kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жанама толықтауыш

Жанама толықтауыш— барыс, шығыс, көмектес және жатыс септіктерінің бірінде тұрған немесе туралы, жөнінде, жайында деген септік шылаулармен айтылатын толықтауыштар. Жанама толықтауыш сабақты және салт етістіктермен алшақ байланыста тұрып, оларды жанама түрде толықтырады. Субъектінің қимыл-әрекетін, күйін білдіретін етістіктер. Жанама толықтауыштарды меңгеріп, олардың жоғарыла айтылған септіктердің бірінде тұруын талап етеді. Жанама толықтауыш іс-қимылға объект ретінде катысатын затты білдіреді. Жанама толықтауыштар білдіретін объектілік қатынастар мынадай: # барыс септігінде келіп, іс-қимылдың кімге, неге арналғанын, бағытталғанын білдіреді: Батырға таяқ, та жарақ, (мақал); # барыс септігінде келіп, іс-әрекетке, санаға катысты объектілерді білдіреді: Білгенге жол бос (Абай), Хатқа жүйрік сол қалқа мұсылманша ("Жалғыз арша"); # шығыс септігінде келіп, заттың тегін, іс-әрекеттің шығу объектісін, тегін білдіреді. Тастан сарай салғызды (Ы. Алтынсарин), Сөйлеуден қашты; # көмектес септігінде келіп, іс-әрекетке бірлестікті, ортақтықты білдіреді: Тау тасымен көрікті, ел жасымен көрікті (мақал); # жатыс септігінде келіп, кімде? неде? деген сұрақтарға жауап беріп, іс-әрекеттің, сапанын затқа тән екендігін білдіреді: Көкіректе жамандық еш ниет жоқ, (Абай). Ср. Тура толықтауыш. Дереккөздер
Жанды — жансыздық категориясы

Жанды — жансыздық категориясы — адамды қоршаған дүниенің жанды-жансыз болып бөлінуін білдіретін ұғымдық, синтаксистік семантикалық категория. Жанды — жансыздық категориясы тілдердің бәрінде бірдей емес. *Мысалы, орыс тілінде жанды категорияға тек тірі жанды (адам, жан-жануар) білдіретін зат есімдер (человек, кошка), жансыз категорияға тірі табиғатқа жататын зат есімдер (озеро, дерево, ручка) жатады. Ал қазақ тілінде жанды категория кім? деген сұраққа жауап беретін адамды не оның кәсібін білдіретін зат есімдер (әйел, бала, студент, малшы), жансыз категорияға адамнан басқа не? деген сұраққа жауап беретін жанды-жансыз зат есімдер (ит, сиыр, ағаш, су) жатады. Дереккөздер
Жапон жазуы

Жапон жазуы — иероглифтер мен буын белгілерінен тұратын, ана деп аталатын идеографикалық-силлабикалық аралас жазу. Жапонияда 5 ғасырдың қытай иероглифтерін ауысып қолданған кездер болған, таза иероглифтерден канаға дейін жазудың бірнеше түрі қолданылған. Онда жазу бағыты жоғарыдан темен, оннан солға қарай және көлденең жазу да кездеседі. 19 ғасырдан бастап Жапонияда латын жазуы қолданылады, бірақ ол кен таралмаған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Жапонтану

Жапонтану — Жапонияны зерттейтін ғылымдар жиынтығы, жапонтану тіл білімі жапон тілін зерттеумен шұғылданады. Жапонияда тілдік ұғым туралы түсініктер 8 ғасырда қытай иероглифтерімен жазылған көне ескерткіштерді зерттеуден басталады. 9 ғасырдың бастап буын жазуының ұлттық жүйесі – кана қалыптасқан, 11 ғасырда үнділердің әсерімен кананын фонетикалық жүйені білдіретін әліпбиі – годзюон пайда болған. 11– 12 ғ. көне мәтіндерді түсіндіру жұмысы жүргізілген. *17ғ. Кэйтю 8 ғасырдағы фонетикалық жүйеге сүйеніп, тарихи орфографияны жасаған. *18 ғ. 2-жартысымен *19 ғ. 1-жартысында жапон тілдік дәстүрі қарқынды дамыды. Н.Мотоори, Н. Фудзитани, Г. Тодзе т. б. көне жазулар мен фонетиканы зерттеуді жалғастырады, сөз таптарынын классификациясын жасады. *19 ғ. бастап Жапонтануға Еуропа тіл білімі ықпал ете бастады. *20 ғ. 1-жартысында Жапонияда бір катартеориялық еңбектер жарық көрді. Е. Ямада психологиялық мектеп идеясын дамытты; Д. Мацусита грамматикалық соны концепция ұсынды; Ф. де Соссюр идеяларын дамытқан С. Хасимото еңбектері Жапонтануға зор ықпал етті т. б. Еуропалықтардың жапон тілімен таныстығы *16 ғ. соңында басталды. Америкалық дескриптивтік әдістің өкілі Б. Блок Жапонтануда жана кезенді бастады, ол жапон тілінін фонологиясы мен грамматикасын дәстүрлі зерттеуден бас тартып, дескриптивтік әдісті қолданды. Ресейде жапон тілін зерттеу *18 ғасырда басталды. Содан былай орыс ғалымдары (Д. М. Позднеев, Е. Г. Спальвин т. б.) бірнеше сөздік, грамматикалар жасады. *20 ғ. 1-жартысында Е. Д. Поливанов жапон тілінін филологиялық жүйесін, акцентуациясы мен диалектологиясын түбегейлі зерттеді. Н. И. Конрад кеңес заманында жапон тілін зерттеушілер мектебінің негізін қалады. Жапон тілін зерттеуде Н. И. Фельдман, А. А. Холодович, Е. М. Колпаков, А. А. Пашковский т. б. көп еңбек етті. Жапон тілін зерттейтін орталықтар Токиода, бұрынғы КСРО-да (Мәскеу, Петербург, Владивосток) құрылған. Тағы қараңыз *Шығыстану *Корейтану *Синология Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.japanesestudies.org.uk/ Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies]
Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтас

Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтас— көп бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің бір түрі. Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтасты сөйлемдер басыңқы компоненттермен өз беттерінше тікелей байланысады. Ж. к. б. с. сөйлемдердің бағыныңқы компоненттерінің баяндауыштары бірыңғай тұлғада да, әр түрлі тұлғада да болуы мүмкін. Мысалы, : Жиын есіне түскенде, бетінен оты шықса да, мұғалімнің сөзіне көнбесіне Бектайдың шарасы болмады (М. Иманжанов). Ж. к. б. с. сөйлем бірыңғай көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем деп те аталады (К- Есенов. Құрмалас сөйлем синтаксисі. Алматы, 1995, 106-107-6.). Дереккөздер
Жас грамматизм

Жас грамматизм — 19 ғасырда 70 жылдарында Германияда салыстырмалы-тарихи тіл біліміне қарсы пайда болған Еуропа тіл біліміндегі бағыт. Оның басты өкілдері А. Лескин, Г. Остроф, К. Бругман, Б. Дельбрюк, Г. Пауль (Лейпциг мектебінен), И. Шмидт, В. Щульце (Берлин мектебінен), С. Бугге, К. Вернер (Скандинавия елдерінен). Жас грамматизм терминін Лейпциг мектебіне байланысты алғаш қолданған ф. Царнке. Жас грамматизм көзқарастарын әр түрлі кезеңде Ф. де Соссюр, ф. ф. Фортунатов, В. Томсен т.б. ғалымдар қолдаған. Жас грамматизм халықтың ұлттық "рухына" негізделген тілдің ішкі формасы туралы В. фон Гумбольдт ілімін; тілдің тарихқа дейінгі дамуы Және тарихи дәуірдегі кері кетуі, құлдырауы туралы және тіл дамуындағы алғашқы аморфты құбылыстан жалғамалы жүйе арқылы флективті құрылысқа дейінгі біртұтас глоттогониялық процесс туралы А.Шлейхер ілімін жоққа шығарды. Ж. тіл үзіліссіз дамиды дей отырып, тілді жеке адамдардың психофизиологиялық әрекетінің жемісі деп түсіндірді. Тіл білімінің мақсаты — өлі немесе жазба тілдерді зерттеу емес, жеке адамдардың сөйлеу әрекетін зерттеу деген теріс пікірде болды. Жас грамматизм тілдің дамуы мен қызметін айқындайтын негізгі тірек ретінде өзгермейтін фонетикалық заңдар мен аналогия заңына сүйенуді ұсынды. 20 ғасыр басында жас грамматизм ілімінің осы сияқты әлсіз жақтары айқындалып, оны әр түрлі позицияда А. Мейе, Г. Шухардт, И. А. Бодуэн де Куртенэ т. б. сынады. Дегенмен, жас грамматизм Үнді Еуропа тілдері бойынша орасан мол материал жинастырып, тіл білімінің теориялық жағынан жетіле түсуіне, диалектология, лингвистикалық география, эксперименталды фонетика ғылымдарының дамуына ықпал етті. Дереккөздер
Жекеше зат есімдер

Жекеше зат есімдер— тек жекеше формада қолданылатын зат есімдер. Бұған деректі ұғымы бар күл, қар, үн, қаймақ, жүн; дерексіз ұғымдағы азаттық, сұлулық, бейбітшілік, қоғамдық және жалқы есімдер: Қазақстан, Алматы, Семей, Ӏле, Шу, Алтай, Алатау т.б. жатады. Дереккөздер
Женева мектебі

Женева мектебі— Ф. де Соссюр идеяларына сүйенетін және Женева университетінің дәстүрін дамытатын тіл біліміндегі әлеуметтік бағыттағы мектептердін бірі. Ж. м. оқымыстыларының алғашқы ұрпағы — Соссюрдің шәкірттері Ш. Балли, А. Сеше, С. О. Карцевский, екінші ұрпағы — А. Фрей, Р. Гёдель т.б. Женева мектебінің негізгі зерттеу нысаны әр түрлі тілдердің, әсіресе француз тілінің, материалдары негізінде қарастыратын жалпы тіл білімі проблемалары, индивидуалдық және әлеуметтік құбылыстардың тіл мен сөйлеудегі өзара қатынасы, тіл мен ойлаудың байланысы, семитология, семантика және синтаксис мәселелері. Соссюрдің "Мемуар о перво¬начальной системе гласных в индоевропейских языках" (1879) енбегі, оны бүкіл әлем алдында танытты, себебі бүл еңбекте морфологиялық деректерге сүйеніп, ғылымға фонология жүйесін кайта жаңартудың жана принципі енгізілді. *1916 ж. Балли мен Сеше Соссюрдін "Курс общей лингвистики" атты енбегін шығарды. Онда 20 ғ. тіл біліміне, сол сияқты құрылымдық лингвистиканың дамуына зор ықпалын тигізген Соссюря 14көзкарастары баяндалған. Соссюр сөйлеу қызметінің әр түрлі көріністерінен тіл мен сөйлеуді (сөз) бөліп көрсетті. Тіл — таңбалар жүйесі, әлеуметтік және психологиялык күбылыс ретінде тіл лингвистикасында, ал сөйлеу (сөз) — индивидуалдық, „сихофизиологиялык күбылыс ретінде сөйлеу (сөз) лингвисти¬касында зерттелуге тиіс. Сөйлеушілер алдыңғысына салғырттық білдірсе, соңғысын белсенді түрде қабылдайды. Соссюр лингвистиканы коғамдық таңбалардың өмір сүруін зерттейтін жана ғылымның бір бөлімі деп қарап, оны әлеуметтік психологиямен бірге семитология деп атады. Оның концепциясы бойынша лингвистикалық таңбаның бірінші ерекшелігі — екі жақты мәндегі құбылыс ретінде белгіленуші (ұғым) мен белгілеушінің (дыбысталуы) бірлігі екендігінде. Лингвистикалық таңбаның екінші ерекшелігі —тіл бірліктерінің сөйлеу үстінде қатаң жүйемен бір қатарда орналасуы арқылы өрістеп отыратындығында. Тіл — синхрондық (статикалық), ал сөз — диахрондық (эволюциялық) лингвистиканың нысаны. Тіл сонымен бірге ішкі лингвистиканың нысаны болғандықтан, "өз ішінде, өзі үшін" қарастырылады. Тіл тарихының халық тарихымен байланысы, әдеби тіл мен диалектілерді зерттеу, тілдің географиялық орналасуы т. б. сыртқы лингвистикаға жатады. Соссюр концепциясының тілдік жағы И. А. Бодуэн де Куртенэ, Н. В. Крушевский, У. Д. Уитни идеяларымен ұштасып жатыр. *20 ғ. 70 ж. бері Соссюр тіл философиясының өкілі ретінде қаралып келеді, өйткені ол семиотика жүйесі тұрғысынан тіл онтологиясы проблемаларын көтерді, бірақ бүл теорияның методологиялық негізі әлсіз болды. *1941 ж. бері Женева тілдік коғамы жыл сайын "Ф. де Соссюр дәптерлерін" шығарады. Дереккөздер
Жеткізу өрісі

Жеткізу өрісі ( жазық, тегіс )— мазмұн өрісімен (к.) катар тілдің дербес екі өрісінің бірі. Жеткізу өрісінің дыбыстық және графикалық құралдар арқылы көрінеді, адамның сөйлеу, есту мүмкіндігіне сай келуі қажет. Жеткізу өрісі мен мазмұн өрісінің арасында түбегейлі (семиотикалық) қайшылық бар. Дереккөздер
Жинақтау категориясы

Жинақтау категориясы— бірыңғай заттардың жекеленбейтін жиынтығын, көптік мәннің тұтастығын білдіретін ұғымдық категория. Жинақтау категориясын бірліктің жоғарғы түрі деп те атайды (О. Есперсен). Логикалық тұрғыда Жинақтау категориясында жеке мен жалпы ұғымдардың ортақ белгілері сәйкесіп отырады. Тілде бұл, бір жағынан, грамматиканың көпше-жекеше категорияларынан, екінші жағынан, көптік мәндегі лексикалық сөздерден (су, топырақ,май типтес) көрінеді. Көптік мәнді есімдердің бірқатары есептеуге болатын жеке заттардан тұрады. Бірақ оның грамматикалық сандық категориядан айырмасы —Жинақтау категориясы үшін мәндісі сандық емес, сапалық қасиет, нақты бір зат атауы арқылы бірыңғай заттардың жиынтығын білдіруі. Тарихи грамматикалық көпше категориясы абстракты атаулармен байланысты Ж. к. категориясынан шыққан. Ж. к. тілдерде әр түрлі жолмен: көбінесе жеке зат атауларынан және аффиксация тәсілі арқылы жасалған. Дереккөздер
Жиілік

# Жиілік - уақыт аралығында цикл сандарының орындалуы қандайда бір периодтың процесс кезінде уақыт аралығына толық циклдың санының қатынасы. # Жиілік— белгілі бір сөздің тілде қолданылу, таралу жиілігінің көрсеткіші. Жиілік түрлері *Айналу жиілігі - айналып тұрған дененің айналым санының айналуға кеткен уақытқа қатынасына тең шама. *Номиналдық айналу жиілігі - номиналдық қуаттылыққа арналған кәсіпорын - шығарушы көрсеткен қозғағыш біліктің айналу жиілігі. *Циклдік жиілік - 2 -ге көбейтілген гармоникалық тербеліс жиілігі. Дереккөздер
Ж-мен сөйлеу

Ж-мен сөйлеу — бірқатар түркі тілдерінде сөз басындағы й дауыссызының орнына ызың ж дауыссызын қолдану. Мысалы: башқұрт, түрік, түрікпен, өзбек тілдеріндегі йол/йул, йок/йуқ, йер сөздері қазақ тілінде жол, жоқ, жер болып айтылады. Сөз басында осы екі дауыссыздың қайсысы тән екеніне қарай түркі тілдері өз ішінде ж-мен, з-мен сөйлейтін тілдер болып, екі топқа бөлінеді. Я-мен сөйлейтін тілдерге азербайжан, түрік, түрікпен, өзбек, құмық, гагауз, башқұрт (әдеби тілі) тілдері, ж-мен сөйлейтін тілдерге негізінен қыпшақ тобының ноғайлы бұтағына кіретін қазақ , қарақалпақ, қырғыз тілдері, сондай-ақ қырымтатар тілінің шөл диалекті жатады. Дереккөздер
Жоқ және иә сөздері

"Жоқ" және "иә" сөздері - грамматикалық, стилистикалық қолданылуы жағынан ерекшеленіп тұратын сөздер. Ауызекі сөйлескенде сөйлем ретінде кездеседі. Диалог сөздерде көбінесе сөйлемнің басында тұрады да, өздерінен кейінгі сөздерден үтірмен ажыратылады. Мысалы: — Кешіккен жоқ па ? — Жоқ. — Өзіңіз сөйлесесіз бе? — Иә, өзім сөйлесем (Ә. Нұрпейісов). Кейде бұл сөздер қарсылық мәнінде көтеріңкі айтылып, соңынан леп белгісі қойылады. Мысалы: — Ділдә демексің бе? — Иә! Ділдә болса қайтушы еді? (М. Әуезов). Дереккөздер
Жүрдек дауыстылар

Жүрдек дауыстылар— бұған ы, і дыбыстары жатады. Бұлардың жүрдек сипаты олардың қысандық қасиетіне байланысты, кейде сөз құрамына дәнекер болып жапсарласып, кейде одан түсіп қалып отыруынан көрінеді. Екі дауыссыздан басталатын не екі дауыссызға аяқталатын халықаралық сөздерде ы, і дыбыстары ауызекі сөйлеуде олардың не алдына, не ортасына, не аяғына қосылып айтылады, бірақ ол жазуда еленбейді. Мысалы: трактыр, тірәктір (трактор), тыратуар (тротуар), ыстанса (станция). Ауызекі тілде р, л дыбыстарынан басталатын араб-парсы сөздерінің алдынан қосылып айтылады, бірақ ол казіргі емле ережелері бойынша жазуда еленбейді. Мысалы: ылайық, (лайық), ырақмет (ракмет), ірең (рен). Тек орыс тілінен енген кейбір сөздердің жазылуында сақталады. Мысалы: орыс (русь). Алғашқы буыны ерін дауыстылардан (о, у, ұ, у) бастала¬тын сөздердің екінші буындарындағы ы, / дыбыстары айтуда у, Ү Дыбыстарына жуықтап естіледі. Мысалы: орун (орын), қуруқ (кұрык), уруқ (үрық), тутун (түтін), бөрук (бөрік). Қазіргі емле ережелері бойынша бұл да жазуда ескерілмейді. Соңғы буынында ы, і дыбыстары бар кейбір сөздерге Дауысты дыбыстан басталған. қосымша жалғанғанда, ы, і Дыбыстары түсіп қалады. Мысалы: орын-ы — орны, ерін+і — ерні, )рік~ек — уркек, халық^ы — халқы. Осы қасиетіне қарап ы, і дауыстарын сусыма дыбыстар деп те атайды. Дереккөздер
Жылысу

Елді мекендер: * Жылысу – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл. * Жылысу – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Жылысу — тілдің даму барысында сөз құрамындағы морфемалардың ара жігінде болатын өзгеріс.
Заттану

Заттану (зат есімге айналу), немесе Субстантивтену ( - зат есім) — басқа сөз таптарына жататын сөздердің зат есімге айналуы. Субстантивтену көбінесе сын есімдер мен есімшелерге тән. Олардың бірқатары біржолата зат есімге айналып кеткен: ақтар, қызылдар, сары (ру аты), Тулкілі, Бақалы, Жыланды (жер атаулары), Дәметкен, Үлтуган, Журген (адам аттары), алашақ, берешек, қуймақ, соқпақ, піспек. Бірқатар сөз зат есім қызметін де, ездері жататын сөз таптары қызметін де атқарады: суық, салқын, жарық, жас, кәрі, ескі, жаңа. Бұлардың нақты қызметі сөз тіркесінде, сөйлем құрамында анықталады. К. Транспозиция. Дереккөздер
Заттық мағына

Заттық мағына— сөздің формалық немесе грамматикалық мағынасынан тыс негізгі (заттық) мағынасы. Сөздің ақиқат мағынасы, материалдық (заттық) мағынасы, негізгі мағынасы, лексикалық мағынасы; сөздік мағынасы ұғымдарын береді. Заттық мағына негізгі түбір сөздерде сақталады. Мысалы: мұздақ,мұздатқыш, мұзойнақ, мұзбалақ сөздері беретін мағыналардың негізі сөзінде жатыр. Дереккөздер
Игерілген сөздер

Игерілген сөздер— дыбыстық, грамматикалық жағынан әбден орныққан кірме сөздер. Мысалы: парсының дару, джигә, гоман, генаһ, гол-голстан, дуст, дәрәхт, кәмпир сөздері қазақ тілінде: дәрі, жыға (бас киімнің әшекейі), күмән, күнә, гүл-гүлстан, дос, дарақ, кемпір болып, арабтың хукумат, хакиқат, хадс, тақриб, аууалу, хажж сөздері қазақ тілінде: үкімет/өкімет, акикат, әдіс, тақырып, әуелі, қажы болып, орыстың ряд, кровать, бутылка, самовар, пустяк сөздері қазақ тілінде рет, кереует, бөтелке, самауыр, бөстекі болып игеріліп кеткен. Дереккөздер
Идиолект

Идиолект (греқараңыз Өзіндік, ерекше және (диалект) — нақты индивидтің (жеке адамның) тіліне тән ерекшеліктердің (кәсіби, әлеуметтік, психофизиологиялық, этикалықараңыз б.) жиынтығы. "И" термині диалект терминінің үлгісінде жасалған, бірақ тұтас бір аймаққа, жеке топтар мен ұжымдарға тән жергілікті не әлеуметтік сипатта емес, жеке адамның тіл ерекшеліктерін білдіреді. Кейбір ғалымдар, әсіресе жас грамматиктер, идиолект маңызын асыра бағалап, тілді идиолекттердің жиынтығы, қосындысы деп түсіндірді. Мұндай көзқарас тілдің жеке адамға тәуелсіз объективті өмір сүретінін жоққа шығарады. Дереккөздер
Идиом

Идиом (грек,idioma ерекшелік, өзгешелік) — әр түрлі тіл құрамдарын (тіл, диалект, говор, әдеби тіл және олардың т. б. түрлері) білдіретін жалпы термин. Идиом термині белгілі тілдік құрылымнын дәл лингвистикалық мәртебесін анықтау қиын болған жағдайда колданылады. Мысалы, Африка елдеріндегі тілдік жағдаят көптеген тілдер мен диалектілерді дәл анықтауға мүмкіндік бермейді. Идиом тілдің ешқандай құрылымдық сипатын білдірмейтін функционалдық ұғымда қолданылады. Идиом терминін фразеологияға катысты идиомамен шатастыруға болмайды. Бұл терминдер кейбір Еуропа тілдерінде омонимдес болып келеді, бірақ оларды бір-бірінен айырып қарау қажет. Дереккөздер
Изоглосса

Изоглосса—тілді лингвистикалық география әдісімен зерттеуде тілдік құбылыстардың таралу шегін көрсететін картадағы сызықтар, шекаралық белгілер. И. диалектология ғылымында кен қолданылады. Диалектілік ерекшеліктерді қартаға түсіргенде, олардың таралған жерінде Изоглоссалартоғысып күрделеніп отырады. Әдетте белгілі бір диалектіге тән әр түрлі құбылыстардың Изоглоссары бір-бірімен дәл келмейді. Бірақ олар бір-біріне жақын келіп, изоглоссаның шоғырын жасайды. міне осы изоглосса шоғырлары арқылы диалектілердің таралған жерін анықтауға болады. Дереккөздер
Имплицитті

Имплицитті (лат.implicite жасырын, анық емес)— тілдік материал арқылы ашып көрсетілмеген, бірақ контекст арқылы білініп тұратын жасырын мағына. Мысалы: Карен қалмақ алғалы, Қамап жатыр қалың қол ("Қыз Жібек"). Мұндағы ашық айтылмаған мағына — Карен қалмақтың Қыз Жібекті алмақ ниетте екендігі. Дереккөздер
Инвектива

Инвектив лексика, инвектива (лат.invectivus балағат, әдепсіз, былапыт)— біреудің жеке басын не бір нәрсені масқаралау, абыройын төгу, қорлау, жәбірлеу, тіл тигізу, балағаттау мақсатында бірден дөрекі түрде айтылатын сөздер. Кең түрдегі мағынасы -жаргондардан, агро, диалектілерден алынған бейәдеби сөз, сөз тіркестері және әдеби сөз не сөз тіркесі. Тар мағынасы - нақтылы жағдаятта белгілі біреуге қатысты моральдық нормаға қарсы көбіне адамды кемсіту, намысына тию мақсатында қолданылатын бейәдеби сөз, сөз тіркесі; адамның оның жүріс-тұрысына немесе бейнесіне жағымсыз баға беру; әңгімелесушіге өзінің тоталитарлық тиым салу реакциясының бар екендігін көрсету; сөйлеудің біршама эмоционалды болуына ұмтылу. Мысалы: дөрекі, тұрпайы — сүмелек, тал сал, қақбас, салпы етек, қортық, көк айыл, мигула, қарғыс мәнді — атың өшкір, жетпегір, көріңде өкіргір\ әдепсіз, былапыт, боғауыз — оттама, шатпа, боқ жеме, иттің күшігі, және т.б. сөздер. Дереккөздер
Индология

Индология — Оңтүстік Азия халықтарының мәдени тарихын негізінен жазба ескерткіштерге сүйене отырып зерттейтін тарихи-филологиялық пәндердің жиынтығы. Казіргі кезде " Индология " термині кен көлемде елтану мағынасында қолданылады. Тілдік тұрғыдан Индология үнді тіл білімін, дравид және мұнда тілдерін зерттейді. Оған тибет-бирма тілдерін зерттеудің де қатысы бар. Индологияның қалыптасуы жоғарыда айтылған тілдердің зерттелуіне байланысты. Дереккөздер
Инклюзив

Инклюзив (лат.includio кірістіремін, қосамын) — адресат сөзінің 1-жақ көпше есімдікке қатыстылығын білдіретін есімдік формасы. Мысалы, сенімен біз, біз сенімен. Инклюзив тілдерде әр түрлі жолмен жасалуы мүмкін. Дереккөздер
Инкорпорация

Инкорпорация ( біріктіру,өз құрылымына қосу) — полисинтетикалық тілдерде жеке сөздердің түбір-негіздері мен көмекші элементтерін біріктіру арқылы сөйлемдік мәні бар біртұтас сөздер жасау тәсілі. Мұндай біртұтас сөйлем-сөздер әрі сөз қызметін, әрі сөйлем мүшесі қызметін атқарады. Ондай сөйлем-сөздер бастауыштан басталып, баяндауышқа аяқталады да, ол екеуінің ортасында анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш мәнді элементтер болады. Мысалы: нинакаква — мексикалық ацтек тілінде мен ет жеймін деген мағынадағы сөйлем-сөз мынадай бөлшектерден тұрады: ни—мен, нака—ет, ква — жеу. Бұл тәсіл бойынша сөйлеу компоненттері формалды көрсеткіштерсіз біртұтас сөз тіркестерінің синтаксистік байланысына негізделеді. Дереккөздер
Инкорпорациялык тілдер

Инкорпорациялык тілдер— тіл құрылымы инкорпорация (қараңыз) жүйесімен жасалатын тілдер. Оған чукот-камчаг және Солтүстік Америка үндістерінін тілдері жатады. ҚАРАҢЫЗ. Полисинтетикалық, тілдер. Дереккөздер
Интервокал дауыссыздар

Интервокал дауыссыздар— екі дауысты дыбыстың арасында кездесетін дауыс¬сыздар. Мысалы: ата, әже, бала, аға. Дауыссыз дыбыстардың екі дауысты аралығында орналасуынан әр түрлі дыбыстық өзгерістер тууы мүмкін. Дереккөздер
Интерлингва

Интерлингва (лат. inter аралык, lingua тіл) — 1903 жылы Джузеппе Пеано ұсынған халықаралық көмекші тіл. Оның грамматикалық құрылымы латынға негізделген, сөздік құра-мы әр түрлі еуропалық тілдердің түбір сөздерінен жасалған. ҚАРАҢЫЗ Жасанды тіл. Интер лингвистика — тіларалық қарым-қатынас құралы болып табылатын халықаралық тілдерді зерттейтін тіл білімінің саласы. Оның негізгі назар аударатыны — халықаралық жасанды тілдердің (қараңыз) қолданысы мен жасалу процесі. Сонымен бірге көп тілділікті, тілдердің бір-біріне әсерін, интернациалдық терминдердің жасалуын да зерттейді. И. жасанды тілдердің теориялық мәселелерімен бірге, олардың көмекші қатынас құралы ретінде тәжірибе жүзінде қолданылуын да қарастырады. Ол Р. Декарттын, кейін Г. Лейбництін лингво жобалық теориясы негізінде қалыптасты. 1879 ж. ең бірінші халықаралық жасанды тіл волапюктін пайда болуымен байланысты Интер лингваның әлеуметтік өмірде қолданылу кезеңі басталды. 1887 ж. эсперанто пайда болды. Интерлингва проблемалары халықаралық лингвистикалық конгрестерде (1931, 1948) көтерілді. Ондағы негізгі мәселе жоспарлы (жасанды) тіл жасау және оны қолдану мүмкіндігі болды. Көп тілділікті жеңудің ең тиімді жолы болып табылатын жасанды тіл жасау идеясын О. Есперсен, Э. Сепир, А. Мейе, М. Дж. Бартоли, Ш. Балли, Ж. Вандриес қолдады. Негізгі мақсаты жоспарды тілдер болғанымен, Интерлингва адамның тілге тигізетін әсері, ғылыми және техникалық номенклатураның халықаралық стандарт деңгейіне көтерілуі сияқты мәселелерге де үнемі көңіл бөледі. Дереккөздер
Интернационализмдер

Интернационализмдер — сыртқы тұлғасы жағынан бірдей, мағынасы жағынан толық не жартылай сәйкес келетін, ғылым, техника, саясат, мәдениет, өнер саласындағы халықаралық ұғымдарды білдіретін, әр түрлі тілде, оның ішінде туыс емес тілдерде, қолданылатын сөздер. Интернационализмдер әдетте Еуропа, Америка, Азия елдерін қамтитын үлкен ареалдарға тараған. Интернационализмдердің ішінде неғұрлым жақсы зерттелгені — негізгі қоры классикалық грек, латын сөздерінен тұратын "еуропеизмдер". Бірақ казіргі тілдерден еніп, халықаралық қолданысқа түскен сөздер де аз емес: нидерланд тілінен — теңіз терминдері, итальян тілінен — музыка терминдері, ағылшын тілінен — спорт терминдері т.б.; жана интернационализмдер орыс тілінде жасалып (спутник, совет, ленинизм т.б.), әлемнің көптеген тілдеріне енді. Әлеуметтік-экономикалық процестердің, ғылыми-техникалық, мәдени байланыстардың күшеюіне байланысты И. қоры 20 ғасырдан бері дамып келеді. Дереккөздер
Ауаның екпінді қозғалысы

Ауаның екпінді қозғалысы — Жердің айналып тұруы жағдайында, бар градиенті нөлге тең болған кезде ауаның деңгей беті бойынша қозғалуы. Бұл кезде жер айналуының ауытқытушы күші сыртқа тепкіш күшпен теңеседі. Ауаның екпінді қозғалысы қисық сызыкты антициклонды траектория бойынша пайда болады (Солтүстік жарты шарда сағат тілінің жүрісі бойынша). Дереккөздер
Сағынжан Байболұлы Асылкенеев

Сағынжан Байболұлы Асылкенеев, С. Асыл-Кеней (1947 жылы туған., Еңбекшіқазақ ауданы) — генерал-майор, КСРО ИМ еңбек сіңірген қызметкері. 1972 жылы КСРО ИМ Алматы арнайы милиция мектебін, 1979 жылы Ленинград заң институтын, 1991 жылы КСРО ішкі істер академиясысын бітірген. Алматы, Талдықорған, Жамбыл облысының ішкі істер басқармаларын басқарды. 2001-2002 жылдары ТМД атқару комитеті Террорлық әрекеттерге қарсы орталық жетекшісінің орынбасары, 2002-2003 жылдары ҚР ішкі істер министрлігінің кеңесшісі. Дереккөздер
Атамекен кинотеатры

]] "Атамекен", Отан-Родина — кинотеатр. Таддықорған қаласында 1953 жылы салынған. Үлкен экранды 300 орындық залы бар. Театрдың кіре берісінде билет сататын касса және көрермендер фойесі орналасқан. Дереккөздер
Атанбай Байарыстанұлы

Атанбай Байарыстанұлы, Атанбай датқа (1770 ж.ш., Жамбыл ауданы, Тарғап ауылы — 1850 ж.ш., Еңбекшіқазақ ауданы, Қазатком ауылы) — батыр. Тегі Шапырашты руының Есқожа атасынан. Әйгілі Сұраншы батырдың серігі, ту ұстаушысы болған. 1810-1840 жылдары Тарғап өңірінде датқалық билікке қол жеткізген. Кең ойлы кемел басшы ретінде ел есінде сақталған тұлғалардың бірі. Ақын Т.Молдағалиевтің Атанбайға арналған "Атанбай ата" атты деректі дастаны бар. Дереккөздер
Әуестік ойын

тегі казино]] Әуестік ойын - бір жағдайға немесе ойынға нәтижесінде не біліктілік, не баққа байланысты болжау жасап, ақшалай қойылым (ставка) жасау. Қазіргі кезде жаңашыл қоғамдарда әуестік ойындарға рұқсат берілген (тәжірибеде үкіметтің басты табыс көзі болып табылады), діни және дәстүрлі тыйымдар әлі де өздерінің ықпалын тигізуде. Дереккөздер
Шмуэль Ной Эйзенштадт

Шмуэль Ной Эйзенштадт (, 10 қыркүйек 1923, Варшава — 2 қыркүйек 2010) - израильдік салыстырмалы әлеуметтанушы және салыстырмалы тарихшы, өзінін иммигранттық топтар мен олардың модернизациясы туралы еңбектерімен танымал. Ол өзінің «Империяның саяси жүйесі» (1967) атты еңбегімен беделі шыққан, еңбегінде - тарихи, тайпалық, индустриялауға дейінгі саяси жүйе мен факторларды жалпылау сияқты нәрселерді жүйелі түрде салыстыруға тырысқан. Еңбектері * From generation to generation; age groups and social structure (1956) * The Political System of Empires (1963) * Essays on comparative institutions (1965) * Modernization, Protest, and Change (1966) * Protestant ethic and modernization; a comparative view (1968) * Post-Traditional society (1972) * Traditional patrimonialism and modern neopatrimonialism (1973) * Revolution and the Transformation of Societies (1978) * Patrons, Clients and Friends: Interpersonal Relations and the Structure of Trust in Society (1984, with Luis Roniger) * European Civilization in a Comparative Perspective (1987) * Japanese Civilization — A Comparative View (1996) * Paradoxes of democracy: fragility, continuity, and change (1999) * Fundamentalism, Sectarianism, and Revolution: The Jacobin Dimension of Modernity (2004) * Multiple Modernities': Der Streit um die Gegenwart (2007) Дереккөздер
Шекарадан өткізу тәртібі

Шекарадан өткізу тәртібі. Шекара әскерлері мен кеден мекемелерінің бақылау-өткізу пункттерінің қызметіне жағдай жасау және оны қолдап отыру мүддесі үшін Мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерінде Қазақстан Республикасының Үкіметі осы пункттерде адамдар мен көлік құралдарының болуын және жүріп-тұруын, сондай-ақ адамдарды, көлік құралдарын,жүкті және өзге мүлікті мемлекеттік шекара арқылы әткізуге байланысты басқа да қызметті регламенттейтін тәртіп белплейді. Қазақстан Республикасының үкіметі шекаралық және кедендік бақылау кызметіне жағдай жасау жөніндеп шараларды қамтамасыз етеді. Шекара әскерлері өткізу пункттерінде оларга бөгде адамдардың өтіп кетуіне жол бермеу және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан заңсыз өтіп кетуіне тыйым салу мақсатында қосымша тәртіп ережелерін белплейді. Дереккөздер
Шекаралық аймақ және шекаралық өңір

Шекаралық аймақ және шекаралық өңір. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасында тиісті тәртіпті қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикаеының Министрлер кабинеті шекаралық аймак және шекаралық өңір белгілейді. Дереккөздер
Стратегиялық ақпарат алу жүйесі

Стратегиялық ақпарат алу жүйесі - ақпарат тасқынын нарықты зерттеу бөлімдері мен бөлімшелері бойынша және ақпарат көздері бойынша таратып саралауға, ақпарат тасқындары бойынша деректерді жинап, өңдеумен айналысатын адамдарды бөлуге негізделген ақпарат жүйесі. Дереккөздер
Басқару жүйесі

Басқару жүйесі - фирманың ұйымдық құрылымының нышаны. Оған қаржыландыру, жоспарлау, өнім шығаруды бақылау, есептеу жүйелері, т. б. кіреді. Ең басты мәселе фирманың межеленетін стратегиясының қолданылып жүрген жүйелерінің сәйкес келу дәрежесін анықтауда. Дереккөздер fa:سیستم‌های کنترل
Шекаралық аймақ пен шекаралық өңірге бару

Шекаралық аймақ пен шекаралық өңірге бару. Қазақстан Республикасы шекаралық аудандарының тұрғындары үшін адамдардың шекаралық аймаққа, шекаралық өзендер мен басқа да су қоймаларының қазақстандық бөлігінде орналасқан аралдарға баруы (өтуі) жеке басын куәландыратын құжаттар бойынша жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының және Достастықтың басқа да тәуелсіз мемлекеттерінің қызметтік іс-сапарларға, емдеу мекемелеріне, демалыс үйлеріне, туристік базаларға баратын тұрғындары шекаралық аймаққа жеке басын куәландыратын құжаттары болған жағдайда іс-сапар куәліктері мен жолдамалары бойынша бара алады. Сондай-ақ әскери қызметшілердің қызмет қағаздары, өту куәліктері, өту билеттері баруға құқық беретін құжаттар болып табылады; халық депутаттары және сол аумақ қарауына жататын лауазымды адамдар — халық депутатының куәліктері немесе қызмет куәліктері бойынша өтеді. Шекаралық аймаққа баруга, уақытша болуға, тұруға және жұмыстар жүрпзуге рұқсатты Қазақстан Республикасының шекара әскерлері береді. Басқа мемлекеттердің тұрғындары шекаралық аймаққа, егер халықаралық шарттар мен келісімдерде өзгеше көзделмесе, Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары беретін өткізу қағаздары бойынша өтеді. Дереккөздер
Шекаралық демилитаризация

Шекаралық демилитаризация — халықаралық келісім-шарттар негізінде шекараға жанасып жаткан жер аумағынан қарулы күштерді шығару және осы аймақтағы әскери бекіністер мен құрылыстарды жою. Шекаралық демилитаризация толық немесе шектеулі болуы мүмкін. Дереккөздер
Шекаралық тәртіп

Шекаралық тәртіп. Шекаралық аймақ пен шекаралык өңірде Қазақстан Республикасының үкіметі азаматтардың келу, уақытша болу, түру, жүріп-түру тәртібін, жұмыстар жүрпзу, кеме түрақтарында, айлақтарда, өздігінен жүретін және өздігінен жүрмейтін кемелер мен мұз арқылы жүруге арналған құралдар аялдайтын пункттерде есеп жүргізу және ұстау, олардың Қазақстан Республикасының ішкі суларында жүзу және қозғалу тәртібін регламенттейтін шекаралық тәртіп белгілейді. Кеме тұрақтарында, айлактарда және тоқтайтын пункттерде өздігінен жүретін, өздігінен жүрмейтін кемелер мен құралдарды есепке алу мен ұстаудың, олардың Қазақстан Республикасының аумақтық теңізі мен ішкі суларына, шекаралық өзендер мен басқа да су қоймалары суларының Қазақстандық бөлігінде жүзуі мен қозғалуының көзделген тәртібі Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасына жапсарлас жатқан ауылдық Кеңестің, селолық Кеңестін, ауданның, қаланың, қаладағы ауданнын аумағына да немесе шекаралық аймақ белгіленбеген шекара әскерлері күзететін теңіз жағалауына да қолданылады. Дереккөздер
Шекараны бұзғаны үшін жауаптылық

Шекараны бұзғаны үшін жауаптылық. Мемлекеттік шекараны, онын тәртібін, шекара тәртібін немесе Қазақстан Республикасының меклекеттік шекарасы арқылы ету пункттеріндегі тәртіпті бұзуға немесе бұзбақшы болып әрекеттенуге, мемлекеттік шекара арқылы жүкті, материалдарды, құжаттарды және өзге де заттарды заңсыз алып жүруге әрекеттенуге, сондай-ақ Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы туралы заңдарды, басқа да бұзуға кінәлі адамдар қылмыстық, әкімшілік жауапқа, сондай-ақ шекара әскерлерінің талап етуі бойынша жауапқа немесе Қазақстан Республикасының зандарына сәйкес өзге де жауапқа тартылады. Шекара әскерлері мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерін, сондай-ақ басқа құрамалардың мемлекеттік шекараны күзетуге заңды негізде тартылған, шекаралық қызметті атқару ережелерін бұзуға жол берген әскери кызметшілері Қазақстан Республикасының зандарына сәйкес тәртіптік, қылмыстық және өзге де жауапқа тартылады. Шекара әскерлері мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің әскери қызметшілерінен, Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын күзету жөніндегі міндеттерді жүзеге асырушы басқа әскерлер мен органдардың өкілдерінен азамат өз құқықтары мен бостандықтарын шектеу жөнінде түсінік алуға құқықты. Азаматтың заңды құқықтары мен мүдделері бұзылған ретте тиісті лауазымды адам бұл құқықтарды қалпына келтіруге, келтірілген материалдық нұқсанды өтеуге, азаматтың талап етуі бойынша одан жұрт алдында кешірім сұрауға және құқық бұзуға кінәлілерді жауапқа тартуға міндетті. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасын күзету жөніндегі міндетті жүзеге асырушы лауазымды және басқа адамдардың әскерлер мен органдардың әрекеттеріне азамат жоғары тұрған лауазымды адамға, өкімет пен басқару органдарына, прокуратураға немесе сотқа белгіленген тәртіппен шағым жасай алады. Дереккөздер
Шекараны бұзушылар

Шекараны бұзушылар. Мыналар Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын бұзушылар болып табылады: :— Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өткізу пункттерінен тыс немесе өткізу пункттерінде солар арқылы, бірақ шекарадан өтудің белгіленген ережелерін кез келген әдіспен бұзып өткен немесе өтуге тырысқан адамдар; :— Қазақстан Республикасынан заңсыз кету мақсатымен шетелдік және шетелге бара жатқан қазақстандық құралдарға кірген немесе кіруге тырысқан адамдар: :— Қазақстан Республикасының аумақтық теңізіне немесе ішкі суларына, сондай-ақ шекаралық өзендер мен өзге де су қоймалары суларының казақстандық бөлігіне ондай суларға кірудің белгіленген ережелерін бұзып кірген шетелдік әскери емес кемелер мен әскери кемелер. Шетелдік сүңгуір қайықтар және су астында жүзетін басқа да көлік құралдары Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан су астындағы жағдайда өткен ретте немесе Қазақстан Республикасының суларында жүзген және тұрған кезінде осындай жағдайда болған ретте де олар Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын бұзушылар болып табылады; :— Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан тиісті рұқсатсыз өткен немесе Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы аркылы ұшып өтудін ережелерін баскаша бұзған әуе кемелері мен басқа да ұшу аппараттары. :— Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын басқа да кез келген техникалык немесе өзге құралдармен тиісті рұқсатсыз немесе белгіленген тәртіпті бұзып өту де оны бұзу болып табылады. Дереккөздер
Шекараны күзету кезінде қару қолдану

Шекараны күзету кезінде қару қолдану. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзетуді жүзеге асырушы шекара әскерлері мен Әуе шабуылына қарсы корғаныс әскерлері қару мен ұрыс техникасын: :— Қазақстан Республикасының аумағына қарулы шабуьш жасауға және қарулы басып кіруге тойтарыс беру, Мемлекеттік шекарада қарулы арандатуға тыйым салу үшін; :— шекара әскерлерінің бәлімшелеріне, Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлеріне қарулы шабуыл жасауга тойтарыс беру үшін; :— Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан заңсыз өткен және қарулы карсылық көрсеткен адамдарға, теңіз (өзен) кемелеріне, әуеде ұшу аппараттарына қарсы; :— әуе және теңіз (өзен) кемелерін айдап әкетуге жол бермеу үшін; :— Мемлекеттік шекараны күзету жәніндегі қызмет міндеттерін немесе қогамдық борышын орындаи жүрген әскери қызметшілерге, басқа да адамдарға жасалган шабуылга, олардыд әміріне тікелей қатер тәнген кезде әған тойтарыс беру үшін; :— азаматтарды, олардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретін шабуылдан қорғау, сондай-ақ кепілге алынғандарды босату үшін қолданылады; қарулы басып кіруге тойтарыс беру үшін түткиылдан карулы шабуыл жасаган қарулы карсылық көрсеткен кезде, ұрыс техникасын пайдаланып щабуыл жасаған кезде, үсталған адамдардың тартып алынған қарумен қашып кетуі кезінде қару ескертусіз колданылуы мүмкін. Басқа реттерде қару колданардың алдында оны қолдану ниеті туралы ескерту жасалуға және ескерту мақсатында оқ атылуға тиіс. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзету кезінде қажет болған жағдайларда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері басқа түрлерінің қаруы мен ұрыс техникасы қолданылуы мүмкін. Шекара өскерлерінің әскери қызметшілері Мемлкеттік шекараны күзету жөнінде кызмет атқарған кезде дабыл белгісін беру немесе көмек шақыру үшін қару қолдануға құқылы. Дереккөздер
Шекараны күзетуде арнаулы құралдарды қолдану

Шекараны күзетуде арнаулы құралдарды қолдану. Мемлекеттік шекараны күзету жөніндегі міндеттерін орындаған кезде әскери қызметілілер қол кісендерін, резина таяқтар, көзден жас ағызатын және пайдалануға рұқсат етілген басқа да заттарды (газдарды), алаңдатушы әсер ететін жарық-дыбыс құрылғыларын, көлікті зорлап тоқтатуға арналған құрылғыларды қолдануға, сондай-ақ күрестің жауынгерлік тәсілдерін және қызмет істерін пайдалануға құқылы. Арнаулы кұралдарды қолдану мен пайдалану белгіленген тәртіп бойынша жүзеге асырылады. Дереккөздер
Шекараны күзетуді адамдармен қамтамасыз ету

Шекараны күзетуді адамдармен қамтамасыз ету. Мемлекеттік шекараны күзетуді адам ресурстарымен қамтамасыз етуді Қазақстан Республикасының Үкіметі Қазақстан Республикасының жаппай әскери міндеттілік туралы заңдарына сәйкес және шарттық негізде әскер қатарына шақырылатын контингентгер арасынан жүргізеді. Шекара әскерлерін әскери қызметшілермен жасақтау және олардың қызмет атқаруы Қазақстан Республикасының қолданылып жүрген заңдарымен реттеледі. Дереккөздер
Рақымжан Рахмединұлы Аутов

Аугов Рақымжан Рахмединұлы (30.11.1939 жылы туған, Алматы қаласы) - ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1979), профессор (1982), Қазақстан ҒА-ньң академигі (1997). 1962 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірді. Осы оқу орнында 1995 жылы дейін кіші ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, декан, проректор болды. 1995 жылдан Т.Рысқүлов атындағы Қазақ экономикалық университетінің профессоры 120-дан аса ғылыми еңбегі жарық көрген. Ауговтың жетекшілігімен 21 ғылым кандидаты, 4 ғылыми докторы даярланды. 1989 жылы Мадрид университетінің (Испания) шақыртуымен ауыл шаруашылығы экономикасы туралы дәріс оқыды. Композициялары Ауыл шаруашылығы өндірісін шоғырландыру және кооперациялау. - М., 1980; Агробизнес теориялары жəне тәжірибесі. - А., 1997 ж. Дереккөздер
Шекараны қорғау күштері

Шекараны қорғау күштері — шекара әскерлері. Шекараны қорғау күштері құрлықтағы және жағалық корғау күштері болып бөлінеді. Құрлықтағы шекара әскерлері мемлекеттік шекараны қырағы күзетіп, оны қорғауға және қарсыластың шабуыл жасауына тойтарыс беруге қабілетті. Шекарашы әскерлердің жоғары әскери шеберлігі мемлекеттің біртұтастығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Шекарашылардың қару-жарағына атыс қаруларының барлык түрлері, танкіге карсы құралдар және қазіргі заманғы басқа да әскери техника, байланыс және бақылау құралдары кіреді. Дереккөздер
Бағадан шегерім

Бағадан шегерім - еркін баға белгілеу жағдайында кәсіпорынның коммерциялық стратегиясының аса маңызды құралы. Шегерімнің көмегімен дайындаушы кәсіпорын, фирма сатып алушы нақ өзінің өнімін сатып алуға қызықтырады, сондай-ақ, басқа да экономикалық міндеттерді шешеді. Дүниежүзілік коммерциялық практикада мынадай шегерімдер колданылады: сатып алу ақысын тез төлегені үшін; топтаманың мөлшері үшін; жыл ішіндегі сатып алу көлемі үшін; маусымнан тыс сатып алу үшін т.б. Шегерімнің жиыны мен мөлшері фирманың құпиясы болып табылады. Дереккөздер
Көрінеу жалған жарнама

Көрінеу жалған жарнама ( - выкрикивать) Жарнама беруші, жарнаманы тұтынушыны саналы түрде жаңылыстырып, пайда (табыс) алу мақсатымен оны алдауға құрылған жарнама түрлерінің біреуі. Көрінеу жалған жарнама қоғамдық мүдделерге не занмен қорғалатын құқықтар мен азаматтардың мүддесіне зиян келтіреді. Дереккөздер
Жабығу; торығу

Жабығу; торығу (; ; - подавление, углубление) Өзінін ешкімге керек еместігін, көніл жабыркаңқылығы, қозғалысы- ның тежелушілігі және т.б. әсер етіп, жабыркаушылыкторығуғатап болған - жүйкенің бұзылуы. Дереккөздер
Шекараны межелеу сызы­ғы

Шекараны межелеу сызы­ғы — *1) соғысушы екі жақ бітімге келген кезде айырып тұратын сызық (атысты үзілдікесілді тоқтату сызығы); *2) жеңіске жеткен мемлекеттің аумақтық аймағын айқын көрсетуші сызық; *3) таласушы көрші мемлекеттер арасында тұрақты шекара мәселесі анықталғанға дейінгі аумақта қалыптасқан сызық. Аралық алқапты (аймақты) бейтарап деп санап, кейде әр жақ үшін жеке сызық белгілейді. Шекараны межелеу сызы­ғы соғысушы немесе келіспеуші жақтар арасындагы келісіммен, болмаса одақтастар (басқыншы державалар) арасындагы келісім-шартпен анықталады. Дереккөздер
Рамбурстық несие

Рамбурстық несие — акцептілік несие түрі, тауарға билік ету және төлем төлеу құжаттарын кепілге салу арқылы берілетін несие, банкінің сауда операцияларына қысқа мерзімді несие беруі. Сатып алушы (қарызгер) банкіге өтінім жасай отырып, одан тауарлар келгенге дейін тауарға билік ету құжаттарына айырбас ретінде несие алады. Сатып алушының банкі жөнелтілген жүк үшін жеткізушінің банкіне қажетті соманы аударады. Тиісті жерге тауар келгеннен кейін сатып алушы тауарға билік ету құжатына айырбас ретінде өзінің банкіне несиені өсіммен қайтарады, ол тауарға билік ету құжатын көрсетіп, тауарды алады. Дереккөздер
Шекарашылардың құқықтық жағынан қорғалуы

Шекарашылардың құқықтық жағынан қорғалуы. Шекара әскерлері мен Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің, баска да қарулы құрамалардың әскери қызметшілері Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзету жөнінде өздеріне жүктелген міндеттерді орындау кезінде мемлекеттік өкімет өкілдері болып табылады. Олардың талаптарын азаматтар мен лауазымды адамдар орындауға міндетті. Әскери қызметшінің талаптарына бағынбау, оған тіл тигізу, қарсылык көрсету, әскери қызметшіге қоқан-лоқкы жасау, оған күш колдану немесе оның өміріне, денсаулығына, мүлкіне қол сұғу, сондай-ақ әскери қызметшінің өзіне жүктелген міндеттерді орындауына бөгет жасайтын басқа да әрекеттер занда белгіленген жауапка тартылды. Қазақстан Республикасының зандарында әскери қызметші қызмет борышын атқаруына байланысты жасалған қылмысты қол сұғулардан әскери қызметшілердің отбасы мүшелерінің өмірін, денсаулығын, намысын, қадір-қасиетін және мүлкін құқықтық жағынан қорғау белгіленеді. Дереккөздер
Шектелген ядролық мүмкіндіктер

Шектелген ядролық мүмкіндіктер — 1974 жылы АҚШ Қорғаныс Министрі Джеймс Шлесингердің қатысуымен жасалынған әскери командалық және басқару орталықтарына немесе экономикалық нысаналарға шектелген бақылаулы ядролық соққылар беру туралы стратегиялык доктрина. Дереккөздер
Шектеу сызықтары

Шектеу сызықтары — ұрыс міндетін қою кезінде аға командир анықтайтын жергілікті жердегі шартты сызықтар. Ол аралас құрамалар аудандарының шекарасы болып табылады. Шектеу сызықтары тылдан майданға бағытталып көрсетіледі. Берілген ауданда ұрыс әрекетін жүргізу үшін қарсы жақтардың біріне тактикалық (оперативтік, стратегиялык) маңызы бар, белгілі бір табиғи артықшылығы бар жолақ немесе жергілікті жер өңірі. Жергілікті жердің әр түрлі қатпарлары, заттар мен табиғи кедергілер (биіктік, жарлар, тау үстірттері, өзендер, елді мекендер, тоғайлар т.б.) шектеу сызықтары бола алады. Дереккөздер
Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев

{{Мемлекеттік қайраткер { } { } Кеңес Мұстаханұлы Аухадиев (27 желтоқсан 1938, Ақын Қалқа ауылы, Мұқыры ауылдық округі, Көксу ауданы, Жетісу облысы — 23 қаңтар 2022, Алматы) — кеңестік және қазақстандық мемлекет және партия қайраткері. Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бірінші хатшысы (1978–1985). КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ұлттар кеңесінің депутаты (1979–1984). Өмірбаяны Ысты руынан шыққан. 1938 жылғы 27 желтоқсан күні қазіргі Жетісу облысы, Көксу ауданы, Мұқыры ауылдық округі, Ақын Қалқа ауылында дүниеге келген. Әкесі Ұлы Отан соғысында қайтыс болған соң, анасы Кеңесті жалғыз тәрбиелеген. 1957 жылы Сарыөзек орта мектебін бітірген соң, Талдықорған ауыл шаруашылығы техникумында, Қазақ ауыл шаруашылығы институтында оқыған. 1960 жылы Панфилов ауданында Ленин колхозында трактор-егіс бригадасының жетекшісі ретінде еңбек жолын бастады. 1962 жылы Панфилов ауданы комсо­мол комитетінің 1-хатшылығына сайланды. 1966 – 1975 жылдар аралығында Қазақстан Лениндік Коммунистистік жастар одағының (комсомол) аппаратында, Алматы облысының комсомол комитетінде және т.б. Республикалық жастар ұйымдарында лауазымды қызметтер атқарды. 1971 – 1975 жылдар аралығында Алматы қаласы Совет аудандық (қазіргі Алмалы ауданы) партия комитетінің бірінші хатшысы болды. 1975 – 1978 жылдар аралығында Алматы қалалық атқару комитетінде төрағалық етті. 1978 жылғы 28 сәуірден бастап Алматы облыстық партия комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарды. Қазақстан коммунистік партиясының бірінші хатшысы Дінмұхамед Қонаевтың адал жолдасы болған. 1985 жылдан бастап Кеңес Одағының коммунистік партиясының жаңадан келген бас хатшысы Михаил Горбачев Қонаевқа қарсы іс-әрекеттер бастағанда, Кеңес Аухадиев Қонаевқа қарсы сөз сөйлеуден бас тартып, оны қызметінен босатқан. Қызметінен босатылған соң, 47 жасар Кеңес Аухадиев партия басшылығынан біржолата ысырылып, өз мамандығы бойынша жұмыс істей бастады. 1985 жылдан бастап Республикалық "Главриссовхозстрой" жүйесінде жұмыс істеді. Кейіннен Д.Қонаев қорының вице-Президенті болған. 2022 жылғы 23 қаңтар күні қайтыс болды. Кеңсай зиратында, Д.Қонаев бейітінің жанында жерленген. Марапаттары * Қазан төңкерісі ордені; * Үш мәрте "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. * Парасат ордені (2013) * "Астанаға 20 жыл" медалі (2018) Құрметті азамат * Алматы облысының құрметті азаматы * Алматы қаласының құрметті азаматы * Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы * Панфилов ауданының құрметті азаматы * Көксу ауданының құрметті азаматы * Балқаш ауданының құрметті азаматы Дереккөздер
Мәслихат депутаты

Мәслихат депутаты ( ; — посланный) - Жергілікті мемлекеттік басқару органына тұрғындар сайлаған өкіл; оған жасы жиырмаға толған Қазақстан Республикасының азаматы сайлана алады. Мәслихат депутатының өкілеттігі оны сайлаған күннен басталып, жаңа шақырудағы мәслихат депутатын сайлаған күні, не екілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайларда аяқталады. Мәслихат депутаты тұрғындармен байланыс жасап тұрады, оларды мәслихат жұмысы, жоспарлардың, аумақтың әлеуметтік, экономикалық даму бағдарламаларының орындалуы туралы тұрақты хабарландырып отырады, мәслихат шешімдерінің орындалуын бақылау мен ұйымдастыруға қатысып, қоғамдық пікірді, тұрғындардың сұранысы мен мұқтаждықтарын зерттеп, мәслихатка ұсыныстар енгізеді. Дереккөздер
Әбен Дәуренбеков

Әбен Дәуренбеков - 1939 жылы Шығыс Түркістан ҚХР) өлкесінің Жарсу деген жерінде дүниеге келген. 1967 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген. Талдықорған облыстық «Жерұйық» (бұрынғы «Октябрь туы») газетінде тілші, мектептерде мұғалім болып қызмет істеген. Шығармалары *«Таң», *«Мөлдір тамшы», *«Там-шыбұлақ», *«Балконнан ұшқан көгершін», *«Мамыр айы» атты жыр жинақтарының авторы. Алматы облысы, Панфилов ауданының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Өсиеттік бас тарту

Өсиеттік бас тарту - Өсиет қалдырушы өсиет бойынша мұрагерге мұра есебінен өсиеттік бас тартуды орындауды талап ету құқығын алатын бір немесе бірнеше адамның (бас тартылушылардың) пайдасына қандай да болсын міндеттемені (өсиеттік бас тарту) орындауды жүктеуге құқылы. Заң бойынша мұрагерлер қатарына кіретін адамдар да, кірмейтін адамдар да бас тартылушылар (легетарийлер) болуы мүмкін. Өсиеттік бас тарту мұра ашылғанға дейін немесе ашылғаннан кейін бас тартылушы қайтыс болған жағдайда, бірақ өсиет бойынша мұрагер оны қабылдап үлгерген кезге дейін өсиеттік бас тарту орындалмайды. Бас тартылушы мұра қалдырушының борыштары үшін жауап бермейді. Дереккөздер
Шеп құру

Шеп құру (көне.) — қарсыласты өткізбеу үшін жасалған бөгет. Шеп құру (шабуылдау, ұрыс жүргізу, жою, реттеу, ұстау, оқ ату, іздеу, алыстату секілді түрлерге бөлінеді. Тарихтан сарматтардың шебі қолдың шыбық сүйегі секілді, ал Әмір Темір әскері жаңа туған ай секілді шеп құрғаны белгілі. Дереккөздер
Дамно

Дамно банкінің клиенттер вексельдерін инкассоға есепке қабылдағаны үшін олардан алатын айрықша ақысы (комиссиядан, пайыздардан және пошта шығындарынан тыс); бағалы қағаздарды нақты бағасынан төмен сатқанда олардың бағамынан келетін шығын. # Вексельдерді, темір жол жүк құжаттарын, коносаменттерді (теңіз тасымалы жөніндегі құжаттар) және т.б. инкассалау мен есептеу бойынша тапсырмаларды орындағаны үшін клиенттерден алынатын (комиссия, пайыздар және пошта шығындарынан тыс) ерекше төлем. # Құнды қағаздарды тұрақты құнынан (керсетілген баға) төмен сатқан кезде, олардың бағамынан ұтылу. Дереккөздер