kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Материалтану

Материалтану — қатты және сұйық күйдегі материалдардың қасиеттерін зерттейтін дисциплинааралық ғылым саласы. Зерттелінетін қасиеттерге заттың құрылымы, электронды, жылулық, химиялық, магниттік, оптикалық қасиеттері жатады. Материалтануды физика мен химияның материалдардың қасиеттерін зерттеумен айналысатын ортақ саласы ретінде қарастырса болады. Сонымен қатар бұл ғылым саласы материалдық құрылымын зерттеуде түрлі әдістерді қолданады. Өндірісте ғылыми мәліметтерді қажет ететін өнімді шығарған кезде материалдың қасиеттері мен құрылымы жайлы мәліметтер қажет. Осы мәселелерді шешуге көмек беретін ғылым — материалтану. Материалтану зерттеулерінің бағыттары * Ғарыштық материалтану — ғарыш кеңістігінде қолдануға болатны материалдарды жасап шығару және зерттеу * Нанотехнология — өлшемі шамамен алғанда бірнеше нанометрді құрайтын материалдарды жасап шығару және зерттеу. * Кристаллография — кристаллдардың физикасын зерттеу, құрамына келесі салалар кіреді: ** Кристалл ақаулары — кристалдардың құрылымының бұзылуын, басқа бөлшектерді қосу және олардың кристалдағы негізгі материалдың қасиеттеріне әсерін зерттеу; ** заттың фазалық күйін зерттеуде қолданылатын рентгенқұрылымдық анализ сияқты дифракциялық технологиялар. * Металлургия (металлтану) — түрлі металдардың қасиеттерін зерттеу. * Керамика, құрамына келесілер кіреді: ** электроника үшін материалдарды жасап шығару және зерттеу, мысалы, шалаөткізгіштер; ** құрылымдық керамика, композитті материалдармен, кернелген заттармен және олардың трансформациларымен айналысады. * Биоматериалдар — адам денесіне имплонтант ретінде қолдануға болатын материалдарды зерттеу. Материалтану негізделген ғылым салалары
Дәрілік сәлбен

Дәрілік сәлбен – ерінгүлділер тұқымдасына жататын Сәлбен тегінің дәрілік өсімдігі. Ботаникалық сипаттамасы Дәрілік шалфей – бұл өсімдік жартылай бұта,биіктігі 50 см,өсімдікті қалың түктер басқаннан кейін, сабағы да, жапырағы да бозғылт –жасыл түсті болады. Сабақтары бұтақталған,төрт қырлы, олар төменгі жағынан сүректелген. Жапырақтары ұзын 5-10см, сағақты, сопақша келген, сабақтарында қарама-қарсы орналасқан, жапырақтың жиектері, аздап дөңес тісті болады. Жапырақтың түсі бозғылт-жасыл(үлкен жапырақтары), ал ұсақ жапырақтары ақ түсті болады.Өйткені жапырақтарын қалың түк басқан, әсіресе, астыңғы жағынан. Дәрілік өсімдік шикізаты түрлі формалы немесе бүтін жапырақтар немесе бөлшектері 1-35мм дейін, өсімдіктің басқа бөліктері аздап кездеседі (сабағы, гүлдері тостағаншасымен бірге және онсыз). Гүлдері сабақтарының ұштарында кішкентай жапырақтардың қолтығында шоқтанып орналасқан,сондықтан сирек масақты гүл шоғырын түзеді. Жапырақтың түсі бозғылт-жасыл (үлкен жапырақтары), ал ұсақ жапырақтары ақ түсті болады.Күшті хош иісі бар.Дәмі ащы. Химиялық құрамы Шалфей жапырағының химиялық құрамында әсер етуші заттар–эфир майы оның мөлшері 2,5%.Эфир майынын негізгі компоненті - цинеол (15%-ке дейін), сонымен қатар L – α – туйон, Д – β – туйон, Д – α – пинен, Д – борнеол, Д – камфора бар.Үшциклді сесквитерпен цедрен анықталған, ал дитерпендерден - корнузол қышқылы, розманол. Дәрілік шалфей химиялық құрамында ілеспелі заттары: илік заттар, тритерпендер қышқылдар - урсол және олеанол қышқылдары бар. Қолдануы Медицинада қолданылуы:бактерицидтік және түрлі қабынуға қарсы пайдалынады.Жоғарғы тыныс алу жүйесінің жолдары қабынғанда және ауыз уылғанда (стоматит) тамақты және ауызды шаю үшін қолданылады, эфир майы не ұнтақтары ароматизациялау үшін де қолданылады. Сонымен қатар АІЖ ауруларында, аллергияға, гинекологиялық ауруларға, балаларда қабыну ауруларына қарсы қолданылады. Препараттар: шалфей жапырағынан дайындалған тұндырмалары; тұнбалары; жапырақтарынан алынатын қойытылған бөлінді – «Сальвин» препараты; 1% спиртті ерітіндісі және көптеген жинақтар құрамына кіреді.
Иоканга

Иоканга, Иоканьга - Ресейдің Мурманск облысындағы өзен. Кола түбегінің солтүстік бөлігіндегі ұзындығы 203 км алабы 6020 км². Кейва қыратының солтүстік беткейіндегі Алозер көлінен басталады. Бірнеше көлдер арқылы өтіп, Баренц теңізінің Әулие тұмсық шығанағындағы Иоканга кірмесіне құяды. Жоғарғы жағында кең аңғармен, одан кейін тар шатқалмен (бұл тұста шоңғалды келеді) ағады, Иоканга көлінен төменде су құламалары бар. Қар, жаңбыр суымен қоректенеді. Жылдық орташа су шығыны 74,5 м³/сек. Неғұрлым ірі саласы - Сухая (оңынан) ағаш ағызылады. Дереккөздер
Микель құйығы

Микель құйығы – қияқөлеңдер тұқымдасының құйық туысына жататын өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 3-15 см, тамыры жіңішке, көп шашақты. * Сабағы қалың бұтақты, үш қырлы. * Жапырағы жіңішке таспа тәрізді, тегіс, төменгі қынабы қара қошқыл түсті. * Гүлшоғыры - тығыз орналасқан шар немесе жұмыртқа тәрізді шоғырбас. 3-7 гүл жапырағының ұзындығы 2,5-3,5 мм, 10-20 гүл топтасқан. Қабыршағы жасыл, кейіннен қызыл сары түске енеді, жіңішке жасыл жолағы бар. Гүлсерігінің қылтаны жоқ. Аталығы 2, сирек 1-3, аналығы 2. * Жаңғағының ұзындығы 1 мм, сопақшы жұмыртқа тәрізді, бір жағы дөңес, келесі жағы тегіс келген жылтыр. Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанда Ертіс және Каспий маңында кездеседі. Өзен және көлдердің батпақты және құмды жағалауларында өседі. Дереккөздер
Құйық

Құйық немесе Циперус – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы. Ежелгі грек тілінен аударғанда «өзеннің байлығы» деген мағынаны білдіреді. Циперустың негізгі отаны Мадагаскар мен тропиктік Африка. Жалпы 400-ге жуық түрі бар. Олардың барлығы да жер шарының ылғалды, батпақты, тропикалық және субтропикалық аймақтарында таралған. Бізде циперусты бөлме гүлі ретінде өсіреді. Оның тік сабақтарының басында қолшатыр тәріздес жапырақшалары орналасқан.Түріне байланысты циперус сәуірден қыркүйек айына дейінгі аралықта гүлдейді. Гүлдері жапырақшаның дәл ортасынан шығады, жасыл түсті, кейін біртіндеп қоңырға айналады. Таралу аймағы Солтүстік Кавказ таулары, Батыс Сібір жазығы, Балқан түбегі, Кіші Азия түбегі, Қытай, Жапония, Орта Азия, Еуропа елдерінде кездеседі. Түрлері Жер бетінде 700-ден астам түрі кездеседі. Қазақстанда 2 түрі: * Микель құйығы (Cyperus micheliana) - Ертіс және Каспий маңында; * Имек құйық - Зайсан қазаншұңқыры, Мойынқұм құмды алқабы, Балқаш-Алакөл ойысы, Қызылқұм шөлінде, Каспий және Арал теңізі маңында. Күтiмi Циперусты бөлменің көлеңкелі жерлеріне, аквариумның маңына орналастырады. Үй жағдайында бойы биік емес, 70 см-ден 1-метрге дейін жететін түрлерін өсіреді. «Циперус-папирус» деген түрі тым биік болғандықтан, үй жағдайында өсіре бермейді. Ол Ніл өзенінің жағалауында өседі. Табиғатта жабайы түрде биік сабақтар шығарады. Ежелгі Египет елінде осы түрінен қағаз өндірген. Циперустың арасында жеуге жарамды түрлері де бар. Бірақ барлығының ортақ ұқсастығы, қолшатыр сияқты жапырақтарында. Жалпы алғанда циперустың биіктігі түріне қарай 30 см-ден 3 метрге дейін болады. ;Жарығы: тіке түскен күннің көзіне қоюға болмайды. Жарықта және көлеңкелі жерлерде де жақсы өсе береді. ;Жылуы: температураны аса талғамайды. Бірақ қыста 120С төмен болмағаны жөн. ;Суғарылуы: мол суғарғанды ұнатады. Жазда өсімдікті түбегімен су құйылған ыдысқа салып қойған жөн. Қыс кезінде суғару мөлшерін азайтады. ;Ылғалдылығы: қысы-жазы су бүркіп ылғалдандырып тұру қажет. ;Қоректендірілуі: көктем-жаз айларында 2-3 аптада бір рет толық минералды тыңайтқышпен қоректендіреді. ;Аурулары: ылғалдандырмай, құрғатып жібергенде, өрмекші, өсімдік кенесімен, ақ ұнтақ құртымен, аққанат зиянкестерімен ауруы мүмкін. ;Көбейтілуі: тұқымын себу, түбін бөлу және жапырақ қалемшелері арқылы көбейтеді. Жапырақ қалемшелері арқылы көбейтудің ерекшелігі, қолшатыр тәрізді жапырақтарды сабағымен кесіп алып, суға сабағын емес, төмен қаратып жапырағын салады. Бір жапырақ қалемшесінен бірнеше өскіндер пайда болады. Кейін оларды бөліп, жеке-жеке түбектерге отырғызады. Дереккөздер
Бузе қызғалдағы

Бузе қызғалдағы – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысының көпжылдық өсімдігі. Ботаникалық сипаттамасы Бузе қызғалдағының биіктігі 15 – 40 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1 – 1,5 см, терілі, қатты, ішкі жағынан ұшы жіңішке түкті қабықшалы. Сабағы жалаңаш, сирек жоғарғыжағы түкті, жапырақ саны екеу, өте алшақ орналасқан, қайырылған, бүгілген, жалаңаш, шамалы кірпікшелі, сызықты, төменгісі жалпақ, ені 3 – 8 мм,әдетте гүлінен едәуір қысқа. Гүл саны – 1 – 4 (кейде 6-ға дейін), гүл серігі сары, ұзындығы 15 – 30 мм, сүйір, сыртқылары күлгін. Түбі тарамды, ішкісінен 2 есе дерлік жіңішке, ішкілері сопақша, түбіне қарай біртіндеп жіңішкерген, осында тарамды және кірпікшелі, аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа. Олардың жіптері сары, кеңейген түбінде қалың түкті сақиналы, одан жоғары әдетте түкті, тозандықтары сызықты сопақша, ұзындығы 4 – 6 мм, сары немесе ұшы шамалы күлгін, сүйір ұшы қысқа. Түйіні аталықтан шамалы қысқа, қысқа бағанды. Сәуір - мамыр айларында гүлдейді. Қазақстанда таралуы Шөлдегі құмды және сазды топырақта өседі. Торғай, Арал маңы, Қызылорда, Балқаш - Алакөл, Қызылқұм, Түркістан флористикалық аудандарында, Шу-Іле тауларында кездеседі. Қызықты мәлімет Кей мамандардың пікірінше, бұл түрдің биік сабақты популяциясы жеке таксономиялық түр – Талиев қызғалдағы (Tulipa talievii Klikov et Zoz.) деп есептейді. Олар пиязшығының қалың түктеуімен , гүлінен биік жапырақатарымен , түкті сабағымен және ішке қайырылмаған гүл серігі жапырақшаларымен ерекшеленеді. Бұл түр Іле өзені аңғарында, солтүстікке қарай Қапшағай суқоймасынан Арқарлы асуына дейін кездеседі. Дегенмен, жақында ДНК-ның салыстырмалы салмағы мен морфологиясын зерттеуге негізделген жұмыстар нәтижесі Талиев қызғалдағы жеке түр еместігін көрсетті. Тағы қараңыз * Қызғалдақ * Лалагүлдер тұқымдасы Дереккөздер
Қызылтілді зиягүл

Қызылтілді зиягүл – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық декоративті өсімдік. Таралуы Қазақстанда Жетісу Алатауында Лепсі және Срқан өзендерінің жоғарғы бөлігінде кездеседі. Орман алқаптарында, түрлі шөп өскен субальпілік шалғында өседі. Мал жайылымы салдарынан саны азаюда. Өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ботаникалық сипаттамасы Биіктігі 20 – 30 см, тігінен өскен тамырлары бар. Сабағы қарапайым. Төменгі жағындағы сағақты жапырақтары жіңішке жұмыртқа тәрізді , жиегі тегіс емес. Орта және жоғары жағындағы жапырақтары сағақсыз, 2 – 5 себепті сабақтың жоғарғы жағында топтасқан. Орама жапырақтарының ұзындығы 10 мм-дей, ені 10 – 15 мм. Гүлі қызыл түсті, ұзындығы 20 – 25 мм, ені 2 – 3 мм болатын тілшесі орамасының ұзындығынан шамамен 2 мм ұзындау. Тұқымы цилиндр тәрізді, қырлы, шамамен ұзындығы 3,5 мм. Тұқымынан көбейеді. Шілдеде гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. Дереккөздер
Талас кекегі

Талас кекіресі – бұршақ тұқымдасы, кекіре туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда таралуы Талас Алатауында (Ақсу, Қайыңды өзендерінің арнасында) кездеседі. Қорымтасты беткейлерде, шөптер мен бұталардың арасында өседі. Ақсу-Жабағлы қорығында қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ботаникалық сипаттамасы Күрделі жапырақтары түкті , тақ қауырсынды, өркенге кезектесе орналасады. Жеке гүлінің ұзындығы 8 мм-дей, бір-бірімен кіріккен 5 тостағанша, 5 күлте жапырақшасы бар. Күлгін түсті күлте жапырақшасының ең жоғарғысы жалпақ желкен тәрізді, оның жанындағы жеке тұрған екеуі ескекше, аталығының саны 10, оның тоғызы бір-бірімен тұтасып, жіпшесінен біріккен, бір аталығы жеке орналасады. Аналығы біреу. Тұқымнан көбейеді. Маусым/шілде айларында гүлдеп, шілде/тамызда жеміс салады. Жемісі – бұршаққап. Дереккөздер
Тарбағатай дембеті

Тарбағатай дембеті – айлауыктар тұқымдасы, дембет туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Таралуы Тарбағатай жотасында, қорымтасты беткейлерде өседі. Биологиялық сиппатамасы Биіктігі 10 – 12 см, тамыр сабағы жіңішке, жерге төселіп көлбей өседі. Сабағының түбіндегі жапырақтары жалпақ, күрек пішінді, жоғарылаған сайын жүрек тәрізді, сағағы қысқарып өркенге отырмалы бекінеді. Гүлдері қос жынысты, аталығы 5, тостағаншасы қурап түспей, сақаталып, жеміс сыртын қаптап жатады. Қою көк түсті күлтесі кіріккен. Гүлдері жартылай шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі – жаңғақша, ұзындығы 4 мм-дей. Жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқан, өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Төртжапырақты қызғалдақ

Төртжапырақты қызғалдақ – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысының көпжылдық өсімдігі. Ботаникалық сипаттамасы Төртжапырақты қызғалдақтың биіктігі 10 – 30 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1,5 – 2 см, қара, терілі, ішкі жағының ұшы жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны – 3 – 6(7), өте жақын орналасқан, қайырылған, бұйра, жалаңаш, кірпікшелі, белдік тәріздіі дерлік, гүлден биік, төменгісінің ені 1 – 1,5 см. Гүл саны – 1 – 2 (4), гүл шанағында бүтілген; гүл серінің ұзындығы 2 – 4 см, сүйірлеу немесе доғал, ашық сары, сыртқыларының сырты күлгін реңді, арқасы жасылдау, ұзынша, ішкілері кері сопақша; аталықтары гүл серігінен 3 есе қысқа, жіпшелері жалаңаш, сары, жоғары жағы кеңейген, түбіне қарай жіңішкерген, тозаңдықтары сары, ұзындығы 7 – 8 мм, түйіні аталықтарынан шамалы қысқа. Сәуір - мамыр айларында гүлдейді. Қазақстанда таралуы Тасты беткейлерде өседі. Іле, Күнгей Алатауында кездеседі. Дереккөздер
Балкон (фильм)

Балкон — 1988 жылы түсірілген Қазақстандық фильм, режиссері Қалықбек Садықұлы Салықов Түсіру тобы * Режиссері - Қалықбек Салықов * Сценарий авторы - Шахимарден Құсайынов * Операторы - Әубәкір Сүлеев Қызықты деректер * Фильмнің сценарийі Олжас Сүлейменовтың шығармашылығы негізінде жазылған. * Фильмдегі Солнцеловтың протатипі - суретші Сергей Калмыков. * Фильмнің соңында балалар қараңғы жер асты жолына кіріп кетеді. Алғашында балалар сол жер асты жолынан үлкен болып, есейіп шығуы керек болған. Бірақ соңында ол жері қысқарып қалған. Рөлдерді сомдағандар * Исмаил Игильманов — Айдар * Ирина Ажмухамедова — Марина * Анатолий Равикович — Боря ағай * Валентин Никулин — Солнцелов (Сергей Калмыков) * Райхан Айткожанова — Хадиша Ибраевна Дереккөздер
Арқарлы

Арқарлы сөзі мынадай мағыналар береді: Елді мекендер: * Арқарлы – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Арқарлы – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл. * Арқарлы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Жоламан ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті. * Арқарлы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Қарашоқы ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Арқарлы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Сарыбастау ауылдық округі құрамындағы ауыл. Таулар: * Арқарлы – жота. * Арқарлы – Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданындағы тау. * Арқарлы – Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданындағы тау. * Арқарлы – Қарағанды облысы, Шет ауданындағы тау. Басқа мағыналар: * Арқарлы – алтын кен орны. * Арқарлы – асу.
Қатпарсабақ

Қатпарсабақ - көкбұталар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, жапырақ тастайтын төсемелі бұта немесе бұташық. Ботаникалық сипаты * Бүршігінің бірнеше қабыршағы болады. * Эллипс немесе жұмыртқа тәрізді жапырақтары кезектесе орналасқан, жиегі ұсақ ара тісті. Күзде қызыл түскен енеді де қурап, түсіп қалады. * Гүлдері бұтақтарының ұшын қарай шашақ гүлшоғырына шоғырланған. Тостағаншасы бес тілікке бөлінген. Күлтесі құмыра тәрізді, ұшына қарай кішірейеді, ашық жасыл түсті. Аталығы, тозаңдығының ұясы ұзын сопақша келген, бас жағында кең саңылауы бар. * Жемісі - қара, 4-5 сүйекшелері бар шырынды жидек. Өсетін жері мен таралу аймағы Тундрада, жартастарда, қиыршықтасты тау баурайларында өседі. Еуропаның солтүстік аудандарында, Солтүстік Америкада, Еуропада, Шығыс және Орта Азияда өсетін 4 түрі белгілі. Қазақстанда Алтай таулары, Тарбағатай жотасы, Жетісу (Жоңғар), Іле және Күнгей, Теріскей Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында биік тау белдеулерінде өседі. Күй талғамайтындығы, суыққа аса төзімділігі және гүлдерінің әсемдігімен ерекшеленеді. Ең көп тараған түрі - альпілік қатпарсабақ . Дереккөздер
Қазақтың ыспалы музыкалық аспаптары

Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптардың ішінде ыспалы аспаптардың сипаты, заты және жасалу әдіс-тәсілдері жалпы түрік тектес халықтардың барлығына бірдей ортақ. Олардың бүгінге дейін сазген, қылқобыз, нарқобыз, егек, бозаншы секілді бірнеше үлгі-нұсқалары қалыптасты. Қылқобыз Қылқобыз - көне аспап ретінде космологиялық, діни-ғұрыптық салттарда, абыз-жыраулар қолданысы мен бақсылық әрекеттермен байланысты дамыған. Шанағы емен, үйеңкі, қарағай, долана секілді қатты жынысты ағаштан тұтас ойып жасалады, қыл ішекті болып келеді. Кей жағдайда ішіне түрлі магиялық әсер беретін темір сақиналар тағылады. Ішекті ыспалы Ішекті ыспалы аспаптың ел арасына кең тарай қоймаған этнографиялық нұсқаларына сазген, егек, бозаншы аспаптары жатады. Ыспалы аспаптардың ішектері жылқының жалқұйрығынан алынады. Ертедегі шеберлер мен қобызшылар қылды жылқылар табында жүрген дерінен көктемнің соңына қарай күзеп алатын болған. Себебі, тірі жылқы қылының тартылыс күші көп, энергиясы мол болып келеді. Сондықтан да қобызшылар ыспалы аспаптраға өлген жылқының қылын пайдаланбайды. Ыспалы аспаптардың ішінде ішегі тарамыстан жуан етіп ызып жасалатын аспап - нарқобыз.
Ырым

Ырым (ғұрып) жолдары мен түрлері өте көп. Мысалы шешен болсын деп аузына түкіру,отаншыл болсын деп туған жерге аунату, сондай болсын деп батырдың сарқытын жегізу немесе оның атын қою сияқты ырымдар бар. Мысалы, Шыңғыс Шоқанға ырымдап Сегіз серінің атын қойған. Абай, Абылай, Бауыржан, Сәкен, Қаныш сияқты есімдерін қәзір де ата-аналары өз балаларына ырымдап қойып жүр. Той, келін түсіруде балаларды осындай қуанышқа жетсін деп нан, бауырсақ, кәмпит алып оны апарып береді. Ырым, Ырымкүл деген ұл, қыз аттары да осы ғұрыппен қойылған. Халықта жасы 100-ге жеткен адамның киімін, ұстаған затын осындай жас берсін деп үлестіріп, бөліп алу. Сол сияқты баласы тұрмай жүрген адамдар баласына Күшік, Итбай, Итемген, Көтібар, Көтен, Малай, Башай, Терісаяқ дегендей қолайсыз ат қойса, өмірлі болады деп ырымдаған. Жалпы айтқанда ырым-халықтың сенімі мен ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы. Дереккөздер
Жаманқұм (құмды алқап, Ақтөбе облысы)

Жаманқұм – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы құмды алқап. Географиялық орны Ырғыз өзенінің орта бөлігінде батыстан шығысқа қарай созылып жатыр. Жер бедері Ұзындығы 32 км, ені 1-2 м. Аумағы 40 км 2 . Өсімдігі Құмды төбешіктерінде жусан, астық тұқымдас сораң өсімдіктер өседі. Суы тұщы. Жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жаманты (тау)

Жаманты – Жетісу Алатауының солтүстік-шығысындағы тау сілемі. Географиялық орны Алматы облысы Алакөл ауданы жерінде. Алакөл ойысының оңтүстік-батыс жағында ендік бағытта созылып жатыр. Геологиялық құрылымы, жер бедері Абсолюттік биіктігі 2605 м. Ұзындығы 25 - 30 км, ені 15 - 18 км. Негізінен, интрузивті және метаморфтық жыныстардан түзілген. Жер бедерінде денудациялық-эрозиялық пішіндер басым. Өсімдігі Етегіндегі қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі тұқымдас шөптесін біртіндеп қылқан және жалпақ жапырақты орманға алмасады. Дереккөздер
Параба тілі

Параба тілі - сыбыр тілінің бір диалекті. Бұл тілде тек қана Ресейдің Параба алқабының тұрғындары - параба сыбырлары сөйлейді. Жазу нұсқалары қалмаған, трансрипция арқылы жазылады. Ғалым Л.В. Дмитриеваның зерттеу жұмыстарының нәтижесінде параба тілі қыпшақ тілдерінің және Сібір диалекттарының 2 тобының ерекшеліктерін үйлестірген, олар: еділ-орал тобы (татар, башқұрт тілдері) және қазақ-алтай тілдері. Фонологиясы Дауыссыз дыбыстар Дауысты Дереккөздер
Афшар тілі

Афшар тілі — түркі тілдерінің оғыз тобынына жататын тіл. Иранның шығысында (Керманда, Хорасанда) және Ауғанстанның Кабул провинциясында, Түркияда және Сирияда таралған. Әзірбайжан тілінің диалекттарына жатады. Вокалының ерекшеліктеріне қарағанда сонгор-түрік тілдерінің диалекттарына және өзбек тіліне ұқсас.
Бахо-Нуэво

Бахо-Нуэво («дауылпаз аралы») — Кариб теңізіндегі елсіз риф. Бірнеше аралдар мен рифтерден құралған. Рифтың ұзындығы - 26 км шамасы, ені 9 км-дей. Бахо-Нуэвоның қай елдің құрамында болушылығы қазіргі күнге дейін даулы мәселе болып табылады. Бұл аймаққа Колумбия, Никарагуа, Ямайка, АҚШ дауласып жатыр. Қазіргі таңда Колумбияның бақылауында. Сыртқы сілтемелер * [http://www.san-andres.com/docs/maps_eng.php Website with a map of San Andrés and Providencia, Serranilla Bank, Bajo Nuevo Bank and Rosalind Bank] * [http://www.oceandots.com/atlantic/san-andres/bajo-nuevo2.php Aerial picture of Bajo Nuevo Bank] — the website is related to San Andrés and Providencia.
Ашмор және Картье аралдары

Ашмор және Картье аралдары - Үнді мұхитында орналасқан аралдардың екі тобы. Координаттары . Аралдардың жалпы аумағы 199 км² (құрғақ— 114 400 м²). 1931 жылдан бастап Аустралияның тәуелді аймағы болып саналады. 1983 жылдың тамыз айынан бастап ұлттық қорық болып есептеледі. Ашмор аралының солтүстік-шығысына қарай 42 км қашықтықта орналасқан Хиберния рифы аймақтың құрамына кірмейді. Хиберния - Батыс Аустралия штатының бөлігі болып саналады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.ga.gov.au/education/facts/dimensions/externalterr/ashmore.htm ga.gov.au]
Маржанды теңіздің аралдары аймағы

Маржанды теңіздің аралдары аймағы - Маржанды теңізінің аймағында орналасқан тропикалық аралдар жіне рифтар тобы. Аустралияның Квинсленд штатының солтүстік-батыс жағында орналасқан. Аустралияның тәуелді аймағы болып есептеледі. Географиясы Аралдардың акваториясының жалпы аумағы - 780 тыс. км², оның ішінде құрғақ жердің көлемі - 10 км²-ден кем.Құрамына Херальд және Бекон аралдары, Оспрей рифы, Уиллис аралдар тобы және тағы 15 риф пен арал кіреді.. Тарихы XVIII-XIX ғасырларда аралдар теңізшілер үшін қауып төндіретін. 1921 жылы аралдарда метеорологиялық станция орнатылған. 1969 жылжан бастап Аустралияның тәуелді аймағы болып жарияланған. 1982 жылы Лихоу және Коринг рифтары, ал 1987 жылдан бастап Элизабет және Миддлтон Сейлор рифтары Аустралияның ұлттық қорығы болды. Халқы Жалғыз елді жай - ол Уиллис аралы, аралда метереологиялық станция орнатылған. Станция қызметкерлері вахта кезегімен 3-4 адам болып жұмыс істейді. Дереккөздер
Херд аралы және Макдональд аралдары

Херд аралы және Макдональд аралдары (, қысқаша HIMI) — Үнді мұхитының оңтүстік бөлігінде орналасқан ұсақ архипелаг. 2 ірі және көптеген майда аралдан құралған. Аустралияның тәуелді аймағы болып саналады. Географиясы көрінісімен Херд аралының ландшафты ]] Херд аралы және Макдональд аралдары архипелагы әлемдегі ең қиыр түкпірдегі құрғақ жер болып келеді: * Батыс Аустралияның Перта қаласынан оңтүстік-батысына қарай 4099 км қашықтықта , * Аустралияның ең қиыр оңтүстік-батыс жері Лувин мүйісінен 3845 қашықтықта, * Оңүстік Африкадан 4200 км қашықтықта, * Мадагаскардан 3830 км, * Антарктиданың солтүстік жағңынан 1630 км, * Кергелен аралынан 450 км қашықтықта орналасқан. Херд аралы Херд аралы Кергелен платосының су астындағы жанартауының төбесі болып келеді. Аралдың ұзындығы 43 км және ені - 21 км. Аралдың (және архипелагтың) ең биік нүктесі - Моусон шыңының биіктігі 2745 м. Бұл Аустарияның да ең биік нүктесі болып саналады. Херд аралының 80 %-ын қар мен мұз басып тұрады. Арал аумағы - 368 км². Макдональд аралы Макдональд аралы Херд аралынан батыс жағына қарай 44 км қашықтықта орналасқан. Бұл да жанартаудан пайда болған арал. Ең биік жері - 230 м, аумағы - 2,5 км². Басқа аралдар Басқа архипелагтың құрамына кіретін аралдардың ірілері: * Шаг-Айленд аралы * Морган аралы * Саил және Блэк жарлары. Бұл майда аралдар Херд аралының солтүстігінде 10 км қашықтықта орналасқан. Майда аралдардың жалпы аумағы - 1,1 км². Архипелагтың аумағы - 372 км². Климаты Аймақтың климаты - субантарктикалық: жылы қысы (+0,1°C) және суық жазымен (+4,2 °C) сипатталады. Жылы бойы тұратын желдің жылдамдығы 26-33,5 км/сағ. Желдің ұйытқуы 180 км/сағ дейін болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері Херд аралында 1300-1900 мм. Төрт күннің үшінде аралдарды жауын-шашын болып тұрады. Дереккөздер
Қасқыржол жотасы

Қасқыржол жотасы – Солтүстік Ақтау жотасының шығысында, Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде, ендік бағытта 35 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі 285 м (шығысындағы Төрткіл тауы). Геологиялық құрылымы Геологиялық тұрғыдан Қасқыржол жотасы эпигерциндік платформа жабындысында орналасқан мезо-кайнозой шөгінділерінен түзілген. Антиклиналь қанаттарын бор кезеңінің әктасты шөгінділері жапқан. Қасқыржол жотасы мен Қаратау жотасы аралығындағы аңғар төменгі бор кезеңінің саздары мен құмтасты қабаттарынан қалыптасқан. Онда диаметрі 1,5-2 м, кейде 3 м-ге жететін шар тәрізді домалақ тастар кездеседі. Олардың кейбіреулерінің іші желдің әсерінен кеуекті болып келеді. Рельефі Жотаның солтүстік беткейлері тік құлама болып келген және сай-жыралармен қатты тілімделген. Оңтүстік беткейлері көлбеуленіп, Шығыс Қаратау жотасына аңғар түзеп алмасады. Тік солтүстік беткейлері жота баурайында жазыққа айналып, Қайдақ сорына ұласады. Шығысында Тұзбайыр соры жатыр. Аңғарлық оңтүстік баурайында қыстаулар мен бұлақтар орналасқан. Солтүстік баурайымен Бейнеу-Сайтөс-Ақтау темір жолы өтеді. Топырағы мен өсімдігі Жер бедерін ірі түйіршікті құнарлығы төмен сортаңды сұр топырақ жапқан. Онда шөлге тән тасбұйырғын, бұйырғын, күйреуік, боз жусан, т.б. өседі. Дереккөздер
Қарсақбай темір кендері тобы

Қарсақбай темір кендері тобы - Қарағанды облысы, Қарсақбай-Ұлытау синклинальдық ойпаңының батыс бөлігіндегі темір кентасты аймақта орналасқан. Бойлық бағытта 200 км-ге дейін созылған және батысқа қарай 60-70° бұрышқа көлбеулене жатыр. Геологиялық құрылымы Осы құрылымда аса күшті, күрделі қатпарлықтар пайда болған. Негізінен кварциттерден, жасыл түсті туфтекті, кварц-серицитті және кварцхлоритсерицитті тақтатастардан тұрады. Темір кентастары Қарсақбай шоғырының темірлі кварциттерінде шоғырланған. Жатыс сипаты Қарсақбай темір кендері тобындағы 7 кеннің ішіндегі бастылары - Балбырауын темір кен орны мен Керегетас кені. 100 млн. т-дан астам Балбырауын кенінде 7 кентас танабы (жалпы ұзындығы 5 км, ені 300 м-ге дейін) қоры 500 млн. т-дан астам, Керегетас кенінде 5 кентас танабы (ұзындығы 200 м-дей, қалыңдығы 200 м-ге дейін) бар екені анықталды. Минералдары Мұндағы кентас минералдары - гематит, мартит, магнетит. Бейкентас минералдары - кварц, серицит, хлориттер, кальцит, гипс. Минералдық құрамына қарай Қарсақбай темір кендері тобының кентасы кварцты-гематитті (басқалардан басымы), кварцты гематитті-мартитті, мартитті болып келеді. Құрамы Кентастағы темірдің орташа мөлшері 34-37%. Қоспалары: * кремний тотығы (21-46%); * күкірт (0,05-1,5%); * фосфор (0,1-0,3%). Кентасты байытудан алынған концентраттардағы темір мөлшері 54-60%. Дереккөздер
Гарольд Вильсон

Джеймс Гарольд Вильсон 1916 жылы 11 наурызда Хаддерсфилдте (Йоркшир Графтігінде) дүниеге келген. 1937 жылы Оксфорд университетін бітірген. 1945 жылы парламенттік таңдауда Лейбористік партияның кандидаты болып тағайындалды. 1947 жылы Совет үкіметімен келіссөздер жүргізудің өнерлі дипломанты деген атақ алады. 1963 жылы Лейбористік партияның басшысы болып сайланады. 1964 жылы премьер-министр болып сайланды. Гарольд Вильсон саясаты Г.Вильсон өзінің мақсатын өзгертеді. Экономикада катаң тәртіпті орнатуға мәжбүр болған ол, елдегі шығын мөлшерін қысқартады. Вильсон нәсілдік кернеулікті жеңілдету үшін Африка мен Азия елдерінен имиграцияны шектеген болатын. Бірақ 1970 жылғы сайлау нәтижесінде Лейбористер жеңілісті бастан өткерді. Консерваторлар билікке келді. Осы жағдайдан кейін премьер – министр Консерватор Эдуард Хиттің саяси бағыттағы жолын қолдады. 1974 жылы Ұлыбританиядағы шахтерлер премьер – министрді сайлау үшін көтеріліске шыққан болатын. Сол жылы Хит қайтадан халық сайлауына рұқсат беріп, Лейбористік партия жоғарғы дауысқа ие болып, Гарольд Вильсон екінші рет премьер – министр болып сайланады. Билікке келген ол ең алдымен шахтерлердің еңбек ақысын көтеріп, азаттық тауарлардың қатарына жәрдемақыны қосты. 1976 жылы 16 наурызда Гарольд Вильсон премьер - министр лауазымын Джеймс Каллаганға береді. 1976 жылы сәуірде рыцарлық абзалдыққа ие болып, ал 1986 жылы Вильсон Риво барон титулына ие болды. Өмірінің соңғы жылдарын Лондонда өткізіп. 1995 жылдың 24 мамырында Лондонда қайтыс болған Гарольд Вильсонның премьер – министрлігі
Бонэйр

Бонэйр (, МФА : , папьяменто: Boneiru) — Кариб теңізіндегі Кіші Антил аралдары архипелагына кіретін арал. Синт-Эстатиус және Саба аралдарымен бірге Нидерландның меншігіне кіріп, Каритағы Нидерланд деп аталады. Халықы - 15 666 адам (2011 жыл). Әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы — Кралендейк. Ең көне қонысын - Кралендейктың солтүстік-батысындағы Ринкон қаласын XVI ғ. басында испандықтар құрған. Географиясы Солтүстік-батысына оңтүстік-шығысына дейін аралдың ұзындығы 40 км-ден кем, максималды ені - 11 км, аумағы - 288 км². Биіктігі -241 м (Брандарис тауы).Аралда «Вашингтон-Слагбай» ұлттық қорық орналасқан. Аралдың батыс жағалауында Клейн-Бонайре (Кіші Бонайре) елсіз аралы бар. Галерея Дереккөздер
Ұрым тілі

Ұрым тілі (урум тыль) - Украинаның Солтүстік Приазовье аймағында (Донецк облысы мен Запоржье облысында) және Грекияда кішігірім жертжүрты бар ұрымдардың тілі. Фонетикасы Дауыссыздар (1) // тек кірме сөздерде (2) // и // тек грек тілінен кірме сөздерде Жазуы Ұрым тіліндегі мәтіндер аз мөлшерде грек алфавитумен жазылған.. Қазіргі таңда ұрым тілінде кириллица пайдаланады. Белгілі ғалым-лингвист, қыпшақ тілдіренің зерттеушісі Александр Гаркавец өз жұмыстарында келесі әліпбиді қолданады: 2008 жылы Киевте шыққан ұрым тілінің оқу құралдарында басқа әліпби қолданған: Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.unesco.kz/qypchaq/Turkic_Languages_Rus.htm Тюркские языки] * [http://www.qypchaq.unesco.kz/Azovian_Urums.htm Уруми Надазов’я]
Іле түркі тілі

Іле түркі тілі (Ili Turk, Ili Turki, Tuerke, Tu’erke, T’urk) — Қытайдың Іле-Қазақ автономды аймақта және Синьцзян-Ұйғыр автономды ауданда қолданылатын тіл. Сөйлеушілер саны (1982 ж.) - 120 адам, олардың бәрі Іле түркі тілден басқа қазақ немесе ұйғыр тілінде сөйлейді. Алғашқы рет Іле түркі тілі 1956 жылы сипатталған. Өзбек, ұйғыр тілдерімен бірге түркі тілдерінің ұйгыр тілдері тобына жатады. 7 дауыссыз және 22 дауысты фонемасы бар.
Шотландиядағы тәуелсіздік референдумы (2014)

Шотландия Ұлыбританиядан бөлініп, тәуелсіз мемлекет атануы бойынша 18 қыркүйек 2014 жылы өтекен референдум. Шотланд үкіметі мен Біріккен Патшалық үкіметі арасындағы келісім бойынша Шотландия тәуелсіздігі туралы заң 2013 жылдың қарашасында қабылданды. Референдум қорытындысы елдің тәуелсіздік алуына алып келсе, Қабылданған заңда Шотландия 2016 жылдың 24 наурызында дербестігін алуы тиіс болды. Дереккөздер
Уызқағанақ

Уыз қағанақ - ертеңгілік тамақ ішпей шыққан немесе түскі шайына оралғанша қойшылардың өрісте жүргенде даярлайтын тамағы. Ол үшін қойшылар жан торсығына қойдың сүт-уызын сауып алады да, үйден ала шыққан бүйенге (дүңгіршекке) толтырып, алдын ала жағып қойған жанба отының қоламтасына көме қояды. Сүт пісірім уақыттан соң, піскен асын көк шөптің үстіне қояды да, сыртқы қабын тіліп жібереді де, дірілдеп тұрған уызды жейді. Жаңа сауылған сүтті қайнатпай сапырып отырып пісіреді. Дереккөздер Атамұра " Қазақы дастархан", Автор: Сегізбайұлы Қадірбек
Тақуа тауқұдірет

Тақуа тауқұдірет - тауқұдірет тұқымдасының денесі орташа (салмағы 130-150 г) балшықшысы. Тек Алтайдан небары 2 ұясы мен бірнеше балапаны табылған. Қазақстанның басқа таулы аудандарында, мысалы, Тянь-Шаньда ол тек қыстау кезінде кездестірілген. Дегенмен біздегі ең жақсы зерттелген құс. Барлық уақытта жалғыз жүреді, сондықтан осылай аталып отыр. Кәдімгі тауқұдіретінен ірілеу, әрі ақшылдау. Үріккен кезде, дыбыссыз баяу ұшады, шетке қарай ешқандай шұғыл қимыл жасамайды. Құс ойнағы өте ерекше,ызылдаған дыбыс шығарады. Ұялайтын жерінде сәуірден қазанға дейін кездеседі. Дереккөздер
Ащы құрт

Мұны кейде қара құрт деп атайды. Себебі, ашыған іркіткен қайнатқан әрі майы жартылай алынған құрт кепкен кезде майы сыртына шығып, жылтырап тұрады. Ащы құрт кеппей тұрғанда аздап тұз сепкені болмаса, оған тұз салынбайды. Себебі, бұл құртты қысты күндері езіп ішу үшін пайдаланады. Езетін құрттың қуаты күшті болу үшін әрі тастай болып қатып қалмауы үшін көбіне пісіп, майын алмайды. Құртты езіп ішу оны екі-үш сағат ыстық суға не ыстық сорпаға салып қояды. Содан соң астауға салып, астаудың бетіндегі табаны бұдыр-бұдыр болып жонылған тақтайшаға үйкеп, қолмен езеді. Езілген құрт – өте қуатты тағам. Оны кесеге құйып, сол күйі немесе сорпаға қосып ішеді. Дереккөздер
Түктіаталықты қызғалдақ

Түктіаталықты қызғалдақ – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын, биіктігі 10-20 см, пиязшық жуандығы 1-1.5 см, қара қоңыр, жұқа терілі немесе қағаз тәрізді, жалаңаш немесе тек ұшы ғана шамалы жатаған түкті қабаты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны -2, сирек 3, алшақ орналасқан, қайырылған, жалаңаш, жиектері тегіс немесе сирек кірпікшелі, сызықты, төменгілері едәуір жалпақ, ені 5-15 мм. Гүлі екеу; гүл серігі сары, ұзындығы 15-30 мм, сыртқылары таспа тәрізді, сырты күлгін, жалаңаш, ішкілерінен 1,5-2 есе жіңішке, ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді, түбі ұзын тырнақшаға жіңішкерген және осында тарамды әрі кірпікшелі; аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, түкті, тозаңдықтары сопақша, сары, ұзындығы 3-5 мм, сүйір ұшы өте қысқа; аталықтан сәл ғана қысқа бағаны едәуір ұзын, қорапшасы ұзынша, ені 0,7-1 см, ұзындығы 1,5-2.5 см, тұмсығы мен ұзындығы 5 мм-дей. Дереккөздер
Николаев жер асты су кені

Николаев жер асты су кені - Қаскелең өзенінің сол жағалауында, Алматы облысының Қапшағай қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде орналасқан. Қапшағай қаласын және демалыс аймақтарын шаруашылық-ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Кен орны қайыршықтар мен саздақтар қабаттары бар түрлі түйіршікті құммен толған жоғары төрттік кезеңнің аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Қиманың төменгі бөлігінде қалыңдығы 8-20 м болатын кесектасты-малтасты тау жыныстары қабаты бар. Қабаттың жалпы қалыңдығы 53-66 м, жер асты суы 6,9-7,6 м тереңдікте жатыр. Ұңғымалардың дебит су деңгейі 3,9-10 м төмендегенде 34,5-тен 66,6 л/с болады. Жер асты суы Қаскелең өзенінің және каналдардан сүзілген сумен толығады. Судың құрамы Минералд. 0,34-0,56 г/л, хим. құрамы бойынша сульфатты-гидрокарбонатты натрий-кальцийлі. Солтүстік-батыс бағытта құрғақ қалдықтар мөлшері ұлғайып, минералдығы артады (2,4-2,6 г/л). Суында фтордың мөлшері жоғары (1,1-6,0 мг/л) және бактериол. жағдайы тұрақты емес. Сондықтан тұтынушыға беретін суды фторсыздау және заласыздандыру керек. Сулы горизонттың қалыңдығы 51 метр. Пайдаланатын су қоры гидродинамикалық әдіспен бағаланған. Жобалық сутірек Қаскелең өзенінен бойлай қатар түзелген 19 ұңғымадан (ара қашықтары 400-600 м) тұрады. Сутірек Қаскелең өзенінен орта есеппен 1100 м алшақта орналасқан. Ұңғымалардың тереңдігі 80-100 м. Кен орны 1976 жылдан пайдалануда. Қазір сутірек тәулігіне 10,5 мың метр куб су береді. Дереккөздер
Ниязбек Әбдіғалиұлы Алдажаров

Ниязбек Әбдіғалиұлы Алдажаров (1915-1988) - шежіреші. Абайдың Жидебайдағы қорық-мұражайының меңгерушісі болып ұзақ жылдар қызмет еткен. Құнанбай мен Абай ұрпақтарының тарихы мен тағдырын жақсы білген. Абайдың Жидебайдағы қорық-мұражайын мемориалдық тұрғыдан қалпына келтіруге үлкен үлес қосқан. Шәкәрімнің, Ағашаяқ, Берікболдың, Қабыш Шәкәрімұлының әдеби, музыкалық мұраларын таспаға түсіріп, Абайдың Семейдегі мұражайының қорына тапсырған. Сондай-ақ Құнанбай мен Абайдың өмірбаянына қатысты деректер мен тобықты руының шежіресін жинақтап, бір ізге түсірген. Дереккөздер
Юхо Кусти Паасикиви

Паасикиви (Paasikivi) Юхо Кусти (27. 11. 1870, Тампере,—14. 12. 1956, Хельсинки) — Финляндия мемлекетінің қайраткері. 1892 ж. Хельсинки университетін бітірді, мамандығы — юрист. 1918 ж. (май — нояб.) — премьер-министр. 1920 ж. 14 октябрьде Финляндия мен РКФСР арасындағы бітім шартына қол қойды. 1940 ж. 12 наурызда совет-финлянд бітім шартына қол қойды. 1940— 1941 ж. Финляндияның Мәскеудегі елшісі. 1944—1946 ж. — премьер-министр. 1946—1956 ж.— Финляндпя Республикасының президенті. Финлянд- совет қатынастарын орнатуға зор үлес қосты. Финляндия мен Совет Одағы арасында достық қатынасты дамыту ісіндегі еңбегі үшін 1954 ж. Ленин орденімен марапатталды.
I Павел

I Павел (, Елизавета Петровнаның жазғы сарайы, Санкт-Петербург&nbsp;— , Санкт-Петербург) — Ресей императоры (1796—1801), III Петр мен II Екатерина баласы. Оның Александр (болашақ император I Александр), Константин, Николай (болашақ император I Николай), Михаил атты ұлдары мен 6 қызы болған. 1783 жылдан анасы II Екатерина бөлек Гатчинодағы сарайда тұрды. I Павел мемлекеттің ішкі саясатында Екатеринаның тәртібіне қарсы бағыт ұстаған болды. Бірақ шын мәнінде I Павел Екатеринаның ішкі саясаттағы жолын ұстады. Ұлы француз революциясы мен Ресейде шаруалар толқуынан қорыққан I Павел қатал реакциялық саясат жүргізді. Қатаң цензура енгізіп, жеке меншік баспаханаларды жапты (1797), шетелдік кітаптарды алып келуге тыйым салды (1800), озық ойлы адамдарға төтенше полициялық шаралар қолданды, ірі помещиктердің мүдделерін қолдап, оларға 600 мыңнан астам шаруаларды басыбайлы етіп берді. Шаруалардың қарсылығын басу үшін жазалаушы экспедицияларды және басқа заң актілерін пайдаланды. Армияға Пруссия үлгісі бойынша реформа жүргізді. II Екатерина сыртқы саясатын жалғастыра отырып, I Павел Францияға қарсы коалициялық соғысқа қатысты. I Павел ұсақтығы, қызба мінезділігі дворяндар арасында наразылық тудырды. Англиямен сауда қатынасын бұзғаннан кейін наразылық күшейе түсті. Гвардиялық офицерлер астыртын әрекетке әзірленіп, 11 марттан 12 мартқа қараған түні Михайловск бекінісінде I Павел өлтірді. Дереккөздер
Павел Диакон

Павел Диакон (720 ж. ш.—13. 4. 799, Монтекассино) — лангобард тарихшысы. Жасында Павиядағы лангобард королы сарайында қызмет істеді. Лангобард мемлекеті құлағаннан кейін, Павел Диакон Монтекассинодағы монастырьде тұрды. 782—786 ж. Павел Диакон— Ұлы Карл сарайында қызмет атқарды, оның Академиясының мүшесі болды. Павел Диаконның басты шығармалары — «Лангобардтардың тарихы». Павел Диакон бұл еңбекте халық аңыздарын, жазба деректерді, оқиғаларды кезімен көріп, оған қатысқандардың айтқан әңгімелерін пайдаланған. «Лангобардтардың тарихында» лангобардтардың қоғамдық және саяси құрылысын, олардың Италияны жаулап алуы жөнінде көптеген мәліметтер бар.
Павиандар

Павиан — танау маймылдардың бір туысы. Дене тұрқы 75—80 см, құйрығының ұзындығы 50—60 см, салмағы 30 кг-ға жетеді.Тұмсығы ұзын, танау тесігі кең, ит тісі мен қабақ сүйегі өте күшті дамыған. Шонданай сірісі үлкен және қызғылт.Аяғы мен қолының ұзындығы бірдей дерлік ,саусағы және башайлары қысқа павианның Гвинея-Бисаудан Эфиопияға дейін таралған 4 түрі (гамадрил, сфинкс, бабуин, анубис) және Оңтүстік Африкада 1 түрі (чакма) бар. Павиан таулы, жартасты жерлерде үйірленіп, топтанып жүреді, өсімдік жемісі, гүлі, жапырағы, тамыры, құс жұмыртқасы және түрлі насекомдармен қоректенеді. Жыныстық жағынан 3—5 жылда жетіледі, 170 күн көтеріп бір бала табады. Баласын енесі 5—8 ай сүтімен асырайды.
Халаж тілі

Халаж тілі - көбіне Иран және Ауғанстанда таралған түркі тілдерінің бірі. 2000 жылының мәліметі бойынша, сөйлеушілер саны 4200-дей. ISO 639-3 стандарты бойынша бұл тілді «түркі-Халаж тілі» деп белгілейді. Себебі үнді-иран тілін де «Халаж » деп атайды. Географиялық таралуы Халаж тілінде сөйлеушілер көбіне Маркази және Құм остандарының тұрғындары. Егер 1968 жылы сөйлеушілердің саны 17 000-дай болса, 2000 жылы «Ethnologue» журналының мәліметі бойынша бұл көрсеткіш 42107 адамға дейін көтерілген. Фонетикасы Дауыссыздар Сандар Халаж сандарының атаулары көбі түркі тіліндегідей, кейде (мысалы«80» және «90» үшін) парсы тілінің эквиваленттері қолданылады: * 1 — * 2 — * 3 — * 4 — * 5 — * 6 — * 7 — * 8 — * 9 — * 10 — * 20 — * 30 — * 40 — * 50 — * 60 — * 70 — * 80 — (түрк.), (парсы) * 90 — (түрк.), (парсы) * 100 — * 1000 — , Мысалдар Дереккөзі: Dorfer & Tezcan (1994) p. 158-9 Дереккөздер
Ион алмасу

Ион алмасу - екі электролит арасындағы иондардың алмасуы. Ол гомогенді және гетерогенді ортада да жүреді. Ион алмасу сорбенті ретінде минерал текті сорбенттермен (алюмосиликаттар, цирконийт т.б.) қатар органикалық сорбенттер де қолданылады. Ион алмасу - эквивалентті қатынаста жүретін қайтымды процесс. Ол туралы үш түрлі көзқарас бар. # Мембрандық тепе - теңдік, яғни мембрана арқылы иондардың бір түрі өтіп, басқасы бірінші ретінде қалады. # Ион алмасудың осмотикалық теориясы осмос қысымының әсерімен сұйық фаза сорбент денесіне сіңіп, оны ісіндіру нәтижесінде ион алмасу жүретінін дәлелдейді. # Гетерогенді алмасу реакциясы, мұнда реакцияға қатысқан заттардың валлентігі өзгермейді, еки заттың иондары алмасып, олардың орнына екі жаңа зат түзіледі. Ион алмасу табиғатта жүретін процестердің көбіне белгілі. Мысалы топырақтың иондарды сіңіруі т.б. Ион алмасу техниканың түрлі саласында, суды жұмсартуда, тұзсыздандыруда, гидрометаллургияда т.б. қолданылады. Аналитикалық химияда ион алмасуға негізделген бірнеше анализдеу әдістері бар. Мысалы хромотография, полярография т.б. Дереккөздер
Құман тілі

Құман тілі - Түркі тілдерінің қыпшақ тілдері тармағына жататын жойылып кеткен тіл. Тарихшылардың мәліметі бойынша, бұл тіл батыс және орталық Еуропа жерлерінде кең таралып, әдебиет тілі есебінде көп қолданған. Алтын Орданың негізгі тілі болған. XI—XIII ғасырларда жазылған «Codex Cumanicus» латын-парсы-құман сөздігінде түрікше дұға қылуды былай жазған: Оғыз түркі тілінде дәл осы мәтін былай жазылады: Қазіргі тілдердің арасында тікелей «ұрпағы» болып құмық, қырым-татар және қарашай-балқар тілдері болып есептеледі. Жақын тектестікте татар тілі және башқұрт тілі болып келеді. Дереккөздер
Пуйо қырғыз тілі

Пуйо қырғыз тілі - түркі тілдерінің солтүстік-шығыс тобына жататын бір тіл. Қытайда таралған. XVII—XVIII ғ-да Манжурияға жер аударылтқан Пуйо қырғыздармен бірге негізгі сөйлеушілердің аймағынан үзіліп кеткен. Қазіргі таңда сөйлеушілер көбіне Хэйлунцзян аймағының тұрғындары, саны 600-дей адам. Жазылуы Қытай тілтанушылары 2000-шы жылдардың соңында Пуйо қырғыз тілінің жазуын латын әліпбиіне негіздеп (Č č, Ğ ğ, Ï ï, Ö ö, Š š, Ü ü әріптерін қосып) жасаған. Бірақ бұл әліпби кең таралмады. Әдебиет * * * Тенишев Э.Р. О языке кыргызов уезда Фуюй //Вопросы языкознания. 1961. № 1. С.88-95.
Иондалу потенциалы

Иондалу потенциалы - негізгі күйде тұрған атомның (не молекуланың) бір рет иондалуына қажетті энергияның ең кіші мәнінің электрон зарядына қатынасымен анықталатын физикалық шама. ::X + energy → X + + e - Иондалу потенциалы атомнан не молекуладан электронды бөліп шығаратын жұмысқа тең шама иондалу энергиясының өлшеуіші болып табылады. Ол атомдағы не молекуладағы электрон байланысының беріктігін сипаттайды. Иондалу потенциалы "в" арқылы өрнектеледі, сан мәні жағынан ол эв - пен алынған иондалу энергиясына тең. Иондалу потенциалының мәні электрондық соққы туғызатын иондалуды зерттеу кезінде, сондай - ақ фотоиондалудағы фотондардың энергиясын өлшеу арқылы эксперимент жүзінде анықталады. Атомдар мен қарапайым молекулалар үшін иондалу потенциалының ең дәлірек мәні энергия деңгейлерінің спектроскопиялық мәліметтерінен алынады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://web.mit.edu/course/3/3.091/www3/pt/pert9.html Periodic Table of the Elements First Ionization Potential] * [http://energyprofessional.ru Periodic Table of Elements Sorted by 1st Ionization Potential (eV)]
Ионийлықтар

қаласы - Ионийлықтардың орталығы. Археологиялық қазбалары.]] Ионийлықтар немесе иондар (, ) - негізгі ежелгі грек тайпаларының бірі. "Ионийлықтар" атауы тайпаның түп атасы деп саналатын, аты аңызға айналған батыр Ионның есімінен шыққан. Аттика жерін, Эвбей аралының бір бөлігін, Хиос, Самос, Наксос т.б. аралдарды мекендеді. Біздің заманымыздан бұрын 11 - 9 ғасырларда Кіші Азияның (Иония обл.) батыс жағалауының орталық бөлігін, Қара және Мәрмәр теңіздері жағалауларын қоныстанды. Ионий диалектісінде көптеген адебиет сақталған (мысалы Гомер поэмалары, Геродот шығармалары т.б.). Дереккөздер
Қорасан түркі тілі

Қорасан түркі тілі - солтүстік-шығыс Ирандағы түріктілдес азшылықтың тілі. Түркі тілдерінің оғыз тармағына жатады. Түрікмен тіліне, өзбек тілінің хорезм (оғыз) диалектіне қатты ұқсас. Лингвисттар Қорасан түркі тілін Әзербайжан тілі мен түрікмен тілдерінің арасында болғанымен екеуінің де диалекті деп санамайды. Иранда Қорасан түркі тілінде 400 мыңдай адам сөйлейді. Олар көбіне Боджнурд, Себзевар, Гучан және Мешхед қалаларының тұрғындары. Өзбекстанда Хорезм облысында және Қарақалпақстанда, Түркменстанда Дашогуз велаяты және Лебап велаятының тұрғындары сөйлейді. Дереккөздер
Ниоба (Тантал қызы)

, Ниоба және оның балалары, 1591]] Ниоба (Ниобе́я; , ) - көне грек мифологиясының кейіпкері. Балаларынан айрылған ананың символын білдірген. Тантал мен Дионаның қызы болған, Фива патшасы Амфионға тұрмысқа шыққан және оған 6 ұл мен 6 қыз туған (Гесиод бойынша, 10 ұл және 10 қыз немесе 9 және 10; Гомер бойынша 6 ұл және 6 қыз , Ферекид те солай айтқан; Гелланик бойынша — 4 ұл және 3 қыз , Геродор бойынша 2 ұл және 3 қыз (Аполлодор); Лас бойынша 7 және 7, Алкман бойынша - 10 және 10, Мимнерм және Пиндар бойынша — 20. Екі баласы: Аполлон және Артемидасы бар Лето құдайға ол өзінің ұрпағының көптігімен мақтанып, қателік жасаған. Мақтаншақтығы үшін Ниобаның барлық баласын Аполлон, барлық қызын Артемида өлтірген. Ниоба қатты қайғарғаны соншалық басқа құдайлар оны Сипил (Измир маңында, Түркия) тауындағы қары ерігенде тоқтамай жылайтын құзға айналдырып жіберген. Дереккөздер
Ниоба (Фороней қызы)

Ниоба — көне грек мифологиясының кейiпкерi. Аргос патшасы Форонейдің және Теледиканың қызы. Зевс патшасымен төсектес болған алғашқы ажалды жан, әйел.. Кейбір деректерде Инахтың әйелі және Форонейдің анасы Алкменаның 16-шы буынындағы ата-тегі. Балалары: Аргос және ( Акусилай бойынша) Пеласг . . Дереккөздер
Валентин Григорьевич Распутин

Валентин Григорьевич Распутин (1937 жылдың 15 наурызында Ресей Федерациясы, Иркутск обл., Усть-Удинский ауданы Аталанта ауылында туған) - Ресей жазушысы, прозаик, драматург. Ресей федерацияның мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2012 жыл). Өмірдерек Валентин Распутин Григорұлы шаруа отбасысында туылды. Анасы - Нина Ивановна, әкесі - Григорий Никитич. Валентин Григорьевич балалық шақты Аталанка аулында өткізді. Мектебіне дейін 50 шақырым еді. Кейін историко-филологиялық факультетіне (Иркутск мемлекеттік университеті) түсіп, 1959 жылы бітірді. Студент кезінде газетте жұмыс істеген. 1980-ші жылдарда "Роман-газета" деген журналдың редакциялық алқасының мүшесімен болды. Шығармашылығы Орыс секірмелердің арасында өзінің мұғалімдері Достоевскийді және Бунинды есептейді. Валентиннің Распутинның бірінші кітабы "Аймақ алдым өзінің аспанының" 1966 жылы Иркутскте шықты. 1967 жылы Красноярскте "Адам бер осы нұр" деген кітап болды. Кинематографта * 1969 — «Рудольфио», реж. Динара Асанова * 1969 — «Рудольфио», реж. Валентин Куклев * 1978 — «Уроки французского», реж. Евгений Ташков * 1980 — «Продаётся медвежья шкура», реж. Александр Итыгилов * 1981 — «Прощание», реж. Лариса Шепитько және Элем Климов * 1981 — «Василий и Василиса», реж. Ирина Поплавская * 2008 — «Живи и помни», реж. Александр Прошкин Отбасы * Әкесі - Распутин Григорий Никитич(1913-1974). * Анасы - Распутинды Нина Ивановна(1911-1995). * Әйелі - Светлана Ивановна(1939 - 1 2012 майдың). * Ұлы - Распутин Сергей Валентинович(1961), ағылшын тілдің оқытушысы. * Немересі - Распутин Антонина Сергеевна(1986)
Иония

Иония (, ) - Кіші Азияның орталық бөлігіндегі жағалық алабтың және соған жапсарлас Фокей мен Милет қалалары аралығындағы аралдардың ежелгі грекше атауы. Б.з.б. 2- мыңжылдықтың 2-ші жартысында Ионияны гректер-ахеялықтар қоныстанды. Кейінірек иониялықтар отарлады. Иония арқылы Шығыс елдерінің Батыс елдерімен арадағы сауда - саттық және мәдени байланыстары жанданады. Иония қалаларының транзиттік саудасы мен қол өнерінің өркен жаюы Ионияның гүлденуіне және оның грек - парсы соғыстарында жектекшілік рольге ие болуына әсер етті. Б.з.б. 8-7 ғ-да Иония отарлау орталығы әрі ежелгі грек мәдениетінің ұйытқысы болды. Дереккөздер