kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қызылоба (Батыс Қазақстан облысы)

Қызылоба — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл, Қызылоба ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жаңақала ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 53 км жерде, Көшім өзенінің сол жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1524 адам (755 ер адам және 769 әйел адам) болса, 2009 жылы 1646 адамды (830 ер адам және 816 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1249 адамды (651 ер адам және 598 әйел адам) құрады. Тарихы 1963-1997 жылдары “Красногор” асыл тұқымды жылқы өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қызылобада және округтегі Айтпай, Төртқұлақ ауылдарында 42 шаруа қожалығы құрылған. Дереккөздер
Бабшылдар

Бабшылдар (араб.-әл-бабийа) — Бабтың (Саийд Әли Мұхаммед Ширазидің) діни -саяси ілімін ұстанушылар. Алғашында бұл ілім діни реформалар жасау сипатында шейхшылдар ортасында пайда болғанымен, бірте-бірте 1848 – 52 жылы Иранда болған халық қозғалысының қозғаушы күшіне айналды. Филос. тұрғыдан Бабшылдар ілімі шииттердің Мәһди идеясына негізделіп, кейбір қағидалары исмаилшылардан, нусайршылардан және друздардан алынды. Бабтың ілімі бойынша, адамзат қоғамы әр дәуірде өзгеріске түсіп, оларға Алла өз пайғамбарларын жібереді, өз тәртіптері мен заңдарын енгізеді. Олар Алланың аяндары арқылы берілмек. Мәңгілік қағидалар болмайды, олар әлеумемтік қарым-қатынастардың өзгеруімен бірге өзгеруі тиіс. Бабшылдар Құран мен шариғат қағидаларына өзгерістер енгізуді талап етті. Заман алмасуы нәтижесінде, Алла жаңа пайғамбар жіберіп отыр, сол арқылы жер бетінде әділдік орнатылуы қажет. Парсы елінде (Иранда) жаңа патшалық орнайды, адамдардың бәрі тең құқылы болады, кейін бұл бүкіл әлемге таралады деп насихаттады. Бабшылдар жеке адамдар құқыларын қорғап, кедейлерден алым-салық алмауды, барлық байлықтың халыққа теңдей бөлінуін, ірі жер иеленушілердің жеке меншігін жоюды талап етті. Сол кездегі тұрмыс-тіршілік қағидаларына қарсы болғандықтан, билік басындағылар Бабшылдар ілімін таратпауға тырысты, олардың көсемдерін қудалап, түрмеге қамады. Алғашқыда Бабшылдар туы астына қыстақ тұрғындары, қолөнершілер, ұсақ саудагерлер көп жиналды, көтеріліс қазіргі Иранның солтүстігінде ғана болды. Бірінші көтеріліс 1848 жылы қыркүйекте Мазендеранда басталды. Оған борфоруштық молда Мұхаммед Әли мен Хусейн Бошру басшылық етті. Көтеріліс 1849 жылы мамырда басылды. Екінші көтеріліс 1850 жылы маусым — желтоқсанда Зенджанда болды. Оған әйелдер белсене қатысты. Көтеріліс басып-жаншылды. 1850 жылы маусымда Нейризде басталған үшінші көтеріліс бірнеше күннің ішінде басылды. Мұнан кейін Бабшылдар қозғалысы бұқаралық сипатын жойды, сонан соң олар террорлық жолға түсті. 1852 жылы тамыздан кейін Бабшылдар жаппай қырғынға ұшыратылды. Дереккөздер
Румелия

]] Румелия, Румели — 14—16 ғасырларда Осман түріктерінің Балқан түбегінде жаулап алған жерлерінің жалпы атауы. Румелия Осман сұлтандығы солтүстік провинциясы деп есептелінді. Оған сол кездегі Болгария, Сербия, Босния және Герцеговина/Герцеговина, Албания, Македония, Эпир және Фессалия кірді. Румелияның орталығы София қаласы болды. Қазіргі кезде Ыстамбұлдан басқа Түркияның еуропалық бөлігі Румелия деп аталады.
Өрнек қала орны

Өрнек қала орны – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген көне қала орны. Орналасқан жері Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы, Өрнек ауылынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Сұлутөр шатқалынан шығатын Алтынсу мен Шұбырынды өзендерінің жағасында орналасқан. Зерттелуі 1985-86 жылдары К.М. Байпақов жетекшілік еткен экспедиция зерттеу жұмыстарын жүргізген. Сипаты Өрнек қаласының орталық бөлігі аумағы 155×160 м болатын төрт бұрыш пішінді, жан-жағы дуалдармен қоршалған. Қоршаудың қазіргі қиранды үйіндісінің биіктігі 5 м-ге, ені 11 – 15 м-ге жетеді. Қоршаудың бойында 31 күзет мұнараларының орындары сақталып қалған. Қазба жұмыстары Өрнектің 8 – 12 ғасырда гүлденген қала болғанын көрсетеді. Қазба жұмыстары барысында тастан безендіріліп жасалған 4 колонна табылды. Мықты бекіністің, мешіттің, әсем сарайдың орындары табылуы Өрнектің кезінде жоғары дамыған қалалар қатарына жататындығын айғақтайды. Ортағасырлық географтар – Ибн Хордадбек пен Құдама Тараз бен Құлан арасында Касриабас, Күлшуб, Жулшүб деген қалалардың болғанын жазып қалдырған. Осындағы Күлшуб қаласы Өрнек болса керек. Мәртебесі 2014 жылы Өрнек қалашығы «Жібек жолының ескерткіштері: Тянь-Шань дәлізі» аталымы бойынша ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне қосылды. 2017 жылы Өрнек республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілді. Дереккөздер
Көзқамандық

Көзқамандық – өз ұлтының мүддесіне немқұрайлы қарайтындардың әсіре ой-пікірлері мен әрекеттерін білдіретін ұғым. Космополиттік көзқарастар негізінде ұлттық сезімді, ұлттық дәстүр мен мәдениетті, отаншылдықты екінші қатарға ығыстыратын, тіпті жоққа шығаруға тырысатын көзқамандар, көбінесе, өз ұлтының салт-дәстүрі мен тілін, ділін білмейді немесе біле тұра сыйламайды яки менсінбейді. Олар ұлттық мүддені қорғауды – ұлттық ерекшеліктермен шектеліп қалу деп ұғады, өздерін әлемдік өркениеттегі басым мәдениет үлгілерімен тәрбиеленген адамдар қатарына қосады. Қазақ әдебиетінде Көзқамандыққа шалдыққан, яғни шыққан тегін ұмытқан кейіпкер бейнесі ең алғаш жазушы Ә.Кекілбаев шығармасында жасалды. “Манас” эпосындағы көзқамандар образдарын талдау арқылы қазақ ғалымы Р.Бердібаев Көзқамандықты өз алдына жеке категория ретінде ғылми-шығармашылық айналымға енгізді. Жат қолында өсіп, өз ұлтына қарсы жаулық пиғылда тәрбиеленген көзқамандардың Отанына қарсы аса қауіпті іс-қимылдары “Манас” эпосында арнайы бір тарауда жырланған. Өз елінің тәуелсіз дамуына іштей қарсылық танытып, оны ашық күрес түрінде емес, қоғамды іштей бүлдіру, яғни өз халқының тілі мен дінін, ділін мансұқтау, өркениет көшіне ілесе алмайтын, келер уақытта мүлде жойылатын ұлт ретінде сипаттау, ұлттың болашағы үшін жасалған кез келген іс-әрекеттерге теріс баға беру, мемлекеттің болашағын тек қана өзге жат мәдениетті қабылдау арқылы ғана елестету тәрізді ұлттық мүддеге қайшы келетін пікірлер тарату Көзқамандық көзқарасқа тән сипат. Көзқамандықтың космополитизмнен айырмашылығы, сол барлық ұлттарда бірдей кездесе бермейді. Ол, негізінен, тәуелсіздігі толық баянды етілмеген мемлекеттердің болашағына іштен де, сырттан да күмәнмен қараушылық қалыптасқан жағдайда бой көрсетіп, саяси-әлеуметтік даму барысында жойылатын, немесе бәсеңситін уақытша құбылыс болып табылады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Қарақұм

.]] Қарақұм, Түрікмен Қарақұмы (түрікменше – Гарагум) – Орталық Азияда, Түрікменстанның 80%-дай аумағын алып жатқан құмды алқап, шөл. Солтүстік және солтүстік-шығысы Сарықамыс ойысы, Әмудария аңғары, оңтүстік-шығысы Қарабел және Бадхыз қыраттары, оңтүстігі Копетдаг етегі, батысы Батыс Узбоймен шектелген. Ауданы 350 мың км 2 . Қарақұм солтүстік Унгуз, Орталық және Оңтүстік-шығыс Қарақұмдарға бөлінеді. Жер беті төбелі жазық. Негізінен, осы жерлер арқылы өткен ежелгі Әмудария, оңтүстігінде Мургаб және Теджен өзендерімен келген құм шөгінділерінен түзілген. Шөлде тақыр жерлер мен сортаңды қазаншұңқырлар, құм төбелер және қырқалар жиі кездеседі. Оңтүстік-шығыс және Орталық Қарақұмдардағы құмды қырқалардың биіктігі 3 – 30 м. Қарақұмның климаты қоңыржай континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы 3°С-тан (оңтүстікте) –5°С-қа (солтүстікте) дейін. Шілдеде орташа температура солтүстігінде 28°С, оңтүстігінде 34°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 60 – 150 мм. Құмды алқаптың солтүстік-шығысымен Әмудария өзені ағып өтеді. Оңтүстік және оңтүстік-батысындағы Мургаб және Теджен өзендері құмға сіңіп кетеді. Эфемерлі өсімдіктер, өлеңшөп, ақ және қара сексеуіл, қараған, астрагал, қылша өседі. Киік, түлкі, қасқыр, қарсақ, шибөрі, т.б. аңдар, бауырымен жорғалаушылар, кемірушілер өте көп; құстардан бозторғай, шіл, т.б. кездеседі. Қарақұм аумағында Түрікменнің негізгі кен байлықтары (газ, мұнай, күкірт) жатыр. Шөлді аумақтың орталық бөлігінен Түрікменбашы (Қарақұм) каналы (ұзындығы 450 км) ағып өтеді. Оңтүстік-шығыс Қарақұмда дүние жүзіндегі ең байырғы Репетек құм ғылыми-зерттеу стансасы және осы аттас қорық бар. Шөлде 6 мыңнан астам құдық орналасқан. Дереккөздер
Бабыл сына жазуы

БАБЫЛ СЫНА ЖАЗУЫ, Вавилон сына жазуы — шығыстық көне жазу үлгісі. Алғашқы негізі біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықта шумерлер арасында пайда болған. Бабыл сына жазуының археологиялық қазбалардан көп табылған түрі — балшықтан жасалған тақтайшалардағы жазулар. Олардағы Бабыл сына жазуының таңбалары сыналап басылған, яғни сәл көлбеу түсірілген, қыры тікбұрышты жұқа таяқшалардан тұрады. Бастапқы Бабыл сына жазуларында идеографиялық жазу қолданылған. Онда нақтылы түсініктер, бұйым, зат атаулары бейне түрінде берілген. Мыс., аяқтың суреті “тұру”, “жүру”, ал соқа бейнесі “егінші”, “жер жырту” деген ұғымдарды білдіреді. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықтың ортасына қарай Бабыл сына жазуында буын жазуы үлгісі қалыптасып, қолданылған бейнелер саны 600-ге дейін азайған. Барынша қарапайым суреттер қолданылып, Бабыл сына жазуын оқу жеңілдей түсті. Тік бағаналар түріндегі оңнан солға қарай жазу дәстүрі енді солдан оңға қарай көлденең, тұтас жолдармен жазылған. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықтың 2-жартысында бабылдықтар мен ассириялықтар 300-дей белгі қолданған. Кейін Бабыл сына жазуы жетілдіріліп, дыбыстық жазуға ауысты. Мазмұнына қарай Бабыл сына жазуымен жазылған жазбалар іс қағаздары, тарихи оқиғалардың қысқаша баяны, эпостық жыр жолдары, сөздіктер, т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Изафет

Изафет (парсыша ezāfe, арабша ) — зат есім сөздердің бір-біріне бағына байланысуынан жасалған сөз тіркестері. Изафет көбіне иран, түркі, семит тілдерінде және урду сияқты иран тілдерінің ықпалына түскен тілдерде кездеседі. Парсы изафеті Парсы тіліндегі изафет түрлері осындай мақсаттарда қолданылады: * Тиесілілікті белгілейді: barādar- e Maryam — Мәриямның ағасы/інісі. Есімдіктермен де пайдаланылады, мәселен barādar- e man — менің ағам/інім, бірақ ауызекі тілде көбінесе тәуелдік жалғауды қолданады: barādar-am — ағам/інім. * Сын есім–зат есім сөз тізбегі ретінде: barādar- e bozorg — үлкен бауыр (аға). * Ат пен тек/лауазым/атақ: Mohammad- e Mosaddeq — Мұхаммед Мосаддық, āghā- ye Mosaddeq — Мосаддық мырза. * Екі зат есім байланыстыру: khiābān- e tehrān — Тегеран көшесі немесе Тегеранға жол. Түркі изафеті Түркі тілдерінде, солардың қатарындағы қазақ тілінде, изафеттің үш түрі бар: * Бір зат есім сөздің екінші зат есімге анықтауыш болып, қосымшасыз қабыса байланысуы арқылы жасалған сөз тіркесі: аллюминий қасық, шуашша чукун çул — темір жол, түрікше orta parmak — ортаң терек, тура аудармасы орта саусақ. * Нөлдік тұлғадағы зат есімнен тұрған анықтауыш сөз бен тәуелдік жалғаудың үшінші жағындағы анықталатын сөзден жасалған сөз тіркесі: орман аң ы , өзбекше O’zbekiston Respublika si — Өзбекстан Республикасы. * Ілік септіктегі анықтауыш сөз бен тәуелдік жалғаулы анықталатын сөзден тұратын сөз тіркесі: аңшы ның мылтығ ы , түрікше at ın ölüm ü — аттың өлімі. Изафет түрлері контекстіге қарай бір-біріне ауыса алады. Мәселен, ауыл баласы – осы ауылдың баласы, бұл мектептің оқушылары – мектеп оқушылары. Изафеттің сыңарлары бір-бірінен алыс тұрып та, байланыса береді, мысалы студенттің бүгін берген жауабы . Басқа тілдерде Түркі изафетіне ұқсас құрылым фин-угр тілдерінде де табылады, алайда олар шығыс тілдері болмағандықтан ол құрылымды атау үшін изафет термині көбінесе қолданылмайды: * Удмуртша мынам ки ы — менің қол ым , ныллэн книга ез — қыздың кітаб ы . * Мажарша Ferenciek ter e — Францискандар алаң ы . Албан тілінде парсы изафеті тәрізді құрылым бар. Оны құру үшін оқшау артикльді қолданады. Мәселен, djali i urtë — ақылды ұл бала, bija е partizanit — партизанның қызы, Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Албания Ғылым Академиясы. Дереккөздер he:סמיכות
Дүйсенкүл Бопова

Дүйсенкүл Бопова (13.12. 1933 ж. т., Ордабасы ауданы Қарааспан ауылы) – еңбек ардагері, облыстың құрметті азаматы (2003). Шымкент педагогикалық институтын (1960), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1965) бітірген. Еңбек жолын 1948 ж. Арыс қалысындағы орта мектепте кітапханашы болып бастаған. 1950 – 1959 ж. Арыс аудандық комсомол комитетінде хатшы-машинка басушы, есепке алу секторының меңгерушісі, аудандық партия комитетінің техникалық хатшысы, нұсқаушысы, аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, облыстық партия комитетінің ұйымдастыру-партия жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, ғылым және оқу орындары бөлімінің меңгерушісі, облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. «Құрмет белгісі» (1971), Еңбек Қызыл Ту (1980) ордендерімен, «Астана», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медальдарымен марапатталған.. Дереккөздер
Шәмшия Кенжеғазықызы Әмірханова

Шәмшия Кенжеғазықызы Әмірханова (1948 жылы туған) – химия ғылымдарының докторы (2005). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды мемлекеттік университетінде кіші ғылым қызметкер, аға ғылым қызметкер, аға оқытушы, доцент, физик] және аналитикалық химия кафедрасының профессоры 100-ден астам ғылыми еңбектің, 1 монографияның авторы. Шығармасы: * Халькогениды металлов: теория, методика, практика. (2002); * Потенциометрический контроль хода реакции восстановления селена (IV) алюминиевым порошком (2001); * Термодинамическое исследование влияния водно-органического растворителя и температуры на процесс комплексообразования ионов металла Ғе (II) с органическими лигандами (2003). Дереккөздер
Бунд

]] Бунд ( – одақ), Бунд партиясы — негізінен Ресейдің батыс облыстарындағы қолөнерші еврейлерді біріктірген ұлтшыл ұйым. Ол Литва, Польша және Ресейдегі бүкіл еврей жұмысшыларының одағы деп аталды. 1897 жылы Вильнода өткен еврей социал-демократ топтарының құрылтай съезінде құрылған. Бунд мүшелері ұлтшылдық пен сепаратизмді уағыздап, еврейлер үшін "мәдени ұлттық автономия" талап етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Бундшылар Ресей өкіметін қолдады. Ақпан төңкерісінен кейін меньшевиктерге қосылып, Уақытша үкіметтің құрамына кірді. Қазан төңкерісі кезінде Бундшылар коалициялық үкімет құруды талап етті және өздерінің 8-съезінде Кеңес өкіметіне қарсы күрестің тактикасын белгіледі. Бунд басшылары Рафаил Абрамович, Исай Айзенштадт, т.б. болды. 1917 жылдың аяқ кезінде Бундтан солшыл топ бөлініп шығып, большевиктерге қосылды. Ал қалған бөлігі кеңес өкіметі тарапынан қуғынға ұшырап, 1921 жылы біржолата таратылды. Дереккөздер
Квятковский Аркадий Николаевич

Квятковский Аркадий Николаевич(29.5.1927, Алматы – 28.10.2001, Алматы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1986), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (1979). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қазақ тау-кен және металлургия (қазіргі Қазақ ҰТУ) институтын бітірген (1956). 1956 – 62 жылдары Алтай тау-кен металлургия институтында ғылыми қызметкер, 1962 – 67 жылдары Қазақстан ҒА-ның Металлургия және кен байыту институтында аға ғылыми қызметкер, 1974 – 2001 жылдары пирометаллургия лаборатория меңгерушісі болды. 1967 – 74 жылдары Қазақ кен байлықтарын механикалық жолмен өңдеу ғылыми-зерттеу және жобалау институтында (“Казмеханобр”) сарқынды суды тазарту әдістері лабораториясын басқарды. Негізгі ғылыми еңбектері түсті металлургия мәселелеріне, мыс өндірудің электртермиялық технологиясы, құрамында алтыны бар пирит металдары мен кварц кентасын өңдеу технологиясына, т.б. арналған. Квятковскийдің жетекшілігімен Жезқазған комбинатында кокс сүзгіші бар электр пештерін пайдаланып мыс-қорғасын-мырыш концентратын қайта өңдеудің жаңа технологиялық әдістері жүзеге асырылды. Дереккөздер: Сыртқы сілтемелер [http://www.ufn.ru/ufn65/ufn65_4/Russian/r654b.pdfКвятковский А.Н. ]
Көз тию

Көз тию – дәстүрлі қазақ қоғамындағы наным-сенім түрі. Қазақ халқы ұғымында жақсы адамға, жас нәрестеге, жүйрік жылқыға, әдемі қызға, т.б. тіл-көз тиеді деп есептелген. Бәйгеде озған жүйрік атқа көз тиеді деп сақтанып, елге көрсетпеуге тырысқан. Жас балаға тіл-көз тимесін деп молдаға дұға жаздырып, оны былғары бойтұмардың ішіне салып, мойнына тағып қойған немесе үстіндегі киімнің омырауының астыңғы жағына қадап қояды. Бала кенет науқастанып қалса, көз тиді, біреудің сұғы өтті деп жорып, оған ащылау әдісімен ем жасайды. Ащылау – тұзды уыстап, баланың жалаңаш денесіне басып, Көз тиюді қайыру әдісі. Жетісу өңірінде жеті ұсақ тасты тұмарша етіп шүберекке тігіп шолақ жең қамзолдың жағасының астыңғы жағына көзге түспейтіндей етіп тігіп қою салты бар. Бұл да тіл-көзден сақтану шарасы. Жас баланы көз тиюден емдеуді кейде үшкіру, түкіру деп те атаған. “Түкіру” көптеген халықтардың магиялық және діни әдет-ғұрыптарында маңызды рөл атқарады. Мысалы, жас келінге, нәрестеге қызыға қараған адамдарды көзің тиеді деп ырымдап, түкіруге мәжбүр еткізеді. Немесе біреуді мақтап жатқан кезде “тіл – аузым тасқа” деп айтады. Егер адамға, не малға көз тисе, “тіл кестіру” арқылы емдеген. Емнен кейін “құдайы” ас беріледі. Сауыққан адам біраз уақыт ешкіммен сөйлеспеуі керек. Нәрестені тіл көзден сақтау дәстүрі Нәрестені тіл көзден сақтау Нәрестені тіл көзден сақтау үшін нәрестенің бесігіне, киіміне тұмар ретінде, жылан басын, үкі, тоғыз моншақ күміс тиындарды іліп қойған. "Көз тиді" деп секем алу Егер "көз тиді" деп секем алған жағдайда сол адамның үйінен бір нәрсесін әкеліп түтетеді. Осылайша қас күштердің беті қайтады. Баланы тіл көзден сақтайды деген сенім болған. Нәрестенің ата-анасы әлде біреудің нәрестеге сұқтана қарағанын, "балаң балпақтай" екен деген сөзін көңіліне алу Егер нәрестенің ата-анасы көңіліне алған жағдайда, іле-шала оған түкірту ырымын жасатады. "Көзінде қалы бар адамның қарағаны тегін жібермейді" деп үйге осындай белгісі бар адамның келуінен қатты сақтанады. Нәресте сұлқ түсіп қатты ауырып қалған кезде Осының "көзі тиді-ау" деген адамды таптырып алып, оған түкіртеді. Басқа да сан түрлі ұшықтау ырымдарын жасайды. Нәрестеге жұрттың назары түспеуі үшін Нәрестені көзден тасалап, оған көбінесе жаман-жәутік, ескі-құсқы кигізіп, бет ауызына әдейі күйе жағып қояды. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Бабыр жазуы

Бабыр жазуы, Бабыр хаты — Захир әд-Дин Мұхаммед Бабырдың 1503—1504 жылы араб әліпбиі негізінде қалыптастырған жазу үлгісі. Ежелгі түркі (шағатай) әдеби тіліне ыңғайланған бұл әліпби 29 әріптен тұрады. Ол жайлы “Бабырнама”, Низамиддин Ахмад Хиротидің “Табақат-и Акбари”, Әбділқадыр Бәдәуидің “Мұнтахаб ат-тауарих”, т.б. шығармаларында айтылады. Арнайы жарияланбағанымен “Бабырнамада” келтірілген өрнектерге, көркем белгілерге қарағанда Бабыр жаңа жазу үлгісін қолданысқа енгізуге біраз әрекеттенген. Дереккөздер
Гүлбаршын Өскенбаева

Гүлбаршын Өскенбаева – 1940 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл мәдени-ағарту училищесінің театр бөлімін бітірген. 1964 жылдан Жамбыл облыстық қазақ драма театрында актриса болып еңбек етеді. Рөлдері Өскенбаева республикада тұңғыш сахналанған М.Шолоховтың «Тынық Дон» эпопеясындағы басты рөл – Аксиньяны, М.Әуезовтің «Қаракөзінде» Қаракөз, «Еңлік – Кебегінде» Еңлік, «Айман – Шолпанында» Айман, В. Шекспирдің «Гамлетінде» Гертруда, Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқтысында» Ақтоқты, Ш. Айтматовтың «Ана-Жер – Анасында» Әлиман, М.Кәрімнің «Ай тұтылған түнінде» Зүбаржат т.б. барлығы 60-қа жуық рөлдерде ойнап, шеберлік танытты. Жетістіктері Ол өзінің өзгелерге ұқсай бермейтін сыршылдығымен, нәзіктігімен, ішкі жан дүниесіндегі иірімдерді көрермендерге көрсете алатын қабілеттігімен көзге түскен актриса. Өскенбаева сахнаға шыққанда өзі сомдап тұрған кейіпкердің көрермендер ойында қалуына ерекше мән беретін, алыстан ойлайтын алғыр талант иесі. 1976 жылы Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды. 1986 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артісі» атағына ие болды. Сілтемелер * Драма * Театр * Жамбыл облысы Дереккөздер
Известия казахского краевого комитета российской коммунистической партии (большевиков)

“Известия казахского краевого комитета российской коммунистической партии (большевиков)” – РК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің журналы. 1920 жылы қыркүйекте ашылған “Известия Киргизского (Казахского) областного бюро РК(б)П и Оренбургского Тургайского губернского комитета РК(б)П” журналының жалғасы ретінде 1925 жылы мамыр-қыркүйекте әуелі Орынборда (1-саны), соңынан Қызылордада шығып тұрды. Барлығы 5 саны жарық көрді. Таралымы 1500 дана болды. Партия органдарының қаулы-қарарлары, губерния, уездік және бастауыш партия ұйымдарының жұмыстары жөнінде материалдар басылды. Сілтемелер
Николай Яковлевич Коншин

Николай Яковлевич Коншин – орыс этнографы, өлкетанушы, тарихшы. Ол студенттер арасында революциялық қозғалысқа қатысқаны үшін тұтқынға алынып, Зайсанға жер аударылды. Кейін Семейге қоныс аударып, қазақ халқының тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы мен ауыз әдебиеті үлгілерін зерттеумен айналысты. Коншин Орыс географиялық қоғамы Семей бөлімшесінің құрылуына (1902 жылы 31 наурызда ашылды) негіз болған Семей облысы статистикалық комитеттінің жанынан ұйымдастырылған өлкетанушылар үйірмесіне жетекшілік етті. Коншин статистикалық комитеттің хатшысы қызметінде жүріп, қазақ даласының әлеуметтік-экономикалық өмірі, табиғи байлығына, тарихы мен географиясына, археологиясына қатысты бай материалдар жинады. Еңбектері 1897 жылы Коншиннің жетекшілік етуімен Семей облысында халық санағы жүргізілді. Бұл жөнінде ол өзінің «Ресей империясы тұрғындары арасында жүргізілген алғашқы жалпы халық санағы» деген еңбегінде толығырақ жазған. Коншин архив материалдары мен статистикалық мәліметтерге сүйеніп, Семей облысының тарихына, ондағы тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына, қазақтардың отырықшылыққа көшуіне, бұл өңірдегі көші-қон ісіне қатысты очерктер жариялады. Коншиннің қазақтардың тұрмыс-тіршілігіне байланысты материалдар жинау мақсатында жасаған бірнеше экспедициясының нәтижесінде «Семей облысы қазақтарының экономикалық өмірі туралы очеркі» (1901) жарық көрді. Бұл еңбегінде қазақтар мен орыстардың Ертіс аңғары мен Семей өңіріне келіп қоныстануы, т.б. туралы баяндалады. Коншин 1890 жылы Абай Құнанбаевпен танысып, тығыз қарым-қатынаста болған. Коншиннің «Қазақ жұты туралы жазбалары», «Шұғышаққа сапар», «Земство және қазақтар», «Қазақ жер құрылысының жаңа жобасы», «Дала өлкесіндегі қоныс аударушылар үшін қауіп-қатерлер», т.б. еңбектері жарық көрген. Коншин «Семей облысының естелік кітаптарының» редакторы (1897–1902) болды. Орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесін ұйымдастыруда көп еңбек сіңірді, сол бөлімшеге жетекшілік етті. Семей облысынан Мемлекеттік думаға депутат болып сайланған. Дереккөздер
Шәріпбай Кенжаев

Шәріпбай Кенжаев(1918, Бостандық ауданы, Піскем қыстағы – 2004, Сарыағаш ауданы Құркелес ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1948). *1928 – 1939 жылдары Сұлтанов атындағы ауыл шаруашылық артелінде колхозшы *1939 – 1941 жылдары Кеңес Армиясы қатарында *1942 жылы сол ауыл шаруашылық артелінде жұмысшы, кейін аға жылқышы *1948 – 1955 жылдары Карл Маркс атындағы ұшымшарда ферма меңгерушісі *1956 жылдан Сарыағаш ауданы Карл Маркс атындағы мақта кеңшарында жұмысшы болды. *Озат жылқышыға КСРО Жоғары Кеңесі Президумы 1948 жылы 23 шілдедегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Дереккөздер
Орта мектеп

Орта мектеп — жалпы не арнаулы орта білім беретін оқу орны. Орта ғасырлардағы еуропалық Орта мектептерде діни және «жеті салалық классикалық өнер» атты білім түрлері сатылана оқытылды. Қайта өрлеу дәуірінде қоғам дамуының жаңа талаптарына сәйкес түрлі типтегі гимназия, колледж, пансионаттар мен арнаулы (әскери) училищелер пайда болды. Орта ғасырлардағы Орта Азия елдерінде, оның ішінде қазақ даласында медреселер кең тарады. Олар мешіттер жанында болды, ал қалалардағы ірі оқу орындары дербес жұмыс істеді. Медреселерде діни және дүнияуи пәндер оқытылды. Медресе ұстаздары жекелеген шәкірттерді бейімділігі мен қабілетіне орай жеке-дара баулып, дінтану, философия, математика, астрономия, медицина, т.б. ғылым салаларын тереңдете оқытты. Ресей отарына айналғаннан кейін Қазақстанда медреселермен қатар орыс, орыс-қазақ және қазақ мектептері мен училещелері ашыла бастады. 1917 жылы Қазақстанда 17 Орта мектеп– 4 реалдық училеще, 4 ерлер және 9 қыздар гимназиясы жұмыс істеді. Оларда қазақтан 139 ұл, 76 қыз бала оқыды. Кеңес өкіметі құрылған соң Орта мектептер 9 жылдық бірыңғай еңбек мектебі болып қайта құрылды. Сонымен қатар Орта мектептің жаңа түрі – жұмысшы факультеттері дүниеге келді. 1932 – 33 оқу жылынан бастап Орта мектеп онжылдыққа айналды. КСРО-дағы Орта мектептер қатарын дүниежүзілік соғыс жылдары жұмысшы және шаруа жастары мектептері толықтыра түсті. Соғыстан кейінгі жылдары жалпы білім беретін еңбек политехникалық мектептері, жалпы және арнаулы орта білім беретін техникумдар мен училещелер құрылды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде жалпы орта білім Орта мектептерде бастауыш, негізгі және жоғары сатылар бойынша, кәсіптік мектептер (лицейлер) мен колледждерде күндізгі және кешкі оқыту түрінде беріледі. Кәсіптік мектептер мен колледждерде кәсіби біліммен қатар жалпы орта мектептің жоғары сатысының бағдарламасы да оқытылады. Дереккөздер Мектеп
Бақытжан Бейсенбекұлы Әнәпияев

Бақытжан Бейсенбекұлы Әнәпияев (2.4.1963 жылы, Жамбыл облысы, Сарысу ауданында туған) – биология ғылымдарының докторы (2001). Өмірбаяны * ҚазМУ-дың (1987, қазіргі ҚазҰУ) биология факультетін бітірген. * Қазақ ұлттық тағамтану академиясында (1980) қызметкер. * Ботаника институтында (1983) ғылыми қызметкер. * ҚазМУ-дың биология факультетінде (1984) ғылыми қызметкер. * Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институтында (1997) жұмыс істеді. Ғылыми еңбектері Әнәпияевтің ғылыми жұмысы астық тұқымдас дақылдарының гаплоидтық биотехнологиясын және оның экономика тиімділігін зерттеу мәселелеріне арналған. Әсіресе, бидайдың гаплоидтық биотехнологиясын жан-жақты зерттеу нәтижесінде бидайдың жоғары өнімді сорты алынды. * Әнәпиев 130-дан астам ғылыми мақала, монография («Культура микроспор и гаплоидная биотехнология пшеницы», А., 2001), патенттердің авторы. Дереккөздер
Александр Андреевич Корабельников

Александр Андреевич Корабельников (1949, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Ильинка ауылы) – әскери ғылымының докторы (1992), профессор (1993). *1970 - Ташкент жоғары жалпы әскери командалық училищесін, *1980 - әскери академиясын бітірген. *1970–1977 жылдары Орта Азия әскери округінде взвод, рота, батальон командирі, кейін әскери академияда аға ғылыми қызметкер, ғылыми-зерттеу лабораториясының бастығы қызметін атқарған. *1994 жылдан Ресей Қарулы күштері Жалпы әскери академиясында кафедра бастығының орынбасары. Бірнеше әскери-теориялық еңбектері үшін белгілі Ресей әскери теоретигі А.А.Свечин сыйлығы берілген. Дереккөздер
Алтынбек Жолдасұлы Кенжеков

Алтынбек Жолдасұлы Кенжеков (13 маусым 1941, Отырар ауданы Шәуілдір ауылы – 27 желтоқсан 2001, Алматы) – актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артісі (1991), Қазақстанның халық артісі (1996). Өмірбаяны * Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1964). * 1959 жылдан Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрының артисі болды. Рольдері Кенжеков осы театр сахнасында жүзден аса рөл ойнады. Жәрдем, Ғани Мұратбаев (Ш.Хұсайыновтың «’’Жартасы’’» мен «’’Алғашқы ұшқындарында’’»), * Диуана (М.Кәрімнің «’’Ай тұтылған түнінде’’»). * Нұрбек, Нарбек (Б.Мұқайдың «’’Қош бол, менің ертегім’’», «’’Заманақырында’’») * Гамлет (У.Шекспирдің осы аттас трагедиясында) * Шоқан (С.Мұқановтың «’’Қашқар қызында’’») * Сәкен Сейфуллин (Қ.Сатыбалдиннің «’’Ұзақ жолында’’») * Жуан-Жуан (Ш.Айтматовтың «’’Жан азабында’’») * Мұрат, Жамбыл (С.Жүнісовтің «’’Қызым, саған айтамын’’» мен «’’Жамбылдың даңғыл, тарғыл жолдарында’’») * Ақылбек (Б.Жәкиевтің «’’Әке тағдырында’’»), т.б. рөлдері актердің шығармашылық мүмкіндігінің молдығын көрсетті. Режиссерлік еңбегі Ол режиссерлік жұмыспен де айналысып: * Ж.Тәшенов пен И.Саввиннің «’’Беу, қыздар-ай’’» * М.Хасеновтің «’’Пай-пай, жас жұбайлар-ай’’» * Ә.Әбішевтің «’’Атыңнан айналайын, Мәди’’» * Т.Ахтановтың «’’Махаббат мұңы’’» * О.Бөкеевтің «’’Мен сізден қорқамын’’» * Ш.Мұртазаның «’’Жетім бұрыш’’» * Д.Исабековтің «’’Анасын аңсаған қыз’’» * Жәкиевтің «’’Әке тағдыры’’», т.б. спектакльдерді қойып, көрермендер көңілінен шықты. Кенжековтің кино саласы дамуына да қосқан үлесі мол. Ол киноэкранда жасаған, ойнаған оншақты рөлдермен қатар, орысша фильмдерді қазақшалауда (2000-ға жуық фильм) көп еңбек сіңірген. Марапаттары * «’’Құрмет’’» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әшірәлі Кенжеұлы

Әшірәлі Кенжеұлы (6 желтоқсан 1946 жыл, қазіргі Түркістан облысы Келес ауданы Көлтоған ауылы - 19 қыркүйек 2001 жыл, Алматы) — актер. Қазақстанның халық әртісі (1998 жылы). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актері (1968-2001 жылдары). Жалпы мәліметтер Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1969). Өнер жолын 1968 жылы Қазақ академия драма театры сахнасынан бастады. Ол Қозы (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы-Көрпеш -Баян сұлуында"), Алшағыр, Көлбар, Кеңгірбай (М.Әуезовтің "Қара қышлақ Кобыланды", "Айман - Шолпаны", "Еңлік - Кебегінде", Абай (Б.Римованың "Абай -Әйгерімінде"), Демесін, Айтөре (Д.Исабековтің "Кішкентай ауылы" мен "Ескі үйдегі екі кездесуінде"), Қайырбай(С.Балғабаевтың"Ғашықсыз ғасырында"), Мард (Шахимар-деннің "Томирисінде"), Құнанбай (И.Сапарбайдың "Абай - Әйгерімінде"), Гарпагон (Ж.Мольердің "Сараңында"), т.б. рольдерді шебер орындады. Жеке өмірі Қаңлы тайпасы Сары Қаңлы руы Миям тармағынан шыққан. Жары: Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актрисасы. Қазақстанның халық артисі. «Парасат» және «Құрмет» Ордендерінің иегері Торғын Жылқышықызы Тасыбекова. Дереккөздер
Баварлар

Баварлар (нем. Bayern, лат. ) — герман тайпасы. Қазіргі Германиядағы Бавария жерін және оның Оңтүстік мен шығыс өңірлерін мекендейді. Баварлар 480 — 550 жылы Рим провинциялары Реция, Норика жеріне келіп қоныстанған. Негізінен роман тектілерден (маркомандардан) құралған. Баварлар аты алғаш 6 ғасырдағы остгот тарихшылары Кассиодардың “Готтар тарихы” мен Йорданның “Геттердің шығу тегі мен әрекеттерінде” аталады. Бабырнама 6 ғасырда дербес герцогтық құрады. 591 жылы Баварлар мемлекеті Франк мемлекетіне тәуелді болады, кейін оның құрамына енеді (788). 7 ғасырдан бастап франктер Баварлар арасына христиан дінін тарата бастайды. 10 ғасырдыңбасында герцогтық болып қайта құрылды. 10—13 ғасырлардың аяғында Баварлар герцогтығы ыдырады да, герцог Альбрех ІV тұсында (1467—1508) қайта бірікті. Баварлар отыз жылдық соғысқа (1618 — 1648) араласты. 17 ғасырда князьдық қалыптасты. Испан мұрагерлігі (1701 — 1714) мен Австрия мұрагерлігі үшін болған (1740—1748) соғыстарда Францияны жақтап, ал 18 ғасырдыңаяғында Францияға қарсы соғыстарға қатысты. 1806 жылы корольдық болып құрылып, Рейн одағына кірді. Наполеон соғыстары кезінде Баварлар жері Солтүстік-батысқа қарай біршама кеңіді. 19 ғасырда Баварларда нарықтық қатынастар қалыптаса бастады. 1871 жылы Баварлар Герман империясына қосылды. Германияда 1918 жылғы Қараша революциясы нәтижесінде Баварларда Республикасы үкімет құрылды. Кеңес Одағының араласуымен 1919 жылы сәуірде коммунистер басқарған Бавар кеңес республикасы құрылды. Бірақ ол герман өкіметі тарапынан тез жаншылды да, сол жылы Веймар конституциясына сәйкес Баварлар Герман Республикасының құрамына енді; қаласының Немістер. Дереккөздер
Ортасу

Ортасу – Іле алабындағы құрғақ арна. Алматы облысы Балқаш ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 184 км. Шетбақанастың сол тармағы Сарыесік түбегі тұсында Балқаш коліне құяды. Арнада көктемде ғана қар суынан болатын ағын жазда тартылып қалады. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-ге жетпейтін 9 саласы бар. Өзен алабын Балқаш ауданының тұрғындары (қыста, күзде, көктемде) мал жайылымына пайдаланады. Дереккөздер
Кебекбай Байтарұлы

Кебекбай Байтарұлы (1821, Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Мәтібұлақ басы – 1908, сонда) — би, шешен. Ұлы жүз құрамындағы Дулат тайпасының Жаныс руынан. Кебекбай шешен – әрбір іске әділ билік айтқан кісі. Ол кезінде Тезек төре, Ескелді, Балпық, Тәнеке билер, Бәйтік, Төрекелді, Анатай батырларға жөн-жосық, тоқтам айтқан би. Осы күнге дейін Кебекбай айтыпты деген сөз ел арасында көп.. Дереккөздер
Валентина Степановна Корнилова

Валентина Степановна Корнилова (29 қаңтар 1908, Қазан, Татарстан – 1988, Алматы) – биология ғылымының докторы (1963), профессор (1964). 1930 - Қазан университетін бітірген. 1935-1964 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, профессор, 1964-1984 - кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Основные этапы развития Кайнозойских флор в Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері ботаника, палеоботаника мәселелеріне арналған. «Құрмет Белгісі» орденімен және медалдармен марапатталған. Дереккөздер
Жеңіс Жүнісбекқызы Қожантаева

Қожантаева Жеңіс Жүнісбекқызы (17.4.1943 ж.т., Қызылорда облысы Шиелі ауданы Шиелі кенті) –биология ғылыми докторы (1994), профессор (1996). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институттын (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетті) бітірген (1965). Осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1965–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан профессор Ғылым еңбектері паразитті саңырауқұлақтардың биология ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Қ. 7–9 сыныптарға арналған «Биология» оқулығы авторларының бірі (2003–05). 70-тен астам ғыл. жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Багам аралдары

Багам аралдары , толық ресми атауы — Багам аралдары достастығы — Атлант мұхитындағы Флорида түбегінің Оңтүстік-шығыс жағалауынан Кубаның шығыс жағалауына дейінгі аумақта жатқан 700-ден астам аралдарды қамтитын мемлекет. Жерінің аумағы 13,9 мың км². Халқы 276 мың (1995), 85%-і зәңгілер мен мулаттар, 15%-і ақ нәсілділер. Астанасы — Нассо қаласының мемлекеттік тілі — ағылшын тілі. Негізгі діні — протестанттық. Британия достастығына енеді. Багам аралдарының билеушісі Ұлыбритания королевасы болып есептеледі де, елді оның өкілі — генерал-губернатор басқарады. Үкімет басшысы — премьер-министр. Заң шығару билігін сенат пен өкілдер палатасынан тұратын парламент жүргізеді. Ең ірі аралдары: Андрос, Үлкен Абако, Үлкен Багам. Жер бедері жазық. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 60 м. Климаты тропиктік, пассаттық. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 1100 — 1600 мм. Қыс айларының орташа температурасы 19ӘС, жаздағы орташа температура 31 о С. Шілдеден қазан айына дейін дауылдар болып тұрады. Топырағы қызыл қоңыр және қызғылт сары. Аралдардың басым көпшілігін тропиктік ормандар алып жатыр. Тарихы Багам аралдарын 1492 жылы Христофор Колумб ашқан. Аралдарда 17 ғасырдың 70-жылдарында ағылшын қоныстары пайда бола бастады. 1783 жылдан бастап Англияның отарына айналды. 2-дүниежүзүлік соғыс жылдарында АҚШ Багам аралдарында бірқатар соғыс базаларын орнатты. Багам аралдары 1973 жылы 10 шілдеден бастап дербес мемлекет болып есептеледі. Багам аралдары БҰҰ-на, Американ мемлекеттері ұйымына мүше болып табылады. Экономикасы Экономикасының негізін туризм (60%-і), қаржы операциялары және сауда құрайды. Мұнай өңдеу, цемент, дәрі-дәрмек өндіру салалары бар. Ананас, цитрус, кокос пальмасы, қант құрағы өсіріледі. Теңізден лангуст, устрица, теңіз тасбақасы ауланады. 80%-ке жуық тауарлар шеттен келеді. Негізгі сауда серіктестері — АҚШ, Жапония. Багам аралдары дүние жүзіне әйгілі демалыс орны болып табылады. Дереккөздер
Кентау қалалық әкімдігі

Кентау қалалық әкімдігі – Түркістан облысындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылы Түркістан қалалық әкімдігінің құрамынан қосылған 12 ауылдық округ 2021 жылдың 12 наурызында жаңадан құрылған Сауран ауданы құрамына өтті. Әкімдік орталығы – Кентау қаласы. Әкімшілік құрамы Кентау қалалық әкімдігіне 1 ауылдық округ пен 3 ауылдық әкімшілік кіреді: Шаруашылығы (2003 жылғы мәлімет) Л. Алиева 2003 жылы қалалық әкімдігінің кәсіпорындары 2041,8 млн. теңгеге өнеркәсіп өнімін өндірді: барит кені – 32,5 мың тонна, баритті концентраты – 16,2 мың тонна, 13 бірлік – экскаватор, 434,7 мың кВт трансформаторлар шығарды. Кентау қалалық әкімдігінің ауыл шаруашылық саласы Қарнақ ауылының аймағында орналасқан. Барлығы 178 агроқұрылым бар, оның 8-і ӨК, 2-і ЖШС, 166 шаруа қожалығы. Ауыл шаруашылық жалпы өнімінде: көкөніс дақылдарының (47,4%), картоп (14,1%) және ет өндірудің (10,5%) үлес салмағы басым. Кентау қалалық әкімдігі аумағында 8 аурухана, 4 емхана, 1 дәрігерлік амбулатория, «Ыбырайым», «Медцентр» ЖШС жұмыс істейді. Білім беру, мәдениет саласында 22 орта мектеп, балалар шығармашылық үйі, С.Байтереков атындағы музыка мектебінің бөлімшесі, Балалар көркемсурет мектебі, 7 кітапхана, 3 ауылдық клуб жұмыс істейді. . Дереккөздер
Көйлек

Көйлек – әйелдерге арналған киімнің бір түрі (Қазақстанның кейбір аймақтарында ерлер жейдесін де Көйлек деп атайды). Қыздар мен әйелдер Көйлегін бүрмелі, тік етек, қос етек, үш етек, көп қатарлы деген бірнеше түрге бөледі. Қос етек Көйлек бір етектің үстіне бір қатпар етек қосылып тігіледі. Көп етек Көйлекке екі, үш етек қосып тіккен. Кең етекке ештеме қоспай тігіледі. Тік етек, кең етекті Көйлекті қарт әжелер, бүрмелі Көйлекті көбінде орта жастағы әйелдер, қатарма, таспа жүгірткен бүрмелі, қос етек Көйлекті жас келіншектер мен қыз балалар, етегі үш қатпардан көп қатарма қатпарлы Көйлекті жаңа түскен келіншектер мен бойжеткен қыздар киеді. Етегінің қатпарына сай жеңіне де қатпар түсіріледі. Тана, шытырма, жармалармен сәнделеді. Көйлектер тігілген матасының түріне, мақсатына (күнделікті киілетін Көйлек, жиын-тойға арналған “кештік” Көйлек, т.б.) байланысты да бөлінеді. Дереккөздер ; , Ата кәсіп, А., 2001. Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Орта сызық

Орта сызық – 1) үшбұрыштың Орта сызықты – үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын кесінді (үшінші қабырғасы табаны деп аталады). Үшбұрыштың Орта сызықты табанына параллель және оның жартысына тең; Орта сызық арқылы бөлінген үшбұрыш бөліктерінің ауданы 1:3 қатынасындай болады; 2) трапецияның Орта сызықты – оның бүйір қабырғаларының ортасын қосатын кесінді. Ол трапецияның табандарына параллель және олардың қосындыларының жартысына тең. Дереккөздер
Кентау шұғыласы

«Кентау шұғыласы» газеті, «Кентау» газеті – Түркістан облысындағы тұңғыш басылымдардың бірі. 1927 жылы құрылған Ащысай кеніндегі еңбек пен жұмысшылар өмірін насихаттайтын басылым ретінде 1933 жылы қараша айында «’’Қаратау кеншілері’’» – «’’Горняки Каратау’’» газеті ашылды. Соғыс жылдары әрбір жетінші оқты шығарған Ащысай кеніндегі еңбекшілер ерлігі осы басылымда жарияланып отырды. Соғыстан кейін газет Ащысай полиметалл комбинаты парткомының органына айналды. 1956 жылы мамырда басылымның аты «’’Кентау правдасы’’» – «’’Кентауская правда’’» болып өзгеріп, оған И.Шүлембаев, Т.Қорабаев, М.Сосунов, А.Олейниковтар редактор болды. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері ҚР Журналистер одағының мүшесі, «Оңтүстік Қазақстанның 2002 жылғы таңдаулы журналисі» Ағия Қуандыққызы Беркімбаева басқарып келеді. Дереккөздер
Көк

Көк – иі қанбаған,шылғи қайыстан тілінген таспа. Оны, көбінесе, ірі қараның (өгіз, түйе) жон терісінен дайындайды. Мұндай мықты Көкті кереге сағанағын бір-бірімен тізіп бекіту үшін қолданады. Ол үшін Көк қайыс ұшын жарып тіледі де, оған жіңішке таспаланып тілінген екінші ұшын өткізіп, тесілген 2 сағынан көздерге өткізіп, арғы ұшын тұйықтап түйіп, кепілдеп тастайды. Көк кепкен соң қатайып берік болады. Кереге торларының биіктігін сол Көктермен есептейді. Көкке кей жерлерде түгі жидітілген жылқы терісін де қолданады. Кезінде Көкпен батырлар сауытын, ат кежімі, қалқан қатарлы қару-жарақ бөлшектерін қосып, өзара берік ұстастырған. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Түйе жарыс

Түйе жарыс — халықтың ертеден келе жатқан спорт ойындарының бір түрі. Жарысқа қосылатын түйелері іріктеліп алынып, күн ілгері жаратылып, бапталады. Түйе жарысы да ат жарысына ұқсас ерекше бір спорт түрі. Түйе жарыс ат жарысына қарағанда неғұрлым қысқа қашықтықта өткізіледі. Дегенмен бабына келіп, әбден жараған түйелер кейбір, анау-мынау аттарға жеткізбейтін болған. Ондай түйелерді ертеде «желмая» деп те атаған. Түйе жарысқа негізінен жігіттер қатынасады. Жарысатын жердің қашықтығын жарысты ұйымдастырушылар, төрешілер белгілейді. Жарыс болатын жерге күн ілгері белгі қойылады, сол жерге дейін бір төреші ере барады. Жарыс төрешінің берген белгісі бойынша басталады. Озып келген түйешіге күн ілгері белгіленген сыйлық беріледі. Тағы қараңыз * Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі Дереккөздер
Клара Жантөреқызы Қожахметова

Қожахметова Клара Жантөреқызы (11.3.1951 ж.т., Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау аудан Ащысай а.) – педагогикалық ғылым докторы (1999), профессор (2000). Халықаралық педагогикалқ академиясының толық мүшесі (2002). Орал педагогика институттын (1974, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) және ҚазПИ-дің (1989, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген.Батыс Қазақстан облысында (1974–81) және Алматы қалаласында (1981–83) орта мектепте мұғалім, директордың орынбасары, Республика Мұғалімдер білімін жетілдіру ин-тында әдіскер, кафедра меңгерушісі (1983–2002), Қазақ білім академиясында тәрбие мәселелері ин-тының директоры (2003–05) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қазақ мемллекеттік қыздар педагогика университеттінде проректор. Сорос-Қазақстан қоры грантының (2000) және Ы.Алтынсарин атынд. сыйл. (2006) лауреаты. Дереккөздер
Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві

Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві— ғылыми-құжаттық мекеме. .]]1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, “Қосшы” одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 — 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аударма архиві бар. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Моисей Израилевич Корсунский

Моисей Израилевич Корсунский (19.4.1903, Ресей, Ростов қаласы – 6.10.1976, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1945), профессор (1944), Қазақстан ҒА-ның академигі (1962). *1926 - Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын бітірген. *1926-1928 - Ленинград Физика-техникалық институтының аспирантурасында оқыған. Т *1929-1934 - Омбы Сібір физика-техникалық институтында лаборатория жетекшісі, *1934-1938 - Украинадағы Харьков фармацевтика институтында кафедра меңгерушісі, Украина физика-техникалық институтында бөлім бастығы, *1952-1962 - Харьков авиация институтында кафедра меңгерушісі, Харьков политехникалық институтында профессор қызметтерін атқарған. *1962-1976 - Қазақстан ғылым академиясының ядролық физика институтында бөлім меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері ядролық физикаға, қатты дене физикасына, шала өткізгіштер физикасына арналған. Ол – рентген сәулелерін және оның көмегімен заттың құрылысын, сондай-ақ ядролық изомерия құбылысын алғаш зерттеушілердің бірі. Оның көптеген ғылыми еңбектері зарядталған бөлшектерді фокустау әдісіне арналған. Шала өткізгіштердің фотоэлектрлік қасиетін зерттеу нәтижесінде олардағы аномалды фотоөткізгіштік құбылысын ашты. Дереккөздер
Қожахметұлы Кеңес

Қожахметұлы Кеңесбай (1.8.1938 ж.т., Алматы облысы Ұйғыр ауданы Сүмбе а.) – тарих ғылым докторы (1997), профессор (1999). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Гуманитарлық (1990) және Жаратылыстану (1991) ғылым академияларының академия ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2001, 2009). ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1967) бітірген. Мәскеу мемлекеттік университетті жанындағы Азия мен Африка елдері институттында (1964–65), Каир университеттінде (1966–67) стажер, ассистент, аға оқытушы, доцент, декан (1963–84); 1984–2003 жылдан кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. 2003 жылдан профессор «Азия және Африка халықтары ынтымақтастық ұйымының қарулы ұлт-азаттық күрестерін қолдауы (1955–1975)» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 10 томдық ҚазҰУ-да шығыстану ф-тін ашуға ат салысқан ғалымдардың бірі. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясының ғыл. кеңесшісі. 100-ден астам ғылым жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Известия русского географического общества

“Известия русского географического общества” – байырғы географиялық ғылыми журналдардың бірі. Орыс географиялық қоғамының 1846 жылдан шыққан “Запискаларына” қосымша ретінде “Географические известия” деген атпен 1848 жылдан шыға бастады. “Вестник Географического общества” (1851 – 60), “Известия Русского географического общества” (1865 – 1925), “Известия Государственного географического общества” (1925 – 40), “Известия Всесоюзного географического общества” (1940 – 1994) деген аттармен шықты. 1994 жылдан “Известия русского географического общества” аталды. Журнал географиялық ғылымдардың теориялық, әдістемелік, методологиялық, т.б. мәселелері, КСРО мен шет елдердің жеке аймақтарының физикалық, экономикалық географиясы, географиялық жаңа ашулар туралы әр түрлі материалдар жариялады. Географиялық қоғамның филиалдары мен бөлімшелерінің жұмысы туралы жазады. Жылына 6 рет шығады. Сілтемелер Сыртқы сілтемелер *[http://www.rgo.ru/ Орыс географиялық қоғамы]
Орта Сібір таулы үстірті

Орта Сібір таулы үстірті — Солтүстік Азияның орта бөлігіндегі физика-географиялық аймақ. Шығыс Сібірде, Ресейдің Красноярск өлкесі, Иркутск облыстары мен Саха (Якутия) жерінде. Солтүстігнде Солтүстік Сібір ойпаты, шығысында Орта Якут ойпаты, Лена өзені, оңтүстігінде Шығыс Саян жотасы, Байкал алды, Байкал сыртымен шектеседі. Жерінің аумағы 4 млн. км². Сібір платформасына сәйкес келеді. Үстірттер (Вилюй, Тунгус, т.б.) мен бұйраттардан (Енисей, Ангара, т.б.) тұрады. Орташа биіктігі 500 – 900 м. Ең биік жері Путорана үстіртінде (1701 м) көпжылдық тоң кең тараған. Климаты тым континенттік. Қаңтарда жылдық орташа температурасы –18°С, ең төменгісі –65 – 68°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 500 мм, Путоранада 700 – 800 мм. Ірі өзендері: Тунгуска, Ангара, Хатанга, т.б. Негізінен балқарағай, қарағай ормандары, солтүстігінде тундра, оңтүстігінде орманды дала алқаптары тараған. Кен байлықтарынан: көмір, темір, мыс, никель кентасы, алтын, алмас, графит, тас тұзы, табиғи газдың мол қоры бар. Дереккөздер
Өтеген батыр ескерткіші

Өтеген батыр ескерткіші – қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінде қол бастаған батыры Өтеген Өтеғұлұлына қойылған ескерткіш. 1999 жылы батырдың 300 жылдығына орай Қордай атындағы Мәдениет сарайы алдына қойылған. Оның мүсіншісі – Д.Жолшиев, архитекторы – М.Ким. Ескерткіш биіктігі 7 м болатын іргетастың үстіне қойылған. Мыстан жасалған мүсіннің биіктігі 4,1 м. Сілтемелер * Батыр * Жоңғар * Мүсін Дереккөздер
Багамдықтар

Багамдықтар — Кариб теңізіндегі Багам аралдарының халқы. Халық саны 250 мың (1990). 85%-і қара нәсілділер мен мулаттар. Тілі Багамдықтар ағылшын тілінде сөйлейді (креол ерекшеліктерімен). Діні Сенушілер арасында англикандар басым, баптистер, пресвитериандар, методистер бар, 20%-дан астамы католиктер, африкалық культтердің қалдықтары сақталған. Тарихы Багамдықтардың түп аталары Африка тайпаларынан шыққан; оларды 17—19 ғасырларда ағылшындар осы аралға әкелген. Аралдардың өзге халықтары ағылшындар (негізінен, 17—18 ғасырларда қоныс аударғандардың ұрпақтары), гректер, т.б. Қазір Багам аралдары деп аталатын аралдарға адамдардың ең ерте келуі біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында болды. Аралдардың алғашқы тұрғындары лукаяндар болды, аравакан ​​тілінде сөйлейтін тайно халқы, олар Кариб теңізінің басқа аралдарынан шамамен 500 және 800 жылдар аралығында келген. Ең алғашқы тұрақты еуропалық қоныс 1648 жылы Элеватерде болды. 18 ғасырдағы құл саудасы кезінде көптеген африкалықтар Багам аралдарына ақысыз жұмыс үшін құл жұмысшылары ретінде әкелінді. Олардың ұрпақтары қазір Багам халқының 85% құрайды. Багам аралдары 1973 жылы 10 шілдеде Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Кәсібі Негізгі кәсібі – туристерге қызмет көрсету. Сонымен қатар мұнай өңдеумен, тұз, балық және теңіз өнімдерін өндірумен айналысады. Көкөністер мен жемістер өсіріледі. Тұрмыс салты Багам аралдары екі тапқа бөлінеді: жоғарғы тапқа саясаткерлер, бизнесмендер және басқа да ауқатты адамдар, әдетте ақ немесе ақшыл түсті адамдар кіреді. Орта тапқа бизнесмендер де кіреді, бірақ төменгі деңгейде мемлекеттік қызметшілер, негізінен қара нәсілділер мен азиялықтар. Жоғарғы таптың адамдары жақсы киімдерімен, үлкен қалалардағы үйлерімен көзге түседі. Әйелдер заң бойынша ерлермен тең деп саналады, бірақ ер адамдар басқару қызметтерінде және көбінесе әйелдеріне қарағанда көбірек жалақы алады. Әйелдер негізінен мұғалім, дәрігер болып жұмыс істейді. Багамдықтар ыстыққа төтеп беру үшін ашық киім пайдаланады. Әйелдер көйлек, ерлер жеңіл матадан жасалған шалбар, жейде, шорт киеді. Ресми шаралар мен шіркеулерде олар аяқтары мен қолдарын жасыратын киім киеді. Багам аралдарының тағамдарына - теңіз өнімдері, балық, ұлулар, теңіз шаяндары, крабтар, сондай-ақ тропикалық жемістер, күріш, бұршақ және шошқа еті кіреді. Дәмдеуіштерге чили (ащы бұрыш), лайм, қызанақ, пияз, сарымсақ, имбирь, даршын, ом және кокос жаңғағын пайдаланады. Аралдарда сусындардан ром негізіндегі сусындар танымал. Дереккөздер