Қайнар кесенесі

Қайнар кесенесі (XIX ғ. аяғы - XX ғ. басы) – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Шалқар ауданы, Жылтыр ауы­лы­нан сол­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 44 км-дей жерде, Қайнар қорымында, Қайнар шатқалының жағасында, аттас көлдің шығыс жағалауында орналасқан. Кесене айналасы Кесене айналасында XIX ғасыр аяғы мен XX ғасыр басындағы көне тұрғын үй және шаруашылық құрылыстардың қалдықтары қазіргі уақытқа дейін сақталған. Қорым екі кесенеден, сонымен қатар бірнеше тіктөртбұрышты тас және шикі кірпіштен қаланған қоршаулардан, шикі кірпіш үйінділерінен, қамыс қолданылған "шеген" түріндегі ескерткіштерден, сондай-ақ тас үйінділерден тұрады. Қоршаулардың бірінде төртқара руының таңбасы бар құлпытас орнатылған. Ақпарат берушілердің мәліметінше, қорым қазақтың төртқара-ақкиіз руына тиеселі. Сипаты Қорымның "сәні", сөзсіз, саз балшықпен қою қоңыр құмтасты блоктардан және тақталардан тұрғызылған, екі камералы Қайнар кесенесі болып табылады. Негізгі жерлеу камерасының жоспары шаршы (9,0х9,0 м). Жоғарғы жағына қарай сәл қисайған қабырғаның текше тәрізді төртқырлы қаңқасын, конус тәрізді күмбез тұрғызылған аласа цилиндрлі барабан тіреп тұр. Кесененің оңтүстік жағында негізгі жерлеу камерасының құрылымдық элементтерін қайталайтын шағын тамбур (3,0х4,4 м) орналасқан. Тамбурдың шығыс қабырғасында кесенеге кіреберіс жасалған және оның жоғарғы жағы доғаланып қаланған. Негізгі камераның оңтүстік қабырғасында тамбурдың кіруге арналған саңылаудың үстіне де дәл сондай доға жасалған. Екі күмбездің барабандары бір-бірімен аласа маңдайшамен таспен қаланып жалғанған. Бұл, сірә, ескерткішке тұтастай тұрақтылық береді. Кесененің төртқырлы қабырғасының фризі деңгейінде екі кірпіштің бір-біріне көлбеу қалануына байланысты үшбұрыш түрінде өзіндік безендірілу түрі жасалған. Ғимарат қасбетінің шығыс, солтүстік, батыс және оңтүстік қабырғаларында, оның орталық бөлігінде төртқырлы дөңес бар, сірә, бұл қабырғаның барабан мен күмбезден түсетін салмақты көтеру қызметін атқару үшін жасалған болу керек. Қабырғалардың жоғарғы тастары кішкене шығыңқы етіп қаланған, соған байланысты өзіндік күнқағарға ұқсайды. Күмбездер барабандарының батыс және шығыс жақтарында тіктөртбұрышты жарық түсіретін терезелер орналасқан. Негізгі жерлеу камерасының күмбезінің орта тұсында да батыс және шығыс жағынан шеберлер жарық түсетін саңлаулар қалдырған. Кіреберіс күмбезі таспен тұйықталып жабылған. Негізгі камера күмбезінің орталық бөлігінде тура тесік бар. Алайда, бұл ежелгі сәулетшінің жасаған саңылауы емес, күмбез тастарының құрылыстың ішіне құлауы себебінен және күмбездің сыртқы қаланған тастарының түсуінен пайда болған тесік сияқты. Ішкі бөлігіндегі негізгі жерлеу камерасының жоспары шаршы, бірте-бірте бұрыштарында алты дейңгейлі желкен есебінен жоспары дөңгеленген. Бұдан кейін цилиндірлік барабан орналасқан. Бұл өз кезегінде терезе саңылауының төменгі бөлігінен бастап біртіндеп тастардың бір-бірінен шығыңқы қалануының есебінен конус түріндегі шатыр-күмбездің тарылуына алып келеді. Жалпы қабырғалар қатты болуы үшін бір шеті күмбездің сыртына шығып тұрған ағаш таяқтар қолданылды. Барабан цилиндірінің деңгейінде шығыңқы бедермен үшбұрыштардың өрнекті тізбегі жасалған. Негізгі камера мен кіреберіс қабырғалары ұсақталған шөп қосылған ақ саз балшықпен сыланған және әктелген. №2-нысан Кесененің солтүстік-батыс бұрышына жақын жерде шикі кірпіштен саз балшықпен өрілген, сырты сыланған екі қираған "сағана" көрінеді. Олардың бірінің төбесі күмбезделіп қаланған, екіншісі – ұшбұрышты болып келеді. Кесененің ішіне қалың етіп құстардың (қарлығаштардың) саңғырығы және малдың тезегі шашылған. Қабырғаның төменгі бөлігінде шағын қирандылар кездеседі, әсіресе, солтүстік жағында. Кіреберіс те сыланған. Мұнда цилиндрлік барабанға екі деңгейлі желкен арқылы өткен. Негізгі өлшемдер: 9,0х12,3 м, жерлеу камерасының биіктігі – 8,5 м, кіреберіс биіктігі – 6 м. Жалпы алғанда Қайнар кесенесі өте жақсы сақталған. Әдебиеттер * Ажигали С. Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского регоина). Алматы: Ғылым, 2002. 654 с. * Бекназаров Р.А. Казахи Северного Приаралья в XIX – начале XX вв. (историко-этнографическое исследование). Дисс. ... докт.ист. наук. 07.00.07 – Этнография, этиология и антропология. Алматы, 2010. Ч. 1. 302 с. Дереккөздер