kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Папаскири Иван Георгиевич

Папаскири Иван Георгиевич(25.12.1902ж. қазіргі Абх. АССР, Очамчир ауданы)- абхаз совет жазушысы. 1938 жылдан КОКП мүшесі. 1928-29ж. Ленинград шығыс тілдер институтында оқыды. Әдеби шығармалары 1926 жылдан бастап жарияланды. Папаскири алғашқы әңгімелерінде (" Кунач", "Ас беру" т.б.) көне өмірді бейнеледі. "Темыр" (1937, орыс тілінде "Ұзақ өмір үшін" деген атпен, 1948) атты романында ескі әдет-ғұрыпқа қарсы күрес үстінде жаңарған ауыл бейнесін суреттеді. Ұлы Отан соғысы жылдары майдан мен тылдағы ерліктер жөнінде әңгімелерін жазды. Соғыстан кейінгі жылдары "Әйел бақыты", "Ерцаху етегінде" т.б. романдарын жариялады. Абхаз АССР Жоғ. Советы президиумының мүшесі (1971 жылдан). Қазан Революциясы орденімен, басқа 2 орденмен, медальдармен марапатталды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Панова Вера Федоровна

Панова Вера Федоровна (20.3.1905, Дондағы Ростов,-3.3.1973, Ленинград)- орыс совет жазушысы. Ол өздігінен оқып білім алған. 17 жасынан бастап Ростовта газет, журналдарда жұмыс істеді. 1933 жылдан бастап пьеса жаза бастады. 1940 жылы Ленинградқа көшті. Ұлы Отан соғысы жылдары Пермь қаласында газет, радиода істеді. Оның алғашқы повесі- "Пирожковтар семьясыә (1945 жылы жаңа нұсқасы " Евдокия", 1959). Оның "Серіктер" (1946; КСРО мемлекет сыйлығы, 1947), Жарқын жаға повестері мен " Кружилиха" романын оқымандар жоғарғы бағалады. Осы кітаптар қазақ тіліне аударылды. 2 орденмен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Өт айдайтын дәрілер

Өт айдайтын дәрілер — өт түзілуін және оның ұлтабарға құйылуын үдететін дәрі-дәмектер. Өт айдайтын дәрілер екі негізгі топқа бөлінеді: * холеретиктер, немесе холеретикалық дәрі-дәрмектер — өттегі өт қышқылдарының концентрациясын үлкейтеді, * холекинетиктер, немесе холекинетикалық дәрі-дәрмектер — өттің ішекке шығуына себептеседі. Кейбір дәрі-дәрмектердің холеретикалық та холекинетикалық та қасиеттері болады. Бұл дәрілер өсімдіктен және синтез жолымен алынады. Өт түзілуіне өт айдайтын дәрілер тікелей зат алмасуы процесі арқылы әсер етеді. Бауырда өт түзілуін күшейтетін дәрілерге өт қышқылы тұздарын алынатын хологон, дехолин құрамында өт бар аллохол сілтілі сулар және кейбір өсімдіктерден (шай-шөп, итмұрын) алынатын дәрілер жатады. Өт айдайтын дәрілерді дәрігердің рұқсатымен созылмалы бауыр ауруларына, өтте тас байланғанда, сондай-ақ антисептикалық заттар есебінде қолданылады.
Хан алшы

Хан алшы Ойынға 5-10 балаға дейін қатыса береді. Асық көп болу керек. Көп асықтың ішінен үлкенірек біреуін қызыл түске бояңдар. Осы асық «Хан» болады. Алдымен санамақ арқылы ойын бастаушыны тағайындап алыңдар. Осы бала асықтың бәрін уысына жиып алып, отырған балалардың алдына шашып жібереді.Сендер «ханның» қалай түскенін байқап отырыңдар. Егер «хан» бүк, шік, тәйкі түссе, ойын бастаушы бала « ханның» түсуіне қарай жақын асықтарды бас бармақтардың көмегі арқылы сұқ саусағымен итере- ыршытып біріне – бірін дәлдей отырып тигізеді.Тигізген асықтарды өзіне алады. Осы арада «ханды» тек ең соңғы өзі сияқты жатқан асықпен атып алуға болатынын ұмытпағандарың жөн.Ойын бастаушы басқа асықтарға қолымен не асықпен тиіп кетсе, ойынды келесі бала жүргізеді. Ал, егер «хан»алшысынан тұрса, «ханды» әрқайсысың өз қолдарыңа түсіруге әрекеттеніңдер. «Хан» кімнің қолына түссе, сол бала жеңіске жетеді. Ойынды да сол жеңген бала бастайды.
Халима Нұрғалиқызы Өтеғалиева

Өтеғалиева Халима Нұрғалиқызы (15 шілде 1889 жыл, Орал облысы, Жәнібек ауданы, Ақоба аулы - 1984 жыл) — қазақ халық ақыны. 1946 жылдан КСРО жазушылар одағының мүшесі. Жастайынан ән-күйге, өлең-жырға әуес болды. Ел ішіндегі ойын-тойларда, жиындарда ән айтып, өлең-жыр шығарды, ақындармен айтысқа түсті. Оның баспа жүзін тұңғыш көрген «Жайнаған күш» атты өлеңі 1938 жылы Жәнібек ауданында газетінде жарияланды. Ол 1944 жылы Алматыға ауысады. Мерзімді баспасөзде бірқатар өлеңдері жарық көрді. «Мақтанышым - өз елім» (1961), «Ана жыры» (1969) атты өлеңдер жинақтары шықты. Дереккөздер
Венециялық мектеп

17 ғасырдың ортасына қарай опералық өнердің центрі Флоренция мен Римнен Венецияға көшті. Шулы порттық қаланың өмір салты мәдениетке әсер етпей қоймады, көркем өмірде сәулеленіп отырды. Флоренциядағы және Римдегі бай меценаттардың, патрицийлердің сүйген операсы Венецияда аристократтардың залдарынан бәрінің қолдары жететін қалалық театрларға көшті. 1637 жылы Сан – Касьянода алғашқы қауымдық опералық театр ашылған болған. Оның үлкен сәттілігі басқа театрлардың ашылуына күшті серпіліс берді. Ал опералар болса қарапайым халыққа арналып жазылды, сондықтан әрқайсысында күрес сахналары, ұйысқан махаббат хикаялары, құдайларға үндеулер арнайы эффекттермен әшкереленіп қолданылған. Байыпты опералардың арасына күлкілі сахналарды орнату жаңа дәстүрге айналды. Бұдан кейін опера buffa деп аталатын жаңа демократиялық музыкалық – театрлық жанр өсетін болды. Халық мәдениетіне жақындау венециялық композиторлардың музыкалық тілін демократизациялай түседі, олар баркарола халық ән жанрын махаббатпен қолданған. Опера өнерінің венециялық кезеңі драматикалық ән салудың гүлденуі де, және музыкалық драманы костюмдегі концертке айналдырған эволюцияның басы. Кавалли. Чести. Көптеген венециялық композиторлардың арасында Франческо Кавалли (1602 – 1676) және Марко Антонио Чести (1623 - 1669) ерекшеленеді. Кавалли жеке ән салудың түрлі формаларын шеберлікпен дамытты. Оның речитативтері мен драматикалық сценалары Монтевердидің өзінен қалмайды. Опералық өнерді демократизациялау үстінде Ковалли Монтеверді құрған байыпты, биік драматикалық стильді ұстанды. Европаға кең тараған парадты сарай операсын шығарған келесі венеция театрлық қызметкері, Марко Антонио Чести басқа ұмтылыстарымен әйгілі. Ол драматикалық жүрісті тоқтатқан, одан мүлдем тыс концерттік жоспардағы бітеу арияларды ойлап шығарды. Вендік императорлық сахна үшін ол Парис және Елена жайлы өзінің ең әйгілі операсын жазды – «Золотое яблоко». Чести шығармашылығы жаңа бағыт белгісі, яғни музыкалық драманың «опера - концертке», «виртуоздарға арналған» операға айналудың көрсеткіші ретінде.
Мүслетдин Мағамбетұлы Өтемағамбетов

Мүслетдин Мағамбетұлы Өтемағамбетов (5 желтоқсан 1917 жыл, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы - 12 наурыз 1966 жыл, Алматы) — қазақ кеңес физикалық географы. Ландшафттану, физикалық-географиялық аудандау, Қазақстан геоморфологиясы саласындағы көрнекті ғалым. Географиялық ғылымдарының кандидаты, доцент (1956). Қазақстан география қоғамын ұйымдастырушылардың бірі. 1964 жылы Алматыда өткен Бүкіл Одақтық 6-ландшафттану кеңесінде «Таулы аймақтар ландшафтысын танудың проблемалары» деген тақырыпта көлемді баяндама жасады. М.М.Өтемағамбетовтың жоғары оқу орындарында арнаған «Қазақстанның физикалық географиясы» оқулығы бірнеше басылыммен шығарылды. Дереккөздер
Өсімдік солмасы

Өсімдік солмасы — түрлі себептердің саласынан өсімдіктің солып қалуы. Өсімдік солмасының себебі патогенді саңырауқұлақтардың, бактериялардың әсерінен, сондай-ақ су жетіспегеннен, температураның жоғары болуынан т.б. болуы мүмкін. Өсімдік солмасына көбіне мақта, азырақ күнжіт, зығыр, помидор, картоп, қауын, қарбыз, өрік, шабдалы т.б. ұшырайды. Фузариоз солмасы картоп, капуста, қарбыз, қияр, мақта, өрікті зақымдайды. Фузориоз солмасы картопқа көбінесе гүл бүршіктері пайда бола бастағанда түседі. Мұнда картоп сабағының түбі қоңыр тартып, төменгі жапырақтары сарғайып түсе бастайды. Бақша дақылдарын бүкіл өніп өсу кезінде зақымдайды. Зақымдамаған бақша дақылдарының жапырықтары көк күйінде кеуіп қалады. Бұл аурудың қоздырғыштары егістік жердің топырағында және дақылдар дәндерінде сақталады. Күрес шаралары * ауыспалы егіс * өсімдік қалдықтарын өртеу * сүдігерді терең жырту және органикалық, минералдық тынайтқыштарды, химиялық препараттарды қолдану Дереккөздер
Рейнхард Кайзер

Рейнхард Кайзер (1674 - 1739) Саксонияда дүниеге келіп; Лейпцигте Св. Фома шіркеуінің мектебінле оқыды. Ол үлкен музыкалық мәдениет иесі еді, итальяндық француздық музыканы жетік білген, бұған қарамастан Кайзердің мелодикасының негізі неміс халық әндерінде жатыр. Осы қасиет оның музыкасына көптеген неміс композиторларының жоғалтып алған ұлттық сипатты хабарлайды. Кайзер қалдырған мұра өте бай. Бірақ көптеген операларының (120 шақты) аз ғана бөлігі бізге жетті. 18 ғ. бірінші онжылдығынды Гамбург операсының дамуы шарықтау шегіне жетті. Кайзер әлі жас Гендельмен жарысып «Октавия» (1705), «Нерон» (1706) операларын жазды және бұлар оның нң жақсы шығармалары боп саналады. Кайзердің шығармашылық жолының соңында Гамбургте неміс операсы өз бағасын жоғалтып шетелдік шығармаларға құрмет көрсетілді. Кайзердің шығармашылығының соңында оның еңбектеріне тән ұлттық өзгешелік қасиеті жоғала бастады. Арияларды итальян тілінде , ал речитативті сюжеттік даму жүрісі түсінікті болу үшін неміс тілінде айту дәстүрге айналды. Сөйтіп неміс операсы құлдырады. Германия жағдайларында неміс композиторлары өз еңбегін іске асырып, талантын ашу мүмкіндігін итальян операсын, шіркеулук шығарма жазып ала алды. Англияда итальяндық операларының композиторы ретінде негізделген Гендельдің, немесе итальяндық операға өзінің орасан талантын толығымен арнаған Гассенің аттарын мысалға келтірсек жетерлік. Неміс композиторы үшін халықпен шығармашылық қарым – қатынас үшін орнының, және эстрада рөлін шіркеу атқарған. Германиядағы қауымдық жағдай сол кезеңнің кәсіби музыкасының даму бағытының шіркеу арнасында ғана өтуге ықпал етті.
Қырғыз жылқысы

# Қырғыз жылқысы тарихи жағдайларға байланысты монғол жылқысымен будандасқан деп саналады. Бұл жылқыда шығыс жылқыларының қаны бар. Қырғыздардың негізгі жайылымы таулы өңірде,яғни 2000-3000 метр биіктікке орналасқан. Сондықтан жылқы малы жаздан бастап қара күзге дейін тау жайылымында бағылады. Ал қысқа қарай төмен, тау баурайына, яғни етекке түсіріледі. Сөйтіп ірі азықтармен қосымша азықтандырылады. Қырғыз жылқысының тұлғасы мықты, төзімді және күй талғамайды. Жүк теңдеуге өте қолайлы. Олардың мойны қысқа, тұрқы ұзын. арқасы берік, жал-құйрығы қазақы жылұыға қарағанда сұйықтау болады. Түсі- торы, жирен, қара, көк және құла болып келеді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шежіре тарату

#"Шежіре"- араб сөзі. Қазақ тіліне аударғанда "ағаштың бұтағы" деген мағынаны білдіреді. Қазақта әрбір адам өзінің арғы тегін кем дегенде жеті атасына дейін тарата білуі керек. Мұны білмегенді ел "жеті атасын білмеген жетесіз" деп сөккен. Сондықтан қараз баласы әкесінен бастап жеті атасының есімдерін кішкентай кезінен жаттап өсуі тиіс. Қазақ шежірені атқарған тарихты айтумен бір деп есептеген. Ол тарих қызметін атқарған. # Әрбір адам өз ата-бабасының өмірде жасаған ғибратты іс-әрекеттерін ұрпақтанұрпаққа ауызша жеткізіп,жастрады тәрбиелеп отырды. Шежірені кейде "Далалық тарихнама" деп те айтады. Зерттеуші ғалымдар бір ата 13 атадан асса руға, бірнеше ру біріксе тайпаға,бірнеше тайпа бірігіп жүз болып қауымдассаөхалық не ел болады деп есептейді. Қазақтардың шежірені ертеден үздіксіз пайдаланып келуі олардың өткенін өмір бойы қадағалап, келешегін анықтап отырғандығынан хабар береді. # "Жеті атасын білген ұл жеті жұрттың қамын жер". Әр адамның жеті атасын білуі - көргенділігі мен білімін,ата көргендігін танытады. Білмесе - "жеті атасын білмейтін жетесіз" деп сөккен. Жеті атаны үйрету - әр ата-ананың басты борышы. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Қарағанды облысындағы түсті және қара металлургия

Қарағанды облысы Қазақстанның бірегей, темірді марганецті, барит-полиметалды, сирек металды және көмірді аймақ болып табылады. Оның аумағында Республиканың 100% марганецті рудалардың балансты қорлары, 80%-дан астым – триоксид вольфрам, 63,9% - молибден, 54,2% - қорғасын, 38,8% - мырыш, 36% - мыс, 31,9% - көмір (оның ішінде кокс көмірдің барлық 100% қоры), 100% волластонит пен родусит – астбест, 70%-дан астым барит және т.с.с. топталған. «Испат-Кармет» ААҚ. Кәсіпорын қара металл және шойын илектің барлық республикалық көлемін өндіреді. «Испат-Кармет» АҚ ыстық мырыштау желілері енгізілген, диаметрі 20-76 мм, жылына 80мың тонна жобалық қуатты, 175 млн. теңге тұратын электрдәнекерленген құбырлар өндірісінің цехы іске қосылған. Осы өнім коммуналдық қызмет көрсету және құрылыс саласында талап етіледі. Өткізу рыногы - Өзбекстан, Украина, Қырғызстан және т.б. елдер. Қайта құрылған №3 домна пешті техникалық қайта жарақтандыру нәтижесінде техникалық-экономикалық көрсеткіштері жақсарған: пештің өнімділігі шойын жылына 1450 ден 1520 мың тонна дейін өскен, пайдалы көлемі 2700-ден 3200 текше метрге артқан. Инвестиция көлемі 9360 млн. теңгені құраған. ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарт сапа жүйесі қарқын енгізілуде. 2003 жылы илек өндірісіне (ЛПЦ-1,2,3 және ЦГЦА) ИСО 9000 сериялы куәлігі берілген, бұған 1 млрд. теңгеге жуық қаржы жұмсалған. Қосымша құн және шектеу дәрежесін өсіру мақсатымен «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ жылына 500 кг зергерлік бұйым өндірістік қуатты БКМК – да зергерлік-сәнді цехы іске қосылған. Бұйымдар толығынан экспортқа жіберіледі. БКМК шаңтұтқыш цехында 99 % зиянды қатты лақтырындылар аулайтын жеті құрғақ электрсүзгі іске қосылған. Жылына 100 мың тонна мырыш өндірістік қуатты «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ «Балқаштүстімет» ХМК ӨБ мырыш зауыты іске қосылған. Зауытта канада «Дайнатек» фирмасының қоршаған ортаны ластамайтын - жаңа технология қолданған. Бұдан басқа зауыт рыноктың жаңа сегменті – құрамында 50% мырыш бар мырыш қойыртпасын қайта өңдеуге бағытталған, әлемдегі басқа мырыш зауыттары 50% дан артық мырыш қойыртпаларын қайта өңдейді. 2004 жылы ПВ-2 (Ванюков пеші) жұмысын бастады, бұл құрамындағы мыс көлемі төмен руданы қайта өңдеуге мүмкіндік берді (0,14 %-дан 0,18 % -ға дейін).
Жыраулар поэзиясы

Ордада ханның қасында әр уақытта ақылшы жыраулар болған. Жыраулар - халық поэзиясын жасаған ақылғөй даналар. Олар заманының өздері куә болған елеулі уақиғаларын, тарихи кезеңдерді жырға қосқан... Жыраулар поэзиясына дейінгі әдебиет халык жасаған ауыз әдебиеті деп аталды. Жыраулар поэзиясы Қазақ хандығы құрылғаннан бастап (XV ғасыр) өріс алды. XV ғасырда Асан Қайғы, Казтуған жыраулар өмір сүрді. Жырауларды халык, қадір тұтқан. Ел толқыған кезде, бүліншілік шыққанда немесе ел шетіне жау келғен кездерде ақыл, кеңес сұрайтын болған. Мұндай кезде жырау жұртшылықты абыржымауға шақырып, оларға күш-қуат беріп (дем беріп), істің немен тынатыны жайлы болжамдар айтып отырған. Жыраулар поэзиясы ХV-ХVII ғасырлар аралығын қамтиды. Жырау деген атау "жыр" сөзінен шыққан. Жыршы деп көптеген эпостық жырларды жатқа білетін, дайын репертуары бар айтқыштарды таныған. Жыраулар өз шығармаларын ақыл-нақыл, өсиет түрінде айтқан. Олардың толғауларының негізгі тақырыптары - туған жерді, елді сүю, Отанды қорғау, елді бірлікке шақыру, адамгершілік қасиетті насихаттау.
Парааминобензой қышқылы

Парааминобензой қышқылы (H 1 , B 10 бактериалды дәрумен, ПАБК) — аминқышқылдар, ақ түсті ұнтақ, табиғатта кеңінен тараған. Тарихы 1940 жылы Вуде сульфаниламидті препараттардың гемолитикалық стрептоккаларға бактериостатикалы әсер ететіндігін анықтады. Сульфаниламидтердің бактериостатикалық әсері клеткалардағы биохимиялық реакциялар циклынан парааминобензой қышқылы бөліп шығаруға негізделген. Түрлі жануарларға жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде қоректік заттардың құрамында параминобензой қышқылы жетіспесе, онда шаштың, жүннің, қауырсынның пигментациясы қалыпты жағдайдағыдай жүрмейтіндігі дәлелденді. Бұл дәрумен өте активтік қосылыстар қатарына жатады, оған, мысалы, парааминобензой қышқылының бір грамм молекуласы сульханиламидтің 23000 грамм молекуласының әсерін тежей алады.Бір топ органикалық қосылыстар витаминге ұқсас заттар қатарына жатады. Олардың әсер ету механизмі витаминдердікі сияқты болмаса да, кейбір жағдайда бұл заттардың жетіспеуші­лігінен организмдегі зат алмасу процесінде әр түрлі келеңсіз жағдайлар орын алады. Химиялық құрылымы жəне қасиеттері Пара-аминобензой қышқылы бензой қышқылының туындысы, молекуласында пара-жағдайда амин тобы бар. Пара-аминобензой қышқылы түссіз кристалл, суда, спиртте, эфирде жақсы ериді, қыздыруға төзімді. Биологиялық қызметі Пара-аминобензой қышқылының химиялық реакцияларға тікелей қатысатыны əлі анықталған жоқ. Бірақ фолий қышқылының құрамына кіретіндіктен ол көптеген биохимиялық процестер үшін ауыстырылмайтын фактор. Ол адамның жəне жануарлардың ішек-қарынында тіршілік ететін бірқатар микроағзалар үшін өсіргіш зат болып табылады, тирозиннің қоңыр түсті пигмент меланинге айналу реакциясына қатысады. Авитоминоз Қара егеуқұйрықтар тамағы қүрамында пара-аминобензой қышқылы болмаса олардың жүні ағарады, сол сияқты басқа жануарлар да жүнінің бояуы жоғалады, адамның шашы да сондай өзгеріске ұшырайды. Мұндай құбылыстардың себебі бəлі нақты анықталмаған. Өйткені бұл кезде қоректе пантеон қышқылы мен биотин болмайды. Табиғатта таралуы Пара-аминобензой қышқылы табиғатта кең таралған, ол əсіресе ашытқыда, бауырда, сүтте, жұмыртқада, күріш кебігінде жəне басқа да астық тұқымдас дақылдарда көп болады. Дереккөздер
Фолий қышқылы

Фолий қышқылы (, CAS-код 59-30-3, брутто-формуласы C 19 H 19 N 7 O 6 ) — В тобындағы витамин (В с , В 9 ), сары түсті кристалдық зат, суық суда және спиртте нашар ериді, ал ацетон мен хлороформда мүлдем ерімейді. Бұл дәруменде екі бос карбоксил топтары болғандықтан, сілтілі металдармен әрекеттескенде тұздар түзе алады. Жарықтың әсерінен ол өзінің түрлі құрамды бөліктеріне дейін ыдырайды. Шөжелердің жақсы өсуі үшін ашытқыда, жоңышқада жəне басқа да жасыл өскмдіктерде кездесетін бір заттың қажет екені 1938ж. анықталды. Осындай ауыстырылмайтын заттарға саумалдық жапырақтары бай болады. Өзі де сол жапырақтардан бөліп алынып, "фолий қышқылы" (латынның folium – жапырақ деген сөзінен шыққан) деп аталады. Химиялық құрылымы жəне қасиеті Фолий қышқылының молекуласы "птерин мен пара-аминобензой қышқылының" (Н1 витамині) сақиналарынан жəне "глутамин қышқылынан тұрады." Птерин мен п-аминобензой қышқылынан құралған қосылыс птерое қышқылы деп аталады, ол қосылыс глутамин қышқылымен əрекеттеседі де, фолий қышқылы витаминін (птероиглутамин қышқылын) береді. Фолий қышқылы - ақшыл-сары түсті ұнтақ, жапырақшаланып, үшкірлене кристалданады. Сілтілік ерітінділерде жəне қышқыл су ерітінділерінде жақсы ериді, бейтарап суда еруі шамалы ғана. Табиғи өнімдерде фолий қышқылы жарықтың əсеріне төзімді келеді. Биологиялық қызметі "Тетрагидрофоли қышқылы (тетрагидрофолат)" B 9 витаминінің активті түрі, "комферменттік қызмет атқарады", фолаттық конфермент түзеді. ТГФК сүтқоректі жануарлардың көпшілігіне, солардың ішінде адамға да қажет. Қазіргі уақытта фолий қышқылын синтетикалық жолмен көптеп өндіреді, ал оның физиологиялық активтілігі жағынан табиғи түріндегі дәруменнен ешбір айырмашылығы жоқ. Бұл дәруменнің ағза тіршілігінде, әсіресе құстарда атқаратын биологиялық рөлі зор. Сондықтан да фолий қышқылы жетіспегенде құстардың өсуі мен дамуы күрт төмендейді, олардың қауырсындарының пайда болуы бұзылады, ал жануарларда қатерлі анемия байқалады. В дәрумені пурин синтезіне қатысатындықтан, ол жеткіліксіз болса, нуклеин қышқылдары — ДНҚ мен РНҚ-ның түзілуі нашарлайды. Бұл дәруменнің тағы да бір биологиялық активті түріне 5, 6, 7 – тетранидрофолий қышқылы жатады. Ол бір көміртекті сияқты қалдықтарды тасымалдауда үлкен рөл атқарады. Тетрагидрофолий қышқылының сақинада 5-жағдайда тұрған азоттың формильден қалдықпен қосылысын фолин қышқылы деп атайды. Сонымен қатар, N5 — N10 – метилен және М5 — N10 – метенил тетрагидрофолий қышқылдары белгілі. Олар кофермент есебінде холин, тимин, серин, формиат және т.б. фераметативтік синтезге қатысады. Дереккөздер
Инозитол

Инозит (циклогексан-1,2,3,4,5,6) - циклогексанның алты атомдық спирт. Эксперимент 1895 жылы атақты орыс ғалымы В.И.Палладин өсімдіктерден фосфор қышқылымен қосылысқан алты атомды циклды спиртгі бөліп алды, оны фитин қышқылы деп атады. Мұның биологиялық рөлі тек 1928 жылдан бастап зерттелінді. Мысалы, тышқандарды жасанды тамақпен, оған сол кезде белгілі барлық витаминдерді қосып берген де жануарлардың жүні түлеп түсіп, бойларының өсуі де тоқталған. Ал, оларға қоректің құрамына бауырдан жасалған экстрактыны қосып бергенде, жоғарыдағыдай өзгеріс байқалмаған, яғни бауырдың құрамында инозит дәрумені бар еді.
Рибофлавин

Тамақта рибофлавин болмаса, баланың бойының өсуі тежеледі және ерін, мұрын, көз, құлақ айналасындағы терінің кілегей қабықшасының бұзылуына, көздің мүйіз қабатының қабынуы мен қарашықтың күңгірттенуіне (катаракта пайда болуына) әсерін тигізеді. В2 дәрумені тотығу және қайтадан қалпына келтіру реакцияларына қатысады. Олай болса, В2 дәруменінің зат алмасуындағы маңызы да өте зор. В2 дәрумені әсіресе жасушаның яғни ағзаның өсіп-өніуіне әсерін тигізеді. Бұл дәруменнің тағамдарда жетімсіздігі адамдардың, әсіресе балалар бойының өсуі қабілетін де төмендетеді. В2 дәруменінің көздің көру процесінде де үлкен мәні бар. Әсіресе, бұл дәрумен А дәруменімен бірге қараңғы түсе көздің көруіне және әр түрлі айыруына қажет. С дәрумені жеткіліксіз болғандағыдай, рибофлавин гаповитаминозында да алғашқы өзгерістердің бірі – ұқсас қан тамырларынын әлсіреуі, соған байланысты қан айналуы да нашарлай түседі. В2 дәруменінің жетіспеушілігі бірте-бірте бауыр мен асқазан қызметіне де зақым келтіреді. Балалар тағамының құрамында рибофлавин аз болса, олардың бойының өсуі мен салмақ қосуы баяу болады. Жалпы В2 дәрумені жеткіліксіз болғанда, адам жүдеп, шаршағыш келеді, көзі ашып қызарады, тілі, ерні жарылып, шаншып ауырады. Көзден жас ағып, жарыққа қарай алмайды, көздің көруі де нашарлайды. Кездесетін белгісінің бірі — аузы уылып, екі езуінің кілегей қабығы мен терісі жарылып, қабынуы мүмкін. Оны біздің халық арасында «ауыздық» деп те атайды. Терінің сыртқы қабаты қабыршықтанып кетеді. Ағзадағы флавиндер деп аталатын ферменттердің құрамына В2 дәрумені кіреді. Демек, В2 дәрумені жетіспегенде ферменттер алмасуы бұзылып, осының әсерінен жалпы заттар алмасу жүйесі зақымданады. Рибофлавин картопта, капустада, қара нанда, ашытқыда, помидорда, сәбізде, жұмыртқада, бауырда, сүтте және сүттен жасалған тағамдарда көп кездеседі. В2 дәрумені дәрі ретінде де қолданылады. Әсіресе жараның тез жазылуына және көздің көру қабілетін арттыруға әсері үлкен. Дереккөздер
Кобаламин

B 12 дәрумені немесе кобаламин құрамында кобальт бар биологиялық белсенді заттар. Пайда болуы XIX ғасырдың ортасында асқазанның сілемейлі қабаттарының дертке шалдығатындығы мен қанда шамадан тыс мөлшері жағынан едәуір жетілмеген қызыл қан түйіршіктері кездесетіндігі анықталып, бұл ауруды пернициозды анемия деп атады. Бұл уру жұқпалы аурулар қатарына жатқызылып көп уақытқа дейін емдеу жолы табылған жоқ.дам мен жануарлардың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар. Дәрумен (латынша vіta – тіршілік) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері Николай Лунин салды. 1912 жылы поляк дәрігері Казимеж Функ сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді. 1926 жылы осы қатерлі қан азаюына қарсы адамдарға шикі бауырды бергенде, оның қан құрамын жақсартуға пайдасы тигендігі байқалды. 1948 жылы бауырдан структурасы жағынан қан геминіне ұқсас, құрамында кобальт бар, жаңа дәрумен кристалдық түрде бөлініп алынады. Бұл құрамы жағынан өте күрделі қосылыс В 12 дәрумені немесе цианкобаламин болатын. Ол дені сау адамның асқазан сөлінде кездесетін, құрамында 11-12 % гексамині бар, мукопротеин — ақуызы екен.Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына (гипервитаминоз) соқтырады. Ол көбінесе, жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі. Дереккөздер ↑Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х
Биотин

Биотин (Н дәрумен, B7 дәрумен, R кофермент) — суда еритін B тобының дәрумені. XX ғасырдың басында түрлі жануарларға жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде, оларға белгілі бір фактордың жетіспейтіндігі анықталды. Соның салдарынан адам мен жануарлардың тері ауруы — дерматит, экзема, серебрея дертіне шалдығатындығы белгілі болды. Аурулар Н дәрумені /биотин/ жетіспеуінен екен. 1942 жылы Дю Виньо деген зертеуші биотиннің құрылысын тапты. Оның молекуласына көміртегі, сутегі, оттегі, азот және олармен қоса күкірт енеді. Сондықтан да ол биотин деген атқа ие болды.
Р дәрумені

Р дәрумені — биофлавоноидтар, оның физиологиялық қасиеті - ұсақ қан тамырларының нәзіктігін және өткізгіштігін азайтады. Пайда болуы 1936 жылы венгр оқымыстысы Сент-Дьёрди зерттеулерінің нәтижесінде өсімдіктер өнімдерінде физиологиялық қасиеті жағынан аскорбин қышқылына ұқсас заттар бар екенідігін анықтап, оны Р дәрумені деп атады. Тағамдар құрамында бұл дәрумен аз болып жетіспеген жағдайда адам ағзасындағы ұқсас әрі өте жіңішке қан тамырлары – капиллярлардың өткізгіштігі артып, денеге зиянды қан құйылуы байқалады. Дереккөздер
Пангам қышқылы

Пангам қышқылы немесе B 15 — глюконды эфир қышқылы мен диметилглициннің қосындысынан тұрады. Пайда болуы 1950 жылы Томияма деген оқымысты ірі қараның бауырынан В15 витаминін бөліп алды. Бір жыл өткен соң Кребс бұл затты жылқының бауырынан, күріштің кебегінен, ашытқыдан және өріктің сүйегінің құрамынан анықтады. Біраз жылдан соң пангам қышқылы сыра ашытқысынынан, көптеген өсімдіктер тұқымдары мен жануарлар ағзасының құрамынан да табылады. Бұл дәрумен түрі табиғатта кеңінен таратылғандықтан, оны пангам қышқылы деп атады ( — барлық жерде кездеседі деген сөзінен алынған). Дереккөздер
Авдотья Яковлевна Панаева

Панаева (Головачёва) Авдотья Яковлевна (лақап аты - Н. Станицкий; 31 шілде (12 тамыз) 1820, Санкт-Петербург — 30 наурыз (11 сәуір) 1893, сонда) — орыс жазушысы. Актер семьясында туған. Петербург театр училищесінде білім алды. Панаеваның"Тальниковтердің үй-іші" (1848) атты алғашқы повесі жанұядағы "тәртіпті" сынағаны үшін цензурадан өтпей қалды. Ол Н.А. Некрасовпен "Әлемнің үш елі" (1848-1849), "Өлі көл" (1851) романдарын жазды. А.Я.Панаеваның "Өмірдің уақ-түйектері"(1854), "Дала бикеші" (1855), "Үйдегі тамұқ" (1857), " Бұлыңғыр Петербургтегі роман" (1860) повестерінде еңбек, күрес және тәрбие мәселелері бейнеленген. А.Я.Панаеваның атын танытқан тәуір шығармасы – "Әйел үлесі" (1862). Жаңа адамдар образын жасауда сәтті шыққан бұл роман Н.Г. Чернышевскийдің ықпалымен жазылған болатын. Ол Шоқан Уәлихановпен таныс болған. Дереккөздер
Мысықторғай тұқымдастар

Мысықторғай тұқымдастар (Oriolidae) – тропиктік торғайтәріздес құстар отрядына жататын құстардың шағын тұқымдасы (бар болғаны ұырық түрден тұрады). Олардың атамекені – Оңтүстік Шығыс Азия, қазіргі кездегі онда жиырма шақты түрлер (Австралияда – 8, Африкада – 6) өмір сүруде. Дене мөлшері қараторғайдай немесе ірі сайрақтай (100-200 грамм), ашық реңді қатты сыбызғы үндес әуені ащы, оғаштау шақыру қиқуы бар орман құстары. Аталықтары аналықтарынан ашығрақ реңді боп келеді. Бунақденелілермен қоректенеді, солардың ішіндегі құстардың ешқайсысы жей бермейтін түкті жұлдыз құрттарды, жаздың соңында жидектерді де жейді. Атамекенінде – отырықшы немесе көшпелі, қоңыржай ендіктерінде – жыл құстары. Мысықторғай тұқымдастардың үш туысы бар. Қазақстанда негізгі туыстан бір түр – кәдімгі мысықторғай немесе жай ғана мысықторғай кездеседі. Дереккөздер Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.
Кіші міңгірлек

Кіші міңгірлек (Hippolais caligata) – айтарлықтай көрікті емес, сарықасқа ұқсас кішкене құс. Кішкене міңгірлектің жоны – сұрғылт-қоңыр, бауыры – ақ. Қазақстанның бүкіл жазықтығына дерлік – орманды далада, құрғақ далаға, шөлейтпен, тіпті бұталары шөлге дейін мекендейді. Өте ширақ, ұсақ бунақденелілерді іздестіріп, бұтада үнемі орнын ауыстырып жүреді. Кейдк соларды құып жету үшін ұша жөнеледі. Даусы айқабақ тәрізді “чок-чок” деп шығады, әуені қатты емес, бірақ өзіне тін әуезді. Тостағанша тәрізді терең ұясы бұта арасына орнықтырылады. Салындыдағы 3-5 сепкілді қызғылт жұмыртқаларды 11-14 күн уақыт аталықтарымен аналық бірге қоректендіреді. Қазақстанда мамырдың басында ұшып келіп, қыркүйектің басында Республика шегін толық артқа қалдырып, тамызда ұшып келеді. Дереккөздер Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.
Ақшылрең міңгірлек

Ақшылрең міңгірлек (Hippolais rama) – реңінің ақшылдығы болмаса, сол кіші міңгірлекке ұқсас құс. Көпке дейін ақшылрең міңгірлектің бір түрдің түршесі деп санап келді. Қазақстанның оңтүстік өңірінде - Солтүстік Арал маңында. Балқаш және Бетпақдала мекендейді. Ақшылрең міңгірлекті жеке түрге бөлгеннен бергі уақытта оның тұқымтоптық өмірдегі ерекшеліктері және кіші міңгірлектен айырмашылығы туралы мағлұматтар әзірге жиналған жок. Олардың тіршіліктерінде ұқсастық көп. Дереккөздер Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.
Үштерпенді сапониндер

Үштерпенді сапониндер пентациклді терпеноидтар. Олар төрт типке жатады: бета-амирин, гама-амирин, лупеол, фриделин және дамаран. Қос байланыс кебінесе және 13 көміртек атомында кездеседі. Сапогениннің құрамында әр түрлі функциональдық топшаларын кездестіру мүмкін. Мәселен: глицерретин қышқылында гидросил тобы үшінші/ С-3/, онбірінші /С-11/ оттегі, карбоксил отызыншы көміртек атомында болады. Сапониннің молекуласында мынандай моносахаридтер: Д-галактоза, Д-глюкоза, Д-ксилоза, Д-глюкурон, Д-галактурон қышқылдарыжәне альфа рамноза үшырасуы ықтимал. Үштерпенді сапониндер аморфты заттар, анық балқу температурасы болмайды. Үштерпенді сапониндер нейтральдық және қышқыл қосылыстар болуы мүмкін. Көптеген сапониндер, белоктар, липидтер, стеариндер, танинмен молекулалық комплекстерді түзеді. Өсінді шикізаттан үштерпенді сапониндер сұйықталған этанол және метанолмен алынады. Алдын ала, майлы, бояу заттарды алып тастау үшін шикізатты петролей эфир, хлороформмен өңдейді. Үштерпенді сапониндер кебінесе аралиялар /Araliaceal/, бұршақтар /Fabaceal/, тауқалақайлар/Jamiaceal/, кекшегүлдер /Polymoniaceal/ полигалалар / Polygolaceal/, наурызшешектер/Primulaceal/ түқымдастарға жататын өсімдік түрлерінде үшырасады.Үштерпенді сапониндер организмге гормондар сияқты әсерін көрсетеді. Мысалы миясын т.б. өсімдіктердің сапониндерге күшті эстрогендік қасиеті болады. Медицинада күш-жігерді қалпына келтіруге, қақырық түсіргіш, зәр айдағыш, бүйрек ауруларында қолданады. Өнеркәсіпте, халық шаруашылығыңда құрамында үштерпенді гликозидтер бар өсімдіктердің маңызы өте зор.
Жалаң мия бұршақтар тұқымдасы

Сипаттама. Мия туысына жататын, биіктігі 50-120 см-ге дейін жететін, көп жылдық шөптектес өсімдік. Тамырлары өте тереңге кетеді. Негізгі тамырдан таралған жанама тамырлары жапыраққа көлбей де, тікте таралады. Тік кеткен тамырлары 30-50 см тереңдікке бойласа, өзен аңғарларындағылары 2-4 м-ге кетеді. Көлбей жатқан тамырлары жалғынды-аллювиальды топырақтарда 15-30 метр тереңдікке бойлайды. Ал шалғынды сазды, шалғынды-сортанды топырақтарда 1-5 метр тереңдікке кетеді. Сабағы жүмыр, қызыл-қоңыр түсті, сыртын қысқа, жабысқақ безді түктер қаптаған. Жапырағы тек қауырсын тәріздес, күрделі, үзындығы 8-20 см, әр жапырағында 7-ден 17-ге дейін қысқа сағақты қаңдауыр немесе эллипс тәрізді жапырақшалары бар. Жапырақшаларының астыңғы жағы жабысқақ, шайырлы. Гүлдері шашақ шоғырын құрайды. Жеке бір гүлінде кіріккен 5 тостаганша жапрақша, ақшыл-күлгінін түсті 5 күтері, 10 аталық, 1 аналық болады. Жемісі сәл иіліп келген, сыртында жабысқан тікенектері бар, үзынша бүршаққап. Тұқымының саны 2-ден 7-ге дейін, домалақ пішінді, қоңыр-сұрғылт, жасылдау, үзыңдығы 2-2,5 мм, ені 2 мм болады. Маусым -тамыз айларында гүлдейді. Таралуы. Қазақстанда Балқаш көліне жақын жерлерде, Сырдария, Жайық, Шу, Іле тауларыңда, Тобыл, Есіл, Ертісте, Семей орманында, Торгай, Қаратауда кездеседі. Жалпы еліміздің европалық бөлігінде, Кавказ, Қырым, Орта Азия, Солтүстік Волга өзенінің бойында, Украинада таралған. Дайындалуы. Дәрі жасау үшін тамырын /Raidicis Hycyrrhizal/ тамыз айынан қазанға дейінгі уақыт ішінде дайындайды. Жер астындағы мүшесін қазып алып, топырақтан тазартпай кептіреді. Әбден кепкен тамыр бірден морт сынады. Жинау кезінде тамырының 50-75%-ін жинайды да, 25-50%-ін ары қарай даму, өсімдік жойылып кетпеу үшін қалдырады. Сыртқы белгілер. Тамырының бөлшектері цилиндр тәріздес, әр түрлі ұзындықта, ішкі жағы қүңгірт сары түсті де, сыртқы жағы ашық-сары түсті. Иісі жоқ, дәмі тәтті болады Химиялық құрамы. Тамырының құрамында үштерпенді сапониндер/глициризин (8,4-22,1 5)/, глицеритин қышқылдары, флавоноид қосылыстары бар. Бұдан басқа стероидты, эфир майы, ащы заттар, сапониндер, кумариндер, фенолкарбон қышқылдары /ферул, синап/, С витамині кездеседі.Қолданалуы. Глициризин қышқылы тұз және су алмасуын көрсетеді. Қызыл миядан жасалған дәрілер қақырық түсіретін, қабынуға қарсы әсер ететін, іш жүргізетін, несеп айдайтын, қан тамырларын нығайтып, кеңейтетін қасиеттері бар. Жалаң миямен өкпе ауруларын, асқазан мен үлтабарда пайда болған жараларды емдейді. Мия геморройга қарсы, тыңыс жолдары қабынғанда пайдаланады. Өсімдіктен сан алуан алергиялық ауруларды емдейтін дәрілер дайындайды. Ол өсіресе тыныс жолы демі өкпесіне, теміреткеге қарсы қолданады. Бүл есімдіктің өндірістік маңызы зор, әсіресе ветеринария, парфюмерия, конфет дайындауда, сыра, лимонад, квасс, басқа сусынның тәттілігін арттыруға араластырады. Гуталин, акварель бояуларын жасағанда қосады. Мия гүлінен бал жинайды. Дәрі-дәрмектер. Флакарбин, халкорин, ликвиртон, сұйық, құргак, кою экстрактар, түңба, қайнатпа. Қақырықтүсіретін, асқазан қоспаларының, май дәрілерінің, линмент, эмульсия қүрамықда енеді. Сақталу мерзімі 10 жыл.
Көктемгі жанаргүл

Сипаттама. Жанаргүл туысына жататын, биіктігі 10-40 см-ге жететін, көп жылдық шөптектес өсімдік. Жеміс берген кезінде өсімдіктің биіктігі 50-60 см-ге дейін жетеді. Сабағының диаметрі 2,3 -5,5 мм. Сабағының жоғарғы жағы қырлы, жапырақтары ұзын, 2-5жапырақшалары бар. Сабағының ортасында жапырақтар жоқ, тек жоғарғы бетінде жапырақтары санаулы, отырмалы, домаланып келген. Түп жагы үшкір, жиегі тузу. Гүлдері жалгыздан, ірі, диаметрі 4-8 см. Тұқымы 4-7 мм, жалаңаш тұмсығы бар, бүралып келген, тұқымының салмағы. 10,5 г. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі шілде-тамыз айында піседі. Таралуы. Өсімдік Қазақстан мен Өзбекстанда кеңтаралған. Негізгі таралу аудандары: Іле, Күнгей Алатаулары. Дайындалуы. Дәрі жасау үшін өсімдіктіңжер бетіндегі бөлігін, /Herba Adonidis/теріп алады.Шикізатты гүлдегеннен кейін жинайды. Себеттерге салып, көлеңке жерде немесе желдетілген бөлмеде кептіреді. Кептіргіштерде де 60° С температурада кептіруге болады. Сонымен қатар, флавоноидтар: ориентин, изоориентин, илік заттар, алкалоидтар, сапониндер, С витамині, органикалық қышқылдар кездеседі. Қолданылуы. Жылтыр жанаргүлдің шөбінен жасалған дәрі-дәрмектер негізінен қан айналу қызметінін жетіспеушілірінде, орталық жүйке системасын тыныштандыру үшін, невроз ауруларын емдеу үшін қолданады. Жанаргүлдің шөбі М.Н. Здренко микстурасының қүрамына енеді. Дәрі-дәрмектер. Тұнба, құрғак экстракт, Адонис-бром, Адонизид, Кардиовален. Сақталу мерзімі 6 ай немесе 1 жыл.
Кәдімгі түймешетен

Кәдімгі түймешетен – астралылар тұқымдасы, түймешетен туысына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік Ботаникалық сипаты * Биіктігі 1 м-ден асады. * Сабағы түзу, ұзына бойы созылған жаралары бар, жоғарғы жағында бұтақталып жайыла өседі. * Сопақша келген жапырақтары жарыса кезектесіп орналасқан, қауырсын тәрізді тілімделген. Шеттері ара тісті, жоғарғы жағынан қарағанда қою-жасыл түсті, төменгі жағынан қарағанда сұр-жасыл түсті болып келеді. * Гүл тостағаншалары дөңгелек, сары, шатырша сияқтанып топталып тұрады. Гүлдері түтікше тәрізді, майда. Гүл себеттері жеке жартылай шар тәрізді, гүл себеттерінің шеңбері 6-8 мм-ге дейін болады. Гүлдері сарғыш, гүл орамдары қоңырқай –жасыл. Иісі өзіне тән, дәмі ащылау. Маусым-тамыз айларында гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Өсімдік жолдардың жиегінде, егістік жерлерде, шабындықтарда, өзен жағаларында, тұрғын үйлердің маңында, далалы аймақтарда өседі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Еуропада, Кавказ, Орта Азия, Батыс және Шығыс Сібірде, Моңғолия, Қытай, Солтүстік Жапонияда таралған. Химиялық құрамы Өсімдіктің гүлінде флавоноидты қосылыстар (3,5-4%) кверцетин, кемпферол, цинарозид, лютеолин, аксиллярин, апигенин, изорамнетин, кверцимеритрин (эфир майы) 0,9%, оның құрамында камфора, альфа, бета туйон, туйол, борнеол, пинен бар. Ол - улы өсімдік. Емдік қасиеті мен қолданысы Кәдімгі түймешетен гүлдері тұнбаларының тамаққа тәбетті аштыртатын, асқазан бездерінің жұмысын күшейтетін, ас қорыту жұмыстарын жақсартатын, қанның қысымын жоғарлататын, дененің қызуын төмендететін, қабынуға қарсы әсер ететін, өт айдайтын, тер шығаратын, ауырған жерлерді тыныштандыратын қасиеттері бар. Ғылыми медицинада түймешетеннен жасалған дәрілерді ішек құрттарын түсіру үшін, ауыздың және бауыр, өт жолдарының ауруын, тоқ ішектің қабынуын емдеу үшін пайдаланады. Дәрілік мақсатта гүл тостағаншаларын өсімдік гүлдеген кезінде жинап алады. Кептірер алдында гүл тостағаншаларының 4 см-ден ұзындарын алып тастайды. Кептіргіштерде 40°С температурада немесе көлеңкелі жерлерде аударыстырып кептіруге болады. Өсімдік улы болғандықтан, одан жасалған дәрілерді үлкен сақтықпен, дәрігердің кеңесімен пайдаланған жөн. Дереккөздер
Құройыл

Құройыл – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. Сипаттамасы Ұзындығы 130 км, жалпы ұзындығы 18 км болатын 3 саласы бар. Ірісі – Тіксай. Қоныстану ауылынан төменде (Сырым қыстауы маңында) Ойыл өзенінен бөлініп шығып, Тоғыз көліне құяды. Арнасында жыл бойы дерлік су болады. Құройылдың сол жағалауынан (Ақши қыстауы маңында) Шеткөл тармағы бөлініп шығып, Қарабау ауылына жетпей сорға сіңіп кетеді. Орта және төменгі ағысында көптеген, шағын көлдер жатады. Арнасы Өзен арнасы төбелі құмдар, жазық сортаң жерлерімен өтеді. Осыған байланысты суы біршама ашқылтым келеді. Өзен бойында бірнеше елді мекендер орналасқан. Алабы мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Ұзынқұйрық оңаза

Ұзынқұйрық оңаза — реңі жапалаққа ұқсас, кәдімгідей ірі денелі (бір килограмм шамасында, қанатының алымы 125 шамасында) құс. Дене мөлшерінің үлкендігінен басқа, кәдімгі оңазаның дөңгелеген құйрығындай емес, едәуір ұзын сына тәрізді құйрығымен ерекшеленеді. Еуразияның қылқанды және ішінары аралас ормандарында мекен етеді. Қазақстанды оңтүстік Алтайда ұялайды, ал жылыстау кезінде Жайық маңында қыста да байқалады. Ағаш құстарына және басқа құстардың ескі ұяларына ұялайды. Салындыда екіден алтыға дейін (көбінесе 3-4) жұмыртқа болады. Жұмыртқалардың аналығы бес аптаға дейін басады. Негізінде тышқан тәріздес кемірушілерді жейді. Дереккөздер
Көкмаңдай туысы

Көнмаңдай туысы – сутартар тұқымдастардың ірі денелі, қошқыл реңді құстар туысы. Бұл туыстың екі түрінің біреуі – көнмаңдай, ол бізде мекендейді, екіншісі – такахэ, Жаңа Зеландияның эндемигі, ірі денелі ұша алмайтын құс. Көнмаңдай – биіктігі жарты метрге жететін ірі денелі, ашық реңді құс. Жабын қауырсындары, көкшіл және күлгін түспен құлпырған қош-қыл реңді, тұмсығы – ашық қызыл, маңдайы – шытыралы және аяғы – ұзын. Көнмаңдай Африканың тропиктік және субтропиктік аудандарында, Оңтүстік Азияда, Аустралияда, Поленезияда және Малай архипелагында, солтүстікте – Еуропаның оңтүстік аймағына дейін тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий маңында кездеседі. Қамыс қалың өскен су қоймаларда, көбінесе шағын жинақ түзіп қоныстанады. Негізінде су өсімдіктерінің әр түрлі бөліктерімен қоректенеді, дегенмен жәндіктерді де, кейде ұсақ омыртқалы жануарлардыда (бақалар, кесірткелер) жейді. Ұясын жыпырлаған қамысқа немесе су ортасындағы төмпешікке салады. Салындыда алты-тоғыз жұмыртқа болады. Балапандарына аталығы мен аналығы қамқорлық жасайды. Бұл – сирек кездесетін құс, сондықтан Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Дереккөздер
Қараой жер асты су кен орны

Қараой жер асты су кені – Алматы облысы, Іле ауданы, Қараой және Бозой үстірттерінде орналасқан. Аудан шаруашылықтарының сұранысы бойынша барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны төменгі төрттік кезеңінің аллювийлі-пролювийлі шөгінділерінің сулы қабат кешенінде шоғырланған. Сипаты Сулы тау жынысы арагідік құм қабаттарымен бөлінген құмдақтар мен қайыршықтардан тұрады. Грунт сулары 170-175 метр тереңдікке жетеді. Өздігімен ағатын ұңғыма дебиті 0,5-тен 11 л/c-қа дейін өзгереді. Сулы кешен жер үсті және атмосфералық жауын-шашынның түзілуінен, сондай-ақ тереңде жатқан судың циркуляуциясына толығады. Сулы қабаттың орташа қалыңдығы 20 метр. Есептік бас тоған әрқайсысы секундына 29 литр су беретін екі ұңғымадан алынады. Құрамы Жер асты суы тұщы минералды, 0,1-0,3 г/л гидрокарбонатты – натрийлі, кейде гидрокарбонатты – сульфатты – натрий – кальцийлі. Дереккөздер
Қышқыл алу тәсілдері

#АЙДАУ Қышқыл Кейбір металл оксидтерін суда еріту арқылы оттекті қышқылдар алуға болады: SO2 +H2O=H2SO4 -- Күкіртті қышқылы; SO3+H2O=H2SO4 -- Күкірт қышқылы; P2O5+3H2O=2H3PO4 -- Фосфор қышқылы Оттексіз қышқылдарды алу үшін хлор, бром, күкірт сияқты бейметаллдарды тікелей сутекпен әрекеттестіреді: H2+Cl2=2HCl Түзілген заттарды суда ерітіп қышқылдар алады. Мысалы, HCl хлорсутек қышқылы (тұз қышқылы), НВr бромсутек қышқылы және тағы басқа. Пайдаланған әдебиет Химия 8 сынып оқулығы
Қараой қорықшасы

Қараой қорықшасы – мемлекеттік зоологиялық қорықша. Қорықша сирек кездесетін әрі жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мақсатында Алматы облысының Балқаш ауданында 1979 жылы құрылған. 2006 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметінің қаулысы бойынша Қараой мемлекеттік табиғи кешенді қорықшасы болып өзгертілді. Жер аумағы 5,1 мың км². Жер бедері Іле өзенінің атырауындағы қамысты, шалғынды, сортаң, құмайтты топырақты алқаптарды қамтиды. Өсімдігі мен жануарлары Қорықша Бақанас және Күрті орман және жануарлар әлемін қорғайтын мемлекеттік кәсіпорындармен жапсарлас орналасқандықтан бұл аумақта сексеуіл дайындалады. Сексеуілдерді бей-берекет кесуге шек қойылып, оларды қорғау жолға қойылған. Қорықша аумағында жануарлардан елік, доңыз, т.б мекендесе, қазір сирек кездесетін Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген аң-құстар қарақұйрық, сұңқылдақ аққу, қоқиқаз, бұйра бірқазан, ақ тырна, сұр тырна, тағы басқалар қорғалады. Дереккөздер
Сөк еті

Сөк Сөк — қазақ халқының ертеден дайындап, ішіп-жеп келе жатқан тағамының бірі. Ол тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді. Бұдан сөк дайындау үшің қара тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны қайта алып, шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырып, былғауышпен күйдірмей араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған ағашты былғауыш дейді. Қуырылған тары енді піседі. Оны ыдысқа салып алады да түйеді. Түюге келі мен келсап пайдаланылады. Қуырған тары осыған құйылады да, оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып, ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан қотарып алып, қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін, оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі талқан, жарма, тары көже, сүт көже, төп, бөртпе тағы басқа дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті сүтке, қаймаққа, майға араластырып жейді. Балалар, жастар сөк ті құрғақтай да жей береді. Тарыны диірменге тартып талқан жасайды. Сөкті майға қуырады, оны майсөк деп атайды. Дереккөздер https://qazaly.kz/zanalyk/ruhaniyt/2583-sk-ata-babamyz-zrlegen-taam.html?ysclid=lvoq9809an466223570
Келісөк еті

Келісөк Келісөк тары дақылының алғашқы піскен кезінде жасалатын сирек тамақ. Жаңа піскен тарыны бастырып қара тарысын алып кәдімгі сөк дайындау жолымен өткізеді. Дайын сөкті қайтадан келіге салып, қою сүт, сұйық қаймақ немесе піскен қаймақ, аздап бал құйып қайта түйе береді. Сөк пен қаймақ, сүт, бал араласып саз тәрізді қоюланып келі, келсапка жабысып қалады. Бұл келісөктің әбден піскен, жетіжен кезін білдіреді. Дайын асты келі түбінен қырып алады да, құрт тәріздес етіп алақанға сығып егіннің алғашқы дәмі ретінде сол жердегі үлкен, кішілерге бірдей етіп бөліп береді. Бұл тағамның дәмі таңдайыңнан кетпейді. Келісөктің өз мерзімі яғни жаңа ғана піскен жас тары дәнінен жасалады. Әбден пісіп жетілген тарыдан мұндай кенеуі мол келісөк шықпайды.
Альтернативті Альфа мектебі

1972 жылы Канадада салынған көне мектептердің бірі. Балаларға сабақ беру тәсілінің өзге мектептерге ұқсамайтындығымен ерекшеленеді. Мамандарының идеясы өте сапалы. Мектепте сабақ кестесі жоқ, барлығын оқушылардың өздері белгілейді. Ал ұстаздары әр оқушыға жеке тұлға ретінде қарап, қызығушылықтарына сәйкес көмек көрсетеді. Оқушыларға үй тапсырмасы берілмейтіндіктен, күнделікке баға қойылмайды. Әр сынып балалардың жасына емес, олардың қызығушылығына сәйкес құралады. Мектепке қатысты мәселелердің барлығын оқушылар, ата-аналар, ұстаздар ай сайын болатын жиналыста бірігіп отырып талқылайды. Оқу үрдісіне ата-аналары да қатысады. Альфа мектебінің ұраны – бірігіп білім алу. Дереккөздер
Кэсэйронис

Қытай Халық Республикасы ғылым академиясы Палентология институтының ғылыми экспедициясы Ляони провинциясының солтүстік-шығыс аймағынан өте ерте заманда тіршілік еткен 20 құстың қаңқасын тапқан. Ғалымдардың пікірінше бұл құстар біздің планетамызда өмір сүрген ең алғашқы қанаттылардың қатарына жататын тәрізді. Жап-жақсы сақталған құстардың қаңқалары егжей-тегжейлі зерттеудің қорытынды нәтижесі осы құстардың бұдан 135 миллион жыл бұрын тіршілік еткенін дәлелдеп отыр. Палеонтологтар өздерінің жаңадан тапқан "олжаларына " қос сөзден тұратын "кэсэйронис" деген ат берген. "Кэсэй" сөзі Қытайдың ежелгі атауы болса, "орнис" - грекше "құс" деген сөз. Дереккөздер Астана, 2004ж., Елорда баспасы, Таным.
Ақтөбе майданы

Ақтөбе майданы - азамат соғысы кезінде дутовшыларға қарсы Орынбор-Ақтөбе төңірегі мен Орынбор-Ташкент темір жолдар бойында құрылған мадан. Ол жауды Түркістан өлкесіне жеткізбей РКФСР-дің Орта Азиямен байланысын қалпына келтіру мақсатымен құрылған. Оған Ленин үнемі көңіл бөліп, көмек жіберткізіп отырды. Майдан 2 кезеңге бөлінеді. I кезең 3 шілде - 1919 жылғы 22 қаңтар, II кезең 1919 жылғы 18 сәуір - 13 қыркүйек аралығын қамтиды. Дереккөздер
Қотанбұлақ

Қотанбұлақ – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы, Нарманбет ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан тау. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Абсолюттік биіктігі 740 м. Сай, жыра, өзен аңғарларымен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Геологиялық құрылымы Тас көмір кезеңінің ортаңғы және жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі. Бұлаққа бай. Дереккөздер
Грипозавр

Грипозавр — шамамен 76-72 миллион жыл бұрын кеәінгі Бор кезеңінде өмір сүрген үйректұмсықты динозавр. Ол өсімдіктерді азық еткен динозаврлар қатарына жатады. Ұзындығы шамамен 9 метр болған. Сопақша келген басы, биік аркаға ұқсайтын танауы оның бет-әлпетіндегі ерекше сипаттар саналады. Сол сияқты тұмсығында үлкен өсіндісі болған. Динозаврдың мойыны, кеудесі, қабырға тұсы қалыңдығы 0,6 см қабыршақтармен қапталған. Бұдан бөлек құйрығында бір-бірінен 5-7 см қашықтықта, ені 1,2 см болатын конус пішіндес пластиналар орналасқан. Қызықты дерек * Олар Канададағы Алберта деген жерден табылған. * Оның жапырақтарды шайнауға арналған 300-ге тарта тісі болған. * Грипозаврға 1914 жылы Л. Ламбе атты ғалым атау берген. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 2 тонна *Тұқымдас : Гадрозавр *Отряд тармағы : Орнитопод Дереккөздер
Гетеродонтозавр

Гетеродонтозавр атауы «ерекше тісіті рептилия» дегенді білдіреді. Ол - бар болғаны 90 см ұзындықтағы, бойы адамның тізесінен келетін динозавр. Алдыңғы аяқтарында бес саусақ болған. Артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын, құйрығы сүйірленіп келген. Гетеродонтозавр кейінгі Триас және Юра дәуірінде шамамен 200 миллион жыл бұрын өмір сүрді. Гетеродонтозаврдың тістері үш түрлі. Алдыңғы тістері - ұсақ, өткір және тек үстіңгі жақ сүйегінде орналасқан. Аузының алдыңғы бөлігі мен төменгі жақ сүйегінде мүйізді азу тістері болған. Жабайы қабанның азуларындай төрт ортаңғы тісі қайырыла біткен. Қызықты дерек * Оған 1962 жылы Алан Чаринг пен Альфред Кромптон атау берген. * Гетеродонтозавр орнитоподтар қатарына жатады. * Жануар жүгіргенде екі аяғын, ал жүргенде төрт аяғын пайдаланады. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 19 келі *Тұқымдас : Гетеродонтозаврид *Отряд тармағы : Орнитопод Дереккөздер