kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көмекей

Көмекей, көмей — тыныс алу түтікше мүшелерінің бастама бөлігі және мойынның алдыңғы жағында орналасқан іші қуысшеміршекті мүше. Сипаттамасы Көмекей қабырғасының негізін сақинаша, қалқанша, бөбешік және жұп ожауша шеміршектер құрайды. Шеміршектер бір-бірімен және тіласты сүйегімен буындар мен байламдар арқылы қозғалмалы байланысып, оның ішкі қуысы арнасының өзгеріп отыруын қамтамасыз етеді. Түтікше мүше ретінде көмекейдің қабырғасы ішкі — кілегейлі қабықтан, ортаңғы — шеміршекті-талшықты қабықтан және сыртқы — адвентиция қабығынан тұрады. Оның ішкі бетінің екі бүйірінде екі дыбыс қатпары, олардың аралығында дыбыс саңылауы орналасады. Дыбыс қатпарының негізін дыбыс байламы мен дыбыс бұлшықеті құрайды. Демді сыртқа шығару кезінде дыбыс байламының тербелуі нәтижесінде дыбыс шығады. Құйрықсыз қосмекенділердің, кейбір бауырымен жорғалаушылардың, көптеген сүтқоректілердің және адам көмекейінің ішкі бетінде бір-бірімен бұрыштасып орналасқан қатпарланған – дыбыс сіңірі болады. Ол фиброзды эластик. тіннен тұрады және кілегейлі қабықпен қапталған. Көптеген сүтқоректілерде (мыс., кит тәрізділерде) дыбыс сіңірі болмайды, ал кейбір маймылдарда ол шала дамыған. Көмей қуысының алдыңғы жағы тыныс алу саңылауы арқылы жұтқыншаққа, артқы бөлімі кеңірдек қуысына жалғасады. Көмекей жұтқыншақтан дамыған, ал оның шеміршегі – түрі өзгерген желбезек доғалары. Құйрықты қосмекенділердің көбінде, барлық құйрықсыз қосмекенділердің К-інде ожау және оймақ тәрізді шеміршек болады. Бауырымен жорғалаушылар мен құстардың көмекейінің құрылысы ұқсас. Сүтқоректілердің бұл мүшесінде жоғарыда айтылған шеміршектерден басқа қалқан тәрізді және бөбешік, т.б. ұсақ қосымша шеміршектер болады. Сүтқоректілердің көбінде болатын дыбыс сіңірлері ожау тәрізді және оймақ тәрізді шеміршектер арасында керіліп тұрады. К-дің құрылысы қоректену және тыныс алу ерекшелігіне байланысты. Мысалға, кит тәрізділер мен жаңа туған қалталы сүтқоректілердегі ожау және оймақ тәрізді шеміршектер түтікше ұзарып, көмекей қуысына еніп тұрады. Көмекейдің мұндай құрылысы арқасында қалталылар бір мезгілде сүт еме алып, әрі тыныс ала алады, ал кит тәрізділер қорегін жұтқанда, оның көмекейіне су құйылмайды. Адамның көмейінен дыбыс органына және кеңірдекке ауа өтеді, сондай-ақ, бұларға қатты, не сұйық зат түсіп кетуден қорғайды; қ. дауыс. Қызметі Көмекей — тыныс жолын (аңқа) кеңірдекпен жалғастырып, қақпақ ретінде азықтың жұтқыншақтан кеңірдекке түспеуін қамтамасыз етеді. Ол екі бағытта (сыртқы ортаға және ішке өкпеге) ауа өткізетін тыныс жолы және дыбыс мүшесі. Көмекейдегі дыбыс сіңірінің бір-біріне тиіп, аралары тарылып және тербелуінен дыбыс пайда болады. Дыбыстың биіктігі ауа тербелісінің жиілігіне және дыбыс сіңірінің керілуіне байланысты. Адамның және өкпесімен тыныс алатын жануарлардың көмекейінде, әдетте, дыбыс сіңірінің тербелуінен дыбыс түзетін – дыбыс шығару аппараты болады. Дереккөздер
Шашыранды (диффузды) ұрықжолдас

Шашыранды (диффузды) ұрықжолдас (диффузная плацента) — алланто-хорион бүрлері хорионның сыртқы бетінде біркелкі шашырап орналасып, жатырдың кілегейлі қабығындағы кірмелермен байланыс түзеді. Бұндай плацента биеде, інгенде, мегежінде, мәшіде (ұрғашы есек) болады. Дереккөздер
Шеміршекқап

Шеміршекқап (перихондрий); (, — маңында, қасында, — шеміршек) шеміршек ұлпаларының сыртқы дәнекер ұлпалық қабы. Шеміршекқап екі қабаттан: сыртқы талшықты және ішкі хондрогенді (камбиальды жасушалы) қабаттардан тұрады. Оның құрамындағы жас шеміршек жасушалары — хондробласттар бөлініп көбею арқылы жасушааралық заттар түзіп, шеміршектің қалындап өсуін қамтамасыз етеді. Шеміршекқап шеміршек ұлпасының қоректенуі мен қалпына келу (регенерация) процестерін іс жүзіне асырады. Дереккөздер
Көмкерме немесе париетальды клеткалар

.]] Көмкерме немесе париетальды клеткалар (glandulocytus parietalis; - без, — жасуша, parietalis - қабырғалық, көмкеру) — безді қарынның (асқазанның) кілегейлі қабығының өзіндік тақташасы қабатында орналасқан, түтікше қарапайым бездер қабырғасындағы безді жасушалар. Көмкерме жасушалар — түтікше қарын безі қабырғасын құрайтын жасушалар — негізгі экзокриноциттер мен мукоциттердің сыртқы жағында, бездердің денесі мен мойын бөліктеріне жанаса жекеленіп орналасады. Көмкерме жасушалар негізгі экзокриноциттерге қарағанда ірілеу келеді, олардың цитоплазмасы қышқылдық бояулармен қызыл түске (оксифильді) боялады. Бұлардың дөңгелек келген ядролары жасушалардың орталық бөлігінде орналасады. Көмкерме жасушалар цитоплазмасында митохондриялар көптеп кездеседі. Бұл жасушалар қарын (асқазан) сөлі құрамындағы тұз қышқылы түзілетін хлоридтер бөліп шығарады. Дереккөздер de:Magenschleimhaut#Fundusdrüsen
Шонданай жүйкесі

Шонданай жүйкесі (седалищный нерв); (nervus ischiadicus, лат. nervus — жүйке, ischiadica — шонданай) — құйымшақ торабының ең ірі жүйкесі. Өз кезегінде асықты жілік және шыбық жүйкелеріне бөлініп, бүкіл артқы аяқты (адамда — аяқты) жүйкелендіреді. Дереккөздер
Көпқабатты эпителий

.]] Көпқабатты эпителий (epithelium stratificatum squamosum; — үсті, жоғарғы жағы, thele — емізік, stratificatum — қабаттану, squama— қабыршық) — эпителиоциттердің (эпителий клеткаларының) көп қабаттарынан құралған шекаралық ұлпа. Көпқабатты эпителий — көпқабатты жалпақ және көпқабатты ауыспалы эпителий болып екі топқа бөлінеді. Дереккөздер ar:نسيج طلائي ta:எப்பித்தீலியம்
Шықшыт безі

Шықшыт безі (, glandula — без, parotis — құлақ түбі) — ауыз қуысына сілекей бөлетін күрделі көпіршікше-түтікше без. Шықшыт безі құлақ маңында орналасады. Ол көптеген бөліктерден тұрады. Без өзегі жақаралық кеңістікпен алға қарай бағытталып, төменгіжақтын тамырлы ойығы арқылы жақтың сыртқы бүйір бетіне шығады да, 4-азу тістерінің деңгейінде ұрттың кілегейлі қабығындағы бүршікке ашылады. Дереккөздер
Көпқабатты жалпақ эпителий

Көпқабатты жалпақ эпителий — өз кезегінде мүйізделетін және мүйізделмейтін эпителий ұлпаларына бөлінеді. Көпқабатты мүйізделмейтін жалпақ эпителий ауыз қуысы кейбір мүшелерінің, жұтқыншақтың, өңештің, тік ішектің, қынаптың кілегейлі қабығын астарлайды, бадамша бездерде (миндалиналарда) кездеседі, көздің қасаң қабығын сыртынан қаптайды. Көпқабатты мүйізделмейтін эпителий төменгі - негіздік (базальды) эпителиоциттер қабатынан, ортаңғы — қылтанақты эпителиоциттер қабаттарынан және жоғарғы — жалпақ эпителий жасушалары қабаттарынан тұрады. Көпқабатты мүйізделетін жалпақ эпителий — терінің эпидермис (теріүсті) қабатын түзеді. Эпидермис құрылысы мен атқаратын қызметі бір-бірінен ерекше бес түрлі: негіздік, қылтанақты, дәнше, жылтырауық және мүйізді эпителиоциттер қабаттарынан құралған. Дереккөздер ar:نسيج طلائي ta:எப்பித்தீலியம்
Көпқабатты ауыспалы эпителий

Көпқабатты ауыспалы эпителий — несеп жолдарын (бүйрек түбегі, несепағар, қуық, несепшығар өзегі) астарлайды. Көпқабатты ауыспалы эпителий негіздік, аралық және жоғарғы жабынды жасушалар қабаттарынан құралған. Көпқабатты ауыспалы эпителий — қорғаныс қызметін атқарумен қатар зат алмасу процесіне де қатысады. Дереккөздер ar:نسيج طلائي ta:எப்பித்தீலியம்
Шылауық

Шылауық (водянистая влага) — көздің қасаң қабығы мен көз бұршағы аралығындағы қуысты толтыратын сұйық. Шылауықтың қысымы тым артып кетсе, онда көру жүйкесі істен шығып, көз көрмей қалады (глаукома ауруы). Дереккөздер
Шырлы жасуша

Шырлы жасуша (тучные клетки, тканевые базофилы) — талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасында кездесетін ұлпа базофилі. Құрылысы жағынан шырлы жасуша базофилді лейкоцитке ұқсас, пішіні дөңгелек не сопақ келген, цитоплазмасында көкшіл түске боялған дәншелер болады. Шырлы жасуша — гепарин, серотонин, гистамин, дофамин және т.б. заттар түзеді. Гепарин қанның үюын төмендетіп, қабыну процесіне қарсы әсер етеді. Гистамин гепаринге онтогонист (қарама-қарсы), капиллярлар қабырғаларының өткізгіштігін күшейтіп, макрофагтардың белсенділіген арттырады. Шырлы жасуша плазмолеммасында көптеген иммуноглобулиндер болады. Дереккөздер Мастоциттер
Көптік бүйрек

Көптік бүйрек — бір-бірімен зәр шығару өзектері - бүйрек сабақшалары арқьлы байланысып жатқан көптеген майда жеке бүйрекшелерден тұрады. Әрбір бүйрекше сыртынан дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталған. Бүйрекшенің кесіндісінде бір-бірінен анық ажырайтын үш аймақты байқауға болады. Қапшықтың астындағы қыртысты аймақ — зәр бөлу аймағы. Бұл аймақты бүйрек өзекшелері нефрондардың денешіктері мен проксимальды және дистальды бөлімдерінің ирек түтікшелері құрайды. Олардың аралықтарында қан және лимфа тамырларына бай, тым жұқа борпылдақ дәнекер ұлпалық аралықтар (строма) орналасады. Бүйрекшелердің орталығында нефрондардың түзу түтікшелерінен (проксимальды және дистальді бөлімдердің түзу түтікшелері, жіңішке бөлімдер мен жинағыш түтікшелер) құралған, бөлінген зәрді өткізетін бозғылт аймақ орналасады. Бұл аймақтың стромасы да, борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Қыртысты және бозғылт аймақтар аралығында, оларды бір-бірінен ажыратып тұратын, ірі қан тамырлары (доғалық артериялар мен веналар) өтетін шекаралық аймақ болады. Бүйрекшелер сабақшалары бір-бірімен қосылып, несеп жолдарын, бұлар өз кезегінде бір-бірімен қосылып, несепағарды түзеді. Бүйректің бұндай түрі теңіз сүтқоректілерінде (китте, түленде, дельфинде, ақ аюда, моржда т.б.) болады. Дереккөздер Бүйрек
Ыдырама дене

Ыдырама дене (атретическое тело); (corpus atreticum, лат. corpus дене, грек, а жоқ, trema тесік) аналық жыныс безі — жұмыртқалықтағы фолликулдардың толық дамып жетілмей, кері ыдыраған түрі. Ыдырама денеде фолликулалы жасушалардың қоректендіру (трофикалық) қызметі тоқталып, мөлдір аймағы сақталады. Нәтижесінде жұмыртқа жасушасы (овоцит) ыдырап, оның орнында дәнекер ұлпасы жетіледі де, ыдырама денеге айналады. Дереккөздер
Көптік ұрықжолдас немесе котиледонды плацента

Көптік ұрықжолдас немесе котиледонды плацента — ұрықтың бүрлі қабығының (хорионының) сыртқы бетінде аралшық тәрізді (котиледон түрінде) топтасып жатқан көптарамды ірі аллантохорион бүрлері мен жатырдың кілегейлі қабығында төрт қатарда орналасқан сүйелшелер (карункулалар) кірмелерінің (крипталарының) байланысуынан пайда болған ұрықжолдас (плацента). Бұндай плацента күйіс қайтаратын жануарларда (қой, сиыр, ешкі т.б.) болады. Дереккөздер hi:गर्भनाल ta:நஞ்சுக்கொடி
Ішкі құлақ

Ішкі құлақ (внутреннее ухо; auris interna, лат. auris — құлақ, interna — ішкі) — есту және тепе-тендік сақтау рецепторлары орналасқан құлақ бөлігі. Ол самай сүйектің тастық (қайыршық) бөлігінде орналасады, сыртқы сүйектік және оның ішіндегі жарғақтық шытырмандардан құралған. Осы екі шытырман аралығындағы лимфа сұйығын перилимфа деп атайды. Ал жарғақтық шытырман қуысындағы сұйықты эндолимфа дейді. Сүйектік және оның ішіндегі жарғақтық шытырандар үш бөліктен құралған. Олар: кіреберіс (саға), үш жартыдөңгелекше өзек және ұлу (иірілімді өзек). Кіреберістің жарғақтық шытырманын бір-бірімен жіңішке эндолимфалық өзекпен жалғасқан сопақ және дөңгелек қапшықтар құрайды. Сопақ қапшық (утрикулюс) бір-бірімен өзара перпендикулалы жазықтықтарда (сагиттальды, сегментальды және фронтальды) орналасқан үш жартыдөңгелекше жарғақтық өзектермен, ал дөңгелек қапшық (саккулюс) қысқа өзек арқылы жарғақтық ұлу өзегімен жалғасады. Бұлардың ішінде эндолимфа сұйығы болады. Есту талдағышының рецепторлары — жарғақтық шытырманның ұлу өзегін бойлай орналасқан иірілімді мүшеде (Корти мүшесінде) орналасқан. Жарғақтық ұлу өзегі — сүйектік ұлу қуысында болады. Тепе-тендік мүшесінің рецепторлары жарғақтық қапшықтардың ішкі бетіндегі "дақ" (макула) деп аталатын дөңесінде және жарғақты жартыдөңгелекше ампуласының ішкі бетіндегі "қырша" деп аталатын дөңестеу жерінде орналасады. Бастың немесе дененің кеңістіктегі өзгеру жағдайы туралы ақпарат осы аталған құрылымдарда түзіледі. Дереккөздер
Көпіршікті фолликул

Көпіршікті фолликул — сыртқы қабығы жұмыртқалықтың (аналық жыныс безінің) дәнекер ұлпасы мен көпқабатты фолликул жасушаларынан құралған, ішкі қуысы фолликул сұйығына толған, қабығының ішкі бетіндегі төмпешікте жұмыртқа жасушасы (овоцит) пісіп жетіліп жатқан пішіні көпіршік тәрізді жұмыртқалықтың (аналық жыныс безінің) фолликулаты аймағындағы күрделі құрьлым. Төмпешіктегі жұмыртқа жасушасын сыртынан пішіні призма тәрізді фолликул клеткалары бір қатарда орналасып қаптап жатады. Фолликул жасушалары — даму сатысындағы овоцитті өздерінің плазмолемма өсінділері арқьлы қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Төмпешікте жатқан жұмыртқа жасушасын — сыртындағы бір қатар фолликул клеткаларымен біріктіріп, "сәулелі тәж" деп атайды. Көпіршікті фолликулдан ішкі қуысы фолликул сұйығына толған, құрылысы күрделі, көлемі үлкен фолликул дамиды. Бұндай фолликулды жетілген фолликул (Грааф көпіршігі) деп атайды. Жетілген фолликулдың қабырғасы төрт қабаттан: ішінен сыртына қарай — фолликулалы қабықтан, шыныша жарғақтан, тамырлы және талшықты қабықтардан тұрады. Фолликул жасушалары фолликул сүйығына эстроген гормонын бөледі. Бүл гормон қанға сорылып, ұрғашы жануарларды күйітке келтіреді. Осы мезгілде жетілген фолликул қабығы жұмыртқалықтың ақ қабығына жанасып, ішіндегі фолликул сұйығының қысымы күшейеді. Гипофиздің лютеотроптық гормонының (ЛГ) әсерінен фолликул жарылады да, даму сатысындағы жұмыртқа жасушасы фолликул сұйығымен бірге жұмыртқа жолы (жатыр түтігі) құйғышына құйылады. Жетілген фолликулдың жарылу процесін овуляция деп атайды. Жарылған фолликул орнында аденогипофиздің лактотроптық гормоны әсерінен сары дене өсіп жетіледі. Дереккөздер
Ішкі мүшелер

Ішкі мүшелер немесе висцеральды мүшелер (organa viscerales; лат. organ мүше, орган, ағза; visceralis — ішкі) — дене қуыстарында (көкірек, құрсақ, жамбас қуыстары) орналасқан түтік тәрізді және қомақты паренхималы мүшелер. Ішкі мүшелерге организмдегі зат алмасу және көбею процестерін іс жүзіне асыратын мүшелер жүйелері (асқорыту, тыныс алу, зәр бөлу, аталық және аналық көбею мүшелері) жатады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Анатомия
Ішкі өсу

Ішкі өсу (мүшелерде) (интерстициальный рост); (inter, лат. interstitium — аралық, inter — ішкі, stitium — түзу) — эмбриондық даму кезінде жас шеміршек ұлпасы мен талшықты дәнекер ұлпаларында, ал эмбриондық даму кезеңінен кейін тек шеміршек ұлпаларының қалпына келу процесінде (регенерация) байқалатын құбылыс. Жетілу жатысындағы жас шеміршек хондроциттері митоз жолымен бөлініп, көбейеді де, бір қуыста (лакуп) орналасып, хондроциттердің біртекті (изогенді) топтарын түзеді. Шеміршек жасушалар санының өсуіне байланысты, оның массасы ұлғаяды, яғни ішкі жағынан өседі. Талшыкты дәнекер ұлпасы жасушааралық затының өсуі де ұлпа ішінде жүреді. Дереккөздер
Көпіршікше без

Көпіршікше без (glandula vesicularis; - без, vesicula - көпіршікше) - құрылысы түтікше-көпіршікше болып келген жұп қосалқы жыныс безі. Көпіршікше без қуықтың жоғарғы жағында орналасады. Оның негізгі өзегі шәует жолымен бірігіп, зәр-жыныс түтігінің басталар жеріне ашылады. Көпіршікше без қою келген жабысқақ бөлінді (секрет) бөледі. Без секреті жыныстық қатынас кезінде бөлінетін шәуеттің (сперманың) соңында аналық жыныс жолына шығарылып қоюланып, шәуеттің сыртқа қарай кері шықпауын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Көру жүйкесі

Көру жүйкесі (nervus opticus; ~ жүйке, opticum— көру) — көру талдағышының өткізгіш жолы, ми жүйкелерінің II жұбы, қызметі жағынан сезімтал жүйке. Көру жүйкесі көз алмасы торлы қабығындағы мультиполярлы ганглионды нейроциттер аксондарынан түзілген. Аталмыш жүйке ми сауытына көз шарасынан көру өзегі арқьлы еніп, қарсы жақтың аттас жүйкесімен айқасып, көру жолын түзеді де, аралық миға енеді. Дереккөздер
Іштөлдік кезең

Іштөлдік кезең (плодный период) — эмбриогенездің соңғы кезеңі. Іштөлдік кезеңде жануарлардың түрлеріне, тұқымдарына және жеке организмдерге тән белгілер дамиды. іштөлдік кезең, мысалы, сиырда 61-270 тәуліктердің аралығында болады. Оның ішінде бастапқы іштөлдік кезең 61-120 тәулік аралығында жүріп, тұқымға байланысты белгілер дамиды, ал 121-270 тәулік аралығындағы соңғы іштөлік кезеңінде жануарлар организміңде барлық мүшелер жүйелері қалыптасады, өсіп жетіліп, жеке организмге тән құрылыс белгілері мен ерекшеліктері дамып жетіледі. Дереккөздер
Ішперде

Ішперде (брюшина); (лат. peritoneum ішперде) — құрсақ және жамбас қуыстарының ішкі бетін астарлап жаткан сірлі қабық. Ол қабырғалық (париетальды) және висцеральды жапырақтарға бөлінеді. Қабырғалық ішперде құрсақ пен жамбас қуыстарының қабырғаларын және көкетті (диафрагма) астарлайды. Ал осы қуыстарда орналасқан ішкі мүшелер сыртынан висцеральды ішпердемен қапталған. Жалаңқабат сірлі қабықтан құралған париетальды ішперденің омыртқа бағанасы астында дене қуыстарының оң және сол жақтарынан келіп, өзара түйісіп қосқабаттанып, висцеральды ішпердеге өтетін жерін шажырқай деп атайды. Шажырқай негізінен ішек ілмектерінің аралығында жаксы жетілген. Қарындағы қосқабаттанған сірлі қабықтар аралығындағы дәнекер ұлпасында іш майы жиналатын шажырқайды шарбылар (үлкен және кіші) деп атайды. Көптеген ішкі ағзаларды бір-бірімен байланыстырып тұратын қосқабатты сірлі қабықтарды байламдар деп атайды. Жамбас қуысында жалаңқабат париетальды ішперде дене қабырғасынан ішкі ағзалардың сыртқы қабырғаларына өтіп, шұңқырлар және үңгілер түзеді. Шажырқайлар, шарбылар, байламдар, үңгілер, шұңқырлар ішперденің туынды мүшелері. Дереккөздер Іш перде
Іштөліалды кезең

Іштөліалды кезең (предплодный период) — эмбриондық дамудың гастогенез және органогенез сатыларындағы эмбриогенез кезеңі. іштөоліалды кезенде жануарлардың түрлеріне, кластарына, туыстарына, тұқымдастарына, отрядтарына тән белгілер дамиды. Ұрықта желбезек аппараты, мезодерманың сегменттерге бөлінуі жойыла бастайды. іштөлі аяқтарының бастамалары, кейбір тұқымдарга тән қасиеттер (мүшелердің пішіні, ұзындығы) жетіледі. ішкі мүшелердің (жүрек, бауыр, қарын, ішек, аралық және тұрақты бүйректер, жыныс бездері) мөлшері, пішіні, даму қарқыны жануарлар түрлеріне сәйкес қалыптасып, пішін түзілу процестері (морфогенез) басталады. Қоректену және тыныс алу алланто-хорион бүрлері арқылы жүзеге асады. Дереккөздер
Іштік парасимпатикалық орталық

Іштік парасимпатикалық орталық (внутренностный парасимпатисеский центр); (лат. nucleus parasympathicus splanchnus) сопақша мида орналасады. Сұрзаттық орталық нейроциттерінің аксондарынан түзілген түйіналды (преганглионды) миелинді жүйке талшықтары сомалық жүйке талшықтарымен бірігіп, кезеген жүйкені (nervus vagus) құрайды. Кезеген жүйке сопақша мидан бөлінгеннен соң, мойын аумағында симпатикалық бағанның мойын бөлігімен бірігіп, кезеген-симпатикалық бағанын (truncus vago-sympaticus) түзеді. Көкірек қуысына кіреберісте кезеген жүйке, симпатикалық бағаннан ажырайды да, көмекей мен жұтқыншақты жүйкелендіретін сомалық қайтарма жүйкені бөліп, құрсақ қуысына енеді. Көкірек қуысындағы мүшелерді (жүрек, өкпе т.б.) жүйкелендіретін тармақтарды беріп, ол құрсақ қуысына еніп, жартыайшықты ганглийге (ganglion semilunare) барады да, одан симпатикалық жүйке талшықтарымен бірге құрсақ қуысындағы барлық ішкі мүшелерге күн сәулелері іспеттес жан-жаққа таралып, "күндік өрімді" құрайды. Кезеген жүйкенің түйіналды миелинді жүйке талшықтары ішкі мүшелер қабырғаларындағы микроскоппен ғана көрінетін тым майда жүйке тораптары нейроциттерінде синапспен аяқталады. Жүйке тораптары нейроциттерінің қысқа аксондарынан түзілген түйінсоңы (постганлионды) миелинсіз жүйке талшықтары — өздері қабырғаларында орналасқан көкірек және құрсақ қуысындағы ішкі ағзалардың етті қабықтары мен қабаттарын және бездерін жүйкелендіреді. Дереккөздер
Экзокринді бездер

Экзокринді бездер (glandulae ехосгіпае, — без, — сыртқа, — белу) — бөлінділерін (секреттерін) сыртқы ортаға немесе сыртқы ортамен қатысатын дене қуыстарына бөліп шығаратын мүшелер. Экзокринді бездер екі бөлімнен құралған. Олар: секрет бөлетін соңғы бөлім және шығару өзегі. Соңғы бөлімнің қабырғасын безді жасушалар (гландулоциттер) құрайды. Құрылысына, бөліндіні белу, оны шығару сипатына және бөліндінің құрамына байланысты: экзокринді бездер бірнеше түрлерге ажыратылады. Құрылысына қарай қарапайым және күрделі бездер болып бөлінеді. Қарапайым экзокринді бездердің тарамдалмаған тек бір ғана шығару өзегі, ал күрделі бездердің шығару өзектері бірнеше тарамға тарамдалып жатады. Соңғы бөлімдерінің пішініне сәйкес экзокринді бездер: түтікше, көпіршікше (альвеолалы) және түтікше-көпіршікше бездер болып ажыратылады. Қарапайым түтікше бездерге: қарын (асқазан), ішек, жатыр, тер бездері; қарапайым көпіршікше бездерге: май бездері; күрделі түтікше-көпіршікше бездерге: сілекей, өңеш, ұйқы бездері жатады. Бөлінділерін гландулоциттерден сыртқа бөлу сипатына қарай: мерокринді (бөлінді белу кезінде жасуша құрылымы бұзылмай, сел сүзіліп шығады), апокринді (жасуша жартылай бұзылады) және голокринді (жасушалар толық бұзылып, бөліндіге айналады) бездерге бөлінеді. Бөліндінің құрамына сәйкес: протеинді, кілегейлі, протеинді-кілегейлі экзокринді бездер (сыртқы секреция бездері) болып ажыратылады. Дереккөздер
Экзоцитоз

Экзоцитоз (exocytos, грек, exos сыртқа, тысқары, kytos – жасуша) – заттардың жасушалардан сыртқа шығарылу процесі. Экзоцитоз кезінде жасуша цитоплазмасындағы әртүрлі протеин молекулалары, мукополисахарид немесе май тамшылары, ферменттер және т.б. заттар көпіршіктер түрінде жасуша плазмолеммасымен қапталып, жасушадан сыртқа шығарылады. Экзоцитоз процесінің іске асуына цитоплазмадағы микротүтікшелер мен жиырылғыш микрофиламенттер қатысады. Дереккөздер
Эндокриңді бездер

, 2 гипофиз, 3 қалқанша без, 4 айырша без, 5 бүйрекүсті безі, 6 ұйқы безі, 7 аналық без, 8 жұмалақ]] Эндокринді бездер (ішкі секреция бездері) (glandula endocrinae, лат. glandula без, грек, endon — ішкі, krino —бөлу) — гормондарын организмнің сұйық ішкі ортасына (қан, лимфа, ұлпа сұйықтығы) бөлетін бездер. Бұл бездер тек секрет бөлетін соңғы бөлімдерден тұрады, шығару өзектері болмайды және қан тамырларына өте бай келеді. Эндокринді бездер (ішкі секреция бездері): * орталық эндокринді бездер ** гипоталамус ** гипофиз ** эпифиз * шеткі эндокринді бездер ** қалқанша ** қалқанша маңы ** бүйрекүсті бездері Бұлардан басқа организмде қосарлана қызмет атқаратын аралас бездер де болады. Оларға: жынысбездері, ұйқы безі, плацента және тимус (айырша без) жатады. Эндокринді бездер гормондары организмнің сұйық ішкі ортасы арқылы дене мүшелерінің дамуы мен қызметін, олардағы зат алмасу деңгейін гуморальды реттеуге қатысады. Ағзада гормондар мөлшерінен көп бөлінсе гиперфунция, мөлшерінен аз бөлінсе гипофункция деп атайды. Гормондардың мөлшерден тыс көп бөлінуі де, аз бөлінуі де қауіпті. Кез келген бездің гипер және гипофункциясы қауіпті ауру тудыруы мүмкін. Гипофиз — негізгі ішкі секреция безі. Ол аралық мидың астыңғы жағына жіңішке өсінді арқылы бекінеді. Пішіні үрмебұршақ тәрізді, ересек адамдарда салмағы 0,5-0,65 г-ға жетеді. Бұл без 25 түрлі гормон бөледі. Оның гормондары ұйқы безінен басқа бүкіл ішкі секреция бездерінің қызметін басқарады. Гипофиздің соматотропин (өсу) гормоны барлық ұлпа мен ағзаға әсер етеді. Өсу гормоны қаңқа мен бұлшық еттің өсуіне әсер ете отырып, ағзаны дамытады. Егер өсу гормоны жеткіліксіз мөлшерде түзілетін болса, адамның бойы өспей, ергежейлілік пайда болады. Ал артық түзілген жағдайда (гиперфункция) алыптық ауруына шалдығады. Адамының сүйектері 25 жасқа дейін ұзарып өседі. Акромегалия – ересек адамдарда өсу гормонының көп бөлуінен пайда болатын ауру. Бұл жағдайда адамның саусақтары, аяқ және бет сүйектері ұзарып өседі. Ішкі секреция бездерінен бөлінетін гормондар және олардың адам ағзасына әсері Дереккөздер
Эндокриноциттер

Эндокриноциттер (эндокриноциты); (endocrinocyti, грек, endon — ішкі, krino — бөлу, kytos — жасуша) — гормондарын организмнің ішкі сұйық ортасына (қан, лимфа, ұлпа сұйығы) шығаратын безді жасушалар. Эндокриноциттер — эндокринді бездердің паренхимасын құрайды. Жекеленген эндокриноциттер асқорыту (асқазан, ішек) және тыныс алу мүшелерінің кілегейлі қабықтарында, бүйрек денешігі құрамында кездеседі. Дереккөздер
Эндомизий

Эндомизий (endomysium, грек, endon — ішкі, mys — ет) — ет ұлпасы жасушалары (миоциттер) мен талшықтары (миосимпласттар) аралықтарында орналасып, оларды біртұтас етіп байланыстырып, мүшелердегі етті қабаттар мен бұлшықеттер будаларын түзетіп талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасының жұқа қабаты. Талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасының құрамындағы ретикулин талшықтары мен жіңішке коллаген талшықтары негіздік жарғақпен бірігіп, бұлшықет талшығы сарколеммасының және миоциттер плазмолеммасының құрамына кіреді. Эндомизий арқылы миосимпласттар мен миоциттерді қоректік заттармен қамтамасыз ететін қан тамырлары және олардың жұмысын реттейтін жүйкелер өтеді. Эндомизий жүрек миокардтындағы кардиомиоциттер аралықтарында да болады. Дереккөздер
Эндотелий

Эндотелий (кейде Эндотелді жасушалар, , грек, endon — ішкі, thele — кеуделік емізікше) — жүректің, қан және лимфа тамырларының ішкі бетін астарлайтын жұқа қабық. Ол қанмен тікелей жанасып жатады. Эндотелді құрайтын жасушалар (эндотелиоциттер) — жалпақ пішінді жұқа жасушалар. Негіздік жарғақта орналасқан эндотелиоциттердің сопақ ядролары болады. Цитоплазмасындағы микрофиламенттердің арқасында эндотелиоциттер жиырылуға қабілетті. Эндотелиоциттердің ішкі және сыртқы беттеріндегі көптеген пиноцитозды көпіршіктер, олардың зат алмасу процесіне белсенді қатысатынын көрсетеді. Дереккөздер
Эндотелий-хорионды ұрықжолдас

Эндотелий-хорионды ұрықжолдас (эндотелио-хориальная плацента) — жыртқыш жануарларда болады. Алланто-хорион бүрлері жатыр кілегейлі қабығының эпителий қабаты мен дәнекер ұлпалық өзіндік тақташаны бұзып, оның терең қабаттарындағы қан тамырларының (капиллярларының) эндотелий қабатымен тікелей жанасады. Плацентаның бұл түрінде, іштөлі ұрық кабықтарының бүрлері енесінің қан тамырлары қабырғаларымен тығызырақ жанасады да, іштөлі организмі қоректік заттар және оттекпен молырақ қамтамасыз етіледі. Дереккөздер
Эндоцитоз

Эндоцитоз (endocytosis, грек, endon ішкі, kytos жасуша) жасушаға қоректік заттардың плазмолемма арқылы өту процесі. эндоцитоз кезінде плазмолемма цитоплазмаға қарай иіле еніп, әртүрлі мөлшердегі ойықтар жасайды. Ойықтар қармаған заттарымен бірге жасуша плазмолеммасымен цитоплазмаға қарай тартылып үзіледі де, көпіршіктерге (вакуольдерге) айналады. Жасушаға қармалған заттардың табиғатына байланысты эндоцитоз: фагоцитоз және пиноцитоз болып екіге бөлінеді. Фагоцитоз — тығыз қатты заттардың жасуша цитоплазмасына қабылданып, лизосомалар гидролазаларының көмегімен қорытылу процесі. Пиноцитоз жасушаның заттарды сұйық ерітінді түрінде ішу процесі. Жұтылатын пиноцитозды көпіршіктердің мөлшеріне байланысты олар: макропиноцитоз және микропиноцитоз деп аталады. Дереккөздер de:Membrantransport#Endozytose
Эозинофилдер

Эозинофилдер (eosinophile, грек, eosin — бояу, рһіlіа — сүйіспеншілік) — цитоплазмасында қышқылдық бояулармен қызыл ашық түске боялатын ірі дәншелері (гранулалары) болатын қанның ақ жасушасы. Гранулаларының құрамында гидролазалық ферменттер, пероксидаза, қышқылды фосфатаза, эстераза, гистаминаза ферменттері болады. Даму сатысына байланысты балғын, таяқша ядролы және сегментті ядролы эозинофилдер болып ажыратылады. Қалыпты жағдайда қанда негізінен жетілген сегментті ядролы эозинофилдер болады. Олардың ядролары екі, кейде үш бөлімнен тұрады. Ал таяқша ядролы және балғын жас эозинофилдер өте сирек кездеседі. Эозинофилдер организмге түскен бөгде протеиндерге қарсы қорғанысты, аллергиялық, анафилактикалық реакцияларды іш жүзіне асыруға және гистаминнің метаболизміне қатысады. Организмге бөгде протеинді заттардың енуіне байланысты эозинофилдердің саны күрт көбейеді. Дереккөздер
Эпимизий

Эпимизий (epimysium, грек, ері — үстінде, mys — бұлшықет) — бұлшықеттер мен ішкі ағзалардың етті қабыктарын сыртынан қаптайтын дәнекер ұлпалы қабық. Эпимизий арқылы бұлшықеттер мен мүшелер етті қабықтарын қоректендіретін қан тамырлары және олардың жұмысын реттейтін жүйкелер өтеді. Дереккөздер
Көру мүшесі

Көру мүшесі (organum visae; — мүше, — көру) — құрылысы күрделі көру талдағышының (анализаторының) жарықты қабылдағыш шеткі бөлімі. Ол көз алмасынан, көру жүйкесінен, көздің қорғаныс және көмекші мүшелерінен тұрады. Дереккөздер
Эпиневрий

Эпиневрий (epineurium, грек, ері — үстінде, neuron — жүйке жасушасы, жүйке) — жүйке талшықтарынан құралған ми және жұлын жүйкелерінің сыртқы дәнекер ұлпалық қабығы. Эпиневрий арқылы жүйкеге (жүйке талшықтарына) қоректендіргіш қан және лимфа тамырлары енеді. Дереккөздер
Парламентаризм

Парламентаризм - парламенттің өкілетті және заңшығарушы орган ретіндегі басым рөлін мойындайтын, заңшығарушы және атқарушы билік қызметтері толық нақтыланған мемлекеттік билік жүйесі. Парламентаризм жағдайында парламент өз алдында жауапты үкіметті қүрады, бақылайды, қажет болған жағдайда отставкаға жібереді. Заңшығарушы қызметі тек парламентке тиесілі. Парламентаризм жағдайында монархтың немесе президенттің өкілетгілігі тек хаттама-өкілетті сипатта болады. Дереккөздер bg:Парламентарна република cs:Parlamentní demokracie el:Κοινοβουλευτική Δημοκρατία it:Repubblica parlamentare vec:Repùblica Parlamentar
Көру талдағышы немесе көру анализаторы

Көру талдағышы немесе көру анализаторы (analisatoris visae, — талдау, - көру) - жарық пен түсті ажыратуға бейімделген талдағыш. Көру талдағышы — көру рецепторынан (көз алмасы), өткізгіш жолдан (көру жүйкесі) және мидағы орталықтардан тұрады. Жарықты қабылдайтын рецепторлар (сезімтал фоторецепторлы нейроциттер дендриттері) көз алмасының ішкі торлы қабығында орналасқан. Көру талдағышының өткізгіш жолы - ми жүйкелерінің II жұбы сезімтал көру жүйкесі. Осы жүйке талшықтары мидың имек денесінде, көру төмпектерінің артқы ядроларында және төрт төмпектің алдыңғы төмпектерінде орналасқан қыртысастылық орталықтарда аяқталады. Қыртысастылық орталықтардан басталатын орталық сезімтал өткізгіш жолдар, жүйке толқынын ми қыртысының шүйде аймағындағы қыртыстық орталыққа жеткізеді. Дереккөздер bg:Зрение ca:Vista cs:Zrak da:Synssans de:Visuelle Wahrnehmung en:Visual system es:Visión eu:Ikusmen fi:Näköaisti fr:Vue hr:Vid ja:視覚 ko:시각 ml:കാഴ്ച nl:Zien pl:Wzrok pt:Percepção visual sk:Zrak sl:Vid uk:Зір yi:זעהן
Эпителий-хорионды ұрықжолдас

Эпителий-хорионды ұрықжолдас (эпителио-хориальная плацента) — алланто-хорион бүрлерін қаптаған эпителий ұлпасы жатырдың кілегейлі қабығы кірмелерінің (бездерінің) эпителийімен жанасу арқылы байланысатын ұрықжолдастың түрі. Жатыр эндометрийінің эпителий қабаты бұзылмай, оның тұтастығы толық сақталады. Туғаннан кейін бүрліқабық бүрлері жатыр эндометрийінен оңай ажырайды. Бұндай плацента биеде, мәшіде (есектің ұрғашысы), інгенде, мегежінде болады. Дереккөздер
Көру төмпегі, таламус

.]] Көру төмпегі, таламус ( — көру төмпегі) - аралық мидың орталық бөлігін алып жатқан құрылым. Оң және сол көру төмпектері ми аралығы арқьлы бір-бірімен өзара жалғасып, үшінші ми қарыншасының (қуысы) бүйір қабырғасын жасай- ды. Көру төмпегі сезімтал нейроциттер денелері (перикариондар) құрайтын сұрзаттық орталықтардан (ядролардан) түзілген. Көру төмпегінің ядролары анализаторлардың сезімтал аралық орталықтары. Дереккөздер
Эпителиоциттер

Эпителиоциттер (epitheliacytos, грек, ері — үстінде, thele еміздікхие, kytos — жасуша) эпителий ұлпасының жасушалары. Эпителиоциттер — бір-бірімен өзара десмосома және тығыз байланыстар арқылы тығыз жанасып, эпителий қабаттарын түзеді. Олардың цитоплазмасында тек эпителий жасушаларына тән және беріктік қызмет атқаратын арнайы органеллалар — тонофибриллалар болады. Эпителиоциттердің пішініне сәйкес: эпителий ұлпалары әртүрлі — жалпақ, текше және призма тәрізді эпителий деп аталады. Безді эпителий жасушаларын гландулоциттер деп атайды. Мезотелиоциттер (сірлі қабық мезотелийінің жасушалары) сірлі сұйық бөледі, текше тәрізді эпителиоциттер бүйрек нефрондары қабырғаларында қайта сіңіру — реабсорбция процесіне, ішектің призма тәрізді эпителиоциттер микробүрлері қорытылған қоректік заттарды сіңіруге қатысады. Бокал (құты) тәрізді эпителиоциттер — біржасушалы бездер (кілегей бөледі). Эпителиоциттер организмнің сыртқы ортамен шектесетін бөліктеріңде шекаралық орын алып, дененің ішкі ортасын сыртқы ортадан бөліп, қорғаныс, сезім мүшесі қызметтерін атқарады, зат алмасуға қатысады, сөл бөледі. Дереккөздер
Эпифиз

Эпифиз (шишковидная железа); (epiphysis, грек, ері — үстінде, рһуо — өскін, бүр) — аралық ми эпиталамусы құрамына кіретін ішкі секреция бездерінің орталық мүшесі. Эпифиз сыртынан дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталған. Одан без ішіне қарай дәнекер ұлпалық перделіктер таралып, оның паренхимасын бөлікшелерге бөледі. Без паренхимасын екі түрлі жасушалар: ұсақ глиоциттер және ірі пинеалоциттер түзеді. Пинеалоциттер боялу сипатына қарай ашық және күңгірт түсті эндокриноциттерге бөлінеді. Пинеалоциттер жыныс мүшелерінің дамуын бәсендетіп, жыныстық жетілуді тежейтін, қандағы калийдің деңгейін жоғарылататын серотонин және мелатонин гормондарын бөліп шығарады. Дереккөздер
Парламентер

Парламентер - - бір-біріне қарама-қарсы күштердің бірінің келіссөз жүргізуге өкілетті тұлғасы. Халықаралық құқықтық және дәстүрлі ережелерге сай Парламентер тұлғасы ерекше пұрсатты жағдайға ие, оған ешкімнің тиісуге құқы жоқ. Батыстық тәжірибеде Парламентерді соққыға жығып немесе өлтіру аса ауыр қылмыс болып есептеледі. Дереккөздер
Эритробласт

Эритробласт (erythroblastus, грек, erythros — қызыл, blastos — бастама, өскін) — сүйектің қызыл кемігі майындағы діңгекті және жартылай діңгекті жасушалардан дамып жетілетін бірмүмкіндікті (унипотентті) эритроциттердің бастама ізашар жасушасы. Эритропоэз кезінде (эритроциттердің даму процесі) эритробласттан жетілетін цитоплазмасы әртүрлі түске боялған жасушалардың дамуы қатарлары ажыратылады. Олар: базофилді эритробласт (цитоплазмасы негіздік бояумен көкшіл түске боялады), полихроматофилді эритробласт (бейтарап бояумен қызғылт-көкшіл түске) және оксифилді эритробласт (қышқылдық бояумен қызыл түске). Эритробласттардың мөлшері 15-25 мкм. Жасуша цитоплазмасының көпшілік бөлігін дөңгелек немесе сопақ ядро алып жатады. Олар белсенді бөлініп көбею нә-тижесінде майда (10-12 мкм) дөңгелек келген жасушаларга айналады. Оксифилді (ацидофидді) эритробласт ядросын сыртқа шығарып, нормоцитке, одан соң ретикулоцитке айналып қанға өтеді. Ретикулоциттер одан әрі жетіліп, эритроциттерге айналады. Дереккөздер
Эритропоэз

Эритропоэз (erythropoesis, грек, erythros — қызыл, poesis — түзілу, даму) — сүйектің қызыл кемігі майындағы эритроциттердің түзілу процесі. Эритропоэз кезінде эритроциттер көп мүмкіндікті (полипотентті) діңгекті және жартылай діңгекті бөліну арқылы дамуынан бастама алған бір мүмкіндікті (унипотентті) проэритробласттардан түзіледі. Олардан эритробласттар қатары (базофилді, полихроматофилді, оксифилді) жетіліп, пронормоцитке, одан нормоцитке айналады. Бұлар ядроларын сыртқа шығарып, ретикулоциттер деп аталады. Ретикулоциттер қан арнасына өтіп жетіліп, эритроциттерге айналады. Эритроциттердің дифференциациясы Дереккөздер
Ядро қабықшасы

Ядро қабықшасы (ядерная оболочка, кариолемма); (nucleomembrana, karyolemma, грек, karyon — ядро, lemma — қабықша) ядроны жасуша цитоплазмасынан бөліп тұрады. Ядро қабықшасы сыртқы және ішкі жарғақ тан және олардың аралығындағы жарғақаралық (перинуклеарлық) кеңістіктен тұрады. Ядро қабықшасында көптеген ұсақ тесіктер (поралар) болады. Олардың саны жасушадағы түзіліс (синтез) процестерінің белсеңділігіне байланысты. Түзіліс процесі күшейген сайын, тесіктер саны да көбейеді. Ядро Қабықшасының тесіктері арқылы жасуша цитоплазмасы мен ядро аралығында зат алмасу процесі (протеиндер, көмірсулар, майлар, нуклеин қышқылдары, су, әртүрлі иондар) үздіксіз жүріп отырады. Ядро қабықшасы тесіктер арқылы цитоплазмалық тормен, одан әрі жасушаны қоршаған сыртқы ортамен жалғасады. Дереккөздер
Ядрошық

Ядрошық — жасуша ядросы ішіндегі домалақтау тығыз денешік, оның мөлшері 1—2 мкм-ден 10 мкм-ге дейін және одан да көбірек шамаға өзгеруі мүмкін. Ядрошықтың кұрамына РНҚ және ақуыз енеді, РНҚ-синтезі жүреді. Клетка бөлінген кезде ол жойылып кетеді. Ядрошықта 70% цитоплазмалық РНҚ және 30% ядролық РНҚ синтезделеді. Өсімдіктер мен жануарлар жасушаларын тірі қалпында зерттегенде немесе бекітіп, бояп барып тексергенде олардың ядросының құрамында үсақ түйіршікті, тығыз орналаскан заттарды — хроматинді байкауға болады. Бұл заттар өздеріне негізгі бояуларды жақсы сіңіреді, осыған карап хроматиннің қышқылдық қасиеттерінің бары немесе ДНҚ мен ақуыздардың қосындысынан тұратыны анықталды. Хроматин ядро кабатына тақау немесе кариоплазмада біркелкі орналасады. Интерфаза кезінде хромосомалар тығыз денешіктер қалпына босаңқырайды. Егер хромосомалардың барлық бөлімдері бірдей босаңқы келсе, онда бұл аймакты шашыраңқы (диффузды) хроматин деп атайды, ал хромосомалардың барлық бөлімдері тығыз келсе, онда Бұл аймақты тығыз— гетерохроматин деп атайды. Хроматиндердің осылай орналасуы синтетикалық, процестерге байланысты. Шашыраңқы (диффузды) хроматиндерде синтетикалық процестердің күшті жүретіні байқалған. РНҚ синтезі азайғанда хроматиндер тығыздалып гетерохроматинге айналады. Митоз процесінде хроматиндер тығыздалып, хромосомаға айналғанда ешқандай синтетикалық процесс жүрмейді. Сонымен хромосомдардың құрылымына қарай екі күйін байқауға болады: біріншісі — шашыраңқы (диффузды) күй, Бұл ядродағы транскрипция және редупликация процесін көрсетеді, екіншісі — хроматиндердің тығыздалған күйі, мұнда, хромосомдар тек кана генетикалық материалдарды болу және оларды ұрпактан-ұрпакка беру қызметін атқарады. Хроматиннің химиялық құрамына негізінде ДНҚ, арнаулы хроматин ақуызы — гистон және РНҚ кіреді (олардың көлемі 1:1,3-0,2). Сонымен хроматин өзінің химиялық құрамы жағынан ДНҚ мен ақуыздың күрделі қосылысы ДІ ІП (дезоксинуклеопротеид) болып саналады. Дереккөздер
Ядро сөлі

Ядро сөлі (ядерный сок, кариоплазма); (caryoplasma, грек, karyon — ядро, plasma — плазма) — ядроның біркелкі қоймалжың сұйық бөлігі. Ядро сөлінің құрамына су, протеиндер, көмірсулар, нуклеопротеидтер, витамиңдер, ферменттер, минералды тұздар, иондар кіреді. Митоз кезінде ядро сөлі цитоплазмамен қосылып кетеді. Дереккөздер
Парламент өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату

Парламент өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату - ҚР Президенті мына жағдайларда: 1) Парламент Үкіметке сенімсіздік білдіргенде; 2) Парламент Премьер-Министрді тағайындауға екі мәрте келісім бермегенде; 3) Парламенттің Палаталары арасындағы немесе Парламент пен мемлекеттік үкіметтің басқа тармақтары арасындағы еңсерілмейтін келіспеушілік салдарынан саяси дағдарыс болған жағдайда Парламентті тарата алады. Парламент төтенше жағдайда немесе соғыс жағдайында, Президент өкілеттілігінің соңғы алты айында, сондай- ақ осының алдындағы таратудан кейінғі бір жыл ішінде таратуға болмайды. Дереккөздер
Нейросекреция

Нейросекреция (neurosecretio, грек, neuron — нейроцит, жүйке жасушасы, secretio — бөлу) — нейроциттердің биологиялық белсенді заттарды (нейрогормондарды) бөліп, организмнің ішкі сұйық ортасына (қан, лимфа, ұлпа сұйығы) шығару қабілеттілігі. Нейросекретті жасушалар гипоталамустың нейроциттерден құралған орталықтарында (ядроларында) орналасады. Олар ірі нейросекретті және ұсақ нейросекретті нейроциттер болып екі топқа бөлінеді. Ірі нейросекретті нейроциттер гипоталамустың алдыңғы аймағындағы супра-оптикалық және паравентрикулалық ядроларды құрайды. Супраоптикалық ядро нейроциттері вазопрессин, ал паравентрикулалы ядро нейроциттері окситоцин нейрогормондарын бөледі. Бұл гормондар нейросекретті нейроциттер аксондары бойымен жылжи ағып, гипофиздің артқы бөлігі — нейрогипофиздегі қан қылтамырлары (капиллярлар) қабырғалары маңындағы соңғы денешіктерде жиналып, организмге керекті деңгейде қанға өтеді. Гипоталамустың орталық және артқы аймақтарындағы майда келген нейросекретті нейроциттерден құралған ядролар клеткалары аденогипофиз (гипофиздің алдыңғы және аралық бөліктері) аденоциттеріне (безді жасушаларына) әсер ететін рилизинг-факторларды бөледі. Рилизинг-факторларға олигопептидті гормондар — либериндер мен статиндер жатады. Либериндер гипофиздің алдыңғы және аралық бөліктері жасушаларының гормон түзу қызметін күшейтеді, ал статиндер, керісінше, олардың жұмысын тежейді. Гипоталамус нейросекретті нейроциттері биологиялық белсенді заттар (нейрогомондар) бөле отырып, жүйке жүйесі мен эндокринді бездердің қызметтерін үйлестіріп, адам мен жануарлар организмдеріндегі нейрогуморальды реттелуді іс жүзіне асыруға қатысады. Дереккөздер de:Neurosekretion
Дойче альгемайне цайтунг

«Дойче альгемайне цайтунг» — республикалық қоғамдық-саяси газет. 1966 жылдың 1 қаңтарынан бастап Целиноградта (қазіргі Астана) неміс тілінде «Фройндшафт» (, «Достық») деген атпен жарық көрді. 1987 жылдан бері Алматыда шығып тұрады. 1991 жылдан қазіргі атымен неміс-орыс тілдерінде шығады. Газет қазақ әдебиетіне әрдайым жылы ықылас танытып, қазақтың белгілі ақындары мен жазушыларының шығармаларын неміс тіліне аударып, насихаттаумен де шұғылданады. 40 жылдан астам мерзім ішінде Мұхтар Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына қатысты бірқатар материалдар басылды. 1966-69 ж. Мұхтар Әуезов және оның «Абай жолы» эпопея­сы туралы Г. Вормсбехердің бірнеше танымдық мақалалары жарияланды. «Еңлік Кебек» трагедиясы жайында белгілі ақын Н. Пфеффердің «Махаббат зұлымдықты жеңеді» атты мақаласы басылды. Қазақтың кемеңгер суреткері әрі ойшылының адамзат өркениетіндегі рухани-тарихи орны жөнінде әр жылдарда Г. Бельгердің бір топ көлемді эсселері осы газетте жарық көрді. Мұхтар Әуезовтің 80, 90, 100 жылдық мерейтойларына орай, газет арнайы бет беріп отырды. Онда «Абай жолы» романының 1-кітабынан үзінді (аударған X. Ангарова), «Көксерек» әңгімесі (аударған Д. Поммеренке), өмірбаяндық деректер, жазушы жайында жылы лебіздер, К. Эрлихтің «Қазақ әңгімесінің хас шебері» атты шолу мақаласы келтірілген. Абайдың өмірі мен шығармашылығы жайында басылған көптеген материалдарда да Мұхтар Әуезов есімі әрқашан коса айтылады. Дереккөздер
Парсонс Талкотт

Парсонс Талкотт (1902-1979) - белгілі американ әлеуметтанушысы. Парсонс адамдық шындықтың барлық жағын қамтитын теориялық жүйені қалыптастыруға тырысты. Қоғамды сақтау мен тұрақтылық жағдайларын талдады. Кез келген жүйенің сақталуын қамтамасыз ететін негізгі төрт қызметті анықтады: бейімделу, мақсатқа жету, ықпалдасу мен модельді қолдау. "Әлеуметтік стратификация теориясына талдамалы көзқарас" атты еңбегінде қоғам туралы функционалдық ұғымды теориялық тұрғыдан негіздей бастайдыӘлеуметтік жүйе деңгейінде бейімделу функциясын - экономикалық бөлік, мақсатқа жету функциясын - саяси, ықпалдасу функциясын - құқықтық институттар мен дәстүр, модельді қолдау функциясын - наным жүйесі, мораль және әлеуметтендіру ұйымдары (отбасы, білім беру институттары, т.б.) қамтамасыз етеді. Парсонс пікірінше, әлеуметтік жүйені талдауда үш деңгей бар: құндылықтар, қалыптасқан заңдар мен ұжымдық ұйымдар. Дереккөздер
Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің әріптестік кеңесі

Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің әріптестік кеңесі - алты арабиялық монархиялардың аймақтық саяси-экономикалық тобы: Сауд Арабиясы, Кувейт, БАӘ, Оман, Катар, Бахрейн. 1981 ж. қалыптасқан. Дереккөздер
Кристионас Донелайтис

Донелайтис Кристионас (1.01.1714-18.02.1780) - литван ақыны, литван көркем әдебиетінің негізін салушы. Шығармаларында әлеуметтік кайшылықтар, басыбайлы шаруалардың тұрмысы шебер суреттелген. Мұхтар Әуезов «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты еңбегінде Донелайтистың «мұралары сол дәуірдегі саяси-қоғамдық мәдениетті жайлардың айнасы. Донелайтис Литва әдебиетінің негізін қалаушы, немістендіру саясатына карсы шығып, Литваның ұлттық мәдениеті ушін күрескен» деп бағалайды. Дереккөздер
Гаметобласт

Гаметобласт (garnetoblastos; грек, gametos — жыныс жасушасы, blastos — өскін) — эмбриондық дамудың (эмбриогенездің) 3-аптасында ұрық организмінде, қалыптасқан сарыуыз қапшығы қабырғасында дамып жетілетін алғашқы ізашар бастама жыныс жасушасы. Гаметобласт — цитоплазмасы гликогенге бай, ядросы ашық көгілдір түске боялған ірі жасуша. Ол митоз арқылы белсенді бөлініп көбейеді де, қанның ағысымен ұрықтың болашақ жыныс бездері бастамаларына (гонадаларға) барып қоныстанады. Гонадаларда гаметобласттар сыртынан өзін қоректік заттармен қамтамасыз ететін тіректік (фолликул жасушалары — сустентоциттер) жасушалармен қапталып, адам мен жануарлар организмдерінің болашақ жынысына байланысты аталық немесе аналық жыныс бездеріне айналады. Гаметобласттардан жыныс жасушалары (сперматозоидтар, овоциттер) дамып жетіледі. Дереккөздер
Партикуляризм

Партикуляризм - ( - бөлік) - саяси, әкімшілік немесе мәдени автономияға қол жеткізіп, ұстап тұруға талпыну; белгілі бір аймақтың тұрғындары арасында осы аймақтың елдің басқа бөліктерінен ерекшелігі, айрықша даму жолдары туралы қең таралған көзқарас. Партикуляризмнің шектен шыққан түрі сепаратизм - тәуелсіздік aлу және орталықсыздандыру үшін күрес - орталық мемлекеттік органдардың жетекші рөлін мойындамау. Орта ғасырларда партикуляризм феодалдық бытыраңқылықтан, сеньорлар мен қалалардың барынша саяси, әкімшілік және соттық дербестікке ұмтылуынан көрініс тапты. Дереккөздер
Гаметогамия

Гаметогамия (грек, gametos — жыныс, жыныс клеткасы; gamos — неке) - жынысы әртүрлі гаметалардың (аталық және аналық гаметалардың) қосылуы. Гаметогамия, яғни ұрықтану процесі нәтижесінде, олардың ядролары бірігіп, біржасушалы ұрықтың (зиготаның) ядросын түзеді. Дереккөздер
Феодализм

рәсімінің суретті]] Феодализм - XVIII ғасырда Ұлы француз төңкерісі кезінде "Ескі тәртіп" (шексіз монархия, дворяндар үстемдігін) білдіретін ұғым; марксизмде - капитализмнің алдындағы әлеуметтік экономикалық формация. Қазіргі тарих шымында феодализм Батыс және Орталық Еуропада орта ғасыр дәуірінде өмір сүрген әлеуметтік жүйе ретінде қарастырылады, алайда, феодализм әр дәуірде әртүрлі елдерде кездесті. Феодализм негізіне - вассал (бағынышты) мен сеньор, азамат мен зереннің, шаруа мен ірі жер иеленушінің ара қатынастары жатады. Феодализмге құқықпен бекітілген сословиелік, заңдық теңсіздік, рыцарлық әскери ұйым тән. Феодализмнің идеологиялық және өнегелік негізі ортағасырлық мәдениеттің мазмұнын анықтаған христиандық болды. Феодализмнің қалыптасуы V-IX ғасырлар. Рим империясын варварлар жаулап алғанынан кейін жүрді. Феодализмнің гүлденген дәуірінде (ХII-ХӀӀӀ ғасырлар) қалалар және қалалық тұрғындар экономикалық және саяси нығая түседі, сословиелік, өкілеттік жиналыстар құрылады (ағылшын парламенті, француз Бас штаттары және т.б.), сословиелік монархияның ақсүйектердің ғана емес, сословиелердің мүдделерімен де санасуына тура келеді. Қалалық экономиканың дамуы аристократия үстемдігінің табиғи-шаруашылық негіздерін шайқалтты, ал еркін ойлаудың таралуы дінге күпірлік етушілердің XVI ғасыр. Қайта Өрлеуге өтуіне әкелді. Протестанттық өзінің жаңа этикасымен және құндылықтар жүйесімен капиталистік сипаттағы кәсіпкерлік қызметтің дамуына қолайлы жағдай туғызды. XVI-XVIII ғасырлар төңкерістер негізінен аяқталғанын белгіледі. Дереккөздер
Физиократтар

Физиократтар - XVIII ғасырдың саяси-экономикалық ағым. Бұл мектептің негізін салушылар болып француз ғалымдары Франсуа Кенэ (1694-1774) мен Анн Тюрго (1727-1781) болды. Физиократтар экономикалық ғылымда айтарлықтай бетбұрыс жасады. Олар бірінші болып өндіріс аясына көңіл бөлді. Олардың ойынша, байлықтың көзі сауда емес, өндірісте. Өндіріс ретінде олар ауыл шаруашылығы саласын ғана жақтады, яғни ауыл шаруашылығындағы жұмысшылардың еңбегі арқылы ұлттық табыс жасалады, ал жер табиғаттың берген сыйы, олай болса, жерден алынған өнім ғана қосымша пайданы арттыра алады деп дәріптеді. Бұл жерде ауыл шаруашылығынан басқа экономиканың салалары (өнеркәсіп, сауда, т.б.) «өнімсіз» деп саналды. Физиократтардың жеткен жетістігі болып олардың алғаш рет ұлттық экономика шеңберінде (әсіресе, Кенэнің Францияның ұлттық шаруашылығын зерттеуі) ұдайы өндіріс үдерістерін зерттеуі табылады. Сонымен, физиократизм – бұл пайда табудың жолы ең алдымен, ауыл шаруашылығы саласында қалыптасатынын және өндіріс аясын зерттейтін экономикалық теорияның бір бағыты Дереккөздер