kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қозыжауырын жебе

Қозыжауырын жебе – жақтың оғының сауытсыз қарсыласқа қолданылатын жебесі. Сипаты Қозыжауырын жебе темірден соғылып, жалпақ, жетелі болып жасалды. Оқтың сабына жетесінен кіргізіліп, желімделіп орнатылды. Қозының жауырынына ұқсас пішініне байланысты қазақтар жебенің бұл түрін «қозы жауырын» деп атаған. Жақтың оғының жебесінің бұл түрі көне түркі заманында пайда болды. Көшпелілер обаларынан, молаларынан табылған археологиялық материалдарда жебенің бұл түрі жиі кездеседі. Қозыжауырын жебенің ұштары түрліше – үшбұрышты, тегіс, доғалана келген немесе ішіне қарай ойыс болып жасалған бірнеше нұсқалары болды. Ұшы ойыс болып жасалған кескiр қозыжауырын жебелерді адамның, аңның дене мүшесiн кесiп түсу үшiн қолданды. Тарихи дерек Қозыжауырын жебенің әр түрлері қазақтарда ХIХ ғасырға дейін қолданылып келді. Қазақтың қозыжауырын жебенің бір нұсқасының суреті қазақтың алғашқы ғалымы Ш.Ш. Уәлихановтың қазақ қару-жарағы туралы жазған еңбегінде кездеседі. Қозыжауырын жебелі оқ қазақ батырларының қаруы ретінде халық ауыз әдебиетінде де айтылады. Тілдегі метонимиялық құбылысқа байланысты «қозыжауырын жебе» сөзін ауыз әдебиетінде осындай жебелі садақ оғының эвфемистік атауы ретінде де қолданылуы кездеседі: "Саржаға оғын кередi, қозы жауырын көктеме оқ, ұзындығы кез едi ...немесе "Қозы жауырын оқ алды, атып еді өтпеді ... Демек, ауыз әдебиетінде «қозыжауырын жебе» атауы жебе түрін де және осындай жебелі оқты да білдіреді. Дереккөздер Әдебиеттер * Валиханов Ч.Ч. Вооружение киргиз в древние времена и их военные доспехи. Собрание сочинений. В 5-ти томах. Алма-Ата: Издательство Академии наук Каз ССР, 1961. Т.1; * Ақсауыт. Екi томдық. Алматы: Жазушы, 1977; * Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер (батырлардың қару-жарағы, әскери өнері, салт-дәстүрлері). Алматы: Дәуір, 1996; * Соловьев А.И. Оружие и доспехи: Сибирское вооружение: от каменного века до средневековья. Новосибирск: ИНФОЛИО-Пресс, 2003.
Аханай Есенбаев

Аханай Есенбаев – зоотехник, Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1993), Қазақстан ауыл шаруашылығы академиясының корреспонденттік мүшесі. Қысқаша өмірбаяны 1968Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті); 1973 Қазақстан ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. 1973–77 Қазақстан қой шаруашылығы ғылыми-зертхана технология институтында кіші; 1977 жылдан аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, ғылыми хатшы, директордың орынбасары қызметтерін атқарған. «Разработка и совершенствование системы полноценного кормления казахской мясо-шерстной и казахской тонкорунной пород овец» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Аханай Есенбаев 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның: 1990 «Химические и биологически активные вещества в рационах жвачных животных»; 1992«Сбалансированное кормление овец» авторы. . Дереккөздер Сілтемелер [http://newdissertation.com/page/order/id/91516.html Ертазин Хамза докторлық диссертация]
Валентина Әйтешқызы Есенғалиева

Валентина Әйтешқызы Есенғалиева– филология ғылымының докторы (1968), професор (1969). Қысқаша өмірбаяны 1948 Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген; 1952–84 Қазақстан ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында (қазіргі Тіл білімі институты) кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі; 1984 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) орыс филология кафедрасының меңгерушісі болды. Оның ғылыми-зертхана еңбектері негізінен орыс және қазақ тілдерін салыстыра зерттеу мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Раиса Семеновна Демченко

Демченко Раиса Семеновна (1 қаңтар 1919 жылы туған, Алматы қаласы) – техника ғылымымдарының кандидаты (1982). Мәскеу түсті металдар және алтын институтын бітірген (1945). Ресей және Қазақстанның түсті металлургия кәсіпорындары мен ғылыми-зерттеу институттарында жұмыс істеді (1945–57). Қазақстан Ғылым Академиясының Металлургия және кен байыту институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болды (1957–87). 1987 жылдан зейнеткер. Ғылым жұмыстарының негізгі бағыты түсті металдар металлургиясының физика-химия негіздеріне арналған. Іргелі зерттеу жұмыстарының нәтижелері қорғасынның шала өнімдері мен қайта өңделетін шикізаттарды қайта өңдеудің электртермиялық тәсілдерін жасауда пайдаланылып, Қазақстан, Ресей және Украина кәсіпорындарында қолданыс тапты. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972). Дереккөздер
Дендрология

Дендрология (грек. dendron – ағаш және логия) – ботаниканың ағаш, бұта, шала бұтаны зерттейтін бір саласы, ағаштар, бұталар, олардың құрылысы, жүйеленімі, филогенезі, физиологиясы, экологиясы, шаруашылық мәні туралы ғылым; ботаниканың бір саласы. Орман шаруашалығы, көгалдандыру, фитомелиорация, өсімдіктер интродукциясы пәндерімен тығыз байланысты. Қазақстанда өсетін ағаштар мен бұталар туралы алғашқы мәліметтер (XIX ғасырдың басы – XX ғасырдың аяғы) орыс ботаник-ғалымдарының (А.И.Шренк, И.Г.Борщов, Г.Н.Потанин, т.б.) еңбектерінде жарияланған. Дендрология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстар республикада 1932 ж., яғни КСРО Ғылым Академиясының қазақстандық базасы құрамында ботаникалық сектор ашылып, Алматы ботаника бағы құрылғаннан кейін басталып, Алтай (1935), Қарағанды (1940), Жезқазған (1966), Іле (1966), Маңғыстау (1972) ботаника бақтарында жалғастырылды. Дендрология зерттеулерге Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамындағы Бас ботаникалық бақ басшылық етеді. Қазақстанның әр түрлі аймақтарында өсетін ағаш өсімдіктері зерттеліп, республиканың өсімдік шикізаты жөніндегі мәліметтер қорытылды (Н.В.Павлов, КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1948). Жергілікті және интродукцияланған ағаштар мен бұталар, олардың өсу жағдайлары туралы деректер жинақталып, сол өсімдіктерді пайдалану жайлы ұсыныстар жасалды. Қазақстанның ботаникалық бақтарына басқа елдерден әкелінген ағаш өсімдіктері өсіріліп, сынақтан өткізілді. Республика өңірлерінде интродукцияланған ағаш өсімдіктердің өсіп-өнуі, аяз бен қуаңшылыққа төзімділігі, тіршілік жағдайларына бейімделуі, т.б. биология ерекшеліктері зерттелді. Қазақстан мен Орталық Азия, тропиктік, субтропиктік, қоңыржай белдеулерден әкелінген ағаштардың экспозициясы жасалды. Дереккөздер
Денсаулық жолы

«Денсаулық жолы» – Қазақстанда денсаулық сақтау мәселелеріне арналып, қазақ тілінде шығып тұрған журнал. Оның 1929 ж. тамызда жарық көрген 1-санының 36 беті араб әріптерімен, 4 беті латын әріптерімен теріліп, 4 мың данасы тарады. «Денсаулық жолының» жарыққа шығуына игі ықпал еткен Қазақстан Денсаулық сақтау халық комиссары М.Қаласытәтімов алғашқы жылдары бас редактор (1929–30) қызметін қоса атқарған. 1930–32 ж. Б.Әбдірахманов пен С.Аспандияров бас редактор болды. Х.Досмұхамедұлының мақалалары журналда жиі жарияланып тұрған. 1932 ж. жұмысын тоқтатқан журнал 1990 ж. «Денсаулық» деген атпен қайта жаңғыртылып, жүйелі шығып келеді. Дереккөздер
Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)

Қозы көрпеш – Баян сұлу — Ғабит Мүсіреповтың пьесасы. Шығарма 1939 жылы сәуір айында жазылып біткен. 1940 жылдың 29 сәуірде Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында алғаш рет сахналанып, қазіргі күнге дейін театр репертуарынан тұрақты орын алып келеді. Пьеса бірнеше рет орыс тілінде басылған (Г.Мусрепов, “Козы Корпеш — Баян сұлу”, М.–Л., 1945; “Песни казахских степей”, Сборник, М.–Л., 1951, с. 237–300; “Пьесы драматургов Казахстана”, А., 1958), эстон тілінде кітап болып шыққан (1948, Таллин). “Қозы көрпеш – Баян сұлу” 1950 жылы Мәскеу драма театрында “Махаббат дастаны” деген атпен қойылды, сондай-ақ, КСРО елдерінің көптеген театрларында бірнеше тілдерде сахналанды. Дереккөздер
Денсаулық сақтаудың медициналық және экономикалық мәселелері ғылыми орталығы

Денсаулық сақтаудың медициналық және экономикалық мәселелері ғылыми орталығы – мемлекеттік ғылыми-зерттеу мекемесі.1994 ж. құрылған. Ғылым орталықтың құрамында 6 ғылыми бөлім бар. Орталықтың ғылым жұмыстарының негізгі бағыттары: республика халқы денсаулығының қалыптасуының заңдылықтарын зерттеу және анықтау; аурудың алдын алудың ғылым тұжырымдамасын және стратегиясын жасау; мемлекеттік денсаулық сақтаудың дамуы алғышарттарын белгілеу және медицина-экономикалық стандарттардың жүйесін жасау; денсаулық сақтау саласындағы ұйымдастыру жұмыстарының жаңа түрлерін ғылым тұрғыдан негіздеу және ресурстармен қамтамасыз ету; денсаулық сақтауды басқарудың жаңа әдістерін жасап, өндіріске енгізу; дәрігерлік сақтандыруды дамыту; жасалып жатқан ғылым-зерттеу бағдарламаларын әдістемелік, ақпараттық және статистикалық жағынан қамтамасыз ету; халықтың денсаулығын сақтау саласында республиканың халықаралық байланыстарын өрістету стратегиясын жасау, т.б. Осында жүргізілген ғылым-зерттеу жұмыстарының нәтижелері «Халық денсаулығы» атты мемлекеттік бағдарламасын жасауда қолданылды. Орталық қызметкерлері Қазақстан дәрігерлерінің 1-съезін (1997), «Қазақстан Республикасында денсаулық сақтауды қайта құрудың тәжірибелік мәселелері және болашағы» деген тақырыпта республикалық ғылым-практикалық конференциясын (1998) өткізуге белсене қатысты. Орталықта 1995 жылдан Денсаулық сақтау ісі бойынша басшылар мен ұйымдастырушылар даярлайтын курстар, 1996 жылдан докторлық диссертациялық кеңес жұмыс істейді, «Медицина және денсаулық сақтау» журналы шығады. Сыртқы сілтемелер http://www.mz.gov.kz/index.php?wakka=/Kaz Дереккөздер
Әнуар Жақсығалиұлы Дербісәлин

Дербісәлин Әнуар Жақсығалиұлы (18 ақпан 1929 ж., Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, Қызылжар ауылы – 4 шілде 1986 ж., Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1969), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденция мүшесі (1983). ҚазПИ-ді (1950, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Ойыл орта мектебінің мұғалімі (1950–51), Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтының аспиранты (1951–54), Педагогика ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер (1955–58), Әдебиет және өнер институтында аға ғылым қызметкер (1958–76), бөлім меңгерушісі (1977–86) қызметтерін атқарған. Ғылыми-зерттеу еңбектері, негізінен, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті тарихының мәселелеріне арналған. Сондай-ақ, түркі жазба ескерткіштері мен қазақ ақын-жырауларының әдеби мұрасы туралы зерттеу еңбектердің авторы. Асан Қайғы, Қазтуған, Доспанбет, Шалкиіз, Жиембет, Бұқар, Шал, Көтеш, Абай, Ыбырай, т.б. ақын-жыраулардың әдеби мұраларын, «Оғызнама», «Мұхаббатнаме», «Қорқыт ата кітабы» сияқты көне қазыналарды зерттеуге елеулі еңбек сіңірді. «Октябрь алдындағы қазақ әдебиетінің (1990–1917 ж.) даму жолдары» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғаған. Сыртқы сілтемелер http://www.aktobegazeti.kz/?p=330 Дереккөздер
Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі

Қозы көрпеш – Баян сұлу мазары — X–XI ғғ. тұрғызылған сәулет өнерінің ескерткіші. Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылына таяу, Аягөз өзенінің оң жағалауында орналасқан. Сипаттамасы Мазар табаны төрт бұрышты таған түрінде (сырт жағынан ауданы 7,10x7,10 м, ішкі жағынан 3,38x3,38 м), жоғары қарай сүйірленіп, күмбезделіп өрілген. Биіктігі 11,65 м, еденінен күмбезіне дейінгі биіктігі 4,35 метр. Қабырғасы гранит қалақ тастан сабан аралас балшықпен қаланған, қалыңдығы 1,86 метр Кірер есігі шығысқа қаратылған. Оңтүстік-шығыс қабырғасында өлшемі 0,7x0,5 м саңылау бар (қабырғадан 2,3 м биіктікте). Қозы көрпеш – Баян сұлу мазарының жанында төрт тас мүсін болған. Олардың кескінін ең бірінші болып 1771 жылы Г.Волошин қағаз бетіне түсірген. Тас мүсіндерде үш әйел мен бір ер адам бейнеленген. Халық арасындағы аңыз бойынша, үш әйелдің біріншісі – Баян сұлу, екіншісі – сіңлісі Айғыз, үшіншісі – апасы Айтаңсық, ер адам – Қозы болса керек. Өкінішке орай, қазір бұл тас мүсіндер жоғалып кеткен. Ел ішіндегі аңыз-әңгімеде Қозы көрпеш – Баян сұлу мазарын және оның жанындағы тас мүсіндерді Сарыбайдың інісі Тайлақ би жасатқан деп айтылады. Зерттелу тарихы 1768–1774 жылдары қазақ даласына Ресей империясының ұйымдастырған екінші зерттеу саяхаты барысында Х. Барданес Аягөздің бойында тастан қаланған Қозы Көрпеш есімді ғимараттың сақталғанын жазған. 1840–1843 жылдары А.И. Шренктің Орталық Қазақстанның тарихи ескерткіштерін зерттеу барысында мазар туралы деректері кезедседі. 1856 жылы Шоқан Уәлиханов мазар мен оның айналасында орналасқан тас мүсіндердің кескінін қағаз бетіне түсірген. 1915 жылы атақты өлкетанушы А.Н. Белослюдовтың "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу эпосын зерттеген" Г.Н. Потанинге хатында мынадай жолдар кездеседі: "...Қозы Көрпеш-Баян Сұлу мазарына екі рет барып келдім. Ол (4 мүсін) мүсіндер жоқ. Мазар қаптал жағынан зеңбірекпен атқыланып, құлап жатыр. Менің марқұм ағамның (Виктор Николаевич) айтуы бойынша, мүсіндерді Германияға алып кетті." Белослюдов мазардың биіктігі 18 метрден 11-12 метрге дейін кемігені туралы болжамдаған. 1952 жылғы Әлкей Хақанұлы Марғұлан жетекшілік еткен Қазақ КСР Ғылым академиясының археологиялық экспедициясы 1982 жылы мазар Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштерінң тізіміне еніп, мемлекет қорғауына алынды.
Нығметжан Қабатайұлы Есенғарин

Нығметжан Қабатайұлы Есенғарин — экономика ғылымдарының докторы (1998), Халықаралық Көлік академиясының академигі, Орал электрмеханик темір жол көлігі инженерлері институтын (1964) және КСРО Министірлік Кеңесі жанындағы Халық шаруашылығы академиясын (1984) бітірген. Қысқаша өмірбаяны 1964–72 Қазақ темір жолының Целиноград (қазіргі Ақмола) сигнализация және байланыс дистанциясында инженер,бас инженер; 1972–77 Қазақ темір жолында бас инженерлердің орынбасары, бөлім бастығы; 1977–82 Тың өлкесі темір жолының бас инженері; 1984–86 темір жол бастығының орынбасары, бастығы; 1989–91 КСРО Жол қатынасы министрінің орынбасары; 1989–91 Алматы темір жолының бастығы; 1991 ж, ҚР Көлік министрі 1994 ж. ҚР Көлік және коммуникация министрі; 1994 ж. ҚР Премьер-министрінің 1-орынбасары. «Интеграционные процессы на постсоветском пространстве» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.Нығметжан Қабатайұлы Есенғарин бірқатар ғылыми және публицистикалық кітаптардың авторы. 12-сайл. ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990–91). Марапаттар * Еңбек Қызыл Ту, * Халықтар достығы, * «Құрмет Белгісі», * «Парасат» (2002), * Достық (2002, РФ) ордені. . Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.railways.kz/kk/node/1180 Есенғарин Нығметжан Қабатайұлы]
Мәлік-Айдар Хантемірұлы Асылбеков

Мәлік-Айдар Хантемірұлы Асылбеков (15.1.1929 жылы туған, Түркістан облысы қазіргі Шардара ауданы Шардара кенті - 20.05.2015, Алматы) – тарих ғылымдарының докторы (1974), профессор (1983), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техникалық қайраткері. Өмірбаяны Шанышқылы тайпасының Қатаған руынан шыққан. Шымкент мұғалімдер институтын (1948) және ҚазМУ-дың тарих факультетін (1954) бітірген. 1958 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының кіші ғылыми қызметкері, Ғылым академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімінде ғалым-хатшы (1963–68), аға ғылыми қызметкер (1968–80), бөлім меңгерушісі (1981–1984, 1985–1992), институт директорының орынбасары (1984–1985) болды. Оның жетекшілігімен 12 ғылым докторы, 50 ғылым кандидаты дайындалды. Қазақстандағы тарихи демография ғылымы мектебінің негізін қалады. 200-ден астам ғылым еңбек жазды. «Қазақстан темір жол кадрларының қалыптасуы және дамуы. 1917–1970» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Ғылым қызметінің негізгі бағыты – 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдағы Қазақстанның әлеуметтік-экономика және саяси жағдайы мен демографиясының даму процестері. Шығармалары * Формирование и развитие кадров железнодорожников Казахстана (1907–1970 жж.), Алматы, 1973; * Демографические процессы современного Казахстана, Алматы, 1995 (в соавторстве с В. Козиным). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.iie.kz/events/12.jsp Көрнекті тарихшы-ғалым М.-А.Х. Асылбеков – 80 жаста] *[http://wap.inform.kz/showarticle.jsp?langkaz&id_article1220873 www.wap.inform.kz ]
Қозықұлақ

Қозықұлақ (Trіchochіton) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шань тауларының тасты беткейлерінде, жартас және ағаш көлеңкелерінде өсетін 1 түрі – майда қозықұлақ (T. іnconspіcum) кездеседі. Биіктігі 5 – 40 сантиметр, сабағы кейде бұтақталған, жапырақтары ұзынша, тостаған жапырақшаларының түп жағы дорбашық тәрізді. Күлте жапырақшалары ақ түсті, ұзындығы 2 милиметрдей. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Бұршаққынды жемістері созылыңқы қандауыр пішінді, ұзындығы 1,5 – 4,5 сантиметр. Жоғарғы жағы қысыңқы келеді де, төмең жағының 1/3 бөлігі ашылады. Тұқымы жасыл сары түсті. Дереккөздер
Деректер банкі

Деректер банкі (итал. banca – орындық, алмастыру дүкені) – дерекқордың (деректер базасының) қолданылу ортақтығы бойынша біріктірілген жиынтығы. Деректер банкі – деректері бір орталықта сақталған, оларды ұжымдық негізде пайдалануға мүмкіндік беретін автоматтандырылған ақпараттық жүйе ретінде қарастыруға болады. Бұл жүйенің құрамында бір немесе бірнеше дерекқор, деректер базасының анықтамалығы, дерекқордың басқару жүйесі, сондай-ақ сұраныс және қолданбалы бағдарламалар кітапханалары болады. Деректер банкінің дерекқордан өзгешелігі – мұнда өзара байланысы үстірт, тіпті өзара байланыспаған ақпараттар жиынтығы топтасқан. Деректер банкісінің ақпараттары арнайы индекстермен белгіленеді. Пайдаланушылар осы индекстер бойынша өздеріне қажет ақпараттарды іздеп табады. Деректер банкі салалық автоматтандырылған басқару жүйелері мен әр түрлі ақпараттық жүйелердің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Қазіргі уақытта дүниежүзілік ақпарат қорлары Интернет жүйесі арқылы біртұтас жаһандық желіге біріктірілген. Сыртқы сілтемелер http://infobank.kz/sozdiklist/showkz/21397 Дереккөздер
Дерматология

Дерматология (грек. derma – тері және logos – ілім) – терінің анатомиясын, гистологиясын, физиологиясын, тері ауруларының себептерін, оларды анықтау, емдеу және алдын алу тәсілдерін зерттейтін медицинаның бір бөлімі. Сондай-ақ, дерматология құрамына медицина микология да кіреді, ол адам мен жануарларға ауру жұқтыратын саңырауқұлақтарды және олар тудыратын ауру түрлерін анықтайды. Қазақстанда дерматология саласындағы ғылыми зерттеулер Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігі нің 1931 ж. Тері-венерология ғылыми-зерттеу институты мен 1934 ж. Қазақ медицина институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) жанынан кең профилді дерматология-венерология кафедрасының ашылуымен байланысты дамыды. Емдеу жұмысында Қазақстанның минералды және радонды суы мен шипалы балшықтарын пайдалану, олардың теріге тигізетін әсері зерттеліп, тері ауруларын емдеу әдістері табылды (С.А.Поплавский, Р.Г.Акимочкина, т.б.). Саңырауқұлақтар тудыратын аурулардың белгілерін, таралу жолдарын анықтап, оларды емдеу, алдын алу әдістерін белгіледі (О.Бердібаев, Г.Қарсыбекова, т.б.). Таз, ақтаңдақ ауруларынан болатын терідегі патогистологиялық өзгерістерге сипаттама берілді (Бердібаев). Тері зақымдалған кезде қан тамырлары мен жүйке жүйелерінде болатын өзгерістер, өнеркәсіпте қызмет істейтін жұмысшылардың экзема, нейродерматоз, түрлі ірің ауруларына шалдығу себептері, аурудың дамуы тәжірибе жүзінде анықталды (Р.Мақашева, А.И.Мартынова, т.б.). Тері физиологиясына, оның патологиялық морфологиясына арналған зерттеу жұмыстары аяқталды (К.А.Калантаевская). Стафилококкты дерматиттер, қызылжалпақ теміреткі, қабыршақты теміреткі ауруларының патогенезі мен белгілері зерттеліп, оларды емдеу әдістері табылды (М.Шәкіров, т.б.). Түрлі тері ауруларын шоғырландырылған күн сәулесімен және энергиясы аз лазер сәулесімен емдеудің тиімділігі дәлелденді (Э.И.Штейккель, В.В.Калугин). Дерматологтар Бөлінетін мамандықтары * дерматолог; * дерматовенеролог; * дерматолог-косметолог; * трихолог. Әйгілі дерматологтар * Капоши, Мориц; * Никольский, Петр Васильевич; * Поспелов, Александр Иванович; * Фордайс, Джон Аддисон. Сыртқы сілтемелер http://www.derma.kz/ru/kagazy.html Тағы қараңыз * Тері аурулары * Тері Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Павел Николаевич Дерябин

Дерябин Павел Николаевич (1956 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994). Алматы мемлекеттік медицина институты (1979, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің ғылым-зерттеу институтында кіші ғылым қызметкер (1979–86), 1986 ж. лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. Дерябин 87 ғылыми мақала мен 1 монографияның авторы. Сыртқы сілтемелер http://kaz.komsomol-museum.ru/kniga/laureatk.htm Дереккөздер
Дефектология

Дефектология ( – жетімсіздік және – ілім) – педагогиканың көру, есту, сөйлеу мүшелерінде, ақыл-ойының дамуында бұзылысы бар балаларды оқыту мен тәрбиелеу мәселелерін зерттейтін арнаулы саласы. Дефектология төрт салаға бөлінеді: сурдопедагогика – есту қабілеті зақымдалған балаларға, тифлопедагогика – көру қабілеті зақымдалған балаларға, олигофренопедагогика – ақыл-ойында бұзылысы бар балаларға, логопедия - сөйлеу тілінің бұзылысы бар балаларға білім және тәрбие беру проблемаларын зерттейді. Дефектология, сондай-ақ дененің күрделі бұзылыстары (көрмейтін және естімейтін,естімейтін және ақыл-ой кемістігі бар,және т.б.) балаларды оқытып тәрбиелеуді де қамтиды. Дефектология невропатология, генетика, психология, педагогика, тіл білімі секілді бірқатар ғылым салаларымен де тығыз байланысты. Шет елдердің көпшілігінде «Дефектология» терминінің орнына «арнайы оқыту» термині қолданылады. Ал Германияда, Австрияда, Швецияда бұл сала «емдік педагогика» деп аталады. Бұрынғы КСРО-да Дефектология жөніндегі ғылым-зерттеу жұмыстарын Мәскеудегі Педагогика ғылымдар академиясының Дефектология институтында, Киев педагогика және психология институтында, басқа да педагогикалық институттардың дефектология факультеттерінің кафедраларында, мектептерде жүргізілді. 1931 жылы Алматыда естімейтін, 1932 жылы көзінде бұзылысы бар балалар үшін алғашқы арнаулы мектептер ашылды. XX ғасырдың 60-жылдарынан бастап көмекші мектептер жұмыс істеп келеді. Мұндай мектептерде жұмыс істейтін арнаулы кадрлар 1976 жылдан Алматы мемлекеттік университетінде, 1984 жылдан [http://Қарағанды Қарағанды] мемлекеттік университетінде даярланады. Қазақстанда табиғи кемістігі бар балалар мемлекет есебінен арнаулы мектептерде тегін оқытылады. Сыртқы сілтемелер http://ru.wikipedia.org/wiki/Дефектология Дереккөздер
Иірсу темір кен орны

Иірсу темір кен орны - Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы кен орны. Геологиялық құрылымы Кен Мыңшұңқыр антиклиналының орталық бөлігінде төменгі таскөмір кезеңінің әктас пен доломиттерінде шоғырланған. Жатыс сипаты Кен алаңында қабат, линза және діңгек пішінді 12 кен денесі анықталған. Олардың ұзындығы 170-1700 м, қалыңдығы 6-40 м, тереңдігі 270-700 м-ге дейін. Минералдары, құрамы Негізгі кен минералдары: магнетит, пирит, халькопирит, пирротин, кобальтин, сфалерит, галенит. Кентастағы темірдің мөлшері 30 – 60%, мыстікі 0,32 – 0,93%. Барланған темір кентасының жалпы қоры 327,1 млн. т, мыстікі 260,9 мың т. Кен орны толық барланбаған. Дереккөздер
Көміртек монооксиді

Иіс газы, CO – түссіз, иіссіз улы газ. Тығыздығы 1,25 кг/м 3 ; қайнау t 191,5 0 С; балқу t 205 0 С. Суда нашар ериді. Ауада үлкен мөлшерде жылу шығарып жанады. Иіс газын өндірісте қатты отынды газификациялау арқылы алады (жанғыш, генераторлық, су, жарық газдар). Бұл газдар жоғары [[калориялы отын ретінде, спиртті, көмірсутектерді, альдегидтерді, синтететикалық бензинді, т.б. заттарды синтездеуде қолданылады. Иіс газы көміртек тің немесе оның қоспаларының ауа жеткіліксіз болған жағдайда жану кезінде (әдетте, пештің жаппасын ертерек жауып қойғанда, т.б. жағдайларда) пайда болады. Иіс газымен уланудың алғашқы белгісі – бас ауырады және айналады, одан кейін адам есінен танады. Мұндай жағдайда таза ауа қажет. Өндірістік бөлмелерде иіс газының концентрациясы 30 мг/м 3 -ден аспауы керек. Физиологиялық әсері Физиологиялық әсері CO газын ИІС ГАЗЫ деп те атайды. Оның ауада 0,2% көп болуы өмірге қауіпті. Өмірде көміртегі оксидімен уланғанда иіс тиді дейді. Оның улы болу себебі, СО-мен тыныс алғанда қандағы гемоглобин мен оттек ке қарағанда СО газы берік байланыс түзіп оттектің организмге келуін қыиындатады. Иіс газымен уланған адамда қанның түсі ашық қызыл, басы ауырып есінен танып қалады. Ондай жағдайда адамды тез арада таза ауаға шығарып, алғашқы көмек көрсету қажет. Улану гемоглобин мөлшерінне байланысты 3-ке бөлінеді. Жеңіл, 20% белгі:бас ауыру, Жүйелі, 20-40% белгі:тез шаршағыштық, жынданғыштық, жүрек айну, Ауыр, 40-60% белгілері: кома,галлюуцинациалар,шатасушылық(спутанность) атаксия. Емдеу: (трахеобранхиальный туалет)трахеобранхиальды дәретхана, механикалық вентиляция және бронходилататорларды қолдану,гипербарикалық оттегі терапиясы. Химиялық қасиеттері 1. Көміртек оксиді ауада көп жылу бөле отырып жанады. Осы қасиетіне қарай көміртек монооксиді СО газ тектес отын ретінде пайдалынады. 2. Көміртек монооксиді СО жоғары температурада метал ок сидтерін тотықсындырып, бос металды бөліп шығарады. Тағы қараңыз *Иіс *Иіссіздендіру Дереккөздер
Иісгүл

Иісгүл, кодонопсис – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда, Тянь-Шань, Жетісу Жоңғар Алатауындағы өзендер мен бұлақтардың жағасында, орман алаңқайлары мен шалғындықтарында кездесетін 1 түрі – жібілген иісгүлі (С. clemaidea) бар. Оның биіктігі 1 м, сабағы бұтақты, сақина тәрізді дискімен қоршалған. Жапырақтары жұмсақ, қысқа сағақты және жұмыртқа тәрізді қарама-қарсы орналасқан. Тостағаншасы 5 жіңішке тісшеге бөлініп, гүлдеу мерзімі аяқталған соң шалқайып кетеді. Қоңыраулы күлте жапырақтарының биіктігі 3 см, үшкірлеу 5 бөлікке тілімденген. Аталығы 3 бөлікке бөлінген. Тұқымынан көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісі – құрғақ қорапша. Алғаш бұл мәдени өсімдік 19 ғасырдың аяғында Санк-Петербургте тәжірибеден өтті. Ол Алматыдағы Бас ботаникалық бағында тұқымынан өсіріледі. Жіпілген Иісгүлдің құрамында эфир майы, С витамині, илік заттар бар. Дәрілік өсімдік, одан алынған дәрілік препараттар адам ағзасын әлдендіру және қан қысымын төмендету үшін қолданылады. Суреттер Сілтемелер
Иіселді

Иіселді – Ұлытау тауының оңтүстік-шығысындағы оқшауланған тау. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Ұлытау ауылының оңтүстік-шығысында 7 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 854 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Геологиялық құрылымы Тау жыныстары жоғары протерозой мен төменгі палеозойдың шөгінділерінен түзілген. Жер бедері Беткейі көлбеу, пішіні доғал тәрізді. Баурайында бірнеше бұлақтардан бастау алған құрғақ арналар бар. Маңында өзімен аттас және Саламатсай, Аққора қыстаулары орналасқан. Өсімдігі Тауалдының бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге, бұталар, тағы басқа өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Иістішөп

Иістішөп – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жер шарында кең тараған 45-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтар мен тыңайған жерлерде, тау бөктерлері мен егістік алқаптарында, жол шетінде өсетін 1 түрі – жалғанхиос иістішөбі (Ajuga pseudochia) бар. Оның биіктігі 8 – 30 (37) см. Сабағы тік, жапырақтары үш қалақты (ұзындығы 15 – 30, ені 1,5 – 3 мм). Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, бес тісшелі. Гүлдері қос ерінді, үстіңгі ерні өте қысқа, екі қалақты, төменгісі – ұзын, үш қалақты, ашық сары түсті, жүйкелерінде қошқыл түсті жолақтар мен төменгі ернінде қошқыл дақтары болады. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – ұзынша жаңғақша. Сәндік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Йод

Йод (латын. Iodum; I) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІ тобындағы химиялық элемент. Галогендер тобына жатады, ат. м. 126,9; ат. н. 53; тығыздығы 4,93 г/см³; балқу t 113,6 °С; қайнау t 184,35 °С. Тарихы Йодты 1811 ж. француз химигі Б.Куртуа ашқан. Қасиеттері Табиғатта тұрақты бір изотопы бар (¹²⁷I), бос күйінде кездеспейді. Қара сұр түсті, күлгін жылтыр, өткір иісті. Лаутарит, дитцент минералдарында, мұхит суы, мұнай кендеріндегі ілеспе суда, балдырларда кездеседі. Суда нашар, органикалық еріткіште (спирт, эфир, күкірткөміртек, хлороформ) жақсы ериді. Көптеген металдармен және сутекпен жоғары температурада әрекеттеседі. Сілтімен әрекеттесіп йодатты тұз түзеді, тотықтырғыш, тотықсыздандырғыш сипат көрсетеді. Йод мұнайдағы ілеспе судан хлормен, натрий нитратымен немесе қышқыл қатынасатын марганец қос тотығымен тотықтыру арқылы өндіреді. Биологиялық рөлі Йод адам және басқа тірі организмдер үшін маңызды микроэлемент болып саналады. Ал кейбір суда өмір сүретін балдырлар ішінде көп йод сақтайды. Қалыпты ересек адам үшін йодтың керек күндік дозасы шамамен 0,15 мг болып саналады. Қолданылуы * Йод және оның қосылыстары медицинада теріні дезинфекциялау үшін қолданылады; * металл өндіруде (титан, циркон, гафний); * фотосурет өңдейтін химиялық реактив жасауда; * органикалық синтезде қолданылады; * Йодтың кейбір радиоактивтік изотоптары медицинада қалқанша безінің ауруларын емдеуде қолданылады; Адам организмінде Йодтың жетіспеушілігі қалқанша бездің ұлғаюына, бұғақ ауруына шалдықтырады. Қауыптілігі Йод жәй түрінде у болып саналады.Йодтың жартылай өлетін дозасы - 3 грамм. Егер адам иодпен тыныс алса бас ауруы, жөтелуі, тағыда өкпе ісінуі болуы мүмкін. Ал егер йод адам организмінің ішіне кірсе, одна синдромдар одан әрі қаттырақ болуы мүмкін, егер сол кезде адамды емдемесе, онда адам өлуі мүмкін.
Йод қосылыстары

Йод қосылыстары – йод элементі түзетін тұрақты химиялық қосылыстар. Йод қосылыстарында йод –1, +1, +3, +5 және +7 валентті. Йод көміртек, азот, оттек, күкірт, т.б. элементтермен тікелей әрекеттеспейді. Көптеген металдармен және сутекпен жоғары температурада ғана әрекеттеседі. Йодтың практикалық маңызды қосылысы йодтау ангидриді (І2O5) – түссіз кристалл, судағы ерітіндісін йодтау қышқылы (HІO3), мұның тұздарын йодаттар деп атайды. Мысалы, калий йодаты (KІO3) – суда еритін кристалды зат, оны химиялық талдауда тотықтырғыш ретінде қолданады. Сілтемелер
Кавказ қойы

Кавказ қойы – биязы жүнді қой тұқымы. Жүн, ет өндіру мақсатымен өсіріледі. Жаңа кавказ биязы жүнді қойын америкалық рамбулье қойының қошқарымен будандастыру арқылы 1921 – 36 ж. Ресейдің асыл тұқымды қой зауыттарында шығарылған. Дене бітімі шымыр, кеудесі көлемді, тұрқы ұзын, сүйегі берік, аяқтары мықты келеді. Терісі тығыз, жақсы жетілген, мойнында 1 – 3 қатпары, денесінде ұсақ дене қыртыстары болады. Орта есеппен қошқарлары 10 – 12 кг (таңдаулылары 25 кг), саулықтары 5,8 – 6,5 кг (таңдаулылары 13 кг) жүн береді. Жүнінің ұзындығы 7,5 – 8,5 см. Таза жүн шығымы 38 – 43%. Қошқарының тірідей салмағы орта есеппен 90 – 100 кг, саулығынікі 50 – 60 кг, өсімтал тұқым. Әр жүз саулықтан 140 – 150 қозы алынады. Қозылары тез жетіледі. Бұл тұқым құрғақ далалы аймақтың жер жағдайына жақсы бейімделген. Кавказ қойы Батыс Қазақстан облысының көптеген аудандарында жергілікті қой тұқымын жақсартуға пайдаланылады. Дереккөздер
Кавказ таудағаны

Кавказ таудағаны (Celtis саuсаsіcа) – кенепшөп тұқымдасы, таудаған туысына жататын көп жылдық ағаш. Орта Азия, Иран және Кавказдың таулы аймақтарында кездеседі. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар Алатауының оңтүстік сілемінен Батыс Тянь-Шаньға дейінгі (Жамбыл, Түркістан облыстары) төменгі және орта белдеудегі құрғақ тау беткейлері мен шатқалдарында өседі. Биіктігі 4 – 8 метрдей, тегіс, сұр қабықты, жас бұтақтары қызғылт қоңыр түсті, ұшар басы шоқтанып тұрады. Өте қатты, қысқа сағақты, талшықтанған торы айқын көрінетін жапырақтары өркенге кезектесе орналасқан. Жапырақ тақташалары ұзынша қандауыр тәрізді, жиектері үшкір тісті болып келеді. Гүлдері қос жынысты, олар ұзындығы 2 см-дей болатын гүлтабанымен жапырақтың қуысында орналасқан. Гүлсерігі қарапайым ұсак төрт бөліктен тұрады, аталығы төртеу, жатыны бір ұялы. Тұқымынан және вегетативті жолмен көбейеді. Жапырақ жара бастаған кезде жел арқылы тозаңданады. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – тәтті, жұмсақ, шар тәрізді сүйекше. Құрғақшылыққа төзімді ағаш. Жетіліп піскен кезінде (қыркүйек) жемісі қызғылт сары түсті әрі көкшіл қатпарлы рең алады. Кавказ таудағаның сүрегі ауыр және мықты болады, балтамен жарудың өзі қиынға соғады, сондықтан да оны көбіне «тас» немесе «темір» ағаш деп атайды. Қабығын тері, жүн және жібек бұйымдарын сарғыш қоңыр түске бояу үшін қолданады. Халық медицинасында жапырағы мен жемісін асқынған асқазан, ішектің жұқпалы ауруларын емдеуде және терлеу үшін қолданылады. Ал құрамында 48%-ға дейін қою майы бар жемісін тағамға пайдаланады. Жемісі шикі күйінде де жеуге жарамды. Кавказ таудағаны шірнелік және сәндік өсімдік. Табиғи ортада тік беткейлер мен шөгінділерді орнықтырып, топырақты шайылып, тастарды жылжып кетуден сақтайды. Кавказ таудағаны өзінің таралу аймағы бойынша солтүстік-шығыста ең сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Сілтемелер
Киселев Юрий Павлович

КИСЕЛЕВ Юрий Павлович (1930 жылы туған, Жамбыл облысы қазіргі Тараз қаласы) – тарих ғылым доктор (1990), профессор ҚазПИ-ді (1952, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Жамбыл педагогика училищесінде оқытушы, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтында доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, Жамбыл педагогика институтында (қазіргі Тараз мемлекет унниверситеті) доцент, профессор қызметтерін атқарады. Киселев 60-қа жуық ғылым жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Шағармалары Воспитывает коллектив, А.-А., 1976. Развитие народного образования в Казахстане в послевоенные годы, М., 1991. Дереккөздер
Айғыришан

Айғыришан – Түркістан облысы, Отырар ауданындағы тау. Ызақұдық құмының солтүстік-шығыс бөлігінде, Сырдария өзенінің оң аңғарында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 448 м. Тау баурайында көптеген қыстаулар бар. Дереккөздер
Кадмий

Кадмий (лат. Cadmium; Cd) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІ тобындағы химиялық элемент, ат. н. 48; ат. м. 112,41; балқу t 321,1°С; қайнау t 766,5°С; тығызд. 8,65 г/см 3 . Кадмийді 1817 жылы [http://www.chem100.ru/index.htm неміс химигі Ф.Штромейер] ашқан. Кадмий күмістей ақ, жұмсақ металл. Табиғатта тұрақты 8 изотопы бар. Негізгі минералдары: гринокит, отавит, монтепонит. Изоморфты қоспа ретінде мырыш, көбінесе сфалерит минералдарының құрамына кіреді. Құрғақ ауада Кадмий тұрақты, дымқыл ауада оның бетіне оксидтің жұқа қабыршағы түзіліп, әрі қарай тотығуын тежейді. Кадмий буы су буымен әрекеттесіп сутек бөледі. Минералдық қышқылдармен өзара әрекеттесіп тұздар түзеді. Оның тұздарының ерітінділері гидролиздің нәтижесінде әлсіз қышқылдық қасиет көрсетеді. Балқу температурасынан жоғары температурада Кадмий галогендермен әрекеттесіп, галогенидтер түзеді. Кадмийді қорғасын-мырыш, мыс кентастарын өңдеу кезінде өндіріп алады. Кадмий металл бетін коррозиядан қорғау үшін (кадмийлеу), аккумулятор жасауда, пегмент, шала өткізгіш материалды дайындауда, ядролық энергетикада, т.б. қолданылады. Кадмийдің буы және оның қосылыстары улы. Бұл қосылыстармен демалған жағдайда олар қанға сіңіп орта жүйке жүйесін, бүйрек, бауырды жарақаттап, фосфор-кальций алмасуын бұзады. Кадмий алуға қызығушылық тудыратын жалғыз минерал-гринокит, "кадмий алдау"деп аталады. Оны мырыш кендерін өңдеу кезінде сфалеритпен бірге өндіреді. Қайта өңдеу барысында кадмий процестің жанама өнімдерінде шоғырланады, одан кейін оны алады. Қазіргі уақытта жылына 20000 тоннаға жуық кадмий өндіріледі. Физикалық қасиеті Кадмий – алтыбұрышты торы бар күмістей ақ жұмсақ металл. Балқу температурасы - 321 ° C, қайнау температурасы - 770 ° C. Егер кадмий таяқшасы майысқан болса, онда сіз әлсіз сықырлауды естисіз - бұл бір-біріне үйкеліс металл микрокристалдары (қаңылтыр жолағы да жарылып кетеді); металдағы кез келген қоспалар бұл әсерді бұзады. Кадмий қалайыдан қаттырақ, бірақ мырыштан жұмсақ - оны пышақпен кесуге болады. 80°С-тан жоғары қыздырғанда кадмий икемділігін жоғалтып, ұнтақты ұнтақтай алатындай дәрежеге жетеді.
Казачка

Казачка – Қаскелең алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы Қарасай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 33 км, су жиналатын алабы 94 км 2 . Бастауы Бастауын Іле Алатауының солтүстік баурайынан алып, Жауғашты ауылының шығысында Ақсай өзеніне сол жағынан құяды. Дереккөздер
Физика мен уидей

Батыс Ғұн Империясының территориясы Орталық Азия даласынан бастап қазіргі кездегі Германия жерлеріне дейін, және Қара теңіз бен Балтық теңізіне дейін созылған. Ғұндар Рим империясына қауіп төндірді. 5 ғасыр 30-жылдары ғұндардың басшысы Аттила Еуропа халқының үрейін ұшырды. 375-376 жылдары вестготтардың Қазақстан даласынан келген ғұндармен күресі ежелгі Рим империясының құлауына әкелді. Шаруашылығы Шаруашылық-мәдени типінің негізі - көшпелі мал шаруашылығы. Мал өсіру, әсіресе жылқы өсіру басты роль атқарды. Сондай-ақ қой өсіру, аң аулау,егіншілік дамыды. Ғұндардың қол өнер кәсібі күшті дамыған. металдан, сүйек пен мүйізден, тас пен саздан, ағаштан әр түрлі нәрселер дайындаған.
Қанапия Қойдасов

Қойдасов Қанапия (1895 – 1925) – қоғам қайраткері. Торғайдың 2 кластық училищесін бітірген соң, уездік сотта аудармашы болды. Қойдасовтың саяси көзқарасының қалыптасуына Амангелді Иманов, Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин әсер етті. 1916 жылы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын ашық жақтаған. Сол үшін тұтқынға алынды. Қазан төңкерісінен кейін Торғайда Кеңес өкіметін орнатуға қатысты. Торғай уездік Төтенше комиссияның төрағасы болды. Азамат соғысы аяқталған соң халық шаруасын қалпына келтіру ісіне араласты. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Қойжелкек

Қойжелкек – астралылар тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда олардың 26 түрі кездеседі. Көбірек кездесетін түрі – шалғындық қойжелкек (T. pratensіs), тау беткейлерінде, өзен жағаларында өседі. Биіктігі 25 – 140 сантиметр. Сабағы тік, бұтақтанып біткен. Жапырақтары ұзынша, жиектері тегіс. Гүлдері қос жынысты, сары, қарақошқыл, көкшіл, қызыл түсті. Гүл себеттерінің ұзындығы 1,5 – 9 сантиметр, сабақ, бұтақтарының ұшына жеке орналасады. Көп гүлді болады. Орамасы бір қатарлы, тегіс, бір-біріне жабысқан немесе қатарлас орналасқан жіңішке жапырақшалардан (5 – 14) тұрады. Гүл шоғыры жалаң, қабыршақсыз. Барлық гүлдері тілшелі, бес тісті. Мамыр – тамызда гүлдеп, маусым, қыркүйекте жеміс cалады. Тұқымы – ұршық тәрізді, желайдар. қойжелкек – мал азықтық өсімдік. Дереккөздер
Қой жуа

Қой жуа, қызғылт жуа – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Жуашығы ұзынша, жеке немесе 2 – 3-тен тамыр сабағына тұтасқан, ені 0,5 – 0,75 сантиметр, бозғылт, қоңыр қабықты. * Сабағының биіктігі 25 – 50 см, үш қырлы, жіңішке. * Жапырақтары (5 – 6) сабақ түбіне топталған, ені 2 – 4 милиметр, жалаң, мұқыл, жалпақ болады. * Шатыршасы шоғыр, көп гүлді, гүлсерігінен 2 – 3 есе ұзын, тең гүлсағақты келеді. Гүлсерігінің жұмыртқа тәрізді жапырақшалары қызғылт күлгін түсті, ұзындығы 4-5 мм. Сабағы гүлсерігімен бірігіп кеткен, қауашағы гүлсерігінен кішірек болады.Маусым – тамызда гүлдеп, жеміс салады. * Қой жуа – тағамдық өсімдік. Өсетін жері мен таралуы Батыс және Шығыс Сібір, Моңғолияға тараған. Қазақстанның Тобыл, Есіл алқабында, Ақмола облысында, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Дереккөздер
Киікбаев Нығметулла

Нығметулла Күсепұлы Киікбаев (5.5. 1910 жылы туған, Байзақ ауданы «Октябрьдің 40 жылдығы» ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Әулиеата (Тараз) қаласынндағы педагогика техникумды бітірген (1933). 1933 – 1935 жылы Байзақ ауданында мұғалім, балалар үйінің директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы болып істеді. 1939 жылы Абай атындағы қазақ педагогика институтының тарих факультетін бітіргеннен кейін, Алматы қаласынндағы орыс-қазақ педагогика училищесінің директоры (1941). 1941 – 1943 жылы Жамбыл облысы оқу бөлімінің меңгерушісі, 1943 – 1945 жылы БК(б)П ОК-нің жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы, 1945 – 1948 жылы ҚК(б)П ОК-нің лекторы болды. 1948 – 1951 жылы Қазақ мемлекет универсетінің кафедра меңгерушісі, 1951 – 1961 жылы КОКП тарихы кафедрасының доценті, 1961 – 1963 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі әрі доцент (1968 жылдан), 1968 – 1972 жылы тарих-филология факультетінің деканы. Киікбаев жалпы көл. 100 шамалы ғылым еңбектің – кітаптар мен кітапшалардың, теориялық мақалалардың авторы. Шығармалары Қазақстанның 1-бесжылдықтағы өнеркәсібі, А., 1951; Қазақстан халқының социалистік ұлт болып қалыптасуы туралы, А., 1953; Торжество ленинской национальной политики в Казахстане, А.-А., 1968. Сыртқы сілтемелер * [http://kaz.bayzak-zh.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id42&Itemid90/ Ғалым Нығметулла Киікбаевтың 100 жылдығы атап өтілді] Дереккөздер
Қой қоздату

Қой қоздату – төлдейтін малдың санына және төлдеу мерзіміне (қыс не көктем) байланысты атқарылатын шаралар. Шаруашылықтарда күйек алу жоспарлы түрде жүргізіліп, белгілі бір мерзімде арнайы дайындалған қораларда өтеді. Қой қоздайтын орын жылы (температура 12°С-тан жоғары), жарық болуы керек. Төлдеуге 2 – 3 күн қалғанда саулықтар қой қорада не оған жақын жерде бөлек ұсталынады. Қозының шаранасы өздігінен жарылмаса, оны жарып, аузын, танауын тазартады. Кіндігі үзілмесе, қозының денесінен 8 – 10 сантиметр жерден кесіп, 2 – 3 сантиметр жерден жіппен байлап, йод жағады. Шуы 5 – 6 сағатта түспей кешіксе және жатырынан сұйықтық аға бастаса, дәрігерлік жәрдем көрсетіледі. Қоздаған қойдың жатын орнын тазартып, желінін, тірсегін 3 – 4% сода ерітіндісі қосылған жылы сумен жуады. Қозыны туғаннан кейін 20 – 30 минуттан кейін тойғызып емізеді. Шала туған, егіз, енесі алмаған не жарытпаған қозылар, арық саулықтар арнайы бақылауға алынады. Жаңа төлдеген саулыққа 1,5 сағаттан кейін 1 – 1,5 литр жылы су береді. Ал 2 – 3 сағаттан соң сусыны қанғанша суғарады. Төлдеген малға құнарлы жем-шөп беріледі. 2 – 4 тәуліктен кейін, қозыларды енесімен бірге топтап, сақмандарға бөледі. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Қой қырқу

Қой қырқу, биязы және биязылау жүнді қойлар жылына бір рет көктемде, ал ұяң не қылшық жүнді қойлар екі рет көктемде (жабағы) және күзде (күзем) қырқылады. Қойды қырқар алдында 12 – 14 Сағат бойы азықтандырмайды. Жалпы, қой қырқуды 10 – 12 күннің ішінде, шыбын-шіркей шықпай тұрып аяқтайды. Биязы және биязылау жүнді қойдың ерте көктемде туған қозылары, әдетте, келесі көктемде қырқылады. Биязы жүнді қой қозыларының жүнінің ұзындығы 3 сантиметр, биязылау жүнді қозылардың жүні ең кемі 3,5 сантиметрге жеткенде қырқуға болады. Қой қырқуға электр агрегаттары қолданылады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Надежда Вениаминовна Козаченко

Надежда Вениаминовна Козаченко (1947 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1993), профессор (1996). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Көз дәрігері (1971–1974). 1975 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында аға лаборант, ассистент, бас ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі, осы институт жанындағы ғылыми-зертхана орталығының директоры қызметтерін атқарады. Козаченко 235 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның, Қазақстан мен Ресейде патенттелген 10 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Қойлыбай бақсы

Қойлыбай – есімі аңызға айналған бақсы. Ш.Уәлиханов Қойлыбайды “бақсылардың бақсысы әрі пірі” десе, Ә.Марғұлан “Қорқыттың қобызын, оның сарынын ең алғаш рет мирас еткен кісі – Қойлыбай бақсы. Ол Қорқыттың шәкірті болып саналады” деген пікір айтады. Ә.Диваев хатқа түсірген “Бақсы” жырындағы аңыз бойынша, Қойлыбайдың төрт батыр ұлы және бес мың жыны болған. Халық аңызында Көкжарлы Барақ батыр өтінген соң, Қойлыбай ат бәйгесіне қобызын қосады. Жарыс болатын жерге алдын ала келіп, қобызын үлкен сексеуілге байлатқан Қойлыбай бәйге аттарының шаңы көрінгенде қолына қылышын алып, бақсылық ойынын бастап, сарын айтады. Кенет қатты дауыл тұрып, ысқырған жел соғады. Көп ұзамай, дауыл ортасынан алғашқы аттар көрінеді, алдында сексеуіл сүйреткен Қойлыбайдың қобызы келеді. Шаңды дауыл мен қызыл жел Қойлыбайдың Көкаман атты жынының күші еді. Бәйгеге қобыз қосу үрдісіне қарап, Қойлыбай өмір сүрген кезең Қорқыт заманына сай келеді деген тұспал жасауға болады. Қойлыбай туралы Ш.Уәлиханов зерттеулерін негізге ала отырып, М.Жұмабаев “Қойлыбайдың қобызы” атты дастан жазды. Дереккөздер
Қойлық (ауыл)

Қойлық (1993 жылға дейін — Антоновка) — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Қойлық ауылдық округінің әкімшілік орталығы және жалғыз елді мекені. КАТО коды - 196053100. Географиялық орны Аудан орталығы – Жоңғар жотасының солтүстік бөктерінде, Сарқан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Халқы Тарихы 1991 жылға дейін “Антоновка” деп аталып келген. 1951-97 жылдары қызылша өсіретін ұжымшардың орталығы болған. Соның негізінде Қойлықта “Алмабақ”, “Жаңатұрмыс”, “Бірлік” атты ӨК-тер және 63 жеке шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Қойма зиянкестері

Қойма зиянкестері – астық және астық өнімдерін зақымдайтын омыртқасыз жәндіктер (кенелер, қоңыздар, көбелектер), құстар, кеміргіштер, тағыда басқа. Олардың жалпы 400-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда 60-тан астам түрі кездеседі. Республикада кең таралған негізгі зиянкестер: ұн кенесі, түкті және ұзынша кенелер, қамба, күріш бізтұмсықтары, үлкен және ұсақ ұн қоңыздары, астық дән тескіші, асбұршақ, үрмебұршақ қоңыздары, қамба күйесі, диірмен, ұн, қойма, дән қанкөбелектері, үй кептері және торғайлар, егеуқұйрықтар, тышқан және сұртышқандар. Кейбір түрлері кептірілген жеміс, көкөніс, дәрілік өсімдіктер мен темекі өнімдеріне зақым келтіреді. қойма зиянкестернің бір тобы (қойма бізтұмсығы, қанкөбелектер) тек жабық жайларды мекендесе, ал екінші тобы (үрмебұршақ қоңызы, күріш бізтұмсығы) қоймаларда, егістік жерлерде, ал үшінші тобы (бұршақ қоңызы, тағыда басқа) тек қоймаларда кездеседі. Қойма зиянкестер сақтаулы астықты елеулі шығынға ұшыратады – дәннің салмағын кемітеді, тұқымның өнгіштігін, астық өнімдерінің сапасын төмендетеді. Тышқандар мен егеуқұйрықтар астық дәндерімен қоректеніп, оларды ластайды, қоймалардың, үйлердің еден, қабырғаларын тесіп, үлкен зиян келтіреді, сонымен қатар адамдар, үй жануарлары арасында әр түрлі ауруларды (оба, түйнек, тағыда басқа) таратады. Алдын алу шаралары: қамбалардың айналасын шөп-қоқыстардан тазалау, қойма ішін, дән тазартқыш машиналарды және қоймадағы саймандарды астық қалдықтарынан тазарту, қойма ішін әктеу, астықты кептіру, тағыда басқа. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Қойнау

Қойнау – ашық айдыннан жағалау шетімен немесе аралмен бөлінген теңіздің, көлдің шағын бөлігі. Қойнаудың гидрологиялық сипаты негізгі су айдыны табиғатынан өзгешелеу, кеме тоқтауға қолайлы болады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Казталов бөгендері

Казталов бөгендері — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде Сарыөзен бойындағы бөген. Казталовка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Алғаш рет 1975 жылы Сарыөзеннің орта ағысындағы сол аңғарына салынып, іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Айдынның аумағы 2,1 км 2 , көлемі 3,5 млн. м 3 , суымен 3,6 мың га жер көлдетіп суландырылады. Бөген Мамаев бөгенімен каскадтар арқылы байланысқан; Бөгендердің екіншісі Сарыөзеннің орта ағысында 1977 жылы салынған. Казталовка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Айдынының аумағы 2,7 км 2 , көлемі 7,2 млн. м 3 , суымен 8,6 мың га жер көлдетіп суландырылады. Бөген Варфоломеев 2-бөгенімен каскадтар арқылы байланысқан. Дереккөздер
Кайнофит

Кайнофит (грек. kainos – жаңа және фит) – Жер бетіндегі өсімдік жамылғысының эволюция даму сатысы. Бұл саты өзінің даму барысында мезофитті ауыстырады. Кайнофит бор кезеңінің соңынан басталып (кейбір зерттеушілер бастамасын палеогеннен алады деп есептейді), осы күнге дейін жалғасуда. Кайнофитте негізінен жабық тұқымды өсімдіктер басым болған. Бұл көрсеткіш құрлықтағы сүтқоректі жануарлардың кеңінен таралу сатысымен тура келеді. Сілтемелер
Каламин

Каламин, [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 гемиморфит] – силикаттар класының минералы. Химиялық формуласы Zn4(OH)2|Si2O7]•H2O. Құрамында 67,5% ZnO, 25% SіO 2 , 7,5% [[H 2 O бар. Ромбылық сингонияда кристалданады. Кристалдары қабықша, сталактит пішіндес. Түсі ақ, көк, сары және жасыл, кейде түссіз болады. Шыныдай жылтыр, қаттылығы 4 – 5, меншікті салмағы 3,4 г/см 3 . Морт сынғыш. Қорғасын-мырышты кендердің тотығу белдемдерінде кездеседі. Каламиннен мырыш алынады. Кендері Орталық Қазақстанда (Ақжол, Қызылеспе, Гүлшат), Алтайда бар. Сілтемелер
Каламиттер тұқымдасы

Каламиттер тұқымдасы (Calamіtales) – алып қырықбуын тәрізді, сабағы бунақты, жойылып кеткен өсімдіктер. Каламиттер тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігінің сыртқы түрі ағашқа ұқсас, биіктігі 20 метрге дейін. Каламиттердің анатомиялық құрылысының қырықбуындарға қарағанда айырмашылығы – мұнда сирек күшті дамыған, бірақ қырықбуындардағыдай діңінің ішінде қуыс болады. Спорофилді өркендері (стробилдері) изоспоралы немесе гетероспоралы болып, бұтағының ұшында жетіледі. Каламиттер тұқымдасының негізгі туысы – каламит (Calamіtales). Бұлар тас көмір кезеңінің басында пайда болып, пермьнің аяғы триастың басында жойылып кеткен. Каламиттер тұқымдасына жататын өсімдіктер тропиктік аймақтарда, әсіресе, батпақты жерлерде кең тараған және мөлшері ірі болған. Каламиттердің девон-пермь биостратиграфиясын анықтауда маңызы зор. Сілтемелер