kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Иманбек Сүлейменов

Сүлейменов Иманбек (16.8.1914, Алматы облысы Ақсу ауданы Қарасу ауылы – 1995, Алматы) – ғалым агроном, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1947), професор (1948), Қазақстан ғылым академиясының коррдинатор мүшесі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1964). Қазақтың ауыл шаруашылығы иннститутын (1935), К.А. Тимирязев атындындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясының аспирантурасын (1938) бітірген. 1938 – 1940 жылдары осы академияда ассистент, аға ғылым қызметкер, 1940 жылы Қазақтың ауыл шаруашылығы институтында директордың оқу және ғылым жұмыс жөніндегі орынбасары, 1940 1942 жылдары Қазақ КСР-і Жер халкомының орынбасары болған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1944 – 1947 жылдары Қазақтың ауыл шаруашылығы институттында директордың оқу және ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары, өсімдік өсіру кафедрасының доценті, меңгерушісі, 1947 – 1953 жылдары Қазақ егіншілік ғылым-зертеу институттында лаборотория меңгерушісі, 1953 – 1961 жылдарында Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институттында кафедра меңгерушісі, 1961 – 1971 жылдарында Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтының професоры, 1971 жылдан Қазақтың ауыл шаруашылығы институттында кафедра меңгерушісі, професор қызметін атқарды. Негізгі ғылым еңбектері егіншілік және өсімдік өсіру мәселелеріне арналған. Сүлейменов жаздық және күздік бидайдың биологиясы мен селекциясын, оны өсірудің кейбір технологиясын зерттеді. Солтүстік Қазақстанның табиғи жағдайында жаздық бидайды себу мерзімдерін белгілеп берді. Сүлейменовтің 170-тен астам ғылым еңбегі (оның 7-і монография) жарияланды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сұлтан Тәшімбайұлы Сүлейменов

Сүлейменов Сұлтан Тәшімбайұлы (20.8.1928, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би кенті – 22.6.1996, Алматы) – ғалым, Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты химия өнеркәсібін дамыту, силикаттардың жаңа түрлерін шығару, т.б. мәселелерге арналған. Қазақстан ЖЭС-терінен шығатын көмір қалдықтарын кешенді қайта өңдеу мен құрылыс материалдарын пайдалану саласын кеңейту үшін күл-қождық қалдықтардың қасиеттерін зерттеуді жүйелеумен айналысты, күл-керамикалық материалдарды өнеркәсіптік негізде өңдеудің ғылыми негіздерін жасауға мүмкіндік беретін лабораториялық және теориялық зерттеулер жүргізді. Бұл зерттеулер жылу-энергететикалық шикізаттарды үнемдеуге ықпал етті. Сүлейменов С. Т. – 313 ғылыми еңбектің авторы (оның ішінде 6 монографиясы бар), 90-дай авторлық куәліктің иегері. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шығармалар * Новые силикатные и органические материалы, А.-А., 1967 (соавт.); * Стекло и стеклокристаллические материалы из горных пород Казахстана, А.-А., 1969; * Электротермические фосфорные шлаки – сырье для производства стеклокристаллических материалов, А.-А., 1976 (соавт). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Рамазан Бимашұлы Сүлейменов

Рамазан Бимашұлы Сүлейменов (17.02.1931, Астана қаласы – 23.03.1992, Алматы) – тарих ғылымдарының доктор (1972), Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының академигі (1989). Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. * Қазақ Мемлекеттік Университеті бітірген (1954). * Қазақстан Ғылым Академиясының Ш.Уәлиханов атындағы, тарих, археология және этнология инcтитутының аспирантурасында оқыған. * 1959 жылдан өмірінің соңына дейін осы институтта ғылыми қызмет атқарды. * 1974 жылдан институттың Қазақстан мәдениеті тарихы бөлімінің меңгерушісі. * 1979 жылдан Шығыстану бөлімінің меңгерушісі болып еңбек етті. Кеңестік дәуірдегі Қазақстан мәдениетінің тарихын зерттеп, бұл салада атқарған жемісті еңбегі үшін Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері болды (1973). Ол ғылыми ұйымдастырушылық және қоғамдық жұмыстарға қызу ат салысып, Азия мен Африка халықтары достастығының қазақ бөлімшесінің вице-президенті, Шығыстанушылардың Бүкілодақтық ассоциациясы төрағасының орынбасары, т.б. қызметтер атқарды. * 1984 – 1988 жылдарда Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнология институтының директоры * 1987 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Қоғамдық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы болды. Уәлиханов, С.Асфендияров, Т.Жүргенов, т.б. көрнекті өкілдер жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазақстан тарихына қатысты қытай деректерін жинастырып, құжаттар жинағын даярлауға жетекшілік етті. Оның редакциясымен “Цин империясы мен Қазақстан”, “17 – 18 ғасырлардағы Орталық Азиядағы халықаралық қатынас”, “18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың алғашқы ширегіндегі Цин империясы мен қазақ хандықтары” атты құжаттар жинағы жарық көрді. 18 ғасырдағы Қазақстан тарихына қатысты ғылыми еңбек жазып, Абылай ханның ішкі және сыртқы саясатындағы ұстанымдарының ерекшелігін ашып көрсетті. Сүлейменовтің есімі ҚР БҒМ-ның Шығыстану институтына берілген. Алматы қаласында оның есімімен аталатын көше бар. Шығармалары: * Чокан Валиханов – востоковед, А.-А., 1989; * Асфендияров С.Д. и становлении советской исторической науки в Казахстане // Великий Октябрь и социально-экономический прогресс в Казахстане, А.-А., 1987; * Исторический прогресс социалистической наций, М., 1987; * Из истории Казахстана 18 в., А.-А., 1988 (В.Моисеевпен бірге); * Историография культурной революции // Историческая наука Советского Казахстана, А.-А., 1990; * Политический плюрализм и развитие социализма, А.-А., 1990. Дереккөздер
Мехлис Қасымұлы Сүлейменов

Мехлис Қасымұлы Сүлейменов (01.03.1939 жылы туған, Қарағанды қаласы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымның докторы (1982), профессор (1985), Бүкілодақтық ауыл шаруашылық академиясының (ВАСХНИЛ) корреспондент мүшесі (1985), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1990). Зерттеулері Негізгі ғылыми-зерттеулері дәнді дақылдар өсіру технологиясы мен ауыспалы егіс мәселелеріне арналған. Сүлейменов егістік танаптарда қар тоқтатып, минералдық және органикалық тыңайтқыштарды және өсімдік қорғау құралдарын кең қолдана отырып, астық түсімділігін сүдігерсіз-ақ әрбір гектардан 25 – 30 центнерге, тіпті одан да жоғары көтеруге болатынын іс жүзінде дәлелдеді. Республикада бұршақ тұқымдас дақылдардың егіс көлемін арттыру мәселелерін көтерді. Марапаттары Сүлейменов 140-қа жуық ғылыми еңбектің авторы, оның 15-і шет елдерде жарық көрген. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі”, “Халықтар достығы” ордендерімен, ҚР Президентінің Бейбітшілік және рухани келісім сыйлығымен және бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалары *Практическое руководство по освоению интенсивной технологии возделывания яровой пшеницы, М., 1986; *Какому быть полю, А., 1991; *Оценка основных элементов почвозащитной системы земледелия и изменившихся социально-экономических условиях. Развитие идей почвозащитного земледелия в новых социо-экономических условиях, НПЦЗХ, Шортанды, 2003. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Майдан Күнтуарұлы Сүлейменов

{{Ғалым } { } }} Майдан Күнтуарұлы Сүлейменов (30 қыркүйек 1941, Алматы) — ғалым. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Заң ғылымдарының докторы, профессор. Каспий жеке қоғамдық университетінің құқықтық ғылыми-зерттеу институтының директоры (2013 жылдан). Толығырақ * Майдан Күнтуарұлы 1941 жылы 30 қыркүйекте Алматыда дүниеге келген; * 1963 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген; * 1963 – 1966 жылдары КСРО Ғылыми Академиясының Мемлекет және құқық институтының аспиранты; * 1966 – 1991 жылдар Қазақ КСР-і Ғылыми Академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, азаматтық құқық ғылымдары бөлімінің меңгерушісі; * 1991 – 1992 және 1994 – 1995 жылдар ҚР Ғылыми Академиясының Мемлекет және құқық институтының директоры; * 1992 – 1994 жылдар ҚР Ұлттық ғылым академиясының Бас ғалым-хатшысы болды; * 1995 жылдан Қазақ гуманитарлық заң университетінде жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының директоры; * 2013 жылдан Каспий жеке қоғамдық университетінің құқықтық ғылыми-зерттеу институтының директоры. Қоғамдық белсенділігі ҚР Президенті жанындағы Құқықтық саясат кеңесінің, ҚР Жоғары соты ғылыми-консультативті кеңесінің, ҚР Парламенті Сенатының сараптама кеңесінің, ТМД Экономикалық соты ғылыми кеңесінің мүшесі. ҚР Конституциясын, Азаматтық кодексін, тұрғын үй заңын және басқа да экономикалық реформаға қатысты заңдарды жасауға қатысқан. Шығармалар: * Ответственность за нарушение сроков исполнения договорного обязательства, А., 1971; * Структура договорно-хозяйственных связей, А., 1980; * Право и предпринимательство в РК, А., 1994; * Право и иностранные инвестиции в РК, А., 1997; * Комментарий к Гражданскому кодексу РК (общая часть), в 2-х кн., А., 1998; * Energy Charter Treaty, London, 1997; * Право и собственность в РК, А., 1998. Ғылыми атақтары * 1966 жылы Заң ғылымдарының кандидаты (ғылыми атағы); * 1980 жылы Заң ғылымдарының докторы (ғылыми атағы); * 1985 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді; * 2000 жылдан Еуропалық құқық Академиясының академигі (Будапешт); * 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Мемлекеттік марапаттары * 1986 жылы «Қазақ КСР Алтын кітабына» енді. * 1999 жылы «Құрмет ордені» мен марапатталды. * ТМД халықаралық парламент ассамблиясының құрмет грамотасымен марапатталған (1978, 2007 жылдары); * 2004 – 2006 жылдары екі мәрте «Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі» мен марапатталған (ҚР БжҒ министрлігі); * 2005 жылы «Қазақстан конститутциясына 10 жыл» медалі; * 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі; * 2016 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» берілді. Дереккөздер
Сүлейменсай

Сүлейменсай – палеолит дәуірінің ескерткіштері. Жамбыл облысы, Талас ауданы Сүлейменсай ауылынан 9 – 14 км қашықтықта орналасқан. 1958 жылда тас дәуірі ескерткіштерін зерттеумен шұғылданатын Қаратау отряды (жетекшісі Х.Алпысбаев) тауып зерттеген. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созыла жатқан төменгі антропогендік сөрелер құрамына кіретін төбешіктер үстінен тас құралдар жинастырылған. Адамзат тарихының түрлі дәуірлерін қамтитын ескерткіштер арасынан бірнеше (ғ1, 4, 31 – 34 жұрт орындар) палеолит кезеңінің нысандары анықталған. Археологиялық жұмыстар барысында бұл ескерткіштерден екі жағы өңделген шапқы құралдары (54 дана), өзектас (30 дана), қол шапқы (6 дана), унифас (13 дана), тас жаңқа (108 дана) жинастырылған. Олар шақпақ тастан, сұр және қара сұр түсті малтатастан дайындалған. Құралдардың сырты табиғи күштер әсерінен қақталған. Жасалуына қарағанда тас құралдар Бөріқазған, Ақкөл, Тоқалы секілді ескерткіштер бұйымдарына жақын. Сүлейменсайдан алынған тас құралдарының Қазақстандағы басқа ескерткіштерден айырмашылығы – мұнда бұйымдар кейінгі уақыттағы заттармен араласпаған, тек ерте уақыттардағы бұйымдар сақталған. Сүлейменсайдан алынған мағлұматтар Қазақстанның оңтүстік өңірін алғашқы адамдар ерте және орта палеолитте мекендегендігін айғақтайды. Дереккөздер
Сүңгуір қайық

Сүңгуір қайық – су асты жағдайында ұзақ уақытқа дейін іс-қимыл жасау қабілеттіліктерімен қамтамасыз етілген, маңызды тактикалық қасиеті жасырыну болып табылатын ұрыс кемесі. Тарихы Сүңгуір қайықты жасау XVII ғасырда басталды. I-дүниежүзілік соғыстың басында соғысушы елдерде 50 м тереңдікте, 5700 – 7200 км қашықтыққа жүзе алатын сүңгуір қайықтар барлау жүргізуге, базаны қорғауға пайдаланылды. II-дүниежүзілік соғыс қарсаңында АҚШ-тың әскери-теңіз күштерінде 111, Ұлыбританияда 58, Францияда 77, Италияда 115, Жапонияда 63, Германияда 57, КСРО-да 218 сүңгуір қайық болды. Қазіргі кезде Ірі державалардың флоттарында сүңгуір қайық маңызды орын алады. Олар су үсті кемелерін, су асты қайықтарын, қарсыластың аумағындағы жер үсті нысандарын жоюға, сонымен қатар әр түрлі арнайы міндеттерді (барлау, диверсиялық топтарды түсіру, т.б.) орындауға арналған. Қазіргі заманғы сүңгуір қайық атқаратын міндетіне қарай баллистикалық және қанатты зымырандармен, торпедолармен және миналармен қаруланады, гидроакустикалық, радиолокациялық, т.б. радиоэлектронды аппараттармен жарақтандырылады. Баллистикалық ракеталар, әдетте жер үсті нысандарын, ал қанатты ракеталар, торпедолар мен миналар теңіздегі қарсыластарды жоюға қолданылады. Сүңгуір қайық негізгі қару-жарағына қарай атомдық және дизельді болып бөлінеді. Сүңгуір қайық бір корпусты, бір жарым корпусты және екі корпусты болады. Атомдық сүңгуір қайық қай елдерде бар? Қазіргі кезде әлемдегі бес мемлекеттің қарулы күштері атомдық суасты қайықтарымен жарақтанған, олар: АҚШ, Ресей, Франция, Ұлыбритания және Қытай. Алдағы жылдары бұлардың қатарына Үндістан мемлекеті де қосылады. Militaryparitet.com сайтының мәліметі бойынша, қазір Үндістанда INS Arihant деген атауға ие болған екі бірдей атомдық суасты қайығы жасалып жатыр. Сондай-ақ жақын болашақта Бразилия мемлекеті де атомдық суасты қайықтары бар елдердің қатарына кіреді. Бразилиялықтар жасап жатқан қайық құрылыстары шамамен 2020 жылдары аяқталады деп жоспарлануда. Тарихи есеп бойынша ең алғаш атомдық сүңгуір қайыққа ие болған ел – АҚШ. Артынша бәсекелесінен қалыспау үшін КСРО да осындай қарулы техниканы жасап шыққан болатын. Үндістанда сүңгуір қайық жарылды 14.08.2013 Үндістан әскери күштері пайдаланып жүрген, Ресейде жасалған Sindhurakshak ("Синдхуракшах") сүңгуір қайығы сәрсенбіге қараған түні Мумбай порты маңында жарылып, өртенген соң суға батып кетті. Үндістан әскери теңіз күштері өкілдерінің хабарлауынша, бортта қалған 18 теңізші із-түзсіз жоғалған. Үндістанның қорғаныс министрі Аракапарамбил Энтони кейбір теңізшілердің қаза тапқанын растап, оқиғаны "соңғы уақыттағы ең үлкен апат" деп атады. Бірнеше теңізші жараланып, ауруханаға түскен. Жарылыстың неден шыққаны әзірге белгісіз. 16 жыл бұрын жасалған сүңгуір қайық таяуда ғана Ресейде күрделі жөндеуден өткізіліп, жаңартылған. Сыртқы сілтемелер * http://alashainasy.kz/interested/31764/ * http://www.azattyq.org/archive/news/20130814/330/330.html?id=25075051 Дереккөздер
Сүре

Сүре ( суроһ – қатар, дәреже) — Құран бөлімінің атауы. Жалпы Құранда 114 сүре бар. Олар 30 жүзге топтастырылған. Әр сүре аяттардан тұрады. Сүре атауының сөздік мағынасы алғашқыда “бірінші дәрежелі”, “аса маңызды” деген ұғымды білдірсе, кейіннен терминдік мағынаға ие болды. Сүре ұғымының Мұхаммед пайғамбардың Құдаймен сырласқан хикметті сәтінің сырлары деген астарлы мәні де бар. Пайғамбарға сүрелердің қай қалада түсуіне байланысты "меккелік" және "мединелік" болып бөлінеді. Сүрелердің 86-ы меккелік, ал 28-і мединелік болып табылады. Тәубе сүресінен басқа барлық сүрелер "Ең Мейірімді, Ең Рақымды Алланың атымен бастаймын" басмаласынан басталады. Сүрелер тізімі (Үлгі ретінде жекелеген мағыналары мен жуық аудармалары келтірілген) Меккелік сүрелердің ерекшеліктері: * Таза таухидке, өлгеннен кейін қайта тірілуге, Қиямет күніне, ғайыптағы жаратылыс біздің көзімізге көрінбейтін санамызбен ойлап жете алмайтын нәрселердің (жәннәтпен, тозақтың және т.б.) бар екендігіне сенуге шақырады. * Ислам дінінің алғашқы кезеңінде Мұхаммед пайғамбарға Алла Тағала тарапынан уахи арқылы аят түсіп жатқан кезеңде надан арабтардың Құран сүрелеріне ұқсас сүрелер келтіру жайында хабарлайды. * Мүшріктер мен кәпірлер жайында. * Ад, Самуд сияқты жойылған қауымдар жайында қиссалар келтіріледі. * Алла Тағаладан басқаға дұға ету арқылы жәрдем сұрау секілді серік қосудан сақтандыру жайында. Дереккөздер Сілтемелер * [http://kuran.kz Құран мағыналарының қазақша аудармасы] * [http://www.crimean.org/islam/koran.asp Құранның мағыналық аудармалары]
Сүрлем

Сүрлем – ауа жібермей консервілеу арқылы дайындалатын, ұзақ уақыт сақтау үшін ашытылған шырынды жемшөп. Сүрлемге салынатын балауса түріне қарай жүгері, күнбағыс, сұлы, сиыржоңышқа cүрлемі деп бөлінеді. Құрамында каротин, С дәрумені, аздаған мөлшерде суда еритін қант, органикалық – сүт (2%-ға дейін) және сірке (0,6%-ға дейін) қышқылдары, кейбір түрлерінде пропион, валериан, т.б. қышқылдары кездеседі. Сүрлемді дайындау және сақтау технологиясы бұзылған жағдайда май қышқылы пайда болады. Сүрлемнің құрамында қышқылдардың болуы малдың ас қорыту органдарының қызметін жақсартады, ішек-қарын сөлі көбірек бөлінеді, азық жақсы қорытылады. Сүрлемде пішенге қарағанда қоректік заттар өте көп, каротин толық сақталады. Оның құнарлылығы өсімдіктің түріне, жинау мерзіміне, оны дайындау және сақтау әдістеріне байланысты. Өнімділігі жоғары сүрлем алу үшін жүгері дәнінің балауыздана-сүттеніп піскен кезінде, күнбағысты гүлдей бастағанда, сиыржоңышқа-сұлы және бұршақ-сұлы қоспаларын бұршақтары пайда болғанда, шабындық шөптерін масақтануы басталғанда, көпжылдық шөптердің көшетінен шөпті масақтана бастағаннан гүлдегенге дейін, бөрібұршақты сүттеніп піскен кезінде жинайды. 100 кг күнбағыс сүрлемінде 16 азықтық өлшем және 1,4 кг қорытылатын протеин, сәйкесінше жүгері сүрлемінде 20 және 1,4 кг; жоңышқа сүрлемінде 18 және 2,9 кг болады. С-нің түсі ашық қоңыр, сарғыш келеді. Қатты күйген сүрлемнің түсі қара қоңыр болады. Ашытылған капустаның, тұздалған көкөністің, бұзылған кезде – бұзылған балықтың, қидың иісі болады. Ылғалдылығы 60% болатын сүрлемнің қышқылдығы (рН) 4,0 – 4,2. С. ауыл шаруашылығы малдарының барлық түріне беріледі. Бордақылайтын және сүтті сиырлардың азық рационының 50%-ын сүрлем құрайды. Сапалы сүрлем әзірлеу үшін балаусаны дер кезінде сүрлем қоймасына жеткізіп, тығыздап салады да, үстін ауа, су өтпейтіндей етіп жабады. сүрлемнің ішкі қабатының температурасы 30 – 35 о С-тан аспау керек. Дереккөздер
Сүрме

Сүрме (лат. Stіbіum; Sb) — элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 51, атомдық массасы 121,75. Шығыс елдерінде бұдан 3000 жыл бұрын ыдыс жасауда қолданылды. Мысырда б.з.б. XIX ғасырда сүрме жылтырының ұнтағын әйелдер қасын бояуға пайдаланған. Сүрменің алу жолын және қасиеттерін алғаш сипаттап жазған алхимик В.Валентин (1604) болды. 1789 ж. Антуан Лавуазье сүрмені “antіmoіne” деген атпен химиялық элементтер тізіміне енгізді. Табиғатта Табиғатта тұрақты 2 изотопы 121 Sb (57,25%), 123 Sb (42,75%) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 10–5%. 27 минералының ішіндегі ең негізгілері: антимонит, бертьерит, лингвистонит т.б. Физикалық қасиеттері Сүрменің үш аморфты және кристалды түрі бар. Ең тұрақтысы кристалды сүрме, басқалары төменгі температурада қалыпты сүрмеге айналады. Қалыпты сүрменің кристалдық торы гексагоналды, күмістей ақ метал; тығыздығы 6,61 – 6,73 г/см 3 , балқу t 630,5 о С, қайнау t 1635 – 1645 о С. Сүрменің басқа металдарға қарағанда айырмашылығы ол қатайған кезде көлемі ұлғаяды. Химиялық қасиеттері Тотығу дәрежелері –3, +3, +5, химиялық активтігі нашар. Ауада тотықпайды, температура 630 о С-тан жоғарылағанда жанып, Sb 2 O 3 түзеді. Фтордан басқа галогендермен тікелей, күшән, күкірт, фосформен балқытқанда әрекеттеседі. Сұйытылған минералды қышқылдар мен суға тұрақты. Қыздырғанда концентрлі HCl, H 2 SO 4 , HNO 3 -терде еріп, ерігіштігі төмен тұздар-антимонаттар түзеді. Сүрме металдармен қосылып, антимонидтер береді. Алынуы Сүрмені сульфидті кентастарды күйдіргеннен қалған өнімдерді немесе тотыққан кентастарды тотықсыздандыру арқылы алады. Қолдануы Сүрменің бас пайдаланушысы полиграфия өндірісі (Sb қосылған қорытпа қатайған кезде ұлғайып, ұяқалыптың бөлшектерінің көшірмесін нақтылы қалыптастырады). Сүрменің қорғасын, қалайы, мыспен құймалары өнеркәсіпте, таза сүрме және антимониттері жартылай өткізгіш ретінде қолданылады. Сондай-ақ бұл элемент мойынтіректі қорытпаларда (баббиттерде) пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сүттіген

Сүттіген – сүттіген тұқымдасына жататын бір не көп жылдық өсімдіктер мен шала бұталар. Биіктігі 15 – 20 см, тамыры тармақталып, сабағы тік өседі. Қандауыр тәрізді жапырағы бүтін жиекті. Гүлдері дара жынысты, жасылдау сарғыш түсті. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – үш ұялы қауашақ. Сүттігеннің көпшілік түрінің сабағы сүтті, шырынды болады, кейбіреуінің ұрығында іш өткізетін май бар. Өте улы өсімдік. Көкшіл сүттіген (Е. helіoscopіa) – дәрілік өсімдік. Халық медицинасында сүттігенді іш өткізетін, несеп жүргізетін және ішек құртын түсіретін, сондай-ақ қатерлі ісіктерді емдейтін дәрі ретінде қолданады. Сүттігенді аса сақтықпен пайдаланған жөн, көп мөлшері ауыр асқынуларға, шырыны көздің, еріннің, мұрынның, жыныс мүшелерінің шырынды қабатына зиянды. 2 түрі: берік сүттіген (Е. sclerocyathіum) және Ярослав сүттігені (Е. jaroslavіі) – өте сирек кездесетін өсімдіктер ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген Табиғатта таралуы. Облыстың барлық аймақтарында өсетін 52 түрі бар. Соның ішінде, әсіресе талшық сүттігені (Т. vіrgata) республиканың орманды, шалғынды жерлерінде, егістіктерінде жиі кездесетін арамшөп. Қазақстанның оңтүстік және шығыс облыстарының ормандары мен жабайы бұталарының арасында, құмды, сортаң, шөлейіт жерлерде өседі. Сүттігеннің өте қауіптілері – түйе сүттігені, құм сүттігені, күнбағыс сүттігені деп аталады. Дәрілік шикізат ретінде жиналмайды, мүмкіндігінше жайылымдарды тазарту үшін оларды тамырымен жұлып алып тастаған дұрыс. Ал қотырға, қышымаға қарсы қолданылатын дәрі тапшы кезде оның шөбінің тұнбасымен (1:20) осы аруларды емдеуге болады. Бірақ сақтық шараларын бұлжытпай орындау қажет. Химиялық құрамы. Сүттіген шөбінің құрамында іш өткізетін май, сондай – ақ эуфорбин қышқылының улы тотығы, шайырлы және органикалық заттар, аздаған алколоидтар болады. Малдың улануы. Жалпы сүттігенді мал жемейді. Бірақ жазда дайындалған пішен арасында сүттіген шөбінің араласып кетуі ықтимал. Қыс айларында осындай шөппен азықтандырған мал уланып қалады. Уланған малдың асқазан – ішегі зақымданып, қабынады, іші өтеді, тәбеті қашады. У денеге әбден тараған кезде оның зәріне қан араласады. Аузынан шұбырып көбікті сілекей ағады, тыныс алу органдары мен жүрек жұмысы нашарлайды. Дер кезінде емдемесе уланған мал 1 – 2 күнде өледі. Уланған малға алғашқы жәрдем – оның асқазынын марганцовканың әлсіз ертіндісімен жуу болып табылады. Дереккөздер
Сыбаға

Сыбаға – құрметті қонаққа немесе жақын-жуыққа арнап сақталған кәделі ет мүшелері, тағам. Мәселен ақсақалдарға, құдаларға, т.б. жолы үлкен адамдарға бас, жамбас, жая, ірі малдың омыртқалары сияқты мүшелері тартылады. Сондай-ақ құдағилардың жамбас, қыздар мен күйеулердің төс, балалардың құлақ, бүйрек, жүрек сияқты сыбағалары болады. Өзі келе алмайтын қарт адамдардың сыбағасын беріп жібереді. Үлкен адамдарға ірі мал жамбасының шұқыршағын, жауырынын, кәрі жілігін аспайды. Қыздарға кәрі жілік, өкпе бермейді. Қолдың жіліктері құрметті адамдарға тартылмайды. Сыбағаның, төркін сыбаға, қара сыбаға, өлі сыбаға, су сыбаға түрлері бар. Дереккөздер
Жүрімбек Сыдықұлы Сыдықов

Жүрімбек Сыдықұлы Сыдықов (20.09.1922 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Ақсу ауылында — 18.12.2018) – ғалым, гидрогеолог, геология-минералогия ғылымының докторы (1966), профессор (1968). Батыс, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды облыстарында ірі гидрогеологиялық, гидрогеохимиялық зерттеу жұмыстарын ұйымдастырып, гидрогеологиялық жән. Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1989). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1991). Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагері. Зерттеулер Сыдықов көп жылдар бойы Орталық, Батыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймақтарында жер асты суларын іздеп, барлау, табиғи және қолданылуға жарамды қорларын анықтау, көп мөлшерлі жер асты тұщы және минералды (шипалы, ыстық, тұзды) сулар қорларын тиімді пайдалану жолдарын зерттеумен айналысты. Сонымен қатар гидрогеологиялық карталарды жасау, тың жерлерді, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық, қатынас жолдары орындарын сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету, әр аймақтың жер асты суларының экономиялық дамуға және халықтың әл-ауқатын жақсартуға тигізетін әсерін, ресурстарын қорғау бағытындағы зерттеу жұмыстарын басқарды. Арал және Каспий теңіздері алаптарындағы жер асты ағынының шаруашылықты игеруге байланысты өзгеруін болжау теориясы мен әдістерін негіздеді. Марапаттар Сыдықов “Халықтар достығы”, Бірінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығын алған (1980), алты жүз жиырмадан астам ғылыми еңбек жазған (оның ішінде қырықтан астам монографиясы бар). Дереккөздер
Александр Николаевич Сызғанов

Сызғанов Александр Николаевич (17.8.1896, Татарстан, Арск қаласы – 8.10.1980, Алматы) – хирург, медицина ғылымдарының докторы (1936), профессор (1934), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1955), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1941). Жетістіктер Негізгі ғылыми-зерттеулері жалпы, жеке және операциялық хирургия мәселелеріне арналған. Сызғанов лимфа жүйесі туберкулезін, жүрек-қан тамыр, тыныс алу, ас қорыту жүйелері ауруларын, эндеметрия бұғақ ауруын хирургиялық жолмен емдеу әдістерін тауып, оларды күнделікті дәрігерлік тәжірибеге енгізді; онкологиялық, бұғақ ауруының ісінуін емдейтін арнайы хирургиялық орталықтар құрды. Оның басшылығымен Қазақстанда хирург-клиниктер ғылыми мектебінің іргесі қаланды, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде респуликалық қан құю станциясы ұйымдастырылып, қан орнына қолдананылатын – КЗК сұйықтығы алынды. Сызғановтың редакциясымен Хирургия орталығының 16 томдық ғылыми еңбегі жарық көрді. 10 монография, 900-ден астам ғылыми еңбек жазған. Оның жетекшілігімен 17 доктор және 73 кандидаттық диссертация қорғалды. 3 Ленин, 2 Еңбек Қызыл Ту, 2 “Құрмет белгісі” ордендерімен марапатталған. Алматы қаласында бір көше Сызғанов атымен аталады. Қазақ ұлттық медицина университетінде Сызғанов атындағы стипендия тағайындалған. Шығармалар * О некоторых условиях развития злокачественных опухолей, А.-А., 1970; * О лечении гнойных хирургических заболеваний салициловой кислотой, 2 изд., А.-А., 1980; * Проблемы хирургии, А.-А., 1984. Дереккөздер
Сынап

{{Химиялық элемент|нөмірі80|c/a қатынас1,94|қайнау температурасы=629,88 K (356,73&nbsp;°C) Температура °С ρ, 10 3 кг/м 3 Температура °С ρ, 10 3 кг/м 3 0 &nbsp; 13,5951&nbsp; 50 13,4723 5 13,5827 55 13,4601 10 13,5704 60 13,4480 15 13,5580 65 13,4358 20 13,5457 70 13,4237 25 13,5335 75 13,4116 30 13,5212 80 13,3995 35 13,5090 90 13,3753 40 13,4967 100 13.3514 45 13,4845 300 12,875 Шығу тарихы Сынап – көне заманнан бері белгілі жеті металдың бірі. Көбінесе ол өзінің табиғи түрінде (жартастардағы сұйық тамшылар) табылды, бірақ көбінесе оның негізгі минералы кинабарды күйдіру арқылы алынды. Циннабар бояуы қазіргі Түркия аумағында біздің эрамызға дейінгі 8 мың жылдан бері қолданылған. б.з.д., қазіргі Қытайдың оңтүстік-шығыс провинцияларының киноварь кен орындары б.з.б. 4 мың. Ежелгі Египетте киноварь және металл сынап біздің эрамызға дейінгі 3-мыңжылдықтан бастап қолданыла бастады. д., Ежелгі Үндістанда – б.з.б. 1-2 мыңжылдықтардан. Н.С. Мысырда 15-16 ғасырларға жататын сынап құйылған ыдыс табылды. BC Н.С. Мысырда, Месопотамияда және Қытайда мыс пен сірке суын пайдаланып кинавардан сынап алу әдісі белгілі болды. VII ғасырда. BC Н.С. Ассириялық қолөнершілер сынапты металл беттерін алтындау үшін пайдаланған (біріктіру). Біріктіру ежелгі гректер мен римдіктерге белгілі болды, олар сынаптың өзінің және оның қосылыстарының, атап айтқанда сынап хлоридінің уыттылығы туралы да білген. Сынап пен киновар Плиний ақсақалдың табиғат тарихында айтылған. Көптеген ғасырлар бойы алхимиктер сынапты барлық металдардың негізгі құрамдас бөлігі деп санады және егер сұйық сынапты күкірт немесе мышьяк көмегімен қатты күйге келтірсе, онда алтын алынады деп есептеді. Таза сынаптың бөлінуін 1735 жылы швед химигі Георг Брандт сипаттаған. Элементті көрсету үшін алхимиктер де, қазіргі уақытта Меркурий планетасының символын пайдаланады. Қатты сынапты алғаш рет орыс ғалымдары Ломоносов пен Браун алды, олар 1759 жылы желтоқсанда сынапты мұздатып, оның қатты күйдегі металлдық қасиеттерін белгілей алды: иілгіштік, электр өткізгіштік және т.б.; сынаптың сұйық күйде де, қатты күйде де электр тогын өткізетіні көрсетілді. Дереккөздер
Сынтас алтын кен орны

Сынтас алтын кен орны – Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Кен орны 1930 жылдан барланған. Кен аумағында 30-дан астам кварц желілері бар. Минералдары Басты кентас минералдары: пирит, халькопирит, арсенопирит. Дереккөздер
Сыңсу

Сыңсу - қыз ұзату дәстүріне байланысты туған тұрмыс-салт жырларының бірі. Бұл - қыздың ұзатылар алдындағы ел-жүртымен, ағайын-туыс, құрбы-құрдастарымен, туып- өскен жерімен қоштасуы ретінде айтылады. Сыңсуды ұзатылатын кыздың сіңлілерімен не жеңгелерімен үй-үйді аралай жүріп белгілі әуенмен айтатын болған. Сыңсудың өлеңін ақындар немесе қыздардың өздері шығарған. Ұзатылып бара жатқан қыз сыңсу арқылы жұртқа өзінің мұңын, қайғы-қасіретін жеткізген. Сыңсуда қыздың жеке басының мұңы әлеуметтік мәселелерімен ұштасып, ескі әдет-ғұрыпты әшкерелеумен қатар қоғамдық ортаның, азаттық аңсаған әйелдер көзқарасы білдірілген. Сыңсудың өлеңі құрылысына қарай 7, 8, 11 буынды болып келген. Қазіргі кезде негізінен қыз ұзатылып кетіп бара жатып, туған-туыстарымен қоштасу барысында айтылады. Қыз өзінің ішіндегі бар сағынышын шығарып, жұртына кетеді. Дереккөздер
Сыпатай Саурықұлы

Сыпатай Саурықұлы(1837, қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы- 1899, сонда) — Қоқан хандығы басқыншыларына қарсы күрескен батыр. Ұлы жүз шапырашты руының Есқожа тармағынан. 1857 жылы Ш.Уәлихановтың Жетісуға сапарында оны Іле өткелінде Диқанбай батырмен бірге қарсы алып, жергілікті халықтың кәсібі, әдет-ғұрпы жөнінде көптеген мәліметтер берген. Сыпатай 1860 жылы Қоқан әскеріне қарсы Ұзынағаш шайқасына қатысқан. Сыпатай батырдың ерлігі, елін корғаудағы жауынгерлік жорықтары Жамбыл мен Құланаян Құлмамбет, Жамбыл мен Сарыбастың айтыстарында, Сүйінбайдың жырында айтылған. Дереккөздер
Сыр Бойы (газет)

Сыр Бойы – газет, Қызылорда облыстық және қалалық партия комитеттері мен еңбекшілер депутаттарының облыстық кеңесінің баспасөз органы. 1929 жылғы 1 шілдеден шыға бастады. 1932 жылы ақпаннан бастап "Ленин туы", 1938 жылғы 22 наурыздан бастап "Ленин жолы" аталды. 1991 жылғы қыркүйектен бастап "Сыр Бойы" болып шыға бастады.
Сырғабеков Нығмет

Сырғабеков Нығмет(1900 – 1937) – мемлекет қайраткері. 1924 – 26 ж. Қазақ АКСР-і Жоғ. Сотының қылмыстық істер бөлімінің бастығы, 1926 – 28 Жетісу губ. сотының төрағасы, 1928 – 29 ж. Қазақ АКСР-і Жоғ. Соты төрағасы, 1933 – 37 ж. Қазақ АКСР-і а.ш. халық комиссары қызметтерін атқарды.
Сырдария облысы (Ресей империясы)

Сырдария облысы – 1917 жылдың 14 қыркүйегіне дейін Түркістан генерал-губернаторлығының (Түркістан өлкесі) құрамында болған Ресей империясындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Ташкент қаласы. 1867 жылы 23 шілдеде құрылған; сол уақытта облыстық үкімет те құрылды. 1918 жылы 30 сәуірде облыс Түркістан АКСР (РКФСР) құрамында болды. 1920 жылдың қазанында Әмудария бөлімінің аумағы дербес Әмудария облысына берілді. 1924 жылы 27 қазанда ұлттық-аумақтық межелеп бөлу нәтижесінде Сырдария облысының көп бөлігі Сырдария губерниясы ретінде Қырғыз АКСР-не (1925 жылдан бастап Қазақ АКСР), қалған шағын бөлігі (Ташкент уезі) — жаңадан құрылған Өзбек КСР құрамына берілді, ал Талас аңғары — Қарақырғыз автономиялы облысына (1925 жылдан Қырғыз автономиялы облысы) қосылды. 1925 жылы 29 қаңтарда Өзбек КСР құрамында Сырдария облысының бір бөлігінен Ташкент облысы құрылды. 1928 жылы 17 қаңтарда Қазақ АҚСР-нің аймақтық бөліністің енгізілуіне байланысты, Сырдария губерниясы өз қызметін тоқтатты. Географиясы Облыс Түркістан өлкесінің солтүстік-батыс бөлігін алып жатты. Солтүстікте — Торғай және Ақмола облыстарымен, шығыста — Жетісу облысымен, оңтүстікте — Ферғана мен Самарқан облыстарымен және Бұхарамен, оңтүстік-батыста — Хиуа иелігімен, батыста — Арал теңізімен шектесті. Бойлықта созылған төртбұрышқа ұқсас болды. Ауданы 504 700 км² (443,442 шаршы шақырым). Облыстың ең үлкен ұзындығы бойлық бойынша шамамен — 1173 км (1100 шақырым), ені шамамен — 747 км (700 шақырым). Сырдария облысы Түркістан өлкесінің бүкіл ауданының 70%-ға жуығы мен Түркістан генерал-губернаторлығының 25%-ға жуығын иеленді. Билік органдары Әкімшілік бөлініс Бастапқыда облыс 8 уезге бөлінді: Әулиеата, Жызақ, Қазалы, Перовск, Ташкент, Түркістан, Хожанд және Шымкент. 1868 жылы Ташкент уезі Құрама болып өзгертілді (1887 жылы қайта аталды), ал Түркістан уезі таратылды. 1886 жылы Жызақ және Хожанд уездері Самарқан облысына берілді, ал Әмудария бөлімі Сырдария облысына қосылды. XX ғасырдың басында облыс 5 уез бен бөлімге бөлінді: 1920 жылы Әмудария бөлімі дербес Әмудария облысына айналды. Әскери губернаторлар Әскери губернатордың көмекшілері Бейнелеме Тұрғындары 1897 жылғы халық санағы бойынша облыста 1 478 398 адам (803 411 ер адам және 674 987 әйел адам), оның ішінде қалаларда 205 596 адам болды. 155 673 тұрғыны бар (Орта Азиядағы ең көп қоныстанған қала) облыстық Ташкент қаласынан басқасында, Сырдария облысында ірі қалалар жоқ. 1897 жылғы халықтың тіл бойынша үлестіру (XIX ғ. лингвистика бойынша тілдердің анықтамасы): Орыстарды – православиелік және ішінара ескі наным-сенушілерді және басқа еуропалық христиандар мен яһудилерді қоспағанда, халықтың негізгі бөлігін (96,4%) мұсылмандар құрады. Сілтеме * [http://www.genealogia.ru/projects/maps/maps/map_turkistan_jpg.htm Түркістан картасындағы Сырдария облысы (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы); 1,25 Мб] * [https://book-olds.ru/BookLibrary/93000-Syir-Darinskaya-obl.html Царское село кітапханасы, ХІХ-ХХ ғасырлардағы Сырдария облысының тарихына арналған кітаптар, PDF] Дереккөздер
Сырлыаяқ қалайы-вольфрам кен орны

Сырлыаяқ қалайы-вольфрам кен орны – Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Кен орны 1934 жылы ашылып, барлау жұмыстары 1934-1958 жылдары аралығында жүргізілген. Жатыс сипаты Өндірістік маңызы зор штокверктердің ұзындығы 55-100 м, қалыңдығы 17,5 м-дей. Минералдары Кен минералдары – касситерит, станнин, шеелит. Дереккөздер
Сырлытам кесенесі (Жаңадария)

Сырлытам кесенесі (Жаңадария) – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. Орналасқан жері Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 106,5 км. Кезеңі ХІІ-ХІІІ ғасырлар. Тарихы, сипаты Сырлытам кесенесі (түркі тілінде "жұмбақ үй") – Алтын Орда кезеңіндегі сәулет өнерінен өте жақсы сақталған ескерткіштерінің бірі. Сырлытам бір камералы порталды-күмбезді құрылыс болып табылады. Құрылыс Орта Азияның ортағасырлық үйлеріне сәйкес келеді. Күйдірілген кірпіштен қаланған, сыртқы ауданы 10x11 м, бүлінгеннен кейінгі биктігі 9 м. 16 қырлы барабаны (мойындық күмбезделіп бітеді, оңтүстік және солтүстік жағында есіктері бар. Барабанының терезелері де сүйірленіп жасалған. Алдыңғы жағындағы пештағы майолика жалатылған плиталардан "П" әрпі тәрізді белдеу жасалып өрнектелген. ХХ ғасырдың ортасына қарай кесене аздап қирады, әсіресе, күмбезді бөлігі бұзылды. 2000-жылдары Сырлытам қайтадан жаңғыртылды. Қайта қалпына келтіру жұмыстары барысында құрылыс ерітіндісі мен жылтыр қызыл кірпіштің құрамы ерекше қасиеттерге ие екендігі анықталды, қазіргі күні бұл қасиеттердің құпиясы сақталмады. Ақсақалдардың айтуынша, кірпіштердің өте ашық түстері мен сапасы көбінесе кірпіштің қоспасына қосылған түрлі түсті әйнектердің бөлігіне байланысты. Сонымен бірге, қабырғаларының оюланып әрленуі де ерекше қызығушылық туғызады, мысалы, қасбетті жылтыратудағы оюлы күйдірілген сары балшық. 1982 жылы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. Дереккөздер
Сырмақ

Сырмақ — киізден жасалып, өрнектелген қазақ төсеніштері. Көбіне үйдің қабырғалары мен еденін сәндеу үшін қолданылатын қолдан жасалған, арнайы тоқу технологиялары бар бұйымдар. Атауы «Сыр­мақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. Қазақта «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді. Тарихы Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұр­мысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, кө­нерген киіздерді қа­баттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ық­шамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі ті­гістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған. Тағы қараңыз * Тұс киіз * Киіз үй * «Сырмақ қып астына» Кітаптар * Дереккөздер
Сычев Анатолий Петрович

Сычев Анатолий Петрович(1928 ж.т.) – тех. ғыл. докт. (1979), Қазақстанның еңб. сің. металлургы (1961). С. оттек пен электр энергиясын қолдану негізінде қорғасын өндіру әдісін тапты (КСРО Мемл. сыйл., 1978).
Сібір Қазақтарының аймағы

Сібір Қырғыздарының Аймағы– 1854 ж. құрылған облыс. Құрамына Көкшетау, Атбасар, Ақмола, Қарқаралы округтері (дуан) кірді. 1867 ж. есеп бойынша Жер аумағы 763711 км², халқы 300 мыңға жуық болған. 1867 – 68 ж. реформалар бойынша жойылды.
Сібір темір жолы

Сібір Темір Жолы — Ресейдің еуропалық бөлігін Қиыр Шығыспен тікелей байланыстырған торап. 1891 – 1915 ж. салынған. Челябинскіден Владивостокке дейін созылды (ұзындығы 10 мың км). Жолдың Батыс Сібір учаскесі Солт. Қазақстан жері арқылы өтті.
Сілетітеңіз

Сілетітеңіз – Ертіс алабындағы тұзды көл. Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 64,7 м биіктікте. Гидрографикасы Ауданы 750–777 км 2 , ұзындығы 64,7 км, ені 22,1 км, орташа тереңдігі 2 м (ең терең жері 3,2 м), су жиналатын алабы 23,4 мың км 2 . Жағалау сипаты Жағасының ұзындығы 273,6 км. Жағалауында көптеген шығанақтар, түбектер бар. Батысы және оңтүстігі жағалауы аласа, солтүстігі мен шығысы шағын жыралармен тілімденген. Көлге Сілеті мен Жолақсай өзендері құяды. Жағалауы негізінен жусанды-бетегелі, сортаң шөптесінді. Жайлым үшін пайдаланылады.
Сірке қышқылы

Сірке қышқылы (этан қышқылы, CH 3 COOH) – бірнегізді органикалық қышқыл. Ол өткір иісті, қышқыл дәмді, түссіз сұйық және суда жақсы ериді. Температурасы +16,6 °C-дан төмен болғанда мұз сияқты болып қатып қалады, сондықтан мұзды сірке қышқылы деп аталады. Қолданысы Сірке қышқылының 3–9%-дық судағы ерітіндісі тағамдарға дәм беру үшін қолданылады, ал 70–80%-дық ерітіндісі сірке эссенциясы делінеді. Химиялық қасиеттері Металдармен: * 2CH3COOH +Mg -> (CH3COO)2Mg +H2 ^ Негіздік оксидпен: * 2CH3COOH +MgO -> (CH3COO)2Mg +H2O Негіздермен: * CH3COOH +NaOH -> CH3COONa +H2O Тұздармен: * 2CH3COOH +MgCO3 -> (CH3COO)2Mg +CO2 ^ +H2O
Сіріңке

Сіріңке – бір жақ ұшына оңай жанатын қоспа жағылған жіңішке ағаш таяқша (шырпы). Сіріңке қорабына жағылатын қоспа құрамында қызыл фосфор, күкіртті сүрме, темір жосасы, пиролюзит, тері желімі, бор, декстрин және гуммитрагант болады. Жалын температурасы ағаштың тұтану температурасына сәйкес келеді, ал ағаштың жану температурасы шамамен 800-1000 °C. Сіріңке басының жану температурасы 1500 °C дейін жетеді. Ертедегі ашылуы Сіріңке ортағасырлық Қытайда пайда болған. Бұл майда, жіңішке таяқша таза күкіртпен байытылған. Олар үйкеу арқылы жанбаған, олар тұтанған трутпен жанасу арқылы жанған. Бұл "прото- "сіріңке" XIII—XIV ғасырлардағы қытай мәтіндерінде айтылады. - XV ғасырда бұл новинка Еуропаға дейін жетті, бірақ жаппай таратуда болмады. Мұндай күкіртті таяқшалар пайдаланылды Еуропада тек XVII—XVIII ғғ., одан кейін химия арқасында одан әрі дамыды. Тарихи химиялық өнертабыстар мен ашылымдар, XVIII соңында — ХІХ ғасырдың басында, өнертабысқа түрлі сіріңкелердің қосылуына әкеліп соқты. Шығу тарихы Сіріңкені XIX ғасырдың басында ағылшын өнертапқышы Джон Уолкердің ойлап тапқандығын біреу білсе, біреу білмес. Бір қызығы әуел басында Джон дәрігер болып жұмыс істеген. Кейіннен химия саласына қызығып, сол салаға түбегейлі бет бұрған. Отты алудың жолдарын табу оны көп ойландырған. Күндердің күнінде ол сульфид пен сүрменің қоспасымен тәжірибе жасауды ұйғарады. Қоспаны араластырып жатып, Джон қолындағы таяғын абайсызда қабырғаға жанып жібергенде таяқтағы қоспа қалдығы жанып кетеді. Осылайша сіріңке зертханада ойлап табылған екен. Ол танымал ағылшын өнертапқышы Уильям Конгривтің құрметіне сіріңкеге «Конгрив» деген атау береді. Және ол аз ғана уақыт ішінде өзі жасаған сіріңкенің қорабын сатуға қол жеткізеді. Дегенмен, сіріңкені ойлап тапқан Уолкер танымал тұлға да, бай да бола алмайды. Оның есімі өзі өлгеннен кейін ғана ауызға алынып, белгілі бола бастайды. Дереккөздер
Табан Әл-Хайуан

Табан Әл-Хайуан(Жануарлар табиғаты) – Таһир әл-Маруазидің еңбегі. 1120 ж. жазылған. Негізінен жан-жануарлар туралы жаза отырып, автор кейбір түркі тайпалары (қарлұқ, қимақ, хазар, т.б.) жөнінде арнайы мәліметтер береді.
Табыс салығы

Табыс Салығы– мемлекеттік, кооперативтік, қоғамдық және басқа кәсіпорындар мен ұйымдардан алынған жалақы мен басқа да табыстардан ұсталатын салық. Ол төлеушілердің топтары мен табыстың мөлшері бойынша сараланып, үдемелі ставка бойынша төленеді.
Асан Дабысұлы Тайманов

Асан Дабысұлы Тайманов (7.11.1917 жылы туған, Орда ауданы, Бисен ауылы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1961), профессор (1961), Қазақстан Ғылымдар академиясының мүшесі (1962). 1936 жылы Орал пед. институтын бітірген. Ұлы Отан соғысының ардагері. 1947-54 жылдары Қызылорда педагогикалық институтында, 1954-60 жылдары Иваново және Щуя педагогикалық институтында доцент, 1960-67 және 1971 ж. КСРО Ғылымдар академиясының Сібір бөлімшесінің Математика институтында аға ғылыми қызметкер, 1961-65 жылдары Новосибир университетінің геометрия кафедрасының меңгерушісі. 1968-70 жылдары Қазақстан FA физика-математематика бөлімінің академик-хатшысы. 1970 жылы Қазақстан ҒА Математика және механика институтының директоры. Таймановтың негізгі ғылыми еңбектері теориялық жиынтық топология, үздіксіз бейнелеудің таралуы, борель жиынтығын зерттеу, модельдер теориясы, эвклид кеңістігінің элементтер теориясы сияқты тақырыптарға арналған. Ол 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Қазақстан үшін математик кадрлар даярлауға үлкен үлес қосқан. Еңбек Қызыл Ту ордені және бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Тайпа

Тайпа — қандас туыстардан тұратын әлеуметтік және этникалық бірлестік. Ол рулар мен аталарға бөлінеді. Көшпелі халықтарда тайпалық бірлестіктері ұзақ уақытқа дейін сақталады. Тайпа — 1) алғашқы қауымдық қоғамдағы бір жерде тұратын, тілі бірдей, бірнеше рулардан құралған, өзара туыстық байланыстары бар адамдар тобы. Тайпада ортақ әдет-ғұрып, мәдениет болды. Тайпаны басқару, маңызды істерді және туыстар арасындағы даулы істерді шешу ақсақалдар кеңесінің билігінде болды. 2) Тайпа ұрпақ, халық. Тайпа — адамзат қоғамындағы этникалық қауымдасатық пен әлеуметтік ұйымдардың түрі. Тайпа белгілерінің ерекшелігі - оның мүшелерінің арасында қандас туыстық байланыстардың болуы,руларға бөлінуі. Тайпаның басқа белгілері: тайпа аумағының болуы, тайпаластардың экономикалық қауымдастықтарының анықталуы, сөйлеу ерекшеліктері, сондай-ақ дербес өзін-өзі басқару. Дереккөздер Пайдалынылған әдебиет 1. Қазақстан тарихы 10 сынып. Алматы: “Мектеп” баспасы 2010 ISBN 978-601-293-191-4
Тайсойған полигоны

«Тайсойған» полигоны - бұрынгы КСРО Қорғаныс мин-лігі мен Атом өнеркәсібі мин-лігінің сынақ аймағы. Полигон 1952 жылы Атырау облысы Қызылқоға ауданында қүрылған. Сынақ ауданының жалпы аумағы 7,5 мың км², зымырандардың түсу ауданының аумағы 12,55 мың км². Полигонды стратег. мақсаттағы зымырандық әскери бөлімдер және әскери-әуе күштерінің бөлімдері пайдаланған. «Тайсойған» полигоны сынақ жұмыстарының түріне қарай 3 телімге бөлінген. 1-телімде («Мақат» алаңында) 40 жыл ішінде әрқайсысы 5,3 т болатын 300-дей СС-20 баллистик, зымырандар сыналды. Зымырандардан қалған аса қауіпті деп саналатын 600 кг-дай жанармай (НДМГ) және 1200 кг-дай азотты тотықтырушы (АК-27И) заттар сол аймақтағы 100 км²-дей жерді ластаған; әскери техника мен құралдардың 1,5 мың г-дай сынықтары әлі жатыр. 2-телімде, 929 - жазғы сынақ алаңында (ГЛИЦ) әскери-әуе күштері Сағыз өз-нің батысы мен Үшоба а-ның солт-нде сынақтар жүргізген. 3-телімде қанатты зымырандар 1991 жылдың қыркүйек айына дейін сыналған. Мұндағы сынақ жұмыстары Сағыз өзенінің шығысында жүргізілді. Бұл жерлердегі әскери техниканың сынықтары 2000 т-дай және зымырандардан қалған аса қауіпті жанармай қоршаған ортаға қауіп төндіруде. Полигон аймағында жанармайдың әсерінен пайда болған улы заттар топырақ пен өсімдіктер жамылғысын, жануарлар мен су құбырларын ластады. Су құрамындағы қорғасын, кадмий, талий, мыс және темірдің мөлшері шектеулі деңгейден 10-15 есе жоғары болған. Сонымен қатар зымырандар түскен жерлердегі топырақ құрамындағы көптеген элементтердің (қалайы, магний, кальций, марганец, хром, сынап, қорғасын, кобальт, т.б.) мөлшері айтарлықтай жоғарылаған. Қызылқоға ауданындағы қоршаған ортаның ластануынан жергілікті түрғындар арасында өкпе, жүрек, қан тамырлары мен қатерлі ісік аурулары жыл сайын көбейіп отырған. Нәрестелердің өлі тууы, 1-2 жастағы сәбилердің өлімі жоғарылаған. Тағы қараңыз * Азғыр ядролық полигоны Дереккөздер
Тақия

Тақия – кішігірім сәтен,шұға, барқыт сияқты маталардан әртүрлі тәсілмен (сыру, кестелеу) тігілген баскиім.Оның қалыңдау, жұмсақ маталардан астар тігіп, арасына кейде жұқалап жүн немесе мақта салып жасайтын түрлері де болған. Ерлерге арналған тақияның кестелісі де, кестесізі де болады. Тақияны төбесін төрт сай немесе дөңгелек төбелі етіп тігеді. Тақияны, еркектер үлкен баскиімнің астынан міндетті түрде киілетін баскиім ретінде ұстанған. Сипаттамасы Тақияның да үлгілері көп: зерлі, үкілі, оқалы, сырма, шошақ төбе, тікше, қатипа т.б. бірнеше түрге бөледі. Етегі аласа, төбесі төрт сай болып келетін, кестелі шошақ тақиялар оңтүстікте кездеседі. Тегеріш тақиялар орта жүзде көбірек кездеседі. Ал жалпақ төбелі, биік, тостаған сияқты таптама тақия кіші жүзге тән. Сондай-ақ, қазақ жерінде қазақы, ноғайша оқалы тақия, оқа шеккен тақия, сырма тақия, тікше қатипа тақия, шошақ төбе тақия тәрізді тақия түрлері кең таралған. XІX ғасырдың екінші жартысында тігілген тақиялардың төменгі жағы (етегі, жиегі) кеңейіп келген 5 – 7 см, төбелері төрт үшбұрышты сайдан тұрған. Сайлардың пошымына сәйкес төбесі үшкір, конус тәрізді де болған. Төбелері доғал, жатыңқы тақиялар да қолданылған. Қатты болу үшін етегі мен төбелерінің тігісін жиілетіп жүргізген. Сәнді тақияларды кестелеп тіккен, шеттері мен тігістерін түрлі контраст мата қиындыларымен әдіптеу де қолданылған. Жібек пен алтын немесе күміс зерлермен кестеленген барқыт тақияларды көбінесе жігіттер киген. Ерлерге арналған тақияның кестелісі де, кестесізі де болады. Тақияның орта жастағы, қарияларға арналған түрлері онша кестелеп әшекейленбейді. Тақиялар көбіне «таңдай», «ирек», «қабырға» тігістермен сырылады. Зерттеушілердің айтуынша, Орынбор даласынан табылған тақияның төбесі конус тәрізді болып келген, ол Ресей этнография музейінде сақталған. Қазақстанда бұрындары құлынның терісі мен тулағынан жасалған төбетейге түрі жақын келетін баскиімдер болған. (Павлодар коллекциясы 1960 ж). Бұлардың қай кезеңде тігілгені белгісіз. XІX ғасырдың аяғында онша биік емес цилиндр пошымды бітеу төбелі, шеңберлене пішілген тақиялар пайда болған. Ерлер тақияны төбесі шошақ ақ киіз қалпақ немесе әртүрлі аң терілерінен жиектелген бөріктердің ішінен киеді. Тақияны Маңғыстау өңірінде «телпек», шығыс өңірінің қазақтары «кепеш» деп атайды. Кепеш атауы туралы анық бір ұғым жоқ. Дегенмен Жетісудың оңтүстігінде кестеленбеген, жай сырылған қыстық баскиімнің ішінен киетін бастың пошымына дәл сәйкестендіріп тігілген, жұқа келген іштен киетін баскиімді де кепеш дейтін көрінеді. Оны көбіне бас ауруы мен ақауы барлар киген деседі. Дереккөздер