kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Периодты функция

Периодты функция — аргументіне функцияның периоды деп аталатын нөлге тең емес белгілі бір Т санды қосқанда мәні өзгермейтін функция. Мысалы, cosx және sіnx функциялары — периоды 2-ге тең Периодты функциялар, ал tgx пен ctgx функциялары периоды -ге тең периодты функциялар. Егер Т0 саны табылып, кез келген хЕ үшін х+Т және х-Т мәндері Е жиынында жатса және f(xT)f(x) болса, онда f(x) функциясы Е жиынында анықталған Периодты функция деп аталады. Белгілі бір аралықта үздіксіз, нақты периоды бар Периодты функцияның ең кіші оң периоды Т болады, онда f(x) кез келген периодтары kT түрінде болады (k1, 2, …). Периоды бірдей периодты функциялардың қосындысы, көбейтіндісі және бөліндісі де периоды сондай Периодты функцияға жатады. Периоды әр түрлі Периодты функциялардың периодтары өзара өлшемді болмаса, онда олардың қосындысы Периодты функция болмайды (мысалы, sіnx+sіnx). Комплекс айнымалылардан тәуелді Периодты функцияның периоды комплекс сан болуы мүмкін. Мысалы, еz — Периодты функциясының периоды 2і. Үзіліссіз Периодты функцияның комплекс сандардан тұратын екі периоды Т1, Т2 болуы мүмкін. Периодты функциялар математика физикада, техникада, тербеліс теориясында өте маңызды рөл атқарады.
Пайзрахман Ибрагимов

Пайзрахман Ибрагимов (1.5.1936 жылы туған, Алматы облысы Жаркент қаласы) – суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1982). Алматы көркемсурет училищесін (1960), Ташкент театр-көркемсурет институтын (1967) бітірген. 1970 жылдан Алматыдағы Ұйғыр музыкалық комедия театрының бас суретшісі болып қызмет атқарады. Ибрагимовтің жақсы көркемдеген спектакльдерінің қатарына Д.Әсімов және А.Садыровтың “Анархан”, В.Дьяков және И.Саттаровтың “Герип пен Санам”, С.Башоян және К.Хасановтың “Назугум”, С.Мұқановтың “Қашқар қызы”, А.Ашировтың “Туғандар өлмейді”, Мольердің “Дворяндағы тоғышар”, Вольехоның “Одисейдің ызасы” және т.б. жатқызуға болады. Ибрагимов Қазақ драма театры мен Республикалық орыс драма театрында қойылған спектакльдерді де көркемдеуге қатысты. Олар: М.Байсеркеновтың “Абылайдың ақырғы күндері”, С.Жүнісовтің “Өліара”, Х.Вахиттың “Келіндер көтерілісі” және Республикалық орыс драма театрында Ғ.Мүсіреповтың “Махаббат туралы аңызы”, т.б. Марапаттары “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Construction Time Again

Construction Time Again (ағылшынша Қайта келген құрылыстың кезі) — Depeche Mode тобының үшінші студиялық күйтабағы. 1983 жылы 22 тамызда шыққан бұл альбомда топ шығармашылығында елеулі өзгерістер көрініс тапты. Айталық, мұнда Мартин Гор бастаған музыканттар өз өнерінде күнделікті өмірде және өнідіріс орындарында кездесетін дыбыстарды қолдана бастады. Топ әуезінің «қатаюымен» өлеңдер мәтіні де тереңдей түсті. Күйтабақтың ілкі синглы «Everything Counts» трансұлттық корпорациялардың жалмауыздығы жайында болса, «The Landscape Is Changing» өлеңі экологиялық мәселелерден сыр шертті. Сондай-ақ осы Construction Time Again шыққан сәтте Depeche Mode трио емес, квартет болып құрылды - ұжымға Алан Уайлдер келіп қосылды. Осындағы «Two Minute Warning» пен «The Landscape Is Changing» Аланның туындылары болып табылады. Әндер тізімі Британдық басылым Солтүстік Америка басылымы ;2007 жылғы қайта шығарылым: ;Альбом жасау процесі туралы фильм: Дереккөздер
Қабаш Распайұлы Оспанов

Қабаш Распайұлы Оспанов (1914 ж.туған,Батыс Қазақстан облысы) – қоғам қайраткері. Мәскеу қаласындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1949). 1949 – 52 ж. Батыс Қазақстан, Жамбыл облыстық комитеттерінің екінші хатшысы, 1952 – 55 ж. еңбекшілер депутаттары Солтүстік Қазақстан облысы кеңесі атқару комитеті нің төрағасы, 1956 – 58 ж. еңбекшілер депутаттары Түркістан облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Азоттың байлануы

Азоттың байлануы — молекула күйіндегі бос азоттың қосылыстарға айналу құбылысы. Ол табиғи жолмен және адамның өндірістік іс-әрекеті арқылы жүзеге асады. Мысалы: топырақтың гумус қабатындағы азот бактериялары бос азотты қосылыстарға айналдырады. 1 га топырақта жылына 48 кг дейін өсімдіктер сіңіретін азот қосылыстары түзіледі. Бұршақ тұқымдас өсімдіктер тамырындағы бактериялар да топырақты азот қосылыстарымен байытады. Сондықтан оларды тыңайтқыштар есебінде пайдаланады, әрі өнімін алады. Азоттың байлануы өсімдіктердің көмірқышқыл газын (СО 2 ) сіңіруі тәрізді аса маңызды биологиялық құбылыс. Азоттың табиғи байлануы өсімдіктер қажетін толық өтей алмайтындықтан ауа азотынан өндірісте жасанды тыңайтқыш алынады. Ол бос азотты аммиакқа айналдыру, содан алынған аммиакты тотықтыру арқылы төмендегі сұлба бойынша жүреді: Ауа азоты (N 2 )-> аммиак (NH 3 )-> азот оксиді (NO)->азот диоксиді (NO 2 )-> азот қышқылы (HNO 3 )->нитраттар (Me[NO 3 ]n). Бұларда түзілген калий, натрий және аммоний нитраттары ауыл шаруашылығында азотты тыңайтқыштар ретінде қолданылады. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Барлау авиациясы

ұшағымен барлау]] Барлау авиациясы— стратегиялық, майдандық (тактикалық) және Әскери-теңіз флоты авиацияларының әскери іс-қимыл аймағы көлемінде қарсыластар туралы мәліметтер (олардың тактикалық, стратегиялық бағыттағы объектілері, жауынгерлік іс-әрекеттері, т.б.) алу мақсатымен әуе барлауын жүргізуге арналған түрі. Неғұрлым дамыған елдер армияларының Барлау авиациясы құрамында көзбен шолу, фотоға түсіру және радиолокациялық бақылау арқылы күндіз де, түнде де барлау жасауға мүмкіндік беретін арнайы техникалық жабдықтармен жарақталған ұшқыш басқаратын және ұшқышсыз ұшатын ұшақтар бар. Ұшақтар әуе барлауын жүргізуге алғаш рет 1911 жылы Триполи және Балқан соғыстарында қолданылып, 1-дүниежүзілік соғыста (1914—1918) түбегейлі қалыптасты. 1939 жылы көптеген елдердің армияларында жекелеген Барлау авиациясысы звенолары, отрядтары және эскадрильялары және тактикалық барлау жүргізу мен артилл. атыстарын реттеуге арналған әскери-жауынгерлік, оперативті барлау жүргізетін — майдандық, стратегиялық барлауды қамтамасыз ететін — Бас қолбасшыға бағынышты Барлау авиациясылары болды. 2-дүниежүілік соғыс жылдары (1939 — 1945) барлау жүргізетін арнайы жабдықталған ұшақтар мен осы міндетті орындауға қосымша пайдаланылатын өзге де ұшақтар қатары күрт өсті (барлаушы ұшақтар Германия әскери әуе күштеріндегі барлық авиацияның 12,3%-ін, Ұлыбританияда—18,2%-ін құрады). Ал Кеңес өкіметі Қарулы Күштерінде сол соғыста әуе барлауына күндіз Су-2, Пе-3, Ил-2 және Ил-4; түнде — СБ, ДБ-3, Р-5 және По-2 ұшақтары қолданылды. Соғыстан кейінгі жылдары Барлау авиациясы қатарына жоғары сапалы фото- және радиоэлектронды аппаратуралармен жабдықталған реактивті, перспективалық ұшақтар (Су-27 т.б.) келіп қосылды. Оның бөлімдері мен бөлімшелері құрамына жердегі фотолабораториялық және фотограмметриялық жұмыстар жүргізетін әскери ұйымдар да енеді. Дереккөздер
Камал Ғалиасқар Камалетдинов

Камал Ғалиасқар Камалетдинов (6.1.1879, Татарстан, Қазан қаласы – 8.6.1933, сонда) – татар жазушысы, қоғам қайраткері. Қазанда “Ғұсмания”, “Мухаммадия” медреселерінде, орыс-татар мектебінде оқып білім алған. Камал алғашқы шығармалары “Бақытсыз жігіт” (1898), “Үш сорлы” (1900) пьесаларында саудагерлер өмірін бейнеледі. 1901 – 05 жылы “Мағариф” (“Ағарту”) атты татар баспасын ұйымдастырып, кітап шығарумен шұғылданды. 1906 – 10 жылы “Азат”, “Жұлдыз” газеттерінде, “Найзағай”, “Жалт-жұлт” журналдарында жұмыс істеді. Жасырын “Тәраққый” (“Алға қадам”) газетін шығарды. Камал “Алғашқы спектакль” (1908), “Сыйлық үшін” (1909), “Көңілдес әйел” (1911), “Біздің қаланың сырлары” (1911), “Банкрот” (1912) т.б. драматургиялық шығармаларында гуманизм, халықтық идеяларды насихаттады. Н.В. Гогольдің “Ревизор”, А.Н. Островскийдің “Найзағай”, М.Горькийдің “Шыңырауда” пьесаларын татар тіліне аударды. Татарстанның Халық драматургі деген құрметті атақ алған. Қазандағы Татар мемл. академиялық драма театры Камал есімімен аталады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Құрам тұрақтылық заңы

Құрам тұрақтылық заңы - алынған жолына қарамастан химиялық қосылыстың құрамы тұрақты болатындығын тұжырымдайтын заң. Оны 19 ғасырдың басында француз ғалымы Ж.Л. Пруст (1754 — 1826) ашты. Мысалы, мұнда су тікелей сутек пен оттектің әрекеттесуі арқылы алынады; суды кез келген қышқыл мен негізді немесе кез келген органикалық қышқыл мен спиртті әрекеттестіру арқылы да алуға болады. Алынған жолына қарамастан судың құрамы тұрақты, яғни судың әр молекуласы 2 сутек атомы мен бір оттек атомынан тұрады. Ондағы элементтердің массалық үлесі: сутек 11,11%, оттек 88,89%. құрама тұрақтылық заңы тек газ тәрізді және сұйық қосылыстарға тән. Дереккөздер
Сағыр Аймағамбетұлы Камалов

Сағыр Аймағамбетұлы Камалов (1905, бұрынғы Ақтөбе уезі, 9-а. – 1938) – жазушы, драматург. * Кедей шаруа отбасында дүниеге келген. * Өз аулында орталау мектепті бітіргеннен кейін Орынбордағы Қазақ халық ағарту институтында оқыды (1923 – 27). * Қазақ мемлекеттік педогогикалық институтын бітірді (1931). * 1931 – 37 жылы Алматы музыка мектебінің меңгерушісі * 1938 жылы Қазақ драма театрының директоры қызметін атқарды. Шығармашылығы * Тұңғыш шығармасы – “Таңдағы талап” әңгімесі 1930 жылы жарық көрді. * “Ұшқыннан өрт” * “Шахтада” * “Колхоз қарауылы” * “Ұсталды” * “Алтай асуында” * “№21-інші” * “Екпінді №90” * “Ордадағы ойран”, т.б. әңгіме, өлең, мақалалары жарияланды. * “Қанды таяқ” пьесасы (1932 жылы Т.Жароковпен бірігіп жазған) * “Екпін” атты әңгімелер жинағы * “Алтай жолы” романынан үзінді жарық көрді. * “Құттықтаймын” (1936) * “Ер Тарғын” (1937) атты драмалық шығармалары жеке кітап болып шықты. * Камалов либреттосын жазған “Ер Тарғын” операсы (1937, музыкасы Е.Г. Брусиловскийдікі) қазақ театрларының тұрақты репертуарына енді. Дереккөздер
Отын

Отын – жылу энергиясын алуға қолданылатын жанғыш заттар. Агрегаттық күйіне қарай – қатты, сұйық және газ тәрізді, жаратылысы бойынша – табиғи және жасанды отын деп ажыратылады. * Табиғи отындарға қазынды көмірлер (антрациттер, тас және қоңыр көмірлер), мұнай, газ, жанғыш сланецтер (тақтатастар), шымтезек, ағаш, өсімдік қалдықтары жатады. * Жасанды отындарға домна пешінің кокстері, мотор отындары, кокстық және генераторлық газдар, т.б. жатады. Отынның негізгі сипаттамасы – жану жылулығы. Отынның жану жылулығы – отынның толық жану кезінде бөлініп шығатын жылу мөлшері. Оны төменгі және жоғарғы, меншікті және көлемдік жану жылулығы деп ажыратады. Төм. жану жылулығы жоғарғы жану жылулығынан отын жану кезінде түзілетін суды, сондай-ақ, оның құрамындағы ылғалды буландыруға жұмсалатын жылу мөлшерінен кем болады. Мысалы, тас көмірдің жану жылулығы 28 – 34 МДж/кг, бензиндікі – 44 МДж/кг-ға жуық; табиғи газдың көлемдік төм. жану жылулығы 31 – 38 МДж/м3. Әр түрлі отынды салыстыру және оның қосынды қорын есепке алу үшін шартты отын түсінігі пайдаланылады, оның ең төм. жану жылулығы 29,3 МДж/кг. Техниканың жаңа салаларының дамуына байланысты “отын” термині кең мағынада қолданылады, ол энергия көзі болып табылатын барлық материалдарға да (ядролық отын, зымырандық отын) қатысты айтылады. Қазақстан қазба отын қорларына бірден-бір бай ел; қ. Көмір өнеркәсіб і; Газ өнеркәсібі. Дереккөздер
Хлораттар

Хлораттар — хлорлау қышқылының (НСҚО3) тұздары. Хлораттардың көбі суда жақсы еритін, түссіз кристалдар. Қалыпты температурада тұрақты, қыздырғанда немесе катализаторлар қатысында (темір, марганец хлораттары, т.б.) оттек бөліп ыдырайды, улы. Хлораттардың ішіндегі көп таралғаны калий хлораты (КСҚО3) мен натрий хлораты (NaClO3), мысалы, калий хлоратын КСҚ-ды электролиздеу, т.б. әдістер арқылы алып, сіріңке жасауда және пиротехникада қолданады. Сілтемелер
Камбала

Камбала, камбалатәрізділер (Pleuronectіformes) – сүйекті балықтардың бір отряды. Алғашқы қазба қалдықтары эоцен кезеңінен сақталған. Денесі екі бүйірінен қысыңқы жалпақ, арқа және аналь жүзбеқанаттары денесінің ұзына бойына тұтаса орналасқан. Денесінің үстіңгі жағы қарақошқыл дақты болып келеді, ал денесінің астыңғы жағы ақшыл түсті болады. Көпшілік түрлері теңіз түбінде бір бүйірлеп жатып тіршілік етуге бейімделген. Біраз түрі өрістеу кезінде өзендердің тұщы суларына өтеді. Камбаланың денесінің ұызндығы 6 см-ден 4,7 м-ге, ал салмағы бірнеше грамнан 330 кг-ға дейін жетеді. Құрсақ жүзбеқанаттары көкірек жүзбеқанаттарының алдыңғы тұсында орналасқан. Камбалалардың қазіргі кезде 7 тұқымдасқа бірігетін 500-ге жуық түрлері барлық мұхиттарда кездеседі. Олар әсіресе, Тынық мұхиттың тропиктік белдеуінде кең таралған. Камбала ұсақ шабақтармен және теңіз түбіндегі бентосты омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Көпшілік түрі теңіздің жағалауға жақын жерлеріне уылдырық шашады. Уылдырықтан шыққан ұсақ шабақтары жартылай мөлдір түсті, торсылдағы болады, бірақ өсе келе олардың бас сүйегі симметриялы құрылысын жоғалтып, көзі бір жағына ауысады. Торсылдағы ересектерінде жойылады. Камбалалардың глосса (Platіchthys flesus luscus) және өзен камбаласы (Platіchthys flesus) Каспий және Арал теңіздеріне жерсіндірілген. Арал теңізінене жерсіндірілген камбала түрлері басқа камбала түрлерінен арқа және аналь жүзбеқанаттарының ұзына бойында бұдыр төмпешіктері және денесінде болатын жұлдыз тәрізді ұсақ қабыршақтары арқылы ажыратылады. Бұлардың денесінің ұызндығы 37 см, салмағы 930 г-дай. “Каттегаттан Арал теңізіне дейін” Халықаралық дат-қазақ біріккен жобасына сәйкес дат балықшылары Арал теңізіне келіп, камбала аулауға қажетті құрал-жабдықтар беріп, көмек көрсетуде. Қазақ балық шаруашылығы ғылым-зерттеу институты мамандарының деректері бойынша, Арал теңізі бассейнінде камбаланың 4400 т қоры бар. Арал теңізінен жылына 400 – 450 т-дан балық ауланады (2001). Жыл сайын Арал өңірінде камбала аулауға байланысты “камбала апталығы” өткізіліп, түрлі тақырыпқа сәйкес сайыстар ұйымдастырылып отырады. камбаланың кейбір түрлері жыртқыш (палтустар), ал көпшілік түрлерінің кәсіптік маңызы зор (мысалы, сары қанатты камбала, сүйір басты камбала, калкан, т.б.). Дереккөздер
Сүрме кентастары

Сүрме кентастары – құрамында сүрмесі бар минералды шикізаттар. Сүрменің жер қыртысындағы орташа мөлшері 0,00005%. Табиғатта кездесетін 75 минералының өндіріс үшін мәні барлары: антимонит, тетраэдрит, буланжерит, джемсонит, сервантит. Кентас құрамында сүрме мөлшері 5 – 6%-дан жоғары болса ғана өндірісте қолданылады. Сүрме кентастарының кендері төмен температуралы гидротермалды типке жатады. Кен денелері қабат, желі, линза түрінде кездеседі. Түзілу жағдайына байланысты кварц-флюориттік, антимониттік, ферберит-шееллит-антимониттік болып бөлінеді. Кварц-флюориттік формациясының минералды құрамы қарапайым, олар орташа тереңдіктегі шөгінді, метаморфтық, интрузиялық тау жыныстарында орналасады. Қалғандары жер бетіне жақын жатқан әрекетті жанартаулар аймағында түзіледі. Өндірісте сүрме кентастары өзіндік және кешенді (сынап-сүрмелі, қорғасын-сүрмелі, алтын-сүрмелі, сүрмелі-вольфрамды, сүрмелі-никельді) түрлеріне ажыратылады. Сүрме кентастарын флотациялық-гравитациялық әдістер арқылы байытып, алынған концентратты 1200 – 1300 °С-қа дейін балқытады, балқымаға тиісті қоспалар қосып, қайта балқытудан таза металл алынады. Дүние жүзінде сүрме өндіретін басты елдер: Қытай, Боливия, Мексика, Алжир, Түркия, АҚШ, Ресей, Украина, т.б. Қазақстанда Белоусов, Лениногор, Тишин, Текелі, Ертіс полиметалл кендерінің кентастарын металлургиялық өңдеу кезінде сүрме бөлініп алынады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Конъюнктура

Конъюнктура (лат. conjungo – байланыстырамын, жалғастырамын) 1) қоғамдық өмірдің қандай да бір саласында уақытша қалыптасқан жағдай (мысалы халықаралық Конъюнктура); 2) нарықта қалыптасқан экономикалық ахуал, оның сұраным мен ұсыным арасындағы қатынасы, баға деңгейі, тауардың босалқы қорлары, тапсырыстар қоржыны, өзге де эконмикалық көрсеткіштер сипаттайды. Негізгі түрлері Әлемдік рынок (нарық) конъюнктурасы – әлемдік тауар рыноктарындағы сату жағдайы, халықаралық сауданың ағымдағы жағдайы; Биржалық конъюнктура – биржада қалыптасқан жағдай. Мысалы, қор биржасындағы құнды қағаздар бағамы; еңбек биржасында белгілі бір мамандықтар мен кәсіптік мамандықтарды қажетсіну; тауар биржасында тауарлардың құндылығы, тапшылығы; валюталық биржада валюталардың бағамы. Биржадағы Конъюнктура материалдық өндіріс пен қызмет көрсетуге мұқтаждық аса өткір сезіліп отырған салаларға қаражатты қайта бөлуге жәрдемдесетін табиғи нарықтық реттегіш болып табылады; Нарықтық (рыноктық) конъюнктура – нарықтағы сұраным мен ұсынымның арасалмағымен, баға деңгейімен, тауарлардың босалқы қорымен, тапсырыстар қоржынымен сипатталатын жағдай; тауар нарығының конъюнктурасы – қайсыбір тауар рыногіндегі сұраным мен ұсынымның құрылымын, серпінін, арасалмағын айқындайтын факторлар мен жағдайлардың өзара әрекетінің нәтижесі; Экономикалық конъюнктура – қалыптасқан экономикалық жағдай, әлемдік шаруашылықтың, ел, аймақ шаруашылығының, тауарлар рыногінің белгілі бір кезеңдегі жағдайын бейнелейтін көрсеткіштердің жиынтығын сипаттайтын уақытша ахуал. Мұндай көрсеткіштер: өндіріс пен құрылыстың серпіні, ішкі және сыртқы сауданың, тауарлардың босалқы қорларының, бағаның, құнды қағаздар бағамының, пайданың, өндірістік қуаттардың толық жұмыс істеу деңгейінің, өндіріс пен айналыс шығындарының, жұмыспен қамтылғандар мен жұмыссыздар санының, жалақының, т.б. қозғалысы.
Перипатеттер мектебі

Перипатеттер мектебі, перипатетизм (грек. perіpateo — серуендеу) — Аристотель философиясының ізбасарлары. Аристотель өзінің тыңдаушыларымен лицей бағында серуендеп жүріп сабақ беріп, пікір алысуды әдетке айналдырған. Осыған байланысты оларды Перипатеттер мектебі деп атаған. Перипатетизм бағытын бірнеше кезеңге бөлуге болады. Бірінші кезең (б.з.б. 4 — 1 ғасырлар) мектептің жетекшісі Теофрасттан кейін Перипатеттер мектебінің жетекшілері Стратон, Ликон, Аристон Кеосский, Критолай, т.б. болды. Бұл кезеңдегі Перипатеттер мектебінде Аристотель ілімін теор. философия жағынан дамытудан гөрі жеке ғылым салаларымен (философия, т.б.) көбірек шұғылдану басым болды. Мысалы,Теофраст логика саласынан жаңалықтар ашып, ботаникадан еңбектер қалдырды. Аристоксен музыка теориясымен шұғылданды, т.б. Екінші кезеңде (б.з.б. 1 ғ.) Андроник Родосский,Сидонский, Ксенарх, т.б. Аристотель шығармаларын қайта басып шығарып, оларға түсініктер берумен шұғылданды. Үшінші кезеңде (1 — 2 ғасырлар) платоншылдар, пифагоршылдар және стоиктер мектебінде аристотельшілдіктің ізін қалдырып, жаңа платоншылдықтың қалыптасуына ықпал етті. Шығыс философиясындағы перипатетизмнің негізін қалаушы Әбу Наср әл-Фараби саналады. Ол Аристотель мен Платонның еңбектеріне сүйеніп, олардың іліміне түсінік бере отырып, өзінің филос. ілімін қалыптастырған. Батыс ойшылдары әл-Фараби, сондай-ақ ибн Сина, ибн Рушд, т.б. шығыс перипатетиктерінің түсіндірмелері арқылы ежелгі грек философтарының еңбектерімен танысып, оларды игере бастады. Дереккөздер
Нина Барлыбаева

Нина Барлыбаева Ахметқызы (20.11.1924 жылы туған, Семей) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1970), профессоры (1972), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1961). Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ мемлекттік медицина универстиеті) (1945), оның аспирантурасын (1951) бітірген. 1952—1965 жылдары Қазақстан Денсаулық сақтау минстрлігінің Педиатрия ғылыми-зерттеу институтында бала ауруларынан сақтану және оларды емдеу бөлімінің аға ғылыми қызметкері, меңгерушісі, директордың орынбасары, 1965—1992 жылдары Қазақ мемлекеттік медицина институтының кафедра меңгерушісі, деканы (1968 — 1979) болды, 1992 жылдан профессор. Негізгі ғылыми еңбектері кардиология мәселелеріне арналған. Барлыбаева балаларда (соның ішінде жаңа туған сәбилерде) жүрек-тамыр, бүйрек, өкпе ауруларының патологиясы, миокардит, гипервитаминоз, рахит ауруларының белгілерін анықтау, емдеу және олардан сақтану ерекшеліктерін зерттеді. Халықаралық симпозиумдарда ғылыми баяндамалар жасады (Түркия, 1994; Египет, 1995). Ш ы ғ а р м а л а р ы Ревматизм у детей на современном этапе, А.-А., 1974; Специфическая профилактика рахита и побочные действия витамина D, А.-А., 1984; Неревматический кардит (учебно-методическое пособие), А.-А., 1990; Особенности клиники болезни Рейтера у детей, Тула, 1997. Дереккөздер *Ревматизм у детей на современном этапе, А.-А., 1974; *Специфическая профилактика рахита и побочные действия витамина D, А.-А., *1984; Неревматический кардит (учебно-методическое пособие), А.-А., *1990; Особенности клиники болезни Рейтера у детей, Тула, 1997. Сілтеме * http://www.kazpravda.kz/rus/obshtestvo/kto_nas_vivodit_v_doktora.html * http://www.almatyzdrav.kz/content/view/757/36/lang,en/
Баян (ғалым)

Баян (1294 - 1358) — Юань патшалығының қарлұқ тайпасынан шыққан ғалымы. Баян жастайынан Конфуций шығармаларын оқып өсіп, ержеткенде оның ілімін насихаттаған. 1344 жылы “Юань патшалығы тарихын” жазуға қатысты. 1358 жылы көтеріліске шыққан диқандар қолынан қаза тапты. Дереккөздер
Технократия

.]] Технократия ( – кәсіп, өнер, шеберлік және kratos – билік) – қоғамдық-саяси ой бағыты. Технократия тұтас қоғамды ғылыми-техникалық ұтымдылық қағидаларымен басқаруға болады деп тұжырымдайды. Ол қағидаларды жүзеге асырушылар ретінде инжинер-техник ғалымдардың қолына билікті беру керектігін айтады. .]] Себебі, компьютерленген және роботтық техникаланған қоғамға тиімді шешімді математик, программист, экономистер ғана қабылдауға қабілетті. Олар машина тәрізді біртекті, жүйелі, догматты ойланады, түпкі мұраттары – бәсекеден жеңу, байлыққа жету. Адам машина іспеттес белгілі бір іске мамандануы, өз қызметін механизациялауы маңызды. Ал ақпараттық технология мен технологиялық революциялар өз бетімен әлеуметтік мәселелердің шешілуін және рухани жаңаруды қамтамасыз етеді. Технократияның салтанат құруының бір дәлелі ретінде бүгінгі алдыңғы қатарлы дамыған елдерде қоғамды меншік иелерінің емес, менеджерлердің басқаруын айтуға болады. Олардың «техноқұрылымына» инженерлерден бастап фирманың бас директорларына дейін кіреді. Барлық Технократия түрлерінің ортақ белгісі – әлеуметтік процестерді техника және өзге де бірсалалық өлшем негізінде басқаруға күш салу. Технократия саясаттың этикалық-рухани өлшемдерін ескермейді, мәдениеттің, өнердің, рухтың маңызын жоққа шығарып, гуманизмге жат қылықтарға негіз жасайды. Технократиялық тұжырымдар техникалық ғылымдар мен осы заманғы қоғамдық өндіріс мамандарының маңызы артқанының көрінісі болып табылады. Дереккөздер fr:Technocratie (plan)
Технополис

Технополис – ғылымды, білімді және жоғары деңгейде дамыған өндірісті аумақтық біріктірудің қазіргі заманғы нысаны; еркін экономикалық аймақтың бір түрі. Технополис ғылыми-зерттеулер негізінде үздіксіз инновациялық циклді қамтамасыз ететін ғылыми орталық төңірегіне біріккен бірыңғай ғылыми-өндірістік және оқу, сондай-ақ тұрғын үй және мәдени-тұрмыстық аймақ болып табылады. Қазіргі өркениет дәуірінде білімнің, ғылым мен техниканың, ғылымды қажетсінетін бизнестің, тәуекелшіл капиталдың халықаралық, ғаламдық ауқымдағы ғылыми және іскерлік белсенділігінің тұтас тізбегін туғызатын қала да технополиске жатқызылады. Технополис айрықша экономикалық атқарым тетігінің болуымен ерекшеленеді және қаланы, аймақты дамытудың, мысалы, аймақтың өнеркәсіптік базасының экономикалық тиімділігін арттырудың, экологиялық таза өндірістер құрудың, т.б. белгіленген бағдарламасымен біте қайнасады. Технополис құрылымына оның негізгі топтамаларының бірі ретінде алуан түрлі парктер кіреді. Орындалатын міндеттердің сипаты мен көлеміне қарай мынадай түрлерге бөлінеді: * ғылымды қажетсінетін технологиялармен байланысты жаңа фирмаларға жәрдемдесуді мақсат ететін инновациялық орталықтар; * жаңа фирмаларға да, кемеліне келген фирмаларға да қызмет көрсететін, университеттермен немесе ғылыми-зерттеу институттарымен тығыз байланыс орнататын зерттеу немесе ғылыми парктер; * жаңа ашылымдарды енгізу мақсатымен кәсіпорындар мен ғылыми ұйымдар арасындағы ынтымақтастықты жүзеге асыратын идея мен ақпарат алысып тұратын оңтайлы ұйымдық ғылыми-өнеркәсіптік аймақ болып табылатын технологиялық парктер; жоғары технологиясы бар жаңа фирмаларды дамыту үшін құрылатын қызмет көрсетуші кәсіпорындар болып табылатын технологиялық орталықтар; * тұтас өңірлерді технологиясы жоғары аймақтарға айналдырумен байланысты технокешендер мен ғылыми парктердің конгломераттары (белдеулері). Технополис құру айтарлықтай ақша қаражатын тартуды және уақытты талап етеді. Технополистің неғұрлым тұрпатты басқару органы – басқарма (комитет). Оған негізгі құрылымдықатқарымдық секторлардың (бөлімшелердің), университеттердің, іскерлік орталық компанияларының немесе коммерциялық палатаның басшылары, сондай-ақ жергілікті билік органдарының, банктердің, демеушілердің, т.б. өкілдері кіреді. Басты ғылыми-зерттеу бөлімшесінің немесе негізгі ғылыми-өндірістік компанияның басшысы әдетте басқарушылық рөл атқарады. Егер технополис акционерлік қоғам болса, онда акционерлер жиналысы басты басқарушылық орган болып табылады. Дереккөздер
Орман зиянкестері

.]] Орман зиянкестері, ағаш, бұта өсімдіктерін зақымдайтын жәндіктер, кейбір кене түрлері, омыртқалы жануарлардан қоян, тышқан тұқымдас кемірушілер жатады. Қазақстанда орман зиянкестерінің ішінде жиі кездесетіні жәндіктер, қоректену түріне қарай: жапырақ жегілер (қылқан жапырақты да), дің кемірушілер, тамыр зиянкестері немесе топырақ мекендеушілер және жеміс, тұқым зиянкестері деп бөлінеді. Бұлардан көбелектер, құмырсқа, шыбындар, ткачтер тез көбейіп кететін болса, жапырақ жегілер, бізтұмсықтар, улы алагүліктер, т.б. біркелкі көбейіп, әсіресе жас ормандарда, саябақтарда, егін қорғау алқабында белгілі бір аймақта таралады.Дің зиянкестері негізінен қоңыздар (қабық қоңызы, сүген қоңыздар, зер қоңыздар, бізтұмсықтар), кейбір жарғақ қанаттылар (мүйіз құйрықтылар) және көбелектер (бұрғы көбелек, жылтыр көбелектер). Бұл зиянкестер ағаш тінін, сүрегін кеміреді, сапасын кемітеді, ағашты қуратады. Тамыр зиянкестеріне зауза қоңыздары, қарақоңыз, тақта мұртты қоңыздардың дернәсілдері жатады. Тамыр зиянкестерінің көпшілігі жұмыртқасын топырақ арасына салады және барлық даму сатылары сонда өтеді. Жеміс, тұқым зиянкестерінің түрі өте көп. Бұлар ағаштың генеративтік органдарын зақымдайды, орман шаруашылығына едәуір зиян келтіреді.Орман зиянкестеріне қарсы олардың көбею, таралуының алдын алатын және жойып жіберетін химиялық, биологиялық шаралар (зиян келтіретін жәндіктерді жеп құртатын жәндіктер, жәндік қоректі құстар, биологиялық препараттар) қолданылады. Жапырақ жегілерге қарсы негізінен химиялық әдіс қолданылады. Үлкен аймақтарға ұшақпен пестицидтер себіледі. Дің зиянкестері таралмау үшін орманда өсетін ағаштар құрамы жақсартылады, зиянкестерге төзімді ағаш түрлері егіледі, орман кесу ережелері, орманды тазалау, т.б. шараларды дұрыс іске асыру қадағаланады. Тамыр жеміс, тұқым зиянкестеріне қарсы әр түрлі химилық заттар пайдаланылады. Дереккөздер
Хлорбензол

Хлорбензол, С 6 Н 5 Сl — органикалық қосылыс, өзіне тән иісті, түссіз сұйықтық, балқу t –45,58°С, қайнау t 131,687°С. Суда нашар ериді, ал органикалық еріткіштермен толық араласады. Өнеркәсіпте хлорбензолды темір қатысында бензолды (С 6 Н 6 ) сұйық фазада, хлорлы сутекті ауа немесе оттек қоспасымен катализдік хлорлау арқылы алады. Хлорбензол және оның туындылары органикалық синтезде бастапқы және аралық өнім ретінде пайдаланылады. Сілтемелер
Ай(сөзінің мағыналары)

Ай — уақыт өлшемі, жылдың бөлігі. Ол үш түрге ажыратылады: 1) синодтық Ай — Айдың бірдей екі фазасы аралығындағы шамамен 29,53 күн тәулігіне тең уақыт; 2)сидерлік (жұлдыздық) Ай — Айдың жұлдызға қатысты Жерді толық бір рет айналып шығатын, шамамен 29,53 күн тәулігіне тең уақыт; 3) айдаһар Айы — орбитаның белгілі бір нүктесінен үзіліссіз екі рет өткен 27,21 күн тәулігіне тең уақыт. Мұның үшеуі де тұрмысқа қолдануға қолайсыз келеді, себебі олар бөлшек сандармен өрнектелген. Сондықтан жыл күнтізбеде 28, 29, 30, 31 күн тәулігімен бітетін 12 Айға бөлінген. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Перистиль

Перистиль (грек. perіstylos — бағаналармен қоршалған) — айналдыра бағана тізбегімен қоршалған шаршы алаң, аула немесе зал. Перистиль ежелгі грек тұрғын үйі және қоғамдық ғимараттардың құрамды бөлігі ретінде б.з.б. 4 ғасырдан белгілі (Олинф қаласындағы тұрғын үйлердің ауласы, т.б.). Ол эллинизм дәуірінде Ежелгі Римде кеңінен қолданылды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Конъюнкция

Конъюнкция (лат. conjunctіo – одақ, байланыс) – логикалық байланымдар, екі пікірдің бірігуінен логикалық “және” жалғауы арқылы пікір құратын логикалық операция (символдық жазылуы: ALB). Осылай құрылған күрделі пікір оған енетін барлық пікірлер ақиқат болғанда және тек сол жағдайда ақиқат, ал қалған жағдайлардың бәрінде жалған болады. Белгіленуі: : , алгебрадағы көбейту секілді логикалық көбейту белгісі жазылмауы мүмкін: , Бинарлық конъюнкциясының ақиқаттық таблицасы: Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Макромолекула

Макромолекула — полимер молекуласы. Макромолекула оларды түзетін мономерлердің құрылымдық құрамына қарай гомополимерлер және сополимерлер, ал құрылысының ерекшеліктеріне қарай сызықты, тармақты және кеңістікті болып бөлінеді. Макромолекуланың молекулалық массасы құрамына кіретін мономерлер молекулалық массасының жалпы қосындысымен анықталады. Сонымен қатар, макромолекулалар табиғи, жасанды және синтетикалық болып жіктеледі. Синтетикалық макромолекулалар полимерлену және поликонденсация әдістерімен алынады. Макромолекула медицинада, ауыр және жеңіл өнеркәсіпте, т.б. салаларда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Төрелік сот

Төрелік сот – кәсіпкерлік қызмет, мүліктік қатынастар барысында немесе басқару аясында туындайтын дауларды шешу үшін құрылатын орган. *АҚШ-та, Батыс Еуропаның бірқатар елдерінде төрелік соттар жүйесі жұмыс істейді. *Ресейде де төрелік соттар өз алдына бір жүйені құрайды. Ресей Федерациясы Жоғарғы төрелік сотты осы жүйеге басшылық жасайды. Оның төрағасы мен судьяларын Ресей Президентінің ұсынуымен Федерация Кеңесі тағайындайды. *Төрелік соттар жүйесі экономикалық істерді қарап, түбегейлі шешім шығарады. Мұндай дауларды Қазақстанның сот жүйесінде экономикалық соттар қарайды. Экономикалық соттарды Қазақстан Республикасының Президенті құрады. Олар Жоғарғы соттың басшылығымен жұмыс істейді. Сілтеме
Халел Жағыпарұлы Өзбекғалиев

Халел Жағыпарұлы Өзбекғалиев (27.12.1928, Атырау қаласы – 26.4.2003, Алматы) – тау-кен инженері. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1972). Өзен, Жетібай, Теңге, Қаражамбас, Солтүстік Бозашы, Қаламқас кен көзінің із ашары. Маңғышылықты игеруді ұйымдастырушылардың бірі болып табылады. Мәскеу мұнай институтын бітірген (1952). 1952 – 56 жылдары Даңғар мұнай барлау бөлімшесінде бұрғышы, аға инженер, 1956 – 59 жылы Мақат бұрғылау мекемесінің бас инженері, 1959 – 78 жылдары “Маңғыстаумұнайгазбарлау” тресінің бастығы, 1978 – 91 жылдары Қазақ КСР-і Геология министрінің орынбасары. Өзбекғалиев Оңтүстік Маңғыстау мұнай, газ кеніштерін ашып, Өзен, Жетібай кен орындарын барлаудағы елеулі еңбегі үшін Лениндік сыйлығын алған (1966), Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен,Қаз КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған. “Құрметті жер қойнауын барлаушы” атағы берілген (1988). Дереккөздер
Порфир

Порфир (грек тілінде porphyreos — қызыл) — ұсақ түйірлі арқауында фенокристары (минералдардың ірі түйірлері) бар қышқыл тау жыныстарының жалпы атауы. Порфирлер сілтілі дала шпаттарының, қышқыл, плагиоклаздың, кварцтың, биотиттің, қоңыр амфиболдың, пироксеннің, т.б. минералдардың түйірлерінен тұрады, ал негізгі массасы микрофельзиттен, шыныдан, альбит пен ортоклаздың микролиттерінен немесе аталған минералдардың өзінен құралады. Минералдық құрамына қарай порфирлі тау жыныстарының саны 60-тан асады. Олардың ішінде кең тарағаны трахиттің сыңары ортоклаз порфирі, липариттің сыңары кварц порфирі. Порфирлі гипабиссал тау жыныстары сығылмалар, силдар, сирек кішігірім штоктар, сақина тәрізді денелер құрайды. Порфирдің түсі сұр, сары, қызғылт, қоңыр болып келеді. Кейбір түрлері әшекейлеу, әрлеу істерінде қолданылады. Дала шпатының ақ сызықты қызыл-қоңыр (ежелгі порфир) түсті тасы Ежелгі Римде қолданылған. Қазақстанда порфирлер төмен девонның қышқыл эффузияларында кездеседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы немесе
Хлоридтер

]] ]] Хлоридтер — хлордың электр терістілік қасиеті өзінен төмен болып келетін элементтермен түзетін қосылыстары. Сондай-ақ тұз қышқылының тұздары да хлоридтер деп аталады. Мысалы, NaCl, KCl, CaCl 2 , т.б. Олардың көп (AgCl, CuCl, AuCl, Hg 2 Cl 2 , TlCl және PbCl 2 басқасы) суда жақсы ериді. Натрий хлориді немесе ас тұзы күнделікті тұрмыста, калий хлориді ауыл шаруашылығында тыңайтқыш ретінде, ал кальций хлориді суды бойына жақсы сіңіретін болғандықтан лабораторияда газдарды құрғатуда және эфир, т.б. органикалық заттарды сусыздандыруда қолданылады. Бейметалдар хлоридтері газ (HCl), сұйықтық (PCl 3 ) және қатты (PCl 5 ) болып келеді. Бұлардың ішіндегі маңыздысы хлораминдер, төрт хлорлы көміртек, хлороформиялық хлоридтер хлорлы калий кені және минералдар түрінде (галит, сильвин, карналит, тахгидрит, кохнелит, лаурионит, т.б.) табиғатта кең тараған. Сілтемелер
Порфирит

Порфирит — құрылымы порфирлі калишпатсыз магмалық тау жыныстарының жалпы атауы. “Порфирит” термині интрузиялық тау жыныстарының порфирлі құрылымды екенін көрсетуге қолданылады. Мысалы, габбро-порфирит, диорит-порфирит, т.б. Бұл тау жыныстарында фенокристар плагиоклаз және фемалық минералдар болып, арқауы толық кристалды, ұсақ түйірлі осы минералдардың агрегатынан тұрады. Мұндай плутонит-порфирлер сығылмалар, силдар, кішігірім штоктар түзеді. Минералдық құрамына байланысты пироксен порфириті, уралит порфириті, т.б. түрлерге бөлінеді. Порфирит құрылыс материалы ретінде қолданылады. Қазақстанда палеозойдың жанартаулық, шөгінді-жанартаулық тау жыныстарында кездеседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы немесе
Баян (көл)

Баян — Есіл алабындағы тұзды көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданында орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 298 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Ауданы 9,6 км 2 , ұзындығы 4,1 км, енді жері 3 км. Суы қарашаның ортасында қатып, сәуірдің 2-ші жартысында ериді. Жағалау сипаты Қоңыржай құрғақ дала белдеуінде орналасқан Баянның жағалауы жазық. Онда сұлыбас, боз, селеу, тағы басқа астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі.
Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы

AСЕАН ( — Оңтүстiк-шығыс Азия елдерiнің ассоциациясы) — Оңтүстiк-шығыс Азияның 10 елi кіретін өңірлік саяси, мәдени әрі экономикалық ұйым. 1967 ж. тамыздың 8 Индонезия, Малайзия, Филиппин, Сингапур және Тайланд негізін қалаған. Ұйым мақсаты — экономикалық өсуді, әлеуметтік, мәдени дамуды жаңғырту, аймақта бейбітшілікті қамтамасыз ету.Оңтүстік-шығыс Азия елдерінің ассоциациясы, Assocіatіon of South East Natіons, ASEAN (АСЕАН) – халықаралық ұйым. 1967 жылы 8 тамызда Индонезия, Малайзия, Сингапур, Тайланд, Филиппиндер мемлекеттері құрған. Кейін ұйымның құрамына Бруней (1984), Вьетнам (1995), Лаос және Мьянма (1997), Камбоджа (1999) кірді. АСЕАН құрылғаннан бастап саяси ынтымақтастық саласында келісімдер жасауға баса көңіл бөлді. АСЕАН елдерінің алғашқы екі кездесуі (1976 және 1977) осы ұйым қызметінің принциптерін жария етіп, адам ресурстарын дамыту, кедейшілік пен сауатсыздықты жою, есірткі саудасына жол бермеу, т.б. салада ынтымақтастықты кеңейтуге арналды. Ұйымға мүше елдер Оңтүстік-Шығыс Азияда еркін сауда аймағын құруға талпыныстар жасап, арнайы келісімшарттарға отырды. Конференциялар Ұйым Азия-Тынық мұхит аймағындағы қауіпсіздік мәселелері бойынша жыл сайын конференциялар өткізеді. 1993 жылы АСЕАН-ның аймақтық форумы құрылып, оған бақылаушы мемлекет ретінде Папуа-Жаңа Гвинея және екі кеңесшілік серіктес елдер – Қытай мен Ресей кірді. Сондай-ақ ұйым аймақта экономикалық өсімді, әлеуметтік және мәдени дамуды жеделдету, аталған салаларда белсенді ынтымақтастық пен өзара көмек көрсету мақсатында ғылым мен технология, қоршаған орта, мәдениет пен ақпарат, әлеуметтік даму ынтымақтастығын үйлестіреді. 1995 жылы АСЕАН елдері Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында ядролық қарусыз аумақ құру туралы шартқа қол қойды. Құрылымы АСЕАН-ның жоғарғы органы – Мемлекет және Үкімет басшыларының саммиті. Бұл саммит әр 3 жыл сайын өткізіледі, ал олардың аралығында бейресми кездесулер өтеді. АСЕАН-да 11 арнайы комитет жұмыс істейді, ағымдағы басшылықты Тұрақты комитет жүзеге асырады. Бес жыл мерзімге тағайындалатын АСЕАН-ның Бас хатшысы жетекшілік ететін Секретариат Джакарта қаласында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://refa.kz/load/tegin_azasha_referattar/ehkonomika/asean_b_l_o_t_stik_shy_ys_azija_memleketteri/21-1-0-1615 АСЕАН]
Жорамал

Жорамал – айқын да нақты емес нысанды онда болуы мүмкін қасиеттер арқылы тануға ұмтылу. Әдетте, заттың не құбылыстың сыртқы көрінісі мен ішкі мазмұны үнемі сай келе бермейді, сондықтан олардың сыртқы көрінісіне қарап ішкі мазмұнын барлық жағдайда бірдей тану мүмкін емес. Мұндайда Жорамал үлкен рөл атқарады. Жорамал – ойша қорытынды жасау амалы. Мұнда, негізінен, қорытынды да абстрактылы күйде қала беретін ой түйіндеу процесі жүреді. Ғылыми ойлау сатысы болып табылатын гипотеза мен болжамға қарағанда қарапайым ойлау сатысына көбірек жақын тұратын Жорамалда жалқылықтан гөрі жалпылық басым болады. Тағы қараңыз * Гипотеза Сілтеме
Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев

Мұқаметжан Шамүшкенұлы Ибраев (18 мамыр 1953, Жаңаталап ауылы, Іле ауданы, Алматы облысы, Қазақ КСР) – әскери қайраткер, авиация генерал-майоры, Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Әскери-әуе күштерінің қолбасшысы (1996-2000). Өмірбаяны Барнаул жоғары әскери авиация училищесін бітіргеннен кейін КСРО Қарулы Күштерінің Орта Азия әскери округінде (1976 – 79), Оңтүстік әскер тобында (1979 – 1984), Қиыр Шығыс әскери округінде (1984 – 1991) ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, эскадрилья командирінің орынбасары, эскадрилья командирі болып қызмет атқарып, “1-сыныпты әскери ұшқыш” атағына ие болған. 1992 – 96 жылдары Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери әуе күштерінде аға офицер, арнайы барлау авиация полк командирі, бомбалаушы авиация полк командирі болды. 1996 – 98 жылдары Қазақстанның Әскери әуе күштері қолбасшысы, 1998 жылы 31 наурыз – 19 тамыз аралығында Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Солтүстік әскери округі қолбасшысы қызметін атқарды. 1998 – 2000 жылдары Ресей Федерациясы Қарулы Күштері Бас штабы әскери академиясында тыңдаушы болды. 2000 жылы 15 тамыздан ТМД-ға мүше мемлекеттер әскери кеңесі штабы бастығының орынбасары, осы ұйымдағы Қазақстанның өкілі. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Өлеңті (өзен, Жайық алабы)

Өлеңті – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысының Сырым және Ақжайық аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 211 км. Су жинайтын алабының аумағы 4,1 мың км 2 . Бастауы Бастауын Орал алды үстіртінің оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Ақжайық ауданындағы Тұздыкөл көліне сәл жетпей (10 – 15 км) Жыланды ауылы маңында жерге сіңіп кетеді. Гидрологиясы Аңғары жоғарғы ағысында тар, орта және төменгі бөлігінде 200 м-ге кеңейеді. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Наурыз, сәуір айларында тасып, жазда шағын қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 3,06 м 3 /с. Өлеңтіге бірнеше кішігірім өзендер құяды. Ең үлкені – Шідерті өзені. Өзенге Қособа ауылы тұсында көлемі 172 мың м 3 және сағасында көлемі 2480 мың м 3 болатын бөген салынған. Одан суару жүйесі тартылған. Суымен жайылым мен шабындық, егістік суарылады. Өзенде қарабалық, табан, шортан, алабұға, т.б. балықтар бар.
Саңғыл

Саңғыл — Орта жүз қоңырат тайпасының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Әмір Темірден жеңілген Едігенің Маңғыт руын Саңғыл би өзі басқарған Қарақытай руымен біріктіп Маңғыт-қытай "Маңғытай" бірлестігін құрады. Кейіннен Қазақ хандығы құрылған кезде Маңғыттар "Маңғытай" атын сақтап, Қарақытай руы Саңғыл би дің атымен "Саңғыл" атты екі рулы елге бөлінеді. Осыдан "Маңғытай-саңғыл бір туған",-деген тәмсіл қалған екен. Саңғыл ағысай, самай, нұрсай, қошқар, қаратілес, тиес деген аталарға бөлінеді. Саңғылдар 1917 жылға дейін Сырдария облысының Түркістан у-нде, Қаратаудың теріскейі мен күнгейінде, Қозмолдақ, Сызған, Күмісті, Бақырлы, Үштөбе, Жартытөбе, Мыңшұқыр, Шылбыр, Көкіш деген жерлерді (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ, Түркістан аудандары) мекендеген. Ноғайқора, Көкшеқұм болыстарын құраған. Ұраны — Мүлкаман, таңбасы жалпы қоңыратқа ортақ "П" (босаға). Тұлғалар # Құлыншақ Кемелұлы # Бегалы Күленұлы # Қожамжар шешен Қазиұлы Ағысай # Еркінбек Ақынбеков # Рахманқұл Бердібайұлы Бердібаев # Баһадүрбек Байтасов # Жамалбек Шәймерденұлы Шәймерденов # Төлеген Момбеков Дереккөздер
Тұтасжапырақ

Тұтасжапырақ (Haplophyllum) – рута тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік не бұта. Қазақстанның барлық аймақтарындағы құмды, саз балшықты жерлерде, тасты шағылдардың шетінде, өзеннің кепкен салаларында, кейде егістіктердің арасында, таулардың етегіндегі тастақты беткейлерде өсетін 10 түрі бар. Жапырақтарында бөбешік жапырақшалары болмайды. Гүлдері қосжынысты, тостағанша және күлте жапырақшаларының саны 4 – 5, аталығы – 10. Жатыны көбінесе 2 – 5 ұялы, аналық мойны біреу, аузы тұтас болады. Жемісі – қорапша, сүйекше не жидек. Тұтасжапырақтың ең жиі кездесетін түрлері – жалпақжапырақты Тұтасжапырақ (Н. latіfolіum) және Бунге Тұтасжапырақы (Н. bungeі). Бұлардың биіктігі 30 – 70 см. Сабақтары тықыр, сыртын без жапқан. Жапырақтары сопақша, кейде олардың шеті бұйраланып келеді. Гүлі сары түсті, қалқанша гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Тұтасжапырақтың құрамында эфир майы бар, мал үшін улы өсімдік болып саналады. Тұтасжапырақтың 2 түрі: Жоңғар Тұтасжапырақы (Н. dshungarіcum) және Евгений Коровин Тұтасжапырақы (Н. eugenіі korovіnіі) – өте сирек кездесетін эндемиктер, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Макронуклеус

Макронуклеус (макро және латынша nucleus — ядро) — инфузориялар жасушасының ішінде орналасқан ірі полиплоидты соматикалық ядро. Макронуклеусті кейде вегетативті ядро деп те атайды. Олардың пішіні сопақша не үрмебұршаққа ұқсайды, ұзындығы 1 — 2 мм-дей. Макронуклеустің саны негізінен біреу, тек инфузорияның кейбір түрінде ғана бірнешеу болады. Макронуклеустер инфузориялардың барлық физиологиялық тіршілік әрекетіне белсенді түрде қатысып, клетка ішіндегі зат алмасуды реттеп отырады, кірпікшелердің қозғалуын басқарып, тек көбеюіне ғана қатыспайды. Макронуклеустің құрамы ДНҚ-ға бай және ол өздігінен екі еселене алады. Макронуклеустер инфузорияның жынысты жолмен көбеюі (коньюгация) кезінде жойылып кетеді де, екі инфузория клеткаларында ядро алмасып болған соң, әрбір клеткада макронуклеус ядролардың бөлінуі нәтижесінде пайда болған өнімдерден қайта түзіледі. Кейбір төменгі сатыдағы инфузория түрлерінде макронуклеустің құрамында ДНҚ аз болғанымен, олар РНҚ-ның белсенді түрде түзілуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Отырар–ТВ

«ОТЫРАР – ТВ» Телекомпаниясы, 1992 ж. Шымкент қаласында құрылған. Қазақ, орыс, өзбек тілдерінде хабар таратады. «Сарыарқа» тәуелсіз телевизиялық тораптың құрылуына бастамашы болған, Қазақстан телехабаршылары ұлттық академиясының және Қазақстан журналистері конгресінің мүшесі. UNІSEF ұйымының, «Филипп-Морис» компаниясының және облыс әкімінің сыйлықтарын алған, телекомпанияға 1998 ж. «Балалар бағдарламасы» номинациясы бойынша «Час без родителей» хабары үшін «Алтын жұлдыз» сыйлығы берілген. «Ren-TV» мен НТВ телеарналарын ОҚ бойынша тарату құқығы бар. Үш тілде таңғы, күндізгі, кешкілік және апталық қорытынды жаңалықтар таратады. Балалар редакциясы «Час без родителей», ал спорт редакциясы «Топжарған» хабарын береді. Күн сайын таңертең «Нұрлы арай» мен «Пора вставать» бағдарламалары беріледі. Сонымен қатар «Әйел өмірінен», «Экстренный вызов», «Время – деньги», «Юридическая самооборона» тәрізді авторлық бағдарламалар да бар. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Барлыбай Тауасарұлы

Барлыбай Тауасарұлы (шамамен 1753, Орталық Қазақстан, Ұлытау өңірі – 1822, Сыр бойы) — қазақ батыры. Орта жүз Найман тайпасының Бағаналы тармағының Жауғашты бұтағынан шыққан. “Бағаналы Барлыбай”, “Барлыбай сардар” есімімен ел жадында сақталған. Әкесі — Тауасар қалмақтармен шайқаста аты шыққан батыр, анасы — Гүлсім башқұрт батыры Қарасақалдың қарындасы болған. Барлыбай Түркістан түбіндегі Қарнақ медресесін, Үргеніш медресесін бітіріп, араб, парсы, көне түркі тілдерін меңгереді. 18 жасында қалмақтың белгілі батырларын жекпе-жекте жеңіп, елінің батасын алады. Осы тұстан бастап қартайғанша Кіші жүздің шөмекей руының әскербасы болады. Шөмекей жасағын бастап орыс, қалмақ, түрікпен, Қоқан, Хиуа әскерлеріне тойтарыс береді. Барлыбай туралы Сегіз сері Шақшақұлы, Ахмет Ишан Оразайұлы (1861–1927) шежірелерінде айтылады. Сегіз сері “Барлыбай хан” атты тарихи дастан шығарған, оның ерліктерін Жанкісі (Жанқиса) Басыбайұлы (1772–1849), Әбутәліп (1788–1857), Балтекей Қорғанұлы (1830–1917), Қожабай Тоқсанбайұлы (1841–1919), Мұқан Балтекейұлы (1873–1918), Тайжан Қалмағанбетұлы (1877–1937), Шеген, Қанафия сынды ақын-жазушылар жырлаған. Дереккөздер
Жарлы (өзен, Қарағанды облысы)

Жарлы өзені – Қарасор көлі алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 156 км, су жиналатын алабы 5660 км 2 . Бастауы Ертіс-Балқаш суайрығындағы Бұйратас тауының оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Қарасордың батысындағы Саумалкөлге жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Жылдық орташа су ағыны 0,32 м 3 /с. Жоғарғы ағысында Ащыөзек, Ақтас, Көктал (Милыбұлақ ауылынан төмен), ал Ақшоқы ауылынан кейін Жарлы аталады. Жоғарғы ағысының жағасы бұйратты, тік сайлы. Түбі шоңғалды, арнасы тар, ағысы қатты. Орта және төменгі ағыстары жазыққа шыққаннан кейін аңғары тегістеліп, арнасы кеңейіп, жайылмасы ұлғаяды. Көптеген қарасулар, иірімдер пайда болады, көп жерінің жағалары жарлы келеді. Негізінен жер асты, қар, жаңбыр суымен толығады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Қар көп жауған жылдары өзен тасиды. Бұл кезде жылдық ағынның 73 — 75%-і өтеді. Жайылмаларын (ені 5 — 6 км-ге жететін) су басып, жазда бітік шалғын шығады. Жағасында тал, шілік, т.б. бұталар өседі. Өзеннің жоғарғы, орта бөліктерінің суы тұщы, төменгі ағысында кермектене бастайды. Аңғары жайылым, жайылмасы шабындық ретінде пайдаланылады. Жарлыға ұзындығы 10 км-ден асатын 11 сала келіп құяды. Ірілері: Айтбайсай, Сырым, Дөненбай, Ежебай, Қарасу. Атауы Дереккөздер
Саңғыл би

Саңғыл би (XII–XIII) — әулие, қоғам қайраткері, әйгілі би. Қоңырат тайпасынан шыққан. Түрік-моңғол шежірелерінде саңғыл руының ұраны “Мүлкаман” болуына қарап, кейбір зерттеушілер Саңғыл биді Мүлкаман батырдың шөбересі деп тұжырымдайды. Тарихи деректер, орыс және қазақ тіліндегі зерттеулер, шежірелер, сондай-ақ халық арасында ауызша айтылатын аңыздарға қарағанда, ол 1206 жылғы құрылтайда Шыңғысты ақкиізге көтеріп хан сайлаған қоғам қайраткерлерінің бірі болып саналады. Саңғыл би Шыңғыс ханның Хорезмге жорығына қатысқан. Жорықтан кейін өзінің қол астындағы қоңыраттармен Сыр бойында, яғни Жошы ұлысында қалған. Түркітанушы Н.А. Аристовтың монографиясында Саңғыл би турасында маңызды мәліметтер берілген. Ш.Құдайбердіұлының шежіресінде бидің аты Сенгеле деп айтылады. Би есімі профессор А.Машановтың, жазушы Қ.Салғариннің еңбектерінде Саңғыл би, Саңғылұлы деп көрсетіліп, ғұмыры мен қоғамдық қызметі нақты да молырақ қамтылған. Дереккөздер
Орман қорғау

Орман қорғау– орман қорын тиімді пайдалану, оны толықтыру, өрттен, зиянкестерден және аурулардан қорғау, сондай-ақ, ағаш өнімін арттыру шаралары. Орманды алқаптарда орман қорғау шараларын тиянақты жүргізу үшін орман бірнеше телімдерге бөлінеді де, олардың әрқайсысы бір орманшыға бекітіледі. Орманшының жұмысына техникалық орман қорғау инженері басшылық етеді, бақылайды. Орман қорғау жұмысында өртке қарсы шаралардың мұқият орындалуы бақыланады. Орманды рұқсатсыз кеспеу, ағаш дайындаушылар мен пішен шабушылардың, малшылардың, т.б. орман қорын сақтау ережелерін орындауы қадағаланады. Зиянды жәндіктер мен жануарлардың, өсімдік ауруларының пайда болуы бақыланып, қажет жағдайда тиісті мекемелерге тез хабарланады, күрес шаралары ұйымдастырылады. Орманда аң аулау, оның маусымдық ережелерін сақтау бақыланады.Орман қорғау ісінде, орман шаруашалығында радиостанция, телефон болуы керек, өрт-химия станциялары құрылып, өрт сөндіру топтары ұйымдастырылады. Орман ұшақ, тікұшақтармен барланады. Қазақстанда орман қорғау жұмысымен Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты, орман шаруашылығы мекемелері, т.б. айналысады. Дереккөздер