kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жанның жибили қуаты

Жанның жибили қуаты. Абай адам ырқынан тыс болатын табиғи қажеттілік (тән құмары, тән қуаты) пен өсе келе пайда болатын рухани қажеттілікті (жан құмары, жан қуаты) бірлікте, өзара тығыз байланыста алып қарайды. Рухани қажеттіліктің өзі әуел баста табиғи қажеттілікпен алмасатынын: «Көзбенен керіп, қүлақпен есітіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мүрынмен иіскөп, тыстағы дүниеден хабар алады. Ол хабарлардың ұнамдысы ұнамды қаппыменен, үнамсызы үнамсыз қалпыменен, әрнешік өз суретіменен кеңілгетұседі. Ол көңілге тұсіруші бағанағы бес нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде суреттемек. Ол жанның жибили қуаты дүр...»-депкөрсетеді. Яғни жанның жибили қуаты дептән мен жанның орталығыңда болатын психикалық қүбылысқа жатуымен бірге, ол жан қуатының кәсіби межесіне дейінгі жан процесінің әрекетін айтады екенбіз. Осы процестен кейінжан қуаты арқылы кәсіби құбылыс, яғни ақыл, ғылымның жолы бастапады екен. Абай «Аз ба, көп пе білсем екен, керсем екен деген арзу, бұлардың да басы жибили» - деп, сыртқы дүниедегі құбылысты танып білудің өзі қарапайым жай түрде басталса да әуелі жанның жибили қуатымен өзектес, өрістес дамиды да, соңынан келіп кәсіби (жан қуаты) нәрсеге айналып, жаңа сапаға алмасады екен. Абай танымыңда «тәннен жан артық» болуы заңцы қүбылыс. Бұл арада да Абай жан қуатына (кәсіби процесс) шешуші, басты орын беріп отыр. Осы себепті де шын адам болу үшін бізді қоршаған сыртқы дүниенің сырын ұғып, біртіңдеп, даралап болса да танып, біліп, мәнін тереңтұсініп меңгере алсаң ғана саналы, ақылды, көкірек көзің ашылған адам болмақсың. Адам заһири ғылымга сүйеніп, дүние сырын танып білуге үмтылып, рухани қазынасын қорландырмаса, адам жаны хайуан жанының деңгейіңце қалмақ. Дүние сырын үнемі танып-білуге үмгылмаған адам жаны табиғи қажеттілік шеңберіңдегі тән құмары қармағында қалып, рухани қазынасы қорланбай, әрі адамшылық сөзімі өспей қалады, адам игіліксіз, мұратсыз өмір сүруге ұрынады. Өйткені оның жаны жанның жибили қуатынан алыстап, хайуан жанына айналады деп қараған. Абайдың пікірінше, ақыл мен ғылымды (кәсіби) меңгеру жолында жанның жибили қуатын танып-білу, соған суйеніп әрекет ету - басты шарт. Дереккөздер
Мүйіздену

Мүйіздену.Ауыз шырышты қабығы эпителийінің кератин әсерінен мүйізденуі. Көбінесе шайнағанда қысым көп түсетін таңдай мен қызыл иек. тканьдері жиі мүйізденеді. Алдын алу шаралары * Теріні күнделікті тиянақты күту (әсіресе табан терісін) * Аяқ киімді дұрыс таңдау * Жалпақ табан мен тершеңдікті емдеу * Терінің үнемі зақымдануының алдын алу * Мүйізденудің дамуына бейім адамдарға А дәруменін ішке қабылдау курстары көрсетілген. Дереккөздер Дереккөздер
Кеңейтілген жад

Кеңейтілген жад (расширенная память; extended memory) — бір мегабайттық шекарадан жоғары орналасқан және тек қорғанылған режімде ғана адрестелетін жедел жад аймағы. Кейбір қолданбалы программалар (мысалы, windows жүйесінің программалары болып саналмайтын программалар) пайдаланатын жадқа қосымша жад. Дереккөздер Тағы қараңыз * Жадтың жоғарғы аймағы (HMA) * Жадтың жоғарғы адрестер аймағы (UMA) * Жадтың негізгі аймағы
Гидрогеологиялық кешен

Гидрогеологиялық кешен - # Н.И.Толтихин бойынша, гидрогеологиялық процестердің аумақтық тұтастығымен сипатталатын сулы қабаттардың немесе белдемдердің жиынтығы; # И.К.Зайцев бойынша, геологиялык қиманың белгілі бір масштабтағы геологиялық картада көрсетілген стратиграфиялық бөлімшеге (жүйе, бөлім және т.б.) сәйкес келетін, азды-көпті бірдей гидрогеологиялық ерекшеліктерімен (осы масштабта) сипатталатын бөлігі. Дереккөздер
Бейтараптандыру көрсеткіші

Бейтараптандыру көрсеткіші — бақылау қан сарысуындағы ЬД50 (немесе ЭИД5» және ТЦД5о) вирус титрінің сұйытылмаған қан сарысуындағы вирус санына қатынасы. Бұл көрсеткішті табу үшін бақылау қан сарысуымен қосылған вирус титрінің көрсеткішінен иммунды сарысуымен қосылған вирус титрінің көрсеткішін алып тастайды. Бейтараптандыру көрсеткіші не зерттейтін сарысуға қосылған вирустың титрімен (ЬДБО) немесе оған сай антилогарифмімен, яғни арифметикалық сандармен белгілейді. Дереккөздер
Көліктік желі

Көліктік желі (Транспортная сеть; transport network) — есептеу желісінің көліктік, желілік, арналық және физикалық деңгейлердің қызметін атқаратын және жалғастырудың физикалык құралдарын және онымен байланысты бекеттерді қамтитын бөлігі. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd3&ved0CDcQFjAC&urlhttp%3A%2F%2Fwww.glossary.ru%2Fcgi-bin%2Fgl_sch2.cgi%3FRSwgtxvuwyt%3Al!xlyo&eiGzcMTpquG4jqOfuyraIL&usg=AFQjCNFZ9KPRa9JZz-_9Nogw6q_o-yCUlQ Глоссарий.ru: Транспортные сети] ca:Xarxa de flux cs:Tok v síti de:Flüsse und Schnitte in Netzwerken en:Transport network es:Red de flujo fa:شبکه شاره fr:Réseau urbain he:רשת זרימה ja:フローネットワーク mk:Сообраќајна мрежа pl:Sieć przepływowa pt:Rede de transporte ru:Транспортная сеть th:การไหลในเครือข่าย uk:Потокова мережа vi:Luồng trên mạng zh:网络流
Көміржаралу белдеуі

Көміржаралу белдеуі - белгілі бір кезеңде көмірлі түзілімдер мен көмір массасы мол жиналған жер бетіндегі белдемдер, көміржаралу тек осы жерде ғана мүмкін болған коне гумидтік климат белдемдері. Ең көне белдем — девон К.6., карбонда 3 К.б. белгілі: турне-визе, Серпухов, вестфаль-стефан (осы белдеуде Қарағанды көмір алабы орналасқан). Триаста көміржаралу шамалы жүрген. Юра мен бор кезендерінде көміржаралу молынан дамыған. Кайнозой К.б. палеоген мен неогенде де жақсы дамыған. Дереккөздер
Әдеттен тыс тамырдық ерекшелігі

«Әдеттен тыс» тамырдық ерекшелігі — кеңірдек ісінгенде, өкпедегі үлкен тамыр немесе оның тарамдары жаншылады, сол себепті өкпеге қанның аз толуы тым айқып болады. Қарама-қарсы жағдайда өкпеге қан толып кернейді және ол ұлғаяды, ісігі бар тамырдың аз бөлігі жаншылғапда сәйкес келмейтін тамыр ұлғаяды. Дереккөздер
Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым

Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым (International Organization for Standardization (ISO) — телекоммуникация бойынша стандарт жасаумен айналысатын ұйым. Жасаған стандарттарының ішіндегі ең белгілісі — жабық жүйелер әрекеттесуінің жеті деңгейлі эталондық моделі (OSI Referense Model). Дереккөздер
Мәліметтерді анықтау тілі

Мәліметтерді анықтау тілі (Язык определения данных; data definition language) — мәліметтер базасын басқару жүйесіндегі мәліметтер құрылымының қасиеттерін, сипаттарын, жазбалардың орналасуын, өріс параметрлерін анықтауды және т.б. атқаратын кез келген мәліметтер базасының құрамдас бөлігі болып табылатын тіл. Дереккөздер
Стандартты айнымалы

Стандартты айнымалы (Стандартная переменная; standart variable) — бағдарламалау тілінің барлық орындалуымен анықталатын және осы тілде кез келген бағдарламада пайдалануға болатын айнымалы. Дереккөздер
Аспидті тақтатастар

Аспидті тақтатастар - серициттен, гидрослюдалардан, хлориттен,кварцтан және т.б. саз емес минералдардан тұратын, қосалқы қоспалар түрінде көмірлі заттарды, жиі-жиі темір сульфидтерін кіріктіретін қоңыр немесе қара түсті мейлінше тығыз (кеуектілігі
Жанның тамағы

Жанның тамағы. Абай өзімізді қоршаған болмысты танып-білу қамында жан құмары арқылы ізденіп, жанымызды «өрістетіп, өрісімізді ұзартып, құмарланып жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді...» дейді, яғни іштегі жан қуатымен жиған рухани қазынамыздың өзі де Абайда «ғибрәтлі» (үлгілі) және «нәфрәтлі» (жиіркенішті) болып екіге белінеді. «Ғылым таппай мақтанба» өлеңіндегі «бес асыл іс», «бес дұшпан» пеп отырғаны, бір жағынан жанның пайдалы тамағына жатса, екінші жағынан жанның зиянды тамағына жататынын байқаймыз. Ал Жүсіп Қарабағи болса, жанның пайдалы тамағына шын сеніп, жомарттық, ғылыми таным т.б. жатқызса, жанның зиянды тамағына күншілдік, сараңдық, өтірік және т.б. таңбалайды. Екі ойшыда да жанның тамағы жайлы танымның тамыры бір жерден шығып тұр. Дереккөздер
Стандартты аспаптар панелі

Стандартты аспаптар панелі (Стандартная панель инструментов; standard toolbar) — Windows ортасында — қолданбалы программаларда өте жиі орындалатын операцияларды жылдам атқаруға мүмкіндік беретін батырмалар орналасқан стандартгы аспаптар панелі. Мысалы, файлдарды ашу, сақтау және баспага шығару және т.б. Стандартты аспаптар панелін экранға шыгару үшін немесе экраннан алып тастау үшін Түр— Аспаптар панелі (Вид—Панель инструментов) командасын таңдап алу керек те, содан кейін Стандартты жалаушасын шерту қажет. Дереккөздер
Нейрокомпьютер

Нейрокомпьютер (Neurocomputer, neural computer) — жүйке жүйесін ұқсаттырумен байланысты мәселелерді шешуге арналған қосалқы процессор- акселераторы және арнайы программалық жасақтаманың қосымша жүйесі бар компьютер; «жасанды нейрондар» желісі ретінде құрылған rjvgm.nth. Нейронды машина оның нейрондары орнықты жағдайға келгенде мәселелерді шешуді аяқтайды. Дереккөздер
Гидрогеологиялық қима

Гидрогеологиялық қима - гидрогеологиялық құрылымның тік қимасындағы сулы және су өтпес таужыныстарды, жер асты суларының минералдылығы мен химиялық құрамын, грунт және артезиан суларының деңгейін және басқа да гидрогеологиялық деректерді шартты белгілермен көрсететін сызба. Қима гидрогеологиялық картаның құрамдас бөлігі болғандықтан, онымен біріңғай әдістеме бойынша жасалады. Дереккөздер
Стандартты құрылғы

Стандартты құрылғы (Стандартное устройство; standard device) - пернелік тақта, экран, қосалқы құрылғылар мен принтер стандартты құрылғылар болып табылады. DOS жүйесі программаларды іске қосқанда осы құрылғылар үшін файлдардың ашық жүйелік нөмірлерін тағайындайды, олар: 0-стандартты енгізу құрылғысы (STDIN) — CON, 1- стандартты шыгару құрылғысы (STDO) - CON, 2-қате кеткенде хабарлама шығаратын стандартты құрылғы (STDERR) — CON, 3-стандартты косалқы құрылғы (STDAUX) — AUX, 4-стандартты принтер (STDPRN) - PRN. Бұл құрыл- ғылардың нөмірлерін өзгерте отырып, оларды бір-бірімен алмастыру мүмкіндіктері де қарастырылған. Дереккөздер
Мәліметтерді алмастыру

Мәліметтерді астастыру (Интеграция данных; data integration) — бірнеше файлды біртұтас бүтін ретінде программамен немесе пайдаланушылардың сұратуымен бір уақытта және бірлесе пайдалану мүмкіндігіне қол жеткізу. Астастырудың бір тәсіліне мәліметтер базасы жатады. Логикалық астасу, мәліметгерді олардың физикалық ұйымдастырылуына тиіспестен логикалық деңгейде біріктіруді ұйғарады. Физикалық астастыру — мәліметтердің біртұтас ақпараттық жиымға тоғысуымен байланысты болады. Дереккөздер
Техникалық ақпарат бюросы

Техникалық ақпарат бюросы (Бюро технической информации; technical information bureau) — кәсіп- орынның жалпы қүрылымына кіретін жөне осы кәсіпорьінның аумағында үнемі ақпараттық жүмысты жүзеге асыратын ақпараттық бөлімше. Дереккөздер
Жылдам дем шығарудағы қисық сызық

Жылдам дем шығарудағы қисық сызық — алдын-ала барынша дем жұтқаннаң кейін орындалатын шегіне жеткен жылдам, күшті дем шығаруда адамның өкпесіне кіріп-шығатын ауа көлемін жазу, өкпе қабынуының жылдамдығын жазу немесе екі үйлесім діліктің өзін-өзі жазу көмегімен алынатын қисық сызық. Дереккөздер
Гидрогеологиялық формация

Гидрогеологиялық формация — жер асты суларының таужыныстарда жиналу жағдайларының ортақтығымен сипатталатын сулы кешендер тобы. Мыс., жер асты суларының кеуектік-қаттық жинағының формациясы. Жер асты суларының жастары әр алуан болса да, генетикалық жағынан біркелкі кешені,- Мұндай сулар тек өздеріне тән жиналу, қозғалу (сүзілу), таралу және химиялық құрамының қалыптасу жағдайларымен сипатталады. Дереккөздер
Кеңейтілген мәлімдемелік модель

Кеңейтілген мәлімдемелік модель (расширенная реляционная модель; extended relation model) — жүйеге қолайлы пән саласының барлық объектілерінің суррогаттары бар е-доменіне үстемеленетін мәліметтердің мәлімдемелік моделі. Суррогаттың әрқайсысы объектіні бірінші еске түсіру кезінде жүйемен жасалады да, оның бақылауында болады. Дереккөздер
Диафториттер

Диафториттер - шегіну метаморфизміне ұшыраған таужыныстар, яғни метаморфизмнің жоғары сатысында пайда болған таужыныстардағы минералдардың төменгі температуралы минералдарға серпентинге, хлоритке, серицитке, альбитке,эпидөтқа, актинолитке ауысуымен қалыптасқан таужыныстар. Дереккөздер
Сірі қабық пен өкпе қабынуының циррозы

Сірі қабық пен өкпе қабынуының циррозы — сірі қабықтың қабынуына ауысуы, өкпе мен сірі қабықтың қабынуы немесе көп жылдан кейін жасанды өкпеге ауа жіберіп емдеу тәсілі салдарынан сірі қабықты арқан сияқты көрсетілген өкпе циррозы. Дереккөздер
Тестілеу

Тестілеу (Тестирование; testing) — тұтас компьютердің немесе оның жекелеген бөліктері мен программалық жасақтамалары жұмысының дұрыстығын анықтайтын процесс. Альфа-тестілеу Альфа-тестілеу (Альфа-тестирование; а- testing) — арнайы жасалған тапсырмалар арқылы даяр программалық өнімді тестілеу. Артығымен тестілеу Артығымен тестілеу (Избыточное тестирование; redundancy) — күрделірек тестіні пайдаланып қайта тестілеу. Бета-тестілеу Бета-тестілеу (Бета-тестирование; (3- testing) — программалық өнімді келешек өзгертулерге тегін таратып, нақтылы тапсырмалармен тестілеу. Табылған қателер мен ескертулер жайлы программалаушыға хабарлайды. Кездейсоқ тестілеу Кездейсоқ тестілеу (Стохастическое тестирование; stochastic testing) — құрылғыларды, программа]арды жөне жүйелерді кездейсоқ мөндерді тест ретінде қолдану арқылы тестілеу. Берілген мөліметтердің барлық мүмкін комбинацияларьін шолып шығу қиын болған жағдайларда күрделі жүйелерді тестілеу. Құрылымдық тестілеу Құрылымдық тестілеу (Структурное тестирование) — программаның ішкі құрылымын зерттеу арқылы тестілеу. Қызметтік тестілеу Қызметтік тестілеу (Функциональное тестирование) — программаның ішкі құрылымы қарастырылмастан, функционалдық мүмкіндіктерін тестілеу. Өрлемелі тестілеу Өрлемелі тестілеу (Восходящее тестирование; ascending testing) — программалық өнім төменнен жоғары тексеріліп жинастырылатын программаны тестілеу әдісі. Мұнда алдымен төменгі модульдер жеке-жеке тексеріліп, олардың интерфейстері одан жоғарырақ деңгейдегі модульдермен бақыланады, сонан соң осы деңгейдің модульдері тексеріледі және т.б. Дереккөздер
Rich Text Format

Кеңейтілген мәтіндік пішім (расширенный текстовый формат; rich text format (rtf) — әр түрлі стилі бар мәтіндер мен графикалық мәліметтер жазылған құжаттарды пайдалануды жеңілдету мақсатында microsoft фирмасы жасаған стандарттар жиыны. Дереккөздер Тағы қараңыз * Microsoft Office Word * Электронды кітап * Электронды қағаз
Фюрбрингер белгісі

Фюрбрингер белгісі — тыныс алу қозғалысының диафрагма астындағы іріңді ісік қуысына кіргізетін қызмет инесін шаііңалтумен сәйкес болуы: егерде диафрагма астындағы іріңді қуысқа ине кірмесе, онда инені шайқалтуға болмайды: дифференңиалды диагностикалық белгі. Дереккөздер
Гидрогеологиялық цикл

Гидрогеологиялық цикл - жер асты суларының қалыптасу барысындағы теңіз трансгрессиясынан басталып, одан кейінгі регрессиясының аяғына дейін созылған уақыт аралығы. Бұл уақыт ішінде жер асты суларының бұрынғы кезде қалыптасқан бір түрі жаңа, басқа түрге ауысады. Гидрогеологиялық цикл седиментациялық (элизиондық) және инфильтрациялық екі су алмасу кезеңінен тұрады. Бірінші кезеңде (трансгрессияның бастапқы кезеңінен бастап регрессияның басына дейін) теңіз түбінде жиналатын шөгінділердегі жер асты сулары, екінші кезеңде (теңіз түбі көтеріліп құрлыққа айналғанда) атмосфералық жауын-шашын мен өзен-көл суларының түрлі таужыныстарға сіңуінен, бұрынғы кезең суларын ығыстыру нәтижесінде пайда болған жер асты сулары қалыптасады. Дереккөздер
Мәліметтерді басқару

Мәліметтерді басқару (управление данными; data management) — әдетте, жүйелерге қатысты пайдаланылатын термин. Файлдарға физикалық амалдар жасау арқылы пайдаланушыларды көптеген операциялардан босатады да, оның назарын негізінен мәліметтердің логикалық қасиеттеріне аударады. Дереккөздер
Стандартты программалық жасақтама

Стандартты программалық жасақтама (Стандартное программное обеспечение; standard software, Windows application) — компьютермен бірге жеткізілетін программалық жасақтама. Windows ортасында күнделікті жұмысқа қажетгі Microsoft фирмасының стандартты программалар тобына кірген мәтіндік редактор (WordPad, Word), электрондық кесте (Excel), мәліметтер базасын үйым- дастыру (Access) және т.б. программалар. Олар терезеде орналасқан меню, аспаптар тақтасы, диалогтық терезелер тәрізді элементтер пішімдерін, тышқанды, пернетақтаны пайдалану әрекеттерін бірыңғай келісім бойынша стандартты түрде қалыптастырған. Дереккөздер
Пайдалы қазба кенорындарын тіркеу картасы

Пайдалы қазба кенорындарын тіркеу картасы – пайдалы қазбалардың барлық түрлері немесе арнайы бір түрі, генетикалық тобы (мыс,мұнай, газ, тас көмір,металдық, металдық емес, пайдалы қазбалар, құрылыс материалдары, темір, мыс, асыл тастар және т.б.) Шартты белгілермен бейнеленген әр түрлі масштабты карталар. Дереккөздер
Коллапсохирургия

Коллапсохирургия — коллапсотерапияның хирургиялық тәсілдерінің жиынтыгы; эксплевралық және интплевралық пневмолиз, торакопластикасын, диафрагмалық нервтерге операция және басқаларын жатқызады. Дереккөздер
Нөл (бос, бос құрылғы)

Нөл (бос, бос құрылғы) (Нуль (Пусто, пустое устройство); null) — I) бос — нөлдік мәні бар символ коды. Ақпарат жолдарын аяқтау үшін және мәліметтер блоктарын бір-бірінен бөліп шектеу үшін қажет; 2) бос құрылғы - операциялық жүйені сүйемелдейтін, барлық шығарылуға тиіс мәліметтерді жылдам қабылдап алатын жалған құрылғы. Одан мәліметтер енгізілгенде бірден файл соңы белгісі беріледі. Бос құрылғы ешқандай жұмыс атқармайды, ол тек командалар жұмысын тексеру үшін керек; 3) бос, бос жиын (нөл цифрымен шатастырмау керек). Дереккөздер
Жарықташтық-қаттық су

Жарықташтық-қаттық су - қабаттасып жататын аз метаморфталған таужыныстардың жарықшақтарында жиналып, қозғалатын су. Керіш мөлшері 10%-дан аспайды.Жарықташтық-қаттық су — крустификациялық керіштің бір түрі. Дереккөздер
Мәліметтерді басқару блогы

Мәліметтерді басқару блогы (Блок управления данными; data control block) — компьютердің бірыңғай жүйесінің операциялық жүйесінде — мәліметтер жинағын құрастыру және өңдеу үшін операциялық жүйеге қажетті мәліметтер жинағы туралы ақпараты бар кесте. Бұл кесте компьютерде жұмыс істейтін адамның програмасындағы файл сипаттамасы мен DD операторында көрсетілген ақпарат бойынша, сондай-ақ томдағы файлдың тамғасы бойынша да қалыптастырылады. Дереккөздер
Стандартты процедура

Стандартты процедура (Стандартная процедура) — міндеті белгілі бір программалау тілі арқылы анықталған, бірақ программалау жүйесі арқылы жүзеге асырылғандықтан, сол тілдегі барлық программаларга бірдей және бір мағынамен пайдаланьшатын процедура. Дереккөздер
Көмей (желіаралық көмей)

Көмей (желіаралық көмей) (Шлюз (межсетевой шлюз); gateway; gate) *әр түрлі хаттамалары бар желілердің немесе компьютерлердің өзара байланысуын қамтамасыз ететін аппаратты бағдарламалық кешен (құрылғы). Ол мәліметтерді тек қабылдап алып, әрі қарай жәнелтіп қана қоймай, ақпаратты желі талабына сәйкес пішімдерге түрлендіріп отырады. Әдетте, көмей өзара әрекеттестіктің сеанстық деңгейінде жұмыс істейді; есептеу желісінің басқа желілермен әрекеттесуін ұйымдастыруға қажет техникалық құралдары мен программалык жасақтамасынан түратын түйін (компьютер). Әр түрлі хаттаманы қолданатын екі есептеу желісін байланыстыруға мүмкіндік береді. Жеткізу алдында ол мәліметтерді жаңа желіге немесе қолданбалы программаға жарамды күйге түрлендіреді. Әр тектес (мысалы, Ethernet және Internet) желілерді байланыстыра алады. Сол сияқты, сыйыспайтын қолданбалы екі программаның бір желіде жұмыс істеуіне мүмкіндік жасайды (мысалы, әр түрлі пішімдік хабарлы электрондық пошта жүйесі); * 286 және одан жоғарғы типті процессорларда — өзі арқылы тек кейбір процестерді ғана әріқарай өткізе алатын логикалық элемент, яғни көмей төрізді жүйелік объект. Оның жадының кіріс нүктесінде арнайы таңдау мүмкіндігі бар. Дереккөздер ar:عبارات (شبكات) br:Treuzell (urzhiataerezh) bs:Gateway ca:Gateway cs:Gateway de:Gateway (Informatik) el:Gateway en:Gateway (telecommunications) es:Puerta de enlace fa:دروازه (ارتباطات) fi:Yhdyskäytävä fr:Passerelle (informatique) gl:Gateway id:Gateway it:Gateway ja:ゲートウェイ ko:게이트웨이 lv:Vārteja mk:Гејтвеј (телекомуникации) nl:Gateway (netwerk) pl:Brama sieciowa pt:Gateway ro:Pasarelă (informatică) simple:Gateway (computer networking) sl:Prehod (računalništvo) sv:Gateway tr:Ağ geçidi uk:Мережевий шлюз uz:Gateway zh:网关
Пульмональды сірі қабықтан естен тануы

Пульмональды сірі қабықтан естен тануы — висцеральды және париетальды сірі қабықтары рецепторларының шектен тыс тітіркенуі нәтижесінде көкірек қуысы маңы мен кеуде қуысындағы мүшелер зақымдалғанда (соның ішінде хирургиялық операция кезінде) пайда болатын зақымданудан естен тану. Дереккөздер
Морфо құрылым

Морфо қүрылым — жаралуында эндогендік процестердің жетекші рөлі болған құрлықтың жазық-платформалық және таулы өңірлері, мүхит табаны. Морфо қүрылымдар өз қүрамына біршама ірі жоталарды, ойыстарды, жазықтарды, сол сияқты шағын-шағын күмбездер мен ойпаттарды біріктіруі мүмкін. Дереккөздер
Стандартты ішкі программалар кітапханасы

Стандартты ішкі программалар кітапханасы (Библиотека стандартных подпрограмм; standart subroutine library) — программа даярлауда жиі пайдаланылатын ішкі программаларды сақтауға арналған кітапхана. Дереккөздер
Мәліметтерді басқару программасы

Мәліметтерді басқару программасы (Программа управления данными; file control processor) — әр түрлі сыртқы құрылғылар арасында мәліметтер алмасу операцияларын басқаруды жасақтайтын операциялық жүйе құрамындағы басқарушы программа. Енгізу-шығару операцияларын тікелей жоспарлау мен орындауды енгізу-шығару супервизоры жүзеге асырады. Дереккөздер
Стандарттық интерфейс

Стандарттық интерфейс (Стандартный интерфейс; standard interface) — сыртқы құрылғыларды енгізу-шығару арналарына стандарт косуға пайдаланылатын үндестірілген интерфейс; параметрлері аддын ала келісімдерге жауап беретін екі жүйенің немесе олардың бөліктерінің сәйкестендіру құралдары, олар басқа құрылғыларда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Стандарттық орайластыру блогы

Стандарттық орайластыру блогы (Блок стандартного сопряжения; standard interface) — сырткы құрылғьшарды енгізу-шығару арнасына стандартты жалғауға арналған компьютер құрылғысы. Ол интерфейстің аппараттық бөлігіне жатады. Дереккөздер
Целом

Целом (синоним: екінші қуыс, дейтераңель, метаңель).— мезотелиймен қапталған ұрық қуысы, қалың мезодермальды ұрық клеткаларының жылжуымен немесе алдығы ішекті баулықтап тігу жолымен пайда болады: целомы бар сүтқоректі жануарлар мен адамдарда үлпершек (жүрек қабығының), сірі қабық және құрсақ қуыстары пайда болады. Екінші реттік дене қуысы , целом (грек. koіloma — ойыс, қуыс) — көп клеткалы жануарлардың (моллюскілер, буылтық құрттар, қылтанжақтылар, тікентерілілер, жартылай хордалылар, хордалылар) денесі мен ішкі мүшелері аралығындағы қуыс. Целом қуысы ұрықтың мезодермальдік дамуы кезінде арнайы эпителий қабаты болуымен сипатталады. Онда целом сұйығы сақталады. Целом қуысының негізгі қызметі — денеге тірек болу (дене бұлшық етінің жиырылуын целом сұйығы қамтамасыз етеді). Целом қуысы организмнің ішкі ортасының биохим. тұрақтылығын сақтайды, сондай-ақ, қоректі сіңіру, тыныс алу, зәр шығару, жыныстық көбею, т.б. қызметтерін де атқарады. Е. р. д. қ-ның пайда болуы туралы әр түрлі пікір бар. Соңғы кезде ғалымдар целом қуысы бірінші реттік дене қуысы клеткаларының ажырауынан және тінаралық бөліктердің ұлғаюынан пайда болған деген гипотезаға тоқталуда. Дереккөздер
Нөл-модемді кабель

Нөл-модемді кабель (Нуль-модемный кабель; null modem cable) — екі компьютерді тізбекті интерфейс арқылы қосу — мәліметтер жеткізудің ең арзан (басқа жағынан тиімсіз болса да) тәсілі. Бұл жағдайда интерфейстен басқа екі компьютерді байланыстыратын кабель ғана қажет. Екі компьютерді модемсіз байланыстыратын болғандықтан осындай кабель нөл-модемдік кабель деп аталады. Дереккөздер fr:Modem#Modem nul
Морфологиялық талдау

Морфологиялық талдау - жер қыртысы қозғалыстарының барысы мен дамуын экзогендік процестерді және қалыптасқан геоморфологиялық құрылысты зерттеу жолымен қалпына келтіру әдісі. Морфогенез негіздері: эндогендік процестер (жер қыртысының қозғалысы), экзогендік процестер мен олар жасаған нәтиже — геоморфолөгиялық құрылыс. Дереккөздер ar:شكلياء (توضيح) ru:Морфологический анализ
Пайдалы қазба кенорындарының генетикалық жіктемесі

Пайдалы қазба кенорындарының генетикалық жіктемесі — кенорындарын тегі, яғни пайдалы қазба түрінің жаралау тегі мен геологиялық және физикалық-химиялық жағдайы түрғысынан жіктеу. Бұл жіктемеге сәйкес, кенорындар ірі-ірі екі топқа —эндогендік (гипогендік) және экзогендік кенорындар тобына жіктеледі. Эндогендік кенорындар планетаның ішкі өңіріндегі энергиялар, ал экзогендік кенорындар жер бетінің сырт күштерден (мысалы:күннен) алған энергиясы есебінен қалыптасады. Эндогендік кенорындар өз кезегінде магматогендік және метаморфогендік кен-орындар болып екі топқа бөлінеді. Магматогендік кенорындар сегрегациялық, ликвациялық және магмаізді кенорындар болып үш түрге, метаморфогендік кенорындар метаморфтанған және метаморфты кендер болып екі түрге, ал экзогендік кенорындар сынықты, қалдық және сүзбелі кенорындар болып үш түрге бөлінеді. Дереккөздер
Кеңейтілген пернетақта

Кеңейтілген пернетақта (расширенная клавиатура; enhaanced) — at және ps/2 модельдерінің көпшілігінде қолданылатын, қазіргі заманғы стандарт болып табылатын 101/102 пернелер. Кейбір кеңейтілген пернетақталардың (мысалы, "microsoft naturap') 104 немесе 105 пернесі бар, 122 пернелі модельдер де шықты. Кеңейтілген пернетақтаның пернелері 4 топқа бөлінеді: *1) негізгі пернетақта; *2) қызметтік пернетақта; *3) меңзер мен экранды басқаруға пайдаланылатын цифрлық перметақта (numeric keypad), numlock индикаторы агытылғанда (немесе numlock қосылғанда және shift басылып түрганда); *4) цифрлық пернетақтаның міндетін қайталайтын меңзер мен экранды басқарудың ерекшеленген пернелері. Дереккөздер
Стандарттық сырғыту жолы

Стандарттық сырғыту жолы (Стандартная полоса прокрутки; standard scroll bar) — экран терезесінің шет (оң жақта және ең төменгі катарда) жағында орналасқан жұмыс алабындағы көлемді бейнелерді, мәтінді көру мақсатында оларды оңга, солға (жоғары, томен) сырғытуға арналған бағыттауыш батырмалары мен жылжыту жолы бар тіке немесе көлденең сызғыш. Олар экрандағы кескін (бейне, мәтін) тек жұмыс аймағындағы көру алабына сыймай кеткен кезде ғана пайда болады. Дереккөздер
Көміржаралу теориясы

Көміржаралу теориясы - көмір субстанциясының бастапқы материалы мен оның көмірге айналу процестері туралы үғымдар. Негізінен гумидтердің жаралуы жоғары сатыдағы өсімдіктермен, ал сапропелиттер төменгі сатыдағы организмдермен байланысты деген түсінік қалыптаскдн. Көмір жаралуда әр түрлі шамада бастапқы материалдың барлық құрамбөліктері (лигнит, целлюлоза, битум, май, микроорганизмдер және т.б.) қатысады, олар ыдырап, биохимиялық өзгерістерге түседі. Дереккөздер
Жарғақ су

Жарғақ су — таужыныстардың ішкі қуыстарындағы су буының қоюлануынан (конденсациялануынан) пайда болатын, немесе олардағы тамшылы сұйык су ағып кеткеннен кейін түйірлердің сыртына жабысып, жұқа қабық түзетін су. Мүндай су таужыныстардың ұсак бөлшектеріне молекулалық күштің әсерімен тартылып тұрады. Қабықтың қалындығы мен тоңазытудың үзақтығына байланысты жарғақ су нөлден төмен температурада қатады. Жарғақ суды таужыныстан 105—110°С температураға дейін қыздырумен немесе зор қысым күшімен ажыратып алуға болады. Қуыс қабырғаларындағы судың қозғалысы жарғақтың қалыңдығы бірдей болғанға дейін жалғасады, жарғак су ауырлық күшінің ықпалынсыз түрлі бағыттарда жылыстай береді. Дереккөздер География
Морфотектоникалық талдау

Морфотектоникалық талдау — ең жаңа тектоникалық қозғалыстарды (бағыттылығын, қарқындылығын және амплитудасын) бедердің көтеріңкілік дәрежесін және тілімденгендігін, тегістелген беттерді, террасалар мен олардың деформациясын, палеогеоморфологиясын және т.б. талдау аркылы анықтау әдісі. Морфотектоникалық талдау - Жербедер көтеріңкілігі мен ойдымдығы дәрежесін саралау нәтижесінде тектоникалық қозғалыстардың бағыт-бағдарын, карқынын және амплитудасын (ауыткуып) анықтау әдісі. Дереккөздер
Коппен-Джонс талшығы

Коппен-Джонс талшығы (син.: маржан тәріздес талшық) —ұзақ уақыт бойына созылатын өкпе каверналары кезінде қақырықта казеоз массаларымен бірге байқалатын икемді талшықтарға өзгерген, қолба тәрізді жуандап кеткен ісінген ірі талшық. Дереккөздер
Пайдалы қазба кенорындарының гидрогеологиясы

Пайдалы қазба кенорындарының гидрогеологиясы - пайдалы қазбалар кенорындарының жер асты суларын жан-жақты зерттеумен айналысатын гидрогеология ғылымының саласы. Нәтижесінде тау-кен кәсіпорындарын жер асты суларының көп мөлшерде құйылуынан қорғау және тау-кен орындарына судың енуін азайту үшін ең ұтымды және экономикалық жағынан пайдалы шаралар белгіленеді. Дереккөздер
Стандарттық байланыстың регистрі

Стандарттық байланыстың регистрі (Регистр стандартной связи; standart linkage register) — байланыстар туралы стандартты келісімге сәйкес программалар мен бағыныңқы программалар арасында байланыс ұйымдастыруға пайдаланылатын жалпы тағайындау регистрі. Дереккөздер
Көмек (help)

Көмек (Помощь; help (help screen)) — қазіргі кездегі барлық қолданбалы программалардың жұмыс істеп отырған жанға оның әрекетіне байланысты көмек беру мақсатында экранға шығаратын түсініктеме мәліметтері. Ол F1 пернесін басқанда немесе меню жолының ? белгісі бар анықтама командасын тандау арқылы экранға шығарылады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CC8QFjAB&urlhttp%3A%2F%2Fmichael-prokop.at%2Fscreen%2Fhelp.php3&eirDsMTrKBIo-ZOvep3aoL&usg=AFQjCNFwF37k-Ye6nEoI-LJMcYFnwgfugA SCREEN - Help] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd4&ved0CEEQFjAD&urlhttp%3A%2F%2Fpublib.boulder.ibm.com%2Finfocenter%2Fids9help%2Ftopic%2Fcom.ibm.dba.doc%2Fdba53.htm&eirDsMTrKBIo-ZOvep3aoL&usg=AFQjCNGG6BIQgt8vFn-rCga6QM4NR3MJLA Using the HELP Screen]
Бадалян формуласы

Бадалян формуласы — пневмотахография кезінде сыртқы демалыс функциясын бағдармен бағалауға арналған формула, қалыпты жагдайда шығарған демінің қуатының көлемі (л/сек) 1,2-ге көбейтілген өкпенің өмірлік сыйымдылығының сандық мәніне шамамен тең болады. Дереккөздер
Мәліметтерді бұғаттау

Мәліметтерді бұғаттау (Блокировка данных; data interlock) — компьютерде жұмыс істеп отырған адамның біреуінен басқаларына файлға қатынас құруға тыйым салу. Осындай әрекет арқылы файлды немесе оның бөліктерін (блокты, жазбаларды) бөгде адамдардан қорғау; тұтынушылардың біреуінен басқасына қатынас құруға тыйым салу арқылы файлды немесе оның бөлігін қорғау тәсілі. Дереккөздер
Бұрандалы сорғы

Бұрандалы сорғы (Винтовой насос) — сұйықтықты ілгерілей жылжитын бұрандалар ілінісіндегі өзекшемен айдайтын сорғы. Шағын массалы Бұрандалы сорғы 25 МПа-ға дейін жоғары қысым туындата алады және өнімділігі 0,3-80 м 3 /сағ. 1 жетеді. Тұтқырлығы жоғары сұйықтықтарды көтергенде ПӨК-і 0,60—0,85-ке дейін өседі. Жағармай, күкірт қышқылы және т.б. температурасы >250°С жебір емес сұйық заттарды айдауға арналған. Су сорғысы ретінде де кеңінен колданылады. Көлбеу және тік білікті, бір, екі жөне үш бұрандалы түрлері бар. Бұрандалы сорғылар сұйықтықты араластырмай, біркелкі өтіммен, шусыз айдайды. Дереккөздер
Гидрогранаттар

Гидрогранаттар — минералдар, құрамындағы [SiO 4 ]-тің үштен бірі (ОН) 4 -ке ауысқан гранаттардың топтық аты. Химиялық формуласы: Са 3 Аl 2 [SiO 4 ] 2 (ОН) 4 . Сингониясы — текшелік, кристалдары гранатты қаптай өсіп, октаэдр құрайды. Түссіз, қаттылығы — ~6, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 3-3,5. Синонимдері: гидрогроссуляр, гибинит. Дереккөздер
Морылу белдемі

Морылу белдемі - жер қыртысының физикалық және химиялық морылу процестері қамтыған беткі қабаты. Бұл өңірдегі таужыныстардың ыдырауы және жаңа минералдардың калыптасуы заттардың үш түрлі жүйесі жағдайында (газ, сұйық және қатты) жүзеге асады. Морылу процесінің қарқыны мен ауқымы сол аймақтың климат жағдайына және жербедер ерекшеліктеріне байланысты. Дереккөздер
Пайдалану блоктары әдісі

Пайдалану блоктары әдісі- қорды есептеудің геологиялык блоктар әдісінің бір түрі. Пайдалану блоктары пайдаланылатын тау-кен қазындыларын Өту кезінде бөлінеді. Әдетте, олар геологиялык блоктарға қарағанда ұсақ, екі, үш немесе төрт жағынан тау-кен қазындыларымен шектеледі. Дереккөздер
Вирустар интерференциясы

Вирустар интерференциясы — вирустар арасындағы карым-қатынастың бір түрі. Аралас зақымдалған торшада екі вирус бір-бірінің өсіп-өнуін тежейді. Тежеу бұл процестің барлық сатысында да бола береді. Оның себептері екі вирустың торшаға жабысуымен нуклеин қышқылын қайта түзумен, трансляция атқарудағы жарыстарымен, торша метаболиттерінің таусылуымен, интерферон тузілуімен т. б. байланысты деп санайды. Вирустар интерференциясы вирустардың цитопатогендік қабілеті жоқ түрлерін іздеп табу, анықтау және титрлеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Өкпе түбірі

Өкпе түбірі — өкпе қақпасының маңына орналасқан және плевралар жамылған анатомиялық құрылымдардың жиынтығы, басты бронх, өкпе артериясы, өкпе веналары, лимфатитті тамырлар мен түйіндері, өрімдері, клетчатка енеді. Дереккөздер
Гидрограф

Гидрограф — 1) өзендегі су өтімінің белгілі бір жыл немесе маусым ішінде өзгеруін көрсететін график. Гидрограф өзен ағынын өлшейтін жердегі су өтімі туралы күнделікті алынатын деректер негізінде жасалады. Ордината осінде су өтімінің мөлшері, абсцисса осінде уақыт кесіндісі көрсетіледі. 2) өзен (канал) тұстамасындағы су өтімінің уақыт бойында өзгеруінің кестесі. Су ағындысының жыл, маусым бойындағы, су тасу, төменгі деңгей кезіндегі бөліну сипатын көрсетеді. Гидрограф (грек, hуdor — су, gе - жер, gгарhо — жазамын) — өзендегі су өтімінің белгілі бір жыл немесе маусым ішінде өзгеруін көрсететін қисық сызық (график). Гидрограф өзен агынын өлшейтін жердегі су өтімі туралы күнделікті алынатын деректер негізінде жасалады. Ордината осінде су өтімінің мөлшері, абсцисса осінде уақыт кесіндісі көрсетіледі. Гидрограф гидротехникалық жобалау және су шаруашылық есептеулер үшін пайдаланылады. Әр түрлі қоректену көздерінен қалыптасқан су көлемдері гидрографты талдау арқылы анықталады. Гидрограф түрлері: Дауыл гидрографы, типтік гидрограф және көпжылдық гидрограф. Дауыл гидрографы Су тасқыны кезінде су ағынының өзгеруін көрсететін гидрограф Типтік гидрограф өзендегі су ағынының жыл ішінде таралуының жалпы ерекшеліктерін көрсететін гидрограф. Көпжылдық гидрограф ұзақ мерзімді өзен жылдамдығымен, типтік гидрографпен және толқын тасқынымнн сипатталатын су ағынының белгілі аймағындағы есептік көрсеткіші Дереккөздер fr:Hydrographe
Морылу өнімдері

Морылу өнімдері - әр түрлі таужыныстардың физикалық және химиялық морылуы нәтижесінде дербестелген таужыныстар мен минерал кристалдарының сынықшаларына, қосалқы кристалдарға, коллоидті және шынайы ерітінділерге қатысты қолданылатын жалпылама атау. Дереккөздер
Қойнаулар таужынысы

Қойнаулар тау жынысыы - Жер қыртысының қойнауларында қалыптасқан тау жынысы, бұрын бұл ұғымға тек қана интрузиялық тау жынысытар жатқызылатын, қазір терең қойнауларда түзілген магмалық, ультраметаморфтық және метасоматоздық тау жынысытардың баршаларына тән тау жынысы кесектерімен кептелген күйде болады. Алмас түйірлерін кіріктіретін брекчиялардан не кимберлиттерден тұратын қопарылыс құбырлары мейлінше маңызды. Дереккөздер
Бас тоған түрлері

Бас тоған түрлері - ашық ағын судан, суқоймадан (көл, бөген) немесе жер асты су көзінен су алуға және оны сутартқыштармен тасымалдап, пайдалануға арналған гидротехникалық имараттар мен жабдықтар кешені. Су кезі бойынша жер үсті бас тоғаны (өзендік, көлдік, , бөгендік) және жер асты сулары бас тоғаны, тұтынушыларға жеткізу тәсілі бойынша өздігінен ағатын және машина . күшімен су көтеретін (машинамен су , көтеру) бас тоғаны болып жіктеледі. Өзендегі бас тоғандар бөгетті және бөгетсіз (бір құлақты, реттеуші-шлюзді және онсыз, көпқұлақты, шпорлы), шөмішті болады. Жер асты суларындағы бас тоған тік (бұрғылау ұңғымасы немесе шахта құдықтары түріндегі), көлбеу (орлы, галереялы), аралас (мыс., шахта құдығы мен көлбеу ұңғымасы түріндегі сәулелік бас тоған) және ыза сулардың табиғи ызашықтарын шегендеу түрінде болуы мүмкін. Дереккөздер
Түшкіру

Түшкіру — күрделі дем шығару, қорғаныстық рефлекторлық, жағдай, ол мұрын қуысындағы үшкіл нервтің ұшындағы рецепторларды тітіркендіруге байланысты қозады. Түшкірген кезде жүмсақ таңдай көтеріледі және ішкі мұрының тесігі жабылады да, дем шығаратын бұлшықеттер күшті жиырылып, көкіректің қысымы артады және өкпедегі ауа күшпен мұрын арқылы әсер еткен затты сыртқа шығарады. Түшкіруге тіл, жұтқыншақ, кезбе, тіл асты жәпе кейбір жұлын нервтерінің эфференттік талшықтары қатынасады. Дереккөздер
Көмектесу жолы

Көмектесу жолы (Строка подсказки; line of the help) — интерактивті жүйелерде — қол жететін командалар мен олардың мағынасын көрсететін дисплей экраныңдағы жол. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBcQFjAA&urlhttp%3A%2F%2F3d.demiart.ru%2Fbook%2FMaya-6%2FGlava_02%2FIndex09.htm&eiITwMTvX1PMigOtLBjJ0L&usg=AFQjCNFA3i0W6eSkBpiXhKGuFJtzB568vw Maya. Командная строка и строка подсказки]
Жарма — палеонтологияда

Жарма — палеонтологияда: *1) кей-бір омыртқасыздарға (брахиоподтарға, қосжармалы моллюскілерге, острокодтарға, жапырақаяқтыларға тон бақалшық бөліктерінің бірі; *2) диатомдық балдырларда болатын кремнийлі сауытшаның әдетте қазба күйде біршама жақсы сақталатын бөлігі. Дереккөздер
Динамикалық фациялық шөгінді белдеу

Динамикалық фациялық шөгінді белдеу - тектоникалық күштер осерінен тау жыныстары негізінен құрылымдық, кейде минералдық өзгерістерге ұшырайтын, сол таужыныстардың қатпарлануымен сабақтаса өтетін процесс. Дереккөздер
Барандуна гипогаммаглобулинемия

Барандуна гипогаммаглобулинемия — идиопатиялық 10—12 жастағы балаларда білінөтін иммунитеттің (жұқпалы ауруды қабылдамаушылық) бұзылу түрі. Мұрын қуысына тереңге, кеңірдек тарамына, өкпе жүйесіне микробтардың енуі аурудың қайталануын сипаттайды. Дереккөздер
Жанұзақ

Жанұзақ - Абайдың замандасы. Бөкенші-тобықты руынан. Дәулетті адам болған. Кейбір істің тетігін таба алмай, түйыққа тірелген көзінде Абаймен ақылдасады екен. Ол бір жесір әйелді тоқалдыққа алмақ болып, 300 қой төлеуге келіседі де осы жағдайды Абайға айтады. Әйелдің жеңіл мінезді екендігінен хабардар ақын: «Ей, Жанұзақ, құтты ма екен құсыңыз, Сен Жанұзақ болғалы асып тұрған тұсыңыз. Үш жүз қойға мастанып, бір жебірге көздестің, Төз ойланып кел, құйрықты қысыңыз» - деп, ойын өлеңмен бүкпесіз айтып, бұл некеге қарсылығын білдіреді. Дереккөздер
Мофеталар

Мофеталар (итальянша зиянды булану) — температурасы 100°с-тан төмен, негізінен көміркышқыл құрамды фумарола; құрамында: азот, сутегі, метан қоспалары болады және әрекетті жанартаулар маңында немесе сөнген жанартаулар алқабында орналасады. Мофеталар бар ойпандарды ажал аңғарлары деп атайды, бұл аңғарға келген жануарлар тұншығып өледі. Дереккөздер
Гидродинамикалық аномалия

Гидродинамикалық аномалия — жер асты суларының таралу аумағының, олардың қандай болса да гидродинамикалық көрсеткіштерінің (қозғалу жылдамдығы, қаттық қысымы және т.б.) берілген сулы горизонтқа, кешенге және т.б. тән фондық гидродинамикалық көрсеткіштерінен айырмашылығы болатын бөлікшесі (телімі). Дереккөздер
Көмекші құрылғы

Көмекші құрылғы (Вспомогательное устройство; auxiliary device) *үқсас құрылгылар тобынан балама ретінде тандалатын құрылғы; *көмекші міндет атқаратын құрылғы. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd3&ved0CCQQFjAC&urlhttp%3A%2F%2Fdic.academic.ru%2Fdic.nsf%2Feng_rus%2F46157%2F%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BF%25D0%25BE%25D0%25BC%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B5%25D0%25BB%25D1%258C%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B5&eiqj0MTrBMgZc66_D1pQs&usg=AFQjCNHtsYA42Gr7XxjmLJWKMm0JL4udtQ вспомогательное устройство] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CCMQFjAB&urlhttp%3A%2F%2Fwww.computerhope.com%2Fjargon%2Fa%2Fauxiliar.htm&eizz0MToCzOoKcOtj--bgL&usg=AFQjCNHEAHRpyD-Ht1UopK47kisM48-QDw Auxiliary device]
Нұсқағыш

Нұсқағыш (Указатель; indicator, pointer) — 1) қ. Сілтеме. Егер мәліметгер құрылымында кейбір А элементінің өрісінде В элементінің адресі бар болса, онда А-да В-ға нұсқағыш бар немесе А В-ға нұсқайды деп айтады; 2) мәндері адрестер болып келетін программадағы айнымалы. Кейбір программалау тілдерінде (мысалы, Си) нұсқағыштың мәліметтер типі болады. Нұсқағыш типі айнымалыларының мәндері айнымалылардың, массивтердің және т.б. программа объектілерінің адресі міндетін атқарады. Нұсқағышпен адресті алу операциясы мен жанама адрестеу операциялары байланысты. Си-де адресті алу операциясы & символымен белгіленеді. Егер осы символдан кейін айнымалы атауы тұратын болса, онда мұндай операцияның нәтижесі көрсетілген айнымалының адресі болып табылады. Мысалы, ptr&Snmm; ptr нұсқағыш Snmm айнымалысының адресін телиді. Жанама адрестеу операциясы * символымен белгіленеді. Егер осы таңбадан кейін айнымалыға нұсқағыш жалғасса, онда операция нәтижесі нұсқағыштағы бар адрес бойынша жадта орналасқан шама болады. Мысалы, егер ptr&3iuT операторынан кейін x=*prt операторын орналастырсақ, онда х айнымалысы Snmm айнымалысы қандай мән алса, сондай мән алады. Нұсқағыш пен арифметикалық операцияларға ұқсас басқа да операциялар орындалады. Нұсқағыш ішкі программаға мәліметтер жеткізуді программалау, көпөлшемді жиымдармен жұмыс істеу кезінде және т.б. көп мүмкіндіктерді ашады. Дереккөздер sv:Datatyp#Pekare och referenstyper
Пайдалы қазбаны қайта балқыту

Пайдалы қазбаны қайта балқыту — пайдалы қазбадан өнеркәсіптік маңызы бар аралық өнім алу. Мысалы, темір рудасы (кені) мен концентратын металлургияда қайта балқытып шойын алу, оны қайта өндеп болат алу. Дереккөздер
Интрон

Интрон — геннің (ДНҚ- ның) генетикалық мәліметі жоқ бөліктері. Ол экзондар деп аталатын басқа кұрылымдық гендердің арасына орналасады. Интрон иРНҚ алғашқы транскриптерінің құрамында ғана болады, одан иРНҚ жетілгенде түсіп қалады (экзондар орнында калады). Құрылымдық ген кұрамында ондаған интрондар болады. Интрон - бұл гендегі кез-келген нуклеотидтер тізбегі, ол РНҚ-ның соңғы өнімін алу кезінде РНҚ-ны өңдеу арқылы жойылады. "Интрон" сөзі "ішкі аймақ" терминінен, яғни ген ішіндегі аймақтан шыққан. Интрон термині ген ішіндегі ДНҚ тізбегін де, РНҚ транскриптеріндегі тиісті РНҚ тізбегін де білдіреді. Жетілген РНҚ қалыптастыру үшін осы РНҚ процессингімен байланысқан Интрон емес тізбектер экзондар деп аталады. Интрондар көптеген организмдердің және көптеген вирустардың гендерінде кездеседі және оларды ақуыз кодтайтын гендерде де, РНҚ (кодталмайтын гендер) ретінде қызмет ететін гендерде де орналастыруға болады. Интрондардың төрт негізгі түрі бар: тРНҚ интрондары, I топ интрондары, II топ интрондары және сплайсосомалық интрондар. Интрондар бактериялар мен археяларда (прокариоттарда) сирек кездеседі, бірақ эукариоттық гендердің көпшілігінде бірнеше сплайсосомалық интрондар болады. Дереккөздер
Мәліметтерді енгізу

Мәліметтерді енгізу (Ввод данных; data input) — мәліметтерді дискіден оқу, пернелік тақтадан, телефон арналарынан, сканерден және т.б. енгізу, енгізілген мәліметтер компьютердің жедел (негізгі) жадына жазылады. Дереккөздер ar:مدخلات de:Input en:Input sk:Input
Қопарылыс шұңқыры

Қопарылыс шұңқыры - магма құрамындағы газдар шоғырының қопарылысы нәтижесінде қалыптасқан жанартау көмейі. Көбінесе дөңгелек пішінді болып келетін бұл құрылымдар кесек-кесек жанартаулық таужыныстармен бітеліп калуы немесе кәдуілгі көлдер мен көлшіктер түзуі мүмкін. Синонимі: қопарылыс кальдерасы. Дереккөздер
Шатерников камерасы

Шатерников камерасы — оттегін автоматты түрде өзінен-өзі жіберу, су буы мен көміртегін сіңіру үшін, сол сияқты берілген деңгейде температура мен атмосфералық қысымды (ауа қысымын) сақтау үшін керек-жарақпен жасақталган саңылаусыз камера, адам мен жануардың газ алмасу әрекетін ұзақ уақыт зерттеуге арналған қондырғы. Дереккөздер
Стек

Стек (Stack) - "Соңынан келіп - бірінші шығу" принципі бойынша ұйымдастырылған мәліметтер құрылымын сақтайтын компьютердің жедел жадының түрі. Процедуралар мен функцияларды қайтара шақыру адресі, берілген параметрлер мен жергілікті айнымалылар сияқты мәліметтер уақытша сақталатын стек (тізбекті) сияқты ұйымдастырылатын компьютердің жад аймағы. Дереккөздер
Жаңа ауыл

Жаңа ауыл (қазіргі «Семей таңы») - газет, Семей губерниялық партия комитеті мен еңбекшілер депутаттары губерниялық Советінің органы. 1928 жылдан шыға бастаған. Газет 1940-1954 ж. Абайдың дүниетанымы мен қоғамдық қызметін ашып көрсету мақсатыңда бірқатар материалдар жариялады. Ә.Қасымбековтың «Абайдың ғылымды іздеуі» (1940, 11 қыркүйек), «Абайдың ұстаздық қызметі» (1940, 20 қыркүйек) және Толқынның «Абай және еңбек» (1940,25 қаңтар) деген мақапаларында Абайдың жас ұрпақты ғылым-білімге, еңбекке үндейтін өлеңдері сөз болады. С.Сейтхазиннің «Абай өлеңді қалай бағалады?» (1940,13 қазан), Исраилдің (Ақылбаевтың) «Абай және ән-күй» (1940, 20 қазан) атты материалдары ақынның өлең-жыр. Өнер туралы ойларын тұжырымдауға арналған. Зерттеуші ақындар Қ.Бекхожиннің «Абай-гуманист» (1954, 19 тамыз), О.Бекбосыновтың «Абай оқуға, білімге үндеген ақын» (1954, 26 тамыз) мақалаларында және «Біздің Абай» атты редакциялық материалда (1954, 5 қыркүйек) Абайдың әлеуметтік қызметі мен көзқарастарын зерттеу одан әрі тереңдей тұскен. Тағы қараңыз Семей таңы Дереккөздер
Технологиялық процестер- автоматтық оңтайландыру жүйесі

Технологиялық процестер- автоматтық оңтайландыру жүйесі (Система автоматической оптимизации технологических процессов; system of automatic optimization of technological processes) — технологиялық процесстің оңтайлы режимін (белгілі бір мағынада) автоматты түрде анықтайтын жөне сүйемелдейтін басқару жүйесі. Дереккөздер
Бассейндік (бас) схема

Бассейндік (бас) схема — халықтың және экономика салаларының суға деген болашақтағы қажеттерін қанағаттандыру үшін, сондай-ақ суды қорғау және ұдайы молайту немесе оның зиянды әсерінен қорғау үшін жүзеге асыруға тиісті негізгі су шаруашылық және басқа да шараларды белгілейтін жобалау алдындағы құжат түріндегі өзен (көлдер, теңіздер) бассейнінің су ресурстарын кешенді пайдалану және корғау схемасы. Дереккөздер
Бехчета ауруы

Бехчета ауруы — қан тамырларының ерекше зақымдануынан болатын жүйелі көтеріңкі қозып ауруы. Тыныс алу органдарын рентген сәулесі арқылы зерттеуде жиналған көлеңкелі қабықтың білінуі мүмкін, өкпенің зақымдануы қан түкіруден, өкпеден қан кетуден білінеді. Дереккөздер
Пайдалы қазбаны өңдеу

Пайдалы қазбаны өцдеу - пайдалы қазбаны байыту, металлургиялық бөлісімдер жасау немесе өндірістік игеру мақсатында алдын ала өндеу шаралары; сұрыптау, кептіру, уату, бөлшектеу және т.б. өндірістік процестер жиынтығы. Дереккөздер
Стек шектеуіші

Стек шектеуіші (Ограничитель стека; stack delimiter) — стекті программалық-аппараттық іске асыру кезінде — стектің лық толуы орталық процессордың үзілуін шақыратын жұмыс процесінде ішіндегі бары стек ұзындығының өзгеруін шектейтін регистр. Дереккөздер
Жартылай ыдырау мерзімі

Жартылай ыдырау мерзімі (T1/2) — кез келген радиоактивті элементке тиесілі барша атомдардың тең жартысы ыдырауга кететін уақыт мөлшері; Ж.ы.м. белгілі бір изотоптың радиоактивті атомдарының саны екі есе азаятын уақыт аралыгы радиоактивті ядролардың ішкі қасиеттерімен анықталады, ол қоршаган орта көрсеткіштеріне (температура, қысым, заттың физикалық және химиялық жағдайы және т.б.) тәуелді емес. Дереккөздер
Кеңжолақты жеткізу

Кеңжолақты (көпарналы) жеткізу (широкополосная (многоканальная) передача; broadband) — 1)мәліметті (дыбысты, кескіңді) бір мезгілде әр түрлі жиілікті арналар арқылы жеткізу;белгілі бір жиілік ауқымында жеткізу жиілігін тығыздау және әрбір арнаның өткізу жолағын модуляциялау арқылы атқарылады; 2) жергілікті желілерде кеңейтілген өткізу жолағы 300 МГц және одан да жоғары физикалық аналогты мәлімет жеткізуші құрал. Дереккөздер
Сірі қабық үйкелісінің шуылы

Сірі қабық үйкелісінің шуылы — сірі қабықтары сырқаттың әсерінен өзгеріске түскен плевра жапырақшаларының бір-бірімен үйкелісінен және сірі қабықтың қабынуы (көбінесе, құрғақ түрінде) кезінде демді ішке терең тартқанды көкірек қуысы үстінен естілетін шуыл. Дереккөздер
Коффи-Антелав операциясы

Коффи-Антелав операциясы — хирургиялық операция, барлық сатылы бұлшық еттер мен келесі апиколиздің түйіскен жеріндегі I—III қабырғалардың артқы бөлімдернің резекциясымен бұғана үстіндегі кесінді арқылы эксплевралық ұштағы қиғаш торакопластика, үш жақтағы каверналарда қолданылады. Дереккөздер
Гидродинамикалық тосқауыл

Гидродинамикалық тосқауыл — тау жынысы қатының оның өрлеуі бойынша мұнай немесе газдың қозғалуына кедергі жасайтын жер асты суының төмен қарай бағытталған сүзіліп ағу градиентінің көтеріңкі мөлшерімен сипатталатын аймағы. Мұндай градиенттің артуы өдетте қаттың өтімділігінің азаюымен байланысты. Гидродинамикалық тосқауыл мұнай мен газ шоғырларының пайда болуына мүмкіндік туғызады. Дереккөздер
Мөлдір тастілім

Мөлдір тастілім - тау жыныстарының, минералдардың, қазба көмірлердің құрылыс және құрам ерекшеліктерін микроскоп арқылы зерттеу мақсатында олардың үлгілерінен алынатын өте жұқа тілінді. Мөлдір тастілімді дайындау үшін зерттелмек нысаннан алынған шағын таскертпенің алдын ала жалтыратып өңделген бір жақ жазықтығы байырғы шыны тақташасына жапсырылады да, оның екінші жағы мұқалмас материалдардан дайындалған айналмалы қайрақпен әбден жұқарып мөлдірленгенше егеледі. Тау жыныстары мен минералдардан дайындалған мөлдір тастілімдердің жұқалығы — 0,025-0,030 мм, ал қазба көмір тастілімдерінің көрсеткіші 0,005-0,035 мм аралығында. Дереккөздер