kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Салтанат Уәлиханқызы Каменова

Салтанат Уәлиханқызы Каменова (20 шілде 1953 жылы туған, қазіргі Павлодар облысы, Аққу қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2002), профессор (2005). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1977, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. * Мәскеу қаласындағы КСРО Медицина академиясы қарамағындағы Неврология ғылыми-зерттеу институтының ординатурасы (1984) мен аспирантурасын (1987) бітірген. * Павлодар қалалық емханасында телімдік терапевт-дәрігер (1977–83) * Алматы мемлекеттік дәрігерлер білімін жетілдіру институтында аға зертханашы (1988–89), ассистент (1989–95), доцент (1995–2002), профессор (2002–03) қызметтерін атқарды. * 2004 жылдан кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері * «Эпилептические припадки у больных с дисциркуляторной энцефалопатией. Структурные и нейрофизиологические основы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. * 4 өнертабыстық патенті бар. Дереккөздер
Имантау (тау)

Имантау – Көкшетау қыратының орталық бөлігінде, Имантау көлінің оңтүстігіндегі дөңгелене келген оқшау тау. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданы аумағында. Абсолюттік биіктігі 621 м. Ұзындығы 7 км, ені 5 км шамасында. Гологиялық құрылымы, жер бедері Жер қыртысы архей мен протерозойдың гнейс, кварцит, филлит және кристалды тақтатас жыныстарынан түзілген. Имантаудың көлге қараған беткейі тіктеу келген. Өсімдігі Тау беткейін түгелімен дерлік қарағай, қайың орманы басқан. Орман жапқан тау баулайларының табиғаты әсем. Дереккөздер
Георгий Васильевич Кан

Георгий Васильевич Кан (28 маусым 1956 жылы туған, қазіргі Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы, Байжансай ауылы) – тарих ғылымдарының докторы (1998), профессор (1998). Өмірбаяны * ҚазПИ-ді (1978, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң осы университетте декан, кафедра меңгерушісі, профессор (1998) болып қызмет атқарады. Ғылыми еңбектері * «Қазақстандағы корей халқының тарихы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * Кан 100-ден астам ғылымы жарияланымның авторы. Дереккөздер
Людмила Соломоновна Каневская

Людмила Соломоновна Каневская (17 тамыз 1917, Украина, Запорожье – 19 маусым, 1977, Алматы) – медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1965), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Өмірбаяны * 2-дүниежүзілік соғысқа (1941–42) қатысқан . * Днепропетровск медицина институтын (1938) бітірген. * Алматы қаласындағы №1 емханада дәрігер * Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) ассистент, доцент (1944–64) * Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) кафедра меңгерушісі, медицина ғылымдарының докторы, профессор (1964–1976) * Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі (1964–77) болып қызмет атқарды. Ғылыми еңбектері * 1969 жылы «Нервно-психический аспект в этнологии патогенеза клинике и терапии инфаркта миокарда» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған . * Оның ғылыми еңбектері негізінен кардиология мәселелеріне арналған. Марапаттары * 2 рет «Құрмет Белгісі» ордені. * медальдар. Дереккөздер
Сахабиден Елубаев

Сахабиден Елубаев (10 сәуір 1924 жылы туған, Қожамжар ауылы, қазіргі Павлодар облысы, Ақтоғай ауданы – 1993 ж., Қызылорда қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1982), профессор (1985). Қазақ КСР-інің және КСРО Білім беру ісінің үздігі. ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Новосибирск қаласындағы КСРО Ғылым Академиясының Сібір бөлімшесі Математика институты мен Есептеу орталығында аспирант (1961–1962), кейін аға ғылыми қызметкер (1971–1973), Қызылорда педагогика институтында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы (1951–1961), мұғалімдер институты директорының орынбасары (1952–1953), осы институтта кафедра меңгерушісі (1963–1971), проректоры (1973–1986; 1986 жылдан) қызметтерін атқарған. «О некоторых обратных задачах для гиперболических и параболических уравнений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты гиперболалық және параболалық теңдеулер үшін кері есептер тақырыбына арналған. Елубаев 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер http://www.korkyt.kz/fm_mat.htm Дереккөздер
Борис Вольфович Каральник

Борис Вольфович Каральник (23 қазан, 1934 жылы туған, Украина, Харьков қаласы) – иммунолог, медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1976). Өмірбаяны * Харьков медицина институтын бітірген (1958). * Украина және Қарағанды облысында дәрігер (1958–65) * 1965 жылдан Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері * Каральниктің ғылыми еңбектері иммунология мәселелеріне арналған. * 19 өнертабыстың авторы. Марапаттары * «Құрмет Белгісі» ордені * медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Петр Александрович Карасеев

Петр Александрович Карасев (9 желтоқсан, 1908, Ресей, Воронеж облысы, Инживино селосы – 12 желтоқсан, 1964, Алматы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1948), профессор (1948), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мал дәрігері (1949). Өмірбаяны * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1932, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң өмірінің соңына дейін осы институтта кафедра меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектері * Ғылыми еңбектері малдәрігерлік патология мәселелеріне арналған. * 1 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Серғали Төлеубекұлы Каргин

Серғали Төлеубекұлы Каргин (1955 жылы туған, Қарағанды) – педагогика ғылымдарының докторы (2001), профессор (2003). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтын (1980, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) бітірген * осы институтта оқытушы (1980–83) * ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) стажер-зерттеуші, аспирант (1983–88) * қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор (1988–96). * 1996 жылдан аға ғылыми қызметкер, оқу ісі жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері Каргин 123 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Мүше

Орган (анатомия), дене мүшелері, : (қол, аяқ, саусақ, құлақ және бұйрық), жыныс мүшесі *Сөйлем мүшелерi - сөздердiң ұсынысындағы синтаксистiк функция. *Мүше - грамматикада артикльсi оған қоса. *Мүше - топтың, не қосынның бөліктері, * Тағы да қара: "бiр мүше", "қосүшелiк", үш мүше, көпмүшелiк, тб. *Объективтi-хабар программалауда: * функция - мүше - әдiсi оған қоса. * айнымалы - мүше - сыныптың өрiсi оған қоса.
Нәби Елікбаев

Нәби Елікбаев (1944 жылы туған) – философия ғылымдарының докторы (2001), профессор (1993). * Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетін (1965) бітірген соң орта мектепте мұғалім, аспирант (1965–1976); * КСРО ІІМ органдарында оқытушы, цикл бастығы, доцент (1976–1988); * Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі, проректор (1988–1993); * 1994 жылдан Қазақстан ІІМ Қарағанды заң институтында профессор болды. * 2000 жылы «Қазақтың ұлттық психологиясының қалыптасуы мен дамуының тарихи және әлеуметтік-мәдени негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * Елікбаев 90-нан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы. Шығармашылығы * Социализм және ұлттық психология (1978); * О национальной психологии казахской нации (1991); * Дөуір тынысы: қазақ Ұлтының психологиясы (2000). Дереккөздер
Қол (әскери)

Қол – дәстүрлі әскери атау. Көшпелілер арасында жасақ, қосын, лек ұғымымен қатар қолданылған. Түркі халықтары әскерінің ұрыс тактикаларында әскерді оң Қол, сол Қолға бөлу арқылы майдан қанаттарына жіктеу тәсілі кеңінен пайдаланылған, сондықтан құрамы мен ұрыс жағдайына қарай Қолдың ішінде мыңдық та, түмен де болуы мүмкін. Дереккөздер
Бас

Бас — адам не жануарлар денесінің кеудеден жоғарғы не алдыңғы бөлігі. Тірі ағзалардың эволюциялық даму жолында бастың денеден жекеленуі моллюскілерде, әсіресе буынаяқтыларда кездесе бастайды. Алғашқы хордалыларда, қабықшалыларда және бассүйексіздерде бас болмайды. Омыртқалы жануарлардың басында миы, сезу, көру, есіту, ауыз, жұтқыншақ органдары орналасады. Дөңгелек ауыздылар мен балықтарда бас омыртқа жотасымен қозғалмай жалғасады. Бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілердің басы қозғалмалы келеді. Бас бөліктері * Бет * Тері және шаштар * Құлақтар * Мойын * Бас сүйек Дереккөздер
Мұрын

Мұрын - (адамда) тұлғаның бiр бөлiгi немесе (малдарда) бет, қатысушы тыныс, иiс сезу қаблетiнде, Құйрық олжасы және қарым-қатынас. - Адамда, жануарларда болатын иіс сезу мүшесіне тілімізде осындай ат берілген. «— Сен бармысың дегім келіп тұрдым да, қоя қойдым қарадым да мұрнына» (Ғ. Қайырбеков, Большевик.). «Мұрын» сөзінің алғашқы мағынасы мен тұңғыш тұлғасын түркі тілдерінің өзінен-ақ іздеп табамыз. Қырғыз тілінде «мурун» сөзінің екінші мағынасы — «бұрын» дегенді ұғындырса, тува тілінің дерегі айтқалы отырған ойымызды анықтай түседі. Туваларда «алда», «алдыңғы жақта» сияқты мағыналарды — мурнунда, мурнунга сөздері ұғындырады, ал бір заттың алдыңғы бөлігін түсіндіру үшін «мурну» тұлғасы қолданылады. Мұның езі «мұрын» өз атауын орналасқан орнына қарай меншіктенген деген жорамалға тірейді. Шын мәнісінде де, адам мен жануарлар денесінің алдыңғы жағында орналасқан мүше тек мұрын ғана, одан озық орналасқан басқа мүшені айта қою қиын. Мұрынның Құрылысы Сыртқы мұрын деп аталатын бесенеден белгiлi көрнектi мұрынның бiр бөлiгi жақсы түбiр, Арқалық, бас жақтан және қанаттар тұрады. Сыртқы мұрынның негiзiн мұрын ойын таcтарын құрайды - маңдай өсiндi шықшытты, қабырғада болу шемiршек және үлкен қанат тәрiздi кеңсiрiк, танаулар саңылаулардың Носоваларының қысуы және созу үшiн төмен қарай арналған жабулы бұлшық еттермен. Сыртқы мұрын бiр жағынан және сондай болып терiмен, сонымен қатар тұлға жабулы, орын бұның аз қозғалатын түкшенi май бездерiнiң молшылығы артынан жуан. Дереккөздер
Загородняя Алина Николаевна

ЗАГОРОДНЯЯ Алина Николаевна (20.9.1939 жылы туған, Талдықорған, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы Үштөбе қаласы) – техникалық ғылыми докторы (1994), профессор (1995). ҚазМУ-ды (1964, қазіргі ҚазҰУ), Қазақстан ҒА Металлургия және кен байыту институтының аспирантурасын (1969) бітірген. Қазақ политенхникалық институтында (1961–66), Қазақстан ҒА Металлургия және кен байыту институтында аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер (1969–81), ал 1981 жылдан жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 200-ден аса ғылыми мақала жариялаған. Дереккөздер
Рашит Зинатұлы Зағидуллин

Зуғидуллин Рашит Зинатұлы (1950 жылы туған, Алматы облысы Жаркент қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1995). Алматы педогокикалық шет тілдер институтын (1971, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) бітірген. 1973–1976 жылы Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) оқытушы, 1976–1978 жылы Мәскеудің мемлекеттік шет тілдері институтының жоғары педогокикалық курсының тыңдаушысы, 1978–1981 жылы аспиранты, 1982–1990 жылы Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1990–1993 жылы Мәскеу мемлекеттік лингвистикалық университеттінің аспиранты, 1994–1995 жылы Қазақ мемлекеттік химиялық-технологиялық университеттінде кафедра меңгерушісі, 1995 жылдан профессор зауынің 40-тан аса ғылыми мақаласы жарық көрген. Дереккөздер
Задорожный Георгий Кузьмич

ЗАДОРОЖНЫЙ Георгий Кузьмич (4.5.1925 жылы туған, Қостанай облысы Қостанай ауданы Борисово-Романовка ауылы ) – тарих ғылыми докторы (1977), профессор (1980). ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетттің аспирантурасында (1963) оқыған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қостанай қаландағы №15 орта мектепте мұғалім, директор (1951), Рудный институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі (1963–78), Қостанай ауылы шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі (1978) қызметтерін атқарды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Күрек

Күрек - өзiмен ұсынатын кең жазық жүздiң жермен (қазу, тазалау, тасымалдау) жұмысы үшiн қол аспабы, (сап ) сапты. Қазғыш таяқтан дамыды. Мысалы, сонымен бiрге қару қарулы күштердегi жақыннан шайқаса және компьютер ойындары көпшiлiгiнде сияқты қолданыла алады. Күрек түрлері *Найзаласқан күрек - жазық, iстiктелген форма. Ауыл шаруашылығында және жер қазушы жұмыстарды қолданылады. үстiнде и алаңы болады ма?келiлер. Наступы кейде күректiң шейгiнде металлдық ендiктiң түрiнде iстелген. Найзаласқан күрек өткенi ар жағында деп аталды ма?келiлер. *Тазалау күрегi - найзаласқан күрегiнiң бiр түрi, онына айырмашылығы болады (көлденең - квадрат) тегiс өлке шаншып аударатын. Қолдану ең үлкен археологияда тапты, қазуды ауданның тазалауы үшiн. Не және өз ат алды. Жұмыстағы осы бiр түрi оның апасы әлдеқайда ыңғайлырақ - найзаласқан күрегi «Ґдигұн өлке шаншып аударатын. *Шұңғыл күрек - квадрат, қырылармен. (құм, дән, қиыршақ тас, көмiр) сусымалы жүктерi бар жұмыс үшiн арналған. *Қардың жинасы үшiн күрек - кең қалағы бар шұңғыл күректiң бiр түрi. Фанерадан, пластика немесе алюминидан жиi өндiрiледi. Ағаш күрек (техникалық) қозғағыш деп аталады. an:Pala bat-smg:Luopėta be:Рыдлёўка be-x-old:Рыдлёўка bg:Лопата ca:Pala (eina) chy:Ménôhe'éhestatseo'o cs:Lopata da:Skovl de:Schaufel en:Shovel es:Pala eu:Pala fa:بیل fi:Lapio fr:Pelle (outil) ga:Sluasaid gn:Yvyjo'oha he:את (כלי) hr:Lopata hu:Lapát it:Badile ja:シャベル ko:삽 ku:Bêr la:Pala lt:Kastuvas lv:Lāpsta mrj:Кольмы nds-nl:Batse nl:Schep pl:Łopata (narzędzie) pt:Pá qu:Lampa ru:Лопата sah:Күрдьэх simple:Shovel sk:Lopata tt:Көрәк uk:Лопата vec:Baiła vi:Xẻng wa:Schoupe zh:鏟子
Асқар Закарин

Асқар Закарияұлы Закарин (1 желтоқсан 1908, № 9 ауыл, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы – 2 наурыз 1990, Алматы) – қоғам қайраткері, физика-математика ғылым кандидаты (1948), профессор (1970). Орынбордағы жұмысшылар факультетін (1931), Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1937). ҚазПИ-де ассистент, оқытушы (1937–41) болды. Екінші дүниежүзінде соғысқа қатысқан (1941–46). ҚазПИ-дің (1950–53), ҚазМУ-дың (1953–55 және 1961–70) ректоры, кафедра меңгерушісі (1970–84), Қазақ КСР-і Оқу министрі (1955–58), Қазақ КСР-і Мин-лер Кеңесі төрағасының орынбасары және Қазақ КСР-і Сыртқы істер министрі (1958–61), Қазақ КСР-і жоғары кеңесінің төрағасы (1963–67) қызметтерін атқарды. Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шаш

Шаш — қорғайтын жамылғының құрама бөлiгi, негiзiнен, қасында сүтқоректi, филогенез түкшелердi қабықтың туындыларымен болып табылады. Қабадай түктiң малдарында терiмен немесе жүнмен деп аталады. Сонымен бiрге (трихомдар ) шаштар деп аталатын өсiмдiктердiң әр түрлi органдарына кездеседi. Сүрiктiң қабатты Құрылысының схемасы Қылтықты бадана белгiлелген. Сыртқы шаш қабығы таңылу бiр-бiрiне кератин қабыршақтарымен құрастырылған. Көрнектi Шаштың бiр бөлiгi сырықпен деп аталады. Терi болатын Шаштың бiр бөлiгi (немесе қылтықты баданамен) қыл түбiрiмен деп аталады. Бадана қыл қалтасымен қоршаған - фолликүлмен. Фолликүлдiң формалары Шаш түрiне тәуелдi болады: сүмбiл шаштар дөңгелек фолликүлдерден өседi - сопақ, бұйра - бүршiк сияқты сәл ирелең. Әрбiр Шаш үш жiктерден тұрады. Сыртқы жiк немесе кутикула, қорғайтын функцияны орындайды және бiр-бiрлерiн қайта жабады төбенiң черепицасына тәрiздi қабыршақтарсымақтардың нәзiк торшаларымен құрастырылған болып келеді. Кутикуланың қабыршақтары қашан тығыздап жатады, ұқыпты қайта жаба, Шаштар жалтыр жiбектей, жұмсақ. Егер кутикуланың торшалары физикалық немесе химиялық жолмен зиян жасаса, Шаштар жалтыраулар айрылып қалады, және оңай шатасатын сынғақ болып қалыптасады.
Біз (құрал)

Біз — ісмерлер, етікшілер, ершілер тұтынатын темірден соғылған сайман. Кейде Бізді “шаншар” деп те атайды. Біз ежелгі заманда мүйізден, сүйектен, жабайы жиденің, бұтаның үшкір, қатты, салалы тікенектерінен жасалған деген деректер бар. Оған дәлел қазақ шеберлерінің қайсыбірі күні бүгінге дейін кәрі жіліктің құрығынан жасалған Бізді пайдаланады. Сақ дәуірінен бері қарай Бізді қоладан, мыстан, жезден жасаса, қазір болаттан соғылған Бізді тұтынады. Біздің тебенін ағаш, мүйіз сапқа бекітеді. Сабы жарылып кетпеу үшін, сағақ тұсын мыс немесе жез сақинамен құрсаулайды. Оны “мойнағы” деп атайды. Жұмыс ыңғайына қарай тігіс Біз, шеге Біз, таспа Біз, ілмек Біз, кесте Біз, үскі Біз, т.б. атайды. Бiз ағаш, пластмасса немесе металлдық сапты иемдене алады. Тiгiн тебен инеге қарағанда, әкеңнiң өлгенiн жасырасыңның ұшы саңылауды алмайды. Фразеологизмдер *«Қабырғаға және кереуетке бiз - (жұмыс аптасының аяғы туралы) етiкшiлердiң кәсiби мәтелi. *«Былықпадағы бiз жасырмайсың» *«Сабынға бiздi өзгерту. *«Көтендегi бiз. Дереккөздер
Гитара

Гитара - кең таралған 6 ішекті шертпелі музыкалық аспабы. Ішектері металл немесе нейлоннан жасалады. Жеке орындауда, әнді сүйемелдеуде және басқа аспаптармен бірге ансамбльдерде ойналады. Гитардың арғы тарихы ежелгі Бабилонға барып тіреледі. 3000 жыл бұрынғы Хеттылердің жартас оймаларында гитараға ұқсайтын ежелгі шертпелі аспаптың кескіні бар, олар оны бағызы Бабилондықтардан алған екен. Испанияда 12ғ. бастап белгілі бола бастайды. Гитара сөзі Испанша guitarra сөзінен орысшаға, сосын қазақшаға ауысқан, бұл сөз Андалуция арабтарынан келген Қитара (قيثارة, qīthārah) сөзі болып, ол латынша Китара (cithara) деп аталады, ол ежелгі грек сөзі Кицара (κιθάρα, kithara)сөзінен алынған. Ал гректер бұл сөзді парсылардан алыпты. Парсшада Сіхтар (sihtar) делінеді. Бұл атаулар әлі күнге парсыларда бар: Сетар, Дұтар, Сітар... . Мұндағы "Тар" сөзі прысша болып, "ішек" деген мағына береді. 17 - 18ғ. келгенде Гитара Еуропа мен Америкада қайта жанданып, кең тарады, 19ғ Ресейде 7 ішекті Гитараға сұраныс артты. Гитараның укулеле (шағын ғавай Гитарасы), цис-тра (алмұрт пішіндес португал Гитарасы), ағылшындық Гитара тәрізді түрлері кездеседі. Қазіргі музыкада (джаз бен эстрадада) электрогитаралар қолданылады. Қазақ композиторлары Қ.Есенов, Е.Белғозиев, әншілер И.Өнербаев, Г.Ақүрпекова, т.б. гитараның сүйемелдеуімен көптеген муз. шығармалар, әндер орындап жүр. Дереккөздер
Тесік

Тесік: *Тесiк - пайда болған әсердiң нәтижесiнде, әдейi iстеп шығылған, (саңылау, саңылау, қуыс, ойық, өту тағы сол сияқтылар) ойық та кездейсоқ *Тесiк компьютер сленгiнде - осалдықтың синонимы. Мысалы, сонымен бiрге тесiктiң басқа жұмыс салаларының заңында ұқсас мәнде қолданылады. *Тесiк (фильм) - Жак Беккер. *Тесік – Іле алабындағы өзен. Шу ауданының жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабының аумағы 533 км². Айтау жотасындағы бұлақтан басталып, Қорғанқұмға (Алматы облысы, Жамбыл ауданы жерінде) жетпей тартылып қалады. Аңғары таулы, шоқылы өңірмен өтеді. Ені 150 – 200 м. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,03 м³/с. Жазда құрғап қалады. *Пульмонологияда: :*Кеңірдек тарамындағы тесік (торакальді кеңірдек тарамындағы тесік) — кеудедегі қабырға арқылы кеңірдек тарамындағы саңылаудан шығатын сыртқы тесік және терінің сыртында немесе жазылмайтын жарада болады: өкпеге жиі оқ тиіп асқынған жарақат сияқты пайда болады. :*Кеңірдек тарамындағы және асқазандағы тесік — асқазан саңылауымен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болатын тесік; көбінесе көкірек және құрсақ қуыстары мүшелеріндегі жараға байланысты асқынудан пайда болады. :*Кеңірдек тарамындағы мен өкпедегі тесік — өкпедегі ауру қуыспен (мысалы, іріңді ісікпен) байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болады. :*Кеңірдек тарамындағы мен бауырдағы тесік — бауырдағы немесе бауыр ішіндегі өт тармақтарындағы ауру қуыспен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болады; мысалы, көкірек қуысында диафрагма арқылы бауырдағы ірінді ісікті жарғаннан пайда болады. :*Кеңірдек тарамындағы және өңештегі тесік — өңештегі саңылаумен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болады; мысалы, бөгде заттардан өңештегі тканьнің бұзылуынан пайда болады. :*Кеңірдек тарамындағы және сірі қабық аралытындағы тесік — сірі қабық қуысымен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болған ішкі тесік; мысалы өкпенің жарақаттануынаи, сірі қабықтан кеңірдек тарамына эмпиемиың өтуінен пайда болады. :*Сірі қабықтағы тесік — сірі қабық қуысындағы сыртқы тесік, іріңнен болған, көбіне іріңді сірі қабықтың қабынып, асқынуынан болады. :*Кеңірдектегі тесік — қолқаның сыртқы тесігі; трахеостомадан кейінгі асқынуынан, қолқаның даму ақауынан және қолқаның жарақаттануынан болады. Дереккөздер
Мойын

# Мойын - омыртқалы, денесi бар басты мүшесi. Мойын тiршiлiк маңызды функциялардың жиынын орындайды және осал жер жиi ерекше болып табылады. Жабдықтаудың әртүрлi жолдарын мойын арқылы өтедi - сондай өңештер, көмей, қан тамырлары ми жабдықтайтын кеңiрдектер. Ауыз омыртқа және бұлшық еттер ең үлкен қунақылықты басына қамтамасыз етуге шақырған.Мысалы, керіктің кейбiр малдарында мойын пропорционал емес қосымша функцияны, қоректенудiң мерзiмдi түрiн оған тұлдағанын ұзаратын бола алады. # Мойын - біліктің орта тұсында орналасқан бөлік. Мойын түрлері *Түбірлік мойын - картерде тірек болатын иінді біліктің цилиндрлік бөлігі. *Шатундық мойын - шатунның төменгі бос жағын қосуға арналған және бойлық осіне ауытқы орналасқан иінді біліктің цилиндрлік бөлігі. Дереккөздер
Шатыр Нысанұлы Зарпұллаев

ЗАРПҰЛЛАЕВ Шатыр Нысанұлы (1949 жылы туған, Түркістан облысы Сырдария ауылы ) – ауылы шаруашылығы ғылыми докторы (1991), профессор (1996). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1971, қазіргі Қазақ ұлттық агр. университетті) бітірген. Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зертеулік институтының аспиранты (1971–74), кіші, аға, бас ғылыми қызметкері (1974–94), Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зертеулік институтында (1994–96) және 1996 жылдан Түркістан облысы ауылы шаруашылығы ғылыми-зертеулік институтында лаборатория меңгерушісі. зауытың 90-ға жуық ғылыми зерттеу мақаласы жарық көрген. Дереккөздер
Вадим Павлович Захаров

ЗАХАРОВ Вадим Павлович (21.5.1896, Ресей, Санкт-Петербург қаласы – 18.3.1983, Өзбекстан, Ташкент қаласы) – техникалық ғылыми докторы (1945), профессор (1950), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1958), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). Мәскеу электртехникалық институтын бітірген (1923). Өзбекстанда инженер, оқытушылық және ғылыми-зерттеулік жұмыстарында (1926–44 және 1929–56) болды. Қазақ энергетикалық ғылыми-зерттеулік институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1944–62), ғылыми кеңесші (1962–78) қызметтерін атқарды. 1978 жылдан өмірінің соңына дейін Орта Азия ирригация ғылыми-зертеулік институтында (Ташкент) жұмыс істеді. З. кешенді су торабына арнап су шаруашылығы мен су энергетикасы салаларындағы жұмыстарды экономикалық тұрғыдан есептеу әдістерін ұсынды. Орта Азия республикалары мен Қазақстанда электрлендіру ісі және су энергетикасын дамыту жөнінде бағалы ұсыныстар жасады. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Захаров Владимир Андреевич

ЗАХАРОВ Владимир Андреевич (1934 жылы туған, Алматы қаласы) – химиялық ғылыми докторы (1976), профессор (1978). ҚазМУ-ды (1957, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰУ-да аға лаборант, кіші ғылыми қызметкер (1957–59), аспирант, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1959–81), кафедра меңгерушісі (1981–95), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1986–89) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан профессор З. 350-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
От

От немесе өрт — тар мағынада, қызылған газдар және нәтижеде сараман плазмалардың жиынтығы: мысалы, нақтылы (материалдармен бұл жерде бұдан әрi жанармайлардың астында мұндай күкiрт компоненттер реакция сайысшы емес ағаш материалдар ұғылады) нүктеге дейiн материалдың жанармайын қыздыруды произвольного/непроизвольногосы; химиялық реакция; материалдың жанармайымен жоғарғы кернеудi тоқтың жақын болулары. От жануды процесстiң негiзгi фазасы болып табылады және материалдарға басқа жанармайдың өзi таралуға қасиеттi алады. Оттың меншiктi температурасы қатысушы жануды реакциялардағы материалдардан и/илидың тұтануын реакция шақырған көзiнен тәуелдi болады. Отпен әскери iс-әрекетте (оқтармен немесе басқа снарядтармен) дәрiмен атылатын қарудан атыс ұғылады.
Суық

*Суық - мәндердiң бiрлерiнде пайдаланыла алады. *Суық - ( 2008) ресейлiк рок-топ, көп ойнаушы Deathcore, Death metal және Metalcoreнiң стильлерiндегi *Суық - (орын) осы уақыт үшiн (орынға) жылы уақыттан астам немесе әдеттегi шарттарға қарағанда ауаның салыстырмалы аласа температурасы. *Суық - организмының жанында сол деңгейi қоршаған ортасының температурасы не едәуiр төменде ойдағыдай жұмыс iстей алуға сезетiн сол себептi әдетте пайда болатын физиологиялық сезiну. Осындай деңгей адам үшiн әдетте цельсидiң жиырма градустарына жақын. Ол 36, 6 Цельси бойынша әдетте теңелетiн адамгершiлiк дененiң меншiктi температурасымен шатыстыру керек емес. *Суық - (бiрдеңенi ) бiреуiнеге, селқостық, жағымсыз әсердiң араласпайтын қатынастың психологиясында, жаттықты.
Миллионер

Фунт стерлингi немесе кез келген салыстырылатын валюта капиталы бiр миллион Ақш долларын асатын миллионер-адам. Мәртебе және адамның мәртебесi әлем елдерi көпшiлiгiнде миллион капиталымен тiкелей байланысады, артынан бұл көп мұндай өмiрдiң мақсатын өлшемнiң байлықтың өздiң табыстарын құрады. Миллионердiң мәртебесi бiздiң күндерде сонша емес сирек және ерекше, бiр заманда болған, және тұрмысқа (кiмдiкi күйiн 2 құрайды және көп миллион) мультимиллионер және жеке байлықтың өзi биiк деңгей таңбалаушы миллиардерлер терминдердi кiрдi. Негiзiнде миллионерлердiң өскен санын инфляциямен ұғындырылады: мысалы, валюталардың көпшiлiгi қазiр XIX ғасырға қарағанда айтарлықтай кiшiрек сатып алушы қабiлеттiлiгiне ие болады.
Құдай

Құдай — құдіретті күшті Жоғарғы Болмыс. Монотеизмде — әлемнің жаратушысы, түсініксіз, танымсыз, ұқсасы жоқ Абсолют. Әртүрлі киелі кітаптарда әртүрлі есімдері бар: Авестада — Ахурамазда; Тәуратта — Яхве; Інжілде — Иеһова; Құранда — Аллаһ. Бірақ сол киелі кітаптардың бәрі бір Құдай жайлы айтатыны көпшілікке түсініксіз, сондықтан діндердің бір-бірінен алшақтануы соған байланысты. Бұл түсініксіздік сол діндердің киелі кітаптарының әртүрлілігінен туындайды. Діндердің бәрі бір Құдай жайлы айтатынына көз жеткізген кейбір синкретиктер діндерді біріктіру әрекетін жасаған еді. Мысалы, I Акбар діниллаһиді, Баһаулла баһаиді, Баб Бабиді, Толстой Толстойлықты құрды. Діндердің көпшілігінде Құдай жеке тұлға (христиандықтың көптеген тармақтарында Құдай үш тұлғада - қасиетті Үшбірлік), алайда кейбір діни ілімдерде (имперсонализм) Құдай жеке тұлға емес. Құдайдың (немесе құдайлардың) ерекше қасиеттері әртүрлі діндерде бірдей емес. Құдай немесе құдайлар туралы түсінік діндердегі орталық ұғым болып табылады, ал белгілі бір діни көзқарастармен бөлісетін адамдар діндарлар немесе осы дінді ұстанушылар деп аталады. Көптеген құдайлардың идеялары мен сенімдері политеизм деп аталады. Бұл жағдайда Құдай-көптеген өлімнен тыс тіршілік иелерінің кез келгені. Политеистік діндер-пұтқа табынушылық - әсіресе ежелгі уақытта кең таралған. Мысалы, ежелгі Греция мен Ежелгі Рим діндері, ежелгі славян дінінің кейбір кеш формалары, индуизм. Біртұтас әмбебап және құдіретті Құдай туралы түсінік монотеизм деп аталады. Атап айтқанда, монотеистік діндер: христиандық, ислам және иудаизм. Құдай туралы түсінік мұндай діндер, әдетте, осындай діндердің адептері Құдайдан шыққан деп санайтын қасиетті мәтіндер негізінде қалыптасады. Монотеистер зороастризмде де бар және алғашқы монотеистік ілімдердің бірі, мүмкін, ежелгі Египеттегі Ахенатен діні болды. Монотеистік тенденциялар жалпы политеистік діндерде де кездеседі. Әр түрлі дәлелдерге сүйене отырып, тарихшылар арасында кейде "белгісіз монотеизм" немесе Прамонотеизм термині қолданылады. Ежелгі грек философы Анаксимандр "Апейронды" (белгісіз) сипаттады, одан барлық нәрсе пайда болды. Монотеистік діндерде Құдай-орталық тұлға, құдіретті жоғары тұлға, сонымен қатар ғаламды және ондағы барлық тіршілікті жасаушы-жасаушы. Абсолютті ұғымды көрсете отырып, ол мәңгілік, өлмейтін, барлық жерде бар, бәрін білетін, өзгермейтін және т.б. ол абсолютті жақсылық пен махаббат. Құдай ерекше және мәңгілік. Құдай (құдайлар) ұғымын іс жүзінде қолданбайтын діндер бар. Мысалдар: конфуцийшілдік, буддизм және жайнизм. Құдайдың бар екенін қандай да бір түрде мойындайтын, бірақ оның күшін жоққа шығаратын діни жүйелер бар (богоборцы, кейбір сатанистер) немесе монотеистік Тұжырымдаманың өзі (мысалы, қазіргі неопагандар). Құдайдың немесе құдайлардың бар екеніне сенуден бас тарту атеизм деп аталады, ал бұл көзқарасты бөлісетін адамдар атеист деп аталады. Құдайдың бар екенін жоққа шығару күшті атеизм деп аталады. Құдайдың бар екенін жоққа шығаратын, бірақ оның қажеттілігін растайтын дүниетанымдық жүйелер бар-Құдайды іздеу, Құдайды құру.
Бет

Бет сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін: * Адам беті — бұл адамның басының алдыңғы жағы; * Бет (геометрия) — негізгі геометриялық ұғымдардың бірі; * Жер беті — дүние жүзі мағынада немесе жердің төсеніш беті дегенді білдіреді; * Кітап беті, құжат беті — қағаз парағының бір жағы; * Активті бет, парақ — бағдарламаның экранға шығарылған бөлігі.
Шекара

Шекара — бір нақты субъект немесе объект және айырғыш бұл субъекттер немесе объекттер шектерірің қандай болмасын басқа анықтайтын ойдағы сызық. Ресейлiк империяның Петроков губерниясындағы елдi мекенi 2 мемлекеттік шекара-белгілі бір елдің құрлықтағы немесе судағы аумағының шегін көрсететін меже. Меже ішіне енетін әуе кеңістігі мен жер қойнауы және су түбі сол мемлекеттің аумағы болып табылады. Жалпы мінездеме Көршілес мемлекеттердің шекара межелері өзара келісімдер мен шарттарда белгіленеді. Мемлекеттердің арасындағы шекараны белгілеу делимитация деп аталады.Жер бетінің құрамына қарай(тау жоталарымен,өзен арналарымен, т.б)жүргізілген шекара сызығы орографиялық деп,ал жер бетіндегі екі белгі арасында тікелей тартылған шекара геом. деп аталады.Әдетте шекараны делимитациялау туралы шарттар шекара жөніндегі арнаулы келісімдерде,бітім шарттарында мемлекеттік аумақтың белгілі бір бөлшегін екінші бір мемлекетке бару туралы т.б келісімдерде белгіленіп,шекара сызығын сол белгіленген жерлер бойынша нақтылы жүргізу демаркациялау деп аталады.Ресми түрде белгіленген және бекітілген сызығын мемлекеттердің бір жақты бұзуы немесе қайта қарауы халықаралық құқыққа қайшы келеді. Мемлекеттік шекараны бойлай шекаралық белгілер орнатылады.Мемлекеттік шекараны күзетін шекаралық әскер (шекарадағы күзеттер,шекаралық қара-уылдар) жүзеге асырады. ҚР Мемлекеттік шекарасынан керекті құжаттарсыз және тиісті рұқсатсыз өту немесе шекаралық белгілерді заңсыз алу,жылжыту не жою қылмыстық жауапкершілікке тартылады.ҚР тәуелсіздік алғалы көршілес мемлекеттердің барлығымен Мемлекеттік шекараны делемитациялау туралы меморандумға қол қойды. Фильмдердiң атаулары: * (фильм, 1935) шекара - фильм, 1935. * (фильм, 1980) шекара - фильм, 1980. * (фильм, 1982) шекара - фильм, 1982. Дереккөздер #[http://shekara.kz/kz/news/ Шекара қызметі туралы БАҚ]
Кәсіп

:Кәсіп – кәсіптік оқу және тәжірибе жинақтау нәтижесінде игерілетін, белгілі бір білім мен машықтарды талап ететін еңбек қызметінің түрі. Қолданылатын еңбек құралдарына қарай (машинист, автоматшы), еңбек заттарына қарай (машина жасаушы, кенші), еңбек затына әсер ету тәсіліне қарай (бұрғылаушы, қалыптаушы) немесе өндіріс процесінде орындалатын жұмыстың мазмұны мен сипатына, атқарылатын міндетіне қарай бөлінеді. Көптеген кәсіптер мамандықтарға ажыратылады: аспапшы-слесарь, инженер-механик, тағы басқа. Дереккөздер:
Шаңғы

Шаңғы - қар бойынша адамның орын ауыстыруы үшiн құрал-сайман. (150—220 сантиметрлер) екi ұзын ағаш пластиктен жасалған Планктерi болады және қайқы нәски iстiктелген. Шаңғылар қажеттi арнайы шаңғы бөтеңкелер шаңғылардың қолдануы үшiн аяқтарға бекiткiштер арқылы, дәл қазiр жағдайлардың көпшiлiгiнде бекiнедi. Шаңғыларда олардың қабiлеттiлiгi қар бойынша сырғанауға қолдана жылысады. Шаңғы, археологтар адамзат 4-4,5 мың жыл бұрын шаңғыны пайдаланған деп есептейді. Мұны Норвегиядағы, Ресейдің Псков қаласы маңындағы қазба жұмыстары кезінде табылған алғашқы шаңғылардың қалдықтары дәлелдейді. Қарапайым тақтайдан жасалған шаңғыларды алғашқыда "қар басқыш" аталған бұл шаңғылар кейін қазіргі кейпіне жақындады. 1930 жылға дейін шаңғылар тұтас тақтайдан жасалынды, кейін жұқа тақтайлар бір-біріне желімделінді. Келе-келе бұларды фибропластан жасалған шаңғылар алмастырды. 1870 жылы алғашқы бекітпелер пайда болды, ал 1900 жылдан бастап сырғанауды жақсарту үшін шаңғы таяқтары пайдалана бастады. Араға жылдар салып шаңғының мынандай түрлері пайда болды: спорттық жарыс шаңғылары, түсу шаңғылары, трамплиннен секіруге арналған шаңғылар, су шаңғылары, аң аулауға арналған шаңғылар, фристайл және балалар шаңғылары. 1. Сөреден шығу, мәреге келу және эстафетаны беру аймағы бірі екіншісіне 10 метрдей жақын болмайтындай және 100 метрден қашық болмайтындай етіліп бір деңгейде орналасуы керек. Мәренің орны оған жақындап келе жатқан қатынасушы 50 метрден кем емес қашықтықтан көрінетіндей және жолдың (трассаның) соңғы 50 метрде ылди (құлдилайтын орындар) болмайтындай етіліп орналастырылады. 2. Жекелей және командалық жарыстардың сөресі мен мәресінде төмендегідей жабдықтар: А) сере мен мәре сызықтарында екі жағында да тиісінше "Сере" және "Мәре" жазулары бар плакаттар; Ә) ашық түсті жіппен (баумен) белгіленген сере және мәре сызығы; Б) сере мен мәре сызығының екі жағынан ұзындығы 20 метрден кем болмайтындай жалаушалар, арқан және әлеміш тізбектермен (гирлянда) шектелген дәліз (коридор); В) сөрелік дәліздің бастауындағы шаңғыны таңбалайтын орын болуы; 3. Эстафеталық жүгірудің бірінші кезеңіндегі сөренің орны радиусы 100 метр болатын айналманың бөлігі болып табылады. Сөреден шығатын жолдардың арақашықтығы — 2 метр. Сөре сызығынан 100 метр бойы шаңғы жолдары қосарланып қатар жүреді, келесі 100 метрлікте олар үш шаңғы жолынан кем болмайтындай болып бір-біріне қосылады. Қашықтықтың алғашқы километрінде шалт бұрылыстар мен бұрыштар болмауы керек. Эстафеталық жүрудің бірінші кезеңінің сөресінде; А) екі жағында да "Сере" жазуы бар плакаттар (сере сызығында немесе одан кейінірек); Ә) сере сызығынан жарыс жолының бағыты бойынша ұзындығы 100 метр және ені 2 метр болатын сөреден шығатын шаңғы жолдарын шектейтін дәліз (коридор); Б) сөреден шығатын [шаңғы] жолдарының үш негізгі (сере сызығынан 200 м) жолға қосылатын орында екі жалау қойылған қақпа. )]] , шамамен 1050 жыл (Böksta Runestone)]]
Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығы

Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығы, ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (Қарағанды қаласы). 1958 ж. құрылған. 1984 жылға дейін Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институты, 1984 жылдан Еңбек гигиенасы және физиология институты атымен аталды. Орталықтың негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты – Қазақстанның әр салалы кәсіпорындарындағы еңбек гигиенасы және кәсіби патологиялық аурулар мәселелерімен шұғылдану. Институтта 4 бөлім: ғылыми-ұйымдастыру; еңбек гигиенасы (еңбек физиологиясы және эргономика, өнеркәсіп гигиенасы, ой еңбегі физиологиясы мен гигиенасы, мұнай-газ өнеркәсібіндегі еңбек гигиенасы лабораториялары); медицина экологиясы (экологиялық гигиена және биохимия, өнеркәсіптік токсикология, цитохимия және цитоморфология, экологиялық гигиена молекулалық-биохимиялық, цитогенетикалық зерттеулер); кәсіби патология (кәсіби неврология, шаң-тозаң патологиясы, кәсіби аллергоздар, өндіріске байланысты аурулар лабораториялары). Өскемен, Ақтөбе мен Шымкент қалаларында 3 бөлімшесі бар. Еңбек жағдайында ғылымға негізделген шаралар жасап, көмір, тау-кен кентастары, металлургия, химия өнеркәсібіндегі кәсіби ауруларды азайту, қоршаған ортаны қорғау жұмыстарын жүргізеді. Орталық Қазақстан жағдайында экологиялық және өндірістік ортаның бірлігі; көмір, тау-кен өнеркәсібі жұмысшыларында өндіріске байланысты патологияның проблемалары; жұмыс істеушілердің генетикалық аппараты мен репродуктивті денсаулығына бірқатар экоөндірістік факторлар әсерінің тұжырымдамалары жасалды. Ресей, Бельгия, Франция, Германия ғалымдарымен бірлескен зерттеулер жүргізіледі. Зерттеулердің нәтижелері халықаралық конференцияларда, съездерде, конгрестерде талқыланады. Орталықта 11 ғылыми доктор, 36 ғылыми кандидат еңбек етеді. Ұлттық орталықтың құрметті директоры, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының академик Ғ.Құлқыбаевқа бюст орнатылып, мемориал тақта қойылған. Сыртқы сілтемелер http://www.ncgtpz.kz/language/kz/main/index.php Дереккөздер
Доп

]] Доп — негiзiнде сфералық немесе сфероид формасының спорттық ойындарда қолданылатын (әдеттегiдей) жұмсақ, шар тәрізді серпiмдi зат. Қолданылатын спорт түрлері: футбол, баскетбол, гандбол, бейсбол, су добы, крикет, гольф және т.б. Ерекшелiктері Доптардың қасиеттерiнiң қатары бала және спорт ойындар үшiн олар әсiресе ыңғайлы iстейдi: *Шошақтардың жоқтық және жұмсақтық мертiгу қаупi азайады. *Шар тәрiздi форма өте алыс жердегi кез келген бағытында қатпарып немесе ұшуға оңай мүмкiндiк бередi. *Допқа тығыздық Ойын мүддесi тұлдай атып тұруға мүмкiндiк бередi. *үлкен серпiмдi сфералық зат оларға иелiк, оны бақталаста жеңiлдеу тартып алып немесе әрең шығуға күрделендiредi. Доптардың түрлері Сілтемелер
Шана

Шана - арбаның таралған түрi доңғалақтарсыз, шана табандарын әдетте алады. Шаналар ат, бұғылар, қашырлар, бұқалар, иттер тасиды. История Шаналар ежелден келе жатқан солтүстік елдер де ғана емес оңтүстік елдерінде де, мысалы Мысыр, қолданылатын көлік құралы болып табылады.
Моно

Моно: *Моно - сөзге қосымша бiр бiлдiнетiн. *Моно - калифорниядағы үндi халығы және үлкен хауыздың жабысып тұратын топырақтарына. *Моно - халықтың тiлi моно, ютоның тармағының нумскойы жатады - ацтек жанұясы *Моно - калифорниядағы округi. *Моно - калифорниядағы Көлi. *Блейн моно - Стивен кинганың мұнарасының Қара-шы топтамасынан кейiпкерi. *Жақа Люсьелер ме?моно н ба? - француз биохимигi және микробиолог. *Mono - технологияның еркiн iске асыруы.NET. *Mono - ағылшын поп-тобы. *Mono - жапон орыны - топ бұйырмыс. *Моно - өзен шығыста сол. *Моно - (грек. monos – біреу, жалғыз) – “бір”, “жал-ғыз” деген ұғымды білдіретін күрделі сөздің алдыңғы бөлігі (мыс., монотип, моноплан, т.б.).
Альфа

Альфа - грек әлiпбиiнiң бiрiншi әрiбi. «(әрiп бiрiншiмен соңғымен аралығындағы) альфа және омега - түп-түгел және дейiн бiлдiнетiн өрнек, бастады. Альфа - үшiн әйгiлi атау жинағы бiрiншi, бас немесе жақсы: Физикада, астрономиялар Мысалы, альфа - альфа центаврдың шоқжұлдызының жарқын жұлдызы. Альфа-бөлшек - оң оқтаулы элементар бөлшек, ғұлама 2 протондар және 2 нейтрондармен. Әрiп тұрақты нәзiк құрылымның үйреншiктi белгiсi сияқты физикалық формулаларда қолданылады Биологияларда Жануартануда (альфа- еркек тiркесте әдетте) альфа және, этология жеке алғанда - (топқа ) топтағы бастаушы мал. (stipa tenacissima латынша) альфа - қағаздың өңдеп шығаруы үшiн сабақтары деп аталатын жалған қылдарды берген солтүстiк африканың дәндiсi өру үшiн материал жарамды. Дәрiгерлiкте Альфа- мақам - гц жиiлiктердiң жолағындағы электр энцефалограмманың мақамы 8бен 13пен аралығындағы. ru:Альфа
Алмабек Қамзаұлы Ералиев

Алмабек Қамзаұлы Ералиев (8 маусым 1940 жылы туған, Алматы қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу инженерлік-экономикалық институтының аспирантурасын (1970) бітірген. Алматы ауыр машина жасау зауытында (1962–64), Мемлекеттік жобалау институтының химия машиналары ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1964–67), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1970–92), Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Алматы энергетиктер біліктілігін арттыру институтында кафедра меңгерушісі, проректор (1992–97) болды; ал 1997 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. 1993 ж. «Социально-экономическое развитие промышленности крупного города в условиях перехода к рынку» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ералиев 90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның («Развитие и размещение промышленности в малых и средних городах Казахстана», 1988; «Управление социально-экономическим развитием промышленности крупного города в условиях перехода к рынку», 1994) авторы. Дереккөздер
Жады (әбзел)

Жады – жүк арту, міну кезінде түйенің арқасын қорғауға арналған әбзел. Қолданысы Жадыны ағаштан жасалған әбзелдердің (кәтеп, ашамай, ауыт) батпауы және қажалмауы үшін түйенің жонарқасына салады. Жады киізден не алашадан етегі дөңгелене қанар тәрізді, ортасы түйе өркешіне кигізілетіндей ойыла тігіліп, іші ұсақталған қамыс немесе шөппен толтырылып жасалады. Жадының жоғарғы жиегі тұсына жазы ағаш салынып, ұштары өзара жіппен бекітіледі де, екі айылмен түйе бауырына айқастырыла тартылып тасталады. Жадыны ою салып, өрнектеп шүберектен де тіккен, кейде көш салтанатын арттыру үшін оның қосымша әбзелі – жабазы да салынған. Жадының нар мен айыр өркешті түйеге арналған түрлері болады. Нар түйеге арналған жадыны көбіне кәтеп немесе ауыттың астына салатын қом (қомша) орнына пайдаланады. Дереккөздер Әдебиеттер * Добросмыслов А.И. Скотоводство в Тургайской обл. Оренбург, 1895; * Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. Алматы: Қайнар, 1989; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Қожакендір

Қожакендір – ұшқаттар немесе қожакендірлер тұқымдасына жататын екі, кейде көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тобыл, Есіл, Ертіс бойы мен Ақтөбе, Торғай, Балқаш – Алакөл, Тарбағатай, тағыда басқа жерлердегі бұта арасында, тау етегіне таяу белдеулерде, тастақты беткейлерде, тау өзендерінің аңғарларында кең тараған. 4 түрі бар, оның 1 түрі (D. satіvus) Оңтүстік Қазақстанда арнайы өсіріледі. Биіктіі 0,5 – 2 метр. Сабағы тік, тікенекті, екі айырланып бұтақтанған. Жапырақ тақтасы қауырсын тәрізді тілімделген, өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері шоғырланып орналасады. Сыртқы тостағанша жапырақшасы (жамылғысы) 8 қырлы, ішкісі – 4 қырлы. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі – жаңғақ. Құрамындағы алкалоидтер дәрі алу үшін пайдаланады. Қожакендір барқыт, драп, тағыда басқа кездемелердің түгін шығару үшін тоқыма өнеркәсібіне қолданады. Дереккөздер
Жақ (лингвистика)

Жақ, тіл білімінде — сөйлеуші мен өзгелер арасының қатынасын білдіретін, зат есім мен етістікке тән грамматикалық категория. Қазақ тілінде жақтық мағына жіктік, тәуелдік жалғауларымен беріледі. 1-жақ — сөйлеуші, айтушы жақ, 2-жақ — тыңдаушы жақ, 3-жақ — бөгде жақ деп аталады. Зат есім 3-жақта жіктеледі, тәуелденеді: * 1-жақ: «Мен ұстаз-бын». * 2-жақ: «Сен ұстаз-сың». «Сіз ұстаз-сыз». * 3-жақ: «Ол ұстаз»; * 1-жақ: «Менің үйім». * 2-жақ: «Сенің үй-ің». «Сіздің үй-іңіз». * 3-жақ: «Оның үй-і»; Бірақ зат есімнің бәрі емес, адамға, оның кәсібіне, бейіміне қатысты зат есімдер ғана жіктеледі. “Мен жақсымын”, “Сен басшысың”, т.б. Етістік те 3 жақта, белгілі бір шақта тұрып жіктеледі. Мыс., * 1-жақ: «Мен айтқан-мын», «отыр-мын». * 2-жақ: «Сен айтқансың», «отыр-сың», «Сіз айтқан-сыз», «отырсыз». * 3-жақ: «Ол айтқан», «отыр». Дереккөздер
Жақаевшылар

Жақаевшылар — Ыбырай Жақаевтың жолын қуып, күріш егіншілігінің тиімділігін, еңбек өнімділігін арттыру жолында елеулі табыстарға жеткен диқандар қозғалысы. 1964 жылы 5 наурызда Ы.Жақаев баспасөз бетінде “Жас ұрпаққа сәлем хат” жолдағаннан кейін, Жақаевшылар қозғалысы Сыр бойында кең етек алды. Алғашында 200-ден астам Жақаевшылар болса, 20 ғасырдың 80-жылдары олардың саны мыңнан асты. Олардың қатарында Социалистік Еңбек Ерлері А.Ахметов, А.Әбиев, С.Жұмабекова, Б. Мұстапаева, т.б. болды. Жақаевшылар үнемі бас қосып, күріш егісінің өнімділігін арттыру, жер және су ресурстарын тиімді пайдалану жолындағы қол жеткен табыстарын ортаға салып, тәжірибе алмасты. Ы.Жақаевтың ізбасарлары ең жоғары нәтижелерге жете отырып, Сыр өңірінің жергілікті жағдайына бейімделген күріштің жаңа сорттарын өсірді, озық технологиялар қолданды. Жыл сайын өтетін жас күрішшілердің дәстүрлі слетінде “Ыбырай Жақаевтың еңбек аттестаты” тапсырылды. Шиелі ауданында республикалық Жақаевшылар мектебі жұмыс істеді. Онда Жақаевшыларға теориялық және практикалық сабақтар берілді. Жақаевшылар туралы “Жақаевшылар маршы”, “Жақаевшы жастар жыры”, т.б. әндер шығарылды. Дереккөздер
Ілия Жақанов

Ілия Жақанұлы Жақанов (6 мамыр 1936, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Ақтоғай ауылы) — қазақ жазушысы, композиторы, музыкатанушысы, публицист, Қазақстанның Еңбек Ері (2022), Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1998), Қырғызстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1994). 1936 жылы Жамбыл облысының Сарысу ауданында туған. С. М. Киров атындағы Қазақтың мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Жақанов ҚазССР Министрлер Кеңесінің теледидар мен радио жөніндегі Мемлекеттік комитеті жүйесінде әдеби редактор, Қазақ радиосының музыкалық редакциясында бас редактор болып қызмет атқарды. Қазіргі кезде еркін шығармашылықпен айналысуда. I. Жақановтың әндері жастар арасында жақсы танымал. Ол "Алматы кешінде", "Асылым", "Жайлаукөл кештері" және т. б. әндердің авторы "Екі жирен", "Бірінші концерт" әңгімелер жинағының, "Аққулар қонған айдын көл", "Ықылас" романының музыка және музыканттар туралы зерттеулердің авторы. Өмірбаяны * Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетін бітірген (1959). * 1959-1963 жылдары “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газетінің әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі, * 1963-1984 жылдары Қазақстан теледидар және радиохабарлар жөніндегі мемлекеттік комитетінде редактор, аға редактор, Қазақ радиосы музыка редакциясының бас редакторы қызметтерін атқарған. Кітаптары 1. Әнші бұлбұл кітабы, 2007 ж, 74 бет * “Қайта оралған ән” (1968), * “Хош бол, вальс” (1969) кітаптары. * Қазақтың ұлы күйшісі, қобызшы Ықылас туралы романы “Кертологоо” (1989) деген атпен алғаш қырғыз тілінде, кейін қазақ тілінде “Ықылас” (1990) деген атпен жарық көрді. Қазақ өнері қайраткерлерінің өмірін зерттеу негізінде: * “Екі жирен” (1976), * “Бірінші концерт” (1971), * “Махаббат вальсі” (1983), * “Аққулар қонған айдын көл” (1988) атты деректі жинақтары, сондай-ақ, * “Қарабура” (1997) тарихи-танымдық шығармасы жарық көрген. Әндері Жақанов: * “Әселім әнім”, * “Даниярдың әні”, * “Еділ мен Жайық”, т.б. халық арасында кең таралған әндердің авторы. Аудармалары * Қырғыз жазушысы Т.Қасымбековтің “Сынған қылыш” тарихи дилогиясын қазақ тіліне аударған (1981). Зерттеулері * “Біржан сал” * “Ақан сері” * “Үкілі Ыбырай” * “Естай әнші” * “Жаяу Мұса” * “Мәди” * “Майра” * “Балуан Шолақ”, т.б. сал-серілер ғұмырнамалар. Қазақстан композиторлары * М.Төлебаев * Латиф Хамиди * С.Мұхамеджанов * Қ.Мусин * Б.Байқадамовтардың шығармашыдық портреттерін сомдаған шығармалары Сценарийлері * “Шоқан және музыка” * “Жамбыл және музыка” * “Сәкен және музыка” атты деректі фильмдері бар. Жетістіктері * Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1990), * Қырғызстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1994), * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998). * Халықаралық Жамбыл атындағы сыйлық лауреаты (1997). * Қазақстанның Еңбек Ері (2022) Дереккөздер
Қожакендір тұқымдасы

Қожакендір тұқымдасы (Dіpsacaceae) – екі, көп жылдық қос жарнақты шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Негізінен, Жерорта теңізі жағалауында, Батыс Азия жерлерінде кездесетін 10 туысқа бірігетін 300-ге жуық түрі бар. Қазақстанда 5 туыс, 15 түрі өседі. Биікт. 2,5 метрдей. Сабағы тік, ұшына жақын жерінен бұтақтанған, сабақсыз түрлері де кездеседі. Жапырақтары жай, түкті, өркенге қарама-қарсы орналасады. Күлтесі 4 – 5-тен біріккен ақ, қызғылт, көк, қоңыр-қызыл, сиякөк, сары түсті, иіссіз болады. Аталықтары 4, кей түрінде 2, жіпшелері өте жіңішке келеді. Аналығы 2 жеміс жапырақшасынан тұрады, жатыны бір ұялы, бір ғана тұқым бүршігі болады. Гүлдері жәндіктер арқылы айқас тозаңданады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі – жаңғақ. Тұқымында 30%-дай май бар. Гүлдері әдемі болғандықтан, саябақтарда сәндік үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Қожакөл (көл)

Қожакөл – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерінде орналасқан. Теңіз кентінен солтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде. Гидрографикасы Ауданы 60 км 2 , ұзыңдығы 16 км, ені 6-7 км-ге жетеді. Жағалауы көбіне жайпақ, шығысы ғана тік, жарлауытты (2 – 3 метр). Тереңдігі 2-3 м жетеді. Суы ащы. Көл төңірегі егіндік, біраз бөлігі жайылым үшін пайдаланылады. Дереккөздер