді қалтасы жоқ салпыншақ түрінде жасала бастады. Өзінің қалташа функциясынан айырылса да, кейінгі кісе белдіктерде оқшантай-салпыншақтар дәстүрлі қалта қызметінен туындаған формаларын өзгерткен жоқ. Тіпті бұл салпыншақтарда оқшантайдың ауызын жауып тұратын қақпағы да сақталған. Бергі замандағы кісе белдіктерде бұл салпыншақтардың да жоғалғанын көреміз. Дереккөздер Әдебиеттер * Захарова И.В. Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда: XIX – начала XX вв. Алматы: Наука, 1964; * Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы, 1967; * Курылев В.П. Оружие казахов. Материальная культура и хозяйство народов Кавказа, Средней Азии и Казахстана. СМАЭ. Т.XXXIV. Л.:Наука, 1978. С.4-22; * Самашев З., Жетібаев Ж. Қазақтың этнографиялық суреттеріндегі белбеу мотиві. ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. 1997. №12. 57-67 бб.; * ҚР МОМ материалдарынан; * ОМЭЭ-материалдарынан.
Олигархия

Олигархия ( – шағын топтың билігі, ὀλίγος – шағын және arche – өкімет, өктемдік) — басқарудың бір түрі; билік басында байлар отыратын мемлекеттік құрылыс; кішігірім бай адамдар тобының билігі. Бұл жағдайда мемлекет билігі экономика жағынан күшті аз ғана топтың қолында болады, сондай-ақ ірі меншік иелері экономика билікке ғана емес, үлкен саяси ықпалға да ие болады. Олигархия деп басқарушы топтың өзін де атайды. Тарихта алғаш рет олигархия термині ежелгі грек авторларының (Аристотель, Полибий) еңбектерінде сол дәуірдегі аристократияның азғындауы нәтижесінде пайда болған мемлекет құрылысын сипаттау үшін қолданылған. Дереккөздер
Олигомерлер

Олигомерлер – молекулаларының мөлшері жағынан мономерлер мен жоғары молекулалық қосылыстардың арасынан орын алатын гомологтық қатардың мүшелері. Олигомерлердің молекула массасының жоғарғы шегі оның химиялық табиғатына және жоғары эластикалық деформация мен еріксіз эластика күй шамасына тура келеді. Массалары 1,5104-не жететін полюсті және 5103 болатын полюссіз түрлері бар. Оларға молекула мөлшері өсуімен сипатталатын бірқатар физикалық-химиялық қасиеттер тән. Осыған орай реакцияға қабілетті (форполимерлер), полимерлерге дейін түрлене алатын және орталықтары жоқ олигомерлер деп бөлінеді. Форполимерлерге: полиэфирлі, эпоксидті, фенол-альдегидті, алкидті, т.б. шайырлар жатады. Бұлар қатпарлы пластиктер, пенопласттар, лактар, желімдер өндіруде кеңінен қолданылады. Олигомерлерді алудың көптеген синтездеу әдістері полимерлеу және поликонденсациялау процестерінде макромолекуланың өсуін тежеу реакциясына негізделген. Сонымен қатар олигомерлерді жоғары молекулалы полимерлерді деструкциялау арқылы алады. Ішкі сілтемелер * Молекула * Макромолекула Дереккөздер
Олкотт Марта

Олкот Брилл Марта (1949 жылы туған) – америкалық тарихшы, саясаттанушы. Чикаго университетін (АҚШ) бітірген. 1974 – 2002 жылы Колгейт университетінде қызмет атқарды. 5 жылға жуық Орта Азиядағы Америка даму қорының директоры, АҚШ Мемлекет департаментінің Орта Азия және Қазақстан бойынша кеңесшісі болды, “Бұрынғы КСРО елдеріндегі саяси және этникалық қарым-қатынастар” жобасы бойынша жұмыс істейтін Карнеги Мәскеу орталық директорларының бірі. Негізінен Орта Азия және Кавказдың дамуы, сондай-ақ Каспий аймағындағы қауіпсіздік мәселелерін қарастырды. Кейінгі жылдары Кеңес Одағы құрамында болған республикалар мен Ресейдегі этностық қарым-қатынастарды зерттеумен айналысады. 1975 жылы және кейінгі жылдары Қазақстанға ғылыми сапармен келді. Қазақстан тарихы жөнінде бірнеше монографиялық зерттеулер мен көптеген мақалалар жазды. Ол “Қазақтар” (Гувер институты, 1987, 1995) еңбегінде 15 ғасырдан бастап 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына дейінгі Қазақстан тарихын батыстың дәстүрлі ортаазиятану көзқарасымен ұлттық қайшылықтарға, әсіресе, орыс-қазақ қайшылықтарына баса назар аудара отырып жазса, Орталық Азиядағы жаңа мемлекеттер (Вашингтон, 1996) кітабында Қазақстанның қазіргі саяси даму тарихын қарастырды. Тегерандағы халықаралық конференцияда (1992) Қазақстанның геосаяси позициясы, Гарвард университетіндегі конференцияда (1993) Қазақстанның алғашқы президенті жайлы Нұрсұлтан Назарбаев атты ғылыми баяндамалар жасады. Ішкі сілтемелер * Чикаго университеті * Орта Азия Дереккөздер
Ом

Ом (неміс физигі Г.С.Омның (1787-1854) есімінен) - бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) электрлік кедергінің бірлігі. Белгілеуі — Ом, 1 Ом — электрлік тізбегінде тұрақты токтың 1А күші 1В кернеу туызатын бөлімінің электрлік кедергісіне тең. Ом акустикалық Ом акустикалық - СГС бірліктер жүйесіндегі акустикалық кедергі бірлігінің көне аты. Белгілеуі — акОм. 1 акОм 1 Дин • с/см 5 10 5 Па*с/м 3 . Ом жылулық Ом жылулық - жылулық кедергі бірлігінің жүйеден тыс сирек қолданылатын көне аты. 10 м 1 ч • °С/ккал 0,859845 К/Вт = 0,859845 °С/Вт. Омметр Омметр (омнан және — өлшеймін) - электр кедергілерді тікелей өлшеуге арналған аспап. Омметр өлшеу шегі 1 мкОм-нан 1 мОм-ға дейін. Үлкен электрлік кедергілерді өлшеу үшін мегомметр қолданылады. Дереккөздер
Омар ибн әл-Хаттап

Омар, Омар Халифа, Омар ибн әл-хатаб ибн Нуфейл ибн Абдулуза әл-Қурайши (585, Мекке – 3.11.644, Медине) – екінші тақуа халифа, аса көрнекті мемлекет қайраткері, төрт шадиярдың бірі. Омар ибн әл-хатаб туралы түсірілген сериал бар. Сериал көруге арналған сілтемелер: * http://islamkinomir.ru/umar-ibn-al-xattab/ * http://kinosh.net/news/umar_ibn_al_khattab_farouk_omar_30_serii_2012/2013-02-21-2831 * http://salambek.net/board/7-1-0-9936 Өмірбаяны Тарихи деректерге қарағанда, ол ұзын бойлы, кең кеуделі, шапшаң қозғалатын өте қайратты адам болған. Ислам дінін алғашқылардың бірі болып қабылдаған Омар І. (р.т.ғ.) оған дейін Құрайыш әулетінде беделді, абыройлы, күш-қуаты мол, исламға қарсылығымен белгілі адам еді. Аңыздарда Омар І. (р.т.ғ.) Мұхаммед пайғамбарды (ғ.с.) өлтіру туралы тапсырмамен оның алдына барған жолы пайғамбардың дұғасымен, Алланың шарапатымен 33 жасында ислам дінін қабылдаған. Ислам дінінің күш-қуаты арта түсіп, мұсылман жамағатының Қағбада алғашқы жария намаз оқуын Омар І-нің (р.т.ғ.) иманға келуімен байланыстырады. Ол Әбу Бәкрдің халифа болып сайлануына қолдау көрсетіп, оның кеңесшісі болды. Әбу Бәкр қайтыс боларда Омар І-ні (р.т.ғ.) мұрагерлікке ұсынады, мұсылман қауым оны қабыл алып, Омар І. (р.т.ғ.) халифатқа он жыл билік жүргізді. Омар І. (р.т.ғ.) билік жүргізген кезеңде мұсылмандар 637 жылы Құддыс қаласын алды. 637 – 38 жылдары Қадмияда Сасанилер жеңіліске ұшырады. 644 жылы Иранның маңызды бір бөлігі ислам иелігіне көшіп, мемлекет шекарасы батысқа қарай кеңейе түсті. Омар І-нің (р.т.ғ.) билігі тұсында ислам мемлекетінің иеліктері Орталық, Шығыс, Солтүстік Африка, Батыс Азияға дейін кеңейді. Омар І. (р.т.ғ.) мемлекеттің ішкі-сыртқы саясатына байланысты маңызды мәселелерді біліктілікпен шешіп, мұсылмандардың құрметіне бөленді. Жыл сайын қажылыққа бару, асхабтар мен жауынгерлерді жалақымен, азық-түлікпен қамтамасыз ету, зинақорлық жасаған адамды жазалау, т.б. сияқты тәртіптер Омар І-нің тұсында мұсылман дәстүріне енді. Хижра жыл санауының негізі осы кезде қаланды. Мемлекет басқару құрылымы, салық, жәрдемақы, т.б. көптеген басқару жүйесін қалыптастырды. Омар І. 644 жылы таң намазына имам болып тұрған сәтінде, ирандық құлдың қолынан қаза табады. Омардың әкесінің аты - Хаттаб ибн Нуфәйл, шешесі - құрайыштың Махзұн тайпасынын шыққан Хантәмә бинт Хашим. Дереккөздер
Сейітжан Омаров

Омаров Сейітжан (22.6.1906 Ақмола облысы Атбасар ауданы Керегетас ауылы - 19.12.1985, Алматы) - жазушы, журналист. Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан. Қостанай халық ағарту ин-тын бітірген (1932). ІІ дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1930 - 42 жылдары мұғалім, аудандық, облыстық, республикалық газеттерде редактордың орынбасары жауапты хатшы, бөлім меңгерушісі 1946 - 66 жылдары "Әдебиет және искусство" (қазіргі "Жұлдыз") журналының жауапты хатшысы, Қазақ мемл. көркем әдебиет (қазіргі "Жазушы") баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. 1959 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан жазушылар одағы басқармасының қазақ бөлімшесінің директоры болған. 1966 жылдан шығарм. жұмыста. Алғашқы "Бақыт" әңгімелер жинағы 1938 жылда жарық көрген. "Заман күші" (1948), "Әңгімелер" (1953), "Балзия" (1960), "Қайырлы жаз" (1961, 1976), "Алтын алқап" (1963), "Күн шуақ" (1965), "Дала кызы" (1967), "Бақ жұлдызы" (1969), "Қиыр жол" (1974), "Қасиетгі бұлақ" (1983), т.б. повестер мен әңгімелер жинақтары, "Қызыл арай" (1970) романы басылып шыққан. Орыс жазушылары Л.Н. Толстойдың балаларға арналған әңгімелерін, А.П. Чеховтың, [A.M. Горькийдің шығармаларын, В.П. Катаевтың "Жалғыз жалау жалтылдап", "Полк баласы" повестерін, неміс филологтері ағайынды Гриммдердің ертегілерін, башқұрт жазушысы С.Құдаштың повестерін, чех жазушысы Б.Немцованың "Алтын кітап", "Күміс кітап" ертегілерін қазақ тіліне аударған. Омаровтың туындылары шетел тілдеріне аударылған. Қызыл Жұлдыз, "Халықтар достығы" (1977), 2 рет "Құрмет белгісі" ордендерімен және медальдармен марапатталған, Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Естелік Жазушының есімі Сейітжан Омаровтың мұражайы да орналасқан Атбасар қаласындағы №3 орта мектепке берілді. Дереккөздер
Омарта

омарта]] Омарта – бал арасын өсіретін шаруашылықтардың өндірістік бірлігі. Омартада ара ұясы, омарташының үйі, әр түрлі құрылыстар (ара қыстайтын, құралдар қоятын, бал сақтайтын кәріз, т.б.) көшіп-қонуға арналған жиналмалы үйшіктер, Омарталық шеберхана, т.б. болады. Омарта Қазақстанның шығыс және оңтүстік облыстарында көбірек орналасқан. Сипаттамасы Омарта негізінен балды өсімдіктер көп өсетін алқапқа жақын құрғақ, жел көп тимейтін, ағаш, бұтасы қалың жерлерге орналасады; тұрақты және көшпелі болып бөлінеді. Тұрақты Омартаны табиғи балды өсімдіктер көп өсетін арнайы, жол қатынасы қиын жерлерге (тау, тайга, т.б.) орналастырады. Көшпелі Омарталар қосымша бал жинау үшін өсімдіктің гүлдеу кезеңіне байланысты және ауыл шаруашылығы өнімдерін тозаңдандыру үшін бір жерден екінші жерге көшіріліп отырады. Ара шаруашылығының мамандандырылуына байланысты Омарта шаруашылығының әр түрлі өндірістік бағыттары анықталды. Бал жинау бағытындағы Омарта тауарлы бал өндіруге мамандандырылған. Ондай Омарталар бал шырынды өсімдіктері мол жерлерде орналастырылады, онда 1 ара ұясынан 100 кг-ға дейін бал алуға болады. Өсімдік тозаңдандыруға арналған Омарта бақ, көкөніс тұқымын өсіретін жылыжайларда, жеміс-жидек шаруашылықтарында ашық және қорғалған алаңдардағы дақылдарды тозаңдандыру үшін ұйымдастырылады. Ара тұқымын өсіретін Омарта басқа Омарталар үшін негізгі ара үйірін құрып, араларды көбейтумен, аналық ара өсірумен шұғылданады. Тәжірибелік Омарталарда ғылыми-зерттеу, ара өсіру шаруашылығы жетістіктерін іске асыру, жетілдіру жұмыстары жүргізіледі. Омартаның көлемі табиғи және екпе балды өсімдіктер қорына, шаруашылық қажеттілігіне, өндірістік бағытына байланысты. Аралар Ара еркін ұшып, бал жинауы үшін 2 км-дей жер керек. Омартада ара ұялары бір-бірінен 6 м, қатар аралығы 4 м қашықтықта, жерден 20 – 25 см биіктікте, ішіне жаңбыр суы құйылмайтындай етіп, сәл еңкейтіліп орналастырылады. Омартаның санына, көлеміне қарай бригадалар, бөлімдер құрылады. Сілтемелер * Ауыл шаруашылығы * Орман шаруашылығы * Балық шаруашылығы Дереккөздер
Омар хан

Омар Хан, Омар Нарботаұлы немесе Сейіт Мұхаммед Омар хан (1787, Қоқан – 1822, Қоқан) — Қоқан хандығының ханы (1809–1822). Әлім ханнан кейін билікке келді. Әйелі — өзбек әдебиетінің классигі Мохларойим Надира. Оның тұсында қоқандықтардың Оңтүстік Қазақстанға басқыншылық саясаты күшейе түсті. Ташкенттің солтүстігінде жатқан бірқатар қалалар мен бекіністерге жорық жасап, 1813 жылы Қарнақ, 1814 жылы Түркістан қалаларын басып алды. Әсіресе Түркістан қаласын алуға үлкен мән беріп, осыдан бастап өзін «әмір әл-муслимин» – «мұсылмандардың әміршісі» деп атауға бұйрық берді және мұсылмандардың халифы саналатын түрік сұлтанына Түркістанды бағындырғаны жөнінде хат жазып, Ыстанбұлға арнайы елшілік жіберді. Қоқан – Бұхар арасындағы бақталастықты пайдаланған Түркістанның билеушісі Тоқай төре Бұхар хандығын паналап, сондағы қазақтардан қол жинады. Бірақ Түркістанды қайтармақ болған әрекеттері сәтсіз болды. 1821 жылы қоқандықтарға қарсы Тентек төре бастаған қазақтардың көтерілісі болды. Бұл жолы Омар Сайрам, Шымкент қалаларын басып алды. Тентек төре баж салығы мен зекет төлеп тұруға келісім беруге мәжбүр болды. Ал кейбір қазақ төрелері оған өз еріктерімен бағынды. Омар хан солтүстік-батыста Қармақшы, шығыста Іле өзеніне дейінгі жерге Ақмешіт, Күмісқорған, Жаңақорған, Жөлек, Жаманқорған, Әулиеата, Ақсу, т.б. бекіністер салды. Мұндай бекініс қамалдар Талас, Шу өзендері бойындағы қырғыздар жеріне де салынды. Оның тұсында Қоқанның ресми жылнамасы – Умарнама және Шахнама-ий Умар-хани жазылды. Ол көптеген мешіт-медреселер салдырды, Әмір деген бүркеншек атпен парсы және түркі тілдерінде өлеңдер жинағын қалдырды. Ш.Уәлиханов Қоқан хандары Омар ханнан бастап өздеріне «сейіт» деген сөзді қосып айтатын болған деп көрсетті. Дереккөздер
Омыртқалылар

Омыртқалылар, бассүйектілер (Vertebrata, Cranіata) – хордалы (желілі) жануарлардың тип тармағы. Қазба қалдықтары ордовик – төменгі силур кезеңдерінен белгілі. ]] ]] ]] Тарихы Омыртқалылардың арғы тегі теңізде тіршілік еткен төменгі сатыдағы хордалылар (қабықтылар, бассүйексіздер). Нағыз Омыртқалылар тұщы суларда пайда болып, олардың эволюциялық дамуының алғашқы сатылары сонда өткен. Жақсы жетілген қозғалу органдарының нәтижесінде су Омыртқалылары (негізінен балықтар) су қоймаларында тіршілік етіп, кейіннен теңіздерге таралған. Тіршілік еткен су қоймаларында оттектің жеткіліксіз болуы девонда олардың құрлыққа шығуына себепші болды. Алғашқы құрлыққа шыққан Омыртқалылар – ихтиостегилер. Бұлар саусаққанатты балықтардан шығып, қосмекенділердің; ал мезозойда жақсы дамыған бауырымен жорғалаушылардың, триаста сүтқоректілердің, юра кезеңінде құстардың арғы тегі болып саналады. Барлық Омыртқалылардың эволюциялық дамуы олардың дене құрылысының күрделенуімен сипатталады. Дене тірегі – хорда, эволюциялық даму процесінің барысында ересек жануарларда (төменгі сатыдағы балықтардан басқасында) хорда, көбінесе омыртқаға айналады (тип тармағының аты осыдан шыққан). Омыртқалылардың судан құрлыққа шығуына байланысты дене құрылысы күрделілене түсті. Төменгі сатыдағы Омыртқалылардың жүрегі екі камералы болса, жоғары сатыдағы Омыртқалылардың бұлшық етті төрт камералы жүрегі көптеген негізгі (құлақшалар мен жүрекшелер) және қосымша бөліктерден (венозды синус, артериальды конус) тұрады. Қан айналыс жүйесі тұйық біткен. Су Омыртқалыларының (бассүйексіздер, балықтар) тыныс алу органы – желбезек, ал құрлықтағы Омыртқалыларда қос өкпе болады. Көру, есту, сезім және иіс сезу органдары жақсы дамыған. Жүйке жүйесі ми, жұлын және шеткі жүйке түйіндерінен (ганглиялардан) тұрады. Зәр шығару органы – қос бүйрек. Омыртқалылардың барлығы да даражыныстылар, жыныс безі екеу, бірақ балықтарда гермафродитизм байқалады. Кейбіреулері жұмыртқа салып, екіншілері ұрпақтарын тірідей туып көбейеді. Түрлері ]] Омыртқалылардың 40 – 45 мыңдай түрі белгілі. Оларды 7 класқа жіктейді: дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар, сүйекті балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер. Омыртқалылар жер бетінде кең тараған, оларды әлемдік мұхиттардың түбінен бастап, биік таулы аймақтар мен сусыз шөлді жерлерден кездестіруге болады. Омыртқалылардың биосферада алатын орны зор, әдетте бұлар биоценоздағы трофиктік (қоректік) тізбекті аяқтайды. Омыртқалылардың адам өмірі үшін маңызы зор. Өйткені Омыртқалыларға кәсіптік аң және ауыл шаруашылығы жануарларының негізгі көпшілігі жатады. Омыртқалылардың арасында ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы зиянкестері, ауру тарататын түрлері де жетерлік. Сілтемелер * Омыртқасыздар * Омыртқа * Омыртқа бағанасы Дереккөздер
Ондық

Ондық– Түркі қағанаты кезінен орныққан әскери жасақтың ең кіші бөлігі. Әр Ондықтың өз әскери байрақтары болған. Ондықты онбасы басқарған. Түркілердің әскери құрылымы Түркілер әскерінің құрылымы Ондық, жүздік, мыңдық, он мыңдық (түмен), яғни он оқ жүйесінен тұрған. Жасақтың ең кіші бөлігі – Ондық. Бұлар үнемі алдыңғы шепте шолғыншылық қызмет атқарған. Әскерді сан жағынан Ондық жүйеге бөлуді көшпелі қазақ халқы 19 ғасырға дейін өзгертпей сақтап келді. Сілтемелер * Онбасы * Әскери құрылым * Жүздік Дереккөздер
Ондық бөлшек

Ондық бөлшек– бөлімі 10 санының бүтін дәрежесі болатын бөлшек (мыс., 1/10=0,1, 909/1009,09). Ондық бөлшек бөлімсіз жазылады, оның бөлімінде қанша нөл болса, алымында оң жағынан сонша сан үтір арқылы ажыратылады. Мысалы, Егер рационал санның бөлімінің жіктеуінде 2 мен 5 сандары қатынасса, ол цифрларының саны шекті Ондық бөлшекке (мыс., ), ал 2 мен 5 сандарынан басқа да жай сан кездессе, бөлшек ақырсыз периодты Ондық бөлшекке айналады. Иррационал сандар шектеусіз периодсыз Ондық бөлшек түрінде көрсетіледі. Барлық жағдайда да akak-1…a0,b1b2… түріндегі Ондық бөлшек мына түрде жазылады: ak10k+ak-110k-1+…+ +a0+ мұндағы ak, ak-1, …, a0, b1, b2, … – санның белгілі бір разрядына сәйкес 0, 1, 2, …, 9 (ak0) сияқты цифр. Ондық бөлшектің жүйесін 1427 ж. Ғийас әд-Дин ибн Масуд Жәмшид әл-Кәши баяндап жазған. Сілтемелер * Жай бөлшек * Иррационал сандар * Натурал сандар Пайдаланылған әдебиеттер
Ономастика

Ономастика (грек onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің жалқы есімдерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады. Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия " ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика " (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғ. 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы аддынғы кезен (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазак ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай топонимика, антропонимика, этнонимика, астронимика, зоонимика, теонимика, фитонимика секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпа қатысты мәліметтер жинағы. Мысалдар Қазақ тіліндегі әйел есімдері гүл, күн, ай, сұлулық, асыл тастармен байланысты болса, ерлер есімі батыр, бек, би, құл, мырза, хан сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді. Ономастика халықтың этнографиясымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады. Дереккөздер
Оңтүстік Балқаш артезиан алабы

.]]Оңтүстік Балқаш артезиан алабы – жер асты суы бар өңір; оңтүстік және оңтүстік-шығыста Жетісу (Жоңғар) Алатауы, оңтүстік-батыста Шу-Іле тау жоталарымен шектеліп, солтүстігінде Балқаш көліне дейін созылып жатыр. Судың минералдығы оңтүстік, оңтүстік-батыс бағыттардан Балқаш көліне қарай 0,5 – 1 г/л-ден 30 – 50 г/л-ге дейін артады. Алаптың әр бөлігіндегі арынды сулы қабаттарының үстінде аллювийлі шөгінділерде және көбінесе өзен аралықтарындағы үрмелі үгінді құмдардан құралған құмшағылдарда арынсыз грунт сулары кең таралған. Олар 1 – 30 м тереңдікте қалыптасқан. Бұл шөгінділердегі су өнімділігі 0,1 – 2 л/с, минералд. 0,5 – 2 г/л-ден аспайды. Аумағы Жалпы аумағы 80 мың км²-ден астам. Артезиан алабы екі бөліктен (батысында Іле-Қаратал, солтүстік-шығысында Ақсу-Лепсі ойыстарынан) тұрады. Олардың аралығында аласа Үшкөл тау жотасы орналасқан. Даму тарихы Ойыстарда палеозойлық метаморфты тау жыныстарының үстінде негізгі арынды сулы қабаттар бар. Олар жоғарғы палеоген мен неоген дәуірлерінің құм, құмтасты шөгінділерінде 40 – 600 м тереңдікте орын алған. Су өткізбейтін қабатшалармен бөлінген әр сулы қабаттың қалыңдығы 20 – 100 м-ден аспайды. Бұл қабаттарға жеткізіле қазылған ұңғымалардан шыққан су солтүстік, солтүстік-шығыс бағыттарда жер бетінен 5 – 30 м-ге дейін көтеріліп төгіледі. Олардың су өнімділігі 5 – 50 л/с аралығында. Сілтемелер * Балқаш * Артезиан сулары * Жер асты сулары Дереккөздер
Оңтүстік Жоңғар Кенді Аймағы

Оңтүстік Жоңғар кенді аймағы, Алматы облысында орналасқан. Солтүстігінде Көксу өзені арқылы бөлініп, оңтүстігінде Жетісу Алатауымен шектеледі. Аймақтың металлогениясы негізінен, көптеген алтын-күмісті формациялы кен орындарымен (Арқарлы, Далабай, Игілік, Быжы, т.б.) және кен көздеріне (Малайсары, Қалқан, Қатутау, Қызылсай, т.б.) байланысты кейінгі палеозойлық жанартаулы-плутоногенді магматизмнің болуымен анықталады. Кен орындары күрделі палеожанартаулық құрылымдар жүйесінен өтетін, сақиналы жанартаулы тектоникалық құрылымдардағы концентрлі және радиалды жарылымдарға тәуелді. Олар адуляр-кварц және галенит-сфалерит-кварц құрамды желілі кенді денелерден тұрады. Жиектері эпидот-актинолит-хлоритті метасоматиттер мен туынды кварциттер болып келеді. Бұл аймақтан алтын мен күмістің маңызды кен орындарының ашылу мүмкіндігі бар. Сілтемелер * Алматы облысы * Кен * Жетісу Алатауы Дереккөздер
Оңтүстік Қазақстан (газет)

«Оңтүстік Қазақстан» – Түркістан облысының газеті. Түркістан Республикасы Орталық партия комитетініңің органы ретінде «Ақ жол» атауымен 1924 ж. 26 қарашада жарық көрді. Алғашқы кезде газет облысқа және Сырдария, Жетісу губернияларына, Қарақалпақстанға тарады. 1925 ж. республика астанасы Қызылорда қаласына көшірілгенде газет сол қалада шыға бастаған «Еңбекші қазақ» газетімен біріктірілді. Ал 1929 ж. республика астанасы Алматы болған соң, Сырдария аймақтық партия комитеті мен атқару комитетінің органы ретінде «Ленин жолы» атауымен шыға бастады. 1932 жылдың көктемінде республиканың аумақтық құрылымдары қайта қаралып, облыстар құрылған кезеңде газет қазіргі атауына ие болды. Газеттің негізін қалаған Т.Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, О.Жандосов, О.Исаевтар қатысты. М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, Асқар Тоқмағамбетов, Бауыржан Момышұлының туындылары жарияланып тұрды. Газет 1967 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды. 1980 – 90 ж. Бүкілодақтық Халық Шаруашылығы жетістіктері көрмесінің күміс және қола медальдарын алды. Таралымы 23 мың дана, аптасына үш рет шығады. Тағы қараңыз * Ана тілі * Газеттер Дереккөздер
Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы

Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы – ежелгі дәуірден орта ғасырларға дейінгі уақыттағы ескерткіштерді зерттеген экспедиция. 1948 – 51 ж. ауылы Н. Бернштам, 1953 – 59 ж. Е.И. Агеева басқарған. ауылы Н. Бернштам Сырдария, Арыс, Келес өзенінен Ташкент шұраттарына, солтүстіктете Шу өзеніне дейінгі аймақта барлау жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде көптеген обалар мен қоныстар, қалашықтар орны анықталып, жобалары қағазға түсірілді. Барлау жұмыстарынан басқа Қандытоғай, Бөржар, Тамды, Шегенексай, т.б. қорымдарына, сондай-ақ Ақтөбе, Алтынтөбе, Тарсатөбе, Мардан-Күйік, Пышақшытөбе, Құйрықтөбе,т.б. қалашықтарда ішінара қазба жұмыстары жүргізілді. Е.И. Агеева Қаратаудың солтүстік беткейінде отырықшы мәдениетті зерттеді. Негізгі зерттеу нысаны ретінде Бабаата қалашығы таңдап алынды. Мұндағы жүргізілген қазба жұмыстары ескерткіштің даму генезисін анықтауға мүмкіндік берді. Бабаата қаласында ауыл энциклопедиясының ізденістері нәтижесінде алынған мәліметтердің отандық тарихтың ежелгі және ерте орта ғасырлардағы беттерін толымды түрде сипаттауда маңызы зор болды. Автохтонды ежелгі тұрғындардың өндіргіш күштерінің дамуын, көшпелі және отырықшы тайпалардың өзара мәдени байланысын көрсетіп берді. Сілтемелер * "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" * Экспедиция * Археология Сыртқы сілтеме * [http://visitkazakhstan.nur.kz/kk/guide/places/view/120/ Отырар экспедициясы]
Оңтүстік Қазақстан мұнай барлау экспедициясы

Оңтүстік Қазақстан мұнай барлау экспедициясы – 1960 ж. Оңтүстік Қазақстан геологиялық басқармасының құрамында құрылған. Облыстың Төле би ауданындағы Тоғыз станцияда орналасқан. Оған Оңтүстік мұнай барлау тобы деп аталатын Арыс және Луговой мұнай барлау өндірістік бөлімшесі кіреді. Шу – Сарысу ойпаңында іздеу және барлау жұмыстарын жүргізді, мұнда азотты-гелийлі газдар (Солтүстік Үшарал, Үшарал-Кемпіртөбе) және жанғыш газдар (Амангелді, Айрақты, Орталық, Батыс Әппақ) кеніштері ашылды. *1983 ж. - Оңтүстік Торғай ойпаңындағы Арысқұм иінін барлады. *1984 ж. - Құмкөл мұнай кенішін анықтады. Мұнда кейіннен 13 мұнай-газ кеніші ашылды. *1988 ж. - кәсіпорын құрамынан ұңғымаларды сынақтан өткізетін Ленгір және Сырдария мұнай барлау экспедициялары бөлініп шықты, олар көп ұзамай акцияландырылып, қайтадан құрылған «Сенім» холдингілік компаниясының құрамына кірді. *1993 ж. - ол өз кезегінде «Оңтүстік мұнай» АҚ болып қайта құрылды. Республика аумағының бүкіл оңтүстік-шығыс бөлігі ОҚМБЭ-нің бұрғылау жұмыстарымен зерттелді. Дереккөздер
Оңтүстік Маңғыстау артезиан алабы

.]] Оңтүстік Маңғыстау артезиан алабы – жер асты суы бар өңір; Каспийдің шығыс бөлігінде, шығыста Үстірт шыңына дейін, солтүстік Қаратаудан (Маңғыстаудағы) басталып, оңтүстікте Түрікменстанға дейінгі аймақты қамтиды. Қалыптасуы Юра, бор, палеоген, неоген шөгінділерінен құралған алаптың жалпы тереңдігі Қаратау маңы мен Түрікменстан шегінде 1,5 – 2 км, алаптың ортасында 5 – 6 км шамасында. Юра мен төменгі бор қабаттарында қалыптасқан сулардың арыны күшті. Ұңғымалармен көзін ашқанда жоғары көтеріліп, жер бетінен 20 – 90 м биікке шапшып шығады. Бұл арадағы ең сулы қабат жалпы қалыңдығы 50 – 300 м болатын, түйіршікті құм, құмтастардан тұратын альбессеномен шөгінділерінде қалыптасқан. Ол шөгінділердегі сулар Қаратау маңында және Беке-Басқұдық құрылымында 200 – 350 м, ойыс ортасында 1200 – 1500 м тереңдікте жатады. Осындай тереңдіктен ұңғымалар арқылы алынған арынды судың өнімділігі 10 – 20 л/с-тен 50 – 60 л/с-ке дейін жетеді. Минералдығы Қаратау мен Қарақия маңында оның минералдығы 0,7 – 3 г/л болса, Жетібай, Өзен мұнай кен орындары мен Түпқараған жерінде 10 – 30 г/л, ал ойыстың ортасында 110 – 220 г/л-ге дейін жетеді. Ұңғымалар арқылы алынған сулар елді мекендерді сумен қамтамасыз ету, жер суару үшін пайдаланылады. Сілтемелер * Артезиан суы * Жер асты суы Дереккөздер
Оңтүстік Мұнай құбыры

“Оңтүстік мұнай құбыры” – еліміздің ірі мұнай тасымалдау желісі. Тарихы 1968 – 70 жылы бұрынғы Атырау және Маңғыстау магистралдық мұнай өнімдері басқармалары мен “Өзен – Құлсары – Атырау – Самара” мұнай құбыры басқармасы негізінде осы атпен өндірістік бірлестік ретінде құрылған. Маңғыстау мұнайын Еділ – Жайық бағытындағы мұнай ағынына қосу және мұнайды араластыру, құбырлармен тасымалдауды бір жерден басқару әрі сол кездегі ең үлкен мұнай құбыры – “Өзен – Құлсары – Атырау – Самара” магистралдық мұнай құбырының сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатымен бұл мекеме 1971 жылы Гурьев (қазіргі Атырау) қаласынан Шевченко (қазіргі Ақтау) қаласына көшірілді. Негізгі мұнай құбырлары Бірлестіктің пайдалануында болған негізгі мұнай құбырлары: ұзындығы 141,5 км “Өзен – Жетібай – Ақтау” (1966), ұзындығы 1932 км “Өзен – Атырау – Самара” (1970), ұзындығы 264,5 км “Қаламқас – Қаражанбас – Ақтау” (1979), ұзындығы 30 км “Сарықамыс – Теңіз” (1968), ұзындығы 105,9 км “Прорва (Теңіз) – Құлсары” (1986), ұзындығы 84,7 км “НПС-3 – Қосшағыл” (1940), ұзындығы 18,75 км “Іскене – Эстакада” (1936), ұзындығы 85,6 км “Мартыши – Атырау” МӨС (1972), ұзындығы 47,6 км “Комсомольск – Мақат” (1942), ұзындығы 22,9 км “Мұнайлы – Қосшағыл” (1950), ұзындығы 63,6 км “Ақтау – Жетібай” (1990), ұзындығы 34,3 км “Доссор – Мақат” (1991). Бірлестік 1997 жылы 1 қаңтардан “ҚазТрансОйл” ұлттық мұнай тасымалдау компаниясы ЖАІ-ның құрамына еніп, оның Батыс бөлімшесіне айналды. Қазір қарамағында “Өзен – Атырау – Самара”, “Қаламқас – Қаражанбас – Ақтау”, “Ақтау – Жетібай – Өзен”, “Мартыши – Атырау – Доссор” мұнай құбырлары және Еділ, Жайық, Сауысқан өзендерінен Атырау мен Маңғыстау облысының тұтынушыларына су тасымалдайтын бірнеше су құбырлары жұмыс істейді. Тағы қараңыз * Мұнай * Мұнай құбыры Дереккөздер
Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны

Оңтүстік-Шығыс Новобогат мұнай кен орны — Атырау облысы Исатай ауданында, Атырау қаласынан батысқа қарай 60 км жерде. Құрылым 1976-1978 жылы жүргізілген сейсмикалық барлау арқылы анықталып, 1982 жылы кен орны ашылды. Геологиялық құрылымы Тектоникалық қатынаста кен орны тұзды карниздің астында дамыған жартылай дөңеске ұқсас. Карниз асты пермь-триас қабаты жатыс тереңдігі 1640 – 1900 м болатын 11 мұнайлы горизонтқа бөлінген. Ондағы шоғырлар биіктігі 40-310 м. Шоғырлар қабатты, литолданған экрандалған. Горизонттар терригенді жыныстардан құралған, коллекторлары кеуекті. Бастапқы қабат қысымы 15,1-23,6 МПа, температурасы 42-51 ° С, тығыздығы 0,632 г/см 3 . Қанығу сипаты, құрамы Мұнайға қаныққан қалыңдығы 2,2-25,6 м. Газдың құрамы: метан 70,6-80,5%, этан 10,8-16,2%, пропан 4,7-8,1%, изобутан 0,7-1,9%, бутан 0,7-2,5%, пентан және одан жоғарғылары 0,19-0,85%, азот және сирек элементтер 0,74-1,61%, гелий 0,0079-0,03%, көмір қышқыл газ – 0,2%.
Оолиттер

Оолиттер (грек. ōуn – жұмыртқа, lіthos – тас) – шөгінді жыныстарда кездесетін шар немесе эллипс пішінді түзілімдер. Оолиттер тарамдалған сәулелі, кейде ядроны қоршаған центрлес қабықша түрінде әктастарда, бокситтерде, фосфориттерде және марганец кентастарында кездеседі. Олардың мөлшері бірнеше мкм-ден 15 – 25 мм-ге дейін жетеді. Ірілері (2 – 5 мм) пизолиттер деп аталады. Олар су құрамында жүзбе түрінде кездесетін әр түрлі қалдықтардың ауырлап, су түбіне тұнуынан пайда болады. Оолиттердің сырт пішіні шөгінді құрамының әр тектілігіне, қабатшалардың қалыңдығына, ядросының пішініне байланысты болады. Қазіргі әкті Оолиттер ағынды, жылы, саяз суларда (Каспийдің шығыс жағалауы, Арал теңізі, т.б.), Қаратау фосфорит кендерінде кездеседі. Сілтемелер * Шөгінді жыныс * Әктас * Фосфорит Сыртқы сілтемелер * [http://wiki.web.ru/wiki/%D0%9E%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%8B Оолиттер] Дереккөздер
Оператор (математика)

Оператор, математикада – математикалық ұғым. Оператор ұғымы көбіне функционалдық анализде, сызықтық алгебрада, векторлық кеңістікті бейнелеуде қолданылады. Мұнда операторы сызықтық кеңістігінде жатқан элементін сызықтық кеңістігінде жатқан элементіне ауыстырады: . операторы кей жерлерде анықталмауы мүмкін, онда оның анықталу облысы ізделінеді. Егер пен векторлық кеңістік болса, -тің элементін -тің элементіне бейнелейтін барлық операторлар жиынынан сызықтық операторлар класын бөліп алуға болады, ал қалғаны сызықтық емес операторлар деп аталады. Егер пен топологиялық векторлық кеңістік болса, -тен -ке бейнелейтін операторлар жиынынан үзіліссіз операторлар класын, шектелген операторлар класын, сызықтық компакт операторлар класын бөліп алуға болады. Топологиялық векторлық кеңістікте сызықтық операторларды қарастыру функционалдық анализдің басты бөлімін құрайды. Физика және матемематикалық анализдің көптеген мәселелерінде дифференциалдық операторлар мен интегралдық операторлар маңызды рөл атқарады. Операторлардың әр түрлі қасиеттерін, оларға жүргізілетін амалдарды және олардың әр түрлі математикалық есептерді шешу кезінде қолданылуын зерттеу мәселелерімен операторлар теориясы шұғылданады. Дереккөздер
Оперетта

.]]Оперетта (итал. орегеttа – шағын опера) – музыкалық театр жанры. Опереттада вокалдық және аспаптық музыка, би, балет және эстрадалық өнедің элементтері ұштастырылады. Сюжеті операға қарағанда жеңіл, көбінесе көңілді оқиғаға құрылады. Опереттада вокалды және хореографиялық элементтер оқиғаның дамуын, шығарманың идеялық-көркемдік тұрғыдан ашылуын негізге ала отырып, драматургиялық тұтастықты құрайды. Түрлері * пародиялық * пародиялық-сатиралық * лирикалық-романтикалық * қаһармандық-романтикалық Дамуы Сондай-ақ Оперетта тарихында: париждік (19 ғ.), веналық (19 ғ.), неовеналық (20 ғ.) Оперетталар деген түсінік бар. 19 ғасырдың ортасына дейін шағын опера Оперетта деп аталып келді. Оперетта жанр ретінде 1850 жылы Францияда қалыптасты. Классикалық Опереттаның негізін салушы Ж.Оффенбах жанрдың идеялық-көркемдік диапазонын кеңейтті. Кейін 1860 – 80 жылы Австрияда, Англияда және Америкада дами бастайды. Оперетта алғашында пародиялық жанр негізінде дамып, кейін әлеуметтік-сатиралық бағытта өріс алды. Вена классикалық Опереттаның “би” стилі И.Штраус (баласы) шығармасында жан-жақты дамыды. Сондай-ақ Ф.Эрве, Ф.Легар, И.Кальман, Ш.Лекон, Э.Одран, Ф.Зуппе, И.О. Дунаевский, Н.М. Стрельников, В.П. Соловьев-Седой, Ю.С. Милютин, А.Г. Новиков, т.б. тұлғалар Опереттаны дамытуда өзіндік қолтаңбасын қалдырды. 20 ғасырдың 20-жылдары АҚШ-та Оперетта жанрының жаңа түрі – мюзикл пайда болды. Оның тарихы Дж. Гершвин, И.Берлин, Р.Роджерстің шығармаларынан басталады. Сілтемелер * Опера * Мюзикл * Сатира Дереккөздер
Оппозиция

Оппозиция ( – қарсы қою) – өз көзқарасын, саясатын басқа саясатқа, көзқарасқа қарсы қою, қарсы әрекет жүргізу; бір көзқарастар мен әрекеттерді басқаларына қарсы қою; үстемдік ететін элитаға қарсы тұратын саяси лидерлер, партиялар, қозғалыстар. Партия Саяси өмірде оппозиция билік жүйесі қызметінде көрініс таппаған мүдделер мен құндылықтарды білдіруді мақсат етеді. Оппозиция халықтың наразылық белсенділігін білдіріп, оны топтастырады, биліктің әрекетіне қарсы тұратын немесе оны ретке келтіретін талаптарды тұжырымдайды. Оппозицияның кез келген тұрпатының басты сипаты оның топтасуы, ұйымдасуы мен бұқаралық деңгейі, наразылық білдірудің заңды әдістеріне қатынасы болып табылады. Үкіметтің мақсаттары мен құндылықтарына адалдығы деңгейі бойынша үкіметтік бағыттағы, бейтарап және келісімге келмейтін Оппозиция болады. Саяси күш ретіндегі Оппозицияның стратегиялық міндеті – өркениетті демократиялық әдістермен, құрылымдық баламалы бағдарламаларды әзірлеу жолымен саяси билікке жету. Мұндай Оппозиция қоғамды тұрақтандыруды мақсат етіп, әр түрлі саяси күштердің ымыраға келуін көздейді. Сонымен бірге Оппозиция қоғамдық тәртіпті тұрақсыздандыратын фактор ретінде алға шығуы мүмкін. Саяси қызметі экстремистік сипатта болатын Оппозиция билік үшін саяси күресте қарлысаласын жойып жіберуге дейін баратын төтенше шаралар мен зорлық әдістерін ұстанып, мемлекет пен қоғамның дамуына кері әсер етуі мүмкін. Әдіс-тәсілдері .]]Оппозицияның тұрпатына сәйкес, оның саяси қызметінің әдіс-тәсілдері де қалыптасады: белгілі бір саяси топтың билік жүйесін сынауынан заңсыз жағдайда тұрған партиялар мен қозғалыстар тарапынан жасалатын саяси лаңкестік пен зорлық-зомбылыққа дейін. Саяси жүйеде нәтижелі қызмет ететін құрылымдық тұрпаттағы Оппозиция ресми үкіметті бақылауда ұстап тұруға тырысады, өзінің “көлеңкелі үкіметін” құрып, қоғам өмірінің маңызды мәселелері жөнінде баламалы ұсыныстарды әзірлейді, үкіметтің жекелеген мүшелерінің, әкімшілік басшыларының өнегесіз қылықтарын жария етеді. Сілтемелер * саяси партия * Көзқарас * Көтеріліс Дереккөздер
Ор

* ОР – 1) әр түрлі жолдармен пайда болатын жер бедерінің анық байқалатын теріс пішіні. Ол эрозиялық, кейде карсты, мұздық немесе эолды болып ажыратылады. Тереңдігі 1 – 2 м-дей, әдетте уақытша (маусымдық) су көздерінің шаюы нәтижесінде шым жамылғысы жоқ борпылдақ тау жыныстарында пайда болады. Кейде ор жыраға айналады. 2) Орта ғасырларда Еуропа мен Азияда қалалар мен бекіністерді айналдыра ор қазылатын. * Ор – Жайық алабындағы өзен. Ақтөбе облысының Мұғалжар, Хромтау аудандары жерімен ағады.
Алма Дінмұхамедқызы Оразбаева

Алма Оразбаева (28 желтоқсан 1898, Бөкей ордасы, — 1948, Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Луговой станциясы) — мемлекет және қоғам қайраткері. Білімі * Жұмысшы отбасында дүниеге келген. * Ордадағы 1 кластық орыс-қазақ мектебінде сауат ашқан. * 1909-11 ж. Симбирскідегі чуваш мектебінде оқиды. Әкесінің қайтыс болуына, қаражат тапшылығына байланысты оқуын аяқтай алмай, елге оралып, алдымен Ордадағы жаңадан ашылған 2 кластық қыздар мектебінде оқиды. * Кейін осындағы жоғарғы бастауыш ерлер мектебі жанындағы 3 жылдық курсты бітіріп, бастауыш класс мұғалімі мамандығын алып шығады (1916). Еңбек жолы * Ұстаздық жолын Новая Казанка ауылында бастайды. * 1917 ж. мамыр айында С.Меңдешевтің бастауымен Ордада өткен, бүкіл оқу жүйесін өзгертуді талап еткен мұғалімдер съезінің жұмысына белсене қатысады. Ордада Кеңес өкіметі орнаған күннен бастап әйел теңдігі, жесір дауы мәселелеріне тікелей араласьш, өзінің жалынды сөздерімен, мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған уытты мақалаларымен қазақ әйелдерінің көзін ашуға тырысады. * Оразбаеваның ұйымдастырушылық қабілеті қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкін құру кезінде ерекше байқалды. * 1919 ж. 17 маусымда Қазақ әскери істер жөніндегі комиссариатының бұйрығымен комиссариаттың саяси-ағарту бөлімінің үгітшісі болып тағайындалып, көп ұзамай Мәскеудегі Я.М.Свердлов атындағы Коммунистік университеті жанындағы үгітшілер мен насихатшылар курсына оқуға жіберіледі. * 1919 ж. қазанда осында РК(б)П қатарына қабылданады. * 1919-28 ж. РК(б)П Орынбор губкомы қазақ секциясының жауапты хатшысы * Бөкей губерниялық партия комитеті әйелдер бөлімінің меңгерушісі * Қазақстан өлкелік саяси-ағарту бас басқармасының бөлім меңгерушісі болып істейді. * 1928 ж. БК(б)П ОК Оразбаеваны Қазақстаннан шақырып алып, Саратовқа жұмысқа жібереді. Ол мұнда Нижне-Волжск өлкелік партия комитетінің бюро мүшесі және әйелдер бөлімінің меңгерушісі әрі өлкелік колхоз одағы төрағасының орынбасары міндетін қоса атқарады. * 1929 ж. Коминтерниянің тапсырмасымен Моңғол Халық Республикасына іссапармен барып қайтқаннан кейін айықпас дертке шалдығып, 1931 ж. зейнетке шығады. Қоғамдық қызметі * БОАК-нің мүшесі * РК(б)П ОК-нің жұмысшы және шаруа әйелдер арасындағы жұмыс жөніндегі комиссиясының мүшесі * Қазақ АКСР ОАК-нің әрі президиум мүшесі болып сайланады. * Партияның 12, 13, 14-інші съездеріне делегат * 14-Бүкілодақтық партия конференциясына делегат * коммунист әйелдердің 3-халықаралық конференциясына делегат * Коминтерінің 5-конгресіне делегат болып қатысады. Александр Викторович Затаевичтің бағалауы Оразбаеваның қазақ өнеріне, өнерлі жастарға жасаған қамқорлығы да ерекше. А.В.Затаевич одан халқымыздың 10 әнін («Жайық», «Қосай», «Танысу жыры», «Зейнешім», «Саржан», «Төртпішен», «Ғиндаш», «Айнамкөз» және «Қоштасу» әнінің екі түрлі нұсқасы) жазып алып, «Қазақ халқының 1000 әні» жинағына кіргізген. Оразбаеваның даусы мен орындаушылық шеберлігін Затаевич: деп жоғары бағалады. Дереккөздер
Орақ

қорынан. Темірден жасалған басы доғалданып келіп ұшына қарай сүйірленген. Сондай-ақ, ол станокпен жонылған жұмыр ағаш саппен сапталған. Қолорақтың жалпы ұзындығы 63 см, сабының ұзындығы 13 см. ]] Орақ, Қолорақ – егін немесе шөп оруға арналған құрал. Пайда болуы мен пішіні қорынан. Ұзындығы 47,5 см, темір басы жатағандау иіліген, ара жүзді, ағаш сапты орақ түрі де бар. Бұның алдыңғысынан ерекшелігі – сабы жұмыр ағаштан жонылып қолдан сапталған. Орақ басы босамас үшін саптың мойыны құрсауланып, екі жаны шегемен тойтарылып бекітілген. ]] Адам баласы өнім өндіре бастаған неолит дәуірінде пайда болған. Алғашқыда микролит тастар таңдап алынғанда, ағашқа немесе сүйекке ұзына бойына орнатылып, қара маймен бекітілген. Онымен жабайы дәнді дақылдар немесе қолдан өсірілген егін орылды. Қола және темір дәуірлерінде орақ металдан жасалды. Ол кездегі орақ сәл ғана иілген, шағын болды. Уақыт өте келе көлемі үлкейіп, жетілдірілді. Орақтың жарты ай тәрізді доғалданып темірден жасалған негізгі бөлігі – басы және ағаштан жасалған сабы болады. Орақты қолорақ деп те атай береді. Дәстүрлі қазақы ортада орақты әркім өзінің шаруашалық қажетіне қарай тиісті мөлшерде ауылдағы ұстаға арнайы тапсырыспен жасатып алды. Дегенмен, орақтың көшпелі ортада ежелден қалыптасқан өзіндік қалпы болды: жарты ай пошымды басының ұзындығы бір жарым қарыс, жалпақтығы екі елі шамасында, сабы бір қарыстай болып келеді. Кейбіреуінің жүзі араның жүзі сияқты жасалды. Совет дәуірінде қазақ ауылдарында орақтың фабрикада жасалған нұсқалары қолданысқа енді. Қолдану барысы Орақпен егін орғанда сол қолмен егіннің шетінен шақтап уысқа қыса ұстап, оң қолдағы орақты сабақтың сыртынан салып, өзіне қарай тартып кесіп отырады. Егінді еңкейіп жүріп оруға да болады. Дегенмен, мұндай тәсіл адамның белін талдырып жіберетіндіктен орақшы бір тізерлей отырып орғанды қолайлы көреді. Қолорақпен орылған егінді бір жерге топтап шетінен баулайды. Сондай-ақ, қолорақ егіннің арам шөбі мен малға шөп дайындауға да пайдаланылды. Қолорақтың белорақ деп аталатын түрлері де бар. Дереккөздер Әдебиеттер * Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк. Алматы: Ғылым, 1969; * Хозяйство казахов на рубеже XIX-XX веков. Материалы к историко-этнографическому атласу. Алма-Ата: Наука, 1980; * ҚӘТС. 9-том. Алматы: Арыс, 2008; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Орал Автожөндеу Зауыты

Орал автожөндеу зауыты – әр түрлі маркалы жүк автомобильдерінің қозғалтқыштарын жөндейтін кәсіпорын. 1941 жылы автомобиль жөндеу шеберханасы ретінде құрылған. 1975 жылы Орал автожөндеу зауыты деп аталды. Соңғы жылдары ашық акционерлік қоғам ретінде жұмыс істейді. Зауытта 50 адам еңбек етеді. Дереккөздер
Оралагрожөнмаш

“Оралагрожөнмаш” – арнаулы мақсаттағы автомобильдер, жүгері оратын комбайндар, монтаждау аспаптарын, жылыту пештерін, т.б. шығаратын кәсіпорын. 1955 ж. Орал жөндеу зауыты ретінде құрылған. 1997 жылдан қазіргі атымен аталады. Дәнекерлеу-құрастыру, ұстаханалық-қалыптау, гальваникалар құю, т.б. цехтары бар. Зауыт арнаулы мақсаттағы автомобильдер (өрт сөндіргіш, бензин тасушы машиналар), КСС-2,6 комбайндарын, жанар май құю жабдықтарын, т.б. шығарады. Соңғы жылдары суару-жуу машиналарын, күш-көлікке жегетін шөп шапқыштар, гайка кілттерін жасау қолға алынды. Дереккөздер