kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғарасат күні

Ғарасат күні - ислам дінінің түсіндіруі бойынша о дүниеде қайта тірілген адамдардың Алланың алдында жауап беруі үшін жиналатын жері, орны, мақшар. Бұл дүниеден озған адамның бәрі ғарасатқа аттанады. Мұндай орынды ғарасат майданы (майдан деген көне сөз «алаң», «орын», «жер» дегенді білдіреді), ал жауап беретін күнді ақырет күні, қиямет-қайым күні деп атайды. Ғарасат күні майданында әрбір адамның жақсы-жаман істері таразыланады, ақ-қарасы тексеріледі. Ол үшін Мұхаммедтің (с.ғ.с.) әрбір үмбеті шариғат бойынша ақыреттің қамын жеуі керек: ораза ұстап, намаз оқып, құрбандық шалып, пітір-садақа беру сияқты мұсылмандық парыздарын орындайды. Ғарасат күні бүкіл дүние астан-кестен болып, өлгендер қайта тіріліп, мақшарға (ғарасатқа) жиналады. Жиналған адамдардың бәрі тіп-тік, түрегеліп тұрады. Солай тұрып, жауап береді. Ғарасат майданында жанып тұрған от болады. Оны ғарасат оты дейді. Әркім өз ісіне жауап береді. Бұл күні біреуге біреу ара түсе алмайды. Пайғамбарлардың ішінен Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың араласуымен мұсылмандардан жауап алынып, қолданылатын жаза түрі белгіленеді. Дереккөздер
Ғарафа

Ғарафа - мұсылмандық ғибадаттағы канондық ұғым, оразаның ақырғы түні мен ғарапа кешінде Меккеге қажылық парызын өтей барған мұсылмандар құрбандық шалып, Ғарафа күнін өткізетін, қажылық рәсімдерін жасайтын таудың атауы. Бұл тау Мекке қаласынан 25 шақырым жерде орналасқан. Кейбір діни аңыздарда осы тауда Адамата мен Хауана жұмақтан қуылғаннан кейін 40 жылдан кейін бір-біріне зарығып жүріп кездескен деседі. Ғарафада болу рәсімі түс ауғаннан кейін, құрбан айттың бірінші күні таң намазына дейін өтеледі. Қазақ арасында кей аймақтарда айт алдындағы күні кешке дастарқан жасап, қонақ шақыруды арапаға шақыру дейді. Арапаға көбіне туған-туыс, көршілер шақырылады. Дереккөздер
Ғұрып

Ғұрып - ежелден орныққан әдеттік ұстанымдар мен нормалардың, ырымдар мен тыйымдардың қоғамдық қажеттілікке байланысты дағдылы қалыппен және ретпен атқарылатын ұжымдык іс-әрекет арқылы көрініс беруі. Әдеттік ұстанымдар мен нормаларды өз кезегінде дәстүрлі дүниетанымның ілкімді принциптері мен тәсілдерінің, әсіресе, наным-сенімнің категориялары мен ұғымдарының «қолданбалы» (іс-әрекеттік) модельдері деуге болады. Яғни іс жүзінде әлеуметтік мәнді мәселелерге байланысты ру-қауым мүшелерінің іс- әрекеті мен мінез-құлкының ұстанымдары, принциптері мен нормалары болып табылады. Ғұрыптың социумның барлық салаларына қатысы бар. Оның құрылымдық және функционалдық жағынан алуан түрлі болып келетіндігі сондықтан. Осыған орай мал шаруашылығына қатысты ғұрыптарды, кәсіпшіліктің ұсталық, зергерлік, ершілік, емшілік және т.б. сияқты салаларына байланысты ғұрыптарды, сондай-ақ дәстүрлі календарлық және метеорологиялық ғұрыптарды айтуға болады. Дегенмен этностың тіршілік цикліне байланысты, яғни нәрестенің дүниеге келуіне, келін түсіруге, қыз ұзатуға, өлікті жөнелтуге қатысты ғұрыптарды сонымен бірге отбасында атқарылатын циклдік және ахуалдық ғұрыптар тобын көшпелі этномәдени ортадағы ғұрыптар жүйесінің ядросы ретінде қарастыру қажет. Әрбір ғұрыптың ежелден орныққан өзіндік ұйымдастырылу және атқарылу реті қалыптасты. Мысал ретінде көшпелілердің тіршілік циклі ғұрыптарының ішіндегі ең көрнектісі әрі ауқымдысы ас беру ғұрпының дәстүрлі ұйымдастырылу және атқарылу ретін айтуға болады. Қазақ даласының барлық өңірлерінде ас беру үрдісі жалпы этникалық тәртіппен атқарылып отырғандығын тарихи этнографиялық мәліметтердің барлық категориялары айғақтайды. Ғұрып атаулының негізгі функциясы - қоғамдық қатынастардың ежелден орныққан құрылымдық және функционалдық ритмін қамтамасыз ету. Яғни «ата-баба жолының» ілкімді принциптерінің, нормаларының және ұстанымдарының қалыпты қызметін символдық (ғұрыптық) тәсілмен реттеп отыру болып табылады. Дереккөздер
Дабыл үй

Дабыл үй - дәстүрлі шаруашылық қамымен жиі көшіп қонуға лайықталып жасалған шағын киіз үй. Көшіп бара жатқанда, жол-жөнекей ат шалдырып алу үшін тігілетін, уығы қысқа, кішкене етіп жасалған киіз үйдің түрінің жергілікті атауы. Ауызша деректерге қарағанда, ертеректе ауқатты байлар дабыл үйді ас-су дайындауға пайдаланған. Шаруашылық пен тұрмысқа лайықталған мұндай шағын, жеңіл үй түрінің құрылымы жолым үйге өте ұқсас. Дереккөздер
Дағалай

Дағалай - бір жылдың ішінде екі рет лақтаған ешкінің соңғы туған лағы. Ешкінің жыныстық жағынан жетілмеген шыбыштан туған лағын да дағалай деп атаған. Қыс маусымы басталған шақта туған дағалай әлжуаз, денесі шағын келеді, кейін де жарытып өсіп жетілмейді. Дереккөздер
Дағар

Дағар - жүн, мақта немесе кендір жіптен алаша тоқу тәсілімен тоқылып, құрап жасалатын үлкен қап, қанар. Дағарға арпа, бидай, ұн сияқты т.б. астық өнімдерін сақтаған. Дағарды қой қырқымы кезінде жүн салуға, тезек теруге де пайдаланған. Кейбір деректерде ертеректе қазақтардың дағарға ыдыс-аяқ салып, кереге басына керме тәрізді байлап қойғандығы жөнінде айтылады. Қолданысына қарай дағарлар пішімі, көлемі жағынан әртүрлі болып келеді. Көбінесе формасы қарапайым, тік бұрышты болғанымен, ауыз жағын тарылтып, бүйірін шығара пішілген түрлері де кездеседі. Дереккөздер
Дағара

Дағара - темірден, мыстан, жезден жасалған үлкен ыдыс түрі. Жергілікті жерлерде бұл ыдысты шара, леген, шылапшын деп әртүрлі нұсқада айтады. Дағараны кір жууға, қол жууға, малға жем жібітуге, азық-түлікті қолмен тасымалдауға пайдалана береді. Дағара(дай) бөрік, дағарадай ақ сәлде, жаулығы дағарадай тәрізді теңеу мәнді қолданыстар оның үлкен ыдыс екендігіне байланысты айтылса керек. Дереккөздер
Дайрақшы

Дайрақшы - алтын, күмістен зергерлік бұйымдар жасайтын ұстаны батыс өңірінің қазақтары дайрақшы деп атайды. Халық тілінде зергердің баламасы ретінде алтын ұстасы, күмісші, зергерші, алтыншы атала берген. Дайрақшы да сондай аймақтық сипаттағы зергер сөзінің баламасы болып табылады. Дереккөздер
Дақы

Дақы (дақа) - қалың түбітті теріден, түгі сыртына қаратылып тігілген, қыстық сырттық киім. Көшпелі тұрмыс пен табиғи ортаға лайықталған, аязы қатты, боранды өңірдің тұрғындары киетін дақы тұлып тектес, бірақ жүні сыртына қаратылып, іші матамен тысталып немесе тысталмай жасалады. Дақыны серкенің немесе қылшығы ұзын, түбіті қою тауешкі терісінің әбден жетілген жүн-қылшығын сыртына қаратып, сырттық киімнің (ішік, тонның) ту сыртынан жамылатындай етіп, кең пішін тігеді. Жағасы мен желкені кең, бетті аяздап қорғауға лайықталып жасалатын дақының пішімі кебенекке ұқсас болады. Боранды, аязды күндері жылқы күзетіндегілер, түнгі күзетші, қарауылдар, атты шанамен ұзақ сапарға жолға шыққан жолаушылар дақыны сырт киімнің сыртынан киіп, суықтан қорғанған. Ертедегі киімнің бұл түрі табиғаты қатал өңірлерде кең таралған: оның атауы орыс тілінде доха, моңғол тілінде дахы, хакасша чахы тұлғасында кездеседі. Қазақта жақы деген тай терісінен жасалатын сырт киім де бар. Ақтөбе, Ырғыз өңірінде қойдың қалың, тығыз жабағысын тақы деп атайды, тақыдан күпі жасайды. Бұл тілдік параллельдер осы сөздердің түп-төркіні бір екендігін көрсетеді. ҚР MOM қорында қара және ақ сұр түсті ешкінің терісінен құрап мол етіп тігілген, ұзындығы 122 см, жеңі 70 см, екі иінінің аралығы 58 см, етегінің шалғайы 257 см, қара түсті мақта матамен астарланған салмақты дақы сақталған. Бел тұсынан сәл ғана қынап пішілген, бүйірінде үшкіл шабулары бар. Жеңі қондырма, үлкен қайырма күйек жаға салынған. Дереккөздер
Дамбал

Дамбал - белуардан төмен киетін ішкиім. Дәстүрлі ортада ер адамдар ақ сұрыптан тігілетін тік немесе қисық жағалы көйлектің астыңғы бөлігінен төменге қарай ептеп тарыла бастайтын кең адымды Д. түрін киген. Дамбалдың ауына жүріп тұруға ыңғайлы болу үшін «үшкіл» деп аталатын қиықша қосып салған, ышқырына ызып бау таққан. ҚР MOM қорындағы (НВФ 5910) Д.-дың ұзындығы 90 см, бел үз. 40 см, балақ ені 22 см, ау үз. 50 см. Беттестірген мата бөлшектерінен ойып пішілген балақтарының арасына көлемі бірдей екі үлкен үшкіл қиық салынған. Қиықтар бір-бірімен қосылып, аудың шалғайын құрайды. Ышқырының қолқасы бар және оған жіп өткізілген. Дамбал ауы қазақтың көшпенді тұрмысына, атқа мініп - түсуге, малдас құрып отыруға бейімделіп кең тігілген. Дәстүрлі ортада кіндіктен төмен киілетін ішкиімдер наным-сенімге байланысты әртүрлі ырым-тыйымдарға негіз болған. Өсіп-өнудің, көбеюдің нышаны ретінде саналатындықтан, кей өңірде егін еккенде еңкейіп, бұтының арасынан дән сепкен. «Ер адамның ырысы ауында болады» деп ұғынғандықтан ескірген, тіпті жарамай қалған дамбалдың ауын жеке кесіп алып сақтайтын болған. Ертеде көп жасаған кемпір бақи болғанда, оның дамбалын көрші- қолаң, туған-туыс сұрап алып, ырымдап, түрлі шараларға пайдаланған. Мәселен, балалардың аузы уылып кеткенде ырым қылып алған кемпір дамбалының ауымен баланың аузын сүрткен. Көз тиіп ауырған адамның басынан әлгі дамбалдың қиындысын түтетіп айналдырған. Сыр өңірінде диқаншылықпен шұғылданған қауым қауын түйнектемей қойғанда «еркектеп кетті» деп көп жасаған кейуананың дамбалымен қауынның пәлегін қағып шыққан. Дамбалды ырым ретінде пайдалану балықшылық кәсібінде де ұшырасады. Ауға балық түспесе, қырсық шалды» деп, жылым аузына дамбал байлап суға салады. Көп балалы ананың дамбалын бала көтере алмай жүрген әйелдер ырымдап алады. Дереккөздер
Дамбал салды

Дамбал салды - неке қию салтынан кейінгі күйеу жігіт пен қалыңдықтың алғашқы түніндегі «көрпе қимылы» «сәтті» болған жағдайда қыз шешесі тарапынан жеңгесіне берілетін сыйлық (сүйінші). Байырғы ортада қалыңмалы толық берілген қалыңдыққа күйеу жігіттің жасырын келіп, жолығып жүздесіп кетуін қалыңдық ойнау деп атаған. Осыған орай, дәстүрлі ортада «ойнау» сөзі қыз бен жігіт арасындағы «сырға толы» құпия мәнді білдіреді. Ал дамбал салды ғұрыптық «ойын» түрінің бірі болып саналады. Дамбал салды сипатын Ташкент уезі, Ақжар болысының қазағы, молда Көбей Тоқболатовтың қолжазбасынан аударып жариялаған Ә.Диваев осы ғұрыптық шараны жастар ойыны сериясына енгізген. Зерттеуші ғалым дамбал салды ойынын іш киім лақтыру ойыны деп те айтылатынын атап көрсеткен. Дерек берушінің айтуынша, құтба дұғасы оқылған соң, қалыңдықты кілем мен қымбат көрпелер төселген сәнді отауға кіргізуге жиналған әйелдер қауымы оның қасына бірнеше қызды қосып, кілемге отырғызады. Қоршаған әйелдер кілемді жиектерінен ұстап көтереді.... Бір топ жеңгелері сәнді неке төсегін дайындап болған соң, отауға күйеуді кіргізіп, қалыңдықты табыстайды. Кілемде отырған қыздар мен басқа әйелдер дереу шығып кетеді, ал қалыңдықпен бірге отауда тек қалыңдықтың жеңгесі ғана қалады. Қайын сіңлісінің көңілін қобалжытпайын деген оймен жеңгесі қажетті шаруаларын атқарып, екеуінің қолдарынан ұстатады... Күйеу от жағып, қалыңдықтың «өзіндік» екенін білген соң, жас жұбайлар астына төселген ақ матаны дереу қыз жеңгелерінің бірінің қолына береді. Ал ол қалыңдықтың шешесіне көрсетіп, одан сүйінші алуға асығады. Дамбал салды ойыны - қалыңдық ойнаудың соңғы шарықтау шегі (кульминациясы) болып табылады. Дереккөздер
Дан алқа

Дан алқа - билік дәрежесін айқындайтын лауазымдық белгі. Дан алқа дөңгелек пішінде жасалып, күміспен, алтынмен, басқа да түсті металдармен әшекейленеді. Алқа шеңберінің бір жерінен тойнақ (шығыршық) жасалып, оған шынжыр бекітіліп сол арқылы мойынға тағылады. Ертеде дан алқа билік лауазымы емес керісінше сәндік алқа түрінде тағылғанға ұқсайды. Қазақтың ескі жырларында: Құбаған мұрын, қиғаш қас Қызарыдан көйлекті, Еңінде семсер ақ тісті, Мойнында дан алқалы - деген жолдар ұшырасады. Атаққа ие болды дегенді «данға шықты» деп те айтқан. Ал бұл тіркес батыс өңірде «белгілі болып, атақ-даңқы шықты» деген мағынаны білдіреді. Зерттеуші Р.Сыздықова өз зерттеуінде «Данға шығу» қолданысының көне жырларда көптеп кездесетіндігін айтады. Ғылыми тұжырымдарға қарағанда, Данға шыққан, дан болған тіркестері «байлығымен және даңқымен атасы шықты» деген мағынаны аңғартады. Ендеше ертеректе атақты, әлеуметтік мәртебесі жоғары адамдар дан алқа таққан деген қорытынды жасауға толық негіз бар және билік, лауазым иелерінің алқа (металл белгі) тағуы XIX ғасырда қазақ даласындағы билік жүйесіндегі өзгерістермен байланысты. Дереккөздер
Дан бедеу

Дан бедеу - жүйріктігімен, мықты төзімділігімен ерекшеленетін қазанат. Жорыққа және әскери шерулерге мінілетін аттың атауы. Бұл туралы көне эпостардың бірі - «Алпамыс батыр» жырында: Айтыңдар, айыл тарттым дан бедеудің беліне, Сапар қылдың Мұхамбеттің дінінің жолына — деп айтылады (толығырақ қ. Қазанат). Дереккөздер
Дар ағашы

Дар ағашы - өлім жазасына кесілген қылмыскерді аспақтауға арналған арнайы құрылғы. Жуан бөренеден жасалады. Қылмыскерді дар ағашының астына қойылған дөңбекке шығарған. Әуелі екі қолы артына қайырылып байланған қылмыскердің бетін бұлмен айналдырып байлайды немесе оның басына арнайы жасалған қап кигізіледі. Мойнына дар ағашына асылып байланған арқанның тұзақталған ұшы кигізіледі. Адамды дарға асып қинап өлтіру, жазаның ең ауыр түрі болды. Көбінесе Орта Азияның отырықшы, қалалы, кентті жерлерінде тұрақты сипат алған мұндай жаза түрі байырғы қазақ қоғамында қолданылмаған. Дәстүрлі қазақы ортада арнайы дар ағашы деген болмады да, бірақ асып өлтіру - шөгерген түйеге жазаға кесілгеннің мойнынан байлап алып, түйені түрегелтіп жіберіп асу тәрізді түрмен атқарылды.. Адамды дарға асып, қинап өлтіру 2 ғасырда Рим империясында қолданыла бастаған. Дәстүрлі қазақ қоғамында жазалаудың мұндай түрінің қолданылғаны туралы дерек жоқтың қасы. Дереккөздер
Дарақ (ағаш)

Дарақ - ерекше биік өскен ағаш, терек. Парсы тілінен енген дарақ сөзі «ағаш» деген мағынаны білдіреді. Сыр бойының қазақтары дарақты «терек» атауының және ағаш сөзінің орнына қолдана береді. Дәстүрлі ортада жапан түзде жалғыз өскен дарақты әулие көлеңкелеген, әулиенің аяғы тиген деп кие тұтқан. Үлкен, биік ағаштарды дарақ деп айту ауыз әдебиеті үлгілерінде де, жыраулар шығармаларында да ұшырасады. Бұқар жырларында (хан Абылай, Абылай) кездесетін: Қарағай - судан қашықтап, Шөлге біткен бір дарақ. Шортан - шөлге шыдамсыз, Балықтан шыққан бір қарақ - деген жолдар осының айғағы. Биік боп жалғыз өскен немесе бастау басында өскен ағаштарды кие тұту Әулие ағаш ұғымымен астасады. Дереккөздер
Дарға асу

Дарға асу - Орта ғасырлық мемлекеттердің билік жүйесінде жиі кездескен жазалау түрі, адамды қан шығармай асып өлтіру. Этномәдени байланыс барысында Орта Азия халықтары мен мұсылман әлеміндегі бұл ауыр жаза туралы мәліметтер қазақы ортаға ауыз әдебиет үлгілерімен таралған. Дар ағашы туралы шығыстық ертегі, дастандарда көп айтылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында жазалаудың мұндай түрі қолданылғандығы туралы дерек жоқ. Алайда қазақ коғамында дарға асудың өзіндік көшпелілік тәсілі болды. Кунсткамера қорындағы салынған суретке қарағанда, жиналған көпшіліктің алдында екі түйені жерге шөгеріп, түйелерге бірнеше ұзын сырықтарды буып, оған кінәліні мойнынан іле асып, түйені тұрғызған. Дереккөздер
Дарғабасы

Дарғабасы - мал ұрлаушыларға тапсырыс беруші адам. Ұрыларды дарғабасы жұмсаған жағдайда зәбір көрген мал иесі би алдында ұрланған малын ұрылардан емес, дарғабасыдан өндіруді талап еткен. Тіпті, мал ұрлаушылар бірнеше кісі болып қолға түскен жағдайда, ұрлықты үйымдастырушы - дарғабасы билер сотының кесімі бойынша айыптың ауыр түріне тартылады. Кесім бойынша айыпкер ұрланған малды қайтарады және оған қосымша айып төлейтін болған. Бұл айыптың төмендегідей түрлері болды: мойнына қосақ - құнан, көтіне тіркеу - тай, хандық ханның және сұлтанның пайдасына төленетін айыппұл. Мөлшері бесті ат немесе бес жасқа толған түйе. Айта кететіп нәрсе айыппұлдың бұл түрі ұрлықтың ауыр түріне байланысты ғана төленеді. Билік - шешімді қабылдаған бидің ақысы жоғарыда аталған хандық деп аталатын айыптың жартысына тең болды. Жасауылақы - сотқа шақырылған адамды алып келген тұлғаның ақысы, оның мөлшері барған жердің қашықтығына және билер соты қарастыратын істің сипатына байланысты болды. Даушыға жіп кесер сот шешімінің соңғы акті. Мұны ғұрып деп атаса да болады. Бұл айыптың мәні ұрының немесе қылмыскердің аяғына байланған ала арқанды қию. Бұл жіпкесерге берілетін айыптың мөлшері - бір қойдан немесе шапаннан жоғары болмаған. Осыған орай халық арасында «Айттым бітті, кестім үзілді», - деген фразеологизм қалыптасқам. Бұл сөз орамы істің мүлдем аяқталғандығын білдіреді. Дереккөздер
Дарқан

Дарқан - темір ұстасының көне атауы; шебер, темірші. Оны темірші қара ұста деп те атаған. Қара ұста немесе дарқандар темір, мыс, жез сияқты металдарды өңдеп, қару-жарақ, сауыт-сайман, тұрмыстық бұйымдар жасаған. Дарқан сөзі түркі-моңғол халықтарының көпшілігінің сөздік қорында сақталған. Қару-жарақ соғушы дарқандар ел арасында үлкен құрметке ие болып, өнері жоғары бағаланып, әлеуметтік жағынан бірсыпыра артықшылықтарға ие болған. Қазіргі қазақ тілінде бұл сөздің емін-еркін, кең, илексіз, жомарт, молшылық сияқты мағыналарда қолданылатындығы белгілі. Дарқан сөзінің бұрынғы ұста мағынасы көмескіленіп, жаңа ұғымдарға негіз болып қалыптасқан. Дереккөздер
Даруғабек

Даруғабек - Орталық Азиядағы хандық (Бұқар хандығы, Хиуа хандығы) жүйе тұсындағы билік өкілінің лауазымы. Даруға, дарға, оғлан, тархан, даруғабек лауазымдары өзінің құзыреті жағынан деңгейлес. Түркі-моңғол көшпелілерінің билік жүйесінде айырықша рөл атқарды. Даруғабектер қағанның, ханның немесе әмірдің иеліктеріндегі билік өкілі болды. Оның негізгі функциясы - алым-салықтың жиналуын қадағалау. Бірте-бірте қолына мол байлық, қаражат жинақтаған аса беделді тұлғаға айналды. Деректерге қарағанда даруғабек іс жүзінде ханның немесе әмірдің бас уәзірі қызметін атқарған. Мемлекет тіршілігіндегі аса маңызды сала әскери істерді ұйымдастыру мәселесімен де айналысқан. Моңғол билеушілері Орталық Азияда және Иранда даруғабекке қызметі ұқсас басқақ деп аталатын билік өкілдерін тағайындаған. Дереккөздер
Дастар

Дастар - сәлде тәрізді арнайы тігілген діни баскиім. Шариғатта көрсетілген намаз оқу ережесі бойынша мұсылман адамның басында сәлде немесе сәлде тәрізді баскиім болуы шарт. Дін жолына түсіп, медресеге оқуға барған, кейін молда, имам, ишан сияқты діни қызметкер болатын адамдар дін дәстүріне, дін талабына сәйкес бастарына дастар немесе сәлде киген. Қожа пұлын жіберер дастарына, Кісе, дастар жарасар бастарына, - дейтін сөз орамы осының айғағы. Оны асыл бұлдан, ақ өңді маталардан жасайды. Діндарлар басына орайтын сәлде (сәжде) үш-төрт кез ақ матадан қабаттай орап жасалады да, бір ұшы намаз оқыған кезде желке тұсын жауып тұру үшін бос қалдырылады. Сәлде, бір жағынан, баскиім міндетін атқарса, қажет кезінде жайнамаз міндетін атқарады яғни намаз оқырда сәлдені алдына жайып, сәжде қылады. Дереккөздер
Дат

Дат — байырқы қазақ қоғамында бекзадалар мен билік өкілдерінен (хан, сұлтаннан) қараша сөз сұрағанда айтылатын этикеттік мәнді қаратпа сөз. Сонымен бірге билік өкілдерінің жоғарғы мәртебелі саяси-әлеуметтік статусын да білдіреді. Дат - парсы тілінен енген сөз «көмек, жәрдем, кешірім» деген мағынаны бейнелейді. Әдетте дат сұраған адамға хан немесе сұлтан жауап ретінде Датың болса айт! деген. Бас кеспек болса дa, тіл кеспек жоқ деген қағидатқа сүйенген қазақ қоғамында дaт құқығы қатаң сақталған. Сондай-ақ халықаралық келіссөздер жүргізу кезінде де дат құқығы сақталып отырған. Дереккөздер
Датқалық белбеу

Датқалық белбеу - лауазымдық белгісін айырып тұру үшін датқа шеніндегі адамдардың таққан белбеуі. Датқалық белбеуді датқалық қызметке адамдар ғана таққан. Дәреже, лауазым белгісін білдіретін мұндай белбеулер қымбат материалдардан әшекейленіп жасалған. Оның кейбір түрлері алтын өріліп тоқылған. ҚР MOM қорында сақтаулы датқалық белбеу қаратүсті былғарыдан жасалған. Ұзындығы 93 см, ені 8 см, қапсырмасының ені 9 см. Бетіне алтын жалатылған үлкен көлемді жеті шытыра теріге бірдей ара қашықтықта орнатылған. Олардың араларына алты жұлдыз пішінді шытыра, алты тамшы тәрізді шытыра - барлығы он екі дана ұсақ шытыра орнатылған. Қапсырмаларының ортасы күмбез пішінде нақышталып, оның бетіне алтын жалатылған және оны айналдыра өсімдік өрнегі жүргізілген. Дереккөздер
Дау

Дау - қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық егестерді және осының өршіген түрі - сан алуан тартыстарды білдіретін ұғым. Сондай-ақ дауға ерекше өршігіп ру-қауым деңгейіне жеткен тұлғааралық дау-дамай да жатқызылады. «Жеті жарғы» заңдар жинағында көрсетілгендей дауды шешу билер мен ақсақалдарға жүктелген. Ертеде қазақы ортада даугерлер ел арасындағы құрметті, қадірменді ақсақалдарға жүгініп, дауларын халықтың жөн-жоралғысымен қарап, билік айтуын сұраған. Олардың билігіне разы болмаса, онда даудың әділ шешімін табу үшін халықтың әдет-ғұрыптық заңдарын жақсы білетін, елге танымал биге барып шағымданған. Қазақтың тұрмысында, әлеуметтік өмірінде үлкен дау-жанжал көбінесе жерге, жесірге, малға, құнға қатысты болған. Жер дауы - жайылымдық және шабындық жерлерге қатысты руаралық немесе жеке адамдар арасындағы дау. Жесір дауы - отбасылық-некелік салттың бұзылуына қатысты дау. Қүн дауы - кісі өліміне байланысты, мал дауы - дүние-мүлікке қатысты дау. Дауласушылардың, куәгерлердің қатысуымен өтетін дәстүрлі билер жиынында, негізінен, байырғы ортаның дay мұраты - бітім қағидасы бойынша, екі тарапты татуластыру, бәтуалы бітімге шақыру мақсаты көзделген, яғни қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің негізгі принципі басшылыққа алынған. Онда дауласушы жақтардың сөз ұстаған билері шығып, қамшы тастап, өздерінің дәлелдерін дәйекті түрде жеткізіп отырған. Дауда шешендік, тапқырлық, қарсы жақтың осал жақтарын дәл басатын біліктілік керек. Дауға төбе би төрелік айтады. Төбе бидің шешіміне даугерлер де тоқтауға тиіс. Ертеректе шешімі қиын даумен би алдына жүгініске барған кісілер ақ және қара қылдан ескен жіп ала барған. Егер дауласқан екі жақ та би шешіміне тоқтаса, билік айтушы айттым - бітті, кестім - үзілді деп, даудың шешілгенін білдіреді де, жіпті қақ ортасынан қияды. Бұл - билік айтқан адамның «аң» пен «караны» ажыратып, қара қылды қақ жарған әділдігін білдіретін семиотикалық таңба. Кейбір деректерге қарағанда, жіпті қарала киінген кемпір кесетін болған. Қазақтар жайлы көптеген маңызды дерек қалдырған А.Янушкевич (1803- 1857) осындай оқиғаның тікелей куәсі болғандығын баяндайды: «Екі қазақ бірдеңеге таласып, әділ төрелігін естуге биге келіп жүгінеді. Ол билік айтқан кезде дауласқандар жіптің екі басын ұстап биге береді. Даудың шешілгендігінің белгісі ретінде ол жіпті екіге бөледі». Бұл ғұрыптың орындалуы - даудың аяқталуын, қарсы жақтардың мәмілеге келуін, қазылыққа ризалығын аңғартады. Егер «ала жіп» кесілмей тарқаса, даугерлер билікке риза болмағанын, жанжалдың шешімі кейінге қалдырылғандығын білдіреді. Билік айтқаны үшін кесілген айыптың (малға есептеп) оннан бірін билерге береді. Даулы мәселелер өш алу, есе қайтару мақсатымен емес, гуманистік құндылықтар аясында ел тыныштығын, ағайын татулығын сақтау тұрғысынан қаралған. Дау дұрыс шешімін тапқан жағдайда, айыпкер жасаған қылмысының көлеміне қарай ат-тон айыбын төлеп құтылған. Қазақы ортада руаралық немесе тайпааралық арасындағы талас-тартысты ту ыстық-рулық қатынастардың шежірелік жосынмен негізделген іргелі принциптері мен нормалары арқылы шешіп отырды. Мұндайда Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш деген мақалға негізделген принципке жүгінген. Дереккөздер
Дау жиыны

Дау жиыны - дау-шарға төрелік айту үшін жиналған билердің, ел ақсақалдары мен ел ағаларының алқалы кеңесі. Ертеде руаралық - жер дауы, жесір дауы сынды ірі даулардың болатын күні алдын ала белгіленіп, дауласушы жақтың билері, аксақалдарымен қатар беделді, бетке ұстар игі жақсылары шақырылған. Даудың өтетін жеріне арнайы жер таңдалып, үйлер тігілген. Алыстан келген даушыларға қонақасы беріліп, ертеңіне дау шешу ісіне кіріскен. Дау аясы кең, түйінді болса, арнайы мал сойылып, Құран оқылған. Дау жиынында алдымен ара би, төбе би тағайындалып, дауласушы екі жақтың сөз ұстаган билері белгіленген. Дау жиыны алқалы ашық түрде өтеді. Дауласушы жақтардың бір-бірімен мәмілеге келуі, билікке разылығы ала жіпті кесумен аяқталады. Көт майын, aт майын айыпты жақ көтереді. Байырғы ортада мал дауын, күн дауын, жесір дауын, жер дауын, дүние-мүлік дауын шешу ғұрыптық құқық бойынша билер шешімімен жүзеге асқан. Жайылым, көш жолдарын таңдау тәрізді ауылішілік жанжалдарды ауыл ақсақалдары кеңесіп шеше берген. Қазақ даласын отарлау ісі қарқын алған тұста патша әкімшілік органдарының ықпалының артуымен XIX ғасыр 70 жылдары бастап жергілікті жерлердегі сот ісі жаңаша сипат алды. Дауды шешудің байырғы ортада ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі қалпы бұзылды. Ендігі кезекте дауды патша әкімшілігі тарапынан тағайындалған сот биі , кейін халық биі қарайтын болды. Жаңадан енгізілген заңдық ережелер бойынша дау жиыны басқа сипатта өрбіді. Айталық, 1885 жылғы Қарамола ережесі бойынша, жиырма жылдың ар жағында болған құн, жесір даулары ескірген даулар қатарына саналған, тіпті он жылдан арғы даулар да қаралмайтын болып бекіген. Ал төрт жылға созылған дау шешімін тапса, анықталған малдың басы толық қайтарылады. Сондай-ақ, Ережеде көрсетілгендей, дауласушы екі тарап қалаған билерін өздері таңдап алады. Бірақ би есебін ұлықтар шығарады. Би нақты шешім шығармас бұрын үштік бимен бір мәмілеге келуі керек. Даугерлер үштік би бітіміне келіспесе, әр тарап басқа билерін таңдап шығарады. Ереже бойынша әр тараптан үш биден артық болмауы тиіс. Жалпы уездік төтенше съезде екі жақта тең талас болса, яғни дау шешімі табылмаса, төбе бидің шешімі соңғы шешім болып қабылданып, дауға нүкте қойылады. Дереккөздер
Даулау

Даулау - белгілі бір адамның немесе топтың өз құқығын талап етуі. Мысалы, біреу жұмысқа жалданып, оның еңбегінің төлемін бермесе, ол ақысын даулауға құқы бар. Қазақ коғамында әлеуметтік мәселелерге байланысты жеке адам немесе рудың жерге меншік құқығының (жайлау, қыстау т.б.) бұзылуына байланысты жер дауы, отбасы мәселесіне қатысты жесір дауы; адам өліміне немесе адамның зардап шегуіне байланысты құн дауы, ұрлық пен барымтадан шығатын мал дауы; біреудің өзіне тиесілі үлесін, яғни сыбағасын даулау сынды сан алуан дау туындап отырған. Дереккөздер
Даушыға жіп кесер

Даушыға жіп кесер - даулы іс шешілген кезде істің аяқталғанын білдіретін, екі жақты татуластыру, мәмілеге келтіру мақсатында жасалатын ғұрып. Бұл ғұрыпты «ала жіп» ырымымен байланыстырады, оның мағынасы дау шешілгенге дейін үстінен ісі қозғалған адамның аяғын ала жіппен тұсау арқылы, ерікті емес екендігін білдіру. Дереккөздер
Даяғашы

Даяғашы - ат жарысында жол бойындағы белгіленген межелерде тұратын және бәйгеден озып келген атты тосып алатын арнайы тағайындалған адамдар тобы. Олар бәйге алатын жүйріктердің алдынан шауып, шылбырынан ұстап, ұрандап көмбеден өткізеді, әрі нешінші орында келгені туралы ат бәйгесін ұйымдастыру алқасына, халыққа куәлік етеді. Ерте дәуірлерде даяғашылардың қолында жүлделі орындарды әйгілейтін мөр басылған таңба-белгі болған. Оны ғұндар заманында пайзы немесе байса деп атаған деген дерек бар. Мұндай жора Алтын Орда мемлекеті дәуіріне дейін де жалғасын тапқан. Озған атқа орын белгілеп пайза үлестіру салты қазір моңғолдарда сақталып қалған. Дереккөздер
Даяшы

Даяшы - ас кезінде қонақтарды күтіп алып, жайғастыратын адам. Даяршы деп те аталады. Көшпенді қоғамның моральдық-этикалық дағды, нормаларын жетік білетін даяшының басты міндеті - қонақтарға ас-тағам тартып, олардың жайлы отыруын қамтамасыз ету. Хан, бек ордасында, байлардың үлкен үйінде тұрақты қызмет ететін мұндай іске жас жігіттер белгіленеді. Қарапайым халықтың той-томалағында да бозбалалар мен сол шаңырактың күйеу балалары уақытша даяшылар ретінде қызмет атқарады. Үлкендердің көңілін тауып, ізетпен ас ұсына алатын, жасы кішілерге иіле білетін, салт-дәстүрді бұлжытпай сақтайтын зерек, алғыр жастар даяшы болып уақытша қызмет көрсетіп, қандай азамат екендігін осы арада танытады. Бір жағынан сын тезінен етіп, дәстүрлі ортаның этикалық нормалары мен дәстүрлі дағдысын меңгеріп, танымын арттырады. Даяшылардың киім-кешегі мұнтаздай таза, ықшам, көркем болады. Ел аузынан жазылып алынған деректерге қарағанда, ертеде үлкен астарда даяшылар жорға ат мініп, біркелкі киім киіп, сырт көзді бірден тартып, топ-тобымен жүріп табақ тартқан. Дереккөздер
Дәлел оқу

Дәлел оқу - өлікті жөнелту салтында жүргізілетін рәсім. Қайтыс болған адамды кебіндеген соң, мәйітті шығарғанға дейін Құраннан аят аудару рәсімін Жетісу өңірінде дәлел шығару, дәлел өткеру, дәлел атқару, дәлел оқу деп атайды. Этнолог Нұрсан Әлімбай бұл рәсімнің атқарылу жоралғысын былай деп тарқатады: «...үйден шығарылмас бұрын ақ киізге оралып, төрдің оң жақ тұсына жатқызылған мәйітті қоршай отырған молдалар мен ауылдың сыйлы адамдары - ақсақалдар «дәуір жүргізу» жосын-жоралғысын атқарады: есікке әкелінген ірі қара малдың бұйдасын немесе аттың шылбырын алдын ала ескертілген адамға ұстатады. Бұл оның марқұмньің бұ дүниедегі қарызын өз мойнына жүктегендігі». Дәлел оқу, әдетте өлікті үйден шығарар алдында атқарылады. Дәлел оқу қасиетті Құранды толықтай оқып шығумен бірдей деп саналады. Дәлел оқуға жиналғандар саны 25-30 адамға жетуі мүмкін. Құранды дәлелге жиналған 5-6 адам кезектесіп оқитын кездер де болған. Кейде мұны таспиығын тарта отырып, бір молда ғана жүзеге асыруы мүмкін. Дереккөздер
Дәмету

Дәмету — ас-тағам ға, дәмге қатысты жоралғы. Дәстүрлі ортада, әдетте қонаққа тартылған сый табақтан не үлкен адамдар алдынан қайтқан табақтан кейінгі жастарға «сыбаға» қалдырылады. Оны астан кейін қалыптасқан үрдіс бойынша жігіттерге асатады және дастарқан жасаған келіндерге ризашылықтың белгісі ретінде атап береді. Ақ сақалдар қолынан ет асау жас жігіт үшін мәртебе саналады. Кәделі жіліктен келіндер дәметеді. Мұны тағамның осы мүшесіне құмарлық деп ұғыуы керек. Біріншіден, үлкен адамның қолынан келіннің кәделі жілікті алуы үлкен мәртебе, екіншіден, дәметкен кәдеден құр қалған келіннің кеудесі ісіп кетеді-мыс. Осы тектес дәм, тағам ұсынудың қарым-қатынастарды айғақтайтын, реттейтін қызметтері көптеп саналады (толығырақ қ. Асату; Ет асату). Қазақы ортада ауыл арасындағы әр түрлі той-томалаққа байланысты барыс-келіс кезінде дәм ала жүру, дәм сый- лау үрдістері «дәмнен үлкен нәрсе жоқ» деген қағидаға негізделген. Әдетте бала-шағаға, келін-кепшікке деп түйіниіек ала жүретін дәстүр казақы ортадағы әлеуметтік қатынасты нығайтудың тағы бір символикалық тетігі іспеттес. Осыған орай дәстүрлі ортада жас босанған келінге арнап, «емшегі ісіп, ауруга дұшар болмасын» деген ниетпен дайындалған дәмнен салып беріп жіберген. Егер келін жазатайым сырқаттанып калса, дэм-түз әкелген енесі немесе абысындары әкелген тағамын түйіншекке эдейілеп түйіп, «үрсып-жекіп» келіннің алдына «лақтырудың» иша- расын жасайды. Бүл - келіннің бойындағы ауруды қуудың ғүрыптық әрекеті. Сондай-ақ дәметкен келіншекті аурудан айықтыру үшін бір түйіншекке қи-тезек салып, келесі түйіншекке дэм-түз салып әкеліп, алдымен тезек түйген түйіншекті береді. Оны ашып әрі-сәрі күйге түсіп қалған келіншекке енді дэм салынған түйіншекті беріп ашқызып риза етуге тырысады. Сойтіп, келіннің әрі-сәрі күйге түсуі ауруды алжастырады-мыс. Сондай-ақ, дэстүрлі ортада қатар босанған әйелдер бір-бірімен «көтендестіру» жора- сын атқарғаннан кейін ғана үшырасып бет көріссе, екеуі де дэметпейді, эрі нәрестелеріне шілдеқотыр шықпайды деген үғым қалыптасқан. Дереккөздер
Дән бастыру

ДӘН БАСТЫРУ - егін жиналып болған соң жүргізі- летін, дәнді сабағынан ажырату үшін істелінетін дәстүрлі технологиялық үрдіс. Д. б. әсіресе оңтүстік өңірлерде ертеден бастау а лады. Қырманшылар тары дэнін түйемен бастырғанды жөн көрген, егер оның реті келмесе, өгізбен бастырған. Ш.Уәлиханов өз жазбаларында Қазақстанның кейбір ау- дандарында тақыр жерге жайылған өнімнің үстінен үзақ күнге егіздерді айдап дэнді (бидайды) бастыратынын жазған. Түйемен дэн бастыру. ҚР МОМ цорынан (НКП 5482) Егінші қазақ қауымы жылқы, түйеге малатас жегіп, айналдыра сүйретіп, ауыр тастың салмағымен дэнді сабағынан ажыратқан (қ. Малатас). Сондай-ақ жаймаланған астық үстінен үйірлі жылқыны бірнеше рет айдап отіп те дэн бастырған. Бір реткі дэн бастыру ет пісірім уақытқа созылған, сосын тырма, айыр көмегімен дэнді сабағынан ажыратып болған соң, оларды жеке-жеке үйіп жинаған. Жартылай тазаланған дэнді майқан деп атаған (толығырақ қ. Майцан). Бүдан соң, тазартылған қырманға келесі реткі дәнді әкеліп төгеді. Күніне екі-үш адам осы дэн бастырумен айналысып, қалғандары озге де шаруаларды атқарған. Шағын қырмандарда торт- бес түйемен бастырса, үлкен кырмандарда он шақты түйемен бастырған. Солтүстік және батыс уездерінде бай шаруашылықтары бидайды бастыруға жылқыны да кеңінен пайдаланған. Маңғыстауда дән бастыру жүмыстарына негізінен түйені пайдаланса, Жетісуда астыкты жылқы, өгізбен бастырған. Дереккөздер
Дән суару

Дән суару - дәнді жел арқылы шөп-шаламнан және қауызынан тазалау. Жел күшін пайдаланып істелетін дән тазалаудың бұл түрі астық көлеміне қарай жеке адам күшімен де, ұжымдасып та атқарылады. Қырманшылар ағаш күрекпен астықты көтере тастап желге ұшырып тұрады. Егер астық шағын болса, желдің өтінде тұрып табаққа салынған астықты түрегеп тұрып, жай ғана шашырата төменге - төселген қап, кенеп, алаша үстіне төге бастайды. Қауызы бөлек, дәні бөлек түскен астықты екінші қайтара ұшырып, әбден тазалайды. Дән суыру кезінде жел болмай қалса, дән суарушы адам ысқырып желдің пірі Мірқайдардан жел шақырады. Дереккөздер
Дәндәку

Дәндәку - дәстүрлі кісе белдіктің (белбеуінің) құрамдас бөлігі, от тұтатуға арналған заттар сақталатын шағын қалта түрі. Дәндәку туралы этнографиялық мәліметтер тым мардымсыз, тек тілдік деректерде ғана сақталған. Тілдік зертеулерде дәндәку кісе белдіктің айшықты безендірілген түрінің жергілікті атауы делініп жүр. Келесі бір деректерде дәндәку ертеректе жауынгерлік пен аңшылықта ерекше мәні болған кісе белдіктің құрамындағы оқшантайдың (әлбетте екі дана болады) түрленіп өзгерген түрі деп айтылады. Ұлы Абайдың өлеңінде: Шақпағым, дәндәкуім жарқ-жұрқ етіп, Жарғақ жастық бастырған жезді пыстан... - деген жолдардан дәндәкудің от шығаратын шақпақпен қатар ілінетін кісе белдікке тағылатын элементтің бірі екендігі байқалады. Яғни былғарыдан ашық қалта түрінде жасалып, күміспен әшекейленген кісе белдіктің бір элементі дәндәку «қу» деп аталатын тамызық шырпы, білте тәрізді тұтатқыш заттар салынған кісе қалта болуы да ықтнмал. Әзірге дәндәку не екендігін дөп басып айту мүмкін емес. Дереккөздер
Дәрісхана

Дәрісхана - мұсылманша білім беру ісімен шұғылдануға арналған ғұрыптық ғимараттардагы, мешіттегі орын, ортағасырлық медреселердегі сабақ, дәріс оқылатын бөлме. Қазақ жерінде үлкен медреселер көп болмаған. Бар медреселердің көпшілігі шағын, бір қабатты үй болып салынған және бір-екі дәрісханасы немесе құжырасы болған. Дәрісханада оқу жүргізілсе, құжырада шәкірттер тынығып демалған. Дереккөздер
Айтмұхамед Абдоллаұлы Лидулин

Айтмұхамед Абдоллаұлы Лидулин (29.11.1924, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы – өлген жылы белгісіз ) – Қаныш Сәтбаевтың әріптес шәкірті, ғылым докторы (1971), профессор (1973), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1979), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982). II дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аспирант, зертханашы, инженер, кіші, аға ғылым қызметкері, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы (1953-64), институт директорының орынбасары (1964-74), директоры (1974-95) әрі 1987 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясы Төралқасының академик-хатшысы. 1988 жылдан вице-президенті. 1995 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Геологиялық ғылымдар институтының құрметті директоры болып қызмет атқарды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты - жалпы және аймақтық геология, тектоника, металлогения, мұнай және газ геологиясы. Айтмұхамед Орталық Қазақстанда алтын, мыс, турмалин кендерін зерттеумен шұғылданды. Мұғалжар кешенді экспедициясын басқарды. Бірнеше кен орындарын (Самар алтын-мыс кені, Құмкөл, Арысқұм, Нұралы мұнай кендері, тағы басқалары) ашты. Айтмұхамедтің тапқан нақты мәліметтері бойынша республиканың тектоникалық картасы жасалды. Орал, Тянь-Шань және Орталық Қазақстанның тектоникалық құрылымдарының байланысы жөніндегі теориялық мәселелер жаңа тұрғыдан шешілді, геологиялық дамуының ерекшеліктері айқындалды. Айтмұхамед Қазақ КСР Мемлекеттік (1978) және КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының (1985) лауреаты, Қазан революциясы, 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет Қызыл жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, Халықаралық геологиялық конгрестің алтын белгісімен, академик С.И.Вавилов медалімен марапатталған. Сәтбаевты ұстаз тұтқан Айтмұхамед ол туралы «Халықтың ұлы перзенті» («Жетісу», 1989, 12 сәуір), «Аса көрнекті ғалым, ғылым мен өндіріс ұйымдастырушысы» («Қазақстан Ғылым Академиясының хабаршысы». 1999, №2), «Сәтбаев және Геологиялық ғылымдар институты» (Академик Қаныш Сәтбаев. Жинақ. «Ғылым», 1965), тағы басқалары мақалалар жазып, Сәтбаевты «Қазақстан геологиясының атасы» деп атады. «Ұстаз» деген мақаласында: «Соғыстың каһарлы жылдарында КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесіне Қаныш Сәтбаевтың келуі ғылымның жедел дамуына себеп болды. Қазақ даласының еліміздің алып индустриялы орталығының біріне айналуына Қаныш Сәтбаев зор үлес қосты» деп жазды. Ол Сәтбаевты Орта Азия мен Қазақстан ғұламаларының Әл-Фараби - Ұлықбек - Шоқан Уәлиханов - Қаныш Сәтбаев тізбегінің ең соңғы өкілі деп бағалады. Айтмұхамед кейіннен Сәтбаев құрған геологиялық ғылымдар институтында басшылық қызмет атқарған. Дереккөздер
Хабиболла Мир-Мұхамедоғлы Абдуллаев

Хабиболла Мир-Мұхамедоғлы Абдуллаев (31.8.1912, Қырғызстанның Ош қаласы іргесіндегі өзбек қыстағы, - 20.7.1962, Танжент қаласында қайтыс болды) - көрнекті өзбек геологы, геологиялық-минерал, ғылым доктары, профессор, Өзбек КСР Ғылым Академиясының және КСРО Ғылым Академиясының академигі Ташкенттегі Орта Азия университетінің геологиялық барлау факультетін бітірген (1935). Орта Азия геологиялық тресінің кен барлау партиясын басқарып, Ленгердегі вольфрам кен орындарын түбегейлі зерттеумен шұғылданды. 1939 жылы өзі зерттеген «Ленгер вольфрам кенінің геологиясы мен генезисі» деген тақырып бойынша кандидаттық диссертация қорғады. Бір жылдан кейін КСРО Жоғары білім комитетінің бұйрығымен Орта Азия индустрия институты кен факультетінің «Пайдалы қазбалар кафедрасының» доценті болып тағайындалды. Келесі жылы Орта Азия политехника институтының директоры, бірнеше айдан соң, Өзбекстан КП Орталық Комитетінің өндіріс бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Хабиболла осы жұмыстарды атқара жүріп, *1946 жылы «Орта Азияның шеелитке құнарлы қабаттары» тақырыбы бойынша доктары диссертация қорғады. Қаныш Сәтбаев өзбек ғалымын ерекше қадірлеп, оған моральдық қолдау көрсетіп отырған. *1951 жылы Хабиболланың монографиясындағы ғылыми тұжырымдар туралы Мәскеуге дейін жеткен айтыс-тартыста Сәтбаев Хабиболла ұсынған теорияны жақтады. БК(б)П Орталық Комитетінің ғылым мен жоғары оқу орындары бөлімінің сұрауына жауап бере отырып, *1951 жылдың 3 шілдесі күні, яғни жоғарыдағы айтыстан үш айдан кейін Мәскеуге, БК(б)П Орталық Комитетке жолдаған ресми хатында Сәтбаев Хабиболланың есімін атап, «Орта Азиядағы түсті металл кендерінің геологиясы мен петрографиясы бойынша ірі білімпаз» деген сипаттамамен одақтық ғылым ордасының құрамына сайлауға лайық кандидаттар тізіміне өзбек ғалымын да ұсынған. *Үш жылдан соң Мәскеу ғалымдары Хабиболланың еңбегін Орталық баспадан көп таралыммен басып шығарып, кен барлауға ұсынды. Сол жылдарда ерекше құлшыныспен өнімді жұмыс істеген өзбек ғалымы бірнеше ғылым еңбектерін жариялады. Барлығы да алғашқы болжамын қорғап кеңейтуге, жаңа теорияны тереңдетуге арналған. Кейіннен Сәтбаев ескерткен ғылым шындық женді. Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстанның кен барлаушылары Хабиболланың жаңа теориясын арқау етіп, Орта Азия аймағынан түсті металдардың (вольфрам мен қалайының, қорғасын мен мырыштың, сирек және бағалы металдардың) құнарлы қорларын тапты. Солардың ішінде қоры әлемдік ірі алтын кендерінің алдыңғы қатарында аталып жүрген, тәуелсіздік алған Өзбекстан мемлекетінің бүгінгі ең басты табыс көзі болып отырған Мұрынтаудың қымбат қазынасын іздеп табуда Хабиболланың жасаған және Сәтбаевтың қолдауына ие болған болжамы адастырмас темірқазықтай жетекші рөл атқарған. *1957 жылы Қытай Халық Республикасы геологтарының бірінші іс құрылтайына КСРО-дан Геологиялық министрі П.Я.Антропов бастаған делегация қатысқан. Осы сапарға Сәтбаев пен Хабиболла шақырылып, үш апта бойы Қытай елінде құрметті қонақ болған. Ғалым-геолог Хабиболла өмірінің соңғы (1958-1962) жылдарында Өзбекстан Ғылым Академиясының президенті болып еңбек еткен. Хабиболла Лениндік сыйлық лауреаты (1959). Дереккөздер
Альфред Николаевич Антоненко

Альфред Николаевич Антоненко (1933 жылы Украина, Кривой Рог қаласы - 1997) - геология-минералогия ғылымы докторы (1986), геофизика профессоры (1994), геология қазақ тау-кен және металлургия институтын (1955, қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) бітірген. *1955-57 жылы Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің Түлкібас геологиялық барлау партиясында жұмыс істеді. *1957 жылдан бастап, Қазақстан Ғылым Академиясының Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының геофизика бөлімінде инженер, зертхана меңгерушісі болып жұмыс істеді. Альфредтің басшылығымен Солтүстік және Оңтүстік Қазақстанда, Успенск тектонтық аймағында Шу-Сарысу, Қаратау, Мұғалжар, Батыс Қазақстан, Шу-Іле, Балқаш, Алтай кенді аймақтарында іргелі (эксперименттік және теориялық) зерттеулер жүргізілді. Осы жұмыстардың нәтижесінде, жер қыртысының терең қабаттарына тән геологиялық және геофизикалық маңызды мәліметтер алынды. Сондай-ақ Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты тарапынан Ұлытау - Жезқазған аймағында сейсмикологиялық зерттеулер жүргізді. Оның тереңдік жаңа құрылымдар анықталған карталарына Сәтбаев баса назар аударды. Дереккөздер
Эмма Михайловна Антоненко

Эмма Михайловна Антоненко (1930, Ресей, Куйбышев қаласы - 1986) - геологиялық-минерал, ғылым кандидаты (1962). Қазақ тау-кен және металлургия институты (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) геологиялық барлау факультетінің геофизикалық бөлімін бітірген (1955). *1955-57 жылы «Қазтүстіметбарлау» тресінің Түлкібас геологиялық барлау партиясында инженер-геолог болып жұмыс істеді. *1957 жылдан Қазақстан Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтында аға зертханашы, кіші ғылым қызметкер, микросейсмо аудандау секторының жетекшісі болды. Қаныш Сәтбаевтың тапсыруымен, институт тарапынан, Оңтүстік Қазақстанның бірнеше қалаларында және Алматыда жоғары дәлдікті сейсмоаппаратпен микросейсмикологиялық аудандау карталарын жасады (1962). *1967 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясын Төралқасы жанындағы сейсмикологиялық зерттеулерді үйлестіру жөніндегі комиссияның ғылыми хатшысы, *1972 жылдан КСРО Ғылым Академиясының инженер-геология жөніндегі комиссиясының мүшесі, *1974 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік құрылыс ғылыми-технологиялық кеңесінің мүшесі болып бекітілді. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының практигі, қорытындылары Шымкент, Жамбыл, Талғар, Қаскелен қалаларында пайдаланылды. Дереккөздер
Арайлы Ақкелін

Арайлы Ақкелін – Қаныш Сәтбаевтың туған жері Ақкелін ауылының өткені мен бүгіні туралы жазылған кітап. Авторлары – Ж. Бәтенұлы және Б.Әліпбайұлы. Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектептің 100 жылдығына арналған. Қаныш Имантайұлының арғы аталары Қаржас Сәти бидің Ақкелін жеріне алғаш қоныс аударып келген кезінен бастап, Шорман би мен Сәтбайдың халыққа жасаған ізгі істерін, үлкен екі әулеттің тарихын нақтылы деректермен баяндайды. Кеңес өкіметі кезіндегі елдің экономикасы мен әлеуметтік жағдайы, халыққа қызмет еткен азаматтар, бұл елден туған танымал тұлғалар және қазіргі ауылдың тыныс-тіршілігі мен мектептегі Сәтбаев оқулары, мұражайы, Сәтбаевтану оқу бағдарламасы, мектептің атқарып жатқан жұмыстары туралы толық, нақты мәліметтер берілген. Кітап 234 беттен тұрады, таралымы 300 дана, шартты баспа табақ 5,4. «Торайғыров атындағы ПМУ ҒБО» баспасынан шығарылған. Дереккөздер
Аса үздік шығарма (мақала)

Аса үздік шығарма – Қаныш Сәтбаевтың әдеби-сын мақаласы. «Вестник АН КазССР» журналының 1949 жылғы 5-санында қазақ және орыс тілдерінде жарияланған. 1949 жылы жазушы М.Әуезовке «Абай» романы үшін бірінші дәрежелі Мемлекеттік сыйлық берілуіне орай жазылған. Ғалым Мемлекеттік сыйлықтың берілуі тек лауреаттың жеке басын ғана емес, сонымен бірге «көп ұлтты Совет Одағының жеке республикалары мен халықтарының аса көрнекті жетістіктерін тану болып табылатынын» атай отырып, қазақ жазушысының осы жолда қажымай-талмай еңбек еткеніне, ұзақ жылдарға ұласқан зерттеу жұмыстарымен айналысқанына назар аударады. Ол бұл ұлы туындыға әдеби сында алғаш рет «XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің өмір тіршілігі мен болмыс-тұрмысын бар қырынан жан-жақты суреттеген шын мәніндегі энциклопедия» деген баға берді. Сәтбаев өзінің романға берген осы жоғары бағасын дәлелдеп, оның идеялық мазмұнына, көркемдік шеберлігіне, құрылымдық ерекшелігіне, көтеріп отырған тарихи жүгіне кәнігі әдебиеттанушы ғалымдарша қысқа шолу жасайды. Аса бай тарихи және әлеуметтік материалдың тамаша көркемдік шешімін тапқанын, автордың Абайды халықтың азамат ақыны, бастаушысы дәрежесіне көтере білгенін ескертеді. Романның тіл байлығын, образ шынайылығын атап өтеді. Жазушының өз «қаһарманының алаңсыз да арпалыссыз (бала Абайдың туған ауылына қайтып келе жатуы), ызалы да мазасыз (рулық талас туған кезде), салқын қанды, мұңлы (Абайдың әкесімен қырғи қабақ болуы) немесе лирикалық көтеріңкі (махаббат пен ақындық шабыт оянған кезеңдер) секілді тұстарында» нағыз суреткерлік талантымен көрінгеніне ерекше тоқталады. Сәтбаев «Абай» романын көркем шығарма ғана емес, танымдық маңызы зор ғылым еңбек ретінде де жоғары бағалайды. Осы тұстағы ғалым тұжырымы ерекше көңіл аударуды кажет етеді. «Қазақ халқының өткенін зерттегісі келетін ғалымның бірде- бірі бұл кітапты жаман ете алмайды: ғалым- филолог одан қазақ әдеби тілінің тууы мен қалыптасуын көреді; ғалым-этнограф көне заманмен қоса көрінген небір тұрмыстық бейнелер мен өмір құбылыстарын біледі; ғалым-юристер шариғаттан бастап, билер көсіміне шейінгі даланың заң жобаларынан бағалы мағлұматтар жинайды» деп жазды. Ұлы ғалым айтқандай, республика ғалымдары Абай өміріне байланысты осы тақырыпты сала-сала етіп зерттегені белгілі. Мақала кейін академик Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы баспадан шыққан 5-кітабына, 1989 жылы жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген. Дереккөздер
Ошақбай Асылбеков

Ошақбай Асылбеков (1929-2004) – Қаныш Сәтбаевтың тәлімін көрген кенші. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1952). Еңбек жолының алғашқы төрт жылында журналист болып, кейіннен кенші болып қызмет істеген. *1958 жылы жаңадан құрылған Жезқазған таукен-металлургия комбинаты (құрамына Қарсақбай мыс қорыту зауыты, Жезқазған кен басқармасы енген) біріккен кәсіподақ комитетінің төрағасы, *1969 жылы «Казмедьстрой» тресі біріккен партия комитетінің хатшысы, *1973 жылы Жезқазған қаласы партия комитетінің 1-хатшысы болып сайланады. Ошақбай тәуелсіздік жылдары Қазақстанда жүргізілген реформаларға да белсене қатысты. Бірнеше ордендердің және медальдардың иегері. Дереккөздер
Атбасар мыс ici және оның перспективалары (мақала)

Атбасар мыс ici және оның перспективалары - Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Алғаш рет 1928 жылы «Қазақстанның халық шаруашылығы» журналының № 9-10 сандарында жарияланды. Кейін ғалымның 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шықкан шығармалар жинағының 2-томына енді. Бұл мақала 4 тараудан тұрады: өндірістік жайы, Атбасар ісінің перспективасы, отын, тасымал жағдайы. Мақалада екі сурет берілген, бірінші сурет Қарсақбай комбинатының кәсіпорны, екінші сурет — Атбасар түсті металл тресі кәсіпорнының орналасу нобайы. Сәтбаев еңбегінде 1919- 25 жылдарға дейін Жезқазған консервацияда болғанын, *1925 жылдың 10 маусымында Қарсақбай мыс қорыту зауытын салуды аяқтау және Жезқазған кендері базасында жұмыс істейтін «Атбасар мыс кәсіпорнын» іске қосу туралы Еңбек және қорғаныс кеңесінің шешімі шыққанын жазады. Осы мақсат үшін сол кезде «Атбасцветмет» тресі құрылып, *1929 жылы Қарсақбай комбинаты деген атауға ие болады. Қарсақбай комбинатының құрамындағы Атбасар мыс кәсіпорны Атбасар уезінің ең шеткі оңтүстік-батыс жағындағы жартылай шөлейт жерде орналасқан. Қазақ КСР-інің аудандандыру кезінде Қарсақбай аудандық Қызылорда округінің құрамында болады. Ташкент темір жолындағы Жосалы станциясынан кәсіпорынқа дейін кара жол қосады, жолдың қашықтығы 375 шақырым. *1926 жылы «Атбасцветмет» тресінің кәсіпорындарын салып бітіру басқармасы орналасқан Қарсақбайға келген Сәтбаев ағылшындар қалдырған геологиялық мұрағатты және Геолкомның ізденіс жұмыстарының нәтижесін мұқият зерттейді. Сол кезде алғаш рет темір жолдан қашық жаткан пайдалы қазба кен орындарына көңіл аударады. *Кен орнында сақталған деректерден геолог 1907-17 жылы аралығында Қарсақбай зауытының құрылысы жүргенін біледі, ағылшындардың сол жылдары мыс қорыту зауыты мен байытатын фабриканы салудың нақты жобасын құрастырғаны, барлық қажетті ауыр кондырғылардың сатылып алынғаны, ішкі темір жолы тармағының салына бастағаны, барлық өндіріс цехтары мен шахталар салынғаны, 128 тұрғын үй және көлемі 17 212 шаршы метр казарма тұрғызылғаны сияқты негізгі жұмыстар атқарылғанын жазады. Соңғы бөлімдерінде Атбасар мыс ici перспективасының кентастық база, отын, көлік жағдайлары, ауданның жалпы экономикасы жайлы жазған. Дереккөздер