Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)

Түріктердің Қырымды жаулап алуы — Осман империясының 1475 жылы Қырымдағы генуэзиялық отарларды басып алуы және Қырым хандығы үстінен протекторат орнатуы. Осман империясының құрамына Қырымның оңтүстік жағалауы, сондай-ақ стратегиялық маңызы бар Керчь пен Еникале аумағы кірді. Далалық және тау бөктеріндегі аймақтар Қырым хандығының өзегіне айналды және Портаға вассалдық тәуелділікке түсті. Қырымдағы османдық билікке 1774 жылғы Кючук-Кайнарджа бейбіт келісімімен нүкте қойылды. Алғышарттар Алтын Орданың ыдырауынан кейін 1441 жылы Қырымдағы моңғол қалдықтары түркіленді. Осы кезеңде қырым татарларының этногенезі жүріп жатты. Осы кезде Қырым бірнеше саяси құрылымға бөлінген болатын: дала аймағын Қырым хандығы иеленсе, таулы бөлігінде Феодоро кінәздігі орналасқан, ал оңтүстік жағалауда генуэзиялық отарлар орналасқан еді. Феодоро кінәздігінің астанасы — Мангуп қаласы, ол ортағасырлық Қырымдағы ең ірі бекіністердің бірі болды (аумағы — 90 гектар), және қажет болған жағдайда көп халықты қорғауға қабылдай алатын. Түрік шапқыншылықтары Сұлтан II Мехметтің тұсында Осман мемлекеті ауқымды аумақтық кеңеюге көшті. 1475 жылдың жазында Византияның бұрынғы аумақтарын басып алған османдар Гедик Ахмед пашаның қолбасшылығымен Қырым мен Приазовьеге мамыр айында үлкен десант түсірді. Олар Каффа қаласын қоршауға алып, басып алды, 300 атақты генуэздіктерді өлім жазасына кесіп, қалғандарын тұтқынға алды. Османдар Солдайяны және басқа да ұсақ генуэздік бекіністерді (соның ішінде Дондағы Тана қаласын) мен грек қалаларын жаулап алып, Осман мемлекетінің құрамына қосты. Тамандағы Гизольфи иеліктері 1482 жылы құлады. 1475 жылдың шілде айында Мангуп қоршауға алынды. Феодоро Гедик Ахмед паша бастаған осман әскерлерінің қолына өтті. Мангупты қоршау кезінде феодориттер жағында соғысқан, Молдова әскербасшысы ІІІ Стефан Ұлы жіберген үш жүз жауынгерден тұратын жасақ бар еді. Осы шайқаста Осман империясында сол кезеңде бар болған барлық янычарлар корпусы толықтай жойылды. 1475 жылы түріктер Қырым ханы Меңлі Гереймен соғысып, оны сұлтанға тәуелді екенін мойындатуға мәжбүр етті. 1478 жылы Қырым хандығы Осман империясының протекторатына айналды. Бұл кезде климаттық жағынан қолайлы Оңтүстік Қырым жағалауы мен стратегиялық маңызы бар Керчь-Еникале аумағы тікелей Осман империясының құрамына кірді. Салдары Феодоро кінәздігі мен жаулап алынған генуэз капитандығы Готияның жерлерінде османдар Кефе санджағын (1475–1588) құрды. Оның орталығы Кефе (Феодосия) қаласы болды. Кефе санджағы Мангуп, Судак және Кефе қадылықтарына бөлінді. 1588–1775 жылдар аралығында бұл әкімшілік бірлік Кефе эялеті деп аталды. Османдар бұл өңірде өз гарнизондарын, шенеуніктер аппаратын ұстады және салықтарды қатаң түрде жинады. Сұлтан доменінің құрамына кірген, христиан халқы қоныстанған жерлер Қырым хандарының юрисдикциясынан тыс болды. Тіпті татарларға бұл аймақтарға қоныстануға тыйым салынды. Түбектің әкімшілік тұрғыдан Осман империясына тікелей бағынысты және автономды Қырым бөліктеріне ұзақ уақыт бөлінуі солтүстік және оңтүстік қырымдық түркілердің әртүрлі этногенезі мен тілдік ерекшеліктеріне себеп болды. Оңтүстік жағалау тұрғындары негізінен жаңадан қоныстанған түрік-мұсылмандардан, сондай-ақ италиялықтар, армяндар, гректер мен готтардан құралды. Бұл халықтар уақыт өте келе түркіленгенімен, олардың бір бөлігі христиан дінін сақтап қалды. Ал моңғол-татарлардың қалдықтары таулы етек пен далалық Қырымда (Қырым хандығы) жартылай автономды иеліктерін сақтады. Алайда бұл аймақтарда үстемдік құрған түріктер Ор (Орқапы), Арабат, Еникале, Гезлев сияқты бекіністер салып, оларға тұрақты гарнизондар орналастырды. Қырымдағы жеңістер түріктер үшін үлкен әскери маңызға ие болды, себебі қырым татарлары оларға кейде 100 мың адамға дейін жететін қосымша әскер жіберіп отырды. Алайда кейін бұл жағдай Түркияны Ресей және Польша мемлекеттерімен қақтығысқа әкелді. Қырым түбегіндегі осман билігіне Кючук-Кайнарджи бітім шарты нүкте қойды: келісімге сәйкес, Керіш түбегі Ресей империясының құрамына өтті, ал қалған аумақ тәуелсіз Қырым хандығы ретінде құрылып, 1783 жылы ол да Ресей империясына қосылды. Әдебиеттер * Руев В. Л. Туркияның Қырымға 1475 жылғы жорығы. — Симферополь: Антиква, 2014. — 308 б. * * Науменко В. Е. [https://www.evrazstep.ru/index.php/aes/article/view/65/98 Қырымдағы осман археологиясына кіріспе. Ғылыми пән ретіндегі мәні және қазіргі зерттеулердің негізгі бағыттары] // Еуразия далаларының археологиясы. — 2020. — № 6. — Б. 418–461. Дереккөздер