kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мая жікқабаты

Мая жікқабаты — кембрий жүйесі нің орта бөліміне қатысты үстіңгі жікқабаты. Мәңгілік тоң — жер бетіне жақын орналасқан, температура мөлшерінің теріс мағынасымен сипатталатын, құрамында міндетті түрде мұз түйіршіктері бар таужыныстар қабаты. Мәңгілік тоңдар ғасырлар бойы, тіпті мыңдаған жылдар бойына сақталуы мүмкін. Дереккөздер
Ғашықтық, құмарлық пен – ол екі жол

«Ғашықтық, құмарлықпен – ол екі жол...» — Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Көлемі - 12 жол. Ақынның шабыттана көп жазған махаббат лирикасына жатады. Абай бұл өлеңде екі жастың сүйіспеншілігі мәселесіне үңіліп, философиялық салмақты тұжырым жасайды. Ақынның ұғымынша, ғашықтық пен құмарлық - екеуі екі нәрсе, екі жол. Жақсы көргеннің бәрі ғашықтық емес. Құмарлық пен ғашықтықтың арасы жер мен көктей. Ақын құмарлықты - нәпсі құмарлық деп түсінеді: «Құмарлық бір нәпсі үшін болады сол». Ал, ғашықтық - ерекше, жоғары сезім. Ғашықтық пен көрсе қызар құмарлықты ажырата білу керек. Абай ғашықтықты ауруға, ғашық адамды ауру адамға теңейді. «Ғашықтық келсе, жеңер бойыңды алып, Жүдетер безгек ауру сықылданып» деп жырлайды. Ғашығыңнан үміт үзсең, «тұла бой тоңар, суыр», ал «Дәмеленсе, өртенер күйіп-жанып» дейді. Абайдың лирикалық кейіпкері ғашығына «Сенен артық жан жоқ деп ғашық болдым, мен не болсам болайын, сен аман бол» дейді. Бұл - шын ғашықтың ғана айтатын сөзі. Ғашығына «сүйкімді тірі жанға неткен жансың?!», «Жасырынба, нұрыңа жан қуансын» деп тіл қатады. Өлеңнен Абайдың ғашықтықты аса жоғары бағалағанын аңғаруға болады. Туынды 11 буыңды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939, 1945 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 3-жолы «Тұла бойды тоңғызар үміт үзсе» делінсе, 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылымға сәйкес бұл жол «Тұла бой тоңар, суыр үміт үзсе» болып алынған. Өлеңдегі «Ғашық», «Ғашықтық» сөздері Мүрсейіт қолжазбаларында «асық» «асықтық» деп жазылған. 1939, 1945 жылғы басылымдарда туынды ақынның «Әуелде бір суық мұз-ақыл зерек» өлеңінің жалғасы ретінде берілген. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, түрікмен, тәжік, ұйғыр тілдеріне аударылған. Абайдың бүл өлеңіне комп. М. Қойшыбаев, Н. Меңдіғалиев ән жазған. Өлең Ғашықтық, құмарлықпен – ол екі жол, Құмарлық бір нәпсі үшін болады сол. Сенен артық жан жоқ деп ғашық болдым, Мен не болсам болайын, сен аман бол. Көңілімнің рақаты сен болған соң, Жасырынба, нұрыңа жан қуансын. Бірге жаққан біреуге жақпаушы еді, Сүйкімді тірі жанға неткен жансың?! Ғашықтық келсе, жеңер бойыңды алып, Жүдетер безгек ауру сықылданып. Тұла бой тоңар, суыр, үміт үзсе, Дәмеленсе өртенер күйіп-жанып. Дереккөздер
Ысқақ Ырсайұлы

Ысқақ Ырсайұлы (1870-1932) - Абайдың Ырғызбайдан қосылатын аталас туысы, ақын. Абай өлеңдері мен дастандарын ел арасына таратып, насихаттаған. Тобықты елінің талантты жастары Абай шығармаларын осы Ы-тан естіп, жазып алып отырған. Ы. орысша да сауатты болған. Ел ішіне «Ысқақ - Әубәкір айтысы» (1925) кең тараған. Айтыста Өскенбай тұқымының өз ағайыны Мырзатай, Өсер, Жортар ұрпақтарына көрсеткен зорлық-зомбылықтары сөз болады. Дереккөздер
Құдайберді Құнанбайұлы

Құдайберді Құнанбайұлы (1829-66) - Абайдың ағасы. Құнанбайдың бәйбішесі, Найманның Ағанас биінің қызы Күнкеден туған. Құдайберді жастайынан атасы Өскенбай мен әжесі Зеренің тәрбиесінде мінезі орнықты, енегелі болып еседі. Түрікше, арабша сауаташады. Ер жеткен соң, әкесі Деп өлеңді жайлаған Қаракесек ішіндегі Кедей руынан шыққан әйгілі би Алдабергеннің қызы Төлебикені айттырып, алып береді. Төлебике арабша, түрікше оқыған сауатты, білімді, кесте тігіп, ою оятын, киім пішетін, пышақ соғатын өнерімен елге танылады. Ырғызбай ұрпақтары оны Дәметкен деп атайды. Дәметкеннен - Омар, Мұртаза, Шаһмардан (Шәке), Шәкерім, ал екінші әйелі Тобықты ішінде Мамай руынан шыққан Дулат батырдың қызы Ботантайдан - Әмір, Жылқыайдар, Ырзықбай туады. Омар мен Жылқыайдар жастай шетінеп кетеді. Қ. балалары Әмір, Мұртаза, ШаҺмарданды Семей медресесінен тыңғылықты білім алып шыққан Өтебай деген молдадан оқытады. Құдайбердіні Абай қатты қадірлеп, Семейден дәрі-дәрмек әкеліп тұрған, сырқаттығына қарамай ұзақ әңгімелесетін болған. Оның сүйегі Жидебайдағы зиратқа жерленеді. Абай аяулы ағасына деген қимастық сезімін білдіріп, жоқтау жазған. Құдайбердіден қалған інілерін, әсіресе, Шәкерімді тікелей өз қамқорлығына алып, тәрбиелеп, оқытады. Дереккөздер
Ылғал қоры

Ылғал қоры — топырақтың егіс егер алдындағы белсенді қабаттарындағы есепке алынған ылғал мөлшері. Ол неғұрлым көп болса, соғұрлым егін жақсы өсіп, суармалау кезеңі ұзағырақ болып, су аз жұмсалады. Қысқы, күзгі ылғал жинаушы суару арқылы ылғал қорын көбейтуге болады. Дереккөздер
Байлар жүр жиған малын қорғалатып...

«Байлар жүр жиған малын қорғалатып...» - Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Көлемі 18 жол. Өлеңде ақын мал қадірін білген байларға іш тартып, аяныш сезім білдірген. Елдегі қу, сұм, пысықтар байға тыныштық бермейді, жаудай талайды. «Бұл жұртты құдай атты», бай жүз малының онын берсе, оны мүсәт тұтпай қалған тоқсанын да алғысы келеді. Бай байғұс бермесе, қу, сұмдар бұтып-шатып арыз жазып жоғарыға шабады, қайтып келіп, «құртатын болдым» деп күш көрсетеді. Бай малын қорғаласа, «қорықты» деп қыжыңдай түседі. Енді жоғарыға бай шабады дейді. Ақын ойын «күшті жықпақ, бай жеңбек» деп түйіндейді. «Бай жақсы батырдан да, биліктен де, бай бұзар қалың топты киліккенде» деген пікірді тірілтіп қуаттайды, бай табының болашағынан үміт үзбейді: «Жаны аяулы жақсыға қосамын деп, әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып» деп, «Заманың түлкі болса, тазы боп шал» деген ақыл-өсиетті ескеріп жүргендерді байлардың балағына жармасар итке теңейді. Шығарма қазақтың 11 буынды қара өлеңі үлгісімен жазылған. Алғашқы 8 жолы дәстүрлі қара өлең ұйқасымен, соңғы 10 жол аралас ұйқаспен өрнектелген. Түңғыш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең негізгі жинақтарының бәрінде басылған. Мүрсейіт қолжазбаларының 6-жолындағы «бір қағаз» тіркесі 1909 жылғы жинаққа сәйкес «бір арыз» деп өзгертілген. Өлең орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз, татар, қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған Өлең Байлар жүр жиған малын қорғалатып, Өз жүзін, онан беріп, алар сатып, Онан алып, тоқсаннан дәме қылып, Бұл жұртты қойған жоқ па құдай атып? Барып келсе Ертістің суын татып, Беріп келсе бір арыз бұтып-шатып, Елді алып, Еділді алып есіреді, Ісіп-кеуіп, қабарып келе жатып. Әрі-бері айналса аты арықтап, Шығынға белшесінен әбден батып. Сұм-сұрқия, қу, білгіш атанбаққа Құдай құмар қылыпты қалжыратып. Қорғаласа, қорықты деп қоймаған соң, Шаптырады қалаға бай да аңдытып. Күшті жықпақ, бай жеңбек әуел бастан, Қолға түсер сілесі әбден қатып. Жаны аяулы жақсыға қосамын деп, Әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып. Дереккөздер
Хабарларды өңдеу

Хабарларды өңдеу (Обработка сообщений; message handler) — қатынас құрудың жалпы телекоммуникациялық тәсілді жүйелерінде — хабардың басында орналасқан ақпараттарды тексеру мен өңдеуді орындайтын макрокомандалар тізбегі. Дереккөздер
Маргиналдық

Маргиналдық - өз тобынан тыс жалпыға ортақ қабылданған ережелер мен түсініктерден басқа бірегейлік нормаларын табу, өз тобына тән белгілерден айырылып дүбәрә күй кешу. Қараңыз: Мәдени маргиналдылық; Саяси маргиналдылық. Маргиналдық (лат. marginalis — шет, жиектегі, шекарадағы) — қоғамдағы әртүрлі процесстердің нәтижесінде (көшіқон, этномәдени әрекеттестіктер, қоғамдық жүйелердің модернизациялануы және басқа) пайда болатын, өзге мәдениет. Маргиналдық дәстүрлер мен нанымдарды иеленуші бола тұра бөтен мәдени құндылықтар мен әлеуметтік рөлдерді меңгеруге мәжбүр аралық, шекаралық әлеуметтік топтардың мәдени құндылықтары, дәстүрлері, нанымдары, бағдарлары және тұрмыс саясатының басқа да әлементтерінің конгломераты. «Маргиналды тұлға» ұғымын 1920 ж. өздері үшін жаңа урбанистік тұрмыс қалпына бейімдеуге мәжбүр жағдайға тап болған иммигранттардың мәдени статусы мен сана-сезімін белгілеу үшін Р. Парк ұсынды. Қоғамдық, ресми мойындалған стандарттардан өзгеше нормалары мен бағдарлары оның көрінетін маргиналды субмәдениеттердің ерекше спецификасы бар, мойындалған стандарттан белгілі бір деңгейде бас тарту — басымдық танытып отырған мәдениет өкілдерінің қабылдамауын, өздеріне күштеп тартуын туғызады (мыс., этникалық азшылықтардың жағдайы). Бұл мәселе 19З0 ж. Э. Стоунквисттің зерттелулерінде қарастырылып, зерттелді. Маргиналдыққа тән, тұлғаның мәдени «екіұдайлануы», оның бағдарларының «мәдениаралық» болуы мәдени тұрғыдан өз-өзіне пара-пар болу процесін күрделендіре түседі. Бұл деперсонализацияға, сананың бөлшектенуі, мәдени потенциалдың фрагментарлығына бастауы мүмкін. Зерттеушілер сонымен қатар Маргиналдықтың жекелеген жағдайларында тұлғаның мәдени баий түсуі мүмкін екенін жоққа шығармайды. Дереккөздер
Казуистика

Казуистика - [латынша Casus - жағдай] - жекелеген жағдайларды жалпы принциптермен (саяси, құқық, мораль және т.б.) байланыстырып қарау. Саясатта әдетте, нақтылы жағдайларды қарастыруда оның болған орны мен уақытын, ерекшеліктерін көзге ілмейтін ойлау түрі: барлығын жалпылама-шектелген түрде қарауға талпыну. Сыртқы саяси казуистика талдаудың жоғары деңгейін қалыптастыруы мүмкін, бірақ іс жүзінде жалпылама талқылаулар мен саясаткердің нақтылы оқиғаны дәл сондай нақтылы оқиғалар мен құбылыстармен салыстыра алмауын көрсетеді. Ол іс жүзінде саяси шешімдер қабылдауды тежейді және қоғамды ондай саясаттан тез қажытады. Дереккөздер
Ғашықтық тілі – тілсіз тіл

«Ғашықтық тілі – тілсіз тіл...» — Абайдың 1894 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 2 тармақты 2 шумақтан тұрады, көлемі 8 жол. Өлең сүйіспеншілік тақырыбын қозғайды. Ақын махаббатты кез келген пенде түсіне бермейтін, жұмбақ, тылсым дүние ретінде сипаттап, ғашықтық сезімінің терең сырына ой жүгіртеді. Жастардың бірін-бірі сүйіп, ұнатуы - олардың өз ісі, оған илансаң да, күлсең де - мейлің дейді. Автор одан әрі ғашықтық дертінің өз басында да болғанын, оны шын жүректен ұға білгенін, енді оның алыстап, жырақтап кеткенін, қайта оралмайтынын айта келіп, махаббат «енді ішіме қонбайды» деп түйеді. Өлең 8 буынды қара өлең ұйқасына құрылған. Алғаш рет «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» деген атпен 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген жинақта жарияланды. Өлеңнің 1909 жылғы жинақта берілген алғашқы шумағындағы «Көзбен көр де ішің біл» деген 2-жолы, кейін Мүрсейіт қолжазбаларына сүйеніп «Көзбен көр де ішпен біл» деп өзгертілді. Абайдың бұл өлеңіне композитор С. Мұхаметжанов, М. Қойшыбаев жеке-жеке ән жазды. Орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, татар, қырғыз, қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Мегаоралым

Мегаоралым - Жер құрылымдары дамуының нақтылы бетбұрыстарын көрсететін ірі уақыттық өлшем. Мегаоралым түсінігінің алғаш пайда болуы Жер дамуының протерозойлық, дейтерогейлік және неогейлік кезеңдерін саралаған Штилле есімімен байланысты. Алайда бүл терминнің бүгінгі таңда толық қалыптасқан дербес түсініктемесі болмай отыр, яғни Мегаоралымдардың жалпы саны мен шекаралары жайлы түрлі-турлі ұсыныстар бар. Дереккөздер
Ылғал өлшеуіш

Ылғал өлшеуіш - газдардың, сұйықтардың, қатты денелердің ылғалдылығын өлшеуге арналған аспап. Гигроскопиялық, электрхимиялық, гигрометриялық, психрометриялық, көлемдік және т.б. түрлері болады. Дереккөздер
Хабарларды өңдеу қызметі

Хабарларды өңдеу қызметі (Служба обработки сообщений; Message Handling Service (MHS) — электрондық пошта (electronic mail) қызметін сүйемелдейтін қолданбалы программалар жасау үшін Novell фирмасының жасаған стандарты. Хабарларды жинау, баратын жеріне дейін маршруттау және оларды әр түрлі операциялық орталар арқылы жеткізу жұмыстарын басқарады. Дереккөздер
Қуаты оттай бұрқырап...

«Қуаты оттай бүрқырап...» — Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 6 тармақты 3 шумақтан тұрады. Туындыда ақын өзінің бүкіл поэтик. мұрасына арқау етіп ерген өлең сөз енерін қастерлеу, халық санасын оятудағы сөздің құдіретін дәріптеу тақырыбын қозғайды. Қалың бұқараны қараңғылық қапасынан алып шықсам деген арманның жетегіне ерген гуманист - Абай сөзді соған жетудің қуатты қаруы деп білген. Осы тұрғыдан алғанда өлең Абайдың «Сегізаяк», «Білімдіден шыққансөз» сияқты шығармаларымен идеялас, үндес, тұғырлас. Ақын мұнда , айналасы теп-тегіс жұмыр келген сымбатты өлеңнің бойында оттай алаулаған қуаттың бұғып жатқанын, әттең, осынау құдіретті сөздің надан адамға қадірі әлі де жетпей отырғанын өкіне, ашына айтады. Ақын суреттеуіндегі өлең кек бұлттан үзіліп тұскен найзағайдай еткір. Сондай-ақ өлеңдетіліп тұсертілді қару етіп, жұртты ояту жолында айқасқан батыр ойдың бейнесі бар. Әйтсе де ақынның негізгі айтар ойы бұл емес. Абайдың бұл өлеңде алға қойған нысанасы - заман келбетін керсету, надандық құрсауындағы ел тіршілігінен хабар беру. Қанша шайқасса да өзінің дәрменсіз екенін екіне мойындаушылық сезіледі. «Бойда қайрат, ойда көз, Болмаған соң айтпа сөз» деген идея мұнда да негізгі мәселе ретінде көрінеді. «Оянбай, қайран жұрт, Үялмай қал жым-жырт» дейді ақын. Өлендегі әр шумақтың алғашқы 4 жолы 7, 8 буынды, шалыс ұйқасты өлең үлгісінде, бүдан кейінгі қос жол 6 буыннан қүралып, өзара ұйқасады. Алғаш рет Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Мүрсейіт қолжазбаларында да бар. Текстологиялық ауытқушылық жоққа тән. 1954, 1961 жылғы басылымдарда өлеңнің 2-шумағының 5-тармағы «Ойланбай, қайран жұрт» деп беріледі де, тұсініктемеде мұның Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылым бойынша алынғаны айтылған. Алайда 1957 жылғы жинақта бұл жол «Оянбай, қайран жұрт» түрінде басылды. Ақынның бұдан кейінгі басылымдарында да осы нүсқа басшылыққа алынған. Өлеңағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Трансгрессиялық астасу

Трансгрессиялық астасу —теңіз немесе көл түбінде шөгінді таужыныстардың беткі өңірі шайылып кеткен құрлыққа тән таужыныстарды көмкере астасуы; мүндай астасу пішіні теңіз(көл)суының құрлық бетін басып кеткендігін (трансгрессиясын) көрсетеді. Трансгрессиялық астасқан шөгінділер қимасында жағалауларда қалыптасқан ірі кесекті таужыныстар төменнен жоғары қарай терең сулы алаптарда түзілген ұсақ түйіршікті шөгінділермен алмасады. Дереккөздер
Эдмунд Берк

Берк Эдмунд (1729-1797) — қазіргі консерватизм негізін салушылардың бірі. Ағылшын саяси қайраткері. 30 жыл бойы (1766-1794) Берк Ағылшын парламентінің мүшесі болды. Оның саяси ғылымы Француз революциясын зерттеу нәтижесінде қалыптасты. Б. саяси лигитимді, индивидуалды ақыл-ой және қызығушылық негізінде үсынылған кез келген саяси теория мойындамады. Кез келген мемлекет институттары — адамдардың жылдар бойы жинаған даналығының озығы. Кез келген институт өзіндік қүндылыққа ие және сол қүндылығын сақтай отырып әрекет етеді деп есептейді. Егер институттардың пайдасы болмаса олар қүрып кеткен болар еді. Институт құндылығының себебі оларды адамдар тарапынан мойындаған. Берк келесі консерватизмнің бір белгісі дәстүр деп көрсетеді. Ежелгі наным-сенім қайшылықты болса, соншалықты бағаланады, осы икемілігінен ол өзінің өмірлік қажеттілігін дәлелдейді дей келіп, мемлекеттің мақсаты — тәртіп пен заңды қадағалау деп көрсетеді. Оның пайымдауынша, бүл адамға қамқорлық жасаудың басты жолы. Дереккөздер
Сал қайық

Сал қайық - белгілі бір пунктте жолаушыны, экипажды және жүкті өзен, канал, көл немесе теңіз бұғазынан және т.б. тасымалдауға арналған жүзбелі құрал. Сал қайық жүзбелі бөліктерден және жағалык құрылғылардан, айлақтар мен кемежайлардан тұрады. Қарапайым cал қайық — кәдімгі төсеме сал, жетілдірілген сал қайық — ағаш кеме немесе баржа. Сал қайық ағын су аркылы тартылған канаттың, кол тартпаның, жүк-шығырдың, атты жетектің және ескек немесе қада көмегімен қозғалады. Ірі өзендерде сал қайықты пайдалану үшін ол пароход немесе катерге тіркеледі. Кейбір кездерде мал қайық көпірдің қызметін атқарады. Дереккөздер
Марксизм-ленинизм

, Фридрих Энгельс және Владимир Ильич Ленин]] Марксизм-ленинизм – Карл Маркс пен Ф.Энгельстің, кейіннен В.Лениннің философиялық, экономикалық және әлеуметтік саяси көзқарастары жүйесін білдіретін ұғым. "Марксизм-ленинизм" термині ғылыми айналымға XX ғасырдың жиырмасыншы жылдары жаңа жағдайларда марксизмді дамытудағы Лениннің басымдылығын айқындау мақсатында енгізілді. Содан бергі КСРО-ның құлағанына дейінгі мерзімде кеңінен қолданылып келді. Қазіргі кезде біртіндеп қолданыстан шығып қалды. Дереккөздер
Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап...

«Сенбе жүртқа, тұрса да қанша мақтап...» - Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Өлең сол дәуірдің жалпы жұртына емес, көкірегі ояу, көзі ашық ойлы жанға арналған. Өзгені қанша мақтағанмен, ішіне қулық сақтап, сол өзі өлердей мақтап тұрған кісісін әбден әуре етіп, кез ала бере жалт беріп, тайып шыға келетін алдампаз туралы тақырыпты ақын әр жылдарда әр тұрғыда көтеріп отырған. Бұл өлең - ақынның осы саладағы ерекше туындысы: оның негізгі мазмұны алдампаз бен алдамшы уақыт жағдайында туып өскен ақжүрек азаматқа арналған. Ақын ұсынып отырған ғақылға сайсақ, кісіні биік мұратқа бастайтын, сол мұратқа жеткізетін ұлы күш оның өз бойында, сондықтанда адам жұрттың мақтау сөзіне ермей, өзіне, өзінің адал еңбегі мен ақылына сенуі керек. Мұрат биігіне адамды оның еңбегі мен ақылы ғана екі жақтап алып шығады. Сенгіштік, құмарпаздық, уайымшылдық, қызықшылық - бұлардың қай-қайсысы да кісі серік қылатын қасиет емес. Шын асыл жүректің түбінде жатады сол асылды таңдаған адам жүрегінің түбіне терең бойлап, іздегенін тек содан ғана табады. Өлең мазмұнын ашып тұрған өзекті ой ақынның шығармашылық енері жүйесінде әлеум.-эстетик. категория биігіне дейін көтерілген еңбек, ақыл, жүрек секілді ұғымдармен ұштасады. Өлеңнің мағыналық-құрылымдық жүйесінде де ерекше поэтик. сипат бар. Әр шумақ екі түрлі күрделі ойдан түзілген. Әрбір алғашқы екі тармақта ақын адамды әлдебір жағымсыз істен сақтандырып, оны істеуге тиым салып отырғандай болса., әрбір соңғы екі тармақта белгілі бір істі істеуге, орындауға шақырады. Өлеңнің мағыналық-құрылымдық жүйесіндегі мұндай ерекшелік - Абайдың шығармашылық өнеріндегі басты поэтик. ернектердің бірі. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында текстол. өзгерістер кездеспейді. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдеріне аударылған Дереккөздер
Ылғал реттеуші екпе ағаш

Ылғал реттеуші екпе ағаш - суайрық және аңғар беткейлерінің шекарасында орналастырылады. Бұл белдеулер желден қорғау және қар тоқтату міндетін атқарады. Қар суының қорын — 35—40% көбейтеді. Әдетте, белдеудің ені шамамен 60 м болады. Мұндай белдеулер жер үсті ағындысын түгелдей дерлік жер астына ауыстырады, белдеудің екі жағындағы топырақ эрозиясын жояды. Құнарлы жерді үнемдеу мақсатында тек көлбеу орналасқан аймақтарда ғана қар тоқтататын жондар қосу жолымен белдеудің енін екі есе азайтуға болады. Дереккөздер
Ғашықтық іздеп тантыма

«Ғашықтық іздеп тантыма...» -М. Ю. Лермонтовтың «И скучно, и грустно» деген өлеңінің 1896 ж. Абай тәржімелеген екінші шумағы Лермонтовтан: *«Любить, но кого же? На время - не стоит труда *А вечно любить невозможно... *В себя ли заглянешь? - там прошлого нет и следа. *И радость, и муки, и все там ничтожно...» деген осы шумағын Абай: *«Ғашықтық іздеп тантыма, Аз күн әуре несі іс? *Өзіңнің қара артыңа, Өткен өмір бейне түс. *Өлгенше болар бар ма дос? *Қуаныш, қайғы - бәрі бос», - деп еркін тәржімелеген. Лермонтов өлеңінің бастапқы шумағын Абай «Әм жабықтым, әм жалықтым» деп бастап өз алдына жеке өлең етіп аударғаны белгілі. Әр кезде жазылғандықтан болар, екі шумақтың ырғақтық өрнегі, ұйқасы бірдей емес. Туынды 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет ақынның 1933 ж. жарық көрген жинағыңда жарияланған. Өлең басылымдарыңда аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939 жылғы басылымда кейінгі жинақтарға қарағанда 5-жол мен 3-жолдың орны ауысқан. Ал 1945 жылғы жинақта туындының жазылған мерзімі 1899 ж. деп көрсетілген. Дереккөздер
Меймечит

Меймечит — ультранегізді эффузиялық тау жынысы. Түсі — қара, бітімі ағынды, бадамшатасты, бадамшалар карбонат пен серпентиннен тұрады. Қүрылымы — ұсақ, кейде ірі порфирлі. Фенокристер оливиннен, кейде пироксеннен, арқауы шыны мен пироксеннің микролиттерінен тұрады. Дереккөздер
Үндестік бастама, дыбыстық қайталаулар

1. Аллитерация мен ассонансы Абай өлең құрылысында эвфонияға, яғни, дыбыс әуезділігіне, үн үйлесіміне қатты назар аударған. Оның өлеңдерінде бір тармақ бойындағы сөздердің біркелкі дыбысталудан басталып отыруы жиі кездеседі. Мыс. , «Өз үйінде өзеңдей», «Кісі алдында кірбеңцеп», «Бола қалдың бас асау, Жайраңдасып жас күлер құрбысымен», «Жазға жақсы киінер қыз-келіншек». «Әсетке» деген өлеңінің кейбір шумақтарының барлық тармағында аллитерация құбылысы бар: «Біреуден біреу артылса», «Өнер өлшеніп тартылса», «Бұлықсып, бұлданып, босқа»т. б. Ү. б. көбінесе өлеңнің құлаққа жағымды әуезді болуын қамтамасыз етеді. Оның образды айшықталуы, бір объектіге (сөзге) көңіл аударту үшін қолданылуы кемде-кем. Сонымен қатар, тармақ ішіңдегі аллитерация өлеңді оқуды (немесе тыңдауды, айтуды, жаттауды) жеңдетеді, сөздердің бір-бірімен жымдасуына жәрдемдеседі, сол арқылы өлеңнің ырғақтық кұрылымын түзуге әсер етеді. Өлеңнің ен бойына әр тармағының біркелкі дыбыстан басталатын сөздерден тұруы Абайда өте аз, тек бірғана «Оспанға» деген өлеңі бастан-аяқ бірінші сөзі ж дыбысынан басталатын тұлғалармен келгендігі мәлім. Ал, екі-үш (кейде төрт) тармақты басқы сөздеріндегі Ү. б. баршылық. Мыс. , «Сап, сап, көңілім, сап көңілім», «Патша құдай, сыйындым» деп басталатын өлеңдерінің екінші шумағының алғашқы алты тармағы с дыбысымен келетін сөздерден басталады. Бірақ, Абай бұл тәсілге көп бармаған. мыс., шеңді-шекпен сезіне үңдесу үшін ақын езге мәндес етістіктерді емес, шелтірейтіп сезін таңдайды, бұл сөздің екінші бір ұтымдылығы - онда мысқылдау реңкі бар. Сол сияқты, елді алып, Есілді алып дегеннен кейін, ассонанс үшін езге синонимдерін емес, есіреді сөзін іздеп табады. Сөйтіп, Абайда ассонансқа қарағанда аллитерация жиі кездеседі және оның бір тармақ ішінде қолданылуы жүйелі түрде келеді. Бұл құбылыс өлең жасауға қатыстырылатын сөздердің алуан түрлерін іздеуге ұйытқы болған, сол арқылы поэзия тілін құбылтып байытуға апарған. 2. Анафора - шумақтың немесе бірнеше өлең жолдарының басында үндесе, үйлесе қиысатын бірыңғай қайталаулар. Үндес бастама өлеңнің үндесу әуезділігі мен дыбысталу әсерін күшейтетін стильдік тәсіл. Абай поэзиясында бірыңғай, үндес бастамалардың З түрі бар. 1)Дыбыстас, үйлес сөздердің қайталауына құрылған бастама: Самородный сары алтын, Саудасыз берсен, алмайды, Саудыраған жезіне. Саудырсыз сары қамқаны Садаға кеткір сұрайды Самарқанның бөзіне. 2) Сөз не сөз тіркестерінің қайталануынан туған үндес бастама: Бір сөз үшін жау болып, Бір сөз үшін дос болып, Жүз құбылған салт шықты. Адам деген даңқым бар, Адам қылмас халқым бар. 3)Шумақ аралық үңдес бастама. Бұған «Сап, сап, көңілім, сап көңілім» өлеңі айғақ. Дереккөздер
Қуанышбай

Қуанышбай Ақын (т.-ө. ж. б.) - айтыс ақыны. Тобықты руынан. Қуанышбай ақынның шығармашылық мұралары бізге толық сақталып жетпеген. Сөйтсе де, ел аузында сақталып қалған Найман елінің ақынымен айтысынан Қуанышбайдың рулық салт-сананы көбірек жырлағанын көреміз. Ол Тобықты елін, Құнанбайдың қажылығын, байлығын, күш-қуатын жырға қосып қана қоймай: «Абайдың әр білімі едден асты, Әр жерде-ақ сіздің елмен қарсыласты. Имансыз ит болмасаң өзің куә, Тапай тантық Найманның көңілін басты. Абайдан құтыларлық ебің бар ма, Сендердің көмек болар көбің бар ма?! Балқыбек, Бақанаста сьөз болса, Аттанған айып бермей күнің бар ма?!» - деп, Абайдыңбілімділігіментапқыршешеңцігінмақтан ете сейлейді, ақынның тентекке төз боларлық қатал- дығы мен әдідцігін алға тартады. Дереккөздер
Хабарларды циркулярлық жеткізу

Хабарларды циркулярлық жеткізу (Циркулярная передача сообщений; multiaddress message transfer) — дестелерді ауыстырып қосатын желімен көрсетілетін және абонентке — хабар көзіне бірден көп адресті көрсетуге мүмкіндік беретін қызмет. Осы қызметтің арқасында бұл хабар алушыға жеткізілуі тиіс. Дереккөздер
Трансмагмалық (магма бойлық) ерітінділер

Трансмагмалық (магма бойлық) ерітінділер — ұшпалы және жылжымалы құрамбөліктерден (Н20,С02, К20, N8,0, НС1, т.б.) тұратын болжам ерітінділер. Олардың өрлеме ағындары магмалық орын басу процесін бастап, граниттік магманы қалыптастырады, ал оның жоғарғы жағында қоршаған таужыныстарда метасоматоз бен метаморфизм процестері жүреді. Бұл мантиядан келетін Т.е. қызуы судың сындарлы температурасынан жоғары болғандықтан, аймақтық метаморфизм, граниттену және палингенез процестеріне себепші болады. Осы ерітінділермен кен құрушы заттар да келеді. Дереккөздер
Үркінбай Әзбергенов

Үркінбай Әзбергенов (т. -ө. ж. б.) - Абай дұшпандары тобындағы кісі. 1884 ж. Бөрібаев Абайдың үстінен жазған жалақорлық арызында Абай билер мен старшиналардың мөрлерін алып қояды, өз бетімен үкім шығарады, мұны Ү. біледі деп куәла тартқан. Дереккөздер
Қызыл Қазақстан журналы

«Қызыл Қазақстан» (бұрынғы «Қазақстан коммунисі», қазіргі «Ақиқат»)- Қазақстан партия ұйымының органы. 1921-29 ж. аралығында шығып тұрған. Журналда Ы.Мұстанбаевтың «Көркем әдебиет туралы» (1927, 2-саны) және «Біздің таластарымыз» (1928, 5-саны)деген мақалалары жарияланды. Автор алғашқы мақаласында Абай мұрасын зерттеуге көңіл аударып, абайтанудың әлі де болса жарытып ештеңе бітіре алмай отырғандығын күрделі мәселе етіп көтереді. Екінші мақалада ақын шығармаларын бағалаудағы өрескел қателіктер мен бұрмалаушылықтарға тоқталып, Абай өлеңдерінің жалпыхалықтық сипатын, арқалап тұрған әлеуметтік ауыр жүгін, тәрбиелік мәнін ашып көрсетеді. Тағы қараңыз * Ақиқат журналы Дереккөздер
Мазмұн мен түр

Мазмұн мен түр - Абайдың асқан ақындық, суреткерлік шеберлігінің айқын көрінісі оның шығармаларында мазмұн мен көркемдік түр ажырамастай бірлікте келеді. Идеялық мазмұнды, ақынның ой-сезімін жеткізетін алуан түрлі бейнелеу құралдары, суреттеу тәсілдері бір-бірімен жалғаса тұтаса келіп, көркемдік жүйе дәрежесінде қалыптасады да, мазмұнмен үндестік бірлестік табады. Соның нәтижесінде шығарманың көркемдік түрі терең мағыналық сипат алып, мазмұны көркемдік, бейнелілік табады.Өмір шындығы поэзиялық шығармадағы керкем шындыққа айналғанда оған ақын дүниетанымы, көркем ой сезімі, адамгершілік, азаматтық мұрат идеялары келіп қосылады. Поэзиялық шығарманың көркемдік тұлға-пішініне, өрнек кестесіне, ен бойына қан жұгіртіп, жан бітіретін, нәрберетін идеялық мазмұн, мағына, ақынның биік қоғамдық мақсаттары, идеалдары. Абай өлеңнің «іші алтын, сырты күміс» болуынталап етіп, алдымен, терең мазмұн керектігін және сол мазмұнның әсерлі, әдемі жеткізіліп көркемдік сипат алуы қажет екендігін жақсы тұсінді. Абай түсінігіндегі мазмұн қандай еді? Ол қоғамдық өмір, оның табан аудартпас шындығы, бүгінгі жайы мен ертеңгі даму бағыты, аса ділгер, мұқтаж мәселелері еді. Абай поэзияның міндеті осыларды ақын көзімен көріп, жүрегімен ұғынып, терең зерттеп, поэзияның қанымен жанына сіңіру, сонда ғана өзінің қоғамдық міндетіне сай қызмет етеді деп санады. Абай шығармаларын, бір сөзбен айтсақ, қазақ қоғамының 19 ғасырдың 2-жартысын түгел қамтыған шежіресі деуге әбден болады. Өйткені, оларда сол көздегі бар өмір барша әлеуметтік топтарымен, солардың, өзіне лайық талас тартыстарымен, қайшылықтарымен, психологикалық сипатымен, өзара қарымқатынастарымен жарқын көрінісін тапты. Абай қазақ өлеңінің табиғатына мүлдем соны керік, сипат беріп, өзгеше байытты. Әйтсе де, ақын өлеңнің түрінен гері мазмұнына ерекше мән берді. Өлеңге әркімнің де таласы бар, талабы бар болғанымен, биік өнер дережесіндегі өлеңнің қиындығын және өлең атаулыға бірдей қараудың талғамсыздық екенін көрсете келіп, мазмұны ментұрі бірлік-бірлестік тапқан өлең ғана нағыз өнер боп табылатынын айқындап берді. Өлеңнің жаңа мазмұнына сай көркемдік қуатын арттыру үшін Абай поэзия тілінің бейнелеу құралдарын жетілдіріп, байытты, халықтың сөйлеу тілінің, қазақтың ауыз екі сөз және ән өнерінің жетістіктерін пайдалана отырып, ол өлең сөздің, өлең елшемдерінің ырғақтық-ұйқастық байлығын терең ашып көрсетті, жаңа ырғақты, үйлесімді өлең үлгілерін еңгізді, ақындық тілдің бейнелік, стилистикалық мүмкіндіктерін молықтырды. Қазақтың ақындық тілін, әдеби тілін ұстарып, шындап жетілдірді. Қазақтың әдеби тілін биік жаңа сапаға кетеріп, жаңа үлгіде қалыптастырды. Дереккөздер
Меланж

Меланж (франц. тілінен — қоспа) — тау жынысытардың бір-бірімен тектік байланысы жоқ сан түрлі кесектерін біріктіретін брекчиялар алабы; мұндай брекчиялар қүрамындағы жақпартастар мен кесектер әдетте ешбір ретсіз орналасқан, олардың беткі жазықтығынан жиі-жиі сырғанау айналары байқалады. Меланж бағдарлы қысым салдарынан уатылған тау жынысы кесектерінің қарқынды қозғалыстарға ұшырауы нәтижесінде қалыптасатын болса керек. Дереккөздер
Міртөмір

Міртөмір (толықа - Міртөмір Омарбек үлы Түрсынов; 1910-1978) - өзбектің көрнекті ақыны, Өзбекстан Республикасының халық ақыны. Міртөмірдің «Зафар», «Байтахт», «Таңдамалы шығармалар», «Жаңа өлеңдер» т. б. жыр жинақтары, «Аш-жалаңаштар елінде» романы жарық көрген. Ол Абай шығармаларын өзбек тіліне аударуда айтарлықтай еңбек етті. 1945 ж. өзбек тілінде алғаш рет ақынның «Абай өлеңері» деген жинағын жарыққа шығарды (Ұйғынмен бірге). Бұл жинаққа Абайдың 33 өлеңі мен екі дастаны енген. Ол Абай өлеңдерімен қатар «Масғүт» дастанын аударған. Міртөмір аударған Абай шығармалары ақынның 1961, 1970 ж. Ташкентте жарық көрген жинақтарында да жарияланды. Дереккөздер
Трансформизм

Трансформизм — бірінші құрам бөліктердің сырттан әкелініп, екіншілерінің сыртқа шығарылуымен сипатталатын метасоматоз процесінен өзгерген түзілімдерден жаңа тау жынысы түрлерінің, бірінші кезекте гранитоидтердің калыптаcу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым саласы. Дереккөздер
Үстіңдегі киімің

«Үстіңдегі киімің»- Абайдың кейін табылған өлеңі. Ақын ауызша шығарған. Көлемі 5жол, соңьіна2 жолды Қиясбай қосқан. Қиясбай Олжай тобықты ішіңде Борсаққа жатады. М. О. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясында суреттелетін Қодардың ұрпағы. Үстіне киім кимей, екі иығынан ендей мата орап жүретін, бала мінезді диуана кісі болған. Сыбызғы тартып, ұйқаса қоймайтын күдірі өлеңдер айтады екен. Жүрген жерін думан етіп, бейқам, күнәсіз өмір кешкен Қиясбайды Абай жақсы керіп, еркін ұстаған. Оның киген киімін, айтқан сөздерін қапысыз қызықтаған. Ақынның ағалық кең пейілі осы өлеңнен айқын көрінеді. Өлең 7 буыңды аралас ұйқаспен (-а, -б, -б, -г, -б) шығарылған. Алғаш рет ақынның 1940 жылғы 2 томдық жинағында жарияланды. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Қарақалпақ тіліне аударылған. Дереккөздер
Осман ибн Аффан

Ғосман, Осман ибн Аффан (т. ж. б. - 656) - Араб халифатының үшінші халифы, Мұхаммедтің сенімді серіктерінің бірі әрі ізбасары. Ол басқарған кезеңде халифат жері едәуір кеңейді. «Құранның» ресми нұсқасы Ғосман халифтің тапсыруымен құрастырылған. Ислам тарихын жақсы білген Абай өзінің дін уағыздары мен оны тұтыну жолдарын талдауға арналған Отыз сегізінші сөзінде дін жолын ұстау - дүниеден безу еместігін дәлелдеу үшін: «Бірақ әулиелердің бәрі бірдей тәркі дүние емес еді. Ғашәрән - мүбәшәрәдан қазірет Ғосман, Ғабдурах- ман ибн Ғафур уа Сағид ибн Әбу Уақас үшеуі де үлкен байлар еді» деген дерек келтіреді. Осман (Оспан) Аффанұлы (574 - 656) - мұсылман әлеміндегі әділетті төрт халифаның үшіншісі. Мекке арабтарының Омея әулетінде дәулетті отбасында дүниеге келген. Ол Пайғамбарымыздан (с.а.у.) алты жас кіші. Әкесі Аффан саудамен айналысатын бай кісі болатын. Әкесінен Османға мирас ретінде көп байлық қалды. Осман да әкесі секілді саудамен айналысты. Ол көп табыс тапты. Қолындағы мүмкіндіктерді пайдаланып, халқына үнемі жақсылық жасаған. Сондықтан халық Османды жақсы көріп сыйлайтын. Оның жәһилия дәуіріндегі өмірі жайлы жеткен мәліметтер осы ғана. Оның жәһилия кезіндегі өмірі де басқа сахабалардікіндей еді. Сахабалардың мұсылман болмастан бұрынғы өмірлері жайлы мәліметтер толық болмағанмен мұсылмандықты қабылдағаннан кейінгі үлгі-өнегеге толы өмірлері жайлы мәліметтер сақталып, біздің заманымызға дейін келіп жетті. Оларды өмірге қайта әкелген Ислам еді. Міне, осының нәтижесінде сахабалардың жарқын өмірлері тарихта алтын әріптермен нақышталды. Пайғамбарымыздың жәннатпен сүйіншіленген үшінші халифасы - Осман (р.а.) әдептілік пен ар-ұяттың жарқын үлгісі. Оның табиғаты өте жұмсақ, көркем мінезді және турашылдықпен біртұтас болып кеткен. Ол 34 жасыңда мұсылман болды. Жас, ықпалды саудагердің өзі бойына жарасымды салмақты мінезі де бар Османның мұсылман болғанын естіген немере ағасы Хакам ибн Әбул Ас ашудан жынданып кете жаздады. Оны бір діңгекке байлап: «Бұл дінді тастап, аталарыңның дініне қайта оралмайынша саған тамақ жоқ», - деді. Осман «Аллаһқа ант етемін, бұл діннен бет бұрып аталарымның дініне қайтпаймын» деп ажалдан да қаймықпайтынын айтты. Бұған көздері жеткен туыстары ара түсіп, оны құтқарып қалды. Ислам келмес бұрын Әбу Ләхәбтің ұлы Ұтба Пайғамбарымыздың (с.а.у.) қызы Рұқияға үйленген еді. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) жаңа бір дінді уағыздағанын естігеннен кейін Ұтба Пайғамбарымызға (с.а.у.): «Сенің қызыңды да, уағыздаған дініңді де қаламаймын», - деп хазіреті Рұқиямен ажырасып кетті. Осман (р.а.) Пайғамбарымыздан (с.а.у.) Рұқияны өзіне некелеп қосуын өтініп, оған үйленеді. Дереккөздер
Ылғалайналым

Ылғалайналым - 1) бұл да сол су айналымы (табиғаттағы); 2) судың табиғаттағы жалпы айналымының бір бөлігі; оған Жер бетінен булану, су буының көтерілуі, оның атмосферада шоғырлануы, бүлттардың түзілуі, жауын-шашын қамтылады. Құрлық пен мұхит бетінің, әсіресе мұнаймен ластануы және өсімдік жамылғысы сипатының өзгеруі ылғалайналымның қарқындылығын едәуір өзгертуде. Дереккөздер
Саяси әлеуметтену

Саяси әлеуметтену - қоғамдық процестер нәтижесінде жеке адамның белгілі бір саяси рөл атқарып, әлеуметтік-саяси қалыптасуы. Саяси әлеуметтенудің мақсаты - жеке түлғаның азаматтық өзін-өзі ұқсатуы. Ғылыми айналымға "саяси әлеуметтену" ұғымын 1959 ж. Г.Хаймен енгізген. Саяси әлеуметтену отбасы, құрдастар тобы, мектеп, жоғары немесе арнаулы орта оқу орны, саяси ұйым, ұжым сияқты өмірдің сан саласының ортасында пайда болып, одан әрі өрбиді. Ол тәрбие, үлгі-өнеге, саяси насихат, өмір салтының ықпалын және өзінің саяси тәрбиесі арқылы іске асады. Оның қалыптасуына сол кездегі тарихи дәуір, шетелдегі жағдай, осы мемлекеттің саяси-әлеуметтік, экономикалық, мәдени дамуы, үстемдік етіп отырған қоғамдық тәртіптің сипаты, топтың, таптың, үлттың өзгешіліктері және т.с.с. әсер етеді. Дереккөздер
Ысытқан, суытқан...

«Ысытқан, суытқан...» - Абайдың 1892 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты, 5 шумақтан тұрады. Жас келген сайын көңілдің шау тартып, құмарлық-қызық, іңкәрлік атаулының өгей баладай өзге көрінуі, бұрынғы көңіл, ескі әдетпен жолдан жаңылған шақта, қуаттың «ол нем?» деп, сыр бермес сана алдындағы опық жеуі өлең арқауын құрайды. Абай көңіл мен табиғи тозу арасындағы кереғарлықты, жалған дүниенің жалт берген шағын адам баласы сезе тұрып, мойындағысы келмейтінін философ. терең толғаныспен берген. Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының елеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1905, 1907жылғы қолжазбаларында соңғы шумақтың 2-жолы «Надандық омен жеңілмес» делінсе, басылымдарында бүл жол Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасы негізінде «Надандықпен жеңілмес» болып алынған. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Александр Никитич Седельников

Александр Никитич Седельников (1876-1919)- тарихшы, этнограф. Батыс-Сібір мен Шығыс Қазақстанды зерттеуші. Орыс география қоғамының Батыс-Сібір бөлімшесінің мүшесі. 1897- 1919 жылдар аралығында Алтайға 12 рет саяхат ұйымдастырған, осы өлкенің өзен-көлдерін зерттеген. "Зайсан" көлі кітабы үшін оған Орыс география қоғамының кіші алтын медалі берілген. Қазақ даласына бірнеше рет саяхат жасап, жергілікті халықтан қазақ ертегілері мен аңыздарын жазып алып, Шығыс Қазақстанның өсімдік және жануарлар дүниесін зерттеді. Солардың негізінде оның 21 ғылыми еңбегі жарық көрді. «Ресей» сериялық еңбектердің авторлары мен құрастырушыларының бірі (1903). Осы кітаптың 18-томындағы қазақтар туралы тарауды Ә.Бейхановпен бірге жазуға қатысып, Абайдың ақындық таланты тарапы орыс ғалымдары арасында тұңғыш рет сөз қозғап, жоғары баға берді. Ол туған інісі Николаймен бірлесіп, қазақ ауыз әдебиетін насихаттауға, Абай шығармаларын орыс тіліне аударуға көп күш-жігерін жұмсады. Дереккөздер
Метабластық мигматит

Метабластық мигматит - желішелік бөлігі біркелкі келіп, бұлт не жолақ тәрізді болып, көзбен субстраттан онша ажырамайтын мигматиттің түрі. Метабластық мигматит гранитке ұқсас болады. Бітімі жағынан метатексистік мигматитке қарама-қ Дереккөздер арсы.
Байсып, паңсып...

«Байсып, паңсып...» - Абайдың кейін табылған өлеңі. Ақынмен ұзақ жылдар жолдас болған қарт Шар ауданының тұрғыны Қосылбек Байғұттыұлынан 1940 ж. жазып алынған. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 7 шумақ. Жас ұрпаққа бойын аулақ ұстайтын бес дұшпанын көрсетіп, қашанда құлшына құмартып, асық болатын бес асыл ісін айқындап берген Абай өзі де, қандай қыспақ көрсе де ақиқат пен әділдіктің ақ жолынан таймай, адамгершіліктің алауын жарқырата лаулатып, мәңгілік шамшырақтай жоғары көтеріп өткен. Бүл жолда ол бай-кедей, жақын-жат деп бөлмей, әділ төрелігін тура айтқан, ел ішіндегі арамтамақтарды, жатып ішер жалқауларды, менменсіген билікшіл мансапқорларды, мал-мүліктің буына пісіп, құдайын ұмытқан шала мастарды, тере алдында майысқан жарамсақтар мен қулық-сұмдықпен халық үстінен күн кешкен алаяқтарды жер-жебіріне жете шенеп отырған. Ақын осы тұрғыда өз әкесі Құнанбайдан, бауырлары Тәкежан, Майбасар, Әзімбайлардан бастап оғаш қылықтарын беттеріне басып, қалың бұқара алдында әшкерелеуден танған емес. Абай бүл өлеңінде туған ағасы Тәңірбердінің дүйім жұртқа белгілі өтірік пен өсекке жақын, қуыс кеуде, менмен тұлғасын тап басып, жасанды, жәдігөй бейнесін ашық айтады. Оның туған ағасына тап бұлай шүйілуінің де себебі бар. Мінез-құлықтары, алға қойған мақсат-мүдделері жас кездерінде-ақ басқа-басқа болған ағайынды екі жігіт келе-келе біржолата ажырасып тынған. Оған Тәкежанның дүниеқорлығы, арамдығы, екіжүзділігі себеп болса керек. Оның тіпті, әулет ортасындағы ыржың-тыржыңмен ғана шектелмей, жасырын айла-шарғымен Абай дұшпандарының тобына қосылғаны да белгілі. Ақынға қарсы Оразбай бастаған сойқанды топтың Ши түбіндегі баталасуына тілек қосып, 1898 жылғы Мұқыр сайлауындағы аты шулы жанжалдың демеушілерінің бірі болған. Ағасының осы сатқындығын сезген ақын: «Менің жауым бауырымда отыр ғой, бүйткен елде қайтіп күн көрем...», - деп қатты налыған. Бірақ бүл шығарманың тууына екеуара басараздық қана себеп болмаған. Өлең, ең алдымен, елді әбден жайлап алған озбырлыққа, екіжүзділік пен өсек-аяңға қарсы ақынның өзегін өртеген наразылығын танытады. Бұл - Абай шығармаларының өзекті тақырыбы. Ал Тәңірберді сол типтік тұлғаның нақты көрінісі ғана. Ақын нақты бейненің өрескел қылықтары арқылы бүкіл қоғамға тән кемшіліктерді сынға алады, қайырсыз малға желіккен, қолынан түк келмейтін қуыс кеуделіктің әлеум. зардабын ащы тілмен әшкерелейді. Өлең кісінің шымбайына бататын өткір де зәрлі тілмен жазылғанына қарамастан сырғып, жеңіл оқылады. Туынды 4, 6, 7 буынды -а, -а, -б, -а түріндегі ұйқаспен жазылғанымен, лекітіп бір-біріне жалғасып келетін тұтас жыр үлгісін еске түсіреді. Композициялық құрылымы жағынан іштей шартты түрде 2 бөлімнен тұратын сияқты. 1-бөлімде Тәңірбердінің мінез-құлқындағы барша жағымсыз қасиеттері ашылса (алғашқы 5 шумақ), 2-бөлімде осындай оғаш мінезді адамның кісі жиіркенерлік қылықтары тұжырымдалады. Екі бөлім жігі ашылмай, бірін-бірі толықтыра түскен. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы толық жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді. Қарақалпақ тіліне аударылған. Дереккөздер
Сал ағызу

Сал ағызу — ағаштардың қалқымалығын пайдаланып, оларды көлік құралдарына тиемей тасымалдау. Кей жағдайда сал ағызуды тіркемелеп сүйреу қолданады. Сал ағызу тізбекті сал ағызу, бөренені жеке дара ағызу, байланыстыра ағаш ағызу және кемемен ағаш тасымалдау болып бөлінеді. Сал ағызу кезінде, жағалауға, тастарға және бір-біріне соғылуы салдарынан бөренелердің сыдырылған қабықтары, сынған бұтақтары су түбіне шөгеді. Іске жарамды ағаштардың да 10 %- на дейін суға шөгеді. Шөккен ағаштар, бөлінген шырыш, зиянды қоспалар біртіндеп ыдырау барысында судағы оттекті жұтып, фенолдар мен өзге де зиянды заттар бөліп шығару арқылы су көздерін уландырады. Өзен жағалауларындағы сал ағызуға кедергі келтіретін қалың бұталарды шауып тастағанда, өзен аңғарының мүжілуі күшейеді, ал ол өз кезегінде арнаны шөгіндіге толтырады. Сал ағызу, әсіресе балық шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Бөренелердің қозғалуы кезінде балықтар жарақат алады, уылдырық шашатын алқаптар бұзылады, улану әсерінен уылдырық пен жемдік ағзалар қырылады. Өзен алаптарындағы ағаш кесу өзендегі температуралық және биологиялық режімді бұзады. Арналар тайызданып, суалады, сөйтіп балық шаруашылық айналымынан шығып қалады. Мұндағы шөккен ағаштардың рөлі де айтарлықтай. Сол ағызудың салдары, тіпті ол тоқтатылғаннан кейінгі көп жылдарда көрініс береді. Дереккөздер
Сәкен Нәжімеддинұлы Ғұмаров

Сәкен Нәжімеддинұлы Ғұмаров (1937 ж. - 1995 ж.) - архитектор, суретші. Кескіндеме саласында жұмыс істейді. 1937 жылы 3 ақпанда Батыс Қазақстан облысының Бөкей даласында дүниеге келген. Қазақстан Журналистер және Суретшілер одағының мүшесі. Білімі 1962-1963 жылдары Мәскеуде Луначарский атындағы мемлекеттік театр және өнер институтында (ГИТИС), 1964-1965 жж. Ленинградта музыка, театр, кинематография институтында (ЛГИТМИКС) оқыған. Актерлік шеберлікті, режиссураны меңгерген. 1960-1964 жылдары Орал қаласында жаңа ашылған облыстық телеарнаның бас режиссері болған. Өнері С.Ғұмаров жұртшылыққа суретшілік өнерімен танымал. Ол 30 жыл бойына сурет салу өнерімен шұғылданған. 1986-1995 жж. С. Ғұмаровтың жеке көрмелері Алматы, Мәскеу, Ялта, Сочи, Киев, Челябі, Вильнюс, Орал қалаларында өткізілді. Ол ешқандай жүйе, мектеп, ағымның тікелей әсеріне мойынсұнбай отыз жыл бойы тер төкті, «провинцияда өнер өрге баспайды» деген қағиданы теріске шығарып, оның шығармалары көрермен жүрегіне көптеген атышулы әріптестерінен бұрын жол тапты. Ол өз еңбектерін абстракциялық үлгіде жазады. Ғұмаров 1980 ж. Қазақстан ақын-жазушылар шығармашылығындағы және халық ауыз әдебиетіндегі құстар бейнесін негізге ала отырып, «Аққұс» деген жалпы атпен картиналар топтамасын жазды.Оның 400-ге жуық туындылары бар Бұл топтамаға «Абай көзімен қарағандағы Аққұс бейнесі» (1980, картон, майлы бояу, Ю. А. Кошкиннің жеке қоры) картинасы да енді. Түрлі-түсті алуан пішіндер мен мозаика үлгісінде өрнектелген жұмыста Абай портреті асқақ көрінеді. Кескіндеме композициясы қазақ және араб әріптерімен жазылған сөздермен толыға түскен. Естеліктері 1995 жылы Орал қаласында Сәкен Гумаров музейі ашылды. Бірнеше каталогтары сақталған, ол жерде оның еңбектерінің түгел дерлік бөлігі бар. Бірақ, каталогта Сәкен Ғұмаровтың еңбектерінің қайда екендігі көрсетілмеген. Кейбір картиналары Қазақ драма театрының фойесінде тұр. Пайдаланылған әдебиеттер * Ғұмаров Сәкен: Өмірдерек//Батыс Қазақстан облысы: Энциклопедия.-Алматы: Арыс,2002.-222б. * Жазира Жайық. Батыс Қазақстан суретшілері.-Орал,2010. - 48б. * Қобланов Н. Қылқалам шебері// Жайық үні.-2008.-31 қаңтар.-9б. * Мәмет С. Суретші Сәкеннің сырлы әлемі//Егемен Қазақстан.-2008. Дереккөздер
Үш ғасыр жырлайды

«Үш ғасыр жырлайды» - «Жазушы» батасынан 1965 ж. жарық көрген жинақ. Құрастырған және алғы сөзін жазған Ы. Дүйсенбаев. Жинаққа қазақ ақындарының шығармалары енген. Абайдың «Қан сонарда бүркітші шығады аңға...», «Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғытұрым», «Жастықтың оты жалындап...», «Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында . », «Көңіл құсы қүй қылжыр шартарапқа...», «Адамның кейбір кездері...», «Құлақтан кіріп бойды алар...», «Өлсем, орным қара жер сыз болмайма?...»өлеңдері орындалған. Көлемі 34,14 б.т., 20 000 дана болып басылған. Тағы қара * Бес ғасыр жырлайды Дереккөздер
Билдерберг клубы

Билбдерберг клубы - 1954 жылы мамырда Остербеектің (Нидерланд) "Бильдерберг" қонақ үйінде негізі қаланған жабық сипаттағы халықаралық үйым. Өз қызметін жарнамалай бермейтін клуб мәжілісіне әдетте бірқатар елдерден (негізінен Батыстың дамыған елдерінен) атақты саясаткерлер мен бизнесмендер - президенттер, премьер- министрлер, саяси партиялардың, қозғалыстардың көшбасшылары, ірі қаржыгерлер және т.б. қатысады. Клубтың басты идеологиясы - мондиализм. Идеологиялық және үйымдық жағынан клуб үш жақты комиссия мен халықаралық қатынастар бойынша Кеңеспен тығыз байланысты. Дереккөздер *[http://sionvadisi.net/english/bilderberg-meetings-chantilly-virginia-usa-31-may-3-june-2012 BILDERBERG MEETINGS CHANTILLY, VIRGINIA, USA, 31 MAY-3 JUNE 2012] *[http://sionvadisi.net/illuminati/bilderberg-2012-yilinin-katilimci-listesi BILDERBERG 2012 YILININ KATILIMCI LISTESI]
Нагнибида

Нагнибида Микола Львович (1911-1985) - украин ақыны, БССР-дің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Украин оқырмандарына «Дән», «Днепроград», «Мерекеге апаратын жол», «Теңіз әңгімөлері», «Жол әні», «Оң жағалау», «Биіктік» кітаптарымен белгілі. Нагнибида 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Қунанбаев» жинағына енген ақынның «Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...» өлеңін украин тіліне аударған. Дереккөздер
Үш дастан

«Үш дастан» - Пекиндегі әдебиет баспасынан 1958 ж. қытай тілінде жарық көрген жинақ. Абайдың қысқаша өмірбаянымен ашылған, жинаққа ақынның «Ескендір», «Әзім әңгімесі», «Масғүт» поэмаларын енгізілген. Кітап көлемі 52 бет, 5000 дана болып басылған. Дереккөздер
Қыран бүркіт не алмайды салса баптап?..

«Қыран бүркіт не алмайды салса баптап?..» — Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. 14 жол. Ақынның көтерген тақырыбы - қосанжар өмір құбылысы. Алғашқысы - аңшылық. Ержігіт қыран бүркіт баптаса, қалған жұрт аңға күйкентай мен қарға салмақ. Бабы келіскен қыранның қоян, түлкі түгілі қасқыр да алатыны анық. Алайда былайғы жұрт оған мән бермейді. Өйткені, «қыран шықса қияға жібереді, олар да екі қүсын екі жақтап». Қарға қарқылдап, қыранның арт жағынан қалмаса, күйкен-тай үстінде шықылықтайды. Қарға мен күйкентай иелері қыранға кедергі жасағандарына мәз, өз құстарын мақтап күпілдеседі. Абайдың бұл жерде айтқалы отырған негізгі ойы күллі қазақтың тірлігі өмірде осыған саятындығы, ортасынан озған азамат, ақын шығып жатса, оларға жасайтындары осындай кесірлік екендігі. Ақын «Басқа - сая,жанға - олжа дәнеме жоқ, Қайран ел осынымен жүр далақтап» деп қорытады ойын. 1886 ж. өндіре жазып, ақындық жолына алаңсыз түскен ақынның ел ұстазы, ақылшысына айналып, үлкен өмірлік - өнерлік жинақтау жасай бастағанын байқаймыз. Осындай көркемдік кенеуімен, кемелді ойымен өрелі өлеңнің құрылымы да келісті. Өлеңнің алғашқы екі жолы өзара ұйқасып, егіздік байқатқан, алайда арықарай еркін ұйқаспен кестелеңген. Мазмұн-мағынажағыан да, пішім, ырғақтық жағынан да ешқандай жік білінбейді. Өлең алғашрет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Оның басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Туындының: «Өзі алмайды, қыранға аддырмайды, Күні бойы шабады бос салақтап»,- деген 7-, 8-жолдары 1909 жылғы жинақта берілмеген. Бірақ бұл 2 жол Мүрсейіт қолжазбасы негізінде тұңғыш рет 1933 жылғы жинаққа кіргізілген. Өлең башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, өзбек.тәжік, түрікмен, үйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Метагенез

Метагенез( — арасында, кейін және - шығуы, пайда болуы) - Жер қыртысының біршама терең қойнауларына батқан шөгінді таужыныстардың жоғары температура мен қысым жағдайында және минералданған ерітінділер әсерінен минералдық құрам өзгерістеріне және құрылымдық өзгерістерге ұшырауы. Бүл өзгерістер нәтижесінде бұрын түзілген аутигендік минераддардың және саз тозандарының жаппай қайтадан кристалдануы, шөгінді таужыныстарға тон басты-басты жынысқұрушы минералдардың еруі және жаңадан кристалдануы және т.б. процестер жүреді. Метагенез диагенезден кейін басталып, метаморфизмге ұласады. Дереккөздер