kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жалалабат облысы

Жалалабат облысы — Қырғызстанның оңтүстік-батысында орналасқан облыс. Орталығы — Жалалабат қаласы. Халық саны — 1 миллионға жуық адам. Ош және Баткен облыстарымен бірге Оңтүстік Қырғызстан деп аталады — бұл басқа өлкелермен салыстырғанда таулы-тасты жер, ауыл шаруашылығы кең таралса, өнеркәсіп нашар дамыған. Ош, Талас, Шу, Нарын облыстарымен және Өзбекстанмен шектеседі. Халқының көпшілігі — қырғыздар, одан кейін халық саны бойынша өзбектер көп, орыстар мен орыс тілінде сөйлейтіндердің саны басқа облыстарға қарағанда азырақ. 1999 жылғы деректер бойынша, қырғыздар халықтың 69,9 %-ын құрап — 606 мың адам, өзбектер 24,4 % — 212 мың адам, орыстар 2,1 % — 18 мың адам, татарлар 0,8 % — 7 мың адам болды. Басқа ұлт өкілдері — 25 мың адам, негізгі бөлігі — тәжіктер, түріктер және күрттер. Қырғызстандағы қазақтардың 2,5%-ы Жалалабат облысында тұрады. Әкімшілік бөлінісі Жалалабат облысы 8 ауданға бөлінеді: * Ақсы ауданы (орталығы — Кербен) * Алабұқа ауданы (орталығы — Алабұқа) * Базарқорған ауданы (орталығы — Базарқорған) * Наукен ауданы (орталығы — Масы) * Созақ ауданы (орталығы — Созақ) * Тоғызтарау ауданы (орталығы — Қазарман) * Тоқтағұл ауданы (орталығы — Тоқтағұл) * Шатқал ауданы (орталығы — Қанышқия)
Алексий

Алекси́й (Алексе́й деген есімнің шіркеу славян тіліндегі пішіні) сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Алекси́й II (Алексей Михайлович Ридигер) — Мәскеу мен барлық Ресей патриархы; * Алексий (Кутепов) — Тула мен Белев архиепископы; * Алексий, Құдай адамы — мәсіхшіліктегі әулие.
Шымкент хайуанаттар бағы

Шымкент хайуанаттар бағы — Қазақстан Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі. 1980 жылы Шымкент қаласында ашылды. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1600 бас(01.01.2013). Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 185 түрі ұсталады(2012), олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қажетті жем-шөптің 25%-ын хайуанаттар бағы өзінің 30 га жерінен қамтамасыз етеді. Хайуанаттар бағы күн сайын таңғы 9:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді. Хайуанаттар бағының коллекциясы *Балықтар — 886 *Бауырымен жорғалаушылар — 46 *Қосмекенділер — 12 *Құстар — 312 *Сүтқоректілер – 300 *Омыртқасыздар – 44 Дереккөздер Тағы қараңыз * Алматы хайуанаттар бағы * Қарағанды хайуанаттар бағы
Атқосшы

Атқосшы - дәулетті адамның жанына алған ат күтушісі, жәрдемшісі. Ол құрметті адам жолға шыққанда қасына еріп қызметінде болады. Аялдаған жерінде атты күтеді. Ерттеп даярлап тұрады, мәртебелі кісінің өзге де тапсырмаларын орындайды. Дереккөздер
Ат күші

Ат күші (а.к.) — қуаттың ескірген, жүйеден тыс өлшеу бірлігі. Келесі белгіленулері бар: , , , . Алғашқы рет бұл шаманы Джеймс Уатт өзінің бу қозғалтқышы қуатын өлшеуге пайдаланған. Адамдар арбаларды тарту үшін жылқыларды пайдаланғандықтан, бұл сол кезде көптеген адамдар түсінетін энергия мөлшері болды. Адам шамамен 0,1 ат Күшін (75 Вт) сақтай алады, бірақ қозғалтқыш әлдеқайда көп қуатты сақтай алады. Шағын қозғалтқыштар 10 ат Күшін (7,5 киловатт) шығара алады, ал реактивті қозғалтқыш 1000-нан астам ат Күшін (750 киловатт) шығара алады. Ғылымда өзінің нақты шама еместігінен көп қолданбайды, дегенмен аутоиндустриясында кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Қашқаргүл

Қашқаргүл (кейде астра)&nbsp; – астралылар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Олар бау-бақшаларда, гүлзарларда, саябақтарда өсіріледі. .]] Қазақстанда Алтай қашқаргүлі, альпі қашқаргүлі, Америка қашқаргүлі, кермек-жапырақты қашқаргүлі, попов қашқаргүлі, шөл дала қашқаргүлі, бурыл қашқаргүл, таролман қашқаргүлі деген түрлері бар. Өсімдік туралы Қашқаргүл – көптеген түрлері бар біржылдық немесе көпжылдық, шөптесін және жартылай бұтақты өсімдік. Халық арасында «қырқүйекгүл» деген атпен танымал. Гүлі кішкентай, түсі әр алуан ақ, күлгін, көк, сиякөк, қызғылт болып келеді. Көгалдандыруда 80-ге жуық түрі қолданылады. Бұл гүлдің биіктігі сұрпына қарай 15 см-ден 1 метрге дейінгі аралықта. Қашқаргүлдің барлық түрі қыркүйек-қазан айларында гүлдейді. Сондықтан да ол күзгі гүлдердің патшайымы болып саналады. Қашқаргүлдің сұрыпты түрлері де бар. Олардың гүлдеу мерзімі мамыр айына сәйкес келеді. Сондай-ақ кейбір біржылдық түрлері елімізде гүлдеп үлгермейді. Себебі, гүлдері өте кеш пайда болатындықтан алғашқы суыққа ұрынып қалады. Бір ерекшелігі, қашқаргүлді бір жерде бірнеше жыл өсіруге болмайды. Себебі, бір жерде бірнеше жыл қатарынан өскен қашқаргүл ауруға шалдығуы мүмкін. Сондықтан көгалдандыруда ауруға төтеп бере алатын сұрыптарын отырғызған жөн. Олардың қатарына Ostrich Plume, Starlight Rose, Milady жатады. Көгалдандыруда қашқаргүлді түріне қарай альпі шоқысына, гүлзарларға және жол жиегіне шарбақ ретінде өсіреді. Ең әдемі түрлеріне ағылшындық және испандық қашқаргүлдер жатады. Қашқаргүл де бақытгүлі сияқты күзде гүл ашатын санаулы гүлдердің бірі болғандықтан, оны мектеп аулаларына еккен тиімді. Күзде жаңа оқу жылы басталғанда қашқаргүлдер құлпырып, мектеп ауласын ерекше көрікке бөлеп тұрары сөзсіз. Күтімі Құнарлы топырақты және күн жақсы түсетін жерді ұнатады. Жел өтінен қорғау керек. Гүлі бұтақ басына тегіс болып өсіп шығуы үшін, мамыр айында сабақтың жоғарғы жағын түзулеп қырқып тастайды. Сонда күз кезінде қашқаргүл гүлдегенде сабағы түзу және біркелкі болып гүл жаратын болады. Көбейтілуі Біржылдық түрлерінің тұқымын наурыз айында себеді. Көпжылдық сұрыптарын түбін бөлу арқылы көктемде көбейтеді. Қашқаргүл туралы тақпақ Қашқаргүл күзде гүл жарып, Көрік берер бақшаға. Тұрады жайнап ырғалып, Қараша таңы атса да. Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727 Ең көп кездесетіні&nbsp;— Алтай қашқаргүлі. Оның биіктігі 10-60 см-дей. Тік бұтақты сабағының сыртын түк басқан. Отырмалы жапырағы ұзынша келеді. Гүлі ақшыл көк түсті, ол көп гүлді себет гүл шоғырына топталған. Қашқаргүлдердің жылдық түрлері тұқымынан, ал көп жылдық түрлері өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Шілде&nbsp;— тамыз айларында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс юереді. Тұқымының ұзындығы 2-3 мм, сырты түкті болады. Қашқаргүлдің бір ерекшелігі&nbsp;— қара күзге дейін гүлдей береді, суыққа төзімді. Қашқаргүлдердің гүлдері түрлі түсті әсем болғандықтан, олар қолдан көптеп өсіріледі. Емдік ролы Ыстықты басып, зэр қайтарады. Іріңді тазалап, ісікті қайтарады. Дереккөздер * "Қазақ Энциклопедиясы"
Астрономиялық бірлік

Астрономиялық бірлік (халықаралық ықшам таңбасы AU кейде au, a.u. немесе ua деп жазылады, қазақша аб, немесе АБ) — астрономияда қашықтықты өлшеудің тұрақты бірлігі болып, ол әдетте жер шары мен күннің арақашықтығына сай белгіленген. Жерден Күнге дейінгі орташа қашықтыққа тең ұзындық. Көбінесе жұлдызара, жұлдыздық денелер ара алыс қашықтықты өлшеуге қолданылады. Бұрын ол 149 597 871 000 м (92 955 807 ағылшын милі) делінсе қазіргі түзетілген нұсқасы 149 597 870 700 м. Бұл шамалап айтқанда 150 млн км, немесе 93 млн ағылшын милі болмақ. Бұл қашықтық идеалдастырылып, вакуумдағы қашықтыққа айналдырылды, яғни ол ендігі жерде күн мен жердің емес, кез келген ғарыштық қашықтыққа бірлік ретінде тұрақты қолданылады және ол жер шары мен күн қашықтығының кейінгі өзгерісіне бола өзгермейді. Тарихы Тұңғыш рет Жердің күнді айналатынын айтып кеткен ежелгі Грек астрономы Аристарх ай мен күннің ажырау бұрышы 87° екеніне негізделіп, жердің күннен мөлшер қашықтығы жер мен айдың қашықтығының 18 ден 20 ға дейінгі есесіндей деп есептеген болатын（Іс жүзінде 390 есе). 1976 жылы Халықаралық астрономия одағы（IAU）аб -ның (AU) дәл шамасын айқындап, Гаусс гравитация тұрақтысы （k） арқылы ұзындық, уақыт, масса бірліктерін белгіледі және мәнін қашықтықты өлшеуге пайдаланатын астрономиялық бірлік етіп белгіледі. 2012 жылы тамызда Пекинде өткен Халықаралық астрономия одағының 28 кезекті бас ассамблея（IAU） жиналысында астрономдар атсыз дауыс беру амалымен жаңа тұрақты мәнді бекітті. Ол метрмен белгіленген тұрақты шама болып, нақты 149,597,870,700 метрге тең. Кейбір арақашықтықтар * Күн жүйесінде Нептун ғаламшары орбитасының радиусы ең алыс есептеледі, ол шамамен 30аб -ға тең. * 2011 жылдың 7 наурызында , ғарыш аппараты «[[Вояджер-1» (Voyager) күннен 116аб қашыққа дейін барды,, оның жылдамдығы 3,6 аб/жыл дейін жетті. * Бізге ең жақын жұлдыз Проксима Кентавр болып, шамамен 270 000аб қашықтыққа орналасқан. Дереккөздер
Арсенал

Арсенал (арабшадан – дар ас-синаа – шеберхана) - әскерге қажетті соғыс жабдықтары мен қару-жарақтар дайындауға, оны қайта қабылдауға, жөндеуге, сақтауға және есепке алуға арналған әскери мекеме. Франция мен АҚШ-та кейбір кеме жасау зауыттарын да Арсенал деп атайды. Дереккөздер
Ампер заңы

Ампер заңы – бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан өткізгіштердің шағыш кесіндісі бойымен өтетін екі токтың өзара механикалық әсерлесу заңы. 1820-шы жылы француз физигі А.М. Ампер (1775–1836) ашқан. Ампер заңынан параллель екі өткізгіш бойымен ток бір бағытта жүрсе, олардың бір-біріне тартылатындығы, қарама-қарсы бағытта жүрсе, бір-бірінен тебілетіндігі шығады. Ампер заңы бойынша тогы бар өткізгіштің шағын кесіндісіне (Δl) магнит өрісі тарапынан әсер етуші механикалық күштің (F) шамасы мына өрнек арқылы табылады: FkIΔlBsinα, мұндағы α – Δl мен B (магнит индукциясының векторы) бағытының арасындағы бұрыш, k – пропорционалдық коэффициент (Гаусс жүйесінде k1/c, Бірліктердің халықаралық жүйесінде k=1), I - өткізгіштегі ток күші. Түрлендірілген Ампер заңы түрі . Алынған нәтижені көлденең қима арқылы өтетін бөлшектердің жалпы саны арқылы жеңіл өрнектеуге болады , сонда . Ампер күші дегеніміз - магнит өрісінде қозғалып жүрген зарядталған бөлшектерге әрекет ететін жалпы күш. Сонда зарядталған бір бөлшекке әсер ететін күш. Дереккөздер
Антеклиза

Антеклиза (юнанша anti – қарсы, klisis – еңіс) – платформа ауқымындағы ірі (ауданы 100 км 2 -ден астам) тектоникалық көтерілме құрылым. Жазықтықтағы пішіні дөңгелек не сопақша болып келеді. Антеклизаны платформалық тыс деп аталатын шөгінді немесе жанартаутекті-шөгінді тау жыныстарының қатпарланбаған, бірақ аздап еңістенген (әдетте 1۫-қа дейін) қат-қабаттары құрайды. Ол ұзақ геологиялық мерзімде, бір немесе бірнеше тектоникалық айналым барысында түзеледі. Антеклиза аумағында кішігірім күмбездер, ойыстар сияқты ұсағырақ құрылымдар жиі ұшырасады. Антеклиза - Мейілінше ірі (ауданы 60-100 мың шаршы шакырымнан астам) платформалық деңес (көмпейме) құрылым. Дөңес қанаттарының еңістену бұрышы бірнеше градустан аспайды. Дереккөздер
Анатексис

құрылуында маңызды рөл атқарады]] Анатексис (юнан тілінде –балқу) – тау жыныстары жарым-жартылай балқып, магмаға айналатын ультраметаморфтану процесі. Бұл процесс кезінде метаморфталған жыныстан құрамы 1/3 бөлігі кварцтан, 2/3 бөлігі дала шпаттарынан тұратын төмен температуралы сұйықтық (гранит эвтектикалы балқыма) бөлініп, балқып шығады. Тәжірибе нәтижелері бойынша гнейстен 95%-ке дейін, граувактан 70%-ке дейін граниттік балқыма шығады. Олардың пайда болу температурасы шамамен 700-800۫С. Дереккөздер
Анион

Анион (юнанша – жоғары қозғалғыш) – бір немесе бірнеше атомнан тұратын теріс зарядты бөлшектер (иондар). Аниондар химиялық реакцияларда катализатор рөлін атқарады, электр өрісінде электр тогын оң электродқа (анодқа) қарай тасымалдайды. Соңғы құбылыс ерітінділердің электролизі кезінде де байқалады. Аниондар (катиондармен бірге) геохимияда, технология және тірі организмде болатын процестерде үлкен маңыз атқарады. Анион — теріс зарядталған, сондықтан электролиз жағдайында оң зарядталған электрод не анод төңірегінде шоғырланатын ион. Тағы қараңыз * Катион Дереккөздер
Андыз

Андыз – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстандағы шалғынды алқаптарда, өзен, көл жағасында, жазық және таулы жерлердегі ормандарда 12 түрі өседі. Олардың ішінде ең көп тарағандары – биік андыз (I. helenium) және үлкен андыз (I.grandis). Бұлардың биіктігі 10-70 см-ден 2.5 м-ге дейін жетеді. Тік сабағына бүтін жиекті жапырағы кезектесе орналасады. Ашық сары түсті гүлі қалқанша тәрізденіп, бір-бірден не топтанып біткен себет гүл шоғырына жиналады. Маусым-шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі цилиндр тәрізді тұқымша. Өсімдіктің тамырында жүрекке әсер ететін, қатыну процесін басатын, құрттар мен микробтарды өлтіретін қантты зат – эфир майы, инулин бар. Сондықтан андыз бағалы дәрі-дәрмек алатын өсімдік ретінде пайдаланылады, сондай-ақ тағам өндірісінде және бояу алу үшін қолданылады. Емдік ролы Өт пен асқазанды қуаттандырады, у қайтарып сарай ашады. ауыруды басып, төрелмені тыныштандырады. Жинау Араласпадан арылтып, тазалап жуып, тураған соң кептіріп алады. Дереккөздер
Жеңіс күні

Жеңіс күні&nbsp;— Қазақстанда мамырдың 9 (Батыс Еуропада мамырдың 8. Себебі Капитуляция актіне Орталық Еуропа уақыты бойынша 22:43, мамырдың 8 қолтаңба қойылды, ал Мәскеу уақыты бойынша бұл 0:43, мамырдың 9) мемлекеттік мереке болып табылады. «Қазақстан Республикасының мерекелері туралы» Заң нормаларында ұлттық мереке күндері демалыс болып саналады, ал демалыс күндері мен мереке күндері сәйкес келген жағдайда мейрам күнінен кейінгі жұмыс күндері демалыс күндері болып саналады. 1941—1945 жылдар аралығындағы Ұлы Отан соғысына 35 млн адам, соның ішінде 1,5 млн қазақстандық қатысты. Бұл республика халқының 18 бен 50 жас аралығындағы ересектердің 70 пайызы. Ұрыстардың алғы шебінде Қазақстаннан жіберілген 23 бірлестік, 50 шақты полктар мен батальондар шайқасты. Қазақстандықтар Мәскеу мен Ленинградты жанын қия қорғап, Украина мен Беларусьті, Балтық елдері мен Молдованы азат етуге атсалысты, Берлин шабуылына қатысты. Ондаған мың қазақстандық ерен еңбегі мен ерліктері үшін марапатталса, бес жүзден астам адам Кеңес Одағының Батыры атанды, төрт адам бұл атаққа екі мәрте ие болды, 142 адам Даңқ орденінің толық жинағының иегері атанды. Филателияда Нумизматикада Дереккөздер
Отан қорғаушы күні (Қазақстан)

Отан қорғаушы күні — Қазақстан Республикасында 7 мамырда атап өтілетін мемлекеттік мереке. Мемлекеттік демалыс күні болып аталады. 1992 жылғы 7 мамырда Қазақстан Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері құрылды. Дәл осы күні республика аумағындағы КСРО Қарулы Күштерінің құрамындағы мекемелер, бөлімдер, құрамалар Қазақстан Республикасының құзыретіне берілді. Дереккөздер
Иван Сергеевич Тургенев

Иван Сергеевич Тургенев (28 қазан (9 қараша) 1818, Орёл, — 22 тамыз (3 қыркүйек) 1883, Буживаль, Франция) ) - орыс жазушысы,ақын. * Ресей империясының Орел губерниясында, байлар отбасында дүниеге келген. * 1837 жылы Санкт-Петербургтегі университетін бітірген. * Шет елде, әсіресе Алмания менен Францияда көп тұрған.Еуропады, әсіресе Парижде батыс әдебиетшілерімен байланыстары болған.Парижде жүргенде, Тургеневтың хатшысы Ысмайыл Ғаспыралы еді. * Алманиядағы Баден-Баден арасан суы бар елді мекенінде демалыс алған. Алманияда жүргеннің әсерінен "Ася" повестін жазған. * Тургеневтың әдеби орыс тілінде жазылған проза шығармалары - орыс классикалық әдебиетінің үлгі болып саналады. Осы шығармаларына алдыменен "Әкелер мен балалар", "Аңшының жазбалары", "Дворян ұясы" романдары, "Ася", "Му-Му" повестері жатады. * Тургенев бірнеше өлеңдер мен 6 поэма жазып қана қоймай,Гётені,Байронды,де Мюссені аударған. * "Отцы и дети" ("Әкелер мен балалар") романында бір жағынан Ресейдің түрлі әлеуметтік таптан шыққан зиялы қауымының өкілдерінің өркендеуі, екінші жағынан "нигилизмнің" өсуін көрсетті. . * Тургенев орыс халқына жақын украин мәдениетін жоғары бағалаған, Т.Шевченкомен танысып дос еді, Шевченко Қазақстандағы айдауынан қайтқанда онымен жиі кездескен еді, Шевченко туралы естелігін («Воспоминание о Шевченко») жазған. Марко Вовчоктың досы еді. * Тургеневтің «Рудин», «Қарсаңда», «Әкелер мен балалар», «Түтін» атты романдары орыстың реалистік әдебиетінің таңдаулы туындылары саналады. Дереккөздер
Боян Кркич

Боян Кркич Перес (, ; 28 тамыз 1990, Линьола, Молеруса, Каталония) — испаниялық футболшы, ұлты серб. Карьерасы Балалық шағы Оның әкесінің аты да Боян Кркич. Ол кісі Сербияда туған, өз елінде асқан футболшы еді, Белградтың "Црвена Звезда" футбол клубы үшін ойнаған. Кейін Испанияға көшкен, Мария Льюисе Переске үйленген. Ол испандық еді. Мамандығы бойынша - медбике. Бұл Боян Кркичтың анасы. Боян Кркич тоғыз жасынан бастап маман футболшы ретінде ойнайды. 1999 жылынан бастап, "Барселона" клубының балалар және жасөспірімдер командалары үшін ойнаған. Жалпында 961 гол соғып, клубтың рекордын алды. 2007/2008 жылының ойын маусымының басында ол клубтың ересектер командасының бірінші құрамында ойнайды. Клубтың ең жас және үздік ойнаушы болып, ылғи ойындарда алаңға шығады. 2008 жылы ақпанның 6-сында өткен Испанияның Франсиямен ойынында, Испания құрама командасын бас бапкері - Луис Арагонес Боян Кркичты "Барселона" клубынан шақырып, ойнауға алаңға жіберді. Сөйтіп, 17 жасар Кркич Испанияның құрама командасында алғашқы рет ойнады. Қазір ол Испания футбол тарихында ұлттық құрама командасында ойнаған ең жас ойнаушы болып саналады. Одан бұрын Испанияның ең жас ойнаушы 1936 жылында ұлттық құрама командасында ойнауға бастаған Анхель Субьета еді. Жетістіктері * Испания чемпионы: 2009, 2010, 2011 * Чемпиондар Лигасы: 2009, 2011 * УЕФА суперкубогы: 2009 * Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2009 * Испания кубогы: 2009 * Испания суперкубогы: 2009, 2010 * Нидерланд чемпионы: 2014 * Нидерланд суперкубогы: 2013 Дереккөздер
Қызғалдақ төңкерісі

Қызғалдақ төңкерісі , кейде Тұңғыш Қырғыз төңкерісі — Қырғызстанда 2005 жылы көктемде болған, Қырғызстан президенті Асқар Ақаевтың биліктен кетуіне әкелген саяси оқиға, революцияға айналған жаппай наразылықтар. Қызғалдақ төңкерісі басқа түс революциялары, Грузияда (Раушан революциясы, 2003) және Украинада (Қызғылт сары революция, 2004) болған төңкерістердің әсерінен және халықтың Ақаев билігімен қанағаттанбауымен байланысты басталған еді. Қызғалдақ төңкерісінің себептері қатарында халқы ахуалының нашарлауы, экономикалық және саяси тұрақсыздығы және 2005 жылғы сайлаудың нәтижесі болған. Этимологиясы Төңкерісті ұйымдастырған және оны қолдаған адамдар сары және қызғылт түсті жалаулары астында шыққаны үшін және оқиға көктемде болғаны үшін оны басқа бейбіт төңкерістер сияқты «қызғалдақ төңкерісі» деп атаған. Төңкеріс барысы Қызғалдақ төңкерісі Қырғызстанда парламент сайлауынан кейін басталды. Халық өткен сайлаудың нәтижелеріне наразы болды, өйткені үкімет әкімшілік ресурсын қолданып, сайлаудың әділетсіз нәтижелерін жарияланып, парламентке үкіметке қарсы күштер өкілдерін жібермей, өз жақтаушыларын жіберді. Сөйтіп, сайлаушыларын алдады. Төңкеріс Қырғызстанның оңтүстігінде наурыз айында басталған. 19 наурыз күні төңкеріс Жалалабат облысында басталып, келесі күн Ошта жалғасты. Наурыз мейрамынан кейін, төңкерісшілер Ош пен Жалалабат облыстарында билігін өзіне қаратты. 24 наурыз күні төңкеріс Қырғызстанның астанасы Бішкек қаласында жалғасты. Нәтижесінде, наразы болған халық Ақ үйді басып алып, үкіметті құлатты. Ақаев мемлекеттен қашып, отставкаға кетуге мәжбүр болды. 24 наурыз күні кешкі уақыттан келесі күннің таңына дейін қалада тәртіпсіздік тоқтамады. Көптеген дүкендер, мейрамханалар өрттенді, қалада тонау басталды. Келесі күнде де тәртіпсіздік басылмады. Президенттің міндеттерін уақытша Исенбай Қадырбеков атқарды, үкімет басшысы Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев болып тағайындалды. Абақтыдан оппозицияның жетекшісі Феликс Кулов босатылып, қолына барлық қарулы күштерді, тәртіп орнату күштерін, милицияны және қауіпсіздік органдарын алды. Қалада тәртіпті орнатты. Бір күннен кейін, Қыдырбеков орнынан кетіп, мемлекеттің жоғарғы билігі Құрманбек Бәкиевтың қолына түсті. Кулов ішкі істер министрі болып тағайындалды. Жаңа министрлердің кабинеті үкіметін құрды. Сөйтіп, қызғалдақ төңкерісі аяқтады. Төңкерісті жетекшілері Қырғызстан социал-демократиялық партиясы, , , жастардың қозғалысы еді. Суреттері Дереккөздер
Нарын облысы

Нарын облысы — Қырғызстандағы облыс. Орталығы — Нарын қаласы. Шу, Ыстықкөл, Жалалабат, Ош облыстарымен және Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданымен шектеседі. Көлемі бойынша бұл Қырғызстандағы ең үлкен облыс болып табылады. Облыстың жер көлемі — 45,2 миң км² Халық саны — 260,6 мың адам Облыста 1 қала, 2 елді мекен, 56 ауыл кеңесі, 132 ауыл бар. Сілтемелер *[http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/region/sswjk/ Нарын облысы туралы мәлімет]
Тянь-Шань арқары

Тянь-Шань арқары – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аша тұяқты аң. Денесі ірі, құлжасының басы үлкен және орала біткен қошқар мүйіздері бар, саулықтарының денесі жинақы, мүйіздері жіңішке, қысқа, сәл артқа қарай иілген. Тянь-Шань, Шу-Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауында таралған. Таулы жерлерде теңіз деңгейінен 2000 – 4000 м биіктікте мекендейді. Көбіне жотаның ашық беткейлеріне жайылады, маусымдық қоныс аударады. Қыс айларында қары аз тау етегіне қарай жылжыса, жазда таудың биік жоталарына көтеріледі. Тянь-шань арқары 2,5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Қазан – қараша айларында күйекке түсіп, сәуір – мамырда жалқы (кейде егіз) қозы табады. Әр түрлі шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Қорегін іздеуге негізінен түнде, қыс айларында күндіз де де шығады. Арқарлардың негізгі жауы – қасқырлар. Кезінде өте көп ауланған, саны жылдан жылға азайып барады. 20 ғ-дың 70 – 90-жылдары 650, Шу-Іле Алатауында – 280, Жетісу (Жоңғар) Алатауында – 300-дей, Теріскей Алатауында – 300-дей, “Алтынемел” ұлттық табиғи саябағында – 100 шақты басы болған. Қазір бұлардың 1,6 – 1,8 мыңдайы ғана қалды. Ақсу-Жабағылы қорығында, “Алтынемел” ұлттық табиғи саябағында, Алматы, Аңдасай, Көксу және Тоқты қорықшаларында қорғалады. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Арқар

Арқар – жұптұяқтылар қатарының қуысмүйізділер тұқымдасына жататын ірі аң; тау арқары туысының сүтқоректі жануары. Дене ұзындығы 110-120 см, шоқтығының биіктігі 65-125 см. Аталықтарының мүйізі 67-190 см, түбірінің жуандығы 22-50 см салмағы 30 кг. Ұрғашыларының кейде қысқа мүйізі болады. Таралуы: Жерорта теңізі аралдары алдыңғы орта орталық солтүстік шығыс Азияда. ТМД кеңістігінде арқардың 10-нан астам түршесі таралған. Олар бір-бірінен көлемі салмағы мүйізінің пішіні мен құрылысы т.б. ерекшеліктерімен ажыратылады. Кейде арқарды бірнеше түрге бөледі: Еуропалық муфлон(О. musimon) үстірт арқары (О. orientalis); Олардың хромосом құрамы әртүрлі (2n54-56-58) бірақ олардың будандары тұқым береді. Кейде арқарға тек 2n56 жатқызады. Саны азаюда. 7 түршесі ХТҚО -(1) және КСРО (7) Қызыл кітаптарына енгізілген. Арқар үй қойларымен будандастыруға пайдаланған. Соның нәтижесінде биязы жүнді тау мериносы мен арқармеринос қой тұқымдары шығарылған. Қазақстанның таулы жерлерін (Жоңғар Алатауын, Тарбағатайды, Алтайды, Сарыарқаны, Қаратауды, Қызылқұм шөлін) мекендейді. Республикада арқардың 6 түрі бар: * Алтай арқары, * Қызылқұм арқары, * Қазақстан арқары, * Тянь-Шань арқары, * Қаратау арқары, * Үстірт арқары - кездеседі. Дене тұрқы 160-168 см, шоқтығының биіктігі 105-112 см, салмағы 200 кг-ға жетеді. Құлжасының мүйізі ірі, бұралып иілген, айшықты, аналығынікі нәзік, өте қысқа, бозғылт қоңыр түсті болады. Мүйізіндегі сақинаға қарап жасын анықтайды. Көбіне, көгалды шоқылардың арасындағы далалы өңірде жайылады. Қыста салқын түссе, таудың етегіне, көктем мен жазда таудың субальпілік белдеуіне қарай қарай аударады. Бұл мезгілде олар 10-15-тен топтанып жүреді. Негізінен, көде, бидайық, қоңырбас, бетеге, қияқ, күйреуік, жусанмен қоректенеді. Жайылуға жазда таңертеңгілік пен кешкілікте, қыста күндіз шығады. Арқар 2.5 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Қазан-қарашада күйлеп, 6 айдан соң аналығы, көбіне, жалқы қозықа табады. Арқар табиғи жағдайда 12-14 жыл тіршілік етеді. Арқар - биік тауларда тіршілік етуге бейім, аязға өте төзімді жануар. Осы ерекшелігі ескеріліп, Қазақстанда арқар мен меринос қойды будандастыру арқылы қойдың ет пен жүнді мол беретін жаңа тұқымы – қазақы арқар-меринос қойы өсіріліп шығарылды. Республикада қойдың жаңа тұқымдарын одан әрі жақсарту үшін будандастыру жұмысына үлкен мән берілген. Арқар бағалы кәсіптік аң болғандықтан, оны аулауға тыйым салынған. Дереккөздер
Данатин құрбақасы

Даната құрбақасы (Bufo danatensіs), құйрықсыздар отряды құрбақалар тұқымдасына жатады. Дене тұрқы 56 – 67 мм, салмағы 16 – 30 г. Түсі қоңыр жасыл. Жасыл құрбақадан ерекшелігі – дене мөлшері кіші, денесі мен аяқтарында теңбіл дақтары көп. Даната құрбақасы биологиялық таксон ретінде ғылымға 1978 жылдан белгілі. Түрікменстанның оңтүстік-батысында орналасқан Кюрендаг тауындағы Даната бұлағынан табылған, аты соған байланысты қойылған. Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының суқоймаларында таралған. Таулы, шөлді жерлерде тіршілік етуге бейімделген. Сәуірдің аяғында 2,0 – 4,5 мың уылдырық шашады, олар 3 тәуліктен соң, итшабаққа айналады. Қорегі: құмырсқа, шөп қандалалары, ызылдақ қоңыздар және жұлдызқұрттар. Қазақстандағы таралу аймағы толық анықталмаған, сан мөлшері белгісіз. Қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қазақстанда Зайсан ойпатында, Іленің ортаңғы және төменғі ағыстарында, Алакөл су алқабында тіршілік етеді. Соңғы зерттеулердің нәтижесінде оның тауда да, тегісте де мекендейтіні анықталды. Көк және донатин құрбақаларының таралу аймақтары аралас. Қолдан өсірілмеген, оны қорғау шаралары қолданылмаған. Бұл құрбақаның таралуын және симпотриалық түр&nbsp;— көк қүрбақамен қарым-қатынастарын зерттеу керек. Дереккөздер
Қызыл аяқбақа

Қызыл аяқбақа - бақа тұқымдасы түрі, 1898 жылы Бедриага ашқан. Таралу аймағы тарылып, саны азайып келе жатқан түр. Негізгі таралу аймағы - Балқаш көлі. Қырғызстанмен шекарадағы «Черная речка» елді мекенінің маңайынан табылыу ерекше жағдай. Іле, Алматы, Қаскелең өзендерінде, Алматы қаласы мен оның төңірегінде кездесуі бұрын уйреншікті болатын, кәзір бұл жерлерде кездеспейді. Оны кәдімгі көлбақа ығыстырған деген болжам бар. Қолдан өсірілмеген. Қорғау үшін Шарын өзенінің жайылымындағы Шетен бағынан ерекше қорғалатын жер бөлінсе орынды болар еді. Дереккөздер
Іле (айрық)

Іле сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін: * Іле — Балқаш көлі алабындағы өзен. * Іле Алатауы — Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстігіндегі жота. * Іле Қазақ автономиялық облысы — Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданына кіретін Қытайдың автономия ішіндегі автономиялық әкімшілік-аумақтық бірлігі. * Іле ойысы — Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тауаралық тектоникалық құрылым.
Қытай жібек тауығы

Қытай жібек тауығы&nbsp;— тауықтың бір түрі. Қытайда, негізінде Тибетте кездеседі. Жылына 90 жұмыртқаға дейін салады. Жұмыртқаның орта салмағы 35 грамм. Қорегі&nbsp;— бидай менен шөп. Тауықтар арасында ең мамықты тауық болып саналады. Дереккөздер
Күміс қырғауыл

Күміс қырғауыл (Lophura nycthemera)&nbsp;— қырғауылдың бір түрі. Оңтүстік Қытайда, Солтүстік Вьетнамда кездеседі. Тау ормандарда, бұталы жыныстарда тұрады. Ұяда 8—12 жұмыртқа салады. Қорегі&nbsp;— дәндер, өсімдіктер, жәндіктер. Сыртқы сілтемелер
Алтын қырғауыл

Алтын қырғауыл (Chrysolophus pictus)&nbsp;— қырғауылдың бір түрі. Орталық Қытайда кездеседі. Таулы ормандарда тұрады. Ұяда 12—16 жұмыртқа болады. Қорегі&nbsp;— дәндер, жасыл өскіндер. Сыртқы сілтемелер
Патша қырғауылы

Патша қырғауылы (Syrmaticus reevesi) — қырғауылдың бір түрі. Солтүстік және Орталық Қытайда кездеседі. Таулы ормандарда мен бұталы жыныстарда кездеседі. 7—15 жұмыртқа салады. Қорегі — жасыл өскендер, жәндіктер. Дереккөздер
Кербұғы

Кербұғы немесе Теңбіл бұғы — бұғының Еуропада кездесетін бір түрі. Жапырақты және аралас ормандарда тұрады. Дене бітімі сымбатты, тұрқы - 150-180 см, шоқтығының биіктігі - 87-112 см, салмағы - 100-130 кг. Түсі қыста қоңыр-сұрғылт, жазда теңбілді жирен. Мүйізі - 65-70 см. Табиғи жағдайда табын-табын болып жүреді. Орманды жерді мекендейді. Жазда шөптесін өсімдіктерді, қыста ағаш-бұта жапырағы мен бұтағын жейді. Екі жасыңда жынысы жетіліп, қыркүйек-қараша айларында күйекке түсіп, 7,5 айдан кейін шілденің ортасына дейін жалқы бұзаулайды. Теңбіл бұғы табиғи жағдайда сирек кездеседі, аулауға тиым салынған. Мүйізін алу үшін қолда өсіріледі. Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданының марал шаруашылықтарында өсіріледі. Аналығы бір кезде 2 бұлан туады. Қорегі&nbsp;— бұталар, шөптер, дәндер, жемістер, саңырауқұлақтар. Дереккөздер
Ғиссар қойы

Ғиссар қойы — қойдың бір тұқымы. Жүні — қара. Майлы — етті тұқымы құйрықты қойдың түрі. Салмағы 180 килограммға дейін жетеді. Гиссар қойы — жүні қылшық, еті майлы келетін құйрықты қойдың бір тұқымы. Еркек қойының тірілей салмағы— 130—140 кг, саулығынікі—80—100 кг. Сойғаннан соң 58—60 кг ет, ал бордақылаған еркек қойы 35—40 кг май береді. Гиссар қойы көбінесе Тәжікстанда, Өзбекстанда, аздап Қырғызстан мен Қазақстанның кейбір аудандарында өсіріледі. Тәжікстанда, Ғиссар деген жерінде шығарылған. Дереккөздер
Асен әулеті

Асен әулеті - 1187 мен 1280 жылдары арасында Болгария тағын биледі (Екінші Бұлғар патшалығы). Көнетүркілер Ашина тайпасынан шыққан деген болжам бар. Румын (влах) нәсіліден шыққан деген болжам да бар. Асен әулетінің әміршілері Иван I Ашинаның лақап аты Білгін еді, бұл түрікше "білгір, білімді" мағынасын білдіреді. Бұлғарстанда да, Ресейде де қазір бұл әулеті "Асень", "Асеневци" деп атайды, ағылшын тілінде "Asen" деп атаса да, тегін Ashina тайпасқнан шыққан дейді да, кей кезде Ашина тайпасқн да Asen деп атайды. Шаһмұрат Қуанғанұлының мәліметтерінде Асеневци мен Ашина сөздерінің теңдігі көрсетеді.
Мұрат Болатұлы Бисенбин

Мұрат Болатұлы Бисенбин (11 қазан 1972 жыл, Қызылорда – 8 қаңтар 2026 жыл, Алматы) — қазақстандық актёр, тележүргізуші. Өмірбаяны * Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің түлегі. Мамандығы — инженер-электрик. * 2000 — 2026 жылдары Алматы қаласында тұрған. * 2001 жылдан 2024 жылға дейін киноға түсіп келген. Ең таңдаулы кейіпкерлері ресейлік «Параграф 78» фильмі мен режиссер Ақан Сатаевтың «Рэкетир» және «Ағайынды» фильмдерінде сомдалған. Бисембинге танымалдық алып келген «Рэкетир» фильмінен кейін көрермендер актерді әлі де аталмыш туындыдағы Руслан образымен байланыстырады. * Актерліктен бөлек Мұрат бокспен, ауыр атлетикамен, бодибилдинг және пауэрлифтингпен айналысады. Кинодағы жұмысынан бөлек Қазақстандағы «Хабар» арнасындағы «Арена» спорттық бағдарламасы жүргізушілерінің бірі болған. * Үйленген. 3 баласы болған. Науқасы мен өлім 2024 жылғы күзде Мұрат Бисенбинге ұйқыбезі қатерлі ісігі диагнозы қойылып, ем қабылдаған. Денсаулығына байланысты актер жобалардан бас тартып, түсірілімдерді уақытша тоқтатуға мәжбүр болды.2025 жылы желтоқсанның соңында актер инсульт алып, шұғыл түрде ауруханаға жеткізілді. Оған дейін отбасы оның бірде жақсарып, бірде күрт нашарлап отырғанын, жағдайы тұрақсыз екенін айтқан еді. Мұрат Бисенбин ауруханадан шықпай, ем қабылдап жүрген. 2026 жылдың 8 қаңтар күні қара аурудан дүниеден озған. Фильмдер тізімі # Әрбір Голғофуға мінеді — 2003 # Рэкетир — 2007 # Ағайынды — 2009 # Сіз кімсіз, Ка мырза? — 2009 # Гаишниктер — 2010 # Рывок — 2010 # Қызғылт қоян туралы ертегі — 2010 # Бүкіл әлем алдымызда — 2012 # Брат или брак — 2017 # Брат или брак 2 — 2018 # Ең сұлу — 2018 # Томирис — 2019 # Мен мұндамын — 2019 # Тендер — 2020 # Аға — 2021 # 13 клиническая — 2022 # Пәтер: Астанадағы қорқыныш — 2022 # Амұр — 2024 Дереккөздер
Қолтырауындар

Қолтырауындар немесе Крокодилдер отряды (, - малта тастай құрт) — бауырымен жорғалаушылардың архозаврлар класы тармағының отряды. Дене пішіні кесірткелерге ұқсас. Қолтырауындардың қазіргі кезде 23 түрі мен түр тармақтары бар. Қолтырауын 3 тұқымдасқа (аллигаторлар, гавиалдар және нағыз қолтырауындар) жіктеледі. Олар Африкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда, Солтүстік Аустралияда және Жаңа Гвинея аралдарының өзен сағалары мен теңіз жағалауына жақын жерлерде, көпшілігі тропиктік және субтропиктік ендіктердегі тұщы су айдындарында (өзен, көл) тіршілік етеді. Тәуліктің көп мезгілін суда өткізеді. Денесінің ұзындығы 2 – 7 метр Басы жалпақ, тұмсығы ұзынша. Миының дамуы бойынша қолтырауын басқа бауырымен жорғалаушылардан жоғары сатыда тұр. Көру және есту органдары жақсы жетілген. Көздері мен танау тесіктері бас сүйегінен едәуір жоғары қарай шығыңқы. Ауыз қуысында екінші реттік таңдай пайда болған. Артқы аяқтарындағы саусақтарының арасында терілі жарғағы бар. Терісі тығыз, ірі мүйізше қалқандармен қапталған, оның астында сүйекті тақташалар (остеодермалар) орналасқан. Қолтырауынның басқа бауырымен жорғалаушылардан ерекшелігі – жүрегі 4 камералы (қуысты). Өкпесі үлкен әрі күрделі құрылысты. Қуығы жоқ. Қолтырауындар жыныстық жағынан 8–12 жылда жетіледі. Аналықтары 20–100-дей жұмыртқасын су жағалауындағы құмның немесе батпақтың шіріген жапырақтары мол жерлерге көмеді. Кейбір түрлерінің (Миссисипи аллигаторының) жұмыртқасынан 63 күнде, ал Ніл қолтырауынының жұмыртқасынан 3–4 айда ұрпақтары шығады. 50–85 жылдай тіршілік етеді. Балықтармен, судағы омыртқасыз жануарлармен, кейде құстармен, сүтқоректілермен де қоректенеді. Ніл қолтырауындары, жалды қолтырауындар адам үшін қауіпті. Қолтырауынның барлық түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазіргі кезде біраз елдерде (АҚШ, Куба, Жапония, Мьянма, Кения, т.б.) қолтырауын арнайы фермаларда қолда өсіреді. Ертеде Мысырда қолтырауындарды киелі санап, оған табынған, әрі арнайы мумиялап, фараонның мүрдесімен бірге жерлеп, пирамидаларда сақтаған. 1903 жылы Шығыс Африкада ұзындығы 7,6 метр, Мадагаскар аралынан ұзындығы 10 метр қолтырауын ұсталған. Қолтырауынның ең ірісі Индонезияда, Аустралияда және Жаңа Гвинея аралдарында таралған жалды қолтырауындар. Олардың ересектерінің денесінің орташа ұзындығы 4,2–4,8 метр, ал салмағы 408–520 килограмм. 1957 жылы ұсталған жалды қолтырауынның ұзындығы 8,63 метр, салмағы 1 тоннадан астам тартқан. Белсенділігі түнде басталады. ХТҚО Қызыл кітабына 26 түр, оның ішінде 15 түрі нағыз қолтырауындар енгізілген. Қолтырауын тұқымдастары – жұмыртқа салатын жорғалаушылар. Барлық түрлерінің ұрғашылары өсімдік қалдықтарының астына немесе құмдарға 20-90 жұмыртқа салады. Жұмыртқалар шіріп жатқан өсімдіктің немесе күннің жылуымен дамиды. Әдетте ұрғашы қолтырауындар жұмыртқаларға қарап, жауларынан қорғайды. Сонда да олардың жұмыртқаларын жаулары алып кетеді. Жас қолтырауын жұмыртқадан шыққаннан соң аналары оларды суға алып барады. Дереккөздер
Кәді

Кәді (кабачок) — асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Гүлі дара жынысты, сары, қабығы қатты, бір үйлі. Жемісі сопақша, жұмыр. Кәді құнарлы топырақты, суармалы жерде жақсы өседі, құрғақшылыққа төзімді. Кәді тез піседі, жемісінен әртүрлі тағамдар дайындайды, оның құрамында қант 2,55%, ақуыз 0,55%, май 0,13% болады. Кәдіні оңтүстік аймақтарда тұқымынан, орта өңір мен солтүстік аймақтарда көшетінен өсіреді. Құнарлы топырақта, суармалы жерде жақсы өседі.Кәді тұқымын топырақтың температурасы 2-15°С-қа жеткенде себеді. Әр гектардан 200-300 центнер өнім алуға болады. Көк күйінде малға беріледі. Дереккөздер * ҚСЭ, 5-том
Қожақат

Қожақат— раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда барлық жерде кездеседі. Орманда, бұта арасында, өзен мен жылға жағасында, бау-бақшада өседі. Сабағы тік. Жапырағы үш салалы. Гүлі қос жынысты, ірі, ақ түсті, шашақты гүл шоғырына жиналған. Жемісі шырынды келеді, қара түсті, оның қабығы жұқа, тез сыдырылады, тосап, қою шырын және кисель т.б. күйінде пайдаланылады. Жидегінде 2,88—3,64% глюкоза, 3,12-3,24% фруктоза, 0,35-0,58% сахароза бар. Мата және жіп бояу үшін де қолданылады. Сондай-ақ шірнелі, витаминді өсімдік. Өсімдік туралы Қожақат – раушангүлдер тұқымдасына жататын көпжылдық бұталы өсімдік. Биіктігі – 1-3 метр. Сабақтары тікенекті. Жапырақтары сопақша, жиектері аратісті. Мамыр айларында гүлдейді. Гүлдері ақ және қызғылт түсті, сабағының басында шоғырланып орналасқан және өте көп жидекті болады. Біріккен дәндерден (сүйекшелерден) тұратын жидегі маусым, шілде айларында пісе бастайды. Оның түсі алдымен жасыл, кейін қызғылттау, содан кейін қызыл, ал піскенде қара болады. Пісіп болғанда, жидегі өздігінен жерге түсе бастайды. Дәмі қышқылтым тәтті. Қожақат дәні арқылы көбейеді. Сонымен қатар қалемшелеп те, түбін бөліп те оңай көбейтуге болады. Қожақат жақсы өнім беру үшін оның мұртшаларын кесіп, күтім жасау қажет.Табиғатта қожақат ормандарда, қылқанжапырақты ағаштар арасында, өзен аңғарларында, бұталардың арасында, шалғынды, ылғалы мол тоғанды жерлерде жақсы өседі. Қолданылуы Қожақат құрамында глюкоза, фруктоза, қант, аскорбин қышқылы, каротин, органикалық қышқылдар, илікті, пектинді заттар, С, Р, К, Е және В тобының дәрумендері, минералдық заттар, макро, микроэлементтер бар. Қожақаттан жасалған қайнатпаны несеп жүргізуге, бүйрек тасын шығаруға, іш ауруына, қант диабетіне, өт айдауға пайдаланады. Гемоглобин мөлшерін арттыру, қан тоқтату, суық тигенде дене қызуын басуға, қан қысымын төмендетуге, іш тоқтатуға, қан аздықта, жүйке ауруларында, бронхитте, жөтелде де қолданады. Қожақат жемісін сол қалпында немесе кептірілген күйінде қайнатып, сусын жасап, қыста тұмау кезінде пайдаланады. Әсіресе, халық медицинасында жапырағы, жемісі және сабағы қолданылады. Жапырақтарын бұқтырып, шай орнына ішеді. Сонымен қатар қожақаттан тосап, сусын, шырын, джем жасайды. Кондитерлік тағамдарға қосады. Қожақат туралы тақпақ Құрамында мыс та бар, Марганец, калий де. Қожақатты көп жесең, Ем болады, әрине. Тағы қараңыз *Құлпынай Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 an:Esbarzera bg:Къпина ca:Esbarzer chr:ᎧᏄᎦᎸ cy:Mwyaren da:Almindelig Brombær de:Brombeeren eo:Rubuso es:Rubus ulmifolius fi:Karhunvatukka fr:Ronce commune he:פטל שחור hu:Vadszeder it:Rubus ulmifolius ja:ブラックベリー nl:Braam (plant) no:Bjørnebær nrm:Rubus fruticosus pl:Jeżyna pt:Amora-silvestre ru:Ежевика simple:Blackberry sv:Björnbär tr:Böğürtlen zh:黑莓
Іле

Іле — Балқаш көлі алабындағы өзен және Жетісудағы ең ірі өзен болып табылады. Жалпы ұзындығы 1439 км болатын өзен бастауын Қытайдан алады. Географиялық орны Қазақстанның Алматы облысында және Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы жерімен ағады. Бастауы Орталық Тянь-Шань (Тәңіртау) тауларынан бастау алатын Текес пен Күнес және Қас өзендерінің қосылуынан пайда болып, Балқаш көліне құяды. Іле – болжап болмайтын өзен, өйткені судағы қалқыма лайдың бөлшектері шөккен, кішігірім аралдары бар бірқатар тармақтар түзе отырып, үнемі арнасын өзгертеді. Гидрологиясы Ұзындығы 1001 км (Текес саласымен 1439 км), Қазақстан аумағында 815 км. Су жиналатын алабы 140000 км², Қазақстан аумағында 77400 км 2 . Жоғарғы бөлігі таулық сипатта. Оң саласы Қас өзені құйғаннан кейін аңғары кеңейеді. Қапшағай қаласына дейін Іле жағасы аласа, кең аңғармен ағады, жайылмаларының кей жерлері батпақтанады. Қапшағай шатқалы тұсында өзен арнасы бөгеліп, Қапшағай бөгені салынған. Төменіректе Күрті өзені құйғаннан кейін аңғары едәуір кеңейіп, Сарыесікатырау және Тауқұм аралығымен ағады. Сағасынан 340 км жерде Іле салаланып, үлкен атырау құрайды. Оның ұзындығы 130 км, енді жері 100 км-ге дейін, ауданы 9000 км 2 . Іле өзені мұздық, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Қапшағай шатқалынан төмен Іленің көне атырауы Бақанастың (Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас) құрғақ арналары бөлініп шығады. Іленің аңғары 200 м-ден (Қапшағай шатқалы тұсында) 15 км-ге дейін кеңейеді. Жылдық орташа су шығыны 464 м³/сек (Қапшағай тұсында). Өзеннің ең жоғарғы деңгейі шілде – тамыз айларында байқалады. Өзен қарашаның аяғында қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Су ресурстарының шамамен 30%-ы Қазақстан, 70%-ы Қытай аумағында қалыптасады. Көп жылдық орташа ағымы Қайырған бекетінде (шекара тұсында) жылына 12,35 км³, Балқашқа құятыны 11,85 км³. Суының минералдығы 286 мг/л-ден 877 мг/л-ге дейін (шекара маңында) өзгереді, атырау басында (Үшжарма) – 320 – 345 мг/л. Өзенде балықшылардың балық аулаудағы ең танымал түрі - судағы ірі жыртқыш мысықтарды аулау, ұзындығы 5 метр және салмағы 300 келі. Іле өзенінде 50-100 кг-ға дейінгі кішігірім мысықбалықтар ұсталады. Жазда жауын-шашын мөлшері 150-250 текше метрге жетеді. Іле өзені Қазақстанда судың мөлшері бойынша Ертіс пен Жайық өзендерінен кейін үшінші орында. Шаруашылықтағы маңызы Іленің және оның салаларының суы негізінен суармалы егіншілікке (3,7 – 4,5 км 3 /жыл), өнеркәсіптік-коммуналдық қажеттіліктерге (200 – 500 млн. м 3 /жыл), гидроэнергетикаға пайдаланылады. Балыққа бай, атырауында ондатра ауланады. Құлжа қаласынан төмен (Қытайда) кеме жүзеді. Қазақстан аумағында Бақанас ауылына дейін тұрақты кеме қатынасы бар. Арнасы көп жерінде қамысты, тоғайлы. Жетісу өзендерінің бірі болып саналанады. Іле өзенінде Қапшағай су қоймасы орналасқан. Салалар Ірі салалары: Қас, Түрген, Талғар, Қаскелең, Күрті, Шілік, Шарын, Үсек (Өсек), Қорғас. Балқаш ауданында өзеннен Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас атты ежелгі құрғақ арналары тарамданады. Елді мекендер Өзен бойында Қапшағай, Бақанас, Құлжа, Бақбақты елді мекендері орналасқан Суреттері Дереккөздер
Талас облысы

Талас облысы &nbsp;— Қырғызстанның кішкентай облыстарының бірі, Қырғызстанның солтүстік — батыс бөлігінде орналасқан. Талас алқабында және Қырғыз Алатауының бөктерінде орын алады. Солтүстік және батыс жағынан Қазақстанның Жамбыл облысыменен, оңтүстікте Жалалабат облысымен, шығыста Шу облысымен шектеседі. Кеңес үкіметінің кезінде Талас облысы Шу облысының құрамына кірген. 1997 жылы облыс болып құрылды. Орталығы&nbsp;— Талас қаласы. Жер көлемі&nbsp;— 11,4 мың км². Халық саны&nbsp;— 208,5 мың адам Халық тығыздығы&nbsp;— 19 адам/км² Әкімшілік бөлінісі&nbsp;— 1 қала, 35 ауылдық округ, 91 ауыл. Әкімшілік бөлінісі Облыс 4 ауданға бөлінеді: * Айтматов ауданы — Қызыладыр ауылы * Бақайата ауданы — Бақайата ауылы * Манас ауданы — Покровка ауылы * Талас ауданы — Көкой ауылы Ұлт құрамы (1999 жыл) * Қырғыздар — 175 мың&nbsp;(88,4 %) * Орыстар — 8 мың&nbsp;(4,0 %) * Күрдтер — 5 мың&nbsp;(2,5 %) * Қазақтар — 3 мың&nbsp;(1,5 %) * Украиндар — 1 мың&nbsp;(0,5 %)
Ош облысы

Ош облысы — Қырғызстанның облыстарының бірі. Жалалабат, Баткен, Нарын облыстарымен, Өзбекстанменен, Тәжікстанменен және Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданымен шектеседі. Жұрттың негізі – қырғыздар менен өзбектер. Облыс 1939 жылы құрылды. Орталығы — Ош қаласы. Жер көлемі – 29,2 мың шаршы шақырым (км²). Әкімшілік бөлінісі – 3 қала, 2 қала сияқты елді мекен, 79 ауыл кеңесі, 467 ауыл. Халқы * Халық саны: 1 247,9 мың адам * Халық тығыздығы: 44.5/км² (адам/шаршы шақырымға) Ұлттық құрамы * Қырғыздар — 751 мың (63,8 %) (1999) * Өзбектер — 366 мың (31,1 %) * Орыстар —15 мың (1,3 %) * Түріктер — 11 мың (0,9 %) * Ұйғырлар — 10 мың (0,8 %) * Татарлар — 7 мың (0,6 %) * Тәжіктер — 6 мың (0,5 %) Сілтемелер * [http://www.osh.gov.kg/ Ресми сайт]
Z3 компьютері

]] Конрад Цузенің Z3 компьютері — ең алғашқы бағдарламалы, толығымен аутоматикалы есептеу машинасы. Осы есептеу машинасының қасиеттері (шартты тармақтау қасиетімен бірге) компьютердің нақты не екенін анықтау мақсатына қолданылған. Z3 есептеу машинасында 2000 реле болған, тактілік жиілігі ~5&ndash;10&nbsp;һерцке, ал сөз ұзындығы 22&nbsp;битке тең болған. Есептеулер екілік жылжымалы үтірдің қолданылуымен жүргізілген. Есептеу машинасы 1941 жылы бітірілді. 1941 жылғы мамырдың 12-сінде ол DVL (Deutsche Versuchsanstalt für Luftfahrt, яғни Алмания авиациялық тәжірибе институты) ғалымдардының алдында көрсетілді. Бұл есептеу машинасы 1944 жылы Берлиннің бомбылауы кезінде қирады. Сақталған жобалар бойынша 1960 жылдары Zuse KG компаниясы жұмыс істейтін сондай екінші машина жасап шығарды, ол қазір Неміс мұражайында сақтаулы тұр. 1998 жылы Z3-тің Түринг талаптарына сай келетіні дәлелденді. Z3-ті Үшінші Рейхте Алмания авиациялық тәжірибе институты аэродинамикалық есептеулер жүргізу үшін қолданды.. Z3-тің басқа ерте компьютерлермен салыстырылуы Цузенің Z3-інің тиімді есептеуіш құрылғы болып шығуының себебі көбінесе онда екілік жүйенің қолданылуымен түсіндіріледі. Сандардың екілік жүйесін содан шамамен 3 ғасыр бұрын Лейбниц ойлап шығарған болатын. Ағылшын математигі Буль кейінірек оны өзінің алгебрасын дамыту үшін қолданды. 1937 жылы Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істейтін Клод Шаннон Буль алгебрасын электронды релелермен байланыстыру туралы тың мақала жазды. Соған қарамастан Цузе (ол Шаннонның еңбегі туралы бідмеген болатын) осы ойларды бірге құрастырып, бағдарламамен жұмыс істейтін Z3 есептеу машинасын құрастырды. «Бағдарламалы» компьютердің алғашқы түрі 1830-шы жылдары Бәббидж ұсынған «аналитикалық машина» болатын. ENIAC компьютері АҚШ-та Z3-тен 5 жылдан кейін жасалды. ENIAC-та релелердің орнына электронды шамдар қолданылды. Z3-те релелер қолданылды, ал электронды лампылар қолдану туралы ұсынысқа қаржы бөлінбеді. ENIAC-та ондық санақ жүйесі, ал Z3-те екілік санақ жүйесі қолданылды. 1948 жылға дейін ENIAC-ты бағдарламалау үшін оның ішкі құрылымын өзгертіп отыру керек болатын. Ал Z3 бағдарламаларды таспадан оқыды (іс жүзінде — тесіктер жасалған целлулоид таспадан). Бүгінгі компьютерлер электронды лампы немесе релелерге емес, транзисторларға негізделген. Z3 бағдарламаны сақтау үшін сыртқы таспаға мұқтаж болған. Қазіргі компьютерлердегідей ішкі компьютерлдік жады 1948-1949 жылдары ғана пайда болды. Ал Конрад Цузе сонау 1936 жылы ішкі жадыны патенттемек болған еді, бірақ оның патент талабы қабылданбады. Тағы қараңыз *Атанасофф-Берри компьютері *«Colossus» компьютері *ENIAC *Harvard Mark I Сілтемелер Сыртқы сілтемелер *[http://irb.cs.tu-berlin.de/~zuse/Konrad_Zuse/en/Rechner_Z3.html Берлин Техникалық университетіндегі Z3 беті] *[http://ed-thelen.org/comp-hist/Zuse_Z1_and_Z3.pdf Konrad Zuse?s Legacy: Z1 мен Z3 компьютерлерінің архитектурасы] (PDF)
КТ819Г

КТ819Г — Өткізгіштігі n-p-n түріне жататын биөрісті транзистор, қасиеттері бойынша АҚШ-та қолданылатын 2N6110 транзисторына сәйкес келеді. Жоғары жиілікті, жоғары қуатты транзисторларға жатады. Көбінесе радио-телеқабылдағыштардың дыбыс күшейткіштерінің соңғы каскадтарында өзінің n-p-n өткізгішті серіктесі КТ816Г-мен бірге қолданылған. Жоғары техникалық қасиеттерінің арқасында КСРО радиоөнеркәсібінде кең тараған. Сыртқы сілтемелер * [http://www.kontest.ru/katalog/parametr.php?code12810&nomP1 Техникалық сипаттамалары] * [http://www.5v.ru/ds/trnz/kt819.htm Корпусының және электрлік қасиеттерінің сипаттамалары]
Релелік қорғаныс

Релелік қорғаныс — электр автоматикасының негізгі түрі болып табылады. Онсыз қазіргі энергетикалық жүйелердің сенімді жұмысы мүмкін емес. Ол энергожүйенің бүкіл бөліктерінің күй-жағдайын және жұмыс жүргісін тынымсыз тексереді және, пайда болған ақаулық пен қалыпсыз жұмысқа орай әрекет етеді. Бұзылған жер болса қорғаныс мұны табады да жүйеден ажыратады. Бос жүріс пайда болғанда қорғаныс оны анықтайды да, бұзылудың сипаттамасына байланысты, бос жүрісті қалпына келтіру үшін қажетті іс-әрекет жасайды немесе кезекші қызметкерлерге белгі береді. Мақсаттары Қазіргі электр жүйелердегі релелік қорғаныс электрлік автоматикамен тығыз байланыста. Бұл автоматика жүргіні қалпына келтіру мен тұтынушыларды қоректендіру үшін арналған. Релелік қорғаныс келесі негізгі талаптарға сай келуі тиіс: * Талғаулық. * Әрекет тездігі. * Сезгіштік. * Сенімділік. 220 кВ-ті желілер қорғанысы ЭҚЕ-дегі релелік қорғаныс бөлімі, яғни 3.4.115-ші параграф бойынша — «үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін параллель желілердегі фаза аралық қысқа тұйықталуға және жермен қысқа тұйықталуға қарсы негізгі қорғаныс ретінде ДФҚ-ты пайдаланған жөн». ЭҚЕ-дегі 3.4.115-ші бөлім бойынша — «үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін параллель желілердегі фаза аралық қысқа тұйықталуға қарсы, қосалқы қорғаныс ретінде үш сатылы қорғаныс қойылуы тиіс және жермен қысқа тұйықталуға қарсы нөлдік тізбекті сатылы токтық қорғаныс қойған жөн». Үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін желілер қорғанысының тізімі. * Негізгі: ДФЗ-201 түрлі, фаза-аралық қысқа тұйықталуға және жермен қысқа тұйықталуға қарсы дифференциалды-фазалық қорғаныс. * Қосалқы: Фаза-аралық қысқа тұйықталуға қарсы дистанциялық қорғаныс. КЗ-15 түрлі нөлдік тізбекті сатылы токтық қорғаныс. * Токкесер. * «АПВ» автоматикасы. Дамуы Энергетика саласындағы бағдарлама ЖЭЖ-нің болашақта әрі қарай дамуын алдын ала ескереді. Жоғары және өте жоғары кернеулі электр энергияны тарату желілерінің, жоғары қуатты электр станцияларының пайдаланылуы, негізгі және үлестіру тораптарының қарқынды дамуы басқару мәселесін қиындатты. Осыған байланысты релелік қорғаныс техникасы тоқтаусыз даму мен жетілдіруде. Үлкен қашықтықты ЭТЖ-не, ірі генераторларға, трансформаторлар мен энергоблоктарға жаңа қорғаныстар жасалынып, пайдалануға беріліп жатыр. Пайдалану сенімділігі артық та оңайлау — жартылай өткізгішті дифференциалды-фазалық қорғаныстың жаңа түрлері құрастырылуда.