kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Моатәрізділер

Моатәрізділер (Dіnornіthіformes) – қырсыз төсті құстардың жойылып кеткен отряды. Олардың қаңқа сүйектері Жаңа Зеландияда плейстоцен дәуірінің жыныстарынан табылған. Дене тұрқы әр түрлі болған. Мысалы, күркетауықтай – аномалоптерикс немесе 3 метрге жететін – динорнис. Моатәрізділер – басы кіші, денесі біркелкі қауырсынмен қапталған, артқы аяқтары өте жақсы жетілген ұшпайтын құстар. Моатәрізділердің 6 туысының 13 – 27-дей түрі анықталған. Бұлардың жойылуына жергілікті тұрғындардың (маори) шектен тыс көп аулауы мен төтенше табиғи апаттар әсер еткен. Моатәрізділердің кейбір түрлері 17 ғасырдың басында Оңтүстік аралында (Жаңа Зеландия) тіршілік етсе, сол аралдан ғалымдар 19 ғасырдың ортасында олардың ұсақ түрін (Megalapteryx hectorі) кездестірген. Негізінен Маотәрізділер орманда тіршілік етіп, өсімдіктермен қоректенген. Қазіргі уақытта Маотәрізділердің бірнеше толық қаңқасы, сүйектері, қауырсындары және жұмыртқалары мұражайда сақталған. Дереккөздер
Қарғалы (Алматы облысы)

Қарғалы (2007 жылға дейін — Фабричный) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Қарғалы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде, Ұзынқарғалы өзенінің бойында, Іле Алатауының баурайында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1909 жылы шұға фабрикасын салуға байланысты қаланған. Алғашында "Қарғалы", 1937 жылдан "Фабричный" деп аталды, 2007 жылы алғашқы атауы қайтарылды. Өндіріс орындары Өндіріс орындарынан “Қарғалы” АҚ (шұға комбинат), асфальт зауытты, сувенирлер шығаратын цех, тұрмыстық комбинат бөлімшесі, бірнеше ӨК, шаруа қожалықтары, т.б. жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Кентте 5 орта мектеп, шет тілдерін оқытатын ортасы, балабақша, кинотеатр, клуб, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, емхана, фелдьшер-акушерлік пункт, дәріхана, т.б. бар. Фабричныйда 1886 жылы салынған облыстағы ескі мешіттің бірі сақталған. Жақын темір жолы стансасы - Жібек жолы (32 км). Транспорт Алматыдан Қарғалыға дейін 236 автобуспен немесе Төле би - Бауыржан Момышұлы көшелерінің қиылысынан жеке таксимен жетуге болады. Галерея Дереккөздер
Фуга

Фуга ( — дәлме-дәл жүгіріс, жылдам ағыс) —полифониялық музыкалық шығармалардың түрі. Фуга бір кейде екі, не одан да көп тақырыпқа негізделіп, белгілі тональдық-гармониялық жүйеде еркін дамиды. Фуга 17 ғасырда өзіне дейінгі полифониялық формалар (канцона, ричеркар, мотет) негізінде қалыптасты. 18 ғасырдың 1-жартысында И.С. Бах (“48 прелюдия мен фугасы”) пен Г.Ф. Гендельдің шығармаларында Фуга кеңінен қолданылды. Фуганың бір тақырыпқа (қарапайым) не екі, үш, кейде одан да көп тақырыпқа (күрделі) құрылған түрлері болады. Музыкада 3 — 4 дауысқа арналған Фугалар кеңінен тараған. Фуганың негізгі 1-бөлімі экспозиция деп аталады. Фуга тақырыбы қысқа әрі ұғымды әуенмен беріледі. Фуга — полифониялық музыканың ең жоғарғы түрі. 20 ғасырдағы музыкада композиторлар П.Хиндемит (Германия) пен Д.Д. Шостакович (Ресей); қазақ музыкасында Е.Рахмадиев (“Алпамыс” операсындағы 1-актінің 1-көрінісінде қолданылған фугетта) пен Б.Баяхунов (фортепьяноға арналған “Прелюдия мен фугасы”), т.б. композиторлар шығармаларында кездеседі. Дереккөздер
Фабула

Фабула ( — аңыз, әңгіме, ертегі, мысал) — көркем шығармада суреттелген окиғаны рет-ретімен жүйелеу. Фабула сюжетпен көптеген өзіндік ерекшеліктерімен өзгешеленеді: * Оқиғаны мазмұндау, баяндау тәсілімен, яғни оны өмірде болып жатқан рет-ретімен емес, авторлық шегіністер, орын ауыстырулар арқылы беру (Ш. Айтматов, "Боранды бекет'"). * Айтушының болып жатқан окиғаға қатыстылығымен. Мұның бірнеше жолы бар: алғашқысында автордың оқиғаға қатыстылығы сезілмейді (М. Әуезов, "Қилы заман"), енді бірде айтушы оқиғаның ортасында жүреді (Ғ. Мүсірепов, "Қазақ солдаты"). * Шығарманың белгілі бір формада баяндалуы, мысалы, естелік (Ғ. Мүстафин, "Көз көрген"), күнделік (Ә. Сәрсенбаев, "Офицер күнделігі"), Ф.М. Достоевский, "Бейшара жандар"), т.б. фабулалық тәсілдерді қолдану арқылы автор оқиғаның баяндауын бірде үдетіп, бірде бәсеңсітіп отырады, кейіпкер көңіл-күйінің қалтарыстарын ашып, образды жан-жақты ашады. Дереккөздер
Мәлін

Мәлін – сүтқоректілер класы жыртқыштар отрядының мысықтар тұқымдасына жататын аң. Дене тұрқы 47,5 — 74,0 см, салм. 1,9 — 6,3 кг, үй мысығына ұқсас. Арқа жүні қара, қоңыр шұбар теңбілі бар сұр түсті, бауыры ақшыл. Тері жамылғысының түсіне қарай, шұбар мысық немесе дала мысығы деп те атайды. Африка, Азия, Жерорта теңізі маңы, Кавказ тауы елдерінің көбінде таралған. Қазақстанның шөлді-шөлейтті аймақтарын мекендейді. Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарында жиірек ұшырасады. Саны аз. Шөлді-шөлейтті аймақтағы қамыс-құрақ арасында, тораңғы, жиде, жыңғыл, шеңгел өскен өзендер мен көлдер жағасын мекен етеді. Қорегін көбіне ымыртта, түнде аулайды. Негізгі қорегі — кеміргіштер, қоян, қырғауыл, ондатр және ұсақ құстар. Жыныстық жағынан аталықтары 21 — 22, ұрғашылары 10 айда жетіледі. Қаңтар — наурыз айларында мауығып, сәуір — мамырда ұрпақ береді. Тамыз айында олар өз бетінше тіршілік ете бастайды. Мәлін үй мысықтарымен жиі шағылысып, ұрпақ бере береді. Ертеде терісі үшін көп ауланған. Дереккөздер
Микседема

Микседема (грек. myxa – шырышты сұйық және oіdema – ісік) — қалқанша без қызметінің әлсіреуінен немесе мүлдем жойылуынан пайда болатын сырқат. Микседеманың туа бітетін (жиі) және жүре пайда болатын түрлері болады. Туа бітетін Микседема ұрықтың жатыр ішінде даму барысында әр түрлі инфекцияға (мысысалы, мерез ауруы) шалдығуынан немесе ұрықтың дұрыс дамымауы салдарынан қалқанша бездің дұрыс жетілмеуінен болады. Ал жүре пайда болатын Микседема қалқанша бездің жедел және созылмалы қабынуларынан, жарақатынан, немесе әр түрлі себептермен қалқанша безді хирургиялық жолмен алып тастағаннан кейін оның функционалдық жетіспеушілігінен дамиды. Микседеманың негізгі белгісі, ол тері астына шырышты сұйықтықтың жиналуынан туатын ісіну (аурудың аты осы белгіге негізделген). Ісік көбінесе тері астын, тіл, бет, мойын, кеуде тұсын қамтиды. Микседемамен ауырған адамның шашы түседі, қан қысымы төмендейді, жүрек соғуы (пульс) сирейді. Микседемаға шалдыққан ауру адамдар бірте-бірте ақыл - есінен айырылып, олардың жыныстық рефлекстері де төмен дәрежеде болады. Микседеманы емдеу үшін ауру адам қалқанша без шығаратын гормондарды (тиреоидин, дииодтирозин, т.б.) тұрақты түрде қолдануы керек. Бұл шара ауруды толық емдемегеннен, кейбір белгілерінің жойылуына әсер етеді де, ауру адамның жалпы жағдайын біршама жақсартады. Сілтемелер * Ұрық * Қан қысымы * Жүрек Дереккөздер
Мобилизм

Мобилизм (лат. mobіlіs – қозғалмалы) – тектоникалық гипотезалардың бірі. Мобилизм негізін салушылар жер қыртысының аса зор бөліктері (құрлықтар) геологиялық уақыт ішінде бір-бірінен және полюстерден горизонталь бағытта бірнеше мың км-ге орын ауыстырған деп жорамалдайды. Мұндай пікірді 1910 жылы алғаш америка геологы Тейлор Свифт ұсынды. Ол мұны Жер айналғандағы массаның полюстен экваторға ауысуынан деп түсіндірді. Мобилизмнің ғылыми сипаттағы гипотезасын 1912 жылы неміс геофизигі А.Вегенер (1880 – 1930) толықтырды. Ол төмен жұмсақ базальт қабаты бетінде гранит қабаты қалқып тұрады деп санады. Бұл гипотеза ғылымға құрлықтардың ығысу (орын ауыстыру) гипотезасы (теориясы) деген атпен белгілі. Осы гипотеза бойынша Жердің үстіңгі қабаты (литосфера) қатты, тығыз алты тақтаға бөлінеді. Олар Еуразия, Африка, Үнділік, Америкалық, Тынық мұхиттық, Антарктикалық плиталар. Әрқайсысының қалыңдығы 70 – 100 км. Вегенердің пайымдауынша Жердің айналуынан болатын тасу күші мен полюстен экваторға бағытталған центрден тебу күшінің әсеріне байланысты, гранитті қабаттың жиырылып қалыңдануынан, палеозойда Пангея құрлығы пайда болды. Аталған екі күш мезозой мен кайнозойда Пангеяны бірнеше бөліктерге бөлді. Алғашында Лавразия мен Гондвана құрлықтары орын алған. Соңынан бор кезеңінде одан әрі бөлшектеніп, қазіргі құрлықтар (Еуразия, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Африка, Австралия, Антарктикада) пайда болған. Солтүстік Америка Еуразиядан, Оңтүстік Америка Африкадан бөлініп батысқа қарай ығысты, ал олардың аралығында Атлант мұхиты, Азия мен Африкадан Антарктида мен Австралия бөлініп, аралығында Үнді мұхиты пайда болды. Вегенер және оның қолдаушылары континенттердің жылжып орын ауыстыруын дәлелдеуде мына деректерге сүйенеді: бұрын Пангеяны құраған құрлықтардың осы кездегі жағалық белдемдері кейпінің бір-біріне параллельдігі, Батыс Еуропа мен Солтүстік Американың, Батыс Африка мен Оңтүстік Америка шығысының геологиялық құрылымдарының ұқсастығы, батыс және шығыс жарты шарлардың мезозойға дейінгі жануарлары мен өсімдіктерінің ұқсастығы, палеоклиматтық белдемдігі немесе Үндістанды, Австралияны, Оңтүстік Африканы, Оңтүстік Американы палеозойдың бір мезгілінде қамтыған мұзбасулары, т.б. Қазіргі палеоклиматтық және палеомагндық деректер Гондвананың (Оңтүстік Америка, Африка, Үндістан, Антарктида, Австралия) әр түрлі бөліктері палеозойдың соңғы кезеңінде оңтүстік полюске жақындау болғанын, Солтүстік Америка Еуропамен қатар орналасқандығын анықтады. Мезозой мен кайнозойдағы құрлықтардың орын ауыстыруынан Тетис мұхиты жойылып, Үнді, Атлант мұхиттары пайда болды. Құрлықтардың орын ауыстыруы жер қыртысы астындағы жылу ағындарына байланысты деп саналады. Дереккөздер
Моғол мектебі

Моғол мектебі – шығыс миниатюра мектебі. Үндістанды ұлы Моғолдар әулеті билеген кезеңде өркендеді. Оның ерекше гүлденіп дамуы Құмайын, Акбар сұлтандар кезеңіне (1530 – 1605) сәйкес келді. Моғол мектебі негізінен ежелгі Үнді кескіндемесі мен көне мұсылман бейнелеу өнерінен (мысалы, “Шаһнамаға” салынған миниатюралық 85 шығарма, 1427) бастау алады. Сонымен қоса парсы бейнелеу өнерінің және Орта Азия өнер мектебінің қолтаңбасы да сезіледі. Акбар тұсында, одан кейін де жергілікті суретшілермен қоса еуропалық суретшілер өзіндік қолтаңбаларын қалдырды. Осы кезеңде еуропалық суретшілерге еліктеушілік, олардың шығармаларын көшіру мен кейіпкерлерін қайталау белең алды. Моғол мектебінің алғашқы даму кезеңі оның негізін қалаушы суретшілер: тебриздік Мир Саид Әли мен шираздық Абд ас-Самадтың есімдерімен тығыз байланысты. Олардың басшылығымен жұмыс істеген 50 суретші “Әмір Хамза” поэмасына 1400 миниатюра жасады. Сол кезеңдегі шығармалардың ең көрнектісі “Бабырнама” (16 ғ.) болды. Жаһангер мен Жаһан шаһ кезінде моғол мектебі өркендеп, биікке көтерілді. Ол Иран мен Үндістанның басқа миниатюра мектептеріне қарағанда (мысалы, Раджпутан мектебі) нақты көріністерді шынайы және қияли таныммен астастыра бейнелеуімен ерекшеленеді. 16 ғасырдың аяғы мен 17 ғасырдың басында Моғол мектебінде портрет жанры дамып, кейіпкердің мінез-құлқы мен психологиясын ашуға әрекет жасалды. Атақты қолбасшылар мен әміршілердің, ақындардың тарихи тұлғалары сомдалды (мысалы, “Бабырнама”, “Хамза”, “Акбарнама”, “Шаһ Жаһаннама”, т.б.). 17 ғасырдың 2-ширегінде анималистік жанр (жан-жануарларды, құсты, түрлі өсімдіктерді бейнелеу) өркендеді. Ал 18 ғасырда шынайылықтың аулы алыстап, жасандылық белең алды. Моғол мектебі кейінгі даму кезеңінде Еуропа мен Шығыс елдерінің безендіру өнеріне ықпалын тигізді. Дереккөздер
Модалдылық

Модалдылық (лат modus – өлшем, тәсіл) – философия мен логикада объектілердің (пікірдің субъектісі мен объектісі) арасындағы байланыстың сипаты. Пікірлерді модалдығына қарай бөлуді алғаш Аристотель енгізген. Кант пікірлерді модальдылық бойынша ассерторика (шындық пікірлері), аподиктика (қажеттілік пікірлері) және проблематика (мүмкіндік пікірлері) деп ажыратқан. Қазіргі модалды логикада модалдылық бір жағынан, алетика (лебіздерге немесе предикаттарға қатынасында) және деонтика (іс-әрекеттерді білдіретін сөздерге қатынасында), екінші жағынан, абсолютті (шартсыз) және салыстырмалы (шартты) болып бөлінеді. Қазіргі логикалық семантикада модалдылыққа “рас” және “жалған”, сондай-ақ “дәлелденеді” және “дәлелденбейді”, “терістеледі” деген ұғымдар да жатқызылады. модалдылық категориясы әр түрлі лексикалық, грамматикалық тәсілдер арқылы беріледі. модалдылықтың тілдегі көріністерін айқындайтын тәсілдерге рай, жақ, шақ түрлері, сөздердің сөйлемдегі орын тәртібі, кейбір шылау, модаль сөздер, демеуліктер, сөйлем типтері, интонация жатады. Модалдылық категориясы объективтік және субъективтік деп бөлінеді. Объективті модалдылық сөйлемде предикативтілікпен өте тығыз бірлікте көрініп, сөйлем мазмұнының шындыққа (реальды-ирреальды) қатысын сөйлеуші тарапынан жүзеге асырады. Сөйлеуші өз сөзін объективтік шындыққа көзқарасы негізінде құрайды. Модалдылық категориясы мен предикативтілік тығыз байланысты болғанымен, олардың өздеріне тән өзгешеліктері бар. Предикативтілік сөйлемнің мағыналық топтарға бөлінуіне әсер етпейді, ал модалдылық - сөйлемнің типтік жағынан түрленуіне әсер ететін құбылыс. Объективтік модалдылықты білдіретін тәсілдердің бірі — етістіктің рай категориясы. Рай категориясы синтетикалық және аналитикалық формалар арқылы беріледі (барғайсың, барсам екен, барғым келеді). модалдылық пен рай категориясы өзара байланысты болумен бірге өзіндік ерекшеліктері бар дербес категориялар деп танылады. Сөйлемнің модалдығы мен райдың модальдығы бір емес. Сөйлемнің модалдылық айтылған пікірдің барлық жағына қатысты болса, райдың модалдылығы етістік баяндауышқа қатысты болады да, сөйлемнің модалды болуына әсер етеді. Рай, шақ және жақ формалары тығыз бірлікте келеді. Сөйлемнің мазмұны барлық уақытта жаққа қатысты іс-әрекетті шаққа байланысты көрсеткенде ғана ол объективтік шындыққа сай ретінде керінеді. Субъективті модалдылық сөйлеушінің сөйлем мазмұнына әр түрлі жеке көзқарасын білдіреді. Субъективті модалдылық жасайтын тәсілдерге демеуліктер, модаль сөздер жатады. Сілтемелер * Философия * Логика * Аристотель Дереккөздер
Модаль сөз

Модаль сөз, сөйлемнің мазмұнына сөйлеушінің көзқарасын білдіреді. Грамматикада модаль сөз бөлек қарастырылғанымен, қазіргі функционалды семантикада модальдылықты білдірудің бір құралы саналады. Олар дербес сөз табы болмайды, модальдылық етістік райлары, қыстырма сөздер, демеулік шылаулар арқылы көрінеді. Модаль сөз тұлғалық құрылымына қарай есімді (керек, қажет, тиіс, сияқты, сықылды, тәрізді, секілді, бар, жоқ, т.б.) және етістікті (екен, шығар, болар, дейді, көрінеді, білем, т.б.) болып бөлінеді. Модаль сөздің модальдылық мәні әр түрлі. Кейбір сөздердің лексикалық мағынасының өзі модальды болады, ал білем, көрінеді, сияқты сөздері негізгі мағынамен қатар модальдылықты де білдіреді. Мысалы: “Өрістегі мал осы жерден жақсы көрінеді. Мен оны беске білем” деген сөйлемдерде көрінеді, білем сөздері тура мағынасында тұрса, “Астық биыл мол көрінеді. Үйіне жетті білем” дегенде модаль сөз қызметінде жұмсалған. Модальдылық өрістер қатарына мүмкіндік, қажеттілік, қалаулық, болжалдық, міндеттілік, бұйрықтық мағыналар жатқызылады. Сөйлемде модаль сөз келер шақ баяндауышының құрамында кездеседі, қыстырма сөздер қызметінде де қолданылады. Сілтемелер * Грамматика * семантика Дереккөздер
Мәмбет Бұлғақұлы

Мәмбет Бұлғақұлы (1704 ж.ш.т. — 1769 ж.ш.ө.) — Әбілқайыр ханның 12 биінің бірі. Кіші жүздегі шөмекей руынан шыққан. 1738 жылы тамызда Әбілқайыр хан бастаған Орта жүз бен Кіші жүздің беделді би, батырларымен бірге шөмекей руының атынан Ресей патшалығына ант берген. Дереккөздер
Мәмбет Күнбасұлы

Мәмбет Күнбасұлы (шамамен 1711 — 1808, Жамбыл облысы) — батыр, Абылай ханның жорықтас серігі. Кейбір деректерде Абылайды жоңғар тұтқынынан алып қайтқан отыз бес қазақ ішінде Сеңкібай, Шойбек батырлармен қатар аталады. Бұқар жыраудың “Қалданменен ұрысып” атты толғауында басқа батырлармен бірге Мәмбет есімі де айтылады. Мазары Талас өзені бойында. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Дереккөздер
Фузариоз

Фузариоз — Fusarіum туысына жататын саңырауқұлақтар тудыратын өсімдік ауруы. Бұл ауруға мәдени және жабайы өсімдіктер мен дақылдардың әр түрлі мүшелері шалдығады. Фузариоз қоздырғышы топырақта, өсімдік қалдықтарында тіршілік етеді. Ол өсімдік тамырында саңырауқұлақ жіпшелері, хламидоспорасы түрінде сақталып, жапырақ пен сабаққа су және қоректік заттар тасымалданатын өткізгіш түтікшелерді бітейді, сол себепті өсімдік солып, қурап қалады. Фузариозды солуға мақтаның жіңішке талшықты сорттары, орамжапырақ, картоп, дәнді бұршақ және асқабақ, т.б. шалдығады. Фузариоз шірімесі дәнді астық дақылдарын, қауын, қарбыз, қияр, қызанақты зақымдайды. Фузариоз топырағы тығыз, ылғалы мол егістіктерде көп кездеседі. Өсімдіктің тамыры мен тамырсабағын шірітеді. Фузариозға шалдыққан өсімдіктің масағы солып, тамыры шіриді, дәні босап, егістік көктемей қалады. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жүйесін дұрыс пайдалану, тұқымды гранозан немесе меркуранмен, фунгицидпен дәрілеу, егістікті өсімдік қалдықтарынан мұқият тазарту, тазарған және залалсызданған тұқым себу, фосфор-калий тыңайтқыштарын шашу керек. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том ar:البيوض (مرض)
Біржан Сәруарұлы Шәкіров

Шәкіров Біржан Сәруарұлы (5 Қыркүйек 1953 жылы туған, Түркістан облысы Шымкент қаласы) — ғалым, техника ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Қысқаша өмірбаяны: .]] *1975 жылы Қазақ химия-технологиялық институтын бітірген. *1975 — 1978 жылдары “Қазгипрофосфор” ғылыми-зерттек институтында ғылыми қызметкер. *1978 — 1993 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, докторант, *1993 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік унтверситетінде кафедра меңгерушісі. Еңбектері: 216 ғылыми мақаланың, 2 монографияның, 1 оқулықтың, 3 әдістемелік құралдың, 15 өнертабыс пен патенттің авторы. Қазақстан комсомолы сыйлығының иегері (1986), Табиғи және техногендік қайталанбас шикізатты өңдеудің инновациялық технологиясын жасағаны және ұйымдастырғаны үшін Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алған (2005). Дереккөздер:
Шәкі шешен

Шәкібай Тасыбайұлы (Шәкі би, 1805-1885) – қоғам қайраткері, би, шешен, Семейдің даналарының бірі, Абайдың әкесі Құнанбай Шәкіден ұлағатты сөздерді естуге баратын, Шәкі қайтыс болғанда Құнанбай қатты мұңға салынған. Орта жүз Найман ішінде Мұрын Өр Найман тармағынан шыққан, арғы атасы Алшынбай би өз заманының кемеңгер биі болған. Өмірбаян Шәкі шешен кезінде Құнанбай, Кеңгірбай, Алшынбай, Едіге сияқты Найман, Керей, Арғын елдерінің атақты би-сұлтандарымен даулы мәселелерді шешуде айтыс-тартыстарға қатысқан. Өр Найманның намысын жыртып, сөзін сөйлеген аса бетті де, білгір шешен болған. Ол Құнанбай, Абай, Әріп Тәңірбергенов(Әріп ақын) ақынмен де шешендік сайысқа түскен. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Шәменов (ауыл)

Шәменов (1997 жылға дейін - Айнакөл) — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Шәменов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жалағаш кентінен батысқа қарай 25 км қашықтықта, Сырдарияның оң жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1336 адам (676 ер адам және 660 әйел адам) болса, 2009 жылы 1193 адамды (629 ер адам және 564 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1929 жылы “Белсенді”, “Иіркөл”, “Жігер”, “Елтай” артельдері негізінде қаланған. Олар 1950 жылы ұжымшар болып қайта құрылды. Ауыл негізінен күріш, ірі мүйізді қара, қой өсірумен айналысты. Ауылға 1967 жылы облыста бірінші болып Еңбек Қызыл Ту ордені берілді және шаруашылық Қазақ КСР-інің “Алтын кітабына” жазылды. 1994 жылы ауылға ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы М.Шәменовтің есімі берілді. Дереккөздер
Жазғұрлы

Жазғұрлы — Маңғыстау түбегінің оңтүстік бөлігіндегі ойыс. Маңғыстау облысының Қарақия ауданы жерінде, Маңғыстау мен Кендірлі-Қиясай үстірттері аралығында жатыр. Ұзындығы 15 км, ені 6 км-дей, ауданы 63 км². Тереңдігі 80 — 90 м. Ойыс неогеннің саз балшықты жыныстарынан, сарматтың бақалшақты әктастарынан түзілген. Беткейлері солтүстігінде жарқабақты, оңтүстігінде баспалдақ тәрізді. Табаны тегіс, сор батпақ. Батыс және солтүстік-шығыс кемерлерінде Жазғұрлы, Басғұрлы құдықтары орналасқан. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ахмет Шәмиев

Ахмет Шәмиев (11 шілде 1908 жыл, қазіргі Алматы облысы Жаркент қаласы — 14 маусым 1983 жыл, Алматы) — актер, әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1970). Өмірбаяны * Шәмиев сахналық өнер жолын 1925 жылы Жаркент қаласындағы драма үйірмесінен бастады. * 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. * 1935 — 1983 жылы Ұйғыр музыкалық драма театрының (қазіргі Ұйғыр муз. комедия театры) құрамында актер болып, әр түрлі рөлдерде ойнады. Рольдері * Шәмиевтің алғашқы ойнаған рөлі — Ж.Асимов пен А.Садыровтың “Анархан” атты муз. драмасындағы Мұхпула. * Бұдан кейін ол ұйғыр және шет ел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге қатысып, сан алуан сахналық бейнелерді шынайы да тартымды ойнауымен көрермендер құрметіне бөленді. * Қазақ драматургиясы бойынша да қойылған спектакльдерге қатысып, Қодардың (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”), т.б. рөлдерін орындады. Шығарған әндері 2-дүниежүз. соғыс жылдары оның есімі ТМД халықтары әндерін орындаушы ретінде де белгілі болды. Ол өз жанынан * “Қазақстан” * “Отан” * “Колхоз” * “Гудок” * “Махаббатым”, т.б. әндер шығарды. Кинодағы рольдері 1957 жылдан киноға түскен: * Нұрмағамбет (“Шоқан Уәлиханов”) * Әзім (“Біз Жетісуданбыз”, 1958) * Серкебай (“Егер де біздің әрқайсымыз”, 1961) * Жүніс ("Қилы кезең", 1966) * Ахметжан (“Жылан жылы”, 1981), т.б. Құрмет Алматы қаласында ол тұрған үйге (Тимирязев көш., 113-үй) мемориалдық тақта орнатылған. Марапаттары Құрмет белгісі орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Болотбек Төленұлы Шәмшиев

Болотбек Төленұлы Шәмшиев (12 қаңтар 1941 жылы туған, Бішкек) — қырғыз кинорежиссері, сценарийші, Қырғыз КСР-інің (1975) және КСРО-ның (1991) халық артісі. Өмірбаяны * 1964 жылы Мәскеу қаласындағы кинематография институтының режиссерлік факультетін (М.И. Роммның шеберханасы бойынша) бітірді. * Кинодағы қызметін 1960 жылы актер ретінде бастады. * 1964 жылдан “Қырғызфильм” киностудиясында режиссер ретінде қызмет етті. Режиссерлің еңбектері Деректі кино саласы бойынша фильмдері * “Шопан” * “Манасшы” Көркем фильм саласы бойынша фильмдері * 1968 ж. М.Әуезовтің “Қараш-қараш” атты шығармасын экрандады. * “Ыстықкөлдің алқызыл гүлдері” (1970) * “Ақ кеме” (1976) * “Ерте келген тырналар” * “Ел ішінде” (1978) * “Қасқыр апаны” (1984) секілді көркем фильмдерді қойып, қырғыз кино өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. Кең тыныстылық, кейіпкерлер мінезінің қат-қабат сырын ашу, қарапайым өмір мәселелерінен ең күрделі әлеуметтік-философиялық ой түю — оның қойған фильмдеріне тән қасиет. Сценарийлері Ол сонымен бірге фильм сценарийлерін жазуға да қатысты. Марапаттары * Қырғызстан Ленин комсомолы сыйлығы (1969) * КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1977). * 2 рет “Құрмет белгісі” ордені * бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шәнгек

Шәнгек — тармақтала өскен бұтақтары бар қатты ағаштан, еліктің мүйізінен немесе темірден жасалған аспап. Оны көбіне қазақтар жоғары байлап қойып малды іліп сою үшін пайдаланған. Ағаштан жасалынған бірнеше Шәнгектерді көлденең асылған бақанның бойына бекітіп, соғымды кептірген. Темір Шәнгек сан алуан жұмыстарға (құдыққа түскен заттарды алу, салдауыр орнына қолдану, құз-жартасқа өрмелеу, т.б.) пайдаланылады. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Фуко маятнигі

Фуко маятнигі — Жердің тәуліктік айналу фактісін дәлелдеу үшін қолданылатын құрал. Фуко маятнигінің жоғарғы ұшы маятниктің кез келген тік жазықтықта тербелуіне мүмкіндік беретіндей сымға немесе жіпке ілінген (мыс, кардандық шарнир көмегімен) салмақты жүк болып табылады. Егер Фуко маятнигін бастапқы жылдамдықсыз тік қалыптан ауытқытып жіберсе, онда маятниктің жүгіне әсер ететін ауырлық күші мен жіптің керілу күші барлық уақытта маятниктің тербелу жазықтығында жатады да, оны жұлдыздарға қатысты (жұлдыздармен байланысты инерц. санақ жүйесіне қатысты) айналдыра алмайды. Жерде тұрған және онымен бірге айналған бақылаушы Фуко маятнигінің тербеліс жазықтығы жер бетіне қатысты Жердің айналу бағытына қарама-қарсы жаққа қарай жайлап бұрылғандығын көреді. Жердің тәуліктік айналу фактісі осымен расталады. Бұл тәжірибені тұңғыш рет 1851 ж. француз ғалымы Жан Бернар Леон Фуко (1819 — 1868) Париждегі Пантеон күмбезіне ілінген биіктігі 67 м маятникпен жасаған. Ресейдің Санкт-Петербург қаласында Исаакиев соборында биіктігі 98 м болатын маятник орнатылған. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шәңкі Меңдекеұлы

Шәңкі Меңдекеұлының өмірбаяны Шәңкі Меңдекеұлы (1811, қазіргі Қостанай облысы Урицкий ауданы — 1884/90, сонда) — би, батыр. Тегі — Орта жүз арғын ішінде қанжығалы руынан. Әкесі Меңдеке өз дәуірінде айтулы батырлардың бірі болған. Шәңкі жастайынан ескіше білім алып, сауатын ашты. Есейген кезінде шиеленісті мәселелерге белсене араласып, есімі Орта жүзге кеңінен тараған. Шәңкінің әділдік, тапқырлық, шешендік өнеріне риза болған ел оны “Тәте” деп атап кеткен. Шәңкі қыпшақ елінде Балқожа, Қанқожа, атығайда Зілқара, Әшім билермен, керей елінде Арықбай бимен, Ерейменде Саққұлақ бимен, Баянауылда Шоң, Шорман билермен, арғын Сайдалының Аққошқарымен, бағаналы елінде Сандыбайдың Ердені, Дүзендерімен, Торғайда Бірімжан, Қазбек билермен, Шыңғыс сұлтанмен, т.б. тығыз байланыс, ынтымақта болған. Оның көптеген қанатты сөздері ел аузында сақталған. Бейіті Бозшакөл жағалауындағы қорымда, басына құлпытас орнатылған. Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгімелер Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгіме Шәңкі жастайынан ескіше оқыған, сауатты, ізденгіш би болған. Бұл жағына келгенде ол жақын би ағасы Саққұлақтан көп тәлім алғаны байқалады. Сол Саққұлақ шешен Шәңкінің алғырлық, тапқырлық шешендігі жөнінде былай дейді. "Меңдекеңнің Шәңкісі халық алдында сөйлесе, тыңдаушыларын тамсандырмай қоймайтын, мазмұнды сөздеріне күлкі араластырып, сүйкімді қоңыр, сәл қырылдақ даусымен есіліп бір кеткенде жұрттың бәрі оның аузына қарап қалушы еді. Бұндай шешендік қасиет мен білетін ешкімде жоқ. Тек Шәңкінің өзіне ғана тән шешендік. ::"Ел қызығын көрмесе, ::Іште жатқан алтыннан не пайда? ::Ұят, арың, болмаса, ::Ақылыңның көптігінен не пайда? ::Тірі күніңде таратып бақ сөзіңді, ::Мыңнан біреу ұқса да, :::::ұмыттырмас өзіңді", - деп Шәңкіге арнап ойын түйген Саққұлақ би. Кезінде Шәңкі би үлкенді-кішілі ел арасындағы дау-дамайға көп қатысып, талай-талай әділ билік айтқан. Сол айтқан шешендік сөздердің кейбірі осы күнге дейін ел аузында жүр. Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгіме Атығай елінін атақты биі Зілқараның асында қызмет етіп, қонақтардың қолдарына су құйып жүрген бала Шәңкі сүрініп жығылғанда, оны келемеждеп "олжаңнан маған да" деп күлген Мама биге Шәңкі табан астында: ::Таңның таң екенін кім біледі, ::Сарғайып барып атпаса, ::Күннің күн екенін кім біледі, ::Қызарып барып батласа. ::Орданың орда екенін кім біледі, ::Мен сияқты күтуші, ::Жығылып-сүрініп жатпаса. ::Иттің ит екенін кім біледі, ::Жығылып жатқан баланы, ::Тақымынан қаппаса, - деп асқақтап отырған шонжардың аузын аштырмай тастапты. Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгіме Шәңкінің әділдік, тапқырлық, шешендік өнеріне риза болған ел оны бұдан былай "тәте" деп атап кеткен. Тәтенің бітірген даулары толып жатыр. Әділік пен адалдықты өмір бойы жақтап өткен би бір сөзінде: ::Білгенге сөзім сом алтын, ::Білмегенге арам ас. ::Дүниеге машқұл адам, ::Сөзіңді тыңдауға да жарамас. ::Сөз жинаған алтын қазушы, ::Наданға айтып сөзді, ::Қор кылуға жарамас. ::Теңіз басы бұл ақты, ::Сол бұлақ тасымай, ::Айдындарға су толмас. ::Аталы сөз тоғыз қабат қорғаның, ::Сөз білмегенге ала тәнді жалаңаш, деген пәлсапалық ой қалдырған екен. Дереккөздер Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Шәңкіш

Шәңкіш (→ Шәңгіш) – байсаттар тұқымдасына жататын бұта немесе аласа ағаш. Сипаты Биіктігі 1,5 — 4 м-ге жетеді. Сабағының қабығы ақшыл сұр түсті, тілініп кеткен, онда тықыр жас бұтақтары орналасады. Жапырақтары жалпақ, сопақша, кейде дөңгеленіп келген. Гүлдері қос жынысты, шет жағындағы гүлдері тұқымсыз болады, шатырша-қалқанша гүлшоғырын құрайды. Аталығының саны — бесеу, жатыны бір ұялы. Тостағанша жапырақшалары 3 не 5 тісті, күлтелері қоңырау тәрізді, ақ немесе қызыл түсті. Жәндіктермен тозаңданады. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. * Жемісі — қызыл түсті сүйекше. Дүние жүзінде қоңыржай және субтропиктік аймақтарда, негізінен Еуразия мен Солтүстік Америкада өсетін 200-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы жалпақ жапырақты және аралас ормандарында, бұлақ, өзен-көл жағалауларда, сайлы, батпақты жерлер мен тау беткейлерінде 1 түрі — кәдімгі шәңкіш кездеседі. Күтімі Ерекше күтімді қажет етпейді, бақтың кез келген топырағында өсе береді. Өсімдіктің барлық түрінің артық бұталарын гүлдеп болған соң кесіп тұру керек. Гүлінің орнына күзге таман қып-қызыл жемістері пайда болады. Көбейтілуі Тұқымы арқылы көбейтуге болады. Бірақ оңай, әрі тиімді жолы қалемше және түбінен өсіп шыққан жас көшеттерін бөлу арқылы көбейту. Емдік қасиеті Дәрілік мақсатқа өсімдіктің қабығын, жемісін, гүлін жинайды. Құрамында — вибурнин глюкозиді, валериан, илік заттар, шайыр және органикалық қышқылдар, ал жемісінде қант, илік заттар бар. Олар халық медицинасында кеңінен қолданылады: * Қабығынан алынған тұнба қан тоқтады, қан тамырларын тарылтады, жүйкені тыныштандырады. Жемісі жүрекке әсер етеді, несеп айдайды, өт жүргізеді, қабынудан қорғайды және жараларды жазады. * Қысқы қатты аязда түсіп қалған жемісі жеуге жарамды болады. Сонымен қатар тер шығаратын, құстыратын, іш жүргізетін дәрі есебінде және асқазан қышқылы кемігенде емдеуге болады. Жемістерін балмен қосып қайнатып, жоғары тыныс жолдары мен өкпе қабынғанда, деміккенде, іш өткенде, бауыр ауырғанда, дене сарғайғанда, дауыс қарлыққанда пайдаланады. * Гүлдеп тұрған бұтақтарының қайнатындысын қақырық түсіру үшін қолданады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт]
Ізтай Тілеуұлы Мәмбетов

Ізтай Тілеуұлы Мәмбетов (1.1.1929 жыл, Ақтөбе облысы Алға ауданы Табантал ауылы — 1974 жыл, Алматы) — ақын, журналист, аудармашы. * Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1953). * 1952 — 1956 жылдары “Жұлдыз” журналында * “Қазақ әдебиеті” газетінде әдеби қызметкер * 1957 — 1969 ж. Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында бөлім меңгерушісі * Қазақстан Жазушылар одағының поэзия секциясында * Ақтөбе облыстық газетінде қызмет істеген. Шығармалары * “Тұңғыш” атты алғашқы өлеңдер жинағы 1955 жылы жарық көрді. Мәмбетовті лирик ақын ретінде жұртшылыққа танытқан * “Табантал” (1961) * “Аз-ақ жол” (1966) * “Сал Сары” (1970) * “Тарланбоз” (1973) * “Жылан жал” (1974) * “Ақпан” (таңдамалы, 1983) атты жинақтары. Мәмбетов шығармаларының негізгі тақырыбы — туған жер, достық, махаббат, азаматтық. Ақын аудармашылықпен де айналысқан. Лирик ақынның * “Қаракөз” * “Мен туыппын ақпандатқан боранда” атты өлеңдеріне ән шығарылған. * “Жыр Жәмила” * “Пушкин мен Әміржан” * “Пугачев нөкері” атты поэмалары тақырып аясының кеңдігімен, көркемдігімен бағаланады. Дереккөздер
Миксиналар

Миксиналар — омыртқалылардың дөңгелекауыздылар класының монотипті отрядының тұқымдасы. Миксиналар негізінен паразитті тіршілік етуге бейімделген. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында аса терең емес су айдындарында (тереңдігі 1000 метрдей) кездеседі. 4 туысқа жатататын 15-тей түрі бар. өз. 1 метрге дейін (көбіне майда). Жұп көкірек, құрсақ және арқа қанаттары болмайды. Танау тесігі – біреу. Бүйірінде жұтқыншаққа ашылатын 1 – 15 жұп желбезек саңылаулары бар. Ерні жоқ, бірақ аузы бірнеше етті мұртшалармен көмкерілген, мүйізді тісшелері болады. Мөлдір тері астында орналасқан көздері нашар дамыған. Ішкі қаңқаның қызметін хорда атқарады, бас қаңқасы өте қарапайым. Басқа омыртқалылардан ерекшелігі – бұларда негізгі жүректен басқа қосымша 3 жүрегі бар (басында, бауырында, құйрығында). Терісінің астында денесінің ұзына бойына орналасқан шырыш бөлетін бездері болады. Сырттай ұрықтанады өз. 20 – 25 мм, мүйізді қатты қабығы бар жұмыртқалар салады. Олардың әрқайсысының екі ұшында шоқтанып келген ілгекті жіпшелері болады, сол арқылы бір-бірімен жалғасып, су түбіне бекиді. Түрленбей дамиды. Бірнеше рет ұрпақ береді. Миксиналар – түнгі жануарлар. Күндіз су тұнбаларында, тек басының шамалы бөлігін шығарып, көміліп жатады да, түнде белсенді тіршілік етеді, көбінесе балық, ұсақ омыртқасыздарды аулайды. Кейде акулаға да шабуыл жасайды. Сондай-ақ, олар бірнеше ай қорексіз өмір сүре алады. Миксиналардың кәсіптік маңызы жоқ, кәсіптік балық аулауға едәуір зиян келтіреді. Миксиндер қос жынысты организмдер. Жүмыртқалары үлкен, 20 мм жетеді. Жұмыртқаларыйың сыртын мүйіз тәрізді капсула қаптап жатады ‘да сонымен к,атар ұшы ілмекті жіпшелері болады. Миксиндер 20—30 жұмыртқа, ал миногалар 20— 30 мыңға дейін жұмыртқа салады. Миксиндер — Атлантика, Тынық және Индня мұхиттарында таралған жануарлар. Кәдімгі миксиндер көбінесе тереңдігі 20— 50 метрге жететін су жағасына жақынырақ жерде кездеседі, ал кейде 500—1000 м тереңдіктен де кездестіруге болады. Миксиндер көбінесе балықтардың желбезектері арқылы ішіне кіріп, олардың терісі меи скелеттерінен басқасының барлығын жеп қоректенеді. Көбінесе ауға, қармаққа түскен балықтарды жеп, зиянын тигізеді. Дереккөздер
Фабулит

Фабулит — жасанды минерал, стронций титанаты. Химиялық формуласы: SrTіO 3 . Құрамы жағынан перовскитке жақын, 1953 жылдан өндіріліп келеді. Моос шкаласы бойынша қатт. 6, тығызд. 1,513 г/см3, изотропты, морт сынады, сәуле сындыру көрсеткіші 2,41. Рентген сәулесін өткізбейді, ультракүлгін сәулемен әсер еткенде люминесценция құбылысы байқалмайды. Фабулит негізінен зергерлік бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үрме бұршақ

Үрмебұршақ — бұршақ тұқымдасына жататын белокты дақыл дар тегі. Сипаттамасы Тропиктік және субтропиктік өңірлерде өсетін 200-ден астам түрі белгілі. Үрме бұршақ жылу сүйгіш өсімдік. Оның дәнінің жер бетіне көктеп шығуы үшін топырақ қыртысының 5 — 6 см-індегі температурасы 12 — 13°С-тан артық әрі ылғал мол болуы керек. Гүлденуі мен бұршақ түюіне қолайлы температура 20 — 25°С. Оның дәнінде белок 17 — 23%, крахмал 50 — 60% болады. Сол себепті үрме бұршақ жұғымды әрі дәмді тағам, белогы адам организміне оңай (90%) сіңеді. Өнімділігі орташа алғанда әр га-дан 10 — 12 ц. Басқа да бұршақ тұқымдас өсімдіктер сияқты үрме бұршақ топырақ құрамындағы азот қорын молайтатын болғандықтан және тез пісетіндіктен көптеген дақылдарға, әсіресе күздік бидайға алғы дақыл болып саналады. Қазақстанда 1991 ж. көкөніс ретінде үрме бұршақтың “Триумф сахарный-764” және “Грибовская-92” сұрыптары аудандастырылып егілді. Дереккөздер
Алкалоз

Алкалоз (көне латынша alcalі — сілті, араб. әл-қала) — аниондар мен катиондар ара-қатынасының өзгеруінен денедегі қышқылдық-сілтілік тепе-теңдіктің бұзылуы. Респираторлық Алкалоз қаннан көмір қышқылының молырақ шығуынан, метаболизмдік Алкалоз “ұшпайтын” қышқылдардың не сілтілердің алмасу процесінің бұзылуынан денеге негіздердің (сілтілі катиондардың) шамадан тыс көбірек жиналуына байланысты пайда болады. Алкалоз қандағы сутегі көрсеткішінің (рН) өзгеруіне орай теңгерілген Алкалоз және теңгерілмеген Алкалоз болып екі түрге бөлінеді. Біріншісінде рН қалыпты деңгейде (7,35-7,45) болса, екіншісінде ол біршама көтеріледі (7,45-тен жоғары). Алкалоз жағдайында адамның қан қысымы бұзылып, қантамырлар коллапсы сияқты ауруға шалдығуы мүмкін. Екіқабат әйел жүрегі айнып, қайта-қайта құса берсе, қарын сөлінде көп мөлшерде хлор ионы көп бөлініп, метаболизмдік Алкалоз пайда болады. Оны болдыртпау үшін денеге калий ионы молырақ ендіріліп, қосымша қан құйылады. Сөйтіп қан айналысы реттелінеді. Респираторлық Алкалоз кезінде тыныстануды қалпына келтіру шаралары жасалады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Жаңатай Шәрденов

Жаңатай Шәрденов (4.4. 1927, қазіргі Ақмола облысы Астрахан ауданы Коваленко ауылы — 29.3.1992, Алматы) — кескіндемеші, Қазақ КСР-інің халық суретшісі (1991). 1949 ж. Алматы театр-көркемсурет училищесін бітіріп, 1953 — 1955 ж. Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) Кескіндеме, мүсін және архитектура институтында оқыған. Ұлттық пейзаж өнерінің жетекші шебері ретінде танылғаны, өзінің жарасымдылығы және композиция шешімі жөнінен айрықша картиналарында туған ел табиғатының поэзияға толы әрі лирикалық жағынан пайымдалған образдарын (“Орталық мұражайы”, 1957; “Ағаш түбіндегі шағын үй”, 1971; “Жас қайыңдар”, 1975; “Қапшағай теңізі”, 1976; “Алмаарасан сайы”, 1978; “Тауда”, 1981; “Медеуге апаратын жол”, 1983; “Кешкі әуен”, 1988) жасады. Шәрденовтің “Талас даласында”, “Алатау бөктерінде” (1970), “Көктөбе” (1972) атты жанрлық картиналарында адам мен табиғат құбылысы нәзік үндестік тауып, бояу-түстері етене кіріге түседі. Суретші бұл шығармаларында шеберліктің терең сырын жете игере білген. Автордың “Кезек” (1970), “Теміртаудағы завод” (1971), “Алматы жылу электр орталығы” (1974) атты индустр. пейзаждары әсерлі, ырғақты әрі көркем жасалған. Ш. сонымен қатар натюрморттар да (“Сары гүлді натюрморт”, 1961; “Капуста”, 1968), портреттер де (“Жазушы С.Бегалин”, 1982; “Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Бигелдинов”, 1985), т.б. жасады. Республика, т.б. көркемсурет көрмелеріне қатысты. 1977, 1978 жылы дербес көрме ұйымдастырды. Оның шығармалары шет елдерде талай рет көрмеге қойылды. Шәрденовтің өнерін америкалық белгілі суретші Р.Кент жоғары бағалады. Дереккөздер
Фагосома

Фагосома (phagosoma, лат. phagein жалмау, обу, жеу, soma — дене) — ішінде фагоцитоз процесінің толық қорытылмаған өнімдері болатын, жасуша цитоплазмасындағы жеке жарғақпен шектелген көпіршік. Ол біріншілік лизосомамен қосылып, екіншілік лизосома (фаголизосома) түзеді. Лизосомалардың құрамындағы ферменттердің көмегімен фагосомадағы заттар қорытылады. Фагосома — ішіндегі қорытылмаған заттары жеке жарғақпен шектелген құрылым. Ол біріншілік лизосомамен қосылып, екіншілік лизосома (фоголизосома) түзеді. Лизосомалардың құрамындағы ферменттердің көмегімен фагосомадағы заттар қорытылады. Дереккөздер
Ұшқаттар тұқымдасы

Ұшқаттар тұқымдасы – бұта, жартылай бұта, кейде ағаш немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Дүние жүзінде солтүстік және қоңыржай аймақтарда тараған 15 туысы, 500-дей түрі белгілі. Қазақстанда 6 туысы, 27 түрі бар. Жиі кездесетін туыстары — ұшқат, және линнея (жалманақ). Жалпақ жапырақты, қылқан жапырақты және аралас ормандар арасында өседі. Ұшқаттар тұқымдасының жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, бөбе жапырақшасы ұсақ, тіпті жоқтың қасы. Гүлшоғырындағы гүлдері әр түрлі 5 мүшелі, қосжынысты. Күлтесі доңғалақша, табақша, қоңырауша, кейде түтікшеге ұқсас. Аталығы 5, аналығы 1, жатыны төмен орналасқан, 2—5 біріккен жеміс жапырақшасынан тұрады. Аналық мойны қысқа, жуан немесе ұзын, жіпше тәрізді. Жемісі — қорапша, сүйекше, бір немесе бірнеше тұқымды жидек. Ұшқаттар тұқымдасына жататын өсімдіктерді бауларда, саябақтарда, орман ш-нда жылжымалы тау беткейлерін бекітуге өсіреді; көлеңкелі жерде өскен ағаштың өзегі ботаникада анат. кесіндіні бекіту үшін пайдаланылады. Бұлардың дәрілік, бояулық, шірнелі, техникалық маңызы зор. Кейбір түрлерінің жидектері тағам ретінде пайдаланылады. Көпшілік түрілері негізінен дәрілік және мәдени өсімдіктер. Кіші тұқымдастары мен тектері Diervilloideae *Diervilla: 3 түр *Weigela: 10 түр Caprifolioideae s.l. *Heptacodium: 1 түр *Leycesteria: 6 түр *Lonicera (ұшқат): 180 түр *Symphoricarpos: 17 түр *Triosteum: 6 түр Linnaeoideae *Abelia: 30 species *Dipelta: 4 түр *Kolkwitzia: 1 түр *Linnaea (терістік линнея): 1 түр Morinoideae *Cryptothladia *Morina *Zabelia Dipsacoideae – Қожакендір тұқымдасы *Acanthocalyx: 3 түр *Dipsacus (қожакендір): 15 түр *Pterocephalus: 25 түр *Scabiosa (қотырот): 30 түр *Triplostegia Valerianoideae *Centranthus: 12 түр *Fedia *Nardostachys : 3 түр *Patrinia (тасшүйгін): 17 түр *Plectritis: 5 түр *Valeriana (шүйіншөп): 125 түр *Valerianella (жеміл): 20 түр Дереккөздер
Алкоголиз

Алкоголиз (арабша әл-куһл — майда ұнтақ және грекше lysіs — еру, ыдырау) — заттардың спирттермен әрекеттескен кезіндегі ыдырауы (мыс., CH 3 COCl + C 2 H 5 OH = CH 3 COOC 2 H 5 + HCl). Алкоголиз гидролиз сияқты иондық алмасу реакциясына жатады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Фумарола

дағы фумароласы]] дағы ең үлкен фумарола]] тің қордалары]] Фумарола (итал. fumarola — бықсу, түтіндену) — жанартаудан шығатын ыстық газдар мен су буы. Фумарола жанартау әрекетінің әр түрлі сатыларында оның төбесі мен беткейлеріндегі түтік тәрізді қуыстардан, жарықшақтардан, лава көлінен, кратерлерден, олардың түбі мен қабырғаларынан, суынып үлгермеген лавалық және пирокластикалық тасқындардан, жабындардан бөлінеді. Бөлінген қоспаның 60 — 90%-ы су буы, қалғаны H 2 S, SO 2 , CO, CO 2 , HCl, HF, NH 4 Cl, NH 3 , H 2 BO 3 , т.б. газдар. Фумарола бөліну орындарына, химиялық құрамына, температурасына, т.б. қарай бірнеше топқа бөлінеді. Мысалы, температураға байланысты құрғақ, қышқыл, сілтілі фумаролалар делінеді. Құрғақ фумарола 500°С-та бөлініп, құрамында су буы жоқ, хлорлы қосылыстары (NaCl, KCl, FeCl3, т.б.) мол болады. Қышқыл Фумароланың температурасы 300 — 400°С, онда су буы, хлорлы сутек және күкіртті ангидрид болады. Сілтілі Фумарола 180°С шамасындағы орташа темп-рамен сипатталады және хлорлы аммонийден (ыдырағанда аммиак бөлінеді) тұрады. Температуралары 100 — 180°С аралығындағы газды бөлінімдер сольфатара (итал. solfatara — күкіртті түтін) деп аталады. 100°С-тан төмен газ қоспалары мофета (итал. mofeta — сасық иісті бөлінім) деп аталады, олар көміртек мен су буынан тұрады. Фумарола өнімдерін бор қышқылын, бура, аммиак тұздарын алуда және ыстық су буын электр энергиясын өндіруде пайдаланады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі

Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі — ағаштан не жезден жасалған үрлемелі және соқпалы музыка аспаптардағы орындаушылар ұжымы. Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі әр қилы акустикикалық жағдайда — концерт залдарында, ашық ауада, марштарда пайдаланылады. Сондай-ақ мәдени-көпшілік, қоғамдық, спорт, салтанатты мейрам-той жиындарын өткізуде кеңінен қолданылады. Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі — көпшілікке кеңінен тараған музыкалық ұжымдардың бірі. Тарихы Yрлемелі және соқпалы музыкалық аспаптар тобы б.з.б. Ежелгі Египет, Иран, Грекия, Қытай, Yндістан елдерінде салтанатты діни жиындарда және әскери жорықтарда қолданылған. Еуропада XVII ғасырда пайда болды; ал Ресейдің әскери полктеріне тұңғыш рет XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында енгізілді. XIX ғасырда жетілдірілген үрлемелі музыкалық аспаптардың пайда болуы Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінің орындаушылық қабілетін кеңейтті. Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінің мүмкіндігін өз шығармаларында Л.Бетховен, Г.Берлиоз, М.И. Глинка, Н.А. Римский-Корсаков, А.А. Алябьев, т.б. композиторлар кеңінен пайдаланды. XX ғасырда Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінің 3 түрі (кіші, орташа, үлкен) қалыптасып, кейбір үлгілі әскери оркестрде және мемлекеттік Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі құрамында 80 — 100 орындаушыға дейін болды. Оның құрамына ағаштан жасалған музыкалық аспаптар (флейта, гобой, кларнет, саксофон, фагот), жезден жасалған музыкалық аспаптар (валторна, труба, тромбон, корнет, баритон, бас және контрабас) және соқпалы музыкалық аспаптар тобы кіреді. Кейде үлкен оркестр құрамында арфа, рояль, челеста, қоңырау, там-там, маримба, вибрафон, т.б. музыкалық аспаптар да пайдаланылады. Ол мәдениет сарайлары мен муз. насихаттау кештерінде, көркемөнерпаздар үйірмелерінде қойылатын опера, балет, драма спектакльдер мен концерттерде, т.б. қолданылады. Қазақстанда 1990 жылы Қазақ мемлекеттік филармониясы жанынан үрлемелі аспаптар оркестрі құрылып, оның көркемдік жағын Қ.Ахметов басқарды. Бұл ұжым Франция мен Испанияда өткен үрлемелі музыка фестиваліне, ал 1998 жылы Тайваньда өткен Халықараралық музыка фестиваліне қатысты. Қазақтың мемл. үрлемелі оркестрі репертуарынан Е.Рахмадиев, Б.Баяхунов, Ә.Бестібаев, Т.Қажығалиев, Б.Қыдырбек, т.б. композиторлардың шығармалары елеулі орын алады. Дереккөздер
Фунгицидтер

Фунгицидтер (лат. fungus — саңырауқұлақ және caedo — өлтіру) — мәдени дақылдарды саңырауқұлақ қоздыратын аурулардан қорғау үшін қолданылатын химиялық препараттар. Құрылымы жағынан фунгицидтер органикалық және бейорганикалық болып бөлінеді. Ертеде фунгицидтер ретінде мыс пен темірдің, күкірт пен мырыштың бейорганикалық қосылыстары қолданылған. Қазіргі фунгицидтер түрлерінен: формальдегид, беномил, триазол, карбендазим, триадимефон, флутриафол, приоклостробин және сынап пен хлор, т.б. элементтердің органикалық қосылыстары, тилт, альто-супер, рекс, фалькон, скор, импакт, ридомил МЦ, т.б. пайдаланылады. Бұлардың көпшілігі өсімдікті аурудан қорғаумен қатар оны сол аурудан айықтыра да алады және бір дақылда ауру түріне байланысты бірнеше фунгицидтер қолданылуы мүмкін. Фунгицидтердің әсері бүркілген соң 1 — 2 сағат аралығында өсімдік мүшелеріне сіңіп, қорғау мерзімі 20 — 30 тәулікке дейін жетеді. Фунгицидтертер жиі қолданылатын ауруларға: астық дақылдарында кең таралған сары, қоңыр және сабақ таттары, септориоз, көкөніс пен бау-бақша және жеміс-жидек дақылдарындағы фитофтороз, мильдю, таз қотыр, монилиоз, сұр шірік, т.б. жатады. Фунгицидтер қолдану мөлшері мен мерзімі және жиілігі арнайы тексеруден өтіп, рұқсат етілген пестицидтер тізімінде көрсетіледі. Фунгицидтертер ағаштан жасалған құрылыс материалдарын, теріні, т.б. өңдеуге де қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фундаль безі

Фундаль безі (лат. fundus — түбі), адам мен омыртқалы жануарлардың қарынының қабырғасы мен түбінің шырышты қабатында орналасады. Фундаль безінің пішіні түтік тәрізді, бұл бездер қарында болатын ұсақ бездердің негізгі бөлігін құрайды. Қосмекенділерде, әсіресе, бауырымен жорғалаушыларда фундаль безі өте көптеген шырышты клеткалардан тұрады. Құстарда фундаль безі шоғырланып, көптеген ұсақ тармақтар құрып орналасады. Сүтқоректі жануарларда фундаль безі жеке топтарға бөлініп, әрбір топтың өзі жеке сөл бөледі. Мысалы, басты (негізгі) бездер пепсинді сөл, қосалқы бездер мукоидты сөл бөлсе, париетальды бездер тұз қышқылын бөлуге қатысады. Фундаль безі кейде жұптасып, кейде бір жерле шоғырланып, қарында болатын арнайы ойыстарда жатады да, гликопротеинді заттар бөледі. Бұл заттар қарынның ішкі сілекейлі қабығын қорытылып кетуден және ағзаға жұқпалы аурулар таралуынан қорғайды. Фундаль безінің көпшілігі экзокринді қызмет атқарады, бірақ олардың арасында эндокриндік қызмет атқаратын жеке бездер де кездеседі. Мұндай бездер қанға тікелей гистамин гормонын бөледі. Адамның асқазанында орта есеппен 35 млн. Фундаль безі болады және ондай әрбір бездің ұзындығы 0,65 мм-ден аспайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Функционал

Функционал — бір не бірнеше функцияға тәуелді болатын айнымалы шаманы білдіретін математикалық ұғым. Ол алғаш рет вариациялық есептеуде пайда болған. Берілген тұйық қисық сызықпен шектелген аудан, белгілі бір жол бойындағы күш өрісінің жұмысы, т.б. функционалға мысал бола алады. Функционалдық талдаудың дамуына байланысты “Функционал” термині де кең мағынада, атап айтқанда, белгілі бір сызықтық кеңістікте анықталған сандық функция ретінде түсіндіріле бастады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фагот

Фагот (итал. fagotto, дәлме-дәл — буын, түйін) — үрлемелі музыкалық аспап. Сыртқы пошымы қосақтастырылып байланыстырылған бір буда отын ағаш тәрізді. Ол ағаштан, кейде пластмассадан да жасалады. Ұзын 1350 мм-ге жуық; дыбыс шығаратын клапандары мен үрлейтін тілшесі бар, дыбысы жұмсақ, кейде виолончельдің үніне ұқсайды. Фаготтың алғашқы түрі 16 ғасырда Италияда каноншы А. Альбонези ойлап тапты. 16 ғасырда Фаготтың үш түрі (тенорлық, альттық пен дисканттық) қолданылды. 17 ғасырдың ортасында Францияда өмірге келген 3 ойықты Фагот 1800 жылға қарай жетілдіріліп, 6 ойықты болып жасалды. Фагот аспабын жетілдіруде, әсіресе, неміс өнертапқыштары көп еңбектенді; соның нәтижесінде И.А. Геккель жасаған Фагот қазіргі кезге дейін дүние жүзі елдері орындаушылары тарапынан жоғары бағаланады. 17 ғасырдың аяғынан бастап Фагот тұрақты түрде симфониялық оркестрде (2, кейде 3 — 4 Фаготқа дейін) кеңінен пайдаланылды. Дыбыс көлемі контроктаваның си бемоль нотасынан екінші октаваның фа нотасына дейін. Фаготтың кеңінен қолданылатын түрі — контрафагот. Фагот камералық, эстрадалық, симфониялық оркестрде, үрлемелі аспаптар оркестрі (мысалы, Қазақтың мемлекеттік симфониялық және үрлемелі аспаптар оркестрлері) мен әр түрлі ансамбльдерде қолданылады, сондай-ақ жеке (соло) де ойналады. Дереккөздер