kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жаңақала көтерілісі

Жаңақала көтерілісі - 1930-31 жылдардағы Кеңес өкіметінің саясатына қарсылық актісі. Оған Жаңақала ауданындағы және оған жақын жатқан аудандардың тұрғындары қатысты. Көтерілісті басу кезінде 360 адам тұтқындалды. Тергеу кезінде 71 адам қаза болды. Көтерілісте мына кісілер белсенділік көрсетті: Ғ.Қапасов (1895 ж.т.), М.Ахметов (1891 ж.т.), Ш.Шамсутдинов (1900 ж.т.), З.Қарашев (1900 ж.т.), М.Жаналиев (1901 ж.т.), С.Сисенов (1896 ж.т.), Қ. Жүсіпов (1887 ж.т.), Қ.Бегалиев (1902 ж.т.), Ш.Жәкішов (1905 ж.т.), Ә.Шатдаров (1899 ж.т.), Б.Қуанышев (1907 ж.т.), Ш.Есқалиев (1885 ж.т.), С. Мүсірәлиев (1885 ж.т.), Т.Есекеев (1898 ж.т.), Б.Өтеулиев (1892 ж.т.), Қ.Дәулетқалиев (1907 ж.т.), Е.Титанов (1905 ж.т.), Ж.Қожақов (1879 ж.т.). Дереккөздер
Фотохимиялық у түтін

Фотохимиялық у түтін — атмосферада жоғары концентрацияда азот, көмірсутек, озон болғанда қарқынды күн радиациясы мен желсіз кезде немесе жерге жақын ауа массасының өте нашар алмасуы кезінде фотохимиялық реакция нәтижесінде түзіледі. Лондондық у түтіннен айырмашылығы ауа райы ашық кезде автомобильдердің шығарынды газдарының едәуір концентрациясынан атмосферада өте улы ластағыштар пайда болады. Дереккөздер
Су тартқыш

Су тартқыш - ашық ағынды судан немесе суаттан (өзеннен, көлдең, су қоймасынан) болма- са жерасты кездерінен тартылған суды, су өтпелерімен тасымалдап апарып шаруашылық мақсаттарға (жер суару, сумен жабдықтау, электр энергиясын өндіру. Дереккөздер
Толымбек Әбдірайым

Әбдірайым Толымбек (12 қыркүйек 1955 жыл Семей облысы Аякөз қаласы) - жазушы. Өмірбаяны * 1972 жылы №2 қазақ орта мектебін (қазір Дулат Бабатайұлы атындағы) бітірген * Аягөз автомобиль жөндеу зауытында * Б. Майлин ауылдық кеңесінде * Шұбартау аудандық «Жаңа өмір» газетінде * Талғар аудандық «Алатау жұлдызы» * Алматы облыстық «Жетісу» * республикалық «Қазақ әдебиеті» газеттерінде * Көкшетау телерадио комитеттерінде еңбек еткен. * «Қазақ әдебиеті» газетінің Астанадағы меншікті тілшісі болып қызмет істеген. * 1991 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. * 2006 жылдан бастап ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты «Жас өркен» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің Астанадағы өкілетті өкілі. Жетістіктері * Бірнеше Құрмет грамотасымен * Білім және ғылым министрлігінің «Ыбырай Алтынсарин» медалімен марапатталған. Шығармалары * Алғашқы әңгімелері мен очерктері 1970 жылдан бастап газет-журналдарда жарияланып келеді. * 1988 жылы «Елегізу» атты әңгімесі «Арман қанатында» жинағына енген. * Ерке шора. Әңгімелер, ертегілер, повесть. «Балауса», 1996 * Мақтаншақ сары сағат. Ертегілер. «Фолиант», 2001 * Ине мен жіп. Ертегілер «Фолиант», 2001 * Әуелен үшқан тырналар. Әңгімелер және повесть. А., «Балауса», 2002 * Дария шабыт. Деректі әңгімелер. «Елорда», 2003 * Аю құлақ. Әңгімелер, ертегілер және повесть. А., «Арда», 2006 * Меңді қыз. Әңгімелер мен драмалық хикаят. А., «РИИЦ АЗИЯ», 2006 * Жалқаулыққа кім үйір? Ертегілер мен әңгімелер. А., «Баур», 2008. Дереккөздер
Піспек

Піспек — қымыз, іркіт пісу үшін пайдаланылатын үй құралы. Піспек кепкен ағаштан жасалады. Піспек негізгі екі бөліктен құралады. Олар — піспектің басы және сабы. Піспектің басы көбінесе дөңгелек және төрт бұрыш (крест пішінді) болып келеді. Дөңгелек басты піспекті жасағанда қалыңдығы шамамен екі-үш елідей болатын кепкен тақтайды дөңгелектен ойып алып, оның бір бетін ыңғыру мен кеулеп шұңқырлап қояды, шетін сәл жұқартады. Дөңгелектің дәл ортасынан төрт бұрыштан тесіп, оған сап орнатады. Піспек басының ойық беті сабаның не күбінің түбіне қарап тұрарлықтай етіп сапталады. Піспек басының бүйірінен айналдыра тар тесіктер тесіледі. Ол піспектің қозғалысы кезіндегі кедергісін кемітеді. Төрт бұрышты піспек көбінесе екі жұқа тақтайдан айқастырылып жасалады. Оның сабы екі тақтайшаның айқасқан бөлігіне орнатылады. Піспектің сабы әрі түзу, әрі ұзын ағаштан жасалады. Қымыз бен іркіт пісетін піспектің саптары саба ның не күбі нің аузынан кемінде 20 сантиметрдей шығып тұруға тиіс. Іркіт пісетін піспек жеңіл болғаны, қымыз пісетін піспек неғұрлым ауыр болғаны жақсы. Салмақты піспек түйіп піскенде қымыздық іртігін тез жазады. Қазақ халқы қымыз сабаның піспегін жай тұтыну құралы деп қана есептемейді, оны кәдімгі сән беретін үй жиһаз ы қатарына қояды. Сондықтан, қымыз сабаның піспегінің сабының ұшына жуан ағаштан «дулыға» кигізуді дағдыға айналдырған. Дулығаның жалпы пішіні садақтың жебесіне ұқсас келеді. Оның сыртын кейде әр түрлі ою-өрнек салып сырлайды, кейде терімен қаптап, күміспен әйтекейлейді. Жалпы алғанда піспектің үлкендігі ыдыстың (саба не күбі) мөлшеріне байланысты. ( Қымыз мақаласын қараңыз ). Дереккөздер
Фригана

Фригана ( — шыбық) — Жерорта теңізінің қиыршықтасты, құрғақ беткейлерінде (Балқан түбегі, Кипр, Қырым және т.б.) өсетін өсімдіктер. Фриганаға көбіне ароматты қасиеттері бар (лаванда, гүлшетен, жұпар сәлбен және т.б.), құрғақшылыққа төзімді бұташықтар мен шөптер жатады. Дереккөздер
Су төкпе

Су төкпе - ашық оймалардан (қазаншұңқырлардан), карьерлерден топырақтық және (немесе) жер бетіндегі суларды немесе штольнялардан, шахталардан және басқа да тауы кең орындарынан жер асты суларын шығаруды қамтамасыз ететін шаралар мен құрылғылар кешені. Дереккөздер
Жаңаөмір

Жаңаөмір — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Шаған ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде, Барбастау өзенінің жағалауында, бетеге, боз, т.б. әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен қоңыр, карбонатты қызғылт-қоңыр топырақты, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2556 адам (1246 ер адам және 1310 әйел адам) болса, 2009 жылы 3044 адамды (1470 ер адам және 1574 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3356 адамды (1639 ер адам және 1717 әйел адам) құрады. Тарихы 1954-97 жылдары «Шаған» астық кеңшарының орталығы болған. Оның негізіңде Жаңаөмірде және округке қарасты Бекет және Кемер ауылдарында 1 серіктестік, 29 шаруа қожалығы құрылған. Инфрақұрылымы Орта, орталау мекгептер, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, 1 фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауыл көшелері * 8 наурыз (8 март) көшесі * Абай көшесі * Азаттық (Киров) көшесі * Ақбидай (Куйбышев) көшесі * Ақжайық (Октябрьская) көшесі * Арман (Коммунаров) көшесі * Атамекен (50 лет Октября) көшесі * Бейбітшілік (Ленин) көшесі * Болашақ (Школьная) көшесі * Бостандық (Целинная) көшесі * Достық (Советская) көшесі * Жағалау (Степная) көшесі * Жібек жолы (25 лет Целины) көшесі * Қарағайлы (Лесхоз) көшесі * М. Әуезов көшесі * М. Мәметова көшесі * Сарайшық (60 лет Октября) көшесі * Серуен (Парковая) көшесі * Тәуелсіздік (Набережная) көшесі * Ұлы Дала (Новая Жизнь) көшесі * Шұғыла (Чапаев) көшесі * Ю. Гагарин көшесі Дереккөздер
Ұзақ жасау

Ұзақ жасау — адамның өмірдің орташа ұзақтығынан едәуір артық жасқа жетуі. Ұзақ жасаушылар деп, 90 жастағы және одан кәрі адамдар саналады. Ұзақ жасаудың негізі физиологиялық қортаюды қамтамасыз ететін бейімделу механизмдерінің әрекеттілігі болып табылады. Ұзақ жасаушыларда қортаю процесі неғүрлым баяу жүреді. Негізгі физиологиялық жүйелердің жас ұлғайған сайын өзгеруі біркелкі жалғасады, организмнің бірқатар жүйелерінің күйі неғұрлым жас адамдардағы осындай параметрлерге шамалас болады (мысалы, қанның морфологиялық және биохимиялық құрамы, жүрек-қан тамырлары, эндокриндік жүйе және орталық жүйке жүйесі күйінің кейбір көрсеткіштері). Ұзақ жасаушыларда жоғарғы нерв қызметінің типі, әдетте, күшті, сабырлы болып келеді. Олар адамға жұғымды, айналасындағы оқиғалар мен құбылыстарға зер салғыш, сергек, ақпейіл болып, жұқпалы ауруларға берік, жоққа барға мазасызданбайтын, өс-жады жақсы, еңбекқор адамдар болады. Ұзақ жасау проблемасындағы ең күрделі мәселелердің бірі — бұл феноменге тұқым қуалаушылық пен орта факторлары ықпалының арақатынасы туралы мәселе. Көптеген геронтологтар ұзақ жасаудың әлеуеттік мүмкіндігі тектік тұрғыға байланысты деп есептейді. Белгілі бір шамада мұның өзі өмір тәжірибесі тұрғысынаң дәлелденген де. Сонымен қатар ұзақ жасаудың әлеуметтік-экономикалық факторларға: материалдық жағдайларға, мәдениет деңгейі мен медициналық қызмет көрсетілуіне, еңбек пен тұрмыс жағдайы мен сипатына, қоғамдағы психологиялық климатқа байланысты екені күмәнсыз. Ұзақ жасаушылардың 50%-ынан астамы ауылдық жерлерде тұрады. Соңғы жылдары қоршаған ортаның ластануының әсері едәуір артып, ұзақ жасаушылар санының азаюы байқалады. Дүние жүзі бойынша, тұтас алғанда, экономикалық жағынан дамыған елдерде ұзақ жасау көрсеткіші едәуір жоғары. Дереккөздер
Әшір Молдағайынов

Әшір Молдағайынов (10.2.1939 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Бесағаш ауылы) — композитор, Қазақстан Компартия одағының мүшесі (1999), 1955 ж. Жамбыл қаласындағы мәдени-ағарту училищесін бітірген. 1957 ж. Студенттер мен жастардың республикалық және дүние жүзі фестиваліне (Мәскеу) қатысып, әнші ретінде өнер көрсеткен. Сол жылы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияның әншілер даярлайтын бөліміне оқуға қабылданады. Консерваторияда оқып жүргенде (1960) Абай атындағы академиялық опера және балет театрына жұмысқа орналасты. Осы театр қабырғасында Молдағайынов әншілік өнерімен қатар композиторлық қабілетімен таныла бастады. «Ұстазым», «Сағындым, сағындым, сәулешім», «Аяулым, арманымдай асылым ең», «Алғашқы ұстазым», т.б. ән-романстары жұртшылық арасына кең таралды. Бұл күндер 300-ден аса ән-романстардың, хорға арналған және симфониялық шығармалардың авторы. «Туған ел, туған жер әуендері» жинағы жарық көрген (А„ 1981) Дереккөздер
Барқытша көбелектер

Барқытша көбелектер жәндіктер класының қабыршаққанаттылар отрядының тұқымдасы. Далалық аймақтарда кең таралған. Қанаттары сұр түсті, көз тәрізді дақтары бар. Жұлдызқұрттары жасыл немесе сары түсті дене ұзыны бойына жолақтар орналасқан. Өсімдіктердің жапырақтарымен қоректенеді. Дереккөздер
Шырынқайнатқыш

Шырынқайнатқыш — бірінің үстіне бірі орнатылған екі кастрюльден тұрады. Астыңғы кастрюльге су құйылады, ал үстіңгісіне қақпағы бар конус тәрізді кәкпір орналастырылады, оған тазалапған жеміс-жидектер немесе көкөністер салып, қант қосады. Шырынқайнатқышты кез келген қыздырғыш прибордың үстіне қоюға болады. Алынған шырын кастрюльдің штуцеріне кигізілген түтік арқылы ағады. Шырын қайнатқыштан ағатын шырын ыстық болады, сондықтан оны жемістер мен көкөністер сияқты бірден консервілеуге болады.(Консервілеу деген мақаланы қараңыз). Дереккөздер no:Gryte (kokekar)
Қайырғали Молдашев

Қайырғали Молдашев (1921, Бөкей ордасы ауданы, Бисен ауылы — 1997, Орал) — жергілікті басшы. Орал педагогика техникумын бітірген. Казталов ауданында, Орал қаласында жауапты қызметтер атқарған. 1956-80 ж. аралығында облысытық мәдениет басқармасының бастығы, Орал қалалық атқару комитетінің төрағасы. Молдашев бірнеше орден-медальдармен марапатталды. Дереккөздер
Рассольник

Мал еті, балық , саңырауқулақ , үй құстарының сорпасына ащы қияр, қияр тұздығын және өсімдік тамырларын (петрушка, пастернак , сельдерей) қосып әзірлейді. Рассольникті дайындау үшін сиырдың бүйрегі мен жүрегін, үй құетарының өкпе- бауырында пайдалануға болады. Өкпе-бауыр рассольнигі. піскенше қайнатады. Сорпаны сүзгіден өткізеді. Тамырлар мен пиязды ұзынша етіп кесіп, аздап қуырған соң, үстіне сұйық сорпаны құйып қайнату керек. Оған бөлшектен кесілген картоп салып, 10—15 минут пісіреді, туралған ащы қиярды қосып, тағы 15 минуттай қайнатады, содан кейін қымыздық немесе көк салат, піскен ішек- бауырды салып, 5—10 минут тағы қайнатады. Сорпаға қаймақ қосып береді. 500 г өкпе-бауырға: 2 /2—3 л су, 2—3 қияр, 1 данадан петрушка, сәбіз, сельдерей, 1 пияз, 5—6 картоп, 100 г қымыздық немесе салат, 1—2 ас қасық тоң май немесе маргарин, 1/2 стакан қаймақ, әркім өз қалауынша тұз қосады. Балық етінен рассольникті дәл осылай балық сорпасына дайындайды, және піскен балық етін кесектен немесе фрикаделька күйінде береді. Бүйрек қөсылған рассольник Бүйректің майын алып тастанды, оны 3—4 бөлікке бөледі, жуады, кастрюльге салып, үстіне суық су құйып, қайнатады. Бұдан кейін суды төгеді, бүйректі тағы бір шайып, қайтадан суық су құнды да, 1 — 1'/2 сағат пісіреді. Тазартылған өсімдік тамырларын турап, оны майға қуырыш алады. Содан кейін кастрюльге тазартылған және кесілген ащы қияр мен картопты салып, үстіне сүзілген сорпа құйын, 25—30 минут қайнату керек. Сорианы дастарқанға қоярда оған туралған бүйректі салып, қаймақты бөлек береді. 500 г сиыр бүйрегіне: 2 қияр, 1 сәбіз, 2 петрушка, сельдерей, 1 пияз, 3—4 картоп, 2 ас қасық сары май, әркім өз қалауынша тұз қосады. Ленинград рассольнигі Етті пісіруге қояды да, бір мезетте арпа жармасын жақсылан жуып, бөлек кастрюльге салады, үстіне 1,5 стакан ыстық су құйып, ісініп жарылуы үшін бір сағаттай баяу жанған отқа қою керек. Бұдан соң жарманы қайнаған сумен шаяды, суы сорғығаннан кейін, сүзілген сорпаға салып, әрі қарай қайнатады (40 минуттай). Қайнағаннан кейін 15 минуттай соң ұсақтан туралған картоп пен шамалы қуырылған тамырларды салады, жуып тазартылған және майдалан тур алған ащы қиярды қосып, 25—30 минут қайнатып пісіреді. Столға берердің алдында әр табақшаға бір кесектен ет немесе бүйрек салып, үстіне қаймақ құнды және майда етіп кесілген петрушка көгін немесе аскөк себеді. Арпа жармасын күрішпен алмастыруға болады. 500 г ет пен сиыр бүйрегіне: 2 қияр, 1 сәбіз, 2 петрушка, сельдерей, 5—6 картоп, 1/2 стакан арпа жармасын немесе күріш), тамырларды қуыру үшін 1 ас қасық тоң май, 5—6 түйір бұрыш, 1—2 лавр жапырағын, әркім өз қалауынша тұз салады. Дереккөздер
Роза Ғазизқызы Момынова

Роза Ғазизқызы Момынова (туған жылы белгісіз, Орал қаласы — 1945, Татарстан, Қазан қаласы) - Ұлы Отан соғысында ерлік керсеткен жауынгер қыз, гвардия капитаны. 1934 ж. Оралдың «Ет комбинаты» белігіндегі 7 жылдық мектепті бітіріп, 4 жылдық фельдшерлік мектепке қабыдцанады. 1938 ж. тіс дәрігері мамандығын алып, Федоровка с-нда жұмыс істейді. 1939 ж. Алматы медицина институтына оқуға барады, бірақ қабылдау емтиханынан кешігіп қалғандықтан қаладағы 1-ауруханаға жұмысқа орналасады. 1941 ж. 27 қыркүйекте Алматыдан соғысқа аттанады. Далалық госпитальда қызмет еткен Роза көбінесе алғы шепке шығып, жаралыларды оқ астынан алып шығып жүреді. Осындай ерліктері үшін ол «Қызыл Жұлдыз» (1943) орденімен, «Жауынгерлік ерлігі үшін» (1943), «Мәскеуді қорғағаны үшін» (1944) медальдарымен марапатталды. М. 1945 ж. ақпан айында ауыр жарақат алып, Қазан қаласындағы госпи- тальда қайтыс болды. Сондай- ақ 2 дүние жүзіндегі соғыс жылдары Жайық бойынан Момынова сияқты жауынгер қыздар көп шыққан. Олар — ұшқыш Х.Доспанова, Ағипа Кенжеғалиева, Нәпия Дәулетқалиева, Ғалия Үмбеталиева, Александра Карпова, Лидия Губанова, Майра Махатова, Ғ.Рахметова, Жөмила Ғилажова және т.б. Дереккөздер
Өкпесіз саламандралар

Өкпесіз саламандралар қосмекенділер класы құйрықты амфибиялер отряды. Дене ұзындығы 5-15 см, өкпесі жоқ, жүрегі екі камералы; тері және ауыз қуысының шырышты қабығы арқылы тыныс алады. 22 туыс 215 түрі Америкада және Оңтүстік Еуропада таралған. Өкпесіз саламандралар басым көпшілік түрлері су жануарлары (таулы өзендері opмaн, суқоймаларында, құдықта) және құрлықта мекендейтіндеріде бар олардың ішінде жер тесерлер (Balrschoseps) және ағашты мекендейтіндер (Aneides) кездеседі. Ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Жұмыртқалары және дернәсілдері суда немесе құрлықта (mac астындадыщыл жерде кемірушілер індерінде) дамиды. Құрлықта ұрғашылары жұмыртқаларын денесімен жауып қорғайды. Толық өзгерумен дамуды немесе жұмыртқадан бірден жетілген ересектері шығады. Кейде дернәсіл белгілері өмір бойы сақталады. 2 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Суфле

Суфле ұсақталған пюре түріндегі әдетте піскен тағамдардан жасалатын кулинарлық өнім. Оның өзі көпіршіген және пісірілген белоктармен араластырылады. Көбінесе десертті суфлені жеміс — жидектерден, шоколадтан және т. б. дайындайды. Алма суфлесі. Алманы жуып, 4-ке бөліп кеседі,өзегі мен дәнін алып, қаңылтыр табаға немесе таяздау кастрюльге салып аздап су құйып, духовкада пісіреді.Дайын болған алмаларды суытып, електен өткізеді.Алынған алма пюресіне құмшекер қосып, үзбей араластыра отырып, қойылғанша пісіру керек. Ыстық қоспаға үнемі араластыра отырып, көпіршіген ақуызды қосады. Шағын табаға май жағып, дайындаған суфлені үйіп салады да, бетін пышақ пен тегістеген соң, ыстық духовкада пісіреді.Столға қояр алдында бетіне қант ұнтағын себу керек, суфлеге қоса салқын сүт немесе қаймақ беруге болады.6 жұмыртқа ағына: 300 г алма, 1 стакан құмшекер,I ас қасық сары май, 2 ас қасық қант ұнтағы, 3 / 4 стакан сүт немесе қаймақ қосылады. Ванильді суфле. Сары майды ерітіп, ұн, тұз қосып үзбей араластыра отырып, ыстық сүтті жайлап сызылта құяды. Құмшекер қосып, баяу жанған отқа пісіру керек. Әбден қоюланғанша араластырады.Жұмыртқаның сарысы мен ваниль қантын үгіл ыстық қоспаға салады, қоспа бірігіп қалмас үшін үзбей араластыру керек. 15 минут тоңазытқышқа қойып суытады. Сол қалпында немесе табаға салынған күйінде май жағады және қант себеді. Ақуызды әбден көпіршігенше араластырып және еппен қоспаға құю керек. Қоспалы өз формасына келтіргеннен кейін, алдын ала қыздырылған (180оС дейін) духовкаға 30,—35 минут қойып пісіреді. 5 жұмыртқаға : 3 ас қасық сары май, 3 ас қасық бидай ұнын, 3 Д стакан ыстық сүт, '/4 стакан құмшекер, 1 шай қасық ваниль қантын, дәміне қарай тұз қосады. Суфле, сондай-ақ тауық етінен, балықтан , көкөністерден (кәді, помидор, картоп және т. б.), ірімшіктен,ақ ірімтіктен және т.б. пісіріледі. Дереккөздер
Иван Андреевич Мордасов

Иван Андреевич Мордасов (1923, бұрынғы Приурал ауданы, Рожков кенті — 1943, Беларусь) - Кеңес Одағының Батыры. Днепр бойындағы соғыста ер-жүректілігімен көзге түскен. Лоев ауданының Казероги кентінде жерленген. 1943 жылы қайтыс болғаннан кейін оған Батыр атағы берілді. Дереккөздер
Ғайнолла Сұлтанғалиев

Сұлтанғалиев Ғайнолла — қоғам қайраткері. Өмірбаяны * 1911 жылы Хан ордасындағы жоғарғы-бастауыш училищеге түседі. * 1918 жылы Бөкей Ордасында жергілікті Кеңесті сайның орманды даласында, шөл даласына, таулы аудандарда тараған. Әдетте ашық алқаптардағы терең індерінде топталып тіршілік етеді. Жылына 7 айдайлау кезінде ауылдағы ең сауатты адам ретінде Мұратсай атқару комитетінің хатшысы және кедейлердің болыстық комитетінің төрағасы болып сайланады. * 1919 жылы Ордада құрылған Қазақтық 1- үлгілі атты әскер полкына тіркеледі. Азамат соғысында рота командирі болған. *1922-1935 жылы Орда уездік, Теңіз ауданы, Ақтөбе губерниялық, Қарқаралы аймақтық, Алматы облыстық партия ұйымдарында басшылық қызметтер атқарды. Қазақ КСР OAK мүшелігіне сайланды. * 1938 жылы 29 мамырда «Сәдуақасов, Юсупов, Дәулетқалиев тобының құйыршығы» деген кінә тағылып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды. * 1941 жылы 15 ақпанда Алматы облыстық ішкі істер басқармасының қаулысымен ақталып, қамаудан босатылды. Дереккөздер
Мотор (ЖШС)

«Мотор» ЖШС -ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған техника шығаратын кәсіпорын. Ол тұңғыш рет Орал қаласында 1990 ж. ашылды. Қазір «Оралагрореммаш» зауыты Кәсіпорын өнімі (АҚ) терр-ның белгілі бір бөлігін жалға алып отыр. 40 адам жұмыс істейді. Кәсіпорын өнімдері — «ТАЙ-12» минитракторы, мотоблоктар, жер өндеу, шөп шабу агрегаттары және т.б. жоғары сұранысқа ие. «Мотор» Испа- нияда (Мадрид) еткен халықар. көрмеге қатысып, шығарған өнімдерін жұмысқа қолдануға қолайлылығы үшін күміс медаль алды. Дереккөздер
Ерсайын Қайырлыұлы Жапақов

Ерсайын Қайырлыұлы Жапақов (15.1.1961 ж.т., Ресей, Саратов облысы, Александров Гай ауданы, Александров Гай ст.) — журналист, суретші, әуесқой композитор. * 1978 ж. Бөкей ордасы ауданының Байқұтты ауылындағы орта мектепті бітірген. * 1987 ж. ҚазМУ-дің журналистика ф-тін бітірген. * 1987-94 ж. аралығында республикалық газеттерде жұмыс істеді. Суреттері * 1995 жылдан сурет салумен айналысады, оның сыршырайлы (живопись) картиналары Алматы қаласындағы «Ойпішімнен - Мамыражайға» (1998), «Мамыражай-1» (1999), «Өнердің құлақкесті құлы(В.Ван Гог) немесе Жаңа үшінші мыңжылдықты қарсы алу» (1999) атты дербес көрмелерін, сондай-ақ Лиссабон (Португалия) қаласындағы «Шабыттың шалқар бастауы» (1998) атты халықар. көрмеге қойылды. Дадаизм әдібімен бейнелеген көптеген туындылары отандық және шетелдік коллекционерлердің қорына алынған. Әндері * Сонымен бірге Ерсайын өлең жазып, ән шығарады. Оның «Наурыз», «Аңсарым», «Тұран елі» атты хиттары республикалық жұртшылығына танымал «Үркер» тобының репертуарынан тұрақты орын иеленді. Дереккөздер
Суағызғыш

Суағызғыш - гидротехникалық ғимараттағы тесіктер (құбырлар) түріндегі терең су қашыртқыш немесе су қоймасын босатуға, үстіңгі бьефте шөккен салындыларды жууға және астыңғы бьефке суды өткізуге (түсіруге) арналған ғимарат. Дереккөздер
Құлақсыз алабажақ кесіртке

Құлақсыз алабажақ кесіртке - кесіртке тұқымдасы. Жалғыз өкілі калимантан кесірткесі (Lanthanotus borneensis). Денесі 40 см терісі мүйізді қабыршақтармен жабылған. Кесірткелерден айырмашылығы үстіңгі самай иіні жоқ бірақ таңдай және қанат сүйектерінде жетілген тістері бар. Сыртқы құлақ саңылауы жоқ (осыдан атауы). Құлақсыз алабажақ кесіртке тіршілік ерекшелігі зерттелмеген. Калимантан а. С.-Б. кездеседі. Дереккөздер
Шырынсыққыш

Шырынсыққыш — түрлі конструкцияла (конусты, винтті, рычагты, шнекті, ет турағыштарға кигізіл қоятын) қолмен және электрмен жұмыс істейтін құрал. Цитрус жемістеріне арналған ең қарапайым конусты шырынсыққыш әйнектен немесе пластмассадан жасалады. Тазаланбаған лимон немесе апельсинді ортасынан (көлденеңінен) бөледі: жартысын конусқа салып, барлық шырын сығылып шыққанша екі жаққа бірдей айналдыра береді. Шырын арнайы қойылған ыдысқа жиналады. Піскен помидорлар мен жидектерден шырын алу үшін пресс-пюрені пайдалануға болады. Винтті шырынсыққышты пайдаланғанда туралған затты немесе жидекті торлы (саңылаулы) ыдысқа салады да, винтті преспен сығады. Электрмен жұмыс істейтін шырын сық қыштың негізгі техникалық сипаттамалары. Рычагты шырынсыққыш шөміш формалы болады, ол тұтқа—преспен (қырлы диск) топса арқылы байланысады. Шөміштің ішіне саңылаулы цилиндр тәріздес ыдыс қойылады.Туралған көкөністі немесе жидекті ыдысқа салады, сосын оны пресс — қақпақпен жауып, тұтқаны басады.. Шиекті шырынсыққыш сыртқы түрі жағынан ет турағышқа ұқсас, винтті қысқышпен столға бекітеді. Жидектерден (қарақат, таңқурай, құлпынай, жұзім т. б.) шырын алуға арналып шығарылады. Жуылған жидектерді бункерге салады, шырын металл торкөзден астына қойылған ыдыс қа ағады, ал қалдығы бүйірдегі тесік арқылы ығыстырылып шығарыладьі. Осыған ұқсас шырынсыққыштарды ет турағышқа кигізуге ыңғайлан шығарады. Бұл спиральды өзек темірден, конус тәрізді торлан және ретке келт ір ет ін винті бар корпустан тұрады. Электрмен жұмыс істейтін шырынсыққыштардың көмегімен қатты жемістерден және көкөністерден шырын сығыл алуға болады, ал олардың кейбіреу!, мысалы «Журавушка» тәрізділері көкөністерді кесуге де жарайды. Электрлі шырынсыққыштар бірнеше үлгіде шығарылады Дереккөздер
Ромштекс

Ромштекс қою тағам. Ол ірі қара етінен әзірленеді. Етті жуып, сіңірлерінен арылтады, қалыңдығы 1 ем кесе-көлденең тіліп, жаншиды. Содан кейін тұз және бұрыш сеуіп, көпіршітілген жұмыртқа жағылады да кеңкей нанның ұнтақта аунатылады. Содан соң майы қатты қызған табаға салын, әбден піспекте (10—15 минут) қуырылады. Дастарқанға қоярда үстіне ерітілген сары май құйылады. Гарнирі — куырған картоп, піскен сәбіз, асбұршақ, сары май құйылған жүгері, бұқтырылған капуста. Дереккөздер
Халықаралық жасыл крест

Халықаралық жасыл крест (ХЖК) (Green Cross International) — 1993 жылы құрылған. Қатысушылары — дүние жүзінің 50 еліндегі ұлттық ұйымдар мен дайындық комитеттері, жеке адамдар. Антропогендік экологиялық қияпаттармен күресу жөніндегі шараларды жүзеге асыру, экологиялық білімдер мен технологиялар алмасуға жәрдемдесу, экологиялық заңдардың дамуын қолдау. Негізгі қызметі — қоршаған ортаны қорғаудың әр түрлі аспектілері жөніндегі жобаларды, соның ішінде уытты заттектерді жою, апаттар туралы хабарлау жүйесін жасау, экологиялық ағарту, халықаралық экологиялық кодексті талдап-белгілеу жөніндегі жобаларды жүзеге асыру. Дереккөздер
Сүгір Мырзалыұлы

Сүгір Мырзалыұлы - жырау. 1868 - 1873 ж. патша үкіметінің «Уақытша ереже» (1868) белгілеген алым-салықтан бас тартып, біраз жыл Хорезм жерін қоныс етеді. Кейін атақонысына оралады. Шыққан тегі Найман руының Сүгірші атасынан. «Сүгірдің елін сағынып айтқаны», «Аса біркөштік бір күнде», «Болғанда ханың — қазық, биің — арқан» толғауларында атақонысынан ауған елдің ауыр халі, туған жерді аңсауы шынайы суреттелген. Сүгір шығармалары «Ақберен» (A., 1972) жинағында жарияланған. Дереккөздер
Тауқұдреттілер

Тауқұдреттілер - қос қанатты жәндіктер тұқымдасына жататын тікжікті қысқа мұрттылар қатар тармағы. Ұзындығы 4-15 мм. Кең таралған 500 жуық түрі бар. Жыртқыштар, жауын құрттарымен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Шыбындар әдетте ағаш бұтақтарымен жапырақтарында басымен төмен қарап жабысып тұрады кейбір түрлерінің ұрғашылары омыртқалылардық қанымен қоректенеді. Дернәсілдері дымкыл жерде орман төсенішінде кейбіреулері (Vermileo Vermiliqes) арыстан құмырсқалар тәрізді күмда су құйғышка ұқсас қақпан құрады. Дереккөздер
Ауа құбыры

Ауа құбыры - ауа алмастыру, ауамен жылыту, ауаны шартқа сәйкестендіру жүйелерінде қолданылатын ауаны ауыстыруға, сондай - ақ технологиялық мақсатпен ауаны тасымалдауға арналған құбыр (қорап). Дереккөздер
Оразғали Сүйінбеков

Сүйінбеков Оразғали — күйші-композитор. Өмірбаяны Сүйінбеков халық күйлері мен халық композициалары шығармаларын («Қайран Нарын», «Боз төбе», «Айдарлының Ақжелеңі») орындауымен қатар өзі де көптеген күйлер шығарды. Оның «Октябрь нұры», «Теңдікті келін», «Тұлпар дүбірі», «Жеңіс күйі», «Көктем шабыты», «Өнер жолында», «Еңбек табысы», «Алтын тулы астанам», «Жігер», т.б. күйлері бар. Сүйінбеков домбыраны Абыл, Боғда, Кәуен, Есбайкүйшілердің сарынымен тартқан. Дереккөздер
Ауа дайындау

Ауа дайындау- ауаға технологиялық және санитарлык- тазалық талаптарға сәйкес келетін сапа беріп өңдеу (шаңнан, зиянды газдардан, коспалардан тазарту, жылыту, суыту, ылғалдандыру, құрғату және т.с.с). Дереккөздер
Халықаралық қайта құру және даму банкі

Халықаралық қайта құру және даму банкі (ағылш. International Bank for Reconstruction and Development; (IBRD)) — 1944 жылы құрылған. Қатысушылары – 189 мемлекет. Мақсаттары – мүше мемлекеттерге басымдылықтарды белгілеуде, қоршаған ортаны қорғаудың ұйымдық құрылымын жасау және бағдарламаларын орындауда көмек көрсету; қоршаған ортаға жағымсыз әсерді болғызбау жөніндегі жобаларды қаржыландыру; кедейшілікті жоюда, экономиканың пәрменділігін арттыруда және қоршаған ортаны қорғауда көмек көрсету; Ғаламдық қоршаған орта қорына қатысу. Негізгі қызметі – саяси диалогты қалыптастыру, техникалық көмек көрсету, ғылыми зерттеулер жүргізу және қаражаттық көмекті үйлестіру. Дереккөздер
Ауалық жапқыш

Ауалық жапқыш - түтін (жану өнімдері) қозғалысы бағытын 180°С - қа өзгертетін және өрт кезінде төмен орналасқан қабаттардан жоғары орналасқандарына түтін өтіп кетуіне кедергі жасайтын ауа арнаның тік бөлігі.
Халықаралық қоршаған орта академиясы

Халықаралық қоршаған орта академиясы — 1990 жылы құрылған. Мақсаты — қоршаған ортаны басқару мәселелері бойынша кәсіптік даярлау және консультация беру. Негізгі қызметі — Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің, дамушы елдердің экономикасының қоғамдық және жекеше секторларынан басшылар үшін үдемелі даярлық курстарын, семинарлар мен оқу сабақтарын өткізу, қоршаған орта мен дамудың нақты проблемаларының шешімдерін іздеу машықтарын оқыту; оқытудың әр түрлі нысандарын пайдалану (семинарлар, пікірталастар, іскерлік ойындары). Дереккөздер
Мұқан Қонажанұлы

Қонажанұлы Мұқан (1862 - 1937) — жырау, ақын. 12 ата Байұлына жататын тана руының жиембет атасынан шыққан. Атақты Жиембет жыраудың ұрпағы. Қазан революциясына дейін қазіргі Жаңақала, Жалпақтал аудандары ізіндегі аумақты мекендеген орыс, қалмақ байларының жалшылығында болған. Кейінде жергілікті халықтың қалауына орай ел аралап, жыр толғап, ән айтумен Мұқан жырау атанған. Алпамыс, Ер Тарғын, Қобыланды, Шора, Қарасай-Қази, Орақ, Мамай, т.б. туралы батырлар жырын және Аралбай, Қашаған, Кердері Әубәкір, Махамбет өлендерін жатқа білген. Мұқанның ақындығы да болған. Ұлы Сағынғалиға қалдырған өсиеті мен нақыл шумақтары ел аузында сақталған («Мәдениет» газетінің 1993 жылғы 11 санында жарияланды). Мұқан бұрынғы И.Тайманұлы атындағы жылқы зауытына қарасты Қызылоба мекенінде жерленген. Дереккөздер
Салаттық көкөністер

Салаттық көкөністер — жапырағы тағам ретінде пайдаланылатын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен бір жылдық салаттық дақылдардың түрлі сорттары кең тараған. Өсіп-өнуі мен жапырақ формасының сипаты бойынша салат сүттіген немесе жапырақты кресс-салат деп екіге бөлінеді. Барлық салатқа тән ерекшелігі тез піседі және суыққа төзімді. Салат көгін парниктер мен жылыжайларда қыста да, ерте көктемде де, ал ашық топырақта жаздық басында өсіруге болады. Салаттың құрамында каротин (А провитамині), 10—15 мг процент С дәрумені, В тобының витаминдері, сондай-ақ минералды заттар бар. Сүттіген немесе жапырақты салат Салаттық көкөністердің қаудансыз жапырақты сорттарынан белгілісі — Московский парниковый, қауданды сорттарынан тез пісетін Каменная желтоголовый, ертерек пісетін сорттарынан — Майский, Берлинский желтый; кешірек пісетін сорттарынан — Крупнокочанный; кеш пісетін сорттарынан — Ледяная гора сорттары. Кресс-салат Кресс-салат көктемде өсіріледі. Бір ерекшелігі өте тез өседі (15—20 күн). Сондықтан оны көктем салаты деп те атайды. Дереккөздер
Ханғали Жұмашұлы Сүйіншәлиев

Ханғали Жұмашұлы Сүйіншәлиев (5 желтоқсан, 1918, Тайпақ, Ақжайық ауданы, Батыс Қазақстан облысы - 20 маусым 2006, Алматы) - ғалым, әдебиет зерттеушісі, филология ғылымдарының докторы (1969), профессор (1972), Қазақстанның еңбек сіңірген жоғарғы мектеп қызметкері (1984). * Орал педагогика институтын бітірген (1943). * Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1943-1953 жылы Орал педагогика институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі. * 1953 жылдан ҚазМУ-де оқытушы, доцент, профессор. Ғылыми-зерттеушілік еңбектері қазақ әдебиеті тарихы мен теориясы, Абай шығармашылығы мәселелеріне арналған. Шығармашылығы * Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері, А., 1960; * Ізденіс іздері, А., 1975; * Саңлақтар сарабы, А., 1978; * Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 1998. Марапаттары * I дәрежелі Отан соғысы ордені * Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ұйымдастырылған тынығу

Ұйымдастырылған тынығу (Организованный отдых) — тыпығу ресурстарын пайдаланудың қатан мөлшерленгей, саналы түрде басқарылатын, жақсы жүйелендірілген процесі. Табиғи және мәдени объектілерді осы мақсатқа бейімдеп, демалушыларға жоғары дәрежеде қызмет көрсетуге, оның ішінде экскурсиялық-ағартушылық қызмет көрсетуге негізделеді. Дереккөздер
Құбай Мұқанов

Құбай Мұқанов (1922 жылы туған, қазіргі Бөкей ордасы ауданы) — өндірісті ұйымдастырушы, Социалистік Еңбек Ері (22.10.1949). 1934 жылдан Куйбышев атындағы ауыл шаруашылығы артелінде қатардағы еңбеккер. 1942-44 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Майданнан оралған соң ауылында жылқы фермасының меңгерушісі болды. 1968 жылдан бұр. Чапаев (Ақжайық) ауданы Куйбышев атындағы кендіарда аға малшы. 1948 ж. құлын алуда жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін ең мәртебелі атақ иеленген. Дереккөздер
Айналдыратын қиық

Айналдыратын қиық - далалық әдіс немесе топырақ зерттеу лабораториясы, қанаттың бұрылуында болатын (әдеттегідей төрт қалақты), сыналатын топырақ алдын ала жаншып тасталынған, бір уақытта бұрылу бұрыштарының өлшеуімен және айналдырушы кезең оларға лайық болатын, қиықты кезең соның ішінде лайық болып тұру қажет. Дереккөздер
Қазақстан республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы заңдары

Қазақстан республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және "Қоршаған ортаны қорғау туралы", "Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар туралы", "Экологиялық сараптама туралы", "Халықтың санитариялық- эпидемиологиялық салауаттылығы туралы", "Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы" Қазақстан Республикасының заңдарынан, Қазақстан Республикасының Орман және Су кодекстерінен, Қазақстан Республикасы Президентінің "Жер туралы", "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану" туралы заң күші бар Жарлықтарынан және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі қатынастарды реттейтін басқа да заңдар мен нормативтік құқықтық ақтілерден тұрады. Дереккөздер
Сүлеймен хазірет Соқыранұлы

Сүлеймен хазірет Соқыранұлы (1800 — 1849) - діндар-ғұлама, Бөкей ордасынан шыққан зиялылардың бірі, Самарқандағы діни медресені тәмамдаған дамолла. Тегі — ноғай-қазақ. Бай кітапханасы болған. Оны құрмет тұтып, Орданың бас имамы болуға шақырған. Бірақ Сүлеймен оған екеуінің достық қарым-қатынаста екендігін, қызмет бабында жүз шайысып қалулары мүмкіндігін желеу етіп, келісім бермейді. Дін уағыздап, жергілікті медресе-мешіттерде дәріс оқуды қолай көреді. Жәңгір қайтыс болғанда Сүлеймен хазірет Құран оқып, жаназасын шығарған. Зираты Орда ауылының терістік бетінде, құлпытасы сақтаулы. Жергілікті халық оны қасиетті жер санап, басына тәу етіп, садақа береді. Дереккөздер
Әділбек Нәсекенұлы Сүлейменов

Сүлейменов Әділбек Нәсекенұлы (1955 жылы туған, Казталов ауданы, Қаракөл ауылы) - композитор. Қызылорда педагогика институтының музыкалық факультетін бітірген. 70-тен астам әні бар, олар «Ауыл кеші көңілді» атты ұжымдық жинаққа енген «Әкем-әнім», т.б. Бүкілодақтық 1, 2, 3-көркемөнерпаздар фестивалінің лауреаты. «Жігер» жастар фестивалінің дипломанты. Дереккөздер
Халықаралық маңызы бар түрлер

Халықаралық маңызы бар түрлер — таралу аймағындағы мемлекет ретінде ел сақталуы үшін халықаралық жауапкершілікте болатын түрлер; бұл орайда, осы түрлердің сол елде құрып- бітуге айналған түрлерге жатқызылған - жатқызылмағандығы есепке алынбайды. Мұндай түрлерге Қызыл кітаптарға енгізілген түрлер және аймақта бар, кейін бүкіл дүниежүзілік ауқымда құрып кету қатері төнген деп танылуы мүмкін түрлер; бүкіл дүниежүзілік таралу аймағының не популяциясының едәуір бөлігі осы елге қатысты түрлер және тиісті халықаралық келісімдер негізінде халықаралық маңызы бар түрлер деп танылған кез келген басқадай түрлер қамтылады. Дереккөздер
Ұйытқыма

Ұйытқыма (шквал) - қысқа уақыт аралығында желдің күрт күшейіп, бағытының қым-қиғаш өзгеруі; көбіне күн күркірерде және нөсердің алдында байқалады. Жекелеген ұйытқымалардың ұзақтығы бірнеше минутқа созылады. Мұндай кездерде желдің жылдамдығы секундына 20-30 метрден асуы мүмкін. Ұйытқымалар көбіне циклондардың суық лебі өтер кезде немесе ауаның жылы қабаттары мен суық қабаттары қауырт сапырылысқан кезде байқалады. Ұйытқымалар әр түрлі құрылыс имараттарын зақымдайды, ормандарда ағаштарды құлатып, су қоймаларында бей-берекет толқындар тұдырады. Дереккөздер
Сейітқан Әбілқасымұлы

Әбілқасымұлы Сейтқан (18 қыркүйек 1926 жыл Қытай Халық Республикасы, Алтай аймағы, Жеменей ауданы, Топтерек ауылы) - жазушы. * 1934 жылы мектеп табалдырығын аттаған талапты жас 1938 жылы, әкесі Үрімші түрмесіне қамалғаннан кейін, оқудан қол үзіп, еңбекке араласты. * 1944 — 1945 жылдары Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. * 1947 жылы Шығыс Түркістан Жеменей аудандық жастар ұйымының хатшысы. * 1948—1954 жылдары Шыңжаң халық демократиялық одағының Қаба аудандық атқару комитетінің бастығы, Алтай атқару комитеті бастығының орынбасары болып істейді. * 1954—1957 жылдары Қытай коммунистік партиясы Алтай аймақтық комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі. * 1958 — 1964 жылдары «Алтай» газетінің Бас редакторы болды. * Мәдени төңкеріс кезінде қуғынға түседі. 1969 жылы абақтыдан қашып шығып, моңғолияға өтеді. Шығармалары * Қаламгердің үш роман, төрт повесть, екі өлеңдер жинағы моңғол, қазақ тілдерінде кітап болып басылып шығады. * 1981 жылы «Жазушы» баспасынан «Қара боран» романы жарық көрді. * 1993 жылы атамекеніне оралған жазушының қаламынан «Оспан батыр», «Бір уыс қан» атты шығармалар туындады. Дереккөздер
Сағынғали Мұқанов

Сағынғали Мұқанов (15.10.1928 жылы туған, Жаңақала ауданы, Қызылоба а. — 1998, Казталов ауданы) — журналист, айтыскер ақын, педагог, бұрынғы Жалпақтал ауданының құрметті азаматы (1993). Еңбек жолын 1941 ж. шопандықтан бастады. Ауыл шаруашылығының әр саласында, кәсіподақ, мәдениет, партия, кеңес, комсомол ұйымдарында жұмыс істеді. 1968 жыдцан зейнеткерлікке шыққанға дейін ауданы газет редакторының орынбасары болды. Жергілікті халық театрының құрылуына атсалысты. 1959 ж. ақындар айтысында «Облыс ақыны» атанды. «Еңбек туы» жинағына топтама өлендері енді. Бүкілодақтық байқаулар мен фестивальдардың 3 рет лауреаты атанып, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сайлау Төленғалиұлы Мұқашев

Сайлау Төленғалиұлы Мұқашев (1950 жылы туған, бұрынғы Ақжайық ауданы) — палуан, еркін күрестен спорт шебері (1970). Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, КСРО чемпионатының қола жүлдегері (1973). Бүкілодақтық жазғы ауыл ойындарының (1974, 1978) чемпионы. Дереккөздер
Қайта пайдаланылған шикізат

Қайта пайдалан ылған шикізат (Вторичное сырье): # бұрын пайдаланылған заттектерден немесе минералдардан (өндіріс қалдықтары, металл сынығы, макулатура және т.б.) алынатын пайдалы құрауыштар; # бұрын пайдаланылған кен орындарын (мысалы, мұнай) екінші рет пайдалану барысында алынатын пайдалы қазбалардың жиынтығы; # халық шаруашылығында қайтадан пайдаланылуы мүмкін екінші реттік материалдық ресурстар. Дереккөздер
Бақтыгерей Мұқсимов

Бақтыгерей Мұқсимов - шопан, Социалистік Еңбек Ері (1966). 1939 жылы Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Базаршолан ауылында туған. Еңбек жолы 1959 жылдан Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, «Тайпақ» қаракөл қой өсіру кендірінде аға шопан болып, төл алуда жоғары керсеткіштерге жеткені үшін жоғары мәртебеге ие болды. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1966) Дереккөздер
Сүйретпе

Сүйретпе — қымыз, шұбат, айран, іркіт сияқты сүт тағамдарын құюға арналған, мал терісінен тігілетін ыдыс. Сүйретпе - сабадан кейін сусынға арналып көннен жасалатын ыдыс. Оның түбі бұрышсыз жұмыр келеді. Сыйлы қонаққа сүйретпеден қымыз беру ерсі саналады. Сондықтан оған тек сабаның қымызынан ғана береді. Сүйретпе ірі қарашық терісінен де, ешкінің терісінен де тігіле-ді. Оны тігетің терінің көк еті мен шел майын тазалап, түгін қырады. Содан кейін түтінге ұстап ыстайды. Ыс әбден сіңген соң су бүркіп жібітіп, белгілі бір пішінге келтіріп пішеді. Сүйретпенің пішіні негізінен саба және дөңгелек торсық тәрізді болып келеді. Оны шуда жіппен сыртынан жөрмеп тігеді. Тігілген сүйретпенің ішіне құм не құрғақ топырақ салып кереді. Ол әбден қалыпқа түсіп, кепкен-нен кейін ішін тазалап жуады да, қайта ыстайды. Одан соң ішін тағы бір рет тазалап жуып, іші-сыртын қойдың құйрық майымен не жылқының майымен майлайды. Ол әрі местің, әрі сабаның міндетін атқара алады. Дереккөздер
Қайтарымсыз су шығыны

Қайтарымсыз су шығыны (Безвозвратные потери воды) — су айналымы барысында геожүйеден (экожүйеден) суды қайтарымсыз алу (булану және басқа геожүйеге ауыстыру, жер асты ағындысы, инфильтрация және т.б. әсіресе көл мен ішкі тендестігінің бұзылуына апарып соғады. Дереккөздер
Ақ дельфин

Ақ дельфин немесе Қорытпа киті — нарвалдар тұқымдасының ақ дельфин түр тармағына жататын сүтқоректі. Туыстың жалғаз түрі. Дене ұзындығы 6 м, салмағы 2 т, басы дөңгеленген, кішірек. Дене түсі жасына байланысты өзгереді: жаңа туған дельфин (ұзындығы 1,5-1,6 м) ақшыл-сұр соңынан караяды содан кейін түсі сүрланады, ересектерінің түсі ақ. Арктика, Чукотка, Беринг және Охота теңіздерінде таралған, кейде оңтүстік аймақтарында кездеседі. Балық және шаянтәрізділермен қоректенеді. Жүйелі түрде орын ауыстырып тұрады жазда су жағалауымен ашық теңізде, қыста жусарда мекендейді. Балық соңында өзенге 100 шақырымға дейін жүзіп көтеріледі. Еріксіздікке төзімді. Шектелген кәсіпшілік нысаны. Қорытпа нақты кит емес, ол - желкеншілер және марлиндермен туыстас балық түрі. Қорытпа киттерге кейде ақ аюлар да, шабуыл жасайды. Жаңа туған қорытпаның түсі қою сұр болады. Бірақ олар уақыт келе біртіндеп түсін өзгерте бастайды, соңында қалыпты ақ түске енеді. Жаңа туған белуганың ұзындығы 1,6 метрге жетеді. Қорытпаның дене пішімі сопақтау болады. Бірақ оның қарны тоқ болса, доп-домолақ болып келеді. Оның басы мен құйрығы өте үлкен болмайды. Қорытпалар - ақырын жүзетін сүтқоректілер. Олар бесаяқтылармен, шаянтәрізділермен және балықтармен қоректенеді. Бұл киттер Арктика мұхитында көп шоғырланған. Сондай- ақ оларды субарктикалық сулардан да кездестіруге болады. Зерттеушілердің мәліметіне сүйенсек, дүниежүзіндегі барлық қорытпалардың саны 80 000-ға жетеді екен. Дереккөздер
Халықаралық экологиялық экономика қоғамы

Халықаралық экологиялық экономика қоғамы (International Society for Ecological Economics (ISEE)) — 1990 жылы құрылған. Қатысушылары — дүние жүзінің 49 елінен 500 мүше. Мақсаты — экологиялық экономиканы зерттеуге инновациялық көзқарасты қолдау. Негізгі қызметі — оқулық және білім беру бағдарламаларының жасалуын үйлестіру. Дереккөздер
Шалқар Әбішұлы

Шалқар Әбішұлы (05.05.1944 жыл Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы, Қошқар-Ата ауылы) - ақын. * 1963 жылы Шымкенттегі кооперативтік сауда техникумын * 1964 жылы Алматыдағы ревизорлар дайындайтын бір жылдық мектепті * 1972 жылы Халық шаруашылық институтын бітіріп, селолық, аудандық, қалалық, облыстық сауда мекемелерінің бастығы болып қызмет еткен. * Шымкент қаласындағы «Базар» жабық акционерлік қоғамының төрағасы * 1999 — 2007 жылдары облыстық мәслихаттың депутаты болған. * Қазір 1992 жылы өзі ашқан Шымкент қаласындағы халықтық «Аштықпен емдеу орталығының» директоры. Шығармалары * «Өмір сабақ өзгені ойландырсын» * «Ана туралы жыр» (1995) * «Жақсы болу — өзіңнен» (1999) * «Ойланыл көрші өзің де!» * «Мән бергін, жастар, сөзіме!» атты кітаптары жарық көрген. * 1995 жылы «Жыр додасы» * 1996 жылы «Аңсаймын ауылымды» * «Термелер» жинағы * 2007 жылы «Рух пен тәннің саулығы» * «Аштықты ұстау — денсаулықтың кепілі» кітаптары жарық көрді. Ол жайында * 2003 жылы ол жайында «Алпысқа келді бір ақын» * 2004 жылы «Қос арман» атты кітаптар басылып шыққан. Жетістіктері * 1997 жылы «Облыстық жазбагер ақындар мүшәйрасының» бас жүлдегері болды. * Мемлекетіміздің 10 жылдығына арналған медалімен марапатталған. * ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған (2005) * Бәйдібек ауданының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Полипропилен

Полипропилен(nCH 2 =CH (CH 3 ) → [-CH 2 -CH (CH 3 )-] n )пропиленнің полимерлену өнімі, ақ түсті қатты зат. Полипропиленді радикалдық полимерлеу әдісімен алғанда, кіші молекулалы сұйық өнім түзіледі. Ал стереореттелген жоғары молекулалы полимерін алу үшін триэтилалюминий (С2Н5) А1 және тетрахлортитан ТіС14 катализаторлары колданылады. Полипропиленнің бүйір топтары негізгі тізбек осінің бойында оралма тәрізденіп, әрбір екі элементарлы буыннан кейін кезектесіп орналасады. Полипропилен жоғары температураның өзінде де қышқыл, негіз және майлардың әсеріне төзімді. Кәдімгі температурада ешбір еріткіште ерімейді, ал 80 С-тан жоғары температурада қыздырғанда, ароматты көмірсутектер мен хлорлы парафиндерде ериді. Полипропилен полиэтиленге өте ұқсас. Түсі ақ, қолға майдай сезіледі, термопластикалы материал. Молекулалық массасы 300—700 мың аралығында, тығыздығы 920 кг/м. Полиэтиленнен айырмашылығы — берік, жоғары температурада (160 С—170 C) жұмсарады. Полипропиленнен аса берік оқшаулағыштар, түтіктер, машина тетіктері, химиялық құрылғылар жасайды. Берік болғандықтан, қажалуға төзімді арқан, тор, техникалық мата алуда қолданылады. Дереккөздер
Ұлттық элита

Ұлттық элита - әр ұлттың құрамындағы қоғамдық өмірдің барлық салаларына неғүрлым белсенді ықпал ететін зиялылар топтары. Ұлттық элитаны ғылыми тұрғыдан мойындау қоғамның экономиканың дамуын, саяси өмірді, ғылымды, мәдениетті, қоғамдық процестерді басқару үшін ұлттық элитаның неғұрлым лайықты және дайындығы мол өкілдерін саралауын талап етеді. Алайда бұған ұлттық элитаның кейбір өкілдерінің басқалардан үстем болуға, белгілі бір артықшылықтарға жетуге, басқаның еңбегін пайдаланып баюға күш салуы қарама-қарсы келеді. Мұндай пиғылдар ұлттың бірлігін бұзады. Дереккөздер
Халықтық ландшафтық экология

Халықтық ландшафтық экология — жабайы табиғатты қоныстану, оны тұрғындардың сан салалы қажетсінулерін қанағаттандыруға бейімдеу тұрғысындағы талай замандар бойғы тәжірибе процесінде қалыптасқан машықтар. Бұған жергілікті табиғи ресурстардың бүкіл жиынтығы мен тұтас алғанда ландшафтарды оңтайландырудың, калпына келтіру мен қорғаудың тәжірибесі де қамтылады. Қазіргі уақытта ерекше қорғалатын табиғат аумақтарын қалыптастыру жөнінде ұланғайыр жұмыстар жүргізілуіне орай бұл тәжірибенің маңызы зор. Дереккөздер
Балтабай Әділ

Әділ Балтабай (01.05.1949 жы Қарақалпақстан, Мойнақ ауданы, «Әли ауыл» поселкесі - 2009 жыл, Алматы) - ақын, журналист. * 1973 жылы Хожелі педагогика училищесін бітіріп, көп жылдар мұғалім болып қызмет етті. * Кейін Қазақ мемлекеттік университетін сырттай оқып бітірді. Мамандығы — филолог. * 1993 жылы ата жұртқа көшіп келіп, республикалық «Ұлан» газетінде әдебиет және өнер бөлімін басқарған. * «Мөлдір бұлақ» балалар журналында қызмет еткен. Шығармалары * Балаларға арналған «Атамның жұлдызы» (1981) * «Алданыш» (1984) * «Інімнің өкпесі» (1996) * «Тырналар келе жатыр» (1994) (соңғы екеуі қарақалпақ тілінде) кітаптары жарық көрген. Бұдан басқа * «Күздің бірінші күні» (2003) * «Әулиелер мен ғұламалар елі» (2004) * «33 мысал» (2007) * «Қызғылықты қылықтар» (2007) атты кітаптары шықты. Жетістіктері * Республикалық балалар мен жасөспірімдерге арналған жабық бәйгенің үш дүркін жүлдегері. * Қазақстан журналистер одағы С.Ерубаев атындағы сыйлығының лауреаты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT%D3%98&ID311 ӘДІЛ БАЛТАБАЙ]
Халықтың ауылшаруашылық экологиясы

Халықтың ауылшаруашылық экологиясы - халықтың өсімдіктер мен жануарларды жерсіндіру, экологиялық таза өнім өндіру, зиянкестер мен ауруларға төзімді сорттар өсіріп шығару, тұрақты агроэкожүйелер жасау, олардың ұзақ уақыт өнім беруін қамтамасыз ету, ауылшаруашылық жануарларын өсіру, экологиялық таза өнім өндіру жөніндегі тәжірибесінің жиынтығы. Қазіргі уақытта саяжайда бау-бақша өсіретін қала тұрғындары, сондай-ақ, фермерлер мен шаруа қожалықтары]ың иелері халықтың ауылшаруашылық экологиясына айрықша ықылас білдіретін болды. Дереккөздер
Қала салу экологиясы

Қала салу экологиясы (Градо-строительная экология) — қаланың өсуі мен орнығуы жүйесіне, сондай-ақ бұл процестерден болатын өзгерістердің салдары мен мүмкін болатын шегіне байланысты тұрғылықты ортаның қалыптасу процестерін зерттеу. Қала салу экологиясы ұғымында үй-жайдың ішкі ортасы қарастырылмайды (тынымбақ, бульвардан айырмашылығы), адамдардың демалуы үшін пайдаланылатын, қолдан өсірілген немесе мәденилендірілген екпе ағаштар. Дереккөздер
Полихлорвинил

Полпхлорвинил газ күйіндегі хлорвинилдің полимерленуінен түзіледі.Полихлорвинилдің макромолекуласының тармақталуы аз зерттелген, дегенмен де белгілі деректерге жүгінсек, полимердің сызықты және аздаған тармақты макромолекулалардан тұратынын білуге болады.Полихлорвинил (поливинилхлорид деп те атайды) — термопластикалы материал. 20С температурада қышқыл, сілті әсерлеріне төзімді, диэлектрлік қасиеті жақсы, механикалық беріктігі жоғары, жанбайды. Қыздырған кезде оңай ыдырап, хлорсутек бөледі. Техникалық полихлорвинилдің молекулалық массасы 18000— 30000 аралығында, 130—150°С-қа дейін қыздырғанда хлорсутек бөле айырыла бастайды. Іс жүзінде жанбайды. Полихлорвинил кетондарда, хлорлы көмірсутектерде, күрделі эфирлерде, әсіресе полюссіз және полюсті еріткіштер коспасында (мысалы, ацетон мен күкіртті көміртектің қоспасында) жақсы ериді. Бірақ суда, спиртте, каныққан көмірсутектерде ерімейді. Поливинилхлорид негізінде екі пластмасса алынады: винипласт және пластикат. Винипластан химиялық төзімді түтіктер, аккумулятор қорабын, т.б. заттар, ал пластикаттан линолеум, жасанды тері, клеенка, су өткізбейтін бұйымдар, су астында қолданылатын кабельдер және оқшаулағыштар жасайды. Дереккөздер
Кіріс бақылау

Кіріс бақылау - келіп түсетін материалдарды, бұйымдарды, құрылымдарды, топырақты және т.с, техникалық құжаттамаларды сапалы бақылау. Бақылау көбінесе тіркеу әдісімен (сертификаттар, косымшалар, паспорттар бойынша) жүзеге асырылады, ал қажет болғанда - өлшеу әдісімен. Дереккөздер