kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Алаверди

Алаверди ― Арменияның Лори облысының солтүстік-шығысындағы қала, Ереваннан 167 км қашықтықта орналасқан. Алаверди қаласының халқы 2026 жылы 16 600 адамды құрады. Алаверди - Арменияның 59 қаласының бірі және халқының саны бойынша Арменияда 31-ші орында. Географиялық сипаттамасы Дебед өзені қаланың ортасынан ағып өтіп, оны екі бөлікке бөледі. Алавердидің ескі солтүстік жартысы Дебед каньонында, ал қаланың жаңа оңтүстік бөлігі Санахин үстіртінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 750-ден 1400 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан. Ванадзор-Тбилиси тас жолы және және Ереван-Тбилиси теміржол желісі қала арқылы тікелей өтеді. Тарихы Біздің заманымызға дейінгі III—II ғасырлар аралығында қазіргі қаланың орнында Маниц Гом (Манес) деп аталатын бекініс пен қоныс болған. ХІІІ ғасырдандан бастап қала мыс өндіру орыны ретінде белгілі болады. Қазіргі қала өз атауын XVII ғасырда көшпелі тайпаның құрметті ақсақалдарының бірі Борчалудың атынан алған. 1770 жылы, кеншілер Грециядан келіп, мыс балқыту зауытының құрылысын бастады. 1795 жылы Аға Мохаммед-ханмен әскери операциялар кезінде талқандалды. 1801 ж. Алаверди Ресей империясының құрамына кіреді. 1887 жылы кен қазып шығару құқығы француздарға сатылған. Кеңес билігінің орнауымен қалада жаңа кәсіпорындар салына бастады. 1920-1930 жылдары карбид, суперфосфат және күкірт қышқылын өндіретін жаңа зауыттар салынып, сәтті пайдалануға берілді. 1921 жылы Алавердиде кенес өкіметі орнатылды. 1930 жылға дейін қаланың аты "Аллаверды" деп аталатын. Баскаковтың айтуы бойынша "Алла берді" деген түрік-араб сөздерінен құралған. Алаверди 1938 жылы қала мәртебесін алды. Халқы Кестеде халық санының өзгеру динамикасы көрсетілген. Жергілікті халықының көбісі - армяндар. Экономикасы және инфрақұрылымы 1920-1930 жылдары карбид, суперфосфат және күкірт қышқылын өндіретін жаңа зауыттар салынып, пайдалануға берілді. Кеңес Одағындағы ең ірі мыс-химия зауыттарының бірі 1957 жылы салынды. Қазіргі қала негізінен көп қабатты ғимараттардан тұрады. Қаланың алғашқы даму жоспары 1920 жылдардың аяғына жатады. Жағалаудың жанында әдемі саябақ, жергілікті тұрғындар мен туристердің сүйікті демалыс орны орналасқан. Қаланың ерекше көрікті жерлерінің қатарына Әулие Григор Нарекаци шіркеуі, XIII ғасырда Дебед өзені арқылы салынған, бүгінгі күнге дейін жақсы сақталған ежелгі көпір және қала ішіндегі ежелгі монастырь — Санаин кіреді. 2009 жылғы жағдай бойынша қалада 10 мемлекеттік мектеп, алты балабақша, колледж қызмет етті. Алавердида туып-өскен атақты адамдар * Александр Ерицян (1842—1902) - әйгілі тарихшы * Аршак Газарян - еңбек қайраткері * И. Хаджиев - Кенес одағы каһарманы * Альберт Аслян - атақты суретші * Анастас Иванович Микоян - 30-60 ж. кеңес одағы қайраткері * Артём Иванович Микоян - атақты авиаконструктор т.б. Туыстас қалалар * Айос Иоаннис Рентис, Грекия * Кобулети, Грузия Галерея Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://www.armeniapedia.org
Алазея

Алазея - Саха Республикасының солтүстік-шығысындағы өзен. Ұзындығы - 1590 км, алабы - 64700кm². Алазея таулы үстіртінде, Нелькан мен Кадырчан өзендерінің құйылысуынан пайда болған. Шығыс Сібір теңізіне құйылады. Арнасы ирек-ирек. Сағасында бірнеше тармаққа бөлінеді (ірілері - Логашкина, Тынялькут). Алабында көлдер көп (24 мыңнан асады). Жаңбыр, қар суымен көректенеді. Сағасындағы орташа жылдық су шығыны - 320 m³/сек. Қазан айының басында қатады, мамырдың аяғында мұзы түседі. Басты саласы - Россоха өзені сол жағынан құяды. Сыртқы сілтемелер * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/405# Дереккөздер
Алаверди (Грузия)

Алаверди - Грузиядағы ғибдатхана, көне грузин архитектурасының аса бағалы ескерткіші (қазір мұражай). 11 ғасырдың 1-ші жартысында салынған, Телави қаласынан 15 шақырым жерде. Архитекттуралық құрылысы 10-шы ғасырдың 2-ші жартысы мен 11-ші ғасырдың бас кезіндегі Грузияның монументтік соборлар түріне сәйкес. Шығыстан батысқа қарай созылып жатқан бұл ғибдатхананың қоңыраулы биік басы крест-күмбезденіп келетін құрылыстар сәулетін еске салады. Алаверди 15 ғасырда қайта өнделген. Грузин архитектурасындағы Кахети үлгісінің көне дәстүріне тән оюлармен әшекейленбеген. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5221/ Alaverdi Cathedral — UNESCO World Heritage Centre
Алазондар

Алазон - (; Halizonians, Alazones) - Қара теңіз дің солтүстік жағалауын мекендеген скиф тайпасы. Бұл туралы деректер Геродот, Страбон, Павсаний, Стефан Византийский еңбектерінде кездеседі. Алазон Ольвияның солтүстігіне таман, Оңтүстік Буг алабын жайлап, егіншілікті кәсіп еткен. Бұл жерлерде скиф заманының әлі де жете зерттелмеген мекен-жайлары көп. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Алғашқы зубр

Алғашқы зубр (Bison priscus) - қазбадан табылған сыйыр тұқымдас жануар. Турға қарағанда Алғашқы зубрдың маңдай сүйегі жаалпақ, мүйізі үлкен, ұшы алшақ болған. Ол плейстоцен дәуірінде Оңтүстік Америка мен Австралиядан басқа құрлықтарда кең тараған. Алғашқы зубрдың бірнеше түр тармағына жататын қазба сүйек қалдықтары Петропавл, Павлодар, Көкшетау, Қостанай, Ақмола, Қарағанды, Семей, Шығыс Қазақстан, Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Орал облыстарынан табылған. Алғашқы зубрдың кейінгі ұрпақтары - осы кездегі зубр және бизон. Алғашқы зубрды ертедегі тас дәуірі кезінде адам аулаған. Сыртқы сілтемелер * [http://www.beringia.com/research/bison.html Steppe Bison - Yukon Beringia Interpretive Centre] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Кронштадт көтерілістері

Кронштадт көтерілістері(1905-06) – Кронштадт революцияшыл матростары мен солдаттарының Ресейдегі 1905-07 жж. Революция кезіндегі көтерілістері. 1905ж. Көтеріліс.1905жылдың жазында Кронштадт гарнизонында рев. толқу күшейе түсті. Бұл кезде гарнизонға запастан алынғандардың ішінде революцияшыл пиғылдағы жұмысшылар көп болды және сенімсіз матростар мен солдаттар басқа горнизондардан осында ауыстырылды. 1905 жылы сентябрьде стихиялық қозғалыс басталды. 1905жылы 17 октябрьдегі манифестің жариялануына байланысты РСДЖП Кронштадт комитетінің шақыруы бойынша 18 октябрьде матрос, солдат жұмысшылардың үкіметке қарсы ереуілі өтті. 23 октябрьде болған бұқаралық митингіде қабылданған қарарда әскери қызметтегілердің право және материалық жағдайын жақсарту , демократиялық республика құру, жалпыға бірдей сайлау правосын беру, сословиелерді жою талаптары қойылды. Ереуіл 24-25 октюбрьде де басылмады. Көтеріліс 26 октябрьде таңертең стихиялық түрде басталды . Көтеріліске 3000-дай матрос, 1500 солдат қатысты. Кешке қара олар іс жүзінде қаланы билеп тұрды. Бірақ бір орталықтан басқарған ұйымы болмады. Рев. тәртіп орнату азғана большевиктердің қолынан келмеді. Полиция арақ – шарап қоймаларын, магазиндерді ұры – қарылардың тонауын ұйымдастырды. Бұған кейбір дәйексіз көтерілісшілер де араласты. Үкімет әскеріне қарсы тұра алмаған көтерілісшілер қарусыздандырылды. 4000 матрос , 800 солдат тұтқынға алынды . 29 октябрьде оларды қорғамақ болып, Петербург жұмысшылары қозғалды. 2-3 ноябрьде бұл ереуіл қала заводтарын, темір жол торптарын түгел қамтыды. Осының нәтижесінде көтерілісшілер ісі әскери – далалық сотта емес, жай сотта қаралып, 10 матрос каторга жұмысына кесілді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 5том, 101бет.
Қалтырау

Қалтырау - ауру қоздырғыштарына қарсы организмде туатын ерекше әрекет. Қалтырау өз алдына жеке ауру емес, әр түрлі аурулардың белгісі ретінде білінеді. Қалтыраудың пайда болуына әр түрлі микроб және оның уы, улы заттар, организмде белокты заттардың ыдырауы, жарақаттану т. б. Жағдайлар әсер етеді. Әсіресе, орталық нерв жүйесінің дене қызуын реттейтін бөлімінің қызметі бұзылғанда организмнің жылу шығаруы кемиді де, жылу түзуі артады. Соның нәтижесінде дене қызуы көтеріледі. Қалтырау кезінде организм алғашында қалтырап тоңады, кейіннен дене қызуы көтеріліп, тер шығып басылады. Кейде кенеттен дене температурасы тез төмендеуі мүмкін. Мұндай жағдайды кризис деп атайды. Сондай – ақ Қ. кезінде зат алмасу бұзылады, науқас сандырақтайды, әр нәрселер елестейді,жүрек соғуы өзгеріп, қан қысымы көтеріледі, , асқазан, бүйрек т. б. органдар қызметіне әсер етеді. Дене қызуының көтерілуіне қарай қ. субфебрильді, қалыпты температурадан жоғары, жоғары температуралы және өте жоғары температуралы болып бірнешеге бөлінеді. Қызудың 41градустан жоғары болуы адам өміріне қауіп төндіреді. Қалтырауды қолдан жасауға, бәсеңдетуге және тоқтатуға болады. Қолдан жасалған Қ. кейбір ауруларды емдеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Дулыға (геральдика)

Дулыға — қалқанның үстінде орналасатын геральдикалық элемент. Бастапқыда Батыс Еуропа геральдикасында елтаңба иесінің атағына және титулына тәуелді дулығалар болатын. Ежелгі елтаңбаларда сарбаздық кару-саймандар, дулығалар профиль түрінде бейнеленетін, бірақ XV ғасырдан кейін оларды тура суреттейтін болды. Сондай-ақ елтаңбадағы дулығаның орналасуы (тура, профиль, оңға немсе солға бұралған және т.б.) және әшекейлену ерекшеліктері айырым белгілер ретінде маңызды рөл атқаратын, мысалы: * Патшалар мен императорлардың дулығалары әшекейлер мен оюлардан тұратын, беткі жағы ашық және шілтерсіз болып келеді; * Ханзадалар мен герцогтердің дулығалары күміс және ашық; * Маркиздерде тура солай, бірақ шілтері жабылған; * Графтардың дулығалары күмістен жаслған, шілтері жабық, үшке төрт және тоғыз елегі бар; * Барондардың дулығалары жылтыратылған күмістен жасалған, шілтерінде жеті елегі болады; * Дворяндық дулыға жылтыратылған болаттан құйылған, шілтері төрт електен тұрады. Әдебиет *
Ламбрекин (геральдика)

Ламбрекин (геральдика) (, ) — геральдикалық әшекей. және Ламбрекин киген сарбаз]] Крест жорықшыларының екінші жорығында алғашқы топфхельмддер пайда болды, бірақ уақыт өте келе сабаздар оның үстіне күн сәулелерінен қорғау мақсатында кездеме кесектерінен жамылғы жасай бастады. Гербті сондай-ақ тәуелсіз тұлға мемлекеттік түсті, ал княздар - таңқурай түсті барқытты мантиямен жабатын. Қайнар көзі * Тағы қараңыз * Дулыға үсті әшекей
Көз астигматизмі

Көз астигматизмі (грекше а.- теріс және stigme - нүкте)- көздің қасаң қабығының,кейде көз бұршағы дөңестігінің біркелкі болмауынан көздің сәуле бағытын өзгерту қабілетінің кемістігі.Заттан шашыраған сәуле көздің тор қабығында бейнеленетіндіктен, сол затты адам анық көреді. К. а. кезінде сәуле тор қабықта анық бейнеленбейді. Қалыпты ағдайда адамның көзі алыстан да, жақыннан да анық көреді. К. а. туа және жүре пайда болуы мүмкін. Жүре пайда болған кемістік әр түрлі жағдайларға байланысты болады. К. а. кезінде көздің көруі нашарлайды да, кәдімгі көзілдірікке цилиндр шыны немесе контактілі линза орнатылады. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж., 6том, 5бет
Шөлді аймақ

Жауын-шашын өте аз түсетін климат жағдайында қалыптасатын ландшафтың яғни жердің кедір-бұдырының бір түрі. Шөлде түсетін жауын-шашын мөлшерінен булану шамасы 7 – 30 есе артық болады. Шөл топырағы және грунтына қарай: ертедегі аллювийлік жазықтың борпылдақ жыныс қабаттары үстінде қалыптасқан құмды Шөл гипстелген құрылымды үстірт пен тау алды жазығындағы малтатасты және құмды-малтатасты Шөл; үстірттегі және тау алды жазығындағы гипстелген қиыршық тасты Шөл; аласа таулар және ұсақ шоқылардағы тастақты Шөл; жамылғысы сәл карбонатты саздақты жердегі саздақты Шөл; тау етегі жазығындағы ллссті Шөл; тау алды жазығы мен өзендердің ескі атырауларындағы саздақты тақыр Шөл; тұзды мергелдік және сазды аласа таулы өңірдегі саздақты-шөладырлы Шөл; тұзды құмтөбелер және теңіз жағалауындағы сортаң Шөл болып бөлінеді. Құрлықтың ішкі бөлігінде орналасу жағдайына қарай құрлықтық (Гоби, Такла-Макан, т.б.) және құрлықтардың батыс жағалауларында орналасқан жағалаулық (Атакама, Намиб, т.б.) Шөлдерге бөлінеді. Геогр. орнына қарай тропиктік, субтропиктік, қоңыржай белдеу және Арктика мен Антарктида (арктиктик Шөл немесе мұз Шөлі) Шөлдері болып бөлінеді; тауларда Шөл (суық биіктаулық Шөл) биіктік ландшафт белдеуін құрайды. Негізінен Шөлдердегі бұлтсыз ашық күндер саны 197 – 295 шамасында. Жазы ыстық. Қоңыржай белдеулік Шөлде шілденің орташа температурасы 22 – 32С; ең жоғары температурасы 50С; тропиктік және субтропиктік белдеулер Шөлдерінде 30 – 38С. Солттүстік Америкадағы Ажал аңғарында ауа температурасы 56,7 С-қа дейін көтеріледі. Шөлдегі топырақ беті кейде 90 С-қа дейін қызады. Жылдық жауын-шашын мөлшісі 175 – 200 мм; Такла-Макан Шөліндегі орташа мөлшісі 9 мм шамасында. Судың булануы, жерге сіңу шығыны көп болғандықтан, Шөлден өтетін кейбір өзендер сағасына жетпей тартылып қалады. Топырақ қабатындағы ылғалдың тапшы болуына байланысты Шөлдің өсімдік жамылғысы негізінен кедей, тек қуаңшылыққа бейімделген өсімдіктер өседі. Шөптесін өсімдіктен эфемерлер және эфемероидтар көп тараған. Субтропиктік және тропиктік, құрлықтың ішкі бөліктеріндегі Шөлдерде, әсіресе Африка, Арабия Шөлдерінде суккуленттер, ксерофиттік бұталар және көп жылдық шөптер өседі. Солттұстік Америка және Австрия субтропиктік Шөлдеріндегі өсімдік жамылғысы басқа Шөлдерге қарағанда түрлерге бай келеді. Шөл жануарлары өзін қоршаған географиялық ортаның қатал жағдайына бейімделген. Қосаяқ, кесіртке, жылан, құм сарышұнақтары, құм тасбақалары, қарақұйрық, ақбөкен, т.б. мекендейді. Дүние жүзіндегі ең ірі шөл – Сахара. Қазақстан мен Орталық Азиядағы ірі шөлді аймақтар: Мырзашөл, Қарақұм, Қызылқұм, Бетпақдала. Шөлдің ландшафтысы Жер шарының 19%-нда, Қазақстан жерінің 44%-нда қалыптасқан; Шөл белдемі.
Көз аккомодациясы

Көз аккомодациясы (лат. Accomodatio - бейімделу ) – көздің әр түрлі қашықтықтағы заттарды анық көруге бейімделуі. Көз аккомадациясында көз қатар түскен сәулелердің бағытын өзгертеді. Бұл құбылыс көз бұршағы пішінінің өзгеруімен байланысты. Көз бұршығы көз алмасында арнайы сіңірлер арқылы бекілген. Егер көз бұлшық еттері жиырылса, сіңірлер босаңсиды да, көз бұршағының дөңестігі ұлғайып, заттан шыққан сәулелердің бағыты күшті өзгереді. Адамның жасы ұлғайған сайын, әсіресе 40-тан асқаннан кейін,көз бұршағының пішінін өзгертетін еттердің жиырылғыштығы кеміп, көз дөңестігін үлкейту және кішірейту қасиеті нашарлайды, яғни көздің көздің аккомадациялық күші әлсірейді. Жасы 40-тан асқан кейбір адамдар жақыннан оқығанда,әріптер бұлдырап анық көрінбейді, сондықтан өзінен алыстатып ұстап оқиды; көп оқыса көзі талып, көз түбі ауырады, инені сабақтай алмайды. Мұны алыстан көрушілік деп атайды. Мұндай адамдар дөңес линзалы көзілдірік киюі қажет. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1975ж., 6том, 5бет.
Күйез

Күйез - бұлшық еттің қабынуы. Ауруды туғызған негізгі себептер: әр түрлі жұқпалы аурулар, сондай – ақ зат алмасудың бұзылуы, жарақат, бұлшық етке шамадан артық күш түсу, трихиноз т. б. аурулар. Күйезді тудыратын ауруларға байланысты оның жедел және созылмалы түрлері болады. Жедел күйез көбінесе жұқпалы ауруладың салдарын пайда болады. Күйездің бұл түрі өте тез басталып бұлшық ет қозғалғанда, қолмен басқанда немесе сипағанда өте қатты ауырады. Созылмалы Күйез әр түрлі созылмалы жұқпалы аурулардың салдарынан болады. Күйездің бұл түрі 1-2 аптаға созылып, зақымданған бұлшық ет ісініп аурады. Емі: күйезді туғызған ауруларды емдеу, ауруды басатын препараттар қолдану, май дәрі жағып сипалау, жылы компресс қою, физиотерапиялық емдеу әдістерін қолдану. Дереккөздер
Антонов Ан-124

Антонов Ан-124 Руслан (НАТО кодификациясымен Condor — «Кондор») - ауыр әскери-көліктік ұшақ. Антонов атындағы ТКБ-ды жобаланған. Модификациялары * «Изделие 400» — проекттік жұмыстық шифр; * Ан-124 — базалық әскери-көліктік ұшақ модификациясы; * Ан-124 — комерциялык транспорттык ұшақ; * Ан-124-100М — азайтылған экипаж санымен (6-дан 4 адамға дейн) жане модернизацияланған радиоэлектронды құралдармен жабдықталған Ан-124-100 ұшағынын модификациясы; * Ан-124-100М-150 — 124-100 модификациясы, түрлендірілген бүйірмен РЭЖ және кішірейтілген экипаж санымен (6-дан 4 адамға дейін), сонымен бірге үлкейтілген көтеру мүмкіндігімен, 150 тонна. Дереккөздер
Ел қорғаны (пьеса)

Ел қорғаны — Жүсіпбек Аймауытовтың 1925 жылы Ташкентте басылып шыққан пьесасы. Қысқаша мазмұны Пьесада азамат соғысы кезіндегі елдің сергелдеңге түсуі, халықтың соғыс кезіндегі өмірі, тұрмыс-тіршілігі баяндалады. Сонымен қатар шығармада бандылардың және ақтардың жасаған қылмыстары, халықтың намысы оянып, саяси көзқарастардың тууы сияқты көпшіліктің психологиясындағы өзгерістер сипатталады. Ел қорғаны — бір перделі пьеса. Шығарма кейіпкерлері *Оқыған жігіт. *Ораз - еті тірі кедей. *Әбіш - о да кедей, ел кегін қуушы. *Байбек - бай. *Құрмаш - 16-17 жасар кедей баласы. *Домбай - қазаншы қара малай. *Көпжасар - кедей. *Қорабай - ауыл жігіті. *Қасен - орташа, о да ауыл жігіті. *Командир *Би *Болыс Дереккөздер #Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994. #http://aimauytov.psu.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id116&Itemid49
Шернияз (пьеса)

Шернияз — Жүсіпбек Аймауытовтың ең үздік пьесаларының бірі. Бұл пьеса ішінара өлеңмен жазылған. Жүсіпбектің Сұлтанмахмұт Торайғыровқа арнаған пьесасы. 1926 жылы Семейде басылып шыққан. Пьеса театр сахналарында қойылған. Қысқаша мазмұны Бұл шығармада алғашқы ұлттық интеллигенция өкілдерінің екі ұдай жолға түсуі,олардың екі қиырға тартуы, екі түрлі сенім - наным қақтығысының пайда болуы бейнеледі.Сонымен қатар пьесада шығарманың басты кейіпкері Шернияздың өзінің туған жеріне деген ыстық сезімі көрініс табады.Шернияз үшін туған жер қасиетті де қадірлі.Оның аманат - борышты, қарыздарды өтеу жолында күресу керек барлығы ел қамы үшін деген ойлары пьесада көрініс табады. Шығарма кейіпкерлері *Шернияз - ақылды,бойында адамгершілік қасиеті жоғары адам қатарынан.Оның бойында күш - қайрат, білім мен талант дарыған. Жасы 26 - да. *Базарбай - оқыған,жасы 25 -те, ойының бәрі тек арамдық. Оның елге барғандағы мақсаты ағайын - туыстардың,ауылдас - руластардың шоқпарын соғу, пара алу, баю, серілік - салдың құру,Дағдылы әдеті - ар - ұятты,достық - жолдастықты ұстану емес,реті келіп жатса, жақын - жуықты қаралаудан тайынбайды. *Раушан - Шернияздың сүйіп қосылған жары.Ол оқымаған,Раушанда тазалық,адамдық болғанымен оған таным - талғамы жетіспейді,осыдан барып олардың аралары суып,ақыры ажырасып тынады. *Жәмила - қала қызығына түскен,ойын - сауық, ләззат пен рақатты өмірдің мәні деп білетін жеңіл жүрісті әйел.Ол Шернияздың әйелі болады,бірақ ол күйеуінің көзіне шөп салады. *Рәзия - даяршы қатын, 25-те. *Алшағыр - қыр қазағы, Шернияздың ағасы, жасы 40-та. *Қордабай - Раушанның әкесі, жасы 60-та *Жаңылтай - келіншек, жасы 22-де Дереккөздер #Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994. #http://aimauytov.psu.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id64&Itemid1
Қалқан (геральдика)

Геральдикалық қалқан (гербовый щит) — геральдикалық элементтердің бірі. Бұл элемент барлық елтаңбалардың негізі болып саналады. Қалқан нүктелері Фигураның геральдикалық қалқанның қай бөлімінде орналасқанын анықтау үшін қалқанды шартты түрде келесі бөлімдерге бөледі:. Геральдикалық қалқандардың түрлері Геральдикалық қалқанлардың түрлері: 1: ортағасырлардағы Француз & Ағылшын "қалқандары"; 2: қазіргі Француз; 3: картуш (сопақ); 4: ромб (әйел адамдарға); 5: тіктөртбұрыш; 6: Италияндық; 7: Швейцарлық, 8: Ағылшын, Тюдорлар әулеті (16 ғ.); 9: à bouche; 10: Поляк; 11: дәстүрлі Пиренейлік Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.excurs.ru/pravila/charges/Deleniya.htm Елтаңбалық шоқпар] * [http://www.excurs.ru/pravila/armature/Armature.htm#1a Елтаңбалық шоқпар]
Альбатрос (поэма)

Альбатрос — В.И. Лениннің бейнесін жасауды көздеген Сәкен Сейфуллиннің 1932 жылы жазылып, 1933 жылы басылып шыққан поэмасы. Поэма әр түрлі көлемдегі 21 тарауға бөлініп, олардың әрқайсысына ат қойылған, ең қысқа тарауы 2 шумақтан, ең ұзақ тарау 14 шумақтан құралған. Қысқаша мазмұны Поэма елі үшін күрескен қаһармандар жайында болады. Жаңа өмір мұраттары үшін сан майданда салған ерлерді Альбатросқа теңейді.Туған елін сол қайсар құс Альбатрос іспетті жарқылдап, дұшпанға жай түсірер қайратты болуын тілек етеді. Сонымен қатар патша өкіметі құлағанымен,отаршылдықтың бір күнде оп - оңай тоқтай қалмағанын ақын поэтикалық картиналар,жанды образдарыды бейнелер арқылы әрі ықшам,әрі көркем етіп сипаттайды. Шығармада сол уақытта болған шайқастар көрінісін көрсетеді. Пьесада Асылбеков, Әйтиев, Жангельдин, Тәтімов, Ярмұхамедов сияқты күрескерлердің ерліктерін пафоспен жырласа, Антанта сойылын соғушы Юденич, Дутов, Колчак секілділердің сорақы қимылдары мазақ етіледі. Поэма ерекшеліктері Алғашқы «Сәйгүлігім» деп аталатын тарауынан - ақ поэманың негізгі ерекшеліктері көріне бастайды.Лирикалық қаһарман салған жерден оқырманға ағынан жарылып тіл қатады. Сөз орамдары,образды тіркестер, неологизмдер жаң дәуірдің символы ретінде асқақ естіледі. Екпіп,такт, ассонанс, градацияға ерекше мән бнру шығарманың әшкә ырғағын күшейтіп,гармоникалық тұтастық береді. Ишарат,астармен ой тастайды. Күрестерде шыныққан,асыл мұрат үшін талмай алысқан қаһарман,қажырлы азамат көз алдына келеді. Жер үстінде, аспанда, суда өткен, жан беріп,жан алған,жаңа заман үшін болған күрестің шындығын ақын образды сценалар арқылы,қысқа лирикалық сюжет, бейнелі детальді пайдалана отырып, поэтикалық күшімен шебер бейнелейді. Дереккөздер #Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994.
Жер қазғандар (повесть)

Жер қазғандар — Сәкен Сейфуллиннің 1928 жылы жарыққа шыққан повесі. Қысқаша мазмұны Шығармада Көкшетау қаласының түбінде темір жол салып жатқан жұмыскерлердің өмірі,тыныс - тіршілігі, оның ішінде бір қостағы ерлі - зайыпты және төрт бойдақ жігіттің бейнесі суреттеледі. Сонымен қатар повестте қарабайыр халықтың, жол салушылардың тіршіліктің көп ауыртпалығын бастан кешірген бес жұмысшының тағдыры сипатталады. Шығарма кейіпкерлері *Хасен - ұзынша бойлы шүңірек үлкен сұр көзді, қыр мұрынды, ат жақты, қапсағай,ашаң сіңір денелі, көселеу сұр жігіт. Жолдастарына қадірлі, өйткені жолдасына қоң етін сойып бергендей, өтірікке жоқ, бір сөзді жігіт, сөйлегенде дауысы дөнен қошқардвң маңырағанына ұқсайды. Күшті, сіңірлі денесі сойған қасқыр секілді. *Халкен - ұзынша бойлы, көсе, сида арық, ат жақты, жасықтау қара көзді, қыр мұрынды, тарамыс қара жігіт. Жасы 35-36 шамасында. Аяқ - қолы сойдаған. Көп ештемені онша парық қылмайтын жуас жігіт. Бірақ азырық мысқылшыл, көсе болса да, өңі ескі. Жұмсақ мінезді. Ашудың не екенін білмейді. Ашаң, сида денесі май жаққандай жып - жылтыр қара. Арықтаған дөненше қара нар тәрізді. *Сатай - аласа бойлы, дембелше, мықырлау,аяқ - қолдары, саусақтары да қысқа, тырбиған, дөңгелек бет, бәр жақ көзінің ағы бар, қара сұр жігіт. Жаурыны бүкірлеу, төңкерілген астау тәрізді. Қимылдары шапшаң. Жұмыссыз бір күн де қарап жүре алмайды. Жұмысқа өте мықты. Сөйлегенде жылдам даңғырлап сөйлейді. Ақ көңіл. Бірақ күйгелек. Қулыққа,арамдыққа аулақ. *Әзімхан - жасы 35-36 шамасында, бойдақ. Орта бойлы, кеуделі, төсті жігіт. Беті сопақтау, жуан шоң мойын, дөңгелек қара көз, қырша мұрынды, қара торы жігіт. Дене бітімі нып - нығыз,шойындай. Қалың қара сақалын күзеп, иегіне шоқша ғана сақалшық қойған. Қою қара мұрт. Қалжың, әзілдің гүлі. Қимылдары салмақты, жүрісі марғау, сылбыр,түйенің жамбозы,шудалы жайбасар қара атан тәрізді. *Бұзаубақ - жасы 40-тан асқан, қара торы, орталау бойлы адам. Арық, қалақша жауырынды, шоқша сақалды, тырбиған қара мұртты кісі, ұрты суалғандау, бетін әжім басқан. Жасынан көрген ауыр бейнеттің барлық денесіне, бетіне, маңдайына, мойнына салған қатпар - қатпар, айғыз - айғыз таңбалары шимай - шатақ әжім. Денесі жапырайған, жүк басты болған жалпақ өркеш, ақ қаптал өмірінде шыр бітпеген оқпақ қоңыр түйе тәрізді. Дереккөздер #Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994. Сілтемелер #http://www.kitap.kz/ru/content/zher-kazgandar
Қалқанұстаушы

Қалқанұстаушы или Қалқанкөтеруші — гералдикалық қалқанның қос жағынан орналасатын, адамның, жануардың фигураларынан және фантастикалық фигуралардан тұратын елтаңба элементі. Олардың қызметі қалқанды ұстап тұру немесе оны көтеріп бара жату. Тарихы Геральдикағы қалқанұстаушылардың бейнесін бейнелеу дәстүрі сарбаздардың қалқаны мен дулығаларын ұстап жүретін қалқанұстаушылардың құрметіне жасалған деседе болады. Алайда өте ертеректе қалқанұстаушы ретінде жауынгерлердің, алыптардың фигураларын қоюдың орнына жануарлардың қиялғажайып фигуралардын жасайтын болды. Олар елтаңба иесінің жетістігіне жетелеген немесе қолдаған рухани күшін бейнелеу қажет. XIV ғасырдың басында қалқанұстаушыны көптеген мөрлер мен елтаңбалық суреттерде кездесе бастады. Қаланұстаушылардың түрлері және Геральдикадағы орны Француз геральдикасында мүндай фигуралардың екі түрлі анықтамасы бар. Коломбиер қалқанұстаушыларды періште, әуле, жауынгер, яғни, адам кейпіндегі образдарға келтірсе, қалқынкөтерушілерге қиялғажайып немесе шынайы жануарлардың фигураларын жатқызады. Ал тағы бір француз герльдисті Палльо оған басқаша анықтама береді. Оның пайымдауы бойынша қалқанұстаушыларға тек жалғыз адам немесе жануар кейпіндегі фигуралар жатады, ал қалқанкөтерушілерге қалқанның қос жағынан тұратын фигурал жатады. Қалқанұстаушылар бірдей болуы мүмкін, не болмаса әр түрлі болуы мүмкін, яғни, қалқынның екі жағында да бірдей жануар немесе адам бейнеленуі мүмкі, яки бір жағында басқа, ал екінші жағында басқа фигура болуы мүмкін. Екі қалқанұстаушылары бірдейге Францияның ежелгі корольдік елтаңбасын жатқызуға болады. Ал әртүрлі қалқанұстаушылар бейнеленген елтаңбаға Ұлыбританияныкін жатқызуға болады. Ұлыбританияның елтаңбасында қалқанның бір жағында тәжді алтын арыстан, ал екінші жағында кісенделген дарамүйіз бейнеленген. Дереккөздер
Star Trek: Enterprise

Star Trek: Enterprise - ғылыми фантастикалық телесериал және түпнұсқалық Star Trek-тің приквелі. UPN телевизиялық желісінде алғашқы сериалары 2001 жылдың 26-шы қыркүйегінде, ал соңғы сериясы 2005 жылдың 13-ші мамырында ұсынылды. Сериалдағы оқиғалар 2150 жж. Құс жолына жақын маңдағы аймақтарда орын алады. Адамзат алғаш рет варп 5 жылдамдығын бағындыра алатын, ғарыш кеңістігін зерттеуші Энтерпрайз NX-01 кемесін жасап шығарады. Оқиғалар желісі Энтерпрайз кемесі және оның экипажы туралы. Шығарылуы Дереккөздер
Күйші (поэма)

Күйші — Ілияс Жансүгіровтың 1934 жылы жазылған романтикалық сарында шалқыған шабытпен, поэзиялық құдіретті қуатпен жазылған, қазақ әдебиетінде теңдесі жоқ үздік поэмасы. Поэма жеті тараудан тұрады. Қара өлең ұйқасына құрылған , 11 буынды , 4 тармақты туынды. Қысқаша мазмұны Бұл поэмада еркіндік пен құлдық , махаббат пен зұлымдық , өлім мен өмір , пәни тіршілік пен мәңгілік өнер арасындағы күрес тақырыбы суреттеледі. Поэма салған жерден буырқанған теңіз толқынындай өз құшағына тартып ала жөнеледі. Өлең нөсері сорғалап тұр. Туындыда Арқа төсінен бастап , Алатауға беттеген Кене ханның ордасы көрініс табады. Қазақтың арыстаны атанған Абылайдың ұрпағын сыйлаған қалың жұрт келуін улап - шулап қарсы алып , той қылып , ерулікке бие сойып , ат сыйлап жатқан көріністер шынайы бейнеленеді. Сонымен қатар ханның ордасына Сарыүйсін руынан шыққан «күйші жігіттің» тоқсан тоғыз зарлы , ащы , тәтті күйлерімен бай мен бек , би мен датқа , хан ордасына қуаныш пен шаттық , рақат пен ләззат силап отырғаны , осындай естіген жанды тылсымдай баурайтын киелі өнер иесі Күйшіге хан Кененің қарындасы Қарашаштың көзі түсуі , Қарашаш пен күйші арасындағы терең психологиялық тартысы , адам сезімдерінің алапат шарпысуы сипатталады. Шығарма кейіпкерлері *Кене хан *Күйші жігіт *Қарашаш *Сапақ Дереккөздер *Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994 Сілтемелер https://kitap.kz/audio-book/kuishy-audiobook-ylias
Сұлушаш (поэма)

Сұлушаш — Сәбит Мұқановтың 1928 жылы драмалық оқиғаға құрылған поэмасы. Қысқаша мазмұны Поэмада қазақ ауылындағы әлдінің озбырлығы мен әлсіздің көрген қорлығы , әсіресе адамның бас бостандығының жоқтығы, яғни байдың кедейге не айтса сол болатындығы, екі жастың бір-біріне деген соншалықты махаббаты суреттелген. Туындының бар оқиғасы Алтай мен Сұлушаштың төңірегіне құрылған. Яғни осы екі жастың сүйіспеншілігі , бір - біріне деген махаббаты жырланады. Поэма Сұлушашты Алтайдан айырудан басталады. Бұл екеуінің бірін - бірі жан - тәнімен жақсы көрген , бар жүрек лүпілімен бір - біріне ұмтылған адал , албырт сезімдерін феодалдық қара күш аяққа таптап жаныштайды. Поэманың кейіпкерлері Сұлушаш пен Алтай екі түрлі әлеуметтік ортадан шыққан. Сұлушаш атақты Тілеуберді байдың ерке өскен қызы болса, Алтай — сол байдың екі құлының баласы, байдың малын бағып жүрген жалшы жігіт. Өмірден көрген қиындығы мен таршылығы Алтайдың намысшыл, жігерлі, күшті болып өсуіне ықпал етеді. Оның бойында тағдырдың әділетсіздігіне қарсылық, наразылық ерте оянады. Бірақ қоғамдағы салт-сана тәртібі екеуінің қосылуына жол бермейді. Өйткені бірі—байдың қызы, бірі— құл мен күңнің баласы. Армандарына жету жолында жастар көп қиындықтар көреді. Озбырлардан қанша қысым көрсе, олар өз сезімдері жолында бастарын тәуекелге байлайды. Махаббатқа адалдық оларды неге болса да тайсалмай қарсы тұруға жетелейді. Алтай мен Сұлушаштың озбыр топтан қашып шығып, қол ұстасып иесіз тауды паналаған кездерінде , ашығьп-тарыққанда оларға осы сезім қуат береді. Алтайдың жанында сенімді серігі Қайсар болады. Сол тау басында Сұлушаш жолбарысқа тап болып, таудан секіреді. Алтайды сүйгенінен айырады. Ақырында қуғын - сүргін көрген Алтай мен Сұлушаш қайғыдан құса болып , азапта өледі. Ақын халық арасындағы аңызды алып , екі жастың орындалмаған арманын, сол кездегі қоғамдық теңсіздікті суреттейді. Сонымен қатар қазақ даласындағы өткен әділетсіздікті әшкерелейді. Кіршіксіз таза екі жанның арманына жете алмай, қыршын кетуі шынайы баяндалады. Шығарма кейіпкерлері *Сұлушаш - Тілеуберді деген байдың қызы. Өте сұлу да сымбатты , ақылды қыз.Оның бойынан қайсарлықты , табандылықты байқауға болады. Жаны таза , махаббатына берілген қыз. *Алтай - Сұлушаштың сүйген жігіті. Еңбекке жастайынан шыныққан жас жылқышы. Батыл ,ержүрек жігіт. *Тілеуберді - Сұлушаштың әкесі. *Ермек - Алтайдың інісі. *Ырысты *Байбосын *Алтынай Дереккөздер *Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994
Шығанақ (роман)

Шығанақ - Ғабиден Мұстафиннің дүние жүзіне әйгілі, қазақ әдебиетінде шаруа тақырыбына жазылған шығармалардың ішіндегі айрықша көркемдік қуатқа ие болған роман. Қысқаша мазмұны Роман шынайы өмірден алынған. «Шығанақ» романы тарыдан мол өнім алу жөнінен бірнеше дүркін дүниежүзілік рекорд жасаған әйгілі диқан Шығанақ Берсиев өмірінен алып жазылған . Романда өмірдің талай бел - белесін басынан кешірген шығарманың бас кейіпкері Олжабек бейнесі өзінің типтік сипатымен миллиондаған орта шаруаның жол айырықтағы әуре - сарсаңын шыншылдықпен әйгілейді. Табиғатында момын, қақ-соқпен ісі жоқ Олжабек азын - аулақ жиған - тергеніне қатер төнгенде шиыршық атып шыға келеді – кәкір - шүкірін ортаға өткізуге іші қимай, үй - ішімен колхоздан қашып, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған Жерұйықты іздеп жөнеледі. Олжабектің көрген күні қараң: әйелі мен баласынан, қызғыштай қорыған «байлығынан айрылған, бандының талауына түскен, өлімші болып сабалаған Шығанақ ел ішіне қайта оралып, қызу еңбек еткен сүттей ұйыған абзал жандар ортасынан құтты қоныс, бақыт табады. Сөйтіп, жазушы сайы мен саясы мол өмірді, қаға берісі мен қалтарысы көп адам тағдырын бар болмысымен тұтастай ашады. Дереккөздер #Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994
Хайуанаттардағы сәулелену ауруы

Жеңіл дәрежедегі сәуле ауруы жалпы жағдайдың уақытша нашарлауымен, кейде жемнен бас тартудан, лейкоциттер санының шамалы азайуымен сипатталады. 150 -200 рад доза сәуле алған кезде дамиды. Орташа дәрежедегі сәуле 200- 400 рад сәуле алған кезде хайуанаттарда байқалады. Бүл жағдайда жағдайдың нашарлауы, уақытша жемнен бас тарту, іш өту, дененің қызынуы, 5-8 жасар қойларда жүнің түсуі байқалады. Лейкоциттер санының 50%-ті, ал лимфатциттердің 75%-ке азаяды. Айтарлықтай ушығу болмай және тиісті емдеген жағдайда мал сауығады, кей жағдайларда шетінейді. Ауыр дәрежедегі сәуле ауруы 400-600 рад сәуле алған кезде байқалады. Ол қатты нашарлағанда, дененің температурасы кө-терілгенде, кілегейлі қабықтарымен терідегі қан айналымындағы лейкоциттер, эритроциттер, тромбоциттер санының күрт төмендеуінен пайда болады. Малдың іші өтеді, қаны қоюланады, дененің салмағы азайады. Емдеусіз малдың 60%-ке жуығы шетінейді. Емдеу кезінде үзақ уақыт бойында мал өте баяу сауығады. Өте ауыр дәрежедегі сәуле ауруы 600-750 рад сәуле алған көзде байқалады. Ол мұндай жағдайда жылдам, ауыр өтеді хайуанаттар 10-15 күнде шетінейді, ал өте үлкен доза алғанда одан тезірек шетінейді. Организмдегі сәулелену жалғасатын болса, қалпына келу процесі өтеді. Осыған байланысты бір әсер тудыратын сәулеленудің жиынтық дозасы сәулелену жалғасқан кезде бір рет сәулеге үшырағаннан гөрі жоғарырақ болады. Бета-бөлшектерінің сыртқы әсері тері үлпаларында «бета-күйікті» тудырады. Адамдардың мойнының, белінің, басының төңірегі, ал малдардың арқасы, яғни радиоактивті шаң түрып қалған жерлерде күйік пайда болады. Сонымен қатар шөппен қоректенетін малдарда шөп жеген уақытында бета-сәулелену нәтижесінде беттерінің радиациялық зақымдануы жиі байқалады. Адам мен малдың радиациялық заттармен ішкі зақымдануы организмге ең алдымен олардың тамақпен бірге өтуінен болады. Радиациялық заттардың біршама бөлігі ас қорыту жолына түскен кезде сорылады, ал қалған бөлігі шекке өтіп организмнен бөлінеді. Сөйтіп кілегөйлі қабықты зақымдай отыра, ас қорыту органдарының жүмысын тұрақсыздандырады. Сорылған радиоактивті өнімдер организмге өте ретсіз таралады. Олар әсіресе қалғанша безде жинақталады (басқа үлпалармен салыстырғанда 1000 — 10000 есе артық). Өте үлкен дозалармен сәулеге ұшыраған кезде органдар бөлінеді немесе оларда ісік пайда болады (қалқанша без) иә болмаса жүмысы айтарлықтай бүзылады (бауыр). Қалқанша және сүт бездерінде, мысалы, йод изотоптары, сүйектерде, стронций, барий, цирконий изотоптары, бауырда цезий, прометий изотоптары жинақталады церий, рутөний, рубидий, изотоптары организмде бүкіл үлпалар бойынша бір қалыпты орналасады. Суға түскен ядролық бөліністің жас өнімдерін оның мекендеушілері жүтады олар қай организмде болмасын әр түрлі таралады. Егер, мысалы, барлық организмдерде жиынтық радиоактивтілікті 100% деп алсақ, оның көлемінің 65% ішкі органдарда, 10,5 желбезекте, 19% жүзу жарқағында, 3% бұлшық етте және 2,5% сүйекте кездеседі.
Тері қабаттары

Тері – адам денесінің сыртқы жабыны. Бөлінді шығаруға, ішек және өкпемен қатар тері зиянды заттарды бөліп шығару үрдісіне қатысады. Ол бұдан басқа ағзаны қорғауға, жылу алмастыруға, түйсінуге, D витаминін синтездеуге, кернеулі заттардың жиналуына, эмоция білдіруге, қанды жинақтауға және т.б қызметтерді жүзеге асырады. Терінің көлемі 1,5 мшаршы метрге жуық болады, ол үш қабаттан құралады. Сыртқы қабаты – эпидермис – көпқабатты эпителийден түзілген. Ол ағзаны микробтан, шаңнан, ультракүлгін сәулелерден, ұсақ зақымданудан қорғайды. Оның тіршілігін тез жотын сыртқы жасушалары үнемі аршылып, жаңарып тұрады. Шаш және тырнақ эпидермистің ішкі жасушаларының бөлінуі есебінде өседі. Эпидермис меланин пигменті есебінен теріге түс береді және күн сәулесі түскен кезде D витаминін синтездейді. Терінің ортаңғы тығыз қабаты – дерма , ол дәнекер түптегінің талшықтарынан түзілген. Онда негізгі тері құрамбөліктерінің барлығы болады. Бұларға қылтамырлар, рецепторлар, май және тері бездері, шаш баданасы, шұрықтар, ұсақ бұлшықет талшықтары жатады. Қылтамырлар тері жасушаларын қоректендіреді, ондағы қан тер түзілген кезде сүзіледі. Оларда сонымен бір мезгілде 40%−ға дейін қан болады. Қызған кезде қылтамырлар кеңейіп, жылу беруді күшейтеді, ал өте салқындаған кезде керісінше тартылады. Майлы бездер түктерді және терінің үстіңгі бетін майлайтын терілік май бөліп шығарады. Терілік май болмаған жағдайда тері сетінеп, зақымданады. Тері бездері тер бөлу арқылы ағзаны салқындатып, қанның тазаруына мүмкіндік береді. Тері шұрықтары арқылы 5% тынысалу жүзеге асады. Терідегі ұсақ бұлшықет талшықтары түкті едәуір ұзартып, көтеруге, салқындаған кездегі түршіккен теріні жинауға жәрдемдеседі. Терінің төртінші қабаты – тері шелмайы. Ол майлы дәнекер түптектен құралады. Оның жасушалары жұғымды заттар мен май түріндегі энергины қорға жинайды. Ол біздің дене температурасының тұрақтылығын сақтап қалуға жәрдемдеседі. Барлық терілер дене температурасын, қан құрамын сақтай отырып, ағзаға тән ортадағы динамикалық тұрақтылықты (гомеостазды) сақтап қалуға мүмкіндік береді. Тері – адам денесінің сыртқы жабыны. Бөлінді шығаруға, ішек және өкпемен қатар тері зиянды заттарды бөліп шығару үрдісіне қатысады. Ол бұдан басқа ағзаны қорғауға, жылу алмастыруға, түйсінуге, D витаминін синтездеуге, кернеулі заттардың жиналуына, эмоци білдіруге, қанды жинақтауға және т.б қызметтерді жүзеге асырады. Терінің көлемі 1,5 мшаршы метрге жуық болады, ол үш қабаттан құралады. Дереккөздер
Алтай суыры

Алтай суыры немесе Сұр суыр - Тиінтәрізділер тұқымдасына жататын суырлар туысының биологиялық түрі. кемірушілер отряды, тиінтәрізділер тұқымдасына жататын сүтқоректінің ең ірісі. Сұр суыр Шығыс Қазақстандағы Хан Алтайдың оңтүстігінде және Тарбағатай тауының орманды, сайлы даласын мекендейді. Сұр суырдың дене тұрқы 70 см, салмағы 8 кг дейін жетеді. Сұр суырлар наурыздың аяғында, сәуірдің аяғында шағылысады. Буаздығы 40 тәулік, мамырдың басында аналығы 5-6 ұрпақты дүниеге әкеледі, суырдың балалары інінен маусымның аяғында шығады. Суыр інін жеке де, топтасып та қазады. Солардың ішінде отбасылық ін бутан ерекшеленіп тұрады. Суырлар нәрлі шөптесін өсімдіктермен, дәндерімен қоректенеді. Сонымен қатар, құрт-құмырсқа, ұлулармен, кейде құстардың балапанымен де азықтанады. Суыр отырықшы аң, бірақ, қажет болған жағдайда 20 шақырымдай жерге көшіп-қонуы мүмкін. Суырдың кәсіптік маңызы бар. Олардың бағалы терісінен бас киім, сырт киім тігіледі. Суыр майы халық медицинасында әртүрлі ауруларға ем ретінде пайдаланылады. Биологиялық сипаттамасы Қазақстанда кездесетін суырлардың ең ірісі, дене тұрқы 65 см, құйрығы 13 см. Жүні салалы, жұмсақ, сарғылт, жотасы қара не қара бурыл. Алтай суыры тау беткейінен 2-3 ін қазып, соның біреуінде "отбасымен" 10-12 суыр бірге тұрады. Жылына 4-6 күшік табады. Көрегі - өсімдік. Күзде денесіне 1,5-2 кг май жинап, қысқы ұйқыға жатады. Терісі мен майы үшін шілде-қыркүйекте ауланады. Алтай суыры оба ауруын тарарушы аңның бірі. Таралуы Алтайда, Батыс Саянда, Томск, Кемерово, Новосібір облыстарының таулы жерлерінде кең тараған. Моңғолия мен Қытайдың таулы аймақтарында да бар. Қазақстанда Тарбағатай, Саур және Орталық Қазақстанның Қызыларай, Қарғалы, Шығыс тауларында кездеседі. Дереккөздер
Алтылықтар

Алтылықтар - - 1920 ж. бір топ француз композиторларына берілген атақ (орыстың "Бестіктері" сияқты яғни "Құдіретті топты" Францияда осылай атаған). "Алтылықтардың" құрамы: * Л.Дюрей, * Д.Мийо, * А.Онеггер, * Ж.Орик, * Ф.Пуленк, * Ж.Тайфер. Бұл композиторалардың рухтандырушысы әрі әдеби жаршысы Ж.Кокто болды. Музыкалық топ сыншы А. Колленнің "Бес орыс және алты француз" деген мақаласында ("Comedie" газеті) түнғыш рет осылай аталды. "Алтылықтар" белгілі бір көркем программасы бар ағым болған жоқ, бірақ 20-шы жылдардағы конструктизм, урбанизм т.б. осы сияқты ағымдар, композицияда жаңа формалистік принциптер іздеу бұларды өз ара жақындастыра түседі. Кейін белгілі бір топ ретінде өз мәнін жоғылтты."Алтылықтар" тобындағы Онеггер, Мийо Пуленктер кейін творчестволық ерекшеліктері арқылы көрінді . 30 жылдардың ортасынжа "Алтылықтардың" творчествосы мен музыкалық,қоғам қайраткерлік ісінде француз халқының прогресшіл демократиялық қозғалысымен жақындасу ниеті байқалады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Тинктура (геральдика)

Тинктуралар — геральдикадағы бояулардың және елтаңба элементтерінің жабындарының атауы. Ерекеліртер мен ережелер Алтын мен күміс классикалық геральдикадағы негізгі металлдар, ал түстердің (финифттің, эмальдің) арасында қызыл, зеңіг көк, жасыл, қызылкүрең және қаралтым негізгі түстер болып саналады. Сондай-ақ екі негзігі тері: ақкіс және тиін терілері. Гералдикадағы ең негізгі принцип:ешқашанда финифттің үстіне финфиті, ал металлдың үстіне металлды орналастыруға болмайды. Классикалық тинктуралар және олардың бейнелемесі (символикасы) Классикалық металлдар Классикалық финифттер (эмалдер) Стандартты ағылшын финифтілері Дереккөздер
Шырылдауық шегіртке

Шырылдауық шегірткелер ызылдақ шегірткелермен бірге ұзынмұртты тікқанаттылар тобына жатады. Аталмыш тұқымдастардың мұрттары өте ұзын болғандықтан (шырылдауықтарда олар дене ұзындығынан кем емес) осылай аталған. Шырылдауықтың қанаты тыныштық күйінде арқасында көлденең айқасып тұрады, ал екінші жұбы толық жетілмеген немесе мүлдем болмайды. Аталықтардың топшысында осы ретпен құрылған шырылдау мүшелері орналасқан, бірақ көлемі жағынан күрделілеу. Бұл таңғаларлық жайт емес, өйткені көптеген шырылдауықтар ызылдақтарға қарағанда, кең дауысқа ие, ал олардың әндері мол. Әртүрлі жағдайларда шырқайтын олардың өз әндері бар: * шақыру, * неке, * айбатты, * сәлемдік. Таралуы Шырыдауық шегірткелер негізінен субтропиктер мен тропиктерде таралған. Еліміздің оңтүстік бөлігіндегі жабайы ормандардан дала шырылдауығын ұшырастыруға болады, ал үй шырылдауығы адамның жылы баспанасына орнығып, онымен бірге барлық жерге жайылды. Күндіз үй шырылдауықтары қараңғы оқшау тесіктерде жатқанды жөн көреді, сондықтан оларды көру мүмкін емес, есесіне түнде аталықтары өздерінің бар екендіктерін әсем әуендерімен білдіреді. Қоректенуі Шырылдауықтар ас қалдықтарымен қоректенеді, бірақ олар ақуызды едәуір қажетсінетіндіктен, тарақанды немесе көлемі өзінен кіші тұқымдасын жеп қоюдан бас тартпайды. Жер үшін соғысуы Барлық шырылдауықтардың аталықтары белгілі бір аймаққа иелік етеді және шақырылмаған қонақтармен шайқасып отырады.Бұл кезде қарсыластар бірін-бірі қазанбастарымен сүзгілеп,шайнасып қалады. Жапония мен Қытайдағы сенім Жапония мен Қытайда шырылдауықтар от басы,ошақ қасының қорғаушысы ретінде үлкен сүйіспеншілік пен ққрметке ие.Шырылдауықтарды ежелден әсем әндері үшін ұстап,тіпті олардың арасында бәсекелер де ұйымдастырады. Дерек көздер * Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.
Гурьяновка

Гурьяновка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан шығысқа қарай 17 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 143 адам (69 ер адам және 74 әйел адам) болса, 2009 жылы 34 адамды (19 ер адам және 15 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ағзаның ішкі ортасы

Ағзаның ішкі ортасы (лат. — medium organismi internum) деп - ағзадағы сұйықтықтардың жиынтығын айтады. Ағза сұйықтықтары әдетте белгілі "сұйыққоймаларда" сақталып, жаратылыс жағдайларды сыртқы ортамен ұласпай, соның нәтижесінде ағзаның ішкі гомеостазы сақталады. Терминді алғашқы рет ұсынған - франзуз физиолог Клод Бернар Ағзаның ішкі ортасы үш заттан тұрады: # Қан # Лимфа # Ұлпа . Қанның ағзада көлемі - 5 литр болады. Оның құрамы 55% плазмадан, 45% қан жасушасынан тұрады. Қан сүйектер кемігінде, көкбауырда, лимфа түйінінде түзіледі. Атқаратын қызметі: тасымалдау, тыныс алу, қоректену, зәр шығару, жылу реттеу, қорғаныш. Ұлпа мен Лимфадан айырмашылығы: тұйық шеңбер түрінде жүректен мүшелерге, мүшелерден жүрекке қарай ағып тұрады. Ұлпаны4 көлемі ағзада 14-20 литр болады. Құрамы: қан сарысуына ұқсас, нәруыз аз, лимфоциттер мен лейкоциттер . Атқаратын қызметі : капилярлар жасушалармен байланыстырып зат пен газ алмасуды реттейді. Түзілетін орны : қанның құрамынан бөлініп жасушаларды қоршап жатады. Қан мен Лимфадан айырмашылығы : аздаған мөлшері қылтамырындағы қанға қайта қосылады. Лимфаның көлемі әдетте 1-3 литр. Құрамы: қан сарысуына ұқсас, нәруыз өте аз, лимфоциттер бар. Түзілетін орны: ұлпа сұйықтығынан бөлінеді . Атқаратын қызмет : судың таралуын реттейді, қорғаныштық қызметін атқарады, ұлпа сұйықтығын реттейді, тасымалдау қызметін атқарады. Қан мен Ұлпадан айырмашылығы: Мүшелерден жүрекке бір бағытта өте баяу ағады.
Алтын балық

Алтын балық - Корея, Қытай, Жапония су қоймаларында кездесетін күміс түсті табан балықтан қолдан сұрыптау нәтижесінде шығарылған балық тұқымы. Бұлар қызыл, жасыл, қызғылт, сары т.б. болғандықтан Алтын балық деп аталады. Үлкен аквариумда ұсталады, онда судың жылылығы 20°С болуы керек. Уылдырығын сәуір-мамырда шашады, шабақтары екі жылда ересек балыққа айналады. Алтын балыққа жауын құртын, маса личинкаларын, уақтап туралған жас ет, сулы, сөк ботқасын және ақ нан беріге болады. Алтын балықты аквариумда 10-12 жыл өсіруге болады. Алтын балық табиғи суларда да кездеседі. Олар - вакин, комета түрлері. Бұл түрлері балдырлар арасында уылдырық шашады. Сол арада 2-2,5 тәулікте ұсақ шабақтар өсіп шығады. Олар бір жылдан кейін өздері уылдырық шашады. Түрлері Әуесқойлар мен кәсіпқойлардың сұрыптау жұмыс нәтижесінде қазіргі таңда Алтын балықтың көптеген түр тармақтары пайда болды. Алуан пішінді, түрлі түсті 300-ден астам тіршелері бар Алтын балықтар 2 улкен топқа бөлінеді: * денесі ұзын Алтын балықтар * қысқа денелі Алтын балықтар Кейбір түрлері }) Сыртқы сілтемелер * [http://vermilliongoldfishclub.com/diary/chinawish-guangzhou-farm1.html Коммерческое разведение золотых рыбок в Китае (серия фотографий)] , [http://vermilliongoldfishclub.com/diary/chinawish-fuzhou-farm1.html фототур по ферме золотых рыбок] * "An Interpet Guide to Fancy Goldfish" by Dr. Chris Andrews, (Feeding, pages 40 to 45), Interpret Publishing, 2002. - ISBN 1-902389-64-6 * "Fancy Goldfish: A Complete Guide to Care and Collecting" by Dr. Erik L. Johnson, D.V.M. and Richard E. Hess, Weatherhill, Shambala Publications, Inc., 2006 - ISBN 0-8348-0448-4 Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Алтын сом

Алтын сом - патшалық Ресей империясының ақша өлшемі. Алтын сом 1895-97 жылдары қаржы министр Сергей Виттемен жүргізілген ақша реформасына байланысты енгізілген. Ресей ақша реформасынан кейін алтын монометализм жүйесіне көшті. Алтын сом құны 0,774 234 грамм таза алтынға (бұрын 1,161 г) теңгерілді. Ішкі ақша айналысына 5; 7,5; 10 және 15 сом алтын мәнеттер енгізілген. Салысыру үшін: сол кезгі валютаның құндары: * 1 Доллар АҚШ — 1,50463 г таза алтын, * 1 фунт стерлинг — 7,322382 г таза алтын * 1 француз франкі — 0,2903 г таза алтын * 1 алтын марка (Германия) — 0,358423 г таза алтын. Алтын сом 1-ші дүние жүздік соғысына дейін өмір сүрді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Оңтүстік Корея эмблемасы

Оңтүстік Корея эмблемасы 1963 жылы бекітілген. Дәстүрлі корей символынан тұрады, ол сондай-ақ мемлекеттің туында бейнеленген. Символ бес жапырақшалармен және мемлекеттің хангыльдегі ресми атауы — «Корея Республикасы» (대한민국) деген жазумен қоршалған. Инь мен Ян бірлік пен үйлесілімдікті бейнелейді.
Албания елтаңбасы

Албания елтаңбасы — Ескендір бейдің дулыға үсті әшкейі текенің басынан жасалған, дулығасының астында қосбасты қара қыран құс бейнеленген елтаңба. Елтаңба тарихы Сыртқы сілтемелер * [http://www.president.al/shqip/stema.asp Албания Республикасының Президентінің сайтындағы елтаңба] * [http://www.ngw.nl/int/oveur/alb-nat.htm Heraldry of the World, Albanian National Arms]
Алтысарылар

Алтысарылар (хакас тіліндегі "алтынзархы" - "солтүстік" немесе "төменгі") - ХІІ ғасырда Чулым өзенінің (Обьтың тармағы) жоғарғы бойындағы қырды мекен еткен Енисей қырғыздары төрт ұлысының (Алтынсар, Алтыр, Исар (Езер), Туба) бірі. Орталығы - қазіргі Хакасияның солтүстігінде болған. Ұлысты бек (хак.- піг) басқарған. Алтысарыларды "Үлкен қырғыздар" деп те атаған. Ұлыста атақты тектер болған: Номчи, Ишей, Иренек. Алтысарылар бірнеше ірі рудан ("аймақ") құралған: Қызыл, Шу, Ачи, Тұмат т.б. Оларға Чулым мен Жоғарғы Енисей алқабындағы көптеген тайпалар мен рулар бағынған. Бұл тайпалар мен руларды алым-салық төлеушілер болғандықтан "қыштым" деп атаған. Алтысарылар 17 ғасырда Алтын-ханға, ал 17 ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап жоңғарларға тәуелді болды. 1703 ж. Алтысарыларды жоңғарлар зорлап көшіріп әкетті. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Алып-Тегін

Алып-Тегін - Газнауи әулеті билеген мемлекетті (Ауғанстан, Пенжаб) құрушы. Орта Азия түріктерінен шыққан. Самани әулеті тұсында гвардияға қызмет еткен құл (ғұлам) әскер басы дәрежесіне дейін көтерілген. Абдул-Малик І әмірдің кезінде мемлекеттік істерді басқарған. Алып-Тегіннің беделінен қауыптенген әмір астанадан аластатып, Хорасанның билеуші әкімі етіп жіберді. Абдул-Малик өлгеннен кейін (961) өз түріктерінен құралған өз гвардиясының күшімен Самани әскерін талқандап (962), Ғазна қаласын алды. Сөйтіп Ғазнауи әулеті билеген мемлекетті құрды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998