kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Судан құмайы

Судан құмайы , Судан шөбі – астық тұқымдасының құмай туысына жататын бір жылдық өсімдік. Сабағы тік, жұмыр, биікт. 50 – 90 см, жуанд. 3 – 13 см, ашық жасыл түсті. Жақсы түптенеді, сабақтары тік өсетін сорттары өнімді және оруға қолайлы. Жапырағының ұз. 45 – 70 см, ені 2 – 4,5 см. Гүл шоғыры – көп масақты, шашыраңқы сыпыртқы, сыпыртқысының әр тармағының ұшында 1 тұқымды, 2 тұқымсыз масағы болады. Тұқымы сары, сұрғылт, қызыл не қара сопақша дәнек. Судан шөбінің шыққан жері Судан мемлекеті. Оны пішен, сүрлем, көк балауса дайындау және дән алу үшін өсіреді. Сонымен қатар құнарлы мал азығы, мал таптап кеткеннен кейін де тез қалпына келіп, бір айдың ішінде қайтадан жайылым ретінде пайдалануға жарайды. Құнарлылығы жағынан бұршақ тұқымдасынан ғана аса алмайды. Көк шөбінде 12,3% протеин, 2,4% май бар, ал пішеніндегі осы көрсеткіштер 12,5 және 2,8%-ға тең. Судан шөбінің 100 кг көк балаусасында 17, пішенінде 52, сүрлемінде 228 мал азықтық өлшем бар. Оның әр га-нан 100 – 120 ц-ге дейін пішен, 250 – 350 ц көк балауса, 8 – 14 ц-ге дейін тұқым алуға болады. Судан шөбі – жылу сүйгіш өсімдік, дәні тұқым сіңірілген тереңдіктегі топырақ қыртысы 7 – 9С-қа қызған кезде өніп-өсе бастайды. Көктеп шығуы үшін қолайлы темп-ра 20 – 30С, 3 – 4С-та көктеп шыққан жас өскіні зақымданып, өліп қалуы мүмкін. Құрғақшылыққа төзімді, бірақ суармалы жерлерде өнімді жақсы береді. Қара, қызыл қоңыр, сұр топырақтарда, су жайылмасында жақсы өссе, тым сілтілі, сортаң, батпақтанған және тығыз топырақтарда өспейді. Қазақстанда Атырау мен Қызылорда облыстарынан басқа облыстардың барлығында өсіріледі. Дереккөздер
Тіленші Тоқбайұлы

Тіленші Тоқбайұлы (1746 – 1844) – батыр, би әрі шешен. Әкесі Тоқбай, атасы Бертіс Қожығырұлы қазақ-жоңғар соғыстарында ерлігімен танылған. Тоқбайұлы еліміздің батыс бөлігін Еділ қалмақтарынан азат ету шайқастарына қатысқан. Жорықтарда өзінің қаһармандығымен даңққа бөленген, мыңбасылыққа тағайындалған. Көптеген түйіні қиын мәселелерді реттеп, халық арасында шешендік талантымен танылған. Тоқбайұлы қазақ халқының тәуелсіздігі жолында Марал Ишан Құрманұлының орыс отаршылдығына қарсы жүргізген күресіне қолдау көрсеткен. Дереккөздер
Тассуат (көл)

Тассуат – Нұра алабындағы көл. Географиялық орны Қарағанды облысындағы Нұра ауданындағы жерінде орналасқан. Көл Тассуат ауылының оңтүстік-батысында (21 км), Щербаковское ауылының солтүстік-шығысында (14 км), теңіз деңгейінен 416 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 18,2 км 2 (кей жылдары 16,5 км 2 ), ұзындығы 7,6 км, енді жері 2,6 км, ең терең жері 1,7 м. Жағалау сызығының ұзындығы 37 км. Су жиналатын алабы 168 км 2 . Қар және жер асты суларымен толығады. Суы кермек татиды. Қарашада қатып, сәуірде мұзы кетеді. Жағалау сипаты Жағалауы жазық, түбі лайлы.Жағалауында қамыс, құрақ өседі. Негізінен мал суаруға пайдаланылады, алабы жайылым. Жағалауларындағы қамысқа қаз, үйрек, т.б. су құстары ұя салады.
Құрылыс өндіріс технологиясы

Құрылыс өндіріс технологиясы — құрылыс-құрастыру жұмыстарын орындау әдістерінің жиынтығы, осы әдістердің тиімді жолдарын зерттейтін ғылыми пән. Құрылыс өндіріс технологиясы құрылысқа пайдаланылатын материалдар мен шала өнімдердің түріне (топырақ, тас, бетон және темірбетон, ағаш) немесе тұрғызылатын құрастырымдық элементтердің түріне (құрылыс құрастырымын құрастыру, қада қағу, шатыр жабу, оқшаулау, т.б. жұмыстар) қарай алуан түрлі технологиясы үдерістерге бөлінеді. Құрылыс өндіріс технологиясындағы үдерістер әр түрлі жұмыстардан, ал бұл жұмыстар өз кезегінде түрлі әдістерден құралады. Үйлер мен ғимараттар, т.б. құрылыстар салу үшін оның жер асты, жер үсті бөліктерін тұрғызуға арналған құрылыс-құрастыру және өңдеу жұмыстары орындалады. Дереккөздер
Ила

Ила’, “уәллаһи, биллаһи” ( ант ішу, уәде ету) – мұсылмандық құқықтағы ерінің әйелімен белгілі бір уақыт бойына бірге тұрмауға ант ішуі, уәде етуі, Иқа’ат кітабында мазмұндалған отбасы тұрмысына қатысты міндеттемелердің бірі. Ила’ айтылған кезде сақталуға тиіс ережелер: :* Ила’ мерзімі 4 ай және одан да астам, осы уақыт ішінде ері әйеліне жақындаспайды; :* Ила’ айтушының кәмелетке толған, ақыл-есі бүтін болуы, әрі ила’ сөздерін шын ниетте айтуы тиіс; :* Ила’ сөздері Алла атымен “уәллаһи, биллаһи”, деп басталып, әйелімен қашанға дейін бірге тұрмайтыны анық айтылуы керек. Ила’ айтылған соң әйелі үндемесе, келіскенінің белгісі. Онда ері әйеліне сол мерзім ішінде жақындаспауы тиіс. Ал әйелі келіспеген жағдайда қазының үкімімен ері сол мерзім өткен соң әйелімен ажырасуға немесе кәфарат беруге міндетті. Кәфарат мөлшері – 1 құлды азат ету, не 10 аш адамды тойдыру, не 3 күн ораза ұстау. Егер ері ила’ мерзімі өтпей әйеліне жақындасса, кәфараттың тағы бір осындай мөлшерімен жазаланады. Дереккөздер
Қасымбек Шайжанұлы Бейсенов

Қасымбек Шайжанұлы Бейсенов (1949 жылы туған, Жамбыл облысы Шу қаласы) – философия ғылым докторы ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Шымкент педогогика институтында оқытушы (1971–1994), 1994 жылдан Тараз мемлекеттік университетінің оқу ғыл.-әдістемелік кешенінің директоры. Бейсенов 100-ден аса ғыл. еңбектің авторы. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Шығармалры *Философия тарихы, А.-А., 1992; *Қазақ топырағында қалыптасқан ғақылиятты ой кешу үрдістері, А., 1994; *Ата жұрт философиясы, Тараз, 1997. Дереккөздер
Қазақ-орыс қатынастары

]] “Қазақ-орыс қатынастары”, “Казахско-русские отношения в 16 – 18 вв.” – екі томдық құжаттар жинағы. 1961 – 64 жылдары орыс тілінде жарық көрген. 1-томға (1961), 16 ғасырдың аяқ кезінен 1738 жылға дейінгі кезеңді қамтитын, әр түрлі архивтерден алынған 276 құжат енгізілген. Алғашқы құжаттар 16 ғасырдың аяқ кезіндегі қазақ ханы Тәуекел мен Московия билеушілері арасындағы келісімдер, І Петр патша тұсындағы “Қазақ-орыс қатынастары” жөнінде сөз болған. Оның ішінде Қайып хан мен Петр әкімшілігі арасында жазысқан хат алмасулар кіргізілген. Көптеген құжаттарда 1731 жылға дейінгі “Қазақ-орыс қатынастары”, атап айтқанда: қазақ-жоңғар соғыстары, “Ақтабан шұбырынды” кезеңі, қазақтардың Орта Азия елдеріне көшкен кездегі аса қиын жағдайы және кейбір саяси қайраткерлер жөнінде деректер берілген. А.И. Тевкелевтің жүргізген күнделік-журналынан үзінділер: орыс бодандығына Әбілқайыр ханның, Жәнібек, Бөкенбай, Есет, т.б. батырлардың көзқарастары, орта жүз қазақтарының, соның ішінде Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтанның Ресей бодандығына өту себептері, қазақ халқының саяси, әскери, шаруашылық жағдайлары айтылады. Кейбір құжаттарда сол кезеңдердегі қазақ билеушілерінің көршілес мемлекеттермен байланысы, сауда қатынастары, қалалар мен елді мекендер көрсетілген. 18 ғасырда қайраткерлердің саяси қызметі жан-жақты ашылады. Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Абылай, Нұралы хандар, Барақ, Батыр, Ерәлі, Әбілпейіз сұлтан, Жәнібек, Есет, Қабанбай, Бөгембай, т.б. батырлар, Қазыбек, Төле, т.б. билер, Ресей елінен І Петр, Анна Иоановна, Елизавета, Екатерина ІІ, Орынбор мен Сібір губернаторлары, елшілер, аудармашылар, т.б. қайраткерлердің “Қазақ-орыс қатынасына” сіңірген еңбектері жайлы кең мағлұматтар береді. Жинақтың 2-томына (1964) Ресей империясы құрамындағы Қазақстан жөніндегі 359 құжат жинақталған. Онда Е.Пугачев бастаған шаруалар соғысына қазақтардың қатысуы, Кіші жүз саяси қайраткерлерінің Ресеймен байланысы, Сырым, Исатай-Махамбет, Есет, [[Жанқожа, Кенесары бастаған көтерілістер қамтылады. Көптеген құжаттар Абылай ханның Ресеймен, көрші мемлекеттермен байланысына арналған. Бұған қоса Ұлы жүз қазақтарының тұрмыс-тіршілігі, қазақ ауылындағы жер, қаржы, салық жүйелері, өндіріс орындары, т.б. экономикалық мәселелер жөнінде дерек береді. Оларды жинақтауды орталық мемлекеттік архив пен Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнологиялық институты мамандары атқарған. Жинақ материалдары белгілі бір идеологияылқ мақсатпен сұрыпталған. Дереккөздер
Кеден аумағы

Кеден аумағы – мемлекеттің құрлық аумағы, ішкі сулары, олардың үстіндегі әуе кеңістігі, сондай-ақ, жасанды аралдары, осы мемлекеттің айрықша заңи хұкімі белгіленген қондырғылар мен ғимараттар. Ел аумағында, әдетте, кеден аумағынан тысқары деп саналатын еркін кеден аймақтары мен кеден қоймалары болуы мүмкін. Дереккөздер:
Сабақ

Сабақ — бір пәнді оқытуға арналған оқу сағаты; мектептегі оқу жұмысын ұйымдастырудың негізгі түрі. Сабақ арнаулы бөлмелерде, оқу кабинеттері мен зертханаларда, оқу шеберханалары мен мектептің оқу тәжірибе үлескілерінде өтеді. Тұрақты оқушылар құрамы, кесімді уақыт көлемі (45 мин) және оқу кестесі бойынша жүреді. Оқыту әдістері, ұжымдық және жеке-дара жұмыстар сабақтың негізгі белгілері болып табылады. Сабақтың негізгі міндеті — мұғалімнің басшылығымен оқушыларға ғылым негіздерінен берілетін мағлұматтарды саналы түрде игерту, алған білімді іс жүзінде қолдана білуге дағдыландыру, іскерлікке үйрету, адамға қажетті қасиеттер қалыптастыру. Мазмұны мен дидактикалық мақсатына орай сабақ мынандай түрлерге бөлінеді: # оқу жылы басындағы кіріспе сабақтар # бағдарламаның күрделі тақырыптарын оқып-үйренудегі кіріспе сабақтар # аралас сабақтар; жаңа білімді меңгеру сабақтары # білімді іс жүзінде қолдану сабақтары # қайталау-қорытындылау сабақтары # есепке алу-тексеру сабақтары # оқу жылын аяқтайтын қорытынды сабақтар. Ашық сабақ Ашық сабақ - басқа мұғалімдер мен шақырылған адамдар қатысатын сабақ. Ашық сабақты оқу тәрбие жұмысының неғұрлым тиімді амалдарын көрсету және тарату мақсатымен, әдістемеде қиын және жеткіліксіз өңделген оқу бағдарламасының тақырыбы бойынша білікті мұғалімдер өткізеді. Қорытынды сабақ Қорытынды сабақ - өткен тақырып немесе оқу пәнінің тарауы бойынша алған білімдерін жүйелеу және бекіту мақсатымен жүргізілетін сабақ. Мұндай сабақ, әсіресе, қорытынды қайталау кезеңінде қажет, сонымен қатар емтиханға дайындау кезінде қажет. Қорытынды сабақтың келесі құрылысы бар: мұғалімнің сабақтың тақырыбы мен мақсаттары туралы қысқаша кіріспе сөзі, өткен материалды қайталау, мұғалімнің қорытындысы. сабақта қойылатын сұрақтарды алдын ала хабарлау керек. Қорытынды сабақ, ең бастысы, әңгімелеу түрінде өткізіледі. Сабақтың жабдықталуы Сабақтың жабдықталуы - оқу құралдарының, дидактикалық материалдардың, аппаратураның, реактивтің және б. сабақтың тақырыбына үйлесетін және көрсетуге қажетті немесе оқушылардың өздік жұмыстарына іріктелуі және дайын күйге келтірілуі. Дереккөздер
Александр Абдоллаұлы Ақбердин

Александр Абдоллаұлы Ақбердин (1938 ж.т.) – инженер-металлург, техника ғылымының докторы (1995), профессор (1997). Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген (1960). Қарағанды химия-металлургия институтында инженер, жетекші ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарған (1960–2006). 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2003). Шығармалары: *Планирование эксперимента при исследовании физико-химических свойств металлургических шлаков; *Теоретическая оценка серопоглотительной способности металлургических шлаков (2000); *Физические свойства расплавов системы СаО-SiO 2 -Al 2 0 3 -MgO-СаF 2 (2003). Марапаттаулары: *«Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1966), «Ерен еңбегі үшін» В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуы қүрметінп (1970) «Еңбек ардагері» (1986) медальдарымен; «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытудағы еңбегі үшін белгісімен (2001); құрмет грамоталарымен (2003,2006) марапатталған. Ғылым, техника және білім саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2003). Дереккөздер
Құрылыс сметасы

Құрылыс сметасы, құрылыстың сметалық құн —кәсіпорынды, жекелеген үйлер мен ғимараттарды не олардың кешендерін (өндірістік комбинаттарды, тораптарды, тұрғын үй орамдарын, көлік жолдарын және т.б.) салумен, қайта жаңғыртумен байланысты жұмсалатын барлық шығындардың мөлшері; құрылыстағы өнімнің бағасы. Сметалық нормалар, сметалық баға, мөлшерлемелер мен тарифтер негізінде есептеледі. Құрылыс-құрастыру жұмыстарының құнын, жабдыққа жұмсалатын шығындарды (технологиялық, энергетикалық көтергіш-көлік жабдықтары мен нысанды іске қосуға қажетті басқа да жабдықтарды, аспаптар мен құрал-саймандарды сатып алу), өзге де күрделі шығындарды қамтиды. Оның негізгі бөлігі – құрылыс-құрастыру жұмыстарының сметалық құны – тікелей шығындардан (жұмысшылардың жалақысы, құрылыс материалдарына, құралым бөлшектеріне, құрылыс машиналарын пайдалануға жұмсалатын шығындар), үстеме шығыстардан (әкімшілік-шаруашылық шығыстар мен жұмысшыларға қызмет көрсетуге және өндіріске жұмсалатын шығындар), жоспарлы қорланымнан (құрылыс ұйымдарының, әдетте, тікелей шығындары мен үстеме шығыстарының пайызы түрінде белгіленетін жоспарлы пайда бөлігі) құралады. Жобаланатын нысанның сметалық құнын анықтау үшін техникалық жоба (техникалық жұмыс жобасы) бойынша орындалатын жұмыстардың жалпы құнын айқындайтын жиынтық смета; жекелеген нысандар мен жұмыс түрлеріне, жабдық сатып алуға және оны құрастыруға арналған смета; жекелеген шығын түрлеріне арналған есептер; материалдардың, көлік шығыстары мен басқа да шығыстардың калькуляциясы; жобалау және іздестіру жұмыстарының сметасы жасалады. Құрылыс сметасыларын жасау үшін қажетті бастапқы материалдар: жобаланатын үйлер мен ғимараттардың тізбесі, олардың құнының есебі; жабдықтың, такелаж бен құрал-сайманның, сызбада келтірілген материалдардың сипаттамасы; тасымалдың қолданыстағы бағасы мен тарифтері; каталогтар мен басқа да сметалық-нормативтік материалдар; үстеме шығындардың мөлшері және құрылыс-құрастыру жұмыстарының құнына енгізілетін түзетулер; құрылыс бойынша өзге де шығындардың шамасын айқындайтын нормативтер, т.б. Дереккөздер
Кеден бажы

Кеден бажы– елдің кеден органдары өзінің кеден аумағына тауар әкелінген немесе осы аумақтан тауар әкетілген кезде өндіріп алатын міндетті жарна. Кеден бажының мөлшері кеден бажы салынатын тауарлардың тізімінен тұратын кеден тарифімен анықталады. Қазақстан Республикасында кеден бажының бірыңғай мөлшері белгіленген, ол кеден шекарасы арқылы өтетін адамдарға және мәміле түрлеріне байланысты өзгертуге жатпайды. Қазақстанда кеден бажы мөлшерлемесінің адвалорлық, айрықша және құрамдастырылған түрлері қолданылады. Елдің экономикалық мүдделерін қорғау мақсатында әкелінетін тауарларға кеден бажының ерекше түрлері: арнаулы, демпингіге қарсы және құрамдастырылған түрлері уақытша қолданылуы мүмкін. Сонымен бірге маусымдық баждар да қолданылады. Дереккөздер:
Жиенғали Әділұлы Тілепбергенов

Жиенғали Әділұлы Тілепбергенов (1895, қазіргі Қызыл жұлдыз ауылы, Темір ауданы, Ақтөбе облысы – 1933, Ақтөбе) – жазушы, драматург. Алғаш ауыл молдасынан сауатын ашқан Тілепбергенов Орынбордағы Құсаиния медресесінде оқыды. *1915 – 18 жылдары Уфадағы Ғалия медресесінде білім алған. Осы жылдары шығып тұрған Садақ қолжазба журналының Б.Майлиннен кейінгі шығарушысы болды. *Тілепбергенов 1918 – 33 жылдары ауыл мұғалімі, Темір ауданы оқу бөлімінің инспекторы, меңгерушісі (1921 – 25). *Ақтөбедегі “Кедей” газеті редакторының орынбасары, редакторы (1925 – 26). *Қызылжардағы “Бостандық туы” газетінің редакторы (1927 – 28) *Қызылорда ағарту институтында оқу-тәрбие жұмысын басқарушы, кейін директоры (1928) *“Сыр бойы” газеті редакторының орынбасары (1929 – 30) *Қазақ мемлекеттік баспасының редакторы (1931 – 32) *Темір ауданы “Социалды майдан” газетінің редакторы (1932 – 33) қызметтерін атқарған. Тілепбергенов Айқап, Қазақ, Алаш газеттеріне елден хабарлар жазып, өлеңдерін жариялаған. Жазушының ауыл өмірін суреттеген “Таңбалылар” (1930) повесі жарық көріп, “Перизат – Рамазан” (1928), “Тілші” (1928) атты пьесалары сахнада қойылған. Әңгімелер мен фельетондар жинағы “Ізбасар” деген атпен 1969 жылы жеке кітап болып басылды.
Сабақ егеушілер

Сабақ егеушілер – жарғаққанаттылар отряды, қондырма құрсақтылар отряд тармағының бір тұқымдасы. Жер шарына кең тараған 7 мыңнан астам түрі белгілі. Денесінің ұзындығы 1 — 45 мм, өсімдіктермен қоректеніп, зиян келтіреді. Толық түрленіп дамиды. Дернәсілдері құрттәрізді. Сабақ егеушілердің аналықтары ұзын, ара тәрізді, онда жұмыртқа салғышы болады. Ауыл шаруашылығы дақылдарының жапырақтарын, сабақтарын егеп теседі де, пайда болған тесікке жұмыртқасын салады. Сабақ егеушілердің ішіндегі қауіптілері: қараөрік егеуші (Hoplocampa fulvіcornіs), алма егеуші (Hoplocampa testudіnea), астық егеуші (Cephus pygmaeus), қара егеуші (Trachelus tabіdus). Дереккөздер:
Көкпекті (Қарағанды облысы)

Көкпекті — Қарағанды облысының Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Көкпекті ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ботақара кентінен оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей жерде, Көкпекті өзенінің оң жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 20 ғасырдың 20-жылдары қаланған. 1930 жылдан Свердлов атындағы көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болып келді. Кәсіпорындары мен инфрақұрылымы Ауылда автокөлік кәсіпорны, мемлекеттік асыл тұқымды мал стансасы, орта мектеп, кәсіптік-техникалық мектеп, клуб, Ұлы Отан соғысына қатысушыларға арналған ескерткіш бар. Көкпекті арқылы Қарағанды – Қарқаралы автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Кедендік құқық

Кедендік құқық – кеден органдарының мемлекеттік шекараны экономикалық тұрғыдан қорғау, мемлекеттің сыртқы сауда және кеден саясатын жүзеге асыру жөніндегі қызметін тәртіптейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Мемлекет шет ел тауарларының әкелімі мен өз тауарларының әкетілімін олардың мемлекеттік шекарадан өткізілуі кезінде кеден бажын салу жолымен реттеп отырады. Бұларды бақылау кеден органдарына жүктелген, олар өз қызметін де ұлттық құқықта мазмұндалған кедендік құқық нормаларын басшылыққа алады. Дереккөздер:
Иландыру

Иландыру, 1) психологияда – адамға сөзбен әсер етудің, үгіт-насихаттың бір түрі. Адам түрлі жағдайда айналасындағылардың іс-әрекеті мен қылығына кейде еріксіз иланып отырады. Нәтижесінде адамның санасында бұрынғы сенімі мен бағыт-бағдарына, күнделікті әдет-ғұрпына қарама-қайшы пікірлер де тууы мүмкін. Иландыру кейде ізгі мақсатпен, кейде теріс мүдде үшін жүзеге асырылады; 2) медицинада – адам психикасына әсер ету арқылы емдеудің ерекше бір түрі. Адам жас кезінде иланғыш келсе, білім алып, өмір мектебінен өтіп, есейе келе оның бойындағы әр нәрсеге сенетін иланғыштық қасиет азая береді. Иландыру ойдағыдай өтуі үшін науқас мінезінің ерекшеліктерін, ауруының даму барысын жақсы білу шарт. Науқастың иланғыштығы оның жоғары жүйке жүйесінің қызметінің ерекшеліктеріне тәуелді. Иланғыштық, көбінесе, әсершіл, көңілшек не әлсіз, шаршаған адамдарда байқалады. Иландырудың тура (тікелей сөзбен әсер ету) және жанама (науқасқа дәрі-дәрмектің, әр түрлі медициналық емшараның жақсы әсерін атап көрсету арқылы) түрлері ажыратылады. Иландыру сергек кезде және гипноздық ұйқы кезінде де жүзеге асырылады. Дәрігер сөздерді және сөз тіркестерін қайталау арқылы науқасты гипноздық күйге түсіріп, оның ұйқы сезімін шақырады. Сөзбен иландыру кезінде дәрігердің бір қалыпты қоңыр дауыспен айтқан сөздері құлаққа жағымды тиеді, науқастың денесін сипау, көк жарықты бір өшіріп, бір жағу немесе жаңбыр тырсылын елестету, т.б. науқасты елжіретеді. Бұл кезде гипноздалушының ми қыртысында жарым-жартылай тежелу дамиды, бірақ жеке белсенді сергек бөліктер қалады; осы бөліктер арқылы дәрігер мен науқас арасындағы байланыс іске асырылады. И.П. Павлов иландырудың физиологиялық табиғатын зерттеген. Адамда болатын бұл ерекше құбылысты ол ми қыртысында шоғырланған қозу ошағының барлығымен түсіндіреді. Ал В.М. Бехтерев иландырудың психологиялық табиғатын зерттеп, гипнозбен иландыруды маскүнемдіктен емдеу кезінде қолданған. Сондай-ақ, иландыру адамның жүйке жүйесінің қызметі бұзылып, әр түрлі жүйке ауруларына шалдыққанда (мыс., жүйкесі тозу, т.б.), шылым шегуден арылу үшін де қолданылады. Дереккөздер
Тастамыр

Тастамыр – жарықшақтардың минералдық заттармен толуы немесе тау жыныстарының жарықшақ бойында метасоматикалық алмасуы нәтижесінде түзілген пластинка тәрізді геологиялық дене. Тастамыр – эпигенетикалық түзілім. Тастамырдың мөлшері мен жату жағдайын айқындайтын геологиялық элементтерге: созылу бағыты мен ұзындығы, құлау бұрышы мен ұзындығы, бұрылуы және қалыңдығы жатады. Тастамырдың ұзындығы 1 км-ден 200 км-ге (Калифорниядағы алтын Тастамырлары), құлау бұрышы 3 км-ге дейін (Индиядағы Колар кен орны) жетеді. Тастамырлар тастамырлы және кентасты минералдардан (кварц, карбонаттар, сульфидтер, т.б.) құралған. Пішіні бойынша жай, плита тәрізді, күрделі болып бөлінеді. Мөлшері мен жатуы жағынан Тастамырлардың апофиздер және бұта тәріздес геологиялық дене түрлері ажыратылады. Көптеген минералды шикізатты кен орындары (алтын, қорғасын-мырыш кентастары, вольфрам, сынап, т.б.) Тастамырлармен тікелей байланысты. Тастамырдың қалыңдығы онда жатқан минералдардың сапасына қарай бірнеше см-ден ондаған м-ге ауытқиды. Дереккөздер
Су деңгейі

СУ ДЕҢГЕЙІ – су қоймалары мен су ағыстары еркін бетінің кез келген шартты жазық бетке (салыстырмалы Су деңгейі) немесе теңіз деңгейіне (абсолюттік Су деңгейі) қарағандағы биіктігі. Биіктігі өзгермейтін бұл жазықтықты гидрологиялық бекеттің “О” графигі деп атайды. Өзеннің Су денгейінің ауытқуы, негізінен су шығынының өзгеруі мен арнаның жуылып-шайылуынан, бөгендердің деңгей тірегіне байланысты. Ал су қоймаларында – су теңдестігі элементтерінің өзгеруінен, желқума-желбөгеттік, т.б. құбылыстардан қа-лыптасады. Су денгейінің жыл ішінде құбылуы климаттық жағдайларға тәуелді және көлдерде бірнеше см-ден 2 – 3 м-ге дейін, ірі өзендерде 5 – 15 м-ге дейін өзгереді. Дереккөздер
Титан (серік)

Титан – Сатурнның ең ірі серіктерінің бірі. Диаметр 5150 км. Планетадан қашықтығы 1221860 км. Айналу периоды 15 күн 22 сағ 41 мин 25 сек. Массасы Сатурнның 2,4·10–4 массасындай. Массасы үлкен болғандықтан, ол Сатурнның басқа серіктерінің қозғалысында ұйытқу туғызады. Титанды 1655 ж. голланд ғалымы Х.Гюйгенс (1629 – 95) ашқан. Атмосферасы құрамында метан, т.б. көміртектердің қоспасы бар азоттан тұрады. Дереккөздер
Сабақтас құрмалас сөйлем

Сабақтас құрмалас сөйлем — құрамындағы жай сөйлемдері бір-бірімен сабақтаса байланысқан құрмаластың түрі. Сабақтас құрмалас сөйлем құрамындағы алғашқы жай сөйлемнің баяндауышы тиянақсыз тұлғада келіп, екіншісіне бағына байланысады. Мысалы: Қасым төре түрегеліп, күміс қынды сапысын шешіп, Кенесарының алдына қойды (І.Есенберлин). Сабақтас құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдердің бірі басыңқы келіп, негізгі ойды білдіреді, қалғандары бағыныңқы болады да басыңқыдағы ойды айқындап, іс-әрекеттің орындалу шартын, себебін, мақсатын, мезгілін, амалын, т.б. қатынастарды білдіреді. Сабақтас құрмалас сөйлем мағынасына қарай түрі Сабақтас құрмалас сөйлем мағынасына қарай төмендегіше бөлінеді: # Шартты бағыныңқылы іс-әрекеттің орындалу шартын білдіреді, -са, -се жұрнағы арқылы жасалады. # Қарсылықты cабақтас құрмалас сөйлемде бағыныңқы сөйлем басыңқыдағы ойға қарама-қарсы мағыналық қатынаста болады. Мысалы, Май құйған шам сөнсе де, Шамшырақ сөнбес дүниеде. (Жамбыл) # Себеп бағыныңқылы сабақтас; Мысалы, Соны Ербол біліп қоймасын деп, Әзімбай әдейі үндемеді. (М.Әуезов) # Мезгіл бағыныңқы сөйлемде бағыныңқы сөйлем басыңқыда айтылған ойдың мезгілін, # Мақсат сабақтас құрмалас сөйлем мақсатын, # Қимыл-сын бағыныңқы іс-әрекеттің қалай жүзеге асқандығын білдіреді. Салыстырма бағыныңқылы сөйлемде оқиға бір-біріне салыстырыла, теңдестіріле беріледі. Мысалы, Басқалар қандай қуанса, ол да сондай қуанған еді (Ә.Әбішев). Сабақтас құрмалас сөйлем бағыныңқылы түрі Сабақтас құрмалас сөйлемнің көп бағыныңқылы түрі де кездеседі, олар басыңқыға екі жағдайда қатысты болады: # Сабақтас құрмалас сөйлем құрамындағы көп бағыныңқылар бірыңғай келіп, бәрі өз бетімен бір басыңқыға бағынады (бірыңғай бағыныңқылы сабақтас); # Бағыныңқылар бір-біріне қатысты тізбектеледі де, бәрі жиналып бір басыңқыға бағынады (сатылы бағыныңқылы сабақтас). Дереккөздер
Кіріс пен шығыс сметасы

Кіріс пен шығыс сметасы – бюджеттік мекемелер мен муниципалдық құрылымдарға жатпайтын жекелеген елді мекендерді қаржыландыруға негіз болатын құжат. Бюджеттік мекемелердің сметасы Бюджет кодексінің ережелеріне сәйкес жасалады. Онда бюджеттік мекеменің бюджеттен, бюджеттен тыс мемлекеттік қорлардан да, кәсіпқорлық қызметтен де (соның ішінде ақылы қызмет көрсетуден алынған кіріс те) алынатын барлық кірісі, бюджеттік мекемеге оралымды басқару құқығымен бекітілген мемлекеттік және муниципалдық меншіктен алынған басқа да кіріс көрсетіледі. Шығыс көрсетілетін мемлекеттік және муниципалдық қызметтің болжалды көлемі және оларды көрсетуге жұмсалатын қаржы шығынының нормалары мен нормативтері бойынша айқындалады. Бұл орайда шығыс бюджеттік және бюджеттен тыс көздердің есебінен, бюджеттік қаражат есебінен жалпы сомасы түрінде көрсетіледі. Сметада мекеменің атауы мен мекен-жайы, ол қаржыландырылатын бюджет, шығыстың атқарымдық жіктелімінің кодтары, бюджеттік қаражаттандырудың жылдық сомасы көрсетіледі; мекеме қызметінің жоспарланатын жылдың басындағы және аяғындағы негізгі өндірістік көрсеткіштерінің есебі, орташа жылдық есебі (мектептер бойынша – сыныптар мен оқушылардың саны, жоғары оқу орындары бойынша шәкірттердің саны, тағы басқалар келтіріледі. Дереккөздер Сілтемелер *http://www.vkgu.kz/kz/struct_podrazdeleniya/Fin_ekon_departement/Fin_ekon_otdel_kz.htm *http://kz.ablaikhan.kz/kz/for_nash_universitet/strukturnoe_podrazdelenie/feo.php *http://online.prg.kz/Document/Default.aspx?doc_id=53009673
Құрылыс экономикасы

Құрылыс экономикасы — құрылыс дамуының экономикалық заңдылықтарын, оның тиімділігін зерделейтін ғылым. Құрылыс экономикасы құрылыстың шаруашылықтағы орнын, оның басқа салалармен өзара байланысын, даму деңгейі мен қарқынын, құрылыстың экономикалық және ұйымдық құрылымы мен құрылыс-құрастыру ұйымдарын басқару жүйесін, құрылысты жоспарлау тәртібі мен тәсілдерін, құрылыс өндірісін ұйымдастырудың неғұрлым тиімді түрлерін экономикалық жағынан негіздеп, талдау жұмыстарымен, құрылыс маркетингісімен шұғылданады. Сонымен қатар құрылыстағы материалдық-техникалық жабдықтау ісінің ұйымдастырылуын, құрылыстың негізгі және айналым қорларының құрылымын, құрылыста еңбек өнімділігін арттыру, өзіндік құнды кеміту, пайдалылықты өсіру факторлары мен резервтерін, еңбекке ақы төлеу, материалдық көтермелеу мен ынталандыру, баға белгілеу жүйелерін жетілдіру жолдарын, құрылысты қаржыландыру жүйесін, құрылыс-құрастыру ұйымдарының қаржы қызметін зерттейді. Құрылыс экономикасында құрылыстарға сапалық талдау жасаумен бірге сандық талдау, ұйымдық-техникалық шешімдердің тиімді нұсқасын таңдау және экономикалық нормативтердің ғылыми негізделген жүйесін жасау үшін әртүрлі көрсеткіштердің арасындағы сандық байланыстарды анықтау маңызды рөл атқарады. Осыған орай, Құрылыс экономикасында зерттеудің экономикалық-математикалық тәсілдері және электронды-есептеуіш техникасы кеңінен қолданылады. Құрылыс экономикасы басқа экономикалық ғылымдармен, сондай-ақ құрылыстың өндірістік-техникалық жағын зерттейтін ғылымдармен тығыз байланыста дамиды. Дереккөздер
Кеден жеңілдіктері

Кеден жеңілдіктері– кеден төлемдерінен босату. Мұндай босатуға белгіленген орыннан басқа жерде немесе кеден органдарының жұмыс уақытынан тыс мерзімде сақталғаны, ресімделгені үшін төленетін төлемдер жатпайды. Қазақстанда кеден жеңілдіктері атап айтқанда мыналарға: 1) шет мемлекеттердің ресми пайдалануға арналған тауарларды елге әкелетін немесе елден әкететін дипломатиялық және консулдық өкілдеріне; аталмыш өкілдіктердің басшылары мен дипломатиялық қызметкерлеріне, олардың бірге тұратын отбасы мүшелеріне, шет елдердің дипломатиялық және консулдық шабармандарына, парламент және үкімет делегацияларына және өздерінің жеке басының пайдалануына арналған тауарларды елге әкелуші және елден әкетуші шетелдіктердің кейбір санаттарына беріледі. Бұл адамдардың жеке басылық жолжүктері кеден заңнамасында көзделген жағдайлардан басқа реттерде кеден тексеруінен босатылады; 2) дипломатиялық және консулдық өкілдіктердің бастапқы кезде үй жабдығына қажетті тауарлар әкелетін әкімгерлік-техникалық қызметкерлеріне және олардың бірге тұратын отбасы мүшелеріне (бұл қызметкерлер елде тұрақты тұрмайтын болса) беріледі. Шет мемлекеттермен арнаулы келісім негізінде оларға дипломатиялық қызметкерлер мен адамдардың осындай санаттарына берілетін кеден жеңілдіктері қолданылуы мүмкін. Дереккөздер:
Сабақты етістік

Сабақты етістік — табыс септігіндегі сөзді керек ететін етістік түрі. Табыс септікті тура толықтауышты меңгеру немесе меңгере алмау қасиетіне қарай етістіктер салт және сабақты болып бөлінеді. Салт және сабақтылық категориясы етістіктің грамматикалық семантикасымен байланысты қалыптасқан құбылыс. Оның субъекті мен объектінің грамматикaлық (синтаксистік) қатынасын өзгертіп отыратын ішкі семантикалық мазмұны болады. Мысалы, құданы шақыр, ақиқатын біл, қымызды сапыр. Салт және сабақты етістіктер жіктелімі ежелден қалыптасқан құбылыс. М.Қашқари “Диуани лұғат ат-түрк” сөздігінде бір етістіктің бірде салт, бірде сабақты тұлғада жұмсалуына көптеген деректер келтірген. Мысалы, Ол меңе үстерді — Ол мені жеңуге тырысты. Ол қылмыш ышын үстерді — Ол істеген ісінен тануға тырысты. Мұндай тілдік деректер 11 ғасырда сабақты және салт етістік категорияларының көрініс тапқанын көрсетсе, екінші жағынан, қазіргі тілімізде де бір етістіктің бірде салт, бірде сабақты мәнде қолданылуы кең етек алғанын танытады. Сабақты етістіктер жасауда өзгелік етіс жұрнағы ерекше қызмет атқарады. Қазақ тіліндегі салт етістіктер өзгелік етіс жұрнағы арқылы сабақты етістікке айналады. Мысалы, жеткіз, көндір, қуант, т.б. Дереккөздер:
Қалимолла Бейсеуов

Қалимолла Бейсеуов (1944 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Гродеков ауылы) – техника ғылым докторы (1996), профессор (1992). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Жамбыл технология институтын бітірген (1965). 1965–1978 жылы осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1978–1992 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1992 жылдан осы кафедрада проф. 90-нан аса ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографиясы жарық көрген. 13 авторлық куәліктің иегері. Дереккөздер
Тілеу Айтұлы

Тілеу Айтұлы (1630, қазіргі Ақтөбе облысы – 1684, Сайрам қаласы) — би әрі батыр қолбасшы. Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан. Күлтөбеде Тәукені хан сайлауға, Сұпы Әжіні пір сайлауға қатысқан. Тілеудің Есіркеміс Тілеуұлы, Алдаберді Тілеуұлы, Жолдыаяқ Тілеуұлы, Жақсымбет Тілеуұлы, Мөңке би есімді балалары болған. 1681–1684 жылдары жоңғарлармен болған Сайрам соғысына 17 мың қол жинап, қасына баласы Жолдыаяқ Тілеуұлы, інісі Қалдыбай Қангелдіұлы батырларды ертіп барып, соғысқан. 1684 жылы Сайрам қаласынан қорғаудағы шешуші ұрыста өзі де, баласы Жолдыаяқ та опат болды. Екеуінің сүйегі Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне жерленген. Есімдері кесенедегі ескерткіш-тақтада жазулы. Түркістан қаласында Тілеу, Жолдыаяқ батырлар атындағы көше бар. Кіші жүздегі рулы ел Тілеу есімімен аталады. “Тілеу Қабақ” әні Айттан туған ағайынды Тілеу мен Қабаққа арналған. Тілеудің тікелей ұрпақтары: Қаражігіт молда Бектауұлы, Мырзағұл би Шыманұлы, Достан Тәңірбергенұлы, Сарышолақ шайыр, Сары Батақұлы, Таразы ақын, жазушы Тахауи Ахтанов, саясаткер Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин. Дереккөздер
Құрым

Құрым — иленген жұмсақ тері. Құрым дайындау үшін сиырдың немесе жылқының терісін суға салып тұздап, кептіргеннен кейін 5 — 7 күн ыстайды. Теріні ыстау үшін тереңдігі 1 аршын, диаметрі 3 — 4 аршын шұңқыр қазылады. Шұңқырдың жарты аршындай жерінен көлденең таяқ қойылып, оған пішілген терілер ілінеді. Шұңқыр беті терімен жабылып, пештен құбыр арқылы 7 — 10 күн қатарынан түтін жіберіліп ыстаған соң, маймен сылап жұмсартады. Теріні бояу үшін оны тағы да суға салып жұмсартады. Тері суда жібігеннен кейін киізбен бастырып, жайып тастайды. Кепкен соң қолмен илеп, маймен әбден сылайды. Оны ашыған айранға салып жібіткен соң бояу салынған ыдыста 3 — 4 күн ұстайды. Құрымнан торсықтың түрлерін, сәнді етіктер, мәсі, бүркіттің томағасын дайындаған. Дереккөздер
Сабан

Сабан — дәнді және ірі бұршақты дақылдарды бастырғаннан кейін қалатын құрғақ сабағы. Сабанның химиялық құрамы өсімдіктің түріне, климатқа, топыраққа және жинау тәсіліне, сақталу ұзақтығына, т.б. факторларға байланысты. Барлық өсімдіктердің сабанының құрамында клетчатка (38 — 45%) және де басқа қорытылуы қиын күрделі көмірсулар көп, ал суда еритін көмірсулар жоқтың қасы. 100 кг арпа сабанында 33 азықтық бірлік және 1,3 кг қорытылатын протеин, сәйкесінше сұлы сабанында 31 және 1,7; жаздық бидайдікінде 22 және 1,0; бұршақты дақылдардың сабанында 20 — 38 және 2,2 — 2,8; тарынікінде 40 және 2,3; жүгерінікінде 38 және 1,4 болады. Қорытылуының қиындығына байланысты сабанның барлық түрлерінің жұғымдылығы төмен. Сондықтан оларды балласт азық ретінде құрамында сөлі мол азықтарға қосып береді. Сабанды көбіне малдың астына төсеніш ретінде, топыраққа қосып илеп кірпіш, сылақ қоспасын жасауда, кейде отын ретінде пайдаланады. Дереккөздер:
Кеден мағлұмдамасы

Кеден мағлұмдамасы, кеден декларациясы – мағлұмдаушының кеден шекарасы арқылы өткізілетін тауарлар мен көлік құралдары туралы, олардың кеден режимдері туралы дәл мәліметтерді, кеден мақсаттары үшін қажетті басқа да мәліметтерді белгіленген нысанда мәлімдеуі. Қазақстанда кеден мағлұмдамасы кеден органына тауар берілген күннен бастап 15 күннен аспайтын мерзімде беріледі. Жеке тұлғалар сатуға арналмаған тауарларды, қолжүктер мен бірге алып жүретін жолжүктерді Қазақстанның кеден шекарасынан алып өтуі кезінде тауармен қоса беріледі. Кеден мағлұмдамасын беру кезінде кеден органына қажетті құжаттар бірге ұсынылуға тиіс. Кеден органы кеден мағлұмдамасында және ұсынылған құжаттарда мазмұндалған ақпаратты тексеру мақсатымен қосымша мәлімдемелер сұратуға құқылы. Берілген кеден мағлұмдамасын кеден органы қабылдап алады. Оның қабылданғаны ресімделген сәттен бастап ол заңи мәні бар фактілерді куәландыратын құжатқа айналады. Кеден органының рұқсатымен кеден мағлұмдамасын тексеру басталғанға дейін, не тауарлар мен көлік құралдарын тексеру басталғанға дейін, не кеден органы көрсетілген мәліметтердің рас еместігін анықтағанға дейін бұл мәліметтердің өзгертілуі немесе толықтырылуы мүмкін, ал берілген мағлұмдама алынуы мүмкін. Сыртқы саудада:кеден мағлұмдамасы сыртқы сауда мәмілесіне қатысушының мемлекттік шекара арқылы алып өтетін тауар туралы құқықтық ережелерге сәйкес кеден органдары бекіткен нысанда толтырылған ресми мәлімдемесі. Әкелінетін (әкетілетін) тауарларды мәлімдеу тәртібі сыртқы экономикалық қызметті мемлекетті реттеудің ұлттық ерекшеліктерін ескере отырып‚ баждар мен салықтарды жинау үшін жағдайды қамтамасыз ете отырып белгіленеді. Кеден мағлұмдамасын сыртқы экономикалық операцияларға қатысушылар тұрақты тұратын жерінен‚ заңи мәртебесіне‚ кеден жеңілдіктерін пайдалануына қарамастан шекарадан өткізілетін тауардың әрбір топтамасына толтырады. Онда операциялардың түрі (экспорт‚ импорт)‚ тауардың аты‚ сауда жасаушы ел‚ тауар апарылатын жер, валюта‚ тауардың жалпы нақты құны‚ т.б. көрсетіледі. Ол экспорт пен импортқа салынатын салықтың‚ сыртқы сауда мәмілелері туралы өзара шартқа сәйкес шет елге ақшалай қаражаттың дұрыс аударылуын тексерудің негізгі құжаты болып табылады. Дереккөздер:
Раушангүл Сәйітқызы Илахунова

Раушангүл Сәйітқызы Илахунова (15.11.1922, Алматы облысы, Жаркент ауданы – 25.5.2000, Алматы) – актриса, әнші. Қазақстанның халық әртісі (1966; 1955 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі). Жастайынан ән-биге бейім болып өскен ол 1936 жылы Ұйғыр колхоз-совхоз театрына (Жаркент қаласы) қабылданып, осында 1941 жылға дейін қызмет етті. 1941 жылдан өмірінің соңына дейін Республикалық ұйғыр музыка драма театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры)ның актрисасы болды. Алғаш Д.Асимов пен А.Садыровтың “Анархан” спектаклінде басты рөлді орындады. Одан кейін ойнаған рөлдері қатарында Сәнәм (И.Саттаров пен В.И. Дьяковтың “Ғарип пен Сәнәмінде”), Зухра (С.Абдулланың “Тахир мен Зухрасында”), Гүлшәйім (А.Ашировтың “Мұқамшыларында”), Баян, Қамқа (Ғабит Мүсіреповтың “Қозы Көрпеш – Баян сұлуы” мен “Қыз Жібегінде”), Жәмила (Х.Хамзаның “Бай мен кедейінде”), Парман бибі (С.Ахмадтың “Келіндер көтерілісінде”), Сәния (С.Хуршидтің “Ләйлі мен Мәжнүнінде”), Ана (Ш.Хұсайыновтың “Анамның ақ көйлегінде”; 1977 жылы КСРО халықтары театр өнері мен драматургиясы фестивалінің 2-дәрежелі дипломымен марапатталды), Анна Ильинична (И.Ф. Поповтың “Жанұясында”), Эвриклей (А.Вальехоның “Ашулы Одиссейінде”), Мирандолина (К.Гольдонидің “Қонақ үйдің қожасында”), т.б. бар. Илахунова – сахналық ойынының дәлдігімен, нәзік пластикасымен, шығарм. диапазоны кеңдігімен ерекшеленді. Концерттерге де жиі қатысатын Илахунова репертуарынан ұйғыр, қазақ, орыс, өзбек, қырғыз, т.б. халық композиторларының музыкалық шығармалары мен әндері мол орын алды. Әнші ретінде ол тек біздің елде ғана емес, сонымен қатар шет елдерде: Қытайда, Ресейде, Пәкстанда, Түркияда, Молдовада, Татарстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда да жақсы танылды. Еңбек Қызыл ту, “Құрмет Белгісі” ордендерімен, медальдермен марапатталған. Сілтемелер
Жақан Жамбылұлы Молдабеков

Жақан Жамбылұлы Молдабеков (1943 жылы 6 қараша, Оңтүстік Қазақстан облысы Бәйдібек ауданы Қостұра ауылында туған) – философия ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. ҚР Әлеуметтік ғылымы (1995), Орта Азия және Қазақстандағы Халық медицинасы (2006) академияларының академигі. Мәскеу мемлекеттік университетін (1970) және аспирантурасын (1973) бітірген. ҚазМУ-да (қазіргі Қазақ ұлттық университеті) аға оқытушы, доцент (1973–85), Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1985–95), ҚазМУ-да декан (1995–97) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан осы университеттің мәдени антропология кафедрасының профессор тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 500-ге жуық ғылыми жарияланымның, 15 монография мен оқу-құралдарының авторы. Дереккөздер Сілтемелер [http://kaznu.kz/kz/3100/page Мәдени антропология кафедрасы]
Луганск (айрық)

Луга́нск — топоним: *Луганск — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, округ орталығы. *Луганск — Украинаның шығысында қаласы, Луганск облысының әкімшілік орталығы, Луганск Халық Республикасының астанасы.
Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков

{{Кинематограф { } { } }} Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков (10 наурызда 1945 жылы, Қазақ КСР Алматы облысы Сарқант ауданы, Екіаша ауылы - 17 желтоқсанда 2017 жылы Қазақстан Алматы) — кино және театр актері. Қазақстанның халық әртісі (1993). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1976). Парасат және Құрмет ордендерінің иегері. Өмірбаяны Орта жүз Найман тайпасының Садыр руынан шыққан. * 1969 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік факультетін (педагогы – профессор Х.Бөкеева) бітірген. * Қазақ академиялық драма театрының құрамына қабылданды. ** Оның алғаш ойнаған рөлі – “Қыз Жібек” фильміндегі Төлеген (1970). Бұдан кейін ** “Қыс – мазасыз маусым” ** “Ағам менің” ** “Ерекше күн” ** “Аққулар ұшып келеді” ** “Махаббат жаңғырығы” ** “Ағама арналған қалыңдық” ** “Қараша қаздар қайтқанда” ** “Провинциялық хикая” ** “Алаң шеті” ** “Өрнек”, т.б. фильмдеріне түсті. * Ол театр сахнасында ** Қасым, Құлбек (Ш.Айтматов “Ана - Жер-Ана” мен “Ақ кемесі”) ** Әлібек, Нарша, Абыз (М.Әуезов, “Айман - Шолпан”, “Қарагөз” бен “Еңлік-Кебек”) ** Тәңірберген (Ә.Нұрпейісов, “Қан мен тер”) ** Жан (О.Бөкеев, “Құлыным менің”, Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы, 1976) ** Айдар (Әуезов пен Л.С. Соболев, “Абай”) ** Маздақ (М.Шаханов, “Сенім патшалығы”) ** Орест (Л.Дюрко, “Электра, сүйіктім менің”) ** Флоридор (Ф.Эрве, “Түлкі бикеш”) ** Фархад (Назым Хикмет, “Фархад – Шырын”), т.б. секілді әр алуан рөлдерді орындап, қызғылықты мінез-кейіптер жасады. Марапаттары * 1976 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты * 1982 жылы Қазақ КСРнің еңбек сіңірген артисі * 1993 жылы Қазақстан Республикасының халық артисі * 2001 жылы "ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2008 жылы "Құрмет ордені" * 2015 жылы "ҚР коститутциясына - 20 жыл" мерекелік медалі * 2016 жылы ҚР президентінің жарлығы бойынша "Парасат ордені" мен марапатталды. * 2016 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі. Дереккөздер
Аманқұл Бекенов

Аманқұл Бекенов (16.11.1939 ж.т., Қостанай облысы Жангелдин ауданы) – биология ғылым докторы (1991), профессор (1993). ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1961). 1961 жылдан Зоол. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды, ал 1995 жылдан осы ин-ттың директоры. Негізгі ғыл. еңбектері Қазақстандағы омыртқалы жануарларды (қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер) қорғау мәселелеріне арналған. Бекенов Қазақстанның шөл және шөлейтті аудандарын мекендейтін сүтқоректілердің биол., экол. ерекшеліктерін зерттеп, жойылып бара жатқан омыртқалы жануарларды қорғап қалудың теор. негіздерін ұсынды. Осы сала бойынша республика ғыл. мекемелерінде және жоғары оқу орындарында атқарылып жатқан ғыл.-зерттеулерді үйлестіруге басшылық жасады. Ол Қазақстанда ақбөкенді қорғау және оның санын қалпына келтіру мәселесін зерттеді. Қазақ КСР-інің Мемл. сыйл. лауреаты (1982). Сілтемелер * http://www.nashaagasha.org/tag/amankul-bekenov/ * http://www.eastview.com/russian/books/product.asp?sku894971B&f_locale_CYR&Almaty/Kazakhstan/Kazakh/Russian/ Дереккөздер
Тілеуқабыл құмы

Тілеуқабыл құмы – Зайсан қазаншұңқырының солтүстік-батысында құмды алқап. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Бұқтырма бөгенінің сол жағалауын бойлай 19 км-ге созылып жатыр, ені 10 км шамасында. Ауданы 135 км 2 . Құм төбелердің беткейі түйетайлы келген, салыстырмалы биіктігі 3-7 м. Бетеге, жусан, т.б. өседі. Тұщы грунт сулы қабаты 3 м тереңдікте жатыр. Жыл бойы жайылымға пайдаланылады. Дереккөздер
Кеден тәртіптемесі

Кеден режимі, кеден тәртіптемесі – кеден шекарасы арқылы өткізілетін тауар мен көлік құралдарының мәртебесін айқындайтын ережелердің жиынтығы. Кеден режиміне сәйкес тауарлар мен көлік құралдары кеден шекарасы арқылы өткізіледі, осы тауарлар мен көлік құралдарын пайдалану және билеу жүзеге асырылады. Тауарды алып өтуші адам кез келген уақытта, кез келген кеден режимін таңдауға, не оны сипатына, мөлшеріне, апарылатын еліне немесе тауардың шығарылған еліне қарамастан оны басқа тауарға өзгертуге құқылы. Қазақстанда кедендік реттеу мақсатында кеден режимінің мына түрлері белгіленген:еркін айналыс үшін шығару‚ кері импорт‚ транзит‚ кеден қоймасы‚ бажсыз сауда дүкені‚ кеден аумағында өңдеу‚ кеден бақылауымен өңдеу‚ уақытша әкелім немесе әкетілім‚ еркін кеден аймағы‚ еркін қойма‚ кеден аумағынан тыс жерде өңдеу‚ экспорт‚ кері экспорт‚ жою‚ мемлекеттің пайдасына тауардан бас тарту. Кеден режимінің әрбір түрінің баждар мен салықтар төлеу‚ кеден қоймаларында сақтау шарттары мен мерзімдеріне қатысты өз ерекшеліктері болады. Қазақстан Республикасының кеден заңдарын қолдану мақсатында кедендік режимдердін мынадай түрлері белгіленеді: # тауарларды еркін айналыс үшін шығару; # тауарлардың кері импорты; # кеден қоймасы; # бажсыз сауда дүкені; # тауарларды кедендік аумақта қайта өндеу; # тауарларды еркін айналыс үшін қайта өндеу; # тауарларды кедендік аумақтан тыс жерлерде қайта өндеу; # тауарлар мен көлік кұралдарын уақытша әкелу; # тауарлар мен көлік құралдарын уақытша әкету; # тауарлар экспорты; # тауарлардың кері экспорты; # тауарлар транзиті; # тауарларды жою; # мемлекет пайдасына тауардан бас тарту; # еркін кеден аймағы; # еркін қойма; # арнайы кедендік режим. Дереккөздер
Сабантой

Сабантой — түркі халықтарында (татар, башқұрт, ішінара қазақтарда) тойланатын мейрам. Егін жинау науқанынан кейін күзде өткізіледі. Сабантой мейрамы 20 ғасырдың 90-жылдарынан бастап Татарстан Республикасында мемлекеттік деңгейде аталып өтіледі. Мұнда ұлттық спорт түрлері: күрес, ат жарысы, жаяу жарыс өткізіледі. Ұлттық киімдерін киіп шыққан жастар ана тілінде ән айтып, би билейді. Ұлттық тағамдар әзірленіп, ұмытылып бара жатқан ұлттық дәстүрлерді еске түсіріп, театрлық қойылымдар көрсетеді. Дереккөздер
Амантау тауы

Амантау – Шошқакөл көлінің солтүстігінде 10-15 км жерде орналасқан тау. Географиялық орны Қарағанды облысы, Нұра ауданында. Амантау тауы бірнеше (Жартас, Сақар, Найза) таулардан тұрады. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 7-8 км. Жер бедері Беткейлері тауаралық өзен аңғарларымен тілімденген. Солтүстік беткейінен Ақтасты өзені, оңтүстік беткейінен Соналы өзені және оның көптеген салалары бастау алады. Геологиялық құрылымы Тас көмір жыныстарынан және девон гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында шілік аралас дала өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Судет таулары

СУДЕТ ТАУЛАРЫ (Sudety, Sudeten) – Батыс Еуропаның Польша, Чехия, Германия аумндағы жүйе. Батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км-ге созыла орналасқан жеке жоталардан тұрады. Судет тауларының ең биік бөлігі – Крконоше тауы (1602 м). Негізінен гранит, гнейс, тақтатас, құмтастан тұрады. Судет тауларынан Эльба, Одра, Морава, т.б. өзендер басталады. Климаты қоңыржай, қаңтардың орташа темп-расы 3 – 5С, шілдеде 8 – 12С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 800 – 1400 мм. Тау етегінде емен, шамшат, беткейінде шырша, самырсын ормандары, басында бұта, шалғын өседі. Пайдаланған сілтемелер
Иллювий

Иллювий (латынша: іlluvіes – шайылу, шайылма батпақ) – топырақтың беткі қабатынан (қара шірінді және элювийлік горизонт) жаңбыр және еріген қар суларымен шайылып, сілтісізденіп, одан төмен жатқан горизонтқа (иллювийлік) жиналған органикалық және минералдық заттар. Иллювийлік горизонт деп, әдетте, топырақ бетінен бірнеше ондаған см тереңдікте жататын топырақ горизонтын айтады. Оған жоғарыда орналасқан горизонттардан шайылып келген гумус, карбонат, гипс, т.б. жиналады. Дереккөздер
Кеден ресімдемелері

Кеден ресімдемелері– елдің кеден шекарасы арқылы тауарлар мен көлік құралдарын алып өтетін адамның орындауы қажет рәсімдер.Кеден ресімдемелеріне ветеринарлық, фитосанитарлық, экологиялықбақылаудан және мемлекттік бақылаудың басқа да түрлерінен өту, тауарлар мен көлік құралдарын мағлұмдау және оларды көрсету, кейбір жүк операцияларын жүзеге асыру, кеден мақсаттары үшін қажетті құжаттар мен мәліметтерді ұсыну, кеден бақылауы мен кеден ресімдеуіне байланысты басқа ресімдемелерді орындау жатады. Дереккөздер:
Бағдарламалық басқару

Бағдарламалық басқару — объектінің жұмыс режимін алдын ала берілген бағдарлама бойынша басқару. Технологиялық құрал-жабдықтар мен процестерді Бағдармалық басқару машиналардың, механизмдердің, көліктік құралдардың қозғалысын және технологиялық процестердің физикалық, химиялық параметрлерінің (температура, қысым, т.б.) өзгеруін қамтиды. Дереккөздер
Сабаншы

Сабаншы (Otocolobus manul немесе Felis manul) — жыртқыштар сабының мысықтәрізділер тұқымдасына жататын аң. Қазақстанда Маңғыстауда, Үстіртте, Мұғалжар жотасында, Қаратауда, Тянь-Шаньда, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатайда, Оңтүстік Алтайда, Сарыарқада тараған. Дене мөлшері үй мысығындай, тұрқы 52 — 65 см, салм. 4 — 5 кг. Үлпілдек жүні ашық сұр, қоңырқай түсті, арқасында көлденең жіңішке 6 — 7 қара жолағы болады. Құйрығы келте, арқасындағы 8 қара жолағы анық көрінеді. Құлақ қалқандары өте кішкентай, самайында шоқша сақалы бар. Шөл далада тіршілік етеді. Інін жартас арасына салады, ірі кеміргіштердің індерін де мекендейді. Ақпан — наурыз айларында мауығып, сәуір — мамырда мысықтайды (2 — 8 аралығында). Қорегі — кемірушілер (тоқалтістер, шақылдақтар), торғайтәрізді құстар. Жемін ымыртта, түнде аулайды. Сабаның кәсіптік маңызы шамалы болғанымен ғылыми мәні құнды. Саны өте аз, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Күйі III-ші санат. Барлық таралу аймағында сирек кездесетін түр. Қазақстаннан басқа Ресейдің, Қырғызстанның, Түркменстанның Қызыл кітаптарына енегізілген. Гендік қорын сақтау үшін таксонның маңызы Қазақстан фаунасында туыстың 6 түрінің бірі, ал дүниежүзілік фаунада туыстың 30 түрінің бірі. Таралуы Түрдің ареалы Закавказье, Алдыңғы және Орталық Азияны қамтиды. Қазақстанда сабаншы Маңғышлақ, Үстірт, Қызылқұм, Сарыарқа, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Сауыр, Қалба және Оңтүстік Алтайда таралған. Барлық жерде оқта-текте ғана жолығады. Таралу аймағы қысқаруда. Мекендейтін жерлері Тасты шөлейтті қыраттар, биік тау жоталары, кеміргіштер көп болатын жазық далалар. Саны XX ғ. Ортасына дейін Сарыарқада, шығыс және батыс Жоңғар Алатауында едәуір болды; осы аудандардан дайындау мекемелеріне оншақты оның терісі тапсырылып тұрды. XX ғ. 80-шы жылдары Жоңғар Алатауында сабаншы сирек кездесетін болды. Тек Тентек және Жаланты өзендері мен Сарыбөктер маңында бірең-сараңы ғана кездесті. Басқа аудандарда соңғы отыз жыл ішінде 1 мысық Шелек селосында, біреуі – Қапшағайда, екеуі – Үлкен Бөгеті тауында , бірі – Сөгеті ойпатында кездесті. Бұл мысықтың саны Алтайда, Ресейде, Өзбекстанда да азая түсуде. Негізгі шектеуші факторлар Браконьерлік, іштен өлуі, жұт жылдар, өрттер. Биологиялық ерекшеліктері Отырықшы аң, бірақ қар қалың түскен жылдары қоныстарын ауыстыруы да мүмкін. Өздерінің жатақтарын құздар қуысына салады; суырлардың індерінде пайдаланады. Кешкілік көбіне жемін іздеп шығады. Негізінен, ұсақ кеміргіштермен және шақылдақтармен қоректенеді. Ақпан-наурызда күйлеп, сәуір-мамыр айларында 2-ден 8-ге дейін балаларын туады. Жаулары – қасқыр, түлкі, иттер, ірі жыртқыш құстар. Қолда өсіру Хайуанаттар бағында ұсталады және жақсы көбейеді. Қабылданған қорғау шаралары СИТЕС-тің 2-ші қосымшасына енген. Бірқатар ұлттық партнер мен қорықшаларда қорғалады. Қорғауды керек ететін шаралар Ерекше қорғалатын табиғи территориялар ұйымдастыру, браконьерлермен күресу, өртті болдырмау. Зерттеу үшін ұсыныстар Сабаншының негізгі таралған аудандарын (қыста) және экологиясын зерттеу қажет. Дереккөздер