kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Флиш

ФЛИШ (нем. flіessen — ағу) — тау тізбектерімен жиектелген теңіздің түбінде түзілетін шөгінділердің өте қалың (жүздеген, мыңдаған м) қабаттарының жиынтығы. Флиш формациясы моласса формациясынан ертеректе шөгінділердің тауаралық ойыстарда тұнуынан түзілген. Флиштер таза шөгінді формация, оның құрамы терригендік, терригендік-карбонатты. Флиш тау жыныстарының негізгі литолог. түрлерінің 2 — 3 (кейде 4 — 5) қабатшаларының үздіксіз кезектескен біртекті тетелестігімен (ритмі) сипатталады. Ритм табаны ірі түйірлі тау жыныстарынан басталып, жоғарылай келе ұсақ түйірліге ауысады да, келесі қабаттар да осылай қайталанып отырады. Флишті құраушы тау жыныстарына конгломерат, гравелит, құмтас, органотекті-кесекті және пелитоморфтық әктас, мергель, саз жатады. Ритмдер шегі оңай байқалады. Өте қалың Флиш қабаттары бірнеше км-ге созылады, онда организм қалдықтары өте сирек немесе мүлде болмайды. Қазақстанда Флиш Сілеті өзеннің орта ағысы бойындағы ордовик шөгінділерінен табылған. ФЛИШ — бір жағынан немесе екі жағынан да тау тізбектерімен жиектелген терең сулы ойысымдар аумағында түзілетін геосинклиндік терригендік (терригендік-карбонатты) формация. Флишті формацияның өзіне тән ерекшелігі — оны құрайтын қабаттар мен қойнауқаттардың белгілі бір жүйеге сәйкес ырғақты астасуы, яғни ырғақты астасқан қабатшалардан тұратын қат-қабаттардың формация қимасында бірнеше рет қайталанып отыруы. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том Дереккөздер
Битум

Битум ( — тау шайыры) — жер қойнауында қатты, тұтқыр сұйық және пластикалық күйде жататын көмірсутектік шикізат. Битум жоғары молекулалық көмірсутектер мен гетероатомдық (оттекті, күкіртті, азотты, т.б.) қосылыстардан тұрады. Генетикалық тұрғыдан битумға мұнай, табиғи жанғыш газдар, газ конденсаттары, сондай-ақ, мұнайдың табиғи туындылары (мальталар, асфальттар, асфальтиттер, кериттер, гумино-кериттер, озокериттер, антраксолиттер) және олардың аналогтары (нафтоидтар) жатады. Битум Таяу Шығыста битум з-дан 3000 ж. бұрын байланыстырғыш, құрылыс материалы ретінде және бальзамдау (Ежелгі Мысырда) үшін пайдаланылған. 15 ғ-да Перуде инктар битумды қолданып жол салған. Битумның тығыздығы 0,96 — 1,5 г/см 3 , 35 o С-тан жоғары температурада жұмсара бастайды. Битум құрылыста (автомобильдың жол төсемі, рубероид, т.б.), электр өнеркәсібінде (оқшаулауыш, тотығуға қарсы жабынды), медицинада кеңінен қолданылады. Битумның дүниежүзінді өндірісі жылына 120 млн. т-дан асады (1996). Дереккөздер
Ақбұлақ (Сайрам ауданы)

Ақбұлақ (1993 жылға дейін – Самсоновка) — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл, Ақбұлақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Шымкент қаласымен шектеседі, аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде, Ақсу өзенінің оң жағасында, әртүрлі астық тұқымдас шөп пен шоқ бұта өскен қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. Тарихы Ертеректе "Төрт Күлтөбе", кей деректер бойынша "Төрткүлтөбе" болып аталған, 1930 – 95 жылдары "Ленинский путь" ұжымшарының құрамында болды. 1990 жылға дейін "Самсоновка" ауылы аталып келді. Бұрынғы кеңшар негізінде ұйымдасқан ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін өндірістік кооператив жұмыс істейді. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, емхана, дәріхана, балабақша бар. Тұрғындары аудан орталығы мен елді мекендерге ауыларалық жолдар арқылы қатынасады. Дереккөздер
Шауқар

Шауқар түбегі – Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы түбек. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде. Сипаты Көлге 25 км сұғына еніп жатыр, енді жері 18 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі 412 м. Девонның құмтас, конгломерат, тақтатасынан түзілген. Қорым тасты төбелер, тақыр және сор кездеседі. Жусан, баялыш өседі. Күзгі жайылым. Дереккөздер
Адамдар тәрізді маймылдар

Адамдар тәрізді маймылдар Адамдар тәрізді маймылдар(Homіnoіdea, Anhropomorphіdae) — маймылдар отрядының тартанаулылар тобының бір тұқымдасы. Сыртқы түрі адамға ұқсас болғандықтан адамтәрізді маймылдар деп те атайды. А.м-дың өкілдері Б.з.б. 35-23 млн. жылдары Мысырда пайда болған деген пікірлер бар. Кейін олар Африка, Азия, [Еуропа|[Еуропада]] кеңінен таралған, түрлері де көп болған. Денесінің ұзындығы 63-180 сантиметр, салмағы 5-300 кг, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан ұзын, миы қатпаршақты болып келеді. Бастың маңдай бөлімі жақсы жетілген. Бас бармақтары басқа саусақтарына қарама-қарсы орналасқан, тырнақтары жалпақ келеді. Құйрығы, ұрт қалталары болмайды. Тісінің құрылысы, құлақ қалқаны, ішкі мүшелері, қанының топтары, олардың қорғаныштық қасиеті, зат алмасуы т. б. адамға ұқсас. Соқыр ішегі бар. Адамдар тәрізді маймылдар шағын топ құрып, ұзын қолдарының көмегімен бұтақтан-бұтаққа, ағаштан-ағашқа секіріп, тіршілік етеді. 5-10 жаста жыныстық жағынан жетіледі де, жылына бір ұрпақ береді. Жүктілік мерзімі 200-260 күн. Олар 30-60 жыл өмір сүреді. Адамдар тәрізді маймылдардың қазіргі кезде 3 тұқымдасы бар: гиббон, понгидтер, (орангутан, горилла, шипанзе), гоминидтер. Олардың 12 түрі Батыс және Шығыс Африкада, оңтүстік-шығыс Азия аймағында, Зонд, Ява, Суматра, Калимантан аралдарының қалың тропикалық ормандарында кездеседі. Олар өсімдік жемістерімен, ұсақ жануарлармен қоректенеді. Көптеген түрлері сиреп кеткендіктен Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Аккомодаттану

Аккомодаттану (латынша аccomodatіo — бейімделу, ыңғайлану) — биология мен медицинада бейімделу (адаптация) ұғымына жақын және белгілі бір процестерге байланысты қолданылатын термин. 1) Физиологиялық Аккомодаттану — тіндердің (жүйке, бұлшық ет) біртіндеп күшейетін сыртқы қоздырғыштарға бейімделуі. Ол жылулық, электрлік, механикалық әсерлердің нәтижесінде болады. Аккомодаттануды физиологияға 1908 жылы неміс ғалымы В.Нернст енгізген. Тіндердің қозуы қоздырғыштардың әсер күшінің шамасы мен әсер ету ұзақтығына байланысты болады. 2) Гистологиялық Аккомодаттану — қоршаған орта әсерлерінен болатын клетка бөліктерінің пішіні мен өзара қатынасындағы қайтымды өзгерістер. Мысалы қан тамырымен қан жүрмеген жағдайда эндотелий клеткалары куб тәрізді пішінге айналады. 3) Көз Аккомодаттануы — көздің әр түрлі қашықтықтағы заттарды анық көруге бейімделуі. Көз Аккомодаттануының механизмін түсіндіретін теорияны неміс ғалымы Н.Гельмгольц ашқан. Көз Аккомодаттануы кезінде көз қатар түскен сәулелердің бағытын өзгертеді. Ол көз бұршағы пішінінің өзгеруінен болады. Көз бұршағы көз алмасына арнайы сіңірлер арқылы бекілген. Егер көз бұлшық еттері жиырылса, сіңірлер босаңсиды да, көз бұршағының дөңестігі ұлғайып, заттан шыққан сәулелердің бағыты күшті өзгереді. Адамның жасы ұлғайған сайын, әсіресе 40-тан асқаннан кейін, көз бұршағының пішінін өзгертетін еттердің жиырылғыштығы кеміп, көз дөңестігін үлкейту және кішірейту қасиеті нашарлайды, яғни көздің аккомодаттану күші әлсірейді. Жасы ұлғайған және кейбір 40-тан асқан адамдар жақыннан кітап тағы басқа оқығанда, әріптер бұлдырап көрінбейді, сондықтан олар кітапты тағы басқа өзінен алыстатып ұстап оқиды. Мұны алыстан көрушілік дейді. Мұндай адамдар дөңес линзалы көзілдірік киюі қажет. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Әжібай Қарпықұлы

Әжібай Қарпықұлы (1791 — 1866) — би. Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісін қолдаушы және оған белсене қатысушы. Кенесары Орынбор және Батыс Сібір губернаторлықтарының жеріне (Ұлытау — Ырғыз — Торғай) тұрақтай алмай, оңтүстікке қарай ойысқанда, Ресей үкіметінің қысымы мен қуғынына ұшыраған Әжібайдың елі де Сарыарқадан Сыр бойының Қоқан хандығына қараған Шиелі қыстағының маңына көшіп барған. Әжібайды Қоқан ханы өз руының датқасы етіп бекіткен. Әжібай датқа Арқадағы ағайындарымен қатынасын үзбей, белгілі би ретінде олардың дауларына араласып, рулар арасын ежелгі қазақ заңымен реттестіріп отырған. Омбы облыс мемлекеттік архивінде сақталған құжаттарда 1862 жылы қазан айында Сарысу бойын жайлайтын Кіші жүз рулары мен Ұлытаудың батыс бөктерін мекендеген қыпшақтардың арасындағы мал дауын шешуге Әжібайдың ерекше ықпалы болғандығы атап көрсетілген. Дереккөздер
Әбілпейіз кесенесі

Әбілпейіз (Әлпейіс) кесенесі — 18 ғасырдан] сақталған сәулет өнері ескерткіші. Шыңғыстаудың солтүстік беткейінде Әлпейіс (Әбілпейіз) өзенінің жоғарғы жағында, Әбілмәмбет ханның баласы Әбілпейіз сұлтан бейітінің басына салынған. Кесене тастан үйген шағын бейіттерден тұратын ескі қорымның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Шикі кірпіштен тұрғызылған (диаметрі 9 м). Дереккөздер
Ақтөбе облыстық мемлекеттік архиві

Ақтөбе облыстық мемлекеттік архиві — облыстың тарихына байланысты құжаттар сақталған арнаулы мекеме. 1923 жылы қыркүйекте ұйымдастырылған. Құрылған кезінде губерниялық, 1938 жылы округтік, 1931 жылы аудандық, ал 1932 жылы Ақтөбе облыстық мемлекеттік архиві аталды. Алғашқы құжаттары 1917 жылдан басталады. Архивте ревкомдардың, жергілікті кеңестер атқару комитеттерінің, ерекше әскери бөлімдердің, Ақтөбе өңіріндегі азамат соғысының барысын, армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, тұңғыш коммуналарды, ұжымшарлар мен МТС-тарды ұйымдастыру, қазақ байларының мал-мүлкін тәркілеу, шаруаларды күштеп ұжымдастыру, өнеркәсіптің, құрылыс ісінің дамуы, электр станцияларының салынуы, халық ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет салалары туралы құжаттар жинақталған. Құжаттар саны 520 мыңға жуық. Шалқар мен Қобдада бөлімшелері, 9 аудандық архив бар. Архив қорларынан қажетті деректер іздеп табу үшін арнайы ғылыми-анықтамалық жүйе жасалған. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Флогистон

Флогистон (грекше φλογιστός — жанғыш) — 17 — 18 ғасырлар химиктерінің түсінігінше барлық заттың құрамында болатын жанғыш немесе жаққанда қаққа және әкке айналатын затты 1669 ж. неміс химигі И.Бехер басқа да құрам бөліктерімен қатар әр заттың құрамында Флогистон болады деген пікір айтқан. 1697 ж. неміс химигі Г.Э. Шталь Флигстонның оңай тұтанатын заттарда (май, көмір, күкірт, т.б.) көп болады, ал металл өртелгенде Флигстон жоғалып қақ, топыраққа айналады деген тұжырым жасады. Шталь және оның серіктері металл қағы жай зат, ал металл күрделі зат деп түсінген. Флигстон теориясы қате түсінік болғанымен химия тарихында маңызды рөл атқарды. Ол тәжірибе қорытындыларын бір жүйеге келтірді және химияның алхимия түсініктерден тазаруына себепші болды. Флигстон теориясын А.Лавуазье еңбектері жоққа шығарды. Сілтемелер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шаушықұм

.]] Шаушықұм, Шәушіқұмтөбе — көне дәуірлерден сақталған қорым. Түркістан облысы Шардара аудан Шаушықұмтөбе қалашығының жанында орналасқан. 1959 — 1963 жылы Шардара археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Г. Максимова) зерттеді. Сырдарияның оң жағалауындағы биіктеу алаңқайда ұзындығы 4 км-ге созылған, барлығы 7 үлкенді-кішілі топтан тұратын үлкен қорым анықталған. Мұндағы ондаған топырақ обалардың диаметрі 26 — 40 м, биіктігі 3 — 5 м болатын ең ірілері негізінен қорымның ортасын алып жатқан топта. Қазбалар нәтижесінде қорымның 57 обасы қазылып, 37 катакомбалы, 12 лақытты қабір, 6 қарапайым шұңқыр түріндегі қабір ашылды (тағы 3 қабірдің формасы тоналу нәтижесінде қатты бүліну себебінен анықталмаған). Ақымы кіре беріс шұңқырға перпендикулярлы орналасқан 30 катакомбалы қабір 1-түрге жатқызылса, ақымы шұңқырдың жалғасы іспеттес 7-уі катакомбалы қабірлердің 2-түрін құрады. Ашылған мүрделер шалқасынан жатқызылып, бастары негізінен шығыс жағына қаратылған. Ерлердің қабірлерінде көбіне қару-жарақ (семсерлер, қанжарлар, жебелер, құранды садақ бөлшектері) пен тұрмыстық заттар (пышақтар, айылбастар, т.б.) кездессе, әйел қабірлеріне сырға, айна, жапсырмалар тәрізді сәндік-әшекей бұйымдары тән. Қыш ыдыс үлгілері барлық қабірлерге дерлік салынған. Мерзімі жағынан біздің заманымыз 3 — 5 ғасырлар ескерткіші болып табылатын Шаушықұм қорымы көне кангюйлер (қаңлы) негізін құраған археологиялық мәдениеттердің бірі — қауыншы мәдениетіне жатады. Дереккөздер:
Қошқарбай Сағалайұлы

Қошқарбай Сағалайұлы (1710 ж.ш.т. – 1758 ж.ш.ө.) – батыр. Жоңғар шапқыншылығы кезінде батыр атанған. Қыпшақ тайпасының құлан руынан шыққан. Омбы архивіндегі Г.Н. Потанин мен П.П. Семенов-Тянь-Шанскийлер 1860 жылы жинаған мәліметтерде Қошқарбайдың жоңғарларды Омбы қаласының маңынан Обь өзеніне қарай ығыстырып тастағаны жайлы айтылады. Жаяу Мұсаның “Олжабай батыр” және О. Нұралыұлының “Сабалақ – Абылай хан” атты дастандарында Қошқарбай тұлғасы көркем бейнеленген. Пайдаланған әдебиетттер Қазақ энциклопедиясы
Қорғас ыстық бұлақтары

Қорғас ыстық бұлақтары, Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік беткейіндегі Қорғас өзенінің оң саласы – Арасан өзені шатқалында 1750 м биіктікте орналасқан. Мұнда 10-нан астам қайнар, бұлақ бар. Олардың жалпы су шығымы 4 – 5 л/с. Су хлорлы-сульфатты-натрийлі, радиоактивті (радон 150 – 180 эман), сілтілі (рН – 9). Температурасы 37 – 52ӘС, жалпы минералдар 0,27 – 0,29 г/л. Суда 60 – 70 мг/л кремний қышқылы, күкіртсутек, қорғасын, күміс, молибден қоспалары бар. Қорғас ыстық бұлақтарын химиялық құрамына байланысты Алтайдағы Белокуриха курорт суымен теңестіруге болады. Пайдаланған әдебиетттер *Қазақ энциклопедиясы *(С. Құнанбаев)
Владимир Иванович Фурсов

ФУРСОВ Владимир Иванович (13.4.1921, Қырғызстан, Пржевальск қ. — 15.5.1995, Алматы) — генетик-ғалым, биол. ғыл. докт. (1965), проф. (1967), Қазақстанның еңб. сің. жоғары мектеп қызметкері (1974). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан, Брест қамалын қорғаушылардың бірі. 1949 ж. ҚазМУ-ді бітіріп, сонда дарвинизм және генетика кафедрасының ассистенті, аға оқытушысы, доценті, меңгерушісі (1975 — 1995) қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері өсімдіктер генетикасы мен эмбриологиясына арналған. Ф. цитохим. зерттеулердің жаңа әдістемесін жасап, бор, кальций, магний элементтерінің бидайдың ұрықтануына, ұрықтанған дән клеткаларының бөлінуіне тигізетін әсерін, алыстекті гибридтеу кезінде генет. үйлеспеу мәселелерін зерттеді. Ф. республикада ең алғашқы “Экология және табиғатты қорғау” атты жалпы оқу курсы бағдарламасын жасады. Ол “Қазақстанда қоршаған ортаға ластанудың әсерін зерттеу” ғыл. бағытын қалыптастырып, осы салада бірнеше ғылым кандидаттарын даярлады. Ленин орденімен, 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Шығ.: Природа и общество, А.-А., 1981; Охрана природы и сельское хозяйство, А.-А., 1987; Экологические проблемы окружающей среды, А., 1991. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шаушықұмтөбе

Шаушықұмтөбе – ортағасырлық қаланың орны. Орналасқан жері Түркістан облысы Шардара қаласының солтүстігінен 5 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағасында орналасқан. Зерттелуі, сипаты Қалашықта 1958 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Г. Максимова), 1959-1963 жылдары Шардара археололгиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич) қазба жұмыстарын жүргізді. Қалашық үш бөліктен тұрады. Цитадель мен шахристан қорғаныс дуалдарымен қоршалған. Рабаттың қорғаныс құрылыстары жоқ. Шахристанның аумағы 250х250 м, 4-5 м. Оны қоршаған дуал қалдықтарының биіктігі 1 м. Ортада орналасқан цитадельдің аумағы 36,5х38 м. Қалашықтың жалпы биіктігі 10 м. Шардара су қоймасының салынуына байланысты зерттелген қалашық бұл күнде су астында қалған. Қазба жұмыстарының нәтижесі Шардара өзінен едәуір бұрын болған елді мекеннің орнына салынған бекініс екендігін көрсетті. Қазба кезінде табылған заттар кешені ескерткіштің I-VIII ғасырлар аралығында өмір сүрген адамдар тұрағы екенін көрсетті. Дереккөздер
Айқым

Айқым — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, ұлы жүз құрамына кіретін Шапырашты тайпасынан таратылады. Ұраны — Қарасай, таңбасы — ай, тұмар. Айқым руы Верный уезін мекендеген. Қыстаулары — Ақши, Қарғалы, ұзын-Қарғалы деген жерлерде болған, бір бөлігі — Айдос, Қасқабұлақ, Қызылауызды қыстаған. Ежелден Есік, Түрген, Іле өзендерінің жоғарғы және орта ағысын иеленген. Шыбыл, Асыл, Есқожа дейтін аталас рулармен көрші отырған. Айқым Қайдауыл, Сейтқұл, Қалқаман деген үш атаға бөлінеді. Сілтемелер
Фурункулез

ФУРУНКУЛЕЗ — денеге бірнеше сыздауықтың шығуынан терінің іріңді қабынуы. Фурункулез организмде метаболизм процесінің бұзылуынан (әсіресе, көміртек алмасуынан), сондай-ақ организмнің ауруға қарсыласу қабілетінің төмендеуінен дамиды; қ. Шиқан Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Франко

Франко ( — әлденеден азат) — тауарды сатып алу-сату (жеткізу) мәмілесінде шартта көрсетілген жерге дейінгі көлік шығынын сатушы мен сатып алушы арасында бөлісуді білдіретін коммерциялық термин. Франкода көрсетілген жерге дейінгі шығынды түгелімен жеткізуші көтереді, қалғанын сатып алушы көтереді. Тауарды жеткізу жөніндегі міндеттеменің орындалатын жері мен тәсілін айқындау үшін және көлік шығынын (тауарды тасымалдау, тиеу, түсіру шығынын) жеткізуші мен тұтынушы арасында бөлісу үшін қолданылады. Франко босату бағасының мынадай түрлері бар: жеткізушінің Франко-қоймасы, мұнда өнімді жеткізушінің қоймасынан тасымалдау мен жеткізуге байланысты барлық шығынды тұтынушы көтереді; Франко-вагон (баржа, кеме борты)-жөнелтушінің стансасы жеткізушінің өнімді тиеуге дейінгі көлік шығынын түгелімен қамтиды, ал оны әрі қарай тасымалдау ақысын сатып алушы төлейді; Франко-вагон апарылатын станса (айлақ) апарылатын станцияға дейінгі барлық көлік шығынын жеткізуші төлейтінін, ал вагоннан түсіру және одан әрі тасымалдау шығынын тұтынушы мойнына алатынын көрсетеді. Дереккөздер
Ақтөбе облыстық филармониясы

Ақтөбе облыстық филармониясы — мәдени-концерттік мекеме. 1944 жылы 16 қыркүйекте ұйымдастырылған. 1997 жылы белгілі композитор Ғ.А. Жұбанованың аты берілді. Филармонияда тұрақты өнер көрсететін “Арайлы Ақтөбе”, “Көңіл ашар”, “Қарлығаштар” секілді концерттік бригадалары, 1987 жылдан музыкалық лектория тобы жұмыс істейді. Филармония құрамында: эстрадалық-үрмелі музука оркестрі, қазақ камералық хоры, “Домбыра-Дастан” фольклорлық ансамблі, шығыс билері ансамблі құрылған. Ақтөбе облыстық филармониясыда әр жылдарда Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Р.Ақжарова, Ғ.Қойшыбаева, Т.Оспанов, Ж.Сейілов т.б. қызмет істеді. Дереккөздер
Әжібай Найманбайұлы

Әжібай Найманбайұлы (шамамен 1699 — 1778) — батыр. Албан тайпасының қызылбөрік руынан шыққан (Қызылбөрік — Есен — Еламан — Найманбай — Әжібай). Жетісудың Таутүрген мен Таушелек өңірлерінде (қазіргі Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданы) өмір сүрді. Әжібай Өтеген, Хангелді, Райымбек, Тауасар, Есбол батырлармен тізе қосып, Жетісуды жаудан тазарту жолындағы шайқастарда ерлік көрсетті. Есімі қызылбөрік руының ұранына айналды. Құба қалмақтар жөңкіле қашқан кезде Әжібай батыр Сарыарқаға, Қаратауға, Түлкібас пен Қазықұртқа бытырай ауып кеткен Ұлы жүз қазақтарын атамекені Алатауға қайта жинап, мал шаруашылығымен, егіншілікпен, бау-бақша егумен айналысуға жөн сілтеп, жол көрсетті. Түрген өзенінен тоған салдырып, ұзындығы 15 шақырымдай арық қаздырды. “Әжібай тоғаны” аталған сол арна осы кезге дейін ел кәдесіне жарап келеді. Шоқан Уәлиханов Ұлы жүз туралы мақаласында Әжібай батырдың баласы Бердіқожаның, немересі Қожамқұлдың, шөбересі Атамқұлдың би болғанын жазады. Батыр өмірі Әжібай Мәлікеұлының “Ер Әжібай” деректі дастанына арқау болған. Дереккөздер
Франко бағасы

Франко баға — өнімді тапсырыс берушіге жеткізуге байланысты көлік шығынының орнын толтырудың көзделген тәртібін ескере отырып белгіленген көтерме сауда бағасы. Өнім жеткізілетін ақырғы бекетпен бірге таңбаланған жағдайда термин: сатып алушы осы бекетке дейін тасымалдау шығынынан босатылады‚ ал бұл шығынды жеткізуші мойнына алады деген мағынаны білдіреді. Мұндай бекет вагон‚ қойма‚ кеме борты‚ темір жол стансасы‚ мемлекеттік шекара‚ нақты аталған елді мекен болуы мүмкін. Сыртқы сауда мәмілесінде көлік шығынына сақтандыру шығыны‚ т.б. қосылады. Дереккөздер
Флогопит

ФЛОГОПИТ (грек. phlogopos — от түсті, оттай) — силикаттар класы, слюдалар тобына жататын минерал. Химbz формуласы: KMg3[Sі3AlO10](OH,F)2, қоспалары: Na, Mn, Tі. Моноклиндік сингонияда кристалданады, агрегаттары жапырақ тәрізді әрі тығыз қабыршақты болып келеді. Түсі сарғылт, кірпіштей қызыл, қоңыр, шыныдай жылтыр, жымдастығы жақсы жетілген, электр тогын өткізбейді, қатт. Моос шкаласы бойынша 2 — 3, тығыздs 2,7 — 2,85 г/см3. Ф. жапсарлай метаморфтанған немесе метасоматтануға ұшыраған мәрмәр тастарда жиі кездеседі. Ол жоғары температура мен қысым әсерінен өте негізді сілтілі тау жыныстары мен карбонатиттерде, магнезиалды кристалдық тақтатастардың, доломиттердің, мергелдердің граниттік интрузия әсеріне ұшыраған белдемдерінде кен орындарын түзеді. Экзогендік жағдайда Флогопит гидратацияға ұшырап, вермикулитке айналады. Флогопиттің жоғары сапалы кристалдары радиотехника, электротехника, электрондық аспаптардың бөлшектерін, слюдитті қағаз, конденсаторлар, т.б. жасауда қолданылады. Флогопит калий-аргондық, рубидий-стронцийлік әдістермен тау жыныстарының абс. жасын анықтауда пайдаланады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том Пайдаланған әдебиет
Молибден кентастары

Молибден кентастары – табиғи минералдық түзілімдер. Ірі кендердегі молибденнің мөлшері 0,06 – 0,3%, кіші кендерде 0,5 – 1,0% шамасында болады. Молибден кентастары эндогендік және экзогендік жағдайларда түзіледі. Эндогендік Молибден кентастары скарндық,грейзендік, гидротермальдық кендермен байланысты келеді. Басты кентас минералы – молибденит (60% Мо), сондай-ақ молибдошеелит (зейрагит). Молибден минералдарының үлкен тобын табиғи молибдаттар түзеді. Басқа өндірістік мәні бар минералдардан повелитті СаМоО 4 (45% Мо), вульфенитті РbМоО 4 (25% Мо), ферромолибденитті Fе 2 [МоО 4 ] 3 (60% Мо), ильземанитті МоО 3 ¦ SO 3 •5H 2 O (6,9% Мо) атауға болады. Молибден кентастарында молибденмен бірге түрлі қатыста Сu, W, S (пирит), аздап Ві, Ве, Sn, Ag, Au, сонымен бірге молибденитте үнемі Re болады. Экзогендік Молибден кентастары көмірлерде, көмірлі-кремнийлі-сазды тақтатастарда, қатты мұнай битумдарында ұшырасады. Мұнда Мо органик. заттармен байланысты және V, U, Ge, Re, сирек жер элементтерімен бірге кездеседі. Қазақстанның молибден кендеріндегі Молибден кентастарының төмендегідей типтері бар: кварц-молибденді және кварц-молибден-вольфрамды желілер (Шығыс Қоңырат, Ақшатау, Қараоба, Солтүстік Қоңырат, т.б.), кварц-молибденді және кварц-молибден-вольфрамды штокверктер (Көктіңкөлі, Аққайың, Байназар, Батыстау, Жәнет, Жоғарғы Қайрақты, т.б.), молибден-мыс порфирлі кентастар (Бозшакөл, Қоңырат,Қаратас, Бөрлі, т.б.), молибденді ванадийлі кентастары (Құрымсақ, Жабағылы), молибденді қорғасын-мырыш кентастары. Өзіндік құны арзан молибден алу үшін скарнды және штокверкті кендерді пайдаланудың мәні зор. Молибден кентастары флотац. әдіспен байытылады. Байытылудан алынған концентратта 51%-ға дейін Мо болады. Дереккөздер
Ақжайық (Ақтөбе облысы)

Ақжайық (2009 жылға дейін - Херсон) — Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы, Велихов ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Бадамша ауылынан солтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 643 адам (313 ер адам және 330 әйел адам) болса, 2009 жылы 332 адамды (176 ер адам және 156 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 144 адамды (78 ер адам және 66 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1929 жылы астық өсіретін ұжымшар ретінде қаланған. 1996 жылы мұнда «Ақжайық» ЖШС құрылды. Дереккөздер
Ұлы Бұлғария

Ұлы Бұлғария — Батыс қағандығы ыдырағаннан кейін 7 ғ-дың 1-жартысында Азов (Азау) т-нің маңы мен Батыс Кавказда құрылған бұлғарлар тайпасының мемлекеті. Негізін Кубрат (Құбырат) хан қалады. Ол Византиямен одақтасып, аварларға қарсы күрес жүргізді. Соның нәтижесінде Қара т-дің солт. және шығыс жағалауын жаулап алып, Фанагория қ-н Ұлы Бұлғарияның астанасы етті. Кубрат 640 жылға дейін билік жүргізіп, батыл қолбасшы ретінде танылды. Ұлы Бұлғарияда қолөнер мен сауданың дамуына кең мүмкіндіктер жасалды. Кубраттан кейін оның ұлы Ботбай билік жүргізді. Хазарлар мен аландар бірлесіп, Ботбай билік еткен кезеңде Ұлы Бұлғарияқа шабуылды үдете түсті. Осындай шабуылдардан әлсіреген Ұлы Бұлғария хазарлар билігін мойындауға мәжбүр болды. Осыдан соң Аспарух бастаған бұлғарлардың бір тобы Дунай бойына көшіп, онда Болгария мемлекетінің негізін қалады. Бұлғарлардың екінші тобы Еділ бойына көшіп, онда Еділ Бұлғариясы атты мемл. құрды. Ciлтемелер : # [http://www.protobulgarians.com/ Page of Dr. Zivko Wojnikov Ph.D. History Yale University] # [http://www.tertullian.org/fathers/nikiu2_chronicle.htm John of Nikiu] 47 # [http://www.kroraina.com/p_bulgar/p_bulg5.htm Great Old Bulgaria Facts and Sources hebrew, greek, latin] «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фут

Фут ( — табан) — ұзындықтың көп тараған байырғы өлшемдерінің бірі. Ол өлшеуіштердің ағылшындық жүйесін пайдаланатын елдер қазіргі кезде де кездеседі. 1 Ф. 12 дюйм 30,48 см. Әр түрлі тарихи кезеңдерде Ф-тың төмендегідей мәндері қолданылған: Ежелгі грек Ф-ы 30,8 см-ге, Ежелгі Рим Ф-ы 29,5 см-ге, Париж Ф-ы 32,48 см-ге, Ағылшын Ф-ы 30,48 см-ге, Дат Ф-ы 31,8 см-ге, Швед Ф-ы 29,69 см-ге, Вена Ф-ы 31,6 см-ге тең. Ағылшын Ф-ы шамамен табан тұрқына (ұзындығына) тең болған. Дереккөздер
Әжібай Болпышұлы

Әжібай Болпышұлы (XVII — XVIII ғ.) — Алшын тайпасының Әлімұлы рулар бірлестігінің Кете руынан шыққан би. 1749 жылы малды жұттан аман алып қалу үшін елін Жайықтың оң жақ бетіне (ішке) көшіруге Ресей әкімдерінен рұқсат алған. Әжібай Ресей отаршыларының шығысқа қарай жылжуына мейлінше кедергі жасап, қайткенде де халқының ата қонысын сақтап қалуға тырысты. Тевкелев, Левшин жазбаларында Әжібай есімі жиі аталады. Оны ел арасында әулие ретінде де қастерлейді. Дереккөздер
Флокуляция

Флокуляция (латынша flocculі — үлпек, мақта) — коагуляттану кезінде дисперстік фаза бөлшектерінің борпылдақ мақта тәрізді агрегаттар (флокулалар) түзуі. Сұйық жүйедегі Флокуляция арнайы қоспа флокулянттар қосу арқылы жүреді және жылу мен механика әсер кезінде өршиді. Ең тиімді флокулянттарға еритін полимерлер (поликремний қышқылы, полиакриламид, полиакрил қышқыл, крахмал, және т.б.) жатады. Бұлардың әсерін олардың жіпше созылған макромолекулаларының бірдей уақытта бірден бірнеше бөліктерге адсорбциялануымен түсіндіреді. Пайда болған агрегаттар мақта тәрізді түзілімдер түзеді. Оны тұндыру немесе сүзу арқылы бөліп алады. Флокуляция техникада және тұрмыстық су даярлауда, пайдалы кендерді байытуда, топырақ құрамын жақсартуда, өндірістік ағынды суларды залалсыздандыруда, т.б. қолданылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Адаптивті жүйе

Адаптивті жүйе Адаптивті жүйе, өзі икемделетін жүйе — басқарылып отырған объектінің қасиеттері, басқару мақсаттары немесе қоршаған орта жағдайы кездейсоқ өзгергенде жұмыс істеу [[Алгоритм|алгоритмін]] алмастыру немесе тиімді жағдайды іздестіру жолымен жұмыс жасау қалпын сақтайтын жүйе. Автоматты басқару жүйелерінің көпшілігінде жұмыс істеу ретінің өзгеруіне икемделу (белгілі бір шекте) мүмкіндігі қарастырылған. Бейімделу тәсіліне қарай адаптивті жүйе өзін-өзі икемдейтін жүйе, өзін-өзі ақпараттандыратын жүйе және өзін-өзі ұйымдастыратын жүйе болып бөлінеді. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Құладындар

Құладындар – қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Қазақстанда далалық аймақтарда, бұталы шалғындарда, өзен аңғарында, қалың қамыс арасында, шөл және шөлейт аймақтарда мекендейтін дала құладыны (Circus macrourus), шалғын құладыны (Circus pygargus), саз құладыны (Circus aerugіnosus) және түз құладыны (Circus суаneus) бар. Саусақтары қысқа, жіліншігі қауырсынсыз келеді. Қанаты жалпақ әрі ұзын (32,0 – 44,5 см). Мекиені қоразынан ірілеу. Дене тұрқы 41 – 60 см, салмағы 400 – 750 г., ұясын жерге салады, мекиені 3 – 6-дан жұмыртқалайды, ақшыл, кейде бозғылт не сепкілді жасылдау болады. Жұмыртқасын 30 – 35 күндей басады. Балапандары 40 – 45 күнде ұядан ұшады. Балапандарын қоразы қоректендіреді. Құладын – жыл құсы, кейде қар аз жауып, қыс жылы болса, қыстап та қалады. өсақ жәндіктер, ұсақ құстар, кемірушілер, кесірткелермен қоректенеді. Саз құладыны ондатр, қоян, қасқалдақ, үйрек аулап, қорек етеді. Кемірушілерді құртып, пайда келтіреді. Дереккөздер
Үтірлі төбе

Үтірлі төбе — ортағасырлық қала. Оңтүстік Қазақстан облылы Мақтаарал ауданы Үтіртөбе ауданан солтүстікке қарай 11 км, Сырдария өзеннің сол жағалауынан 5 км жерде орналасқан. Қаланы 1971 жылы Ю.Ф. Буряков, О.М. Ростовцев, 2004 жылы Сырдария археологиялық экспедиция (жетекші М.Қасенов) зерттеген. Қаланың сыртын 5 — 10 м-ге дейін су шайып кеткен. Сондықтан оның пішіні сақталмаған. Қазіргі аумағы 388×180 м, батыстан шығысқа созылып жатқан төбе. Жобасы үтірге ұқсайды. Қаланың шығыс бөлігі 3 — 3,5 м-ге дейін биік, бұл қала цитаделі болса керек. Оның сақталған аумағы 80×80 м. Ал батыс бөлігінің биктігі 1 м. Сумен шайылудың салдарынан биіктігі 1 — 2 м-лік жарқабақ пайда болған. Ол жерден табылған әр түрлі құрылыс пен үй қалдықтары, қыш ыдыс, кірпіш, тас, темір, т.б. заттардың сынықтарына қарағанда қаланы тұрғындар 7 — 12 ғ-ларда мекен еткен. Дереккөздер:
Қорғауыш контейнер

Қорғауыш контейнер – радиоактивті заттарды уақытша сақтауға немесе тасымалдауға пайдаланылатын қондырғы; адам өмірі мен қоршаған орта қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қажетті аспап. Пайдалану мақсатына байланысты Қорғауыш контейнер көліктік (КНК-Т және КТ маркалы), лаботорияда (КЛ), көшпелі (КНК-П), қатты радиоактивті қалдықтарды сақтауға арналған жинағыш-контейнер (КЖ–10–ОС) және сұйық радиоактивті қалдықтарды сақтауға арналған жинағыш-контейнер (КЖО–10) болып бөлінеді. КНК-Т көліктік Қорғауыш контейнері – нейтрон көздерімен геофизикалық зерттеулер жүргізу кезінде жұмысшылардың өмірін қауіпті сәулелерден қорғайды. Оның іші парафинмен толтырылып, жайма болаттан жасалады. Мұндай контейнер секундына 107 нейтрон шығаратын нейтрон көздерімен қауіпсіз жұмыс істеуді қамтамасыз етеді; КТ маркалы көліктік контейнері – ампуладағы немесе флакондағы радиоактивті заттарды тасымалдауға арналған. Қажет болған жағдайда контейнерлерді тасуға арнайы арбалар қолданылады. Пайдаланған әдебиетттер *Қазақ энциклопедиясы *(К. Ахметов)
Алголь

β Қосаржұлдызы (eclipsing binaries)]] Алголь, Персейдегі бета (араб: алголь — малғұн, албасты) — көгілдір ақ түсті тұтылмалы айнымалы Қосаржұлдызы. Жалтырауы 2 тәул. 20 сағ. 49 мин. аралығында 2,1-дан 3,4 жұлдыздық шамаға дейін өзгереді. Алгольдің диам. 5 млн. 800 мың км, беткі температурасы 15.000 К, массасы Күннен 4,6 есе артық. ]] Алгольға алғаш рет 1667 жылы Италия астрономы және математигі Монтанари назар аударған. 1889 жылы Алгольдің спектрлі-қосаржұлдыз екені анықталды. Оның тұтылуы мен жарқырауының айнымалылығы Алгольді 10 млн. 400 мың км қашықтықта айналатын диаметр] 4 млн. км, беткі температурасы 7000 К серігінің көлегейлеуінен болады. Екінші серігі Алгольді тұтылдырмайтын орбита жазықтығында айналғанымен үштік қозғалысқа ұйытқу туғызып, айнымалылық периодының ауытқуына әсер етеді. Алголь — адам баласы бақылап зерттеген бірінші тұтылмалы өзгергіш жұлдыз. Қазір ғылымға 4000-нан аса Алголь типтес, 2500-ге жуық спектрлі-қосаржұлдыз белгілі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Адасу

Адасу - 1) жолдан жаңылу, жүріп келе жатқан бағдарынан шатасу, бір нәрседен көз жазып қалу; 2) өмір жолында қателесу, шатасу, теріс жолға түсу, азғындау, яғни адамгершілік, кісілік жолынан шығу. Ислам дінінде кісілік жолы “құдай жолы” мәнімен үндеседі. Абай: әділет пен шапағаттан айрылу — адасудың басы екенін аңғартады. дейді. “Мал, мақтан, ғиззат-хұрмет адамды өзі іздеп тапса, адамдықты бұзбайды һәм көрік болады. Егер адам өзі оларға табынып іздесе, тапса да, таппаса да адамдығы жоғалады” дейді тағы бір тұста ұлы ақын. Бұл ғақлият сөздер кісілік жолдан шығаратын, яғни адамды жалған елестермен жаңылдырып, адастыратын не нәрселер екенін және одан аулақ болудың шартын айқын көрсетеді. Дереккөздер
Биржа бағасы

Биржа Бағасы — биржа мекемелері жасалған келісімдерді ескере отырып белгілеген құнды қағаздар (акциялар мен облигациялар) мен тауарлар бағасы. Бұл — биржада болып жатқан өзгерістердің бір көрсеткіші бола отырып, құнды қағаздар мен биржа тауарларына деген сұраныс пен ұсыныстың арақатынасын белгілейді. Кейде мұнда әдейі жасалатын сұраныс пен ұсыныстың немесе жалған келісімдердің салдарынан үлкен шатасушылық, алданушылық та болады. Құнды қағаздардың бағасын белгілегенде, кейде биржада жасалған келісімдер ғана емес, одан тыс жасалған келісімдер де есепке алынады. Кейбір биржалардың бюллетендерінде құнды қағаздар мен биржа тауарлары айналымының сомасы да көрсетіледі. Биржа бағасы өте құбылмалы, тіпті бір күн ішінде сан рет өзгеріп отырады. Ол туралы ақпараттар арнайы биржа бюллетендерінде жарияланады, дисплей арқылы да беріледі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Биржа дағдарысы

Биржа Дағдарысы — экономикалық дағдарыстың немесе ерекше бір саяси жағдайлардың салдарынан құнды қағаздар (акция, облигация) биржасында дағдарыстың орын алуы. Мұнда құнды қағаздардың курсы шұғыл төмендейді және оларды шығару азаяды. Экономикалық дағдарыстар кезінде акцианың қоғамдардың пайдасы кемиді және дивиденд төмендейді, ол акциялардың құнсыздануына әкеліп соғады. Дағдарыс кезінде нақты ақшаға мұқтаж болатындықтан, құнды қағаздарды биржада көптеп сата бастайды, мұның өзі оларды мүлде құнсыздандырып жібереді, ал өнеркәсіп өндірісі мен сауданың кемуі күрделі қаржы жұмсауды азайтады, тіпті тоқтап та қалады, нәтижесінде кәсіпорындардың облигация шығаруы кемиді. Экономикалық дағдарысқа байланыссыз да (мысалы, соғыс кезінде) құнды қағаздардың курсі құлдырауы мүмкін. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Құлажорға

Құлажорға — көне зират. Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауданы Құлажорға ауылының шығыс жағында орналасқан.1937, 1948 жылдары Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.С. Черников) зерттеп, Құлажорға өзенінің Ертіске құяр сағасындағы 5 – 6 км аумақты қамтитын өңірден төрт қорым тапқан. Олар тас пен топырақ аралас үйінді, диаметрі 4,5 – 12 метр, биіктігі 0,3 – 0,5 метр аралығындағы дөңгелек обалардан тұрады. Қабірлердегі тас жәшік ішіне адамды шалқасынан жатқызып, кейде оң қырымен аздап аяғын бүгіп, басын шығысқа, кейде батысқа қаратып жерлеген. Алғашқы қазба жұмыстары жасалған жердің атауы бойынша аталған Құлажорға зиратына адам мәйітімен қоса қыш ыдыс, сүйектен жасалған жебенің ұштарын және әшекей бұйымдарды жерлеген. Қызыл бояу жағылған қыш ыдысты басына, ағаш ыдысты беліне таяу қойған. Ер адамдардың қасына қару-жарақтар қойылса, әйелдер жатқан жерден алмұрт тәрізді ілмекті алтын сырғалар, әйнек немесе пастадан жасалған моншақтар кездеседі. Сонымен қоса ыдысқа қой етінің бір мүшесі (көбінесе жамбасы мен құйымшағы) қойылса, ал тас жәшіктің үстіне құрбандыққа шалынған немесе өзі мінген атты ауыздықсыз, ерттемей жерлеген. Кейбір жағдайда тіпті жылқының терісін, бас сүйегін және тұяғын қойған. Табылған заттарға қарағанда Құлажорғаны б.з.б. ІІІ – І ғасырлардағы тайпалар мекендеген. Дереккөздер
Үтіртөбе

Үтіртөбе — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Жолдасбай Ералиев ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, Шардара бөгенінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы 1957 жылы құрылған жеміс-жидек, жүзім өсіретін кеңшардың бөлімшесі болған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Ораз Әбішев

{{Кинематограф { } { } { } { } { } }} Ораз Әбішев (1 мамыр, 1916 жылы Абай облысы, Абай ауданы, Қайнар ауылы - 14 наурыз, 2013 жылы Алматы) — қазақтың деректі киносының негізін қалаушы кинорежиссер. Қазақ КСР халық артисі (1966). Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1979). Қазақ КСР Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1960). Арғын тайпасының Қаракесек руының Малай бөлімінен шыққан. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «Отан» Орденімен марапатталған (2005). Толығырақ * Ораз Әбішұлы 1916 жылы 1 мамырда Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қайнар ауылында дүниеге келген. * 1938 ж. Алматы қазақ музықалық театрының (қазіргі Абай атынд. Қазақ опера және балет театры) жанындағы студияны бітірген. 1939 жылдан бастап деректі кино түсірумен айналысқан. * 2013 жылы 14 наурызда Алматыда дүниеден озды. Шығармашылығы *“Дина Нұрпейісова” (1947), “Шалғай жайылымдарда” (1950), “Абай” (1953), “Біздің қалада” (1956), “Мәскеуге сәлем” (1958), “Денсаулық аралы” (1961), “Апа”, “Қол құдіреті”, “Тастағы таңба” (бәрі де 1968), “Бір хаттың ізімен” (1971), “Тарихпен тілдесу” (1972), “Мәукен даласы” (1976), “Сынақ” (1977), “Талғаттың зеңгір аспаны” (1979), “Еліктер мекені” (1980), “Ертегішілер” (1983) т.б. фильмдер түсірген. “Арман аралы”, “Кеншілер әулеті”, “Мұқан Төлебаев”, “Желден жүйрік” деректі фильмдері үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1974 жылы). Мемлекеттік марапаттары * 1957 жылы КСРО Кинемотографистер Одағының мүшесі * 1959 жылы «Құрмет белгісі» Ордені * 1960 жылы Қазақ КСРнің Еңбегі сіңген өнер қайраткері құрметті атағы берілді. * 1966 жылы Қазақ КСРнің Халық артисі құрметті атағы берілді. * 1974 жылы Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреатыатанды. * 1986 жылы «Еңбек Қызыл Ту» Ордені * КСРОның «Қазан төңкерісі» Ордені * КСРОның екінші рет «Құрмет белгісі» Ордені * КСРОның «Тың жерлерді игергені үшін», «Еңбек ардагері», «Лениннің туғанына 100 жыл» т.б көптеген медалдарымен марапатталған. * 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігне 10 жыл» медалі * 2005 жылы Қазақ кинематография саласындағы ерен еңбектері үшін Тәуелсіз Қазақстан Республикасының ең жоғарғы мемлекеттік марапаты «Отан» Ордденімен марапатталды * Көптеген құрмет грамоталарымен медалдармен марапатталған. * Қазақстанның Мәдениет Қайраткері * Қазақстанның Экран шебері (құрметті атағы) * Қазақстанның Мәдениет саласының Үздігі * Елбасының мәдениет саласындағы Мемлекеттік және Президенттік степендияларының иегері.
Бекітпе

Бекітпе - тау-кен бекітпесі — кеніштегі, шахтадағы кен қазбаларының төбесі мен қабырғалары опырылып құлап түспеу үшін, сондай-ақ, тау қысымын реттеу мақсатында қазба ішінде тұрғызылатын немесе тұтас орнатылатын тау-кен техника құрылысы. Кен қазбаларының түріне, оларда атқарылатын жұмыстың сипатына, пайдалану мерзіміне қарай бекітпелер уақытша және тұрақты болып бөлінеді. Тұрақты бекітпе — кеніш, шахта аймағындағы кенді түгел алып біткенше сақталады және олар өте берік, жоғары сапалы материалдардан (металл, бетон) жасалады. Уақытша бекітпе — кен қазу алдында дайындық үшін жүргізілетін, пайдалану мерзімі 2 — 3 жылдан аспайтын қазбаларда қолданылады. Пайдалану ерекшелігіне, түсетін қысымның сипатына байланысты бекітпе қайыспайтын, аздап иілетін, топсалы және құрастырмалы, түр-тұрпатына қарай — тік бұрышты, трапеция тәрізді, күмбез, сақина тәрізді болып бөлінеді. Тау-кен бекітпелерінің материалдарына ағаш, бетон, темір, темірбетон пайдаланылады. Көмір шахталарында бекітпелер құрылымдық ерекшелігіне байланысты механикалық-жылжымалы,қалқанды болып келеді, ал атқарар қызметіне қарай — кенжармалық және шөктіргіш болады. Дереккөздер
Биржа делдалдары

Биржа Делдалдары — қор, валюта биржаларында делдалдық қызмет атқаратын адамдар немесе фирмалар. Биржа делдалдары белгілі бір салаға маманданады және олар жасасатын келісім, акция курсі, т.б. жөніндегі деректерге қанық болады. Биржалардың көпшілігінің жарғысы бойынша Биржа делдалдары өз есебінен келісім жасасуға және меншігіндегі бағалы заттарды сатуға құқығы жоқ. Бірақ олар бұл ережені іс жүзінде ұстана бермейді. биржа делдалдарын, әдетте, биржа комитеттері тағайындайды, ал кейбір елдерде (мысалы, Францияның қор биржасында) үкіметтің арнайы қойылған қызметкерлері орындайды. Қор биржасындағы Биржа делдалдары, негізінен, делдалдық конторлар немесе фирмалар түрінде болады. Олардың биржада жасалып жатқан келісімдерді көрсетіп тұратын экранмен жабдықталған залы және клиенттердің пайдалануына берілетін телефон қондырғылары орнатылған бөлмелері мен өз бухгалтериясы бар. Биржа делдалдарының арасында қаржы капиталының конторлары басты рөл атқарады. АҚШ-та жаңа құнды қағаз шығаруда басты рөл атқаратын “Морган, Стэнли энд компани” эмиссиялық банкир үйі өзінің негізгі қызметінен басқа құнды қағаздармен келісім жасасатын Биржа делдалдары міндетін де атқарады. Биржа мүшесі болып саналатын Биржа Делдалдарынан басқа ресми түрде тіркелмеген маклерлер де болады. Биржа делдалдары өзінің делдалдық қызметі мен берген кеңесі үшін ақы алады. Оны жасасқан келісімнің сомасына қарай белгілі бір мөлшерде биржа комитеттері белгілейді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Мәди (сақ-скифтердің патшасы)

Мәди — сақ-скифтердің патшасы (б.з.б. 660/59 — 625). Партатуаның ұлы. Ассирия, грек деректерінде Мадай, Матай, Мадиес деген аттармен де белгілі. Мәди Кіші Азиядағы трерлер мен кемерліктерді жеңген қолбасшы ретінде танылған. Мидия патшалығының әскерін талқандап, онда скифтердің үстемдігін орнатты. Ол Ассирия патшасы Ашшурбанипалдың қолдауымен бүкіл Таяу Шығысты жаулап алды. Палестина мен Сирияға барар жолда Египет патшасы Псамметих (М.Артамонов бойынша Нехо перғауын) скифтерді мол сыйлықпен қарсы алып, олардың бұдан әрі өтпеуін өтінген. Мәди келісіп, өз әскерін кері қайтарған. Мидия патшасы Фраорттың ұлы Киаксар скифтерді қонаққа шақырып, шарапқа әбден тойғызып, масайған кезде олардың бәрінің басын алған. Сөйтіп, Мидия патшалығында Киаксардың үстемдігі орнады. Дереккөздер
Аккордтық жалақы

Аккордтық жалақы (италиянша accordo — келісім шарт) — фирмалар мен кәсіпорындарда қызметкерлер мен жұмысшыларға кесімді еңбекақы төлеудің бір түрі. Көлемі алдын-ала келісіледі, ал төлемақы келісімде көрсетілген көлемдегі толық біткен жұмысқа ғана төленеді. Әдетте үстеме жалақы төлеу тапсырыс беруші жұмысын тез арада орындату үшін көтеріңкі тарифпен ақы төлеуге дайын болған кезде ғана қолданылады. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Үйсін антропологиялық типі

Үйсін Антропологиялық Типі — б.з.б. 3 — б.з. 4 ғасырларда Оңтүстік-Шығыс Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың негізгі тұрпаты. Үйсін антропологиялық типі Балқаш көлінен бастап Тянь-Шань таулы аймақтарын мекендеген тайпалар арасында жиі кездеседі. Бұған тән ерекшеліктер: бас сүйектері домалақ, маңдайы сәл тікшелеу, көз ұялары биіктеу, қыр мұрынды, жақ сүйектері ірі әрі шығыңқы. Үйсін антропологиялық типінің морфологиялық құрылыстары нәсілдік жағынан сақ дәуірінде өмір сүрген тайпаларға өте жақын. Сақ антропологиялық типінде, сондай-ақ Үйсін антропологиялық типінде көшпелі шығыс тайпаларының антропологиялық әсері де айқын сезіледі. Өйткені кейбір бас сүйектерінен, бет-пішін құрылыстарынан моңғол тектес тайпалардың нәсілдік белгілерінің әсерлері анық байқалады. Осы күнгі қазақ халқының антропологиялық құрамының негізін қалауға Үйсін антропологиялық типінің үлкен әсері болған. Жетісу қазақтарының көптеген рулары Үйсін антропологиялық типінен. Дереккөздер
Металл тазарту

Металл тазарту Металл тазарту (нем. raffіnіren – тазарту, франц. raffіner – тазарту) – қорытылған металдар мен қорытпаларды қажетсіз зиянды қоспалардан арылту. Шикізаттан өндірілген алғашқы металл 96 – 98% шамасында негізгі өнімнен, қалғаны бөгде қоспалардан тұрады. Физикалық, химиялық, механикалық қасиеттерінің тиімсіздігіне байланысты мұндай металдарды өнеркәсіпте пайдалануға болмайды, яғни оларды қайта өңдеу, тазарту қажет. Металл тазарту: пирометаллургиялық, электролиттік және химиялық әдіс болып үш түрге бөлінеді. *Пирометаллургиялық Металл тазарту – жоғары температурада жүргізілетін процестердің негізгі түрі. Ол металдар мен қорытпаларды алу, олардың сапасын арттыру, тазарту үшін қолданылады. Су ерітінділері мен тұз балқымаларында жүргізілетін электролиттік әдіс өте таза (көбінесе түсті) металдар алу үшін қолданылады. *Металдар мен бөгде қоспалардың қышқылдар мен сілтілерде түрліше еруіне байланысты химиялық тазалау әдісі қолданылады. Асыл металдарды тазарту аффинаж деп аталады. Пайдаланылған cілтемелер
Еламан Шаханов

Еламан Шаханов (14 сәуір 1944 жылы туған, Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу ауылы) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). Қазақстан ғылым академиясының академигі (2004). Қысқаша өмірбаяны: Арғын тайпасы Қуандық руының Мойын Рақпанғұл бөлімінен шыққан. * 1967 жылы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * 1967 — 1971 жылдары осы институтта аспирант, оқытушы. * 1971 — 1993 жылдары Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары. * 1993 — 2001 жылдары Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында директор. * 2001 — 2003 жылдары А.И. Бараев атындағы Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында директор қызметтерін атқарған. * 2003 жылдан Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметінде. Еңбектері: Негізгі ғылыми еңбектері шөл және шөлейт аймақтарда сирек кездесетін жемшөптік дақылдардың полиподиясы мен алшақ будандастыру мәселелеріне арналған. Ол дәнді және жемшөптік дақылдардың 14 жаңа сортын шығарған, олардың ішінде бидайдың Ертіс-97, жүгерінің Цунами-80 сорттары, еркекшөптің, эспарцеттің, бетегенің, түйежоңышқаның сорттары бар. Шаханов 110-нан астам ғылыми еңбектің авторы, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Хачатур Аветикович Абовян

Хачатур Аветикович Абовян (15 қазан, 1809, Канакр с., Ереван маңы — 14 сәуір, 1848) — армян жазушысы. Өмірбаяны Дәулетті семьяда туған. * Эчмиадзиндегі және Тбилисидегі діни семинарияда оқыған (1824 — 26). * Дерпт (қазіргі Тарту) университетін бітірген (1836). Шығармалары * “Армения жарасы” атты романында (1841) орыс-иран соғысы кезіндегі (1826 — 28) армян халқының ұлт-азаттық күресі суреттелген. * “Американың ашылуы” * “Хикаялар кітабы” * “Қол бос кездегі ермек” (1864) деген мысалдар жинағы * “Бәйіттер” (1864) т. б. шығармалар жазды. * “Сүрлеу” атты оқу кітабы (1838) * орыс және армян тілдері грамматикасы * “Тигран тарихы немесе армян балаларына арналған адамгершілік жөніндегі өсиеттердің” авторы. Этнографиямен шұғылданды, армян, әзірбайжан, күрд фольклорын жинап, зерттеді. Гомердің, И.В.Гётенің, И.Ф.Шилпердің, Н.М.Карамзиннің, И.А.Крыловтың шығармаларын армян тіліне аударған. Абовянның өлеңдері қазақ тіліне аударылған (1948). Дереккөздер
Әлихан Төре Сағуни

Әлихан Төре Сағуни — (1885, Қырғызстан, Тоқмақ — 1976, Ташкент) — қоғам қайраткері, діни ғұлама, Шыңжаңның үш аймағында құрылған Шығыс Түркістан республикасы уақытша үкіметінің төрағасы (1944 — 46). Ұлты — өзбек. Әкесі Әндіжан көтерілісі басшыларының бірі есебінде Ресей отаршылары тарапынан қуғынға ұшыраған. Әлихан Төре екі рет Меккеге қажылыққа барып, Сауд АрабиясыныңЖидда қаласында, Бұхарададіни және дәрігерлік білім алды. 1929 жылы Кеңес өкіметі діндарларды қуғындаған кезде Құлжа қаласына көшіп барып, діни насихат жүргізген, мұсылмандарды Шэн-Ши-Сай үкіметінің озбыр саясатына қарсы көтеруге әрекет еткен. 1937 — 41 жылдары Шэн-Ши-Сай үкіметі тұтқында ұстады. 1941 жылы түрмеден шыққан соң, Құлжадағы ең үлкен Байтулла мешітінің бас имамы болды. 1944 жылы 4 сәуірде Шыңжаңда “Құлжа азаттық ұйымы” құрылып, оның төрағасы міндетін атқарды. Сол жылы 12 қарашада Шығыс Түркістан республикасы уақытша үкіметінің төрағалығына сайланды. Әлихан Төре ашық түрікшілдік және исламдық бағыттағы ой-пікірлерімен Шығыс Түркістанның жергілікті халықтарымен Орталық Азиядан келген эммигранттарға ықпал етті. Халықты дін және түрікшілдік идеясы арқылы оятуға тырысып, Шығыс Түркістанның түбегейлі тәуелсіздігін уағыздады. Бірақ Шыңжаңдағы оқиғаларға сырттан түрлі саяси күштердің араласуы ұлт-азаттық қозғалысының мақсат-мүддесін күрделендіріп жіберді. Осындай жағдайда Әлихан Төре Кеңес Одағына кетуге мәжбүр болды (1946). Дереккөздер