kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дамыту (градация)

Дамыту (градация)- алдыңғы сөзден соңғы сөздің, алдыңғы ой-пікірден кейінгі лебіздің, әдепкі құбылыстан екінші құбылыстың екпін қуатының күшейіп, өсіп отыруы. Бұл көркемдік тәсіл құрылыс, жүйесі ұқсас бірыңғай сөйлемдердің іріктеліп шығуына, ой-пікірдің өткір, әсерлі айтылуына әрі мағыналық өрістің кеңеюіне кең өріс ашады. Абайдың «Келдік талай жерге енді» деген өлеңіндегі «Сергі, көңілім, сергі енді!», «Ұш, көңілім, кекке, кергі енді!», «Өрбі, сезім, өрбі енді!» деген шумақ аралық жолдар дамытуға құрылған. Сондай-ақ, ақынның Отыз жетінші сөзінде: «Биік мансап - биік жартас, ерінбей еңбектеп жылан да шығады, екпіндеп ұшып қыран да шығады...» немесе Бесінші сөзіндегі «Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпей, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады, я тілден сөз болып ағады» деген жолдары да дамыту әдісіне жатады. Дереккөздер
Хомский иерархиясы

Хомский иерархиясы (Иерархия Хомского; chomsky hierarchy) — 1959 ж. Н. Хомский ұсынған формальдық тілдер иерархиясы: 0 тобы — рекурсивтік тізімделетін тілдер, 1 тобы — рекурсивті-қарабайыр функциялармен анықталатын тілдер, 2 және 3 топтар — қайталау және рекурсияның сәйкес түрдегі есептеу принциптерінің абстрактілі ұсынымын жасақтайтын тілдер. Дереккөздер
Нәзипа Исрайылқызы

Нәзипа Исрайылқызы (1922 ж. т.) - Абайдың шөбересі, Ақылбайдың немересі. Нәзипа қазірде (1994) Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында тұрады. Жоғары білімді үстаз. Нәзипа әкесі Исрайылдың, шешесі Түрардың артында қалған дүние-мүліктерін, киім-кешектерін, Абай және оның айналасындағылар, ақынның туған-туыстары жөнінде әке-шешесінен естігендерін Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. қорық-музейі қорына тапсырған. Дереккөздер
Мегақоғам

Мегақоғам (ғаламдық адамдық қауымдастық) - қоғамдық тұрмыстың жаңа сапасы әлеуметтік-саяси ұйымның дәстүрлі түрін ұстанумен бүркемеленетін ғаламданудың алғашқы сатысының анық-қанығын анықтауға арналған ұғым. Ықпалдасудың осы кезеңінде тұрмыстың көптеген салалары ұлттық шеңберден шығып, ал саяси институттар өзгеріссіз қалады. Сондықтан да, мегақоғам идеясы аясында қазіргі бар ұлттық-мемлекеттік құрылымдар азды- көпті дербестігін сақтаған ғаламдық қауымдастық құруға баса назар аударады. Мегақоғам өмір сүріп отырған қоғамдарды бұзбай, оларды өзіндік ішкі қисынына сәйкес біртіндеп, түрлендіріп, сіңіріп алады. Ол қалыптасқан тұрмыс түрлерін құрылыс жарақтарындай пайдалана отырып, бірте-бірте құрылады. Мегақоғамның қазіргі бар қауымдастықтарды сыналастыратын алдын ала ойластырылған үлгісі жоқ: мегақоғам олардан анағұрлым күшті әрі ұйымдасқан тарихи процесс субъектілерінің ықпалымен пайда болады. Даму нұсқаларынан едәуір шынайылыққа жақыны мегақоғамның ғаламат, көбіне ғаламдық желілердің ықпалдасуының бөгеттер мен кедергілердің үстінен өтетін сұрапыл процесс ретінде қарастырылуы. Оның қалыптасуы қазіргі адамзаттың ұлттан жоғары деңгейде ресурстар мен күштерді үйлестіруін талап ететін фундаменталды мәселелерін қарастырып, шешімін іздестіру түрінде көрінеді. Дереккөздер
Хомскийдің қарапайым формасы

Хомскийдің қарапайым формасы (Нормальная форма Хомского; Chomsky normal form) — мәтіннің негізгі мағынасы бойынша типі шектеулі еркін грамматика. Мұнда өнімнің оң жақ бөлігі бір терминалды немесе екі терминалды емес символдан тұрады. Дереккөздер
Інді кәріз машиналары

Інді кәріз машиналары — шымтезекті, сазды және минералды топырақты жерге жасалатын жер құрғату жүйесінде қолданылатын машиналар. Балшықты жерді құрғатып, оның аэрациясын жақсартады, топырақтың су, ауа және күн сәулесінің алмасуын жақсартады. Тракторға тіркелетін және аспалы түрлері болады. Дереккөздер
Мигмалану

Мигмалану — мигматиттер қалыптасатын процесс. Бірнеше жолмен жүзеге асады: а) субстрат рөліндегі кіріктіруші таужынысқа балқыманың кірінді түрінде енуі арқылы; о) мигмалану процесі кіріктіруші таужыныстардың метаморфтық түрғыдан жіктелуімен және балқуымен орайлас өтеді; б)мигматиттер желілі денелердің таужыныстарға сүзбелер және диффузиялар түрінде енуі нәтижесінде қалыптасады; мүндай мигматиггер шгматиш жарылымдар өңіріндегі таужыныстардың осы жарылымдар бетімен қозғалыстары кезіндегі уатыла ұнтақталу процесі. Дереккөздер
Іркілген сулар зонасы

Іркілген сулар зонасы — жер асты суларының aғыны тек ұзақ геологиялық уақыт ішінде ғана білінетін гидрогеолоғиялық қиманың бөлігі. Осы зонаның ішіндегі жер асты сулары седиментациялық және көмбе суларға жатады. (Орыстың белгілі гидрогеологы И.К.Игнатович бойынша, 1944 ж.). Дереккөздер
Топырақты бөгет

Топырақты бөгет — көлденең қимасы әр пішінді болып, топырақты материалдан (құм, саз, топырақ және т.б.) салынған бөгет. Бөгеттер биіктігі бойынша таяз (су қысымы 15 метрге дейін), орташа (15-50 метр) және биік (50 метрден артық) бөгеттер болып сараланады. Дереккөздер
Су аномалиясы

Су аномалиясы(грекше аnomalia- ауытқу) — судың физикалық қасиеттері жағынан басқа минералдарға қарағанда өзгеше болуы, ауытқуы. Су аномалиясының ең бастылары: *судың ең үлкен тығыздығы +3,98°С-та байқалады, одан әрі қарай суытса тығыздығы азайып, мұзға айналады; *мұз ерігенде көлемі ұлғаю орнына, кішірейеді; *сутектің оттектің кіші топтары элементтерімен қоспасының ұшпалылығы ауыр элементтерден жеңіл элементтерге ауысқанда артып отырса да, судың ұшпалылығының ең аз болуы; *қатқан судың еру жылылығы мен меншікті жылусыйымдылығы басқа заттарға қарағанда аномал жоғары болады, мұз ерігенде жылусыйымдылық екі еседен артық өседі; *судың жылусыйымдылығы температурасын +27°С-қа дейін көтергенде азаяды, ал содан кейін, қайтадан өсе бастайды; *судың тұтқырлығы (t = 0 - 30°С) қысым артқан сайын азая түседі. Дереккөздер
Константин (Кирилл) Михайлович Симонов

Константин (Кирилл) Михайлович Симонов (1915-1979) -жазушы, ақын, драматург. Оның «Жеңімпаз», «Мұз қырғыны», «Суворов» дастандары, «Біздің қаланың жігіті», «Орыс адамдары», «Орыс мәселесі» пьесалары, «Күндер мен түндер» повесі, «Тірілер мен өлілер» романы қазақ тіліне аударылған. Жазушы Абайдың ұлттар әдебиеттерін жалғастырудағы ерекше еңбегін жоғары бағалап, оны «Қазақтың ұлттық әдебиетін жасаған ақын» деп атады. Симоновқа Лениндік сыйлық, бірнеше рет КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген. Өмірбаяны 1915 жылғы 15 қарашада (28), Петроградта, генерал-майор Михаил Симонов пен ханшайым Александра Оболенскаяның отбасында дүниеге келген. Ол өзінің әкесін ешқашан көрмеді: ол Бірінші дүниежүзілік соғыс майданында жоғалып кетті (жазушы өзінің ресми өмірбаянын атап өткендей, оның ұлы А.К.Симоновтың айтуынша, оның атасы 1922 жылы Польшада жоғалып кеткен) . 1919 жылы анасы мен ұлы Рязанға көшіп, әскери маманы, әскери іс жүргізушісі, Ресей империялық армиясының бұрынғы полковнигі А.Г. Иванишевке үйленді. Бала өгей әкесі, әскери мектептерде тактиканы үйретіп, Қызыл Армияның командирі болды («ол мені жасырып алды, мен де оны жасырғанмын»). Анасы баласын тәрбиелеп, үй шаруашылығын басқарады. Дереккөздер
Даналар айтқан асыл сөз

«Даналар айтқан асыл сөз» - Москвадағы «Знание» баспасынан 1962 ж. жарық көрген қанатты сездер жинағы. Кітап С. X. Карин жинаған материалдар бойынша құрастырылған, ғылыми редакторы және алғы сөзін жазған философиялық ғылым докторы А. Г. Спирин. Жинаққа кене заман ғұламаларынан бастап, есімдері әлемге мәшһүр болған ғалымдардың, ақын-жазушылардың, философтар мен өнер қайраткерлерінің ұлағатты және шешендік сездері енгізілген. Кітаптың «Күрес хақында», «Кемшіліктер мен әлсіздіктер хақында» деген тақырыптық топтамаларында Абайдың 3 қанатты сөзі келтіріледі. Көлемі 14,8 б. т., 300 000 дана болып басылған. Дереккөздер
Янис Сирмбардис

Янис Сирмбардис (1937 ж. т.) - латыш ақыны, аудармашы. Шығармалары 1959 жылдан жарияланып келеді. Бірнеше өлеңдер жинағының авторы. Абайдың «Жастықтың оты жалындап...», «Жүрегім нені сезесің...» т. б. өлеңдерін латыш тіліне аударған. Дереккөздер
Кентавр

Кентавр - ежелгі грек аңыздарында жартылай адам, жартылай жылқы тәрізді бейнеленетін мифологиялық кейіпкер, Зевстің баласы Дионистің серіктері. Миф нұсқаларының бірі бойынша кентаврлар алғашында Фессалияның таулы өңірлерін жайлаған. Кейбір зерттеушілер Кентаврлар бейнесінің ежелгі грек мифологиясында пайда болғандығын айтады. Себебін сақтардың алдыңғы Азияға жорығымен байланыстырады. Күні бойы ат үстінен түспейтін сақ сарбаздарын ежелгі гректер атпен бірге жаратылған деп сеніп, олар туралы сан түрлі аңыздар таратқан. Дереккөздер
Милониттік құрылым

Милониттік құрылым - уатылудың жоғарғы сатысына тән. Мұнда тау жынысы түгелдей үгіледі, кейде мономинералды қабатшаларға жіктеледі. Майда түйіршіктердің ішінде кейде линза тәріздес қалдықтар кездеседі. Милониттік құрылымды тау жыныстарға тақтатасты-жолақты бітім тән. Дереккөздер
Ротациялы сорғы

Ротациялы сорғы — сұйықтықты беру айналмалы роторлардың тілімшелерімен немесе қалақтарымен атқарылатын сорғы. Ротациялы сорғыларда сору және айдамалау процестері поршеньді сорғылар тәрізді. Ротациялы сорғының су өтімі поршеньді сорғылармен салыстырғанда, әлдеқайда бірқалыпты. Ротациялы сорғы роторлар санына карай бір роторлы немесе тілімшелі және екі роторлы немесе коловратты болып бөлінеді. Ротациялы сорғы жедел әрекетті болып есептеледі, сондықтан тікелей қозғалтқыш арқылы үлкен арын алу мүмкіндігі бар су сорғысы есебінде кеңінен пайдаланылады. Өңдіріске енген, өзгерген түрі — шлангалы сорғы, ал газды сығуға арналған бір роторлы ротациялы сорғы ротациялық компрессор деп аталады. Өнімділігінің бір қалыптьшығын арттыру үшін роторларды бұрандалы қалаққа ауыстырады (қ. Тістегерішті сорғы). Ротациялы сорғы төмен қысымды ауа компрессорлары есебінде металлургия өндірісінде, пневматикалық көліктерде, іштен жанатын қозғалтқыштарда айдамалағыш ретінде кең көлемде пайдаланылады. Дереккөздер
Олекса Иванович Максименко

Олекса Иванович Максименко (1921) - украин ақыны. Шығармашылығы Украин оқырмандарына: *«Гүлдену», *«Отты жылдарда», *«Ай сағаты», *«Солдат салтанаты», *«Дала төсінде», *«Қайыңды көктем» кітаптарымен таныс. Аудармалары 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Қүнанбаев» жинағына енген *«Ішімөлген, сыртым сау...», *«Сабырсыз, арсыз, еріншек...» өлеңдерін украин тіліне аударған. Дереккөздер
Тригондық сингония

Тригондық сингония - орта санат сингониясы. Дара бағытпен Ц сай келеді. Т.с-ға симметрияның 5 түрі жатады. Координаталық осьтер төртеу. Е3-пен төртінші координаталық ось сай келеді, қалған үшеуі горизонталь жазықтықта жатады, аралық бұрыштары 120°. Т.с-ның қарапайым пішіндері: моноэдрлер, пинакоидтер, тригондық, днтригон- дық призмалар, пирамидалар, гексагондық пирамидалар мен дипирамидалар, тригондық трапецоэдрлер, дитригондық скаленоэдрлер және ромбоэдрлер. Дереккөздер
Топырақты гипстеу

Топырақты гипстеу — химиялық мелиорация тәсілдерінің бір түрі; топырақ құрамына гипс енгізе отырып, оның артық қышқылдық қасиеттерін сілті арқылы кетіру; сор және сортаңдау жердің топырағындағы натрий кальциймен сіңіріп алмастыру арқылы топырақтың физикалық, химиялық және биологиялық қасиеттерін жақсарту. Дереккөздер
Теректің сыйы

«Теректің сыйы» («Асау Терек долданып, б у ы р қа н ы п ...»)- М. Ю. Лермонтовтың «Дары Терека» атты өлеңінің 1898 жылы Абай тәржімелеген туындысы. Орысша түпнұсқасы 76 жол, қазақшасы 38 жол. Абай өлеңді еркін аударған, алайда жалпы мағынасын, көркемдік құнын қазақ оқырмандарына ұғынықты етіп жеткізген. Кезінде В.Г.Белинский айтқандай, Кавказды мадақтау - Терек өзені мен Каспий теңізі бейнелері арқылы әсем жер аймағын оқырман көз алдына елестету. Кавказдан бастау алып, Каспийге құятын Терек оған қажет сыйлықтар әкеледі. Кәрі Каспий басында қалғыған бойымен өзеннің сыйына селт етпейді, үн шығармайды. Тек артынан «казак-орыс қатыны бір сұлуды әкеліп ем» дегенде көзін ашып, сылқ-сылқ күліп, жылы жүзбен амандасады. Лермонтов өлеңдерінде нақтылы, табиғат суреті мен көркемдік қиял осылай әдемі ұштасып келеді десек, Абай соның бәрін өзіндік бояуын сақтай отырып, әсерлі етіп қазақша айтып жеткізген. Ап, жеке сөздерді, сөйлемдерді аударғанда алшақ кеткен тұстары бар. Көбірек айтылатыны өлеңнің алғашқы шумағындағы: «Арыстанның жалындай бұйра толқын Айдаһардай бүктеліп, жүз толғанып», - деп келетін тармақтар. Бірақ, осындағы «айдаһардай бүктеліп» дегенін еркіндікке жатқызсақ та, «арыстанның жалындай» дегені Лермонтовтың басқа бір шығармасындағы: «И Терек, прыгая как львица, С косматой гривой на хребте», - деп келетін сөздермен үндес екені байқалады және жал - аңдар арасында арыстанда ғана болатынын Абай дұрыс ескерген («львица» деп жаңылыс айтылған ғой). Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 жылы С.- Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909, 1945, 1954 жылғы жинақтарда 3-шумақтың 2-жолы «Бұлттың сүтін ішіп ержеткенмін» делінсе, 1957, 1977жылғы жинақтарда бұл жол 1933 жылғы басылым негізінде және орысша түпнұсқасына сүйеніп («Вскормлен грудью облаков») «Бұлттың сүтін еміп ержеткенмін» болып алынған. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1907, 1910 және 1909 жылғы жинақта 7-шумақтың 5-жолы «Қартаң Каспий қалтиған бойымен» деп берілсе, кейінгі басылымдарда Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасы бойынша «Қартаң Каспий қалғыған бойыменен» түрінде қабылданған. 1933, 1945 жылғы жинақтарда соңғы шумақтың ақырғы жолы «Қатынды алды, қытықсыз араласты», 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол 1909 жылғы басылым негізінде «Қатынды алды, қитықсыз арласты» ретінде түзілетін. Абай«Теректің сыйы»өлеңіне ән шығарған. Ән ақын әндерінің ішінде сирек айтылады. Тек 1984 жылы М. Мұхамеджанованың айтуы бойынша музыка зерттеушісі Қ.Жүзбасов нотаға түсірген. Ән музыкасы қара өлең кестесінің 4+3+4, 3+4+4 буындар тіркесімен өрнектеліп, мелодиялық саз бен ырғақтың сипаты тақпаққа жақын музика речитативті, монументальды характерімен ерекшеленеді. Әнге тән бір ерекшелік: әуені өлең жолының сегіз тармағының негізінде қалыптасады. Батыл, жігерлі үнімен ән 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4; 4,4; 3,4 муз. өлшемде айтылады. Өлең мазмұнына сай музыка характері шығарманың негізгі идеясын ашып, тыңдаушыға зор әсер етеді. Дереккөздер
Даналардан шыққан сөз

«Даналардан шыққан сөз» - «Мектеп» баспасынан 1987 ж. жарық көрген нақыл сөздер жинағы. Жинап, құрастырып, орыс тілінен аударған Ұ. Асылов. Кітап ежелгі грек философы Аристофан, неміс ақыны Гетенің нақыл сөздерімен бірге Абайдың: *«Білімдіден шыққан сөз, *Талаптыға болсын кез. *Нұрын, сырын көруге Көкірегіңде болсын кез» - деген елең жолдарымен ашылған. Жинаққа арғы-бергі заман ойшылдарының, аса көрнекті ақын-жазушылардың, ғалымдар мен қоғам қайраткерлерінің Отан, отаншылдық, интернационалдық, достық, еңбек, ғылым-білім, адамның асыл қасиеттері, ата-ана сүйіспеншілігі, ұстаз қадірі, отбасы, достық, махаббат, денсаулық, дін, тәртіп, заң т. б. жөніндегі даналық нақылдары енгізілген. Мұнда Абай өлеңдері мен ғақлияларынан 69 нақыл сөз іріктеліп алынған. Көлемі 9,1 б. т., 40 000 дана. Дереккөздер
Цикл (информатика)

Цикл (Cycle, loop) — 1) алгоритмнің немесе программаның бірнеше рет орындалатын бөлігі; ол берілген айнымалы белгілі бір мәнге жеткенше немесе бір көрсетілген шарт орындалып болғанша атқарылатын программадағы бірнеше рет қайталау операторлар жиынынан тұрады; 2) сол бір тізбек бойымен тұракты түрде кайталап отыратын операциялар жинағы. Операцияны әрбір қайталау кезінде өзгеріс болады. Дереккөздер
Саяси блок

Саяси блок - ортақ саяси мақсаттарға қол жеткізу үшін құрылған бірлестік; мемлекет, саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар арасындағы келісім болуы мүмкін; парламенттерде партиялық фракциялар қандай да бір заңдарды қолдау немесе қайтару мақсатында блоктар құрады. Сайлау науқаны кезінде саяси партиялар бірігіп блоктар құрады. Дереккөздер
Қоңыр-көкше болысы

Қоңыр-көкше болысы - Абай заманындағы Семей облысының әкімшілік бөлігі. Тобықты елі 1824 ж. дейін бір ғана болыс болған. 1835 ж. Күшік тобықты, Мәмбетай тобықты болып бөлінеді де, кейінірек Күшік тобықтыдан Қоңыр-кекше болысы белініп шығады. Осы Күшік тобықты болысының басқарушысы Құдайберді Құнанбайұлы дүние салғаннан кейін, 1866 ж. Абай (Ибраһим) Құнанбаев болыс болады. Болысты Қоңыр-кекше аталған жылдары да осы Абай басқарады. Уезд бастығы Измаилов Абайдың ақыл-парасатын, әділдігі мен сауатты адам екендігін ескеріп, оны сайлауға түсірмей-ақ бірден тағайындайды. Абай Қоңыр-кекше елін басқарған екі жарымжыл ішінде жұмысты жақсы атқарып, 3-дәрежелі шапанмен марапатталған. Дереккөздер
Хаким Сибғат

Хаким Сибғат (1911-86) - ақын. Татарстанның Ғ. Тоқай атындағы Мемл. сыйл. және РКФСР-дың М. Горький атындағы Мемл. сыйл. лауреаты. Ол Абай шығармаларын жоғары бағалаған.«Мен жастайымнан Абай мен Жамбыл жырларын жаттап өстім. Бұлжырларды оқыған кезімде көз алдыма Абай жырындай ойлы, кең пейілді қазақ досым елестейтін. Осы бір тәтті сезім жүрегімнен жыр болып төгілді. Осыдан екі жыл бұрын жазылған «Қазақ досыма» деген жыр осылай туған еді («Лениншіл жас», 1962, 31 қазан),» - дейді ол. Ал, «Биіктен биікке» мақаласында ол ұлт әдебиетіндегі классиктер дәстүрі туралы сөз қозғайды: «Дәстүр дегеніміз әр ел, әр ұлт үшін өз ерекшелігі бар сапа. Біреулер үшін ол Тоқайдан тыс Пушкин болса, біреулер үшін Абай, біреулер үшін Ғафурдан тыс Шевченко, ал тағы біреулер үшін дәстүр Маяковский болып отырады», - дейді («Социалистік Қазақстан», 1962, 27 қазан). Дереккөздер
Рисберма

Рисберма (голландша: rijsberm) — гидротехникалық құрылыстың су қашыртқысының төменгі ернеуінің өзенге құяр сағасындағы арнаны тас төсеп бекіту тәсілі немесе ағынды судың кинетикалық энергиясын кеміту, су жылдамдығын азайту және арнаның сумен шайылып кетуі процесін болдырмау шараларының бір түрі. Дереккөздер
Геннадий Кириллович Максимов

Максимов Геннадий Кириллович (1925) - мүсінші. Монументті өнер саласында жұмыс істейді. Ол «Абай» мүсінінің (1967, гипс, эпоксид смоласы, автордың жеке қоры) авторы. Суретте Абайдың сәл желбіреген сақалы, жымқырылған ерні, байсалды көзқарасы мен шытыңқы қабағы ұтымды көрініс тапқан. Дереккөздер
Микропертит

Микропертит - микроскоппен анықтауға келетін қышқыл плагиоклаз (әдетте, альбит) бен калишпаттың (100)- ге жақын жазықтық бойымен заңдылық өскіні. Алғашқы жоғары температуралы калий-натрийлі далашпат ыдырағанда ыдырау пертитін құрайды, одан кейін альбиттену процесінде орын басу пертитіне ауысады. Дереккөздер
Құдаш Сәйфи

Құдаш Сәйфи (1894-1993) - Башқұртстанның халық ақыны. Әр жыдларда жазған мақалаларында, естеліктерінде Абай есімін қастерлеп, оның шығармаларынан үзінділер келтіріп отырған. С-дің бұл саладағы еңбектері «Жастық шақтың ізімен» (А., «Жазушы», 1984) деген естеліктерінде топтастырылған. «Ақмоланың өзімен үндес, ағартушы ұлы ақын Абайдың: «Көп адам дүниеге бой адырғал, Бой алдырып аяғын көп шалдырған. Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы, Өлмейтұғын артында сез қалдырған», - деген елеңі Ақмолаға арнай айтылғандай. Меніңше, Абайдың бұл сездері кездейсоқ айтылмаған болса керек», - деп жазды (сонда. 465-6. ). Ол 1940 ж. Абайдың Москвада орыс тілінде жарық көрген елеңдер жинағына М. Әуезов жазған алғы сезіне: «Ол татардың бірінші ағартушы новаторы Шиһабетдин Марженидың еңбектерімен де танысқан» деген пікірін келтіре отырып, Абайды «атақты ақын», «ұлы ақын»деп бағалайды да, оның: «Өлең - сездің патшасы, сез сарасы, Қиыннан қиыстырар ер данасы, Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп, Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы», - деген төрт тармағына сілтеме жасайды. С-дың Абай туралы екі мақаласы (Абай Құнанбаев. «Қызыл Башқұртстан», 1945, 19-тамыз, Менің ұстазым. «Қазақ әдебиеті», 1971, 25-мамыр) башқұрт және қазақ тілінде жарияланған.
Хакім Абай

«Хакім Абай» - «Атамұра» баспасынан 1994 ж. жарық көрген ғыл. еңбек. Авторы - Ғ. Есімов. Еңбекте автор Абай шығармаларына ғылымда белгілі герменевтикалық тәсілді қолдана отырып, талдау жасайды. Ақын өлеңіне, оның бір шумағына, бір жолына ден қойып, ой айтады. Абай қарасөздерінің ішкі толғаныстарын саралап, ақын сөз еткен түбегейлі мәселелерді ашып көрсетеді. Кітап көлемі 10 6. т., 15 мыңдана болып басылған. Дереккөздер
Триклиндік сингония

Триклиндік сингония -төменгі санат сингониясы. Триклиндік кристалдарда барлық бағыттар дара: симметрия осьтері мен жазықтыктары болтмайды. Симметрия элементтері болмайды, тек инверсия орталығы (С) болуы мүмкін. Кристаллографиялық координаталық осьтер 3 бір-біріне параллель емес қабырғаларға параллель етіп алынады. Олардың аралық бұрыштары қиғаш болады. Т.с- ның қарапайым пішіндері: моноэдрлер, пинакоидтер. Дереккөздер
Әуелбек Қоңыратбаев

Әуелбек Қоңыратбаев (10 қыркүйек 1905, Сырдария облысы, Түркістан генерал-губернаторлығы — 27 қаңтар 1986) — қазақ түркологы, филология ғылыми докторы, профессор. Ғалымның негізгі еңбектері қазақ фольклоры, көне түркі поэзиясын зерттеу және қазақ әдебиетін мектептерде оқыту мәселелеріне арналған. «Қазақ совет әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші» (1950), «Қазақтың Қозы-Көрпеш жыры туралы» (1959), «Әдебиетті оқыту методикасының очерктері» (1962), «Әдебиетті оқыту методикасы» (1966), «Шеберлік сырлары» (1979), «Қазақ эпосы және түркология» (1987), «Қазақ фольклорының тариxы» (1991), «Қазақ әдебиетінің тариxы» (1994) жарық көрді. Қоңыратбаевтың бірқатар еңбектері абайтану мәселөлерін сөз етеді, әсіресе ақынның шығыс әдебиетімен байланысын ашуға арналған. «Мәдениет тарихынан алынатын таным» («Қазақ әдебиеті», 28 қаңтар 1972), «Әлішер Науаи — өзбек халқының ұлы ақыны» (ҚазССР ғылым академиясының Хабаршысы, 1948, №6), «Фараби және Абай» еңбектерінде Шығыс әдебиеті мен қазақ әдебиетінің тарихи сабақтастығы және жалпы түркология мәселөлерін қарастырған. Оның бірқатар зерттеулері Абайдың философиялық көзқарасын анықтауға, ақындық шеберлік және шығармаларындағы еткірсын, әжуа, мысқыл ерекшеліктерін ашуға арналған. Ол Абай Құнанбайұлының өмірі мен ақындық жолын зерттеу мәселелеріне байланысты 10-нан астам ғылыми мақала жазып, 1945 жылғы Абай Құнанбайұлы шығармаларының академиялық жинағына түсініктер жариялады. Ғалымның 10 томдық шығармалар жинағы (2004-2005), 2 томдық таңдамалы көркем шығармалары (2008) жарық көрді. Шығармалары *Қазақтың лироэпостық жырлары. «Қазақ әдебиетінің тарихы», А., Қазақ КСР ҒА, 1948; *Қазақ совет әдебиетінің очеркі. А., Қазақ КСР ҒА, 1949; *Шолпанның ақындығы А., ҚМКӘБ, 1956; *Қазақтың «Қозы Көрпеш» жыры туралы. А., ҚМКӘБ, 1956, 1959; *Жеті алып. Поэма. А., ҚМКӘБ, 1959; *Сүр көжек. Әңгімелер жинағы. А., ҚМКӘБ, 1963; *Ғ.Мұратбаев - туралы естеліктер. А., ҚМКӘБ, 1948; *Әдебиетті оқыту методикасының очерктері. А., *«Учпедгиз», 1966; *Эпос және оның айтушылары. А., «Қазақстан», 1975; *Шеберлік сырлары. А., «Жазушы», 1979; *Әдеби оқу методикасы. А., «Мектеп», 1986. *Қазақ эпосы мен түркология. 1987 *Қазақ фольклорының тарихы. 1991 *Қазақ әдебиетінің тарихы. 1994 Дереккөздер
Қондыбай Қазыбайұлы

Қондыбай Қазыбайұлы (т.-ө. ж. б.) - Абайдың «Қыс» өлеңінде есімі аталады. Уақ елі басшыларының бірі. Қондыбайдың баласы - Орман-Байтоқ Россияға бодан болған. Өз әулетінен тараған ел Қондыбай,- Бура- Найман болысы деп аталған. Ақын қатал қыста малыңды қасқырға алдырмай аман сақта, «Ит жегенше Қондыбай, Қанай жесін» деп, ел шонжарларын тағы да бір қағытып өтеді. Дереккөздер
Халиолла үйі, Бекметов үйі

Халиолла үйі, Бекметов үйі - Қарқаралы қандағы тарих және мәдениет ескерткіші. 19 ғ-да ауқатты саудагер Халиолла Хамитұлы Бекметов (1833- 1903) салдырған. X. Бекметов түрмелерге қамқорлықтың Қарқаралы белшесінің, Қоянды жәрмеңкелік комитетінің мүшесі болған. Бекметовтар әулеті өз заманында Қазақстанның қоғамдық және экономик. өміріне белсене араласқан, ұлттық салт-дәстүрлерді жете меңгерген. Халиолланың інісі Мұхаммед (Мақсұт) Бекметов Қазақстандағы әлеуметтік теңдік жолындағы қозғалысқа белсене араласқан. Халиолла Бекметов аға сұлтан Құнанбай Өскенбай ұлымен дос болып, жиі араласып тұрған. Әділ де адалдығымен танылған Халиолланы Қарқаралы халқы бітімші би етіп сайлаған. Қалада мешіт, медресе үйлерін салдырып, осы аймақта кен көздерін ашуға көп еңбек сіңірген. Құнанбай Қарқаралыдағы мешітті салдырарда оның жобасы мен тұрғызылатын орнына байланысты Бекматовпен ақылдасып отырған. Халиолла қаладағы Құнанбай мешіті ғана емес, 1910 ж. С.Петербургте салынып, іске қосылған мұсылмандар мешітіне де қаржылай көп көмек көрсеткен. Халиолланың кейін «Көк үй» аталып кеткен, ешқандай шеге қағылмай, бірыңғай бөренеден қиюластырған үйіне Абай бала кезінен барып тұрған. Абай Бекметов кітапханасын да пайдаланған. Жас ақынның мұнда келген әр сапары ойын-сауықпен өткен. 1977 ж. қазір балалар бақшасы ретінде пайдаланылатын X. ү-нің қабырғасына мемориалдық тақта орнатылды. Дереккөздер
Реттеуші желі

Реттеуші желі — канал, тоған немесе жер құрғатқыш және суландыру жүйелерінің жер беті немесе жер асты суларын қабылдауы және оны басқа жаққа бұрып әкету шараларының жиынтығы. Реттеуші желі аркылы арынды жер асты суларының (артезиан) қысымын кемітіп, ауыл шаруашылығында пайдалану шаралары жүзеге асырылады. Дереккөздер
Ішкі су

Ішкі су — түгелімен белгілі бір мемлекеттің аумағында орналасқан теңіздер, өзендер мен көлдер, жағалаулары бір мемлекетке тиесілі, кірме ендері 10 теңіз милінен (18,52 км) аспайтын теңіз порттары, қойнаулар мен шығанақтар. Теңіз құқығының категориясы (санаты). Дереккөздер
Халиуллаға хаты

Халиулла-Абайдың інісі, қ. Өскенбаев. Халиуллаға хаты - Абайдың Омбыдағы кадет корпусында оқитын інісі Халиуллаға (қ. Өскенбаев) 1866 ж. 8 наурызда жазған хаты. Петербургтегі Күншығыс халықтарын зерттеу ин-тының кітапханасында сақтаулы бұл хатты акад. Ә. Марғұлан тапқан. Кітапханада мұнымен бірге Абайдың Халиуллаға әкесі Құнанбай атынан жазған хаты және ақын аулының молдасы Ғабитханның хаты сақталған. Бұл аса құнды құжаттар кітапханаға 19 ғ-дың 60-жылдары Петербург үн-тінің проф. И. Н. Березин арқылы келіп түскен. Ал, Березинге Омбыдағы кадет корпусы Күншығыс тілдерінің оқытушысы, қазақстандық педагог Н. Ф. Костелецкий жіберген. Халиулламен жақсы қарым-қатынаста болған Косталецкий шәкіртінен қазақтың көне қиссаларын, билер сөздерін, Абай өлеңдерін көшіртіп алған да, баспадан шығару үшін Березинге жіберіп тұрған. Халиулла - Құнанбайдың Айғыз деген әйелінен туған баласы. Білім қуған інісімен идеялық үлкен ынтымақта болып, сол арқылы орыс әдебиеті мен мәдениетінен көп мағлұмат алған ақын оны өте жақсы көріп, мақтан тұтқан, үлкен қалаларға барып білім алуына көмек көрсеткен. Оған жазған хатында да сол бауырластық ықыласы, оқудағы азаматтың болашағына деген үміт-арманы айқын аңғарылады. Хатты асығыстау жағдайда, Аягөз қаласында жазған. Хат алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы бір томдық толық жинағында жарияланды. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Дереккөздер
Роза Жүнісқызы Қойшығұлова

Роза Жүнісқызы Қойшығұлова (1958 ж. т.) - суретші. Кітап графикасы саласында жұмыс істейді. Ол «Абай шығармаларының ізімен» атты топтамамен салынған 2 жұмыстың (1990, қағаз, офорт, автордың жеке қоры) авторы. Бұтақтары қурап, тамырлары солып бара жатқан ағаштар арасындағы Абай бейнеленген. 1-суреттен қайғы мен үрей табы білінеді де, 2-суретте ақын поэзиясы мен ой-арманының өміршең болашағы - ұядағы сары қанат балапан мен ақбоз арғымақ бейнеленген. Дереккөздер
Топырақты ұялау

Топырақты ұялау — жер өндеудің бір тәсілі; бұлай өңдеген кезде жауын-шашын сулары топырақ қыртысын шаймай, атмосфералық ылғал өндеген жерге сіңіп, ауыл шаруашылығы дақылдарынан мол өнім алынады. Дереккөздер
Троктолит

Троктолит — анық кристаллы ультранегізді магмалық тау жынысы; негізінен оливин мен негізді плагиоклаздан (Лабрадор немесе битовнит) тұрады; құрамында пироксен мүлдем болмайды немесе өте аз мөлшерде ұшырасады. Дереккөздер
Минералдардың қаттылығы

Минералдардың қаттылығы - минералдардың өзге денелердің механикалық әсеріне қарсылық көрсету қабілеті; минералдың кристалдық тор ерекшелігіне тікелей байланысты. Сызат түсіру, енгізу (батыру) және тегістеу қаттылығы болып жіктеледі. Минерал одетте сызат түсіру қаттылығы арқылы аныкталады. Сызат түсірудің каттылығы Моос шкаласына кіретін төлнүсқа минералдар қаттылығымен салыстырылады. Минералдың енгізу қаттылығы делінетін абсолюттік каттылығы склерометр жоне микроқаттыметр деп аталатын арнаулы аспаптармен анықталады қаттылығы Моос шкаласы. Дереккөздер
Мәкәлім Қойшыбаев

Қойшыбаев Мәкәлімің шығармашылығы Қойшыбаев Мәкәлім (10.5.1926, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы – 12.2.1986, Алматы қаласы) – композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1971). Алматыдағы музыкалық училищесін (1952), Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген (1959). 1960 жылдан ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысады. Қазақтың “Той бастар”, “Шахтер жыры”, “Жастар әні”, Абайдың өлеңіне шығарған “Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп” секілді әндері мен романстары ел арасына кең тараған. Ұлт аспаптар оркестрге арнап: “Қазақстан”, “Жастық”, “Концерттік күй”, “Атырау дүбірі”, т.б. поэмалары, “Мәншүк”, “Құрманғазы”, “Туған жер”, “Ардагерлер” симфониялық поэмалары, эстрада симфония оркестріне арнап: “Қазақ биі”, Сюита, “Күй-поэма”, “Увертюра”; домбыраға арналған: “Жарыс”, “Жастар”, “Аққу”, “Қызылқұм” атты күйлері бар. Қобыз бен фортепианоға арналған: “Романс”, “Көктем биі”, “Өмір гүлі”, т.б. аспаптық-камералық, вокалды-хор мен спектакльдерге, драмалық спектакльдерге (І.Есенберлиннің “Таудағы тартысы”, Ш.Хұсайыновтың “Алғашқы ұшқындары” мен “Сертке серті”) жазған т.б. музыкалық шығармалары мол. Қысқаша шығармашылық өмірбаяны (10.5. 1926, қазіргАтырау облысы Қызылқоға ауданы - 12.2.1986, Алматы) - композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1971). Алматы музыкалық училищесін (1952), Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, В.В. Великановтың класы бойынша) бітірген (1959). 1944 - 45 ж. Қостанай, 1945 - 49 ж. Ақтөбе облысы филармониясының, 1960 - 61 ж. "Қазақконцерттін" көркемдік жетекшісі, 1961 - 62 ж. Қазақ филармониясының музыкалық редакторы, 1962 - 65 ж. Алматы консерваториясының фольклорлық қабинетінде ғылыми қызмет атқарды. 1965 - 67 ж. оқу бөлімінің меңгерушісі (проф., 1986) болды. 1968 - 75 ж. Алматы музыкалық училищесінің директоры.Сондай-ақ ол көптеген эстрадалық, камералық, аспаптық шығармалардың, романстардың, күйлердің авторы. Драмалық спектакльдерге жазған музыкалық дүниелері (Ш.Құсайыновтың "Алғашқы ұшқындары" мен "Сертке серті", т.б.) де бар. Қазақ академиясының халық аспаптары оркестрінің құрамымен Румынияда (1951), ҚХР-да (1957) гастрольде болды. Дереккөздер
Трондьемит

Трондьемит — құрамының 70%-ы қышкыл плагиоклаздан, 25%-ы кварцтан тұратын, түсті минералдардың (биотиттің немесе амфиболдың) азын-аулақ мөлшерлерін кіріктіретін лейкократты плагиогранит түрі. Дереккөздер
Топырақты ылғалдандыру

Топырақты ылғалдандыру, ылғалдандыра суару — өніп-өсуден тыс кезенде егіс себу алдында топырақтағы жеткілікті дәрежеде жоғары ылғал қорын жасау үшін қалыптан жоғары суару. Табиғи жағдайда топырақтың ылғал мөлшері жеткіліксіз болғанда өніп-өсудің бастапқы кезінде ауыл шаруашылығы дакылдарының жаппай өнуі мен қалыпты дамуын қамтамасыз ету үшін қолданылады; вегетациялық суарулардың санын азайтады. Қуаңшылық аудандарда кеңінен тараған. Күзде немесе ерте көктемде (дақылдарды себер алдында) жолақтармен немесе жүйектермен суару түрінде, ал далалық аудандарда жаңбырлата суару қолданылады. Жем-шөп дайындау аудандарында көлдете суармалау (бастыра суармалау кең тараған). Дереккөздер
Реттеу тереңдігі

Реттеу тереңдігі — реттелінген өтімдердің "есепті, су татны" жылдың орташа өтіміне қатысты алғандағы шамасы. Бұл шама аз болғанда маусымдық реттеу терең емес деп аталады. Маусымдық реттеуді алдын ала терең және терең емес деп қарастыру — бөген өлшемдерін есептеу мен бөген жұмысын басқару ережелерін анықтау кезінде үлкен рөл атқарады. Дереккөздер
Топырақтық-мелиорациялық аудандау

Топырақтық-мелиорациялық аудандау — табиғи және мелиорациялық шаруашылық жағдайына байланысты топырақтың жер бетіндегі таралуына қарай бөлінуі. Топырақтық-мелиорациялық аудаңдаудың негізгі анықтаушы тәсіліне: аудандау жеделдігінің топырақ құнарлылығының өзгеруіне мелиорациялық тұрғыдан тигізетін әсері, сонымен қатар мелиорациялық шаралардың тиімділігі жатады. Дереккөздер
Қойдан қоңыр, жылқыдан торы бәкең...

«Қойдан қоңыр, жылқыдан торы бәкең...» - Абайдың 1894ж. жазған өлеңі. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан түратын 6 шумақ. Әуелде ұзақ өлең екен, Қыздар қолжазбасын жалынып сұрапалып, ертеп жіберген. Бізге жеткені-өлеңнің әркімдердің ойында сақталған жеке үзінділері ғана. Қыздар-Тобықты руының Бәкең атасынан шыққан адам. Ақынмен құрдастығын желеу етіп көп қалжындасады екен. Абай Қыздардың орынды-орынсыз сол көп қалжыңының қарымтасы ретінде осы өлеңді шығарған. Ақын Қыздарды сынамас бүрын аймаққа ақ-адалдығымен атағы тараған Бәкең аталатын атаның Лекер, Бітімбай, Аталық, Жанқожа, Байүзақ секілді бұрынғы еткен жақсылары мен бүгінгі жайсаңдарын ауызға алып, сол қасалықты кісілерден Шотқара, Дауылбай, Досақ, Айтқожа, сен сияқтылар қалай пайда болды екен деген ренішін білдіреді. Айналаң уры-қары, іздегенің өсек-аяң, мән-мағынасыз ыржың-қылжың, бұл мінезбен узаққа барармысың, байқа мырзам, «заманыңның тарлығын ойла» деп ескертеді. Өлеңде адамшылық қасиеттері бір - біріне қарама-қайшы екі топ, екі ұрпақ өкілдерінің тулғасы елес береді. Өнегелі ісін үлгі тутар алдыңғы үрпақтың кейінгі ізбасарларының кісі соңына ерген күшіктей еркі мен кісілігінен айрылып, ұсақтап бара жатқанына қынжылыс білдіреді. Өлең соңында: «Менің терім тарылып келе жатыр. Бүрын кісім емес ең жалғыз шерткен» деп айбат шегеді. Бұл негізінде әзіл үшін айтылған сөз болса да, Абай мен Қыздардың арақашықтығын танытса керек. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш ретақынның 1933 жылғы толық жинағында жарияланды. Басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгөріс байқалмайды. Орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Турбидиттер

Турбидиттер — қазіргі және көне турбидитті ағындар (ұйық ағындары) нәтижесінде қалыптасқан шөгінділердің жалпылама атауы. Бір-бірімен нақтылы сипатқа сәйкес астасатын құм, құмайт және пелит тұнбаларынан тұрады; теңіздердің материктік баурайларында, абиссаль жазықтарда, тереңсулы мұхиттық науалар өңірінде, кедертастық шатқалды аңғарларда түзіледі. Турбидиттердің көпшілігі шамамен 2000 метрден терең өңірлерде калыптасатын болса керек.
Топырақтық-мелиорациялық ізденістер

Топырақтық-мелиорациялық ізденістер — топырақ құрамы мен таралуын зерттеп, олардың шекарасын белгілеу; бұған қатысты атқарылатын жұмыс түрі: артық ылғалдану әсерінен болатын, батпақтану процесі мен жер бетінің мәдени техникалық жағдайын бағалай отырып, мелиорациялық жүйенің көрсеткіштерін есептеп табу. Дереккөздер
Топырақтың ең аз ылғал сыйымдылығы

Топырақтың ең аз ылғал сыйымдылығы — топырақтың белгілі қабатындағы, оның қатпарсыз табиғи түзіліміндегі және ыза сулардың тежеу әсерінсіз, гравигациялық ылғал толық ағып кеткенде қалған ылғалдың мүмкін болған ең көп мөлшері; ылғалдың сандық көрсеткіші, топырақ бетінен судың ағып өткенінен кейінгі топырақтың гравитациялық ылғалды ұстап қалу қасиеті; пайызбен өлшенеді. Топырақтың тиімді ылғалдылығының жоғарғы шегінің агрономиялық маңызы зор. Топырақтың ең аз ьлғал сыйымдылығы мен өсімдіктердің орнықты солу ылғалдылығы жағдайындағы айырма өсімдіктер үшін ерекше рөл атқарады. Далалық дақылдардың негізгі тамыр жүйесі шоғырланған өңделетін қабаттың ылғал сыйымдылығының маңызы ерекше. Дереккөздер
Топырақтың жазықтық эрозиясы

Топырақтың жазықтық эрозиясы – топырақ бетінің эрозиясы, топырақтың үстіңгі құнарлы қабатын жауын-шашын мен жер беті суларының бұзып-шаюынан пайда болатын табиғи құбылыс, топырақтың су эрозиясының бір түрі. Дереккөздер
Большевизм

Большевизм (большевик – РСДРП-ның солшыл фракциясы) — Владимир Лениннің, кейіннен оның ізбасарларымен басқарылған, марксистік ілімді тоталитарлық идеология мен тәжірибеге бүрмалаған ресейлік социал-демократиядағы ультрасолшыл ағым. Большевиктер ескі күнтізбе бойынша (жаңа күнтізбе бойынша 7-8 қараша) 1917 жылы 25-26 қазанда болған революция нәтижесінде Ресейде билікке келді, оның барысында уақытша үкімет құлатылды. Дегенмен Азамат соғысының салдарынан жаңа биліктің құрылуы шамамен үш жылға созылды. Большевизм ұғымы Ресейдің социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезінде (1903) партияның екі фракцияға бөлінуі нәтижесінде пайда болды: Ленинді жақтаушылар және меньшевиктер. Бөлінудің негізгі себептерінің бірі – жаңа түрдегі партияның құрылуы болды. Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Жарғысы бойынша жұмыс барысында Владимир Ленин мен Юлий Мартов партияға мүшелік туралы тармақтың екі түрін ұсынды. Лениннің ұсынысы бойынша, партия мүшесі – бағдарлама мен жарғыны мойындайтын, мүшелік жарналарды төлейтін және партиялық ұйымдардың бірінде жұмыс істейтін азамат. Ал Мартов алғашқы екі талаптармен шектелуді қолдады. Партияның орталық органдарына сайлау кезінде лениндік тұжырымдаманы жақтаушылар көп болды, содан бастап Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атай бастады. Большевизм – революциялық қозғалыс, қоғамдық революцияның қатаң орталықтандырылған, ұйымшыл және тәртіпті партиясын құрумен байланысты саяси режим. Партия қалыптасқан капиталистік мемлекеттік жүйені құлатуға, билікті басып алуға және «пролетариат диктатурасын» орнатуға бағытталды. Большевизм XX ғасырдың басында Ресей империясында пайда болды және Владимир Лениннің қызметімен байланысты. Большевиктік идеология марксизмге негізделген. Дереккөздер
Саяси білім

Саяси білім - саясаттағы кәсіби мінез-құлық пен саяси мәдениет шарттарын қалыптастыратын әлеуметтендіруге дайындық қажет. Саяси білім идеологиялық сипатта саяси ой мен саяси мінез-құлық стереотиптері таптық-әлеуметтік немесе корпоративтік бағытта болады. Бүл білім жалпы әлеуметтік, азаматтық білім алу барысында, ғылыми-кәсіби, ерекше-идеологиялық сипат алуы мүмкін. Азаматтық және кәсіби салада қаланған саяси білім қоғамдағы демократиялық институттардың дамығандығын көрсетеді. Бірақ кәсіби білімді шектен тыс идеологияландыру тоталитарлық саяси жүйеге тән. Мысалы, КСРО-да саяси білім өте өзекті болды, әрі КОКП саясатын жүзеге асыруға бағытталды. Қазіргі әлем идеология мен саяси білімді қалыптастырудағы таптық ұстанымды жоққа шығарады. Саяси жағдайдың адамилануы мен сан алуандылығының өсуі білімге де өзгерістер енгізуді қажет етеді. Дереккөздер
Клика

Клика - [французша Clique - қарақшылар, банда] - саяси мағынада - өздерінің ашкөз, пайдакүнем талаптарын мемлекеттің (әдетте, авторитарлық немесе тоталитарлық) институттары мен каналдары арқылы жүзеге асырушы корпоративті (экономикалық, әлеуметтік, саяси немесе т.б.) мүдделермен бірлескен адамдар тобы. Дереккөздер
Саяси бірегейлікті қалыптастыру

Саяси бірегейлікті қалыптастыру - [лат. identificare - үқсату] - бір нәрсені, біреуді тану, біреуге, бір нәрсемен үқсату. Бірінші мағынада бірегейлі танымдық үрдістер шеңберінде қолданылады. Екінші мағынада бірегейлік эмоциялық-когнитивтік үрдіс, субъектінің өзін саналы түрде емес басқа субъектімен үқсатуы. Зерттеуші В.Джемс және т.б. бірегейлікті әлеуметтендіру үрдісін талдау үшін қолданған. Дереккөздер
Саяси психологияда бірегейлікке ұмтылу

Саяси психологияда бірегейлікке ұмтылу - бүқара мен бүқаралық саяси мінез-құлықты қалыптастыру шарттары. Саяси бірегейлік адамның өзін басқа адамдармен эмоциялық байланыстар негізінде біріктіруге үмтылу үрдісі болып табылады. Сонымен бірге, адамның партия немесе кез келген идеологиялық қауымдастық ережелерін, құндылықтарын, мінез-құлық үлгісін өзіне қабылдауы. Дереккөздер
Топырақтың механикалық сіңіргіштік қабілеті

Топырақтың механикалық сіңіргіштік қабілеті — топырақтың өзінің қатты фазасына жанасқан әр түрлі заттарды ұстау қасиеті. Оның механикалық (жоғарғы дисперсті бөлшектерінің топырақ саңылаулары арқылы сіңірілуі), физика-химиялық (қатты фазалар мен топырақ ертінділеріндегі катиондардың алмасуы), химиялық (топырақтағы қатты фазалар мен араласатын, нашар еритін және ерімейтін тұздардың түзілуі), биологиялық (микроорганизмдер мен өсімдік тамыры сіңіретін заттар) түрлері бар. Дереккөздер
Саяси бюрократия

Саяси бюрократия - тиімді құқықтық биліктің қажетті элементі, еуропалық өркениеттің әлеуметтік және саяси дамуының нәтижесі. Бюрократиялық ұйым белгілері: :1) ұйым мүшелері арасында міндеттерді бөлу арқылы қол жеткізілетін тиімділік, бұл жетекшілік қызметтерде жоғары білікті мамандарды пайдалануға мүмкіндік береді; :2) биліктің қатаң сатылығы жоғарыда тұрған лауазымды қызметкерге төменгі сатыдағы қызметкерлер жұмысын бақылауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Клерикализм

Клерикализм — Католик шіркеуінің саяси және мәдени әсерін бекітуге тырысатын идеологиялық және саяси ағым. Латынша Clericalis - шіркеулік - дамыған капиталистік және дамушы елдердегі қоғамдық саяси бағыт. Ол қоғам өмірінің әртүрлі салаларында дін мен шіркеудің ұстанымын күшейтуге тырысты. Бұқара арасында шіркеудің ықпалын күшейту үшін қазіргі клерикализм өз партияларын, кәсіподақтарын және шаруалардың, жастардың, әйелдердің және т.б. бұқаралық бірлестіктерін құруда. Бұл ұғымдарды пайдалана отырып, шіркеу басшылары капиталистік қоғамның негіздерін нығайтуға, "әлеуметтік татулық" орнатуға бағытталған идеяларды насихаттап отырады. Клерикализм Италияда, Германияда, Испанияда және т.б. елдерде өз күшін сақтап отыр. Дереккөздер
Саяси болжау

Саяси болжау - мемлекеттік реттеу объектісін дамытуға ықпал етуші факторлар жиынтығы негізінде болашақ саясатына гипотеза құру. Бүл жағдайда ғылыми ұсыныстармен қатар, жинақталған тәжірибе де есепке алынады. Дереккөздер
Топырақтың механикалық талдауы

Топырақтың механикалық талдауы – топырақтың гранулометрлік құрамы, элементар бөлшектерінің салыстырмалы құрамы әр түрлі мөлшерде және пішінде болады. Пайызбен өлшенеді, топырақтың абсолюттік құрғақ массасына тең, мұны топырақты механиалық тұрғыдан талдау арқылы табады. Дереккөздер
Бонапартизм

Бонапартизм — армияға, полицияға, тармақталған бюрократияға сүйенетін антидемократиялық, авторитарлық билік жүйесі. Бұлтақтау саясатын билік үшін талас кезінде әлеуметтік топтар арасында жүргізілетін әскери-саяси диктатура. Бүл термин негізінен бастапқы кезде Наполеон Бонапарт және Луи Бонапарттың әскери диктатурасын белгілеу үшін қолданылған. Н.Бонапарттың бастамасымен 1799 жылы Францияда осы әскери диктатура орнатылды. Екінші рет 1851 жылы 1848 жылғы Француз революциясынан кейін Л.Бонапарт өз диктатурасын XIX ғасырдың аяғына дейін жүргізді. Бүл диктаторлық тәртіптің түрі әскер мен бюрократиялық аппаратқа сүйенген. Бонапартизмнің негізгі үш фундаментальді белгілері: мемлекеттік машинаны бақылау (немесе оны орнатуға ұмтылу); армияға сүйену (немесе оны саяси күш ретінде пайдалану); әлеуметтік топтар арасындағы проблемаларды тез шешу (немесе қанаушылардың мүдделерін қорғау). Бонапартизмнің классикалық саяси талдауы К.Маркстің "Луи Бонапарттың он сегізінші брюмерасы" атты еңбегінде нақты тұжырымдалған. Маркс бойынша, Бонапартизм - белгілі бір әлеуметтік күшке сүйену. Кейіннен Германиядағы О. Биссмарктың саясатында, Ресейдегі Керенский және Столыпиннің саясатында айқын көрініс тапты. Бонапартизмнің қырларын Сталин саясатынан да көру қиынға түспейді. XX ғасырда необонапартизм пайда болды. Ол Латын Америкасындағы Пиночеттің диктатурасымен тығыз байланысты. Дереккөздер
Саяси болжамдау

Саяси болжамдау (грек, prognosis - алдын ала көру) - саяси құбылыстардың даму болашағын анықтау мақсатында құбылыстар мен саяси үрдістерді ғылыми зерттеу. Мұндай зерттеулер саяси талдау әдістемесіне негізделеді. Саяси тәжірибедегі табыстар мүмкіндігі мен мінез-құлық стратегиясын бағалау нақты нәтижелерғе алып келеді. Бірақ саяси болжамдаудың негізгі мәселесі - зерттеушінің саяси даму мүмкіндігін алдын ала болжау, көре алу. Алғашқы талап-тілек пен олардың нәтижелерін жүзеге асыруда сәйкессіздік болуы мүмкін. Дереккөздер
Реттеу қажеттілігі

Реттеу қажеттілігі — реттеу есептерінің жалпы қажеттілігіне немесе күтілген реттеудің масштабы қандай екендігін білу қажеттілігіне байланысты жүргізілетін есептеу түрі. Реттеу қажетгілігі қажеггі су өтімінен Q минималды күнделікті орташа өтіммен Q min салыстыру аркылы аныкталады. Q > Q min болғанда, реттеу қажет деп табылады. Дереккөздер
Ішкі теңіз

Ішкі теңіз — құрлыққа тереңдей кіріп жатқан, мұхитпен бұғаз арқылы жалғасатын теңіз. Ол гидрологиялық режиміне қарай құрлықішілік (мыс. Қара теңіз, Ақ теңіз) және құрлықаралық (мыс. Жерорта теңізі, Қызыл теңіз) деп жіктеледі. Дереккөздер
Саяси география

Саяси география - саяси үрдістердің кеңістік жағдайындағы аумақтық, экономикалық-географиялық, климаттық және т.б. табиғи факторлармен өзара байланысын зерттейді. Саяси география географиялық түрге баса көңіл бөле отырып, оларға саяси түсініктеме береді, саяси аспектілеріне талдау жасайды. Ғылыми әдебиетте саяси-географиялық зерттеулерді шартты түрде үш түрге бөледі: :* жалпы әлем мен ірі аймақтардың саяси географиясы; :* жеке елдердің саяси географиясы; :* саяси тұрғыдан ерекше нақты аумақтардың саяси географиясы. Саяси география жеке пән ретінде геосаясат бөлініп шыққан. Саяси география салыстырмалы түрде кейiн пайда болған ғылым саласы, ол 18 ғасырдың соңына қарай дүние жүзi елдерiнiн ерекшелiктерi мен олардың өзара қарым-қатынастарын зерттейтiн ғылым ретiнде қалыптаса бастады. Саяси географиялық ғылым ретiнде негiзiн немiс ғалымы Фридрих Ратцель қалаған, оның осы салалары негiзi тұжырымдамалары 1897 жылы жарияланған "Саяси география" атты еңбегi жарық көрген. Қазiргi заманғы саяси география саясаттану ғылымымен қатар дамуда Географтардың анықтамасы бойынша, саяси география геосаясат, географиялық мемлекеттану мен саяси аймақтану, аймақтың саясаттаяуды бiрiктiретiн ғылымның саласы. Саяси география саласындағы маман ғана елдiң әкімшілік-аумақтық бөлiнуi мен мемлекеттiк құрылымның сапасына мемлекеттiң бiртұтастығын сақтау тұрғысында баға бере алалы. Қазіргi кезде әсiресе саяси географияның құрамдас бөлiгi болып табылатын саясаттың ғылыми-қолданбалы маңызы артып отыр. Геосаясат терминін швед ғалымы Рудо́льф Че́ллен кез келген мемлекет нығайып, күшеюi , демографиялық, әлеуметтiк, әскери саясатты жүргiзумен қатар, геосаясатқа үлкен көңiл бөлуi қажет деп есеттеген. Ресейлік географтардың анықтауынша, геосаясат — көлемдi билеудiң ғылымы, ол ғаламдық мәселелердi шешуде қандай шешiмдер қабылдау қажет екендiгiне жауап бередi. I’еосаясат мемлекеттердiң сыртқы саясат пен олардың бiр-бiрiмен қарым қатынастарын саяси, экономикалық және әскери-стратегиялық өзара қатынастар тұрғысынан зерттейдi Дереккөздер
Когнитивті депривация

Когнитивті депривация - таным мүмкіндіктерінің болмауы. Когнитивті картирлеу - нақтылы бір мәселеге қатысты қай саясаткер қандай пікірді, көзқарасты ұстанатындығын, қалай қабылдайтынын анықтау әдісі. Ішкі және халықаралық қатынастарды зерттеуде шешім қабылдаушы тұлғалардың шынайы жағдайды қалай бағалайтындығын анықтау аса маңызды. Оның негізін 1954 жылы aмерикан ғалымдары Р.Снайдер, Ч.Брук, Б.Сэпин қалады. Дереккөздер
Топырақтың су өткізгішгігі

Топырақтың су өткізгішгігі — топырақтың жоғарыдан төмен қарай су өткізу қабілеті. Ол топырақтың түйірөлшемдік механикалық құрамына, органикалық қорына байланысты — сіңіру, ылғалдану және өткізу кезеңдерінен тұрады. Суды жақсы өткізгіш топырақтарға — құм, құмайт, ал суды аз өткізгішке — балшықтар, орташа өткізгіштерге — құм-балшықтар жатады. Ғалым С.В.Астановтың еселтеулері бойынша ылғал түскен алғашқы сағатта 15 сантиметрден астам су сіңіретін топырақ суды жақсы өткізетін топыраққа, егер 5 сантиметрден кем су сіңірілсе, онда бұл суды нашар өткізетін топыраққа жаткызылады. Топырақтың суды жоғары көтергіш қасиетіне қылтүтіктері арқылы жоғарыға су өткізгіштігі жатады. Бұл қасиет топырықтың түйірөлшемдік және механикалық құрамына тәуелді. Мысалы, құм суды тез, бірақ аз биіктікке (тәулігіне 30-60 см-ге дейін) көтереді, балшықтар бұған керісінше, суды баяу сорып жоғары биіктікке (3—4 м-ге) көтереді. Құрамында ірі шаң бөлшектері (0,05—0,01 мм) мол құмды-балшықты топырақтар "сусүйгіш" топырақтарға жатады. Қылтүтікшемен су көтеру арқылы топырақ өсімдіктерді сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Брифинг

Брифинг-1)белгілі бір мәселелер жөнінде үкімет ұстаған бағытты арнаулы өкілдің, БАҚ журналистердің алдында шағын мәжіліс өткізіп, баяндап беруі..Мысалы:халықаралық келіссөздерде болған мәмілені мәлімдеу, түсіндірме жасау. 2)Үкіметтің жеке мәселелер бойынша немесе халықаралық келіссөзге қатысушылардың келісімімен оның барысы туралы хабарлама жасау үшін ресми адамдардың ақпарат құралдары өкілдерімен кездесуі. 3)Нұсқау, қысқа мәжіліс. Баспасөз өкілдерінің кездесуі. Онда белгілі бір мәселе төңірегінде үкіметтің позициясы баяндалады немесе халықаралық келіссөзге, конференцияға қатысушы жақтардың көзқарасы хабарланады.Брифинг баспасөз конференциясының үлгісі тәріздес. Брифингте мемлекеттің қандай да бір бағыттағы мәселеге көзқарасы ашық баяндалып, оған БАҚ-тың көзқарасы тексеріледі. Брифинг материалының баспасөз-конференциядағыдай баспасөзде жариялануы міндетті емес. 4)Эксклюзивті пресс-конференция. Брифинг–бұл сенімге кірген журналистерге арналған пресс-конференция. Брифинг мүмкін болған жағдайда кез келген жерде өткізіле береді.Оның ғимаратта өтуі шарт емес, далада, су жағасында, балабақшада, саябақ аумағында кейде корабльде немесе ұшақта да өте береді. Дереккөздер it:Agenzia pubblicitaria#Brief