kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Химиялық мелиорация

Химиялық мелиорация — екпе дақылдарға қолайлы жағдай туғызып, өнімін арттыру және еңбек шығынын кеміту үшін топыраққа химиялық жолмен әсер ететін шаралар жүйесі. Химиялық мелиорацияның әсерінен өсімдік тамыры өсетін топырақ қабатындағы өсімдікке зиянды тұздар мөлшері кемиді, топырақтың қышқылдығы және сілтілігі төмендейді.Химиялық мелиорация топыраққа қоректік заттардың түрлерін молайтады, оның физикалық-химиялық күйін жақсартады. Жер жағдайы, ауа райы ерекшеліктеріне, өсірілетін дақылдар және оның агротехникасының әр түрлілігіне байланысты топырақ құрамы мен құнарлылығын арттыруға бағытталған Химиялық мелиорация түрлері де, әдістері де, техникасы мен технологиясы да белгілі аймақ жағдайына байланысты болады. Қара топырақсыз өңірдегі батпақты, күлгін, шымды-күлгін және сілтісізденген топырақтың қышқылдығын төмендету үшін топыраққа әк және шөлді-шөлейт аудандарда тұзды және сортаң топырақтың сілтілігін төмендету үшін гипс қосады. Химиялық мелиорацияның маңызды шараларына: топырақтың өсімдік тамыры жайылған қабатына фосфор тыңайтқыштарын, шымды-батпақ топырақтарға құрамында мыс бар тыңайтқыштарды шашу; бұл топырақтардың қышқыл түріне мыс пен әк тыңайтқыштарын аралас қолдану; суландырылған жерлерге бағалы дақылдар себу; өсімдіктерді арамшөптерден, зиянкестер мен аурулардан қорғауды тиімді ұйымдастыру; топырақты өңдеу; егін егу және баптау жұмыстарын уақытында жүргізу; тыңайтқыштарды егіс танабына біркелкі енгізу, т.б. жатады. Химиялық мелиорация жұмыстары суару, топырақ эрозиясымен күрес шаралары, сортаң топырақтарды жуу, т.б. мелиорациялаудың басқа түрлерімен кешенді жүргізгенде нәтижелі болады. Дереккөздер
Ақжелең

Ақжелең — домбыра күйлерінде қалыптасқан музыкалық жанр. Қазақстанның батыс өңірінде әрбір орындаушы өзін күйшілік санатқа кіргізу үшін алпыс екі Ақжелеңді түгел тарту шарт болған. Бұл өзіндік орындаушылық мектеп сияқты. Сондықтан ел арасында “Алпыс екі Ақжелең”, “Алпыс екі салалы Ақжелең” немесе “Алпыс екі тамырлы Ақжелең” дейді. Алпыс екі Ақжелеңді Қаратас-Аймағамбет, Үсен-төре, Айжарық, Молдағали, Тілекеш, Боғда, Рах, Айша, Емберген, Қазаңғап сияқты күйшілер түгел орындаған. Ұзақ, Құрманғазы, Дәулеткерей, Қазанғап, Еспай сияқты ұлы күйші-композиторларымыз осы дәстүрді жалғастырып өз Ақжелеңдерін шығарған. Қазанғап 62 Ақжелеңнің ең бірінші күйі “Күй шақырғышқа” “сірке қондырып” яғни мәнерлеп, байытып орындап, Әзірберген хан ұйымдастырған күйшілер сайысында бас жүлдеге ие болған. Дереккөздер
Милет мектебі

]] Милет мектебі – ежелгі Грекиядағы көне философиялық мектеп (б.з.б. 6 ғасыр). Негізгі өкілдері – Фалес, Анаксимен, Анаксимандр. Ионий аймағындағы (Кіші Азияның батыс жағалауы) Милет қаласының атымен аталған. Милет мектебі ежелгі грек философиясының негізін қалады. Милет философтары құбылыстың мәніне байсалдылықпен қарап, барлық заттар біртұтас алғашқы негізден пайда болған, әр алуан құбылыстардың ар жағында онан өзгеше заттардың мәні (“алғашқы негіз”) бар деп білді. Милет мектебі өкілдері көңіл аударған басты мәселе – әлемнің негізін іздеу. Фалестің пікірінше, әлемде барлық заттар судан пайда болған. Тіпті жердің өзі су бетінде қалқып жүрген жалпақ дөңгелек. Анаксимандр дүниенің негізі – су немесе басқа бір зат емес, белгісіз, байыпталмайтын бастама – апейрон деп білді. Дүние пайда болып, жойылып жатады, ал мәңгі өзгермейтін, жойылмайтын тек апейрон ғана. Ол әлемнің түрлері көп болатынын болжады. Анаксимен дүниенің негізі ауа деп есептеді. Оның көзқарасы бойынша, ауаның қоюлануы мен сұйықталуынан су, жер, тас, от пайда болған. Милет мектебі кейінгі грек ойшылдарының дүниетанымдық көзқарастарына зор ықпал етіп, ежелгі Грекияда философтар ойдың әрі қарай дамуына елеулі әсер етті. Тағы қараңыз * Фалес * Философия * Иония Дереккөздер
Ақ желкен

«Ақ желкен» — жасөспірімдерге арналған республикалық журнал. «Ақ желкеннің» қысқаша тарихы: *1925 жыл. Қазақ автономиялық республикасының астанасы Орынборда қазақтың тұңғыш рет балалар журналы – «Пионердің» алғашқы саны жарық көрді. *«Пионер» – қазақ балалар әдебиетінің көшбасшысы, әдебиеттің осы саласы қалыптасқан қарашаңырақ. Журналдың алғашқы сандарынан бастап Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов сияқты әдебиетіміздің алыптары автор болды, ондаған ақын-жазушыларымыз шығармашылық жолын «Пионер» беттерінен бастады. *1931 жыл. Қызылордада «Екпінді жас» деген атпен қайта шыға бастаған журнал сол кездегі пионер ұйымдарын ел өміріндегі ең қажетті істерге жұмылдырылды. *1937-1939 жылдар. Журнал «Вожатый көмекшісі» деп аталып, өзінің бастапқы бағытын жалғастырды. *1939-1941 жылдар. Журнал беттерінен уақыт лебі сезіледі. Негізінен әдеби басылым болған «Пионердің» басты назар аударған мәселесі – балалардың еңбекке араласуы, Отан экономикасы мен қорғаныс күшін нығайтуға қосар үлесі және әскери-патриоттық тәрбие болды. *1946-1958 жылдар. Ұлы Жеңістен соңғы еңбектегі ерліктерге толы бұл жылдары да «Пионер» өзінің ұйымдастырушылық, тәрбиелік рөлін риясыз атқарды. *1978 жылы «Пионер» қайтадан шыға бастады. *1991 жылы «Ақ желкен» атауы берілді. «Ақ желкен» («Пионер») журналының әр жылдардағы бас редакторлары: *1925 жылы Ерғали Алдоңғаров тұңғыш бас редакторы болды. *1939 жыл - Рамазан Амангелдин. *1940 жыл - Хасен Сейілханов. *жылы белгісіз - Сәкен Дайырбеков. *1946 жыл - Нұрхан Ахметов. *1946-1952 жыл - Төкен Әбдірахманов. *1952-1955 жыл - Серік Қирабаев. *1955-1959 жыл - Рахметолла Ыдырысов. *1978-1996 жыл - Фариза Оңғарсынова. *1996-2002 жыл - Мағира Қожахметова. *2002-2011 - Нұрғали Ораз. *2011-2015 - Жүсіпбек Қорғасбек. *2015-2021 - Балжан Мұратқызы. *2021-2025 - Есей Жеңісұлы. *2025 жылдың тамыз айынан - Балжан Мұратқызы. Айына бір рет шығады. Журналда тарихи, ғылым-танымдық, тәрбиелік мәні мол мақалалар, сондай-ақ талапкер жасөспірімдердің — мектеп оқушыларының өлең-жырлары, әңгіме, хикаяттары ұдайы жарияланады.
Бұқат Қанапияұлы

Бұқат Қанапияұлы (1897, Қытай, Шығыс Түркістанның Алтай аймағы — 1941, Үрімжі) — қоғам қайраткері. Шыңжаңдағы “Абақия” мектебін бітірген. 1933 жылы сәуірден бастап Сарсүмбе ауданының әкімі болған. Қытай билеушісі Уй Жыңго және Махыиң бастаған дүнген басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. 1939 жылы 11 сәуірде Шэн Ши Сай өкіметі Бұқатты тұтқынға алады. Бірақ көтерілісшілердің талабы бойынша, ол Алтай аймағының генерал-губернаторы болып тағайындалады. Алтай қазақтарының көтерілісінен кейін Бұқат қайта ұсталып, Үрімжідегі абақтыда азапталып өлтіріледі. Дереккөздер
Жеке қаулы

Жеке қаулы — мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың, ұйымдар мен олардың басшыларының назарын белгілі бір істі қарау кезінде анықталған заңның бұзылу дерегіне,қылмыс жасауға себепші болған жағдайларға аудару үшін соттың шығарған қаулысы. Жеке қаулыны сот оған жеткілікті негіз болған кезде кеңесу бөлмесінде қабылдайды. Сот жеке қаулыны алдын ала тергеу жүргізу кезінде немесе істі төменгі сот қараған кезде жіберілген, азаматтардың құқықтарының және заңның басқа да талаптарының бұзылуы байқалған кезде шығаруы мүмкін. Кейбір ұйымдар мен еңбек ұжымдарындағы жекелеген азаматтардың өндірістегі немесе тұрмыстағы теріс мінез-құлқына, қызметтік, азаматтық борышын бұзып жүргендігіне де сот жеке қаулы арқылы назар аудара алады. Сондай-ақ, қылмыстың жолын кесуге немесе қылмысты ашуға жәрдемдескен азаматтың азаматтық борышын өтеу кезінде көрсеткен жоғары саналылығы мен ерлігі туралы еңбек ұжымдары мен ұйымдарға ол туралы жеткізу керек болғанда сот жеке қаулы алады. Жеке қаулы бойынша бір ай мерзімнен кешіктірмей қажетті шаралар қабылдануы және оның нәтижелері туралы сот орнына хабарлануы тиіс. Дереккөздер
Бұқтырма (өзен)

Бұқтырма – Ертістің оң саласы. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай, Алтай аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 336 км, су жиналатын алабы 12 660 км 2 . Сағасындағы жылдық орташа су ағыны 214 м 3 /с. Бастауы Оңтүстік Алтай жоталарындағы мұздықтардан бастау алып, Ертістегі Бұқтырма бөгеніне құяды. Гидрологиясы Өзен аңғарының беткейлері тік жар, терең шатқалды, аңғарының ені 5 — 6 км, тар жері 0,3 — 0,4 км. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Көктемде, жазда тасиды. Мұзқұрсау қарашаның 2-жартысында қалыптасып, әдетте 80-200 күнге созылады. Мұздың қалыңдығы 50-80 см болады. Суы өте жұмсақ әрі тұщы (100-250 мг/л). Өзен арнасымен ағаш тасымалданады, салалары егін суаруға пайдаланылады. Ағысының күштілігіне байланысты Бұқтырма атанған. Салалары Басты салалары: Ақбұлақ, Сарымсақты, Ақ Берел, Черновая, Язовая, Бобровка, Черневая, Хамир, Тұрғысын, Коробиха Флора мен фаунасы Тұнық суында қарауыз, таймен бар. Тағы қараңыз * Бұқтырма көпірі Дереккөздер
Модельдеу әдісі

Модельдеу әдісі – ғылыми танымның зерттеу объектілерін олардың модельдерін жасап, зерделеу арқылы танып-білу әдісі. Модельдеу әдісінің пайда болуы техникалық жүйелердің күрделілігіне, материалдық процестер мен құбылыстарды зерттеу қажеттілігіне орай туындайтын ой-түрткілерге, себептерге, тағы басқа байланысты. Модельдеу кез келген затты мақсатты, жылдам, неғұрлым тиімді тәсілмен зерттеуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, модель зерттеліп жатқан объектінің субъект баса көңіл қойып отырған қасиеттерін жоғары дәлдікпен бейнелей алады. Ол объектіні құбылыстарға, заттар мен процестерге тән қосалқы белгілерден айырып, ондағы жалпы, негізгі, елеулі заңды белгілерді табуға мүмкіндік береді. Сондықтан модельдеу танымның формасы, әдісі, ірі категориясы болып саналады. Модельдеу екі түрге бөлінеді. 1) Пәндік модельдеу зерттеу объектісінің белгілі бір физикалық, геометриялық, динамикалық немесе функционалдық сипаттамаларын нақыштайтын модель жасау арқылы іске асады. 2) Идеалды модельдеу кезінде модель ретінде сұлбалар, сызбалар, формулалар, табиғи және жасанды тілдердегі сөйлемдер, тағы басқа қолданылады. Мұндай модельдеу түріне математикалық (компьютерлік) модельдеу жатады. Әлдебір құбылысты оның моделі арқылы зерделеу модельдік эксперимент деп аталады. Күрделі жүйелерді зерттеу кезінде көбіне бірін-бірі толықтыратын бірнеше модельдер қолданылуы мүмкін. Кейде бір құбылысты зерттегенде бір-біріне қарама-қайшы келетін модельдер пайдаланып, бұл қайшылық таным дамуының аса жоғары деңгейінде шешімін табуы мүмкін. Модельдеу танымның басқа да формалары мен әдістерімен (эксперимент, абстрактілеу, гипотеза ұсыну, теория құру, түсініктемелеу, тағы басқа) бірлесе отырып, адам білімінің тереңдей түсінуіне зор ықпал етеді. Дереккөздер
Бұлдырты (өзен)

Бұлдырты – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысының Сырым ауданындағы Ақсуат ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1 км жерде. Бастауы Былқылдаған және Жосалы бұлақтарының қосылған жерінен Бұлдырты аталады, оңтүстікте Жалтыркөл көліне құяды. Ұзындығы 195 км, су жиналатын алабы 4660 км 2 . Жалпы ұзындығы 258 км болатын 8 саласы бар. Басты салалары: Шилі, Тамды, Жымпиты. Жылдық орташа су ағыны 1,6 м 3 /с (Абай ауылы тұсында). Гидрологиясы Бастауынан Қарағаш ауылына дейін өзен аңғары өте жатаған беткейлі келеді (биіктігі 20 м-ге дейін). Кей жерлерде оның екі жағасын бойлай құм төбелер созылып жатады. Бұлдырты өзенінің алабында жалпы су көлемі 0,85 млн. м 3 болатын 6 тоған салынған. Суы шабындықтарды суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ақжонасұлы Ер Кеңес

Ақжонасұлы Ер Кеңес — “Қырымның қырық батыры” эпостық жырының жеке батырлар туралы топтамасына енген жыр. 7-8 буынды жыр үлгісімен шығарылған толық күйіндегі нұсқасын 1942 жылы Бозтай Жақыпбаев Мұрын жыраудан жазып алып, қағазға түсірген. Эпостық сарындағы батырлық жырда Ноғайлының ханы Ақжонастың қартайғанша бір перзентке зар болып, Бұхара маңындағы Арыстан шері әулиенің басына түнегеннен кейін Кеңес есімді ұлдың дүниеге келгені, оның есейген соң елін сыртқы жаудан қорғап, қалмақ Қарахан елін басып алуы, өзі жорықта жүргенде елін Бағлан таз деген қалмақ ханының шауып алып, халықты езгіге салғаны, одан Кеңестің өш алып, Қарлығаш сұлуға үйленуі қызғылықты баяндалады. Жырда елін, туған жерін сүйген қас батыр Кеңес бейнесі көзсіз ерлік белгісіндей елес береді. Бас қаһарманды суреттеуде әсірелеу тәсілі басым болғанымен Ер Кеңес бейнесі жас ұрпақты отаншылдыққа, ұлтын сүюге тәрбиелейді. “ Ақжонасұлы Ер Кеңес ” жыры Батырлар жырының 2-томында (1961), “Ақсауыт” жинағының 2-томында (1977), “Қазақ халық әдебиеті” көп томдығының 12-томында (1990) жарияланды. Дереккөздер Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Қалың мал (роман)

«Қалың мал» романы – тілінің тазалығы, көркемдігі жағынан да өзімен тұстас прозалық туындылардан өзгеше шығарма. Жазушы романында халықтың сөз байлығын, мақал-мәтелдерді орынды пайдаланған, кейіпкерлер мінезін даралап көрсеткен. Спандияр Көбеев екі рет Ленин орденімен марапатталған. 1913 жылы Қазанда басылған жазушының «Қалың мал» романы қазақ әдебиеті тарихында тұңғыш көлемді прозалық туынды болып саналады. Романда Революция алдындағы қазақ ауылында болған қат-қабат әлеуметтік өзгерістер шынайы суреттелген, дәуір шындығы боямасыз көрсетілген. Романда қалың мал әлегі, қазақ қызының аянышты да арманды тағдыры нанымды бейнеленумен қатар дала тіршілігіндегі әлеуметтік теңсіздіктің, жолсыздықтың сан алуан көрінісі батыл әшкереленген. Ел билеуші әкімдер мен үстем тап өкілдеріне қарсылық білдірген кедей бұқарасының әрекеті шыншылдықпен суреттелген. Дереккөздер
Жекелей біріншілік

Жекелей біріншілік — қатысушылардың жеке нәтижесін анықтайтын спорт жарысы. Жекелей біріншілікте чемпионды (жеңімпазды), ең күшті спортшыны таңдаудың әр түрлі жарыс тәсілдері қолданылады. Соның кең тараған түрі — олимпиадалық жүйе. Мұнда қатысушылардың жеңілгені шығып, жеңгені жарысты жалғастыра береді (мыс., бокста). Жеңіл және ауыр атлетикада жеңімпаз ұзындық, биіктік, уақыт, салмақ, т.б. өлшемдермен анықталады. Шахмат пен дойбыда айналым жүйесі, кейде швейцариялық деп аталатын жүйе қолданылады. Гимнастикада командалық жарыстағы көрсеткіш пен жекелей жарыстағы нәтиженің қосындысын екіге бөлу арқылы спортшының жекелей есептегі орны белгілі болады. Жекелей біріншілікте жеңімпазды анықтау үшін жарыс өткізудің тізбекті, пирамидалық, аралас, жетілдірілген тәсілдері де қолданылады. Дереккөздер
Жекелік құқық

Жекелік құқық — өндіріс құрал-жабдықтары мен тауар өндірісіне меншік қатынасын реттейтін құқықтық нормалар жиынтығы. Жекелік құқықтың жұртшылық құқығынан айырмашылығы ол жеке меншіктік қатынастарды қарастырады, сондай-ақ өзіндік меншік иелері мен бірлестіктердің (корпорациялардың) өндірістік қызметтегі және жеке қатынастағы еркіндігі мен шаруашылық бастамасын қамтамасыз етеді. Жекелік құқық мүліктік және онымен байланысты жеке мүліктік қатынастарды реттейтін азаматтық құқықтың көптеген бөліктерінен тұрады. Дереккөздер
Ақжүзгін

Ақжүзгін, ақ қабық жүзгін – тарандар тұқымдасына, жүзгін туысына жататын эндемик өсімдік. Қазақстанда Каспий, Арал теңіздері жағалауларында, Атырау, Қостанай, Семей, Шығыс Қазақстан, Алматы облыстары, Қызылқұмның шөлді аймақтарында, Балқаш-Алакөл ойысында кездеседі. Биіктігі 1,5-2 м. Көп жылдық бұтақтарының қабығы ақ түсті, жас бұтақтары түзу де, қисық та болып бунақтанып өседі. Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді, ұзындығы 2-4 мм келеді. Гүлдері өте ұсақ (ұзындығы 4 мм) және ол жапырақ қолтығында орналасқан. Көкек — мамыр айында гүлдеп, мамыр — маусымда жеміс береді. Тұқымы арқылы көбейеді. Жемісі – сопақ, қатты қабықты жаңғақ тәріздес. Ақжүзгіннің пісіп қатпаған жемісіне ашқылтым шырын жиналады. Ол шырын аз да болса адамның шөлін басады. Сондықтан Ақжүзгінді кейде “қандым” деп атайды. Піскен жеміс құрамында 8%-ке дейін илік заттар болады. Гүлінен аралар бал жинайды. Тері илеуге, сондай-ақ бояуыш зат, отын, жемшөп ретінде пайдаланады. Қой мен түйе сүйсініп жейді. Бұталарынан алынатын фенол препараты медицинада қолданылады. Сусымалы құмда, қарға тосқауыл ретінде шөл, шөлейт жерлерде арнайы өсіріледі.. Дереккөздер
Бодибилдинг

]] болып саналады]] Культуризм ( — дене мәдениеті), немесе бодибилдинг ( — дене құрылысы) — Физикалық жаттығулар арқылы және құндылығы жоғары, бұлшық ет талшықтарының гипертрофиясына жеткілікті, нәруызға бай тағамдармен тамақтану арқылы бұлшық еттер өсіру процесі. Бұлшық еттердің көлемін немесе сапасын арттыру мақсатында ауыр жук көтеретін адамды культурист не бодибилдер деп атайды.
Жаңақұрылыс (Алматы облысы)

Жаңақұрылыс — Алматы облысы Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстікке қарай 2 км жерде, Қарасу өзенінің жағалауындағы жусан аралас астық тұқымдас шөптесін өскен қоңыр, сұр қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1956 жылы Ұзынағаш сүт өндіретін кеңшарын құру негізінде қаланды. 1997 жылдан кеңшар негізінде 'Жаңақұрылыста серіктестік және бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Орталау мектеп, клуб, фельдшельдік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Химиялық реактивтер

Химиялық реактивтер, химиялық реагенттер — зертханаларда анализ жасауда, ғылыми-зерттеу жұмыстарында түрлі қосылыстардың химиялық өзгерісін, қасиеттерін, алыну әдістерін анықтау, т.б. мақсаттар үшін қолданылатын химиялық препараттар. Химиялық реактивтер көбіне жеке заттар болғанымен кейбір заттардың қоспасы да (мысалы, петролейн эфирі) реактивтерге жатады. Тазалығына қарай Химиялық реактивтер ерекше тазартылған, химиялық таза, анализ үшін таза, аса тазартылған, техникалық өнім деп бөлінеді. Реактивтердің тазалығы Мемлекеттік стандартқа сәйкес болуы керек. Химиялық реактивтердің аты жазылған қағазда атауы, формуласы, қоспасының мөлшері көрсетіледі. Химиялық реактивтер құрамына қарай анорганикалық, органикалық, құрамында радиоактивті изотоптары бар реактивтер, ал қолданылуына қарай аналитикалық реактивтер, сондай-ақ химиялық индикаторлар, органикалық еріткіштер болып бөлінеді. Органикалық функционалды анализ үшін қолданылатын Химиялық реактивтер белгілі, мысалы, 2,4-динитрофенилгидразин, фенилгидразин, семикарбазид альдегидтер мен кетондардың саны мен сапасын анықтауда қолданылады. Улы, тез тұтанатын, қопарылуы қауіпті Химиялық реактивтерде бар, сондықтан оларды қолданғанда белгілі ережелерді бұзбау керек. Ауа әсерінен оңай бұзылатын реактивтерді жабық шыны ыдыстарда сақтайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фенноскандия

Фенноскандия – Солтүстік Еуропадағы табиғи аймақ. Скандинавия, Кола түбектерін және солтүстік-батысқа қарай Фин шығанағы, Ладога, Онега көлдеріне жапсарлас аумақты алып жатыр, жағалауын Балтық, Солтүстік, Норвег, Баренц, Ақ теңіздерінің суы қоршап жатыр. Балтық қалқаны, каледон қатпарлы құрылымдары енетіндіктен геол. құрылымында кристалды, метаморфты архей-протерозой және төменгі палеозой жыныстары басым. Жер бедерінде орта биіктіктегі таулы қыраттар мен таулы үстірттер (Скандинавия тауы, биік нүктесі Гальхепигген – 2469 м, Норланд үстірті, Хибин, Ловозер, Мончатундра) және кристалды жыныстардан тұратын денудац. ойпаттар тән. Фенноскандия табиғатының дамуында төрттік мұзбасу кезеңінің рөлі зор. Бұл процесс жер бедерінде мұздық пішіндердің (фьордты, шхерлі жаға типтері) кең таралуына алып келді. Климаты атлант – арктикалық қоңыржай ылғалды, жазы салқын (батысында – теңіздік климат, орташа тем-ра –2°С – 2°С; шілдеде 11 – 14°С; шығысында – континенттік климат, солтүстігінде –15°С, оңтүстігінде –5°С, шілдеде 14 – 16°С). Климатының басты ерекшелігі – Атлант мұхитынан келетін Солтүстік Атлант жылы ағысының әсері айқын білінеді. Жылдық жауын-шашын мөлш. шығысында – 400 мм, батысында 3000 – 4000 мм. Мұндай айырмашылық аумақтың созылып жатуына және Скандинавия тауларының атланттық ауа массасының қозғалысы жолында жатуына байланысты. Өзендері қысқа болғанымен мол сулы; шоңғалдар мен суқұламалар көптеп кездесетіндіктен ағыс жылдамдығы қатты. Қрі өзендері – Гломма, Торнио-Йоки, Клар-Эльвен, Даль-Эльвен, т.б. Тектоник.-мұздық көлдері көп – Ладога, Онега, Венерн, Веттерн, Меларен, Имандра. Скандинавия тауларында ауданы 5000 км² болатын қазіргі уақыттағы мұз басу орталық орналасқан. Қиыр солтүстікте тундралық ландшафт, тауларында таулы тундра кең таралған. Фенноскандия Еуропадағы орманға бай аудандардың бірі. Күлгінденген топырағында өсетін қылқан жапырақты қарағай, шырша ормандары (тайга) оңтүстігінде аралас және жалпақ жапырақты ормандармен алмасады. Фенноскандия Палеоарктикалық зоогеография облыстың Еуро – Сібір аймағына кіреді. Фенноскандия ны негізінен орман жануарлары мекендейді. Басты табиғи ресурстары – ормандар, гидроэнергия, темір, никель кентастары, апатиттер. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бұлғар тілі

Болгар тілімен шатастыруға болмайды. Бұлғар тілі — ежелгі бұлғар тайпаларының тілі. Бұлғарлар бұрын Ғұн тайпалары одағына кірген, славян, фин-угор халықтарымен қарым-қатынаста болған. 9 — 11 ғасылардан сақталған деректер мен бейіттердегі (14 — 15 ғасырлар) жазуларға, тарихи есімдер түзіліміне қарағанда, бұлғар тілі қазіргі чуваш тіліне жақын болған. Бұл екеуі түркі тілінің бұлғар тобына кіреді. Бұлғар тобындағы тілдердің өзге түркі тілінен ерекшелігі — “з” орнына “р”, “ш”, “с” орнына “л” дыбысының қолданылуы. Бұлғар тілінің қазіргі башқұрт, татар тілдерінің қалыптасуына ықпал болды. Көшпелілер бұлғардарды 7 — 9 ғасырларда қазіргі Ресей жерінің түстігіне қарай ығыстырған кезде, олардың бір бөлігі венгр мен славяндардың құрамына енген, осыдан олардың тіліне бұлғар сөздері мол ауысқан. Дереккөздер “Қазақ энцклопедиясы II том”
Оптикалық кескін

Оптикалық кескін – нысаннан тарайтын және оның контуры мен жеке бөлшектерін кескіндейтін сәулелердің оптикалық жүйе арқылы өтуі нәтижесінде алынатын кескін. Оптикалық кескін нәрсе кескінінің масштабын өзгерту және белгілі бір бетке (киноэкран, фотопленка, т.б.) проекциялау мүмкіндіктеріне байланысты қолданылады. Нәрсе көзге көріну үшін оның оптикалық кескіні көз торына проекциялануы керек. Кескін нысанға барынша сәйкес келуі нысанның әрбір нүктесі нүктемен кескінделгенде ғана алынады. Бірақ бұл кез келген жағдайда мүмкін бола бермейді. Мысалы, оптикалық осі бар жүйелер үшін нысан параксиалдық аймақта (остен бұрыштық қашықтығы аз аймақ) орналасу керек. Параксиалдық аймақтағы кез келген нүктенің кескінін геометриялық оптика заңдары арқылы анықтауға болады. Оптикалық кескін нақты және жорамал болып бөлінеді. Нақты кескін тоғысатын сәулелердің қиылысу нүктелерінде түзіледі. Қиылысу нүктелері орналасқан жазықтыққа қалқа, фотопленка, күңгірт шыны орналастырып, нақты кескінді бақылауға болады. Жорамал кескін оптикалық жүйеден шашырап шыққан сәулелерді кері бағытта созғандағы қиылысу нүктелерінде түзіледі. Оны қалқаға немесе фотопленкаға түсіруге болмайды. Бірақ жорамал кескінді нақты кескінге түрлендіретін кейбір оптикалық жүйелер (жинағыш линза, көз) үшін олар нысан қызметін атқарады. Оптикалық нысанды жеке нүктелер жиыны ретінде қарастырып, барлық нүктелердің кескіндерін құрастыру арқылы нысанның кескінін алуға болады. Жазық айнадағы нысанның кескіні әрқашан жорамал болады; ойыс айна мен дөңес линза түзетін кескін нысанның линза не айна фокусының қай жағына орналасқанына байланысты нақты немесе жорамал болады; дөңес айна түзетін кескін әрқашан жорамал болады. Егер нүкте-нысан параксиалдық аймақтан тыс жатса, одан шыққан сәулелер бір нүктеге жиналмай аберрациялық дақ құрайды. Бұл дақтың өлшемі нүктенің орналасуына және оптикалық жүйенің құралымына байланысты. Оптикалық жүйелерді аберрациялық дақ кескін сапасын бұзбайтындай етіп жасайды. Бірақ аберрацияны толық жою мүмкін емес. Бұл тұжырымдар тек геометриялық оптика шеңберінде ғана дұрыс орындалады. Жарықтың толқындық табиғатын ескеру оптикалық кескіннің күрделі дифракциялық сурет екендігін көрсетті. Оптикалық кескіннің сапасын бағалауда кескіндегі жарық энергиясының таралуының маңызы зор. Дереккөздер
Жекешат тас мүсіні

Жекешат тас мүсіні – орта ғасырлардан сақталған, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау ауданы, Қорғасын ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде, Қараторғай өзенінің бір саласы Бозай өзенінің бойындағы Жекешат сайында орналасқан. Сипаты 1946-50 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген. Мерзімі жағынан XIV ғасырға жатады. Мүсіннің басты ерекшелігі – оның бұрынғы түркі дәуіріндегі салт-жоралғыдан басқаша, жаңа тарихи кезеңнің дәстүрімен қойылуында. Мүсін кішігірім тас обаның түркі кезеңіндегідей шығыс жағында емес, солтүстік-батысына орнатылған. Беті де солтүстік-батысқа қарайды. Қызғылт қоңырқай түсті құмайт тастан жонылған. Биіктігі 110 см, ені 26-30 см, қалыңдығы 20 см. Мүсінші басына сәукеле киген, жаңа түскен жас келіншектің сұлу бейнесін кескіндеген. Сәукеленің осы мүсін таста келтірілген жеңіл түрін халық арасында желек деп атайды. Төбесі биік, басы шошақталған, арты әйелдің арқасына төгіліп тұратын мұндай желек үлгілері қазақ этнографиясының көптеген деректерінде жақсы сақталған. Жекешат тас мүсіні сипаты бойынша Орталық Қазақстан өңіріндегі тастан мүсін жасау дәстүрінің ең ақырғы кезеңіне жатады. VI ғасырдан бастап тамыры арғы дәуірлерге баратын түркілердің тас мүсін өнері, кейінгі қыпшақ заманына қарай ислам діні тарапынан тыйым салынып, соңынан жойылып кеткен. XVI ғасырдан қазақ арасында тас мүсін орнына моланың солтүстік-батыс жағына қойылатын, бетіне арабша жазу түсірілген құлпытастар кеңінен тарады. Сондықтан Жекешат тас мүсіні ежелгі көне дәстүрдің жойылар алдындағы соңғы бой көрсетуінің бір үлгісі болып табылады. Түрік қағанаты (VI-VIII ғасырлар) мен қыпшақ заманындағы (VIII-XII ғасырлар) мүсін тастардың орнатылу тәртібі күнге (отқа) табынудың жоралғысын аңғартса, Жекешат тас мүсіні ислам дінінің ықпалымен жаңа салт санаға ауыса бастағандықты білдіреді. ықпалымен жаңа салт санаға ауыса бастағандықты білдіреді. Жекешат тас мүсіні қыпшақ шеберлері жасаған мүсін тастың ең соңғысы болса да, бейнелеу өнерінің қыпшақтар ортасында биік сатыға жеткенін көрсетеді. Әдебиет * Марғұлан Ә., Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер. Ежелгі мәдениет куәлары, А., 1966. Дереккөздер
Модератор

]] Модератор (латынша moderator, moderor – қалыпқа түсіремін, теңеймін) – пианино мен рояльдерде дыбыс үнін бәсеңдету үшін пайдаланылатын тетік. Басқару тұтқасын аяқпен басып қосқан сәтте шектерді киіз тұтқыш тұмшалап, соның әсерінен аспаптан шыққан дыбыс үні баяу шығады. Сілтемелер * пианино * рояль * moderator Дереккөздер
Егесшілдік

Егесшілдік— адам мінезіндегі немесе әлеуметтік топтардың іс-әрекетіндегі жағымсыз сипат, олардың белгілі бір мәселе бойынша басқалармен түсінісіп, келісімге келудің орнына, ерегіс, тайталас, текетірес жолына түсуі. Егесшілдік — байсалдылыққа қарама-қарсы ұғым. Әркімнің өз мүддесін жөнсіз жоғары қоюымен сипатталады. Жас ұрпақ тәрбиесінде бала мінезіндегі егесшілдік белгілерін жою үшін оны мәселенің байыбына барып, парасатты шешім қабылдауға дағдыландырады. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Жан Франсуа Милле

]] Милле (Mіllet) Жан Франсуа Аллар (4.10.1814, Грюши, Гревиль маңы – 20.1.1875, Барбизон, Париж маңы) – француз кескіндемешісі, график - суретші. 1837 – 38 жылы Парижде П.Делароштан сабақ алды. 1830 – 40 жылы эклектикалық мәнерде портреттер, көріністер, аңыз бен ертегілерге негізделген композициялар салды. 40-жылдардың аяғында барбизон мектебі шеберлерімен пікірлес болып, әлеуметтік өмір көріністеріне қалам тартты. “Масақ жинаушылар” (1857 жыл), “Анжелюс” (1859 жыл) атты суреттерінде халықтың ауыр тұрмысын бейнелей отырып, табиғат пен адамның өзара байланысын көрсетті. 1850 – 60 жылдардағы еңбектерінде негізінен әлеуметтік көзқарас басым болды. Өмірінің соңғы жылдарында офорт және пастель техникасы негізінде көптеген шығармалар жазды. Дереккөздер
Егеу

Егеу — металдың жұқа қабатын жануға арналған көпжүзді (көптісті) металл кесетін аспап. Егеудің білік пішінде жасалған жұмыстық бөлігінде материал кесетін кертіктер жасалынады. Білігінің 1 см ұзындығына келетін кертіктер санына қарай егеу ірі тісті егеу (4,5 — 12 кертік), ұсақ тісті егеу (13 — 26) және ұлпа тісті егеу (42 — 80) болып ажыратылады. Ірі тісті егеу рашпиль, ал ұсақ тісті егеу надфиль деп аталады. егеу көлденең қимасының пішініне сәйкес жалпақ, үш қырлы, шаршы, айшық және жұмыр болып бөлінеді. Егеу жоғары көміртекті аспаптық болаттан жасалынып, беттік жасытудан өткізіледі. Олар слесарлық жұмыстарда, араның тісін қайрауға, т.б., сондай-ақ, металл емес материалдарды өңдеуге (мысалы, рашпильмен ағаш, былғары өңделеді) қолданылады. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Золь

Золь (латынша solutіo – ажырату, ерітінді) – ұсатылған қатты дене бөлшектері, сұйық тамшылары не газ көпіршіктері қандай ортада болмасын біркелкі таралған коллоидтық жүйе. Зольдердің көбісі бөлшектері таралған ортаның атымен аталады. Мысалы, су болса –гидрозоль, спирт болса – алкозоль, органикалық сұйық болса – органозоль, т.б. Коллоидтық жүйенің агрегаттық қалпына байланысты лиозоль (сұйық), ксерозоль (қатты) және аэрозоль (газ) болып ажыратылады. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Фенол

Фенолдар – молекула құрамында көміртек атомымен байланысқан бір немесе бірнеше гидроксил тобы бар хош иісті қосылыстар. ОН тобының санына байланысты бір, екі, үшатомды фенолдар болып бөлінеді. Мысалы, фенол, 1-нафтол, 2-нафтол – біратомды, крезол, гидрохинон, – екіатомды, пирогаллол – үшатомды. Фенолдар спирттерге қарағанда қышқылдық қасиеттері күштірек. Бұл қасиет фенолдарда теріс электрлігі жоғары топ қосылған сайын күшейе береді, мысалы, нитротоп, галоген, күкірт. Фенолдар сілтілерде еріп феноляттар, сілтілік ортада оңай ацилденіп алифатты және хош иісті қышқылдардың күрделі эфирлерін, алкилденіп жай эфирлер түзеді. Фенолдарды хош иісті күкіртті қышқыл тұздарын балқыту, диазоний тұздары арқылы аминдерден, т.б. алады. Фенол мен крезолды таскөмір шайырларынан бөледі. Фенолдар фенол-фармальдегидті шайырлар, бояғыш және дәрілік, залалдандырушы заттар алуда қолданылады. Фенол немесе оксибензол, С6Н5ОН – спирт, эфир, хлороформда жақсы еритін, өзіне тән өткір исі бар, түссіз, кристалды улы зат. Балқу t 43°С, қайнау t 182°С, ауада тотығып, түсі қызғылттанады. Оның судағы 3 – 5%-дық ерітіндісі карбол қышқылы деп аталады. Гидрохинон, 1,2-диоксибензол – С6Н4(ОН)2 – суда, сілті ерітіндісінде, спиртте, бензолда, хлороформда, ацетонда еритін кристалды зат. Балқу t 170°С, қайнау t 285°С (730 мм сын. бағ.), оңай тотығып n-бензохинонға айналады. Теріні, көз бен тыныс алу жолдарының кілегейлі қабықтарын тітіркендіреді, n-бензохинонды тотықсыздандыру арқылы алынады. Пирогаллол, 1, 2, 3-триоксибензол – С6Н3(ОН)3– жарықта бозаратын ақ кристалды зат, балқу t 132,8°С, қайнау t 309°С, суда, спиртте, ацетонда, т.б. жақсы еріп, хлороформ мен бензолда нашар ериді. Оңай тотығады (әсіресе сілтілік ортада). Дереккөздер
Батыс Гренландия ағысы

]] Батыс Гренландия ағысы — Лабрадор, Баффин түбектері мен Дейвис бұғазы суының жоғарғы қабатындағы жылы ағыс. Ол оңтүстіктентен солтүстікке қарай Гренландияның оңтүстік-батыс жағасын бойлай ағады. Батыс Гренландия ағысы Солтүстік Атлант ағысының бір тармағы — Ирмингер жылы ағысының жалғасы болып табылады. Канаданың арктикалық топаралына жеткеннен кейін, Батыс Гренландия ағысы Лабрадор суық ағысына ұласып, Канаданың шығыс жағасын бойлай Атлант мұхитына қарай ағады. Суының орташа температурасы 0 - 2 °С, тұздылығы 33 - 33,5 ‰, ағысының жылдамдығы 0,9 - 1,9 км/сағ. Сілтеме * Қазақ энциклопедиясы
Бұлғар (ақша)

Бұлғар - 15 ғасырда Қазанның ақша шығаратын сарайында соғылған тиын-ақша. Бұлғар 1962 жылы Измери ауданында (Татарстан Республикасы) жүргізілген археология қазба жұмыстары кезінде бір қоймадан табылған. Қоймадағы кыш құмырадан барлығы 2358 күміс теңге шықты. Теңгелердің оң бетінде араб әрпімен “Бұлғар” деген сөз жазылған. Салмағы 0,62 — 0,77 г аралығында. Мамандар бұл теңгелердің бәрі де 15 ғасырдың алғашқы жартысында билік жүргізген хандардың (Шәдібек ханнан Ұлығ Мұхаммед ханға дейін) тұсында соғылғанын анықтап отыр. Теңге атауының 16 — 17 ғасырлардағы жазбаларда кездеспегеніне қарап, Бұлғар 15 ғасырдың орта шеніне дейін ғана айналымда болған деп шамалауға болады. Дереккөздер “Қазақ энцклопедиясы”
Бұлан (Сырым ауданы)

Бұлан — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл, Бұлан ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жымпиты ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км-дей жерде, Шідерті өзенінің сол жағалауында орналасқан. Құрғақ қоңыржай агроклиматтық белдемде жатыр. Онда бетеге, боз, селеу, көде, т.б. шөптесіндер өседі. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 825 адам (414 ер адам және 411 әйел адам) болса, 2009 жылы 624 адамды (290 ер адам және 334 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 515 адамды (255 ер адам және 260 әйел адам) құрады. Бұланда өндірістік кооператив пен шағын шаруа (фермер) қожалықтары жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Шығыс тыва (тұба) тау қыраты

Шығыс Тыва (Тұба) тау қыраты – Сібірдің оңтүстік, Алтай-Саян таулы аймағының құрамына кіретін алқап Ресейдің Тыва Республикасының жерінде. Көпшілік бөлігі Үлкен Енисей (Бий-Хем) және Кіші Енисей (Ка-Хем) өзендері аралықтарында орналасқан. Тау үстірттерінен, жоталардан және тауаралыққа-заншұңқырлардан тұрады. Басты тау үстірті – Бий-Хем (орташа биіктігі шығысында 2300 – 2500 м, батысында 1500 м). Оңтүстік ендік бағытта Академик Обручев жотасы (биіктігі батысында 2000 м, шығысында 2895 м) созылып жатыр. Жоталар мен тау үстірттерінің аралығын қа-заншұңқырлар бөледі. Ең көлемдісі Тоджа қазаншұңқыры (биіктігі 800 – 1200 м). Ежелгі мұзданудың іздері сақталған. Негізінен палеозой және кембрийдің тұнбалы-жанартаутекті қабаттары мен гранитоидтарынан түзілген. Климаты тым континенттік, қысы суық (қаңтардың орташа температурасы –25қ – 35қС), жазы қоңыржай салқын (шілденің орташа температурасы 16 – 19қС). Көп жылдық тоң кең тараған. Жылдық жауын-шашын мөлш 400 – 600 мм. Өзендері түгел Енесай алабына жатады, мол сулы. Тау жоталарының беткейлері балқарағай және самырсыннан тұратын тайгалық орман; орман алабының жоғары белдеуі (2200 метрден жоғары) таза самырсын орманы, ең биік тау бастарын тау тундрасы алып жатады. Тау тайпасынан ағаш дайындалады, аң ауланады. Жануарлар дүниесінен тайгалық түрлері (елік, марал, бұлан, солтүстік бұғысы, қоңыр аю, қасқыр, тиін, құндыз, тағы басқа) басым. Өзендері балыққа бай. Тыуа Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 9т udm:Тыва Республика
Солтүстік қазақстан облыстық филармониясы

Солтүстік қазақстан облыстық филармониясы, Солтүстік Қазақстан мемлекеттік облыстық филармониясы – концерттік мекеме, 1965 жылы құрылды. Петропавл қаласындағы мәдениет сарайының концерттік-эстрада бюросы негізінде ұйымдастырылды. Филармония халық музыкасын, классикалық және осы заманғы музыка өнерін насихаттауға мол үлес қосты. Көп жылдар филармония құрамындағы ұлттық ұжымды М.Иманқұлова басқарды, директоры Э.Горин болды. Филармония құрамында «Қос алқа» атты қазақ эстрадалық ансамблі, музыкалық лекторий және эстрадалық топтар жұмыс істеді. Солтүстік Қазақстан обылыстық филормонияның қарамағында халық аспаптары, джаз, эстрадалық музыка оркестрлері және «Әдемі-ау» ансамблі, жеке әншілер тобы жемісті еңбек етіп келеді. Дереккөздер
Баймағамбет Мырзаханұлы

Баймағамбет Мырзаханұлы (1865-1925), Абайдың досы, ертегіші. Ескене ішіндегі Жуантаяқ руынан. Атасы Тұғанбай - Өскенбай бидің шабарманы - жауына жұмсайтын, қорықпайтын, еркөкірек жігіт болған. Туған әкесі Мырзахан ер көңілді, пысықтығы арқасында Құнанбайдың қасында жүрген. Баймағамбет Абайдың өмір бойы сенімді серігі боп, оның аузынан естіп-білгенінің барлығын халыққа таратып, насихаттауда үлкен еңбек сіңірген. Абай «Баймағамбетке» деп, әйелінін атынан әзіл өлең шығарған. Жастайынан сөзге жүйрік, сырға берік, зерделі, жертанығыш Баймағамбет «Абай ертекшісі» деген атаққа лайық болды. Әуезов Баймағамбетті өз көзімен көріп, ертегі-әңгімелерін тыңдаған. Абай, Құнанбай әулеті жөнінде құнды деректер естіген. «Біздің бағымызға, менің бағыма ертекші Баймағамбет ұзақ өмір сүрді. Жасымда оны көп көрдім, тындадым. Бір ғажабы - Абай аузынан естігендерін ұмытпаған еді. Соның бәрі маған ауадай сіңіп, көңіліме ұйыды» деп жазды ұлы суреткер. «Абай жолы» эпопеясында Баймағамбет бейнесі аса шебер, жылы юмормен суреттелген. Дереккөздер
Бұланай Көлбайұлы

Бұланай Көлбайұлы (1747, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Сайқан тауы — 1845, сонда) — палуан. Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Қаракерей руы. Орта жүздің ел басылары Қызылжарда өтетін Көкиірім съезі кезінде өнер көрсету үшін палуандар жинайды. Жәнібек Бердәулетұлы 20 балуанның арасынан Бұланайды таңдап алады. Зайсаннан 250 км жердегі Көкпектіге жақындағанда, Бұланай мінген ат болдырып, палуанды түйеге мінгізіп жеткізеді. Сол жиында 18 жасар Бұланай түйе палуан атанып, бас бәйгеге түйе, 15 арғымақ, 50 уақ мал алып қайтады. Абылай хан елшілігінің құрамында Пекинге барған Бұланай император сарайының алдындағы тастан қашалған қос арыстанның бірін жылжытып, өзінің жойқын күш иесі екенін қытайларға да танытады. 1997 ж. Зайсанда Бұланайға арнап ас берілді. Дереккөздер
Болғар

мен.]] Болғар — Еділ бұлғариясының 10 — 12 ғасырлардағы астанасы. Өзінің бесжүзжылдық тарихында қала Еділ өңірінің ірі саяси және мәдени орталығы болған. 10 ғасырдың өзінде Бұлғар ірі сауда орталығына айналған. Қаланы өз көзімен көрген (992) араб саяхатшысы ибн Фадлан оны сол кездің өзінде “халықаралық жәрмеңке” деп суреттеген. 12 ғасырдағы феодалдық қырқыстардың әсерінен Бұлғар біршама уақыт өзінің маңызын жоғалтады. Бату хан шапқыншылығы да қаланың дамуын бәсеңдетіп, оның ішкі жағдайын шиеленістіріп жібереді. Тек 13 ғасырдың 80-жылдарынан бастап қайта дами бастаған қаланы 1361 жылы Алтын Орда ханы Бұлан Темір қиратады. Араға аз уақыт салып, қайта қалпына келген қала 1399 жылы “Ұлы Бұлғар қаласы” деген атқа ие болады. 14 ғасыр — Бұлғардың ең гүлденген кезеңі. Осы тұста қалада “Мұнаралы мешіт”, “Қасиетті Николайдың шіркеуі”, “Хандардың қабірі”, монша ғимараты, т.б. көптеген сәулетті ғимараттар мен қоғамдық құрылыстар салынған. Бұлғар қаласын 1431 жылы Мәскеу князі Василий Темный бағындырғаннан кейін, Еділ бойы өңірінің орталығы Қазан қаласы болды. Бұлғардың қираған орны Татарстан жерінде, Еділ өзенінен 6 км жердегі осы аттас ауылдың маңында. Петр І-нің тұсында-ақ қаланың ескі құрылыстары зерттеліп, бұлғар қабірлерінің басына қойылған құлпытастар топтастырылып, оларға жазылған жазулар оқылды. Бұдан кейін тек 1870 жылдан бастап кейбір ғалымдар шағын қазба жұмыстарын жүргізіп, тек көне заттар жинаумен шұғылданды. 1938 жылдан бастап Мәскеу Мемл. тарихи музейі, КСРО Ғылым Академиясы Заттай мәдениет тарихын зерттеу институтының, Татар АССР-і Мемлекеттік музейінің біріккен экспедициясы (А.П. Смирнов басқарған) қаланың орнында кең көлемді зерттеу жұмыстарын бастап, оны 1945, 1947 — 48, 1950, 1957 жылдары жалғастырды. Көп жылдық қазба кезінде табылған теңгелердің ең көнесі 10 ғасырға, ал соңғылары 15 ғасырдың 20-жылдарына жатады. Әр кездерде жүргізілген зерттеулер кезінде табылған асыл бұйымдар мен тұрмыстық заттар қалада қолөнердің, әсіресе, зергерлік кәсіптің жоғары деңгейде дамығанын көрсетеді. Ал 1957 жылы жүргізілген қазба барысында табылған Қытай селодоны, Сирия мен Палестина жерінен әкелінген зерлі ыдыстар сынықтары қаланың халықар. байланыстары жөнінде мәліметтер береді. Бұлғардың Грекия, Армения, т.б. елдермен қарым-қатынасы болған. Тағы қараңыз * Волга Бұлғарлары Ескерткіштері Дереккөздер “Қазақ энцклопедиясы II том” bg:Болгар (град)
Фенолфталейн

Фенолфталейн, лаксатол, 4,4-диоксифталофенон, С20Н14О4 – үш фенил метан тобына жататын қосылыс. Суда нашар, спирт пен эфирде біршама жақсы еритін түссіз, иіссіз, кристалды ұнтақ зат. Балқу t 259 – 263°С, қышқыл мен негізді анықтауда (рН 8,2 – 10 болғанда таңқурай реңді қызыл түске боялады) және дәрі жасауда қолданылады. Фенолфталейнді NaOH қосып балқытқанда 4,4-диоксибензофенон, концентрлі күкірт қышқылын қосып қыздырғанда фенол және оксиантрахинон түзіледі. Фенолфталейнді фенол мен фталь ангидридін ZnCl2 қатысуында 105 – 110°С-та балқыту арқылы алады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Эмиль Золя

Эмиль Золя (фр: Émile Zola; Париж 1840 – 1902, сонда) — француз жазушысы, публицист және саясаткер. Экс қаласындағы колледжді (1858), Париждегі лицейді (1860) бітірген. “Клодтың өсиеті” деген алғашқы романы 1865 жылы жарық көрді. “Ругон Маккарлар. Екінші Империя заманындағы бір отбасының табиғи және әлеуметтік тарихы” атты 20 кітаптан тұратын романдар сериясын (1871–93), “Үш қала” трилогиясын (“Лурд”, 1894; “Рим”, 1896; “Париж”, 1898), “Төрт інжіл” тетралогиясын (“Өсімталдық”, 1899; “Еңбек”, 1901; “Шындық”, 1903; “Әділеттік” аяқталмаған). “Нинон ертегілері” (1864), “Нинонның жаңа ертегілері” (1874), “Капитан Брюль” (1882) новеллалар кітаптарын, т.б. жазды. Золя әрқашан демократияны жақтады, әскери реакция мен діни астамдықты айыптады. “Әңгімелер мен мақалалары” (1956), “Наурыз” романы (1984; аударған М.Нұртазин) қазақ тілінде жарық көрген. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Арғын Арынұлы Сүлейменов

Арғын Арынұлы Сүлейменов (15.10.1916, Павлодар облысы, Май ауданы Қызылқұрама кеңшары – 13.6.1998, Алматы) – хирург-онколог, медицина ғылымдарының докторы (1966), профессор (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1964). Қазақ медицина институтын бітірген (1940). 1951 – 1973 жылдары сол институтта факультеттік хирургия кафедрасының ассистенті, доценті, оқу ісі жөніндегі проректор, 1972 – 1982 жылдары. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары, директоры, 1982 – 1986 жылдары бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер, Қазақ Кеңес энциклопедиясының медицина редакциясы редколегиясының төрағасы болды. Негізгі ғылыми еңбектері онкология және радиология мәселелеріне арналған. Ол өңеш және өкпе қатерлі ісіктері мен сүйекте жаңадан пайда болған қатерсіз ісікті емдеу жолдарын жетілдірді. Сәулемен жарақаттану кезіндегі өзгерістерге радиацияның қолайсыз әсерлерін анықтап, соған байланысты емдеу тәсілдерін табуға ат салысты. Сәуле ауруы жағдайында қан ауыстыру арқылы емдеу жолын ұсынды. 200-дей ғылыми еңбектері, оның ішінде 11 монографиясы жарық көрді. Оның басшылығымен 11 докторлық және 12 кандидаттық диссертациялар қорғалды. Шығармалары: *Лечение травматического шока условиях лучевой болезни замещением крови, А.-А., 1968; *Лечение доброкачественных новообразований кости, А.-А., 1977. * "Замещение крови в комплексном лечении комбинированного лучевого поражения" / А. А. Сулейменов. - Алма-Ата : Казахстан, 1968. - 170 с. - Б. ц. * "Опыт рентгенографического изучения резорбционной функции лимфатической системы" : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата медицинских наук / Ин-т клинич. и эксперим. хирургии Акад. наук Казах. ССР. - Алма-Ата : [б. и.], 1953. - 15 с.; 20 см. Әдебиет * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Бұлау

Бұлау - халықтық ем. Ежелден қазақ бұлаумен суық тиген адамды емдеген. 15 ғасырда қазақ шипагері Ө. Тілеуқабылұлы (1390 — 1485) Бұлаудың 6 түрін көрсеткен: #Борсыма (қапталғы) Бұлау - Оны жасау үшін шілде айында қайыңның жас жапырағын жинап алып, оны қапқа тығыздап салып, үстіне қайнаған су құйып, 10 күндей ыстық күн астына тастаған. Қайың жапырағы иістеніп, буы қаптың сыртына шыққанда, науқас адам басынан басқа, қалған денесімен қап ішіне еніп, белгілі уақыт жатқан. Бұл тәсілмен сарыбуын, ақтаңдақ, әйелдің жыныс мүшелерінің ауруын емдеген; # Бу (бапталғы) Бұлау - Оны жасау үшін көп жағдайда 3 — 5 тасты отқа қыздырып, темір кіршіге салып, үстіне су шашып, соның буына науқас адам ауырған жерін ұстаған. Бұнымен құяңды емдеген; # Су (сақталғы) Бұлау — суық суға 2 уыс тұз салып, қайнатып, су температурасы 40 С-тай болғанда, науқас адамды шомылдырған; # Құрғақ (қақталғы) Бұлау — бес түлік мал (қой, ешкі, сиыр, жылқы, түйе) сүйегі қоспасынан 5 қап сүйек дайындап, соны 1 адам отыра алатындай шұңқыр қазып, өртеген. Сүйек толық жанып, ақырғы шоғы (қоз) қалғанда, оның үстіне кереге төсеп, бетін киізбен жапқан. Сол киіз үстіне науқас адамды жалаңаш отырғызып, оны көрпемен орап, шоққа мезгіл-мезгіл су шашып, шыққан буға сырқат адамды терлеткен. Бұл кезде науқас адамға сүтті шәй беріп, ем аяқталғанда, тоқтының жас сорпасын ішкізген. Бұл тәсілмен сал және полиатрит (қорбуын) ауруларын емдеген; # Түйіндеп (нақталғы) Бұлау - арнайы темір ыдысқа жыланның басын қайнатып, сол буға науқас адам басын орамалмен жауып, ауырған жерін булаған. Бұл тәсілді құлақ, тіс, адамның жағы сырқырағанда қолданған; #Құм (шапталғы) Бұлау — ыстық балшыққа, құмға оранып жату немесе қыздырылған балшықты жалаңаш денеге жағып күн сәулесіне қыздырынып терлеу. Кейде қыздырылған құмға немесе тұзға үйде арнайы орында оранып жатып, терлеу арқылы денедегі суықты шығаруға болады. Сондай-ақ, малдың қарнындағы нәжісіне (жынына) ауырған қол-аяқты салып емдеген. Бұлаудың бұлардан басқа бір түрі — науқас адамды күз айларында семіз, сау малдың (қой, ешкі, тай) бітеу сойып алынған ыстық терісіне (мес етіп) басынан басқа жалаңаш денесін салып, терлету арқылы денедегі суықты және буындағы сарысуды сорғызып алады. Кейде тері суып қалса, тері ішіне қара бұрыш, тұз, т.б. заттар салып, 2 адам теріні 2 жаққа қарай кері бұрап, оның ішкі қызуын көтеріп, науқас адамды соған салады. Терінің сыртынан қалың көрпелер жауып тастап, мезгіл-мезгіл жаңа сойылған қойдың сорпасын ішкізіп отырады. Бұл тәсілмен сал, сарыбуын, құяң, жүйке, т.б. ауруларды емдеген. Бұлаудың науқас адамды дәрісіз емдеуде маңызы зор. Дереккөздер “Қазақ энцклопедиясы”
Зонд

Зонд (французша: sonde) – медициналық құрал. Зондты қолдану арқылы іш қуысын, қуыс органдарды, ішкі жараны т.б. зерттеп, емдейді. Зонд қай органға қолданылуына қарай металдан (күміс, болат) не жұмсақ серпімді заттан, әртүрлі пішінде жасалады. Зондтың өңешке, асқазанға қолданылатын түрі – диаметрі 10 – 12 мм, ұзындығы 60 – 70 см, резеңкеден жасалған түтік. Оны ауыз арқылы қарынға жеткенше жұтып, одан қарын сөлін алып зерттейді. Сондай-ақ, асқазанды жуып-шаюға да қолданады. Ұлтабарға қолданылатын зондтың 1 – 1,5 м резеңке түтігінің ұшында металдан жасалған сорғыш болады. Зондпен жараның тереңдігін, көлемін, т.б. анықтап, қарын сөлін, өт алады. Диагностикалық және емдік дәрілерді жібереді. Науқасты зонд арқылы тамақтандыру Мақсаты: Зонды енгізіп науқасты тамақтандыру Көрсеткіштері: тілдің, жұтқыншақтың, өңештің, асқазанның жарақаттануы, күюі, зақымдану және ісу, жұту мен сөйлеудің нашарлауы (бульбарлы паралич), ессіз жату, асқазан жарасының жазылмауы, психикалық ауруларда тамақ ішпеу. Қарсы көрсеткіштер: асқазан жарасы ауруының қозуы. Керекті құралдар (залалсыздандырылған): жіңішке асқазан зонды ( дм8-10 мм), оймыш -200 мл немесе жаңа шприц, глицерин, салфетка, фурациллин ерітіндісі 1/2000, 3-4 стақан жылы тамақ(600-800 мл.) 1. Дайын жылытылған сұйық тамақты (38-40 градуста) Және шприцине сорып алу қажет, ауасын шығарып алу қажет. 2. Зондты кеңсіріктен төстің семсер өсіндісіне дейін өлшеп (немесе науқастың бойының ұзындығынан 100 см алып), белгілейміз. 3. Зондың дөңгелектенген басын фурацилинге салып алу қажет. 4. Зондтты мұрын-жұтқыншақ қуысы арқылы асқазанға енгізу қажет. Белгіге дейін. 5. Зондтың асқазанда екеніне көз жеткізген соң оны бинтпен науқастың басына айналдыра байлау керек (қозғалып шығып кетпеу үшін). 6. Науқасты орташа Фаулер жағдайында отырғыз. 7. Әзірленген Және шприцін зондтың бас жағына жалғап, тамақты ақырындап асықпай жібер. 8. Және шприці жоқ болса, зондқа 200 мл оймышты жалға да оны науқас асқазанына дейін түсі, тамақты оймышқа құй. 9. Оймышты жоғары көтер, ішіндегі тамақ оймыштың мойнына келгенше. 10. Осы әдіпен асқазанға оймыш арқылы бірнеше рет тамақ жібер. 11. Тамақ біткен соң зондтың қуысын тазарту үшін қайнаған су немесе шай жібер. 12. Зондтан оймышты немесе Және шприцін шығарып ал да, қысқышпен зондтың бос ұшын қыс және бос ұшына залалсыздандырылған салфетканы байла. 13. Зондты науқастың басына бинт арқылы бекітіп қой. Зонд өңешке немесе асқазанға түссе науқастың жағдайы өзгермейді. Егер, зонд тыныс жолына түссе, науқас көгеріп, жөтеліп қақалады. Бұл жағдайда зондты тез шығарып ал, оттегімен дем алдыр. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Төменгі сырдария өңірі

Төмендегі Сырдария өңірі – Арал теңізінің шығыс жағалауын, Сырдарияның атырауы мен төменгі ағысын, сол жағалық аңғарын және Қызылқұмға дейінгі құмды шөлді алып жатқан жазық. Төмендегі Сырдария өңірі негізінен Сырдария өзенінің көне атырау бөлігін қамтиды. Көне атырауды жауып жатқан аллювийлік шөгінді қабатының қалыңдығы 80 м-ге жетеді. Өңірдің топырақ жамылғысын жалды құмдар, сазды жазықтар және тақырлар құрайды. Өсімдік жамылғысы кедей. Сілтеме