kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бейметалдар

Бейметалдар - металл еместер қатарына: сутек, бор, көміртек, кремний, фосфор, мышьяк, оттек, күкірт, селен, теллур, галогендер, асыл газдар жататын химиялық элементтер тобы; оларды металдардан бөліп топтауға қолданылатын атау.Табиғаттағы белгілі бейметалдар саны металдарға қарағанда аса көп емес. Периодтық жүйедегі бейметалдардың орнын анықтау үшін бор элементінен астатка дейін көлденең сызық жүргізсе, кестенің жоғарғы оң жақ бұрышын ала негізгі топшаларда бейметалдардың орналасқаны байқалады. Периодта бейметалл элемент атомының ядро заряды біртіндеп өседі де, атом мөлшері кішірейеді. Сондықтан электрон қосып алуға бейімділігі жоғары және тотықтырғыштық қасиеті басым болады. Ал бейметалл орналасқан негізгі топшаларда (IV—VII) атомның радиусы неғұрлым кіші болса, ол ең сыртқы электрондарды күшті тартады. Демек, тотықтырғыштық қасиеті басым болады. Мысалы, фтор мен хлор атомын салыстырсақ, ең күшті тотықтырғыш — фтор. Бейметалдардың тотықтырғыш қабілеті электртерістіктің сан мәніне байланысты. Тотықтырғыш қасиеттердің өзгеруіндегі осы заңдылық сол бейметалдар түзетін жай заттарға да тән. Бейметалдардың периодтық жүйедегі орны және электрондық құрылысы Нағыз бейметалдар негізгі топшалардың элементтері болады, сыртқы электрондық қабаттары аяқталуға жақын жөне атомдық радиустары кіші болып келеді. Сондықтан олар сыртқы қабатына электрон қабылдауға бейім келеді. Бұл қасиеттері периодтарда солдан оңға қарай, ал топтарда төменнен жоғары қарай артады. Электрондарды оңай қосып алып, олар негізінен тотықтырғыштық (т-т-ш) қасиет көрсетеді. Бейметалдар өр түрлі агрегаттық күйде кездеседі. Күкірт, фосфор, көміртек қатты күйде болады. Олардың кристалдық торларының түйіндерінде атомдар орналасқан. Ал молекулалық кристалдық торлы заттар газ күйінде жүреді, мысалы, 0 2 , Н 2 , N 2 , Сl 2 , т.б. Бейметалдар жылу мен токты өткізбейді, суда нашар ериді. Олардың кейбіреулері бос күйінде кездеседі ( S , 0 2 , Н 2 , т. б.), ал көпшілігі қосылыстар күйінде жүреді. Көміртек байланысқан күйінде мұнайда, тас көмірде, табиғи жәнө мұнайға серік газдардың құрамында болады. Оның бос күйіндегі жай заттары алмаз, графит жөнө карбин. Көмірдің қоры Екібастұз, Қарағанды көмір бассейндерінде көптеп кездеседі, сол жерлерде өндірістік көлемде алынады. Дереккөздер
Термодинамиканың үшінші бастамасы

Термодинамиканың үшінші бастамасы — абсолюттік нөлге жуық температура маңында, реакцияның жылу эффектісі мен максимал жұмысты сипаттайтын қисық сызықтар өзара бірігіп кетеді, ал олардың ортақ жанамасы температуа осіне параллель болады дейтін, химиялық реакцияларға тән эксперименттік нәтижелерді қорытындылаудан туатын постулат. Дереккөздер
Тұрғын халық географиясы

Тұрғын халық географиясы - әр түрлі әлеуметтік, экономикалык, тарихи және табиғи жағдайларда халықтың қазіргі құрамының және елді мекендердің дамуы мен қалыптасуының кеңістіктік ерекшеліктері мен заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Тұрғын халық географиясы негізгі екі бағытқа бөлінеді: 1) жеке елдің және оның бөліктерінің (облыс, экономикалық аудан, жеке агломерация мен қала, ауыл, аудан) халқын зерттеу; 2) қоныстану типі мен түріндегі аймақтық ерекшеліктерді талдай отырып, елді мекендердің торлары мен аумақтық жүйелерін зерттеу. Екі бағыт бір-бірімен тығыз байланысты. Тұрғын халық географиясы халықтың ұдайы өсіп-өнуіндегі (табиғи өсіп-өнуіндегі) және оның демографиялық құрылымындағы аймақтық айырмашылықты, халықтың әлеуметтік және этностық құрамдарын, еңбек ресурстары мен олардың пайдаланылуын, көші-қон қарқындылығын, құрамын және бағытын, халықтың тығыздығы мен аумақтық қоныстану типтерін, тұрмыс қалпының аймақтық айырмашылығын, халықтың қоныстануы мен өндіргіш күштердің орналасуы арасындағы байланысты зерттейді. Осыған сәйкес, Тұрғын халық географиясының еңбек ресурстары географиясы, көші-қон географиясы, мекендер географиясы және т.б. бөлімдері қалыптасты. Тұрғын халық географиясы құрылымы Пән келесі негізгі бөлімдерді қамтиды: Демография – нақты елдер мен аймақтардағы демографиялық жағдайды, халықтың ұдайы өндіріс режимін, оның жынысын, жасын және отбасылық құрамын зерттейді, халық санының болжамын әзірлейді, демографиялық саясаттың негізгі контурларын анықтайды. Этногеография (этникалық география) – зерттелетін аумақтардағы этникалық топтардың қоныстануын, халықтың этникалық құрамын және этникалық процестерді зерттейді. Көші-қон географиясы – көші-қон түрлерін, олардың себептері мен салдарын талдайды, көші-қон саясатының әртүрлі аспектілерін әзірлейді. Еңбек нарығы мен жұмыспен қамту географиясы – еңбек ресурстары мен экономикалық белсенді халықты, еңбек нарықтарын, жұмыссыздық деңгейін, жұмыспен қамтуды, жұмыспен қамтылған халықтың білім және кәсіптік құрамын зерттейді. Жағдайлар мен өмір салтының географиясы – халықтың жағдайын, деңгейін, сапасы мен өмір салтын, адамдардың кеңістіктегі мінез-құлқын, олардың қоршаған ортаны қабылдауын, халықтың қажеттіліктері мен мүдделерін зерттейді. Елді мекен географиясы – елді мекендер мен оның түрлерін, елді мекендердің жүйелері мен желілерін, олардың халық санын, қызметтерін қарастырады. Ауылдық елді мекен географиясы – ауылдық елді мекенді біртұтас ғылым – Ауылтану аясында зерттейді. Қалалық қоныстану географиясы – қалалық қоныстануды интегралдық ғылым – гео-урбантану (қалалар географиясы) шеңберінде зерттейді. Ең көп таралған еңбектер халықтың құрамы мен динамикасын, белгілі бір елдің немесе аймақтың табиғи немесе механикалық қозғалысының ерекшеліктерін салыстырмалы географиялық зерттеуге және белгілі бір аумақтың қоныстану құрылымын талдауға арналған. Халық пен елді мекен туралы тарихи-географиялық зерттеулер кеңінен таралған. Халық географиясының барлық дерлік бөлімдерін қамтитын қиылысатын тақырып аумақтық қауымдастықтың әлеуметтік-демографиялық ұдайы өндірісі болып табылады. Халық картасы кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Тұтыну географиясы

Тұтыну географиясы – халық тұтынатын материалдық игіліктердің (тамақ, киім, аяқкиім, ұзақ пайдаланылатын заттар, т.б.) көлемі мен құрылымындағы географиялық айырмашылықтарды, бұл айырмашылықтардың себептерін (оның ішінде, табиғат жағдайларымен, ұлттық және аймақтық дәстүрлермен, халықтың табыс деңгейімен, демографиялық және әлеуметтік құрамымен және т.б. байланысты себептерін) зерттейтін географияның бөлімі. Дереккөздер
Түбекті қойнаулы атырау

Түбекті қойнаулы атырау - тарамдалған жіңішке арна маңы түбек-шығанақтарынан тұратын атырау. Өзеннің едәуір қатты ағысының әсерінен түзіледі. Түбекті қойнаулы атыраудың тосқындары теңізге өзеннің жеке тарамдарымен жіңішке аккумуляциялық белестермен қоршалып барып түседі (мысалы, Миссисипи, Кура, По атыраулары). Дереккөздер
Түбекті қойнаулы жаға

Түбекті қойнаулы жаға – көп жемірілген кертпештер мен шығанақтардан тұратын жаға. Ежелгі жекелеген тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде пайда болған депрессиядағы теңіз инверсиясынан түзіледі. Түбекті қойнаулы жағаның типтік мысалына Охот пен Арал теңіздерінің, Пелопоннес пен Халкидики түбектерінің жағалары, Кіші Азияның батыс жағасы жатады. Дереккөздер
Термодинамиканың екінші заңы

Термодинамиканың екінші заңы — атом, молекулала секілді статистикалық нысандардың, үлкен санынан тұратын жүйелердің өз бетінше ықтималдығы аздау күйден ықтималдығы молырақ күйге ауысу процесін сипаттайтын табиғаттың түбегейлі заңы. Дереккөздер de:Thermodynamik#Zweiter Hauptsatz
Түзетулер теңдеулер

Түзетулер теңдеулері - өлшеулер нәтижелерін теңдеу есептерін шешкенде құрастырылатын бастапқы теңдеулер. Осыған орай түзетулер теңдеулерін теңдестірудің, әдетте, екі түрі: параметриялық және шартты түзетулер теңдеулері жасалады. Дереккөздер
Термодинамиканың бірінші бастамасы

Термодинамиканың бірінші бастамасы — термодинамикалық жүйелер үшін керек энергияның сақталу заңы; бұл заң бойынша жүйеге берілетін жылу оның ішкі энергиясын өзгертуге және жүйенің сыртқы күштерге қарсы жұмысына жұмсалады. Дене күйінің барлық энергиясы - микроскопиялық қозғалысының толық түріндегі сыртқы кинетикалық энергиясы Е к және салмақ күші өрісі, электрлі немесе магнит өрісі жағдайындағы потенциалды энергия Е n , сонымен қатар, дене бөлшектерінің құрамдық әрекеттері мен қозғалу энергиясын жасаушы ішкі энергия U қосындыларынан тұрады: : Қаралып отырған жылу динамикалық жүйе шамаланса, онда дененің орталық салмақтық алмасу жылдамдығы өте аз (С0), яғни қозғалыссыз жұмыстық дене көлемінің өзгеруі туралы сөз болады, сондықтан Е к 0. Айталық, Е р 0 сонымен, бұл жерде толық энергия ішкімен бірдей (EU), ал жүйе энергиясының өзгеруі - жұмыстық дененің, ішкі энергиясының өзгеруіне келтіреді. Жылу динамикасының бірінші заңына сәйкес, жұмыстық дененің энергиясы кезінде, қабылданған жағдайға тиісті кезіндегі жүйенің өтуі 1 бастапқы күйінен 2 соңғы мәндеріне артуы, денеге берілген жылулық dQ және мәніне келуі dL істелінген жүйе жұмысына тең: dU=dQ-dL немесе әдетте былай жазу қабылданған - : Сыртқы ортамен әрекеттестігі жоқ болғандағы кезінде (dQ0 және dL0), формуладағы dU0, яғни жүйе энергиясы өзгеріссіз сақталады. Жүйелер қатынасының жекеленген жылулығы үшін, ондағы dQ0 екені белгілі. Теңдеу жұмыстық дененің еркінше алынған санды массасы m арналып жазылған, ал меншікті мәндері үшін былай жазылады: : мұндағы q - меншікті жылулық саны; l - меншікті жұмыс; u - меншікті ішкі энергия, q, u, l бірлік өлшемі Дж/кг. Бұл теңдеу үшін, жылу динамикасының бірінші заңының талдаушы тұжырымдалуын көрсетеді, осыған сәйкес жүйеге жеткізілген жылу, жүйелердің ішкі энергиясына жұмсалады және жұмыстың атқарылуына қарсы денеге түскен сыртқы күш. Олар, қайтымдыға да және сыртқы қайтымсыз процесстер үшін де әділетті. Себебі, қабылданған жағдайдағы жылу алмасуы кезінде, дене мен орта арасының соңғы температура айырмашылығы кезінде, қайтымсыз жылуалмасуына сәйкес келеді. Қоршаған ортаның жұмыс жүйесін қарастыралық, сыртқы күштердің әрекетінен дене көлемінің өзгеруі жүреді. Механиканың жалпы ережесі бойынша, бұл жұмыс денеге түскен күш көбейтіндісімен, оның жылжуын анықтайды. Егер күш, бет ауданының элементіне әрекет етсе, ол элемент, қысым болады, ал осы элементтің ауданының көбейтіндісінің жылжуы, нормалы бағытпен бетке жатып, сол элементтің беттік көлемі болса, онда элементарлы жұмыс, қоршаған орта жүйесімен жасалу кезіндегі, дене көлемінің шексіз аз өзгеруінің көбейтіндісі ретінде анықталады: : V 1 ден V 2 дейінгі көлемнің соңғы өзгеруі кезінде: : мұндағы V - көлем, м 3 . Газ жағдайының өзгеру процессін зерттеуде, графикалық әдістер (кеңінен пайдаланады) негізінің PV - диаграммасы деп, аталуын кеңінен қолданады. Дене көлемінің, жұмыстан өзгеруін анықтау жағдайында абцисс өсі бойынша, V шамаларын қояды. Мұндай бейнелерді қолдану, әдетте піспекті қозғалтқыштардың процессін зерттеу кезінде қолданады, мұндағы цилиндр ішіндегі дене көлемінің, піспек жолының жүріп өтуіне, пропорционалды болады. Дереккөздер de:Thermodynamik#Erster Hauptsatz
Түн

Түн — кешкі ымырттың соңынан таңғы шапаққа дейінгі аралықтағы тәуліктің қараңғы бөлігі. Түннің ұзақтығы географиялық ендік пен жыл мезгіліне байланысты. Жердің Солтүстік жарты шарының жоғары ендіктерінде жаздағы күн тоқырауы болатын кезге жақындағанда кешкі ымырт таңғы шапақпен жалғасқанда ақ түндер байқалады; мұндай құбылыс Оңтүстік жарты шарда қысқы күн тоқырауы болатын кезге жақындағанда болады. Дереккөздер
Түнгі суыну

Түнгі суыну — топырақ бетінің әрекетті сәулеленуінің әсерінен топырақ пен төменгі ауа қабаты температурасының түнде төмендеуі. Ол, әсіресе ашық түнде қар жамылғысының үстінде өте күшті байқалады. Жер беткі инверсиялар, үсік шалу, жер беткі тұман және т.б. құбылыстар Түнгі суынуға байланысты. Дереккөздер
Түпкі жаға

Түпкі жаға — суайрық кеңістігінің өзен аңғарына таяу орналасқан бөлігі. Түпкі жаға түпкі аңғардың қазіргі шөгінділеріне (өзен тасындылары оның құрамында болмайды) қарағанда неғұрлым ежелгі тау жыныстарынан тұрады. Түпкі жаға кейбір тұстарда жарлар мен жартастар түзіп, аңғар үстінен едәуір биік тұрады. " Түпкі жаға" термині түпкі тау жыныстарынан түзілген және жағалық жазықтардан биік тұратын теңіз бен көл жағаларына қатысты да қолданылады. Дереккөздер
Көктемнен бері

«Көктемнен бері», Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің очеркі. Жуалы ауданында жаңадан құрылған Мирзоян атындағы колхоздың тұрмыс-халі, қарапайым еңбек адамдарының ашаршылық, апатынан аман қалғаннан кейінгі іс-әрекеті мен көңіл күйін суреттеуге арналған. Жазушының Жуалы ауданына алғаш рет жазда (1933 ж.) келген жолсапарында жазылған. Колхоз басшысы Анарбайдың колхоз кітапханасы, мектебі, моншасы, ауыл мұғалімі мен желісі тартылғалы тұрған радио нүктелері туралы және кажырлы еңбек нәтижесінде жүзеге асып жатқан мөдени-шаруашылық ісіне деген мақтаныш сезімі очерктің өзекті желісіне айналған. Малдан айырылып, ашаршылықтың темір қыспағына түскен халықтың малға деген ықылас ниеті де сол тұстын шындығына сай суреттеліп, кейіпкерлердің сөйлеу тіліндегі жергілікті сөз, сөйлем ерекшеліктері де бояуы қанық, табиғи қалпында беріледі. Мысалы: «Со колхоздан алдық. Үйлері байғұстар наразы болмастан, таяр қылды... Киімі жұқа балалар жаурап қалмасын деп, өз үйіме жатқызып жүрмін. Бұрын бірталайын аткөшниктің балалары» дейді осы араның тілімен сөйлейтін осы жерлік мұғалім. «Көктемнен бері» очеркінің түпнұсқасы сақталмаған, 1933 жылғы 27 қарашада «Социалды Қазақстан» газетіңде жарияланған нұсқасы сол қаппында алғаш рет Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында (8-том) жарияланды. Дереккөздер
Түркістан типті мұздықтар

Түркістан типті мұздықтар - терең және тар аңғарлардың түбінде түзілген, қиыршық мұз алабы болмайтын аңғарлық мұздықтар. Қар көшкіндері мен аспалы мұздықтардың опырылымдарынан қоректенеді. Орта және Орталық Азия тауларында кездеседі (атауы осыдан алынған). Дереккөздер
Түсіру торабы

Түсіру торабы – топографиялық түсірістерді тікелей қамтамасыз ету үшін мемлекеттік геодезиялық торап пункттеріне қосымша анықталатын нүктелер жиынтығы. Түсіру торабының нүктелері аналитикалық әдістер — триангуляциямен, теодолиттік жүрістермен, қиылыстырулармен және графикалық тәсілдер — мензула мен кипрегельдің көмегімен (геометриялық торап, мензулалық жүріс, қиылыстыру) анықталады. Түсіру торабын дамыту үшін мемлекеттік геодезиялық торап пункттері бастапқы негіз болады. Пландық орындарындағы Түсіру торабы нүктелерін анықтаудың орташа қателіктері картаның түпнұсқасында ең жақын геодезиялық пункттермен салыстырғанда 0,1 мм-ден аспайды. Биіктігі бойынша орташа қателіктер әрбір түсіріс масштабы үшін техникалық нұсқаулармен және түсірілетін ауданның физикалық-географиялық сипаттамасына байланысты анықталады. Дереккөздер
Карбонадо

Карбонадо — алмастың бір түрі, қарақошкыл түсті, ұсақ түйіршікті құрышымды. Карбонадо қатты жыныстарды бұрғьшауда қолданышады. Карбонадоның ұнтағымен кәдімгі алмасты да ажарлайды. Карбонадо металл өңцеу өнеркәсібінде қайрақтас ретінде пайдаланылады. Терінде шикіқұрамда шоиынды паидаланбай болат қорыту кезінде қолданылады. Дереккөздер
Көрген, сезген жайлардан

«Көрген, сезген жайлардан», М.О.Әуезовтің мақаласы. Абай аудандық «Социалистік мал шаруашылығы» газетінің 1943 ж. 17 тамыздағы санында шықты. Кейін осы тақырыппен аудандық «Совхоз туы» газетінің 1967 ж. 13 маусымдағы санында Әуезовтің 70 жылдық мерейтойына орай 2-рет жарияланды, содан кейін жазушының 20 томдық шығармалар жинағында (18-том, 32-34-беттер) осы нұсқасы өзгеріссіз жарық көрді. Мақала автордың 1945 ж. жарияланған «Ақын елінде» очеркінің бір қырынан мағлұмат беруімен ерекшеленеді. «Абай» романының 2-кітабына қосымша материадцар жинау үшін 1943 ж. жазда Абай туып-өскен Шыңғыстау өңіріне барған арнайы сапары жайлы баяндаған. Жазылуға тиіс «роман геройы Абайдың қыстау еткен мекені, жаз жайлауы, күз күздеуі, өріс-қонысы, аралаған сай-сапасы - бәрі-бәрі де суреттелу керек» деген межелі ойын айта келіп, өзі осы өлкеде туып өссе де, «Шыңғыс тауының атырабын дәл осы жылғыдай армансыз аралаған емеспін» деп, қуанышын білдіреді. Абайды көрген, білген, оның өмір жолын, сөздері мен өлеңдерін еске алып, әңгіме еткен көптеген кісілермен кездескенін үлкен тебіреніспен сөз қылады. Соғыс кезінің ауыр қиыншылықтарына мойынсұнбаған ауыл адамдарының қажырлы еңбегін мақтан етіп, бұрынғы Абай өмірі мен оның қазіргі жерлестерінің тұрмыс жайын салыстыра әңгімелейді. Дереккөздер
Тыныштық зонасы

Тыныштық зонасы - 1) екі жарты шардың пассаттарының арасындағы экваторға жақын жердегі әлсіз ауыспалы желдердің зонасы. Орташа климаттық карталарда наурызда Атлант мұхитының үстінде 3° с.е. пен қыркүйекте экватордың 11" және 3° с.е. араларында орналасады. Шын мәнінде Тыныштық зонасы енсіздеу болады және қысқа мерзім ішінде ауысып тұрады. Тыныштық зонасында тропиктік күшті нөсерлер жауып, найзағайлы ұйтқыма дауылдар соғады. Синонимі: тымық зоналар, экваторлық тымық зона; 2) субтропиктік антициклонның ішіндегі әлсіз желді, тымық зона. Дереккөздер
Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар

Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар – z осі — эллипсоидтің кіші осі солтүстікке бағытталған, х осі — бірінші геодезиялық меридианының жазықтығында орналасқан, ал y осі — меридианның L 90° геодезиялық бойлығының жазықтығында орналасқан, координаталарының басы жер эллипсоидінің центрінде орналасқан үш өлшемді сызықты тікбұрышты хуz координаталарының жүйесі. Жер бетінің геодезиялық биіктігі H, ендігі В, бойлығы L эллипсоид бетіндегі нүктесі мен Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар арасындағы байланыс мынадай формулалармен көрсетіледі: х (N + Н) соs В соs L, у (N + Н) соs В sіn L, z [N(1 – e 2 ) + H]sin В, мұндағы N - бірінші вертикаль қисықтығының радиусы; е 2 — эллипсоидтің меридиандық эллипсі эксцентриситетінің квадраты; Н— берілген нүктенің геодезиялық биіктігі. Егер Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталардың басы референц-эллипсоидтің центрінде орналасқан болса, онда оларды Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталардың референц жүйесі деп атайды. Мұндай жүйе ауқымды геодезиялық торларды өңдеуде, созылыңқы фототриангуляциялық торларды өңдеуде және референц-эллипсоидпен байланысты басқа да есептерді шешуде қолданылады. Егер координаталар басы деп жалпы жер эллипсоидінің центрі (Жер массасының центрі) алынса, ал z осі Жердің айналу осімен үйлессе, мұндай Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар жүйесін геоцентрлік жүйе деп атайды. Бүл жүйе жер бетінің ауқымды бөліктерімен немесе Жердің бүкіл фигурасымен байланысты геодезиялық есептерді шешуге, мысалы, ғарыштық геодезияда қолданылады. Дереккөздер
Баллиститтер

Баллиститтер — нитроэфирлермен пластифицирленген целлюлоза нитриттерінен оған қоса тұрақтандырғыштар және басқа да қоспалардан тұратын түтінсіз оқдәрілері; зымыран отыны (металл ұнтақтарын қоса отырып) ретінде колданылады. Дереккөздер
Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері

«Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері», жазушының мақаласы. Алғаш 1955 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінің 7 қазандағы санында, кейін «Көркем аударманың кейбір мәселелері» атты жинақта (1957, 3-12-беттер); жазушынын «Уақыт және әдебиет» (1962, 385-395- беттер); 12 томдық (12-том, 1969, 124-133-беттер); 20 томдық (14-том, 1983, 297-306-беттер) шығармалар жинақтарында жарияланды. Мақала автордың өзекті мәселеге байланысты түйінді ойларының қорытындысы сияқты. Мұнда көркем аударма жайлы көп жылдар бойы пікір алысып, жекелеген құнды зерттеулер де туып жатқанымен, әлі күнге жүйелеген теориялық ортақ шешімдерге келе алмай жүргенімізді ескертуден бастайды. Оның басты себебі, автордың пайымдауынша, аударма жайында жазылған еңбектерде, көбінесе жеке аудармалардың кем-кетігін керсетумен ғана шектеліп, үздік аудармалардың үлгілі, өнегелі тәсіл-тәжірибелерін саралап таныта алмай отырғанымызда. Мұндай олқылықтарды болдырмау үшін аудармашы шығарма авторының тіл, ойлау дүниесіне айрықша ықтият болып, мұқият зер салып, аудармаға сол шығарманың барлық негізгі материалын жақсы біліп алып кіріседі, «шығармада суреттелетін халық тарихын зерттейді, кейіпкердің дәуірімен, ортасымен терең танысып алады». Сонымен қатар аудармашылардың және бір мықтап ескеретін мәселесі - аударылатын шығарманың ұлттық формаларының өз дәрежесінде сақталынуы, өйткені сол арқылы түпнұсқаның негізгі қасиеттері айқын көрінумен қатар, онда қалыптасқан ұлттық дәстүрлер байып, дами түседі деп біледі. «Ғылыми терминдік сөздерді қабылдаумен қабат, ұлт тілінің мумкіндіктерін байыту жолында үлкен жұмыс жүргізілуде. Бұл талап - жаңадан сөз байланыстарын жасау, бар сөздер мен ұғымдардың мағыналарын тереңдету, жаңарту, жеке сөздердің ұғымдық ауқымын кеңейту, ұлт тілдерінің сөз негіздерін пайдалана отырып, жаңадан сөз тұлғасын жасау секілді шаралар арқылы жүзеге асырылмақ» деп, аударма арқылы орыс тілінің ойлау формасы, сөз мәдениеті және бүкіл әдебиеттік өнегелері біздің халықтарымыздың тілдеріне бірте-бірте сіңісіп, қалыптаса бермекші, сол арқылы «әр халық өзінің әдебиет тілін молықтырып, өркендете түседі, сөйтіп өзінің тел-тума әдебиетінде біздің отанымыздың өміріндегі орасан ұлы қозғалыстарды кеңінен толық сипаттауға зор мүмкіндік алады». Бұл автордың саясат ыңғайына қарай икемделіп айтқан пікірі ме, жоқ өзінін сол кездегі ғылыми түсінік танымы ма, қалай болғанда да, мақалада айтылған түйінді ойы. Дереккөздер
Тіркесу, үйлесу

Тіркесу, үйлесу — кеңістікте өзара орналасуы мен таза топологиялық қатынастарын есепке алмағандағы бірімен-бірі кейбір қатынаста және байланыста болып жатқан географиялық нысандардың жиынтығы. Кез келген құбылысты анықтауға пайдаланылатын "тіркесу" ұғымы оны құрайтын симплекстермен байланыста болуы керек. Дереккөздер
Убиквитет

Убиквитет ( - барлық жерде) — барлық жерде таралған ресурс. Мысалы, ауа (байланысқан азотты, оттекті және т.б. өндіруге керек шикізат), барлық жерде кездесетін құм, гравий, шақпатас сияқты және т.б. ресурстар. "У." терминін өндірістің орналасуын талдау кезінде алғаш рет неміс экономисі А.Вебер қолданды (1909 жылы). Дереккөздер
Әсіре суыту

Әсіре суыту - жоғары температурадан ең төменғі температураға дейін төмендетіп салқындату процесі. Әсіре суыту температурасы қайнау температурасынан жоғары болса, онда зат газ түрінде, егер балқу температурасынан төмен болса, сұйық күйінде болады. Әсіре суытудың суыту дәрежесі өте үлкен болса, онда өте жоғары температурадағы сияқты өзіне тән құрылымды, салыстырмалы тұрақты күйде болады. Әсіре суыту болаттарды шындау, ал өсіре суытылған бу иондалған сөулелерді тіркеу жөне т.б. үшін қолданылады. Дереккөздер
Ұзындық өлшемдері

Ұзындық өлшемдері - 1) метрлік өлшем, бірлігі — метр — 0°C температурадағы метрлік прототиптегі көлденең штрихтар арасындағы қашықтық. Париж каласының маңындағы Севрде өлшемдер мен салмақтардың Халықаралық бюросында сақталады; сәуле толқындарының ұзындықтарында кадмийдің қызыл сызық ұзындығы 1 553 164,13 λ-ге тең (1927 жылы өлшемдер мен салмақтар жөніндегі Бас конференцияда қабылданған). Қазақстан Республикасында метрдің мемлекеттік эталонына платина-иридий метр-прототип алынған; 2) ағылшын өлшемдері, ярд 3 фунт 36 дюйм 0,914398 м; миля (жарғылық) 1609,34 м; 3) астрономиялық өлшемдер: а) астрономиялық бірлік — Жерден Күнге дейінгі орташа қашықтық, 149,5 млн км-ге тең; ә) жарықтық жыл — жарық бір жылда өтетін қашықтық, 9,46∙10 12 км 0,32 парсекке тең; б) парсек (параллакс-секунд) — Жер орбитасы үлкен радиусының 1" бұрышта берілген қашықтығы; парсек 206 265 астрономиялық бірлікке немесе 3,1∙10 13 км 3,3 жарықтық жылға тең. Дереккөздер
Кенерік

Кенерік ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Облой Облой]) — дайындаманы ашық қалыпта қалыптағанда соғылманың қарамы бойынша шығатын артық металл. Кенерік қылауы Кенерік қылауы (Съемник облоя) — кенерікті (облой) кескенде оны сотаннан алуға қолданылатын жоғарғы, төменгі, қатаң және қозғалмалы болып бөлінетін құрылғы. Кенерік қылауы Кенерік қылауы (Заусенец облоя) — # соғылма металды жасау кезінде жиегінен ығысып шығатын артық металл; # құймада немесе калыптауда қалып қоятын артық металл. Құйманың айналасында кенерік қылауы қораманы сұйық металмен толтырған кезде шамалы ашылуына байланысты қораманың ажырама жазықтығы ернеуі бойымен пайда болады. Қалыптаудың айналасында кенерік қылауы ашық калыптан артық металдың сығылып шығуынан пайда болады. Дереккөздер
Кеңейжону

Кеңейжону ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Растачивание Растачивание]) - берілген диаметрді қамтамасыз ету үшін алдын ала алынған тесікті кескішпен кеулей, кеңіте өндеу. Токарь станогы, Жону станогы және тағы да басқа металл кесетін станоктар көмегімен кеңейжону процессі орындалады. Тағы караныз: * Кеңейжоятын құралбілік * Кеңейжону қарнағы Дереккөздер
Ауданбай Раушанов

Раушанов Ауданбай (1912, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы – 1985) – соғыс және еңбек ардагері, мұнайшы. 1945 ж. бастап зейнеткерлікке шыққанға дейін Құлсары, Боранқұл мұнай кәсіпшілігінде еңбек еткен. Қызыл жұлдыз, 3-дәрежелі Даңқ, Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов

{{Жазушы { } }} Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов (1957 жылы 5 қазанда Қарақалпақстанда туған) — қазақ ақыны, жазушы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2006). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. Парасат және Құрмет ордендерінің иегері атанған. Толығырақ * Есенғали Әбдіжаппарұлы 1957 жылы 5 қазанда Қарақалпақстанда Хожелы қаласында дүниеге келген. * 1976 — 1980 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген. * Еңбек жолын Өзбекстанның Жызақ облысы Мырзашөл ауданындағы «Достық» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі * «Жалын» журналында бөлім меңгерушісі. * «Арай» журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшы * «Зерде» (бұрынғы «Білім және еңбек») журналының бас редакторы (1988 — 95). * 1995 жылдан «Жазушы» баспасының директоры. Шығармашылығы * Алғашқы жыр жинағы «Бастау» деген атпен 1980 жылында жарық көрді. Кейін ұлт бостандығы, туған дала тарихы туралы жазылған * «Келінтөбе» (1984) * «Шолпан жұлдыз туғанша» (1988) * «Ғайша бибі» (1991, «Aлаш» сыйл.) * «Қара бауыр қасқалдақ» (1995) атты жыр кітаптары жарық көрген. * Раушанов лирикасында ұлттық болмыс суреткерлік шеберлікпен дараланған, ұлттық психология, этнография ақын өлеңінің ішкі өріміне образдық бояу болып сіңген («Қозының бүйіріндей тойып емген төбелер», «Қатарланған қара нардай азайған қариялар», «Тұлыпқа кеп иіген аруанадай сенің суық ерніңнен іздедім от», т.б.), қара өлең үлгісі Раушанов поэзиясының түрлік желісіне айналған. * Ақын шығармашылығында жаңа формалық ізденістер жетерлік, бірақ қаламгердің ерекшелігі дәстүрлі үлгіні қайта жаңғыртуында. Шығыстық сарында жазылған өлеңдері («Сағдише сүю», «Өзбек қызына») мен жыраулық поэзия дәстүріндегі дүниелері («Қарға бойлы Қазтуған», «Азау, саған не дейін», «Абылайдың асында айтылмаған сөз») замана ақиқатын көркемдік тұрғыда ашып көрсетуде азаматтық үнімен ерекшеленеді. Раушановтың халықтық аңыз, мифологиялық желіде жазылған «Ғайша бибі», «Түн деген Көрұғлы», «Нұқ пайғамбардың кемесі», т.б. туындылары бар. * «Ғайша бибі» драмалық дастаны халықтық поэзия қайнарынан нәр алған, жаңалық өрісімен, кемел көркемдігімен ерекшеленген құнды шығарма. * Прозалық туындыларынан «Нұрдан жаралған» романы, құстар табиғатын сөз еткен этнографиялық новеллалары бар. * Көптеген өлең, поэмалары орыс, литва, украин, болгар, чех, өзбек, қырғыз тілдеріне аударылған. * Өзбек тілінен ортағасырлық мұра «Темір жарғыларын», Хамза Ниязи өлеңдерін қазақ тіліне тәржімалаған. Марапаттары * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты * Қазақ КСР-і шығармашылық жастарының «Жігер» фестивалінің тұңғыш лауреаты * 1991 — "Алаш" халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты * 2001 — "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2005 — ҚР Президентінің жарлығымен Құрмет орденімен марапатталды * 2006 — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атынды * 2017 — ҚР Президентінің жарлығымен Парасат орденімен марапатталды. * Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген баспа қайраткері (құрметті атағы) * Ш.Есенов атындағы Ақтау техникалық университетінің құрметті профессоры. Дереккөздер
Тянь-Шань шыршасы

Тянь-Шань шыршасы — қарағайлар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, қылқанжапырақты ағаш, бұта. Ол Шренк шыршасы түрше. Алматы облысында кең таралған. Теңіз деңгейінен биіктігі 1300-3600 м. Осы ағаштар Тянь-Шань эндемиктері және тек-ғана Іле Алатауында, дәл сондай Жетісу Алатауында кездеседі. Сипаттамасы Тянь-Шань шыршасы — қалдық өсімдіктер. Жас ұзақтығы 250–300 жыл. Ұсақ тасты, жартасты тау беткейлерінде бірыңғай шыршалы кейде сібір самырсынымен аралас орман құрап өседі. Орта биіктігі 60 метрге жетеді, ал сыпайы жағдайында 100 метрге жетеді. Орта жуандығы 2 метрге дейін жетеді. Діңінің қабығы қоңырқай сұрғылт түсті, қабыршақтанып оңай сылынады. Қылқаны (жапырақтары) 4 қырлы, үшкір, ұзындығы 2-3,5 см, ені 2,0 мм-дей, ұзарған өркенінің қабық төмпешіктерінде бір-бірден болады. Жапырақтары түскенде төмпешіктері сақталып қалады. Бүрі сопақша, цилиндр пішінді, ұзындығы 8-10 см, жуандығы 2,5-4 см. Жеміс жапырақтары, көбінесе бүрлерінде орналасады. Мамыр айында гүлдейді. Вегетативтік (өсімді) жолмен көбейеді. Тұқымы мамырда, қоңырқай түсті келеді, жұқа қанатшалы өсіндісі арқылы желмен таралады, тамыз-қыркүйекте піседі. Алғашқы 15 жылда баяу (жылына 5-25 см), содан кейін тез өседі. Пайдалану Шыршаның ағашы көптеген құнды қасиеттерге ие. Ол керемет берік. Революцияға дейін бұл шыршаны құрылыс материалы ретінде пайдаланған. Одан Алматының тұрғын үйлері және қоғамдық ғимараттар салынған, оның ішінде атақты Кафедралды шіркеу де бар. Осы ескерткішті 70-ші жылдары қалпына келтіруде ХІХ ғасырдағы үйлердің бөренелері пайдаланылды — олар жақсы сақталған Тянь-Шань шыршасының ағашынан — музыкалық ішекті аспаптар: гитара, домбыра жасауда таптырмайтын бағалы материал. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * *
Жеткізген Рзаев

Рзаев Жеткізген (1936 – 1997) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1979). Бұрынғы Гурьев педогогикалық институтын бітірген (1959). 1959 – 62 ж. Сам орта мектебінің директоры, 1962 – 74 ж. Тұрыш мектебінде мұғалім, Амангелді мектебінің директоры, 1974 – 80 ж. Бейнеу аудандық білім бөлімінің меңгерушісі, 1980 – 83 ж. Бейнеу аудандық партия комитетінде үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1983 – 91 ж. Абай орта мектебінің директоры, 1991 – 94 ж. Бейнеу кенттік кеңесінің төрағасы, 1994 – 96 ж. ауданы тіл жөніндегі басқарма бастығы, 1996 – 97 ж. ауданы білім беру бөлімінде әдіскер. «В.И.Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ұйықтану, тұнба щөгу

Ұйықтану, тұнба щөгу - тоқыраған немесе ағысы баяу жүзбе және сүйретпе тасындылардың (тұнба, құм, қиыршық тас, саз, өсімдік қалдықтары және т.б.) жер суаратын каналдардың, бөгендердің және басқа су нысандарының жайылмаларында шөгуі; 3) құмдақты жерлерді мелиорациялау әдісі. Дереккөздер
Ұқсас ландшафтылар

Ұқсас ландшафтылар - аумақтары бөлек, бірақ кейбір белгілері ұқсас (мысалы, әр түрлі зоналардың атыраулық ландшафтылары, қоңыржай және субтропиктік белдеулердің шөлді ландшафтылары) географиялық ландшафтылар. Дереккөздер
Биқас Рзаханов

Рзаханов Биқас - (1924, Маңғыстау ауданы Ауыздыбас ауылы – 1979) – педагог, соғыс ардагері. 1946 – 79 ж. Маңғыстау аудандық орта мектептерінде директорлық қызмет атқарған. Қызыл жұлдыз, 3-дәрежелі Даңқ, Октябрь революциясы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ұлан, ұлан желі

Ұлан, ұлан желі - Ыстықкөл қазаншұңқырының батыс бөлігінде Буам (Ұлан) шатқалынан көлге қарай соғатын өкпек жел. Жылдамдығы 30-40 м/сек. Ұлан соққан кезде температура күрт төмендейді, жауын-шашын жауады, көлде толқын көтеріліп, дауыл тұрады. Көбінесе кыста және көктемде байқалады. Дереккөздер
Ұлғайтқыш

Ұлғайтқыш - көзбен нашар ажыратылатын ұсақ заттарды көруге арналған оптикалық аспап. Бақыланатын зат Ұлғайтқыштың фокус аралығынан аз ғана кемірек қашықтыққа орналастырылады. Бұл жағдайда Ұлғайтқыш заттың тура және үлкейген кескінін береді. Ұлғайтқыштың ұлғайтқыштығы (r) мен фокустық арақашықтық (f) арасындағы байланыс мынадай: r - 250/f, мұнда 250 мм заттың ұлғайтқышсыз жақсы көрінетін қашықтығы. Ұлғайтқыш конструкциясына байланысты бір линзалық (r 8 x ), екі линзалық (r 15 x дейін) және көп линзалық (r = 40x) болып келеді. Дереккөздер Лупа
Ұсақшоқылық

Ұсақшоқылық - аридтік атыраптарға тон бедер типі. Жайпақ түпті қазаншұңқырлары немесе аңғарлары алмасып келетін ретсіз орналасқан шоқылардан, төбелер мен қырқалардан тұрады. Әдетте, төбелер түптік тау жыныстарынан тұрады. Басы үшкір, биіктігі 50—100 м болады: қазаншұңқырларда кейде көлдер пайда болады. Ұсақшоқылық континенттік климат жағдайында таулы атыраптардың ұзақ уақыт бұзылуы мен тегістелуі нәтижесінде қалыптасады (мысалы, Қазақтың ұсақшоқылығы, Сарыарқа). Дереккөздер
Киікбай Рзаханов

Рзаханов Киікбай (1938 ж. т., Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) – инженер-құрылысшы. Өмірбаяны Орал қ-ндағы құрылыс техникумын (1960), Мәскеудегі Бүкілодақтық құрылыс институтын (1968), жоғары партия мектебін (1978) бітірген. 1960 – 63 ж. ұжымшараралық құрылыс мекемесінде бас инженер, 1963 – 72 ж. Маңғыстау мұнай-газ барлау тресінде құрылыс басшысы, 1972 – 74 ж. Ералиев ауданы партия комитетінде 2-хатшы, кейіннен Форт-Шевченко қалалық партия комитетінде 1-хатшы, 1982 – 87 ж. Маңғыстау ұлутас бірлестігінде бас басқарушы, 1987 – 92 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасының орынбасары, 1992 – 2004 ж. жеке кәсіпкер болды. 2004 жылдан бастап Қазақстан мұнайшы ардагерлерін қамтитын «Мұнайшы» қоғамдық қорында Маңғыстау облыстық аймақтық үйлестірушісі болып қызмет етуде. Марапаттары «Құрмет белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Асқар Киікбайұлы Рзаханов

Рзаханов Асқар Киікбайұлы (1961 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – инженер-механик, заңгерлік Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1984) және Орта Азия университетін (2001) бітірген. 1984–1987 жылдары Маңғышлақ барлау-бұрғылау басқармасы комсомол комитетінің хатшысы, 1987–1988 жылдары Мұнайлы аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, 1988–1990 жылдары Атырау облыстық Ембі аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, 1990–1991 жылдары Маңғыстау облысы комсомол к-тінің 1-хатшысы, 1992–1995 жылдары Маңғыстау облысының Жастар мәселесі жөніндегі комитетінің төрағасы, 1995–1997 жылдары Маңғыстау аймақтық баға және монополияға қарсы саясат комитеті төрағасының орынбасары, 1997–2002 жылдары Маңғыстау облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының бастығы болды. 2002 жылдан Маңғыстау облыстық ішкі саясат департаментінің директоры. «ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «ҚР Конституциясына 10 жыл» (2005), «Ерен еңбегі үшін» (2007) медальдарының иегері. Дереккөздер
Ұяшықты құм

Ұяшықты құм - құм бедерінің бір түрі. Желдің ұйтқып және бағытын өзгерте соғуының салдарынан пайда болады. Ұяшықты құм жел үрлеген қазаншұңқырлардан және олардың аралықтарын бөлетін далалардан тұрады. Ұяшық шұңқырдың тереңдігі ернеуінен 10—15 м-ге дейін жетеді. Пішіні дөңгелек және сопақша болады. Ұяшықты құм Оңтүстік Балқаш маңында, Орта Азияның құмды шөлдерінде тараған. Дереккөздер
Мұз айлағы

Мұз айлағы - мұз жарының табиғи қабырғасы немесе теңіз не өзен кемелерінің тоқтауына бейімдеп жағаға қолдан қатырған жасанды мұз массиві. Полюстік атыраптарда жетуі қиын аудандарды игеру мен пайдалану мақсатында, жүк тиеу және жүк түсіру жұмыстарын жеңілдету үшін пайдаланьшады. Мұз айлағының жаға мұзында және мұз тосқауылында орналасқан түрлері болады. Дереккөздер
Амангелді Рзаханұлы

Рзаханұлы Амангелді - (1953 ж. т., Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – дәрігер. ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1991). Ақтөбе медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1976). 1976 – 1979 жылдар аралығында Маңғыстау аудандық ауруханасында хирург, Жаңаөзен қаласында хирург-уролог, 1979 – 2000 жылдары Жармыш дәрігерлік емханасының бас дәрігері, 2000 жылдан Е.Оразақов атындағы «Облыстық туберкулезге қарсы емдеу шипажайының» бас дәрігері қызметін атқарып келеді. Дереккөздер
Мұз алаңы

Мұз алаңы — беті біршама тегіс және көлденеңі 20 м-ден асатын әр түрлі мұздың бірігіп қатуынан және жаға мұздарының ірі бөліктерге бөлініп, теңізге шығуынан түзілген, жеке калқып жүрген ірі мұз кесектері немесе мұз жамылғысының бөлікшесі. Мұз алаңы тегіс бетті немесе үйінді бетті болуы мүмкін, жасы бойынша бір жылдық және көп жылдық (мұзының қалыңдығы - 3—5 м) деп бөлінеді. Дереккөздер
Мұз арал

Мұз арал - арктикалық немесе антарктикалық қайраңдық мұздықтарынан бөлінген мұздың өте үлкен массиві. Теңіз деңгейінен 3—5 м биік. Ауданы бірнеше мың м2-ден 500 км-ге дейін болады. Оның беті толқынды, толқын белестерінің биіктігі 2 м-ге жуық, арақашықтықтары 50 м шамасында болады. Жел мен ағыстың әсерінен мұз арал Солтүстік мұзды мұхитта ығып жүзеді, кейде тұйық циркуляция жасайды. Аралмен қақтығысқан кезде және қайраңдаған кезде жарылып, сынады. Мұз арал уақытша мұз аэродромдарын және ғылыми-зерттеу станцияларын ұйымдастыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Мұз басу шекарасы

Мұз басу шекарасы - 1) қар және мұз басып жатқан тау беткейлері мен төбелерін кары мен мұзы жоқ тау бөліктерінен ажыратып тұратын сызық. Әдетте, жергілікті қар сызығына параллель болады; 2) байырғы тау немесе материктік мұздықтардың ең көп таралған шекарасы (мыс., валдай, вюрм мұз басуларының шекаралары). Дереккөздер
Михаил Павлович Римаренко

Римаренко Михаил Павлович (1939 ж. т., Ресей, Курск облысы, Михайловск селосы) – жұмысшы. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының, химия-металлургия зауытының байыту фабрикасында жұмысшы, аппаратшы, технолог, ауысым бригадирі болып еңбек етіп келеді. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Мұз басуға дейінгі бедер

Мұз басуға дейінгі бедер - мұз басу дәуірінің алдында көбіне эрозиялық-денудациялық әрекеттердің әсерінен пайда болған жер бедеріпің негізгі түрі. Мұз басуға дейінгі бедер мұздықтардың бедер түзу рөлін саңдық және сапалық бағалау кезінде қолданылады. Дереккөздер
Мұз басудың азаюы, дегляциация

Мұз басудың азаюы, дегляциация - климаттың жылынуы мен құрғауына байланысты мұздықтардың кішіреюі. Тау мұздықтары жиегінің шегінуімен, жамылғы мұздықтар калыңдығының жұқаруымен және ауданының кішіреюімен сипатталады. Соның салдарынан мұздықтың ағыны азаяды да, мұздан босаған алаңдарда мұздықтық бедер пайда болады. Дереккөздер
Мұз белестер

Мұз белестер - мұздың термиялық кеңеюі, жел қысымы, бөртуі, жаға мұздарына судың шашырауы кезінде пайда болған өзеннің, көлдің, бөгеннің және теңіздің жамылғы мұздарының созылыңқы оң пішінді бедері. Дереккөздер
Әбдікерім Рысбаев

Рысбаев Әбдікерім (1926 ж. т., Форт-Шевченко қаласы) – соғыс ардагері, педагог. Орал педоггогикалық институтын қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша бітірген (1960). 1943 – 48 ж. Маяк, Тельман атындағы мектептерде мұғалім, 1948 – 50 ж. Шевченко аудандық оқу бөлімінде мектеп инспекторы, 1950 – 55 ж. Сенек мектебінің директоры, 1955 – 96 ж. Құлалы, Түбіжік, В.И. Ленин атындағы, Қарақия аудандық орта мектептерінде мұғалім, оқу-тәрбие ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарған. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1946), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медальдарымен, «Соғыс ардагері» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Мұз болжамы

Мұз болжамы - белгілі бір кезге теңіздегі, өзендегі немесе көлдегі мұз жамылғысының жайын немесе мұз құбылыстарының басталу және аяқталу мерзімдерін алдын ала көріп-білу. Мұз болжамы кеме жүзу, балық аулау, қайраңдарда пайдалы қазбалар өндіру, ғылыми зерттеулерді жоспарлау және іс жүзіне асыру үшін жүргізіледі. Дереккөздер
Меруерт Рысбаева

Рысбаева Меруерт (1927 ж. т.) – еңбек ардагері, шопан. «Куйбышев», «Комсомол» кеңшарларында көмекші шопан болып еңбек еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбек ардагері» (1982) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Мұз бөгеті

Мұз бөгеті - өзен аңғарларын, жылға мен жырасай арналарын бөгейтін табиғи немесе жасанды қар және мұз үйінділері. Табиғи мұз бөгеті мұздықтар қозғалғанда, қызылсу мұздары пайда болғанда, қар көшкіні құлағанда, сырғыма боран кезінде түзіледі. Жасанды мұз бөгеті күшті су тасқынынан, сеңнен және селден қорғау үшін мұзды қабаттап қатыру арқылы жасалады. Ең ірі мұз бөгеті бүйірлік аңғарда немесе мұздық бетінде мұздық тілінің қабаттасуы кезінде мұздықтық-бөгеттік көлдердегі жиналған сулардың бөгеліп қалуы кезінде пайда болады. Дереккөздер
Салық Рысқалиев

Рысқалиев Салық (1926 ж. т., Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Өлеңті ауылы) – бұрғылаушы, Социалистік Еңбек Ері. 1949 – 51 ж. бұрғышы, бұрғылау мастері болды. 1958 ж. Ембі кәсіпорнынан Маңғыстауға еңбек етуге алғашқылардың бірі болып келген. Рысқалиев басқарған бригада 3722 м орнына 4999 м тереңдікті бұрғылап зор табысқа жетті (1963). Дереккөздер
Раиса Ивановна Рябцовская

Рябцовская Раиса Ивановна - (1947 ж. т., Ресей, Алтай өлкесі, Воронцовка селосы) – жазушы. Ақтау қаласында тұрады. Бейнелеу өнерімен де айналысады. Психологиялық роман жанрында «А жаль...», «Встреча в сентябре», «Французские нюансы», «Что звала любовью», «Капитан Галактики», «Потрясающе!», «Позолота», «Удивляешся, открывая» психол. романдарының, 2 мың шумақтан тұратын «Рубай» жинағының авторы. Рябцовская 500 беттік үш өлеңдер жинағын, «Ах, Любовь», «В лабиринтах мгновений», «На пике эмоции» атты романдары жарық көрді. Дереккөздер
Айжарық Сабырбаев

Сабырбаев Айжарық (1951 ж. т., Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) – еңбек ардагері. Маңғыстау өңірінде К-701 тракторын алғаш жүргізгендердің бірі. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1981). Дереккөздер
Базарбай Сабыров

Сабыров Сармағамбетұлы (Дүйсенұлы) Базарбай (1950 ж. т., Өзбекстан, Шоманай ауданы, Майлыөзек ауылы) – жыршы, жырау. 13 жасынан бастап жыр додасына түскен. Бесқала өңіріндегі Жарқынбек, Дүзмағанбет, Сүгір, Наурызбек, Алдаберген, Жолжан мен Рейім жыраулардан орындаушылық мәнерді үйренген. Маңғыстау өңірінен 1966 ж. Алматы қаласында өткен жыраулар конференциясына қатысқан. Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан. Дереккөздер
Біләл Сабытаев

Сабытаев Біләл (1916, Маңғыстау ауданы, Тиген ауылы – 1993) – соғыс ардагері. 40 жылдан астам уақыт облыстық ұжымшар, кеңшарларда құрылысшы болған. 1-дәрежелі Отан соғысы ордені және «Соғыстағы ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Шамшадин Сабытаев

Сабытаев Шамшадин (1938 ж. т., Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – мәдениет қызметкері, КСРО мәдениет қызметінің үздігі (1979). Республикалық мәдени-үгіт бригадалары байқауының лауреаты (1974 – 76). Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық байқаудың жүлдегері (1978). «Құрмет белгісі» орденімен (1986) марапатталған. Дереккөздер
Анатолий Антонович Савельев

Савельев Анатолий Антонович (1914 ж. т., Енисей губерниясы, Богучан селосы) – геолог, геологиялық-минералдық ғылым докторы (1960). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін геолог мамандығы бойынша бітірген (1937). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 – 48 ж. Бозащы, Солтүстік Ақтау өңірінде геологиялық түсірім жұмыстарын жасап, 1949 – 50 ж. геолог Н.Ф. Кузнецовамен бірге Бозащы алаңында мұнай-газ қоры бар деген болжам айтты. 1955 ж. Маңғыстаудың палеоген қабатының стратигрлік сұлбасын жасақтады. 1957 – 59 ж. Бозащы түбегінің геологиялық түсірілімін, Маңғыстаудың юра қабатының фауналық пайда болуын жасады (1963). 1963, 1971 ж. төменгі бор конкрециясындағы стратигрлік үйлесімсіздіктерді нақтылап зерттеген. Маңғыстаудың төменгі аммонит картотекасын құрды (1973). Дүниежүзілік геологиялық әдебиетке алғаш рет аммонит тастың филогенетикалық сұлбасын дайындады. 3 томдық «Палеонтология негіздері» анықтамалығы авторларының бірі. Бірнеше монография және ғылыми мақалалардың авторы. Маңғыстау облыстық өлкетану мұражайының геологиялық бөлімін жасақтауға көп көмегін көрсеткен. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Теңізбай Сағызбаев

Сағызбаев Теңізбай (1922 ж. т., Маңғыстау ауданы, Оңды ауылы) – еңбек ардагері, шопан. 1937 жылдан бастап бақташы болған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1-дәрежелі «Отан соғысы» (1985) орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Мұз жаға

Мұз жаға - теңіздің материктік мұзбен жапсарласқан жеріндегі жаға типі. Сырт көрінісі жағынан мұз жағаны жартасты-мұзды және қалқыма мұз жағалары деп бөледі. Жартасты-мұзды жағада мұхит көмкеріп жатқан мұздық жамылғысының шеті грунтта жайғасады, ал қалқыма мұз жағаларына қалқып жүретін қайраңдық мұздығы бар жағалардың телімі орналасады. Мұндай жағдайда жаға сызьыы (жайғасу сызығы) мұздықтық тосқауылдан ондаған немесе жүздеген км-де болады. Мыс., Антарктидада мұз жаға 29 км-ге жуық жерге созылып жатыр, бұл материктің жаға сызығының 95%-ын құрайды. Жартасты- мұзды жағалар Антарктида жағалауының 30-40%-ын, ал қалқыма мұз жаға 55%-ын құрайды. Арктикада мұз жаға Гренландияның, Элсмир Жерінің, Франц-Иосиф Жерійің солтүстік бөліктеріне тән. Мұз жағаның бұзылуына, негізінен, мұхиттың динамикалық ықпалы: ұзақ кезендік толқындардың, цунами толқындарының, желдік толқындардың және шымыр толқындардың әрекеті кезіндегі гидростатикалық қысым әсер етеді. Дереккөздер
Мұз жағдайы

Мұз жағдайы - белгілі бір уақытта теңіздегі, оның кейбір телімдеріндегі немесе кайсыбір тұсындағы мұз жамылғысының жайы. Мұз жағдайын ұшақтан бақылау негізінде, автоматтық стансалар, кемелер мен жағалық стансалар арқылы жасалған жедел мұз карталарын талдау негізінде бағалайды. Мұндай кезде мұздың бөлінуі, жиегінің орналасуы, бірігуі, жасы мен қалыңдығы, мұз түзілімдерінің пішіндері, бұзылуы, қажет болған жағдайда оның сығылу дәрежесі, тұздылығы, мұздың ығуы және басқа сипаттары есепке алынады. Дереккөздер
Асқар Әлімжанұлы Сағымбаев

Сағымбаев Асқар Әлімжанұлы (1968 ж. т., Ақтау қаласы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2007). Білімі Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1991). Еңбек жолы 1991 – 98 ж. Маңғыстау облыстық ауруханасында дәрігер, анестезиолог-реаниматологы болды. 2002 жылдан Маңғыстау облыстық ауруханасының операциялық блок меңгерушісі болып жұмыс ісейді. Ғылыми жұмыстары Сағымбаевтың ғылыми жұмысының бағыты эндоск., урологиялық операцияларда қолданылатын әр түрлі жансыздандыруды салыстырмалы бағалауды зерттеуге және жедел ми қан айналымы бұзылған ауыр жағдайдағы ауруларға нейромониторинг және қарқынды емдеу жүргізуді жетілдіру мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Мұз жағдайын картаға түсіру

Мұз жағдайын картаға түсіру - кез келген су нысанының мұздану жағдайын зерттеу кезінде су айдынында сырт пішіндерін (мұз даласын, үйінділерін және т.б.) көрсете отырып, мұз тузілуінің таралуын сипаттайтын нобайлық сызба- сын жасау. Дереккөздер
Үсен Сағымбаев

Үсен Дүсікбайұлы Сағымбаев (1909, Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Қурайлы ауылы – 1983, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Ақтөбе ауылы ) – заң қызметкері. Білімі Қостанай қаласындағы жұмысшы-шаруа милиция мектебін (1932), Алматы жоғары заң мектебін (1939) бітірген. Еңбек жолы 1932 – 37 ж. Байғанин ауданында ішкі істер бөлімінде телімдік милиционер, 1939 – 42 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Жылыой аудандық соты, 1942 – 69 ж. Маңғыстау аудандық соты қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Әлімжан Үсенұлы Сағымбаев

Сағымбаев Әлімжан Үсенұлы (18.09.1943 ж. Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Таушық ауылында т.) – дәрігер, медицина ғылымының кандидаты (1974). Білімі Ақтөбе медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1966). Еңбек жолы 1976 – 83 ж. Маңғыстау облыстық денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1983 – 85 ж. облысы аурухананың бас дәрігері, 1992– 97 ж. медицина училищесінің Ақтау бөлімшесінің, 1997 жылдан «Мейірбике» медицина колледжінің директоры. Ғылыми еңбектері Алматы қаласындағы Химия ғылымдары институтының ғалымдарымен бірлесіп жаңа дәрі шығарғаны үшін КСРО Мин. Кеңесінің авторлық куәлігін алған. Марапаттары «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Әнуар Әлімжанұлы Сағымбаев

Сағымбаев Әнуар Әлімжанұлы (1972 ж. т., Ақтөбе қаласы) – ғалым, медицина ғылымының кандидаты (2002). Білімі Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1995). Еңбек жолы Маңғыстау облыстық ауруханасында дәрігер-уролог (1995), 1996 – 99 ж. Қазақ Тағамтану академиясының аспиранты болды. 2002 – 03 ж. Ақтауда «Мейірбике» медицина колледжінде директордың орынбасары, 2003 – 05 ж. ҚР денсаулық министрлігінің медицина қызметін талдау және болжау ұлттық ортаның директоры, 2005 жылдан ҚР Денсаулық сақтау мин-нің мед. қызмет саласын бақылау к-тінің, Маңғыстау облысы басқармасының бастығы. Аурухана менеджменті бойынша Германияда білім алған (2006). Ғылыми жұмыстары Негізгі ғыл. жұмысының бағыты созылмалы пиелонефритпен ауыратын науқастар үшін арнайы тағам өнімдерін дайындауға арналған. Марапаттары ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған (2007) . Дереккөздер
Нәсірқұл Сағымбайұлы

Сағымбайұлы Нәсірқұл (1892, Маңғыстау ауданы, Сұрмешіт қыстауы – 1968) – халық емшісі. Ауыл молдасынан оқып сауатын ашқан. 1939 – 46 ж. Таушықтағы ғ7 шахтадағы забойда алдыңғы қатарлы көмір қазушы болып, стахановшы атағын алған жұмысшы. Сонымен қатар Сағымбайұлы ел арасында түрлі ауруларды емдеп, емшілік қасиетімен құрметке бөленген. Дереккөздер