kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кафеларлар

Кафеларлар, немесе воклюздер — суға ерігіш тау жыныстары тараған жерлерде (карсты облыстарда) жер астындағы өзендердің жер бетіне шығуынан пайда болатын суы мол тұрақты бұлақтар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Климат

Климат ( (klimatos) — еңкейіс) — белгілі бір жердегі ауа райының көп жылдық режимі, яғни осы жерде болуға тиісті ауа райы жағдайларының жиынтығы мен оның жүйелі өзгеріп отыруы. Локалды климат — жергілікті жердің географиялық орнымен сипатталады. Глобалды климат — «атмосфера — гидросфера — құрлық — криосфера — биосфера» жүйесі арқылы өтетін, ондаған жылдар барысындағы статистикалық күйлердің жиынтығы. Ол физикалық (климат жасайтын) процестердің: күн радиациясының, атмосфералық циркуляцияның, атмосферадағы су алмасуының туындысы Климат неге байланысты? Аймақтардағы климат географиялық ендікке, жер бедерінің пішініне, беткі жамылғысына, жергілікті жердің географиялық орнына байланысты. Сонымен қатар мұхиттар мен теңіздерге алыс, жақындығы және мұхит ағыстарына қатысты өзгереді. Мысалы, климат жаз айларында ыстық және құрғақ немесе салқын, жаңбырлы, қыс мезгілінде аязды, қарлы немесе қар аз болуы мүмкін. Бұл өзгерістер ауа райының өзгергіштігін көрсетеді. Ешқашан қыс жаздан жылы, ал жаз қыстан суық болмайды. Теңіздер мен мен мұхиттар, таулы массивтер және жергілікті жердің басқа да ерекшеліктері әсер етіп, ғаламшар климаты бірнеше фактор әрекеті нәтижесінде қалыптасады. Климатты қалыптастырушы факторлар * Атмосфералық циркуляция; * Жер ғаламшарының Күнді айнала қозғалуына байланысты күн радиациясы; * Теңіз деңгейінің биіктігі; * Құрлық үсті бойынша — мұхиттар мен теңіздерге қатысты орналасуы; Күн радиациясы ның жер бетіне түсу мөлшері географиялық ендікке байланысты өзгеріп отырады. Оңтүстікке неғұрлым жақын орналасқан сайын Күн сәулесі тік бұрышпен түседі де, атмосфераны қысқа жолмен кесіп өтеді, жылу көп болады. Солтүстікке барған сайын күн сәулесінің түсу бұрышы азайып, атмосфераны ұзақ жолмен, көлбеу бұрышпен кесіп өтеді. Сол себептен жылу да азаяды. Күн сәулесінің түсу ерекшелігіне байланысты әр аймақта климат әртүрлі болады. Дереккөздер
Ағынды ағыстар

Ағынды ағыстар — жіңішке су кеңістігі арқылы жалғасып жатқан екі ірі су алабы деңгейлерінің біркелкі болмауының салдарынан пайда болған ағыстар. Олар мұхиттар мен тұздылығы жоғары ішкі материктік теңіздерді қосатын бұғаздарда байқалады. Мысалы, Атлант мұхиты мен Қара теңізден беткі ағынды ағыстар Гибралтар бұғазы мен Мрамор теңізі арқылы тұщылау суды Жерорта теңізіне әкеп құяды. Балтық теңізінің Атлант мұхитынан тұщылау суын бұл ағыстар Дат бұғазы арқылы аталған мұхитқа әкеп құяды. Ағынды ағыстар теңіздер мен шығанақтар арасында да болады (мыс: Каспий теңізінен қара Бұғазгол шығанағына ағатын ағыс). Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сфералық астрономия

Сфералық астрономия – астрономияның аспан сферасындағы шырақтардың көрінерлік қозғалысы мен орналасуын зерттеуге байланысты есептерді шешудің математикалық тәсілдерін қарастыратын бөлімі. Аспан сферасындағы денелердің орналасуы мен қозғалысын математикалық жолмен зерттеуде горизонталь, эклиптикалық және екі экваторлық координаттар жүйесі қолданылады (қараңыз Аспан координаттары). Аспан шырақтарын тікелей бақылау нәтижесінде алынған координаттар бірсыпыра ықпалдардың әсерінен дәл болып шықпайды. Прецессия мен нутация әсерінен координат осьтері ығысады. Аберрация құбылысынан аспан денелерінің сферадағы орны бақылаушыға ығысып көрінеді. Сфералық астрономия есептері сфералық тригонометрия формулалары арқылы шешіледі. Бақылау нәтижелеріне параллакстың тигізетін әсері де ескеріледі. Сфералық астрономия Күн жүйесіндегі планеталар беттерінің координаттарын анықтаумен де айналысады. Сфералық астрономия Күн мен Айдың тұтылуы, Ай мен Үркер тоғыстары, планеталардың Күн дискісі тұсынан өту құбылыстарын да зерттейді. Сфералық астрономияның ең басты мәселелерінің бірі – уақытты дәл өлшеу мен күнтізбе жасау. Мұның теориялық негізіне Жердің өз осінен айналуы және оның Күнді айнала қозғалуы алынады. Сфералық астрономия мәселені шешіп қана қоймай, астрометрия міндетіне кері: аспан денелерінің қалпын болжауға мүмкіндік береді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://Malimetter.kz/sferalyk-astronomiya Malimetter.kz Сфералық астрономия реферат] (қазақша)
Тақырлар

Тақырлар — шөлдер мен шөлейттерде өсімдіксіз немесе өсімдігі өте сирек болатын беті тегіс көлемді кеңістік. Жаңбыр суы буланып кеткеннен кейін, тақыр беті кеуіп, қатқылданады да, жарықтар пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тектоникалық аңғарлар

Тектоникалық аңғарлар — бағыты тектоникалық сызықпен сәйкес келетін аңғарлар. Тектоникалық аңғарлар жедел тектоникалық және қазба тектоникалық деп бөлінеді. Қазба тектоникалық аңғарлар эрозия нәтижесінде түзіледі де, бағыты тектоникалық сызық бойынша болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тектоникалық көлдер

.]] .]] Тектоникалық көлдер – қазаншұңқырлары тектоникалық құбылыстар нәтижесінде пайда болған ойысты көлдер. Тектоникалық көлдерге жер қыртысының төмен түсуінен қалыптасқан дүние жүзіндегі ең терең көлдер жатады. Мысалы, Шығыс Сібірдегі Байкал, Тянь-Шаньдағы Ыстықкөл, Алтайдағы Телец, Африкадағы Танганьика мен Ньяса, Қазақстандағы Зайсан, т.б. көлдер. Сілтемелер
Терраросса

Терраросса — жерортатеңіздік облыстардағы қарсты облыстардың қоңыр және қызыл түсті тау жыныстары. Ол карсты облыстардағы ізбестастар пен доломиттердің химиялық үгілуге ұшыраған қалдықтары негізінде пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Топография

дың топографиялық картасы]] Топография (ежелгі-грек. τόπος — «орын» и γράφω — «жазу») — жер бетін әуе және ғарыштық түсірім негізінде жоспарға және ірі масштабты картаға (1:100000 масштабқа дейін) түсіру, әрі бейнелеу әдістерін зерттейтін ғылым. Бұған көзбен өлшеу, бұрыш өлшеу, мензульдық, тахеометриялық немесе алыстан өлшеу сьемкалары жатады. Таулы жерлерде фотограмметрия қолданылады. ның топографиялық картасы.]] Топография жер бетін зерттеуде физика және экономика, географияға, ал жер бетін топографиялық түсіруде (топографиялық карта жасауда) геодезия мен картография ғылымдарына сүйенеді. Топографиялық картаның мазмұнының толықтығы ең алдымен планның немесе картаның масштабына байланысты болады. ның топографиялық картасы.]] Масштабы кішірейген сайын картаның жер беті элементтерін сұрыптау және жалпылау дәрежесі артады. Мұндай жағдайда картаға географиялық тұрғысынан маңызды деп есептелінетін жер беті элементтерін мүмкіндігінше көбірек қамту көзделеді. Картаны толық етіп құрастыруда топографиялық шартты белгілер жүйесі де маңызды рөл атқарады. Аэрофототүсірім және космотүсірім әдістерінің жылдам дамуына байланысты мензулалық түсіру өзінің бұрынғы атқаратын рөлін төмендетіп,шағын аудандағы түсіру жұмыстарында қолданылуда.Әскери істегі Топография – тактикалық және оперативтік мақсаттар үшін жергілікті жердің ерекшеліктерін зерттейтін әскери ғылым саласы. Кейінгі кезде жерді план не картаға түсірерде аэросьемка немесе аэрограмметрия деп аталатын фотографиялық сьемкалар қолданылады. Топографиялық сипаттама Топографиялық сипаттама — бөгеннің негізгі топографиялық сипаттамалары ретінде айдын ауданы мен көлемінің тежелу деңгейі араларын байланыстыратын қисық сызықтар немесе бұл сипаттамаларды анықтау үшін жергілікті жердің горизонталды планы түріндегі болашақ су басатын ауданның ірі масштабтағы планды-биіктігі бейнелетін түсірулер. Ұсақ масштабты түсірулер арқылы алынған топографиялық сипаттамалар шамалап алынған деп есептеліп, көп жағдайларда жобалаудың тек алдыңғы сатыларында ғана пайдаланылуы мүмкін. Ол кейіннен ірі масштабты түсірулер арқылы дәлірек анықталатын болады. Бөген айдынының ауданын анықтау — деңгейдің әр түрлі жағдайларындағы аудандардың түсіру пландарында планиметриялау арқылы жүргізіледі. Айдын аудандарының деңгей белгілерімен байланысын анықтау (сызу) үшін планиметрияны барлық горизонтальдар ауқымында (ең төмеітті деңгей, яғни түбінен ең жоғарғы деңгей — тежелген суға дейінгі аралықта) жүргізу қажет. Дереккөздер
Торнадо

жанындағы торнадо]] Торнадо ( «құйын») — атмосферадағы ауаның айналмалы қозғалысы. Тромб диаметрі ондаған метрге жетеді. Тромб желінің жылдамдығы 50—100 м/с, ал талқандау жолағының ені жүздеген метрге жетуі мүмкін. Ауа райы ыстық кезде атмосфераның тұрақсыз стратификациясы кезінде қалыптасады. Құйын, торнадо деп те аталады. Сипаттамасы Торнадоның үлкендігі мен пішіні алуан түрлі болады. Көбіне диаметрі жүздеген метр шұңқыр пішінді, жер беті жағында қоқыс бүлты бар болады. Кейде торнадо жаңбыр немесе шаңнан метеорологтарға көрінбей қалуы мүмкін. Бұл жағдай күтпегендіктен көптеген шығындар мен зардапқа соқтырады. Тромб Тромб (, — қарақұйын, сөзбе-сөз — құбыр) - Торнадодан айырмашылығы қалыптасу жағдайларының интесивтілігінің төмендігінде. Желдің жылдамдығында тромб пен торнадода елеулі айырмашылық болады. Тромбта желдің бағыттануы көбіне басымды вертикальді болады, торнадода жел вертикальді түрғанымен бірге сол қуатымен бірдей үйірленіп құйындалады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тропиктік жаңбырлар

Тропиктік жаңбырлар — Күннің тас төбеде тұрған жағдайында тропиктік аймақтарда жауатын нөсер тәрізді күшті жаңбырлар. Күн екі рет тас төбеге келетін экваторға жақын облыстарда жаңбырлы кезеңдер жылына екі рет болады, ал аралық аймақта аз болады. Тропиктерге жақын маңайларда бір ғана жаңбырлы кезең болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тропосфера

Тропосфера (грек. τροπόσ – бұрылыс, өзгеріс және σφαιρα – шар) – атмосфераның жер бетімен тығыз әрекетте болатын ең төменгі қабаты. Қалыңдығы жер бетінен қызған ауаның жоғары өрлеген ағындарының көтерілетін биіктігімен анықталады. Экваторлық ендіктерде ауа 16 – 17 км, қоңыржай белдеуде 10 – 11 км, полюстік аймақтарда 7 – 8 км биіктікке көтеріледі. Осы биіктіктер Тропосфераның жоғарғы шекарасын белгілейді. Орташа қалыңдығы 10 – 11 км. Үстіндегі стратосферадан жұқа тропопауза өтпелі қабатымен бөлінген. Атмосфераның жер бетіне таяу қабатында ауа Жердің тартылыс күшіне және газдардың сығылуына байланысты барынша тығыз орналасады. Атмосфераның бүкіл массасының 80%-ы және су буы түгелдей Тропосферада шоғырланған. Әр 100 м-ге биіктеген сайын ауаның температурасы орта есеппен 0,6С-қа төмендейді. Осы қабатта ауа райы мен климат түзуші процестер өтеді. Жерге іргелес ең төменгі қабатында ауаның температурасы тәулік ішінде және жыл бойы өзгеріп отырады. Тропосфера түгелдей Жердің географиялық қабығының құрамына кіреді. Сілтеме
Тропофиттер

Тропофиттер — құрғақшылық сүйгіш өсімдіктер (ксерофитті) мен ылғал сүйгіш өсімдіктердің (гидрофитті) қасиеттерін бойына сақтаған есімдіктер тобы. Олар ылғалды климаттың құрғақ климатқа ауысатын жыл мезгілдері бар аудандарға бейімделген. Тропофиттердің сабақтары мен бүршіктері ксерофитті, ал жапырақтары гидрофитті болып құрылған. Біздің жапырақ ағаштарымыз осы топқа жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тұман

Тұман — атмосфераның жерге таяу қабатына ұсақ су тамшыларының немесе мұз кристалдарының жиналуы. Су буының сублимациясы нәтижесінде қалыптасады. Тұмандағы көріну қашықтығы оны құраушы түйіршік мөлшеріне және бірлік көлемдегі су жиынтығының шамасына байланысты. Тұман тамшыларының радиусы 1-ден 6 мкм-ге (кейде 5 – 15 мкм) дейін, су жиынтығының мөлш. 0,05 – 0,1 г/м3-ден аспайды. Физикалық генезис бойынша тұман суыну тұманы және булану тұманы; пайда болуының синоптиктик жағдайына қарай: массаішілік және шептік тұман болып ажыратылады. Суыну тұманы өз кезегінде жер бетінің радиациялық сууы нәтижесінде пайда болатын радиациялық тұман және жылы ылғалды ауаның құрлық немесе су үстінде сууынан пайда болатын адвективті тұман болып бөлінеді. Тұман көлік қатынасына үлкен бөгет жасайды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарында, химиялық өндірісте, жылу техникасында, әскери істе жасанды тұман пайдаланылады. Дереккөздер
Дауылдар

Дауылдар — жылдамдығы 30—50 м/сек дейінгі аса қатты сұрапыл желдер. Олар көбінесе тропиктік циклондар құрамында кездеседі. Теңіздер мен ірі көлдерде (мыс.: Қазақстандағы Алакөлде сойқан желдер) дауылдар кейде құйын аралас сұрапыл толқынды су қозғалысын туғызады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Шатқал

ның Шыңтүрген шыршалығы үстінен түсірілген сурет.]] Шатқал — терең, түбі тар, құлама немесе тік, кейде ойыс беткейлі және көпшілік бөлігі жартасты болып келетін аңғар. Шатқал көбінесе таулы аймақтарда кездеседі, мұнда оның тереңдігі 1500—1800 м-ге дейін барады. Шатқал көп жағдайда өзен әрекетінен (эрозиялық шатқал, кейде жердің жарылуынан, карсты опырылу әрекетінен) пайда болады. Әлемдегі ең үлкен шатқал — АҚШ, Аризона штатындағы Колорадо өзені кесіп өткен жер бетіндегі орасан зор сай. Ұзындығы 350 км, ал ені кейбір жерлерде 20 км-ге дейін жететін шатқалдың пайда болу үрдісі миллиондаған жылдарға созылды. Оның кейбір жерлерінен жасы екі миллиард жылға дейін жететін тау жыныстары табылды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Сыртқы сілтемелер *
Фенология

Фенология — табиғаттың мезгілдік құбылыстарының заңдылығын зерттейтін білім саласы. Фенология жалпылама және жекелік болып екіге бөлінеді. Біріншісі органикалық дүние мен метеорологиялық факторлардың арасындағы заңдылықтарды аныңтайды. Бұл үшін күн сайын толтырылып отыратын күнделік негізінде әр құбылыстардың бірнеше жылдар бойы басталуы мен аяқталу уақыты туралы (өзендердің еруі мен қатуы, жапырақтардың шығуы мен түсуі, өсімдіктердің гүлденуі мен дәнденуі және тағы басқалар) мәліметтер жазылған жинақтағыш табиғи календарь жасалады. Ал жекелік фенология немесе биофенология, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің даму фазаларын (мыс.: гүлдену, ұрықтану фазаларын және тағы басқалар) зерттейді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Физикалық география

Физикалық география — жер сферасы, географиялық орта және жер типтері — географиялық ландшафтар — туралы ғылым саласы. Кең мағынада айтқанда, ол басқа да жаратылыстану ғылымдарының негізгі салалары сияқты жеке ғылымдар мен физикалық географияның дәл өзінен, немесе жер тану ғылымынан тұратын ғылымдар жүйесі болып табылады. Физикалық география екі бөлімге бөлінеді: #* жалпы физикалық география; #* региондық-аудандық (көбінесе ландшафттану деп аталатын) физикалық география. . Жалпы физикалық география жердің географиялық қабығының құрылысын, құрамын, динамикасын, дамуын, территориялық бөлшектенуі мен олардың сыртқы және ішкі байланыстарын зерттейді; ал региондық физикалық география табиғи жағынан оқшауланған аумақтағы жоғарғы аталған заңдылықтардың жергілікті ерекшеліктерін зерттейді. Қай ғылым болмасын өзінің ғасырлар бойы дамуына байланысты ерекше маңызы бар жеке ғылымдар болып табылатын көптеген салаларға бөлініп отырады. Мысалы, физикалық география мынадай жеке ғылымдар салаларына бөлінеді: *геоморфология *климатология *океанология *гидрология *топырақ географиясы *геоботаника *зоогеография *гляциология *геокриология. Соңғы кездерде физикалық географиядан жеке ғылым саласы есебінде палеогеография бөлініп шықты. Осындай физико-географиялық жеке ғылымдар салаларының негізгі міндеті жер қабығының түрін бір тұтас заттың бөлігі есебінде зерттеу болып табылады. Физикалық география, геология, геохимия, геофизика, биология, биохимия және тағы басқа жаратылыс тану ғылымдардың салаларымен тығыз байланысты. Дереккөздер
Фитогеография

Фитогеография, өсімдік географиясы — өсімдіктердің жер бетіне таралуын зерттейтін ғылым; өсімдік түрлерінің және ірі жүйелік категориялардың (туыс, тұқымдас және т.б.) өткен дәуірлер мен қазіргі кездегі географиялық таралу заңдылықтарын зерттейтін ботаника мен физикалық географияның бөлімі. Өсімдіктер географиясының негізгі объектісіне жеке түрлердің ареалдары, сондай-ақ жердің әр түрлі аудандарының флорасы жатады. Флораның және оның жеке элементтерінің генезисін анықтау, сондай-ақ флораны аудандау — өсімдіктер географиясының маңызды міндеттері. Өсімдіктер географиясы ғылым ретінде XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында қалыптасты. Өсімдіктердің таралуы көптеген жағдайларға байланысты. Бұл жағдайларға: жердің өткен геологиялық дәуірі, климаты, жер бетінің құрылымы, жануарлар мен адамдардың әрекеті жатады. Фитогеографияның міндеті — әрбір түрдің ареалын (орналасу ауданын), фитоценозын (өсімдіктер жиынтығын) зерттеп, білу. Қазіргі фитогеография жер бетін әрқайсысының өзіне тән өсімдік жамылғысының құрамы бар алты облысқа бөледі. Олар —голарктика, палеотропик, неотропик, австралия, кап және антрактида облыстары. Дереккөздер it:Corologia
Флексура

ФЛЕКСУРА (лат. flexura — иін) — көлбеу немесе еңістеу орналасқан тау жыныстары қабаттарының тектоникалық қозғалыс салдарынан майысып, баспалдақ немесе иін тәрізді пішінге ие болуы. Флексура төмен, жоғары және оларды жалғастырушы (ортаңғы) қанаттан тұрады. Жоғары және төмен қанаттардағы тау жыныстары қабаттарының жатысы бірдей болады. Жалғастырушы қанат кейде біршама күрт жатып, қабаттың қалыңдығы едәуір азаяды. Көтерілген және төмендеген қанаттар арасындағы тік бағыт бойынша қашықтық Флексураның амплитудасы (құлашы) деп аталады. Ол бірнеше м-ден 1000 — 3000 м-ге дейін жетіп, Флексура жүздеген км-ге созылады. Флексуралар кентасты және мұнайлы-газды кен орындарында кеңінен таралып, платформа іргетасының блоктарын бір-біріне жапсыра орналасады және лықсу, кептелу, ысырылу сияқты деформациялармен байланысады. Мыс., Жезқазған мыс кен орнында 30-ға жуық Флексура бар. ФЛЕКСУРА — әдетте бір қанатты қатпар ретінде қаралатын, бірқалыпты еңістене астасқан тау жынысы қабаттарының тектоникалық қозғалыстар әсерінен майысьш, баспалдақ немесе иін тәрізді болып қалыптасуы; қатпар қанатының көтеріңкі (жоғарғы) және түсіңкі (төменгі) өңірлеріндегі флексураны қалыптастырған астасу элементтері өзара ұқсас және көлбеу бағытта болады, бұл өңірлерді бір-бірімен жалғайтын жазықтық әдетте тік құлайды. Флексура қанатының көтеріңкі және түсіңкі бөліктерінің арасындагы тік бағытта өлшенген қашықтық флексура амплитудасы немесе флексура биіктігі деп аталады. Жекелеген флексуралардың бұл көрсеткіші бірнеше метрге, ал флексура сағалануының жалпылама ұзақтығы жүздеген километрге жетуі ықтимал. Флексура терминінің I шартты түрдегі синонимі: изоклиндік қатпар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том Дереккөздер
Флювиогляциальдық шөгінділер

Флювиогляциальдық шөгінділер — еріген мұздық суымен келіп, мұздың шетінің етегіне шөккен шөгінділер. Олар малта тастардан, қой тастардан, құмдардан, саздақтардан, балшықтардан тұратын тосқындар түзейді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Талшықты өсімдіктер

Талшықты өсімдіктер — тоқыма фабрикасында мата тоқу үшін және сонымен қатар арқан, жіп, тор т. б. заттар жасау үшін талшық беретін өсімдіктер. Түрліше тұқымдастардың ішіндегі талшық беретін өсімдіктердің түрлері — 200-ге жуық. Олардың ішіндегі негізгі тұқымдастары: #Мальвалар (мақта, кенеп, бұйда кендір) #Зығыр #Жөкелер (жұт, жөке) #Тұттықтар #Қалақайлықтар (қалақай, рами) #Бұршақтар (кроталярия) және басқалар. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Түкті бақа

Түкті бақа (Trichobatrachus robustus) — кәдімгі бақалар тұқымдасының бір туысы, тек суда тірішлік етеді. Шағылысып көбейер кезде түк тәрізді өскіндер пайда болады. Көбею мерзімі аяқталысымен «түгі» қысқара келіп жоқ болып кетеді. Қелесі жыл «үйірге» түскенде «түгі» қайта шығады. «Түктерінің» ішінде кан тамырларының болуына қарағанда, ғалымдардың пайымдауы бойынша олар зат алмасуына қатысуы мүмкін. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қылқұйрықтар

Қылқұйрықтар – алабұға тәрізділер отрядына жататын балықтардың бір тұқымдасы. Суы жылы және қоңыр-салқын теңіздерде болады. Денесінің екі бүйірі қабысқан қылыш тәрізді балық. Құйрығы атына сәйкес. Кейбіреулерінің ұзындығы 1 метрдей келеді, бұларды әдейі аулайды. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Арамсарбас

Арамсарбас , Волош аскөгі, фенхель – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын балдырған гүлдес, гүлшоғыры шатырша болып келетін шөптесін өсімдік. Бұдан эфир майы алынады. Мұны кейде фенхель (қара) деп те атайды. Фенхель — жемісі аспаздықта қолданылатын өсімдік. Жемісі жағымды хош иісімен, тәттілеу дәмімен адамның тәбетін ашады және ас қорытуды жақсартады. Фенхель жапырақтарын дәм беру үшін көжелерге, соустарға және салаттарға қосады. Ұнталған жемісін қуырылған етке себеді. Жемісінен өсімдік майын алады, оларды кондитер өнімдерін және ликер дайындауда пайдаланады. Түрлері # Foeniculum capense – # Foeniculum divaricatum – # Foeniculum dulce – # Foeniculum giganteum – # Foeniculum graecum – # Foeniculum kraussianum – # Foeniculum luteum – # Foeniculum multiradiatum – # Foeniculum peucedanoides – # Foeniculum piperitum – # Foeniculum rigidum – # Foeniculum salsum – # Foeniculum scoparium – # Foeniculum subinodorum – # Foeniculum tortuosum – # Foeniculum webbii – # Foeniculum virescens – # Foeniculum vulgare – кәдімгі арамсарбас Дереккөздер
Торғайлар

Торғайлар – торғайтәрізділер отрядына жататын құстар туысы. Жер шарына кең тараған 27 түрі бар. Африка, Еуропа мен Азияда кең таралған, кейбір түрлері жерсіндіру мақсатымен Америка, Аустралия мен Жаңа Зеландияға апарылған. Қоразы мен мекиенінің сыртқы түсі әртүрлі: қораздарының тамақ асты қара түсті болады. Көпшілігі – отырықшы, кейбіреулері – жыл құстары. Ұзындығы 12 – 15 см. Ағаш қуыстарын, індерді, үй-жайларды мекендейді немесе ағаштарға шар тәріздес ұялар салады. Көптеген түрлері – синантропты. Қорегі – дәнмен; балапандарын бастапқы уақытта жәндіктермен, кейіннен өсімдік тұқымдарымен қоректендіреді. Еуразия аймағында кең тараған түрлері: үй торғайы (P. domestіcus); үнді торғайы (P. іndіcus) және дала торғайы (P. montanus). Орта Азия мен Кавказ сыртында ағаштарда үлкен топ құрып өмір сүретін испандық немесе қаратөс торғай (P. hіspanіolensіs) басым. Шөл даланы мекендейтін сексеуіл торғайы (P. ammodendpі); шөл торғайы (P. sіmlex) мен Сахалин, Оңтүстік Куриль аралдарында кездесетін жирен торғай (P. rutіlans) адамдар мекендерінен тыс жерлерде тіршілік етеді. Үнді және испандық торғайлар – дәнді дақылдардың зиянкестері. Шөл торғайлар сирек кездесетін құс ретінде «Қызыл кітапқа» енгізіліп, қорғауға алынған. Дереккөздер
Болған шытыр

Болған шытыр (Centhe minor) — шытырлар тұқымдасына жататын өсімдіктің бір түрі. бұрынғы КСРО-ның Оңтүстік аудандарында және Қавказда өседі. Жапырақтары мен сабағының сыртын көгілдір балауыз жұғыны қаптап тұрады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Бөген (мал ауруы)

Бөген — көбінесе жылқының, кейде сиырдың да құйрығы түсіп қалатын қышыма ауру. Емдеу жолы: ауырған малдың құйрығын әбден тазартып, оны жазылғанға дейін әлсін-әлсін креолиннің, лизолдың немесе ихтиолдың ертіндісімен жуып тұру. Тағы қараңыз Дереккөздер
Қамба зиянкестері

Қамба зиянкестері — қамбадағы азық-түлік дақылдарын бүлдіретін зиянкес жәндіктер. Мысалы: қамба және күріш бізтұмсықтарының дернәсілдері, қамба күйесінің жұлдызқұрты қамбадағы астықтың тұқымын зияндайды; тиірмен қанкөбелегінің (Тіnea granella) жұлдызқұрты ұнды зияндайды; дән күйесінің (Sitotroga сеrealella) жұлдызқұрты дәнді түгелімен жеп, тек оның қауызын ғана қалдырады. Азық-түлікке бұлардың зияны тимеу үшін азық-түлікті таза, құрғақ ұстау керек. Зиянкестерді түрліше әдістермен (физикалық, механикалық, химиялық және биологиялық) құртып отыру керек. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Дәнді дақылдар зиянкестері

Дәнді дақылдар зиянкестері — ауылшаруашылық дәнді дақылдарын зияндайтын жәндіктер; бұлар екі топқа бөлінеді: 1) сүтқоректілер: сартышқан, қаптесер, қосаяқ, атжалман және басқалары, 2) насекомдар: шегірткелер, гессен және швед шыбыны, пырылдақ қоңыздар, даланың көзсіз көбелегі, лепті кебелек және басқалары. Бұлармен күресу жолы қамба зиянкестерінікі сияқты. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сұрала қаз

Сұрала қаз (Anser fabalis) — қаздар отрядына жататын ірі құс. Салмағы 4,5 кг. Денесінің үсті қоңырлау, бауыры ақшыл-сұр, тұмсығы қара, табаны сары болады. Тундрада, Шығыс Сібірде, Исландияда, Орта Азияда, Гренландияда, Қытайда болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қазақстан резерваттарының тізімі

Мемлекеттiк табиғи резерват — табиғи кешендердiң биологиялық саналуандығын және олармен байланысты табиғи және тарихи-мәдени объектiлердi күзетуге, қорғауға, қалпына келтiруге және сақтауға арналған жердегi және судағы экологиялық жүйелердi қамтитын табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қазақстанда қазіргі уақытта 5 резерват ұйымдастырылған. Қазақстан Республикасының “Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы” Заңының (2006 ж.) 50-бабында мемлекеттік табиғи резерваттар табиғат қорғау және ғылыми мекемелер қатарына жататындығы және олар өз аумағындағы сулы алқаптардың және құрлықтағы экожүйелерді қорғау мақсатында ұйымдастырылатыны айрықша атап көрсетілген. Резерваттар тізімі Кестеде резерваттар құрылған уақытына сәйкес келтірілген. Ұлттық парктер орналасуы картасы Сыртқы сілтемелер * [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы]
Баянауыл ұлттық паркі

Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркі — 1985 жылы ҚССР Министрлігі № 276 қаулысымен құрылған. Баянауыл ауданының аумағында орналасқан, жалпы аумағы 50 688 га құраған. ҚР Үкіметінің қаулысымен 2007 жылы 27 желтоқсанда №1305 парк аумағы кенейтілді. Қазіргі кезде БҰМТП 68 452,8 га құрайды. Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің шешімімен «Қызылтау» қаумалы БҰМТП қорғауға бекіттілді, жалпы аумағы 60 000 га құрайды. Ұлттық парктің аумағы үш орманшылығына бөлінген. * Баянауыл орманшылығы — 19 188 га, * Жасыбай орманшылығы — 22 904 га, * Далба орманшылығы — 8 596 га. * Кенейтілген парк аумағы — 17 764,8 га Климаты тым континенттік (жазы - ыстық, қысы суық). Жер бедері жекелеген жақпар тасты тау шоқыларынан тұрады. Баянауыл тауларының етегінде көптеген бұлақтар, суы мөлдір көлдер (Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр) бар. Саябақта 20-дан аса археологиялық ескерткіштер, қола дәуірінен қалған қорғандар, тастағы жазулар мен таңбалар, үңгірлер (“Әулиетас”, “Драверт”, “Құмыра”, т.б.) бар. Ұзақ жылдар бойы жел мен судың әрекетінен түрлі мүсіндерге айналған жартастар (“Найзатас”, “Жұмбақтас”, “Көгершін”, “Атбасы”, т.б.) саябақ табиғатына ерекше көрік береді. Саябақтың өсімдіктер дүниесі мен жануарлар әлемі де алуан түрлі. Өсімдіктердің 400-ден астам түрі (қарағай, қайың, қандыағаш, таңқурай, мойыл, долана, т.б.), сондай-ақ, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген жабысқақ қандыағаш, көктем жанаргүлі де осында өседі. Омыртқалы жануарлардың 100-ден аса түрі кездеседі. Сүтқоректілердің 40-тан аса түрлері (арқар, елік, қасқыр, түлкі, сілеусін, борсық, тиін, т.б.) мекендесе, құстардың 50-ден астам түрлері (аққу, қаз, үйрек, құр, шіл, бүркіт, т.б.) ұялайды. Арқар, бүркіт, сұңқылдақ аққу Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Балықтың 8 түрі (шортан, сазан, оңғақ, алабұға, т.б.) бар. Саябақ аумағы атқаратын қызметіне қарай қорықтық, қорықшалық және демалыс белдемдеріне бөлінген. Қорықтық белдемде шаруашылық жұмыстардың қай түріне болса да тыйым салынып, биологиялық алуан түрлілік, экожүйелер қорғалады. Қорықшалық белдемде шаруашылық жұмыстар белгілі бір тәртіппен шектеулі түрде жүргізіледі. Демалыс аймағына келушілер саны да реттеліп отырады. Баянауыл ұлттық табиғи саябағының табиғат қорғауды, адам игілігі үшін ұқыпты пайдалануды насихаттау ісінде алатын орны ерекше, ғылыми, мәдени және эстетикалық маңызы зор. Галерея Тағы қараңыз * Баянауыл тауы
Катонқарағай ұлттық паркі

Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі — Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының аумағында 2001 жылы ұйымдастырылған саябақ. Ауданы 643 мың га, оның 215 мың га-сы орманды алқап, ағаштарының қоры – 24 мың м ³ , қорықтық аймақ жері 151 мың гектар. Саябақтың пайдаланылатын аумағы – 492 мың га. Географиялық орны Солтүстігінде Қызылқарағай және Қатын жотасына ұласа отырып, Ресеймен шектеседі. Шығысында Үкек даласымен (Ресей, Алтай Республикасы) және Қытаймен, оңтүстігінде Темірқаба өзенін бойлай Марқакөл қорығымен шектеседі. Биіктік аймақтары Саябақ жері 4 табиғи биіктік аймаққа бөлінеді: * нивальды - теңіз деңгейінен 2800 м биік; * тундра-шалғынды - теңіз деңгейінен 2000-2800 м биік; * таулы-орманды - теңіз деңгейінен1200-2300 м биік; * орманды-шалғынды-далалы - теңіз деңгейінен 900-1200 м биік. Жер бедері Жер аумағының ¹/ ³ -ін қалдық қылқан жапырақты орманы басым орманды ландшафт алып жатыр. Теңіз деңгейінен 4506 м биіктікте орналасқан Сібір мен Алтайдың ең биік шыңы - Мұзтау, одан шығатын Қызылқарағай жотасының тізбегі мен Бұқтырма мен Берел (Бергіел) өзенаралық биік тауы кіреді. Әріректе Оңтүстік Алтай (ең биік нүктесі Жаңғыртау тауы - 3871 м), Тарбағатай (Хрустальная тауы - 3094 м) және Сарымсақты жотасы (Бүркітауыл тауы - 3373 м) көрінеді. Ұлттық бақ жерінде Мұзтаудағы (Қатын жотасы) Ақ Берел қайнар көзі мен Оңтүстік Алтай жотасының шығыс шеті орналасқан. Берел қайнар көзінде 30-дан астам мұздық кездеседі. Саябақ жері табиғат және мәдениет ескерткіштеріне бай. Тархан геологиялық қимасы, Рахман бұлағы, мәдени-тарихи ескерткіш болып табылатын Берел сақ қорғаны мен Көккөл кеніші, Ұлы Жібек жолының солтүстік алтын тармағы, марал шаруашылығы орналасқан. Саябақ жерінің көп бөлігін Бұқтырма өзенінің алабы, оңтүстік бөлігін Қарақаба өзені алып жатыр. Мұнда кең су арнасы 80м биіктіктен құлайтын Көккөл сарқырамасы, Арасан, Қара Берел, Рахман көлдерінің сарқырама тармақтары бар. Климаты,өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты тым континеттік. Жылдық жауын-шашынның мөлшері 600-1800 мм аралығында. Саябақтың жері жануарлар мен өсімдіктер түріне бай: * сүтқоректілердің 72 түрі, оның ішінде марал, бұлан, таутеке, аю, сілеусін, құну, т.басқалар; * құстардың 250-ден астам түрі кездеседі. Соның ішінде сирек кездесетін, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген ұлар, қара дегелек, т.б. құстар; * саябақ жерінде самырсын, балқарағай, қарағай, шырша, қайың, мойыл, терек өседі. Өте сирек кездесетін, жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген 40-тан астам өсімдік түрлері (алтын тамыр, алтай рауғашы, марал тамыр) кездеседі. Дереккөздер
Көлсай көлдері ұлттық паркі

«Көлсай көлдері» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі — мемлекеттік ұлттық табиғи паркі Мемлекеттік мекемесі Қазақстан Республикасы үкіметінің 2007 жыл 7 ақпандағы № 88 қаулысымен құрылды. Парк территориясында теңіз деңгейінен 1800-3500 метр жоғары өсетін өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, керемет өзендер мен көлдер, қырлы ландшафттар кездеседі. Жоғарғы Көлсай теңіз деңгейінен 3000 м-ге жуық, Орта Көлсай (Қайыңды) 2600 м және Төменгі Көлсай 2130 м. биіктікте орналасқан. Төменгі Көлсайдың су айдыны басқаларына қарағанда үлкен. Көлсай көлдерінің табиғаты әсем тау шатқалында жатыр. Әлі де болса адамдардың шаруашылық тіршілігі жүргізілмеген ерекше табиғи орта кездеседі. Тапу өзендері, құздар, көлдер мен өзендер түрлі-түсті бояуларға боялған, бұталы өсімдіктер осы аумақтың тартымды және көріктілігін көрсетеді. Ауа-райы жағдайы демалу және сауықтыру үшін ыңғайлы, оған сәйкес қысы жұмсақ, ауасы таза, қысқы демалыс түрлері үшін қолайлы. Көлсай көлдеріне жаяу және атты маршруттармен, ал Қайынды көліне дейін автокөлікпен баруға болады.сонымен қатар, сіздер гидтер мен экскурсовод-нұсқаушылардың қызметін пайдалана аласыздар. Ұлттық парк аумағы біркелкі массивтен құрылған алматы облысының Талғар және Райымбек территориясында орналасқан. Көлсай өзенінің ағымында үш көл орналасқан: Жоғарғы Көлсай, Ортаңғы Көлсай, Төменгі Көлсай. Қайыңды және Көлсай' Көлсай көлдерінің қорық аймағы оған бірнеше жыл бұрын келгісі келетіндер үшін ашық болды, сондықтан мұнда табиғат өзінің беймәлім және алғашқы жаңалығы сақталған. Жер экологиялық таза және жабайы өсімдіктерге бай, олардың көпшілігі дәрілік болып табылады. Сирек кездесетін жергілікті өсімдіктерге : өрік, Іле барбарисі, долана, ирис Альберта жатады. Көлсай көлдерінің барлық ауданында, қылқан жапырақты ормандар да мол жаңбырдан кейін әртүрлі саңырауқұлақтар пайда болады: алмұрт, шампиньондар, жирендер, кірпі, бал саңырауқұлағы. Төменгі Көлсай көлі (саты) теңіз деңгейінен 1815 м биіктікте орналасқан. Көлдің ұзындығы 1520 м, орташа ені-222 м, су айнасы ауданы-377 мың шаршы м, максималды тереңдігі-38.6 м, көлемі-5 млн. текше м. көлдегі су таза, мөлдірлігі 3-5 м. Дереккөздер Сілтемелер * *http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/39/ *https://www.orexca.com/rus/kazakhstan/rivers_lakes/kolsay_lakes.htm
Сайрам-Өгем ұлттық паркі

Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі — Түркістан облысының жерінде орналасқан. 2006 жылы ұйымдастырылған. Оған Түлкібас, Төле би және Қазығұрт аудандарының табиғаты ең көрікті жерлері енеді. Жер аумағы 149 мың га. Саябақты ұйымдастырудағы басты мақсат – Батыс Тянь-Шань тау жоталарындағы ғылыми тұрғыдан құнды табиғат байлықтарын қорғап қалу, қалпына келтіру және республикадағы экологиялық туризмді дамыту. Саябақ орманды дала биігінен биік таулы алқапқа дейінгі 7 табиғи белдемді қамтиды. Табиғат қорғау жұмыстарының ерекшеліктеріне байланысты жеке 3 аймаққа (қорықтық, туристік және шектеулі шаруашылық жұмыстары жүргізілетін) бөлінген. Саябақтың аумағы солтүстіктен оңтүстік бағыт бойынша 135 км-ге созылып жатыр. Саябақ жануарлар әлеміне де бай. Құстардың 300-ге жуық, сүтқоректілердің 60-тан астам түрі мекендейді. Өте сирек кездесетін жануардың бірі – көк суыр (қысқаша Мензбир суыры). Сондай-ақ арқар, жабайы шошқа, қоңыр аю, т.б. жануарлар да кездеседі. Саябақта тұрақты түрде “Табиғат жылнамасы” жүргізіліп отырады. Өсімдік әлемі Мұнда өсімдіктердің 1635 түрі кездеседі, оның 35-і эндемиктер. Олардың ішінде 62 түрі Қазақстанның Қызыл кітабіне енгізілген, саңырауқұлақтардың 3 түрі, мүктердің 25 түрі кездеседі. Ғылыми құндылығы ерекше саналатын аршалы орман алқабы бар. Мұндағы ірі аршалардың кейбіреуі 700 жылдан бері өсіп тұрғандығы анықталған. Аршаның 3 түрі (балғын арша, Зеравшан аршасы және сауыр арша) өседі. Шатқалды бойлай, тастақ арналар бойымен Біркөлік бұлағы ағып жатыр, оның мөлдіреген салқын суы шатқалдың жасыл желегіне көрік беріп, ауасын тазартып тұрады. Саябақтағы таудың жасылы, долананың, бөріқарақаттың, итмұрынның, өріктер мен алмалардың ну бұталары, қылқанды ағаштардың молдығы, жайқалған жаңғақ ағаштары мен дәрілік өсімдіктердің аңқыған иісі ауаны фитонцидтармен толтырады. Жануарлар әлемі Омыртқасыз жануарлардың 349 түрі және омыртқалы жануарлардан: жорғалаушылардың 12 түрі, қосмекенділердің 2 түрі, сүткоректілердің 59 түрі, құстардың 300 түрі мекен етеді. Дереккөздер
Ырғыз-Торғай резерваты

Ырғыз-Торғай резерваты — Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданында орналасқан мелекеттік резерват. “Ырғыз-Торғай” табиғи резерватын құ­рудағы негізгі мақсат — киік санын кө­бей­ту. Резерват ашылған кезде, яғни 2007 жы­лы осы аумақта 7 мыңға жуық киік болған. Қазіргі кезде 138763 бас киік бар. Резерват территориясы географиялық ерекшелігіне байланысты екі учаскеге бөлінген. Олар “Атан басы” және “Ала­көл” жүйелері. “Атан басы” жүйесі тоғыз жолдың торабында орналасқан. Оңтүстігі Қызыл­ор­да, шығысы Қарағанды, сол­түстігі Қостанай облыстарымен шектеседі. Резерват шекарасына 7 шақырым сайын арнайы белгі қойылған. Онда ““Ырғыз-Торғай” мемлекеттік табиғи резерваты ерекше қорғалатын аймақ. Кіруге тыйым салынған” деп жазылған.
Тиршенройт

Тиршенройт — Германия Федеративтік Республикасының Бавария жерінде орналасқан қала. Жоғарғы Пфальц әкімшілік округіне бағынады. Тиршенройт ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9099 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 66,54 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — 09 3 73 154. Қаланың басшысы — Франц Шталь. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.stadt-tirschenreuth.de/ Ресми сайты]
Джиу-джитсу

Джиу-джитсу — жапонның қарусыз өзін өзі қорғану өнері. Ортағасырлық жапонияда джитсу терминімен қолданбалы техника аталған. Джиу-джитсу сөзінің өзі мойынсұнуды, яғни «жеңу үшін мойынсұнуды» білдіреді. Бір сөзбен айтқанда, бұл күрес пен өзін өзі қорғаудың әмбебап өнері. Қазіргі кезде джиу-джитсу көпшілік жапон жекпе-жек өнері секілді спорт түріне айналды. Джиу-джитсу халықаралық федерациясы, жарыс ережесі жасалды. Қазақстан Джиу-джитсу ұлттық федерациясы (ҚДҰФ) 1992 жылғы 26 ақпанда құрылып, ҚР Әділет министрлігінде тіркелді. Жауынгерлік өнердің осы түрі бойынша Қазақстанның Бірінші Чемпионаты 1993 жылы 15-16 қарашада Байқоңыр қаласында өткізілді. 1993 жылдан бастап Қазақстан Джиу-джитсу ұлттық федерациясы ҚР 12 чемпионатын және 9 халықаралық турнир өткізді. Джиу-джитсу бойынша ҚР құрамасы мүшелері шетелде жекпе-жек өнері бойынша өтіп жатқан көптеген чемпионаттар мен турнирлерге қатысты. 1998 жылдан 2006 жыл аралығында ҚР-ның 18 шебері, 3 халықаралық деңгейдегі спорт шебері дайындалды. Джиу-джитсу, шығыс халықтарының жекпе-жек спорт түрлерінің негізін қалаған жапондықтардың дәстүрлі, ұлттық күресі. Д.-джитсудың ерекшелігі шабуыл жасаған қарсыласына дүлей қара күшті қолданбай, оның шабуылшының бағытын өзгертуге, тепе-теңдік қалпынан айыруға содан кейін барып әдіс қолдануға немесе соғуға болатындығында. Д.-дмен айналысушы адамның психикасын анатомияның биофизиканы жақсы білуге тиіс. Д.-д. жарыс 12x12 м. күрес кілемі үстінде өтеді. Кілемнің шеті қабырғадан 1 м. қашық болуы тиіс. Жарыс турнирі - Наге-ваза (Тачи-ваза) және не-ваза деп аталады. Олар жеке спортшылардың шеберлік дәрежесіне және салмақ дәрежелеріне қарай бөлінеді. Д.-ддан жарыс кезінде мынадай атаулар қолданылады: қой-дайындал, хаджиме-бастаңдар, яме-тоқта, матте- бәсеке тоқтатылып бұрынғы қалып сақталған жағдай, осаекоми-қысу, ұстасу, -тохета-ұстасуды тоқтату, иппон-бір ұпай, вазари-жарты ұпай, вазари авазетта илпен-қосымша жарты ұпай, хиккавека-тең жекпе-жек, хантей-аға төрешінің қаталдығы төрешілерден пікірлерін сұрау, чуй-ескерту. Бәсеке 3 мин. созылады, егер осы уақыт аралығында спортшылардың ешқайсысы артық ұпай ала алмаса, онда кілемдегі төрешінің рұқсатымен жекпе-жекті жалғастыруға қосымша уақыт берілуі мүмкін. Дереккөздер
Спандияр Көбеев

Спандияр Көбеев (1878 13 қазан, Меңдіқара ауданы, Қостанай облысы - 1956) - қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі. Арғын тайпасының Саржетім руынан шыққан. 1878 жылы бұрынғы Торғай облысы, Обаған болысына қарасты нөмiрі үшiншi ауылда - қазiргi Ақсуат ауылында дүниеге келген. Анасы Айтбоз өте қайратты, ақылды, ауылының ортақ анасы сияқты қадiрлi адам болған көрiнедi. Әкесi Көбей хат таныған, шыншыл, тек қолөнерiмен күн көрген. Әке-шешесiнiң үлгi тәрбиесi болашақ педогог-жазушының мiнез құлқының қалыптасуына көп әсер еткен. Мектеп жасына жетiп қалған бала бiрде әкесiмен бiрге бұл кездегi дәулеттi кiсi Соқытбайдың ауылына барғанда, Ыбырай Алтынсариндi көредi. Көп кешiкпей сол ауылда ұлы ағартушы Ы. Алтынсарин бiрiншi рет екi жылдық мектеп ашады. 1887 жылдың желтоқсанында Алтынсариннiң тiкелей көмегiмен Спандияр сол мектепке алынады. Содан кейiнгi жылдары Қарағайлыкөл деген жердегi төрт жылдық болыстық мектепте бiлiм алады да, Қостанай қаласындағы Алтынсарин ашқан орыс-қазақ мектебiнде оқуын жалғастырады. Ендi ол осы қаладағы жаңадан ашылған екi жылдық педагогикалық курсқа түсiп, оны 1901 жылы бастауыш мектеп мұғалiмi деген мамандық бойынша бiтiрiп шығады. Спандияр Көбеев Петропавлскiде оқытушылық қызметiн атқарып жүргенде, сол кездегi ұлы орыс халқының атақты жазушысы И. Крыловтың бiрнеше мысалдарын қазақшаға аударып, баспаға ұсынады. Ол аудармалары «Үлгiлi тәржiме» деген атпен 1940 жылы және «Үлгiлi бала» (1912 жылы) кiтаптары басылып шығады. Осы кiтаптарына енген өлеңдерi мен әңгiмелерi жасөспiрiмдердi еңбек пен бiрлiкке, тату-тәттi ынтымаққа шақырған. С. Көбеевтiң қазақ топырағында тұңғыш романдарының бiрi болған «Қалың мал» 1913 жылдың қазан айында басылып шығады. Бұл роман шығармашылық өмiрiнде ерекше орын алады. Мұнда қазақ ауылының әлеуметтiк суретi, қазақ әйелiнiң тағдыры, оның теңсiздiгi және жастар өмiрi, ойын-той салттары туралы бейнеленген. Атайдың соңғы жылдары жазған «Орындалған арман» атты мемуарлық еңбегi 1954 жылы өңделiп, екiншi рет кiтап болып баспадан шығады. Кiтаптың негiзгi мазмұны педагог-жазушының өткен өмiр жолы, қоғамдық қызметi, ортасы мен дәуiрi жайлы шығарма. Әсiресе, Ы. Алтынсариннiң халықтық қызметiн көрсетуге көп көңiл бөлген. Ұлы ағартушының iзбасары С. Көбеевтiң кезiнде жоғары бағаланып, екi дүркiн Ленин орденiмен марапатталып, «Қазақстан Республикасының еңбек сiңiрген мұғалiмi» деген құрметтi атақ алған және Республика Жоғарғы Кеңесiне депутат болып сайланды. 1951 жылы өмірбаяндық сипаттағы «Армандар орындалады» естеліктері жарық көрді. Кітап кеңестік қазақ мектебінің күнделікті өміріне, революцияға дейінгі ауыл өміріне және Кеңес өкіметі жылдарындағы қазақ даласындағы түбегейлі өзгерістерге арналған. 1956 жылы 2 желтоқсанда туған ауылында қайтыс болды. Сыртқы сілтемелер * [http://www.itest.kz/lekciya_spandiyar_kobeev_sabit_donentaev_zhusipbek_ajmauytov_mahzhan_zhumabaev_shyharmalary Спандияр Көбеев, Сәбит Дөнентаев, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев шығармалары] Шығармалары * Екі соқа: Әңгімелер мен мысалдар. * Қалың мал: Роман. * Құстың ұясы: Әңгімелер мен мысалдар. * Орындалған арман: Романдар мен мысалдар. Дереккөздер
Михаил Сергеевич Горбачёв

Михаил Сергеевич Горбачёв (2 наурыз 1931 жыл, Ставрополь өлкесі – 30 тамыз 2022 жыл, Мәскеу) — кеңестік және ресейлік саясаткер, КСРО-ның алғашқы және соңғы президенті (1990–1991), Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1990). Өмірбаяны * Мәскеу мемлекеттік университетінің заң факультетін (1955), Ставрополь ауыл шаруашылығы институтын (1967) бітірген. * 1955-1966 жж. Ставрополь қалалық және өлкелік БЛКЖО комитетінде қызмет етті. * 1966-1967 жж. Ставрополь қалалық партия комитетінің 2-хатшысы, 1970 жылдан 1-хатшысы * 1978-1985 жж. КОКП ОК-нің хатшысы * 1980 жылдан саяси бюро мүшесі * 1985-1991 жж. КОКП ОК-нің Бас хатшысы * 1989-1990 жж. КСРО Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болды * 1990 ж. наурызда Кеңес одағының коммунистік партиясының бас хатшысы және сәуір айында КСРО-ның Президенті болып сайланды. * Горбачев 1991 жылғы желтоқсаннан бері Халықаралық әлеуметтік-экономикалық және саяси зерттеулер қорының (Горбачев қоры) президенті. Есте қалған саяси әрекеттері * Бас хатшы ретінде ол КСРО-да болған фундаметалды өзгерістердің, жариялық пен қайта құрудың, Батыс Еуропа мен АҚШ арасындағы халықаралық қатынастардың өзгеруінде бастаушы болды. * Оның бұрынғы әміршіл-әкімшіл жүйені сақтай отырып, елдегі қоғамдық өмірді демократияландыруды ұсынған идеясының кеңестік империя жағдайында жүзеге асуы мүмкін еместігін 1986 ж. Алматыдағы Желтоқсан көтерілісі және одан кейін орын алған Тбилисидегі, Бакудегі, Вильнюстегі оқиғалар көрсетіп берді. Горбачевті биліктен тайдырып, кеңестік империяны қайта нығайтуды көздеушілер Тамыз бүлігін ұйымдастырды. * Горбачевтің кеңестік республикалар арасында жаңа одақтық шарт жасап, КСРО-ны қалай сақтап қалуға, КОКП-ны жаңа жағдайға бейімдеп реформалауға ұмтылған әрекеттері сəтсіздікке ұшырады. Тамыз бүлігінен кейін Ресей Федерациясының Президенті Б.Ельциннің Жарлығымен КОКП қызметі шектелді. Беловеж келісімі (1991 ж., 8 желтоқсан) КСРО-ның ыдырағанын рәсімдеп берді. Осыған орай Горбачев өз қызметінің жойылғанын ресми жариялауға мәжбүр болды. Бұрынғы КСРО құрамында болған республикалар Алматыда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құрды (1991 ж., 21 желтоқсан). Тағы қараныз * Горбачев қоры Дереккөздер
Қазақстан қаумалдарының тізімі

Мемлекеттiк табиғи қаумал – мемлекеттiк табиғи-қорық қорының бiр немесе бiрнеше объектiлерiн сақтауға және молықтыруға арналған шаруашылық қызметтiң тапсырыстық режимi немесе реттелмелi режимi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қазақстан қаумалдар тізімі Зоологиялық қаумалдар Ботаникалық қаумалдар Кешенді қаумалдар Жергілікті маңызы бар қаумалдар Сыртқы сілтемелер * [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы]
Қазақстан табиғат ескерткіштерінің тізімі

Мемлекеттiк табиғат ескерткiшi — экологиялық, ғылыми, мәдени және эстетикалық тұрғыдан алғанда жекелеген бiрегей, орны толмайтын, құнды табиғи кешендердi, сондай-ақ мемлекеттiк табиғи-қорық қорының объектiлерiне жатқызылған шығу тегi табиғи және жасанды объектiлердi қамтитын ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қазақстан табиғат ескерткіштер тізімі Тағы қараңыз * Қазақстандағы Юнеско Әлемдік мұра нысандар тізімі Сыртқы сілтемелер * [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы]