kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Максим Ильич Собко

Максим Ильич Собко(1908, Қостанай облысы,Сарыкөл ауданы, Водинка ауылы - 1944, Тернополь облысы,Чертков ауданы,Косов ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші сержант, сапер (мина тазартқыш),украин. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қаңтар айында шақырылған. Украинаны азат етуде Собко бірнеше рет батылдық көрсетті. Сумы қаласы маңында (Украина) болған шайқаста ол жерге көмілген 100-ден астам минаны алып шығып, Кеңес әскерлерінің алға жүруіне жол ашты. Вышгород қаласы маңында Днепр өзенін кесіп өтерде қарсы жағалауға паромды жеткізу үшін қанат (аркан) тартуды қамтамасыз етті. Собко мұздай суға түсіп, құлаған екі зеңбіректі арқанмен мықтап бекітті де, қарсы жағалауға жеткізді. Батыр ұрыс даласында қаза тапты. Осы ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Собкоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.11.1943). Челябі облысы,Троицк қаласында Собкоға бюст орнатылған. Дереккөздер
Соғыс психологиясы

«Соғыс психологиясы» - атақты қолбасшы Б.Момышұлының әскери қайраткер ретіндегі ұрпаққа ұлағат етіп қалдырған әскери-теориялық және рухани ұлағаттық еңбегі. Оның әскери тактикалық, жеке құрамды тәрбиелеу және оқыту, командалық кадрларды дайындау саласындағы зерттеулері терең кешенді талдау және әскери іс-тәжірибесінде кең түрде қолдануды талап етеді. Халық батыры өзінің әскери-теориялық көзкарастарын осы «Соғыс психологиясы» атты еңбегінде жан-жақтылы талдаған. Бұл - батырдың 1944 жылы, демалысқа келгенде, КСРО Ғылым академиясының қазақ бөлімінде, Алматыдағы ғалымдар Үйінде, Қазақ ҒА төрағасы академиясы Қ.И.Сәтбаев, академик-жазушы М.О.Әуезов бастатқан қазақ ғылымы, әдебиеті мен өнер өкілдері алдында оқыған дәрістері мен әңгімелерінің хроникалық жинақ-кітабы. Онда Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі бай әскери тәжірибеге баса мән берілген, көпшілігі бүтінгі таңда әлі де өзінің мәнін жоймаған кейбір әскери өнер мәселелері қарапайым және түсінікті тілде баяндалады. Тыңдаушылар соғыс қаһарманының баяндауынан Ұлы Отан тарихынан көптеген эпизоттарға, нақтылы И.В. Панфилов атындағы 8- гвардиялық дивизияның қан майдандағы ерлігі жайлы деректерге қанық болады. Бұл оқиғалар, панфиловшылардың қаһармандыққа толы өнегелері, ол кезде де, қазір де маңызды. Лекцияның мақсаты, автордың айтуынша, майданда қаза тапқан, қасірет көрген, ер де турашыл, соғыс алапатының барлық жойқын ауыртпалықтарын мойнымен көтеріп жүрген қарапайым соғыс сарбаздарының ерліктерін қағазда қалдыру, әділет жолында олардың рухының алдында тағзым ету. Кітапта автор оперативтік соғыс өнері және тактикасының рөлі мен орны, ұрыстың қорғаныс және шабуыл ерекшеліктері, әскери айла қолдану, әскери тәртіп, патриоттық тәрбие, сарбаздар мен офицерлерді оқытып- үйрету мәселелері зерделенеді. «Соғыс психологиясы» соғыста корғаныс және шабуыл кезінде қолданған тактикалық тәсілдері, «Бауыржан спиралі» Қазақстанда және Куба, Никарагуа, Израиль, Польша, Венгрия, Чехия мен Славакия сияқты бірқатар шетелдердің әскери оқу орында тактика пәнінің оқулық, жас сарбаздармен жұмыс жүргізуде тәрбие құралы есебінде пайдаланылады. Израиль әскери училищеде «Соғыс психологиясы» әскери-теориялық мұра ретінде арнайы пән бар, офицер лауазымын алардан бұрын курсанттар сол пән бойынша сынақ және емтихан тапсырады. «Соғыс психологиясы» жастарға арналған. Соғыс куәгерінің әңгімесі патриоттық pyx, қайтпас жігер, табандылық пен ерлік, аға ұрпақтың батырлық өнегесіне тәрбиелейді, соның лайықты жалғастырушысы болып, қасиетті әскери дәстүрді арттыра түсуге жетелейді. Дереккөздер
Александр Иванович Соломатин

Александр Иванович Соломатин(1922 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы,Семей қаласы) -2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, рота командирі. 1942 жылдан майданда 17-гвардиялық механикаландырылған бригада құрамында болып, жаумен шайқастарда ерлік пен қаһармандық көрсетті. Одер өзенінен өту кезінде жаудың ұзақ уақыт бекінген жерін тартып алу үшін Соломатинның ротасы жау оғына қарамастан, өзеннің қарсы бетіне өтті. Осы жерде олар бекініс құрып, бригада бөлімдері жеткенге дейін плацдармды ауыр шайқаспен ұстап тұрды. Бір тәуліктен кейін (25.1.1945) Соломатинның ротасы плацдармды кеңейтуге бұйрық алды. Олар жаудың 8 шабуылына тойтарыс беріп, плацдарм аумағын кеңейтті. Соломатин жеңіске жетуде өз үлесін қосып, ерлік жасағаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945). Дереккөздер
Александр Николаевич Сорокин

{{Мемлекеттік қайраткер - - - } }} Александр Николаевич Сорокин (22 сәуір 1954, Тынзанский кенті, Амур облысы, РКФСР) — кеңестік және қазақстандық әскери ұшқыш, Қазақстан Республикасы Әуе қорғанысы күштерінің бас қолбасшысы, авиация генерал-лейтенанты. Өмірбаяны Харьков жоғары әскери әуе ұшқыштар училищесін (1975), Ю.А.Гагарин атындағы әскери- әуе академиясын бітірген (1992). Харьков ұшқыштар жоғары әскери авиациялык; училищесініц курсанты, Әуе армиясы Қолбасшысының қарамағында, Ортаазиялық ӘО Әуе Армиясы аралас авиациялық дивизиясы жойғыш бомбалаушылар авияциялық полкінің ұшқышы, аға ұшқышы, авиациялык звено командирі (1975-83), ӘӘК штабының бастығы, авиациялық эскадрилья командирінің орынбасары, жойғыш бомбалаушылар авиациялық дивизиясы жойғыш бомбалаушылар авиациялық полкының аға ұшқышы, жойғыш бомбалаушылар авиациялық полкі авиациялық эскадрилья командирінің орынбасары, эскадрилья командирі (1983-89), ӘӘК аралас авиациялық дивизиясының (Орта Азия әскери округі аумағында) ұшу қауіпсіздігі қызметінің бастығы, аға инспекторы, Әуе әскері қолбасышысының қарамағында, Аралас авиациялық корпусы гвардиялық авиациялық дивизиясының аға инспектор ұшқышы (1989— 92), ҚР Әскери-әуе күштері гвардиялық аралас авиациялық дивизиясы жойғыш бомбалаушылар авиациялық полкінің, 21751 әскери бөлімінің командирі (1992-2002), ҚР ҚК ӘҚК қолбасшысыныц авиация бойынша орынбасары, ӘҚК қолбасшысы басқармасының бастығы (2002-04), ҚР ҚК ӘҚК Бас қолбасшысының (Әуе қорғанысы күштері бойынша) орынбасары, ҚР ҚК ӘҚК Бас қолбасшысының орынбасары (2002-07), 2007 жылы қыркүйегінен ҚР ҚК ӘҚК-нің Бас қолбасшысы. «Даңқ» ордені (1994), медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Андрей Алексеевич Сорокин

Андрей Алексеевич Сорокин(25.3.1905, Ресей, Иркутск облысы,Тулун ауданы,Гадалей селосы - 27.10.1944, Венгрия, Ясен-Тласло деревнясы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, нысана көздеуші,орыс.Тараз қаласында тұрып, қант зауытында жұмыс істеген. 1942 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылған. Оңтүстік-Батыс, Сталинград, Оңтүстік, 4-, З-Украина майдандарындағы шайқастарға қатысты. Соғыс кезінде үш рет жараланды. 1944 жылдың сәуірінен тамыз айына дейін Молдова жерінде тұтқында болды. Котельников, Мелитополь, Херсон қалаларын және Солтүстік Таврияны азат етуге, Сал даласындағы (Солтүстік Кавказда),Харьков түбіндегі, Молочная өзеніндегі, Сталинградтағы, Днестр плацдармындағы, Румыния, Болгария, Югославия, Венгрия жерлеріндегі шайқастарға, Одесса операциясына қатысты. 144-гвардиялық атқыштар полкінің нысана көздеушісі. Сорокин 1944 жылы 27 қазанда Галамбош станциясында (Венгрия) жау шабуылына тойтарыс беру кезінде жау танкісін атып, 20 әскерін жойды. Ауыр жараланғанына қарамастан, ұрысты жалғыз өзі жалғастырып, шайқаста ерлікпен қаза тапты. Әскери тапсырманы орындау кезіндегі тапқырлығы, шайқаста көрсеткен батылдығы үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945) Ленин орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталды. КСРО Қорғаныс минстрлігінің бұйрығымен Сорокин есімі әскери бөлімнің тізіміне мәңгілікке енгізілді. Тараз және Галамбош қалаларындағы көшеге Сорокин есімі беріліп, Тараз қаласында мемориалдық тақта орнатылған. Дереккөздер
Василий Романович Спирин

Василий Романович Спирин (29.1.1926 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Ершов ауданы, Александрия деревнясы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, 2-топтағы мүгедек, орыс. Соғысқа дейін Свердловск қаласының (қазіргі Екатеринбург қаласы) кәсіпорындарының бірінде жұмыс істеген. 1943 жылы қарашада Кеңес әскері қатарына алынып, З-Прибалтика және Карелия майдандарындағы шайқастарға, Ленинград облысын азат етуге қатысты. 1944 жылдың шілдесінен офицерлік құрамның майдандағы курстарында оқыды. 1945 жылдың тамыз — қыркүйек айларында Қиыр Шығыста Жапониямен болған соғыста екі рет ауыр жараланды. Оңтүстік Карелияны азат етуде көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы және Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1944). 1-дәрежелі Отан соғысы орденінің, бірнеше медальдардың иегері. 1947 жылы әскери училище бітірді. Денсаулығына байланысты 1950 жылы запасқа шықты. Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Жар ауылында тұрып, киномеханик болып жұмыс істеді. Дереккөздер
Анатолий Трифонович Старыш

Анатолий Трифонович Старыш(3.8.1947 жылы туған, Украина, Одесса облысы, Измаиль ауданы,Приозерное селосы) - әскери қайраткер, генерал-мвйор. (1998). Чернигов жоғары әскери авиация училищесін (1970), Әскери-әуе академиясын бітірген (1978). 1970-75 жылы Закарпатье әскери округінде ұшқыш, аға ұшқыш, звно командирі және эскадрилья командирінің орынбасары - штурман болды. 1978-83 жылдары Кеңес әскерлерінің Германиядағы тобында басшылық қызметтерде істеді. 1983-93 жылдары Орта Азия әскери округінде авиация полкі командирінің орынбасары және командирі, авиация құрама командирінің орынбасары, 1993-98 жылдары ҚР Әскери- ауе күштерінде әуе атыс дайындығының бастығы және жауынгерлік дайындық бастығы, Әскери-әуе күштері қолбасшысының жауынгерлік дайындық және оқу орындары жөніндегі орынбасары, 1998-2003 жылдары ҚР ӘҚК қолбасшысының авиация жөніндегі орынбасары қызметтерін атарды. 2003 жылы запасқа шықты. 1-дәрежелі «КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет сткені үшін» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Василий Васильевич Степаненко

Василий Васильевич Степаненко(3.2.1923 жылы туған, Павлодар облысы, Тереңкөл ауданы, Тимофеевка селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, батарея командирі, орыс. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы шақырылып, 1942 жылы Фрунзе қаласындағы (қазіргі Бішкек) жаяу әскер училищесін, 1943 жылы «Выстрел» курсын бітірген. 1-Украина майданы 3-гвардиялық танк армиясы 7-гвардиялық танк корпусы 467-гвардиялық миномет полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 жылы 23 қаңтарда Степаненко алғашқылардың бipi болып, Одер (Одра) өзенінен Грошовице (Польша, Ополе қаласының маңы) аймағында өтіп, батареясымен алғы шепке шықты. Басып алған плацдармды ұстап, өзеннен басқа бөлімдердің өтуін қамтамасыз етті. Степаненкоға қаһармандығы үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945). 1945 жылы 2 мамырда хабарсыз кеткен. Павлодар облысы, Ертіс ауданы, Беловодск атындағы №32 орта мектепке (казіргі Шубарат ауылы), сондағы бір көшеге Степаненко есімі берілген. Мектеп ғимаратында мемориалдық тақта орнатылған. Ленин, l-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Дмитрий Тихонович Степанов

Дмитрий Тихонович Степанов (22.10.1918 жылы туған, Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Воздвиженка (қазіргі Нұресіл) селосы - 30.12.2002, Мәскеу) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, майор, бөлімше командирі, орыс. Ақмола ФЗО мектебін бітіргеннен кейін, паровоз депосында темір ұстасы болып жұмыс істеді (1932). 1938 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылды. Оңтүстік-Батыс, Сталинград, 1-Украина майдандарындағы ұрыстарға қатысқан. Висла өзенінен өту кезіндегі шайқаста ерекше көзге түсті. 1944 жылдың 29 шілдесінде 3-гвардиялық және 1-гвардиялық танк дивизиясының алдыңғы қатардағы отряды Аннополь - Баранув телімінде Висла өзеніне шығып, қарсы жағалауды барлап алғаннан кейін өзеннен өте бастады. Кеңес әскері бөлімдерінің Висла өзенінен өтуіне инженерлік әскерлер үлкен көмек көрсетгі. 77-шабуыл жасаушы жеке инженер-сапер батальонының құрамында Степанов та болды. Ол гитлершілердің бораған оғы астында өзінің жауынгерлерімен бірге қайықпен қарсы жағалауға алдымен жетті. Саперлер әскерлерді, қару-жарақты, құрал-жабдықты, азық-түлікті бірнеше сағат бойы тасып өткізіп жатты. Осындай сапарлардың бірінде өзеннің ортасына жете бергенде жау снарядтарының жарықшақтары тиіп, бөлімшенің барлық жауынгерлері жараланды. Суға толып бара жатқан қайықты тез жүргізген Степанов оны оқ астынан алып шығып, жолдастарын аман алып қалды. Степанов екінші рет осындай батыл қимыл-әрекетімен көзге түсті. Осындай ерлігі үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.9.1944). Дереккөздер
Ефим Семенович Стрельников

Ефим Семенович Стрельников (14.10.1905, Украина, Харьков облысы, Первомайск ауданы - 26.1.1945, Польша, Ламперсдорф селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, рота командирі. * Еңбек жолын Харьков темір жолы торабында жұмысшы болып бастаған. * Кейіннен Днепр СЭС-і құрылысында жалғастырған. * 1934 жылы ол Өзбекстандағы Шыршық электр-химия комбинаты кұрылысына жіберілді. * Семей қаласында жұмыс істеп жүргенде 1942 жылдың жазында Кеңес әскері қатарына шақырылды. 112-атқыштар дивизиясының 524-атқыштар полкінде қызмет еткен Стрельников Сандомир плацдармы (Польша) үшін болған ұрыстарға қатысты. Оның ротасы жаудың қарсы шабуылын тойтарып, өздері шабуыл жасады. Жауға күйрете соққы беріп, оларды қашуға мәжбүр етті. 1945 жылдың 21 қаңтарында Одер өзенінің шекарасында болған ұрыста Стрельников ротасы 100-ге тарта гитлершіні, 7 ipi калибрлі пулеметті расчеттерімен қоса жойып жіберді, көптеген әскерін тұтқындап, техникасын тартып алды. Осы ерліктері үшін Стрельниковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945). Дереккөздер
Андрей Васильевич Сумин

Андрей Васильевич Сумин (24.11.1919, Шығыс Қазақстан облысы, Глубоков ауданы, Феклистовка селосы - 23.9.1986, Дағыстан, Махачкала қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан, батарея командирі, кейіннен майор Лениногор тау-кен техникумының 3-курсында оқып жүрген кезінде Кеңес әскері қатарына шақырылды. Беларусьтің Барановичи ауданында әскери қызметін өтеп жүрген кезінде Ұлы Отан соғысы басталды. Сумин шегінудің ащы дәмін татты, жараланып, госпитальға түсті. Емделіп шыққан соң 167-атқыштар дивизиясының минометшілер батареясына командир болып тағайындалды. Курск доғасындағы, Белгородты азат ету, Днепрден өту кезіндегі, т.б. ipi шайқастарға катысты. 1943 жылғы 4 қарашаның түнінде майор Мерзлюктің батальоны мен аға лейтенант Суминнің минометшілер батареясына Вышгород ауданы тұсында Днепрден бірінші болып өтіп, оң жағалаудағы плацдармды ұстап тұру міндеті тапсырылды. Суда жүзетін салға миномет пен қол пулеметтерін, оқ-дәрілерін тиеген жауынгерлерге жеңіл қайықпен бораған оқтың астынан өтуге тура келді. Көптеген жауынгерлер қаза тауып, біразы жараланды. «Катюшалардың» күшті атыстарының қолдауымен тірі қалғандар арғы жағаға өтіп, жау траншеяларына бекіне бастады. Құмды жағалауға минометтерін орнатқан Сумин батареясы жаудың пулемет ұяларын оқтың астына алып, негізгі күш өтетін өткелді қорғады. Жау әскері бар күшін өзенге топтастырып, 7 рет қарсы шабуыл жасады. Кеңес әскерін кері шегіндіруге, Днепрге қайтадан ығыстыруға тырысқанымен, үлкен шығынға ұшырап, өздері шегінуге мәжбүр болды. Плацдармды ұстап тұрған жауынгерлердің қатары да сиреп, оқ-дәрі таусылған соң минометшілер жаяу әскерге қосылды. Ертеңіне түнде өткелден өткен негізгі күшпен біріге отырып, Киев қаласын азат етті. Осы ұрыстан кейін дивизияның 22 әскері мен офицері жоғары марапаттауларға ұсынылды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Суминге Кеңес Одағының Батыры атағы және Ленин ордені, «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (10.1.1944). «Қызыл Жұлдыз» және Қызыл Ту ордендерімен марапатталды. Сумин соғысты Австрияда аяқтады. Соғыстан кейін капитан Сумин Ленинград жоғары офицерлер мектебін бітіріп, минометшілер батареясын, дивизион штабын басқарды. 1959 жылы майор шенінде запасқа шығып, Өскемендегі «ЕртісГЭСқұрылыс» мекемесінде кадрлар бөлімінің бастығы болып жұмыс істеді. Өмірінің соңғы жылдары Дағыстанның Махачкала қаласында тұрып, әскери-патриоттық тәрбие беру ісімен айналысты. Дереккөздер
Иван Игнатьевич Суптель

Иван Игнатьевич Суптель(26.10.1919, Ресей, Новосібір облысы,Красноозер ауданы,Зубково селосы - 18.11.1975, Павлодар облысы,Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты Қалқаман кенті) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант, атқыштар ротасының командирі,орыс.1937 жылы Шығыс Қазақстан облысы Глубокое кентіндегі Ертіс мыс балқыту комбинатында жұмыс істеген. 1939 жылы Кеңес әскері қатарына алынды. 1941 жылдың маусым айынан Ұлы Отан соғысының Оңтүстік-Батыс, Воронеж, 1-Украина майдандарында ұрыстарға қатысты. 1943 жылы кіші лейтенанттар курсын бітіріп, взвод, рота командирі болды. Төрт рет жараланып, қайтадан әскер қатарына қосылды. 1943 жылы тамыз айында Полтава облысы,Пирятин қаласын азат ету кезінде Суптельдің ротасы қалаға бірінші болып кіріп, жаудың мықты бекінісіне айналған бірнеше ipi ғимараттарды жаудан тазартты. 1943 жылдың 24 қыркүйегінде балықшы қайығы мен сал арқылы Суптель ротасы Днепр өзенінен өтгі. Ротаның тең жартысы оққа ұшты. Өзеннің оң жағасына өтіп, Киев облысы,Кагарлык ауданы,Балыко-Щучинка селосын жаудан тазартты. Рота командирі Суптельдің ротасы алты күн бойы жаудың танк, артиллерия, әуе шабуылына төтеп берді. Өзі жараланғанына қарамастан, ротаны ұрыс аяқталғанша басқарды. 1943 жылы Киевті азат ету және қорғаныс жасау операцияларына қатысты. Осы жылдың 22 қарашасында Житомир қаласының шығыс жағындағы шайқастардың бірінде 5-рет ауыр жараланып, госпитальда болды. Жаумен шайқастағы ерлігі мен батылдығы, әскери тапсырмаларды орындау кезіндегі ротаны шебер басқара білгендігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Суптельге Кеңес Одағының Батыры атағы және Ленин ордені, «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (24.10.1943). Соғыстан соң Қазақстанға оралып, Ертіс полиметалл комбинатында, Бұқтырма ГЭС-інде, Ертic - Қарағанды каналының құрылысында жұмыс істеді. l-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Қалқаман кентінде Суптель атында көше бар. Дереккөздер
Степан Захарович Сущев

Степан Захарович Сущев(24.12.1914, Жамбыл облысы,Қордай ауданы,Қордай ауылы - 24.7. 2008, Қырғызстан, Шу ауданы,Ақсу қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, взвод командирінің орынбасары,орыс.Еңбек жолын 1933 жылы Фрунзе (қазіргі Бішкек қаласы) қаласындағы кірпіш зауытында бастаған. 1937 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Новосібір қаласындағы ІІХК (НКВД)-нің 112-полкінде әскери борышын өтеді. Әскери қызметін өтеп болған соң Кеңес әскерінің құрамында 1943 жылдың 23 қыркүйегінде Днепр өзенінің Ясногородка селосы маңында (Киев облысы,Вышгород ауданы) жаудың алдыңғы шебін басып алды. Осы плацдармды 28 қыркүйекке дейін жауға бермей ұстап тұрды. Командованиенің бұйрығын бұлжытпай орындағаны үшін және ұрыста шеберлік танытқаны үшін Сущевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп (17.10.1943), Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. 1944 жылы әскер қатарынан босап, Қырғызстандағы Мәскеу ауданында слесарь болып жұмыс істеді. 1969 жылы зейнеткерлікке шықты. Дереккөздер
Құдайберген Мағзұмұлы Сұрағанов

Құдайберген Мағзұмұлы Сұрағанов(25.5.1921 жылы туған, Павлодар облысы,Тереңкөл ауданы,Сұлуағаш ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, аға лейтенант, қазақ. Руы — Уақ. 1940 жылы Павлодар қаласындағы педагогикалық училищені бітірген. Соғысқа дейін орта мектепте мұғалім болды. 1941 жылы кіші лейтенанттар курсын бітіріп, 1-Беларусь майданы 33-армия 142-артиллериялық бригада құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. Сталинград түбіндегі шайқаста ауыр жараланып, госпитальда болды. Кейін Сұрағанов Беларусь, Литва, Польшаның көптеген қалалары мен селоларын азат етуге қатысты. Днепр, Висла, Одер (Одра) өзендерінен өтті. Одер-Шпре (Шпрее) өзендері аумағындағы операцияларда айрықша ерлігімен көзге түсті. Одердің батыс жағалауындағы шайқастар кезінде Сұрағановтың артиллеристері 49-атқыштар дивизиясының жаяу әскерлерімен бірге жылжып, оны үздіксіз қолдап отырды. Сонымен қатар батарея командирі барлау ісін де шебер ұйымдастыра білді. Одер-Шпре операциясы барысында Сұрағановтың зеңбіректері жаудың 100-ден астам әскері мен офицерін жойды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сұрағановқа батылдығы мен тапқырлығы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.5.1946). Соғыстан кейін Сұрағанов туған еліне оралды. Қазақ педагогикалық институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті), кейін аспирантурасын бітірді. 1955 жылдан Қазақ қыздар педагогикалық институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) геометрия және математиканы оқыту методикасы кафедрасында доцент қызметін атқарды. Қалған деректер мұрағаттық ізденуді қажет етеді. Дереккөздер
Сүйімбике

Сүйімбике (, ; шам. 1516 ж. туғ.) - Қазан хандығының билеушісі (1549-1551), Қазан хандары Жанғали (1533-1535), Сафа Герей хан және Шаһғалидің әйелі, Ноғай биі Жүсіптің қызы және Ноғай Ордасы әулетінің негізін қалаушы Едігенің неменесі (арғы арғы арғы немересі). Өмірбаяны Сүйімбикенің бірінші күйеуі Жанғали таққа жас кезінде Мәскеуді қолдаған үкімет шешімі бойынша Болат Шырын мен Мәскеу кінәзі ІІІ Василий бастаған келісіммен отырды. Ханның жас кезінде Гауһаршад ханбике бақылауды жүзеге асырылды. 1533 жылы ол Жанғалиді Сүйімбикеге (сол кезде ол небәрі 12 жаста еді) үйлендіруді ұйымдастырды, бұл ханның кәмелетке толуымен және биліктің оған ауысуымен сәйкес келді. Некемен Мәскеу келісті, және Мәскеу өте тез келісім берді, өйткені ол осы неке арқылы Ноғай биі Жүсіпті жақындастырып, Қырым әулетінен қуылған және өзінің қайын атасы Ноғай мырзасы Мамайда болған Сафа Герей хан ханға қарсы белгілі бір тепе-теңдікті құрайды деп үміттенді. Хан әйеліне немқұрайлы қарап, неке сәтсіз аяқталды, сондай-ақ, олардың балалары болмады. Сүйімбике әкесіне шағымданып, оны алып кетуін өтінді. Жүсіп ханды кетіруді ұсынып, қызын қайтаруды талап етті. Осы оқиғалардың барлығы дипломатиялық хат алмасудың тақырыбына айналды. Жанғали әйеліне ғана емес, сонымен қатар Мәскеудің қысымы мен хандықтың ішкі істеріне араласуға қанағаттанбаған Қазан үкіметіне де сәйкес келмеді. 1535 жылы Болат Шырын мен Гауһаршат ханбикенің қатысуымен төңкеріс жасалды, Жанғали бұл төңкерісте өлтірілді, ал Сафа Герей хан тағы да таққа шақырылды. Сүйімбике оның бесінші әйелі болды. Сафа Герей хан қайтыс болғаннан кейін Қазан хандығын 1549-1551 жылдары ұлының кәмелет жасына толмағандығына байланысты регент ретінде басқарды. 1551 жылы мырзалар оны орыс патшасы Иван Грозныйға, оның ұлы Өтеміс Герей және Қазан қазынасымен бірге берді. Жарты жылдан соң, еркіне қарсы, Қасым билеушісі Шаһғалиге тұрмысқа шықты. Өтеміс Герей патша Иван Грозныйдың қарамағында тәрбиеленуге қалдырылды. Соңғы жылдары Қасымда тұрды, сол жерде қайтыс болды. Қабірі қай жерде екендігі белгісіз. Өлкетанушы Анатолий Шекиннің пайымдауынша, соңғы жылдары өзінің жеке оққағары Шұрай батырдың қарауында Виля (Нижгород облысы) ауылының маңында тұрды. Балалары Сафа Герей ханден туған ұлы — Өтеміс Герей, Мәскеуде Александр Сафакиреевич атымен шоқындырылды. Естелік Сүйімбике мұнарасы — бұл Қазан Кремлінің тарихи ескерткіші және Қазанның сәулеттік эмблемасы. Сондай-ақ Яр Чаллы қаласында бір даңғылына есімін берді. Төменгі Кама қаласында бір көше бикенің атымен аталды. 1991 жылдан бастап Қазан қаласында әйелдерге арналған ай сайынғы «Сүйімбике» журналы шығады. 2012 жылы Сүйімбикенің бейнесін актриса Анора Халматова бейнелеген «Қ. К. қазынасы» атты тарихи авантюралық кино түсірілді. Әдебиет * Трепавлов В. В. Ноғай Ордасы тарихы. М.: Восточная литература, РАН. Дереккөздер
Жолдас Сүлейменов

Жолдас Сүлейменов (01.05.1922 ж., Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы, Жаңа құрылыс ауылы - 1992, Сүлейменов ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, барлаушы, қатардағы жауынгер, қазақ. 1942 жылдың қаңтарынан Орталық майдан 65-армия 69-атқыштар дивизиясы 120-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Алғашқы ұрыс жолын Сталинград шайқасынан бастады. Араларында Сүлейменов бар барлаушылар тобы кезекті бір тапсырманы орындау барысында жау батальонының штаб бастығын, құнды деректері бар құжаттарын қолға түсірген. Сонымен қатар Сүлейменов Курск иінінде болған ұрыстарға, Белгородты азат етуге де қатысты. 1943 жылы 15 қазанға қараған түні Днепр өзені (Украина, Чернигов облысы, Репки ауданы, Радуль кентінің маңы) үшін болған ұрыста Сүлейменов баскарған барлаушылар жаудың 300-ден астам әскерін жойып, 8 зеңбірегін, 3 минометін, 60 әскерін қолға түсірген. Сүлейменовке көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (30.10.1943). 1946 жылы запасқа шығып, Отырар, кейіннен Сарыағаш ауданында тұрды. Алматыдағы заң мектебін бітіріп (1951), тергеуші, мектепте алғашқы әскери дайындық пәнінің мұғалімі қызметтерін атқарған. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Владимир Михайлович Счастнов

Владимир Михайлович Счастнов (1.8.1915, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті - 11.10.1944, Польша) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия сержанты, бөлімше командирі. 1938 жылы Хасан көлі маңындағы қақтығысқа қатысқан. 1942 жылдың қыркүйегінен 2-Беларусь майданына қарасты 1-гвардиялық шабуылдаушы инженер-саперлік бригаданың 4-гвардиялық жеке шабуылдаушы инженер-саперлік батальоны кұрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы 10 қазанында Счастновтың саперлер бөлімшесіне шабуылдаушы күштер үшін Грабник деревнясы (Польша) маңындағы алаңды жау минасы мен тікенекті сымдарынан тазарту міндеті жүктелді. Тапсырманың негізгі бөлігі орындалған кезде жарылған минаның жарықшақтарынан бірнеше жауынгер қаза тапты. Счастнов 8 жерден жарақат алып, жеке өзі 18 минаны залалсыздандырды. Кезекті жарылған мина оның аяғын жұлып кетті. Өзіне берілген тапсырманы ерлікпен орындады. Счастновқа көрсеткен ерекше ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Счастновтың есімі Қазалы қаласындағы бір көшеге берілген. Ленин, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бақтияр Омарұлы Сыздықов

Бақтияр Омарұлы Сыздықов (30.04.1958 жылы туған, Ташкент) - қазақ, генерал-майор (11.04.2004). Білімі * Коломен жоғары артиллериялық командалық училищесін (1980)бітірген. * М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны (1991) бітірген. * РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясын бітірген (2002). Өмірбаяны * Коломен жоғары артиллериялық командалық училищесінің курсанты (1976-80). * Германиядағы кеңес әскерлері тобының Hat қолбасшысының қарамағында мотоатқыштар дивизиясы артиллериялық барлауы және батарея басқармасы барлау взводының командирі, гвардиялық танк дивизиясы гвардиялық танк полкы артиллериялық батареясының командирі. * Түркістан әскери округі әскерлері қолбасшысының қарамағында, мотодивизиясы мотополкі оку штабы бастығынын орынбасары (1980-87), батальон командиры. * М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясының тыңдаушысы. * Қазақ КСР-нің Жамбыл облыстық ДОСААФ комитеті төрағасының орынбасары - әскери-техникалық дайындау және спорт бөлімінің бастығы. * ҚР ІӘ қолбасшысының басқармасы жедел полк командирінің орынбасары (1992-93), командир, айдауыл полкі командирі, бригада командирінің орынбасары - штаб бастығы (1987-97), бригада командирі, ҚР ІІМ ІӘ қолбасшысының бірінші орынбасары. * РФ Бас штабы әскери академиясының тыцдаушысы (1997-2002). * ҚР Қорғаныс министрлігінде (2002), Шығыс әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы, «Оңтүстік» өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы, «Оңтүстік» өңірлік қолбасшысы, ҚР ҚМ қарамағында (2007). * ҚР ҚМ Әскери институтының бастығы (2007-10). Марапаттары Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Есмұрат Сыйқымов

Есмұрат Сыйқымов (1922, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Ақсу ауылы - 27.9.1943, Украина, Чернигов облысы, Чернигов ауданы, Посудово деревнясы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші сержант. * Соғысқа дейін Қапал кентіндегі педагогикалық училищеде оқыған. * 1943 жылы күзде 74-атқыштар дивизиясының полктері артиллериялық күшті атыс даярлығынан соң жаудың қорғаныс шебінің бір телімін бұзып өтті. 360-атқыштар полкінің командирі Посудово деревнясының қасында жау бекінісіне шабуыл жасауға бел байлады. Пулеметшілер тобының командирі Сыйқымов шабуылдаушылардың алдыңғы қатарында болды. Олар деревняға басып кіріп, жаудың пулеметшілер тобын жойды. Өзі қолайлы жерге орнығып, жауга оқ жаудырды. Шабуылдаушы жауынгерлерді жау әскері оқпен жусатып салды. Жалғыз қалған Сыйқымов жаудың автоматшылар взводымен екі сағаттан артық шайқасты. Батальон шабуылға шығып, деревня азат етілді. 60-тан аса жау әскерін жойған Сыйқымов осы ұрыста қаза тапты. * КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Сыйқымовқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (16.10. 1943). * Туған жері Ақсу атындағы көшелердің біріне Сыйқымов есімі берілді. Дереккөздер
Қарсыбай Сыпатаев

Қарсыбай Сыпатаев (15 сәуір 1918, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Көктөбе ауылы – 26 қараша 1942, Ресей, Қалмақ Республикасы, Сарпинск ауданы, Шарнут кенті) — Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, миномет нысанашысы, қазақ. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы алынып, Оңтүстік майдан 4-атты әскер корпусы 61-атты әскер дивизиясы 13-жеке атты артиллерия дивизионы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Өмірбаяны Отбасы Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Қарсыбай Сыпатаевтың әкесі Балапанов Сыпатай - кедей шаруа болған. Қарсыбайдың өзінен үлкен 5 ағасы,1 інісі болған. Қарсыбай алғашқы кезде бастауыш мектепті, кейін Шаян орта мектебінде 7-8 сыныптарды бітірді. Еңбек жолы * 1936-1937 жылдары колхозда бригадирдің көмекшісі қызметін атқарды. * 1938 жылы есепшілер курсында оқып,колхозда есепші қызметін атқарған. * 1940 жылы комсомол қатарынан КПСС мүшелігіне өтеді. * 1940 жылы аудандық партия комитетінде нұсқаушылық қызмет атқарды. Ерліктері Сталинград шайқасында Қарсыбай Сыпатаев жаудың 36 танкісімен жеке-дара шайқасқа түсіп, ең соңғы минаны жалғыз танкіге жұмсап, өзі де сонда қаза болады. Сталинград шайқасында Сыпатаев асқан ерлік пен батырлық көрсетті. «Красный герой» ұжымшарының маңында болған ұрыста жаудың бір взводқа жуық жаяу әскерін жойып жіберді. Шарнумовский елді мекені түбінде Сыпатаевтың миномет расчеті 36 танкімен айкасқа түсті. Техника жағынан басым жау қорғаныс шебін бұзуға ұмтылды. Шайқас барысында қасындағы миномет расчеттері істен шығып, Сыпатаев қолында қалған жалғыз минасымен танкінің астына құлады. Мадақтамалары Туған ауылы мен Шымкент қаласындағы №7 мектебіне Қ.Сыпатаев есімі беріліп, ескерткіш қойылған. Сонымен қатар мектеп жанындағы мұражайы да бар. КСРО осы ерлігін жоғары бағалап, 1943 жылы 17 сәуірде Кеңес Одағының Батыры атағын алады. Ленин орденімен марапатталған.Батырдың ерлігі және оның ұрпақтары жайлы тың деректер жылма жыл толықтырылып тұрады. Дереккөздер
Сырдария көтерілісі

Сырдария көтерілісі-жергілікті халықтың 1916 жылы 25 маусымдағы патша жарлығына байланысты туған бас көтерулері. Сырдария көтерілісі 11 шілдеде Ташкенттің байырғы халқының қозғалысымен басталды. 1916 жылы тамызда Сырдария облысының Әулиеата уезін қамтыды. Көтерілісшілер жергілікті әкімдердің, болыстар мен байлардың мал- мүлкін жойды, полициямен және патша әскерлерімен қақтығыста «Қара жұмысқа адам бермеуге» бел байласты. Олар патша үкіметінің жазалаушы отрядымен алғаш рет Әулиеата уезінде қақгығысты. Күрес Мерке маңайында күшейе түсті. Мерке, Құлан өңірлерінің 7 болыс елі көтеріліс басшысы етіп Ақкөз батырды, орынбасарлығына Досмайыл батырды сайлады. Көтерілісшілер Мерке - Пішпек, Мерке - Әулиеата телеграф сымдарын үзді. 29 тамызда көтерілісшілер Меркені қоршап, приставтың келісімге шақырғанын қабылдамады. Меркені патша гарнизоны зорға ұстап қалды. Көтерілісшілер Әулиеатаны алу мақсатымен Шу өзені бойына топтала бастады. Патша әскері тойтарыс беру үшін окоптар қазып, баррикадалар тұрғызды. Қаладағы патша гарнизонында 1000 солдат, 200 жасақшы болды. 17 қыркүйекте Әулиеатадан 70 км Алакөл құмында жазалаушы отрядпен шайқас басталды. Көтерілісшілер үш рет жазалаушы отрядқа қарсы шықты. Зеңбірек, пулеметтерден атылған оққа қарсы тұра алмай, кейін шегінуге мәжбүр болды. Қыркүйектің аяқ кезінде халық толқулары басылып, көтерілісшілер жеке отрядтарға бөлініп, партизандық соғыс жүргізді. Әулиеата уезі бастығының бұйрығы бойынша көтеріліске қатысқандардың тізімі жасалып, олар қатаң жазаланды. 50 мыңдай адам қара жұмысқа алынды. Сырдария көтерілісі патша өкіметін құлатқан Ақпан революциясына ұласты. Дереккөздер
Сырдария облыстық қазақ сьезі

Сырдария облыстық қазақ сьезі, 1918 жылы 6-9 қаңтар аралығында Түркістан қаласында өтті. Оған Сырдария облысының уездерінен 79 өкіл, Алашорда үкіметі атынан 3 өкіл - Б.Құлманов, М.Дулатов және Т.Құнанбаев қатысты. Съездің күн тәртібіне Сырдария облысы қазактарының Алаш автономиясына қосылуы жайлы жергілікті қазақтар атынан Түркістан (Қоқан) автономиясының Уақытша кеңесіне мүшелер сайлау, милиция құру, т.б. мәселелер қойылды. Сырдария облысы қазақтары қайда багынуы керек, Түркістан (Қоқан) автономиясы мен Алаш автономиясының қайсысының құрамында болғаны дұрыс деген мәселе съезде 2 күн бойы қызу талқыланып, бұл жөнінде мынадай қаулы қабылданды: Сырдария облысы,Түркістан өлкесінде болғандықтан әзірге Түркістан (Қоқан) автономиясы құрамында қалсын; Алаш автономиясы жарияланғаннан кейін Түркістан (Қоқан) автономиясымен одақтасатын болса, онда сол уақыттан бастап Сырдария облысы қазақтары Алаш автономиясына қосылсын; Сырдария облысы қазақтары қосылғаннан кейін Алаш автономиясының астанасы Түркістан қаласы болсын. Съезд басталғаннан кейін Ташкенттегі кеңес өкіметінің өкілі ретінде келген П.Г. Полторацкий кезектен тыс сөз алып, Түркістан (Қоқан) автономиясына қолдау көрсетудің қажеті жоқ, өйткені ол халық тілегіне сай келмейді деп сөйлей бастады. Полторацкийдің мұндай мазмұндағы сөздеріне съезге қатысушылар қарсы екендіктерін танытып, оның өзін съезден қуып шықты. Съезде Түркістан (Қоқан) автономиясының Уақытша кеңесіне мүшелікке облысы қазақтары атынан М.Шоқай, Ә.Кенесарин, Ә.Көтібаров, Д.Алтынбаев, М.Күзембаев секілді қайраткерлерді сайлау керектігі жөнінде ұйғарым жасалды. Съезд облысы қазақтарының милициясын құру мәселесін талқылап, облыста қазақ милициясы құрылсын, милиция құруда екінші жалпықазақ съезінің шешімдері басшылыққа алынсын, милиция құру ісі уездердегі ұлттық ұйымдарға жүктелсін деген қаулы қабылдады. Съезде бірқатар өкілдер большевиктердің қазақтарға жасап жатқан қысымшылықтарына тосқауыл қою керектігі жөнінде мәселе көтерді. Осыған орай съезде қазақтар кеңес өкіметін мойындамайды, большевиктердің зорлық-зомбылығына тыйым салу ісі қазақ милициясына жүктелсін, большевиктерге еріп халықтың берекесін кетірген қазақтар ұлт дұшпаны деп жариялансын деген қаулы қабылданды. Осы съездің қаулылары сол кезде шығып тұрған «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Қазақ» газеттерінде және Ташкентте татар тілінде шығатын «Ұлығ Түркістан» газетінде жарияланды. Дереккөздер
Сырлыбай Қожасұлы

Сырлыбай Қожасұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — әйгілі би әрі батыр, Кіші жүздің Шекті руынан шыққан. Кіші жүзге Әбілқайыр ханның шақыруымен келген Ресей елшісі М.Тевкелевтің отаршылдық пиғылына бірінші болып қарулы қарсылық көрсеткен. Сырлыбай бастаған топ хан ордасына, елшілікке бірнеше рет шабуыл жасап, Әбілқайырды және елшіні қолға түсіруге әрекет жасаған. 1731 жылы 3 қарашада інісі Байғара батыр оққа ұшты. Сырлыбай бастаған қарсылыққа байланысты Сырдарияның құяр сағасына жетіп, бекініс салуды ойластырған Тевкелевтің жоспары іске аспай, хан ордасы мен елшілік 1731–1732 жылдардың қысын Арал теңізінің батысындағы елі сирек Қаратүп жарты аралында өткізген. 1731 жылы басталған қарулы қақтығыстар бір жылдан астам уақытқа созылып, ақыры Әбілқайыр ханның Байғараға құн төлеуімен аяқталды. Араға қазақтың белгілі батырлары Есет пен Бөкенбай түспегенде Ресей елшілігінің сәтсіздікке ұшырауы да мүмкін еді. Тіпті Санкт-Петербургтегі патша сарайы Тевкелевке Уфаға оралуды сұраған. Қазақ батырлары Сырлыбаймен келісіп, 1731 жылы 13 қарашада қолға түскен башқұрт старшыны Таймас Шайымовты босаттырды. Бодандыққа қарсы бұл күрестің күшті болғандығы соншалықты, Тевкелев 1732 жылы 5 қаңтарда вице-канцлер А.Остерманға жазған хатында «...Үш ай бойы басым қылыштың астында болды, олар мені сырттай өлім жазасына кесті...», - деп жазады. Сырлыбайдың қарсылығы, Байғараның өліміне байланысты оқиғалар жазушылар Ә.Кекілбаевтың «Үркер» (1981), «Елең-алаң» (1984), А.Сергеевтің «Санкт-Петербургский посол» (1981) романдарында жан-жақты көркем суреттелген. Дереккөздер
Сырымбет

Елді мекендер: * Сырымбет – Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл. * Сырымбет – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Сырымбет – би, батыр. * Сырымбет қырғыны – Ресей империясының озбырлық әрекетіне қарсы болған кетеріліс. * Сырымбет – Көкшетау қыратының солтүстік-батыс жағындағы үстіртті жазық өңір.
Моллаяр Исламгерейұлы Сыртланов

Моллаяр Исламгерейұлы Сыртланов(1923, Ресей,Башқұртстан - 1944, Украина, Винница қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер,башқұрт. 1941 жылы Қарағандыдағы №2 Федоров көмір разрезінде жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарына Карағанды қаласы әскери комиссариатынан шақырылып,1942 жылы 161- дивизия 569-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Днепр өзенінен өту кезінде жауынгерлік ерліктің айрықша үлгісін көрсетті. 1943 жылы 23 қыркүйекте алдыңғы саптағы отряд құрамында өзеннің оң жағалауына өтіп (Букринск плацдармы), жаудың қарсы шабуылына тойтарыс бергеннен кейін отрядпен бірге Зарубенцы селосын (Киев облысы) азат етті. Сыртлановқа Днепрден өтуде көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1943). Қарағанды облысы Өлкетану мұражайында Сыртлановтың өмірі туралы мәліметтер жинақталып, экспозиция безендірілген. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Вильгельм Кемпф

Вильгельм Кемпф (, 25 қараша 1895, Йютербог — 23 мамыр 1991, Позитано) — әлемге әйгілі неміс пианиношы және композитор. 20 ғасырдың ең әйгілі пианиношылардың бірі болып келеді. Өмірбаяны Берлин қаласындағы королдік музыканың директоры және әулие Николай шіркеуінің органшысының отбасында туған. Оның атасы да органшы болған, ал ағасы Эрланген университетінің рухани музыкасының директоры болды. Өмір бойы әлемнің түкпір-түкпірінде концерттерін берген. Мысалы, 1936 жылдан 1979 жылға дейін Кемпф Жапонияға 10 рет барып қайтқан. Осыған байланысты шағын жапондық аралды Кэмпу-Сан деп оның құрметіне атады. Өзінің соңғы концертін 1981 жылы Парижде берген. Отбасында бес баласы болған. 23 мамыр 1991 жылы Италиядағы Позитано қаласында 95 жасында қайтыс болды. Шығармашылығы Сыртқы сілтемелер *[https://www.meaus.com/KEMPFF.html Obituary for Wilhelm Kempff], by B. John Zavrel *[http://www.jeunessesmusicales.com/piano2004/en/actualites/entrevue/26-35%20Kempff.pdf A discussion of Kempff's work, with a special emphasis on Beethoven, by Christopher Breunig, in Jeunesses Musicales] *[http://www.panix.com/~checker/kempff.htm Франк Форман: Вильгельм Кемпф дискографиясы] *[https://www.youtube.com/results?search_query=Wilhelm+Kempff Кемпф өнерінің бейне жинағы], youtube.com *[http://youtube.com/watch?voqSulR9Fymg&moderelated&search= Вильгельм Кемпф орындауы] Бетовенның он төртінші сонатасының үшінші бөлімі. *[http://www.youtube.com/watch?v=7pUrCPl1t04 Бетховен, соната №17, 3 ,- (Allegretto) -- Вильгельм Кемпф.]
Үлкен жарылыс теориясы (телесериал)

Үлкен Жарылыс Теориясы – Чак Лорри және Билл Прэди жасаған америкалық ситком (ситуацилық комедия), Стивен Моларомен бірге екеуі де сериалдың продюсерлері болып табылады. Үшеуі және басты сценарии жазушы болып жұмыс істейді. Тұсаукесері 2007 жылдың 24 қыркүйегінде CBS арнасында өтті. Телехикаяның тұсаукесері 2007 жылдың 24 қыркүйегінде CBS арнасында өтті, ал соңғы маусымның көрсетілімі 2019 жылдың 16 мамырында аяқталды. Барлығы 12 маусымда 279 бөлім шығарылды. Осылайша, "Үлкен жарылыс теориясы" теледидар тарихындағы ең ұзақ ситком болды, аталған көрсеткіш бойынша "Чирс" комедиялық телехикаясын (275 бөлім) басып озды. Бастапқыда телехикаяның басты кейіпкерлері Калифорния штатының Пасадена қаласында тұратын бес кейіпкер болатын. Бұл Калифорния технологиялық институтының екі физигі, бір пәтерде тұратын Леонард Хофстедтер мен Шелдон Купер; Пенни, даяшы және жаңа бастап жүрген актриса, қарама — қарсы пәтерде тұрады; сонымен қатар Леонард пен Шелдонның достары мен әріптестері-аэроғарыш инженері Ховард Воловиц пен астрофизик Раджеш Кутраппали. Warner Bros. Television мен Chuck Lorre Productions компаниялары телехикаяны шынайы аудитория алдында түсірген. "Үлкен жарылыс теориясы" телехикаясының бірінші маусымы жөнінде әрқилы пікірлер айтылғанымен екінші маусымнан бастап негізінен оң пікілер болды. Телехикаяның сегіз маусымы АҚШ-тың ең жоғары бағаланған телешоуларының ТОП-10-ына кірді, ал он бірінші маусым 2017/2018 жылғы маусымдағы ең танымал телехикаяға айналды. 2011-2014 жылдар аралығында шоу жыл сайын "Эмми" телевизиялық сыйлығына үздік комедиялық сериал номинациясы бойынша ұсынылып отырды, ал Шелдон рөлін сомдаған Джим Парсонс комедиялық телехикаяның үздік актері ретінде төрт рет "Эмми" жүлдесіне ие болды. Жалпы телехикая “Эмми”-дің 46 номинация алып, 7 марапатқа ие болды. Парсонс сонымен қатар 2011 жылы теледидарлық комедиядағы ең үздік ер адам рөлі үшін "Алтын глобус" сыйлығына ие болды. Қазіргі уақытта телехикаяның 216 номинациясы бар және олардың 56-ында жеңіске жетті. 2017 жылдан бастап "Шелдонның балалық шағы"атты телехикаяның спин-оффы CBS телеарнасында шығарылуда. Дереккөздер
Серхио Рамос

{{Футболшы 2005 жылдың 26 наурызында Рамос Испания ұлттық құрамасы үшін дебютті ойының өткізеді (18 жасында Қытай құрамасына қарсы ойында ойыншыны ауыстырады. 1941 жылдан бері Испания құрама сатысында осындай жас кезінде ойнаған алғашқы ойыншы : оған дейін бұндай жетістікке Хуан Акунья жеткен. Көп ұзатпай 2006 жылдың футболдан Әлем чемпионатының Сербия және Черногория құрамасына қарсы өткен іріктеу матчте, алаңға бірінші құрам ішінде шығады. Сол кезден бастап Луис Арагонестің басты қорғаушысы болып табылады. Реал Мадрид 2005 жылдың басында «Реал» 27 миллион еуроға 19 жастағы Рамосты сатып алды. Бұл испан жасөспірімдер арасындағы рекорд. Флорентино Перес президенттік уақытындағы сатып алынған жалғаз испан футбол ойыншысы. «Барселона» және «Манчестер Юнайтед» Рамосты өз қатарында көргісі келді. Серхионың өзі бұл оқиға туралы былай айтады: " Мені құрамаға шақырды. Менің сумкамда жеке гигиена заттарым және болды, әдетте құрама сатысында жаттығалардан кейін матч ойнап, үйге қайтатынсын. Сол күні үйге қайтуға мүмкіндік болмай шықты. Трансферлік уақыт 30 минуттан кейін бітетінін біліп, 23:30-да Лас Росаста келісімге қол қойдым. Қол қойғанда бұған әлі сене алмадым. Маған смс-тер келе бастады. Сол күн өмірімдегі ең көп смс келген күн шығар. Бұл алдыға басқан қадам, үлкен жауапкершілік және ақылға сыймайтын өзгерістер болды. Қазір жасөспірім болсам, ол кезде тіпті бала болатынмын. Севилья ойыншысы болып оянасын, Реал Мадрид ойыншысы болып ұйқыға батасын. Рауль, Бэкхем, Зизу, Икер, Роберто Карлос, Рональдо секілді футболшылармен киім шешетін бөлмені бөлетінінді білесін, олардың барлығы пірім болған..." Клубта Рамосқа бұрын Фернандо Йерро киген 4-ші номер беріледі. 2005 жылдың 6 желтоқсанында УЕФА Чемпиондар лигасының 2005/06 маусымының Олимпиакосқа қарсы ойында Реал үшін алғаш голын соғады. Жетістіктері Командалық «Реал Мадрид» * Испания чемпионы (5): 2006/07, 2007/08, 2011/12, 2016/17, 2019/20 * Испания кубогы (2): 2010/11, 2013/14 * Испания суперкубогы (4): 2008, 2012, 2017, 2019/20 * Чемпиондар лигасы (4): 2013/14, 2015/16, 2016/17, 2017/18 * УЕФА суперкубогы (3): 2014, 2016, 2017 * Кубтар әлем чемпионаты (4): 2014, 2016, 2017, 2018 Испания * Жастар арасындағы Еуропа чемпионы: 2004 * Әлем чемпионы: 2010 * Еуропа чемпионы (2): 2008, 2012 «Пари Сен-Жермен» * Франция чемпионы (2): 2021/22, 2022/23 * Франция Суперкубогы: 2022 Жеке * УЕФА құрамаларының символикалық құрамы: 2008, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2018 * Испания чемпионатының үздік қорғаушысы: 2012, 2013, 2014, 2015 Дереккөздер
Қазақстандағы минералды ресурстар

Қазақстан минералдық шикізат ресурстарының барлық түрлеріне мол. Қазақ жер қойнауында Менделеев таблицасындағы 105 элементтің 99 табылып, 70-нің қоры зерттелініп, өндіріске соның 60 элементі тартылған. Республика жер қойнауында Менделеев таблицасындағы барлық элементтер - бериллий, висмут, кадмий, мыс, алтын, қорғасын және мырыш, магний, вольфрам және молибден, күміс, титан және уран т.б. кездеседі. Сонымен қатар көмір, мұнай және табиғи газдың зор қорына ие болып, барит, фосфорит сияқты өнеркәсіптік минералдар, хромит және асбестке де бай. Қазақстан Республикасы атақты ғалым-экономистердің есептеулері бойынша, дүние жүзінде вольфрамның қорынан 1-ші, хромит пен уран рудалары және фосфориттен 2-ші марганец рудасынан - 3-ші, қорғасын, молибденнен - 4-ші, темір рудасынан - 8-ші орында. Уранның қорынан (әлемдік қордың 40-45 пайыз, ал ТМД-ның 56 пайызы) Австралияға жол береді. Қазір Қазақстанда әлемдегі ең сапалы хромит, ТМД-ғы осындай фосфорит, ТМД-ғы ең арзан мыс және темір рудалары, ең арзан көмір өндіріледі. Қорғасын мен мырыштың қорынан әлемнің көптеген елдерін басып озып және ТМД-дағы республикалар бойынша бірінші орынды алады. Сондай-ақ ТМД-да мыс, күміс, вольфрам, хромит рудасы, висмут, ванадий, бариттің қорынан 1-ші орынды, ал мұнай, молибден, кадмий, боксит, фосфорит, асбест қорынан 2-ші, ТМД елдерінің ішіндегі Қазақстан көмір, темір рудасы қорынан, минералдық құрылыс материалдарының көптеген түрлерінен 3-ші орынды алады. Қазақстан пайдалы қазбаларына тән ерекшелік өндірістің белгілі бір саласында пайдалануға қажетті әр түрлі шикізаттар мен кен орындарының ұштасып жақын орналасуы. Сондықтанда Қазақстанды, әсіресе осы заманғы минералдық шикізаттардың көптеген түрлерінен "жерасты байлықтарының қоймасы" - деп атайды. Рудалы қазбалардың кен орындары Кенді Алтай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань, қазақтың ұсақ шоқысы, Торғай үстіртінің магмалық және метаморфтық жыныстарына сай келеді. Ал рудасыз пайдалы қазбалар Каспий бойы және Тұран ойпаттарының шөгінді жыныстарына сай. Экономикалық минералдық шикізаттық секторында қазір ішкі көздер және шет елдік компаниялар мен агенттіктердің инвестициясы есебінен қаржыландырудың қайта құру және дамытудың қуатты бағдарламасы жүзеге асуда. Қазіргі уақытта пайдаланып жатқан кен орындарындағы өндірістің дәрежесін минералдық шикізаттардың ірі әлемдік өндірушілерімен салыстыруға болады. Бұл орталықтандырылған - жоспарлы экономикадан нарыққа көшудің өтпелі кезеңдері сатысында тұрған Қазақстанның күрделі қаржыны тарту үшін едәуір әлеуеттік мүмкіндігінің барлығын көрсетіп, республиканың іскерлік өмірінің барлық сфераларына қатысқысы келіп, үнемі өсіп отырған халықаралық инвестицияны қолдайды. Дереккөздер
Battlefield 3

Battlefield 3&nbsp; — бірінші жақ шутері жанрындағы компьютерлік ойын, Battlefield ойындар сериясының ойыны. DICE студиясында жасалып, Electronic Arts компаниясымен басып шығарылған. Ойын (Microsoft Windows Vista, Windows 7), PlayStation 3 және Xbox 360 платформалары үшін Солтүстік Америкада 2011 жылдың 25 қазанында, ал Еуропада 2011 жылдың 28 қазанында шықты. EA Mobile iOS платформасы үшін портты растады. Шығарылған бірінші апта ішінде ойынның 5 миллион көшірмесі сатылып, көптеген геймерлерден жақсы сынға ие болды. Ойын тек DirectX 10 және 11-ді қолдайтындықтан, Windows Vista-дан бұрынғы Windows нұсқаларын қолдамайды. ПК версиясы EA Origin платформасына эксклюзивті болып табылады. «Battlefield 3»&nbsp;— 2005 жылы шыққан «Battlefield 2» ойынының сиквелы. ПК-ойындарда бір картадағы максималдық ойыншылар саны - 64, студияның ойынша бұл оптималды сан, (2011 жылдың тамызында 64 ойыншымен видео алғаш рет көрсетілді ), ал PlayStation 3 және Xbox 360 үшін ойынның консольді нұсқасында максималдық ойыншылар саны 24. 2012 жылдың шілдесінің соңына қарай ойынның 15 миллион көшірмесі сатылды (ойын толықтыруларын қоспағанда).. Кампания режимінде ойыншы бірнеше әскери рольдерді атқарады, Force Recon Marine, F/A-18 қару-жарақ система офицеры, M1A2 Abrams танк операторы, GRU Spetsnaz жұмыскері. Кампания әр-түрлі жерлерде орын алады, Ираннан Нью-Йоркке дейін Сержан Блакберн оқиғасы, кейін Дмитрий Маяковский оқиғасы. Дереккөздер