kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жинақ салым

Жинақ салымы — жинақ депозит келiсiм негiзiнде ашылады. Қазiргi кезде жинақ депозиттерiнің басты типi жинақ кiтапшаларындағы шоттар, жинақ салымының жағдайы туралы жазбасы бар шоттар, сондай-ақ ақша нарығының депозиттік шоттары болып табылады.Жинақ кітапшаларындағы шоттар — бұл жедел алуға болатын, пайыз әкелетiн чектiк емес депозиттер.Ақша нарығының депозиттік шоттары алғаш рет 1982 жылы енгiзілген жинақ салымдарының бiр түрін ұсынады. Қазiргi кезде оларда жинақ кiтапшасындағы шоттармен салыстырғанда, ол бойынша пайыз мөлшерi нарықтың пайыздық мөлшерлерiнiң өзгеруiмен реттелетiндiгiн және бұл шоттарды қолдану кезiнде операцияларды тiркеу үшін жинақ кiтапшасының тосылмайтындығын есептемегенде,көптеген ұқсас сипаттары бар. Ерекшеліктері *бұл шоттардың анықталған мерзiмдерi жоқ; *салымда ақша нарығының депозиттік шотынан қаржыларды бiрдей ала алады; *бастапқыда бұл шоттар бойынша ең аз баланстық қалдық талап етiлген, қазiр банктер оны сақтауды талап етпеуге құқылы; *осы шоттар бойынша салымшы чектердің тек санаулы шектелген санын жазуға құқылы; *бұл шоттар қызмет жасау мақсатында емес, жинақ мақсатында қолданылады; *банк шығындарын өтеу мақсатында шот иесiнен белгiленген төлем алынады; Егер салымшылар — корпорация болса, банктер осы шоттар бойынша белгiленген резервтi сақтауға мiндеттi. Дереккөздер
Депозиттік сертификат

Депозиттік сертертификаттар — эмитент банктің ақша қаржыларының салымы туралы, салымшы немесе оның құқық кабылдаушының мерзiмi аякталғанда салым бойынша салым сомасын және ол бойынша пайыз алу құқын куәландыратын жазбаша куәлiк. Депозиттік сертификат — кiрiстi бағалы қағаздың бiр түрі, сондықтан ол сатылған тауар немесе көрсетiлген қызмет үшін есеп айырысу немесе төлем құжаты болып саналмайды. Сондай-ақ оларды бiр заңды тұлғадан екiншiсiне жолдауда шектеулер болады. Талап ету құқын ұсыну — цессия, ол Депозиттік сертификаттың сырткы бетінде екi жақтық келісіммен ресiмделедi: өз құқын ұсынушы тұлға — цедент пен құқық алушы цессионарий болып табылады. Сертификатты қайтару мерзiмi жеткенде, банк сертификатты және қаржы түсетiн шот көрсетiлген салымшы өтінішіне қарсы төлем жасайды. Банк талап ету құқын ұсыну туралы келiсiмнің үздіксіз орындалуын, сондай-ақ өкiлеттi тұлғалар аты-жөнiн, мөрінің және қолдарының сәйкестiгiн міндетті түрде тексередi. Түрлері * жолданбайтын — салымшыда сақталады және төлем мерзiмi жеткенде банкке ұсынылады; * жолданатын — екiншi нарықта сатылуы немесе басқа тұлғаға өтуi мүмкін.Негізінен сертификаттар келесі белгiлерi бойынша түрлерге бөлінедi: ;Шығарылуы бойынша: * бiр рет; * сериямен шығарылатын. ;Ресiмдеу тәсілі бойынша: * арнайы; * ұсынушыға. ;Төлеу шарттары бойынша: *анықталған есеп айыру кезеңі аяқталғанға дейiн пайыздың мөлшерi үнемі ;Төленіп тұратын сертификаттар; * сертификатты өтеу кунi пайызы төленетiн сертификаттар. Жолданатын сертификаттар Жолданатын депозиттік серсертификаттар капиталды кез келген мерзiмге тиiмді инвестициялауға көмектеседi ал қажет болған жағдайда сертификаттардыды тез қолма-қол ақшаға ауыстыруға болады. Сертификат ережелері Сертификаттарда мiндеттi түрде келесi деректемелер болуы тиiс: *аты; *сертификатты ұсыну себебi; *ұсыну күні; *салым сомасы; *депозитке енгiзiлген соманы қайтаруға банктің сөзсiз мiндеттемесi; *сертификат сомасын талап ету күнi; *пайыз мөлшерi және есептелетiн пайыз сомасы; *эминк мөрiмен бекiтiлген осындай мiндеттемелерге қол қоюға өкiлеттi екi тұлғаның қолы. Және де банкте шығарылатын сертификаттарды баспалық тәсілмен шығарылуы және осы сияқты бағалы қағаздарға қойылатын талаптарға жауап беруі тиіс. Банк міндеттемелері Өз сертификаттардын тиiмдi орналастыру үшін банктер келесi мiндеттемелерді орындауға тиіс: *инвесторлар үшін тартымды пайыздық мөлшерлеме деңгейі; *салымшыға ыңғайлы сертификаттың ең аз шегін; *пайыздық мөлшер қайта қараудың икемді механизмі; *шығарымды стандартты шарттарын ; *номинал құны және қосылған пайыздарды төлеудің сенімді кепілдігі; *кең жарнаманы. Дереккөздер
Сезім мүшелері

Сезім мүшелері — сыртқы қоршаған ортадан және ағзаның өзінің ішкі органдарынан келген ақпаратты алғашқы талдау жасайтын перефериялық арнайы анатоми-физиологиялық жүйе, Сенсорлық жүйенің перефериялық бөлімі. Қоршаған ортадағы барлық мәліметтерді біз сезім мүшелерінің көмегімен аламыз. Адамда 5 сезім мүшелері бар, оларға: # көру мүшесі - көз, # есту мүшесі - құлақ, # дәм сезу мүшесі - тіл, # иіс сезу мүшесі - мұрын, # сипап сезу мүшесі - тері жатады. Сезім мүшелерінде сезгіш нейрондардың ұшы (рецепторлар) әр түрлі тітіркенулерді қабылдайды. Дыбыс, температура, химиялық ісер т.б. тітіркендіргіштерге жатады. Әрі қарай сезгіш нейрондардың өсінділері арқылы қозу үлкен ми сыңарлары қыртысының белгілі бір аймағына беріледі. Рецепторлар орналасуы бойынша 2 топқа бөлінген: # сыртқы - терінің сыртқы қабатында орналасып, сырттан келген тітіркенулерді қабылдайды. Мысалы, ыстық затқа қолы тиген адам қолын бірден тартып алады. # ішкі -ағзаның ішінде орналасып, тітіркенулерді ішкі мүшешелерден қабылдайды. Сезімнің физиологиялық негізі - тітіркендіргіштерді талғай біліп, ми қыртысы нейрондардарының қозуына байланысты жүзеге асады.
Ботақара (кент)

Ботақара (2001 жылға дейін - Ульянов) — Қарағанды облысындағы кент, Бұқар жырау ауданы орталығы. Географиялық орны Облыс орталағы – Қарағанды қаласынан шығысқа қарай 55 км жерде, Нұра өзенінің бойында орналасқан. Халқы Дереккөздер
Игорь Васильевич Александров

Игорь Васильевич Александров (26 қараша, 1954, Уфа, КСРО) - кеңестік және ресейлік физик, физика-математика ғылымдарының докторы, Уфа мемлекеттік авиациялық техникалық университетінің физика кафедрасының меңгерушісі. Кітаптары *Валиев Р. З., Александров И. В. Үлкен наноқұрылымды материалдар; *Валиев Р. З., Александров И. В. Үлкен наноқұрылымды металл материалдар; Құрметті атақтары *Ресей Федерациясының жоғары кәсіби білім беру ісінің құрметті қызметкері (2010) *Башқұртстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (2002) Сыртқы сілтемелер *[http://www.anrb.ru/blog/alias/aleksandrov Александров, Игорь Васильевич]
Кирилл Сергеевич Александров

Александров Кирилл Сергеевич (9 қаңтар, 1931, Ленинград - 10 шілде, 2010, Алушта) - кеңестік және ресейлік физик, физика-математика ғылымдарының докторы, КСРО ҒА-ның мүшесі (1984), Кристаллография саласының маманы. Еңбектері *Б. П. Беликов, К. С. Александров, Т. В. Рыжова. Тау-кен минералдарына мен тау жыныстарының серпімді қасиеттері 1970. *К. С. Александров, Б. В. Безносиков. Кристалдардағы құрылымдық фазалық ауысу 1993. Марапттамалары *Халықтар достығы орденімен (1974). *Қызыл ту ордені (1981, 1986). *КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1989). Сыртқы сілтемелер *[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-309.ln-ru Профильі]
Степан Александрович

Александрович Степан Хусейнович (; 15 желтоқсан 1921 - 1 мамыр 1986) — Беларусь кеңестік жазушы, әдебиеттанушы, этнограф. Филологиялық ғылымдар докторы (1972), профессор (1974). Заслуженный деятель культуры Белорусской КСР-ның еңбегі міңген мәдениет қайраткері (1984). КСРО жазышулар кеңесінің мүшесі (1955). Негізгі еңбектері *Александровіч, С. Х. Незабыўнымі сцежкамі. — 2-е выд. дап. і дапрац. / С. Х. Александровіч. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1962. — 221 бет. *Александровіч, С. Х. Па слядах паэтычнай легенды / С. Х. Александровіч. — Мінск : Народная асвета, 1965. — 175 бет. *Александровіч, С. Х. Тут зямля такая. — 2-е выд. дап. і дапрац. / С. Х. Александровіч. — Мінск : Народная асвета, 1985. — 256 бет. *Александровіч, С. Х. Вальнадумца з-пад Нясвіжа Аляксандр Незабытоўскі : З гісторыі беларуска-польскіх літаратурных і грамадска-палітычных сувязей у 40-гады XIX стагоддзя / С. Х. Александровіч. — Мінск : Выд-ва БДУ імя У. І. Леніна, 1975. — 119 бет. *Александровіч, С. Х. Старонкі братняй дружбы : Артыкулы пра літаратурныя сувязі / С. Х. Александровіч. — Мінск : Дзяржвыд БССР, 1960. — 220 бет. *Александровіч, С. Х. Гісторыя і сучаснасць : Літаратурна-крытычныя артыкулы / С. Х. Александровіч. — Мінск : Беларусь, 1968. — 255 бет. *Александровіч, С. Х. Кнігі і людзі : Даследаванні, архіўныя знаходкі, успаміны, эсэ / С. Х. Александровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1976. — 207 бет. *Александровіч, С. Х. Пуцявіны роднага слова : Праблемы развіцця беларускай літаратуры і друку другой паловы XIX — пачатку XX ст. / С. Х. Александровіч. — Мінск : БДУ, 1971. — 247 бет. *Александровіч, С. Х. Слова — багацце : Літаратурна-крытычныя артыкулы / С. Х. Александровіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1981. — 414 бет. Сыртқы сілтемелер *[http://kopyl-books.info/?page_id=325 Степан Александрович]
Ақшоқы (Қарқаралы ауданы)

Ақшоқы — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Нұркен Әбдіров ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей жерде. Халқы Дереккөздер
Музыка тарихы

Музыка тарихы — музыка өнерінің қалыптасу тарихын, жалпы музыканы жанрлары бойынша, елдер және мектептер бойынша музыканы зерттейтін Музыкатанудың саласы (ғылым және оқу пәні). Музыка тарихының мақсаты – музыка өнерінің даму кезеңдерін музыканың түрлі салаларымен, қоғам өмірінің өзгерістерімен байланыстыра отырып зерттеу. Музыка тарихы музыкалық шығармашылықтың құбылыстарын зертеуде музыкалық-теориялық талдаудың нәтижелеріне сүйенеді. Сонымен қатар зерттелетін құбылыстың тарихи шарттылығын ескермейінше теориялық музыкатану қорытындылары толық және ғылыми дәлелді болмайды. Музыка тарихы музыканың жалпы тарихымен қатар жеке ұлттардың музыка тарихын, музыкадағы жанр мен форма (мысалы, опера, симфония, соната), орындаушылық өнер түрлерін (пианизм, скрипкалық өнер), музыкатанудың жеке салаларының (мысалы, гармония жайындағы ілімнің тарихы) тарихын қамтиды. Егер қазіргі ғылым саналы адам қауымы осыдан 160 000 жыл бұрын Африкада қалыптасып, сосын осыдан 50 000 жыл бұрын басқа да тіршілікке ықпал құрлықтарға тараған деп санаса, музыканың да бір қарапайым түрлері да сол алғашқы қауымда адаммен бірге пайда болған деп есептейді. Қазіргі ғылым археологиялық және этнографиялық деректерге сүйене отырып, Музыканы алғашқы қауым қоғамының кезінде-ақ өнердің би, поэзия т.б. түрлерінің ұрықтарын бойына жасырған синкретизмдік комплекстің «құрсағында» ұзақ уақыт «өсіп-жетілу» процессінен өтті деп санайды. Өнердің арғы атасы саналатын мұндай синкретизмдік комплекстер көпшілікке қажетті салт-жора ретінде, сонымен қатар бірігіп еңбек ету процесінде адамдардың рухани санасын тәбиелеу әрі қатынас құралы мақсатын атқарған. Мол диапазонды қамтып, бірінен соң бірі жалғаса беретін белгісіз биіктіктегі дыбыстардың әуел бастағы тәртіпке келтірілмеген тізбегі (құс әніне, аңдардың дыбысына еліктеу) кейін логикалық мәні жағынан тұрақты және жанама (тұрақсыз) биіктік бөлшектерге дараланған бірнеше тондардан ғана құралатын әуен саздармен алмасты. Мелодиялық-ритмдік формулалардың сан рет қайталануы мен оның қоғамдық тәжірибеде мықтап орын алуы бірте-бірте дыбыстарды логикалық жағынан қалыптастырып, ұйымдастыру мүмкіндігін ұғынуға жағдай жасады. Сөйтіп, музыкалық дыбыс жүйесінде өлшем мен ладтың ең қарапайым түрлері туды. Тарихқа дейінгі немесе қарапайым музыка деп ауызша музыка есептеледі. Оның мысалы - аустралиялық немесе америкалық аборигендердің бір-біріне ауызба-ауыз айтылатын музыкасы. Бұл кезен музыкалық шығармалардың жазба түрінде сақталуының шығуымен аяқталады. Ең алғашқы сына жазулы музыкалық мәтін Ниппурдың археологиялық қазбаларында табылған, оның жасы 4 мың жыл деп болжамданады. Ғалымдардың ең алғашқы тіркеген музыкалық аспап - сырнай. Сырнайдың бір данасы б.з.б. 35-40 мыңжылдық деп болжамдалған көне мүсіндердің қасында табылған. Дереккөздер
Сыйлық

Сыйлық – тұрмыс салт-дәстүрі, құрмет көрсету, ол барлық халықтар арасында ертеден келе жатқан дәстүр. Сыйлық бұрын қазақ қауымдарында мәртебелі адамдарға, дарынды ақын-әншілерге, құда-жекжаттарға берілген. Сыйлыққа түйе бастаған тоғыз берген, ат мінгізіп, шапан жапқан немесе басқа да бағалы заттар берген. Ал қазіргі кезде үздік өнерге, озат адамдарға, үздік спортшыға ақшалай сыйлық беру әдетке айналған. Римдегі адамдардың өмірінде бір-біріне әртүрлі зергерлік бұйымдарды, сувенирлерді, әдетте, құдайларды бейнелейтін дәстүрге айналды, сондықтан бұл жақсы сыйлық деп саналды. Мерекеге сәйкес, кейінірек олар сыйлық ала бастады, сондықтан олар қандай да бір мерекеге, нан мен жергілікті сусындарға арналған тәттілерге арналған сыйлықтың жеке түріне айналды. Ескертпелер
Енші

Енші — қазақ дәстүрінде үйленген баласын отауға шығарғанда ата-анасының бөліп беретін мал-мүлкі, балаға тиісті үлесі. Еншіні үлкен ата, әке, олар жоқ болса, ұлдың үлкені бөледі. Қара шаңырақ пен ата-ана кенже баланың қолында қалады. Дәстүр бойынша ұлдың үлкені әке дәулетінің үштен біріне, кенже екіден біріне, ортаншылар төрттен бір үлесіне ие болады. Тағы қараңыз * Енші беру
Нарықты сегменттеу

Нарықты сегменттеу — шектеулі ресурстар әлеміндегі өндіріс-бөліс-айырбас-тұтыныс процессінде адамдар арасында қалыптасатын объективті зерттеу және сегменттеу қатынастардың жүйесі болып табылады. Сегменттеу кейде зерттеу деп те аталады. Бүгінгі таңдағы ауқымды өзгерістер кезеңі қоғам өмірінің барлық саласын жан-жақты қамтуда. Сондықтан, қалыптасқан құрылымды мүлдем жаңартып, зерттеу және сегменттеу-әлеуметтік және рухани дамуға жол ашатын демократиялық қоғам құруға сай зерттеу және сегменттеуны нарықты қатынастарға көшіру міндеті тұр.Нарықты зерттеу және сегменттеуда әр адам нарық заңдары мен мемлекеттің заңдылық актілеріне негізделе отырып өз еркімен шешімдер қабылдауы керек болады. Нарықты зерттеу және сегменттеуда адамдардың жемісті қызметінің қажетті шарты болып, сол адамдардың нарықтың қызмет ету механизмін және ұйымдастыруы болып танылады. Қызметі * Зерттеу және сегменттеу ғылым ретінде қоғам және ұлттың алдында тұрған маңызды проблемаларға жауап беруі қажет. * Адамның өмір сүруі, дамуы үшін қажетті материалдық игіліктер жасау. Адам қоғамының өмір сүруі - негізі өндіріс. * Адамзатқа нақты шешім қабылдауға көмек беру. * Адамзаттың ғылым бойынша дамуына жағдай жасау. Негізгі аксиомалары Зерттеу және сегменттеу екі негізгі аксиомаға негізделеді: шексіз мұқтаждықтар мен шектеулі ресурстар. Мұқтаждықтар-бұл адамдардың белгілі бір пайдалылығы бар игіліктерді иелену мен пайдалануға деген ынталылығы. Мұқтаждықтарды қанағаттандыратын құралдар - игіліктер болып табылады. Бір игіліктер шексіз мөлшерде болады, ал екіншісі-шектеулі. Соңғылары зерттеу және сегменттеу игіліктер деп аталады. Өндірістің түпкі мақсаты-тұтыну болып табылады. Шектеулі ресурстар жағдайында таңдау мәселесі туындайды. Оларды пайдаланудың ең тиімді тәсілін табу керек, ол үшін мына 3 сұраққа жауап беру қажет: 1. Не өндіру керек, яғни қандай өнімдер мен қызмет түрлері және олардың қанша мөлшерде өндірілуі мүмкін? 2. Қалай өндіру керек? Пайдалы өнімдер қалай өндіріледі немесе олар қандай материалдық, адам ресурстары арқылы және қандай технологияның көмегімен өндіріледі. 3. Кім үшін өндіру керек, яғни өнімдер және қызметтерді кім үшін өндіру қажет, олар қалай бөлінеді және түптің түбінде кімдердің тұтынуына түседі? Осы проблемаларды шешу барысында адамдар табиғатпен белгілі бір байланыста болып, жаратылыс байлықтары мен энергиясына деген қажеттілік туындайды. Табиғаттың бұл ресурстарын адамзат қажетіне пайдалану жоғарыда айтылған проблемаларды ұтымды шешумен тікелей байланыс жасайды. Дереккөздер
Қаламұш

Қаламұш — қауырсын қаламдардың негізгі жазу бөлігі. Қаламүштың формалары күрделі болып келеді, ол үш бөліктен тұрады: негізгі құрылымдық бөліктерін қоса иілген нөмірі (кейде жиі таңбаларының жиынтығы өте күрделі формалар), болып табылады: # сия тегіс ағатын бір немесе екі капиллярлық науаша; # артық сияны ұстап тұруға арналған элементтер; # жазатын бөлігі. Алғашқы қауым кезіндегі адамдар қарапайым суреттерді шақпақ тастың жарықшағымен, үшкір сүйектің ұшымен тырналап салған. Ертедегі гректер мен римдіктер бетіне балауыз жаққан тақтаға ұшы үшкір металл сымның ұшымен - стильмен жазған. Ассириялықтар мен вавилондықтар дымқыл қышқа үш қырлы таяқшамен із салған. Осы күнгі қаламұштың арғы тегі - ұшы үшкірленген қамыс таяқшаның Мысырда шыққаны белгілі. Ол "қалам" деп аталған. Онымен папирусқа, кейіннен пергаментке (жануар терісі) жазған. Бертін келе жазуға қаздың қауырсыны пайдаланылады. Ең сапалы қауырсын сол жақ екінші, үшінші, төртінші қауырсындары болып есептеледі. Бірақ оларды пышақпен жиі - жиі үшкірлеп отыруға тура келді. Соның өзінде сықырлап, сиясын жайып алып, сынып қала беретін. Қалай болғанда да қаз қанатынан жасалған қаламұштың темір қаламұшқа жете алмасы анық. Бірақ ол қағаз сапасына байланысы жоқ. Дереккөздер
Мелисса Варгас

Мелисса Тереза Варгас Абреу (; 16 қазан 1999, Куба,Сьенфуэгос) — Кубалық волейболшы, "Сьенфуэгос" командасының шабуылшысы. Мансабы Мелисса волейболға 8 жасынан қызығады. 13 жасында жас шабуылшы Куба құрамасының мүшесі атанды және қазіргі уақытта да Куба мемлекетінің волейбол құрамасында ойнайды. Мелисса өзінің алғышқы екі ойынында гол соғып, командасына 16 және 13 ұпай алып келген. 2014 жылы 15 қазанда Куба құрамасының Канаданы жеңген кезінде XIII Әйелдер Волейболы Pan American Cup атағын женді. Кубаның ұлттық құрамасы Варгастың құзырына 134 ұпай алып келді. Бұл көрсеткіш континет аралық тарихта Аури Круздан кейінгі 2 орынды иеленді. Аури Круздың құзырында 151 ұпай болып отыр. Осы жылы Варгас World Grand Prix-тың алдын ала турнирінде 3 ойында 48 ұпай жинап, үздік бомбардир атағына ие болды. Клубы * Cienfuegos (2014) Интервьюлардан үзінділері Мен Мирея сияқты болғым келеді, ол маған өте ұнайды. деді Варгас өзінің интервьюлерінің бірінде. Варгастың тіпті өз кумирінің алдында физикалық артықшылықтары бар. Ол Мирея Луиске қарағанда 8 см ұзынрақ. Сонымен қатар Варгас 3,38 м ұзындыққа секірген болатын.
Авиамоделизм

Авиамоделизм — техникалық немесе спорттық мақсатта ұшу аппараттарын конструкциялау жəдебиет олардың модельдерді жасау . Техникалық авиамоделизм ғылыми-техникалық эксперимент жолымен ұшу аппараттарын жасау үшін қажетті мәселелерді шешеді. М.В.Ломоносов 1754 ж. авиамодельдің алғашқы үлгісін -"аэродинамикалық машинаның " конструкциясын жасады. Дереккөздер
Көше шамдары

Көше шамдары — қараңғы кезде көшеге жасанды жарық беретін құралдар. Көбіне слюдадан әйнек салған жол бойында орналасқан бағандарда орналасқан электр немесе газ шамдар. Ертеде кеш батқанда париждіктер бірінші қабаттағы пәтерлердің терезесіне май шамдар жағып қойған. Содан кейін шамдар үйден көшеге шыққан. Мәселен, 17 ғасырдың басында Мәскеуде күн батқан соң қолына шам ұстаған адамның көшеде жүруіне рұқсат етілмеген. Сол кездегі хас шеберлердің қолынан шыққан слюдадан әйнек салған қолшамдар қазір музейлерде сақтаулы. Дереккөздер
Өсімдік тектес ою-өрнектер

Өсімдік тектес ою-өрнектер — ою-өрнектің негізгі композияциялық түрі. Шеберлер өз бұйымдарын сәндеуде өсімдіктер мен гүлдердің суреттерін көп қолданған. Мұндай өрнектер іс жүзінде әлемдегі барлық халықтың мәдениетінде кездеседі. Өсімдік тектес оюлар қазақтың қолданбалы шығармашылығында лайықты орын алады. Олар - жапырықтар, жапырақшалар, үш жапырақты өсімдіктер, бүршіктер және гүлдер. Мысалы, «гүл» өрнегі — гүлдердің барлық түрінің символы. Шебер әйелдер киім - кешектерді әшекейлеуде өсімдікті өрнектерді жиі қолданады. Келесі өрнектің бірі — «табақ». Ол күрделі композициядан тұрады, яғни ортасында гүлдер, жапырақтар, шырмауықтар орналасады да, жиегі «су» өрнегімен әшекейленеді. «Табақ» көбінесе ас ұй жиһаздарында мен тұскиіздерді, аяққаптар (ыдыс -аяққа арналып киізден жасалған дорба үлгісіндегі қап, ол уық пен керегеге ілінеді) мен дастарқандарды әшекейлеуде пайдаланылады. Кілемдердің барлығы өсімдік тектес ою - өрнекке өте бай. Кейде аралас өрнектермен әшекейленген бұйымдар да кездеседі. Оның жарқын үлгісі — киіз үй. Киіз үй іші ерекше талғаммен жасалған. Ою - өрнекпен әшекейленген жиһаз, ыдыс - аяқ, шиден жасалған өрнекті тоқыма, кесте бұйымдар, қабырға кілемдерді, тұскиіздер мен перделер киіз үйдің ішін жайнатып жібереді Дереккөздер
Сүңгуірлер костюмі

Сүңгуірлер костюмі — су астына сүңгу үшін арналған қауыпсыз су өткізбейтін костюм. Біздің дәуірімізге дейінгі уақыттарда да адамдар су астында тыныстай алған. Ол үшін қамыс не бамбук түтіктерін пайдаланған. Ал терең суларға арнайы жасалған қоңыраудың астына кіре отырып, қоңыраумен түскен. Өйткені төңкеріп суға батырған стакан секілді қоңыраудың ішінде ауа сақталып қалған. Қоңырауға түтік жалғастырып, онымен ауа жіберіп отыру адамдардың ойына тек 18 ғасырдың басында ғана келген. Сол ғасырдың соңына қарай металл сымы бар су өткізбейтін костюм кигізуді ойлап тапқан. Содан бастап ауаны сырттан тікелей шлемге жіберетін болған. Дереккөздер
Пневматикалық шина

Пневматикалық шиналар — саңылаусыз қуыстағы сығылған ауа есебінен иілімділігі туатын шина. Өткен ғасырда көшелерден өткен темір дөңгелекті ат-арбалардың жүрісі таудан тас домалағандай дүрсілдеп жұрттың құлағын тұндырған. 1885 жылы Шотландия хирургі Доплоптың кішкене ұлы велосипед теуіп жүріп, велосипедінің қатты селкілдейтінін айтып әкесіне мұң шағады. Әкесі велосипедтің дөңгелектерін су суаруға арналған резіңке шланганың үзігімен қаптап береді. Бұдан соң велосипед бұрынғыдан әлдеқайда жайлы жүретін болды.Өз ісіне масаттанған дәрігер бұл жұмысын бұрынғыдан да жетілдіре түсу үшін көп ойланды. Ақырында ішіне жел толтыратын пневматикалық шина жасап шығарған. Дереккөздер
Зооморфтық ою-өрнектер

Зооморфтық ою-өрнектер — өрнектің негізгі композициялық түрі. Зооморфтық өрнектер жануарлар әлемін бейнелейді. Көшпелі қазақтар тамаша ақынжанды адамдар болған. Олар төрт түліктің, аң мен құстың түр-тұлғасының сұлу бітімін тани біліп, олардың бейне-бедерлерін ежелден-ақ қолөнерде қолдана білген. Зооморфтық өрнектердің ішіндегі ең кең тарағаны мүйіздерді бейнелеу еді. Бұл тек мүйіз тәрізді доғалы «қошқар мүйіз» емес, сонымен қатар осы өрнектің барлық түрлері мен композициясы: «мүйіз», «қос мүйіз», «сынық мүйіз». Халық шеберлері тек мүйіз ғана емес, сонымен қатар жануарлардың өзге де дене мүшелерін бейнелеуді кеңінен қолданған. Бұл жерде «түйе мойын» , «құс қанаты», «қаз мойны» бейнелерін атауға болады. Осы ою - өрнектермен үй заттары, жиһаз, қару - жарақ бұйымдары да әсем көркем безендіріледі. Қазіргі уақытта ою - өрнектер сәукеле, айырқалпақ, қамзолдың алдыңғы өңірі, аяқ киім қонышы секілді соңғы үлгідегі киімдерді әшекейлеуде қолданылады. Дереккөздер
Масленица (Хорватия)

Масленица — хорватиялық Далмация тарихи облысында орналасқан Задар жупаниясындағы ауыл және кішігірім теңіз порты. Географиялық координаттары — 44°13'N, 15°32'E. Тарихы Қаланың негізі 1000 жыл бұрын қаланды. Масленица 1990 жылы Хорватияның тәуелсіздігі үшін соғыс кезінде қатты зақымдалды. Ауылдан бір шақырым жерде орналасқан, Адриатикалық тас жолының бөлігі болып табылатын Масленица көпірі түгелдей қиралды. 2006 жылы көпір бұрынғы орналасқан жерінде және бастапқы кейпінде қалпына келтірілді. Сонымен қатар көпірден солтүстікке қарай қосымша Жаңа Масленица көпірі (A1) салынды. Дереккөздер
Анатолий Дмитриевич Алексеев

Алексеев Анатолий Дмитриевич (20 мамыр, 1940, Сталин - 10 тамыз, 2012, Донецк) - Украина тау-кен инженері. Техника ғылымдарының докторы (1977), профессор (1980), Украина Ұлттық ҒА корреспондент-мүшесі, АГНУ академигі (1991), РАПН академигі (1996), ғылм және техникадан Украина мемлекеттік сыйлығының иегері (1995). 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы, 26 патенттер, 9 монография жазған. Сыртқы сілтемелер *[http://donbass.name/984-alekseyev-anatolijj-dmitrovich.html Анатолий Дмитриевич Алексеев]
Анатолий Семёнович Алексеев

Алексеев Анатолий Семёнович (12 қазан, 1928, Псков облысы - 17 ақпан, 2007, Новосибирск) - Ресей геофизигі, физика-математика ғылымдарының докторы (1966),профессор (1971), Ресей ҒА академигі (1991; 1984 жылдан КСРО ҒА академигі, 1973 жылдан КСРО ҒА коореспондент-мүшесі, Математикалық ғалымдары бөлімшесінің қолданбалы математика және информатика секциясы). КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1982), Октябрь революциясы орденіні (1971), «Құрмет белгісі» ордені (1975), Еңбек Қызыл ту ордені (1982), т.б. көптеген марапаттардың иегері. Сыртқы сілтемелер *[http://www.nsc.ru/win/sbras/dates/alekseev.html Интервью]
Валерий Аркадьевич Алексеев

Алексеев Валерий Аркадьевич (23 қазан 1953 жыл, Астрахань) — кеңестік және ресейлік мемлекет және қоғам қайраткері, тарихшы, философ, дінтанушы. XX ғасырдағы шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастар бойынша маман. Тарихи ғалымдарының кандидаты, профессор. 2-ші дәрежелі Ресей Федерайиясының мемлекеттік кеңесшісі. 2009 жылы Достық орденімен марапатталған. Сыртқы сілтемелер *[http://www.pravenc.ru/text/64510.html Валерий Аркадьевич Алексеев]
Қаржылық жоспарлау

Қаржылық жоспарлау — қаржы механизмінің қосалқы жүйесі, саналы басқарудың аса маңызды элементтерінің бірі және әлеуметтік экономикалық жоспарлаудың құрамды бөлігі. Олар экономиканың үйлесімді және тепе теңдік дамуына жетуге, біртұтас ұлттық шаруашылық кешенінің барлық буындарының қызметін үлестіруге, қоғамдық өндіріс өсуінің жоғарғы қарқынын қамтамасыз етуге, халықты әлеуметтік қорғауға бағытталған. Қаржылық жоспарлаудың өзіндік ерекшелігі сол, бұл жоспарлау өндірістің материалдық заттай элементтері турасында, ақшамен қоғамдық ұдайы өндіріске белсенді ықпал жасау турасында ақша қозғалысының салыстырмалы дербестігімен шарттасылған ақша нысанында жүзеге асырылады. Пайдасы # экстенсивтілігімен (әлеуметтік саяси және экономикалық құбылыстардың кең шеңберін қамтиды) # қарқындылығымен (кәміл техника мен әдістерді қолдануды түсінеді); # тиімділігімен (қорытындысында қаржыны басқару қойған міндеттерге жетудің қажеттілігін білдіреді) адамдарға пайда келтіреді. Тәсілдемелері Қаржылық жоспарлаудың мына тәсілдемелер пайдаланылады: * автоматтық (өткен жылдың деректері келесі жылға көшіріледі). Инфляция кезінде деректер инфляцияның коэффициенттеріне көбейтіледі. Бұл әдіс ең қарапайым әдіс болып табылады және, әдеттегідей, уақыт жетіспеушілігі кезінде пайдаланылады; * статистикалық (өткен жылдардың шығыстарын қосып, өткен жылдардың санына бөледі); *нөлдік база тәсілдемесі (барлық айқындамалар қайта есептелуі тиіс бұл әдіс нақтылы қажеттіліктерді есепке алады және оларды мүмкіндіктерімен үйлестіріледі). Жоспарлауда қолданылатын қаржылық көрсеткіштер Негізінен, қаржылық жоспарлауда қолданылатын көрсеткіштер әр салада әртүрлі.Олардың ең танымал түрлері мыналар: * өнімді өткізуден түсетін табыс; * өткізілген өнімнің өзіндік құны; * жалпы табыс; * кезең шығысы; * негізгі қызметтен түсетін табыс; * табыс салығының сомасы. Дереккөздер
Қабыршақты

Қабыршақты мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: * Қабыршақты — Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданындағы ауыл; * Қабыршақты — Сарысу өзенінің алабындағы көл; * Қабыршақты — Көшім өзенінің басқа атауы.
Айшықтау

Айшықтау дегеніміз - сөз тіркестерін дағдылы синтаксистік қалыптан гөрі өзгешелеу ораммен, айрықша айшықпен құру. Мұндағы мақсат біреу - сөздерге ерекше леп, екпін, тыныс беру, сөйтіп, олардың оқырманға әсерін күшейту. Сөз айшықтары - сөйлеудің әсемдігін, мәнерлілігін, экспрессивтік мәнін күшейтетін синтаксистік құрылымдардың формалары, ұзақ уақыт бойы қалыптасқан, жиі қолданылатын амал - тәсілдер. Оларға: шендестіру, қайталау, паралеллизм, риторикалық сұрақ - жауап, дауыс ырғағы т.б жатады. Сөз айшықтары адамның сөйлеу шеберлігін, зерделілігін, тіл байлығын көрсетеді. Айшықтаудың бір түрі - риторикалық айшықтар. Мұнда қойылған сұрақтарға автор жауап күтпейді, өйткені олар ешқандай жауапсыз-ақ түсінікті, өзінен-өзі анықталады. Мысалы, "Қыз Жібек" жырындағы Жібектің зары: :Әуелі бас қосқаным Жағалбайлы, :Жылқысын көптігінен баға алмайды. :Өлгені Төлегеннің рас болса, :Құдайым Қыз Жібекті неге алмайды?!
Тарихи роман

Тарихи роман — белгілі бір тарихи оқиғаға байланысты туған шығарма. Тарихи шығармаларда оқиғаның дәлдігі сақтала бермейді, әр кезеңнің тарихи-әлеуметтік, қоғамдық-саяси бет-бедері көркемдік тұрғыдан қорытылып бейнеледі. Бұл жанрда жалпыхалықтық мемлекеттік мүдделер басты сипат алады. Тарихи роман негізін тарихта болған оқиға желісі құрайды. Тарихи роман кейіпкерлері де - өмірде болған адамдар.
Жер бедерін бейнелеу сызықтары

Жер бедерін бейнелеу немесе Изосызықтар (от — «тең») — картада, сызбада немесе сызба кестеде шартты түрде жергілікті жер бетінің жазықтығын сызықпен белгілеу. Жер бедері жергілікті жердің планында және топографиялық карталарда горизонтальдар, шартты белгілер және биіктерді жазу арқылы бейнелейді. Құрлық бетіндегі абсолют биіктіктері бірдей нүктелерді қосатын қисық-тұйық сызық горизонтальдар деп аталады. Жер бедерінің ерекше нүктелеріне таудың төбесі, шұңқырдың түбі, жоталардың ең төменгі және жоғарғы нүктелері жатады. Беткейдің бағытын көрсететін бергштрих - горизонтальдарға перпендикуляр жүргізілген кішкене сызық. Тауды, жотаны бейнелегенде бергштрихтар горизонталь бұрылысының сыртынан, ал қазаншұңқырлар мен өзектерді бейнелегенде, горизонталь бұрылысының ішінен қойылады. Карталарға горизонтальдардың биіктігі өрлеу бағытына сәйкес жазылады.
Қаллы Әйімбетов

Әйімбетов Қаллы Әйімбетов Қаллы (20 наурыз 1908, Сырдария облысы, Түркістан генерал–губернаторлығы, Ресей империясы – 9 сәуір 1973, Нүкіс, Қарақалпақстан АКСР, Өзбек КСР, КСРО) - қарақалпақ кеңес әдебиет зерттеушісі, жазушы, аудармашы. 1933 жылы Алматыда Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген. 1929 жылдан бастап КПСС мүшесі. Филологиялық ғылым докторы (1967), профессор (1968). Шығармашылығы 1930 жылдан бастап "Қарақалпақ халқының ертегілері" атты кітаптың 1-2 томдарын жазды. Сонымен қатар "Қарақалпақ мақал-мәтелдері", "Қарақалпақ совет драматургиясының очерктері", "Халық даналығы" және т.б. еңбектердің авторы. Пушкиннің "Бекетін", Гогольдің "Ревизорын", Тагордың "Ганга қызын" қарақалпақ тіліне аударған. Осы еңбектері үшін "Құрмет орденімен" және басқа да медальдармен марапатталған.
Жүректің тоқтап қалуы

Жүректің тоқтап қалуы — жүректің үйлесімді жұмысы бұзылып, кенет және толайым жүректің тоқтауы. Пайда болу себептері: # жүректің тәждік артерияларының атеросклерозы, # кардиомиопатия ауруы, # жүрек ақаулары, # қолқаның жарылып кетуі. # қан ішілік тромбоэмболия ауруы т.с.с. жүрек аурулары жатады. Кейбір жағдайда бұған себеп жүректің бұлшық еттерінің фибриляциясы, шамадан тыс физикалық жүктеме, арақты көп мөлшерде ішу, күшті психикалық және эмоциялық факторлар. Бұл жағдайда дәрігер ешқандай жәрдем жасап үлгере алмайды. Әзірге клиникалық болжам осылай. Алдын алу шаралары Алдын алу шаралары: темекі тартпау, қандағы холестериннің мөлшерін тексертіп, оны қалыпты шамада ұстау, шамадан тыс физикалық жұмыстан бас тарту және арақтан алыс жүру, тіпті қабылдамау т.с.с. факторлардан алдын алу. Дереккөздер
Қанды жөтел

Қанды жөтел (кейде Қанды қақырық, , немесе гемоптизис — жөтелгенде қанның қақырық аралас түкірікпен көп мөлшерде шығуын айтамыз. Өкпеден қан кетуді де осылай атайды. Қанды жөтел өкпе туберкулезінде ең жиі кездеседі, бұндай жағдай бронхоэктаз ауруында,өкпе абсцессі мен гангренасында, өкпенің өатерлі ісігінде де болуы мүмкін. Кей кезде өкпеде қан іркілгенде және өкпе инфарктісінде де қақырықпен қан түсетінін ұмытпау қажет. Бұндай жағдай кейде жүрек сырқаттарымен де байланысты болады. Өкпеден қан кетуіне толық көз жеткізу үшін, қанның қақырыққа ауыз қуысынан,көмекейден,мұрыннан түсуі де мүмкін екенін есте ұстаған дұрыс. Ол үшін алдымен ауыз қуысын тыңғылықты қарап тексеру керек. Кейде өкпеден кеткен қанды асқазаннан кеткен қаннан ажырата білу қиынға түседі. Асқазаннан аққан қан қоңыр түсті, тағам қалдықтарымен араласып түседі. Ол қышқылдық реакция береді. Ал,өкпеден қан кеткенде алқызыл түсті, ауа көпіршіктерімен араласып, реакциясы сілтілі, жөтелмен қатар жүреді. Алқызыл түсті қан түкіру өкпе туберкулезінде, бронхогенді ракта, бронхоэктаз, сол сияқты актиномикоз ауруларында жиі кездеседі. Крупоздық пневмония ауруының II кезеңінде қанның түсі эритроциттердің ыдырауына және гемосидерин пигментінің түзілуіне байланысты тотықтың түсіндей болып тұрады. Өкпе инфарктында алғашқы 2-3 күнде қан алқызыл, сонан кейін 7-10 күннен кейін қанның түсі өзгере бастайды. Дереккөздер
Балхия Сағатқызы Калимурзина

Калимурзина Балхия Сағатқызы — Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің профессоры, ішкі аурулар кафедрасының меңгерушісі. Жеті кандидаттық диссертацияның ғылыми жетекшісі, 70-тен астам ғылыми жұмыстың және 17оқу-әдістемелік мақалалар мен оқу құралдарының авторы. 1969 жылы Целиноград мемлекеттік медицина институтын бітірді. 1973 жылы кандидаттық диссертация қорғап, сол жылдан бері жоғары медициналық білім беру жүйесінде ішкі аурулар кафедрасында қызмет атқарып келді. 1990жылы доцент ғылыми атағы берілді. Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаевтың және Түркия Республикасының Президенті С.Демирельдің қолдауларымен 1991 жылы Түркістан қаласында халықаралық қазақ-түрік университеті құрылуына байланысты, еліміздің белгілі оқытушы-профессорларымен бірге Б.С.Калимурзина Ақтөбе ММИ ауысып, университеттің дамуына, деңгейін көтеруге белсене атсалысты. ОҚО науқастарына көмек көрсету, олардың ішінде күрделі жағдайларды шешу арқылы университет клиникасының беделін арттыруға үлкен үлес қосты. Кафедра құрылғаннан бастап Б.С. Калимурзина медицинаның негізі – ішкі аурулардан жетекші оқулықтың және оқу құралының мемлекеттік тілде болмауына байланысты клиникалық лекциялар жазып, оқу процесінде қолдана отырып, қажетті түзетулерді жүйелі енгізу нәтижесінде қазақ тіліндегі қазіргі таңға дейінгі жалғыз оқулықты жазды. Екі томдық бұл оқулық ҚР барлық жоғары медициналық ұйымдарында қолданылып келеді, сұраныстың жоғарылығына байланысты 2004 жылдан бері бірнеше рет қайта басылды. Оңтүстік Қазақстанның экологиялық жағдайына байланысты патологиялардың ең жиі таралғаны – қалқанша безінің ауруларына байланысты үлкен ғылыми жобасын іске асыру барысында 6 медицина ғылымдарының кандидаттарын қорғатты, олар және кафедраның түлектері қазіргі күндері Қазақстанның президент клиникасынан бастап, ҚР ұлттық ғылыми зерттеу медицина орталығы, А.Н.Сызғанов атындағы ұлттық хирургиялық ғылыми-зерттеу институты, облысымыздың кардиологиялық орталықтары сияқты белді ұйымдарында, сонымен бірге Туркия Республикасы, Болгария, Ресей т.б. мемлекеттердің медициналық мекемелерінде жауапты қызметтер атқаруда. Университеттің оқытушыларының және түлектерінің арасында ұстазын ыстық лебізбен еске алатындары, аталмыш конференцияға атсалысуға үлес қосқысы келетіндірі аз емес. Калимурзина Б.С. 2004 жылдың шілде айында баспаға тапсырған еңбегінің жарыққа шыққанын көрместен жол апатынан мезгілсіз қаза тапты. Дереккөздер
Жүрек жетіспеушілігі

Жүрек жетіспеушілігі деп тіндердің дұрыс жұмыс атқаруына қажет заттармен қамтамасыз ету және зат өнімдерін шығаруға негізделген қанайналым аппаратының (соның ішінде жүрек) өзінің жұмысын атқара алмауын айтады, тіндердің метаболиттік қажеттелігін қанағаттандыру үшін керекті қан көлемінің азаюы жүректің қамтамасыз ете алмауынан туатын патологиялық процесс. Түрлері Пайда болу жылдамдығына қарай: жедел және созылмалы. * Жедел түрі – миокард инфарктісі, митралды және аорта қақпақшалардың жетіспеушілігі, сол қарынша жарылуы. * Созылмалы – біртіндеп басталады. Жүрек бөлімдерінің зақымдалуына байланысты: * сол қарыншалық * оң қарыншалық Сол қарыншалық Жүрек жетіспеушілігі (СҚЖЖ) – сол қарыншаға (а.стенозында) көп күш түскенде, немесе оның жиырылу функциясы төмендегенде пайда болады (миокард инфарктінде) сол кезде мынадай жағдай пайда болады, үлкен қан айналымына түсетін қан азаяды, сол жүрекше кеңейіп, кіші қан айналымында қан іркілісі болады. СҚЖЖ: * Систолалық, * диастолалық болады. Оң қарынша Жүрек жетіспеушілігі (ОҚЖЖ) – оң қарыншаға көп күш түскенде (өкпе артериясының саңылауы тарылғанда), немесе өкпелік гипертензияда, яғни кіші қан айналым шеңберінде қан іркілісі болғанда. Жедел жүрек жетіспеушілігі — жүректің насостық қызметінің бірден нашарлап, ағзаның қанмен қамтамасыз етілмеуі. Жедел жүрек жетіспеушілігінің негізгі себептері * Миокард инфарктісі (үлкен көлемді, жарылу). * Созылмалы жүрек жетіспеушілігінің декомпенсациясы (тиімсіз ем, қосымша аурулар). * Аритмия (қарынша үсті, қарыншалық тахикардия, брадикардия, экстрасистолия, блокадалар). * Қан ағуына кедергілер (аорта саңылауының стенозы, митральды саңылауының стенозы, гипертрофиялық кардиомиопатия, ісіктер, тромбылар). * Қақпақ ша жетіспеушілігі – митральды, аортальды. * Миокардиттер. * Өкпе артериясының тромбоэмболиясы * Өкпе текті жүрек. * Артериальды гипертензия. * Жүрек тампонадасы * Жүрек жарақаты. Жүректен айдалатын қан көлемінің жоғарылауымен өтетін Жүрек жетіспеушілігі * Анемия. * Тиреотоксикоз. * Жедел гломерулонефрит + АГ. * Артериовенозды фистула. Клиникасы Жедел жүрек жетіспеушілігінің 3 клиникалық көрінісі бар. # жүрек демікпесі # өкпе сусінділенуі #кардиогенді шок Дереккөздер
Өт жолдарының дискинезиясы

Өт жолдарының дискинезиясы - өт жүруінің бұзылысына әкелетін өтқабының, Мирицци, Люткенс және (немесе) Одди сфинктерлерінің жиырылу функциясының кемістіктері (әлсіздігі, күшеюі немесе бір-бірімен келісімсіздігі). Этиологиясы Өт бауырда үнемі түзілгенімен, он екі елі ішекке көбіне ас қорыту кезінде түседі. Өтқабының, өт жолдарының қызметі вегетативтік нерв жүйесімен және гормондармен реттеледі. Өт жолдары дискинезиясының алғашқы және қосалқы (симптомдық) түрлерін айырады. Алғашқы түрі сирек кездеседі, көбіне невротикалық синдромда байқалады. Қосалқы түрі өт жолдарының органикалық ауруларында, панкреатитте, он екі елі шектің, асқазанның, іш қуысының өзге ағзаларының патологиясында болады. Өт жолдарының дискинезиясы өтқабының және өт жолдары сфинктерлерінің тонусы мен жиырылуының бұзылысынан дамиды Дискинезия дамуында психогенді факторлар да, адам мінезінің психикалық ерекшеліктері маңызды роль атқарады және кейбір дөрмектер де септігін тигізеді, мәселен, морфин, симпатомиметиктер, холинолитиктер. Патогенезі Өт жолдарының дискинезиясы өт жолдарының жиырылу қызметінің нервтік, гуморальдік реттелу бұзылыстарынан дамиды. Дамуына әкелетін басты себептер: ваго немесе симпатикотония; катехоламиндер, ацетилхолин, холецистокинин, мелатонин және басқа гастроинтестициальдік гормондардың арасындағы дисбаланс. Бірінші топтағы гормондардың белсенділігінің жоғарылауы өт жолдарының гипертониялық дискинезиясын, ал екінші топтағылардың көбеюі — гипотониялық дискинезияны дамытады. Асқазан, он екі елі шек, жіңішке ішек, ұйқы бездің ауруларында бұл гормондардың түзілуі бұзылады, осыдан аталған ағзалардың патологиясында өт жолдарының дискинезиясы жиі байқалады. Клиникалық көрінісі Өт жолдарының дискинезиясы көбіне 20-40 жас аралығындағы арықша келетін, астениялық типті әйелдерде кездеседі және асқазанның, ішектің дискинезиялық бұзылыстарымен бірге жүреді. Сондықтан жүрек айнуы, құсу, кекіру, қыжылдау, іштің шұрқырауы және кебуі жиі байқалады. Әдетте, өт жолдарының дискинезиясы етеккірі келер алдында, эмоциялық күйзелістерде, климакс кезінде күшейіп мазалайды. Өт жолдары дискинезиясының гиперкинетикалық түрі. Көрінісіне оң қабырғалықтың кенет өткір шаншып, түйреп ұстамалы ауыруы тән. Ұстамалар қысқа, бірнеше минуттан бір сағатқа дейін. Ауырудың өткірлігі кейде өт шаншуына ұқсайды. Шаншудың себебі — Одди, Люткенс сфинктерлерінің және өтқабының бір-бірімен келісімсіз, яғни бір уақытта түйілуі, осыдан өтқабы ішілік қысымның кенет биіктеуінен өт қабы қабырғасының керілуі. Әдетінде, оң жақ қабырғалық тамақтанғаннан 1 сағаттан кейін ауырады; ауыру оң иыққа, жауырынға, кейде кеуденің сол жағына тарайды; шаншу қалай кенет басталса, солай басылады, кейде күніне бірнеше рет қайталанады. Ұстаманың кезінде қызу көтерілмейді, лейкоцитоз болмайды. Кейде жүрек айнуы, құсу, ішектің дискинезиясы және вазомоторлық, нейровегетативтік синдромдар (терлеу, тахикардия, гипотония, әлсіздік, бастың ауыруы) байқалады. Көбінде түнгі ұйқы бұзылады, жүректің тұсы шаншиды. Ұстамадан тыс кезде оң қабырғалықта салмақ сезінуі мүмкін. Дереккөздер
Иценко-Кушинг ауруы

Иценко-Кушинг ауруы — нейроэндокриндық ауру. Шағымдары Семіздік, бұлшық ет әлсіздігі, стриялар (сан мен құрсақта терінің созылу жолақтары), шаштың түсуі, терінің құрғауы, жыныс мүшелерінің қызметінің бұзылуы байқалады. Клиникалық белгілері Науқастарға бет келбетіне ай тәрізді май жиналу ерекшелігі, климактериялық төмпек тән. Сонымен қатар терінің мрамор түстес өзгеруі, іріңді жаралар, әйелдердің бетіне шаштардың жайыла өсуі, еркектерде гинекомастия белгілері, петехиялар мен қанталаулар, остеопороз және патологиялық сынықтар пайда болады. Лабораторлық-аспаптық диагностикасы * ҚЖА – гемоглобин деңгейінің жоғарылауы, эритроцитоз, ЭТЖ жоғарылауы; * ЖЗА – глюкозурия, протеинурия, трипель фосфатурия; * ҚБА – гипокалиемия, гипернатриемия, гипергликемия, СФ деңгейігің жоғарылауы, липопротеидтер жоғарылауы, белоктар деңгейінің төмендеуі; * Гормондар деңгейін зерттеу – кортиколиберин, эндорфиндер деңгейі, кортикотропин, кортизол, кортикостерон, зәрмен 17-ОКС, 17-КС, паратгормона бөлінуінің жоғарылауы, сомато-, гонадотропиндер, кальцитонин деңгейінің төмендеуі. * Краниография, ЯМР және КТ – гипофиз аденомасын анықтайды. Дереккөздер
Феохромоцитома

Феохромоцитома — онкологиялық ауру, бүйрек безі милы қабығының адреналин (норадреналин) түзетін жасушаларынан тұратын гормон өндіретін ісік. Гипотензивті терапияға резистентті қатерлі артериялық гипертензияның дамуымен ғана сипатталуы мүмкін. Синдромдары Сонымен қатар науқастарда келесі синдромдар байқалады: * Нейропсихикалық синдром (бас ауыруы, парестезиялар); * Нейровегетативті синдром (тері бөлінуінің бұзылуы, дірілдеп тоңу); * Асқазан-ішек жолдары қызметінің бұзылуы синдромы (жүрек айнуы, құсу, құрсақта ауырсыну сезіну); * Кардиальды синдром (ентігу, жүрек жиі соғуы); * Эндокриндік-зат алмасуы синдромы (қант диабеті, жыныс мүшелерінің қызметі бұзылуы). Феохромацитомада феохромацитомалық криздер байқалуы мүмкін: * Қатты бас ауыруы; * Көз қырағылығы төмендеуі; * Жиі зәр бөлінуі; * Жалпы мазасыздану, тремор, тершеңдік; * Артериальдық қан қысымының қатты көтерілуі (систолдық - 200-300 мм сын. бағ.- дейін; диастолдық – 180 мм сын. бағ.-дейін); * Жүрек ырғағы бұзылуы. Лабораторлық-аспаптық диагностика Лабораторлық-аспаптық диагностика – ұстама кезінде ғана айқын нәтиже көрсетеді: ЖҚА – лейкоцитоз, лимфоцитоз, эритроцитоз, ЭТЖ жоғарылауы ЖЗА – глюкозурия, протеинурия; ҚБА – гипергликемия, НЭМҚ деңгейі жоғарылауы, катехоламиндер мен олардың метаболиттерінің деңгейі жоғарылауы; УДЗ және КТ бүйрекүсті безінің ісік тәріздес түйінін анықтайды. Бүйрекүсті безінің метилйодбензилгуанидинмен сцинтиграфиясы күмән келтірмейді. Дереккөздер
Остеоартроз

Остеоартроз (, немесе Деформациялайтын остеоартроз — сүйек, — буын) — остеоартроз. Қабыну үдерісі білінбей буын тіндерінің азғындап, босаңсып бүлінуінен болатын өзгеріс, қол-аяқ, омыртқа бағанасы буындарының дегенерациялы-дистрофиялық ауруы. Бұл ауруда буындардың шеміршегі ыдырап жойылады, осыдан сүйектердің беттері жалаңаштанады да, шеттік остеофиттер және екіншілік синовит дамиды. Негізінде, буын шеміршегінің дегенерациясы ағзаның табиғи қартаюынан дамитын физиологиялық үдерістің бірі. Остеартроз жасы 60-тан асқан адамдардың барлығында болады. Остеартрозда дамитын буын шеміршегінің өзгерістері кәрілікте дамитын өзгерістермен бірдей, бірақ оған қарағанда ертелеу басталады және буын маныңдағы тіндердің зақымдануына әкеледі. Этиологиясы Даму тегіне қарай остеартроздың * біріншілік және * екіншілік түрлерін айырады. Біріншілік түрі — бұрын зақымданбаған сау буын шеміршектерінің уақытынан ерте тозуы. Остеоартроздың біріншілік түріне жас адамдардың идиопатиялық остеоартрозы және егде жастағылардын инволюциялық оетеоартрозы мен остеохоңдрозы жатқығзылған. Біріншілік остсеартрозда буын шеміршектерінің уақытынан бұрын тозып "кәріленуінің” себептерін нақты анықталмаған. Екіншілік түрі — Бұрын болған зақымдардың салдарынан буын шеміршегінің жүре бара дамитын дегенерациялық бұзылысы. Екіншілік остеартроз сүйек эпифиздерінің бақа бір себептерден үйлесімділігінің жойылуынан болады, мәселен дисплазиядан, жарақаттан, туа кемістіктерден немесе шеміршек метаболизмінің бұзылысынан (эндокринопатияларда), кәсіпке байланысты буынға асыра күш тусуінен. Этиологиясы Остеартроздың этиологиясында ішкі және сыртқы факторларды айырады; Ішкі факторлар: * дене бітімінің немесе қимыл-тірек жүйесінің кемістігінен буын беттерінің үйлесімділігінің жойылуы (қазтабан, qenu varum, qenu valgum омыртқа бағанасының сколиозы, буын өсінің ауытқуы, жалғамалардың осалдығы, сіңірдің созылуы т.б.) мұндай жағдайларда буынға түсетін күш және шеміршектің басылуы 2-3 есе артады; * буынға салмақ түсіретін семіздік; * эндокриндік бұзылыстар (қантты диабет, акромегалия, гипотиреоз, климакс); * байламдардың осалдығынан буыңдардың гипермобильділігі (Марфан сивдромы т.б.); * метаболизмдік бұзылыстар (гемохроматоз, охроноз, подагра), буындардың өзге аурулары (РА, сүйектің асептикалық некрозы т.б.); * буын шеміршегінің гендер кемістігінен осалдығы (остеартрозбен ауыратын науқастардың туысқандарында бұл ауру екі есе жиі кездеседі). Сыртқы факторлар: * жарақаттар, микрожарақаттар, мысалы, парашютистердің тізе буындарының ерте зақымдануы; * стереотипті қимылдарға байланыста күш түсуі, мысалы, бишілердің тілерсек буыны, кеншілер мен тас қалаушылардың шынтақ және тізе буындарының басым зақымдануы; * турлі заттармен улану (гербицидтер, ауыр металдар, нитраттармен, ішкілікке салыну т.б.); * физикалық ықпалдар (суықтау, ылғалдық, сәулелену, вибрация). Дереккөздер
Эзофагит

Эзофагит (: — өңеш + -itis) — кілегей қабаттың қабынуымен сипатталатын өңештің ауруы. Этиологиясы # Алиментарлық эзофагит: кілегей қабаттың ыстық, суық, ащы, дөрекі тамақтармен зақымдалуы. Немесе арақты көп ішкендіктен зақымдауы мүмкін. # Мамандыққа байланысты: өңештің кілегей қабатына тұрақты түрде қышқыл, тұз, сілті, ауыр металлдар тұзы әсер емсе дамуы мүмкін. # Іркіліске байланысты: егер тамақ өңештің бір жерінде ұзақ уақыт сақталып қалса, шірігеннен пайда болады (дивертикулда, стенозда). # Аллергиялық эзофагит. Тамаққа аллергия болғанда бронх демікпесінде дамиды. # Дисметаболизмдік полигиповитаминозда, жетіспеушілікте және жүрек, тыныс жетіспеушілігінде, портальды гипертензияда дамиды. # Рефлюкс-эзофагит. Өңеш асқазан немесе 12-елі ішек сөлі кері лақтырылғанда дамиды. # Идиопатиялық эзофагит себептері белгісіз. # Жарақаттанудан пайда болған эзофагит. Патогенез Кілегей қабаттың қорғаушы факторларының және оның төтеп беру қабілетінің төмендеуінен этиологиялық факторлар әсер етіп қабыну процессі басталады. Клиникасы # Дисфагия - өңештен тамақ жүрген кезде жағымсыз әсер пайда болады. Науқаста төстің артында қысу, керілу сезімі пайда болады. Эзофагитте дисфагия тұрақсыз, ұстамалы түрде болады. Сұйық тамақтың өтуі қиындайды (парадоксальді дисфагия). # Ауыру – төс артында орналасады. Бұл кілегей қабаттың қабынуына тікелей байланысты. Ауыру иекке, мойынға, жауырын ортасына таралуы мүмкін. Оның ерекшелігі тамақ ішуге байланысты және дисфагиямен бірге жүреді. Егер рефлюкс эзофагит болса ауыру кекіргенде, еңкейгенде, тамақты көп жегенде, жатқанда пайда болады, бұл асқазан сөлінің кері лақтырылуына байланысты. # Қыжыл. Төс артының қыжылдап ауруы. Асқазан немесе 12-елі ішектің сөлімен өңештің кілегей қабаты тітіркенгенде пайда болады. # Кері лақтырылу (регургитация). Өңеш сөлінің ауыз қуысына лақтырылуы. Бұл кезде жүрек айну болмайды, іш қабырғасының бұлшық еті жиырылмайды. # Кекіру – қышқыл, ащы дәммен болуы мүмкін. # Құсу - әсіресе таңертеңгі уақытта байқалады. Бұл көбінесе ішкіш адамдарға тән. Лабораториялық және инструментальдік тексеру әдістері * Өңеш рентгеноскопиясы: өңештің кілегей қабаты ісінген, контуры тегіс емес, кілегейі көп. Егер эрозия болса барий сол жерге домалақ, сопақ, дақ сияқты жиналады. Егер жара болса, ол жерде «ойық» пайда болады, барий жиналып, домалақ немесе үшбұрышты «дөңес» болып көрінеді. Кілегей қабат қыртыстары ойыққа ауысады. Егер 1-2 жұтым су ішсе, ол жойылады, барий ішкенде қайтадан пайда болады. * Эзофагоскопия. * Эзофагоманометрия&nbsp; * Тәуліктік рН-метрия. Түрлері Пайда болу жылдамдығына қарай: жедел және созылмалы. * Жедел түрі * Созылмалы эзофагит – өңештің кілегей қабатының ұзақтығы 6 айдан асқан қабынуға ұшырауы. Емдеу Дереккөздер
Гастроэзофагеальды рефлюкс ауруы

Гастроэзофагеальды рефлюкс ауруы — өңешке асқазан сөлінің кері лақтырылуынан болатын созылмалы қайтамалы ауру. Қалыпты жағдайда өңештің төменгі бөлігінде РН – 6,0 тең. ГЭР ауруында РН төмендейді 4,0-ке дейін, немесе 7,0-ке дейін жоғарылайды. Этиология және патогенезі # Өңештің төменгі сфинктерінің (бұзылысы) гипотолиясы ## кофе, шай, кока-коланы көп ішу ## жалбыз шөбінен жасалған сұйықтықтарды ішу. ## папаверин, но-шпа, кальций антагонистері, баралгин, теофиллин, анальгетиктер. ## темекі шегу (никотин) ## қант диабетіндегі вагустық нейропатия. ## алкоголь ## жүктілік # Өңештің төменгі тесігінің бірден босаңсуына әкелетін себептер: ## өңеш перистальтикасының бұзылуы; ## жүйелі склеродермия; ## диафрагма ойығы; ## тамақты асығып, көптен жеу ## метеоризм; ## жара ауруы (асқазан, 12-елі ішек) ## дуоденостоз ## майлы тамақты, ұн тамақтарын, ащы, қуырылған тамақтарды жеу. Емі Асқынбаған ГЕРД негізгі емі салауатты өмір салты мен дұрыс тамақтанудан тұрады. Рефлюкс эзофагиті, Барреттің өңеші түрінде өңеште қабыну процестері болған жағдайда дәрі-дәрмекпен, ал басқа жағдайларда хирургиялық емдеуді қолдану қажет. Дереккөздер