kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Френсис Генри Скрайн

Френсис Генри Скрайн (1847–1933) — ағылшын тарихшысы. 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың бас кезіндегі Ресейдің Орта Азияны жаулап алу тарихын зерттеумен айналысқан. Оның еңбектерінде Түркістан халықтарының азаттық қозғалысы мәселесіне де ерекше мән берілген. Скрайн Френсис патшалық Ресейдің басқыншылық саясаты Түркістанның жағдайын құлдыратып жібергенін сол тұстағы нақтылы мәліметтермен негіздеп, орыстардың Азияға өркениет жетістігін алып келгендігін теріске шығарады. Әдебиеттер Ресейдің ұлғаюы 1815 - 1900 ж. Лондон, 1903ж Пайдаланылған cілтемелер
Скребнилер

Скребнилер немесе Тікенбас құрттар — балықтардың, құстардың, сүтқоректілердің ащы ішегінде паразиттік тіршілік ететін тікенекбас құрттар; өзі аттас типтің жалғыз класы. Сипаттамасы 500-ден астам түрі бар. Дене тұрқы цилиндр не ұршық тәрізді, ұзындығы 1,5 мм-ден 40 мм-ге дейін, ал ірілері 65 см-дей болады. Денесі тұмсық пен тұлғадан тұрады. Тұмсығында бірнеше қатар, кері қайырылған ілмешектері бар. Осы ілмешектерімен иесінің ішегіне қадалып бекінеді. Денесінің сыртын жұқа кутикула қабаты жапқан, оның астында гиподерма қабаты болады. Гиподерманың қалың жерінде гликоген қоры жиналатын ірі ядролары орналасады. Скребнилерде алғашқы дене қуысы (схизоцель) жақсы дамыған. Иесінің ішегінде паразиттік тіршілік етуіне байланысты ас қорыту жүйесі жойылған. Қорытылған қоректі дене жабыны арқылы сіңіреді. Жүйке жүйесі қарапайым. Ми ганглиясы тұмсық қынабына еніп жатады, одан жұқа жүйке талшықтары алға тұмсыққа қарай, екі бүйір жүйке бағанасы артқы бөліміне қарай бағытталған. Сезім мүшелерінен тек екі кішкене сезгіш бүртіктер бар. Тыныс алу және қан айналу жүйесі болмайды. Зәр шығару жүйесі — протонефридиялы. Жыныс мүшелері жұп болады. Паразиттың дамуы саналады, алайда адам аралық қожайынды - жəндікті жесе, ол оны өзіне жұқтырып алуы мүмкін]] Дамуы әдетте метаморфозбен және иесін алмастыру жолымен өтеді. Ұрықтанған жұмыртқалар нәжіспен бірге сыртқа шығарылады да, одан әрі даму үшін аралық иесінің денесіне түседі. Аралық иесі - моллюскілер, шаян тәріздестер, бунақденелілер. Аралық иесінің ішегіне түскен жұмыртқадан дернәсіл дамиды. Ол ішекті тесіп, дене қуысына өтіп, сол жерде ересек түрге айналады. Осындай метаморфоздан кейін скребнидің тұмсығы тұмсық қынабына тартылып, денесі дөңгелектеніп, сырты қабыршақпен оранып, капсулаға айналады. Осы күйінде көп жылдар бойы тіршілігін жоймайды. Мұның ақырғы күйіндегі личинкасы - акантелла омыртқалы жануарлар организміне түскенде тез өседі, дамиді. Паразиттың зияны Скребни мал, балық және құс шаруашылығына үлкен зиян келтіріп, олардың өнімділігін азайтады. Жануарларда акантоцефалез ауруын тудырады. Кейде адамның ішегінде де паразиттік тіршілік етеді. Балықты помфоринхоз, эхиноринхоз, үйректі полиморфоз, филиколлез, шошқаны макраканторинхоз сияқты қауіпті ауруларға шалдықтырады. Отрядтары *. * . Дереккөздер
Ирбис Шегуи Хан

Ирбис Шегуи Хан – Батыс Түрік қағанатының тоғызыншы ханы (641 – 51), Ашина әулетінің өкілі, Істеми ханның ұрпағы. Шығу тегі: Істеми хан – Ел Кулуч шад Ирбис Шеуги хан Ирбис Шегуи ханды 641 жылы Нушиби тайпаларының бектері Ирбис Ышбар Жабғы хан өлтіргеннен кейін таққа әкеледі. Жаңа хан 642 – 645 жылы дулу тайпаларын басқарған Үкі шадпен күрес жүргізіп, оны Тохарстанға кетуге мәжбүр етеді. Қытай императоры Нушибилер сайлаған ханды мойындап, елшіліктер жібереді: 646 жылы Ирбис Шегуи хан Қытайменен одағын нығайту үшін өзіне Тан әулетінің ханшайымын сұратады. Император одақ үшін Ирбис Шегуи ханнан қағанат құрамындағы бес қаланы: Кусаны, Хотанды, Қашғарды, Жаркентті және Цунлинді сұратады. Хан бұған келіспегендіктен екі арадағы одақ бұзылып, қатынас салқындайды. Мұндай жағдайды дулу тайпасының бектері пайдаланып, Ашиналық Халығты басшы етеді де, ашық қарсылық білдіреді. Алғашында Халығ жеңіліске ұшыраса да, күресін тоқтатпайды. Ақыры 651 жылы жаз айларының бірінде хан ордасын басып алып, Ирбис Шегуи ханды өз қолымен өлтіреді де, өзін Ышбара хан деп жариялайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_t/tyurok.html/ Тюрок каганы] * [http://ca.wikipedia.org/wiki/Turcs_occidentals/ Turcs occidentals] * [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot31.htm/ СИНХРОНИСТИЧЕСКАЯ ТАБЛИЦА]
Рүстем Шериязданұлы Шерьязданов

Шерьязданов Рүстем Шериязданұлы (1935 жылы туған, Рузаев ауданы Сарыбұлақ ауылы) – қоғам қайраткері. ҚазҰУ-ды (1959), КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1975) бітірген. 1959 – 62 ж. облысы жоспарлау комиссиясының аға экономисі, қаржыландыру және бақылау бөлімінің бастығы, 1962 – 68 ж. облысы атқару комитеті қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1968 – 73 ж. Көкшетау облысы атқару комитеті жоспарлау комиссиясының төрағасы, 1975 – 80 ж. Бурабай ауданы халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1980 – 85 ж. Көкшетау ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1985 – 86 ж. Щучинск қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, 1986 – 91 ж. Көкшетау облысы халықтық бақылау комитетінің төрағасы, 1991 – 93 ж. Көкшетау облысы халық депутаттары кеңесі төрағасының орынбасары, 1993 – 97 ж. ҚР мемлекеттік Қаржылық бақылау комитетінің Көкшетау облысы бойынша басқармасының бастығы, 2002 жылдан Көкшетау қалалық соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы. Аудан, облысы халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланған. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ақтайлақ (көл)

Ақтайлақ – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұзды тұйық көл. Өркендеу ауылының батысында, 16 км жерде орналасқан, теңіз деңгейінен 307 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Ұзындығы 7,9 км, ені 2,3 км. Тереңдігі 2 м-ге жуық. Аумағы 12,4 км 2 (1974 және 1960 жылдары - 21,6 км 2 ). Су жиналатын алабы 58,9 км 2 . Еріген қар, жер асты суымен толысады. Жағалауы батпақты. Көлге Қарасу өзені құяды. 2008 жылы Ақтайлақ көлі Қорғалжын мемлекеттік табиғи қорығы аумағына енгізілді. Көктем айында көл жағалауына қаз, үйрек, қоқиқаздар ұя салады. Дереккөздер
Скрепер

Скрепер ( — қыру) — жер қыртысын қабаттар бойынша сыдыруға, тасымалдауға және төгуге арналған циклдік жұмыс атқаратын жер қазушы — көліктік машина. Скрепердің жұмысшы органы — сыйымдылығы 25 м 3 -ге дейін болатын шөміш. Скреперлердің тарту күшінің әсерімен (мысалы, элеватормен) жүк тиелетін, тракторларға тіркелетін, қос осьті тракторлар мен ауыр жүк тартушылардың (тягачтардың) негізіндегі жартылай тіркемелі және бір осьті ауыр жүк тартушылардың негізіндегі өздігінен жүретін түрлері болады. Скреперлер — жер қазу, өр қазғыш машинаның бір түрі. Скреперлерді канал құрылысын салу, өр қазу және оның беткейлерін пішіндеу, сонымен қатар су қоймаларының топырақ қазу, тасымалдау, жер тегістеу жұмыстарын жүргізу барысында жиі қолданады. ]] фирмасының скрепері]] Дереккөздер
Майкүбі артезиан алабы

Майкүбі артезиан алабы, Сарыарқаның солтүстік-шығысында, Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы Майкүбі қоңыр көмір алабына сәйкес келеді. Ауданы 1 мың км²-дей грабен-синклинорийден орын алған. Алаптың жер асты суы қалыңдығы 300 м-дей келген триас пен юра шөгінділерінде. Суының минералдығы 1,5 – 1,8 г/л, құрамы хлоридті натрийлі, ұңғымалардың су шығымы 10 л/с-ке дейін жетеді. Дереккөздер
Инна Юрьевна Шешкиль

Шешкиль Инна Юрьевна (20 маусым 1971, Ақмола облысы, Бұланды ауданы Макинск қаласы) – кеңес, қазақ және беларусь биатлоншысы, Олимпиада ойындарының (1994, 1998), азия ойындарының, және әлем біріншілігінің (1992, 1999) қатысушысы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері. КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері. Бапкері – Ю.Г. Шешкиль. Қазақ дене тәрбиесі институтын бітірген (1992). КСРО, Қазақстан құрама командасының мүшесі болған. Әлем біріншілігінің күміс жүлдегері(1992,1999), азия ойындарының алтын және күміс жүлдегері (1996). Дереккөздер
Иван Павлович Бардин

Бардин Иван Павлович (13.11.1883, Саратов губерниясы Широкий Уступ селосы — 7.1. 1960, Мәскеу) — ғалым, КСРО ғылым академиясының академигі (1932). * Киев политехникалық институтын бітірген (1910). * 1929 — 1936 жылдары Кузнецк металлургия комбинатын салу жұмысын басқарды. * 1937 — 1939 жылдары Қара металлургия халкоматында басшы қызметтер атқарды. * 1939 — 1944 жылдары КСРО ғылым академиясының Металлургия институтының директоры * 1944 жылдан Орталық қара металлургия ғылыми-зерттеу институтының (1960 жылдан Бардиннің есімімен аталады) директоры, КСРО ғылым академиясының вице-президенті (1942) болды. * Ұлы Отан соғысы жылдары Орал мен Қазақстанның экономикалық ресурстарын Отан қорғау мүддесіне пайдалану жөніндегі мемл. комиссияның төрағасы болды. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері металлургия мәселелеріне арналған. Ол қуатты әрі толық механикаландырылған жаңа металлургия зауытының жобасын, сондай-ақ мейлінше жетілдірілген металлургиялық агрегаттар жасау, оттектің қатысуымен өтетін процестерді жеделдету, оттек әсерімен металлургиялық шикізаттардың жаңа түрлерін жан-жақты пайдалану жөнінде іргелі зерттеулер жүргізді. Марапаттары * Социалистік Еңбек Ері (1945). * Лениндік сыйлық (1958) * КСРО мемлекеттік сыйлығы (1942, 1949) лауреаты. * 7 рет Ленин орденімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер Шығармалары *Избр. тр., М., 1963 — 68, т. 1 — 2.
Шилі

Елді мекендер: * Шилі – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл. * Шилі – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл. * Шилі – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл. * Шилі – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Шилі – Обаған өзені алабындағы көл. * Шилі – Сілеті өзенінің оң жақ саласы.
Шишалқар

Шишалқар – Нұра алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданының шығысында, Кеңбидайық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, теңіз деңгейінен 328 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 15,8 км 2 , жағалау бойының ұзындығы 5,8 км. Су жиналатын алабы 171 км 2 . Жағалауы көлбеу, түбі тұнбалы. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы мол жылдары Жыландышалқар көлімен бірігіп кетеді. Суы тұщы, ауыз суға пайдаланылады. Өсімдігі, жануарлары Жағасында қамыс, құрақ өскен. Көлде мөңке, нәлім, алабұға, шортан, аққайран, торта, тағыда басқа балықтар тіршілік етеді. Құстар ұя салады. Дереккөздер
Ірі блокты құрылымдар

Ірі блокты құрылымдар – үйлер мен ғимараттардың табиғи не жасанды тастардың ірі блоктарынан құрастырылатын құрама бөліктері. Ол тұрғын, қоғамдық және өнеркәсіптік үйлерді салуда қолданылады. Ірі блоктар арналған мақсатына қарай әр түрлі бетондардан (жеңіл, ауыр, силикат), сондай-ақ кірпіштер мен керамик. тастардан зауыттарда дайындалады. Кейде олар табиғи тастардан да жасалады. Ірі блоктардың массасы 3 т-дан аспайды. Әдетте блоктардан үйдің әр түрлі бөлігі – іргетасы, сыртқы және ішкі қабырғасы, т.б. құрастырылады. Қазіргі құрылыста үйдің сыртқы қабырғасына арналған І. б. қ. кеңінен пайдаланылуда. Оның ірі блоктары көлемдік массасы 1100 – 1600 кг/м3 жеңіл және кеуек бетондардан (шлак бетон, керамзит бетон, газ бетон) дайындалады. Ірі блокты қабырғалардың қалыңд. 30 – 60 см болуы керек. Үйдің ішкі қабырғасына арналған І. б. қ. әдетте ауыр бетоннан (қалынд. 30 – 40 см) дайындалады. І. б. қ. көбіне көп қабатты үйлерді салуда қолданылады. Пайдаланылған cілтемелер
Барельеф

]] Барельеф (французша bas-relіef — сөзбе-сөз аудармасы — аласа бедер) — бедерлі мүсіннің бір түрі. Барельеф ауқымды кескін әрі техникалық негіз әрі фон болып табылатын тегіс бетке салынады. Кескін композициясы негіздің тұтастығын сақтай отырып, оның жарты қалыңдығындай мөлшерде шығыңқы тұрады. Барельефтің кескіндік және өрнектік түрлері болады. Ол сәулет құрылыстарында, безендіру туындыларында, ескерткіштердің тұғырында, ұстын, мемориалдық тақталарда, медальдер мен теңгелерде, глиптикада, яғни тастан қашалған бұйымдарда қолданылады. Сондай-ақ, өз алдына жеке өнер туындысы ретінде де кездеседі. Дереккөздер ca:Baix relleu en:Bas-relief es:Bajorrelieve fr:Bas-relief gl:Baixorrelevo nl:Bas-reliëf pt:Baixo-relevo
Мақсатты бюджеттік қорлар

Мақсатты бюджеттік қорлар– Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес нысаналы мақсаттағы кірістің есебінен немесе оның нақты түрлері мен өзге де түсімдерден аударым жасау тәртібімен құралатын және шығысты қаржыландыруға пайдаланылатын қаржы ресурстарының бюджет құрамында оқшауланған бөлігі. Толығырақ Мақсатты бюджеттік қорлардың кірісі күні бұрын уағдаласылған мақсаттарға жұмсалады. Олардың қаражатын тиісті мақсаттан басқаға пайдалануға жол берілмейді. Сондықтан да мақсатты бюджеттік қорлардың кірісі бюджеттің қалған кірісінен оқшау есептеледі. Әрбір қор қаражатының құралуы мен пайдаланылу үдерісі бөлек сметада көрсетіледі. Мақсатты бюджеттік қорларне салалық, не жалпы реттеуші сипатта болады. Салалық мақсатты бюджеттік қорларға қайсыбір жекелеген саланың (мыс., атом энергетикасының) міндеттерін шешуге арналған қорлар жатады, жалпы реттеуші сипаттағы мақсатты бюджеттік қорларға бюджеттің сақтық қорлары, т.б. арнаулы қорлар жатады. Сілтемелер * Энергетика * Қаражат * Қор * Қазақстан Дереккөздер
Шабай Қонысұлы

Шабай батыр Қонысұлы (1768, Маңғыстау, Сам өңірі – 1846, Маңғыстау, Итібай құдығы) — Байұлы тайпасы Адай руының Құнанорыс бөлімінен шыққан батыр. Өмірбаяны Әкесі Қоныс, аталары Мыңбай, Лабақтар да батыр болған. Шабай батыр Орал казактарымен, Еділ қалмақтарымен, Хиуа жасақтарымен және түрікмендермен болған шайқастарда ерлігімен көзге түскен. Өшіккен жау бір күні көп әскермен келіп, Шабай батыр ауылын өзі жоқта шапқан. 78 жастағы батыр жаман хабарды естіп, жігіттерімен Итібай құдығы деген жерде жауды қуып жетіп, мал мен жанды түгел қайтарады, алайда өзі қаза тауып, осы жерге (Маңғыстау мен Қарақалпақстан шекарасы) жерленеді. Ұрпақтары Шабай батырдың балалары Сүгір мен Есен де батыр болған. Ұрпақтары Бердәулет (1842–1915) және Жоламан (1855–1926) батырлар көне Үргеніш қаласының базарында жергілікті билеуші Әлімқұл ханды атып өлтірген. Осы тақырыпқа ақындар жырлар мен толғаулар арнаған. Шабай батыр мен оның ұрпақтарын Қалнияз Шопықұлы жырға қосқан. Дереккөздер
Виктор Иванович Шишлянников

Шишлянников Виктор Иванович (1923, Ресей, Волгоград облысы Дубовка қаласы– 1954, Волгоград қаласы) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының батыры (1943). 1942 жылдан Кеңес Армиясы қатарында. Пенза артиллерия училищесін бітірген (1945). 1931 жылдан Қазақстанда тұрды. Шортанды жиһаз фабрикасында жұмыс жасады (1938 – 42). 2-дүниежүзлік соғыс жылдары Киев облысы Гребени селосы төңірегінде Днепр өзенінен өту кезінде ерлік жасады. Орден, медальдармен марапатталған. Дубовка қаласындағы көшеге, саябаққа Шишлянников есімі берілді. Туған үйіне және Шортанды қаласындағы жиһаз ф-касы ғимаратына ескерткіш тақта орнатылды. Дереккөздер
Евгений Иванович Шиятый

Шиятый Евгений Иванович (1938 жылы туған, Украина, Харьков облысы, Купинск ауданы, Купянск-Узловой с.) – ғалым-агроном, ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1981). Черкасск облысындағы Уман ауыл шаруашылық институтын бітірген (1960). Запорожье облысы кеңшарларында агроном (1960 – 61), Павлодар облысында топырақты эрозиядан қорғау тәжірибе станциясында ғылыми қызметкер (1961– 63). 1963 жылдан Бүкілодақтық Жер шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты – топырақты эрозиядан қорғаудың ғылыми негіздері мен шараларына арналған. 2 өнертапқыштық куәліктің авторы. Дереккөздер
Қара Жүргенұлы

Қара Жүргенұлы (шамамен 1858, «Қарақ» бойы, Қаракөл – Қуаңдария облысы – 17.9. 1937, Қармақшы ауданы Қара уылтөбе деген жер) – қоғам қайраткері, ел ішінде беделді болған кісі. 1898 – 1901 жылдары Қаракөл – Қуаңдария болысын басқарған. Ресей патшасы әскеріне 350 түйе бермей, 1904 жылы Ырғыз түрмесіне қамалған. 1928 жылы қыркүйек айында ірі байлар қатарына жатқызылып, 1929 жылы 15 қазанда мал-мүлкі тәркіленіп, Қарқаралыға жер аударылған. Қармақшы түрмесіне қамалып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болады. Қараның балалары діни және орысша білім алған. Балалары Қосжан, Досжан діни білім алса, ал Темірбегі (Жүргенов) орысша оқып, кейін Қазақ мемлекетінің көрнекті қоғам қайраткері дәрежесіне дейін көтерілді. Досжан Қараұлы Қарақұм көтерілісі басшыларының бірі болды. Қара 1990 жылы ақталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Шөлдала

Шөлдала — Жамбыл облысы Тараз қаласындағы ықшам аудан. 2012 жылға дейін Жамбыл ауданы, Құмшағал ауылдық округінің құрамында болған. Географиялық орны Тараз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай, бозжусан, баялыш, күйреуік, тағы басқа шөптесін өскен сұр, сортаң сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 1,3 мың адам (2006); * 3,1 мың адам (2009). Тарихы Іргесі 1929 жылы қаланған. 1997 жылға дейін “Пригородный” көкөніс-сүтті кеңшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде Шөлдалада “Қиыршықтас” АҚ және шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Атау тарихы 1929 жылға дейін "Қызыладыр" ауылы деп аталған. Теміржол бекетінің маңында жұмысшылардың жартылай казармалары болған. Ауыз су тапшы, су алу үшін Аса өзеніне бару керек болған. Бекет атының аталуы туралы мәселе қойылғанда бұл жерде су тапшылығына байланысты темір жол бекеті мен ауыл "Шөлдала" ауылы деп аталған. Дереккөздер
Виллем Баренц

]] мен күресуде]] Баренц Виллем (1550, Амстердам — 20.6. 1597, Жаңа Жер аралы) — голландиялық теңіз саяхатшысы. 1594—1597 жылдары Атлант мұхитынан Тынық мұхитқа (Қытай мен Үндістанға) шығатын солтүстік-шығыс теңіз өткелін іздеп табу мақсатымен Солтүстік Мұзды мұхитқа 3 рет саяхат жасаған. 1596—1597 жылдары Аюлы және Шпицберген аралын (орыстардан кейін) екінші рет ашқан. Қалың мұздан өте алмаған экспедиция Жаңа Жер аралының солтүстік-шығыс жағалауына қыстауға мәжбүр болып, сонда жыл бойы алғашқы ғыл. бақылаулар жүргізген, судың тереңдігін, температурасын, желдің бағытын, күшін, жер қыртысының беткі қабатының құрамын, т.б. анықтады. Астрономиялық өлшеулер жасап, шығанақтардың, мүйістердің және аралдардың орнын белгіледі. Жаңа Жердің батыс және шығыс жағалауының картасын сызды. Баренцтен кейін 3 ғасыр бойы бұл жерлерде ешбір саяхатшы болмаған. Ғылымға қосқан зор үлесі үшін оның өзі зерттеген Жаңа Жер мен Шпицберген аралдарының аралығында орналасқан теңізге, Шпицберген топаралындағы аралға, Батыс Шпицберген аралындағы кентке және Баренцбург портына Баренцтің есімі берілген. Дереккөздер *Пасецкий В.М., Виллем Баренц (1550 — 1597), М., 1956.
Атамекен (Жетісу облысы)

Атамекен (2024 жылға дейін — Пенжім) — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Атамекен ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаркент қаласынан шығысқа қарай 18 км-дей жерде орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1950-1997 жылдары Калинин атындағы жүгері өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Пенжімде және округтегі Ават, Төменгі Пенжім, Қорғас ауылдарында ӨК, ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Ауыл арқылы республикалық дәрежедегі Жаркент — Қорғас автомобиль магистралі өтеді. Дереккөздер
Шөлдену

Шөлдену – шөлге шектес жатқан жерлердің құнарсыздануы барысында шөлді аумақтардың ұлғаюы. Шөлденуге табиғи (климаттың циклдік өзгеруі нәтижесінде ағын сулардың өзгеруі салдарынан кезеңдік қуаңшылықтардың қайталанып отыруы) және антропогендік себептер (ауыл шаруашылық мен өнеркәсіптің дамуы, тағы басқа) басты әсер етеді. Шөлдену процесі кезінде өсімдік жамылғылары аумағының азаюы (әсіресе ағаштар мен бұталардың), топырақ эрозиясы (онымен қоса жел мен су эрозиясы), топырақтың тұздануы, көп жылдық өсімдіктердің жойылуы нәтижесінде құмдардың құнарлы жерлерді басуы байқалады. Ал адамзаттың шаруашылық іс-әрекеті нәтижесінде бұл процестер жеделдей түседі де Шөлдену аумағы тез өседі. Адамзат өз тарихында кезінде өнім беріп келген шамамен 1 млрд га-дай жерді шөлге айналдырған. Қазіргі кезде Жер бетінің 3,6 млрд. га жерін (Еуропа аумағынан 3 есе, немесе Жер бетінің бөлігін, яғни 25%-ға жуығын қамтыған) шөл және Шөлденуге бейім жерлер алып жатыр. Шөлдену процесі Антрактидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі және ол 110 мемлекет аумағын қамтиды. Шөлдену процесі 20 ғасырдың 70-жылдарынан бастап адамзатқа үлкен қиыншылықтар туғызуда. Мысалы, 1968 – 73 ж. аралығында Сахараның оңтүстік белдемінде (Сахелияда) қуаңшылықтың салдарынан 250 мың адам көз жұмып, малдың 40%-ы қырылған. Ал 80-жылдардың ортасында осы белдемдегі қуаңшылық салдарынан 3 млн-ға жуық адам қырылған. Мұның бәрі табиғатқа антропогендік келеңсіз әсерлер нәтижесінде болып жатқан құбылыс. Климаттың жаїандық жылуына байланысты Шөлдену үрдісі Еуропаның оңтүстік белдемдерін және Оңтүстік-Батыс Азия, Оңтүстік Азия, Орталық Азия елдерінің орталық және солтүстік белдемдерін қамти бастады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Мақсатты қаржыландыру

.]] Мақсатты қаржыландыру– инвестордың мүдделерін қамтамасыз ету үшін күні бұрын межеленген мақсаттарға қол жеткізетін шаралар жүйесін пайдалана отырып, нысаналы мақсатпен қаржы ресурстары мен ақшалай қаражат бөлу, яғни қаржы қаражатын нақты айқындалған мақсаттарға арналған бағдарламаға‚ сметаға‚ бюджетке‚ жарғыға сәйкес арнаулы мақсатпен бөлу. Толығырақ Мақсатты қаржыландыру қаражаты бөлек есепке алынуға тиіс. Бухгалтерлік есепте “Мақсатты қаржыландыру мен түсімдер” атты шоттар тобы бөлінеді, оларда нысаналы мақсаттағы іс-шараларды жүзеге асыру үшін бюджеттен, арнаулы мақсаттағы қорлардан, басқа да ұйымдардан, жеке тұлғалардан алынған қаражат көрсетіледі. Бұл шоттардың кредиті бойынша қаражаттың түсуі, дебеті бойынша оның межеленген іс-шараларға пайдаланылуы көрсетіледі; теңгерімде қаражаттың әрбір есеп беру күніндегі қалдығы көрсетіледі. Мақсатты қаржыландыру қаражаты таза активтер құрамына енгізілмейді. Бөлімшелердің‚ резиденттер мен бейрезиденттер өкілдіктерінің‚ сондай-ақ бейкоммерциялдық ұйымдардың табысына салық салу мақсатымен жарғылық қызмет шығынының орнын толтыру үшін осы құрылымдардың табысы деп саналмайтын мақсатты қаржыландыру ретінде түсетін қаражаттың есебі ұйымдастырылады. Сілтемелер * Қаржы * Бухгалтер * Табыс * Қазақстан Дереккөздер
Иосиф Кириллович Школа

Школа Иосиф Кириллович - (1906, Украина, Днепропетровск облысы Лиховка ауданы Лиховка с. – 1974, Шортанды ауданы Октябрь кеңшары.) – еңбек ардагері, ауыл шаруашылығын ұйымдастырушы. Социалистік Еңбек Ері (1957). Днепропетровск облысындағы Каменск металлургия зауытында жұмысшы (1924 – 33), төраға орынбасары (1933 – 38), Шортанды ауданы В.И.Ленин атындағы ұжымшардың төрағасы (1938 – 61), «Андреевский» кеңшарында прораб, директордың орынбасары қызметтерін атқарған (1961 –74). Дереккөздер
Алма Жолдасқызы Терлікбаева

Алма Жолдасқызы Терлікбаева (8 маусым 1953 жылы туған, Алматы қаласы) – техника ғылымдарының кандидаты (1987). * Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген (1976). * 1976 – 1994 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында инжинер, аға ғылыми қызметкер (1976–1994) * 1994 – 2001 ж. Қазақстан Республикасының Минералдық шикізаты кешенді пайдалану ғылыми орталығында бас ғылыми хатшының орынбасары, жетекші ғылыми қызметкер, бөлім бастығы (1994–2001) болды. * 2001 жылдан бас директордың орынбасары қызметін атқарады. «Разработка научных основ и технологии утилизации ванадиевых катализаторов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001). Дереккөздер
Фаина Мартыновна Шкурко

Шкурко Фаина (Федора) Мартыновна (1934 жылы туған, Белорусь, Гомель облысы Брагинский ауданы Бурки дер) – агроном. Белорусь ауыл шаруашылық академиясын бітірген. Еңбек жолын 1953 ж. Комарин орта мектебінде бухгалтер болып бастаған. 1957 – 58 ж. Есіл тресінде аға агроном, Есіл ауданы Бұзұлық кеңшарында телім агрономы, 1959 жылдан Бұзұлық кеңшарындағы комсомол ұйымының хатшысы, Есіл ауданы «Знамя труда» газетінің ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, Қазақстан ЛКЖО Есіл ауданы комитетінің 1-хатшысы, 1961 – 64 ж. Қазақстан Компартиясы Есіл ауданы комитеті ұйымдастыру бөлімінде нұсқаушы, Целиноград обкомы ауыл шаруашылық бөлімінде нұсқаушы, меңгерушісінің орынбасары, 1965 – 68 ж. Ақкөл, Аршалы ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, 1968 – 77 ж. Аршалы ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1977 жылдан облысы кәсіподақ кеңесінің хатшысы қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, «Тың және тыңайған жерлерді игеруге қатысқаны үшін», «За доблестный труд, в ознаменование 100-летия со дня рождения В.И.Ленина» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Ақтас (Ақмола облысы)

Ақтас (2004 ж. дейін – Трудовое) — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Еңбекшілдер ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1970 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы — Степняк қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде, Атансор көлінің солтүстігінде орналасқан. Халқы Кәсіпорындары Ақтаста «Кеңащы Агрофирмасы», «Еңбек-Нан» ЖШС-тері, Еңбекшілдер т.ж. ст. мен «Өркен Атансор» ЖШС цехы, «Кенащы А.Ф» ЖШС-нің наубайханасы бар. Ауыл арқылы Көкшетау — Уәлиханов автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Үсен Шәуенұлы Шабантегі

Шабантегі Үсен Шәуенұлы (1887, қазіргі Жамбыл облысы, Шу ауданы – 17 сәуір 1989, сонда, Жиенбет ауылы) — Дулат руының Шымыр бөлімінен шыққан халық емшісі, көріпкел, әулие. Әкесі Шәуен ел ішінде палуандығымен, суырып салма ақындығымен белгілі болған. Анасы Қыздарбек емшілікпен айналысқан. Шабантегі атбегілігімен, көріпкелдігімен, үлкен сынықшы, емшілігімен аты шықты. Тамыр ұстап, түрлі шөптерден дәрі-дәрмек жасаған, көріпкел құмалақшы болған. Мал арасындағы небір ауруларды да емдеген. Ел арасындағы әңгімелерге қарағанда 1932–1933 жылдардағы ашаршылықты алдын ала болжап, ауылдастарын аман алып қалған. Оған қоса күйші әрі суырып салма ақындығы да болған. Шабантегінің сынықшылығы ұлдары Серікбай мен Әлпиге, қыздары Жұмай мен Айдынға қонған. Зиратының басына күмбезді кесене тұрғызылып, оған ел барып зиярат етеді. Дереккөздер
Ақтасты (өзен, Ақмола облысы)

Ақтасты – Есілдің сол саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Аршалы ауданы жерінен ағады. Ұзындығы 31 км. Гидрологиясы Бастауын ұсақ шоқылардағы бұлақтардан алып, оңтүстік-батыстан солтстік-шығысқа қарай делювийлі-пролювийлі аккумулиятты жазықпен ағады, Аршалы кентінен төменде (4 км) Есіл өзеніне құяды. Аңғары аз тілімденген. Қар және жер асты суларымен толысады. Сәуір айының алғашқы онкүндігінде тасиды. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Топырағы, өсімдігі Жоғарғы ағысындағы топырағы күңгірт қоңыр, төменгі ағысында оңтүстіктің карбонатты қара топырағы қалыптасқан. Бетегелі-сұлыбасты өсімдіктер басым. Суын мал суғаруға пайдаланады. Дереккөздер
Қаракеткен

Қаракеткен — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Қаракеткен ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жалағаш кентінен солтүстік-батысқа қарай 21 км жерде, Сырдария өзенінің оң аңғарында, қамыс, құрақ, ши басым, сораң шөптесіндер өскен өзен аңғарының шалғынды сұр топырақты жерінде орналасқан. Жері жазық төбелі, шөлді аймақ. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1335 адам (680 ер адам және 655 әйел адам) болса, 2009 жылы 1265 адамды (657 ер адам және 608 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1905 жылы Ташкент – Орынбор темір жол магистралін салуға байланысты қаланған. 1943 – 96 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Жалағаш» кеңшарының орталығы болған. Қаракеткен деп аталу себебі көне көз қариялардың айтуы бойынша осы жол салынып жатқанда оның Шығыс жақ бетіндегі «Қалияр шүңейіті» деген жерге ірі қара сиырдың суға кетуімен байланыстырады. Сол кездерден бастап «Қаракеткен бекеті» деп аталған. 1931 жылы Қаракеткенде машина –трактор станциясы құрылды. МТС 1946 жылы Жалағашқа көшіріледі. 1932-1933 жылдары Қаракеткен темір жол станциясының Оңтүстік бетіне Ж.Жабаев атындағы бастауыш мектеп салынады. Каракеткенің атын төңірекке танымал еткен «Игілік» балық колхозы. Ол 1928 жылы ұйымдастырылған артельдің бірі болатын. Теміржолға жақын екенін ескеріп 1930 жылы «Игілік» балық колхозы болып құрылады. Балықшылар балықты Қаракеткен аумағындағы «Майкөл», «Кіндіккөл», «Үйсінкөлі», «Түйе кеткен» сияқты көлдерден аулап отырған. Соғыс жылдары колхоз барлығы 13 мың тоннадан астам сапалы балық аулап, Отан қорғау қорына жөнелткен. 1964-1965 жылдары колхоздың аты халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Құрмет тақтасына жазылды. 1965 жылы Балық шаруашылығы Министрлігінің ауыспалы Қызыл Туына ие болады. «Сырдария» Қараөзек суының азайып, көлдерінің құрғауына байланысты Министрлер Кеңесінің 1967 жылғы 16-қазандағы қаулысымен «Игілік» балық колхозы таратылды. 1941 жылы Ұлы Отан Соғысының басталуына орай Ақтөбе облысынан мал шаруашылығы көшіп келеді. 1943 жылы «Жалағаш» совхозы ашылады. 1958 жылы совхозда қой саны 42 мыңға жетеді. Совхоз үкіметке сапалы қаракөл терісін, ет, жүн өткізіп жоғары жетістіктерге жетеді. Осы жылдары ауылда 45 орын балабақша салынады. 1989 жылы үш қабатты мектеп үйі пайдалануға беріледі. Екі қабатты шаруашылық кенсесі іске қосылады. 1991-1993 жылдары совхоз таратылып жекешелендіруге көшеді. Инфраструктурасы Қазіргі кезде ауылда халыққа қызмет көрсетіп тұрған 1 орта мектеп, 15 орындық аурухана, клуб ,145 нүктелік байланыс бөлімі, «Фариза», «Жанжаз» , «Ақбосаға» жеке сауда орындары, теміржол торабы бар. 2007 жылы мешіт үйі салынды. Дереккөздер
Зебра

Зебра немесе Алай – жылқының бір туысы. Негізгі мекені Африканың ашық далалы алқаптары болып саналады. Түрлері Зебралар басының құрылысы мен денесіндегі жолақтарының орналасуына қарай 4 түрге бөлінеді: * Тау зебрасы , * Шөл зебрасы , * Саванна зебрасы * жойылып кеткен – Квагга . 1880 жылы квагганың соңғы жабайы өкілі атып өлтірілген, ал қолда ұсталған соңғы квагга Амстердам (Нидерланд) жануарлар саябағында 1883 жылы өлген. Биологиялық сипаттамасы Зебраның дене тұрқы 200 – 240 см, биіктігі 120 – 140 см (шоқтығынан санағанда), құйрығының ұзындығы 47 – 57 см, салмағы 350 кг-дай. Терісін айқын көрінетін ақ, қара жолақтар жапқан. Тікірейген, қысқа жалдары болады. Негізінен 10 – 30-дан топтанып жүреді. Зебралар – өте сақ, тез жүгіретін жануарлар. Негізінен шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Сондықтан олар қорегінің маусымдық өзгеруіне байланысты бір жерден екінші жерге үнемі ауысып отырады. 1 – 1,5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Бұлар жыл бойына көбейе береді. Буаздық мерзімі 11 – 13 ай, аналығы жалқы құлынын (кейде екеу), көбінесе, жаңбырлы кезеңдерде туады. Зебралар табиғи жағдайда тіршілік ететін жануар болғандықтан, оларды қолға үйрету өте қиын. Қазіргі ТМД елдерінде тек Аскания-Нова қорығында (Украинада) жерсіндірілген. Зебралар терісі бағалы кәсіптік аң болғандықтан, көп ауланған. Қазір жылдан жылға санының азаюына байланысты тау Зебрасы мен шөл Зебрасы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Ұрпақтары Зебраның жаңа туылған баласы құлыншақ деп аталады. Зебра биелері бір туғанда тек бір құлынды дүниеге әкеледі. Жас зебралар туылған соң бір сағаттан кейін аяқтарына тұрып, бірнеше аптадан соң-ақ жайыла береді. Жолақтары Әр түрлі зебра түрлерінің өздеріне тән жолақты терілері болады, тіпті бір түрдің ішіндегі зебралардың жолақтары ерекше болып келеді. Зебралардың жолақтары адамның саусақ іздері секілді. Екі зебраның бірдей болуы еш мүмкін емес. Зебралардың қара және ақ жолақтары камуфляж рөлін атқарады. Олардың толқынды жолақтары өздерін қоршап тұрған биік шөптермен бірге араласып, көрінбей қалуына көмектеседі. Көп жағдайда зебралар топ болып көшіп жүр генде олардың терілерінің жолақтарынан көп жырт-қыштар айыра алмай, соңдарына онша түспейді. Қоректенуі Зебралар күндерінің үштен екі бөлігін қоректенумен өткізеді. Негізінен, олар шөптермен қоректенеді, кейде құрғақшылық кездерінде ағаш діңдері мен жапырақтарын да жей береді. Кейбір зебралар сусыз бес күнге дейін шыдайды. Олар су іздеп бірнеше километр қашықтықтарға жиі кетеді. Зебра биелері құлындары үш-төрт айға жеткенше балаларымен судың көзіне жақын жерлерді мекендейді. Топтағы мінез-құлықтары Зебралар табындар деп аталатын топтарда өмір сүреді. Саванна зебралары мен тау зебралары ересек ұрғашы зебрадан (биеден) және оның балаларынан тұратын кіші топтарда өмір сүреді. Ересек еркек зебралар (айғыр) топты бастап, оны басқа ересек еркек зебралардан қорғайды. Бір жағынан Греви зебрасы нашар байланысқан топтарда өмір сүреді. Әдетте топтардың құрылуы азықтың жеткілікті болуына байланысты. Егерде бір жерде азық жеткілікті болса, зебралардың барлығы сол жерге жиналады, ал азық тапшы жерде зебралар үлкен аймақтарға жайылып кетеді. Дереккөздер
Ірің

, іріңді экссудаттың бөлінуімен қабақтың ісінуі]] Ірің (руоп) – адам денесіндегі қабынған жерлерде пайда болатын сары күрең немесе жасылдау түсті қою сұйықтық. І. тудырушы микробтар қатарына негізінен стафилококк, стрептококк, т.б. жатады. Олар дененің кез келген жерлерінде пайда болып, алғашқыда қабыну тудырады, одан соң сол жерге І. жиналады. І-нің құрамында лейкоциттер көп. Олар қабыну ошағына жиналып, сол жердегі микроорганизмдерді залалсыздандырып, бірте-бірте оларды жояды. Содан кейін өздері де ыдырауға түседі. Ыдырауға түскен лейкоциттерден тіндердің қалыпты құрылысын бұзатын заттар бөлініп шығады. Бұл заттар, өз кезегінде, тін клеткаларын өліеттендіреді, соның нәтижесінде организмнің улануы басталады. Мұндай кезде науқас адамның дене қызуы көтеріліп, әлсірейді. І. біртіндеп қабыну ошағы пайда болған жерден тыс аймақтарға жайылуы мүмкін (қ. Флегмона) немесе сол қабыну ошағында жиналған І. жан-жағынан пиогенді қабықпен шектеледі (қ. Бітеу жара). Кейбір жағдайларда тереңге кеткен І. қалыпты тіндерді ерітіп, оларды өліеттендіреді де, ішке немесе сыртқа қарай жол ашады. Мұндай жағдайда жыланкөздер дамиды. Егер жыланкөз іш қуысына ашылса, аса қауіпті асқыну іріңді перитонит пайда болады. Адам денесінде І. жиналған жағдайда оны емдеу үшін, дереу хирург. шаралар қолданылып, оны сыртқа шығарады да, сол жерге дренаж (түтік) қалдырып, дәрі-дәрмек жіберіледі. І-нен тазартылған қуыс әлсін-әлсін антисептик. сұйықтармен жуылып отырылуы қажет. Тағыда қараңыз * Экссудат * Транссудат Дереккөздер
Баренц теңізі

Баренц теңізі (, 1853 жылға дейін Мурман теңізі, Мурман) — Солтүстік Мұзды мұхиттың шеткі теңізі. Голландияның теңіз саяхатшысы В.Баренцтің құрметіне аталған. Еуропаның солтүстік жағалауы мен Шпицберген, Франц-Иосиф жері, Жаңа Жер аралдарымен шектесіп, Ресей мен Норвегия жағалауларын шаяды. Вайгач және Кальгучев аралдары аралығындағы оңтүстік-батыс бөлігі Печора теңізі деп аталады. Бұғаздар арқылы Кар тауларымен, Ақ теңізбен жалғасады. Теңіз құрылықтық шельфте орналасқан. Аумағы1424 мың км², көпшілік бөлігінің тереңдігі 360 — 400 м, ең терең жері — 600 м. Жағалауы қатты тілімделген, биік жартасты (фьордтар), тек шығысындағы Канин түбегі аз тілімделіп, жайпақ келген. Негізгі шығанақтары: Порсангер-фьорд, Варангер-фьорд, Мотов, Кола, Печора және Чеш. Аралдары аз, ең үлкені — теңіздің оңтүстігіндегі Колгуев аралы. Теңізге Печора және Индига өзендері құяды. Атлант мұхитының жылы ағысы әсерінен теңіздің оңтүстік-батыс бөлігі қатпайды, ақпан айында суының жоғарғы қабатының температурасы 3—5°С. Солтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында мұз әдетте жыл бойы жатады, тек кейбір жылдары ғана теңіз мұздан толығымен арылады. Теңіздің тұздылығы 32—35‰. Баренц теңізінде жарты тәуліктік су толысуы байқалады, Кола түбегі жағасында оның көтерілу биіктігі 6,1 м-ге жетеді. Баренц теңізі көлік және балық шаруашылығы үшін үлкен маңызға ие. Балықтың 114 тен астам түрі кездеседі. Теңізде балық аулау кәсібі (треска, майшабақ, пикша, сайда, теңіз алабұғасы, камбала) пальтус және кеме қатынасы жақсы дамыған. Негізгі порттары: * Варде (Норвегия), * Мурманск (Ресей), т.б. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Петсамо оның жалғыз мұз қатпайтын порты болғандықтан, Баренц теңізіне шығу үшін Финляндияның да құзыры болды. Радиактивті қалдықтарды өңдейтін норвег зауыттарының қызметіне байланысты теңіздің радиактивті лайлануы шешілуі қиын мәселеге айналып отыр. Соңғы уақытта Баренц теңізінің Шпицбергенге қарайғы теңіз шельфі Ресей Федерациясы мен Норвегия арасында аумақтық даулардың нысанына айналып отыр. Дереккөздер
Пентагон

Пентагон — әскери мекеме; Вашингтон қаласы маңындағы АҚШ-тың қорғаныс министрлігі. жайғасқан бес бұрышты ғимараттың аты; Вашингтоннын жанындағы бесбұрышты ғимарат, мұнда АҚШ-тың қауіпсіздік министрлігі орналасқан. Тағы қараңыз * Солтүстік Атлантика шарты ұйымы Дереккөздер
Мақсатты салықтар

.]] Мақсатты салықтар– мемлекеттің белгілі бір іс-шараларды жүргізуге қаражат жұмылдыру нысаны. Толығырақ Әдетте салық қайсыбір нақты шығынды жабуды мақсат етпейді. Бірақ кей жағдайда мақсатты салықтарды енгізуге тура келеді: 1) пайдалы екеніне сенімді салық төлеуші салықты ықыласпен төлейді. Мұндай салық нақты мемл. органға үлкен тәуелсіздік беру үшін енгізіледі; 2) салықтың мақсатты сипаты белгілі бір табыс алу үшін шығын жұмсау қажеттігімен ақталады (мыс., пайдалы қазбаларды өндіру табиғатты-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуді, жаңа кеніштерді барлау жұмыстарын жүргізуді қажет етеді, бұл үшін жер қойнауын пайдаланушылардан минералдық шикізат базасын қалпына келтіруге аударым енгізіледі). Дамыған елдердің салық жүйесінде мақсатты салықтар негізінен жергілікті бюджеттердің кіріс көзі ретінде сақталған. ГФР-де мемлекеттік мақсатты салықтар ретінде жағдаяттық салық енгізілген, ол жағдаяттық қорға түсіп, құлдырау кезеңінде экономиканы қаржыландыру үшін пайдаланылады. Бұрынғы КСРО-да мақсатты салықтар 1920 – 30 жылдары аштыққа ұшырағандарға көмек көрсету, індетке қарсы күресу, балалардың тұрмысын жақсарту, мәдени-тұрғын үй құрылысын кеңейту үшін енгізілді. КСРО-ның бойдақтар, жалғызілікті және шағын отбасылы азаматтар салығы өзінің әлеуметтңк-экономикалық мәні бойынша мақсатты салықтар болды. Қазақстанның салық жүйесі Қазақстанның салық жүйесінде тұрғын-үй қорлары мен әлеуметтік-мәдени нысандарды ұстауға арналған салық, жол қорларын құрау көзі болып табылатын салықтар, минералдық-шикізат базасын қалпына келтіруге аударым, су үшін төлемақы, басқа да мақсатты алымдар нысаналы мақсаттарға жұмсалады. Сілтемелер * КСРО * Мемлекет * Су * Төлемақы * Қазақстан Дереккөздер
Шойындыкөл (ауыл)

Шойындыкөл — Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы ауыл, Шойындыкөл ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 98 км-дей жерде, Шойындыкөл көлінің солтүстік-батыс жағасында орналасқан. Халқы Инфақұрылымы Орта мектеп, В.И. Ленин ескерткіші (1971 жылы орнатылған) және ғарышты игерушілерге арналған «Союз–Апполон» (1984 жылы орнатылған) ескерткіші бар. Республикалық маңыздағы Петропавл – Жезқазған автомобиль жолдарының созымдылығы – 35 км. Дереккөздер
Мәмбетбай Шабатұлы

Шабатұлы Мәмбетбай (1864, қазіргі Ақмола облысы Атбасар ауданы — 1916, Қарағанды облысы Жезді кенті) — Орталық Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалысы басшыларының бірі. 1916 жылғы Маусым жарлығына қарсы бүкіл ел көтерілгенде Қарсақпай, Байқоңыр, Жезқазған жұмысшыларынан, Қарақойын, Қашырлы бойындағы елдерден жиылған жасақты бастап, Амангелді Иманов қолына қосылды. Шабатұлы жасағы патша әскерлерінің Атбасардан шыққан жазалаушы тобына Қаражарда, Қыпшақ өзені бойында соққы берді. Бірақ күші басым жауға төтеп бере алмай, Терісаққан бойында бірнеше жолдастарымен бірге ерлікпен қаза тапты. Дереккөздер
Непалдықтар

Непалдықтар, непали (өз атаулары – кхастар, парбатия (таулық), гуркхтар) – Непалдың негізгі халқы. Непалдағы жалпы саны 11,5 млн-дай. Үндістанда да тұрады (2 млн.). Үлкен еуропоид нәсілінің оңтүстік тармағының әр түрлі типіне жатады. Тілі Үндіеуропалық тіл шоғырының үнді-арий тобына жататын, бірнеше диалектіге бөлінетін непали (найпали, кхас-кура, горкхали, парбатия) тілінде сөйлейді. Ішінара ағылшын тілі де тараған. Жазуы деванагари негізінде. Діні Негізінен индустер, 1 миллионға жуық адам мұсылмандар, сонымен қатар буддистер, христиандар, т.б. бар. Тарихы Непалдықтардың арғы ата-бабалары – кхастар жөніндегі жазбалар б.з.б. 1-мыңжылдықтағы үнділік деректерде кездеседі. XIII—XIV ғасырларда кхастардың магар, гурунг, т.б. тайпалармен араласуы нәтижесінде жаңа этнос гуркхтар қалыптасқан. XVII ғасырдың екінші жартысында Гуркх конфедерациясының Непалды біріктіруімен непал этносы қалыптасты. 20 ғасырдың ортасынан бастап ұлттық консолидация процестері күшейе түсті. Кәсібі Негізгі кәсіптері – суармалы егіншілік. Имек жүзді, жалпақ, ауыр пышақ – кхукри ауыл шаруашылығы құралымен қатар қару ретінде де қолданылады. Буйвол, зебу, ешкі, үй құстарын өсіреді. Тоқымашылық, қыш құмыра жасау, ұсталық, зергерлік қолөнері дамыған. Өмір салты Непалдықтарда касталық ерекшеліктер мен тыйым салулар қатаң сақталады. Кастааралық алмасу жүйесі бар (джаджмани). Жоғары касталар экзогамдық патрилинейлік топтарға бөлінеді. Отбасылары үлкен, патриархалдық. Байларда көп әйел алу бар. Непалда ұрлық жоқ, бірақ қараусыз қалған заттар иесіз болып саналады, сондықтан жергілікті тұрғындар оларды қаймықпастан иемденеді. Елдегі қоғамдық орындарда сүйісу және құшақтауға тиым салынған. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері екі және үш қабатты, күйдірілген немесе шикі кірпіштен салынған. Үстіңгі қабаты тұрғын үй, әкпен әктелген, ағаш галереясы және шынысыз терезелері бар. Төменгі қабаты екі бөлмелі, мұржасы жоқ ошағы бар ас үй, шеберхана, қойма және қорадан тұрады. Дәстүрлі киімдері Ер адамдардың ұлттық киімдері – тік жағалы жейде (даура), өкшеге қарай тарыла түсетін шалбар (сурувал), ұзын белбеу (патука), кеудеше, еуропалық үлгідегі пиджак. Әйелдер көптеген әшекей бұйымдар (сырғалар, металл мен шыныдан жасалған білезіктер, сақиналар, алқа, моншақтар) тағады. Қаладағы әйелдердің көпшілігі сари киеді. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі тағамдары – өткір дәмді шардәрілер мен көкөніс қосып пісірілген күріш, бидай, жүгері ұнынан пісірілген жұқа нан, бұршақ, сиыр, буйвол сүтінен жасалған тағамдар (гхиу, дахи, т.б.), жемістер. Ет тағамдары сирек дайындалады және негізінен қой, ешкі, тауық, буйвол немесе қодас етінен дайындалады. Сиыр киелі жануар болғандықтан сиыр еті тұтынылмайды. Сүт өнімдері өте танымал емес. Егер олар тұтынылатын болса, онда бұл негізінен буйвол сүті мен қодас сүтінен жасалған ірімшік. Дереккөздер
Ақтасты (Ақмола облысы)

Ақтасты — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Ақбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы — Аршалы кентінен оңтүстікке қарай 10 км, Астана қаласынан 80 км жерде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1932 жылы қаланды. Инфрақұрылымы Мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушнрлік пункт, пошта бөлімшесі бар. Ауыл аумағында «Ақтасты — Агро» ЖШС және астық, көкөніс өсірумен айналысатын 4 шаруа қожалығы орналасқан. Ауылдың жанынан (5 км) мемлекеттік маңызы бар Алматы — Қостанай автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті 12 км жерде. Дереккөздер
Ірі панельді құралымдар

Ірі панельді құралымдар — үйлер мен ғимараттардың мөлшері ірі панель (плита) түрінде дайындалған құрама бөліктері. Панельдің салмағы крандардың жүк көтеру күшіне қарай 1,5 – 7,5 т шамасында болады. Үйдің негізгі бөліктері (қабырғасы, жабыны, аралық қабырғасы) панельден құрастырылады. Қабырғалық панельдің биіктігі әдетте үйдің бір не екі қабатының биіктігіндей болады. Панельдер арнаулы зауыттарда дайындалады. І. п. қ. күрделі құрылыста, тұрғын және өндірістік үйлерді салуда, т.б. қолданылады. І. п. қ-дың негізгі ерекшелігі – оларды зауытта жаппай дайындаудың мүмкіндігі, сапасының жоғарылығы, құрылыс алаңында шапшаң құрастыру, орнату жұмыстары мен одан кейінгі сылақ жұмыстарына уақыттың аз жұмсалатындығы. Сондықтан І. п. қ. ең озық әрі индустриялық құралымға жатады. Құрылым тәжірибесінде темір-бетоннан қабат-қабат және тұтас етіп жасалған І. п. қ. кеңірек тараған. Каркасты (қаңқалы) панельді үйлердің көтергіш элементі – темір-бетоннан құрастырылған каркас. Ал қабырғалық панельдер сол каркасқа бекітіледі. Әдетте қабырғалық панельге өзінің салмағынан басқа жүк (күш) түспейді. Сондықтан олар үйдің қоршаулық элементінің қызметін атқарады. Каркасты панельді үйдің биіктігіне (қабат санына) шек қойылмайды. Каркассыз ірі панельді үйлер түгелдей ірі панельден құрастырылады. Бұл жағдайда панельдер көтергіш элементтің де, қоршаулық элементтің де қызметін атқарады. Қазіргі кезде ірі қалалардағы көп қабатты үйлер негізінен І. п. қ-ды пайдалана отырып салынған. Дереккөздер
Ғабдулла Шоқаев

Шоқаев Ғабдулла (1823, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Өрнек ауылы – 1956, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы) – өлкенің ең алғашқы мұғалімдерінің бірі. 1895 – 1912 ж. медреседе, гимназияда оқыған. 1912 ж. жергілікті тұрғындардың қаражатына медресе салып, онда 60 шәкіртті тәрбиелеп, құранды және басқа да пәндерді оқытып үйреткен. 1956 жылға дейін Қызыләскер, Ленин және Преснов ауданында мұғалім болып қызмет жасады. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ақтөбе (тау, Ақмола облысы)

Ақтөбе – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тау. Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 31 км, Домбыралы тауынан шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 436 м. Беткейі көлбеу, аз тілімденген. Ұзындығы 1,5 км, ені 1,0 км. Өсімдігі Баурайындағы сортаңдау топырағында қамыс, әртүрлі шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Қаракөз

Қаракөз, Арал қаракөзі (Abramіs safa aralensіs) – тұқы тұқымдасына жататын балық. Қаракөз Қара, Каспий, Арал теңіздерінің су алаптарында таралған. Ал, Қаракөз түртармағы – Арал теңізінің су алабында – Сырдария мен оның көлдерінде тіршілік етеді. Ұзындығы 28 см, салмағы 420 г-дай. Пішіні тыранға ұқсас, одан айырмашылығы – қабыршағы үлкен, құйрықасты (аналь) қанаты ұзындау болады. 7 – 8 жыл өмір сүреді. Жыныстық жағынан 3 жасында жетіледі. Уылдырығын (көлеміне қарай 2,2 – 33,5 мыңдай) су температурасы 12 – 16°С-қа жеткенде өзен арнасының құмды-тасты, құмды-сазды, сазды жерлеріне шашады. Қорегі – бүйірімен жүзушілер, бақалшақты шаяндар, қосжақтаулы моллюскілер, мизидтер, әр түрлі дернәсілдер, детриттер (өлекселер). Арал Қаракөзі Арал теңізінің экологиялық жағдайына байланысты саны кеміп келеді. Бұрын еті жақсы бағаланатын, кейінгі кезде ол майдаланып, кәсіптік маңызын жоғалтқан. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Терсек мәдениеті

.]] Терсек мәдениеті – энеолит дәуірінің соңғы кезеңдерінде Қостанай облысы Торғай өңірін мекендеген тайпалардың мәдениеті (б.з.б. 3-мыңжылдықтың ортасы – 2-мыңжылдықтың басы). Алғаш рет 1940–50 ж. А.А.Формозов зерттеулерінде «терсек тұрақтары», «терсек-қарағай мәдениеті» жайлы айтылады. Бұл мәдениеттің неғұрлым толығырақ мінездемесі 1980–90 ж. С.Қалиева, В.Н.Логвин зерттеулері барысында қалыптасты. 1980 жылдардың ортасына қарай белгілі болған 30-ға жуық ескерткіштің ішінде біршама жақсы зерттелгендері Соленое озеро-1, Дүзбай-2, Дүзбай-3, Бестамақ, Құмкешу-1, Қожай-1, Қайыңды-3, Евгеньевка-2, Тоқанай-2 сияқты тұрақтардан алынған деректер. Қазбаларда табылған жануарлар сүйектерінің арасында, әсіресе, жылқы сүйектері көп. Ғалымдардың пайымдауынша, Терсек мәдениеті тайпалары ертеден қалыптасқан аңшылық-терімшілікпен қатар, малшылықты меңгерген; оның ішінде, әсіресе, жылқы түлігін көп өсірген болуы мүмкін. Терсек мәдениетінің қола дәуірінің андрон мәдениетіне тигізген ықпалы тереңірек зерттелмеген. Дереккөздер
Іс-әрекет

Іс-әрекет - әлемді және өз-өзін саналы түрде өзгертетін процесте адамның немесе топтың әлеммен жасайтын өзара әрекеті. Іс-әрекет – адамның дүниемен қарым-қатынас тәсілі. Іс-әрекет барысында адам табиғатты, қоршаған айналаны игеріп, шығармашылық тұрғыда өзгертеді. Сөйтіп, өзін іскер, жасампаз субъект ретінде қалыптастырады, ал өзі игерген табиғи ортаны Іс-әрекет объектісі етеді. Адам іс-әрекет үстінде кез келген затқа жат пиғылмен қарамайды. Керісінше осы заттың табиғаты мен ерекшеліктеріне ой жүгіртіп, игереді, сондай-ақ өз іскерлігінің өлшемі мен мәні етеді. Іс-әрекет барысында адам табиғатпен өзара әрекетте болып қана қоймайды, оны бірте-бірте өзінің материалдық және рухани мәдениетінің құрамына кіргізеді. Сыртқы дүниені өзгерту адамның өзін дамытуы үшін қажетті жағдай және алғышарт болып табылады. Іс-әрекет тұтас процесс қарым-қатынаспен тығыз байланыста және болашақ ұрпаққа бағытталған әлеуметтік сабақтас белсенді құбылыс болып табылады. Адамдардың Іс-әрекеті әрдайым бұрын жасалған дәлелді алғышарттар мен белгілі бір қоғамдық қатынастардың негізінде жүзеге асады. Сол себепті ол нақты тарихи сипатта, нақ осы әлеуметтік шындықтың өмір сүру тәсілі болып табылады. Іс-әрекеттің философиялық ұғымының барлық әлеуметтік ғылымдар, әсіресе, психология, социология, педагогика, т.б. үшін маңызды дүниетанымдық және методологиялық мәні бар. Азаматтардың еркімен пайда болатын заңды фактілер, былайша айтқанда еркін қалауын білдіру. Құқыққа сәйкес келушілікке байланысты іс-әрекет (құқық бұзушылықтар ретінде) заңды және заңсыз болып бөлінеді. Психикалық іс-әрекет Психикалық іс-әрекет - субъектінің объектімен өзара әрекет ету функциясын сипаттайтын ұғым. Іс-әрекеттік тәсіл Іс-әрекеттік тәсіл - социотехникалық жүйелік тәсілді қосып алғандағы детерминистік тәсілдерге қарсы бағытталған және еңбекке жұмысшы бағыттағы, сонымен қоса жұмыс орнынан тыс қалыптасатын да факторлардың ықпал етуін атап көрсететін индустриалды әлеуметтанудағы тәсіл. Пайдаланылған cілтемелер ﻿ de:Tätigkeit en:Action (philosophy) fr:Action (philosophie) nl:Activiteit (proces) pt:Acção (filosofia) ru:Деятельность