kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Экспорт пен импорт салығы

Экспорт пен импорт салығы — сыртқы сауда бағасы мен ішкі республикалк баға деңгейлеріндегі айырмашылық нәтижесінде құралатын табысты мемлекет кірісіне алу нысаны. Ол ішкі нарықты экономикалық жағынан қорғауды мақсат етеді. Салық төлеушілер заңда белгіленген тәртіппен сыртқы экономикалық байланыстарға қатысушы ретінде тіркелген барлық заңды тұлғалар мен өзіңің қызметін заңды тұлға құрмай-ақ жүзеге асыратын кәсіпкерлер Салық салу объектісі әкелінетін және әкетілетін тауарлардың келісімшарттық құны. Салық төлеуші тікелей ұлттық валютамен немесе еркін айырбасталымды валютамен тауардың келісімшарттық құнының пайызы есебімен есептейді. Кеден бақылауына дейін немесе оған көрсетілген сәтте төленеді. Төленген салық сомасы өндіріс шығынына жатқызылады. Дереккөздер
Есептеу әдісі

Есептеу әдісі салық есебінің әдісі, ол бойынша төленетін уақытына қарамастан кіріс пен шығыс жұмыстардың орындалған, қызметтердің көрсетілген, тауарлардың жөнелтілген сәтінен бастап, олардың өткізілуі және мүліктің кіріске жатқызылуы мақсатымен есептеледі. Дереккөздер
Масдар

Масдар (арабша етістіктің қимыл атауы) — араб тіліндегі қимылды не күйді білдіретін етістіктен жасалған есім. Тұлғасы жағынан он түрге бөлінеді. Масдардың әр түріне екі есімшелік форма сәйкес келеді: біреуі — субъектіден шыққан қимылдың объектіге бағытталуын білдіретін етіс түрінде, екіншісі — ырықсыз етіс түрінде. Құрамды етістіктердің көбінін есімнен тұратын бөлігі араб сөздері болып келеді. Мысалы: түрік тілінде кабул етмек (Қабыл етпек). Дереккөздер
Вексель акцепті

Төлеушінің (трассаттың) векселде көрсетілген мерзім басталған кезде, төлеу міндеттемесін қабылдауы. Вексель акцепті төлеушінің банкісі арқылы жасалуы мүмкін. Бұл жағдайда банк, төлеу мерзімі келген кезде, төлеушінің қаражаты болмай қалса, алушы алдында векселді кредит есебінен төлеуге өзіне міндеттеме қабылдайды. Дереккөздер
Владислав Владимиров

Владислав Владимиров - 1939 жылы 14 сәуірде Шымкент қаласында дүниеге келген. 1963 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. Филология ғылымдарының кандидаты. «Алматинская правда», «Огни Алатау», «Вечерняя Алма-Ата» газеттерінде, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумында, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде жауапты жұмыстар атқарған. Шығармалары «Керек адам», «Ер есімін бағалай біл», «Туған жердің желі», «Жабынның жарқылымен бірге», «Қауышудың қайнар көзі», «Қолғаппен және қолғапсыз», «Комиссарға не дейміз?», «Қарапайым Ивановтар», «Үзіліссіз қойылым», т.б. көптеген деректі және көркем прозалық кітаптардың авторы. «Бернули заңы» романы қазақ тіліне аударылған. Жетістіктері «Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Есептемелі лингвистика

Есептемелі лингвистика— қолданбалы-лингвистикалық бағыттардың бірі. Оған ЭЕМ жүйесі, мәтінді автоматты өндеу, еске сақтау, автоматты аударма т. б. жатады. Дереккөздер ar:لسانيات حاسوبية be:Вылічальная лінгвістыка be-x-old:Вылічальная лінгвістыка bg:Компютърна лингвистика bn:গাণিতিক ভাষাবিজ্ঞান br:Stlennyezhouriezh ca:Lingüística computacional da:Datalingvistik de:Computerlinguistik en:Computational linguistics eo:Komputa lingvoscienco es:Lingüística computacional et:Arvutilingvistika eu:Hizkuntzalaritza konputazionala fa:زبان‌شناسی محاسباتی fi:Tietokonelingvistiikka fr:Linguistique informatique gl:Lingüística computacional gv:Çhengoaylleeaght cho-earrooagh he:בלשנות חישובית hi:संगणकीय भाषाविज्ञान hr:Računalna lingvistika id:Linguistik komputasional is:Tölvumálvísindi it:Linguistica computazionale ja:計算言語学 ko:전산언어학 lv:Datorlingvistika ms:Linguistik pengiraan nl:Computationele taalkunde nn:Datalingvistikk pl:Lingwistyka komputerowa pt:Linguística computacional ro:Lingvistică computaţională ru:Компьютерная лингвистика sl:Računalniško jezikoslovje sr:Računarska lingvistika sv:Språkteknologi th:ภาษาศาสตร์เชิงคำนวณ uk:Математична лінгвістика zh:计算语言学 zh-min-nan:Kè-sǹg gí-giân-ha̍k
Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы

Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы — жану камерасында ауа тек қана жылдамдық ағынының әсерінен тығыздалатын реактивті әуе қозғалтқышы. Ол негізгі үш бөліктен: кіру диффузоры, жану камерасы мен шығу шүмегінен тұрады. Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышындағы жанармай жану камерасына бүркіледі. Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы басқа қозғалтқыштардан құрылысының қарапайымдылығы, сенімділігі және салмағының аздығымен байланыеты ерекшеленеді, бірақ ол жерде тарту күшін жасай алмайды, себебі онда қысым ұшу кезінде ғана болады. Сондықтан Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышыты тек марштық қозғалтқыш ретінде немесе тұрбалы реактивті не тұрбалы винтті қозғалтқыштармен бірге жойғыштарда, снарядты ұшақтарда, қанатты зениттік ракеталар мен басқа да ұшу аппараттарында қолданады. Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы үшін тиімді жылдамдық 3000-5000 км/сағ. болып есептеледі. Дереккөздер
Акциздер

Жанама салық түрі. Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген және Қазақстан Республикасының аумағына шеттен әкелінетін тауарларға акциздік салық салынады. Акцизделетін тауарлардың тізбесі: спирттің барлық түрлері; алкогольдік өнімдер; темекі бұйымдары; құрамында темекі бар басқа бұйымдар; бензин (авиациялық бензиннен басқа); дизелдік отын; жеңіл автомобильдер (арнайы мүгедектерге арналған, қолмен басқарылатын автомобильдерден басқа); газ конденсатын қоса алғандағы шикі мұнай. Қызметтің акцизделетін түрлері мыналар болып табылады: ойын бизнесі; лотереяны ұйымдастыру және өткізу. Дереккөздер
Айналым салығы

Айналым салығы — бағаны мемлекеттік реттеу жағдайында кейбір пайдалылығы жоғары бұйымдарға белгіленетін салық, яғни халық тұтынатын өндірілген тауарлардың құнынан өндірістің ақырғы сатысында алынатын жанама салықтардың негізгі түрлерінің бірі. Оның мөлшерлемесі не көтерме сауда бағасының пайызы есебімен, не бағаға ақшалай үстеме (шегерім) түрінде белгіленеді. Жекелеген тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге белгіленетін акцизден өзгеше түрде айналым салығы кәсіпорынның жалпы айналымынан алынады. бұл салық көбінесе көпшілік қолды тауарларға, кәсіпорындардың қызмет көрсету аясындағы көрсетілетін қызметтеріне салынады. Дереккөздер
Амортизатор

Амортизатор (-бесеңдету, жұмсарту). - көлік қозғалып жатқанда, механикалық тербелістерді (көбінесе вертикалды) тұқыртатын ілмелі қондырғы. Оны жиі техникада, құрылыста қолданылады. Соққыны, тербелістің зиянды әсерін әлсірету мақсатында қорғаныш ретінде пайданылады. Амортизатор түрлері Гидравликалық амортизатор - калибрлеген тесіктерден сығымдалынатын майдың түтуырлың үйкелісі эсерімен тербелістерді басатын амортизатор. Екі жақты амортизатор - екі жаққа да қозғалғандағы (мысалы піспек) пайда болатын тербелістерді тұқыртатын амортизатор. Бір жақты амортизатор - бір жаққа ғана қозғалғандағы пайда болатын тербелістердегі тұқыртатын амортизатор. Бір құбырлы амортизатор - инертті газбен (мысалы азот) толтырылған компенсациялы қуысы бар телескоптық амортизатор. Иінді амортизатор - піспек орын ауыстырылуы иін арқылы іске асырылатын гидравликалық амортизатор. Телескоптық амортизатор - піспек орын ауыстырылуы шток арқылы іске асырылатын гидравликалық амортизатор. Дереккөздер
Әріпбай Әлібайұлы

Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев (12.1. 1926 жылы туған, Райымбек ауданы, Жалаңаш ауылы) — қоғам және мемле­кет қайраткері, ауыл шаруашылығы ғылыми кандидаты (1968). Ұлы жүздің Албан тайпасының Бозым руынан шыққан. 1951 жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, Алматы, Талдықорған облысының шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. 1962-64 жылдары Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінің, 1964- 67 жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, 1967-72 жылдары Павлодар облысы атқарушы комитетінің төра- ғасы, 1972-78 жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. 1978-85 жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. 1986 жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың Қазақстанда ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" (1999) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Еңбек әдісі

Еңбек әдісі — еңбек үдерісін жүзеге асыру тәсілі, ол тәсілдердің, операциялардың құрамымен, олардың орындалуының белгілі бір тізбектілігімен сипатталады. Орындаушының және жабдықтың жұмыс уақытын пайдалану дәрежесі, адамның жұмыс істеу қабілетінің деңгейі және оның қызметінің тиімділігі, жұмыстарды орындау қауіпсіздігі, өнімнің сапасы нақты жұмысты орындау үшін қабылданған Еңбек әдісіне байланысты. Дереккөздер
Мейлінше қыздыру

Мейлінше қыздыру * 1. берілген қысым кезінде сұйықты оның қайнау температурасынан жоғары температураға қыздыру; * 2. берілген қысым кезінде буды оның қанығу температурасынан жоғары қыздыру. Дереккөздер
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштері

Ескі қыпшақ жазба ескерткіштері— қыпшақ тайпаларының және олармен біріккен басқа түркі тайпаларының тілінде 11—16 ғ. жазылған шығармалар. Бұлар ескі араб, ескі армян, ескі орыс және ескі готикалық әлігі билерде жазылған. Ескі қыпшақ жазба ескерткіштері жалпы түркілік әдеби тілде және жергілікті тайпалардың ауызекі сөйлеу тілінде жазылған. Алғашқысына Орта Азия мен Еділ бойында (Алтын Орда) туған Рабғузидің "Кисасс ул-анбия". Кұтбтың "Xyepav va Ӏііырын", А. Иугнекидін"һибатул-хакайик", Рауани Хорезмидін "Мухаббатнама", ҚАРАҢЫЗ. Ясауидын "'Диуани Хикмет"т. б. шығармалар жатады. Екінші топқа қыпшақ тайпаларының ауызекі тілі негізінде туған М. Кашғаридың "Диуани лұғат ат-түрк", "Кодекс куманикус", Абу Хайяннын "Китаб ал-идрак ли-Лисан ал-атрак" X. б. шығармалар жатады. Армян қыпшақтарының тілінде жазылған діни трактаттар, армянша-қыпшақша сөздіктер, тарихи жазбалар т. б. осы топқа жатады. Бұлардың ішінде басылмай, қолжазба күйінде сақталғандары да бар. Мәмлүк қыпшақтары тілінде грамматикалық, лексикалық, лексикографиялық Юшакты еңбек туған. Орта ғасырлардағы қыпшақ тайпаларының сөйлеу тілі мен әдеби тілі нұсқаларының, жалпы халықтық Қазақ тілінінң қалыптасу тарихын зерттеуде Ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінің маңызы зор. Дереккөздер
Шартты өлшемдер әдісі

Шартты өлшемдер әдісі — қасиеттері бойынша айырмашылықтары бар біртекті өнім түрлері өлшемдерінің жалпы санын бір түрдің шартты өлшемі ретінде қабылданған өлшемімен көрсету тәсілі. Оның мәні мынада: өнім (жұмыс) түрлерінің бірі шартты өлшем ретінде қабылданады және олардың барлық түрлерге тән тұтыну қасиеттері немесе еңбек сыйымдылығы (шартты еңбек өлшемдері) бойынша басқалары соған теңестіріледі. Дереккөздер
Тауарсыз есеп айырысу құжаты

Жеткізуші қол қойып, сатып алушыға іс жүзінде жөнелтілмеген (қойылмаған) немесе бар болып шықпаған тауарлар немесе қызметтер үшін банк арқылы ұсынылған есеп айырысу құжаты. Жеткізуші тауарсыз есеп айырысу құжаттарын жазып жөнелткені үшін зандық және материалдық жауаптылыққа тартылады. Дереккөздер
Мұнайлы-газды шоғыр

Мұнайлы-газды шоғыр. Газды бөліктен (газды тақия) және мұнайлы бөліктен тұратын, бірақ газ мөлшері оны төсейтін мұнай мөлшерінен көлемдік тұрғысынан артығырақ болып келетін қостарамды шоғыр. Синонимі — мұнай қабыршақты газды шоғыр. Дереккөздер
Жүйе қысымы

«Жүйе қысымы» - салыстырмалы-тарихи тіл білімінде ұқсастық бойынша жасалым кезінде жақсы ұйымдастырылған (қатаң құрылған) жүйелерде (мысалы, фонетикада, лексикадан өзгеше) әлдебір элементтің елеулі өзгеруінің салдарынан жүйенің түрлі нүктелеріндегі өзгеріс немесе жалпы жүйенің ара салмағының бұзылуы. *Мысалы, ағылшын тілінде нәзік дыбыстың [ә] түсіп қалуы үш морфты сөздің бір морфтыға айналуына, текте, числода және септікте бағынышты компоненттің ұйткы сөзбен қиысушы жоғалтып, оның атрибутты сөз тіркесімен қабысумен алмасуына соқтырады. Дереккөздер
Мерзімі өткен берешек

Мерзімі өткен берешек — мерзімінде өтелмеген берешек, яғни кәсіпорындар, бірлестіктер, ұйымдар, мекемелер жеткізушілер мен мердігерлер (тауар-материалдық құндылықтар, жұмыстар мен қызметтер үшін несие мекемелеріне (несие бойынша), қаржы органдарына бюджетке төлемдер бойынша), т. б. дер мезгілінде төлемеген төлемдер. Есептесу-төлем тәртібінің бұзылуы себепті пайда болалады. Айыппұл ықпалшарасын қолдану объектісі болып табылады. Мерзімі өткен дебиторлық берешек— заңи немесе тұлғалардан кәсіпорынға белгіленген төлеу мерзімі орыштың сомасы. Мерзімі өткен кредиторлық берешек— кәсіпорынның жеткізушілерге, несие мекемелеріне, салық органдарына, қорларға, қызметкерлерге уақытылы төлемеген төлемдері. Дереккөздер
Ескі Қыпшақ тілі

Ескі қыпшақ тілі—Орта Азия мен оған шектес аймақтарды мекендеген бірқатар түркі тайпалары сөйлеген тілдердің бірі. Ескерткіштері Ескі Қыпшақ тілінің үлгілері 13—14 ғасырларда Алтын Орда халықтарымен, мәдениет - өркениетімен жақынырақ танысу мақсатында Еуропалық христиандық миссионерлерімен жазылған қыпшақ ескерткіштерінде ("Кодекс куманикус", "Мәмлүк қыпшақтары жазба ескерткіштері", "Армян колониясы жазба ескерткіштері" тағы басқа) сақталған. Құрамы, графикалық жіне тілдік ерекшеліктеріне байланысты кітап дәстүрлі түрде 2-ге бөлінеді: италян(латын-парсы-қуманша сөздік) және немісше(қуманша-немісше сөздік). "Кодекс"-тің бірінші парағында 1303 жыл, 11 шілде деген дата көрсетілген. Ерекшелігі *Ескі қыпшақ тілінде 8 дауысты дыбыс бар. Дауысты дыбыстар өзара алмаскан: а, е/о, ө— сев/сөв/сөу (сүй), и/і — ил/іл), о/у — йоқ/йуқ (жоқ), у/о — хатун/хатон (ханша). *Буын үндестігі қатаң сақталған: елікпелер (олар елікпеді), көнулукче (әділет жолымен). *Ерін үндестігі екінші буында анық, үшінші, төртінші буындарда әлсіздеу: йолугурмен (жолығармын), умутурмен (ұмытармын). *Дауыссыз дыбыстар құрамындағы ф, дыбыстары кірме сөздерде ғана қолданылады. Құрамы Ескі қыпшақ тіліндегі грамматикалық категориялардың өзіндік ерекшелігі бар, дегенмен, жалпы құрамы казіргі қазақ тіліне жақын. Кірме сөздерінің қорын араб, парсы және Батыс Еуропа тілдерінен енген сөздер құраған. Жазба мәтіндер материалдарына қарағанда көне түркі тілінде кездесетін з-д-й алмасуы ескі қыпшақ тілінде толық аяқталған деуге болады. Осыған орай ескі қыпшақ тілі й дыбысымен айтылатын тілдер тобына жатады. Дереккөздер
Ғылыми дәреже

Ғылыми дәрежелер мен атақтар - жоғары білімді мамандарға берілетін, олардын ғылыми біліктілігін, ғылым, техника және мәдениет саласындаәы жетістіктерін анықтайтын. Әр мемлекетте ғылыми жұмыскерлерді аттестаттауда өзіндік ерекшеліктер бар, өзінің тарихи құралған терминологиясы және ғылыми дәрежелер мен ғылыми атақтардың номенклатурасы бар. Ғылыми дәреже — терең кәсіби білімі бар әрі ғылымның белгілі бір саласында жетістіктерге қол жеткізген адамдарға беріледі. Доктор ғылыми дәрежесін беру дәстүрі алғаш рет 13 ғасырда Еуропадағы ең ертеден келе жатқан Болонья университетінің заң ғылымдары факультетінде пайда болған. Бұлар құқық докторлары еді. Кейін бұл дәстүрді католик шіркеуі жалғастырып дін ілімінің докторы атағын бере бастаған. Докторлық дәреженің сол кездегі маңыздылығын 17 ғ-дан бастап Еуропада доктор сөзінің алдына «мәртебелі» сөзі қосылып айтылатын болғанынан байқауға болады. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында «Ғылыми дәрежелер беру ережелеріне» (1999) сәйкес «ғылым докторы» және «ғылым кандидаты» ғылыми дәрежесі беріледі. Бұл жүйе – бұрынғы Кеңес Одағында қалыптасқан болатын, Германия, Австрия, Швейцария мемлекеттерінің жүйелеріне ұқсас. Оларда: бакалавр, магистр, философия докторы (бізше – ғыл. кандидаты), ғыл. докт. ғыл. атақтары бар. Жоғарыда айтылған «Ережеге» сәйкес, ғылым кандидаты ғылыми дәрежесі жоғары арнайы білімі бар білікті маманға немесе магистр дәрежесі бар ізденушіге көпшілік алдында дисс. қорғауы негізінде берілсе, ғыл. докторы Ғ. д-сі – ғыл. кандидаты ғылыми дәрежесі бар ізденушіге көпшілік алдында докт. дисс. қорғағаннан кейін беріледі. Бұл дәрежелер Қазақстан Республикасында ғылым және ғылым-педагог қызметкерлерге ғылыми дәреже берілетін мамандықтардың тізбесіне сәйкес беріледі. Ғылыми дәрежелерді және ғылыми атақтарды беру жөніндегі аттестациялау істерін қарайтын және белгіленген мемл. үлгідегі құжаттарды беретін мекеме – Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жоғары аттестациялық комитеті. Дереккөздер
Мұнайлы-газды кеніш

Мұнайлы-газды кеніш. Газдың жиынтық қоры мұнайдың геологиялық қорынан артығырақ болып келетін кеніш. Кеніш қимасында мұнай-газ шоғырымен қатар газ-мұнай, мұнай, газконденсат шоғырлары да болуы ықтимал. Дереккөздер
Қазақстан республикасындағы салықтар

Қазақстан республикасындағы салықтар - заңи немесе жеке тұлғалардың табысы мен мүлкінен алынатын төлемдердің нысаны. Төлеудің міндеттілігімен, мөлшерінің және төлену мерзімінің тәртіптелуімен сипатталады. Қазақстан Республикасында жалпы мемлекеттік салықтар қолданылады, бұл салықтар Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджетінің тәртіптейтін көздері болып табылады. Олар бойынша аударым сомасы тиісті бюджеттердің кірісіне кезекті жылға арналған республикалық бюджет туралы Қазақстан Республикасының заңында айқындалған тәртіппен түседі. Салықтардың мөлшерін есептеу және олардан босату тәртібі "Салық бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы" Қазақстан Республикасының кодексінде (Салық кодексінде) төртіптеледі. Дереккөздер
Константин Гайворонский

Константин Гайворонский - 1942 жылы 1 қаңтарда Краснодар аймағындағы Тихорецк қаласында туған. *1964 жылы Краснодар педагогикалық институтының тарих-филология факультетін тамамдаған. *1980 жылы Алматыдағы ВПШ журналистика факультетін бітірген. *1964 жылдан Целиноград облысындағы Никольск ауылындағы орта мектепте орыс тілі мен әдебиеттен мұғалім болып қызмет еткен. Целиноград облысы, Алексеев селосында аудандық «Знамя Родины» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, *1967 — 1970 жылдары «Целиноградская правда» газөтінде тілші, *1970— 1974 Константин Гайворонский «Ленинская смена» республикалық жастар газетінің Қарағанды облысы бойынша меншікті тілшісі, *1974 — 1977 Константин Гайворонский «Казахстанская правда» газетінде тілші, *1977 жылдан «Народное хозяйство Казахстана» журналында бөлім редакторы, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде нұсқаушы болып қызмет істеген. *1967 жылдан КСРО Журналистер одағының мүшесі. Шығармалары Алғашқы әңгімелері 1973 жылы «Простор» журналында жарық көрген. *«Далеко и близко» (1984), *«Выяснение отношении» (1987), *«Простил я все, но помнить буду вечно» (1996), *«Поговори мне о себе» (1998), *«Оксюморон» (2006), *« Коронованный Гамлет» (2001), *«Между Сциллой и Харибдой» (2001), *«Бесаме мучо» (2004), *«Дорогие недруги» (2006), *«Я жил в такие времена» (2008), *«В тисках рассудка и души» (2008) сияқты прозалық кітаптардың авторы. Дереккөздер
Ыдыры сСадыбеков

Садыбеков Ыдырыс (1852, бұрынғы Верный уeзi, Үлкен Алматы болысы - 1918, сонда) - рубасы, дәстурлі қазақ қоғамының кайраткері. Teгі Дулат руының Ботбай тармағындағы Жанқойлық атасынан шыққан, 1886-89 және 1889-91 жылы Верный уезіне карасты Үлкен Алматы болысының баскарушысы болған. Ал 1892 жылы шарда оның орнына туған ағасы Хуснитдин болып таққа сайланған. Ағайынды Садыбековтер орыс зиялыларымен, әкімдерімен тікелей араласа жүріп, замана ахуалын ерте аңғарған, сол кездегі қазақ қоғамының дәстүрлі шаруашылық жүргізу қалыбы мен күнелтіс амалын өзгертпесе, байырғы тұрғындардың ата-қонысынан айырылып, құнарсыз жерлерге ығыстырылу қаупін ерте түсінген. Сондықтан олар қарауындағы ел-жұрттың тұрғын үй салып, егін егуге, ауыл маңын арық, тоғандармен суландыруға жұмылдырған. Осындай кереген саясаттың, ілкімді ic-әрекеттің арқасында олар Ресей үкіметінің 1905-10 жылдар аралығындағы орыс-украин шаруаларын Жетісу жеріне жаппай коныстандыру науқанында кезінде руластарының ата-қоныстарын "жер бөлу қорына" енгізуден арашалап калған. 1910 ж. қараша айында Үлкен Алматы тұрғындары сол кезден болыс Кенжебек Нұрбаевтың қатысуымен арнаулы съезд өткізіп, отырықшылыққа көшу туралы шешім қабылдаған. Болыстық съезд шешімі жергілікті патша үкіметіне жеткізу міндеті жүктелген Садыбеков пен Ш. Хуснитдинов 5-ауыл тұрғындары атынан Жетісу облысының әскери губернаторына жазған өтініште: "Біздің ата-қонысымыз Қаскелең өзенінің оң жағасындағы Қарасу өзеніне құяр тұсын алып жатыр. Біз бұл жерге тал отырғызып, ағаштан уйлер салдық, малдың жем шебіне жоңышқа өcipin, 1300 десятина алқапқа егін ектік. Егістікті суару үшін Қарасу өзенінен арықтар қазып, тоған жасадық. Суару жүйесін жасауга өз қаражатымыздан 7000 рубль ақша жұмсалды. Бұл жерге осыдан 90 жыл бұрын өмір сүрген батыр атамыз Қарауыл жерленген, сондықтан үйреніскен қонысымызды - қыстау, жайлау, шабындық жерімізді өзімізде қалдыруларыңызды өтінеміз" деп жазған. 1911 ж. орталықпен жол катынасын жеңіддету мақсатында өзен арқылы келіп, жол салуға да өз қаражаттарын жұмсаған. 1924 ж. Үлкен Алматы болысының ақпар-есебі бойынша Садыбековтың жер қожалығында 144 шаруашылық жұмыс істеген. Ыдырыс қаздырған арықтар мен тоған әлі күнге шейін шаруашылық кажеттері үшін пайдалануда. Елге сыйлы, беделді Садыбековтi жергілікті патша әкімшілігі де құрметтеп, сый-сияпат көрсеткен. 1918 ж. қайтыс болған оның мүрдесі ауыл манындағы Қарауыл қорымына жерленген. Дереккөздер
Мұнайгазконденсатты шоғыр

Мұнайгазконденсатты шоғыр. Өзіне тиесілі газдарында газ түріндегі С 5+ жоғары құрамды көмірсутектер біршама мол ұшырасатын мұнай-газ шоғыры. Синонимі — мұнай-қабыршақты газконденсатты (конденсатты) шоғыр. Дереккөздер
Есім баяндауыш

Есім баяндауыш— есім сөздерден жасалған баяндауыш. Қазақ тілінде есім сөздердің қайсысы болса да, баяндауыш қызметінде жұмсала береді, оған орыс тіліндегі сияқты көмекші етістіктің дәнекерлігі шарт емес. Баяндауыш қызметіндегі 1, 2-жақтық есімдерге баяндауыштың грамматикалық басты тұлғасы болып табылатын жіктік жалғаулары жалғанады: мен студентпін, сен студентсің. Есім баяндауыш 3-жақта жіктік жалғауын қабылдамайды: ол студент, ол әдепті. Есім сөздер түбір қалпында да баяндауыш қызметін атқарады, ол үшін баяндауыш бастауыштан кейін тұрып, оның мүшелік қызметі дауыс ырғағы арқылы айқындалып тұруы қажет: ағаш көркі — жапырақ, (мақал). Зат есімдер көлемдік ұғымды білдіретін жатыс, шығыс септіктерінде тұрып та баяндауыш қызметін атқарады. Мысалы: "Бұл ауыл қазір Ой құдықта" (М. Әуезов). Есім сөздерден дара баяндауыштардан басқа күрделі баяндауыштар жасалады. Мысалы: "Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы" (Абай). Дереккөздер
Иондардың қайта зарядталуы

Иондардың қайта зарядталуы - өзара әсерлесуші бөлшектердің арасындагы электронмен алмасу жүрген кездегі оң зарятталған иондардың нейтрал атомдармен, молекулалармен немесе қатты дене беттерімен өзара әсерлесуі. Дереккөздер
Есімдердің септелуі

Есімдердің септелуі— зат есімнің және басқа сөз таптарының (заттық мағынадағы сын есім, сан есім, үстеу, есімше, қимыл атауы) зат есімше септелуі. Зат есім көптік, тәуелдік тұлғада тұрып септеле береді. Мен, сен, ол жіктеу есімдіктері мен бұл, сол, осы, ана, мына сілтеу есімдіктерінің септелуінде зат есім септелуінен өзгешелігі бар. Ср. мен — менің — маған — мені— менде — менен — менімен. Дереккөздер
Сүйектің құрылысы

Сүйектер тығыз және кеуекті дәнекер ұлпалардан түзіледі. Сүйектің сырты - тығыз ұлпадан, ішкі бөлімі кеуекті ұлпадан құралады. Сүйектің сыртында сүйек затымен тұтасып кеткен сүйекқап болады. Сүйекқаптың астыңғы бетінің жасушалары бөлініп, сүйек затын түзеді. Сондықтан сүйекқап арқылы сүйектер жуандап өседі. Сүйек сынғанда біртіндеп бітіп, кайта қалпына келуі де сүйеккапқа тікелей байланысты. Сүйекқапта қантамырлары мен жүйкелер болатындықтан, сүйекке ұдайы қоректік заттар жеткізіледі. Сүйектің екі шетіндегі шеміршекті кабаттағы жасушалардың бөлінуінен сүйек ұзарып өседі. Қаңқаның толық сүйектенуі 20-25 жасқа дейін жалғасады. Адам 25 жасқа дейін өседі. Ересек адамның сүйегінің үштен екі бөлігін — бейағзалық, ал қалған үштен бір бөлігін ағзалық заттар құрайды. Ағзалық заттар - иілгіштік, серпінділік, ал бейағзалық заттар беріктік қасиет береді. Сүйектің құрамы Сүйектің құрамында - 50% су, 12,5% нәруыз тектес ағзалык зат - оссеин (жұмсақ, серпімді ағзалық зат), 21,8% минералды заттар (кальций фосфаты), 15,7% май болады. Оссеин заты сүйекке серпімді, иілгіштік қасиет береді. Жас балалардың сүйегінде ағзалық заттардың мөлшері көбірек. Сүйектердің байланысы Сүйектердің сыртында бұлшықеттер, сіңірлер бекінетін әр түрлі жүлгелер, төмпешіктер, қантамырлары мен жүйкелер өтетін шұрықтар болады. Қаңқаны кұрайтын сүйектер әр түрлі байланыстар түзеді. Олар атқаратын қызметіне карай байланыстар: қозғалмайтын, шала қозғалатын және қозғалмалы байланыстарға бөлінеді. Дереккөздер
Салық салу әдістері

Салық салу әдістері — салық тетігінің элементі; салық базасының өсуіне қарай салық мөлшерлемесінің өзгеруі сипатын көрсетеді. Тең, үйлесімді, үдемелі және кемімелі Салық салу әдістеріне бөлінеді. Тең әдісте әрбір төлемші үшін тең салық сомасы белгіленеді. Үйлесімді әдісте әрбір төлемші үшін тең салық мөлшерлемесі белгіленеді. Үдемелі салық салуда салық базасының өсуіне қарай салық мөлшерлемесі артады, кемімелі салық сaлуда салық мөлшерлемесі кемиді. Дереккөздер
Бұрғылау кезі (мұнай)

Бұрғылау кезінде байқалатын мұнай, газ, су белгілері. Ұңғыманы бұрғылау барысында қойнауқаттың қысым жуғыштау сұйығы бағанының қысымынан артық болған жағдайда, сол жуғыштау сұйығына азмұз мұнай, газ немесе су массаларының кірігуі. Бұл жағдай бұрғылау кезінде қиындықтар туғызуы ықтимал. Дереккөздер
Есімдік катысты сабақтас құрмалас сөйлем

Есімдік катысты сабақтас құрмалас сөйлем — бағыныңқы компоненттегі сұрау есімдіктері (кім? қалай? қандай? қанша?) мен басыңқы компоненттегі соған лайық сілтеу есім¬діктері (сол, солай, сондай, сонша) жұптаса келіп, шартты рай арқылы байланысатын сабақтас құрмалас сөйлем. Мысалы: Олжабек қалай бұрылса, Жамал да солай бұрылады(F. Мұстафин). Қазақ тіл ілімінде мұндай сөйлемдер сұрақ-жауап қатыстық түрінде айтылып, теңдестік, салыстырмалық мағына беретініне қарай, салыстырмалы сабақтас құрмалас құрамында беріліп жүр. Дереккөздер
Автономиялы округ

Автономиялы округ - облыс немесе өлке құрамына кірген КСРО-дағы ұлттық - мемлекеттік құрылым. Автономиялы округтар Солтүстік пен Қиыр Шығыстағы азын-аулақ халықтардың қоныстанған жерлерінде құрылған (мысалы, Коми-Перьмдік және Нендік, Ханты-Мансийлік, Чукоткалық т.б.). Дереккөздер
Есімдік тектес зат есімдер

Есімдік тектес зат есімдер—синтаксистік кызметі жағынан зат есімдермен сәйкес келетін есімдіктер. Мысалы: мен, сен, ол, біз, сіз, олар, ешкім, ешқайсысы, бәрі. Бүл есімдіктер зат есімдер сияқты дербес тұрып, септеле алады: Маған келді. Оған хат жазды. Ешкімге айтпады. Дереккөздер
Салық рақымшылығы

Салық рақымшылығы - салыктық құқық бұзушылығын (қылмысты) жасаған кінәлі тұлғаны мемлекеттік биліктің жоғарғы органы (қазақстанда парламент) қабылдайтын рақымшылық туралы акт негізінде аталмыш құқық бұзушылық (қылмыс) үшін заңда көзделген әкімшілік, қаржылық және қылмыстық жауапкершіліктен босату. Дереккөздер
Мұнайгазконденсатты кеніш

Мұнайгазконденсатты кеніш. Өз құрамына дербес түрдегі газ-мұнай (мұнай-газ) және газ-конденсат (конденсат) шоғырларын кіріктіретін, иә болмаса бір ғана мұнайгазконденсат (газконденсат) шоғырынан тұратын кеніш. Кен қимасында бұлармен қатар газконденсатмұнай, газ, мұнай, газконденсат газ шоғырлары да ұшырасуы ықтимал. Дереккөздер
Есімдік тектес үстеулер

Есімдік тектес үстеулер— кенелену арқылы біржолата үстеуге арналған, бірақ есімдік мағыналары сезіліп тұратын сөздер тобы. Олар мағынасы жағынан есімдік түрлеріне катысты болып келеді. Мысалы: өзді-өзі, өзінен-өзі, өзінше, өздігінен — өздік есімдікке; меніңше, сеніңше, бізше, біздіңше, оларша — жіктеу есімдігіне; мұнда, мұншалық, мұндайлық, былай, осында, сонда, соншама, оншама, ондайлық, түнеугүні — сілтеу есімдігіне; кейде, әлдеқашан — белгісіздік есімдігіне катысты. Бұл сияқты сөздер әрі туынды үстеулер болып табылады. Дереккөздер
Гидрогеологияның мұнаймен, газбен қанығу мүмкіндігі

Гидрогеологияның мұнаймен, газбен қанығу мүмкіндігі. Аталған кендер негізінен кайнозой және мезозой түзілімдерінен, өте сирек палеозой қабаттарынан өндіріледі. Әлемдік мұхиттың қайраң және континенттік баурай өңірінен, су алабының 2000 метрге дейінгі тереңдіктерінен мұнай (газ) өндірумен 96 ел айналысады. 40-тан астам елдер 300 метр тереңдік астындағы қабаттардан мұнай мен газ өндіреді. Мұнай мен газ кендерін су астынан іздестірудің негізгі аудандары — Парсы және Мексика шығанақтары, Маракаибо тоғаны, Солтүстік теңізі, Гвиней шығанағы, Алясканың, Калифорнияның, Бразилияның, Австралияның қайраңдары, Жерорта және Каспий теңіздері, Оңтүстік-Шығыс Азия теңіздері, тағы басқа Теңіз кендерін игеру нәтижесінде Ұлыбритания, Норвегия, Мексика сияқты әлем елдері өте ірі мұнай және газ өндіруші елдер санатына қосылды. Өте ірі мұнай өндіруші елдердің ондығы: * Сауд Арабиясы; * АҚШ; * Венесуэла; * Мысыр; * Индонезия; * Иран; * Үндістан. Өте ірі газ өндіруші елдердің оңдығына кіретіндер: * АҚШ; * Ұлыбритания; * Норвегия; * Венесуэла; * Нидерланд; * Ресей; * Мексика; * Бруней; * Индонезия; * Австрия. Кейбір сараптаушылардың пікірі бойынша, көмірсутектердің әлемдік барша ресурстарының үштен бір бөлігі су алабы өңіріне, негізінен қайраң белдеміне шоғырланған. Әлемдік мұхиттың қайраңынан тереңірек өңірлерде бүкіл көмірсутектер қорының 30-35 %-ы ғана орналасқан болса керек бұлар негізінен континенттік баурайларға және континент етегіне сәйкес келеді. Мұхиттың бұлардан да гөрі тереңірек өңірлерінде мұнай (газ) шоғырлану мүмкіндігі күрт төмендейді, себебі органикалық заттардың бұл өңірге жарытымсыз жиналатындығы және шөгінді түзілу жылдамдығының мардымсыздығы мұндағы мұнай (газ) қалыптасу процесін айтарлықтай шектейді. Дереккөздер
Мұғалім-фасилитатор

Мұғалім-фасилитатор - тұлғаға беттелген педагогика парадигмасында жұмыс істейді және балалармен жұмыс жасағанда келесі жағдайларды ескереді: өз ойларына, сезіміне, уайымдарына ашық көзқарас; окушылардың қабілеттері мен мүмкіншіліктеріне байланысты мұғалімнің ішкі өздік сенімділігінен шыққан сенім; «эмпатикалық ұғыныс» (оқушының жүріс-тұрысымен байланысты көрініс, онын реакциялары, дағдылары және іс-әрекеті). Бұл ұғым К. Роджерспен енгізілген. Дереккөздер
Болжау мен жоспарлау әдістері

Болжау мен жоспарлау әдістері - кәсіпорынның (фирманың, компанияның), оның бөлімшелерінің, басқарудың басқа деңгейлеріндегі болжамдары мен жоспарларын әзірлеу тәсілдері. Неғұрлым әмбебап және басқарудың барлық деңгейінде таралған түрі — жоспарлаудың теңгерімдік әдісі. Оның мәнісі ресурстардың бары-жоғынан немесе олардың құралу көздерінен және тиісті қажеттіліктерден құралатын өзара теңгерімді кестелер нысанындағы теңгерім жасауда. Теңгерім заттай тұлғада, олардың кейбіреулері, мыс., өндірістің көлемін қаржымен байланыстыру кезінде немесе кіріс пен шығыс теңгерімі — ақшалай тұлғада әзірленеді. Болжауда (жоспарлауда) нормативтік әдіс т е қолданылады. Оның мәнісі бірқатар жоспарлық (болжамдык) есептердің ғылыми негізделген нормалар мен нормативтерді шикізат пен материалдардың, отын мен энергияның, еңбек және қаржы ресурстарының бір енім өлшеміне шаққандағы нормаларын, салықтар мен алымдардың, бюджетке төленетін төлемдердің мөлшерлемелерін, тозымпұл (амортизация) нормаларын, т. б. қолдана отырып орындалатынында. Дереккөздер
Есім кластары

Есім кластары — зат есімнің лексика-грамматикалық категориясы. Е. қараңыз сөйлем құрылымында семантикалық белгілеріне сәйкес әр түрлі топтарға жіктеледі, лексикалық мағынасы жағынан атауыштық, бағалауыштық сипатта болып келеді. Е. қараңыз есімдердің белсенділік қабілетін, заттың жанды-жансыздығын, адамдарды, жеміс-жидек түрлерін білдіруі сияқты қасиеттеріне қарап топтастырылады. Е. қараңыз Солтүстік Америка, Африка, Оңтүстік Азия, Океания т. б. тілдеріне тән. Есім кластарының шығу тарихы әлі дәл анықталған жоқараңыз Дереккөздер
Протекция

Протекция (латын. protecto - бүркеу, қорғау, қамкорлық жасау) - тамыр-таныстық - ықпалды адамның біреудін ісіне, мысалы, қызметте жоғарылауына, несие алуына, т. б. қамқорлық жасауы, қолдау көрсетуі. Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кәсіпорны

Шаруашылық жүргізу құқығына негізделген; оралымды басқару құқығына негізделген кәсіпорын (қазыналық кәсіпорын). Мемлекеттік кәсіпорынның мүлкі бөлінбейді және оны салымдар (жарналар, үлестер) бойынша, соның ішінде кәсіпорын қызметкерлері арасында бөлуге болмайды. Мемлекеттік кәсіпорындардың фирмалық. атауында онын мүлкін меншіктенуші көрсетілуге тиіс. Мемлекеттік кәсіпорынның құқықтық ережесі Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінде және өзге де заңнамалық актілерде белгіленеді. Дереккөздер
Манжур жазуы

Манжур жазуы (Манж., manju hergen) — 16 ғ. соңында манжурлар түрін өзгертіп Моңғолдардан ауысып алған жазу. Ал Моңғол жазуының негізі ұйғыр жазуынан шыққан. Манжур жазуы басында қабылданған әліппені өзгеріссіз қолданған. 17 ғ. реформада бірқатар диакритикалық белгілер қосылған, соның нәтижесінде бірсыпыра қосымша таңбалар пайда болып, Манжур жазуының әліпбиі 30 негізгі, 7 қосымша әріптен түзілген. 18 ғ. моңғолдың квадрат жазуына еліктеп, шрифті ерекше квадрат манжур жазуы жасалған. Цин династиясы дәуірінде (1644—1911) манжур тілінің кең тарауына байланысты мемлекеттік іс қағаздары саласында әжептәуір мөлшерде жылнамалар, заң актілері түпнұсқада және аударма әдебиеттер сақталған. Дереккөздер
Бағаны мемлекеттік реттеу

Монополияға қарсы органның шешімі бойынша, тиісті тауарлық рынокта монополиялы түрде үстемдік ету орынын иемденген рынок субъектілері болып табылатын тауарларға (жұмыстар, қызметтер) байланысты жүзеге асырылатын бағаны реттеушілік. Дереккөздер
Салық базасы

Салық базасы - *1) салық салудың нақты кезеңі бойына белгілі бір аумақтағы салық салушылар мен салық салу объектілерінің жиынтығы. *2) салық салу заттарының сандық көрінісі; *3) салықтың елеулі элементтерінің бірі. Салық базасы салықтар мен бюджетке төленуге тиіс басқа да міндетті төлемдердің сомасы анықталатын салық салу объектісі мен салық салуға байланысты объектінің құндық, заттық немесе өзге де сипаттамасы болып табылады. Нақты салықтың салық базасы салық жүйесінде қабылданатын салық ауқымы мен салық өлшемі (бірлігі) негізінде айқындалады. Дереккөздер
Манту — сынамасы

Манту — сынамасы - теріішілік, туберкулез бацилласының сығындысы туберкулин енгізуге негізделген, туберкулез ауруын аныктауда қолданылатын аллергиялық сынама. Дереккөздер be-x-old:Рэакцыя Манту bg:Реакция бласттрансформация с туберкулин de:Tuberkulin-Test en:Mantoux test es:Test de Mantoux fr:Test Mantoux id:Tes Mantoux io:Tuberkulino it:Mantoux test ja:ツベルクリン ko:투베르쿨린 nl:Mantouxtest no:Mantoux-metoden pl:Test Mantoux sl:Tuberkulinski kožni test sv:PPD ta:மாண்டோ சோதனை uk:Туберкулін zh:结核菌素试验
Елтаңба

Мемлекеттің ресми эмблемасы болып саналатын айырым белгісі. Иесінің тарихи дәстүрін білдіретін нышандық маңыздар беріліп, айшықтар мен заттарды өзара үйлестіру арқылы көрінеді. Елтаңба туларға, мөрлерге, монетаға, архитектуралық құрылыстарға, өнер туындыларына, қолжазбаларға, кітаптарға және т.б. бейнеленеді. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасы, көгілдір түс аясындағы шаңырақ, (киіз үйдің кұмбез тәрізді жоғарғы бөлігі) түрінде бейнеленген, одан жан-жаққа аңыздардағы жылқының қанатымен жиектелген күн сәулесі түріндегі уықтар (тіреуіштер) шаншылған. Елтаңбанын төменгі бөлігіне - «Қазақстан» деген жазу жазылған. Шаңырақ. - елтаңбаның жүрегі. Шаңырақ өз нұсқасымен Ошақ, Әлемнің тұтастығын бейнелейді. Шаңырақ — мемлекеттің тірегі болып саналатын — Отбасының нышаны. Ұшқыр тұлпар өз бойына Уақыт пен Кеңістікті біріктіреді. Ол — мәңгілік өмір үлгісі және біздің елтаңбамызда шексіз даму, рухани байлық және Қазақстанда бір шаңырақ астында тұрып жатқан ұлттар мен ұлыстардың әр түрлілігін бейнелеп тұрады. Бес бұрышты жұлдыз елтаңбаның тәжі іспетті. Әрбір адамның жол көрсетіп отыратын өз жұлдызы бар. Мұндай жұлдыз мемлекетте де болуы керек. Дереккөздер
Мемлекеттік тұрғын-үй қоры

Меншік құқығы бойынша мемлекетке тиесілі және жергілікті атқарушы органдардын қарауында (мемлекеттік коммуналдық тұрғын үй қоры) не мемлекеттік кәсіпорыннын. (мемлекеттік кәсіпорынның үй қоры) қарауында болатын тұрғын үй. Дереккөздер
Автономды адам және икемді адам

Автономды адам және икемді адам — Голлиспен анықталған (1977, 1987 жылдары) автономиялы, яғни мақсаттарға жете алатын және өз мүддесін білдіре алатын, таңдаушы, рационалды, әлеуметтік іс-әрекет иесі мен икемді, яғни әлеуметтік құрылым және биологиямен анықталатын адамдар арасындағы айырмашылық. Голлистің мақсаты осы екі элементтен тұратын модель әлеуметтік түсіндіруді талап етеді дегенді дәлелдеу. Дереккөздер
Себепкер шарт

Себепкер шарт ( - жасайтын, өндіретін) - себеп, бір құбылыстың қозғалу күші. Дамудың себепкер шарты - баланың психикалық және жүріс-тұрысының дамуын анықтайтын факторлық жүйе. Негізгі себепкер шартқа биологиялық және әлеуметтік тәрбие мен қоршаған айналым жатады. Дереккөздер
Статистикалық бағалау

Статистикалық бағалау әдістері - әлеуметтік-экономикалық үдерістердің сандық жағын оның сапалық жағымен тығыз байланыста бағалау қызметінің мақсатына орай статистикалық зерттеулердің тәсілдері мен ережелері. Статистикалық бағалау әдістері: инвестициялық жобалардың құнын бағалау кезінде; құрылысы аяқталмаған ірі объектілердің құнын бағалау кезінде; салық салу мақсатымен мүліктің құнын жаппай бағалау кезінде; аймақ аралық кәсіпорындарды дамытудың бизнес жоспарлары мен бағдарламаларын жасау кезінде; аймақтағы және елдегі түрлі нарықтарды, салалардың тауарлары мен өнімдері жиынтық бағасының жүйелік өзгерістерін күрделі маркетингілік зерттеулерде пайдаланылады. Есептеудің негізгі екі тәсілі қолданылады, олар: қатынастар тәсілі және кемімел тәсілі. Дереккөздер
Сантас асуы

Сантас – Солтүстік Тянь-Шаньдағы Күнгей Алатауы жотасының шығыс бөлігіндегі асу. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1968 м. Асу арқылы автомобиль жолы өтеді. Бұл Ыстықкөл қазаншұңқыры мен Іле алабы аңғарын жалғастырады. Дереккөздер
Юрий Герт

Юрий Герт - 1931 жылы 7 ақпанда Ресейдің Астрахань қаласында туған. Вологда педагогика институтын бітірген. Мурманск облысында ұстаздық еткен. 1955 жылы «На рубеже» журналында «Преодоление» атты алғашқы повесі жарияланған. 1957 жылы Қарағанды қаласына келіп, бірнеше жыл «Комсомолец Караганды» газетінде, Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облыстық бөлімшесінде істеген. «Простор» журналының проза бөлімі меңгерушісі, редколлегия мүшесі болған.Төл шығармаларымен бірге, қазақ және ұйғыр жазушыларының туындыларын орыс тіліне аударған. Шығармалары *Кто, если не ты?.. Роман. А., «Жазушы», 1964; *Первое апреля. Повести, рассказы. А., «Жазушы», 1968; *Солнце и кошка. Повести А., «Жазушы», 1976; *Листья и камин. Повестиирассказы.А., «Жазушы», 1979; *Ночь предопределений. Роман. А., «Жазушы», 1982; *Колокольчик в синей вышине. Повести. А., «Жазушы», 1984. Дереккөздер
Жүктіліктік ана өлімі

Жүктіліктік ана өлімі - бала туумен тікелей байланысты келетін, жүктіліктің босанудың және босанғаннан кейінгі асқынулар себепті туындайтын әйелдер арасындағы өлім-жітім. Ана өлімі көрсеткіші, босану жағдайында өлім-жітімге душар болган аналар санының туған балалар санына қатынасын шығару арқылы анықталады. Дереккөздер
Зоя Година

Зоя Година - 1977 жылы Алматы облысындағы Қапшағай қаласында туған. Алматыдағы «Әділет» жоғары құқық мектебінде, Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесінің халықаралық журналистер курсында оқыған. «Рейдер» телебағдарламасында, «Вечерний Алматы» газетінде және ресейлік шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарында тілші болған. Әлеуметтік тақырыпқа жазылған мақалалар мен очерктердің, өлеңдер мен «Дәуір және Қазақстан», «Талант қүдіреті» поэмаларының авторы. Қазақ ақындарының өлеңдерін аударумен айналысады. Дереккөздер
Мұнайгазкәсіптік геология

Мұнайгазкәсіптік геология. Мұнай және газ кендерінің (шоғырларының) өндірістік маңызын анықтау және жер қойнауы байлықтарын үнемді пайдалану үшін, оларды кеннің ашылу мерзімінен бастап игеру процесі әбден біткенге дейін тиянақты зерттеу шараларын жүзеге асыратын геологиялық ғылым саласы. Синонимі — мұнай мен газдың кәсіптік геологиясы. Дереккөздер
Мұнайгазкәсіптік гидрогеология

Мұнайгазкәсіптік гидрогеология. Көмірсутектерді жер қойнауынан неғұрлым толығырақ өндіріп алу мақсатында мұнай және газ кендерін барлау мен игерудің гидродинамикалық, гидрохимиялық, газгеохимиялық және гидротермикалық жағдайларын зерттеумен айналысатын гидрогеологияның өндірістік саласы. Дереккөздер
Авторитарлы тұлға

Авторитарлы тұлға - басқарушыларға тек кейбіреулері, ал қалғандары басқарылатындарға жататын жүйеге сенетін немесе сондай жүйені артық көретін адам. «Авторитарлы тұлға» терминін 1950 жылы Адорно мен басқалары енгізді. Дереккөздер
Факультативтер

Факультативтер - оқушылардың ғылыми - теориялық білімдерін және тәжірибелік дағдыларын кеңейтуге, олардың танымдық қызығушылықтарын, шығармашылық қабілеттерін дамытуға және мамандыққа бағыттауға арналған оқытудың бір түрі. Факультативтер негізгі пәндердің бағдарламаларымен келісілген арнайы бағдарламалар бойынша жүргізіледі. Оқу жоспарындағы оқу сағаттарына сәйкес оқушылардың таңдауымен және ықыласы бойынша ұйымдастырылады. Дереккөздер
Қалдық мұнаймен қанығу

Қалдық мұнаймен қанығу #Қойнауқаттан мұнайды өндіріп алғаннан кейін сол қойнауқатта қалған қалдық мұнаймен тоғытылған ашық кеуектердің қойнауқат көлеміндегі бүкіл кеуектерге деген өзіндік үлесімен есептелетін шама. Қалдық мұнаймен қанығу мөлшерінің (8) жинауыш-жыныстардың мұнай беру көрсеткішімен (у) өзара байланысы (8 = Лм (1 - у) теңдеуі арқылы өрнектеледі, мұндағы Лм — мұнаймен қанығу көрсеткіші. Қалдық мұнаймен қанығу мөлшері кеннің өндірістік (игеріліп алынатын) қорын есептеуге мүмкіндік береді, оның шамасы мұнай құрамының, жинауыштың түріне, қойнауқаттың энергия қорына және кенді игеру режиміне тәуелді. Қайталамалы әдістер көмегімен мұнай өндіру (қойнауқат ішілік жану, мұнайды ыстық бумен ығыстыру, мұнайды жоғарғы қысымдарда еріген газдармен ығыстыру, т.с.с. әдістер) қалдық мұнаймен қанығу көрсеткішін азайтуға бағытталған. #Суға негізделген жуғыштау сұйығын пайдалана отырып, бұрғыланған ұңғымадан көтерілген тасбаған үлгісінің мұнаймен қанығу дәрежесі. Дереккөздер
Аудиторлардың кәсіптік жауапкершілігі

Аудиторлардың кәсіптік жауапкершілігі - аудиторлық фирманың экономикалық субъектімен жасасылған шарт бойынша өзінің атқарымын толық орындамағаны немесе кем орыңдағаны үшін аудитордың жауап беруге міндеттілігі. Жауапкершіліктің нысандары мен түрлері ҚР Азаматтық және Қылмыстық кодекстерімен, аудиторлық қызметті тәртіптейтін заңнамалық актілермен және тараптардың келісімімен айқындалады. Әдетте, аудиторлық тексерудін біліксіздікпен жүргізілгені, оның мемлекетке немесе экономикалық субъектіге залал шектіргені анықталған жағдайда уәкілетті орган ұсынған талап бойынша сот немесе Төрелік сот шығарған шешім негізінде аудитордан (аудиторлық фирмадан) келтірілген зиян, сондай-ақ қайта тексеруге жұмсалған шығын толық көлемде өндіріп алынады. Дереккөздер
Мұнай фонтаны

Мұнай фонтаны. Тау жыныстарының физикалық жинауыш қасиеттеріне байланысты түзілімдерде мол шоғырланған мұнайдың және газдың қойнаулық қысымы ұңғыма оқпанын тоғытқан сұйық қоспаның (мысалы, саз ертіндісі) қысымынан басым болған жағдайда мұнай-газдың атқылауы. Дереккөздер
Авторитарлы

Авторитарлы - билікке сөзсіз бағынуға негізделген (мысалы, фашистік Германиядағы авторитарлы саяси тәртіп). Мемлекеттік құрылыстағы өктемшілік бір адамның (монарх, диктатор) әміршіл билігіне байланысты. Дереккөздер ar:سلطة nl:Autoriteit sr:Власт
Орын ауыстыру

Орын ауыстыру - * қандай да бір уақыт аралығының бастапқы мезетінде қозғалыстағы материалдық нүктенің орналасқан орнынан, осы аралықтың соңғы мезетіндегі орналасқан орнына жүргізілген вектор. * көлік құралын шектеулі қозғалыс аймағынан шықпай жоғары жылдамдықта қозғалыс жолағын ауыстыра алу траекториялық басқару мүмкіндігін бағалайтын сынақ түрі. Дереккөздер
Факультет

Факультет - студенттер мен аспиранттарды бір немесе бірнеше ұқсас мамандықтар бойынша дайындайтын, белгілі салада мамандардын біліктілігін көтеретін және де кафедралардың ғылыми-зерттеу қызметіне басшылық жасайтын ЖОО-ның оқу-ғылыми және әкімшілік бөлімшесі. Дереккөздер
Демередж

Демередж (; ;) Кеменің жолда кідіруі немесе кеме жайда шартта келісілген уакыттан көп тұрып қалуы кезінде, жүк иесінін (фрахтователь) кеме иесіне төлейтін тұрақсыздық айыбы. Демередждiң теңiздегi контейнерлiк тасымалдауларында - оның порттың аумағынан жүкпен шығарылымның контейнердiң түсiруi сәтінен кемеден дейiн уақыттың бойысындағы (тегiн уақыттан артық) нормативтен тыс қолдану контейнерлiк жабдықтарында төлеу. Әдеттегiдей контейнердiң иесiне кеме жүретiн сызық есептеседi. Дереккөздер
Юрий Грунин

Юрий Грунин - 1921 жылы 26 мамырда Ресейдің Симбирск (қазіргі Ульяновск) қаласында туған. 1936 жылдан өлең жазды. 1941 жылы Қазан көркемсурет училищесін бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан.«Жезқазған гипроцветмет» жобалау институтында сәулетші болып жұмыс істеген, суретшілер шеберханасында суретші, безендіруші болған. Өлеңдері «Всемирная поэтическая антология» кітаптарына енген. «Сибирские огни», Октябрв», «Советская женщина», Радута», «Смена», «Советский Хазахстан» т.б. белгілі журналдарда жырлары басылған. Дереккөздер
Қайта мөлшерлеу

Қайта мөлшерлеу - теңдеуді шешу кезінде пайда болатын шексіз үлкен шаманы шеттету және параметрлерді эксперименттік мәндермен келістіру мақсатында өрістің кванттық теориясының тендеуіне кіретін параметрлерді (массаны, зарядты) өзгерту істері. Дереккөздер
Метантенк

Метантенк - бактериялар жәнеде басқа микроағзалар көмегімен, тұндырғыштарда немесе ағынды суларды тазартқанда бөлінетін тұнбаларды, ауа жіберілмей залалсыздандыруға арналған, едәуір сыйымдылықтағы (мындаған текшеметр) резервуар. Дереккөздер
Макаронизм

Макаронизм — сықақ-әзіл тудыру мақсатында өздерінің табиғи қолданылуынан өзгертіліп, бұрмалап айтылатын басқа тіл сөздері. Макаронизмді араластыра сөйлеу арқылы макароникалық, стиль (итал. stile maccheronico) қалыптасады. Мысалы: :::Еннатайына кәлкаусар, :::Пошол дереу күнәкәр. :::Аяғын ойлап айтқаны, :::Әні-шаны құлаптар " (Абай). Мәтіндегі "еннатайына кәлкаусар" арабтың инна агтайна кәлкәусар (кәусәр суын саған береміз), пошол орыстың пошел (кет), "әні-шаны құлаптар" арабтың иннә шәниака һуал абтар (олай болмаса, бәрінен сымпиып бос каласың) сөздерінің бұрмаланған түрлері. Ақын осылар арқылы надан адамды келемеждеп отыр. Дереккөздер
Датив

Датив - бенефициант немесе реципиенттің, алушының, яғни агенс жүзеге асырған іс-кимылдың нәтижесінде алушының, сол сияқты адрессаттың, ақпарат алушының ролін атқарғанда айтылатын Барыс септігінің семантикалық функциясы. Салыстырыңыз: Мудрому дай голову, трусливому дай коня. Дереккөздер tr:İsmin hâlleri#-e hâli (yönelme hâli)
Есімшенің шақтары

Есімшенің шақтары— есімшелердің шақтық ұғымын білдіретін грамматикалық категория. Есімше тұлғалары үш шақта кездеседі: есімшенің өткен шағы -ған/ -ген, -атын/-етін/-йтін (соңғысы контекстке байланысты) жұрнақтары арқылы жасалады: Естіген құлақта жазық жоқараңыз Талай ескертілген. Талмайтын жақ, сүрінбейтін тұяқ жоқ; есімшенің осы шағы -атын/-етін/-йтін жұрнағы арқылы Жасалады: беретінім осы;есімшенің келер шағы -ар/-ер, -мак/-мек жұрнақтары арқылы Жасалады: Тізгінді қолына алмақараңыз Алдымен оның ойын білер. Дереккөздер
Ақын Арап

Ақын Арап (1896, Алакөл ауданы, Жайпақ ауылы — 1938 жылы) — ақын, әнші, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Найман руының Тоқпақ атасынан шыққан. Өлең жазуға жас кезінен құштар бол­ған. Сәмет төремен айтысқа түскен. Әсет Найманбайұлымен хат жазысып тұрған. 1935-37 жылдары Қазақ музыкалық драма театрында артист болды. Түркияда, Қытайда шыққан күйтабақтары бар. Дереккөздер
Авуарлар

Авуарлар ( мүлік, игілік)- шетелдік банкте шетелдік валюта, құнды қағаз және алтын түрінде сақталған банк қаражаты. *Кең мағынада — әр түрлі активтер (ақша қаражаттары, чектер, вексельдер, аударылған ақша, аккредитивтер), солардың есебінен төлемдер төленеді және активтер иелерінің міндеттемелері өтеледі, тармағынада - банкінін шетел валютасындағы қаржысы (касса, басқа банкілердегі есепшоттар). Шектеу қойылмай қолданылатын еркін авуарлар, мемлекеттің немесе банктердің қарамағындағы шектелген авуарлар, сондай-ақ нақты пайдалану тәртібі бар авуарлар болып бөлінеді. Дереккөздер
Етістік баяндауыш

Етістік баяндауыш — етістіктен болған баяндауыштар. Етістік баяндауыш есім баяндауыштарға қарағанда тиянақты предикат (баяндауыш) кызметін атқарады, сонымен бірге сөйлемдегі басқа мүшелердің тірегі болып, бастауыштың іс-қимылын, күйін білдіреді. Етістік райлық, шақтық, етіс тұлғаларының бәрі де баяндауыш бола береді. Көсемше тұлғалы етістіктер дара күйінде құрмалас сөйлемдердің баяндауышы болады (жаңбыр жауып, жер көгерді), бірақ кейбір өлең жолдарында болмаса, жай сөйлемнің тиянақты баяндауышы бола алмайды. Есімшелердің баяндауыш кызметінде жұмсалуы басқа есімдердегідей: *1,2-жақта жіктік жалғауда қиысып айтылады (мен барғанмын, сен барғансың), *3-жақта жіктік жалғау жалғанбайды (ол барған). Дара баяндауыштардан басқа бірнеше етістік топталып, күрделі баяндауыш жасалады. Күрделі баяндауыштың бір компоненті негізгі, басқалары көмекшілік кызмет атқарады. Мысалы: Күңше Жабайды соғып кете жаздады (Ғ. Мүсірепов). Дереккөздер