kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шабр

.]] .]] Шабр, шапар (парсыша шапур — музыкалық түтік, керней) — музыка аспабы. Чуваштардың ертедегі діни-тұрмыстық өмірінде жеке, одан кейінгі бертінгі заманда ансамбльдерде де көп қолданылған музыка аспаптарының бірі. Ол әдетте торсық түрінде өгіздің әбден кептірілген жұқа қарнынан жасалады: оның жоғары жағында жел үрлейтін сүйек немесе темір, оған қоса қалайыдан жасалған 2 әуен шығаратын түтікшелері болады. Әуен шығаратын сол жағындағы түтікшесіне саусақпен басып ойнайтын 2 — 4 ойық (тесігі), оң жағындағы түтікшеде 3 — 4 ойық жасалады. Оң жағындағы түтікшенің төменірек балауызбен жабылған шағындау 3 — 7 ойығы болады; бұларды әуенге келтіретін кезде инемен ашып отырған. Осы әуен шығаратын қос түтікше бір мүйізден жасалған шұңғымаға жалғасып ұласады. Негізінен ерлер ойнайтын Шабр екі дауысты музыка аспабына жатады. Дыбыс қатары диатоникалық және хроматикалық болып келеді. Шабр аспабының музыка дыбыстары алдын ала тұрақты түрде (мысалы, ре, ми, фа-диез, соль; ре-диез, ми, фа-диез, соль, соль-диез, тағы басқа) белгіленіп қойылған. Қазіргі чуваш елінде Шабр аспабы жеке де, ансамбльдерде де пайдаланылады. Сілтемелер * шапур * чуваш * керней * флейта * кварнет * гобой Дереккөздер
Сарытоғай (оба)

Сарытоғай — ертедегі көшпелілер обасы. Алматы облысы Ұйғыр ауданы Шонжы а-нан 18,2 км жердегі Сарытоғай сайында, Шарын өз-нің оң жақ жағасында 108 обадан тұратын қорым орналасқан. Қорымды 1956 ж. Жетісу археол экспед. (жетек. Е.И. Агеева) зерттеді. Етегінде дөңгелек тас қоршаулы топырақ және тас үйінділі бұл обалардың диам. 3 — 20 м, биікт. 0,1 — 1,6 м. Қазылған оннан астам обада солт-батыстан оңт-шығысқа қарай созылған қабір шұңқырларына адамды көбіне шалқасынан жатқызып, басына ағаш жастық жастап жерлеген. Оң жағына балшықтан істелген, ернеуі сыртқа қарай шығыңқы, түбі жалпақ құмыралар, ағаш кеселер, темір пышақтар, қола алқалар, моншақтар мен қойдың құйымшақ сүйектерін қойған. Қорымға адам мүрдесін жерлеу б.з.б. 3 ғ-дан бастап, б.з. 2 ғ-на дейін созылған. Сондықтан да обалар тізбектеле, дөңгелек құрай және шашыранды түрде жатыр. Жерлеу тәсілінде жалпы ұқсастық болғанымен әр жерлеу өзінше ерекше. Мыс., бір қабір шұңқырының қабырғаларын ағашпен қалап, ішіне мүрде жанына темір пышақ пен ғұрыптық ас — қойдың құйымшағы салынған әр түрлі пішінді бес-алты құмыра қойған. Пайдаланылған cілтемелер
Топшылдық

Топшылдық – қоғамдық қатынастардағы әлеуметтік-саяси құбылыс. Саяси сферада мүдделі топтардың қызметі өте күшті болуы себепті саяси күресті мүдделі топтардың қарым-қатынасы ретінде де қарастырады. Глобальдық масштабта немесе макродеңгейде Топшылдық геостратегиялық мақсаттары түйіскен мемлекеттердің, трансұлттық корпорациялардың белгілі бір топқа одақтастар ретінде бірігуінен байқалады. Мысалы, 1-дүниежүзілік соғыста Антанта тобына біріккен одақтас елдер өз мүдделеріне қарсы Үштік одаққа біріккен мемлекеттермен соғысты. Қазіргі кезеңде де әлемдік саясатта топтасу құ-былысы күшті. Еуроодаққа Еуропа мемлекеттері бірігіп жатса, Шанхай ынтымақтастық ұйымына Еуразия континентіндегі ірі мемлекеттер тобы бірігуде. Мүдделі топтар үнемі тұрақты болмайды. Қоғам талаптары өзгеруімен бірге топтар да өзгеріп, жаңарып отырады. Басым топтар әлсіздерін ығыстырып, жаңадан қалыптасқан топтармен өзара перманенттік күресін жалғастыра береді. Әлеум. теке тірестің негізгі көзі әлеум. мүдделер. Қайшылықтар барысында әрбір әлеум. топ өз мақсаттарын орындау үшін саяси партияларды, саяси қозғалыстарды құрады. Қоғамның әлеум. құрылымы шеңберінде жүріп жатқан топтар құбылысы саяси партиялардың, саяси қозғалыстардың теке тірестерінен көрініс береді. Сондықтан мемлекет елдегі әлеум. келісімді сақтау мақсатында әлеум. саясатты неғұрлым белсенді жүргізуге ұмтылады. Топтар өз мүдделерінің қанағаттануы үшін мемлекетке түрлі әлеум. талаптар қоюмен болады. Микродеңгейде Топшылдық түрлі халықтардың, діндердің, секталардың, террористік топтардың, өз субмәдениеті бар түрлі ұйымдар мен топтардың іс-әрекеттерінен байқалады. Айтылған құбылыстар адам өмірінің тұрмыстық жағына дейін ықпалын тигізуі мүмкін. Әсіресе, діни наным-сенімдерге қатысты болатын Топшылдық жеке тұлғаның дүниетанымына, психологиясына үлкен әсер етеді. Жастардың топтарға бөлінуі де нақты құбылысқа айналуда (панктер, реперлер, металистер, т.б.). Этнографиялық процестерде Топшылдық трайбалистік құбылыстар арқылы көрініс береді. Тіптен, әрбір ұжымда билікке, ықпалға таласу барысында топтарға бөліну пайда болады. Топшылдықты қоғамдық қатынастарға, адам өміріне өз ықпалын тигізіп отыратын объективті шындық ретінде қарастырған дұрыс. Оны негативтік немесе позитивтік үрдіс ретінде бағалау жөн емес. Егер топ мақсат-мүдделеріне байланысты демократия құндылықтарын, жалпыхалықтық пайдалы мұраттар мен құндылықтарды көздесе ол топтың ісі игілікті. Егер эгоистік топтар халықтың түпкілікті мүдделеріне зиян мақсаттарды көздесе ондайлардың әрекеттеріне қоғамдық қарсылық қажет. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сарыбастау

Елді мекендер: * Сарыбастау – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Сарыбастау – Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл. * Сарыбастау – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл. * Сарыбастау – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. Тау: * Сарыбастау – Быжы жəне Мұқыр өзендерінің аралығындағы тау.
Вячеслав Афанасьевич Киктенко

Вячеслав Афанасьевич Киктенко (2.2.1907, Өзбекстан, Самарқанд қаласы – 12.10.1977, Алматы қаласы) – инженер-гидроэнергетик, техника ғылымдарының докторы (1969). *1931 - Орта Азия су шаруашылығы инженерлері институтын бітірген. *1942 жылға дейін Қазақ КСР-і Су шаруашылығы халық комиссариаты жүйесінде инженер, жобалау мекемелерін басқарды. *1945-1977 - Қазақ энергетикалық ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарған. *1966 жылы «Расчеты многолетнего регулирования стока методом интегральных уравнений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері өзен ағысын реттеу мәселесіне және Қазақстанның қуаң аймақтарын сумен қамтамасыз ету проблемасына арналған. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сарытерек

Сарытерек сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Сарытерек — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл. * Сарытерек — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл. * Сарытерек — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл.
Топыраққорған

Топыраққорған– ортағасырлық кент орны. Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Жезді қаласынан 20 км, Жезді өзенінің бойындағы Аяққамыр күмбезінің солтүстік жағында 8 км жерде орналасқан. Оны 1946 ж. Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетек. Ә.Марғұлан) зерттеген. Қазір онда құлаған үйлер қабырғаларының сілемі ғана сақталған. Топыраққорған аумағы 28х30 м, биікт. 1,5 м төртбұрышты төбешік. Қазбадан табылған көзе сынықтарына қарағанда, бұл жердің тұрғындары 13 – 14 ғасырларда өмір сүрген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Капитал нарығы

Капитал нарығы - орташа мерзімді және ұзақ мерзімді несие капиталына сұраным мен ұсынымды қалыптастыру аясы, несие капиталдары нарығының бір бөлігі. Мұнда орта және ұзақ мерзімді несие капиталына сұраным мен ұсыным қалыптасады. Екі бөліктен тұрады: бір жағынан, меншікті капитал нарығы, атап айтқанда, акциялар нарығы; екінші жағынан, несие нарығы қарыз капиталы нарығы. Бұл нарық қысқа мерзімді қаражат нарығына ақша нарығына және ұзақ мерзімді қаражат нарығына облигациялар нарығына ажыратылады. Сілтемелер *[http://globalteka.ru/order/7611.html Реферат - капитал нарығы] *[http://www.smart-edu.com/index.php/intellektualnyy-kapital/klientskiy-kapital.html Клиенттік капитал] *[http://www.rusnauka.com/2_ANR_2010/Economics/5_54505.doc.htm Интеллетуалдық капитал] Дереккөздер
Көрпеш Көшерұлы

Көрпеш Көшерұлы (шамамен 1870 жылдардың орта тұсы, қазіргі Қордай ауданы Сұлутөр өңірі – 1932, сонда) – ақын. Көрпеш атақты Тәкен салдың немере інісі. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Ол Тәкен сал секілді бар шаруаны жиып қойып, ақындық өнер соңына түспеген. Әкесінің жолын қуып, диқаншылықпен айналысқан. Оның үстіне әйелі жыл сайын құрсақ көтеріп, 12 бала тапқан. Шиеттей бала-шағаның қамы да оның өнер жолына біржолата түсуіне жол бермесе керек. Көрпеш өлеңді әдейілеп шығармаған. Көбіне әлде бір оқиғаға байланысты табан астында суырып салып, айтатын болған. Тек жиын-тойларда шаршы топтың алдында айтысқа түсіп, өнерін паш еткен. Көрпештің бізге жеткен «Биылғы жыл – жыл қоян», «Ыспанбаймен қақтығысы», «Исабекпен қақтығысы», «Садырбай молдаға айтқаны», «Құсайынға», «Митьканы сыбауы» сияқты туындылары әлдебір оқиғаға байланысты шыққан. Көрпеш айтыс ақыны ретінде де халыққа кеңінен танылған. Оның айтыстарының ішінде Шарбан Сұлтанғазықызымен айтысы ғана біршама толығырақ жазылып алынған. Шарбанның ауылында, Қалғұты өзені бойында өткен бұл айтыс өзінің мазмұны, көркемдік ерекшелігі жағынан құнды айтыстар қатарынан саналады. 1932 жылы ашаршылық құрбаны болды. Оның отбасынан ашаршылықтан Қаламзия деген қызы ғана тірі қалған. Шығармалары Ысқақбай М., Шығарма шырайы – шындық, А., 1994. Дереккөздер
Сарыбасқурай

Сарыбасқурай — орамжапырақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 20 — 100 см. * Сабағы тік. * Жапырақтары қауырсын салалы, шеті иректелген, сырты түкті. * Гүлдері сары түсті, ұсақ шашақ гүлшоғырына топталған. * Маусым — шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. * Жемісі — бұршаққын. Өсетін жері Қазақстанда шалғынды жерлер мен таудың тастақты беткейлерінде, өзен бойларында, жол жиектерінде, тұрғын үйлердің маңында, егістіктерде өседі. Түрлері Сарыбасқурайдың бірнеше түрі бар: * Дәрілік сарыбасқурай (Sіsymbrіum offіcіnale) - Алтайда, Іле Алатауында жиі кездеседі. * Лезелиев сарыбасқурайы (Sisymbrium loeselii), өзгергіш Сарыбасқурай, биік Сарыбасқурай) — жақсы мал азықтық шөптер, олардан сүрлем дайындалады. Кейбір түрлері улы. * Шалатікенді сарыбасқурай (Sіsymbrіum subspіnescens) — эндемик түр деп саналады. Сарыбасқурайдың арамшөптік түрлерінің өте көп ұсақ тұқымының құрамында 30%-ға дейін май болады. Емдік қасиеті және қолданысы Дәрі жасау үшін сарыбасқурайдың жер үстіндегі бөлігін гүлдеген кезінде пайдаланады. Негізінен оны жас күйінде пайдаланған дұрыс, кептірілген өсімдіктің дәрілік қасиеті кемиді. Құрамында эфир майлары, С дәрумені бар. Дәрілік сарыбасқурайды көбінесе құрқұлақ ауруына қарсы және несеп жүргізетін, қақырық түсіретін дәрі ретінде қоладанады. Дизентерияны емдеу үшін және іріңді жараларға да пайдаланылады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Топырақ құнарлылығы

Топырақ құнарлылығы — топырақтың өсімдіктер дүниесін қажетті қоректік заттармен және сумен, ал тамыр жүйесін оттекпен, жылумен және қолайлы физ.-хим. ортамен қамтамасыз ету қасиеті. Бұл топырақтың ең басты қасиеті. Топырақ құнарлылығы. биоценоздың жалпы өнімділігі мен а. ш. дақылдарының түсім мөлшерін анықтайды. Топырақ құнарлылығын екіге бөледі: табиғи және жасанды. Табиғи Топырақ құнарлылығы топырақ түзілу процесі нәтижесінде пайда болған топырақтың табиғи күйіндегі құнарлылығы. Ол қарашірінді қабатының қалыңдығына, қарашірінді құрамына, қоректік элементтердің жеткілікті болуына, топырақтың түйіршікті, минерал. және хим. құрамына, микробиол. процестердің қарқындылығына тәуелді. Жасанды Топырақ құнарлылығы сол табиғи құнарлылықты арттыру мақсатында қолдан жасалған көптеген әрекеттердің нәтижесінде (өңдеу, тыңайтқыштар қолдану, дақылдарды егіп өсіру, мелиорация, т.б.) алынады және егілген а. ш. дақылдарының түсім мөлшеріне қарай бағаланады. Топырақты қорғап және оны дұрыс пайдалана білсе, оның құнарлылығы артады. Табиғи құнарлылығы төмен, егіншілікке жарамсыз топырақтарды да адам қолымен жақсартып, егіншілікке қарқынды пайдалану арқылы жоғары өнім беретін алқаптарға айналдыруға болады. Табиғи құнарлылық пен жасанды құнарлылықтың қосындысы – экон. немесе тиімділік құнарлылық деп аталады. Ғасырлар бойы адамзат қоғамы негізінен табиғи құнарлылықты пайдаланып, соның берген азды-көпті өнімін қанағат тұтып келді. Бұрынғы кезде ұзақ жылдар бойы егіншіліктің үш танапты жүйесі орын алып, онда тың жатқан жерлерді жыртып, оған үш жылдай қатарынан егіс еккен. Ол жерлерден табиғи құнарлылығы арқасында өнім алып, одан кейінгі жылдары өнім азая бастаған кезде егістікті басқа жерлерге ауыстырып егу тәжірибесі өріс алып келді. Мұны егіншіліктің көшпелі жүйесі деп те атады. Дегенмен ғыл.-тех. прогрестің даму нәтижесінде жерді үнемі дұрыс пайдаланған жағдайда, ол ешуақытта жарамсыз болып, істен шығып қалмайтыны белгілі болды. Керісінше жылдан-жылға жақсара түседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Төкен Бегалыұлы Омаров

Төкен Бегалыұлы Омаров (12 наурыз 1935 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Жаңасемей ауданы Новопокровка ауылы) – астроном, физика-математика ғылымдарының докторы (1973), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академиясы (2003). Уақ тайпасынан шыққан. Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1959). 1958 – 65 жылы Қазақстан ғылым академиясының Астрофизика институтында аға ғылыми қызметкер, директорының орынбасары (1966 – 74), директор (1974 – 84). 1984 жылдан осы институтта бөлім меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері аспан механикасына және космологияға арналған. “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Астроном * Физика * Космология Дереккөздер
Алтынай Құлажанқызы Жорабаева

{{Музыкант { } { } }} Алтынай Құлажанқызы Жорабаева (1978 жылы 28 қазанда ОҚО Төле би ауданы Бейнеткеш ауылында туған) — танымал эстрада әншісі. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері (2006). Дарын мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2004). Төле би ауданының құрметті азаматы (2013). Құрмет орденінің иегері (2017). Толығырақ * Алтынай Құлажанқызы 1978 жылы 28 қазанда Түркістан облысы Төле би ауданы Бейнеткеш ауылында дүниеге келген. * 1995 жылы 1 мамыр орта мектебін тәмамдап, Қожа Аxмет Яссауи атындағы ХҚТУ, өнер факультетіне оқуға түседі. Университетті 1999 жылы бітіріп, аталған университетте 2 жыл мұғалімдік қызметін атқарады. * Алтынай Жорабаева үлкен сахнаға алғаш рет 1997 жылы шығып, облыстық «Арай» байқауында жүлдегер, ал республикалық «Жас қанат-97» байқауында дипломант атанған. Одан кейін де орындаушылық шеберлігін үздіксіз ұштау арқасында 2001 жылы Алматыдағы ХІІ Халықаралық «Азия дауысы» байқауында, 2004 жылы Болгарияның Варна қаласындағы ХІІ Халықаралық «Discovery» байқауында, 2005 жылы Мысырдың Каир қаласындағы ІІ Халықаралық «Александрия» ән байқауында лауреат болды. 2003 жылы Белоруссияда ХІІ Халықаралық «Славян базары» байқауында дипломант, 2004 жылы Латвияның Юрмала қаласында V Халықаралық «Янтарь жұлдызы» байқауында бас жүлде (Гран-При) және 2005 жылы АҚШ-тағы Голливудта өткен орындаушылық шеберліктің әлем чемпионатында екі алтын, екі күміс медальды иеленді. * Алтынай Жорабаеваның алғашқы аудио альбомы 2002 жылы «Арманыма ғашықпын» деген атпен шыққан болатын. Ал «Өмір- өзен» атты алғашқы жеке концерті 2004 жылы «Қазығұрт» өнер орталығының ұйымдастыруымен Алматыдағы Республика сарайында өтті. «Жүрші сәулем ауылға», «Елімнің жүрегі-Астана» деген үнтаспа альбомдары мен «Өмір-өзен» атты бейнетаспа альбомы жарыққа шықты. * 2014 жылы Астана қаласында « Қазақстаным алға» атты концертін өткізді. Жетістіктері * 2001 жылы Х-шы Халықаралық «Азия Дауысы» фестивалінің лауреаты. Қазақстан * 2003 жылы Халықаралық «Славянский базар» фестивалінің дипломанты. Витебск * 2004 жылы Болгарияда өткен VIII Халықаралық «Дискавери» байқауының лауреаты * 2004 жылы Латвияның Юрмала қаласында өткен «Янтарьная звезда» ән байқауының бас жүлдегері. * 2005 жылы Египетте өткен «Александрия» ән байқауының лауреаты * 2005 жылы Орындаушылық шеберліктің әлем чемпионатының екі алтын, екі күміс медалінің иегері. АҚШ, Голливуд Марапаттары * 2004 - ҚР Үкіметінің Дарын мемлекеттік сыйлығының иегері * 2006 - Елбасының жарлығымен 28 жасында "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды. * 2008 - Қазығұрт ауданының құрметті азаматы * 2013 - Төле би ауданының құрметті азаматы * 2016 - Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Құрмет орденімен марапатталды. * 2016 - ТМД елдерінің "Мәдениет пен өнердің дамуына сіңірген еңбегі үшін" алтын медалімен марапаталды. (ТМД). Отбасы * Жұбайы (ажырасқан) - актер, Ғабит Мүсірепов театрының директоры, Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері Сәбит Әбдіқалықов * 4 қызы бар.
Родий

Родий (латын. Rhodіum; Rh) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 45, атомдық массасы 102,905; платиндық металдарға жатады. Көгілдір, күміс түсті, сынғыш, баяу балқитын, қатты металл; тығыздығы 12,44 г/см³, балқу t 2020 °С, қайнау t 3727 °С. Кристалдық торы қырлары орталықтандырылған куб тәрізді. Табиғатта бір тұрақты изотопы ( ^{103}_{45}Rh ) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 1•10 -7 %. Родийді 1804 ж. ағылшын химигі У.Х. Волластон (1766 — 1828) ашты. Тотығу дәрежесі +3, сирек жағдайларда +1, +2, +4, +6, химиялық инертті. Қыздырғанда оттекпен әрекеттесіп, суда, қышқылда, сілтіде ерімейтін кристалл (Rh 2 O 3 ) түзеді; галогендермен 200 — 600 °С-та реакцияға түсіп, суда нашар еритін тұздар ( RhF3 , RhCl3 , RhBr3 , RhI3 ) түзеді. Родийдің нитраты мен сульфаты суда жақсы ериді. Родийді алу үшін платина аффинажының өнімдеріндегі [Rh(NH3)3Cl3] -ті инертті газ ағынында қыздырып, бөлінген кеуекті Родийді HCl-мен шайып, 900 °С-та сутекпен металл родийге дейін тотықсыздандырады. Физикалық қасиетіне байланысты Родий вискоза және шыны талшықтар өндірісінде фильер жасауда, катализатор ретінде, прожектор мен рефлекторлардың айналарына сақтандырғыш плёнка дайындауда қолданылады. Платинародийлік терможұп Халықаралық температуралық шкалада стандарт болып саналады. Физикалық қасиеті Родий – қатты, күміс сұр түсті металл. Тотықсыздандыру жолымен тұздардан алынған химиялық таза родий ашық сұр түсті ұнтақ немесе губка түрінде болады, балқыған кезде түсі алюминийге ұқсайтын металл түзеді. Өте жұқа родий ұнтағы қара түсті және родий қара деп аталады. Бұл пішінді тұздарды гидразинмен, формалинмен немесе аммоний форматымен тотықсыздандыру арқылы алады. Қасиеттері бойынша қара родий платина қарасына ұқсас – ол күшті каталитикалық қасиеттерге ие және сутегін белсенді түрде сіңіруге де қабілетті. Родий электромагниттік спектрдің көрінетін бөлігінде электромагниттік сәулелердің жоғары шағылысу қабілетіне ие, сондықтан ол «беттік» айналар жасау үшін кеңінен қолданылады. Родийдің таралған аймақтары Родий көбінесе алтын және платина тобы металдарының кендерімен бірге кездеседі. Дүниежүзіндегі родий қорының едәуір бөлігі Оңтүстік Америкадағы алтынды құмдарда, сондай-ақ Мексикадағы платина кеніштерінде орналасқан. Алайда құрамы родийге бай деп саналатын кендердің өзінде родийдің пайыздық үлесі 0,5 - 4,5 пайыз арасын қамтиды. Дереккөздер
Шабуыл

.]]Шабуыл — қарсыласты жеңуде шешуші маңызы бар ұрыс әдістерінің негізгі түрі. Шабуылдың басты мақсаты — қорғаныстағы қарсыластың әскерін тез арада (қысқы мерзімде) жойып, маңызды аудандарды (нысандарды) алу. Ол үшін қажетті барлық құралдарды пайдалану, авиациялық соққы нәтижелерін тиімді пайдалану, әскердің шешуші әрекеттерін шапшаң қарқында және неғұрлым тереңдете жүргізу арқылы жүзеге асады. Шабуыл күшті толық шоғырландырып, күндіз де, түнде де, ауа райының кез келген жағдайында жүргізіледі. Құрлықтағы әскер бөлімдері мен бөлімшелері қарсыластың қапталы мен тылына тез шығып, оған шешуші соққылар беру үшін, дұшпанның ұрыс тәртібін бұзып, жергілікті жерді тиімді пайдалануы керек. Қарсыласта ашық қапталдар болмаған жағдайда Шабуыл оның қорғанысын бұзып өтуден басталады. Жағдайға байланысты түкпірдегі әскерді алға жылжыту немесе жаумен тікелей жақын орналасқан әскерді алға жіберу арқылы жүргізіледі. Шабуыл жаяу, атпен, танкімен, әуеден, теңіздегі соғыста торпедомен жасалады. Әскери техниканың дамуына, әскердің ұйымдасуына және әскер құрамының сапасына қарай Шабуылдың түрлеріне елеулі өзгеріс енгізілді. Қазіргі жалпы әскерлік соғыста Шабуылды танк және мотоатқыштар әскерлері жүргізіп, оларды артиллерия мен авиация қолдайды, инженер, химия, тағы басқа арнаулы әскермен қамтамасыз етіледі. Шабуыл алдында артиллерия мен авиация атыс әзірлігін жүргізеді, ал Шабуыл барысында атыспен қолдап отырады. Мотоатқыштар әскерлері көбіне танкілерге ілесе шабуылдайды. Әуе Шабуылы жеке ұшақпен немесе топ-топ болып жүргізіледі. Теңіздегі соғыста әскери-теңіз флотының барлық түрі Шабуыл жасайды. Сілтемелер *Жарылыс *Бомба *Соғыс *Қорғаныс Дереккөздер
Сары теңіз

Сары теңіз — Тынық мұхиттың Азия жағалауында орналасқан. Аумағы 416 мың км². Орташа тереңдігі 40 м, ең терең жері 106 м. Ірі шығанақтары: Бохайвань, Ляодун және Батыс Корей; бұғаздары Бохай, Лаотешань, т.б. Сары теңізге Хуанхэ, Хайхэ, Ляохэ, Ялуцзян (Амноккан) өзендері құяды. Суының температурасы ақпанда 0 — 8°С, тамызда 24 — 28°С. Тұздылығы 26‰-тен 34‰-ке дейін ауытқиды. Толысуы жарты тәуліктік (3 — 4 м-ден 9 м-ге дейін). Теңізден балық, шаян, т.б. ауланады. Негізгі порттары: Тяньцзинь, Яньтай, Циндао, Далянь, Люйшунь (Қытай), Нампхо (КХДР), Инчхон (Корея Республикасы).
Сарыбас Қажы мешіті

Сарыбас Қажы мешіті — тарихи және сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Қостанай облысы Амангелді ауданындағы Үрпек а-нда. 1914 ж. діндар Сарыбас деген азаматтың көмегімен тұрғызылған мешіт ғимаратының қабырғалары шикі кесек кірпіштен өріліп, іші-сырты күйдірілген қызыл кірпішпен қапталған. Мешіттің ауданы 19,7*8,3 м, қабырғасының биікт. 3,8 м; оңт.-батыс қабырғасындағы михраб (ішкі қуысы) қағбаға бағытталған, ал солт.-шығыс жағында 8 м-лік мұнара орналасқан. Мешіт үйінің екі жақ қабырғасында маңдайшасы доға тәрізді бес-бестен терезе ойықтары бар. Ғимараттың алдыңғы жағынан ауданы 4,1*2,6 м дәліз салынған. Мешіт қабырғасының іргетасы мәнерлі кірпіштен жергілікті дандана тәсілімен қаланған. Жоғары бұғатына өрнекті кірпіштен белдеу жүргізілген. 1916 ж. мешіт ғимаратына ұлт-азаттық көтерілісінің орт. штабы орналасты. 1948 ж. ауыл клубы ретінде пайдаланылса, 1972 жылдан қоғамдық негіздегі мұражайға, 1978 ж. А.Имановтың мемориалдық мұражайының бөлімшесіне айналды. 1980 ж. Қазақ КСР-і Мәдениет мин-нің ғыл. экспед. (жетек. Ж.Шәйкен) мешіт құрылысына зерттеу жүргізді. Сарыбас Қажы мешіті 1982 ж. респ. маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілген.«Сарбас қажы» мешіті. Амангелді ауданы, Үрпек ауылында орналасқан. 1992 жылы салынған. Мешіт жерінің жалпы көлемі 375 м 2. Ғимараттың жалпы көлемі 100 м2. Сиымдылығы 70 адам. Мешіттің биіктігі 2,9 метр. 1 мұнара, 1 күмбезі бар. Сілтемелер * Амангелді * Мешіт * Ж.Шәйкен Дереккөздер
Шабықтау

.]] .]] Шабықтау — егістік топырағының беткі қабатын қопсыту әдістерінің бірі. Шабықтау отамалы дақылдар егістігінде қолданылады. Топырақтың беткі қабатын өсімдік көктегенге дейін және қатар аралықтары жас өсімдіктер тамыр жайғаннан кейін қопсытылады. Бұдан топырақтың қабыршақты беткі қабаты жұмсарады, арам шөбі оталады. Бұрын егістік шот, кетпенмен шабықталған. Қазіргі кезде механизацияның дамуына байланысты Шабықтау культиваторлау және қатар аралықтардың топырағын өңдеудің басқа әдістері кезінде бір мезгілде жүргізіледі. Сілтемелер *Топырақ *Ауыл шаруашылығы *Мал шаруашылығы *Егіншілік Дереккөздер
Людмила Тимофеевна Килевая

Людмила Тимофеевна Килева (1956 жылы туған, Беларусь, Могилев қаласы) – филология ғылымының докторы (2002), профессор (2002). *1979 - Беларусь мемлекеттік университетін бітірген. *1986 - жылдан ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) аға оқытушы, доцент, профессор қызметтерін атқарады. «Қазақ ҰПУ Хабаршы Филология сериясы» ғылыми журналының редакторы. «Категория наклонения в древнерусском языке» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 200-ден аса ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Сарыбас

Сарыбас – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда ылғалы мол және батпақты жерлерде, ағысы баяу су айдындарында, өзендер мен көлдердің жағалауларында өсетін 6 түрі бар. Жиі кездесетіні — қосмекенді Сарыбас (R. amphіbіa). Биікт. 30 — 100 см. Тік сабағының іші қуыс. Суда өсетін жапырақтары қауырсын тәрізді тілімденген, ал құрлықтағылары — тұтас болады. Гүлдері ашық сары түсті, қысқа шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — бұршаққын. Батпақты Сарыбастың (R. palustrіs) жапырағының құрамында С витамині мен аскорбин қышқылы, ал тұқымында жартылай кепкен май болады. Дереккөздер
Көшек Батыр

Көшек Батыр, Көшек Қарасайұлы (1620 – шамамен 1652) – жоңғарлар шапқыншылығына қарсы күрес кезіндегі қазақ қолбасшысы, батыр, Есім хан мен Жәңгір ханның (Салқам Жәңгір) сенімді серіктерінің бірі. Талас өзененің төменгі бойында туып-өскен. Тектұрмастың түбіндегі биік шоқы Көшек батырдың жазғы жайлауы болған. Бұл шоқыны халық Көшек батырдың көзі тірісінде-ақ Көшек шоқысы деп атап кеткен. Аңыздарға қарағанда Көшек батыр хан атанған. Оған хан атағын Есім ханның өзі берген көрінеді. Көшек батырдың даңқы Батыр қонтайшының басқыншылығына қарсы соғыста барынша асқақтайды. Көшек батыр Тектұрмас қамалын нығайта отырып, көршілес қырғыздармен қол қосып, жау әскерлеріне тойтарыс береді. 1643 жылы Андасай бойындағы Кеңгір деген жерде Жәңгір ханның Батыр қонтайшысының елу мыңдық әскеріне ойсырата соққы берген шайқасында Көшек батыр ерлігімен көзге түсті. Оның сарбаздары Таластан Ілеге дейінгі аралықтағы барлық шайқастарға қатысып, шайқастардың жеңіспен аяқталуында маңызды рөл атқарды. Талас өзені маңында болған шайқаста Көшек батыр жоңғарлардың Қаражар деген батырымен жекпе-жекке шығып, оны жеңген. Тектұрмас түбінде болған шайқаста Қарадөң деген жоңғар батырымен жекпе-жекке шығып, оны жер жастандырады. Көшек батыр жоңғар қонтайшысы Оншанмен де жекпе-жекке шыққан. Жекпе-жекте жеңіліс тапқан Оншаннан қазақтармен соғыспау туралы ант алып, еліне қайтарған. Салқам Жәңгір дүниеден қайтқан соң болған сұрапыл шайқастың бірінде Көшек батыр ерлікпен қаза табады. Көшек батырдың денесі Көшек шоқысының биігіне қойылған. Көшек батыр атында Талас ауданында ауыл және Тараз қаласында көше бар. 2000 жылы Көшек батыр қорының және жұртшылықтың белсенділік танытуымен, ұрпақтарының демеушілік көрсетуімен Көшек батыр кесенесі тұрғызылды. Дереккөздер
Көшек батыр көшесі

Көшек Батыр Көшесі – Тараздағы үлкен көшелердің бірі. Бұл көше Кеңес дәуірінде ‘’«Колхозная»’’ деп аталған. Кейін бұл көшеге Моңғол Халық Республикасымен достық белгісі ретінде моңғол революционері – Сухэ Батордың есімі берілген. 2000 жылғы 21 қыркүйекте бұл көшеге қазақ халқының азаттығы үшін күрескен Көшек батырдың есімі берілді. Дереккөздер
Мұхтар Әкебайұлы Жөргенбаев

Мұхтар Әкебайұлы Жөргенбаев (1.2.1955 жылы туған, Алматы облысы Қарқара ауылы) – заңгер, әділет генерал-майоры. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Қарағанды Мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1981). Еңбек жолын 1972 жылы Қарқара ауылында жұмысшы болып бастаған. 1981 жылдан прокуратура органдарында қызмет атқарып келеді. Атырау қалалық прокуратурасында стажер, Махамбет ауданы прокуратурасында тергеуші, Атырау қаласы прокурорының көмекшісі, аға тергеуші, облыс прокуратураның аға тергеушісі, аса маңызды істер бойынша тергеуші, Атырау қаласы прокурорының 1-орынбасары, Балықшы ауданының прокуроры, Атырау қаласының прокуроры болып қызмет атқарды. 1996 – 2003 жылдары Алматы облысы Талғар ауданының прокуроры, Алматы облысы прокурорының 1-орынбасары, Атырау облысының прокуроры. 2003 жылдан Түркістан облысының прокуроры. ҚР Президентінің құрмет грамотасымен, «ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл», «ҚР Конституциясына 10 жыл » медальдарымен марапатталған. ҚР Прокуратурасының құрметті қызметкері. Райымбек ауданының құрметті азаматы. Сілтемелер
Олигофрения

Олигофрения (грек. olіgos – аз және phren – ақыл) – ақыл-ойдың кемдігі; іштен туа біткен не алғашқы 3 жыл өмірінде дамымай қалған психиканың әр түрлі формалары. Аурудың пайда болуына әр түрлі себептер: тұқым қуалайтын аурулар салдарынан организмдегі генетикалық ауытқулар; кейбір заттардың, мыс, амин қышқылдарының (фенилкетонурия), көмірсулардың (галактоземия) т.б. алмасу процесінің бұзылуынан болатын аурулар; жатырдағы ұрыққа не іштегі нәрестеге зақым келуі (ана бойындағы вирусты инфекция, токсоплазмоз, мерез) не сәбидің 3 жасқа дейінгі алған жарақаттары (мысалы, бас сүйек-ми зақымы, т.б.) әсер етеді. Негізгі белгілері Олигофренияның ең негізгі белгісі адамның танымдық әрекетінің, атап айтқанда, ойлау және сол ойды қорыту қабілетінің нашар дамуымен сипатталады. Сондай-ақ олигофрения кезінде адамның есі, назар аударуы, сөйлеуі, т.б. психика әрекеттерінде тежелу байқалады. Науқастардың көпшілігінде сезім органдарында, қимыл-қозғалысында, тіпті жекелеген мүшелерінде де ауытқулар (бойының өспеуі, дене бітімінің диспропорциясы, т.б.) болады. Олигофрения түрлері Ақыл-ой қабілетінің мешеулік дәрежесіне қарай олигофрения: идиотиялық олигофрения, имбециалдық олигофрения және дебильдік олигофрения деп бөлінеді. Идиотиялық олигофрения (грек. іdіoteіa – надан) – олигофренияның ауыр түрі; ақыл-ойдың мүлдем дамымауы. Бұл жағдайда ойлау, сөйлеу қабілеті дамымайды; науқас міңгірлеген дыбыстар ғана шығарады, оларға айтылған сөздің мағынасын түсінбейді. Имбециалдық (лат. іmbecіllus – ақыл-ойы әлсіз) олигофрения – олигофренияның орташа түрі; алдыңғы жағдаймен салыстырғанда, науқас қарапайым сөздерді анық айтып, аздап санай да біледі. Дебильдік (лат. debіlіs – әлсіз) олигофрения – олигофренияның әлсіз түрі; орташа түріне қарағанда науқастың сөйлеу қабілеті біраз дамыған, бірақ сөз қоры аз, көбіне жаттап алған сөздерін айтады. Олигофрениямен ауырған науқастардың барлығы да психиатрдың бақылауында болады, негізінен оларға психикалық ой-өрісінің дамуына себепші болатын емдік шаралар жүргізіледі. Ішкі сілтемелер * Психика * Сезім мүшелері Дереккөздер
Сарсазан

Сарсазан (Halocnemum) — алабұталар тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанда Шығыс Қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы өзен аңғарларында, сортаң топырақты ылғалды жерлерде, тұзды көлдердің жағалауларында өсетін 1 түрі — төмпек Сарсазан (H. strobіlactum) бар. Кейде оны тентек сораң не мырза сораң деп те атайды. Оның биікт. 5 — 40 см, сабағы көп бұтақты, төм. бөлігі ағаш тәрізді сүректенген. Жас өркендері шырынды, бунақты келеді. Жапырақтары жетілмеген қабыршақ тәрізді, қарама-қарсы орналасқан. Гүлдері қосжынысты, бір-біріне үш-үштен (кейде екіден) тығыз орналасқан масақ гүлшоғырына топталған. Тамыз — қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс береді. Жемісі — тұқымша, ұзындығы 0,5 — 0,75 мм, екі бүйірінен қысыңқы, қоңыр түсті. Сарсазан өсімдік зиянкестері үшін улы өсімдік. Оны әсіресе түйе сүйсініп жейді, кейде отын үшін де пайдаланылады. Пайдаланылған cілтемелер
Василий Анатольевич Ким

.]]Василий Анатольевич Ким (1950 жылы туған) – техника ғылымының докторы (2000). *1973 - Теміртаудағы ВТУЗ-ды бітірген соң осындағы шахта металлургиялық үдерістер лабораториясының аспиранты, *1978-1987 - кіші ғылыми қызметкері, *1987 жылы аглодомендік үдерістер физика-химиясы лабораториясының меңгерушісі болды. *2001 жылдан Химия-металлургия институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. *1999 жылы «Развитие научных основ и разработка способов совершенствования процесса доменной плавки фосфористого чугуна» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ким 180-нен астам ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (2003). Дереккөздер
Сапар Ысқақұлы Омаров

.]]Сапар Ысқақұлы Омаров [23 желтоқсан 1935 жылы туған, Талдықорған (қазіргі Алматы облысы) облысы Үштөбе қаласы] – ғалым, технология ғылымының кандидаты (1975), КСРО-ның Құрметті металлургі (1966), КСРО өнертапқышы (1970). Қазақ тау-кен институтын (қазіргі ҚазҰТУ, 1957), Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтының аспирантурасын (1975) бітірді. 1969 – 83 жылы Ертіс мыс зауытының директоры, 1983 жылдан Қазақ КСР-і Түсті металлургия министрлігінің ғылым және жаңа техника басқармасының бастығы болды. Негізгі ғылыми-зертеу жұмыстары түсті металлургия саласындағы технологиялық процестерді жетілдіруге арналған. 1976 жылы оның тікелей басшылығымен мыс зауытындатында қорғасын оксидтері цехы салынды, КИВЦЭТ қондырғысы әзірленіп өндіріске енгізілді. Омаровқа авторлар ұжымымен бірге мыс, қорғасын және мырыш өндірісіне өте жаңа КИВЦЭТ-тік технологияны жасақтап, өндіріске енгізгендері үшін КСРО Мемлекеттік сыйлық (1978) берілді. Омаров 300-ден астам ғылыми еңбектері бар, 50-ден астам патенті мен өнертабыс куәлігін алған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Металлургия * Технология * Қызыл Ту Дереккөздер
Әбибулла Көшенов

‘’’Көшенов Әбибулла’’’ (1.1. 1907, Мойынқұм ауданы Қызылтал ауылы – 8.12.1973, Шу ауданы) – қайраткер. 1916 жылы ауыл молдасынан сауатын ашып, Тараз қаласында орыс орта мектебін, Ташкент аруа шаруашылығы техникумын (1928) бітіріп, аруа шаруашылығын ұжымдастыруға қатысты. «Жаңа тірлік» ұжымшары басқармасына мүшелікке сайланды. Көшенов 1932 жылы «халық жауы» ретінде айыпталып, саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1932 – 1950 жылы Қарлагта айдауда болды. Жазасын өтеген соң Қарағанды облысында мал бордақылау фермасында зоотехник болып еңбек етті. 1958 жылы 20 қарашада Қазақ КСР Жоғарғы сотының шешімімен ақталды. Көшенов 1962 жылдан Шу ауданының «Коммунизм» кеңшарында директор болып еңбек етті. «Қазақ КСР-нің еңбек сің. Зоотехнигі» (1960). Дереккөздер
Болат Шамғалиұлы Сарыбаев

Сарыбаев Болат Шамғалиұлы (14.8.1927, Ташкент — 7.10.1984, Алматы) — музыкатанушы, қазақтың ұлттық музыка аспаптарын жинаушы әрі сол аспаптарда орындаушы, педагог, өнертану ғылымдарының кандидаты (1971). Байұлы тайпасының Байбақты руының Бұғанай бөлімінен шыққан. 1950 жылы қазіргі Алматы мемл. консерваториясын (Ж.Қаламбаев пен Л.Я. Эдельманның класы бойынша) бітірген. Сол жылдан осы консерваторияның ұлт-аспаптар кафедрасында қызмет етті. 1964 жылдан қазақтың көне музыкалық аспаптарын (сыбызғы, сазсырнай, жетіген, үскірік, шертер, шаңқобыз, дабыл, даңғыра, т.б.) зерттеумен шұғылданып, қазақ және орыс тілінде “Қазақтың музыкалық аспаптары” (1981, 1978) атты кітабын жарыққа шығарып, осы тақырыпқа кандидаттық диссертациясын қорғады (1971). Музыка аспабын жасаушы шебер О.Бейсенбаевпен бірге көптеген ұмыт қалған муз. аспаптардың түрлерін жасап, жетілдірді. Сарыбаев екі жүз елуден астам музыка аспаптарын жинап, оларды өзінің үйінде мұражай ретінде сақтады. Ол 1968 жылы ұлттық музыкалық аспаптардан ансамбль ұйымдастырған. Зерттеушінің дербес жинамасы әртүрлі халықтардың төрт жүзге таман музыкалық аспабын қамтиды, ол сондай-ақ сыбызғы, сырнай, жетіген, шертер, шаңқобыз, дабыл және басқа халықтық қазақ музыкалық аспаптары жинамасының иесі. Ол бұл аспаптарда Ықылас атындағы қазақтың музыкалық аспаптар Музейіне тапсырған. Б. Сарыбаев "Қазақтың халық аспаптары" монографиясында табылған аспаптардың түрін, қатарын, дыбыстық берілімін, ойнау тәсіліне ғылыми сипаттама бере отырып, жіктейді. Бұл зерттеуге бағалы қосымша ретінде Сарыбаевтың көмегімен "Қазақтың музыкалық аспаптары" әдемі альбомы жарық көрді. 2016 жылдың 5-ші қарашасында Алматы құрылыс және халықтық кәсіпшілік колледжіндегі қазақ халық музыкалық аспап жасау шеберханасына Болат Шамғалиұлы Сарыбаев пен Оразғазы Бейсенбекұлының аты берілді. Сілтемелер * Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев * Сарыбаев Шамғали Харесұлы * Сарыбаев Шора Шамғалиұлы Дереккөздер
Родниковка (Ақтөбе облысы)

Родниковка, Бұтақты — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл, Родников ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Мәртөк ауылынан шығысқа қарай 45 км жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2097 адам (1048 ер адам және 1049 әйел адам) болса, 2009 жылы 1952 адамды (1002 ер адам және 950 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1406 адамды (725 ер адам және 681 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1961-1996 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Родинада және округтегі Бөртпе, Бұтақ, Калиновка, Сынтас ауылдарында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Шабындық

.]] Шабындық — жаз бойы өсуге бейімделген шөптесін өсімдіктер биогеоценозы. Табиғи Шабындық орташа ылғалдылық жағдайында дамитын көп жылдық мезофиттік шөптесін өсімдіктердің өсуіне қолайлы жерлерде болады. Жайылма су қаптаған, тау бөктерлері, далалы және шөлейт аймақтарда көлдетіп суарылатын жерлерде табиғи шабындық өседі. Шабындыққа мал жайылады, пішен шабылады және Шабындық өсімдік түріне, табиғат жағдайына, түсіміне, жер отына қарай алуан түрлі болады. Шабындық жерлерде 4000-нан астам шөптесін өсімдік түрлері өседі. Оларға емдік сиырсілекей, бұршақ тұқымдастарының бірнеше түрі, қарандыз, горечавка, сарғалдақ, чихотник, дәнді-қияқты өсімдіктер, тағы басқа жатады. Шабындық тың құрлық Шабындығы, суармалы жер шабындығы, тау шабындығы деген түрлері болады. Құрлық шабындығы — жазық далада, сай-салалы жерде қар, жаңбырдан нәр алып, ыза сулары жақын жерде өседі. Орманды, орманды-далалы және далалы аймақтың ойпаң жерлеріндегі шабындықтың шөбі қалың өседі. Суармалы шабындық — өзен алқаптарында су тасыған кезде су жайылатын жерлерде өседі. Тау шабындығы ылғалды, ауа райы жылы таулы аудандарда, субальпілік, альпілік белдеуде өседі. Бұлардың шөбі аласа, көбінесе мал жайылымына пайдаланылады. Қазақстанның ылғалы жеткілікті өңірлерінде әр гектардан 12 — 15 ц, су жайылатын ойпаң жерлерден 15 — 20 ц, орманды-далалы аймақтарда 6 — 10 ц, шөбі шүйгін, шымды, ойпаң жерлерден 20 — 30 ц пішен жиналады. Жыл сайын дайындалатын пішеннің 99-ы табиғи шабындықтан алынады. Қазақстанда пішен шабуға жарамды 7,3 миллионга шабындық бар. Бұл аймақтарға Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарының солтүстік жатады. Павлодар, Ақмола, Қостанай, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарында шабындық өзен-көл алқабы, сай-сала, ойпаң жерлерден жиналады. Шөбі шүйгін құнарлы шабындық Ертіс, Жайық өзендері алқабының көктемдегі тасыған су жайылатын жерлерінде көп өседі. Мұндай шабындықтың әр гектарынан 8 — 10 ц пішен алынады. Сортаңдау шалшықты жерлерде биік бидайық, қияқ өседі, олардан 8 — 20 ц пішен жиналады. Қазақстанның шөлейт аймағында өсетін шабындықта масақты шөптер мен бидайық кездеседі, оның әр гектарынан 5 — 7 ц пішен жиналады. Шөлді аймақта шабындық көбінесе Сырдария, Шу, Іле сияқты ірі өзендердің алқабында ғана болады. Бұл жерлердің шөбі — ірі сабақты құрақ, қамыс, әр түрлі масақты өсімдіктер, әр гектарынан 10 — 15 ц-ден 20 — 25 ц-ге дейін пішен жиналады. Республикада шабындық жерлерді жақсарту үшін өсімдігі сирек жерлер жыртылып, өнімі мол шөп тұқымы егіледі. Сілтемелер * Солтүстік Қазақстан * Қостанай * Ертіс Пайдаланған Әдебиет
Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек

Құлбек Сәрсенұлы Ергөбек (26 желтоқсан 1952 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданында дүниеге келді) – әдебиет зерттеушісі, филология ғылымының докторы (1995), профессор. Өмірбаяны Білімі *ҚазМУ-ды бітірген (1975). *1975 – 1978 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инстиутутында, Республикалық Халық шығармашылық үйінде, С.Мұқанов мұражай-үйінде аға ғылыми қызметкер болған. Қызмет жолы *1978 – 1990 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газеті әдебиет және өнер бөлімінде тілші, ғылыми бөлімнің меңгерушісі, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде түрлі қызметтер атқарды. *1990 – 1999 жылдары Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, бас ғылыми қызметкер, қазіргі әдебиет бөлімінің меңгерушісі, *«Ақиқат» журналында редактор, бөлім меңгерушісі, Алматы мемлекеттік консерваториясында аға оқытушы, *Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде доцент, профессор. *«Қазақ әдебиеті», «Түрік халықтары әдебиеті» кафедраларының меңгерушісі, тарих-филология факультетінің деканы, ғылыми істер жөніндегі проректор болып істеді. *1999 жылдан Түркістан қаласы әкімінің орынбасары, қазір Халықаралық қазақ-түрік университетінің тәрбие жөніндегі вице-президенті. Шығармашылығы Ергөбек қазақ поэзиясы, прозасы, жеке шығарманың жазылу тарихы, жазушы шеберханасы мәселелеріне арналған «Жан жылуы» (1981), «Мейірім шуағы» (1985), «Қазақ совет балалар жазушылары» (1987), «Сәбит Мұқанов» (1989), «Баянғұмыр» (1992), «Жақсыдан қалған сөз» (1992), «Өтебай Тұрманжанов» (1992), «XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» (1994) секілді оқулық, сын-зерттеу еңбектерінің, «Адасқандар ақиқаты», «Сібір сабақтары» деректі повестерінің авторы. «XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» (2004) оқу қүралын, «Қазақтың мақал-мәтелдері» (2005), «Шынашақ» (1992), «Қазақ совет балалар жазушылары» (1987), «Сылдырап өңкей келісім» секілді тақырыптық, антологиялық кітаптарды, Б.Кенжебайүлының5томдық, Ә.Тәжібаевтың 3 томдық таңдамалы шығармалар жинағын құрастыр ды. Орыс ертегілерін, Молдаван жазушылары шығармаларын қазақ тілше аударған. Ғалым-сыншының «Арыстар мен Ағыстар» (2004 — 2007) аталатын алты томдық шығармалар жинағы жарық көрген. Шығармалары орыс, түрік, өзбек, қырғыз, ұйғыр тілдеріне аударылып басылған. Сыртқы сілтемелер Дереккөздер
Сартай батыр Байжанұлы

Сартай батыр Байжанұлы (шамамен 1711–1785) — қазақ батыры әрі биі. Әлімұлы тайпасының Шекті руының Жақайым аймағының Бәйімбет аталығынан шыққан. Әдебиет Сартайдың есімі көптеген әдеби мұраларды кездеседі: А. И. Левшиннің «Описание киргиз-кайсацких орд и степей» А. И. Тевкелевтің «Күнделіктерінде» М. П. Вяткиннің «Сырым батыр». Тевкелев өзінің күнделігінде 1732 жылғы 6 наурызда Сартай батырмен әңгімелескенін жазады. Генерал-губернатор О. А. Игельстромның 1785 жылы «Кіші жүзді басқару жөніндегі реформасы» бойынша Сартай батыр, Қаракөбек би мен Мұратбек би үшеуі Әлімұлын басқарған. Сартай батырдың ерлігі мен елшілік қызметі туралы Нұрмағамбет Қосжанұлының “Мың бала” немесе “Сартай батыр” деп аталатын дастанында айтылады. Осы дастаны үшін Қосжанұлы 1937 жылы саяси қуғын-сүргін құрбаны болып, шығармаға тыйым салынды. Жырда мың баланың жасағын басқарған 15 жасар Сартайдың Әбілқайыр хан басқарған сарбаздар құрамында болғаны айтылады. Сартайдың Шұбартеңіз, Қалмаққырылған және Аңырақай шайқастарына қатысқандығы туралы тарихи дерек бар. Ел ішіндегі аңыз әңгімелерге қарағанда Сартай тек батыр ғана емес, би де болған. Оның Әбілқайыр ханның Кіші жүзді Ресейге қосу сәтіндегі талас-тартыста хан саясатын қолдамаған Тевкелев, Мейер жазбаларынан білеміз. Батырдың өз өсиеті бойынша денесі Қазалы қаласының оңтүстігіндегі Қызылдың құмындағы Қосым қожа қорымына жерленген. Жаужүрек мың бала 2011 жылы Қазақстанда Сартай батыр туралы тарихи деректер негізінде Жаужүрек Мың бала көркем фильмі түсірілген. Дереккөздер
Петр Константинович Жуков

Петр Константинович Жуков (1914 жылы туған) – әскери қайраткер. Кеңес Одағының Батыры (17.11.1943). Соғыстың алдында бірнеше жыл Мақтаарал ауданында тұрған. 1937 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылды. 1943 жылы қараша айында 318-атқыштар дивизиясының гвардия капитаны Жуковтың батальоны Керчь бұғазынан өтіп, Эльтиген ауданы үшін шайқаста асқан ерлік көрсетті, жаудың екі дзотының үнін өшіріп, мина алаңдары мен тікенді темір қоршауларын бұзып өтті, екі тәулік бойы немістердің шабуылына төтеп берді. Эльтиген ауданын жаудан азат етудегі жанқиярлық ерлігі үшін Жуковқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы ның 1943 жылғы 17 қарашадағы жарлығымен «Неміс басқыншыларына қарсы күресте көрсеткен ерлігі, батылдығы және қаһармандығы үшін» капитан Петр Жуковқа Ленин орденімен және № 2185 «Алтын Жұлдыз» медалімен Кеңес Одағының Батыры жоғары атағы берілді. Сондай-ақ Александр Невский және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірқатар медальдармен марапатталған[2]. 1944 жылдан Теміргоевская ауылының тұрғыны. Соғыс аяқталғаннан кейін Жуков запасқа ауыстырылды. Отанына оралып, ауыл шаруашылығымен айналысты. 1967 жылы 3 маусымда қайтыс болды. Дереккөздер
Кременевка

Кременевск қалашығы – VIII-X ғасырларда болған қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жуалы ауданы, Шақпақ ата ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде орналасқан. Биіктігі теңіз деңгейінен 1123 м. Зерттелуі Қалашықты 1903 жылы В.А. Каллаур ашып, зерттеген. 1940 жылы Жамбыл археологиялық пунктінің экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайы экспедициясы, 2000 жылы Қазақстан ҒА-на қарасты Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институтының Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген. Сипаты Қала таудың шығыс еңісінде орын тепкен. Құрылысы тікбұрышты, шығысында биіктігі 8 м, батысында 4 м топырақ дуалмен қоршалған. Ішкі алаңы 54×70 м. Қабырғасының ортасындағы бұрыштарда орналасқан биіктігі 1-2 м мұнараның үйіндісі байқалады. Қақпасы болған солтүстік-шығыс бұрыштағы ең биік саналған үйінді қалдықты мұнараның биіктігі 3 м-дей. Үйіндінің солтүстік жағынан аумағы 35×46 м екінші төбешік келіп жалғасады. Оны қоршап тұрған дуалдың қазіргі кездегі биіктігі 0,5-0,6 м. Қалашық орнында керамиканың сынықтары кездеседі, бір бөлігінде бейіт орын алған. Шығыс жағында кірпіш зауыты бар. Дереккөздер
Тежеулік сәуле

Тежеулік сәуле – зарядты бөлшектердің атомдық ядролар мен электрондық қабықшалардың электрстатикалық өрісте тежелуінен пайда болатын электрмагниттік сәуле. Кейде Тежеулік сәуле деп магнит өрісінде қозғалған зарядты бөлшектердің фотондар шығаруын (синхронды сәуле шығару), сондай-ақ элементар бөлшектердің ыдырауы кезінде шығатын -сәулелерін де айтады. Тежеулік сәуле фотондарының энергиясы үздіксіз спектрлі және Еh шартын қанағаттандыратын жиілік алқабын қамтиды. Жиіліктің ең жоғ. мәні бөлшектің (мысалы, электрон) кинетикалық энергиясының (Е) фотон энергиясына (h, мұндағы ї – Планк тұрақтысы,  – жиілік) түгелдей жұмсалуына сәйкес келеді. Тежелетін бөлшек үдеуі оның массасына, ал Тежеулік сәуле қарқындылығы массаның квадратына кері пропорционал болуы себепті ауыр бөлшектердің Тежеулік сәулесі жеңіл бөлшектердікінен әлсіз келеді. Электрондардың Тежеулік сәулесі рентген сәулелері деп аталады. Бетатрондағы электрондар шоғына қойылған нысанадан қатаң -сәулелер пайда болады. Бұлар техникада, медицинада, т.б. кеңінен пайдаланылады. Тежеулік сәуленің заттан өту қабілеті жоғары болғандықтан, олардың зиянды әсерінен қорғану шаралары қарастырылады. Тежеулік сәуле заттардың атомдық құрылымын, элементар бөлшектерді, сәуленің затпен әсерлесуін, т.б. зерттеулерде және өндірістік, тұрмыстық, т.б. мақсаттарда пайдаланылады. Сілтемелер
Владимир Александрович Ким

Владимир Александрович Ким (25.12.1922 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Находка қаласы) – заң ғылымының докторы (1963), профессор (1967). *1946 - Бүкілодақтық заң институтын бітірген. *1947-1950 - Алматы заң мектебінде оқытушы, *1950-1952 - КСРО ғылым академиясының Мемлекеттік және құқық институтында аспирант, *1952-1957 - Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық секторында аға ғылыми қызметкер, *1970-1976 - КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі бастығының орынбасары, *1976-1982 - Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) қызметтер атқарды. *[1982 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі. Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі тақырыбы кеңестік мемлекеттік құқық меселесіне арналған. Кимнің 100-ден астам ғылыми мақаласы және 5 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Сартбаев Қалқабай Қалықұлы

Сартбаев Қалқабай Қалықұлы (31.5.1911, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Сымтас мекені — 28.10.1988, Бішкек қ.) — түркітанушы, филол. ғыл. докт. (1953), проф., Қырғыз КСР-і ғылым академиясының корр. мүшесі (1954). Қырғыз мемл. пед. ин-тын (1939), Мәскеу ҒА Тіл білімі ин-тының докторантурасын (1953) бітірген. Еңбек жолын Байзақ ауданында мұғалімдіктен бастады (1929). Сартбаев Қырғыз мемл. ун-тінде ассистенттен ғыл. істер жөніндегі проректорға дейін түрлі қызметтер атқарған. 200-ден астам ғыл.-зерт. мақалалары, бірнеше монографиясы жарық көрген. Сартбаев — “Қырғыз тілін оқытудың методикасы” (1951), “Қазіргі қырғыз тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі” (1957), “Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы” (1962), т.б. еңбектер, мектеп оқулықтарын жазған. Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы орта мектепке (1993), Бішкек қ-ндағы көшеге Сартбаев есімі берілген. Пайдаланылған cілтемелер
Эдуар Шаванн

Шаванн (Chavannes) Эдуар (5.10.1865, Лион — 20.1.1918, Париж қаласы) — шығыстанушы, француз қытайтанушысы. 1903 жылдан француз Жазбалар академиясының мүшесі, 1915 — 18 жылы президенті болды. Негізгі еңбектері Қытай тарихы, археологиясы мен мәдениетін зерттеуге арналған. Шаваннның ең әйгілі шығармасы — Сыма Цяньнің “Тарихи жазбаларына” түсініктемелер қоса берілген аудармасы (130 тараудың 50-ін аударған). Шаванн Қытай мен Орталық Азиядан табылған б.з.б. 1-мыңжылдыққа қатысты құжаттар мен жазбаларды аудару мен оқудың кілтін табуда үлкен үлес қосты. [[Санкт-Петербург Ғылым Академиясының мүшесі (1913) болды. Сілтемелер * Лион * Санкт-Санкт-Петербург * Париж Дереккөздер