kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Реактивтік турбина

Реактивтік турбина, жұмыстық дененің (сұйықтықтың тегеуріні, арыны, газдағы немесе будағы температура айырымы) потенциалдық энергиясының басым бөлігін жұмыстық доңғалақтың реактивті сопло пішіндес қалақшалы арнасында мех. жұмысқа түрлендіреді. Реактивтік турбинаны айналдырушы күш қалақша арналарындағы жұмыстық дененің ағыны бағытын өзгерткенде пайда болатын актив күш пен сол арналарда жұмыстық дененің жылдамдығы өскенде пайда болатын реактивтік күштің қосындысынан құралады. Турбинада мех. жұмысқа түрленген толық энергияның реактивтік күш есебінен алынған жұмысқа қатынасы Реактивтік турбинаның реактивтік дәрежесі (r) деп аталады. Егер r-1 болса, онда турбина таза реактивті, ал r-0 болса, онда — активті деп аталады. Әдетте Реактивтік турбина деп реактивтік дәрежесі 50%-дан жоғары турбиналарды айтады. Дереккөздер Толықтыру
Шектеусіз ондық бөлшек

Шектеусіз ондық бөлшек Шектеусіз ондық бөлшек— санды әрқашан келесі таңбасы болғанымен, ең соңғы таңбасы көрсетілмейтін ондық бөлшек түрінде жазу. Егер сан рационал сан болса, онда шектеусіз ондық бөлшек периодты болады. Егер сан иррационал сан болса, онда шектеусіз ондық бөлшек периодты болмайды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы, 9 том Автор *Ә. Қазанғапов
Стандарттау

Стандарттау, үлгіқалыптау — есептеуіш техниканың аппараттық және программалық құралдарын ерекшелігі бойынша өндіру мен пайдалану тұрғысында қабылданған келісім; стандарттарды, нормалар мен ережелерді және т.б. тағайындау және қолдану; қазіргі уақытта қолданылатын немесе потенциалды мақсаттарға байланысты жаппай және дүркін-дүркін қолдануға арналған ережелерді іске асыру арқылы белгілі бір салада тәртіпке салудың оптималды дәрежесіне жету үшін бағытталған іс-әрекет. Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым (Международная организация по стандартизации; Inter-national Standards Organization (ISO) — телекоммуникация бойынша стандарт жасаумен айналысатын ұйым. Жасаған стандарттарының ішіндегі ең белгілісі — жабық жүйелер әрекеттесуінің жеті деңгейлі эталондық моделі (OSI Referense Model). Дереккөздер
Телекс

Телекс — абоненттік телеграфтың халықаралық желісі. 20 ғасырдың 70-жылдары автоматты коммутациялық станциялармен жабдықталған 100 шақты ұлттық желілерді біріктірді. Телекс желісінің халықаралық саласында жиілікті телеграфия арналары және радиоарналар қолданылады. Көпшілік елдерде Телекс желісі елдің абоненттік телеграфтық желісінен бөлінбейді. Телекс 600 мыңға жуық абоненттерді қамтиды. Дереккөздер
Реал газ

Реал газ - қасиеттері молекулалардың өзара әсерлесуіне тәуелді (идеал газдан айырмашылығы) газ; молекулаларының арасындағы өзара әсерлесулер маңызды роль атқаратын газдар. Қарапайым жағдайда молекулааралық өзара әсердің орташа потенц. энергиясы молекуланың орташа кинетик. энергиясынан көп кіші болса, онда Реал газ бен идеал газдың бір-бірінен айырмашылығы өте аз болады. Газдардың бұл қасиеттеріндегі айырмашылық жоғары қысым мен төмен температураларда байқалады. Дереккөздер Нақты газ
Есберген Оразұлы Алауханов

Есберген Оразұлы Алауханов (19.5.1958 ж.т., Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы) – заң ғылымының докторы (2004), профессор (2004). Білімі * Ташкент мемлекеттік университетін (1987) бітірген. * Саратов жоғары милиция мектебін (1991) бітірген. * Халықаралық қазақ-түрік университетін (1998) бітірген. Еңбек жолы * Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Қызылжұлдыз ауылында есепші (1976) * Сарыағаш ауданы халық сотында сот мәжілісінің хатшысы (1981), Сарыағаш халық сотының төрағасы (1993). * Түркістан облысы соты қылмыстьқ істер алқасының төрағасы (1996) * Шығыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары қаржы полициясының бастығы (2001–04) * ІІМ академиясының кандидаттық диссертация кеңесінің төрағасы (2006–08) * 2008 жылдан ҚазҰУ-дың «Сот билігі және қылмыстық іс жүргізу» кафедрасының меңгерушісі. Қоғамдық қызметі: * ҚР Жоғары сот ғылымының кеңесінің мүшесі. * Ресей Криминологтар ассоциациясының мүшесі. Ғылыми еңбектері: Алауханов 300-ден астам ғылыми еңбектер мен 25-тен астам монографиялар және оқулықтардың авторы: * «Уголовный кодекс Казахстана. Каким быть», 1990; * «Борьба с коррупцией», 2008; т.б. Марапаттары * Қазақстан Журналистер одағының Б.Қаратаев атындағы сыйлығының лауреаты. * ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. * Қазақстан Криминологтар ассоциациясының құрметті профессоры. * «Ерен еңбегі үшін» медалі * «ҚР Конституциясына 10 жыл» медальры. Дереккөздер
Сарыөзек ауылдық округі

* Сарыөзек ауылдық округі – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы әкімшілік бірлік. * Сарыөзек ауылдық округі – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік. * Сарыөзек ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік.
Инвенция

Инвенция (латынша іnventіo – ойлап табу) – имитациялық тәсіл негізінде шығарылған екі, үш дауысты аспаптық шағын пьеса. “Инвенция” терминін 1555 жылы тұңғыш рет француз композиторы К.Жанекен қолданды. Инвенцияны И.С. Бах үш дауысты клавирінде кеңінен пайдаланды (1720 – 23). Бах оны “симфония” деп атаған. Инвенцияны 20 ғасырдың композиторлары да (Германияда Г.Рейтер, Б.Блахер, Ресейде А.И. Хачатурян, т.б.) пайдаланып отырды. Сілтемелер
Китаб әл-А'алақ ән-Нафиса

“Китаб әл-А'алақ ән-Нафиса” (“Асыл алқалар кітабы”) – 9 ғасырдың 2-жартысы мен 10 ғасырдың басында өмір сүрген араб тілді географ Әбу Әли Ахмед ибн Рүстенің шығармасы. Еңбектің түпнұсқасы көптомдық, көлемді, әр салалы энциклопедияға тұрарлық шығарма. Біздің заманымызға тек 7 томы жеткен. ибн Русте Иранның Исфахан қаласында өмір сүріп, еңбектенген. Автор бұл кітабында Әбу-л-Қасым Ұбайдаллаї, ибн Хордадбехтің шығармаларын біраз пайдаланған. “Китаб әл-А'алақ ән-Нафисада” астрономия мағлұматтармен қатар қызықты географиялық мәліметтер келтіріледі. Жерге байланысты жеті ықылым және теңіздер мен өзендер (Каспий, Арал, Сырдария) туралы деректер бар. Сонымен бірге мұсылман елдері, түрік тілдес, славян, финн-угор халықтары сипатталды. Қазақстанның оңтүстік өлкесіне байланысты тарихи-географиялық материалдар маңызды боп табылады., т. 4, М. – Л., 1957. Дереккөздер
Сарыөзен ауылдық округі

Сарыөзен ауылдық округі – Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тікенекті ауылы кіреді. Орталығы – Тікенекті ауылы. Округ құрамында болған Жүкей ауылы 2010 жылы таратылған. Дереккөздер
Сарысу ауылдық округі

Сарысу ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жыланды, Түйемойнақ ауылдары кіреді. Орталығы – Жыланды ауылы. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 881 адамды (516 ер адам және 365 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Нығмет Нұрмақов ауылдық округі

Нығмет Нұрмақов ауылдық округі – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін Сартау ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Бастал, Қолбасы, Өсібай ауылдары кіреді. Орталығы – Өсібай ауылы. Дереккөздер
Телескоп (шоқжұлдыз)

Телескоп шоқжұлдызы (латынша Telescopіum) – жұлдыздық аспанның Оңтүстік жарты шарындағы шоқжұлдыз Ең жарық жұлдызы 3,5-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Мерген, Оңтүстік Тәж, Садахана, Тауыс, Үндіс шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Телескопты бақылайтын қолайлы уақыт – шілде–тамыз айлары. Сілтемелер
Шектілік және шексіздік

Шектілік және шексіздік - объективті дүниенің бір-бірімен тығыз байланыстағы қарама-қарсы өлшемге сыйымдылық мөлшерін білдіретін материалистік категориялар. Шексіздік сипаттары: 1) материяның кеңістіктегі құрылымының шексіз алуан түрлілігі, барлық материалдық дүниенің тұйықталмағандығы; 2) әлемнің уақытта өмір сүруі, материяның жоқтан пайда болмайтындығы мен жойылмайтындығы; 3) материя құрылымының сапалық әртектілігі, т.б. Шексіздік ұғымының теориялық түсінігі ғылым білімнің прогресіне байланысты үздіксіз жетіле береді. Шексіз үлкендік қаншалықты үлкен шекті үлкендік болса да, алдын ала белгіленген үлкендіктің кез келгенінен үлкенірек болатын және үздіксіз ұлғая беретін өзгермелі шама ретінде анықталады. Шексіз көптік жоғары, соңғы элементі жоқ және тұтас көптікке тең келетін, ал бөлігі кіші көптік болатын көптік деп қарастырылады. Шектілік кеңістік пен уақыттағы барлық шектеулі күйлерді көрсетеді. Әлемдегі қандай болса да нақты сапаның шегі бар, ол белгілі бір өлшем шегінде өмір сүреді. Бірақ шектілік және шексіздікпен тығыз байланыста олардың қарама-қайшылығы мен бірлігі материя қозғалысының қасиеттері мен заңдарын тануға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Сарытерек ауылдық округі (Қарағанды облысы)

Сарытерек ауылдық округі – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтұмсық, Жетімшоқы, Кенелі, Сарытерек ауылдары кіреді. Орталығы – Сарытерек ауылы. Дереккөздер
Сәтбаев қалалық әкімдігі

Сәтбаев қалалық әкімдігі – Ұлытау облысындағы әкімшілік бірлік. Географиялық орны Батысында Ұлытау ауданымен, шығысында Жезқазған қаласымен шектеседі. Әкімшілік құрамы Әкімдікке 1 кент әкімшілігі қарайды: Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 68238 адамды (32679 ер адам және 35559 әйел адам) құрады. Дереккөздер Дереккөздер
Сейфуллин ауылдық округі

* Сейфуллин ауылдық округі — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы әкімшілік бірлік. * Сейфуллин ауылдық округі — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. * Сейфуллин ауылдық округі — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.
Суықсу ауылдық әкімдігі

Суықсу ауылдық әкімдігі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Суықсу ауылы кіреді. Орталығы – Суықсу ауылы. 2010 жылы ауылдық округ ауылдық әкімдік болып қайта құрылған. Дереккөздер
РК(б)П Мұсылмандар Ұйымының Орталық Бюросы

РК(б)П Мұсылмандар ұйымының орталық бюросы — КСРО құрамындағы мұсылман елдердің коммунистік ұйымдарын бір орталыққа ұйымдастырған мекеме. Ақпан революциясынан кейін 1917 ж. сәуірде М.Вахитов, М. Х. Сұлтанғалиев, И.К. Фирдевтің басшылығымен татар-башқұрттардың мұсылман социалистік комитеттері құрылды. Осының негізінде 1918 ж. маусымда Ресей мұсылмандарының коммунистік партиясы (МКП) ұйымдастырылды. Бірақ жеке құрылған МКП-ның күш алуынан сескенген РК(б)П басшылығы 1918 ж. 4 — 12 қараша аралығында Мәскеуде мұсылман коммунистерінің 1-съезін өткізіп (кейін ол Шығыс халықтарының 1-Бүкілресейлік съезі аталды, бұл съезге қазақ халқының өкілдері қатысқан жоқ), МКП-ны таратылды деп жариялады. Оның ұйымдары РК(б)П-ның жергілікті секциялары мен бюролары деп аталатын болды. Бұлардың қызметін үйлестіріп, басқару үшін РК(б)П Мұсылмандар ұйымының орталық бюросы құрылды. Бюроға РК(б)П Орталық Комитетінің бөлімі құқы берілді. Орталық бюроның татар, башқұрт, қазақ, Әзірбайжан, т.б. секциялары коммунистік идеологияны насихаттады, татар тілінде “Ішчі” (“Жұмысшы”) газетін шығарды. 1919 ж. наурызда мекеме Шығыс халықтарының коммунистік ұйымдарының Орт. бюросы болып өзгертілді. Шығыс халқы коммунистерінің 2-Бүкілресейлік сьезін өткізді (1919 ж. қараша). Коминтернмен бірге Шығыс халықтарының 1-съезін (Баку, 1920 ж., 1 — 8 қыркүйек) ұйымдастырды. 1920 ж. қарашада Орталық бюро РК(б)П Орталық Комитетінің үгіт-насихат бөліміне бағындырылды. РК(б)П ОК шақырған Шығыс халықтарының коммунистік ұйымдарының бүкілресейлік кеңесі (1921 ж. қаңтар) Орталық бюроны таратып, оның қызметін РК(б)П ОК-нің үгіт-насихат бөлімі жанында құрылған РКФСР-дің түркі халықтары арасындағы үгіт және насихаттың Орталық бюросына жүктеді. Дереккөздер
Сұңқар ауылдық округі

Сұңқар ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін Скобелев ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Қоянды, Сельстрой, Сұңқар ауылдары кіреді. Орталығы – Сұңқар ауылы. Дереккөздер
Айыр (тау, Шет ауданы)

Айыр – Қарағанды облысы Шет ауданындағы Талды өзенінің Қызылқой мен Бабаң бастаулары аралығында орналасқан тау. Жер бедері Ұзындығы 7-8 км, абсолюттік биіктігі 897 м. Етегінде бұлақтар жиі кездеседі. Геологиялық құрылымы Тас көмір дәуірінің гранитоидтарынан тұрады. Өсімдігі Қиыршықты күңгірт қара қоңыр топырағында сұлыбас, қызғылт селеу, бұталар өседі. Дереккөздер
РК(б)П Орталық комитетінің (Қазақ) Қырғыз бюросы

РК(б)П Орталық комитетінің (Қазақ) Қырғыз бюросы (Кирбюро) — Қазақстандағы коммунистік партияның қызметін жандандыру мақсатында ұйымдастырылған РК(б)П ОК-нің өкілетті органы. РК(б)П ОК хатшылығының 1922 жылы 5 сәуірдегі қаулысымен құрылды. Оның құрамына В.Г. Юдовский, А.И. Вайнштейн, С.Меңдешев енді (кейін Г.А. Коростелев, В.И. Вельман кірді). РК(б)П Қазақ обкомы мен РК(б)П ОК-нің Қазақ бюросы қатар жұмыс істегенімен, бүкіл саяси, билік Қазақ бюросының қолында болды. Қазақ бюросы большевизмнің Қазақстандағы әлеуметтік тірегі ретінде қазақ кедейлерін коммунистік партияға көптеп тартты. Ол жергілікті партия ұйымдары мен к-ттеріне идеологиялық тұрғыдан жетекшілік етіп, “қазақ ұлтшылдығымен” күрес қарқынын күшейтті. Кеңес, кәсіподақ, комсомол, т.б. мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың қызметін реттеді, жаңа экономикалық саясаттың енгізілуіне, халық шаруашылығын қалпына келтіруге басшылық жасады. Қазақ бюросы 1924 жылы қазан айында таратылды. Дереккөздер
РК(б)П орталық комитетінің ортаазиялық бюросы

РК(б)П орталық комитетініңі ортаазиялық бюросы — Орта Азия республикаларындағы социалистік құрылысты қадағалаған КСРО жоғары партиялық басшы органы. 1922 жылы мамыр айында ұйымдастырылды. Алғашқы құрамында РК(б)П Орталық Комитетінің 4 өкілі, Түркістан компартиясының 3, Бұхар және Хорезм компартияларынан бір-бірден адам болды. Әр жылдары бюроға С.И. Гусев, Я.Э. Рудзутак, О.Я. Карклин, И.А. Зеленский төраға, Ж.Абдрахманов]], К.Атабаев, С.Аспандияров, Ж.Ахунбабаев, А.Икрамов, А.Рахимбаев, Т.Рысқұлов, Н.Төреқұлов, Ф.Ходжаев, т.б. мүше болды. Бюро Орта Азия республикаларының саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуының соц. сипатта жүргізілуін қадағалап, кадрлармен жұмыс, жаңа экономикалық саясат, ұлттық-мемлекеттік межелеу, “басмашылар” қозғалысын күшпен жаныштау, идеологиялық, мәдени-ағарту шараларын қамтамасыз етті. Бюроның қызмет салаларына сәйкес ұйымдастыру-нұсқаушы, үгіт-насихат, есеп-тіркеу, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, әйелдер арасындағы жұмыс, т.б. бөлімдері болды. Бюро БК (б)П Орталық Комитетінің 1934 жылы 2 қазандағы қаулысы бойынша жұмысын тоқтатты. Дереккөздер
Талдысай ауылдық округі

* Талдысай ауылдық округі – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы әкімшілік бірлік. * Талдысай ауылдық округі – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы әкімшілік бірлік. * Талдысай ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік.
Китаб әл-Булдан

“Китаб әл - Бұлдан” (“Елдер кітабы”) – тарихи шығарма. Авторы – Әбу-л-Аббас Ахмед әл-Иақуби. 891 ж. жазылған. Шығармада әлемнің сол кездегі ірі аймақтары 4 тарауға бөлініп сипатталады. Әсіресе, шығарманың Орталық Азия мен Орта және Таяу Шығыс елдерінің (Иран, Ауғанстан) тарихи-географиялық этнография, саяси құрылымдары баяндалған 1-тарауы көңіл аударарлық. Онда сауда жолдарына, жол бойындағы елді мекендер мен қалаларға толық сипаттама беріліп, Қазақстан аймағын мекендеген қарлұқтар, қимақтар мен оғыздар туралы тарихи-этнографиялық материалдар қамтылған. Испиджаб, Шаш, Фараб, Тараз қалалары жөнінде деректер келтірілген. Дереккөздер Крачковский И.Ю.,, Избр. соч. т. 4, М. – Л., 1957; Кумеков Б.Е.,, А.-А., 1972. Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Реальгар

Реальгар (арабша rahjal-ghar — кеніш шаңы) — сульфидтер класының минералы. *Химиялық формуласы AsS, As — 70,1%, S — 29,9%, изоморфты қоспалары кездеспейді. *Сингониясы — моноклиндік, кристалдары — қысқа, ұзын призма, ине тәрізді, агрегаттары — тұтас түйірлі масса, кейде қабықшалар, топырақ тәрізді болбыр масса. *Түсі — сарғылт қызыл, сызығы ашық сарғылт қызыл, жылтырлығы — майдайдан алмастайға дейін, қаттылығы —1,5—2, жіктілігі — жетілген, меншікті салмағы — 3,4—3,6. тығыздығы 3,56 — 3,59 г/см 3 . *Алмас, шайыр, май типтес жылтыр, жымдастығы жетілген, электр тогын өткізбейді. *Күн сәулесінің әсерінен ажырап аурипигментке (As 2 S 3 ) айналады. Аурипигмент, антимонитпен бірге қорғасын, күміс, алтынның гидротермалдық кен орындарында, жанартау атындыларында, ыстық бұлақтың тұнбаларында кездеседі. *Реальгар — күшәла өндірілетін басты кентас. *Ірі кен орындары Қырғызстан (Хайдаркан), Грекия, АҚШ, Жапония, Ресей, Италия, Грузия, тағы басқа елдерде бар. *Төмен температуралы кендерде кездеседі; улы, күшән мен оның қосылыстарын алу үшін қолданылады. Дереккөздер {{infobox mineral }}
Тельман ауылдық округі

* Тельман ауылдық округі – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы әкімшілік бірлік. * Тельман ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы Қаракөл ауылдық округінің бұрынғы атауы. * Тельман ауылдық округі – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Шежін-2

Шежін-2 — Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл, Шежін ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Тасқала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде, 2-Шежін өзенінің жайылмасында, жусан, еркекшөп, көкпек, т.б. әр түрлі шөптер өскен, сортаңдау бозғылт-қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1550 адам (754 ер адам және 796 әйел адам) болса, 2009 жылы 1220 адамды (599 ер адам және 621 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 971 адамды (498 ер адам және 473 әйел адам) құрады. Тарихы 1961-1997 жылдары асыл тұқымды “Шежін” қой өсіру кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан 2-Шежінде және округке қарасты Жаңаауыл, Талдыбұлақ ауылдарында “Шежін” серіктестігі және бірнеше шаруа қожалығы құрылған. Ауылдарда орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. Ауыл көшелері * Ақжайық (Жайкская) көшесі * Ә. Қастеев (Бельский) көшесі * Ә. Молдағұлова көшесі * Б. Жүсібалиев (Юбилейная) көшесі * Б. Жаникешев көшесі * Б. Кәрменов көшесі * М. Мәметова көшесі * С. Меңдешев көшесі * С. Сейфуллин көшесі * Скоробогатов көшесі * Тапанов көшесі * Чижинская көшесі Дереккөздер
Телефакс

Телефакс — жедел ақпарат алысудың, құжаттар мен материалдар берудің қазіргі заманғы тәсілі. Телефаксты телефон желісіне қосуға болады. Абоненттер арасында байланыс орнату үшін олардың біреуінің телефон нөмірін теру жеткілікті. Телефакстың автоматты режимде жұмыс істей алатыны және оны ксерокстық көшіргі аппарат ретінде пайдалануға болатыны оның артықшылықтарына жатады. Сілтемелер Факс zh:傳真機
Шадырадыр

Шадырадыр – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданының оңтүстігіндегі тау. Ең биік жері 699 м. Ұзындығы мен ені 2-3 км. Жер бедері Беткейлері тілімделген, солтүстік бөлігі құламалы, кей жерлерде түпкі тау жыныстары жер бетіне шығып жатады. Тау етегінде қайнар бұлақтар бар. Геологиялық құрылымы Девон және карбон жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қызыл қоңыр топырағында боз, бетеге, жусан өседі. Дереккөздер
Темірші ауылдық округі

Темірші ауылдық округі — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 1990 жылға дейін Ақтайлақ ауылдық кеңесі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Айнабұлақ, Қараағаш, Татан ауылдары кіреді. Орталығы – Татан ауылы. Дереккөздер
Нұржамал Әбдіразаққызы Алдабек

Нұржамал Әбдіразаққызы Алдабек (28.12.1954 ж.т., Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (2004), профессор (2005). ҚазМУ-дың (1979, қазіргі ҚазҰУ) тарих факультетін және Мәскеудегі КСРО ғылым академиясының Шығыстану институтының аспирантурасын (1989) бітірген. 1989 жылдан ҚазҰУ-дың тарих факультетінде оқытушы, доцент (1991), шығыстану факультетінің деканы (1996–2002), шығыстану кафедрасының меңгерушісі (2002–03), 2005 жылдан шығыстану факультетінің деканы. 2003 ж. «Ресей, КСРО және Қытайдың Шыңжаңдағы саясаты. 18 ғ. – 1949 жыл» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Алдабек 2 монография («Россия и Китай: торгово-экономические связи в центрально-азиатском регионе в 17–19 вв.», 2001; «Тарихы талқыға толы Шыңжаң», 2003), бірқатар оқулықтар мен оқу-әдістемелік еңбектердің және 100-ден астам ғылыми мақаланың авторы. Сыртқы сілтемелер *[http://www.31.kz/ru/video/document9333.phtml Библиотека КазНУ пополнилась современной японской литературой, Нуржамал Алдабек] Дереккөздер
Инвестицияларды кепілдендіру жөніндегі көпжақты агенттік

Инвестицияларды кепілдендіру жөніндегі көпжақты агенттік – халықаралық құқық және агенттік мүшелерінің ішкі заңдарының нормаларына сәйкес толық заңды тұлға болып табылатын дербес халықаралық ұйым. Инвестицияларды кепілдендіру жөніндегі көпжақты агенттікті құру идеясы 1950 ж. пайда болды, алайда 1985 ж. Сеулде арнаулы Конвенция қабылданғаннан кейін ғана құрылды. Агенттіктің міндеті – өндіріс мақсатында мүше елдер арасында Халықаралық қайта құру және даму банкінің (ХҚДБ), Халықаралық қаржы бірлестігі мен басқа да халықар. қаржы мекемелерінің қызметтерін толықтыра отырып, инвестициялар ағынын реттеу. Агенттікке ХҚДБ мүшелерінің барлығы мүше бола алады. Алғашқы мүшелерінің қатарына 1987 жылдың 30 қазанына дейін Конвенцияға қосылған мемлекеттер жатады. Агенттіктің құрылымы басқа халықар. мекемелердің, негізінен, ХҚДБ мен Халықаралық қаржы бірлестігінің құрылымына сәйкес келеді. Агенттік Басқарушы кеңестен және Директорлар кеңесінен, сондай-ақ Президент пен өзге қызметкерлерден құралатын үш сатылы құрылымнан тұрады. Агенттік қызметін Директорлар кеңесінің төрағасы (ХҚДБ Президенті) басқарады. Орталығы Вашингтонда (АҚШ, Колумбия) орналасқан. Қазіргі уақытта оған 114 ел, оның ішінде Қазақстан да мүше болып табылады. Сілтемелер
Терісаққан ауылдық округі

* Терісаққан ауылдық округі – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы әкімшілік бірлік. * Терісаққан ауылдық әкімдігі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік. * Терісаққан ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Өлі түбір

Өлі түбір – жасалу жолдары беймәлім, мағынасы ұмытылған түбірлер. Өлі түбір тіл заңдылықтары негізінде пайда болып, ішкі және сыртқы факторлардың әсерінен лексикалық мағынасын жоғалтқан, белгілі бір идеома, фраземалардың құрамында ғана сақталып қалған. Бұрын өлі түбір семантикалық мағыналары бар дербес сөздер болғанымен, қазір жеке-дара қолданылу қабілетін жоғалтқан, қосымшамен бірге қолданғанда ғана белгілі бір мағынаға ие болады. Мысалы, жал түбірінің дербес мағынасы көмескі, ол жалаң, жалғыз, жалқы, жал-жал сөздерінің құрамында кездеседі. Өлі түбір тұрақты сөз тіркестерінде де сақталған. Мысалы, нарттай қызыл, еңгезердей зор тіркестеріндегі нарт, еңгезер сөздері. Мұндай сөздердің мағыналары тек этимол. зерттеулер негізінде ғана анықталады. Қазақ тіліндегі оя (оят, оян) түбірі де дербес қолданылмайды, көне түркі деректері бастапқы түбір ойа екенін көрсетеді. Өлі түбір құрамында кездесетін дыбыстық өзгерістер фонетикалық заңдылықтарға сәйкес, олардың сіңісуі, жылысуы, дифференциялануы нәтижесінде болады. Мұндай түбірлерді І.Жұбанов, І.Кеңесбаев, А.Ысқақов, А.Аманжолов, Ғ.Айдаров, А.Ибатов, М.Томанов, т.б. зерттеді. Дереккөздер
Станица

Станица – патшалы Ресейдегі казак облыстары аумағында сақталған село типтес мекен. 15–17 ғасырларда Ресейдегі негізінен казактардан құралған кішігірім атты әскер жасағы, 16–18 ғасырларда казак әскерлерінен патшаға жіберілетін елшілік станица аталған. 19 ғасырдан Ресейдің казак облыстарындағы әкімшілік-аумақтық бөлік. Оны мекендеген барлық казак-орыстар станицалық қауымның мүшелері болып саналды. Станица жиналысы оның басқармасын (станицаның атаманы, оның көмекшісі, казначейі), сотын сайлап, жер бөлу, алым-салық жинау, мектеп ісін шешіп отырды. Станицадағы негізгі әкімшілік басқарманы атаман биледі. Патша үкіметінің шет аймақтарды отарлау саясатын жүргізуде станицаларда орналасқан казак әскерлері елеулі рөл атқарды. Қазақ жеріндегі Жайық казак әскерлері 30 станицада орналасты. Жетісудағы Үлкен Алматы (1855), Кіші Алматы (1860), Қаскелең (1860), Софийск (1858), Голубовск (1872), Қапал (1848), Сарқант (1858), Лепсі (1855), Сергиополь (1848), т.б. барлығы 28 станицада 32 772 адам тұрды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін казак әскери құрылымдары таратылып, станицалар әкімшілік бірлік ретінде толық жойылды. Пайдаланған сілтеме
Қазақстан газеті

«Қазақстан» газеті - 1911 жылғы 10 наурыздан 1913 жылғы шілдеге дейін Орда қаласында, 1913 жылғы 15 қарашадан жыл аяғына дейін Оралда шығып тұрған. Мақалалар қазақ, орыс, татар тілінде жарияланған. Газет демократиялық бағыт ұстанды. “Қазақстан” 1913 жылы “Құрмет иесі оқушыларымызға” деген мақаласында (№1, 27 қаңтар) көрсетілгендей, қаржы мұқтаждығынан, 18 саны шыққаннан кейін жабылған. “Айқап” журналымен пікірталасқа барғанымен, түп мақсаттарының бір екенін түсіне білген. Негізінен отырықшылық, оқу-ағарту, өнер-білім, мәдениет, тұтынушылар коперациясын құру мәселелерін көтерген. Редакторы - Елеусін Бұйрин. Газет білім, мәдениет, отырықшылық мәселесін жиі қозғаған. Мұнда Е.Бұйрин, Б.Қаратаев, Ғ.Қараш, Ш.Бөкейұлы, Ғ.Мұсағалиев, А.Мәметов, Ғ.Көпжасаров т.б.-лардың мақалалары жарияланған. Бұл газет те ұлттың оянуына, саяси қозғалыстарға жіті қарауына себепші болды. Дереккөздер
Тоғызқұдық ауылдық округі

Тоғызқұдық ауылдық округі (2010 жылға дейін – Кузнецкий ауылдық округі) – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Тасшоқы, Тоғызқұдық ауылдары кіреді. Орталығы – Тоғызқұдық ауылы. Дереккөздер
Инвестициялық банк

Инвестициялық банк – шаруашылықтың түрлі салаларын қаржыландыруға және ұзақ мерзімді несие беруге, негізінен, құнды қағаздар арқылы маманданған банктер. Инвестициялық банктің негізгі түрлері, инвестициялық трест-компаниялар, инвестициялық тригер, холдинг-компаниялар, қаржы компаниялары, іскерлік банктер, өнеркәсіптік банктер, т.б. Әлемдегі ірі инвестициялық банктер: “Мицубиси траст энд банкинг корпорейшн”, “Морган гаранти траст компани оф Нью-Йорк”, “Банкерс траст компани”, “Сумитомо банк”. Сілтемелер
Станнин

Станнин (лат. stannum – қалайы), қалайы колчеданы, қоңыраулы кентас – сульфидтер класының минералы. Химикалық формуласы: Cu2FeSnS4, құрамында 29,58% Cu, 12,99% Fe, 27,5% Sn және 29,8% S бар. Қоспалары: Zn, Sb, Cd, Pb, Ag, Қn. Түр өзгерістері: клстерит (құрамында мырышы көп) және сакураиит (индийі көп). Тетрагондық сингонияда кристалданып, куб, тетраэдр, қоспақ тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары бұрыс пішінді түйірлі масса түрінде болады. Түсі болаттай сұр, жасыл реңді, тотыққанда қараяды. Қатт. 3 – 4,5, тығызд. 4,3 – 4,5 г/см3, морт, электр тогын жақсы өткізеді. Станнин пегматиттерде, қалайының, вольфрамның, полиметалдардың жоғары темп-ралы кендерінде касстерит, вольфрамит, сфалерит, халькопирит, пирротин, галенит, солғын кентастар, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Боливияның (Потоси, Аточа, Оруро, Льяльягуа), Шығыс Байкал сыртының кендерінен табылды. Станниннен қалайы өндіріледі. Пайдаланған сілтеме
Қырықбай Мазанұлы Алдабергенов

Қырықбай Мазанұлы Алдабергенов (18.7.1952 ж.т., Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Жосалы ауылы) – тарих ғылымының докторы (2000), профессор (2001). ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген (1983). Осы университетте оқытушы, доцент, профессор (1983–98) болды. 2002 жылдан Павлодар мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. «Ресейдің Қазақстандағы отарлау саясатының бағыттары мен нәтижелері. 1860–1918 ж. (мерзімді басылымдар материалдары бойынша)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ол бірқатар монография, оқулық пен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Становое

Становое – Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы Становое ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 29,8 км 2 , ұзындығы 9,4 км, ең енді жері 4,5 км, жағалауының ұзындығы 32,6 км. Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Іргелес жатқан елді мекендер көлдің айналасын шабындық және мал жайылымы ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Ежелгі Рим мәдениеті

Ежелгі Рим мәдениеті. Рим мәдениеті көне дәуір мәдениетінің қорытындылаушы кезеңі болды. Ежелгі Рим мәдениетінің қалыптасу кезеңінде (б.з.б. 8 — 4 ғасырлар) этрустардың сәулет өнері үлгілерін бойына сіңірді. Ежелгі ғибадатханалар (Римдегі Капитолийлік Юпитер ғибадатханасы), кескіндеме үлгілері мен сән және қосалқы өнері этрус өнері үлгілерін бойына сіңірді. Б.з.б. 2 ғасыр мен 1 ғасырдың 1-жартысында базиликалар мен термалар салына бастады. Б.з.б. 3 — 1 ғасырлардағы бейнелеу өнерінде портреттік мүсін ескерткіштер мен сыралғылар кең тарады. Бертінгі республика дәуірінде мүсін өнерінен эллиндік бағыт орын алып, грек ескерткіштерінен жаппай көшіру дәстүрге айналды. Монументтік сәндік кескіндеме жоғары сатыға көтерілді, мозаика мен глиптика өнері қанат жайды. Сәулет өнері империяның гүлдену кезеңінде (б.з.б. 1 ғасырдың 20-жылдары — б.з. 2 ғасыр) шарықтау биігіне көтерілді. Осы тұста арка мен ордердің, ғимаратты қабырға өрнек және мүсін ескерткіштерімен, мәрмәрмен безендірудің рөлі артты. Сәулет өнері бірте-бірте император мен империяның ұлылығын дәріптеу құралына айналды. Ежелгі Римдегі ең ірі амфитеатр — Колизей, Трая заманында — Рим қаласындағы форумдар (111 — 114, арх. Дамаскілік Аполлодор), Адриан кезіндегі ежелгі замандағы күмбезді құрылыстардың ең ірісі — Пантеон ірге көтерді. Рим театры ән, музыка, бидің басын қосқан тұрмыстық күлдіргі сахналарда өрбіді. Б.з.б. 300 жылы ш. ұлттық ателлана комедиясы (маска киген 4 кейіпкер) дүниеге келді. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғында халық сауығының бір түрі — мим кеңінен дамыды. Осы кезеңде трагедия (претекста) мен комедияның (паллиата) жаңа түрлері пайда болды. Алғашында ойын-сауықтар ғибадатханалар жанында қойылды. Тұңғыш театр ғимаратын б.з.б. 55 — 52 жылы сәулетші Помпей тастан тұрғызды. Шамамен б.з.б. 4 ғасырда масканың пайда болуы актерлік өнердің дамуына кең жол ашты. Әйелдер рөлін ерлер орындады. Империя дәуірінде цирк ойындары, әсіресе ежелгі амфитеатрлар мен Колизейде қойылған гладиаторлар сайысы, аңшының қауіпті аңмен айқасын көрсету өріс алды. Рим театры, драматургиясы дүниежүз. театр өнерінің дамуында үлкен рөл атқарды. Эллиндік мәдениет әсерімен дамыған Рим музыкасында тұрмыстық музыкалық-поэтикалық жанрлар (жеңіс, үйлену, дастарқан басы, қазаға байланысты әндер) қалыптасты. Поэзия мен музыка тығыз қарым-қатынаста дамып, Рим драмаларына речитативті сипаттағы музыкалық нөмірлер енгізілді. Классик. музыканы орындауда кифара және авлоспен бірге арфа іспетті псалтериум, самбика деп аталатын аспаптар да қолданылды. Хор мен оркестр сүйемелімен орындалатын пантомималардың Р. музыкасын дамытудағы рөлі ерекше. Әскери легиондарда үрлемелі оркестрлер жұмыс істеді. Рим цирктері мен театрларында көп адам қатысқан хор ансамбльдері (көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен) өнер көрсетті. Жалпы Рим мәдениетінің бүкіл Еуропа мемлекеттері мәдениетінің қалыптасуы мен дамуында маңызы зор болды.
Майлыби Қапанұлы Алдабергенов

Майлыби Қапанұлы Алдабергенов (5.8.1947 ж.т., Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы, Көктерек ауылы) – химия ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Ленинград (1970, қазіргі Санкт-Петербург) технология институтын бітірген. Алматы қаласындағы Химия ғылымдары институтында инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер (1970–81), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, химия мәселелері жөніндегі Білім ғылыми-өнеркәсіптік кешенінің директоры (1981–2003), ал 2003 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Алдабергеновтың ғылыми жұмыстары көп компонентті жүйелерді зерттеу әдістемесін жасауға арналған. Алдабергенов – 200-ден астам ғылыми мақаланың, 5 кітап пен 10 авторлық куәлік және патенттің авторы. Дереккөздер
Сайранбек Мақсатұлы Ахметов

Сайранбек Мақсатұлы Ахметов (1965 ж., Астарахан қаласы) – техника ғылымдараның докторы (1998). Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтын бітірген (1989). 1990 жылдан Атырау мұнай және газ институтында оқытушы болып істейді. 2 монографияның, 50-ден астам ғыл. еңбектің авторы, 10 жаналық патенті бар. Дереккөздер
Становой таулы қыраты

Становой таулы қыраты – Шығыс Сібірдің оңтүстігіндегі таулы өлке. Ресейдің Бурят Республикасының аумағында орналасқан. Байкал көлінің солтүстік мен солтүстік-шығысынан Олекма өзеннің орта ағысына дейін 700 км-ге созылып жатыр. Биік таулы (ең биік жері 3072 м) жоталардан (Оңтүстік және Солтүстік Муй, Кодар, Удокан, Калар) және байкал қатпарлығында пайда болған ірі тауаралық қазаншұңқырлардан (Верхнеангар, Муй-Куанды, Верхнечар) тұрады. Климаты тым континенттік, қысы өте суық әрі ұзаққа созылады. Жылдық жауын-шашын мөлшектер қа-заншұңқырларда 300 – 400 мм, қыраттарда 1000 м-ге дейін жетеді. Шағын мұздықтар бар. Негізінен кристалды және метаморфты жыныстардан түзілген. Алтын, мыс, флюорит, таскөмірдің кен орындары бар. Беткейлерінде балқарағайлы орман, 1200 м биіктікте сирек орман мен тау тундрасы, қазаншұңқырлар табанында батпақтанған жайылма шалғын, беткейінде қарағайлы және қарағайлы-балқарағайлы ормандар таралған. Пайдаланған сілтеме
Рикша

Рикша (жапон тілі 人力車 jinrikisha, jin — адам, рики — күш және ся — арба) — жаяу адам тартатын екі дөңгелекті, жеңіл арба. дағы рикшалар (1897)]] ды осындай көлікпен тасу; қытайлық балара кітабындағы көркем сурет, 1680 ж]] Ол 20 ғасырдан бастап Шығыс және Оңтүстік Азия, Оңтүстік Африка елдерінде кеңінен тарады. Осы арбаны жаяу сүйрейтін адам да Рикша деп аталды. 1930 жылдан бастап Рикшаның қорабы велосипедке тіркелген түрі (педикеб) тарала бастады. Рикшалар қалалы жерлерде қатынас құралы ретінде кеңінен пайдаланылды. Қазіргі кезде көбіне туристтерге қызмет көрсету үшін педикебтер қолданылады. Дереккөздер
Инвестициялық институттар

Инвестициялық институттар – бос қаржы ресурстарының қорланымы мен өндіріске салынған инвестиция арасында қор рыногінің тетігін іске қосатын байланыстырушы мамандандырылған арнаулы институттар. Инвестициялық институттартар міндеттері: :* бос ақшалай қаражатты тартып, шоғырландыру; осы қаражатты инвестицияға айналдыру; :* инвестиция қоржынын тиімді басқару және оны оңтайландыру; :* ақшалай ресурстарды қайта бөлу. Инвестицияны құнды қағаздарға әртараптандырумен, саудамен немесе тәуекелдік және болжалды табыстың деңгейін бағалаумен, яғни жалпы алғанда, капиталды басқарумен айналысатын арнаулы инвестициялық институттарға деген қажеттілік ұсақ акционерлердің пайда болуына, капиталдар рыногінің дамуына, инвестициялық ресурстардың жалпы көлемінің ұлғаюына байланысты туындады. Инвестициялық институттар ұсақ инвесторлар мен капиталдың ірі корпорациялық қарызгерлері арасындағы делдалдардың рөлін атқарады, яғни бос ақшалай қаражатты капиталға айналдырады. Қор рыногі дамыған елдерде институттық инвесторлардың делдалдығымен ақшалай қаражаттың 30%-ына дейінгісі қайта бөлінеді. Дамушы елдерде, соның ішінде Қазақстанда да, қаржы жүйесі оңайлатылған – негізгі рөл банк секторына жүктелген. Мамандандырылған инвестициялық институттар Қазақстан мен Ресейде нарықтық өзгерістердің бастапқы кезеңінде сенімгерлік компаниялар нысанында дамыды (“МММ”, “Тибет”, “Русский дом селенге”, “Финансовый центр”, “Смағұлов және К”, т.б.), мұның өзі қор рыногі мүлдем жоқ жағдайда “пирамида” қағидатына негізделген қаржылық айла-шарғы болды. Қазақстанда құнды қағаздар рыногінің институттық инвесторлары, негізінен, купондық жекешелендіру барысында құрылған инвестициялық жекешелендіру қорлары (ИЖҚ) болды. Халықтың купондарын шоғырландыру және кәсіпорындардың акцияларын сатып алу мақсатымен осындай 169 қор құрылды. Олар өз рөлін атқарып та үлгерді: купондық жекешелендіру кезінде жалпы атаулы құны 3138 млн. теңгелік акция сатылды, 1127 млн. купон жұмсалды. “Қазақстан Республикасындағы инвестициялық қорлар туралы” Қазақстан Республикасының Заңына (1997) сәйкес елде инвестициялық қорлардың екі тұрпатын жасақтау көзделді. Олар: : 1) өзара қарыз қоры – өздері шығарған акцияларды қор акционерлерінен сатып алуға міндетті ашық инвестициялық қор; : 2) өздері шығарған акцияларды қор акционерлерінен сатып алуға міндетті емес жабық инвестициялық қор. 1998 ж. “НСБК-групп” ұлттық инвестициялық-қаржы акционерлік компаниясы құрылды, оның жарғылық капиталына мемлекет 100% көлемде қатысты. Қазақстан Республикасы Президентінің оны құру туралы Жарлығына сәйкес “НСБК-групптің” сенімгерлікпен басқаруына Халықтық банк, Қазақстанның Экспорт-импорт банкі (Эксимбанк), сондай-ақ, шетелдік сақтандыру жөніндегі мемл. компания – “Казахинстрах” акцияларының мемлекеттік пакеттері берілді. Яғни республикада іс жүзінде тұңғыш рет құнды қағаздар қоржындарын басқарушы мемлекеттік компания әкімшілік жолмен құрылды. Сонымен қатар Қазақстанда зейнетақы қорлары сияқты инвестициялық құрылымдар жұмыс істейді. 2001 ж. аяғында 16 жинақтаушы зейнетақы қоры тіркелді. Олардың қаражаты 182,4 млрд. теңге болды. Сілтемелер
Станционное (Қостанай облысы)

Станционное — Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл, Станционный ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарабалық кентінен солтүстік-батысқа қарай 19 км жерде, орманды дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1680 адам (783 ер адам және 897 әйел адам) болса, 2009 жылы 1344 адамды (657 ер адам және 687 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1961 жылы өзімен аттас астық кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1996 жылы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ең жақын темір жол стансасы – Приуральная (5 км). Станционное арқылы Қостанай – Челябі автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Нұрғожа Қобыланұлы Алдабергенов

Нұрғожа Қобыланұлы Алдабергенов (18.2.1939 ж.т., Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Таушық ауылы) – эколог, биология ғылымының докторы, профессор (2001). ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Гурьев педагогика институтында (қазіргі Атырау университеті) аға оқытушы (1967 жылдан), доцент (1977), кафедра меңгерушісі (1977–95) қызметтерін атқарды. Алдабергенов 65-тен астам ғылыми еңбектің, 4 монография мен экологиядан 3 оқулықтың авторы. Дереккөздер
Старшын Анатолий Трифонович

Старшын Анатолий Трифонович (3.8.1947 ж. т., Украина, Одесса облысы Измаиль ауданы Приозёрное селосы) – әскери қайраткер, генерал-майор (1998). Чернигов жоғары әскери авиация училищесін (1970), Әскери-әуе академиясын (1978) бітірген. 1970 – 75 жылы Закарпатье әскери округінде ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі және эскадрилья командирінің орынбасары – штурман болды. 1978 – 83 жылы Кеңес әскерлерінің Германиядағы тобында басшылық қызметтерде істеді. 1983 – 93 жылы Орта Азия әскери округінде авиация полкі командирінің орынбасары және командирі, авиация құрама командирінің орынбасары, 1993 – 98 жылы ҚР Әскери-әуе күштерінде әуе атыс дайындығының бастығы және жауынгерлік дайындық бастығы, Әскери-әуе күштері қолбасшысының жауынгерлік дайындық және оқу орындары жөніндегі орынбасары, 1998 – 2003 жылы ҚР Әуе қорғанысы күштері қолбасшысының авиация жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 2003 жылы запасқа шықты. 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” орденімен, медальдармен марапатталған. Пайдаланған сілтеме
Өтеміс Алдамбергенұлы Алдамбергенов

Өтеміс Алдамбергенұлы Алдамбергенов (1935 ж.т., Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Коммунизм ауылы). – техника ғылымының докторы (1995). Орталық Азия политехникалық университетін бітірген (1960). Қарағанды облысы Саран қаласы Атасу кентас басқармасындағы №121 шахтада тау-кен шебері (1961–63). Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу және жобалау-конструкторлық көмір институтында кіші ғылыми қызметкер, топ жетекшісі, сектор бастығы қызметтерін атқарды (1964–77). 1979 жылдан ҚР ҒМ–ғылым академиясының тау-кен істері институтының ғылыми жұмыс жөніндегі директорының орынбасары. Шығармалар Формирование параметров закладочного массива, А.-А., 1984 (соавт.); Геомеханические процессы при разработке крутопадающих месторождений с закладкой, А.-А., 1990 (в соавт.); Оценка влияния закладки на геомеханические процессы при камерно-целиковой выемке наклонных перекрывающих залежей. // Комплексное использование минерального сырья, А., МН-АН РК. 1996, №4 (соавт.). Дереккөздер
Өлі-тірі

Өлі-тірі – құдалық кәдесінің бірі, құдалардың қыз жағына алдын ала әкелген малы. Әруақтардың ризашылығына арналғандықтан, өлі-тіріге келген мал еті сойылып қыздың туыстарына таратылады. Әлі ұзатылмаған қызға ол еттен жеуге тыйым салынады. «Өлі-тірі» деген сөз қосылып жазылғанымен мазмұны – өлі, тірі. Бұл арадағы өлі мен тірінің айтылуы: «алдыдағы құдалық баянды болуы үшін екі жақ өлі мен тірінің алдында ант етеміз» дегенді ұғындырады. Сондықтанда өлтіріге әкелінген мал осы уәдеге бола атап сойылады. Бұны қыз үйі соймайды. Бөгде біреу алып сояды. Бұнда да мән бар. Өйткені екі жақтың анты үшін таңдамахшарда куә керек. Сонда тырып ете алмайтын заңды болады. Өлтірі тойы өтіп болған соң екі жақ бірін-бірі «құда-құдағи» дей беруге қақылы. Өлтіріде құдалар жақтан сыбаға ас әкелінеді. Бұдан қалыңдық ауыз тимейді. Себебі: әлі оң жақтан аттаған жоқ. Бұл бір. Екінші, келін болып барғанша әлі талай кезең, кәде, уақыт бар. Келін болып бармай жатып татқан дәм қате, кінә. Бұдан соң құда жақтың ендігі әкелетіні - үкілі құнан, не дөнен. Кейбірі ат әкеледі. Бұл арада мәселе жылқы да емес, оның кекіліндегі үкіде. Үкі бұл жерде төлді меншіктей ен салғандай, осы қызды – болашақ келінді өздерінің баласы етіп алдын ала иемденгені, үкілегені. Дереккөздер
Инвестициялық құнды қағаздар

Инвестициялық құнды қағаздар – ұсынушыға арналған құнды қағаз түрі, яки инвестициялау құралы ретінде айналыста жүрген және иесінің кәсіпорында немесе мүлікте үлесі бар екенін дәлелдейтін атаулы құнды қағаз. Құнды қағазды инвестициялық құнды қағаздарға жатқызудың негізгі принципі оның атқаратын міндетіне байланысты. Егер ол қор биржаларында көпке танымал болса және айналымда қаржыландыру құралы есебінде пайдаланылса, онда инвестициялық құнды қағаздар болып табылады. Мұндай құнды қағаздар айналымдағы құжаттарға жатады. Инвестициялық құнды қағаздар ретінде акциялар, облигациялар, купондар, вексельдер, чектер, депозиттік сертификат, қоймалық куәліктер пайдаланылады. Инвестициялық құнды қағаздарды мемлекеттік, акционерлік қоғамдық ұйымдар мен банктер шығарады. Инвестициялық құнды қағаздар қосымша капиталды қорландырудың ықпалды құралы және ол капиталдың бір саладан екінші салаға құйылып отыруына мүмкіндік береді. Нарыққа өту кезеңінде инвестициялық құнды қағаздар – инвестициялық қаржыны толықтырудың сенімді құралы. Сілтемелер
Статика

Статика ( – салмақ, тепе-теңдік туралы ілім) – механиканың күш әсеріндегі материялық денелердің тепе-теңдік шарттарын зерттейтін саласы; механикалық жүйелердің тепе-теңдік күйін күш әсерімен зерттейтін механика бөлімі. Классикалық механиканың бөлімі. Негізгі принциптеріне қарай геометриялық және аналитикалық статика болып бөлінеді. Аналитикалық статиканың негізіне кез келген механикалық жүйенің жалпы шартын белгілейтін ығысудың ықтималдық принципі алынған. Геометриялық статика материялық бөлшектер мен абсолют қатты денелерге әсер ететін күштердің қасиеттерін өрнектейтін аксиомаға негізделеді. Геометриялық статиканың тәсілімен қатты дене статикасы да зерттеледі. Мұндай жағдайда есептің төмендегідей екі түрі шешіледі: :1) қатты денеге әсер ететін күштер жүйесін қарапайым түрге келтіру; :2) қатты денеге әсер ететін күштердің тепе-теңдік шартын анықтау. Статиканың негізгі ұғымдарына күш, центрге және оське қатысты күш моменті және қос күш ұғымдары жатады. Статика есептерін шешудің графиктік тәсілдері күштерден құралған көпбұрышты және Вариньон көпбұрышын салуға негізделеді. Статиканың аксиомалары Егер денеге немесе материалдық нүктеге бекітілген күштер жүйесі нәтижесінде дене тыныштық күйде болса немесе инерция бойынша қозғалса, онда бұл күштер жүйесі теңгерілген немесе нөлге эквивалентті деп аталады.[1] #Дененің механикалық күйін өзгертпей-ақ оған теңгерілген күштер жүйесін қосса немесе алып тастаса болады.[2] Есептер Статикалық анықталатын есептер - белгісіздер саны тепе-теңдік теңдеулер санынан көп емес, тепе-теңдік туралы есептер. Статикалық анықталмайтын есептер - белгісіздер саны тепе-теңдік тендеулер санынан көп тепе-теңдік есептер. Дереккөздер
Сақина Ғабулкаюмқызы Ахметова

Сақина Ғабулкаюмқызы Ахметова (10.3.1930 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1990), профессор (1992). Алматы педагогика шет тілдер институтының ағылшын тілі факультетін бітірген (1952). Семей педагогика институтының оқытушысы (1952–1957), Мәскеудің облысының педагогика институтының аспиранты (1957–59) болды. Алматы педагогика шет тілдер институтында оқытушы (1959–1986), Қазақ ұлттық техника университетінде шет тілдері кафедрасының меңгерушісі (986–1996) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан проф. «Ағылшын артиклінің синтактикасы мен прагматикасы» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Дереккөздер
Телефон байланысы

Телефон байланысы — сым арқылы немесе радиотолқындар көмегімен дыбысты ақпараттарды қашықтыққа жеткізуді жүзеге асыратын электрлік байланыс түрі. Телефон байланысы кез келген қашықтықтағы абоненттердің тікелей сөйлеуін қамтамасыз етеді. Телефон байланысы 1876 жылы америкалық өнертапқыш А.Белл (1847 – 1922) ойлап тапқан телефон аппараты мен алғашқы телефон стансасының пайда болуынан (1878, АҚШ) басталды. Телефон байланысын жергілікті (қалалық және ауылдық), қалааралық, халықаралық, сондай-ақ мекемелік және жылжымалы (ұялы байланыс, радиотелефондық байланыс) деп бөледі. Телефон байланысы жолы күрделі техникалық құрылыстан (мысалы, кейбір қалааралық кабелдік байланыс жолдарында аралық регенераторлар мен күшейткіштер саны бірнеше мыңға жетеді) тұрады. 20 ғасырдың 80-жылдарының басынан талшықты оптикалық байланыс кабелінің негізінде байланыс жүйелері кең дамыды, абоненттердің радиотелефон арқылы байланысуын қамтамасыз ететін қабылдап-таратқыштардың (ұялы желілер) ұжымдық желісі пайда болды. Өте алыс қашықтықтағы байланыс үшін Жердің жасанды серіктері қолданылады. Дереккөздер
Инвестициялық салық несиесі

Инвестициялық салық несиесі – ескірген жабдықтарды ауыстыруды және техника мен технологияның ең жаңа түрлерін енгізуді уәждемелеу мақсатымен әлемдік тәжірибеде қолданылатын тиімді тәсілдердің бірі. Шын мәнінде, ол – күрделі жұмсалымды мемлекеттің қаржыландыруы, ал нысаны бойынша – салық салынатын табыстың мөлшерін белгілі бір уақыт кезеңі өткеннен кейін кәсіпорынға қалдырылатын салық несиесінің сомасы мемлекетке қайтып оралатындай айырмаға қысқартатын салық жеңілдігі. Инвестициялық салық несиесі, әдетте, жабдықтың құнына пайыз есебімен айқындалады және салық немесе салық салынатын табыс сомасынан тікелей шегеріледі. АҚШ-та, мысалы, мерзімі 3 жылдан кем нысандарға салынатын күрделі жұмсалымнан 6 пайыздық салық шегерімін жасауға және оның басқа түрлеріне салынатын күрделі жұмсалымнан 10 пайыздық шегерім жасауға рұқсат етілген. Бұл әдісті қолдану уақытша пайда алған кәсіпорын үшін де, кем алынған қаражатты кейіннен артығымен қайтарып алатын мемлекет үшін де тиімді. Инвестицияға жасалатын салық шегерімі жеңілдіктердің баламалы нысаны болып табылады, ол Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде өздерінің параметрлері бойынша пұрсаттылық мәртебесі берілмеген компанияларға салынатын инвестицияны ынталандыру үшін кеңінен қолданылады. Бұл жеңілдіктің мәні мынаған саяды: кәсіпорындар табысының бір бөлігіне салық салынбайды және ол салынған капиталдың шамасы мен берілетін шегерімнің мөлшерлемесі негізінде айқындалады. Қазақстанның жаңа “Салық кодексінде” негізгі қызметті инвестициялауға, жаңа техника мен технологияларды енгізуге жұмсалатын табыстың бір бөлігін салықтан босату көзделген. Болашақта кәсіпорынды қайта құру кезінде шеккен залалдарды кейінгі жылдарға көшіру, яғни келешектегі пайдадан шегеру сияқты ынталандыру әдісі пайдаланылуы мүмкін. Бұл ретте табыстың салық салынатын бөлігі азаяды. Бұл артықшылықты “алғашқылық” немесе басымдылық мәртебесіне ие кәсіпорындарға берген тиімді. Сілтемелер
Статикалық жүйе

Статикалық жүйе — тұрақтандырылған режим кезінде (яғни сыртқы әсер шамасы тұрақты болғанда) реттелетін параметрдің мәні оның берілген мәнінен біршама ауытқуда (статикалық ауытқу) болатын әрі ауытқу шамасы жүйеге әсер етуші күш шамасына тәуелді болатын жүйе. Басқаша айтқанда, уақыт өзгерісіне сәйкес тұрақты шамаға ұмтылатын әсерден реттелетін сипаттаманың ауытқуы да кірме әсерге байланысты тұрақты шама болатын жүйе. Қарапайым Статикалық жүйеге су деңгейін реттеуіш құрылғы жатады. Статикалық жүйе автоматты реттеу мәселелерінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Телефония

Телефония – ғылым мен техниканың телефон байланысы жүйесін орнату принциптерін, оларды жүзеге асыратын аппаратура шығару, сондай-ақ телефон байланысы арналарымен таратылатын сөздік ақпараттың сапасын бағалау мәселелерімен шұғылданатын саласы. Шолу Телефония жергілікті, аймақішілік, қалааралық және халықаралық телефон келіссөздерін ұйымдастыруға (байланыс орнатуға) және жүргізуге, факстарды жіберуге, сондай-ақ модем байланысын нақты уақытта орнатуға мүмкіндік береді. Телефон байланысын жүзеге асыруға арналған және телефон байланыс тараптарынан, автоматты телефон станцияларынан (АТС), байланыс желілерінен және соңғы абоненттік терминалдардан (телефон аппараттарынан) тұратын техникалық құрылыстар мен жабдықтардың жиынтығы телефон желісі деп аталады. Сөйлесу кезінде дауыстық сигналдар (біз айтатын сөздер) телефон желісі арқылы екінші тарапқа берілетін электрлік сигналға айналады. Электр сигналы адресатқа жеткенде, ол түпнұсқаның дауыстық сигналдарына айналады. Телефонияның артықшылықтарына мыналар жатады: таралуы, сенімділігі, өте жоғары байланыс жылдамдығы және пайдаланудың қарапайымдылығы, жылдам және салыстырмалы түрде арзан орналастыру мүмкіндігі. Ол аналогтық технологияны қолданады. Дереккөздер