kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Марат Хамитұлы Балтабаев

Марат Хамитұлы Балтабаев (24.12.1940, Павлодар облысы Ертіс ауданы Үлгілі а. – 2007, Алматы қ.) – пед. ғыл. докт. (1994), Халықар. ғыл. академиясының толық мүшесі (СПб, 1996), ҚР-ның еңбек сің. қызметкері, ҚР Халық ағарту ісінің үздігі. Мәскеудің мемл. мәдениет ин-тын бітірген (1966). Қазақ қыздар пед. ин-тында оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1966–1986), ҚазПИ-де (1988–1994, қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі, декан, Қазақ білім академиясында лаборатория меңгерушісі, ақпарат орт-ның директоры (1995–1998) болды. 1998 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мәдениет және өнертану ғыл.-зерт. ин-тының директоры қызметін атқарған. «Основы музыкально-эстетического воспитания учащейся молодежи средствами казахской традиционной художественной культуры» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Оның негізгі ғыл. еңбектері мектеп оқушыларына көркем-эстетик. тәрбие беру ісінің ғыл. тұрғыдан негізделген концепциясын жасау мәселесіне арналған. Б. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оқу құралдарының авторы. Дархан қ-ның (Моңғолия) құрметті азаматы. Дереккөздер
Әділхан Бекділдаұлы Байбатша

Әділхан Бекділдаұлы Байбатша (1948 жылдың 11 наурызы күні дүниеге келген) — ғалым, геология-минерал ғылылымдарының докторы (1991), профессор (1994), Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (1996). Өмірбаяны Әділхан Бекділдаұлы Төле би ауданы, Көксәйек ауданында 1948 жылдың 11 наурызы күні дүниеге келген. Ол 1971 жылы Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Атқарған қызметтері 1971 – 1992 жылдары Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті мен оның Жезқазғандағы филиалында (1980 – 1988 ж.) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі және факультет деканы болған. 1993 – 2002 жылдары Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінде профессор, кафедра меңгерушісі, оқу-әдістеме департаментінің директоры, университеттің Бас ғалым хатшысы болды. 2002 жылдан Қазақ-Британ техникалық университетінде факультет деканы және кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары кен орындарын ұтымды әрі қауіпсіз игеру жағдайларын анықтайтын табиғи және техногендік факторларды бағалау мен болжаудың теориялық-әдістемелік ережелерін жасау мәселесіне арналған. Ғылыми-зерттеу жұмыстары Ғылыми-зерттеу жұмыстарын Қарағанды тас көмір алабының шахталарында, Жезқазған мыс-полиметалл кен орнының кеніштерінде, Бестөбе алтын кен орнында, Белогорск (Кенді Алтай) сирек металдар кен-комбинатында, Итауыз бен Жаман Айбат мыс кен орындарында, Майкөбен қоңыр көмір алабында және басқа да кен орындарда жүргізген. Зерттеу нәтижелері кеніштерді жобалау мен салуда, жерасты және ашық тәсілдермен кен қазу жұмыстарын (ГИПРОцветмет-Москва, ГИПРОуголь – Қарағанды, ЖНИПИцветмет – Жезқазған және басқа мекемелер) жоспарлауда пайдаланылған. Қазақ даласының ежелгі тарихын және ұлы тарихи тұлға Мұхаммед Хайдар Дулаттың мұрасын зерттеумен айналысады. Елімізде тұңғыш рет «Қазақстанның антропогендік тарихы» (2003) және «Атропогеновая история Казахстана» (2003) монографияларын жариялады. Бұл кісі жоғары оқу орындарында білім беруде, мемлекеттік тілді дамытуға да елеулі үлес қосып келеді. Қазақ тіліндегі көптеген оқулықтар, әдістемелік нұсқаулар, нормативтік құжаттар (нұсқаулықтар) мен терминологиялық сөздіктер даярлаған. Жалпы саны 250-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде 20 кітап пен 25 кітапшаның авторы. Инженер кадрларды даярлауға көп еңбек сіңіруде, 2 ғылым докторы мен 2 ғылым кандидатын даярлаған. Қазақстан – Британ техникалық университетінде докторлық диссертация қорғайтын арнайы ғылыми кеңестің мүшесі. Сыртқы сілтемелер * [http://www.scedu.kz/imenye_premii_v_oblasti_nauki/laureaty_premii_2010_goda/]
Төрткүл (көне қала)

Төрткүл қалашығы – ортағасырлық қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Мойынқұм ауданы, Бірлік аулынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Шу өзенінің оң жағасында орналасқан. Зерттелуі, сипаты 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) тауып, зерттеген. 1980, 1986 жылдары қазіргі Қазақ ұлттық университетінің археологиялық отряды анықтау материалдарын жинақтаған. Қаланың орны, бұрыштары төрт тарапқа қаратылған ауданы 200х180 м, тік бұрышты алаңнан тұрады. Негізгі алаңның солтүстік және шығыс жағында құрылыс орындарының қалдығы, ал оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағында көне канал орны сақталған. Оңтүстік-батысынан басқа үш жағы топырақ үйінділерімен қоршалған. Қазба барысында табылған хұмдар, құмыралар, шұңғыл табақтар, т.б. заттарға қарағанда қалашық VIII-XIV ғасырларда өмір сүрген. Дереккөздер
Қарадиірмен

Қарадиірмен, Қарадермен – Шығыс Қаратау жотасының батыс бөлігіндегі тау. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Жармыш ауылының батысында 13 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 316 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5-3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейлері уақытша ағатын сулардың шаюынан эрозиялық процестерге ұшыраған. Солтүстігінде Солтүстік Ақтау, батысында Батыс Қаратау, оңтүстік-батысында Қарақыз-Қоғақыз жоталары орналасқан. Өсімдігі Сортаңды сұрғылт қоңыр, сұр топырағында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, бұйырғын, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Борис Ярославович Толмачев

Толмачев Борис Ярославович (1947 жылы туған, Алматы қаласы) – филология ғылымының докторы (1994), профессор, Қырғыз мемлекеттік университетін бітірген (1970). Қысқаша өмірбаяны: 1970–1972 жылдары Қырғызстан Ғылым академиясының «Илим» баспасында редактор. 1972–1975 жылдары Қырғыз мемлекеттік университетінде аспирант. 1975–1978 жылдары «Қырғыз энциклопедиясы» Бас редакциясында редакция меңгерушісі. 1978–1981 жылдары «Қазақстан» баспасында аға редактор. 1981 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) доцент қызметін атқарады. Еңбектері: «Исторический роман в современной литературе Средней Азии и Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Қарадүлей

Қарадүлей, Қаратүлей – Үстірттің Солтүстік-батысындағы сор. Маңғыстау облысының Бейнеу ауданы жерінде, Өліқолтық сорынан шығыста 60 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 80 м биіктікте. Сор бұйырғын, жусан өскен шөлді дала ортасында орналасқан. Жалпы ауданы 400 км² шамасындағы екі бөліктен тұрады. Сор маңында 3 – 10 м тереңдікте кездесетін грунт суларының минералдылығы әртүрлі. Оңтүстігінде кең аумақты қамтитын сексеуіл тоғайы өскен. Шаған төбесі (102 м) орналасқан. Оңтүстігінде шөбі шүйгін Есенқазақ қонысы жатыр. Сорды айнала бірнеше қара жолдар өтеді. Дереккөздер
Афанасий Зиновьевич Питулов

Афанасий Питулов Зиновьевич (1911 жылдары туған, Татарстан, Юдинск ауданы Ново-Польск кенті) – қоғам қайраткері. 1963 – 64 жылдары еңбекшілер депутаттары Оңтүстік Қазақстан Өлкелік Кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Қазақ ауылы шаруашылық институтын, Мәскеу ауылы шаруашылық академиясын бітірген. 1932 – 53 жылдары Чебоксары қаласында бау-бақша техникумының директоры, Пеньковск кеңшары «Садвинсовхозобъединение» еңбек үнемдеу бюросының меңгерушісі, Чуваш АКСР халықтық жер комитетінің агрономы, ауылы шаруашылық техникумының мұғалімі, агроном, Поволжье фанер завоты қосалқы шаруашылығының директоры, Татар АКСР-і мен Пенза облысы бойынша КСРО үкіметі жанындағы ұжымшарлар ісі жөніндегі кеңесінің өкілі, еңбекшілер депутаттары Шығыс Қазақстан облысы кеңесі атқару комитетінің хатшысы болды. 1953 – 62 жылдары Ақмола облысы комитетінің екінші хатшысы, Верхнеубинск ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, Шығыс Қазақстан облысы комитеті ауылы шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, 1962 – 63 жылдары Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің екінші хатшысы, 1964 жылдан еңбекшілер депутаттары Жамбыл облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып қызмет атқарды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Қараерен

Қараерен – Іле алабындағы өзен, Шарын өзенінің тармағы. Географиялық орны Алматы облысы Ұйғыр ауданы, Тасқарасу ауылдық округі аумағымен ағады. Ұзындығы 41 км. Бастауы Ақтөбе қыстауы тұсынан Шарын өзенінен бөлініп шығып, Іле өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы Шарын ауылынан төменде жайылма құрайды. Ашық жағалауының кейбір жерлерінде шіліктен тұратын шоқ тоғайлар өскен. Суын егістікке және мал суаруға пайдаланады. Дереккөздер
Бұйра лалагүл

Бұйра лалагүл — лалагүлдер тұқымдасының лалагүл туысына жататын көп жылдық, жуашықты өсімдіктер. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 60 — 100 см, сабағы түкті. * Жапырағы таспа, немесе қандауыр пішінді, ұзындығы 8 — 10 см, ені 1,5 — 2 см. * Гүлдері ірі, жеке немесе шашақ гүл шоғырына топталған. Ашық қызыл, қызыл сары түсті қара дақтары бар, түкті, олар түтік немесе қоңырау пішінді, ұзындығы 13 — 15 см, хош иісті. * Жемісі — қауашақ, көп тұқымды. Маусым — шілдеде гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанда Алтай, Тарбағатай тау жүйесінде, Жетісу Алатауында кездеседі. Орманды, таулы, шалғынды жерлерде өседі. Қолданысы Бұйра лалагүл әсемдік үшін ерте заманнан бері қолдан өсіріледі. Одан медицинада дәрі жасалады, бояу алады, жуашығы тағамға жарамды, гүлінен ара бал жинайды, эфир майы алынады. Дереккөздер
Қараеспе (арна)

Қараеспе – Шалқартеңіз алабындағы құрғақ арна. Географиялық орны Ұлытау облысының Ұлытау ауданы жерімен ағады. Арыс көлінің солтүстігінде. Ұзындығы 90 км, су жиналатын алабы 992 км 2 . Арнасымен көктемде 7 – 10 күндей ағын болады. Бастауы Бастауын Шолақнұра (339 м) тауынан алып, Теріскенеспе өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тік жарлы. Қар, жаңбыр суларымен толығады. Аңғары мал жайылымы. Дереккөздер
Бұқпа

Бұқпа — газет. Көкшетау қаласында 2001 жылдың 4-қаңтарынан бастап шығады. Алғашында 8 беттік, 2003 жылдан 16 беттік болып шығады. «Бұқпа» газеті Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім минисрлігінде 2000 жылы 2-қыркүйекте №1601 болып тіркелген. Қазіргі уақытта 4500 — 5000 данамен шығады, «Рек-Визит» ЖШС-нің жеке меншігі болып табылады. Бас директоры Айбашпанов Мұрат Асанұлы, бас редактор — Мәтен Өтешұлы Бижанов. «Бұқпа» газеті тәуелсіз болғандықтан Ақмола — Көкшетау — Петропавл аймағында таратылады. Газет ұлттық мүдде, қала мен ауыл тұрғындарының арасындағы өзара қарым-қатынас, қазақ зиялыларының тағдыры, мемлекет тарихы мәселелері тақырыбын сөз етеді. Дереккөздер
Қараеспе (өзен)

Қараеспе – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км. Бастауы Қараматақ, Ешкіөлмес таулары беткейлеріндегі бұлақ суының қосылуынан құралып, Ақадыр темір жол станциясының оңтүстік-шығысына 7 км жетпей Құрманбай қыстауы маңында тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы тік жарлы. Қар, жер асты суларымен толығады. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,060 – 0,070 м 3 /с. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бұлақсай (Ақмола облысы)

Бұлақсай (2007 жылға дейін – Нововладимировка) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Бұлақсай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Аршалы кентінен солтүстікке қарай 50 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 1955 жылы қаланды. 2007 жылға дейін ауыл "Нововладимировка" деп аталып келді. Бұлақсай «Нововладимировка» ЖШС-нің орталығы саналады. Халқы Инфрақұрылымы 2 орта мектеп, аурухана, мәдениет үйі, асхана, кітапхана, байланыс бөлімшесі, телефон стансасы, т.б. бар. Бұлақсай арқылы Астана — Ерейментау автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Сарыоба (4 км). Дереккөздер
Қаражал (тау, Қалба жотасы)

Қаражал – Қалба жотасының оңтүстік бөлігіндегі таулар. Географиялық орны Абай облысы Көкпекті ауданы Шәріптоғай ауылының солтүстік-батысында 13 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1144 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-ге созылған, енді жері 15 км шамасында. Геологиялық құрылымы Тас көмір кезеңінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген. Жер бедері Беткейі тіктеу, көптеген жартасты ұсақ шоқылармен, сай, өзен аңғарларымен тілімденген. Солтүстігінен Шар, оңтүстігінен Көкпекті өзендерінің салалары бастау алады. Батысында Қарғалы, шығысында Толағай, оңтүстігінде Ақшоқы таулары орналасқан. Өсімдігі Аласа таудың шалғынды қоңыр топырақ жамылғысында далалық астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Гүлбаршын Қожақызы Бижанова

Гүлбаршын Қожақызы Бижанова (1949 жылы, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Шелек ауылында туған) – биология ғылымының докторы (1998 жылы), профессор Қазақ Мемлекеттік Университетті бітірген (1971 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті). Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника және фитоинтродукция институтында (1971–81 жылдары), Шелек ауылындағы орта мектепте (1981–86 жылдары), ҚР Ұлттық Ғылым Академиясында (1991–92 жылдары; 1994–96 жылдары), ҚР Министр Кабинетінде (1992–94 жылы) жұмыс істеген. 2000 жылдан республика Жоғары аттестаттау комиссиясында бөлім меңгерушісі, ғылыми хатшы. Негізгі ғылыми жұмыстары Қазақстан өсімдіктерінің қазіргі жағдайын зерттеуге бағытталған. 40-тан аса ғылыми еңбегі, монографиясы және бірнеше геоботаникалық картасы жарияланған. Дереккөздер
Толмачев Владимир

Толмачев Владимир Степанович (1944 жылы туған, Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1987), профессор (1993). КСРО-ның еңбек сіңірген өнертапқышы. Қысқаша өмірбаяны: .]] 1969 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1969–1976 жылдары Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Республикалық ана мен баланы қорғау ғылыми-зерттеу орталығында стажер, кіші ғылыми қызметкер. 1976 жылдан Онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. 1986 жылы «Генетические факторы риска невынашивания беременности» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Қаражал (Сарықұлжа тауы)

Қаражал – Сарықұлжа тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батысында, Қарағайлы кентінен оңтүстікте 47 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 2,5 – 3 км. Ең биік жері 1200 м. Геологиясы мен жер бедері Тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. Беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Жыра, сайлармен тілімденген. Қаражалдың оңтүстік және солтүстік бөліктерінен Аппаз өзенінің бастаулары ағады. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Бұланды (ауыл)

Бұланды — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Макинка ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1886-1990 жылдары қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы — Степняк қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км, қайыңды-қарағайлы орман шетінде орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кафе, дәрігерлік пункт бар. Сонымен бірге Бұланды орман және жануарлар дүниесін қорғау мемлекеттік басқармасы орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Макинка (15 км). Дереккөздер
Қаражал (Түлкілі тауы)

Қаражал – Түлкілі тауларының солтүстік-шығысындағы таулар. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 849 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 14 км-ге созылып жатыр, енді жері 5-6 км шамасында. Жер бедері Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Таудың түпкі жыныстары жалаңаштанған. Солтүстігіндегі Ақынбай қонысы, шығысында Қараүңгір, оңтүстігінде Ақшоқы, батысында Қызылтүлкілі таулары орналасқан. Геологиялық құрылымы Силур кезеңінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңды сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өседі. Дереккөздер
Қаражал (Қосмұрын тауы)

Қаражал – Қосмұрын тауларының шығысындағы шоқылы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Ақадыр кентінің оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 827 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км шамасында. Жер бедері Шығыс беткейі тіктеу, солтүстік-батысқа қарай тізбектелген шоқылар аласарып, жазыққа ұласады. Салыстырмалы биіктігі 75 – 80 м. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің ортаңғы және төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, боз, сұлыбас, бұталар өседі. Етегіндегі бұлақтардың маңы мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Қаражал (Баянауыл тауы)

Қаражал – Баянауыл тауларының оңтүстігіндегі оқшауланған тау. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ақсан ауылының оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 534 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2 км. Геологиялық құрылымы мен жер бедері Жер қыртысы силур мен девон кезеңдерінің кристалды порфирит, сиенит, гранитті тақтатастарынан түзілген. Оның бетін делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан. Жазыққа ұласатын батыс және солтүстік етегінде шағын тұзды көлдер жатыр. Өсімдігі Беткейлерінің және етегінің қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырағында қараған шоғырлары аралас бетеге, қау, сұлыбас өскен. Дереккөздер
Александр Семенович Потапов

Александр Потапов Семенович (1910, Горький қаласы , Ресей – 1961, сонда) – соғыс және еңбек ардагері. «Даңқ» орденінің толық иегері. Соғыс алдында Түркістан стансасына көшіп келген. Осы жерден 1942 жылдары армияға шақырылған. 276-Темрюк атқыштар дивизиясының 871-атқыштар полкінің 76-ММ зеңбірегінің нысана көздеушісі, кейін командирі болып, Оңтүстік-батыс, Солтүстік Кавказ, 1- және 4-Украин майдандарында шайқасты. Соғыстан кейін өзінің туған қаласы Горькийге оралып, машина жасау зауытында еңбек етті. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Қаражал (Бұғылы тауы)

Қаражал – Бұғылы тауларының оңтүстігіндегі шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Қарамыс ауылының солтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. Шерубайнұра өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 1016 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 7 км-ге созылып жатыр, енді жері 4,5-5 км шамасында. Жер бедері Беткейі тіктеу, өзен аңғары, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік-шығыс беткейінен Қарақамыс өзенінің салалары бастау алады. Батысында Қосшоқы, солтүстік-шығысында Қарсақпай, оңтүстігінде Күшік таулары орналасқан. Геологиялық құрылымы Ортаңғы және жоғарғы тас көмір кезеңінің гранитоидты жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Ашық қоңыр топырақ жамылғысында тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Қаражалдық

Қаражалдық, Қаражалық – Құсмұрын алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Әулиекөл ауданының солтүстігінде, Первомайское ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 208 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 3,9 км 2 , ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 8,1 км. Көл түбіне лай тұнбалар шөккен. Негізінен жер асты және көктемгі қар суларымен толығады. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Жағалауы сипаты Жағалауы жайпақ, онда қамыс, құрақ өскен. Көктем, күз айларында мал суаруға пайдаланылады. Суы жаз айларында тартылып, балшыққа айналады. Дереккөздер
Бұланды таңы

Бұланды таңы — қоғамдық-саяси газет. Редакциясы Макинск қаласында орналасқан (С. Сейфуллин көшесі, 29-үй). 2007 жылдың 22-маусымынан бастап қазақ тілінде, аптасына 1 рет шығады. Редакторы Т. Дүйсенбай. Әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Алексей Филиппович Цеховой

{{Ambox }} Алексей Филиппович Цеховой (28.8.1941, Астана қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1992), профессор (1996), Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі (1995). Қазақ политехникалық институтын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және аспирантурасын (1968) бітірген соң осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, декан, институттың орталық директоры (1968–1995), Қазақстан Республикасы Мемлекеттік аттестациялау комитеті төрағасының 1-орынбасары (1995–1997), Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі (1997–2002) қызметтерін атқарды. 2003 жылдан Қазақстан Республикасы Менеджерлер жобалау одағының президенті. 90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Әбдірахман Біргебаев

Біргебаев Әбдірахман (1928 – 2005) — еңбек ардагері. Социалитік Еңбек Ері (1981). «Қарлығаш» еңбек фермасында пионерлер ұжымына тәлімгер болып, оның басшылығымен оқушы-пионерлер жаңа туған қозыларды күтіп-баққан. КСРО, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңестерінің депутаты болып сайланған. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, II-том
Орыс-жапон соғысы

Орыс-жапон соғысы (, «Жапон-Орыс соғысы»; 1904–1905) — Қиыр Шығысқа үстемдік орнатуға ұмтылған Ресей мен Жапония арасындағы соғыс. 1894–1895 жылдары Жапония Қытай армиясы мен флотын талқандап, Тайвань, Пэнхледао аралдарын және Ляодун түбегін басып алды. 1900 жылы Ресей шетелдік державалармен бірге Қытайдағы Ихэтуаньдер көтерілісін басып жаншуға қатыса отырып, Маньчжурияны өзінің ықпал аймағына айналдырды. 1902 жылы Ұлыбританияның қолдауымен Жапония, Маньчжурия мен Корей түбегіне еніп келе жатқан Ресейге қарсы әскери одақ құрды. * 1904 жылы 9 ақпанға қараған түні жапон флоты соғыс жарияламастан Порт-Артурдағы орыс эскадрасына шабуыл жасады. Жапонияның кенеттен соғыс бастауы Ресей үшін үлкен қиындық тудырды. Бұл кезде транссібір магистралі мен Порт-Артурдағы ірі әскери құрылыстар әлі бітпеген еді. * 1904 жылы 10 ақпанда Жапония Ресейге ресми түрде соғыс жариялады. Жапон әскері сәуірдің аяғында Ялу өз. маңында тұрған орыс әскерлерін талқандап, Маньчжурияға шабуыл жасады. Сонымен бір мезгілде Порт-Артурдың сол жағындағы Ляодун түбегіне әскери күштерін түсіріп, бекіністі қоршауға алды және Оңт. Маньчжуриядағы орыс әскерлеріне соққы берді. Орыс әскері шегінуге мәжбүр болды. * Мамырда Цзиньчжоу қаласына ие болған Жапония Порт-Артурды Маньчжуриядан оқшаулап тастады. * 1904 жылы қыркүйектің басында патша әскері Ляоян шайқасында ірі жеңіліске ұшырады. * 2 қаңтар 1905 жылы Ұзаққа созылған қоршаудан кейін Порт-Артур берілуге мәжбүр болды. Порт-Артурды қолға түсіруі Жапонияның стратегиялық жағдайын едәуір жақсартты. * 1905 жылы 27–28 мамырда Цусима теңіз шайқасында орыс эскадрасы толық талқандалды. Орыс-жапон соғысында Ресей біржола жеңілді. Бұл соғыстың барысы мен нәтижесінде патшалық Ресей өзінің экон., әскери тұрғыдан артта қалғандығын көрсетті. * 1905 жылы 5 қыркүйекте Жапония мүддесіне шешілген екі ел арасында Портсмут бітім шартына қол қойылды. Орыс-жапон соғысы нәтижесінде Корея мен оңт. Маньчжурияда Жапон үстемдігі орнады. Жапония Қиыр Шығыстағы жетекші елге айналды. Ал Ресейде бірінші орыс революциясы (1905–1907) басталды. Дереккөздер
Бақайқұрт

Бақайқұрт (, ) — қой мен ешкінің тұяғының мүйіз қабығын шірітіп түсіретін жұқпалы ауру. Ол барлық елдерде, әсіресе, ылғалды аймақтарда кең таралған. Бақайқұрт тудырғыш микроб топырақта 1—2 ай, ауру немесе ауырып жазылған малдың бақайшығында 3 жылға дейін сақталады. Бақайқұрт ауру малдан, ауру мал жүрген жайылымнан, суаттардан, қорадағы қидан жұғады. Ауру, көбінесе, көктемде, жауын-шашыны көп жаз айларының басында және күзде байқалады. Ауруды сыртқы клиникалық белгілеріне қарап және бактериялық зерттеулермен анықтайды. Бақайқұртпен ауырған мал аяғын баса алмай ақсайды, жүре алмай жатып қалады, тұяғы ісінеді, бақайшықтың арасы іріңдеп, сасық иіс шығады, тұяқтың мүйізді қабаты түседі. Бақайқұрттан емдегенде ауырған қойларды бөліп алып, аяқтарын жуып, ірің кеулеген жерлерін формалиннің немесе тотияйынның 10% ерітіндісі құйылған астаушаға 1—2 мин түсіріп алады, левомицин, синтомицин, биомицин сияқты антибиотиктер қосылған майлы дәрі жағады. Жалпы бақайқұртты болдырмау үшін малды құрғақ таза жерде ұстап, формалиннің 10%-тік ерітіндісімен дезинфекциялап тұрған абзал. Дереккөздер
Біржанов Еркін Омарұлы

Біржанов Еркін Омарұлы (1942, бұрынғы Көкшетау облысы Чкалов ауданы Талдыкөл ауылы – 2008, Көкшетау қаласы) — әнші (баритон). ҚазКСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1982). Көркемөнерпаздар үйірмесінің белсенді мүшесі болған. 1961 — 96 жылдары Чкалов ауданында жүргізуші, 1997 жылдан облыстық филормонияда әнші болып еңбек еткен. Қала және облыс көлеміндегі барлық мерекелік шараларға қатысқан. Ол көптеген қазақ, украин халық әндерін және шет ел классиктерінің шығармаларын орындаған. Концерттік бағдарламалармен Қазақстанның барлық облыстарында және шет елдерде (Венгрия, Югославия, Болгария) болған. Бірнеше алғыс хаттармен және грамоталармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Аман Жамелұлы Нұрмақов

Нұрмақов Аман Жамелұлы (13 наурыз 1942 жылы туған, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылы ] – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1989), профессор (1991). * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1965). * 1967 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) профессор, кафедра меңгерушісі (1995 жылдан) болып жұмыс істейді. Ғылыми еңбектері * Негізгі ғылыми еңбектері хирургия мәселелеріне арналған. Ол жаңа жергілікті жансыздандырғыш дәріні (ринокаин) тәжірибелік жолмен зерттеп, алғаш рет хирургия саласында қолданды. Өт қуығында тас байлану ауруын анықтау жолдарын ұсынып, оны емдеу тәсілдерін жетілдірді. Нұрмақовтың басшылығымен нашақор адамдарда іріңді жараның даму барысының ерекшеліктері зерттеліп, бірінші болып оларды емдеу үшін адам плацентасын қолданды. Алғаш рет шығыс медицинасындағы тәсілді хирургиялық операциядан соң пайда болатын асқынулардың алдын алуға және оны емдеуге қолданды. * Нұрмақов 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, 3 патенттің және 5 өнертапқыштық ұсыныстардың иегері. Шығармашылығы * Хирургические болезни, А., 2001 * Өт қуығында тас пайда болу ауруы, А., 2003 * Хирургиялық аурулардың симптомдары мен синдромдары, А., 2004 Дереккөздер
Тынымбай Нұрмағамбетов

Тынымбай Нұрмағамбетов (10.6.1945 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – жазушы. Қызылорда педагогика институтын (1968), Мәскеудегі М.Горький атындағы жоғары әдебиет курсын бітірген (1981). Қызылорда облысы радио комитетінде, “Жазушы” баспасында редактор, “Қазақфильм” киностудиясының сценарийлік коллегиясында түрлі қызметтер атқарған. 1996 жылдан “Қазақ елі” газеті редакторының орынбасары. Алғашқы әңгімелер жинағы 1971 жылы “Қауын иісі” деген атпен жарық көрген (орыс тіліндегі нұсқасы үшін М.Горький атындағы Бүкілодақтық жастар сыйлығын алды, 1979). Жазушы прозасында ауыл адамдарының мінез-құлқы, олардың жан дүниесінің қыр-сыры, ұлттық сана психологиясындағы замана тудырған өзгерістер терең суреттеледі. Нұрмағамбетов жеңіл юмордың шебері, бірнеше комедиялық туындылары бар. Ол “Жоғалған көл”, “Кемпірлер үкімі” пьесаларын, “Тырналар ұшып барады” телефильмі сценарийін жазды. Шығармашылығы * Қош бол, ата, А., 1972 * Қарлығаштың ұясы, А., 1975 * Там, где горел очаг, А., 1982 * Молодая гвардия, А., 1984 * Талисман, А., 1984; * Туған ауыл түтіні, А., 1989 * Таңд., А., 1997 • Бөрібайдың тымағын ит алып қашқан қыс. Дереккөздер
Біржан сал ескерткіші

Біржан сал ескерткіші — Степняк қаласының шетіндегі ақын Біржан салдың зиратына қойылған ескерткіш. Мемлекеттік маңызы бар тарихи ескерткіштер тізіміне кіреді. Орнатылған кезеңі XIX ғасыдың соңы, 1950 жылы қайта қалпына келтірілген, мүсінші Т.С. Досмағамбетов. Сипаты Ескерткіш кешен монументтен, бюсттен және мемориалдық қабырғадан тұрады. 1-нұсқасы 1950 жылы, 2-нұсқасы 1982 жылы, 3-нұсқасы 1994 жылы жасалып, мемориал қойылды. 1994 жылы Қарағанды қаласындағы суретшілер шеберханасында қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Кешен аумағы төртбұрышты бетон тақтайлармен жабылған, төмен ажурлы шарбақпен қоршалған. Қайта жөндеуден кейін бұрынғы обелисктің орнына қызыл граниттен жасалған төртбұрышты блокқа ұлттық киімдегі Біржан салдың қола бюсті орнатылды, оның оң қолы жүрегінің үстінде тұр, ал сол қолында домбырасы бар. Бюст авторы – қазақстандық мүсінші Т.С. Досмағамбетов. Біржан салдың мемориалды кешені – ұлттық жанрда өнер көрсететін көптеген әнші, суырыпсалма музыканттар мен ақындардың құрмет көрсетуге баратын орны. Дереккөздер
Толыбеков Алмас Серғалиұлы

Толыбеков Алмас Серғалиұлы (5 Желтоқсан 1938 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1979), профессор (1987). Қысқаша өмірбаяны: 1962 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1962–1983 жылдары КСРО Медицина Ғылым академиясының Эксперименттік медицина институтында (Санкт-Петербург) аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер. 1983 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) профессор, кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Морфогенез и вопросы патогенеза инфекционных процессов вызываемых хламидиями» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Толыбеков микроб тудыратын патологиялық-гистологиялық процестерді зерттеді. Дереккөздер:
Білестік

Бірлестік, экономикада — кәсіпорындардың қызметтерін үйлестіру, құқыларын қорғауды қамтамасыз ету, жалпы мүдделерін тиісті мемлекеттік және басқа да органдарға немесе халықаралық ұйымдарға жеткізу мақсатымен салалық, аймақтық не басқа негізде біріктірілген жүйесі. Ол бірнеше бірыңғай құрылым мен бөлімшеден тұрады, мұнда барлық күш-қуат және қаржы бір жерге шоғырландырылады да тиімді әдіспен басқарылады. Бірлестікке кірген кәсіпорындар өз дербестігін, заңды құқығын сақтайды. Олар банкіде ашылған есебі, арнайы мөрі, атауы және дербес баланстары бар заңды тұлға ретінде шаруашылығын жүргізеді. Бірлестік өнеркәсіп бірлестігі, өндірістік бірлестік, халықаралық бірлестік және ғылыми-өндірістік бірлестік, т.б. болып бөлінеді. Бірлестік құрамындағы кәсіпорындардың келісімі бойынша таратылады, ал мүліктері жарғы талаптарына сәйкес бөлінеді. Дереккөздер
Байғара Төбе көне қонысы

Байғара Төбе көне қонысы – 8 – 10 ғасырлардан қалған археологиялық ескерткіш. Жусансай ауданынан батысқа қарай 1 км. қашықтықта, Арыс өзенінің сол жақ жағалауында, шағын бұлақ жағасына жақын жатыр. Алғаш рет 1964 жылы Шымкент педагогикалық институтының Н.П. Подушкин жетекшілігіндегі археологиялық экпедициясы отряды анықтап, барлау жүргізген. Құрылымы жұмыр төбенің етек диаметрі – 50 метр, жоғарғы алаң диаметрі – 35 метр, биіктігі 4 – 4,5 метр. Барлау кезінде керамикадан жасалған тостақ, құмыралар, ыдыс-аяқтар табылған. Олардың беті ирек сызықтармен, т.б. өрнектермен безендірілген. Қарахандықтар дәуіріне тән глазурьлік керамика (пиаланың сынығы) да ұшырасады. Сілтеме
Цитогенетика

Цитогенетика ( — жасуша және генетика) — тұқымқуалаушылық пен өзгергіштік заңдылықтарын жасушалық және субжасушалық деңгейде зерттейтін ғылым; цитология мен генетиканың арнаулы саласы. Цитогенетиканың негізгі зерттеу нысаны — бөлінетін және бөлінбейтін клеткалардағы хромосомалар, олардың табиғи морфологиясы, құрылымдық және химиялық табиғаты, атқаратын қызметі мен әр түрлі күйде болуы. Цитогенетиканың бөлімдері: *Өсімдіктер цитогенетикасы; *Жануарлар цитогенетикасы; *Адам цитогенетикасы. Тарихы Цитогенетика 20 ғ-дың басында Мендель заңдарының қайта ашылуынан кейін, яғни, цитол. тұрғыдан дәлелдеу қажеттілігінен туындады. Бұл кезеңде хромосоманың морфологиясы туралы және олардың мейоз, митоз процестеріндегі рөлдерін көптеген зерттеушілер дәлелдеген болатын (орыс ғалымдары И.Д. Чистяков, 1872; П.И. Перемежко, 1878; неміс ғалымдары Э.Страсбургер, 1875; В.Флемминг, 1882; Т.Бовери, О.Гертвиг, 1884). Сондай-ақ Цитогенетиканың жеке ғылым болып дамуына Ресей ғалымы Г.А. Левитскийдің “Тұқым қуалаудың материалдық негізі” (1924) және неміс ғалымы К.Белараның “Тұқым қуалаудың цитологиялық негіздері” (1934) атты ғылыми еңбектері де септігін тигізді. Цитогенетика ғылымының көмегімен ажырау, тәуелсіз тұқым қуалау заңдылықтарының, гендердің тіркесуі және кроссинговер процестерінің цитол. дәлелдемелері анықталды. Цитогенетика әдістері арқылы өсімдіктер, жануарлар және адам хромосомаларының мейоз және митоз процестеріндегі құрылымдары, олардың саны белгілі болды. Сондай-ақ, адамдағы хромосомалық аурулардың табиғаты да осы Цитогенетика әдістерімен анықталып, сипатталды. Цитогенетика электронды микроскопияда, радиоактивті изотоптау әдістерінде, микрофотометрияда қолдану хромосома құрылымын және хромосоманың репликация, транскрипция және трансляция процестеріндегі қызметтерін зерттеуге мүмкіндік берді. 20 ғасырдың 70-жылдарынан Цитогенетика ғылымы хромосоманың құрылымын және қызметін молек. деңгейде зерттей бастады. Цитогенетика ғылымының нәтижелері әр түрлі организмдердің кариотиптерінің эволюциясын түсінуге көмектеседі. Қазақстандағы цитогенетика Қазақстанда кейбір Цитогенетикалық мәселелер 20 ғ-дың 30-жылдары зерттеле бастады. Жаздық бидайдың бірнеше сортының моносомалық линиялары шығарылды; жануар жасушасы хромосомасының тұқымдық және өзіндік ерекшеліктері анықталды; хромосома санындағы ауытқулардан болған тұқым қуалайтын аурулар жүйелі түрде зерттелуде; ісіктің радиацияны сезгіштігіне, ондағы өзгерістерге, сондай-ақ уытты ісік жасушасының хромосомасындағы құбылыстарға сипаттама берілді. Цитогенетикалық мәселелермен Қазақстанда Жалпы генетика және цитология ғылыми-зерттеу институты, ґсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институты, т.б. ғыл.-зерт. мекемелері, ҚазҰУ-дің биология факультеті шұғылданады. Дереккөздер
Зинақорлық

Зинақорлық, нәпсіқұмарлық – некесіз адамдардың жыныстық қатынас жасауы, мұсылмандық құқықта ауыр күнә болып саналатын, қазақ халқының дәстүрлі әдет құқығы бойынша адамгершілікке жат азғындық қылық ретінде жазғырылатын әрекет. Қазақ халқының әдет-ғұрып заңдары бойынша Зинақорлық кісі өлтірумен, біреудің отбасына бүлік салумен, діннен безумен, ата-анасына қол көтерумен, өкіметке қарсы көтеріліс жасаумен, т.б. бірдей деп есептелінетін ең ауыр қылмыстың қатарына жатқызылады. Жеті жарғыда: “ері әйелінің зинақорлық жасап жатқан үстінен шықса, онда әйелін де, көңілдесін де өлтіруге құқықты, ол үшін құн төлемейді”, – деп жазылған. Ал шариғат заңдары бойынша, Зинақорлық жасағаны үшін жазаның үш түрі: дүре соғу, жерге көміп қойып тас ату және өлім жазасы қолданылады. Өлім жазасына әйелді зорлағанымен тұрмай, сол әйелмен Зинақорлықты тоқтатпай жалғастыра бергендер, шариғат некелесуге тыйым салған қағидаларды бұзып, қарындасымен, т.б. туыстарымен жақындасқандар және үйленгендер кесіледі. Ал әйелді зорламай, тек Зинақорлық жасаушылар жерге көміліп, тас атып жазаланған. Өзара келісіп ойнап-күлушілер де дүреленді. Оларға міндетті түрде 100 қамшы дүре соғылды. Сүйісу, құшақтасу, төсекте бірге жатудың өзі де дүрелеп жазалауға жетерлік қылмыс саналды. Күңге Зинақорлық үшін жаза ретінде 50 дүре соғылды. Зинақорлық жасағандар жас-кәрі, азат не құл, мұсылман не кәпір, ер не әйел екеніне қарамай, тек кәмелетке жетсе болғаны, жазалана береді. Шариғат заңы бойынша, бір-біріне жақындасқан еркектер өлім жазасына кесілсе, бір-бірімен жақындасқан әйелдер 100 дүре соғуға жазаланады. Егер бұлардың араларында жеңгетай жүрсе, оған 75 дүре соғылады. Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары бойынша, Зинақорлық үшін өлім жазасына кесілгендер мойнына тұзақ салынып, түйеге артып өлтірілген. Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдары мен шариғат заңдарында әйел зорлағандардың ауыр күнә жасаушы қылмыскер ретінде – өлім жазасына кесілуі әйелдердің жеке мүддесі мен абыройын қорғағандық қана емес, сонымен бірге ол әйел келін боп түскен отбасының, қала берді бүкіл руының намысын қорғағандық болып саналған. Дереккөздер
Бірлестік

Бірлестік *экономикада — кәсіпорындардың қызметтерін үйлестіру, құқыларын қорғауды қамтамасыз ету, жалпы мүдделерін тиісті мемлекеттік және басқа да органдарға немесе халықаралық ұйымдарға жеткізу мақсатымен салалық, аймақтық не басқа негізде біріктірілген жүйесі. Ол бірнеше бірыңғай құрылым мен бөлімшеден тұрады, мұнда барлық күш-қуат және қаржы бір жерге шоғырландырылады да тиімді әдіспен басқарылады. Бірлестікке кірген кәсіпорындар өз дербестігін, заңды құқығын сақтайды. Олар банкіде ашылған есебі, арнайы мөрі, атауы және дербес баланстары бар заңды тұлға ретінде шаруашылығын жүргізеді. Бірлестік өнеркәсіп бірлестігі, өндірістік бірлестік, халықаралық бірлестік және ғылыми-өндірістік бірлестік, тағы басқа болып бөлінеді. Бірлестік құрамындағы кәсіпорындардың келісімі бойынша таратылады, ал мүліктері жарғы талаптарына сәйкес бөлінеді. *Бірлестік — бірнеше кұрама немесе құрамы аз бірлестіктер, сондай-ак, бөлімдер мен мекемелер енетін әскери кұрылым. Құрамы мен орындайтын міндетіне қарай стратегиялық (бір әскери қимылдар театрында бірнеше бірлестік), оперативтік-стратегиялық (майдан, армиялар тәбы, флот), оперативтік (армия, флотилия, эскадра, т.б.) немесе оперативтік-тактикалық (корпус) болуы мүмкін. Сонымен қатар, аумақтық жалпы әскери бірлестік бар. Дереккөздер
Сфералық геометрия

Сфералық геометрия – математиканың сфера бетіндегі геометриялық фигураларды зерттейтін саласы, планиметрия сияқты жазықтықта жатқан геометриялық фигураларды зерттейді. Егер кез келген жазықтық сфера орталығы арқылы өтсе, онда сфера қимасы үлкен дөңгелек болады. Диаметр ұштарынан басқа кез келген екі нүкте (А және В) арқылы бір ғана үлкен дөңгелек өтеді. АВ доғасының ұзындығы АОВ центрлік бұрышына пропорционал. Екі үлкен дөңгелек арасындағы АВС бұрышы В нүктесінде қиылысатын жанамалар арасында АВС бұрышымен немесе ОВА және ОВС жазықтықтары арасындағы екі жақты бұрышпен өлшенеді. Диаметр ұштарында қиылыспайтын үш үлкен дөңгелек сфера бетінде 8 сфералық үшбұрыш (Эйлер үшбұрыштары) түзеді. Сфералық үшбұрыштардың жазықтықтағы үшбұрыштардан көптеген өзгеше қасиеттері бар. Жазық үшбұрыштар теңдігінің үш белгісіне сфералық үшбұрыштардың тағы бір қасиеті қосылады: сәйкес бұрыштары тең екі сфералық үшбұрыш өзара тең болады (сферада ұқсас үшбұрыштар болмайды). Сферада жылжыту арқылы беттескен сфералық үшбұрыштар өзара тең деп есептеледі. Барлық сфералық үшбұрыштардың бір қабырғасы қалған екі қабырғасының қосындысынан кіші, айырмасынан үлкен болады, барлық қабырғаларының қосындысы 2-ден кіші, ал барлық бұрыштарының қосындысы 3-ден кіші болады. Сфера полюстерінде қиылысатын үлкен жартыдөңгелектер меридиандар, оған перпендикуляр кіші дөңгелектер параллельдер, ал сфераның орталығы арқылы өтетін параллель экватор деп аталады Дереккөздер
Зингшпиль

Зингшпиль, (; – ән айту және – ойын) – комедиялық операның бір жанры. Неміс халқының ертедегі тұрмыстық пьесалары негізінде пайда болған. Солтүстік-неміс Зингшпилі 18 ғ-да балладалық ағылшын операсының ықпалымен қалыптасты. Зингшпильдің еркін дамуы 1752 жылы (Австрияда – И.Гайднның “Ақсақ жыны”, Германияда И.Штандфустың “Бостандықтағы сайтаны”) басталды. И.А. Хиллердің Зингшпильдері көрермен ықыласына бөленді. Зингшпильдің әдеби мазмұнын дамытуда В.Гетенің ықпалы мол болды. Солтүстік-неміс Зингшпиліне қарағанда австриялық Зингшпильдің музыкалық драматургиясы дамыған және операға жақындау болды. И.Гайдн, К.Диттерсдор (“Дәрігер және дәріханашы”), В.Мюллер (“Сайтан диірмен”) және т.б. шығармаларында Зингшпиль жанры өз орнын тапты. Жанрдың шарықтауы австриялық Зингшпильдің классикалық үлгілерін жасаған В.А. Моцарттың шығармаларымен (“Серальдан алып қашу”, “Сиқырлы сыбызғы”) байланысты. Моцарт дәстүрінің жалғасын Л. ван Бетховен, Ф. Шуберт, К.М. фон Вебер, А.Лорцинга, О.Николай шығармаларынан көруге болады. Зингшпильдің кейбір сипаттары 20 ғ-да мюзикл жанры түрінде қайта дами бастады. Дереккөздер
Бірсуат (өзен)

Бірсуат – Тобыл алабындағы өзен. Географиялық орны Қостанай облысы Жітіқара ауданы жерімен ағады. Біраз бөлігі Ресей жерінде. Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 2210 км². Бастауы Өзен Қазірет ауылының батысындағы аласа қыраттан басталып, Мариинское ауылы тұсында Сынтасты өзеніне құяды. Гидрологиясы Жер асты суымен толығады. Бірсуатқа әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 36 сала құяды. Қараша айының басында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Жайылмасы – шабындық. Су реестрінің мәліметтері Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — обыл өзені бастауынан Увельк өзенін қоспағанда, Үй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 14010500212111200000256 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111200025 * Су алабының коды — 14.01.05.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 Сыртқы сілтемелер * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] Дереккөздер
Бақалшы

Бақалшы — ұсақ-түйек нәрселерді алып-сатушы адам, саудагер. Көбінесе, айна, тарақ, шәй, сабын, әшекей бұйымдарды жүн-жұрқа, тері-терсекке айырбастап, ел аралап жүреді. Қазан төңкерісінен бұрынғы қазақ даласының тұрмыстық тұтыныс қажеттілігін өтеуде Бақалшының азды-көпті үлесі болды. Алайда, үлкен қалаларға кіре тартып, бір жылдық керек-жарағын қамдап алатын қазақтар Бақалшыны көп керексіне бермеген. Дереккөздер
Сейдін Бизақов

Сейдін Бизақов (26 қараша 1937 жылы, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Сүмбе ауылында туған) – филология ғылымының докторы (2001 жылы). Қазақ Педагогика Институтының (1960 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті) тарих-филология факультетін және Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасын (1972 жылы) бітірді. 1968 жылға дейін Райымбек ауданы, Сүмбе ауылы орта мектебінде оқытушы болды. 1972–75 жылдары Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер, 1975–85 жылдары Қазақ политехника институтының Қаратау бөлімшесінде кафедра меңгерушісі. 1985 жылдан Тіл білімі институтының жетекшісі, 2001 жылдан бас ғылыми қызметкері. Бизақов қазақтың ұлттық тақта ойынын дамытуға ат салысып, «Тоғызқұмалақ әліппесі» оқулығын жазды. Ол туысқан халықтардың тілі, тарихы, мәдениеті мен салт-дәстүріне арналған бірнеше ғылыми-танымдық кітаптың авторы. Негізгі ғылыми жұмыстары қазақ тілі мәдениеті, әдеби норма, лексикография, этнография мәселелеріне арналған. 300-ге жуық ғылыми еңбегі жарияланған. Шығармалары 1. «Тоғызқұмалақ әліппесі», Бизақов С. - Алматы 2. Синонимдер сөздігі", Бизақов С. - Алматы : Арыс, 2007. - 640 б. - ISBN 9965-17-465-2 : 750.00 р., 2000.00 р. 3. «Түбі бір түркілер», Бизақов С. - Алматы 4. Көңіл-күй лебіздері. Алматы, 2007. 5. Қазақ тілі қандай тіл? Алматы, 2010. 6. Сөз нұсқалары және балама атаулар. Алматы, 2008 6. "Қазақ тілі қандай тіл?", Бизақов С. - Алматы: Арыс, 2010.- 429, [3] б. - ISBN 978-601-291-001-8: 860т.00т., 1000 дана. Сілтемелер 1. [http://izgilik.blogspot.com/2008/07/blog-post_7196.html Бизақов жазған мақала] 2. [http://anatili.kz/?p=5187 Бизақов жазған мақала "Сүйген ісінің семсері еді"] Дереккөздер
Бақалы (Жетісу облысы)

Бақалы — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Бақалы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарқан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км-дей жерде, Лепсі өзені салаларының бірінде орналасқан. Құрғақ агроклиматтық белдемде жатқан ауылдың төңірегінде бұта аралас боз, бетеге сияқты шөптер өседі. Халқы Тарихы Бұрынғы Бақалы кеңшары негізінде ауылда шаруа және фермерлік қожалықтар жұмыс істеген. Инфрақұрылымы Ауылда орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары Сарқан қаласымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Бірсуат (Жарқайың ауданы)

Бірсуат — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы ауыл, Бірсуат ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 54 км-дей жерде. Халқы Орта мектеп, балабақша, наубайхана бар. Ауылда «Алғашқы тың игерушілер», «Ана» атты ескерткіштер орнатылған. Дереккөздер
Мархабат Байғұт

{{Жазушы { } { } }} Мархабат Байғұт (25 мамыр, 1945 жылы Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Пістелі ауылында туған) — жазушы, журналист, аудармашы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2004). «Алаш» Халықаралық сыйлығының лауреаты (1996). Түркістан облысының Құрметті азаматы (2007). Қазақстанның Құрметті журналисті (2009). Толығырақ Дулат тайпасының Жаныс руынан. ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген. *Әскери борышын өтеген соң Түлкібас ауданының «Шамшырақ» газетінде, облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінде көп жылдар бойы әдеби қызметкер, мәдениет, әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі болды, облыстық партия комитетінде жауапты қызметтер атқарды. *1985 – 2001 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының облыстық бөлімшесінің жетекшісі, облыс әкімшілігі аппаратында ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі, облыстың тіл басқармасының бастығы (1993 – 97). Ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің, облыстық басқармасы бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. *2001 жылдан басқарма бастығы. «Шілде», «Сырбұлақ», «Интернаттың баласы», «Нәуірзек», «Қорғансыз жүрек», «Дауыстың түсі», «Машаттағы махаббат», «Серт пен сенім», «Ақпандағы мысықтар», тағы басқа кітаптары жарық көрді. Шығармалары орыс, украин, өзбек, түрік, қарақалпақ, саха тілдеріне аударылған. Ол В.Шукшиннің, Ю.Покальчуктің, Ш.Айтматовтың шығармаларын, У.Ирвингтің Мұхаммед пайғамбар туралы кітабын аударған. *Республикалық «Жалын» баспасы белгілеген сыйлықтың екі дүркін, «Қазақ әдебиеті» газеті сыйлығының үш дүркін иегері. *1996 жылы «Құрмет ордені» *1996 жылы «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты *2004 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағы берілді *2007 жылы «Ерекше қызыметі үшін» медалі *2007 жылы Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің құрмет грамотасы *2007 жылы Түркістан облысының Құрметті азаматы (құрметті атағы берілді). *2009 жылы Қазақстанның Құрметті журналисті *2010 жылы Қазақстан Республикасының мемлекеттік степендиясының иегері *2014 жылы президент жарлығымен мемлекеттік марапаты «Парасат ордені» мен марапатталды. *2021 жылы президент жарлығымен мемлекеттік марапаты «Барыс ордені» мен марапатталды. Діни көзқарасы Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеу». Хоббиі Хоббиі - оқу, табиғат, жазу. Жапон, ағылшын жазушыларының шығармаларын сүйіп оқыды. Сүйіп оқитын әдебиеті Сүйіп оқитын әдебиеті – повестер, романдар, әңгімелер. Жапон, ағылшын жазушыларының шығармаларын сүйіп оқыды. Үй жағдайы Үйленген. Жұбайы - Байғұтова Қыздаркүл (1949 жылы туған), зейнеткер. Қызы - Ақлима Мархабатқызы (1969 жылы туған); ұлдары - Баубек Мархабатұлы(1971-1999); Нұрлан Мархабатұлы (1974 жылы туған), Дулат Мархабатұлы (1977 жылы туған). Дереккөздер
Манат Жақсыбергенұлы Толымбеков

Толымбеков Манат Жақсыбергенұлы (1957 жылы туған) – техника ғылымының докторы (2003). Қысқаша өмірбаяны: 1981 жылы Қарағанды металлургия комбинаты жанындағы Жоғары техникум оқу орнын бітірген. 1981–1984 жылдары «Черметавтоматика» Акционерлік қоғамында инжинер. 1984–1988 жылдары Донецк политехника институтында аспирант. 1988–2001 жылдары Украина, Химия-металлургия институтында ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, лаборатория, бөлім меңгерушісі болған. 2001 жылдан институт директоры қызметін атқарады. Еңбектері: «Фазовые равновесия в высокоосновных шлаковых системах и разработка рациональных технологических процессов металлургической переработки маргенцового сырья Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001). Дереккөздер:
Сфералық тригонометрия

Сфералық тригонометрия — математиканың сфералық үшбұрыштардың (қараңыз Сфералық геометрия) бұрыштары мен қабырғалары арасындағы тәуелділікті зерттейтін саласы. Сфералық тригонометрияның негізгі формулалары төмендегідей жазылады: cosa = cosbcosc + sіnbsіnccosA, cosA = cosBcosC + sіnBsіnCcosa, sіnacosB=cosbsіncsіnbcosccosA, sіnAcosB=cosBsіnC+sіnBcosCcosa, мұндағы A, B, C – сфералық үшбұрыштардың бұрыштары; a, b, c – оның қабырғалары. Бұл бұрыштардың (қабырғалардың) белгіленуін дөңгелек әдісімен орын алмастыру арқылы (мысалы, ABC не abc) өзгерте отырып, Сфералық тригонометрияның көрсетілген формулаларға ұқсас басқа да формулаларын алуға болады. Сфералық тригонометрия формулалары сфералық үшбұрыштың белгілі үш элементі арқылы қалған үш элементін анықтауға мүмкіндік береді. Тік бұрышты сфералық үшбұрыштарда (C = 90°, c – гипотенуза, a, c – катеттері) Сфералық тригонометрия формулалары төмендегідей ықшамдалады: sіnb = sіna sіnB, cosa = cosb cosc, sіna cosB = cosb sіnc. Сфералық тригонометрия жазық тригонометриядан да ертерек дамыған. Менелай (I ғасыр) мен Птоломей (II ғасыр) тік бұрышты сфералық үшбұрыштардың қасиеттері мен олардың әр түрлі шешімдерін тапқан. Насреддин ат-Туси (XIII ғасыр) қисық бұрышты сфералық үшбұрыштарды шешудің барлық жағдайларын жүйелі түрде қарастырып, екі күрделі жағдайын алғаш шешкен. Қисық бұрышты сфералық үшбұрыштардың негізгі формулаларын Әбу-л-Вефа (X ғасыр), И.Региомонтан (XV ғасырдың ортасы), Ф.Виет (XVI ғасыр), Л.Эйлер (XVIII ғасыр), т.б. ғалымдар тапқан. Л.Эйлер Сфералық тригонометрияның барлық формулаларының жүйесін жасады. Дереккөздер