kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Барограф

Барограф (грекше baros — ауырлық және grapho — жазамын) — атмосфералық қысымның өзгеруін автоматты түрде үздіксіз жазып отыруға арналған құрал. Анероидтық Барографтар кең таралған. Ол атмосфералық қысымға сәйкес пішінін өзгертетін қатпарлы (гофрлі) қорапшалардан, беріліс механизмінен, сағаттық механизмі бар барабаннан және қораптан тұрады. Қысымның өзгеруі барабанға оралған диаграммалы қағаз лентаға жазылады. Барограф барабанның толық айналу уақытына қарай тәуліктік Барограф және апталық Барограф болып ажыратылады. Атмосфералық қысымның өзгеру сипатын толық жазып алу үшін микробарографтар пайдаланылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84 Барограф туралы] fr:Baromètre#Barographes
Барокамера

Барокамера (грекше baros — ауырлық және латынша camera — күмбез, бөлме) — ауа қысымын жасанды түрде өзгерту үшін қолданылатын тұмшаланған жабық камера. Ол төмен қысымды (вакуумдық Барокамера) және жоғары қысымды (компрессиялық Барокамера) болып бөлінеді. Сондай-ақ Баокамераның қысымға қоса температурараны да өзгертуге болатын термобарокамера деп аталатын түрі де бар. Барокамера байқау терезелерімен, люктермен, дыбыс және жарық сигналын беру жүйелерімен, т.б. жабдықталады. Вакуумдық Барокамера биіктік факторлары (гипоксия, ауа ыдырауы, атмосфера қысымының күрт төмендеуі т.б.) мен өзгеріске ұшыраған газды ортаның адам не жануар организміне тигізетін әсерін зерттеу үшін, сондай-ақ биіктік жабдықтары мен аппаратураларды сынау және жаттығулар жасау үшін ғарыштық медицинада пайдаланылады. Ал компрессиялық Барокамера кессондық ауруларды (ауа қысымы жоғары ортадан қысымы төмен ортаға шапшаң ауысу кезінде пайда болатын аурулар) зерттеуге және емдеуге, т.б. қолданылады. Барокамераның көлемі ондаған дм3-тен жүздеген м3-ке дейін жетеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B0 Барокамера]
Баррель

]] Баррель (ағылшынша barrel – бөшке) – көлемнің ағылшындық өлшем жүйесіндегі бірлігі. АҚШ-та, ¥лыбританияда және басқа елдерде сусымалы және сұйық заттардың сыйымдылық және көлем бірлігі; ағылшындарда сусымалы заттар баррелі 163,65 дм3, Cыра Баррелі Ұлыбританиядағы сыраның және эляның көлемiнiң өлшемдерi үшiн сырахана баррелiн қолданылды. *1 (сыра) баррелі 2/3 хогсхед 2 килдеркин = 4 феркин. Сырахана баррелiнiң шамасының әртүрлi ғасырларында өзгердi. Ағылшын баррелі "Ағылшын" баррелi сусымалы заттардың көлемнiң өлшемi үшiн бар болды. * 1 ("Ағылшын") баррелі 4,5 бушел 163,66 литр. Американдық мұнай баррелі *Американдық мұнай баррелі (өлшем бiрлiгi) 42 галлон 158,988 л. Баррел мұнайлар әлемдiк нарықта өлшемдi негiзгi бiрлiк ретiнде қолданылады. (мұнай тонналармен сататыны Ресейге және Қазақстанға қарағанда.) Өте маңызды өлшем бiрлiгi баррел дегенмен. . АҚШ-та құрғақ Баррель (1 Б115,627 л) және мұнай Баррелі (1 Б158,987 л) болып бөлінеді. Ұлыбританияда сусымалы құрғақ зат үшін 1 Б=163,65 л. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Барсхан

Барсхан–Батыс Түрік қағанатының құрамында болған түркі тайпасы. Барсхан қағандықтың оң қанатында айғыр күл-иркин, қашу күл-иркин, азғыр низук-иркин, қашу чопан-иркин тайпаларымен қатар тұрды. Жылнамада алғаш рет 651 жылы Жетісудағы “он оқ” (он оқ бодун) түркілерінің тайпасы ретінде аталып өтеді. Түрік қағанатының негізін салушылардың бірі — Истеми қағанның (6 ғасырдың ортасы) дәуірінде батыс түріктері этникалық — аймақтық он тармаққа бөлінгендіктен, Барсхан тайпасы да осы кезеңде өмір сүрген деуге болады. Барсхан тайпасы Түркеш қағанаты дәуірінде де маңызын жоғалтпаған, өйткені осы уақытта әскери тайпалық ұйымның ондық жүйесі ешқандай өзгеріске ұшырамаған. Махмұт Қашқари ертедегі оқиғаны өзіне жақынырақ дәуірге жуықтатып, түрік аңыздары бойынша, түріктердің түп атасы Афрасиябтың баласы Барсхан ұйғырлардың жылқышысы ретінде белгілі болып еді дейді. Бұл дерек Барсхан тайпасы негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан деген жорамалға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Баршынкент

Баршынкент Сырлытам, Қызқала, Қышқала — ортағасырлық қала орны. Сырдарияның төменгі ағысы маңында, Қызылорданың оңтүстік-батысында 25 шақырымдай жерде. Қала орнына өткен ғасырда П.И. Лерх, В.А. Каллаур, 1946 жылы С.П. Толстов бастаған Хорезм археологиялық-этнография экспедициясына зерттеу жүргізген. Академия. Ә. Марғұлан Баршынкентті Алпамыс батыр жырындағы Гүлбаршынның есімімен байланыстырады. Баршынкент Шыңғыс хан шапқыншылығына дейін оғыздар мен қыпшақтардың арасындағы шекаралық аймақтағы үлкен маңызды стратегиясы бекініс және мәдени-сауда орталығы болған. Хорезм, Қыпшақ, Қимақ хандықтары әскерлеріне табанды қарсылық көрсеткен. Кейін ұзақ уақыт қаланы ала алмаған Жошы хан әскерлері қамалды қоршаған орға өзен суын бұрып, қаланы суға бастырып, берілуге мәжбүр еткен. Шапқыншылықтан қираған қала көп ұзамай қалпына келтіріліп, Жошы ұлысының Сыр бойындағы орталығына да айналады. Баршынкентте теңге соғатын сарай болғаны да белгілі. Осының бәрі оның Алтын Орда тұсында да ірі саяси, мәдени және білім ордасы болғандығын көрсетеді. 13 ғасырдың 2-жартысында Сыр бойында болған Жамал Қарши «Баршынкентте оғыздар мен қыпшақтар аралас тұрады» деп жазады. Баршынкент туралы мәліметтер орта ғасыр тарихшылары мен елшілердің қолжазбаларында көп кездеседі. Солардың бірі Джованни Плано Карпини: «Сыр бойының халқы мұсылман тілінде сөйлейді, салт-дәстүрлері де мұсылманша. Осы маңда қираған қамалдар мен қалалардың орындары өте көп. Жақын жерден өтетін өзеннің бойында тұрғаны – Жанкент, Баршын және Арнас. Олардан басқа да қалалар бар, бірақ біз олардың аттарын біле алмадық» деп жазады. Қаланың аты 15 ғасырдан бастап жазба деректерде кездеспейді. Оның күйреуіне не себеп болғаны әлі зерттелмеген. Баршынкент жайлы көптеген ғалымдардың (Д’ Оссонның, В. Бартольдтың, Марғұланның) еңбектерінен оқуға болады. Әдебиет * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том * Маргулан А.Х., Из истории городов и строительного искусства средневекового Казахстана, А.-А., 1951.
Барыс жылы

Барыс жылы — сиыр жылынан кейін, қоян жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 3-жылы. Орталық Азия халықтарының (қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, моңғол, т.б.) күнтізбелерінде қолданылады. 12 жылда бір қайталанып отырады. Барыс сақтардың ұғымында қасиетті аң болған. Қазақ жорамалдарында Барыс Жылы күрделі бетбұрыстар алдындағы тыныштық жылы болып саналған. Ал, ежелгі түркі тайпалары мүшел есебін біздің жыл санауымыздан мың жылдай бұрын қолдана бастаған. Григорий күнтізбесі бойынша Барыс Жылы 1998 жылдың 22 наурызы мен 1999 жылдың 21 наурыз аралығына келді және ол 2010 — 2011, 2022 — 2023, 2034 — 2035 т.б. жылдары қайталанады. Оңтістік-шығыс Азия елдерінде Барыс Жылын жолбарыс жылы деп те атайды. Дереккөздер
Басин Юрий Григорьевич

]] Басин Юрий Григорьевич(28.3.1923 жылы туған, Украина, Донецк облысы Артемов қаласы) — ғалым, заң ғылымдарының докторы (1964), профессор (1966), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1984). Соғыс ардагері. Алматы заң институтын бітірген (1949). 1950 жылдан Алматы заң колледжіінде оқытушы. 1952 жылдан ҚазМУ-де доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, декан болып қызмет атқарды. Ғылыми жұмыстарында шаруашылықты жүргізудің құқықтық пішімдері мен келісім-шарттық тәртіпті нығайту шараларын зерттеді. Қазақ КСР-і Азаматтық құқығының негізгі бөлімдерін жазуға қатысқан авторлардың бірі (1978, 1980). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.aequitas.kz/ru/overview/basin/ Басин] * [http://www.law.edu.ru/person/person.asp?persID=1122920 суреті және қысқаша мазмұны]
Николай Александрович Баскаков

Николай Баскаков Александрович (22.3.1905 жылы туған, Ресей, Архангельск облысы Сольвычегодск қаласы) — ғалым, түркітанушы, филология ғылым докторы (1950), профессор (1932). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1929). Ресейдің (1929), Түрікменстанның (1962), Қарақалпақстанның (1960), Қазақстанның (1967) еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Баскаков көп жыл бойы КСРО ҒА Тіл білімі институтында бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 1920—1930 жылдары түркі халықтарының тілі жөнінен деректер жинау мақсатында Қарақалпақстан, Ойрат автономиялық облысы (Таулы Алтай автономиялық облысы) Оңтүстік Қазақстан, Қырғызстан, Дағыстан, Солтүстік Кавказ жерлерін аралады. Баскаков — түркі тілдерін жан-жақты зерттеген ғалым. Ол “Түркі тілдері” деген еңбегінде (1960) түркі тілдерінің даму тарихын кезеңдерге бөліп, граммататикалық, лексикалық, фонетикалық ерекшелігін кеңінен анықтады. Еңбек төрт бөлімнен тұрады: 1) түркі тілдеріне қатысты тарихи-салыстырмалы және салғастырмалы зерттеулерге шолу; 2) түркі тілдерінің қалыптасуы мен даму кезеңдері; 3) түркі тілдері мен диалектілерін Батыс ғұн бұтағы, Шығыс ғұн бұтағы деп 2-ге бөліп топтастыру; 4) әр топтағы түркі тілдерінің көнесі мен жаңасын анықтап, жеке талдап, жүйелеп, фонетикалық, грамматикалық құрылысын ажырату. Сондай-ақ, ол түркі тілдерінің топтастырылу үлгісін, дамуын көрсететін кестесін, дауысты, дауыссыз дыбыстарының транскрипциясын, түркі халықтары мен тілдерінің тізбесін жасады. Баскаков түркі тілдерінің фонологиясын, морфологиясын, типологиялық сипатын, топонимия мен антропонимия мәселелерін зерттеп, жеке монографиялар жариялады. Алтай тілінің солтүстік диалектісін және құман, қарақалпақ диалектілерін зерттеді. Алтай, гагауз, қарайым, қарақалпақ, ноғай, ұйғыр, хакас тілдерінің аударма сөздіктерін жасауға қатысты. Баскаков — әлем шығыстанушылары арасында өзіндік орны бар ғалым. Ол — Финн-угор қоғамының корреспондент мүшесі (Финляндия, 1966), Орал-Алтай қоғамының (Германия, 1967), Венгрия ориенталистері ғылыми қоғамының (Будапешт, 1971), Ұлыбритания, Ирландия, Польша ориенталистері, Азия және Түркі лингвистикалық қоғамдарының құрметті мүшесі. Шығармалары *Введение в изучение тюркских языков, М., 1969; *Историко-типологическая структура тюркских языков, М., 1975; *Тюркская лексика в “Слове о полку Игореве”, М., 1985; *Очерки истории фундаментального развития тюркских языков и их классификация, А., 1988. Дереккөздер *Поцелуевский Е.А., Тенишев Э.Р., Николай Александрович Баскаков, “Советская тюркология”, 1980, ғ2; *Кононов А.Н., История изучения тюркских языков, М., 1982. Сілтемелер * http://ru.wikipedia.org/wiki/Баскаков,_Николай_Александрович * http://altaica.ru/personalia/baskakov.htm Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Баскаков]
Басқақ

картинасы]] Басқақ - #Қазақ даласында ерте орта ғасырлардан бастап қолданылған лауазым. Тәуелсіздігінен айырылып өзге мемлекеттің вассалына (боданына) айналған елдің билеушісін Басқақ деп атаған; #Жаулап алынған елдердегі Шыңғыс ханның сенімді өкілі. Оны даруға (моңғол мөр иесі) деп те атаған. Бағындырылған елдегі әр табыс түрінің 1/10 бөлігі хан салығы, он адамның біреуі хан жасағы ретінде алынған. Мұның бәрін хан төңірегінен шыққан айрықша өкіл — Басқақ басқарып, жүргізіп отырды. Жауланып алынған жерлерге жергілікті тұрғындар тарапынан қойылған билеуші қызметін тексеріп отыру үшін хан олардың сыртынан бақылаушы “даруғасын”, яғни Басқағын отырғызған. Басқақтың қарамағында арнайы әскері болған. Олар қауіптен, ішкі кері ықпалдан сақтану үшін қала сыртында тұрған. Ол мекендерді орыстар “татар слободасы” деп атаған. Егер қандай да бір князь ханның жарлығына бағынбай, оны орындаудан бас тартса немесе алым-салық төлемесе, Басқақ өз жасағымен оларға қарсы аттанып отырған. Дереккөздер
Басқарма

Басқарма — #Мемлекеттік атқару және билік жүргізу органдарының құрамындағы әкімшілік бөлімше; #Кәсіпорынның, ұйымның қызметіне алқа түрінде басшылық жасайтын, белгілі бір мерзімге сайланатын орган. Оны әдетте, ұжым мүшелерінің жалпы жиналысы сайлаған төраға басқарады; #Ұжым басшысы. Мысалы, Кеңес өкіметі кезінде құрылған ұжымдық шаруашылықтар басқармасының төрағасын халық басқарма деп атаған. Дереккөздер
Басқарудың сатылық жүйесі

]] Басқарудың Дистанциялық Жүйесі, Басқарудың сатылық жүйесі — Ресей өкіметі Батыс Қазақстанда хандық билікті жойғаннан кейін енгізген жергілікті әкімшілік-аумақтық бөліктер құрылымы. Басқарудың Дистанциялық Жүйесі 1931 жылы енгізіліп, аға сұлтандықтар дистанцияларға (сатыларға), бөлінді. Дистанцияларға ауылдар қаратылды. Басқарудың Дистанциялық Жүйесі 1868 жылға дейін сақталды. 37 жыл ішінде дистанциялардың саны, көлемі, олардағы рулар мен бөлімшелердің орналасуы, сондай-ақ, халқының саны өзгеріп отырды. Басқарудың Дистанциялық Жүйесі бастапқы кезде Ново-Александровск бекінісі маңындағы адай руларының бір бөлігін ғана, кейін “Орынбор қазақтарын басқару туралы ереже” қабылданған соң, Орал мен Орынбор бекіністеріне қарасты аудандардағы барлық қазақ руларын қамтыды. 19 ғасырдың ортасында дистанциялардың саны 54-ке жетті. Дистанция басшыларын Орынбор генерал-губернаторы тағайындады. Бұл қызметті көп жағдайда қазақ ақсүйектері атқарды. Оларға мемлекеттік жалақы белгіленді. Дистанция басшыларына қазақтар арасында “тыныштықты” қадағалау, әскери губернатор мен билеуші-сұлтан тапсырмаларын орындау, салықтың жиналуын бақылау міндеттері жүктелді. Басқарудың Дистанциялық Жүйесі арқылы Ресей өкіметі Батыс Қазақстанда өзінің отаршылдық саясатын жүзеге асыруға тырысты. Дереккөздер
Басқұр

Басқұр — киіз үйдің ішін безендіру үшін, әрі уық пен керегенің түйіскен жерін сыртынан бастырып таңатын өрнекті жалпақ құр. Басқұрдың ұзындығы киіз үйді айналдыра орап шығатындай болады. Ені 20—30 см. Басқұрды өрмекпен терме тоқу, қақпа тоқу әдістерімен әр түсті жіп, арқау салып, ою-өрнекті етіп тоқиды. Түкті немесе ақ Басқұр және түксіз немесе ала Басқұр болып екіге бөлінеді. Түкті (ақ) Басқұрды түрлі-түсті жіптерді негізгі жіптерге түйіндеп, түкті ою-өрнек салып тоқиды. Түксіз (ала) Басқұр әр түсті жіптерден алаша секілді тоқылады. Басқұрды түйе, қой және жылқы қылы қосылған ешкі жүнінен тоқиды. Дереккөздер
Басқыншылық

Басқыншылық, агрессия — дербес мемлекеттің егемендігіне, аумақтық тұтастығына және саяси тәуелсіздігіне қарсы басқа бір мемлекеттің не мемлекетаралық әскери одақтастықтың қарулы күш қолдануы, өзге де өктемдік әрекеттерін жасауы. Халықаралық-құқықтық доктринада жанама, экономикалық және идеологиялық Басқыншылық деген де ұғымдар бар. БҰҰ Бас Ассамблеясының 29-сессиясы қабылдаған (1974) Басқыншылық туралы анықтамалары бойынша өз мүшелерін даулы мәселелерді бейбіт жолмен шешуге, қоқан-лоқы жасап қорқытудан және күш қолданудан қалыс болуды, сақтануды міндеттейді. БҰҰ Жарғысының 51-бабы бойынша, Басқыншылық жекелей де, ұжымдасқан түрде де өзін-өзі қорғауға негіз болып табылады. Шапқыншылыққа тап болып, өзін-өзі қорғау бағытында басқыншыларға қарсы қарулы тойтарыс беруші мемлекеттің әрекеті, тіпті, шабуылдық сипатта болғанда да Басқыншылық ретінде қаралмайды. Халықаралық құқықта үшін саяси, материалдық және қылмыстық жауапкершіліктер қарастырылған. Әлемнің бейбітшілік сүйгіш күштері ұжымдық қауіпсіздік жүйесін жасау, жалпыға бірдей және толық қарусыздану, халықаралық шиеленістерді бәсеңдету бағытында белсенді күрес жүргізуде. Басқыншылықтың жалпы жұрт мойындаған анықтамалары басқыншылардың қарулы шапқыншылығын ойдан шығарған сылтаулар арқылы ақтауына заң жүзінде жол бермейді. Дереккөздер
Басмыл

Басмыл, басими, басмал, басмул, башмыл — көне түркі тайпасы. Бастапқы мекені — Солтүстік Алтай. 7 ғасырдың басында Бешбалықтың солтүстігінде, Зайсанның оңтүстігінде, Енисей қырғыздарының оңтүстік-батысында, Шығыс Тарбағатай тауының етегінде қоныстанған. Махмұт Қашқари Басмылдарды түрік тайпаларының солтүстік тобына жатқызып, олардың мекендеген жерін “Басмылдар даласы” деп атайды. Басмылдарды 638 жылы Жетісудың түркі тайпалары жаулап алады. Бірақ көп ұзамай олардың үстемдігінен шығып, Шығыс Түрік қағанаты құрамына кіреді. 8 ғасырдың басында Басмылдың ашнас руынан шыққан басшысының ордасы Бешбалықта орналасты. Оның қол астында 2000 үй болған. Орхон жазба ескерткіштері мәліметтеріне қарағанда, Басмыл тайпасының көсемі “идук құт” (“қасиетті бақыт”) лауазымын иемденген. Басмылдар 720 жылы өз одақтастарына қарсы жорыққа аттанып, жеңіліске ұшырады. 744 — 745 жылдары Басмылдар ұйғыр, қарлұқтармен одақтасып, Шығыс Түрік қағанатын жеңді. Орхон өзені бойында Басмыл қағанаты орнады. Қағанат не бары бір жыл өмір сүрді. 746 жылы оны тоғыз оғыздар қиратып, Басмылдарды өзіне бағындырды. 8 ғасырдың орта тұсындағы деректерге қарағанда, Басмылдар жеңіліске ұшырағаннан кейін ұсақ 5 тайпаға бөлінген. Олардың ішінде қыштымдар мен адакаштардың (ыдук-кашы), изгильдердің аты аталады. Басмылдар мал шаруашылығымен айналысқан. Жеміс-жидек теру, балық, аң аулау кәсібімен шұғылданған. Деректерде Басмылдарда үйлер қайыңның қабығынан салынғаны, ересек адамдар шашын алғызып тастайтыны, таудың қары қалың болғандықтан, шаңғыны пайдаланғаны айтылады. Басмылдар түркі тайпалары ішінде алғаш болып отырықшылыққа көшкен деген ғылыми пікір де бар. Кейбір зерттеушілер Басмылдар мен қазақ халқы құрамындағы арғын тайпасы арасында тікелей байланыс бар деген қорытынды жасаған; Дереккөздер *Аристов Н.А., Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности, СПб., 1897; *Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье: этнос, языки, религии, М., 1992; *Қашқари М., Түрік тілінің сөздігі, 1-т., А., 1997; *Бичурин Н.Я., Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена, т. 1, А., 1998. Гумилевтың зерттеуі бойынша, басмылдар - қазақтардың құрамындағы арғындардың арғы тегі.
Баспасөз жанрлары

]] Баспасөз Жанрлары — мерзімді баспасөзде жарияланатын публицистикалық шығармалардың сан алуан түрі. Жанрлық ерекшеліктер мәтіннің мазмұнына, жазылу пішіміне, деректерді іріктеп, сұрыптау немесе жинақтап, талдау ыңғайына, тілдік-стильдік әдісіне қарай айқындалады. Баспасөз Жанрларын, негізінен, 3 топқа: ақпаратты (хабар, есеп, сұхбат, репортаж), талдамалы (мақала, рецензия, шолу, хат) және көркем-публицистикалық (суреттеме, очерк, публицистика, эссе, баллада) жанрларға бөлуге болады. Сондай-ақ, көркем-публицистикалық жанрлардың сатиралық түрлері (фельетон, памфлет, мысал, эпиграмма, пародия, шарж, т.б.) бар. Баспасөз Жанрлары белгілі бір оқиғаларды, құбылыстарды нақты деректер мен мәліметтерге сүйене отырып баяндайды. Әр жанрдың өзіне тән ерекшеліктері мен сипаты әрі бәріне ортақ белгілері бар. Ақпаратты жанрлар күнделікті оқиғаларды жедел де шынайы түрде хабарлап, жаңалықтар мен өзгерістерді оқырман қауымға қаз-қалпында жеткізуге тырысады. Талдамалы жанрларға оқиғаларды салыстыра зерттеу, деректер мен мәліметтерді тарата талдап, солардың төңірегінде ой қорыту, бағалау тәсілі тән. Ал, көркем-публицистикалық жанрлар типтік деректерді талдау, суреттеу әдісімен жазылады; әр қилы әдеби тәсілдер (даралау, образ жасау, мінез-құлық қақтығысы, оқиға шиеленісі, т.б.) арқылы әлдебір деректі құбылыстың ішкі мән-мазмұны мен идеялық сипатын көркем-публицистикалық деңгейде ашып көрсетеді. Сатиралық жанрлар әлеум. тұрмыстағы келеңсіз құбылыстар мен кертартпа қылықтарды юморлық не сатиралық пішіммен әшкерелейді, кемшіліктерді жоюға шақырады. Баспасөз Жанрларының негізгі, басты міндеті — өмірдегі нақты оқиғалар мен құбылыстардың күнделікті тізбегін жазу арқылы белгілі бір кезеңнің тарихи шежіресін жасау. Ол үшін журналистің білімі терең, ой-өрісі кең, жазу қабілеті мол болуы, сонымен қатар Баспасөз Жанрларының қыр-сырын жетік меңгеруі шарт. Баспасөз Жанрларын тиянақты меңгеру — журналистің кәсіби шығармашылық шеберлігін жетілдірудің, баспасөз материалдарының сапалық деңгейін арттырудың кепілі. Дереккөздер
Баспа табақ

Баспа Табақ — баспа ісі мен полиграфия өндірісінде қолданылатын өлшем бірлігі. Полиграф. Баспа Табақтың стандартты форматы 60х90, 70х90, 70х108, 84х108 см қағаз парағының жартысына тең. Баспалардағы көлемдік өлшем авторлық баспа табақ, есепті баспалық табақ түрінде белгіленеді. Қара сөзбен жазылған 40 мың баспа таңба, өлеңнің 700 жолы, 3000 см² кескіндемелік материал авторлық баспа табақ болып саналады. Баспалық табақта да 40 мың таңба бар. Бұған әдеби шығармалар көлемі де, авторға қаламақы төленбейтін және графикалық материалдар көлемі де (редакциялық алғысөз, аңдатпа, кітап мазмұны, бет сандарының рет таңбасы, т.б.) кіреді. Баспа табақ кез келген басылымның көлемін өлшеуге қолданылатын жалпыға бірдей қабылданған өлшем. Ол форматы 60x92 см-лік қағаз табағының бір бетіне басылым көшірме түсірілген табақ. Баспа табақта жасалған беттің жалпы саны қағаз табағы үлесінің, тап сол басылым үшін қабылданған түріне сай келеді (1/8 үлес болған кезде 8-ге, 1/16 үлес болған кезде 16-ға, 1/32 үлес болған кезде 32-ге, 1/64 үлес болған кезде 64 бетке тең). Бланкілік және билеттік өнімдердің баспа табақ мөлшерін өлшеу үшін 60x84 см-лік форматтағы қағаз табақшасы алынады. Дереккөздер
Баспахана

Баспахана, типография ( — қолтаңба және — жазамын) — баспа өнімдерін (газет, кітап, журнал, т.б.) шығаратын өнеркәсіптік полиграфиялық кәсіпорын. Онда офсеттік баспа басым болса, әдетте, фабрика деп аталады. Баспаның бірнеше түрін қолданатын ірі Баспахана полиграфиялық комбинат болып саналады. Шығаратын өнімінің сипатына қарай Баспахана газеттік, газет-журналдық, кітаптық, бланктік болып, ал орналасу мекені мен жұмыс көлеміне қарай орталық, облыстық, қалалық, аудандық болып бөлінеді. Баспахана құрамына, негізінен, компьютерлік (бояу реттейтін, сұлба, суреттер салатын), терімдік, баспа қалыбын әзірлейтін цинкографиялық, парақтық немесе ротациялы машиналармен басып шығаратын, бетті бүктеп, түптейтін өндірістік цехтар енеді. Баспаханада негізгі цехтармен қатар, жөндеу-механикалық цех, қағаз және түптеу материалдарын әзірлейтін цех, лаборатория, сондай-ақ, қағаз, материал, шала өнім мен даяр өнімдер сақталатын қоймалар болады. Қазіргі ірі және орташа Баспаханалар баспа қалыбын әзірлеу, басып шығару және өнімдерді өңдеу үшін сан алуан жабдықтармен қамтамасыз етілген. Өте дәл технол. жабдықтардың көмегімен күрделі процестер жүргізудің нәтижесінде сапалы баспа қалыптары әзірленеді. Газет-журнал, кітап, т.б. жазық (парақтық) не ротациялы машинада, ал мұқаба, әр түрлі суреттер шағын форматты парақтық офсеттік машинада басылады. Өңдеу цехтарында баспа парақтарын бүктеуге, тігуге, кесуге, блоктауға, т.б. арналған машиналар пайдаланылады. Кітап басатын ірі Баспаханалар тәулігіне ондаған, жүздеген мың дана кітап шығарады. Қазақстанда алғашқы Баспаханалар 20 ғасырдың басында ұйымдастырыла бастады. Солардың бірі Бөкей ордасында құрылған (1910) Орда баспаханасы. Кеңес өкіметі жылдарында Қазақстанның ірі қалаларында, барлық облыс орталықтары мен аудандарында Баспаханалар ашылды. 20 ғасырдың 80-жылдары елімізде 57 республикалық, 16 облыстық, 14 қалалық, 197 аудандық Баспаханалар болды. Қазақстан Республикасының тәуелсіз мемлекеттігін жариялап (1991), ел экономикасының нарықтық қатынастарға көшуіне орай әр түрлі меншік нысанындағы ірілі-ұсақты Баспаханалар саны күрт көбейді. 20 ғасырдын соңында олардың ең ірілері негізінен газет-журнал басып шығаратын респ. “Дәуір” баспаханасы, кітап-журнал басылымдарын басып шығаратын респ. “Кітап” өндірістік бірлестігі және негізінен мектеп оқулықтарын басып шығаратын “Атамұра” корпорациясы болды. Сондай-ақ, республикаға белгілі “Киік” жарнама агенттігі, “Жеті жарғы” жабық акционерлік қоғамы, қазақ-американдық бірлескен “Франклин” Баспаханасы әр түрлі баспа өнімдерін шығарады. Кітаптарды басып шығару ежелгі заманнан бері белгілі, яғни басып шығару механизмдерін құру және басып шығаруды қолдана отырып сияны бір парақтан екінші параққа ауыстыру әдісі табылған сәттен бастап. Дереккөздер
Бас Прокурор

Бас Прокурор — мемлекеттегі заңдардың мүлтіксіз орындалуын қадағалайтын ең жоғары лауазым иесі. Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры елдегі прокуратура органдарының орталықтандырылған жүйесіне басшылық жасайды. Өз уәкілетін жүзеге асыруда мемлекеттік органдарға, лауазымды адамдарға тәуелсіз болады, тек республика Президентіне ғана есеп береді. Қазақстан Республикасының Конституциясында Бас Прокурорды өз уәкілетін атқарып жүрген мерзім ішінде Сенаттың келісімінсіз тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, оған сот төрелігімен әкімшілік жазалау шараларын қолдануға болмайтыны көзделген. Ол қылмыс үстінде ұсталған не ауыр қылмыстар жасаған реттерде ғана тікелей қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Парламент Сенатының келісімімен ҚР Президенті Бас Прокурорды 5 жыл мерзімге қызметке тағайындайды және босатады. Дереккөздер
Басра

Басра, Бассора — Ирактың оңтүстігіндегі ежелгі қала. Шатт әл-араб өзені бойындағы ірі порт, Басра мұхфазының орталығы. Халқы 617 мың адам (1997). Басраны 637—638 жылдары халиф Омар салдырған. 8—9 ғасырларда Араб халифатының мәдени және экономикалық орталығы болған. Мұнда қазақ даласынан шыққан ғұлама ойшыл Абд Әл-Ғафур Әл-Кердери,мұсылман өркениетінің ірі тұлғалары Әбу Жүсіп Әл-Кинди, Әбу Осман Әмір Әл-Жаһиз, Әбу Әли әл-Хайсам, т.б. білім алған. 1258 жылы оны Шыңғыс хан ұрпақтарының әскері қиратты. 16 ғасырдың 30-жылдары Осман империясының құрамына енді. 1914 жылы қарашада ағылшындар басып алып, 1-дүниежүзілік соғыстан соң, Ирактың қол астында қалды. 1930—1950 жылдары ірі өндіріс орындары ашылды. Жол торабында жатқандықтан, 2-дүниежүзілік соғыстан кейін көркейіп, Ирактың ірі қалаларының біріне айналған. Көптеген ірі кәсіпорындар мен жоғары оқу орындары бар. Дереккөздер
Бассейн

Бассейн (французша bassіn) — 1) бақ немесе саяжай архитектуралық кешендерінің құрамдас бөлігі түріндегі жасанды су айдыны. Бассейн алғашында Ежелгі Шығыста, кейінірек Еуропада сән-салтанат құрылысы болып келді; 16 ғасырдың 2-жартысынан сәнді, ал 18 ғасырдан бастап су ататын хауыздары бар архитектуралық күрделі композициямен жасалған Бассейндер пайда болды. Бассейн осы заманғы архитектурада да кеңінен қолданылады; 2) спорттық оқу-жаттығу мақсатына, сондай-ақ, жүзу, суға секіру жарыстарына арналған, ашық немесе жабық түрде салынатын жасанды су айдыны. Ауданы (25х10 м, 50х25 м, 50х10 м, т.б.) мен тереңдігі (1 — 4 м) әр түрлі болады. Айдын беті жүзу жолдарымен, қалтқылармен, т.б. жабдықталады. Қазақстанның көптеген облыс орталықтарында жүзу Бассейндері бар. Халықаралық талапқа сай жарыстар өткізуге жарайтын Бассейндерге Алматыдағы “Динамо” спорт кешеніндегі, Орталық стадиондағы және Қарағандыдағы Н.Әбдіров атындағы спорт кешеніндегі жүзу Бассейндері жатады; 3) белгілі бір кен орындары шоғырланған алап (көмірлі Бассейн, кентасты Бассейн, мұнайлы-газды Бассейн, тұзды Бассейн, т.б.); 4) өзен, көл, теңіздің су жиналатын алабы. Оның жер асты және жер үсті түрлері болады. Аумағы жер бедеріне және геологиялық құрылымға байланысты әр түрлі болып келеді. Қызықты мәлімет 1740 жылы Лондонда алғашқы ғимарат ішіндегі бассейн салынды Дереккөздер
Бас табақ

Бас Табақ — қазақтың тұрмыстық салты бойынша, сыйлы қонақтарға, жасы үлкендерге тартылатын сыбаға. Бас Табаққа сол қонаққа, тойға, асқа арналып сойылған уақ малдың басы, кәделі мүше болып есептелетін жамбас, оған қоса ортан не асықты жілік, екі-екіден сабақты және қанатты омыртқалар, 2 — 3 қабырға (жетім қабырға салынбайды), сүбе, бір білем құйрық, егер жылқы сойылса немесе қонаққа деп сақталған қазы, қарта, жал, жая қосып асылса, олардан да белгілі мөлшерде салынады. Ет қазанға салынбас бұрын малдың осы мүшелерінің түгел болуы және дұрыс жіліктелуі (жіліктердің тиесілі еттерінің өзінде болуы), бастың мүйізінің шабылуы, дұрыс үйітілуі, жуылуы, жақ сүйегінің және бауыздаулығындағы бездердің сылынып тасталуы, тістерінің қағылуы қатаң қадағаланады. Бұлардың біреуінің ғана дұрыс орындалмауы үй иесінің абыройына нұқсан келтіреді деп есептеледі. Cойылған мал ірі болса, бастың тұмсық жағы шабылып тасталады да, екі құлақтың ортасынан кеңсірікті бойлай қақ бөлінеді. Егер қонақтарға екі Бас Табақ тарту қажет болса (жасы үлкен, сыйлы қонақтардан басқа құда отырса), онда екі шекені де асады. Басты (шекені) ер адамдарға, жақ етін (тілімен қоса) жасы үлкен әйелдерге (не құдағиға) тартылатын Бас Табақ салады. Бұған кәрі, ортан не тоқпан жілік және басқа да тиесі мүшелер қосады. Бас Табақтағы етті қызметші жігіттердің бірі немесе сол табаққа біріккендердің жасы кішісі турайды (Қазақстанның кейбір аймақтарында Бас Табақтағы етті құрметті қонаққа турату салты да бар). Басты да, жақты да жанына пышақ қосып, бөлек ыдысқа салып ұсынады. Қойдың басын тартар кезде оны қасқалайды (кеңсірік үстін кесе-көлденең және төбесінен тұмсығына қарай тіледі). Бас ұстаған адам, әдетте, құлақтың біреуін сол үйдің кіші баласына, біреуін жақында ғана немерелі болған сол дастарқан басындағы адамға береді. Содан кейін өзі бастың құйқасынан ауыз тиеді де, оның оң көзін алып: “қарамағыңдағы еліңе, ағайын-туысыңа оң көзіңмен қара” деп сол ауылдың, аталықтың басшысына, төбе құйқасынан кесіп: “осы елдің төбе биі бол” немесе “елің қадірлеп, төбесіне көтерсін” деп, халық қошеметіне бөленген белгілі азаматқа, таңдайын алып: “жезтаңдай шешен, әділ би бол” деп, билікке араласа бастаған жастардың біріне, жақ тұсындағы бұлшық етінен кесіп: “жағың түспей жамандық көрме” деп тағы біреуіне, т.с.с. “асату” рәсімін жасайды. Бұл рәсім кезінде айтылатын сөздердің мәнді, мазмұнды шығуы бас ұстаушының тапқырлығына, ділмарлығына байланысты. Бұдан соң ол бастың оң жақ қапталының құйқасын, етін бас салған ыдысқа турап, кейде мипалау жасап, отырғандарға түгел ауыз тигізеді. Ал сол жақ көзі мен құйқасы қалған басты: “Мен сияқты бас ұстайтын қадірлі қария, отаныңа бас бол!” деп үй иесіне қайтарады. Бұл рәсімдер қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық мәдениетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Дереккөздер
Бастауыш мектеп

Бастауыш Мектеп — білім беру жүйесінің алғашқы сатысы. 1917 жылға дейін Қазақстандағы білім берудің бағыттарына сәйкес Бастауыш Мектептердің құрылымдық жүйесі әр түрлі болды (қара Мектеп, Ауылдық мектептер, Бастауыш халық училищелері, т.б.). Олардағы оқу мерзімі 1—2, 3—4, 5—6 жылдық еді. ХХ ғасырдың 30- ші жылдарынан бастап Кеңес Одағы елдерінде жаппай міндетті бастауыш білім беру ісі қолға алынды. 1919 жылдан жұмыс істеген 2—3 жылдық Бастауыш Мектептер 1941 жылы 4 жылдық болып өзгерді. Мектеп жасындағы қыз балаларды оқытуға да айрықша көңіл бөлінді. Сол кездегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты халықтың көпшілігі үшін Бастауыш Мектеп білім беру жүйесінің алғашқы әрі соңғы сатысы ретінде қызмет етті. Ел экономикасының жедел қарқынды дамуы барысында Бастауыш Мектептер үлкен әлеуметтік қызмет атқарды. 1960 жылдан бастап жаппай орта білім алуға көшу Бастауыш Мектептің құрылымдық жүйесін, негізгі мақсатын түбегейлі өзгертті. Бастауыш Мектеп жалпы білім беретін орта мектептің құрамындағы бастауыш сыныптарға айналды. Оқу мерзімі 3 жылдық болды. Кейбір аз қоныстанған елді мекендерде ғана Бастауыш Мектеп дербес күйінде қалды. Оқу жоспарына математика, табиғаттану, көркем жазу, ана тілі, орыс тілі, дене шынықтыру, еңбек пәндері енгізілді. Қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайы, ғылыми-техникалық жетістіктер, педагогикалық, психологиялық ғылымындағы іргелі зерттеулер ықпалымен Бастауыш Мектептің оқыту мазмұны күрделі өзгеріске ұшырады. 1990 жылдан бастап Бастауыш Мектептің жаңа оқу бағдарламалары жасалды. Оқу мерзімі қайтадан 4 жылдыққа ауысып, оқыту мазмұны тәуелсіздік рухының талабымен қайта жасалды. Қазақстан Республикасының “Білім беру туралы заңында” орта білім берудің сатылары: бастауыш (1—4 сыныптар), негізгі (5—9 сыныптар), жоғарғы (10—11 сыныптар) болып нақтыланды. Сілтеме Қазақ Энциклопедиясы Сыртқы сілтемелер *[http://mukhanov.ucoz.kz/publ/aza_standa_orys_aza_mektepteri_zh_jesini_pajda_boluy_men_damuy_n_i_ilminskijdi_pedagogikaly_zh_jesi/1-1-0-434 Мектеп жайлы]
Бастауыш халық училищелері

училищесі]] Бастауыш халық училищелері — бастауыш білім беру мақсатымен “Бастауыш халық училищелері туралы ережеге” (1874) сай Қазақстан аумағында жұмыс істеген төменгі дәрежелі мектептер түрі. Бастауыш халық училищелері құрамына: прогимназиялар және 1, 2 сыныптық халық училищелері, қалалық училищелер, уездік училищелер, орыс-қазақ училищелері, орыс-түзем мектептері, ауылдық мектептер, бастапқы сауат ашу мектептері, т.б. кірді. Сырдария облысында 1912 жылы 56 орыс-түзем училищесінде 3 мың бала оқыса, оның 2%-і ғана қазақ балалары болған. 1912 жылы қалалық училищелер қайта құрылып “Жоғары сатылы бастауыш мектептер” деп аталды. Бөкей ордасындағы 1 сыныптық орыс-қазақ уч-щелері және Торғай облысындағы болыстық мектептер 1 сыныптық учили деңгейіне сәйкес болды. училищенің көпшілігінің оқу бағдарламаларында: дін сабағы (Закон Божий), шіркеулік-славян тілі, орыс тілі, көркем жазу, арифметика пәндері оқытылды. Түсіндіру сабақтары тарих, табиғаттану, география пәндерінен деректер келтіру арқылы жүргізілді. Бастауыш халық училищелерінде орыс мұғалімдермен қатар мұғалімдер семинариясын бітірген қазақ жастары сабақ берді. Бастауыш Халық Училищелері 1887—1896 жылдары Торғайда, Қостанайда, Ақтөбеде ашылды. 1894—1814 жылдары аралығында Қазақстандағы Бастауыш Халық Училищелері саны 730-дан 1988-ге, ал оқушылардың саны 28 мыңнан 101 мыңға өсті. Сонымен бірге Бастауыш Халық Училищелері қатарында ауыл шаруашылығы және фельдшерлік мектептер, коммерциялық училищелер ашылды. Бастауыш Халық Училищелеріндегі оқыту мазмұны Ресей үкіметінің отарлық саясатының мүддесін көздеді. Оқу бағдарламалары қазақ халқын орыстандыру мақсатына бағытталып жасалды. 1886 жылы қазақтарды Бастауыш Халық Училищелеріне барынша тарту мақсатымен орыс-қазақ мектептерінде мұсылмандық негізін оқыту туралы жарлық шықты. Ресей үкіметі Бастауыш Халық Училищелерінде оқыту мазмұнын қатаң бақылап отырды. Көптеген орыс шенеуніктері Бастауыш Халық Училищелерін ұйымдастыруға “бұратана” халықтарды орыстандыру саясатының “маңызды тарихи қадамы” ретінде қарап, оған белсене қызмет етті. Бастауыш Халық Училищелерін бітірушілердің көпшілігі орыс тілінде сауат ашып, Ресей үкіметінің отарлық саясатымен жақын танысқаннан кейін, өз халқының мүддесін қорғау жолына түсті. Бастауыш Халық Училищелері 20 ғасырдың басындағы қазақ жастарының әлеуметтік-мәдени дамуында, зиялы қауымның қалыптасуында елеулі рөл атқарды. Дереккөздер
Бастырық

Бастырық — арбаға не шанаға шөп, отын, т.б. заттарды тиегенде ауып кетпеуі үшін үстінен бастыра бекітілетін ағаш не металл сырық. Ағаш Бастырық мықты әрі жұмыр, бір басы аша, кебу ағаштан жасалады. Арқан сусымас үшін екінші жағы кертіледі не темір тегершік бекітіледі. Дереккөздер
Басыбайлылық

ның КСРО-ға басыбайлығы]] Басыбайлылық — тәуелділік, кіріптарлық, жеке адамдардың сыртқы күштерге бағыныштылығы. Ғылыми әдебиетте Басыбайлылықтың қауымдық, экономикадан тыс, заттық-тауарлық және тоталитарлық түрлері аталып өтіледі. Ежелгі қоғамда жеке адам қауымдық тұтастықтың шеңберінен шыға алмады. Кейінгі әр түрлі жүйелерде тұлға әр түрлі (саяси, заттық-тауарлық, т.б.) Басыбайлылыққа ұшырады. Кейбір мемлекеттерде жұмысшы сөз жүзінде еркін болғанымен, күнкөріс мақсаттары бойынша экономикалық кіріптарлықта. Басыбайлылықты аластаудың басты шарты — адам құқықтарын дәйекті қорғау, оның іс жүзінде орындалуы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNIBIS&P21DBNIBIS&S21STN1&S21REF5&S21FMTfullwebr&C21COMS&S21CNR10&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%20%D0%B6%D0%BE%D1%8E Басыбайлылық]
Басықара

Басықара - Қызылорда облысы, Қазалы ауданындағы жер. Аудан орталығы Әйтеке би кентінен 21,0 км солтүстікте, Сырдария өзенінің бойында орналасқан. Бұл жер Сырдария атырауының солтүстік жағындағы қыртөбелермен шектеседі. Геоморфологиялық тұрғыдан Басықара ойлы-қырлы келген жазық дала. Оның негізін денудация процесінен мүжіліп тегістелген палеогендік шөгінділердің қалдықтары құрайды. Климаты континентті. Жылдық орташа температура 7,0-ден 8,8ӘС-қа дейін, жауынның жылдық мөлшері 104 – 132 мм. Өсімдік жабындысын бұйырғын, жусан, ылғалы мол жылдары әртүрлі эфермерлер құрайды. Шөптесінді құмтөбелерде жусан, эфермелер, күйреуік, теріскен, етегінде жыңғыл, шеңгел, ақсексеуіл өседі. Мұнда өзімен аттас ауыл орналасқан. Дереккөздер
Бата

Бата, бата беру — адал ниет, жақсы тілек білдірудің бір түрі, қазақ елінің ұлттық дәстүрі. Дастарқан басында, түрлі жиын-тойларда, т.б. адам өмірінде орын алатын ірілі-ұсақты қуаныштар кезінде, қуаныш иесіне арнап қол жайып, бата береді. Сондай-ақ, қиын сапар, алыс жолға аттанған азаматына ақ жол тілейтін халқымыздың ежелден келе жатқан, кең таралған дәстүрлерінің бірі. Бата беретіндер, көбіне, көпті көрген ақсақалдар мен кемеңгер де дуалы ауызды билер болып келеді. Бата қысылғанда — қуат, қиналғанда—медет беріп, әрбір іс-әрекетіңе даңғыл жол ашып, бәле-жаладан қорғайды деп есептелген. Бата көзі тірілерге ғана емес, аруақтарға да жасалған. Батасыз, тілексіз өмір болмайды. “Батамен ер көгереді, жаңбырмен жер көгереді” деп халқымыз текке айтпаған. Батаның да қисыны, айтылатын, айтылмайтын жері болады, қуаныш пен тойдың ретіне қарай, соған лайық Бата тілегі болады. Бата қазақ фольклорының дербес, шағын жанры ретінде қарастырылады. Ұйқасты, ырғақты болып келетін, тұрақты образдарға негізделетін бата халқымыздың жақсылық пен жамандык, адалдық пен арамдық, обал-сауап турасындағы моральдық-этикалық түсініктерінің айғағы іспетті. Мағыналық тұрғыда екі түрге бөлінеді: ақ (оң) бата (алғыс), теріс бата (қарғыс). Қазақ халқының бата сөз үлгілеріне В.Радлов, Ш.Уәлиханов, А. Васильев, Г. Потанин, т.б. зерттеушілер назар аударып, жинап жариялаған. Кейін батаға Ислам дінінің әсері тиген. Осы күнгі бата отбасына амандық, молшылық, жастарға өмір, бақыт, сәттілік тілеу мазмұнында болып келеді. Дастархан басында Бата беру: Дастарқандарыңа береке берсін, Бастарыңа мереке берсін. Астарыңа адалдық берсін. Бастарыңа амандық берсін. 2)Дастарқаның тоқ болсын, Уайым-қайғың жоқ болсын! Бақ-дәулет берсін бастарыңа, Ғұмыр берсін жастарыңа! Пәле-жала, жын-шайтан Жоламасын қастарыңа! Аллаһу әкбар! Шайқас алдында Бата: Дереккөздер Сыртқы Сілтемелер *[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=47395 Бата беру жайында]
Батальон

батальоны]] Батальон (французша bataіllоn — әскери бөлімше) — құрлық, әуе-десант әскерлері мен теңіз–жаяу әскерлерінің негізгі тактикалық бөлімшесі. Ол мотоатқыштар, танк, парашютті-десант, аэромобиль, барлау, инженерлік-саперлік, байланыс, автомобиль, теңіз–жаяу әскерлері Батальоны, т.б. болып жасақталады. 17 ғасырдан бастап тұрақты бөлімшелер ретінде қалыптасқан. Батальон әр түрлі құрамалар сапында да, жекелей де әрекет ете алады. Кеңес әскеріндегі мотоатқыштар Батальоны құрамында командалық құрам, штаб, 3 мотоатқыштар ротасы болды. Бұған қоса танкіге соққы беретін, байланыс, артиллериялық демеу, техникалық қызмет көрсету, жабдықтау және медициналық пункт бөлімшелері енді. Мұндай Батальон минометтермен, автоматты атыс қаруларымен, танкіге қарсы қолданатын басқарылатын ракета қондырғыларымен, гранатаатқыштармен, зенитті қондырғылармен, бронетранспортерлермен, жаяу әскерлердің жауынгерлік машиналарымен жарақтанады. Танк Батальоны құрамына — 3 танк ротасы мен жауынгерлік қамтамасыз ету бөлімшесі енеді. АҚШ армиясында моторлы жаяу әскер Батальоны штабтан, штабтық ротадан, 4 моторлы жаяу әскер ротасы мен танкіге қарсы соққы беретін ротадан, танк Батальоны — штаб, штабтық рота, 4 танк ротасы (әрқайсысында 17 танктен) тұрады. Әр түрлі мемлекеттер армияларының Батальондары құрамында, әдетте, 400 — 900 адам, 30 — 70 БТР (БМП), 9 — 12 миномет, 6 — 48 ПТУР қондырғысы, пулеметтер, гранатаатқыштар, тапанша-пулеметтер, т.б. қару-жарақтар; танк Батальондары құрамында 400 — 500 адам, 30 — 54 танк, миномет, зенит жарақтары, т.б. болады. Дереккөздер Сыртқы Сілтемелер *[http://malimetter.org/?p=11504 Бататльон деген не?]
Батан

Батан – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік не бұта. Қазақстанда 8 түрі бар, оның ішінде түктігүл, шоғыр, бұдыр. Батандар – сирек кездесетін өсімдіктер. Өте сирек кездесетін, жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқан түрі – Культиасов батаны (S. kultіassovіі). Ол Қаратауда, Талас Алатауында кездеседі. Биіктігі 40 см-дей. Сабағы түбінен бұтақталатындықтан бір түбінің өзі көлемді жерді алып жатады. Бір жылдық өркендері көп қырлы, ұзындығы 15 см, сабағының ұшындағы бұтақтары бір-біріне қарама-қарсы орналасады. Жапырақтары қауырсын тәрізді салаланған. Ұсақ гүлдері ақ түсті, қос жынысты, бір шатырында 10 – 15 гүлдері болады. Тұқымынан көбейеді. Тұқымы жіңішке, эллипс тәрізді. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Культиасов батаны Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады. Жойылып бара жатқан түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Бата Оқу

кітабы]] Бата Оқу — ұлттық дәстүр. Қазақ халқының дүниетанымында Бата Оқу қайтыс болған адамға құран шығару, аят оқу сияқты мұсылмандық наным-сенімдермен ұштастырылады. Ағайын-туғандар әдетте қайтқан адамның жылына дейін, кейде одан кейін де марқұмның үйіне дүние, мал, ақша апарып, оның жақындарына көңіл айтады, аруаққа бағыштап Құран оқытады. Қазақтың діни ғұрпында Бата Оқуға үлкен мән берілген, оны қайтыс болған адам рухы мен “Құдай алдындағы парыз” деп есептеген. Дереккөздер Сыртқы Сілтемелер *[http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=47395 Бата дегеніміз не?]
Батарея

батареялары]] Батарея — жұмыс тиімділігін арттыру мақсатымен бір жүйеге келтірілген бір типтес приборлар, аппараттар, құрылыстар, құрылғылар (мысалы, электр аккумуляторлары, кокс пештері, жылыту радиаторлары, т.б.). Батарея- олардың функцияларын біріктіру мақсатымен бір тұтас бірнеше бірдей элементтерді байланыстыру. Әскерде Батарея — артиллериядағы тактикалық-ұйымдық бөлім (артиллерия немесе минаатар батареясы). Ол бірнеше взводтан құралады. Мақсатына қарай жағалау батареясы, дыбыс барлау батареясы, барлау батареясы, есептеу батареясына бөлінеді. Дереккөздер
Батискаф

батискафы]] Батискаф (грекше baths — терең және skphos — кеме) — терең суда зерттеулер жүргізуге арналған өздігінен жүзетін аппарат. Ол болат шар — гондоладан (ішінде 1 — 3 адам және приборлар орналасқан), қалқыма қораптан (корпустан) тұрады. Қалқыма қорап судан жеңіл сұйықтықпен (әдетте, бензинмен) толтырылады. Батискафтың суда жүзуі балласты тастау және бензинді сыртқа шығару арқылы реттеледі. Батискаф су ішінде еспе винттің (электрлік қозғалтқышпен байланысқан) көмегімен қозғалады. Ең алғашқы Батискафты 1948 жылы швейцариялық физикО.Пиккар құрастырған. Зерттеушілер “Триест-2” Батискафының көмегімен Тынық мұхиттағы Мариан шұңғымасының түбіне (тереңдігі шамамен 11 мың метр) жетті (1960). 20 ғасырдың 2-жартысында Батискафтардың зерттеу жұмыстарын жүргізуге қолайлы жаңа түрлері жасалып, мұхит түбіндегі терең шұңғымаларды жан-жақты зерттеуге мүмкіндік жасады. Батискаф — мұхитзерттеушілік және тағы да басқалары зерттеулер жүргізу үшін қолданылатын тереңсулық өзі жүзетін аспап, тереңсулық кеме. Ең бірінші батискафты 1948 ж. швейцариялық физик О.Пиккар жасады. 1960 ж. О. Пиккар мен Д. Уолш батискафпен Тынық мұхиттағы 11 мың теревдіктегі Мариан науасына дейін жетті. Дереккөздер Сыртқы Сілтемелер *[http://www.testent.ru/load/geografija/zerttelu_kezederi/41-1-0-286 Зерттеу нәтижелері]
Батисфера

Батисфера (грекше bathэs — терең және sphіra — шар) — мұхитты, т.б. зерттеуге арналған шар пішіндес аппарат. Әдетте болаттан жасалады және оның су ішін бақылайтын терезелері (иллюминатарлары) болады. Оның ішінде 1 — 2 адам, ғылыми-зерттеу жүргізуге арналған аппаратура, ауаны тазарту жүйесі, телефон орналасады. Батисфераның көмегімен адамдар судың 1360 м тереңдігіне жетті (1948). 20 ғасырдың 50-жылдарынан Батисфераның орнына гидростат қолданыла бастады. Дереккөздер
Батпаққара көтерілісі

Батпаққара көтерілісі — Кеңес өкіметінің зорлық-зомбылық саясатына қарсы 1929 жылы 1–9 қараша аралығында болған Қостанай округінің Батпаққара ауданын, ішінара Наурызым, Торғай аудандарының кейбір ауылдарын қамтыған халықтың наразылық қимылдары. Көтерілістің басталуына 1928 жылдың қыркүйек — қараша айларында жүргізілген кәмпескелеу науқаны себеп болды. Қазақ АКСР-і ОАК-нің шешімімен мұнда 16 бай қожалықтары тәркіленді. Осы науқан барысында байлардың отбасыларының, өлкеден шыққан Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлері А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың, М.Есболовтың, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі Ә.Жанбосыновтың серіктері мен балаларының әділетсіз қуғындалып, абақтыға жабылуы жергілікті халықтың ашу-ызасын тудырды. Көтеріліс басталған кезде Батпаққараның өзінде ғана РКФСР “Қылмысты істер кодексінің” 58-бабы бойынша “контрреволюционерлер”, “ұлтшылдар”, “алашордашылар” деген айыптармен 50 адам тұтқында отырды. Көтерілісшілердің басты мақсаты — осы адамдарды қамаудан босату болды. Кеңес өкіметі органдарындағы басшы адамдардың озбырлығы, астық дайындау науқандарындағы жүгенсіздіктер, өкіметтің дінге теріс көзқарасы қалыптасқан ахуалды шиеленістіре түсті. Көтерілісшілер “Кеңес өкіметі жойылсын!”, “Алынып қойылған жерлер иелеріне қайтарылсын!”, “Байлардың кәмпескеленген малдары өздеріне қайтарылсын!”, “Хандық жасасын!” деген саяси ұрандар көтерді. 1929-шы жылы 2-ші қарашада наразылыққа қатысушылар Батпаққара ауданының орталығына басып кірді. Жасырынып үлгермеген аудан басшылары, жергілікті өкімет адамдары тұтқындалды. Жергілікті кеңес, партия, сот, милиция, кооператив, шаруашылық мекемелері орналасқан үйлер өртелді. Көтерілісті ұйымдастыру кезінде Абайділдә Бекжанов, Сейтбек Қалиев, Ахмедия Смағұлов, т.б. белсенділік танытты. Көтерілісшілер қатарында 5 ауылдық кеңес мүшесі, 3 коммунист, 12 комсомол, 2 “Қосшы” одағының төрағалары болды. Көтеріліс басшылары аудандағы барлық ауылдардың өкілдерімен жиналыс өткізіп, ауылдарда “ақсақалдар үштігін” құрды. Оларға әрбір ауылдан 50 жігіттен тұратын сарбаздар жасағын шығару жүктелді. Жалпы саны 1000 адамнан тұратын сарбаздар жасақтау (800-і Батпаққара ауданының ауылдарынан, 200-і Наурызым ауданының ауылдарынан) көзделді. 300 адамның қатысуымен жергілікті мешітте Омар Бармақовты көтерілісшілер хан көтерді. Батпаққарадан кейін Наурызым ауданындағы елді мекендерді, ауылдарды қосып алып, онан соң Торғайға, Қостанайға шабуыл жасау жоспарланды. Алайда жалпы сандары 530 адамға ғана жеткен, өздері “Аңшылар одағы” дүкенінен алынған 75-ке жуық мылтықтармен қаруланған көтерілісшілердің мұндай кең көлемде әскери қимылдар ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмады. Жазалаушы отрядтарға көтерілісшілер қарсылық көрсете алмады. Жазалаушы отряд 200-ге жуық көтерілісшілерді, оның ішінде Бармақовты да тұтқынға алды. ОГПУ “үштігі” Батпаққара көтерілісіне байланысты 115 адамды ату жазасына, 170 адамды 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімде еңбекпен түзету лагеріне, 28 адамды Қазақстаннан тыс жерлерге 3 жыл мерзімге айдауға кесті, 17 адамды шартты түрде соттады. Дереккөздер
Батпан

Батпан — Қазақстан, Орта Азия халықтары арасында қолданылған байырғы салмақ өлшемі. Ол әр жерде әр түрлі мөлшерленген. Халық ауыз әдебиеті мен жазба деректерде Батпан бірде 6 пұттан 12 пұтқа дейінгі өлшем, бірде бірнеше пұттан ондаған пұтқа дейінгі салмақ мөлшері ретінде көрсетіледі. Ауыз әдебиетінде “бес батпан шоқпар”, “он екі батпан күрзі” деген сияқты соққы қаруларының салмақтары да кездеседі. Бірақ бұл қарудың емес, оның соққы күшін көрсететін салмақ мөлшері болса керек. Жазба деректерге сүйенсек, 19 ғасырда Ходжентте Батпан 12 пұтқа тең, яғни 196,56 кг мөлшерінде болған. Тағы бір мәліметтерде 432 ағылшын фунтына тең, яғни 196,016 кг. Кейбір этнографиялық деректер бойынша, Батпан 16 пұт; қосымша Байырғы қазақ өлшемдері. Дереккөздер *Давыдович Е.А., Материалы по метрологии средневековой Средней Азии, М., 1970.
Шәрбан Батталқызы Батталова

Шәрбан Батталқызы Батталова(15.8.1921 ж.т., Қарағанды облысы Шет ауданы) – хим. ғыл. докт. (1970), проф. (1972), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1989), Қазақстанның еңбек сің. ғыл. және тех. қайраткері (1993). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Мәскеу мемл. ун-тін (1948) және оның аспирантурасын (1952) бітірген. 1952 жылдан Хим. ғылымдары ин-тында аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1956–1959 ж. осы ин-ттың тапсыруымен Қазақ қыздар пед. ин-тында химия кафедрасын ұйымдастырып, онда дәріс берді) болды. «Қазақстанның кейбір бентониттерінің катализдік және тазартқыштық қасиеттері» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Негізгі ғыл. еңбектері алюмосиликаттар катализіне және әр түрлі хим. заттардың сорбтану қасиеттерін зерттеуге арналған. Ол Қазақстандағы минералдық шикізаттардан алынатын қосылыстарды тазарту мақсатымен көмірсутектерге және сорбенттерге әсер ететін катализаторлар алу, оларды қолдану мәселелерімен шұғылданды, алюмосиликаттардың катализдік әсері мен сорбтану қасиеттері арасындағы байланысты анықтады. Б. 200 ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 6 авторлық куәлігі бар. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Шығармалары *Физико-химические и каталитические свойства вермикулита, А.-А, 1982; *Физико-химические основы получения и применения катализаторов и адсорбентов из бентонитов, А.-А, 1986. Дереккөздер