kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Релаксация

Релаксация ( — әлсіреу, азаю) — макроскопиялық физ. жүйелердегі (газдардағы, сұйықтықтардағы, қатты денелердегі) термодинамикалық тепе-теңдіктің орнығу процесі. Макроскоп. жүйе күйі параметрлердің көп санымен анықталады және осы параметрлердің әрбірі бойынша тепе-теңдіктің орнығуы әр түрлі өтуі мүмкін. Релаксацияның сандық сипаттамасы релакц. уақыты болып табылады. Мысалы, өткізгіштің электрондары тепе-теңдік қалпына 10-13 — 10-14 с ішінде келсе, Жер қыртысындағы кристалдық құрылымдардың тепе-теңдікке жуықтауы геол. дәуірлерге созылады. Физ. жүйе тепе-теңдік күйге бір параметрі бойынша жетіп, басқа параметрлері бойынша тепе-теңдіксіз күйде тұруы мүмкін. Релаксацияланатын жүйе әдетте жартылай тепе-теңдік күйлер арқылы өтеді. Релаксацияның барлық процестері жүйе энтропиясының артуы, қабаттаса өтетін тепе-теңдіксіз процестер болып табылады. Оларды зерттеумен физ. кинетика айналысады. Дереккөздер en:Relaxation technique simple:Relaxation
Малахит

{{Infobox mineral }} Малахит — минерал, карбонаттар класына жатады. Химиялық формуласы Cu 2 [CO 3 ](ОН) 2 , CuO — 71,9% (Cu — 57,4%), СО 2 — 19,9%, Н 2 О — 8,2%, аз мөлшерде СаО, Fe 2 O 3 , SіO 2 , т.б. кездеседі. малахиттің түсі ашық жасыл, көгілдір жасыл, қою жасыл, қаттылығы 3,5 — 4,0, сынғыш, тығыздығы 3900 — 4100 кг/м 3 . Малахит табиғатта ірі мыс кендерінің жер бетіне жақын тотық қабаттарында болады. Үлкен шоғырлы жиынтықтары (50 т-ға дейін) сирек кездеседі, олар негізінен 18 — 19 ғасырларда Ресейде (Төменгі Тагил|Төменгі Тагил аймағында), Чилиде өндірілген. Түрлі зергерлік және әшекейлік көркем бұйымдар жасауда қолданылады. Ұсақталған түрлерінен бояу, тотық минералдарымен аралас бөлшектерінен мыс өндіріледі. Қазақстанда Қоңырат, Жезқазған, т.б. мыс кендерінің тотық қабаттарында өндірілген ірі малахит бөлшектерінің эталондары Геологиялық ғылымдар институтында сақталған. Малахит галлереясы Дереккөздер
Ақсуат жайлауы

Ақсуат – Сарықобда ауданының батысында 14 км жердегі жайлау. Ақтөбе облысы Алға ауданы Сарықобда, Тамды өзендерінің аралығында жатыр. Теңіз деңгейінен 300 м биіктікте. Қоңыр топырағында көкшұнақ, бетеге, боз, селеу, т.б. өседі. Жануарлардан сарышұнақ, құндыз, қоян тіршілік етеді. Ішкі сілтемелер * Сарықобда * Ақтөбе Дереккөздер
Микеланджело Буонарроти

Микеланджело Буонарроти (толық аты-жөні – Микеланджело ди Лодовико ди Лионардо ди Буонарроти Симони) – итальян мүсіншісі, кескіндемеші, сәулетші әрі ақын. 1475 ж. 6 наурызда қазіргі Капрезе-Микеланджело, Тосканада ақсүйек отбасында туған. Кескіндемеші Гирландайо мен мүсінші Бертольдо ди Джованниден (1488 – 90) дәріс алды. Жас кезіндегі шығармаларынан-ақ (“Баспалдақ қасындағы Мадонна”, “Кентаврлар шайқасы” атты бедерлі мәрмәр, 1490 – 92 ж. шамасы) оның шығармашылығының өзіндік басты белгілері айқын аңғарылды. Римде ол “Вакх” мүсінін (1496 – 97, Флоренция, Ұлттық мұражай) жасап, көне заман ескерткіштерімен әуестенеді. 1501 ж. Флоренцияға оралып, Медичи озбырлығының бұғауын бұзған республика азаматтарының ерлігін бейнелейтін шығармалар жасауға кірісті. Ол сомдаған орасан зор Давид мүсіні (1501 – 04, Флоренция, Көркемсурет академиясының галереясы) құдіретті күш, ерлік, жігер туралы паш етеді. 1505 ж. Папа Юлий ІІ Римге шақырып, оған құлпытас жасауды тапсырады. Құлпытасқа арнап ол бірнеше мүсіндер жасады: “Моисей” (1516, Рим, Сан-Пьетро ин Винколи шіркеуі), “Көтеріліске шыққан құл” және “Хал үстіндегі құл” (екеуі де 1513 – 16, Париж, Лувр). Мүсінші тасты жан-жағынан бірдей қашамай, белгілі бір жерлерін ғана өңдеді. Әрбір фигуралар мен жеке көріністер мөлдір айқындығымен ерекшеленеді, сондай-ақ көлемі жағынан көл-көсір бұл жазбалардың біртұтас сән-салтанаттылығы анық байқалады. 1534 ж. ол Римге біржола көшіп келіп, “Аяусыз жаза” атты орасан зор фреска (1536 – 41) жасайды. Өмірінің соңғы 30 жылында мүсін мен кескіндемеден бірте-бірте алшақтап, негізінен, сәулет өнерімен және поэзиямен айналысады. 1523 – 34 ж. ол Флоренцияда сәулетші ретінде Лауренциана кітапханасының ғимаратын тұрғызды. 1546 жылдан бастап өмірінің соңына дейін негізгі еңбегі Римдегі Әулие Петер базиликасы мен Капитолий ансамблін салу болды (екеуі де автор қайтыс болғаннан кейін аяқталды). Оның лирикасы терең ойлы, асқақ трагизмге толы. Мадригал мен сонет жанрында жырлады. 1564 ж. 18-ақпанда Римде қайтыс болды. Өлеңдері алғаш 1623 ж. басылды. Сикстин капелласының төбесі Дереккөздер
Ақтау (тау, Алматы облысы)

Ақтау – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы оқшау тау. Абсолюттік биіктігі 893 м. Жер бедері Сай-жыраларымен тілімденген және ендік бағытта жатқан таудың ұзындығы 9 км, енді жері 6 – 7 км-дей. Таудың Іле аңғарына қарайтын оңтүстік беткейі жайпақ келген, батысы мен шығысы тіктеу. Солтүстік бөктері Қатутау тауына ұласып кетеді. Өсімдігі Беткейі мен етегінде бұта аралас (сексеуіл, жүзгін) астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Батысында Үкгүл бұлағы, шығысында бұта шоғырлары кездеседі. Галерея Дереккөздер
Реликт

Реликт (лат. relіctum — қалдық) — геологиялық замандарда кеңінен таралған, осы кезде тек шағын алқаптарда сақталған өсімдіктер мен жануарлар түрлері немесе табиғи бірлестіктер. Реликттер өздері тіршілік еткен заманның жасымен: мыс., палеозой заманымен (латимерия), мезозой заманымен (гаттерия, гинкго), кайнозой заманымен (секвойя, қортық қайың, т.б.) ерекшеленеді. Кайнозойдың мұздану немесе мұзданудан кейінгі кезеңінен сақталған Реликт өсімдіктер мен жануарлар палеонтологиялық Реликтілер деп аталады. Қазақстанда нағыз Реликт жануарларға қоқиқаз бен реликт шағала жатады: олардың алғашқысы байырғы мекенінен тым алыстап кеткен, соңғысы тек Алакөлдің алабында ұялайды. Жануарлар мекенінің өзгеруі олардың тіршілік жағдайларының ұзақ уақыт өзгеріп отыруына байланысты. Қазір жұпартышқан, Мензбир суыры, жалман, Үстірт арқарының таралу аймағы тарылып кетті. Ал Жетісу аяқтыбалығы Қазақстанда ғана сақталып қалған. Ертеде ылғалды жерлерді қоныс еткен, оңт. өңірлерге ғана тән кейбір жануарлар (кіші аққұтан, сары құтан, сұлтан тауығы, қырғауыл, бірқазандар, т.б.) Реликт жануар ретінде Каспий т-нің солт-нде тіршілік етеді. Қазақстанда Реликт өсімдіктер деп Шарын өз-нің аңғарында кездесетін шаған (ерен) тоғайын атауға болады. Ғалымдар ол тоғайдың жасын 25 млн. жылға теңеп отыр. Мұндай тоғай қазір АҚШ-тағы Колорадо штатындағы Үлкен каньонда ғана сақталған. “Алтынемел” ұлттық табиғи саябағында кездесетін тораңғы тоғайы да Р. түрге жатады. Мұздану кезеңінен сақталған Алматы облысындағы Шынтүрген шыршалы алқабы — бір кездегі солт. тайганың қылқан жапырақты орманының қалдығы. Мұндай Реликт түрлерге Бурабай, Зеренді өңіріндегі сфагнум мүгін, Қарқаралы алқабындағы шымтезекті батпақты биоценозды жатқызуға болады. Реликт түрлерінің ғыл. маңызы зор. Олардың таралу аймағы тарылып, санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер Толықтыру
Ақтау шыңы

Ақтау – Іле Алатауындағы шың. Географиялық орны Алматы облысы Талғар ауданы Талғар өзенінің бастауында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 4690 м. Шыңның солтүстік беткейін Крошка, шығыс беткейін Корженевский мұздықтары алып жатыр. Оңтүстік беткейі тік жартасты, қатты тілімденген. Батыс жалы шығысына қарағанда тіктеу келген (40 – 50°). Дереккөздер
Малды

Малды — ұлы жүз құрамындағы шапырашты тайпасына жататын ру. Шежіре бойынша, шапырашты — ыстық — құрт — абадан — бөрілі — тұранбай — ұран — бес — шам. Шамнан үш ата тарайды: қалды, желді, малды. Малдыдан: екей, еміл деген екі ата тарайды. Ұраны — “Қарасай”, таңбасы — “Ай, Тұмар”. Дереккөздер
Гидрант

Гидрант — суаруға, өрт сөндіруге, көшелерге шашуға керекті су алуға болатын, су құбырларының бойымен орнатылған су алу бақаншалары немесе крандары. Гидрант — көше бойы су желісінде өрт сөндіру жоне көше суландыру үшін орнатылатын су тарататын бағанашық. Гидрант жер бетінде және жер астында орнатылады. Жер астындағы Гидрант байқау қүдықтарында орнатылады, ал жабық кұбыр желісінде орналасқан Гидрант жаңбырлатқыш машиналарға және егістік жерді суаратын түтіктерге су береді. Дереккөздер
Релятивизм

Релятивизм (лат. relatіvus — салыстырмалы) — дүниедегі барлық заттар мен құбылыстар өзара тек салыстырмалы қарым-қатынаста болады деген методологиялық қағида. Релятивизм заттардың, құбылыстардың, ғыл. теорияның, адамгершілік құндылықтардың, моральдық нормалардың, т.б. баяндылығын, тұрақтылығын, абс. мәнін жоққа шығарады. Релятивизмнің негізгі үш түрі: *метафиз. (онтол.) Релятивизм; *танымдық (гносеол.) Релятивизм; *этик. (моральдық) Релятивизм. Дереккөздер
Малдыкөл

Малдыкөл — Қорғалжын алабындағы көл. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде, Соналы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, Жалтыркөл көлінің оңтүстігінде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 12,9 км², теңіз деңгейінен 342 м биіктікте. Ұзындығы 8 км, енді жері 6 км. Су жиналатын алабы 956 км². Жағалауы түйетайлы, сортаңды, батпақты. Жауын-шашын суымен толығады. Суы мол жылдары Жалтыркөл көлімен жалғасып жатады. Суы тұзды. Алабы жайылымға пайдаланылады. Дереккөздер
Релятивистік квантты механика

Релятивистік кванттыі механика — теориялық физиканың микробөлшектер (электрондар, т.б.) қозғалысының релятивистік кванттық заңдарын қарастыратын бөлімі. Тыныштық энергиясымен шамалас энергиясы бар бөлшектер қозғалысында релятивистік эффектілер ерекше байқалады. Мұндай энергиясы бар бөлшектерден жаңа бөлшектердің пайда болуы мүмкін. Сондықтан Релятивистік кванттыі механикада бір бөлшекті қарастыру жалпы жағдайда дұрыс емес. Релятивистік кванттық бөлшектердің қасиеттері тек өрістің кванттық теориясында ғана дәйекті түрде түсіндіріледі. Бірақ релятивистік эффектілер елеулі рөл атқаратын кейбір мәселелерде бөлшектердің пайда болуын ескермей-ақ, бір бөлшектің қозғалысын сипаттайтын (бір бөлшектік жуықтау) толқындық теңдеуді пайдалануға болады. Осы жолмен атомның энергия деңгейлеріне релятивистік түзетулер енгізіледі. Дегенмен қазіргі кезге дейін Релятивистік кванттыі механикадағы есептеулердің негізіне логик. тұрғыдан тұйықталған дәйекті теориясы жасалған жоқ. Релятивистік кванттыі механикада Шредингер теңдеуінің релятивистік жағдайға жалпыланған түрі — Дирак теңдеуі мен Клейн-Гордон теңдеуі алынады. Дереккөздер Толықтыру
Ақтасты (Құдық)

Ақтасты (Құдық) – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Суықадыр тауының оңтүстік-шығысындағы құдық. Желтау тауының солтүстік-батыс баурайында орналасқан. Тереңдігі 2 м, су шығымы 2000 л/сағ. Құдық суы мал шаруашылығына пайдаланылады. Сілтемелер * Мойынқұм * Суықадыр Дереккөздер
Өсімдіктер эмбриологиясы

Өсімдіктер эмбриологиясы Өсімдіктер эмбриологиясы (грек. embryon – ұрық және logos – ілім) – өсімдіктің жаратылу заңдылықтары мен оның дамуының бастапқы кезеңдері туралы ғылым. Өсімдіктер эмбриологиясы 17 ғасырдың аяғында пайда болып, 19 ғасырдың ортасында өз алдына дербес ғылым болып қалыптасты. Қазіргі кезде Өсімдіктер эмбриологиясын зерттейтін бағытына қарай: теоретикалық эмбриология және экспериментальды деп бөлінеді. Біріншісі тозаңдықтың, микроспоралардың, аталық гаметофиттің, ұрықтың, эндоспермнің, тұқымның құрылысы мен дамуының заңдылықтары, сондай-ақ, тозаңдану мен ұрықтануды, апомиксис пен полиэмбрионияны зерттейді. Ол осы заманның озық әдістерін (электронды-микроспораларды, биохимияны, биофизиканы, цитохимияны, биотехнологияны, т.б.) қолдану арқылы жүзеге асырылады. Эмбрионалдық құрылымдардың дамуы, олардың өзара және өсімдік организмінің басқа мүшелермен әрекеттесуі және олардың қоршаған ортамен қарым-қатынасын қарастырады. Екіншісіне тозаңдардың тіршілік қабілетін сақтау, сыртқы жағдайлардың тозаң түтікшесінің өсуіне әсерін, цитоплазмалық аталық стерильдік (ЦАС), үйлесімділік-үйлесімсіздік құбылыстарын зерттеу, ұрықтану мен апомиксисті меңгеру, ұрықты қолдан өсіру, самалдық ұрықтарды алу, партенокарпияны қолдан жасау жатады. Қазақстанда өсімдіктер эмбриологиясы саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары 1955 жылы ҚазҰУ-де (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) басталды. Одан кейін Қазақстан ҒА Ботаника институтында, 1993 жылдан бастап өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы институтында жүргізілді. Қазіргі кезде эмбриология зерттеулердің нәтижесінде өсімдіктердің әр түрлі типтерінің арасындағы жүйелінімдік және филогенетикалық қарым-қатынасты анықтауға мүмкіндік алынды. Пайдаланған әдебиетер С. Мұхамбетжанов Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер морфорлогиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер Физиологиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер биотехнологиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B Өсімдіктер биохимиясы.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B Өсімдіктер генетикасы.]
Ақтасты асуы

Ақтасты – Кетпен жотасының солтүстік-батысындағы асу. Географиялық орны Алматы облысы Ұйғыр ауданында орналасқан. Асудың биіктігі шамамен 2500 м. Беткейі тік жарқабақты. Асудан сәуір – қазан айлары аралығында салт атты адам өте алады. Дереккөздер
Эрих Мария Ремарк

Эрих Мария Ремарк (, туған кездегі есімі Эрих Пауль Ремарк, ; 22 маусым, 1898 жыл, Оснабрюк, Германия — 25 қыркүйек, 1970 жыл, Локарно, Швейцария) — неміс жазушысы. Гимназияда оқып жүргенде әскер қатарына шақырылып (1915), батыс майданында екі жыл соғысқан. Соғыстан кейін мұғалім, құлпытас сатушы, жарнама қызметшісі, спортшолушы, журналист, «Sport іm Bіld» (“Суретті спорт”) журналының редакторы болды. Шығарм. жолын «Батыс майданда өзгеріс жоқ» (1929) романынан бастады. Роман Боймер, Мюллер, Кропп, Леер, Кеммерих секілді соғыс құрбандарының жан тебірентерлік сезімдерін бейнеледі. Ресми хабар ақпараты “батыс майданда еш өзгеріс жоқ” деп жариялап жатқанда, 19 жасар бас кейіпкер оққа ұшады. Бұл қаза ақылға қонымсыз соғыс сұмдығынан, рухани дағдарыс қаупінен құтылу амалынан туындаған шара еді. Одан кейін жарық көрген трилогиясы (“Іайтқанда”, 1931; “Үш жолдас”, 1938; “Қара ескерткіш”, 1956), “Жақыныңды жарылқа” (1940), “Салтанат қақпасы” (1946), “Лиссабон түні” (1962), “Жұмақтағы көлеңкелер” (1971), т.б. шығармалары уақыт пен кеңістік тұрғысынан біртұтас, мазмұн мен пішін үйлесімдігі айқын туындылар ретінде бағаланды. Соғыс өрті жанын жегідей жеген азалы жетім көңілдердің трагед. жайын шынайы суреттеген Ремарк шығармаларын оқуға тыйым салынып, турашылдығымен танылған жазушы қуғынға ұшырады. Билік өкілдері Ремарктың алғашқы екі кітабын көпшілік алдында өртеді (1933). 1932 ж. Швейцарияда тұрақтағанымен, 1939 — 42 ж. Америкаға, 1954 ж. Еуропаға кетуге мәжбүр болды. “Өмір ұшқыны” (1952), “Өмір мен өлім мерзімі” (1954), “Өмір парызы” (1959) атты шығармаларында соғыстың ауыр азабы, табиғатқа, адамзатқа тигізген залал-зардаптары шынайы суреттелді. Дереккөздер Әдебиет * Сучков Б.Л., Книга, которая судит // “Иностранная литература”, 1955, ғ 4; * Фрадкин И., Ремарк и споры о нем // “Вопросы литературы”, 1963, ғ 1. Толықтыру
Малдың жасын айыру

Малдың жасын айыру — маңызды зоотехниялық шаралардың бірі. Көбіне малдың жасы тістері мен мүйіздерінің жетілу ерекшеліктері бойынша анықталады. Сиыр буаз болғанда мүйізінің өсуі күрт баяулап, бунақ пайда болады. Осы бунақтар санына 2 жыл қосу арқылы сиырдың жасы анықталады. Мысалы, сиыр мүйізінде 3 бунақ болса, оның жасы бесте деп есептеледі. Мал тістері жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінде орналасқан. Олар күрек, азу және сойдақ (шошақ) тістер болып үшке бөлінеді. Жылқыда үстіңгі және астыңғы жақ сүйек сүйектерінде алты-алтыдан күрек тіс болса, күйіс малында (сиыр, қой, ешкі) үстіңгі жақ сүйегіндегі тістер қатты етті өскінмен алмасқан. Күрек сүт тістердің тұрақты тістерге ауысу мерзімі мен кейінгілердің қажалу ерекшеліктері малдың жасын айыруға мүмкіндік береді. Тістері бойынша жылқының жасы былайша анықталады: құлынның күрек сүт тістері 6 айға дейін толық шығып бітеді, 2,5 — 5 жыл арасында күрек сүт тістер тұрақты тістермен алмасады, 6 жаста төменгі жақ сүйегінің ортадағы екі күрек тістің (жұлқарлардың) өткір ұштарындағы ойыс қажалып тегістеледі. Жеті жаста — ортадағы төрт тістің, 8 жаста барлық алты тістің ойыстары тегістеліп кетеді. 9 жаста жоғарғы жақ сүйегіндегі жұлқарлар, 10 жаста ортадағы 4 тіс, 11 жаста жоғарғы жақ сүйегіндегі барлық 6 күрек тіс қажалып тегістеледі. 15 жаста күрек тістердің өткір ұшы — шеңбер, ал кәрі жылқыларда үшбұрыш пішінде болып өзгереді. Сиырдың сүт күрек тістері 1 айға дейін шығып бітеді. Олар 1,5 — 4 жыл арасында тұрақты тістерге алмасады. Одан кейінгі уақытта тістердің қажалу деңгейі мен пішіндерінің өзгеруіне қарай малдың жасы анықталады. Қойларда 1,5 жаста — жұлқар тістер, 2 жаста — ортадағы 4 тіс, 3 жаста — ортадағы 6 тіс, 3,5 — 4 жаста барлық 8 күрек тіс сүт тістері тұрақты тістерімен алмасады. Алты жасар қойдың жұлқар тістерінде қуыс пайда болып, босайды. Жеті жаста ортадағы 6 тіс қатты қажалады, қойлардың тісі түсе бастайтындықтан одан әрі өсімге қалдыру тиімсіз болып табылады. Дереккөздер
Гидрогендеу

Гидрогендеу - сутектің жай немесе күрделі химиялық қосылыстарға бірігуі; катализаторлардың қатысуымен өтеді. * Деструктивтік Гидрогендеу (күрделі зат молекуласын кішігірім фрагменттерге ыдырататын), * Майды Гидрогендеу (сұйық өсімдік майлары мен жануар майларын қатты заттарға катализдік айналдыру әдісімен процесі), * Катализдік Гидрогендеу (элементтерге немесе қосылыстарға катализатор әсері арқылы сутек қосу) болып бөлінеді. Дереккөздер
Александр Герасимович Громов

Александр Герасимович Громов (1935 жылы туған, Алтай аймағы, Краснощеково ауданы, Усть-Козлуха ауылы) – техника ғылымы докторы (1986 жылы). Алтай ауыл шаруашылық институтын (1962 жылы), Челябинск ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтының аспирантурасын (1967 жылы) бітірген. Павлодар «Ауылшартехника» бөлімшесінің аға инженер (1962–1964), Мал шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының лаборатория меңгерушісі (1967–1973ж.), бөлім меңгерушісі (1973–1986), директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1986–1993ж.) қызметтерін атқарды. 1993 жылдан Қазақ мал шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының бөлім меңгерушісі болып істейді. 90-нан астам ғылыми мақала мен 40 авторлық куәліктің авторы. Дереккөздер
Малдың инвазиялық аурулары

дар]] Малдың инвазиялық аурулары — эволюциялық даму барысында жануар денесінде паразиттік тіршілік етуге бейімделген бір клеткалы организмдер мен құрттар тудыратын аурулар. Бұл аурулардың 2 тобы бар: Бірінші тобы — гельминтоздар. Оларды трематода (сорғыш құрт), цестода (таспа құрт), нематода (жұмыр құрт) кластарына жататын құрттар тудырады. Мал арасында фасциолез, дикроцелиоз, ішек цестоздары, таспа құрт дернәсілдері тудыратын аурулар жиі кездеседі. Сиырдың, қой-ешкінің, түйенің жіті және созылмалы ауруы — фасциолез республиканың барлық өңірінде таралған. Аурудан арылу үшін ит пен малды алдын ала құрттан арылтады (дегельминтизация), батпақтарды құрғатып, жайылымдарды, суаттарды, олардың маңын тазартады. Дикроцелиоз— малдың бауыры мен өт жолдарын зақымдайтын созылмалы ауру. Республиканың барлық өңірінде, әсіресе оңтүстік мен оңтүстік-шығысында жиі кездеседі. Оны тудыратын дикроцелия құрты. Малға гексихол, гексохлор-параксилол, гетолин беріп (дегельминтизация жасап), құрттан арылтуға болады. Таспа құрт дернәсілдері тудыратын аурулар — эхинококкоз, ценуроз, цистицеркоз кезінде малдың бауыры, миы, өкпесі, сірі қабықтары зақымданады. Бұл аурулардан арылу жұмысы арнайы жоспар бойынша жүргізіледі. Ішек цестодоздарын (мониезиоз, тизаниезиоз, т.б.) тудыратын құрттар да аралық (кейбір кенелер) және тұрақты иелердің қой, сиыр) арқылы өсіп, дамиды. Қоздырғыш малдың аш ішегін зақымдап, ішін өткізеді, ауру асқынса мал өледі. Емдеу, және аурудан сақтану үшін малға тотияйын мен ас тұзының қоспасы, фенасал, т.б. дәрілер ішкізіледі. Малдың инвазиялық ауруларының екінші тобы — тейлерия, пироплазма, қан паразиттері (бабезия), кокцидия (ішек қабырғасында тіршілік ететін бір клеткалы жануарлар), саркоциста (бұлшық етте болатын паразиттер), безноития (теріні зақымдайтын паразиттер) сияқты бір клеткалы паразиттер тудыратын протозойлық аурулар. Бұлардың көпшілігі ауру малдан сау малға кене, түрлі жәндіктер арқылы жұғады. Ауру жедел түрде өтеді, негізгі белгілері — малдың дене қызуы қатты көтеріліп, лимфа бездері үлкейеді, терінің сарғаюы, жүрек пен қан тамыры, ішек-қарын қызметінің нашарлауы байқалады. Протозойлық ауруларды емдеу үшін азидин, беренил, диамидин, т.б. препараттарын егеді. Мал токсоплазмозынан, саркоспоридиоз, безноитиоз, қотыр ауруларының эпизоотологиясы мен патогенезін зерттеп, анықтау әдістерін табу ісі республикада жүйелі жолға қойылған. Дереккөздер
Гидрогенизделген майлар

Гидрогенизделген майлар (Гидрогенизированные жиры). Өсімдік майлары көбінесе сұйық болады, олардың қату температуралары өте төмен. Өндіріс орындары сұйық өсімдік майларын гидрогениздеу арқылы тоң май алады. Майды гидрогениздеу үшін катализаторлар (өндірісте никельді катализаторлар) қолданылады. Гидрогениздеу процесі жүруі үшін температура және қысым, катализаторлар мөлшері мен құрамы, сондай-ақ сутек мөлшері қажет. Гидрогениздеу температурасы мен катализаторлар мөлшерін жоғарылату арқылы майды қатайта түсуге болады. Дереккөздер
Владимир Васильевич Грузин

Владимир Васильевич Грузин (17.4.1956 жылы туған, Якут АКСР-і, Алдан қаласы) – техника ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001). Қарағанды политехникалық институтын (1978, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 1981–1986 жылдары сол инcтитуттың ғылыми қызметкері, 1986–1992 жылдары «Союзспецфундаментстройда» сектор меңгерушісі, аға ғыл. қызметкері, 1991–1992 жылдары «Фобоста» сектор меңгерушісі, 1992–1995 ж. «Орант» шағын кәсіпорнының директоры, 1995–1996 жылдары Қарағанды Бизнес колледжі директорының орынбасары, 1996 жылы Қарағанды бизнес басқару және құқық университетінде ғылыми-өндірістік жұмыстар жөніндегі проректоры. 2000–2001 жылдары Д.А.Қонаев атындағы университеттің Қарағанды бөлімшесінде доцент, кафедра меңгерушісі, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, кафедра меңгерушісі, ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарды. 2007 жылдан «Болашақ» Қарағанды университетінде проф. 240-тан астам ғылыми еңбектің, 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Малдың қатерлі ісігі

Малдың қатерлі ісігі — жануарлардың жұқпалы ауруы. Ол өте жедел таралады, дер кезінде ем қолданбаса, ауырған мал 12 — 72 сағатта өледі. Ауру қоздырғышы — анаэробты микроб. Ол организмге жарақаттанған тері, кілегейлі қабық арқылы еніп, улы токсин шығарады. Әсіресе, бұл ауру тарттыру, мүйіз бен құйрықты кесу, дәрі егу, тазалық сақтау ережелерін бұзудан болады. Ауруға шалдыққан малдың дене қызуы көтеріледі, тері астындағы тіндер ісініп іріңдейді. Ауру малдың тынысы тарылады, жүрек соғысы нашарлайды. Емі: ісінген жерді тіліп, жиналған газ бен сұйықты шығару. Тері астына, венаға антибиотиктер (пенициллин, стрептомицин) жіберу. Дереккөздер
Елена Ивановна Бурдина

Елена Ивановна Бурдина (16 қыркүйек 1953 жылы, Удмурт АКСР-і, Кез ауданы, Кез кентінде туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2007 жылы), профессор (2007 жылы). Семей педагогика институтын (1979 жылы), Мәскеу қаласының мемлекеттік педагогика институтының аспирантурасын (1987 жылы) бітірген. 1982 жылы Павлодар педагогика институтының оқытушысы, Павлодар мемлекеттік университетінің кафедра меңгерушісі (1996–99 жылдары), доцент (1999 жылы) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан профессор 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 оқу құралы, 1 монографияның авторы. ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегері (2009 жылы). Кәсіби жетістіктер: * 2006 ж. – "Ы. Алтынсарин". * 2007 ж. - III сыйлықтың лауреаты. С. Алтынсарин педагогика саласындағы үздік ғылыми зерттеулер мен жұмыстар үшін. 2007 жылдан бастап Елена Ивановна ҚарМУ жанындағы ОД 14.50.05 біріккен диссертациялық докторлық Кеңесінің мүшесі. Е. Бөкетова. * 2008 ж. - "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы"атағы берілді. * 2009 ж. – МАНПО академигі (Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясы, Мәскеу қ.) және АПНҚ академигі (Қазақстанның педагогика ғылымдары академиясы, Алматы қ.) болып сайланды, ақпараттандыру және коммуникация академиясында (Германия, Лейпциг қ.), "салыстырмалы педагогиканың әдіснамасы мен әдістемесі" (Қазақстан, Павлодар қ.) біліктілікті арттыру курстарынан өтті. * 2010 ж. - Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Алтын медальмен марапатталды. * 2017 ж. – "Психология және педагогика "кафедрасының құрметті меңгерушісі" атағы берілді. Шығармалары 1. "Творческий потенциал педагога в системе непрерывного педагогического образования", Павлодар, 2006; 2. “Развитие просвещения в Павлодарском Прииртышье“, Алматы, 2004; 3. "Теоретические аспекты профессиональной подготовки педагога XXI века", Павлодар–СПб, 2005; Дереккөздер
Малдың қоңдылығы

Малдың қоңдылығы — мал денесінде қоректік заттардың (май, ет) жиналу деңгейі. Малдың қоңдылығы малдың күтіміне, тұқымына, жасына және денсаулығына байланысты. Малдың тұқымына қарай қоңдылығы, етінің дәмі әр түрлі болады. Семіз сиырдың дене бітімі жұмыр, жамбас, құйымшақ сүйектері, омыртқалары білінбейді, шап майы толық, таза етінің 60 — 65%-ы ет пен май болады. Орташа қоңды сиырдың таза ет түсімі 50%. Сүйектері шығыңқы, еті олқы, шап майы жұқа келеді. Семіз жылқының арқа омыртқасы, қабырғасы, мықыны білінбейді, арқасы, сауыры жалпақ, жалы тік, тығыз келеді. Семіз түйенің саны жуан, өркеші тік, тығыз, қолмен ұстағанда арқа және бел омыртқаларының ұштары білінбейді. Құйрықты және мәліш қойдың құйрығына май жиналады. Малдың қоңдылығына байланысты еттің химиялық құрамы өзгереді. Күтімі жақсы, семіз малдың қара еті майлы, дәмді келеді. Малдың қоңдылығын анықтауда әр малдың түріне бекітілген мемлекеттік стандарт қолданылады. Малдың физиологиялық қолайлы түріне, әдетте, оның орташа және жоғары қоңдылығы сәйкес келеді. Дереккөздер
Григорий Ефимович Грумм-Гржимайло

Григорий Ефимович Грумм-Гржимайло (5.2.1860, Ресей, Санкт-Петербург – 3.3.1936, Ленинград) – орыс ғалымы, Орта Азияны зерттеуші. 1884–1987 жылдары Памирге, Алтайға, Тянь-Шаньға және Қашқарияға бірнеше рет саяхат жасады. 1889–90 жылдары Ресей географиялық қоғамының Орта Азиялық экспедициясын басқарды. Экспедиция бүкіл Шығыс Тянь-Шань және Наньшань тауларын, Оңтүстік Жоңғарияның құмды шөлдерін зерттеді, Бэйшань тауы мен Турфан қазаншұңқырын ашты. Оның «Батыс Қытай саяхатының сипаттамасы» деген 3 томдық еңбегінде өлкеге географиялық, этногеографиялық және тарихи сипаттама берілген. 1903–1914 жылдары Батыс Моңғолияға, Ұраңқай өлкесіне (Тува) және Қиыр Шығысқа бірнеше экспедиция жасады. Оның «Амур облысының сипаттамасы», «Батыс Моңғолия және Ұраңқай өлкесі» (3 томдық) және басқа география, тарихи және этнографиялық еңбектерін осы өлкелерді зерттеуші ғалымдар қазіргі кезге дейін кеңінен пайдаланады. Г.-Г. Ш.Ш.Уәлихановтың ғылыми еңбектеріне айрықша көңіл бөліп, оның өмірі мен қызметі туралы мақалалар жазды. Шығыс Тянь-Шаньның Богдо-Ола таулары мен Памирдегі мұздықтар, Сихотэ-Алиндегі асу Грумм-Гржимайло есімімен аталады. Дереккөздер
Грунттану

Грунттану – тау жыныстарының физиикалық-техникалық қасиеттерінің үгілу белдемінде табиғи және жасанды факторлардың әсерінен өзгеріске ұшырауы жөніндегі ілім, инженер геологияның бір саласы. «Грунттау» термині ғылыми және өндірістік әдебиетке 20 ғасырдың 20-жылдарында құрылыс жүргізілетін жерлердегі тау жыныстарын грунт ретінде зерттеуге байланысты енді. Грунттау грунттардың қасиеттерін шөгінділердің жиналуына, оның түрлі тау жыныстарына айналуына, кейін бұған әсер ететін барлық процестерге байланыстыра зерттейді. Қазақстанда Грунттау ғылымы 1941–1945 жылдары, әсіресе, соғыстан кейінгі дәуірде құрылыс ісінің зор қарқынмен жүргізілуіне байланысты дамыды. Темір және автомобил жолдарын, көпірлер салу, тау-кен өнеркәсібінің жаңа орталықтарын, ірі гидротехникалық-мелиоративтік құрылыстарды жүргізу Грунттау саласында көлемді ғылыми-зерттеу жұмыстарын атқаруды қажет етті. Инженерлік геология мен Грунттау саласының мамандары республикада Қазақ политехникалық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) инженерлік гидрогеологиялық кафедрасында даярланды. КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесінің геологиялық секторында 1938 жылы инженерлік геологиялық лабораториясы құрылды. Қазақстанда инженерлік геологиялық мен Грунттау мамандары аса ірі құрылыстардың салынуына байланысты зор көлемді инженерлік зерттеулер жүргізді, құрылыс ісін ғылым жағынан негіздеді. Бұған мысал ретінде Ертіс–Қарағанды каналының, Бұқтырма және Қапшағай СЭС-терін, тың жерлер мен Маңғыстау түбегінің көптеген алып құрылыстарын, Балқаш пен Жезқазған мыс комбинаттарын, Торғай боксит кеніштерін, т.б. көптеген ірі нысандарды атауға болады. Дереккөздер
Малдың сүттілігі

Малдың сүттілігі — төрт түлік малдың белгілі бір мерзім ішінде сүт беру мөлшері. Әр түрлі мал түлігінің сүттілігі бірдей деңгейде болмайды. Мысалы, бүкіл тіршілік еткен уақыт ішінде орта есеппен сиыр 20 — 30 мың кг сүт берсе, бір жылда орта есеппен қойдан 500 кг, ешкіден 450 — 550 кг, биеден 1000 — 3000 кг, аруанадан 750 — 2000 кг-ға жуық сүт сауылады. Әр түрлі аймақта өсірілетін мал тұқымының сүттілігі түрліше болады. Өйткені, жайылым, күтім ерекшелігіне (малды дұрыс азықтандыру, зоотехникалық талаптарға сай бағу, мезгілімен суалдыру, т.б.) сауу әдісіне, жасына қарай малдың сүттілігі өзгеріп отырады. Малдың сүттілігі төлдегеннен кейін біртіндеп көбейеді. Оның ең жоғары тәуліктік көрсеткіші — төлін емізіп жүрген кезінде 2 — 3 айында байқалады. Ал буаз малдардың жатырынан бөлінетін гормондар әсерінен, буаздық мерзімі ұлғайған сайын, Малдың сүттілігі төмендейді. Малдың сүттілігі — тұқым қуатын тұрақты белгі. Сүттілікті анықтаудың 2 әдісі бар. Малдың желінінде қалатын сүт мөлшерін ескере отырып, сауу — сүттілікті тікелей анықтау әдісі; төлдің тек ене сүтімен қоректенетін кезіндегі салмақ өсімін арнайы коэффициенттерге көбейту — сүттілікті жанама анықтау әдісі. Мысалы, 20 күндік қозының салмағын 5-ке көбейту арқылы саулықтың сүттілік шамасын анықтайды. Тауарлы сүт өндіруде мол сүт өнімін беретін мал тұқымдарын, әсіресе, сүтті және сүтті-етті сиырдың жаңа тұқымдарын шығарудың маңызы зор. Мысалы, жергілікті сиырларды голланд, остфриз, швиц тұқымдарының бұқаларымен шағылыстыру арқылы шығарылған алатау сиыры, әулиеата сиыры, қараала сиыр, т.б. сиырлардың сүтті тұқымдарын атауға болады. Дереккөздер
Владимир Иванович Грязин

Владимир Иванович Грязин(2.7.1905, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қ. – 1991, Алматы қ.) – ветеринария ғыл. докт. (1962), профессор (1963). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Сібір (қазіргі Омбы) ветеринария ин-тын бітірген (1928). 1938 жылдан Қазақ ветеринария ғыл.-зерт. ин-тында а. ш. малдарында кездесетін жұқпалы аурулар лабораториясының меңгерушісі болды. 1960 ж. «Повальные воспаление легких (перипневмония) крупного рогатого скота в Казахской ССР (итоги исследований и наблюдений)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Г. ірі қаралардың өкпе ауруларына, туберкулезге, паратуберкулезге және басқа да жұқпалы ауруларына арнайы алдын алу шаралары және диагностика жасау мәселелерімен айналысты. 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ремарка

Ремарка, ескертпе (франц. remargue — ескерту, белгілеу) — пьесада кейіпкерлер бейнесін ашып көрсету мақсатында қолданылатын қосымша түсінік сөз. Ремарка кейіпкерлердің жасына, мінез-құлқына, түр-тұлғасына, қимыл-қозғалысына, киім киісіне, көңіл-күйіне, дауыс ырғағы ерекшеліктеріне қатысты. Заттық әлемнің адам психологиясын ашудағы әсерін А.Н. Островский, А.П. Чехов, Б.Шоу, Т.Уильямс туындыларынан байқауға болады. Әрбір кейіпкердің мінез-құлық ерекшелігіне тән түсінік беру арқылы оның өзгеге ұқсамайтын, айрықша кескін-кейпін елестету мүмкіндігі туады. Ремаркада актіге, көрініске, эпизодқа қатысты, оқиға өтетін жер мен қоршаған ортаға, негізгі оқиғаға байланысты жайларға нақты сипаттама беріледі. Ремарканың мән-мағынасы драм. шығарманың жанры мен стиліне сәйкес келеді. Мыс., Чехов “Шиелі бақ” пьесасында символдық ескертпесін екі рет қайталаған. Ж.Аймауытовтың “Іанапия мен Шәрбану” атты пьесасындағы (10-көрініс алдында) Сазанбай мен диуананың бата қылғаны жайындағы ескертпесі Ремаркаға мысал бола алады. Дереккөздер Толықтыру
Рембаза

Рембаза — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Жұмыскер ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2018 жылы таратылған. Географиялық орны Атырау қаласының оңтүстігінде 2 км жерде, Жайықтың бойында орналасқан. Ауылда Атырау қаласының бірнеше кәсіпорындары мен жөндеу цехтары бар. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1993 адам (964 ер адам және 1029 әйел адам) болса, 2009 жылы 2625 адамды (1273 ер адам және 1352 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Гидролазалар

]] Гидролазалар — ферменттер тобы. Гидролиз реакциясын яғни органикалық қосылыстардың үзілген жеріне су молекуласын (Н+ ОН) жалғау арқылы ыдырауын жеделдетеді. Гидролиз байланысының түріне қарай гидролазалар екіге бөлінеді: күрделі эфир байланысына және пептид байланысына әсер ететіндер. Табиғатта белоктарды (протеазалар), углеводтарды (гликозидазалар), майларды (липазалар) және нуклеин қышқылдарын (нуклеазалар) ыдырататын ферменттер көп тараған. Дереккөздер
Қазақстан әдеби қоры

Қазақстан әдеби қоры – жазушылардың қоғамдық бірлестігі (1992 – 1997). Қазақстан әдеби қоры 1992 жылы Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде тіркеуден өткен. Қор мүшелерінің саны – 700-ге жеткен (1996). Шығармашылықпен айналысатын адамдарға қаржылай көмек, әлеуметтік жәрдемдер берумен, әл-Фараби атындағы шығармашылық үйдің жұмысын жүргізумен шұғылданған. КСРО Әдеби қоры негізінде құрылған жазушылардың халықаралық “Әдеби қор” қоғамдық бірлестігі жұмысын жандандыруға ат салысты. Қаламгерлерді Халықаралық әдеби қор қарамағындағы шығамашылық үйлерге жіберіп, әдебиетшілерге халықаралық әдеби қордың арнайы стипендиясының тағайындалуын қамтамасыз етті. Қаламгерлердің екі қоғамдық бірлестігі арасында қызметтестік туралы келісімшарт (Жазушылар одағына – шығармашылық, қоғамдық-саяси, мәдени жұмыстар, Әдеби қорға – әлеуметтік-тұрмыстық, шаруашылық, кәсіпкерлік жұмыстар) жасауға қол жеткізді. Осы келісімшарт бойынша Қазақстан әдеби қоры әдебиетшілер үйін басқаруға алып (1996), қаламгерлерді елдегі саяси-әлеуметтік, экономикалық реформаларға бейімдейтін іс-шаралар жүргізді. “Әдеби қор жаршысы” – “Вестник Литфонда” газетін шығарды (1996). 1996 жылы 2 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Қазақстан әдеби қорының құрылуы кезінде заңдылық сақталмаған деген ұйғарымына сәйкес, 1997 жылы 10 қаңтарда Қазақстан әдеби қоры жабылды. Дереккөздер
Әулие өзені

Әулие – Жемнің сол саласы. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы өзен. Ұзындығы 57 км, су жиналатын алабы 619 км 2 . Бастауы Мұғалжар тауының батыс беткейінен басталып, Жем өзеніне құяды. Гидрологиясы Көктемде еріген қар суымен толығады. Суы мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Виктор Васильевич Гурба

Виктор Васильевич Гурба — Социалистік Еңбек Ері (1966), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген кеншісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лаураеты (1972), техника ғылымының кандидаты (1971). 24 қыркүйек 1914 жылы Украина, Сумы облысы, Глухов қаласында туған. Еңбек жолы * Екатеринбург тау-кен институтын бітірген (1936). *1952–1958 ж. Жезқазған мыс комбинатының бас инженер, Жезқазған тау-кен басқармасының директоры, *1958–1981 ж. Жезқазған кен-металлургия комбинатының директоры болды. 7-ші бесжылдықта жоғары өндірістік табыстарға жеткен. Жетістігі * ҚазақстанКП ОК-інің мүшесі (1976) * КСРО (1962) және Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңестерінің (1961-1980) депутаты. * КОКП 25-съезіне делегат болып сайланды. * КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972). Наградалары * 2 рет Ленин ордені * Социалистік Еңбек Ері (1966) * Медальдар Еңбегі мен есімі *«Обобщение опыта и исследование технологии добычи руды с применением самоходного оборудования и перспектив повышения ее эффективности в условиях Джезказганского месторождения» - кандидаттық диссертация. * [http://wikimapia.org/10832323/ru/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA-%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B1%D1%8B-%D0%92-%D0%92] Жезқазған, Сәтбаев қалаларында В. В. Гурба есімімен көшелер аталған. * Сатпаев қаласының құрметті азаматы атағы (1977) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.sharayna.kz/536 Виктору Васильевичу Гурбе – 95 лет]
Әулие (тау)

Әулие – Қарақуыс тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1055 м. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында бұталы ағаштар, жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Борис Павлович Гуревич

Борис Павлович Гуревич (20.9.1919 ж.т., Украина, Харьков қ.) — тарих ғыл. докт. (1971). Мәскеу мемл. университетін (1942), КСРО Тынық мұхит ы институтының аспирантурасын (1947) бітірген. Марксизм-ленинизм институтының Қазақстандық бөлімшесінің ғылыми қызметкері (1942–1945) «Новое время» журналы редакциясының әдеби қызметкері (1947), КСРО ҒА Қытайтану институтының аға ғыл. қызметкері (1957), КСРО ҒА Шығыстану институтының аға ғыл. қызметкері, топ жетекшісі (1961), КСРО ҒА Тарих бөлімінің тарихи география және картография жөніндегі ғыл. кеңесінің мүшесі қызметтерін атқарды. «Орталық Азиядағы Ресей және Қытай» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Дереккөздер
Жабық дебюттер

Жабық дебюттер — кез келген бірінші жүріс 1-2 өріске алға (патшалықтан басқа) пешкамен немесе патшалық атпен болғанда пайда болады. Күрес айрықша позициялы мінез-құлықты алып жүреді. Жабық бастамаларда салыстырмалы симметриялы позициялар1.d2-d4 d7-d5 (ферзьдік пешкалар дебюті) немесе асимметриялы 2.c2-c4 d5:c4 (қабылданған ферзьдік гамбит); 2. ... c7-c6 (славян қорғанысы) және т.б. көріне алады. 1. ... d5 жүрісінен басқа e2-e4 өтуіне басқа жолдармен де қарсы шығуға болады — 1. ... f7-f5 (Голланд қорғанысы); 1. ... Кg8-f6 (одан әрі Нимцович қорғанысына, ежелгіиндиялық, жаңаиндиялық және басқа қорғаныстарға ауысымен). Жабық бастамалардың бірқатарында ақтар e2-e4 немесе d2-d4 — 1.c2-c4 (Ағылшын бастамасы) өтуімен асықпайды; 1.Кg1-f3 (Рети дебюты); 1.b2-b3 (Ларсен дебюты) және басқалары қараларға кушті пешкалық орталық құруларына мүмкіндік жасайды да оны шабуылға ұшыратады . Стратегиялық тұрғыдан қарағанда, ашық жіне жартылай ашық дебюттерден принципиалды айырмашылығы бар. Тағы қараңыз * Шахмат дебютарының кодтары * Шахмат дебюттар энциклопедиясы Дереккөздер Әдебиет * «Малая дебютная энциклопедия», құрастырушы Яков Эстрин, «Физкультура и спорт», 1985 жыл.
Леонид Яковлевич Гуревич

Леонид Яковлевич Гуревич (1950 ж.т., Алматы қ.) – тарих ғыл. докт. (1995), профессор (1997). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды политех. институтының (қазіргі Қарағанды мемл. тех. университеті) Жезқазған бөлімшесінің оқытушысы (1975–1979), Қазақ КСР-і Жоғары және орта арнаулы білім беру мин-лігінің Қоғамдық ғылымдарды оқыту басқармасының инспекторы (1979–1983), Алматы халық ш. институтының доценті (1983–88), кафедра меңгерушісі (1988–1990), ҚР ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының докторанты (1990–1993), Қазақ мемл. басқару академиясының доценті (1994–1995), 1996 жылдан проф. қызметтерін атқарады. 50-ден астам ғыл. еңбектің авторы. Дереккөздер
Сужапырақ тұқымдасы

Сужапырақ тұқымдасы (Hydrophyllaceae) – бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Солтүстік Америкада өседі. Қазақстанда интродуцияланған 1 туысы – фацелия (Phacella) кездеседі. Оның жалғыз түрі – түймежапырақ (Рї. tanacetіfolіa) қолдан өсіріледі. Биіктігі 30 – 70 см. Сабағы тік, сынғыш, сыртын қысқа ақ түсті түк жапқан. Жапырақтары кезектесіп орналасқан. Қызғылт көгілдір түсті гүлі қосжынысты, аталығы бесеу, аналығы біреу. Гүлі қоңырау пішінді, ақ, көк, күлгін не сарғылт түсті, ұсақ, көп масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс береді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, үстіңгі беті қатпарлы болады. Түймежапырақтың гүлінен бал жиналады. Пайдаланған сілтемелер
Сужелкек

Сужелек , шатыршөп – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның барлық аймағында – шалғынды жайылымдарда, өзен, көлдердің ылғалды, батпақты жағалауларында өсетін 3 түрі: сизартәрізді сужелкек (S. sіsarіoіdes), орташа сужелкек (S. medіum) және жалпақжапырақты сужелкек (S. latіfolіum) бар. Бұлардың ішінде жиі кездесетіні – сизартәрізді сужелкек Оның биіктігі 50 – 80 см. Сабағының іші қуыс, сырты қырлы, ортаңғы бөлігінен бастап бұтақтанады. Жапырақтары жеке-дара орналасады. Төменгі жапырақтары сағақты, тақталары 4 не 5-ке бөлінеді. Жоғары жағындағылары үштен не бір-бірден жіңішке қандауыр тәрізді келеді. Тостағаншаларының шеті тегіс, желектерінің ұзындығы 1 мм-дей. Гүлдері ақ түсті, 20-дан бірігіп шатырша гүлшоғырын құрайды. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі жұмыртқа тәрізді. Сужелкектің жемісі мен гүлінде эфир майы (80%-дай лимонен) болады. Дереккөздер
Сужидек

Сужидек, шикша – сужидек тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанда Алтайдың балқарағайлы ормандары мен таутас беткейлерінде және субальпілік белдемдеріндегі ылғалы мол жерлер мен қалың тоғай ішінде өсетін 1 түрі – голарктикалық сужидек (Е. subholarctіcum) бар. Оның биіктігі 15 – 40 см. Тамыры тармақталып өседі. Сабағы көп бұтақты. Сырты бұйраланған не безді түктер жапқан жас бұтақтары еміздік тәрізді. Жапырақтары кезектесіп орналасады, кейде бір-біріне жабысып, шоқтанып тұрады. Олардың ұзындығы 3 – 5, ені 1 мм-дей, 3 – 5 жылға дейін тұрады. Дара гүлдері қос не дара жынысты, жапырақ қолтығынан жетіледі, қызғылт, қошқыл қызыл түсті болады. Гүл жапырақтары түкті тостағаншаға жабысып өседі. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс салады. Жемісі қара түсті домалақ сүйекше, дәмі сулы жидек тәрізді тәтті. Өсімдіктің аты осыған байланысты аталған. Қыс бойы бұтақта ілініп тұрады, сондықтан қыс түсісімен жинап алады. Дәрілік қасиеті бар, жемісі жеуге жарамды. Дереккөздер
Сужұлдыз

СУЖҰЛДЫЗ (Callіtrіche) – сужұлдыздар тұқымдасына жататын, суда өсетін бір, көп жылдық өсімдік. Қазақстанның жазық далалық аймақтарындағы өзендер мен ылғалы мол жерлерде, сондай-ақ биік тау көлдері мен батпақты жерлерінде өсетін 2 түрі: көктем Сужұлдыз (С. verna) және күздік Сужұлдыз (С. autumnalіs) бар. Бұлардың биікт. 5 – 50 см. Жіңішке сабағы мен ұзынша жапырақтары суға батып жатады. Дегелек жапырақтары су бетінде қалқып жүреді. Гүлдері бір не екі, кейде аралас жынысты. Екі ұялы дара аталық гүлі және төрт ұялы жатын түйінінен тұратын бір аналық гүлі болады. Жіп тәрізді екі аналық мойны бар. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі төрт дәнді, төрт бөлікке бөлінеді әрі құрғақ болады. Дереккөздер
Экономикалық бостандық

Экономикалық бостандық – мемлекет рұқсат еткен және кепілдік берген құқықтық режимнің болуы. Мұндай режим жағдайында: азаматтар мен заңды тұлғалардың жария, заңдастырылған кәсіпкерлік қызметпен айналысуына бөгет жасайтын монополиялардың кез келген нысандарын жою жөніндегі әрекеттер жүзеге асырылады; басы артық мемл. Бақылау және жеке кәсіпкерлік пен табыс табуға қысым жасайтын нормативтік-құқықтық тәртіптеулер болмайды немесе барынша азайтылады. Дереккөздер
Су жылан

Су жылан – Сарыбас жыландартәрізділер тұқымдасының өзі аттас туысқа жататын жыланның бір түрі. Тауда 2800 м биіктікке дейін кездеседі. Суда жақсы жүзеді, су астында жарты сағаттан артық уақыт бола алады. Денесі біршама ірі, ұзындығы 140 см-дей, денесінің үстіңгі жағы сарғыш қоңыр, кейде көлденең салалы ұзын жіңішке жолақты, желке тұсы қара дақты болады. оптанып қыстайды. Көбеюі сәуір – мамыр айларында басталады. Маусым – шілдеде ұзындығы 3 – 4,5 см болатын 6 – 23 жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан жыланның ұзындығы 15 – 22 см болады. Таралуы Қазақстанның оңтүстік аймағына таралған. Арал теңізі, ағысы қатты тау өзендерінің жағалауларын, қамысты көлдерді мекендейді. Негізінен балықтармен, бақа, құрбақалармен, ұсақ кемірушілермен, кейде құстармен де қоректенеді. Ұстаған жемін тірілей жұтады. Су жыландар балық өсіретін питомниктерге, уылдырық өсіретін шаруашылықтартарға зиян келтіреді. Усыз жылан, сондықтан адамды шаққаны қауіпті емес. Дереккөздер
Гидротермиялық өңдеу

Гидротермиялық өңдеу - өнімді ылғалмен және жылумен өңдеу. Мысалы, тамақ концентраттарын дайындауда ор түрлі жармалар алдымен қайнақ сумен немесе ыстық бумен өңделіп, содан соң жылы ауамен кептіріледі. Дереккөздер
Суй әулеті

Суй әулеті – Қытайда 581 – 618 ж. билік құрған мемлекет. Төрт ғасырға созылған саяси бытыраңқылықтан соң елді біртұтас мемлекетке біріктіру жолындағы саяси күрес нәтижесінде құрылды. 581 – 89 ж. Ян Цзянь атты қолбасшы ұсақ патшалықтарды бағындырып, Суй әулетінің билігін орнатты. Қытай халқының біртұтас мемлекет шеңберінде әкімшілігі және мәдени өрлеуі басталды. Император Ян Цзянь (Вэн-ди, 589 – 604) елдегі ішкі жағдайды реттеуге бағытталған іс-шараларды жүзеге асырды. Салықтарды төмендетіп, жаңа ақша бірлігін шығарды. Мемлекеттік қызметке орналасуға жол ашатын емтихан тапсыру жүйесін енгізді. Елдің әкімшілігі бөлінісі қайта реттелді. Ян Цзянь орталық өкіметті барынша күшейтуге тырысып, жергілікті ақсүйектердің қарсылығын аяусыз басып отырды. Бірақ 604 ж. өзінің ұлы Ян Гуанның қолынан қаза тауып, баласы таққа ие болды. Ян Гуан (Ян-ди, 604 – 617) саясаты негізінен елді экономика және саяси орталықтандыруға бағытталды. Ел астанасын Чаньаннан Лоянға көшірді. Бұл кезде Суй әулетінің ішкі, сыртқы сауда байланыстары жақсы дамыды. Қытай жібегі, қағазы мен темірі батыс пен шығысқа көптеп шығарылды. Қытай қорғанын салу ісі жалғастырылды. Оңтұстігіндегі Сиам, Вьетнам сияқты елдермен қарым-қатынасы жақсарды. Дегенмен, Суй әулетінің солтүстік-батысында қуатты Түрік қағандығы әрқашан қауіп төндіріп отырды. Қытай қорғаны да көшпелілердің шабуылына қарсы қорған бола алмады. Кейде Суй әулеті түркілерге тәуелді екендіктерін мойындауға мәжбүр болды. Түрік қағандығын әлсірету үшін Суй әулеті тайпаларды бір-біріне айдап салу, олардың өз іштерінде алауыздық туғызып, тайпа көсемдерін сый-сияпат, атақ-шен беру арқылы алдап ұстау, қыз беруді дәстүрге айналдыру, атақты билеушілердің отбасы мүшелерін император сарайына құрметті кепілдікке шақырып отыру сияқты икемді дипломат. принциптерді қалыптастырды. Бұл тәсілдерді шебер пайдаланған Суй әулеті ақыры көршілерінің екіге бөлінуіне сырттай себепкер болды. Солтүстік түрік қағаны өзін Қытай императорының вассалымын деп мойындады. 6 ғ-дың аяғынан бастап Суй әулеті билеушілері солтүстік-шығыста басқыншылық саясат жүргізді. Бірақ Кореяға жасалған бірнеше жорықтар сәтсіз аяқталып, елді көп шығынға ұшыратты. Бұл кезде елдің солтүстігінде көшпелілердің шабуылы басталып, бірқатар жерлерді қаңыратып кетті. Әскери жорықтардың зардабы және корей соғыстарының сәтсіздіктері, әлеуметтік қайшылықтар билеуші өкіметке қарсы халық көтерілістерін тудырды. Сонымен қатар билеуші әулеттің өз ішінде де тартыс басталды. Шаньсидің билеушісі Ли Юань 617 ж. бүлік шығарып, өзімен одақтас түркілердің атты әскерінің күшімен Чаньанды басып алды. Бүлікшілерден қорыққан Ян Гуан оңтүстікке қашып, сонда қаза тапты. Ли Юань 618 ж. Чаньанда өзін император деп жариялап, Тан әулетінің негізін салды. Дереккөздер
Монументтік өнер

Монументтік өнер, пластикалық өнердің шығармаларын нақты архитектуралық орта үшін кеңістік-идеялық жағынан толықтыру мақсатымен жасалады. Бірнеше түрі бар: ескерткіштер (көшеде, алаңда қойылатын), монументтер (ірі тарихи оқиғаларға байланысты қойылатын), мүсінді – архитектуралық ансамбльдер, т.б. Бұл өнерге өте қатты, төзімді материалдар: гранит, қола, мрамор, т.б. қолданылады. Қазіргі кездегі монументтік өнерге дәстүрлі өнермен қатар, оның жаңа түрлері мен жанрларын (портреттік ескерткіштер, витраждар, сграффито, тұс кілем, қабырға өрнектері, т.б.) дамыту, сонымен қатар бейнелеу пластикасын архитектуралық тектоникаға үйлестіру тән. Бүл өнерге қатты, төзімді материалдар: гранит, қола, мрамор, т.б. қолданылады. Қазақстан жеріндегі М. ө. Қола дә-уірінен (Алматы облысы Тамғалы шатқалындағы, Маңғыстау түбегіндегі, Балқаш жағалауындағы және Оңтүстік Қазақстандағы тас таңбалар-петроглифтер) басталады. Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі сырлы сурет көріністері мен қабырғаларының мозаикалық қалауы-орта ғасырлардағы Қазақстан М. ө-інің жоғары деңгейін танытады. М. ө. КСРО тұсында біршама дамыды. Осы жылдары 28 панфиловшы-гвардияшылар атындағы паркте монументтік Даңқ мемориалы (1975) тұрғызылды. Тарихи тақырып М. ө. түрлерінде көрініс тапты. Олар: Алматы қаласындағы А.Иманов (1947) жөне Ә.Жангелдин ескерткіштері (1975). Облыс орталықтарындағы алаңдар мен парктердегі тарих, мәдениет, өнер кайраткерлеріне орнатылған ескерткіштер: Жам-был бюсті (1971), Абай ескерткіші (1960), Т.Рысқұлов (1979), М.Әуезов (1981) ескертіштері болды. М. ө. мен архитектураның әдемі үйлескен түрі барельеф (бедерлі мүсін). Әсіресе Қазақстан Жазушылар одағы ғимаратындағы "Кітаптар кейіпкерлері" (1985) көлемі мен композициясы жағынан ере-кше көзге түседі. Дереккөздер