kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дуррани мемлекеті

Дуррани мемлекеті (1747 — 1818) — Иран билеушісі Надир шаҝтың Афшар империясы ыдырағаннан кейін қазіргі Ауғанстан жерінде құрылған мемлекет. Ауған қоғамындағы әлеуметтік жағдай және сыртқы жаулардан өз жерін қорғап қалу қажеттігі жергілікті тайпаларды бір орталыққа бағынуға мәжбүр етті. Тайпалар арасындағы билік үшін ұзаққа созылған күрестен кейін мемлекет билігі абдалы тайпасының көсемі Ахмад шаһ Дурранидің қолына тиді (1747 — 73), әрі тайпаның аты да Дуррани болып өзгертілді. Надир шаҝ империясының күйреуі, Ұлы моғолдар империясының ыдырауы және Орта Азиядағы хандықтардың өзара қырқыстары жаңа мемлекет үшін аса қолайлы сыртқы саяси хал-ахуал туғызды. Ахмад шаҝ Солтүстік-батыс Үндістанға, Шығыс Иранға, Оңтүстік Түркістанға бірқатар жорықтар жасап, бірте-бірте қуатты мемлекетке айналды. Көптеген елдермен, соның ішінде ел тарихында тұңғыш рет Ресеймен және Қазақ хандығымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды. Қытайға қарсы соғысу үшін мұсылман елдерінің одағын құруға әрекеттенген Ахмад шаҝ қазақ ханы Абылайға елші аттандырып, екі ел арасында дипломатиялық байланыс орнатылды (Байтуған би елшілігі). Ауғанстанда тұрақтылық орнауына байланысты ел территориясы арқылы халықар. сауда-саттық дамыды. Дуррани Мемлекетінің экономикасы көтерілді, жаңадан көптеген қалалар салынды. Ел астанасы 1773 жылға дейін Кандагар қалачы болып, Тимур шаҝ (1773 — 93) тұсында Кабул қаласына көшірілді. Дуррани Мемлекеті өздері жаулап алған халықтарға орасан көп мөлшерде алым-салықтар салды. Осыған байланысты мемлекет аумағында жиі-жиі көтерілістер болып тұрды. Мысалы, 1750 — 60 жылдары Пенжаб үнді тайпаларының көтерілістері, 1768, 1779, 1789 жылдары Оңтүстік Түркістан өзбектерінің көтерілістері, т.с.с. Бұл көтерілістер орта үкіметті әлсіретіп, тайпа көсемдерінің билігін күшейтті. Тайпа көсемдері жеке дара билікке ұмтылып, 19 ғасырдың бас кезінде Дуррани Мемлекеті ыдырай бастады. Оның орнында бірнеше ұсақ хандықтар (Герат, Кабул, Кандагар, Пешавар, т.б.) құрылды. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дутар

Дутар (өз. dutor; тәж. дутор; парсы. دو تار‎ /dutār; ұйғ. دۇتار /dutar) — Орталық Азия халықтарының (өзбек, түрікмен, тәжік, ұйғыр) шертіп, қағып ойналатын екі ішекті музыка аспабы. Дутар екі түрлі әдіспен – тұтас ағаштан ойылып және құралып жасалған. Соңғысын өзбектер “қабырға дутар” деп атайды. Дутардың мойны ұзын болады. Сондықтан оның дыбыстық қатары ауқымды, олар хроматикалық жүйемен орналасқан. Дутар сол қол саусақтарымен перне басып, ал оң қолмен қағып немесе саусақтармен шертіп тартылады. Танбур, домбыра аспаптарына қарағанда Дутардың өзіндік орындау ерекшеліктері де бар. Дутар унисон, кварта, квинта, октава бұрауына келтіріле береді. Осы ерекшеліктерінен Дутарда параллельді кварта, квинта, секта интервалдары туады. Көне муз. аспап танбурға ұқсайтын Дутар туралы деректер тек 15 ғасырда кездесе бастайды. әл-Хусейнидің “Канон” атты трактатында шығыс музыкасына тән 12 мақам ерекшеліктері осы Дутар аспабының құрамы негізінде қарастырылған. Дутардың көне үлгісінің мойны сәл қысқалау болып, ішектері жібектен тағылған. 7 түрлі мақамы болған. Арминий Вамбери өзбек, түрікмен арасындағы қос ішекті муыкалық аспап – Дутарды тартушылардың даңқы бүкіл Түркістанға белгілі екенін жазады. Сондай-ақ, Дутар туралы деректер В.Успенский, В.Беляев, Ф.Кароматов, Т.С. Вызго, т.б. еңбектерінде кездеседі. Дереккөздер Дутар пиа.
Александр Ильич Дутов

Дутов Александр Ильич (17.08.1879, Ресей, Орынбор облысы Орынбор станциясы — 7.03.1921, Қытай, Суйдун) — Орынбор казак-орыс әскерлерінің атаманы, генерал-лейтенант (1919). Николаев атты әскер училищесін және Ресей армиясы Бас штабының академиясын бітірген (1908). 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін казак-орыс әскерлерінің бүкілресейлік одағы кеңесінің төрағасы болып сайланды. 1917 жылы маусымда кеңестік билікке қарсы Бүкілресейлік казактар съезін басқарды. 1917 жылы қыркүйекте Орынбор казак-орыс әскерінің атаманы және әскери үкіметтің төрағалығына сайланды. 1917 жылы қарашада Орынборда “Отан мен революцияны құтқару комитетін” құрды. 1917 жылы қараша мен 1918 жылы сәуір аралығында Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліс жасады. 1918 жылдың қаңтарында көтерілісшілер (7 мыңға жуық адам) башқұрттар мен Алаш милициясының қолдауымен Орынбор, Троицк, Жоғары Орал қалаларын басып алды, Сібір мен Орта Азияны Кеңес өкіметі орталығымен жалғастыратын темір жол байланысын бұзды. 1918 жылы маусымда Дутов чехословак корпусының көмегімен Оралдағы Кеңес өкіметін жою үшін күрес ұйымдастырып, Орынбор кеңесінің большевик мүшелерін тұтқындап, әскери-революция комитетті талқандады. Кеңес өкіметі бұл қарсылықты көп күш жұмсап басып жаншыды. 1918 жылы қарашада Дутов әскерінің қалдығы А.В. Колчак армиясының құрамына кіріп, онда Дутов Орынбор жеке казак-орыс әскерін басқарды. Колчак армиясы кеңестік биліктен жеңіліс тапқан соң, Дутов өз әскерімен Жетісуға шегініп, 1920 жылы наурызда Қытайға өтіп кетті. Дутовты Суйдун қаласында орналасқан өз штабында Кеңес өкіметінің Бүкілресейлік төтенше комитеті жіберген қазақстандық барлаушылар атып өлтірді. Осы оқиға “Қазақфильм” киностудиясы түсірген “Атаманның ақыры” фильміне арқау болған. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дуэт

— Дуэт (1628), Париж, Лувр]] Дуэт ( және — екі) — музыкалық шығарманы екі әншінің екі дауыспен қосылып айтуы немесе екі адамның бірдей екі аспапта не екі түрлі аспапта орындауы. Дуэттің әрбір партиясы өзіндік сипатқа ие. Аспаптық дуэт формасы кеңірек, вокал-қарапайым. Сондай-ақ, екі адамға арналған шығармалар және оны толық үндестікпен орындайтын екі адамдық ансамбль де дуэт деп аталады (Ансамбль). Дуэт опера, оратория, кантата жанрларында жиі кездеседі. Дереккөздер
Дұғаш

Дұғаш, келерия – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шабындық жерлер мен құмды төбелердің беткейлерінде өсетін 8 түрі бар. Оның ішінде өте сирек кездесетін реликт өсімдік — қатты жапырақты дұғаш (К. sclerophylla). Биікт. 50 см-дей. Сүректеніп кеткен жуан тамырынан бірнеше сабақтар өсіп шығады. Ұзын жапырақтары жалаң, шашақ гүлшоғыры қысыңқы, цилиндр тәрізді, көлемді келеді (ұзындығы 10 см-дей). Тұқымынан көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Қатты жапырақты Дұғаш қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дұғаштың кейбір түрлері — құнарлы мал азығы. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дұрыстық жолы

Дұрыстық жолы газеті - КСРО Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты Бөкей Ордасы бөлімшесінің органы ретінде Орда қаласында 1919 жылы 26 ақпаннан 10 шілдеге дейін бас-аяғы 11 саны ғана шықты. “Дұрыстық Жолы” Кеңес өкіметінің өкімдері мен қаулыларын жариялап, оның негізгі идеяларын насихаттады. Қырғыз (қазақ) әскери-рев. комитеті құрылуымен байланысты оның шығуы тоқтатылып, орнына Орал қаласында “Сахара таңы” газеті шыға бастады. Дереккөздер
Дүзен

Дүзен – тас дәуіріндегі адамдар тұрағы. Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы Қаракеңгір өзенінің оң жағалауындағы биік төбе үстінде орналасқан. 1992 жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Шашылып жатқан тас құралдарға қарағанда тұрақ аумағы 6 га-дан асады. Тас дәуірі адамдарының бұл төбені тұрақты мекен етуінің себебі, ол құрал-жабдық жасауға ыңғайлы күлгін, сарғыш, қызғылт түсті шақпақ тастардан тұрады. Тас қазып алған бес шұңқыр сақталған. Олардың кейбірінің ернеуінің диаметрі 30 м, тереңдігі 2,5 м. Шұңқыр айналасында тас құрал жасауға ыңғайланып қойылған сопақша және жұмыр тастар өте көп. Сақталған кейбір құралдарға қарап, бұл жерде палеолиттен бастап, қола дәуіріне дейінгі тұрақ-шеберхана болғаны анықталды. Оған екінші бір дәлел — осы жерден алынған шақпақ тастан жасалынған құралдар Ұлытау, Жезқазған төңірегіндегі неолит, энеолит, қола дәуір тұрақтары мен қоныстарынан көп табылды. Тұрақ үстінде кейінгі кезеңдерде салынған үш тас оба (оның біреуі мұртты) және табиғи бор немесе гипс алған карьер бар. Дүзен — Орталық Қазақстанда, оның ішінде Ұлытау төңірегінде тұңғыш рет кездесіп отырған аумағы үлкен, әлі толық зерттелмеген құнды ескерткіш. Дереккөздер
Қабдырахман Дүйсембин

Дүйсембин Қабдырахман (15.10.1931 жылы туған, Павлодар облысы Успен ауданы Үшкөл ауылы) — ғалым, биология ғылым докторы (1971), профессор (1985). Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент академигі (2003). ҚазМУ-ді (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1953). 1953 — 81 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Физиология институтында (қазіргі Адам және жануарлар физиологиясы институты) кіші, аға ғылым қызметкер, лаб. меңгерушісі, 1981 — 90 жылы ҚазМУ-де адам және жануарлар физиологиясы кафедрасының меңгерушісі болды. 1990 жылдан Адам және жануарлар физиологиясы институтының директоры. Дүйсембиннің негізгі ғылым еңбектері лактация (сүттену) физиологиясына арналған. Ол физиология саласында жаңа бағыт — лактацияның нейрогормондық реттелуінің негізін салды. Сүт бездері клеткаларындағы гормондар, жүйке медиаторлары мен рецепторларының байланысын зерттеді. Дүйсембин биені машинамен саууды физиология тұрғыдан негіздеп, оның сүттілігінің артуы — организмдегі пролактин, соматотропин гормондары мен витаминдер және әр түрлі микроэлементтерге байланысты екенін ашты. Әйелдің гипогалактиясының (сүтінің аз болуы) физиол. ерекшелігін зерттеу нәтижесінде оның алдын алу шараларын, емдеу жолдарын және гипофиз, қалқанша, бүйрек үсті бездерінде гормон түзілуінің динамикасын анықтады. Перзетханада Перзетхана ана мен нәрестені бірге орналастырудың олардың психикалық жағдайының қалыпты болуын және лактогенез процесінің дұрыс жүруін қамтамасыз ететінін дәлелдеді. 1970 ж. «Закономерности молокообразования и молокоотдачи у кобыл и некоторых видов жвачных животных» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев

Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев (15 қазан 1910 ж., Ресей, Омбы облысы, Таврия ауданы, Қаушақпан ауылы — 21 қараша 1976 ж., Алматы) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1967), профессор (1971), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1975), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1971). Мәскеу қаласындағы Әдебиет институтын бітірген. 1939 — 42 жылдары Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор, КСРО Ғылым Академиясының Қазақ филиалының әдебиет секторында ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі, 1942 — 43 жылдары әскери-педагогикалық институт тыңдаушысы, 3-Украина майданының “Советский воин” газеті редакторының орынбасары болған. Майданнан оралған соң, Қазақстан Ғылым Академиясы төралқасының ғалым-хатшысы (1946), Тіл және әдебиет институтының бөлім меңгерушісі (1949 — 61), Әдебиет және өнер институтының бөлім меңгерушісі (1961 — 76) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылым еңбектері қазақ фольклоры, соның ішінде лиро-эпос, әдебиет тарихы, қазіргі заманғы әдебиет мәселелеріне арналған. Ф.Рабле, И.С. Тургенев, А.П. Чехов, Р.Роллан, Максим Горький шығармаларын қазақ тіліне аударған. Дүйсенбаевтың “Ғасырлар сыры” (1970), “Қазақтың лиро-эпосы” (1973), “Мұхтар Әуезов” (1974), “Эпос және ақындар мұрасы” (1987) атты еңбектері қазақ әдебиеттану ғылымына қосылған елеулі үлес болып есептеледі. Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Дубек Дүйсенбеков

Дубек Дүйсенбеков (04.09. 1928 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Тастөбе ауылы) — геолог. Өмірбаяны Қазақ тау-кен институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1953). Жезқазған кен-байыту комбинатында (1953 — 54), Текелі геологиялық барлау партиясында (1954 — 66), геолог, аға геолог, партия бастығы болды. 1966 — 93 жылдары Оңтүстік Қазақстан алтын кенін барлау экспедициясында жұмыс істеді. 1968 жылы Бетпақдалада жүргізген геологиялық іздеу жұмыстарының нәтижесінде Ақбақай алтын кен орнын ашты. 1971 — 78 жылдары осы кен орнында алдын ала барлау, жете барлау жұмыстарын жүргізді. Сонымен қатар Миронов висмут (1960), Карьерный, Бескемпір, Ақсақал, т.б. алтын кендерін ашқан. Ақбақай кенді ауданының геологиясы, минералогиясы, петрографиясы туралы зерттеулер жүргізген. Марапаттары Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1994), 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Дүнгене

Дүнгене – ортағасырлық қала орны, Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Талдықорған қаласынан батысқа қарай 20 км жерде, Көксу өзенінің оң жағалауында Балпық би ауылы маңында орналасқан. Сипаты Қаланы айнала қоршаған қорғаныс дуалдарының қалдығы сақталған және қала аумағы 30 га-дан астам жерді алып жатыр. Алғаш 1940 жылы Жетісу археология экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыстарыныңнәтижесінде, жалпы аумағы 60 м 2 , биіктігі 4,5 м төбенің үш құрылыс қабатынан тұратындығы анықталды. Жоғарғы құрылыс қабаты 12 — 13 ғасырларға жатады, ал 2 және 3-қабаттарынан табылған Қарахан әулетінің теңгелері мен зерлі ыдыстардың қалдықтарына сүйене отырып, бұл қабаттар 9 ғасырға жатқызылды. Қыш ыдыстар сынығы арасынан орама әдіспен жасалған ыдыстардың тұтқалары да кездеседі. Археология материалдардың көрсетуінше, Дүнгене 9 — 13 ғасырлар аралығында болған. Дүнгенені Бернштам 13 ғасырдағы Қаялық қала, ал К. Байпақов ортағасырлық Екіөгіз қала деп есептейді. Махмұт Қашқаридің жасаған картасы (11 ғасыр) мен Рубрук жазбаларында бұл қала Эквиус деп берілген. Дереккөздер
Дүнген Хандығы

Дүнген Хандығы – Шығыс Түркістандағы мұсылман халықтарының (дүнген, ұйғыр, қазақ, т.б.) 1864 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі Цин өкіметі билігін құлатқаннан кейін пайда болған мемлекет. Астанасы Үрімжі қаласы болған. Дүнген Хандығының құрамына Манас, Гучен, т.б. қалалар мен, негізінен, дүнген халқы қоныстанған Солтүстік Тянь-Шань маңындағы аймақтар енді. Мемлекетті Лотай хан биледі. Қалаларды яншайлар басқарды. Хандықта тұрақты әскер болмады. Әр қаланың өз жасағы болғандықтан, әрбір ересек адам жасақ мүшесі саналды. Зерттеушілер дүнген қалаларында өзін-өзі билеу құқығы кең тарағандықтан, Дүнген Хандығын дүнген қалаларының одағы деп те атайды. Шыңжаңдағы басқа әкімш. иеліктердің ішіндегі ең күштісі болған Дүнген Хандығы 1867 жылға дейін шекарасын едәуір кеңейтті. 1864 — 66 жылдары Қашқариядағы (Шыңжаңның оңтүстік бөлігі) тұрақсыз саяси жағдайдың әсерінен Оңтүстік Тянь-Шань маңындағы Турфан мен Тоқсун (негізгі халқы ұйғырлар) және олардың батысындағы Қарашарға дейінгі қалалар Дүнген Хандығының билігіне көшті. 1866 жылы дүнгендер Тарбағатай өлкесіндегі Цин өкіметі өкілдерін ығыстырып (бұл жорықтарға қазақтар да белсене қатысты), онда бір жылдан аса уақыт билік жүргізді. Осы жылы шығыс бағыттағы Хами қаласын алды. Көршілес Іле өлкесіндегі жергілікті ұйғыр-тараншылармен өкімет билігіне таласқан дүнгендерге көмек көрсету үшін Дүнген Хандығы бірнеше рет отряд жіберген. Кейіннен тараншылар үстемдік алып, мұнда Тараншы сұлтандығы құрылды (1867 — 71). 1867 жылға қарай күрт өзгерген жалпы саяси жағдай Дүнген Хандығына кері әсер етті. Цин өкіметі Шыңжаңда және оған көршілес Шэньси, Ганьсу провинцияларындағы бұрынғы билігін қайта орнатуға ұмтылып, Шыңжаңның солтүстік-батыс аудандарына бақылау орнатты. 1867 жылы Шэньси провинциясындағы көтерілісті басты. Екінші жағынан, 1867 жылы бүкіл Қашқарияда өкімет билігін (Дүнген Хандығына қарасты жерлерден басқа) қолына алып, Жетішаҝар мемлекетін (ірі қалалардың саны бойынша) құрған Якупбек (Жақыпбек) Дүнген Хандығына ықпал жасады. 1868 жылы Дүнген Хандығы Якупбектің иеліктеріне шабуыл жасады. Екі арада болған соғыстар барысында 1869 жылы Дүнген Хандығы Тянь-Шаньның оңт-ндегі иеліктерінен де айырылды. 1870 жылы жазда Турфан алқабын басып алған Якупбек көп ұзамай Үрімжіге шабуыл жасады. Осы жылдың аяғында Дүнген Хандығы дербес мемлекет ретінде өмір сүруден қалды. 1871 жылы жазда Ресей Тараншы сұлтандығын басып алып, біраз уақыт өз қолында ұстап тұрған тұста Солт. Тянь-Шаньдағы дүнген қалаларының басшылары Ресейдің қол астына көшуге тырысты. Бірақ одан нәтиже шықпады. Цин өкіметі 1873 жылдың соңында Ганьсу провинциясындағы көтерілістерді талқандады. Дүнген көтерілісшілері жазалаушы отрядтармен қарсыласа отырып, 1874 жылы Солтүстік Тянь-Шань маңына шегінді. 1876 жылы шілдеде Цин өкіметінің жазалаушылары Гучен мен Фукан, тамызда Гумади, Үрімжі қалаларын басып алып, 28 қазанда Манас қаласын бағындырды. Цин өкіметі кейін бүкіл Солтүстік Шыңжаңды (Іле өлкесінен басқа) қайтадан өз қол астына алған соң Дүнген Хандығы біржола жойылды. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі

Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі – әлемдегі бейбітшілік жолындағы қозғалыстың жетекші ұйымы. 1950 жылы құрылған. Ұйымға 150-ден аса мемлекетте орналасқан 200-ден аса әр түрлі бағыттағы ұлттық ұйымдар мен қозғалыстар мүше болып табылады. Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінің орталық хатшылығы — Хельсинки қаласында (Финляндия) орналасқан. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дүниежүзілік Кеден Ұйымы

177 customs administrations Бас хатшысы: Кунио Микурия (Жапония, Қаңтар 2009 - бүгінге дейін) Ресми тілдері: Ағылшын және Француз Торбеті: [http://www.wcoomd.org/ Ресми ДКҰ торбеті] Дүниежүзілік Кеден Ұйымы – халықаралық ұйым, 1950 жылы Брюссельде (Бельгия) Кедендік кеңестер достастығы ретінде құрылған, қазіргі атауымен 1994 жылдан аталады. Дүниежүзілік Кеден Ұйымы БҰҰ-ның түрлі ұйымдарымен (Сауда және даму жөніндегі конференция, Еуропа эконом комиссия, т.б.) бірлесіп жұмыс істейді. Дүниежүзілік Кеден Ұйымының Бас хатшылығы кедендік мәселелердің барлық проблемаларына көңіл қойып, оның технология, әсіресе, экономика проблемаларын шешіп отырады, құжаттар жобасын жасайды, ұсыныстар дайындайды, кеден заңдарының біркелкі, бірыңғай болуын қадағалайды. Қазақстанның кеден қызметкерлерін даярлау ісіне, республика кеден органдарын технология жағынан қайта жабдықтауға көмектесті. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Дүниежүзілік уақыт

Дүниежүзілік Уақыт – бастапқы (нөлінші) меридианның (Гринвич меридианы) орташа күн уақыты. Ол бастапқы (нөлінші) меридиан бойынша анықталып, түн ортасынан бастап есептеледі. Ал бастапқы (нөлінші) меридиан Англиядағы Гринвич обсерваториясы арқылы өтеді. Дүниежүзілік Уақыт бүкіл Жер шарына ортақ. Ол астрономияда, ғылым зерттеулерде қолданылады. Ал тұрмыста, ішкі істерде әр ел өз уақытын пайдаланады. Алматы мен Астананың декреттік уақыты Дүниежүзілік Уақыттан 6 сағат алда. Мысалы,Алматы мен Астанада кешкі 22 сағат болғанда Дүниежүзілік Уақыт 16 сағат болады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Әлемнің геоцентрлік жүйесі

Әлемнің геоцентрлік жүйесі немесе Геоцентризм ( — Жер және — центр) — күн жүйесінің құрылымы жөніндегі жалған ілім, оған сәйкес Жер әлемнің қозғалмайтын орталығы, ал оны айнала Күн, жұлдыздар, планеталар қозғалады деп есептеледі. Дүниенің геоцентрлік бейнесінің негізгі қағидаларын Аристотель мен Птолемей жасады. Геоцентризм бір жарым мың жыл бойы өзінің үстем ілім болуына негізінен дін мен теологияға қарыздар. Ол Таураттық антропоцентризммен сай келеді, креационизммен оңай үйлесті. Өз кезегінде дүниенің геоцентрлік бейнесі Таураттық космологиямен сәйкес келді. Осы себепті Геоцентризмді шіркеу өзгермейтін догма дәрежесіне көтерді және оны қайта қараудың кез келгені ең ауыр қылмыс ретінде жазаланды. Поляктың ұлы ғалымы Николай Коперниктің 1543 жылы жарық көрген "Аспан сфераларының айналуы" деген кітабы Геоцентризмнің шексіз үстемдігінің ақыры болды. Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі әлемнің догмаланған бейнесін жоққа шығарған аса ұлы ғылыми жаңалық еді. Сондықтан да шіркеу "Коперниктік күпірлікке" қарсы батыл күрес жүргізді. 1616 жылы папа тағы Коперниктің ілімін есуастық, философиялық жағынан жалған, "қасиетті жазуға" мүлдем қайшы келетін және нағыз күпірлік ретінде тыйым салды. Оның кітабы өртеліп, "Тыйым салынған кітаптар индексіне" енгізілді. Тек 1835 жылы ғана бұл тыйым салу жойылды. Тағы қараңыз * Әлемнің гелиоцентрлік жүйесі * Геоцентрлік санақ жүйесі Дереккөздер
Дүние Полюстері

Дүние Полюстері, Әлем полюстері (Солтүстік және Оңтүстік) — дүние осінің аспан сферасымен қиылысу нүктелері. Дүние полюстері аспан сферасының тәуліктік айналысына қатынаспайды. Бірақ прецессия салдарынан, олар жұлдыздарға қатысты, центрі эклиптика полюсінде жатқан, шеңбер бойымен өте баяу қозғалады да, 26 мың жылда толық бір айналып шығады. Темірқазық — Солтүстік дүние полюсіне жақын орналасқан жұлдыз. Дереккөздер: Қазақ ұлттық Энциклопедиясы
Дүңгіршек

Дүңгіршек – дүңгіршектер тұқымдасына жататын көпжылдық, тамыры жоқ, «жыртқыш» су өсімдігі. Оның екі жүздей түрі белгілі. Қазақстанда үшеуі кездеседі. Ол суда қалқып өседі. Гүлі – сары түсті. Жапырақтарында ашық жасыл реңдес көбік тəрізді дүңгіршектері болады. Бұл өсімдікті сол себепті де дүңгіршек деп атаған.Оның дүңгіршектерінде саңылаулар ор на-лас қан. Саңылаулардың шет жағында тар мақталған ұзын қылы бар. Оны «дарвин антеннасы» деп атайды. Саңылаулардың төменгі жағы қалың келеді. Ал жоғарғы бөлігінен қысқа əрі жіңішке созылмалы қалқаншалар-ды көруге болады. Осы қалқаншаларында жабысқақ жəне тəтті дəмі бар зат шығара-тын бездер орналасқан. Бұл ұсақ жəндіктерді өзіне тарту үшін қажет. Дүңгіршек тің ішке қарай ашылған қалқаншасы арқылы сумен бірге кірген жəндіктер кері шыға ал май өсімдікке қорек болады. Қоректенген сайын дүңгіршек жайыла түседі.Дүңгіршектер көп өсетін суларда азықтың жетіспеуі салдарынан балықтар аз кездеседі. Дереккөздер
Дүңкілдек

Дүңкілдек — қазақтың ұрмалы, дабылды-шулы аспабы. Жасалу әдісі күрделі бұл аспап екі шанақтан тұрғандықтан, кейде "қос дүңкілдек" деп те аталады. Шанақтардың іші қуыс болады, тұтас ағаштан ойып жасалады. Шанақтан бірінің беті әбден кепкен жұқа шыңылтыр терімен, ал екіншісінің беті қалыңдау келген, шала иленген көн терімен бостау керіліп қаралады. Бұлардан шыққан үн әркелкі болып естіледі. Екі шанақты бойлай жуандығы 3 мм болатын кендір немесе қайыстан ішек тағылады. Дүңкілдек немесе қос дүңкілдек қазақ халқының дабыл, шыңдауыл, дауылпаз секілді ұрмалы аспаптар үлгісіне ұқсас болғанымен, өте сирек кездесетін этнографиялық нұсқадағы аспап болып табылады. Дүңкілдекті ойнаушы оны алдына көлденең жатқызып та, тігінен қойып та, мойынға асып та ойнай береді. Шанақтардың сыртына ою-өрнектер салынады, иыққа іліп алатын қайыстан жасалған бауы болады. Дүңкілдекті О.Қаймолдаұлының сипаттамасы бойынша 1982 ж. шебер М.Спатаев қалпына келтірді. Аспап фольга, мақсаттағы жиын-тойларда, салт-дәстүр ойындары мен рәсімдік билерде қолданылады. Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайында оның бір нұсқасы сақтаулы тұр. Дереккөздер
Дүре

Дүре(парсыша تازیانه زدن, тозиёна задан — қамшы, бишік) — шығыс халықтарының әдет және шариғат заңдары бойынша, қылмыс жасағандарға қолданылған ауыр жазаның бір түрі. Дүре соғу жазасы біздің заманымыздан бұрынғы 4 — 3 ғасырларда Мысырда, Грекияда басталған. Ал Ислам дінінің шариғат заңдары бойынша, Дүре соғу дене жазасына жатады. Қылмысы мен күнәсі анықталып, дәлелденген адам ғана жазаланған. Жазаланатын адам кәмелетке толған, ақыл есі бүтін, өз іс-әрекетіне жауап бере алатын мұсылман болуы тиіс. Егер қылмыскер жазалау кезінде өліп кетсе, оған құн төленбейді. Ал сот не би әділетсіздік жасаса, не болмаса тиісті жазадан артық белгілесе, онысы нақты дәлелденсе, онда сот не би құнның жартысын төлейді. Дүре соғу қамшымен немесе солқылдақ жас шыбықпен жүзеге асырылған. Дүре соғылатын адам шешіндіріліп, етпетінен жатқызылады да, істеген қылмысының ауыр-жеңілдігіне орай 25, 50, 75, 100 реттен Д. соғылады. Тыйым салынғанын біле тұра ішімдік ішіп, мас болғандардың жалаңаш денесіне 80 қамшы, өтірік, өсек айтқаны үшін 80 қамшы Д. соғылады. Д. белуарына дейін жалаңаштап, етпетінен жатқызылған қылмыскердің арқасы мен иығына соғылған. Ал бетіне, басына және денесінің жабық жеріне (кіндіктен тізеге дейін) ұруға тыйым салынады. Үш рет дүре жазасымен жазаланғандар төртінші рет өлім жазасына кесілетін болған. Дүре ел алдында соғылатындықтан, ол ең масқара, қорлық жаза деп есептелінген. Дүре соғу жазаланушыға да, көріп тұрған көпшілікке де қатты әсер еткен. Дереккөздер
Дың

Дың– қола дәуірінің сәулет өнеріне тән, өңделмеген тақтатастан қаланған, шеңберлі құрылыстар атауы. Тастарды әріп қалау үшін балшық пайдаланған. Есік ойығы, әдетте, шығысқа бағытталып, маңдайшадан жоғары бүрмелеп қаланған. Дыңның жақсы сақталып, бүгінгі күнге жеткен бір үлгісі - Қостанай облысы Амангелді ауданы Екідың ауылы маңында орналасқан Екідың ғимараттары. VI−IX ғасырлар арасында Қазақстанда дами бастаған архитектуралық құрылыстың бір сипаты діни сенімге байланысты.Ислам дініне дейінгі қазақ жерінде сәулет құрылысының бір түрі−құрылыс жүйесі киіз үйге ұқсас ДЫҢ ескерткіштері.Оның қабырғасы берік тастан қаланады.Ғимараттың бұл түрі VIII ғасырдағы Қимақ хандығы мен Қарлұқ қағанаты кезінде басым болған.Құрылыстың бұл түрінің көп сақталған жерлері:Орталық Қазақстан,Жетісу,Тарбағатай,Маңғыстау.Дың қаза болған адамды жерленген жерге тұрғызылады.Ол жерлерге қазба жұмысы жүргізілгенде,мәйіт жанына қойылған мал сүйектері және о дүниеде қажет болады деп бірге көмілген құрал−сайман,қару−жарақтар табылған. Дереккөздер
Дікілтас

Дікілтас – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ескерткіш, сармат тайпалары дәуірінен сақталған көне қорым. Орналасқан жері Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Сипаты, деректер 1992-93 жылдары Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі З. Самашев) төрт ескерткішті қазды. Ең көрнекті бірінші оба – күрделі архитетуралық-планиграфиялық кешен, ол жерлеу және ғұрыптық рәсімдерді өткізетін орын мақсатында біздің заманымыздан бұрын 5 – 3 ғасырларда салынған. Орталық құрылыстан оңтүстікке бағытталған екі тас тізбектен (ұзындығы 30 м) және олардан оңтүстікке қарай тігінен орнатылған, үстіңгі шетінде дөңгелек таңба қашалған қойтастан тұрады (ұзындығы 2,1 м). Диаметрі 11 м дөңгелек орталық құрылыстың едені тақтатастармен жабылып, шеттері ірі тастармен жиектелген. Тік тақтатастардан көтерілген трапеция пішіндес қоршаудан (аумағы 7,45х5,05 м) 3 жерлеу, 4 кішірек ғибадаттық камералар, ғұрыптық мақсаттағы тас бағана, шағын дәліз аршылды. Жерленген мүрде саны 30-ға жуық, көптеген қару-жарақ, әшекей, шаруашылық бұйымдары табылды. Дікілтас обасында бірнеше мәдени белгілер тоғысады. Жерлеу ғұрпы мен заттай деректер жергілікті мәдениеттерден хабар береді, яғни Оңтүстік Орал, Батыс Қазақстаннан Аралдың оңтүстігіне дейін тараған тайпалар дәстүріне жатады. Құрылымдық ерекшеліктері Орталық Қазақстан мәдениеттеріне біршама жақын. Мұндағы орталық құрылыстың кейбір белгілері мен үлкен тақтатастар Арқаның Беғазы-Дәндібай мәдениетіне, ал тас тізбектері Тасмола мәдениетіне ұқсайды. Ғалымдардың пікірінше, Дікілтас – құрамына Арқа өңірінен қандай да бір этникалық топтар келіп қосылған көне Каспий бойының жергілікті тайпаларының ескерткіштеріне жатады. Ежелгі жазба деректер бойынша, осы өңірді дай (дах), массагет тайпалары мекендеген. Дереккөздер
Ділмәр сөз

Ділмәр сөз, қ а н а т т ы сөз, афоризм (грек. aphorismos - қысқа нақыл) - ғибрат түрінде айтылатын бейнелі сөз. Афоризмнің баламасы ретіндегі ділмәр сөз терминін Ахмет Байтұрсынұлы енгізді. Ал, Шәкерім Құдайбердіұлы "мәнді сөздер" деп атаған. Ділмәр сөз ойды жинақтап, тереңдетіп, салмақты, өрнекті, кестелі айтуға, мейлінше қысқа, түйінді тұжырымға, өткір мәнерлілікке, парасатты пайымға негізделеді. Мұндай үлгілі, дарынды сөздердің "тігісі жатық", мақал-мәтелдерден ерекшелігі - оның авторы белгілі. Әлемдік сөз өнерінде Ділмәр сөздің өзіндік тарихы бар. Ділмәр сөз көне заманның ойшылдары Платон, Аристотель, Гераклиттен бастала тұра, туған халқымыздың әдеби-көркем мұраларында, әдебиет классиктерінің туындыларында да кездеседі. Мысалы, "Бақпен асқан патшадан, Мимен асқан қара артық, Сақалын сатан кәріден, Еңбегін сатқан бала артық" (Абай). Ділмәр сөздер: а) отан, халық, дәуірге; ә) оқу-білім, ғылым-өнерге; б) ақыл-парасат, арман-мақсат, үміт-тілекке; в) адамгершілікті асыл қасиеттерге; г) достық, махаббат, ұрпақ, өмір, уақыт, ата-ана тәрбиесіне, мінез-құлық ерекшеліктеріне қатысты жасалады. Дереккөздер
Дінмұхамед сұлтан

Дінмұхамед — Хафиз Таныштың шығармасында Дінмұхамед өзінің бауыры Мұнғатай сұлтанмен бірге Мауереннаһр билеушісі, шайбанилық II Абдоллах ханға қарсы 1588 ж. Ташкент уәлаятында болған халық көтерілісіне қатысқандығы туралы айтылады. Дінмұхамед 1588 жылы болған Ташкент көтерлісіне қатысты. Ал 1600 жылы ізашары Жанәли Абдуғаффармен шайқаста қаза болғандықтан Ұлы жүздің келесі ханы болды. 1601 жылы Дінмұхамед Абдуғаффармен шайқасып, тұтқынға түседі. Ал Есім хан 1602 жылы қарақалпақ әскерін талқандағаннан кейін, Дінмұхамед Абдуғаффарға қарсы шығады. Бірақ қаза табады. Дереккөздер
Діңгек ғимараты

Діңгек Ғимараты– Қазақстандағы ислам дәуіріне дейін салынған сәулет өнері ескерткіші. Жетісудың Лепсі өңірінде. Іргесінен бастап қиюластыра өрілген еңселі ғимарат. Қабырғасын қалауға өңделмеген тақтатастар мен балшық пайдаланылған. Төбе жағын бүрмелеп көмкерген. Биіктігі 10,5 м, ені 3 м-дей. Есік ойығы оңтүстік-батысқа бағытталған. Ішкі қабырғалары сабан араластырылып саз балшықтан сыланған. Қозы Көрпеш – Баян Сұлу ғимаратына ұқсас. Дереккөздер
Борис Александрович Дьячков

Борис Александрович Дьячков(20 қаңтар 1935 жылы туған, Ресей, Дондағы Ростов) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1987), профессор (1994), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Өмірбаяны Дондағы Ростов қаласындағы мемлекеттік университетті бітірген (1958), 1958–60 ж. Тарғын геологиялық түсірім экспедициясының инженері, 1960–68 ж. Алтай геологиялық түсірім экспедициясында партия бастығы, 1969–76 ж. Шығыс Қазақстан өндірістік геологиялық бірлестігінде аға инженер, Өскемен геологиялық барлау экспедициясының бас геологы (1976–77). Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтының Алтай бөлімшесінде асыл және сирек металдар лабораториясының меңгерушісі (1977–88), бөлімше меңгерушісінің орынбасары (1988–93) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері гранитоидты магматизмнің қайталамалы дамуының теориялық моделіне және сирек металдар металлогениясына арналған. Дьячков Қалба алтын кенінің Көніш кешенінің плагиогранит-гранодиоритті интрузияларымен генетикалық байланысын дәлелдеді. Жер қыртысының геотектоногендік сатылы дамуын, Алтай – Шыңғыстау кенді белдеуі мен әр түрлі тереңдіктегі жылжымалы белдемдердің даму моделін негіздеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://www.econf.info/authors/228.html
Дюйм

Дюйм (голл. duіm, дәл мағынасы – бас бармақ) – 1) өлшемдердің ағылшындық жүйесін пайдаланатын елдердегі ұзындық бірлігі. 1Д.1/12 фут0,0254 м; 2) өлшемдердің метрлік жүйесі енгенге дейін Ресейде қолданылып келген ұзындық бірлігі. 1Д.1/28 аршын1/12 фут2,54 см fy:Tomme (lingtemaat)
Ебелек

ЕБЕЛЕК (Ceratocarpus) – алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Бетпақдалада, Мойынқұм да, Қызылқұм да, Есіл – Тобыл, Ертіс өзендері мен Каспий, Арал теңіздері маңында, Зайсан да, Балқаш – Алакөл ойысы нда, шөл, шөлейт аймақтардағы құм, құмайт, сор топырақты, қиыршық тасты жерлерде өсетін құм Ебелегі (C. Arenarіus) және қалталы Е. (C. Utrіculosus) деген түрлері бар. Олардың биіктігі 3 – 30 см . Сабағы көп бұтақты болғандықтан өсімдік шар тәрізді дөңгелек болып көрінеді. Сабағын қалың түк басқан, оның сұрғылт не сарғыш болатыны соған байланысты. Жапырағы үш-үштен шоқтанып, кезектесіп орналасады. Гүлі дара жынысты, 2 – 5-тен жапырақ қолтығына жиналған. Сәуір – маусым айларында гүлдейді. Жемісі түкті, жоғары жағы сүйірлеу, үстіңгі жағында және бүйірінде қылтықты екі өскіні болады. Жемісі пісіп жетілгенде түбінен үзіледі де, желмен таралады. Ебелекті төрт түлік мал сүйсініп жейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Ебінұр

Ебінұр, Қызылтұз, — Қытайдың солтүстік-батысындағы ағынсыз тұзды көл. Солтүстік-батыс жағалауы Жетісу қақпасына тіреледі. Гидрографикасы Аумағы 1070 км 2 , ұзындығы 55 км, енді жері 25 км, тереңдігі 15 м. Жазда су деңгейінің күрт төмен түсуінен екіге бөлініп қалады. Көлге Боротола, Қарасу, Цзинхэ, Құйтүн өзендері және т.б. ұсақ жылғалар құяды.
Егек

Егек — қазақ халқының екі ішекті көне музыкалық аспабы. Жасалу барысы Егектің шанағы өрік пен емен сияқты қатты ағаштардан тұтас ойылып жасалады. Аспаптың тұрқы қысқа, көлемі кішкентай, алып жүруге өте ыңғайлы. Ішегі ешкі ішегінен әзірленеді. Егекке ұқсас аспап Сібірлік түрік тектес халықтар арасында әлі де қолданыста бар. В.В. Радлов егектің қазақтың ең көне музыкалық аспаптарының бірі екендігін және оның ең көне нұсқасының Санкт-Петербургтегі дүниежүзі халықтарының этнографиялық мұражайында сақтаулы тұрғандығын жазған. Атауы да ысқышпен үйкеп, егеп тартуға байланысты қалыптасқан болса керек. Әдебиет * Мұқатайұлы Н. Қазақтың музыка аспаптары. Үрімші: ШҒТДСБ, 2008; * Жәкішева З. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009. Дереккөздер
Әбзәли Егізбаев

Әбзәли Егізбаев (1907, Қармақшы ауданы Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы - 29 тамыз 1945, Маньчжурия) – жауынгер ақын. Өмірбаяны * Қызылорда педагогикалық училищесін бітірген 1934). * Жалағаш ауданында, кейін Қызылтам мектебінде мұғалім, мектеп директоры қызметтерін атқарған (1933 – 1934). * 1938 жылы жалған саяси айыппен жазаланып, Магадан облысы Колыма өзені бойында орналасқан «Одинокий», «Партизанский» алтын кен орындарында жұмыс істеді. * 1941 жылы елге оралған. * 1941 – 1942 жылдары Жалағаш ауданы Жаңаталап мектебінің директоры болды. * 1942 жылы әскерге алынып, алғаш Батыс майданда, кейін Шығыс майданда соғысқан. Елге қайтар жолда жапондар ұйымдастырған пойыз апатынан қайтыс болып, Маньчжурияда жерленген. Шығармашылығы * Алғашқы өлеңдері майдандық газеттерде («Суворовшы», «Жауға қарсы аттан», т.б.) жарияланған. * «Жорық жолында» * «Дат» * «Мақсұт» * «Төрт дәруіш», т.б. поэмалары бар (1943 – 1945). Ақын шығармалары кейін жиналып: * «Жауынгер жүрегі» (1969) * «Жыр-аманат» (1978) * «Елімнің сырын еттім жыр» (1996) * "Киелі Қармақшым" (2003) атты кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Егізқойтас

Егізқойтас қоршаулры – қола дәуірінен сақталған зират, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ақтоғай ауданы, Тоқырау өзенінің жоғарғы ағысында, Егізқойтас тауынан оңтүстікке қарай 3 км жерде орналасқан. Сипаты 1957 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшілері Ә. Оразбаев, М. Қадырбаев) зерттеген. Зираттар қола және темір дәуірлері ескерткішінен тұрады. Қола дәуірінің дөңгеленте, кейде тікбұрыш пішінде қырынан қойылған үлкен тас плиталардан жасалған қоршаулары екі топқа бөлінеді, аралары 500 м. Бірінші топта 16, екіншісінде 38 қоршау бар. Екі қоршау қазылған. Дөңгелек пішінді қоршаудың диаметрі 6 м. Ортасындағы кей тұстары ағаш кесінділерімен шегенделген қарапайым шұңқыр қабір (аумағы 2,3×1,5 м, тереңдігі 1,1 м) аршылды. Нашар сақталған мүрде жанынан көптеген аргиллит моншақтар, қыш ыдыс сынықтары табылды. 7-қоршау тікбұрыш пішіндес, диаметрі 5 м. Аршылған шұңқыр қабірдің аумағы 2,2×1,16 м, тереңдігі 0,6 м. Мүрделердің тас жәшікке емес, саяз шұңқырларға қойылуы мұнда жерленген адамдардың неғұрлым төменгі әлеуметтік сатыда тұрғанын білдіреді. Қоршаулар б.з.б. II-мыңжылдықтың 2-жартысында тұрғызылған, яғни Орталық Қазақстандағы Атасу қонысы ескерткіштерімен тұстас. Қола дәуір қоршауларының маңайында кейінірек үйілген 6 тас оба қазылды. Жақсы сақталған 3-обадан түркі дәуірі жауынгерлерінің мүрдесі ашылды. Диаметрі 7 м, биіктігі 0,6 м тас обада мүрде басы шығысқа қаратыла жатқызылған. Орта жастағы сарбаз қаруымен және ерттеулі атымен бірге қойылған. Мерзімі IV-VII ғасырлар. Зират төңірегіндегі тастан үйілген 6 оба қазылған. Зерттеу нәтижелері бұл ескерткіштердің ерте темір дәуірінде Орталық Қазақстанда өркендеген Тасмола мәдениетіне жататынын көрсетеді (б.з.б. IV-VII ғғ.). Әдебиеттер * Кадырбаев М.К., Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана. Труды ИИАЭ АН КазССР, т.7, А.-А., 1959; * Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М., Древняя культура Центрального Казахстана, А.-А., 1966. Дереккөздер
Еділбаев Жұмабек

Еділбаев Жұмабек (15.6.1923, Түркістан облысы Түркістан к. - 23.8.1983, Алматы) - ақын, жазушы, драматург. Түркістандағы пед. уч-щені бітірген (1944). 1944-67 ж. Шымкент, Қарағанды облысы заң орындарында, Түркістан ауданы партия к-тінде, Оңтүстік Қазақстан облысы "Оңтүстік Қазақстан" газеті редакциясында, өлкелік радио к-тін- де, КСРО Журналистер одағының өлкелік бөлімшесінде кызметте болған. 1967 жылдан шығармашылықпен айналысқан. Өлеңдері мен поэмаларының алғашқы жинағы "Оңтүстік самалы" 1960 ж. жарық көрген. Еділбаев 200-ден аса шығарманың авторы. "Сезікті секіреді" (комедия, 1969), "Әке мен бала" (драма, 1970), "Жалғасқан жүректер" (драма, 1976), "Қоштасқым келмейді" (драма, 1981), "Дәу әже" (1983), "Келіншектің кереметі", "Бір күннің оқпғасы", "Сағыныш сазы" секілді пьесалары облысы, респ. драма театрларында койылған. Дереккөздер
Еділ Бұлғариясы

Еділ Бұлғариясы — Еділ өз-нің орта ағысы мен Кама өз. аралығында 10 – 13 ғ-ларда болған түркі мемлекеті. Еділ Бұлғариясы 922 ж. ислам дінін мемл. дін етіп жариялады. 968 ж. оғыздар Киев Русімен бірлесіп, Еділ Бұлғариясына жорық ұйымдастырған. 11 – 13 ғ-ларда Е. Б-ндағы Биляр, Бұлғар, Сувар
Еділ қалмақтары

Еділ қалмақтары — Еділ, Жайық және Дон өзендерінің аралығына 17 ғасырдың басында Орталық Азиядан ығысып барып қоныстанған ойрат тайпаларының (дөрбеттер, торғауыттар, хошауыттар және т.б. этникалық тармақтар) бір бөлігі (Қалмақтардың Еділге көшуі). Олардың ата тегі ойраттан (ойн арат) тарайды. Ойрат қауымы алғаш Жошы ұлысы (Ақ Орда) билігінде болды. 1450 жылы Шыңғыс хан империясының бас уәзірі болған Тогон тайшының ұлы Эсэн қазіргі Батыс Моңғолияда Ойрат мемлекетін құрады. Бірақ 16 ғ-дың орта тұсында мемлекет қайта ыдырайды. Қарахул төрт ойрат тайпасының (чорос, дөрбет, торгут, хошут) басын қосып, біріккен мемлекет құруға әрекеттенеді. Торгут тайпасының басшысы Хөө Өрлөг бұл әрекетке қарсылық ретінде 1607 жылы 50 мың отбасы, 250 мың жанды соңынан ертіп, Тарбағатайдан қозғалып Есіл, Тобыл, Жем өзені арқылы көшіп, ақыры 1636 жылы Еділ бойына келіп қоныстанады. 1663 жылы Хөө Өрлөгтің соңынан оларға Хөндлен Уваш Даян Омбы бастаған 10 мың отбасы көшіп келіп қосылады. Тарихта “Еділ қалмақтары” деген ұғым осылай қалыптасады. Қалмақтар қазақ жері арқылы өтті. Қазақтар елі мен жерін қорғап, көшпелі қалмақтармен көп шайқасты. Қазақтың “Ер Көкше”, “Қобыланды”, “Қыз Жібек” жырында кездесетін қалмақтар, міне, осылар. Қарахулдың ұлы Хотогчин қонтайшы 1640 жылы жоғарыда аталған және басқа да тайпалар негізінде Жоңғар (Сол қол) мемлекетін құрды. Жоңғарлармен қалмақтардың шыққан тегі бір болғанымен 16 — 18 ғасырларда атқарған рөлі тұрғысынан тарихы екі түрлі. Сондықтан оларды бір-бірімен шатастыруға болмайды. 1640 жылы тамызда Тарбағатайдың Улан-Бура деген жерінде болған жоңғарлар құрылтайына Хөө Өрлөг бастаған Еділ қалмақтарының өкілдері де қатысады. Осы құрылтайда “Моңғол-Ойраттың ұлы жарғысы” қабылданып, батыстағы қалмақтарды “Ұлы Жоңғарияға қайта біріктіру” мәселесі көтеріледі. Қазақ жеріне жоңғарлар шапқыншылығы осы кезеңнен басталғаны белгілі. Қазақ жерін батысынан Еділ қалмақтары, шығысы мен оңт.-шығысынан жоңғарлар шапты. Бұл қазақтардың басына іс түскен аса қайғылы кезеңдердің бірі. Еділ қалмақтары Ресеймен, Жоңғариямен және тибеттік Далай-ламамен байланысып тұрған. Аталған күштердің көмегімен 1650 ж. Қалмақ хандығын құрады. Бірақ ол дербес хандық ретінде ұзақ тұра алмады. 1655, 1657, 1661 жылдары қалмақ тайшылары Ресей патшасына үш мәрте ант беріп, Ресей билігін мойындады. Ресей көмегіне арқа сүйеген қалмақтар қазақ жеріне батысынан ұдайы шабуылдаумен болды. Ресей империясы тарапынан қатты қысымға ұшыраған қалмақтардың бір бөлігі (125 мың адам) 1771 жылы кері Жоңғарияға қайтпақ болды, олардың көпшілігі жолда қырылды (“Шаңды жорық”). Ресей патшасы 19 ғасырда Еділ қалмақтарын казачество құрамына ресми қабылдады. Қалмақтар қазірге дейін казачество құрамына енеді. 2-дүниежүз. соғыс кезінде қалмақтар Еділдің жоғарғы бойынан ішкері Элстэйге көшірілді. Қазір Ресей Федерациясы құрамында Қалмақ Республикасы бар. Халқының 50 пайызға жуығын қалмақтар құрайды. Олар будда дінін ұстанады. Моңғол-тұңгұс тілінде сөйлейді, мал, егін және балық шаруашылығымен айналысады. Дереккөздер
Құрбан Әбдірасілов

Құрбан Әбдірасілов(5 мамыр 1932, Үлкен Ақсу ауылы, Ұйғыр ауданы, Алматы облысы, Қазақ АКСР) — актер, Қазақстанның халық артисі (1987). Ташкент театр-көркемсурет ин-тын (өзбекстанның халық арт. О.А. Чернова және Ф.М.Лобановтың класында) бітірген (1956). Сол жылдан бастап, Алматыдағы Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театрында актер. Әбдірасілов ойнаған Сұлтанбай, Саид, Анархан (Д. Асимов пен А. Садыровтың “Анарханында”), Аббасшаһ (И. Саттаров пен В.И. Дьяковтың “Ғарип пен Сәнәмында”), Хидоятхан (Х. Хамзаның “Майсараның айласында”), Садбақ (А. Мақпыровтың “Садыр палуанында”), Айса (А. Ашировтың “Өлмес боп туғандарында”), Әзізхан (С. Жамалдың “Қара раушанында”), Инсаф (Ш. Хұсайыновтың “Анамның ақ көйлегінде”), Басыбар (М. Әуезовтің “Айман — Шолпанында”), Людовико (Шекспирдің “Отеллосында”), Попандопуло (Б. Александров пен Л. Юхвидтің “Малиновкадағы тойында”) рөлдері актердің шеберлігін көрсеткен бейнелер болды. Сонымен бірге режиссер ретінде Ә.В. Есьман мен К. Крикорлидің “Кім кімге ғашық” (1977, Т. Бахтыбаевпен бірге), А. Ашировтың “Мұқамшылар” (1981), Х. Абдуллиннің “Чинтемур батыр” (1985) спектакльдерін қойып, А. Чеховтың “Ұсыныс” (1971), М. Байджиевтің “Күйеу мен қалыңдық” (1979), А. Вампиловтың “Провинциялық анекдоттар” (1987) атты пьесаларын ұйғыр тіліне аударды. 1970 ж. кинода Ахмет (“Атаманның ақырында”), Гунхализат (“Жылан жылында”, 1981) рөлдерін ойнады. Дереккөздер
Екібастұзкөмір

Екібастұзкөмір, Богатырь Аксесс көмір – Қазақстанның отын өнеркәсібіндегі ірі көмір өндіру кәсіпорны. №1 Ертіс көмір қимасы 1954 ж. іске қосылды. 1970 ж. Богатырь қимасының 1-кезегі пайдалануға беріліп, Ертіс көмір тресі Екібастұзкөмір комб-на айналды. Дереккөздер
Екібаcтұзэнерго

Екібастұзэнерго– Қазақстандағы электр қуатын өндіретін ең ірі кәсіпорын. ГРЭС-1 және ГРЭС-2 блок типтес жылу конденсаттық электр ст-ларын біріктіреді. Электр ст-лары Ертіс – Қарағанды каналының суын пайдаланады.
Екінші Мемлекеттік Дума

Екінші Мемлекеттік Дума– Ресей империясындағы мемлекеттік басқарудың 2-рет сайланған конституциялық-монархиялық бағыттағы заң шығарушы жоғары өкілетті органы. 1907 жылы 20 ақпаннан 3 маусымға дейін жұмыс жасаған 103 күн ішінде 2 рет сессия ашып, 53 мәжіліс өткізді. Қазақ халқынан Думаға сайлау 1905 жылы 11 желтоқсандағы сайлау заңы бойынша жүргізілді. Қазақ халқынан депутаттыққа Оралдан Б.Қаратаев, Ақмоладан Ш.Қосшығұлов, Торғайдан А.Бірімжанов, Семейден Т.Нұрекенов, Жетісудан М.Тынышбаев, Сырдариядан Т.Алдабергенов, Астраханнан Б.Құлманов сайланды. Мұсылман фракциясына 36 депутат енді. Бұл фракция "мұсылман фракциясы" және "мұсылман қызмет фракциясы" болып екі топқа бөлінеді. 1907 жылдың 21 сәуірінен мұсылман депутаттары "Дума" газетін шығарып, Думада қаралып жатқан мәселелерді жариялап тұрды. Мұсылман фракциясы Ресейдің шет аймағындағы отарлау саясатын әшкерелеп, парламенттік жолмен күрес жүргізді. Қазақ депутаттары Нұрекенов, Алдабергенов, Қосшығұлов, Бірімжанов мұсылман фракциясының құрамына, Тынышбаев конституциялық-демократиялық фракция құрамына кірді. Қаратаев алғашқы кезде тіркеу тізімі бойынша кадет партиясының құрамына, кейін партиялық фракция мен топтарды толықтай құрған кезде мұсылман фракциясының тізіміне енгізілді. Үкіметтің аграрлық және отаршыл саясатын сынға алған бұл Дума депутаттары құрамы жағынан да, күн тәртібіне қойылған талқылау жағынан да Бірінші мемлекеттік Думадан төрі солшыл болып шықты. Думаның 39-пленарлық отырысында қазақ өлкесіндегі жер саясатына байланысты Егіншілік пен жерге орналастыру ісінің бас басқармасының бастығы князь Васильченко мен Министр Кеңесінің төрағасы Столыпиннің қазақ жеріне қатысты жүргізіп отырған қанаушылық, озбырлық істерін дәлелді фактілер келтіре отырып сынға алып, "қоныстандыру" саясаты қазақ шаруашылығын күйзеліске ұшыратуы мүмкін деген алаңдаушылықтарын білдірді. 1907 ж. 3-ші маусымда таратылды. Дереккөздер
Екіөгіз

Екіөгіз– орта ғасырларда Іле алқабында болған қала атауы. Махмұт Қашқаридің (ІІ ғ.) ортасында көрсетілген және В.Рубруктің күнделігінде де айтылған. Рубрук қаланың Іле өзенінің шығыс шетінде орналасқандығы, онда парсы көпестерінің арнайы тұрақтары болғандығы жайында жазған. Зерттеушілердің болжауынша, қазіргі Алматы облысының Көксу өзені бойындағы Дүнгене төбе Екіөгіздің орны болуы мүмкін. Бұл төбеле 1939 жылы Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам), кейіннен 1997 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының (жетекшісі К.Байпақов) зерттеу жүргізген. Қаланың орны төрт-бүрышты, қабырғаларының ұзына бойы мен бұрыштарында болған дөңгелек мұнаралардың орындары анық сақталған. Аумағы 675x565 м. Төбенің үстінен қазылған ұңғымадан және ескерткіштің үстінен табылған қыш ыдыстардың сынықтары қаланың 8-9 ғасырларда болғанын айғақтайды. Дереккөздер
Ел

Ел — қазақша екі мағына беретін термин: * ел-мемлекеттің синонимі ретінде қолданылатын термин; * аймақ; физикалық география мен геоморфологиялық түсінік бойынша аумақтардың ірі аймақтық бөліктері, өзіне топ қайталанбайтын жалпылама сипаты болатын аудандаудың бөлігі. Физикалық-географиялық немесе геоморфологиялық түсінік бойынша аймақтың саяси-әкімшілік шекараға тәуелсіз өз шекарасы болады. Аймақ бірнеше физикалық-географиялық провинцияларды немесе облыстарды біріктіреді де, өз алдында аймақтар тобына бірігеді. Физикалық-географиялық аймақтарға Орыс жазықтығы, Орал, Батыс Сібір ойпаты, Орта Сібір таулы үстірті, Оңтүстік Сібір таулары, Кіші Азия, Армян және Иран таулы қыраттары, Апеннин Италиясы, Жерортатeңіздік аймақтар және тағы басқа жатады. Дереккөздер
Уәли Бисақанұлы Еламанов

{{Мемлекеттік қайраткер - - - } }} Уәли Бисақанұлы Еламанов (15 маусым 1952, Бударин ауылы, Ақжайық ауданы, Батыс Қазақстан облысы) — әскери қайраткер, генерал-майор. Рязань жоғары әуе десанты командалық уч-щесін бітіргеннен кейін, 1974–1982 жылдары әуе десанты бөлімдерінде взвод командирі, рота командирінің орынбасары, рота командирі, батальон командирінің орынбасары болды. 1982–1985 жылдары Мәскеудегі Әскери академияда оқыды. 1985–1996 жылдары полк командирінің орынбасары, дивизия штабы бастығының орынбасары, айрықша гвардиялық әуе десанты бригадасының командирі, 1996–1999 жылдары мотоатқыштар әскерлері оқу-жаттығу орталығының бастығы, армиялық корпустың командирі қызметтерін атқарды. 1999–2000 жылдары Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жалпы мақсаттағы күштері қолбасшысының бірінші орынбасары, бас штаб бастығы қызметінде болды. Дереккөздер
Рамазан Елебаев

Рамазан Елебаев (1910, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы, Құдықағаш ауылы — 4 қараша, 1943, Ресей, Ново-Сокольники қаласының маңы) — композитор. Өмірбаяны Кейбір деректер бойынша сазгер 1910 жылы Башқұртстандағы бір елді мекенде Сәлима атты башқұрт қызынан туған. Әкесі Елебай баласы Ержан Біржан сал ауданының қазіргі Құдықағаш ауылының жанындағы орман қойнауында Өтей деген ауылда өмір сүріп, сол жерде жерленген. Руы - Ақсары керей.Ұлы Біржан салдың аталас інісі болып табылады. Башқұртстанға кәсіп іздеп барған Ержан 1919 жылы көктемде жеті жасар Рамазанды ертіп елге оралады. Сәлима сол жақта қалады да, көп кешікпей Ержан Зейнеп деген қазақ қызымен отбасын құрады. Сол Зейнептен жалғыз қарындасы Қанипа туады. Қазіргі уақытта туған елі Құдықағаш орта мектебіне Рамазан Елебаев аты берілген. Мектеп жанында Республикалық халық ағарту ісінің үздігі, ақын Жамаш Нұралыұлының жетекшілігімен ашылған шағын мұражай жұмыс атқарады. * 1928 — 29 жылдары Орынбор қаласында жұмысшылар факультетінде оқыған. * 1930 жылы Алматыда құрылған Қазақ атты әскер полкінде әскери борышын өтеді. * 1931 жылы Қазақ драма театрының актері болды. * 1933 жылы қысқа мерзімді сақшылар курсын бітіріп, Лепсі шекара күзетіне қызметке жіберіледі. * 1934 жылы Алматы медицина инистутытына оқуға түседі. * 1937 жылы жолдамамен Мәскеу консерваториясына оқуға түскен. * 1942 жылы майданға аттанады. Ол Панфилов дивизиясының атқыштар полкінде ұрысқа қатыса жүріп, әскер қатарындағы әнші-өнерпаздардан концерттік бригада ұйымдастырады. Елебаев әндері майдандағы сарбаздарды ерлікке жігерлендірді. Шығармалары * 1930 жылы Қазақ атты әскер полкінің маршына айналған “Жолдастар” әнін шығарған. * 1935 жылы Қазақстанның 15 жылдық төл мерекесіне арнап “Қазақстан” * 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне арнап “Қуанышты жолсапар” әндерін жазады. * 1942 жылы Елебаевтың Бородино түбіндегі шайқаста ерлікпен қаза тапқан майдандас досы Төлеген Тоқтаровқа арнаған әйгілі “Жас қазақ” әні дүниеге келді. * Сондай-ақ, композитордың скрипка мен фортепианоға арналған сюитасы * “Талғар полкінің маршы” * “28 батыр” * “23-полк маршы”, т.б. көптеген әндері бар. Марапаттары * Қызыл Ту орденімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер