kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ямал

Ямал (ненец тілінде ямал – жер шеті; я – жер; мал – шет) – Батыс Сібірдің солтүстігіндегі түбек. Ресейдің Ямал - Ненец автономиялық округінде. Қара тенізінің Байдара және Обь қолтықтарының аралығында. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 700 км-ге созылған, ені 240 км-ге дейін. Ауданы 122 мың км 2 шамасында. Жағасы түзу сызықты, аз тілімделген. Жер беті ойпатты жазық, солтүстік бөлігі Қара тенізінің деңгейінен 50 – 60 метрге көтерілген, оңтүстік - батысында абсолюттік биіктік 100 метрге жетеді. Жазық негізінен төрттік кезеңнің бореалдық теңіз шөгінділерінен тұрады. Орта тұсында флювиогляциалдық және өзен - көл шөгінділері басым. Оңтүстігінде жоғары төрттік кезеңнің мореналық, флювиогляциалдық шөгінділері сақталған. Климаты арктикалық және субарктикалық Қаңтардың орташа температурасы –20 – 26 0 С. Жазы салқын. Шілденің орташа температурасы 5 – 10 0 С. Жылдық жауын - шашын мөлшері 240 – 250 мм. Көп жылдық тоң жаппай таралған. Өзен торы жиі, қысқа өзендер батпақтар мен көлдерді бір - бірімен жалғастырады. Солтүстігін арктикалық тундра, орталығын мүкті - қыналы тундра және бұталы тундра, оңтүстігін орманды тундра қамтиды. Арктикалық, глейлі тундра, глейлі күлгін және шымтезекті - батпақты топырақ түрлері таралған. Теңіз жағалауында және өзен аңғарларында шөпті және гипнумды - шөпті батпақтар жайылған. Бұғы жайылымдары кең алқап құрайды. Теңіз жағалауының тұрғындары балық және аң аулаумен айналысады. Ямалда аса ірі газ кен орындары ашылған. Сілтемелер * Ресей * Жаз * Теңіз Дереккөздер
Ямышево (Павлодар облысы)

Ямышево — Павлодар облысы Аққулы ауданындағы ауыл, Ямышев ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аққулы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 56 км жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1715 жылы шағын Ямышево (Жәміш) тұзды көліне таяу жерде бекініс ретінде қаланған. 1920 жылы ұжымшар ұйымдастырылып, 1930 жылы МТС құрылды. 1957 жылы кеңшар және өзімен аттас ауылдық кеңестің орталығына айналды. Кеңшар негізінде Ямышевода және округке қарасты Қызылқоғам, Тілектес ауылдарында “Ямышево” ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Павлодар – Семей автомобиль жолы өтеді. Ямышевода орыстың көрнекті географ ғалымы Г. Потанин туып - өскен. Дереккөздер
Яна-Индигирка Ойпаты

Яна-Индигирка Ойпаты – Шығыс Сібірдегі Лаптевтер мен Шығыс Сібір теңіздерінің жағалауындағы ойпатты жазық. Саха Республикасының жерінде. Батыста Буорхая қолтығынан шығыста Индигирка өзенің атырауына дейін 600 км-ге созылып жатыр. Ені 300 км. Ойпат теңіз деңгейінен негізінен 50 – 80 м биіктікте. Түпкі тау жыныстарынан тұратын жеке күмбез тәріздес қыраттар мен қырқалардың биіктігі 300 – 400 метр және одан да асады (Әулие Тұмсық мүйісі ауданындағы массив 488 м). Қатпарланған мезозой шөгінділерінен тұратын іргетасты төрттік кезеңнің теңіздік және аллювийлік - көлдік шөгінділерінің қалың қабаты жапқан. Олардың аралықтарында тұтас мұз қабаттары жиі кездеседі. Климаты қатаң. Қаңтардағы орташа температура –30 – 38 0 С, абсолюттік минимум –45 – 50 0 С. Жазы бұлыңғыр, салқын, тұман жиі түседі. Шілдедегі орташа температура 4 – 12 0 С. Жылдық жауын - шашын мөлшері 150 – 250 мм. Өзендерінің ағысы баяу, көктемнің басында тасиды. Қазан айынан мамырдың соңына дейін қатып жатады. Ең ірілері Яна мен Индигирка. Ойпат түгелдей тундра белдемінде. Қиыр солтүстігін селдір мүк пен қына жапқан арктикалық тундра алады. Орта тұсы мүкті - қыналы тундра. Оңтүстік аудандарын бұтақты тундра жапқан. Өзен аңғарларында батпақталған сирек балқарағай ормандары кездеседі. Кіші белдемдердің бәріне де гипнумды - шөпті батпақтар тән. Халық аз қоныстанған. Елді мекендер өзен аңғарларында орналасқан. Жергілікті халық балық аулаумен және аңшылық кәсіпшілікпен айналысады. Аз мөлшерде бұғы шауашылығы дамыған. Сілтемелер * Ойпат * Саха Республикасы * Қазан Дереккөздер
Янайкино

Янайкино — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Янайкин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Перемётное ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 56 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалық тармақтары жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1010 адам (483 ер адам және 527 әйел адам) болса, 2009 жылы 1056 адамды (517 ер адам және 539 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 871 адамды (445 ер адам және 426 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1974-1996 жылдары етті мал өсіруге мамандандырылған ауданаралық бірлестіктің орталығы болып келді. Оның негізінде Янайкинода және округтегі Богатск, Скворкино ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Орал – Атырау автомобиль жолы өтеді. Ауыл көшелері * АЗС көшесі * Алматы көшесі * Бауыржан Момышұлы (Парковая) көшесі * Бәйтерек (Батурин) көшесі * Бруцелёзка көшесі * Бірлік (Луговая) көшесі * Достық (Ленин) көшесі * Еуразия (Комсомольская) көшесі * Жайық (Набережная) көшесі * Жеңіс (Фурманов) көшесі * Құрманғазы (Студенческая) көшесі * Мәншүк Мәметова (Садовая) көшесі * Советская көшесі * Степная көшесі * Тәуелсіздік (Чапаев) көшесі * Талғат Бигелдинов (Школьная) көшесі * Теректі (Лесная) көшесі Дереккөздер
Январцев

Январцев — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Январцев ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Перемётное ауылынан шығысқа қарай 101 км-дей жерде, Жайық өзенінің аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1776 адам (849 ер адам және 927 әйел адам) болса, 2009 жылы 1274 адамды (615 ер адам және 659 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1136 адамды (544 ер адам және 592 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1949 жылы орман шаруашылығын құруға байланысты қаланған. 1994 жылдан оның негізінде Январцевта және округке қарасты Кирсаново, Петрово, Чинарёво (Шынар) ауылдарында 40 шаруа қожалығы мен 3 ЖШС құрылды. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль және су жолы арқылы қатынасады. Округ аумағында Кирсанов зоология қорықшасы орналасқан. Ауыл көшелері * 1 Май көшесі * 8 Март көшесі * Братская көшесі * Гагарин көшесі * Кирсановская көшесі * Лесхозная көшесі * Мигалёв көшесі * Молодёжная көшесі * Почтовая көшесі * Рабочая көшесі * Самошина көшесі * Северная көшесі * Советская көшесі * Строительная көшесі * Уральная көшесі * Чапаев көшесі * Школьная көшесі Дереккөздер
Янтарь

Янтарь (, – ағаш шайыры) – палеоген кезеңінде өскен қылқан жапырақты ағаштардың шайырларынан түзілген органикалық қосылыс түріндегі минерал. Химиялық формуласы: C 40 H 64 O 4 , құрамы (%-бен): С – 79,0; Н – 11,0; О – 10,0 және аздаған күкірт қоспасы бар. Минералдық түрлері: сукцинит, глессит, бокерит, кранцит, стантинит. Минералдық агрегаттары қатпар, тамшы, сталактит түрінде келеді. Түсі сары қызыл, сары, қоңыр, жылтыр, мөлдір, жарықты жақсы өткізеді, аморфты, шытынап сынады. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 – 2,5, тығыздығы 1,0 – 1,1 г/см 3 , 150 0 С-та жұмсарады, 250 – 400 0 С-та балқиды. Жанғанда хош иіс шығарады. Жақсы өңделеді, электр тогын өте нашар өткізеді, бензол мен күкіртті көміртекте жақсы ериді. Янтарь Балтық теңіз жағалауында, Польшада, Германияда, Данияда, Швецияда, Ұлыбританияда, АҚШ-та табылған. Ол оқшаулағыштық бұйымдар, Янтарь қышқылы медицина препараттар, сыр, т.б. дайындауға, зергерлік істе қолданылады. Сілтемелер * Сукцинит * Глессит * Бокерит Дереккөздер
Адольф Янушкевич

Адольф Михал Валериан Юлиан Янушкевич (; 9 маусым 1803 жыл, Минск губерниясы, Несвиж қаласы — 19 маусым 1857 жыл, Дягильно) — поляк халқының көрнекті демократ–төңкерісі, көсемсөзші. Ақсүйектер отбасында туған. Вильнюс университетінің филология факультетіне оқуға түсіп (1821 жылы), ақын Адам Мицкевичтің басқаруымен құрылған студенттердің “Жасылдар” атты ұлт–азаттық қозғалысын жақтайтын жасырын ұйымына мүше болған. Кейіннен Подолия қаласында мұғалім, қалалық сеймге депутат болды. 1830 жылы поляктардың ұлт–азаттық көтерілісіне белсене араласты. Сол көтерілістердің бірінде ол жеті рет жараланып, қолға түсті. 1831 жылы Брест, Мәскеу арқылы Вяткаға жіберілді. Вяткадан Киевке әкелініп, 1832 жылы 4 наурызда әскери сот үкімімен ақсүйек атағынан айырылып, 25 жылға Сібірге жер аударылды. Янушкевич айдаудың алғашқы 12 жылын Сібірде өткізді. Кейіннен Тобылда, Есілде тұрды. Мұнда ол өзі секілді айдауда жүрген отандасы, белгілі ақын Г. Зелинскиймен кездесіп, етене араласты. Осының нәтижесінде Зелинскийдің қазақ елі туралы “Қазақ” және “Дала” атты дастандарының тууына ықпал етті. 1841 жылы Омбыдағы шекаралық басқармаға ауысуға рұқсат алды. Іс қағаздарын тіркеуші қызметін атқара жүріп, 1843 жылдан бастап қазақ даласына дүркін - дүркін сапарға шығатын экспедициялар құрамына енгізілді. Осы сапарларда көргендері мен білгендерін күнделігіне түсіріп, Польшадағы туыстарына хат арқылы жолдап отырды. Оны, әсіресе, қазақ елінің меймандостығы, әдет - ғұрпы, тілі, салт - санасы, ақындық, шешендік өнерлері қатты қызықтырды. Қазақтың сол кездегі толағай тұлғалары үйсін Мәуке би, аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлы, сұлтан Барақ, ақындар Жанақ пен Орынбай жөнінде естелік, пікірлері аса құнды. Янушкевич қайтыс болғаннан кейін, Францияға қоныс аударған туыстары оны мәңгі есте қалдыру мақсатымен күнделіктері мен хаттарын “Адольф Янушкевичтің өмірі” деген атпен кітап етіп 1861 жылы Париж қаласында, кейіннен 1875 жжылы Берлин қаласында бастырып шығарды. Қазақстанда Янушкевичтің кітабы “Дневники и письма из поездки по казахским степям” деген атпен 1966 жылы Алматыда орыс тілінде, 1979 жылы қазақ тілінде басылып шықты. 2003 жылы Янушкевичтің туғанына 200 жыл толуына орай оның кітабы Астанада “Қазақ даласындағы сапардың жазбалары” деген атпен екінші рет қазақша аударымда басылым көрді. Сол жылы Янушкевич атына пошта маркасы шығарылды. Астана, Семей және Аягөз қалаларындағы көшелерге Янушкевич аты берілген. Дереккөздер
Янцен Иван Андреевич

Янцен Иван Андреевич (18.10.1935 жылы туған, Ресей, Ставрополь өлкесі, Новоселицкий ауданы Усилие силосы) – машина жасау саласындағы ғалым, техникалық ғылым докторы (1974 жылы), професор (1976 жылы). Қарағанды политехника институттын бітірген (1959 жылы). 1959 – 68 жылы осы институтта ассистент, доцент, 1968 жылдан кафедра меңгерушісі. 72 өнертабыстың авторы. Негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары жол құрылысы машиналарындағы активті гидроимпульстік жүйелердің теория негізін жасауға арналған. Қазақстан Мемлекет сыйлығының иегері (1986 жылы). Сілтемелер * Ресей * Ставрополь * Новоселицкий Дереккөздер
Александр Леонидович Яншин

Яншин Александр Леонидович (28.3.1911 жылы, Смоленск қаласы – 9.10.1999, Мәскеу) – геолог, геологиялық - минералдық ғылым докторы (1952 жылы), КСРО ғылым академиясының академиясында (1958 жылы), 1983 жылдан вице - президенті. Социалистік Еңбек Ері (1981 жылы). Геологиялық барлау жұмыстарын Орал маңы мен Оңтүстік Оралдың агрономикалық кен орындарын зерттеуден бастаған (1929 – 30 жылдары). 1936 – 58 жылы КСРО ғылым академиясының Геология институтында, 1958 – 82 жылы КСРО ғылым академиясының Геология, геофизика, геохимиялық бөлімінің академия - хатшысы, КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімінің Геология және геофизика институты директорының орынбасары, 1982 – 88 жылы КСРО ғылым академиясының вице-президенті және Литосфера инститтутының директоры қызметтерін атқарды. 1988 жылдан КСРО ғылым академиясының Президиумі жанында кеңесші болды. Негізгі ғылыми еңбектері Оңтүстік Оралдың, Арал маңы ойпатының солтүстік, Орта Азия мен Сібір геологиясына арналған. Ол “Жас платформалар” туралы ілімнің негізін салушы, бор, палеоген, неоген кезеңдерінің стратиграфиялық сұлбасын жасаған. Фосфорит, калий тұздарын, жанғыш газдар, т.б. пайдалы қазбаларды, Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Сібірде бірқатар артезиан алаптарын ашуда Яншин зерттеулері маңызды рөл атқарды. Қазақстанның батыс бөлігін зерттеудегі ғылым нәтижелерінің бірі – “Геология Северного Приаралья” атты монографиясы үшін оған А.П. Карпинский атындағы сыйлық берілді (1953 жылы). Ол 1965 жылы жасалған Қазақ КСРінің 1:1500000 масштабтық геологиялық картасы редакторларының бірі. 2 мәрте КСРО Мемлекеттық сыйлығының лауреаты (1969, 1978 жылдары). 3 рет Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі”, Еңбек даңқы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Смоленск * Орал * КСРО Дереккөздер
Яранга

Яранга – Солтүстік Азия халықтарының ертеден келе жатқан тұрақ-жайы. Ол киіз үйге ұқсас дөңгелек жиналмалы тұрғын үй түрінде болады. Яранганы ертеде чукчалар(чукотша - яран'ы), коряктар (корякша яянга деп атаған), эвендер, юкагирлер, солтүстіктің басқа да көшпелі тайпалары кеңінен пайдаланған. Түркі халықтарының киіз үйінен айырмашылығы: керегесі – таяқшадан, уығы – сырықтан жасалады, шаңырақ болмайды, сырықтардың басы айқастырылып буылады, сырты бұғы терісімен жабылады. Оның іші арнаулы май шаммен жылытылады, содан жарық та түсіріледі; ал ішкі кеңістіктің бір жағы қойма ретінде және ас әзірлеуге пайдаланылады. Отырықшы чукчалар мен эвендер әдетте Яранганың қабырғасын шымнан және тастан тұрғызып, кейде шағын бөлмеге ұқсатып төбесін ағашпен жабатын болған. Осы заманғы тұрғын үйлердің көбеюіне байланысты Яранга тұрмыста пайдаланудан қалып барады, тек бұғы өсіруші ұжымдық көшпелі бригадаларында ғана сақталып қалған. Сілтемелер * Азия * Киіз үй * Бригада Дереккөздер
Ирина Зиновьевна Ярема

Ирина Зиновьевна Ярема (26.6.1931 жыл, Украина, Львов облысы Павлов селосы) – қолданбалы өнер шебері. Өмірбаяны * 1965 жылы Львов мемлекеттік сән және қолданбалы өнер институтын бітірген. * 1970 жылдан Алматы қаласында Қазақ КСР-і Жергілікті өнеркәсіп жанындағы экспериментті институтта суретші болды. Шығармалары * “Алатау” (1972) * “Ертегі аңшы” (1973 жылы) * “Қазақстан” қонақ үйі үшін “Қазақстан” (1976 жылы, басқалармен бірге; Қазақ КСР-і Мемлекет сыйлығы, 1981) * “Нөсер” * “Қарағаш” * “Тыңдағы таң” (1979 жылы) өндірістік тақырыптағы * “Химия” (1983 жылы) * “Индустрия” триптихы (1985 жылы), т.б. көпшілік орындарға жасаған гобелен - интерьерлері бар. Дереккөздер
Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов

Шаяхмет Шамұхамедұлы Жармұхамедов (Ярмұхамедов) (1902 жылы, Қаракөл қаласы – 1953 жылы, Теміртау қаласы) – қоғам қайраткері. Орыс - қазақ училищесін, Верный жоғары бастауыш училищесін (1918 жылы), Ленинградтағы (қазіргі Санкт - Петербург) Бүкілодақтық коммунистік ауыл шауашылығы университетін (1926 жылы) және өнеркәсіп академиясын (1940 жылы) бітірген. 1919 – 21 жылдары Ресей Коммунистік Жастар Одағы Алматы облысы комитетінің хатшысы, 1921 – 22 жылдары Түркістан Коммунистік Жастар Одағы ОК хатшысы, 1923 – 24 жылдары Ленинградта Жұмысшы - шаруа Қызыл армиясы қатарында, Ташкентте Түркістан АКСР Саяси ағарту бас басқармасының төрағасы болды. 1926 – 28 жылы Қызылорда уездік комитеті үгіт - насихат бөлімінің меңгерушісі, Сырдария губерния партия комитетінің үгіт - насихат бөлімінің және ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, 1928 – 29 жылдары Ақмола, Алматы округ атқару комитеттерінің хатшысы, 1930 – 31 жылы Қазақ өлкелік партия комитетінің нұсқаушысы, 1931 жылы тамыздан 1932 жылы мамырға дейін Қазақ АКСР еңбек халық комиссары қызметтерін атқарды. 1932 – 36 жылы Ақтөбе, Алматы облысы партия комитеттерінің хатшысы, 1940 – 43 жылдары Кузнецк металлургия комбинатында кеніш партия ұйымдастырушысы, 1943 – 53 жылы Теміртау қаласындағы Қазақ металлургия зауаты директорының орынбасары болып істеді. Ярмұхамедов Теміртау қаласын салуды ұйымдастырушылардың бірі, республиканың қара металлургиясын дамытуға елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Ярозит

{{Infobox mineral Ярозит (Испаниядағы Барранка - Ярозо кеніне байланысты аталған) – сульфаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: KFe 3+ [(OH) 6 (SO) 2 ], құрамы (%-бен): K 2 O – 9,4, Fe 2 O 3 – 47,9, SO 3 – 31,9, H 2 O – 10,9, қоспалары: Al, Ca, Na, Pb, Se. Тригондық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары псевдокуб, ромбоэдр пішінді. Минералдық агрегаттары топыраққа ұқсас түйірлі масса құрайды, кейде қабыршақ түрінде келеді. Түсі сары, қоңыр, жіктілігі жетілген, шыныдай жылтыр; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2,5 – 3,5 тығыздығы 3,15 – 3,3 г/см 3 , пироэлектрлік қасиеті бар. Түзілуі – гипергендік. Көптеген сульфидтік кендердің тотығу белдемінде темірдің күкіртті қосылыстары есесінен түзіледі, гидролиз әсерінен қоңыр теміртасқа айналады. Оңтүстік Оралдың колчедан кендерінен, Майқайың алтын кенінен табылды. Ярозиттен жылтыратушы ұнтақ (крокус) дайындалады. Сілтемелер * Вирусология * Вирус * Микроорганизм Дереккөздер
Яруллин Санғат Саматұлы

Яруллин Санғат Саматұлы (9.9.1941 жылы туған, Қазан қаласы) – театр суретшісі, кескіндемеші. 1962 жылы Қазан көркемсурет училищесін бітірген. Ленинград (қазіргі Санкт - Петербург) қаласындағы Комедия театрында Н.П. Акимовтың жетекшілігімен стажировкада болып, мамандығын шыңдаған. Әуелі Ресей театрлары ұжымында (1963 – 65 жылдары) театр суретшісі болып, кейіннен Қазақстанда қызмет етті. Солтүстік Қазақстан облысы орыс драма театрында бас суретші (1965 жылдан) ретінде еңбек етіп, 150-ден астам спектакльдерді көркемдеп безендірді. Сілтемелер * Ленинград * Санкт - Петербург * Қазан Дереккөздер
Жасақ (салық)

Жасақ ( «билік»; — заттай подат, «подат, салық») – Ресейде XV - XX ғасырдың басында Сібір мен Солтүстік халықтарынан заттай салық, негізінен бағалы аң терісі арқылы. Негізінен мал шауашылығымен және аңшылық кәсіппен айналысқан орыс емес халықтарға салынған. Жасақ алу XV – XVIII ғасыларда Еділ бойында, XVII – XX ғасыларда Сібірде жүзеге асырылды. Жасақ қазына есебіне бағалы аң терілерімен немесе малмен төленді. Жасақ төлеу Ресейге бодандықтың бір белгісі болды. Ол әрбір тайпа мен ру үшін жеке белгіленді. Жасақ Кунгур татарлары мен башқұрттар үшін жер салығы, Сібірдің кейбір халықтары үшін жан басылық, сахалар (якут) үшін мал басының санағына байланысты салынды. 18 ғасырдан Жасақ ақшалай салықпен алмастырыла бастады (Еділ бойында 1720 жылдан, Сібірде 1822 жылдан кейін). Жасақ жинаушылардың өз міндеттерін асыра пайдалануы Жасақтық комиссияның көмегімен реттелуге тиіс болды. Ясақ жинау мәселесімен Сібір приказы, 1763 жылдан кейін Ұлы мәртебелі императорлық кеңсе айналысты. Жасақтың көлемі шамалы өзгерген күйінде 1917 жылғы Ақпан революциясына дейін сақталып келді. Дереккөздер
Ясин сүресі

83 аяттан тұрады. Сүренің атауы бірінші аяттағы “йа” және “син” әріптеріне байланысты берілген. Мұндай бөлшектенген әріптермен (хуруфи муқатаға) басталатын бірнеше сүрелер бар. Бұл әріптердің мағынасы бір Аллаға ғана аян. Сексен үш аяттан тұратын Ясин Сүресі негізінен Мекке қаласында, кейбір сүрелері Мединеде түсірілген. Ясин Сүресіде иман негіздері жайлы кеңінен баяндалады. Мысалы, Құранның негізгі тақырыбы пайғамбарлық жайлы сүренің алғашқы аяттарында былай дейді: : “Ясин. Даналыққа толы Құранға ант болсын. Сен расында жіберілген елшілеріміздің бірісің, Және сен тура жолдасың”. Ясин Сүресі ең көп оқылатын сүрелердің бірі. Мұхаммед пайғамбар Ясин Сүресінің қасиеттері туралы көптеген хадистерінде айтқан. Мысалы: “Әр нәрсенің жүрегі бар, Құранның жүрегі Ясин сүресі” (Тирмизиден рауаят болған. “Фазайиул құран”), “Ясин Құранның жүрегі. Алла Тағаланың рахметінен, ақырет күнінің жақсылығынан үміттене отырып, Ясин оқыған адамның өткен күнәларын Алла Тағала кешіреді. Қайтыс болған адамдарың үшін Ясин сүресін оқыңыздар” (Әбу Даууд Жанайиз). Қырық рет Ясин Сүресі қайырып оқып (Шілясин), науқас адамға немесе дем салдырушы кез келген адамға күш кіреді. Ясин – Мұхаммед пайғамбар есімдерінің бірі. Сілтемелер * Құран * Аят * Тирмизи Дереккөздер
Ясир Арафат

Ясир Арафат, Мухаммад Әбд Ар-Рауф Әль Кудвах әль-Хусейни (4 тамыз 1929, Иерусалим – 2004 жылы, сонда) – саяси қайраткер, Палестина автономиясы әкімшілігінің басшысы (1994 жылы), Палестинаны Азат ету ұйымы атқару комитетінің төрағасы (1969 жылдан). Өмірбаяны Бай саудагердің отбасында дүниеге келген. 1948 жылы Палестина аумағын түгелдей Израиль жаулап алғаннан кейін Египетке эмиграцияға кетті. Ясир Арафат мұнда “Мұсылман ағайындығы” мен Палестиналық студенттер одағының құрамына кіріп, 1952 – 56 жылдары студенттер одағының президенті болды. 1956 жылы Каир унверситетінің инженер факультетін бітірді және сонымен бір мезгілде израйльдіктерге қарсы диверсия жұмыстарға араласу үшін әскери даярлықтан өтті. 1956 жылы болған Суэц жанжалында Египет армиясының қатарында соғысты. 1957 жылы Кувейтке өтіп, Газа секторындағы күресті ұйымдастырушы Халиль Вазирмен бірге “Аль-Фатах” диверсия тобының негізін қалады. 1964 жылы Палестинаны Азат ету ұйымына (ПАҰ) қосылған ол көп ұзамай осы ұйымының ең ықпалды басшысына айналды. 1970 жылдан палестиналық Қарсыласу қозғалысы қарулы күштерінің бас қолбасшысы, ал 1973 жылдан ПАҰ-ның саяси департаменті бастығы қызметтерін қоса атқарды. Ясир Арафат дербес Палестина араб мемлекетін құру қажеттілігін түсінді және бүкіл күш-жігерін ПАҰ-н Палестина халқының мүдделерін білдіретін өкілетті ұйым ретінде таныту үшін бағыттады. Соның нәтижесінде 1974 жылы ПАҰ Араб елдері лигасының мүшелігіне қабылданды. 1987 жылы палестиналық интифада жариялап, ол 6 жылға созылды. 1988 жылы 15 қарашада “Палестина мемлекеті” жарияланды, ал 1989 жылы 2 сәуірде Палестина Ұлттық Бас Кеңесі Ясир Арафатты осы мемлекеттің президенті етіп сайлады. 1988 жылы Ясир Арафат Израиль мемлекетін мойындап, палестина арабтары мен израильдіктердің арасында бейбіт келісімге қол жеткізу мүмкіндігін ашты. АҚШ-тың делдалдық етуімен Ясир Арафат Израильмен келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде 1993 жылы қыркүйекте Вашингтонда Қағидаттар декларациясына қол қойылды. Ол бойынша Газа мен Иерихон секторларында палестиналық өзін-өзі басқару енгізілді. 1994 жылы мамырда бұл аумақтардағы Израиль әскерлері Палестина полициясымен алмастырылды. 1994 жылы шілдеде 27 жылдық қуғын-сүргіннен соң Ясир Арафат отанына палестиналық өзін-өзі басқару әкімшіліктінің басшысы ретінде салтанатты түрде қайтып оралды. Ясир Арафат – Бейбітшілік сақтау істері жөніндегі халықар. Нобель сыйлығы лауреаты (1994 жылы). 1996 жылы қаңтардан өмірінің соңына дейін Палестина Ұлттық кеңесінің атқарушы басшысы болды. Сілтемелер * Израиль * Египет * Иерусалим Дереккөздер
Ясная Поляна (Солтүстік Қазақстан облысы)

Ясная Поляна — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Яснополян ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Тайынша қаласының солтүстік-шығысына қарай 34 км-дей жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1697 адам (892 ер адам және 805 әйел адам) болса, 2009 жылы 1449 адамды (736 ер адам және 713 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1930 жылы қаланған. 1936-96 жылы шошқа шауашылығы ұжымшарының орталығы болды. Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.youtube.com/watch?v=B8UBAZMIi5M Kazachstan 2014 : Jasna Polana, Wiśniowka]
Карл Ясперс

Карл Теодор Ясперс (нем: Karl Theodor Jaspers; Ольденбург – Базель) — неміс экзистенциалист философы. Өз қызметін психиатр ретінде бастаған. Ясперстің экзистенционалдық ойлау стилі жалпы батыс зистенционализміне ортақ адам өмірінің пәнилігімен байланысты туындайтын этикалық және социологиялық ой - қорытындыларынан көрінеді. Ясперс түсінігінше адам өзінің бұл дүниеде мәңгі еместігін ұмытпай, түйсінуі оның мінез - құлқын, әрекетін, арманын және моральдық, құқықтық, эстетикалық құндылықтарын анықтайды. Шексіз, транцедентті болмысқа адам санасы тек әдеттен тыс халде (медитация) шыға алады. Психопатология құбылыстардан Ясперс жеке адамның құлдырау бейнесін ғана емес, қайта адамның өз даралығын ширыға іздестіруін көреді. Осы жанға батарлық ізденістерді нағыз философияға салынудың ұйтқысы деп санаған Ясперс мынадай тұжырымға келді: дүниенің кез келген рационалды көрінісін ешқашан ақырына дейін ұғынылмайтын жан құлшыныстарын рационализациалау деп қарауға болады. Ясперс пікірінше, болмыстың шын мағынасы аса терең күйзелістер (ауру, өлім, күнәсін сезіну, т.б.) кезеңінде ашылады. Ясперстің жалпы адамзаттың уақыт пен кеңістіктегі түсіністігіне сенімі “уақыт ұйтқысы” (Axenzeіt) – тарихтың әмбебап мәнісі жайлы теориясына себеп болды. Сілтемелер * Олденбург * Базель * Зистенционализм Дереккөздер
Яссы Бітім Шарты

Яссы Бітім Шарты, орыс - түрік соғысынан (1787 – 91 жылдары) кейін 1792 жылы 9 қаңтарда Яссы қаласында жасалды. Яссы Бітім Шарты бойынша Ресей мен Осман сұлтандығы арасында жаңа шекаралар белгіленді. Оңтүстік Буг пен Днестр өзендерінің аралығындағы жер Ресейге өтті. Молдавия мен Валахия Түркияға қайтарылды. Түркия Ресей шекараларына тиіспеуге және Грузия мен Кубань жеріне шабуыл жасамауға міндеттенді. Яссы Бітім Шарты Ресейдің Қара теңіздегі жағдайын нығайтып, сауда жолын қауіпсіздендірді. Сілтемелер * Ресей * Валахия * Түркия Дереккөздер
Яхмос І

сы]] Яхмос І (ежелгі египетше “Айдан туған”; т. ж. б. – б.з.б. 1559 жылы) – египет перғауыны (шамамен б.з.б. 1550–1525 жылдары), 18-әулеттің негізін қалаушы. Яхмос І гиксостарды Египеттен біржолата қуып шығып, Оңтүстік Палестинада өз үстемдігін орнатты. Солтүстік Нубиядағы Египет үстемдігін қалпына келтірді. Яхмос І-нің билік жүргізген кезеңі тарихнамада Ежелгі Египеттегі жаңа патшалық кезеңінің басы болып есептеледі. Сілтемелер * Вирусология * Вирус * Микроорганизм Дереккөздер
Яхмос ІІ

Яхмос ІІ (ежелгі египетше “Айдан туған”, грек. Амасис) (т. ж. б. – б.з.б. 525 жылы) – египет перғауны (б.з.б. 569 – 525 жылдары), 26-әулеттің 5-патшасы. Яхмос ІІ тұсында салықты жеңілдету мақсатымен жер кадастры қайта қаралды, Кипр аралы жаулап алынды. Сыртқы саясатта Афина, Спарта, Самос және Лидиямен одақ құрып, парсы әскерлерін Египетке кіргізбеуге ұмтылды. Сілтемелер * Амасис * Египет * Афина Дереккөздер
Яхта

Яхта (голл. jacht, jagen – қуалау) – 1) спорттық (не туристік) желкенді кеме. Ол пайдалануына қарай: крейсерлік Яхта (алысқа жүзуге арналған) және жарыс Яхтасына, ал желкен жабдықтарының түріне сәйкес кэт, шлюп, куттер, иол, кеч және шхуна болып ажыратылады. Халықар. жіктелім бойынша Яхта 20 класқа бөлінеді. 2) Арнайы жабдықталып, жолаушылар тасымалдауға арналған кеме. Сілтемелер * Кэт * Куттер * Кеч Дереккөздер
Яшлық

]] Яшлық – вокалды - аспаптық ансамбль. 1974 жылы Ұйғыр музыкалы комедия театрының жанында құрылған. Ансамбльдің көркемдік жетекшісі М.Ахмадиев болды. Репертуарлық негізін ұйғыр халық әндері, ұйғыр, қазақ композиторларының туындылары құрады. Ансамбль халық әндерін қазіргі музыкадағы жаңашыл ізденістердің дәстүрінде өңдеп, насихаттады. Концерттік бағдарламаларынан ТМД елдері композиторларының әндері де орын алды. “Яшлық” – 6-Бүкілодақтық эстрада артистерінің (1978 жылы, қазіргі Санкт-Петербург), саяси әндердің (1979 жылы, Ереван), 1-Бүкілодақтық социалдық достас елдердің үздік орындаушылар байқауының (1979 жылы, Ялта), 12-Дүниежүзілік жастар мен студенттердің Мәскеу фестивалінің (1985 жылы) дипломанты. Гастрольдік сапармен ТМД елдерінің көптеген қалаларында, сонымен қатар Венгрияда (1979 жылы), Болгарияда (1981 жылы), Румынияда (1984 жылы) болып, өнер көрсеткен. “Яшлық” ансамблі 1994 жылға дейін жұмыс істеді; қазір оның жастар тобы (Д.Ахмадиев, Д.Ахмадиева, Б.Саитов, т.б.) бар. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1980). Дереккөздер
Яшма

Яшма (ағылшын – мүйіз тас, шақпақ тас) – кварцтың өте тығыз бітіскен, аса ұсақ түйірлерінен (1 – 3 мк) құралған шөгінді, жанартаутекті - шөгінді тау жынысы. Құрамындағы SіO 2 мөлшері 97,9%; аз мөлшердегі қоспаларына: гематит, хлорит, слюдалар, кальцит, апатит, родохрозит, родонит, т.б. жатады. Түсі шұбар, қызыл, жасыл, сұр; сынымы бұдырлы, нақышы қабатты, жолақты болып келеді. Яшма негізінен жанартаутекті - шөгінділік, химиялық, биохимиялық жолдармен түзіледі. Су асты жанартауларының атқылауынан шыққан магмалық тау жыныстарынан бөлінген кремнезем (SіO 2 ) едәуір мөлшерде босайды да, Яшманың қалың қабатының қалыптасуына себепші болады. Әдемі түсті Яшмадан безендіру және зергерлік бұйымдар жасалады. Яшманың новокулит (арканзас тасы) аталатын түрі металл бетін өте таза, мінсіз тегістейтін табиғи абразив болып саналады, сондықтан да жоғары бағаланады. Яшма кендері Оралда, Алтайда, Қазақстанда (Ерейментау, Ұлытау, Тектұрмас), бірқатар елдерде (Чехословакия, Италия, Испания, т.б.) табылған. Дереккөздер
Метанол

Метанол, метил спирті, ағаш спирті, CH 3 OH – иісі этил спиртінің иісіне ұқсас, түссіз сұйықтық; тығыздығы: 0,7924 г/см3 (20 °C-та), балқу температурасы: –97.9 °C, қайнау температурасы: 64.5 °C. Сумен (кез келген қатынаста), спиртпен, бензолмен, ацетонмен және басқа органикалық еріткіштермен оңай араласады. Метанол синтез-газдан катализдік реакция арқылы алынады. Формальдегид, сірке қышқылы, әр түрлі эфирлер алуда, бояғыш заттар мен дәрілік заттарды ерітуде, отынға қоспа ретінде қолданылады. Метанол жүйке және тамыр жүйесіне әсер ететін улы зат болып табылады. Қолданылуы * Автокөлік радиаторларында антифриз ретінде пайдаланады. * Автокөлік құралдарында оны бензиннің орнына қолданады. * Формальдегид алуда пайдаланады. * Лак және бояу жасау өндірісінде еріткіш ретінде қолданады. Дереккөздер
Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі

Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі - Абайдың өмірі мен шығармашылық жолынан толық мағлұмат беретін мәдени мекеме. Семей қаласынан 180 км, Қарауылдан 25 км қашықтықта орналасқан. 1945 жылы ұлы ақынның туғанына 100 жыл толуы қарсаңында арнаулы мемлекеттік комиссия шешімімен Жидебайдағы Абай қыстауы Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйіне айналды. Мұражайдың бес бөлмесі мен ұш залына орналастырған заттар ұлы ақынның жақын-туыстарынан, достары мен замандастарынан алынған. Үйдің кұрылымы, сыртқы пішіні Абай заманындағы көрініскелбетін сақтаған. Ұзын дәліздің сол жағындағы бірінші есіктен ас үйге кіреді. Ол - терезесі шығысқа қараған кең бөлме. Оң жақ босағада асадал мен күміс, мыс жалатылып сүйектен жасалған кішкене кебеже. 1885 жылы Абай осы екі бұйымды Семейдің өлкетану мұражайына өз қолымен өткізген. Көп заттардың ішінен кабырғадағы түскиіз ерекше көз тартады. Қонақ үйде Абайдың орыс достары Е.П. Михаэлис, С.С. Гросс, Н.И. Долгополов пен П.Лобанскийлердің суреттері бар. Олардың Абай ауылында болғанын айғақтайтын кұжаттармен қатар Абайдың Семейдегі өлкетану мұражайына өткізген көптеген заттарының суреттері койылған. Мұнда күміс құты, кесе, айбалта, шақша сияқты бұйымдар бар. Абай заманынан бүгінгі күнге жеткен ең кұнды заттың бірі - 1885 ж. П.Лобанский қарындашпен салған Абай суреті. Үйдің төргі бөлмесінде ақынның өзі отырған. Онда кітап оқып, жазу жазып, жұмыс істеген. Осы бөлмеге Ділдәнің сүйек төсегі қойылған. Төсек тұсына Әбдірахман мен Мағауияның суреттері ілінген. Абайдың үш ішекті домбырасы да осында. Дөңгелек үстел үстіне қойылған шыны қорапшаның ішіндегі Абайдың күміс қалта сағаты, қолжазбаларының көшірмесі, құс қанатынан жасалған қаламсабы мен сиясауыты ақын өмір сүрген ортаны көзге елестетеді. Ауызғы бөлме ортасында, дөңгелек үстел үстінде, сыртында күмістен бедер салынған үлкен ағаш тегене мен бұғы мүйізінен жасалған қымыз ожау, бірнеше тегене мен тостағандар тұр. Бұл - Абай үйінің мүліктері. Оң жақтағы сүйек төсек - Әйгерімдікі. Абайдың нәресте кезіндегі заттары да сақталған. Оң босағада Абайдың үш ауызды және шиті мылтықтары ілулі тұр. Үш ауызды мылтықты Семейдің әскери бастығы сыйға тартқан. Дәліз бойымен ілгері жүргенде түпкірдегі бөлменін оң жағында тұрған сүйек төсек - Еркежандікі. Бөлмедегі өзге заттардың барлығы - Абайдың соңғы кездегі өмірінің куәсі. Мұражай-үй шошаласының температурасы жазы, қысы бір калыпты. Оның қабырғалары таспен қаланған. http://e-history.kz/ru/video/view/89 Дереккөздер
Абайдың қара сөздері (жинақ)

«Абайдың қара сөздері» - 1. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1956 ж. жарық көрген зерттеу еңбектері Авторы - X. Сүйіншәлиев. ітапта Абайдың қарасөздері мазмұндық, тақырыптық ерекшелігіне қарай: қоғам құрылысы, ел билеу жайы, оқу, өнер-білім, тәлім-тәрбие, еңбек, шаруашылық, адамгершілік, мораль, мінез-құлық, дүние, өмір туралы арнайы бөлімдерге топтастырылып, ғылыми тұрғыдан қарастырылған. Абайдың 1-, 27-, 37-сөздері және «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінің идеялық-көркемдік ерекшелігі атап көрсетіліп, жеке сөз болған. Қарасөздердегі Абайдың ағартушылық, бұқарашылдық көзқарастары ашылып, оларды ойшылдық, сыншылдық, имандылық мәселелеріне арнап, өсиет, толғау сипатында жазғанын айтады. Автор Абайдың қарасөздерін алғаш жеке зерттеу объектісі ретінде қарастырып, оны 19 ғасырдағы жазба әдебиетте үлкен орны бар прозалық шығарма деп бағалаған. Көлемі 9,8 б. т., 10 мың дана болып басылған. 2. Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан 1986 ж. жарық көрген зерттеу мақалалар жинағы. Жинақ С. Мұқанов пен Қ. Бейсенбиевтің Қазақ Совет Энциклопедиясының 1-кітабында (1972) жарияланған «Абай тұлғасы» деген мақаласымен ашылып, одан әрі ойшыл-ақынның ғақлия сөздері (45 сөзі) берілген. Жинаққа бұлармен қатар Қазақстанның зерттеуші-ғалымдары Т. Әлімқұловтың, X. Сүйіншәлиевтің мақалалары енгізілгенерал Бұл материалдарда ақын өлеңдерінің көркемдігі, адамгершілік рухы, жаңашылдық өрнегі, қарасөздеріндегі философиялық ой-толғамдары жан-жақты сөз болады. Көлемі 16,2 б. т., 5000 дана болып басылған. Дереккөздер
Абай ескерткіші (Алматы)

Абай Құнанбаев ескерткіші – Алматы қаласындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарындағы монументтік өнер құрылысы түріне жататын ескерткіштердің бірі. Орналасқан жері Алматы қаласы, Достық даңғылы, Абай алаңы. Ескерткіш Алматының өзіндік визит карточкасы болып табылады. Қалада ескерткіштердің көптігіне қарамастан, бұл ескерткіш – ең танымал және сүйіктісі. Орнатылған кезеңі және авторы Ескерткіш 1960–1961 жылдары орнатылған. Сәулетші – И.И. Белоцерковский, мүсінші – Х. Наурызбаев. Тарихи дерек 1938 жылы ҚазКСР Үкіметі үш атақты тұлға – А. Иманов, Абай және В. Чапаевтың ексерткіштеріне конкурс жариялады. Мәскеуде Абай ескерткішінің ең үздік жобасына жарыс жарияланды, оған ең атақты және дарынды шеберлер қатысты. Ең қатал іріктеуден өткен 16 конкурстық жұмыстар арасында ең шығармашыл деп танылғаны Абайды тыныш, сабырлы және салмақты күйінде бейнелеген болатын. Сол кезде Мәдениет сарайының (кейін оның орнына В.И. Ленин атындағы Мәдениет сарайы тұрғызылды) алдында отырғызылған саябақ ағаштарының жасылы арасында тұруы үшін ескерткіш тұғыры төмен етіп ойластырылған. Бірақ бұл жоба сол күйі іске аспады. 1960 жылы елдің барлық аумақтарынан жиналған мүсіншілер арасында басымдылық қазақстандық ісмер Х. Наурызбаев – отандық пластикалық өнердің хас шеберіне берілді. Ол қазақтың ұлы ақыны, ойшылы және ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалаушы тұлғаның жалғыз дұрыс, терең ойлы бейнесін таба білді. Ескерткіш сипаты Ескерткіштің биктігі 14 м-ге жетеді. Алдыға қадам басып келе жатқан Абайдың мүсіні қызыл граниттен жасалған трапеция тәріздес алып тұғырға орнатылған. Бір қолымен кітап, екіншісімен иығына жамылған шапанын ұстап тұр. Бұл дене тұрысы ұлы ақынның игі бекзаттығы мен ол сенімді алға жылжып келе жатқандай сезімін тудырады. Абайдың бет-әлпеті байсалды, ойға шомған. Х. Наурызбаев Абайдың бұл кейпін бірден жасай қойған жоқ, мүсінші талай рет ақынның туған жерінде болып, үлкен ізденіс жұмыстарын жүргізген. Автордың айтуынша, көптеген сәтсіз талпыныстардан кейін түсінде дәл осы бейнені көрген. Бұл оны өзіндік бір аян мен бата ретінде санаған. И.И. Белоцерковскийдің сәулет дизайнымен бірге Х. Наурызбаевтың монументі қазақстандық өнердің тарихына енді. Ескерткіштің алдынан басталып, батысқа қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатқан әсем көше - Абай даңғылы ақынның поэзияда салған ұлы сүрлеуі іспеттес. Абай ескерткішіне қазақ және басқа ұлт ақындары (Қ. Мырзалиев, С. Сейітов, С. Хангелдин, Ө. Жайлауов, Ш. Садыханов, Н. Жарқынбаев, Т. Жұмамұратов, Г. Некрасов, М. Оспанов т. б.) өлең-жыр арнаған. Дереккөздер
Абай кесенесі

Абай кесенесі — 1996 жылы салынған сәулет өнері ескерткіші. Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Жидебай қонысында ұлы ақынның туғанына 150 жыл толған тойы қарсаңында орнатылды. Пьедестал биіктігі 5 м, ұзындығы 200 м, ені 60 м. Биік 2 мұнараның біріншісі – Абай мұнарасы (биіктігі 38,5 метр), екіншісі - Шәкәрім мұнарасы (35 метр). Кешеннің төрт бұрышында төрт күмбез бар. Бұларға қоса диаметрі 36 метр болатын "Орталық Азиядағы жазба мәдениет тарихы" мұражай орны, келіп-кетушілерге арналған қонақжай, амфитеатр, сондай-ақ, мешіт салынды. Бұрын осы орынға жерленген Абай, Оспан, Шәкәрім, Ахат бейіттерін қозғамай, солардың бәрін ішіне ала түрғызылған кесене құрылысы көшпелілер мәдениетінің үрдісінде, қазақ халқының космогониялық танымын бейнелейді. Сонымен бірге Абай кесенесінен Самарқандағы Гүр-Әмір, Аградағы Тәж Махал кесенелерінің әсері де байқалады. Кешен композициясында бастан-аяқ тұтастық сақталған. Оның барлық ғимараттары бірін-бірі толықтырып, даланың кеңдігімен үйлесім тапқан. Құрылыс жұмыстарында, негізінен, Маңғыстаудың ұлутастары қолданылған. Осы кешенді салуға республикалық байқау жүргізілді. Байқауға алты архитектура тобы қатысты. 1991 жылы 19 наурызда республикалық жабық конкурстың комиссиясы өзінің мәжілісінде келіп түскен жобаларды қарап, жеңімпаздарды анықтады. Олар халықаралық конкурстардың лауреаты архитектур Бек Ибраев басшылық ететін авторлық топ болып шықты. Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.astana-akshamy.kz/abaj-shakarim-kesenesi-qalaj-salyndy/ Абай-Шәкәрім кесенесі қалай салынды?] — «Астана Ақшамы» 25.02.2020
Абак

Абак(, ) – *1) арифметикалық есептер шығаруға арналған тақта. Есептеу амалдары әрбір жолына қойылған ұсақ тастар мен дөңгелек сүйектердің орнын ауыстыру арқылы орындалады; *2) номографияда – есептеуге арналған ерекше құрал. Классикалық архитектура ордерлерінде абак әдетте шаршы үлгіде болып, шеті түзу (дорилік, ионилік ордерлер) немесе иілген (коринфтік ордер) түрде кездеседі. Есептеуіш құрал, параллель жатқан екі сырғанақ стержень мен бусинкадан тұрады. Бусинкалар ондық санды көрсетсе, стерженьдер – ондық разрядтқа сәйкес келеді. Абак ежелгі Вавилонда пайда болған, қазіргі таңдағы сандық калькулятордың негізі осы құралға негізделген. Орта ғасырларда Еуропа саудагерлері арасында және араб елінде кең қолданыста болған, бірақ уақыт өте келе араб сандары бар құрал қолданылып, абактың орнын басқан. 18 ғасырдан соң Еуропада да аз қолданыста болды, дегенмен Орталық Шығыс, Қытай және Жапонияда әлі де пайдаланылады. Дереккөздер
Абақ Керей Ережесі

Абақ Керей Ережесі– қазақтың дәстүрлі ғұрыптық заңы. Ресей мемлекетінің қол астына кірмеген, дәстүрлі әдет-ғұрпынан ажырамаған қазақтардың бір бөлігі ұстанған құқықтар жинағы. Моңғолия ғылым академиясының тарих ғыл.-зерт. ин-ты қорынан табылған. 1996 ж. тұңғыш ғыл. айналымға түсікен. Бұл заң жинағын түркітанушы ғалым С.Қаржаубайұлы Монғолияның орталық мұрағатынан алып, көне ұйғыр тілінде жазылған құжатты қазақшаға аударыпты. Ереже 17 тармақ, 35 баптан тұрады және екі бастаудан нәр алған болу керек: біреуі – қазақтың ежелден қалыптасқан әдет-нышандары, екіншісі – шариғаттың кейбір қағидалары. Мұнда қазақтың әдеттері басым екені сөзсіз. Бұл құжаттың қазақ халқының құқық тарихын зерттеуге өте қажет дерек екеніне күмәндануға болмайды. Және оның тағы бір ерекшелігі, ол – орыс патшалығына қарамаған қазақтың ұстанған құқықтық жинағы екендігінде. Ереже былай басталады: «Біздің 12 керей тайпасы (Абақ Керей 12 атаға бөлінеді – Қ.Қ.) қазақтың үш жүзінің Орта жүзінен тарайды. Ал Кіші және Ұлы жүз қазақтары бұл кездері орыстың қол астына қараған», болып басталатын ережедегі «Абақ Керейдің Құлыбек, Ақтай, Құтымжар (Қожамжар), Көкен, Бисенбай, Өсер зәңгі, Тұрым қатарлы 12 адамы бас қосып, мал (қой) сойып, жатар орнын сайлап (дайындап) көпшілік қауымды жинай отырып, Мұхаммед (мұсылман) дінін негізге алып, 12 Абақ Керей қазағының ұстанатын заңын жасауды жоспарлапты» . Сонымен үшінші тарау үйлену, некеге отыру жайлы. Мұнда Абақ Керейдің өз ішінде қыз алып, қыз беруіне ұлықсат етілген. Тек он екі атаның әрқайсысы өзара некеге отырмаса болғаны. Ереженің он үш бабы осы тармақтың ішіне кіреді. Төртінші тармақта аталған сыйлы адамдардың қонаққа баруы жайында жазылған. Аталған меймандарды ықылас-ниетіңізбен қонақ қылып күтпесеңіз, айып төлейді екенсіз. Айып мөлшері де аз емес – алды сексен екі қойдан. Келесі бір тармақ дін, молда, қожалар турасында. «Дін адамдары нағыз Мұхаммедтің үмбеті, дінді уағыздау барысында оларға қарсы бөгет, тосқауыл жасаған адамдар кездессе, оны ауыр қылмыс санап, айыппен жазалау керек» делінген. Ережеге бөгдені мұқату, жәбірлеу турасында, несие, қарыз талап ету және қорлық, зинақорлық, жесір хақында, егіндік, шабындық жайындағы тармақтар да енген. Ең қызығы, мұнда соңғы жындану хақында дейтін тармақ та бар. Адамның емес, малдың, иттің жындануы, әрине. Тебеген атыңыз байқаусызда біреуді жазым қылса я құтырған итіңіз қауып алса да айыптан құтылмайды екенсіз. Жаза жүктету ашық жүргізілді, қандай да бір қаулы-қарар, құжат жазып қалдырылмайды. Би жалғыз өзі ғана қылмыскерді тергеп, үкім шығарады. Бидің шешімімен айып жүктелген қылмыскерге құн төлеткен, дүре соққан, ұрлық істесе саусақтарын кесіп тастау сияқты жаза берген. Осы айыптардың ішінде ең жеңілі қамшымен дүре соғу. Ол қылмысты деп есептелген адамды көптің алдына жалаңаштап шығарып, 40, 50, 80, 100 рет дүрелеу. Жасаған қылмысына қарай дүре санын би өзі белгілейтін болған. Дереккөздер
Абат-Байтақ қорымы

тар]] Абат-Байтақ — зират, Батыс Қазақстандағы діни-жерлеу кешені. Сонымен қатар, Қазақстанның Ақтөбе облысы, Қобда ауданының Талдысай аулынан 12 шақырым жерде орналасқан тап осы зират аумағындағы кесене. Сипаттамасы Зират сәулетті – жоспарлық және көркем өнер шешімімен ерекшеленетін әртүрлі мемориалдық құрылыстардан тұрады. Зираттың ортасында 9,52×9,8 м көлемді, екі бөліктен тұратын 11 – қырлы дағыра мен конустық күмбезді Абат – Байтақ кесенесі орналасқан. Кесене күйдірілген кірпіштен салынған. Ішкі қаланған қабаттарда қаттама кірпіш қолданылған. Кесенеге жақын жерде XVIII ғасырда Абат-Байтақ кесенесіне ұқсас шитті күйдірілмеген кірпіштен салынған басқа кесене орналасқан. Халық арасында оны «Қыз моласы» немесе «Әулие Қыз» деп атайды. Кесенеден батысқа қарай қашаулы стелалы тастармен өрнектелген, XVIII–XX ғасырларға салынған 200 құлпытастар орналасқан. Құлпытастар композияциялық және сәндік шешімдердің әр түрлілігімен ерекшеленеді. Осы ретте 1848 жылы салынған құлпытас қашау шеберлігімен таң қалдырады. Кейбір көлемді – сәндік элементтер ағашты ою әдісімен жасалған. 1893 жылы әйгілі құмдауыт блоктерінен ойып салынған құлпытас сирек кездесетін түрге жатады. Абат-Байтақ ескерткішінде қазақ тілінде арабша графикалық құлпытас жазуы мен тамға ойып жазылған. Зерттеу мен қорғау Абат-Байтақ кесенесі туралы алғаш рет XVIII ғасырда подпоручия және инженер Ригельман айтқан болатын. Оның деректерінде және тарихшы П.И. Рычковтың деректерінде кесене «Байтан» деп аталынған. Толық түрде ескерткіш Я.Я. Полферовтың Орынбор ғылыми архивті комиссиясының мүшелерімен және ғалым Жозеф Кастаньемен суреттелген. Кейінгі уақытта ескерткіш біржола қиратылып, ғылыми зерттеулер үшін мәнгі жоғалған қайіпте болды. Тек 1980 жылдарының бас жағында Қазақстанның Мәдениет Министрінің экспедициясы аясында археолог Серік Әжіғалиев іс жүзінде оны қайтадан ашты. 1982 жылы зират мемлекеттік маңызы бар тарих пен мәдениет ескерткіштерінің қатарына енгізілді және мемлекет оны өз қорғауына алды. Зерттеулерден кейін Абат-Байтақ кесенесін қайта жаңғырту жұмыстары басталды. Ол үшін «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша мемлекеттік бюджеттен 30 миллион теңге және кірпіштерді күйдіру пешін салу үшін жергілікті бюджеттен 3,5 миллион теңге бөлінді. Кесенені толық қалау үшін ұсталарға 32 мың кірпіш тағайындау қажет болды. Дереккөздер
Аббас әулеті

Аббас әулеті (араб: بنو العباس‎; Бану Аббас) — Аббаси халифатын билеген әулет (749–1258). Мұхаммед пайғамбардың немере ағасы Аббас бин Абдуль-Мутталибтен тараған. Мұхаммед ибн Әлидің ұлы Ибраһим жіберген өкіл Әбу Муслим бастаған шииттік қозғалыс Умәйя әулетін тақтан тайдырған соң, Аббас әулеті үкімет басына келген. Аббас әулетінің алғашқы халифасы Әбу әл-Аббас әс-Саффах (750–754) болды. 762 жылы Аббас әулетінің астанасы Шамнан (Дамаск) Бағдатқа ауыстырылды. Аббас әулетінің мемлекеті әдебиеттерде, кейде «Бағдат халифаты» деп те аталады. кезіндегі Аббас әулетінің иелігі]] Ол «Мұсылман ренессансы» дәуірінде мәдениеті, ғылымы, әдебиеті, философиясы, математикасы,географиясы, саудасы, т.б. әлемдік дамудың алдыңғы қатарындағы мемлекет болды. Бұл халифат төңірегіндегі көптеген халық өкілдері оған өзіндік үлестерін қосып отырды. Ежелгі Шығыс, Грек, Рим өркениетінің жетістіктеріне сүйенген араб мәдениеті Еуропа елдерінің дамуына көмектесті. Аббас әулеті арасынан һарун әр-Рашид (786–809), Мамун (813–833), әл-Муғтасим (833–842) қызметтері айрықша аталды. Кейін VIII ғасырдың ортасында мемлекет бірлігі әлсіреді. Әр аймақта Аббас тұқымдары немесе жергілікті билеуші топтар билік жүргізе бастады. X ғасырда буилер, одан селжұқтар Аббас әулетін ығыстырыл шығарды да, олар тек діни істерге ғана араласатын болды. 1258 жылы Хұлағу хан бастаған моңғолдар Бағдатты басып алып, Аббас әулетін жойды. Тірі қалған әл-Мустансирге Мысыр сұлтаны Бейбарыс 1261 жылы әл-Қаһирада халифа атағын берген. 1517 жылы түрік сұлтаны I Сәлім халифаны Ыстамбұлға көшіріп, кейін халифа атағы түрік сұлтандарына өтті. Дереккөздер
Абд әл-Ғафур әл-Кердери

Абд әл-Ғафур әл-Кердери, (Абд әл-Гафурбин Лұқман бин Мұхаммед Әбу-л-Мафахир әл-Кердери; 1166 жылы өмір сүрген) — қазақ даласынан шыққан ғұлама. Әл-Кердери оның кердері руынан шыққанын аңғартады. әл-Гафурбин Лұқман бин Мұхаммед Әбу-л-Мафахир әл-Кердери Бағдат, Басра, Дамаскіде білім алған. Мұсылман заңының, оның ішінде Ислам туы тігілген көптеген өлкелерге кеңінен тараған ән-Нұғман Әбу Ханифа негізін салған мектептің теор. Тұжырым қағидаларын басшылыққа алып зерттеулер мен түсіндірулер жасаумен айналысқан. әл-Гафурбин Лұқман бин Мұхаммед Әбу-л-Мафахир әл-Кердери «Интисар ли Абд Ханифа фи ахбарихи уә ақуалиһи» («Әбу Ханифаның хабарлары мен айтқандарындағы жеңісі»), «Муфид уә мәзид фи шарх ат-Таджрид» («Таджридке (абстактілендіруге) түсіндірме жасаудағы пайдалы толықтыру»), «Шарх «әл-Джамиғ ас-Сағир» («Кіші жинаққа түсіндірме») атты бірқатар кітаптар жазған. Дереккөздер
Абдолла

Абдолла (XVII ғасырдың 70-жылдарының басы – 1719) — қазақ ханы. Шыққан тегі белгісіз. 1718–1719 жылдары хандық құрып, дулат (жаныс, сиқым, шымыр) және шанышқылы, албан, сары үйсін және суан руларын басқарған. Түркістан мен Ташкент, Шыршық, Шу, Талас, Арыс өзендері аралығында, Ташкентке іргелес Ферғананың бір бөлігінде көшіп-қонып жүрді. Ордасы Ташкентте болды. Дереккөздер
I Абдолла хан

I Абдолла хан (өз. Abdullaxon; 1490 жыл – 1540 жыл) — Бұхара (Мәуереннаһр) билеушісі (1540). Таққа Ұбайдолла хан (1534–1540) өлген соң отырған. Шайбани әулетінен тараған. Атасы Әбілқайыр хан Дешті Қыпшақта, әкесі Күшкүнжі хан (1510–1530/31), ағасы Әбу Сайд хан (1531–1533/34), інісі Абд әл-Латиф хан (1541–1551) Мәуереннаһр билік құрған. Абдоллах хан 16 ғасырдың 10-жылдарында Түркістан қағанатының билеушісі болды. 1517 жылы Түркістанға жорық жасаған қырғыз Мұхаммед әскерімен ұрыста жеңіліп, қолға түсті. Мұхаммед оны босатып жіберді. Абдоллах ханнан ұрпақ қалмаған. Дереккөздер
Абдулқадыр Инан

Абдулқадыр Инан(1899 – 1972) – тілші-ғалым, тарихшы. Башқортостандағы ұлт-азаттық күресіне қатысқан. Башқортостанда Кеңес өкіметі орнаған соң 1925 ж. Түркияға қоныс аударған. 1935 жылдан Анкара ун-тінің проф. Ресейдің мұғажыр саясаты, Абай Құнанбаев шығарм-ғы жөніндегі... Дереккөздер
Абдулла хан

Абдулла Хан, (Абдаллах бек, Абдул) (т.ө.ж.б. 14 ғ.) — Алтын Ордадағы "Ұлы Дүрбелең жылдары" (1359-79) таққа отырған хандардың бірі (1360/61 — 1369/70). Ата тегі: Шыңғыс хан — Жошы хан — Тоқа Темір — Өз Темір — Абай — Мыңғасыр. Абдулла хан Мыңғасырдың 9 ұлының алтыншысы. 1359 ж. Бердібек хан өлтірілгеннен кейін 1-2 жыл ішінде Алтын Орда тағына Құлпа, Наурыз бек, Қызыр хан, Темір Қожа отырған. Мамай Темір Қожаны өлтіріп, хан тағына Абдулланы әкелді. Іс жүзінде билікті Абдулла ханның атынан Мамай жүргізді. Осы кезден бастап Алтын Орда екі бөлікке бөлінді. Еділден батысқа қарай Абдулла хан, шығысында Аралдың солтіндегі далалық аймақтарды Шайбани ұрпағы Қожа Мұрат (Мюрид, Меруд, Амурат) биледі. Абдулла хан Мәскеу боярларының өтінішімен жас Дмитрийдің (болашақ Донскойдың) ұлы князь болуына жарлық берген (1363). 1369-70 ж. Мамай Абдулла ханның орнына оның ұлы Мұхаммед сұлтанды (Мұхаммед Бұлақ) таққа отырғызды. Дереккөздер ru:Абдуллах (хан Золотой Орды)
Вахит Абдуллаұлы Абдуллин

Абдуллин Вахит Абдуллаұлы (20.6.1914, Қарағанды облысы Тельман ауданы Қарамұрын станциясы — 12.4.1990, Алматы) — ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1972), профессор (1978), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1983). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (1976). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Мәскеу қаржы-экономика институтын бітірген (1954). Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулер институтында кіші ғылыми қызметкер (1955), аға ғылыми қызметкер (1956), бөлім меңгерушісі (1964) болды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты — қой шаруашылығын индустриясын негізге көшіру жағдайында өндірісті, еңбекті және технологияны ұйымдастырудың озық формаларын ғылыми тұрғыда негіздеуге арналған. Жауынгерлік Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Дереккөздер