Эрихтоний (Афина патшасы)

Эрихтоний немесе Эрихфоний (көне грекше: Ἐριχθόνιος) — ежелгі Афинаның аңызға айналған ерте билеушісі. Кейбір мифтерге сәйкес, ол автохтонды (топырақтан, яғни Жерден туған) болған және оны құдайы Афина асырап алған немесе тәрбиелеген. Ерте грек мәтіндерінде ол өзінің немересі Эрехтеймен ажыратылмайды, алайда б.з.д. IV ғасырда, классикалық кезеңде, олар дербес тұлғалар ретінде қарастырылады. Мифологиясы Дүниеге келуі «Библиотекаға » сәйкес, бала өте ерекше жағдайда дүниеге келген. Афина қару-жарақ сұрау үшін ұсталық құдайы Гефестке ерекше қару жасау үшін барған, алайда Афродитадан бас тартуға ұшыраған Гефест оны шеберханасында ар-намысынан айыруды қалайды. Өз пәктігін сақтауға бекінген Афина нәпсіқұмар құдайды кері қағып, қашып кетеді, ал Гефест оны артынан қуады. Ол Афинаны ұстап алып, зорламақ болады, бірақ Афина оған қарсы тұрып, тойтарыс береді. Күрес барысында Гефесттің ұрығы Афинаның санына түседі, ал Афина жиіркеніп, оны жүннің бір қиығымен сүртіп алып, жерге лақтырып жібереді. Афина қашып бара жатқанда, жерге түскен сол ұрықтан Эрихтоний дүниеге келеді, осылайша ол жер құдайы Гея мен Гефесттің ұлына айналады. Баланы жасырын түрде тәрбиелегісі келген Афина оны шағын жәшікке салып, ешкім біліп қоймас үшін Афина патшасы Кекропстың қыздары — Герса, Аглаура және Пандросаға табыстаған. Афина қыздарға жәшікті ашпауға тыйым салған, өйткені Эрихтоний жыланмен оратылған (немесе денесінің төменгі бөлігі жылан тәрізді) болған. Пандроса тыйымды орындады, ал қызығушылыққа берілген Герса мен Аглаура болашақ патша, сәби Эрихтоний (басқа бір этимология бойынша — «жерден туған қиындық») жатқан жәшікті ашып қойды: соның жазасы ретінде Аглаура мен Герса есінен адасып, Акрополь жартастарынан секіріп өз-өзіне қол жұмсаған (мифтің басқа нұсқасында — жылан тұншықтырған). Осыдан кейін Афина оны өз ғибадатханасында өзі тәрбиелеген. Аңыздың балама нұсқасында Афина Кекропстың қыздарына жәшікті қалдырып, Акропольде пайдалану үшін Палленеден әктасты тау әкелуге кетеді. Ол жоқ кезде Аглаура мен Герса жәшікті ашады. Мұны бір қарға көріп, Афинаға хабарлауға ұшып барады; ашуға булыққан Афина көтеріп келе жатқан тауын түсіріп алады, ол кейін Ликабетт тауына айналған. Алғашқы нұсқадағыдай, Герса мен Аглаура есінен танып, жартастан секіріп қаза табады. Тақта отыру кезеңі Есейген соң, Эрихтоний он екі жыл бұрын Кранайдан тақты тартып алған Амфиктионды қуып шығып, Афинаның патшасы болды. Ол наяда Праксифеяға үйленіп, одан Пандион атты ұл сүйді. Осы кезеңде Афина оны жиі қорғап отырды. Ол Афинаға арналған Панафиней мерекесін негіздеп, Акропольде құдайының ағаш мүсінін орнатты. Парос уақиғалар тізбегіне сәйкес, ол халқына аттарды жегіп, арбаларға жегуді, күмісті балқытуды және жерді соқамен жыртуды үйреткен. Эрихтонийдің аяқтары ақсақ болғаны айтылады, сондықтан ол қозғалуын жеңілдету үшін куадриганы, яғни төрт ат жегілген арбаны ойлап тапқан. Ол ойындарда арба айдаушы ретінде жиі жарысқа түскен дейді. Зевс оның шеберлігіне тәнті болғаны сонша, өлгеннен кейін оны аспанға көтеріп, Арбакеш (Аурига) шоқжұлдызына айналдырған. Қайтыс болғаннан кейін ол Акропольдегі Афина қасиетті орнында мәңгілік тыныштық тапты; осыдан кейін бұл орын Эрехтейон деп атала бастады. Дереккөздер