kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әскерді ұйымдастыру теориясы

Әскерді ұйымдастыру теориясы (Теория военного строителъства) — қарулы күштердің бейбіт және соғыс кезіндегі құрылымы мен ұйымдастырылу жүйесін, әскерлерді резервпен камтамасыз ету, жинақтау, үйрету, топтастыру, іріктеп, майданға жіберу жүйесін зерттеу. Бейбіт кезде әскери қызметке шақыру, адам санын белгілеу, әскери қызметке дайындау, ұйымдастыру және запасқа ұстау жүйесін зерттеп талдайды. Дереккөздер
Ащы сорпа

Ащы сорпа. Етті құйрық майымен қоса кеспе түрінде 15 г-нан тіліктеп кеседі. Одан кейін оны тұздайды, бұрыштайды, туралған жуа, ұзыншалап туралған тұрма қосып тағы да 8—10 мин қуырады. Одан соң қызанақ, ұсақтап туралған сарымсақ, лавр жапырағын, шарап сірке суын, азғантай сорпа қосып, барлық соусты бұқтырады. Дайын еттің соусын дайын сүйек сорпасына қосады, жұмыртқа омлетін кеспе секілді кесіп салады да, дәмі шыққанша қайнатады. Үстелге әкелерде туралған балдыркөктерді себеді. Дереккөздер
Әскерді үздіксіз басқару

Әскерді үздіксіз басқару (Непрерывное управление войсками) — алға қойған мақсатқа жету үшін әскердің ұрыс әрекетінің өту барысына командирдің қатаң және тұрақты түрде әсер етуі. Әскерді үздіксіз басқару төмендегідей жолдармен жүзеге асады: жағдайды дұрыс түсініп, оның өзгеру мүмкіндіктерін болжай білу; жағдайға байланысты дер кезінде шешім кабылдау және оны табандылықпен жүзеге асыру; барлық жағдай туралы төменнен жоғарыға, жоғарыдан төменге және көршілерге дейін тұрақты түрде хабардар етіп отыру. Дереккөздер
Әскердің жауынгерлік (күшін) қалпын сақтауы

Әскердің жауынгерлік (күшін) қалпын сақтауы (Живучестъ войск (сил) — 1) адам күштерінің кандай да болсын қиындықты жеңе білуі, қаруын орналасқан шебін сактап, не орын ауыстыру арқылы жауынгерлік қабілетін жоғалтпауы. Оның мақсаты ұйымдастырылған құрылымына, техникалық жабдықтармен камтамасыз етілуіне, далалық (теңіз, әуе) жерде әбден машықтануына, корғану құралдарын колдануына, жергілікті жердің ерекшеліктеріне, оны инженерлік жабдықтауға, уақытында беліп орналастыру мен орналасқан жерлерін ауыстырып отыруға, күш пен құралдар қорының құрылуына, жаппай кырып жою қаруларынан корғану шараларын өткізуге байланысты. Дереккөздер
Әк қосу

Әк қосу — қант қызылшасының шырынын тазалау үшін оны әк суымен араластырады. Бұл процесс екі сатыдан тұрады: алдын ала дефекациялау және негізгі дефекациялау. Сонда шырынның құрамындағы қант емес заттар іріленіп кейін сүзгілерде жеңіл бөлінеді. Сүзгіден бөлінген қант емес қоспа дефекат деп аталынады. Дефекат жақсы тыңайтқыш. Құрғак дефекат құрамында 60—75% СаСО 3 , 10—15% органикалық заттар, 0,2-0,7% N, 0,2-0,9% Р 2 O 5 , 0,3—1% К 2 ; О және микроэлементтер бар. Дереккөздер
Әскердің жылжымалылығы

Әскердің жылжымалылығы — операцияның (ұрыстың) басталуына дейін және ұрыстық қимылдар барысында әскердің (күштердің, құралдардың) тез жылжу кабілеттіліктері. Ол жылжудың орташа жылдамдығымен және ұрыстық ретке (ұрысқа кіру ретіне) жайылу, сондай-ақ жинақталу (позициядан алу) уақытымен сипатталады. Дереккөздер
Әк суы

Әк суы — сөнген әктің судағы әлсіз ерітіндісін әк суы деп атайды. Әк суы кейбір тамақ өнімдерін (мысалы, жемістер, көкөністер жәнежаңғақтар) тосап немесе басқа тәтті өнімдер (цукаттар, дадлилер, кақталған өнімдер, конфеттер) дайындауда оларды өндеуте арналған. Әк суын дайындау бірнеше тәсілмен жасалады. Ең көп тарағаны 0,5 л сөндірілмеген әкті 5 л су құйып араластырады да сүзіп алады. Тамақ өнімдерін әк суында әр түрлі мерзімде ұстайды. Мысалы, жаңғақтарды — 1 тәул, қарбыз бен қауынды — 20 мин, ал баклажанды — 40 мин ұстайды. Әк суымен өнделген өнім әдемі түрге, түске енеді. Денсаулыққа ешқандай зияндығы жоқ. Дереккөздер
Әскердің қозғалысы

Әскердің қозғалысы (Передвижение войск) — әскерлердің бір ауданнан екінші ауданға өз жүрістерімен (жорықтарымен), темір жол, әуе, теңіз, өзен көліктері немесе аралас тәсілдермен ауысуы. Әскерлердің жылжу тәсілі әскер санына, жылжу қашықтығына, қолда бар көлікке және басқа жағдайларға байланысты тандалады. Дереккөздер
Кристалдану сызаттары

Кристалдану сызаттары (Трещина кристаллизационная) — жік аумағында қыздыру, суыту жылдамдығының өзара алшақты болуынан жікте кристаллиттер аралығында сызаттану, тұтастығының бұзылуы орын алады. Дереккөздер
Әскердің маневрлілігі

Әскердің маневрлілігі (Маневренность войск) — бөлімдердің, бөлімшелердің, құрамалар мен ұрыс техникасының тез арада ұйымдасқан түрде жылжуға қабілеттілігі, өзінің ұрыс тәртібін, құрылымын өзгертуі және ұрыс табысты шешілетін бағытқа қарай күшті ауыстыруы. Сондай-ақ, ядролық соққыны неғұрлым толық қолдану және қарсыластарды талқандауды аяқтау мақсатында тұтқиылдан күшті соккы беру. Әскердің маневрлілігі, әсіресе, шабуылда және бетпебет соғыста, сондай-ақ ядролық қаруды колданатын ұрыс қимылдарын жүргізу жағдайында ең маңызды ұрыс сапасы болып саналады. Дереккөздер
Әскери авиация

, F-86 Sabre, P-38 Lightning и P-51 Mustang, Виргиния, АҚШ]] Әскери авиация (Военная авиация) — қарулы күштердің басқа түрлерімен бірге және өз бетімен іс-қимылдар жасауға арналған авиациялық бөлім. авиациялық бөлімдердің қарауында ұшақтар, су ұшақтары және тіқұшақтар болады. Әскери авиацияның ұрыстық қуатының негізі — дыбыстан үшқыр, әр түрлі бомбалау, ракеталық және атқышзеңбіректік қару-жарақпен жабдықталған, барлық ауа райына бейімделген ұшақтар. Арналуына байланысты әскери авиация алыс қашықтық (стратегиялық), майдандық (тактикалық), армиялық, әскери көліктік және арнайы авиацияға бөлінеді. Ал ұрыс тапсырмаларына және іс-қимылдарының сипатына қарай әскери авиация түрлері бойынша бомбалаушы (ракеталық), жойғыш бомбалаушы (тактикалық жойғыштар), жоюшы, шабуылдаушы барлаушы, сүңгуір қайыққа қарсы қолданылатын, әскери-көліктік және арнайы авиацияға, ал бағыныштылығына қарай теңіз авиациясы мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясына бәлінеді. Дереккөздер
Әскери автомобиль жолы

Әскери автомобиль жолы (Военно-автомобильная дорога) — жол әскерлерінің құрал күштерімен қалпына келтірілген және техникалық бойтасалауға, оның жазылмалы пайдалануына арналып, әскери қозғалыс үшін дайындалған жол. Оған: негізгі және қосалкы маршруттар, ірі көліктік тораптардың айналма жолдары, калалар, көпірлер, тоннельдер, дефилелер және басқалар, бөгеттер арқылы өтетін әткелдер, аталған бағытта орналасқан аса маңызды тыл объектілеріне кіретін жолдар енеді. Дереккөздер
Әскери автомобильдер

Әскери автомобильдер (Военные автомобили) — қарулы күштердің тактикалық-техникалық және экономикалық талаптары бойынша жасалады және олар жеке құрамды, әскери жүктерді, қару-жарақ пен әскери техниканы тасуға арналады. Әскери автомобильдер көліктік және арнайы болып бөлінеді. Дереккөздер
Басты пияз

Басты пияз — пияздың ең көп тараған түрі. Оның түйнегі мен жапырақты сабағы болады. Түйнекте ақуыз, клетка қабығы және минералды тұздар болады. Басты пияздың сорттары ащы, шала ащы және тәтті болып бөлінеді. Пияздың ащы болуы оның құрамындағы эфир майларының түріне байланысты. Пиязда С витамині мол. Тәтті пияздар нашар сақталынады. Толық піспеген пиязды жинағанда оны кептіреді. Пиязды ауаның температурасы 0—30°С аралығында, ал салыстырмалы ылғалдылығы 70—75% жерде сақтаған жөн. Пияздың ащы сорттары егер жақсылап кептірілген болса қыс бойы қалыпты үй температурасында да ұзақ уақыт сақталынады. Пияздың сыртқы құрғақ қабаты қалың әрі тығыз болса соғұрлым ұзақ сақталынады. Дереккөздер
Күйген қабыршық

Күйген қабыршық (Корка пригоревшая) — құю, кристалдану процестерінде және термиялық өңдеу кезінде технологиялық режімнің бұзылуынан пайда болатын металдың тыс қабаты. Күйген қабыршық механикалық өңдеу нәтижесінде жаңқа ретінде сылынады. Дереккөздер
Суқаптамды пеш

Суқаптамды пеш (Ватер-жакет) — қабырғалары сумен салқындатылатын бос металл қораптардан (кессондар деп аталады) қүрастырылған шахталық балқыту пеші. Қорғасын, мыс, никель, қалайы металлургиясында қолданылады. Суқаптамды пештің төменгі жағында оны суытатын су қүбырларының жиынтығы (су кеуекті) болады. Дереккөздер
Әскери академия

Әскери академия (Военная академия) — жоғары әскери және арнайы әскери білімі бар офицер кадрларын даярлауға арналған жоғары әскери-оқу мекемесі; әскери мәселелерді зерттеуге арналған ғылыми орталық. Әскери академия 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында пайда болды. Әскери академия алғашқы қызметі бас штаб үшін офицерлер контингентін, ал кейін әскерлер және әскери теорияны зерттеу үшін офицерлер даярлау болды. Дереккөздер ru:Военный университет Министерства обороны Российской Федерации
Көрмей қону жүйесі

Көрмей қону жүйесі — көру мүмкіндігі шектеулі жағдайда немесе түнде ұшақты қону жолағына шығаратын немесе оның жер үстіндегі және ұшақтағы радиотехникалық жабдықтар кешені. Кешен радиолокациялық станция мен жүйелерден, байланыс құралдарынан тұрады. Көрмей қону жүйесінің құрамына кіретін радиоэлектрлік құралдар ұшақтың аэродром ауданына және қонуға шығуын жер үсті радиолокациялық станцияларынан нұсқаулар берілуімен қамтамасыз етеді. Ұшу-қону жолағына дәл шығу жетекші радиостанциялар арқылы іске асады. Қонуды бастауды ұшқыш таңбалаушы радиомаяк сигналының (белгісінің) көмегімен ажыратады. Содан кейін радиобиіктік өлшегішпен ұшу биіктігін аныктайды. Ұшақты стандарт қисық (глисаде) бойынша ұшу жолағын көргенше төмендетіп, содан соң қондырады. Дереккөздер
Суықта сынғыштық

Суықта сынғыштық (Хладноломкость) — кейбір металдардың төменгі температура жағдайында тұтқырлық күйінен морт кету қабілеті.Темір жөне оның көптеген қорытпалары морт келеді; температураның төмендеуінен материалдың морт қирауға қабілеттілігі; материалдың суықтың әсерінен морт тығының өсуі. Дереккөздер
Суытқыш

Суытқыш (Холодильник литейный) — қүймалардың кернеулі бөліктерінің сууын жылдамдату және бағытты қатаюын реттеу үшін қолданылады. Суытқыштар ішкі және сыртқы болып ажыратылады. *Сыртқы Суытқыш ретінде тетіктің суытылатын бөлігіне сәйкес пішінді арнайы металл тетік пайдаланьшады. *ішкі Суытқыш қатаюы жылдамдатылатын бөлікке қойылатын металл шыбықтардан, тілімдерден тұрады. Дереккөздер
Күйдірілген ұнтақты материал

Күйдірілген ұнтақты материал (Материалы порошковые спеченные) — электролиз тәсілімен, ұнтақталған немесе сұйық металды жоғары температурада термиялық диссоциациялау арқылы өндірілетін материал. Күйдірілген ұнтақты материал, әдетте, баспалау және қатарынан термиялық, термохимиялық өңдеу нәтижесінде алынады. Күйдірілген ұнтақты материалдардан басқа әдістермен біріктіруге келмейтін (мыс, бірге балқымайтын металдардан, металдар мен бейметалдардың композицияларынан) не экономикалық тұрғыдан тиімсіз болатын материалдардан бұйымдар жасалады. Олардан қиынбалқығыш жөне қатты материалдар мен қорытпалар, кеуекті, үйкелістік материалдар және т.б. бұйымдар дайындалады. Дереккөздер
Талғат Естұрғанұлы Мұхантаев

Талғат Естұрғанұлы Мұхантаев (1965 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – хирург, медицина ғылыми кандидаты (1995). * медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы, 1988), *Мәскеудегі Б.В. Петровский атындағы медцина ғылыми орталығының клиникалық ординатурасын бітірген (1995), *Маңғыстау облысы ауруханасында хирург. *1995 жылдан Маңғыстау облысы ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары, бас дәрігері. *Мұхантаев мыңнан аса күрделі операцияларды сәтті жасаған облыстағы белгілі хирург. Дереккөздер
Күйенте

Күйенте (Коромысло) — иін- тіректік механизмнің буыны, қозғалмайтын осьті айнала толық емес айналым ғана жасай алатын буын, тербелмелі қозғалыстағы буын. Аспаптарда (таразыларда) және машиналарда (қосиін күйентелі механизмдерде) қолданылады. Дереккөздер
Бауыр салат

Бауыр салат Асылған бауырды және маринадталған қиярларды ұзындап кеседі, араластырады, тұздайды, бұрыштайды, майонез құяды, салат ыдысына салады да, үстінен асылған жұмыртқа, балдыркөк сеуіп безендіреді. Дереккөздер
Хайролла Мүдебаев

Хайролла Мүдебаев (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Алматы финанс техникумын бітірген (1957). 1943 – 1987 жылдары Маңғыстау ауданы ауыл шаруашылығы саласында әр түрлі қызметтер атқарды. 1988 – 2000 жылы аудандық әскери комиссариатта қызметкер болды. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1945) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Баспаланған ашытқы

Баспаланған ашытқы - баспаланған ашытқылар ашытқы зауыттарында дайындалады. Оның құрамында 68—75% су, 13—14% белоктар, 6,8—8% гликоген, 1,8% клетчатка, 0,9—2% май, 1,77—2,5% күл бар. Ашытқылар қамырды жұмсартады және қамырда анаэробты жағдайда ететін қанттық ашу процесін тудырады. Баспаланған ашытқылардың түсі біркелкі, қоюлығы тығыз, ал ылғалдылығы 75% болады. Ашытқылар ылғалды және ферменттік белсенділігі жоғары болғандықтан тез бүлінетін өнім болып табылады. Оларды температурасы 0—40°С аралығында сақтау қажет. Мұндай жағдайда ашытқы клеткалары анабиоздық күйде болып ондағы физиологиялық процестер тоқтап қалады. Ашытқыларды одан жоғары температурада сақтаса олардың автолизіне (өзінен-өзі бұзылуы) әкеп соқтырады. Автолиз кезінде ашытқы клеткасының ылғалы кетіп, кеуіп қалады, ондағы белоктар гидролизденеді, ашытқы былжырап, қамырды ашыту қасиетінен айырылып қалады. Кейде ашытқыларды тоңазытын сақтайды. Осы ашытқыны 3—60°С температуралар арасында жаймен ерітпесе ондағы клеткалар қасиетінен ажырайды. Дереккөздер
Күймеше

Күймеше (Каретка; итал. carrefta — арба) — машинаның немесе механизмнің бағыттаушылар бойымен жылжып отыратын түзілімі. Күймеше металкескіш білдектердегі құралкүймешіктердің бөлігі болып табылады. Күймеше маңдайшалы, кескіш және т.б. түрлері болады. Дереккөздер
Сұйыққойма

Сүйыққойма (Резервуар)(франц. reservoir.; лат. reservo. reservo — жинаймын, сақтаймын) — сұйықтық пен газ сақтайтын ыдыс. Сұйыққойма метал, темір-бетон, полимерлі материалдардан жасалған. Сұйықтықтардың түріне байланысты жылу ұстағышты және гидроқаумалы болып келеді. Дереккөздер
Тойдық Мыңбаев

Тойдық Мыңбаев (1925, Маңғыстау ауданы Ауыздыбасты ауылы – 2001) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері». Бұрынғы Гурьев педагогика училищесін (1952) бітірген. 1946 – 1981 жылдары Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Нина Ивановна Токарева

Токарева Нина Ивановна (1928 жылы туған, Ресей) – мұнайшы. Грозный мұнай институтын бітірген (1952). 1952 – 1957 жылдары Гурьевте (қазіргі Атырау) геолог, инжинер-геолог, аға геолог, мұнай техникумында мұғалім, 1957 – 86 жылдары Форт-Шевченко, Ералиев, Ақтау, «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде аға геолог, аға инжинер-геолог, 1986 – 1992 жылдары Ақтауда «Маңғышлақмұнайгеофизика» тресінде аға геолог қызметтерін атқарды. Бірнеше медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен (1977), КСРО Геология министерство, Қазақ КСР-і геология министерствонің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Сұйықтық

Сұйықтық — сұйық агрегаттық күйдегі зат, газ бен қатты күйлердің арасындағы аралықты алып жатыр. Сұйықтықтың басқа агрегаттық күйлерден басты айырмашылығы — көлемін түрақты түрде сақтай отырып жанама күштердің әсерінен өзінің формасын шексіз түрде өзгерте алуы. Сұйықтық үлкен қысымда тұтқыр күйде кездеседі. Мысал Таза түрдегі сұйықтық - су. Сұйық қосындылар: қан, сусындар, теңіз суы және тағы басқа. Қасиеттері * Белгіленген көлемі бар, бірақ белгіленген пішіні жоқ. * Сұйықтықтың бөлшектері бір-бірін еркін айналады және жүйелі орнластпайды Дереккөздер
Көру және тану шебі

Көру және тану шебі — ұшу аппараттарының (жер үсті не су үсті объектілерінің) байқалған және кімдікі екені анықталған кездегі олардың тұрған орнына белгілі бір ықтималдықпен сәйкес келетін әуе кеңістігіндегі жазықтық (жергілікті жердегі, акваториядағы шартты сызық). Ол әуе, ғарыштық, су үсті және жер үсті нысаналарымен күрес құралдарының ұрыстық дайындық дәрежесін аныктау мен реттеу үшін кызмет етеді. Дереккөздер
Сатша Тоқашев

Тоқашев Сатша (1934, Маңғыстау ауданы Оңды ауылы – 1967) – әнші, домбырашы, жыршы. Тоқашев ұжымшарда комсомол ұйымының хатшысы, кітапхана меңгерушісі, т.б. жұмыстарды атқарған. Ол Махамбет термелерін, Досат пен Ғ.Құрманғалиевтің әндерін нақышына келтіре орындаған. Облыстық және республикалық байқаулардың жүлдегері атанған. Қазақ КСР-і Мәдениет министірлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Маилап суытатын-сүиық

Маилап суытатын-сүиық (Жидкость смазочно-охлаждающая) — металлы өңдегенде кедергіні азайтып, лықтемпература қасиетін | бірқалыпты үстау үшін, кескіш қүралдың төзімділігін жогарылату үшін қолданьшатын сұйық. Дереккөздер
Наурызбек Тоқбайұлы

Тоқбайұлы Наурызбек (1950 жылы туған, Форт-Шевченко) – мұнайшы. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын бітірген (1982). 1968 – 1995 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылау мастері, бұрғылау бастығы, ОИТҚ бастығының орынбасары болды. 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, КСРО Геология министірлігінің Құрмет грамоталарымен (1978 – 1979, 1980) марапатталған. Дереккөздер
Темір Мыңжасұлы

Темір Мыңжасұлы (1952 жылы туған, Түрікменбашы қаласы) – журналист. *Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1972). *ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1980). *1972 жылдан ауданы «Жұмысшы» газетінде тілші, облыстық «Маңғыстау», Бейнеу ауданы «Рауан», Жаңаөзен қалалық «Жаңаөзен» газеттерінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болды. *1991 жылдан Жаңаөзен қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, қала әкімінің орынбасары, қалылық мәдениет бөлімінің бастығы, облыс ақпарат және қоғамдық келісім басқармасы тілдерді дамыту бөлімінің бастығы болды. Қазір облыстағы «Маңғыстау» газетінің бас редакторының орынбасары. Өлеңдері ауданы облысы және респ. басылымдарында жарияланып келеді. Қазақстан жас ақындарының «Қарлығаш», «Бекет ата», «Қос ішек – Струны души», «Жыр моншақ» сияқты жыр жинақтарына бір топ өлеңдері енді. *«Бойтұмар» (1994), *«Атамекен» (1998), *«Жүрек сөзі» (2002), *«Сені іздедім» (2006) жыр жинақтарының авторы. Дереккөздер
Қуанышнияз Айтбайұлы Тоқбанов

Тоқбанов Қуанышнияз Айтбайұлы (1939 жылы туған, Түрікменстан, Бекдаш кенті) – мұнайшы. Небит-Даг мұнай техникумын, Мәскеудегі Губкин атындындағы мұнай-химия институтын бітірген. 1957 жылы «Құмдағмұнай» (Түрікменстанда) басқармасында оператор, мастер, инженер, 1964 – 2001 жылдары Өзенде комсомол-жастар бригадасының бригадирі, инженер, бөлім бастығы аға инженер, техникалық орталық директоры қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), КСРО ХШЖК-нің қола медалімен (1985) марапатталған. Дереккөздер
Мыңкісі Байсалұлы

Мыңкісі Байсалұлы (шамамен 1793–1838, Маңғыстау түбегі) — сынықшы, емші, шипагер ретінде халқына адал қызмет еткен әруақты ата. Өмірбаяны Ата қонысы – Үлек құдығы. Мыңкісі – әкесі Байсалдың егде шағында зарығып көрген, Бекет ата аян берген перзенті. Мыңкісі есімі Бекет атаның өсиетімен қойылған. Оның Құлшар, Қызықбай, Жауғашты, Өтеу, Бітім атты ұлдарының бәрі, немерелері де емшілік, көріпкелдік қасиеттерімен халық жадында сақталған. Бұлардың ұрпақтары қазір Маңғыстау облысында өмір сүреді. Ал Мыңкісі қайтыс болғанда мүрдесі қазіргі Ақшымырау ауылынан 25 шақырым жердегі Алатөбе басындағы қорымға қойылған. Бұл күндері қорым «Мыңкісі қорымы» деп аталады.
Бақтақ

]] Бахтах, кейде Бақтақ, Форель - Албырттар тұқымдасына жататын балық. Тау өзендері мен көлдерінде тіршілік етеді. Бахтах - құмжаның тұщы суда тіршілік ететін түрлері (өзен бахтағы, көл бахтағы) мен болатбас албырттың (құбылмалы бахтах) жалпы атауы. Өзен бахтағының ұзындығы 37 см-дей, салмағы 200 - 500 г (кейде 2 кг-ға дейін) болады. Жыныстық жағынан 3 - 4 жыл жетіледі. 200-ден 500 мыңға дейін жететін уылдырығын қиыршық тасты су түбіне күзде не қыста шашады. Көл Бахтағы ірі, салмағы 8-10 кг (кейде 34 кг-ға жетеді). Бахтахтың тағы бір түрі - ишхан (армянша - “князь”) Севан көлінде тіршілік етеді, оны көбінесе “севан форелі” деп те атайды. 1964 жылы Қазақстанда құбылмалы бахтах (S. gaіrdnerі) – Шелек өзеніне жерсіндірілді. Оның ұзындығы 50-90 см, салмағы 6 кг-дай. Денесі ұзын, аузы үлкен, жақтарында өткір тістері болады. Басы қара, жүзу жарғақтарында анық дақтары бар, түсі құбылмалы, жолақтары айқын көрінеді. Арқасы қанық сары, ал бауыры күмістей ақ келеді. 2-4 жыл жыныстық жағынан жетіледі. Ақпан-сәуір айларында судың температурасы 4-5°С-қа жеткенде уылдырығын (5-6 мыңға дейін) өзендердің қиыршық тасты жеріне шашады. Ұрығы 2 айда дамиды. Оның шабағы ұсақ жәндіктердің дернәсілдерімен, ересектері майда балықтармен қоректенеді. Бахтах - кәсіптік маңызы бар, қолдан көбейтілетін балық. Дереккөздер Сілтеме * [http://fish-news.teia.org/fario.htm Форель-пеструшка] * [http://nix.freenet.uz/sci/fkey/salmtrut.html Әмудариялық бахтах]
Жолдас Тоқжанов

Тоқжанов Жолдас (1934 жылы туған, Атырау облысы Қызылқоға ауданы) – мұнайшы. Гурьевте (қазіргі Атырау) мастерлер курсын (1962), Саратов политехникалық техникумын бітірген (1976). 1953 – 1958 жылдары Мұнайлы, Құлсары, Төлеш, Қосшағыл кеніштерінде, «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде бұрғылаушы, 1962 жылы Жетібайда бұрғылау мастері болып, Қарамандыбас, Теңге, Қансу, Қарақұдықта жаңа мұнай көздерін ашты. 1962 – 1975 жылдары «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде комсомол-жастар бұрғылау бригадасын басқарған. 1975 – 1979 жылдары Жетібай жер асты ұңғымасының жөндеу мастері, 1979 – 1995 жылдары «Маңғышлақмұнайгаз» жобалау-іздестіру станциясында мастер-конструктор, 1995 жылы «Шаңырақ» мұнайшылар клубы басшысының орынбасары қызметтерін атқарған. Ленин (1966), «Құрмет» (1999) ордендерімен, медальдармен, КСРО Геология министрлігінің (1970) Құрмет грамоталарымен марапатталған. Дереккөздер
Сұлба

Сұлба (Схема; грек, schema — сыртқы түрі, пішін) — машинада немесе механизмде негізгі немесе қосалқы функцияларды орындайтын элементтер мен байланыстардың жиынтыгын көрсететін масштабсыз Сұлба, сонымен қатар түзілімнің, аспаптың, құрылғының, қондырғының, құрылыстың және т.б. жүмысы кезіндегі негізгі идеяны, принциптерді және процестердің жүйелігін түсіндіретін қүрылымдау құжаттамасының бөлігі болып табылатын сызба. Сұлбаның электрлік, гндравликалық, пневматикалық, күш және кинематикалык (белгілі бір машинаның немесе механизмнің эр түрлі байланыстарын көрсететін Сұлба) сиякты түрлері болады. Дереккөздер
Киев Мырзабай

Киев Мырзабай(1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – педагог, партия қызметкері, ҚР «Білім беру ісінің үздігі» (1998). *Гурьев педагогика институтын (1959), *Алматыдағы жоғары партия мектебін бітірген (1976), *Еңбек жолын Үштаған орта мектебінде мұғалім болып бастаған. *1976 – 1978 жылдары ауданы партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінде меңгеруші, *1978 – 1986 жылдары Маңғыстау ауданы партия комитетінің хатшысы, *1986 – 1991 жылдары Ералиев ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, *1991 – 1996 жылдары облыстық ғылым және білім саласы қызметкерлері кәсіподақтар комитетінің төрағасы, *1996 – 2001 жылдары облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру ин-тының директоры қызметтерін атқарды. *Жергілікті ақын Т.Балтабасұлының шығармаларын жинақтап, халық арасына таратушы. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Баланда

Баланда — бұл сәздің төрт мәні бар: 1. Баланда (литва) — лебеда және қызылша жапырақтары ботвинья дайындауда қолданылады. 2. Баланда (украин.) — квас немесе қияр тұздығы қосылған картой езбесі. 3. Баланда (орыс.) — сұйық сорпа. 4. Баланда (мокшан- мордв) — жазғы көже: сүтте қайнатылған лебеда. 1 л сүтке — 1,5 л туралған көк, 2 пияз, 1 сәбіз, 1 ас қасық ұнтақ жарма, 5 жұмыртқа сарысы. Дереккөздер
Сүйеуіш

Сүйеуіш (Люнет; франц. lunette) — металкескіш білдекте айналу арқылы өңделетін ұзын және қатаң емес дайындамаларға қосымша тірек ретінде қолданылатын айлабұйым. Сүйеуіш дайындаманың жону күші мен тетіктің салмағынан майысуын төмендетеді және дірілге орнықтылыгын арттырады. Сүйеуіш жылжымайтын, жылжымалы және әмбебап сияқты түрлері болады. Дереккөздер
Көрінетін көкжиек

Көкжиек — аспан мен жер бетін астасып жатқандай етіп көрсететін сызық. Көрінетін көкжиектің қашықтығы, яғни бақылаушы тұрған орнынан жер бетінің оған көрінетін ең шалғай нүктелеріне дейінгі d қашықтығы сол бақылаушының жер бетінен (теңізде су бетінің деңгейінен) қандай да бір һ биіктікте тұрғандығына және айналасындағы жердің бедеріне тәуелді болады. Бұл тәуелділік d[км]=3,83Мһ[м] формуласы арқылы өрнектеледі. Дереккөздер
Қалшабек Мырзабеков

Қалшабек Мырзабеков (1922, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы – 1996) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Украина, Харьков, Белградты азат етуге қатысқан. Соғыстан кейін Маңғыстау ауданы ұжымшарларында зоотехник, ферма меңгерушісі болып жұмыс жасаған. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Балапан еті

Балапан еті — жеті айға жетпеген балапан еті. Балапан етінің құнды компоненттеріне белок (17—19%) жатады. Сонымен бірге В витамині, минералдық заттар (фосфор, күкірт, темір және мырыш) бар. Балапан етінен, негізінен, қою тағам әзірленеді. Мысалы, қуырылған балапан еті, жаныштап қуырылған ет және т.б. Балапан ұшасын ірі құс ұшасынан оның төс сүйегінің шеміршегіне қарап айыруға болады. Оның терісі жұқа, жұмсақ келеді. Балапан етінен негізінен қою тағам (қуырған, буға пісірген, бұқтырған, фаршталған, жаныштан қуырған және отқа қақтаған балапан т. б.) әзірленеді. Олардан дайындаған тағамға неше түрлі тұздықтар құйын, гарнир салады. Балапан етінің сорпасы хош иісті де, майлы да болмайды. Оның еті шамамен 25—30 минуттай артық асуға да, қуыруға да немесе бұқтыруға да келмейді. Өйткені езіліп кетеді. Дайын балапанды дастарқанға, егер ол кішкентай болса, тұтастай қояды, ал үлкен болса— бөліп қойған дұрыс. Балапандарды алғашқы баптау және мүшелеу жөнінде Үй құстары мақаласын қараңыз. Қуырылған балапан еті. Дайындаған балапан ұшасы тұздалып, сары майға немесе тортасы айырылған майға қуырылады. Содан кейін бу пешіне қойып, тағы бір рет қуыру керек. Әбден қуырылған балапанның үстіне қуыру кезінде бөлінген сөлін құнды да, петрушка немесе салатпен әсемдейді. Гарнир ретінде картоп салаты немесе көкөніс және жемістер пайдаланылады. Жаныштап қуырылған балапан. Дайындалған балапан ұшасын төсінен қақ бөледі. Содан кейін керіл жазады да, іші-сыртына тұз бен бұрыш себеді. Ішіне май салған табаны жақсылан қыздырып, оған балапан ұшасын терісін төмен қаратып салады да, үстіне табақша төңкеріп, үстінен ауыр затпен бастырып қойып, қуырады. Ткемали тұздығын бөлек береді. 2 балапан ұшасына (әр адамға бір балапаннан): 2 ас қасық май керек. Тұз; бұрыш, сарымсақ, пен ткемали тұздығы татымына қарай қосылады. Дереккөздер
Сүңгіш

Сүңгіш(Щуп) - беттер арасындагы саңылауларды тексеруге арналған мөлшерлегіш тілімдер. Бір тілімшенің қалындығы 0,02 — 1 мм. Әдетте, үзындығы 100 мм сүңгішті жиынмен, ал үзындығы 200 мм сүңгішті бөлек тілімдерден өкеледі. Сүңгіштердің негізгі өлшемдері стандартталған. Дереккөздер de:Ölwechsel#Ölstandsmessung
Балқытылған сыр

Балқытылған сыр — сырдың жұмсақ сорты. Өндіріс орындары бұл сырды XX ғасырдың 20-жылдарынан бастап шығара бастады. Балқытылған сыр — сүт өнімдерінің сіңімді бір түрі. Оны табиғи сырдан, сары майдан және арнаулы балқытылатын сырлардан дайындайды. Кейбір балқытылған сырдың құрамына брынза, сүзбе, майсыз арнаулы сырлар және дәмдеуіштер (бұрыш, қызанақ, тмин) кіреді. Балқытылған сырдың құрамында қақталған балық, саңырауқұлақ көп кездеседі. Дереккөздер
Көшпелі батарея (зеңбірек)

Көшпелі батарея (зеңбірек) — қорғаныста артиллерияның құрамы, орналасқан орны мен қорғаныстағы атыс жүйесі жөнінде қарсыласты шатастыру мақсатында алдын ала белгіленген бірнеше атыс позициясынан атыс жүргізу үшін бөлінген артиллериялық бәлімше (жеке зеңбірек). Көшпелі батарея (зеңбірек) бір атыс позициясынан екіншісіне жасырын көшеді және әз атысымен қарсыласты шығынға ұшыратады, сондай-ақ оның барлаушыларына теріс бағыт береді. Атыс жүргізудің мақсатын, мезгілі мен ретін, қанша оқдәрі жұмсалатынын аға артиллериялық бастық белгілейді. Мұндай міндеттерді орындауды көшпелі танктер, жұмларда атқаруы мүмкін. Дереккөздер
Сығымдау

Сығымдау, сығу — шығатын тесігі бар қалыптың қуысында металл деформацияланып, оның бөлігі тесік арқылы ағатын қалыптау процесі. Сығымдау - ыстық және суық қалыптаудың технологиялық операциясы. Сығымдау түрлері * Аралас, қиыстырылған сығымдау — тура және кері сығымдаудың сүлбесін қатар қолданып сығымдау процесі. * Бөлiп сығымдау — жасайтын бұйымды бөлімдерге бөліп сығымдау. * Керi сығымдау — деформацияланатын металдың ағысы соташықтың қозғалысына кері болатын сығымдау процесі. * Көлденең айналдыра сығымдау — деформацияланатын металдың бөлігі көлденең бағытта (соташықтың қозғалысына перпендикулярлы бағытта) ағатын сығымдау процесі. * Tура сығымдау — деформацияланатын металдың ағысы соташықтың қозғалысымен сәйкес келетін сығымдау процесі. * Үйлестірмелі сығымдау — деформацияланатын металды қалыптаудың басқа операцияларымен үйлестіре сығымдау Дереккөздер
Балықты кесектеу

]] Балықты кесектеу. Жуылған балықты бөлшектеу. Ірі балықты алдымен омыртқа бойымен екіге бөледі, содан кейін әр бөлікті көлденең кесектейді. Майда бөліктерді көбіне тұтас күйінде пайдаланады. Балықты қуыру үшін өнделген балықты терісімен және сүйегімен, терісін қалдырып сүйегін алып тастайды немесе сүйексіз, терісіз бөлшектейді. Балықты басынан бастап көлденең кеседі. Дереккөздер
Көшпелі зеңбірек

Көшпелі зеңбірек — артиллерияның қорғаныстағы құрамы, орны, атыс жүйесі туралы қарсыласты жаңылдыру мақсатында бірнеше атыс позицияларынан біртіндеп атуға арналған жеке зеңбірек (немесе артиллериялық бөлімше). Атысты жүргізу үшін көшпелі зеңбірек (әдетте 4-5) атыс позицияларына арнайы дайындалады. Әрбір зеңбірекке (взводқа, батареяға) уақыт және атысты жүргізу реті, атыс бекінісін ауыстыратын жерлер тағайындалады. Көшпелі зеңбіректен әрбір атыс позициясынан уақытында және нысанаға атуды артиллерияның аға бастығы белгілейді. Атыс аяқталған соң Көшпелі зеңбірек атыс позициясын тастап, белгіленген маршрутпен басқа позицияға көшеді. Көшпелі зеңбірек маневрі қарсыластан жасырын жүргізіледі. Көшпелі зеңбірек саны мен калибрі қалыптаскан жағдай мен қойылған міндеттерге байланысты болады. Көшпелі ату құралдары ретінде минаатарлар мен танктер де қолданыла алады. Дереккөздер
Сызат

Сызат (Трещина) — металдың бір-бірінен ажырау түрінде болатын материал бүтіндігінің бүзылуы. *Ажарлау сызаты (Трещина шлифовочная) — жоғары қаттылық, морттылық және жылуды аз өткізетін қасиеттері бар металлы ажарлау кезінде пайда болатын тор төуелді немесе жеке төуелсіз бағытталған беттік ажыраулар. *Шынықтыру сызаты (Трещина закалочная) — болатты мартенсит қүрылымына жеткізетін шынықтыру температурасынан суыту кезінде пайда болатын сызат. Дереккөздер ar:انهيار (خواص المواد) de:Sprödbruch en:Fracture es:Fractura (geología) eu:Fraktura fa:شکست fi:Haurasmurtuma fr:Rupture (matériau) gl:Fractura mecánica he:שבר (הנדסה) io:Rupto it:Frattura (meccanica) ja:断口 lv:Plaisa nl:Breuk (mechanica) pl:Przełam ru:Трещина scn:Ruttura (lu rùmpiri) tl:Bali
Екі партиялық жүйе

Екі партиялық жүйе - басым көпшілігінде англо-саксондық елдерде кең өріс алған, екі партиялық ұйымның алма-кезек жоғары билікте бірін-бірі алмастыруы. Мұндай жүйелерде басқа партияларға тыйым салынбайды, бірақ тек екеуі ғана билікке келуге қабілетті. Бипартизм тікелей дауыс беру арқылы сайланатын екі партияның біреуіне өзінен-өзі парламенттегі басым орынды иемденуге мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде парламенттік басқару тәртібінде үкіметтің тұрақтылығын кепілдендіріп, мемлекеттің "басқармалығын" арттырады. Тағы қараңыз * Партиялық жүйе Дереккөздер
Балық тағамдары

Балық тағамдары — балықтардан жеңіл тамақтар (салаттар), сорпалар, қайнатып дайындалынған тағамдар, қуырылған тағамдар, бұқтырылған тағамдар, көміп пісірілген тағамдар және көптеген ұлттық тағамдар дайындауға болады. Дереккөздер
Бамия

Бамия – құлқайырлар тұқымдасына жататын өсімдігінің жемісі. Тропикалық, субтропикалық және Жерорта теңіз елдерінде өсіріледі. Жетілмеген қын тәрізді, иілген, жемісті, піскен жемістерінің қабығы тегіс болады. Бамияның мүкжидек немесе жасыл үрме бұршаққа ұқсас дәмі бар. Өткір ет тағамдарына, әсіресе құс тағамдарына қосымша қолданылады. Қытай бамиясы — тәттілеу дәмді жазғы көкөніс. Қияр тәріздес ашық-жасыл, көжелер мен қуырылған тағамдарға қосылатын жеміс. Дереккөздер
Толқын мұнай-газ кен орны

Толқын мұнай-газ кен орны — Атырау облысы Жылыой ауданы Қаратон ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км жерде орналасқан мұнай-газ кен орны. 1992 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен ұстаушы құрылым 3975 м тереңдікке дейінгі ортаңғы карбон, пермь, триастың терригендік-карбонаттық қабатынан және юра, бор кайнозойдың шөгінділерінен құралған. Иірім 3591 м тереңдіктегі төменгі пермь жыныстарынан табылған. Жатыс сипаты, құрамы Құнарлы қабаттың қалыңдығы 147 м, тиімдісі – 132 м, мұнайға қаныққаны – 10,4 м, газға қаныққаны – 122 м. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 840 кг/м 3 , құрамындағы күкірт 0,23%, парафин 1,1%, асфальтен 3,1%. Қабаттағы мұнайдың газға қанығуы 346 м 3 . Дереккөздер
Владимир Сергеевич Толстов

Владимир Сергеевич Толстов (19.07.1884, Лохвиц – 29.04.1956, Брисбен) – әскери қайраткер, генерал-лейтенант. Николаевск кавалерия училищесін бітірген (1905). Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысып, 6-Орал полкінің командирі болды. 1919 ж. Орал казак әскерінің атаманы болып сайланған. Астрахан совдепіне қарсы көтеріліп, Орал әскерінің Гурьев тобын басқарған. 1919 – 1920 жылдары Орал армиясының командирі болды. Гурьев түбіндегі ұрыста жеңілген соң, 1920 жылы 5 қаңтарда армиясының қалғанымен, босқындармен (15000 адам) Форт-Александровскіге шегінген. «Ажал маршы» немесе «Қырдағы мұз жорығы» аталған бұл сапарда Фортқа 2000 әскер ғана жете алды. 13 мың адам үсіп, ауырып жолда қаза тапты. Фортқа қызылдардың флоты таяп келген соң Толстов 214 казакпен Красноводскіге (қазіргі Түрікменбашы) қашты. 1920 жылы 22 мамырда 162 казакпен Персия (қазіргі Иран) шекарасынан өтіп, Басра қаласындағы (Иракта) лагерьге орналасты. 1923 – 1942 жылдары Францияда тұрды. 1942 жылы Австралияға кетіп, кәсіпкерлікпен айналысты, мемуар жазды. Сонда «Ажал маршы» кезінде қолын қырған қазақтарға деген кегін «құдай бұрынғы дәуренімді қайтып берсе ең соңғы адайдың қаңқасын Эрмитажға қояр едім» деген сөздерін қағазға түсірген. Дереккөздер
Крейсер

]] Крейсер (голл. kruiser, krisen — теңізбен жүзу, крейсерлеу) — қарсыластың теңіздегі қарым-қатынасын жоюға, құрамалардың құрамында теңізде ұрыс жүргізуге, өзінің теңіз қатынастарын қорғауға, теңіз десанттарын түсіруді қамтамасыз етуге, миналы бөгеттер қоюға және басқа да міндеттер атқаруға арналған су үсті ұрыс кемесі. Ұрыс кемелерінің класы ретінде крейсерлер 19 ғ-дың 60 жылдарында пайда болып, 1870 жылдары барлық флотта қызмет ете бастады. Сауытты ұрыс крейсерлері Ресейде жасалған, кейін басқа мемлекеттерде жасала бастады. 19 ғ-дың басы мен 20 ғ-дың соңында Ресейде крейсерлер 1 рангті және 2 рангті болып бөлінген. Екінші дүниежүзілік соғыста крейсерлер қарулануына қарай ауыр және жеңіл болып бөлінді. Ауыр крейсерлердің су ығыстырғыштығы 28 мың тоннаға дейін жетеді. Қаружарағы: мұнараларда орналастырылған 203-305 мм-лі калибрлі 6-9 зеңбірек; 100-127 мм калибрлі 8-12 әмбебап зеңбіректер; 80-90 зениттік; 20-40 мм автоматтар. Жеңіл крейсерлердің су ығыстырғыштығы 12 мың тоннаға дейін; қару-жарағы — 133-180 мм калибрлі 6-15 зеңбірек (мұнараға орналастырылған), 75-127 мм калибрлі 8-12 әмбебап зеңбірек, 16-20 зениттік, 20-40 мм автоматтар. Жеңіл крейсерлердің ең маңызды жерлері орталық постар, мұнаралар, оқ-дәрі қоймалары, т.с.с сауыттанады. Ауыр крейсерлер қарсылас крейсерінің артиллериясының қарсы әрекетіне сәйкес сауыттанған. Ауыр крейсерлердің жылдамдығы 70 км/сағ., жеңіл крейсердің жылдамдығы 78 км/сағ., жүзу қашықтығы 22000 км. 20 г-дың 50-60 жылдары қаружарақтың жаңа түрлерінің шығуына байланысты крейсерлер өзінің мәнін жоғалтып, оларды барлық мемлекеттерде жасауды тоқтатты. 1970 ж-дың 2 жартысына карай тек кейбір мемлекеттерде (Ұлыбритания, АҚШ) крейсерлерді резерв ретінде ұстады. Олардың орнын әр түрлі бағыттағы ракеталық кешендермен жабдықталған, өзінің құрылысы жағынан классикалық типтегі крейсерлерге ұқсайтын жаңа типті кемелер басты. Ракеталық деп аталатын мұндай крейсерлердің су ығыстырғыштығы 5,2 мыңнан 14,2 мың тоннаға дейін. Кейбір флоттарда қайыққа қарсы крейсерлер және тікұшақ тасымалдаушы крейсерлер, сондай-ақ зениттік және қайыққа қарсы ракеталармен қаруланған және бортында сүңгуір қайықтарды жоюға арналған тікүшақтары бар крейсерлер болады. Дереккөздер
Самалық Томпыұлы

Томпыұлы Самалық (1830 – 1915 Бозащы түбегі, Ибраим ахун зираты) – би, болыс. Орыс әскерінің Хиуа жорығына елден ат, түйе көлігін жинауға қарулы қарсылық көрсеткен. Артынан жорық басшысы полкінің Ломакинмен бейбіт келісімге келіп, 1873 жылы Хиуа жорығына өз еркімен қатысқан. Қазақтардың Бозащы түбегіне біржола орнығып қалуына күш салып, құдықтар қаздыртты. Елге әділ, сыйлы қызметімен жағып, патша үкіметінің бірнеше медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Крейсер қимылдары

Крейсер қимылдары — теңіз коммуникациясындағы ұшақтардың, су үсті кемелері мен кайыктардың қарсылас кемелерін жою және оның теңіз тасымалдарын бұзу мақсатында өз бетімен жүргізетін ұрыс әрекеттерінің жиынтығы. Крейсер қимылдарын кейде крейсер операциялары деп атайды, ал тек су үсті кемелеріне ғана қатысты болса, крейсерлеу деп атайды. Дереккөздер
Торқаның төрткілі

Торқаның төрткілі – жер атауы. Ол Ақбота Қозыбай байдың ұлдан кейін көрген кенжесі Торқа сұлудың атына қойылған көрікті жер аты. Қозыбай қызын ұзатарда құда жағына екі шарт қойыпты: қызына қалыңмал алмайды, оның орнына құда жағында кірме болып жүрген Серім деген жігітті киімді бала етіп алады. Екінші шарты бойынша: қызының беті бұрын адам аяғы баспаған таза көрікті жерде ашылып, тойы да сол жерде өтуі керек депті. Құда жағы екі шартты да қабылдап, соңғысы бойынша Торқа келін болып түсіп, тойы өткен әсем жер осыдан былай қарай Торқаның төрткілі аталып кеткен. Дереккөздер
Кроки

Кроки (франц. croguis — нобай) — көзбен өлшеп тұсіру тәсілімен орындалған, жергілікті жердің ең маңызды элементтерін көрсететін жергілікті жер өңірінің сызбасы. Әдетте, Кроки жергілікті жерді барлау нәтижелерін үлкен масштабта беру керек болған жағдайда дайындалады. Дала жұмыстарын жеделдету және оңайлату үшін Крокиді жасағанда алдын ала карта бойынша немесе аэрофотосуреттер бойынша үлкен масштабта дайындалған сызба пайдаланылады. Крокиді жасау барысында бағдарларды, оның ішінде уақытша бағдарларды, кажет болған жағдайда жасанды бағдарларды түсіруге ерекше назар аударылады. Графикалық түрде беруге келмейтін мәліметтер оның әкшетіне немесе сызбаның сыртына (артқы бетіне) салынады. Дереккөздер
Оңғарбай Төкешов

Төкешов Оңғарбай (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – еңбек ардагері, шопан. Социалістік Еңбек Ері. 1954 – 1993 жылдары ұжымшар малын бағып, мал басын көбейтуде үлкен табыстарға жеткен. Ленин, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Төлеген әулие жер асты мешіті

Төлеген әулие жер асты мешіті – діни сәулет өнері ескерткіші. Маңғыстау ауданы Шайыр ауылынан солтүстік-батыс бағытта 20 км жерде орналасқан. Мешіт құрылысы Қаратау сілемдерінің батыс жағындағы Тасжол деп аталатын тау жотасының оңтүстік-шығыс жартасынан қашалып жасалған бір бөлмеден тұрады. Оңтүстікке қарай бағытталған кіреберіс ойығының биіктігі 1,10 м, ені 1,20 м, жоғарғы бөлігі доғалана қашалған. Қалыңдығы 0,9 м кіреберісінің солтүстік жағында эпиграфия жазбамен әсемделген. Бөлменің табаны төртбұрышты, төрт қабырға бұрыштарының қырлары биіктеген сайын иіліп трапециялы болып келеді. Төбесі доға тәрізденіп, ортасына қарай киіз шаңырағына ұқсас етіп қашалған. Төрт қабырғаның жоғары бөлігінен шығыңқы жиектеме қашалып жасалған; ол мешіт құрылысына ерекше сән береді. Мешіт бөлмесінің солтүстік жағындағы қабырғасының ортасынан михраб жасалған. Михрабтың ішіне бір адам еркін тізерлеп отыратындай қуыс бар. Мешіт қабырғаларының кей жерінде араб әрпімен жазылған сөздер кездеседі. Маңғыстау облысы әкімінің 2005 жылғы №35 қаулысымен жер асты мешіті жергілікті дәрежеде мемлекеттік қорғауға алынған. Дереккөздер
Ергенғұл Төлегенов

Төлегенов Ергенғұл (1907, бұрынғы Адай уезі, Жеменей болысы – 2007) – педагог, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мұғалім. Тигендегі Ержан хазірет мектеп-медресесінде оқып, ескіше сауат ашқан. 1952 жылы Бұрынғы Гурьев мұғалімдер институтын, 1965 жылы Гурьев педогогика институтын бітірген. 1931 жылы босқан елмен бірге Түрікменстанға өтіп, 1 жылдық мұғалімдер даярлайтын курсты бітірген соң, Байрамалыда сауатсыздықты жою мектебінде мұғалім болды. 1937 – 1938 жылы «Халық жауы» деген айып тағылады. 1938 – 1942 жылы Тигенде мұғалім, 1942 – 1946 жылы Түрксібте істеді. 1946 жылдан жергілікті мектептерде мұғалім болды. 2007 жылы облыс, аудан көлемінде Төлегеновтің 100 жас мерейтойы тойланды. Дереккөздер
Төлегенов Ізбасқан

Төлегенов Ізбасқан (1915, Адай уезі, Ауыздыбас ауылы – 1985) – еңбек ардагері, колхозшы. Ұлы Отан соғысының ардагері, Қарағандыда шахтер, 1954 – 1981 жылдары Маңғыстау ауданы Чапаев атындағы ұжымшарда, «Бозащы» кеңшарында шопан болған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, Еңбек Қызыл Ту (1966) орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Еңістік; көлбеу

Еңістік; көлбеу (Уклон) - егер де бір горизонталь түзуге берілген а бүрышпен екінші түзу жүргізсек, осы түзу еңістікті анықтайды. Еңістіктің шамасы тікбүрышты үшбүрыштың катеттерінің қатынасымен сипатталады жөне болшек түрінде немесе процентпен өрнектеледі. Сондықтан жазық немесе екі жақты бүрышты градуспен емес, олардың тангенсімен анықтауға болады. Дереккөздер
Қалабай Төлегенов

Төлегенов Қалабай (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе жері) – инженер-электрик. Әзірбайжан мұнай және химия институтын бітірген (1960). 1960 – 1965 жылдары «Қазақстанмұнай» бірлестігі «Қаратонмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында электрик, мастер, электр цехының бастығы, бас энергетик, 1965 – 1995 жылдары «Маңғыстаумұнай» бірлестігінде бас энергетик, 1995 – 1998 жылдары «Маңғыстаумұнай» ЖШС-нің директоры болды. «Ерен еңбегі үшін» (1999) медалімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Шаршы

Квадрат( – төртбұрышты) – 1) барлық қабырғасы бірдей тік төртбұрыш; 2) бірдей екі көбейткіштің көбейтіндісі (аа) немесе санның екінші дәрежесі (а2); 3) типографиялық өлшемнің 48 пунктке (шамамен 18 мм) тең бірлігі (жолдың ұзындығы, терім форматы, шрифтінің өлшемі, т.б.); 4) типографиялық терім материалы аралығының бір түрі (оның ені 48 пунктке, қалыңдығы қаріптің кегліне тең). Аудан - Sa*a. Периметрі - Pa*4 Пайдаланған әдебиет
Кумулятивтік снаряд

Кумулятивтік снаряд — нысананы жою үшін кумулятивтік қозғалыстың заряды қолданылатын негізгі бағыттағы артиллериялық снаряд. Кумулятивтік снарядты бірінші рет 1934 ж. С.Н.Дядичев тәжірибеден өткізген. Тәжірибеден өткен кумулятивтік снарядтар 1938 ж. азамат соғысы кезінде Испанияда пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Кумулятивтік снарядты соғысушы армиялардың барлығы кеңінен колданды. Ұлы Отан соғысы кезінде кумулятивті снарядты кейде "сауыт өртеуші" немесе "термитті" деп атаган. Кумулятивтік снаряд корпустан, жарғыш зарядтан, кумулятивтік ойықтан, жарғыштан және трассерден тұрады. Жарғыш заряд ретінде детонациялық жоғары жылдамдықтағы бризантты жарғыш заттар (токсоген және басқалар, сондай-ақ олардың коспалары мен әр түрлі позициядағы тротил қосылған ерітінділер) пайдаланылады. Кумулятивтік снарядтың сауыт бұзу қасиеті кумулятивтік ойықтың пішініне, өлшеміне, салмағы мен жарғыш заряд қасиетіне, детонациялық шынжырдың жұмыс істеу уақытына, снарядтың айналу жылдамдығына, оның кедергімен кездесу бұрышына, сауыттың сипатына байланысты. Кумулятивтік снарядтың айналуы ортадан тепкіш күштің әсерінен кумулятивтік ағыстың шашырауына және оның сауыт бұзу қасиетінің төмендеуіне әкеп соғады. Айналмайтын кумулятивтік снарядтың калибрлік немесе калибрден үлкен тірегі бар. Айналмалы кумулятивтік снарядтың сауыт бұзушылығы әдетте 2 калибрдей, айналмайтын кумулятивті снарядтың сауыт бұзушылығы 4 және одан да көп болады. Дереккөздер
Сызбаүлгі

Сызбаүлгі, үлгіқұрылғы (Лекало) — # жобалау жүмыстары кезінде қисық сызықтар жүргізуге арналған сызба қүралы. Қарапайым жоне ембебап Сызбаүлгш болады; # бүйымның теріс (қосымша) пішіні бойынша сызылған жүмыс жиегі бар болат тілімше түріндегі өлшегіш қүрал немесе белгілегіш құрылғы (қима- үлгі). Дереккөздер
Барбекю

Барбекю - бұл сөздің бірнеше мағынасы бар: қуырылған және отқа қақталған тағам дайындалатын пеш; дайындау процесі және осылайша дайындалған тағамдар; қонақ қабылдау. Томат негізінде дайындалған дәмдеуіші бар соус. Дереккөздер
Түпкілікті мұнай беру коэффициенті

Түпкілікті мұнай беру коэффициенті. Мұнайдың бастапқы кәделі қорының қаншалықты өндіріліп алынғандығын немесе экономикалық ұтымдылық талаптарына сәйкес өндіріліп алынуы мүмкін екендігін көрсететін мөлшері. Синонимі — түпкілікті мұнай алу коэффициенті. Дереккөздер
Сызықтау

Сызықтау (Штриховка) — тетіктерді немесе ер түрлі материалдарды (металл, ағаш, бетон, т.б.) жазықтықпен ойша қиғанда қиюшы жазықтықта орналасқан бөлігі (қимасы) шартты түрде сызықталып көрсетіледі. Сызықтау 45°-қа тең бүрышпен көлбейтін және арақашықтығы 2—2,5 мм болатын, ал жуандығы шамамен S/3-ке тең сызықтармен жүргізіледі. Дереккөздер
Басқын балық

Басқын балық - негізінен, Азов, Қара, Каспий және Жапон теңіздерінде кездесетін салмақтары 7 кг-ға дейін болатын, ұзыңдықтары 40—50 см келетін балықтар. Аталған теңіздерде 7 түрі бар, ал дүние жүзі бойынша тропикалық, субтропикалық теңіздерде 100-ден астам түрлері бар. Кәсіптік маңызы жоғары. Дереккөздер
Баттуто

Баттуто ( - ұрылған ет). 1) ұрылған еттен дайындалған, жеміс құймасымен берілетін тағам; 2) пияз, сарымсақ, аскөк, балдыркөк және т.б. араласпасы. Көжелер мен бұқтырылған тағамдар негізі (итальян асханасы). Дереккөздер
Тұрмамбет Төлеғожаұлы

Төлеғожаұлы Тұрмамбет (1818–1916) — Адай руының Ескелді бөлімінен шыққан халық батыры. 1856 жылдың жазында Хиуаға барған сапарында Хиуа ханының Маңғыстау елін шабуға қол аттандырғалы жатқанынан құлағдар болып, суыт елге бет алады. Жолшыбай досы Балуанияз батырға соғып, екеуі 60-қа жуық сарбаз жинап, ұрымтал тұс Қараған-Босаға жерінде күші басым жаумен ұрыс салады. Жау жеңіліп, бірақ осы ұрыста Балуанияз бастаған көп адам ерлікпен қаза табады. Төлеғожаұлы содан кейін жыл сайын Балуанияз басына зиярат етіп, дұға бағыштап өтуді дәстүрге айналдырды. Соңғы сапарында бақилыққа аттанып, Балуанияздың қасына жерленген. Басында ескерткіш бар. Төлеғожаұлының бұл соғыстағы ерлігі ақын Қалнияз Шопықұлының «Балуанияз батыр» дастанында баяндалған. Дереккөздер
Курвиметр

Курвиметр (лат. curvus қисық) — карта мен жоспар бойынша қисық сызықтар арқылы қашыктықты аныктауға арналған құрал. Ол, әсіресе, карта бойынша қатпарлы және ұзын сызықтарды, мысалы, қозғалыс маршрутын өлшеуге ыңғайлы. Құралдың төменгі жағында меңзері бар беріліс жүйесіне қосылған доңғалақтары болады. Курвиметр қашықтығын өлшеуде доңғалақтарды маршрут бойымен жүргізіп, оның сантиметрмен өлшенген есебін масштаб келеміне кебейтіп, нәтижесінде жергілікті жердің нақты қашықтыгын анықтайды. Дереккөздер Дереккөздер
Мұнайға қанығу коэффициенті

Мұнайға қанығу коэффициенті (мұнайға қанығу). Бойына жиналған мұнайдың мөлшерін сипаттайтын тау жыныстарының кеуектілік қасиеті. Мұнайға қанығу коэффициенті қабат жағдайында мұнаймен қаныққан тау жыныстарының ашық қуыстары көлемінің осы қуыстардың жалпы көлеміне қатынасымен өлшенеді. Түпкілікті мұнай беру коэффициенті мұнайдың қорын бағалау үшін анықталады және кенішті барлау жұмыстарының соңғы сатысында, сонымен қатар оның өндірістік пайдалану жобасын жасақтағанда қолданылады. Ұңғыманы бұрғылау барысында тасбағанды жер бетіне көтергенде, жуғыш сұйықтың сүзбесі тасбаған үлгісінің кеуекті кеңістігіне еніп кетіп, одан қабат суы мен мұнайды ығыстырып шығаратындықтан, Мұнайға қанығу коэффициентін анықтау күрделі тәжірибе жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Сондықтан Мұнайға қанығу коэффициенті ұңғыманы бұрғылағанда мұнай негізінде дайындалған жуғыш сұйықты пайдаланып, одан жер бетіне көтерілген соқ тез арада ауа кетпейтіндей етіп бітелген тасбаған үлгісінің суға қанығуы жөніндегі деректерін пайдалана отырып анықталады. Тау жынысының барлық кеуекті көлемі тек қана мұнай мен суға толған деп есептеледі, сондықтан олардың ара қатынасын өрнектейтін Км = 1 — Кс теңдеуі шындыққа жанасады. Мұндағы Км және Кс — зерттелетін тасбаған үлгісінің мұнайға және суға қанығу шамаларын көрсететін коэффициенттер. Тұтқыштың немесе белгілі бір ірі нысанның өне бойындағы қабаттың мұнай (газ) көлемінің соған сәйкес келетін қуыс кеңістігінің көлеміне қатынасы. Көмірсутектерінің қорын көлемдік әдіспен есептегенде пайдаланылады. Болжамдық ресурстарды бағалаудағы мұнай беру коэффициенті. Төлнұсқа үлескі аумағындағы қаралып отырған литологиялық-стратиграфиялық кешеннен табылған шоғырлар тұрғысынан анықталатын мұнай беру коэффициенті. Бұл коэффициент шоғырлардың геологиялық қорлары мөлшерлерін салмақтау нәтижесінде анықтала отырып, сол орташа салмақтану мөлшері болжам аумағынып есептеу үлескісіне шығарылады. Дереккөздер