kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Илькович теңдеуі

Белгілі бір мәндегі потенциалға жеткен бірлік уақыт ішінде электрохимиялық реакцияға түсетін бөлшектер саны ерітіндіден электродқа диффузиялық бөлшектер санына теңеледі. Ток шамасы өзгеріссіз қалатын күйде поляризациялық концентрация күйі тұрақталынады. Талданатын заттың электрод маңайына диффузия арқылы келген барлық иондары толық зарядсызданған кезде токтың осындай шамасын диффузиялық немесе шекті ток деп атайды. Мұндай ток ерітіндідегі талданатын ион концентрациясына пропорционал болады. Бұл тәуелділік Илькович тецдеуімен өрнектелінеді: І диф = 6.05D 1/1 • nm 2/3 • т 1/6 • С в (12.2) мұндағы І диф - диффузиялық ток (мА, 10~(' A) D - иондардың диффузиялық коэффициенті (см~ с"'), п - электрохимиялық реакцияға қатынасқан электрондар саны, m - тамшылаған сынап массасы в/с (мг), х - тамшылау периоды (С) , Св - анықталатын ион концентрациясы (моль/л). Әйтсе де, Илькович теңдеуін іс жүзінде заттың абсолюттік мөлшерін анықтау кезінде осы теңдеудің кейбір параметрінің дәл мәні болмағандықтан, есептеу қиындық келгіреді. Сондықтан сандық анықтауға градуирлеу графигі, стандарт және қосымша қосу әдістері пайдаланылады. Полярографиялық толқын биіктігі (Һ) шекті токты сипаттайды, бұл деполяризатор концентрациясына тура пропорционал, мұныц өзі талданатын заттың концентрациясын анықтауға мүмкіндік береді. Жоғарыда айтылғандай, ерітіндіде бірнеше ион қоспасы болса, онда Е-нін өзгеру регінде орналасқан бірінен кейін бірі келетін толқындар қатары алынады. Дереккөздер
Сілтілі жыныстар

Сілтілі жыныстар. Сілтілі металдары мол жыныстар сілтілі болып аталады. Олардың тереңдік түрлері — сілтілі граниттер, сілтілі сиениттер және басқалар. Олардың барлығында көбінесе калийлі және натрийлі дала шпаттары, нефелин, канкрииит, содалит, лейцит сияқты минералдар болады. Сілтілі жыныстардың құрамдарына кіретін түсті минералдар да көбінесе натрийлі келеді. Бұл жыныстар кең таралмаған және олардың ірі ендірістік маңызы аз. Нефелинді сиениттер — ашық бояулы, толық кристалды, түйіршікті жыныстар. Минералдарының құрамына қарай тереңдік жыныстары— нефелинді сиениттер тұрақсыз келеді. Нефелинді сиениттердің негізгі жатыс формалары штоктар, желілер және кейде лакколиттер болады. Нефелинді сиениттердің өндірістік маңызы өте зор, себебі апатитті кендер солармен генетикалық жолмен байланысқан. Бірқатар нефелинді сиениттер цирконның және әр түрлі цирконды, титанды силіжаттардың құрамдарымен байланысқан. Фонолиттер — нефелинді сиениттердің эффузивтік түрі. Фонолит негізінде нефелиннен, санидиннен және түсті компоненттен тұрады. Негізгі жатыс формалары тасқын, жамылғы, күмбез тәрізді, кейде желілі болады. Фонолиттердің бөлшектері жұқа плиталар түрінде кездеседі, сондықтан оларды төбе жабатын тақтатас ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Қайыркен Сағындықов

Қайыркен Сағындықов (1928-1994), журналист-публицист. 1948 ж. Алматыдағы ҚазМУ -дің журналистика бөліміне оқуға түседі . Оқи жүріп,республикалық жастар газегі «Лениншіл жаста»әдеби қызметкер болып істейді. Журналистика саласындағыоның еңбек жолы «Социалистік Қазақстан » («Егемен Қазақстан » ) газетінде редактордың бірінші орынбасары, Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы , КазТАГ- тын редакторы, «Қазақстан » баспасында бас редактор, КК ОК жанындағы Партия тарихы институтының марксизм-ленинизм классиктері шығармаларын қазақ тіліне аудару секторының меңгерушісі т.б жауапты қызметтер атқарады. «Құрмет Белгісі » орденімен марапатталған Дереккөздер .
Физико-химиялық анализдеу тәсілдері

Іздестіріп отырған компоненті анықтау үшін қолданатын негізгі әдістер. Физико-химиялық анализде концентрацияны табу үшін аналитикалық сигналды тура өлшеу тәсілі және титрлеу тэсілі қолданылады. Тура өлшеу тэсілінде аналитикалық сигналдың анықталатын кұраушылардан (ионнан, молекуладан, заттардан т.б.) тәуелділігі тура пропорционалды болу керек. І=кс, мұнда I - аналитикалық сигналдың концентрациясы; С - анықталатын заттың концентрациясы; k - константа, қолданып отырған тәсіл және анализдің нақты шарттары үшін тұрақты өлшем. Анықталатын заттың концентрациясын табу үшін төмендегідей әдістер қолданылады. *а) Градуирлеу гуафик әдісі. Бұл әдісте стандартты ерітінділер (5-7 ерітінді) үшін аналитикалық сигналдың шамасын өлшейді. Алынған нәтижелер бойынша I=f(c) координатасында градуирлеу графигін тұрғызады. Содан соң сол жағдайларда анализденетін ерітіндінің аналитикалық сигналын өлшейді және суретте көрсетілгендей градирлеу графигі бойынша оның концентрациясын табады. *б) Мольдік қасиет әдісі. Бұл әдіс бойынша бірнеше ерітінді (3 ерітінді жеткілікті) үшін аналитикалық сигналдың шамасын өлшеп, константаның орта мәнін табады. Содан соң сол жағдайларда анализденетін заттың аналитикалық сигнал шамасын өлшеп, константаның орта мэнін қолдана огырып, заттың концентрациясын табады: С(Х) = І(х) к *в) Қосымша әдісі. Бұл әдіс бойынша анализденетін ерітіндінің аналитикалық сигналын есептейді. Содан соң, сондай ерітіндіге стандартты ерітіндінің (қосымша) белгілі көлемі қосылады да, қайтадан аналитикалық сигналын өлшейді. Анализденетін заттың концентрациясын төмендегі теңдеулер арқылы есептейді: *І(х) кС(х): І(х+ст) к[С(х)+С(ст)] *І(х)/C(x) I (х+ст) / C(x) + C(ст) → С(х) С(ст) . I (x) / I (x + ст) - I (x); Анықталатын компоненттің массалық үлесін табу үшін анализ кезінде анализденетін ерітіндінің сұйылуын есептеу қажет: m(x)=C(x)- M(x)- У(өлш), мұндағы V (өлш) - аналитикалық сигнал өлшенген өлшеуіш қолба көлемі. m(жалпы) = m(N) . V(жалпы) / V (алик) мұндағы V (жалпы) - анализденетін ерітіндісі (жалпы) бар колбаның көлемі. V (жалпы) - анализденетін ерітіндінің аликватты көлемі. ω(жалпы) = m(жалпы) + 100% / m(аликвота ) Градуирлеу графигі бойынша C 1 (x) үшін ω 1 (х)-ті мольдік касиет әдісі бойынша табылған, с 2 (х) үшін СO 2 (х)-ті әдісі бойынша табылған, с 3 (х) үшін ω 3 (х)-ті табу керек. Соңғы нәтиже ретінде үшеуіне ортақ мәнді аламыз. Титрлеу әдіс терінде кезектен қосылған титранттың өлшемі бойынша аналитикалық сигналды өлшейді, I=f(x) координаттарына графикалық тәуелділікті құрады, қисықтын сызығы бойынша эквивалент нүктесіндегі келемін анықтайды да, титриметрияның формулалары арқылы анализденегін ерітіндінің концентрациясын есептейді. Дереккөздер
Идеалды газдардың политропты процесстері

Политропты процесс дегеніміз, жылуды қалай болса солай жеткізу немесе алып кету (dq а ≠0) процессін айтады, ол үшін көрсеткіштерінің өзара байланыстылығының теңдеу түрі: *Pν n " = const, мұндағы n - политроптың көрсеткіші. Дәл осы, қайтымды политропты өзгерту күйінің көрсеткіші n, процесстің барлық нүктелері үшін белгілі, тұрақты шамада болады. n 1 pν const кезінде, яғни изотермиялық процесстің теңдеуі болады, n k, Pν k const - адиабатты (изоэнтропиялық) процесс кезінде болуы. Әр түрлі политропты көрсеткіштер үшін, политроп жағдайы суретте көрсетілген. Политроптар үшін, жұмысқа арналған формулалар мен көрсеткіштер, аралық байланысы қалтқысыз болуы да, изоэнтропиялық процесспен ұқсас. Тек қана, изоэнтропты көрсеткішті k, политропты көрсеткішпен n алмастыру ғана қалды. Сонымен, жұмыстың көлемнен өзгеруі, мынаны құрайды: * және * Изохорлы және изобарлы процесстерді, жеке күй ретінде қарастырылуы мүмкін: *изохорлы процесс үшін n ∞ және p 1/∞ ν ν = const, *изобарлы процесс үшін pν°р const. Политропты процесстегі, газдың меншікті санды жылулығы, мына жолмен алынуы мүмкін: * Жоғарыдағы теңдеулерді есепке алғандағысы: * немесе C p - C ν = R кезінде * Бұдан, идеалды газға арналған, қайтымды политропты процесстің меншікті жылу сыйымдылығын табамыз: * Себебі, C ν const, const және n const. Сонымен, қайтымды политропты процесс, тұрақты меншікті жылу сыйымдылығының процессі. Дереккөздер
Потенциометрия әдісі

Әдіс индикаторлы электрод пен салыстыру электродының арасындағы ЭҚК-ті өлшеуге негізделген: ΛЕ = Е 1 -Е 2 Температураға, электродты реакцияға қатысқан электрон санына, тотыққан және тотықсызданған формалардың концентрацияларының қатынасына тәуелді реалды потенциал Нернст теңдеуімен есептеледі: E = Е° + 2,3RT/nF . lg . C(oX) / C (Red) мұндағы Е° - стандартты электродты потенциал; R - универсал газ тұрақтысы (8,314 Дж/град); Т - абсолютті температура (0°С = 273К ); n - электрон саны; Ғ - Фарадей саны (96500 Кл/моль). Нернст теңдеуімен табылған потенциал мәнін потенциалы "0"-ден кіші сутектік электродпен салыстырады. Бірақ, құрылымының күрделілігінен сутектік электрод практикада қолданылмайды. Сондықтан, салыстыру электродтары ретінде жеткілікті температура интервалында потенциал мәнін тұракты сақтайтын хлоркүмісті (+0,22 В) және каломельды (+0,24В) электродтарды қолданылады. Салыстыру электродының потенциалына қатысты индикаторлық электрод потенциалын есептеу үшін мына қатынасты колданады: Е — Е сал +(± Е нақ ) Дереккөздер
Рефрактометрлік анализдеу әдісі

Бұл әдіс жарық сәулесінің бір ортадан екінші ортаға өткен кездегі сыну көрсеткішін өлшеуге негізделген. Теориялық эксперимент түрде мына тәуелділік қойылған: f(n) = r • р, мұндағы n - анализденетін заттың сыну көрсеткіші; p=m/V коицентрацияға тәуелді ерітіндінің тығыздыгы; r - меншікті рефракция. Меншікті рефракция заттың табиғатына тәуелді, мына қатынаспен табылады: r= n 2 -1 / n 2 +2 • 1/p R=r • M, мұндағы R - мольдік рефракция. Мольдік рефракация заттың кұрылысын анықтаған кездегі маңызды аналитикалық параметр болып келеді. Мольдік рефракция аддитивтілік ережесіне бағынады, яғни қоспаның мольдік рефракциясы құраушылардың мольдік рефракцияларының қосындысына тең, ал зат үшін - атомдардың, функционалды топтардың немесе байланыстардың мольдік рефракцияларының қосындысына тең. Атомның, топтардың рефракциялары немесе байланыс рефракциясы анықтамалық әдебиетте келтіріледі. Дереккөздер
Әбілқас Сағындықов

Әбілқас Сағындықов (1915 ж.т.), тау-кен ісі саласындағы ғалым, техикалық ғылымдардың докторы (1968), проф. (1958), ҚазКСРҒА-ның академигі (1970), Соц.Еңбек Ері (1971), ҚазКСР Мемл. сыйлығының лауреаты (1974; 1986). Днепропетровск тау-кен институтын бітірген(1939). 1939-1955 ж . «Қарағандыкөмір» комбинатының тау-кен кәсіпорындарында басшы қызметте, көмір ғылыми зерттеу институтының директоры болды. 1955-1987 ж. Қарағаңды тау-кен институтының (қазіргі ун-т) ректоры. 1955-1988 ж. каф. меңгерушісі, 1988-1991 ж. ректор кенесшісі. 1991 ж. Жер қойнауын кешенді игеру проблемалары институтын құрып, 2001 ж. дейін басқарды, 2001 жылдан құрметті директоры, сонымен қатар ҚарМТУ-да профессор-кеңесші қызметін атқаруда. 350-ден астам ғылыми еңбектің (оның 20-сы монография) авторы. Ғыл. еңбектері көмір қабаттарын қолайлы жүйелермен өндіруге, шахта алаңдарын аршу және дайындау схемаларын жетілдіруге тау-кен техникасын кемелдендіруге, жер асты құрылыстарының беріктігін зерттеуге арналған. ҚазКСРҒА-ның Орт.Қазақстан бөлімшесінін бюро мүшесі. 7-сайл. КСРО Жоғ.Кеңесінің депутаты. Қазақстан Компартиясының 9,12,15-съездерінін делегаты. 2 мәрте Ленин орденімен, Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерімен марапатталған. Еңбектері *Расчеты технологических процессов добычи угля в (соавт.) (1961); *Проблемы разработки угольных пластов Карагандинского бассейна (1976); *Оптимизация технологических схем угольных шахт (1974); *Проблемы освоения и разработки угольных месторождений Казахстана ( 2 0 0 3 ) ; *Геотехнологическиеметоды добычи метана (2001). Дереккөздер
Флуоресценция спектрлері

Флуоресценция спектрлері. Әрбір молекуланын өзіне тән қоздыру және флуоресценция спектрлері болады. Молекулалардың қоздыру (абсорбция) спектрлері әсірекүлгін абсорбциялық спектрге ұқсас. Флуоресценция - сіңірілген жарықты кері шығаратын (реэмиссиялық) кұбылыс, сондықтан, эдетте, флуоресценция спектрлері сәйкес қоздыру спектріне ұқсас әрі ұзын да, үлкен толқынды аймаққа қарай ығысқан сияқты болып келеді. Бұл 1-және 2-суретте көрсетілген антраценнің әсірекүлгінді сіңіру спектрімен бірдей. Екі спектрде де 320, 340, 357 және 377 нм төрт биік жолақша бар. Флуоресценттік спектрді aлy үшін спектрофлуориметрлерді қолданады. Олар спектрофотометрге ұқсас болғанымен, спектрофлуориметрлерде орналасқан призма мен тор флуоресценциялану және қоздыру сәуле шығаруға сәйкес толқын ұзындығын бөлуге мүмкіндік береді. Спектрофлуориметрлерді затты сандық анықтау үшін қолданады. Олардың арасындағы ең қарапайымы флуометр және онда қоздырушы (бірінші) сәуле мен флуоресцентті (екінші) сәуле шығаруды бөлу үшін жарық тұтқыштарын пайдаланады. Күрделі спектрофлуориметрден гөрі қарапайым флуориметрдің екі түрлі тәсілмен анықтау жұмысын жүргізуге едэуір мүмкіндігі бар: егер А заты ӘК-сәуле шығаруды В заты сіңірмейтін аймақта сіңіретін болса, онда коздырушы сәуле шығаруды өткізетін призманы, яғни бірінші жарық тұтқышты тек фотоэлементпен өлше- нетін, флуоресцентті сәуле шығаруды ғана беретін А молекуласы қозатындай жағдай жасайтын етіп таңдайды; егер А мен В заттары бірдей спектрлік аймақта жарықты сініргенімен, флуоресцентті сәуле шығару толқын ұзындығы бойынша айырмашылықтары болса, онда фотоэлементке түсетін флуоресцентті сәуле шығарудың толқын ұзындығын анықтайтын екінші ретті жарық-тұткышты пайдаланып және призманың қалпын таңдай отырып, тек А молекуласының ғана флуоресценциясын тіркейтіндей етіп флуориметрді реттейді. Бұл әдістерді қолдану жағдайы органикалық қосылыстарды талдау мысалында қарастырылады.
Қазбек Әбілқасұлы Сағындықов

Қазбек Әбілқасұлы Сағындықов (1947 ж.т.) ,ақпаратты өндеу, білім беру саласын маркетингтік зерттеу және ірі жүйелерді басқару мәселелері саласының маманы, экономика ғылымының докторы (2004) . Томск политехникалық институт бітірген (1971).1971-75 ж . Томск педогогикалық институты жанындағы электроңдык интроскопия ҒЗИ инженері, Целинофад инженерлік - құрылыс институты стажер-зерттеушісі , 1982-1991 ж . ҚазКСРҒА Тау -кен ісі институтының аға ғылыми қызметкері , Қарағанды политехника институты Петропавл филиалының доценті. 1991 ж . «Элекор »ғылыми - өндірістік фирма директорынын орынбасары , 1991-96 ж . Қарағанды экспериментальді коммерциялық мектептін директоры, Қарағанды бизнес - колледжінің директоры, 1996 ж ы л д а н Қарағанды Бизнес , басқару және құқық университетінің ректоры . 50 ғылыми еңбектің , 2 монографияның авторы. еңбектері *Обработка геологоразведочной информации оценки параметров угольных месторождений сложного строения (1981); *Средства моделирования сложных объектов и процессов управления (1989); *Маркетинг сферы образовательных услуг (1998). Дереккөздер
Айырбастау бағамы

Айырбастау бағамы — шетел валютасына бейімделген сол елдің ақша бірлігінің бағасы, яғни бір мемлекеттің ақша бірлігі құнының екінші бір мемлекеттің ақша бірлігінің құны. Айырбастау бағамының түрлері: * өзгермелі — валютаны еркін сатып алу-сату нарығы жағдайындағы, нарықтық ауытқулардың нәтижесінде белгіленеді; * номиналдық — екі валютаның құндарының қатынасы ретінде есептелетін бағам; * тіркелген — айырбас бағамы мемлекет тарапынан қатаң түрде белгіленген айырбастау қатынасы; * нақты — валюталардың тауарлы қатынасын керсететін айырбастау бағамы, яғни әртүрлі валютада бейнеленген бір ғана тауардың бағасының қатынасы. Дереккөздер Валюта бағамы
Активті депозиттік операциялар

Активті депозиттік операциялар — банктің уақытша бос ақша қаражаттарын басқа корреспондент-банктердегі шоттарда орналастыруымен байланысты операциялар. Олар банктің өтімді ретінде, яғни жалпы активтердің өте аз бөлігін алады. Дереккөздер
Экспортқа рента салығы

Экспортталатын шикі мұнай мен газ конденсатына салынатын рента салығын шартты түрде салықтық сипаты бар табиғат ресурстары үшін төленетін төлемдердің қатарына жатқызуға болады. Салық заңнамасында көрсетілген келісімшарттың шеңберінде өндірілген шикі мұнай,газ конденсаты көлемін экспорттайтын жер койнауын пайдаланушыларды коспағанда, шикі мұнайды, газ конденсатын, көмірді экспортқа өткізетін жеке және заңи тұлғалар экспортқа рента салығын төлеушілер болып табылады. Рента салығын салу объекті экспортка өткізілетін шикі мұнайдың, газ конденсатының,көмірдің көлемі болып табылады. Экспортка накты өткізілетін шикі мұнай,газ конденсаты бойынша шикі мұнайдың, газ конденсатының көлемі және салық заңнамасында белгіленген тәртіппен есептелген әлемдік баға негізінде есептелген экпортталатын шикі мұнайдың, газ конденсатының құны экспортқа рента салығын есептеу үшін салық базасы болып табылады. Экспортқа іс жүзінде өткізілетін көмірдің көлемін негізге ала отырып есептелген экспортталатын көмірдің құны көмір бойынша экспортқа рента салығын есептеу үшін салық базасы болып табылады. Экспортқа салынатын рента салығын төлеудің ақшалай нысаны Қазақстан Республикасы Үкіметінің шикі мұнай, газ конденсаты жөніндегі шешімі бойын- ша уәкілетті мемлекеттік орган мен салық төлеуші арасында жасасқан косымша келісіммен белгіленген тәртіппен натуралдық нысанға ауыстырылуы мүмкін. Рента салығының мөлшерлемелері бұл өнімнің әлемдік бағасына карай 0%дан (бір баррель үшін 20 АҚШ долларынан төмен баға кезінде) 32%-ға дейін (бір баррель үшін 200 және одан жоғары баға кезінде) белгіленеді - барлығы 19 сараланған мөлшерлемелер. Күнтізбелік тоқсан экспортқа рента салығын төлеу бойынша салық кезеңі болып табылады. Салық төлеуші бюджетке салықтың есептелген сомасын салық кезеңінен кейінгі екінші айдын 25-інен кешіктірмей төлейді. Экспортқа рента салығы бойынша мағлұмдама төлеушінің орналасқан жері бойынша салық органына салық кезеңінен келесі екінші айдың 15-інен кешіктірілмей табыс етіледі. Дереккөздер
Төменгі сығушы қозғалтқышындағы, қоспа құрылуы

Дизельдіге қарағанда, қозғалтқыштың ықтиярсыз тұтандырумен, жанғыш қоспаны дайындауы, жұмысшы цилиндірінің сыртындағы арнаулы аспап, оны, бензинді қозғалтқышта карбюратор деп, ал газдағысын - араластырғыш деп атайды. Қарапайым карбюратордың сүлбесі, 1 суретте берілген. Карбюратор құрамы - араластырушы камера 1, диффузормен 2, ауалы патрубкамен 3, жапқышымен 4, қалтқылы камера 9, қалтқысымен 8 және клапан 7, тозаңдатқыш 11, жиклермен 10 және дроссельді жапқышпен 12 жабдықталған. Қалтқылы камерадағы, отынның тұрақты деңгейінің, ұсталуын қамтамасыз етеді. Қалтқылы камерадағы отын деңгейінің төмендеуі кезінде, жапқыш 7 ашылады да, құбыр 5 ашылып, бұрынғы деңгейі, қайта қалпына келеді. Тесіктің 6 атқарар қызметі, қалтқылы камерадағы атмосфералық қысымды, ұстап тұруға арналған. Отын, қалтқылыдан, араластырғыш камераға-тозаңдатқыш 11 арқылы келіп түседі. Оның, каналында жиклер 10 орнатылған - жезді тығын деп, есептелінетін тесікпен. Жиклердің атқарар қызметі - келіп түскен отынды, дозалау мөлшеріне арналған, сорушы ауа мөлшерін, ауалы жапқыш 4 реттейді. Кіргізу тактысына байланысты, қозғалтқыш цилиндіріндегі поршен әрекеті және ашық кіргізуші жапқышта ауа, ауалы патрубкадан диффузорға 2 келіп кіреді. Диффузордың тарылған қимасы арқылы, ауаның өтуі кезінде, ауаның жылдамдығы артады, ал, қысымы төмендейді. Қалқымалы камера мен диффузордағы қысым айырмасы салдарынан, тозаңдатқыштың, шығар тесігінен отынның ағуы өтеді. Осының нәтижесінде, отын тозаңданады, буланады және ауамен араласады. Пайда болған жанушы қоспа, қозғалтқыштың цилиндіріне келіп түседі. Келіп түсетін, жанушы қоспа мөлшерін дроссельді жапқышпен 12 реттейді. Қозғалтқыш жұмысының, әр түрлі режимі кезіндегі, қажетті қоспа құрамын алу үшін, ауа мен отын мөлшерінің өзгеру қатынасын, қамтамасыз ету қажет. Нормалы қатынасы деп, есептелінеді, мысалы 15 кг ауаның 1 кг бензинге қатынасы. Осындай қатынастағы, ауаның артық коэффициенті а= 1. Қоспаның а> 1 кезіндегісін «кедей» деп, ал а
Жанайдар Садуақасов

Жанайдар Садуақасов (1898, Ақмола уезі Сарысу болысы Төссаз ауылы (қазіргі Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Түгіскен елді мекені)-1938) - Қазастанда Кеңес өкіметін орнатуға белсене катысушы, партия, кенес және мемл. қайраткері. Білімі * Ақмола қаласындағы орысша оқытатын приход. мектебін (1916) * Омбыдағы ересектерге арналған гимназияны (1919) бітірген. Өмірбаяны С. Сейфуллин, А.Асылбеков, Д.Әділов т.б. азаматтармен бір ниетте, қазақ халқының бостандығы мен тендігі жолында аянбай күрес жүргізеді. 1919 ж . Омбы большевиктерінің басшылығы мен жұмыс істеген «Қазақ жастарының демократиялық кеңесі» астыртын ұйымын басқарады. Колчак бұғауында жатқан С.Сейфуллин, А.Асылбеков, Ж.Нұркин, Б.Серікбаевтарды құтқару жолын іздеп, оларды хат-хабар арқылы рухтандырып отырады. Ақыры С.Сейфуллинге түрмеден қашуға жәрдемдесіп, оған жалған құжат жасап береді. Бұл оқиға С.Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» романында жазылды. Садуақасов өзінің қысқа ғұмырында лауазымды қызметтер атқара жүріп халқына адал қызмет етті. * 1919-1922 ж. Ақмола уезінде халық соты, уездік РК(б)П-ның нұсқаушысы, уездік халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, уездік және губерниялық атқару комитетінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарады. * Өзінің іскер азамат екенін таныта білген Садуақасов Қазақстанның сол кездегі астанасы Орынбор қаласына қызметке шақырылады. 1922-1937 ж. Қырғыз (Қазақ) АКСР ОАК-тің жауапты хатшысы, Адай уезі кревком төрағасы, КазАКСР финанс халкомының орынбасары, Қазақ республикасының астанасы Қызылордаға ауысқан кезде Сырдария губаткомының төрағасы, әділет халкомы қызметтерін және республика прокуроры, БК(б) П Қазақ өлкелік комитетінің мәдениет-насихат бөлімінің меңгерушісі, транспорт жөніндегі хатшысы, өлкелік партия комитеті сауда бөлімінің меңгерушісі; * 1936 ж . ҚазКСР Халкомсовы төрағасының бірінші орынбасары, әрі « Социалистік Қазақстан» газетінің бас редакторы, Алматы облысы және қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарды. Қоғамдық қызметі * Садуақасов 1922 жылдан ҚазақАКСР ОАК-нің мүшесі; * 1929 жылдан БК (б) П Қазақ өлкелік комитетінің Бюро мүшесі; * 1937 ж. Қазақстан К(б) ПОК- нің 1-пленумында Бюро мүшелігіне сайланды. Садуақасов өзінің адал да еңбекқор, туған халқының болашағы үшін аянбай еңбек ететін, нағыз елін шын сүйген азамат екенін таныта білді. Әділет халкомы және респ. прокуроры қызметін аткару кезінде зан актілерін халық мүддесіне икемдеуге, заң кадрларын дайындауға, әйелдерді заң қызметіне тартуға баса көңіл бөлді. Жетім балалар үйлерін, ұлттық мектептер ашуға белсене кірісті. Әсіресе тұңғыш қазақ театрының ашылуына тікелей ықпал етті. Байларды тәркілеу саясатына ашық қарсы болып, өлкелік партия комитетінің ІХ пленумында сөз сөйледі. * 1932 ж. О. Жандосовпен бірге халықты аштықтан құтқару жөніндегі арнайы комиссияны басқарды. Садуақасов адал да іскер, туған халқының болашағы үшін басын бәйгеге тіккен қазақ зиялыларынын алдыңғы сапында болды. Өмірінің соңы * 1937 ж . 17 қыркүйекте қамауға алынып, әміршіл-әкімшіл жүйе ұйымдастырған «халық жауы» деген жалған жаланын құрбаны болып, 1938 ж. 25 ақпанда атылды. * 1957 ж . 16 сәуірдегі КСРО Жоғарғы Сотының шешімімен ақталды. Дереккөздер
Ақша мультипликаторы

Ақша мультипликаторы — ақша-несие жүйесіндегі салымдарды ұлғайту немесе қысқарту нәтижесінде қанша мөлшерде ақша ұсынысының көбеюін немесе азаюын көрсететін сандық коэффициент, мультипликатордың шамасы ақша-несие жүйесінде пайдалынатын резервтеу нормасына кері пропорционал болып келеді. Ақша мультипликаторын сондай-ақ банктік деп атайды. Дереккөздер
Темеш Садуақасов

Темеш Садуақасов (1926 ж. т), кен инженері,қоғам қайраткері . Ұлытаудың түлегі . Қазақ кен-металлургия институтын тау -кен инженері мамаңдығы бойынша (1949) бітірген. 1949-1985 ж.Қ.И.Сәтбаев атынд. Жезқазған кен-металлургия комбинатында тау - кен мастері , шахтаның бас инженері ,Шахта басқармасының бастығы, Жезқазған қалалық партия комитетінің хатшысы, Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің бөлім бастығы ,Қазақстан КПОК - нің ауыр өнеркәсіп бөлімі бастығының орынбасары, бөлім бастығы,Павлодар обл. атқару комитетінің төрағасы, Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің орынбасары.6 -8 -шақырылған Қаз К С Р Жоғ . Кеңесінің депутаты . Қазақстан КП 12-14-съездерінде Орталық Комитетке мүше болып сайланды. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Нарманбет Садықов

Нарманбет Садықов (1925-1983), партия-кеңес қызметкері . С.М.Киров атыңд.Қазақ мемл. университетін бітірген. Ұлы Отан соғысына (1941-1945) катысқан . Еңбек жолын Талдықорған обл. Қаратал ауданында комсомол қызметкері болудан бастаған.1954-1979 ж. аралығында Қарағанды облыстық партия комитетінің нұсқаушысы , насихат және үгіт бөлімінің сектор меңгерушісі , Нұра аудандық партия комитетінің 2 -хатшысы, 1961-1978 ж . Ақтоғай , Егіндібұлақ аудаңдық партия комитеттерінің 1-хатшысы болған. Екі Еңбек Кызыл Ту,« Құрмет Белгісі » ордендерімен марапаггалған. Дереккөздер
Серік Барлықұлы Садықов

Серік Барлықұлы Садықов (1957 ж.т.), инженер - металлург . Қазақ КСР - інің еңбек сіңірген металлургі (1988). Техника ғыл . кандидаты (1994).Қазақ политех. институтын инженер-металлург мамандығы бойынша (1979), Мәскеудін Плеханов атындағы халық шаруашылығы институтын сыртқы экономикалық байланыс менеджері мамандығы бойынша бітірген (1991) . 1979-1997 ж. Жезказған тау - кен комбинаты металлургия цехының балқытушысы , цехтың ауысым мастері , конвертор-анод бөлімшесінің бастығы, Балқаш кен-металлургия комбинаты мыс балқыту цехы бастығының орынбасары , бастығы, осы бірлестіктін бас инженерінің ғылым және жаңа технология жөніндегі орынбасары , аффинаж цехынын бастығы . 1997 жылдан бері асыл металдар зауытынын директоры. Дереккөздер
Кәрібай Садырбаев

Кәрібай Садырбаев (1938 ж . т . ) , хирург, травматолог - ортопед , мед. ғыл. докторы (1985), проф . (1987). Жанаарканын түлегі. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. Карағанды мед . ин - тын (1961) бігірген. 1961-63 ж. Жанаарка ауд . аурухана сынын дәрігер-хирургы, хирургия бөлімінін менгерушісі , 1963-65 ж. Карағанды калалык № 3 ауруханасының хирург-травматологы . 1965-1985 ж . Карағанды мед. ин-тынын ассистенті, 1985 жылдан проф. міндетін атеару-шы . 35 ғыл . еңбектің және өнертабысынын авторы. Негізгіғыл . еңбектері травматол . және ортопедия мәселелеріне арналған. Ол ұршығы тайып туған нәрестенің ұршығын орнына салу әдісін ұсынды. *Ошибки и осложнения после реконструктивно-восстановительной операции открытого вправления врожденного вывиха бедраIII—IV степени и пути их предупреждения (1982); *Применение дистракционно — функционального аппарата в комплексе лечения врожденного вывиха бедра. (1982). Дереккөздер
Оператор спектрі

Оператордың спектрі — сызықтық операторды сипаттайтын сандар жиыны. Сызықтық алгебра, функционалдық талдау және кванттық механикада пайдалнылады. Шекті өлшемді жағдай Е сызықтық шекті өлшемді кеңістікте А опертаоры берілсін. Сонда оператор спектры (әдетте деп белгіленеді) А операторының барлық өзіндік мәндер жиыны болып табылады. Бірақта, Оператордың спектрі оператордың өзіндік мәндерімен шектелмейді. Қандай да болмасын бір кесіндінің барлық нүктелері спектр болатын операторлар бар. Дереккөздер
Елеулі ерекше нүкте

Елеулі ерекше нүкте - аналитикалык функциясының елеулі ерекше нүкте деп ақырлы немесе ақырсыз шегі болмайтын z 0 нүктесін айтады. z 0 нүктесі f(z) функциясы үшін eлеулі ерекше нүкте болуы үшін, z 0 нүктесінің түйреулі маңайындағы Лоран қатарының бас бөлімінде ақырсыз көп мүшелерінің бар болуы қажетті және жеткілікті. Елеулі ерекше нүкте маңайындағы аналитикалық функцияның өзгеру заңдылығын орыс математигі Ю.В. Сохоцкий (1862) зерітеген болатын. Дереккөздер
Трансфинит индукция

Трансфинит индукция - төменде келгірілген тұжырым ретінде айтылатын математикалық принцип: егер қандай да болмасын бір тұжырым берілген β гранфинит санының алдындағы барлық α трансфинит сандарында орындалған жағдайда β трансфинит санында да орындалса, онда осы тұжырым кез келген трансфинит саны үшін орындалады. Трансфинит индукция толық математикалық индукцияның трансфинит сандарына жалпылануы ретінде жиындар теориясының бірқатар мәселелерін шешуге қолданылады. Дереккөздер
Трансфинит сандар

Трансфинит сандар - реттік сандардың ақырсыз жиындар үшін жалпылануы. Егер ақырлы жиындар үшін реттік санмен сипатталатын тек қана бір реттелу типі болса, ақырсыз жиында, тіпті ең қарапайымдарын, әртүрлі әдістермен жете реттелген. Дереккөздер Ординал сан
Трансцендент сан

Трансцендент сан — коэффициенттері бүтін сан болатын бірде бір көпмүшеліктің түбірі болмайтын сан. Басқаша айтқанда, алгебралық сан болмайтын сан. π мен е — трансцендент сан мысалдары. Трансцендент сан континуум қуатты жиын. Дереккөздер
Трансцендент функциялар

Трансцендент функциялар - алгебралық болмайтын функциялар. Мысалы логарифмдік, көрсеткіштік, тригонометриялық функциялар трансцендент функциялар болады. Трансцендент функциялар полюс және ақырлы ретті тармақталу нүқтелерінен басқа ерекшеліктері болады. Мысалы, е z және sinz функциялары үшін z=∞ нүктесі елеулі ерекше нүкте болады. Дереккөздер
Тригонометриялық қатар

Тригонометриялық қатар :: түріндегі функциялық қатар. Тригонометриялық қатар кешен тұлғада былай жазылады: ::, мұндағы a 0 , a n , b n және A n тригонометриялық қатар коэффициенттері дел аталады. Дереккөздер
Унитар оператор

Унитар оператор — келесі шартты қанағаттандыратын H Гильберттік кеңістікте анықталған сызықтық шекті оператор U&nbsp;:&nbsp;H&nbsp;→&nbsp;H : мұндағы U ∗ — U операторынна эрмиттік түйіндес, және I&nbsp;:&nbsp;H&nbsp;→&nbsp;H бірлік оператор. Бұл қасиет келесімен бара-бар: # U гильберттік кеңістік 〈&nbsp; , &nbsp;〉скаляр көбейтіндісін сақтайды, яғни гильберттік кеңістіктегі барлық x пен y векторлар үшін, # U — сюръективті оператор. Бұл бір қарағанда әлсізірек шарт көрінетін келесі шартпен де бара-бар: # U скаляр көбейтіндіні сақтайды, және # U бейнесі — тығыз жиын. Оны көру үшін, U изометриялы екендігін байқау керек (сондықтан шекті сызықтық оператор болып табылады). Бұл U скаляр көбейтіндіні сақтайтындығынан шығады. U бейнесі - тығыз жиын болатыны кері оператордың да шекті екенін көрсетеді. U &minus;1 = U ∗ екені де айқын. Унитар элемент унитар операторының жалпыланған ұғымы. Унитарлы алгебрада алгебраның U элементі келесі шарт қанағаттандырылса унитар элемент деп аталады : мұндағы I бірлік элемент. Унитар түрлендірулердің қасиеттері: * унитарлы түрлендіру операторы әрқашан кері операторлы. * егер операторы эрмиттік болса, онда оператор унитарлы. Дереккөздер
Реттелген жиын

Реттелген жиын - элементтері арасында реттік қатынас анықталған Е жиыны реттелген деп аталады, демек, Е жиынының кез келген a және b элементтері үшін мына мүмкіндіктердің бірі орындалатын жиын: немесе а b - ның алданда (белгіленуі: а
Деңгей беттері

Деңгей беттері - u(x,y,z) скалярлық өрісте u(x,y,z)=C теңдеуі арқылы анықталған беттер; бұл функция үшін бір нүктеде бәрі бірдей нөлге айналмайтын дербес туындыларының бар болу шарты табиғи талап. Әрбір деңгей бетіне С тұрақтысының бір мәні сәйкес келеді. Қарастырылып отырған өрістер аймағы осы деңгей беттерімен, әр нүктесі арқылы тек кана бір деңгей беттері өтетіндей етігі толтырылған. Деңгей беттері өзара қиылыспайды. Скалярлық өрістің әр нүктесіндегі градиенті, осы нүкте арқылы өтетін деңгей беттері аталған нүктедегі нормалімен бағыттас болады. Дереккөздер
Функциялар теориясы

Функциялар теориясы - функцияның жалпыланған қасиеттерін зертейтін математикалық талдаудың бір саласы. Әдетте функциялар теориясы деп нақты айнымалды функциялар теориясын айтады. Бұл теория негізгі үш бағытта қалыптасқан: 1) функциялардың дескриптивті теориясы; 2) функциялардың конструктивтік теориясы; 3) функциялардың метрикалық теориясы. Функциялардың метрикалық теориясы жиындардың өлшемі, өлшемді функция, жинақтылық т.с.с ұғымдарды зерттейді және интеграл ұғымының әр түрлі жалпылануларын қарастырады. Дереккөздер
Функциялық кеңістік

Функциялық кеңістік - элементтері (нүктелері) функциялар болатын кеңістік. Функциялар жиынында әр түрлі метрикалық кеңістіктер құрылады. Бұл кеңістіктер бірі бірінен қашықтықты анықтау тәсілі және жиындағы функциялардың қасиеттерімен ажырасады, мысалы С[а,b], L 2 [a,b] т.с.с. Дереккөздер
Фурье интегралы

Фурье интегралы - абсолют интегралданатын функциясының фурье интегралы мына түрдегі өзіндік емес интеграл: :: немесе ::. Интегралдау шегі ақырсыз болатын интегралдар олардың бас мәні мағынасында алынады. Фурье интегралы Фурье қатарына ұқсас. Дереккөздер th:การแปลงฟูริเยร์
Фурье түрлендіру

Фурье түрлендіру - f(x) функциясының фурье түрлендіру деп f(x)-пен төмендегі формула арқылы байланысатын F(z) функциясын айтады: ::. Осымен қатар Фурье формуласы :: аралығындағы барлық (мүмкін, саны ақырлы нүктелерінен басқа) х нүктелерінде орындалады деп есептеледі. Дереккөздер * [http://www.allmathcad.com Всё о Mathcad]
Фурье қатары

Фурье қатары - [а,b] кесіндісінде ортонормаланған φ 1 (х), φ 2 (х),...,φ n (х),... функциялар жүйесі бойынша f(x) функциясының Фурье қатары деп қатарын айтады. Мұндағы с k Фурье коэффициенттері: :: 1, cosnx, sinnx, n=1,2,..., тригонометриялық жүйесіндегі Фурье қатары: ::, мұндағы a 0 , a k , b k - Фурье коэффициенттері. Дереккөздер
Хаусдорфтық кеңістік

Хаусдорфтық кеңістік - Хаусдорфтың екінші бөлектеу аксиомасын қанағаттандыратын топологиялық кеңістік, демек кеңістіктің өзара тең емес кез келген екі х және у нүктелері үшін осы нүктелердің өзара қиылыспайтын маңайлары бар болады: , ; . Хаусдорфтық кеңістік басқаша Т 2 кеңістігі деп атайды. Дереккөздер
Қазақстандағы қазіргі несие жүйесінің құрылымы

Қазақстандағы қазіргі несие жүйесінің құрылымы Несие жүйесі — жалпы банктердің (ұлттық және коммерциялық) және банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын банктік емес мекемелердің жиынтығы. Несие жүйесі ұғымы банк жүйесіне қарағанда кеңірек, яғни мұнда ізге де несиелік мекемелер қамтылады. Әр елдің ізіндік ерекшелігене қарай несие немесе банк жүйесінің құрылымы қалыптасады. Қазақстан Республикасынғы несиелік жүйе екі буыннан тұрады: біріншісі — банктік жүйе, ал екіншісі — парабанктік жүйе(банктік емес мекемелер). Қазақстан Республикасының несиелік жүйесінің құрылымы төмендегідей сызбамен берілген. Несие жүйесінің құрылымдық элементтерінің мазмұынын сипаттамайтын. Нарық экономикасына өту жағдайында және экономикалық дағдарысты жоюда, макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуде Қазақстан Республикасының несие жүйесі маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Банктік емес ұйымдардың қызметі

Банктік емес ұйымдардың қызметі Банктік емес ұйымдардың немесе парабанктік мекемелердің банктерден айырмашылығы — олар біріншіден, клиенттердің белгілі бір түріне ғана қызмет етсе, екіншіден, банктік операциялардың жекелеген түрлері бойынша қызмет көрсетеді. Кейбір экономикалық әдебиеттерде парабанктік жүйенің ішіндегі несиелік мекемелерге ломбардтарды, несиелік серіктестіктерді, несиелік қоғамдарды және одақтарды жатқызады. Қазақстанда банктік емес мекемелердің мынадай түрлері дамып отыр: * ломбардтар; * несиелік серіктестіктер; * микрокредиттік ұйымдар; * жинақтаушы зейнетақы қорлары; * пошта-жинақ мекемелері; * ипотекалық кампаниялары. Соның ішінде қазіргі кезде ломбардтық мекемелер мен несиелік серіктестіктер кеңінен дамып келеді. Дереккөздер
Магниттік

Минералдардың магнит тіліне әсер ететін немесе темірді өзіне тартатын магниттік қасиеті болады. Мұндай минералдар көп емес, сондықтан бұл қасиет те диагностикалық маңызды белгі болып табылады. Магниттік қасиет негізінде екі түрге бөлінеді: 1) ферромагнитті, яғни күшті магнитті, 2) парамагнитті, яғни әлсіз магнитті. Әлсіз магниттінің магнит тілінен кері бұрылатын бір түрі бар, оны диимагнит деп атайды. Ферромагниттік қасиеті бар минералдарға жататындар: магнетит (Fе 3 O 4 ), никельді темір, ферроплатиналардың кейбір түрі. Күкірті аз пирротиндар нашар магниттік қасиеті бар минералдарға жатады. Диамагниттік қасиеті бар минералға тек висмут жатады. Ферромагтниттік қасиеті бар минералдар ішіндегі ең айқыны — магнетит, оның атының өзі сол қасиеті бойынша қойылған. Ол темірдің ұнтағы, түйреуіш, қаламұш, шеге сияқты нәрселерді өзіне тартады. Жай магнит тіліне әсер етпейтін, бірақ күшті электромагнит аспаппен зерттегенде әлсіз магниттік қасиеті байқалатын минералдар толып жатыр. Осының негізінде электромагнит колдану арқылы минералдарды бір-бірінен ажырататын әдіс те бар. Бұл әдіс минералогиялық лабораторияларда, өндірістік байыту фабрикаларында қолданылады. Мысалы, өзен арнасындағы құмның ішіндегі магниттік қасиеті бар минерал түйіршіктерін осы әдіспен ажыратады. Сол сияқты қолдан ұсатылған майда минералдардың да магнитті фракциясын (бөлегін) осы әдіспен ажыратуға болады. Суға шайып тазартылған құмды немесе ұсатылған минерал заттарды (шлихты) магниттік әдіспен ажыратады. Магниттік әдісті көбінесе осы шлих фракциясын ажыратуға қолданады. Дереккөздер
Бірсатылы сығымдағыштар

Сығымдағыш - газ тәрізді денелерді сығуға арналған жұмыстық машина. Сығымдағыш жетегінде жұмсалатын механикалық энергия, сығылған газдың потенциалдық энергиясына өзгереді және жарым-жартылай жылуға айналады. Піспекті сығымдағыштағы энергияның мұндай түрленуі, тікелей қозғалтқыштың газға тигізер әрекетімен жасалынады. Турбосығымдағышта (қалақшалы машиналар), механикалық жұмыстың қалақшаны айналдыруға жүмсалуымен, газ ағынына кинетикалық энергияны береді де, ол одан ары қарай потенциалдық энергияға түрленеді (қысым энергиясы). Сығымдағыштардың қозғалуын сыртқы жұмысшы энергия көзімен жүргізеді. Теориялық индикаторлы диаграмманың (5.1а-сур.) бір цилиндірлі поршенді сығымдағышын қарастыралық. Сығымдағыш цилиндірінің, барлық көлемі болады да, басында жұмысшы көлемі деп қабылдаймыз, яғни сығымдағыштың зиянды көлемі болмайды; сығылатын орта - ауа. Цилиндрдегі піспектің 1 оңға қарай қозғалысы кезінде, автоматты әрекетті тиектен 3, тұрақты қысым Р 1 (5.1 сур.) арқылы ауа сорылады. Ары қарай, поршеннің кері жүрісі кезінде, берілген қысымға Р 2 дейін, цилиндр 2 (1-2 сызықта) жабық тиекте ауа сығылады. Бұдан кейін айдамалаушы тиек 4 арқылы, сығылған ауа тұрақты қысыммен Р 2 резервуарға айдалады (2-3 сызық). Сығылуға жұмсалған техникалық жұмысшы аудан 1234 көрсетілгендей, ол қайтымды политропты сығылу жағдайына арналғандағысы жалпы түрінде былай жазылады: * Изоэнтропийлі сығылу жағдайында n = k (1-2" қисық сызық), өте жоғарғы ауа температурасында өтер еді, сығымдағыштарды майлаушы майды қолдануға болмайды, оны пайдалану үшін ауаны салқындатуға тура келеді, яғни жылуды алып кету керек. Сондықтан n 1 /V 1 = Р 2 /V 2 кезіндегі формуланың белгісіздерін ашқаннан кейін немесе байланысты табамыз: * Сығымдағышта сығылған газ тұйықталғанда, айналмалы процессті немесе циклды жүргізбейді. Сығымдағыштың толассыз әрекеті кезінде, тек қана, сығылу процессінде өзгеру жағдайы шектелген. 5.2 суретіндегі T s -диаграммасында сығылу процессі көрсетілген. Сығымдағыштың бір цилиндірінде сығушы қысымның мүмкіндігі шектелген, бір жағынан, сығылушы ауаның температурасының артуынан майлау қиындайды және оны пайдалану сенімділігі кемиді де, ал басқа жағынан, сығымдағыштың, зиянды кеңістіктің әсеріне байланысты, жұмыс атқару өнімділігі кемиді. Піспекті сығымдағыштарда зиянды кеңістік деп аталатын - цилиндр қақпағы мен піспектің соңғы жағдай орны аралығында болатын кеңістік. Зиянды кеңістікте V 0 қалатын сығылған ауа, айдамалағаннан соң, (5.3 суреттегі 3-0 сызық) піспектің кері жүру кезінде кеңейеді. Бұдан кейін, ауаның жаңа порциясының сорылуы, зиянды кеңістікте қалған ауа қысымы, copy қысымына (нүкте 0) дейін кемігеннен кейін, басталады. Сонымен, цилиндрге сорылатын газдың саны көлемі азайуынан сығымдағышқа беруі кемиді. Сорылып алынатын ауаның, санды мөлшерін, компрессордың көлемдік коэфициентімен анықтайды да, сорылып алынатын ауа көлемі V, суреттеліп жазылған поршеннің Vh көлемінің қатынасына тең: * 5.3 суретте көрсетілгендей, қысымның артуынан сығылуымен компрессордың береуі кемиді, себебі V'
Газдарды көпсатылы қондырғылармен сығу

Көпцилиндрлі піспекті сығымдағышпен немесе көп корпусты турбосығымдағышпен жүйелі түрде, газды сығу жүргізіледі де, оның жеке цилиндр аралық салқындатумен немесе корпустарымен атқарылады. Сүлбе және теориялық PV - мұндай сығымдағыштағы сығылу процессінің диаграммасы 5.4 суретте, бір салқындатушы екі сатылы сығылу жағдайы көрсетілген. Мұнда, 4-1 - сығымдағыш, 1 төменгі қысымды (КТҚ) газдың сорылуы; 1-2 - политропты сығылу процессі (КТҚ); 2-5 - сығымдағыш 3 жоғарғы қысымда (КЖҚ) салқындатылған ауаны copy; 1-6 - КЖҚ политропты сығылуы; 6-3 - резервуарға сығылған ауаны айдамалау; 2-1 - көлемнің кемуіне байланысты, P 1 = const аралық қысым кезіндегі ауаны салқындату процессі. Шамалау бойынша, T 1 = const ауаның бастапқы copy температура- сына дейінгі, салқындатуы жүргізіледі, яғни нүкте 1 және T 1 = const орналасуындағы 1 изотерма. Суретте (б) көрінгендей, ауаның аралық салқындауы сығу жұмысын кемітеді. Жұмыс үнемділігі штрихталған - 2612 ауданына тең. Бұл жағдайда оптималды аралық P 1 қысымы орын алады да, ол кезде, сығылуға жұмсалатын жұмыс болып есептеледі, немесе 121634 ауданы ең төменгі шаманы көрсетеді. КЖҚ және КТҚ-нан екісатылы сығымдағышқа арналған P 1 оптималды шамасын табамыз. Егер, аралық салқындатуды бастапқы T 1 температурасына дейін жеткізсе, ал политропты сығылу көрсеткіші n екі цилиндрде де бірдей болады. Көрсетілген жағдай кезіндегі сығымдағыш үшін, жұмсалынатын (техникалық) сығылу жұмысын: КТҚ P' 1 /P 1 π 1 , қысымның арту дәрежесінің белгіленуі, ал КЖҚ P 2 /P 1 π 2 . Бұдан, барлық сығымдағыштар үшін, қысымның арту дәрежесін табамыз: *π P 2 /P 1 (P 2 /P' 1 )(P' 1 /P 1 ) = π 2 π 1 Формуланы қолдана отырып, жұмысты l T қысымның π 1 , КТҚ қатынасы арқылы, төмендегідей жазамыз: * Төмендегі шарттан, жұмыстың ең төменгі шамасын l T табамыз: * бұдан, немесе және сонымен қатар, немесе яғни, цилиндрдегі қысым қатынасы бірдей. Дәл осындай тұжырым, көп санды сығымдағыштың цилиндрінде болуы мүмкін. Цилиндр саны Z кезіндегісі * Дереккөздер
Құмар ойын бизнесі салығы

Құмар ойын бизнесі сферасындағы қызметті жүзеге асыруға байланысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құмар ойын бизнесі салығы 2007 жылғы каңтардын 12-сінде енгізілген. Казино, ойын автоматтарының залы, тотализатор, букмекерлік кеңсе қыметтерін көрсету жөніндегі қызметті жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар ойын бизнесі салығын төлеушілер болып табылады. Құмар ойын бизнесі сферасындағы қызметті жүзеге асыру кезінде ойын ycтелi, ойын автоматы, тотализатор кассасы, тотализатордың электрондық кассасы, букмекер кеңсесінің кассасы, букмекер кеңсесінің электрондық кассасы құмар ойын бизнесіне салық салу объектілері болып есептеледі. Салық салу объектінің бірлігінен құмар ойын бизнесіне салық мөлшерлемесі айына айлық есептік көрсеткіштің 30-дан 830 еселенген мөлшерін құрайды. Салық мөлшерлемесі Республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және салық кезеңінің бірінші күні қолданыста болған АЕК мөлшері негізге алына отырып айқындалады. Құмар ойын бизнесі үшін салық кезеңі күнтізбелік тоқсан болып табылады. Құмар ойын бизнесі салығын есептеу әрбір салық салу объектіне тиісті салық мөлшерлемесін қолдану арқылы жүргізіледі. Салық салу объектілері айдың 15-ін коса алғанға дейін пайдалануға берілген кезде, құмар ойын бизнесі салығы белгіленген мөлшерлеме бойынша, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеменін S мөлшеріне есептеледі, ал олар айдың 15-іне дейін шығып калған кезде, құмар ойын бизнесі салығы белгіленген мөлшерлеменің S мөлшерінде, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеме бойынша есептеледі. Құмар ойын бизнесі салығы есепті салық кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-нен кешіктірілмей салық салу объектілерінің тіркелген орны бойынша бюджетке төленуге жатады. Құмар ойын бизнесі салығын төлеугиілердің қосымша төлемі белгіленген. Қосымша төлем құмар ойын бизнесі сферасындағы қызметтен алынған табыстың сомасы белгіленген табыстың шекті сомасынан асып түскен жағдайда есептеледі. Қосымша төлем табыстың шекті мөлшерінен асып түсетін сомаға белгіленген мөлшерлемені қолдану арқылы есептеледі және ол есепті салық кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-інен кешіктірілмей төленуге жатады. Құмар ойын бизнесі салығын төлеушілер үшін салық кезеңі ішіндегі табыстың шекті мөлшері объектбірлігінен айлықесептік көрсеткіштің 2000-нан 135000 еселенген мөлшерін құрайды. Құмар ойын бизнесі салығын төлеуші құмар ойын бизнесі саласындағы қызметтің бірнеше түрін жүзеге асырған кезде қосымша төлем осы саладағы әрбір қызмет түрінен алған табыстан бөлек есептеледі.Құмар ойын бизнесі саласына жатпайтын кәсіпкерлік қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыру кезінде құмар ойын бизнесі салық төлеушілер қызметтің көрсетілген түрлері бойынша кірістер мен шығыстардың бөлек есебін жүргізуге және жалпыға бірдей белгіленген тәртіпте бюджетпен есеп айырысу жүргізуге міндетті. Салық төлеушілер құмар ойын бизнесі салығы бойынша мағлүмдаманы жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеуші ретінде тіркеу есебі бойынша салық органына есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірмей табыс етеді. Дереккөздер
Тіркелген салық

¥тыссыз ойын автоматтарын; ойын өткізуге пайдаланылатын дербес компьютерлерді; ойын жолдарын (боулинг (кегельбан)); картты (картинг); бильярд үстелдерін (бильярд) пайдалана отырып, қызмет көрсетулерді жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер мен заңи тұлғалар тіркелген салықты төлеушілер болып табылады. Ойын өткізу үшін пайдаланылатын тиісті ойын құрылғылары тіркелген салық салу объекті болып табылады. Айына салық салу бірлігіне тіркелген салықтың ең төменгі және ең жоғарғы базалық мөлшерлемелерінің мөлшерлері төменгі кестеде келтірілген. Қызметін бір әкімшілік-аумактық бірліктің аумағында жүзеге асыратын барлық салық төлеушілер үшін жергілікті атқарушы органдар бекітілген базалық мөлшерлемелер шегінде бірыңғай тіркелген салық мөлшерлемелерін белгілейді. Тіркелген салық үшін салық кезеңі күнтізбелік тоқсан болып табылады. Тіркелген салықты есептеу әрбір салық салу объектіне тиісті салық мөлшерлемесін қолдану арқылы жүргізіледі. Салық салу объектілері айдың 15-ін қоса алғанға дейін пайдалануға енгізу кезінде тіркелген салық белгіленген мөлшерлеме бойынша, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеменің S мөлшерінде есептеледі. Салық салу объектілері айдың 15-іне дейін шығып калған кезде тіркелген салық айдың жартысы үшін деп, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеме бойынша есептеледі. Тіркелген салық есепті салық кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-інен кешіктірілмей жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеуші ретінде Tipкey есебінің орны бойынша бюджетке төленуге жатады. Жоғарыда аталмаған кәсіпкерлік қызметтің өзге түрлерін жүзеге асыру кезінде тіркелген салықты төлеушілер қызметтің осындай түрлері бойынша кірістер мен шығыстардың бөлек есебін жүргізуге және жалпыға бірдей белгіленген тәртіпте бюджетпен есеп айырысу жүргізуге міндетті. Тіркелген салық бойынша мағлұмдама есепті токсаннан кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірілмей салықсалу объектілерінің орналаскан жері бойынша салық органына табыс етіледі. Дереккөздер
Спектрофотометрлік әдістердің артықшылығы мен кемшіліктері

Спектрофотометрлік әдістердің артықшылығы мен кемшіліктері. Мазмұндалған әдістердің артықшылығы мен кемшіліктері электромагниттік сәуле шығарудың затпен әрекеттесу ерекшеліктеріне, ӘК-, көрінетін, ИҚ-приборлар технологиялық сипаттамаларына, калыпты және арнайы әдістемелердің талдаулық мүмкіндігіне байланысты. Кейбір артықшылықтар мен кемшіліктер бұдан бұрын да қарастырылган. Сондықтан олардың тек жалпы белгілері ғана аталады. Көрінетін және ӘК-спектроскопия әдістерінің ИҚ-спектроскопиядан айтарлықтай артықшылығы, атап айтқанда, ол заттың сапалық және сандық талдауы кезінде сұйытылған ерітіндіден іздік концентрацияны анықтаудың аса жоғары сезгіштігі болып табылады. Екіншіден, ИҚ-спектроскопия әдісінің сәуле шығару мен зат әрекеттестігіне едәуір талғамы бар. ИҚ-сіңіру спектріндегі сипаттауыш жолақтарының саны ӘК-, көрінетін спектрлерден гөрі көп. ИҚ-спектрдің өзіндік касиеті - оның айтарлықтай артықшылығы. Бірақ тыйым салу ережесіне сәйкес ИҚ-спектрлерде тербелістері қисынды-шашырау немесе электронды-тербелмелі спектрлерде белсенділеу, мысалы, С = С, С ≡ С молекулалардың симметриялы жолақтары болуы мүмкін. Бұрын да айтылғандай, электрондық спектроскопияның фотометрлік С әдісі іс жүзінде элементтерді анықтау үшін жасалған. Алайда ерітінділері көрінетін, ӘК-және жақын ИҚ-аймақтағы спектрде сіңірілетін барлық иондар үшін қосылыстарды алу реакциялары әлі толық зерттелініп бітпеген. ИҚ-спектроскопия әдісі көптеген осындай мәселелерді шешу, мысалы, гексахлорциклогексанның бес изомерін, бензолдың орын басушыларын. парафиннің сапасын, шайырды, полимерді, биологиялық жүйелерді (канды) анықтағанда, ұлпек (пленка) құрамын, эмальдан жасалған жабындарды, оптикалық талшықтар мен олардын жабындарын анықтаганда өте ыңғайлы әдіс болып саналады. Өздерінің мүмкіндіктеріне орай ИҚ-спектроскопия әдісін эмбебап дегі есептеуге болады. Ол органикалық және бейорганикалық қосылыстар үлгісін газ, сұйық және қатты күйінде, температура мен концентрацияның кең аралығында талдау жасауда кеңінен қолданылады. Қалыпты жағдайдағы ИҚ-аймақта тек бір атомды газдар мен полюссіз Не, Ne, О 2 , Н 2 , N 2 молекулалары ғана сәуле шығаруды (мөлдір) сіңірмейді. ИҚ-әдістің кемшілігіне мыналарды жатқызуға болады: сіңіру жолақтарының кездейсоқ қаптасуы, Үлгіні (сынаманы) дайындауға жұмсалатын уақыт, аспаптарды қалыптастырып, реттеу және оны бағалау үшін әуелгі стандарттардың қажеттілігі, сандық талдаудың қалыптастырылған мәліметтерін бір спектрофогометрден екіншісіне откізуге мүмкіндіктің кейде, айталық, оте қатты сіңірілетін ылғалды ерітінділердегі косылыстардың мөлшерін анықтағанда сезгіштіктің жоқтығы. Әйтсе де бұны жаңа буын ИҚ-Фурье-спектрофотометрлерді қолданып, олардың сезгіштігін, талғамын, сапалық және сандық талдаудағы спектрдің дәлдігі мен жылдамдығын және спектрдің кең аралықтағы 5000 - 10 см −1 -ге дейін өте кіші де, үлкен оптикалық тығыздықга жұмыс істеуін арттыруға болады. Дереккөздер