kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қияттар

Қият– ежелгі ру. Қият этнонимі XI-XIII ғасырларда пайда болған. Қамағ Моңғол одағына кіреді. Арғы тегі Нүкүс (Нүкіс), Нирун, Қиян тайпалары. Қият-Бөржігін (Бөрі-Жиен), Қият-құралас, Қият-йүркін деген үш атаға бөлінген. XV-XVI ғасырларда Қазақ, Қарақалпақ және Өзбек халықтарына құрамына енген. Хуян (қытайша: 呼延) Алтай тауындағы шайқастан кейінгі екінші ғасырда Солтүстік Ғұндардың соңғы қалдықтарын қазіргі Солтүстік Шыңжаңға алып келген асыл отбасы. Хуян әулеті Мөде Қаған тұсында Ғұндардың шыңына жеткен саяси ұйым кезінде пайда болды. Қиян/Қият руының аты Хуяннан шыққан. Рашид әд-Диннің «Жамиғ ат-Тауарих» (Шежірелер жинағы) Қияттар Моңғолдардың аңызға айналған ата қонысы Ергенеқоннан шыққан тайпалардың ішінде аталады. Қият есімі ХІІ ғасырдағы Қамағ Моңғол мемлекетінің бірінші ханы Қабыл ханның руының аты екені белгілі. Алтын Ордада қалған Қияттар мыңдаған Көке-Ноян мен Мүгеді-Қияннан шыққан Моңғолдардың ұрпақтары. Нояндар Көке-Ноян мен Мүгеді Жесікей (Есүкей) Баһадүрдің інісі Мәңгіту-Қиянның (Мүңгіту) ұлдары еді. Жошы Ханның Қият нояндарымен тығыз қарым-қатынасы олардың ең жақын кеңесшілері және аға әскери басшылары мәртебесін айқындады. Қият тайпасының шығу тегі туралы аңыз Әбiлғазы Баһадүр Ханның XVII ғасырдағы «Шежіре-и Түрк» (Түрік шежіресі) еңбегінде де бар. Бұл аңыз толығымен және сөзбе-сөз дерлік Рашид әд-Диннен алынған деген болжам бар. Әбiлғазы аты аңызға айналған Оғыз Хан мен Моңғол Ханының тікелей ұрпақтарының ішінде Қиян тайпасының негізін салушыны атайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * http://serke.org/news/kazaktyn-kiyat-ruy-prezident%D1%96n-sailady * http://kerekinfo.kz/blog/13548.html
Қобда ауданы

Қобда ауданы — Ақтөбе облысының солтүстік-батысындағы әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1929 жылы құрылған. Жер аумағы 14 мың км². Аудан орталығы – Қобда ауылы. Географиялық орны Аудан оңтүстігінде Ойыл, Темір, шығысында Мәртөк, Алға, батысында Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Қаратөбе аудандарымен, солтүстігінде Ресей Федерациясымен шектеседі. Жер бедері Қобда ауданының жерінің басым бөлігі үстіртті жазық, оңтүстік-батыс бөлігі төбелі-белесті, мұнда әктас, сазды тақтатастан құралған Ақшатау тауы (абсолюттік биіктігі 245 м), оңтүстігінде Әбді тауы (304 м) орналасқан. Ауданның ең биік жері - Құмсай ауылынан оңтүстік-батыста орналасқан тау (324 м). Шығысы мен оңтүстігі бұйратты. Жер қойнауынан құрылыс материалдары барланған. Климаты Климаты тым континеттік, қаңтар айының жылдық орташа температурасы -14-16°С, шілдеде 22-24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250-300 мм. Топырағы, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі Жері негізінен карбонатты қызғылт қоңыр топырақты, оңтүстігінде қиыршықты бозғылт қоңыр топырақты. Үлкен Қобда өзенінің аңғарында шалғынды қоңыр топырақ қалыптасқан. Өсімдік жамылғысы қара жусан аралас бетеге, қызғылт қау, боз, т.б. әр түрлі ксерофитті шөптерден тұрады. Жануарлардан - қасқыр, түлкі, қоян, борсық, қарсақ, сарышұнақ, суыр; құстардан - дуадақ, тырна т.б. мекендейді. Халқы Тұрғындар саны 18623 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (81,92%), орыстар (10,53%), басқалары (7,55%). Әкімшілік бөлінісі Аудан аумағындағы 31 елді мекен 16 ауылдық әкімшілік округке біріктірілген: Ірі елді мекендері Ауыл шаруашылығы Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы 1,357 млн га, егістік 67,5 мың га, шабындық 18 мың га, жайылым 119,6 мың га (2009). Аудан жерімен Орал-Ақтөбе, Мәртөк-Ойыл автомобиль жолдары өтеді. Дереккөздер
Қоғалы артезиан алабы

Қоғалы Артезиан Алабы, Жетісу Алатауының оңт.-батысындағы Алтынемел мен Қотырқайың жоталарының аралығындағы ойыста, Талдықорған қ-нан оңт.-шығысқа қарай 60 – 80 км жерде. Жалпы аумағы 700 км². 50 – 200 м тереңдікте таралған неогендік құм, конгломерат қабаттарының қалыңд. 7 – 48
Қоға тұқымдасы

Қоға тұқымдасы – дара жарнақтыларға жататын көп жылдық өсімдіктер. Ботаникалық сипаты (Sparganium erectum)]] (Typha latifolia )]] * Қоға тұқымдасы сулы және батпақты жерде өседі, ұзын әрі көлденең төсемді тамыры бар. * Биіктігі 30-100 см, кейде одан да биік. * Сабақтары цилиндр немесе білік тәрізді. * Жапырақтары сабақ бойында (кірпібас) немесе төменгі бөлігінде жерге жақын (қоға) орналасады. Жапырақтары ұзынша, кейде таспа тәрізді, сыртында қабықшасы бар, қатты (сирек жұмасқ), жиегі тегіс, түбінде қынабы болады, ұшынан бастап қурайды. Тыныc cаңлаулары өзгермелі. * Ұсақ гүлдері актиноморфты, бір үйлі және дара жынысты. Гүлі шар тәрізді гүлшоғырға (кірпібас) немесе цилиндр тәрізді собыққа (қоға) топталған. Гүлшоғырының жоғарғы бөлігі аталығы (3, кейде 1-8), төменгі бөлігі аналығы. Гүлсерігі қарапайым, кейде сыртында қабыршағы немесе түгі болады. * Кірпібастың сабағы қысқа, 1 немесе 2 ұзын аналық тармақтардан тұрады, жемісі сүйекті, сыртқы құрғақ қабаты және ішкі қатты қабаты болады. * Қоғаның сабағы ұзын, сыңар жақты қалақ тәрізді немесе ұзынша аналығы бар, жемісі - жаңғақ тәрізді. Олар маусым-шілдеде гүлдесе, кірпібастардың кейбір түрі тамыз-қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі су бетіне түсіп, 1-4 күнге дейін (кей түрлері 4 аптаға дейін) сыртындағы түгінің арқасында су бетінде қалықтап жүреді де, су түбіне түсіп ашылады және тұқымын шашады. Алғашқы жапырақтары 1-1,5 айдан кейін пайда болады. Үш жылдан кейін өсімдік толық жетіліп, өнім беретін өскіндері шыға бастайды. Өсетін жері мен таралу аймағы Қоға тұқымдасы негізінен дүние жүзіне кең тараған, көбінесе Солтүстік жарты шардың сулы және батпақты жерлерінде өседі. Бұл тұқымдасқа жататын 2 туысы (кірпібас, қоға), 40-қа жуық түрі бар. Қазақстанда Тобыл-Есіл жазығында, Ертіс өзені аңғарында, Зайсан, Балқаш-Алакөл ойысында, Қызылорда, Ақтөбе облыстарында өсетін 7 түрі бар. Қолданылуы Қоға тұқымдасының тамырын халық медицинасында емге пайдаланады. Жас өркендері мен тамыр сабақтары кеміргіштер мен басқа да жануарлардың (аю, қабан, т.б.) азығы, сонымен қатар кірпібаспен теңбіл бұғы мен жабайы үйректер қоректенеді. Дереккөздер
Қожабай Тоқсанбайұлы

Қожабай Тоқсанбайұлы (1841, Қарағанды облысы Жезді ауданы - 1918, сонда) - ақын. Найман тайпасының Бағаналы (ру) руынан шыққан. "Балапан қанат бітіп ол ер жетер, Кедейді байлар бақтым деген ол бекер. Ешкімді асырамас ешкім бағып, Әр адам мұратына іздеп жетер", "Кел, Қожабай, сөз сөйле", "Қазақ баласына" өлеңдері, "Төлен сөзі" дастаны сақталған. Қожабай Шығыс әдебиетіндегі дәстүрді сақтай отырып (бір ұйқаспен бастап, сонымен аяқтау, өз атын жырға қосу, т.б.) сондай аңыз-дастандар мазмұнын еркін пайдаланған. Бір топ жырлары Қожа Ахмет Иасауи хикметтерімен үндесіп, дін тақырыбына да жүйрік екенін аңғартады. Қожабай қысқа лирика өлеңдерімен қатар, кең тынысты эпикалық туындылар да шығарған. Қожабай Тоқсанбайұлы (1841, қазіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Балажезді мекені – 1918, сонда) – ақын. Бауырына басқан Тайлақбай атасынан ерте айрылған бала Қожабай 6 – 7 жасында-ақ ауызша мұңлы өлеңдер шығара бастаған. Ауыл молдасынан сауат ашқан. Баршылық пен жоқшылық, қоғамдағы әлеуметтік әділетсіздіктер Қожабай жырларының өзекті тақырыбына айналды. Ол “Бай болмақ, кедей болмақ – бір Алладан” деген қалыптасқан қағидаға адал еңбек пен қажымас талапты қосады. Алла “Кел, Қожабай, сөз сөйле заманыңның зарынан” деген толғауында қоғамдағы кереғар құбылыстарға көзқарасын айқын танытса, “Қазақ баласына” атты жырында Сыр бойын жайлаған елдің кәсіп-тіршілігін салыстыра отырып ой түйеді, ел бастаған жақсылардың игі істеріне ризашылығын білдіріп, кейінгілерге үлгі етіп ұсынады. Қожабайдың Амангелді Имановқа хат ретінде жазған жыры болашаққа деген үміт пен жақсы тілекке толы. Ақынның “Ортадан асып барады менің жасым” деген ұзақ толғауы өмір мен өлім, баршылық пен жоқшылық, әділдік пен зұлымдық туралы философиялық ой түйетін күрделі туынды. Шығармадан Қожабайдың Шығыстың классикалық әдебиетімен жақсы таныс болғаны аңғарылады. Ақын шығармалары хақында ғалым М.Жармұхамедов жүйелі зерттеулер жүргізген. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы Дереккөздер
Кененбай Молданұлы Қожабеков

Кененбай Молданұлы Қожабеков (3 ақпан 1928, Алматы облысы Жамбыл ауданы Ақсеңгір ауылы — 3 қараша 1988, Алматы) — актер, Қазақ КСР-інің халық артисті (1972). Өмірбаяны Алматы театр училищесін бітірген (1950). 1950—1961 жылы Республикалық балалар мен жасөспірімдер театрында қызмет етті. 1958 жылдан бері "Қазақфильм" киностудиясының актері. 1960 жылдың 10 қаңтарында Балалар мен жасөспірімдер театрынан шығып келе жатқан кезінде Ыдырыс Ноғайбаев, Нұрмұхан Жантөрин үшеуіне көше басбұзарлары шабуыл жасап, жұлынына әлденеше жерден пышақ салып, омыртқасын зақымдайды. Осы бір қарғыс атқан күнді актердің өзі «құлап түскен күнім» деген екен Театрлық және кинематографиялық рөлдері Қожабеков Республикалық балалар мен жасөспірімдер театрының сахнасында мына рөлдерде басты кейіпкер болып ойнаған: Алдар, Ғани (Ш. Хұсайынов, «Алдар Көсе», «Біздің Ғани»), Доброходов (М. Ақынжанов, «Ыбырай Алтынсарин»), Шагабутдинов (Д. А. Фурманов, «Бүліншілік»), т.б. Кинодағы алғашқы жұмысы — «Аласталған Алитет» фильміндегі (1950) Айенің рөлі. Ол сонымен қатар «Жамбыл» (1952, Нәдір), «Қыз-жігіт» (1955, Айдар), «Бұл Шұғылада болған еді» (1955, Бақытжан), «Мазасыз көктем» (1956, Атабаев), «Менің атым Қожа» (1963, Әмірқұл), «Қыз Жібек» (1970, Сырлыбай), «Қан мен тер» (1978, Алдаберген), «Жаушы» (1980, Манай), «Қасқырдың апаны» (1984, Бабахан), т.б. фильмдерде ойнап, кейіпкерлерінің жан дүниесін ашуда психологиялық тереңдікке, образдылыққа жетті, типтік жинақтау үлгісін көрсетті. Фильмографиясы *1949 - Аласталған Алитет - Айе *1952 - Жамбыл - Нәдір *1955 - Қыз-жігіт - Айдар *1955 - Бұл Шұғылада болған еді - Бақытжан *1956 - Мазасыз көктемде - Хаваш Атабаев *1957 - Арал балықшылары - Ерназар Қалымбетов *1958 - Біз Жетісуданбыз - Нартай *1959 - Бір түні - Кемел Кәрімбаев *1961 - Егер біздің әрқайсымыз... - Имаш *1963 - Менің атым Қожа - Рахманов *1966 - Қилы кезеңде - эпизод *1969-1970 - Қыз Жібек - Сырлыбай хан *1971 - Менің ағам - эпизод *1972 - Арман асуы - Тайырдың әкесі *1972 - Құлагер - Батыраш *1974 - Эй, ковбойлар - эпизод *1975 - Махаббат туралы аңыз - эпизод *1975 - Гауһартас - Қауен *1976 - Медеудегі кездесулер - спорт администраторы *1977 - Кездеспей кеткен бір бейне - эпизод *1978 - Қан мен тер - Алдаберген *1979 - Даладағы қуғын - эпизод *1979 - Қала қалқаны - эпизод *1980 - Суыт жортқан жаушылар - Манай *1980 - Ебелек - эпизод *1981 - Ақырғы аманат - Досмұхамбетбай *1982 - Қауын - Ақтұмар станциясының басшысы *1983 - Қасқырдың апаны - Мұса Шәріпов *1985 - Біздікілерді біліп қой - эпизод *1986 - Түрксіб - Қарасұңқар *1989 - Сұлтан Бейбарыс - Салех сұлтан Марапаттары «Халықтар достығы» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қожасай мұнай-газ конденсат кен орны

Қожасай мұнай-газ конденсат кен орны — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Ақтөбе қаласынан оңтүстікке қарай 240 километр жерде. Батысында Жаңажол мұнай-газ конденсат кен орнымен түйіседі. Кен орны 1962-1963 жылдары сейсмикалық зерттеу нәтижесінде анықталған. Іздеу-барлау жұмыстары 1979 жылы басталды. Геологиялық құрылымы Тектоникалық жағынан кен құрылымы өлшемдері 184,5 километр, ендік бағытта созылған брахиантиклинальдік қатпарлы. Жатыс сипаты Коллекторы кеуекті-жарықшақты, карбонатты жыныстардан (әктас, доломиттенген әктас) құралған. Ашық кеуектілігі 9-дан 9,6%-ға дейін өзгереді, өткізгіштігі 0,173 мкм 2 . Бастапқы қабаттық қысымы 37,3 МПа, темпетаратурасы 73 ° С. Бастапқы шығымы: мұнай 39,2 м 3 /тәулік, газ 28,2 мың м 3 /тәулік. Тұрақты конденсат мөлшері 345 г/м 3 . Мұнайы жеңіл және ауыр (0,827 – 0,886 г/см 3 ). Газ құрамы бойынша ауыр, құрамында этан, ауыр көмірсутек (20,5 – 31,8%), метан (55,5 – 72,8%) бар. Конденсаттың тығыздығы 0,753 г/см 3 . Кен орны өндірістік игеруге дайын.
Қожебеков Зайнолла Камалейұлы

Қожебеков Зайнолла Камалейұлы(1929 ж.т.) –биология ғылылымының докторы, профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1971). Қожебеков Қазақстанда алғаш рет қойдың онтогенезінің әр кезеңіне физиолия және биохимия сипаттамалар берген. Қожебековтың басшылығымен малдың жұқпалы ауруларының Қазақстан жерінде пайда болуы және таралуы туралы ақпараттар жиынтығы және “Ветинформ” атты автоматты ақпараттар жүйесі жасалды. 1990 – 93 жылғы ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды, Еңбек Қызыл Ту және “Халықтар достығы” ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Қожеке Назарұлы

Қожеке Назарұлы(1828 – 1881) – күйші-сазгер. Өмірбаяны Жетісудың төрі болып есептелетін Қарқарада дүниеге келген. Қожекенің әкесі Назар сөзге шешен, төңірегіне ықпалды адам болған. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Қожекенің ел ісіне ерте араласуына әке тәрбиесі ықпал еткен. XIX ғасырдың екінші жартысынан Жетісуға тізе батыра бастаған Ресейдің отаршыл саясатына бас имеген Қожеке 1862 жылы төрт жүздей үйді бастап, үдере көшкен беті Текес өзенінің бойына келеді. Қожеке бастаған рулы елдің көшіп келуіне Қытай өкіметі де бейтарап қарамаған. Алғашқыда Қожекеге шен-шекпен беріп, өздерінің арам пиғылдарын жүзеге асыруға қолданбақ болады. Қожеке сияқты біртуар тұлға халқының қамына қиянат іске бармайды. Ақыры тәкаппар күйшіні айтқанына көндіре алмаған Қытай өкіметі оны азаптап өлтіреді. Қожеке өзі куә болған, өзін толғандырған өмір құбылыстарының баршасын күй тілінде баяндап отырған. Бұл күнге дейін Қожекенің жүзге тарта күйлері жеткен. Оның күйлері күні бүгінге дейін Жетісу, Алтай, Ертіс, Тарбағатай, Бұратала, Іле өңірлерінде тартылады. Шығармалары Назарұлы Қожекенің күйлері: "Ағарсынның ақ толқыны", "Аққу", "Арман", "Байекенің естіртуі", "Балаларыма", "Балам-ау", "Бозжігіт", "Бөлтірік", "Біржан сал", "Жиренше", "Қарашаштың қазасын естірту", "Жиреншенің Қарашашты жоқтауы", "Кертолғау", "Көрұғлы сұлтан", "Күй бастар", "Күй шақыртқы", "Қамбархан", "Қолға алынар алдында", "Қос келіншек", "Қинау", "Құл пенде", "Мұңдық", "Өз қолым", "Рабат төренің естіртуі", "Раушан", "Сайрам көл", "Сарбарпы бұлбұл", "Тарту", "Тоқтарым", "Түрмедегі қинау", "Шалқайма" тағы басқалар. Дереккөздер
Қожахмет Қоңырқожаұлы Қожықов

Қожықов Қожахмет Қоңырқожаұлы (1910, Қызылорда қаласы – 10.9. 1953, Алматы) – қазақтың ұлттық бейнелеу өнерінің негізін салушысы, тұңғыш кәсіби суретшілердің бірі, кескіндемеші, карикатурашы, графикик. Өмірбаяны Қорасан қожа руынан шыққан. Әкесі Қоңғыр-Қожа Қожықов ғалым-ағартушы, ал анасы Ләтипа Хожықова костюмер. 1926 – 28 жылы Мәскеудегі мемлекеттік жоғары көркемөнер техникалық шеберханасында оқыған. Оның 30-жылдары салынған “Егін орағы”, “Газет оқу” атты ұжымшар тыныс-тіршілігін көрсететін туындылары, “Алқызыл моншақты келіншек”, “Ақын толғанысы” (Жамбыл бейнесі) атты картиналары ұлттық бейнелеу өнерінің алғашқы қарлығаштары саналады. Қожықов Қазақ мемл. драма және опера театрлары спектакльдерінің алғашқы суретші-безендірушісі болды. 1938 жылы қуғынға ұшырап, ұзақ жылдар лагерь азабын тартты. Айдаудан оралған соң, шығармашылық және ұстаздық жұмыстармен айналысты. 1944–53 жылы “Қазақфильм” киностудиясының декораторы болды. Заманауи өзекті тақырыптарды қамтыған жүзден астам сатиралық линогравюралар жазды. Нәзік сыршылдыққа тұнған “Жайлауда” (1948), “Кешқұрым” (1949), “Қызыл көш” (1950), “Шабындық” (1950), “Асы жайлауына барарда” (1952), “Құлынды бие” (1952) атты акварельмен орындалған туындыларды өмірге әкелді. “Мың бір түн”, тағы да басқа кітаптарды көркемдеді. Қожықов туындылары Ә.Қастеев атындағы өнер мұражайында, ҚР Орталық мұражайында, Қарақалпақстанның бейнелеу өнері мұражайында (Нөкіс), сондай-ақ, С.Қожықовтың жеке қорында сақтаулы. Дереккөздер
Сұлтанахмет Қоңырқожаұлы Қожықов

{{Кинематограф { } { } }} Сұлтанахмет Қоңырқожаұлы Қожықов (1923 жылы 10 наурызда Таразда - 1988 жылы 11 наурызда Алматыда) — кеңестік танымал кинорежиссер. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1970). Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының иегері (1972). Өмірбаяны * Сұлтанахмет Қоңырқожаұлы 1923 жылы 10 наурызда Таразда дүниеге келген. Қорасан қожа руынан шыққан. * Соғыстан оралғаннан кейін мерзімді басылымдарда карикатуралары мен саяси тақырыптағы суреттерін жариялай бастады. * Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссер факултетін (А.Довженко шеберханасында) бітірген. * 1952 жылдан “Қазақфильм” киностудиясында режиссер. * 1974 жылдан көркемдік жетекші болып істеді. Осында өз сценарийі бойынша, жас ұрпақ тәрбиесі мәселесін қозғайтын “Ана мен бала” атты тұңғыш көркем фильм түсірді (1955). Тарихи және заманауи тақырыптарда “Біз Жетісуданбыз” (1958), “Егер біздің әрқайсымыз” (1961, екеуінің де сценарийін жазуға қатысқан), “Шыңдағы шынар” (1965) фильмдерін қойды. 1970 жылы Қожықов өзінің басты жұмысы – “Қыз Жібек” фильмін қойды. 1985 ж. Қажымұқан жайлы “Бізді танып қойыңдар” көркем фильмін түсірді. Фильмографиясы Режиссер ретінде *1955 - Ана мен бала *1958 - Біз Жетісуданбыз *1961 - Егер біздің әрқайсымыз... *1965 - Шыңдағы шынарда *1969-1970 - Қыз Жібек *1985 - Біздікілерді біл! Сценарист ретінде *1955 - Ана мен бала *1961 - Егер біздің әрқайсымыз... *1965 - Шыңдағы шынарда *1985 - Біздікілерді біл! Марапаттары * 1970 жылы Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағы берілді. * 1972 жылы “Қыз Жібек” фильмі үшін Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. * “Қызыл Жұлдыз” орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қозыбай Нәупілұлы

Қозыбай Нәупілұлы (1822, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Маманай мекені – 1914, Көлденең Есіл бойы) – шешен. Шақшақ батырдың ұрпағы, әкесі Нәупіл Сегіз Серінің ағасы. Тура айтатын әділ билігі үшін ел арасында есімі аңызға айналып, “Арқаның арыстаны” атанған. Он жасында Болатнайдағы (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Новорыбинка ауылы) медреседе оқып (1832), оны 1835 жылы бітіріп шыққан. 1853 – 58 жылы Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы Есет Көтібарұлы бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. Қартайған шағында тоғыз ұлының көмегімен 150 адам еңбек ететін шеберхана ашқан. Онда зергерлікпен, ұсталықпен, тігіншілікпен айналысқан, сондай-ақ жұмысшылар аңшылықты, егіншілікті, балық аулауды да кәсіп еткен. Патша өкіметі саясатына қарсы адам ретінде 12 жылға Семей у-не жер аударылған (1898). Нақақтан жапа шеккен шешенді Абай Құнанбайұлы, Түсіп Алшынбайұлы бастаған Семей өңірінің адамдары құрметпен қарсы алған. Ол Ысқақ Құнанбайұлы, қаракесек Ақайдың Хасені сияқты болыстарға кеңесші болған. Қозыбай өмірінің бұл кезеңі туралы ел аузында сақталған аңыз әңгімелер өте көп. Айдауда жүрген Қозыбай Абайдың көмегімен уезд бастығынан мерзімінен бұрын кешірім алып, үш жылдан соң еліне оралған. Оның нақыл сөздері ел арасына кең тараған. Қозыбай мұрасы жайлы әдебиетші ғалымдар Б.Адамбаев, Т.Сүлейменовтер зерттеді. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Қойбағар (Обаған алабындағы көл)

Қойбағар — Обаған алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қарасу ауданының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Сипаты, өсімдігі Аумағы 96 км 2 , ұзындығы 17,8 км, ені 9,1 км, жағасының ұзындығы 49 км, ең терең жері 1,6 м, суының мөлшері 20 млн. м 3 -ге жуық. Жағасы жайпақ. Солтүстік жағалауында қалың қамыс өскен. Көл алабының 70%-ға жуығы егістік, қалған тың бөлігі бозды-бетегелі жусанды жазық. Гидрологиясы Көлге Шолақ және Қарасу өзендері құяды. Көктемгі қар, жауын-шашын суымен толығады. Суы ащылау. Шортан, алабұға, т.б. балықтар бар. Дереккөздер
Мәмбет Құлжабайұлы Қойгелдиев

Мәмбет Құлжабайұлы Қойгелдиев (18 тамыз 1946 жылы туған, Төле би ауылы, Шу ауданы, Жамбыл облысы) – қазақстандық тарихшы ғалым, тарих ғылымының докторы (1994), профессор (1995), ҚР ҰҒА академигі (2017). Мәмбет Қойгелдиев алаштанушы ретінде кеңінен танымал. Өмірбаяны Мәмбет Қойгелдиев 1946 жылдың 18 тамызында Жамбыл облысы, Шу ауданының Төле би ауылында дүниеге келген. Шыққан руы жалайыр. Мәмбет Қойгелдиев 1968 жылы Қырғыз мемлекеттік университетін бітірген. Еңбек жолы *Ауыл мектебінде мұғалім, Жамбыл облыстық мұрағатының ғылыми қызметкері (1968-1971); *Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) доценті (1971-1989); *Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті жанындағы Партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері (1989-1991); *Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Қазақстанның жаңа тарихы кафедрасының меңгерушісі, аталған университет жанындағы Біліктілікті арттыру институтының директоры, тарих факультетінің деканы (1991-2001); *ҚР БҒМ Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры қызметтерін атқарған (2002-2006). *Бүгінде академик Т.С. Садыков атындағы Қазақстан тарихы кафедрасыыны меңгерушісі. Отбасы Жұбайы – Сәуле Жүсіпқызы. Үш ұлы бар. Шығармалары * "Движение Алаш" (2008) * "Жетысу-Иссыккульская трагедия" (2008) * "Байзак Мамбетулы и его современники" (2009) * "Сталинизм и репрессии в Казахстане. 1920-1940 жж." (2009) * Главное историческое событие XX века: (К 73-й годовщине Великой Октябрьской революции) / М. Койгелдиев ; Алма-Ата: О-во "Знание" КазССР, 1990. - 18 с. * Сборник летописей Кадыргали би Косумулы / Р. Сыздыкова, М. Койгелдиев. - Алма-Ата: Каз. ун-т, 1991. - 269, 2 стр. Дереккөздер
Қой жылы

Қой жылы — жылқы жылынан кейін, мешін жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 8-ші жылы. Қой жылы Азия халықтарының көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. Григориан күнтізбесі бойынша 2003 жылдың 22 наурызы мен 2004 жылдың 21 наурызы аралығына сай келеді, одан кейін 2015 – 2016, 2027 – 2028, 2039 – 2040, т.с.с. жылдары қайталанады. Дереккөздер
Қойтас

*палеолит тас дәуірінің қоныс орны. Ертіс өзенінің сол жақ жағалауындағы Қойтас мекенінде орналасқан. Қойтастан жиналған тас құралдар ежелгі адамдар Сарыарқаны палеолит дәуірінде мекендегенін айғақтайды. *дәстүрлі діни қабірүсті ескерткіштерінің бір түрі. Қойтастар діни сәулет өнерінде ең көп тараған ескерткіштер түріне жатады. Әдетте Қойтас табантасқа орнатылады, оның тұрқы жұмыр, төртбұрышты, ер сияқты және «желкен тәрізді» түрлері болады. Қойтастарға ою-өрнектер сызық жүргізу немесе қашалып түсірілу арқылы жүзеге асырылады. Қойтастың дене-тұрқына араб әрпімен эпитафиялар мен рулық таңбалар жазылып, кейбірі үштас, бестас, сандықтасқа орнатылады. Орта ғасырларда қойылған Қойтастардың алдыңғы жағынан біртұтас тастан ойылып жасалған шырағдан орнататын болған. Дереккөздер Дереккөздер
Қолғап

Қолғап– қолға киетін киім. Ол қолды суықтау жұмыс кезінде жаракаттанудан сақтайды. Қолғап тігілу, тоқылу үлгісіне қарай бес саусақты, үш саусақты, тұйықбас деп, ал тігілетін материалына қарай тері қолғап, жарғақ қолғап, тоқыма қолғап, брезент қолғап болып бөлінеді. Тері қолғап қойдың боялған терісінен тігіледі. Егер тері боялмаса, онда оның сыртын матамен тыстайды. Тері қолғапты көбінесе тұйықбас етіп, жарғақ қолғап тықыр теріден астар салып, көбіне бес саусақ түрінде тігіледі. Тоқыма қолғап түйенің, қойдың жүнінен, ешкінің түбітінен тоқылады. Тоқыма қолғап бес саусақты да, үш саусақты да (бас бармақ пен сұқ саусақ жеке), тұйықбас та болады. Қатты қайырым жұмыс істейтін адамдарға брезент қолғап керек. Ол тұйықбас болады. Қазіргі кезде жеңіл өнеркәсіп орындары қолғаптың алуан түрін шығарады. Қолғаптың ең байырғы түрінің бірі — құс-бегілер қолына киетін «Биялай». Биялай түйенің мойнақ терісінен, бұғы, бұлан секілді аңдардың, өгіздің қалың мойын терісінен сірідей тігіледі. Бүркіттің тегеуіріні басқа теріні тесіл кетеді. Биялай да қолғаптың тұйықбас түріне жатады. Тарихы Бірінші колғаптар Ежелгі Мысырда Туттанхомон қабырында табылды. Басында колғаптардың саусақ жақтары ашық болды, өйткені осылайша садақтан ату оңайлырақ болып келетін. 12 ғасырда алдымен Италияда, содан кейін Францияда қолғап шеберлерінің гильдиялары пайда болды, олардың қолөнері өте құрметті болды, қолғап - сәнді бұйымдардың біріне айналды. 16 ғасырда қолғап шынтаққа дейін ұзарып, алғаш рет 1566 жылы ағылшын патшайымы Елизавета I Оксфордтағы қабылдауда осындай қолғапты киген болатын. 16-17 ғасырларда Ресейдің садақ ату әскерінде «бастапқы адамдар» (офицерлер) қарапайым садақшылардан киім-кешек, қару-жарақ кесуімен ерекшеленді, сонымен қатар таяқ пен қолғап немесе білезік қолғап киген. Дереккөздер
Қолданбалы математика институты

Қолданбалы математика институты, 1991 жылы Қарағанды қаласында ұйымдастырылған. 1999 жылдан Республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. Институт математика, механика, информатиканың негізгі бағыттары бойынша зерттеулер жүргізу, оларды аймақтық түйінді мәселелерді шешуге қолдану және жоғары білікті ғылыми кадрлар дайындауды қамтамасыз ету мақсатында құрылған. Құрамында дифференциалдық теңдеулер лабораториясы, механика және экология есептерін математикалық модельдеу лабораториясы, ағымдық технологиялар мен аппараттар бөлімі бар. Негізгі ғылыми бағыттары цифрлық ақпараттардың компьютерлік көрінісі және пайдалы қазбалар орнын жер асты өндіруде тау-кен қысымын басқарудың математикалық ілімін, ағымдық аппараттарды және құбыр арқылы материалдардың тасымалдануын есептеу алгоритмін, көп өлшемді жүйесіз дифференциалдық теңдеулер жүйесінің және дифференциалдық операторлардың спектрлік қасиеттерін зерттеуге арналған. Институтты ұйымдастыруға және оның қалыптасуына ҚР Ұлттық ғылым академиясының мүшесі М.Өтелбаев, профессор Т.Мұстафин, профессор Х.Халманов, т.б. ғалымдар көп еңбек сіңірді. Институт отыздан астам шығармашылық куәліктерге және Қазақстан Республикасының 5 патентіне ие. Пайдаланған әдебиетттер
Асқар Меңдіахметұлы Қонаев

Асқар Меңдіахметұлы Қонаев (14 шілде 1929, Алматы – 31 наурыз 1999 жыл, Алматы) – ғалым-металлург, техника ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1981) және президенті (1974–1986), Қазақ КСР Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976). Өмірбаяны * Ысты руынан шыққан. * Мәскеу болат және қорытпалар институтын бітірген (1951). * 1951 – 53 жылдары Теміртау металлургия зауытында болат қорытушы * 1953 – 88 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер, институт директоры (1970 – 72) * 1972 – 74 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті * 1974 – 86 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Президенті. * 1996 – 99 жылдары Қазақстан Ғылым Акадкмиясының Металлургия және кен байыту институтының құрметті директоры болды. Ғылыми еңбектері * Негізгі ғылыми еңбектері кен өңдеудің физика-химия кешенді технологиясын дамытуға арналған. * кремнийге бай сирек кездесетін металл кендері мен фосфориттердің тотығуын және қалпына келуінің жаңа заңдылықтарын тапты; * қорғасын өндірісі қалдықтарын электротермиялық жолмен қайта өңдеу әдісін металлургия өнеркәсібіне енгізді (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1972); * басқа ғалымдармен бірлесіп, мыс, қорғасын және мырыш алудың КИВЦЭТ-тік технологиясын жасады (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1978); * қатарынан фосфор мен кешенді легирлеуші қорытпалар алудың жаңа технологиясын жасады (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, 1982); * өнеркәсіптік көлемде фосфорлы темір кенін өңдеу технологиясын жасап өндіріске енгізді (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1984). Жетістіктері * 9 – 10-сайлауда КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Марапаттары * Ленин ордені * Қазан төңкерісі ордені; * Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қонақ Кәде

Қонақ кәде – қонақтың өнерін ортаға салуын сұрайтын салт. Дәстүрлі қазақ қоғамында қонақасы берілгеннен кейін үйге жиналған қауым әңгіме-дүкен құрып, шағын сауық кешін ұйымдастырады. Сол кезде мейманнан қонақ кәде жасауын өтінеді. Келген қонақ аса сыйлы әсіресе әнші, жыршы, шежіре айтатын қарт, сал-сері болса, ауыл адамдары оларға қонақжайлық көрсетіп, бірнеше күн қонақ етіп, ән-жырын тыңдаған. Дереккөздер
Қонақ үй

Қонақ үй, мейманхана – жолаушылардың уақытша тұруына арналған жай. Ертеде отырықшы қалалы елдерде саудамен жолға шыққан жолаушыларға арнап жеке адамдар керуен сарайлар ұстады. Керуен сарайларда тағам әзірлейтін, қонақтар түнейтін үйлер, жүк сақтайтын, көлік тұратын қора-жайлар болды. Сарай иелері жолаушылардан төлемақы алып тұрды. Дәстүрлі қазақ қоғамында қалыптасқан қонақжайлық арнаулы қонақ үй салуды қажет еткен жоқ. Кейін өндірістік-тауар, сауда қатынастарының дамуына байланысты ірі қалаларда көп бөлмелі, үлкен асханалары, автогараждары, мәжіліс, ойын-сауық құжыралары, т.б. тұрмыстық үй-жайлары бар қонақ үй салынды. Кеңестік дәуірде Қазақстанда қонақ үй көптеп салынды. “Жетісу”, “Қазақстан”, “Алматы”, “Достық”, “Рахат-палас”, “Анкара” (Алматы), “Интерконтиненталь”, “Турист”, “Алтын адам” (Астана) әлемдік озық үлгідегі қонақ үйлердің қатарына жатады. Қонақ үйлер қызмет сапасына қарай шартты түрде жұлдыз санына қарай бөлінеді: * екі жұлдызды * үш жұлдызды * төрт жұлдызды * бес жұлдызды * алты жұлдызды * жеті жұлдызды Әйтсе де соңғы екі түрі өте сирек кездеседі, әрі олар өте қымбат келеді. Пайдаланған әдебиетттер
Қоншақ

Қоншақ, Құншақ, Коншак (1130-1204) – қыпшақ ханы. XII ғ-дың II-жартысында Шығыс Қыпшақ тайпаларын біріктіріп, күшті әскери мемлекет құрды. Бұл кезде қыпшақтың Шарукан (Сарыхан) әулетінің хандары Солтүстік Донецк және Дон, Кубань өзендерінің бойындағы, Азов теңізінің жағалауындағы тайпалардың басын қосты. Осы әулеттен шыққан Артық ханның баласы Қоншақ 1174, 1178, 1183 ж. Переяславль жеріне шабуыл жасады. 1183 – 84 ж-дағы жорықта Хорол өзені бойындағы шайқаста Қоншақ әскері сәтсіздікке ұшырады. Қоншақ 1185 ж. орыс жасақтарын Каялы өзені бойында жеңіп, Новгород-Северск және Чернигов кінəзі Игорь Святославичпен бірге басқа да кінəздерді тұтқынға алады. Бұл оқиға “Игорь жасағы туралы жыр” эпосына арқау болған. Сонау алтыншы ғасырдағы І түркі қағаны Бумын қағанның орнатқан дәстүрін ХІІ ғасырдағы хандар да қатаң сақтап, таққа інісі, не інісінің баласы ие болған. Құншақ та сол ата жолын қуып, ағасы Сыржанның орнына отырды. Өмірбаяны Артық батыр Гүржістаннан еліне оралған шақта қалыңдық түсіріп, бала сүюге мүмкіндік алады. Солай дүниеге Құншақ келеді. Орыс жырнамаларыда «Құншақ» есімі 1160 жылдан бастап ұшырасады деседі. Сонда Құншақ 1130-1140 жылдардың арасында туған болып есептеледі. Орыс жылнамаларында оның есімі- Кончак деп жазылады. Ал Қазақ жазбаларында - Қоншақ, Құншақ, Қонжық деп жазылып жүр. Алайда тарихқа жақын есімі - Құншақ болып табылды. Билігі Құншақтың қай жылы биліктің тізгінін қолына алғаны беймәлім. Ол құба қыпшақ пен қара қыпшақтың басын қосып, ел іргесін бекітіп, тастүйін ұлы күшке айналдыруға тырысты және орыс кінəздіктеріне тәуелсіз, дербес мемлекет құруға ұмтылды. Қыпшақтардың бұлай күшеюі «орман адамдарына» ұнамады. Олар аңғал да намысшыл дала хандарын бір-біріне айдап, өздерінің мүдделеріне бағындыруды көздеді. Осылайша, атақты қыпшақтың ханы бола білді. Ол көптеген жорықтарға қатысып, «Шолақ», «Шолғын» соғыстарында көш бастады. Кейін уақыт өте келе, орыс кінəздігі күшейіп, Құншақ хандығы әлсірей бастады. 1187 жылы үш рет, ал 1190-1193 жылдардың арасында үздіксіз шапқыншылыққа ұшыраған қыпшақтар ежелгі қуат-күшінен айырылып қалды. Бірте-бірте бұрынғы атағы өшіп, орыс ықпалына көшті. Сонымен қатар, Құншақтың ұлы Юрий шіркеуге шоқынып, христиан дінін қабылдады. Осылайша, Құншақтың ұрпақтары шоқынып, орыстанып кетті. 1124жылы құба қыпшақтың ханы Бастаймен бірге орыс кінəздарына қосылып, Қалқының түбіне моңғолдармен соғыста қыпшақ әскерін басқарып жүріп, майданда үлкен ерлікпен қаза тапты. Дереккөздер
Қоныс аудару

Қоныс аудару, миграция (латынша mіgratіo – қоныс аудару, орын ауыстыру) – 1. демографияда – халықтың тұрғылықты мекенін, қонысын ауыстыруына байланысты көшіп-қонуы. Қоныс аудару халық өсуінің аса маңызды мәселелерінің бірі болып табылады, ол халықтың жай ғана мекен ауыстыруы емес, әлеуметтік-экономикалық тұрмыстың сан алуан қырларын қозғайтын күрделі қоғамдық мәселе ретінде қаралады. Жерге қоныстану, жерді шаруашылық мақсатта игеру, өндіргіш күштерді дамыту, нәсілдердің, тілдердің, халықтардың құралуы, араласып-құраласуы сияқты мәселелер осы қоныс аударумен тығыз байланысты. Сыртқы (құрылық аралық және мемлекет аралық) және ішкі (мемлекет ішіндегі) қоныс аудару: аудан аралық қоныс аудару, халықтың ауылдық жерлерден қалаға көшіп-қонуы түрлеріне бөлінеді. Тұрақты (тұрақты не ұзақ мерзімге мекендеу үшін көшіп-қонуы) және уақытша, маусымдық (біршама қысқа мерзімге көшіп-қону) қоныс аударуы да мүмкін; қоныс Көші-қон; 2. биологияда – тіршілік ету ортасының өзгеруі немесе даму кезеңінің өзгерістеріне байланысты жануарлардың бір жерден екінші жерге орын ауыстыруы. Балықтардың қоныс аударуын өрістеу деп атайды. Уылдырық шашу, қоректену және қыстап шығу үшін балықтардың белгілі маусымда, теңізден өзенге қарай, судың ағынына қарсы және теңіздердің ішкі жағынан жағалауға қарай жаппай жүзуін – анадромды қоныс аудару, ал кейбір балық түрлерінің уылдырық шашу үшін өзендерден теңізге қарай және теңіздердің жағалауынан ішкі жағына қарай өрістеуін – катадромды қоныс аудару деп атайды; Жануарлардың қоныс аудару; Құстардың қоныс аударуы. Пайдаланған әдебиетттер
Қонысбай

Қонысбай төрткүлі (X-XII ғғ.) – ескі бекініс орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Байзақ ауданы, Жетібай ауылынан солтүстікке қарай 9 км қашықтықта, Тараз–Тегістік тасжолынан солға қарай 50 м жерде орналасқан. Зерттелуі 1936 жылы Жамбыл археологиялық экспедиция ашып зерттеді (жетекшісі А.Н. Бернштам). 1983 Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы зерттеу жүргізіп, жобасы мен кесіндісін жасады (жетекшісі М. Елеуов). 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов, Д.А. Лобас) зерттеді. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсірді. Сипаты Төрткүл жоспарда шаршы тәрізді, қабырғаларының ұзындығы -270 м, қабырғалары сәл ауытқушылықпен дүниенің тараптарына қараған. Мұнаралы дуалмен қоршалған. Шығыс және батыс қабырғаларында алтыдан, солтүстік және оңтүстік қабырғаларда төрттен (бұрыштардағы және қақпа мұналарын есептемегенде) мұнаралар бар. Қақпалары оңтүстік және солтүстік қабырғаларының орта тұсында орналасқан. Олардың конфигурациялары Г-тектес. Төрткүл үш жағынан ені 11 м, тереңдігі 1,5 м ормен қоршалған. Солтүстік қабырғаның ортасынан оған қамыс өскен ескі арна жапсарласады. Ұзындығы 110, ені 1 м, тереңдігі 4 м кесік дуалдың ені 6,75 м, сақталған биіктігі 2,3 м болып келген бекініс қабырғалары болғандығын анықтады. Ол пахса қабаттарынан тұрғызылған. Дереккөздер
Қопа мұнай кен орны

Қопа мұнай кен орны — Ақтөбе облысында Байғанин ауданында, Атырау-Орск мұнай құбырынан 12 километр жерде. Құрылымдық барлау және терең бұрғылау жұмыстары 1962 жылы басталып, сол жылы кен орны ашылды. Геологиялық құрылымы Мұндағы іздестіру-бұрғылау нәтижесінде анықталған қима төменгі пермьнің кунгур ярусының тұзды түзілімдерінен, төменгі пермь-триастық және ортаңғы юраның, төменгі бор мен неогеннің терригенді шөгінділерінен тұрады. Олардың жалпы қалыңдығы 1000 метрден асады. Қиманың өнімді бөлігінің қалыңдығы 540 метрге жетеді. Жатыс сипаты Кен орны көп қабатты және бірнеше ұсақ шоғырларды құрайды. Барлық шоғырлар мұнайлы, жатыс тереңдігі 192 – 659 метр. Табиғи сыйымдылығы бойынша шоғырлар қабаттық, дөңес және стратиграфиялық, тектоникалық элементтермен қалқаланған. Қанығу сипаты Өнімді горизонт коллекторларының жалпы қалыңдығы 6 – 88 метр аралығында өзгереді, тиімді қалыңдығы 5,4 – 86 метр, мұнайға қаныққан қалыңдығы 4,5-10,5 метр. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,58-0,68. Бастапқы қабат қысымы 1,9-7,2 МПа, температурасы 23-36 ° С. Горизонт бойынша мұнай шығымының өзгеруі 0,25-22,8 м 3 /тәулік. Кен орны 1966 жылдан уақытша жабылған.
Қопарғыш заттар

Қопарғыш заттар – сыртқы импульс (соққы, жылу, т.б.) әсерінен газ тәрізді өнімдер мен жылу шығаратын химиялық реакцияларды өздігінен таратуға қабілетті дербес химиялық қосылыстар не қоспалар. Сыртқы әсердің сипатына қарай қопарғыш заттар химиялық өзгеріске: өздігінен оталу (жарық ету) температурасынан төмен қыздырғанда, жандырғанда, толқындық соққы әсер еткенде өтеді. Алғашқы қопарғыш заттар – қара (түтінді) мылтық дәрісі. Ол 13 ғасырда жасалынды. Қолданылуына қарай қопарғыш заттар қоздыратын, жаратын және лақтыратын болып үшке бөлінеді. Қоздыратын қопарғыш заттар соққы, ұшқын не электр әсерінен өте тез ыдырайды және басқа заттардың қопарылысын бастау үшін пайдаланылады. Олар: қорғасын азиді, күркіреуік сынап, тетразен, т.б. Жаратын қопарғыш заттар, қоздыратын қопарғыш заттар детонациясының әсерінен қопарылады және қопарылу жылдамдығы қоздыратын заттардан төмен болады. Мұндай қопарғыш заттар құрылыста (жол, туннель салу, бөгет жасау, т.б.), кен өндіру, т.б. жұмыстарында, ал соғыс мақсатында оқ-дәрілерін (снаряд, мина, граната, т.б.) жасауда пайдаланылады. Жаратын қопарғыш заттарға нитроқосылыстар, нитраттар, перхлораттар және сұйық оттек негізінде дайындалған қоспалар жатады. Лақтыратын қопарғыш заттар баяу ыдырайды, олар қоздыратын қопарғыш заттардың детонациясы әсерінен қопарылады және оқ, снаряд, ракеталарға жылдамдық беру үшін пайдаланылады. Химиялық құрамы бойынша қопарғыш заттар дербес қосылыстарға және қопарғыш қоспаларға бөлінеді. Дербес қосылыстарға ароматты нитроқосылыс, нитроамин, азот қышқылының көп атомды спирті, азот қышқылының тұзы, азотты сутек қышқылының тұзы жатады. Қопарғыш қоспалар тотықтырғыштар (жанғыш заттар) және қоспалар деп екіге жіктеледі. Тотықтырғыштар ыдырау барысында жанғыш заттар немесе олардың ыдырау өнімдері тотығуы үшін бос оттек бөліп шығарады. Жанғыш заттар ретінде жанғыш газдар (сутек, метан) мен қатты заттар (күйе), қопарылыс барысында өнімі толық тотықпайтын (көміртек тотығы) табиғи немесе жасанды органикалық заттар қолданылады. Бірінші типті қопарғыш қоспаларға аммоний нитраты бар қопарғыш заттар кіреді. Олар жанғыш заттардың түрлеріне байланысты аммонит, аммотол және аммоналдарға бөлінеді. Қопарғыш қоспалардың екінші типіне қопарғыш заттардың дербес қоспалары (мыс, динамиттер), детонатор – шашкалар даярлауға қажетті тротильді гексоген немесе тэн (пентолит) қоспалары жатады. Қопарғыш заттарға қоздыратын құралдардың сезгіштігін жоғарылататын сенсибилизатор, сыртқы әсердің сезгіштігін төмендететін флегматизатор, суға төзімділігін арттыратын гидрофобты қосымша, сондай-ақ, сақтандырғыш қасиет беру үшін жалын сөндіргіш-тұз, пластификаттар енгізіледі. Қопарғыш заттардың қолдану сипаты оларды даярлау технологиясына және рецептуралық құрамына байланысты. Пайдаланған әдебиетттер
Қопа-Іле артезиан алабы

Қопа-Іле Артезиан Алабы– арынды жер асты суы. Іле және Жетісу Алатаулары аралығында, батысында Шу-Іле таулары және Қараой үстіртімен шектелген ірі, әрі өте күрделі тауаралық ойпатта орналасқан. Қазақстандағы жалпы аумағы – 25 мың км². Су қоры қалыңдығы 4500 метрге дейінгі мезозой-кайнозой шөгінділерінде қалыптасқан. Алаптың тау беткейлеріне жақын шеттеріндегі жер асты сулары арынсыз, көбінесе тұщы, темпетратурасы 10 – 16 градус; орталық бөлігіндегі қабаттар суы арынды, ашқылтым, тұзды, температурасы 40 – 120 градус. Қабаттардағы ұңғымалардың су өнімділігі 10 – 25 л/с-тен 80 – 120 л/с-ке жетеді. Құрамында (мг/л есебімен) йод (2 – 16), бром (10 – 60), бор қышқылы (6 – 20), кремний қышқылы (2 – 16), стронций (3 – 4), радон (5 – 7 эман) бар. Қопа-Іле Артезиан Алабының пайдалануға болатын жалпы болжамдық қоры 217 миллион м3. Ол ауыз су ретінде, жер суаруға, емдеу орындарында (Жаркент-Арасан, Көктал-Арасан, т.б.) пайдаланылады. Дереккөздер
Қор

Қор – 1) ақшалай қаражат, құндылықтар, кіріс көздері. Негізгі түрі: экономикалық қорлар – өндірісті қамтамасыз ету көздері, құралдары, қаражаты. Бұған табиғи қорлар (шикізат көздері, геофизика көздер), еңбек қорлары, капиталдар, айналым құралдары (материалдар), қаржы-қаражат жатады; 2) азаматтар не заңды тұлғалар ерікті мүліктік жарналар негізінде құрған, әлеуметтік, қайырымдылық, мәдени және басқа қоғамдық пайдалы мақсаттарды көздейтін бейкоммерциялық ұйым. Қордың құрылтайшылары берген мүлік қордың меншігі болып табылады. Құрылтайшыларға қор міндеттемелері үшін жауапкершілік жүктелмейді, сондай-ақ қор да өз құрылтайшыларының міндеттемелері үшін жауап бермейді. Қор көздеген мақсаттарға жету үшін қажетті кәсіпкерлік қызметпен айналысуға құқылы. Оны жүзеге асыру үшін қор шаруашылық қоғамдар құрып, оларға қатыса алады. Қор таратылған жағдайда несиегерлердің талаптары қанағаттандырылғаннан кейін қалған мүлкі қор жарғысында көзделген мақсаттарға жұмсалады. Дереккөздер
Қорғалжын (көл)

Қорғалжын – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысының Қорғалжын ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 307,5 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 330 км 2 , ұзындығы 33 км, ені 21 км, орташа тереңдігі 1,6 метр, ең терең жері 3 м, суының мөлшері 0,5 км 3 -ге жуық. Су жиналатын алабы 55 мың км 2 . Солтүстік және шығыс жағасы жарқабақты, батыс және оңтүстік бөлігі жайпақ. Алабының көпшілік жері егістік, қалған жері жайылым. Нұра өзені және көктемгі қар, жауын-шашын суымен толығады. Суының минералдылығы 0,7 – 3,5 г/л. Көл байлығы Балық (тұқы, мөңке, алабұға, шортан, аққайран, т.б.) көп. Жағалауында аққу, бірқазан, барылдауық үйрек, балшықшы, т.б. құстар, қамыс арасында жабайы шошқа кездеседі. Қорғалжын және Теңіз көлдерінде Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған. Дереккөздер
Қорғаншы қалашығы (Қызылорда облысы)

Қорғаншы – ортағасырлық қала орны. Географиялық орны Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Зерттелуі, сипаты XIX ғасыр ортасында А.И. Макшеев, 1905 жылы археолог И.А. Кастанье зерттеген. Қазіргі уақытта ескерткіш ауданы 80x80 м шаршылы төбешік. Сырт жағынан тереңдігі 3 м-ге жететін ор қазылған. Жер бетінен жинастырылған қыш ыдыстар (көзе, тостаған, саптыаяқ, т.б.) сынықтарына қарағанда Қорғаншыны X-XII ғасырлардағы бекіністер қатарына жатқызуға болады. Дереккөздер
Қорғасыншөптер тұқымдасы

Қорғасыншөптер тұқымдасы (лат. Plumbagіnacea) – қос жарнақтылар класының қалампыр гүлділер класc тармағындағы ірі тұқымдастың бірі. Бұталар, көп не бір жылдық шөптесін өсімдіктер; жартылай бұталар; пішіні алуан түрлі қабыршақты, ине тәрізді, таспалы-қалақшалы, жұмыртқалы-эллипсті, желпуіш тәрізді, бүтін, кейде қауырсын тілімді. Ботаникалық сипаты * Гүлдері қос жынысты, дұрыс, түрлі-түсті, бір не көп гүлді масақшаларда, гүлмаңайлық қабыршақтардың қабығында өте қысқа сағақта орналасқан; ** масақшалар біржақты жартылай доға тәрізді, масақтары (жұмыр басы) қарапайым немесе бұтақталған гүл сидамында орналасқан; ** тостағанша жапырақтары бірігіп кеткен, бес жүйкелі, түтікше тәрізді, 5 кейде 10 жалпақ тілімді иілген қатпарлы, ашылған кезде дөңгелек тәрізді. * Әдетте жұқажарғақты. * Гүл тәжі еркін, бос жатады, 5 күлтелі, аталықтары күлте жапырақтарға қарама-қарсы орналасқан. Олардың жіпшелерінің төмен жағы жалпайып күлте жапырақтармен (өте сирек) бірігіп кеткен. * Тозаңқаптары қос ұялы, екіге бөлінген, параллельді, ортасымен бекінген. Жоғарғы жатынды, салбырап ілінген бір тұқымбүршікті, аналық мойны 5, бас немесе түп жағында біріккен, жалаңаш немесе кірпік түкті; аналық аузы жұмыр басты немесе таспалы-цилиндрлі бездермен жабылған. * Жемісі тостағаншамен бірге түседі, жұқа қабықшасы бір тұқымды. Өсетін жері мен таралуы Жер бетінде қорғасыншөптер тұқымдасына жататын 22 туыс, 600-ден астам түр бар. Қазақстанда 8 туысқа жататын 53 түрі кездеседі. Оның ішінде 17 түр, яғни түр құрамының 32%-ы, Қазақстанның эндемиктері болып табылады. Қорғасыншөптер тұқымдасына жататын түрлердің барлығы да тұзды топырақтарда өседі. Қолданылуы Қорғасыншөптер тұқымдасының көптеген түрлері табиғи бояуларға бай болғандықтан өндіріс үшін де маңызы бар. Құрамында илік заттардың болуына байланысты медицинада әр түрлі дәрі-дәрмек алу үшін пайдаланылады. Гүлдері әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Төлеубай Рақымжанұлы Қордабаев

Қордабаев Төлеубай Рақымжанұлы (12.12.1915, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы 9-ауыл – 27.4. 2000, Алматы) – ғалым, филология ғылымының докторы (1968), профессор (1970), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976). 1940 ж ҚазПИ-ді бітіріп, МХР-дің Баян-Өлгей аймағында қызмет істеді. 1946 – 93 ж. ҚазПИ-де, Қыздар педагогикалық институтында, Жоғарғы партия мектебінде, Қарағанды мемлекеттік университетінде қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі болды. Қордабаев 10-нан астам оқулық, ғылым-зерттеу еңбектер, монография жазған. Негізгі ғылым-зерттеу жұмыстары қазақ тілінің тарихи синтаксисіне, мақал-мәтел және поэзия синтаксисіне, тіл графикасы мен орфографиясына, лексикасы мен лексикографиясына, сондай-ақ жалпы тіл білімі мәселелеріне арналған. Тіл тарихы мен оның құрылымдық мәселелерін зерттеген көрнекті ғалым Қордабаев “Еңбек Қызыл ту”, МХР-дің “Алтын ғадас” орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Қордай қызыл гранит кен орны

Қордай қызыл гранит кен орны - Жамбыл облысының Кіндіктас тауы баурайындағы Бетқайнар ауылының солтүстік-шығысында (17 километр). Ол 1956 жылы барланып, 1962 жылдан бастап пайдаланылады. Жатыс сипаты, құрамы Кен орнының жалпы ауданы 6,5 км 2 . Граниттің түсі қызыл, құрамында плагиоклаз, кварц, калийлі дала шпаты (25%-ға дейін) және биотит (3-5%) бар. Граниттің қысымға төзімділігі 1060-1950 кг/см 2 , су сіңіру қабілеті 0,05 – 0,3%. Жұмсару коэффиценті 0,56 – 0,99, тығыздығы 2500 – 2740 кг/м 3 . Қолданысы Гранит массасын тіліп, қалыңдығы 25 – 80 мм плиталар алынады. Түсіне және блоктардың ірілігіне (1x2x3 м) байланысты Қордай қызыл гранит кен орны үйлердің, ғимараттардың сыртын безендіруге, мүсін жасау материалы ретінде қолданылады. Дереккөздер
Қоржын

Елді мекен: * Қоржын – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, ауылдық округ орталығы. Басқа мағыналар: * Қоржын – иірілген жүннен тоқылған үй бұйымы. * Қоржын – Windows ортасының жүйеге қызмет ету программасы немесе жүйелік бумасы * Қоржын – экономиканың барлық аяларын пайымдауға арналған атаулар.
Қоржынкөл-Елтай темір кенді торабы

Қоржынкөл – Елтай темір кенді торабы – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы темір қоры шоғырланған аймақ. Торғай қолатындағы басты темірлі белдеудің ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жалпы ұзындығы 40 – 50 километр, ені 10 – 12 километр Құрамына Қоржынкөл, Қожай, Елтай-І, ІІ, ІІІ, ІV, Козырев, Воронин, Лисаковск, т.б. кендер мен кен белдеулері кіреді. Аталған кендерді Орал геофизика тресінің экспедициясы ашты (1947–1949). Геологиялық құрылысы Олардың геологиялық құрылысы негізінен Соколов, Қоржынкөл, Давыдов свиталарының жыныстарынан тұрады. Кендердің скарнді қабаттары Соколов, Қоржынкөл свиталарының карбонатты-жанартаутекті бөлімдерінде, ал темірлі-кремнийлі қабаттары андезитті-базальтты порфириттерде, туфтарда, туффит бөлімдерінде орналасқан. Кендер антиклиналды құрылымдардың қанаттарында, кейде ядроларында кен сыйыстырушы жыныстардың Соколов-Сарыбай интрузияларымен жапсарында кездеседі. Жатыс сипаты, құрамы Қабатты, линзалы, штокверкті, желілі, діңгек пішіндес, қалыңдығы 15 – 50 метрдей кен денелері 50 – 700 метр тереңдік аралығында орналасқан. Кендегі темірдің мөлшері 27 – 72%. Кен құрамында магнетит, мартит, гематит, амфибол, пироксен, кальцит, аздап эпидот, гранат, пирит, пирротин кездеседі. Сондай-ақ Елтай кен орындарында жапсарлы-метасоматиттікпен қатар жанартаутекті-шөгінді кендер анықталған. Қоржынкөл темір кенінен басқасы әлі толық игерілмеген. Дереккөздер
Қоржынкөл темір кен орны

Қоржынкөл темір кен орны - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. 1948 жылы аэромагниттік түсірім кезінде ашылған. 1948-1956 жылдары Д.Д. Топорков, Д.А. Онтоев, т.б. ғалымдар зерттеген. Геологиялық құрылымы Торғай қолатындағы Басты темірлі белдеудің ортаңғы бөлігінде, Соколов-Сарыбай антиклиналының солтүстік-батыс қанатында визе-серпухов жанартаутекті-шөгінді жыныстары мен диоритті-порфиритті интрузиялар жапсарында орналасқан. Жатыс сипаты Кен сыйыстыру қалыңдығы 600 м. Кен денесі заттық құрамы жағынан бастапқы (тұтас магнетит, кентасты женттастар мен скарндар) және тотыққан (мартит, жартылай мартит) болып бөлінеді. Кен белдемінің созылымы 2000 метр, құламасы 1000 метр шамасында. Қалыңдығы бірнеше метрден 250 метрге дейін. Минералдары, құрамы Кеннің минералдық құрамы кальцит-тремолит-магнетитті, флагопит-магнетитті диопсид-магнетитті. Кендегі темірдің мөлшері 49,3%, күкірт 2,21%, фосфор 0,02%. Қоржынкөл темір кен орны орта кендер қатарына жатады. Дереккөздер