kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Температуралық шкала

Температуралық шкала – температураның әр түрлі мәндеріне сәйкес келетін цифрлар тізбегінің жүйесі. Температура тікелей өлшеуге болмайтын шама. Сондықтан оның мәнін қарастырылып отырған заттың басқа бір физикалық қасиетінің (көлемнің, қысымның, электр кедергісінің, ЭҚК-нің, сәуле шығару қарқындылығының және т. б.) температуралық өзгерісі бойынша анықтайды. Температуралық шкаланы құру үшін температураның бастапқы санақ нүктесі және температура бірлігінің өлшемі (градус) таңдап алынады. Эмпирикалық температуралық шкала әдетте осылай анықталады. Температуралық шкалада негізінен бір құраушылы жүйенің фазалық тепе-теңдік нүктелеріне (реперлік немесе тұрақты нүктелер деп аталатын) сәйкес келетін негізгі екі температура белгіленеді. Бұл екі температураның ара қашықтығы Температуралық шкаланың негізгі температуралық интервалы деп аталады. Реперлік нүкте ретінде: судың үштік нүктесі, судың, сутектің және оттектің қайнау нүктесі, т.б. нүктелер алынады. Бірлік интервалдың (температура бірлігі) мөлшері негізгі интервалдың белгілі бір үлесі ретінде анықталады. Температуралық шкаланың бастапқы санақ нүктесі үшін реперлік нүктелердің бірі алынады. Мысалы, Цельсий шкаласында бастапқы санақ нүктесі үшін судың қату (мұздың еру) нүктесі алынады. Судың қату және қайнау нүктелерінің арасындағы негізгі интервал 100 бөлікке бөлінеді (n100). Температуралық шкала – өлшенетін физикалық шамалардың мәндерімен сызықты байланыста болатын температура мәндері тізбегінің жүйесі. Жалпы жағдайда Температуралық шкалалар термометрлік затқа (газ, сұйық, қатты дене) термометрлік заттың қасиетіне (денелердің жылулық ұлғаюы, т.б.), сондай-ақ реперлік нүктеге тең болады. Цельсий (00 С), Реомюр (0Re) және Фаренгейт (0Ғ) шкалаларында қалыпты қысымдағы мұздың еру және судың қайнау нүктелеріне температураның әр түрлі мәндері сәйкес келеді. Температураның бір шкаладағы мәнінен екінші шкаладағы мәніне көшуге арналған қатынас төмендегіше болады: 0nC0,8n 0Re(1,8 n+32) 0Ғ. Эмпирикалық температуралық шкаланың термометрлік заттың қасиетіне тәуелді болуы оның негізгі кемшілігі болып есептеледі. Термодинамиканың екінші бастамасына негізделген (қаласы Термодинамиканың бастамалары) термодинамикалық Температуралық шкалада мұндай кемшілік жоқаласы Абсолют термодинамикалық температуралық шкала (Кельвин шкаласы) Карно цикліне негізделіп жасалды. Егер Карно циклін жасаушы дене Т1 температурада Q1 жылуды сіңіріп (жұтып), Т2 температурада Q2 жылуды берсе, онда Т1/Т2 Q1/Q2 қатынасы жұмыстық дененің қасиетіне тәуелді болмайды да, өлшеуге болатын Q1 және Q2 шамалары бойынша термодинамикалық температура анықталады. Термодинамикалық температуралық шкаладағы температура (Т) кельвинмен (К) өлшенеді. Цельсий және абсолют термодинамикалық температуралық шкалаларда өрнектелген температуралар арасындағы қатынастар төмендегіше жазылады: ТКt0С+ +273,15К; пК=п0С, яғни температураның бұл шкаласындағы бірліктердің мөлшері бір-біріне тең. АҚШ-та қолданылатын Ранкиннің термодинамикалық температуралық шкаласы мен абсолют термодинамикалық температуралық шкаласы арасындағы байланыс өрнегімен анықталады. Сілтемелер
Лаперуз бұғазы

Лаперуз бұғазы — Сахалин (Ресей) және Хоккайдо (Жапония) аралдары аралығындағы бұғаз. Жапон және Охота теңіздерін жалғастырады. Ұзындығы 94 км, ең енсіз жері 43 км. Тереңдігі 27 — 118 м. Толысу және қайту ағыстары жақсы байқалады. Қыста түгелдей қатады. Владивосток пен Охот теңізі, Беринг теңізі мен Тынық мұхит аралығындағы теңіз жолы осы бұғаз арқылы өтеді. Француз теңізшісі Ж.Ф. Лаперуз (1741 — 1788) есімімен аталған.
Жайнақ Қараталов

Жайнақ Қараталов (1816, қазіргі Алматы облысы Көксу ауданындағы Быжы өзеннің жағасы – 1905, қазіргі Алматы облысы Іле ауданындағы Комсомол ауылы) – белгілі би, батыр. Ұлы жүздің дулат тайпасының Жаныс руынан шыққан. Дулаттың ішіндегі жаныс-қасқараудың биі ретінде аға сұлтан Әли Әділұлының басқаруында болған. 1851 – 55 ж. ел аузына ілігіп, ақылдылығымен, әділдігімен көзге түсті. 1856 ж. Алатау бөктеріндегі Талбұлақтағы өткен билер жиынында албандар мен дулаттар арасындағы “Байсерке қызы” дауына Қараталовтың да қатысып, көзге түскенін атақты саяхатшы, ғалым П.П. Семенов-Тяньшанский өзінің “1856 – 1857 жылдары Тянь-Шаньға саяхат” атты еңбегінде жазған. 1860 ж. орыс әскерлерінің Тоқмақ, Пішпек бекінісін басып алған жорығына Қараталов өз жасағымен қатысқан. Ресейлік өкімет орындары Қараталовты сіңірген еңбегі үшін күміс, алтын медальдармен, арнайы шекпенмен (кафтан) марапаттап, штабс-капитан шенін берген. 1866 ж. руластарымен бірге Верный маңына көшіп келіп, отырықшы тұрмысқа көшкен. 1868 ж. уақытша ереже бойынша Верный уезіндегі Алматы болысының болыс басқарушысы болып сайланды. Қазақтарды отырықшылық тұрмысқа көшуге уағыздап, суландыру жүйелерін қаздырып диірмен салдырады, тұрақты мекендердің негізін қалады. Егін ш-мен, ағаш отырғызумен айналысты. Қараталов – Алаш қозғалысының Жетісудағы көрнекті өкілдерінің бірі Жайнақов Ыбырайымның әкесі. Қазан төңкерісіне дейін, одан кейін де “Жайнақ ауылы” деп аталған жерде қазіргі кезде Алматы облысы Іле ауданындағы Комсомол ауылында орналасқан. Дереккөздер
Ақтау ауылдық округі (Ұлытау облысы)

Ақтау ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтау ауылы кіреді. Орталығы – Ақтау ауылы. Округ құрамында болған Айшырақ, Қылыш ауылдары 2025 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 519 адамды (261 ер адам және 258 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Темір өзені

Темір өзені – Жем алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Мұғалжар және Темір аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 213 км, су жиналатын алабы 8200 км 2 . Бастауы Ақтөбе облысындағы Бұрма ауылының жеріндегі бұлақтардан басталып, Шеңгелші ауылы тұсында Жем өзеніне құяды. Гидрологиясы Ірі салалары – Көлденеңтемір, Көбелей, Толғанай. Аңғарының ені 3 – 10 км, жайылмасы 0,2 – 6 км. Арнасы жоғарғы бөлігінде 30 – 50 м, төменгі бөлігінде 150 – 200 м. Жауын-шашын, ішінара ыза суымен толысады. Жылдық орташа су ағымы Қопа ауылы тұсында секундына 6,55 м3. Сағасынан 34 км-ден 209 км-ге дейінгі аралықта 5 тоған салынған. Суы көктемде – тұщы, жазда – кермек татиды. Суы егістік, шабындық, мал суаруға, Темір қаласының, басқа да елді мекендердің мұқтажына пайдаланылады. Дереккөздер
Александр Иванович Щербаков

Щербаков Александр Иванович (28.12.1925 ж.т., Ресей, Свердловск облысы Алапаевск қ.) – экономика ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Мәскеу инженерлік-экономика институтын (1962, кейіннен Басқару институты) бітірген. КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімшесінде кіші, аға ғылыми қызметкер (1963–73), Новосибирск қаласындағы Инженер-құрылыс институтында доцент (1973–78) және Халық шаруалар институтында доцент, профессор (1978–85) болды. 1986 жылдан Алматы архитектура-құрылыс институтында (қазіргі [http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы]) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – ғылыми-техника прогресті басқаруды жоспарлау мен ұйымдастыру динамикасы. Сілтемелер *[http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы] Дереккөздер
Александр Федорович Горин

Александр Федорович Горин(1935 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Бакурский ауданы, Курчи ауылы) – техника ғылымы докторы (1997ылы). Бүкілодақтық темір жол институтын (1964ж.) бітірген. 1959–1966 жылдары Вагон депосында дәнекерлеуші, шебер технолог, вагон депосының тәжірибелік цехында шебер (1966–1970ж.), Бүкілодақтық теміржол және көлік ғылыми-зерттеу институтының аспиранты, автотежегіш шаруашылығы бөлімінің инженер (1970–1974ж.), Орал бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер (1974–1975ж.), Жобалау-техника ғылыми-зерттеу институтының лаборатория меңгерушісі (1975–1981 жылдары), Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтының кафедра меңгерушісі (1981–1988) болып істеді. 1988 жылдан Батыс Қазақстан аграрлық университетінің доценті қызметін атқарады. 40-тан аса ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Ақтоғай ауылдық округі (Павлодар облысы)

Ақтоғай ауылдық округі — Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтоғай, Жоламан, Қарабұзау, Приреченское, Харьковка ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтоғай ауылы.. Приреченское, Жоламан, Қамбар, Тортай ауылдары 2013 жылы округ құрамына таратылған Приреченский ауылдық округінен, 2019 жылы таратылған Харьков ауылдық округінен Харьковка (орталығы), Қарабұзау ауылдары қосылды. 2017 жылы Қамбар, Тортай ауылдары таратылды. Дереккөздер
Алғабас ауылдық округі (Ұлытау облысы)

Алғабас ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бетбұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Бетбұлақ ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 400 адамды (214 ер адам және 186 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Темір (қала)

Темір – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы қала (1928 жылдан). Географиялық орны Аудан орталығы – Шұбарқұдық кентінен шығысқа қарай 50 км жерде, өзімен аттас өзен бойында орналасқан. Халқы * 2328 адам (2009); * 2310 адам (1999). 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2202 адамды (1135 ер адам және 1067 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1868 жылы әскери бекініс ретінде қаланған. 1869 жылы қазақ даласын басқару жөніндегі патша үкіметінің . Қалада осы жылы 99 үй, 913 адам тұрған, 2 дәрігерлік орын, бір кластық орыс-қазақ мектебі, қоғамдық кітапхана, пошта бөлімшесі, мешіт, шіркеу жұмыс істеген. Жәрмеңке 1900 жылдан бастап маңызды сауда орталығы болды. Мұнда жылына 2 рет жәрмеңке өткізіліп тұрды. Саудагерлер Ташкент, Бұхара, Үфі, Орынбор, Қазан қалаларынан келіп тұрған. Уезд кезінде 1922 жылы құрамында 31 болыс болды. 1928 жылы аудан орталығына айналды. 1976 жылы тұрғыны 5,0 мыңға жуықтады. Қалада 1996 жылға дейін май зауыты, құрылыс мекемелері, ауданы тұрмыс қажетін өтеу комб, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер болған. Уақытша Ережесіне сәйкес құрамында 17 болысы бар (қазіргі Темір, Ойыл, Байғанин, Мұғалжар аудандары) уезд орталығы болған Ауыл шаруашылығы Олардың негізінде Темірде шаруа қожалықтары, ӨК, ЖШС-лар ұйымдастырылды. Ірілері: “Қарақамыс”, “Балдысай”, “Темір”, “Толғанай”, “Қоныс” ЖШС-лары. Инфақұрылымы Қалада Сақтаған Бәйішев атындағы орта мектеп, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. әлеуметтік-мәдени мекемелер орналасқан. Қала маңында Сырлытам бейіті, Ишан ата, Әндірдің мешіті, Темірдің өзінде Ахмет Қалпе мешіті бар. Дереккөздер
Амангелді ауылдық округі (Ұлытау облысы)

Амангелді ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Сарлық ауылы кіреді. Орталығы – Сарлық ауылы. Округ құрамында болған Боздақ ауылы 2025 жылы таратылған. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 376 адамды (202 ер адам және 174 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Лаплас операторы

Лаплас операторы, лапласиан (дельта операциясы)— х 1 , х 2 , ..., х n айнымалыларынан тәуелді (х 1 , х 2 , ..., х n ) функциясына функциясын сәйкес келтіретін сызықты дифференциал операторы. Дербес жағдайда бір айнымалылы (х) функциялары үшін Лаплас операторs екінші туынды операторымен сәйкес келеді:=. =0 теңдеуін әдетте Лаплас теңдеуі деп атайды. белгілеуін Р.Мерфи енгізген (1833). Лаплас операторы үшін әр түрлі қисық сызықты координаттар жүйесіндегі өрнектері Үш өлшемді кеңістіктегі кез келген ортогоналды қисықсызықты координаттар үшін: : : : мұндағы — Ламе коэффициенттері. Цилиндрлік координаттар Цилиндрлік координаттарда түзуден тыс : : Сфералық координаттар Сфералық координаттар бас нүктеден тыс (үш өлшемді кеңістікте): : немесе : Егер болса n-өлшемді кеңістікте: : Параболалық координаттар Параболалық координаттарда (үш өлшемді кеңістікте) бас нүктеден тыс: : Цилиндрлік параболалық координаттар Параболалық цилиндр координаттарында бас нүктеден тыс: : Дереккөздер
Темір хан

Темір хан (туған жылы белгісіз – 1412 жыл) – Алтын Орданың ханы (1411–1412). Ұрыс ханның ұрпағы. Әкесі Болат хан қайтыс болғаннан кейін Едіге бидің қолдауымен билікке келді. Едігенің қызына үйленді. Әкесінің венециялық саудагерлердің факториясы болып табылатын Қырымдағы Тана қаласын басып алу жолындағы әрекетін жалғастырып, бұған қол жеткізді. Оның қаланы басып алуы венециялық саудагерлерге 100 мың дукаттан астам шығын әкелді. Едігемен бірлесіп Тоқтамыс хан ұрпағы – Жәлеләддинмен күрес жүргізіп, оны Литва князі Витовтаның иелегіне барып паналауға мәжбүр етті. Жалеләддинмен күрестегі табыстар Темірдің беделінің артуына ықпал етті. Ол өзінің қолдаушысы болған Едігенің ықпалынан құтылуды көздеп, оған қарсы күрес жүргізді. Жайық өзен бойында, Сарайшық қаласы маңында Темір мен Едіге әскерлері арасында шайқас болды. Бұл шайқаста жеңілген Едіге Хорезмнің астанасы Үргенішке қашты. Темір өз әскерімен Едігенің көзін жою мақсатындағыа Үргенішке жорыққа аттанып, қаланы 6 ай бойы қоршауға алды. Бірақ Темірдің жорықта жүргенін пайдаланған Жалеләддин Сарайшықты басып алды. Темір қайтып оралғанда Жалел әд-Дин әскерінен жеңіліс тауып, өзі қашуға мәжбүр болды. Осыдан кейін көп ұзамай Темір белгісіз жағдайда қайтыс болған. Дереккөздер ru:Тимур-хан
Валентина Васильевна Морозова

Морозова Валентина Васильевна (2.10.1930 жылы, Өзбекстан, Бұхара облысы Қорған қаласында туған) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1975). Самарқанд медицина институтын (1953), Алматы мемлекеттік медицина институтының (1957, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) аспирантурасын бітірген. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, профессор (1957–74), кафедра меңгерушісі (1959) қызметтерін атқарған. Изменения почек и сердца при артерио-венозном соустье (экспериментальное, морфологическое и лабораторное исследование) деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Cілтемелер *Самарқанд медицина институты *Ақтөбе мемлекеттік медицина институты
Мувашархан Танабайұлы Жиенәлиев

Мувашархан Танабайұлы Жиенәлиев – физика-математика ғылымдарының докторы (1994), професор (1996). Қысқаша өмірбаяны 1971 Қазіргі Қазақ ұлттық технология университетін бітірген. 1971–76 Бүкілодақтық «Проектмонтажавтоматика» мекемесінің Қазақстандағы бөлімшесінде аға инж; 1976–80 ҚазҰУ-да аспирант; 1980 жылдан ҚР Білім және ғылыми министірлігінің Математика институтында бас ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. 1992 ж. «Краевые задачи для нагруженных дифференциальных уравнений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері дифференциалдық теңдеулер теориясына арналған. Дереккөздер
Олег Владимирович Щелоков

Щелоков Олег Владимирович (23 қаңтар 1953, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы – 2 маусым 2016, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы) — тарих ғылымының докторы (1995), профессор Орал педагогика институтын (1975, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. Осы институтта доцент (1978–1992), Қазан университетінің аспиранты (1972–1982), Мәскеу университетінің докторанты (1992–1995). 1995 жылдан Самара мемлекеттік аэроғарыш университетінің профессоры, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов

Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов (1933 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымдарының докторы (1984), професор (1986). Қысқаша өмірбаяны Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан. * 1959 Мәскеу жоғары техника училищесін. * 1959–62]] Қазақ химия-технология институтында (Шымкент) оқытушы; * 1962–77]] Алматы темір жол көлік инженерлері институтында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, оқу ісі жөніндегі проректоры қызметтерін атқарды. * 1979 жылдан Қазақ ұлттық технология университетінде кафедра меңгерушісі. Серғазы Ахметұлы Жиенқұловтың 300-ге жуық ғылыми жарияланымы, 3 монографиясы бар. Дереккөздер
Лаплас түрлендіруі

Лаплас түрлендіруі — “оригинал” немесе "түпнұсқа" деп аталатын t нақты айнымалының f(t) функциясын кешендік айнымалының : функциясына келтіретін түрлендіру. Бұл сызықты функционалдық түрлендіру болып табылады. Бұл өрнектің оң жағы Лаплас интегралы деп аталады. Лаплас түрлендіруі операциялық есептеулерде, автоматты реттеуіштерге байланысты есептерді шешкенде жиі қолданылады. Электротехника, гидродинамика, жылу өткізгіштік, механика есептерінің бірқатары Лаплас түрлендіруі қолданалатын әдістер арқылы шешіледі. Лаплас түрлендіруін 1812 ж. Лаплас енгізген. Кері Лаплас түрлендіруі Кешендік анымалылы функцияларының кері Лаплас түрлендіруі деп келесі шартты қанағаттандыратын нақты айнымалылы функциясын айтады: : мұндағы — әлдебір нақты сан. Бұл өрнектің оі жағы Бромвич интегралы деп аталды. Дереккөздер
Тимофей Николаевич Грановский

Тимофей Николаевич Грановский(1813–1855) – тарихшы-ғалым, профессор (1839), қоғам қайраткері. Орск қаласында (Ресей) дворян отбасында дүниеге келген. 1831–1835 ж. Санкт-Петербург университетінде, 1839 ж. Мәскеу университетінде оқыған. Жоғары біліктілігімен қоса асқан шешен болған. 19 ғ-дың 90-жылдарында Батыс Қазақстан облысын аралап, бүкіл Орта Азияны түгел иемденген Әмір Темір дәуірі жөнінде бірнеше ғылыми дәрістер дайындаған. Кеңес өкіметі кезінде оның еңбектері бірнеше рет басылып шықты. Дереккөздер
Сергей Сергеевич Каташ

Сергей Сергеевич Каташ (25 желтоқсан, 1925 жыл, Таулы Алтай автономды облысы, Онгудай селосы - 2003) - алтай әдебиет зерттеушісі. Өмірбаяны * Еңбек жолын 1939 жылы үрмелі оркестр музыканты ретінде бастаған. * 1941 жылы Ойрат педучилищесіне түсіп, В.И.Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтының әдебиет факультетивінің ұлттық жұмысшы факультетивіне ауысады. * Оқуды бітіргеннен соң 1948 жылдан алтай облыстық ұлттық мектебінде орыс, алтай тілдері мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып қызмет етеді. * Алтай облыстық ұлттық кітап баспасының бас редакторы болады. * КОКП Алтай облыстық комитетінің дәріскері. * Алтай облыстық мәдениет басқармасының бастығы болады. * 1962 жылдан Таулы-Алтай педагогикалық институтында: аға оқытушы, алтай тілі және әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, доцент, тарих-филология факультетивінің деканы, ректордың міндетін атқарушы, ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор, профессор. Ғылыми жұмыстары * 1958 жылы кандидаттық диссертациясын қорғады. * 1973-1975 жж. - Қазақ КСР ғылым академиясының докторанты. * 1984 жылы ол докторлық диссертациясын қорғайды. Ол: өзінің туған алтай әдебиетін, ертедегі архаикалық фольклор жанрларынан бастап, Ресей және ТМД халықтарының заманауи әдебиетіне дейінгі көкейтесті мәселелрін зерттеді. Зерттеу нәтижелері бойынша халықаралық, ЖОО аралық ғылыми түркология және алтаистика конференцияларына, форумдарына қатысты. * 1950 жылдан бастап әдеби шығармашылықпен айналыса бастайды. 1972 жылдан КСРО жазушылар одағының мүшесі. * Профессор С.С. Каташ - алтай мектептеріне арналған монографиялар мен оқулықтардың авторы: ** "Литературные портреты" (1971) ** "Путь молодой литературы (1973) ** "Мифы, легенды Горного Алтая (1978) ** "Мудрость всегда современна" (1984) ** "Эркемен - человек ласковый" (1998) ** "Лик Алтая (әдебиет, тарих, мәдениет)" (2000). * Ғалым "Алтай баатырлар" - "Алтайские богатыри" батырлық жырлардың он бір томдық алтайлық энциклопедиясын, 2 томдық "Истории алтайской литературы", "История советской многонациональной литературы" академиялық басылымдарын дайындауға атсалысты. Марапаттары Мәдениет және білім саласындағы көп жылғы белсенді қоғамдық және ғылыми жұмысы үшін марапатталған: * Халықтар Достығы ордені * ЮНЕСКО-ның Алтын медалі * "Ресей Федерациясының еңбек сіңірген жоғарғы мектеп қызметкері" құрметті атағы. Оның Қазақстандағы еңбегі * 1958 жылы «Қазақ жене алтай эпосын сапыстыра зерттеу тежірибесі» деген тақырыпты зерттеу мақсатында Бөріліде тұрады. Осында тұрғанында Зере мен Мағрипа деген екі қыз бала көреді, бірақ олар жастай қайтыс болған. Тәркілеу зулматы кезінде ерлі-зайыптылар еріксіз ажырасады. Каташ Абай әндерін нәшіне келтіріп, шебер айтатын әнші болған. Оның жұбайының Мұхтар Әуезовті сағынып, құсалықпен шығарған бірнеше арнау өлеңдері Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Николай Федорович Гращенков

Николай Федорович Гращенков (4.2.1929, Ресей, Смоленск облысы Духовщина ауданы Сущево деревнясы – 2006) – техника ғылым докторы (1972), профессор (1972). Мәскеу тау-кен институтын бітірген (1955). *1959–1962 жылдары осы институтта ассистент, оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1962–1980, 1981–1991 жылдары Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) оқу ісі жөніндегі проректоры, 1992 жылдан профессор қызметін атқарады. *236 ғылыми еңбегі, оның ішінде 3 монографиясы бар. Дереккөздер
Сансызбай Мұқаметқалиұлы Жиентаев

Сансызбай Мұқаметқалиұлы Жиентаев – экономика ғылымдарының докторы (1996), професор (1997). Қысқаша өмірбаяны 1976 Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 1976–80 Осы университетте аспирант, кіші ғылыми қызметкер, 1980–91 Қостанай ауылы шаруашылығы институтында (қазіргі Қостанай мемлекеттік университеті) ассистент, кафедра меңгерушісі, доцент, декан; 1994–97 Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болды. 1997 жылдан проректор қызметінде. Сансызбай Мұқаметқалиұлы Жиентаев 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Шығармалары: Хозяйственный расчет и НТП в сельском хозяйстве, А., 1992; Приватизация в сельском хозяйстве Казахстана, М., 1994. Дереккөздер
Хайролла Алтынбекұлы Оспанов

Хайролла Алтынбекұлы Оспанов (3.9.1947 Қарағанды қаласы – 27.5.2003 Ақтау қаласы) – тау-кен иненер, экономика ғылым докторы (1988). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. *1970 Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген *1970-1972 ассистент, *1972-1992 Мәскеу тау-кен институтында аспирант, кіші, аға ғылым қызметкер, доцент, профессор *1990-1991 «Ростовкөмір» өндірістік бөлімі бас директорының (1990–1991) *1992-1994 Қазақстан Сыртқы экономика байланыстар министрінің кеңесшісі, *1994-1996 Қазақстан Республикасы Сауда және өнеркәсіп министрінің орынбасары *1996-1997 министрі *1997-1999 осы министрліктің департамент директоры болды. *2001 жылдан өмірінің соңына дейін «Маңғыстаумұнайгаз» Ақтауда компания директоры қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектер «Экономическое проектирование организационных систем управления производством» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған.. Дереккөздер
Ниязбек Хамзаұлы Ыбыраев

Ыбыраев Ниязбек Хамзаұлы (26.2.1954 ж.т.) – физика-математика ғылымының докторы (1998), профессор (2001). Қарағанды мемлекеттік университетін (1977) бітірген. 1982 жылдан осы университетте оқытушы, аға оқытушы (1982–1986), доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1986–2005) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан декан. «Люминисценция и динамика электронных возбуждений в молекулярных конденсированных средах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Шығармалары: *Влияние температуры на мифацию триплетного экситона в пленках Ленгмюра-Блоджетт (2002); *Тһе Structure аnd Рroperties оf Lanmuir Films оf Аmphiphilic NіІе Red. Russian Jour. оf Рһуs. *Міgration оf triplet Ехсіtations іn Сһryzinе Glass films. *Molecular сrystals and liquid сrystals (2005); *Строение и свойства ленгмюровских пленок амфифильного нильского красного (2005) Дереккөздер
Леонид Никитович Грибанов

Леонид Никитович Грибанов(1905–1975) – биология ғылым доктыры (1965). Сібір ауыл және орман ш. институтын (1928) бітірген. Қазақ мемлекеттік а. ш. институтында доцент, профессор (1953–75) қызметтерін атқарды. Орман ш. және орман мелиорациясы мәселелері бойынша 100-ге жуық ғылыми еңбегі жарияланды. Грибановтың ғылыми-зерттеу еңбегінің негізгі бағыты – Қазақтың ұсақ шоқыларындағы орман түрлерін нәсілдік жағынан сыныпқа бөлу және Қазақстанның жолақты қарағайлы ормандарында орман ш-н ғыл. тұрғыдан зерделеу мәселелері. Дереккөздер
Темір әулеті

Темір әулеті – Темір мемлекетінде (1370 – 1507) билік жүргізген әулет. Негізін Әмір Темір қалаған. Ол өлгеннен кейін Темір мемлекеті жеке иеліктерге бөлініп, онда ұрпақтары билік жүргізді. 1405 – 1409 жылы Мауераннахрда Халилсұлтан ибн Мироншаһ, Хорасанда Шаһрух (Әмір Темірдің кенже ұлы) билік етті. Дегенмен, жазба деректерде Темір мемлекетінің басшысы 1409 – 1447 жылы Шаһрух, 1447 – 1449 жылы Ұлықбек деп саналады. Бірақ жергілікті билеушілер олардың билігін мойындай қоймады. Мауераннахрда 1449 – 1450 жылы Әбдулатиф ибн Ұлықбек, 1450 – 1451 жылы Абдуллоһ ибн Ибраһимсұлтан, 1451 – 1458 жылы Әбу Саид ибн Сұлтан Мұхаммад, 1469 – 1494 жылы Сұлтан Ахмад ибн Әбу Саид, 1494 – 1498 жылы Махмуд ибн Әбу Саид, 1498 – 1500 жылы Сұлтан Әли ибн Сұлтан Махмуд; Хорасанда 1449 – 1457 жылы Әбілқасым Бабыр, 1457 – 1459 жылы Сұлтан Махмұд ибн Әбілқасым Бабыр, 1460 – 1506 жылы Сұлтан Хұсейн Байқара, 1506 – 1507 жылы Бадиуззаман билік етті. 1500 жылы Мауераннахрды Мұхаммед Шайбани басып алып, 1507 жылы өз үстемдігін Герат пен Хорасанға орнатып, ондағы Темір әулетін биліктен тайдырды. Темір әулетінің өкілі болып табылатын Бабыр 1526 жылы Үндістанда 1858 жылға дейін билік құрған Моғол әулетінің негізін қалады. Темір әулеті жайында Низами әд-Дин Шами “Зафар-нама”, Гийас әд-Дин Әли Йезди “Темірдің Үндістанға жасаған жорығының күнделігін”, Мұхаммед бин Фазлаллах Мусви “Тарих-и Хайрати”, Шараф әд-Дин Әли Йезди “Зафар-намауылыий Тимури” жазбаларында деректер мологиялық Сонымен қатар Бабыр жазған “Бабырнамада”, оның қызы Гүлбадан бегім жазған “Құмайыннамеде” Темір әулетінің тарихы баяндалады. Сілтемелер
Катеноид

:Катеноид (латынша catena – шынжыр және грекше eіdos – түр) – : тізбекті сызығының осінің бойымен айналуы нәтижесінде пайда болатын бет. Сонымен қатар катеноидты параметрлік координаттармен өрнектеуге болады: : мұндағы — гиперболалық косинус. Ол ең кіші (минимал) бетке жатады. Бұл бетті француз математигі Ж.Менье (1754 – 1793) ашқан (1776). Ал оны “Катеноид” деп атаған (1831) бельгиялық математик әрі физик Ж.Плато (1801 – 1883) болды. Дереккөздер:
Саят Мұратұлы Ыбыраев

Ыбыраев Саят Мұратұлы (14.10.1966 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымының докторы (1997). Мәскеу мемлекеттік университетін (1988), Қазақ КСР-і ғылым академиясының Математика және механика институтының аспирантурасын (1991) бітірген. Осы институтта инженер (1989–91), ҚР ҰҒА-ның Механика және машинатану институтында аға (1992–97), жетекші (1997–2000) ғылыми қызметтер атқарды. 2000 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде профессор, кафедра меңгерушісі. «Модульный синтез и анализ плоских рычажных механизмов и манипуляционных устройств со многими степенями свободы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Катет

:Катет (грекше kathetos – тік бағыт, перпендикуляр) – тік бұрышты үшбұрыштың тік бұрышына жапсарлас қабырғалар. Тік бұрышты үшбұрыштың үш қабырғасының екеуі катет деп, ал үшінші қабырғасы гипотенуза деп аталады Катет ұзындықтарын Пифагор теоремасы арқылы табуға болады, оған сәйкес гипотенуза ұзындығы квадраты катеттер ұзындықтарының квадраттарының қосындысына тең: : Катет ұзындығы гипотенуза ұзындығы мен сыбайлас бұрышының косинусының көбейтіндісіне тең: : : Катет ұзындығы гипотенуза ұзындығы мен қарсы жатқан бұрышының синусының көбейтіндісіне тең:: : : Катет ұзындығы екінші катетінің ұзындығы мен қарсы жатқан бұрышының тангенсінің көбейтіндісіне тең: : : Сол сияқты: : : Тік бұрышынан түсетін биіктік квадтраты катеттердің гипотенузадағы проекцияларының көбейтіндісіне тең: : Мұндағы : — катеттер : — гипотенуза : — a катетіне қарсы бұрыш : — b катетіне қарсы бұрыш : — a және b катеттердің гипотенузаға проекциялары. Катеттер тікбұрышты үшбұрыштің үш биіктіктерінің екеуімен беттеседі. Дереккөздер:
Қазынашы

ҚАЗЫНАШЫ – 1) қазынаны басқарушы сарай қызметшісі; 2) мемлекеттік кірістердің түсуін, бюджеттен төлемдер төленуін ұйымдастырушы, осы операциялардың есебін жүргізуші және оның барысын бақылаушы лауазымды адам; 3) ірі компанияның айналымға түспейтін бос қаражатын басқарумен, өзара қарыз алысумен, бағалы қағаздар рыногін қолдаумен, есеп-қисапты бақылаумен айналысатын қызметкер. Дереккөздер
Серік Айтмақұлы Ыбыраев

Ыбыраев Серік Айтмақұлы (24.3.1948 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Тасшоқы аулында) – медицина ғылымының докторы (1994), профессор (2001). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі [http://kgma.kz/kk/blog2.html Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы] ) бітірген. Алматы қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, Түркістан облысы Шымкент қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1972–2004), бөлім және лаборатория меңгерушісі, Қарағайлы ауылы ауруханасының учаскелік терапевті, бас дәрігері (2004–2006) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығының директоры. 120-дан астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. Сілтемелер [http://kgma.kz/kk/blog2.html Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы] Дереккөздер
Катехизис

:Катехизис, катихизис (грекше katechesіs – нақыл, өсиет) *1) христиан дінінің негізгі ережелері жинақталған нұсқау. Христиандықтың алғашқы ғасырларында “Катехизис” термині шоқындыру алдындағы ауызша өсиеттерді білдірді. 16 ғасырдан бастап христиан шіркеуінің ілімін ұғымды етіп, сұрақ-жауап түрінде баяндайтын кітап “Катехизис” деп аталды. Православие, протестант, католик шіркеулерінің өз катехизистері бар; *2) сұрақ-жауап түрінде жазылған шығарма. Дереккөздер
Бекен Бекмұратұлы Ыбырайымов

Бекен Бекмұратұлы Ыбырайымов (10.3.1950 жылы т., Алматы облысы, Қарасай ауданы Байбосын а.) – филология ғылымдарының докторы (1998), әдебиет сыншысы. Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * «Жетісу» газетінде әдеби қызметкер (1973–74) * Мемлекеттік баспа к-тінде қызметкер (1974–77) * «Қазақ әдебиеті» газетінің меншікті тілшісі (1977–82) * Қазақстан Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1987–2006) * 2006 жылдан «Көгершін» журналының бас редакторы * Қазақ гуманитарлық заң университетінда кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері «Қазіргі қазақ балалар прозасы және рухани-эстетикалық даму мәселелері» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер
Қазынашылық міндеттемелер

Қазынашылық міндеттемелер — мемлекеттік бағалы қағаздар. Қазынашылық міндеттемелерді айналысқа қазынашылық немесе уәкілетті қаржы органы шығарады. Қазынашылық міндеттемелер ұстаушысының бюджетке ақшалай қаражат салғанын куәландырады және бүкіл иелену мерзімі бойына тіркелген табыс алуына құқық береді. Әдетте бюджеттің кіріс бөлігін молықтыру, бюджет тапшылығын жабу, мемлекеттік борышты ресімдеу үшін шығарылады. Дереккөздер
Қазынды су

Қазынды су – ерте дәуірлерде жерге сіңіп, су өткізбейтін қабаттар үстінде сақталып қалған жер асты суы. Құрамы сыйыстырушы тау жыныстарының литогендік өзгеруіне сәйкес келеді. Пайда болу ерекшеліктеріне қарай седиментациялық, көміліп қалған инфильтрациялық және инфлюациялық сулар болып бөлінеді. Табиғи қоры аз, сапасы әр өңірде әр түрлі болғандықтан, көбінесе, пайдалануға жарамсыз. Дереккөздер
Қадиша Базарбайқызы Оспанова

Қадиша Базарбайқызы Оспанова (1959 жылы туған) – медицина ғылым докторы (2003), профессор (2004). *1982 Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. *1989-1996 Осы институтта ассистент, аға оқытушы, доцент, *1997 кафедра меңгерушісі декан, *1998-2006 профессор қызметтерін атқарды. Ғылым еңбектері «Иммуномониторинг эффективности лечения хирургической инфекции» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.. Дереккөздер Қосымша мәліметтер *[http://kazakzaman.kz/kz/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid314978914692777FECF342CDE50098AC.node1?newsId5973 Қадиша Базарбайқызы Оспанова]
Катиб Челеби Қажы Халифа

:Катиб Челеби Қажы Халифа, Мустафа ибн Абдаллах (1608, Түркия, Стамбұл – 1657) – түрік текті араб ғалымы. *Жиырма екі шығарманың авторы. *1624 – 35 жылы Анадолыда әскери қызметте болады. *1635 жылы Стамбұлға қайта оралады. *Үлкен байлыққа мұрагер болып, әдеби шығармашылықпен көбірек шұғылдана бастайды. *1645 жылыатты әскерлерді бақылау идарасындағы қызметінен кетеді, алайда 1948 жылы сол идараға халиф лауазымына тағайындалады. *Ең әйгілі еңбегі “Кашф аз-зунун ән-асами-л-кутуб уа-л-фунун” (“Кітап атаулары мен білім салаларына қатысты ой ашылулары”) деп аталатын библиогрфиялық сөздік. Парсы тіліндегі “Тагвим ат-тауарих” (“Хронологиялық кесте”) атты келесі танымал туындысына түрік тілінде кіріспе және қосымша берген (1648). Бұл шығарма космография туралы мағлұматтарды баяндаудан басталып, жыл санаудың түрлі жүйелерін толық түсіндіруге ұласады, сосын әлемнің жаратылуынан їижраға дейінгі, хижрадан 1667 – 68 жылдарға дейінгі хронологияны келтіреді Дереккөздер:
Катиб

:Катиб (араб. KөTBџ) – көшірмеші, хат жазушы; *“Кітап” деген сөзден шыққан. *“Катиб” термині бағзы заманнан жеткен ескі өлеңдерде ұшырасады. Өз кезінде көшірмешілер едәуір рөл атқарған. Мысалы, мемлекет. басқару жүйесі өркендеген Иранда Катибтердің бірнеше тобы өмір сүрген. Олардың ең бастысы – катиб әс-сирр (үкімет құрамындағы кісінің хатшысы), енді бір тобы – катиб әл-инша (жазғыш), катиб әл-джайш (әскери істермен шұғылданушы) деген атақтарға ие болған. *Орта ғасырларда қалалардың базарларында сәлем, арыз хат жазып беруді кәсіп еткен сауатты кісілер де болған. Бұлар да “Катиб” аталған. Дереккөздер
Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин

Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин – заң ғылымдарының докторы (1997). Қысқаша өмірбаяны 1971 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте ассистент; 1971–91 доцент; 1991–92 декан; 1994–95, 1998 жылдан Қазақ мемлекеттік заң институтының (қазіргі Астана қаласындағы Қазақ гуманитарлық заң университеті) проректоры; 1995–98 кафедра меңгерушісі, професор қызметтерін атқарады. «Политическое развитие Казахстана во второй половине ХІХ – начале XX веков» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазыбек Әбусағитұлы Жиреншин 100-ден астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Сергей Михайлович Эйзенштейн

Сергей Михайлович Эйзенштейн (; 22 қаңтар, 1898, Рига, Ресей империясы — 11 ақпан, 1948 , Мәскеу, КСРО) — кеңес кинорежиссері, өнер теоретигі, педагог, РКФСР-дың еңбек сіңерген өнер қайраткері (1935), өнертану ғылым докторы (1939), профессор (1937). Өмірбаяны Архитектордың отбасында дүниеге келген. Петроград қаласындағы құрылыс инженерлері институтында (1916—1918) оқыды. 1920 жылдан Мәскеу қаласындағы Пролеткульттың Бірінші жұмысшы театрында әуелі декорация, одан кейін көркемдік бөлімінің меңгерушісі болып, тұңғыш рет Джек Лондонның шығармасы бойынша «Мексикандық» спектаклін (1921, В. С. Смышляевпен бірге) қойды. 1921—1922 жылдары В. Э. Мейерхольд жетекшілік еткен Мемлекеттік жоғары режиссерлер шеберханасында оқып, сахна өнері бойынша дәріс алды. Эйзенштейн кинодағы қызметін 1924 жылы бастап, келесі жылы алғашқы «Ереуіл» атты фильмін қойды. «Ереуіл» фильмінің идеялық-тақырыптық бағыттары мен эстетикалық принциптері 1925 жылы қойған «Потемкин броненосецінде» одан әрі жалғасын тапты. Бұл фильм дүниежүзілік кино өнерінің тарихи даму жолында жаңа кезеңге айналды. Бұдан кейінгі жылдары Эйзенштейн революция тақырыбына арнап «Қазан» (1927, Г. В. Александровпен бірге) және «Ескі мен жаңа» (1929) фильмдерін жасады. Тарихи қаїармандық-патриоттық тақырыпты қозғаған эпик. «Александр Невский» (1938) мен 2 сериялы «Иван Грозный» (1944 —1945) фильмінде режиссерлік және актерлік өнер, музыка, сөз, дыбыс пен бейнелеу құ-ралдары секілді кино өнерінің барлық компоненттері өзара жарасымды тоғыстығын тапты. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Алматы қаласында тұрып, «Иван Грозный» фильмінің алғашқы сериясын қойды. ЦОКС-тің жанынан қазақ киноактерлері мектебін ұйымдастыруға қатысып, осында кино өнері жайында лекциялар оқыды. 1932 жылдан Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік кинематография институтының режиссура кафедрасын басқарып, педагогика қызметпен шұғылданды. 1940 жылы осы қаладағы Үлкен театрда Р.Вагнердің «Валькирия» операсын қойды. Кино өнерінің тарихы мен теориясы мәселелеріне арналған көптеген мақалалар, зерттеулер мен эсселер жазды. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1941, 1946). Ленин орденімен және «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * * [http://www.eisenstein.ru/ Библиотека киноискусства им. С. М. Эйзенштейна] * [http://seance.ru/category/names/eyzenshteyn-sergey/ Сергей Эйзенштейн на сайте журнала «Сеанс»] * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эйзенштейн%20Сергей%20Михайлович/ Сергей Эйзенштейн в БСЭ] * [http://www.manwb.ru/articles/arte/cinema/eizenshtein_ashram/ «Духовная семья Эйзенштейна»]
Александр Лазаревич Жовтис

Александр Лазаревич Жовтис (5.4.1923, Украина, Винница қаласы – 4.11.1999, Алматы қаласы) – ақын, аудармашы, филология ғылыми докторлық (1975), професор (1981). 1946 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, «Ленинская смена» газетінде әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі болған. Кейін оқытушылық қызметке ауысып, ҚазМУ-де ұстаздық еткен. 1954 жылы «Кеңес тарихи романдарының проблемалары жайында» кандидаттық диссертация қорғаған. 1978 жылдан бері Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында орыс және шетел әдебиеті кафедрасында профессор боп істеген. 1975 жылы «Еркін өлеңнің проблемалары және өлеңдік формалардың эволюциясы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Абай, С.Торайғыров, Ж.Сыздықов, Ж.Молдағалиевтердің бірқатар шығармасын орыс тіліне аударған. Қазақтың халық әндерінің сөзін тәржімалап, «На свете красивых нет» деген атпен жеке кітап етіп шығарды. 1977 жылы Мәскеуде «Художественная литература» баспасынан «Огонек степи» деген атпен С.Торайғыров өлеңдерінің таңдамалы жинағын бастырды. «Қар жамылған бамбук», «VIII — XIX ғасырдағы корей поэзиясының антологиясы» атты аударма кітаптарын шығарды. Шығармалары *Стихи нужны. Научный труд. А., «Жазушы», 1968; *На свете красивых нет. Казахские песни. Аударма. А., «Жазушы», 1980; *Эхо. Книга избранных переводов. А., «Жазушы», 1984 Дереккөздер
Раушан Сәлімқызы Ыдырысова

Ыдырысова Раушан Сәлімқызы (18.10.1945 ж.т., Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1991), профессор (1993). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1969, қазіргі [http://www.kaznmu.kz/ Қазақ ұлттық медицина университеті] ) және аспирантурасын (1974) бітірген. Осы институтта ассистент (1974–80), кафедра меңгерушісі, профессор (1980–85) қызметтерін атқарды. 1990 ж. «Патогенетические особенности и иммунокорригирующая терапия при вирусном гепатите В у детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Сілтемелер *[http://www.kaznmu.kz/ Қазақ ұлттық медицина универстиеті] Дереккөздер
Эйлер интегралдары

.]] Эйлер интегралдары – (бірінші текті Эйлер интегралдары не бета-функция) және (екінші текті Эйлер интегралдары не гамма-функция) түріндегі интегралдар. Бұл интегралдар француз математигі А.Лежандрдың ұсынысы бойынша Эйлер интегралдары деп аталған. Дереккөздер
Махмұт Пайзахметұлы Ырысметов

Ырысметов Махмұт Пайзахметұлы (26.12.1936 ж.т., Түркістан облысы Шымкент қ.) – химия ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Ташкент мемлекеттік унивеситетін (1961) және Қазақстан ҒА-ның Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1968) бітірген. Қазақ химия-технология институтында (1963–65, қазіргі [http://www.ukgu.kz/ Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті] ) оқытушы, 1969 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып қызметтер атқарды. 180-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Сілтемелер *[http://www.ukgu.kz/ Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті] Дереккөздер
Шеминовское

Шеминовское — Қостанай облысы Қостанай ауданы, Майкөл ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Тобыл қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км, Қостанай қаласынан 25 км жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 661 адамды (312 ер адам және 349 әйел адам) құраса, 2009 жылы 654 адам (315 ер адам және 339 әйел адам) болды. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде қаланды. 1932-1956 жылы ұжымшар, 1956-1996 жылы астық өсіретін “Майкөл” кеңшары бөлімшесінің орталығы болды. Оның негізінде Шеминовскоеде шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Қостанай-Троицк (Ресей) автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Қаржы есеп-қисабы

Қаржы есеп-қисабы – кәсіпорынның, ұйымның қаржы жағдайы, оның өзгерістері туралы арнаулы қарастырылған ережелер бойынша есептеме нысандары түріндегі ақпарат, яғни олардың бухгалтерлік теңгерімді, қаржы-шаруашылық қызметтің нәтижелері туралы, ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы есепті, оған түсініктеме жазбаны және басқа қосымша ақпаратты, кестелерді, диаграммаларды қамтитын есептемесі. Шоғырландырылған есептеме (серіктестіктің есептемесі) және жекелеген есептеме (серіктестіктің әрбір мүшесінің есептемесі) түрлеріне бөлінеді. Сыртқы пайдаланушылар (инвесторлар, әріптестер, мемлекеттік органдар, т.б.) үшін құрамы, құрылымы және мазмұны халықар. стандарттардың талаптарын ескере отырып әзірленген нормалармен (ережелермен) айқындалады. Қаржы есеп-қисабы толық болуға тиіс, яғни онда ұйым қаржысының белгілі бір күнгі және келешектегі жай-күйі туралы бүкіл елеулі ақпарат, жұмысының оң нәтижелері де, теріс нәтижелері де мүліктің, капиталдың, міндеттемелердің нақты жай-күйі де көрсетілуге тиіс. Қаржы есеп-қисабының растығы міндетті түрде тексерілуге тиіс ұйымдардың есеп-қисабы нысандарының құрамында аудиторлық қорытындылардың болуымен қуатталады. Ол міндетті түрде статистика органдарына беріледі, мұның өзі оны сыртқы пайдаланушылар үшін ашық етеді. Сыртқы пайдаланушыларға арналған Қаржы есеп-қисабы базалық үш нысаннан тұрады, олар: бухгалтерлік (қаржылық) теңгерім нысаны, пайда мен залал туралы есептеме нысаны, ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы есептеме. Ішкі пайдаланушыларға (ұйымның басшыларына) арналған Қаржы есеп-қисабы қызметтің салалық ерекшеліктері мен ұйымның есеп саясатында көзделген нысандарда болады. Инвестиц. ин-ттардың, акционерлік қо-ғамдардың, бюджеттен тыс сақтандыру ұйымдары мен басқа да кейбір ұйымдардың қаржы есеп-қисабында есеп-қисаптың арнаулы заңнамамен айқындалатын арнаулы нысандары мен қосымша көрсеткіштері болады. Сілтемелер *http://www.homecredit.kz/kz/about/mission.php *http://www.zakon-online.com/Admin/login.aspx?doc_id1925315&corr&text&fp0 Дереккөздер
Ла-плата шығанағы

Ла-Плата шығанағы, (исп.Rіo de la Plata — күміс өзен) — Атлант мұхитында, Оңтүстік Американың оңтүстік-шығысында. Ла-Плата шығанағы — Парана және Уругвай өзендерінің эстуарийі саналады. Ұзындығы 320 км, ені 220 км, тереңдігі 10 — 20 м. Судың толысуы жарты тәулік (1 м-ге дейін) уақытқа созылады. Парана және Парагвай өзендерін бойлай құрлыққа сұғына енген ауқымды Ла-Плата ойпаты орналасқан. Оның ұзындығы 2300 км, ені 900 км. Ірі қалалары мен порттары — Буэнос-Айрес, Ла-Плата (Аргентина) және Монтевидео (Уругвай). Дереккөздер
Катодтық люминесценция

:Катодтық люминесценция – люминофорды электрондар шоғымен (катод сәулесімен) қоздыру нәтижесінде пайда болатын люминесценция; радиолюминесценцияның бір түрі. Электрондар шоғының алғашқы атауы – катод сәулелері. “Катодтық люминесценция” термині осыдан шыққан. Газдардың, молек. кристалдардың, органикалық люминофорлардың, кристалдық фосфорлардың Катодтық люминесценциялану қабілеті бар. Электрондар шоғының әсеріне сезімтал әрі жеткілікті дәрежеде жарық бере алатын кристалдық фосфорлар – катодтық люминофорлар ретінде қолданылады. Катодтық люминесценция байқалу үшін бөлініп шығатын электрондардың энергиясы кристалды фосфорлардың иондалу потенциалынан 1,5 есе артық болуының өзі жеткілікті. Катодтық люминесценцияны қоздыру үшін, әдетте, 100 эВ-тен жоғары энергиясы бар электрондар шоғы пайдаланылады. Катодтық люминесценцияның спектрі фотолюминесценция спектріне ұқсас болып келеді және оның пайдалы әсер коэффициенті электрондар шоғы энергиясының 1 – 10%-іне дейін жетеді. Мұнда электрондар шоғы энергиясының негізгі бөлігі жылуға айналады. Катодтық люминесценция вакуумдық электроникада (теледидарлардың, осциллографтардың, электронды оптикалық түрлендіргіштердің, тағы басқа экрандарын жарықтандыру үшін) қолданылады. Катодтық люминесценция құбылысы электрондар шоғымен қоздырылатын лазерлерді жасаудың негізіне алынған. Дереккөздер:
Әлібай Ысқақбаев

Ысқақбаев Әлібай (7.5.1946 ж.т., Алматы облысы Жамбыл ауданы Қастек а.) – физика-математика ғылымының докторы (1998), профессор (1999). ҚазМУ-ды (1968, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ҒА-ның физика-математика институтында ғылыми қызметкер (1968–74), Қазақ политехникалық институтында (1974–79, қазіргі [http://kazntu.kz/ Қазақ ұлттық техникалық универстиеті]), қазіргі [http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы] нда кафедра меңгерушісі (1979–84) болды. Қазіргі кезде ҚазҰУ-да доцент (1985–99), профессор қызметін атқарады. «Рассеянное разрушение вязкоупругих тел: теоретическое и экспериментальное исследование» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Сілтемелер *[http://kazntu.kz/ Қазақ ұлттық техникалық универстиеті] *[http://www.kazgasa.kz/kk/ Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы] Дереккөздер
Эйлер сандары

.]] .]] Эйлер сандары: *1) математикада функциясын дәрежелік қатарға жіктегенде өрнегінің коэффициенті болатын En бүтін сандары. Бұл сандарды 1755 жылы Леонард Эйлер енгізген. Эйлер сандары (Е+1)n +(Е–1)n0, n1, 2, 3,, E0 =1 (дәрежеге шығарғаннан кейін Ek-нің орнына Ek қойылады) түріндегі рекурренттік қатыспен, ал бернулли сандарымен және қатыстары арқылы байланысқан. Эйлер сандары математикалық анализдің әр түрлі формулаларында кездеседі. *2) Гидродинамикада сұйық ағынның екі нүктесіндегі қысым айырымының (р1–р2) сол ағынның ( – сұйық тығыздығы,  – ағыс жылдамдығы) динамика қысымына қатынасына тең өлшемсіз шама, En яғни: Шекаралары геометрия тұрғыдан ұқсас болатын 1 және 2 екі ағынның динамика тұрғыдан да ұқсас болатындығы гидродинамикада дәлелденеді. Осы жағдайда бұл ағындардың Эйлер сандары да өзара тең болады: Eu1=Eu2. Бұл шарт модельде өлшенген қысым айырымын нақты нысан үшін есептеп табуға мүмкіндік береді. Пайдаланылған әдебиет
Қаржы жылы

Қаржы жылы – бюджет, смета, кіріс пен шығыс теңгерімі нысанында жасалып, бекітілген қаржы жоспарлары қолданыста болып, атқарылатын кезең. Бұл кезең бюджеттік жыл күнтізбелік жылмен сәйкес келмегенде пайдаланылады. Қаржы жылы 12 айға тең, оның басталуы мен аяқталуы қаржы және бюджеттік заңнамада көрсетіледі (кейбір елдерде ол 1 шілдеден немесе 1 қазаннан басталады). Оның қолданылу мерзімінің белгіленуіне нақты елде тарихи қалыптасқан дәстүрлер ғана емес, сонымен бірге мемлекеттің белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған саясаты да ықпал етеді. Қаржы жылының көрсеткіштері қаржылық-бюджеттік жоспарлау үдерісінде негізге алынатын болса, ол базалық жыл деп есептеледі. Сілтемелер *http://news.nur.kz/173566.html *http://www.kazakhtili.com/index.php/term/%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA+%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80,958-karzhy-zhyly.xhtml?3a4f3af0 Дереккөздер
Айып Рәшитұлы Ысқақов

Ысқақов Айып Рәшитұлы (21.2.1959 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Бұлақ а.) – биология ғылымының докторы (1999). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1981, қазіргі [http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық аграрлық университеті] ) және КСРО ҒА Жалпы генетика институтының аспирантурасын (1987) бітірген. Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1985), КСРО ҒА Жалпы генетика институтында стажер (1983–87),Қазақ ауыл шаруашылық академиясында ғылыми хатшы (1994–95), Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1995–97), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі, проректор (1997–2003) болды. 2003 жылдан [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті] нде проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Сілтемелер *[http://agun.kz/?lang=kz Қазақ ұлттық аграрлық университеті] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті] Дереккөздер