Кеттер

Кеттер (өзд. атауы – кет, сөзбе-сөз – адам) – Ресей Федерациясы Краснояр өлкесіндегі Енисей өзенінің орта және төменгі ағысы бойында тұратын халық. Ертеректе кеттерді Енисей остяктары (естектері), енисейліктер деп атаған. Жалпы саны – 1200 адам (2010). Тілі Кет тілінде сөйлейді. Антропологиялық жағынан кеттер моңғол нәсілінің солтүстік-азиялық тобына жатады. Қазіргі кезде кет тілі бай енисей тілдерінің ең соңғысы болып табылады, кет оның жалғыз тасымалдаушысы. Ұқсас диалектілерде сөйлейтін басқа халықтар ақырындап 18-19 ғасырларда ана тілінен айырылды. Осыдан он бес жыл бұрын ғалымдар кеттердің 30 пайызы ғана өз тілінде сөйлей алады, ал қалғандары (негізінен жастар) орыс тіліне көшкенін айтқан болатын. Тіл мамандары кет тілін күрделі, үш диалектілі болғанымен, зор ықыласпен зерттеуде. Алайда олардың арасындағы айырмашылық онша байқалмайды. Өкінішке орай, ғалымдардың болжамдары көңіл көншітпейді - бірнеше жылдан кейін жер бетінде Кет тілінде кем дегенде бір сөзді айта алатын бірде-бір адам қалмауы мүмкін. Діні Кеттердің діни идеялары анимизм теориясына жақын болды. Кет халқының көз алдында әлемді жақсылық пен зұлым рухтар мекендейді: көктегі негізгі ізгі құдай ес деп аталды, ал зұлымдық Хосед болды. Шаманизм элементтері де қадағаланады, бірақ тек болжау немесе емдеу мақсатында. Кеттерді де солтүстіктің басқа халықтары сияқты христиандандыру оларды орыстармен біріктіру мақсатында жүргізілді. XVII ғасырдан бастап Солтүстік Енисейдегі христиандандыру орталықтары Манагзея, одан кейін Туруханск және Енисейск болды. Айналадағы жергілікті халық жатқызылған бұл елді мекендерде шіркеулер болған. Кейбір христиан әулиелері (Әулие Николай) кет дәстүріне бейімделген. Екінші жағынан, христиандықтың кейінгі өмір туралы идеясы мен жан идеясы таралмады. Кеттер іс жүзінде христиандық мерекелерді тойламады, олар дәстүрлі жерлеу рәсімін сақтады. Таралу аймағы Кеттердің тұрғылықты жері Сібір аймағы: Краснояр өлкесінің кеңістігі, көпшілігі (1,2 мың адам) Краснояр өлкесінің Турухан ауданында, Енисей, Елогуй, Сургутиха, Пакулиха, Курейка салаларының бойында жинақы топтар болып қоныстанған. Қазіргі уақытта олар Краснояр өлкесінің Туруханск және Эвенки аудандарының ауылдарында тұрады. Кеттердің көп тараған ауылдары - Суломай, Мадуйка және Келлогг. Тарихы Кеттердің шығу тегі туралы негізгі нұсқада олардың алыстағы ата-бабалары кем дегенде біздің дәуіріміздің бірінші мыңжылдығында өмір сүргені айтылады. Соңында олар угр тілінде сөйлейтін түркі-самойед халықтарымен, сондай-ақ Азиядан келген көшпелі тайпалармен араласты. Бұл Енисейдің жоғарғы және төменгі ағысына қоныс аударуға және оның салалары бойына қоныстануға әкелді. Кеттердің ата-бабалары Енисейдің төменгі ағысына, оның салалары – Қас, Бахта, Сым, Елогуй, Дубче өзендері бойына қоныстанды. XI-XIII ғасырларда кет топтары бөлек бөлініп, Енисейге солтүстікке қарай көтерілді, кейін олар эвенктер, селкуптер және хантылармен тығыз байланыста болды. Түпнұсқалық белгілердің сақталуы көршілес халықтардың мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігінің ерекшеліктерін қабылдаумен ұштасып, төл Кет ұлтын қалыптастырды. XVI-XVII ғасырларда Сібірді орыс патшаларының белсенді игеруі басталды, соның ішінде Кеттер тарихи мекендеген жерлерде бар. Сол күндердің өзінде шағын ұлт өмірдің жаңа ережелерін толығымен қабылдап, қарсылық көрсетпеді. Сөйтіп, 1607 жылы Кеттер Ресей мемлекетінің құрамына енді. Билік бүкіл жергілікті халыққа тері түріндегі натуралды салық ясакты енгізді. Бұл көшпелілікті отырықшы тұрмыспен алмастырып, кеттерді жан-жақты өмір салтын өзгертуге мәжбүр етті. Революцияға дейінгі кезеңдегі ұлт өмірін зерттеген зерттеушілер кедейшілікті, аштықты, ауру-сырқауды, тұрмыс деңгейі мен білімнің төмендігін атап өтті. Революциядан кейін Кеттер Кеңес өкіметін қабылдады: ірі елді мекендер негізінде жергілікті тұрғындардың көмегімен колхоздар мен совхоздар құрды. Олардың қызметінің негізгі бағыты балық аулау, тері өңдеу, ағаш өңдеу болды. Сонымен бірге отырықшы елді мекендер көбейіп, чумдардың орнын тұтас ағаш үйлер басты. 1990 жылдары Кет ауылдарының жағдайы қиындай бастады: әрбір үшінші тұрғынның жұмысы болмады, олардың кейбіреулері жартылай маргиналды өмір сүрді. Алайда жұмыс пен «тірі» ақшаның жоқтығы дәстүрлі қолөнердің қайта жандануына әкелді: бүгінде кеттердің 80% балық аулау және аңшылықпен айналысады. Бау-бақша шаруашылығы кеңес заманынан бері сақталып келеді, бірақ бәрі бірдей онымен айналыса бермейді. Кәсібі XVII ғасырдан бастап Кеттердің кәсібі патшаның отаршылдық саясаты мен сауда капиталының күшті жемқорлық ықпалында болды. Кеттер аңшылар ретінде, орыс көпестері үшін қанаудың ең қолжетімді объектісі болды. Нәтижесінде Кеттердің шаруашылығы біржақты дамыды: аңшылық шаруашылықтың қалған бөлігін ығыстырды. Қазіргі уақытта аңшылық, әсіресе оң жағалаудағы Подкаменно-Тунгуска Кеттерінің негізгі күнкөріс көзі болып табылады. 1926-1927 жылдардағы санақ бойынша аңшылық олардың жалпы табысының 90%-дан астамын құрады. Мұнда аңшылық терісі бар нысан - тиін. Жылына бір шаруашылықтан орта есеппен мыңға жуық тиін өндіріледі. Басқа жануарлар мен құстар аз. Олар мылтық пен итпен аң аулайды. Бұрын мылтық жоқ кезде, аңды садақпен атып алатын. Кет садақтары жоғары сапасымен солтүстікке әйгілі болды. Подкаменная-Тунгуска кеттерінде балық аулаудың да маңызы зор, бірақ таяу уақытта ол тек тұтынушы болды. Олар негізінен қармақпен балық аулайды. Соңғы жылдарға дейін балық аулаудың нарықтық құны болмаған. Алайда балық аулау мен аңшылықтың үйлесуі тек шаруашылықтың белгілі бір түрін ғана емес, сонымен қатар жақын уақыттағы кеттердің қоныстануы үшін белгілі бір жағдайларды жасады: жазда Подкаменная-Тунгуска кеттері өздерінің қайықтарымен Енисейде жүзіп, Подкаменная Тунгусканың төменгі ағысында және Енисейде олар балық аулады. Күзде олар Тунгуска мен оның салаларымен көтеріліп, тайгаға кетті; мұнда бүкіл қыс бойы біраз үзілістермен (қазанның ортасынан желтоқсанның аяғына дейін) тиіндер аулаумен айналысты. Кеттерге ит өсіру өте маңызды. Иттердің негізгі мақсаты - тиін аулау. Сонымен қатар, иттер көлік ретінде де пайдаланылады. Кеттердің басқа халықтардан айырмашылығы, шанаға бір ит байлайды, үлкен ит әбзелдері жоқ. Иттер де қайықты тартуға мәжбүр. Бүкіл Енисей ойпатында иттерді тасымалдауға пайдаланатын жалғыз халық — кеттер. Кеттердің арасында бұғы бағу мәселесі этнографиялық үлкен қызығушылық тудырады. Ертедегі зерттеушілер кеттер арасында бұғы шаруашылығының болғанына мән бермеген, бір кездері әдебиетте оларда мүлде жоқ деген пікір де болған. Осыдан біраз уақыт бұрын солтүстік Тұрухан-Күрей кетінде бұғы бар екені анықталды. Елогуй Кеттерінде де бар. Солтүстік Кеттер арасындағы бұғы шаруашылығы негізінен ненецтердің бұғы шаруашылығынан көшірілген. Оларда ненецтердікіндей шаналары бар. Қазіргі кезде кеттер шаруашылықтың дәстүрлі салаларын — аңшылық, балық аулау, бұғы шаруашылығын қайта құрып қана қойған жоқ, сонымен қатар жаңа салалар: сүтті мал шаруашылығы, бау-бақша, аң терісін өсіру (күміс-қара түлкі өсіру) енгізілді. Өмір салты Неке, отбасы Кеттер бір-екі ұрпақтан тұратын, балалары аз отбасыларда өмір сүрді. Дәстүр бойынша үлкен ұлдары өз үйлерін салып, қыздары күйеуінің үйіне баратын, ал кенже ұл ата-анасының жинаған дүниесін мұра етіп алған. Шағын отбасылар көбінесе туыстарының қасында тұрып, үлкен тайпалық қауымдастықтарды құрады. Көптеген тайпалық қауымдастықтарда оның мүшелері арасындағы некеге қатаң тыйым салынды. Басқаларында, керісінше, әмеңгерлік пен сорораттың қалдықтары ұзақ уақыт бойы сақталды. Неке жасы қыздар үшін 15-17 жас, ұлдар үшін 17-19 жас болды. Үйлену тойлары келісім бойынша ұйымдастырылғандықтан, көбінесе қыз күйеуінің отбасында 11-12 жасында тұра бастады. Керісінше жағдайлар да болды: отбасынан еңбек қолын жібермеу үшін қызды 20-25 жасқа дейін күйеуге бермеген. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Кеттердің мәдениетінде тұрғын үйлердің бірнеше түрімен ерекшеленеді. Жартылай қазылған жертөле - тұрақты тұрғын үйдің негізгі түрі. Ол төртбұрышты, ағаш жақтауы болды, ол жоғарыдан бөлінген бөренелермен, бұтақтармен және шыммен жабылған. Үй ошақтың бір түрі – чуваштың көмегімен қыздырылған,онда тамақты да дайындаған. Чум (күрке)- әмбебап тұрғын үй. Кет чумының ерекшелігі - негізгі тіректердің қосылу жиынтығы мен сипаты. Олардың екеуі бар, біреуі екіншісінің шанышқысына салынған. Содан кейін тағы 5 сырық қойылды. Ішкі жағынан бұл құрылым ағаш құрсаумен бекітілді. Ол қайың қабығымен немесе бұғы терісімен жабылған. Уақытша баспана ретінде иілген шыбықтардан жасалған рамалық баспаналар пайдаланылды. Қайың бұтақтары мұндай баспаналарға жабын ретінде қызмет етті. Жазда балық аулау орындарында жүк көтергіштігі 4 тоннаға дейін жететін тақтай қайық-илимканы тұрғын үй ретінде пайдалануға болады. Илимкада қайың қабығымен жабылған кабина иілген шыбықтардан жасалған. Дәстүрлі киімдері Кеттердің ерлер мен әйелдер костюмі кең, қаусырма типті киімге негізделген. Ер адамдар киімдерін аласа, қысқа белбеулермен буған. Әйелдер ұзындығы 20 м-ге дейінгі кең белдіктерді пайдаланды, олар киімдер ыңғайлы болу үшін бірнеше рет орап алды. Киім ұлттық қатаң геометриялық ою-өрнектермен және нышандарымен кестеленген. Материал ретінде моншақтар, мыс тақтайшалар, аң терісі, ақ түсті бұғы жүнінен жасалған жіптер қолданылды. Жазда олар былғарыдан жасалған дөңгелек ұшы бар, үсті қысқа тігілген туфли-черки киеді. Баламалы нұсқа - төменгі аяқтың ортасына дейін жететін бұғы терісінен тігілген жартылай етік. Қыста камустан жасалған тайғанамайтын аяқ киім киеді. Жылылық үшін олар матадан немесе аң терісінен жасалған арнайы шұлықтарды киеді, ерлер жиі оларды моншақтармен кестеленген. Дәстүрлі бас киім - матадан жасалған орамал. Оны ерлер де, әйелдер де бірдей киген: диагональ бойынша бүктеп, иек астына түйін байлаған. Қыста аңшылар бастарын жылы ұстау үшін, бірақ жақсы есту үшін құлақтарын жаппау үшін тиіннің құйрығынан жасалған жүн терілерін пайдаланған. Дәстүр бойынша, эвенкке ұқсас бұғы немесе тиін терісінен жасалған түкті қалпақ пайдаланылды. Дәстүрлі шаш үлгісі қызығушылық тудырады: *балалар шаштарын жайып жібереді; *ұлдар мен қыздар - бір бұрымды өрім; *тұрмыстағы әйелдер - әшекейлері бар екі өрім; *ерлер - бір өрім; *жесірлер - шаштарын жайып жібереді. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі тағам – қайнатылған және қуырылған балық, ет. Болашаққа дайындалған құрғақ юкола мен порса, балық майы, кептірілген ет пайдаланылды. Тамақты отқа пісірді, ашытқысыз шелпектерді оттың күлінде немесе пеште ұннан пісірді. Жазда кеттердің сусындары шайдың орнына жидектермен, түйнектермен және шөптік қайнатпалармен толықтырылды. Кеттердің негізгі тағамдарының бірі-маринадталған балық. Оны дайындау үшін олар жаңа піскен балықтарды бірнеше ай бойы қар астындағы топырақ шұңқырына жасырады, уақыты келгенде тағам толығымен пайдалануға дайын болады. Фольклоры Кеттердің фольклорында космогониялық ертегілер мен мифтер: дүние мен адамның пайда болуы туралы, аңыздар, жануарлар мен тұрмыс-тіршілік туралы ертегілер, жұмбақтар болды. Күнделікті ертегілерде әдетте бейқам келін, зұлым ене, жетімдер туралы айтылады. Ерекше жанр - аңшылық оқиғалары туралы әңгімелер. Батырлық аңыздар мен мифологиялық ертегілер баяндау және жыр (кейде аралас) түрінде орындалды. Кет музыкасы Курей (солтүстік), Имбат (орталық) және Сым (оңтүстік) болып бөлінеді. Олар сәлемдесу әндерін, жоқтауларды, шағымдарды, махаббат туралы және өмірдегі лирикалық оқиғаларды еске түсіруді, бесік жырын айтады. Мифоэпиялық әуендер ертегі кейіпкерлерінің атынан орындалады: су адамы, орман жануарларының қамқоршысы, «От ана», «Бірінші бақсы», т.б. Салттық музыка шамандық және мерекелік әндермен бейнеленген. Әр бақсының өз әні болды, оны тек бақсылар әулетінің мүшелері мен жақын туыстары айтуға рұқсат етілді. Бақсының көмекшілері мен туыстары бақсы сөзін қайталайды. Сілтеме * Дереккөздер