kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қуат

Қуат уақыт бірлігі ішінде істелінген жұмыстың сол уақытқа қатынасымен өлшенетін физикалық шама немесе жұмыс істеу шапшаңдығы. 1. Сәулеленетін энергияның мөлшері немесе уақыт бірлігінде орындалатын кез келген жұмыс, өлшем бірлігі ватт. 2. Жүйенің өнім шығаруға, яғни оның уақыт бірлігінде белгілі бір жұмыс көлемін орындау қабілеттілігін анықтайтын сипаттама. 3. Белгілі бір қасиеттерге ие, кодтау теориясындағы көрсеткіш берілген жиында N элементтер санын сипаттайды. М символдарынан N разрядты бірыңғай кодтың қуаты N = т". Өлшем бірлігі Қуаттың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі – Ватт (Вт). Вт=Дж/с. Қуаттың еселі өлшемдері: 1 кВт10 3 Вт, 1 МВт10 6 Вт техникада кеңінен қолданылады; сонымен қатар Қуат бірлігі ретінде ат күші (а. к.) де қолданылады, 1 а.к.=735,5Вт. Орта қуат : Бірқалыпты жұмыс істейтін жүйе үшін қуат: N=А/t өрнегі бойынша есептеледі, мұндағы А – t уақыт ішінде істелетін жұмыс, жалпы жағдайда лездік қуат - : , dA – элементар уақыт бірлігі (dt) ішіндегі элементар жұмыс. Механикалық қуат Дененің қозғалыс бағытымен әсер ететін тұрақты күштің қуатын: : өрнегімен де анықтауға болады, мұндағы F – денеге әсер ететін күш, V – дененің жылдамдығы. Электр қуаты Электр қуатының лездік мәні : формуласымен есептеледі. Реактивті қуат - электротехникалық құрылғылардағы электрмагниттік өріс энергиясынын тербелісі жасайтын жүктемені сипаттайтын шама. Дереккөздер
Қуатбаев Күнсайын

Күнсайын Баймұхамбетұлы Қуатбаев (1935, Алматы облысы Сарқант қаласы – 1991, Алматы) – композитор. Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Республикалық “Мектеп”, “Өнер” баспаларының муыкалық-ноталық басылым салаларында ұзақ жылдар қызмет етті. Оның “Аяулы ақ сұңқарым”, “Таң сәріде”, “Қарындас”, “Таң самалы”, “Шолпаным”, “Күтемін”, т.б. өлеңдерге жазған әндері халық арасына кең тараған. Қуатбаев “Музыка сауаты”, “Музыкалық ойындар, әндер, билер”, “Қоңырау”, “Моншақтар” атты балалар мен жасөспірімдерге арналған әдістемелік оқу құралдарының, әндер жинағының авторы.
Қубала

Қубала (Сұлтанғали) Қуанышқалиұлы (XIX ғасырдың 2жартысы, Сарыөзен бойындағы Қосарал мекені, қазіргі Казталовка кентінің маңы) — айтыс ақыны. Байұлы тайпасының Тана руынан 1875 жылдан Қубала Жайық, Орда елдеріне аты мәлім Озипа, Шөкей, Жыға, Қараішік, Қанымай, Мойыл сияқты ақын қыздармен айтысып, бәрін жеңеді. Қубаланың айтыстары мен өлең, толғаулары Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы, Әдебиет, өнер институты қорында кездеседі. «Қубала мен Озипа» айтысы басынан аяғына дейін жұмбаққа құрылады. Қубала - айтыс өнерінде, оның ішінде жұмбақ айтысы саласында өзіндік орны бар ақын. Дереккөздер
Қушоқы

Қушоқы — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы кент. Географиялық орны Аудан орталығы – Ботақара кентінің солтүстік-батысында 25 км-дей жерде.. Тарихы Іргесі 1951 жылы қаланған Кәсіпорындары мен инфрақұрылымы Қушоқы кенті жерінде 1 шаруақожалығы құрылған (2006). «Қазақмыс» қорпорациясының 2 өндірістік кәсіпорны қызмет атқарады: «Қушоқы көмір разрезі» және «Нұра жүк тасымалдау басқармасы». Мәдениет үйі, орта мектеп, стадион, медициналық санитарлық бөлім, пошта, байланыс бөлімшесі бар. Кенттің барлық әлеуметтік саласы Көмір кешенінін балансында тұр. Кент 24 км темір жол тармағы арқылы Нұра стансасымен, 82 км жерде Молодежный көмір разрезімен байланысады. Кент арқылы Қ. Сәтбаев атындағы канал өтеді, кенттің солтүстік-шығысында 7 км жерде республикалық Қарағанды—Павлодар автокөлік трассасы өтеді . Табиғаты Бұқар жырау және Осакаров ауданының шекарасында Қушоқы кентінен солтүстікке қарай 5 км жерде Қушоқы тауы бар . Дереккөздер
Қуырдақ

]] Қуырдақ — жаңа сойылған малдың өкпе—бауырынан, мойын, төстік етінен, жүрек, бүйрегінен, сондай-ақ ішек-қарнынан ұсақтан турап әзірленетін тағам. Ол үшін қазанға іш майды немесе құйрық майды турап салып шыжғырып алады да, алдымен үстіне туралған өкпе, жүректі, ішек-қарынды, мойын, төстік еттерін салып, қазанның отын қатты жағып 15—20 минут қуырады. Содан кейін бауырлы салып, үстіне бұрыш, пияз қосып, әбден піскенше қуырады. Тұзды татымына қарай салады.Әбден піскен қуырдақты табаққа салып, дастарханға қояды. Қуырдақтың құрамы Қуырдақ негізінен еттен, пияздан және картоптан дайындалады. Ет ретінде сиыр, қой немесе жылқы еті қолданылады. Сондай-ақ, бауыр мен өкпе сияқты ішек-қарын бөліктерін де қосуға болады. Дәмін келтіру үшін тұз, қара бұрыш, сәбіз және сарымсақ қосылады. Кей өңірлерде қуырдаққа сүт немесе қаймақ қосып, ерекше дәм береді. Бал қуырдақ Көбінесе жас малдың жұмсақ етінен даярланады. Басқа қуырдақтан мұның ерекшелігі — етті майға емес пісірілген сүттің бетінен түскен қаймаққа ғана қуырылуында. Өте жұғымды, жүрекке көп тимейтін қуырдақтық бұл түрін көбіне қарт кісілерге, сыйлы қонақтарға беретін болған. Жоңқа қуырдақ Тоңазып қатып тұрған соғым етінен дайындалатын қуырдақ. Мұның жоңқа қуырдақ деп аталуының себебі, пышақпен не балтамен қырнал жонғанда ет ағаштың жоңқасы сияқты жұп-жұқа болып туралады. Қуырдақтық бұл түрінде суға қайнатпай-ақ майға қуырыл әзірлеуге болады. Картоп қосқан қуырдақ Cиыр етін ұсақтап турап, тұз, пияз салып, сырты қызарғанша қуырады. Содан кейін ұн сеуіп қыздырады да томат ботқасын, төрт бұрыштан туралған картоп салып, баяу жанған отқа 30—40 минут қайнатады. Бұрыш, лавр жапырағын, бұршақ, укроп, петрушка салып әбден піскенше бұқтырыл қояды. Дастарқанға қоярда түрлі көкөніспен сәндейді. Картоп қосқан қуырдаққа:сиыр еті 100 г. майы 60 г, пияз 150 г, томат ботқасы 100 г, көк 18 г, дәмдеуіштер қалауынша. Қара қуырдақ Кілең өкпе мен бауырдан, жүрек пен бүйректен әзірленеді. Бауыр тез пісетін болғандықтан, кешірек салынады. Мұның қара қуырдақ деп аталатын себебі, бауырлық қара майға қуырылғанда қуырдақтық өңін қарайтып жібереді. Соғым қуырдағы Ет піскенғе дейін соғым сойған, ішек-қарын аршыған адамдарды тамақтандыру үшін дайындалады. Қуырдаққа көбінесе ірі қараның мойын еті. Мүшеленген кезде түсетін ойынды, қиынды еті, аздап өкпесі мен бауыры қосылады. Соғым қуырдағы соғым сойған малдың өз майына қуырылады. Қуырдақ еті ағаш тақтаның үсті өткір балтамен ұсақталып кесіледі. Оны дәмдендіре түсу үшін оған татымына қарай тұз, бұрыш, дөңгелектеп, турап пияз салады. Соғым қуырдағын дастарқанға шаймен бірге қояды. Үкпе қуырдақ Етті өте майдалан турап қуырады. Үкпе қуырдақтық еті майда болғандықтан, оны суға бүктіріп қайнатпай-ақ, майға қуырың пісіруге болады. Дереккөздер
Қуысбек алтын кен орны

Қуысбек алтын кен орны - Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы аумағында. Кен орнын 1930 жылы ежелгі дәуірдегі қазба жұмыстарының ізімен Евгений Дмитриевич Шлыгин (1899-1980) ашқан. Геологиясы мен сипаты Герлогиялық құрамында габбродиоритті дайкалармен жырымдалған рифей порфириті мен Қуысбек шоғырының кремнийлі тақтатастары бар. Кварцты-желілі және сульфидті минералдану белдемдерінен тұрады. Кварцты желілер солтүстік-шығыс және меридианды бағытта 50-70 м-ге созылған, қалыңдығы 0,5-0,7 м. Игерілген желінің жоғары бөлігінде алтынның мөлшері 150 г/т (орташа 8-10 г/т). Кен орны алаңында минералданған 4 сульфидті белдем бар, олардың қалыңдығы 3-14 м, ұзындығы 200-300 м. Ондағы алтынның мөлшері 3-5 г/т. 200 м тереңдіктен кейін алтынның мөлшері 0,4- г/т-ға дейін кемиді. Кен құрамы Кен құрамы пирит, халькопирит, галенит, сфалерит, кварц, турмалин, серицит, хлориттен тұарды. Сульфидтердің мөлшері кварцты желілерде 2-5%, минералданған белдемдерде 10-15% -ға дейін болады. Кен орнының қанаттары 15-20 м қалыңдықта бос түзілімдермен жабылған. Дереккөздер
Қуысмүйізділер

Қуысмүйізділер – сүтқоректілер класы жұптұяқтылар отрядының күйіс қайыратындар тобының бір тұқымдасы. Табиғатта кең тараған, Австралия мен Антарктидада ғана кездеспейді. Мекендейтін жерлері – шөл-шөлейтті дала аймақтары мен тау өңірлері. Кейбіреуі үй жануарлары ретінде қолға да үйретілген. 43 туысы, 125-тей түрі бар. Қазақстанда 5 туысқа жататын 5 түрі (қарақұйрық, ақбөкен, таутеке, арқар және үстірт арқары) мекендейді. Дене тұрқының мөлшерлері әр түрлі, ең кішілері 45 – 80 см (дикдиктер), ірілері 180 – 325 см-ге дейін (жабайы сиырлар – күдірлер) кездеседі. Текелерінде (кейбір түрлерінің ешкілерінде де) маңдай сүйегінің жалғасы болып табылатын, тармақталмаған іші қуыс жұп мүйіздері болады. Мүйіз қапшығы өмір бойына өзгермейді. Оның пішіні, тері жамылғысының түсі әр алуан. Негізгі қорегі – шөптесін өсімдіктер. Көпшілік түрі топтанып жүреді, ал кейбіреулері үйір (антилопалар) құрады. Қуысмүйізділердің шаруашылық үшін маңызы зор. Олардан бағалы шикізаттар (дәрі-дәрмек, шипалық ет, мүйіз, тері) алынады. Кейбіреулері (ақбөкен, таутеке) кәсіптік, аңшылық жолмен ауланады. Қуысмүйізділердің саны жылдан жылға азаюда, кейбір түрлері тек ұлттық саябақтарда ғана сақталып қалған. Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” 26 түрі, 21 түр тармағы, ал Қазақстанның “Қызыл кітабына” 7 түрі енгізілген. Дереккөздер
Құбыла

Қағбаның бағытын көрсетеді]] Құбыла ( – тап қарсы бетте тұрған), – намаз оқу, азан шақыру кезінде мұсылмандардың Меккедегі Қағбаны бағыт етуі. Бастапқы кезде құбыла Иерусалимдегі әл-Ақса мешіті болды. Кейіннен Алладан түскен аят бойынша құбыла Мекке қаласындағы Қағбаға қаратылды. Құбыланың Меккедегі Қағбаға қаратылуы ислам тарихындағы үлкен бетбұрыстардың бірі болып, мұсылмандардың басқа дін өкілдерінен басты ерекшелігі ретінде көрінді. Осыған байланысты оларды “құбыла мен келісім адамдары” (ахл әл-қибла уа-л-жамиа) деп таныды. Мұсылмандар қажыға барғанда ихрам шартын орындау кезінде және қажылық рәсімнің бірі – шайтанға тас ату барысында жүздерін Қағбаға қаратады. Сонымен қатар ислам қағидасы бойынша жерленген мәйіттің басы құбылаға қаратылуы тиіс. Мұсылмандар салтында малдың басын құбылаға қаратып бауыздайды. Көрнекті ислам ғұламасы ибн Араби Құранға сүйене отырып, “Намаз оқыған кезде құбылаға жүзіңді бергеніңмен, Тәңірінің ол жақта ғана емес, барша әлемде бола алатынын естен шығармау керек” дейді. Мешіттердің Меккеге қараған қабырғасында құбыла бағытын көрсету үшін жасалған қуыс (Михраб) болады. Тарихы ]] Дереккөздер
Құбыр

Құбыр – көлденең қимасы көбінесе, сақина тәріздес болып келетін өзегі қуыс бұйым; көлденең қиындысы сақиналы, іші қуыс, негізінен үлкен ұзындықты болатын бұйымдар. Құбыр металл, керамика, асбест-цемент, кірпіш, темір-бетон, ағаш, әйнек, каучук, пластикалық массадан, т.б. материалдардан жасалады. Дереккөздер
Сарқыт Елекенұлы Құдайбергенов

Құдайбергенов Сарқыт Елекенұлы (20.5.1951 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Қарғалы а.) – химия ғылыми докторы (1991), профессоры (1994). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰУ мен ҚР Ұлттық ғылым академиясының ғылыми-зертеушы институттарында ғылыми-педагогикалық қызметте (1973–93), ҚР ҰҒА Төралқасының Бас ғалым-хатшысының орынбасары және шет елдермен байланыс жөніндегі басқармасының бастығы (1993–95), Полимер материалдары және технологиялары институттының директоры (1998–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан «ҚазТрансОйл» ЖАҚ ғылыми-технология орт. директорының орынбасары. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты. 10 монографияның, 10 авторлық куәлік пен патенттің иегері. Дереккөздер
Құдық

Құдық – гидротехникалық құрылыс. Елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз ету және жер суландыру үшін пайдаланылады. Археологиялық зерттеулерге қарағанда құдық қола дәуірінде қазыла бастаған. Мысалы, Солтүстік Қазақстандағы Шағалалы қонысынан қазылған құдықтар анықталған. Дәстүрлі қазақ қоғамында табиғи су көздері жоқ шөл және шөлейт өңірлерде құдық көптеп қазылды. Сонымен қатар құдық мұнай, т.б. сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткей суларды аластау (топырақты кептіру) және жер асты суларының режимін зерттеу мақсатымен де қазылады. Құдық— жерасты суларын, мұнайларды, басқа да сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткейлік су ларды аластау, топырақты құрғату, немесе жерасты суларының режімін зерттеу мақсатыңда әдейі қазылатын қазынды. Қолданылуына қарай құдықтар грунт, артезиан, кәріздеу және бақылау болып 4 түрге бөлінеді. Құдықтар қазылу әдістеріне қарай шахталы (шегенді) және құбырлы деп аталады. *Шахталы құдықтар тереңдігі 30 – 40 м, ал диаметрі 0,8 – 1,5 м болатын дөңгелек не шаршы пішінді шахта түрінде қазылады. Кейбір шахталы құдықтардың тереңдігі 100 м-ге (Маңғыстау облысында), кейде 300 м-ге жетеді. Ол жер бетіне жақын жататын грунт суымен елді мекендерді және мал жайылымдарын қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Олардан тәулігіне 100 м3 және одан да артық су алуға болады. *Құбырлы құдықтар бұрғылау ұңғымасы тәрізді. Олардың тереңдігі 800 м-ге жетеді. Алматы облысында тереңдігі 250 – 300 м-лік құбырлы құдықтар бар. Құдық төлқұжаты Құдықтың қазылу уақыты, кұдьіқ оқпаны өткен таужыныстардың кимасы, судың дебиті, оның физикалык және химиялық сипаты және т.б. деректер тіркелетін құжат. Синонимі: тіркеу парағы. Дереккөздер
Құйма

Құйма– металды, металл қорытпаларын, пластмассаларды, шыныны, т.б. заттарды балқытып, қалыпқа құйып жасалатын бұйым немесе дайындама. Құйманы легирленген шойыннан, көміртектік және легирленген болаттан, түсті қорытпалардан (мысалы, алюминий, т.б.) әзірлейді. Дереккөздер
Құйрық-бауыр

Құйрық-бауыр- құйрық майын үлкен бөліктерге бөледі, су құяды, бір қайнатып алып, баяу отта қайнатып пісіреді. Одан соң өнделген бауырды (қабаты алынған) салып, тұз, лавр жапырағын, бұршақты қара бұрыш қосады да, бауыр дайын болғанға дейін (тым пісіріп жібермей) отта ұстайды. Одан кейін құйрық еті мен бауырды осы қайнатпада салқындатады, тіліктеп кеседі. Үстелге әкелерде әрбір бауыр тілігіне құйрық етінің қабатын салады және жасыл бұршақпен, 4—5 см ұзындықта кесілген қиярмен, қызанақпен, жасыл жуамен гарнирлейді, жасыл ақжелкекті турап, бетіне себеді. Дереккөздер
Құйрықтөбе

Құйрықтөбе (Кедер) – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ортағасырлық қалашық. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км, ортағасырлық Отырар қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде, Арыс өзенінің Сырдарияға құяр сағасында орналасқан. Зерттелуі Қаланы 1949–51 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А. Н. Бернштам), 1981 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. А. Ақышев) зерттеді. Сипаты Қазіргі орнының биіктігі 7,5 м, солтүстіктен батысқа қарай 250 м-ге созылған, батысының ұзындығы 125 м, оңтүстік-батысы 225 м, оңтүстік-шығысы 180 м болып келетін төбешік. Құйрықтөбенің оңтүстік-батыс бұрышында диаметрі 30 м, биіктігі 15 м төбешік түріндегі цитадель орны бар. Цитадель айналасында 4 мұнараның қалдықтары сақталған. Археология қазба жұмыстары нәтижесінде 7–12 ғасырлар аралығына жататын мәдени қабаттар аршылды. Бұл қабаттардан керамикалық ыдыс, құмыра, көзе, тостаған, адам мен жануарлар мүсіндері, 7–8 ғасырларлар теңгелері, т.б. шаруашылыққа қажетті бұйымдар табылған. Зерттеу барысында күйдірілген және шикі кірпіштен салынған, қабырғаларының қалыңдығы 1,5 м, ауданы 36,5х20,5 м мешіт орны анықталған. Ішінен табылған заттарға қарағанда мешіт XI-XII ғасырларға жатады. Тағы қараңыз * Нана (Бактрия құдайы) Дереккөздер
Құйрықты қосмекенділер

Құйрықты қосмекенділер ( немесе ) – қосмекенділердің бір отряды, олардың ең қарапайым тобы. Құйрықты қосмекенділердің қазіргі кезде 500-ге жуық түрі кездеседі. Құйрықты қосмекенділер 5 отряд тармағына және 8 тұқымдасқа топтастырылған. Денесінің ұзындығы 4 см-ден 160 см-ге дейін жетеді, салм. 10 г-нан 30 кг. Денесінде балық құрылысының кейбір белгілері сақталған, аяқтары қысқа, құйрығы ұзын болып келеді. Олардың бұрынғы КСРО-да -11, Қазақстанда 3 түрі тіршілік етеді. (Жақсыз тұқымдас құйрықты қосмекенділердің артқы екі аяғы болмайды. ) бұлар- көбінесе сырттай, кейбір түрлері іштей ұрықтанады. Көпшілігінің тіршілігі сумен тікелей байланысты. Құйрықты қосмекенділердің 19 түрі ХТҚО-ның, 6 түрі бұрынғы КСРО-ның және 1 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Қазақстанда кәдімгі тритон, сібірлік бұрыштіс және жетісу бақатісі мекендейді. Кәдімгі тритонды Жайық өзенінің алқабы мен Арал өңірінің солтүстігіндегі шағын суқоймалардан кездестіруге болады. Көктем мен жаз айларында тоқтау суларда тіршілік етеді. Кәдімгі тритондар наурыз-мамыр айларында көбеюге кіріседі. Көбею кезеңінде аталық тритон аталықбез өнімдерін арнайы қапшыққа құйып, су астындағы нәрселерге жабыстырады, ал аналық тритондар оны клоакасымен қарпып алады. Аналық тритон іштей ұрықтанған 600-700 600-700 уылдырықты жеке-жеке өсімдік жапырағына орналастырады. Уылдырықтан 14-20 күнде тұрқы 6,5 мм дернәсіл пайда болады. Дернәсілдің құйрығын жүзбеқанат қатпаршағы жиектейді, қауырсын тәрізді сыртқы желбезек көзге шалынады. Дернәсілдің алдыңғы аяғы бірінші күні айқын байқалады, ал артқы аяқтары 20-күні пайда болады. 60-70күнде дернәсілдік кезең аяқталады, желбезегі және жүзбеқанаттың қатпаршағы жойылып, дернәсіл құрлыққа шығады,2-3 жылдан соң көбеюге қатысып, ұрпағын дамытады. Кәдімгі тритон маса дернәсілдерін жеп, көп пайда келтіреді. Кәдімгі тритон саламандра тұқымдасына жатады. Сібірлік бұрыштіс пен жетісулық бақатіс-бұрыштіс тұқымдас қосмекенділер. Сібірлік бұрыштістер Қазақстанның солтүстік аймағындағы батпақты, көлді және шалғынды жерлерде мекендейді, ал жетісулық бақатіс Жоңғар Алатауының батыс бөлігінде кездеседі. Жетісулық бақатіс ХТҚО-ның, бұрынғы КСРО-ның және Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. Дереккөздер
Құйын

Құйын, атмосферадағы құйын – диаметрі ондаған метрден (су айдынында) жүздеген, мыңдаған километрге дейін (құрлықта) жететін қандай да бір ось бойынша жүретін ауаның айналмалы қозғалысы; ауаның жер бетінен топырақты, қарды немесе суды дөңгелете көтеріп, екпінді қозғалуы. Ол көтерілген кезде жылжып бара жатқан биік бағанаға ұқсайды. Құйын 10 – 20 м/с жылдамдықпен жылжиды. Ондағы дөңгелене ескен желдің жылдамдығы 50 – 100 м/с-қа жетеді. Құйын қатты қызғандықтан жоғары қарай тез көтерілген ыстық ауаның өз жолындағы салқын қабатпен (көбіне жаңбырлы будақ бұлтпен) кездескен жерінде құралған төмен қысымды аймақтан басталады. Құйын бағанасының орталық бөлігінде ауа қысымының төмендігінен Жер бетінен бұлтқа қарай сорылу процесі жүреді. Бірнеше құйын қосылып аса күшті дауылға айналатын кездер болады. Шағын құйындар Қазақстанның шөлейтті құмды өңірлерінде жиірек байқалады. Құйынның мысалына тромб, торнадо, циклон, қара дауыл, т.б. жатады. Құйындану Құйындану - 1) циклондық буырқанудың пайда болуы; 2) циклондық буырқанудың толқынды жағдайдан құйынға айналуы, яғни циклонның окклюзиялануы; 3) құйынның, мысалы, бөгеттің ық жағында пайда болуы. Дереккөздер
Құйысқан

Құйысқан– Ер-тоқым аттың мойнына қарай жылжымас үшін ердің артқы жағы мен ат құйрығының астынғы жағын жалғастыратын қайыстан не былғарыдан әшекейлеп жасалған әбзел атауы. «...Құйысқаны құйма алтын,...» (С. Сейфуллин, Шығармалар жинағы). Ертедегі түркі тілдерінде «құдүчақ» тұлғалы сөз қазіргі қазақ тіліндегі «құйымшақ» дегенді түсіндірсе, қазіргі чуваш тілінде «хыдж»—біздегі «арт, бексе» сөздерінің орнына жүреді. Бұлардан байқайтынымыз — сөздің ең алғашқы түбірі «құд», ал қазіргі қазақ тілінде ол «құй» қалпына дейін өзгерген (құй + рық). Осы деректер арқылы «құйысқан» сөзінің бірінші буынының мағынасы мәлім. Екінші түбірді — түркі тілдеріне туыстығы жақын тунгус-маньчжур тілдеріндегі «қайыс» мағынасын беретін «һошшан» тұлғасы болар деп ойлаймыз. Екі түбірді қоса келгенде «құй һошшан» тіркесі пайда болады. Сөз тіркесі біріге келіп (құй һошшан> құйошһшан>құйосһан>құйысһан>құйысқан), қазақ тілінде «құйысқан» түріне дейін өзгеріп, мағынасы —«құйрық қайыс» дегенді білдіретін болған деген топшылау жасаймыз. Дереккөздер
Құл Өтемісұлы

Құл Өтемісұлы — XIX ғасырда Талдықорған өңірінде өмір сүрген айтыскер ақын. Құл ақын Найман ішінде Садыр руынан шыққан. Құлдың “Ассалаумағалейкум, Есім төре”, “Түйенің бір ұраны кебек екен”, “Атқа мініп текешік болып тұрған”, “Садырдың Нияз деген батыры бар”, “Бәйгеге маңқа айғырды қосып тұрмыз” атты жырлары сақталған. Фольклорлық мұраларды жинаушы Ә.Диваев Жетісу өңіріндегі экспедиция кезінде (1921) Құлдың “Өлең сөздің данасы сөз баққанға” атты өлеңін, т.б. шығармаларын жазып алған. Ақынның “Әкем өліп, жете алмай жастай қалдым” өлеңі “ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті” жинағында жарық көрді (1985). Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Құлажорға кезеңі

Құлажорға кезеңі — ерте темір дәуіріне жататын тарихи-мәдени кезең. Шығыс Қазақстанның ерте темір дәуіріндегі жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері хронологиялық жағынан үш кезеңге бөлінеді: б.з.б. 7–6 ғасырлардағы майемер, б.з.б. 5–4 ғасырлардағы берел және б.з.б. 3–1 ғасырлардағы Құлажорға кезеңі ескерткіштеріне Ертіс өзені бойындағы (ұзындығы 250 км) Бөкен ауылынан Шүлбі кентіне дейінгі аралықты қамтыған Құлажорға, Қызылту, Юпитер, Малокрасноярск, Баты, Түсқайың және Славянка сынды оншақты қорым жатады. Бұл жерлерде сексенге жуық оба қазылғанымен толық зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. Б.з.б. 3-ғасырдағы Шығыс Қазақстанның археологиялық ескерткіштерінің түрлері мен құрылымының сипаты өзгерген. Қола дәуірі жерлеу кешендеріне тән адамды тас жәшікке қою салты кең етек жайды. Тас пен топырақ аралас дөңгелек пішінді Құлажорға кезеңі обаларының көлемі шағын (диаметрі 4,5–15 метр, биіктігі 0,3–0,5 метр). Диаметрі 30 метрден асатын обалар сирек кездеседі. Мүрделер тереңдігі 1,5–2,5 метр шығыстан батысқа қарай созылған сопақша пішінді қабірге қырынан қойылған, ірі гранит тақта тастардан тұрғызылған тас жәшікке салынған. Сонымен қатар тас жәшіктің ішіне ағаш жәшік қою, жай қабірдің үстін тақта тастармен жабу ғұрпы да орын алған. Өлген адамдар шалқасынан жатқызылған, басы көбіне батысқа, кейде шығысқа қаратып жерленген. Батысқа қаратылып жерленген адамдардың жанына заттар қойылмаған, тек бір жағдайда ғана бас тұсынан алтын пластина мен мыстан жасалған әшекейлер табылған. Бұл кезеңдегі жерлеу әдет-ғұрыптарына екі адамды қатарынан жерлеу рәсімі де тән. Жалпы Шығыс Қазақтан көне көшпелілерінің қоныс орындары зерттелінбегендіктен олардың мәдениетін тек жерлеу ескерткіштерінен табылған заттар мен кездейсоқ олжалар арқылы сипаттауға болады. Көшпелілердің басқа аймақтарындағы осы кезең ескерткіштерімен салыстырғанда құлажорғалықтардың жерлеу ғұрпындағы заттар жұпыны болып келеді. Көбіне адамның бас жағына қолдан жасалған құмыра тәрізді қыш ыдыс, оның жанына темір пышақ пен қой омыртқалары қойылған. Оған қарап б.з.б. 5–4 ғасырларда пайда болған темір пышақтар Құлажорға кезеңіде күнделікті қолданыста болған деген тұжырым жасауға болады. Осы кезеңде еңбек құралдары мен қару-жарақтарды қайрайтын төрт бұрышты, жоғарғы жағында белдікке тағу үшін жасалған тесігі бар ұзынша қайрақ тастар, ілмекті, ұзынша үшкір айналар, сегіз саны тәріздес сырғалар, тағыда басқа заттар кең тарала бастаған. Осындай ерекше жерлеу ғұрпы тән болып келетін бұл обалар Көкпекті ауданындағы Құлажорға өзені бойында алғаш ашылып зерттелінгендіктен, шартты түрде мұның атымен тұтас бір тарихи кезең аталған. Жерленген мәйіттердің антропологиялық түр сипатында моңғол текті түрге аздап ұқсастық байқалады. Мұны ғұндардың шығысқа қарай өлы қоныс аударуымен, олардың жергілікті халықтарға тигізген әсерімен түсіндіруге болады. Бұл ескерткіштерді қалдырған халықтың этникалық тегі әлі толық айқындалмаған. Дереккөздер
Құлақшын

Құлақшын– ерлердің бас киімі. Құндыз, бұлғын, сусар, жанат, түлкі, қарсақ, суыр, т.б. аңдар мен құлын, бұзау терісінен, лақ, қозы елтірісінен тігіледі. Төбесін екі түрлі тәсілмен пішеді. Алдымен теріні төрт не алты сай (қиық) етіп пішіп алады. Сайларының түйісетін ұштары үшкіл, етек жағы тік төртбұрышты. Етегін қусырып тігеді де, оған дөңгелек төбе қондырады. Құлақшын тіккенде теріге өлшеп пішілген астарға мақта не жүн тартып, екінші бетіне шүберек салып сырады. Сыртын терімен тыстап, қалыпқа кигізіп кереді. Құлақшынды басында шамандар киген. Ал төбесі сәл ғана шошайып тігілген құлақшынды сақ дәуірінде дінтанушылар мен шамандар киген. Өйткені, шошайып тігілген құлақшынның төбесі шаманды басқа адамға қарағанда тәңірге бір қадам жақындатады деген түсінік болған. Басқа кигенде ол құлақ үстінде қалқайып тұрғандықтан құлақшын деп атап кеткен. Дереккөздер
Құлан Алдабергенұлы

Құлан Алдабергенұлы (1861, қазіргі Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Ақтөбе ауылы – 1934, сонда) – ақын. Бала кезінен батырлық қисса-дастандарды жатқа айтып, ел арасына ерте танылған. Өлең шығарып, ауыл адамдарының оғаш мінез-құлықтарын мінеп, сүйіспеншілік, достық, ынтымақ тақырыптарына қалам тарта бастайды, өз замандастарымен айтысып, бақ сынайды. Құланның Шегір, Перне қыздармен айтыстары сақталған. Ақын бертін келе ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік тақырыбына шығарған өткір өлеңдерімен танылды. Құланның “Достық”, “Әйелдер бар әр түрлі”, “Бұл дүниеде не ғаріп?”, “Аузымда өлең деген алмасым бар”, “Адам боп дүниеге жаралған соң”, т.б. толғау жырларынан өмір мен адамшылықтың мәні туралы философиялық ой-түйіндері айқын аңғарылады. Ақынның үш мың жолдан астам жыр шумақтары Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер
Құлбек Марат

Құлбек Марат (28.5.1949 жылы туған, Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) – ғалым, технология ғылымының доктры (1998), профессор (1992). ҚазМУ-ді бітірген (1971). Алматы құрылыс материалдары ғылымы және жобалау институтында (1973 – 85), 1985 жылдан қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУ-де ғылыми-педагогикалық жұмыстар атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері құрамында отын бөлшектері бар полифазалық керамикалық материалдардың күйдіру теориясы мен практикасына арналған. Осы бағытта ол 1976 жылдан полифазалық жүйелердегі жылу-физикалық және физикалық-химиялық процестерді зерттеумен, қор үнемдегіш көп функциялы жаңа керамикалық материалдарды жасау проблемаларымен айналысады; бейстатикалық термодинамиканың, жылу және масса алмасу теориясының озық әдістерін орынды пайдалана білді. Құлбек әлемдік практикада ең алғаш Қазақстанда ойлап табылған жаңа керамикалық “золокерам” материалдарының технологиясын жасаушы негізгі авторлардың бірі болды (ҚР Мемлекеттік сыйлығы, 2003). “Золокерам” материалдары Қазақстанда, шетелдік өндірісте кеңінен қолданыс тапты. Құлбектің жетекшілігімен ҚазҰПУ жанында “Қолданбалы жылу физикасы және жаңа технология” лабаоатория құрылып, жұмыс істейді. Негізгі ғылыми бағыттары мен жетістіктері: М. Құлбектің негізгі ғылыми жұмыстары құрамында отын бөлшектері бар полифазалық керамикалық материалдардың күйдіру теориясы мен практикасын жасауға бағытталған. Бұл мақсатта ол ең алғаш болып қайтымсыз процестер термодинамикасы мен жылу және массаалмасу теориясының озық әдістерін жемісті пайдалана білді. М. Құлбекұлы әлемдік практикада ең алғаш Қазақстанда ойлап табылып елімізде, шетелдерде өндіріске кеңінен енгізілген жаңа керамикалық "золокерам" материалдарының қор үнемдегіш технологиясын жасаушы негізгі авторлардың бірі. М.Құлбекұлы 20-шы ғасырдың соңында алғаш болып тәжірибелік жолмен золокерамикалық материалдардағы жаңа көлемдік-беттік концентрлі-зоналық түрлі түсті эффектілерді ашты (сурет). Бұл құбылыстар «Түрлі-түсті Құлбек сақиналары» немесе қысқаша «Құлбек сақиналары» – деген шартты атқа ие болды. Мұндай құбылыстардың табиғаты әлі күнге дейін толық ашылмай отыр, олар зерттелу үстінде. Бұл ашылған жаңалықтың негізінде алынатын түрлі-түсті керамикалық материалдардың жасау тәсілдеріне 10 шақты авторлық куәліктер мен патенттер алынған. «Құлбек сақиналары» ғылым әлемінде белгілі «Ньютон сақиналарына», «Лизеганг сақиналарына», сондай-ақ табиғаттағы түрлі-түсті тастарға (Яшма, Агат, Сердолик, Кремень т.б.) ұқсас келеді. М.Құлбекұлы кейінгі жылдары «Инверсиялық үдерістер», «Фазалық түрленулер теориясы» тақырыптарына да ғылыми мақалалар жариялап, ол алғаш болып қылтүтіктіқуысты материалдар технологиясында инверсиялық эффектілердің орын алу жағдайын анықтады. М.Құлбекұлының осы жылдарда еліміздің, шетелдердің баспаларында 370-тен астам ғылыми еңбектері жарыққа шықты (монографиялар, кітаптар, оқу және оқу-әдістемелік құралдар, ғылыми мақалалар, өнертабыс жаңалықтарына берілген авторлық куәліктер мен патенттер). М. Құлбек 1981 жылдан жоғары оқу орындарында ұстаздық қызметпен де айналысып Қазақстан Республикасында жоғары білімді, білікті мамандар дайындауға да өз үлесін қосып келеді. Дереккөздер
Құлжа

Құлжа (, , ) — Қытайдың солтүстік-батысында, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданындағы қала, Іле Қазақ автономиялық облысының орталығы. Тұрғыны 177 мың адам (1990). Қала Іле өзені аңғарындағы ежелгі Ұлы жібек жолының бір тармағы – Құлжа жолы бойындағы ірі экономикалық орталық. Негізінен қазақ, ұйғыр, қытай, дүңген ұлттары тұрады. Ертедегі отырықшы мәдениеттің маңызды мекені болған. Қол өнері, сауда-саттық жақсы дамыған. Құлжа тұрғындары бау-бақша, жүзім өсірген. 1851 жылы Құлжада орыс-қытай сауда шартына қол қойылып, саудагерлер жеңілдік ретінде Құлжада және Шәуешекте сауда жасауға толық рұқсат алды. 1864 жылы Шығыс Түркістан халқы көтерілісіне байланысты, Іле сұлтандығы құрылып, астанасы Құлжа болды, бірақ Ресей әскері Құлжаны басып алып, онда 1882 жылға дейін орын тепті. Іле өлкесін Қытайға қайтарып берген кезде Құлжа тұрғындарының көпшілігі Жетісу жеріне көшіп келіп паналады. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Құлжа - Іле Қазақ автономиялық аймағының орталығына айналды. Қалада ауыл шаруашылық, тамақ, жүн, тері өңдеу, тоқыма кәсіпорындары жұмыс істейді. Аймақта ірі уран, вольфрам, т.б. түсті металдардың ірі кен орындары мен кеніштері бар. Құлжа жолы Құлжа жолы – ежелгі керуен жолы. Қазіргі Ташкент, Тараз, Мерке, Бішкек, Тоқмақ, Алматы, Жаркент, Құлжа бағытымен өткен. Орта ғасырда Құлжа жолы екі тармаққа бөлінген. Бірі Тоқмақ, Суяб, Баласағұн, Баршынкент, Қарақол қалаларын, Ыстықкөлдің оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағындағы Шығу қаласын (Үйсін мемлекетінің астанасы) басып, Құмтекей, Ақбейіт, Сарыжаз елді мекендері арқылы Текес, Сүмбе арқылы Құлжаға жеткен. Екінші тармақ Тоқмақ, Бішкек, Қарғалы, Талғар, Жаркент, Алмалы, Қорғас арқылы Құлжаға, оның бір бөлігі Талғардан Түрген, Қаракемер, Шелек елді мекендері арқылы Торыайғыр, Қулық тауларын асып, Кегеннен (қыстақ) Құмтекей қала арқылы бірінші жолға қосылады. 19 – 20 ғасырларда бұл жол “ Құлжа жолы” аталды. Дереккөздер
Еркінбек Бекбосынұлы Құлжабаев

Еркінбек Бекбосынұлы Құлжабаев (1935 ж.т.) – құрылысшы-инженер. ҚР инженерлік академиясының корреспондент мүшесі (1992). Құлжабаевтың басшылығымен елімізде тұңғыш рет Травники – Қостанай – Аманқарағай және Петропавл – Көкшетау – Целиноград мұнай өнімдерін тасымалдау құбырлары жүргізілген. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Құлжа Жолы

Құлжа Жолы – ежелгі керуен жолы. Бұл жол 19-20 ғасырларда Құлжа жолы деп аталып, қазіргі Ташкент, Тараз, Меркі, Бішкек, Тоқмақ, Алматы, Жаркент, Құлжа бағытымен өткен. Тарихы және тармақтары Орта ғасырларда Құлжа жолы екі тармаққа бөлінген: * Бірі Тоқмақ, Суяб, Баласағұн, Баршынкент, Қарақол қалаларын, Ыстықкөлдің оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағындағы Шығу қаласын (Үйсін мемлекетінің астанасы) басып, Құмтеке, Ақбейіт, Сарыжаз, Текес, Сумбе елді мекендері арқылы Құлжа қаласына жеткен. * Екінші тармақ Тоқмақ, Бішкек, Қарғалы, Талғар, Жаркент, Алмалы, Қорғас арқылы Құлжаға, оның бір бөлігі Талғардан Түрген, Қаракемер, Шелек елді мекендері арқылы Торыайғыр, Қулық тауларын асып, Кегеннен (қыстақ) Құмтекей қаласы арқылы бірінші жолға қосылған. Дереккөздер
Құлжа шарты

Құлжа Шарты – Ресей мен Қытай арасындағы сауда келісім-шарты. 1851 жылы 25 шілдеде Құлжада қол қойылған. Ресей империясының қазақ даласындағы 18 ғасыр және 19 ғасырдың 1-жартысында жүргізген отарлық әрекеттеріне байланысты Ресей мен Қытайдың Орталық Азиядағы шекаралары жақындай түсті. Ресей шикізат көздері мен тауар өткізу рыногін іздеу мақсатында шеткері аймақтармен қоса Орталық Азия арқылы Қытаймен сауданы дамытуды қолға ала бастады. Цин империясы Шыңжаң халқының Азия халықтарымен дәстүрлі сауда байланыстарына қатаң бақылау орнатып, бұл өлкеге Ресейдің сауда байланыстарын орнатуына тыйым салған еді. Ресейліктер Шыңжаңдағы саудасын Орта Азиялық көпестер мен қазақ би-сұлтандарын делдал ретінде пайдаланып, құпия жағдайда жүргізіп келді. Орыс өкіметі бұл өлкеде ресми түрде сауда байланыстарын орнату үшін Қытаймен 18 ғасырдан бері келіссөздер жүргізуге ұмтылды. Бірақ Қытай Орталық Азиядағы жағдайының қауіпсіздігіне алаңдай отырып, орыс үкіметінің талабына құлақ аспай келді. * 1845 жылы Ресей Шәуешек пен Құлжаға, Қашқарға апаратын сауда жолдарын зерттеп қайту мақсатымен Азиялық департаменттің вице-директоры Н.И. Любимовты арнайы сапарға аттандырды. Осы сапардың нәтижесінде Н.И. Любимов керуенді Семейден гөрі Жетісу арқылы жүргізудің әлдеқайда тиімді әрі төте жол екендігін мәлімдеді; * 1851 жылы 15 маусымда Е.П. Ковалевский бастаған елшілік қазақ даласы арқылы Құлжаға аттанып, ұзаққа созылған келіссөздерден кейін орыс-қытай сауда байланысы туралы келісімге қол қойды. Осы шарт бойынша, орыстар Құлжа мен Шәуешек қалаларында ғана сауда байланыстарын жүргізуге рұқсат алды, ал Қашғарияны қытайлықтар жабық қала деп санап, сауда жасауға рұқсат бермеді. Құлжа шарты Ресейдің қазақ жеріндегі, әсіресе, Жетісудағы ықпалының одан әрі күшейе түсуіне жол ашты; * 1854 жылы Ресей “Қытайға баратын орыс керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету” деген сылтаумен Талғар өз-нің Ілеге құяр тұсында Іле бекінісін; * 1854 жылы Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің маңында Верный бекінісін салды; * 1855 жылы Көксу өзені жағасында, Шыңжаңға қарай асатын тау асуындағы Іле аңғарында Көксу бекінісін салды; Құлжа шарты орыс-қытай сауда қатынастарының дамуындағы жаңа кезеңді қалыптастырып қана қоймай, сонымен қатар, Ресейдің қазақ және қырғыз жерлеріне тереңдей еніп, патша өкіметінің Орталық Азия шептеріндегі ықпалының одан әрі күшеюіне әкелді. Дереккөздер
Құлқыбаев Ғабдолла Әбдіқожаұлы

Құлқыбаев Ғабдолла Әбдіқожаұлы [4.2.1940 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Ұйымшыл (қазіргі С.Сейфуллин) ауылы] – ғалым, медицина ғылымының докторы (1990), профессор (1992), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). Қарағанды медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген (1963). * 1963 – 79 жылдары Қарағанды медицина институтында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды; * 1979 – 81 жылдары Денсаулық сақтау министрлігінің Кардиология ғылыми-зерттеу институтының директоры; * 1981 – 90 жылдары Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті. * 1990 жылдан Еңбек гигиенасы мен кәсіби ауруларды зерттейтін ұлттық ғылым орталығының (бұрынғы Еңбек физиологиясы және гигиенасы институты) директорының ғылыми жұмысының негізгі бағыты теориялық токсикология, өндірістік гигиена және медициналық экология мәселелеріне арналған. * Құлқыбаев - фосформен улану патогенезінің негізгі механизмдерін алғаш анықтады. Құрамында әр түрлі антиаксиданттық витаминдер, амин қышқылдары, май қышқылы және тағамдық талшықтары бар тағамның (тамақтың) улануға қарсы модификац. ықпал ететіндігін анықтады. Республикадағы гигиеналық-экологиялық ғылыми-зерттеулер бағытының тұжырымдамасын жасады. * Құлқыбаев – Қарағанды қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Құлмамбет

Құлмамбет, Құланаян Құлмамбет (1826, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Күрметті ауылы – 1906, қазіргі Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Түрген) – айтыс ақыны. Жетісуда Сүйінбай бастаған айтыс мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Албан ішіндегі Қызылбөрік руының Құланаян атасынан шыққан, Құлмамбеттің Құланаян атануы да содан. Құлмамбет жас кезінен өлең-жырға құмар болып өскен. Жетісу өңіріне әйгілі Шалабай, Асан молда, Көдек, Қойдым, Бөлтірік, Майлы, Қапез, Әбен, Сәдіқожа, Әсел, Шарғын, т.б. ақындар Құлмамбет ақыннан өнеге алып, ұстаз тұтқан. Кемеліне келген шағында Түбек, Жанақ, Бақтыбай, Тезек, Майкөт, Уәзипа қыз, Жамбыл тәрізді айтыс майталмандарымен, қырғыздың Қаламқас, Тұрсынай қыздарымен айтысқан. Құлмамбет “Мың бір түн”, “Қыз Жібек”, “Рақымжанның зары”, “Мұңлық-Зарлық”, “Туғанбай мен Қоңырбай”, т.б. дастандарды жырлаған. Құлмамбеттің айтыстары Жамбылдың жинақтарында, С.Сейфуллиннің алғы сөзімен “Жаңа мектеп” (9.10. 1926) журналында, 1942, 1964, 1965, 1988 жылдары жарық көрген “Айтыс” жинақтарында жарияланған. Шығармалары “Сөзімнің қыл сыймайды арасына” деген атпен 1998 жылы жарық көрді. Ақынның өмірі мен шығарм. жөнінде М.Әуезов, С.Мұқанов, Е.Ысмайылов, Н.Төреқұлов, М.Қаратаев, С.Садырбаев, М.Жолдасбеков, т.б. ғалымдар зерттеулер жазды. Құлмамбеттің туындылары ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы Орталық ғылым кітапханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында, Әдебиет және өнер институтының Қолжазба орталықтарында сақтаулы. Дереккөздер
Құлмұхаммед елшілігі

Құлмұхаммед елшілігі – 1594 жылы Тәуекел хан Мәскеуге жіберген елшілік. Елшілік алдында патшалық Ресеймен тығыз саяси қарым-қатынас орнату, әскери одақ құру және Тәуекелдің інісі Ораз-Мұхаммедті Ресей тұтқынынан босату міндеті қойылды. Ресей бұл тұста Бұхар ханы Абдолламен одақтас болған Көшім елімен соғысып жатты. Тәуекел ханның Бұхар хандығына шабуыл жасауы Абдолланың Көшімге көмек көрсетуіне едәуір кедергі жасады. Сондықтан Құлмұхаммед елшілігін Ресей жылы қабылдады. Елшіліктің қару-жарақ сұраған өтінішіне патша өкіметі қаруланған қазақ хандығы Бұхара мен Көшім хандығына қарсы соғыс қимылдарын жүргізуі тиіс деп, ал Ораз-Мұхаммедті босату туралы өтінішіне оның орнына Тәуекел ханның ұлы Үсейін ханзаданы аманат етіп жіберген жағдайда ғана орындалады деп жауап берді. Мәскеуден Тәуекел ханға тілмәш Вельямин Степанов деген елші жіберілді. Мәскеу патшасының талабы мен қойған шарттары қисынсыз әрі өте ауыр болғандықтан қабылданбады. Мәскеумен өзара қатынастарға Тәуекел қазақ хандығының саяси тәуелсіздігін жоғалту түрінде емес, қайта Бұхара хандығына қарсы күрес үшін әскери одақ ретінде ғана қараған болатын. Дереккөздер
Құлназар Ақын

Құлназар (1860, қазіргі Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) ауылы – 1918, сонда) — ақын, жырау. Кіші жүздің Шөмекей руының Сарыбай атасынан шыққан. Құлназар ақын діни сауатты болған, Шығыс қиссаларын жатқа айтқан. “Хужжаш патшаның хикаясы” атты дастаны бар. Құлназар ақын алғашқылардың бірі болып ‘’Қорқыт атаны’’ жырға қосқан. Шегебай Бектасұлы мен Ырысты қыздың жұмбақ айтысын шешуге қатысқан. Уақ Баймұрзаұлына арнауы, “Шолжаң қоңыр”, “Кербез кезең”, “Аз да болса, тола көптей” аталатын жырлары халық арасында кеңінен тараған. Дереккөздер
Құлсары мұнай-газ кен орны

Құлсары мұнай-газ кен орны — Атырау облысы Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 160 км жерде. Геологиялық құрылымы, сипаты Кен орны үш қанатты тұз күмбезді құрылымға жанаса жатыр. Төменгі бор, ортаңғы-жоғарғы юра және пермь-триас мұнайлы түзілімдерінде 21 өнімді горизонт бар. Олар төменгі бор (152 – 382 м тереңдікте), юра (190 – 382 м тереңдікте), юра (190 – 1265 м), пермь-триас (1149 – 1256 м) тұсында түзілген. Төменгі бор кезеңіндегі мұнайлы шоғыр биіктігі 2 – 46 метр, юрада 19 – 70 метр, пермь-триаста 60 – 74 метрге жетеді, ал газды шоғырлардың биіктігі юрада 9 – 39 метр, пермь-триаста 5 – 60 метр. Төменгі борда мұнай қаныққан қабат қалыңдығы 6,5 – 13,5 метр, юрада –3 – 14 метр, пермь-триаста –6,5 – 31 метр. Юра шоғырының газ қаныққан қабаты 2 – 6,8 метр, пермь-триаста 4,2 – 19 метр. Төменгі бор горизонттарының ашық кеуектігі 30%, юрада 18,5 – 26%, пермь-триаста 24,7 – 26%; осыған сәйкес өткізгіштігі 0,387 – 1,1 мкм 2 , 0,0049 – 0,45 мкм 2 , 0,063 – 0,687 мкм 2 . Мұнайға қанығу коэффициенті 0,7 – 0,8, газға қанығу коэффициенті 0,7. Мұнайдың бастапқы тәуліктік өнімділігі 0,3 – 36 м 3 . Бастапқы газ факторы 13 – 306 м 3 /т. Бастапқы қабат қысымы 1,8 – 15 МПа, температурасы 16 – 53 ° С. Құрамы Мұнай тығыздығы 0,785 – 0,919 г/см 3 , күкірті 0,02 – 0,35%-ды, парафині 0,57 – 2,0%-ды құрайды. Газ құрамы: метан 32,5 – 83,7%, этан 2,3 – 23,4%, пропан 2,3 – 23,6%, изобутан 10,3%, бутан 10,1%, азот 3,4%, көмір қышқыл газ 0,8 – 5,8%. Қабат суы хлоркальцийлі, тығыздығы 1,075 – 1,146 г/см 3 және минералдығы 112,8 – 222,3 г/л.
Құлтума Өтемісұлы

Құлтума Өтемісұлы (1860, Қарағанды облысы Нұра ауданы Жартытөбе ауылы – 1915, сонда) – суырыпсалма ақын, әнші, композитор. Алтай-Қарпықтың шонжары Аққошқар Сайдалының асында 9 күнде 18 ақынмен айтысып, бәрін жеңген. Арғын тайпасы Қуандық руы Әлке бөлімінен шыққан. Ол Шөже, Орынбай, т.б. айтыстың хас шеберлерімен сөз сайысына түскен. Құлтума Біржан сал, Кемпірбай, Жаяу Мұса, Қанапия, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Ғазиз, Иманжүсіп, Шашубай, Балуан Шолақ сияқты сал-серілермен, әнші, ақындармен аралас-құралас болған. Ақынның “Шабыт шақыру”, “Билер жөнінде”, “Өмір туралы”, “Қарттық жөнінде”, “Термелер”, “Бір ақынға” дейтін өлеңдері бар. Оның “Үш көтерме”, “Тау қиялап”, “Пау-ой”, “Шайқалма”, “Дөңбек”, “Жамал-Шамшид”, “Демалыс”, т.б. әндері ел арасына кең тараған. Бұлардың кейбіреуін халыққа жеткізген – әнші Қосымжан Бабақов. А.Жұбанов пен Л.Хамиди Құлтуманың “Үш көтерме”, “Тау қиялап” әндерін “Абай” операсында қолданған. Дереккөздер
Құлшар Бақтыбайұлы

Құлшар Бақтыбайұлы, Қырықмылтық Құлшар (19 ғасыр, Маңғыстау түбегі, Үстірт өңірі – қайтыс болған жылы белгісіз) – күйші. Өмірбаяны Адай руының Қырықмылтық атасынан шыққандықтан ел арасында «Қырықмылтық Құлшар» атанған. Абыл күйшіден өнеге алған. Құлшардың күйлері Мұрат, Шамғұл, Алым, Орлыбай, Сержан, тағы басқа домбырашы-күйшілердің орындауында халық арасында кеңінен тараған. Шығармашылығы «Қырықмылтық Құлшардың қызбен және оның шешесімен күймен айтысуы» аталатын бірнеше күйі бар. Күй сайысында Құлшар «Қыз қамаған», қыз шешесі «Кербез» («Кербез Керік» деп те аталады) күйлерін тартады. Бұл күйлерді халық арасына Құлшардың өзі орындап таратқан. Құлшардың күйлері – үздік, ақпа-төкпе виртуоздық өнер туындылары. Академик А.Жұбанов кезінде Құлшардың күйшілік өнерін ерекше бағалаған. Дереккөздер
Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев

Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев (1 шілде 1937, Алматы) — кеңестік және қазақстандық мемлекеттік қайраткер, саясаткер, инженер және академик. 1993–1994 және 1995–1997 жылдары Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және аумақтық даму министрі. ҚР еңбек сіңірген инженері және құрылысшысы. Миллиардер Тимур Құлыбаевтың әкесі. Қызметі Алматы қаласындағы құрылыс мекемелерінде инженер, басшылық қызметтерде (1961–83) болды. Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы (1983–85), Гурьев (қазіргі Атырау) облысы партия комитетінің 1-хатшысы (1985–90), Республика мемлекеттік құрылыс комитеті төрағасының 1-орынбасары, төрағасы (1990–93), ҚР Тұрғын үй және құрылыс министрі (1993–94 және 1995–97), ҚР Министрлер Кабинеті жанындағы "Материалдық қорлар жөніндегі" мемлекеттік комитет төрағасы (1994–95), ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрілігіне қарасты Тұрғын үй және құрылыс саясаты комитетінің төрағасы (1997–98) қызметтерін атқарған. 1998 жылдан «Жібек жолы – Қазақстан ұлттық компаниясы» АҚ-ның президенті. Марапаттары «Новые ресурсосберегающие технологии модифицированных строительных материалов» (Түрлендірілген құрылыс материалдарын үнемдеудің жаңа технологиялары) тақырыбында докторлық диссертация қорғады. ҚР Мемлекетінің (2003), ЮНЕСКО-ның Халықаралық сыйлықтарының лауреаты. «Отан» (1997), Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Отбасы * Үлкен баласы — Талғат Құлыбаев — ҚР Ішкі істер министрлігі Алматы академиясының бастығы (2010-2018), Оңтүстік-шығыс көлік басқармасының басшысы (2005-2010), Жамбыл облысы Ішкі істер департаментінің бастығы (2000-2005), заң ғылымдарының докторы, полиция генерал-майоры. Әйелі - Нәйлә Бегалықызы Құлыбаева (тумасында Тоқалова) - жылжымайтын мүлікті жалға беру , пайдаланумен айналысатын екі компанияның және мейрамхана бизнесі мен тамақ жеткізумен айналысатын компанияның басшысы. **Балалары: **Бексұлтан (1984 жылы туған) - «Теміржол Құрылыс-Атырау» ЖШС Ақтөбе филиалына , шикі мұнай және ілеспе газ өндірумен айналысатын компанияға және 2010 жылы құрылған несие серіктестігіне иелік етеді **Әлібек (1989 жылы туған) * Кіші баласы Тимур Асқарұлы Құлыбаев — Азия Олимпиадалық кеңесінің вице-президенті (2016 жылдан бастап), Ұлттық Олимпиадалық комитетінің президенті (2015-2024), «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы» (2009-2011) және «Қазатомөнеркәсіп» Ұлттық атом компаниясы» Директорлар кеңесінің төрағасы (2008-2012). Әйелі - Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева (ҚР бұрынғы президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ортаншы қызы, 1967 жылы туған). Forbes журналына шыққан дүние жүзіндегі миллиардерлер тізіміне Орталық Азиядан енген жалғыз әйел (2019 жылдың мамыр айында оның жеке өзінің дәулеті 3,1 миллиард долларға бағаланған). Тимур ұлынан көрген төрт немересі бар: Алтай (1990 ж.т) , Дениза (2004 ж.т) , Нәби (2008 ж.т) және Алишия (2010 ж.т ). Дереккөздер
Құм

дар]] Құм – ұсақ түйірлі борпылдақ шөгінді тау жынысы. Құрамында әр түрлі минералдар мен тау жыныстарының түйіршіктері бар. Топтары Пайда болу тегі жағынан құмдар бірнеше топтарға бөлінеді: * көлдік * теңіздік * флювиогляциалдық (сулық-мұздық) * элювийлік * делювийлік * пролювийлік және эолдық (желдік). Түйір мөлшеріне қарай жіктелуі * Өте ұсақ түйірлі (0,05-0,1 мм) * Ұсақ түйірлі (0,1-1,00 мм) * Ірі түйірлі (1-2 мм) Саз алеврит мөлшерінің молаюына қарай алевритті құм , сазды құм болып ажыратылады. Түстері Құрамындағы тау жыныстарының, минералдардың және олардың сыртын қаптаған әр түрлі минералдық заттардың түсіне сәйкес құм ақ, сары, қоңыр, қара, қызыл, т.б. түсті болады. Қасиеті Құраушы бөліктерінің ірілігі әр түрлі және қуыстылығы жоғары (20%-дан астам) болғандықтан құм су, мұнай, газ сияқты заттарды бойына жеңіл сіңдіреді. Құм құрамында алтын, платина, алмас, сапфир, лағыл, циркон сияқты сирек минералдар көп шоғырланса, пайдалы қазынды болып саналады. Пайдалануына қарай топтары * Жаппай - автомобиль және темір жол құрылысында, бетон, цемент ерітіндісін даярлауда, силикаттық құрылыс материалдарын өндіруде және басқа салаларда пайдаланылатындар жатады. * Арнаулы мақсатта - құю өндірісінде (формалық құмдар), отқа төзімді материалдар (динас), фарфор - фаянс, әйнек, абразивтік материалдар (қайрақ, егеу) өндіруде қолданылатындар жатады. Дереккөздер
Құмалақ тарту

Құмалақ Тарту– болжам жасаудың ертеден келе жатқан түрі. Құмалақ Тартуға қойдың қырық бір құмалағы немесе көлемі соған ұқсас ұсақ тастар, өсімдік дәні пайдаланылады. Құмалақты орамал жайылған үстелдін бетіне араластырып лақтырып, орналасу наәтижесіне қарай оқып болжау. Дереккөздер
Құман

Құман, құмған — қолға су құюға арналған, шойыннан, мыстан жасалған тұтқалы, қақпақты, шүмекті сопақша ыдыс. Құман кей жағдайда шай қайнатуға да пайдаланылған. Сәндік бұйым ретінде тұтынуға арналған, күмістен, алтыннан жасалған құмандар да болады. Құман әуелде қолөнершілер шеберханасында құйылып жасалған. Дереккөздер
Құмандар

Құмандар– түркі тілдес көшпелі халық. 11 ғ-да Еділ бойынан Дон өзені мен Қаратау жағалауына келген. 12 ғ-дың басында Киев княздігінің қысымымен Құмандардың басым көпшілігі өзге мекендерге қоныс аударған. Дон бойында Сары ханның аз ғана ордасы қалған. Басым көпшілігі Алты Дереккөздер
Құмкент (көне қала)

Құмкент– ортағасырлық қала орны. Түркістан облысы Созақ ауданының орталығы Шолаққорғаннан 37 км жерде орналасқан. 1946 ж. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан), 1947 ж. Оңтүстік Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Марғұланның пікірінше, Құмкент араб деректерінде кездесетін Камукент қаласының орны. Ол 13–14 ғасырларда Таластан Сайрамға қарай созылған керуен жолы бойындағы ірі сауда орталығы болған. Құмкент айнала қорғаныс дуалмен қоршалған. Базары дуалдың сырт жағына орналасқан. Қазіргі уақытта қаланың қираған орны төбеге айналған. Биіктігі 20 м, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 450 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 300 м. Жоғарғы бетіндегі алаңның аумағы 200х160 м. Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс қабырғаларын жағалай салынған дуалдың орташа биіктігі 0,5 м. Алаңның оңтүстік шетінде тік бұрышты, ауданы 28х30 м, биіктігі 0,5–11 м болатын қамал орны бар. Қалашықтың сыртқы жағында 3 м жерден қаланы қоршаған биіктігі 1,5–2 м дуалдың орны сақталған. Оның сыртынан қазылған ордың ені 10–20 м. 20 ғасырдың 50-жылдары жүргізілген қазба кезінде түрлі ғимараттар орны ашылып, археологиялық материалдар: ыдыстар, мөр-сақина, ұршықтың бастары, т.б. заттар табылды. Табылған ескерткіштерге қарағанда қаланы адамдар 10–15 ғ-ларда мекендеген. Деректерге қарағанда шығыстан Талас өзені, Қаратаудан Бүркітті мен Шабақты өзендері құйған кезде тасыған су Мойынқұмның күнгей бетімен, Шу өзенімен қапталдаса ағып осынау "Ақжайқын", "Жабыкөл", "Телікөлге" құйған екен. Өзеннің арнасы күні бүгінге дейін сақталған. Құмкенттің айналасы "Мыңкөл" аталып, олардың негізгілері Ақжар, Үйреккөл, Қаракөл, Теспе, Домалақкөл, Бүйреккөл, Егізкөл, Қоржынкөл деп аталған. Ну қамыс өскен көлдердің арасына орналасқан Құмкент шаһарының ертеректе "Көкарал" аталуы да осыдан болса керек. Дереккөздер