kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шалтай Смағұлов

Смағұлов Шалтай (16.3. 1949 жылы туған, Алматы облысы,Балқаш ауданы,Құйған ауылы – 22.2.2003, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990). Новосибирск мемлекеттік университетін (1972), КСРО ғылым академиясының Теория және қолданбалы механика институтының аспирантурасын (1978) бітірген. Ресейдің жоғары оқу орындарында (1972–1984) жұмыс істеді. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Механика және математика ғылыми-зерттеу институтының директоры (1996–2001), ҚазҰУ-да декан (2001–2003) қызметтерін атқарды. 120 ғылыми жарияланымның, 8 монографияның авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1994). Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Садыр Қамал

Садыр Қамал - «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» тұсындағы қайғылы оқиғалардан қалған тарихи орын. Жетісу, Талас жерін басып, Қаратау асуларынан асып, жойқын шабуылдап келе жатқан қалың жаудан хабар алған қазақ ауылдары үдере көтеріліп, Қос дария жағына шұбыра көшкенде Арыс, Боралдай бойын жайлаған Найманның Садыр руының батыры Жомарт жауды ауыл-әулетімен осында көктеу қонысында қарсы алыпты. Жау жасағына қаруланып қарсы тұрған батыр ауылы күші әлдеқайда басым жаудан қорғанып, Теректі бұлағын өрлеп, Үлкен тұра шыңына бекініпті. Батыр ауылы жау қоршауында қалып, түгелдей мерт болып, жаңа туған нәрестесімен бір жас келін тасада аман қалған екен. Садыр руының ауылы мерт болған орынды ел-жұрт Садыр қамалған жер деп атаған. Боралдай өзенінің Үшаша атты қосылысының жанында "Садырмүрде", "Садырсай", "Садыр қамалған" деген жерлер бар. "Садырмүрде"де Садыр руы адамдарының зираты. Аман қалған 40 мың үйден 15 мың шаңырағы шұбырып Әндіжан жеріне өтіп кетеді. Дереккөздер
Талғат Сайрамбаев

Талғат Сайрамбаев (19.2.1937 жылдары туған, қазіргі Бәйдібек ауданы Сыпатаев ауылы ) – ғалым, филология ғылым докторы (1983), профессор (1985). Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. *Шымкент педогогикалық институтын бітірген (1960). *Тіл білімі, қазақ тілі синтаксисі саласының маманы. *1960 – 61 жылдары орта мектеп мұғалімі; *1961 – 64 жылдары ауылы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспиранты;, *1964 – 71 жылдары Қызылорда педогогикалық институтында қазақ тілі кафедрасының оқытушысы; *1971 жылдан бастап доцент, әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-да кафедра меңгерушісі, дайындық факултетінің деканы, филология факултетінің профессор қызметінде. *30 ғылым кандидатын, 2 ғылым докторын даярлаған. Жалпы жарық көрген еңбектерінің саны 200-ден асады. Дереккөздер
Сайрам Содоси

Сайрам Содоси – Сайрам ауданының өзбек тілінде шығатын басылымы. 1932 жылдары шыққан «Пахта зарбдори» газетінің тұңғыш редакторы – Б.Мирзаев. Газет 1935 жылдан 1992 жылға дейін «Кзыл кишлак» аталып келді. 2001 жылдары редактордың орынбасары И.Әбдунәбиев «Ауданның үздік журналисі» атанды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Сайрам шыңы

Сайрам шыңы – Өгем жотасының ең биік жері (4299 м), Ақсу-Жабағылы қорығының оңтүстік-батысында, Қазақстан (Түркістан облысы) мен Өзбекстан шекарасында орналасқан. Геологиялық құрылымы Негізінен тақтатас, құмтас, әктасты жыныстардан түзілген. Беткейлері тік құлама құзды. Аумақты мұздықтармен құрсалған. Дереккөздер
Түсіпхан Сағатбекұлы Сайханов

Түсіпхан Сағатбекұлы Сайханов (13 мамыр 1951, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Ақжар ауылы — 8 мамыр 2011, Алатау таулары) – палуан, еркін күрестен Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2001). Халықаралық дәрежедегі төреші. 28-Олимпия ойындарының (2004, Афина, Грекия) күміс жүлдегері. Г. Лалиевтің жаттықтырушысы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2004). 2011 жылы 8 мамырда жол апатынан қайтыс болды. Дереккөздер
Олег Сакиркин

Олег Сакиркин (23.1.1966 жылдары туған, Шымкент қаласы ) – жеңіл атлетикадан еңбек сіңірген спорт шебері. Алғашқы бапкері М.Гоннота. Үш мәрте қарғудан әлем кубогінің (1994, Лондон, Ұлыбритания) қола жүлдегері, әлем чемпионатының (1987 – 88, Венгрия) чемпионы. Еуропа кубогінің (1989, Гейтхед, Ұлыбритания) жеңімпазы. 10-Азия чемпионатының (1993, Манила, Филиппин) күміс жүлдегері. 12-Азия ойындарының (1994, Хиросима, Жапония) чемпионы. Ғ.Қосанов атындағы Халықаралық турнирдің (1994, 1996) жеңімпазы. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Мумин Закирұлы Саламов

Мумин Закирұлы Саламов [1923 жылдары туған, Бостандық ауданы (қазіргі Өзбекстан Республикасы)] – соғыс ардагері. «Даңқ» орденінің толық иегері. 1942 жылдары наурыз айында армияға алынды. Калинин, 1-Балтық бойы және 1-Украинa майдандарында шайқасып, үш рет жараланды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Мінайдар Сәлімұлы Салин

Мінайдар Сәлімұлы Салин (1904 жылдары туған, Мендыгарин волості, Қостанай оязы — 6 қазан 1983) – Кеңестік партия және қоғам қайраткері 1952–1953 жылдары партия комитетінің бірінші хатшысы, 1930 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеу қаласындағы партия және кеңес қызметкерлеріне арналған бір жылдық курсты бітірген. Ақмола облысында Ішкі істер халық комиссариты ауданы бөлімінің бастығы, 1939–1942 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің үшінші хатшысы қызметтерін атқарды. 1944–1945 жылдары еңбекшілер депутаттары Түркістан облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1945–1952 жылдары Батыс Қазақстан облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы болды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Әуесхан Салықбаев

Әуесхан Салықбаев (20.5. 1929 жылдары туған, Арыс қаласы ) – еңбек ардагері. Социялистік Еңбек Ері (1966). Еңбек жолын 1944 жылдары Арыс стансасында жұмысшы болып бастады. 1950 жылдан бригадирі, бастығы болды. 1959 жылдары оның бастамасымен Арыс стансасында бірінші болып вагондарды құрастырудың диспетчерлік басқару ісі жүзеге асырылды. Тоғызыншы бесжылдықта Арыс стансасының қызметкерлері 17 рет Бүкілодақтық жарыста озып шығып ауыспалы Қызыл Туды жеңіп алды. 1979 – 93 жылдары Алматы теміржолының Шымкент бөлімшесін басқарды. 1993 жылы зейнет демалысына шықты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Қазақстанның алтын кітабына есімі жазылды. Облыстың және Арыс қаласының құрметті азаматы. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Игорь Александрович Самченко

Игорь Александрович Самченко (2.11.1955 жылдары туған, Мақтаарал ауданы Атакент кенті) – ғалым, медицина ғылым докторы (1996), профессор Алматы Мемлекеттік медицина институтын (1979), Оңтүстік Қазақстан техникалық институтын бітірген (1994). 1979 – 89 жылдары Шымкент облысы клиникалық аурухана дәрігерінің орынбасары. 1989 – 92 жылдары Түркістан облысы денсаулық сақтау басқармасы бастығының бірінші орынбасары. 1992 – 94 жылдары Шымкент қаласы жедел жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары. 1995 – 96 жылдары «Здравреформ» бағдарламасының Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша директоры. 1996 – 97 жылдары қаласы А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің, ғылым-оқу орталық бас директорының орынбасары. 1997 – 98 жылдары Мирас университетінің проректоры. 1998 – 2002 жылдары Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік медицина академиясының отбасы және поликлиника медицинасы кафедрасының меңгерушісі. 2002 жылдан проректор. 120-дан астам еңбектері жарық көрген. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Санкентөбе

Санкентөбе – Қазақстандағы ежелгі қоныс орны (біздің заманымыздың 1 ғасыры). Арыс станциясынан 7 километр жерде. 1948 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі ауылы Н. Бернштам) зерттеу жүргізген. Аумағы – 40х45 метр. Бұдан көптеген тұрмыстық құрал-жабдықтар табылған. Дереккөздер
Баскүнжақ

Баскүнжақ — Еділ алабындағы тұйық, тұзды көл. Ресейдің Астрахан облысында, Еділ өзенінен шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Аумағы 106 км². Көлдің қазаншұңқыры Үлкен Богдо тауының солтүстігінде, теңіз деңгейінен 21 м төмен жатыр. Басқұншақ көлі Үлкен және Кіші Богдо таулары етегінен шығатын тұзды бұлақ суларымен және атмосфералық жауын-шашынмен толығады. Жазда суының булануынан көлдің бетінде жұқа тұз қабаты (5 — 6 см) пайда болып, ол бұрынырақ түзілген ұсақ кристалды, қатпарлы тұз қабаттарын толықтырады. Ал, одан төменіректе (0,5—12 м) жоғары сапалы ірі кристалды тұз қабаттары бар. Көлден 19 ғасырдың орта тұсынан бері тұз өндіріледі. Этимологиясы Көлдің атауы — түркі тілден шыққан, «күн, күнгей», «жарқын» деген мағыналарға жақын. Мөлшерлеп айтқанда оған жақын орналасқан Биік Боғдо қасиетті тауымен байланысты. Дереккөздер
Рахым Балабиев

Рахым Балабиев (10.1.1936 жылы туған, Созақ ауданы, Сызған ауылы) – ақын. 1961 – 1978 жылы Кентаудағы жүк тасымалдау мекемесінің жүргізушісі, бас инженері, одан кейінгі жылдары Түлкібас автокөлік мекемесінің, Кентау жүк автомобиль көліктері мекемесінің директоры қызметтерін атқарды. «Жан сыры» (1992), «Төскейсаз» (1994), «Жүректерге жол іздеу» (1998), «Саңғылдар» (1999), «Жел қайық» (2001) өлең кітаптары жарық көрген. Жергілікті, респ. жыр мүшәйраларының жүлдегері. Дереккөздер
Күмісбек Сапақов

Күмісбек Сапақов (1885, Қызылқұм ауданы – 1980, сонда) – Социалистік еңбек ері (12.7. 1949). 1931 – 42 жылдары Талапты ұжымшарында шопан. 1942 – 45 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 – 59 жылдары Овцевод кеңшарында аға шопан болып істеді. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Бала би мазары

Бала Би Мазары, Тамабай – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Түркістан қаласы, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен 1,6 км оңтүстік-шығыста, Алшын көшесіндегі ескі қорымда. Кезеңі XIX ғасыр соңы. Сипаты Бір бөлмелі, шаршы жоспарлы мазар күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Бұрыштары шығыңқы түрде қаланған, кірпіш бедерімен айшықталған. Есік пен терезе қуыстары әшекейлі темір торлармен бекітілген. Құрылыстың сырты сыланбаған. Төбесі бедерленген күмбезбен жабылған. Шағын бір бөлмеден тұратын мазар өлшемдері 4,7х4,7 метр, тік төрт бұрышты болып, күмбезделіп жабылған. Күмбезінің ұшар басына дейінгі биіктігі 4,5 метр. Жақтаулары кірпіштерді әсемдеп қалау арқылы безендірілген. Есіктен және терезе жақтауларында темір торлар орналасып, ішкі келбеті сыланған. Дереккөздер
Абдулла Сапарбаев

Абдулла Сапарбаев (21.5. 1949 жылдары туған, Қазығұрт ауданы Көктөбе ауылы ) – ғалым, химия ғылым докторы (1997), профессор (1997). Еңбек жолын Шыршық трансформатор завотында слесарь болып бастаған. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972). 1972 – 93 жылдары Қазақ көкөніс шаруашылық ғылым-зерт. институтында қызмет атқарды. 1993 – 97 жылдары ин-т директорының орынбасары. 1994 – 97 жылдары Алматы қаласының «Көгалдандыру» акционерлік қоғамының «Гүлдер участогінде» ашық және жылыжай алаңының меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының топырақтану институтында жетекші ғылым қызметкер. 1998 жылдан Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орт-ның егіншілік, агрохимия, су, орман шаруашылық және агроэкология бөлімінде акад.-хатшы. 100-ден аса ғылыми еңбектері бар. Докторлық диссертация қорғайтын мамандандырылған кеңестің, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары аттестация комитетінің «Ауыл шаруашылығы мен ветеринария» саласындағы кеңесінің сарапшы мүшесі, ғылым-хатшысы, Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық аграрлық орт-ның «Жаршы» және «Вестник» ғылым-теориялық журналдарының редакция алқасының мүшесі. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Әбдіжапар Жұманұлы Сапарбаев

Әбдіжапар Жұманұлы Сапарбаев (1954 жылдары туған, Сарыағаш ауданы Жылға ауылы ) – ғалым, экономика ғылым докторы (1995), профессор (1997). ҚазМУ-ді бітірген (1978). 1983 – 86 жылдары Украина ғылым академиясының аспирантурасында оқыды. 1989 – 98 жылдары Алматы технология институтында доцент, Маркетинг және коммерция кафедрасының меңгерушісі, 1998 жылдан проректоры. Еуразия және Халықаралық экономика академиясының академигі. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев

Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев (17.12.1942, Сайрам ауданы Қарасу ауылы – 21.8.1996) – ғалым, педагогика ғылымдарының докторы , профессор Қазақстан Республикасы Педагогика ғылымдары академиясының академигі. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Қазақ Мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген (1965). 1965 – 82 жылдары М.Әуезов атындағы Шымкент педагогикалық институтында грек-рим күресінің жаттықтырушысы әрі аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы болды. 1982 – 89 жылдары Шымкент дене тәрбиесі техникумының директоры, ал 1989 жылдан Шымкент педагогикалық дене тәрбиесі институтының ректоры болған. 90 КСРО спорт шеберін, 48 Қазақстан Республикасы еңбек сіңірген жаттықтырушысын тәрбиелеген. КСРО спорт шебері, Қазақстан Республикасы еңбек сіңірген жаттықтырушысы, күрес спортының жоғарғы санаттағы төрешісі, КСРО дене тәрбиесінің үздігі, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, Сайрам ауданының құрметті азаматы. Сапарбаев атында Сайрам ауданында мектеп, ал Шымкент қаласында институт бар. Дереккөздер Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Исраил Сапарбай

Исраил Сапарбай (15 мамыр 1941 жыл, Самарқан облысы – 18 шілде 2025 жыл) — кеңестік және қазақстандық ақын, драматург, аудармашы, сазгер, «Платина Тарланы» тәуелсіз сыйлығының лауреаты, Парасат орденінің иегері (2012). Толығырақ Исраил Сапарбай 1941 жылғы 15 мамырда Кеңестік Өзбекстандағы Самарқан облысының Кушрабад ауданында дүниеге келген. Ол қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. * Шымкент педогогикалық институтының филология факультетін бітірген соң бірнеше жыл «Оңтүстік Қазақстан» газетінде жұмыс істеген. * 1973–1975 жылдары Алматы Жоғары партия мектебін бітірді. * 1976–1983 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының Шымкент облысаралық бөлімшесінде әдеби кеңесші қызметін атқарыл, 1983 жылы «Жалын» баспасына аға редакторлыққа ауысқан. * 1984–1985 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде поэзия бөлімінің меңгерушісі * 1985–1992 жылдары «Жазушы» баспасында поэзия бөлімінің меңгерушісі, одан соң «Қазақфильм» телестудиясы бас редакторының орынбасары * 1997–1998 жылдары Сыртқы істер министрлігінің ТМД елдері бойынша Департаментінің I хатшысы * 1998–1999 жылдары Өзбекстан Республикасындағы Қазақстан елшіліғінде ІІ хатшы қызметтерін атқарды. Алғаш бір топ өлеңдері 1975 жылы « Көктем тынысы» ұжымдық жинағын-да жарық көрді. Республикалық «Жалын» бәйгесінің жүлдегері. 70-ке тарта әндер мен 150-ге тарта ән мәтіндерінің авторы. «Ауылдан келген ару», «Әмір-Темір», Абай-Тоғжан», «Сығай серенадасы», «Махаббат мейрамы» пьесалары театр сахнасында қойылып жүр. Шығармалары Сапарбай шығармалары қатарында: «Аққу арман» (1976), «Раушан ғұмыр» (1978), «Бозқараған» (1980), «Қызыл-жасыл дүние» (1984), «Жүрегіме ұя салған қарлығаш. Өлеңдер» (1986), «Қызыл жел. Өлеңдер» (1998), «Ғашықтың тілі. Өлеңдер», «Махаббат пен Ғадауат. Өлеңдер» мен «Тар төсекте төсіңді» болды. Марапатттары мен атақтары * Түркі поэзиясы халықаралық фестивалінің лауреаты * Қазақстан жазушылар одағы сыйлығының лауреаты * I.Жансүгіров атындағы сыйлықтың және Ж.Жабаев атындағы халықаралық сыйлығының иегері * Астанаға 10 жыл медалі (2008) * Парасат ордені (2012) * Шымкент қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Палеоботаника

Палеоботаника (Грекше палео - көне) – қазба өсімдіктерді зерттейтін ғылым; ботаника мен палеонтология саласы. Геологиямен тығыз байланысты. 1946 ж. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында палеобиология лаборатория ашылды. Қазір ол Палеоботаниканың аса маңызды мәселелерін зерттейді. Республика аумағындағы мезозой мен кайнозой флорасының дамуы жөнінде жалпы сұлба жасалды. Қаратаудағы юра, Шығыс Аралдағы соңғы бор, Зайсан қазаншұңқырындағы палеоцен, Ертіс маңындағы эоцен, Мұғалжар мен Оңтүстік Алтайға, Солтүстік Арал маңы мен Іле ойысына тән олигоцен, Торғай ойпаңы мен Солтүстік Тянь-Шаньдағы миоцен флоралары, сондай-ақ, палеозой флорасы сипатталды. Зоология институты жанындағы Табиғат музейінде қазба өсімдіктер коллекциясы жинақталған. Республикада Палеоботаника жетістіктері геол.-барлау жұмыстарында, геологиялық карталар мен сұлбалар жасау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Баймахан Балғынбаев

Баймахан Балғынбаев (1939 жылы туған, Шардара ауданы) – дәрігер. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. Алматы медицина институтын (1962) бітірген. Киров ауданының орталық ауруханасында дәрігер, бөлім бастығы, бас дәрігердің орынбасары, одан соң ширек ғасыр бас дәрігері болып қызмет атқарды. «КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10 жылдығы» медалімен марапатталған. Мақтаарал ауданының құрметті азаматы.
Сардоба

Сардоба – су құрылысы нысанының аты. Биіктігі 12 – 15 метр су сақтағыш кепе. Сардоба құдық үстінен немесе қапталынан үнді әдісімен иленген балшықтан құрылады. Сырт пішіні киіз үйге ұқсас, төбесі күмбез тәрізді. Шамамен 6 – 9 ғасырларда шөл далада (Орта Азияда, байырғы керуен жолының бойында, Мырзашөлде) салынған. Қыста қар, мұз жинап сақтап, жазда ауыз суға пайдалану үшін және ыстық күнде құдықтағы судың жылымауы үшін жасалған. Қазақстанның Оңтүстік Сардоба ойпатынан қазылған. Дереккөздер
Жас қазақ (ұйым)

Жас қазақ — 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Ақмола (қазіргі Астана) қаласында құрылған қазақ жастарының ұйымы. Мүшелерінің саны 50 адамға дейін жеткен. Төрағасы — Сәкен Сейфуллин, мүшелері қатарында Б.Әділов, Бәкен Серікбаев, Б.Айбасов, А.Асылбеков, т.б. болды. “Жас қазақ” ұйымы социал-демократиялық бағытты ұстанды. Ресейдің федеративті республика болуын жақтады. Халық ағарту жұмыстарын жүргізуді, саяси істерге белсене араласуды алдына мақсат етіп қойды. “Айна” атты журнал шығаруды қолға алды. Ұйым мүшелері 1918 жылы көктемде Сейфуллиннің “Бақыт жолында” деген пьесасын сахнаға шығарды. Одан түскен қаражат Омбыда оқып жүрген қазақ балаларына берілді. Ақмола уездік қазақ комитеті құрамына “Жас қазақ” ұйымы өз мүшелерін енгізді. 1918 жылы 5 — 13 мамырда Омбы қаласында өткен жалпықазақ жастарының съезіне “Жас қазақ” ұйымы атынан Асылбеков пен C.Садуақасұлы қатысты. “Жас қазақ” ұйымы өлкеде кеңес өкіметінің орнауын қуаттады. Дереккөздер
Бөрібай Сариев

Бөрібай Сариев (1940 жылдары туған, Сарыағаш ауданы) – ғалым, биология ғылым докторы ҚазМҰУ-ды бітірген (1966). 1969 жылға дейін аспирантурада оқыды. 1971 жылға дейін Семей педогогикалық институтының оқытушысы, 1979 ¬– 85 жылдары Қазақ ғылым-зерт. институтында бөлім меңгерушісі болған. 3 ғылым кандидатын даярлаған. 65 ғылым еңбегі бар. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Жас қазақ (газет)

Жас қазақ — республикалық газет. Алғашқы саны 1991 жылы 22 наурызда жарық көрді. Еліміздің саяси, әлеуметтік және рухани өміріндегі өзекті мәселелерді қозғаған газет төрт жыл бойы шығып тұрды. 2001 жылы 11 тамызда “Жас қазақтың” жалғасы ретінде “Жас қазақ үні” газеті жарық көре бастады. Дереккөздер
Әбдуәлі Балғынбеков

Әбдуәлі Балғынбеков (1932 жылы туған, Арыс қаласы) – Социолисттік Еңбек Ері (17.10.1985). Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. 1949 – 1952 жылдары Арыс-1 станциясында вагон депосының слесарі, 1952 – 1955 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болды. 1955 – 1957 жылдары поезд құрастырушының көмекшісі, 1957 жылдан Арыс-1 станциясында поезд құрастырушы болып қызмет атқарды. 2 мәрте Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтеме * [http://zakupki.railways.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id=120 Мы гордимся]
Ерғали Сарманов

Ерғали Сарманов (4.5.1956 жылдары туған, Түлкібас ауданы Машат ауылы ) – ұстаз. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің депутаты (1999 – 2004). Шымкент педогогикалық институтын (1977), Ванновка гидромелиоративтік техникумын бітірген (1984). 1977 – 80 жылдары Сайрам ауданы 29 орта мектебінің мұғалімі, 1980 жылдары «Қайнарбұлақ» ұжымшарының комсомол комитетінің хатшысы, 1982 – 85 жылдары облыстық комсомол комитетінің нұсқаушысы, сектор меңгерушісі, Сайрам ауданында 1985 – 89 жылдары ғ18, 1990 – 94 жылдары ғ19 орта мектептерінің директоры, 1994 жылдары Қайнарбұлақ ауылының әкімі, 1994 – 99 жылдары Сайрам ауданы Білім беру бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Павел Павлович Палев

Павел Павлович Палев (1931 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Қарағанды политехникалық институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. * 1959–1992 «Гипроуглегормаш» тау-кен машиналарын жасайтын ғылыми-зерттеу жобалау-конструкторлық институтында ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі болған. * 1992 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде проффессор қызметін атқарады.. Ғылыми еңбектер 1983 ж. «Нагруженность и усталостная долговечность привода исполнительного органа горнопроходческих комбайнов» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Ерген Сартаев

Ерген Сартаев (1947 жылы туған, Қазығұрт ауданы, Тесіктөбе ауылы) – ауыл шаруашылығы маманы. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. * Алматы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1967). * Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында ғылым қызметкер. 1979 жылдан мал азығын дайындау жөнінде шет ел мамандарымен тұрақты ғылым мақсаттағы кездесулерге қатынасып келеді. * Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегері (1987). Дереккөздер
Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)

Жасқайрат — Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы ауыл, Ойыл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Миялы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде, Тайсойған құмынан ағып өтетін Ойыл өзенінің жайылмасы бойындағы ұсақ көлдердің солтүстік жағасында, шөлейт белдемде орналасқан. Тұрғындары аудан орталығымен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Тарихы Іргесі 1930 жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1963 жылы ұсақ ұжымшарлар негізінде құрылған “Қызылту” қаракөл қой кеңшарының орталығына айналды. Оның негізінде 1998 жылдан “Жасқайрат” акционерлік қоғамы, 4 шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Халқы 1989 жылы елді мекенде 1722 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1937 адам (979 ер адам және 958 әйел адам) болса, 2009 жылы 2135 адамды (1119 ер адам және 1016 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2137 адамды (1131 ер адам және 1006 әйел адам) құрады. Әлеуметтік және мәдени нысандары * Ш.Т.Еркінов атындағы орта мектеп — 1928 жылы Жасқайрат ауылының Орлыкөл елді мекенінде төрт сыныптық болып ашылған. 1933 жылы Орлыкөл орта мектебі салынып, төртжылдық мектеп болып құрылған. 1952 жылы Жасқайрат орталығында үш мектеп біріктіріліп, Орлыкөл жеті жылдық мектебі болып құрылды. 1959 жылы жаңа он екі бөлмелі мектеп салынды. 1959-1960 оқу жылы орта мектеп болып құрылды. Мектепте қазіргі Жангелдин, Комсомол, Тасшағыл, Қарабау елді мекендерінің балалары жинақталып оқытылған. 1977 жылы 8 маусымда Қазақ ССР Министрлер Советінің №292 қаулысы бойынша мектепке «Даңқ» орденінің толық кавалері Шүкір Таңатарұлы Еркіновтың есімі берілді. 1980 жылы жаңа типті 2 қатарлы мектеп салынып берілді. * «Өрімтал» бөбекжай-балабақшасы * Дәрігерлік амбулатория * «Шалқыма» мәдениет үйі Елді мекендегі көшелер * Базарбай Стамғазиев көшесі * Бағытжан Қасаев көшесі * Досымбай Кеңесов көшесі * Қамиса Қарасартова көшесі * Мырзақұл Сартов көшесі * Сәуірбай Қалекенов көшесі * Сисенғали Құлтаев көшесі * Тәуелсіздік көшесі * Тілеген Қайырбаев көшесі * Халел Досмұхамедов көшесі * Шүкір Еркінов көшесі * Ығылман Шөреков көшесі Ауыл көріністері Дереккөздер
Жаппар Балқыбеков

Жаппар Балқыбеков (15 шілде 1939 – 6 наурыз 1999, Қазығұрт ауданы, Қызыл дала ауылы) — белгілі шопан, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1975), Мемлекеттік сыйлық лауреаты. Еңбек жолын 1954 жылы көмекші шопан болып бастады. 1960 жылдан өмірінің соңына дейін «Күйік» кеңшарында шопан болып еңбек етті. 1970 жылы қарамағындағы әр жүз саулықтан 170, 1977 жылы 175-тен қозы алған. Дереккөздер
Юрий Николаевич Пак

Юрий Николаевич Пак (1942 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1989), профессор (1991). * 1967 ж. Томск политехникалық институтын бітірген. * 1967–1972 ж. Қарағанды базалық изотоп лабораториясында инженер, аға инженер, жетекші конструктор * 1975–1994 ж.қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде аға ғылым қызметкер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болған. * 1994 ж. сол университетте оқу-әдістемелік жұмыстар жөніндегі проректор қызметін атқарады.. Ғылыми еңбектер 200-ден астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Тебегенов Сұлтанбек

Тебегенов Сұлтанбек (1956 жылы туылғае, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы Мырзабай ахун ауылы) – ғалым, тех. ғыл. докт., проф. Жамбыл гидромелиорац.-құрылыс ин-тын бітірген (1980). 1980–2003 ж. Қызылорда пед. ин-тында (Қорқыт ата атынд. Қызылорда мемл. ун-ті) оқытушы, кафедра меңгерушісі, ф-т деканы қызметтерін атқарған. 2003 жылдан «Қызылорда су шаруашылығы» мемл. кәсіпорнының директоры. Ғыл. еңбектері Арал-Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістері және өзен алаптарындағы геоэкология. жүйелерін ескеріп, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Верден шарты

ВЕРДЕН ШАРТЫ — Франктер мемлекетінің үшке бөлінуі жөніндегі келісім. 843 ж. император Ұлы Карлдың үш немересі (Лотарь,Людовик, Карл) Верден (Verdun) қ-нда империяны бөлісу жөнінде өзара шарт жасасты. Лотарь өзіне император атағын сақтай отырып,Италияға және Рейн мен Рона өзендеріне дейінгі жерлерге ие болды. Людовик Рейннің шығыс жағалауындағы жерлерге билік жүргізіп,Шығыс Франк корольдігін құрды.Карл Рейн өз-нің батыс жағына қожалық етіп, Батыс Франк корольдігінің негізін қалады. Франктер империясының В. ш. бойынша бөлінуі БатысЕуропадағы 3 ірі халықтың (француз, неміс,итальян) табиғи шекараларына сәйкес келгендіктен, қазіргі Германия,Франция,Италия мемлекеттерінің негізі қаланды. Дереккөздер
Семен Михайлович Пак

Семен Михайлович Пак (23.10. 1927 жылы туған, Ресей, Хабаровск өлкесі, Лазо ауданы Александро-Михайловка селосы.) – биология ғылымының доктор (1974). * 1952 Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) * 1957 Қазақстан Ғылым Академиясының аспирантурасын (1957) бітірген. * 1957–1982 Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған.. Ғылыми еңбектер «Токсоплазмы и токсоплазмоз птиц в Казахстане» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылым еңбектері протозоолия мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Төленов Маккам

Төленов Маккам (28 Тамыз 1933 жылы туған, Түркістан облысы Төле би ауданы Георгиевка (қазіргі Көксаяқ) ауылы) – медицина ғылымының докторы (1980), профессор (1991). Қысқаша өмірбаяны: 1955 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық мединалық университеті) бітірген. 1955–1957 жылдары ауруханада дәрігер. 1957–1959 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында ординатор. 1959–1976 жылдары Хирургия институтында ғылыми қызметкер. 1976–1981 жылдары КСРО Медициналық ғылымдар академиясында бөлім меңгерушісі. 1981–1996 жылдары Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары. 1996 жылдан бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 150-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер:
Алла Михайловна Пак

Алла Михайловна Пак (8.11. 1934 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Ханка ауданы Камень-Рыболов с.) – химия ғылымының докторы (1985). *1957 ж. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *1964 ж. аспирантурасын бітірген. *1966–1969 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Хим. институтында аға инжер, кіші, аға ғылым қызметкер болған. *1969 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық катализ және электрхимиялық институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеген.. Ғылыми еңбектер *Негізгі ғылыми еңбектері органикалық катализ мәселелеріне арналған. *9 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Тоқтас (өзен)

Тоқтас, Тоқташ – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Меркі, Шу аудандары жерімен ағады. Бастауы Қырғыз Алатауының мұздықтарынан бастау алады. Қырғызстанда Шоққайыңды, Қарабалта деп аталады. Төменде Тасөткел бөгеніне құяды. Гидрологиясы Өзеннің жалпы ұзындығы 115 км, Қазақстан аумығындағы ұзындығы 32 км, су жиналатын алабының аумағы 660 км 2 . Жоғарғы және орталық арнасы тік жарқабақты, терең шатқалдардан тұрады. Тау алды жазығына (Шу аңғарына) шыққаннан кейін аңғары кеңейеді. Қар, мұздық, жер асты суларымен толығады. Желтоқсан – ақпан айларында суы қатады. Өзен жағалауы шабындық. Суы аудан шаруашылықтарының егістігіне пайдаланылады. Дереккөздер
Охлократия

Охлократия ( – тобыр, қара бұқара, kratos – билік) – грек ойшылдарының еңбектерінде кездесетін басқару нысаны; билік жауапсыз популистердің, демагогтардың қолында шоғырланатын, саяси экстремизм түрінде, халық топтарының, тобырдың деструктивті әрекеттерінде, үкіметке, парламентке ультиматум қоюдан, мемлекеттік мекемелерді басып алу, өрт қою, диверсиямен байланысты санасыз акциялардан көрінетін демократияның шектен тыс тұрпайы түрі. Аристотельдің еңбегінде Афинадағы 400-діктің билігі тобыр үстемдігі деп аталады. Себебі сол уақыттарда ақсүйектер биліктен шеттетілді, ал лауазымды қызметтерге қабілетке қарай емес, жеребе арқылы тағайындалды. Жаңа заман тарихында бұл ұғым Ұлы француз төңкерісінің кейбір кезеңдері мен Париж Коммунасы кезіндегі мемл. құрылысты сипаттауда қолданылды. Ол кездерде Францияның негізгі лауазымды қызметкерлерін даурыққан тобыр сайлады. Өз табиғатында охлократия ескі мемл. құрылыс құлап, жаңа тәртіп орнағанға дейін уақытша орын алатын өтпелі басқару нысаны болып табылады. Дереккөздер
Томанның үйі

Томанның үйі – 19 – 20 ғасырлардан сақталған сәулеттік ескерткіш. Шикі кірпіштен тұрғызылған, сырты сыланған, әктелген, төбесі темірмен жабылған, ауланың ішіне қарай кейін қосымша салынған бөлмелері бар. Архитектуралық тұрғыдан 20 ғасырдың басына тән классикалық дәстүрлердің элементтері пайдаланылған. Бір қабатты, тікбұрышты, Желтоқсан көшесінің бойымен созыла орналасқан, телімі шойын қоршаумен қоршалған. Қайта құру мен жөндеу жұмыстары (1996 – 1997) үйдің алдыңғы жағын бірсыпыра өзгеріске ұшыратты. Үйдің ішкі ұзын қабырғасы оны екі бөлікке бөліп тұр, оның бірі алдыңғы кіреберіске, екіншісі аулаға бастайды. Салтанатты үлкен бөлмесі де кең аспалы қуыстар арқылы екіге бөлінген. Г. Камалова Дереккөздер
Нұрғали Сарыбеков

Нұрғали Сарыбеков (1934, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Жыланды ауылы) – ғалым, ұстаз, педагогика ғылымының докторы (1994), профессор (1996), Халықаралық акмеология академиясының академигі 1956 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін бітірген. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. *1956 – 62 жылы мектеп мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі; *1963 – 66 жылы аспирант; *1966 – 68 жылы Жамбыл гидромелиорологиялық техникумының оқытушысы; *1968 жылы Жамбыл педагогика институтында кафедра меңгерушісі, декан болған. *9 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 360 ғылыми мақалалары, 6 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер
Физиотерапия

Физиотерапия(гректің physіs – φύσις - табиғат және θεραπεία - емдеу) – Физиотерапия — табиғи және жасанды түрде жасалынатын физикалық факторлардың физиологиялық пен емдік әсерін тигізетінін зерттейтін және профилактикалық және емдік мақсаттармен оларды пайдалану әдістерін әзірлейтін медицина саласы; физикалық емдеу әдістерінің жиынтығы және олардың қолдануы. Физиотерапияда электрмен емдеу, сумен емдеу, жылумен емдеу, механикалық әсерін тигізіп емдеу түрлері болады. Физиотерапияның жеке бөлімі болып курортология болып табылады. Осы немесе басқа физикалық фактордың қолдануына негізделген олардың әрқайсысында бірнеше емдеу әдістері бар. Ең көп әдістер электрмен емдеуге кіреді (электр өңірін, тұрақты, айнымалы, үздіксіз және үзік электр токтарын, айнымалы электмагнитті өңірін қолдануымен бірге әдістер): #- амплипульстерапия #- диадинамотерапия #- гальванизация #- дәрілік электрофорез #- электростимуляция #- флюктуоризация #- интерференцтерапия ж.б. Жарықпен емдеуге жарықтың энергиясын, соның ішінде ультракүлгін және инфрақызыл сәулеленулерді қолданатын әдістер кіреді. Су және бальнеологияемдеу әдістері тұзсыз суды, сонымен қатар табиғи және жасанды түрде жасалатын минералды суды қолдануға негізделген. Жылумен емдеуге жылытылған парафинның, озокерит, балшықпен емдеу, құмның, құрғақ ауаның жылуын организмге беріп жылуды қолдануға негізделген әдістер кіреді. Механикалық әсер тигізумен емдеуге ультрадыбыс терапия, вибротерапия, уқалау, мануальді терапия кіреді. Физиотерапияның қолданылуы физиотерапиялық шаралар перифериялық, аймақтық және орталық қан айналымын жақсартуға, ауруды басуға, ұлпаның трофикасын жақсартуға, бұзылған иммундық үрдістерін реттеу әректтеріне негізделген. Физиотерапияны тынышсыз жағдайларда, ісіп қызару үрдісінде, организм қатты жүдеген кезде, инфекциялық ауру асқынған кезде, туберкулезбен ауырған жағдайларда, қатерлі ісік және оның бар болуына күдіктену жағдайларында, қан аурулары бар кезде, қансырау және қанауға бейім жағдайларда, жүрек ауруларында, аорта және ірі тамырлардың аортасы, орталық жүйке жүйесінің аурулары кезінде қолдануға болмайды. Физикалық факторлардың емдік және профилактикалық қолданылуы физиотерапиялық кабинеттер мен ауруханалардың бөлімшелерінде, емханалар мен басқа емдеу-профилактикалық мекемелерінде, қажет болса ауруханалардың палаталары мен үйде жасалынады. клиникалық медицинаның табиғи (су, ауа, күн сәулесі, күн шұғыласы) және жасанды (электр тогы, сәуле қуаты, т.б.) факторлардың адам организміне тигізетін әсерін зерттеп, осы факторларды емдеу, аурудан сақтану мақсаттарына қолдану әдістерін іздестіретін бөлімі. полиомеолитпен ауыратын балаға тұруға көмектесуде.]] Физиотерапияның негізгі салалары: сумен емдеу балшықпен емдеу гелиотерапия Сондай-ақ Физиотерапия: #электр тогымен емдеу #ультрадыбыстық терапия #жылумен емдеу #курортология #массажбен тығыз байланысты. Физиотерапия физиканың, биофизиканың, биохимияның, радиотехниканың, электрониканың жетістіктерін пайдаланады. Дереккөздер:
Тоғай

Тоғай – шөл және шөлейт аймақтардың жайылма сулы өзен алаптарында өсетін орман. Орталық Азияның Сырдария мен Әмудария, Мургаб, Зерафшан, Вахш, Шу-Іле т.б. өзендер бойында, аралдарда кездеседі. Тоғайдың топырағы хлорлы-сульфатты, тұзды болады. Су жайылған кезде (жылына екі рет) тұнба топырақпен жаңарып отырады. Тоғайда негізінен жиде, тал, шырғанақ, терек, шаған сияқты ағаш түрлері, бұта, аласа бұта түрлері, шөптесін өсімдіктерден эриантус, қамыс, құрақ, қоға, мия, т.б. өседі. Шу-Іле өзендер алабындағы тоғайларда қайың, тал, долана, терек, тамыратпалы ағаштар кездеседі. Тоғай ландшафтары кейде грунт суына жақын төм. жайылма үстіндегі террасаларға да тарайды. Жайылмаларды шаруашылыққа және өзен суларын егістікке пайдаланудан көптеген өзендердің алаптарында тоғайлар азайған. Тоғайларды жабайы шошқа, тоғай бұғысы, шиебөрілер, қамыс мысықтары, т.б. жабайы аңдар мен құстар мекендейді. Tоғай ағашы құрылыс материалы және отын ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Серік Томанов

Серік Жапарұлы Томанов [4.3.1956, Талас ауданы, Сәду Шәкіров ауылы (қазіргі С.Шәкіров атынд. а.) – 07.11.2003, Тараз қаласы] – ақын, журналист. Ысты руынан шыққан. ҚазМУ-ді бітірген (1989). «Ленин жолы» (қазіргі «Талас тынысы» газетінің редакциясында еңбек жолын бастады. Алғашқы өлеңдері осында жарияланды. 1990 ж. Алматыдағы «Балдырған» журналының редакциясында қызмет істеді. 2000 ж. «Адасып жүрген ақбөкен едім» деп аталатын жыр жинағы жарық көрді. Бұл жинақ оқырман қауымның жылы лебізіне ие болды. Ақынның «Аққулар», «Қызыл көйлек киген қыз», «Сатушы қыз», «Аузынан айдың түскен қыз», «Сезімді қайтем тулаған» атты өлеңдеріне сазгерлер ән жазды. Сілтемелер
Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты

Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты 1993 ж. 11 қарашада құрылған. Құрамы Құрамында: *егіншілік; *селекция және тұқым өсіру; *танаптық мал азығын өндіру; *шалғындық шөп өсіру; Зерттеу жұмыстары Ертіс аумақтық бөлімдері және радиоизотоптық лаборатория бар. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде жаздық жұмсақ бидайдың 3 сорты және еркекшөптің «Толағай» сорты шығарылды. Селекциялық жұмыстар нәтижесінде алынған бидайдың Ертіс-97, Павлодар-93 сорттары облыстың өзінде және Ақтөбе облысында аудандастырылған. Институт Қазақстанда бірінші рет аңыздық ықтырма жасау немесе дәнді дақылдардың шалғындарын тарау арқылы біртұтас таралған аңыздың негізінде қысқы ылғал жинау бойынша зерттеу жүргізген. Институт Қазақстанның және Ресейдің бірқатар селекциялық мекемелерімен, жүгері мен бидайды жақсартудың халықар. «СИММИТ» орт-мен (Мексика) тығыз байланыс орнатқан.. Дереккөздер
Анатолий Васильевич Филатов

Анатолий Васильевич Филатов(1942 ж.т.) – техника ғылымының докторы (1993). Биографиясы Қарағанды политехникалық институтын (1966, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. «Қазметаллургқұрылыс» тресінде инженер, шебер, прораб, аға прораб (1966–68), бас инженер орынбасары (1968–82), трестің партия к-тінің хатшысы (1982–87), аға инженер (1987–98) болып жұмыс істеді. 1999 жылдан кафедра меңгерушісі, Құрылыс өндірісі ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметін атқарады. 130 ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Охота теңізі

Охота теңізі — Тынық мұхиттың Азия жағалауында. Мұхиттан Камчатка түбегімен, Куриль, Сахалин және Хоккайдо аралдарымен бөлінеді. *Аумағы 1,59 млн. км 2 . *Орташа тереңдігі 359 м, *Ең терең жері 3521 м. *Толысу толқыны үлкен биіктікке көтеріледі, Шантар аралдарының маңында 7 м, Пенжин қолтығында 13 м. *Қыста теңіздің көпшілік бөлігі қатады. Судың беткі қабатының температурасы шілде – тамызда оңтүстігінде 9 – 10°С, солтүстігінде 6 – 7°С. *Тұздылығы 32 – 33‰. *Теңіздің кеме қатынасы үшін маңызы зор. *Балықтың көптеген түрлері, теңіз шаяны ауланады. *Басты порттары: Магадан, Охотск, Корсаков және Солтүстік Курильск. Дереккөздер
Сарыжылға (өзен)

Сарыжылға – Сырдария алабындағы Құркелестің оң саласы. Географиялық орны Түркістан облысы Келес ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 103 км. Бастауы Сарыжылға Қоржынтаудың солтүстік-батысындағы қырат бұлақтарынан басталып, Құмқұдық елді мекені тұсында Құркелеске құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Қар, жер асты суымен қоректенеді. Көктемде ағынды болып, жазда иірімдерге бөлінеді. Жылдық орташа су шығыны сағасында 0,88 м 3 /с. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Дереккөздер
Алексей Тимофеевич Филимонов

Алексей Тимофеевич Филимонов(1922 ж.т., Башқортостан, Давлеканова станциясы) – техника ғылымының докторы (1989), профессор (1990). Биографиясы Криворож тау-кен институтын (1949) бітірген. «Кресто-Запад» кенінде (Жезқазған қаласы) бас энергетик, бас механик (1949–54), Жезқазған кен басқармасында бас механик (1954–65), Қазақ политехникалық институтында доцент (1965–78, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті), кафедра меңгерушісі (1978–88); 1990 жылдан профессоры қызметін атқарды. 210 ғылыми жарияланымның, 9 монографияның авторы. Дереккөздер:
Сайлаукүл Жаппарқызы Барақова

Сайлаукүл Жаппарқызы Барақова (16.2.1947 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – ұстаз, Қазақстан Республикасы Парламенті сенатының депутаты (1997 – 2002). * Түркістан педагогикалық училищесін (1964) бітірген. * Шымкент педагогика институтын (1972) бітірген. * Алматы партия мектебін (1987) бітірген. * 1964 – 2004 жылдары Сарыағаш ауданы «Сырдария» орта мектебінде мұғалім, аудандық мектеп бөлімінің меңгерушісі, аудандық, облыстық Жастар одағы комитетінің 2-хатшысы, Қазақстан КП Келес ауданы комитетінің, Шымкент қалалық комитетінің хатшысы, 2-хатшысы, Шымкент облыстық халық депутаттары кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыстық әкімшілігінде халыққа білім беру басқармасының бастығы (1992 – 97) * әкімнің орынбасары – білім беру департаментінің бастығы қызметтерін атқарды. * 2001 жылдан облыс білім беру департаментінің бастығы. «Құрмет» орденімен, бірнеше медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Тоғыз артезиан алабы

Тоғыз артезиан алабы Арал т-нің солт-ндегі Үлкен және Кіші Борсық құмдарының аралығында орналасқан жерасты сулы өңір. Алап жалпы қалыңд. 70 – 100 м болатын палеоген құмды шөгінділерінің қойнауында қалыптасқан. Суының арыны күшті болғандықтан кей жерлерде шапшып шығады, бірақ су өнімі аса көп емес. Судың минералд. әр түрлі: алаптың шетінен ортасына, солт-тен оңт-ке қарай және жер бетінен тереңдеген сайын 2 – 5 г/л-ден 20 – 25 г/л-ге дейін өседі. Алаптың оң жақ шетіндегі Кіші Борсық құм шағылдарында судың минералд. 0,6 – 2 г/л болады. Т. а. а-ның табиғи қоры 10 млрд. м3. Артезиан суы әзірше пайдаланылмайды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Дүйсенқұл Сарықұлұлы Сарықұлов

Дүйсенқұл Сарықұлұлы Сарықұлов (6.7.1906, Отырар ауданы – 1998, Алматы) – қоғам қайраткері, журналист, экономика ғылым докторы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген гидротехнигі, КСРО-ның еңбек сіңірген гидротехнигі. 1927 – 32 жылдары комсомол және партия қызметтерінде болды. 1932 – 37 жылдары Мәскеудің Бүкілодақтық өнеркәсіп академиясының гидроэлектрстанса және гидроқұрылыс факултетінде оқыды. 1937 – 39 жылдары Карелиядағы «Сунастрой» (Кондопожск СЭС-і) құрылысының, 1939 – 42 жылдары «Средазгидроэнергопроект» тресінің бастығы, 1942 – 50 жылдары Өзбек КСР Ет-сүт өнеркәсібі министрі, 1950 – 53 жылдары Ташкент облысы Шаххантаур СЭС-і құрылысының бастығы. 1953 – 55 жылдары КСРО Электростансалары министрлгінің энергетика академиясында оқыды. 1955 жылдары Қырғыз КСР-інің Қала және село құрылысы министрінің орынбасары, 1956 – 58 жылдары Қазақ КСР Су шаруашылық министрінің орынбасары, «Казголодностепстрой» тресінің бастығы, 1958 – 63 жылдары Қазақ КСР Су шаруашылық министрі. 1965 жылдан «Казгипроводхоз» ғылым-зерт. институтының директоры. 1974 жылдары одақтық дәрежедегі дербес зейнеткерлікке шықты. 100-ден астам ғылым еңбектің авторы. 3 рет Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Бүкілодақтық ХШЖК-нің қола медалінің иегері. Дереккөздер
Тоғызбаев

Тоғызбаев Әбен (1939 ж. т., Жалағаш ауданы Жаңаталап а.) – еңбек ардагері. ғ1 «Жақаевшы» еңбек аттестатын Ы.Жақаевтың өз қолынан алған (1964). Орта мектепті бітірген соң Қармақшы ауданы қазіргі Тұрмағамбет ақын а-нда құрылыста істеп, 1962 жылдан күріш өсірумен айналысты. 1964 ж. күріштің әр гектарынан 68 ц өнім алды. 1962 – 69 ж. Бүкілодақтық а. ш. көрмесінің қола, күміс, алтын медальдарын иеленді. Ленин орденімен (1964) және Қазақ КСР-інің Құрмет грамотасымен (1968) марапатталған. Тоғызбаевтың есімі Қазақстанның «Алтын кітабына» жазылған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Тоқмағанбетов ауылы

Тоқмағанбетов ауылы (1997 жылға дейін — Қызылту) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Тоқмағанбетов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тереңөзек кентінен батысқа қарай 8 км жерде, Сырдарияның оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1586 адам (818 ер адам және 768 әйел адам) болса, 2009 жылы 1521 адамды (814 ер адам және 707 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1933 жылы «Ақтүйе» ұжымшары болып құрылды 1949 жылы 18-партсъезд атындағы ұжымшардың орталығы болды. 1950 жылы «Майлықұм», «Бидайкөл», «Қызылорақ» ұжымшарлары бірікті. 1960 жылы ұжымшар орталығы Қопакөлге көшірілді. 1962 жылы ұжымшар кеңшар болып өзгерді. Ауыл 1992 жылдан осы ауылдан шыққан белгілі қазақ ақыны, жазушысы А.Тоқмағамбетовтің есімімен аталады. Дереккөздер
Тоқмырзаев

Тоқмырзаев Нұрмақ (15. 10.1933 ж.т., қазіргі Сырдария ауданы, Сейфуллин а.) – қызметкер. ҚазМУ-ды (ҚазҰУ) бітірген (1955). 1955 – 2001 ж. Қызылорда облысы комсомол к-тінде, облысы кеңес атқару к-тінде, қ-лық партия к-тінде, облысы партия к-тінде, халық депутаттары облысы кеңесінде жауапты қызметтер атқарды. 2001 жылдан Қызылорда қ-лық ардагерлер кеңесінің төрағасы. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жақсыбек Сарыпбеков

Жақсыбек Сарыпбеков (5.10.1946 жылдары туған, Алғабас ауданы Ортақшыл ауылы – 7.10.1997, Алматы) – ғалым, техника ғылым докторы Саратов политехника институтын бітірген (1969). Мәскеу энергетика институтының ЭЕМ-інде смена бастығы, 1977 – 96 жылдары Алматы конструкторлық бюросында бас инжинер , Қазақ ұлттық техника университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра профессоры, декан. Негізгі ғылым еңбегі информатика және электронды есептеу техникасына арналған. Сарыпбеков тің 150 ғылым еңбегі, 15 әдістемелік оқулығы және 5 кітабы жарық көрген. 2 ғылым кандидатын, 5 ғылым докторын даярлаған. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Владимир Иванович Филиппенко

Владимир Иванович Филиппенко(10.5.1952 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы қазіргі Мағжан Жұмабаев ауданы Булаев қаласы) – медицина ғылымының докторы (1994), профессор (2002). Биографиясы Алматы мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында лаборант, дәрігер-радиолог, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1975–95), директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1995–2003) болды. 2003 жылдан бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. Владимир Иванович Филиппенко *«Ультрозвуковая компьютерная томография диагностики злокачественных опухолей органов легкого таза и совершенствование способов их лечения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *150-ден астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Тоқсанбай Сүлеймен

Тоқсанбай Сүлеймен қажы Рахымжанұлы (15.1.1942 ж.т., Жалағаш ауданы, қазіргі М.Шәменов а.) – аудармашы-журналист, энциклопедияшы, баспа ісінің қайраткері (2005). ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика ф-тін бітірген (1969). 1969 – 1978 ж. «Қазақ совет энциклопедиясы» Бас редакциясында ғыл. редактор, 1978 – 1985 ж. Қазақстан компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы ин-тында аға ғыл. редактор, 1985 – 1991 ж. Қазақ КСР Мин. Кеңесінің жанындағы Қазақ Ақпарат агенттігінде (ҚазТАГ) аудармашы, 1991 – 1995 ж. Қаржы мин-нде, Мемлекеттік қаржы бақылау к-тінде, 1996 – 1997 ж. Халықты әлеуметтік қорғау мин-нде аударма бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. 2002 жылдан «Қазақ энциклопедиясында» редактор. Көркем аударма саласында аударған бірқатар әңгімелері «Жалын баспасынан жарық көрген «Күншуақ» (1981), «Сиқырлы дорба» (1983) жинақтарына енген, В.Владимировтің «Бернули заңы» (1982) романын, И.Милевтің «Шегобишка» (1987) повесін тәржімелеген. Қаз КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1983), «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. 2005 ж. қаңтарда үлкен қажылық парызын өтеген. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Асқар Біләлұлы Өтешев

Асқар Біләлұлы Өтешев (30.1.1934 жылы туған, Ресей, Астрахан облысы Володарский ауданы Трех-Избинка с.) – медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1982). *1957 Алматы мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық медициналы университеті) бітірген. *1960 Аспирантурасын бітірген. *1958–1965 Осы институтта ассистент, аға ғылым қызметкер *1965–1970 Қазақстан Ғылым Академиясының Эксперименттік биология институтында аға ғылым қызметкер *1970–1980 Қазақ онкология және радиология ғылым-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі *1980–1983 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, *1983–1986 Қазақ физкультура институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) ректор болған. *1987 Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды.. Ғылыми еңбектер Негізгі ғылыми еңбектері адам және жануарлар биохимиясына арналған. Дереккөздер
Сарытөбе Көне Қонысы

Сарытөбе Көне Қонысы – 8 – 12 ғасырлардан қалған археологиялық ескерткіш. Ордабасы ауданы Қараспан ауылдық округіне қарасты Бейсен ауылының батыс шетінде, Арыс өзені жағалауының сол жақ жиегіндегі жарқабақта орналасқан. 1980 жылдары Шымкент педогогикалық институтының ауылы Н. Подушкин жетекшілігіндегі археологиялық отряды зерттеген. Ескерткіштің топографиясы мынадай: төртбұрыштанған орталық төбенің етек диаметрі 70х75, жоғарысы – 45х50, биіктігі 8 м; жоғарғы алаңда құлаған қабырғалардың қалдығы 1 – 1,2 м жал құраған. Алаң ортасындағы шаршы биіктің етек ауқымы 20х20, биіктігі 1,5 м-ге дейін. Цитадельге батыс тұстан түйісетін тік бұрышты алаңның ауқымы 40х70, биіктігі – 3 м. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Тоқтамыссай (өзен)

Тоқтамыссай – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 54 км. Бастауы Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейінен басталып Шортан көліне құяды. Гидрологиясы Аңғары астау тәрізді. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Соңғы жылдары көлге жетпей құмға сіңіп кететін болды. Өзен бойында, қамыс, тоғай, тікенді бұталар өседі. Егін суарылады. Дереккөздер
Жақсыбай Төлеубаев

.]] Төлеубаев Жақсыбай (1951 жылы туған, Жамбыл облысы Тараз қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1995). Ысты руынан шыққан. Қысқаша өмірбаяны: 1975 жылы Жамбыл педогогикалық институтын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген. 1978 жылы Мәскеу гидромелиоративтік институтының аспирантурасын бітірген. 1973 жылдан Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, қазіргі кезде профессор қызметін атқарады. 60-тан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер: