Лимузен

Лимузен (, ) — Францияның орталық бөлігінің оңтүстік-батысындағы бұрынғы аймақ, үш департаменттен тұрады: Коррез, Крез және Жоғарғы Вьенна. 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап — Жаңа Аквитания аймағының бөлігі. Аймақ толығымен дерлік таулы Орталық массивте орналасқан. Аймақ аумағы 16 942 км², онда 741 072 адам тұрады. Лимузен — материктік Францияның ең сирек қоныстанған аймағы. Аймақтың демографиялық жағдайы соңғы жылдары оның тұрғындарының, әсіресе негізгі көлік жолдары бойындағы айтарлықтай өсуімен, сондай-ақ көші-қонның оң сальдосымен сипатталады. Бірақ аймақтағы туу деңгейі өте төмен, ал 60 жастан асқан тұрғындардың үлесі Франциядағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі болып табылады. Лимузен Үлкен Францияның оңтүстік-батысына кіреді және солтүстігінде Орталық аймақпен, батыста Пуайту — Шаранта және Аквитания аймақтарымен, оңтүстігінде Оңтүстік — Пиренелер аймағымен және шығыста Оверньмен шектеседі. Лимузен — Окситанияның тарихи аймағының бөлігі. География Аймақ толығымен дерлік Орталық Массивте орналасқан. Ең биік нүктесі — тауы (977 м). Гидрография Лимузен аймағын кейде Францияның «су мұнарасы» деп те атайды, өйткені оның аумағында көптеген шағын француз өзендері бастау алады. Негізгі өзендері — жоғары-Вена департаментіндегі Шероннак коммунасының жанында бастау алатын Шаранта және аймақ арқылы ағып жатқан Дордонь. Аймақ аумағында көптеген су қоймалары бар, олардың ішіндегі ең әйгілі және маңыздысы — Вассивьер көлі , Жоғарғы Вена мен Крез департаменттерінің түйіскен жерінде орналасқан. Қалған ірі көлдер бөгеттер мен бөгеттерді орналастыру арқылы пайда болды. Аймақта барлығы 12 мың га су беті мен 39 суды сақтайтын бөгендер бар. Флора Лимузенде Франциядағы жалпы орман алқабының 4% орналасқан. Аймақта көптеген сулы-батпақты және шымтезек алқаптары бар (мысалы, Коррез департаментіндегі Лонжеру шымтезек батпақтары) және олардың ішіндегі ең маңыздысы Даугер шымтезек батпақтары ұлттық табиғи қорық мәртебесіне ие. Лимузеннің символы ретінде каштан таңдалған, аймақтың Бас кеңесінің ресми логотипінде осы ағаштың жапырағы орналастырылған. Фауна Бір кездері аймақта кең таралған кәмшаттар қазір жойылып кетуге жақын. Бұл тұқымның соңғы өкілдері Милваш үстіртінің маңындағы мөлдір сулардан пана тапты, атап айтқанда Коррез департаментінің солтүстігінде Лонжеру шымтезек батпақтарының шетінде. Қазіргі кезде протекционистік құқықтық шаралар мен табиғатты қорғау бірлестіктерінің қызметінің арқасында аймақтың су айдындарын қайта табиғи қоныстандыру процесі басталды. Аймақ аумағының едәуір бөлігін алып жатқан ормандарды негізінен жабайы шошқалар, еліктер және түлкілер мекендейді. Мұнда көптеген жыртқыш құстар (құстар мен сұңқарлар), сондай-ақ құтандар, бақалар және ұсақ кеміргіштер (әсіресе қояндар мен нутриялар) кездеседі. Сонымен қатар, Лимузен қоныс аударатын құстардың, атап айтқанда, қыстың басында және көктемде ұшатын қарапайым тырналардың қоныс аудару жолында орналасқан. Лимузендегі қасқырлар Лимузен француз қасқырының соңғы массасының аймағы ретінде белгілі. XIX ғасырдың аяғында қасқырлар Франция аумағының шамамен 50%-ында табылды, ал 1923 жылы қасқырлардың таралу аймағы Франция аумағының бірнеше пайызынан аспады. Қасқырлар Крез департаментінің жерлерін, шамасы, темір жол салынғаннан кейін тастап кеткен. Соңғы өкілдері 1914 жылы Обюссон коммунасының жанында атап өтілді. 1910 жылы Коррезден қасқырлар жоғалып кетті. Соңғы француз қасқырлары Лангрес үстіртінен басқа солтүстіктен Монморийон коммунасымен, оңтүстігінен Сарла-ла-Канеда қаласымен, шығыстан Лиможбен және батыстан Ангулемамен шекаралас аймақта мекендейді. Ресми мәліметтерге сәйкес, соңғы Лимузен қасқыры 1926 жылы Сюссак коммунасы маңында атылған. Дегенмен, көптеген куәгерлер аймақта 1930 және 1940 жылдары қасқырларды байқаған. Дордонь өзенінің жағасында 1970 жылы қасқыр іздері байқалды. Тарих Галло-Рим дәуірі Гай Юлий Цезарь «Гал соғысы туралы жазбаларында» галлдарға қарсы тұруда маңызды рөл атқарған кельт тайпасы лемовистер өмір сүргенін айтады. Бұл тайпаның негізгі орталығы Жоғарғы Вена департаментінде қазіргі Сен-Дени-де-Мюр коммунасының жанында орналасқан оппидум Вильжубер болды. Бұл елді мекен көптеген сауда жолдарының тоғысқан жерінде орналасқан, өйткені лемовистер ауданда көп болатын ашық кеніштерде алтын өндіру шеберлігімен танымал болған. Цезарь Б.з.д.52 жылы лемовистер жерлерін жаулап алды, және осы уақыттан бастап бұл аумақты римизациялау процесі басталды, бірақ бұл аймақтың экономикасында төңкеріс жасамады. Елді мекендер тауар қозғалысын жеңілдету және римдіктердің жергілікті тұрғындарға бақылауын күшейту мақсатында басқа жерлерге көшірілді. Осылайша, лемовистердің әкімшілік орталығы біздің дәуірімізге дейінгі 10 жылы Вена өзенінен өтуді жеңілдету мақсатында толығымен римдіктер құрған қазіргі Лимож қаласы Августориумға ауыстырылды. Сен-Мер-ле-Уссине маңындағы Галло-Рим қирандылары]] Лимузеннің қосалқы қалаларының ішінде Лион — Бордо жолында орналасқан Брива-Курретия елді мекенін (Брива Курретия, ал бүгінгі күні Брив-ла-Гайард қаласы), сондай-ақ Буржеден Клермонға дейінгі жолда Акитодунумды (қазіргі Аен қаласы) атауға болады. Қалдықтары бүгінгі күнге дейін сақталған жаңадан салынған немесе романизацияланған діни орталықтардың ішінде ежелгі римдік моншаларымен әйгілі Кассиномагус (Шазнон) және Ево-ле-Бендерді, Нав коммунасының жанындағы Тинтиньякты атауға болады, мұнда ғибадатхана мен театрды біріктіретін қасиетті орын бар, сондай-ақ Сен-Мер-ле-Усине коммунасының жанындағы Ле-Кар сақталған. Мұнда романдық вилланың жанында салынған II және III ғасырлардағы кесенелердің қалдықтары бар. Мұндай виллалар Галло-Рим дәуіріндегі Лимузеннің негізгі экономикалық және әлеуметтік субъектілері болған ірі ауылшаруашылық шаруашылық орталығында тұрғызылды. Мұндай учаскелердің тығыздығы соншалық, көбінесе виллалар бір-бірінен 1-2 шақырым қашықтықта орналасқан. Бос жер телімдері іс жүзінде болған жоқ. Лимузеннің тегіс жерлерін виллаларда тұратын бай иелері пайдаланды. Мұндай иелер жиі өз шыққан тегі галдардың бұрынғы ақсүйектері арасынан болды. Олар Рим мәдениетін және тұрмыстық жайлылықты тез қабылдады. Мұны олардың тұрғын үйлері дәлелдейді, өйткені археологиялық қазбалар нәтижесінде кейде сол дәуірге мүлдем тән емес сән-салтанат пен артықшылық белгілері табылды. Бұл аймақтың топонимикасы осы ауылшаруашылық шаруашылықтары мен олардың иелерінің жадында сақталды. Көптеген елді мекендердің атаулары -якпен аяқталады, бұл бұрынғы вилланы көрсетеді, мысалы, Флавиньяк коммунасы («Вилла Флавиния»), Сольньяк коммунасы («Вилла Солемния»). Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде монастырлық монастырлардың қалдықтары Ла-Шапель-Монбранде коммунасы, Пьер-Буффьер және Лимождың солтүстігіндегі Брахот ауылдары маңынан табылды. Меровингтер дәуіріндегі варвар шапқыншылығы Лимузен, бүкіл Галлия сияқты, III ғасырдағы герман шапқыншылығының бірінші толқынынан зардап шекті. Кейбір елді мекендерді, соның ішінде Лимузен тауларындағы виллаларды тұрғындар біртіндеп тастап кетті. Августориум астанасының ауданы айтарлықтай қысқарды және қалған тұрғындар негізінен Лимузеннің алғашқы христиан шіркеулерінің бірі орналасқан Сен-Этьен тауы төңірегінде шоғырланды. Лимузенде, негізінен оның астанасы Августоритумда, III ғасырдан бастап Лимождық Марциал Інжілді уағыздады, оны аңыз бойынша Рим епископы Галлияға жіберді. Брив-ла-Гайард елді мекенінде Ізгі хабарды осы шағын елді мекеннің пұтқа табынушылары таспен атып өлтірген Бривтік Сен Мартин уағыздады. Аймақтың қалған бөлігі өте ұзақ уақыт бойы пұтқа табынушы болып қалды және V ғасырдың аяғында ғана христиан дінін толығымен қабылдады. V ғасырдың ортасынан бастап Лимузенді бүкіл Аквитания сияқты вестготтардың герман тайпалары биледі. Тек 507 жылы франк королі Хловис I вестготтарды Вуйе маңында жеңгеннен кейін аймақ белгілі бір тәуелсіздік деңгейін сақтай отырып, франк корольдерінің ықпалына түсті. Осылайша, VII ғасырдан бастап Аквитанияны үлкен дәрежедегі автономияны сақтай отырып, франктердің королі атынан герцог басқарды. Лимузен, Аквитания патшалығының батыс бөлігінен айырмашылығы, араб-бербер шапқыншылығына ұшыраған жоқ. Меровинг дәуірі Лимузендегі диуаналықтың айтарлықтай өсуімен ерекшеленді. Шындығында, сол кезде көптеген адамдар Лимузенге Галлдың солтүстігінен, тіпті Британ аралдарынан да жалғыздықта және дұғада тұру үшін келді. Бұл гермиттердің беделі Сен-Жуньян, Сен-Виктюрнян, Сен-Марьяк (Ево-ле-Бен), Ле-Гран-Бур елді мекендерін құрған жаңа адамдарды тартты. Басқа абыздар 632 жылы Солиньяктағы Элигий немесе Гередегі Парду сияқты аббаттықтарды құрды. Монахтар мен виконттардың дәуіріндегі Лимузен X ғасырда Лимузен аумағы көптеген сеньорлық иеліктерге бөлінді, олардың ішіндегі ең маңыздылары Төменгі Лимузен жерінде орналасқан Лимож, Комборн, Вантадур және Тюренн виконттары болды, ал аймақтың солтүстік бөлігінің көп бөлігін Ла-Марш графтығының жерлері алып жатты. Лимож епископтарының қазіргі заманғы Жоғарғы Вена департаментінің орталық бөлігінде орналасқан үлкен жер учаскелері де болды. Аумақтың қалған бөлігін арасында сеньор де Ластур, сеньор де Кар және виконт де Рошешуар болған ұсақ сеньорлар өзара таласып жатты. Территорияның мұндай күшті бөлшектенуі Лимузен жазықтарында көптеген қамалдар мен қарауыл мұнараларының салынуына әкелді, олардың феодалдық қауымдастығы сол дәуірдегі бүкіл Батыс Еуропаға ортақ қағидалар бойынша дамыды. Біздің заманымызда Ластур қамалының, Вантадур шатосының, Комброн қамалының және Эксидей сарайының қирандылары өткен феодалдық бытыраңқылықты еске салады. IX ғасырда Лимузенде көптеген аббаттар қалыптаса бастады, мысалы, 848 жылы бенедиктиндіктер ережесін қабылдаған Лимождегі Сен Марциалдың канондық аббаттығы. Қаисиетті диуаналардың қабірлерінің жанында, мысалы, Сен Жуньен, Сен Псалмет (Эмутье), Сен Леонард, олардың меценаттарының культін дамыта отырып, канондар тараулары қалыптаса бастады. Герцоктік биліктен тәуелсіз сеньорияның негізі қаланғаннан кейін көптеген аббаттықтар пайда бола бастады, олардың арасында 860 жылы Бурже архиепископы Тюренндік Рауль негізін қалаған Болье, Сен Марциал аббаты негізін қалаған Шамбон, шамамен 1000 жылы граф Бозон Ла Марш негізін қалаған Мутье-д'Аен, XI ғасырдың соңында Гуфье Ластур негізін қалаған Ле-Шалар болды. XII-XIII ғасырлар: гүлдену кезеңі Обазин аббаттығының алқалық шіркеуі]] XI ғасырдың аяғындағы экономикалық серпіліспен және адамдар ағынының, негізінен зиярат етушілердің ағынының өсуімен бірге көптеген Лимузен аббаттары айтарлықтай кеңейіп, аймақта жаңа діни тәртіптер орналасты. Осы уақыт ішінде керемет романдық монастырлық және приход шіркеулері тұрғызылды, олардың арасында Болье-сюр-Дордон, Солиньяк, Ле Дора және Сен-Леонард-де-Нобла болды. Бірақ бұл діни құрылымдардың ең маңыздысы Лимождегі Сен Марциал аббаттығы болды. Мұның себебі, Сен Марциалға (Аквитанияның қамқоршысы) табыну мұнда көптеген зиярат етушілерді, соның ішінде Аквитанияның үстемдік етуші сеньорларын және Пуатье графтарын тартты. Оның діни және саяси ықпалы аббаттыққа билік пен гүлдену әкелді. X ғасырдағы полифониялық музыкалық шығармалардың жасалуымен аббаттың даңқы да нығая түсті, бұл аббаттықта Сен Мартиал қалыптасуына әкеледі. XII ғасырдан бастап Лимузен ғибадатханалар мен литургиялық нысандарды безендіру үшін қолданылатын шамплеве эмальдарын жасау әдісін әзірледі, оны христиандық Еуропада жаппай танылғаннан кейін көптеген Лимузен шеберханалары тез игерді. Біздің уақытта әлемнің ірі мұражайларында 12 000-нан астам [нақтылау] осындай металл зергерлік бұйымдар. Сонымен қатар, тарихшы Мари-Мадлен Готье , XII-XIV ғасырлар аралығында 120 000-нан астам бұйымдар жасалып, таратылған. 1152 жылы Лимузен Аквитандық Элеонора мен Англияның болашақ королі Генрих II-нің үйленуіне байланысты Плантагенет әулетінің өкілдерінің қолына өтті. Сол уақыттан бері аймақ ағылшындардың ықпалында болды, бұл Лимузеннің діни және шығармашылық дамуына із қалдырды. Сонымен қатар, жақында сент Этьен де Мюре құрған католиктік Гранмонт монастырлық ордені Англия патшалығынан Пиренейге дейінгі Плантагенецтің барлық жерлерінде берік орнықты. Жүз жылдық соғыстың басталуымен Лимузен жерінде дағдарыс басталып, бүкіл аймақта экономикалық құлдырау кезеңі басталды. Көптеген қалаларды, тіпті одан да көп ауылдарды жалдамалы жасақтар, сондай-ақ ағылшын және француз әскерлерінің сарбаздары талқандады. Сонымен қатар, Франция королінің жағына шыққан Лимож епископтық қаласы 1370 жылы қыркүйекте Қара ханзада әскерлерімен басып алынып, талқандалды. Орта ғасырлар мен Француз революциясы аралығында Лимож виконтиясы 1607 жылы Франция тәжінің жерлеріне қосылды. Оноре де Бальзак 1839 жылы «Ауылдық діни қызметкер» атты еңбегінде Лимузенді сипаттайды: Әкімшілік бөлініс Бұл аймаққа Круз, Коррез және Жоғарғы Вьенна департаменттері кіреді. Аймақтық тіл Лимузен тілі — окситан тілінің диалектісі, ол каталан тіліне генетикалық жағынан қатысты. Экономика 2008 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ 24 794 € болған Лимузен аймағы Франция аймақтары арасында Төменгі Нормандиядан кейін 18-ші орынға ие болды, бірақ Лотарингия, Корсика, Пикардия және Лангедок-Руссильоннан озды. 2010 жылғы жағдай бойынша, Лимузендегі жұмыссыздық деңгейі Бретаньді есептемегенде, Францияның материктік аймақтары арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Көлік Орталық массивтің таулы аймағында орналасуына байланысты Лимузен ұзақ уақыт бойы негізгі көлік бағыттарынан (Париж—Бордо немесе Париж—Лион) алшақ болды. Жағдай Парижді Тулузамен байланыстыратын A20 автожолы және Вьерзоннан Брив-ла-Гайардқа дейінгі бос учаскені пайдалануға бергеннен кейін, сондай-ақ A89 көлденең Бордо—Клермон-Ферран автожолы ашылғаннан кейін және «Орталық Еуропа—Атлантика» көлік магистралінің учаскелерінің кезең-кезеңімен берілгеннен кейін айтарлықтай өзгерді. Теміржол қатынасы бойынша, ескірген Париж—Орлеан—Лимож—Тулуза желісінің жұмысын тоқтатқаннан кейін LGV Пуатье—Лимож жүрдек теміржол желісінің құрылысы басталды, оны 2020 жылға дейін пайдалануға беру жоспарланған. Әрине, бұл жол «Шығыс—Батыс» бағытындағы ірі жобаның бастамасы болуы мүмкін. Сондай-ақ, 2007 жылдың желтоқсанында Брив-ла-Гайард пен Лилль арасындағы бірінші TGV желісінің пайдалануға берілуін атап өтуге болады, онда пойыздар классикалық теміржол жолымен Париждің шетіне дейін Лимож, Орлеан, Орталықтың әртүрлі қалаларын және Шарль де Голль халықаралық әуежайын Иль-де-Франс аймағымен байланыстырады. XXI ғасырдың бірінші онжылдығы Лимузенде әуе көлігінің айтарлықтай дамуымен ерекшеленді, өйткені Лимож әуежайында Англия мен Бельгияға рейстер ұйымдастырылды. Сондай-ақ 2010 жылдың жазында Брив-ла-Гейлдегі жаңа әуежайдың пайдалануға берілгенін атап өткен жөн. Лимузеннің әкімшілік аймағына TER Limousin компаниясы TER қала маңындағы теміржол желісі қызмет көрсетеді. Лимож қаласы - Франциядағы үш қаланың бірі (Лион және Сент-Этьенмен бірге), мұнда қалалық көлік желісінде троллейбустар қолданылады. Туризм Лимузен ешқашан туризммен өмір сүретін аймақ болған емес. Көліктің негізгі артерияларынан, тіпті тауға (Париж—Тулуза немесе Атлант мұхиты жағалауы—Орталық массив) немесе теңізге (Шығыс—Батыс) баратын демалушылардың маршруттарынан алшақ орналасқан Лимузен ешқашан айтарлықтай туристер ағынынын бастан өткерген емес. Бұл жағдайға аймақтың географиялық оқшаулануы, бір ғасырлық экономикалық және демографиялық қиыншылықтар салдарынан оның бағаланбауы себеп болса керек, бұл осы жерлерді бағаланбауына әсер етті. Сонымен қатар, көршілес аймақтардан айырмашылығы, Лимузенде көптеген келушілердің назарын аударатын маңызды нысандар, галло-роман дәуірінің қалдықтары (мысалы, Лангедок-Руссильон немесе Прованс — Альп — Кот-д'Азур аймағынан айырмашылығы), маңызды геологиялық көрнекті орындар (Оңтүстік — Пиреней аймағынан айырмашылығы) немесе танымал әлеуметтік оқиғалар (Овернь мен Пуиту — Шарантадан айырмашылығы) болмады. Осылайша, Лимузен ескі үлгілерде өмір сүруді жалғастырды (фарфор, қалалардың болмауы, ...) және танымал туристік орындар көбінесе аймақтың шекараларына жақын болатын туристік аймақтардың арасында бола отырып, аянышты өмір сүрді (мысалы, «Валле де л'Хомме» және Ласко үңгірі Коррезден шамамен 20 шақырым жерде, ал Овернь жанартаулары Крезден шамамен қырық шақырым жерде орналасқан). Мұндай пайымдау негіздері соңғы 15 жылда автомобиль жолдарының (әсіресе A20 және A89 және жақында, LGV Пуатье—Лимож теміржол желісі) құрылысымен ғана күшейе түсті. Британдықтардың қызығушылығының артуы Лимож әуежайын жаңғыртуға және қайта пайдалануға және Брив-ла-Гайард әуежайының құрылысын бастауға мүмкіндік берді. Біздің уақытымызда Лимузен өзінің ерекше белгілерін сақтай отырып және баса көрсете отырып, неғұрлым заманауи және әділетті бейнені қалыптастыруға тырысады. Демографиялық көрсеткіштер 2000 жылдан бастап қайта дами бастады, бұл аймақтағы тұрақты халықтың жыл сайынғы өсуін көрсетеді. Аймақта туризм екі негізгі бағытта дамып келеді: * экологиялық туризм, ашық спорт түрлеріне, жаяу жүру маршруттарына, табиғи көрікті жерлерге баруға негізделген. Туристік қызметтің бұл сегменті ауылдық жерлерде және шомылу аймақтарында туристік аумақтарды дамытуды ынталандыру есебінен дами бастады. Бұл сегментте әсіресе Милваш үстірті, Жоғарғы Вена департаментінің оңтүстік бөлігі және Брив өзенінің бассейні көрнекті болып табылады. * мәдени туризм және танымдық туризм, тарихи орындарға, мемориалдық орындарға, өндірістік және қолөнер дәстүрлеріне негізделген (лимож фарфоры, эмаль, гобелен, шифер, селдір перде (тюль) өндірісі, қолғап өндірісі және т.б.), жеке объектілерде, сондай-ақ қалаларда шоғырланған. Туристік қызметтің дамуына қосымша серпін жақында екі аймақтық табиғи парктің қалыптасуымен байланысты болды: Перигорд—Лимузен аймақтық табиғи паркі 1998 жылы Дордонь және Жоғарғы Вьенна департаменттерінің түйіскен жерінде және 2004 жылы Лимузен аймақының үш департаментінің құрамына кіретін жерлерде құрылған Лимузенде Мльваш аймақтық табиғи паркі құрылды. 2007 жылы ең көп келушілері бар 20 ақылы туристік сайттардың тізімі: # Орадур-сюр-Глейн мемориалдық орталығы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс сарбаздары қиратқан ескі ауылдың қирандылары (306427) # Лес Вижу жанындағы Парк дю Рейну хайуанаттар бағы мен ландшафт саябағы (83600) # Президент Жак Ширак мұражайы (50015) # Помпадур жылқы зауыты (49648) # Лимож епархиясының мұражайы, эмальдардың үлкен коллекциясы бар епископтар резиденциясындағы өнер мұражайы (43360) # Лимузен аквариумы (40996) # Гера тауларындағы жабайы жануарлар саябағы (37986) # Бельвю ойын-сауық саябағы (36318) # Château de Sédières қамалы (31104) # Тюлдегі монастырлық мұражай (29097) # Château de Val қамалы (25572) # Обюссондағы гобелен мұражайы (25447) # Жимель-ле-Каскад жанындағы Гимель сарқырамасы (22503) # Мерле мұнарасы (20054) # Гера тауларындағы алып лабиринт (19784) # Васивьер көліндегі өзен трамвайы (19711) # Тюренн шатосы (19531) # Вал көлінің панорамалық көрінісі бар ләззат қайықтары (19275) # Адриан Дюбуше фарфор мұражайы (19028) # Лимождегі туристік пойыз (17119) Лимузиндегі дүниежүзілік мұра нысандары: * Сен-Леонар-де-Нобладағы колледж шіркеуі Сен Сантья́гоның зиярат ету жолында. * Обюссон гобелендері. Дереккөздер Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20110129042845/http://www.region-limousin.fr/ Лимузен аймағының ресми сайты] * [http://www.tourismelimousin.com/ Лимузен аймағының туризм комитетінің ресми сайты] * [https://web.archive.org/web/20181003043753/http://www.culture-en-limousin.fr/ Лимузен аймағындағы мәдени іс-шаралардың ресми порталы] * [http://www.lemosin.net/ Лимузен аймағының географиялық порталы]