kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Толыбай батыр

Толыбай батыр (XVIII ғасыр) – Атығай руынан шыққан батыр. Ескі жырларда былай суреттеледі: Орта жүзден Найман Қабанбай батыр, Арғын Бөгенбай,Керей Жәнібек батыр, Қыпшақ Қошқарбай, Мантай менен Қазыбегі. Толыбай, Тұрсынбай мен Баян батыр, Төлек және Тулақ найман тегі. Қалмақ шапқыншылығының кезінде он алты жасында Толыбай батыр жаудың қалың тобына жападан-жалғыз кеп тиісіп, қорықпай ұрысқа түсіпті. Жас батырдың жорықта жүрген кезінде, екінші бір жақтан кеп тиіскен жау мұның елін шауып, жандарын байлап, малдарын айдап әкетеді. Толыбай батыр астында жер апшысын қуырған ұзын бел торы ат, дұшпанды ізіне түсіп, қуып келе жатады. Жау қарасы көрінбейді, шырқап ұзап кеткен секілді. Күн шыжыған ыстық болса керек. Денесі пысыған батыр, омырауын алдан ескен самалға желпіткен боп, сауытының ілгегін ағытып, көкірегін ашық тастап, қатты ағындап келе жатады. Жаудың аңдып жатқан мергені нысанаға іліп, садақты тартып қалады. Сұм жебе батырдың өңешіне қадалады. Толыбай батыр «аһң деп, қолындағы шашақты найзаны жерге қадап қалғанда, ағып келе жатқан ұзын бел торы ат жұлып әкете алмай, шырқ үйіріліп кетеді. Артынан жігіттері жеткенде, жерге шаншылған найзаны қарсы ұстаған күйі тас мүсінше қатып қалған батырды көреді. Тақымы, қолы қарысып қалған өлі батырды олар аттан зорға түсіріп алады...Батыр өлді, бірақ елінің намысын қорғаған жайлы аңыз қалды, жыр қалды. « Толыбай батыр мерт болған оба» деген жер аты да бар. Ақын А.Нұртазиннің шежіресінде: «Сасықтан Жолдыбайдай батыр өтті, Толыбай жау қолынан қаза шекті. Ұрпағы Толыбайдың Кенже батыр, Алыпты қалмақтардан ескі кекті, кекті » –, деп кектің алынғандығын жазыпты. Дереккөздер
Неодим

Неодим (лат. Neodymіum; Nd) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 60, ат. м. 144,24; лантаноидтар тобына жатады. 1885 ж. Ауэр фон Вельсбах Карл (1858 – 1929) неодим оксидін алып, оны неодим “топырағы” деп атады. Жер қыртысындағы массалық үлесі 3,7•10 –3 %. Монацит (Ce, La…)[PO4] және лопарит (Na, Ca, Ce)2 (Tі, Nb) 2 O 6 минералдарының кристалдық торларына изоморфты қоспа ретінде кіреді. Күмістей ақ металл, 885 °С-тан төмен темп-рада гексагоналды тығыз жинақталады (-Nd), ал 885 °С-тан жоғарыда кубтық (-Nd) кристалдық торларын түзеді. Тығызд. 7,007 г/см³, балқу t 1024 °C, қайнау t 3030 °С. Тотығу дәрежелері +2, +3, тұрақтысы +3. Ауада тотығады, бөлме темп-расында HCl, HNO 3 , H 2 SO 4 -пен, қыздырғанда галогендермен әрекеттеседі. Неодимді оның үшфторидін немесе үшхлоридін кальциетерм. жолмен тотықсыздандыру, үшхлоридінің балқымасын электролиздеу арқылы алады Неодим ұшақ пен зымыран жасауға пайдаланылады және лазерлік материалдарға арналған құймалардың (мыс., Mg, Al немесе Tі) құраушысы болып табылады. Сілтемелер *Көміртек *Кристалдық тор *Химия Дереккөздер
Кималь Карычев

Кималь Карычев (1933 ж. т., Отырар ауд.) – ғалым, Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1997). Қазақ ауыл шаруашылық институтының аспирантурасын бітірген (1962). 1957 – 1968 жылдары Алматы облысында агроном болып қызмет істеген. 1968 жылдан Қазақ ауыл шаруашылық институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, Алматы ғылыми өндірістік оқу орнының директоры. 2 ғылым кандидатын дайындаған. 180 ғылыми мақаласы, 2 монографиясы жарияланған. Сілтемелер
Михайловка (Аршалы ауданы)

Михайловка — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Михайлов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Ауданы орталығы – Аршалы кентінің солтүстік-шығысында 19 км-дей жерде, Мойылды өзенінің жағасында. Халқы Тарихы Іргесі 1898 жылы қаланған. 1929 жылдан “Новый Путь” ұжымшарының, 1961 жылдан “Михайловский” астық кеңшарының орталығы болып келді. Михайловкада “Москалец және К” ұжымдық серіктестік, т.б. бар. Ауыл арқылы Астана — Ерейментау, Қарағанды – Аршалы – Ерейментау автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Калан

Калан, Камчатка құндызы (кәмшаты), теңіз құндызы (кәмшаты) – – сусарлар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. Калан, көбінесе, Тынық мұхитта (Аляскадан Калифорнияға дейін), Алеут, Командор аралдарында және Камчаткада таралған. Тіршілігінің көп уақытын суда өткізеді. Тұрқы 1,5 м-дей, салмағы 40 кг-ға дейін. Алдыңғы аяқтары қысқа, артқы аяқтары ескек тәрізді, жүзуге бейімделген. Басы жұмыр, ұзын мұрттары танауы мен құлағын жауып тұрады, құйрығы жалпақ және оның ұызндығы 35 см-ге жуық. Каланның терісін жібектей қарақоңыр немесе қара түсті қалың түк басқан. Калан теңіздің жартасты жағалауына жақын жерлерде кездеседі. Құрлықта баяу қозғалады, суда жақсы жүзеді (кейде су астында 45 мин-қа дейін болады). Суда шалқасынан жатып дем алады және ұстаған жемін (теңіз кірпісі, моллюскі, балық, шаяндарды) осылай жатып жейді, қорегін күндіз аулайды. Калан 9 ай көтеріп 1, кейде 2 күшік туады. Калан терісі бағалы аң болғандықтан, өте көп ауланған, соның нәтижесінде 19 ғасырдың ортасына қарай саны күрт азайып кетті. Қазір өте сирек кездесетін аң болғандықтан қорғауға алынып, Ресейдің “Қызыл кітабына” енгізілген (1999). Калан, камчатка құндызы, ұзындығы 100-150 см, құйрығы, 30-36 см. Алдыңғы аяқтары қысқа, тұяқтары бунақталмаған, аяқтарының табаны мен саусақ сүйектері тұтас, жарғақты ескекке айналған. Суға сүңгігенде құлақ және танау тесіктері жабылады. Жүні қалың, жібектей биазы, қарақоңыр, кейде қара. Тынық мұхит жағалауы мен Калифорниядан Жапонияға дейін таралған. Күндіз белсенді тіршілік етеді. Ұрғашы құндыздар 8-9 ай тұқымын көтереді. 2 жылда бір ұрпақ береді. Теңіз кірпісі, былқылдақ денелілер және балықтармен қоректенеді. Бакылаудағы жануар. Дереккөздер
Анатолий Иванович Томилов

Томилов Анатолий Иванович (1949 жылы туған, Ресей, Курган облысы Шумихин ауданы Хохлы селосы) – қызметкер. Қорған машинажасау институтын бітірген. Қорған аспап жасау зауытында инженер, конструктор бюросының бастығы (1970 – 77), Степногорск мойынтірек зауытында шебер, цех бастығы, бас инженердің, директордың орынбасары (1977 – 2003). 2003 жылдан «Степногорск мойынтірек зауыты» АҚ-ның бас директоры. «Құрмет» ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Орал механикалық зауыты

«Орал механикалық зауыты» – ауыл шаруашылық техникасына қосалқы бөлшек, тұрмыстық электр техникасын шығаратын, металл бұйымдарды ыстық және салқын күйінде қалыптайтын, бейстандарт жабдықтарды жасайтын кәсіпорын. 1933 жылы Орал трактор жөндеу зауыты ретінде құрылған. 1946 жылдан осы атпен аталады. 1993 жылы акционерлік қоғам, 1996 жылы ашық акционерлік қоғам болып қайта құрылды. Кәсіпорын аумағында темір жол тармағы мен автомобиль жолы тартылған. Құрылған кезден бері зауыттың кәсіби бағдары бірнеше рет өзгерді, бастапқыда кәсіпорында трактор, автомобиль қозғалтқыштары жөнделіп, астық тиегіш машиналар, жел қозғалтқыштары, т.б. шығарылды. 1965 жылы трактор қозғалтқыштарына иінді біліктер мен шатундар шығаруға мамандана бастады. Сонымен қатар электрлі құралдар (су қайнатқыш, үтік, т.б.) жасау қолға алынды. Қазіргі кезде зауытта ірі көлемді бөлшектер қалыптау, ағаштан әр түрлі бұйым (есік, терезе, жиһаз түрлері, т.б.) жасау, пішінді тротуар плиталарын құю кәсібі меңгерілген. Кәсіпорында механика, аспап, көлік, жөндеу-құрылыс цехтары жұмыс істейді. Оларда 300-ге жуық адам еңбек етеді. Дереккөздер
Флюс

Флюс (— ағын, ағыс) — домна пешінің шихтасына бос жыныстардың балқу температурасын төмендету және күл мен күкіртті қож түрінде ығыстыру үшін қосылатын минералды заттар. Флюс тау жыныстарымен және отын күлімен қосылып қож түзеді. Қождың салмағы жеңіл болғандықтан металл қорытылғанда сұйық қорытпаның не металдың жоғарғы қабатында тұрады да металды газ бен ауадан қорғайды. Әктас СаСО3 (кальцийдің көмірқышқыл тұзы) әрқашан домна өндірісінің Флюсі болып саналады. Әдетте құрамында 53 — 55% СаО және өте аз мөлшерде кремнезем, күкірт және фосфоры бар әктас қолданылады. Қолданылуына қарай және металға тигізетін әсері бойынша барлық Флюс былайша жіктеледі: ылбыр (қорғағыш), тазартқыш және өзгерткіш Флюс Химика құрамы жағынан қышқыл, бейтарап және негізді болып бөлінеді. Ылбыр Флюстер металл мен қорытпаларды салқындаудан, тотығудан және газбен қанығудан, ал тазартқыш Флюс беткі қабатты салқындаудан, газдың біршама енуінен, сонымен қатар Флюсте еритін тотықтардан және ластанудан қорғайды. Өзгерткіш Флюстердің құрамына белсенді химика заттар кіреді. Олар зиянды қоспаларды сұйық металда ерімейтін қосылыстарға айналдырады. Түрлері * Араластырылғaн флюс — майда түйіршікті шикіқұрам мұқият араластырылып біркелкі орташа құрамға келтіріледі. Ұзақ сақтау, тасымалдауға байланысты үлесті салмақ айырмашы- лығына орай флюс құрамы жіктеледі. Қазір араластырылған флюстер өте шағын жоне сирек қолданылады. * Балқытылғaн флюс — шикіқұрамы арнайы пеште балқытылып тербелісті тор бетіне су ағымымен шашыратылып құйылады. Нөтижесінде, құйма түйіршікті болып қалыптасып, ұсақ түйіршіктер тор астына түсіп, ірі түйіршіктер тор бетінде қалып жіктеледі. * Керамикалық флюс — ұнтақ шикіқұрам мүқият арластырылып желімдеуші материал қолданып (әдетте, сұық шыны), түйіршіктеу тәсілімен өндіріледі. Флюс түйіршіктерінің химиялық құрамы, тығыздығы, құрылымы түрақты болады. Сондықтан мүнда құрамдық жіктелу орын алмайды. Құрамындағы легирлеуші элементтер тотық емес таза түрінде болады да, флюстің легирлеуші қабілеті де жогары болады. Сондықтан төменкөміртекті сыммен Керамикалық флюс қабатының астында легирленген болатгы пісіруге болады. * Қақталған флюс — шикіқұрамы жоғары температурада балқытуға жеткізілмей қақталып, түтас боп қатайған табақ материал түрінде өндіріледі де, механикалық тәсілмен белгілі мөлшерлі түйіршіктерге ұсақталады. * Пемзотүрлі флюс — балқытылған шикізатты қатайту нәтижесінде, түйіршіктері кеуекті (тығыздығы төмендеу) және күңгірт (мөлдір емес) болып қалыптасқан флюс. * Пісіру флюсі — пісірілген жік сапасын қойылған талаптарға сөйкес қалыптастыру үшін қолданылатын ұсақ түйіршікті арнайы технологиямен өндірілетін материал. Негізінен, автоматтандырылған электрдоғалы және электрқожды пісіру тәсілдерінде қолданьшады. Флюс электрдоғасының жалындау тиянактьшығын өсіру, пісіру аумағын ауадан оқшаулау, доғаның жылу қуатының ысыраптануын төмендетіп, пайдалы үлесін өсіру, пісіру ваннасын тотықсыздандыру, легирлеу процестерін жүргізуге қатысады, ал электрқожды пісіруде балқытылған флюс жылу энергиясының негізгі қоры болып табьшады. * Шынытүрлі флюс — түйіршіктерінің тығыздығы салыстырмалы түрде жоғары және мөлдір болып қалыптасқан флюс. Дереккөздер
Каландр

Каландр ( – қақтау, яғни қысып өңдеу, жылтырату) – біліктер жүйесінен (2-ден 20-ға дейін) тұратын машина (не оның бөлігі). Каландрда материалдарды (мата, қағаз, резина, т.б.) қысып өңдейді. Каландр біліктері аралығынан өткен, өңделетін материал тығыздала, тегістеле және жұқара түседі, сондай-ақ, материалдарға ою-өрнек басылады, сурет салынады. Өрнектеуіш Каландрдан өзгесінің біліктері теп-тегіс жұмыр болып келеді, көбінесе, металдан жасалады. Каландр тігін, қағаз және резина өндірістерінде полимерлі қабыршақ және пластмассадан бұйымдар жасауда да қолданылады. Суретте көрсетілген 3 білікті Каландр, негізінен, резина өңдеуге арналған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том Дереккөздер
Мұхамбетқасым Қойшыбайұлы Шәкенов

Мұхамбетқасым Қойшыбайұлы Шәкенов (4.5.1942 жылы туған, Сарысу ауданы Жаңаарық ауылы) – қоғам қайраткері. Алматы зоотехникалық малдәрігерлік институтын (1964) мал дәрігері мамандығы бойынша бітірген. 1964 – 1965 жылдары Сарысу ауданы «Коммунар» кеңшарында мал дәрігері болды. 1965 – 1973 жылдары Свердлов, Жамбыл аудандарында, Қазақстан ЛКЖО ОК-і және Бүкілодақтық ЛКЖО ОК-і аппараттарында жауапты қызметтер атқарды. 1978 жылы СОКП ОК-нің жанындағы Жоғары партия мектебін сырттай оқып бітірді. 1973 – 1984 жылы Жезқазған облысы комсомол комитетінің 1-хатшысы, Ақтоғай ауданы атқару комитетінің төрағасы, Жаңаарқа ауданының партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 1984 – 1993 жылдары Шымкент облысы (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы) Қызылқұм (қазіргі Отырар) ауданы партия к-тінің 1-хатшысы және ауданы кеңестің төрағасы, Қазақстанның тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы орталық кеңесінің төрағасы болып істеді. 1993 – 1995 жылдары ҚР Президенті және Үкіметі аппаратының бөлім меңгерушісі, ҚР Жоғагы Кеңесі аппаратының басшысы болды. 1995 жылдан ҚР Үкіметінің аппаратында бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1996 жылдан ҚР Үкіметінің бас инспекторы болып қызмет істейді. Шәкенов қажырлы еңбегі үшін екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Ерен еңбегі үшін», т.б. медальдармен, бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. Ол Қазақтың тарихи және мәдени ескерткіштерін қорғау қоғамы ОК-нің құрметті мүшесі. Сілтемелер Дереккөздер
Калахари

Калахари (kalaharі, бечуа тілінде karrі – жан азабы деген сөз) – Оңтүстік Африканың орталық бөлігіндегі табиғи атырап. Африка платформасының Калахари синеклизасында орналасқан. Ангола, Замбия, Намибия, Ботсвана, Зимбабве және ОАР жерінде, батысы мен шығысында баспалдақты үстірттермен, солтүстігінде Луанда – Катанга жақпарлы тауларымен шектелген аса кең ойпаң. Солт-тен оңтүстікке қарай 2000 км-ге, батыстан-шығысқа қарай 1200 км-ге созылған, аум. 630 мың км². Абсалют биіктігі 1000 м. Ойпаңды басып жатқан құм төбелердің биіктігі 100 м-ге жетеді. Климаты, негізінен, тропиктік. Жылдық жауын-шашын оңтүстігінде 150 мм-ден солтүстігінде 1000 мм-ге дейін. Калахаридың солтүстігінен Замбези, оңтсүтігінен Оранж өзендері орай ағады. Көпшілік бөлігі ағынсыз, тұйық. Ішкі бөлігіндегі ең ірі өзені – Окаванго. Неғұрлым ылғалды Солтүстік бөлігінде (1000 мм-ге дейін) сирек орман, орталығында саванна, оңтүстігінде шөлейт пен шөл ландшафтысы орын алады. Оңтүстігіндегі Бакалахари көтеріңкі жазығын астық тұқымдас өсімдіктер мен жабайы қарбыз (тсамма), жабайы зәйтүн, сүттіген және сирек те болса қарағаннан тұратын құрғақ саванна алып жатыр. Аса ірі Калахари – Хемсбок, Ботсвана және Этоша ұлттық саябақтары бар. Жануарлар дүниесі Эфиопия биогеографиялық аймағының Оңтүстік Африка тармағына жатады. Халық өте сирек қоныстанған (1 км²-ге 1 адамнан келеді). Көпшілігі бушмендер. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Заң кеңесі

Заң кеңесі - жұртшылыққа заң көмегін көрсету жұмысын ұйымдастыру үшін құрылатын адвокаттар ұжымы. Ол Қазақстан Республикасының “Адвокаттық қызмет туралы” Заңы (1997) негізінде облыстық, қалалық (республикалық маңызы бар) адвокаттар алқасы төралқасының шешімімен құрылады. Заң кеңесінің мекен жайын және онда жұмыс істейтін адвокаттардың санын адвокаттар алқасының төралқасы әділет органымен келісе отырып айқындайды. Заң кеңесінің ағымдағы есеп шоты, белгіленген нысандағы мөрі мен мөртабаны болады. Заң кеңесінің қызметі адвокаттар алқасы төралқасына бағынышты. Заң кеңесін меңгеруші басқарады, оның өкілеттігіне заң кеңесі қызметін ұйымдастыру, азаматтармен заң көмегін көрсету туралы келісімдер жасасу, ұйымдармен заң көмегі қызметін көрсету жөнінде шарт жасасу, адвокаттарға жұмыстарды бөліп беру, олардың қызметіне ақы төлеу мөлшерін белгілеу, көрсетілетін заң көмегі қызметтерінің сапасына бақылау жасау жатады. Дереккөздер
Айсара Айтымбетова

Айсара Айтымбетова (9 тамыз 1948 ж. Ленгер ауданы (қазіргі Төле би ауданы) Таулық ауылы)– сауыншы. Еңбек жолын 1960 ж. Сайрамсу ұжымшарында сауыншы болып бастап, зейнеткерлікке шыққанға дейін еңбек еткен. Осы ерен еңбегі үшін 1960 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. Дереккөздер
Калевала

“Калевала” (Kalevala) – карел-фин халқының эпосы. Балтық жағалауындағы финн тайпаларында пайда болып, кейінірек карел халқына тараған. “ Калевала” бірнеше жырлардан тұрады. Алғаш зерттеп, оның тұтас жыр екендігін анықтаған және біріктіріп (1835 жылы, 32 жыр; 1859 жылы, 50 жыр) бастырған Э.Ленрот (1802 – 1844) болды. “ Калевала ” эпосында халыққа гүл, егін егуді үйреткен ақылды Вяйнямейнен, шебер ұста Ильмеринен, ер жүрек батыр Лемминкяйнен, өз қожасы көрсеткен азапқа төзбей, күш жұмсауға көшкен Куллерволар арқылы карел-финн халқының тарихы мен салт-санасы, арман-мүддесі бейнеленді. “ Калевала ” орыс, ағылшын, неміс, француз, швед, жапон, т.б. халықтардың тіліне аударылған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Каледон қатпарлығы

Каледон қатпарлығы – (Caledonіa – Шотландияның лат. атауынан шыққан) – кембрий, ордовик, силур кезеңдерінде пайда болған ірі қатпарлану, тау құру, интрузиялар кептелу процестерінің жинағы. Кей аймақтарда Каледон қаласына төм. және орта девон дәуірлерінің тектоник. қозғалыстарын да қосады. Терминді ғылымға франц. геологы М. Бертран 1887 жылы енгізді. Каледон қатпарлығы төм. (ордовиктің соңы) тектоник. – магмалық дәуірлерге бөлінеді. Каледон межесінде көне платформалар мен мұхит ойыстарынан басқа жер бетінің барлық аймақтарында геосинклинальдың теңіз-аралдық жай үстем болды. Каледон қатпарлығыдүмпуі нәтижесінде геосинклинальдық дамуын анықтап, тұрақты таулы өлкелерге айналған аудандарды каледонидтер деп атайды. Оларға Солтүстік Аппалач, Солтүстік және Шығасыр Гренландия, Грампиан, Салаир-Саян, Наньшань, Катазия, Шығасыр Австралия геосинклинальдары жатады. Каледонидтер көне платформаларды қоршап, мығымдалған жер қыртысының аумағын ұлғайтты. Олармен қатар Каледон қатпарлығы өлкелері басқа жас геосинклиналь белдеулерінде де нығайып көтерілді. Орталық Қазақстан (Көкшетау, Ұлытау, Шыңғыс тауы), Солтүстік Тянь-Шань, Солтүстік Жер аралдары, т.б. Каледон қатпарлығы Кордильера, Богемия, Бретан, Орал, Орталық Тянь-Шань тауларында да байқалады. Бірақ кейіннен өткен герцин, альпі қатпарлықтарының жаңғырту әсерінен оларды жеке бөліп көрсету қиын. Каледон қатпарлығы кемелге жетпей, толық аяқталмай келесі герцин дәуірімен ұштасты. Каледон қатпарлығы көне таулар болғандықтан жатаған келеді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Ақжол ЖШС

«Ақжол 7» – ауыл шаруашылық кәсіпорны, ЖШС. Байзақ ауданы Аймантөбе ауылында орналасқан. 1999 жылы құрылған. Қызметінің негізгі бағыты – бидай, арпа, жүгері, көкөніс өндіру. 2180 га егістік (оның 1003 га-сы суармалы жер), 547 га жайылымдық жері бар. Шаруашылықта 123 адам жұмыс істейді. Жетекшісі О.Момынов. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Балықтыкөл (көл, Ақмола облысы)

Балықтыкөл — Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Шортанды ауданының батысындағы Жалтыр темір жолы стансасының солтүстік-шығысында 20 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 18,3 км 2 . Тереңдігі 1,7-2,3 м. Су жиналатын алабы 478 км 2 . Жағалары тік, биіктігі 3-4 м, тек солтүстік жағасы жазық. Түбі тұнба балшықты (қалыңдығы 0,1-0,8 м), оңтүстік құмдақ. Көл ағынды, оған 3 жылға құйып, бір өзен ағып шығады. Қар және жер асты суымен толысады. Қарашаның басында қатып, сәуір айында мұзы ериді. Суы тұщы, ауыз су ретінде пайдалануға жарамды. Жағалауындағы қалың қамыс жергілікті шаруашылық қажетіне, ал көл құс өсіруге, балық аулауға пайдаланылады.
Шідерті суару жүйесі

Шідерті суару жүйесі - Павлодар облысының Ақтоғай ауданы және Екібастұз қалалық әкімдігі аумағы жерінде. Шідерті, Қарасу, Көкөзек өзендерінің жайылмасын қамтиды. Шабындық суару мақсатында 1975 жылы іске қосылған. Ертіс-Қарағанды каналының суын пайдаланады. Бастауындағы су ағымы 21 м³/с. Каналының ұзындығы 108,7 км. Көлтабандап суаруды реттеу үшін 420 гидротехникалық қондырғы орнатылған. Жайылған судың орташа тереңдігі 0,4 м-ге жетеді. Жүйе негізінде 23,0 мың га шабындық суарылады. Дереккөздер
Тонга шұңғымасы

Тонга шұңғымасы - Тынық мұхиттың Тонга аралдар тобының оңтүстік-шығысында. Самоа аралдарынан 25 о.е-ке дейін 860 км-ге созылып жатыр. Ені 78 км, тереңд. 10887 м (дүниежүзілік мұхиттың Оңтүстік жарты шардағы ең терең жері). Оңтүстігінде Кермадек шұңғымасына ұласады. Дереккөздер
Ауыл (газет)

«Ауыл» — Қостанайда шыққан (1923 ж. 1 қыркүйек) губерниялық газет. Алғашқы шығарушылары — М. Сералин, Б. Майлин. Газеттің негізгі міндеті ауылды кеңестендіру, шаруаларды өкімет басқару ісіне қатыстыру, жұмысшы-шаруа одағын күшейту, комм. партия саясатын, оның қаулы-қарарларын ауылға жеткізу болды. 1928 — 30 ж. “А.” округтік газет ретінде шықты. Округ ауданға айналған соң, “Колхоз жолында”, 1932 жылдан “Социалды еңбек” болып аталды. Қазақстан ОАК-тінің 1935 ж. 29 шілдедегі қаулысына орай Қостанай облысы құрылғаннан бастап облыстың баспасөз органы ретінде “Сталин жолы” деген атпен шығарылды. 1936 ж. “Большевиктік жол” аталды. Кейін “Коммунизм таңы” деген атпен шығып тұрды. Қазір облысы газет “Қостанай таңы” деп аталады. Алғашқы саны 1923 ж. 1 қыркүйекте жарық көрді. 1931 жылға дейін Қостанай губерниялық, кейінірек округтік партия комитеті мен кеңесінің органы ретінде шықты. Тұңғыш редакторы М. Сералин, жауапты хатшысы Б. Майлин болды. Еңбекшілердің жаңа тұрмыс құру жолындағы күресін, халық мәдениетін көтеру, ұйымдастыру мәселелерін көтерді. Онда Әуезовтің «Еңлік - Кебек» пьесасы туралы рецензия (1930, 27 қаңтар) жарияланды. Дереккөздер
ФОБ

Фоб — халықаралық саудада тауарды жеткізу мен ақысын төлеу, оның бағасында тасымалдауға, жүк тиеу-түсіруге жұмсалған шығынды есептеу тәртібін айқындайтын жағдай; тиелген және жөнелтуге дайын тауардың бағасы; яғни оның бағасына көлік шығыны мен тауарды кеме бортына жеткізу шығыны енгізіледі. Фоб шарттарында сатылатын жүктің кеме бортына жеткізілген сәтке дейінгі жай-күйі, оның зақымдануы мен ысырабы үшін сатушының жауапкершілігі көзделеді, мұның өзі сатушы екінші тараптан алатын құжатта — таза коносаментте көрсетіледі. Ал сатып алушының міндеттемесінде кемені жалдау, онда жүкке қажетті орынды қамтамасыз ету, сатушыға кеме келетін мерзім мен порт туралы уақтылы хабарлау, сатушы ұсынатын шоттар мен коносаменттің орнына уағдаласылған нысанда төлем төлеу қамтылады. Сатып алушы тауар бортқа тауар жеткізілгеннен кейін тауардың кездейсоқ опат болуы мен бүлінуі қатерін көтереді, жүктің сақталуы мен тасылуын қамтамасыз етіп, тиісті шығынды өтейді. Тауар көлігімен жеткізілгенде Фоб франко-вагон шартына сай келеді. Дереккөздер
Торғай (өзен, Сілеті алабы)

Торғай өзені – Сілеті алабындағы өзен. Кедей өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданының солтүстігімен ағып өтеді. Бастауы Бастауын Одырайтас тауының оңтүстік-батысынан алады. Гидрологиясы Ұзындығы 32 км. Жалпы ұзындығы 21 км-ді құрайтын 6 сала келіп құяды. Қар суымен толысады. Өсімдігі Жағасындағы қара қоңыр топырағында боз, ақ селеу аралас өсімдіктер өскен. Суы шабындықты суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Калибрлеу

Калибрлеу – 1) прокат өндірісінде – металл шыбықтарды, сымды және басқа да осындай металл бұйымдарды белгілі бір өлшеммен шығару үшін созу станының арнаулы тесігінен өткізіп, суық күйінде сәл сығымдай созу; 2) тұқымды калибрлеу – әр түрлі дақылдардың (жүгері, қант қызылшасы, т.б.) дән түйірлерінің өлшемдеріне сәйкес іріктелуі. Дән сепкішті біркелкі тұқымдармен қамтамасыз етеді. Калибрлеу арнайы калибрлегіш машинамен жүзеге асырылады; 3) жемістерді калибрлеу – қолмен не калибрлеуші машина жәрдемімен жемістерді өлшемдеріне сәйкес біркелкі түйірлерге ажырату. Жемістерді (алма, цитрусты жемістер, т.б.) сапасы мен өлшемдеріне қатысты калибрлеу калибрлеуші машина (диам. 55 – 75 мм тесігі бар 5 транспортер) арқылы іске асырылады. Жемістер өлшемдеріне сәйкес тесіктерден түсіп іріктеліп отырады. Калибрлеуіш машинаның жұмыс өнімд. сағатына 3 т. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Сыдық Досметов

Сыдық Досметов (1900 – 1979) – Социалистік Еңбек Ері (1949). Сайрам ауданының Сайрам ауылында дүниеге келген. Ұлты – өзбек. 1930 – 1960 жылдары Коммунизм ауыл шаруашылығы артелінде («Сайрам» ӨК) жұмысшы, кейін басқарма бастығының орынбасары, жылқы фермасының меңгерушісі болып істеді. 1961 жылдан зейнеткерлік демалыста болған. Досметов ауылда ұйымдастырылған ауыл шаруашылық артеліне қабылданып, еңбек етті. Ол озық тәжірибелерді терең меңгеріп, жылқы өсіру әдістерін үнемі жетілдіріп отырды, сөйтіп өз ісінің шын шеберіне айналды. Досметов ауылдық, облыстық Кеңес депутаты болып сайланған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Тонзиллит

Тонзиллит (tonsіllіtіs) – таңдай (көмекей) бадамшаларының қабынуы. Тонзиллиттің жедел түрі және оның бірден қатты ұстайтын созылмалы түрі бар. Созылмалы түрі мұрыннан қиналып дем алудан, мұрын қуыстарының және тістің зақымдануынан болады. Бұл кезде қабыну ошағы негізінен бадамша бездің шұңқыры лакунада болады. Науқас адамның оқтын-оқтын тамағы ауырып, жұтынғанда тамағында бір нәрсе тұрғандай сезінеді. Кейде құлақ шаншып ауырады. Ауру адамның дене қызуы 37,3 – 37,5С-қа көтеріліп, дерт бірнеше аптаға, тіпті бірнеше айға созылады. Соның салдарынан науқас әлсіреп, буындары сырқырайды, басы ауырып, жұмысқа қабілеті төмендейді. Тонзиллиттің бұл түрі мезгіл-мезгіл қайталануы мүмкін. Дерттің өршуі жүрек-қантамыр және несеп-зәр шығару жүйелері қызметінің бұзылуына, буындардың сырқырап ауруы – тонзиллогенді сепсиске әкеледі. Сондықтан дер кезінде дәрігерге қаралу керек. Емді дәрігер тағайындайды. Ем кешенді түрде жүргізіледі. Дұрыс диета сақтап, витаминдерге бай тағамдар ішу керек; антигистаминді препараттар, антибиотиктер беріледі; лакуналарды антисептикалық ерітінділермен жуады. Дерт қатты асқынып кеткен жағдайда, хирургиялық операция жасап, таңдай бадамшаларын алып тастайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Қозүй

Қозүй Жәнібекұлы (1699, Сайрам маңы – 1771, Шу бойы) – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлігімен көзге түскен батыр. Ұлы жүздің Ботбай руынан. Жастайынан атқа қонып, қазақ жасақтары қатарында жоңғарлармен күреске қатысқан. 1718 жылы болған шайқаста жоңғарлар қолына түсіп қалады. Жоңғарлар қол-аяғын байлатып, дүре соқтырып, ағаш қалыппен қысқанда да ол тістеніп отырып алған. Сонда жоңғар қонтайшысы: «Қазақтың талай батырын көріп едім, мынандай хас батырын көрмедім, қол-аяғын босатып, зынданға тастаңдар» депті. Содан Қозүй батыр 3 жыл зынданда жатып, жоңғардың бір қызының көмегімен зынданнан қашып шығады. Босанып шығысымен қол жинап Өтеген батырдың сарбаздарына келіп қосылады. Өтеген батырмен үнемі бірге болып, талай көзсіз ерліктер істеген. Жорықтардың бірінде жоңғар ауылын шауып, жоңғар шонжарының қолға түскен үш қызының бірін немере інісі Жаналыға, екіншісін ағасы Амандыққа, үшіншісін туысы Жиембетке қосады. Жасы ұлғайғанда өзімен ілесіп келген Ботбай руының балаларын Іле, Қаскелең, Жиренайғыр өзендерінің бойларына орналастырады. Кейін бұл жерден көшіп, Шу мен Қарабалта өзендері бойына келіп орналасады. Бұл жер әлі күнге дейін «Қозүй батыр қонысы» деп аталады. Дереккөздер “Тараз энциклопедиясы”
Аманбек Ақайұлы

Аманбек Ақайұлы (1947 ж. т., Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) – ғалым, биологиялық ғылым доктары. 1983 – 90 ж. Ақсу-Жабағылы қорығында қызмет етті. Бірнеше жыр жинағының авторы. Алдымен сол ауданның Қ. Әбдалиев атындағы мектебінде оқып, кейін Шымкенттегі № 12 мектеп –интернатты бітірген. 1965-70 жылдары Алматыда оқып жоғары білім алды. 1983-90 жылдары Түлкібас ауданындағы «Ақсу-жабағылы» қорығында жауапты қызметте болған. Бұданкейін «Қазығұрт» атты қордың төрағасы болды. Қазір «Жібек жолы» халықаралық қорының президенті. Аманбектің бірнеше жыр жинақтары жарық көрген. Оның «Еркеназ, Ғайып Ерен Қырық Шілтен», «Қазығұрт», «Ән арнадым халқыма» деген секілді кітаптары бар. Аманбектің танымал бірнеше әндері бар. Ол облыстық «Үклім- ай» атты өнер сайысында бас жүлдеге ие болған. Ғалым киелі Қазығұрт тауынның тарихын зерттеуге ат салысып жүр. А. Аққайұлы биология ғылымдарының докторы. Кітаптары «Еркеназ» «Ғайып Ерен» «Қырық Шілтен» «Қазығұрт» «Ән арнадым халқыма» Сыртқы сілтемелер * [http://www.kalamger-uko.kz/index.php?sectionwriters&subsectionother&id=52 Аманбек Ақайұлы] Дереккөздер
ЮНКТАД

ЮНКТАД(UNCTAD – Unіted Natіons Conference on Trade and Development – Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясы) – Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының халықаралық сауда ұйымы болып табылмайтын органы. 1964 ж. құрылған‚ оған 168 ел мүше. Негізгі міндеттері: халықараралық сауданы‚ мемлекеттер арасындағы тең құқықты өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуға жәрдемдесу‚ халықараралық экономикалық қатынастардың жұмыс істеуі жөнінде жан-жақты ұсыныстар әзірлеу‚ т.б. Жұмыстың топтық әдісі бойынша мүше мемлекеттер әлеумметтік-экономикалық және географиялық қағидаттар бойынша төрт топқа бөлінген. ЮНКТАД шешімдері қарарлар немесе мәлімдемелер нысанында қабылданады және ұсыныс сипатында болады. Бұл ұйымның қамқорлығымен көп тарапты келісімдер мен конвенциялар әзірленеді‚ оның жұмысына бірқатар халықаралық ұйымдар қатысады. Жоғары органы – Сауда және даму жөніндегі Конференция мен Кеңес‚ оның шеңберінде алты комитет жұмыс істейді. Дереккөздер:
Асылбек Жасымбеков

Асылбек Жасымбеков (4.3.1934 жылы туған, Сарысу ауданы, Жайылма ауылы (қүжат бойынша Қазығұрт ауданы, Сарапхана ауылы - 2011, Тараз) – ұшқыш, Социалистік еңбек ері (1983). 1953 жылы Орал қаласындағы ұшқыштарды алғашқы даярлықтан өткізетін әскери-авиация мектебіне қабылданып, ЯК-2, ЯК-18 ұшақтарын жүргізуді үйренді. 1957 жылы РКФСР-дің Балашов облысындағы Борисоглебск әскери-авиация уч-щесінде бір жыл МиГ-15 ұшағын жүргізуді үйренді. 1958 жылы «ПВО Москва» құрамында, Клин қаласындағы әскери полкта болады, Як-23 ұшағында жаттығады, кейін Калинин облысының Ржев қаласында 2 жыл осы ұшақпен ұшады. 1960 жылы Алматы азаматтық әуе флоты басқармасына жұмысқа қабылданады. 1969 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Ан-2, ИЛ-14, Ан 24 ұшақтарын жүргізді. «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1966), Ленин орденімен (1973) марапатталған. Сілтемелер
Фовизм

Фовизм — француздың бейнелеу өнеріндегі ашық бояуды еркін пайдалануымен ерекшеленетін кескіндеме стилі. 20 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Оның өмірге келуі В.Ван Гог, П.Сезанн мен П.Гоген сынды көрнекті кескіндемешілер есімімен тығыз байланысты. Фовизм 1905 ж. Париж қ-нда Тәуелсіздер салонында бір топ суретшілер (А.Матисс, А.Марке, Ж.Руо, Р.Дюфи, А.Дерен, М. де Вламинк, Ж.Брак) туындылары көрмесінен басталды; сол кездегі сыншылар осы көрмеге қойылған кескіндеме шығармаларын мысқылдап, оған “жабайылық” деген атау береді. Фовизм ұзақ уақыт өмір сүрмегенімен ол өз дәуірінде бейнелеу өнерінде ықпалды қозғалысқа айналды. Фовизм стилін ұстанушылар түстің еліктеушілік қасиетінен қашып, оның өзіне тән үйлесімділігі мен құндылығын күшейту мақсатын көздеді. Фовизм ағымын қолдаушылар объектіні әркім өзінше қабылдау арқылы бейнелейтін адам мен белгілі бір затты сол қалпында қарабайырлау етіп көрсету, оған қоса шартты түрде сәнді болуы мен пластик.-композиц. шешімінің экспрессиялығына ден қойды. Осы тұрғыдан алып қарағанда олар Сезанн, Гоген, Ван Гог пен Ж. Сера әсерінен алыстай алмады әрі көптеген кескіндемешілер шығарм. үшін Фовизм уақытша кезең болып қалды. Бұлардың қатарынан суретші Матисс қана бояу түсінің ғажайып сұлулығын түйсініп түсінуде өз ізденістерін үнемі, тоқтаусыз жалғастырды. Осынау суретшілер тобы аз ғана уақыт – үш жылдай бірге еңбек еткенімен Францияда олардың жолын қуушы бірқатар кескіндемешілер бой көрсетті; тіпті кезінде Германия (Э.Л. Кирхнер) мен Ресейдегі (В.В. Кандинский, А.Г. Явленский) суретшілер шығарм-на да айтарлықтай ықпал жасады. Ф. кескіндеме өнерінде басқа ағымдарға, соның ішінде неміс экспрессионизміне күшті әсер етті. 1909 жылдан оның орнын жаппай кубизм стилімен әуестенушілік алмастырды. Көркемсурет Көркемсуреттегі фовизм ашық туспен және жеңілдетілген формасымен сипатталады. Бағыт ретінде тек 1898 - 1908 жылдар аралығында болды. Фовистерге рух берушілер постимпрессионистер Ван Гог пен Гоген болды. Олар субъективті интенсивті жұмсақ және табиғи, импрессионистерге тән түсті қолданды.Оптикалық түспен толық алшақтаған Матисс, бұл мектептің негізін қалаушы деп есептеледі. Оның суретінде айқындық пен көркемдік беріп тұрса, әйел адамның мұрыны жасыл түспен бейнеленген болуы мүмкін. Матис: «Мен Әйелді емес, суретті саламын» - деген. Дереккөздер
Оралмұнайгазгеология

“Оралмұнайгазгеология” – мұнай-газ барлау мекемесі. 1995 жылы құрылған. Батыс Қазақстан облысында мұнай мен газ кендерін барлаумен айналысады. Мемлекеттік меншікте. Батыс Қазақстан облысының Казталов ауданындағы “Порт Артур” (“Ақпәтер”) газ кенінің бірсыпыра блоктарында, Қаратөбе ауданының Шыңғыс-Телсу алаңының біраз блоктарында барлау жүргізуге және көмірсутек шикізатын өндіруге лицензия берілген. Дереккөздер
Ақалтын (Шардара ауданы)

Ақалтын — Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл, Ақшеңгелді ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шардара қаласынан солтүстікке қарай 110 км жерде, Қызылқұм каналының сол жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы 1978 жылы құрылған «Ақ алтын» мақта кеңшарының орталығы болып келді. 1997 жылдан кеңшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Ауылда мәдениет үйі, орта мектеп, кітапхана, емхана жұмыс істейді. 20 – 25 км жерде Мұрынғарақ тауы маңында «Жылы су» шипалы минерал суы бар. Дереккөздер
Шілдер

Шілдер кейде Шөжеқұрлар туысы – тауықтәрізділер отряды, қырғауылдардар тұқымдасына жататын құстар туысы. Қазақстанда 2 түрі: * сұр шіл , * сақалды шіл . Соның ішінде ең жиі кездесетіні – сұр шілі, оның 8 түр тармағы бар. Бұлар республиканың барлық аймағында мекендейді, тек шөлді, биік таулы жерлерде кездеспейді. Дене тұрқы 35 см, аталығының салмағы 500 г, аналығы – 350 г. Сыртқы қауырсыны сұрғылт, онда көлденең жолақты қара дақтары, бүйірінде қоңыр жолақтары бар, басы мен мойны қызғылт сары түсті, бауыры – ақ және онда таға тәрізді қоңыр таңбасы болады. Ағаш басына сирек қонақтайды, жерде жақсы жүгіреді, қауіп төнгенде қанатын жиі-жиі қағып, өзінше дыбыс шығарып, ұшып кетеді. Топтанып жүреді. Отырықшы құс. Жерді шұқырлап ұя жасайды да, оған құрғақ шөп төсейді. Ұяға 12 – 25 жұмыртқа салып, оларды аналығы мен аталығы 25 күндей шайқайды. Өсімдік тұқымымен, бүрімен, жәндіктермен (қоңыз, құмырсқа, тағы басқа) қоректенеді. Зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіреді. Кәсіптік маңызы бар бағалы құс, әуесқойлық жолмен көп ауланады. Дереккөздер
Торғай (Ақмола облысы)

Торғай — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл, Торғай ауылдық округі орталығы. Іргесі 1934 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 27 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кәсіптікомитетехикалық училище, дәргерлік амбулатория, кітапхана, клуб, дүкен, пошта байланыс бөлімі бар. Торғай арқылы Астана – Павлодар, Ерейментау – Сілеті автомобиль жолы, Ерейментау – Ақсу темір жолы өтеді. Өзімен аттас темір жол станциясы бар. Дереккөздер
Ақбай (Түркістан облысы)

Ақбай — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Қарасу ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км-дей жерде, Ақсу өзенінің сол жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесін 20 ғасырдың басында Манкент ауылынан көшіп келіп қоныстанғандар қалаған. 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға сәйкес Чапаев атындағы артель болып құрылып, 1958 жылы көкөніс-сүт өндіретін 8 шаруашылық «Победа» ұжымшарына біріктірілді. Оның негізінде 1999 жылы «Әл-Фараби» ЖШС, бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Ауылда орта мектеп, кітапхана, клуб, отбасылық дәрігерлік амбулатория, ауыл шаруашылық шеберханалары жұмыс істейді. Дереккөздер
Шілделік

Шілделік (Gryllіdae) – тікқанаттылар отрядының ұзын мұрттылар тармағына жататын жәндіктер. Жер шарында кең тараған, негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 2300 түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында, әсіресе оңтүстік-шығыс аудандарында жиі кездеседі. Шілделіктерді шырылдауық шегіртке деп те атайды (үстіңгі қанаттарын бір-біріне үйкеу арқылы дыбыс шығарады). Бұлардың түсі қара, мұртшалары ұзын, көп буынды. Көпшілік түрінің есту мүшесі алдыңғы аяғында орналасқан, аналығының жұмыртқа салғыш қынабы ұзын болады. Жұмыртқаларын жердің астына, өсімдік жапырақтарына, сабақтарына салады. Негізінен дернәсілдері қыстап шығады. Ең жиі кездесетін түрлері: дала шілделігі (Gryllus desertus), дене тұрқы 12 – 19 мм; үй шілделігі (Acheta domestіca), оның дене тұрқы 16 – 21 мм болады. Шілделіктер дәнді бұршақ дақылдарының, қант қызылшасының, темекі өсімдігінің, көкөністердің жапырақтарымен, тамырларымен, егілген орман ағаштарының тұқымдарымен қоректеніп, едәуір зиян келтіреді. Күрес шаралары: егін алқаптарын химиялық препараттармен өңдеу. Сілтемелер Дәуітбаева К.Ә., Омыртқасыздар зоологиясы, 2-кітап, А., 2005.
Торғай сүрме кен орны

Торғай сүрме кен орны – Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 135 км жерде орналасқан. 1931-1932 жылдары кен орнына барлау жұмыстарын Орталық ғылыми-зерттеу институтының геологиялық барлау партиясы жүргізген. 1933-1955 жылдары «Торғайқұрылыс» сүрме комбинаты зерттеп, 1956 жылы кен орнын уақытша тоқтатты. Жатыс сипаты Кен аймағында құмтас пен тақтатас, ірі конгломерат, агломерат дамыған. Сүрме кентастануы брекчия белдемінде байқалады. Ондағы кенде жеке линзалар, линза тәрізді кварцті желілері, жалбырлы кентастар дамыған. Кентастардың қалыңдығы 0,2-7,4 м. Кентастағы сүрменің үлесі 0,19%-дан 11,2%-ға дейін, ал жалбырлы кентастарда 49,9%-ға дейін жетеді. Кен орны 223 м-ге дейін барланған, оның 134 м-і игерілген. Дереккөздер
Қойгелді батыр ескерткіші

Қойгелді батыр ескерткіші – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген монументтік өнер ескерткіші. Орналасқан жері Тараз қаласы, Төле би және Қойгелді батыр атындағы көшелерінің қиылысында орналасқан. Кезеңі, авторы Ескерткіш 1998 жылы тұрғызылған. Мүсіншісі Ж. Молдабаев, сәулетшісі Б.Тортаев. Тарихи дерек, сипаты Қойгелді Сартұлы (1702-1795) – қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресінің батыры. Ұлы жүздегі белгілі Шахан бидің ұрпағы. Сарттың үлкен ұлы. Төле бидің ең жақын серігі, әрі көмекшісі. Оның даңқының асқақтап шығуы Аңырақай шайқасындағы (1729) жоңғарларды жеңуге байланысты. Қойгелді ойраттарға қарсы азаттық күресіне басшылық етіп, жоңғарлардың қайтадан жасаған шапқыншылығына (1757-58) тойтарыс бере отырып, оларды қазақ даласының шекарасы Жоңғар қақпасына дейін қуып тықты. Жоңғарлардан Ташкент, Шымкент, Түркістан, Сайрам қалаларын, Талас пен Шу өзендерінің алқаптарын азат етті. Ескерткіште батырдың ат үстінде қолына найза, қылыш және қалқан ұстап тұрған сәті көрсетілген. Мыс аралас құйылған ескерткіштің биіктігі 2,5 м. Биіктігі 3 м жылтыр емес қызыл граниттен жасалған тұғырға қойылған. Дереккөздер
Жамбыл

Жамбыл — сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін: Тұлғалар * Жамбыл Жабайұлы — қазақ халық поэзиясының тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау, жыршы. * Жамбыл Тайжұмаев — Желтоқсан көтерілісіне қатысқан қайсар қазақ жігіті. * Жамбыл Көкеев — Қазақстан футболшысы, жартылай қорғаушы. Облыс * Жамбыл облысы – Қазақстан Республикасының оңтүстігінде орналасқан облыс. Елді мекендер Ақмола облысы * Жамбыл – Астрахан ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Зеренді ауданындағы ауыл. Ақтөбе облысы * Жамбыл – Әйтеке би ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Мұғалжар ауданындағы таратылған ауыл. * Жамбыл – Темір ауданындағы ауыл. Алматы облысы * Жамбыл – Жамбыл ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Қарасай ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Райымбек ауданындағы ауыл. Атырау облысы * Жамбыл – Құрманғазы ауданындағы ауыл. Батыс Қазақстан облысы * Жамбыл – Ақжайық ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Бәйтерек ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Сырым ауданындағы ауыл. Жамбыл облысы * Жамбыл – Жамбыл ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Қордай ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Меркі ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Мойынқұм ауданындағы ауыл. Жетісу облысы * Жамбыл – Алакөл ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Көксу ауданындағы ауыл. Қарағанды облысы * Жамбыл – Шет ауданындағы таратылған кент. Қостанай облысы * Жамбыл – Қарабалық ауданындағы таратылған ауыл. * Жамбыл – Қарасу ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Қостанай ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Науырзым ауданындағы ауыл. Павлодар облысы * Жамбыл – Аққулы ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Ақтоғай ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Железин ауданындағы таратылған ауыл. Солтүстік Қазақстан облысы * Жамбыл – Жамбыл ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Есіл ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Уәлиханов ауданындағы ауыл. Түркістан облысы * Жамбыл – Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Жетісай ауданы, Қазыбек би ауылдық округіне қарасты ауыл. * Жамбыл – Жетісай ауданы, Шаблан Ділдәбеков ауылдық округіне қарасты ауыл. * Жамбыл – Келес ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Мақтаарал ауданы, Жамбыл ауылдық округіне қарасты ауыл. * Жамбыл – Мақтаарал ауданы, Аязхан Қалыбеков ауылдық округіне қарасты ауыл. * Жамбыл – Ордабасы ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Төле би ауданындағы ауыл. Шығыс Қазақстан облысы * Жамбыл – Зайсан ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Катонқарағай ауданындағы ауыл. * Жамбыл – Тарбағатай ауданындағы ауыл. Таулар * Жамбыл — Шу-Іле тауларының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау. * Жамбыл — Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. * Жамбыл — Іле Алатауындағы шың. Өзге де мағыналар * Жамбыл мұражайы — Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылында орналасқан, тарихи және мәдени мекеме. * Жамбыл футбол клубы — Тараз қаласындағы Қазақстанның футбол клубы. * Жамбыл — толық метражды көркем фильм.
Тоскин Николай Филиппович

Тоскин Николай Филиппович (1940 – 1990, Бұланды ауданы Воробьевка ауылы) – сәулетші, КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі (1976). Новосібір инжинерлі-құрылыс институтын бітірген (1968). «Целингорсельпроект» жобалау институтында аға сәулетші, топ жетекшісі (1968 – 71), Целиноград қаласының бас сәулетшісі (1971 – 87), Целиноград облысы атқару комитетінде бөлім бастығының орынбасары, «Целингипросельхоз» институтында бас маман (1987 – 89), 1989 жылдан «Целиноградархпроект» шеберханасының бастығы. Облысы, республикалық, бүкілодақтық көркемөнер көрмелерінің лауреаты. Дереккөздер
Сәду Шәкіров

Сәду Шәкіров (21.10.1922, Талас ауданында – 10.4.1977, Шу ауданында) – Кеңес Одағының Батыры (30.10. 1943). Ысты руынан шыққан. Әскерге шақырылғанға дейін тоғыз класты бітірген. 1942 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 1943 ж. 15 ақпаннан майданда болды. 106-Забайкалье атқыштар дивизиясының 188-Аргун атқыштар полкінің құрамында ұрысқа қатысты. Шәкіров Украинада болған шайқаста, Днепрден өту кезінде асқан ерлік пен батырлық көрсетті. 1943 жылы 16 қазанда Лоевоның оңтүстік-батысында жағындағы 138,6 биіктікке алдымен жетіп, оның төбесіне ту тікті. Майданнан оралғаннан кейін Шу аудандағы «Дружба» ауданында еңбек етті. Сілтемелер
Фоидты тау жыныстары

ФОИДТЫ ТАУ ЖЫНЫСТАРЫ — басты минералдарына фельшпатоидтар (нефелин, лейцит, содалит, анальцим, т.б.) жататын сілтілі магмалық тау жыныстары. Фоидты тау жыныстарының интрузиялық түрлерін фоидолиттер, эффузиялықтарын фоидиттер деп атайды. Олар магмалық тау жыныстарының 0,01%-ын құрайды. Химика құрамы (%): SіO2 —35 — 60, Al2O3 — 10 — 28, Fe3O4 — 2 — 14, MgO — 0 — 10, CaO — 0 — 20, Na2O мен K2O — 5 — 17. Фоидты тау жыныстары құрамындағы SіO2-нің мөлшеріне қарай орта, негізді және ультранегізді болып үшке бөлінеді. Орта құрамды Фоидты тау жыныстарының интрузия түрлерін нефелинді сиениттер деп атайды. Олар сұр, ақшыл сұр, кейде жасылдау, қызғылттау болып, нефелиннен (20 — 30%), сілтілі шпаттардан (60 — 70%) және сілтілі фемалық минералдардан (10 — 20%) тұрады. Сілтілі дала шпаттары мен фемалық минералдардың түрі, мөлшері және тау жыныстарының құрылымы, бітіміне қарай: миаскит, мариуполит, фойяит, хибинит, т.б. түрлерге бөлінеді. Нефелинді сиениттердің эффузия сыңарларын фонолиттер деп атайды. Олар — ашық сұр, жасылдау түсті порфирлі тау жыныстары. Негізді құрамды Фоидты тау жыныстарының интруз. түрлерін сілтілі габброидтар деп атайды. Олар сұр, қара сұр, қызғылт сұр, жасылдау сұр түсті болып келеді. Құрамының 40 — 50%-ы сілтілі фемалық минералдар, қалғанын әр түрлі мөлшердегі негізді, орта плагиоклаз, калийлі шпат, нефелин құрайды. Бұлардың мөлшеріне байланысты сілтілі габброидтардың тералит, эссекит, шонкинит, т.б. түрлері ажыратылады. Сілтілі габброидтардың эффузия сыңарларының түсі сұр, қара сұр, құрылымы порфирлі болады. Ультранегізді Фоидты тау жыныстарына уртит пен ийолит жатады. Уртитте нефелин 75 — 100%, ийолитте 45 — 75%, қалғанын сілтілі пироксендер құрайды. Бұл тау жыныстары құрамында нефелин азайып, фемалық минералдар көбейген сайын біртіндеп сілтілі ультрамафитті тау жыныстарына (якупирангитке) ауысады. Ультранегізді Фоидты тау жыныстарының эффузия сыңарларын нефелиниттер деп атайды. Олар көбінесе порфирлі сұр, қара сұр, жасылдау сұр түсті болып, негізінен нефелиннен тұрады, одан басқа моноклиндік пироксен, оливин, шыны болады. Интрузиялық Фоидты тау жыныстары кішігірім штоктар, лополиттер, лакколиттер, кейде үлкен аумақты алып жатқан күрделі қабатталған массивтер құрайды. Олар сирек граниттік, сиениттік интрузиялардың шеткі фациялары болып кездеседі. Эффузиялық Фоидты тау жыныстары кішігірім тасқындар, күмбездер, дайкалар құрайды. Фоидты тау жыныстарымен бірге фосфордың, темірдің, титанның, сирек элементтердің, графиттің кендері ұшырасады. Фоидты тау жыныстарының нефелині мен лейциті көп түрлері алюминий, шыны, керамика өндірісінде қолданылады. Қазақстанда Фоидты тау жыныстарының кен орындары Мұғалжарда, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды, Қостанай, Ақмола, Шығыс Қазақстан облыстарында бар. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Тоскин Василий Филиппович

Тоскин Василий Филиппович (1946 жылы туған, Бұланды ауданы Воробьевка ауылы) – сәулетші, КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі (1976), Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшісі (1983). Новосібір инжинерлі-құрылыс институтын бітірген (1970). Бүкілодақтық мұнай жобалау ғылыми-зерттеу институтының Омбы бөлімінде қызметкер (1964 – 65), «Целингорсельпроект» жобалау институтында әртүрлі қызметтер атқарған (1971 – 84), Целиноград қалалық атқару комитетінде құрылыс және сәулет істері бөлімінде меңгеруші (1984 – 85). 1985 жылдан Целиноград облысы атқару комитетінде құрылыс және сәулет істері бас басқармасының бастығы. Т. Ақмола қаласы орт-ның, тұрғын ауданыдары жобаларының авторы. Қазақстан Сәулетшілер одағы басқармасының мүшесі (1964 – 87). Дереккөздер
Әбілқайыр Ысқақұлы Досов

Әбілқайыр Ысқақұлы Досов (1899, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезі Қотыркөл болысы – 1937) – қоғам қайраткері. Алаш партиясына арыз жазған, түрмеге қамаған. Өмірбаяны * 1916 жылы Омбы орыс-қырғыз (қазақ) жетім балалар пансионында тәрбиеленіп, қазақ оқушы жастарының «Бірлік» мәдени-ағарту үйірмесіне мүше болған. * 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін Омбы қырғыз (қазақ) кеңесі және облысы революциялық трибунал мүшелігіне сайланды. * Кейін төтенше комиссияның ерекше отрядын басқарды. * Көкшетау облысы төтенше комиссиясының инспекторы, РК(б)П ОК Сібір бюросы жанындағы татар, қырғыз (қазақ) секциясының хатшысы, «Кедей сөзі» газетінің редакторы қызметтерін атқарды. * 1920 жылы қазан айында өткен Қазақ кеңестерінің 1-құрылтай съезінде Қазақ АКСР ОАК-нің төралқа мүшесі және хатшысы болып сайланды. * 1922–1926 жылдары Семей губерниялық атқару комитетінің, Түркістан облысы ревкомының, Орал облысы атқару комитетінің төрағасы * 1926–1927 жылдары Қазақстанның БОАК жанындағы өкілі болды. * 1927 – 1930 жылдары БОАК төралқасының мүшесі * 1930 – 1937 жылдары БК(б)П ОК-нің нұсқаушысы * Шығыс Қазақстан облысының партия комитетінің 2-хатшысы * Ақтөбе облысы партия комитетітінің 1-хатшысы * 1937 жылдан Шымкент қалалық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. * 1933 – 1937 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің, Қазақстан КП ОК-нің, БОАК және Қазақ ОАК-нің мүшесі болып сайланған. * БК(б)П 17-съезінің делегаты болды. * 1937 жылы 28 қарашада жалған саяси айыппен тұтқындалып, 1938 жылы 8 наурызда КСРО Жоғарғы Соты Әскери коллегиясының үкімімен ату жазасына кесілді. * 1956 жылы 12 қазанда ақталды. Дереккөздер
Мырзахан Шораев

Мырзахан Шораев (1905, Түркістан ауданы Сауран аулы –1983, Сарыағаш қаласы) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты. Кәсіптік-техникалық мектепті аяқтаған соң Алматы қаласында байланысшы болып істеді. 1930 – 1931 ж. Ақсудағы тұтынушылар одағының төрағасы, 1939 – 1941 ж. Шәуілдір, Шаян, Арыс аудандарында, 1949 – 1952 ж. Ильич ауданында партия комиттінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды. 1952 – 1974 ж. 2-Жетісай МТС-інің директоры, Түлкібас ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Сарыағаш шарап зауытының директоры. Республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер болды. 1-дәрежелі Ұлы Отан соғысы, «Құрмет белгісі» ордендері мен көптеген медальдардың иегері. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"