kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бақауыз

Бақауыз – сабынкөктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда 1 түрі – дауыр Б-ы (С. dahurіca) бар. Биікт. 10 – 15 см. Өсімдіктің сыртын қалың ақ түк басқан. Сабақтары бірнешеу, сирек дара болады. Сабақ түбіндегі жапырақтары қандауыр, сабақ бойындағылары ұзын, қарама-қарсы орналасады. Гүлі жапырақ қолтығынан шығады, күлтесі ірі, ашық сары түсті. Аталығы төртеу. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – жұмыртқа пішінді қорапша. Әсемдік үшін өсіріледі. Дауыр Б-ы Алтайда ғана кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бақбақ

Бақбақ – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір не екі жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 59 түрі бар, оның 23-і сирек кездесетін эндемик өсімдіктер болып саналады. Ең көп тарағандары: дәрілік бақбағы (T. offіcіnale), көксағыз бақбағы (T. kok-saghyz). Олар шалғынды, көгалды жерлерде, жол жиегінде, тау бөктерлерінде өседі. Биіктігі 4 — 30 см-дей, сабағы қуыс, жапырақсыз, тықыр, сүтті шырынды болады. Жапырақтары қауырсын пішіндес, жиегі тегіс, тамыр мойнына айнала шоғырланады. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, тостағанша дөңгеленіп сабақ ұшында орналасады. Сәуір — мамыр айларында гүлдейді, мамыр — маусымда жеміс береді. Жемісі — дәнек, ол желмен тарайды. Бақбақтың тамыры мен сабағы дәрілік мақсатқа қолданылады, сондай-ақ, мал азығына, тағамға пайдаланылады. Емдік қасиеті Кәдімгі бақбақ – көктемнің тұңғышы, халық оны атам заманнан қадіртұтып, сүйіспенші- лікпен «жер күні»,«денсаулық эликсирі» деп атаған. Бақбақтың емдік қасиетін Ежелгі Гре- цияда ерте білген және оны араб медицинасы кеңінен қолданған.Көптеген елдерде ( Швейцарияда, Чехияда, Словакияда ) бақбақ тағамдық өсімдік ретінде өте бағалы, ал Францияда егіп өсіреді. Оның әлі өркендеп жетпеген, француздар « писанли » ( pissentli ) деп атайтын, жас жапырақтары ерте көктемде витаминді салат үшін пайдаланады. Тұқымдастың латын- ша « taraxic » ― көз ауруы атынан алынған, өйткені орта ғасырда дәрігерлер сол ауруды осы өсімдікпен емдеп жазған көрінеді. « tarassein » ― тыныштандыру деген сөздің басқа да туындылары болуы мүмкін. Бақбақтың жапырақтарында каротиноидтық заттар. С және В2 витаминдері бар, ал тез сіңетін кальций, фосфор, темір, магний, марганец тұздарының көптеген жапырықты көкөніс- тердегінен көбіне асып түседі. Жапырақтарынан және гүл сабақшаларынан қант ― инозит табылған. Тамырлары мен жапырақтарындағы сүтсымақта шырыш және ащы зат ― глико- зид тараксацин бар. Тамырларында крахмалдың орнына, әсіресе күзде, 25% дейін инулин жиналады. Жапырақтарындағы ашқылтым дәмінен құтылу үшін жапырақтарды әбден ағарғанға дейін сабанмен бүркейді, немесе жапырақтың кесінділерін 30 мин тұзды суда ұстайды, аш- қылтым дәмі қайтқанда және қуырғанда кетеді. Тағамға, әсіресе көктем кезінде, маринадталған гүл сабақшаларын да пайдаланады, ал қуырған тамырларын кофе орнына ішеді. Емдік мақсатқа жапырақтары мен тамырларының сөлін тәбет ашатын,асқортуды жақсартатын және қан тазартатын дәрі ретінде пайдаланады. Бақбақтан істелген тағам бауырды жақсартады және зат алмасуды дұрыстайды деген ұйғарым бар. Әр түрлі халықтың медицинасында тамыр мен құрғақ шөптің қайнатпасын асқазанның әр түрлі ауруларына, өт айдайтын,іш босататын, қақырық түсіретін дәрі ретінде, сондай-ақ май толық сіңбегенде қолданады.Атеросклерозды, анемияны емдеуге де болады.Тамырдан істелген ұнтақтар әр түрлі тері ауруларына және пигмент дақтарын кетіруге пайдаланады. Дереккөздер
Бақсай (өзен, Атырау облысы)

Бақсай – Жайық өзенінің оң тармағы. Зерттеушілер О.Т.Молчанова, Ғ.Қоңқашбаев, М.Жолжанов, М.Қожанұлы бұл атауды қалмақша «бақ» - кіші және «сай» - өзен сөздерінен құралған деп есептейді. Бірак Е. Қойшыбаев «бақ» (ағаш) және сай, яғни бақша ағашты сай деген сөзден шығуы мүмкін деген пікір де айтады. Сонау 1834 жылы Ф.Гебель экспедициясы сызған картада Бақсай өзені мен Сарайшық арасында жүзім бағының қалдығы көрсетілген. Атау екі зат есімнің бірігуінен жасалған. Географиялық орны Атырау облысы Махамбет ауданы арқылы ағады. Ұзындығы 106 км, су жиналатын алабы 1204 км 2 . Бастауы Жалғансай ауылы тұсында Жайықтан бөлініп шығып, Каспий теңізіне жетпей құмға сіңіп кетеді. Гидрологиясы Батыс жағасы тік жарлы, шығысы жайпақ. Сәуір – мамыр айларында арнасы суға толығады. Осы мезгілдегі су ағымы 60 м 3 /с-қа дейін жетеді, орташа жылдық су ағымы 0,8 – 1,5 м 3 /с. Суы қараша айының соңында қатып, сәуірдің басында ериді. Жайылымдарды суландыруға, егін суғаруға пайдаланылады. Өзен бойында Бақсай суландыру жүйесі салынған. Дереккөздер
Бақсай бөгені

Бақсай бөгені, Атырау облысы Махамбет ауданында. Жайық алабындағы Бақсай өз. бойында 1929 ж. салынған. Бөгенге су көктемдегі қар суынан жиналады. Б. б. 20 мың га жайылым мен шабындық жерді суландырады. Мал азығының мол қорын жасауда оның маңызы зор. Дереккөздер
Бақтай

Бақтай – Балқаш көлінің солтүстігінде, Тоқырау өзенінің аңғарындағы қоныс. Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында. Балқаш қаласының солтүстік-шығысында 30 км жерде орналасқан. Оңтүстіктен Балқаш – Саяқ темір жолы өтеді. Қоныстың солтүстік бөлігінде Беккөл, Жалғызтас таулары мен Шұңқыр қонысы бар. Батысы тегіс, тақыр келген. Сонымен қатар Қоңырат, Шығыс Қоңырат мыс кен орындары бар. Дереккөздер
Бақты

Елді мекендер: * Бақты – Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл. * Бақты – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл. Таулар: * Бақты – Сарыарқадағы тау * Бақты – Тарбағатайдың оңтүстік бөктеріндегі тау.
Бақша дақылдары

Бақша дақылдары – асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер тобы. Оған қарбыз, қауын, асқабақ жатады. Тропиктік және субтропиктік аймақтардан шыққан. Қазақстанның барлық аймақтарында өсіріледі. Бақша дақылдары – бағалы тағамдық және диеталық өнім, дәрілік, сәндік мақсатта, мал азығы, майлы шикізат ретінде пайдаланылады. Бақша жемістерінің құрамында қант, көмірсу, витаминдер, минералды заттар, органик. қышқылдар көп. Сондай-ақ олар емдік қасиеті жағынан, жұғымдылығы, сіңімділігі және диеталық қоректілігі жағынан пайдалы. Бақша дақылдарының жемістері тағамға көктей немесе өңделген түрінде қолданылады. Қарбызды тұздауға болады, ал қарбыз балы кондитерлік өндірісте пайдаланылады, қауыннан қауынқақ, қауынқұрт, қауынбал (бекмес) жасайды. Бақша дақылдарының тұқымдары бір-біріне анатомикалық құрылысы, химикалық құрамы, физиология-биохимилық процестері, пісіп-жетілуі, өсіп-өнуі ұқсас келеді. Олардың қос жарнақты тұқымдарының өнгіштігі өте жоғары (98 – 100%), ұзақ (8 – 10 жыл) сақтауға болады. Бақша дақылдарының жер асты жүйесі кіндік тамырлы, негізгі тамырдан және жанама тамыршалардан тұрады. Сабақтары өсу процесінде жоғары өрмелейді, жайыла өседі немесе тік бұталы болып келеді. Аталық, аналық гүлдерінің дара, қос және аралас 3 түрі кездеседі. Алдымен аталық, содан кейін аналық гүлдері гүлдейді. Жемістері көптұқымды, жидек тәрізді, салм. 80 кг-ға дейін (асқабақ) жетеді. Бақша дақылдары тұқымының өсіп-өнуі үшін қарбызға 15 – 17°С, қауынға 14 – 16°С және асқабаққа 10 – 13°С температура қажет. Сондықтан Бақша дақылдарын себуді асқабақтан бастайды. Себу алдында егістікті суғарады. Қауын мен қарбыздың тұқымы 3 – 6 см, ал асқабақтың тұқымы 6 – 8 см тереңдікке егіледі. Себу жұмыстарын ерте пісетін сорттардан бастайды. Піскен өнім уақытында жиналса, түптегі келесі жемістер тезірек пісіп-жетіледі. Бақша дақылдарының жиі кездесетін ауруларына солу немесе фузариоз, кәдімгі ақ ұнтақ, жалған ақ ұнтақ, антракноз, ал зиянкестеріне зиянды көбелек, бұзаубас, т.б. жатады. Олармен күресу үшін агротехникалық, биологиялық және химиялық шаралар қолданылады. Дереккөздер
Бақша өсіру

.]] .]] Бақша өсіру – егіншілік саласы. Бақша өсіру Қазақстанның құмды және құмдақ топырақты жерлерінде жақсы дамыған. Бақша дақылдарынан мол өнім алу үшін тыңайтқыш шашу, ықтырма жасау, көп жылдық ауыспалы шөп егістері мен орман алқаптарын пайдалану керек. Құмды жер көбіне үш жылда бір рет терең сүдігер жыртылады. Жерді өңдейтін ең қолайлы кезең – күз. Жерді күзде өңдеген кезде қыста қар астында қалатын топырақтың неғұрлым ірі кесекті болуын қадағалау қажет. Күзде жақсы өңделген жер қыртысын көктемде тереңдігі 15 – 20 см-дей етіп қайта жыртады. Жерді тыңайту үшін ең көп тараған органикалық тыңайтқыштар көң, шымтезек, құс саңғырығын шашады. Минералды тыңайтқыштарды (азот, фосфор, калийді) қолданғанда, бақша дақылдарының өнімділігі ғана артып қоймайды, сонымен қатар сапасы жақсарады, қызанақ, қияр, пияз, капустаның пісіп-жетілу мерзімі қысқарады. Бақша өсіруде тұқымды дұрыс себе білу қажет. Егер тұқым терең себілсе, оның көктеп шығу мерзімі ұзарады немесе мүлдем өспей қалады. Ал өте тайыз себілген тұқымға ылғал жетіспейді, себебі, топырақ беті әдетте тез кебеді. Мысалы, шалқан, сәбіздің тұқымы 1 – 2 см, қызылша, қиярдікі – 2 – 3 см, ал бұршақ, бадана, т.б. бақша дақылдары 3 – 4 см тереңдеу себіледі. Бақша дақылдарын суғару мөлшері топырақ құрылымы мен оның ылғалдылығына байланысты өзгеріп отырады. Жүйектерді бұзып, өсімдікті шайып кетпес үшін суды себелеп немесе баяу жібереді. Су өсімдіктің тамырына жетуі, яғни 15 – 20 см тереңдікке сіңуі тиіс. Дереккөздер
Бақыртау

Бақыртау – Мұғалжар тауындағы Шошқакөл бұйратының батысындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде. Ұзындығы 30 – 35 км, енді жері 10 км, абсолюттік биіктігі 318 м. Жер бедері Мүжілген қыраттың беті тегіс келген, суайрығы анық байқалады, беткейлері тік сай-жыралармен тілімденген. Геологиялық құрылымы Палеогеннің құмды-саздақты шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Сортаң және сұр топырағында тасбұйырғын, жусан, күйреуік, баялыш, көкпек, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Бақыршық алтын кен орны

Бақыршық алтын кен орны – Абай облысы Жарма ауданында, Семей қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 112 км-дей жерде орналасқан. Кен орны 1953 жылы ашылған. Барланған қорының көлемі жағынан ірі кен орындарына жатады. 1956-1996 жылдары 20 т-дан астам алтын өндірілді. Геологиялық құрылымы Бақыршық алтын кені бойлық бағыттағы Батыс Қалба терең жарылымы мен ендік бағыттағы Қызыл жаншылу белдемінің түйіскен тұсында орналасқан. Мұндағы төменгі тас көмірдің құмтастарын, көмірлі-сазды тақтатастарын интрузивті штоктар, дайкалар, кварц желілері қиып өткен. Солтүстікке қарай 35 – 40° еңіс жатқан кварцталған қабаттардағы пирит, халькопирит, арсенопирит, антимонит, галенит, сфалерит, т.б. сульфидті минералдарда алтын мен күмістен басқа қорғасын, вольфрам, висмут, сүрме, молибден кездеседі. Жатыс сипаты Ұзындығы 120-250 м-ге, қалыңдығы 15-20 м-ге жететін кентас қабаттарында алтынның орташа мөлшері 9,4 г/т. Олар кентас құрамында ірі түйірлі (0,2 мм), шатасқан талшықты (0,2 – 0,5 мкм) және кристалды түйіршікті (0,005 – 0,02 мм) морфологиялық түрлерінде кездеседі. Кеніштер мен карьерлерде өндірілген кен 1992 жылға дейін Бақыршық кен байыту комбинатында өңделді, бірсыпыра өнім Шығыс Қазақстанның металлургия зауыттарына флюс ретінде жіберілді. 1992 жылдан бері Бақыршық алтын кен орнын «Бақыршық Гоулд» кен өндіру кәсіпорны игеруде. Дереккөздер
Бақытгүл

Бақытгүл , хризантема – астралылар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер туысы. Олар негізінде Еуропа, Азия, Африкада таралған, 200-дей түрі белгілі. Қазақстанда бау-бақшаларда, саябақтарда, гүл шаруашылықтарында шеңберше тәрізді Бақытгүл (C. coronarіum) түрі қолдан өсіріледі. Бақытгүл биіктігі 0,5 – 1,5 м-дей, көп сабақты бұта. Жапырақтары күңгірт жасыл, шеті тегіс не тілімденіп келеді, сабақта кезектесе орналасады. Ақ, қызыл, күлгін түсті гүлдері ірі гүл себетіне топтасып, күрделі гүлшоғырын құрайды. Қазан – қараша айларында жаппай гүлдейді. Бақытгүлді көктем айларында арнаулы жылыжайда, көшетханада қалемшелеу әдісімен көбейтеді. Кесіліп, суға салынған Бақытгүл 20 – 25 күнге дейін сақталады. Өсімдік туралы Бақытгүлі – көгалдандыруда алғашқы орындарға ие болып келе жатқан көпжылдық, шөптесін бақша гүлі. Гүлінің түсі ақтан қараға дейінгі аралықта алуан түрлі. Биіктігі мен гүлдеу уақыты сұрыптарына байланысты әртүрлі боп келеді. Ол жаздың күзге ауысқан мезгілінен қар жауғанға дейін молынан гүлдейтін бірден-бір өсімдік. Сондықтан да оны мектеп, балабақша аулаларына еккен тиімді. Үш айлық демалыстан соң білім нәрін игеруге құлшына кіріскен оқушылардың көңіліне мектеп ауласында құлпырып тұрған бақытгүлі ерекше қуаныш сыйлары сөзсіз. Бақытгүлін әсіресе, жапондар қатты қадірлейді. Жапон елінде бақытгүліне қатысты жыл сайын тойланатын дәстүрлі “Бақытгүлі” мерекесі бар. Күтімі Бақытгүлі қар түскенге дейін гүлдейтіндіктен, қураған сабағын тек көктемде ғана кесу керек. Егер күзде кесер болсаңыз, қысқы суықта тамыры зақымданып, өліп қалуы мүмкін. Бақытгүлінің түбі үлкейіп кетсе де гүлдемей қалуы мүмкін. Сондықтан уақыт оздырмай, жыл аралатып түбін бөліп отырған жөн. Қышқыл топырақты ұнатпайды. Сол себепті қарағай, шырша секілді қылқанжапырақты ағаштардың түбіне егуге болмайды. Көбейтілуі Тұқымы, қалемшелеу және түбін бөлу арқылы көбейтеді. Ең оңай жолы, ерте көктемде түбін бөлу. Сұрыпты түрлерін тұқымы арқылы көбейтуге болмайды. Бақытгүлі туралы тақпақ Жаз өтіп, күз келгенде, Бақ сарғыш түрге енгенде. Гүлдейді Бақытгүлі Мектепке біз келгенде. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727 Дереккөздер
Балабөген

Балабөген – Сырдария алабындағы Бөген өзенінің саласы. Географиялық орны Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерімен ағады. Бастауы Қаратаудың оңтүстік беткейінен басталып, Бәйдібек ауданы Ақбастау ауылының батысындағы Үлкен Бөген (Қаттыбөген) өзенімен қосылып, Бөген өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 366 км 2 . Арнасы тар, ағысы қатты. Көктемде өзен деңгейі қар суымен 30 – 35 күндей көтеріледі. Суы егіс, бау-бақша суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бала Жезді

Бала Жезді – Жезді өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады.Ұзындығы 66 км, су жиналатын алабы 655 км 2 . Бастауы Ұлытаудың оңтүстік сілемдерінен басталады да, Үлкен Жездімен қосылып, Жезді өзенін құрайды. Гидрографикасы Аңғары (ені 30 – 40 м-дей) жазық жермен өтеді. Қар, жер асты суларымен толығады. Көктемде тасиды. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Жазда тартылып, жеке қара суларға бөлініп қалады. Жайылымдарды суландыруда маңызы зор. Дереккөздер
Балай

Балай, Болай – Балқаш көлінің солтүстік бөлігіндегі түбек. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қаратал өзені атырауына қарама-қарсы жағалауында. Жер бедері Ұзындығы 10 км, ені 10 – 12 км, ең биік жері 381 м. Солтүстік-батыс жағасына таяу Балықтыкөл шығанағы орналасқан. Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаң топырағында жусан, күйреуік, оңтүстік-шығысында қамыс, құрақ өскен. Дереккөздер
Бала Көкпекті

Бала Көкпекті – Көкпекті өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Атбасар ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Әукелбек өзенінен оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерден алады. Атбасар ауданының оңтүстік бөлігімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 25 км. Бала Көкпекті өзеніне ұзындығы 5 км 2 сала құяды. Қар суымен толығады. Жазда құрғап қалады. Жайылымдарды суландыру үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Бала Құндызды

Бала Құндызды – Үлкен Құндызды өзенінің саласы. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 80 км, су жиналатын алабы 1480 км 2 . Бастауы Құндызды тауының солтүстік-шығысынан басталып, Нұра кентінің шығысында Үлкен Құндызды өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары жазық жермен өтеді. Қар, жер асты суларымен толығады. Көктемде тасиды. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірдің ортасында ериді. Жазда тартылып, жеке қара суларға бөлініп қалады. Шабындықты суландыруда маңызы зор. Дереккөздер
Балапан (жон)

Балапан – Ертістің оң жағалауындағы жон. Географиялық орны Абай облысы Бесқарағай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Батыстан шығысқа қарай 90 км-ге созылып жатыр, енді жері 30 км-дей. Ең биік нүктесі 351 м. Солтүстігінде Құлынды жазығына ұласады. Өсімдігі Қоңыр топырақты, беткейінде қарағайлы орман, селеу, бетеге т.б. өседі. Балапанда 1949-1991 жылдары жасалған ядролық қару сынағының іздері - ұңғымалар мен штольнялар сақталып қалған. Дереккөздер
Бала Талдық

Балаталдық – Шалқар алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Хромтау ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 97 км, су жиналатын алабы 1140 км 2 . Бастауы Өзен Мұғалжар тауының шығыс беткейінен бастау алып, Талдық өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Балаталдық жауын-шашын суымен толығады. Жаз айларында суы тартылып, жеке көлшіктерге бөлінеді. Жылдық орташа су ағыны 0,23 м 3 /с. Суы мал жайылымына, т.б. шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Дереккөздер
Балаталдық мәрмәр кен орны

Балаталдық мәрмәр кен орны - Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Жем темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде. Жатыс сипаты Жыныстарының түсі ақ, қоңыр қызғылт, қара сұрдан шымқай қараға дейін, құрылымы – ұсақ түйіртпекті. Физикалық-механикалық қасиеті бойынша қаптырма тас ретінде пайдаланылады. Аумағы 1,8 км 2 , пайдалы қабат қалыңдығы 20 м-ге дейін. Шамадағы қоры 2,5 млн. м 2 . Дереккөздер
Бала Терісаққан

Бала Терісаққан – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы өзен. Ұзындығы 64 км, су жиналатын алабы 1,3 мың км 2 . Бастауы Бастауын Жезді өңіріндегі Қоскөл маңынан алып, Жалғызтал аулының тұсында Терісаққан өзеніне құяды. Гидрологиясы 13 саласы бар. Қар суымен толығады. Суы ауыз суға пайдаланылады. Дереккөздер
Балатопар (өзен)

Балатопар – Іленің саласы – Топар өзенінің оң тармағы. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы жерімен ағады. Бастауы Топар өзенінен Балатопар аулының шығысында 10 км жерде бөлініп, Іле атырауындағы көлге құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 59 км. Жағасы жазық, арнасы құмды. Жағалауында қамыс, шалғын шөп өседі. Желтоқсан айында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Өзенде сазан, көкбас, көксерке, т.б. балықтар бар. Дереккөздер
Бала Түндік

Бала Түндік – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағып өтеді. Бастауы Саумалкөл көлінің шығысындағы қыраттан бастау алып, Ақтасты ауылынан солтүстікке қарай 20 км жерде Түндік өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 122 км. Су жиналатын алабы 1837 км 2 . Көктемде қар суымен толығып, тасиды. Өзен аңғары жайылымға, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Балауса

Балауса — 1) Ылғалды жерде өсетін шүйгін шөптер; 2) шырынды мал азығы. Балауса құрамында ылғалы көп (70%-тен жоғары) бақша өнімдерінен, табиғи және екпелі жайылымдардың шырынды шөптерінен дайындалады. Балаусаның құрамында протеин, май, клетчатка, азотты және минералды заттар, витаминдер көп болады. Балаусаның қоректік заттары жақсы қорытылады, мал өнімдерінің сапасы артады. Дереккөздер
Балауыз

.]] .]] Балауыз — араның балауыз безінен бөлінетін зат. Ара одан өздеріне кәрез салады. Балауыз ежелден шырақ жасау және бальзамдау үшін қолданылған. Қалыпты температурада Балауыз ақ, ақшыл сары, қара қоңыр, не қара түсті зат. Құрамы күрделі, онда 70 — 74% спирттер мен май қышқылдарының күрделі эфирлері, 15% май қышқылы, 12 — 15% көмірсутек бар. Балауыз — су тепкіш зат, спиртте және глицеринде ерімейді. 35°С-тан жоғары температурада жұмсара бастайды да, 60 — 65°С-та балқып сұйылады. Алыну әдісіне, өңделуіне қарай Балауыз бірнеше түрге бөлінеді. Омарта Балауызы қайнатып немесе омартада арнаулы преспен сығып алынады. Ол өнеркәсіпте, медицинада қолданылады. Престелген Балауыз арнаулы машинамен кәрезді престеу арқылы алынады. Сығынды Балауызды кәрез қалдықтарынан алады. Бұл аяқкиім майын, бояу жасауға, т.б. пайдаланылады. Омарта Балауызы мен престелген Балауыз түсіне, қоспасына қарай 3 сұрыпқа бөлінеді: қоспасыз ақ не ақшыл сары түсті (1-сұрып), сары не ашық қоңыр (2-сұрып) және қара қоңыр, қара түсті (3-сұрып). Бір маусымда әр ара ұясынан 2—3 кг-ға дейін Балауыз алынады. Дереккөздер
Балауызша

Балауызша – айлауыктар тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтай тауының бұталы беткейлерінде, жол бойларында, егістіктерде өсетін 1 түрі – кішіБ. (С. mіnor) бар. Биікт. 25 – 65 см. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақты, тықыр. Жапырақтары ұзынша-қалақша пішінді. Гүлдері ірі, күлтесі сары түсті. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша.* Дереккөздер
Балашықтайтын өсімдіктер

Балашықтайтын өсімдіктер (Plantae vіvіparae) – көбею мүшелері орналасқан жерінде көкшіл өскіндері болатын өсімдіктер. Б. ө-дің өсіп тұрған жемісінің ішіндегі ұрығы өскін береді. Кейбіреулерінде гүлдің орнына немесе гүлшоғырының арасында бүршіктер пайда болады. Осы бүршіктер аналық өсімдіктен бөлінбей тұрып өседі де, кейін жерге түсіп өнеді (баданалы қоңырбас, түйнек таран). Кейбір өсімдік жапырақтарының шетінде өскін бүршіктер пайда болады. Бұл тропик өсімдіктерінде жиі кездеседі. Өсімдіктің балашықтау жолымен көбею себебі гүл мен тұқымның өнуі үшін экол. қолайсыз жағдайдың тууына байланысты. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Балбырауын темір кен орны

Балбырауын темір кен орны — Қарағанды облысының Ұлытау ауданында, Қарсақпай кентінен оңтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1931-1949 жылдары жүргізілді. Оны Қаныш Сәтбаев басқарған. Геологиялық құрылымы Геология құрылымы өте күрделі, Қарсақпай синклинорийінің орта бөлігінде жатыр. Кенді горизонт төменгі протерозойдың қатпарланған базальт порфироидтарынан, серицитті тақтатастардан, кварциттерден, темірлі кварциттерден тұратын балбырауын қабатының құрамына енеді. Жер бетінде бұл қабат жоталар қатарын түзейді. Жатыс сипаты Горизонтта 30-ға жуық кен денелері бар, олардың өлшемдері әр түрлі: бірнеше м-ден 5 км-ге дейін жетеді. Ұсақ түйіршікті кварц және гематит агрегаттарынан тұратын темір-кварцит кентасындағы Ғе мөлшері 40%-ке жетеді. Барланған қоры 125,5 млн. т, оның 80%-ін ашық әдіспен өндіруге болады. Кеннің байытылуы қиын болғандықтан Балбырауын темір кен орны толық игерілмей келеді. Дереккөздер
Балғын бұтасы

Балғын (Myrіcarіa) — жыңғылдар тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанда түлкіқұйрық Балғын (M. alopecuroіdes) және қауызды Балғын (M. squamosa) деген түрлері бар. Олар Тарбағатайдың, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатауларының субальпілік, альпілік белдеулерінде, тау өзендері мен жылғалардың жағасында өседі. Биіктігі 1—2 м-дей. Сабағы сұрғылт қоңыр, ал жас бұтағы сарғылт жасыл түсті болады. Жапырақтары ұсақ, ұзындығы 1—12 мм, үшкір, жиегі тегіс келеді. Гүлі ақ, қызғылт, қос жынысты, сыпыртқы тәрізді топтанған. Мамыр — тамыз айларында гүлдейді. Жемісі — көп тұқымды қорапша, жапырағы С витаминіне бай. Балғыннан қарабояу, илік заттар алынады және көгалдандыруға пайдаланылады. Балғынды мал жемейді. Дереккөздер
Балды өсімдіктер

Балды өсімдіктер – гүлінен бал арасы шірне, тозаң жинайтын жабықтұқымды өсімдіктер тобы. Өсімдік гүліндегі шырын шығаратын алуан түрлі бездер өсімдіктердің гүлінде, кейде тостағанша және күлте жапырақшаларында орналасады. Ал ондай бездер өсімдіктің сабағында, жапырақ сағақтарында, бөбешік жапырақтарында және гүлжапырақтарында сирек кездеседі. Бір гүлден бөлінетін бал мөлшері өсімдік түріне қарай әр түрлі болады. Мыс., тропикте өсетін Coryanthes туысына жататын орхидея 30 г, жөке ағашы 0,15 – 7,45 мг, таңқурай 14 мг, түйежоңышқа 0,16 мг бал түзеді. Кейбір өсімдіктер (терек, шие, т.б.) шайыр тәрізді зат бөледі, одан аралар бал ара желімін (прополис) түзеді. Гүлінің шірнесі мол әрі оны бал арасы оңай алатын 200-ден астам түрінің омарта ш-нда маңызы зор. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Балдыркөк

Балдыркөк , сельдерей – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық өсімдіктер туысы. Оның 20-ға жуық түрлері Еуропа, Азия, Африка, Америка, Австралияда таралған. Теңіздер мен өзендердің жағалауларындағы ылғалды топырақта өседі. Иісті Б. (A. graveolens) – қолдан егілетін, суыққа төзімді, екі жылдық, көкөністі, хош иісті өсімдік. Тіршілігінің бірінші жылында тамыры немесе тамыр жемісі және жертаған жапырағы түзіледі. Екінші жылында – сабақтары және ұсақ ақ гүлдер шоғыры (күрделі шатыршагүлі) түзіледі. 3 түр тармағы белгілі: жапырақты Балдыркөк , сағақты Балдыркөк және тамыр жемісті Балдыркөк көшет түрінде егіледі. Қарашірігі мол ылғалды саз топырақта жақсы өседі. Орташа өнімдігі 200 – 250 ц/га. Балдыркөк жапырақтары аскорбин қышқылына және каротинге бай. Тамыр жемісінде 4,3% қант, сондай-ақ калий, кальций және фосфор тұздары, ал басқа бөліктерінде витаминдер, тиамин, рибофлавин, никотин қышқылы және эфир майы бар. Жапырақты Балдыркөк , тамыр жемісті Балдыркөктің жапырақтары, сағақтары және тамыр жемістері тамақ және сүрлеу (консервілеу) өнеркәсіптерінде, эфир майы – дәрі-дәрмек өнеркәсіптерінде пайдаланылады. Дереккөздер
Балдыршөп

Балдыршөп (Балықоты, Lemna) – балдыршөптер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Жер шарының барлық жерінде кездесетін 10-нан астам түрі белгілі. Қазақстанда 3 түрі бар. Түрі өзгерген сабақтарының пішіні домалақ, ұзынша, кейде тамырсыз, жапырақсыз болады. Гүлдері дара жынысты, гүлсерігі болмайды. Сирек гүлдейді. Жемісі 1 – 6 тұқымды. Қысқа қарай өсімдіктің құрамында крахмал мол жиналады да, соның салмағынан су түбіне батады. Ерте көктемде ферменттер крахмалды ерітіп, өсімдік су бетіне қалқып шығады. Б-тің құрамында белок көп, сондықтан су құстары мен шошқалардың құнарлы азығы болып саналады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Балық оты тұқымдасы

Балық оты тұқымдасы – шаяноттар тұқымдасына жататын су бетінде қалқып немесе су ішінде өсетін көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 2 туысы (балдыршөп, тамыршөп), 3 түрі (кіші, үшқұлақты, бүкір балдыршөптер) Тобыл, Есіл өзені бойында, ағынсыз не ағыны аз, тұщы суларда өседі. Жапыраққа айналған сабағының ұзындығы 3—10 мм, ені 2—3 мм-дей, сопақша немесе домалақ пішінді болады. Жапырақтары жойылып кеткен не жұқа қабыршақ түрінде сақталған, сондықтан Балдыршөп тұқымдасының денесі жапырақтың да, сабақтың да, кейде тамырдың да қызметін атқарады. Бір не бірнеше тамыршасы болады. Балдыршөптер сирек гүлдейді. Өте ұсақ гүлдері дара жынысты. Аталық және аналық гүлдері бір жерде топтасып гүлшоғырын құрайды. Олар өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Өсімдік денесінің төмен жағындағы қалташықтарының ішінде кішкене тақташалар түзіліп, кейін олар бөлініп, жеке өсімдікке айналады. Балдыршөп тұқымдасының құрамында 24-тей протеин, 17 — 20-тей клетчатка болғандықтан, оларды балықтар мен су құстары қорек етеді. Халық медицинасында дененің қызуын басатын дәрі ретінде пайдаланылады. Пайдаланылған әдебиет
Балжапырақ

Балжапырақ, қоянжоңышқа (Zygophyllum brachypterum) — түйетабан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алакөл, Зайсан, Балқаш көлдерінің маңындағы ши, шеңгел арасында, сортаң топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 20—50 см, жуан тамыры сүректеніп кеткен. Сәл имектеу сабағына етті, сопақша, дара қатарлы жапырақтары жұптасып орналасады. Гүлдері қысқа сағақты, екі-екіден жапырақ қолтығында болады, иісі жағымсыз. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемісі піседі. Жемісі — сопақша, құты, қауашақ тәрізді, тұқымы ұсақ келеді. Балжапырақ — бал-шырынды, дәрілік өсімдік. Халық арасында жас жапырақтарын бітеу жараның аузын ашу үшін жараға таңады. Жемісінен жүн мен тері бояйтын сары бояу алынады. Дереккөздер
Балжұран

Балжұран, брайя – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтайдың альпі шалғындарында өсетін 1 түрі – бұршаққын Б. (В. sіlіquosa) бар. Биікт. 7 – 15 см. Сабағы жапырақсыз, түкті. Тамыр жапырақтары ұзынша, шеті тегіс немесе тісті тілімді, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақшаларының ұзындығы 2,5 мм-дей, күлтесі ақ немесе көкшіл қызғылт түсті. Гүлдері қысқа шашақ гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршаққын, сырты түкті. Тұқымдары қызғылт қоңыр түсті. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Балжүгері

.]] Балжүгері, шайжүгері, балқұмай (Sorghum cernuum) — астық тұқымдасы құмай туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Ол Оңтүстік Қазақстанның суармалы жерлерінде қолдан өсіріледі. Биіктігі 2—3 м, шашақ тамырлы, сабағы жуандау, өзегі кеуек болады. Жапырағы майда, таспа тәрізді, жиегі аздап бүрілген, тілшесі кірпік тәрізді, ал, гүлшоғыры төмен қарай иілген, масақшаларының қауызы қалың, түкті келеді. Дәні домалақ, құрамында 70-тен аса крахмал бар. Маусым — шілде айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс береді. Тамыры жақсы жетілген, құрғақшылыққа төзімді, сондықтан оны жемшөп, сүрлем, дән алу үшін егеді. Балжүгері — мал азықтық және тағамдық өсімдік; сондай-ақ, ол спирт өндірісінде қолданылады. Пайдаланылған әдебиет
Балқарағай

Балқарағай — қарағай тұқымдасына жататын қылқан жапырақты биік ағаш. Қазақстанда Алтайда, Тарбағатай және Сауыр тауларында өсетін бір ғана түрі — Сібір Балқарағайы (Lárix sіbіrіca) бар. Оның биіктігі 30 м-дей, діңінің диаметрі 175 см-ге жетеді. Ине тәрізді жіңішке, жұмсақ қылқан жапырақтарының ұзындығы 3–4 см, ені 1–1,5 мм, қыста түсіп қалады. Сібір Балқарағайы — қос жынысты, бір үйлі өсімдік. Аталық бүрі сопақша шар тәрізді, ақшыл, сары түсті. Ол жапырақсыз қысқа өркенде өніп, жетіледі. Аналық бүрі ұзынша қызыл, қызғылт, жасыл түсті, негізгі діңінде пайда болады. Жел арқылы тозаңданады. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Тамыз-қыркүйекте жемісі бүрімен қатар піседі. Дәні сарғыштау, күңгірт жолақты болады. 15–20 жылдан кейін жеміс бере бастайды, 300–500 жыл жасайды. Сібір Балқарағайы тез өсетін, жарық сүйгіш, суыққа, ыстыққа, күшті желге төзімді болғандықтан Солтүстік және Шығыс Қазақстан өңірлерінде екпе орман ағашы ретінде өсіріледі. Оның сүрегінен қағаз және спирт, қабығынан илік зат, бояу, ал қылқанынан бағалы эфир майы алынады. Сипаттамасы Біржылдық қылқандары жұмсақ, нәзік болады. Кәдімгі шырша, қарағай секілді биік болып өседі. Табиғатта 80 метрлік алып балқарағайларды да кездестіруге болады. Тамыры тереңге бойлап жайылады. Сондықтан да оны сел, көшкін жүретін маңдарға еккен абзал. Қылқандарын түріне қарай әр мезгілде түсіреді. Сібірлік балқарағай қылқанын қазан айының екінші жартысында түсірсе, американдық балқарағай қараша айында түсіреді. Балқарағай ерте көктемде, қылқаны шыққан уақытта гүлдейді. Гүлі деп қызыл, сары түсті әдемі бүрлерін айтады. Балқарағай екі үйлі өсімдік болып саналады. Аталығының бүрі - дөңгелек қоңыр түсті болса, аналығы - қызыл, күлгін, сары түсті. Ол тез өсетін және ұзақ өмір сүретін ағаштар қатарына жатады. Туысында 20-ға жуық түрі бар. Оның ішінде еуропалық балқарағай суыққа шыдамсыз болып келеді. Ал, елімізде көбінесе сібірлік балқарағайлар өсіріледі. Олар көктемгі үсікке, қысқы суыққа өте төзімді. Балқарағайдың барлық түрлерінің (еуропалық, жапондық және т.б) бұтақтары төменге салбырап өседі. Арнайы жалғанбалы түрлері де бар. Бірақ, жалғанбалы түрлері суыққа шыдамсыз. Қолданылуы Ағашы шірімейтін мықты болғандықтан құрылыста, химиялық өндірістерде кеңінен қолданылады. Кәрі балқарағайдың діңінен шайырды көруге болады. Оны кір жуғанда сабын ретінде қолданған. Ежелгі рим мен араб медицинасында таптырмас дәрі ретінде пайдаланған. Шайыр-сағызы ауыз қуысын, тісті тазартып, қызыл иекті нығайтады. Ағаштың қабығы да бағалы шикізат. Одан тері илегіш, эфир майын және тоқыма бояуларын алған. Күтімі Балқарағай — жарықты сүйетін ағаш. Отырғызылатын жері көлемді, әрі кең болуы қажет. Жаз кезінде мол суғаруды қажет етеді. Көбейтілуі Тұқымын себу және қалемшелеу арқылы көбейтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт]
Балқарағай орманы

.]] Балқарағай орманы — таза балқарағай немесе қарағай тектес тұқымдасына жататын қылқан жапырақты ағаштармен аралас өскен орман. Қазақстанның шығысында (Алтай, Сауыр, Тарбағатай) көп таралған, теңіз деңгейінен 2200 м биіктікке дейін өседі. Солтүстік Қазақстан, Павлодар өңірлерінде балқарағайдан тұратын екпе ормандар көп кездеседі. Балқарағай орманы суыққа, ыстыққа, дауылға, түтінге, шаңдаққа және ауа ылғалына өте төзімді келеді. Дереккөздер
Балқаш ауданы

Балқаш ауданы — Алматы облысының солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс. 1932 жылы құрылған. Аудан орталығы – Бақанас ауылы. Географиялық орны, жер бедері Солтүстігінде Балқаш көлі арқылы Қарағанды облысының Ақтоғай ауданымен, батысында Жамбыл облысының Мойынқұм ауданымен, шығысында Жетісу облысының Қаратал, Көксу, Кербұлақ аудандарымен, оңтүстігінде Жамбыл, Іле, Талғар аудандарымен шектеседі. Аудан жері Жетісу (Жоңғар) Алатауының Малайсары жотасынан Іле бойымен Балқаш көлінің оңтүстік жағалауына дейін созылып жатыр. Солтүстігінде Сарыесікатырау шөлін, батысы мен оңтүстігінде Тауқұм құмды алқабын қамтиды. Жер бедері негізінен жазық. Аудан жеріндегі ең ірі өзен – Іле. Оның тармақтары ескі арналар мен көлшіктер құрай отырып Балқаш көліне құяды. Климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты континенттік. Қысы суық, жазы ыстық әрі қуаң. Қаңтардың орташа температурасы (–13 – 15°С), шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 – 150 мм. Шөлді қуаң белдемде орналасқан Балқаш ауданының негізгі топырақ жамылғысы – құмдақ және тақырлық топырақтар, өзен арналары мен жайылымдарында шалғынды-сазды топырақ қалыптасқан. Құмды өңірде сексеуіл, тобылғы, жиде, жусан, ши, сораң, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Аңдардан қасқыр, түлкі, борсық, қоян, ақ бөкен, елік, қабан, ондатр тіршілік етеді. Өзен аңғарлары мен жайылымдарда қырғауыл, құр, тырна, қоқиқаз, бірқазан, т.б. құстар мекендейді. Өзендерде сазан, алабұға, мөңке, шармай бар. Іле өзенінің Балқаш көліне құяр сағасында көмір, марганец, уран кендері барланған. Жалпақтас кен орнынан мәрмәр, гранит өндіріледі. Ауыл шаруашылығы Аудан экономикасының негізгі саласы – ауыл шаруашылығы. Өсімдік шаруашылығында тәлімі және суғармалы егін шаруашылығы қалыптасқан. Аудандағы ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің аумағы 1,8 млн. га. Жыртылған жердің (25 мың га) 17 мың га жері игерілген. Оған бидай (7,8 мың га), күріш (8,1 мың га), көкөніс (335 га) және картоп (411 га) егіледі. Халқы Тұрғындар саны – 30747 (2019). * ұлттық құрамы – қазақтар (93,03%), орыстар (5,09%), украиндар (0,09%), немістер (0,29%), қырғыздар (0,10%), корейлер (0,64%), өзбектер (0,07%), ұйғырлар (0,41%), басқалары (0,29%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 28 елді мекен 15 ауылдық округке біріктірілген: Дереккөздер
Балқаш борасы

Балқаш борасы , Қоңырат желі – Шыңғыстау жотасынан Балқаш көліне қарай соғатын құрғақ, суық жел. Жотаның солтүстік-шығыс беткейіне жиналатын суық ауа оның оңтүстік-батысындағы жылы ауамен әрекеттесуінен пайда болады. Негізінен қыста байқалады. Желдің жиі қайталану себебінен тау беткейлерінде өсімдік сирек өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Балқаш туристік маршруты

Балқаш туристік маршруты , Балқаш көлінің оңт.-шығыс бөлігін қамтиды. Туристік базаның орт. Алматы облысы Қаратал ауданы Лепсі а-нан 17 км жерде, Балқаш көлінің жағалауында. Суы, көлшіктердегі батпағы әр түрлі тері ауруларына бірден-бір ем. Ал құмы мен ауа райы аурудың алдын алу және емдеу шараларын ұйымдастыруға қолайлы. Көл жағасында облыстың ірі кәсіпорындары мен мекемелерінің демалыс орындары бар. Облыс орт. Талдықорған қ-нан 200 км жерде орналасқан. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Балқызыл

Балқызыл – сұңғыла тұқымдасына жататын бір жылдық жартылай паразитті өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтардағы қайыңды-көктеректі ормандарда, бұталы-қаулы шалғынды жерлерде өсетін 2 түрі (күмісайдар балқызыл, тарақша балқызыл) бар. Сабақтары тықыр немесе түкті, жапырақтары ұзынша кейде дөңгелек, тамыр түбіне шоғырлана орналасады. Тостағанша жапырақшалары төрт қырлы, күлтесі қос ерінді, көбінесе түкті. Аталығы төртеу. Гүлдері сары түсті, масақ немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қазанда жемістенеді. Жемісі – қысыңқы, екі ұялы қорапша. Онда 1 – 4 ірі тұқымы болады. Балқызылдың құрамында ринантин глюкозиді бар, улы, мал жемейді. Дереккөздер
Балқымбай алтын кен орны

Балқымбай алтын кен орны – Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 210 км жерде орналасқан кен орны. Геологиялық құрылымы Балқымбай грабен синклинорийінің (аумағы 60 км 2 ) мұғалжарлық алтын кенінің жаңа түрі анықталды. Неғұрлым болашағы мол аймақ тас көмір кезеңінің қабатында кездеседі. Бұл аймақтағы алтын құрамының орташа мөлшері 10 г/т. Кен орнының болжамдық қоры 5 т. Дереккөздер
Балпан балық

Балпан балық , шұбарбалық – тұқы тұқымдасына жатады. Батыс Қазақстанның өзендерінде (Жайық, Жем, Ойыл, Сағыз) кездеседі. Ірі және ұсақ түрлері бар. Дене тұрқы 35 см-дей, салм. 400 г-ға (кейде 1,2 кг-дай) дейін, ұсақтарының тұрқы 10 – 15 см, салмағы 110 г-дай болады. Пішіні тыранға ұқсас, айырмашылығы: жұтқыншақ тістері екі қатарлы, қабыршағы ірілеу, арқа және құйрық асты қанаттарының талшықтары аз тарамдалған. Кеуде және құрсақ қанаттарының түсі қызғылт немесе қызыл, кейде сұр түсті болады. 3 – 4 жасында (ұсақ түрлері 1 – 2) жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын мамыр – маусым айларында су түбіндегі шөптерге шашады. Ұсақ жәндіктердің дернәсілдерімен, моллюскілермен, өсімдіктермен, балдырлармен қоректенеді. Балпан балықтың кәсіптік маңызы шамалы. Дереккөздер
Балтакеткен

Балтакеткен – Үстірттің орталығы бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Тереңд. 12 м, су шығымы 600 л/сағ. Солт-нде Латыпқазған қонысы мен Нұрсен төбесі жатыр. Тақыр, сұр, сортаң қоңыр топырағында қара жусан, сұр жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, сексеуіл шоғырлары өседі. Дереккөздер
Балтатарақ

Балтатарақ – Абай облысы Аягөз ауданының шығысындағы өзен. Ұзындығы 78 км, су жиналатын алабы 2000 км 2 . Бастауы Тарбағатайдың солтүстік сілеміндегі Көкетау және Бала Қосмұрын тауынан басталып, Аягөз өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, жағасы тік жарлы. Үлкенді-кішілі 24 саласы бар. Суы тұщы, қараша айының 1-жартысында қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзы ериді. Дереккөздер
Балтүк

Балтүк , гипогомфия – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда тау бөктерлерінің балшықты жерлерінде, өзен бойларында, егістіктерде өсетін 1 түрі – Түркістан Б. (Н. turkestana) бар. Биікт. 5 – 20 (30) см. Сабақтары түбінен бұтақталған. Жапырақтары ұзынша, шеті тісті, кейде бүтін. Тостағанша жапырақтары қоңырау тәрізді, ұзындығы 8 мм-дей. Күлтесі ақ түсті. Гүлдері күлтебас гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша. Түрлері #Hypogomphia bucharica Vved. – #Hypogomphia purpurea (Regel) Vved. ex Kochk. – #Hypogomphia turkestana Bunge – Түркістан балтүгі Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Балуанкөл

Балуанкөл – Қайрақты өзенінің сол жағалауындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Бұланды ауданы жерінде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 9,5 км 2 , теңіз деңгейінен биіктігі 256,6 м. Ұзындығы 4,6 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 12,2 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.
Балшөп

Балшөп (Megacarpaea) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Моңғолия, Қытай, Орта Азияда өсетін 10-нан аса түрі белгілі. Қазақстанда шөлейт, сортаң жерлерде, далаларда, тау беткейлерінде, өзен аңғарларында өсетін 5 түрі бар. Оның ішінде Мұғалжар Балшөбі – эндемик болып саналады. Жиі кездесетін түрі – ірі жемісті Балшөп (M. megalocarpa). Оның биікт. 20 – 40 см, дара сабақты, жапырақтары түкті, көкшіл сұрғылт түсті болады. Гүлдері селдір шашақ тәріздес гүлшоғырына топталған. Күлтелері көкшіл қызғылт. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді. Қызғылт жемісінің пішіні жалпақ, беті тегіс келеді. Балшөптің крахмалға бай тамырын пісіріп не шикі күйінде жеуге болады. Тұқымында күнжіт майы сияқты май бар. Жайылымда түйе сүйсініп жейді. Көкөніс ретінде қолдан да өсіріледі. Дереккөздер
Балшықшылар

Балшықшылар — Татреңтәрізділер отрядының тармағы, жер шарында кең тараған (тек Антарктидада кездеспейді), 2 тұқымдасы, 160-тан астам түрі белгілі. Қазақстанда 50-ден астам түрі кездеседі, олар далалар мен шөлдердегі өзен-көл жағалауына, кішкене шалшық сулардың маңына өте көп жиналады. Дене тұрқы 14 – 62 см, салм. 20 г-нан 1 кг-ға дейін. Көпшілігінің аяғы ұзын, сирағы қауырсынсыз, 3 – 4 бармақты, артқы бармағы өте кішкене (сондықтан жерге тимейді) немесе мүлдем болмайды. Б-дың (қызғыштан басқасының) қанаты ұзын, жіңішке әрі үшкір, құйрығы қысқа болады, жерде жақсы жүгіріп, суда жақсы жүзеді. Тұмсықтарының пішіні әр түрлі келеді. Б-дың көпшілігі арнайы ұя жасамай, шұбар түсті 2 – 4 жұмыртқасын шұңқырға салады. Кейбір түрлері басқа құстардың тастап кеткен ағаш басындағы ұясын да пайдаланады. Балшықшылар құрттармен, моллюскілермен, шаянтәрізділермен, жәндіктермен және оның дернәсілдерімен қоректенеді. Олар – жыл құсы. Сәуір айында ұшып келіп, қазанда жылы жаққа ұшып кетеді. Балшықшылардың кейбір түрінің еті дәмді, сапалы. Бөрте балшықты немесе қалшықдақ - дене мөлшері де (60-65 г, қанат алымы - 40 см мөлшерінде), реңі де бұлыңғыр балшықтыға ұқсас балшықты құс. Алайда бөрте балшықшының жоны лнша қара емес, ұшып жүргенде қара мен ақтың қарсыластығы бірден көзге шалынбайды, қоңырқай түс пен ақ түс айқынырақ көрінеді. Құйрығының үстінде бірнеше жіңішке қошқыл жолақшалар болады. Қалшылдақтың үстіне бұл балшықшының аяғы ұзынырақ, оны ұшқан кезде құйрық жиегінен айқын байқай аламыз. Оның дауысы да ерекше – «фи-фи» дейтін әуезі екі буынды, селкілдеп тұрып сайрайтын болғандықтан, «қалшылдақ» деп те атайды. Бұлыңғыр балшықты сияқты Еуразиялың тап сол ендігін мекендейді, дегенмен солтүстікке қарай алысырақ кетеді. Қазақстанда солтүстік-батыс және солтүстік облыстарда ұялайды, әйтсе де барлық жерде ұшып жүрген дарақтары кездеседі. Ағаш және бұталарға жиі қонақтанғанымен, ұясын жерге салады. Салындыда 4 жұмыртқа болады, оны аналығы мен аталығы басады. Аналығы ұяда көбірек болады. Балапандар 3 аптадан соң жұмыртқадан жарып шығады . Қазақстанда наурыз-қыркүйек болады. Дереккөздер
Балшытыр

Балшытыр – айлауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 15 – 35 см, жіңішке, қырлы, тік сабақты. * Жұмсақ қылтанақты бұтақшаларындағы жапырағы – ұсақ қабыршақ тәрізді, сабақ бойындағылары – сағақсыз үшкір, ал тамыр мойнына жақын орналасқандары сопақша, ірі болады. * Гүлдері сабақтың ұшында қалқан сияқты жинақталған, гүл сағағы қысқа, тостағанша жапырақтары қоңырау пішінді, ал күлтесі тозаңданғанша қызғылт, кейін көкшіл, қызғылт не көк түсті келеді. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. * Жемісі – ұзындығы 3,5 мм-дей жаңғақша. Ерте көктемде балшытырдың құрамында бал шырыны мол болады. Балшытырды сәндік гүл ретінде де өсіреді. Өсетін жері мен таралу аймағы Еуразияның қоңыржай белдеулерінде өсетін 10-нан аса түрі белгілі. Қазақстанда Есіл, Тобыл өзендерінің бойында, Ұлытау, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауы өңірінде өсетін бір түрі – жұмсақ балшытыр (P. mollіssіma) бар. Дереккөздер
Балық жемі

Балық жемі .]] Балық жемі – балық тіршілігіне қажетті табиғи немесе қолдан жасалынған қорек. Балықтардың табиғи қорегі судағы ұсақ жәндіктер мен өсімдіктер. Судың беткі қабатында болатын балық жемі планктон фитопланктон (өсімдіктер) және зоопланктон (жәндіктер) болып екіге бөлінеді. Су түбіндегі балыққа жем болатын өсімдіктер мен жәндіктерді бентос (фитобентос және зообентос) деп атайды. Балықтың дернәсілдері мен шабақтары зоофитопланктондармен қоректенеді, өсе келе жыртқыш балықтар (мыс, шортан, алабұға, көксерке) майда балықтарды да жей бастайды. Табан, сүйрік, таутан, сазан, оңғақ, мөңке балықтары судың терең жерінде жүріп зоопланктонмен және бентоспен қоректенеді. Қолдан өсірілетін тоғандағы балықтарды табиғи жемнен басқа, қосымша құрама жеммен де қоректендіріп отырады. Құрама жемнің құрамында күнжара мен сүрлемнің көптеген түрлері, дән ұшықтары, тағам қалдықтары, ұн, кебек, ұсақ балықтар мен ет, сүйек ұны, малдың қаны мен өкпе-бауыры сияқты ішкі органдары, өсімдіктерден жас қалақай, капуста жапырағы, сиыр жоңышқа, беде, жүгері, т.б. заттар болуы мүмкін. Соңғы кездері құрама жем түйіршіктелген түрінде дайындалады. Құрама жемді өндірістік жолмен дайындағанда оның құрамына А, Д, В1, В2, В3, В6, В12, РР витаминдері мен кобальт, кальций, фосфор тұздары қосылады. Дереккөздер
Балықсор

Балықсор – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы көл. Қорғалжын ауылынан оңтүстік−шығысқа қарай 4 км−дей жерде, теңіз деңгейінен 329 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 6,4 км 2 , ұзындығы 4,4 км, енді жері 1,6 км, жағалауының ұзындағы 12,4 км. Су жиналатын алабы 50 км 2 . Жағалауы жазық, көл түбі лайлы. Суы ащы, жаз айында кеуіп қалады. Қар суымен толысады.
Балықты (көл, Батыс Қазақстан облысы)

Балықты – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданының солтүстік-шығысындағы тұйық көл. Талдықұдық ауылының оңтүстік-шығысында 27 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 10,8 км 2 , ұзындығы 5,5 км, ені 2,7 км. Қараша айының бірінші жартысында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Көктемде қар суымен молайып, жаздың ыстық кезінде тартылып қалады. Суы тұщы. Малға суат есебінде пайдаланылады. Дереккөздер
Балықты (көл, Есіл ауданы)

Балықты — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы көл. Қараағаш ауылынан оңтүстікке қарай 4 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 10,7 км 2 , ұзындығы 5,2 км, енді жері 3,2 км, жағалауының ұзындығы 35 км. Су жиналатын алабы 200 км 2 . Суы тұщы, сілтілі, егіс суғаруға пайдаланылады. Жағалау сипаты, су байлығы Жер бедері жайпақ, көлге қарай еңіс келген. Жағалауында қамыс, құрақ, қияқ, қоға балықтардан күміс табан, тұқы, алабұға, шортан, т.б. тіршілік етеді.
Балықты жер асты су кен орны

Балықты жер асты су кен орны - Қостанай облысы Рудный қаласының оңтүстігінде, Тобыл өзенінің сағасында орналасқан. 1972 жылы барланып, 1986 жылы іске қосылған. Су қоры тәулігіне 3550 м 3 . Жақын орналасқан елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету ұңғымалар арқылы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Балықтыкөл (көл, Абай облысы)

Балықтыкөл – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы тұзды, тұйық көл. Гидрографикасы, сипаты Аумағы 6,05 км 2 , ұзындығы 5,8 км, ені 1,5 км. Көлге Шаған өзенінің бір тармағы құяды. Жағасы жайпақ. Суы қараша айының ортасында қатып, сәуірдің бірінші онкүндігінде мұзы ериді. Шаруашылыққа пайдаланылмайды. Дереккөздер
Балықтыкөл (шығанақ)

Балықтыкөл – Балқаш көлінің солтүстік жағасындағы шығанақ. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде. Құрлыққа 14 км сұғына енген. Кіре берістегі ені 5 км, орташа тереңдігі 5 м, ең терең жері 13 м. Батыс және солтүстік жағалауы қатты тілімденген. Оңтүстік-шығыс бөлігінде ұсақ аралдары бар, ірісі – Шайтанарал. Суы ащы. Солтүстік және шығыс жағасында қалың қaмыс өскен. Дереккөздер
Балықты Сарқыл (көл)

Балықты Сарқыл – Жайық алабындағы көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданында, Қараөзен және Сарыөзен өзендері аралығында, Жалпақтал ауылының оңтүстік-батысында 8 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 4,8 м биіктікте. Гидрографикасы Айдынының аумағы көктемде 60 км 2 жетеді, орташа тереңдігі 3,2 м. Негізінен Қараөзен суымен толығады. Суында минералды қоспалар көп. Саз балшығы кейбір ауруларға ем. Суы қараша айында қатып, сәуірдің басында ериді.
Балық ұны

Балық ұны – азық өнімі. Негізінен балықты өңдеу арқылы (кептіру, ұнтау, т.б.) алынады. Балық ұны балықтан басқа шошқа, құс, ірі қара малдың төлдерінен жасалады. Жоғары бағалы белокті-минералды- витамиңді концентрат. Балық ұнын дайындау үшін жаңа ауланған және мүздатылган балықтардың тамаққа жарамайтын сорттарынан және консерві өндірістерінің қалдықтары (бастары, ішкі мүшелері, жүзу қанаты) пайдалынылады. МЕСТ 2116-71 бойынша балық ұнының ылғалдығы 12% аспауы керек, протеин мөлшері - 48% кем емес (жақсы сорттары 70% дейін), май - 10%-дан артық емес, фосфорқышқылды кальций - 28- 30%, тұз - 5%-дай. Алынған шикізатың сапасына қарай, 1 кг балық ұнының құрамында 0,9-1,5 АӨ, 480-630 г қорытылған протеин, 20-80 г кальций, 15-60 г фосфор болады. Дереккөздер