kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Деидеологизация

Деидеологизация (Идеологиясыздандыру) - қазіргі қоғамдағы идеологияның беделінің түсуін білдіретін ұғым. XIX ғасырдың ортасында ғылымда позитивизмнің белең алуымен қатар әлеуметтік-философиялық ілім ретінде батыстық қоғамдық ойда кеңінен тарады, ғылымдағы буржуазиялық объективизмді және "партия қатарында болмауды" ақтауды мақсат тұтты. XX ғасырдың соңында, "қырғи-қабақ соғыс" аяқталғаннан кейін басқа мәнге ие болды. Енді ғылымның өз ішіндегі процестер жайлы мәселе көтерілді. Әлеуметтік өмірді барлық қырынан - ұлтқа, ұрпаққа, жынысқа, тапқа, эр аймақтың тұрғындарына қатысты идеологиясыздандыру талаптары қойылды. 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында социалистік және капиталистік әлемдердің саяси-идеологиялық қарсы тұруының әлсіреуі жағдайында Ресей саяси қауымдастығында кеңінен жайылды. Ресейдегі халықаралық және қоғам ішілік қатынастарда идеологиядан арылу уағыздалып, плюрализмді шегінен шығара қолдау орын алды. Батыста да осы кезеңде идеологиясыздандыру бағыты кеңінен тарады. 1980-ші жылдардың соңында американдық саясаттанушы Ф. Фукуяманың "қырғи-қабақ соғыстың" аяқталуына байланысты "тарихтың ақырын" болжамдаған зерттеуі жарияланды. Онда әлемдік сахнадағы саяси-идеологиялық текетірестің аяқталып, бүкіл әлемде батыстық демократия принңиптерінің орнығуы жайлы сөз етілді. Идеологиясыздандыру процестеріне халықаралық өмірдің жаһандануы процестерінің үдеуі жаңа қарқын берді. Алайда, идеология саяси элита дүниетанымынан мүлде жоғалып кеткен жоқ. Тағы қараныз: * Социология * Идеология Дереккөздер
Процедуралық емес тіл

Процедуралық емес тіл (Непроцедурный язык) — пайдаланушының мәселені шешу кезінде жетуі қажет мақсаттарын бұл мақсаттарды әрекеттер тізбегі түрінде пайдаланатын нақты нұсқауларды бермей формалайтын тіл. Дереккөздер
Процедуралық бағдарланған тіл

Процедуралық бағдарланған тіл — белгілі бір топқа жататын мәселелерді шешу алгоритмдерін бейнелеу үшін арналған бағдарламалау тілі. Сандық есептерге арналған тілдер — Algol (Алгол), Fortran (Фортран), Pascal (Паскаль), Basic (Бейсик) жөне тағы басқа; символдық мәселелерге арналған тілдер — Lisp (Лисп), Refal (Рефал) және тағы басқа; логикалық мәселелерге арналған тілдер — Prolog (Пролог), Lobo (Лобо) және тағы басқа; экономикалық мәселелерге арналған тілдер — Cobol (Кобол), RPG (РПГ) жөне тағы басқа; үлгілеу мәселелеріне арналған тілдер - GPSS, GASP, Simula (Симула) және тағы басқа; жобалау мәселелеріне арналған тілдер — CDL, DDL, ПА-6 жөне тағы басқа. Болып бөлінеді. Жоғарыда келтірілген мәселелердің біразын шығаруға мүмкіндік беретін PL/1 (ПЛ/1), Ада жөне тағы солар сияқты әмбебап тілдер тобы да бар. Дереккөздер
Кванттау шуылы

Кванттау шуылы Кванттау шуылы. Қажетті сигналды қалпына келтіретін аддивті қалыптасуы мен кванттау процесі кезінде пайда болатын дискертті мән. Бұрмалаудың бұл түрі принципиалды жойылмайды, бірақ оның шамасы кванттау деңгейінің санының үлкеюімен немесе кванттау қадамының азаюымен оның өзгеруі мүмкін. Кванттау кезінде кездейсоқ шуылдан басқа бірнеше сигналдың спецификалық бұрмалануы пайда болады, мысалы, квазитүрақты дең¬гейі бар сигналдарды тарату кезінде пайда болатын артық жүктемелеу кезіндегі шуыл, бұрмалану және бөліктеу шуылы. Кванттық шуыл Кванттық шуыл. Кванттық шуыл сәуле шығарудың дискретті табиғатына байланысты болады. Электромагнит өрісінің кванттық теориясы бойынша сигнал энергиясы кванттап шығарылып, кванттап қабылданады. Мұндагы бір кванттың энергиясы Планк тұрақтысы (һ) мен жиіліктің (v) кобейтіндісіне (һv) ға тең болады. Оптикалық жиілік диапазонда кванттық шуыл жылулық шуылдан анағұрлым артық болып, елеулі орын алады. Лазерде сәуле шығарудың статистикалық табиғатына байланысты шуыл кванттық шуылға жатады. Кванттық шуылдың шамасы пайдалы сигналдың шамасына байланысты өзгеретін болгандықтан, аддитивті бөгеуілге жатпайды. Фотодетектордың шуылы да лазер шуылы сияқты кванттық шуылга жатады. Дереккөздер
Процессор регистрі

Процессор регистрі (Регистр процессора; processor register) — негізгі немесе аралық мәліметтерді не олардың бөліктерін сақтауға арналған және машиналық командаларды орындау кезінде пайдаланылатын мөлшері, әдетте, бір немесе екі машиналық сөз болатын процессор жады. Дереккөздер
Процессораралық әрекеттестік

Процессораралық әрекеттестік (Межпроцессорное взаимодействие; interprocessor communication) — көп процессорлы жүйелердегі процессорлар арасында басқару сигналдарымен алмасу (мысалы, тікелей басқару арқылы). Дереккөздер
Процессорды бастапқы босату

Процессорды бастапқы босату (Начальный сброс процессора; begin setup processor) — басқарушы регистрлердің, таймердің, сұрыптауыштың, префикстің, программаның қалып-күй сөзімен сәйкес процессордың бастапқы босатылуы; ал арналар, әдеттегідей, өзінің қалып-күйін сақтап қалады. Дереккөздер
Процессордың үзу жүйесі

Процессордың үзу жүйесі (Система прерываний процессора) — Есептеу жүйесінің немесе компьютер ішіндегі жөне сыртқы ортадағы оқиғаларға процессордың жедел жауап әрекетін ұйымдастыруға арналған жүйе. Үзу жүйесі шалғай құрылғының дайындығы немесе қалып-күйі жайында сұрату жасайтын команданы программадан алып тастауға мүмкіндік береді, процессордың (программа орындау) жөне шалғай құрылғының (мәліметтер енгізу-шығару операцияларын орындау) жұмыстарын қатарластыра жүргізуді жасақтайды. Дереккөздер
Нажиб Махфуз

Нажиб Махфуз (11 желтоқсан, 1911 – 30 тамыз, 2006) 1988-жылы Әдебиеттен Нобель сыйлығын жеңіп алуға қайраты жеткен Мысыр жазушысы. Ол Тауфиқ әл-Хакиммен бірге қазіргі заманның араб әдебиетінің көшбасшыларынан болып есептеледі. Ол өзінің 70-жылдары жазушылық ғұмырында 50- ден аса роман, 350-ден аса қысқа мысалдар, көптеген киноға арналған сценарийлер жәнe 5 пьeса жазып қалдырған. Оның ең атақты жұмысы - "Каир трилогиясы" болып табылады. Нагиб Махфуз – Египеттің ірі жазушысы, драматург және сценарийші. Оның шығармаларының жартысынан көбіне кино түсіріледі. Олар араб әлемінде жақсы танымал. Каирдегі Мухандисин ауданында, Нагиб Махфуздың тірі кезінде қоладан жасалған ескерткіш тұрғызылады. Ол 2006 жылы 29 тамызда қайтыс болады. Өмірбаяны Нагиб Махфуз 1911 жылы Каирде шенеуніктер отбасында дүниеге келген. Каир университетінде философия және әдебиетті оқыған. 1934 жылы Каир университетінде философия факультетін тәмамдайды. 1972 жылы мемлекеттік қызметкер болып қызмет атқарады. Бастапқыда министрлікте (Ministryof Mortmain Endowments), кейін Мәдениет министрлігінде мәдениет жөніндегі кеңесші болады. Романдар тізімі *«Дуновение безумия» (1938) *«Игры судьбы» (в русском переводе сохранено оригинальное название — «Мудрость Хеопса») (1939) *«Родопис» (1943) *«Борьба Фив» (1944) *«Новый Каир» (1945) *«Хан аль-Халили» (1946) *«Улица Миддак» (1947) *«Начало и конец» (1949) *«Среди дворцов» — первый роман трилогии, опубликованной в 1956—1957 жж. *«Дворец мечты» — второй роман трилогии *«Сахарный дом» — третий роман трилогии *«АвладХаратина» (1959) *«Осенние перепела» (1964), русский перевод В. Э. Шагаль и Н.Рабиновичем. — М., 1965. *«Болтовня над Нилом» (1966) *«Пансион Мирамар» (1966) *«Зеркала» (1972) *«Уважаемый господин» (1975) *«Эпопея харафишей» (1977) *«Торжество возвышенного» (1981) *«Ночи тысячи ночей» (1982) *«Мудрость Хеопса» Новеллалар жиынтығының тізімі *«Дуновение безумия» (1938) *«Божий мир» (1963) *«Дом с дурной славой» (1965) *«Таверна черной кошки» (1968) *«Под навесом» (1969) Дереккөздер
Процессордың шапшаңдығы

Процессордың шапшаңдығы (Быстродействие процессора; processor speed) — процессордың уақыт бірлігінде (бір секундта) орындай алатын қарапайым операциялар (командалар) саны. Кейде мегагерцпен (мгц) өрнектелген ырғақтылық жиілікпен де беріледі. Дереккөздер
Процессорлық жад

Процессорлық жад (Процессорная память (память процессора); processor storage) — процессор орындап жатқан командаларда (операцияларда) тікелей пайдаланылатын мәліметтерді сақтауға арналған, оның бөлігі болып саналатын процессордың жедел жады. Дереккөздер
Процесті басқару блогы

Процесті басқару блогы (Блок управления процессом; process control block) — шағын компьютерлер жүйесінің МОСВП операциялық жүйесінде — жорамал жүйелі адрестік кеңістікте орналасқан, арнайы жүйе процесінде пайдаланылатын және процесс туралы ақпараты бар кесте. Бұл кесте екіге бөлінеді: программалық бөлігінде процестің қалып-күйі туралы мәліметтер мен процесс тақырыбының адресі орналасқан, ал аппараттық бөлігінде процесс мәтінінің мағыналық бөлігі мен аппараттық деңгейде пайдаланылатын басқа ақпараттар бар. Дереккөздер
Процесті сипаттауыш

Процесті сипаттауыш (Описатель процесса; process descriptor) — процеске бөлінген ресурстардың қалып. Бұрынғы жазылған мәліметтер жоғалмай, тек жүйелік ақпараттар ғана жаңартылады. Сондықтан Unformat командасы немесе арнайы утилиттер арқылы осындай пішімделген дискіні қайта қалпына келтіруге болады. Дереккөздер
Пішімдеу

Пішімдеу (Форматирование; formatting, disk initialisation) * 1) ақпараттың қағазда ұсынылатын түрін: өріс енін, кестелер түрін, бағандар енін жөне тағы басқа анықтау. Пішімдеу командасын көбінесе редакциялық программаға енгізеді; * 2) диск бетін онда мәлімет жазылатындай етіп адрестелген элементтерге (сызық жолдарға жөне секторларға) жіктеу процедурасы. Ол көбінесе дискіні бірінші рет пайдалану алдында орындалады. Дискіні пішімдеу оған осыған дейін жазылған мәліметтердің бәрін жойып жібереді. Дереккөздер
Пішімдеу панелі

Пішімдеу панелі (Панель форматирования; format bar) — Windows ортасында — мәтінді пішімдеу үшін пайдаланылатын стандартты операцияларды орындауға қызмет ететін параметрлер мен батырмалар жолы. Пішімдеу тақтасын экранға шығару үшін Тур — Аспаптар тақтасы командасын тандап, содан кейін Пішімдеу жалаушасын (алдына а белгісін қою) көтеру қажет. Дереккөздер
Пішімдеуіш

Пішімдеуіш (Formatter) * 1) пішімдеуді орындайтын программа немесе мәтін дайындау жүйесінің құрамдас бөлігі; * 2) магниттік дискіге ентаңба салып бөлшектейтін программа немесе құрылғы. Пішім жиектеу және құю командасы сөндік қызметті атқарады, құжаттың белгіленген элементін тіктөртбұрышты жақтауға алуға жөне бұл жақтауды әлдебір өрнекпен толтыруға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Психологиялық тосқауыл

Психологиялық тосқауыл (Психологический барьер; psychological barrier) — жаңа жүйе мен оны пайдаланушы арасында туындайтын бөгеу. Әдетте, жаңа жүйеге көшкенде оны пайдаланушыда қиындықтан қорқу пайда болады. Себебі жаңа жүйенің ескі жүйеден жақсы-жаман екендігі белгісіз. Дереккөздер
Пішім

Пішім (Формат; format) * 1) құжаттағы мәтінді, мәліметтер базасындағы, файлдағы мәліметтерді және тағы басқа. Қағаз (экран) бетін орналастыру тәсілі мен оның құрылымы; * 2) диск бетін онда мәліметтер жазылатын етіп, адрестелген элементтерге (жолдарға және секторларға) жіктеу тәсілі. Ол көбінесе дискіні бірінші рет пайдалану алдында орындалады. Дискіні пішімдеу оған осыған дейін жазылған мәліметтердің бәрін жойып жібереді; * 3) файлда мәліметтерді сақтау тәсілі; ол әрбір қолданбалы программа үшін әрқалай бола береді. Қ. Файл пішімі. Дереккөздер ca:Format cs:Formát de:Format es:Formato fi:Formaatti fr:Format it:Format pt:Formato sr:Format sv:Format
Пішім беру операторы

Пішімді беру операторы (Оператор задания формата) — N2 FORMAT (S), мұндағы: N2 — оператор ентаңбасы, S — спецификация тізімі. Бұл оператор жедел жад пен сыртқы құрылғылар арасында мәліметтер алмасу кезінде қажетті түрлендіру және редакциялау үшін қажет. Күйін анықтайтын мағлұматтар жиыны. Енгізілетін немесе шығарылатын мәліметтердің пішімін беретін оператор. Дереккөздер
Пішім командасы

Пішім командасы (Команда формата; format instruction) — машиналық команданың түрлері (типі): жад тікелей операнд (storage-to-immediate operand instruction) — бірінші операнд негізгі жадта сақталады, ал екіншісі команданың өзінде берілген; жад-жад (storage-to-storage (memory-to-memory) instruction) — екі операнд та негізгі жадта орналасады; регистр — индекстік ұяшық (register-to-index cell instruction) — бірінші операнд жалпы қолданыстағы регистр де сақталады, ал екіншісі — индекс регистрі арқылы көрсетілетін жад ұяшығында сақталады; регистр-жад (register-to-storage instruction) — алғашқы екі операнд регистрде сақталады, ал үшіншісі негізгі жадта сақталады; регистр-регист (register-to-register instruction) — екі операнд та жалпы қолданыстағы регистрде сақталады. Дереккөздер
Демагогия

Демагогия (; demos - халық, ago - ертемін) - өзінің ашкөз, пайдакүнемдік мақсатына жету үшін құрғақ уәделер беру, фактілерді бұрмалау, жалған жарамсақтық, жағымпаздық арқылы халыққа әсер ету; айлакерлік, аярлық, жылпостық. Әсіресе, сайлау науқаны тұсында бұқараға әсер ету мақсатында кеңінен қолданылады. Демагогия - саяси мақсаттарға жету үшін өтірік, алдау, спекуляция, сананы бағындыру әдістері қолданылатын арыздар, сөздер, халықтың алдындағы сөз сөйлеу. Тағы қараныз * Казуистика * Пропаганда * Пиар * Полемика * Риторика * Софистика * Схоластика Дереккөздер
Пішімді тура қатынас құрудың шығару операторы

Пішімді тура қатынас құрудың шығару операторы (Оператор вывода прямого доступа с форматом) - Write (N1'R, N2) L, мұндағы N1 — файл нөмірі, R — жазба нөмірі, N2 — Пішімді тапсыру операторының ентаңбасы, L — шығару тізімі. Бүл оператор R нөмірлі жазбамен бастап, N1 файлдың бір немесе бірнеше жазбаларында оларды түрлендіретін және орналастыратын шығару тізімімен берілген жедел жад аймағынан мәліметтерді сорттайды. Дереккөздер
Секциялық есептеу орталығы

Секциялық есептеу орталығы (кустовой вычислительный центр; sectional computer center) — автоматтандырылған басқару жүйесінің құрамында жұмыс істейтін кәсіпорынның (мекеменің) есептеу орталығы. Ол осы өзіне бекітілген кәсіпорыннан (мекемеден) ақпаратты жинап, өңдеп және оны бас есептеу орталығына жеткізіп отырады. Дереккөздер
Пішін үйлесімін жергіліктенген ұқсастыру

Пішін үйлесімін жергіліктенген ұқсастыру (Локализованная идентификация конфигурации) — пішін үйлесімін басқаруда жоғары деңгейдегі дәл осы сәтте қабылданған сипаттамалар. Олар жоғары деңгейдегі пішін үйлесімі бірліктерінің бөлігі болып табылатын пішін үйлесімі бірліктерінің дамуын басқарады. Әрбір сипаттама жоғары деңгейдегі пішін үйлесімі бірліктерінің қызметтік сипатынан жергіліктенген қызметтік сипатарды анықтайды; сонда жергіліктенген қызметтік сипаттарды жария көрсету үшін талап етілетін мәтіндерді тағайындайды; басқа пішін үйлесімінің бірліктері бар интерфейстерге қажет талаптарды көрсетеді және егер қажет болса, жобаның шектеулерін белгілейді. Дереккөздер
Сеанстың ортақ ұқсастырғышы

Сеанстың ортақ ұқсастырғышы (общий идентификатор сеанса; global session identifier) — есептеу желілерінде — басқару мақсатында қолданбалы немесе сеанстық объектілерде пайдаланылуы мүмкін сеанстар деңгейіндегі ұқсастырғыш. Дереккөздер
Себет

Информатикадағы маӊызы Себет - жою кезінде қате әрекеттер жасалған жағдайда қайта қалпына келтіруге болатын жойылған нысандар тізімін қамтиды. Бір сөзбен, Себет – файлдар мен қалталарды жою кезіндегі қосымша қауіпсіздік құралы. Іске қосуға, құжаттарды ашуға, жабуға мүмкіндік береді. Себет(корзина; recycle bin) — жойылатын файлдарды сақтау функциясына сәйкес келетін экрандық таңбаша. Себет арқылы жойылған файлдарды бұрынғы қалпына келтіруге немесе кейбір файлдың жойылуын қайтымсыз етуге болады. Пайдаланған дебиеттер Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж. Дереккөздер en:Recycle bin
Пішін үйлесімін ұқсастыру

Пішін үйлесімін ұқсастыру (Идентификация конфигурации; configurations identification) — жүйеге арналған пішім үйлесімі элементтерін және олардың техникалық құжаттамалардағы физикалық және қызметтік сипаттамаларын таңдаудан тұратын пішін үйлесімін басқару элементі. Дереккөздер
Радио батырма

Радио батырма (Радиокнопка; Radio button). Топқа (жалғыз болуы да мүмкін) біріге алатын жалаушалардан айырмашылығы, Радиобатырмалар (таңдау өрісі) қашанда қандай да бір міндеттің атқарылатын бірнеше (екіден кем емес) мүмкін нұсқасынан немесе қандай да бір параметрдің мүмкін мәндерінен топ құрайды. Тандап алынған нұсқа шеңбер ішіндегі нүктемен (ескі программаларда — қанат белгімен) белгіленеді. "Таңдау" сөзі мынаны білдіреді: екі нұсқаның біреуі міндетті түрде тандап алынуы тиіс. Кез келген сәтте берілген таңдау тобынан тек бір ғана өріс таңдалуы мүмкін, олар нүктемен немесе қанат белгімен белгіленеді. "Топ" деген сөз анықтама бойынша Радио батырманың жалғыз болмайтынын білдіреді. Дереккөздер
Секциялық микропроцессор

Секциялық микропроцессор (секционный микропроцессор; bit- slice microprocessor) — әрқайсысының арифметикалық-логикалық құрылғысы мен бірнеше регистрі бар бір типтік 2-, 4- және 8-разрядтық микропроцессорлық интегралдық схемаларды жалғастыру негізінде алынған микропроцессор. Дереккөздер
Растау

Растау (Подтверждение; confirmation) * 1) программалық бұйымның өзіне жүктелген міндетіне жарамдылығын немесе сәйкестігін тағайындау; * 2) интерактивті режимде жұмыс істеген кезде Мәліметтерді жою кезінде жүйе сұранысына пайдаланушының құптау жауабы; * 3) мәліметтерді жеткізу желісінде - қабылдауды растау. Дереккөздер
Растр

Растр (Raster) - қағазда, мониторда, теледидар экранында кескінді құрайтын нүктелердің екі өлшемді жиымы. Компьютерлік технологияда бұл термин, әдетте, принтердің қағазына немесе монитор экранына шығарылатын кескінге қолданылады. Суретті сканерлегенде сканердің ажыратуы біртүтас бүтін ретінде цифрланатын кескіннің ең аз нүктесін анықтайды. Растр (полиграфия) – жартылай реңкті кескіндерді басып шығару үшін қолайлы сызықтық суретке түрлендіру үшін пайдаланылатын тор. Шағын нүктелерден тұратын алынған кескіннің құрылымын растр деп те атайды. Көп түсті басып шығаруда барлық басып шығару формаларының экрандарын мұқият үйлестіру қажет; Дереккөздер
Регистрлік файл

Регистрлік файл (Регистровый файл; register file) — процессордың программашыға қолайлы регистрлер жиынтығы. Орталық процессордың командалар жиынтығының архитектурасы әрдайым дерлік чиптегі жад пен функционалды блоктар арасында деректерді беру үшін қолданылатын регистрлер жиынтығын анықтайды. Қарапайым процессорларда бұл архитектуралық регистрлер орталық процессор ішіндегі физикалық регистр файлындағы бір жазбаға сәйкес келеді. Неғұрлым күрделі процессорлар регистрлердің атын өзгертуді қолданады, осылайша белгілі бір архитектуралық регистрдің қандай физикалық жазбада сақталатынын көрсету жұмыс уақытында динамикалық түрде өзгереді. Тізілім файлы архитектураның бөлігі болып табылады және мөлдір кэштер тұжырымдамасынан айырмашылығы бағдарламашыға көрінеді. Регистр-банкті ауыстыру Тіркеу файлдары тізілім банктері түрінде біріктірілуі мүмкін. өңдеушіде бірнеше Регистр Банкі болуы мүмкін. ARM процессорларында банктік және банкрот емес регистрлер бар. Барлық режимдер R0-ден R7-ге дейінгі алғашқы сегіз жалпы мақсаттағы регистрлер үшін әрқашан бірдей физикалық регистрлерді қолданғанымен, R8-ден R14-ке дейінгі біріктірілген регистрлер көрсететін физикалық регистр процессордың жұмыс режиміне байланысты. Бір қызығы, жылдам үзіліс сұрау режимі R8-R12 үшін өзінің Регистр банкіне ие, сонымен қатар архитектура әр үзіліс режимі үшін жеке стек көрсеткішін (R13) ұсынады. x86 процессорлары нұсқаулық, декодер, GPRs және тіркеу файлдары арасында ауысу үшін мәтінмәндік ауысуды және жылдам үзілісті пайдаланады. Егер бірнеше болса, нұсқаулық берілгенге дейін, бірақ бұл тек қолдайтын процессорларда болады суперскалярлық. Дегенмен, контекстті ауыстыру регистрлер ішіндегі ARM регистрлер банкімен салыстырғанда мүлдем басқа механизм болып табылады. MODCOMP және кейінірек 8051 үйлесімді процессорлар ағымдағы белсенді Регистр банкін таңдау үшін бағдарламаның күй сөзіндегі биттерді пайдаланады. Жүзеге асыру Кәдімгі орналасу конвенциясы-қарапайым массив тігінен оқылады. Яғни, көлденең өтетін бір сөзден тұратын жол бірқатар биттік ұяшықтардың өз деректерін тігінен өтетін бит жолдарына орналастыруына әкеледі. Оқылатын төмен жылдамдықты бит жолдарын толық жүрісті логикалық деңгейлерге түрлендіретін sense күшейткіштері әдетте төменгі жағында болады (Конвенция бойынша). Содан кейін үлкенірек Регистр файлдары кейде шағылысқан және бұрылған қарапайым массивтерді парақтарға бөлу арқылы жасалады. Регистр файлдары бір жолға бір жазбаға бір сөзден, оқу портына бір бит еніне бір бит жолдан және жазу портына бір бит еніне екі бит жолдан тұрады. Әрбір биттік ұяшықта Vdd және Vss бар. Демек, сымның қадамдық ауданы порт санының квадратына пропорционалды түрде артады, ал транзистордың ауданы сызықтық түрде артады. Бір сәтте барлық оқу порттары бар бір Регистр файлы емес, оқу порттары аз бірнеше артық регистр файлдарының болуы орынды болуы мүмкін. Мысалы, MIPS r8000 бүтін модулінде 9 оқу порты, 4 жазу порты және 0,7 мкм процесінде жүзеге асырылған 64 биттік тіркеу файлының 32 кірісі болды, оны чипті қолдың ұзындығынан қараған кезде көруге болады. Дереккөздер
Растрлық қаріп

Растрлық қаріп (Растровый шрифт; raster font) — символдары растрлық кескін ретінде сақталатын қаріп; кескіні пиксельдердің матрицасынан даярланатын графика. Дереккөздер bs:Bitmap font de:Font (Informationstechnologie) en:Computer font fr:Police matricielle hr:Font id:Huruf komputer ja:フォント ko:컴퓨터 글꼴 nl:Rasterlettertype pl:Font ru:Компьютерный шрифт sh:Bitmap font sk:Font sv:Font zh:点阵字体
Растрлық процессор

Растрлық процессор (Растровый процессор; raster image processor) — векторлық графиканы және растрлық кескіндегі мәтінді түрлендіруге арналған программалық жөне аппараттық құрал. Мысалы, RIP — фото шығару жүйесін немесе беттің сипаттамасын векторлық формадан айыра алатын нақты құрылғының растрлық формасына аударатын Post — Sсript тілінің интерпретаторы. Дереккөздер
Редактор-программа

Редактор-программа (Программа-редактор) — өңдеу құралдары дұрыс қабылдайтын немесе шығару пішіміне сәйкес келетін түрге келтіру үшін мәліметтер жиынтығын түзету-түрлендіруге қызмет ететін программа. Дереккөздер
Редакциялау пернелері

Редакциялау пернелері (Клавиши редактирования; editing keys) — мәтінді редакциялау әрекетін орындайтын басқарушы пернелер. Мысалы, меңзер орнындағы символды жою, жаңа символ кірістіру және тағы басқа. Дереккөздер
Изогиеталар

Изогиеталар (изо... және грекше: hyetos - жаңбыр) - географиялык картадағы тәулік, ай, жыл ішінде жауатын атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің бірдей нүктелерін немесе бір айда немесе бір жылда жауатын жауын-шашынның көп жылғы орташа мөлшерінің бірдей нүктелерін қосатын сызықтар. Дереккөздер
Изогипстер

Изогипстер - # теңіз деңгейінен біркелкі биіктегі нүктелерді қосатын сызықтар; # карта жасау мен топография ондірісінде жоне карта бетінде бүл сызықтар горизонтальдар деп аталады; # географиялық картадағы изобаралық беттің бірдей биіктіктерінің (геоәлеуеттердің) метеорологиялық сызықтары. Дереккөздер
Изогондар

Изогондар (изо... және грекше: gonia - бұрыш) — # географиялық картадағы магниттік қисаюдың бірдей нүктелерін қосатын сызықтар; # географиялық картадағы желдің бір бағыттағы нүктелерін қосатын сызықтар. Дереккөздер
Батырып дәнекерлеу

Батырып дәнекерлеу (Пайка погружением) — компоненттері ілмелі платаны ыдыстағы балқыған дәнекер бетімен жанасқанша төмендетіп, белгілі уақыт өткенше ұстап тұрып дәнекерлеу. Батырып дәнекерлеудің екі түрі бар: толқындық дәнекер және ағындық дөнекер. Толқындық дәнекерлеу кезінде сұйық дәнекер әзі құйылған ваннаның төменгі қабаттарынан, бойлық саңылаулар арқьшы дәнекер толқынын құрып, сорғымен плато астына беріледі. Дәнекерленетін плата горизонталь бағытта жылжытылып, дәнекер толқыны онымен жоғары қырымен жанасады. Агындық дәнекер кезінде плато ағын жалы үстінен, толқындық дәнекер кезінде горизонталь бағытта қозғалып отырады. Дәнекерді биіктігі ғана емес, бағыты бойынша да реттеуге болады, ал бұл дәнекерлеуді жеңілдетеді. Б.д. шығыстары плата тесіктеріне кіргізілетін ілмелі компоненттерді бір жақты құрастыруда баспалық төсеніштер үшін кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Бәсеңдеткіш

Бәсеңдеткіш 1. (Аттенюатор; attenuator) шығыс сигналы кіріс сигналымен функционалды байланысқан және алдындағы сигнал соңғысынан үнемі аз болатын құрылғы. 2. (Демпфер) жарық толқындарын талшық бойымен таралатын етіп ядроға жарықты қайта шағылдыру үшін ядро шекарасындағы сыну көрсеткішінің неғұрлым төмен болуын қамтамасыз ететін құрылғы. Тағы қараңыз * Механикалық бәсеңдеткіш Дереккөздер
Қашық шеттегі ауысудың өшуі

Қашық шеттегі ауысудың өшуі (Переходное затухание на дальнем конце). Байланыс жолдарындағы сигналдың бір тізбектеп екінші тізбекке өткендегі қашық шетке (ток қабылданатын) келетін бөлігін қашық шеттегі ауысу деп, ток көзін шығаратын бірінші тізбектің басындағы сигнал деңгейі мен ток көзі қабылданатын шеттегі екінші тізбекке ауысқан сигнал деңгейінің айырымын қашық шеттегі ауысудың өшуі деп атайды. Деңгейлер анықталатын логарифмдік қатынастарға сәйкес непер (натуралдык логарифм) немесе децибеллмен (ондық логарифм) өлшенеді. Дереккөздер
Бәсеңдетуші орама

Бәсеңдетуші орама (Демпфирующая обмотка) — электр өлшеуіш аспаптарында болатын, өлшенетін сигналдың әсерінен тепе-теңдіктен шығарылган аспаптың нұсқама тілі бар қозғалмалы бөлігінің тербелісінің өшуін тездетуге арналған қысқа тұйықталған орама. Магнит өрісіндегі ораманың тербелісі кезінде ток индукцияланады. Сөйтіп ток өрісі аспаптың негізгі өрісімен өзара әрекетке түсіп, тербелісті бәсендетеді. Бәсеңдетуші орама электромеханикалық амперметрлер мен вольтметрлерде қолданылады. Дереккөздер
Хазірет Хасан

Батыс Алашорда діни қайраткері, мұхтасиб Хасан Нұрмұхамедов Орал облысы, Гурьев уезі, Тайсойған болысында туған. Тайсойған-Бүйрек құмын қыс қыстап, Қаратөбе, Ойыл өңірін жаз жайлаған Нұрмұхамед байдың баласы. Тегі — Байұлына жататын шеркеш руы. Бастауыш ибтидай, орта рушдия медресесін аяқтағаннан кейін 1901 жылы Бұхар қаласындағы жоғары дәрежелі діни білім беретін Мір-Араб медресесін тәмамдаған. Тайсойған құмында медреселі мешіт ұстаған. Х.Досмұхамедұлы арқа сүйеген ықпалды адамдардың бірі. 1917 жылы сәуірде Орал қаласында өткен 1-Орал облыстық қазақ сиезінің делегаты. Осы жиында Бүкілресейлік мұсылмандар сиезіне Орал облысынан делегат болып сайланды. Сол жылы мамыр айында Мәскеуде өткен Мұсылмандар сиезінен соң осындағы қазақ делегаттарының кеңесіне қатысып, кеңес қаулысымен 1917 жылы 1 тамыз - 10 қыркүйек аралығында Ташкент қаласында жалпықазақ сиезін өткізуді қолдады. 1917 жылы желтоқсанда Орынбор қаласында өткен 2-Жалпықазақ сиезінің делегаты. Сиезде Алаш автономиясын дереу жариялауды және автономияға Түркістан қазақтарын қосып алуды жақтап дауыс берді. 1917-1919 жылдары Ойылда, Қаратөбеде, Жымпитыда өткен облыстық қазақ сиездерінің делегаты, 4-Орал облыстық қазақ сиезінің қарарымен құрылған «Ойыл уәлаяты» Уақытша үкіметінің жанынан ойылдық мұхбар Сағидолла Ізтілеуовтің төрағалық етуімен ұйымдастырылған Дін істерін басқару жөніндегі комиссияның мүшесі, «Ойыл уәлаятының» Тайсойған, Бүйрек, Кермақас, Қызылқоға, Қарабау өңіріндегі мұхтасибы. 1919 жылы 10 желтоқсанда Қызылқоға ауылында өткен Батыс Алашорда қала және ауыл земство өкілдері мен зиялы қауым өкілдерінің, ел ақсақалдарының бас қосуына қатысып, кеңес жағына шығуды жақтады. Батыс Алашорда таратылған соң Тайсойғандағы мешітінде діни істермен айналысты. 1925 жылдан бастап өзге діни қайраткерлермен бірге өкімет тарапынан қатаң бақылауға алынып, діни- рухани қызметіне шектеу қойылды. Уезд орталығы Гурьевке келіп, дүркін- дүркін белгіленіп тұру талап етілді. Ақыры 1937 жылы тұтқындалып, Орал қаласындағы ел аузында «Қырық тұрба» аталатын губерниялық түрмеге қамалды. «Маңғыстаулық мүхтасиб Хади Султанов, белгілі Оразмағамбет молда Тұрмағамбетов, имам Әбі Өтемағамбетовпен бірлесіп жапон тыңшысына агент болды, ақ эмигрант Мұстафа Шоқаймен астыртын байланысты» деген айып тағылды. Сонымен бір мезгілде Хасан хәзіреттің туған-туысқандары және Қаражан Сарбөпиев, Нұғыман Хасанов, Мырзағали Иманғазиев, Қосмұқан Маманов секілді пікірлес, таныстары қудаланды. Белгілі «Хасан хазірет мешіті» бұзылып, жоқ етілді. Хасан хазірет КСРО Жоғарғы соты әскери коллегиясы «үштігінің» қаулысымен 1938 жылы ақпанда атылды. Дереккөздер
Айнымалы конденсатор

Айнымалы конденсатор (Переменный конденсатор) — сыйымдылығын белгілі шектерде өзгертуге болатын конденсатор. Айнымалы конденсатор жеке және баптау конденсаторлары (триммерлер) деп бөлінеді. Айнымалы конденсатордың сыйымдылық өзгөрісін механикалық түрде (кең тараған) немесе электрлік әдіспен (варикондтар және варикаптар) басқаратын түрлері бар. Айнымалы конденсатор вакуумдік, ауалық және керамикалық t болып, сондай-ақ бір бөлімді және көп бөлімді болып бөлінеді. Вакуумдік Айнымалы конденсаторды, негізінен, бірнеше киловольт кернеулерде қуатты, қысқа толқынды радиотаратқыштарда қолданады. Төменгі кернеулерде (бірнеше жүздеген В-қа дейін) ауалық aйнымалы конденсаторды пайдаланады. Мысалы, радио өлшеуіш аппаратурада РЭА-ның тербеліс контурларының жиілігін реттеу, келтіру және баптау үшін қолданады. Дереккөздер pt:Capacitor#Capacitores variáveis
Қашық шеттегі қорғанулық

Қашық шеттегі қорғанулық (Защищенность на дальнем конце) — байланыс тізбегіндегі негізгі сигналдың бөгеуіл сигналдың деңгейінен айырмашылығы. Қашық шеттегі қорғанулық екінші (әсерленген) тізбектің қашық шетіндегі негізгі сигнал деңгейінің осы шетке ауысып келетін бөгеуіл сигнал деңгейінен айырмашылығы. Қашық шеттегі қорғанулық деңгейлерді анықтайтын логарифмдік қатынасқа байланысты непер (натуралдық логарифм) немесе децибеллмен (ондық логарифм) есептеледі. Дереккөздер
Бевередж антеннасы

Бевередж антеннасы (Антенна Бевереджа) — жер бетінен әлдебір биіктікте орналасқан, осі корреспондентке бағытталған, ұзындығы толқын ұзындығынан артық көлбеу сымнан тұратын қысқа және орта толқынды антенна (Х.Бевередж — америка инженері). Өте сирек қолданылады. Атауы Сипаттамасы Бевередж антеннасының қолданылуы Дереккөздер
Айнымалы резистор

Айнымалы резистор (Переменный резистор) — қозғамалы түйіспені механикалық жылжыту арқылы кедергіні белгілі шектерде өзгертуге болатын резистор. Айнымалы резистор РЭА-схемасы элементтерінің кедергісін қалпына келтіру үшін немесе электр тізбектерінде кернеу мен токты реттеу үшін қолданылады. Қолданылуы бойынша айнымалы резистор баптау және реттегіш болып бөлінеді. Олар өзара сымды және сымсыз болып жіктеледі. Айнымалы резистор номиналды кедергісімен, номиналды қуатымен, кедергісінің температуралық коэффициентімен сипатталады. Дереккөздер
Қолданбалы бағдарламалар процессоры

Қолданбалы бағдарламалар процессоры (Процессор прикладных программ; applications processor) — DEFINITY жалғауышына қолданбалы қызмет ұсынатын микрокомпьютерге негізделген, бағдарламамен басқарылатын есептеу құрылғысы. Бұл процессор жүктемені талдау және электрондык құжаттама төрізді, пайдаланушы басқаратын бірнеше қолданбалы міндеттер жүйелерімен бірге пайдаланылады. Дереккөздер
Бимырза Қожамбердіұлы

Бимырза Қожамбердіүлы (1868, Түркістан облысы, Отырар ауданы Көксарай ауылы - 1954, Отырар ауданы, Қоғам ауылы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны. Әкесі Қожамберді орта шаруа болғанымен, Бимырза жастайынан еңбекке араласып, егіс егіп, мал өсіру арқылы өңірдегі ауқатты адамдардың біріне айналады. 15 мың қойы, 5 мың түйесі, 1500 жылқысы 1929 жылы тәркіленіп, өзі 3 жылға Қарғалы ауылына еңбекпен түзеу жұмысына жіберілген. 1930 жылы өзі сұранып, Шәуілдір қаналын қазуға қатысқан. 1931 жылы қайтадан қамауға алыпады. 1934 жылы ақталып, 1936 жылы Шеңгелді (қазіргі Ұзынқұдық) деп құрылған ұжымшарға мүше болған. Бимарза көшіп-қонған аумақта "Бимырза" құдығы (қазіргі Шардара ауданы) бар. Бимырзаның аймакқа даңқы жайылған Сары деген бәйге аты да болған. Бимырза ұрпағы қазір аудан аумағында, Қоғам ауылында өмір сүреді. Дереккөздер
Бейне жазу

Бейне жазу (Запись изображений) — теледидар бағдарламаларын, электронды-сәулелік аспаптардың экрандарынан көрінетін ақпаратты және т.б. бейнелерді сақтау және қайта көрсету мақсатымен жазып алұ. Дереккөздер
Қолжетерлік арна

Қолжетерлік арна (Канал доступа; access channel) — байланысты орнату барысында жұмыс істейтін екі станция арасында сигнал таратуға рұқсат алғанда арна кедергілерінің пайда болуы мүмкін арна түрі. Дереккөздер
Исабай Жүзжанов

Жүзжанов Исабай (1886, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қарақоңыр ауылы — 1958, сонда) — ағартушы-ұстаз. Оқу-ағарту ісіндегі озық жетістіктері үшін "Ленин", "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Айнымалы ток түзеткіші

Айнымалы ток түзеткіші (Выпрямитель переменного тока) — айнымалы электр тогын тұрақты токқа түрлендіретін құрылғы. Электрондық техникада, көбіне шалаөткізгіш диодтардан тұратын айнымалы ток түзеткіші бар қуаты аз қоректену көздері пайдаланылады. Әдетте, токты түзету токты тек біржақты өткізетін вентиль арқылы іске асырылады. Қолданылатын вентильдің түрлеріне қарай: вакуумдық, газразрядты, шалаөткізгіштік және электртүйіспелік айнымалы ток түзеткіші деп бөлінеді. Жүктемедегі кернеуді реттеу және тұрақтандыру мүмкіндігіне байланысты айнымалы ток түзеткіші реттелмейтін және реттелетін болуы мүмкін. Айнымалы ток түзеткіші өнеркәсіптік айнымалы кернеу көзіне төмендеткіш трансформаторлар арқылы қосылып, түзету схемасына байланысты бір және екі 5 АКТ жарты периодты, көпірлі және нөлдік шығысы бар, бір фазалы және көп фазалы болып бөлінеді. Айнымалы ток түзеткіші автоматиканың, телемеханиканың электрондық құрылғыларында, өлшеу техникасында, компьютерлерде және радиоэлектроникада және т.б. салаларда жиі қолданылады. Дереккөздер
Айырғыш конденсатор

Айырғыш конденсатор (Развязывающий конденсатор) — электрондық схеманы қоректендіретін тұрақты ток көзін айнымалы токтар өтіп кетуінен қорғап, өзі арқылы айнымалы токты тұйықтайтын конденсатор. Ол электропдық схемаларда, көбіне кедергісі аз резисторменбірге сүзгі ретінде жұмыс істейді және кернеудің толықсуларын тегістейді. Айырғыш конденсатор ретінде сыйымдылығы үлкен (жүздеген мкФ) электролитикалық конденсаторларды қолданады. Дереккөздер
Қолжетушілік

Қолжетушілік (Доступность; availabitity). # Әр түрлі қызмет түрлеріне қол жеткізу мүмкіндігі. Оған мынадай желілік ресурстар мен желі элементтер жатады: *ретрансляторлар * коммутаторлар *маршрутизаторлар * концентраторлар. #Арналар немесе байланыс жолдарын қолдану мүмкіндігі. Дереккөздер
Аралдық таулар

Аралдық таулар - # үстірттің тілімденуінің нәтижесінде пайда болған төрткіл қыраттар тәріздес денудациялық таулардың бір түрі; # биіктігі 100 м-ден 1—2 мың м-ге дейін жететін, біршама созыла келіп, сопақша немесе дөңгелектеніп біткен жазық қыратта оқшауланып тұрған тау; # субаэралдық денудациялық процестердің әсерінен пайда болған, қоршаған жазық бетінде оқшаулана көтерілген жер бедерінің оң пішіні. Дереккөздер
Бейнекүшейткіш

Бейнекүшейткіш (Видео-усилитель) — бейнесигналдарды күшейтуге арналған құрал. Жиілік алабы (жолағы) 30 МГц-ке жетеді. Теледидар, радиолокация жабдықтарында және өлшеу техникаларында қолданылады. Дереккөздер
А класының күшейткіші

А класының күшейткіші (Усилитель класса A; Class A amplifier). А класы — шамдық және шалаөткізгіштік күшейткіштердің жұмыс нүктесі амплитудалық сипаттаманың түзу сызықты бөлігінің шегінде таңдалады. Күшейтудің мұндай режімі сигналға минималды бұрмалануларды енгізеді, бірақ энергетикалық эффективтілігі аз, өйткені пайдалы сигналдар жоқ болғанымен, жүктеме арқылы тұрақты ток өтеді. Дереккөздер
Игілікті сапар

«Игілікті сапар» - жазушының мақаласы. «Социалистік Қазақстан» газетінің 1949 жылы 10 мамырдағы санында жарияланған. Кейін 20 томдық шығармалар жинағында жарық көрді (18-том, 272-275-беттер). Сол жылы Мәскеуде өткен қазақ кеңес әдебиетінің онкүндігі қарсаңында жазылған. Онкүндіктен өзі күткен үміттер мен орынды ойлар турасында сөз қозғап, одақтың оқырман қауымға «бүгінгі әдебиетіміздегі барлық табыстарымыз тегісінен кең танылса екен», «Жалпы әдебиетіміздің әр жанрларындағы табыстар мен олқылықтарымыз... ашылып айтылса, пайдалы, әділ, достық және талабы зор сынға қорытылса екен» деген ізгі тілектерін жеткізеді, осы сапар барысындағы кездесулерде туатын ой, пікірлердің беделі одақтық газет, журналдарда ірі жазушылар мен сыншылардың «кең көлемді сыны, зерттеу мақалалары басылса дейміз», осыған іле-шала «әдебиетіміздің өсу, даму жолындағы ізденулеріне арналған жеке кітаптар, мүмкін, монографиялар да туса екен» деген пікірлерін ербітеді; мүның өзі Қазақстанда сын, әдебиеттану ғылымының, әдебиет тарихы ғылымының... жоғары дәрежеге жетуіне себепші бола түссе дейміз деген кәміл сенімін білдіреді. Осы онкүндікте айтылар пайдалы кеңес, ойлардың әдебиетіміздін ілгері басуына септігін тигізіп, сондайлық үлкен ізденулер нәтижесінде, қазақстандық және бүкілодақтық оқушы журтшылығына да мол, зор жаңалық айтқандай еңбектер туғызсақ деген пікір қозғап, қазақ совет әдебиетінің өз кадрларының қажырлы еңбек, талабымен және сенімді достар көмегімен ойдағыдай боп толысып туатын шығармалар молайсын! деген шын жүректен шыққан тілектерін жеткізеді. Дереккөздер
Активті төртполюстік электр тізбегі

Активті төртполюстік электр тізбегі (Активный четырехполюсник) — пассивті элементтерден (L, С, R) және электр қозғаушы күшінің немесе токтың эквивалентті генераторынан тұратын екі қос қышқыштары бар электр тізбегі. Кіріс қышқыштарына сигнал көзі, ал шығыс қысқыштарына жүктеме қосылады. Активті төртполюстік электр тізбегі кірісіндегі сигналы аз транзистордың жұмысын балама схема ретінде зерттеу үшін қолданылады. Транзистор сызықтық емес элемент, сигнал үлкейген сайын оның сызықтық емес қасиеттері көбірек біліне бастайды. Активті төртполюстік электр тізбегі зерттеу оның көрсеткіштерін өлшеуге әкеледі. Көрсеткіштер бойынша балама схеманың элементтерін есептеп шығаруға болады. Транзистордың осындай активті төртполюстік балама схемасында кіріс және шығыс токтары мен кернеулердің арасындағы тәуелділік h-параметрлер деп аталатын көрсеткіштер жүйесі арқылы сипатталады. Дереккөздер
Акустикалық жүйе

Акустикалық жүйе (Акустическая система) — бір қорапқа орналастырылған бір немесе бірнеше дыбыс күшейткіштен тұратын жүйе. Тұрмыстық дыбыс техникасы құралдарының (электрофон, магнитофон және т.б.) құрамына кіреді. Өндірісте бір, екі және үш алапты, қуаты 2, 4, 6, 10, 15, 25, 35 және 100 Вт болатын акустикалық жүйелер шығарылады. Кейбір жүйелерде орта (500—5000 Гц) және жоғары (5 — 20 кГц) дыбыс жиіліктері жолақтарының деңгей реттегіштері болады. Мұндай жүйелердің бір қорапта қатты сөйлегіштермен бірге күшейткіш және күшейткіштің басқару, реттеу элементтері бірге орналасқан активті акустикалық жүйе дейтін турлері де бар. Тұтынушылар 35-АС-210 және 35-АС-212 маркалы акус тикалық жүйелерді көбірек пайдаланады, олар аппаратурамен бірге немесе бөлек сатылады. Тек сыртқы түрінде ғана айырмашылығы болатын мұндай жүйелерде 30-ГД-1, 15-ГД-11 және 10-ГД-35 типті дауыс зорайтқыштар, сондай-ақ орташа (диапазоны 500-ден 5000 Гц-ке дейін) және жоғары (диапа-зоны 5-тен 20 кГц-ке дейін) толқын жиілігінің өзді-өзіне жеке арналған дыбысты қайта жаңғырту деңгейінің екі сатылы реттегіші пайдаланылады. Бұл тектес акустикалық жүйенің алмалы-салмалы сәндік панелі болады, оны музыкалық программаны тыңдаған кезде дыбыс деңгейін реттегішке қол жеткізу үшін ғана ашуға болады. Стеорофонды музыкалық программаларды тыңдаған кезде бүкіл дыбыс панорамасының жақсы естілуі акустикалық жүйелердің үй ішінде дұрыс орналасуына байланысты. Дереккөздер
Қолмен іске асырылатын және автоматты телефон коммутациясы

Қолмен іске асырылатын және автоматты телефон коммутациясы (Ручная, автоматическая телефонная коммутация). Телефон техникасында сөйлесу жолдары (тракт) мен өр түрлі электр тізбектерінің сымдарын жалғау үшін коммутациялық құралдар қолданылады. Олар қолмен іске асырылатын және автоматты болып бөлінеді. Қолмен іске асырылатын құралдарға: *кнопкалы телефон * ажыратыпқосқыш телефон ұяшықтары мен штепсельдер жатады. Автоматты коммутация құралдары электр сигналдарымен басқарылады. Дереккөздер
Акустикалық импеданс

Акустикалық импеданс — дыбыс қысымының кешенді амплитудасының көлемдік тербеліс жылдамдығына қатынасы түріндегі кешенді кедергі. Дыбыс тарататын рупорларды, құбырларды және басқа акустикалық жүйелерді зерттеу жұмысында қолданылады. Дереккөздер
Акустикалық кідірту

Акустикалық кідірту (Акустическая линия задержки) — әрекеті қатты денелердегі акустикалық толқындардың төмен таралу жылдамдығына негізделген. Электромагниттік сигналды тежеу үшін оны акустикалық сигналға түрлендіреді. Дыбыс толқын жолынан өткеннен кейін кайтадан электромагниттік сигналға түрлендіріледі. А.т.ж. кіріс және шығыс электракустикалық түрленгіштерден және дыбыс толқын жолынан тұрады. Электр тізбегіне жалғау әдісіне байланысты акустикалық кідірту "өту" және "шағылу" акустикалық кідірту деп ерекшеленеді.Акустикалық кідіртудің негізгі көрсеткіштері тежеу уақыты ол дыбыс толқынжолы ішінде акустикалық толқындар жүріп өтетін жол ұзындығына, дыбыс толқын жолында олардың таралу жылдамдығына тәуелді. Өткізу жолағы f, негізінен, түрлендіргіштердің сапалылығымен анықталады. А.т-гі шығындар Д = 10 lgW кір /W шығ коэффициентімен анықталады, мұндағы Wкір мен Wшығ— сәйкесінше кірістегі және шығыстағы сигналдар қуаты. Дереккөздер
Қосарланған эмиссиялық катод

Қосарланган эмиссиялық катод (Вторично-эмиссионный катод) — екінші ретті электрондық эмиссияның электрондар көзі салқын катод болып табылады. ФЭК-те кеңінен пайдаланылады. Негізгі көрсеткіші: Екінші ретті токтың бірінші ретті токқа қатынасына тең екінші ретті эмиссия коэффициенті 8. Дереккөздер
Бақтыбек Жүніс

Бақтыбек Жүніс (3.71951 жылы туған, Талапты ауылы) — кәсіпкер, қажы (2002). 1973 жылы Ташкент ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1971—75 жылы Талапты кеңшарында инженер-механик, комсомол комитетінің хатшысы, 1977 жылы аудандық комсомол комитетінің 2-хатшысы, 1980—83 жылы аудандық атқару комитетінде нұсқаушы. 1983-93 жылы КСРО 60-жылдығы атындағы кеңшарда басшылық қызметтер атқарған. 1989—90 жылы аудандық ауыл шаруашылығы бөлім бастығының орынбасары болған. 1993—2005 жылы "Отырар— Отын" өндірістік кооперативінің бас директоры. 2005 жылдан Шәуілдір ауылының әкімі. Ол кәсіпкерлік кызметте жүріп, аудандағы тұрмысы төмен отбасыларға қаржылай көмек көрсетті. Дереккөздер
Икрами Жалол

Икрами Жалол (1909-1993), тәжік жазушысы. Тәжікстанның халық жазушысы (1979). «Өзімді айыпты санаймын» деген романы (1957) бұрынғы Одақ бойынша көптеген пікір таласын, айтыс, дау туғызды. Бұл дау-дамайға Әуезовте қатысып, өзінің «Ж.Икрамидің жаңа кітабы жайында» атты мақаласын жазды («Коммунист Таджикистана», 1957, 24 сәуір). Онда жазушының өз кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесін ашудағы шеберлігін, табиғатты суреттеудегі өзіндік мәнерін айта келіп, романның кейбір кемшіліктерін деатап көрсеткен. Қазақ жазушының осы мақаласынан кейін роман төңірегіндегі айтыс-тартыс басылып, Икрамидің бұдан кейінгі шығармашылық тағдырына көп көмегін тигізді. Ал Икрами «Қымбатты да құдіретті жазушы» атты мақаласында (1957) қазақтың ұлы қаламгерін 60 жылдық торқалы тойымен шын жүректен құттықтап, Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясына әділ бағасын берді. Дереккөздер
Бейнебақылау құрылғысы

Бейнебақылау құрылғысы (Видеоконтрольное устройство) — теледидар студияларында берілу трактінің кез келген нүктесінде бейнені бақылауға жөне оның сапасын тексеруге арналған кұрылғы. Сондай-ақ теледидар хабарын жүргізу кезінде режиссер ондай бірнеше құрылғыдағы бейнелерді өз таңдауы бойынша эфирге беріп отырады. Бейнекүшейткіштен, декодалаушы құрылғыдан және кинескоптан тұрады. Оны монитор деп атайды. Дереккөздер
Акустикалық материалдар

Акустикалық материалдар — дыбыс энергиясын өзіне жұтатын материалдар (пропласт, пенопласт, минералдық мақта және т.б.). Дыбыс энергиясының дыбыс көзінен тыс ортаға таралмауы үшін пайдаланылады. Дыбыстан оқшаулайтын материалдар — ағаш талшықтарынан жасалған плиталар, шыны мақталар, көбік түрінде жасалған резиналар және т.б. Бөлмелерді, әсіресе радиостудияларды сыртқы шуылдардан оқшаулату үшін қолданылады. Дереккөздер
Сүлеймен Жүсіпов

Сүлеймен Жүсіпов (1870— 1954, Шілік ауылы) — дамолла. Ем қонбаған қатты ауруларды (қояншық, талма, т.б.) емдеген. Қарақұрт, жыланның уын да қайтара алған. Оның емшілік қасиеті жөнінде ел аузында сақталған аңыз-әңгімелер көп. Дереккөздер
Смадияр Боранбаев

Смадияр Боранбаев (1906, Мактарал ауданы аумағы — 1976, Шәуілдір ауылы) — жорналшы, ауданы газеттің алғашқы редакторы (1935-36). 1923-24 жылы Марксизм-ленинизм жоғарғы партия мектебін бітірген, Сантонин зауытының механика цехында тындаушы болған. 1935 жылға дейін Оңтүстік Қазақстан партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінде жұмыс істеген. Аудан құрылған жылдан шыға бастаған газеттің алғашқы редакторы ретінде ауданныңның саяси-қоғамдық, мәдени, әлеуметтік-экономикалық өмірінің жандануына ықпал еткен. Одан кейінгі жылдары Созақ ауданы, Қызылорда облысы аумағында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізген мекемелердің басшысы болған. Дереккөздер
Қосатын беттақтай

Қосатын беттақтай (Соединительная панель; interconnect panel) — кабельдердің бір-бірімен қосқыш кабельдерсіз және тұйық- тағыштарсыз тікелей қосылысын қамтамасыз ететін ағытпалы-ұялы құрылым. Дереккөздер
Акустоэлектроника

Акустоэлектроника - электромагниттік өрістермен және конденсацияланған орталардағы өткізгіштік электрондар мен акустикалық толқындардың өзара әрекеттесуін зерттеуге байланысты дамыған электроника саласы, сондай-ақ осы құбылыстар негізінде жұмыс істейтін акустоэлектрондық құрылғыларды жасаумен шұғылданады. Акустоэлектроника электрониканың жеке бөлімі ретінде 20-ғасырдың 60-жылдарында кадмий сульфиді кристалында ыққан өткізгіштік электрондар мен акустикалық толқындардың күшейтілу құбылысының ашылуына байланысты қарқынды зерттеулер басталғанда пайда болды. Акустоэлектрониканың шапшаң дамуы радиоэлектрондық аппаратураға арналған радио сигналдарды өндеудің қарапайым, сенімді және өте шағын құрылғыларын жасау қажеттігінен туындады. Акустоэлектроника құрылғыларының кемегімен сигналдарды уақыт бойынша түрлендіру (сигналдарды тежеу, олардың ұзақтығын өзгерту), жиілік және фаза бойынша жиілік пен спектрді түрлендіру, фаза ығысуы, амплитуда бойынша түрлендіру (күшейту, модуляция), сондай-ақ бұдан да күрделі функционалдық түрлендірулер (интегралдау, кодалау және декодалау, сигналдар корреляциясы және т.б.) іске асырылады. Дереккөздер
Қосатын блок

Қосатын блок (Соединительный блок; connecting block) — жалғау үшін кабель өткізгіштеріне кол жеткізетін және олармен электрлік түйіспенің орындалуын камтамасыз ететін, 110 типті жалғаушы беттақтайдың құралымдык элементі. Дереккөздер
Арктикалық антициклон

Арктикалық антициклон - қысымның арктикалық максимумы, Арктиканың сібірлік, канадалық, гренландиялық бөліктерінің үстінде түзілетін ауа температурасы жыл бойы төмен болып тұратын жоғары атмосфералық қысымды атырап. Дереккөздер
Рошангүл Сейітқызы Илахунова

Рошангүл Сейітқызы Илахунова(1922-2000)- ұйғыр актрисасы. КСРО халық артисі (1966). Ұйғыр кәсіби музыкасының және театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі. Ұйғыр ұлттық драматургиясындағы классикалық бейнелерді - Анархан Сәнәм, Шырын бейнелерін шебер сомдап, театр шежіресін толықтырды. Асқақ әнші ретінде Орта Азия халықтарына, Шыңжаң өлкесіне т. б. шетелдерде танылған. 1968 жылы Ұйғыр театрында тұңғыш рет Әуезовтің «Айман–Шолпан» пьесасында Шолпан рөлін ерекше сомдап, қазақ өнер сыншыларынан жоғары баға алды. Дереккөздер
Геттер

Геттер (; газопоглотатель) — вакуумдық көлемдегі газдарды (инерттілерден басқа) жұтатын құрылғы немесе зат. Геттерді вакуумдық және газразрядты аспаптарда, сорғылаудан кейін қалатын немесе аспаптың жұмысы кезінде бөлінетін газдар мен буларды жұту үшін пайдаланады. Геттер көмегімен ЭВА-да қалдық газдардың 10^-3—10^-6 Па қысымы немесе 99,999%-ға дейінгі орта тазалығы қамтамасыз етіледі. Дереккөздер
Дермене тұрақтары

Дермене 1, 2, 3, 4 тұрақтары— неолит дөуірінен сақталған ескерткіштер. Ордабасы ауданы, Дермене ауылының төңірегінде. 1974 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедицияның тас ғасырын зерттеумен айналысатын отряды (жетекшісі Х. Алпысбаев) ашқан. Дермене тұрақтары тас құралдарының арасынан палеолит бұйымдары да ұшырасады. Бұл аталмыш өңірді адамдар ерте кезден мекендегендігін көрсетеді. Еңбек құралдары ашық-сұр халцедон мен шақпақтасты порфириттен дайындалған. Тас жаңқалары басым. Дермене ауылының маңынан 4 жерден тас бұйымдар жиынтығы табылган. * Дермене-1 тұрағы ауылдан солтүстік батысқа қарай 2 км жерде. Тұрақтан пышақ тәрізді тас тілікшелер, жаңқалар табылған. * Одан солтүстік-батысқа қарай 600—800 м жерде Дермене-2 тұрағы орналасқан. * Дермене-З нысаны ауылдан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. * Дермене-4 ескерткіші ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 2,5—3 км жерден анықталған. Жоғарыда аталған тас құралдарынан басқа кескіштер, түзетілген бұйымдар жинастырылған. Табылған тас тілікшелерінің тұрпаты мен өңделуіне қарап және оларды терең талдай келе X. Алпысбаев Дермене тұрақтарын неолит заманына жатқызады. Үлкен тас жаңқасынан жасалған бірнеше кескіштер кездескен. Қыш ыдыстар табылмаған. Соған Карағанда Дермене тұрақтарын мекендеушілер жануарлар терісінен жасалынған ыдыстарды пайдаланған болуы ықтимал. Дереккөздер