kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Каймирасова Таңсұлу Гималқызы

Каймирасова Таңсұлу Гималқызы (1923 жылы туған, Башқортостан, Салават ауданы Архауылов а.) – ғалым, геол.-минер. ғылым канд. (1972). Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1958). 1943 – 53 жылы Қазақ геофизика тресінің Атасу геофиз. экспедициясында отряд, партия бастығы, 1958 – 60 жылы сол трестің кешенді экспедициясында геолог, 1960 – 89 жылы Геологиялық ғылымдар институтында аға геолог, кіші, аға ғылым қызметкер болды. Негізгі ғылым еңбектері Қазақстанның металлогениясын зерттеуге арналған. Жәйрем барит-полиметалл кен орнын ашқан (1951). Атасу кенді ауданындағы Оңтүстік Қаражал, Ақшағат, Жомарт, Жәйрем, Үшқатын кен орындарының геологиясын зерттеген. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1977). Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Кайнозой фаунасы

Кайнозой фаунасы – кайнозой эрасы кезінде тіршілік еткен жануарлар дүниесі. Кайнозой фаунасы 65 млн. жылдан бергі уақыт аралығын қамтиды. Кайнозой фаунасын кейде сүтқоректілер заманы деп те атайды. Себебі, мезозой эрасында алып бауырымен жорғалаушылар – динозаврлар толығымен жойылып бітіп, кайнозойда жылы қанды сүтқоректілердің жедел дамыған кезеңі басталды. Бұл кезеңде сүтқоректілердің 25-тен астам отряд топтары тіршілік еткен. Олардың арасында: жыртқыштар, кемірушілер, жұп және тақ тұяқтылар, піл және кит тәрізділер, т.б. жануарлар болған. Сондай-ақ, Кайнозой фаунасының құрамына: омыртқасыздар (медуза, бауыраяқты моллюскілер, шаянтәрізділер, өрмекшілер), дөңгелекауыздылар (минога), сүйекті балықтар, қосмекенділер (саламандра), құстар (диатрима), приматтар кіреді. Ауа райының бірте-бірте құрғап, суынуына байланысты жануарлардың ортаға бейімделе алмаған түрлері жойылып, олардың орнына жаңа түрлер пайда болған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Станислав Викентьевич Калесник

Станислав Викентьевич Калесник (23 қаңтар 1901, Ресей, Санкт-Петербург – 13 қыркүйек 1977, Санкт-Петербург) – ғалым, география ғылымдарының докторы (1938), КСРО Ғалымдар Академиясының академигі (1968), Ресей ғылымына еңбегі сіңген қайраткер (1961) Өмірбаяны * Ленинград универститетін (қазіргі Санкт-Петербург универститеті) бітірген (1929). * 1939 жылы КСРО Ғалымдар Академиясы-ның Қазақстан филиалында Іле Алатауын (Талғар тау түйіні) зерттеу жұмысына кеңесші болды. * 1940 – 72 жылы осы университетте физика, география кафедрасының меңгерушісі, декан (1940 – 43, 1949 – 53), проректор, ғылым журналдың редакторы қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері * “Жалпы жертану негіздері” (1955) * “Жалпы жертанудың қысқаша курсы” оқулықтары 21 елдің тіліне (оның ішінде қазақ тіліне) аударылған. Бұл еңбектерінде жалпы жертану пәнінің тұжырымдамасын, сондай-ақ, Жердің географиялық қабығының қалыптасуы мен құрылуын анықтайтын жалпы заңдылықтар көрсетілген. * Калесник гляциология ғылымының негізін салды. * 1929 – 31 жылы Қазақстанға жасаған экспедициясында Жетісу (Жоңғар) Алатауының мұздықтарын зерттеді. Марапаттары * Ресей ғылымына еңбегі сіңген қайраткер (1961) * Ленин (1961, 1971) * Қызыл Жұлдыз (1995) ордені. * Еңбек Қызыл Ту (1975) ордені. * “Құрмет белгісі” (1944, 1951) ордені. Бүкілодақтық география қоғамының * Ф.Н. Литке атындағы алтын медалімен (1951) * Үлкен алтын медальмен марапатталған. Қоғамдық қызметі * Көптеген шет елдердің географиялық қоғамдарының мүшесі Есте сақтау Калесник есімі ТМД елдерінің бірнеше географиялық нысандарына берілді: * Іле Алатауы тауының шыңына; * Солтүстік Кавказ тауының шыңына; * Іле Алатауы мұздығына; * Жетісу Алатауы мұздығына; * Полюстік Орал мұздығына; * Солтүстік Кавказ мұздығына; * Антарктида мұздығына. Дереккөздер
Калила мен Димна

Калила мен Димна (, ) - араб-парсы тілдерінде сақталған ежелгі Үнді халқының әйгілі әдеби ескерткіші. Түп төркіні 3-4 ғасырда құрастырылған үнді тіліндегі "Панчатантра" дидактикалық мысал-ертегілер жинағынан тараған кітапты қайтіп 20 жыл үнділер арасында олардың дініне берілгенсіп, үндіше жасанып жүріп үнді кітапханасынан алып шыққаны туралы кітаптың Кіріспесінде жазылған. Сөйтіп әлемге таралған бұл кітап әлемдік дидактикалық шығармалардың керемет бір жауһары ретінде жоғары бағаланады. Кітаптың кіріспесінде кітапты үнді ғалымы Бедба жазғаны, кітапты Үндістан патшасы Дебшлемге арнап жазғаны айтылады. Автор ондағы басты кейіпкерлер ретінде жануарлар мен құстарды пайдаланған, олар негізінен адам кейіпкерлерінде бейнеленген. Ертегілер бірнеше тақырыпты қамтиды, олардың ішінде ең маңыздысы - патша мен халықтың қарым-қатынасы туралы. Сонымен қатар, олар бірқатар афоризмдер мен уағыздарды да қамтиды. Хосроу І (Khosrow I) кітапты және ондағы уағыздарды естіп, ол дәрігер Борзуяны (Borzuya) Үндістанға жібереді. Борзуя 20 жыл жасанды түрде жартылай үнді болып жүріп, үнділердің әбден сеніміне кіріп, соңында кітапты ұрлап көшіріп, оны Пехлеви парсы тілінде аударады. Картли (Kartli) патшасы Вахтаң VI (Vakhtang VI) 18 ғасырда парсы тілінен грузин тіліне аударма жасайды. Оның кейіннен тәлімгері Сулхан-Саба Орбелиани (Sulkhan-Saba Orbeliani) өңдеген жұмысы, сондай-ақ, Кахети (Kakheti) патшасы Давид I-дің аяқталмаған аудармасымен бірге ықтимал түпнұсқа мәтінді анықтау кезінде анықтамалық ретінде пайдаланылды. Кітапта негізінен патшалардың мінез-құлқы, өмір сүрген ортасы, алыс-жақындарымен қарым-қатынасы, сондай-ақ достық, тәрбие, оқушыларға өнеге боларлық толып жатқан мораль мәселесіне қатысты жәйттар сөз болады. Жинақтағы кез келген әңгіме жан-жануарлар атынан баяндалады. Автор өзінің айтайын деген ойын тек қана жан-жануарлар сөзімен жеткізе отырып, әрбір оқиға айтылып болған соң қорытынды жасайды, оны белгілі бір нақыл сөзбен түйіндейді. 6 ғ-да парсы, 4-14 ғасырларда араб, грек, көне славян, испан, көне еврей, латын, неміс, ағылшын, француз тілдерінде, 1762 жылы орыс тіліне аударылды. Революциядан бұрын қазақ ақындары "Қалила мен Димнаның" оқиғалық сарынын өз шығармаларында өзек етіп жырлаған. Сәбит Дөнентаев "Бит пен Бүрге", "Бір көлдегі үш балық" мысал әңгімелерін өлеңмен аударып, өзінің "Уақ-түйек" жинағында жариялады. Кітап 60-тан астам тілге екі жүз рет аударылған. "Калила мен Димнаны" С. Талжанов 1962 жылы қазақ тіліне аударды. Дереккөздер
Сергей Ксенофонтович Калинин

Сергей Ксенофонтович Калинин (8.10.1911, Ресей, Екатеринбург облысы, Красноуфимск қаласы – 9.11.1993, Алматы қаласы) – техника ғылымы докторы (1966), профессор (1976), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонт мүшесі (1972), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971). ҚазПИ-ді (1946, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Орал химия-технология институты (1930–33) мен КСРО Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесінің химия лабораториясында (1933–41) ғылыми-техникалық қызметкер әрі лаборатория меңгерушісі болды. Кеңес Армиясы қатарында (1941–45) қызмет еткеннен кейін Қазақстан Ғылым Академиясының Астрономия және физика институты (1945–57) мен Ядро физика институтында (1957–61) лаборатория меңгерушісі, Геология ғылымдар институтында сектор жетекшісі, бөлім меңгерушісі (1961–93) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбегі атомдар мен молекулалардың оптикалық спектрлерін зерттеу мен жүйелеуге арналған. Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Калория

Калория ( – жылу) жылу мөлшерін есептейтін бірлік. Бір кг қатты, сұйық отын немесе бір текше метр жанғыш газдың толық жанғанында бөлінетін, калориямен өлшенетін жылу мөлтуынды бу бөлінеді. Камерадан арнаулы сорғы арқылы туынды бу шығарылады. Пайда болған карамель массасы вакуум камераның екінші төменгі бөлігіне түседі де, оқтын-оқтын камерадан сыртқа шығарылады. Оның температурасы — 110-120° С. Халықаралық 1 кал = 4,1868 Дж, термохимиялық 1 кал = 4,1840 Дж. Шетелдерде зерттеулердің нәтижелері көбінесе 15 градустық калория (4,1855 Дж) арқылы көрсетіледі. Калориялық Тағамның калориялық мөлшері немесе энергетикалық құндылығы, ол толық сіңген кезде дене алатын энергия мөлшерін білдіреді. Тағамның жалпы энергетикалық құндылығын анықтау үшін оны калориметрде жағып, қоршаған су моншасына бөлінетін жылуды өлшейді. Адамның энергия тұтынуы дәл осылай өлшенеді: калориметрдің жабық камерасында адам шығаратын жылу өлшенеді және «жанған» калорияға айналады - осылайша тағамның физиологиялық энергетикалық құндылығын білуге ​​болады. Сол сияқты кез келген адамның өмірі мен белсенділігін қамтамасыз ету үшін қажетті энергияны анықтауға болады. Кесте осы сынақтардың эмпирикалық нәтижелерін көрсетеді, олардан олардың пакеттеріндегі өнімдердің құны есептеледі. Жасанды майлар (маргариндер) және теңіз майлары 4-8,5 ккал/г тиімділігіне ие, сондықтан олардың майдың жалпы көлеміндегі үлесін шамамен білуге ​​болады. Тағы қараңыз *Калориялық Дереккөздер
Каменское Плато

Каменское Плато– таудың таза ауасы және қымызбен емдейтін санаторий. Іле Алатауының беткейінде, Алматы қаласынан 10 км, теңіз деңгейінен 1360 м биіктікте орналасқан. Алғашқыда демалыс үйі болып құрылып, 1932 жылы өкпе туберкулезін емдейтін санаторийге айналды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 4-том
Кандела

Кандела ( – шам, шырақ; SI белгісі: cd), – жарық күшінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі; Кандела – толық жарық көзінің көлденең қимасы 1/600000 м тең ауданынан осы қимаға перпендикуляр бағытта шыққан жарық күші. Дереккөздер:
Кантата

Кантата (итальянша cantata, латынша canto – ән айту, ән салу) – жеке әншілер мен хор, оркестр үшін лирика-эпикалық, салтанатты мазмұнда жазылған тұтас мазмұнды ірі вокалдық-симфониялық шығарма. Кантата тек хорға ғана немесе оркестрге қосылып орындайтын жеке әншілерге де арналып жазылады. Әдетте ол оркестрлік эпизодтар, ариялар, речитативтер арқылы баяндалады. Шығарманың құрылысы және орындаушылар құрамы жағынан Кантата оратория жанрымен ұласады. Кантатаның ораторияға қарағанда лирикалық жағы басым келеді. Кантата 17 ғасырда Италияда лирикалық ән салу түрінде пайда болды. Ол кейін шағын камералық операға (композиторлар Дж.Кариссими, А.Страделла, А.Скарлатти, т.б.) ұласты. Камералық Кантатамен қатар хор Кантатасы және діни (шіркеулік) Кантаталар өріс алды. Діни және сарай Кантатасының үздік үлгісін композитор И.С. Йоганн Себастиан Бах шығарды. Ресейде алғашқы Кантата 18 ғасырда жарық көрді. Оның классикалық түрін 19 – 20 ғасырларда П.И. Чайковский (“Мәскеу”), Н.А. Римский-Корсаков (“Гомерден” атты премодия-кантатасы),С.И. Танеев (“Иоанн Дамаскин”), С.В. Рахманинов (“Көктем”) жазды. Батыс пен орыс музыкасында той-думанға арналған Кантаталар (Ф.Мендельсон-Бартольдидің “Мерекелік әні”) кеңінен дамыды. Кантата жанры Қазақстан композиторлары шығармадан да кең орын алды. Оның идеялық мазмұны тереңдеп, музыкалық бейнелерінің нақыш-бояулары байи түсті. 1947 жылыЕ.Г. Брусиловскийдің “Советтік Қазақстан” атты тұңғыш Кантатасы жарық көрді. Бұдан кейін бұл жанрда Қ.Мусин (“Тың жер туралы кантата”), Е.Рахмадиев (“Айастан”), С.Мұхамеджанов (“Отаным менің”, “Жыл мезгілі”, “Салтанатты кантата”), Б.С. Жұманиязов (“Жер”, “Отан салтанаты”, “Достық”), Ғ.А. Жұбанова (“Мұхтар Әуезов туралы аңыз”), Н.Меңдіғалиев (“Дала комиссары”), М.Сағатов(“Ақын әні кантатасы”, “Мереке кантатасы”, “Достық отаны”), Т.Ш. Қажығалиев (“Ұлы достық”), т.б. елеулі еңбек етті. Дереккөздер:
Капелла

:Капелла (итальянша cappella – кішкене шіркеу) *1) архитектурада – бір ғана әулеттің мінәжат етуіне, табынатын діни қасиетті заттарды сақтауға, кейде шіркеу әншілерін орналастыруға арналған діни құрылыс (не құрылыстың бір бөлігі). Капелла ғибадатханалар мен шіркеулерде (бүйірлік нефтерде немесе хор төңірегінде – готикалық сәулет өнерінің “капеллалар азагүлі” түрлік пішінінде), қамалдар мен сарайларда да болған. Сондай-ақ, жеке тұрған Капелла салынды. Мысалы, 17 ғасырда сәулетші Джованино де Дольчи ІV Сикст папасының тапсырысы бойынша Сикстин капелласын тұрғызды; *2) музыкада – шіркеу әншілерінің хоры. Орта ғасырдағы Капеллаға музыкалық аспаптар араласпаған. Бірыңғай әншілерден тұратын хорды “а” капелла” деп атау осыдан шыққан. Аспаптық музыканың өрістеуіне байланысты капелла әншілер мен музыкалық аспабында ойнаушылардың аралас ансамбліне айналып кетті. Дереккөздер:
Капельмейстер

Капельмейстер (немісше kapellmeіster – маман, жетекші) – алғашында вокалдық және аспаптық капеллалардың, кейіннен театрдың,әскери және т.б. симфониялық оркестрдің жетекшісінің атауы болған термин. Қазір оркестр жетекшісін дирижер, ал хор жетекшісін хор дирижері немесе хормейстер деп атайды Дереккөздер
Капитал Айналымы

:Капитал айналымы– капиталдың үздіксіз жаңарып отыратын ауыспалы айналымы; компанияның жылдық сату көлемінің салынған капиталға (меншікті қаражаттың орташа сомасына) қатынасы; жылдық өткізу (сату) көлемін тұрақты капиталдың ұзақ мерзімді міндеттемелер мен меншікті капитал сомасына тең шамасына бөлу арқылы есептелетін көрсеткіші. Өнеркәсіп капиталы ауыспалы айналымның барлық сатысынан өтетін уақыт капитал айналымының уақытын құрайды. Дереккөздер:
Капиталдың Шоғырлануы

:Капиталдың Шоғырлануы– қорлану, яки қосымша құнның бір бөлігін капиталға айналдыру есебінен капиталдың өсу үдерісі; түрлі иеленушілер, меншіктенушілер капиталдарының біріктірілуі арқылы, сондай-ақ, пайданы капиталға айналдыру есебінен капиталдың ұлғайтылуы; капиталдың бір қолға немесе бір жерге шоғырлануы. Дереккөздер
Капустин Яр

:“Капустин яр” ядролық полигоны – бұрынғы КСРО Қорғаныс министрлігі мен Атом өнеркәсібі министрлігінің ядролық жарылыстар өткізген сынақ аймағы. Тарихы Полигон 1949 жылы құрылған. Атырау және Батыс Қазақстан облыстарының батыс аймақтары (Нарын құмы) мен Ресей Федерациясының Астрахан, Волгоград облысының шығыс бөліктерін қамтиды. Бұл полигонда, негізінен, ұшақтар мен ракеталардың ядр. жарылыс заттарын тасымалдау әдістері зерттелген. “Капустин яр” ядролық полигонының орт. және ұшу-сынақ аймақтарын қоса есептегендегі жалпы аумағы 6,5 млн. га, оның ішінде Батыс Қазақстан облысындағы аумағы 1,5 млн. га. Полигонда әр түрлі қару-жарақ жер бетінде және әуеде сынақтан өткізілген (24 мың ракета жарылған, 177 соғыс техникаларының түрлері сынақтан өткізілген, 619 СС-20 ракеталары жойылған). Әр зарядтың қуатт. 10 – 300 килотонна, жарылу биіктігі 5,6 – 300 км-ге жеткен. Осының салдарынан ауаға 30 мың тоннаға жуық аса зиянды улы заттар таралған. Сынақ аймағын радиациялық тексеруден өткізгенде, ондағы радиоактивтік заттардың (цезий-137, стронций-89, т.б.) мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары екені анықталған. Зияндылығы Зиянды радиоактивтік заттар топырақты, суды, егістік жерлерді және мал жайылымдарын ластаған. “Капустин яр” ядролық полигонындағы жергілікті тұрғындарды мед. тексеруден өткізгенде, психоз ауруына шалдыққандары (әсіресе, балалардың) облыстағы орташа деңгеймен салыстырғанда 2,3 есе, ал республика бойынша – 2,1 есе жоғары болған. Әсіресе, қатерлі ісік аурулары, өкпе аурулары, иммундық жүйелер мен қан құрамының бұзылуы басым. Мысалы, 1980 – 89 жылықатерлі ісік ауруына шалдыққандардың саны 1972 жылмен салыстырғанда 4 есе көбейген. Дереккөздер:
Караван

:“Караван” – ақпараттық-жарнамалық бейресми апталық газет. Алғашқы саны 1991 жылы Алматыда орыс тілінде жарық көрді. Құрылтайшысы – “Караван-пресс” акционерлік қоғамы. Газеттің “Сообщают наши корреспонденты”, “Я сама”, “Глобус”, “Частный сектор”, т.б. бөлімдерінде республиканың экономикалық, әлеуметтік-саяси өмірін қамтыған мақалалар жарияланады. Көлемі 96 бет. Таралымы 225000 дана. Дереккөздер
Карат

Карат (, , – тұқымы масса өлшемі ретінде пайдаланылатын іші қуыс ағаштың бұршағы) * массаның жүйеден тыс үлестік бірлігі. Қысқаша кар не ct таңбасымен белгіленеді. Ол асыл тастар мен інжу-маржанның массасын анықтау үшін зергерлік жұмыстарда қолданылады. К. өлшеуіштер мен салмақтар жөніндегі 4-бас конференцияның (Париж, 1907) бекітуі бойынша: 1 карат200 мг0,2 г=2/10–4 кг; * карат (carat) пен карат (karat) екі бөлек өлшем түріне жатады: карат (carat) гауһар тастар мен асыл тастарды білдіреді, ал карат (karat) темір ұсталарының алтынның тазалығын өлшеу тәсілдерін білдіреді. * гауһар тастың бағасы алмаздың карат салмағы артқан сайын артады, өйткені үлкен гауһар тастар сирек және сұранысқа ие. Дегенмен, салмағы бірдей екі гауһар басқа үш факторға байланысты өте әртүрлі мәндерге (және бағаларға) ие болуы мүмкін: түсі, мөлдірлігі және гауһардың кесілуі.. * кейбір елдердегі бағалы металл қорытпасының сынама көрсеткіші. Мысалы, британдық алтын караты қорытпадағы 1/24 салмақ үлесін көрсетеді, яғни таза алтын 24 каратқа сәйкес. Дереккөздер
Карбюратор

Карбюратор — бензин, керосин (жермай) және тағы сондай сондай жеңіл сұйық отыннан және ауадан жанғыш қоспа түзіп, іштен жанатын қозғалтқышты сырттан қоректендіріп тұратын аспап. Карбюраторда жанғыш қоспадағы ауа мен отын арасындағы қатынас реттеліп отырады. * Жанғыш қоспа дайындау процесін карбюраторлау деп атайды. Карбюраторлау нәтижесінде карбюратордың қалтқылы камерасындағы сұйық отын үрпі (жиклер) арқылы шектеулі дозамен тозаңдатқыш түтіктен шым-шымдап шығып, диффузордан аққан ауамен араласып, араластырғыш камерада майда тамшыға (тозаңға) айналады. Пайда болған қоспа қозғалтқыш цилиндріне бағытталады. Цилиндрде қоспа тез және түгел жанып, мол жылу бөліп шығаруы үшін тұман тәрізді біркелкі болуы шарт. Оның сапасын (бай қоспа, жұтаң қоспа, т.б.), яғни қозғалтқыштың жұмыс тиімділігін жүргізуші карбюратордағы дроссельдік қалқан арқылы реттеп отырады. * Ауа ағысының бағытына сәйкес карбюратор төмен бағытталған, жоғары бағытталған және горизонталь бағытталған ауа ағынды карбюратор болып 3 топқа бөлінеді. Автомобильбік қозғалтқыштарында, көбінесе, төмен бағытталған ауа ағынды карбюратор қолданылады. Горизонталь бағытталған ауа ағынды карбюратор мотоцикл, қайық қозғалтқыштарында орнатылады. Дереккөздер
Жиын қуаты

Кардинал сан (латынша cardіnalіs – бас, басты) – абстрактылы жиындар теориясының маңызды ұғымы. Кардинал сан жиынды элементтер санының мөлшері тұрғысынан, басқаша айтқанда, оның қуаты тұрғысынан сипаттайды. Кардинал сан шексіз жиын элементтері санының мөлшерін жалпылау болып есептеледі. Мұндай жалпылауда бір шексіз жиынды әр түрлі жолмен реттеуге болады. Сондықтан Кардинал сандардың трансфинитті сандардан (шексіз жиынның реттілік санын жалпылау) өзіндік өзгешелігі бар. Шекті жиындар үшін Кардинал сан трансфинитті санға сәйкес (бірдей болып) келеді әрі ол жиын элементтерінің мөлшеріне тең. Жиындар қуаты ұғымының маңызы қуаты тең емес шексіз жиындардың болуымен анықталады. Мысалы, берілген М жиынындағы барлық ішкі жиындар жиынының қуаты М жиынының қуатынан үлкен болады. Дереккөздер:
Карелин Григорий Силыч

Карелин Григорий Силыч (1801, Ресей, бұрынғы Петербург губ. – 29.12.1872, Қазақстан, Атырау ) – орыс ғалымы, саяхатшы. Қазақстанмен танысуы Санкт-Петербургтегі 1-кадет корпусын бітіргеннен кейін (1817), Ресей империясы армиясының Орынбор гарнизонына жіберілген. Мұнда Қазақстан мен Орта Азияны зерттеуші ғалымдармен танысып, Каспий маңы мен Орынбор өлкесін зерттеумен шұғылданды. 1826 – 27 жылы Эверсманмен бірге Ішкі (Бөкей) Ордада болып, Жәңгір ханмен танысты. Орал қаласынан Үлкен (Қара) және Бала (Сары) өзендерінің сағасына, онан әрі Еділге дейін барады. Бөкей ордасының тұңғыш топографиялық картасын жасайды. 1829 жылы Ресей Сыртқы істер министрінің Азия департаментіне қызметке ауысты. Бірнеше жыл (1832, 1834, 1836 жылдары) бойы порт құрылысын салу мақсатында Каспийдің шығыс жағалауында зерттеулер жүргізді. Қайдақ соры жағасынан бекініс салуға орын белгілейді. Кейін 1834 жылы онда Александровск форты салынды. *1832 жылы Орынбор губернаторы Сухтеленнің тапсырмасы бойынша Карелин Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауына экспедицияға шығып, Өліқолтық, Қашақ шығанақтарын, Бозащы түбегін, Үстірттің солтүстік-батысын зерттейді. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінің және оған іргелес аудандардың картасын жасайды, жануарлар мен өсімдіктер жайында, жалпы қазақ халқына қатысты түрлі этнография, тағы басқа бай материалдар жинайды. *1836 жылы Каспий теңізінің шығыс жағалауын толық зерттеп, картаға түсіреді. Қарабұғазкөл шығанағының тұңғыш географиялық сипаттамасын жасайды. *1840 – 45 жылы Мәскеу натуралистері қоғамының тапсырмасымен Карелин Шығасыр Қазақстанға саяхат жасады. Семей, Ертіс, Алтай, Тарбағатай, Нарым, Жетісу Алатауын аралады. *1841 жылы Алатаудың қарлы жотасы мен Жетісу өңірінде болды. *1842 жылы Баянауыл, Қарқаралыны аралап, Алтайдың шығыс бөлігінде зерттеулер жүргізді. *1843 жылы Көкпекті округі арқылы Зайсан-Нар өзенiне жетіп, сол өзеннен Өскеменге дейінгі 400 шақырымға ағып жатқан Қара (Жоғарғы) Ертісті сипаттап жазып, маңызды мағлұматтар келтірді. *1844 жылыБұқтырма өзенінде зерттеу жүргізді. * Соңғы 20 жылда Карелин сол кездегі Гурьевте (Атырау) тұрып, әртүрлі тарихи және географиялық мәліметтермен айналысты. Өмірінің соңғы жылдары Осы өңірдегі өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің жаңа түрлерін зерттеп, 1127 түрден тұратын 38 мың дана ботаникалық коллекция жасады. Карелин өмірінің соңғы 20 жылында (1849 – 72) Атырауда тұрып, жаратылыстану, география саласында, сондай-ақ, тарихи материалдар жинаумен шұғылданды. Бірақ ол еңбегін аяқтап үлгермеді. Өкінішке орай, Карелиннің Қазақстан табиғаты жайында жинаған бай ғылыми материалдары Атырауда өртеніп кетті. Тек шағын бөлігі ғана 1883 жылы Орыс география қоғамының жазбаларында жарияланды. Карелиннің ұзақ жылдар бойғы еңбегінің нәтижесін көрсететін кейбір ботаникалық, зоологиялық қыруар коллекциялары Санкт-Петербург, Мәскеу мұражайларына табыс етілді. Дереккөздер:
Абрар Гибадуллаұлы Каримуллин

Каримуллин Абрар Гибадуллаұлы (1925 жылы туған, Татарстан, Сабин ауданы) – ғалым, филология ғылымы докторы (1978). Қазан университетін бітірген (1953). Қазан университетінің ғылыми кітапханасында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары, КСРО ҒА Қазан филиалының Тіл, әдебиет және тарих ин-тында ғылыми қызметкер болған. Бұрынғы Кеңес Одағындағы түркі халықтарының тілдерінде кітап басу ісінің тарихын зерттеген тұңғыш ғылым докторы. Оның еңбектерінде 19 ғасыр мен 20 ғасыр басында Қазан, Уфа, Орынбор, Санкт-Петербург, Ташкент, Семей, тағы басқа қалалардың баспаханаларында жарық көрген қазақ кітаптарының тарихы да зерттелген. Каримуллин Қазақстанда Қазан төңкерісіне дейін таралған татар тіліндегі кітаптарды, шығыстанушы ғалымдар мен саяхатшылардың жазбаларын, діни кітаптарды, араб, парсы, түрік және еуропа тілдерінен жасалған аудармаларды, фольклорлық басылымдар, поэзиялық жинақтар, оқулықтардың жариялануы сынды мәселелерді терең зерттеп, қазақ кітаптану ғылымының қалыптасуына игі ықпалын тигізді. Дереккөздер:
Картатану

Картатану – географиялық картаның элементтерін, қасиетін, іс жүзінде пайдалану мүмкіндіктерін, сондай-ақ карта жасау тарихын зерттейтін ғылым, картографияның бір саласы. *Картатану картографиялық бейнелердің саналық және сапалық сипатын, құрылымын және динамикасын беретін нақты құбылыстың кеңістіктегі моделін зерттейді. *Картатану картографияның бір саласы ретінде картогр. бейнелердің түрі мен қасиетін зерттеп, маңызды картогр. деректерге жүйелі сипаттама береді. *Картатану талдау амалдары мен картаны пайдалану әдістерінен тұрады. Дереккөздер
Картина

:Картина – кескіндеме жанры; дербес көркемдік мәні бар (нобай мен этюдке қарағанда) толық аяқталған туынды. Фреска немесе кітап миниатюрасынан ерекшелігі – интерьер мен әсемдеудің белгілі бір жүйесіне байланысты бола бермейтіндігінде. Негіз (кенеп, ағаш немесе металл тақтайша, картон қағаз), жақпа қабат және сырлы қабаттан тұрады. Картина – қондырғылы өнердің бір түрі. Дереккөздер:
Картон

Картон (фр: carton, ит: cartone, carta – қағаз) — қағаздың қалың әрі қатты, тығыз түрі (тығызд. 250 г/м2-ден артық). *Ірі, қатты талшықтарды (ағаш массасы, жартылай целлюлоза, сульфатты целлюлоза, макулатура) ұнтақтау, құю, престеу, кептіру жолымен жасалады. *Пайдаланылатын орнына және физика-механикалық қасиеттеріне қарай қаптамалық, полиграфия, аяқкиімдік, құрылыстық, электр оқшауламасын жасайтын, тоқыма өнеркәсібінде қолданылатын картондар болады. *Жәшік және қорап жасалады. Полиграфиялық картон мұқаба, матрица, құжат, тағы басқа жасауға жұмсалады. *Құрылыстық картон гипстен жасалған құрғақ сылақты тыстауға және үй қабырғаларына жапсыруға пайдаланылады. *Бір не бірнеше қабатты болады. Көп қабатты картонның сырты қымбат әрі мықты талшықтан, ал ішкі жағы арзан талшықтардан құйылады. Дереккөздер
Картотека

Картотека - 1) белгілі бір реттілікпен, мысалы, әліпбилік, тақырыптық, мерзімдік,тағы басқа тәртіппен біріктіріліп, жүйелі орналастырылған, ақпарат беруші қима қағаздар тобы; 2) оларды сақтауға арналған жәшік (архив). Жергілікті мерзімдік және жалғасты басылымдар картотекасы - атаулы аумақта шығарылған мерзімдік және жалғасты басылымдарды кітапхана қорының бар-жоғына қарамай көрсететін библиографиялық картотека. Әдістемелік шешімдер картотекасы - қызмет 6абына пайдаланатын көмекші картотека, мұнда (күрделі жағдайлар бойынша қабылданған шешімдер жинақталады). Әдістемелік шешімдердің әртүрлі картотекасын жүргізуде библиографиялық сипаттама құрастыру, жүйелеу, пәндеу жұмыстарының процестері жүргізіледі Жаңа түскен басылымдар картотекасы - соңғы бір-екі ай ішінде кітапхананың кітап қорына келіп түскен жаңа баспа шығармаларының жүйелі немесе алфавиттік картотекасы. Қанағаттандырылмаған өткіштер картотекасы - құжаттарға қанағаттандырылмаған талаптарды ескеретін картотека. Жетіспейтін құжаттармен қорды толықтыру және қорды ерекшеліктеріне қарай толықтыруды нақтылау үшін пайдаланылады. Аударма картотекасы - басқа тілдерден нақты тілге аударылған құжаттарды көрсететін библиографиялық картотека. Жеке адамдар картотекасы - кітапхана қорында бар-жоғында қарамастан жеке адамдардың өмірі мен кызметіне байланысты әдебиеттерді дербес айдарларға жинақтайтын библиографиялық картотека. Сын-пікірлер картотекасы - кітапхана қорына бар-жоғына қарамастан жарияланған сын-пікірлердің библиографиялық картотекасы жүйелік және алфавиттік. Оқырман профилінің бағытының картотекасы - кітапхана (орталықтанған кітапханалар жүйесі) оқырмандарының жасына, біліміне, кәсібіне т.б. Қарап, әлеуметтік мамандық топтарына біріктірілген картотека. Библиографиялық хабар беруде толықтырылып отырудың тақырыптық-типологиялық жоспарын тұжырымдауда, жеке-дара және көпшілік жұмыстар т.б. Ұйымдастыруда пайдаланылады. Экономикалық және мәдени профилінің бағытының картотекасы - қызмет көрсететін аймақ бойынша өнеркәсіп, ауылшаруашылығы, ғылым, мәдениет салалары туралы деректер, содай-ақ кәсіпорындар мен мекемелер, оларға кітапханалық қызмет көрсету туралы қысқаша мәліметтері көрсетілген картотека. Жеке-дара және көпшілік жұмысында, қорды толықтырудың тақырыптық типологиялық жоспарын жасауда пайдаланылады. Дереккөздер
Карутц Рихард

:Карутц Рихард(туған өлген жылы белгісіз) – неміс этнографы. 20 ғасырдың бас кезінде Маңғыстауды аралап, қазақтар мен түрікмендердің әдеп-ғұрпын, дәстүрін, тұрмысын зерттеген. Карутцтің бұл сапарында оған орысша сауатты, Маңғыстау жерін жақсы білетін сол түбек азаматы, Новопетровскідегі уездік басқарма кеңесінің тілмашы Ораз Оңғалбаев жолбасшы болған. К. осы зерттеу жұмыстарын жинақтап, 1911 жылы Лейпцигте “Unter Kіrgіsen und turkmenen. Aus dem leben der Steppe von Dr. Korutz mіteіnem Beіtrag von Dr. Norbostel” деген атпен неміс тілінде кітап етіп шығарды. Кейінірек оны Е.Петри орыс тіліне аударды (“Маңғыстаудағы қырғыздар мен түрікмендер арасында”). Кітаптың алғы сөзінде жолбасшы болған Ораз Оңғалбаевқа аса ризашылық сезімін білдірген. Кітап тоғыз тараудан тұрады. Осы еңбегінде қазақтар мен түрікмендердің әдет-ғұрпын тартымды баяндайды. Бұл кітапта сонымен бірге ел аузындағы түрлі әңгімелер, мақал-мәтелдер келтірілген. 83 сурет берілген, онда 19 ғасырдың бас кезіндегі Маңғыстау қазақтары, көп жанды отбасы, қазақ қыздары, киіз үй маңы, ауыл адамдарының тіршілігі, тағы басқа бейнеленген. Дереккөздер:
Каспий құбыр желісі консорциумы

Каспий құбыр желісі консорциумы– құбыр төсейтін халықаралық ірі кәсіпорын. Қазақстанның Теңіз және басқа мұнай кеніштерінен Қара теңіз жағалауындағы Новороссийск қаласына дейін шикі мұнай тасымалдау үшін мұнай құбырын салу мақсатымен 1992 жылы Ресей, Қазақстан және Оман мемлекеттерінің компаниялары құрды. 1996 жылы желтоқсанда консорциумның құрылымын өзгерту туралы келісімге қол қойылды, ол бойынша консорциум капиталының 50%-ы дүние жүзінің мұнай өндіруші алғашқы он ірі компаниясының құрамына кіретін халықаралық компаниялардың қолына көшті. 2002 жылы консорциумға қатысушылардан Ресейдің үлесіне 24%, Қазақстанға 19%, Оманға 7% тиесілі. Консорциум акцияларының қалған жартысын мына компаниялар бөліскен: Chevron Caspіan Pіpelіne Consortіum Co. (АҚШ) – 15%, Mobіl Caspіan Pіpelіne Co. – 7,5%, Orux Caspіan Pіpelіne LLC – 1,75%, LUKARCO B.V (Ресей-АҚШ бірлескен кәсіпорны) – 12,5%, Rosneft-Shell Caspіan Ventures Ltd (Ресей-Ұлыбритания бірлескен кәсіпорны) – 7,5%, Agіp іnternatіonal (N.A.) N.V. (Италия) – 2%, BG overslas Holdіngs Ltd. (Британия) – 2%, Kazakhstan Pіpelіne Ventures LLC – 1,75%. Құрылысы 1999 жылы 12 мамырда Теңіз кенішінен басталып, 2001 жылы 22 қарашада Южная Озерейка терминалында (Новороссийскіге жақын) мұнай құбырының ашылу рәсімі болды. Құбыр желісі жобасының жалпы құны 4,5 млрд. АҚШ доллары, іске асырылу мерзімі – 40 жыл, яки 2 жыл салынады, 38 жыл игеріледі. Мұнай құбырының ұзындығы 1850 км, ең жоғары өткізу қабілеті – жылына 67 млн. т мұнай. Алғашқы кезегінің өткізу қабілеті – жылына 28 млн. т-дан астам. Консорциумның 2001 жылға арналған бюджеті 650 млн. доллар көлемінде болды. Дереккөздер
Каспий маңы артезиан алабы

:Каспий маңы артезиан алабы – Каспий теңізінің солтүстігінде орналасқан әлемдегі ең терең геологиялық ойысты алып жатқан сулы алап. * Жалпы ауданы 700 мың км². * Құрылымы палеозойға дейінгі түзілімдерден бастап қазіргі шөгінділерге дейін үздіксіз жиналып қалыптасқан қабаттардан (жалпы қалыңд. 10 – 23 км) тұрады.Саз, құм, құмтас, әктас жыныстары төменгі палеозойдың тұз шөгінділерімен қабаттасып жатқандықтан бұл арада тұзкүмбезді құрылымдар өте көп (мыңнан астам). Құмды-құмтасты шөгінділерде шоғырланған артезиандық су қабаттарының тереңдігі алаптың орталығында 20 – 23 км-ге дейін жетеді. Жер бетінен төмендеген сайын әр қабаттың су өнімділігі кеміп, минералдары арта түседі. Ойыстың шығыс, оңтүстік-шығысында жер бетіне жақын жатқан қабаттарда, көбінесе, бор кезеңінің құмтасты шөгінділеріндегі судың минералд. 1 – 3 г/л болса, ойыстың орталығындағы тереңде жатқан сулы қабаттарда 350 – 550 г/л-ге дейін барады. * Негізгі жер асты су қоры бор кезеңінің шөгінділерінде шоғырланған, оның минералдары 3 г/л-ге дейін. * Арынды, шапшып-төгілмелі жер асты суының аймақтық жылдық пайдалану қоры 2,9 км3-ден асады, оған жылына 1,5 км3-ден артық сіңбе су қосылып алмасып отырады. * Пермь-таскөмір кезеңдерінің карбонатты шөгінділеріндегі су құрамында бром, бор, стронций, йод, рубидий, цезий сияқты құнды микроэлементтер бар. Дереккөздер
Каспиймұнайгаз

:«Каспиймұнайгаз» - Каспий ғылыми-зертеулік және жобалау институты, 1940 жылы Атырау қаласында «Қазақстанмұнайкомбинаты» құрамында «Ембімұнайжоба» кеңсесі ретінде құрылды. *1957 жылы «Гипроқазмұнай» жобалау институты болып өзгертілді, ал 1970 жылы Ақтау қаласына көшіріліп, Қазақ мұнай ғылыми-зертеулік және жобалау институты деп аталды. *1991 жылы осы институттың Атырауда қалған жобалау тобы мен кешенді ғылыми-зертеулік бөлімі негізінде осы институттың Атырау бөлімшесі болып қайта құрылды. *1995 жылы осы бөлімше дербес «Каспиймұнайгаз» институтына айналды. Институттың басты міндеттері: мұнай мен газ кендерінің геологиясы, оларды пайдалану саласында ғылыми-зерттеулер жүргізу; жобалау-іздеу жұмыстарының кешенін орындау; қауіпсіздік техникасы бойынша ғылыми-техникалық және нормативтік құжаттар топтамасын жасау. Институттың жобалары бойынша Қазақстанның ірі кендері Өзен, Жетібай, Қаламқас, Мартыши, Прорва, тағы басқа игерілді. Институт Қисымбай, Забурунье, Масабай, Сазтөбе, Лақтыбай, Көкарна, Қырықмылтық, Елемес, Имашев, Құмкөл, Оңтүстік Құмкөл, Жаңажол, Қарақұдық, тағы басқа кендерде бірнеше мұнай өндірісі ғимараттарын, қондырғыларын, сондай-ақ Атыраудағы мұнай құю станциясын, Атырау мұнай өңдеу зауытын, Теңіз газ өңдеу зауытын, мұнай, газ, су құбырларын, темір жол мұнай құю эстакадасын, тағы басқа жобаларды, сондай-ақ Атырау қаласын абаттандыруға атсалысты. Дереккөздер
Каспиймұнаймаш

“Каспиймұнаймаш” – Ақтау қаласындағы машина жасау кәсіпорны. Тарихы “Каскор” акционерлік компаниясының бұрынғы Жөндеу-механикалық зауыты негізінде 1997 жылы 15 шілдеде жабық акционерлік қоғам нысанында құрылды. Өнеркәсібі Қазіргі кезде кәсіпорын мұнай мен газ өндірісі саласының кәсіпорындарына, энергиялық кәсіпорындарға және облыстың хим. кешеніне жабдықтар шығаруға мамандандырылды. Кәсіпорында оқпандарды бұрғылау және мұнай айдау кезінде пайдаланылатын бұрғылау сорабын, тербелме-станоктарға арналған Ц2НШ редукторларын күрделі жөндеуден өткізуді игерді. Кәсіпорынның жылына 100-ден астам сорап шығаруға мүмкіндігі бар. Сонымен бірге кәсіпорын бұрғылауға, мұнай жабдықтарын күрделі жөндеуден өткізуге арналған босалқы бөлшектер мен аспаптарды, соның ішінде мұнайды жинап, сақтауға арналған ыдыстарды кең ауқымда өндіреді. Дереккөздер
Каспий маңы ойпаты

Каспий маңы ойпаты – Каспий теңізін солтүстігінен доға тәрізді ораған ойпатты жазық. Географиялық орны Солтүстігінде Жалпы Сырт қыратымен, шығысында Үстірт және Маңғыстау тауларының етегімен, батысында Ергене қыратымен шектеледі. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 1000 км-ден астам, ені 500 км-дей. Аумағы 200 мың км 2 . Негізінен Қазақстан жерінде, батыс шеті Ресей аумағында. Жер бедері мен геологиясы Абсолюттік биіктігі Каспий теңізі жағалауындағы –27 м-ден шет жақтарында 100 м-ге дейін көтеріледі. Каспий маңы ойпаты бұрын теңіз түбі болған. Төрттік дәуірдегі теңіз трансгрессиялары кезінде теңіз дүниежүзілік мұхит деңгейінен 50 м жоғары көтеріліп, солтүстігінде Жигули тауларына дейін жеткен. Каспий маңы ойпатының жер бедері теңізден қалған қалыңдығы 1 км-ге дейін жететін беткі қабаты құм, шөгінді саз жыныстары қабаттарынан қалыптасқан. Тегіс жазықтың үстінде жеке тұз күмбезді қыраттар кездеседі (Бесшоқы - 60 м, Индер - 52 м, Үлкен Боғда - 152 м, т.б.). Ойпаттың теңіз жағалық бөлігінде батысында Кума өзенінің сағасынан, шығыста Жем өзеніне дейін бор төбешіктері таралған. Климаты Климаты қатаң континенттік. Қаңтардың орташа температурасы солтүстігінде –14 °С, Каспий теңізі жағалауында –8 °С. Абсолют минимумы –40 °С-қа дейін барады. Қар жамылғысы жұқа түскенімен, 4 – 5 ай жатады. Жазы ыстық әрі құрғақ. Шілденің орташа температурасы 22 – 24 °С. Абсолют максимумы 40 °С-тан асады. Жылдық жауын-шашын солтүстігінде 250 мм-ден оңтүстік-шығысында 150 мм-ге дейін кемиді. Аңызақ жел жиі қайталанады. Су торабы Өзен торабы сирек. Еділ, Жайық, Терек өзендері ғана Каспий теңізіне дейін жетеді. Қараөзен, Сарыөзен, Ойыл, Сағыз, Өлеңті, Бұлдырты, Қалдығайты жазда үзіліп қалады. Тұзды көлдер көп. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Каспий маңы ойпаты шөлейт және шөл аймақтарды қамтиды. Сортаң бозғылт қоңыр және қоңыр топырақ сипатты сор мен сортаң кең көлемде таралған. Солтүстігінде жусанды-бетегелі, оңтүстігінде жусанды-сораңды өсімдіктер басым. Жануарлардан ұсақ кеміргіштер – сарышұнақ, қосаяқ, аламан тышқаны, т.б. жиі кездеседі. Еділ мен Жайықтың аралығындағы құмдарда ақбөкен, қарсақ кездеседі. Еділдің атырауы су құстарына бай. Каспий маңы ойпатында мұнай, газ, ас тұзы кен орындары мол. Қар жамылғысының жұқа түсуі қысқы мал жайылымына қолайлы. Көлдете суғару жемшөптен мол өнім алуға мүмкіндік береді. Еділ – Ақтөбе жайылмасында бау-бақша, техникалық дақылдар және күріш егіледі. Еділдің атырауында Астрахан қорығы, шығысында мемлекеттік Үстірт қорығы орналасқан. Дереккөздер
Касса

:Касса (итальянша cassa – жәшік‚ қобди) – кәсіпорынның (фирманың‚ ұйымның) қолма-қол ақшасы; *бухгалтерлік есептің ақшалай қаражат қозғалысын көрсететін есеп шоты; *банктердің‚ кейбір кәсіпорындардың‚ ұйымдардың қолма-қол ақшамен‚ басқа да құндылықтармен жасалатын операцияларды жүзеге асыратын бөлімшесі; *несие мекемесі; ақшаны қабылдайтын‚ сақтайтын‚ беретін арнаулы үй-жай. *Негізгі түрлері: **валюталық касса – шет ел валютасымен түскен түсімдер мен төленген төлемдердің жиынтығы; **депозиттік касса банк мекемесінің қолма-қол ақшалай қаражат пен құндылықтарды депозиттік сақтау мен өзгедей сақтауға қабылдайтын кассалық бөлімшесі; **жинақ кассасы – әлемнің көптеген елдерінде қабылданған қаржы мекемелерінің нысаны, ол жинақ кітапшалары бойынша есепшотты жүргізеді, жекеше тұлғаларға қарыз беруі, чек кітапшаларын беруі, тағы басқа операциялар жасауы мүмкін; **кіріс кассасы – кәсіпорындардан, ұйымдардан, фирмалардан, халықтан операциялық күн бойына қолма-қол ақша мен басқа да құндылықтар қабылдайтын банк кассасы; **өзара көмек кассасы – өзара жолдастық, материалдық көмек көрсету үшін азаматтарды ерікті негізде біріктіретін қоғамдық несие мекемесі. Дереккөздер
Кассета

:Кассета(французша cassette – қобдиша) *1) магнитофон кассетасы – ішіне магнит таспасы (лентасы) орналасатын жазық, жабық қорабша тәрізді қондырғы. Оны іске қосу үшін магнитофонға, бейнекамераға (бейнекассета) салады, магнитофонның таспа созу механизмі әсерінен кассетадағы таспа қозғалысқа түседі. Мұндай кассеталар пайдалануға қолайлы, қарапайым, әрі таспаны кездейсоқ бүлінуден сақтайды. Жалпақ (енді) магнитті таспалар бейнемагнитофондарында қолданылады; *2) фотографиялық кассета – ішіне фотопленка немесе фотопластинка салынатын, жарық өткізбейтін қондырғы. Пленкалы кассета пластмассадан не металдан, пластинкалы кассета корпусы металдан, ағаштан және картоннан жасалады. Дереккөздер:
Кассин мұздығы

Кассин мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Есік өзенінің бастауында. Есік пен Түрген өзендерінің суайрығы. Мұздық 4380 м биіктікте басталып, 3400 м биіктікке дейін созылып жатыр. Мұздыққа Қазақстанның белгілі геологы Н.Г. Кассиннің есімі берілген. Аумағы Ұзындығы 43 км, оның ашық жатқан жері 4 км, жалпы аумағы 6,6 км 2 , фрин (мұзқар) алаңы 4,1 км 2 . Орташа қалыңдығы 65 м. Мұздық жылына 5–10 м-ге қысқарып келеді. Дереккөздер
Иосиф Антонович Кастанье

Кастанье Иосиф Антонович – Қазақ халқының этнографиясын зерттеуші. Кастанье Иосиф Антонович алғашында Орынбордағы ерлер гимназиясы мен Неплюев кадет корпусында француз тілінің мұғалімі болып істеді. Орынбор ғылыми архив комиссиясының мүшесі, осы комиссияның вице-президенті (1912), мұражай қызметкері болды. Қазақ халқының тарихын, этнографиясын зерттеумен айналысты. Кейінірек Түркістанда, Ташкентте тұрды. Кастанье Иосиф Антонович өзінің зерттеулерінің нәтижесінде жарық көрген шығармаларында («Древности Киргизской степи и Оренбургского края», Оренбург, 1910) 8–9 ғасырлардағы печенег, қыпшақ сияқты түркі тайпалары туралы деректер келтіреді. Тарихи деректер негізінде қазіргі Қазақ халқын құраған керей, найман, қыпшақ, алшын, арғын тайпалары, олардың қоныстанған жерлері жөнінде маңызды мәліметтер келтірген. Керейлердің Керулен, Онон өзендері бойын қоныстанғанын, ал наймандар 12 ғасырдың өзінде керейлермен көршілес болып, Орхон, Ертіс өзендері аралығында көшіп-қонып жүргенін жазады. Қыпшақтар мен алшындар қазіргі Семей мен Ақмола өңірін қоныстанған деп көрсетеді. Шыңғыс хан мен Батудың жорықтары кезінде олардың әскерлерінің жергілікті түркі тайпаларымен араласып-құраласып кеткені, Шағатай ұлысында наймандар мен арғындардың болғанын, олардың 14 ғасырда Еміл өз-нен Оңтүстік-батыста Қаратал мен батысында Нұра өз. аралығына дейінгі жерлерде көшіп жүргенін, ал бұл кезде керейлердің Қара Ертіс бойын, қыпшақтар мен алшындардың Жошы ұлысы құрамында болып, Алтын Орданың негізгі этн. құрылымын құрағаны туралы маңызды деректер келтірді. 15 ғасырдың 1-жартысында Шағатай мен Жошы ұлыстары ыдырағаннан кейін басқа түркі тайпаларының ішінде Қазақ халқын құраған тайпалардың ықпалының күшейгені туралы мәліметтер келтірген. Қазақ хандығының негізін салушы Керей мен Жәнібек хандар туралы да маңызды мағлұматтар кездеседі. Жәнібек ханның баласы Қасым ханның Қазақ халқын бір орталығықа біріктіріп, Қытай шекарасынан Орал жотасына дейінгі жерлерге иелік еткені туралы жазады. Дереккөздер
Кастор

Кастор — Егіздер шоқжұлдызындағы 1,6-визуаль жұлдыздық шамада жалтырап көрінетін жұлдыз. Жарқырауы Күннің жарқырауынан 34 есе артық, Күннен қашықтығы 14 парсек. Ежелгі грек мифологиясында егіз Диоскуровтардың бірінің атымен аталған. Кастор – Босағаны құрайтын 4 жұлдыздың біреуі. Кастор күрделі жұлдыздар жүйесі болып келеді. Ол үш қосаржұлдыздан, яғни жалпы алты жұлдыздан тұрады. Дереккөздер
Катакомба

:Катакомба (латынша catacomba – жер астындағы қабір) – көне дәуірлерде діни салт-жоралғылар мен ғұрыптар өткізуге, адам жерлеуге пайдаланылған табиғи немесе қолдан істелген үңгір. Құдайға табынатын, өлгендерді дәріптеп жерлейтін орны ретінде түсіндіріледі. *Үлкен, күрделі Катакомбалар Рим маңында, Неапольде, Сицилия мен Мальта аралдарында, Солтүстік Африка өлкелерінде, сондай-ақ, Алдыңғы және Кіші Азияда, Балқан түбегінде кездеседі. Атақты Рим Катакомбасы көпке танымал. Мұндағы көптеген кіші бөлмелері бар тармақталған жіңішке жолдардың күрделі лабиринт тәріздес жүйесі кеңінен зерттелген. Саны аз христиан қауымы Рим императорларының қатты езгісінде өмір сүріп, үнемі олардың қудалауында болған. Сол себепті алғашқы христиандар осы жер астындағы құпия құрылыстарға тығылып, жасырын жиындарын, діни мінәжаттарын өткізген және өлген адамдарын жерлеген. *Рим Катакомбалары б.з.б. 2 – 4 ғ-ларда кеңінен қолданылған. Қазақстанда Жетісу сақтарының Бесшатыр қорымын зерттеу барысында ғ3, ғ6 үлкен обалардың астында Катакомбаға ұқсас құрылыстар ашылды. ғ6 обаның Катакомбасы үйіндінің солтүстік-батыс етегінен басталады да, жер астына түсіп, оба аумағын ұзынынан кесіп өтеді. Ұзын бойынан басқа, оның бүйірлерінен 7 қосымша тұйық дәліздер шығарылған. Жолдардың жалпы ұзындығы 55 м, биіктігі 1,1 – 1,68 м, ені 0,7 – 0,8 м. Төбелері күмбезделген. Әр жерден қабырғаларға арнаулы керткіштер жасалып, жер астына жарық беретін шырағдандар қойылатын болған. *Жолдардың кіре беріс аузына қабырғалар бойына екі-екіден 4 ағаш баған орнатылып, үсті бөренелермен жабылған, еденінде кезінде басқыш қызметін атқарған үлкен тақта тастар бар. Археологтардың пікірінше, сақ көсемдері жерлеген үлкен Бесшатыр обаларындағы Катакомба абыздардың жасырын діни ғұрыптар өткізуі үшін жасалған. Одесса қаласының астындағы және Керчь маңындағы Аджимушкай Катакомбасы 2-дүниежүзілік соғыс кезінде кеңес әскерлері тығылған қамал қызметін атқарған. Бұл екеуі де арнайы салынбаған, алғашында жер астынан тас қазып алу барысында пайда болған Дереккөздер:
Каталаун Қырғыны

:Каталаун қырғыны – 451 жылы маусымның екінші жартысында Францияның солтүстік- шығысындағы Каталаупума (қазіргі Шалон-сюр-Марн) қаласы тұрған жазықтықта – Каталаун даласында болған Рим империясы мен Батыс ғұндар империясы арасындағы шайқас. Қазіргі Труа қаласының батысында өтіп, “халықтар шайқасы” деген атпен тарихта қалған римдіктер мен ғұндар әскерлерінің осы ірі қақтығысында екі жақтан 165 мыңдай жауынгер майдан даласында мерт болды. Римдіктер мен олардың одақтастары – вестготтар, бургундтар, франктер, аландар, тағы басқа тайпалар қосындарын қолбасшы Аэци мен оның баласы Торнэмед басқарды. Аттила бастаған ғұн әскерлері құрамында олардың одақтастары – отсготтар, гипиттер, тағы басқа тайпалар жауынгерлері шайқасты. Римдіктер ешқашан жеңіліп көрмеген Аттила әскеріне Каталаун қырғынында қатты қарсылық көрсетіп, оның Галлияға одан әрі шабуылын тоқтатты. Дегенмен, Каталаун қырғынынан кейін де Ғұн ордасы күшейіп, Трир қаласын алады, 452 жылы Солтүстік Италияға басып кіреді. Дереккөздер
Катаринский Василий Владимирович

:Катаринский Василий Владимирович (20.5.1846 – 1902, Ресей, Орынбор) – орыс шығыстанушысы, ағартушы, миссионер. *1864 – 72 жылы Қазан қаласындағы діни семинарияны, кейін діни академияны бітірген. *1872 – 75 жылы Чебоксары қаласындағы уч-щеде бақылаушы, оқытушы қызметтерін атқарған. *1875 жылы 20 қыркүйектен бастап Орынбор округінде татар, башқұрт және қазақ мектептері жөніндегі округтік инспектор болып тағайындалып, осы жұмысты ұзақ жылдар бойы атқарды. Оған қосымша діни мектептердегі оқу-тәрбие жұмысының барысын бақылап отыру тапсырылады. *Ы.Алтынсариннің оқу ісі саласындағы идеяларын қолдап, оның іске асуына тікелей көмектесті. *1879 жылы Алтынсарин Торғай уезінің мектеп инспекторы міндетін атқара бастаған кезден кейін, олардың қарым-қатынасы, кездесуі мен хат жазысуы жиілей бастайды. *Торғайда облысы және ауылдық уч-щелер мен мектептердің ашылып, қалыптасуына көп еңбек сіңірді. Ырғыздағы қыздар училещесі мен Орскідегі қазақ оқытушыларын даярлайтын мектепке қамқоршы болды. *1893 жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебі оқушыларының Мәскеуге экскурсияға баруын ұйымдастырған да Катаринский еді. Орынбор оқу округіне қатысты оқу-ағарту істерімен байланысты құжаттар даярлап, олардың жүзеге асуына ерекше көңіл бөлді. “Положение об аульных русско-казахских школах Тургайской области”, тағы басқа ресми құжаттардың авторы (редакторы) болды. *Қазақ мектептері үшін орыс тілінде **“Қырғыздарға арналған әліппе” (“Букварь для киргиз”), **“Қырғыздарға арналған орыс тілінің бастапқы оқулығы (“Первоначальный учебник русского языка для киргиз”) атты оқу құралдарын (1894) жазды. *Қазақ тілінің грамматикасын жазып, сөздігін жасауға да қатысты. *1897 жылы “Қырғыз тілінің грамматикасы” (“Грамматика киргизского языка”, Орынбор, 1897) мен “Қырғыз-орыс сөздігі” (“Киргизско-русский словарь, Оренбург, 1897) басылып шықты. Сондай-ақ, “Қырғыз мақалдарының жинағы” (“Сборник киргизских пословиц”), ”Қырғыз этнографиясы жөніндегі материалдар” (“Материалы по этнографии киргиз” Орынбор, 1899) құрастырды. Ол христиандық діни кітаптарды қазақ тіліне аударып бастырып (“Ізгі Иосиф”, “Ізгі ғайыб”), қазақ-орыс мектептеріне оқулық ретінде ұсынып, миссионерлік іспен де шұғылданды. Дереккөздер:
Катод

:Катод(грекше kathodos – төмен түсу, қайту) – теріс зарядты электрод. *1) ток көздерінің (аккумулятор, гальваникалық элемент, тағы басқа) теріс полюсі; *2) вакуумда немесе газда электрод аралық кеңістіктің өткізгіштігін қамтамасыз ететін электрвакуумдық немесе газ разрядтаушы аспаптардың теріс электроды; *3) электрлік химияда электролиттердің (иондарының) катиондарының тотықсыздану процесі жүретін теріс зарядты электроды. Катод анодпен бірге электролиз кезінде электродтар ретінде қолданылады. Катод жасайтын материалдар электролиттердің және электролиз кезінде шығатын өнімдердің табиғатына байланысты болады. Көп жағдайда катодты графит, көмір, платина, тотықпайтын болат, никель, мыс сияқты металдардан жасайды. Дереккөздер
Каупер

:Каупер, домна ауа жылытқышы – домна пешіне жіберілетін ауаны жылытқыш аппарат. Кауперді ағылшын өнертапқышы Э.А. Каупер (1819 – 1893) жасаған (1857). Ауа қыздыруды ең алғаш 1829 жылы Дж.Нильсон Шотландияның Клайд зауытында қолданды. Кауперге үрленетін ауаның темп-расын 1150 – 1200С-қа, кейде 1385С-қа дейін қыздыру кокс шығынын едәуір үнемдеуге мүмкіндік береді. Каупердің ішкі қабаты отқа төзімді шамот немесе динас кірпіштерінен қаланады. Ауаны 1000С-тан жоғары температураға қыздыру үшін домна газына кокс газын не табиғи газ қосады. Домна газдары Каупер жүйесі бойынша үш қатарлы қондырғыларды қыздырады. Ал қондырғылармен пешке үрленетін ауа жүргізіледі. Мұндай Каупер Қазақстанда Қарағанды металлургия зауытының (қазіргі “Испат-Кармет ”) домна пештерінде қолданылады Дереккөздер:
Константин Петрович Кауфман

Константин Петрович Кауфман (19.2.1818 – 4.5. 1882, Ташкент) – орыс инженер-генералы (1874), генерал адъютант (1864), Түркістан генерал-губернаторы (1867 жылдан) Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1873). *Ресей Бас инженерлік уч-щесін бітірген (1839). *1844 – 56 жылы Кавказда әскери қызметте болып, Қырым соғысына (1853 – 56) қатысқан. *1865 жылы Вилен округі әскерлерінің қолбасшысы, 1867 жылы Түркістан генерал-губернаторы болып тағайындалған. *1868 жылы Бұхараға, Самарқанға, 1873 жылы Хиуаға қарсы соғыс қимылдарын, 1874 жылы Қоқан көтерілісін басып-жаншуды басқарды. Түркістан округінде шексіз билікке ие болған Орта Азияны отарлау саясатын дәйектілікпен жүргізді. *Оқу-ағарту ісіне де көңіл бөлді. *1874 жылы Түркістан округінде 4 гимназия, 60 мектеп, кітапхана ашты. *Кауфманның тапсырмасымен бүкіл Орта Азияның библиографиясы қамтылған “Түркістан жинағы” (құраст. В.И. Межов) жарық көрді. *Түркістан өңіріндегі сауда, өнеркәсіп салаларының дамуына, жібек, жүзім өсіруге көңіл бөлді. *Мақта шарушылығын өркендету мақсатында жаңа техникамен жабдықталған ферма салғызды. *1876 жылы 21 ақпанда ішкі істер министріне жазған хатында мұсылмандар әдебиетінің Түркістан өңірінде кеңінен таралуы туралы сөз қозғай келіп, Қазаннан жарық көрген мұсылман басылымдарының, бағасы арзан болғандықтан өлкедегі отырықшы тұрғындар ішінде ғана емес, көшпелі қазақ халқының арасында да таралып жатқанына назар аударды. Осыған байланысты Баспа ісі жөніндегі бас басқарма тарапынан мұсылман басылымдарының санын шектеу және олардың өңірде таралуына жол бермейтін шаралар қолданылуы жөнінде ұсыныс айтты. К. өзінің адъютанты Ш.Ибрагимовпен бірге Ш.Уәлихановтың қабіріне барып, басына ескерткіш тас орнатты. Шығармалары: *Проект всеподданнейшего отчета К.П. Фон-Кауфмана 1-го по гражданскому управлению и устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства, СПб., 1885. Дереккөздер