Долғандар

Долғандар (өз атауы — долган, һака (саха), ) — Краснояр өлкесіндегі Таймыр автономды округында тұратын халық. 2010 жылғы санақ бойынша Ресей Федерациясындағы долғандар саны 7885 адам. Сонымен қатар Саха Республикасы мен Эвенкияда өмір сүреді. Этнонимі Ұзақ уақыт бойы Долғандардың жалпы атауы болған жоқ, оның өкілдері өздерін руының атымен атады. «Долған» этнонимі эвенки руының атынан шыққан және «орта, ішкі, орталық» деп аударылған. 1935 жылдан бастап Долғанды ​​«Саха» деп атау ресми түрде қабылданды. Халықтың тағы бір атауы: «тыа-кихи». Якуттар оларды «тыа» деп атайды. Этногенезі Долғандардың қалыптасуы XVII—XIX ғасырларда Енисей губерниясының солтүстігінде болды. Халықтың негізін якут мәдениетінің ықпалына ұшыраған тунгус долган, донгот, эдян, каранто, илимпиадалық эвенктер, тундрендік якуттар мен тундрен шаруалары (орыстар тобы), оленек якуттары, энцтер мен ненецтердің жеке отбасылары құрады. Долғанның құрамына якуттардың, энцтердің, ненецтердің және Таймырдағы орыс ескі тұрғындар жеке отбасылары кірді. Долгандардың дербес топ ретінде түпкілікті қалыптасуы ХХ ғасырдың басында болды. Сырт келбеті Долғандар сыртқы түрі жағынан якут түріне қарағанда тунгус типіне жақын. Сопақ жүзді, маңдайы биік, мінезі ақкөңіл, салмақты. Әйелдер мен қыздар өздерінің жалынды мінезімен, сұлулығымен ерекшеленеді. Ерлер де, әйелдер де шаштарын өріп, бастарына моншақты әшекейлер киген. Тілі Долған тілі түркі тілдерінің якут тобына кіреді. Ол эвенкилердің ықпалында болған якут тілінің негізінде жасалған. Е.И.Убрятованың пікірінше, долған тілі якут тілінің 16 ғасырдың аяғында дулған руының эвенктер арасында, кейінірек эвенктердің басқа топтары арасында таралуы нәтижесінде дамыған. Долған тілінде норильск, пясинский, авамский, хатангалық және попигай диалектілері ажыратылады. Орыс әліпбиіне негізделген долған жазуы 1970 жылы ресми түрде қабылданды. Екі жылдан кейін оның негізінде бірінші Долган праймері жарық көрді. Осыдан кейін Таймыр мектептерінің бастауыш сыныптарында тіл оқытыла бастады. Діні Долғандар православие дініне сенеді. Ортақ сенім долғандардың біртұтас этникалық қауымдастыққа бірігуінің бір факторы болды. Дәстүрлі табынушылықты (шаманизм, табиғат күштерін құдайландыру, анимизм) ұстанушылар бар. Анимизм, атап айтқанда, аңшылық пен балық аулаудың меценаттары саналған сайтандарға (ерекше пішінді тастар, ағаштар және басқа заттар) табынуынан көрінеді. Тарихы Долғандар дербес халық ретінде XVIII-XIX ғғ. жекеленген. Якут және эвенкілік тайпалардың, сонымен бірге Таймырдағы орыс тайпаларының бірігуі нәтижесінде қалыптасты. Долғандардың ата-бабалары қазіргі қонысына Вилюй, Муна, Оленек өзендері жағалауынан қоныс аударған. 18 ғасырда долғандар Норильск көлі мен Боганида өзенін бойлап, көшіп-қонып тіршілік еткен. Лена өзенінің жағалауына қоныс тепкен долғандар көп ұзамай-ақ өздерінің этникалық дербестігін жоғалтып сахалармен араласып кеткен. 17 ғасырдың 2-жартысынан бастап Таймыр өлкесіне сахалар да келіп қоныстана бастады. Сөйтіп, әлеуметтік-экономикалық жағынан басқалардан жоғары деңгейде тұрған сахалардың тілі көп тілді тайпалардың ортақ тіліне айналған. Кәсібі Долғандар бұғы өсірумен шұғылданады, бағалы аң терісін өндіреді, балық аулаумен айналысады. Басты көліктері - бұғы. Туысқандар мен көршілер бірге киік пен құс аулады, бірге балық аулады, олжа ортақ болып саналды және рудың барлық мүшелеріне ортақ болды (теріден басқасы - аңшының меншігі болды). Долғандардың сәндік-қолданбалы өнері бай және алуан түрлі. Долғандар түрлі-түсті жіптер мен моншақтармен кесте тігуімен, металдан жасалған зергерлік бұйымдармен, бұғы мен мамонт сүйектерін оюмен, үлбір мозаикалары мен инкрустацияларымен танымал. Әрбір киім ою-өрнектермен безендіріп, оларды нағыз өнер туындыларына айналдырады. Тұрмыстық техника мен интерьер заттары да әдемілігімен және өзіндік ерекшелігімен таң қалдырады. Өмір салты Долған жанұялары патриархалдық, негізінен шағын болды. Туыстық қатынас ер адам тұқымы бойынша есептелді. Бұрын ер адамдар келген қонаққа қызын немесе қарындасын сата алатын, егер оның көңілінен шығу керек болса, оны тегін беретін. Бүгінде бұл әдет-ғұрып жоқ. Қыздар бұрынғыдай әкесіне мойынсұнады, бірақ күйеу жігітті өз бетінше таңдауға тырысады және қысыммен үйленуге бейім емес. Дәстүрлі баспаналары Долғандардың тұрғын үйлері өте алуан түрлі - орыс лашығы, якут балаганы, тунгус чумы, голомо. Бұрын бөренеден, ағаштан чум тұрғызып, төбсін бұғы терісімен жапқан. Кейін ұзын табан шанаға ағаштан терезесі, ішінде темір пеші, жиҺазы бар нарта тұрғызатын болған. 1931 ж. Таймыр (Долган-Ненец) автономды округы құрылғаннан бастап аңшылық кәсіпшілігі жаңадан жабдықталып, қайта құрылды. Халық отырықшылыққа көшті. Жаңа елді мекендер пайда болып ағаш үйлер тұрғызыла бастады. Дәстүрлі киімдері Долғандардың сырт киімі, мата кафтан, оның астында матадан тігіп, тар жиегімен және көптеген түймелермен безендірілген орыс жейделері, шалбарлары мен көйлектерін киді. Қыста долғандар бұғы жүнінен жасалған күртеше немесе сокуи киді – сыртқы жағынан қалпақшасы бар бекіткішсіз киім киетін. Қыста долғандар бұғы камусынан қысқы аяқ киім тіккен, ал жазда моншақтармен безендірілген ровдуга киген. Қазіргі уақытта Таймыр ауылдарындағы ұлттық долған киімдері мереке күндері әлі де қолданылады. Дәстүрлі тағамдары Бұғы еті әрқашан долған асханасының негізгі өнімі болды. Олар оны қайнатып, ысталған, мұздатылған күйінде жеді. Аңшылар мал сойылғаннан кейін бірден шикі бүйрек, бауыр мен етті жеп, миын қуырған. Халықтың дәстүрлі деликатесті отқа пісірілген жас бұғы мүйіздері болды. Балықтан қыста строганина, юкола дайындалды. Өсімдіктер халықтың рационында жоқтың қасы. Бір қызығы, біркелкі тамақтануға қарамастан, Долгандар цинга және авитаминоздың басқа түрлерімен ауырмаған. Фольклоры Долған фольклорында өзіндік ерекшеліктері олонхо, эвенки аңыздары, орыс ертегілері т.б. якут фольклорының элементтерімен ұштасуы. Түпнұсқа фольклорлық жанрлар солтүстік пен көшпелі өмірдің шынайы болмысын көрсетеді. Фольклордың келесі жанрлары ажыратылады: жұмбақтар, жырлар, ертегілер, аңыздар, әңгімелер. Жануарлар, сиқыр және күнделікті өмір туралы ертегілер қазіргі уақытта ең көп таралған жанр. Аңыздар мен әңгімелер ежелгі тайпалық, тайпааралық және руаралық қатынастарды көрсетеді. Қысқа лирикалық, махаббат және ұзақ әндерді «әншілер» импровизациялайды. Жұмбақтар балалар мен ересектер арасында кеңінен қолданылады. Мақал-мәтелдер негізінен якуттардан алынған. Якуттардан долғандар пластинкалы варган – металл тіл түріндегі музыкалық аспапты да қабылдаған. Эвенктерден "Хейро" дөңгелек биін және кейбір ертегілік мотивтерді мұра етті. Дегенмен, Долған ертегілерінде орыс Иван Царевичті де кездестіруге болады. Долғандардың материалдық мәдениеті негізінен солтүстік халқының тұрмыс-тіршілігіне негізделген. Қазақстандағы долғандар Долғандар Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы долғандардың саны: *1970 жылы - 17 адам; *1979 жылы - 18 адам; *1989 жылы - 56 адам; *1999 жылы - 25 адам; *2009 жылы - 3 адам. Сілтеме * Дереккөздер