Өзбекстандағы мақта өндірісі

Өзбекстандағы мақта өндірісі — елдің ауыл шаруашылығы саласындағы маңызды тармақтардың бірі болып табылады және ел экономикасында елеулі орын алады. Өзбекстанда мақтаны «ақ алтын» (oq oltin) деп атайды. 2006 жылы мақта Өзбекстан экспортының 17%-ын құрады. Жыл сайын шамамен 1 миллион тонна мақта талшығы (дүниежүзілік өндірістің 4–5%) өндіріліп, оның 700 000–800 000 тоннасы экспортталды (дүниежүзілік экспорттың 10%). Бұл көрсеткіштер бойынша Өзбекстан әлемде мақта өндірісінен 8-орынға, ал экспорт бойынша 11-орынға ие болды. Жыл сайын мақта теріміне көп адам жұмылдырылады. Бұрын көптеген адамдарды мақта алқаптарында жұмыс істеуге мәжбүрлеген – олар өте аз ақыға немесе мүлде еңбекақысыз еңбек ететін. Мақта өндірісінің шарықтау шегі 1988 жылға сәйкес келеді – сол жылы 8000 мақта прессі өндірілді. 2012 жылы бұл көрсеткіш 4500 пресс шамасында (1 миллион тонна) болды. Бұл азаю ауыл шаруашылық жерлерінің азық-түлік өнімдеріне қайта бағытталуымен байланысты. Соған қарамастан, Өзбекстан экономикасында мақтаның маңызы әлі де жоғары. 2017 жылға дейін Өзбекстандағы мақта адам құқықтары туралы есептерде балалар мен мәжбүрлі еңбек туралы деректер шыққаннан кейін көптеген халықаралық компаниялар тарапынан бойкотқа ұшырады. 2017 жылы ел президенті ауысқаннан кейін және мақта саласында либерализация басталған соң, бұл шектеулер алынып тасталды. Өзбекстан мақтасын негізінен Қытай, Бангладеш, Түркия, Ресей және Кореяға экспорттайды. Сонымен қатар, мақтаны қайта өңдейтін фабрикалар мен өндіріс тізбектерін дамыту арқылы елде өз мақта-мата өнімдерін өндіру де арта түсті. 2017 жылдан басталған экономикалық либерализация мен бойкоттың тоқтауынан кейін мақтаны терең өңдеу және оны дайын өнімге айналдыру бағыты күшейіп, экспортты анағұрлым тиімді нарықтарға қайта бағыттау үрдісі байқалды. Тарихы Өзбек жерінде мақта өсіру деректері алғаш рет шамамен 2000 жыл бұрын қытай дереккөздерінде кездеседі. Кеңестік Ресей мен Өзбек КСР кезінде мақта өндірісі күрт өсті — сол кезеңде Өзбек КСР бүкіл КСРО мақта өндірісінің 70%-ын қамтамасыз етті. Үкімет бұл саланы қатаң бақылауда ұстап, колхоздарда тиімді өндірісті қамтамасыз ету үшін өндірістік квоталар енгізді. 1976 жылдан 1983 жылға дейін республика басшылығы мақта өнімділігі туралы жалған ақпарат беріп, КСРО Орталық банкін алдаған. Бұл жағдай тарихта «мақта ісі» (немесе «мақта жанжалы») ретінде қалды және Шараф Рашидовтың билігі тұсындағы ең үлкен жанжал ретінде сипатталады. Бұл жанжал Өзбекстанның саяси элитасының беделін түсіріп, теріс әсерін тигізді. Тәуелсіздік алғаннан кейін де кеңестік үлгідегі квоталар сақталып қалды. Өзбек үкіметі мақта өнеркәсібінде әлі де басты рөл атқарады. Бір дақылға тәуелді экономика тәуекелдерінің және азық-түлік қауіпсіздігі мақсаттарының негізінде Өзбекстан өндірісті әртараптандыруға бет бұрды. Бұл бағытта астық дақылдарына көбірек көңіл бөлініп, мақта көлемі азайтыла бастады. Мысалы, мақта егілетін жер көлемі 1990 жылы 1,8 миллион гектардан 2006 жылы 1,4 миллион гектарға дейін қысқарды. Ал астық егілетін алқаптар 1,0 миллион гектардан 1,6 миллион гектарға дейін ұлғайды (бұл көбінесе мал азығына арналған егістіктер есебінен жүзеге асты). Әртараптандыруға себептердің бірі — экологиялық мәселелер. Мақта өсіруге қажет ауқымды суару мен тыңайтқыштар Арал теңізінің тартылуына және оған жақын өңірлерде топырақтың ауыр ластануына алып келді. Мақта өсіру Мақта сәуір – мамыр айының басында егiліп, қыркүйекте жиналады. Мақта плантациялары негізінен Айдаркөл көлінің маңында (Бұхара маңында), сондай-ақ белгілі бір дәрежеде Ташкент облысында, Сырдария мен Әмудария өзендерінің бойында, Түрікменстанмен шекаралас аймақтарда шоғырланған. 2010–2011 жылдары мақта егілген жер көлемі шамамен 1,3 миллион гектар болды, ал ресми мәлімет бойынша талшық түсімі 1 гектарға 752 кг-ды құрады. Елде кең таралған мақта сорттарына Окдаре 6, Наманган 77 және Ташкент 6 жатады. Алайда, жоғары өнімді әрі тез пісетін мақта сорттарын енгізу қажеттігін ескере отырып, 2009 жылдан бастап жаңа сорттар қабылданды: Бұхара 102, Бұхара 8, Әндіжан 35 және Хорезм 150. Мақта егетін шаруашылықтардың көпшілігі суармалы жерлерде орналасқан, бірақ суды үнемдеу үшін суару жүйесін қалпына келтіру қажет. Зиянкестерге қарсы күрес биологиялық әдістер арқылы сәтті жүргізілуде. Мәжбүрлі еңбек Өзбекстанда мақта өндірісінде балалардың мәжбүрлі еңбегі кең таралған тәжірибе болып келді. Үкімет 9 жасар балаларды да жұмысқа тартып келген. Балаларға кішкентай кезінен бастап мақта теру мезгілі — «пахта маусымы» — елдің гүлденуіне өз үлесін қосуға мүмкіндік ретінде көрсетіліп, оларды бұл уақытты асыға күтетіндей етіп тәрбиелеген. Көптеген фермерлер мақта өндіруге мәжбүр, бірақ экспорттан түскен табысты мемлекет иеленеді. Егер мемлекеттік қызметкерлер мен мамандар мақта теруге барудан бас тартса, олар айыппұл төлеуі немесе жалақысы азайтылуы мүмкін, ал жұмыс істеп жатқан балаларға күш көрсету фактілері тіркелген деп сипаттайды. «Мақта» науқаны Өзбекстандағы адам құқықтарының жағдайын жақсарту мақсатында құрылған. Бұл ұйымның айтуынша, Кәрімов әкімшілігі адам құқықтарын тануды талап еткен өзбек азаматтарын тұтқындап, азаптап, елден қуып отырған, олардың сөз және баспасөз бостандығын шектеген, ал елдегі мәжбүрлі еңбек жүйесі адам құқықтарын бұзып, болашақ ұрпақты кедейліктің тұйығына тастайды және бұл жағдай адам саудасына қарсы халықаралық конвенция мен Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын өрескел бұзады. IКЕА компаниясының баспасөз хатшысы Жозефин Торелл былай деді: «Біз өнімдерімізде өзбек мақтасы қолданылмайтынына кепілдік беру үшін бар күшімізді салып жатырмыз, бірақ мақта өнеркәсібіндегі бақылау жүйесі сенімсіз. Мысалы, Бангладеште өндірісте қолданылатын мақтаның көп бөлігі дәстүрлі түрде Өзбекстаннан жеткізіледі. Сондықтан IКЕА жеткізушілеріне мақтаны Үндістаннан сатып алу міндеттелген». Халықаралық қысым мен мақта саласына төнген бойкот қаупіне жауап ретінде Өзбекстандағы жағдай біртіндеп жақсара бастады. 2012 жылдың басында Өзбекстанның сол кездегі премьер-министрі (кейін президент болған) Шавкат Мирзиёев балалардың мақта алқаптарында жұмыс істеуіне тыйым салатын жарлық шығарды. Алайда көптеген мамандар, соның ішінде мұғалімдер, колледж оқытушылары, дәрігерлер мен медбикелер әлі де жинау маусымында мәжбүрлі түрде алқаптарға шығуға мәжбүр. 2014 жылдың желтоқсанында АҚШ Еңбек министрлігі балалар еңбегі немесе мәжбүрлі еңбекпен өндірілген тауарлар тізімінде Өзбекстанның мақта саласында әлі де кәмелетке толмаған балалар мен жалдамалы жұмысшылар еңбек ететінін хабарлады. Өзбекстандық құқық қорғаушы Елена Урлаева, 2015, 2016 және 2017 жылдары мақта өнеркәсібіндегі мәжбүрлі еңбек туралы ақпаратты жариялағаны үшін тұтқындалып, психиатриялық ауруханаға жабылған, бұл саладағы бойкот қозғалысына маңызды үлес қосты. Президент ауысқаннан кейінгі өзгерістер Ислам Кәрімов қайтыс болғаннан кейін, жаңа президент Шавкат Мирзиёев ел экономикасын, соның ішінде мақта саласын либерализациялау бағытын бастады. 2018 жылы АҚШ Өзбек мақтасын бала еңбегі қолданылатын өнімдер тізімінен алып тастады. Ал 2022 жылы Cotton Campaign коалициясы 10 жылдан астам уақытқа созылған өзбек мақтасына қатысты жаһандық бойкотты тоқтатқанын жариялады. 2023 жылы Шавкат Мирзиёев мақта саласындағы бұрынғы басшылықтың саясатын қате болғанын ашық мойындады. Дереккөздер