kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Амилкаре Чиприани

Амилкаре Чиприани (итал. Amilcare Cipriani; 18 қазан 1843 жыл, Анцио (Рим) – 30 сәуір 1918 жыл, Париж) — белгілі итальяндық социалист, төңкерісшілі және анархист. Өмірбаяны Чиприани Анцио қаласында, 1843 жылы туды. Ол 16-жасында Тәуелсіздік үшін екінші италияндық соғыс кезінде Джузеппе Гарибальдимен бірге француз әскерлері жағындағы соғысқа Сольферино жерінде қатысты. Оны австриялық полиция қуғасын, ол Афинаға кетеді, ол жерде 1862 жылы Оттон короліне қарсы қозғалысқа қатысады. Чиприани грек анархисті Даудоглумен бірге демократиялық клубының ұйымдастырушыларының бірі болды. 1862 жылдың оқиғаларында Афина Византиялық шіркеуі баррикадаларда Чиприани грек анархисттерімен бірге Грецияда алғаш рет революцияның қызыл туын көтерді. Грециядан айдалып кеткеннен соң Чиприани Египетке, Александрияға жол жүреді, онда грек, итальян, еврей анархисттерімен және социалисттерімен байланыс орнатады. Чиприани 1867 жылы алғашқы Интернационалға қатысқан. 1868 жылы Чиприани Крит аралдарына кетеді, онда грек халқының түріктерге қарсы қозғалысына қатысады. Францияға оралған Чиприани 1870 жылы франция-пруссия соғысы кезінде Парижді қорғауға қатысты. Коммуна жеңілгеннен соң Чиприани өлім жазасына сотталды, бірақ кейін басқа да 7 мың коммунлықтармен бірге Жаңа Каледонияға айдалды. 1880 жылғы амнистиядан соң Чиприани Францияға оралды, бірақ жақында мемлекеттен қуылады. 1881 жылы Италияда ол құпия келісім жасады деп сотталып, 10 жылға қамалуға айдалды, бірақ таңдауда депутаттыққа ие болып, 1888 жылы түрмеден босатылды. Екінші Интернационалдың Цюрихтегі 1893 жылы болған конгрессінде Чиприани Роза Люксембург пен анархисттермен ынтымақтастығы үшін қызметінен кетеді. Парижге оралып, ол грек анархосоциалисттері Каллергис және Аргириадиспен танысады. 1897 жылы ол өз еріктілермен бірге Риччиотти Гарибальди және Лучиано Мереу және итальяндық анархисттермен бірге Грецияға оралады, бұл жерде грек-түрік соғысына қатысады. Италияға оралып, Чиприани критяндардың тағы бір соғысын басқарады. 1898 жылдың шілдесінде Италияда Чиприани 3 жылға қамауға алынады. Чиприани итальян парламентінің депутаты ретінде 8 рет сайланған, бірақ өз орынына отырмады, себебі Италиян королі Виктор Эммануил III өз орнын ұсынды. Чиприани Le Plébéien және басқа да анархисттік басылымдарда өз мақалаларын жариялады. Амилкаре Чиприани париж емханасында, 73 жасында қайтыс болды. оның мақалаларына Италияда 1911 жылы тиым салынды. Болашақ фашист диктаторы Муссолинидің әке шешесі өздерінің баласына Амилкаре атын Чиприани құметіне берді. Дереккөздер • ↑ Cobban Alfred A History of Modern France. Vol 3: 1871–1962.. — London: Penguin Books, 1965. — P. 23. • ↑ Joll James The Second International, 1889–1914. — Lincoln, 1974. — P. 72. — ISBN 0-7100-7966-4
Джузеппе Гарибальди

Джузеппе Мария Гарибальди (; 4 шілде 1807, Ницца — 2 маусым 1882, Капрера) — италияндық генерал, революционер, жазушы және мемлекеттік қайраткер. Италияның бірігуіне және Италия патшалығының құрылуына үлес қосты. Гарибальди қазіргі заманның ең ұлы генералдарының бірі болып саналады және Кавур Камилло Бенсо, II Витторио Эммануил және Джузеппе Мадзинимен бірге Италияның «Отан әкелері» қатарына қойылады. Дереккөздер
Бенито Хуарес

Бенито Пабло Хуарес (, 21 наурыз 1806 жыл - 18 шілде 1872 жыл) — Мексиканың мемлекет және саяси қайраткері, ұлттық батыры. Оахака қаласында діни семинарияны (1827) және заң мектебін (1833) бітірді. 1847-1852 жылдары Оахака штатының губернаторы болып, 1846-1848 жылдары Америка-Мексика соғысы кезінде солтүстік американ интервенттеріне қарсылық ұйымдастыруда үлкен роль атқарды. Санта-Ана диктатурасында қарсы күрес жүргізгені үшін елден қуылды (1853). 1854 жылы Мексикаға қайта оралып, либералдар армиясына кірді. Х.Альварестің реолюциялық үкіметінде (1855) заң және дін министрі. 1857 жылғы конституция және антиклерикалдық бірсыпыра заңдар авторларының бірі болды. 1858-1861 жылдары үкімет басшысы. 1861-1872 жылдары президент. Колумбия конгресі оны Америкаға еңбегі сіңген азамат деп жариялады. Дереккөздер
I Чарльз (Англия королі)

Карл I (; 1600 жыл 19 қараша — 1649 жыл 30 қаңтар, Лондон) — 1625 жылдың 27 наурызынан Англия, Шотландия және Ирландия королі. Стюарттар династиясынан шыққан. Оның абсолютизм саясаты және шіркеулік реформалары Шотландия мен Ирландияда Англиялық революциялардың болуына әкелді. Азамат соғысы кезінде Карл I жеңіліске ұшырайды, парламент сотына беріліп 1649 жылдың 30 қаңтарында Лондонда өлім жазасына кесілді. Жастық шағы Карл I Англия және Шотландия королі Яков I және Анна Даттықтың екінші ұлдары болды. Ол 1600 жылдың 19 қарашасында Данфермлин сарайында Файфте, Шотландияда дүниеге келді. Кішкентай кезінде Карл ерекше қабілеттерімен көзге түскен жоқ, жүру мен сөйлеуді тым кеш үйренді. Оның әкесі 1603 жылы Англия королі атанғанда Лондонға көшіп келеді, Карл ханзада Шотландияда тағыда кішкене уақыт болады, тым ауырғақ бала болғандықтан, жолды ауыр көтерді. Революция кезінде пуританизм идеясы бірнеше ағымға бөлінді. Пресвитерианттар ірі буржуазияны және аристократтарды біріктіре отырып, конституциялық монархия идеясын уағыздады. Индепенденттер орта және ұсақ буржуазия қатарындағы топтардан қолдау табады. 1628 жылғы Карл І (1600-1649) тұсында парламентте корольге Петиция құқығы қабылданғаннан кейін қол жеткізілді. Осы құжатта Эдуард І және Эдуард ІІІ заңының бұзылғаны көрсетіледі, яғни парламенттің келісімінсіз ешқандай салық жүргізуге болмайды; король шенеуліктері жағынан жерге жеке меншікке қол сұққаны үшін қорғауды жүзеге асырмайды. Карл І құқық туралы петицияны бекітуге мәжбүр болды. 1629 жылы король мен парламент арасында жаңадан қақтығыс пайда болды. Осыдан кейін Карл І парламентті таратып, жеке дара корольдің басқаруы жүргізілді. ХҮІІ ғасырдың 20 жылдарындағы саяси дағдарыс қауымдар палатасы мүддесі жағында болды. Қысқа парламент 1629-1640 жылдары парламентсіз басқару жылы болды, яғни король билігінің әрекеті толық сипатта болды. Шотландықтардың Англияға қарсы қауіп көрсетуі, Шотландиядағы қарулы көтерілістің пайда болуының нәтижесі болды. Әскери келеңсіз жағдайлар мен құралдардың жетіспеушілігі Карл І-дің парламентті құруға итермеледі. 1640 жылы 13 сәуір – 5 мамыр аралығында жұмыс істеген парламент тарихта Қысқа деген атпен енгізілді. Қауымдар палатасы корольдің шотландықтарға соғыс жүргізу субсидиясы ұсынысын қанағаттандырмады. Осының орнына қауымдар палатасы Карл І-дің жеке дара басқару жылдарындағы саясатты қарауға кірісті. Нәтижесінде мынадай өтініш қабылданды: реформа жүргізгенге дейін қауымдар палатасы корольге субсидия беруге, басымдылық құқығына тыйым салу мүмкіндігінен айырды. Парламент таратылғаннан кейін Карл І ережесі одан әрі сынға айналды. Король парламентсіз әскери және саяси дағдарысты шешу мүмкін еместігін мойындап, 1640 жылы қараша айында жаңа парламент құрды. Ұзақ парламент 1653 жылға дейін әрекет етті. Ұзақ парламент қызметі конституциялық-төңкерістің бірінші кезеңінен басталады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Шырақбек Қабылбаев

Қабылбаев Шырақбек (09. 03. 1908 ж. Семей облысы, Абай ау., Қайнар селосы маңында Қарашоқы деген жерде -1977 ж.) — Қазақстанның партия және мемл. қайраткері. Арғын тайпасының Қаракесек руының Байбөрі бөлімінен шыққан. 1938 жылдан КОКП мүшеci iшкi істер қызметінің генерал-лейтенанты (1967). 1931 жылы Семейдегі педтехникумын бiтiрдi. Қызыл Армия қатарындағы кезекті міндетін атқарғаннан кейін, 1935 жылы Iшкі істер халкомының арнаулы мектебін, ал 1952 жылы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бiтiредi. Қазақстан КП-нiң 4, 5, 8, 13-съездерiнде OK-тiң мүшесi және 4, 5,.7, 8- сайланған Қаз. КСР Жоғ. Советінің депутаты. Ленин орденiмен, eкi Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Александр Кириллович Боровский

Александр Кириллович Боровский (1889 жыл 6 (18) наурыз —1968 жыл 27 сәуір) — ресей-американ пианисті және музыкалық педагог. Өмірбаяны Фортепианода кішкентай кезінен бастап ойнай бастаған. Ал жиі сабақтарға тек 7 жасынан бастап қатыса бастады. Оның алғашқы оқытушысы оның анасы болды. Анасы В. Сафонова бұрын оқытушы болған. Орта білімін Либавск гимназиясында алған. Оны 1907 жылы сәтті аяқтайды. Балалық жағы мен жастық шағында музыка оның басты ісі болмайтын. Ол қызығушылықпен тек заңнаманы оқитын. Петербург консерваториясында А. Н. Есипова классындағы сабақтарды ол Петербург университетіндегі заңнамалық дәрістермен байланыстырды. Оны да 1910 жылы сәтті аяқтайды. Сол заманнан оның концерттік қызметі басталады. 1912 жылы Боровский алтын медальмен консерваторияны аяқтап, Рубинштейн сыйлығына ие болды —Шредер фирмасының роялі. Бірнеше жыл бойы ол Ресей бойымен бірталай концерттер ұйымдастырды. Тифлис, Баку, Саратов, Харьков жерлеріне барды. Рецензенттер: «Боровскийдің техникасы ерекше, оның стилі ылғи қарапайым, қайырымды. Сөзсіз, оның қасиеті ерекше». Латвиялық азаматтыққа ие болу мүмкіндігін алғанда 1920 жылы ол Ресейден кетіп қалады. Шілде-тамыз айларында, 1920 жылы, ол Тифлисте концерттер ұйымдастырды; бұл қалада 20 концерт қойды, өзінің танымалдығын пайдаланып Еуропа сахналарына шақырту алды. 1921 жылдың көктемінде ол Парижде Сергей Кусевицкийдің концерттеріне қатысты. Сосын пианист бүкіл әлемде концерт қойды, пластинкалар жазды; 1936 жылы Парижде Grand Prix сыйлығына ең жақсы жазбасы үшін ие болды. 1927 жылдан бастап шамамен 10 жыл Боровский почти ежегодно приезжКСРО-ға жыл сайын келіп тұрды. Мәскеу, Ленинград қалаларында сахнаға шықты. Оның репертуары өте кең болды, XVIII ғасыр музыкасынан — И. С. Бах, Доменико Скарлатти, Куперендерге дейін; орыстың композиторлары — А. Скрябина, С. Прокофьева, Н. Мясковского музыкаларына дейін; Шопенді де жақсы көретін. Феноменалдық дарындылығы оған жаңа шығармаларды тез үйренуге мүмкіндік берді. : мысалы, «Исламей» М. Балакиревтің, әлемнің фортепианолық әдебиетіндегі қиын шығармалардың бірі, ол оны 5 күнде жаттады. Ол ешқашан күніне 3 сағаттан артық дайындалмайтын. Күрделі концерттерге қарамастан, Боровский лекциялық концерттерге де уақыт тапты. 1956 жылдан бастап, оның концерттік тәжірибесі аяқталғанда, ол педагог қызметімен айналыса бастады, Бостон университетінің профессоры дәрежесін иеленді. Оның оқушысы Юджин Инджич болған. Әйелі: Мария Викторовна, туылғанда Барановская, Мейерхольдтің оқушысы. Олардың ортақ қызы — Наталья (1924 туған). Дереккөздер • Шелохаев В. В. Энциклопедия Русской эмиграции. — М.: РОССПЭН, 1997. • Боровский А. К. // Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982.
Сент-Бёв, Шарль Огюстен де

Шарль Огюстен де Сент-Бёв (фр. Charles Augustin de Sainte-Beuve; 1804 жылдың 23 желтоқсаны, Булонь-сюр-Мер —1869 жыл 13 қазан, Париж) —Француз сыншысы және ақыны. ХҮІ-ХІХ ғасырлардағы француз әдебиетінің тарихын, француз театрының қалыптасу жолдарын, Шатобриан т.б. драматургтер шығармашылығын зерттеуші. Негізгі еңбектері: “ХҮІ ғасырдағы француз поэзиясы мен француз театрына тарихи және сыни шолу”, “Пор-Рояль”, “Шатобриан және оның Империя кезеңіндегі әдеби топ”. Шарль мектептi тәмамдағаннан кейiн Мезьередегi әскери-инженерлiк мектепке қабылданады. 1761 жылы Шарльға лейтенант шенi берiлiп, Мартиника аралында әскери форт салуға жiберiледi. Тоғыз жылдық құрылыс практикасынан кейiн Шарль Францияға қайтып оралады. 1776 жылы “Архитектураға қатысы бар, статиканың кейбiр мәселелерiне максимумдар және минимумдар әдiсiн пайдалану туралы" – еңбегiн жариялайды. Кезектi ғылыми жұмыстары жiбек жiптi және шашты бұраған кездегi физикалық заңдылықтарына қатысты. Үйкелiстi зерттеу жұмыстары (1781ж.) оны жаңа жетiстiктерге жеткiздi. Бұл еңбектерi үшiн Шарль Париж ғылым академиясының сыйлығын алады, кейiннен бұл академияның мүшесi болып сайланады. 1784 жылы Шарль “Бұрау кезiнде бұрау бұрышына пропорционал реакция күшi бар металл жiптердiң қасиетiне негiзделген – электрлiк салмақтарды" ойлап тапты. 1785 жылы ол “электрдiң iргелi заңын" ашты, ол былай айтылады: аттас зарядталған екi кiшкене шариктердiң тебiлу күшi бұл шариктердiң центрлерiнiң арақашықтығының квадратына керi пропорционал. Бұдан кейiн Шарль электр күшiнiң зарядтардан тәуелдiлiгiн орнатып, физика тарихында Шарль заңы деп аталатын заңды тұжырымдады. Шарль электр және магнетизм мәселелерiне жетi жұмысын - “мемуарларын" арнады. Шарль 70 жасында Парижде қайтыс болады. Француздың ойшыл ғалымының құрметiне электр зарядының бiрлiгi – Шарль (Кл) атауы 1881 жылдан берi практикада қолданылады. Сент-Бёва әдеби өмірлік жолы іздеу жолы саналады. Шілде революциясынан соң ол Гюго ұйымынан шығып жаңа қызығушылықтарымен айналысты. Шілде монархиясына оппозицияда бола тұра, ол сенсимонизммен Ламеннэнің католиктік идеяларына көшті. 1844 жылы романтик Сент-Бёв Француз академиясына кіреді, онда роялисттер мен классицизм жақтаушыларымен танысады, бірақ 1848 жылы «Chateaubriand et son groupe littéraire sous l’Empire» кітабын шығарады. Кейін ол Наполеону III бағынады, легитимисттер мен орлеанисттердің қарсыласына айналады, өмірінің соңғы жылдары клерикализмге қарсы шықты. Дереккөздер • Кроме указ. в тексте: Poésies complètes (собр. стих. С.-Б.), P., 1840; Histoire de Port-Royal (история янсенизма), 4 vv., P., 1840—1848, 2-me éd., 5 vv., P., 1860; Portraits de femmes, P., 1844; Portraits littéraires, 2 vv., P., 1844, 3 vv., P., 1864; Portraits contemporains, 2 vv., P., 1846; Causeries du lundi, 15 vv., P., 1857—1862; Etude sur Virgile, P., 1857; Nouveaux lundis, 13 vv., • Кушетки мадам Рекамье — имя, ставшее нарицательным| http://artwood.org.ua/recamier.html
Жюли Рекамье

Жюльетта, немесе Жюли Рекамье (фр. Juliette (Julie) Récamier, толық аты фр. Jeanne Françoise Julie Adélaïde — Жанна Франсуаза Жюли Аделаида, қыз күнінде Bernard — Бернар), Рекамье (3 желтоқсан 1777, Лион, Франция — 11 мамыр 1849, Париж) — белгілі сұлу, әйгілі әдеби-саяси салонның бастығы, ол сол кездегі интеллектуалды орталық болатын. Оның аты жақсы талғам мен міндетті сипаттайды. Ол Еуропалық масштабта «жұлдыз» болатын, ол туралы Ресейде, Англияда, Италияда, Германияда айтады. Өмірбаяны Жюли Рекамье, ол кезде әлі Бернар, Лионда нотариус отбасында дүниеге келді. 1786 жылы оның әкесі мансап баспалдағымен көтерілгеннен соң Парижге көшіп кеткен. 1793 жылы, әлі 16 жасқа толмаған кезінде, банкир Жак Рекамьеге тұрмысқа шығады, ол одан 26 жасқа үлкен болған. Олардың арасындағы қарым-қатынас махаббат емес, достық болды. тойлық сыйлық ретінде банкир оған Париждегі Неккера қаржы министрлігі королдігінен үлкен үй сатып әпереді. Жюлидің сұлулығы, оның ақылы мен саяси көзқарастары ерекше болды, сол себепті оның салонына көптеген түрлі жастағы, түрлі жағдайдағы адамдар келе бастады. Қонақтар тізімінің ішінде жазушы Рене де Шатобриан болды, ол Рекамьені өте қатты сүйген, жазушы және сыншы Огюстен Сент-Бёв, Жюлидің ең жақын құрбысы, жазушы Сталь, Камилл Жордан және т.б. бар. Пруссия ханзадасы Август өзінің салтанатты портретін суретші Франсуа Жерардың қаламымен салынған мадам Рекамье портреті аясында жазуға тапсырыс берген. Жюлидің таң қалдырарлық сұлулығы оған көптеген бас июшілердің махаббатын сыйлады, олардың ішінде маршал Жан-Батист Бернадот, герцог Матьё де Монморанси-Лаваль, Пруссия ханзадасы Август, Бенжамен Констан, Наполеоннің ағасы Люсьен Бонапарт. Бірақ Рекамье дистанция ұстанып достық қарым-қатынасты ұстана білді. Мадам Рекамье жаңа мемлекеттік саясатқа қарсылығын жасырған жоқ. Оның салоны кейін ақырындап оппозициялық саяси орталыққа айналып кетті. Императорлық полиция бірнеше рет оның салонын жапқан. Жермена де Сталь айдалғаннан соң да ол арасындағы байланысын үзген жоқ, бірақ кейін оны астанадан да қуу туралы бітім шықты. Ол француз отарына көшіп кетіп, Италияны аралады, кейін Парижге реставрациядан соң қайтты. 1819 жылы ол Аббе-о-Буа монастырьіне көшіп келеді, сол жерде қабылдауларды жалғастырады; оның жақын досы Рене де Шатобриан онымен бірге өмірінің соңына дейін болған. Жюли мемуарлар жазды, бірақ өлім алдында олардың көзін құртуды талап етті. Ол өте көп хаттар қалдырды. Олардың жартысы кейін басылып шықты. Қызықты фактілер Жак Луи Давидтың суретінде мадам Рекамье отырған кушетке кейін оның өзінің атымен аталып кеткен. Өнерде * «Рекамье Портреті» — Жак Луи Давид атты француз суретшісінің жұмысы, 1800 жылы салынған. * «Рекамье Портреті» — Франсуа Жерар жұмысы 1802 жыл. * «Мадам Рекамье» — скульптура (бюст) Жозеф Шинар жұмысы. * «Рекамьенің жетістігі» — Рене Магриттың суреті (1955). * "Екі ғасыр" — өлең, Александр Блок (1911) * Франсуаза Важнер, «Рекамье ханым»; Серия: Керемет адамдар өмірі. * Amélie Lenormant, Souvenirs et correspondance tirés des papiers de Madame Récamier, Paris, Lévy, 1860.
Александр Невский (фильм)

Алекса́ндр Не́вский — 1242 жылы 5 сәуірде Чудск өзенінде Тевтонск ордені рыцарльларымен болған соғыста жеңіске жеткен ежелгі орыс князі туралы кеңес тарихи киносы. Ол 30 жылдардағы кеңес тарихи киноларының қатарына жатады. Сергей Эйзенштейннің ең жақсы жұмыстарының бірінен саналады. Фильмге музыканы атақты композитор Сергей Прокофьев жазған болатын. «Александр Невский» кинотеатрларда 1938 жылы пайда болды, үлкен жетістікке жетті. Сергей Эйзенштейн Сталин сыйлығына және диссертация қорғауынсыз өнертану докторы атағына ие болды. 1941 жылы, Ұлы Отан соғысы басталғаннан соң «Александр Невский» экрандарға оралып, тағы да жетістіктерге жетті. Пайда болу тарихы Эйзенштейн ең жақсы әртістерді таңдады. Ең алдымен, ол басты рөлді сомдаушы Николай Черкасов, ол кейін режиссермен «Иван Грозный» киносында да рөлін жалғастырды. Эйзенштейн Николай Охлопков пен Андрей Абрикосовты Василий Буслаев князі мен Гаврил Алексичтің серіктесі рөліне қойды. Сергей Блинников Твердиланы ойнады. Орден Магистрі рөліне режиссёр әйгілі әртіс Владимир Ершовты шақырды. Кинодағы өзінің алғашқы рөлін Фёдор Одиноков ойнады. Фильм Плещеевой өзненіндегі балықшылықтан басталады, онда Александр Невский татар басқақтарымен сөйлеседі. Эйзенштейн бұл қойылымды Александр Невскийдің отанында —Городище ауылында, Переславль-Залесскийге жақын жерде түсірді. Фильмнің орталық қойылымы — Мұздық побоищені — уақыт тығыздығына байланысты жазда түсірді. Ол үшін Мосфильм алаңында Потылихте декорация орналастырды. Асфальты бормен жвне тұзбен септі. Ақ түске боялған ағаш мұздарын да қолданды. Арнайы осы фильм үшін орта ғасырлық портативті орган жасалды. Онда католиктік монах, қара киімге киінген, соғыс кезінде ойнайды («Хроники Ливонии»). Сценарийі Сценарийдің бірінші нұсқасы «Русь» деп аталған, оны тарихшылар қатты сынға алды. М. Н. Тихомиров өзінің рецензиясында «Издёвка над историей» (1938) айтқан: Сценарийдің авторлары... орыс тарихын кішкене болса да білетін адамдар үшіні кешірімсіз көптеген фактілі қателер жіберген, XIII ғасырдағы Русь туралы мүлде басқа түсінік берген. С. М. Эйзенштейн және П. А. Павленко сынды ескере отырып сценарийді екі рет өзгертті. Музыка Фильмге мызканы Сергей Прокофьев атты атақты композитор жазды. Оның музыкалық қатары симфониялық және хорлық музыкадан тұрды. Толық классикалық шығарма болып қалыптасты. Эйзенштейннің мойындауы бойынша, фильмнің кейбір эпизодтары музыкалық фонаграмма арқылы монтаждалыпты. Прокофьев барлық музыкалық фрагменттерді кантатаға біріктірді: «Александр Невский», жеті бөліктен тұрады: 1) «Моңғол басқыншыларының астындағы Русь» 2) «Александр Невский туралы өлең» 3) «Псковтегі кресшілдер» 4) «Тұрыңдар, орыс адамдары!» (аудиожазба) 5) «Мұздық побоище» 6) «Өлілер алаңы» 7) «Александрдың Псковке кетуі» Рөлдерде • Николай Черкасов — князь Александр Ярославич Невский • Николай Охлопков — Василий Буслай • Андрей Абрикосов — Гаврило Олексич • Дмитрий Орлов — Игнат, кольчужды шебер • Василий Новиков — Павша, псковстық воевод Дереккөздер • Кривошеев Ю. В., Соколов Р. А. Александр Невский: Создание киношедевра: Ист. исследование. СПб.: Лики России, 2012. — 400 с., 300 экз., ISBN 978-5-87417-405-7
Узнадзе Дмитрий Николаевич

Узнадзе Дмитрий Николаевич (1886-1950)- грузия психологиялық мектебінің негізін салушы, акадимик. Бағдар теориясының астары, сана мен бейсаналықтың бірлігі, саналығы төмен күңгірт құбылыстардың бірлігін, яғни әрұайсысының ерекшелігін атаған. Еңбектері «Жалпы психология» (1940), « Бағдар психологиясының тәрбиелік негізі» (1949)т.б. Бағдар теориясының мәні мына төмендегі қарапайым тәжірибеден жақсы байқалды. Салмағында айырмасы бар екі шарды қолымен 10-15 рет ұстап көрген адам бұлардың айырмашылығын оп-оғай сезе алады. Кейін осы кісіге салмағы бірдей екі шар берілгенде де ол бұларды бұрығысынша екі түрлі деп қабылдайды. Тәжірибенің негізгі мәнісі де осында . Дереккөздер
Түзету психологиясы

Түзету психологиясы– заң психологиясының саласы; құқық бұзушыларды көбіне еңбекпен түзеу мен қайта тәрбиелеудің жағдайлары мен ерекшеліктерін (бұл адамдардың зиятттылық және тұлғалық қасиеттерін, олардың түзеу мекемелеріне бейімделу процесін, бостандығынан айырылудан болған психикалық күйін, еңбекке дұрыс көзқараспен қарауға тәрбиелеу әдістерін, түзелуге ден қоюшылықтың қалыптасуын) зерттейді. Т.п. жекелеген құқық бұзушылардың психологиясын, сондай-ақ қамау орындарындағы ресми және бейресми топтардың құрылымын, олардың құралу және қарекет механизмдерін зерделейді. Т.п. бойынша ғылыми зрттеулердің нәтижелері құқық бұзушыларды қайта әлеуметтендіруге, олардың бостандықтағы қалыпты өмірге психологиялық дайындығын қалыптастыруға, сондай-ақ қылмыскерліктің қайталануына жол бермеуге бағытталған практикалық психологиялық- педогогикалық ұсыныстар белгілеуде пайдаланылады. Тағы қараңыз *Заң психологиясы Дереккөздер
Олег Николаевич Каравайчук

Олег Николаевич Каравайчук (28 желтоқсан 1927 жылы Киев - 13 маусым 2016 жылы Санкт-Петербург) — кеңес және ресей композиторы, көптеген фильмдерге және қойылымдарға арналған музыкалардың авторы. Ең жақсы жұмыстарының ішінде — «Анам тұрмысқа шықты», «Монолог», «Шеберлер қаласы», «Аяқ» фильмдеріне жазған өлеңдері. Екі компакт-диск шығарылды — «Вальстер мен антракттер» және «Concerto Grosso» DVD «Гогольдің қолы». Өмірбаяны 1927 жылдың 28 желтоқсанында Киевте скрипкашының отбасында дүниеге келген, Олег екі жаста болғанда ол скрипкашыны тұтқынға алған. Кішкентай кезінен бастап музыка жазған. 7 жасында ол Иосиф Сталиннің көзінше ойнап берген. Болашақта бұл кезең оның әкесін лагерьлерден құтқарды. Ленинград консерваториясының фортепиано классы бойынша музыкалық училищесін 1945 жылы аяқтаған. 1943 жылдың наурыз айында Ташкентте консерваторияның 80-жылдық мерейтойын тойлаған кезде жас музыканттар концертіне қатысқан. 1945—1951 жылдары Ленинград мемлекеттік консерваториясында оқыған (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясы) фортепиано классы бойынша (педагогы Самарий Савшинский). 1953 жылдан бастап кинода жұмыс істейді, бірақ оның өзінің айтуы бойынша, кинода ол КГБ тиым салмаған жалғыз шығармашылық түрі болғасын ғана істеді. Композиторды ылғи мифтер қоршайтын, бірақ1950-жылдар мен 1960-жалдырдың басында ол жаңа стилде шығармалар жаза бастайды. Осылайша, Лахта саяжайында 1950-жылдары тұрып, Ленинград қаласының қыздарына көз салды, олар да сол жерде, оған жақын жерде тұратын. 1960-жылдардың басында оның алғашқы және жалғыз көпшілік алдында Ленинград Концерт залында сөйлеуі болды, бірақ ол жанжалмен аяқталды. Сол себептіі ол сахна төріне екі онжылдықтан соң ғана шыға алды.— 1984 жылдың 25 сәуірі. Ол сахна әртіс К. С. Станиславскийдің үйі болды. (Невский көшесі., 86), ал аудиториясы — ленинград театрлерінің әртістері болған екен. Бұл жолы Олег Николаевич өзінің виртуоздық пианист рөлін жақсы сомдады —М. Мусоргский мен Бетховен әндерін орындады. Қазіргі кез Қазіргі кезде Каравайчук кейде Петербургте саханға шығады, бірақ қаражат тапшылығы қиындықтарына қарамастан, барлық коммерциялық жобалардан бас тартады. Каравайчук кейде перформанстарға қатысады, онда өзінің музыкасын синтездейді, классикалық және қазіргі заманғы балет, поэзия және видео. Композитор айтады, оның арманы тек музыка, өз музыкасы бағытында қызмет жасау дейді. Оның шығармаларының басты бағыттары— импровизациялық шығарма: көрермендердің көзінше ол рояльге отырып, ойнап бара жатып шығармалар шығарады. Петербургтің екі үлкен театрлары: «Александринский» және МДТ — «Еуропа театры» композитордың арнайы жазылған музыкаларын : «Изотов» және «Бесы» қойылымдарында пайдаланады. Қазіргі кезде ол Санкт-Петербургтегі Комарово қала маңында, әке-шешесінің саяжайында тұрады. Сыйлықтар * 2002 —«Алтын бұқа» сыйлығы «Қара түн» фильміне ең жақсы музыка жазғаны үшін берілген (2001, О. Ковалов режиссёрі). * 2009 —Сергей Курёхин сыйлығы «Қазіргі заманғы өнерді дамытқаны үшін», * 2010 — «Дала қасқыры» «Нечто» категориясындағы сыйлық номинациясы.
Ашыған көже

Ашыған көже. Ашыған көже, көженің суы, ашытпа, көже - дән жармасынан дайындалатын сусын. Ол кейде бидай ұнынан да жасалады. Бабына келген ашыған көже адамның шөлін басып, сусынын қандырады. Ашыту технологиясы Мұның ашыту технологиясы қарапайым. Оны қысы-жазы ашыта беруге болады. Ол үшін қайнап жатқан суға тазаланған жарма, тұз салып, қазанның қақпағы жабылады да, одан әрі жайлап қайнатылады. Көже піскен соң салқындатылады. Содан кейін бетіне бидай ұнын сеуіп, көже құйылған ыдыстың беті жабылады да жылы жерге қойылады. Бидай ұны себілген көже тез ашиды. 10-12 сағаттан соң бетін ашып, ағаш қасықпен араластырып, бетіне тағы да ұн сеуіп, қақпағын жауып қою керек. Көженің бетіне бидай сеппесе, бидай ұнын, пісірілген нан салса да жетіп жатыр. Көжені осылай ашытып, қорландырып алған соң қорын үзбей, үстіне жаңа пісірілген көжені құя беруге болады. Дереккөздер
Торндайк Эдуард Ли

Торндайк Эдуард Ли (1874-1949) *америкалық психолог *педагог, бихебиоризмнің, негізін салушылардың бірі, жануарлардың жүріс-тұрысын эксперименттік зерттеудің обьективті әдістемелерін жасаған («Жануарлар арқылы», 1898). Т. Машықтар мәселесін зерттеуге елеулі үлес қосты, үйретудің бірқатар заңдылықтарын бекітті, педагогика және оқыту әдістемесі бойынша бірнеше еңбектер жарияланды. Дереккөздер
Царёв Степан Ионович

Царёв Степан Ионович(16.12.1882, Тула губерниясы-9.5.1918, Ақмола облысы)-большевик, комиссар. 1905-1907 жылдары Бірінші орыс революциясына қатысқаны үшін қуғындалып,1908 жылы жасырын түрде ташкентке келді. Ол мұндағы с.-д. ұйымдардың белсенді мүшесі болды. 1917 жылы Ақмола облысының Атбасар қаласына қоныс аударды. Сол жылдың декабрінде Бат.-Сібір Советтерінің Омбыдағы 3-съезінде Атбасар Совдепінің өкілі ретінде қатысты. 1918 жылы көктемде ол Павлодар университетіндегі Екібастұз көмір кені мен Воскресенск т. ж-ның комиссары болып тағайындалды. Ол 1918 жылы 9 мамырда Совет өкіметі жауларының қолынан қаза тапты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 12 том
Карл Эдуард Цахарие фон Лингенталь

Цахарие фон Лингенталь, Карл Эдуард (24.12.1812-3.6.1894)- Византияны зерттеуші неміс ғалымы, тарихшысы. Санкт-Петербург ҒА корр. мүшесі (1856), Берлиндегі Прусс ҒА корр. мүшесі (1866). Цахарие фон Лингенталь 1832 жылдан Париждың, Лондонның, Санкт-Петербургтің, Константинопольдың және Афинының архивтерінде Византия правосының ескерткіштерін зерттеді. 1842-1845 жылдары Гейдельберг университетінің профессоры. Ол Византияның правосы тарихын жеке салалар бойынша алғаш рет жүйеге келтірді. Дереккөздер
Талдық (өзен)

Талдық, Борлы, Ұлыталдық – Шалқар алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Әйтеке би, Ырғыз аудандары жерімен ағады. ¥зындығы145 км, су жиналатын алабы 4140 км 2 . Бастауы Мұғалжар тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардап басталып Ырғыз өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жауып-шашын, жер асты суымен қоректенеді. Басты салалары — Бала Талдық, Ұлыталдық, Милысай, Шыбықтысай. Жылдық орташа су шығыны сағасы тұсында 1,50 м 3 /сек. Алабы ауыл шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Борис Михайлович Теплов

Борис Михайлович Теплов (21 қазан 1896, Тула — 28 қыркүйек 1965 жыл, Мәскеу) — кеңес психологы, Дифференциалды психология мектебінің негіздеушісі. Ресей ҒА мүшесі (1945), Ресей Федерациясының еңбегі сіңген ғылым қайраткері (1957), профессор, психологиядан педагогикалық ғылымының докторы (1940). Бихебиоризмнің, негізін салушылардың бірі, жануарлардың жүріс-тұрысын эксперименттік зерттеудің обьективті әдістемелерін жасаған («Жануарлар арқылы», 1898). Теплов Машықтар мәселесін зерттеуге елеулі үлес қосты, үйретудің бірқатар заңдылықтарын бекітті, педагогика және оқыту әдістемесі бойынша бірнеше еңбектер жарияланды. Дереккөздер
Талдықорған облысының архиві

Талдықорған облысының архиві — құжаттар сақтайтын мекеме. 1944 ж. наурызда құрылды. 1959 ж. Талдықорған облысының таратылуына байланысты ол Алматы облыстық мемл. архивінің бөлімшесіне айналды. 1967 ж. желтоқсанда Талдықорған обл-ның ңұрылуына байланысты қайта ұйымдастырылды. Онда облыстың барлық мекемелері мен ұйымдарының, кәсіпорындарының 1917 жылдан бергі архивтік құжаттары сақталады. Бұл облыс еңбекшілерінің, әсіресе Жаркент пен Лепсіде Кеңес өкіметін орнату жолындағы күрес тарихын, соц. құрылысты өрістету жолындағы ерлік күресін, коммунистік құрылыстың табыстарын баяндайды. Сонымен бірге архивте рев. күрес пен Азамат соғысының, 1941—45 ж. Ұлы Отан соғысы ардагерлері, Кеңес Одағының Батырлары, Соц. Еңбек Ерлері жөнінде құнды деректер бар. Архив қоры бұқаралық-саяси, ғылыми-зерттеу, мәдени-ағарту жұмыстарына кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Талейран

ТАЛЕЙРАН, Талейран-Перигор Шарль Морис (13. 2. 1754, Париж, —17. 5. 1838, сон-да) — француз дипломаты және мемл. қайраткері. Діни білім алды, 1788— 91 ж. епископ. 1791 ж. шіркеу рефор-масы жөпіпде декрет жургізуге ықпал жасап, дін иелерін мемлекетке батын-дыруды мақұлдады. 1797—99 ж. Директория тусында, 1799—1807 ж. кон-сулдық және Империя кезеңінде сырт-қы істер министрі. Наполеоя I жеңіл-геннея кейія, Т. уақытша үкіметті, «Жуз кундіктен» соң (1815), аз уақыт үкіметті басқарды. 1830—34 ж. Т. Лон-донда елші болып, Франңия мен Англияның арақатынасын жақсартуға және Июль монархиясының халықар. жағдайын нығайтуға ықпал жасады. Дереккөздер
Үгіт бригадасы

Үгіт бригадасы, көркем үгіт бригадасы - сахна тәсілдері арқылы көпшілік арасында үгіт - насихат, тәрбие жұмысын жүргізетін шағын кәсіби немесе әуесқойлар ұжымы. Ол кәсіпорын, құрылыс, өндіріс пен оқу орындарында, клуб мекемелерінде, ұжымшар мен кеңшарларға жұмыс істеді. Әдетте Ү. б.-ның репертуары жергілікті фактілерге негізделген драм. муз. және хореогр. миниатюралардан құралады. Сонымен қатар Ү. б. қоғам өміріне жат көріністерді ажуалап, еңбек ұжымдарының озық тәжірибесін насихаттап отырады. Қазақстанда Ү.б. 1920 жылдардың аяғында пайда болып, 20 - 30 жылдары құрылыс пен өндіріс орындарында кеңінен тарай бастады. Бұдан кейінгіжырлары Ү.б. республиканың барлық облыстарында ұыймдастырылды Оның 10 - на халық үгіт бригадасы атағы берілді. Белгілі Ү.б. 1. Қордай қыздары 2. Улыбка 3. Ақ желкен 4. Дала жұлдыздары 5. Көңіл ашар 6. Сәуле Дереккөздер 1. Қазақ мәдениеті 2. Рубб А.А., Советский агитационный театр. Виды и формы, ч. 1, М., 1989.
Тамара (Грузия патшасы)

ТАМАРА (12 ғ. 60 жылдарының орта шені—1207, соңғы анықталған дерек-тер бойынша) — Грузия патшайымы (1184—1207). Т. патшалық құрған кез-де Грузия әскери-саяси ірі жетістік-терге ие болды. Грузин аскері 1204 ж. Карсты озіне қаратты және бүкіл За-кавказьені Т-ның қол астына бағын-дырды. Византиядан күшпен алған жерлерде Трапезунд империясын құры-лып, ол ұзаң уақыт Грузияның саяси ыңпалында болды. Т. патшалық құр-ған алғашқы жылдары ірі феодалдар заң шығару билігін қоғамның жоғ. то-бы өкілдері жиналысына беруді, пат-ша тек орындаушы болып қалуын жақтады. Келіс сөздерден кейінТ. бас-қару және заң шығару правосын сақ-тап қалды. Ақсүйек феодалдардың үс-темдігі мен феод. тәртіпке қарсы шық-қан грузин таулықтарының котерілі-сін Т. қаталдықпен басып отырды. Т. ғылым мен өнерді жақтаушы болды. Ақындар Чахрухадзе мен Шавтелп Т-ға ариап одалар, Ш. Руставели «Жол-барыс тонды жиһанкез» поэмасьш жазды. Әдебиет История Грузии, 4 изд., Тб., 1967. Дереккөздер
Танымдық есеп

Танымдық есеп. Танымдық қызығушылық – ғылым жаңалықтарын; қоғамда болып жатқан өзгерістерді танып білуге деген қызығушылық. *Танымдық есеп – жаңа білім іздеуге, оқудағы байланыс, дәлелдерді белсенді пайдалануға түрткі болатын оқу тапсырмасы. *Танымдық есеп жүйесі бүкіл оқыту процесінде оқудың мазмұны мен іс-әрекет амалдарын біртіндеп күрделендіре беретін бірізділікте негізделеді. Сондықтан мұғалім оқушының білімді меңгерумен қатар, оның оқу – танымдық іс-әрекетін белсендіру жағына да баса назар аударуы керек. Дереккөздер
Тамара Ханым

Тамара Ханым (лақап аты; өз аты мен фам.— Тамара Артемовна Петросян) (29. 3. 1906 ж. т., Ферғана) — өзбек совет бишісі, әнші, КСРО халық артисі (1956). 1941 жылдан КОКП мүшесі. Ұлты — армян. Сахналық өнер жольн 1921 ж. бастады. 1924 ж. Мәскеудегі Орталық театр техникумын бітірді. 1926—28 ж. Ташкенттегі муз. этногр. ансамбльдің бишісі, 1928—32 ж. Самарқандагы муз. драма театрын ұйымдастырушылардың бірі. 1935 ж. Лондонда өткен 1-дүн. жүз. фестиваль-да өнер көрсетті. 1936 жылдан Өзбек филармониясының артисі. Өзбектің әйелдер билерін орындауда өзіндік өз-герістер енгізді. Т. X. репертуарынан басқа да одақтас республикалар мен шетел халықтарының билері мен ән-дері кеңінен орын алады. Өзі орындайтын көптеген билердің қоюшысы. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1941). Ленин орденімен және басқа 6 орденмен марапатталған. Дереккөздер
Тамбов

ТАМБОВ — РКФСР-дегі қала, Тамбов обл-ның орталығы, т. ж. торабы, Цна ө-нің сол жағасындағы пристань. Хал-кы 257 мың (1975). 1963 ж. іргесі қаланған. Машина жасау және ме-талл өңдеу, жеңіл және тамақ өнеркәсіп орында-ры шоғырланған. Қалада педагогикалық, хим. машина жасау ин-ттары, 11 арнаулы орта оқу ор-ны, 2 театр, өлке тану музейі, сурет галереясы т. б. мәдени-ағарту орын-дары бар. Дереккөздер
Әміржан Сыдықов

Сыдықов Әміржан (1898-1984). Бұрынғы Семей облысы Бесқарағай ауданында дүниеге келген. Ә.Сыдықов ұстаздық жолын сонау 1918 жылы бастауыш мектеп мұғалімінен бастады. 1924 жылы Мәскеудегі халыққа білім берудің орталық институтын тамамдады. Оның тағылым алған ұстаздары А.Блонский, Н.К.Крупская секілді аса көрнекті ғылым педагогтар болды. Институтты бітіргеннен кейін 1928 жылға дейін коммуна мектебінде, жалпы білім беретін орта мектептерде істеді. Сонан кейін Семейдің губерниялық халыққа білім беру бөлімінде меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1928-1943 жылдары Қазақ КСР оқу комиссариатында-әдіскер, ал 1943 жылы өмірінің ақырына дейін педагогикалық ғылымдарының Ы.Алтынсарин атындығы ғылыми- зерттеу институтында ғылыми қызметкер, секторр меңгерушісі, директордың орынбасары, директоры болып істеді. *Тұңғыш мақалаларын: "Темірқазық" (Мәскеу) және "Таң" (Семей) журналында жарық көрді. Дереккөздер
Тамғаш хан

Тамғаш хан, тамгачхан, тавгачхан -Қарахан мемлекетін билеушілердің мәртебелі лауазымы, хандардың ханы. Арабтар малис ас-Син, яғни Синдер патшасы атаған. Себебі, Қарахан әулеті кезінде Қашғарияның екінші атауы Син болған. Қарахан әулетінің Самарқанды билеген соңғы ханы Ибраһим, оның ұлы Оспан «Сұлтанның сұлтаны» (Сұлтан ас-салатин) деген лауазымына ұлықты және Т. X-ды қосып, шақа соқтырған. Ауфи жаз-басында Ибраһим мен Оспанның түрікше лауазымы —Қылыш Тамгач хан және Қылыш Арслан хан-хақан. Әдебиет Бартольд В. В., Соч., т. 5, М., 1968, с. 87, 124. Дереккөздер
Тамғашы

Тамғашы, табгач, тавгаш — 1) көнө заманғы және орта ғасырлық Моңғолиядагы жер атауы. Табгач атауы орхон жазуларында кездессе, Махмуд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» шығармасында түріктердің шығыстағы Шын, Машын (Син, Ма-син) аймағының жоғарғы Шыны — Тавгач аталған. 2) Мөр сақтаушы В. В. Бартольдтыц зерттеуінде Тамғашы көне түрік]терде, Шыңғысхан тұсында мөр сақтаушы әрі іс жүргізуші. Дереккөздер
Суфиев Елеш

Суфиев Елеш(1918-1980). Қазіргі Батыс қазақстан облысының Фурманов ауданында туған. Е. Суфиев Оралдың А.С.Пушкин атындағы педагогикалық институтының химия-биология факультетін бітірген 1937. Ол біраз жыл мектептерде мұғалімдік қызметте болады. 1946-80 жылдар арасында Ақтөбе, Алматы, Шымкент қалаларындағы жоғары оқу орындарында психологиядан сабақ береді. Өмірінің соңғы жылдары Қазақ қыздар педагогикалық институтында психология кафедрасының меңгерушісі болды. Е. Суфиев психология саласында жазылған біраз еңбектердің авторы. Ол көп жылдар бойы қазақ шәкірттерінің орыс тілін меңгеруінің психологиялық негіздерін зерттеп келді.Оның 1952 жылы ҚазМУ-дің ғылыми кеңесінде қорғаған «Қазақ мектептерінің бастауыш кластарындағы оқушылардың орыс тілін меңгеруінің психологиясы» атты дистациясында қазақ балаларының орыс тілін сабағында ақыл-ойы мен ауызекі сөйлеуінің даму ерекшеліктері психологиялық тұрғыдан талдауға алынды. Дереккөздер
Лекало дайындау

Негізгі сызбаны пішімдерге бөліп, қиып алуға болмайды. Өйткені пішу барысында қателіктер кетсе, оны түзету үшін міндетті түрде негізгі сызба қажет болады. Сондықтан оның көшірмесін түсіріп алу керек. Пішкенде матаны екі қабаттап жаятын болсақ, бұйымның жартысына ғана лекало керек. Егер барлық немесе кейбір бөлшектерді бір қабат етіп жайылған матада пішу керек болса (денебітім немесе модель асимметриялы болса, мата ірі өрнекті болса, түк қиғаш орналасса), лекалоның түгел жиынтығы қажет. Бұйым сызбасы көшіріліп түсірілген «жұмысшы» қағаздағы барлық сызықтардың үстінен лекалоларға қиып пішпестен бұрын қаламмен сызып шығып, белгілер салады. Бойлық жіптің бағытын (Бж), бөлшек аттарын, қиықтарды, бақылау сызықтарын, бөлшек санын, өң, терістеме жағын көрсетіп жазып шығады. Әрбір қиыққа тігіс қосымшасын, бақылау нүктелерінің орнын, бүкпесіндердің басын, аяғын көрсетеді. Қалтаның, бүкпесіннің бұрыштарын кесінді үшбұрыштармен белгілейді (бүкпесінің өзін қимайды). Қатпардың, бүрменің, жия үтіктейтін бөлігін, сызылған тұсын көрсетеді. Мойындық, жең түбі, қолтық ойындысы, жең аузының қабатталған сызықтарын тексере отырып, лекалоларды қияды. Лекалоны жайып шығардың алдында тағы бір рет бөлшектердің тізімін, санын тексеріп алады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Хуа Го-Фэн

Хуа Го-Фэн (дәс.қыт. 華國鋒; жең.қыт. 华国锋; кирил пінині. Хуа̀ Гуо́фēң; шын аты Су Чжу (дәс.қыт. 蘇鑄; жең.қыт. 苏铸; кирил пінині. Сӯ Жу̀) (16 ақпан 1921, Цзяочен, Шаньси провинциясы, Бэйяң әкімшілігі — 20 тамыз 2008, Бейжің, ҚХР) - Қытайдың саяси және мемлекеттік қайраткері. Қытайда бір мезгілде үш жоғары лауазымы бар жалғыз адам: ҚКП төрағасы лауазымынан басқа, ҚХР Мемлекеттік кеңесінің премьер-министрі (1976-1980 жж.) және ҚХР Орталық әскери кеңесінің төрағасы болды (1976-1981). Өмірбаяны Шын аты Су Чжу 16 ақпан күні 1921 жылы Шаньси провинциясында туған. Бастауыш білімін уездік бастауыш мектепте, кейін сол округтегі коммерциялық кәсіптік лицейде оқыды. Жапон милитаристтерге қарсы шығып, 1938 жылы коммунисттерге қосылып кетеді. Сол заманның басқа да қытай саяси қайраткерлері сияқты, өзіне лақап ат қояды. Оның Хуа Гуофэн деген жаңа есімі «Чжунхуа Канжы Цзюго Сианфэндуи» (қыт. 中华抗日救国先锋队) тіркесінің аббревиатурасы болып табылады, бұл «жапондарға қарсы күрестің қытайлық авангарды және Отанды сақтау» дегенді білдіреді. Әскерден кейін, пропаганда бөлімінде жұмысқа тұрғызылады. Саяси қайраткер 1955 жылдан Хунань провинциясында партиялық және мемлекеттік жұмыста болды; 1959-1966 жылдары Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Хунань провинциялық комитетінің хатшысы. 1964 жылдан Бүкіл қытайлық халық өкілдері жиналысының депутаты. 1967 жылы Хунань ревкомын құру тобына кірді; 1968-1970 жылдары Хунань ревокмы басқарушысының орынбасары, 1970 жылғы желтоқсаннан ҚКП Хунань провинцилиялық комитетінің 1-хатшысы, Хунань ревкомы басқарушысының міндетін атқарушы және Хунань әскери аймақының саяси комиссары.1969 жылы сәуірде ҚКП ОК-нің мүшесі. 1975 жылғы қаңтарда ҚХР мемлекет Советі премьерінің орынбасары және қоғамдық қауіпсіздік министрі болды. Ол Мау Зыдоңның жолын қуушылардың және марксистік-лениндік ілімге ревизия жасаушылардың бірі. Дереккөздер
Иосиф Лазаревич Стычинский

Стычинский Иосиф Лазаревич (1896-1969). 1919 жылы Саратов университетіндегі медицина факультетін бітірген. Ол жүйке аурулары кафедрасының ординаторы, кейіннен доцент қызметін атқарады. 1921-27 жылдары халық ағарту институты мен университетте психологиядан сабақ береді. 1931 жылдан Саратов медициналық институтының кафедра меңгерушісі, ал 1935 жылдан профессоры болды. 1944-1949 жж. Алматыдағы «Ана мен баланы қорғау» ғылыми-зерттеу институтының директоры, 1947-1969 жж, Абай атындағы Қазақ пединститутының , С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің профессоры, психология кафедрасының меңгерушісі, 1958-62 жж. Қазақстан психологтар қоғамының төрағасы болды Дереккөздер
Тамилдер

Тамилдер— Оңтүстік Азиядағы халық. Саны 60,8 млн адам, оның ішінде Үндістанда 55,8 млн адам. (89,4% Тамилнад штатында 2001 жылғы халық санағы). Сондай-ақ Шри-Ланкада 2,3 миллион (2012, санақ), Малайзияда 2 миллионнан астам адам (2015), Сингапурда 188,6 мың адам (2010, санақ), Канадада 131 ,3 мың адам (2011, санақ), Ұлыбританияда 25,1 мың адам (2011 ж.) т.б. Тілі Тамиль тілінде сөйлейді. Диалектілері: Шри-Ланка диалектісі, солтүстік, солтүстік-батыс, батыс, сонымен қатар әртүрлі әлеуметтік-касталық диалектілер. Діні Діни нанымдары біркелкі емес. Басым көпшілігі индуистер, біраз бөлігі ислам дінін ұстайды. Тарихы Б.з.б. 3 ғасырда тамильдің Чола, Чера, Пандья деген мемлекеттері белгілі болды. 14 ғасырда Тамилнад («тамильдер мекені») Виджаянагар империясының бөлігі болды. 17 ғасырда бұл бірнеше княздыққа бөлінеді. 18-19 ғасырдың аяғында. Мұнда еуропалықтар маңызды рөл атқара бастады, француз (Пондичерри) және британдық елді мекендер пайда болды, Мадрас (Ченнайда) ірі сауда және өнеркәсіп орталығы пайда болды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Тамил территориясы Мадрас штатына айналды, кейінірек Тамил Наду (Тамилнад) деп аталды. Кәсібі Тамилдер егіншілікпен айналысады (олар күріш, тары, майлы дақылдар өсіреді), шай және мақта плантацияларында жұмыс істейді, оларда жоғары дамыған қолөнер - тоқу (жібек, баспа, боялған каламкари маталары), ұсталық (мыс, қола өңдеу), зергерлік бұйымдар, сәндік мүсін жасау, қоржын мен төсеніш тоқу, киім-кешек бұйымдары, көркем ыдыстар; музыкалық аспаптар өндірісі. Қызмет көрсету саласы, өнеркәсіп, көлік, құрылыс, ғылым, өнер дамыған. Тұрмыс салты Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Ауыл касталық бөлінуіне қарай қоныстанған кварталдарға бөлінген. Әртүрлі касталардың тұрғын үйлері әртүрлі. Тұрғын үйлер әдетте жер үстінде, балшықтан немесе кірпіштен тұрады, шатыры бар. Әдетте үйде тұрмыстық қажеттіліктер мен демалыс үшін пайдаланылатын веранда бар. Дәстүрлі киімдері Жалпы үнділік үлгідегі киімдер кең таралған: ерлерг - лунги, әйелдерге - сарилер. Аяқ киім негізінен қалаларда таралған. Әйелдер әртүрлі зергерлік бұйымдарды тағады. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамдары – күріш, бұршақ дақылдары мен көкөністерден жасалған бұқтырылған тағамдар, тұздықтар мен ащы дәмдеуіштер (карри), өсімдік майлары (күнжіт және жержаңғақ), шөптер, жемістер кеңінен қолданылады. Фольклоры Каттейкутту театр труппалары бар, халық қуыршақ театры танымал, халық биі мен драмалық қойылымдары, оның ішінде маска қойылымдары белгілі. Девадасидің (Садир Натям) ежелгі храмдық би өнеріне негізделген классикалық би Бхарата Натям 20 ғасырда дамыды. Тамилдердің маңызды фестивалі - 13-15 қаңтар аралығында егін жинау үшін тойланатын Понгал. Сілтеме * Дереккөздер
Тамыр сабақ

Тамыр сабақ — көп жылдық шөптесін өсімдіктердің түрі өзгерген жер асты сабағы. Сырт пішіні тамырға ұқсас болғанмен құрылысында айырмашылықтар бар. Мыс., Т. с-та қабыршақ тәрізді жапырағы, паренхимасы болады. Т. с. бунақ-бунақ болып, топырақ арасында көлбей өседі, буындарында не жапырақ қолтығында жыл сайын жер бетіне шығатын өркен және топырақ арасына тарайтын қосалқы тамыр беретін бүршіктері болады (қалуен, бидайық, жыланқияқ). Т. с-тың ұзын, қысқа, жуан, жіңішке болуы, тез өсуі өсімдік түріне байланысты. Кейбір өсімдіктердің Т. с. ұшында құрамы негізінде углеводтан тұратын түйнек кездеседі. Т. с-та дәрілік, бояғыш, илік заттар болады. Т. с-ты өсімдіктер құмды жақсы бекітеді. Дереккөздер
Сенсорлық психофизиология

Сенсорлық психофизиология– физиологиялық психология саласының сенсорлық жүйелер мен олардың функция атқару әдістеріне өатысты бар аспекті. Сенсорлық бөлік, жалпы мағнасы, орталық жүйке жүйесінің өрлеме сенсорлық нейрондардың ұштары болып табылатын бөлігі. Ерекше бөліктер, әдетте сенсорлық модальдылықпен анықталады, мысалы, көру аймағы, соматосенсорлық бөлік және т.б. Тағы қараңыз *психофизиология Дереккөздер
Сана астары

Сана астары– белгілі бір сәтте сананың мәнді қызметінің орталық нүктесі болмастан саналы процестер барысына әсер ететін белсенді психикалық процестердің сипатттамасы. Мысалға адам белгілі бір сәтте оған бұрыннан белгілі және оның ойының кредитімен ассоцативті байланысы туралы тікелей ойламаса да, ол мағыналы астар ретінде ой ағымына әсер етуі, соған ілесуі және т.с.с.болуы мүмкін. Жағдайлардың, ситуациялардың, автоматтық әрекеттердің қимылдардың қабылданатын, бірақ санаға тікелей болмаса да әсері барлық саналық актілерде сана астарымен қабылдау ретінде көрінеді. Дереккөздер
Тамыршы

Тамыршы— халықтың емшілердін Орта Азия мен Қазақстандағы ежелгі атауы. Октябрь революциясына дейін қазақ, қырғыз, қарақалпақ,ұйғыр,өзбек т. б. халықтарда қол тамырларының соғысы арқылы ауруды анықтаған емшілер болған. Бұлар Шығыс медицинасында көбірек қолданылған тәсіл бойынша ауруды ыстық, суық деп бөліп, майлы, майсыз тамақпен, түрлі дәрілік шөптермен емдеген. Тамыр арқылы ауруды анықтау меди-цинада да қолданылады. Дереккөздер
Николай Александрович Рыбников

Рыбников Николай Александрович(1880-1961) психология ғылымдарынығ докторы, профессор, РКФСР ПҒА-корр.-мүшесі. Психология тарихы мен педагогикалық психологияның (баланың есі, сөйлеу, жазуға уйретуі, өбірбаяндық әдіс арқылы күнделіктерді зерттеу т.б.) мәселелеррін зерттеген. Негізгі еңбектері *«Баланы зерттеуге кіріспе» (Минск, 1921); «Психология және мамандық таңдау» (Ореал, 1922), «Баланың тілі» (м., 1926), «Ес, оның педагогикасы мен психологиясы (М-Л., 1930),» *Мақал- мәтелдердегі психологиялық мәселелер (Қолжазба, М., 1940), т.б. Дереккөздер
Танаис

Танаис ( Tánaïs) — қала, қазіргі Азов қаласы маңында болған сауда орталығы. Алғаш 12 ғ-дың аяқ кезіндегі деректерде ұшырасады. Онда венециандықтар мен генуялықтар басым болған. Т-ны итальяндықтардың көпестер кеңесі басқарған, жергілікті халық (аландар, орыстар, түріктер т. б.) бағынышты жағдайда күн кешкен. Танаистан Волгаға. ОртаАзия мен Қытайға, Солт. Кавказға, сондан-ақ Грузия мен Дербент арқылы Иран мен араб елдеріне сауда жолдары шыққан. 13—14 ғ-да Т. Ал-тын Орда хандарының бақылауында болды. 14 ғ-дың аяқ кезінде қала Темір шалқыншылығына ұшырады. 1475 жылдан соң Танаис түріктер билігінде болды. Көп кешікпей ол өмір сүруден қалды. Әдебиет История Дона с древнейших вре-мён до Великой Октябрьской социалистической революции, Ростов н/Д., 1965. Дереккөздер
Рубинштейн Сергей Леонидович

Рубинштейн Сергей Леонидович(1880-1961) психология ғылымдарынығ докторы, профессор, РКФСР ПҒА-корр.-мүшесі. Психология тарихы мен педагогикалық психологияның (баланың есі, сөйлеу, жазуға уйретуі, өбірбаяндық әдіс арқылы күнделіктерді зерттеу т.б.) мәселелеррін зерттеген. Негізгі еңбектері «Баланы зерттеуге кіріспе» (Минск, 1921); «Психология және мамандық таңдау» (Ореал, 1922), «Баланың тілі» (м.,1926), «Ес, оның педагогикасы мен психологиясы (М-Л., 1930)». Мақал- мәтелдердегі психологиялық мәселелер (Қолжазба, М., 1940), т.б. Дереккөздер
Иван Тананаев

Танаев Иван Владимирович (4. 6. 1904 ж. т., Тамбов обл., Моршанск ауд., Сөрнов с.)— кеңес химигі. КСРО ғылым академиясының академигі (1958; 1946 жылдан корр. мүшесі). 1942 жылдан КОКП мүшесі. Киев политех. институтын (1925) бітіріп, 1934 жылға дейін сонда жұмыс істеді. КСРО ғылым академиясының Н. С. Курнаков атындағы Жалпы және анорганик. химия институтында 1939 жылдан лаборатория, 1949 жылдан бөлім меңгерушісі. 1965 жылдан «Неорганические материалы» журналының бас редакторы. Негізгі еңбектері сирек элементтердің анор-ганик. және аналит. химиясына, оның ішінде фторидтер, ферроцианидтер және фосфаттар ерекшеліктеріне, сон-дай-ақ анорганик. жүйедегі физ.-хим. анализдің дамуы мен қолданылуына арналған. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1949, 1951, 1971). Д. И.Менделеев атындағы Алтын медалын алған (1973). 2 рет Ленин орденімен, 4 рет басқа ордендермен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер