kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұлттар баспасы

Ұлттар баспасы - Қытай Халық Республикасы мемлекеттік Ұлттық Істер Комитетінің 1953 ж. Пекин қ-нда құрылған әмбебап баспасы. Баспа корей, қазақ, моңғол, ұйғыр, тибет тілдерінде қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарының әр саласынан ғыл. методик. кітаптар шығарады. Мұнда ғыл. , саяси-экономик. еңбектермен қатар көркем шығармалар, әдеби журналдар басылып, дыбыс таспалары жазылып таратылады. Баспа Абай шығармаларының жинақтарын шығарып, ақын өлеңдерін жан-жақты зерттеп, насихаттау ісін жүйелі жолға қойған. 1986 ж. бір топ Қазақстан авторларының «Абайдың қарасөздері» деген мақалалар жинағы, 1987 ж. қытай ғалымы Қабайдың (Ха Хуанджанның) «Абай және Абай шығармашылығы» деген көлемді монографиясы жарық көрді. Ал, осы баспада басылатын «Алқап» журналының 1989 жылғы 7-санында зерттеуші Ыбырай Қожахметовтың «Поэзия қасиеті және Абай поэзиясы», 8-санында Бексұлтан Кәсей ұлының «Абайдың әдебиетімізге ықпалы» деген мақалалары жарияланған. Бұл материалдарда Абай шығармаларының көркемдік ерекшеліктерімен қоса оның Қытайдағы қазіргі қазақ әдебиетіне жасап отырған әсері кең көлемде сез болып, нақты мысалдармен дәлелденеді. Дереккөздер
Төлтаңба

Төлтаңба — бірінші жүйеге тән жағдайларды екінші жүйе жағдайымен өрнектеу барысында қолданылатын шартты белгі. Мыс., электрондық-есептеу машинасына берілетін бұйрық жүйелерін өрнектейтін белгілер ретінде арнаулы Т-лар қолданылады. Дереккөздер
Шолпан Ахатқызы

Шолпан Ахатқызы (1960 ж. т.) - Шәкерім қажының немересі. Шолпан есеп қызметкері, Жаңақорған қаласында тұрады. Әкесі Ахат Шолпанды әдебиетке баулып, ұлы аталары Абай мен Шәкерім туралы көптеген естеліктер айтқан. Көл. 2 б. т. «Құнанбай» атты хикаясын өлерінде Шолпанға тапсырған. Шолпан әкесінен естіген Абай мен Шәкерімнің шығармашылық рухани байланысы туралы естелік жазған. Дереккөздер
Саяси ақтау

Саяси ақтау - негізсіз бүзылған саяси және азаматтық құқықтарды қалпына келтіру. Амнистиямен салыстырғанда саяси ақтау тек қылмыстық жазалауларды ғана емес, саяси-заңдық санкциялар мен нәубетке ұшырағандарды азат етуді білдіреді. Саяси ақтау мәселесі сталиндік саяси қылмыстардың ашылуымен өзекті мәселеге айналды. XX ғ. 20-30 жж. КСРО, Шығыс Еуропа елдерінде қанат жайған жаппай заңды бүзушылық, саяси лаңкестік Сталин өлімінен кейін сынға ұшырады. Дереккөздер
Санитариялық су өтімі

Санитариялық су өтімі — су ағынының өзендегі ең төменгі деңгейі және белгіленген межеден кейінгі қалыпты ластану қоспасынан артып кетпеуі шарттылығы немесе өзеннің су ағыны көрсеткіштерінің қалыптан ауытқымауын қадағалау (су деңгейін, арнадағы су тереңдігін, ағын жылдамдығын бір қалыпты сақтау және тағы басқа) шаралары. Дереккөздер
Истон Давид

Истон Давид - саяси жүйе ұғымын ғылыми айналысқа енгізген американ саясаттанушысы. Давид Истон жүйелік қағидатты жаңа туындап келе жатқан кибернетика ғылымындағы алгоритмдік принциппен байланыстыра отырып, саяси жүйенің өзіндік сызбасын жасады. Дереккөздер
Гүлжауһар Айыпқызы Шомбалова

Шомбалова Гүлжауһар Айыпқызы (1919-1958) - музыка зерттеуші, өнертану ғылымының кандидаты (1958). *1942 жылы "Каз-музхоркомбинатының" (қазіргі Алматы музыкалық училищесі) фортепьяно бөлімін, *1950 жылы Алматы консервато-риясын (қазіргі Қазақ үлттық кон-серваториясы) бітірді. *1940 - 42 жылдары Алматы музыкалық училищесінде оқытушы. *1942 - 45 жылы Қазақ филармониясы хор капелласының пианист-кон-цертмейстері. Сонымен қатар Шомбалова түңғыш қазақпианисі ретінде фортепьянолық конңерттер де берді. *1954 жылы Алматы консерваториясында ұстаздық етіп, фолькл. кабинеттің меңгерушісі болды. *1936 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ өдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. *1943 жылы "Домбыра сазы" атты кино-концертке түсті. "Абай әндері", "М.Төлебаевтың шығармашылық жолы", т.б. ғылми еңбектердің авторы. Қазақ қыздары арасынан шыққан тұңғыш кәсіби пианиношы. Ұлы Отан соғысы жылдары Қиыр Шығыстағы совет жауынгерлері арасында болып, қазақ композиторлары шығармаларымен бірге Абай әндерін орындаған. «Қазақтың музыка мәдениеті» (1957) атты жинаққа енген «Абай әндері» деген көлемді мақаласында ақынның қазақ музыкасына қосқан үлесіне тұтас ұлттық рухани-мәдени мұра тұрғысынан баға береді. Шомбалова кейін осы зерттеуін идеялық-методикалық жаңа ойлармен толықтырып, 1958 жылы «Совет дәуіріне дейінгі қазақ музыкасының жазылуы мен зерттелу тарихының очеркі» деген тақырыпта қорғаған кандидаттық диссертациясына бір тарау етіп ұсынған. Ол Абай әндерінің әуез-ырғақтарында орыс романстарына жақын өлшемдер барын айтып, оны өткен ғасырдағы қазақтың тұрмыстық романсының белгісі деген тұжырым жасайды, Абайдың дәстүрлі қазақ ән өнеріне қосқан елеулі әуендік, түрлік жаңалығын жан-жақты зерттеп, ғылыми тұрғыда дәлелдейді. Дереккөздер
Санитариялық қорғау аймағы

Санитариялық қорғау аймағы — ауыз су үшін пайдаланылатын және негізгі су көздеріне ерекше санитариялық режімді тәртіп орнату арқылы су коры мен су көздерін ластанудан, былғанудан қорғау шаралары жүргізілетін аймақ. Дереккөздер
Макиавеллизм

Макиавеллизм - "Билеуші" еңбегінде Н.Макиавелли "макиавеллизм" бағытына негіз болған принциптерін берген. Олар: қулық, қатыгездік, халықты қанау, анттан таю. Бұл ерекше шығармада биліктегі Лоренцо Медичиге еркін Италияны жаулап, оны тұтас ұлттық мемлекетке қалай біріктіру төңірегінде кеңестер берілген. Бұл жерде ол мемлекетті тек өзіндегі күштерді дамытуды мақсат тұтатын жеке ағза ретінде көрсеткен. Мемлекет тек өзінің билігін, күшін, гүлденуін күшейтуді ғана мақсат тұтады. Дәл осы билікті үлғайту өзінің билігін күшейтуге ұмтылған билеуші үшін саясат мәні мен мақсаты болып табылады. Осы мақсатта билеуші қандай әдісті болмасын қолдануына болады, тіптен қылмыс жасауға дейін. Билеушіге тұрғындардың сүйіспеншілігі немесе шын берілгендігі қажет емес. Тек олардың сөзсіз бағынуы, ақша мен солдаты керек. Билеуші өзінің алдында тұрған мақсатқа жету үшін қандай құралдан болса да бас тартпауы қажет. Шындық, мораль тұрғысынан емес, саяси мақсат тұрғысынан қимылдауы керек. Билеушіде арыстан мен түлкінің қасиеттері болуы тиіс. Шығармадағы ең басты мәселе "билеушілер мемлекетті қандай әдістермен басқара алады және билікті қалай сақтап қалуға болады?" Ол үшін билікке мықты негіз қажет. Ол - жақсы заңдар мен жақсы әскер, бұлар бір-бірінсіз өмір сүре алмайды. Билеуші өз мақсатына жету үшін тіптен өз сөзінен тайынуына да болады. Саяси билікті жүзеге асырудың шар¬ты - қол астындағылардың билеушімен келісімде болуы, олардың наразылығын тудырмау. Осылай дей келе, тұрғындарды бағындырудың екі жолын көрсетеді: Билеушіге деген сүйіспеншілік; Оның алдындағы қорқыныш, үрей. Қайсысы тиімді әрі сенімді? Н.Макиавелли пікірінше, "әрине, қорқыныш пен сүйіспеншілік қатар болса, бірақ олар бір-бірімен тіл табысуы қиын болғандықтан таңдау қажет болса, онда "үрей, қорқынышты таңдау қажет". Мемлекеттік билікке қауіп төндіретін адамдарды, тіптен бейбіт уақыттың өзінде, билеушіге олардың көзін жоюды ұсынды. Бұл еңбекте мінсіз билеуші мен оның билік құру әдісі, құралы берілген. Жалпы мемлекетті басқару түрлерін басқарушылардың санына қарап (жеке адамдардың, аз адамдардың және бүкіл халықтың басқаруы), мақсаты мен осы түрлердің қызмет істеу сапасына қарап бөлді. Екінші аспектіде қарастырғанда дұрыс үш түрін берді: монархия, аристократия, демократия. Және дұрыс емес үш түрін көрсетті: тирания, олигархия, бассыздық. Дұрыс түрлердің мақсаты - мемлекетті күшейтіп, гүлдендіру, жалпы жақсылыққа ұмтылу. Дұрыс емес түрлері - тек өздерінің пайдасын ойлау, заңды сақтамау және т.б. Барлық мемлекеттер бір түрден екінші түрге өтіп отырады. Шығарма мазмұнын талдай отырып мына мәселені ұмытпаған жөн: ол кез - Италия тарихындағы күрделі кезең. Сондықтан да, мемлекеттік құрылыстың жалпы мәселелерін емес, тек ерекше жағдайы қарастырылған деп қарау керек. Бұл макиавеллизмді ақтау емес, оның қандай қатаң уақытта, жағдайда пайда болғанын көрсету. Дереккөздер
Мардымсыздану

Мардымсыздану - игерілуі барысында мүлдем пайдасыз немесе нашар минералданған таужыныстармен ластануы (араласып кетуі) салдарынан өндірілген кен құрамындағы пайдалы қүрамбөліктің орташа мөлшерінің сол кеннің табиғи қалпындағы мөлшерімен салыстырғанда кеміп кетуі. Пайдалы қазбаның бейкенді таужыныстармен ластануы яки араласып кетуі кен денесі жиектерінің иректеле сағалануы, оны өз қүрамындағы мардымдсыз қабатшалардан бөле-жара игеру мүмкіндігінің жоқтығы және т.б. өндірістік себептерден туындайды. Мардымсыздану мөлшері Р = (С, - С2) : С, • 100% өрнегі арқылы анықталады, мүндағы: Р — мардымсыздану; С, — кеннің табиғи қалпындағы пайдалы қүрамбөлік мөлшері; С2 — өндіріліп алынған кен құрамындағы пайдалы құрамбөлік мөлшері. Дереккөздер
Төлтаңбалау

Төлтаңбалау — геологиялық нысандарға тән белгілерді екінші таңбалар арқылы кескіндеу; ретті және ретсіз Т.болып екі түрге бөлінеді; ретсіз Т. барысында геологиялық нысанның әрбір ерекшелігі дербес таңба арқылы кескінделсе, ретті Т. барысында бөлігінің пішіні ғана емес, орналасу реті (орны) де шешуші рөл аткарады. Геологияда әдетте бес түрлі Т. — сан, әріп, түс, кекін әіне пішін белгілерінің жүйесі қолданылады. Дереккөздер
Ыза суы деңгейінің динамикасы

]] Ыза суы деңгейінің динамикасы — ыза суы деңгейінің белгілі бір уақытта табиғи және жасанды режімнің әсеріне байланысты өзгеруі. Ыза суының пайда болу факторлары оның терендігі мен гидравликалық байланысына және жер бетіндегі сумен тығыз байланысына да қатысты. Дереккөздер
Хабарлар алмасуды басқару блогы

Хабарлар алмасуды басқару блогы (Блок управления обменом сообщениями; transmission control unit) — енгізу-шығаруды басқару блогы. Оны алыстағы терминалдардан хабарларды жеткізу мен қабылдау кезінде пайдаланады. Дереккөздер
Саяси алдап-арбау әдістері

Саяси алдап-арбау әдістері - адам санасына нақты әдістерді қолдану арқылы әлеуметтік аңыздарды енгізу. Саяси алдап-арбау әдістеріне фактілерді алмастыру, тиімсіз ақпаратты айтпай қалу, өтірік пен өсек тарату, ақиқатты жартылай айту (аудиторияның сеніміне кіру үшін мәні аз фактілерге көп көңіл бөлініп, жан-жақты айтылады да маңызды жағы айтылмай қалады), ярлыктар тағу (дәлелсіз "фашист", "ұлтшыл", "шовинист" деген сияқты) жатады. Саяси алдап-арбауда бұқаралық психология заңдылықтары тиімді пайдаланылады. Мысалы, "үндемеу спиралі", яғни, қолдан жасалған қоғамдық пікірге түрғындардың басым көпшілігін сендіру. Саяси алдап-арбау тек авторитарлық және тоталитарлық тәртіптерге ғана емес, бүл құралды қазіргі кезеңде демократиялық мемлекеттердегі партиялық насихат пен сайлау науқанында кеңінен қолданып отыр. Дереккөздер
Төңкеріле астасу

Төңкеріле астасу - тау жынысы қабаттарының өте қарқынды тектоникалык қозғалыстар нәтижесінде астасу пішіні. Бұл жағдайда тау жынысытардың көнелеу қабаты кейінірек қалыптасқан қабаттың үстіңгі өңірінен көрініс береді, яғни бұл қабаттардың жабындары мен табандары өзара алмасқан болып шығады. "Аударыла астасу " терминінің синонимі. Дереккөздер
Қара сөздер кітабы

«Қара сәздер кітабы» — Абайдың «Жазушы» баспасынан 1992 жылы орыс тілінде жарық көрген ғақлия сөздерінің жинағы. Кітаптың 2-беліміне «Ұмыт қалған кісінің жазбалары» деген жалпы атаумен Шәкәрімнің бір топ еңбектері берілген. Жинақты «Ядролық сынақтар мен экологиялық апаттар» қоры және «Қазақстан» өркендеу қоры шығарған. М. Курганцевтің «Сезімтал жүрек» деген кіріспе мақаласымен ашылады. Ғақлия сөздерін аударғандар: Қ. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев. Кітап Көлемі 4,87 б. т., 100 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Мальтузиандық

Мальтузиандық - ағылшын экономисі Т.Р.Мальтус (1766-1834) негізін қалаған, халықтың көзқарастар жүйесінің әлеуметтік-экономикалық тұжырымы. Мальтузиандықтардың көзқарасына сай барлық уақыттарда еңбекшілердің жағдайы мен мәдениеті өмірдің әлеуметтік-экономикалық жағдайымен емес, адам өміріне қажетті құралдар көлемінің халық өсіміне қарағанда әлдеқайда баяу өсетін тұрғын халықтың табиғи заңдылықтарымен анықталады. Дереккөздер
Базарға қарап тұрсам әркім барар...

«Базарға қарап тұрсам әркім барар...» - Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Барлығы 16 жол. Ақынның өмір және оның мәні туралы қысқа ғана толғанысын жазған. Күнделікті күйбең тіршіліктің әбден әдетке айналып, көз керіп, бой үйренген нәрселерінің өзіне ой жүгіртіп, содан ғибрат алар түйін іздеген ақын, ешкімге «мынау оң, мынау теріс» деп ақыл айтпай-ақ, саналы азаматқа «жан-жағыңды абайлап, өзің де бір бағдарлашы» дегендей ишара жасайды. Абайдың бүл шығармасында базар деп отырғаны - өмір. Өмір - үлкен базар. Одан да әр адам өз керегін іздейді, хал-қадіріне қарай қажетін алады. Ақынның: «Әркімнің өз іздеген нәрсесі бар, Сомалап ақшасына сонан алар» деген жолдарында үлкен философиялық жасырын тұжырым жатыр. Өзі «біреу ұғар бүл сөзді, біреу ұқпас» деп өмір бойы сөзін тыңдата алмай келе жатқан халқына күдіктене қарағанымен, өлеңін «Бір кісі емес жазғаным, жалпақ жұрт қой», «Сәулесі бар жігіттер бір ойланар» деген үмітпен аяқтайды. Өлең мағынасыз өмірді тәрік етіп, елін, жұртын ғылымға, білімге, саналылыққа шақырудан жалықпаған ойшыл-ғұламаның бір сәттік көңіл-күйі, философиялық толғанысы іспетті. Өлең 11 буыңды аралас ұйқаспен жазылған. Мазмұнына сай сөз саптауы салмақты, әр жолы орнықты. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Абай Құнанбайұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдары текстол. өзгерістерге ұшырамаған. Туынды ағылшын, араб, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Маржан кедертасы

Маржан кедертасы - шомбал биогендік әкті құрылыс, негізінен қазіргі маржан әктасынан тұрады, жоғары көтерілген беті саяз сулы бөлікшеге айналады (кейде құрғап кетеді). Маржан кедертасы тосқауыл, сақиналық (атоллдар), жағалық түрлерге жіктеледі. Тропик теңіздерінде кеңінен таралған, қалыпты тұздылық пен судың мөлдірлігі және температураның 20°С-тан түспейтін жағдайларында қалыптасады. Дереккөздер
Саяси алаң

Саяси алаң - тарихи субъектілердің, кейіпкерлердің өмірі. Бұл тарихи кейіпкерлердің өмірі аренада, өркениет сахнасында ойналатын драмаық, ал кейде тіпті трагикалық-комедиялық сипаттағы өте күрделі саяси ойын болып шығады. Бүл ойынға жеке адамдар, әлеуметтік қауымдар, саяси институттар қатысады. Олардың барлық ойындары, барлық өзара қарым-қатынастары персонификаңияланған институттардың билікті пайдалану, ұстап түру жолындағы күресте атқаратын іс-әрекеттері, мемлекетті, қоғамдық істерді басқару, әр түрлі саяси кейіпкерлердің арасындағы консенсусты сақтау жөніндегі іс-әрекеті болады. Дереккөздер
Мамандандырылған партиялар

Мамандандырылған партиялар - белгілі француз ғалымы М.Дюверженің анықтамасына сәйкес, сайлауға дайындық үшін, сайлау кампанияларын жүргізу, депутаттармен байланыс орнату мақсатында біріккен аса танымал адамдардың (нотабльдердің) тобы. Бұл партиялар қызметінің табысы оның белсенділерінің әрекеттеріне, олардың біліктілігіне, еңбек дағдысына, қабілетіне байланысты. Бұқаралық партиялар санмен қол жеткізетін табыстарға, мамандандырылған партиялар болашағы зор үміткерді тандаудан, оған тартымды имидж қалыптастырып, сайлау кампаниясын жүргізу техникасын жетік меңгеруінен, қаржылық қолдау табу мүмкіндігінен көрініс табады. Мамандаңдырылған партиялардың қызметі "мерзімдік" сипатта болады: сайлау кампаниялары тұсында аса белсенділік танытып, содан кейін тыншып қалады. Мамандандырылған партиялардың бұқаралық партиялардан ерекешеленетін тағы бір тұсымүшелік белгілері. "Егер мүшелік деп партияның алдындағы міндеттемелер мен тұрақты мүшелік жарнаны төлеп тұруды айтатын болсақ, онда мамандандырылған партиялардың мүшелері жоқ" - деп жазады француз саясаттанушысы. Мамандандырылған партияларда парламентарийлер басты әрекет етуші тұлғалар болып табылады. Белсенділердің бар жұмысы соларды сайлау төңірегінде жүргізіледі. Мұнда партияның негізгі тірегі болуға белсенділердің саны тым аз, олар игіліктер мен артықшылықтарды беретін үміткерлерге тікелей бағынышты. Дереккөздер
Құсбек Тәукеұлы

Құсбек Тәукеұлы (1802- ө. ж. б.) - мемлекеттік қайраткер, Қарқаралы сыртқы округінің аға сұлтаны, Қара-Әйтімбет болысының билеушісі. Өмірбаяны 1854 ж. дейін болыс, одан кейін қатарынан 2 рет (1849-53) Қарқаралы дуанына аға сұлтан болып сайланған. Санкт-Петербургте патша сарайында да болған. Талды, Жарма өзенінің бойын жайлап, Қараша тауы аймағында қыстаған. Қарқаралы дуанының аға сұлтаны болып тұрғанда Құрманғазы тобықты болысы Құнанбаймен талай рет кездесіп, әр түрлі істерді бірге шешіп отырған. 1845 ж. 12-қаңтарда Құнанбай өз аулыңда мұсылманша, орысша мектеп ашпақ болып, соған 2 тілді бірдей білетін мүғалім тауып беруін өтініп келген кезде, Құрманғазы шекара бастығына өзі қол қойып, хат жазған. Әйтседе, екеуінің келіспей қалған тұстары аз болмаған. Абай өзі болыс болып тұрған көздеріңце осы Құсбектің ел басқару ісіңдегі тиімді, пайдалы тәжірибелерін кеңінен пайдаланып отырған. Дереккөздер
Мағрипа Сүлейменқызы

Мағрипа Сүлейменқызы (Мағыш) (1873-1896) - Абайдың сүйікті ұлы Әбдірахманның әйелі. Өмірбаяны *1892 жылы жазда Түркістан аймағына қызметке ауысар алдында Әбдірахман елге демалысқа келген көзінде Мағрипаға үйленген. Абай өзі көп үміт күттірген сүйікті Ұлының оқу бітіріп, үй болғанына ризашылығын білдірген. Әбдірахман Алматыға қызметке кіріскенімен, бұрынғы ауруы қайта қозып, жазылмайтын дертке үшырайды. Жастай қосылған жарының сырқаты жанына батқан сағыныштан, уайымнан өзі де ауруға шалдығады. *1895 жылы қарашада Әбдірахман қайтыс болып, сүйегін Ақшоқыдағы атасы Құнанбай бейітіне әкеліп қояды. Сүйген жарын бір көруге зар болып, қайғы-шерден басын көтере алмаған Мағрипа бір жылға жетпей дүние салады. Абай Әбдірахман өлгенде сүйікті Ұлына арнап бірнеше жоқтау өлеңін шығарады, сонымен бірге келіні Мағрипаны жұбату ретінде «Әбдірахманның әйелі Мағышқа Абайдың айтқан жұбатуы»(«Жылағанды тоқтатып»), Мағрипаның атынан Абай шығарып берген жоқтау («Айналайын, құдай-ау...») өлеңдерін шығарған. Әбдірахманның Мағрипадан туған жалғыз қызы Рахима 1924 жылы қайтыс болған. Оның Инғам атты ұлы Отан соғысында қаза тауып, ИҺсан есімді екінші баласы соғыстан оралып, 1955 жылы дүние салған. Мағрипаның Марфуға деген қызы қазір Алматыда тұрады. Дереккөздер
Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы

Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы — Семей қаласындағы мұражай. Тарихы Облыстық тарихи-өлкетану мұражайының ғимараты XIX ғасырдың 50-жылдарында, шамамен, 1856 жылы генерал-губернатор Проценконың бұйрығымен салынған. Сәулетшісі белгісіз. Революцияға дейін бұл үйде әскери губернатор тұрған. Совет өкіметі орнағаннан кейін бұл ғимарат Бостандық үйі деп аталған. Мұнда Семей қаласының алғашқы Совдепі орналасқан. 1918 жылғы 11 маусымда Семейде контрреволюциялық бүлік шықты. Ақ гвардияшылардың терроры кезінде ғимаратта ақ гвардияшы әскерлер орналасты. Совет өкіметі қалпына келтірілгеннен кейін, бұл ғимаратта шаруалар корпусының саяси бөлімі, одан соң Семей әскерлер тобының штабы орналасты. Музей 1883 ж. Абайдың жақын досы Е П. Михаэлистің бастамасымен Семей облысындағы статистика комитеті жанынан ұйымдастырылған. 1902 ж. музей Орыс география қоғамы Батыс-Сібір бөлімі Семей бөлімшесінің қарамағына беріліп, жұмысы жандана түсті. Музейде құрылған күнінен бастап Семей облысы тарихын, әлеуметті-экономик , мәдени өмірін,тұрмы салтын, табиғатын жан жақты көрсеткен археолог. Тарих , этнография, тау кен өнеркәсібі палеонтология Қытай бөлімдері жұмыс істейді. Музейде, негізінен Семейге саяси жер аударылып келген адамдар қызмет атқарды. Музей құру ісіне А. А. Блэк, А. А. Леонтьев, Н. Я. Коншин, ағайынды Белослюдовтар, П. Р. Лобановский т. б. белсене қатысты. Археология бөлімінің ашылуына Михаэлистің улесі зор болған. Ол Семей облысында жүргізген қазба жұмыстарының бай археол. коллекциясын осы бөлімге табыс еткен. Музейдің этнография бөлімінің экспонаттары бірнеше рет Ресейдің үлкен қалаларына апарылып, көрмеге қойылған. Музей жұмысына Абай да белсене қатысып, өз тарапынан ақыл-кеңестерін беріп, қазақ халқының 50-ден астам тұрмыстық-ұлттық бұйымын тапсырған. 1885 ж. Сібірді зерттеу мақсатымен келген Американ саяхатшысы, журналист Дж. Кеннан мен суретші Фрост музейде болып, Абай тапсырған заттарды суретке түсіріп алған («Семипалатинские областные ведомости», 1908, № 19, 10 мамыр). Суретші Н. И. Крутильников 1924 ж. музейге өзі салған «Абай портретін» тарту еткен. Музейдің көрме залдарында Абайға арналған бұрыш жұмыс істейді. Негізгі тематикалық экскурсиялар *Қазақ халқының этнографиясы; *Семей қаласының тарихы; *Мұражайдың палеонтологиялық жиынтығы; *Аймақтың өсімдіктер және жануарлар әлемі; *Ертістің мәдениеті. Сілтемелер * [http://semeymuseum.kz/kz/ Ресми сайты]
Қаратай Сапақұлы

Қаратай Сапақұлы (1806-94) - Тобықты елінің Кекше руынан. Атқа мінер, би және ауыл старшинасы болған. Қаратай атжалын тартып мінген көзде Қүнанбайдың айтқанын істеп, оның ықпалында жүреді. Майбасар болыс, Құнанбай аға сұлтан болған көзден бастап аралары суысып, бір-бірімен жауығып өтеді. 1876-84ж. аралығында Үзікбай Бөрібайұлының Абайдың үстінен жоғарыға жазған арыздарында Абайды да іліктіріп, қара күйе жағып отырады. Қаратай Абаймен сөз де қағысқан. Әуөзов Абайдың 1940 ж. шыққан өлендер жинағында бірер мысалдар келтіріп етеді. Қаратай ақынға қарсы топ үйымдастырушылардың бірі ретінде көрсетілді. Дау үстінде «Менің заманым пайғамбарға жақын»деген Қаратайды Абай: «Алатаудың басы күнге жақын. Бірақбасында мәңгілік қаржатады. Төменде, сайында неше түрлі есімдік, неше алуан жеміс шығады. Рақым, жақсылыққа алыс жер, алыс заман жоқ, Қайда болса да жетеді. Сіз пайғамбарға Ғазірет елінің әкесінен жақын емессіз. Ол көпір болған»,- деп сөз тосқан. Дереккөздер
Хабарлар коммутациясы

Хабарлар коммутациясы (Коммутация сообщений; message switching) — мәліметтер хабарламаларының қабылдануын, олардың жинақталуы мен келесі компьютерлік түйінге жеткізілуін іске асыратын коммутация. Дереккөздер
Варвара Павловна Дернова

Варвара Павловна Дернова(1906-89) - музыка зерттеушісі, өнертану ғылым докторы, профессор Алғашқы ғылыми-зертеулік жолы қазақ музыка мәдениеті жайында басталып, «А. В. Затаевич және қазақтың халық музыкасы» тақырыбында каңц. диссертация қорғады. Кейін Затаевич кітаптарындағы Абайдың музыкалық мұрасына көңіл аударып, ондағы «Қор болды жаным» әнінің авторы Абай екендігін дәлелдеді. Ол кейінгі зерттеулерінде ақын-композитордың әндеріндегі өзіндік ырғақтарды, әсіресе «Көзімнің қарасы», «Қараңғы түнде тау қалғып» т. б. әндерін орыстың қалалық лирикалық музыкасы мен қазақтың дәстүрлі әуендері қосылысын, солардың бірігіп дамытылуынан туған, ән өнеріндегі жаңа жанр деп бағалады. Ол Абайдың ән мұрасындағы өзіндік әуезділік пен текстіне жаңа көзқарас тұрғысынан келіп, оның музыкалық-бейнелілік негізіне - ұйқастағы ырғақтық тепе-теңдікке назар аударып, оны «Сегіз аяқ» әні негізінде дәлелдеді. Зерттеуші Абайдың «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» әнінің халық орындаушылары арқылы аздаған өзгерістерге түскенін, оның Біржан сал Қожағұлұлы әндерімен сарындас екеніне көз жеткізді. Абайдың музыкалық мұрасы жөніндегі еңбектерінде Абайдың А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан аударған өлеңдеріне жазылған әндеріне салыстырмалы зерттеулер жүргізіп, оларды ақын-композитор әр түрлі кезеңдерде аударып, ән шығарғанын айтады. Абайдың «Татьянаның хаты» әнін және оның А. Бимбоэс, А. Затаевич, А. Жұбанов, Л. А. Хамиди жазып алған әуендік нұсқаларын зерттеп, оларда басқа әндермен үндестік тұстар барлығын, әсіресе, «Ішім өлген, сыртым сау» әнімен көп ұқсастығын жазады. Оның Абай туралы жазған: Абай әндері (Қазақстан, 1954, № 5; Советская музыка, 1954, N2 7; Музыкальная культура Казахстана. - А-А., 1954), Абай әндері және орыс мәдениеті (Музыкальное наследие Абая. - А.-А., 1954), Абай әндері (Советский Казахстан, 1954, № 9), Абайдың музыкалық мұрасы (Музыкальная культура Казахстана. - А,- А., 1955), Абай Құнанбаев шығарған Татьянаның әні (Советская музыка, 1960, № 1), Затаевич жазып алған Абай әндері (Народная музыка в Казахстане. - А.-А., 1967) т. б. еңбектері жарық көрді. Дереккөздер
Ғалымнан надан артпас ұққанменен

«Ғалымнан надан артпас ұққанменен...» — Абайдың кейін табылған өлеңі. Оны 1940 ж. ақынның шөбере інісі Әрхам Кәкітайұлы Ысқақов Абай ауданында ел аузынан жазып алған. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Тобықты ішіңде Жуантаяқ атасына жататын Балқожа Бақанұлы деген кісі ақын ауылының молдасы Ғабитхан ноғаймен Мұқтасардың бір сөзіне таласып, жүгінуге Абайдың алдына келгенде қолма-қол шығарған. Әзіл аралас әңгіме үстінде айтылған төрелік болғанымен, Абайға тән ойлылық пен салиқалы салмақ айқын аңғарылады. Ақын ғылым-білім жолына тұсау болып келген надандыққа шамырқанып қалғандай. Түс-таңбасыз надандықтың қанша жасырсаң да көрініп, «менмұндалап» тұратынын Баққожаның бетіне басады. Өзінің бір жолы білгішсіп, қайта-қайта сөзін бөле берген жас саудагер Ғабидоллаға (Ғабитханның баласы) тоқтау салған «Жазғытұрым қылтиған бір жауқазын» деген мысал-өлеңіндегі ойын ілгері өрбітеді. Ақын қашаңда оқыған, білімді ғалым жағында. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет ақынның 1945 жылғы жинағына енгізілді. Басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Қарақалпақ, қырғыз т. б. тілдерге аударылған. Өлеңі Ғалымнан надан артпас ұққанменен, Тағдыр көрмей қоймайды бұққанменен. О-дағы қалыбынан аса алмайды, Жауқазын ерте көктеп шыққанменен. Дереккөздер
Құтайба ибн Муслим

Құтайба ибн Муслим (660-715) — Хорасан өлкесінің билеушісі, әскери қолбасшы. Ол 8 ғасырда қазіргі Шығыс Түркістанды мекендеген халықтар арасына ислам дінін таратушылардың бірі. Оның жорықтары туралы шығыс ғұламасы Мүхаммед Наршаһидің «Бұхара тарихында» толық жазылған. Абай Наршаһидің осы еңбегімен жақсы таныс болған сияқты. Өйткені ақын өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде қазақтардың Алатау бөктеріне қалай келіп қоныстанғанын және олармен туыстас халықтар жайлы айта келіп, «Сол уақыттарда арабтан бұл Орта Азияға дін исламды үйретушілер көп әскермен келіп, халықты жаңа дінге қаратып жүргендерінде Құтайба атты кісі Қашқарға шейін келіп, халықты исламға көндіргенде, бұларда мұсылман болдық депті. Сөйтсе де бұрыннан бақсы-балгерге иланып, отқа-шыраққа табынатын әдеттерімен исламға тез түсініп кете алмапты...» деген аса құңды деректер келтіреді. Ақын ислам дінінің зорлықпен енгізіліп, жергілікті халықтардың бұрыннан қалыптасқан сенім-нанымдарын, тұрмыс-салтын өрескел бұзып жібергендігіне мегзейді. Сонымен қатар жаңа діннің артықшылықтарын да қолдайтынын танытады. Ол шаман дінінің халық арасында әлі де сақталып қалған белгілерін атай отырып: «Бұған ұқсаған көп еді, құдайға шүкір, бұл күңде жоғалып бара жатқанға ұқсайды» деп жазады. Тарихы 712 жылы Хорезмді араб қолбасшысы Құтайба ибн Муслим жаулап алып, Хорезм ақсүйектерін аяусыз қырғынға ұшыратты. Құтайба Хорезм ғалымдарын ерекше аяусыз қуғын-сүргінге ұшыратты. Әл-Бируни «Өткен ұрпақтар шежіресінде» жазғанындай, «және қалай болғанда да, Кутейба хорезмдіктердің жазуын білетін, олардың дәстүрін сақтаған, олардың арасында болған барлық ғалымдарды шашыратып, жойып жіберді, осылайша осының бәрі қараңғылықпен көмкерілген және ислам келген кезде олардың тарихынан белгілі болған нәрсе туралы нақты білім жоқ». 712-713 жылдардағы қыс тұрғындары өз билеушісінің сатқындығын кешірмеген Хорезмдегі оқиғалардың көлеңкесінде қалды. Бұл кезеңдегі оқиғалардың хронологиясы әлсіз — тіпті ат-Табари тек «Олар Ийасты әлсіз деп санап, оған қарсы әскер жинады» деп хабарлайды, ал хорезмшахқа адал күштермен шайқас туралы, тіпті бұл әскердің не екені туралы ештеңе айтылмайды. Жалғыз анық әл-Бируниден келеді, ол Кутайбаның жазалаушы әскері тірі қалған діни қызметкерлерді өлтіріп, кейбір кітаптарды өртеп жіберді, содан кейін «Хорезмде ғылым басылды» деп хабарлайды. Дереккөздер * Абай. Энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
Мұхтар Ысмайылұлы Құлмұхаметов

Мұхтар Ысмайылұлы Құлмұхаметов (1936 ж. т.) - суретші. Қондырғылы және монументті кескіндеме саласында жұмыс істейді. Дипломдық жұмысы ретінде «Абай» картинасын жазды (1957, кенеп, майлы бояу, суретшінің жеке қоры), кейінірек «Абай болған жерлерден» деген бірнеше этюд салды (1963, кенеп, майлы бояу, автордың жеке қоры). Осы ізденістердің негізінде суретшінің күрделі еңбегі - «Абай» картинасы дүниеге келді (1962-87, кенеп, майлы бояу, автордың жеке қоры). Суретші бұлардан басқа «Абай», «Халқым надан болған соң қайда барып оңайын» (1987, кенеп, майлы бояу) т. б. топтама суреттер салған. Дереккөздер
Саяси астрология

Саяси астрология - саяси құбылыстар мен саяси мінез-құлыққа космос, жүлдыздар шоқтығының орналасуы мен күн, ай фазаларының белсенділік ықпалын анықтайды. Бүл пәннің көптеген қорытындылары гипотезалық сипатта, бірақ оның кейбір жағдайлары көңіл аударуға түрарлық. Мысалы, күн белсенділігінің бүқаралық саяси мінез-құлыққа, саяси белсенділікке ықпалы сияқты қорытындыларын күнделікті саясатта есепке алу керек. Дереккөздер
Салыстырмалы мөлдірлік

Салыстырмалы мөлдірлік - суқойманың беткі қабаты суының мөлдірлігінің жанама сипаттамасы. Оның шамасы (метрге шаққанда) диаметрі 30 см, кеменің көлеңке жағынан батырылған ақ дискінің көзге көрінімділігіне қарай су қабатының қалыңдығымен өлшенеді. Судың салыстырмалы мөлдірлігінің өлшенген шамасы (SD), әдетте, 1—2%-га дейінгі дәлдікпен жазылады. Мұндай өлшеу кезінде күннің биіктігіне, су бетінің жай-күйіне және өлшеушінің көзінің қарақтылығына қарай азды-көпті қателік болуы мүмкін. Дегенмен, барлық мұхиттық және лимнологиялық далалық зерттеулерде екі жүз жылдай уақыт ішінде жинақталған орасан мол мәліметтер гидросфераның әр түрлі объектілерінің мөлдірлігіндегі айырмашылыктарды, әр алуан сукоймалардағы тәуліктік, маусымдық, жылдық ауытқуларды, судың оптикалық қасиеттері мен тазалығына ластанудың әр түрлі нысандарының ықпалын, суқоймалардың антропогендік эвтрофтануының әсерін білуге мүмкіндік береді. SD шамасына карай эмпириялық формулалар арқылы суқоймалардың фоттық қабатының қалыңдығы, жарық жұту коэффициенті және тіпті көлдердің трофикалық статусы туралы мәліметтер алынады, бұл көрсеткіштер көлдер мен суқоймаларындағы өнімділік-дейрукциялық процестердің қарқындылығын сипатгайды. Осы себепті су объектілерінің экологиялық жай-күйін бағалау үшін SD шамасы бүкіл дүниежүзінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Төрттік кезең

Төрттік кезең — Жер тарихының неоген кезеңіне ұштасқан ең соңғы кезеңі; бір топ ғалымдар Т.к-ді соңғы 1 млн жылмен ғана шектесе, екіншілері бұл кезең бұдан 2,5-3 млн жыл бұрын басталған деп есептейді. Т.к-ге тән ең маңызды құбылыстардың бірі — адамдардың пайда бола бастауы болса керек. Т.к. терминінің шартты түрдегі синонимі: антропоген. Дереккөздер
Материктік баурай

Материктік баурай - жербедердің ірі элементтерінің бірі, материктің мүхитқа ауысу белдеміне тән морфологиялық пішін; жоғарғы шекарасы қайраң жиегімен (150-200 м терендік) шектелетін Материктік баурайлардың төменгі жапсары мұхит төсенішіне (3—5 км терендік) ұласпақ; орташа еңістену бүрышы 3—5° аралығында, кейде 30—40°-қа дейін жетуі ықтимал. Материктік баурай ернеуінен оның табан жазықтығына дейінгі аралықтың нақты биіктігі бірнеше мың метрге жетеді. Дереккөздер
Абрам Лейбович Мадиевский

Мадиевский Абрам Лейбович (1924) - режиссер, педагог. Өмірбаяны Қазақстан Республикасының еңбексіңірген өнер қайраткері. Ол 1968 жылы Алматыдағы орыс драма театрында М. О. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай» трагедиясын сахнаға шығарды. Спектакльде ақынның күрескерлік тағдыры, орыс халқының озық ойлы өкілдерімен достық қарымқатынасы көрініс тапқан. Дереккөздер
Хабарлар тақырыбы

Хабарлар тақырыбы (Заголовок сообщений; message header) — 1) компьютер желілерінде — хабарлама басында орналасқан мәліметтер (биттер не байттар) тізбегі, онда бұл хабардың жіберілген кезі, көлемі, жазылу пішімі және блоктың идентификациялық нөмірі тұрады; 2) электроңдық поштада — жіберілетін хабардың басында орналасқан адрестік және анықтамалық мәліметтер. Әдетте, мұндай маңдайшада Кімге (То), Кімнен (From), Тақырыбы (Subject) деген қыскаша деректер болады. Олар электрондық пошта программасында хабарларды өңдеу үшін, мысалы, жіберілетін адрестерге байланысты сұрыптап реттеу мақсатында пайдаланылады. Дереккөздер
Ұлы Ойшыл

«Ұлы Ойшыл» - методикалық-библиографиялық көмекші құрал. Қазақ ССР кітапқұмарлар ерікті қоғамы 1985 ж. ақынның туғанына 140 жыл толу мерекесі қарсаңында шығарған. Құрастырған - Ж. Кәриева. Көмекші құралда Абай шығармаларының негізгі басылымдарының тізімі, ақын шығар машылығына арналған кітап көрмесінің, ауызша журналдың, ақынға арналған кештің, оқырмандар конференциясының, «Абай жолы» эпопеясы бойынша өткізілетін оқырмандар конференциясында талқыға түсетін сұрақтардың үлгі-жобалары берілген. Абай шығармаларын зерттеушілер ақын шығармашылығының басқа халықтар әдебиетімен байланысы, өлеңдерінің басқа ұлт тілдеріне аударылуы, аудармалары туралы, Абайдың қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі басылымдары, Абай мұрасын жинау және зерттеу, Абай өлендерінің тілі мен стилі, текстологиясы, көркем әдебиеттегі Абай бейнесі туралы кептеген құнды материалдармен танысады. Кітап көлемі 1, 2 б. т., 500 дана болып басылған. Дереккөздер
Каббала

Каббала - [ежелгі еврейше "дәстүр"] - II-V ғғасыр қалыптасып, XII-XV ғасыр Испания мен Палестинада дамыған еврейлік эзотерикалық философия. Бұл ілімнің ерекшелігі шығыстық аңыздар элементтерін эллинистік ғылым идеяларымен біріктіруінде. Каббаланы, кәбіне, негізінде әріптер мен сандардың сиқырлы әрекеті жатқан құпия ілім ретінде қарастырады. Алайда, Каббалада белгілер сиқыры тек бағыныңқы орында. Жалпы, бұл ілім - адамды "Құдайдың ілтипатына" бағыттайтын ашық, өмір сүйгіш философия. Бұл философияның басты міндеті - сыйыну және игілікті өмір арқылы адам жанын бастапқы тұтас қалпына келтіру. Каббаланың негізгі көзқарастары Құдай - шексіз сәулелер (ежелгі еврейше Зогар немесе Зоар) жиынтығы, әлем осы сәулелер арқылы пайда болған. Каббаланың негізгі кітаптарының бірі Испанияда XII ғасырдың ортасында пайда болған "Зогарда" әлемнің жарық сәулелерден жаралғанын, олар бір қалыпты емес, әр жасалған күнге тән жарқылдаған сәулелер дүниені жарату процесі және Құдаймен өмір сүру процесі, Каббалада сөйлеу процесімен теңдестіріледі. Шынайы әлем - тіл әлемі (әріптер мен сандар сиқырының түп тамыры осында жатыр). Осы тұрғыдан қарағанда, адамдар тіл кеңістігінде өмір сүреді. Философиялық Каббалланың аса маңызды тұсы тек әлемге тұтас көзқарас емес, субъекті мен объектінің принциптік тұрғыда теңдігі, сонымен қатар, рухани күш жұмсау арқылы (дұға оқу, арнайы салт-жоралғылар, ішкі ерік актілеріне сүйеніп) адам тарихтың құдайлық-ғарыштық процесіне белсенді түрде араласу қабілеті бар. Дереккөздер
Құтты болсын тойларың

«Құтты болсын тойларың» - «Өнер» баспасынан 1990 ж. жарық көрген той кітабы. Құрастырған - Б. Сапаралин. Кітапта шілдехана тойынан бастап, мектепке бару, әскерге шығарып салу, үйлену, мүшел, туған күн тойларын, жалпыхалықтық сабантой, шопандар тойын, наурыз тойын өткізуге байланысты ақыл-кеңестер. Той үлгілері, онда айтылатын тұрмыс-салт өлеңдері, ән-жырлар топтастырылған. Жинақтың «Дана ойдан шыққан сөз» деген бөлімінде Абайдың 12 нақыл сөзі келтіріліп, наурыз тойына байланысты тарауында 5 әнінің сөзі берілген. Көлемі 27,8 б. т., 60 000 дана болып басылған. Дереккөздер
Ғаруз рисаласы

«Ғаруз рисаласы» - Захир-ад дин Мухаммад Бабырдың аруз өлең карылысы жайында 16 ғ. басында жазған ғылыми еңбегі. 40 жылдары Париж қаласындағы Ұлттық кітапханадан түрік оқымыстысы М. Ф. Кепрюлю тапқан. 1972 ж. Мәскеуде «Ғаруз рисаласы» деген атпен жарияланған. Түркі тілді халықтар әдебиеті тарихында ғаруз уәзіні туралы ғылыми-теориялық зерттеу еңбекті Ә.Науаи мен 3. Бабыр ғана жазған. Өлең құрылысы, оның табиғаты туралы мәселемен терең мәнде шұғылданған Абай араб, парсы, түрік поэзиясында орын тепкен ғаруз уәзініндегі өлең өрнектеріне көп назар аударған. Қазақ өлең құрылысына жаңалық ендіру жолында ізденіске түскен Абай мұсылман әдебиетінде ғаруз уәзіні жөнінде жазылған еңбектерді қарастыру үстінде Ә. Науаи, 3. Бабыр еңбектерімен де танысқаны: «Уәзінге өлшеп тізілген Қайран тіл, қайран сөз» деген пікірінен аңғарылады. Ғарузи уәзіні (мәт уәзіні) үш негізден (сабаб, ватад, фасила) құралған өлең өлшемі ретінде араб тілінің әуездік табиғатына байланысты дүниеге келуі себепті араби аруз деп аталып келді. Абайдың алғашқы ақындық тәжірибесінде мәт уәзінін де жағалап көргені «Иузи - рәушан, көзі - гәуһар» өлеңінде көрініс берген. Дереккөздер
Хабарларды ауыстырып қосу орталығы

Хабарларды ауыстырып қосу орталығы (Центр коммутации сообщений; message switching center) — хабарларды қабылдауды, сақтауды, сорттауды және жөнелтуді жүзеге асыратын есептеуіш құралдардың кешені. Дереккөздер
Ұяламын дегені көңіл үшін

«Ұяламын дегені көңіл үшін» — Абайдың 1901 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Абайдың бірсыпыра өлеңдерінде өзі өмір сүрген дәуір болмысы, қазақ халқының сол кезеңдегі мінез-құлқы сипатталғаны белгілі. Абай мінезі арқылы қоғам, дәуір бейнесін беретін осындай өлеңдердің қатарына осы туындысы да жатады. Өлеңде армандап алысқа көз тастамай, жымысқылықпен бірін-бірі алдап, бір сәттік пендешілік құрбанына айналатын шәркең шерменделік сыналады. Не достыққа, не қастыққа жарамас ондай адамдар ар мен ұятты ұмытып, көрсе қызарлыққа берілетінін шенейді. Рухани қажеттілікті ойламаған жерде тән қажетін қанағат тұтар хайуанға бейім мінез бөлең алатынын ескертеді. Адамдардың «сүйсе» - өтірік сүйген сиетіні, сүймесе жұдырық жұмсайтын дөрекі мінезінен қоғам, заман қалпы құралатынын айтады. Ақын «Бұл не деген заманға ісім түсті?!» деп қынжылады. Ақын өлеңде болмашыға мәз, арзанға алданғыш, үлкен басын қор тұтқан қара халықты сынай келіп, «Әкесі ұрысса балаға, олда достық, баласы ұрысса әкеге жараса ма?» - деген риторикалық сауал тастайды. Ақынның будан халқының бала болмаса да, балаң мінезіне шарасыздығы сезіледі. Жеке адам кемшілігінен замана сырқаты құралатынын жан дауысымен айту бар. Осы тұрғыда алғанда, Абай өлеңде белгілі бір дәуірдегі қазақ ұлтының жиынтық портретін жасаған деуге болады. Өлең негізінен 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909ж. С.-Петербургтежарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің кейбір басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер бар. Мыс. , 1909 жылғы жинақта 2-шумақтың 3-жолы «Ар мен ұят ойламай, тән асырап» делінсе, 1939, 1945, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Ар мен ұят ойланбай, тәнін асырап», болып алынған. Ал, 1939, 1945, 1947жылғыбасылымдардаЗ-шумақтың 1-жолы «Туысқаның, дос-жарың бәрі екі үшті» деп басылса, 1909,1957,1977жылғыбасылымдарда «Туысқаның, достарың - бәрі екі үшті» болып берілген. Өлең езбек, қырғыз, түрікмен, тәжік, ұйғыр, қарақалпақ тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Саяси әлеуметтану

Саяси әлеуметтану - арнайы ғылыми пән ретінде саясатты социологиялық құралдармен, яғни саясатты саяси өмір сипатын анықтаушы өзара қарым-қатынастағы субъектілер, институттар мен ережелер арқылы зерттейді. Саяси әлеуметтану жеке ғылым саласы ретінде XX ғ. 30-50 жж. қалыптасты. Бірақ оның пәндік саласы әлдеқайда ертеректе Платон, Аристотель сияқты көне грек ойшылдарымен, жаңа заман ойшылдары Н.Макиавелли, А.Токвильмен қалыптастырылған. Саяси әлеуметтану шеңберінде саясат төрт аспектіде қарастырылады: :1) саяси дау-жанжалдар мен мемлекет аралық күресті зерттеу; :2) қоғам өміріндегі мемлекет орны мен рөлі, басқару қызметтерін жүзеге асырушы институттар, ұйымдар мен әлеуметтік топтардың қоғамға және оның жеке бөліктеріне қатынасын зерттеу; :3) саяси ұйымдар, партиялар мен қозғалыстарды, олардың әлеуметтік құрылымын, динамикасын, ішкі дау-жанжалдарын талдау; :4) жеке түлғалардың саяси қатысуы мен саяси мінез-құлқын, соның ішінде сайлауда, саяси үміткерлер мен мәселелер бойынша дауыс беруін зерттеу. Саяси әлеуметтану саясатты әлеуметтік құрылым, биресми әлеуметтік институттар, қоғамдық пікір, саяси мәдениет, саяси қатысу, саяси идеология көмегімен талдайды. Саяси әлеуметтану әдістері - макросоциологиялық және микросоциологиялық болып бөлінеді. Макросоциологиялық ұстанымда биліктің әлеуметтік негіздері, әр түрлі әлеуметтік топтар арасындағы дау-жанжалдардың саяси үрдіске ықпалы анықталады, ал микросоциологиялықта нақты саяси институттар әлеуметтік ұйым ретінде қарастырылады. Сонымен бірге құжаттарды талдау, бақылау, сауалнама, эксперимент, социометриялық әдістері қолданылады. Дереккөздер
Материктік қыртыстың базиттенуі туралы жорамал

Материктік қыртыстың базиттенуі туралы жорамал — палеозой эрасының соңғы кезеңіне дейін бүкіл планета бетін материктік қыртыс көмкеріп жатты дейтін жорамал; мезозой эрасының алғашқы кезеңінде осы материктік қыртыстың жекелеген аудандары төмен қарай ойыса бастап, сол аймақтарда мүхит алаптары пайда болыпты мыс.; осы мұхит түптеріндегі материктік қыртысқа тән қышқыл және орташа қышқыл таужыныстардың жоғарғы мантия заттарымен алмасуынан, яғни олардың жаппай базиттенуінен бұрынғы материктік қыртыс түрі мүхиттық қыртыс түріне айналған делінеді. Дереккөздер
Қыдырәлі Бәйісұлы

Қыдырәлі Бәйісұлы (т.-ө.ж. б.)- Абайға ниеттес адам. Абай «Сенатқа хатыңда»: «Мені жәбірлеген дұшпан адамдардың кім екенін, маған не істегендерін Қыдырәлі Бәйісов біледі» деп, Қыдырәліні куәға тарта жазған. Абай және оның бапалары Семейге келгеңце Қыдырәлінің үйіне түседі екен. 1940-44 ж. Семейдегі Абай музейі осы үйге орналасқан. Қыдырәлі 1907 ж. Кәкітай Ысқақовпен бірге «сенімді» адам ретіңце жер межені белгілеуге қатысқан. Қыдырәлі үйінің фото-суреті Абайдың Семейдегі мемлекеттік қорық музейі қорыңда сақтаулы тұр. Дереккөздер
Мадияр Тұсіпұлы

Мадияр Тұсіпұлы - Абайдың замандасы. Көтібақ-тобықты руынан. Ол халық аузындағы ертегі, аңыздарды көп білген. Абай кейде оны үйіне шақыртып, ертегі айтқызып балаларына тыңдатқан. Өзі қосыла тыңдап, ертегінің мән-мағынасын талдап, көркемдігін арттыра түсуге көмектесіп отырған.
Үзікбай Бөрібайұлы

Үзікбай Бөрібайұлы (т.-ө. ж. б.) - Қызылмола болысының адамы. Абайдың үстінен бірнеше рет арыз жазған. Ү-дың 1876 ж. 21 қыркүйектегі және 23 қарашадағы арызыңда, 1878 ж. қаңтар айыңда Семей уездік сотына берген жауаптарыңда Абай Құнанбайұлы мен ауыл старшинасы Мұса Абайұлының өзін ылғи да жәбірлеп келе жатқанын айтып, Ибраһим (Абай) Құнанбаев билер мен старшиналардың мөрлерін алады, өз бетімен үкім шығарады, жұрттан пара апшып, ауылдарды шыттырып, мап тонайды деп жапа жауып, осындай қақтығыстарда талай әйел қорқып бала тастады деп жазады. Бұл арға қоса, Таймақ көлдеген жер менің жерім деп дау салады. Осы істер бойынша Ү. билер сотына шақырылғанда, ол сотқа келмей, Семейге қашып кеткен. Арызды тексерген заң орындары онда жазылғандардың бәрінің жалған екенін, тағылған кінәлардың бәрінің жала екенін анықтап, Ү- ды жазаға тартуға үкім шығарады. Ү-дың арыз жазудағы мақсаты Абайұлы орнынан түсіріп, оның орнына өзінің туысы Мықышұлын қойғызу, келесі сайлауда Қоңыр-көкше болысына тағы да Ибраһим (Абай) Құнанбайұлының болыс болып сайланып кетпеуі үшін жасаған әрекет екені белгілі болады. Ү. 1883ж. 27 сәуірдегі арызында тергеуші Новоселовтан өзінің алғашқы арыздарында жазылған жайттардың бәрінің жалған екенін мойындап, істі қысқартуды өтінеді. Абайға қарсы арыздарды Қаратай Сапақовтың жазғызғанын айтады. Дереккөздер
Ысқақ Ахмед

Ысқақ Ахмед (1905 ж. т.) - татар ақыны. Абай шығармаларын татар тіліне тәржімелеуге белсене қатысқан. Абайдың 1981 ж. Қазанда жарық көрген бір томдығына Ысқақтың жиырмаға жуық аудармасы енгізілген. Ол Абай өлеңдерін түсініп, түп нұсқаның әрі мен нәрін жоғалтпай тәржімелеуге күш салады. Мысал үшін мына бір шумақты оқып көрейік: «Ы шанмен беркемге, торсе да ұл мақтап, Мактар сине, эгенде әл хәйлә саклап, Тик узенә ышан, - сине алга илтер, Хезмәтең Һәм акыл, тотып ике яклап». Бұл - Абайдың: «Сенбе жұртқа тұрса да қанша мақтап, Әуре етеді ішіне қулық сақтап, Өзіңе сен, езінді алып шығар, Еңбегің мен ақылың екі жақтап...»- деп келетін әйгілі шұмағы. Аудармашы түпнұсқаның ұйқасына дейін сақтаған. Дереккөздер
Мафиттер

Мафиттер — 1) минералогияда: магний және темір минералдары мағынасында қолданылады; алайда бұл мағынада "мафитті минералдар" деген сөз тіркесі орынды; 2) петрологияда не жалпы геологияда: негізді таужыныстар терминінің синонимі. Дереккөздер
Ұлт-азаттық көтерілістер

XVIII–XX ғасырларда қазақ даласында Ресей отаршылдарына қарсы бірнеше ірі-ірі ұлт-азаттық қозғалыстары болды. Қазақ халқының тәуелсіздік пен дербес даму жолындағы күресінің негізгі кезеңдері: *Сырым Датұлының басқаруымен отаршылдыққа қарсы қозғалыс (1783–1797); *Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының ұлт-азаттық қозғалысы (1836–1838); *Кеңесары Қасымұлының ұлт-азаттық көтерілісі (1837–1847); *Жанқожа Нұрмұхамедұлының көтерілісі (1856–1857); *Есет Көтібарұлының қозғалысы (1868–1869); *Орал-Торғай көтерілісі (1869); *Адай көтерілісі (1870–1873) *Торғай көтерілісі (1916) *Адай көтерілісі (1929–1932) *Ырғыз көтеріліci (1930) *Асан көтерілісі (1930) *Отарлық езгіден күрт кедейленген шаруалардың қалың тобы мен сол кезде қалыптаса бастаған жергілікті жұмысшылардың көтерілісі (1916–1917). Аталған қозғалыстардың барлығы отарлық езгі мен қанауды жоюға бағытталды. Мұның ішінде, Ресейдің және көрші мемлекеттердің саясатына, Қазақстанның ішкі өміріне тигізген әсерімен, ұзаққа созылуы және ауқымдылығымен ерекшеленетін өз халқының тәуелсіздігі мен еркіндігі үшін күрескен Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс, қазақ елінің тарихында маңызы зор, ең көрнекті оқиға болып табылады. Ұлт-азаттық қозғалыс көсемдері қазақ халқының жадында ұлт батырлары ретінде қалды. Кейінірек, қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісінің түкпірінде саяси және ұлттық ой-санасының өсуіне ықпал ететін автономия алу ниеті тұрды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қазақтың интеллектуалды және саяси зиялы қауымының әлемдік аренаға шығуы қоғамдық өмірде қозғалыс тудырып, Алаш партиясы мен «Алашорда» қазақ автономиясын дүниеге әкелді. Дереккөздер
Айдарат Нұрекеұлы Тәукелев

Айдарат Нұрекеұлы Тәукелев (1927 жылы туған) – заңгер, заң ғылымының кандидаты,доцент. «Қазақ ағартушысы Абай Құнанбаевтың қоғамдық-саяси көзқарастары» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған (1954). Диссертациясында Абайдың гуманистік, демократтық көзқарастарына жан-жақты талдау жасады. Ақынның дау-жанжалдарды шешудегі асқан әділдігіне, қазақтың әдет заңы нормалары мен тарихын жетік білетін сұңғыла зеректігіне жоғары баға берді. Дереккөздер
Иеремия Бентам

ың жұмысының портретi]] Иеремия Бентам (15 ақпан 1748 — 6 маусым 1832) — утилитаризм теориясының негізін қалаушы. Еңбектері "Заң шығару принциптері", "Өкімет туралы үзінділер", "Деонтология не мораль туралы ғылым" және т.б. Утилитаризм латын тілінен аударғанда пайдалылық дегенді білдіреді. Утилитаризм Утилитаризм негізіне төрт қағида жатты: #Адам қызметінің мәні - рахат көру және азап көрмеу; #Барлық құбылыстардың негізгі шешімі пайдалылық, кез келген міндетті шешу құралы; #Мәдениеттілік көп адамға бақытқа жетуге бағыт береді; #Адамзат дамуының мақсаты - жеке және қоғамдық мүдделердің үйлесімділігін қалыптастыру арқылы ортақ пайдаға жету. Либерализмнің негізі Либерализмнің негізі - жеке түлғаның еркіндігі, қызмет кеңістігінің автономдығы, индивидтің жеке қалыптасуы. Бентам Иеремия жеке адамның еркіндігі туралы емес, жеке түлғаның мүдделері мен қауіпсіздігі туралы сөз етеді. Адам өзіне қамқорлық жасауы керек, ешкімнің сырттан көмегіне сенбеуі, немесе күтпеуі қажет. Тек өзі ғана өз мүддесін анықтап, оның пайдалылығын шешуі тиіс. Индивидтерге қысым көрсетпеу керек. Мемлекеттік билікті үйымдастыруда Бентам Иеремия демократиялық позицияда тұрды. Ол монархия мен мұрагерлік аристократияны сынға алды. Ол мемлекеттің республикалық қүрылымын қолдады. Бірақ биліктің үш тармағының (заң шығарушы, орындаушы, сот) жеке-жеке өмір сүруіне қарсы болды. Ол билік тармақ-тарын біріктіруді қолдады. Бентам Иеремия көзқарасы түрғысынан тек мемлекеттік билікті емес, барлық саяси жүйені демократияландыру қажет. Осыған байланысты сайлау қүқын кеңейтуді үсынды. Ол демократия институттарын (еркін баспасөз, ашық жиналыстар, қоғамдық пікірталастар) енгізу арқылы заң шығарушы және атқарушы биліктің қызметін бақылау жеңіл болады деп сенді. Олардың пікірінше, Үкіметтің мақсаты - ең алдымен, мемлекеттің қол астындағылардың меншігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету, яғни негізгі қызметін қорғау. Дереккөздер
Ысқақ Солтабайұлы

Ысқақ Солтабайұлы (1858 - өлген жылы белгісіз) - Абаймен ниеттес, сыйластық қарым-қатынаста болған адам. 1876-79 ж. Семейде орыс мектебінде оқып, білім алған. Оспан Құнанбайұлы болыс сайланғанда оның тілмашы болған. Абай Сенатқа хатында «Мені жәбірлеген адамдардың кім екенін, не істегенін Ысқақ біледі» деп куәға тарта жазған. Ысқақтың Оспанмен бірге түскен фотосуреті Абайдың мемл. қорық-музейі қорында сақтаулы. Дереккөздер
Байқұлақ шешен

Байқұлақ шешен (туған-өлген жылы белгісіз) - Абайдың замандасы. Өз ортасына шешендікпен аты шыққан адам. Жуантаяқ-Тобықты руынан. Абай оны сөз тапқырлығы, шешендігі үшін құрмет тұтқан. Мағауия қайтыс болғанда, Байқұлақ шешен бір топ адамды бастап келіп, ақынға: :«Ақсұңқар қолдан ұшты, :Бәрінен құдайдын құдыреті күшті» - деп көңіл айтады. Сонда Абай: :«Бұл Мағыш маған да жоқ, саған да жоқ, :Мағыштай бала тумас көңілге тоқ. :Аз күңде дүниеден мен де кетем, :Маған да зар боларсың, жиылған топ» - деп, алдағы күнге көңілсіз болжау жасайды. Осыдан 40 күн өткен соң ақын дүние салған. Дереккөздер