Арпаөзен таңбалы тастары

Арпаөзен таңбалы тастары немесе Арпаөзен петроглифтері – қола дәуірінен сақталған құнды ескерткіштер, жартасқа таңбаланған суреттер. Орналасқан жері Түркістан облысы Созақ ауданы Абай қыстағының оңтүстік-батысында 7 км жерде, Қаратаудың Келіншектау деген жотасынан бастау алатын кішірек Арпаөзен бойында орналасқан. Зерттелуі және таңбалар топтары 1970-1973 жылдары археологтар М. Қ. Қадырбаев пен А. Н. Марьяшев ескерткішті ашып, алғаш рет зерттеді. Бүгінгі күнде зерттеуді А. Е. Рогожинский мен А. Н. Марьяшев жалғастырып келеді, және оларды әлемдік мәдени мұра нысаны ретінде сақтауға бағыттады. Суреттердің жалпы саны 3,5 мың. Негізгі сюжеттері аңшылыққа, жаугершілік тақырыпқа және жан-жануарлар тіршілігіне арналған. Қос аяқты ат, өгіз және түйе жеккен соғыс және шаруашылық арбалары кездеседі. Жартасқа салынған қос атты жауынгерлік арбалар белгілі бір этникалық топтардың, дәлірек айтқанда, үндіарийлықтардың мифтік және діни әдет-ғұрыптарының біршама әсер еткендігін және миграциялық қозғалыстың бағыттары осы аумақ арқылы өткендігін дәлелдейді. Сақ заманының петроглифтерінде жабайы аңдардың, жануарлардың бір-бірімен айқасқан қимылдары арқылы заманның шым-шытырық оқиғаларын зооморфтық ерекше кодтар арқылы көрсеткен. Жартастағы суреттерде жыл мезгілдерінің ауысуы сияқты табиғи құбылыстар айқын аңғарылады. Мұндай көріністер металдан, ағаштан, теріден жасалған күнделікті тұрмысқа қажетті заттарға да салынған. Ескерткіш біздің замаңыздан бұрын 1–2-мыңжылдыққа жатады. Петроглифтер кезеңдері мен сипаты Қаратаудың шығыс баурайы өте тіп-тік және жартасты, тау етегінен қарағанда бұл шыңдар ерекше көркем көрінеді. Қыраттың етегіндегі терең шатқал-арналар біртіндеп тегіс жазықтыққа ауысатын аласа төбешіктерімен және кең сайларымен ұсақ шоқылы бедермен алмасады. Тау бөктерінің экологиялық ортасы мыңдаған жылдар бойы егіншілер мен малшылар, аңшылар мен терімшілер тіршілігіне қолайлы болған. Бұл өңірдің оңтүстік бөлігінде, Арпаөзен мен Сарымсақты өзендері аралығында, керемет петроглифтерімен, басқа да ескерткіштерімен, Арпаөзен кешені ретінде танымал болған Шайхислам шатқалы бар. Арпаөзен орта ағыстағы эрозиялық алқапты біріктіретін екі қысқа жартаста орналасқан. Шатқалдың бас сағасы мен алқаптардың жоғарғы жағынан қола дәуірі мен кейінгі кезеңдердің мекендері табылған. Дәл соларға жақын жерде қоршап тұрған жартастарда бірін-бірі жиі көлеңкелеп, одан да ежелгі композициялармен толықтыратын түрлі дәуірлердің петроглифтері топтасқан. Шатқалдың басқа жерлерінде де петроглифтер жетерлік, алайда олардың ең көнелері қола дәуірі мен ерте темір дәуіріне жататындары, әдетте, ең кең әрі тегіс, сурет салуға едәуір қолайлы жақпартастарды алып жатыр. Сондай-ақ тік беткейлер де, еңіс беткейлер де сурет салуға пайдаланылған. Барлық кезеңнің Арпаөзен петроглифтері репертуарында Оңтүстік Қазақстанның ежелгі оазистерінде орналасқан басқа да Қаратау ескерткіштеріне тән айыр өркешті түйе бейнелері басым. Алайда, жалпы алғанда түрлі дәуірлердің петроглифтері ежелгі мәдени ландшафтта мазмұны, стилі, иконографиясы мен орналасқан жері жағынан едәуір өзгешеленеді. Қола дәуірі таңбалары Арпаөзен жартастарында қола дәуірінің жартас суреттері кем дегенде үш серияға бөлінеді. * Олардың ең айқыны бірнеше бейнелермен берілген, олар шатқалдың бірқатар басқа жерлері мен мекенінен таяу жерлерде кездеседі. Әдетте, олар ең ыңғайлы, жартастардың көзге түсетін жерлерінде жатады. Ерте кезең шеберлері әлі бүліне қоймаған ландшафтан өз шығармашылығына керекті жерлерді еркін таңдап алатын болған, ал кейінгі дәуір суретшілері осымен санасып, ертерек салынған суреттерді толықтырып отырған. Маңайында көлемі жағынан ұсақ бейнелер топтасқан өте ірі, бір жарым метрге дейінгі жануарлар (түйе, құлан) бейнелерінің композициясы ежелгі кезеңдерге тән. Олардың тақырыбы алуан түрлі. Жылқы, бұғы, арқар, тауешкі, ит, ұзын аяқты құс (тырна) және құс пен құлан аулаушылар, айбалталы, садақты және асатаяқты антропоморфты кейіпкерлер секілді көптеген бейнелерден тұрады. Сондай-ақ ат пен түйе жегілген төрт доңғалақты арбалар, айналар, "лабиринттер" мен таңбалар кездеседі. Суреттерді тастың беткі қабатын 1 мм дейін өте мұқият қашап салған. Бейнелердің тұрпатын аяқтағанда құралдармен өңдеген, бұдан сурет толық аяқталған ерекше түрге ие болған. Бұл суреттердің айналасында, әдетте, кездейсоқ қашау ізі білінбейді. Мұндай суреттердің жалпы саны 100 аспайды, кейбіреулерінің аса сирек кездесетін нағыз жауһар екендігі даусыз. Арпаөзен ежелгі петроглифтері иконографиясының ерекшелігі оларды Орта Азия көне мәдениетінің көркем пластикалық заттарына жақындатады. Арпаөзеннің ерте петроглифтері Қойбағардағы және Қаратау шатқалындағы, сондай-ақ Қызылқұмдағы Бөкентау мен Зарафшан алқабындағы (Өзбекстан), Сармышсай шатқалындағы жартас сурет өнерінің танымал ескерткіштерімен толық ұқсастық табады. Арпаөзендегі жартас суреттері ежелгі Бактрия мен Маргиананың құйма мүсіндері мен қолдан жасалған заттарына да қатты ұқсайды. Ерекше көркемдік құндылығы жағынан Қаратау петроглифтері б. з. д. II мыңжылдықтың бірінші жартысындағы ежелгі егіншілік мәдениет пен Қазақстанның далалық тайпаларының өзара белсенді әрекетінің ерте дәуірін бейнелейтіні сөзсіз. * Арпаөзен петроглифтерінің екінші ежелгі сериясы неғұрлым көбірек. Олар шатқал аузындағы жартастарда шоғырланған, басқа жерлерде шағын топтары кездеседі. Сондай-ақ суреттер де қола дәуіріне жатады, алайда ертедегі суреттерден едәуір ерекшеленеді. Бейнелер қырынан салынып, нақты дәл көрсетілген: адамдар – бір аяқты және артында салбыраған құйрығы бар, ал жануарлар – бірдей қалыптағы қос аяқты әсем сұлбалы. Бұл бейнелер Байқоңыр мен Теректі әулие петроглифтері арасындағы ұқсастықты көрсетеді және б. з. д. II мыңжылдықтың ортасындағы андронов мәдениеті тайпаларының Орталық Қазақстаннан оңтүстікке, Орта Азия оазистеріне қарай жылжығанын бейнелейді. * Суреттердің тағы да бір сериясы Жетісуда Таңбалы, Құлжабасы, Ешкіөлмес және тағы да басқа қола дәуірінің петроглифтеріне ұқсас. Арпаөзен мен Қаратаудың оңтүстігіндегі ескерткіштерде олар ертедегі палимпсесттерде кездеседі және одан бұрынғы петроглифтерді жиі жауып отырады, б. з. д. II мыңжылдықтың аяғындағы қандай да бір келімсектердің салған жаңа суреттері одан ертеректегі петроглифтердің үстіне салынған, мұның өзі жаңа суретпен арада сабақтастық жоқтығын дәлелдейді. Ерте темір дәуірі таңбалары Арпаөзенде салыстырмалы түрде алғанда ерте темір ғасырының петроглифтері аз, алайда сақтардың аң стилінде бейнеленген бұғы, қабан, аюлардың ірі суреттерінің (1 м дейін) бірнеше композициясының сапасы өте жоғары. Олардың кейбіреулері б. з. д. VII-VI ғасырларда Памир мен Арал маңы сақ қорымдарының қолданбалы өнер заттарының зооморфты бейнелеріне ұқсайды. Ортағасырлық таңбалары Арпаөзен ортағасырлық петроглифтерінде ежелгі композицияларды жиі толықтыратын түйелер мен салт аттылардың бейнелері жеткілікті. Мұнда соғыс сюжетті суреттің жоқ екендігін, сондай-ақ басқа аумақтардағы жартасқа салынған сурет өнеріне тән салт атты ту ұстаушылар бейнелерінің көптігін атап өту қажет. Арпаөзен мен Қаратау ескерткіштері көпшілігінің ерекше белгісі XVII-XIX ғасырлардағы салт аттылардың батырлығы, мал бағу мен барымта, аңшылық тақырыбы басым қазақ петроглифтерінің молдығы болып табылады. Сонымен қатар тек қана оқ-дәрімен атылатын қарумен көрсетілген. Көші-қонды немесе керуенді бейнелейтін түйелер суреті халықаралық тауар қатынасының маңызды тұсында орналасқан Оңтүстік Қазақстан жартас сурет өнерінің ерекшелігін көрсетеді. Арпаөзен жартастарындағы маңғаз қос өркешті түйелермен қатар кейінгі кезеңдерде Үстірт пен Қызылқұм көшпенділерінің мәдениеті мен жартастағы шығармашылығына тән нардың суреті пайда болады. XIX ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр басындағы петроглифтердің тағы бір ерекшелігі олардың "автографиялығы", яғни суреттердің жанында араб әрпімен жазылған мезгілі көрсетілгендігі. Әдетте, мұндай атаулы жазбалар қыстау маңындағы жартастарда жазылып, сол жерді иелену құқығын білдірген. Күнтізбелік уақыты XX ғасыр белгіленген Шайхислам шатқалында осындай жазулар бар. Ол кезде Арпаөзен Кіші жүз тама руының Шымкент уезі Күрші болысы қазақтары қыстауларының орны болған. Мысалы, Жетісуда XIX ғасыр аяғында жайылымның жетіспеушілігі қатты сезіліп, иелік құқығын бекітудің кең тараған түрі жартастарға ру таңбаларын салу болды. Жалпы, Арпаөзендегі жаңа заман петроглифтерінің көпшілік бөлігі XVII-XX ғасырлардағы Қаратау қазақтары мәдениетіндегі жартаста бейнелеу шығармашылығы дәстүрінің тұрақты сақталғанын көрсетеді. Дереккөздер