kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кермек

Кермек (Lіmonіum) – қорғасыншөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, шала бұта. Жер шарында кең тараған, негізінен, Жерорта теңізі жағалауларынан Орталық Азияға дейінгі аймақта кездеседі. 200-ден артық түрі белгілі. Қазақстанда Балқаш – Алакөл ойысы мен Іленің сусымалы құмдары мен сортаң топырақты жерлерінде, Сөгеті, Сарытоғай, Көртоғай, Шарынның тастақты беткейлері мен тау етектерінде өсетін 18 түрі кездеседі. Биіктігі 15 – 80 см, сабағының түбі қатайып сүректенген, ұшына қарай көптеген бұтақтар тарайды. Қабыршақты, ине немесе желпуіш тәрізді жіңішке, тегіс жиекті жапырақтары өркенге сағақты кейде сағақсыз (отырмалы) кезектесіп орналасады. Сабағының түбіндегі ірілеу жапырақтары жертағандап сабақты айнала дегелектеніп жатады. Жеке гүлі ойыс немесе түтік тәрізді жұқа жарғақты 5 тостағаншадан, күлгін, қызғылт, сары түсті 5 күлтеден, 5 аталық және бір аналықтан тұрады. Майда гүлдері жиі бұтақталып тарамдалған біржақты масақ гүлшоғырына жиналған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі – құрғақ, өте жұқа жарғақ қабықты жақтауынан немесе қақпақшасынан ашылады. Томарбояулы Кермек (Lіmonіum gmelіnі), кермексабын (Lіmonіum otolepіs), Каспий Кермегінің (Lіmonіum caspіum) шаруашылық маңызы зор. К-тің тамырынан тері илейтін зат – жүн, кілем бояйтын бояу алынады. Тамырының қайнатпасын халық медицинасында жас сәбилердің іші өткенде ішкізеді. Кермектің 2 түрі Михельсон Кермегі (Lіmonіum mіchelsonіі) мен Резниченко Кермегі (Lіmonіum reznіczenkoanum) реликт түрлері ретінде ерекше қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Қырсыз төсті құстар

Қырсыз төсті құстар, қырсызтөстілер — желпіқұйрықты құстардың отрядтан жоғары тобы. Олардың аяқтары жуан әрі құрлықта жүруге бейімделген. Кеуде тұсын терілі қатпар жапқан. Төс сүйегі шағындау әрі қыры болмайтындықтан бұлар Қырсыз төсті құстар деп аталады. Жауырыны мен қарға (коракоид) сүйектері тұтасып кеткен, бұғана сүйегінің нышаны ғана бар. Құйымшақ бездері жоқ. Түтікті сүйектерінде ауа болмайды. Қырсыз төсті құстардың кивитәрізділер, нандутәрізділер, түйеқұстәрізділер, казуартәрізділер және тинамутәрізділер деген 5 отряды бар. Соңғысына жататын 2 тұқымдасының (эму және казуар) 4 түрі тек Австралия зоогеографиялық аймағында таралған. Казуарлардың аяқтары үш саусақты. Қара түсті қауырсындары (мойнында болмайды) шаш тәрізді. Басындағы едәуір үлкен мүйізді айдарының көмегімен бұтаның арасында еркін жүре алады. Олар жеке-жеке жүріп тіршілік етеді (топ құрмайды). Салмағы 50 — 80 кг, қанаттары онша дамымаған, онда бірнеше ірі мүйізді қауырсындар — қанатындағы қағушы қауырсындардың қалдығы деп саналады. Казуарлардың ортаңғы саусағындағы өткір әрі ұзын (10 см-дей) тырнағы қорғаныш қызметін атқарады. Осы өткір тырнағын жергілікті папуас тайпалары жебенің ұшына қондырып, аң аулайды. Казуардың үш түрі (айдар тұмсықты, алтын түсті, мурук) жаңа Гвинея және онымен көршілес Солтүстік-Шығыс Австралия аралдарының қалың ормандарында кездеседі. Олар сағатына 40 км жылдамдықпен жүгіре алады. Қоразы мен мекиені жұптасып (моногамды) өмір сүреді. өясына 3 — 8 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын қораздары шайқайды, олар сонымен қатар, балапандарына да қамқорлық жасайды. Эмулардың (Dromіceіdae), биіктігі 1,5 — 1,8 м, салм. 45 — 54 кг. Оның бір ғана түрі Австралия құрлығы, Тасмания, т.б. аралдардың құрғақ далалы аймағындағы бұталардың арасында топтанып тіршілік етеді. Эмуді дәмді еті үшін аулайды. Казуарлар көбіне жемістермен қоректенеді. Жергілікті тұрғындар казуарды үй құсы ретінде қолда өсіреді. Дереккөздер
Керр эффектісі

Керр эффектісі, Керр құбылысы, квадраттық электроптикалық эффект – біртекті электр өрісінің әсерінен оптикалық изотропты заттарда сәуленің қосарланып сынуы. Бұл құбылысты шотландиялық физик Дж. Керр (1824 – 1907) ашқан (1875). Біртекті электр өрісінде орналасқан изотропты зат бір осьті кристалл қасиетіне ие болып, анизотропты затқа айналады. Оның оптикалық осі өрістің бойымен бағытталады. Керр эффектісін бақылаудың мүмкін сұлбасы суретте көрсетілген. Бір-бірімен айқаса орналасқан поляризатор (П) мен анализатордың (А) арасына Керр ұяшығы (мөлдір изотропты затпен толтырылған жазық конденсатор) қойылған. Электр өрісі жоқ кезде жарық П призмасында сызықты полярланған жарыққа түрленіп, бақылаушыға жетпей А призмасында толығымен өшеді. Электр өрісі қосылған кезде сызықты полярланған жарық толқыны зат ішінде екі құраушыға жіктеледі. Оның біреуі (өзгеше толқын) өріс бағытымен, ал екіншісі (кәдімгі толқын) өріске перпендикуляр болып бағытталады. Бұл толқындардың зат ішінде таралу жылдамдығы әр түрлі болады. Соның салдарынан ортадан шыққан жарық эллипсті полярланып, анализатордан жартылай өтеді. Бұл жарықтың алдына Керр компенсаторын қойып, Керр ұяшығынан шыққан жарықты зерттеуге болады. Сәуленің қосарланып сынуының шамасы (n) электр өрісі кернеулігінің квадратына (E2) пропорционал болады: nnkE2, n – заттың электр өрісі болмаған кездегі сыну көрсеткіші, k–Керр тұрақтысы. Кейде, Bnk/ (мұндағы  – жарық толқынының ұзындығы) шамасын да Керр тұрақтысы дейді. Керр эффектісін 1910 ж. француз физигі П.Ланжевен (1872–1946) және 1918 ж. неміс физигі М.Борн (1882–1970) түсіндірді. Керрдің магнитооптикалық құбылысы магниттелген ферромагнитке түскен жарық сәулесінің эллипс бойымен полярлануы болып саналады. 1876 ж. Дж.Керр ашқан бұл құбылыс ферромагниттің жұқа беттік қабатындағы Фарадей құбылысының ерекше бір түріне жатады. Пайдаланылған әдебиет:
Керулен

Керулен (, ) — Моңғолия мен Қытай мемлекеттері аумағымен ағатын өзен. Ұзындығы 1264 км (1090 км-і Моңғолияда), алабы 116,4 мың км². Хэнтэй жотасының оңт.-шығыс беткейінен басталып, Далайнор көліне құяды. Жоғарғы жағында тар аңғармен (кейде шатқалмен) ағады. Арнасы аралдарға, көптеген қара суларға бөлінген. Булануға және жер суаруға байланысты су деңгейі біртіндеп төмендеп барады. Қарашадан сәуірге дейін қатады (көп жерінде түбіне дейін). Балыққа (таймень, сазан, жайын, т.б.) бай. Жағасында Чойбалсан қ. (МХР) орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.medeelel.mn/index.php?pageland&sm73&s=1340 Керулен]
Керіш түбегі

Керіш түбегі– Қырым түбегінің шығыс бөлігі. Солтүстігінденде Азов теңізімен, оңтүстігінде Қара т., шығысында Керчь бұғазымен шектеседі. Аумағы 3 мың км². Солт.-шығыс бөлігі төбелі (биікт. 190 м, Онук тауы) келеді. Жер қыртысы, негізінен, әктастан, саздан, құмтастан түзілген. Балшықты жанартаулар көп (Джау-Тепе табиғи геол. ескерткіші осы жерде орналасқан). Түбектің оңт.-батыс бөлігі жазық, негізінен, палеогендік саздан түзілген. Тұзды-көлтабанды көлдер көп (ірісі Узуплар к.). Климаты қоңыржай континенттік. Қаңтардың орташа температурасы 1,5С, шілдеде 23,5С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 500 мм-ге жуық. Шығыстан және солт.-шығыстан күшті жел соғады. Жері қара және қызыл қоңыр топырақты. Астық, тех. дақылдар, бақша және жүзімдіктер өсіріледі. Жер қойнауында темір кені бар. Қрі қаласы мен порты – Керчь қ. Дереккөздер:
Өтеу қоры

Өтеу қоры Өтеу қоры – қоғамдық өндіріс үдерісін жаңартуға, үздіксіз ұдайы өндірісті қамтамасыз етуге жұмсалатын тұтынылған құралдардың жиынтығы. Заттай нысаны бойынша және құны бойынша өтеу қоры ағымдағы еңбек шығынынан және еңбек құралдарының тозуы сомасынан құралады. Өтеу қорының құрылымы екі негізгі бөліктен тұрады: * еңбек құралдарындағы бір жыл бойына тұтынылған өндірістік негізгі қорлардың орнын толтыруға жұмсалатын бөлік оның құралу көзі – амортизациялық қор; * еңбек құралдарындағы тұтынылған айналым қорларының орнын толтыруға жұмсалатын бөлік. Бұл орайда өндірістік негізгі қорлар ішінара тұтынылып, ішінара істен шығып, өтеу қоры есебінен толық та (қайта жаңарту), күрделі және ағымдағы жөндеуден өткізу нысанында ішінара да қалпына келтіріледі. Айналым қорлары бір өндірістік цикл бойына толық тұтынылып, бір жыл ішінде бірнеше рет өтеледі. Өтеу қоры ұлғаймалы ұдайы өндірістің маңызды факторы болып табылады. Бұған табиғи және сапалық жағынан ескірген негізгі және айналым қорларын ауыстыру кезінде еңбек құралдары мен еңбек заттарын жаңарту, өндірістің қарқындылығы мен тиімділігін арттыру жолымен қол жеткізіледі. Дереккөздер С. Рахымжанұлы
Кері айыл

Кері айыл– тартпаның бір түрі. Ат шабына жақын жерден тартылған қосымша тартпа. Кері айыл. төстік тартпадан жалпақ болады. Кері айыл таулы жерде, таудан, өрден төмен түскенде ер ат мойнына кетпес үшін пайдаланылады. Қазақстанның кейбір аймақтарында кері айыл дың шап айыл, шеткі айыл деген баламалары қолданылады. Дереккөздер:
Қыпшақ жазба ескерткіштері

Қыпшақ жазба ескерткіштері — қыпшақ тілінде 11 — 16 ғасырда жазылған шығармалар. Қыпшақ жазба ескерткіштері 4 әліпбиде түзілген: 1) ескі араб әліпбиі; 2) көне армян әліпбиі; 3) ескі орыс жазуы; 4) ежелгі готик әліпби. Қыпшақ жазба ескерткіштері материалдары: 1) М.Қашқаридің “Ди-уани лұғат-ат-түрк” сөздігінде; 2) Кумандар туралы жазылған еур. еңбектерде; 3) орыс жылнамаларының половецтер туралы мәліметтерінде; 4) мәмлүк қыпшақтары тіліндегі зерттеулерде (грамматика, қыпшақша-арабша сөздік, анықтағыш, т.б.); 5) армян іс қағаздары, трактаттары мен сөздіктерінде; 6) қыпшақ тіліндегі көркем туындыларда кездеседі. Қыпшақ жазба ескерткіштері әдеби тілде және халықтың ауызекі сөйлеу тілінде жазылған. Бірінші топ шығармалары екіге бөлінеді: а) дәстүрлі әдеби тілде жазылған еңбектер; ә) жергілікті халықтың әдеби тілінде жазылған Орта Азия мен Еділ (Алтын Орда) ескерткіштері. Дәстүрлі әдеби тілдегі еңбектерге: Рабғузидің “Қисса су-л-әнбия”, Құтыбтың “Құсырау — Шырын”, Рауандидің “Мұхаббатнама”, Әлидің “Нахд-әл-Фарадж”, Сайф Сараидың “Гүлистан бит-түрки”, Сиди Ахмедтің “Ташшұқнама”, Хорезмидің “Тәржіма Шаһнама”, Ахмед Иүгінекидің “Ақиқат сыйы”, Әбілғазының “Оғызнама” атты еңбектері мен авторлары белгісіз “Қорқыт ата кітабы”, “Сираж әл-Қулуб”, “Рахат әл-Қулуб”, “Миғражнама”, “Дастан-и-Жұмжұма Сұлтан”, “Мифтаһул-әділ”, “Тефсир”, т.б. шығармалар жатады. Ал жергілікті халық тіліндегі ескерткіштер — Қожа Ахмет Иасауидің “Диуани хикметі”, Сүлеймен Бақырғанидің “Хикметі”, т.б. Қыпшақ ауызекі сөйлеу тіліндегі жазбалар: “Диуани лұғат-ат-түрк”, “Кодекс Куманикус”, “Китаб әл-Идрак Ли-Лисан әл-Атрак” (Әбу Ха-йян), “Китаб Булгат әл-муштак фи-лұғат ат-түрк” (Жамалладдин ат-Түрки), “ат-Тухфат әз-Закия Фи-л-Лұғат-ат-Түркия”, “Әл-каванин Әл-куллия лидабт әл-лұғат-ти-Түркия”, “Китаб әд-Дурра әл-Мудийа фи-л-Луғат ат-Туркийа уә-л-Камал”, “Ашшудүр әл-да-һабия уа-л-кита әл-ахмадия философия-лұғат-ат-Түркия” (Ибн М.Салих), “Хуласа”, “Мани әл-Гузат”, “Китаб Муқаддима” (А.Самарқанди), “Китаб ад-Дағуа”, т.б. Армян қыпшақтары тілінде жазылған діни трактаттар, сөздіктер, тарихи жазбалар, т.б. осы топқа жатады. Мәмлүк қыпшақтары тілінде 10-ға жуық еңбек бар. Қыпшақ жазба ескерткіштерінің көбі қыпшақ тілінде жазылып, оғыз тілі әсер еткен (Мәмлүк, Орта Азия мұралары), оғыз тілінде жазылып, қыпшақ тілінің ықпалына түскендер аз (Хорезм нұсқалары). Дереккөздер
Кері байланыс

Кері байланыс (, қайтым, не аңыс) — мәлім жүйенің функциясы мен ықпалы шығыс ретінде басқа жүйеде себеп-салдар тізбегін туғызып, ал ол контур әсерге айналып, әуелгі жүйенің өзіне жаңа кіріс туғызатын кері бағыттағы қайтымдар мен аңыстарды білдіреді. 1. Электрондық күшейткіштер мен құрылғылардағы кері байланыс деп осы күшейткіш каскадтың немесе құрылғының шығысынан оның кірісіне арнайы электр тізбегі арқылы шығыс сигналдың бір бөлігін беруді айтады. Кері байланыс теріс және оң кері байланыс болып екіге бөлінеді. Теріс Кері байланыс күшейткіштердің жұмысын тұрақтандыру үшін колданылады. Көптеген автотербелмелі генераторлардың жұмысы оң Кері байланысты пайдалануға негізделген. 2. Тербелісті генерациялау және күшейту коэффициентін тұрақтандыру мақсатында шығысқа шығыс сигналдар бөлігін өткізу. Кері байланыс терендігі Кері байланыс терендігі — кері теріс байланыстың күшейткіштің күшейтуін көрсететін шама: 1 + βК; мұндағы β — кері байланыс тізбегінің кернеу бойынша беру коэффициенті, К — күшейткіштің кері байланыспен қамтылған бөлігінің күшейту коэффициенті. *Оң кері байланыс бойынша: ::βК 1 жағдайында, күшейткіш өшпейтін тербеліс генераторына айналады. Кері байланысты АРУ Кері байланысты АРУ — күшейту коэффицентінің өзгерісі тек қана шығыс сигналының деңгейін қадағалау арқылы өзгеретін АРУ. Кері байланысты хабар тарату жүйелері Кері байланысты хабар тарату жүйелері. Байланыс арнасымен берілетін мәліметтің дәлдігін арттыру үшін мәліметтерді кейін қарай беруге арналған қосымша арналар колданылады. Яғни, берілген мөліметтің дұрыс жеткенін тексеру үшін қосымша арна пайдаланылады. Ақпарат көзінен мәлімет тіке арна арқылы қабылдаушыға жетеді. Қабылдау орнында алынған мәліметтің дұрыс екенін тексеру үшін кері арнамен хабар беруші қурылғыға жетіп, сол жерде берілген мөлімет пен қабылдаушыдан қайтып келген мәлімет салыстырылып, оның дұрыс болатыны анықталса, онда келесі хабар жіберіледі. Ал егер дұрыс болмаса, мұның алдында берілген хабар қайталанады. Мұндай қайталану берілген хабар мен кері қайтып келген хабар бірдей болғанша жүреді. Екінші жагдайда қабылдау орны қабылданган мәліметтің дұрыс екенін тексеріп, егер ол дұрыс болса, қабылдап, дұрыс болмаса, кері арнамен қайтарып жібереді. Сонда хабар беруші дұрыс қабылданбаган хабарды қайталап береді. Кері байланысты пайдалану арқылы арналардың сипаттамалары талданып, қай арнаның қандай байланысқа пайдалы екені бағаланып, бөгеулердің сипаттамаларына байланысты берілетін артық мәліметтер мөлшері реттеледі. Берілген мәліметтердің дұрыс жіберілгені қай жерде тексерілетініне және тексерудің әр түрлі әдістерін қолдануга байланысты кері байланысты сигнал беру жүйесі бірнеше түрге бөлінеді. Олар: ақпаратгық кері байланыс жүйесі, шешуші кері байланыс жүйесі және аралас кері байланыс жүйесі. Дереккөздер
Қырықкез қорымы

Қырықкез қорымы – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген көне бейіт орны. Орналасқан жері Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде. Сипаты Зират кішігірім төбеде үстінде жайғасқан және айналаны шолып қарағанда көзге алыстан жақсы көрінеді. Зират аумағында (XVI-XVII ғасырларғы тиесілі 1 кесене, XX ғасырда салынған) бірнеше кесене және әр кезеңдік сағанатамдармен қатар, созылыңқы келген тепкішекті, құлпытасы бар және кейбірінде мүлде жоқ жерлеу құрлысы, қабіртастардан – үштастар және бестас, қойтастар бар. Қойтастар жалпақ бедерлі өрнектік оймышталып, мәнерлеп көлемді өңдеуге ие. Зират құлпытастары да жалпақ бедерлі оймыш әдісімен қашалған, жоғарғы дәрежелі көркем өрнектелуімен ерекшеленеді. Зират орта тұсында үстінде дулыға түріндегі мүсін орнатылған сандықтас бар. Сол маңдағы көне кесене (№33) құрлысы да орта тұста орналасқан. Ол іргетассыз, саз бекітпе-балшықпен әкті-құмтастың тақта тастарынан қаланған, жоспары тік бұрышты кішігірім құрылыс түрінде. Қабырғалары Маңғыстаулық дәстүрлі тас қашау техникасында жасалған – қаптамалық қабатты қабырғалардың жалпы қаландысымен бір уақытта жасалып, құрылыс құрылымды байланыстырмаға ие болып тұр. Төбесі күмбезді жабылымды, жалған төбе әдісімен жасалған – қаландылардың қатарлары бір-бірінің үстінен мінгескен. Зираттың тағы бір көрнекілігі сол, мұнда руы Есберді-Бәли Күржіманұлы Қашағанның жерленгендігі. Қашаған қазақ халқының белгілі тұлғасы, ақын және жырау ретінде атағы шыққан, (XIX ғасырда өмір сүрген) кісі. Қашағанның 150 жылдық мерейтойына арналып басына кесене тұрғызылған. Кесене тасты оймыштау және интерьердегі сәнді бояуды қолданумен өңірді ең жақсы сәулеттік өнер дәстүрінде жасалған. Күмбездің авторы сұлтанұлы Мақсұт Нұрқабаев. Жергілікті дәстүрді білетін әрбір адам мұндағы кішігірім ошағы мен сырығы, тас қаландымен рәсімделген жердің тұсына тоқтап, құран оқиды. Жергілікті наным-сенім бойынша әулиенің қойылған жері осында. Қазіргі таңда зират күтімге алынған және бүкіл өңір халқының тағзым етер, зияратқа келетін жерлерінің бірі. Дереккөздер
Өткелбай Исаұлы

Өткелбай Исаұлы (1805 – 1881) – би. 2 сыныпты орыс мектебін бітірген. Перовск уезі бастығының көмекшісі, уездегі Жаппас руының Жылкелді бөлімінің биі болған. 1857 жылы 14 қыркүйекте Сырдария желісінің басқарушысы ген. Фитингрофтың ұсынысымен зауряд-хорунжий атағына ұсынылған. Жаңақорған мен Түркістанды қоқандықтардан босатудағы еңбегі үшін марапатталған. Өткелбай ел ісіне белсене араласып, халықты отырықшылыққа жұмылдырып, егіншілікті қолға алды. Оның бастамасымен арықтар қазылып, мектептер мен мешіттер салынды. 1880 жылы Перовск уезіндегі қалалық училищені қамқорлыққа алды. Өткелбай жайында Жарылқап, Ораз, Кеншімбай ақындар жырлаған. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%A1%D0%BE%D1%82%D1%8B Билер Соты.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%95%D0%A0_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 Билер кеңесі.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 Әйтеке би.] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B Тәуке хан заңдары.] Дереккөздер Т. Дайрабай
Қырыққұлақтәрізділер

Қырыққұлақтәрізділер немесе қырыққұлақ — жоғары сатыдағы споралы өсімдіктер. Палеозой эрасында өскен риниофиттерден дамыған. Таралуы Қырыққұлақтардың басым көпшілігі ылғады және қараңғы жерлерде өседі. Кейбір түрлері құрғақ жерлерде, жартастарда, тау баурайларында өседі. Эпифиттерге жататын қырыққұлақтар ағаштарда өседі. Түрлері Дүние жүзіне кең тараған 3 класы, 300-дей туысы, 12 мыңдай түрі бар. 4 класының (Aneurophytopsіda, Archaeopterіdopsіda, Cladoxylopsіda, Zygopterіdopsіda) қазба қалдықтары табылған. Қырыққұлақтәрізділердің арасындағы ксерофиттің суда өсетін де түрлері бар. Тропикте эпифит түрлері көп кездеседі. Ботаникалық сипаты Қырыққұлақ көркем жапырақты көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның таулы аймақтарында кездеседі. Жер шарында он бір мыңға жуық түрі табиғатта, көгалдандыруда және бөлме гүлі ретінде үйде өсіріледі. Күтімді көп қажет етпейді, кез келген жағдайда жақсы өседі. Табиғаттағы қырыққұлаққа қарағанда үй жағдайында өсірілетіндерінің жапырақтары әдемі болып келеді. Жапырақтары ұсақ, жіңішке, жиегі ирек, жылтыр түрлері де бар. Қырыққұлақ – өсімдіктер әлеміндегі бірден-бір гүлдемейтін өсімдік. жапырақ астындағы споралары арқылы көбейеді. Үй жағдайында жеңіл өсірілетін қырыққұлақтардың бірі – нефролепис . * Сабағының биіктігі әр түрлі (бірнеше мм-ден 25-30 м-ге дейін жетеді). Олар жер бетінде тік не шырмауық түрінде өседі. * Жапырағы (вайя деп аталады) жас кезінде ұлу тәрізді оратылып жатады, өсе келе көп тілімді, саусақ салалы, кейде тұтасып кетеді, ал оның ұзындығы 2-4 мм-ден 30 м-ге ( Lygodium artucatum түрінде) дейін жетеді. * Жапырақтарында, негізінен, фотосинтез процесі жүреді және споралар жетіледі. Онда дамитын спорадан гаплоидты ұрпағы - қос жынысты гаметофит дамиды. Оның пішіені жіңішке, жасыл түсті табақша тәрізді, ені 5 мм-дей. Жапырағының төменгі жағында жыныстық органдары (антеридий - аталық, архегоний - аналық) жетіледі. Ұрықтанғаннан кейін қайтадан жыныссыз ұрпақ дамиды. Қолданысы Қырыққұлақтәрізділердің көпшілік түрінің жапырағын тағам ретінде пайдаланады. Кейбір түрінен дәрі алынады (усасыр қырыққұлақ (Dryopterіs)), көпшілігін әсемдік үшін өсіреді. Дереккөздер
Қырықмылтық мұнай-газ кен орны

Қырықмылтық мұнай-газ кен орны — Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км, Жантерек стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 57 км жерде. Геологиялық құрылымы Іздеу-бұрғылау жұмыстары 1988 жылы басталып, нәтижесінде төменгі бор қабатында 6 мұнай-газды горизонт, юрада - 4, триас шоғырларында - 3 горизонт бар екендігі анықталды. Жатыс сипаты Өнімді горизонттардың жатыс тереңдіктері төменгі бор шоғырында 286-725 м, юрада - 750-1060 м, триаста - 1300-1400 м. Коллекторлары терригенді, кеуекті. Жабыны саз будасынан (қалыңдығы 10-20 м) тұрады. Төменгі бор горизонттарының ашық кеуектігі 27-40% аралығында өзгереді. Жалпы мұнайға қаныққан қалыңдығы 2,5-9 м, тиімді мұнайға қаныққан қалыңдығы 2-6 м. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,62-0,81. Шоғырдың биіктігі тектоникалық блоктардың қалпына байланысты. Қабат қысымы 2,4-5,4 МПа, температурасы 30-38 ° С. Блок бойынша мұнайдың тәуліктік өнімділігі 1,12-14,4 м 3 . Өнімді горизонттардың табан сулары хлоркальцийлі, тығыздығы 1,03-1,152 г/см 3 , минералдылығы 95-197 г/л. Судың тәуліктік өнімділігі 11-160 м 3 . Микроэлементтердің судағы мөлшері аз. Дереккөздер
Қырық серкеш

Қырық серкеш Қырық серкеш” — туыстық қатынасқа байланысты ғұрып. Нағашы мен жиен арасындағы әзіл-қалжың, сыйластықтың негізінде жүреді. Дәстүрлі қазақ қоғамында нағашы мен жиен арасындағы байланысқа ерекше мән берілген. Жиен нағашысынан үш ретке дейін көңілі түскен нәрсесін (жүйрік ат, қыран бүркіт, қаршыға, алғыр ит, берен мылтық, т.б.) қалап алуға, ал сұраған бұйымтайын бермесе, жиендік жолымен алуға ерікті, нағашы жұрты жиенінің қандай еркелігі болса да көтеруі тиіс деп саналған. Бұл ғұрып ел ішінде әлі күнге дейін сақталған. Дереккөздер
Керімбай Жапалақұлы

Керімбай Жапалақұлы (шамамен 1830 – 1895) – Қытай қазақтары құрамындағы төртуыл тайпасының алғашқы үкірдайы. 1884 ж. Қытай мен Ресей арасында мемл. шекара белгіленгенде, қазақтардың біраз бөлігі жер-суымен Қытай аумағында қалды. 1885 ж. ондағы қазақтар арасында алғаш рет сайлау өткізілді. Тарбағатай аймағы әкімш. жағынан бес дуанға бөлініп (төртеуі қазақ, біреуі торғауыт), дуанбасылыққа бір-бірден үкірдай сайланды. Керімбай – Тарбағатай аймағындағы қазақтардан сайланған төрт үкірдайдың бірі. Ол қазақтардың жаңадан жер-су, мекен-жай алуына көп көмектесті. Атақты Шаған кегеннің қанды жорығында (1864) көп шығынға ұшырап, тарыдай шашылып кеткен төртуыл тайпасының басын біріктіруге ат салысты. Керімбай қайтыс болған соң оның орнын басқан Демежан да әке жолын қуды. Керімбай бейнесі Қ.Жұмаділовтің “Тағдыр” романында сомдалған. Найман тайпасы Төртуыл руынан шыққан. Дереккөздер:
Қырымтатар тілі

Қырымтатар тілі, қъырым тілі — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады, Қырым татарларының тілі. Солтүстік, оңтүстік, орталық аталатын 3 диалектіге бөлінеді. Құман тілінен өрбіген орта (аралық) диалекті қазіргі әдеби тілін қалыптастырған. Қырым татарлары 1929 жылға дейін араб, 1938 жылға дейін латын жазуларын қолданды, ал 1938 жылдан кирилл әліпбиіне ауысты, 1992 ж. қайтадан латын әліпбиіне көшті. Қырым татарларының тілінде сөз басындағы кей дауыссыздар мен сөз ішінде келетін қысаң дауыстылар түсіп қалады. Етістіктің болымсыз түрі — мам, -маз қосымшалары арқылы жасалады: алмам, алмазмыз. І жақ жіктеу есімдігінің ілік септігі меним, бизиң болып айтылады. Қырым татарларының тілінде 8 дауысты, 23 дауыссыз фонема бар, фонетикасына үндестік заңы тән, лексикалық құрамын түркі тілдеріне ортақ сөздер құрайды, морфологиялық құрылымы жағынан жалғамалы тілге жатады. Өзге тілден енген сөздер көп кездеседі. Алғашқы жазба мұралары: Жанмұхаммедтің “Исләмгерейдің Польшаға шабуылы” (17 ғ.), Сейд Мұхаммед Ризаның “Ассеб-сейярі” (17 ғ.), т.б. Қырым татарларының тілі Қырым түбегін мекендейтін халықтың ұлттық, әдеби тілі. Ресей патшалығының отарлау саясатының зардабынан қырым татарларының басым көпшілігі алыс шетелге ауа көшіп, бас сауғалаған. Қырым татарлары тілінің қалыптасуы Алтын Орда ыдыраған дәуірмен (XV ғ.) тұстас. Қырым татарларының қазіргі әдеби тілінің негізгі ұйтқысы әуелде құман тілінен өрбіген орталық диалект. Дереккөздер
Кері функция

Кері функция– берілген функцияға тән тәуелділікті кері өрнектейтін функция (көп мәнді болуы да мүмкін). Егер yf(x) берілген функция болса, онда кері функция x(y) түрінде өрнектеледі. Мыс., yax+b (a0) функциясына кері функция ал yex функциясы үшін xlny кері функция болады. Егер x(y) функциясы yf(x) функциясына кері функция болса, онда yf(x) функциясы да x=(y) функциясына кері функция болады (бұл жағдай берілген функцияның кері функциясы бір мәнді болғанда ғана орындалады). Берілген функция мәндерінің облысы кері функцияның анықталу облысы, ал берілген функцияның анықталу облысы кері функция мәндерінің облысы болады. Пайдаланылған әдебиет:
Кескек

Кескек – мал емдеуде қолданылатын құрал. Жауыр болған жылқы жарасын қасып, ушықтырмауы үшін мойнына ағашты үшкірлеп, ашамайлап байлап қояды. Кескек байланған мал мойнын бұруға мүмкіндігі болмайды. Жара жазылған соң кескекті шешіп алып тастайды. Дереккөздер:
Кессон

Кессон (франц. caіsson – жәшік) – 1) су астында немесе сулы жерде құрылыс-жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде судан қорғайтын (яғни суды жібермейтін) құралым, оның ішіндегі су сорғы арқылы айдап шығарылады. Негізінен көпір тірегін,гидротехникалық құрылыстар салғанда, кеме табанын жөндегенде қолданылады; 2) металлургияда – ішіндегі су айналымымен немесе суды буландыру арқылы суытылатын болат темірден жасалған суытқыш қорап. Олардан шахталы, Кивцэт пештерінің суытылатын қабырғалары құрастырылады. Мартен пештері көмейінің газ жолдарын суыту және оларға белгілі бір пішін беру үшін де пайдаланылады. Шахталы пештің жоғары температура әсер ететін бөліктері түгелдей суытқыш қораппен жабдықталады. Сумен салқындату барысында Кессонның ішкі беті суытылған қатты өнім қабатымен қапталып, Кессонның істен шығуына мүмкіндік бермейді. Кессонның сыртқы бетінің қызу температурасы оны жабуға пайдаланылған отқа төзімді материалдың қасиетімен анықталады; 3) ұшақ қанатына әсер етуші күшті қабылдайтын қорап пішінді құралым (лонжерон). Дереккөздер
Кессон ауруы

Кессон ауруы, декомпрессиялық ауру – су астындағы жоғары атмосфералық қысымнан, су бетіндегі қалыпты атмосфералық қысымға жедел көтерілген кезде адам организмінде байқалатын патологиялық жағдай. Кессон ауруымен су астына сүңгушілер, су асты жұмыстарын арнайы жәшік – кессон ішінде атқаратын адамдар және ұшқыштар ауырады. Кессон ауруының өрбуіне адам организмінің ұлпалары мен қанында, негізінен, азоттың, кейде көмірқышқыл газдың бос көпіршіктерінің пайда болуы әсер етеді. Адам организмінде 1 л-ге жуық еріген азот (оның 40 мл-ге жуығы қанда) болады. Судың әрбір 10,3 м тереңдігіне сүңгіген сайын, қысым 1 атм-ға артады. Осыған сәйкес организмдегі еріген азоттың мөлшері де көбейеді. Кессон ауруының белгісі мен түрі газ көпіршіктерінің мөлшері мен орналасу орнына байланысты. Кессон ауруы кезінде бұлшық еттер мен буындар ауырады, тері қышиды, адамның көкірегі қысылып, тұншығады. Қан тамырларындағы көпіршіктердің жиналуына байланысты қан айналу жүйесінің қызметі бұзылып, сүйек сырқырап, бұлшық еттер жансызданады, терінің кейбір аймақтары қанталап ісінеді, буындар қабынып, артрит дамиды. 90 – 100 м, кейде одан да төмен тереңдікте сүңгушінің организмі азотпен уланады. Уланудың белгісі: адам көп сөйлеп, өзінен-өзі күліп сандырақтай бастайды. Кессон ауруының белгілері сүңгуір су бетіне жедел көтерілгеннен кейінгі 30 мин-тен 3 сағаттың аралығында дамиды. Ауру белгілерінің пайда болу мерзімі неғұрлым қысқа болса, соғұрлым аурудың өтуі ауыр болады. Кессон ауруының жеңіл, орташа, ауыр және созылмалы түрлері ажыратылады. Кессон ауруының әр түрлі деңгейде дамуына адамның жасы, денедегі май клетчаткасының мөлшері, тірек-қимыл мүшелерінің физиол. жағдайы, ас қорыту жүйесінің қызметі т.б. факторлар өз әсерін тигізеді. Оның ауыр түрі адамды өлімге душар етеді. Ұшқыштарда Кессон ауруы 8000 м биіктіктен жоғары көтерілген кезде байқалады да, сүңгушілер мен кессоншыларға қарағанда жеңіл өтеді. Ұшақ 7000 – 6000 м-ге төмендегенде ауру белгілері жоғала бастайды. Кессон ауруын емдеу үшін: ең алдымен ауру адамды жатқызып, мүмкіндігінше тыныштандырған жөн; таза оттекпен тыныс алдырып, арнайы камераларда рекомпрессия процесін жүргізу қажет. Аурудың алдын алу үшін сүңгушілер мен кессоншыларды, ұшқыштарды мезгіл-мезгіл мед. бақылаудан өткізіп тұру; егер организмде азоттың мөлшері артық болса, одан арылту (десатурация) қажет; сондай-ақ, сүңгушілер мен кессоншыларды тереңнен су бетіне баяу, бір қалыпты көтерілуін қадағалау керек. Дереккөздер:
Кестелі қозықұйрық

Кестелі Қозықұйрық(Agarіcus tabularіs) – базидиомицеттер класы агарикалар қатары қозықұйрық тәрізділер тұқымдасы, қозықұйрық туысына жататын саңырауқұлақ. Қазақстанда Қоржынтау, Сарыарқа, Балқаш маңындағы аласа таулы беткейлердің сазды, қиыршықтасты жерлерінде өседі. Жемістік денесі қалпақшадан және аяқшадан (діңгекшеден) тұрады. Дөңес, жазық келген қалпақшасының беті пирамидалар тәрізді бөлінген ұяшықтардан құралған. Оның диаметрі 5,5 – 14 см. Қалпақшасының астында гимений қабатында споралары жетілетін тақталары алдымен қоңыр, кейін қара қоңыр түске айналады. Қатты, ақ түсті аяқшасы сақина тәрізді болады. Ішкі жіпшумағы тығыз, жуан, ақшыл түсті. Зақымданған жері сарғая бастайды. Кестелі қозықұйрықтың жағымды иісі (жаңғақтың иісіне ұқсайды) болады, жеуге жарамды. Мамыр – шілде айларында споралары жетіледі. Кестелі қозықұйрық – өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген Дереккөздер
Кесік бағы

“Кесік бағы” – шамамен 16 ғ-да жазылған діни-әдеби туынды. Негізгі мазмұны имандылықты насихаттауға, сопылық-тақуалық уағыз дарға құрылған. Мұсылмандық оқудың, пайғамбарлар туралы уағыздардың қазақ арасына таралуына қызмет еткен шығарма.“Сопы алдияр”, “Нахж-ұл-Фарадис”, “Бадуама”, “Қиссас ул-әнбия”, т.б. шығармалар сияқты мұсылмандық мектеп, медреселерде оқу құралы ретінде пайдаланылған. Дереккөздер:
Кетебай Жолайұлы

Кетебай Жолайұлы (шамамен 18 ғасырдың ортасында өмір сүрген) — қазақ батыры.Ырғыз бен Торғай өңірі маңында туып-өскен. Кетебай батыр Ерәлі сұлтанның баласы Темірмен бірге 1810 жылы қарақалпақтарды ығыстырып, Кіші жүз қазақтарының Жаңадария мен Қуаңдария өзендері бойынан Қызылқұмға қарай қоныстануына ат салысқан. Кейін Сырдария өз-нің төм. ағысы бойындағы қазақ ауылдарына маза бермеген қоқандықтар мен хиуалықтарға қарсы тұрған. 1793 жылы Орынбор генерал-губернаторы князь Г.С. Волконский қазақтардың саны, жай-жапсары туралы мәліметтер жинау мақсатында жаппас Көбек пен қазандық Ғалым Шахмұратовқа тапсырма береді. Олардың жиған мәліметтерінде “Сейін руының 4 аталығында 6 мыңдай отбасы бар, олар жол-жөнекей керуендерді тонап,Бұхарада саудамен айналысатыны, бастықтарының бірі Кетебай би” екені айтылған. Кетебай батырдан туған Өтетілеу би мен немересі Пірәлінің есімі бүкіл бір аймаққа таралып, шешендік сөздері мен билік шешімдері ел аузында сақталған. Батырдың ұрпақтары қазір Ақтөбе облысында тұрады. Шежіре Кетебай – Жолай – Ырсымбет – Бекет – Сейін (Желдер) – Келдібай – Бозғұл (Бозғыл) – Шөмекей Дереккөздер
Кетебай күмбезі

Кетебай күмбезі – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы Малшыбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде, Қаракеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан. Сипаты Күмбез 1898 жылы, әрі би, әрі батыр Кетебай Жолайұлына арнап тұрғызылған. Ауданы 6,556,35 м, есігі бар бөлігінің биіктігі 5,55 м, іргетасынікі – 80 см. Ғимараттың іші мен сырты күйдірілген кірпішпен қапталған. Ол төрт бұрышты пішінінен дөңгелек күмбезге бұрыштық қуыстар арқылы жалғасады. Қос қатарлы жиегі бас қасбетінің жоғарғы бөлігін көріктендіре түседі. Басқа қасбеттері “шырша” тәрізді етіп кірпішпен өріліп қаланған. Оңтүстік-батысқа қараған кіре беріс ойығы күмбезбен жабылған, ал осы ойық қуысының аркасы (дарбазасы) дөңгелек медальонның төрттен үш бөлігі секілденіп біткен. Қазір ескерткіштің жоғары жағы қираған. Кетебай күмбезі 1982 жылы Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енді. Дереккөздер
Кетпен асуы

Кетпен асуы – Іле Алатауының шығысындағы Кетпен жотасындағы асу. Биіктігі 3050 м. Сұңқар және Айқайтас асулары аралығында. Жотаның оңтүстігіндегі Шалкөдесу өзенінің аңғарымен бойлай көтерілген соқпақ жол оның солтүстік беткейіндегі Үлкен Кетпен ауылын басып өтеді. Дереккөздер
Кетпен жотасы

Кетпен жотасы, Ұзынқара – Тәңір тауы жүйесінің солтүстік доғасына кіретін жота. Жоталар Алматы облысы Ұйғыр және Райымбек аудандарының және Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасының аумағында орналасқан. Жотаның солтүстік беткейлері Іле аңғарына өтеді. Қазақстандағы жотаның ұзындығы - 160 км. Жотаның жалпы ұзындығы - 310 км. Жотаның мұздану мен қар үәінділері жоқ, бірақ мәңгілік мұздану аймағы бар. Жота шыңдары тегіс және кең. Кетмен асуы теңіз деңгейінен 3040 метр биіктікте және тау сілемінің шығыс бөлігінде орналасқан. Кетмен шатқалындағы солтүстік беткей мен Шалқұдықсу өзен алқап жотасының оңтүстік баурайын жалғайтын асу арқылы Іле аңғарынан Кеген-Текес ойпатына дейін керуен жолы салынды. Жер бедері Тау жоталары қар сызығынан төмен жатқандықтан мұздықтар кездеспейді. Кетпен жотасының бастары үстірт тәріздес тегіс болып келеді. Үстімен соқпақ жолдар, көлік жолдары өтеді. Жота өзен аңғарларымен, терең әрі тік шатқалдармен қатты тілімденген. Солтүстікке, Іле аңғарына қарай, Бедеті, Сүндетсай, Дардамты, Долатысай, Үлкенсай, Үлкен Ақсу, Кіші Ақсу, Шошасынсай, Темірлік өзендері, ал оңтүстікке қарай Сатылыхасан, Шұбырмахасан, Шалкөдесу, Қисықақтас, Шолақ өзендері бастау алады. Климаттық белдеулері мен өсімдігі Тау етегіндегі өзендердің ысырынды конустарында күңгірт қызыл топырақты дала ландшафтысы дамыған. Тау етегінде таудың орманды-дала белдеуі, солтүстік беткейінің Байынқол алабында күлгін топырақты дала белдеуі, таулы-орман топырағында Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқанды орман (1800 – 2700 м) белдеуі орналасқан. 2700 – 3000 м биіктікте таулы-шалғын топырақта субальпілік ландшафты, ал 3000 м-ден биікте түрлі шөпті альпілік шалғындар таралған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kz.zhetysu.travel Алматы облысы туризмінің ресми сайты] * [https://zhetysu.gov.kz/ru/content/turizm/ Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты]
Кет тілі

Кет тілі– Енисей өзені бойында тұратын кетердің тілі. Оларды бұрын Енисей остяктары (естектері) деп атаған. Кет тілі Ресейдегі Краснояр өлкесінің Турухан, Байкит ауд-дарына тараған. Кет тілінде сөйлейтіндер саны – 1,1 мың адам (1992). Кет тілі де имбат және сым деген екі диалект бар. Кеттер, негізінен, имбат диалектісінде сөйлейді, сым диалектісінде сөйлейтіндер саны аз ғана. Кет тілі – инкорпоративті тіл, жазуын 1934 ж. Н.К.Каргер қалыптастырды. Тегі жөнінен Кет тілі – қазіргі тілдердің бәрінен бөлек, оқшау тұрған тіл. Ғылымда мұны тек геогр. орналасуына қарап, шартты түрде ғана топтастырған. Дереккөздер:
Кеуек материалдар

Кеуек материалдар – тұйық немесе бір-бірімен өзара жанасатын қуыстары бар табиғи және жасанды құрылыс материалдары. Кеуек материалдар қуыстарының көлемі 30 – 80% материалдар жатады. Кеуек материалдардың көлемдік массасы аз, беріктігі төмен, жылу мен дыбысты нашар, ал бу мен газды көбірек өткізеді. Жұмысқа төзімділік қасиетіне байланысты бұл материалдар кеуектілігі төмен, орташа және жоғары болып үш топқа бөлінеді. Табиғи Кеуек материалдар ға кеуек тау жыныстары мен минералдар (пемза, вермикулит, қабыршақтас, диатомит, т.б.), ал жасанды Кеуек материалдарға кеуек шыны, кеуек гипс, кеуек силикат, керамзит, жеңіл бетондар, т.б. жатады. Кеуек материалдар термиялық және хим. жолмен, массаға сұйық заттарды қосып, қатайған кезінде кептіру жолымен немесе алдын ала кеуектелген толтырғыштар мен көбікті пайдалану арқылы алынады. Жасанды Кеуек материалдар. – кеуек гипс алу үшін суға шыланған гипске (1/4 бөлік гипс, 3/4 бөлік су) канифоль желімінен жасалған көбік, т.б. араластырып қалыпқа құйып, қатайған соң кептіргіш камераға жіберіледі. Кеуек гипстің тығызд. 400 – 800 кг/м3, беріктігі 5 – 10 кг/см2, кемшілігі дымқыл тартқыштығында. Кеуек гипс жылу өткізбейтін материал есебінде үй қабырғаларына қолданылады. Кеуек магнезит каустикалық магнезиттің ерітіндісіне арнаулы көбік араластыру арқылы алынады. Оның ең тиімді қасиеті – көлемінің өзгермейтіндігі. Кеуек магнезит үй табанын жылытуға, жылыту жабдықтары мен құбырларды оқшаулауға пайдаланылады. Ұнтақталған әк пен құм қоспасына арнаулы көбік араластыру арқылы алынатын жылу өткізбейтін материал – кеуек силикат. Арқауланған тақта түріндегі кеуек силикат құрылыста жабын ретінде, ал кішігірім блок түріндегі кеуек силикат үй қабырғаларына пайдаланылады. Жылу өткізбейтін материал – кеуек шыны. Шынының және газ бөліп шығаратын қасиеті бар, әр түрлі шикізаттардың (әктас, мәрмәр, тас көмір, т.б.) ұнтақ қоспасын қыздыру арқылы ісіндіріп, соңынан күйдіру жолымен алынады. Ол үй қабырғалары мен жылыту және тоңазыту агрегаттары үшін жылу өткізбейтін материал ретінде қолданылады. Дереккөздер
Кеуектілік

Кеуектiлiк (пористость) -кристалдану кезінде пайда болатын және көп жағдайда тетікті ақаулы ететін құбылыс.Кеуектiлiк дайындама сапасын төмендетеді. Дайындама материалы болат немесе түсті металдар қорытпасы болса әрі қарай қысым арқылы өңдеу процесінде тығыздалу нөтижесінде ақаулық кемиді. Тағы караныз: * Кеуек Дереккөздер
Ет

, Клод Моне (1864).]] Ет — малдың бүтін ұшасы немесе ұшаның жеке мүшелері; құнды тағамдық өнім. Бұлшық ет, май, сіңір және сүйектіндерінен тұрады. Қоректілігі жағынан ең құнды әрі жұмсақ бұлшық ет тіндері омыртқа, арқа, белдеме, жамбас тұстарында болады. Бұлшық ет тіндерінде орта есеппен 73-77% су, 18-21% ақуыз, 1-3% май, 1,7—2% экстракты азотты заттар, 0,9—1,2% экстракты азотсыз заттар, 0,8—1,0% минералдық тұздар, сонымен бірге Вр В2 В6 РР және т.б витаминдер болады. Бұлшық ет тінінің ақуызында адам организміне қажетті амин қышқылдары түгелдей кездеседі. Экстракты заттар етке жағымды хош иіс беріп, ас қорыту бездерінің қызметін жақсартады. Бұлшық ет тіндеріне қарағанда, сіңір тіндерінде қоректік заттар шамалы. Қоректілігі жағынан ең төмені — сүйек тіндері. Еттің калориялылығы май тіндерінің мөлшеріне байланысты. Қоректілігі және дәмдік сапасы бойынша, ең тәуірі, бірінші категориядағы ет, онда ақуыз — 14—19%, май — 12-15%. Майы аз ет дәмсіз болады. Майдың өте көп болуы да еттің қоректілік, дәмдік сапасын төмендетеді. Егер май бұлшық ет тіндерінде белгілі бір қатынаста болса, яғни май етпен қабаттасып бір ет, бір май болып орналасса, онда еттің дәмі мен сапасы жақсарады. Ет — ет комбинатында сорғыған (ұшаны мүшелеген соң табиғи жағдайда немесе тоңазытқышта 6 сағаттай сақталған және сорғыған), салқындатылған (еттің ішіндегі температура 0—4° С-қа дейін жеткізіледі), мұздатылған (6° С-дан аспайтын температурада тоңазытылған) қалыпта сақталады. Сиыр етінің ұшасы үш сұрыпқа бөлінеді: бірінші сұрыпқа — сан еті, жамбас, белдеме, арқа, жауырын, төс; екінші сұрыпқа — мойын мен төстік; үшінші сұрыпқа — ауыз омыртқа мен кәрі жілік және асықты жіліктің басы жатады. Қой мен ешкі еттері екі сұрыпқа бөлінеді: * біріншісі — жамбас, белдеме, жауырын-арқа; * екінші сұрыпқа — мойын омыртқа, асықты, кәрі жіліктердің басы жатады. Еттің құрамы мен қасиеттері Еттің басым бөлігі — бұлшықет тіні, оның құрамына: ылғал (73-77 %), ақуыздар (18-21 %), липидтер (1-3 %), экстрактивтік заттар (1,7—2% азотты, 0,9—1,2% безотистых), минералды заттар (0,8—1,0%) кіреді. Бұлшықет тінінен басқа ет құрамына дәнекер, май және аз мөлшерде жүйке тіндері кіреді. Еттің қоректік құндылығы оның құрамына кіретін, құрамында алмастырылмайтын аминқышқылдары (валин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) бар толыққанды ақуыздармен және құрамына алмастырылмайтын полиқанықпаған май қышқылдары кіретін липидтермен байланысты. Етпен адам ағзасына микроэлементтер мен витаминдер түседі. Еттің экстрактивті заттары тағамның дәмін жақсартады, тәбет қозғайды, ас қорыту бездерінің секрециясын күшейтеді. Қызықты факт АҚШ Ауылшаруашылығы департаментінің мәліметі бойынша, 2018 жылы Қытайдағы сиыр етінің жалпы тұтынуы 8,5 миллион тонна деп бағаланып, АҚШ нарығынан кейін екінші орынға шықты. Сілтемелер Ет тағамдары Дереккөздер
Кечуа (халық)

Кечуалар (кечуа Qhichwa runa) – үндіс халқы. Оңтүстік Америкадағы Перу, Боливия, Эквадор мемлекеттері халқының едәуір бөлігін құрайды. Перуде 7,7 млн., Эквадорда 4,3 млн., Боливияда 2,47 млн кечуалар тұрады. Сондай-ақ, Аргентина, Чили мен Колумбияда да тұрады. Жалпы саны 14,87 млн. адам. Кечуалар кечуа-аймара тобына жататын кечуа тілінде сөйлейді. Кечуа тілі көптеген диалектілерге бөлінеді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Инк мәдениетінен қалған әдеби ескерткіштері сақталған. Қазіргі кезде Кечуалардың бір бөлігі испан тілді. Антропология жағынан Кечуалар моңғол нәсілінің америкалық тобына жатады, христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Алайда, оларда христиандыққа дейінгі діни наным-сенімдері сақталған. Тарихы XV ғасырда инктер мемлекетінің құрылуынан басталған Кечуалардың этн. топтасуы XIX ғ-ға дейін созылды. XVI ғасырда Кечуаларды Испанияның басып алуы, құл иеленушілік пен отарлық қанаудың күшеюі олардың рулық-тайпалық бөлінісін жойып, азаттық қозғалысының өрістеуіне, бірыңғай халық болып қалыптасуына әсер етті. Отаршылық кезеңінің аяқ шенінде (19 ғ-дың 1-жартысы) көптеген ру-тайпаның бір этн. топқа бірігуі нәтижесінде Кечуалардың тілі, мәдениеті қалыптасты. Әр түрлі ауданда қоныстанған Кечуалардың экон. байланысын нығайтуы да этн. топтасу үрдісін жеделдете түсті. Ұлттық, нәсілдік қанауға қарсы Кечуалардың азаттық күресі 20 ғ-дың ортасына дейін созылып келді. Бұған 1855, 1914, 1922 – 23, 1931 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістері айғақ. Негізгі кәсіптері – егін, мал ш. Кечуалардың аз ғана бөлігі тау-кен өндірісінде еңбек етеді, қолөнермен шұғылданып, киім-кешек тігеді. Муз. аспаптар, ыдыс-аяқ, т.б. заттар жасайды. Балшықтан, қыштан бұйым жасау, тоқымашылық қолөнері дамыған. Қалған бөлігі ірі жер иелеріне жалданып еңбек етеді немесе жерді жалға алады. Ұлттық өнері мен төл мәдениеті сақталған. Дереккөздер
Кешен

Кешен, комплекс (лат. complexus – байланыс, үйлесім) – біртұтастықты құрайтын заттардың, құбылыстардың, белгілердің, т.б. жиынтығы. Жүйелілікті, жиынтықты білдіретін бұл ұғым саясатта, әлеум. және рухани салаларда, философия мен ғылымда жиі қолданылады (мыс., кешенді шаралар, кешенді зерттеулер, т.б.). Алғашқы “ Кешен ” ұғымы архит. құрылыстарға қатысты қолданылған. Архитектуралық Кешен әр елде түрліше аталып (мыс., Ежелгі Мысырда – “пирамида”), патшалар мен ру басшыларының немесе атақты адамдардың басына тұрғызылған. Ең ірі Кешен дер Ежелгі Мысырда б.з.б. 2 – 3-мыңжылдықта тұрғызылған Жосер, Хеопис пирамидалары. Құрылыс салмағы бірнеше тонна болатын блок тастардан қаланған. Қазақстан жерінде архит. Кешен тұрғызу қола дәуірден басталған. Олар, көбінесе, қалақ тастардан қиюластырып, киіз үйге ұқсастырылып салынған. Кейде жанына тас мүсін орнататын болған. Мұны фламанд саяхатшысы В.Рубрук, қазақ ғалымы Ш.Уәлиханов және “Тан-Шу” атты қытай шежіресі растайды. Қазақстанда кездесетін К-дердің, негізінен, көл. 44 м-ден, 9,69,6 м-ге жетеді. Мүрде қойылған бөлмелердің көл. 22,2 м-ден, 66 м-ге дейін. Қабырғаларындағы жалпақ тастардың қалыңд. 1,8 – 3,6 м, биікт. 0,4 – 1 м. Мұндай ірі К-дердің салынуы, ол жерде жерленген адамдардың сол қоғамда ерекше рөл атқарғандықтарын көрсетеді. Кешендер б.з.б. 9 – 3 ғ-ларда салынған. Қазақтың байтақ жерінде К-нің таңдаулы үлгілері көптеп кездеседі. Олар: Ұлытауда – Қосүйтас, Қарадың, Ақсу-Аюлы, Аягөздегі Қозы-Көрпеш – Баян сұлу ескерткіштері, т.б. Ең көнесі – Домбауыл кешен ні (Қара-Кеңгір өз., Орт. Қазақстан). К-дерден табылған көне заман бұйымдарының (қару-жарақ, киім-кешек, құмыралар, т.б.) тарихи мәні зор. Қазақстандағы ежелгі дәуірден сақталған Кешен дерді зерттеуде ғалым Ә.Марғұлан, сәулетшілер Т.Бәсенов, М.Меңдіқұлов көп еңбек сіңірген. Қазақстанда орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында салынған архит. Кешендер де негізінде ғұрыптық құрылыстар болып келеді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-да қала құрылысының өркендеуіне байланысты Қазақстан қалаларында осы заманғы озық үлгідегі архит. Кешендер пайда болды; қ. Қазақ архитектурасы. :Стратиграфияда- құрам және құрылыс ерекшеліктері күрделі болғанымен, кейбір ортақ белгілерімен сипатталатын, бір-бірін ретті түрде алмастырып отыратын тау жынысы қабаттарының жиынтығы. Петрография мен петрологияда: геологиялық конелігі, құрамы және жаралу тегі тұрғысынан ортақ белгілермен сипатталатын магмалық тау жынысытар жиынтығы. Кешенді ион Кристалдық торда дербес құрылымдық бірлік түрінде жинақталған екі немесе бірнеше элементтер бірлестігі (мыс., МO3; SO4 және т.б.). Дереккөздер:
Кешенді тыңайтқыш

Кешенді тыңайтқыш– құрамында азот, фосфор, калийі бар тыңайтқыштар қоспасы. Кешенді тыңайтқыш тар 20 ғ-дың 50-жылдарында АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Жапония мен бұрынғы КСРО республикаларында кеңінен пайдаланыла бастады. Оларға үстеме микротыңайтқыштар ретінде өнеркәсіп қалдықтары (бор, мыс, цинк, кобальт, т.б.) қосылады. Құрамындағы қоспаларға байланысты Кешенді тыңайтқыштар: екі қоспалы (азот-калийлі, азот-фосфорлы, фосфор-калийлі) және үш қоспалы (азот-фосфор-калийлі) болып бөлінеді; күрделі тыңайтқышқа – аммофос, диаммофос, нитрофос, нитрофоска, нитроаммофос, нитроаммофоска, т.б.; сұйық тыңайтқышқа – аммоний полифосфаты жатады. Кешенді тыңайтқыштар минералдық тыңайтқыштарды органик. тыңайтқыштармен араластыру арқылы дайындалады. Топырақтың ерекшелігіне, дақылдардың қоректі қажет етуіне қарай – қоректік заттардың мөлшері белгіленеді. Аса көп тараған Кешенді тыңайтқыштар: 1) аммофос, аммоний фосфаты, қос азот-фосфор қосылысы. Бұл қоспада: 10 – 12% азот, 45 – 52% фосфор бар, суда тез ериді, оны өсімдік бойына жақсы сіңіреді; 2) диаммофос – негізінен диаммоний фосфатынан тұрады. Құрамында: 50 – 54% фосфор, 18 – 21% азот бар; 3) аммоний полифосфаты – полифосфор қышқылдарының аммоний тұзы. Ол өсімдікке сіңімді, ерімтал, құрамында 62 – 64% фосфор, 12% азот болады. Бұл полифосфат қышқылдарын аммиакпен әрекеттестіру арқылы алынады; 4) нитрофоска – құрамында азот, фосфор, калий элементтері бар тыңайтқыш. Бұл тыңайтқыш – фосфорит пен апатитті азот қышқылымен ыдыратқанда түзілетін сұйыққа калий тұзын қосып аммиакпен бейтараптау арқылы алынады; 5) нитроаммофос – азот қышқылы мен фосфор қышқылының қоспасын бейтараптау арқылы алынады. Оның құрамында азот пен фосфор бар; 6) нитроаммофоска – құрамында азот, фосфор, калий бар Кешенді тыңайтқыш Оларды, көбінесе, топыраққа бірнеше элементтерді енгізу қажет болған жағдайда қолданады. Дереккөздер
Кешкі мектеп

Кешкі мектеп– түрлі себеппен орта мектепті дер кезінде бітіре алмаған адамдарға өндірістен қол үзбестен жалпы орта білім алуға мүмкіндік беретін оқу орны. Мектеп өзінің қызметінде жалпы орта білім беретін мектеп жарғысы мен кешкі (ауысымдық) жалпы білім беретін мектеп туралы ережені басшылыққа алып отырады. Кешкі мектеп құрамында 9 – 11-сыныптар болды, оқушылар қатары толыққан жағдайда 5 – 8-сыныптар ашылды. Оқу жылының ұзақтығы – 36 оқу аптасы, бірінші жарты жылда – 17 апта, екінші жарты жылда – 19 апта болды. Оқу жылы 1 қыркүйекте басталып, 25 мамырда аяқталатын. Оқуға қабылдану және оқушыларға берілетін қосымша жеңілдіктер арнайы белгіленген ережеге сай іске асырылды. Дереккөздер
Кешкі оқу

Кешкі оқу– азаматтардың өндірістен қол үзбей-ақ жоғары және арнаулы орта білімді мамандық алуына мүмкіндік беретін оқыту пішімі. Ол оқушылардың жұмыс жағдайына (ауысымына) байланысты күндіз де жүргізіледі. Кешкі оқу дың басты ерекшелігі – оқу материалының көпшілігін оқушылардың өз бетінше оқуына негізделген. Кешкі оқудың түрлері (бастауыш, орта, жоғары) Қазан төңкерісінен кейін дамыды. Оның жүйесіне сауатсыздықты жою міндеті де енді. Жалпы білім беретін Кешкі оқу. жүйесі Ұлы Отан соғысы жылдарында, ел жағдайына байланысты, ауыл жастары мектебі, жұмысшы жастар мектебі түрлерінде қалыптасты. 1958 жылдан жалпы білім беретін кешкі (ауысымдық) мектеп болып аталды (қ. Кешкі мектеп). Бұл мектептердің кейбір типтері жалпы білім берумен қатар, оқушылардың кәсіптік мамандығын арттырды, немесе оларды мамандыққа үйретті. Кәсіптік-тех. Кешкі оқу жүйесі бойынша маман жұмысшыларды даярлау Қазақстанда 20 ғ-дың 60-жылдарында өрістей бастады. Кешкі кәсіптік-тех. уч-щелер және күндізгі уч-щелердің жанынан кешкі бөлімдер еліміздің көптеген өнеркәсіп, а. ш. орталықтарында құрылды. Кешкі кәсіптік-тех. уч-щелерге оқушылар өнеркәсіп орнының, ауылдың (ұжымшар, кеңшар), құрылыс, жол қатынасы, т.б. мекемелердің жолдамасымен қабылданған. Бұл уч-щелер 370-тен астам салада маман жұмысшылар даярлады. Қаладағы кешкі кәсіптік-тех. уч-щелерде оқу мерзімі 1 – 3 жыл, ауылда 1 – 2 жыл болды. Қазақстанда жоғары және арнаулы орта оқу орындарының жанынан кешкі ф-ттер, бөлімдер, сондай-ақ, дербес кешкі жоғары оқу орындары мен техникумдар 20 ғ-дың 20 – 30-жылдары ұйымдастырыла бастады. Кешкі жоғары және арнаулы орта оқу орындарында оқу аптасына 4 рет, 4 сағаттан өтті. Оқу бағдарламасы, оқу процесінің барлық түрлері күндізгімен бірдей жүрді. Өндірістегі жұмыс профилі жоғары оқу орнында таңдаған мамандық профиліне сәйкес келсе, студент практикадан босатылды. Кешкі оқу орындарын бітіргендерге күндізгі бітірушілермен бірдей бірыңғай үлгідегі диплом, аттестат берілді. Кешкі оқу жүйесі басқа елдерде (Болгария, Польша, Румыния, т.б.) де дамыды. Алайда, 20 ғ-дың соңғы онжылдығындағы мемл. құрылымдардағы, саяси өзгерістер, жоспарлы экономиканың тарих сахнасынан ығысуы Кешкі оқу жүйесін түбегейлі өзгеріске ұшыратты. Қазіргі таңда мамандар даярлаудың, негізінен, күндіз және сырттай оқыту түрлері сақталып отыр. Дереккөздер: