Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы

Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы — Қазақстан Республикасындағы жоғары ғылыми ұйым, ғылыми-зерттеу жұмыстарының үйлестірушісі. Іргесі 1946 жылы 1 маусымда қаланған. Бас кеңсесі Алматы қаласында орналасқан. Тарихы 1946 жылғы 31 мамырда КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің 1945 жылғы 26 қазандағы қаулысына сәйкес Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі және Қазақстан КП(б) ОК «Қазақ КСР Ғылым академиясын құру туралы» №439 қаулы қабылдады. Осы қаулыға сәйкес Қазақ КСР Ғылым Академиясының құрылған күні – 1946 жылғы 1 маусым. КСРО Ғылым Академиясының және ҚазКСР Ғылым Академиясының академигі Қаныш Имантайұлы Сәтбаев Ғылым Академиясының тұңғыш президенті болып сайланды. Қазақстан Президентінің 1993 жылғы 21 қаңтардағы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ғылым академиясының атауы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы болып өзгертілді. 1994 жылы 9 ақпанда Президент Жарлығымен Ұлттық ғылым академиясына қызметiн өзiн-өзi басқару принциптерi негiзiнде жүзеге асыратын жоғары мемлекеттiк ғылыми мекеме мәртебесi берілді. 1996 жылы 11 наурызда Президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы, Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы және Қазақстан Республикасының Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі Үкімет құрамына кіретін Қазақстан Республикасы Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы деп аталатын орталық атқарушы органға біріктірілді. Министрлік басшысы әрі Ғылым академиясының президенті болып Владимир Школьник тағайындалды. Ғылым министрлігі — Ғылым академиясы Ұлттық ғылым академиясының ізбасары ретінде құрамына бұрынғы академияның толық мүшелерiн (академиктерін), корреспондент мүшелерiн, шетелдік және құрметті мүшелерін біріктірді. 1999 жылы 12 ақпанда Президент Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы республикалық мемлекеттік мекеме түрінде қайта құрылды. Академияның бұрынғы ғылыми-зерттеу институттары сол жылы қаңтарда құрылған Ғылым және жоғары білім министрлігінің қарамағында қалды. 2003 жылы 31 наурызда Президент Жарлығымен Білім және ғылым министрлігінің «Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясына қосылды. 2003 жылы 21 қазанда Президент Н. Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстанның жетекші ғалымдарының «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» қоғамдық бірлестігін құру туралы бастамасы мақұлданып, «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» республикалық мемлекеттік мекемесі таратылды. Академия мемлекеттік мәртебеден айырылып, қоғамдық ұйымдардың қатарында жұмыс істей бастады. 2003 жылы 30 қазанда химик ғалым, бұрынғы Білім министрі, Яссауи университетінің тұңғыш ректоры Мұрат Жұрынов академия президенті болып сайланды. 2022 жылы Ұлттық ғылым академиясына мемлекеттік мәртебесі қайтарылды. Бұл туралы Қазақстан Республикасының Президенті Қ. Тоқаев 2022 жылғы 1 маусымда Ұлттық ғылым академиясының 75 жылдығына арналған мерейтойлық сессиясында сөйлеген сөзінде мәлімдеді. Осылайша, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 14 желтоқсандағы №1003 қаулысымен жарғылық капиталына мемлекет жүз пайыз қатысатын «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамы құрылды. 2023 жылы 27 наурызда Президент Қ. Тоқаевтың Жарлығымен «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» коммерциялық емес акционерлік қоғамы болып өзгертілді. 2023 жылы 11 сәуірде Үкімет Президенттің Жарлығын орындау үшін «Коммерциялық емес акционерлік қоғамды қайта атау туралы» қаулы шығарды. 2023 жылы 12 сәуірде биология ғылымдарының докторы, қазақстандық өнертапқыш, биотехнолог ғалым Күнсұлу Закария Ұлттық ғылым академиясының президенті болып тағайындалды. 2024 жылы 22 қаңтарда ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, академик, бұрынғы Ауыл шаруашылығы министрі Ақылбек Күрішбаев Ұлттық ғылым академиясының президенті болып тағайындалды. 2024 жылы 1 шілдеде «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Заң қабылданды. Жаңа заңда Ұлттық ғылым академиясы Қазақстан Республикасының жалғыз жоғары ғылыми ұйымы болатыны бекітілді. 2024 жылы 30 желтоқсанда Үкімет қаулысымен Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясының ұйымдық-құқықтық нысаны коммерциялық емес акционерлік қоғамнан жоғары ғылыми ұйымға ауысты. 2025 жылы 27 наурызда ғалымдарды ҚР Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясына шоғырландыру мақсатында «ҚР Ұлттық ғылым академиясы» республикалық қоғамдық бірлестігін тарату туралы шешім қабылданды. Қызметі # әлеуметтік-экономикалық даму басымдықтарына сәйкес ғылыми және ғылыми-техникалық қызметтің басым бағыттарын, сондай-ақ Қазақстан Республикасындағы стратегиялық, іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулердің басым бағыттарын айқындау жөніндегі ұсынымдарды тұжырымдау; # Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңеске уәкілетті орган ұсынған ғылым мен технологияларды дамытудың стратегиялық басым бағыттарына талдау жүргізеді; # бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру үшін Жоғары ғылыми-техникалық комиссияға ұсынылған ғылыми-техникалық тапсырмаларға сараптама жүргізеді; # ғылымды дамыту бойынша форсайттық (болжамдық) зерттеулерді дайындауды және жүргізуді үйлестіру; # ғылым саласында атаулы сыйлықтар мен стипендиялар алуға конкурстар өткізу; # ғылым мен техниканың әртүрлі салаларында ғылыми зерттеулер жүргізу; # ғылыми журналдар шығару; # халықаралық ғылыми және ғылыми-техникалық ынтымақтастықты дамытуға қатысу; # ғылымды танымал етуге қатысу Академия президенттері Академия ғимараты Ғылым академиясының ғимараты соғыстан кейінгі кезеңде Мәскеуде жобаланған. Эскиздік жобаны Мәскеудегі Ленин кесенесінің авторы, әйгілі сәулетші Алексей Щусев жасаған. Академия ғимараты 1951 жылдан 1957 жылға дейін салынды. Үйлестірулер мен дизайнды сәулетші Николай Простаков басқарды. 1980 жылы Ғылым академиясының ғимараты республикалық маңызы бар ескерткіштер тізіміне енгізілген. Ғимаратта Ұлттық ғылым академиясынан бөлек, бұрын академияның басқаруында болған, қазір Ғылым комитетінің меншігіндегі бірнеше мекеме жұмыс істейді: * Ғылым ордасы ** Орталық ғылыми кітапхана ** Табиғат музейі ** Археология музейі ** Сирек кездесетін кітаптар музейі ** Қазақстан ғылымының тарихы музейі * Академик Қ.И. Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы * А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты * М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты * Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты * Философия, саясаттану және дінтану институты * Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты * Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты * Академик Ө.А. Жолдасбеков атындағы Механика және машинатану институты * Математика және математикалық модельдеу институты * Экономика институты * Ақпараттық және есептеу технологиялары институты Басқару органдары 2024 жылғы 1 шілдедегі №103-VIII Қазақстан Республикасының "Ғылым және технологиялық саясат туралы" Заңына сәйкес Ұлттық ғылым академиясының басқару органдары: # жоғары орган – қамқоршылық кеңес; # өкілді орган – Ұлттық ғылым академиясы академиктерінің жалпы жиналысы; # консультативтік-кеңесші орган – төралқа; # атқарушы орган – басқарма. Қамқоршылық кеңес Кеңес төрағасын Қазақстан Үкіметі тағайындайды. Кеңес мүшелерінің саны 5 адамнан кем болмауға тиіс. Атқарушы органның мүшелері кеңеске сайлана алмайды. Кеңес отырысы жылына кемінде 1 рет өткізіледі. Кеңестің айрықша құзыретіне мыналар жатады: # Ұлттық ғылым академиясының стратегиясы мен даму жоспарын бекіту, Ұлттық ғылым академиясының оларды іске асыру барысы туралы есептерін қарау; # ғылым және ғылыми-технологиялық саясат саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға жәрдемдесу; # Ұлттық ғылым академиясы қызметінің тиімділігін арттыру жөніндегі ұсыныстарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясының қызметін жүзеге асыру, Ұлттық ғылым академиясының басқару органдары қабылдаған шешімдерді орындау мәселелері жөніндегі ақпаратты қарау, сондай-ақ Ұлттық ғылым академиясының қамқоршылық кеңесінің отырыстарында мәселелерді қараудың қорытындылары бойынша Ұлттық ғылым академиясының өзге де басқару органдарына арналған ұсынымдарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясы қызметінің нәтижелері туралы ақпаратты қарау, осындай ақпаратты қараудың қорытындылары бойынша ұсынымдарды тұжырымдау. Академиктердің жалпы жиналысы Жиналыс Ұлттық ғылым академиясының қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Ұлттық ғылым академиясының бірінші басшысы жиналыс төрағасы болып табылады. Жиналысты төраға жарғыда белгіленген мерзімдерде шақырады. Жиналыс ұсынымдарын төралқа мен басқарма қарауға міндетті. Жиналыстың айрықша құзыретіне мыналар жатады: # өтпелі төралқа мүшелерін қоспағанда, Ұлттық ғылым академиясының академиктерін, Ұлттық ғылым академиясы төралқасының мүшелерін сайлау; # құрметті атақтар мен наградалар беру; # Ұлттық ғылым академиясының стратегиясы мен даму жоспары жөніндегі ұсынымдарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясының ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет жобаларына қатысуы жөніндегі ұсыныстарды тұжырымдау; # Ұлттық ғылым академиясы академиктерінің ғылыми және ғылыми-техникалық қызметі нәтижелерін, Ұлттық ғылым академиясының құрылымдық бөлімшелері басшылары мен жекелеген ғалымдардың баяндамаларын тыңдау және талқылау; # Ұлттық ғылым академиясы қызметінің тиімділігін арттыру жөніндегі ұсынымдарды тұжырымдау. Төралқа Жиналыстың қызметін төралқа қамтамасыз етеді. Ұлттық ғылым академиясының бірінші басшысы төралқа төрағасы болып табылады. Төралқа жиналыс отырысында кемінде 3 жыл мерзімге сайланады және қызметін жиналыс атынан жүзеге асырады. Төралқа құрамына сайланған адамдар қатарынан 2 реттен артық қайта сайлана алмайды. Төралқа отырыстары тоқсанына кемінде 1 рет шақырылады. Төралқаның айрықша құзыретіне мыналар жатады: # Ұлттық ғылым академиясының академиктерін сайлау рәсімдерін ұйымдастыру; # кеңес, жиналыс қабылдаған шешімдердің орындалуын қамтамасыз ету; # Ұлттық ғылым академиясының академигі бағдарламасының орындалуына мониторингті жүзеге асыру; # Ұлттық ғылым академиясы басылымдарының (журналдарының, монографияларының) жоспарын қарау және бекіту; # Ұлттық ғылым академиясы академиктерінің төсбелгілерін, ғылыми сыйлықтар, құрметті атақтар, наградалар (медальдар) және куәліктер бекітуге ұсынымдарды тұжырымдау; # ғылым жөніндегі жыл сайынғы ұлттық баяндаманың орындалуын үйлестіру. Басқарма Ұлттық ғылым академиясының ағымдағы қызметіне басшылықты басқарма жүзеге асырады. Ұлттық ғылым академиясының бірінші басшысы басқарма төрағасы болып табылады. Басқарма кеңес, жиналыс және төралқа шешімдерінің негізінде және оларды орындау үшін әрекет етіп, оларға есеп береді. Басқарманың айрықша құзыретіне мыналар жатады: # Ұлттық ғылым академиясының ұйымдық құрылымы мен штат санын әзірлеу және кеңестің бекітуіне ұсыну; # Ұлттық ғылым академиясының даму жоспарын және оның орындалуы туралы есептерді әзірлеу және кеңестің бекітуіне ұсыну; # кеңестің, жиналыстың, төралқа шешімдерінің орындалуын ұйымдастыру; # Ұлттық ғылым академиясының ғылыми жетістіктері және қызметінің өзге де нәтижелері туралы басқарма есебін бекіту; # Ұлттық ғылым академиясының филиалдары мен өкілдіктерін құру және жабу туралы шешімдер қабылдау және олардың қызметі туралы ережелерді бекіту. Бөлімшелері * Жер, ғарыш және коммуникациялар туралы бөлімше (төрағасы: физика-математика ғылымдарының докторы Асқар Жұмаділдаев) * Агробиоресурстар және экология туралы бөлімше (төрағасы: биология ғылымдарының кандидаты Ерлан Тұрысбеков) * Өмір және денсаулық туралы бөлімше (төрағасы: медицина ғылымдарының докторы Вячеслав Локшин) * Білім мен қоғамдық даму туралы бөлімше (төрағасы: PhD докторы Дархан Біләлов) Басшылығы Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясының басқарма құрамы: * Ақылбек Күрішбаев — ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор * Асқар Жұмаділдаев — вице-президент, физика-математика ғылымдарының докторы, профессор * Ләззат Ералиева — вице-президент, медицина ғылымдарының докторы, профессор * Абай Серікқанов — вице-президент, физика-математика ғылымдарының кандидаты Академиктер тізімі Бұрынғы құрылымы 1980 жылдардың соңынан 1999 жылға дейін Ғылым академиясы құрылымында ғылым салалары бойынша 5 бөлімше және 1 аймақтық бөлімше болған: ;Физика-математикалық ғылымдар бөлімшесі: * Ядролық физика институты * Жоғары энергия физикасы институты (1996 жылға дейін) * Теориялық және қолданбалы математика институты * В.Г. Фесенков атындағы Астрофизикалық институт ** Каменское плато обсерваториясы ** Асы-Түрген обсерваториясы ** Тянь-Шань астрономиялық обсерваториясы * Ионосфера институты * Физика-техника институты * Механика және машинатану институты * Ғарыштық зерттеулер институты * Информатика және басқару проблемалары институты (1991 жылдан бастап) ;Жер туралы ғылымдар бөлімшесі: * Қ.И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты * У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және гидрофизика институты * Сейсмология институты * Тау-кен істер институты * География институты ;Химия-технологиялық ғылымдар бөлімшесі: * Металлургия және кен байыту институты * А.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институты * Д.В. Сокольский атындағы Органикалық катализ және электрохимия институты * Мұнай химиясы және табиғи тұздар институты. ;Биологиялық ғылымдар бөлімшесі: * Жалпы генетика және цитология институты (1995 жылы құрылды) * Топырақтану институты * Ботаника институты (1995 жылдан бастап Ботаника және фитоинтродукция институты) * Зоология институты (1995 жылдан бастап Зоология және жануарлар генофонды институты) * Микробиология және вирусология институты * Эксперименттік биология институты (1995 жылға дейін) * Физиология институты (1995 жылдан бастап Адам және жануарлар физиологиясы институты) * М.А. Айтхожин атындағы Молекулалық биология және биохимия институты * Бас ботаникалық бақ (1995 жылға дейін) * Аймақтық тағамтану мәселелері ғылыми орталығы (1995 жылдан бастап Тағамтану институты). ; Қоғамдық ғылымдар бөлімшесі: * Философия институты * Мемлекет және заң институты * Экономика институты * Социология және саясаттану институты (1995-1996) * Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты * М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты * А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты * Ғ.С. Сәдуақасов атындағы Ұйғыртану институты (1996 жылға дейін) * Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты * Сыртқы экономика орталығы * Шығыстану институты (1996 жылдан бастап). ;Қарағандыдағы Орталық Қазақстан бөлімшесі: * Химия-металлургия институты * Органикалық синтез және көмір химиясы институты * Физиология және еңбек гигиенасы институты * Қолданбалы математика институты * Жер қойнауын кешенді игеру проблемалары институты. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қазақстан ғалымдары