kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Эндогендік Кендер

Эндогендік Кендер (грек. endon – ішкі, genos – туыс, тек), магмотогендік кендер, гипогендік кендер – Жердің ішкі жылу энергиясына байланысты өтетін магмалық әрекеттер нәтижесінде жаралатын минералдық түзілімдер. Эндондогендік кендер магмалық атпа тау жыныстарымен байланысты. Эндондогендік кендер магмалық (қ. Магма) және постмагмалық типтері болады. Постмагмалық кендер магманың қатаюы мен атпа тау жыныстарының қалыптасу процесінде түзілетін газ тәрізді және сұйық күйдегі ерітінділерден жаралады. Бұл ерітінділер құрамында көптеген ұшқыш заттар (минералдаушылар), металл және бейметалл элементтердің ыстық суда оңай еритін қосылыстары болады. Эндондогендік кендер пневмотолиттік кендер, жапсарлық-метасоматиттік кендер (қ. МетасоматМетасоматиттік кендер), гидротермальдік кендер және пегматиттік кендер болып бөлінеді. Пегматиттік кендер (қ. Пегматит) ұшқыш құраушыларға байыған қалдық силикаттық магманың ақырғы бөліктерінен түзіледі. Бериллийдің, танталдың, необийдің, радиоактивтік және сирек жер элементтерінің пегматиттік кендері ТМД елдерінде, Норвегияда, АҚШ-та, т.б. табылды. Қазақстанның пегматиттерінде қалайы, оптик. флюорит, Орал мен Сібірдің пегматиттерінде топаз, турмалин бар (қ. Магмалық тау жыныстарына). Дереккөздер
Эндогендік Процестер

Эндогендік Процестер – Жердің ішкі энергиясына, ауырлық күшіне және Жер айналған кезде пайда болатын күштерге байланысты оның қойнауында жүретін геологиялық процестер. Эндогендік процестерге радиоактивті заттардың ыдырауы, әр түрлі химиялық реакциялар және жер қыртысының астындағы массалардың өзгеруі және т.б. жатады. Эндогендік процестер тектоникалық қозғалыстар (жер қыртысының баяу көтерілуі мен төмендеуі, қатпарлану, бедердің ірі элементтерінің пайда болуы, жер сілкіну), вулканизм процестері (магманың көтерілуі, бедердін жанартаулық пішіндерінің құрылуы мен жанартаулардың атқылауы), тау жыныстарының метаморфизмі және пайдалы қазбалар кенорындарының қалыптасуы түрінде көрініс береді. Эндогендік процестер жер бетінің морфоқұрылымына себепші болады және экзогендік процестермен бірге Жер бедерінің қалыптасуына қатысады. Дереккөздер
Эндодерма

Эндодерма (грек. endon – ішінде және тері) – өсімдік сабақтары мен тамырларының орталық цилиндрлерін қаптап тұратын алғашқы қабықтың ішкі жасушалар тобы. Өсімдік сабағында Эндодерма аз дифференцияланып, құрамында екіншілік крахмал болады. Өсімдік тамырында Эндодерма қоректік заттарды тамырдың өткізгіш тіндеріне өтуін қамтамасыз етіп, оларды реттеп отырады. Ал сору қызметі тоқтаған тамыр бөліктерінде Эндодерма тамырдың орт. цилиндрін тамыр қабығынан оқшаулап тұрады. Сонымен Эндодерма – алғашқы қабықтан цилиндрге және керісінше өткізгіштік қызмет атқаратын физиол. кедергі болып табылады; қ. Тамыр. К. Жаңабеков Дереккөздер
Эндокринология

Эндокринология (грек. endon – ішкі, krіno – бөліп шығарамын және logos – ілім) – эндокриндік бездердің құ-рылысы, қызметі, олар бөліп шығаратын өнімдер – гормондар, сондай-ақ осы бездердің қызметі бұзылуы салдарынан туатын аурулар туралы ғылым. Эндокринология ғыл. пән ретінде 19 ғ-дың 2-жартысында қалыптасты. 20 ғ-дың бас кезінде әр бездің организмнің дамуын, тіршілік әрекетін реттеу процестерінде маңызы бар екені ашылып және олардың өзара байланысы анықтала бастады. Мұнымен қатар эндокринді органдар қызметінің үдеп не кеміп кетуінен немесе олардың өзара байланысы, т.б. ауытқуларынан пайда болатын бірқатар аурулар жөнінде мәліметтер жиналды. Эндокринологияның бұдан кейінгі дамуы әр түрлі ішкі секреция бездері түзетін гормондарды бөліп алу бағытында жүріп, гормондық препараттарды эндокринді және бірқатар эндокринді емес ауруларды емдеуге пайдалануға мүмкіндік берді. Жануарлар эндокринді бездерінен гормондық препараттар алынды. Эндокринологияның негізгі мәселелері ішінде жүйке жүйесі мен эндокринді жүйелердің өзара байланысын зерттеудің үлкен маңызы болды. Эндокринология деректері зоотехния мен ветеринарияда да кең қолданыла бастады. Қазақстанда Эндокринология саласындағы зерттеулер 20 ғ. 30-жылдардың аяғында Алматы қаласында Респ. бұғақ ауруын емдейтін диспансер ашылғаннан кейін басталды (1972 жылға дейін жұмыс істеді). А.Н. Сызғановтың жетекшілігімен ғыл. экспедициялар ұйымдастырылып, олар Алматы облысы тұрғындарының бұғақ ауруына шалдығу дәрежесін тексерді. Республикада ауыз су, топырақ пен тағам құрамындағы йод мөлшері анықталып, республиканың бірқатар облыстарында бұғақ ауруынан, тиреотоксикоздан сақтану шаралары жүргізілді. Бұғақ пен қант диабеті эпидемиологиясы зерттеліп, кәсіби аурулар (фосфордан улану, діріл ауруы) кезінде эндокриндік бездерде туатын өзгерістер анықталды. Аяқ гангренасына ұшырататын қант диабетінің ерекшеліктері анықталып, оны емдеу әдістері ұсынылды. Қант диабетін түрлі дәрі-дәрмектермен емдеу нәтижесі айқындалды. Қалқанша без аурулары, сондай-ақ қант диабетімен бірлескен аурулар зерттелуде. Қазақстанда Эндокринология мәселелеріне арналған жүйелі зерттеулер Кардиология және ішкі аурулар ғылыми-зерттеу институтында, Қазақ ұлттық мед. ун-ті мен мед. академияларында жүргізіледі. Ж. Абылайұлы Дереккөздер
Эндоскопия

Эндоскопия (грек. endon – ішкі және skopeo – көремін) – адамның ішкі органдарын арнайы аспап – эндоскоп арқылы тексеру. Эндоскоптар – оптик. және жарық жүйелерімен жабдықталған, иілгіш металл немесе пластмасса түтікшелер. Эндоскопия хирургияда, гастроэнтерологияда, урологияда, гинекологияда, пульмонологияда жиі қолданылады. 20 ғ-дың 60 – 70-жылдарында клиник. тәжірибеге оптик. талшықтардан тұратын (фибро) құрастырылмалы аспаптар (фиброскоптар) енгізіле бастады. Тексерілетін органға байланысты Эндоскопияның бірнеше түрі ажыратылады: фибробронхоскопия (бронх Эндоскопиясы), фиброэзофагоскопия (өңеш Эндоскопиясы), фиброгастроскопия (асқазан Эндоскопиясы), фиброколоноскопия (тоқ ішек Эндоскопия сы), т.б. Сондай-ақ Эндоскопия биопсияда, денеге енген бөгде заттарды немесе шырышты қабықтардағы аса үлкен емес ісіктерді алып тастауда да қолданылады. Қазіргі кезде Эндоскопия тек ауруды тексеру үшін ғана емес, оларды емдеу тәсіліне (эндоскоп. хирургия) айналып отыр. Эндоскоп. жолмен жасалатын операциялардың дәстүрлі жолмен жасалатын операциялардан ерекшелігі, олардың жарақаты аз, науқас адамдардың ондай операциядан кейін тез жазылып кетуге мүмкіндігі мол. Дереккөздер
Нұрлытау

Нұрлытау (2007 жылға дейін — Энергетик) — Алматы облысы Қарасай ауданы, бұрынғы Үлкен Алматы ауылдық округінің құрамында болған ауыл, 2015 жылдан Алматы қаласы құрамына өткен. Қазіргі уақытта Алматы қаласының Бостандық ауданындағы шағын аудан. Географиялық орны Аудан орталығы Қаскелең қаласынан шығысқа қарай 38 км-дей жерде орналасты. 1964 – 97 жылдары жеміс-жидек өсіретін “Алатау” кеңшары бөлімшесінің орталығы болды. Оның негізінде Энергетикте “Рауза”, “Коорпорация ХОЗУ” ЖШС-тері құрылды. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобильдік жолы арқылы қатынады. Халқы 1999 жылы халық саны 1993 адам болса, 2009 жылы 1349 адамды құраған. Дереккөздер
Энергетикалық жүйе

Энергетикалық жүйе, энергожүйе — өзара және энергия тұтынушылармен электр энергиясын жеткізу желісі арқылы жалғасқан электр ст-ларының жиынтығы (торабы). Энергиялық жүйенің құрамына: жылу электр стансасы, атом электр стансасы, су электр стансасы, электр энергиясын жеткізу желісі; қосалқы электр ст-лары, жылу және электр желісі, жылу және электр энергиясының қабылдағыштары енеді. Тұтынушыларды электр энергиясымен Энергиялық жүйе арқылы қамтамасыз етудің жеке электр ст. арқылы қамтамасыз етуге қарағанда төмендегідей артықшылықтар бар: энергиямен қамтамасыз етудің сенімділігі артады; жергілікті энергет. қор (отын және су энергиясы) тиімді пайдаланылады; электр ст-ларының жүктемесін өзара тиімді етіп бөлу нәтижесінде электр энергиясының өзіндік құны кемиді, қуатты қондырғыларды пайдалану мүмкіндігі жасалады, резервтік қуат азаяды. Энергиялық жүйе әдетте бір орт-тан басқарылады. Бір жалпы оперативтік диспетчерлік пункттен басқарылатын бірнеше Энергиялық жүйе біріккен энергетикалық жүйе құрайды. Дереккөздер
Энергия Деңгейлері

Энергия Деңгейлері, энергетикалық деңгейлер – кванттық механика заңдарына бағынатын кванттық жүйенің (электрондардан, протондардан, т.б. элементар бөлшектерден тұратын не атом ядросынан, атомдардан, молекулалардан, т.б. бөлшектерден құралған) стационар күйдегі энергиясының мүмкін мәндері. Байланысқан микробөлшектерден (мыс., атом ядросы, т.б) тұратын кванттық жүйенің ішкі энергиясы квантталады, яғни кванттық жүйесінің ішкі энергиясы жүйесінің орнықты күйіне сәйкес келетін белгілі бір дискретті мәндерді [Е0, Е1, Е2,... (Е0 –14 – 10 –10 с аралығында (ал өмір сүру уақыты бірнеше жылға созылатын Энергия деңгейдері метастабильді Энергия деңгейдері деп аталады) болады. Микробөлшектер кейде энергиясы бірдей бірнеше әр түрлі күйде де тұруы мүмкін. Атом энергиясы сыртқы электр не магнит өрісі әсерінен өзгереді. Мұның нәтижесінде бұрын беттескен Энергия деңгейдерінің жіктеліуі де мүмкін. Суретте сутек атомы үшін Энергия деңгейдерінің сұлбасы келтірілген. Онда энергия электронвольтпен (эВ) берілген. Суретте Энергия деңгейдерінің дискретті жиынтығының жоғары жағына иондалған атом сәйкес келетін Энергия деңгейдерінің үздіксіз жиыны орналасқан. Е. Аққошқаров Дереккөздер
Энергия Кванты

Энергия Кванты – – күйі өзгерген микрожүйенің шығаратын не жұтатын энергиясының ең аз мөлшері. Мыс., атомның стационар күйлеріне энергияның дискретті мәндерінің белгілі бір қатары (тізбегі) сәйкес келеді. Сондықтан бір стационар күйге ауысқан кезде атом бір Энергия ксантын шығарады не жұтады. Шыққан не жұтылған Энергия ксантының мәні атомның осы екі күйдегі энергиясы мәндерінің айырмасына тең. Дереккөздер
Энергияның сақталу заңы

Энергияның Сақталу Заңы, энергияның сақталу және айналу заңы – табиғаттағы кез келген материялық тұйық жүйеде өтетін барлық процестер кезінде сол жүйе энергиясының сақталатынын тұжырымдайтын жалпы заң. Энергия бұл жағдайда тек бір түрден екінші бір түрге айналады (егер материялық жүйенің қоршаған ортамен әсерлесуін ескермеуге болса, онда ол жүйені тұйық жүйе деп қарастыруға болады); егер материялық жүйе сыртқы әсердің нәтижесінде бір (бастапқы) күйдегі екінші (соңғы) бір күйге ауысса, онда оның энергиясының артуы (не кемуі) жүйемен әсерлесетін денелер мен өріс энергиясының кемуіне (не артуына) тең болады. Бұл жағдайда жүйе энергиясының өзгеруіне жүйе күйінің біреуіне (бастапқы не соңғы) ғана тәуелді болады да, оның ауысу жолына (тәсіліне) тәуелді болмайды. Басқаша айтқанда, энергия – жүйе күйінің бір мәнді функциясы. Термодинамикада Энергияның сақтау заңы термодинамиканың бірінші бастамасы деп аталады. Физикалық (не химикалық) құбылыстардың кез келген түрлерінде Энергияның сақтау заңы сол құбылысқа тән формада ғана тұжырымдалады. Өйткені энергия берілген процесті сипаттайтын параметрлерге тәуелді. Энергияның сақталу және айналу заңын 19 ғ-дың 40-жылдары Дж.Джоуль және неміс ғалымдары Р.Майер, Г.Гельмгольц бір-біріне байланыссыз ашты. Дереккөздер
Энстатит

Энстатит (грек. enstates – қарсылас, оның қиын балқитындығына орай аталған) – пироксендер тобына жататын минерал. Хим. формуласы: Mg2[Sі2O6]. Ол Fe2[Sі2O6] изоморфты қатарымен байланысқан, қоспалары: Cr2O3 (0,5%-дай), TіO2 (0,2%-дай), MnO (0,4%-дай),CaO (2%-дай), т.б. Ромбылық сингонияда кристалданады. Кристалдары қыс-қа призма немесе тақташа тәрізді. Агрегаттары ірі дән немесе пластинкалы болып келеді. Түсі ақ, сұр, сарғыш, қоңыр, жасылдау; шыныдай жылтыр, жіктілігі жетілген. Тығызд. 3,2 – 3,25 г/см3, қатт. Моос шкаласы бойынша 5,5; морт сынғыш. Жаралуы магмалық, сирек метаморфтық. Энстатит және бронзит – тасты метеориттердің минералы болып саналады. Диэлектрик ретінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Энтальпия

Энтальпия ( – жылытамын, қыздырамын), жылулық функция, жылу мөлшері – термодинамикалық жүйе күйінің функциясы болып келетін жылуға қатысты шама. Бұл терминді алғаш Х.Камерлинг-Онненс енгізген. Энтальпия (H) жүйенің ішкі энергиясының (U) және жүйенің қысымы (p) мен көлемі көбейтіндісінің қосындысына тең: HU+pV. Изобаралық процестегі (pconst) Энтальпияның өсімшесі бөлшектер саны тұрақты болатын гомогенді жүйеге берілген жылу мөлшеріне тең. Мұндай жағдайда Энтальпия жылу функциясы деп аталады. Энтальпияның өзгеруі қысым тұрақты болған жағдайда жүйеге берілетін немесе одан алынатын жылу мөлшеріне тең болады. Сондықтан энтальпияның өзгерісі қысым тұрақты болғанда жүретін фазалық ауысулар (балқу, қайнау, т.б.) мен әр түрлі химиялық процестердегі жылуларды (түзілу жылуы, жану жылуы, еру жылуы, атомдану жылуы, т.б) сипаттайды. Энтальпия Бірліктердің Халықаралық жүйесінде (СИ) джоульмен (Дж.) өрнектеледі. Энтальпия - энергия деп есептеліп, сол жағдайдағы денемен байланысы болса, яғни жағдайдың функциясы ретінде, болғандықтан u, p және v жағдай функциялары болып есептеледі. Процесс кезінде, тұрақты қысымы dp 0 және теңдеуімен, dqdu +pdv, бұдан шығады: : : Яғни, меншікті энтальпияның өзгеруі, денеге жеткізілген жылулық ағынына тең, P-const кезінде, теңдеуінен табамыз q p i 2 +i 1 , немесе : Энтальпия J = mi - экстенсивті (аддитивті) шама. Меншікті энтальпия i үдемелі қасиетінде болады. Энтальпияны - кеңейтілген жылу динамикалық жүйеге жатқызбай, қоршаған ортаға жатқызу ыңғайлы, сондықтан, дене мен ортаның, pv ішкі энергиясын сипаттайды (қозғалту жұмысы деп аталады), яғни жүйенің жалпы энергиясын сипаттауы. Соңғысында, ол дененің ішкі энергияның рөлін атқарады. Идеалды газ үшін, меншікті жылу сыйымдылығы С р тұрақты болады және оны мына теңдеумен шешеді: :; &nbsp;&nbsp; &nbsp; Жылудинамикалық процесстерді теориялық зерттеу кезінде, жылу динамикасының бірінші заңының үлкен маңызы бар, ал сонымен қатар жылу энергетикалық қондырғыларда, жылуды пайдаланудағы талдау кезінде, оның жеке элементтері мен қондырғының жылу балансының негізгі практикалық есептеулеріне жатады. Әрбір жылу энергетикалық қондырғылар үшін, жылу балансын есептеу өте қажет. Дереккөздер
Энтомология

Энтомология (грек. entomа – жәндіктер және logos – ілім) – жәндіктерді зерттейтін ғылым, зоологияның бір саласы. Энтомология жер бетінде, топырақ арасында, суда, ауада таралған жәндіктердің тіршілігін зерттейді. Жәндіктерді ғыл. түрде зерттеу 17 ғ-да басталды. Энтомологияның негізін салушылар италян биологы М.Мальпиги (1628 – 94), голланд натуралисі Я.Сваммердам (1637 – 80) және француз табиғат зерттеушісі Р.Реомюр (1683 – 1757) болды. 18 ғ-дың бас кезінде француз энтомологы Ж.Дюфурдың зерттеу жұмыстары арқасында жәндіктерді салыстырмалы анатомия тұрғысынан зерттеу жақсы дамыды. 18 ғ-дың 2-жартысында орыс ғалымы П.С. Паллас Энтомологияға көп еңбек сіңірді. 19 ғ-дың ортасында Энтомология зоологияның жеке саласы болып шықты. Қазіргі кезде Энтомологиялық зерттеулер негізінен екі бағытта жүргізіледі. Жалпы Энтомология жәндіктердің құ-рылысы мен тіршілігін, олардың жекелей дамуы мен эволюциясын; ал қолданбалы Энтомология (а. ш., орман, мед., мал дәрігерлік болып бөлінеді) а. ш. дақылдары мен өнімдерінің, орман ағаштарының зиянкестерін, паразиттерді, қансорғыштарды, ауру тарататын жәндіктерді зерттейді. Бұдан басқа Энтомологияның ішінде колеоптерология (қаттықанаттыларды зерттейді), лепидоптерология (қа-быршаққанаттыларды), мирмекология (құмырсқаларды), т.б. салалары бар. Қазақстан жәндіктерін алғаш 19 ғ-да П.П. Семенов-Тянь-Шаньский, Н.А. Северцов, А.П. Федченко, А.П. Семенов-Тянь-Шаньский, В.Ф. Ошанин экспедициялары зерттеді. Жеке Энтомологиялық мәселелермен 1921 ж. құрылған Жетісу энтомологиялық бюросы (1924 ж. Өсімдік қорғау ст. болып қайта құрылды) айналысты. Энтомология саласындағы жүйелі зерттеулер КСРОҒА-ның Қазақстандық базасының Зоология секторында 1932 ж. басталып, осы күні Зоология ин-тында жалғастырылуда. Республиканың әр өңіріне тән жәндіктер фаунасы жөніндегі мағлұматтар “Қазақстан соналары”, “Қазақстанның қан сорғыш масалары”, “Қазақстан цикадалары”, “Қазақстан ағашжегі қо-ңыздары”, “Орта Азия және Қазақстан бізтұмсық қоңыздары”, “Қазақстан мен Орта Азия қазғыш аралары”, “Жетісу шөліндегі құмырсқалар”, “Қазақстанның қансорғыш шыбындары”, “Қазақстанның жапырақжегі қоңыздары”, “Қазақстан мен Орта Азия жайпақ мұртты қоңыздары”, т.б. ғыл. еңбектерде басылды. Қазақстан жәндіктерінің жүйеленімі, фаунасы, экологиясы, географиясы үнемі жаңартылып, толықтырылып отырылады. Қазақстанда Энтомология ғылымының дамуына үлкен үлес қосқан ғалымдар: акад. И.Г. Галузо, Т.Н. Досжанов, ғыл. докторлары Б.Шайкенов, И.Д. Митяев, В.Л. Казенас, Д.Жатқанбаева, т.б. Дереккөздер
Эпаминонд

Эпаминонд (б.з.б. 418 ж. ш. – 362, Мантинея маңы) – ежелгі грек қолбасшысы және саяси қайраткері. Б.з.б. 4 ғ-дың 70 – 60-жылдары (379 ж. Фивыда болған демокр. төңкерістен кейін) Пелопидпен бірге Фивы мемлекетін және демокр. негізде қайта құрылған Беотия одағын басқарды. Б.з.б. 371 ж. жаңа соғыс тактикасын қолданып, Левктры маңында спарталықтарды жеңді, одан кейін Беотияның Пелопоннеске жасаған шабуылдарына басшылық етті (б.з.б. 370/369 ж., 367 және 362 ж.) Соңғы жорықта өзі енгізген соғыс тактикасын дамыта отырып, Мантинея маңындағы шайқаста жеңіске жетті. Осы шайқаста өзі қазаға ұшырады. Қолданылған әдебиеттер тізімі * Разин Е.А., История военного искусства, т. 1, М., 1955 Дереккөздер
Эпентеза

Эпентеза (грек. еpenthesіs – қоспа) – сөз ішінде екі дауыссыз дыбыстың арасында дауысты дыбыстың қосылып айтылуы. Эпантеза белгілі бір тілде сол тілге бөгде дыбыс тіркесімді кірме сөздерді игеру, меңгеру барысында пайда болады. Мысалы, ұйғыр тілінің фонетикалық заңдылығына қайшы келетін дауыссыз дыбыстардың сөз басында немесе сөз соңында қатар келу құбылысы дауыстының эпентезасын (яғни сөз ішінде дауыстының пайда болуын) керек етеді; құлұп
Эпи…

Эпи… (грек. ері – үсті, маңы, кейін) – қандай да болмасын бір нәрсенің үстінде (мысалы, эпителий, т.б.), маңында (мысалы, эпицикл) екендігін не бір нәрседен кейін (мыс., эпигенез) орналасқандығын көрсететін күрделі сөздердің бастапқы бөлігі.
Эпигенез

Эпигенез (эпи… және грек. genesіs – тегі, пайда болу, туу) – минералдардың, тау жыныстарының, кентастардың өзгерістерін және түзілімдердің пайда болуын тудыратын қайталама процесс. Эпигенезге қайта кристалдану, коллоидты ерітінділердің түйірленіп іріленуі, конкрециялар мен оқшауланған кристалдық сеппелердің тұрақты модификацияларының пайда болуы жатады. Тау жыныстарын құраушы бөліктердің өзара хим. әсерлері – гидраттану мен дегидраттану, цементтену де Эпигенездік процесс болып есептеледі. Дереккөздер
Эпигондар

Эпигондар (грек. еpіgonoі, сөзбе-сөз – кейін туған ұрпақтар) – 1) ежелгі грек мифологиясындағы Фивы циклы деп аталатын Фивы қ. қоршауда сәтсіздікке ұшыраған жеті аргосстық батырлардың ұлдары. Эпигондар 10 жыл өткен соң Фивыны қайтадан қоршап, қаланы басып алды; 2) Александр Македонскийдің әскербасылары – диадохтардың ұлдары; олар б.з.б. 3 ғ-да ыдыраған Александр державасын қайта бөлісу үшін күрес жүргізді. Басқаша мағынасында Эпигондар – түкке тұрмайтын ізбасарлар дегенді білдіреді. Осыдан барып, “эпигондық” деген түсінік шыққан. Дереккөздер
Эпиграмма

Эпиграмма ( «қолтаңба») – белгілі бір адамды, затты, болмыс-құбылысты әзіл тұрғысынан бағалайтын сатиралық поэзияның шағын жанры. Эпиграмма жанры әр кезеңде де қазіргі оқиғаға, автордың көз алдында өтіп жатқан көріністерге арналады. Эпиграмманың тағы бір қасиеті - ол әрқашанда ақынмен замандас тірі адамға арналып жазылатындығы. Ертедегі қазақ айтыскер ақындарының көптеген айтыстарда, әсіресе, қыз бен жігіт, бәдік айтыстарында дөрекі әзілге бару, қарсыласын уытты сөздермен кекетіп-мұқату тәсілдері көп кездесетін. Мысалы, Катулл, Ювенал, Марциалдардың эпиграммалары кейбір адам төзбес теңеулерге, еріксіз езу тартқызатын ұтқыр сынауларға толы. Лириканың осы түрінің негізін қалаушы Гай Валерий Катуллдың айтуынша, «Ақынның жүрегі таза болуға тиіс, бірақ жырлары өзгеше болуы мүмкін». Сондай-ақ Эпигондар қысқа жазудың, белгілі ойды емеурінмен, тұспалмен түсіндіру құралы. Эпигондар фактісі мен нысанына қарай нақты және шартты; сынап-мінеу, суреттеу дәрежесіне қарай сатиралық, юморлық және жағымды Эпигондар болып бөлінеді. Ал қозғайтын тақырыбына қарай әдеби, саяси және тұрмыстық Эпигондарлар болып 3 топқа жіктеледі. Эпигондар алғаш ертедегі Грекияда сентенциялық қысқа өлең түрінде пайда болып, кейін элегия жанрымен бірікті де, элегиялық дистих деген атауға ие болды. Симонид Кеосский (б.з.б. 5 ғ.) Асклепиад Самоский, Леонид Тарентский, Каллимах (б.з.б. 3 ғ.) шығарм-нан орын алды. Латын әдебиетінде Эпигондар осы күнгі сипатқа ие болып, Катулл, Марциал (б.з.б. 2 – 1 ғ.) шығармаларының негізгі өзегіне айналды. 17 – 19 ғ. Ж.Расин, Ж.Лафонтен, Вольтер, Ж.Б. Руссо, Г.Э. Лессинг шығармаларынан бой көрсетті. Орыс әдебиетінде А.П. Сумароков, И.И. Дмитриев, В.Л. Пушкин, П.А. Вяземский, ал кеңестік дәуірде А.Архангельский, А.Безыменский, С.Швецов, С.Васильевтер Эпигондар жанрында қалам тартты. Қазақ әдебиетінде Эпигондар нышандары халық ақындары, әсіресе айтыс ақындары шығармасында жиі кездеседі. Абай өлеңдерінде Эпигондар элементтері мол. Қазақ әдебиетінде Эпигондар жанрына А.Тоқмағамбетов, Ә.Тәжібаев, Ш.Смаханұлы, Ж.Әбдірашев, К.Әмірбеков, т.б. сатирик жазушылар қалам тартты. Дереккөздер
Эпиграф

Эпиграф (грек. epіgraphe – жазылған сөз) – әдебиетте жеке шығармалар алдынан келтірілген үзінді, өнеге сөздер, не өлең жолдары. Әдетте жазушы айтайын деген ойын аңғарту үшін осындай қысқа қайырма тағылым сөздерді келтіреді. Мысалы, А.С. Пушкин “Капитан қызы” повесінің алдында Эпиграф ретінде “Арыңды жастайыңнан сақта” деген халық нақылын келтіріп және шығарманың негізгі он төрт тарауының әрқайсының алдында не халық өлеңінен, не Сумароков, Княжнин, Херасков сияқты ақындардың өлеңінен үзінді немесе халық мақалын алып, Эпиграф беріп отырған. Дереккөздер
Эпидиаскоп

Эпидиаскоп (грек. эпи… dіa – арқылы және скоп) – мөлдір (диапозитив, т.б.) және мөлдір емес (сызба, сурет, кесте, т.б.) кескіндерді экранға проекциялауға арналған оптикалық прибор. Ол баяндамалардың, лекциялардың, т.б. мәтіндік материалдардың көрнектілігін арттыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Экономикалық жағдаят

Экономикалық жағдаят – экономикада қалыптасқан жағдайды, шаруаның жай-жапсарын сипаттайтын өзара байланысты шарттардың жиынтығы; нарықта әрбір сәтте қалыптасқан экономикалық ахуал. Ол тауарға (өнімге‚ бұйымға‚ қызметтерге‚ басқа да құндылықтарға) сұраным мен ұсынымның белгілі бір ара қатынасымен‚ бағаның деңгейімен‚ инвестициялық‚ кәсіпкерлік белсенділікпен‚ бағалы қағаздар бағамымен‚ депозит пен несие бойынша пайыздық мөлшерлермен‚ тауардың босалқы қорларының болуымен‚ басқа да көрсеткіштермен сипатталады. Сонымен бірге ол тек экономикалық факторлардың ғана емес‚ саяси‚ әлеуметтік‚ техникалық‚ экологиялық‚ т.б. факторлардың ықпалын да көрсетеді. Экономикалық жағдаят жалпы экономикалық жағдаят және жекелеген нарықтардың жағдаяты болып бөлінеді. Негізгі көрсеткіштері – өнім шығару көлемінің, тауар айналымы мен айналысының, бағаның, кірістің, пайыздың, валюта бағамының, т.б. серпіні. Экономикалық жағдаят несие-ақша қатынастарына орай капиталдың айналымы мен ауыспалы айналымының, ақша айналысының, несие қатынастарының, капиталдар нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың қалыптасқан жай-күйімен сипатталады. Оның көрсеткіштері – баға, инфляция деңгейінің серпіні, қаржы нарығындағы операциялардың көлемі, несие пайызының мөлшері, бюджет тапшылығының жай-жапсары, банкілердің өтемпаздығы, т.б. Нарық жағдаяты – шаруашылық жүргізуші субъектінің, активтердің, тауарлардың және көрсетілетін қызметтердің нақты нарығындағы экон. ахуалды стратегия әзірлеу үшін маркетингілік зерттеулер шеңберінде зерделеу. Дереккөздер
Экономикалық жауапкершілік

Экономикалық жауапкершілік – субъектінің өзіне қабылдаған міндеттемелері бойынша жауап беруге‚ шарттарды орындауға‚ заңдарды сақтауға‚ бөгде меншікке келтірілген зиянның орнын толтыруға‚ т.б. міндеттілігі. Мынадай түрлерге бөлінеді: * ынтымақты жауапкершілік – борыштар бойынша міндеттемелерді бірдей дәрежеде мойнына алған екі және одан көп адамдардың бірлескен жауапкершілігі; * көмекшілік жауапкершілік – несиегердің алдындағы борыштың қалдықтық сомасы мөлшеріндегі ынтымақты жауапкершілік жүктелген адамдардың қосымша жауапкершілігі. Айталық‚ бір қойманы меңгеретін есеп беруші екі адамға шарт бойынша ынтымақты жауапкершілік жүктеледі немесе еншілес фирма басты фирманың кінәсынан банкрот болған (дәрменсіз болған) жағдайда банкрот мүлкін сатқаннан кейін қалған борыштар бойынша басты фирмаға көмекшілік жауапкершілік жүктеледі. Дереккөздер
Қоңыраугүл тұқымдасы

Қоңыраугүл тұқымдасы – қос жарнақты, бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бұта, жартылай бұта, ағаш. Жер шарының қоңыржай аймағында таралған 80 туысы, 2300-дей түрі белгілі. Қазақстанда 8 туысы, 21 түрі бар. Олардың 3 түрден тұратын құртшөп (Asyneuma) туысы тек Батыс Тянь-Шаньда ғана кездеседі. Жартасшөп (Sergіa) және ершін (Cryptocodon) туыстары – Қаратауда ғана өсетін эндемиктер. Қоңыраугүл тұқымдасына жататын өсімдіктер, көбіне сүтті-шырынды келеді. Жапырақтары кезектесіп, кейде қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшалары, көбіне 5 қалақты, кейде 3 – 10 қалақты болады. Гүл күлтелері біріккен желекті, қос қабатты қоңырау немесе түтік пішінді. Аталықтары гүлдің күлтесіне түбінен жабысқан, аталық жіпшелері түбіне қарай кеңейеді, тозаңқаптары бос жатады. Жатыны төмен орналасқан 2–10 ұялы, 3 ұялысы кездеседі, аналық ауызы 3-ке бөлінген. Аталық жіпшелері ұзын, гүл қоршауынан шығып тұрады. Жемісі қорапша тәрізді, пісіп жетілген соң қорапша қақырап, тұқым сыртқа шашылады. Қоңыраугүл тұқымдасы, негізінен, әсемдік өсімдіктер, көптеген түрлерінің тағамдық маңызы және дәрілік қасиеттері бар. Пайдаланған әдебиетттер
Эпидот

{{Infobox mineral }} Эпидот (грек. erіdotes – өсім) – силикаттар класына жататын минерал. Хим.формуласы: Ca2(AlFe)3 [Sі2O7] [SіO4] О(ОН). Қоспалары: Pb, Cr, Mn2+, Sr, Mg. Э-тың магнийлі (пикроэпидот), хромды (тавмавит), сілтілі (пушкинит), т.б. түрлері болады. Моноклиндік сингонияда кристалданады, жеке кристалдары ұзынша призма, ине, жапырақ, друза тәрізді болып келеді, тұтас түйірлі масса. Сәуле тәріздес немесе параллель орналасқан минералдық агрегаттар құрайды. Эпидоттың жымдастығы жетілген, түсі жасыл, сары, жасыл сары, сұр, кейде қара, қызғылт күлгін, шыныдай жылтыр болады. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6,5 – 7; тығызд. 3,21 – 3,25 г/см3. Э. дала шпаттарының өзгерулерінен түзіледі және жапсарлық белдемдерге, скарндарға, гранитоидтарға тән келеді. Эпидоттың әдемі кристалдары Ахматов кенішінен (Оңт. Орал) табылған. Оның мөлдір түрлерін зергерлік істе қолданады. Ғ. Атаева Дереккөздер
Эпизод

Эпизод (грек. epeіzodіon – қоспа, үстеме) – көркем шығарма сюжетіндегі өз алдына мәні бар, өзара байланысқан оқиғаның бір бөлшегі, көрінісі. Әр эпизод кейіпкердің белгілі уақыт аралығында өткен қимылын, ісін, екі не одан көп кейіпкерлердің арасында болып жатқан құбылыстардың біткен кезеңін көрсетеді. Эпизод сюжеттің негізгі компоненттеріне сәйкес келуі мүмкін, бірақ көбіне сюжет компоненті эпизодта өрістемейді, керісінше, бірнеше эпизод беріледі (оқиға бірнеше Эпизодтан тұруы мүмкін). Эпизод кейіпкер характерін ашып, оқиғаны ширата түседі. Дереккөздер
Эпилог

Эпилог[грек. epilogos] – көркем шығарманы қорытындылайтын компонент. Эпилог негізгі оқиға желісінен бөлек тұрса да авторлық идеяны толықтыра түсіп, шығарманың басты кейіпкерлері жайында қысқаша мәлімет береді, олардың кейінгі іс-әрекеттерінің жалғасын көрсетеді. Драмалық шығармаларда автордың айтайын деген ойы кейіпкерлердің сөздері арқылы Эпилепсията берілуі мүмкін. Романдар мен повестерде Эпилепсия шешімнен соң орналасып, негізгі оқиға аяқталғаннан кейін белгілі бір уақыт өткен кездегі кейіпкерлер іс-әрекетінен хабар береді. Қазақ әдебиетінде М.Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясында Эпилепсиятың классик. үлгісі қолданылған. Кейде ол Эпилепсия деген айдармен бөлінбей-ақ, бірнеше жолдармен берілуі мүмкін (Б.Майлин, “Шұғаның белгісі”, Ш.Айтматов, “Жәмилә”). Кей жағдайда эпилогта суреттелген оқиға жөнінде автордың философиялық, эстетикалық, адамгершілік жөніндегі тұжырымдары айтылады (Ғ.Мүсіреповтің “Ұлпан” романындағы сөз соңы). Дереккөздер
Эпиорнис

Эпиорнис (эпи… және грек. ornіs – құс, Aepyornіtes) – қазбадан табылған құстардың бір отряды. 2 тұқымдасқа жататын бірнеше түрі анықталған. Негізінен Мадагаскар аралында жоғ. плейстоцен дәуірінде тіршілік етіп, 18 ғ-дың аяғы – 19 ғ-дың басында, оларды адамдардың жаппай аулағанынан және тропиктік ормандардың күрт азаюынан жойылып кеткен. Пішіні түйеқұсқа ұқсас, денесінің биікт. 3 м-дей, салм. 450 кг. Жұмыртқасының көл. 9 л-дей болған. Қанаты жойылып кеткен, тек тоқпақ жілігінің кішкене қалдығы ғана сақталған. Аяқтары мықты, үш саусақты, сирағы жалпақтау келген, бұл құстар ұша алмаған. Б. Байшашов Дереккөздер
Эпир

Эпир (Epeіros) – Солтүстік-Батыс Грекиядағы, Ион теңізіндегі тарихи аймақ. Құрамында Арта, Превеза, Теспротия, Янина номдары бар. Аум. 9,2 мың км², халқы 300 мыңнан астам (2003). Негізгі қаласы – Янина. Э-дің көпшілік аум-н Пинд таулары (ең биік жері – 2633 м) алып жатыр. Эпир – негізінен а. ш-ты аудан. Жазықта бидай, сұлы, темекі, мақта, жүзім өсіріледі, зәйтүн тоғайлары бар. Тауларда жайылымдық мал ш. дамыған, негізінен қой мен ешкі өсіріледі, ағаш дайындалады. Теңіз жағалауларына цитрустық жеміс ағаштары отырғызылған. Балық аулау дамыған. Эпир ең ежелгі грек тайпалары қоныстанған жер деп есептеледі. Осы жерден олар Балкан түбегі мен Эгей т-ндегі аралдарға таралып, қоныстанған. Эпир аум-н кейінірек хаон, молосс, т.б. тайпалары мекендеді. Молосстар патшасы Пирдің (б.з.б. 4 ғ-дың соңы – 3 ғ-дың бас кезі) кезінде Эпир бірыңғай мемлекетке бірікті. Б.з.б. 168 ж. Эпирді римдіктер жаулап алып, 70-тен аса қаланы қиратты, 150 мыңнан аса эпирліктерді құлдыққа айдап әкетті. Августың кезінде Эпир аум. рим провинциясы – Ахайяның құрамына қосылды. Троянның билік еткен кезінде (2 ғ.) Акарнаниямен қосылып, Эпир провинциясын құрады. 4 ғ-дан бастап Византияның (13 – 14 ғ-ларда Эпир мемлекетінің құрамына кірді) құрамында, 15 ғ-дың ортасынан бастап түріктердің билігінде болды. 1881 ж. бір бөлігі (Арта ауд.), 1912 – 13 ж. Балкан соғыстарынан кейін Э. түгелдей Грекияның құрамына енді. Дереккөздер
Эпистолярлық әдебиет

Эпистолярлық Әдебиет, эпистолография (грек. epіstole – жолдау, хат) – хат түрінде жазылған шығарма. Эпистолярлық әдебиетке ірі қоғам қайраткерлерінің өзара жазысқан, тарихи мәні бар, әдеби мұраға айналған хаттары жатады. Эпистолярлық әдебиет жанр ретінде көне дәуірден басталады. Цицеронның, Горацийдің, Сенеканың хаттары эпистолярлық публицистиканың негізін қалады. Кейін хатпен жазылған роман пайда болды. Мыс., орыс жазушысы Н.М. Карамзиннің “Орыс саяхатшысының хаттары” (1789 – 1792) – Эпистолярлық әдебиеттің тамаша үлгісі. Қазақ әдебиетінде Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсариннің орыс достарына, Абайдың өз туыстарына жазған хаттары – эпистолярлық қымбат мұра. Эпистолярлық әдебиет 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске байланысты халық поэзиясынан кең көрініс тапты (Құбаша ақынның Әбдірахман Иманқұлұлына жазған хаты”, т.б.). Бұл жыр-хаттар ақ патшаның бұйрығына наразылық, ыза-кек білдіріп, тікелей көтеріліске шығуға, Амангелді Иманов бастаған топқа қосылуға үндейді. Майданнан жазылған хаттарда жауыздық пен әділетсіздікке қарсылық білдірсе, майданға жазылған хаттарда ел-жұрттың сағыныш сезімі, амандық-саулық баяндалады. Эпистолярлық әдебиет кеңестік дәуірде кең өріс алып, айрықша дамыды. (С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, т.б.). 1916 жылғы сәлем хат жырлары 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында туған Эпистолярлық әдебиетке келіп жалғасты. Бұл кезде жазылған хаттарда патриотизм, Отанды қанқұйлы жаудан қорғап қалу, дұшпанға деген өшпенділік сезімі басым. М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Қ.Аманжолов, т.б. жазысқан хаттар Эпистолярлық әдебиеттің көрнекті үлгілері болып табылады. Дереккөздер
Эпистрофей

Эпистрофей (грек. epіstrepho – бұрамын, айналамын және лат. axіs – білік омыртқа) — екінші мойын омыртқа. Эпистрофей омыртқа денесінен, омыртқа доғасынан және олардың арасындағы омыртқа тесігінен тұрады. Омыртқа денесі жақсы дамыған. Эпистрофей денесінің алдыңғы жағында бірінші мойын омыртқамен (атлант) қарапайым айналмалы буын арқылы байланысқан тісше өсіндісі болады. Тісше өсіндісінің білігі бойымен атлант және буын арқылы байланысқан бассүйек бірге айналып тұрады. Осының нәтижесінде адам мен жануарлар басын жан-жаққа бұра алады. Дереккөздер
Эпитафия

Эпитафия (грек. epіtaphіos – қабір үстіндегі) – құлпытасқа жазылған жазу және дүниеден өткен адамға шығарылған жоқтау. Ол көбіне көлемі шағын өлең түрінде жазылады. Әдебиетке ежелгі заманда эпиграмманың бір түрі ретінде енген. Орта ғасыр, өркендеу, классицизм дәуірлерінде өлген адамның атақ-даңқын білдіру үшін қолданылып, кейін ескерткіштік мәнге ие болған. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі жазулар Э-лық мәнге де ие. Қазақ әдебиетінде Абай, Жамбыл, Жұбан Молдағалиев, т.б. Эпитафия үлгілерін жасаған. Дереккөздер
Эпитет

Эпитет (грек. epіtheton – қосымша) – заттың, құбылыстың ерекшелігін, сыр-сипатын бейнелі түрде танытатын поэтикалық және стилистикалық ұғым, экспрессивті айқындаушы сөз. Мысалы, қазақ поэзиясында “алтын” сөзі эпитет ретінде көп қолданылады. Оның мағынасы да сан алуан: *түсті (алтын күз); *әдемілікті (алтын қасықтай); Бұл эпитет-теңеу *құтты мекенді (алтын бесік – туған жер, алтын аймақ); *атақ-дәрежені (алтын жаға); *қазына-байлықты (алтын сандық); *жаны таза, адамгершілігі мол кісіні (алтын адам, алтын кісі) білдіреді. Эпитет көбінесе сын есім, үстеу, зат есім, етістіктен жасалады. Көркем әдебиетте тұрақты эпитет жиі қолданылады. Дереккөздер
Эпифитотия

Эпифитотия (эпи... және грек. phyton – өсімдік) – өсімдіктегі жұқпалы аурулардың белгілі бір мерзім мен үлкен аймақта кең таралуы. Астық таты мен қаракүйесі, картоп фитофторозы, жүзім мильдасы, алманың таз ауруы, мақта солмасы, қант қызылшасының тамыр жегісі мен церкоспорозы, т.б. – Эпифитотия түрінде пайда болатын инфекциялы аурулар. Эпифитотия әдетте көктемде немесе жаз басында байқалады. Эпифитотия ауру қоздыратын организм санының көбеюі нәтижесінде індеттің таралу ареалы мен өсімдіктердің індетке шалдығу мөлшері күрт көбейетін динам. процесс. Эпифитотия белгілі бір жағдайларда дамиды. Мыс.: а) инокулюмнің (кеселді бастама) – спора, мицелий, склероций, т.б. көп болуы; ә) ауруға бейім өсімдік сорттарының егілуі; б) кеселді бастаманың таралуы мен өсімдіктердің ауруға төзімсіз мерзімінің дәл келуі; в) кеселді бастаманың таралуы мен оның өсімдікке жұғуына қолайлы жағдай тууы, сондай-ақ егілген сұрыптарға вирулентті немесе авирулентті ауру қоздырғышы нәсілдері, биотиптері болу тән. Эпифитотия жергілікті жерден немесе көрші, сондай-ақ алыс аймақтан жел, т.б. жолдармен таралуы мүмкін. Белгілі бір аурудың Эпифитотиясы ауа райы жағдайына, агротех., шаруашылық-ұйымдастыру шараларына байланысты әр түрлі жиілікпен қайталанып отырады. Эпифитотияге қарсы күресте белгілі бір ауруға қарсы тағайындалған шаралар қолданылады. Дереккөздер
Эпифиттер

Эпифиттер ( — «басқа» және — «өсімдіктер») – тіршілігінің тұтас бір кезеңін топырақпен байланыссыз, басқа өсімдік қабығының бетінде өткізетін өсімдіктер. Эпифиттердің паразит өсімдіктерден айырмашылығы қоректік заттарды өзі мекендеген өсімдіктен емес, қоршаған ортадан алады. Эпифиттер дамуын ағаш үстінде бастайды да, көп ұзамай ұзын қосалқы тамырлары дамып, солар арқылы топырақтан су мен минералды тұздарды сіңіреді. Тіршілігінің көп уақытын ағаш қабығы бетінде өткізетін Эпифиттерге көбіне су, минералды тұздар жетіспейді, сондықтан Эпифиттерде су, қорек алуға арналған әр түрлі бейімдеушіліктер байқалады. Мыс., кеуекті тамырларының болуы. Кейбір Эпифиттердің тамырлары жоғары қарай өсіп, шырматылып себет тәрізді қалыптасады. Оған шаң-тозаң, жапырақ жиналып, өсімдік тамырлары қоректенетін топырақ пайда болады. Түтік тәрізді жапырақтарында шұңқырлары бар, мұнда өсімдікке қажетті су жиналады. Эпифиттер барлық өсімдік топтарында кездеседі. Дегенмен гүлді өсімдіктерге жататын өкілдері жоқтың қасы. Ондай Эпифиттерден тек Америка ормандарында кездесетін Tіllandsіa туысын атауға болады. Эпифиттерге мүктер, қына және балдырлардың көптеген түрлерін жатады. Олар негізінен ағаш қабықтарында кездеседі. Ал өсімдік жапырағын мекендейтін Эпифиттер эпифиллалар деп аталады. Дереккөздер
Эпициклоида

Эпициклоида (эпи... және грек. кykloeіdes – дөңгелек тәріздес, домалақ) – шеңбердің кез келген нүктесінің сол шеңбермен сырттай жанасатын әрі қозғалмайтын басқа бір шеңбер бойымен сырғанамай, дөңгелей қозғалуы кезінде сызатын жазық қисық сызығы. Эпициклоиданың дербес түрі – кардиода (қозғалатын шеңбер мен қозғалмайтын шеңбердің радиустары бірдей). Эпициклоида механизмдер теориясында қолданылады. Дереккөздер
Эпопея

Эпопея (грек. epopoiia – тудыру, жазу) – эпостық шығарманың бір түрі; белгілі бір немесе бірнеше тарихи дәуірдің типтік оқиғаларын кең көлемде суреттейтін, бірнеше ұрпақ өкілдерінің іс-әрекеттерін ортақ идея мен бір тақырыптың арнасында, көркемдік тұтастықта баяндайтын поэзиялық не прозалық кесек туынды. Алғаш Еуропа әдебиетінде Эпопеялық шығармалар фольклорлық дәстүр арасында тақырыбы немесе бас кейіпкері ортақ жеке жырлардың (“Илиада”, “Одиссея”) жинақталуы нәтижесінде көрінді. Ал түркі-моңғол халықтарының ауыз әдебиетінде ерлік істерімен аты шыққан батырларға (мыс., “Манас” эпосы) арналып айтылған мадақтау өлеңдерінің негізінде қалыптасты. Жаңа дәуірде бұл дәстүр жазба әдебиетінде дамыды. Осының нәтижесінде белгілі бір тарихи кезеңде немесе бір тарихи оқиғаны терең толғап, жан-жақты суреттейтін роман не роман циклдері туды. Орыс әдебиетінде Л.Толстойдың “Соғыс және бейбітшілік”, М.Шолоховтың “Тынық Дон”, қазақ әдебиетінде М.Әуезовтің “Абай жолы”, т.б. романдар Эпопеяға жатады. Эпопеяға тән ортақ қасиет – тарихи тақырыптың терең әлеум. идея арнасында баяндалуы, оқиғаның реалистікпен суреттелуі, кейіпкер сипатының байсалды түрде даралануы, тіл нәрлілігі. Дереккөздер
Эпсомит

Эпсомит (Англиядағы Эпсом бұлақтарының суынан табылуына байланысты осылай аталған), рейхардтит, зиландит, күйдіргіш тұз – сульфаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы: MgSO47H2O; құрамы (%-бен): MgO – 16,3; SO3 – 32,5; H2O – 51,2; қоспалары: Fe, Nі, Mn. Ромбылық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары қысқа призма, ине, талшық тәрізді масса құрайды. Түсі ақ, сұр, сарғылт, түссіз, кейде мөлдір болады. Жымдастығы жетілген, қатт. Моос шкаласы бойынша 2 – 2,5, тығызд. 1,65 – 1,7 г/см3, суда оңай ериді. Қазба тұз кендерінде, тұзды көлдерде галит, кизерит, мирабилит, гипспен бірге және кентасты кендердің тотығу белдемінде кездеседі. Э. мата тоқу, былғары, қағаз, қант, фармацевтика, т.б. өндіріс салаларында, медицинада қолданылады.
Эрбий

Эрбий (лат. Erbіum; Er) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, а. н. 68, а. м. 167,2; лантаноидтар тобына жатады;. Табиғи Эрбийдің 6 тұрақты изотопы бар. Радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Эрбийді алғаш 1843 ж. швед химигі К.Мосандер гадолинит минералынан ашқан. Оның жер қыртысындағы салмақ мөлшері 410–4%. Табиғатта Эрбий иттрий, т.б. лантаноидтармен бірге кездеседі. Эрбий – металл, тығызд. 9,062 г/см3, балқу t 1475 – 1525С, қайнау t 2390С, қосылыстарында үш валентті. Эрбий тотығы Er2O3 және тұздары ашық қызғылт түсті. Жерде сирек кездесетін элементтер минералдарының құрамында көп болуына қарамастан, Эрбийді ол қоспалардан тазарту өте қиын. Эрбий темір, кобальт, никельдің магнитті құймаларын алу үшін және боялған шыны өндірісінде қолданылады. Р. Рысқалиева Дереккөздер
Эргономика

Эргономика ( – жұмыс + nomos – заң) – еңбек құралдары мен үдерістерін оңтайландыру арқылы еңбекке қолайлы жағдай жасау мақсатымен адамды (адамдар тобын) және оның қазіргі заманғы өндірістің еңбек үдерістеріне қатысуын зерделейтін ғылыми пән. “Адам – машина (техника‚ бұйым)”‚ “адам – орта” жүйелеріндегі байланыстарды оңтайлы шешу стратегиясын айқындайды. Адам‚ машина және орта күрделі бүтін ретінде қаралуға тиіс екенін‚ мұнда адам жетекші рөл атқаратынын мойындайды. “Адам – машина – орта” кешенін ұтымды жоспарлап‚ енгізу үшін адам мен машинаның үйлесімділігін ескеретін эргономик. талаптарды қамтамасыз ету керек‚ олар: биофизикалық үйлесімділік – машина‚ басқару органдары және адам (оператор) талап етілетін күш-жігер‚ қуат‚ басқару әрекеттерінің жылдамдығы‚ дәлдігі‚ қарқыны тұрғысынан бір-біріне сай келуге тиіс; антрометрикалық үйлесімділік – адамның антропол. (бойы‚ жасы‚ салмағы‚ т.б.) және физиол. ерекшеліктерін ескере отырып, ұтымды ұйымдастырылған жұмыс орнын жасау; техникалық-эстетикалық үйлесімділік – машинаның тартымдылығын қамтамасыз ету. Эргономикалық талаптар адам мен техника арасындағы атқарымдарды бөлу мен келісуге‚ әрекет үдерістеріне (еңбектің сапасына‚ қауырттығына‚ т.б.)‚ әрекет құралдарына (жұмыс орнының жабдығына‚ басқару органдарына‚ т.б.)‚ әрекет жағдайына (микроахуалға‚ шуылға‚ дірілге‚ т.б.) жатады. Олар техниканы жасап‚ өндіріске енгізудің барлық сатыларында ескерілуге тиіс. Белгіленген талаптарға сай келетін эргономик. көрсеткіштер бұйымның жекелеген түрлерін пайдаланудың қолайлылығы мен қауіпсіздігін сипаттауға мүмкіндік береді‚ еңбектің мазмұнын байытып‚ тартымдылығын жақсартуға‚ өнімділігін арттыруға‚ адамның күш-қуатын‚ денсаулығын жұмыс істеу қабілетін сақтауға септігін тигізеді. Дереккөздер
Эребус

Эребус (Erebus) – Батыс Антарктидадағы әрекетті жанартау, Росс аралында. Әрекетті кратері (диам. 850 м, тереңд,. 275 м) 3794 м биіктікте орналасқан. Базальттан тұрады. Кальдерінде фуморолдар мен гейзерлер бар. 1908 жылдың шілде – қыркүйек айларында өте күшті атқылауы болды. Эребус жанартауын 1841 ж. полюс зерттеушісі Дж. Росс ашып, өз кемесінің атын берген. Дереккөздер
Эри (көл)

Эри – Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер жүйесіндегі көл. Гурон және Онтарио көлдерінің аралығында, теңіз деңгейінен 174 м биіктікте орналасқан. Солтүстік жағалауы Канадаға, оңтүстік жағалауы АҚШ-қа қарайды. Аумағы 25,7 мың км². Тереңдігі 64 м. Су деңгейі жазда көтеріліп, қаңтар – ақпан айларында төмендейді. Эриге Детройт өз. құйып, Ниагара өз. ағып шығады. Кеме жүзеді. Сент-Клэр өз. арқылы Гурон көлімен, Ниагара және Уэлленд каналы арқылы Онтарио көлімен жалғасқан; Эри көлі АҚШтың Мичиган, Огайо, Пенсильвания және Нью-Йорк штаттарының және Канаданың Онтарио провинциясының жағалауларын шайып жатыр; Эри канал жүйесі Гудзон өз-мен жалғастырады. Басты порттары: Толидо, Кливленд, Буффало, Эри (АҚШ), Порт-Колборн (Канада). Солт. жағалауында Пойнт-Пили ұлттық саябағы құрылған. Дереккөздер
Эритрин

Эритрин (грек. erіtros – қызыл), кобальт түстері – арсенаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы: Co3[AsO4]28H2O, құрамы (%-бен): CaO – 37,5, As2O5 – 38,5, H2O – 24,0%. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары ине, призма, пластинка түрінде, минералдық агрегаттары жұлдыз, шарға ұқсас. Түсі алқызыл, қызыл сұр; қатт. Моос шкаласы бойынша 1,5 – 2,5; тығызд. 2,95 – 3,06 г/см3. Жаралуы гипергендік. Күшәла, кобальт, никель-кобальт кентастарының тотығу белдемдерінде түзіледі. Дереккөздер
Эркер

Эркер (нем. Erker) – сәулет өнерінде ғимарат қабырғасына жоғарыдан төмен шығыңқы орнатылған бүйірлі жолақ. Ол жарты шар пошымды немесе көп қырлы болып келеді де әйнектеледі. Эркер бөлме ауданын кеңейтуге жағдай жасайды. Көбінесе ғимарат-құрылыстардың жоғары қабаттарына орнатылады. Дереккөздер
Эрлифт

Эрлифт– компрессормен ауаны ығыстыру арқылы ұңғымадан жерасты суын шығаруға арналған құрылғы. Эрлифттің су тартатын сорғыдан артықшылығы – ұңғыма ішінде кедергі жасайтын бөлшектерінің болмауында; ол тек ұңғымаға ауа жіберетін құбырдан және ауа күшімен суды сыртқа шығаратын құбырдан тұрады. Эрлифтарқылы су шығарған кезде ұңғыманың диаметрі кішкене болса да су мол алынады. Ұңғымадағы суға ауа енгізу үшін құбырлар ұңғыманың ішіне немесе суға ауа кіргізетін жерде бір-біріне жақын орналастырылады. Эрлифт: ауа жинағыш және ауа шығарғыш қозғалтқышы бар компрессордан; компрессордан ұңғымаға ауа кіргізетін құбырдан; араластырғышы бар сукөтергіш құ-быр мен су қабылдағыш бөшкеден тұрады. Оның өнімділігі ұңғымадан алынатын жер асты суының тереңдігі (м) мен ұңғыманың диаметріне (мм) байланысты. М. Мұхамеджанов Дереккөздер
Ханс Кристиан Эрстед

Эрстед ( rsted немесе Oersted) Ханс Кристиан (14.8.1777, Лангеланн аралы, Рудкебинг қ., – 9.3.1851) – дат физигі. Копенгаген ун-тінде оқыған (1797 ж. фармацевт дипломын алды, 1799 ж. филос. ғыл. докт. болды). 1806 жылдан осы ун-ттің проф., 1815 жылдан өмірінің ақырына дейін Дат корольдік қоғамының хатшысы, 1829 жылдан Копенгагендегі политех. мектебінің директоры болды. Эрстед химия мен физика саласынан аса маңызды зерттеулер жүргізді. Ол өзі құрастырған пьезометрді пайдалана отырып, сұйықтардың сығылғыштығын зерттеді (1822); хлорлы және металл алюминий алу тәсілін жасады. 1820 ж. электр тогының магнит стрелкасына әсер ететіндігін байқады. Эрстедтің бұл ашқан жаңалығы физиканың жаңа бөлімі – электрмагнетизмді жүйелі түрде зерттеудің негізі болды. Эрстед – бірқатар елдегі ғыл. мекемелер мен қоғамдардың мүшесі, оның ішінде 1830 ж. Санкт-Петербург ғылым академиясының да құрметті мүшесі болып сайланды. Ә. Күлімбетов Дереккөздер
Эскадра

Эскадра(франц. escadre — жасақ) #Теңіз операциясындағы оперативтік-тактикалық міндетті орындау үшін құрылатын әр түрлі әскери кемелердің құрамасы. Қазіргі заманғы Эскадра құрамында әскери кемелер мен сүңгуір қайықтар, линкорлар, крейсерлер, күзет кемелері, ядр. бомбамен, ракеталармен қаруланған тралшылар, жүзбелі базалар мен көмекші кемелер болады. Флоттың жеке құрамын оқытуға, шет елге баруға, басқа да түрлі тапсырмаларды орындауға арналған кеменің құрамасы да “ Эскадра ” деп аталады; #Кейбір шет ел армияларында (ГФР, АҚШ) ракета әскерлерінің, әскери-әуе күштерінің құрамалары да “Э” деп аталады. 2 – 3 авиац. топтан (75 – 100 ұшақ) тұрады. Дереккөздер
Эскадралық миналы кеме

Эскадралық миналы кеме, Эсминец – қарсыластың ірі кемелері мен сүңгір қайықтарына торпедолық және артиллериялық соққы беруге, өз жағының ірі кемелерін теңізден өтуде және ұрыс кезіндегі қауіпсіздігін қорғауға, миналар қоюға және т.б. міндеттерді орындауға арналған соғыс кемесі. Алғаш рет 1-дүниежүз. соғыс қарсаңында пайда болды, ал 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында көптеген елдердің әскери-теңіз флотындағы ең көп кемелерге айналды. Қазіргі кезде Эскадралық миналы кемелердің салмағы, негізінен 2500 – 4500 т. (АҚШ-та кейбіреулері 8,5 мың т-ға дейін); жылдамд. сағатына 61 – 67 км-ге дейін, калибрі 130 мм-лік 2 – 4 зеңбірекпен, 2 – 4 құбырлы аппаратты торпедалы қарумен, сүңгуір қайықтар мен кемелерге қарсы ракеталы-зенитті қондырғылармен қаруланған; 1 – 2 тікұшақты алып жүре алады, радиолакац., гидроакуст. және т.б. аппараттармен жарақталған. Дереккөздер
Эскадрилья

Эскадрилья – Әскери-Әуе Күштерінің бірнеше буынынан немесе жасақтарынан тұратын негізгі тактик. бөлімшесі. Авиацияның түрлеріне қарай Эскадрильяда 9 – 12 ден 18 – 24-ке дейін, тіпті одан да көп әскери ұшақтар (тікұшақтар) болады. Эскадрильяавиац. полктің құрамына кіреді және ол бірнеше буындардан, жасақтардан тұрады. Соғыс немесе әскери жаттығулар кезінде Эскадрилья авиация полк құрамында да, жекелей де әрекет ете алады. Дереккөздер
Эскадрон

Эскадрон (франц. escadron – үйір, топ) – (франц. escadron – үйір, топ) – 1) атты әскер полктерінің бөлімі. Эскардон әдетте 3 – 4 взводтан және басқару, шаруашылық бөлімшелерінен тұрады. Ол жаяу әскердегі ротаға сәйкес. 20 ғ-дың бас кезінде Эскардонда 120-дан 200-ге дейін атты жауынгер болды. Эскардон Ресейде 18 ғ-дың басында, ал кеңес армиясында 1918 жылдан құрылды; 2) кейбір шет ел армияларындағы сауытты танк әскерлерінің барлау бөлімшелері. Дереккөздер
Эскалатор

Эскалатор (, ) — адамдарды бір деңгейден екінші бір деңгейге тасымалдайтын жылжымалы баспалдақ түріндегі көтеру-тасымалдау құрылғысы. Оның баспалдақтары пластикалы шынжырмен тартылатын бағыттаушы жолдағы роликтер үстінде қозғалады. Эскардондың баспалдағы шынжырға топса арқылы бекітіледі. Эскардондың жетегі жоғары жақтағы арнаулы бөлмеге, ал шынжырды тарту құрылғысы төменгі жақтағы арнаулы бөлмеге орнатылады. Ол метрополитенде, көп қабатты қоғамдық үйлерде (дүкен, театр, вокзал) пайдаланылады. Эскардон баспалдығының қозғалу жылдамдығы 0,5 – 1 м/с, көлбеулік бұрышы 30 – 35 қ. Дереккөздер
Эскимос тілі

Эскимос тілі (өзд. атауы инпуит – адам) – эскимос халқының тілі. Эскимос-алеут тілдерінің бір тармағына жатады. Эскимостар шашырай қоныстанған халық болғандықтан, 20 шақты диалектіге бөлінеді. Зерттеушілер бұл диалектілердің бір-бірінен фонет., лексик., граммат. айырмашылықтарын басқа тілге жатқызады. Эскимос тілінде 20 дауыссыз, 4 дауысты дыбыс бар. Граммат. құрылысы жағынан – жалғамалы тіл. Азиялық (Ресейдегі) Эскимос тілі үш жергілікті (чаплин, наукан, сиреник) ерекшелікке бөлінеді. Бұлардың ішінде жазба әдеби тіліне чаплин диалектісі негіз болған. Жазуы 1932 ж. латын графикасына, 1937 жылдан кириллицаға негізделген. Әдеб.: Меновщиков Г.А., Грамматика языка азиатских эскимосов, ч. 1, М.–Л., 1962 – 67; Рубцова Е.С., Эскимосско-русский словарь, М., 1971; Вопросы статистики, 2004, ғ1. С. Бизақов Дереккөздер
Эскорт

Эскорт (франц. escorte – шығарып салушы) – күзету (қалқалау) және еріп жүру үшін тағайындалатын кемелер, ұшақтар тобы, әскери бөлімше. Мемлекет басшыларын және басқа да мемл., әскери қайраткерлерді қошеметтеу үшін мотоциклдер, автомобильдер және жойғыш ұшақтар құрамында Эскорт тағайындалады. Сонымен қатар әскери қызметшілерді жерлеу кезінде құрметті Эскорт қойылады. Дереккөздер