kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Одонтология

Одонтология .]]Одонтология (грек. odus, odontos – тіс және ...логия) – стоматологияның терапевтік бөлімінің ескірген атауы. Одонтология тістің құрылымын, тіс ауруларын және оны емдеу мен алдын алу шараларын зерттейді. [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Антропология] ғылымында одонтология халықтардың тіс морфологиясын анықтап, ортақ заңдылықтарын ашу мақсатын көздейді. Қазақтардың тіс морфологиясында “шығысқа” ұқсас белгілері “батыстық” ерекшеліктен басым түсіп жатады. Сонымен бірге “[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81 батыс]” өзегі тіс бедерлерінің кейбір фендерінің көрсеткіштері республиканың батыс бөлігінен шығысқа қарай жылжыған сайын белгілі мөлшерде кеми береді. Қазіргі қазақтардан табылған “батыстың” тұрақты құрылым тамыры генетик. жағынан алғанда қадым замандардағы жергілікті субстраттан барып шығады. Одонтолог Одонтолог - одонтология маманы, дәрігер. Сілтемелер * Антропология Дереккөздер als:Zahnmedizin an:Odontolochía ar:طب الأسنان be-x-old:Аданталёгія bg:Дентална медицина ca:Odontologia cs:Stomatologie cy:Deintyddiaeth da:Tandlæge de:Zahnmedizin el:Οδοντιατρική en:Dentistry eo:Dentokuracado es:Odontología eu:Odontologia fa:دندان‌پزشکی fi:Hammaslääketiede fr:Odontologie gl:Odontoloxía he:רפואת שיניים hi:दन्तचिकित्सा hif:Dentistry hu:Fogászat id:Kedokteran gigi is:Tannlækningar it:Odontoiatria ja:歯学 ko:치과 ku:Diransazî la:Medicina dentium ml:ദന്തവൈദ്യം new:दन्त चिकित्सा nl:Tandheelkunde nn:Tannpleie no:Odontologi pnb:دنداں دا علاج pt:Odontologia qu:Kiru hampikamayuq si:දන්ත වෛද්‍ය විද්‍යාව simple:Dentistry sl:Dentalna medicina sv:Tandvård ta:பல் மருத்துவம் th:ทันตแพทยศาสตร์ tl:Pagdedentista tr:Diş hekimi uk:Зуболікування ur:طب الاسنان vi:Nha khoa war:Dentistriya yi:ציינדאקטעריי zh:牙醫學 zh-min-nan:Gê-i-ha̍k
Тұма

Тұма - бұлақтың бір түрі; қоры грунт суларымен, жалпы алғанда арынсыз жер асты суларымен толығып отыратын су көзі; сулы қабаттың қоректену аймағынан, жоғарыдан төмен қарай, судың жер бетіне шығу бағытында қозғалатын тегеурінсіз жер асты суларының көзі. Өзен, көл аңғарларында, тау, шоқы, төбе, жоталардың бөктерлерінде, жер бетінің әр түрлі ойыстарында жер бетіне шығып жататын жер асты су көздері. Тұманың ағын күші болмайды, оның өнімділігі жыл бойғы жауын-шашын мөлшеріне байланысты әр түрлі. Суы тұщы, ашқылтым болып келеді. Суы мол, өнімі тұрақты тұмалар шегенделіп, суы жайылымдағы малды суаруға, ауыз суға, кейде жер суару үшін де пайдаланылады. Мысалы, Алакөл маңындағы Көктұма бұлағы. Тұмаға су жоғарыдан төмен қарай сулы қабаттың қоректену ауданынан, кәріздік орынға — судың жер бетіне шығатын жеріне қарай қозғалады. Тағы қараңыз * Бұлақ Дереккөздер
Химиялық таңбалар

Химиялық таңбалар — химиялық элементтердің латын әріптерімен қысқаша белгіленуі. Ол үшін элементтердің латын тіліндегі атауының алғашқы әрпін немесе оған алғашқы әрпінен кейінгі бір әрпін қосып алады. Мысалы, К — калий (Kalіum), F — фтор (Fluorum), N — азот (Nіtrogenіum), Cu — мыс (Cuprum), Ag — күміс (Argentum), Fe — темір (Ferrum), Au — алтын (Aurum), т.б. Барлық элементтердің химиялық таңбалары Д.И. Менделеев жасаған периодтық жүйеде келтірілген. Химиялық элементтердің әрқайсысының химиялық таңбалары оның қандай элемент екендігін көрсетумен қатар, атомдық массасын да білдіреді. “О” таңбасымен берілген элементтің оттек екендігін, оның бір атомнан тұратындығын, атомдық массасы көміртектік бірлікпен есептегенде 16-ға тең екендігін көрсетеді. Химиялық элементтердің осы күнгі таңбалануын Й.Я. Берцелиус ұсынған (1814). Дереккөздер
Нағыз кесірткелер

Нағыз кесірткелер – кесірткелер отряд тармағының тұқымдасы. Бұлар ашық алаңқай жерлерде, орман алқаптарында құрғақ далалы, шөлейтті және шөлді аймақтарда тіршілік етуге бейімделген. Тек тірі туатын кесіртке (L. vіvapara ) ғана солтүстік ылғалды орман алқаптарында кеңінен тараған. Олардың көпшілік түрі жылдың 6 – 7 айында белсенді тіршілік етеді. Жылына 1, кейде 2 рет ( 2 – 5 жұмыртқа салып) көбейеді. Нағыз кесірткелер жәндіктермен, өрмекшітәрізділермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Көпшілігі зиянды жәндіктерді жеп, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді. Нағыз кесірткелердің Қазақстанда 11 түрі кездеседі. Соның ішінде 2 түрі (Үлкен көз кесіртке мен Шұбар кесіртке) Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996). Дереккөздер
Шолақсай (Қостанай облысы)

Шолақсай — Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл, Шолақсай ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қарамеңді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 65 км-дей жерде, Бошай тауының солтүстік етегінде орналасқан. Тарихы Іргесі 1901 жылы қаланған. 1975 жылы ауыл астық өсіретін «Шолақсай» кеңшарының орталығына айналды. 1996 жылы кеңшар негізінде жауапкершілігі шектеулі серіктестік құрылды.. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1791 адам (874 ер адам және 917 әйел адам) болса, 2009 жылы 1780 адамды (861 ер адам, 919 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Борис Александрович Орлов

.]] Орлов Борис Александрович (02.05.1905, Саратов қаласы – 10.8.1960, Алматы) – әнші, хормейстер. Қазақ КСР-інің халық әртісі (1944 ж). 1927 ж. Саратов консерваториясын бітірген. 1930 – 33 жылдар Мәскеудегі Немирович-Данченко атындагы музыкалық театрдың әнші-солисті. 1934 жылы пианист жұбайы В.С. Пироговамен (Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі) Қарағандыға көшіп келген. Олар шахтерлер клубы жанынан республикада алғашқы саналатын көп дауысты хорды ұйымдастырды. 1935 ж. өткен республикалық халық өнері байқауында хор ұжымы лауреаты атанды. 1938 жылы хор Мәскеу қаласында өнер көрсетті. Хордың құрамында әншілер І.Байжанов, І.Бабақов, Ж.Тоғандықов, З.Жұбатова, А.Әлиева, қобызшы Д.Мықтыбаев сынды өнерпаздар болған. Одан кейін Алматыға ауысып, Абай атындындағы опера және балет театрында жұмыс істеді. 1938 – 40 ж. Қазақ мемлекеттік филармониясының көркемдік жетекшісі қызметін атқарды. 1940 – 41 ж. Қазақ радиосында хормейстер, 1959 – 60 ж. Қазақ телерадиосының көркемдік жетекшісі болды. Живетьево ауылында, Брейтовский ауданының ауылында 7 наурызда, 1955 дүниеге келген, Ярославская облысы. Ф.Э. Ленинград жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесін бітірген. Дзержинский (1977), М.Горький атындағы Мәскеу әдеби институты (1985). Ол ядролық сүңгуір қайықтарында (1977-83) бойынша Солтүстік флотта қызмет атқарды. Ол газеттерінде жұмыс істеді: «On Guard Арктиканың» (1983-86), «кеңестік матрос» (1986-90). Орталық әскери-теңіз мұражайының бөлім меңгерушісі (1990-93). Ол «Теңізге барар жол» ЛИТО басшылық етеді. Всеволод Азаров. Капитан 1-ші дәреже. Поэзияның 13 кітабының авторы. «Әдеби география» газетінің бас редакторы, Санкт-Петербург журналистер одағының мүшесі, Санкт-Петербург жазушыларының православиелік қоғамы. Петров Академиясының академигі және өнершісі. Медальдармен марапатталған. Ресей Жазушылар Одағының хатшысы, Ресей Жазушылар Одағы Санкт-Петербург филиалының төрағасы. «Алтын қылыш» әдеби сыйлығының лауреаты (1994). K.M. Симонова (1998), олар. В. Пикул (1999). Дереккөздер
Шолақсор

Шолақсор – Ертіс алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Ақмола облысының Ерейментау, Павлодар облысының Ақтоғай аудандары жерінде. Сілеті мен Шідерті өзендері аралығында. Теңіз деңгейінен биіктігі 65,6 м. Гидрографикасы Ауданы 28,26 км 2 , ұзындығы 7,9 км, ең енді жері 4,6 км. Жағалауы түйетайлы, сортаң. Оңтүстік-батысына Тенеке өзені құяды. Қар суымен толығады. Суы тұзды. Қараша айының соңында қатып, сәуірдің соңында мұзы түседі. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Химиялық тепе-теңдік

Химиялық тепе-теңдік — бір немесе бірнеше қарама-қарсы жүретін қайтымды реакциялар жылдамдықтарының теңескен күйі. Қайтымды реакция аяғына дейін жүрмейді, ол басталғанда тура жүретін реакцияның жылдамдығы (v1) жоғары, кері реакция жылдамдығы (v2) баяу болады. Тура реакция жүрген сайын реакцияға алынған заттың концентрациясы азайып, v1 — жылдамдығы кемиді, керісінше, тіке реакциядан пайда болған өнімнің концентрациясы артып, v2 күшейеді. Біртіндеп екі реакция жылдамдығы теңеседі: v1v2. Осындай жағдайды химиялық тепе-теңдік деп атайды. Тепе-теңдік орнағанмен қарама-қарсы бағытталған екі реакция да тоқтамай жүре береді. Егер сыртқы жағдай (қысым, концентрация, температура) өзгермесе реакция жылдамдықтары тең болып, химиялық тепе-теңдік орнаған қалпында қала береді, сондықтан оны жылжымалы немесе [динамикалық] тепе-теңдік деп те атайды. Реакцияласушы жүйенің бір тепе-теңдік күйден басқа басқа тепе-теңдік күйге ауысуын химиялық тепе-теңдіктің ығысуы дейді. Химиялық тепе-теңдік орнаған кездегі реакцияға қатысқан әр заттың концентрациясы тепе-теңдік концентрациясы деп аталады. Химиялық тепе-теңдікті сан жағынан сипаттайтын көрсеткіш тепе-теңдік константасы (тұрақтысы) (К) деп аталады: aA+bBpP+qQ, мұндағы бас әріптер — заттардың формулалары, кіші әріптер — реакциядағы молекула сандарын көрсететін коэффициенттер. Тепе-теңдік константасы тура және кері реакциялардың жылдамдық константаларының (k1,k2) қатынасы деп те аталады: K=k1/k2. К — белгілі температурада тура реакция өнімдері мен реакциясы алынған заттардың мольдік көбейтінділерінің қатынасын көрсететін тұрақты шама. Тепе-теңдік константасының теңдеуі реакцияға қатысқан заттардың тепе-теңдік концентрацияларының бір-біріне тәуелділігін көрсетеді. Химиялық тепе-теңдікті зерттеудің теориялық және практикалық маңызы бар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Еріксіз тербеліс

.]] Еріксіз тербеліс — қандай да бір жүйеде периодты сыртқы күштің әсерінен пайда болатын тербеліс (мысалы, айнымалы магнит өрісі әсерінен болатын телефон мембранасының тербелісі, т.б.). Еріксіз тербелістің сипаты сыртқы күштің табиғаты мен жүйенің өзіне тән қасиеттері арқылы анықталады. Сыртқы күштің болуы — еріксіз тербелістің қозуы мен болуының қажетті шарты. Периодты сыртқы күштің әсерінен еріксіз тербелістің сипаты алғашқы кезде уақытқа байланысты өзгереді. Тек белгілі бір уақыт өткеннен кейін, жүйеде периодты сыртқы күштің периодына тең еріксіз тербеліс қалыптасады (орныққан еріксіз тербеліс). Дербес жағдайда, сыртқы күштің (жиілігі жүйенің меншікті тербеліс жиілігіне жуық) әсерінен сызықтық тербелмелі жүйеде еріксіз тербеліспен бір мезгілде меншікті (еркін) тербеліс пайда болады. Тербелістің бастапқы сәтінде ол тербелістердің амплитудалары бір-біріне тең де, ал фазалары қарама-қарсы болып келеді (суретті қ.). Сөйтіп, меншікті тербеліс біртіндеп өшкен соң, жүйеде тек орныққан еріксіз тербеліс қалады. Сондықтан тербелмелі жүйеде меншікті тербеліс неғұрлым ертерек өшсе, солғұрлым сол жүйеде орныққан еріксіз тербеліс тезірек қалыптасады. Еріксіз тербелістің амплитудасы әсер етуші күштің амплитудасы мен жүйедегі меншікті тербелістің өшу дәрежесіне байланысты анықталады. Егер меншікті тербелістің өшу дәрежесі аз болса, онда еріксіз тербелістің амплитудасы әсер ету күшінің жиілігі мен жүйенің меншікті тербеліс жиілігінің ара қатысына едәуір дәрежеде тәуелді. Сыртқы күштің жиілігі жүйенің меншікті жиілігіне жуықтаған кезде еріксіз тербелістің амплитудасы кенет артып, резонанс құбылысы пайда болады. Сызықтық емес жүйелерде тербелісті меншікті тербеліске және еріксіз тербеліске ажырату әрдайым мүмкін бола бермейді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау en:Harmonic oscillator#Driven harmonic oscillators
Дөңбек

ДӨҢБЕТ, цимболена (Сymbolaena) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тасты, тастақты беткейлерінде өсетін 1 түрі – ұзынжапырақты Д. (С. longіfolіa) бар. Биіктігі 1 – 15 (20) см. Сабақтары жеке, жатаған, жоғарғы жағы бұтақты, сыртын қалың түк басқан. Жапырақтары ұзын, түкті. Күлтелері жіпше тәрізді. Аналық мойны күлте түтікшелеріне тең, екі бөлікті. Жатыны домалақ. Орталық бөлігіндегі гүлдері қос жынысты, ақ, қызғылт түсті. Гүлсебеттері 5 – 12 гүлден домалақ шоғыр құрайды. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жемістенеді. Тұқымы ұсақ. Дереккөздер Қазақ энцыклопедиясы
Зонд бұғазы

Зонд бұғазы — Индонезиядағы Суматра мен Ява аралдарын бөліп тұрған бұғаз. Ява теңізін Үнді мұхитымен жалғастырады. Бұғаздың ені оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 105 км-ден 22 км-ге дейін кішірейеді. Осы бағытта тереңдігі де 1000 м-ден 50 – 60 м-ге дейін азаяды. Фарватерінің ең саяз жері 28 м-дей. Бұғаз төрттік кезеңде жер қыртысының жарылу нәтижесінде пайда болған. Зонд бұғазы осы күнге дейін жанартаулар ықпалында. Бұғаз аралдарының бірінде Кракатау жанартауы орналасқан. Зонд бұғазы Үнді мұхитынан Индонезия теңіздері мен Тынық мұхитқа өтетін аса маңызды теңіз жолы болып саналады. Тағы қараңыз * Зонд аралдары
Тұмылдырық

Тұмылдырық, томылдырық – циркте үйретілген аюдың, қабаған иттің тұмсығына кигізілетін құрсау, әбзел. Ол қайыстан, былғарыдан, тоқыма баудан, т.б. жасалады. Былғарыдан жасалған тұмылдырықты әсемдеу үшін оның жалғастырылған түйіндеріне күміс немесе жарқырауық металдан жасалған бүркеншікті шегелер қағады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Нағыз көп жасушалылар

Нағыз көп жасушалылар (Eumetazoa) – дене құрылысындағы клеткалары толық дифференцияланған, бір-бірімен өзара байланысты тіндері, органдары, жүйке жүйесі жақсы дамыған организмдер. Нағыз көп жасушалылар тобындағы жануарлар органдарының белгілі тәртіпте орналасуына немесе дене симметриясына қарай екі үлкен бөлімге бөлінеді: сәулелілер (Radіata) және екі жақты симметриялы жануарлар (Bіlaterata). Сәулелі жануарлардың бекініп тіршілік етуіне немесе суда жүзуіне орай органдары бір осьтің төңірегінде шашыраған сәулелер тәрізді орналасады да, дененің сәулелі (радиальды) симметриясын құрайды. Олардың денесі сыртқы (эктодерма) және ішкі (энтодерма) қабаттардан тұрады. Осы белгісіне сай олар қос қабаттылар (Dіploblastіca) тобына жатады. Сәулелілердің екі типі бар: ішекқуыстылар және ескектілер. Екі жақты симметриялы жануарлар үш қабатты (Trіploblastіca) жануарлар тобын құрайды. Бұлардың эмбриондық даму кезінде үш ұрық жапырақшалары түзіледі: сыртқы (эктодерма), ішкі (энтодерма) және аралық қабат (мезодерма). Бұл топқа: жалпақ құрттар, немертиндер, жұмыр құрттар,скребнилер, буылтық құрттар, буынақтылар,онихофоралар,моллюскалар,қармалауыштылар,тікентерілілер,погонофоралар,қылтанжақтылар,жартылай хордалылар және хордалылар жатады. Тағы қараңыз * Нағыз құстар * Нағыз кесірткелер * Нағыз аңдар Дереккөздер
Әл-Мұқаддаси

Шамс әд-Дин Әбу Абдаллах Мұхаммед әл-Мұқаддаси әл-Мұқаддаси (шамамен 946/47, Иерусалим — 1000) — араб географы, саяхатшы. Көптеген мұсылман елдеріне саяхат жасап, “Ахсан ат-Тақасим фи марифат әл-Ақалим” (“Ықылымдарды білудің тиімді жолдары”) атты шығарма жазған. Онда түрлі елдердің географиялық климат жағдайы, әкімшілік бөлінуі, пайдалы қазбалары, сауда қатынасы, шаруашылығы, халқының әдет-ғұрыпы, тілі, діні, тайпалық құрамы жөнінде мәліметтер бар. Оның еңбегінде Оңтүстік Қазақстан қалалары, олар арқылы өтетін керуен жолдары, оғыздар мен қимақтар туралы, әсіресе, Түркістан өңіріндегі Сауран қаласының қимақ-тайпаларымен шекаралас жатқаны жөніндегі мәлімет құнды дерек болып табылады. Бұл шығарманы 1877 ж. голланд ғалымы де Гуе бастырып шығарған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * Иерусалим * География * Саяхат
Зәкәрия

Закария, Захария, Зәкария – пайғамбар, Құран Кәрім кейіпкері, Жақия пайғамбардың әкесі. Құран Кәрімнің “Әли Ғымран” сүресінде Мәриямға тәрбиеші таңдалғандығы, таңдаудың Закарияға түскендігі айтылады (44). Закария (ғ.с.) Аллаға: “Раббым! Маған қасыңнан игі ұрпақ бер. Күмәнсіз Сен тілекті естушісің” деп жалбарынады (38). Закария (ғ.с.) Хұжырада намаз оқып тұрғанда, періштелер оған: “Расында, Алла саған, Алладан болған әмірді растаушы, ел ағасы, нәпсісіне ие, игілерден бір пайғамбар болатын Жақиямен қуанышқа бөлейді” деп дауыстайды (39). Құран Кәрімнің “Әнбия” сүресінде Закария (ғ.с.) Туралы: “Сонда тілегін қабыл етіп, оған Жақияны бердік. Әрі жұбайын жақсарттық. Өйткені бұлар жақсылықтарға ұмтылады” (90) делінеді. “Мәриям” сүресінде Закарияның Алладан ұл сұрап жалбарынғаны, оған Жақия деген ұл бергендігі, сонда Закарияның михрабтан шығып, қауымына: “Ертелі-кеш Алланы дәріптеңдер” дегені айтылады (1-11). Ал Інжілдегі Закария туралы айтылған оқиғалар Құран Кәрімдегі Закария Пайғамбар (ғ.с.) Жөніндегі аяттармен, көбінесе, сәйкес келеді (1:5-9, 11-13, 15-16, 18-20, 22). Әйтсе де Інжілдің баяндауы бойынша, Закария Ұлы Иоан (Жақия) туғанша көзі көрмей қалады. Құран Кәрім мен Інжілдегі оқиғалар желісі бойынша кейін таралған аңыздарда Закарияның кейінгі тағдыры туралы айтылған. Ортағасырлық христиандық аңыздарда Закарияның әйелі Елизавета Ирод патшаның қуғындауына ұшырап тауға жасырынады, ал Закарияның өзін Ирод патшаның қызметшілері храмда өлтіреді. Закарияның аққан қаны құпия ғажайып тасқа айналады. Мұсылмандық аңыздарда ұлы Жақияны залым патша өлтіргеннен кейін, Закария Пайғамбар (ғ.с.) ағаштың діңгегіне жасырынады. Іздеушілер оны Ібілістің көмегі арқылы тауып алып, Закарияны ағашпен бірге бөліп тастайды. Дереккөздер
Су асты жоталары

Су асты жоталары, мұхиттық ортаңғы жоталар – дүниежүзілік мұхит табанындағы тау жоталарының тізбегі. Олар жер геотектурасының жеке түрі ретінде қарастырылады. Жалпы ұзындығы 75000 км-ге жуық, ені 2000 км-дей, орташа биікт. 1000 – 3000 м, ең биік жерлері 6000 м-ге жетеді. Күрделі құрылымды жоталар тізбегінің биік бөліктерінде терең тектоникалық жарықтар жүйесі орналасқан. Су асты жоталарын кейде рифт белдемі деп атайды. Рифт белдемінде Жер шарындағы литосфералық тақталардың ажырау шекарасы (спрединг) орналасқан. Су асты жоталары Солтүстік Мұзды мұхит табанындағы Гаккель, Книпович, Мон жоталарынан басталып, Атлант мұхитындағы Орта Атлант жотасына (Солтүстік Атлант және Оңтүстік Атлант) ұласады. Ол Буве аралына дейін созылып, одан әрі Африка – Антарктида жотасы арқылы Үнді мұхиты табанындағы Батыс Үнді жотасына жалғасады. Одан солтүстік-батысқа қарай Арабия – Үнді, оңтүстік-шығысқа қарай Орталық Үнді жотасы Амстердам жарылымына дейін жетіп, әрі қарай ендік бағыттағы Австралия-Антарктида көтеріліміне жалғасады. Бұл жоталар тізбегі Оңтүстік Тынық мұхиттық көтерілімге, одан әрі Шығыс мұхиттық көтерілімге жалғасады. Су асты жоталарының ортатық бөлігіндегі рифт аңғарлары көлденең жарықтар жүйесімен тілімденген. Олар өте терең болғандықтан дүниежүз. мұхит табанындағы терең шұңғымаларға сәйкес келеді. Сондай жарықтардың бірінде Солтүстік және Оңтүстік Атлант жоталарын бөліп жатқан Романш шұңғымасы (7856 м) орналасқан. Рифт белдемі дүниежүз. мұхиттағы жер сілкіну мен жанартау орталығы болып саналады. Осы қозғалыстар әсерінен су асты жоталары біртіндеп биіктеп, жанартаулық аралдарға айналады. Оларға Исландия, Буве, Тристан-да-Кунья, т.б. (Атлант мұхитында), Пасха, Скотт (Тынық мұхитында), Амстердам, Сен-Поль (Үнді мұхитында) аралдары жатады. Су асты жотары қазіргі тау жасалудың аса ірі ауданы. Мұхиттық жер қыртысы өте жоғары тығыздық көрсеткіші және мантиялық базальтты ультранегіздік (протрузия) жыныстардың көп болуымен ерекшеленеді. Сондықтан су асты жоталарында ірі лавалы үстірттер жиі кездеседі. Жинақталған базальтты лавалардың қалыңд. 300 м-ден 10 км-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Балқытып біріктіру құрал-жабдықтары

]] Балқытып біріктіру құрал-жабдықтары, пісіру құрал-жабдықтары — дайындамадан балқытып біріктірілген бұйымдар жасау үшін қолданылатын машиналар, аппараттар және тетіктер. Оларға генератор, трансформатор, түзеткіш, балқытып біріктіру автоматы, сондай-ақ, технологиялық құрал-жабдықтар (тетіктер) мен балқытып біріктірушінің әр түрлі аспаптары, т.б. жатады. Дереккөздер
Зонд шұңғымасы

Зонд шұңғымасы (Ява шұңғымасы) — Үнді мұхитының шығыс бөлігінде орналасқан. Андаман және Никобар аралдарын және Үлкен Зонд аралдарын бойлай 2900 км-ге созылып жатыр. Шұңғыманың орташа ені 49 км, тереңдігі 7729 м. Зонд шұңғымасы Үнді мұхитының ең терең жері болып саналады. Тағы қараңыз * Зонд бұғазы * Зонд аралдары Дереккөздер
Айдар Парқұлұлы Әбуов

Айдар Парқұлұлы Әбуов (19.7.1960 жылы туған, Мақтаарал ауданы) – ғалым, философ, ғылылым докторы (1997), профессор Жаратылыстану ғылымдар Академиясының академигі. Шымкент педагогикалық институтын бітірген (1982). Еңбек жолын Жетісай ауданында мұғалімдіктен бастаған (1982). Сырдария педагогикалық институтында оқытушы (1984), Мәскеу халық шаруашылық институтында ізденуші-зерттеуші (1986). 1987– 1990 жылы Ташкент мемлекеттік педагогикалық университетінің аспиранты. 1991 – 1999 жылдары Қожа Ахмет Иасауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті кәсіподақ комитетінің төрағасы, университеттің вице президенті, кеңесші қызметтерін атқарды. 1999 – 2003 жылдары философия кафедрасының меңгерушісі, түркология институтының , халықаралық қатынастар факультетінің деканы. 60-тан аса еңбектердің авторы және 4 монография, оқулықтар жазды. Сыртқы сілтемелер * [http://www.aikyn.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id=3132] * [http://www.kdr.gov.kz/kaz/komitet_zhon%D1%96nde/karamagyndagy_uiymdar/d%D1%96n_maseleler%D1%96_zhon%D1%96ndeg%D1%96/] * [http://www.astana.kz/node/35680] Дереккөздер
Шолақтау қонысы

Шолақтау – төменгі палеолит дәуірінің шелль-ашель кезеңіне жататын қоныс. Жамбыл облысы Қаратау қаласының оңтүстігінен 5 км жерде орналасқан. 1958 жылы Қазақстан ғылым академиясының Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының палеолит экспедициясы (жетекшісі І.Алпысбаев) зерттеген. Шолақтаудан қара малта тастан жасалған өзектас, үшкіртас, тілікше, тас жаңқалары, қол шапқылар, т.б. тас құралдары табылды. Олардың сыртқы құрылысы, пайдаланған тасы және жасалу тәсілдері әлемдік деңгейдегі Еуразия ерте палеолит ескерткіштерімен үндеседі. Шолақтау қонысының материалдары Қазақстан жері плейстоцен кезеңінде алғашқы адамдар тіршілік еткен аймақтардың бірі болғандығын дәлелдейді. Дереккөздер:
Тұнба

Тұнба - реакция нәтижесінде бір немесе бірнеше құраушының қиын еритін қосылыстарға айналуы. Тұнба алу немесе оны тұндыру химиялық технология мен анализ жасау ісіндегі ең көп тараған әдіс. Химиялық реакциялар кезінде түзілетін тұнбаны негізгі 4 топқа бөледі: # күшті қышқылдың тұздары (AgCl, PbSO 4 , BaSO 4 ); # әлсіз қышқылдардың тұздары (HgS, AgS, BaCO 3 ); # бос қышқылдар (H 2 SіO 3 , H 2 WO 4 ); # үш құраушының әрекеттесуінен түзілетін (кешендік тұздар) тұнбалар. Тұнбаға түсетін бөлшектер пішініне байланысты кристалдық және аморфтық тұнба болып бөлінеді. Оларды тұндыру, сүзу, жуу, т.б. әдістер арқылы алады. Кристалдық тұнба суда жақсы еритін сұйытылған ыстық ерітінділерден алынады. Сондықтан оны тұндырғыштың артық мөлшерімен жуады. Аморфтық тұнба гидрофобты (металл сульфидтері) және гидрофильді (кремний қышқылы, алюминий гидроксиді, т.б.) болып бөлінеді. Аморфтық тұнба концентрлі және ыстық ерітінділерден алынып, тығыз әрі таза болады. Оларды еріп кетпес үшін электролиттермен жуады (мыс., аммоний нитратымен). Тұнбаның түзілуі және онымен байланысты т.б. процестерді өлшеу нефелометрия, турбидиметрия әдістеріне негізделген. Дереккөздер
Стюарт теоремасы

Стюарт теоремасы – үшбұрыштың метрикалық қатынастары туралы теоремалардың бірі. Ол былайша тұжырымдалады: А, В, С – үшбұрыштың үш төбесі, ал D – берілген ВС қабырғасының кез келген нүктесі болса, онда мынадай қатыс орындалады: AD 2 *BC=AB 2 *CD+AC 2 *BD––BC*BD*CD. Бұл теорема оны дәлелдеген ағылшын математигі М.Стюарттың (1717 – 1785) есімімен аталған. Теореманы Архимедтің (б.з.б. 3 ғ.) ашуы да мүмкін деген пікір бар. Стюарт теоремасы үшбұрыштардың медианасы мен биссектрисасын табу кезінде қолданылады. Пайдаланған сілтемелер
Гүлжан Ғаусылқызы Байкенова

Байкенов Гүлжан Ғаусылқызы (1963 жылы туған) – химия ғылымдарының докторы (2004). Арғын тайпасы Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан. ҚазМУ-ды (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды мемлекеттік университетінде ғылым, аға ғылыми қызметкер (1981–2003), 2004 жылы Органикалық синтез және көмір химиясы институтында, жетекші ғылыми қызметкер болды, ал 2005 жылдан Қазақстан–Ресей университеті проректорының кеңесшісі болып жұмыс істейді. 2003 жылы «Синтез, строение и свойства новых полуфункциональных интрил-ацетилен-, фосфор-и серусодержащих производных некоторых алколоидов и их синтетических аналогов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Байкенов 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Кредит билік етуші

Кредитке билік етуші– құқықта: кәсіпорындағы, мекемедегі, ұйымдағы, фирмадағы басқарушылық міндеттерді атқарушы лауазымды адам. Қазақстан заңдарына және заңды тұлғалардың құрылтайшылық құжаттарына сәйкес. [http://www.smskazakhstan.com/downloadref.php?id=40 Кредит] ке билік етуші құқы басшыға тиесілі, яки оған қарамағында нысаналы мақсатқа пайдалану үшін берілген ақшалай қаражаттың тиісті мақсатқа жұмсалуы үшін жауапкершілік жүктеледі. Сондай-ақ мұндай құқық тиісті шешім мен сенімхат бойынша басқа да лауазымды адамға берілуі мүмкін.. Дереккөздер
Тұнба тұзды көлдер

Тұнба тұзды көлдер - түбіне кристалл тұз қабаты шөгетін су қоймалары. Мұндай көлдер суының тұздығы 50‰-ден артық болады. Жазда тұзға қаныққан судың булану мөлшерінің артуынан және қыста су температурасының төмендеуіне байланысты тұздың ерігіштік қасиеті баяулап, тұну процесі тез өтеді. Тұнба тұзды көлдердің көпшілігі (Басқұншақ, Эльтон, т.б.) – тұз кен орындары. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Құныпия Қожахметұлы Алпысбаев

Құныпия Қожахметұлы Алпысбаев (4.8.1949 , ҚХР, Баяндай ауылы) – филология ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірді. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. ҚазМУ кәсіподақ комитеті төрағасының (1974–1975), дайындық бөлімі деканының орынбасары (1987–1989), сырттай оқытатын филология факультетінің деканы (1993–1994) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі. 1999 жылы «Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: таным мен көркемдік» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100-ден аса ғылыми-зерттеу еңбегі, отандық және шет ел баспаларында (Түркия, Қытай) 15 кітабы мен кітапшалары жарық көрген. Көптеген сын-зерттеу мақалалары жарияланған. Оның бірқатары шетелдерде (Түркияда, Қытайда) басылған. Шығармалары: С. Сейфуллин, Б. Майлин, I.Жансүгіров творчестволары бойынша методикалық нұсқау. А., 1985; Қазіргі қазақ лирикалық поэмасы. Оқу құралы. А., 1989; Қазақ әдебиеті. Көмекші оқу құралы. А., 1992; Поэма және сюжет. А., 1992; Көркем шығарманы талдау жолдары. А., 1995; Мұхтар Әуезов шығармашыл ығын дағы өнер мен өнерпаз тұлғасы. А., 1997; Тарих және жазушы. А., 1998; Беу, туған жер. А., 1999; Тарихи шығарма: таным және көркемдік. 1999; Мүқағали өрнегі. 2001; Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі. А., 2001; Қазақ әдебиеті. - Күйтің: Іле халық баспасы (ҚХР, ШҰАР), 2002; Қазақ әдебиеті. Оқулық. А., 2002; Көркем мәтінді талдау әдістері. А., 2004; Қазақ әдебиеті. Әдістемелік нұсқау А., 2003; Қазақ әдебиеті. Оқулық. А., 2006; Қазақ әдебиеті. Әдістемелік нұсқау. А., 2006; Поэзия парасаты. А., 2006; Ой орамдары. А., 2006; Қазақ әдебиетіндегі тарихи шығарма: таным және көркемдік. А., 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектептің қазақ тілінде оқитын алтыншы сыныбына арналған байқау оқулығы. А., 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектептің орыс тілінде оқитын алтыншы сыныбына арналған байқау оқулығы. А., 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектептің қазақ тілінде оқитын алтыншы сыныбына арналған байқау оқулығы бойынша әдістемелік нұсқау. А., 2008; Қазақ әдебиеті. Он екі жылдық мектеп-тің орыс тілінде оқитын алтыншы сыныбы на арналған байқау оқулығы бойынша әдістемелік нұсқау. А., 2008. Сыртқы сілтемелер *[http://www.enu.kz/kz/about/persons/13426/ Құныпия Қожахметұлы Алпысбаев] Дереккөздер
Тибет-моңғол жазуы

Тибет-моңғол жазуы — моңғолдардың буын жүйелі жазуы. Мұны моңғол ханы Құбылай бұйрығы бойынша 13 ғ-дың 60-жылдарында тибет төрт бұрышты (квадрат) жазуы негізінде моңғол тіліне бейімдеп монах Ахпагспа жасаған. Таңбалары жоғарыдан төмен қарай жазылатын бұл жазу дыбыстық жазумен қатар 14 ғ-дың аяғына дейін қолданылып келген. Кейін оның орнына ұйғыр жазуы пайдаланылған. Дереккөздер
Неке қияр

.]] Неке қияр , неке қию – 1) отбасын құрған адамдардың мемлекеттік азаматтық хал актілерін тіркеу (АХАЖ) органдарында тіркелу рәсімі; 2) Неке қияр дәстүрлері қазақ қоғамында молда және куәлікке алдын ала белгіленген екі жігіт арқылы атқарылған. Ең алдымен неке суы дайындалады. Мұнда үлкен кесеге су құйылады да, оған аздап тұз, қант қосылып, сақина салынады. Су – екі жастың пәктігіне, тұз – егер жастардың біреуі келешекте опасыздық етіп, осы некені бұзса, дәм атуына, қант – екеуінің тату-тәтті өмір сүруіне ырымдалып қосылса, ал сақина неке ескерткіші ретінде салынады. Неке суына алтын немесе күміс сақина, тіпті кейде күміс мәнет салынуы мүмкін. Оған молда дұға оқып үшкіреді. Куәлар молданың тапсыруымен жастардың өз ықтиярларымен некелесетіндігін сұрап біледі, содан соң күйеудің жұбайына қамқоршы, ал қалыңдық еріне адал жар болуға міндетті екендігін айтып, олардан ант алады да, мұны жария түрде молдаға, көпшілікке жеткізеді. Әр сұраққа жауап алғаннан кейін олар міндетті түрде “куә жарын” айтып отырады. Молда Құран аяттарын оқығаннан кейін неке суын куәлар алдымен жас жұбайларға, одан соң қатысушыларға бір-бірден ұрттатып шығады, қолдарына сақина кигізіледі. Жиналған қауым жастарға ақ тілектерін айтып құттықтайды, ақсақалдар бата береді. Қазақ халқында сақталған Неке қияр дәстүрінде ислам мәдениетімен біте қайнасып кеткен байырғы жол-жоралғылардың да жиынтығы көрініс тапқан. Неке - қасиетті ұғым, беріктік шарты. Қазақ халқы мұны "ақ неке" деп ардақтайды. "Ақ некелі жарым" деп мақтанады. Бас қосқан ер мен әйелдің міндетті түрде некесі қиылады. Ол көпшілік алдында жасалады. Қосылған, бірақ некесі қиылмаған адамдарды халық "некесіз" деп сөккен және оларға салқын қараған. Олардың балалары да "некесіз туған"деген жаман атқа қалған. Рәсім барысында өлеңше ұйқасқан сөздер айтылып, содан соң, неке суы ішіледі. Бұдан кейін олардың некесі қиылып, ерлі-зайыпты адамдар болып саналады. Үлкендер жақсы тілек тілеп, қол жайып бата береді. Дереккөздер
Химиялық технология

Химиялық технология — табиғи шикізаттарды (көмір, мұнай, табиғи газ, ағаш, тағы басқа) химиялық әдістер арқылы тұтыну өнімдеріне және өндіріс құралдарына айналдырудың экономикалық тиімді әдістері мен процестері жайындағы ғылым. Зерттейтін объектілері бойынша химиялық технология екіге бөлінеді: *бейорганикалық (қышқылдар, сілтілер, сода, силикатты материалдар, минералды тыңайтқыштар, тұздар, т.б.) *органикалық (жасанды каучук, пластмассалар, спирттер, органикалық қышқылдар, бояғыш заттар, дәрі-дәрмек, т.б.) заттар технологиясы. Механикалық технология заттардың сырт пішінін, физикалық қасиеттерін өзгерту әдістерін зерттесе, химиялық технология заттардың құрамы мен құрылысын өзгертудің химиялық әдістерін қарастырады. Химиялық технологияның басты мақсаты - өндірістік процестердің физикалық-химиялық жағдайын зерттеу, технологиялық процестердің сұлбасын жасау, аппараттар мен приборлардың құралымын анықтау және оларды дайындайтын материалдар іздестіру. Жаңадан жасалған технологиялық процестер ғылым мен техниканың соңғы жетістіктеріне негізделген, экономикалық жағынан тиімді қажетті технолиялық процестердің техникалық және экономикалық тиімділігін сипаттайтын негізгі көрсеткіштеріне: * өнім бірлігін өндіруге жұмсалатын шикізат пен энергия мөлшері, * өнімнің шығыны мен сапасы, еңбек өнімділігі, * процестің өндіру қарқыны, * өндірісті іске қосуға жұмсалатын қаражат, өнім құны, т.б. жатады. Химиялық технология әдістері химия, металлургия, құрылыс материалдары мен силикаттар, тері, тамақ, тоқыма, т.б. өнеркәсіп салаларында пайдаланылады. Өнеркәсіп салалары Химиялық технология өнеркәсіп салаларына қарай: * металдар химиялық технологиясы * силикаттар химиялық технологиясы * мұнай химиялық технологиясы * көмір химиялық технологиясы, т.б. деп бөлінеді. Тағы қараңыз * Химия * Химиялық физика * Химия ғылымдары институты * Химия-металлургия институты Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Тұндырма

Тұндырма - дәрілік өсімдік шикізаттарынан спиртпен экстрациялау арқылы алынатын сұйық дәрілік сорындылар. Тұндырманың дәмі, иісі, бояуы оны дайындауда қолданылатын дәрілік өсімдік шикізаттарға (ДӨШ) ұқсас болады. ДӨШ-тің бір түрінен дайындалған сорындыны қарапайым, ал бірнеше түрінен алынған сорындыны – күрделі тұндырма деп атайды. Тұндырмаларды дайындау үшін кептірілген өсімдік материалдарын, ал кей кезде жас өсімдік шикізаттарын қолданады. Әсері күшті емес құрғақ стандартты шикізаттан тұндырманы 1:5 не 1:10 қатысында дайындайды. ДӨШ-тен әр түрлі тұндырмаларды дайындағанда, еріткіш ретінде этил спиртінің әр түрлі концентрациясын қолданады. Мысалы, меңдуана, бөріқарақат, шайқурай, т.б. тұндырманы дайындағанда 70%-дық, кейде 40%-дық спирт экстрагент ретінде қолданылады. Тұндырманы мацерация, турбоэкстрациялы мацерация экстракт айналымы, бөлшекті мацерация, перколяция, қою және құрғақ еріткі-концентраттарды еріту әдістерімен алады. Тұндырманы 8С-тан төмен темп-рада бірнеше тәулік тұндырып, сүзіп тазалайды. Әсер етуші заттар тұндырманың мөлшерін, этанол концентрациясын, тығыздығын, құрғақ қалдықты анықтайды. Егер әсер етуші заттардың мөлшері жоғары болса, тұндырманы нормасына дейін сұйылтып, стандарттайды. Алынған тұндырмаларды түрлі шыны ыдыстарда қаттап, рәсімдеп, жарық түспейтін салқын жерде (12 – 15С) сақтайды. Тұндырмалар емдік тәжірибелерде жеке препарат ретінде ішке және сыртқа, сондай-ақ микстура, тамшылар, жағылмалар, пластырлар құрамына енгізіліп отырады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Милонит

]] Милонит (грек. myln – диірмен) – тектоникалық жарылыстар әсерінен пайда болған метаморфты тау жынысы. Милонит қатайған, нығыздалған үгіндіден тұрады; ірі жарылымдар, лықсымалар, қаусырмалар бойында дамиды. Түсі сұр, қара сұр, көбіне шұбарала. Құрылымы милониттік. Милонит, негізінен, гранит, гнейс, кварцит, басқа да кварцты тау жыныстарының уатылуынан қалыптасады. Орта негізді, ультранегізді тау жыныстарында сирек кездеседі. Милониттің 0,01 мм-ден ұсақ түйіршіктерінің түрін ультрамилонит дейді. Егер Милонит қайта кристалдануға ұшыраса, ол бластомилонит деп аталады. Сілтемелер * Гранит * Кварц * Тау жыныстары Дереккөздер
Шолақтау фосфорит кен орны

Шолақтау фосфорит кен орны – Жамбыл облысы Қаратау қаласынан оңтүстікке 4 км, Тараз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 90 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Мұндағы фосфорит кені 5 км-ге созылып, тік немесе аударылып жатыр. Фосфорит кені төменгі кембрийдің шолақтау свитасында орналасқан. Жатыс сипаты Фосфоритті қат-қабат төменнен жоғары қарай төрт шоғырға жіктеледі: * кремнийлі шоғыр, құрамында 7-8 м фосфат-карбонат қабатшалары бар Р2О5-тің мөлшері 2,5-6% болып келетін күңгірт сұр, қара түсті шомбал немесе жұқа тақталанған қабат; * төменгі фосфоритті шоғыр, құрамында Р2О5 22-23%, орташа қалыңдығы 2,85 м, күңгірт сұр түсті шомбал немесе қалың тақталанған қабат; * фосфат-кремнийлі шоғыр, Р2О5 14%, орташа қалыңдығы 3,4 м, ашық сұр немесе сарғыш түсті, сарғыш түсті, тығыз майда түйірлі фосфатталған шақпақтас пен кремнийлі фосфориттен тұрады; * басты фосфорит шоғыры, Р2О5-тің мөлшері 28,6%, қалыңдығы 4-20 м, фосфоритті конгломерат пен жоғары сапалы фосфориттен түзілген. Бұл шоғырдың түсі сұр және күңгірт сұр шомбал, кейде қалың тақталы тау жыныстарынан тұрады. Кеннің қоры А+В+С1 категориялары бойынша 38 млн. т. Дереккөздер
Солтүстік Қоңырат вольфрам-молибден кен орны

Солтүстік Қоңырат вольфрам-молибден кен орны - Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. Кен орны 1942-1946, 1949-1954, 1960-1964 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Кентас кендері Қоңырат массивінің биотитті граниттерінде және жоғары девон (D3) мен төмен карбонның (С1) шөгінді-метаморфтық, эффузия-туфогендік тау жыныстарының жапсарында дамыған кварц желілерінде, грейзендерде, грейзенденген граниттерінде орналасқан. Жатыс сипаты, минералдары Қалыңдығы 0,5-0,9 метрдей 60-қа жуық ірі кварц желілері мен грейзендер бір-біріне қатарласа, салалана орналасқан 6 белдемге шоғырланған. Кентастың басты минералдары: вольфрамит, молибденит, висмутин, шеелит, т.б. Шашыранды химиялық элементтеріне селен, теллур, рений, скандий жатады. Тереңдігі 15-40 метр болатын тотығу белдемдерінде повеллит, бисмутит, бисмит, т.б. кездеседі. Кентасы жеңіл байытылады. Қоры жағынан шағын кендерге жатқызылады. Дереккөздер
Жексенбек Әлмұхамбетов

Жексенбек Әлмұхамбетов(1 маусым 1928 жыл, Жамбыл облысы, Тараз) — қазақ геологика-минералдық ғылымның докторы (1975), профессор (1984). Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1951). 1951–1952 жылы Орта Азия тресінің геологикалық партиясын басқарды. Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында инженер, кіші ғылым қызметкер (1956–1960), лаборатория меңгерушісі (1961–1982) болды. 1982 жылдан Қазақ политехногикалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық технологикалық университеті) кафедра меңгерушісі (1982–1992), профессор (1992). Ғылыми еңбектері геофизикалық әдістер кешені арқылы жердің терең қабаттарының құрылымын зерттеуге арналған. Әлмұхамбетов республикада тұңғыш рет электрмагниттік зондтау әдісімен Қазақстан жер қойнауындағы ірі кенді тораптарды зерттеді. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлау лауреаты (1978). Еңбегі Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, КСРО Геология министрлігінің «Жер қойнауын барлаудың үздігі» белгісімен, «Қазақстан Республикасының жер қойнауын құрметті барлаушысы» атағымен марапатталған. . 2012 жылдың 15 тамызында 84 жасында ұзаққа созылған науқастан кейін Қазақстан геология ғылымының жарқын өкілінің өмірі қысқартылды. Басылымдардың жалпы саны: 130-дан астам; оның ішінде 5 монография.
Батыс Еуропа Одағы

]] Батыс Еуропа Одағы (БЕО) - Париж келісімінің (1954 жылы) шешімдеріне сәйкес 1955 жылы құрылған әскери-саяси одақ. Штаб-пәтері - Брюссельде (Бельгия). Құрамына Бельгия, Ұлыбритания, Италия, Люксембург, Нидерланд, Грекия, Франция, ГФР, Испания, Португалия және үш мүдделес қосалқы (ассоциациялық) мүше - Түркия, Норвегия, Исландия, олардан басқа бақылаушы бес мемлекет - Ирландия, Дания, Австралия, Швеция, Финляндия енеді. Батыс Еуропа Одағы қызметі кеңесшілік сипатта. Оған мүше елдердің басым көпшілігі әрі НАТО әрі Еуропа одағының мүшелері. Батыс Еуропа Одағы космос ракеталарын жедел игеріп, жердің жасанды серіктерін жасау, одақ қарулы күштерін құрып, оны атом қаруымен жарақтандырып, НАТО қарулы күштерінің қарамағына беру саясатын жүргізді. 1984 жылдан бастап жылына екі рет Батыс Еуропа Одағына мүше елдер өкілдерінің кездесулері шақырылады. 1991 жылы желтоқсандағы Маастрихт декларациясы Еуропа одағымен Батыс Еуропа Одағы арақатынасын айқындаса, 1995 жылы мамырда Лиссабон кездесуінде одақтың қарулы күштері әлуетін көтеру мәселелері қарастырылған. Батыс Еуропа Одағының Бас органы - Кеңес, сессиясына сыртқы істер министрлері, қажет жағдайда қорғаныс министрлері де қатысады. Тұрақты кеңесте елшілер күнделікті жұмыспен айналысады. Бас секретариат одақтың барлық органдарының қызметін үйлестіреді. Батыс еуропалық одақ (БЕО) - 1955 жылы қүрылған әскерисаяси үйым (1948 жылғы Батыстық Одақтың қайта қүрылуы нәтижесінде пайда болған). Мүше елдер Бельгия, Ұлыбритания, Германия, Испания, Италия, Люксембург, Нидерланд, Португалия, Франция, Грекия. Одақтасқан мүшелері Түркия, Норвегия, Исландия. Бақылаушылар Ирландия, Дания, Австрия, Швеция,Финляндия. Одақтасқан әріптестері (1994 жылдан) Болгария, Венгрия, Румыния, Польша, Чехия, Словакия, Литва, Латвия, Эстония, 1996 жылдан – Словения. Дереккөздер
Экологиялық фактор

Экологиялық фактор — кез келген орта жағдайына тіршілік иелерінің бейімделу қабілетімен жауап қайтара алуы. Бұл жерде бір ескере кететін жағдай өлім факторы бейімделу қабілетінен тысқары жатады. Экологиялық факторлар абиотик., биотик., антропогендік, климаттық және тежеу факторларымен тығыз байланысты. Экологиялық фактор тірі организмдерге олардың жеке дамуының бір ғана кезеңінде болса да тікелей немесе жанама әсер ете алатын, ортаның кез келген әрі қарай бөлшектенбейтін элементі саналады. Табиғи жағдайда организм көптеген факторлардың ықпалына ұшырап отырады. Экологиялық фактордың қайсысы болмасын табиғатта тұрақты емес. Барлық экологиялық фактор екі санатқа: популяция тығыздығына тәуелсіз және популяция тығыздығына тәуелді болып бөлінеді. # Әсер ету нәтижесінде жойылатын дарабастар пайызы олардың санына немесе тығыздығына байланысты емес # Факторлар әсеріне жойылып кеткен түрлердің пайызы олардың тығыздығы өскен сайын пропорционал мөлшерде артады. Факторлардыӊ жіктелуі Пайда болуына қарай экологиялық факторлар үш негізгі топқа бөлінеді: *Абиотикалық факторлар (климаттық, эдафикалық, орографиялық, химиялық, физикалық); *Биотикалық фактор (фитогенді, зоогенді, микробиогенді); *Антропогендік фактор. Әсер ету сипатына қарай: тікелей, жанама, шартты. Топтастырудың тағы бір жолы бойынша Экологиялық факторлар энергетик. және сигналдық болып бөлінеді. Мысалы, энергетик. топқа температура, бәсекелестік, жыртқыштық, паразитизм, т.б. жатады. Бұл топ организмдерге тікелей әсер етіп, олардың энергетикалық күйін өзгертеді. Кейбір мысалдар Зиянды фактор — адамға жағымсыз кез келген әсер. Өндірістік фактор — әсерінің негізі кез келген өндіріс болып табылатын фактор. Табиғат үшін ол техногендік, адам үшін өндірістік орта факторы. Табиғи-антропогендік фактор — адамның өзгерткені соншалық, сандық және сапалық тұрғыдан бастапқыдан ерекшеленетін табиғи фактор. Тура және тікелей фактор болуы (мысалы, қаланың климатының өз ерекшеліктері бар) және аралық жанама фактор болуы (екінші реттік өсімдіктер түзетін орта бірінші реттік өсімдіктер түзетін ортамен бірдей болмайды) мүмкін. Алаңдату факторы - организмге тікелей терең физикалық-химиялық әсер етпегенімен, физиологиялық не қосалкы физиологиялық реакцияға себеп болатын, түптеп келгенде, көбіне индивид, топ не популяция үшін қолайсыз салдарға апарып соғатын фактор. Мысалы, шу, психологиялық тұрғыдан үйлеспейтін кісі, басқаша ыңғайсыздық. Геофизикалық фактор - Жер геосфераларының физикалық ерекшеліктерінен болатын фактор. Биосфералық фактор - негізі және ортасы тұтас биосфера болып табылатын фактор. Атмосфералық фактор - атмосфераның физикалық күйімен және химиялық құрамымен (атмосфералық ластағыштарды қоса атмосфераның температурасымен, құрамымен және тағы басқа) байланысты фактор. Дереккөздер
Тұңғиықтар тұқымдасы

Тұңғиықтар тұқымдасы – көп жылдық, қосжарнақты өсімдіктер. Негізінен суда өседі. Жер шарында кең тараған, 6 туысы, 60 (кейбір деректерде 90) түрі бар. Тұңғиықтар тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілік түріне гетерофиллия (су бетінде жүзіп жүретін және су түбінде өсетін жапырақтар) тән. Бір ерекшелігі – өсімдік ұлпаларында ауа өтетін қуыстар болады. Бұл қуыстарда газ алмасу процесі жүреді және олар жапырақтарды су бетінде ұстап тұрады. Гүлдері дұрыс, ұзын гүлсағағында орналасқан, күлтелері өте көп. Көбінесе қоңыздар арқылы тозаңданады. Жемісі – жидек тәрізді көп жапырақ. Негізінен вегетативті жолмен көбейеді. Қазақстанның барлық су айдындарында (Арал теңізінде ғана болмайды) 2 туысы: тұңғиық және сарытұңғиық бар. Сипаттамасы Тұңғиық (Nymphaea) туысының жапырағы дөңгелекше келген, астыңғы беті қызғылт, ұзын сағақты, су бетінде қалқып жүреді. Гүлі дара, ірі (диам. 3 – 30 см), гүл сидамы ұзын, көбіне 4 тостағанша жапырақты, гүл желегі көп, ақ, қызғылт, көгілдір түсті. Туыстың республикада 2 түрі: ақ тұңғиық және кіші тұңғиық бар. Тұңғиықтың тамыры мен дәнін су құстары, кәмшат, ондатр, жұпар тышқан, т.б. су жануарлары қорек етеді, әсемдік үшін қолдан да өсіріледі. Дереккөздер
Шолақтерек

Шолақтерек – ағынсыз көл. Географилық орны Абай облысының Абай ауданындағы Қасқабұлақ ауылынан оңтүстік-шығыста 10 км жерде. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен биіктігі 405,3 м. Ауданы 15,3 км 2 , ұзындығы 9,0 км, ең енді жері 2,6 км, жағалауының ұзындығы 30,5 км. Қасқабұлақкөлімен бір қазаншұңқырда, су көлемі 24,9 млн. м 3 . Көлге оңтүстік-шығысынан көктемде ғана кішігірім ағын сулар құяды. Негізінен қар суымен толығады. Суы сорлы. Қуаңшылық жылдары суы тартылып, тұздылығы өседі. Суы мол жылдары солтүстік-батысында жатқан Тұзкөл, Қасқабұлақкөлімен бірігеді. Алабы жайылым. Дереккөздер
Тәушен Әбуова

Тәушен Әбуова (1932, Отырар ауданы, Балтакөл ауылы – 15.8. 2004, Шымкент қаласы) – айтыскер ақын. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Аудандық мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі болып қызмет атқарды. Айтыс өнеріне кештеу араласса да, оны дамытуға, халық арасында насихаттауға сүбелі үлес қосты. Ол айтыстарында өскен жерін, туған елін, қасиетті халқын, оның болашағын жырлады. 1985 – 1990 жылдары Тәушен Әбуова бірнеше айтыстарға қатысты. Халық ақындары қызылордалық Манап Көкеновпен, көкшетаулық Көкен Шәкеевпен, Қырғызстанның халық ақыны Әмірәлі Айтаевпен, тағы басқа суырып салма ақындармен сөз сайысына түсіп, облыстық, республикалық, халықаралық айтыстардың бірнеше дүркін жеңімпазы, жүлдегері болды, республикалық телесайыстың бас жүлдесін жеңіп алды. Ол Мәдениет министірлігінің 1- ші дәрежелі екі дипломымен марапатталған, «Достық» орденінің иегері. Айтыскер ақын туралы екі деректі фильм түсірілді, екі кітап шығарылды. Тәушен Әбуова туралы Фильм 1989 — «Тәушен» режиссері: Қ.Умаров. Жанр: «Деректі фильм» Өндіріс: “Қазақтелефильм”
Бессемер процесі

Бессемер процесі [ағылшын өнертапқышы Генри Бессемер (1813—1898) ұсынған], шойынды бессемерлеу — болат қорыту процесі, конвертерлік процестің бір түрі. Бессемер процесі отқа төзімді, қышқыл құрамды қаптамасы бар конвертердегі сұйық шойынға конвертер түбінен ауа (кейде оттекпен байытылған ауа) үрлеу арқылы жүзеге асырылады. Ауа үрлеу нәтижесінде сұйық шойынның құрамындағы қоспалар (кремний, марганец, көміртек) тотыға отырып, сұйық шойыннан бөлініп шығады. Сондай-ақ, бұл кезде металдың сұйық күйін сақтауға жеткілікті мөлшерде едәуір жылу бөлінеді. Бессемер процесінің температурасы үрлеу мөлшерін өзгерту не конвертердегі металға қоспа қосу арқылы реттеледі. Оттекті-конвертерлік процестің дамуына байланысты Бессемер процесі өзінің бұрынғы маңызын жойды. Дереккөздер
Химиялық физика

Химиялық физика — заттардың химиялық құрылысы мен химиялық түрленулерін түсіндіретін физикалық заңдылықтар туралы ғылым. Химиялық физиканың ғылым болып қалыптасуына кванттық механика, атом мен молекулалар құрылысы физикасының жедел өркендеуі үлкен әсер етті. Бір мезгілде көптеген бөлшектердің қатысуымен жүзеге асатын химиялық процестерді қарастыратын физика химиядан негізгі айырмашылығы — химиялық физика жеке бөлшектердің және олардың өзара әрекеттесуін зерттейді. Химиялық физика атомның электрондық қабығының құрылысын зерттейді. Сондықтан ғылымның бұл жаңа саласын кеңес физиктері электрондық химия деп атаған (1927). Атомның электрондық құрылысын зерттеуден алынған физиканың жаңалықтары периодты заңның физикалық мәнін, элементтердің периодтық жүйесіндегі қасиеттерінің өзгеру заңдылықтарын түсіндірді. Кванттық механика тұрғысынан валенттіліктің, химиялық байланыстың, молекулааралық тартылыс күшінің электрондық табиғаты анықталды, химиялық физика тәжірибелік физиканың ең жетілдірілген жаңа әдістерін қолданып молекуланың құрылысын, геометриясын, электрлік, магниттік және оптикалық қасиеттерін зерттейді, бұл құбылыстарды электрондық теория тұрғысынан түсіндіреді. Молекулалардың қозғалысын, спектрін, константаларын, атомдар мен молекулалардың қозуын, соқтығысқанда энергия алмастыруын қарастырады. Химиялық физика зерттейтін объектілер артып, оның әдістері физика химияға енгізілді. Ол атом мен молекула құрылысынан басқа кристалдардың, сұйықтардың, ерітінділердің, сольваттардың, адсорбциялық қабаттың құрамы мен қасиеттерін зерттейді. Химиялық физика алғашқы кезде химиялық реакцияларды зерттеді. 1920 жылдардан бастап химия кинетиканың дамуында жаңа кезең басталды. Физиканың соңғы жетістіктерін химияға қолдану заттардың реакцияға түсу бейімділігі мен молекула құрылысының арасындағы тәуелділікті анықтауға мүмкіндік береді. Химиялық реакциялардың жылдамдығы сол реакцияларға қатысатын бөлшектердің табиғатына, сыртқы жағдайлардың әсеріне байланысты. Солардың ішінде практикалық маңызы зоры — тізбекті реакциялар. Ресей ғалымы Н.Н. Семенов тізбекті реакциялардың теориясын жасап, тәжірибе жүзінде қалыптастырды. Соған сүйеніп тұтыну мен қопарылыс туралы теориялық көзқарасты дамытты. Химиялық физика мен физикалық химия өзара тығыз байланысты. Атом, молекула, ион, т.б. бөлшектердің құрылысы, қасиеттері және реакцияға бейімділігі жөніндегі химиялық физика табыстары анорганикалық, органикалық химияда және химиялық технологияда кеңінен қолданылуда. Химиялық физика саласында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ жанында құрылған Жану проблемалары институты жұмыс істеп келеді. Тарихы 20 ғасырдың 20-жылдарында пайда болған. Бұл терминді алғаш неміс ғалымы А.Эйкен енгізген (1930). 1931 жылы КСРО ҒА-нда Химиялық физика институты ұйымдастырылып, 1933 жылдан АҚШ-та “Химиялық физика” журналы жарық көре бастады. 1930 - 1935 жылы химиялық физика ғылымының негізін қалап, дамытқан С.Хиншелвуд, Н.Н. Семенов, Г.Эйринг, М.Поляни, М.Эванс, Л.Полинг, т.б. болса, Қазақстанда Г.И. Ксандопуло, Б.Я. Колесников, З.А. Мансұров болды. Тағы қараңыз * Химия * Химиялық технология * Химия ғылымдары институты * Химия-металлургия институты Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы