kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көл террасасы

Көл террасасы - көл жағаларында таралған. Көл деңгейі биік кезде соқпа толқын тегістеген алаң. Көл террасасының беті әдетте көл ойпаңына қарай еңістеу; биіктігі көл деңгейінен бастап анықталады. Көл шашылымдары Көл түзілімдерімен байланысты, көлдердің жаға бөлікшелерінде орналасқан шашылымдар. Көл шашылымдары террасалық, жағалық және суастылық түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер
Судың гүлденуі

]] Судың гүлденуі— судың түсін жасыл (жасыл және көк жасыл балдырлар) және сары-қоңырдан (диатомдық) қызылға (динофлагеляттар) дейін өзгертетін фитопланктонның жаппай дамуы. Бұл процестің қарқындылығы балдырлардың биомассасымен анықталады: босаң гулдену (0,5— 0,9 мг/л), орташа (1,0-9,9), қарқынды (10-99,9 мг/л) және тым көп гүлдену — 100 мг/л-ден артық. Судың гүлденуі су қойманың оттектік режимінің нашарлауына апарып соқтырады. Судың гүлденуінің негізгі себептерінің біріне суқоймаға минералдық, әсіресе фосфорлы тыңайтқыштардың, синтетикалық жуғыш заттектер мен органикалық ластағыштардың түсуі жатады.Судың гүлденуі суқойманың биогенді заттектермен ластануына себеп болады, кейбір балдырлар суды улы заттектермен улайды. Бұл құбылыстар ежелден белгілі. Бірақ соңғы жылдары теңіз экожүйесіне антропогендік әсердің өсуі салдарынан олар жиі және өте қарқынды бола бастады. Суқоймаларға органикалық заттектердің (азоттың, фосфордың, калийдің, т.б.) көп мөлшерде түсуі, оттектік режімнің нашарлауы (тұншығуға дейін), сулы ортада улы органикалық қосылыстардың жиналуы жағдайды асқындыра түсті. Теңіздерде қызыл түсті су толысуы құбылысы байқалатын болады. Әсіресе, алапатты қызыл түсті су толысуы 1988 жылы Скандинавия жағалауында, ал 1989 жылы Жерорта теңізінің алабында тіркелді. Мұның салдарынан балықтар мен басқа гидробионттар жаппай тұншығып, балық аулау кәсіпшілігі мен туризмге едәуір мөлшерде зиян келтірді. Дереккөздер
Көлбеме

Көлбеме — нақтылы тау жынысы массаларының көлбеу жазықтық бетімен ондаған, тіпті жүздеген километрге жылжып кетуімен сипатталатын бастырма; Көлбемеге тиесілі тау жынысытар көлбеме қатпарлар жиынтығын құрауы мүмкін; жылжу амплитудасының қашықтығымен катар kөлбемелер өзін құрайтын тау жынысы кешендері қабатының біршама қалыңдығымен, ауқымдылығымен және құрылысының мейлінше күрделілігімен сипатталады. Көлбеме массасы дербес кешен түрінде де, өзінің төсеніші рөлін аткаратын тау жынысытар бірлестігімен (автохтонмен) тұтас күйінде де қатпарлануы ықтимал; Көлбемені құрайтын тау жынысытардың кешендері автохтондағы тау жынысытардан көнелеу болуы өте жиі кездеседі. Синонимі: тектоникалық жамылғы. Дереккөздер
Баламалы қозғалыстар

Баламалы қозғалыстар -әлемдік мемлекеттік не жергілікті деңгейдегі мәселелердің дәстүрлі ресми тәсілдерінен әзгеше, соның шешімін табуға тырысатын қоғамдық қозғалыстар. Баламалы қозғалыстар алғаш рет XX ғасырдаң 70-жылдарында Франция, Германия елдерінде пайда болып, кейін АҚШ-та, Жапония, Канада, Австралия,Жаңа Зеландия, т.б. көптеген елдерде кең әріс алды. Олар негізінен адамзат тіршілігіне қауіп тәндіріп, саяси-әлеуметтік шиеленіске үшыратуы ықтимал проблемалардың оңтайлы шешімін табу мақсатын көз дейді. Ресми қозғалыстарға қарағанда Баламалы қозғалыстардың қүрамы кең әрістетілген, эр алуандылығымен ерекшеленеді, яғни қоғамның барлық топтарының өкілдерінің үлес саны басым болады. Әлемдегі Баламалы қозғалыстардың арасында экологияны сауықтыру, соғысқа қарсы шығып, бейбітшілік орнату (пацифистік), адам мен азамат қүқықтарын қорғау, әмір сүру қабілетін арттыру қозғалыстары үлкен беделге ие болып кеңінен қолдау тауып келеді. Кейінгі жылдары бүл қозғалыстар ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да өрістеп жатыр, аса ма¬ңызды мәселелердің оңтайлы шешімін табуға үйытқы болуда. Дереккөздер
Баламалы сайлаулар

Баламалы сайлаулар - лауазымды түлғаны қандай да бір органға екі немесе одан да коп өзара бәсекелес үміткерлердің арасынан қызметке сайлау. Баламалық сайлау қүқының міндетті шарттарының бірі. Дереккөздер Сайлау
Көлденең алап

Көлденең алап — кратонішілік алап, кратонды жиектейтін геосинклиннің жалғасы ретінде оның шекарасына қарай созылады. Көлденең алапты толтыратын сынықты материал (грауваккалық құмтастар, құмайтты тақтатастар, кейде әктастар) геосинклиннен келеді. Дереккөздер
Көлемдік атыз

Көлемдік атыз — сынамаларды алу тәсілі. Сынамаға сызық бойынша үздіксіз орналасқан нүктелер қатарынан көлемі бірдей материал алынады. Материалдың көлемі өлшеуіш ыдыста руда ығыстырып шығарған су арқылы анықталады. Бұл тәсіл көлем тұрақтылығын қамтамасыз еткенімен, қосымша операция — көлемді өлшеу жүргізілуіне байланысты ыңғайсыз. Дереккөздер
Көмбе су

Көмбе су — тау жыныстарының шөгіндену кезінде қалыптасқан, ал артынан сол маңның төмен түсіп, шөгінділердің жаңа қатқабаттарының жиналуы нәтижесінде осы тау жыныстарында әр тереңдікте көміліп қалған жер асты қазба суы. Бұл — көне инфильтрациялық (немесе инфлюациялық) су. Дереккөздер
Судың жай күйіне әсер ететін объектілерді пайдалануға беруге тыйым салу

Судың жай күйіне әсер ететін объектілерді пайдалануға беруге тыйым салу— судың зиянды әсерін, су қорғау аймақтары мен су тоғандар белдеулерінің ластануы мен былғануын болдырмайтын құрылыстармен және құрылғылармен қамтамасыз етілмеген, сондай-ақ суды тұтынуды және пайдала- нылған ақаба судың сыртқа төгілуін есепке алу аспаптарымен жарақтандырылмаған жаңа және қайта құрылған объектілерді; суды реттеуші құрылғылармен жабдықталмаған және санитариялық қорғау аймақтары белгіленбеген судағы ұңғымаларын; бекітілген жобаларға сәйкес балық қорғау құрылғыларынсыз бас саға құрылыстарын; жобаларда көзделген судың жайылуын, жердің су астында қалуын, батпақтануын, сортандануын және топырақ эрозиясын болдырмайтын шараларды жүргізгенге дейін суару және суландыру жүйелерін, су қоймалары мен каналдарды; бекітілген жобаларға сәйкес су қабылдағыштар мен басқа да құрылыстар әзір болғанға дейін құрғату жүйелерін пайдалануға беруге тыйым салынуы. Дереккөздер
Көмір қабатының тотығу белдемі

Көмір қабатының тотығу белдемі — көмір қабатының ауа оттегінің еркін әрекетінен көмір тотығып, күлге айналатын, минералдық заттармен байитын, физикалық және химиялық қасиеттерін жоғалтатын жер бетіне жақын бөлігі. Көмір қабатына жапсарлас сазды тау жыныстары мору агенттерінің әсерінен ақ сазға айналып, іздеу белгілері рөлін атқарады. Көмір қабатының тотығу белдемінің тереңдігі ондаған м болады. Дереккөздер
Көмір қалыптасу

Көмір қалыптасу - өсімдіктердің көмірге айналуының екі сатылы процесі; *бірінші саты — өсімдік қалдықтарының жинақталып, биохимиялық факторлар әсерінен шымтезекке айналуы; *екінші саты — шөгінді тау жыныстарымен көмкеріліп, жер қойнауларында қалған шымтезек кабаттарының ұзақ уақыт бойғы физикалық-химиялық процестер (қысым мен температура) әсерінен әуелі қоңыр көмірге, ал қойлайлы жағдайларда тас көмірге (антрациттерді қоса) айналуы. Көмір қойнауқаты Бір-біріне бойлас екі жазықтықтың, не табаны мен жабынының арасындағы көмірлі заттар шоғыры. Бұл шоғыр құрамында көмір қабатшаларымен қатар көмірлі-минералды шөгінділер де ұшырасуы ықтимал. Көмір маркасы Көмірдің өндірісте қолданылу бағытын анықтайтын шартты белгілер жиынтығы. Көмірдің технологиялық сапасы оның көмірлену дәрежесіне ғана емес, петрографиялық құрамына да тікелей байланысты. Қоңыр көмірдің ең басты маркалану параметрі — көмір құрамындағы табиғи ылғал мөлшері, көмірдің ыстық массасына шаққандағы қарамай шығымдылығы; тас көмірдің басты-басты маркалану параметрлері —көмірдің ыстық массасы есебінен шыққан ұшпа заттардың мөлшері, созылмалы қабат калыңдығы және үшпалардан арылған қалдықтар сипаты; антрацитгердің маркалану параметрлері — ұшпа заттардың көлем және масса мөлшері, сол сияқты антрациттің жану жылылығы Көмірді жер астында газға айналдыру Көмірді тікелей көмірлі кенорын массивінде жартылай жағу жолымен жанғыш газдар алу. Алынған газдар отын және химия өнеркәсібінде шикізат ретінде пайдаланылады. Көмірдің бітімі Көмір құрамбөліктерінің олардың өлшеміне, пішініне және заттық құрамына тәуелсіз орналасуы (таралуы). Ең көп кездесетіні — қабатты және шомбал, ал аз кездесетіні — біркелкі, түйірлі және парақты бітім. Көмірдің бітімі органикалық заттың жиналу жағдайы мен диагенетикалық процестерге байланысты. Дереккөздер
Балканизация

Балканизация, Балқантану — Балқан түбегін қоныстанған халықтың тілін, әдебиетін, тарихын, жағдайын, саяси өмірін зерттейтін ғылыми пәндердің жиынтығы. Балқантану мәселелері XIX ғасырда серб географы И.Цвийгтың, Чехия тарихшысы К.Ирегектің, неміс лингвистері Г.Вейганд пен Г.Мейердің, даниялық лингвист ғалым К.Сандфельдтің еңбектерінде қарастырылып, жанжақты зерттеле бастады. XX ғасырдың ірі Балқантанушы ғалымдары Хорват П.Скок, орыс А.М.Семещев, даниялық Х.Педерсон, австриялық Н. Йокль, румындық Т. Капидан болды. Бастапқы кезде Балқантану тек лингвистика және мәденит-тарихи салаларды ғана қамтып, балқан халықтарының тілдері мен мәдениеттеріндегі ортақ құбылыстарды: фольклорлық нақыштардың орталығын (эпостағы, ертегі) музыка мәдгі, қолөнердегі, киім-кешектегі және бірқатар көне салт-дәстүрлердегі ұқсастықтарды зерттеуді мақсат етті. Уақыт өте келе Балкантану шығыстану, славянтану, түркітану ғылым салалары сияқты жеке пән ретінде қалыптасып, гуманитарлық ғылымдардың басқа да салаларына тарала бастады. 1963 ж. Балқантануға арналған Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерін зерттеу жөніндегі халықтар қауымдастығы құрылды. Балқан түбегіндегі бірқатар елдерде Балқантану ғылыми-зерттеу орталықтары бар. Олар: Болгариядағы Балканистика институты, Румыниядағы Оңүстік Шығыс Еуропалық зерттеулер институты және т.б. қайта құрылып қазіргі кезде Р.Ф. ғылым академиясының жанында Славянтану және балканистика институты (1968) жұмыс істеуде. Балқантану саласы бойынша материалдар "Études Balcaniques" (Sofia, 1964), "Revue des Études Sud-Est-Européennes" (Buc., 1963), Balkan Studies" (The Scalanike, 1960) сияқты жұрналдарда жарияланады. Ұмыт бола бастаған Балқантану мәселелері XX ғасырдың 90 ж. күн тәртібіне қайта қойылды. Қазақстанда Балқантану қалыптаспаған, көне кезеңдегі түркі және Балқан халықтары арасындағы байланыстар жөнінде кейбір ізденістер нышаны ғана бар. Әдебиет *Миллер А.Ф. Балканистика: проблемы и перспективы (Конгресс в Софии) // Вестник АН КСРО, 1966, №12. * Дереккөздер
Баллотировка

Баллотировка - [итал. ballotare - шармен сайлау, ballotta - шар] - қандай да бір мәселенің шешімін қабылдауда немесе әртүрлі үйымдардың мүшелерін, комиссияны сайлағанда дауыс беру тәсілі (бүрындары ақ (жақтап) және қара (қарсы) шарларды арнайы урнаға тастау арқылы дауыс беру кең таралған). Қазақ тарихында да (мысалы, Ш. Уәлихановтың болыстыққа сайлануы барысында) осы тәсілдің XIX ғасырда қолданылғаны жайлы деректер бар. Дереккөздер
Көмірдің қаттылығы

Көмірдің қаттылығы – қирау деформациясына қарсыласу қабілеті. Көмірдің қаттылығы: *1) бөгде қатты денелермен (болат ине, алмас, басқа материалдар) сызған кезде қарсыласуы; *2) жылтырлау орекеттеріне қарсылық (абразиялық қаттылық); *3) шариктің немесе алмастың енуіне қарсылық (Виккерс әдісі) және т.б. көмір микроқұрамбөліктерінің: липоидтер (12-25 кг/мм2), гельденген (10-100 кг/мм2), фюзенденген (50-150 кг/мм2) құрамбөліктердің қаттылығы. Көмірдің қаттылығы олардың көмірлену дәрежесіне байланысты, витринит үшін: қоңыр көмірлерде (10-20 кг/мм2), ҰЖ және Г маркаларда (37-45 кг/мм2), ал Қ, К және ЖБ сатыларыңда төмеңдеп барып (33-30 кг/мм2), жұтаң көмір (47 кг/мм2) мен антрацитте (100 кг/мм2) қайта көтеріледі. Көмірдің меншікті салмағы Көмірдің қатты бөлшектер (қатты фаза) массасының оның көлеміне қатынасы. Көмірдің меншікті салмағы табиғи күлді және органикалық массасының (күлсіз заттың) меншікті салмағына жіктеледі. Оны пикнометриялық тәсілмен анықтайды. Көмірдің меншікті салмағы қоңыр көмір қатарында 1,4-1,5 г/см3, ал антрацитгерде 1,6-1,8 г/см3-ге дейін артып, қоңды көмір алқабында 1,25-1,27 г/см3-ден ең аз мәнге дейін төмендейді. Көмірдің морттығы Тұтқырлыққа кері ұғым. Ең морт көмірдің құрамында минимал мөлшерде минералдық қоспалар бар гелитолиттер. Қоңды және коксті көмірлердің жылтыр түр өзгешеліктері көбінесе морт келеді. Көмірдің петрографиялық (петрогенегикалық) типі Көмірлерді белгілейтін жіктемелік санат; белгілі бір макро- және микроқұрылымдармен, микроқұрамбөліктік құраммен, метаморфизмнің әр түрлі сатыда өзгеретін физикалық және химиялық қасиеттерімен сипатталады. Көмірдің петрографиялық типінің бірнешеуі көмір класын жасап, көмір жаралудың белгілі бір жағдайын білдіреді. Дереккөздер
Көмірдің тұтқырлығы

Көмірдің тұтқырлығы - морттыққа кері қасиет, физикалық шамасы анықталмаған. Көмірдің тұтқырлығы генетикалық факторларға байланысты: ең тұтқыры сапропель көмірлері (бокхед, сапроколлит). Гумус көмірлері мен күлді көмірлердің тұтқырлығы төмендеу. Көмірдің ылғалдылығы Көмірдегі Ү индексімен белгіленетін ылғалдың мөлшері. Көмірдің ылғалдылығынын түрлері: 1)сыртқы (кеніштік, таужыныстық) ылғалдылық — көмірден ағып кетеді және 20 ± 5°С- та ауадағы құрғақ күйге жеткенде жоқ болады; 2) ішкі (гигроскоптық, адсорбциялық) ылғалдылық — көмір затымен байланысты, талдау кезінде оны аналитикалық (\У°) немесе лабораториялық (\ҮЛ) деп атайды. Сыртқы және ішкі Көмірдің ылғалдылығы жұмыстық (\Ү*) немесе жалпы ылғалдылықты құрайды. Көміржаралу Өсімдік затының көмірге айналуының екі сатыдан тұратын процесі. :Бірінші саты — өсімдік затының жиналуы және шымтезекке айналуы; процесс биохимиялық факторлар ықпалынан шымтезекті жабын тау жыныстары жапқанға дейін жүреді. :Екінші саты — жер қойнауында шымтезектің қоңыр көмірге және қолайлы геологиялық жағдайларда қоңыр көмірдің тас көмірге, антрациткеайналуы. Дереккөздер
Гук заңы

Гук заңы — тегеурін мен одан туған пішін өзгерісі арасындағы тура пропорционалдықты анықтайтын заң. Гук заңы тәжірибе негізінде көптеген серпімді денелер үшін белгілі бір шекте жүктемелеу арқылы расталады. Гук заңы тура пропорционал болып табылатын тегеуріннің ең жоғары шегі — пропорционалдық шек болып табылады. Бұл заң ұлғаю, сығу және ығыстыру кезіндегі Гук заңы болып бөлінеді. Бірінші заң бойынша нормаль кернеу салыстырмалы ұзартуға пропорциональ яғни мұндағы — ұлғаю кезіндегі серпімділік модулі деп аталатын пропорционалдық коэффициенті. Екінші заң бойынша жанама кернеу ығысу бұрышына пропорционал және , мұндағы — ығысу кезіндегі серпінділік модулі; серпінділік модульдері және заттың түріне қарай тәжірибе жолымен анықталады және заттың қатаңдығы шамасын сипаттайды. Өлшем бірлігі кг/ см 2 немесе км/мм 2 . Иілу кезіндегі Гук заңы , мұндағы Е - бойлық серпімділік модуль, = салыстырмалы бойлық деформациа - тік кернеу, - өстік инерция моменті, - иілу моменті, y - бейтарап өстен кез келген нүктеге дейінгі қашықтық, - бейтарап талшықты қисықтық радиус. Бұралу кезіндегі Гук заңы , мұндағы G-ығысу кезіндегі серпімділік модулі, - салыстырмалы ығысу, - жанама кернеу, - бұралу моменті, - өрістік инерция моменті, - элементтен қиманың центріне дейінгі қашықтық. Созылу (сығылу) кезіндегі Гук заңы мұндағы —тік кернеу, - бойлық өзгеру, l - сызықтың бастапқы ұзындығы, - абсолют бойлық өзгеру, N - бойлық күш, A-көлденең қиманың ауданы. Ығысу деформациясы кезіндегі Гук заңы мұндағы G - ығысу кезіндегі серпімділік модуль, -салыстырмалы ығысу, - жанама кернеу, Q - жанама күш, A - ығысу қиманың ауданы. Жазық кернеулік күй үшін Гук заңы , , мұндағы , - x, y өстеріне қатысты тік кернеулер, - Пауссон коэффициенті, Е - бойлық серпімділік модуль. Гуктың жалпылама заңы ; ; , мұндағы Е - бойлық серпімділік модуль, - Пауссон коэффициенті. Сызықтық жылжығыштық кезіндегі Гук заңы , мұндағы - тік кернеу, —серпімділік ұзақтық модулі, k - сызықтық жылжығыштық коэффициенті. Дереккөздер
Түптік морена

]] Түптік морена - негізгі морена, мұздық табанымен тасымалданған, жұмырланған, өнделген, сынған тау жынысытар. Мұздар еріген соң, мұз астынан босаған Т.м. біршама тегіс мореналық қабат түзеді. Түптік морена, негізгі морена - ірі кесекті, екшеленбеген, мұздың қысымымен өте тығыздалған тау жыныстарынан тұратын шөгінді морена типі. Жабынды және тау мұздықтарына тон. Түпке таяу моренаның құрамында тасылып келген материалдардың біртіндеп жинақталуынан түзіледі. Мұздық ерігеннен кейін мұз астынан босайды да, моренадан қорланған біршама тегіс қабат құрайды. Дереккөздер
Судың жемірлік әсері

Судың жемірлік әсері ( франц. "agressif"-, лат. "aggrediar" — шабуылдаймын, тиісемін) — табиғи судың бетоннан немесе металдан жасалған құрылысты өз құрамындағы еріген тұздар мен газдардың химиялық әсер ету жолымен бұзу қабілеті. Жемірліктің бірнеше түрі бар: көмірқышқылдық, шаймалаушылық, жалпықышқылдық, сульфаттық, магнезиттік және оттектік. Судың зиянды әсері Судың зиянды әсері — су басудың, селдің, тасқынның салдарынан аумақтың су астында қалуы, жердің (топырақтың) сортаңдануы мен батпақтануы, жағалаудың, корғаныш құрылыстарының, гидротехникалық және т.б. имараттар мен ғимараттардың бүлінуі (бұзылуы) және т.б. Дереккөздер
Саясаттағы аңыз

Саясаттағы аңыз - бұл құбылыс кез келген қоғамның саяси өмірінде үлкен рөл атқарады. Саяси аңыз - қандай да бір саясат субъектісі, әлеуметтік немесе саяси құбылыс туралы эмоциялық түрғыдан әсіреленген, аксиома ретінде дәлелсіз берілетін түсінік. Бұл ұғымды саяси әлеуметтануға 1922 ж. зерттеуші У.Липпман бүқаралық мәдениет әкілдері әкелген түсініктерге қатысты қолдану мақсатында енгізген. Саяси аңыз білім беру үрдісінде бұқаралық ақпарат құралдары және бұқаралық мәдениет ықпалымен қалыптасуы мүмкін. Саяси аңыз кез келген саяси қызметте маңызды құрал және алғышарт болып есептеледі. Әсіресе, сайлау науқанында кеңінен қолданылады. Тоталитарлық мемлекет идеологтары адамдарды белсенді акторға емес, тек жоғарыдан қабылданған шешімдерді орындауға міндетті тетіктерге айналдыру мақсатында саяси аңызды өте тиімді қолданады. Әсіресе, "жау бейнесін" жасау, "халық жауларын" іздеу кеңінен тараған. Дереккөздер
Жидебай қорығы

Жидебай қорығы — тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық, экологиялық аймақ. Мемлекет қамқорлығына алынған. Абай облысы, Абай ауданы жеріңде орналасқан. 1990 ж. Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың 150 жылдық мерей тойы қарсаңында ұйымдастырылды. Қорықтың жалпы аумағы 64 кв. км. Қорық құрамына Абайдың әдеби-мемориалдық мұражай-үйі, Абай, Зере, Ұлжан, Оспан және Шәкәрім, Ахат, Құдайберді, Ғабитхан молда, Шәукен бай, Еркежан зираттары т.б. тарихи-мәдени ескерткіштер кешені енген. Бұлардың бәрі күрделі жөндеуден өткізілді. Жидебай қорығы. облыстық, республикалық туристік саяхат жасайтын қасиетті орынға айналдырылған. Жидебай — Абайдың ата қонысы. Қарауыл өзенінің жайылмасында жатқан қалың қорық, шұрайлы жер. Жидебайды Тобықты руының Жігітек атасы мекен еткен. 19 ғасырдың орта тұсында Жидебай, Борсықбай, Барақты - аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлы иемденіп, қыстау салдырған. 1850 ж. Құнанбай Жидебайдан 15 шақырым жердегі Ескі Там қонысына медресе салдырып, өзінің және туыстарының балаларын оқытқан. Абай 8 жасынан бастап осы медреседе оқып сауат ашқан. 1880 ж. Абай Жидебайда өз қаражатымен жаңадан медресе салдырған. Құнанбай қажы дүние салған соң, 1885-91 ж. Жидебай қонысы Құнанбайдың Ұлжаннан туған баласы Оспанның еншісіне тиген. 1891 ж. інісі Оспан қайтыс болғаннан кейін қыстау Абай иелігіне көшкен. Қазір мұнда ақынның мұражай-үйі жұмыс істейді. Жидебай Еуразия материгінің орталығы, нақ ортасы болып есептеледі. Кешеннің құрылысы 1993 жылы басталған болатын. Жоба авторлары - КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі, Жапония мен Болгариядағы Халықаралық конкурстардың лауреаты Бек Ибраев басшылық еткен сәулетшілердің шығармашылық тобы. Мемориал тұжырымдамасының негізіне қазақтардың дүниетанымын толыққанды да барынша білдіретін дәстүрлі космогониялық түсініктері алынған. Сәулетшi өз идеясында, тұтас кесене Сарыарқаның кең даласының төсiнде поэзия айдыныда баяу жүзiп бара жатқан Абай мен Шәкәрiмнiң қос желкендi кемесi сынды болып көрiнуi керек деген шешiмге келген болатын. Бұл кесененiң кеме сияқты жақсы көрiнiс беретiнi, күн қатты ысыған кезде далада сағым көтерiледi. Көрген адамға осы сағымда алыстан теңiз толқығандай болып тұрған заматта, Абай-Шәкәрiм кесенесi сол сағым-теңiздiң үстiнде үлкен бiр ой құшағында қалықтап тұрған, ойдың алып кемесi сияқты әсер етедi. Кесенелердің келбеті мұнара тәрізді, бір-бірінен пластикалық қасбетімен және күмбездерінің қалай біткендігімен ерекшеленеді. Абай мұнарасының биіктігі 38,5 метр, ал Шәкәрім мұнарасының биіктігі 37. Кесененiң iргетасының ұзындығы - 200 метр. Көлдеңiнен (енi) - 65 метр, биіктігі – 5м. Қабірлер арасы – 140 м. Бұл - қазiр әлемде үлкендiгi жағынан бiрiншi орында тұрған алып космостық құрылыс. Өйткенi, жер бетiнде мұның ауқымындағы ескерткiш-зират жоқ екен. Дереккөздер Сілтемелер * [https://ruh.kz/news/urochishche-zhidebay-rodina-velikogo-abaya-foto/ Жидебайдан фоторепортаж] * [https://www.silkadv.com/en/content/zhidebay-urochishche Экскурсия в заповедник-музей «Жидебай»] * *
Николай Георгиевич Стрижак

Николай Георгиевич Стрижак (1926 ж. т.) - график, өнертанушы, журналист, әскери инженер.Экслибрис, силуэт, графика саласында жұмыс істеді. Ол «Қазақстан әдебиеті» атты экслибристің топтама суреттерінің біреуін Абайға арнады (1986, қағаз, сия; жеке адамдар меншігінде). Онда табиғат аясында жұмыс істеп отырған ақын тұлғасы бейнелеген. Дереккөздер
Жиренше Шоңқаұлы

Жиренше Шоңқаұлы (1834-1915) Тобықты руының Көтібақ атасынан. Ел басқарған би. Жиренше ауыл - аймаққа ықпалды, ұтқыр әзіл мен уытты тілге шебер болған. Сөз қадірін жоғары бағалаған Абай әуелгі кезде Жиреншені іш тартып, қадір тұтқан. Бірақ кейін Жиреншенің әділетсіз, қиянатшыл қылықтарына байланысты суысып кеткен. Жиренше кейін Оразбай, Күнтулармен Ши деген жерде уағда байласып, Абайға қарсы топ құрады (қ. «Ши» түбіндегі баталасу). Дереккөздер
Ғылыми өндеу жұмыстары

Ғылыми өндеу жұмыстары - далалық экспедициялық, ғылыми-зерттеу және техникалық-барлау жұмыстарының нәтижесінде жиналған материалдарды кабинеттерде, лабораторияларда және т.б. ғылыми жолмен өңдеу. Оның негізгі құрамына гидрологиялық, инженерлік-геологиялық және гидрогеологиялық ізденістер жатады. Дереккөздер
Әбіш Мұсылманқұлұлы Жиреншин

Жиреншин Әбіш Мұсылманқұлұлы (1913-75) - әдебиет зерттеушісі. Тарих ғылымдарының кандидаты, доцент. Абай шығармашылығын ұзақ жылдар бойы үзбей зерттеп, абайтану ғылымына елеулі үлес қосты. «Қазақтың данышпан ақыны Абай туралы жаңа материалдар» («Екпінді», 1939, 9 қазан), «Абай мен Михаэлис» (сонда, 1940, 15 қазан), «Абайдың орыс революционер-демократтармен байланысы» («Қаз ССРҒА-ның Хабаршысы», 1945, №6), М. О. Әуезовпен бірігіп жазған «Қазақ әдебиетінің классигі» («Социалистік Қазақстан», 1949, 24 шілде) деген еңбектерінде ақын туралы тың деректер келтіріп, оның орыс зиялыларымен достық байланысына, рухани үндестігіне тоқталады, поэзиясының өз заманындағы қазақ өмірінің айнасы екенін атап көрсетеді. Жиреншин «Абай Құнанбаев - қазақ халқының Ұлы ақыны және ойшылы» (1950), «Абай және оның орыс достары» (1949, орыс тіліңде), «Абай Құнанбаев» (1950), «Абай және орыстың революциялық демократтары» (1959), «Қазақ кітаптарының тарихынан» (1971) зерттеу еңбектерін жазды. Бұл зерттеулер бір-бірімен тығыз байланысты. «Абайдың әлеуметтік ойды дамытуы және Абай заманындағы қазақ поэзиясы» («Абай Құнанбаев». - А., 1951, 135-161-6.) деген мақаласында Абайдың өзіне дейінгі ауыз әдебиеті дәрежесіне жеткізуге, ұлттық әдебиетті өркендетуге қосқан үлесін жан-жақты сөз етеді. «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» деген мақалада негізінен Абай еңбектерінің жарыққа шығу тарихына қысқаша шолу жасаған («Қазақ кітаптарының тарихынан»,- А., 1971, 127-130-6.). Жиреншин ақынның 1951, 1961 ж. шығармаларының бір томдық жинақтарын әзірлеу үстінде Абайдың дүниетанымын, таным- толғамдарын анықтауға байланысты біраз еңбек етіп, оның өлеңдерінің жазылу тарихынан, өскен ортасынан деректер берді, жаңа табылған шығармаларына түсініктер жазды. Дегенмен ақын өмір сүрген саяси-әлеуметтік жағдайды, оның өскен ортасын бағалауда біржақтылыққа жол бергенін кезінде М. Әуезов атап көрсетті. Дереккөздер
Жиырма жеті жасында...

«Жиырма жеті жасында...» («Ә6дірахман өліміне») - Абайдың 1895 ж. жазған жоқтау өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 14 шумақтан тұрады. Айрықша үміт артып, болашағына зор сеніммен қараған Әбдірахманның қыршын жасында дүниеден көшуі ұлы ақынның жанын жаралап, санасын сарсаңға түсірген. Оны жиі-жиі есіне алып, қайта-қайта өлең арнап, қайғы-мұңын қағаз бетіне көшіруінің сыры тереңде жатыр. Әбіштің ағайынға айрықша бауырмал, жалған сөйлемейтін, жаны таза, барынша кішіпейіл, ғылым-білімге құштар, жаңаға жанашыр болғанын айтып, «құйрықты жұлдыз секілді туды да, көп тұрмағанына» бір өзі емес, күллі ел-жұрттың тегіс өкінгенін өлеңге қосады. Абайдың айтуына қарағанда Әбдірахман айықпас дертті екенін Петербургте оқып жүрген кезінде-ақ , сезсе керек. Әйтсе де алдын-ала уайым-қайғыға бой алдырмай, тәңірі жарлығын күтіп жүре беріпті. Сары уайымға салынбай, әр күнін ілім-білім алуға арнаған Әбдірахманның ғұмыры қысқа болса да, түйгені мол, сол арқылы өмірін ұзартқандығын айтып, Абай соны жаралы жанына медет етеді. Ақынның: «Ұзақ өмір не берер, Көрген, білген болмаса?» - деген философиялық терең ойға табынуының да сыры осы пікірге саяды. «Көргені мен білгені, Жүзге келген шалдан көп...» - деген жолдар да Абайдың адам өмірінің өлшемі мен бағасы көп жасауда емес, артына із қалдыруда деген данышпандық ойының дәлелі. Ұлы ақын ақылға салып, өзін-өзі осылай жұбатқан. Өлеңде тағы бір терең сыр бар. Ақын Әбдірахманды жаңа заманға қызмет ететін жас ұрпақтың өкілі деп біледі. Айрықша уайым шегіп, қайғыға батуы да осыдан туындайды. «Жаңа жылдың басшысы - ол, Мен ескінің арты едім» деген жолдар ақын сырын айқара ашады. Өлең 7 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында 7-шумақтың 1-жолы «Өз өмірін ұзайтқан» делінсе, басылымдарда бұл жол «Аз өмірін ұзайтқан» болып алынған. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс , өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Далалық тоғандар

Далалық тоғандар – сайларда, ойыстарда, құраңғарларда жануарларды суару үшін, су құстары мен балық өсіру мақсатында, ал кейде егін суару үшін де жасалатын тоғандар. Жергілікті халық үшін бұл тоғандардың санитариялықтазалық және эстетикалық маңызы зор. Олар негізінен жер үсті суларымен толтырылады, сондықтан да шөгінділерге тез толады. Тоғандарды алаптан түсетін тасындылардан қорғау үшін олардың айнала ені 20—80 м келетін (алаптың беткейлерінің сипатына қарай) орман белдеуі отырғызылады. Орман белдеулерінен төменірек, тоған кемерімен екі аралықта ені 15—20 м шалғынды белдеу орналастырылады, ол белдеуде тасындылардың ұсақ бөлшектері ұсталып қалады. Сонымен бірге бұл кезде түскен жапырақтар мен бұтақтар тоғанға түспейді, шалғынды белдеуде қалады. Тоғанның алқымында, орман белдеуіне дейін жиі отырғызылған бұталардан және көлденең шарбақты ұзындығы 100 м-дей лай ұстағыш орналастырылады. Тоғанды орман белдеуімен қоршау барысында жер үсті сулары жер астына өтуі арқылы тоғанның жыл бойы жер асты суларымен тұрақты, біркелкі қоректенуіне мүмкіндік туады. Су айдынын желден, күн қызуынан қорғайды, булануды 20-30%, кейде 50%-ға дейін азайтады. Дереккөздер
Жовтис Лазаревич Апександр

Жовтис Апександр Лазаревич (1923ж. т.)- әдебиет зерттеушісі, аудармашы. Филологиядан Ғылыми докторы, профессор. Өлеңтану, аударма теорияларына арналған «Өлең қажет» атты Ғылыми-зерттеу еңбегі жарық көрген. Абайтану мәселелеріне ден қойып, ақын өлеңдерінің жаңашылдық сипаты, өлшемі, ұйқасы туралы пікір айтқан. «Абай өлеңдерінің құрылысы» (Б. Кенжебаевпен бірге; ҚазССР ҒА-ныңхабаршысы, 1954, № 9) деген мақаласы жарияланған. Абайдың орыс тілінде жарық көрген таңдамалы өлеңдері жинағын(А., 1989) құрастырған. «Жаз», «Интернатта оқып жүр...», «Тайға міндік...», «Болыс болдым мінеки...», «Түбінде баянды еңбек егін салған. ,.»туындыларын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Алғашқы жаһандық төңкеріс

"Алғашқы жаһандық төңкеріс" - ["The First Global Revolution"] - Рим клубының баяндамасы, осы ұйымның атынан, оның президенті А.Кинг пен бас хатшысы Б.Шнайдер жазған. Оны дайындау жөніндегі шешім 1989 ж. Ганновер қаласында, әлемдегі жағдайларды қайта саралап, соның негізінде клубтың міндеттерін қайта анықтау жөнінде мәселе көтерілген Рим клубы мәжілісінде қабылданды. Нәтижесінде ұйым басшылары осы ұйым тарихында бірінші болып "Алғашқы жаһандық төңкеріс" атты баяндама жасап, оны 1991 ж. жариялады. Баяндама авторлары әлемдегі өзекті мәселелердің алғышартын анықтаған (1972 ж.) алғашқы баяндамадан бері жиырма жылдай уақыт өтсе де, қазіргі жаһандық мәселелер де сол күйінде қалып отырғандығын айтады. Сонымен қатар, аса көңіл бөлуді қажетсінетін мәселелер көбейді. Көптеген өзекті мәселелердің арасынан олар тез арада шешілуі тиіс үш мәселені атап көрсетті: әскери экономиканы өзгерту және оны бейбіт арнаға бұру; ауа райының күрт жылып кетпеуі үшін энергия тұтынуды қайта құру; әлемнің даму қарқынына әсер етіп, дамуы кенже қалып келе жатқан мемлекеттерге қол ұшын беру. Баяндамада тарихтағы жеке тұлға рөліне, этикалық мәселелерге, әлеуметтік үрдістерді басқару мәселелеріне баса назар аударылған. Әртүрлі экономикалық жүйелер сын көзбен қаралып, қазіргі мемлекеттік және халықаралық басқару құрылымдарының тиімсіздігі тілге тиек етілген. Сонымен қатар бейресми ұйымдар мен қоғамдық бірлестіктердің рөлі жоғары бағаланады. Нарықтық экономиканың және онымен байланысты демократияның кемшіліктері мен жақсы тұстарын саралай келіп, римдік клубтың мүшелері "басқаларын айтпағанда, демократия - жүйелердің ең жаманы" деген У.Черчилл пікірімен келісетіндіктерін мойындайды. "Таңдау жаман мен ең жаманның арасында болғалы тұр, осыны түсініп әлемдік қауымдастық жалпы күрделі мәселелерді бірлесіп қана шеше алатынын түйсінуі керек", - дейді олар. Дереккөздер
Түптік мұз

Түптік мұз – су түбіне шөккен немесе су қабатындағы жүзбе мұздар. Өзен, теңіз және кішігірім көлдегі суға батқан заттарда және тайыз жерлерде байқалады. Суынған судың кристалдануы кезінде қалыптасады. Бос, қуыс құрылымды болып келеді. Т.м. жамылғылы және тау мұздықтарына тон қ. ішкі сулық мұз. Дереккөздер
Түптік шөгінділер

Түптік шөгінділер — 1) табиғи, сондай-ақ техногендік заттектерден суқойма ішінде физикалық-химиялык және биохимиялық процестер нәтижесіңде су объектісінің түбіңде түзіліп тұнбаға түсетін түптіктасындылар мен қатты бөлшектер. Т.ш. организмдер мекендеуге жарамды (тасты, малтатасты, гравийлі, құмды — ірі және ұсақ құм, сазды, лайлы, ірі және ұсақ детрит, тотықтырғыш процестері басым ірі органикалық қалдықтар) және жарамсыз (лай, ірі және ұсақ детрит, тотықсыздандырғыш процестері басым ірі органикалық қаддықтар), целлюлоза-қағаз фабрикаларының ағашты талшықтарынан, сал ағызудың қалдықтарынан, мұнай өнімдері төгілген кез келген грунттардан пайда болған антропогендік грунттар болып бөлінеді; 2) алаптың табанын жапқан шөгінділер. Су түбіндегі ағыс жылдамдығы белгілі мәннен төмен болған жағдайда ағынмен еріген қатты зат бөлшектері су түбіне шөгіп қозғалыссыз түптік шөгінділер қалыптастырады. Турбулентті ағыстарда түптік аккумулятивті бедер (тізбек, жал) қалыптастырушының негізі көзіне түптік шөгінділердің белсенді алмасу қабаты жатады. Алаптардың немесе суқоймалардың сипатына қарай Т. мұхиттық, теңіздік, көл, өзен шөгіңділеріне жіктеледі. Дереккөздер
Баптизм

]] Баптистер – христиандық протестанттық діни ағым. Баптистердің пікірінше, шынайы Шіркеу - шіркеулік иерархияны қажетсінбейтін дінге сенушілерден тұрады. Шіркеудің мемлекеттен болінуін талап етеді. Жалпы, баптистер қатып қалған діни наным-сенімдерден аулақ, өз идеологиялық негізін Евангелиядан алады. Оларға қатаң моральдық принциптер тән, мысалы.: темекі шегуге, спирттік ішімдіктер ішуге тыйым салынады. Англиядан кейін АҚШ бүл дінді таратудың әлемдік орталығы болып табылады. Дереккөздер
Сергей Яковлевич Сухов

Сергей Яковлевич Сухов (1911 ж. т.) - суретші. Плакат, қондырғылы және кітап графикасы, кескіндеме саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сің. мәдениет қызметкері. Бүкілодақтық а. ш. көрмесіне арнап «Абай портреті» (1954, кенеп, майлыбояу) еңбегін жазды. СУХОТИН (т,- е. ж. б.) - Омбыда дала ген,- губернаторы болған. 1903 ж. Шаймерден Қойшығұловтың Көкшетаудан Абайға жазған хатында: Сергейдің Абай туралы пікірі дұрыс екені, әр нәрсені ақылға салып істейтін білімді адам болғаны жайлы сөз етіледі. Дереккөздер
Дарақ тәріздес мұздық

Дарақ тәріздес мұздық — ірі аңғармен ағып түсетін бас мұздықтан және оған құятын мұздық салалардан тұратын таулық аңғар мұздықтарының бір түрі (мысалы, Памирдегі Федченко мұздығы). Ол күрделі мұздықтар тобына жатады. Дереккөздер
Дарақ тәріздес өзен жүйесі

Дарақ тәріздес өзен жүйесі — пландағы көрінісі (суреті) ағаш бұтақтарына ұқсас болып келеді, басым бағыттағы салаларды ажырату мүмкін емес өзен жүйесі. Салалары басты арнаға үшкір бұрышпен қапталдасады. Дереккөздер
Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз...

«Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз...» - М. Ю. Лермонтовтың «Выхожу один я на дорогу» атты өлеңінің 1898 ж. Абай аударған нұсқасы. Шығарма орыс ақынында да, қазақ ақынында да 20 жол. Өмірге ой көзімен қарай білудің, терең сезімталдық, сыршылдықтың үлгісі боларлықтай лирикалық туынды. Ақын жарық түнде жалғыз жолға шыққанын айта отырып, аспан мен жердің, жоғарыда жылт-жылт етіп көрінген жұлдыздардың ғажайып әдемілігін тамашалап, ғарыштық кеңістікті бар жанымен сезінгендей болады. Сондықтан оның өз көңіл-күйін қозғайтын әр сөзі ерекше салмақты, мәнді болып шыққан. Өлеңдегі мұңды сарын да, тыныштық, азаттық іздеу де адамды жадырататындай әсер береді. Осы өлеңнің идеялық өзегі, тірегі болған өмірге құштарлық: «Көкірегімде өмірдің күші тұрып, Іздеймін дем алысты үзбегенін...» - деген сөздерден әсіресе айқын танылады. Абайдың өлеңі Лермонтов нұсқасына жолма-жол сәйкес келіп отырады.Мағынасы жағынан әбден жақын және көркемдігі де өте жоғары. Лермонтовта: «В небесах торжественно и чудно! Спит земля в сиянье голубом... Что же мне больно и так трудно? Жду ль чего? жалею ли о чем? Уж не жду от жизни ничего я, И не жапь мне прошпого ничуть; Я ищу свободы и покоя! Я б хотел забыться и заснуть», - деп келсе, Абай бұл екі шумақты былай тәржімелеген: «Мен көрдім көктің ғажап жасалғанын, Жер ұйықтап, көкшіл шықпен бу алғанын. Менің не мұнша қапа, қысылғаным? Үміт пе, өкініш пе ойлағаным? Дүниеден үмітім жоқ менің деймін, Өмірге өткен титтей өкінбеймін. Азаттық пен тыныштық көксегенім, Ұйықтамақ пен ұмытпақ деп іздеймін...» Тек соңғы шумақ қана еркін аударылған. «Чтоб всю ночь, весь день мой слух лелея, Про любовь мне сладкий голос пел. Надо мной чтоб, вечно зеленея, Темный дуб склонялся и шумел», - деп, Лермонтов махаббат жыры мен ағаш сыбдырын аңсаса, Абай тамылжыған табиғаттың үнімен жылылық пен достық, өнген, өскен жақсы екені мадақталуын армандайды: «Су сылдырлап, жел гулеп, күн шуақтап, Жылылық пен достықты тұрсын мақтап. Өнген, өскен жақсы деп емен ағаш, Теңселіп айтып тұрса ол шайқақтап...» Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 1-шумақтың 2-жолы «Тасты жол жарқырайды буға амалсыз» делінсе, кейінгі басылымдарда 1909 жылғы жинақ бойынша бұл жол «Тастақ жол жарқырайды буға амалсыз» деп алынған. 1945, 1954 жылғы жинақтарда 2-шумақтың З-, 4-жолдары «Менің де мұнша қапа, қысылғаным, Үміт пе, өкініш пе ойлағаным», 4-шумақтың 2-жолы «Ұйқы, тыныштық, ұмыту - бір дегенім» болса, кейінгі басылымдарда бұл жолдар 1909 жылғы жинақ негізінде «Менің не мұнша қапа қысылғаным», Үміт пе, өкініш пе ойланғаным?», «Ұйқы, тыныштық, ұмыту - бер дегенім» болып қабылданған. Өлеңге композитор I. Жақанов ән шығарған. Дереккөздер
Түркістан жотасы

Түркістан жотасы — негізінен қар көшкіндері мен аспа мұздықтардан құлаған, мұз опырылыстарымен қоректенетін аңғарлық мұздық. Түркістан мұздығының шеті, әдетте, моренамен жабылған болып келеді және "өлі" мұздан тұрады. Дереккөздер
Жолдак Иванович Олесь

Жолдак Иванович Олесь (Олексий) (1918 ж. т.) - украин халық ақыны. Шығармалары 1937 жылдан жарияланып келеді. Украин оқырмандарына «Пегастың бұлқынуы», «Тәжірибесі мастактар» атты пародия, достық әзіл, эпиграммалары топталған кітаптарымен жақсы таныс. Жолдақ 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес...», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?..», «Сабырсыз, арсыз, еріншек...», «Көзінен басқа ойы жоқ...», «Адасқанның алды - жөн, арты - соқпақ...» өлендерін украин тіліне аударған. Дереккөздер
Дарси заңы

Дарси заңы — сүзілу жылдамдығының су тегеуріні бәсеңдеуіне пропорционалдығы заңы. Бұл заңды алғаш рет тәжірибе жүзінде құмды сүзгідегі су ағынын зерттеу барысында француз инженері А. Дарси (1856 жылы) ашқан. Сүзілу кезіндегі тегеурін шығынының жылдамдыққа тәуелділігі түзу сызықты болғандықтан, Дарси заңы сүзілудің түзу сызықты заңы деп те аталады. Дарси заңы ағынның ламинарлық режімі жағдайындағы кеуекті ортадағы сұйықтықтың сүзілу заңы Дарси заңы бойынша сүзілу жылдамдығы пъезометрлік көлбеудің шамасына тура пропорционал: мұндағы — көлбеуі бірге тең жағдайда сан жағынан сүзілу жылдамдығына тең болатын сүзілу коэффициенті, өлшем бірлігі см/сек., -ның сандық мәні топырақтың сипатына және ең алдымен оның кеуектерінің шамасына тәуелді. Дарси заңының Дюпон формуласынан ерекшелігі сол: козғалыстың кез келген сипатындағы (бірқалыпты немесе күрт өзгеретін) сүзілу аймағындағы кез келген нүктенің сүзілу жылдамдығын анықтайды. Дереккөздер
Жолжақсы

Жолжақсы - Абайға өлең арнаған кісі. Абай сүйген қызы Тоғжанға барып жүргенде ұсталып қала жаздаған. Соны көрген Жолжақсы: «Ақылыңа қарасам, данасың, Жүрісіңе қарасам, баласың, Ат шаба алмай жығылса, Қолға тұсіп қаласың. Бұл шіркінді Мұнша күйттеп не қыласың!» - деген екен. Осы оқиғадан кейін Абай «Сап-сап, көңілім, сап, көңілім» деген өлеңін жазған. Дереккөздер
Жол көрмек, жоба білмек, жиһан кезбек...

«Жол көрмек, жоба білмек, жиһан көзбек...» - Абайдың кейін табылған өлеңі, 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Өлеңде Абайдың ой-қиялы шарықтап, әбден асқар биігіне жеткен шағындағы байсалды да байыпты, байырғы ойларын түйіндеген. Адам жан-жақты есейіп, қабілет-күші марқайып, ақыл-ойы толығып, өмірді, салт-дәстүрді, жол-жобаны біліп толысады, шындық іздеп шыңдалады. ЖиҺан кезіп: «Көре-көре көсем болады, сөйлей- сөйлей шешен болады». Жастық шақ, жігіттіктің аласұрған екпінді қызуы енді бойды жеңіп, ақылға, иман-салауаттылыққа ауыспақ. «Тағдырдың маңдайға жазғанын хақтан біліп» жақсылық тілемек, игілік ұстанбақ. Ол үшін өзіңнен озған өнер иесінің соңына ер, жөнін жақтап, жыртысын жырт, көшелі кісі бол дейді ақын . Бұл қиын нәрсе ме? Әрине, қиын. Әсіресе өзім білем, менде кем емеспін дейтін тоң мойын, бір бет, қисық мінезді адамға қиынның қиыны. Алдымен құдай жаратқан пенденің ниеті түзу, көңілі аппақ, пейілі кең болуы ләзім. Түзу, адал, таза жүрген мақұл. Өсек айтпа, өтірік, жалған сөйлеме, біреуді сыртынан ғайбаттама. «Екі елі аузына үш елі қақпақ қой», былапыт, бос даурықпаға үйірсек болма деген уағыз халық тәрбиесінің негізгі принциптерімен ұштасып, ұрандасып, үндесіп жатыр. Шын әрекет, шын өмір - ғылым мен өнерде. Ерінбейтін еңбекшіл, таусылмайтын талапкер, жалықпайтын жанкешті еңбек қана жігіттің абырой-беделін асырмақ, елінің ері атандырмақ. Өлеңнің айтпақ ойы осы. Туынды 10, 11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған. Алғаш 3. әл-Жауһаридің Уфа қаласында басылған «Насихат қазахия» рисаласында жарияланған. Шығарма ой сарыны мен өлең өрнегі жағынан алғанда Абайдың 1886 жылғы «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйкы сергек»деген өлеңіне жақын келеді. Тіпті осы аталмыш өлеңнің бесінші шумағының екінші жолы : «Ақыл таппақ, мал таппақ, адал жүрмек», -деп берілсе, «Насихат қазақиядағы» екінші шумақтың соңғы жолы: «Ғылым, өнер, мал таппақ, жұртқа жақпақ», - деген жолмен ой жағынан да, сөз жағынан да үйлес шығып жатыр. Басылымдарда өлеңнің алғашқы шумағының үшінші жолындағы бір сөз толық анықталмағандықтан, оның орны көп нүктемен берілген. Дереккөздер
Жошыхан Мағауин

Жошыхан Мағауин (1924–1943) — Абайдың шөбересі. Ақынның Мағауия деген баласының Жағыпарынан туған. Жошыхан ақын болған. Ұлы Отан соғысы жылдарында майдан даласынан қарындасы Ғазелге өлеңмен хат жазып тұрған. «Бір теңіздің тамшысы едік екеуіміз, Ұласамыз, бір мұратқа жетеміз...» - деп, өздерінің Абай ұрпағы екенін мақтаныш тұтатынын, сондықтан ақын атына кір келтіруге хақысы жоқ екенін, қашанда өзгелерге үлгі болуы керектігін қарындасының есіне салып отырған. Оның майданнан жазған хаттары Абай музейінің қорында сақтаулы. Бір топ өлеңі майданда қаза тапқан азаматтардың хаттарынан топтастырылған. «Жыр аманат» атты кітапқа енген. Семейдегі Абайдың әдеби-мемориалдық музейінің «Абай ұрпақтары – майдан шебінде» деп аталатын бөлімі Жошыхан өмірі жайындағы деректермен басталады. Дереккөздер
Алматы декларациясы

Алматы декларациясы немесе Алматы келісімі — Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) нысандары мен принциптерін қабылдаған декларация. Оның нәтижесінде КСРО ыдырауы өз мәресіне жетті де, ТМД құрамына Ресей, Беларусь пен Украинадан басқа тағы 8 тәуелсіз мемлекет қосылды. Алматы келісімінен бұрын 1991 жылдың 8 желтоқсанында Ресей, Украина және Беларусь басшылары Кеңес Одағын таратып, ТМД-ны құру туралы Беловеж келісімінде келіскен еді. 1991 жылы 21 желтоқсанда Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан және Украина басшылары Алматыда кездесті де, Алматы декларациясы атауын алған келісімге өз қолдарын қойған. Сол күні Беларусь, Қазақстан, Ресей және Украина арасында «Ядролық қаруға қатысты өзара шаралар туралы» аталған жеке шартқа да қол қойылған еді. Оның нәтижесінде сол елдердің ядролық қарулары Ресейге берілді. Посткеңестік республикалар арасында қатыспай қалған тек Грузия (ол ТМД құрамына кейін кірді), Литва, Латвия және Эстония еді. Балтық теңізі маңындағы үш мемлекет қол қоюдан және ТМД құрамына кіруден мүлдем бас тартты, олар өздерінің елдері КСРО құрамына заңсыз енгізілді деп санайды. Дереккөздер
Сорғы агрегаттары

Сорғы агрегаттары — сорғы қозғалтқыш және беріліс жүйелерін қамтитын құрылғылар жиынтығы, оның орнықты және жылжымалы түрлері бар. Пайдаланатын қозғалтқыштың түріне қарай ол *электр қозғалтқышты, *турбиналы, *дизельді, *моторлы (іштен жанатын қозғалтқыш) деп аталатын түрлерге ажыратылады. Дереккөздер
Сор топырақты шаю

Сор топырақты шаю — топырақта тұзды сордың шоғырлануын кеміту үшін алдын ала есептелінген су көлемімен сортаңды жерді шаю арқылы оның кұрамын жақсарту, сортаңды жерге сорға төзімді ауыл шаруашылығы дақылдарын егу жолымен мол өнім алуға қол жеткізу. Мұңдай тәсілмен шайылған сор топырақтың ащылығы кеміп, қалған ерітінді жер асты суларына қосылады. Дереккөздер
Тынығу суқоймасы

Тынығу суқоймасы — суда демалу орны ретінде (қайық, байдарка, желкенді спорт, туризм және серуендеу) пайдаланылатын және оның жағасында суға түсетіндей жағдайлар болатын не болмайтын кез келген су объектісі. Тынығу суқоймасына тоғандар, көлдер, бөгендер және Каспий теңізі, Балқаш көлі, Ыстықкөл, Еділ бассейні басқа су ағындары да жатады. Дереккөздер
Алмонд Габриель

Алмонд Габриель (; қаңтардың 12, 1911 – желтоқсанның 25, 2002) -Американ саясаттанушысы, Стэнфорд университетінің профессоры. Американ өнер және ғылым академиясының мүшесі, саяси ғылымдардың американдық қауымдастығының президенті. "Дамушы аймақ саясаты" (1968), "Салыстырмалы саясат: даму тұжырымы" (1966), "Салыстырмалы саясат биігінде" (1988) атты еңбектерінде Алмонд қазіргі құрылымдық функционализмнің негізгі түсініктерін қалыптастырды. Алмонд функционалдық әдістік жүйені сақтау және реттеу әдістерін зерттеуге пайдаланды. Ол саяси жүйені адаптация мен ықпалдасу қызметтерін орындайтын өзара қарым-қатынас саласы ретінде анықтайды. Барлық жүйелер негізінен екі қызметті атқарады: "ену" және "шығу". Ол "енудің" төрт қызметін: саяси әлеуметтендіру мен араласуға тарту; мүдделерді артикуляциялау; мүдделерді жүзеге асыру; саяси коммуникация; "шығудың" үш функциясын: ережелерін қалыптастыру, ережелерді пайдалану мен ережелердің орындалуын бақылауды анықтайды. "Ену" қызметтері үкіметтік емес ұйымдармен: қысым көрсету топтары, сая¬си партиялар, тәуелсіз басылым және т.б. арқылы, ал "шығу" қызметтері үкіметтік ұйымдар көмегімен жүзеге асырылады. Ол "ену" қызметтерін талдауға көбірек көңіл бөледі. Саяси әлеуметтендіру мен коммуникация тиімді саяси қызмет саласының барлығы белгісі. Саяси жүйелерді салыстырмалы зерттеуде: # жүйе мүмкіндіктерін; # конверсиялау функцияларын; # қолдау және адаптациялау функцияларын; # жоғарыда көрсетілген қызметтердіц өзара қарым-қатынасын салыстыруды ұсынды. Осы салыстыру әдісі саяси дамуды талдауға да пайдаланылды. Қазіргі кезеңдегі бес демократиялық елдегі - Англия, Италия, ГФР, АҚШ және Мексика - саяси жүйені салыстыра отырып, саяси мәдениеттің үш таза түрін көрсетті. # "патриархалдық саяси мәдениет", # "тәуелділік саяси мәдениет", # "белсенді саяси мәдениет" немесе "араласу саяси мәдениеті" (кей кезде оны партисипаторлық деп те айтады). Дереккөздер
Файлдардың виртуаль қоймасы

Файлдардың виртуаль қоймасы (Виртуальное хранилище файлов; virtual filestore) — файлдардың біртекті емес нақты қоймаларының ашық түрдегі өзара әрекетін жасақтайтын файлдар қоймасының жалпы келісім бойынша қабылданған сипаттамасы. Дереккөздер
Тыңайған жер

Тыңайған жер - егістіктің ескі орны, бірнеше жыл бойы жыртылмай қалған жер. Ауыл шаруашылығында пайдаланылатын жердің бір түрі. ТЫҢАЙТҚЫШТЫ БЕЙТАРАП- ТАНДЫРУ (Нейтрализация удобрения) — тыңайтқыштың қышқылдығын қосымша бейтараптандырғыш арқылы жою. Дереккөздер
Тырмалау

Тырмалау — топырақты майдалап, қопсытып және бетін тегістеуге арналған шаруашылық құралмен жер өндеу тәсілі. Жыртылған жердің капиллярлық кеуектілігін жойып тегістелген жердің ылғалдылығын сақтау үшін кейде жерді жырту кезінде тырмалау жұмыстарын қатар жүргізеді. Дереккөздер
Балалық өлді, білдің бе?..

«Балалық өлді, білдің бе?..» - Абайдың 1895 жылы жазған өлеңі. Көлемі 10 жол. Өлеңнің негізгі тақырыбы – Абай Поэзиясынан берік орын алған адам өмірінің кезеңдері. Өлеңдегі ой лирикалық қаһарман атынан жеткізіледі. Ақынның «Сұм дүние тонап жатыр, ісің бар ма?..» деген өлеңіндегі «Алды - үміт, арты - өкініш алдамшы өмір» деген жолдармен үңдес. Абай өткінші өмірдің керуенінде сен не көрдің, балалық кезің, жігіттік шағың не берді, кәрілік кезеңінде тұрып бүл туралы ойладың ба, өмірдің шын мәні неде екеніне кез жібердің бе? - деген сауалдар қояды да, осы сұрақтар төңірегінде ой толғауды ақын әркімнің ез үлесіне қалдырады. Бұған қоса ақын сөзінде зілді астар да бар: тағдырдың салғанына дәрменсіз бас иіп, шарасыз күйге түскен жандарды ол тірі елікке теңейді. Бұл өлеңде ақынның терең ойшылдығы ерекше аңғарылады. Өлең 7 буынды үлгімен жазылған. Негізінен шұбыртпалы ұйқасқа (-а, -а, -а, -а) құрылған туындының 6-, 8-, 9-жолдары ұйқаспай бос қалған. Алғаш рет 1909 жылы С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. ауытқулар кездеседі. 1909 жылғы жинақта 5-жол «Кім біледі байғұстар» делінсе, Мүрсейіт қолжазбаларында, 1933, 1939, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Кім біледі, сен кәпір» болып басылған. 1961 жылғы жинақта 1-жол өзгертіліп, «Балалық өтті білдің бе?» түрінде берілген. 1909 жылғы басылымдағы «Әлде, айналып, кім білер» деген 8-жолы 1933 жылғы жинақта «Әлде айналып жыға алмай», 1939, 1945 жылғы басылымдарда «Әлде антұрған кім білер» болып, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол 1909 жылғы басылым негізінде жарияланған. Туынды ағылшын, орыс, өзбек, қырғыз, тәжік, түрікмен, қарақалпақ тілдеріне аударылған. Тағы қараңыз *Абай Құнанбайұлы Дереккөздер
Тік білікті сорғы

Тік білікті сорғы — тұтқырлығы және химиялық белсенділігі жағынан суға ұқсас, өлшемі 0,1 мм дейін болатын жүзінді бөлшек құрамы массасының 0,3%-дан аспайтын, температурасы 35°С-қа дейінгі сұйықтықтарды көтеруге арналған сорғы. Өнімділігі — 1-35 м3/с, арыны — 15—110 м, ПӘК-і — 90%-ға дейін. "В" тектес сорғылардың негізгі бөлшектері "К" тектес сорғылармен ұқсас. Жұмыс доңғалағының осьтік гидравликалық күші мен айналып тұрған бөлшектер массасының гравитациялық күшін сорғыдан жоғары орналасқан тік білікті қозғалтқыштың табаны қабылдайды. Станция ғимаратының блокты түрінде сорғыш құбыр ысырмасыз массивті бетонды негізге орнатылады. Сорғыш келте құбыр сорғыш құбырмен жалғанады. Кейбір сорғылар таңбаларының сонында I немесе II деген белгі тұрса, онда бұл жұмыс доңғалағының жонылғанын білдіреді. Таңба соңындағы "А" өрпі жұмыс доңғалағының неғізгіден ерекшеленетінін, "О" өрпі — жұмыс доңғалағының айналым жиілігі қалыптағыдан өзғеше екенін, ал "М" өрпі — сорғы агреғатының құрамына екі жылдамдықта айналатын қозғалтқыш кіретінін көрсетеді. Дереккөздер
Файлдардың орналасу кестесі

Файлдардың орналасу кестесі (Таблица расположения файлов; File Allocation Table) — әрбір дискінің жүйелік мәліметтер жазылған аймағы; онда әрбір файлға қандай кластерлер жататынын көрсететін карта түрінде берілген кесте болады. Дереккөздер