kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жосық

Түсіндірме сөздік бойынша, бұл сөздің мағынасы — ырым, салт, жөн, ыңғай, заң, ереже, қылық, мінез. «Сатым бетіне қараса, жөн жоқ, жосық жоқ... ыржиады» (Ж. Нәжімеденов, Ақ шағыл). Кейде «жөн» сөзімен тіркесе қолданып, «жөн-жосық» қос сезінің құрамында да кездеседі. Түркі тілдерінің ішінде мағынасы әрі тұлғасы бұған жуық сөздер жоқ емес. Қырғыз тілінде: жосун — тәртіп, ереже, тува тілінде езу — дәстүр, башқұртша йосок — тәртіп мағыналарын береді. Сөз төркіні моңғол тілі деуге тура келеді. моңғол тілінде: е — әдет, салт, дәстүр. Бурят тілінің кейбір говорларында: йосо — дәстүр. моңғол тіліндегі осы сөздің басқа да, «тәртіпсіз» сияқты мағыналары қазақ тілінен сол қалпында орын алғандығын «жосықсыз» сөзінен де аңғару қиын емес. «Тәртіпсіз» мағынасының орнына кейде «жосықсыз» сөзі қолданылып, тиісті мағына иелене алады. моңғолдың «ес» сөзі түркі тілдері ішінде қазақ, қырғыз, башқұрт, туваларға ауысып, «дәстүр» мағынасын меншіктенген. Дереккөздер
Жуас

Момын, момақан, тыныш мағынасындағы сөз осылай дыбысталады. «Қасымыздағы бақылаушылар дәл сол кезде жуас болды...» (Сәкен Сейфуллин, Tap жол.). Қырғыз тілінде бұл мағынадағы сөз «жоош» қалпында айтылады. Сібір, Алтай төңірегіндегі түркі тілдерінде мұндай сөз кездеспейді. Оларда бұл мағынадағы сөз басқаша дыбысталады. Байқауымызша, сөз төркіні жүйесі басқа тілден сияқты. Қазақ тіліне ауысқан араб, парсы сөздерінің тізімін берген атворлар (Н. Ондасынов, Е. Бекмұхаметов) еңбегінен де бұл сөз сырт қалған. Солай бола тұрса да «жуас» сөзін парсы тілінен ауысқан деуге тура келеді. Ол тілде: йәваш — ақырын, тыныш мағыналарында қолданылатындығы көрсетілген. Осы сөз қазақ тіліне ауысқанда «жуас», қырғыздарға көшкенде «жоош» қалпына дейін дыбыстық өзгеріске түскенде, мағынасы сол қалпында қалған деуге болады: йәваш> йүуaш>жуаш> жуас. Дереккөздер
Жұрқа

Жұрқа, жүн-жұрқа. Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінде жүн-жұрқа — тері-терсек, жүн т. б. деп түсіндірілсе, осындай сөздіктің 1959 жылы шыққан бірінші томында — жүн сияқты бұйымдар, солардың қал-дықтары деп ұғындырылған. Біздің ойымызша, соңғы түсінік «жүн-жұрқа» мағынасына орайлас көрінеді. Өйткені «тері-терсек» сияқтылар «жүн-жұрқа» ішіне кіре қоймаса керек. Осы ойымыз, «жүн-жүрқа» қос сөзіндегі «жұрқа» сыңарының төркінін анықтау үстінде, дұрысқа саятын сияқты. Якут тілінде «ньырға» тұлғасы — жан-жануарлар үстіндегі түк, қылшықтың, жалпы айтқанда, жүннің сиректігін аңғарту үшін қолданылады. Осы ұғымды еске алсақ, «жүн-жүрқа» қос сөзін түсініктірек болсын десек, «жүн — сирек жүн» қалпында айтуға да болады. Демек, «жұрқа»— тек жүнмен байланысты ғана қолданылатын қос сөз сыңары. Якут тіліндегі «ньырға» қазақ тілінде «жұрқа» болуы тағы да түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерінен туған. Мысалы, біздегі «жалпаю» етістігі якут тілінде «ньалбай» қалпында айтыла береді. Дереккөздер
Жұрым

Жұрым, жұрым берсін. Бұл тұрақты тіркес көбіне қарттардың жастарға арнап айтқан жақсы тілектерінде жиі қолданылады. Ертедегі түркі тайпаларының қолданылуында жеке мағынаға ие болған және жиі айтылған кейбір сөздер кейінірек араб, иран сөздерінің тілімізге сыналап кіріп, қалыптасуынан ығысып шығып, тек тұрақты тіркестерде ғана сақталғандығы байқалады. Осындай сөздің бірі — «жұрым». Алтай тілінің солтүстік диалектісінің бірінде, дәлірек айтсақ, куманды-кижи тілінде «дьүрүм» немесе «чүрим» тұлғасындағы сөз қазіргі тіліміздегі «өмір», «тіршілік» мағынасында қолданылады. Бұл жерде «жұрым» сөзінің мағынасын түсіндіруде біз қолданып отырған «өмір»— араб тілінен екендігі әркімге де түсінікті. Сейтіп, «жұрым берсін» дегеніміз «өмір берсін» дегенмен барабар. Дереккөздер
Жүнжу

Азып-тозу, жүдеу, еңсесі түсу, берекесі кету тәрізді мағыналарда қолданылатын сөз. «Жігіт... күрт сынып, жүнжіп кетті» (Ә. Тарази, Үлкен ауыл). Ертедегі түркі жазба ескерткіштеріндегі сөздерден тұлғасын әрі мағынасын көп өзгеріске душар етпей, сақталған сөздердің бірі деуге болады. М. Қашқари сөздігінде йунчы — нашарлуа, қапы қалу; ал йунчыг — әлсіз, жарамсыз, арық мағыналарына мезгейді. «Қажыған, шаршаған» мағыналарында «йунчі» тұлғасында қазіргі кездегі Тобол татарлары тілінен де ұшыратамыз. Біздің байқауымызша «жүнжу» етістігінің алғашқы мағынасы —«қапы қалу» дегенді ұғындырған сияқты. Ал қалған мағыналар соның салдарынан туындаған деуге болады. М. Қашқари сөздігінде кездесетін «ер йучыды» (ер қапы қалды) мысал біздің осы жорамалымызды онша теріске шығара қоймайды. Өйткені, «нашарлау, әлсіз, жарамсыз болудың» бәрі өмірде қапы қалудың нәтижесі болмақ. Дереккөздер
Жыға танымау

Орфографиялық сөздікте болмаса да, қазіргі түсіндірме сөздікте — дәл кім екенін жақсы танымау мағынасын беретіндігі көрсетілген. Тіркестегі «жыға» сөзі қазіргі қазақ тілінде жеке, дербес қолданылмайды. Алайда, басқа түркі тілдерінде, оның ішінде якут тілінде «жыға» сөзімен тұлғалас «ыга» жеке тұрып — күшті, ете мықты сияқты үстеу мағыналарын береді. «Жыға» сөзімен «ыга» тұлғасын салыстыра қарауда, тілдегі тағы бір заңдылықты еске салмаса болмайды. Якут тілінде бізбен ортақ кейбір сөздердің бастапқы дыбысы түсіріліп айтылады. Мысалы, қазақша «сегіз», якут тілінде «ағыс» тұлғасында ұшырасады. «Жыға танымау» тіркесінің мағынасы, дәлірек айтсақ, «мықты танымау», «өте танымау» болады екен: «Есжан..., мені жыға танымады» (А. Ханкелдин, Өткен күн). Дереккөздер
Жылмай ағу

Түсіндірме сөздікте — ішке ас тұрмау, бойына жұқпау мағынасында көрінеді. «Бойларына жұқпай, жылмай ағып жатыр» (Р. Тоқтаров, Ертіс.). Тіліміздегі «жылмай» сөзінің алғашқы мағынасы тіпті басқаша болғандығын кейбір түркі тілдері, қала берді моңғол тобындағы тілдер дерегі анықтайды. Якут тілінде ньылба — түсік. Якут тіліндегі бұл мағынаны өткен ғасырдағы Э. Пекарский сөздігі де толықтырады. «Түсік» сөзінің мағынасы әрбір қазаққа мәлім. Дегенмен аныктай түссек, хайуан не адам бойындағы ұрықтың мезгілсіз түсуі. Якут тіліндегі «нь» дыбысы орнына қазақтарда кейде «ж» қолданылатынын тағы ескертеміз (ньимигир — жымқыру т. б.). Ал моңғол тілінде «түсік» мағынасы — зулбадас, ал «түсік түсу»—зулбах сөздерімен беріледі. Осылардағы «зулба»—тұлғасы жағынан біздегі «жылмайдан» алшақ еместігі көрініп тұр. Қазақ тіліндегі «жылмай» түсінігі — ұқсату, сәйкестендіруден пайда болған туынды мағына нәтижесі. Ішкен асты асқазан үлгіртпесе бойға сіңбейді. Ал бойға сіңбеген тамақ бапталмай, сыртқа мезгілсіз шығатыны мәлім. Демек, ішкен дәм түсікке сәйкес. Сұйық зат түспейді, осы себептен де «жылмай» сөзіне «ағу» етістігінің қосарлануы да заңды. Дереккөздер
Жым-жырт

Кейде «тып-тыныш» сөзінің синонимі ретінде осылай да қолдана береміз. «Жұрт құлаққа ұрған танадай жым-жырт болды» (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Тула толқын.). Қос сөздің алғашқы сыңары «жым» туралы «жым-жылас» мағынасын" талдағанда баяндағанбыз. Ендігі мәселе екінші сыңары —«жырт»-тың тарихы жөнінде. Мұның өзі кейбір қос сөздердегідей мағынасыз дүние емес екендігі басқа бір түркі тіліне назар аударғанда анықталады. Тува тілінде «тыныштық» мағынасында айтылатын «оожум» сөзімен бірге, соған синоним ретінде «ыржым» да қолданылады. Алғашқы «оожум» біздегі «жым» сөзімен тұлғалас екендігі көрініп тұр. Ал екінші «ыржымға» қазақ тілінде сәйкес сөз табу қиын. Алайда ерте кездерде бұл тұлғалас сөздің түркі тілдерінде болғандығына тува тілінде кездесуі куә. Тілде қатар тұрған дыбыстардың орын алмастыру (метатеза) заңдылығы бар. Осыны тілге тиек етсек, тува тіліндегі «ыржым» қазақ тілінде «ыжрым» тұлғасына айнала отырып, соқғы «м» орнына «т» дыбысын қосып алып «ыжырт» тұлғасына дейін жеткен. Одан әрі қос сөз құрағанда өзімен мағыналас «жыммен» тіркесе келіп — «жым-ыжырт» түріне түскен деуге болады. Кейін келе екінші сөздің басындағы «ы» түсіріліп, «жым-жырт» күйінде «тыныш-тыныш» мағынасын иеленген. Дереккөздер
Екатерина Федоровна Терещенко

Екатерина Федоровна Терещенко (1928 жылы туған), көкеніс өсіруші,Социалдық Еңбек Ері(1971),ҚазКСР а.ш-ның еңбек сінірген қызметкері(1970). Еңбек жолын 1947 жылында Қостанай облысында агроном болып бастады. 1950-1953 жылдарында Куйбышев подшипник зауыттында жұмыс істеді; Қарағанды облысына тың және тыңайған жерлерді игеруге жіберілді. 1954-1962 жылдарында «Березняки» кендірында звено жетекшісі,1962-1981 жылдарында М.И.Калинин атыңдағы қаласыдың көкөніс өсірушілер бригадирі.8-бес жылдықта(1966-1970)а.ш-н дамытуда жөғары көрсеткіштерге жетіп, мемлекетке егін өнімдерін сату жөніндегі тапсырмалары мен социалдық міндеттемелерін мерзімінен бұрын орындады. КОКП 25-съезінің делегаты. 9-сайл.ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты(1975). Ленин ордені және Еңбек Қызьл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Терісбұлақ

Терісбұлақ – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы өзен. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 595 км 2 . Бастауы Алаайғыр тауының солтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Амангелді қыстауынан 10 км төмен Сарыторғай өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары жоғары бөлігінде ұсақ шоқылар аралығымен өтеді, беткей биіктігі 30-40 м. Көктемде суы мол, жазда иірімдерге бөлініп қалады. Орташа жылдық су шығыны 1,1м 3 /сек. Мал суарылады. Дереккөздер
Теріскенеспе

Теріскенеспе – Шалқартеңіз алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау және Ақтөбе облысы Шалқар аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 115 км, су жиналатын алабы 4170 км 2 . Бастауы Бастауын Ұлытау ауданындағы Жыландытөбе тауының батыс етегіндегі бұлақтардан алып, Еспе сорына сіңіп кетеді. Гидрологиясы Ірі салалары - Қарасу, Ақсай, Тереңсай, Еспесай. Аңғары - сазды жазық дала. Қар, жауын-шашын суынан толысады. Көктемде тасиды, жазда иірім қарасуларға бөлінеді. Жауын-шашын тапшы жылдары арнасы кеуіп қалады. Жылдың орташа су шығыны секундына 0,66 м 3 . Суымен мал суарылады. Алқабы мал жайылымы. Дереккөздер
Петр Иосифович Теряев

Петр Иосифович Теряев (1922-1945), гвардия майоры, Кеңес Одағының Батыры (1945 жылдары қаза тапқаннан кейін). Қарқаралы ауданының Бүркітті ұжымшарында туған. Орынбор әскери - әуе училищесің бітірген (1943). 1940 жылында Кеңес Армиясы катарынаша қырылған . 191 рет ұшып, жауынгерлік тапсырма орындады. Украинаны, Белоруссияны және Литваны азат ету кезіндегі әуе шайкастарында Қызыл Тулы Суворов орденді 1-гвардиялык Сталинград штурмдық авиаңиялык дивизиясының 76-гвардиялық Мелитополь штурмдық авиация полкінің құрамында шайқасты. 1945 жылдан 15 ақпанда Кенигсберг қалалық ауд анында болған ұрыс кезінде жалынға оранған ұшағын жау техникасы шоғырланған жерге бағыт тап, ерлікпен қаза тапты. Ленин орденімен , 3 рет Қызыл Ту орденмен, Александр Невский орденімен марапатталған. Дереккөздер
Тесіктас мыс-колчедан кен орны

Тесіктас мыс-колчедан кен орны - Қарағанды облысындағы кен орны. 1961-1972 жылдардан іздеу-барлау жұмыстары жүргізілген. Геологиялық құрылымы Кен ордовиктің порфирлерінде, туфтарында, лаваларында, құмтастарында дамыған тақтатастық және женттастық аймақтардан орын алған. Мұндағы жыныстар пиритпен халькопирит сеппелері тараған кварц-хлорит жыныстарына айналған. Жатыс сипаты Руданың бар екендігі солтүстік-батыс бағытқа созылған темір жоса арқылы байқалады. 200 м-дей тереңдікке кеткен, ұзындығы бірнеше жүз м 5 кенді аймақ анықталған. Бұлардың ішінде солтүстік-шығысқа қарай 70-80° бұрышпен еңістенген, калындығы 2м-ден астам және 2-аймақтың маңызы күштірек. Мыс мөлшері 1-2%. Минералдары Руда минералдары:халькопирит, пирит, сфалерит, борнит, ковеллин, молибденит. Дереккөздер
Жылтырсыр бояу қаптаны ультрафиолеттік сәулемен қатайтатын құрылғылар

Жылтырсыр бояу қаптаны ультрафиолеттік сәулемен қатайтатын құрылғылар (op. установки для отверждения (сушки) лакокрасочных покрытий ультрафиолетовыми лучами) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерінің жартылай эфирлік мөлдір қапталарын фотохимиялық тәсілмен қатайтатын құрылғы. Өңделетін бөлшектердің өлшемдері: ұзындығы 400 ... 2500 мм, ені 220 ... 900 мм, биіктігі 10 ... 40 мм. Дереккөздер
Жылтырсыр бояумен қапталған беттерді асылдандыру жабдықтары

Жылтырсыр бояумен қапталған беттерді асылдандыру жабдықтары (орыс. оборудования для облагораживания лакокрасочных покрытий) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерін жылтырсыр бояумен қаптағанда оларды тегістеу және әрлеумен асылдандырудың негізгі операциялары болып есептеледі. Ол үшін арнайыландырылған қысаңқы және кең таспалы түйіспелі ажарлау және жалпыға арналған ажарлау білдектері қолданылады. Әрлеу атанақты әрлеу білдектерінде орындалады. Өңделетін тетіктердің ең үлкен өлшемдері: 1) әрлеу білдектерінде - ұзындықтары 1800 ... 2000 мм, ені 800 мм, қалыңдықтары 50 мм; 2) тізбектерде — ұзындығы 2000 мм, ширина 800 мм, толщина 50 мм. Дереккөздер
Рымкүл Исатайқызы Бимендина

Рымкүл Исатайқызы Бимендина (1942 ж. т.), қобызшы, халық аспаптары дирижері, ҚР еңбек сің. қайраткері (2005). Жаңаарқаның түлегі. Қарағанды муз. училищесін (1964), КарПИ-дін музыка факультетін (1970), Құрманғазы атынд. мемлекеттік консерваторияны бітірген (1984). КарПИ-де оқытушы болған. 1968 ж. Кеңшілердің мәдениет сарайында «Ғасырлар сазы» атты халықтық ұлт-аспаптар оркестрін құрды. Бүкілодақтық, республикалық конкурстардың лауреаты. Қарағандының мамандандырылған дарынды балаларға арналған орта музыка мектебінін аға оқытушысы. Әкесі Исатайдың, басқа да халық арасындағы сазгерлердің күйлерін нотаға түсірген. Әлкетану жұмысымен айналысып, республ., облысы басылымдарға Жаңаарқа өңірінің әйгілі адамдары (Сеңгірбай, Арғымбай, Аралбай батыр батырлар, Қылыш әулие, Итемген, Манамбай, Ханкелді билер) туралы тарихи очерктер жариялады. ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған (2000). Дереккөздер
Каширлеу

Каширлеу (op. каширование) — жиһаздарды өндіру саласында қалқандардың беттеріне рулонды кілегей материалдарды жағып желімді қабаттың қатаю процесін каширлеу дейді. Каширлеу әдісі суық түрде, жылы және ыссы түрде болып үшке бөлінеді. Дереккөздер
Гибридті көмірсутектер

Молекуласы аренді және цикланды шығырлардың екеуін де кіріктіретін көмірсутектер. Гибридті көмірсутектер әдетте немесе арендерге жатқызылады, немесе көмірсутектердің дербес класы ретінде қаралады. Гибридті көмірсутектер көптеген цикланды мұнайлардың керосинді-газойлды және одан да гөрі ауырлау фракцияларының басым-көпшілігін құрайды. Құрамы өте күрделі гибридті көмірсутектер арасында өзінің құрамы жағынан табиғи политерпандар мен стериандарға ұқсайтын, хемофоссилиялар деп аталатын көмірсутектерге жататын конденсаттанған полициклді көмірсутектер кеңінен таралған (терпандар, стерандар т.б.). Дереккөздер
Изопреноидты көмірсутектер (изопренандар)

Өсімдіктердің хлорофилдері құрамына кіретін қанықпаған С 20 Н 39 ОН формулалы фитол спиртінің метилдік топтарының алма-кезек ауысуымен сипатталатын изоалкандары, яғни циклді емес (ашық тізбекті) табиғи изопреноидтарының ылғалданған баламалары. Бұл көмірсутектерге фитан, пристан, С 14 -С 18 тізбектегі 2, 6, 10-триметилалкандар, С 9 -С 13 тізбектегі 2, 6-диметилалкандар кіреді. Көмірсутектердің бұл тобының мұнайлар мен таушайыр тектестері құрамындағы жалпы мөлшері 3-4 %, тіпті одан да көбірек болады; бұл мөлшер оларға изомерлі болып келетін, құрылысы изопреноид емес изоалкандардың мұнайлар мен таушайыр тектестері құрамындағы үйірімділігінен әлдеқайда жоғары. Мұнай мен таушайыр тектестері құрамында әсіресе көбірек кездесетін изопреноидты көмірсутектер - фитан мен пристан (бүкіл изопреноидты көмірсутектердің 30-40 %-ын құрайды). Дереккөздер
Кеңтаспалы ажарлау білдектері және олардың негізінде құрастырылған автоматтандырылған тізбектер

Кеңтаспалы ажарлау білдектері және олардың негізінде құрастырылған автоматтандырылған тізбектер (орыс. широколенточные шлифовальные станки и автоматические линии на их базе) — қалқанды дайындамаларды мөлшерлеу үшін қолданылатын құрылғылар. Өңделетін дайындамалардың өлшемдері: ұзындығы 500 ... 2030 мм; ені 220 ... 950 мм; қалыңдығы 5 ... 50 мм. Дереккөздер
Шекісу

Шекісу. Біреумен біреудің қарсы келігі, қақтығысып, ұрсысуын осылай да айтамыз. «Қатуланса қалың ел, хан тәремен шекісер (М. Әуезов Таңд. шығ.). Сөздің тұңғыш тұлғасы мен мағынасы түркі тілдерінің ішінде чуваштарда сақталған тәрізді, «шеекееш» немесе «сеекееш» тұлғалы сөздер біздің түсінігіміздегі «сүзісу» мағынасында көрінеді. Біздің байқауымызша, чуваш тіліндегі «сеекееш»— қазіргі қазақ тіліндегі «сүзіс» сөзінің ертедегі дыбыстық құрамы. Дыбыстардың сәйкестік заңы бізге осылайша қарауды талап етеді. Ал мағына жағы — бейнелеп, ұқсата көрсету нәтижесі. Адамдар сүзіспейді, оның орнына сөздерін сүзістіреді, қақтығыстырады. Дереккөздер
Мария Ризванқызы Насырова

Мария Ризванқызы Насырова (25. 10. 1927 жылы туған, Ресей, Куйбышев облысы, Старо-Кулакты ауданы) —тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1970), доцент (1975). ҚазМУ-ды бітірген (1951). 1951—1956 ж. Қазақтың тау-кен институтында (қазіргі политехникалық), 1956-1963 ж. ҚазМУ-да оқытушы. 1963—1975 ж. Алматы халық шаруашылығы институтында оқытушы, доцент. Профессор Д. П. Тұрсыновтың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі әлеуметтік-экономикалық терминология" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-нан астам ғылымы мақала жазды, сөздіктер құрастырды. Шығармалары: *Краткий русско-казахский толковый словарь социально-экономических терминов. А., 1968; *Социально-экономическая терминология в казахском языке. АКД., Фрунзе, 1969; *Русско-казахский краткий словарь социально-экономических терминов. А., 1969. Дереккөздер
Жұбаныш Аралбайұлы Аралбаев

Жұбаныш Аралбайұлы Аралбаев (26. 11. 1920 жылы туған, Қарақалпақстан, Шымбай ауданы — 1990, Алматы қаласы ) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1949), доцент. Қарақалпақ мемлекеттік мұғалімдер институтын (1937), Шымбайдағы педагогикалық институтты (1945) бітірген. 1937-1938 жылы мектепте мұғалімі. 1938-1939 жылы Шымбайдағы педагогикалық училищеде оқытушы. 1939—1940 ж. Кеңес Әскері қатарында қызмет етеді. 1940-1942 ж. Шымбай педагогикалық училищесінде мұғалімі, оқу бөлімі меңгерушісі. 1943-1945 жылдары. Қарақалпақ мұғалімдер институтының филология факультетінде аға оқытушы, декан. 1945-1961 ж. ҚазМҰУ-дың аспиранты, осы университетте оқытушы, қазақ және жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі болды. 1961 жылдан бастап өмірінің ақырына дейін А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында экспериментальды фонетика бөлімінің меңгерушісі болып істеді. Академик І.Кеңесбаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қарақалпақ тілінің фонетикалық жүйесі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ және қарақалпақ тілдерінің фонетикасы жайлы 100-ге тарта мақалалар және екі-үш монографияның авторы. Шығармалары: *Фонетическая система каракалпакского языка. АКД., А., 1949; *Учебник каракалпакского языка для русской школы (5—6кл.). Нукус, 1954; *Фонетика казахского языка. А., 1969; *Программа no истории и диалектологии. А., 1970; *Вокализм казахского языка. А., 1970; *Вопросы казахской фонетики и фонологии. А., 1971 (авт. бірі); *Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер. А., 1988. Дереккөздер
Шешен, кірпікшешен

Шешен, кірпікшешен - кішігірім тікенді жәндік. Көбіне оның «кірпі» атауы қолданылады. «Қарға баласын аппағым дер, кірпі баласын жұмсағым дер» (мақал). Түркі тілдеріндегі алғашқы атауы — «кірпі». «Кірпінің» төркіні туралы болжам айтуға ділгерміз. Якут тілінде ағаштың тікенегі «киирбитэ» болып айтылады. Осыған қарағанда, ертедегі түркі тілдерінде қазіргі түсінігіміздегі «тікенек»—«киирбитэ» тұлғалас сөзбен түсіндірілген болса керек деп шамалаймыз. Осы түбірден ұқсату нәтижесінде — көздің асты-үстіндегі тікірейген қылдың «кірпік», одан әрі мына мақұлықтың «кірпі» атаулары пайда болуы мүмкін. «Кірпікшешен» атауындағы екінші бөлігі — «шешеннің» төркіні парсы тілі екенін толғанбастан айта аламыз. Оларда «чежк» немесе «чизу» сөздері біздегі «кірпі», «кірпікшешен» деген мағымалар орнына жұмсалады. Көрсетілген тұлғалардың біздің тілімізде «шешен» болып өзгермеске лажы жоқ. Сөйтіп, «шешеніміз» де «кірпі» болып шығады. Демек, бір мағына қайталанып отыр (кірпі + кірпі). Дереккөздер
Метанды көмірсутектер (алкандар, парафиндер)

Жалпы құрамы СnН2n+2 формуласымен кескінделетін қаныққан алифаттық көмірсутектер тізбегі. Бұл тізбектің ең қарапайым өкілдері (С 4 Н 10 формуласымен кескінделетіндеріне дейінгілері) қалыпты температура жағдайында газ, С 5 Н 12 мен С 15 Н 32 аралығындағылары сұйық, ал С 16 Н 34 -тен кейінгілері қатты зат күйінде ұшырасады. Синонимі — "парафинді көмірсутектер". Дереккөздер
Кептіргіштер

Кептіргіштер (орыс. сушилки) - жаңқаларды және майдаланған сүрек материалдарының толшықтарын кептіруге арналған құрылғылар. Кептіру үшін материалға жылу беру түріне қарай конвективті пневмомиханикалық араластыру арқылы және конвективті пневматикалық араластыратын кептіргіштер болады. Дереккөздер
Қаныққан көмірсутектер

Молекуласындағы бүкіл көміртек атомдары бір-бірімен қарапайым байланыста болатын, сондықтан да қосып алу реакциясына және полимерлену процесіне қабілетсіз көмірсутектер. Қаныққан көмірсутектерге метанды (балауызды) және нафтенді (полиметиленді) көмірсутектер жатады. Көмір атомдары қосарлана байланысқан және үштік байланыстағы көмірсутектер "қанықпаған көмірсутектер" деп аталады. Көмір арасындағы мұндай еселі байланыстар олардың қосып алу реакциясына және полимерленуге қабілеттілігін қамтамасыз етеді. Синонимі — "шектік көмірсутектер". Дереккөздер
Битабар Елубайұлы

Битабар Елубайұлы Битабар балуан (1880-1965), Ортау болысы, Жалғызағаш деген жерде туған. Арғын тайпасы Қуандық руының Мойын Аралбай бөлімінен шыққан. 16 жасынан бастап балуанға түскен. 17 жасында Алтай-Қарпық руында жауырыны жерге тимей жүрген Быдықтың Әшімі деген балуанды, 1898 ж. Найман Құттыбайдың асында Қаракесек-Баймұрат Бертістің Құлжанбегін жығады. 1902 жылы жаз айында Аралбай Ерденбайдың досы Балуан Шолақ келіп Алтай-Қарпық елін аралап өнер көрсетеді. Ерденбайдың інісі Битабармен күш сынасып риза болған Балуан Шолақ батасын береді. Жанына ертіп жүріп күрес әдістерін үйретіп, жас балуанды күреске түсіріп қызықтайды. «Бұл Ғалияның інісі, өзіме тартқан балуан» деп мақтайды. Битабар 1926 жылы Барқы-Нияз Иса қажының асында Ақмола уезіне аты жайылған Қарпық-Серкебай руының Асар деген балуанын жығады. Қаракесек Смағұл қажының асына Ақмола, Қарқаралы уезі түгел жиналған. Сонда Қарқаралының аты Алатау-Арқаға мәлім атақты балуаны Шәкірбектің жауырынын жерге тигізеді. Кеңес заманында ауыл кеңес төрағасы, ферма менгерушісі болған. (1890, Қарағанды облысы Шет ауданы — 1958) — палуан. Ерен күшімен жастайынан көзге түсіп, Қарағандының шахталарында, кейін Мойынты—Шу темір жолының құрылысында еңбек еткен. Битабар палуан күреске түсумен қатар гіртас көтерумен де айналысқан, күрес тәсілдерін жастарға үйретіп, оларды палуандық өнерге баулыған. Ол жаттыққан бір гіртас қазір Қарағанды облысы Шет ауданы Ортау а-ндағы мектепте сақтаулы тұр. Битабар палуан белгілі қазақ палуандары М.Боқаев пен Ә. Сәлімбаевтың ұстазы болған. Жазушы С. Шаймерденов палуанның өмірі туралы “Битабар палуан” (1968, “Жазушы” баспасы) атты повесть жазды. Дереккөздер
Жалғастырғыш

Жалғастырғыш — бұрайтын моментті өзгертпей бір білектен екінші білекке айналу қозғалысын беретін және қосылатын білектердің осьтетіктерінің ауытқуларын орнына келтіретін құрылығы. Бір ізге салған жалғастырғыштардың мысалдары: *Қатты беттi және төлке жалғастырғышы *Гидравликалық жалғастырғыш *Электромагниттi және магниттi жалғастырғыш Дереккөздер ca:Embragatge de:Kupplung en:Coupling he:מצמד it:Frizione (meccanica) nl:Koppeling no:Kobling pl:Sprzęgło
Шикіл, шикіл сары

Шикіл, шикіл сары Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — сап-сары, шикі сары. «Шет жақтан бір шикіл сары ...орысша мен татаршаны араластыра сымпылдады» (Ж. Тілеков, От кешу.). Бізге төркіні қажет болып отырғаны «сары» сөзінің алдындағы «шикіл» тұлғасы. Чуваш тілінде — «шакаал», якуттарда — «чыңқыл» сөздері біздегі «аса», «тым», «ерекше» үстеу сөздері орнына қолданылады. Тіпті якут тілінде «чыңкыл хара» тіркесі — тым қара мағынасын береді. Демек, бұл тілде тек «сары» сөзімен ғана емес, басқа да сөздермен (түсті білдіретін) тіркесетін қабылеті бар екен. Сонда, біздегі «шикіл сары»— өте сары, тым сары дегендерге мезгейді. Дереккөздер
Шола, жер шола

Шола, жер шола. Тұрақты тіркестегі «шола» мағынасы түсіндірме сөздіктегі «шола»-ға сәйкес. келмейді. Бұлт ала, жер шола, қырдағы ел жұтаса, ойдағы ел аман» (М. Тиесов, Дала.). Мысалға келтірілген сөйлемнің ішіндегі «шола» сөзінің бойынан сөздікте көрсеткендей, «біркелкі емес, ...ала-құла жер» деген мағынаны іздеп таба алмайсыз. Аспандағы бұлттың ала болатындығына анықтама берудің қажеті шамалы. Ал «жер шоланы» тағы да «жер ала» деп түсінудің қисыны жоқ. Кейбір түркі тілдері, әрі кетсе, моңғол тілі деректерінен мынаны байқаймьіз: телеуіттерде «чөлө» тұлғасы — жазық, кеңістік, алтай тілінде «чөл» — дала, ең соңында, моңғолша «шулуун»—тегіс мағыналарында қолданылады. Осы деректер бойынша, «жер шола» тұрақты тіркесіміз — «жер жазық», «жер дала», «жер тегіс» сияқтылардың мағыналарымен бірдей. Дереккөздер
Кесу процесін іске асыру шарттары

Кесу процесін іске асыру шарттары (орыс. условия протекания процесса резания) — кесу процесі ендірілетін өзгерісті мәліметтермси сипатталады, яғни кесудің берілетін немесе бақыланатын факторларымен. Берілетін өзгерісті факторларға мыналар жатады: 1) өңделетін ағаштың қасиеттері (тығыздығы, әртүрлі әсер ететін күштердің әсерлеріне беріктігі, серпімділік модулі, ылғалдылығы, температурасы тағы басқа); 2) өңделетін материалдың өлшемдері (диаметрі, ұзындығы,ені, қалындығы); 3) кескіш құрал жүзі жасалатын материалдың қасиеттері; 4) құралдың және оның жүзінің құрылымдық параметрлері; 5) кесетіп құралды дайындау және орнату параметрлері; 6) кесу тәртібінің параметрлері (бас қозғалыстың жылдамдылығы, беріс жылдамдылығы, қос жүріске немесе айналымға беріс, жүзге немесе тіске беріс, кесілетін қабаттың қалыңдығы, Дереккөздер
Шора (кеңес иелері)

Шора (кеңес иелері). Бұл көне сөзді түсіндірме сөздікте — феодалдық қоғамдағы үстем тап өкілі, ел билеген әкім, бек, мырза, шонжар деген ұғымда түсіндіреді. «Күні кеше аға боп қосылған Жеті рудың өзінде қанша шора, қанша жақсы бар» (Ә. Кекілбаев, Үркер.). Жүйесі басқа тілден ауысып келгендіктен мағынасында ауытқушылық көп болады. Сондай сөздің бірі — «шора» қазақ тіліне парсы тілінен келіп, ертедегі ел билеушілерінің дәрежелеріне атау болуы да заңды құбылыс. Бұл сөздің парсы тіліндегі тұлғасы «шоура», «шура» қалпында көрініп, берер мағынасы — 1. кеңес; 2. мәслиқат, мәжіліс. Сонда, «шора» дегеніміз ерте замандағы кеңес, мәжіліс иелері. Дереккөздер
Шөмеле

Шөмеле. Төбе-төбе етіп үйілген шөп. «Олар әр жерде шөмеле боп үйіліп жатқан шөптерді арбаға тиеді» (Б. Тоғысбаев, Ақиық.). Кейбір түркі тілдерінің мәліметтеріне қарағанда бұл сөздің алғашқы тұлғасы етістік мағынасында қолданылған. Якут тілінде «чөмөхтө» сөзі қазірғі қазақ тіліндегі «жинау», «салу» мағыналарында жұмсалады. Шамасы, осы тұлға ертеректе біздің тілімізде қолданылып, қазір «жиюдың» нәтижесінен пайда болған үйінді (шөп) атауына ғана ие болып қалған. Якут тіліндегі етістік мағынасы кейбір тунгус-маньчжур тілдеріне де ауысқан. Дереккөздер
Қошжан Ыбырайұлы Жолымбетов

Қошжан Ыбырайұлы Жолымбетов (20. 3. 1918 жылы туған, Қарағанды қаласы) — тіл білімі маманы, филолог, ғылыми кандидаты (1955). *1943-1944 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1944-1964 жылдары Қарағанды қаласындағы оқытушылар дайындау, Қарағанды педҚарағанды педагогика институттарында институттарында оқытушы қызметтерін атқарды. *1964 жылдан Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың қазақ тілі кафедрасының доценті болып істеді. "5-6 класс оқушыларында кездесетін орфографиялық қателерді түзету және болдырмау жолдары" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Дереккөздер
Радиокомитеттің қазақ хоры

Радиокомитеттің қазақ хоры- республикадағы тұңғыш профессионал ұлттық көркемөнер ұжымдарының бірі (1933-1947). Б.А.Орловтың бастамасымен құрылды. Хор ұжымы құрамында (18-20 адам) өнерпаз халық таланттары: хор әншілері 3. Жұбатова, Қ. Байжанов, Мұстафина,Битенова, солистер Қ. Мұстафин, Ж.Қартабаева,Қ .Бабақов, домбырашы Баязитов, қобызшы Мықтыбаев, бассейннің шахталары мен кеншілерінің жұмысшылары т. б. болды. Хордың репертуарында Е.Брусиловский, А. Затаевич, М. Ержанов, В. С. Пирогова өндеген қазақдың халық әндері(«Ахау бикем», «Жеңеше-ай», «Маусымжан»),сондай-ақ орыс, кенес, шетел композиторларының қазақ тіліне аударылған («Полюшко», «Отан туралы ән» әндері, «Снегурочка», «Евгений Онегин», «Аида» т. б. опералардан хор) өндері болды.Радиокомитеттің қазақ хоры музыкалық хабарлар, такқырыптық концерттер, скетчтер ұйымдастырды, бұлар радио арқылы беріліп, шахталар мен кәсіпорындарында қойылды. Хор Алматы және Мәскеу қаларында болған халық шығармашылығының республикалық және бүкілодақтық олимпиадаларына бірнеше рет қатысты: 1937 ж. Қазақстан Қ(б) П-нын 1-съезі делетаттарының және 1938 ж. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінін сайлауы карсаңындағы науқанға қатысушылардың алдында концерт қойды. Хор 2 рет (1936, 1938) Мәскеуде өнер көрсетіп, Бүкілодақтық радиодан, Колонналы залда, Одактар үйінде, зауыт және фабрика клубтарында концерт берді; 26 қазақ әнін тонфильм мен грампластинкаға жаздырды. Сондай-ақ хор ұжымы еліміздің көптеген қалаларында гастрольде болды.1935-1940 ж. хордың репертуары қазақтын 250 халық және қазіргі әндерінен құралды. Ұлы Отан соғысы жылдары бүкіл шаруашылық-саяси шараларға белсене ат салысып, еліміздегі барлық маңызды оқиғаларға үн қосып отырды. 1943-46 ж. Қарағанды бассейнінің 16 мыңкеншісінің, Нұра,Қаркаралы және Қу аудндарының 10 мың еңбеккерлерінің алдында концерт қойды. Табысты шығармашылык жұмысы және Қарағанды қаласының шахтерлері мен Қарағанды облысының еңбекшілеріне мәдени қызмет керсету ісіне сіңірген еңбегі үшін хорға қатысушы Қ. Байжановқа,3. Жубатовага ҚазақКСР-нің халық артисі Ж.Тоғандықовқа, А. Әлиеваға, А. Мұсабековаға, В. С. Пироговаға Қазаа КСР-нің еңбек сіңірген артисі атағы берілген. Дереккөздер
Кесу үрдісі

Кесу үрдісі (ор. процесс резания) — бұйымға қажетті пішім және өлшемдер беріп, сонымен қатар беттерінің белгіленген сапаларын қалыптастыру мақсатымен кескіш құралмен ағаштан жасалған дайындамалардың беттерін жаңқа ретінде кесіп алып тастау үрдісі. Кесу үрдісі ағаш кесу білдектерінде немесе қолмен іске асырылады. Ағаш материалдарын кесу технологиялық үрдістердің түрлері: жақтаулар мен, таспалы және дөңгелек аралармен аралау; цилиндрлі, конусты, шетжақты, ойықты жоңғылау; тесу; жону; аршылау т.б. Дереккөздер
Қалыпсыздықтар түйіні

Геофизикада: физикалык табиғатының ортақтығымен сипатталатын, геологиялық табиғаты да ұқсас деп есептелетін екі немесе бірнеше қалыпсыздық, жолақтарының тоғысуы нәтижесінде қалыптасатын күрделі құрамды және кең ауқымды қалыпсыздықтар алаңы. Дереккөздер
Армян-қыпшақ тілі

Армян қыпшақтардың тілі — XI — XV ғасырлардағы ескі қыпшақ тілдерінің оңтүстік -батыс бұтағы. XI ғасырдың 2-жартысында Багратидтер мемлекеті құлап, оны селжұқтар басып алғаннан кейін, қоныс аударған армяндар бірте-бірте жылыса отырып, Қырымға жеткенде осы өлкені жайлайтын қыпшақтармен етене аралас өмір сүрген. Армяндардың күнделікті сөйлеу тілінде қыпшақ тілі "екінші ана тілі" болып саналған. XIII ғ. моңғол шапқыншылығынан ығысқан армяндар (300 үй шамасында) Кавказ бен Қырым өңірін жайлаған қыпшақтармен бірге король Лео І-нің шақыруымен Батыс Украинаға, Галицияға, Подольеге, оның ішінде Каменецке ауысып көшіп келген (1820 ж.). Онда армяндардың дербес құқығы бар колониясы құрылып, іс қағаздары үш тілде — армян, қыпшақ, поляк тілдерінде — жүргізілген. ХҮ ғ. (1496 жылдан бастап) орталығы Каменец — Подольск қаласы болған. Армян әліпбиімен сол кездегі қыпшақ тілінде немесе қыпшақ тілі туралы армян тілінде жазылған материалдар бар. Бірен-сараны ғана болмаса, олар баспа жүзін көрген жоқ. ХҮІ— ХҮІІ ғ. іс-қағаздарынан құрастырылған 32 кітап бар (Киевте). Көптеген материалдар Еуропа кітапханаларында сақталған. Негізгі қор Ереванда (Матендаранда). Азаматтық-тарихи құжаттар мен очерктерден басқа филолог еңбектер де бар. Мысалы, грамматикалық трактаттар (Венада), армян-қыпшақ сөздігі (Венада), дұғалар жинағы (қыпшақ тілінде, Венада, Парижде, Ереванда). Діни уағыздамаларды, бірқатар мәтіндерді белгілі ғалымымдар Ж. Дени мен Т. И. Грунин жеке кітаптар етіп бастырып шығарды. Барлық қолжазбалардың тілі сол кездегі "кәдімгі қыпшақ тілінің" аясында жазылған, әсіресе "Кодекс Куманикус" тіліне қатты ұқсайды. Поляк ғалымдары осы тіл (қыпшақ тілі) және осы жазу (армян жазуы) бойынша арнайы мамандар дайындап алып, бірнеше басылымдар жариялады. Дереккөздер
Шұқшию

Шұқшию. Бір нәрсеге зер салып үңілу, қадағалап ден қоюды осы сөзбен де береміз. «Менің бұдан былайғы шұқшиятыным орыс тілі мен орысша оқу болады» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Өмір мектебі.). Әдетте, бір нәрсеге зер сала қарау дегеніміз көбіне ойлана қараумен мағыналас болып отырады. Осымен «шуқши» етістігіне төркін боларлық тұлғаны көне тілдердің бірі — чуваш тілінен табамыз. Чуваштарда «шухааш», кейде «шухши» сөздері қазақ тіліндегі «ой» (ойлау) орнына қолданылады, осыған қарағанда, «ой», орнына жүретін «шүх» түбірлес сөз ертеректе біздің тілімізде де болып, кейін қолданудан қалып, тек «шұқши» етістігінде сақталған демекпіз. Сонда «шүқшию»— қазіргі кездегі «ойлану»-дың баламасы. Дереккөздер
Мёбиус функциясы

Мёбиус функциясы — сандар теориясы мен комбинаторикада қолданылатын мультипликативті арифметикалық функция, 1831 алғашқы рет осы функцияны қарастырған неміс математигі Мёбиуса атымен аталған. Анықтама барлық натурал сандары үшін анықталып санының жай сандарға көбейткіштерге жіктелу сипатына байланысты мәндерін қабылдайды: * егер квадраттардан таза (яғни еш жай санның квадратына бөлінбейді) және санының жай сандарға көбейткіштерге жіктелуі жұп көбейткіштерден тұрса; * егер квадраттардан таза және санының жай сандарға көбейткіштерге жіктелуі тақ көбейткіштерден тұрса; * егер квадраттардан таза болмаса. Анықтама бойынша деп есептеледі. Қасиеттері мен қолданылуы Мёбиус функциясы мультипликативті: кез келген өзара жай сандар мен үшін . Мёбиус функциясының санының барлық, бірге теі емес, бөлгіштері үшін мәндерінің қосындысы нөлге тең : Бұл, жекеше түрде, кез келген бос емес шекті жиын үшін мүшелерінің саны тақ болатын әр түрлі ішкі жиындарының саны мүшелерінің саны жұп болатын әр түрлі ішкі жиындарының санына тең деген ақиқаттан шығады. Дәл осы тұжырыммен #Мёбиус айналдыру формуласында дәлелдейді. Мёбиус функциясы Мертенс функциясымен келесідей байланысқан : Мертенса функциясы өз кезегінде Риман дзета-функциясының нөлдер есебімен тығыз байланыста, Мертенс гипотезасын қараңыз. Мёбиус айналдыру формуласы Бірінші Мёбиус айналдыру формуласы Арифметикалық функция пен үшін келесі теңдік, : сонда тек сонда, егер : болғанда орындалады. Екінші Мёбиус айналдыру формуласы Анықталу облысы болатын нақты мәнді функциялар пен үшін мына теңдік : сонда тек сонда, егер : болса орындалады. Мұндағы қосындысы болып сипатталады.
Құспан Ғұмарұлы Аронов

Құспан Ғұмарұлы Аронов (2. 12. 1960 жылы туған, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Қарабау ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1993). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филолог факультетін бітірген (1986). 1989-1992 ж. ҚР ҰҒА Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспиранты. 1986—1995 ж. Атырау педагогикалық институты қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы. 1995 жылдан бері Орал қаласындағы Батыс Қазақстан гуманитарлық университетінде оқытушы. Академик Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдардың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Шығармалары: * Этнолингвистичсекая природа народных космонимов в казахском языке. АКД., А., 1992. Дереккөздер
Шұлғау

Шұлғау. Қонышты аяқ киім кигенде аяққа орайтын матаны осылай атайтынымыз белгілі. «Қонған жерде шұлғауларымызды, сығып кептіреміз» (Сәкен Сейфуллин, Tap жол.). «Шұлғау» сөзінің шыққан төркінін және алғашқы мағынасын мына мәліметтер-ақ анықтайды. Қырғыз тілінде «чулга», ноғайларда «шулгав», туваша «шуглаар», хакастарда «сулга», якут тілінде «суулаа» дыбыстық құрамдағы сөздер қазақ тіліндегі «орау», «қымтау» мағыналары орнына қолданылады. Демек, «шұлғау» зат есімі «шұлға» (бізше—«ора») етістігінен. Дереккөздер
Шүйгін

Шүйгін , қазіргі түсінігімізде, — құнарлы шөбі, суы мол, шұрайлы жер. «Бүкіл жаз бойы мал аяғы тимеген қыстау төңірегінің шөбі шүйгін» (Береке.). Бүгінгі күні «шүйгін» сөзі тек шөптің құнарлылығына байланысты ғана айтылатын болса, көне түркі тілінде өзгешелеу мағына меншіктенген: чівгін — тоқ, жұғымды, кенеуі мол ұғымында адам пайдаланатын ас, тағамға да қолданылған. «Чівгін аш»— жұғымды ас. Осы мағынада қазіргі түркі тілдері ішінде қырғыздарда сақталған чүйгүн — жұғымды (тамақ жөнінде). Біздің тілімізде тек, жоғарыда көрсетілген, шөппен байланысты айтылады. Дереккөздер
Жануыштау білдегі

Жануыштау білдегі - диаметрлері 5....750 мм-ге дейін келетін тесіктерді таза өңдеуге (жануыштауға) арналған металкескіш білдек. Жануыштау білдегінің бастиегі айналмалы қозғалыспен қатар өзінің осі бойынша ілгермелі — қайтымды қозғалыс жасайды да, өңделетін дайындама қозғалмайды. Жануыштау білдектерінің келесі түрлері болады: * жалпы жұмысқа арналған және анайландырған; *бір және копайналдырықты; *айналдырықтары вертикальді, горизонтальді және көлбегей орналасқан. Дереккөздер
Көлденең шынжырлы конвейерлермен жабдықталған механизацияланған сұрыптау алаңдары

Көлденең шынжырлы конвейерлермен жабдықталған механизацияланған сұрыптау алаңдары (ор. механизированные сортплощадки с поперечными цепными конвейерами) — тақтайларды қималарына, сапа түрлеріне, тұқымдарына, ұзындықтарына, қолданылуларына қарай орналастыруға және олардан тығыз (кептіруге) дестелер қалыптастыруға арналған механизацияланған алаңдар. Өнделетін тілінді материалдардың өлшемдері: қалыңдықтары 16 ... 80 мм, ендері 75 ... 500 мм, ұзындықтары 2,0 ... 7,0 м. Дереккөздер
Тоқтар Арынов

Тоқтар Арынов (11.5. 1942 жылы туған, Шыңжаң Ұйғыр АР, Құлжа қаласы, — 3. 10. 1988) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1983). ӘлФараби атындағы ҚазМҰУ-ды бітірген (1968). 1968-1971 ж. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы тарих, этнография және археология институтында аға лаборант. 1971 жылдан өмірінің соңына дейін А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында алғаш кіші, одан соң аға ғылым қызметкер болып еңбек етті. Ә.Құрышжановтың жетекшілігімен "Китаб ат-тухфа аз-закийа фи лұғат-ат-тұр кийа" көне қыпшақ ескерткішінің лексико-семантикалық және стилистикалық ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Осы мерзім ішінде ғылым жинақтарда этнолингвистикаға байланысты 80-нен астам мақалалар жариялады. Он томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің" 210-томдарын құрастырушылардың бірі. Шығармалары: * Лексико-семантические и стилистические особенности языка старокыпчакского памятника "Китаб аттухфа аз-закийа фи лүғат-ат-тұр кийа ". АКД., А., 1981; * Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 210 т. А., 1986 (кұрастырушылардың бірі). Дереккөздер
Қанапия Неталиева

Қанапия Неталиева (24. 4. 1925 жылы туған Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы) —тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1963). ҚазМУ—дың филология факультетін бітірген (1949). Осы жылдан бастап құрметті еңбек демалысқа шыққанша ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында ғылыми, аға ғылыми қызметкер болып істеді. Профессор М. Балақаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі қимыл есімдері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ тілінің орфографиялық (1963, 1978) және орфоэпиялық сөздіктерін құрастырушылардың бірі. Сөйлеу тілінің мәдениеті мәселесімен айналысып жүр. Шығармалары: *Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. А., 1963 (құрастырушылардың бірі); *Қазақ пунктуациясының ережелері. А., 1961 (авторлардың бірі); *Имена действия в современном казахском языке. АКД., А., 1963; *Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. А., 1967 (авторлардың бірі); *Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі. А., 1977. Дереккөздер
Шылбыр (жүн)

Шылбыр (жүн). Атты байлау үшін, ноқта не жүгеннің сулығына тағылатын жіңішке, қылдан есіп жасалған жігі немесе жалпақ қайысты қазақтар осылай атайды. «...Тәнештің кер атының шылбырынан жетектеп, үй сыртындағы мама ағашқа байлады» (С. Бегалин, Сәтжан.). Ертеректе «шылбыр»-дың жасалуына қандай заттардың қатынасы болған десек, ең алдымен есімізге жүн, қыл сияқтылар еске түседі. Осы арқылы сөз төркінін анықтау қиынға соқпайды. Көне кезде түркі тілдерінде «чүбүр» сөзі қазіргі түсінігіміздегі «жүн, қыл» мағынасын берген. Кейінгі дәуірде шағатай тілінде «чубур» тұлғасы «қой және ешкі» жүні түсінігін меншіктенген. Бұл біздің топшылауымызды шындыққа жақындата түседі. Өйткені, «шылбыр» сияқты жіңішке баулар жүнге қыл араластырылып есіледі. Қысқарта айтсақ, «шылбыр» — өзін жасап шығарған заттардың атауын ауыстырып алудаң келіп шыққан. Қазіргі қазақ тілінде жүннің алғашқы атауы сәл дыбыс өзгерісімен «жүн-жыбыр» қос сөзінде сақталған. Дереккөздер
Шарият Қалмаханқызы Жусақинова

Шарият Қалмаханқызы Жусақинова (27. 1. 1966 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Өрнек ауылы) - тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1994). *Алматы педагогика шет тілдері институтының ағылшын тілі факультетін бітірген (1988). *1988—1991 жылдары Алматы шет тілдер институтының жалпы тіл білімі кафедрасында аспирант. * 1991—1993 жылдары ҚР ҒА- ның А. Байтұрсынов атынд. Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер. * 1993 жылдан ҚазМӘТУ-де оқытушы. Профессор Ә. Хасенов пен Қ. М. Есеновтың жетекшілігімен қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемнің табиғаты мен стилистикалық ерекшеліктері туралы канд. дисс. қорғады. Дереккөздер
Көлемді көшіргішті білдектер

Көлемді көшіргішті білдектер (ор. объемно-копировальные станки) — ағаш өңдеу өндірісінде тетіктерді белгіленген пішінмен қалыптастыру үшін дайындаманы жан-жақты (көлемді жоңғылау) өңдеуге арналған білдектер. Бұл білдектерде бойлай және көлденең жоңғылап пішіндері симметриялы және симметриялы емес бұйымдарды жасайды. Бұл білдектер көлденең берісті (дайындаманың ең үлкен диаметрі мен ұзындығы 1500x1000 мм), бойлай-көлденең берісті (дайындаманың ең үлкен диаметрі мен ұзындығы 150 х 500 мм) және көлденең-бойлау берісті (дайындаманың ең үлкен диаметрі мен ұзынығы 100...500 х 400...750 мм) болып үшке бөлінеді. Дереккөздер
Ағилаш Әділқызы Ниязғалиева

Ағилаш Әділқызы Ниязғалиева (12. 5. 1958 жылы туған, Орал облысы, Қаратөбе ауданы, Қаракел ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1993). Орал педагогикалық училищесін бітірген (1979). 1980 ж. Қаракөл мектебінде мұғалім. 1984 ж. A. С. Пушкин атындағы педагогикалық институтта оқыды. 1984—1987 ж. Қаракөл орта мектебінде муғалім. 1984—1989 ж. Орал педагогикалық институтында оқытушы. 1989—1993 ж. ҚР ҰҒА А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аспиранты. ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, филология ғылымы докторы, профессор Ш. Ш. Сарыбаевтың жетекшілігімен "Қазақ сөйленістеріндегі орыс тілінен енген сөздер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Шығармалары: *Русская лексика в казахских говорах. АКД., А., 1993. Дереккөздер
Зауыты Благотат-Стефанов

Зауыты Благотат-Стефанов (Қуқорғасын - күміс - мыс зауыты), революцияға дейінгі Қазақстандағы түсті металлургияның тұңғыш кәсіпорны. Тұрған жері — Түндік өненінің оң жағалауы, Қу тауының етегі, Нүрбике- Шаншар болысының аралығы, Қарқаралы және Баянауыл округтерінің (19 ғ. I -ші жартысындағы әкімш. бөлінісі бойынша) шекарасы. Зауыт жұрты Егіндібұлақ ауылынан 24 км жерде жатыр. Оны Томск губерниясынан шыққан кәсіпкер- саудагер С. И. Попов 1844 ж. тұрғызған. Мұнда қорғасын, қара мыс, алтын және күміс балқытылған. 300 жұмысшысы болды. Жұмыс істеген 17 жыл ішінде Б.-С. з-тында 1294,8 т корғасын, 45 т қара мыс, 23,2 т шақпақ мыс, алтын араласқан 575 кг күміс шығарылды. Руда өте қарапайым әдіспен балқытылды. Бұл жүмысты Алтайдағы металлургия з-тынан айдалып әкелінген, «қазына жұмысшылары» деп аталған басыбайлы шаруалар және жалдамалы қазақ жұмысшылары ажарды. қазақтар ауыр еңбекке шыдай алмай, тек жазда ғана жұмыс істеді және оларға жалақы өте аз төлеңді. Жабдықтын тозуына және руданы, отын мен флюсты жеткізудін қиын болуына байланысты 1861 жылы тоқтатыдды. Оның қалдығын 1865 жылы күшті ерт шалды. Дереккөздер
Жегіде

Коррозия (кейде жемірілу, — қоршаған ортаның әсерінен металл бетінің бүлінуі. Бұл кез келген материалдың қиратулары (металдар, ағаш, керамика, полимер). Себебі: конструкциялық материалдардың термодинамиялық орнықсыздығы. Коррозия (жемірілу) – қышқылданған судың әктас, гипс тәрізді еритін жыныстар арқылы аққанда, оларды біртіндеп ерітуі. *Мысалы: **судағы оттексіз жегіде: 4Fe + 6Н 2 О + ЗО 2 = 4Fe(OH) 3 Жегіденің түрлері *Жемiргiш орталарды түрлерін бойынша: **газдық жегіде; **атмосфералық жегіде; **литолардағы жегіде; **электролиттегі жегіде; **жерасты жегідесі; **биожегіде; *Жегіде процессiнiң ағулары шарттар бойынша келесi түрлер өзгешеленедi: **түйіскен жегіде; **саңылау жегідесі; **аралық жегіде; **кернеулі жегіде; *Қиратулар сипат бойынша өзгешеленедi: **шылқыған жегіде: ***бiр қалыптысы ***бiр қалыпты емес ***сайлауы **жергiлiктi Метал жегідесі Метал коррозиясы - метал немесе қорытпаның қоршаған ортамен физика-химиялық және химиялық өзара әсер етуі салдарынан жүретін, метал немесе қорытпаның техникалық функционалдығын төмендетуіне әкелетін үдеріс. Өзара әсерлесу негізі - химиялық және электрохимиялық реакциялардың жүруі болып табылады. Кейде ол механикалық әсердің салдарынан да болады. Сондықтан материалдың түрлі ортаның әсеріне қарсылық көрсету қабілеті коррозияға төзімділік немесе материалдың химиялық кедергісі деп аталады. Коррозияға ұшырайтын металды - коррозияланатын метал, ал коррозиялық процесс жүретін ортаны коррозиялық орта деп атайды. Коррозиялық процесс салдарынан метал жартылай не толығымен бұзылуы мүмкін. Метал мен коррозиялық ортаның өзара әсерлесуі нәтижесінде пайда болған химиялық қосылыс - коррозия өнімі болып табылады. Коррозия өнімі металдың беткі қабатында тотықты қабыршақ, кеуекті қабаттар немесе тат түрінде кездеседі. Метал бетінің адгезиялық дәрежесіне байланысты әртүрлі жағдайлар байқалады. Мысалы, темір қорытпаларының беткі қабатындағы таты металға тереңірек еніп, кеуектелуіне әкеледі. Ал оның әрі қарай дамуы салдарынан тесікті бұзылыс береді. Керісінше, алюминийдің тотықтануы оның бетінде тығыз әрі бірқалыпты тотықты қабыршақ пайда болуын қамтамасыз етіп, металды бұзылудан қорғайды. Коррозияның жүру заңдылығы гетерогендік жүйедегі термодинамика мен кинетиканың жалпы заңдылықтарымен анықталады. Ол сыртқы (температура, қысым және т.б) және ішкі (құрамы, құрылымы) коррозиялық себептерге байланысты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://ru.glosbe.com/kk/ru/жегіде жегіде по русский] * [https://en.glosbe.com/kk/en/жегіде жегіде in English] * [http://mapyourinfo.com/wiki/kk.wikipedia.org/жегіде/ жегіде]
Шыр, шыр жұқпау

Шыр, шыр жұқпау. Түсіндірме сөздік бойынша, тіркес мағынасы — ет алмады, семірмеді, қоң бітпеді. «Рас, қайсы біреулер қаншама тамақ ішсе де шыр жұқпайды» (Т. Жармағанбетов, Ақ жауын). Ежелгі кезде түркі тілдерінде «шыр» тұлғасының мағынасы—«май дегенді ұғындырған. М. Қашқари сөздігінде «бу еттә чир йоқ» (бұл етте май жоқ) деген сөйлемді ұшыратамыз. Міне осы тұлға қазақ тілінде тіркесте сақталып, «шыр жұқпау» дегеніміз — «май жұқпаумен» мағына жағынан бірдей. Дереккөздер
Шыртылдақ

Шыртылдақ. Қаншалықты дұрыс екенін анық айту қиын, түсіндірме сөздікте «тортасы айырылған сары майға жылқы майын қосып жасаған тағам» мағынасы берілген. Қазақстанның кей жеріндегі тұрғындар тілінде — қорытылған сары май да «шыртылдақ» қалпында аталады. «Дастарқанға ірімшік, құрт, сары май, шыртылдақ, жент қосарластыра тегілді» (Ә. Көшімов, Қысталаң.). Түркі жазба ескерткіштерінен мынаны оқимыз: серіт — қорытылған (май). Қазіргі түркі тілдері ішінде бұл мағына чуваш тілінде сақталған: шаарат — еріту, қорыту. Осы деректерге сүйенсек, қазақ тілінде де алғаш «шырт май» тіркесінде қолданылып, бірте-бірте «май» сөзі түсіріліп, «шырт» тұлғасына жұрнақтар қосыла келіп, «шыртылдақ» болып қалыптасқан. Сонда «шыртылдақ» тұлғасы қазіргі түсінігіміздегі «қорытылған» болмақ. Дереккөздер
Мереке Сатылғанқызы Атабаева

Мереке Сатылғанқызы Атабаева (1950 жылы туған., Алматы облысы , Шелек ауданы Қорам ауылы) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1986), доцент (1990). Албан тайпасы Қыстық руынан шыққан. ҚазМҰУ-дың филолог факультетін бітірген (1974). 1974 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде тәлімгер-зерттеуші, аспирант. 1982 жылдан осы оқу орнында, кейін Қазақ мемлекеттік әлем тілдер университетінде оқытушы. Профессор Ғ. Қалиевтің жетекшілігімен "Диалектілік сөз мағынасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 15 мақаланың және абитуриенттерге арналған "Қазақ тілі" (1990) көмекші құралы мен "Диалектілік сөз мағынасы" (1996) атты еңбектердің авторы. Шығармалары: * Диалектное значение слова в казахском языке. АКД., А., 1985. Дереккөздер