kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін

«Хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін...» («Онегиннің сөзі») - А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан 1889 ж. Абай аударған үзінді өлең. Түпнұсқада 70, аудармада 44 жол. Абай Онегиннің Татьянамен бақшада кездескендегі айтқан қыздың хатына жауап сезін «Таңғажайып бұл қалай хат...» деп, 7- 8 буынды өлшеммен бір тәржімелеген болатын. Ал, мына өлеңінде: «Вы ко мне писали, Не отпирайтесь. Я прочел..,» - деп басталатын сол орысша нұсқаны 11 буынды өлшеммен түгелдей тағы қайта жазып шыққан. Абай бұл екінші аудармасында алғашқыдағыдай: «Мен жаралы жолбарыспын, жұрттың атқан оғы етіп...», «Сен тоты құс бақта жүрген» - деген сияқты езі тыңнан қосқан айшықты теңеулерді қолданбай, Онегинді мейлінше қарапайым тілмен сөйлетеді. Бірақ, түпнұсқада бар бейнелі салыстыруды сақтап: «Жас қыз бен жас бәйтерек - бәрі бірдей, Жапырағы тұра ма жылда өзгермей?.. - деп келтіреді. Ол жас қыздың алдында ақтарылып, ішкі сырын, бар шынын айтып салған деп түсіну, әрине, артық болар еді. Онда Абайдың Онегинді, Пушкинмен үндес шығып, түсін билеп, сыр бермейтін, кісіні не айтса да нандыратын, орны келсе, қамыққансып, қайғыратын адам деп сипаттағанын ескермеген болар едік. Онегин езіне ғашықтық сезімін білдіріп хат жазған Татьянаның адалдығын, нанғыштығын бағалап, оған тоқтау айтып, менен гөрі сезіңді жақсы ұғатын жігіт табылар, ұстамды берік бол деп ақыл береді. Онегиннің бүгін сүйсем, сені алсам, ертең жалығамын, баянсыз еркектің біреуімін деген сияқты сөздерінде сыр ашудан гөрі сыпайылық басым секілді. Онегин бірбеткей, бір мінезді адам емес, қыры мен сыры мол, қатпары көп кісі. Ол Татьянаның адалдығын, таза махаббатын, сенгіштігін бағалай білсе де, жүрегі елжіреп тұрған жоқ. Бұл кездесуде ол сезімге бойын билетпейтін, езінің бас бостандығын бәрінен жоғары бағалайтын, салқынқанды қалпында көрінеді. Ал, кейін Татьяна ерге шығып, басқа адаммен тұрмыс құрғаннан соң қайта кездескендегі Онегиннің күйі басқаша, оның Татьянаға ғашықтық сезімі сонда ғана оянады. Алғашқы рет 1945 ж. жарық көрген ақын шығармаларының 1 томдық толық жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945, 1954 жылғы басылымдарда 5-шумақтың 1-жолы «Бүгін сүйсем, сені алсам - ертең жалығып» делінсе, 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары негізінде бұл жол «Бүгін сүйсем, сені алсам - ертең жалқып» болып алынған. Ал, 1945, 1954, 1957 жылғы басылымдарда 5-шумақтың 3-жолы «Қуантып, қайғыменен суалтамын» болса, 1977 жылғы жинақта Мүрсейіт қолжазбалары бойынша бұл жол «Қуартып, қайғыменен суалтамын» деп қабылданған. Дереккөздер
Еркін тіркес

Еркін тіркес - кемінде толық мағыналы екі сөздің байланысынан тұратын сөздердің тіркесі. Еркін сөз тіркесінің етістікті сөз тіркесі және есімді сөз тіркесі деп бөлінетін түрлерінің екеуі де Абай шығармаларында жиі кездесіп отырады (жастықтың оты, жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан т. б.). Еркін сөз тіркесіндегі сыңарлардың байланысу түрлері ретіндегі қиысу (мен жазбаймын), матасу (наданның көңлі), меңгеру (кісілікті ойламай), қабысу (баяғы жартас), жанасу (ақыры өлең қылдым жасыдым да) мол ұшырасады. Абай шығармаларында, әсіресе, қабыса байланысқан сөз тіркесінің басыңқы сыңарының толық мағыналы сөздердің тізбектелуі арқылы түйдектеле түсетіні білініп тұрады: қой мойынды (ат), қоян жақ (ат), теке мұрын (ат), бөкен желіс (ат). Себептік қатынастағы сөз тіркестеріңде шығыс септігіндегі сөздің орнына барыс септігіндегі сөздің қолданылатыны бар: сағынышқа сарғайма. Осындай себептік мағынаны білдіргенде көмектес септігі де жұмсалады: рахатпен әлсіреп. Әдетте мақсаттық мағынаны білдіру үшін Еркін тіркестегі бағыныңқы сыңар тұйық етістікке барыс септігінің жалғауын жалғайды (мұңдасуға, сенісуге, үйренуге), ал мұңдай қызмет атқаратын сөздер Абай шығармаларында болжалды келер шақ тұлғасына барыс жалғауын жалғау арқылы жасалады: мұңдасарға, сенісерге, үйренбекке. «Ойла» сөзі абстрактылы сезбен тіркесіп, бағыныңқы сыңары табыс септігінің жасырын түрінде келеді: пайда ойлама, ар туралы ойла деудің орнына. Абай өлеңдерінде де, көлемді поэзиялық шығармаларыңда да, прозасында да қазіргі қазақ әдеби тілінде қолданылатын Еркін тіркестердегі сөздердің байланысу түрлерінің толық сақталуымен бірге, сәл айырмашылықтардың болуы ұлы ақынның қолтаңбасын, ана тіліндегі сөздерді тіркестірудің мол мүмкіндігін білгірлікпен, саналы түрде пайдаланғандығын көрсетеді. Дереккөздер
Мақып Қорамжан келіні

Мақып Қорамжан келіні (1880-1976) - Абай үйінің қызметшісі. Оның Абайдың республикалық әдеби-мемориал музейінде ақынның мінез машықтары, киім киісі, тамақ ішуі, дұние-мүлкі, үрім-бұтағы, отбасы туралы көптеген қүнды естеліктері сақтаулы. Мақып Абай үйінің ыдыс-аяқтарын, ақынның жасанды тісін, тоғызқұмалақ тақтасын тапсырды. Дереккөздер
Балтабек Ерсәлімов

Балтабек Ерсәлімов (28 ақпан 1938, Семей — 5 мамыр 2024) — қазақстандық филолог, этнограф, өлкетанушы, журналист. Еңбек жолын ерте бастаған. "Прииртышская правда" газетіне курьер (қағаз тасушы) болып, күндіз сабақ оқып, түнде жұмыс істеді. Кейіннен ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітіріп, редакцияда журналист болып істеген. Балтабек Ерсәлімов 1938 жылы 28 ақпанда қазіргі Абай облысы Семей қаласында дүниеге келген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, «Еңбек ардагері», «Тыңға 50 жыл» медальдарының және «Құрмет » ордендерінің иегері. Уақ тайпасынан шыққан. Абайдың жиені. Ақын шығармаларын насихаттау ісіне белсене араласты. Абайдың, Шәкәрімнің, М.Әуезовтің рухани мұрасын насихаттауға сіңірген ерекше еңбегі, белсенді қоғамдық қызметі үшін Семей қаласының құрметті азаматы атағы берілді. Семейдегі Абай қорын ұйымдастырып, ашушылардың бірі. 1990 жылдан оның директоры. 1992 жылы «Абай » журналының қайта шыға бастауына айтарлықтай үлес қосты. 1993 жылы баспадан жарық көрген «Абайдың ақын шәкірттері» деген жинақтың жауапты шығарушысы. Дереккөздер
Су сіңіру

Су сіңіру— тау жынысытардың қалыпты жағдайда (қысым — 1 атм /дм 3 —20°С) өз бойына су молекулаларын сіңіріп алу қабілеті. Оның шамасы сіңірмелі судың мүлдем құрғақ тау жынысы салмағына қатынасымен немесе пайызбен өлшенеді. Дереккөздер
Тұщы су

Тұщы су — минералдану дәрежесі 1 г/л-ден аспайтын табиғи су атауы, минералдануы 1%-дан кем су. Жер бетіндегі судың көлемі 1400 млн текше шақырым. Оның 2,5 пайызы, яғни 35 миллион текше шақырымы ғана ішуге жарамды тұщы су. Егер адам саны (қазірдің өзінде 7 миллиард) жылдан-жылға өсе берсе, алдағы 30-40 жылда бір жұтым су табудың өзі жер шарының кейбір аймақтарында қиямет-қайымға айналады. БҰҰ зерттеуінде алысқа бармай-ақ 2030 жылдары 5 миллиард халық тұщы судың зардабын тарта бастамақ. Бұл - әлемдегі халықтың 67 пайызы ауызсуға қаталайды деген сөз. Дамушы елдердегі аурулардың 80 пайызы сапасыз суды пайдаланғаннан болуда. Содан жыл сайын 3 миллион адам шейіт болады екен. Шөлді, шөлейтті, жартылай шөлейтті болып келетін Қазақстанда суға қаталап жатқан ел. Бүгінгі күні Қазақстанда жер үстіндегі сулардың көлемі 42 млрд т. м. құрайды. Ал жерасты суларының қоры 19 млрд т. м. 2012 жылы қаңтар соңында Ресей ғалымдары Антарктида мұзын 30 жыл бұрғылап, 4000 метр тереңдіктен әлемдегі аса ірі тұщы көлді тапты. Ол көл жалғыз емес екен. Мәңгілік мұзды аймақта ірілі-уақты 80 көл бар екені анықталды. Егер де ол суларға қолжетімді болса, жер бетіндегі халықты 150 жыл ауызсумен қамтамасыз етуге болады екен. Бірақ тұщы су мұз астында, өте тереңде орналасқан. Табиғаттағы тұщы су Дүние жүзінің көптеген елдерінде тұщы су тапшы. Адамдардың өмір сүруіне ең қажетті табиғи зат болғандықтан, онымен қамтамасыз ету жолдарын іздестіруде. Дүние жүзінде ең бірінші Қазақстанда Каспий теңізінен алынған ащы теңіз суын тазартатын қонырғы Ақтау қаласында салынған. Ол қазір қаланы тұщы сумен толық қамтамасыз етіп отыр. Таза, Тұщы судың азаю себебі табиғаттағы таза су көздеріне зауыт, фабрика, тұрмыстық мекемелер пайдаланған лас сулар, ауыл шаруашылығында пайдаланылған тыңайтқыштар және зиянкестерге себілген улы химикаттар қосылып, табиғи таза су ластанады. Әсіресе өнеркәсібі жақсы дамыған, халық жиі қоныстанған Еуропа мемлекеттері тұщы суға зәру. Дереккөздер
Сәйхали

Сәйхали - Шығыстың 15 ғ-да ерім сүрген ақыны. Негізгі шығармасы «Диуана Сәйхали» деген тарихи жырында дүниенің жаралуынан бастап, Құсайын имамның 680 ж. Көрбала шелінде өлген уақытына дейінгі ұзақ дәуірдің тарихын баяндайды. Бұл жыр 1332 ж. Ташкентте, кейін Қазанда, Стамбулда баспадан шыққан. Абай Сәйхали жырларымен жақсы таныс болған. Сондықтан да Ахмет-Риза медресесінде оқып жүрген талапкер ақын «Фзули, Шәмси, Сәйхали...» деп басталатын бір шумақ өлеңінде шығыстың ұлы ақындары қатарында Сәйхали есімін де атап, одан медет тілейді. Дереккөздер
Аалы Тоқамбаев

Аалы Тоқамбаев (лақап аты - Б а л қ ы ) (1904- 88) - қырғыз ақыны, драматург, қырғыз-совет әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Қырғызстан Республикасының халық ақыны. Қырғызстан ғылым академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері. «Әйелдер айнасы», «Атака», «Ант», «Алғыс» өлеңдер жинақтары, «Манастың жерлесі», «Тұтқын Марат», «Жиырма сегіз туралы» дастандары, «Мезгіл үні», «Өз көзіммен» кітаптары, «Тергеу жүріп жатыр», «Өлместің еркені» пьесалары, «Таң алдында» өлеңмен жазылған романы қырғыз оқырмандарына жақсы таныс. Ол Абай өлеңдерін қырғыз оқырмандарына таныстыруда айтарлықтай еңбек етті. Ақынның 54 өлеңін және «Ескендір» дастанын аударып, алғаш рет 1954 жылы Бішкектегі Қырғыз мемлекеттік баспасынан «Абай жырлары» деген атпен жеке кітап етіп бастырып шығарды. Кітап Тоқамбаевтың «Қазақ халқының ұлы ақыны» деген көлемді мақаласымен ашылған. Автор мақаласында Абай шығармаларының реалистік қуаты мен оның ұлттық әдебиеттерге жасаған ықпалын баса көрсетеді. Тоқамбаев аудармалары Абайдың 1970 жsks «Менің елім» деген атпен жарық көрген жинағына да енді. Дереккөздер
Радиоактивтік табиғи сулар

Радиоактивтік табиғи сулар— радиоактивтік заттектері бар сулар. Табиғи суларда радиоактивтіліктің болу мөлшері жоғары емес. Әдетте, олар суда 40 К және 226 Ка болуымен байланысты 50-ден 500 Бк/м 3 -ге дейін болады. Салыстырмалы түрде алғанда, кейбір жанартаулы аудандардағы суларда радийдің көптігі байқалады. Өзендер мен суқоймалар уран қазу немесе АЭС және т.б. имаратгардан түсетін ағынды сулардан радиоактивтік ластанады. Радиоактивті заттектерді пайдаланатын көсіпорындардан шығатын сулар барлық елдерде қатаң бақыланады және олардың радиоактивтілігі қажетті нормадан аспайды. Солай бола тұра, олар табиғи сулар мен су түбі шөгінділерінің радиоактивтілігін арттыруда. Атом қаруын ауада сынауға тыйым салынғанга дейін табиғи сулардың тритериймен ластануы күшті болды. Қазіргі кезде мұхит және жер бетіндегі сулардағы тритерийдің мөлшері анағүрлым азайды. Табиғи суларда олардың радиоактивтік мутагендік қасиеттеріне байланысты уранды иеленуіне бақылау жасау айрықша экологиялық маңызға ие. Жер шары өзендерінің суларындағы уранның концентрациясы 0,04 мкг/л-ден бірнеше мкг/л-ге дейін болады, яғни бар-жоғы 2 шама көлемінде ауытқып отырады. Салыстырмалы түрде алғанда, уран концентрациясының барынша мол болуы антропогендік ластанумен түсіндіріледі. Радиоактивтік заттектердің белгілі бір дәрежеде таралу мүмкіндігі судың сутектік көрсеткіші, ондық күшке, түп шөгінділерінің түріне, заттектің суда болу уақытының ұзақтығына байланысты анықталады, алайда басты рөлді суға косылган элементтердің атқаратыны анық. Дереккөздер
Еріксіз түскен ылдидан...

«Еріксіз түскен ылдидан...» - Абайдың кейіннен табылған өлеңі. Көлемі 4 жол. Өлеңді ел аузынан жазып алушы С. Қасимановтың деректеріне қарағанда Семейде айдауда жүрген саяси сенімсіз адамдармен байланысы бар болуы керек деген күдікпен 1903 ж. ақын үйін тінтуге арнайы кісі келіп, ауыл сыртыңда жүрген Абай ылдидағы үйіне қарай қайтып келе жатқанда сәл сүрініп кеткен кезде айтса керек. Болмашы нәрсеге сыр алдырғандай болып, асығыстық танытқанына өзін-өзі мысқылдап, ойламаған жерден тіліне оралған, құлаққа ойнақылау естілетін бір ауыз өлеңнен ақынның әділетсіз өмірге деген ыза-кегі, кісінің ар-намысын аяққа басатын зорлық-зомбылыққа бас имейтін тәкәппар тұлғасы айқын көрінеді. Ақын жаны біреуге еріксіз мойын ұсынғаннан, екпені ұшыратын өрді артық көреді, қорлықпен, құлдықпен кешкен тіршіліктен өлгенін артық санайды. Өлең 8 буынды шалыс ұйқаспен шығарылған. Табан астыңда айта салған сөздер болса да Абайға тән көркем де өткір тіл менмұндалап тұр. Түрі мен мазмұны жағынан таза мақал болып шыққан. Алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы бір томдық толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер байқалмайды. Өлең қарақалпақ тіліне аударылған. Дереккөздер
Саяси жатырқау

Саяси жатырқау - саяси идеялар, қатынастар мен ұйымдар жеке түлғадан тәуелсіз, оған қарама-қарсы, кейде тіптен жауға айналатын жағдай. Саяси жатырқау саяси тәртіп сипатына тәуелді. Бүл жағдайда адам саясатқа қызығушылық танытпайды. Саяси жатырқауды саяси мәдениеті деңгейінің төмендігі, саяси идеялар, қатынастар, саяси ұйымдардың мақсаттары туралы білім аздығы да туындатады. Саяси жатырқау - әртүрлі әлеуметтік топтар мен страттардың саяси мүдделерін жүзеге асыру шеңберіндегі әлеуметтік үйлесімділікті жоққа шығару нәтижесі. Ол шексіз саяси бассыздықтарға балама ретінде пайда болады. Саяси жатырқау қоғамдағы белгілі бір субъектінің саяси тәжірибені қабылдамауы. Бүл өз кезегінде саяси мінез- құлықтан көрініс табады. Объективті саяси жатырқау - саяси жүйе табиғатына байланысты индивидтерге саяси іс-әрекеттер мен өкімет шешімдеріне ықпал етуге кедергі келтіретін жағдай. Субъективті саяси жатырқау - индивидтердің өз қызығушылықтарына байланысты қоғамдық өмірде саяси мәселелерге көңіл бөлмеу жағдайы. Дереккөздер
Эрозиялық аңғар

]] Эрозиялық аңғар — ағын сулардың әрекетінен пайда болған аңғарлар. Тектоникалық әсер (тaу қалыптасу процестері) көрінетін аңғарлар, вулкандық-құрыльшына вулкандық әрекеттер әсер еткен аңғарлар мұздық-құрылымында мұздықтардың әрекетінің ізі бар аңғарлар, болып бөлінеді. Өзен аңғарларының қалыптасу, даму процестері ондаған мың жылдарға созылып жатыр. Аңғарлардың ең алғашқы формаларына уақытша ағын сулар жасаған сайлар мен жыралар жатады. Аңғарлардың табаны мен беткейлерін құрайтын тау жыныстарының қасиетгеріне байланысты олардың ұзына бойы, көлденең көріністері өзгеріп отырады. Дереккөздер
Хафиз, Гафиз, Хафез

Хафиз, Гафиз, Хафез (лақап аты, шын аты-жөні Шамседдин Мұхаммед) (1325-89 немесе 1390) - тәжік-парсы ақыны. X. парсы әдебиетінде ғазел жанрын биікке көтерген. Шығармалары өзі қайтыс болғаннан кейін жинақталып, «Диуан» деген атпен жарияланған. Туындыларының негізгі сарыны - адамды ардақтау, махаббат, сұлулық, еркін ойлылық, болашаққа сенім, байлыққа бас имеу. X. мұрасы дүние жүзі ақындарына зор ықпалын тигізді. Неміс ақыны В. Гете «Батыс-шығыс диуаны» атты 12 кітаптан тұратын туындысының бір бөлімін «Хафиз-наме» деп атаған. X. шығармаларымен қазақ халқы ертеден таныс. Абай Х-ді өзіне ұстаз санаған. Оның әсем сазды ғазелдерін, әуезді-ырғақты өлеңдерін көп оқыған. Абай Шығыс классиктерімен, соның ішінде X. мұраларымен Семейдегі Ахмет-Риза медресесінде оқып жүрген кезінде танысқан (қ. Шығыс әдебиеті). Осы кезеңде жазған «Фзули, Шәмси, Сәйхали» атты өлеңінде Х-ді тілге тиек етіп, есімін үлкен ілтипатпен атайды. Одан медет тілеп, сиынады. Дереккөздер
Нығмет Сәбитов

Нығмет Сәбитов (1895-1955)-әдебиетші, филол. ғылымдарының кандидаты. 1940 ж. Абай шығармалары мен ол жайындағы әдеби материалдардың библиогр. көрсеткішін тізіп, ақын жинағында жариялады. Бүл «Библиографиялық көрсеткіште» ақынның 1889-1945 жылдар аралығында қазақ және орыс тілдерінде жарияланған барлық шығармалары мен ол жайындағы әдебиеттер қамтылған. ішінара езбек, татар, қырғыз тілдеріндегі материалдар да енген. Көрсеткіш материалдардың мазмұны мен сипатына қарай бірнеше тарауға жіктелген негізгі 2 бөлімнен (қазақша және орысша) тұрады. Қазақстан Республикасы Ұлттық мемл. кітапханасы қоры негізінде құрастырылған. 1917 жылғы төңкеріске дейін жарық керген Абай шығармаларының басылымдары жайындағы мәліметтер Сәбитов құрастырған басқа библиогр. көрсеткіштен де орын алған. Дереккөздер
Түзілім қалыптасуындағы белдемділік

Түзілім қалыптасуындағы белдемділік — Жер шарындағы физикалық-географиялық және геологиялық процестер болмысының нақтылы заңдылықтарға бағынуы осы процестерге тәуелді түзілімдердің де жүйелі түрде қалыптасуын қамтамасыз етеді деп пайымдайтын тұжырым. Бұл тұжырымға сәйкес, планета бетінде түзілген (түзіліп жатқан) шөгінділер өздерінің құрамы мен сипаты тұрғысынан кеңістікте бір-бірімен заңды түрде алмасып отырады деп есептеледі. Бұл жүйелерді климат тұрғысынан, биіктік деңгейіне орай, циркумконтиненттік тұрғыдан (шөгінділер құрамы мен сипатының материк жағалауларынан мұхит орталықтарына қарай заңды түрде өзгеруі) және тектоникалық тұрғыдан саралауға болады. Дереккөздер
Есек (мысал-өлең)

«Есек» («Қыры - елу қос бір жерден...») — Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал-өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 10 шумақтан тұрады. Абай Крыловтың мысал-өлеңін өзінше түйіндейді. Абай мысалының мазмұны Крылов шығармасынан мүлдем өзгеше. Крыловта есек мойнына қоңырау таққанға мәз болса, Абайда үстіне алтын артқанға есіреді. Біріншісінде - алғашында қоңырауына мәз болған есек артынша-ақ одан опық жейді. Екіншісінде - есек үстінде алтыны бар кезде құрмет кереді де, оны жеткізіп алған соң «боқ тасуға жегіледі». Орыс ақынының мысалынан: жылпостар қалай шені өссе, солай адам танымастай өзгеріп кетеді деген түйін білінсе, ал Абай өлеңінен ақынның өзі айтқандай: :«Қарасаңшы бойыңа, :Ұзын құлақ қалпың ғой. :Жұрт ергені соңыңа - :Үстіңдегі алтын ғой», - деген әлеуметтік үлкен ойды аңғаруға болады. Түпнұсқа 25 жолдан тұрса, Абай оны толықтырып, 40 жолға жеткізген. Өлең 6-7 буыңды шалыс ұйқаспен кестеленген. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945, 1954 жылғы басылымдарында 7-шумақтың 4-жолы «Жаппарқұл мырза» атанған делінсе, кейінгі жинақтарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары (1905, 1910) мен 1909 жылғы жинақ негізінде «Жаппарқұл мырза» аталған болып берілген. Дереккөздер
Анатолий Николаевич Дужнов

Анатолий Николаевич Дужнов(1942 жылы туған) - суретші. Кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол ҚазМУ-дың музейіне арнап «Абайдың портреті» (1978, майлы бояу, кенеп, ҚазМУ-дың қорында) суретін салды. Онда қолына шиыршықталған қағаз ұстаған Абай ұлттық кілем тұсында беліне дейін бейнеленген. Кескін жарықтың қарама-қарсылығына құрылып, ақын жүзі, қолы, қағазы ашық түспен ерекше бөліп көрсетілген. Дереккөздер
Мемлекеттік идеология

Мемлекеттік идеология — ұлт субъектісі болып табылатын мемлекеттің идеялық көзқарастарының жүйеленген жиынтығы. Ұлт саяси қатынастардың басты субъектісі екені даусыз. Осы орайда, олар өздерін, өз мүдделерін қоршаған ортада нақтылы философиялық, экономикалық, саяси, құқықтық, этникалық және діни көзқарастарымен тұтастанатын, өздерінің саяси-әлеуметтік талпыныстары мен әрекеттерін сол ұстанымдары тұрғысынан түсіндіреді. Дереккөздер
Саяси жауапкершілік

Саяси жауапкершілік - саяси үрдіс даму барысындағы идеология мен саяси тәжірибенің сәйкес келуі. Саясаттануда жауапкершілік ұғымы аз зерттелген. Саяси жауапкершілік бірнеше деңгейлерден тұрады: саясаткерлердің уәделері мен олардың шынайы қызметінің сәйкес келуі. Әлемдік саяси тәжірибеде саяси демагогия, алдау-арбау түсініктерімен тыгыз байланысты популизм ұғымы пайда болды. Мінеки, осылардың барлығы белгілі бір деңгейде сөз жүзінде уәде беріп, ал іс-жүзінде орындамайтын саясаткерлердің жауап- кершіліксіздігін көрсетеді; қоғамдағы шынайы мәселелер мен оларды саясаткерлердің түсінуі арасында айырмашылық п.б. Дағдарыстан шығуға ұмтыла отырып саяси элита өзіне жауапкершілік алады. Бүл саяси жауапкершілік қоғамды басшылықтың субъективизмінен қорғау кепілдігі болуы тиіс. Саяси жауапкершілік саяси субъ¬ектінің саяси өмірдің ережелері мен қағидаларын, саяси қызметті бақылау түрлерін саналы түрде сақтауы. Саяси жауапкершілік жеке түлғаның қасиеті ретінде саяси қызмет барысында қалыптасады. Сонымен бірге, жеке түлғаның саяси қызметте жауапкершілік алып үйренуіне, оның топтың даму деңгейіне, ауызбірлігіне, құндылық бағыттарының жақындығына, эмоциялық бірегейленуіне ықпал етеді. Дереккөздер
Өзен бастауы

Өзен бастауы - арнада тұрақты ағыс байқалатын орын; ағын су арнасында судың ағысы үнемі байқалатын жері. Өзен бастауы бұлақ, қайнар, көз, тұма, мұздық тілі және т.б. болуы мүмкін. Батпақтан басталатын өзендерде, түрақты арнасы бар, ашық ағын басталатын нүкте, көлдерден басталатын өзендер үшін көлдің жағалық сызығын арнаның кесіп өткен нүктесі Өзен бастауы болып есептеледі. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер an:Naixedero ast:Prial ay:Jalsu ca:Font de:Quellgebiet en:River source et:Lähe hr:Izvor ka:სათავე (ჰიდროლოგია) krc:Сууну башы lt:Ištaka pt:Nascente (geologia) ru:Исток scn:Favara (surgenti) simple:Source (river or stream)
Тоқташ Ізкәйілұлы

Тоқташ Ізкәйілұлы (1924-43) - Абайдың немересі. Тоқташ неміс фашистеріне қарсы Отан соғысына қатысып, сонда қаза болған. Ол домбыра, гармоньда ойнап, Абай әндерін айтқан. 1934 жылы маусымда Бүкіл Қазақстан халық өнерпаздарының 1-ші слетіне қатысқан. Әрхәм өзі де жас шағынан Абайды көріп, ақынның немере балаларының біріндей болып өскен адам. Абай дүниеден қайтқан жылы Әрхәм 19 жастағы жігіт болатын. Сондықтан ұлы ақын атасын өзі көрген-білгені бар, кейін әкесі Кәкітайдан естіп құлағына құйғаны, көңіліне тоқығаны бар. Әрхәм Абай туралы тарихи құнды мағлұмат, мол дерек қалдырып кетті, Әрхәм әкесі қайтыс болған жылы (1915) 30 жаста еді. 1963 жылы 78 жасынан дүниеден өтті. Дереккөздер
Өлсе өлер табиғат, адам өлмес...

«Өлсе өлер табиғат, адам өлмес...» - Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 4 шумақ. Ақынның болашағынан үлкен үміт күткен сүйікті баласы Әбдірахман мен інісі Оспаннан айрылып, көңілін мұң басып, қайғы шеккен кезеңіндегі өмір мен өлім, табиғат пен адам хақындағы ойлы толғаныстарынан елес береді. Өлеңнің тақырыбы Өмірдің мән- мағынасын жете бағалап, опасы мен жалғанын әрқашан да ажыратып қараған Абай дүниеден өткен адамды біржолата өлдіге санайтын жаңсақ пікірді теріске шығарады. Абай Платон ілімінен арқау алған идеалистік философияның жаратылыс құбылыстарын жоғары қойып, адамды табиғатқа табынтпақ болған кертартпа тұжырымына қарсы. Ол абсолюттік идеялардан нақты дүниелерді ілгері қояды. Ақынның ұғымында «мен» әрі табиғат, әрі адам. Ол «өлсе өлер табиғат, адам өлмес» дегенде сол адамды өлтірмейтін «менікі» саналатын - істеген еңбегі дейді. «Мен» кісінің денесі де, «менікі» - атқарған ісі, ұстаған ойы, айтқан сөзі. Осы «менікі» мәңгілік. «Фәнидің» мінін көрмей қоймайтын, «бақилық» мұрасы. Абайдың бұл тұжырымы түптеп келгенде «Жақсының аты өлмес, ғалымның хаты өлмес» дейтін халық философиясымен үндес жатыр. Сонда ақын «адам өлмес» дегенде не айтпақ? Ол осынау байламды сөзі арқылы халықты табиғат құбылыстарынан жасқанбай, оларды мойынсынбай, қарсы күресуге, еңбек етуге, артына жұрт есінде тұтарлық іс қалдыруға шақырады. Фәнилық дүниеге бой алдырмасаң, терең ойдың соңына ерсең ғана иманың түгел деп түсіндіреді. Бұл жерде, сөз жоқ, ол өзі туралы айтып отыр. Бұл кезде «Абай аға» атанып, дуалы сөзі елге дауа, жұртқа жұбаныш болған ақын өзінің бүгінгі мен болашақты жалғастыратын ірі тұлға екенін жақсы білген. Өйткені оның өзі де «өлмейтұғын артына сөз қалдырған». Өлеңнің жариялануы Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында 2-шумақтың 3-жолы «Өлді деуге сыя ма, ойлаңызшы» деп жазылса, басылымдарда Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбалары, 1909 жылғы жинақ негізінде «Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы» болып алынған. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Ақынның бұл өлеңіне композиторлар С. Мұхаметжанов пен М. Маңғытаев ән-романстар жазған. Дереккөздер
Өзен сағасы

Өзен сағасы – өзеннің теңізге, көлге, бөгенге немесе өзінен үлкенірек өзенге құяр тұсы. Өзеннің төменгі ағысының негізгі түрлеріне эстуарий және дельта немесе атырау жатады. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Саяси және мемлекеттік биліктің өзара қатынасы

Саяси және мемлекеттік биліктің өзара қатынасы - мемлекеттік билік барлық адамдарға міндетті заңдарды шығаруға жеке-дара құқығы бар зандар мен ұйымдарды сақтау үшін ерекше күштеу аппаратына сүйенетін саяси билік түрі. Саяси биліктің мағынасы мемлекеттік биліктен кең. Мемлекеттік билік - саяси биліктің ең жоғары, ең толық, ең дамыған түрі, оның өзегі болып табылады. Дереккөздер
Өзен еңістігі

Өзен еңістігі - өзен құламасының сол телімдегі ұзындығына қатынасы. Промилле ‰ немесе ондық бөлшекпен айқындалады. Мысалы, Еділ өзенінің орташа еңістігі 0,00007 немесе 0,07 ‰-ге тең, яғни әрбір 1 км сайын 7 см-ге төмендейді. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Мемлекет және құқық

Мемлекет және құқық - араларында үйлесімді байланыс бар әлеуметтік институттар. Шын мәнінде, құқық жалпыға міндетті, мемлекет ресми түрде кепілдендірген ережелер, яғни, қоғамдық қатынастарды реттеушілік қызметінің жалпы сипаттағы ережелері болып табылады. Құқықтың қызметі өмірдің барлық салаларына да кеңінен таралады. Оның ережелері - қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы қатынастарды реттеудің заңдық көрініс табуы. Құқықтық ережелер қоғамның мәдени дамуына сәйкес өрбиді, тарихи дәстүрлердің, өнегелік талаптарының және басқа да факторлардың ықпалына түседі. Көріп отырғанымыздай, Мемлекет пен Құқық бірдей ұғымдар емес. Егер мемлекет саяси билікті ұйымдастырушы болса, құқық - қоғамдық қатынастарды реттеуші - жалпы сипаттағы тәртіп ережелерінен тұрады. Сөйте тұра, Мемлекет пен Құқық - өзара тығыз байланысты қоғамдық феномендер. Оларды біршама кең әлеуметтік құбылыс - саясат біріктіреді. Мемлекет те, құқық та саяси билік жүргізудің құралы болып табылады. Сондықтан да екеуі де саяси мәнге ие. Екеуінің тығыз байланысы неден көрініс табады? Мемлекеттің құқықтан тәуелділігі құқықтың мемлекеттің қолындағы аса қажетті құралы болып табылатындығынан көрініс табады. Заңнамалық ережелерсіз мемлекет қимылдай алмайды. Дәл осы құқық ережелері арқылы үстемдік етуші әлеуметтік топтар өз еріктерін білдіре алады. Алайда, мемлекетсіз құқықтың өмір сүруі екіталай. Заңнамалық ережелер мемлекет тарапынан ұсынылады. Мемлекет пен құқықтың өзара үйлесімді байланысы азаматтық қоғамның аса маңызды элементі болып табылатын құқықтық мемлекетте барынша көрініс табады. Дереккөздер
Есек пен бұлбұл

«Есек пен Бұлбұл» («Тойған есек шөпті оттап маңайдағы...») - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан тұрады, көлемі 28 жол. Түпнұсқаның мазмұны аудармада дәл берілген. Соған қарамастан, Абайдың мысал өлеңіңде тыңнан қосылған, не болмаса алынып тасталған жолдар бар. Орыс ақынының туындысында есек бұлбұлды көріп: «Достым, тындашы. Жұрттың бәрі «сені» керемет әнші», - деп мақтайды. - Мен сенің әніңді тыңдап, сенің шын шебер әнші екендігіне көз жеткізгім келеді», - дейді. Абай есекті бұлбұлға бірден кезіктірмей, алдымен есектің жай-күйінен хабар береді. Бұлбұл әнін орыс ақыны 12 жолмен суреттесе, Абай оны 8 жолмен-ақ дәл жеткізеді. Түпнұсқада Крылов алдымен желдің тынып, құстар шуылының басылғанын айтып, содан кейін барып малдың жатқанын, қойшының елтіп тыңдап тұрғанын суреттесе, Абай әнді алдымен тыңдатып, табиғатты соңынан елжіретеді. Сөз суреттерінің орны ауысқанымен, аударма сол қалпында шыққан. Бұлбұл әнін тыңдап болған соң есек оған: «Әнің жақсы екен, бірақ сенің әтеш әнімен таныс емес екендігі өкінішті-ақ. Содан бір азырақ үйренсең, бұдан да жақсы болар еді» дейтін 6 жолды Абай 4 жолмен береді. Крылов мысалы «Құдайым бізді де осыңдай сарапшылардан сақтасын» деген бір-ақ жолмен қорытындыласа, Абай айтқысы келген ойын: «Демеймін жұрт мақтасын, Я жақсын, я жақпасын Сүйтсе де мұңдай сыншыдан Құдайым бізді сақтасын», - деген 4 жолмен түйіндейді. Өлеңнің бастапқы 6 шумағы 11 буыңды, соңғы 7-шумағы 7 буынды қара өлең ұйқасымен (-а, -а, -б, -а) кестеленген. Ал Крылов өлеңі 6, 8, 9, 12, 13 буынмен өрнектелген, көлемі 29 жол. Туынды алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының елеңі» жинағында жарияланды. Мүрсейіт қолжазбаларыңда түпнұсқасы бар. Шығарманың басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945, 1954, 1957 жылғы жинақтарда 1-шумақтың 3-жолы «Қаңғырып өлкені өрлеп келе жатып», 7-шумақтың 1-жолы «Демеймін мені мақтасын» түріңде басылса, 1977 жылғы жинақта бүл жолдар 1933 жылғы басылым негізінде «Тентіреп өлкені өрлеп келе жатып», «Демеймін жұрт мақтасын» болып түзетілген. Өлең Тойған есек шөпті оттап маңайдағы Сонырқап шатқа кетті қай-қайдағы. Тентіреп өлкені өрлеп келе жатып, Жолықты бір бұлбұлға тоғайдағы. Сенбісің ақын бұлбұл, жаңа көрдім, Атыңа жұрт мақтаған құмар едім. Бір сайрап берсең, қалқам, өзім естіп, Рас па екен жұрттың сөзі, сынар едім. Өнерге салды бұлбұл сонда аңыратып, Шыңғыртып, шымырлатып, сорғалатып, Мың түрлі күйге салып толқынтады, Маңайда жан біткенді таңырқатып. Қой жатыр, қойшы тыңдап тұрды елбіреп, Көзіне қып-қызыл боп жас мөлдіреп. Жел соқпай, құс шуламай, бәрі жым-жырт, Әнге көңіл жіберіп тұрды елжіреп. Бұлбұл болды, тосып тұр есек сөзін, Есек жерге қаратып екі көзін: "Іш пыспай-ақ тыңдарлық бар екенсің, Әттегене-ай, білмепсің әтешті өзің! Екенсің ән салуға сен-дағы епті, Сен біраз әтеш әнін үйрен!"— депті. Бұл сықылды сыншының сөзін естіп, Көз көрмеске бұлбұл да ұшып кетті. Демеймін жұрт мақтасын, Я жақсын, я жақпасын. Сүйтсе де мұндай сыншыдан Құдайым бізді сақтасын. Дереккөздер
Өзен желісі

Өзен желісі - кез келген аумақтағы барлық өзендердің жиынтығы; гидрографиялық желінің бір бөлігі. Өзен желісінің негізгі көрсеткіші — өзен желісінің жиілігі. Өзен желісінің жиілігі Өзен желісінің жиілігі (Густота речной сети) — # алаптағы барлық өзендер ұзындықтары қосындысының алаптың ауданына қатынасы. Қарастырылып отырған аумақтағы жер үсті ағындысының дамуын көрсетеді. Әдетте, км/км 2 есептеледі. Қазақстандағы өзен желісінің жиілігінің жиілік көрсеткіші 0-0,05-тен (шөлейт және тегіс аймақтарда) 0,45 км/км 2 -ге дейін өзгереді, ал республика үшін оның орташа көрсеткіші 0,08 км/км 2 ; # қандай да бір аумақтың 1 км 2 ауданына келетін өзен желісінің ұзындығы. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Толғанай

Толғанай (т.-ө. ж. б.) - Шыңғыс елі, Бұғылы болысының адамы Ибрай Ибақовтың әйелі. Әйелді 1886 жылы Ибрай Күнтуұлы деген алып кеткен. Толғанайдың иелігінде жалпы құны 1500 сом тұратын дүние-мүлік, 60 жылқы, 920 қой, 32 түйе болған. Билер соты Толғанайдың дүние-мүлкін бөліске салған. Әйел бүл шешімге риза болмай, билікке Абай араласып, Толғанайдың басына азаттық әперген. Сол үшін билер Абайды кінәлап, оның үстінен арыз жазған. Дереккөздер
Су түбі бедер пішіндерінің жіктемесі

Су түбі бедер пішіндерінің жіктемесі — генезисі мен дамуының бірлігіне негізделген су асты бедер пішіндерінің заңдылық жүйесі. Су асты бедер пішіндері эндогендік (тектоникалық, вулкандық) және экзогендік (абразиялык, эрозиялык, шөгінді-аккумуляциялык, жылжымалық, мұздықтық биогендік, хемогендік) типтерге бөлінеді. Эндогендік пішіндер геотектуралар, бедер жасайды, ал экзогендіктер —морфомүсіндер, олардың ішінде ерекше (субаэралық, су астында қалған өзен аңғарлары) жұрнақ пішіндер жасайды. Дереккөздер
Тоспа әуіз

Тоспа әуіз (хауз) — лай суды жүзбе бөлшектерден тазалауға арналған су хауызы. Көл арқылы ағып өтетін өзен үшін көл табиғи тоспа әуіз болып табылады. Өзендердегі жасанды суқоймалар (бөген, әуіт) да тоспа әуіз қызметін атқарады және лайлануға бейім. Дереккөздер
Алыптар адымы

«Алыптар адымы» («Путь гигантов»), шағын мақала. «Литературная газетада» 1950 ж. 22 ақпанда шыққан. Газетте 1950 ж. 14 ақпанда жасалған Кеңес-Қытай келісіміне орай М.Әуезовтің, В. Катаевтың, Б. Лавреневтің мақалалары жарияланды. Шағын мақалада М.Әуезов бұл келісімнің маңызына жоғары баға беріп, 1917 ж. қазанда басталған эпостың жалғасы дейді. Екі алып елдің - КСРО мен 700 миллион халқы бар Қытайдың арасындағы бекітілген келісімнің маңыздылығына тоқталады. Дереккөздер
Түйірөлшемдік құрамның диаграммасы

Түйірөлшемдік құрамның диаграммасы — жекелеген немесе көптеген таужыныстардың түйірөлшемдік құрамын бейнелеудің графикалық тәсілі. Жекелеген тау жыныстары құрамын бейнелеу үшін бағаналық диаграммалар, циклограммалар, таралу қисықтары мен еселену қисықтары тұрғызылады. Түйірөлшемдік құрамның диаграммасы көптеген практикалық және теориялық мәселелерді шешуге, статистикалық мәліметтер алуға жол ашады. Дереккөздер
Абдомен

Абдомен ( — құрсақ) - құрсақ, дененің құрсақ бөлігі. Құрсақ — құрсақ қабырғасынан және ішкі ағзалар орналасқан құрсақ қуысынан тұрады. Құрсақ қабырғасы — сырттан ішке қарай: тері, теріасты бұлшықетін қаптап жатқан екі қабат беткей шандыр (фасция), құрсақтың сыртқы қиғаш бүлшықеті, құрсақтың тік бұлшықеті (бұл бұлшықет адамда — құрсақтың алдыңғы жағында, жануарларда — құрсақтың төменгі жағыңда орналасады), құрсақтың ішкі қиғаш бүлшықеті, құрсақтың көлденең бүлшықеті, көлденең құрсақ шандыры және ішперде (сірлі қабық) қабаттарынан тұрады. Құрсақ қуысы (лат. cavum abdominis) — диафрагма (көкірек қуысы мен құрсақ қуысы шекарасындағы көкет) мен жамбас қуысы кіреберісіне дейінгі аралықтағы қуыс. Дереккөздер
Есенбай Шоқбайұлы

Есенбай Шоқбайұлы (1850-1925) – Абай замандасы. Жасынан турашыл, әділ сынап, кемшілікті бетке айтатын шешен, Абай мектебінен нәр алған төкпе ақын болған кісі. Абайды аға тұтып, көзі тірісінде-ақ данышпан санаған. Ақынды Семейге ұлықтар тергеуге шақыртқанда, арнайы іздеп келіп, өлеңмен сәлем берген:«». Дереккөздер
Өзен иректілігі

Өзен иректілігі (Извилистость реки) — 1) өзен арнасының бір бағыттан ауытқып отыратын бұрылыстары; 2) өзен арнасының бұралаңдығының көрсеткіші. Картадан арнасынан ауытқымай өлшенген өзен ұзындығының өзен бастауы мен сағасын косатын түзу сызықтың ұзындығына қатынасына тең. Өзен иректілігі иректік коэффициентімен сипатталады. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Малға достың мұңы жоқ малдан басқа...

«Малға достың мұңы жоқ малдан басқа...» - Абайдың 1896 жылғы жазған өлеңі. Өлеңнін сипаттамасы Әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 4 шумақ. Шығармаларындағы басты өзекті тақырып - адамгершілік, ар, намыс мәселесі, сын семсерін сұққан жері - ынсапсыз байлық, өлшеусіз өрескел билік десек, Абай бұл өлеңінде қалтқысыз көңілмен халық мүддесін көздейтін демократтық биік деңгейге кетөріліп, қоғамдық мазмұны аса маңызды шындықтың бет пердесін ашып береді. Ақын бұдан бұрынғы сынында ар-ұяттан бөзген, тойымсыз би-болыстарды қанша айыптаса да, ара кідік олардың ішінде де тәуірлері бар, әр нәрсе адамына қарай деген пікірдің ұштығын шығарып қоятын (Мысалы, «Бай сейілді...» өлеңінде). Бұл ақын өмірінің белгілі бір кезеңіне ғана тән кемшілік екенін осы туындысы айқын дәлелдейді. Абай енді оларды «жақсы», «жаман» деп бөліп жармай, өз заманыңдағы барша би-болыстарға, байларға арылмастай үкім айтады. Мал жиған адамның дүниеқоңыз, қүнсыздығын барынша уытты тілмен, өлтіре ешкерелейді. Байлықтың ондайларға бос күпіл, қайырусыз билік үшін ғана керек екенін ашық айтып, имандылықтан, мейірім-сауаптан ада қалған жандарға жиіркенішін білдіреді. Олар өздері шошқа болған соң, басқа адамдар ит болып көрінетінін ескертеді. Ақын өз жұртына жаудай тиіп отырған, қоғам денесіндегі осынау жұқпалы дертті шеней отырып, оған қарсы қоятын, мерөзді сылып тастайтын күшті де атайды. Ол - адал еңбек, ащы тер. Аштан өлсеңде арыңды сатпа деп, адалдыққа, адамгершілікке шақырады. Абай адамдардың асыл қасиеті байлықта, билікте емес, үш-ақ нәрсе: «ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» деп біледі. Еңбек, сана, мейірім. Бұл - Абайға дейінгі қазақ ақындары осынша өткір, уытты тілмен барынша ашынып айта қоймаған тұжырым. Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1959 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Абай Құнанбай ұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Шығарма ешқандай тек стол. өзгеріске ұшырамаған. Өлең қарақалпақ, орыс, ұйғыр т.б. тілдерге аударылған. Өлең Малға достың мұңы жоқ малдан басқа, Аларында шара жоқ алдамасқа. Табысына табынып, қалтаң қағып, Тойғанынан қалғанын берсе алашқа. Мал жияды мақтанын білдірмекке, Көзге шұқып, малменен күйдірмекке. Өзі шошқа, өзгені ит деп ойлар, Сорпа сумен, сүйекпен сүйдірмекке. Ақылды деп, арлы деп, ақпейіл деп Мақтамайды ешкімді бұл күнде көп. Осы күнде мал қайда, боқ ішінде, Алтын алсаң, береді боғынан жеп. Осыны оқып, ойлай бер, болсаң зерек. Еңбекті сат, ар сатып неге керек? Үш ақ нәрсе адамның қасиеті: Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек. Дереккөздер
Мемлекет және шіркеу

Мемлекет және шіркеу - араларында қандай да бір өзара байланыс бар әлеуметтік феномендер. Мемлекет пен Шіркеудің байланысы әр дәуірде, әр мемлекетте әрқилы болды. Мемлекеттің әртүрлі діндердің өкілдерін қудалаған, кейіннен дін мемлекеттік болып мойындалған мысалдары тарихтан белгілі. Еуропада XVIII ғасырдың соңына дейін Шіркеу саяси жүйенің басымдыққа ие құрамдас бөлігі болып келді. Кейіннен секуляризация (зайырлы) процестері Мемлекет пен Шіркеудің аражігінің ажырауына алып келді. Қазіргі кезде Мемлекет пен Шіркеудің өзара байланысы әртүрлі үлгілерде жүзеге асырылады. Олар: діни (теократиялық) мемлекет, зайырлы мемлекет, ресми шіркеу және мойындалған қауымдастықтар үлгісі. Діни немесе теократиялық мемлекет қандай да бір дінді "мемлекеттік" деп, ал Қасиетті Жазбаға мемлекеттің заңнамалық дерегі ретінде сүйенетін үлгі. Мұнда Мемлекет пен Шіркеудің арақатынасы діни және саяси институттардың қарым-қатынасымен байланыстырылады, ал азаматтардың жеке өмірі діни ережелермен реттеледі. Зайырлы мемлекет дінді мемлекеттен бөлу идеясын жүзеге асырады. Ресми шіркеу үлгісіне бір дінді ресми деп жариялап, елдің саяси өмірінде оған ерекше орын береді. Мойындалған қауымдастықтар үлгісінде барлық негізгі діндер мойындалады, дегенмен олардың ешқайсысы да мемлекеттік мәртебеге ие болмайды. Дереккөздер
Сарыарқамен танысу

«Сарыарқамен танысу» («Свидание с С а р ы-А р к о й») - «Қазақстан» баспасынан 1980 ж. орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы- Ю.Г.Попов. Кітап Қарқаралы өңірінің шаруашылық экономик., тарихи, мәдени өмірін баяндайды. 19ғ- дың ортасында Қарқаралыда Құнанбай салдырған мешіттің имамы Қарамолданың үйіне Абайдың келіп жүргені жазылған. Автор Абай мен Шоқан арасындағы байланысты зерттеген еңбектерге сүйене отырып, олар бірін-бірі жақсы білген деген қорытынды жасайды. Дереккөздер
Өзен көлігі

Өзен көлігі (Речной транспорт) - ішкі су жолдары (өзен, көл, канал, бөген) арқылы жүк және жолаушылар тасымалдайтын көлік түрі. Өзен көлігінің республиканың жалпы жүк айналымындағы үлесі — 0,8%. Жалпы көлік түрлері бойынша өзен көлігінің жүк тасымалдау көлемі — 0,3%, кеме жүзетін жолдың ұзындығы — 4002 км болды (1984). Жүк тасымалдау 1940 ж. 628 мыңт-дан 1984 жылы 8958 мың т-ға дейін немесе 15 есе, жүк айналымы 216 млн. т/км-ден 3209 млн. т/км-ге дейін артты. Республиканың Өзен көлігі аркылы тасымалданатын жүктің басым көпшілігі минералдық-құрылыс жүктері (қиыршық тас, құм және т.б.) — бұл құрғақ жүктің 70%-ы. Орман ағаштары РФ-ы облыстарымен шектескен өңірдегі Ертіс өзені арқылы тасымалданады. Бұл жүктердің басым көпшілігі Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарындағы темір жол көліктерімен жеткізіледі. Ірі элеваторлар мен астық өңдейтін кәсіпорындар орналасқан Өскемен, Семей және Павлодар қалаларына өзен жолымен астық тасылады. Кузбасстың тас көмірі темір жолдан Павлодар, Өскемен және Қапшағай қалаларындағы су көлігіне тиеледі. Өзен көлігімен жолаушыларды тасымалдау негізінен Ертіс өзені арқылы атқарылады. Мұнда "Ракета", "Метеор", "Белорусь", "Заря" кемелері қатынайды. Қазақстанда жолаушыларды тасымалдау көлігі 1940 жылы 177 мыңнан 1984 жылы 2409 мың адамға дейін немесе 13 есеге жуық артты. Осы уақыттың ішінде жолаушы тасымалы айналымы 1940 жылғы 55 млн-нан 1984 жылы 94 млн. жолаушы км-ге жетгі. Республикада 1963 жылдан бастап жүкті контейнерлермен тасымалдау ісі дами бастады. Мұның өзі тасымалданатын жүктің толық сақталуын, ең бастысы механизмдерді қолдана отырып, жүкті бір көліктен екіншісіне ауыстырып тиеуді оңайлатады, әрі арзанға түсіреді. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Кең қуыстардағы жер асты сулары

Кең қуыстардағы жер асты сулары — жер үсті суларының таужыныстардағы ірі жарықшақтар, қуыстар, шұңқырлар және карстық үңгірлер арқылы төменгі жер қабатына түсуінен (құйылуынан) пайда болған сулар. Дереккөздер
Сөз ойыны

Сөз ойыны, каламбур - сөздердің мағыналық және тұлғалық ұқсастықтарын пайдалана отырып, ауызекі сөйлегенде, әсіресе поэтика тілде құбылмалы ұйқастар жасау тәсілі. Абай тұтас сез тұлғаларының ұқсастықтарын, сез буындарының сәйкестіктерін ерте ұғынған. Оның шағатай поэзиясы үлгісіндегі «Әлифби» елеңінің езінде әліппе әріптерінің айтылымын сез ойнатуға, яғни солардың әуезділігіне сай келетін сездерді ұйқастырып қолдануға негіз болған. Абай өлеңдерінде сырт пішіні дәлме-дәл ұқсататын омоним сөздердің тізбегі, бір түбірден өрбіген үндестігі жақын сөздердің ұйқасымы, басқа да тепе-тең бунақтар кептеп кездеседі. Мысалы: «Жүз қараға екі жүз аларман бар, Бас қатар бас-аяғын тексерем деп», - дегендегі «бас» сөзімен келетін бунақтардың қайталамасы немесе: «Бір атқа жүз құбылған жүзі күй гір, Өз үйінде шертиген паңы құрсын!» - деген жолдардағы «жүз» сөзімен келетін бунақтардың қайталамасы; сондай-ақ: «Бектікті біреу бектеп тұра апмай жүр, Одағы ұры-қары тыя алмай жүр», - деген жолдардағы «бек» түбірі омонимдердің қайталамасы; «Қу шалбар қулығына болған айғақ, Тізесін созғылайды қайталансақ», - дегендегі «қу» түбірлі омонимдерге негізделген қайталаулар; «Шу дегенде көрінер сұлу артық, Көбі көпшіл келеді ондай қаншық, Бетім барда бетіме кім шыдар? -деп, Кімі паңдау келеді, кімі тантық», - деген шумақтағы «Көп» түбірінен сөздердің ойнақы қолданысы және де «бетім» сөзіне екіұдай мағына теліп қайталама ұйқас жасау Абай ақындығының халық эстетикасына табан тіреген нақыштары екені даусыз. Тек омонимдер емес, Абай өлеңдерінде сөз ойнатудың пароним ұйқасқа құрылған үлгілері дежоқ емес. Мысалы: «Қылып жүрген енері: Харекеті әрекет, Өзі оңбаған антұрған, Кімге ойлайды берекет?» - Бұл жердегі - әрекет сездері әуел баста кәсіп мағынасындағы «харакат» түбірінен тарағанмен, қазақша әрекет болып дыбысталып, «өнімсіз іс, әурешілік, өнбес тірлік»деген мәнге ауысқан. Абай осы екі мағынаны да қамти отырып, лебіздік жағынан біршама жуық естілетін (бірақ тепе-тең емес) мағыналас сөздерді ойнақы ұйқасқа негіз еткен. Дереккөздер
Өзен суының тартылуы

Өзен суының тартылуы (Пересыхание рек) — түсетін жауын-шашынның мөлшері азайып, оның сүзілу мен булануға көп жұмсалатын кезінде өзен арнасындағы ағыстың жойылуы. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Өмірбай Тілеуұлы

Өмірбай Тілеуұлы (1850-1930) - Абай ерекше қастерлеген төкпе ақындардың бірі. Ол жас кезінде шешекпен ауырып, су қараңғы соқыр болып қалады. Абайға бір келгенде өзінің көзі көрмесе де көкірегі ояу екенін, Абайды аға ретінде бағалайтынын, сәлем беруге әдейі іздеп келгенін өлеңмен жеткізеді. Абай оның қасына ілесіп келген Назарбектің атына қызығып, оның бітім-болмысын, көрінісін сипаттап таңданған кезде Өмірбай домбырасын ала салып, Абайдың айтқандарын өлеңдетіп, қайта айтып шығады. Өмірбайдың ел арасына кең тараған бұл өлеңінен Абайдың сөз саптау үлгісі айқын аңғарылады. Дереккөздер
Өзен эрозиясы

Өзен эрозиясы (Речная эрозия) - аққан судың мүжу-шаю әрекеті. Терендеу эрозиясы, бүйірлік эрозия және регрессиялық эрозия болып бөлінеді. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы; * Өзен аралығы. Дереккөздер
Абдуктор

Абдуктор (; ab — сыртқа қарай; duko — серпу, яғни денеден алыстатқыш) — адамда қол мен аяқ, ал жануарларда алдыңғы және артқы аяқтар буындарына әсер ету арқылы аталған мүшелерді денеден алыстататын бұлшық ет. Абдукторларға иық буынын денеден алыстататын "қырарты бұлшық еті" және жамбас-ортан жілік буынын сыртқа қарай тартып қозғалтатын "бөксенің терендегі бұлшық еті" жатады. Дереккөздер
Мемлекеттілік

Мемлекеттілік - 1) өз мемлекетін құрудан немесе қандай да бір жағдайлармен жоғалып кеткен мемлекетін қайта қалпына келтіруден көрініс табатын, әлеуметтік қауымдастықтың (этностың, халықтың) тарихи дамуының ерекше белгісі; 2) мемлекеттік құрылым, мемлекеттік ұйым. Дереккөздер
Кеңістіктік ағын

Кеңістіктік ағын — өте кең кеңістік ішіндегі сұйықтық қозғалысы, сұйық қозғалысын жіктеу түрінің — 7 қозғалыс жіктелуіне жатады (векторлы жылдамдық өрісі және үдеу). Суйықтық қозғалысының барлық түрлері үздіксіз толық орта (континуум) ретінде қаралатыны өте кең кеңістікті деп аталады. Дереккөздер
Сөз тапқанға қолқа жоқ

«Сөз тапқанға қолқа жоқ» - 1988 ж. «Жазушы» баспасы шығарған күлдіргі әңгімелер, шешендік сездер, толғау-термелер жинағы. Ел аузынан жинап, құрастырғандар: А. Бейсенғалиев, С. Әбілғазин, С. Қарамендин. Кітап «Сөз тапқанға қолқа жоқ», «Жүйелі сөз, жүйрік ой», «Өнер алды - қызыл тіл» деген 3 белімнен тұрады. Жинаққа Абай өміріне, оның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасына, ақынның кейбір өлеңдерінің шығу тарихына байланысты 28 қысқа әңгіме енгізілген. Бұл әңгімелерден Абайдың адамгершілік, ақындық, әділдік қасиеттері айқын көрініп, дос-жолдасқа, кедей-кепшікке, өнер адамдарына қамқорлығы елес береді. Сонымен бірге жинақта ақын төңірегіндегі Кекбай, Әріп, Байкекше, Мұрынбай, Сәдір, Құлжан, Қуанышбай, Қиясбай, Байқұлақ, Шеже сияқты ақын-жыраулар, шешендер хақында деректер келтірілген. Кітап кел. 25 баспа табақ, 90 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Ғайса Сармурзин

Ғайса Сармурзин (1904-1987) - журналист, жазушы. «Өнеге», «Мейірім», «Өмір сабақтары» атты кітаптары жарық көрген. Сармурзинның орындауында Абайдың «Торы жорға», «Май түні» күйлерін 1984 ж. өнер зерттеуші У. Бекенов жазып алып, нотаға түсірген. Сармурзинның «Абайдың күйі» атты мақаласы жарияланған(«Мәдениет және тұрмыс», 1985, N8). Дереккөздер