kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Несториандық

Несториандық , несториан діні — 5 ғасырда Византияда пайда болған христиан дініндегі ағым. Негізін Константинополь патриархы (428–31) Несторий қалаған. Несторианшылдық ағым «адам Құдай» жайлы христиандық ұғымды сынға алды. Несторийдің пікірі бойынша, қасиетті Мария ана адамды туған, кейіннен Иса адамға тән әлсіздікті жеңіп, мессия дәрежесіне жеткен. Нестроианшылдықты жақтаушылар дінбұзарлар ретінде айыпталып, қудаланды. Олар негізінен Иранға, Орта Азияға, Қытайға қашты. Иранда, Иракта, Үндістанда Несторианшылдықты жақтаушылар бар. Дереккөздер Сілтемелер * Христиан діні
Пероксоқышқылдар

Пероксоқышқылдар — сутек пероксидіндегі (Н 2 О 2 ) сутек атомдары қышқылдық қасиеті бар топпен алмасқанда түзілетін қосылыстар. Мысалы, HNO 4 (пероксоазот қышқылы), H 2 SO 5 (пероксомонокүкірт қышқылы), H 2 S 2 O 5 (пероксодикүкірт қышқылы), H 3 PO 5 (пероксомонофосфор қышқылы), т.б. Пероксоқышқылдарға тән қасиет: гидролизденіп сутек пероксиді мен ыдырау нәтижесінде күшті тотықтырғыш оттекті бөліп шығарады. Пероксоқышқылдар органикалық синтезде тотықтырғыш ретінде, мата, целлюлоза-қағаз өнеркәсібінде, медицина мен косметикада, ауыл шаруашылығында, т.б. салаларда қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Михаил Қасымұлы Наурызбаев

Михаил Қасымұлы Наурызбаев (21.5.1942 ж.т.,Алматы қ.) – техникалық ғылым докторы (1992), профессор (1992), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (2000). ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да ғылым-зертттеуш жұмыстарымен айналысты, басшылық қызметтер атқарды (1965–1988). Қазақ химия-технологиялық институтының ректоры (1988–1991) болды. 1993 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі және осы университет жанынан өзі ұйымдастырған Зерттеулер мен сараптаулардың физика-химикалық әдістері ортаның ғылыми жетекшісі (1994, 1995–2000 ж. химикалық факультетінің деканы). «Разработка научных основ химических и электрохимических методов выделения металлов с применением поверхностноактивных веществ» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми-зерттеулерінің бағыты таза металдар мен құймалар алу технологиясына арналған. 5 монография, 60-тан астам авторлық куәлік пен патенттің авторы.Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (2005). . Дереккөздер
Жаншора

Жаншора – Құсмұрын тауының шығысындағы тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қарасу ауданында, Қозыбай ауылының оңтүстік батысында 8 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы – 15,79 км 2 , ұзындығы – 8,2 км, ені – 2,8 км шамасында. Қазаншұңқырда жатқан көлдің жағасы онша тілімделмеген. Суы тұщы, минералдығы 300-400 мг/л, жазда 600-700 мг/л-ге дейін артады. Жаншораға Тімтуір өзeні құяды. Көл суы шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Дереккөздер
Марат Даңғылұлы Ілиясов

Марат Даңғылұлы Ильясов ("1959 жылы Жамбыл облысы Шу ауданы Балуан Шолақ ауылы нда туған") – Композитор-Әнші, Професор, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі, Кавалер ордена «ҚҰРМЕТ» РК, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының лауреаты, Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты, Халықаралық Республикалық композиторлар конкурстарының лауреаты, Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан авторлар қоғамы басқармасының мүшесі. Өмірбаяны Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. * Өнер институты (Композитор-Әнші) Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы. * «Мемлекеттік басқару» мамандығы бойынша. Біліктілігі: мемлекеттік қызмет менеджері. * Еңбек жолын Қазақ теледидарында редактор болудан бастаған. * Қазақ радиостудиясының директоры ретінде жалғастырды. Шығармашылығы М.Ильясов ең алғашқы әнін Мұзафар Әлімбаевтың «Айнұр құсты аяйды» деген өлеңіне 11 жасында шығарды. Мұнан кейін балалық шақтың әсерінен туындаған: * «Кең мекенім» * «Құстар келді» * «Егеменді елім-ай» * «Ана тіл - Дана тіл» * «Шілде» * «Кел көктемім» атты әндерін дүниеге келтірді. Лирикалық сазды әуендер санатына жататын: * «Мен саған өкпелемеймін» * «Құштарым сен» * «Сүйіктім» * «Арманға бірге барайық» * «Аққуымды аяла» * «Сені ойладым» * «Мерекем сен» * «Бір өкініш, бір үміт» * «Қимас қалқам» * «Ақ ботам» * «Алтынай» * «Сұлуым» * «Сезім» * «Казақы дастарқаным» * «Мен - қазақпын» * «Анама» * «Әкеме» сияқты әндері М.Ильясовті кең танымал композитор санатына жеткізді. * «Ерлікке ескерткіш» * «Балуан Шолақ туралы терме - толғауы» сазгердің философиялық, азаматтық үлгіге кеңінен құлаш сермегендігін көрсетеді. Кітаптары мен әндер жинағы * 1988 ж. «Мерекем сен» деген атпен әндер жинағы мен жеке күйтабағы шыкты. * 1990 ж. «Өнер» баспасынан «Аққуыңды аяла» атты әндер жинағы жарық көрді. * 1994 ж. «Марат Ильясовтын әндері». * 1996 ж. «Марат Ильясовтын әндері». * 2000 ж. «Сұлуым» әндер жинағы. * 2002 ж. «Алтынай» әндер жинағы. * 2011 ж. «Достарым» әндер жинағы. Дереккөздер
Төрехан

Төрехан – батырлық дастан. Шығарманың екі нұсқасы бар. I-нұсқа Халық ақыны Нұрпейіс Байғанин жырлаған нұсқа 1940 жылы жазылып алынған. Көлемі 1050 жол. II-нұсқа Екінші нұсқаны атыраулық Б.Сариманов ел аузынан жинап, қағазға түсіріп, 1941 жылы Тіл және әдебиет институты қорына тапсырған. Көлемі шағын бұл нұсқа 500 жолдан тұрады. Сипаттама Дастанда Төрехан батырдың әділдік іздеу жолындағы ерлік істері, сыртқы жаумен күресі баяндалған. Жыр нұсқаларының тілі көркем, сюжеті тартымды. Екі нұсқаның жалпы сарыны ұқсас болғанымен ішкі сюжеттік құрылымы, оқиға барысы жағынан айырмашылықтар кездеседі. Көлемі шағын нұсқада сыртқы жаумен соғысудан гөрі аға мен іні арасындағы алауыздық тақырыбы бой көтерген, әділ ханды көксеген халық арманы ертегілік қиялмен астасқан. Ал Нұрпейіс ақын нұсқасында соғыс сарындары көп ұшырасады, мұнда бас кейіпкер өз басына төнген қауіп-қатерді жақын достары арқылы білсе, екінші нұсқада түс жору арқылы алдын ала сезеді. Нұрпейіс нұсқасында Төреханның соғысатын жауы түрікпен деп нақты көрсетіліп, Қараман батырмен суреттелсе, келесі нұсқада ұлты белгісіз жау жағы Төреханның пікірлерінен қорқып соғыспайды. Алғашқы нұсқада Төреханды халық хан сайласа, екінші нұсқада батыр жауды жеңгеннен кейін барып хандық таққа отырады. Дастан Байғанин жинақтарында (1945, 1956), “Батырлар жырында” (1961, 2-том) жарық көрген, Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы. Дереккөздер
Ядролық күш қондырғысы

Ядролық күш қондырғысы– ядроның (мысалы, уран изотопының) түрлену энергиясы негізінде жұмыс істейтін күш қондырғысы. Кемелденген ядролық күш қондырғысының п. ә. коэффициенті 40%-ға жетеді. ядролық реакторы бар ядролық күш қондырғысы теңіз кемелерінде (мұз жарғыш кемелерде, сүңгуір қайықтарда) және атом электр стансаларында пайдаланылады; қ. Атом электр стансасы, Кеме. Дереккөздер:
Өнім

Өнім — белгілі бір уақыт аралығында дүние жүзінде, елде, кәсіпорында, тағы басқа өндірілген өнімдердің бүкіл көлемі; ғылыми-техникалық талдамаларды, өндірістік-техникалық мақсаттағы өнімдерді, халық тұтынатын тауарларды, құрылыс нысандарын, жұмыстарды, қызметтерді қоса қоғамдық және жеке бастың қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған еңбек қызметінің нәтижесі; кәсіпорында дайындалған өнім. Еңбек нәтижелері заттандырылған (шикізат, материалдар, тамақ, химия өнімдері, техикалық қондырғылар мен олардың бөлшектері) және заттандырылмаған (энергия, ақпарат, көрсетілетін қызметтің кейбір түрлері) болуы мүмкін. Өнім даралай, салмақ, ұзындық, бет, көлем өлшемдері және бұйымдардың немесе материалдың, металл балқымасының топтамасы, сұйық немесе сусымалы заттың белгілі бір сыйымдылығы (контейнер, цистерна, бөшке, қап) есебімен есептеледі. Өнім тұтыну құнымен – белгілі бір тиімділікті қанағаттандыра алуымен және құнмен – оны дайындауға жұмсалған қоғамдық еңбекпен сипатталады. Осыған байланысты оны есепке алу мен жоспарлау заттай тұлғада ғана емес, ақшалай тұлғада да жүргізіледі. Өнімге заттай (машина, жабдық, аяқ киім, т.б.) және өнеркәсіптік сипаттағы жұмыстарға (жөндеу жұмыстары, сақтау, буып-түю, тасымалдау, т.б.), негізгі және жанама өнім түрлеріне бөлінеді. Аяқталған жұмыстар кешені, құрылыс нысаны да Өнім деп ұғынылады. Негізгі түріне өндірістің жалпы көлеміндегі үлес салмағы көп және кәсіпорын дайындауға бағдарланған Өнім жатады. Жанама түріне негізгі Өніммен қатар бірыңғай технологиялық үдеріс барысында жасалатын Өнім(мысалы, мақта тазарту, май шайқау зауыттарындағы қалдықтар, астық өндірісіндегі сабан, т.б.) жатады. Өнім шаруашылық салаларына қарай: өнеркәсіп, құрылыс, көлік, байланыс, сауда, қоғамдық тамақтандыру, мал ш., өсімдік ш. Ө-деріне ажыратылады. 2) Адам еңбегінің заттанған немесе бейматериалдық нәтижесі (зат, ғылыми ашылым, идея), яғни адам еңбегінің, шаруашылық қызметтің заттай нысанда немесе нәтижесі материалдық-заттай нысанда (материалдық өнім), рухани нысанда не бейматериалдық-зияткерлік, рухани, ақпараттық нысанда (зияткерлік өнім, ғылыми ашылым, идея) не орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтер түрінде бейнеленген нәтижесі. Өнімнің өзіндік құны Өнімнің өзіндік құны — тұтынылған өндіріс құрал-жабдықтары мен пайдаланылған материалдарға және еңбек ақыға жұмсалған ақша түрінде көрсетілген шығындар. Дереккөздер
Жорға жарыс

Жорға жарыс, жорға салу – жорға мінген шабандоздар жарысы; ұлттық ат спорты түрлерінің бірі. Жақсы жорғалар жарыс кезінде ешқашан да шоқыраққа, желіске не шабысқа көшпейді. Жорға жарысы спортының да өзіне тән ерекшелігі бар. Жорға өзінің жұмсақ та тайпалма жүрісімен көзге түседі. Жорға оң жақтағы алдыңғы аяғы мен оң жақтағы артқы аяғын, сол жақтағы артқы аяғымен, сол жаңтағы аяңтарын бір мезгілде алады. Жарыс кезінде нағыз жорғалар жорғасынан танбайды. Ондай жорғаларды су жорға дейді. Өйткені ондай жорғалармен алып жүрген су шайқалмайды да, төгілмейді. Ондай жорғалар жарыс кезінде басынан аяғына дейін жорғасынан бір танбайды. Егерде жорға жарысына қосқан жорға жорғасынан жаңылып, шоқырақтап шабатын болса, оны жарысқа қосушы иесіне айып салынады. Ал ол тәртіпті төртке дейін бұзатын болса, онда жарыстан шығарылып тасталатын болады. Жорға жарысы тек қысқа, жол ыңғайына қарай 2—3 шақырым аралықта өткізіледі. Мұның өзі аттың шаршап, жорғадан шабысқа түспеуі үшін қолданатын тәртіп екені түсінікті. Жарысқа түсетін аттар — көбінесе жол жорғалар мен шаппа жорғалар болады. Жорға аттарды мұқият іріктеп, саралап алу қажет. Жорға түрін араластырмау — басты шарт. Жарысқа қолданылып жүрген қазіргі тәртіп бойынша жорға жарыстарына әйелдер мен қыздар да қатынаса алады. Жорға жарысы, сөз жоқ, спорттың пайдалы түрі, спортшының күші мен моральдық сапасын жетілдіреді және жалпы спортқа оның ішінде ат спортына сүйіспеншілігін арттырады. Оның тағы бір бағалылығы — қазақ әйелдері мен қыздарының арасында физкультура мен спортты дамыта түсетіндігінде. Тағы қараңыз * Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі Дереккөздер
Ермек Мырзақұлов

Ермек Мырзақұлов (11.6.1946, Сарыағаш ауданы Коммуна ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР депутаты (1985). 1962 жылы Келес ауданы Абай ауылындағы «Ленин жолы» атындағы мектепті бітірген соң, Коммуна кеңшарында механизатор болып жұмыс істеді. 1965–68 жылдары Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткен соң, еңбек жолын туған ауылында жалғастырды. 1969–74 жылдары Коммуна кеңшарында механизатор, 1975 жылдан Сарыағаш ауданы Қ.Қонысбаев атындағы кеңшардың ғ4 бригадасында бригадир болып істеді. 1979–89 жылдары Келес ауданы Кеңесінің депутаты, 1978–85 жылдары облыстық партия комитетінің мүшесі болды. Сарыағаш ауылының құрметті азаматы (2004), «Еңбек даңқы» (1981), «Құрмет» (2001) ордендері мен «Тылға 50 жыл» медалінің иегері. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1985). Дереккөздер
Қуатамлонмұнай

Қуатамлонмұнай – мұнай-газ өнеркәсібінің бірлескен кәсіпорны, ЖШС «Қуат» холдингілік компаниясы мен ағылшынның «Амлон Тройдинг ЛТД» компаниясының бірлесуі негізінде Қызылордада 1994 жылы құрылған. Мұнай мен газды өндіру, барлау, тасымалдау, сыртқа шығару және өткізу ісімен айналысады. Сілтемелер Қазақ Энциклопедиясы III том 12 тарау
Перуза Бекетқызы Өтемісова

{{Тұлға } { } }} Перуза Өтемісова Бекетқызы (1931 жылы, Бірлік ауылы, Отырар ауданы) – ауыл шаруашылығы саласындағы маман, Еңбек Даңқы орденінің толық иегері. Өмірбаяны Еңбек жолын Мақтaарал ауданында бастаған. 1965 жылдан Шардара ауданы Восход кеңшарының ауыл шаруашылық саласында еңбек етті. Күріш өсірудегі ерен еңбегі үшін 3, 2, 1-дәрежелі «Еңбек даңқы» (1975, 1976, 1990), «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Қазақстан Компартиясы XІІІ, XІV cъездерінің делегаты, ОК-нің мүшесі болған. «Күміс алқа» белгісінің иегері. Шардара ауданының құрметті азаматы. «Перуза Өтемісова» ЖСШ-нің төрайымы. Дереккөздер
Ядролық күштер

Ядролық күштер , атом ядросын құрайтын нуклондардың арасына әсер ететін және ядроның құрылысы мен қасиеттерін (электрмагниттік күштермен бірге) анықтайды. Ядролық күштердің басқа күштерден (мысалы, гравитациялық және электр-магниттік күштер) өзгеше қасиеттері бар. Оларды қысқаша айтсақ төмендегідей: 1) ядродағы нуклондар арасында әсер ететін күштің шамасы атомның электрондық қабықтарында әсер ететін күштің шамасынан әлдеқайда артық. Сондықтан да нуклонды атом ядросынан сыртқа қарай бөлініп шығару үшін млн-даған эВ-қа тең энергия жұмсалуы керек. 2) Ядролық күштер электр-магниттік және гравитациялық күштерге қарағанда өте қысқа қашықтыққа әсер ететін күш болып есептеледі. Егер екі нуклонның арасындағы қашықтық 10–13 см-ден асса, онда ядролық күштердің шамасы нөлге дейін кемиді. Нуклондар арасындағы қашықтық артқан жағдайда, Ядролық күштердің шамасы кеми бастайды. Ядролық күштердің кенет кеми бастайтын қашықтығын ядролық күштердің әсер ету радиусы (r0~2–3 10–13 см) деп атайды. 3) Ядродағы нуклондар өзіне жақын орналасқан нуклондармен ғана әсерлеседі. Ядролық заттың тығыздығы әр түрлі ядрода да шамамен бірдей. 4) Нуклондар арасындағы өзара әсер күші қашықтыққа ғана байланысты емес, сонымен бірге нуклондар спиндерінің бағдарлануына да байланысты. 5) Ядролық күштердің шамасы өзара әсерлесетін нуклондардың электр зарядына тәуелді емес. Ядролық күштердің дәйекті теориясы әзірше жасалып біткен жоқ. Алайда тәжірибелер ядродағы нуклондардың өзара әсерлері пиондар алмасу арқылы жүзеге асатынын дәлелдейді. Пайдаланылған әдебиеттер:
Қосын

Қосын – көшпелі халықтарда соғыс кезінде жеке рудың немесе оның құрамдық бөліктерінің шығаратын әскери жасағы. Қосын сөзінің мағыналары Көптеген зерттеушілер қосын сөзінің мынадай мағынасын атап көрсетеді: 1) әскер, армия. 2) жорықтағы әскер, отряд. 3) белгілі бір әкімшілік-территориялық бөліктен жиналатын әскер. Көшпелілер әскерінде қосын тактикалық маңызы бар ең кіші әскери бірлік болды. Жеке жауынгерлік құрамының саны жағынан 100-ден 1000 дейінгі жауынгерлерден тұрды. Қосын әдетте басқа үлкен әскери құраманың (мысалы, қолдың) құрамына да кірді және ұрыс даласында кішкентай тактикалық тапсырмаларды өз бетімен орындауға мүмкіншілігі бар жеке әскери құрылым ретінде де қолданылды. Қосынның әскербасылары оның сандық құрамына сәйкес «жүзбасы» немесе «мыңбасы» болды. Қосын атауы қазақ тілінде әскердің жорықтағы лагерін де мағыналайды. Моңғолша мағынасы Моңғолдарда бұрын қосын (хошун, кошун) атауымен мыңға дейін жететін әскер жасағын және осындай мөлшерде әскер жасағын шығаратын әскери-әкімшілік бірлігін атаған. Сондықтан кейбір тілшілер қосын атауын моңғол сөзі деп санайды. Моңғол тілінде қосын дайчид, цэрэг, моңғолша цэрэг (шерік) әскер мағынасында кездеседі. Бұл сөз түркі тілдес халықтардың көпшілігінің сөздік қорында бар: қазақ, қарақалпақ тілдерінде қосын, өзбек, тәжік, парсы тілдерінде кушин, қырғыз, осман түріктері тілдерінде кошуун формасында «армия, әскер» ұғымын білдіреді. Яғни, қосын атауы «қосынды» сөзі сияқты «қос» түбірінен туындаған, бірнеше жауынгердің қосылуынан құрылған әскери жасақ деген сөз. Дереккөздер Әдебиеттер * Советская историческая энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1973-1982; * Военный энциклопедический словарь. М.: Военное издательство, 1983; * Алланиязов Т.К. Очерки военного дела кочевников Казахстана. Алматы: Фонд «XXI век», 1996; * ҚТТС. Алматы: Дайк-Пресс, 2008; * Қарағұлова Б. Тарихи жырлар лексикасы. Алматы, 2000.
Сараджа қойы

Сараджа қойы— ұяң жүнді, құйрықты қой тұқымы. Жергілікті құйрықты қойды ұзақ сұрыптау нәтижесінде Түрікменстанда шығарылған. Мары қ. маңындағы Сары-Джа а-ның құрметіне аталған. 20 ғ-дың 2-жартысында еттілік қасиетін жақсарту үшін дегерес қойымен будандастырылды. Сараджа қойының дене бітімі мықты, омырауы кең, сүйегі ірі, етті. Жайылымда қысы-жазы бағуға бейімделген. Қошқары 90 — 100 кг, саулығы 50 — 75 кг, 5 айлық еркек тоқтысы 35 — 37 кг, ұрғашы тоқтысы 26 — 32 кг салмақ тартады. Бордақыланған ісектерінің ет түсімі 60%-ға, құйрық майы 6 — 7 кг-ға дейін жетеді. Басқа ұяң жүнді қой тұқымдарына қарағанда Сараджа қойының жүнінің сапасы жоғары, түсі ақ, 75%-ы түбіт (ұзындығы 12 — 19 см, жіңішкелігі 19 мкм), қылшығы аз, майда. Сараджа қойының жүнінен тоқылған кілем жоғары бағаланады. Қошқарынан 3,7 — 4,5, саулығынан 3,5 — 3 кг жүн қырқылады, таза жүн түсімі 50 — 60%. Сараджа қойының қошқарларын қылшық жүнді құйрықты қойлардың жүнінің сапасын жақсарту үшін пайдаланады. Бұл тұқымды будандастыруға пайдалану арқылы Тәжікстанда тәжік қойы, Қазақстанда Ақтөбе мен Қарағанды облыстарында өсірілетін қазақтың ұяң жүнді құйрықты қойы шығарылды. Дереккөздер
Зұлпыхар Мырзалиев

Зұлпыхар Мырзалиев (1902, Сарыағаш ауданы Дарбаза ауылы – 1979) – Социалистік Еңбек Ері (1949), шопан. Ұлы Отан соғысына қатысқан (1942–45). 1930–42 жылдары Қабыланбек, Дарбаза кеңшарында шопан, 1946–62 жылдары Сырдария, Дарбаза кеңшарларында шопан, аға шопан болды. Ол төл алу мен қаракөл елтірісін өндіруде айрықша жоғары көрсеткіштерге жетті. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумы 1949 жылы 3 желтоқсандағы жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағын берді. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ландшафт геохимиясы

Ландшафт геохимиясы — географиялық ландшафтарда химиялық элементтердің химиялық құрамын және миграциясын (көшуін) зерттейтін геохимия мен физикалық географияның бөлімі. 20-ғасырдың 40-жылдарында пайда болған. Ол ландшафттағы химиялық элементтердің көшуін, жиылуын зерттегенде геохимияның, әсіресе, биогеохимияның тәсілдерін қолданады. Жеке ғылыми бағыт ретінде Ландшафт геохимисының негізін қалаған орыс ғалымы — Б.Б. Полынов. Геохимиялық тұрғыдан қарағанда ландшафт — атмосферадағы, гидросферадағы, литосферадағы химиялық элементтердің күн энергиясы әсерімен алмасып отыратын жер бетінің бір бөлігі. Жердің терең қабаттарымен салыстырғанда ландшафтта қысым мен температура төмен болғанымен, атомдардың алмасуы көп түрлі әрі жылдам болады. Ландшафттағы химиялық элементтер миграциясының химиялық құрамын, зандылықтарын зерттейтін геохимияның тарауы Ландшафт геохимиясының негізгі бағыттары # Ландшафттың жалпы геохимиясы; # геохимиялық ландшафттар географиясы және олардың әрқайсысының геохимиясы; # геохимиялық ландшафтардың кеңістіктегі қалыптасу заңдылықтары, оларды аудандарға бөлу қағидалары мен картаға түсіру; # Ландшафт геохимиясыныңның әр геологиялық кезеңдерге байланысты тарихи ерекшеліктері; # ландшафтағы жеке элементтердің геохимиясы, олардың алмасуындағы заңдылықтар мен ерекшеліктер. Тарихи Ландшафт геохимиясы өткен геологиялық дәуірлер ландшафтары геохимиясының ерекшеліктерін зерттейді. Ландшафт геохимиясының осы тарихи қағидасы кен байлықтарын іздеуге пайдаланылады. Дереккөздер
Өтеп Туғанбайұлы Батырбек

Өтеп Батырбек Туғанбайұлы (19.10.1946, Түлкібас ауданы Жиынбай ауыл – 3.4.1992) — суретші. 1966 – 71 ж. Алматы көркемсурет учелищесінде оқып жүріп Львов мемлекеттік қолданбалы өнер институтына ауысып, оны үздік бітіріп шыққан. 1974 жылдан КСРО Суретшілер одағының мүшесі. 1971 – 74 ж. Ә.Қастеев атындағы Шымкент көркемсурет училищесінің және М.Әуезов атындағы институттың көркемсурет-графика факултеті н де оқытушы болды. 1974 жылдан облысы суретшілер қорында қызмет атқарды. Өтеп Батырбек Туғанбайұлы – Қазақстандағы қолданбалы өнер саласын, соның ішінде тоқыма саласын (гобелен) енгізген кәсіпқой суретші. Оның «Түркі эпосы», «Бозторғай», «Той» деген туындылары Халықар. көрмелерде жоғары бағаланып, түрлі дипломдармен марапатталған. Бұл туындылар Астана қаласындағы Президент резиденциясына ілінген. Басқа да жұртқа танымал «Отбасы», «Шілде», «Өмір өрнегі», «Атамекен», «Өскен өңір», «Өркендер», «Біржан – Сара», т.б. көптеген туындылары бар. Олардың бірқатары гобелен, батик, текемет пен сырмақ түрінде орындалған. Шығармаларының алтын арқауы – туған жерге деген сүйіспеншілік. 1997 ж. Шымкент қаласының орталығы кө¬шелерінің біріне суретшінің есімі берілді. 1994 жылдан бері облысы Өтеп Батырбек Туғанбайұлы атындағы қайырымдылық қор жұмыс істейді. Қордың басты мақсаты – талантты жас суретшілердің өнер туындыларын жарыққа шығару, ұлттық қолданбалы өнер саласын дамытуды насихаттау. Шымкент қаласында Өтеп Батырбек Туғанбайұлының атындағы дарынды балаларға арналған орта мектеп бар. Суретші туындыларының барлығы дерлік авторлық құқықпен қорғалған. Дереккөздер
Социологиялық демография

Социалогиялық демография, әлеуметтік демография – социология мен демографияның тоғысқан жерінде қалыптасатын, демографиялық және әлеуметтік үдерістердің бір-біріне ықпалын зерделейтін ғылыми пән. Социалогиялық демография негізінен шағын ауқымды отбасының құрылымын, туыстық қатынастарды, жеке адамды қарастырады. Тиісінше социологиялық демографияда әлеуметтік нормаларды, демография үдерістері мен оның факторларын зерттеуге баса назар аударылады. Социологиялық демографияда социологиялық және әлеуметтік-психологиялық әдістемелер (сұхбаттар, сынақтамалар) маңызды орын алады. Дереккөздер
Ысты (бекініс)

Ысты – ортағасырлық бекініс, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Тұрар Рысқұлов ауданы, Сөгеті ауданының аумағында орналасқан. Сипаты Алғаш рет 1936 жылы КСРО ҒА Қазақстан филиалы мен материалдық мәдениет тарихы институты жасақтаған Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тауып, зерттеген. 1977 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.П. Попов) қайта зерттеу жұмыстарын жүргізді. Жобасы шаршылы келген, жан-жағы 70 м, екі бөліктен (қабаттан) тұратын, биіктігі 1 м төбе. Үстінен жинастырылған материалдар: шарықта жасалған, ақ ангобпен көмкерілген қыш ыдыстар сынықтары. Сондай-ақ, көлемі 40×40×7 см күйдірілген кірпіш табылған. Алынған материалдарға қарағанда Ысты бекінісін тұрғындары VIII-XII ғасырларда мекендеген. Дереккөздер
Өсек сұлтан

Өсек, Өсеке cұлтан (туған-өлген жылы белгісіз) – сұлтан, тарихи деректерде аты жиі кездесетін қазақ билеушілерінің бірі. Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі Жәнібек ханның сегізінші ұлы. 16 ғасырдың бас кезінде беделді сұлтан ретінде ресми деректерде аты жиі кездеседі. Өмірі туралы деректер жоққа жақын. Қадырғали Жалайыридың айтуынша Өсек Сұлтанның ұлы Болат сұлтан, “олардың руына да хандық билік бұйырмаған”. Болат сұлтан өзінің ұлдарымен бірге ноғайлармен болған соғыста қаза тапқан. Кейінгі деректерде Өсек сұлтанның бір ұлы – Бөлекей сұлтан (Левшин, 1832) жөнінде мәліметтер бар. Дереккөздер
Рақымжан Қажыкеұлы Наурызбаев

Рақымжан Қажыкеұлы Наурызбаев (1955 ж.т., Алматы облысы Кербұлақ ауданы Шұбар а.) – техникалық ғылым докторы (1994), профессор (1996). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1978, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Осы оқу орнында оқытушы, деканның орынбасары, декан (1978–1996), ғылыми-өндірістік кешен жетекшісі (1996–1997) болды. 1997 жылдан Қазақ экономикалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 1993 ж. «Анализ, синтез и разработка самоустанавливающихся шарнирностержневых механизмов с гибкими звеньями» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 300-ден астам ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер
Постиндустриалды қоғам

Постиндустриалды қоғам — қоғамның даму сатысы. Постиндустриалды қоғам теориясының негізін қалаған Д.Белл, Д.Рисман, А.Тоффлер, З.Бжезинский, Дж.Гэлбрейт, т.б. Постиндустриалды қоғам термині АҚШ-та 20 ғ-дың 50 — 60-жылдары ғылыми айналымға еніп, 60-жылдардың аяғынан теориясы ғылыми негізделген, жаңа мазмұнға ие болды. Оның айрықша белгілері: шығармашылық, интеллектуалдық еңбектің жаппай таралуы, ғылыми білім мен ақпарат көлемінің сапалы түрде артуы, байланыс құралдарының, ғылым, білім беру, мәдениет салаларының дамуы, т.б. 70 — 80-жылдары постиндустриалды қоғам тұжырымдамасы қазіргі заманғы ақпараттық технологиялардың әлеуметке (социумға) ықпалын сипаттауға тиіс футурологиялық және социологиялық теория ретінде дамыды. Америкалық социолог Д.Белл постиндустриалды қоғамды анықтайтын келесі факторларды атап көрсетті: 1) өндірістегі өзгерістің негізіне айналатын теориялық білімнің орталықтандырылуы; 2) экономиялық, инженерлік, әлеуметтік мәселелерді шешу үшін жаңа интеллектуалдық технологияның пайда болуы; 3) білім, ақпарат таратушы әлеуметтік топтың қалыптасуы; 4) билік қатынастарының өзгеруі: индустриалдыққа дейінгі қоғамда — аристократия, индустриалдық қоғамда — демократия, постиндустриалды қоғамда — меритократия. Постиндустриалды қоғам қала тұрғындары 70 — 85%-ға жеткенде басталады. Онда аграрлық және индустриалдық тіршілік екінші кезекке өтеді. Ескі индустриализмнің орнына үстеме, еселі индустриализмнің келуі жаңа жаппай тұтыну мәдениетін өмірге әкеледі. Постиндустриалды қоғамның негізгі жетістігі — демократиялық процестердің, азаматтық қоғам құндылықтары рөлінің артуы, жұртшылықтың әлеуметтік-экономиялық жағдайының жақсарып, тұрмыс деңгейінің өсуі. Алайда постиндустриалды қоғамда ұлт тілін, төл мәдениет пен өнерді сақтау аса қиын болмақ. Бұл қоғамда барлық тауқыметтер өзінен-өзі шешіледі деген болжам негізсіз. Белл постиндустриалды қоғамның қалыптасуын компьютер негізгі рөл атқаратын ақпарат пен білім саласындағы революциямен байланыстырады. Оның пікірінше, компьютер технологиялық революцияның символы әрі материалдық тасымалдаушысы, компьютер қоғамды түбегейлі өзгеріске әкеледі. Сөйтіп, жаңа қоғамда ақпарат және оны пайдалану мен тарату үшін техникалық базаны қамтамасыз ететін электронды құралдар негізгі рөл атқармақаласы Осыған орай постиндустриалды қоғам ұғымымен үндес “ақпараттық қоғам” термині кеңінен қолданыс тапты. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы uk:Концепція постіндустріального суспільства#Постіндустріальне суспільство
Тасқала су құбыры

Тасқала Су Құбыры - Батыс Қазақстан облысының Зеленов, Ақжайық, Тасқала аудандары жерін қамтиды. Жүйе Балған жер асты суы көзінен басталады. Мұнда 12 ұңғыма су шығарады. Жалпы ұзындығы 538,8 км. Құбыр суы 988 мың га егістікті суарады және 43 елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз етеді. Тәулігіне 14,3 мың м 3 су береді. Дереккөздер
Сахи Өтетілеуов

Сахи Өтетілеуов (1930 ж.туған, Қызылқұм ауданы Ақынтоғай ауылы ) – Социалистік еңбек ері (22.3. 1966). 1945 жылдан Қызылқұм ауданының Шәуілдір кеңшарында аға шопан болып істеді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Дереккөздер
Қуықкескен

Қуықкескен – ортағасырлық қала. Орналасқан жері Жаңадария өзенінің кеуіп кеткен сағасының оң жағында, Қызылорда қаласынан батысқа қарай 115 км жерде орналасқан. Сипаты Қала туралы алғашқы деректер VI-VIII ғасырлардағы Қытай, Византия саяхатшыларының жазбаларында кездеседі. Қаланы 1946 жылы КСРО Ғылым академиясының Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген. Ауданы 19,5х17 м, тік төртбұрышты алаң, «Т» пішіндес үй ауласы, т.б. құрылыс іздері сақталған. Мұндағы құрылыс орындары байырғы адамдардың отырықшылық мәдениетінен мағлұмат береді. Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде тұрмысқа қажетті бұйымдар (құмыра, саптаяқ, тостаған, табақша, т.б. ыдыс сынықтары), ою-өрнек салынған ағаш, сүйек және металл заттар табылған. Дереккөздер
Октан саны

Октан саны – карбюраторлық іштен жану қозғалтқыштарында жанармайлардың детонацияға төзімділігін сипаттайтын шартты көрсеткіш. Октан санын анықтау үшін тексерілетін жанармай оның эталонды үлгісімен салыстырылады. Эталон ретінде детонацияға төзімді изооктан (төзімділік шкаласы бойынша октан саны 100) мен детонацияға оңай ұшырайтын н-гептан (төзімділік шкаласы бойынша октан саны 0) пайдаланылады. Жанармайдың октан саны осы екеуінің қоспасындағы изооктанның %-дық мөлшеріне тең (мысалы, АИ-93-те 93% изооктан бар). Октан санын арттыру үшін бензинге антидетонаторлар қосады. .]] Ішкі сілтемелер * Денотация * Жанармай Октандар санынын түрлі жанармай мен көмірсутектерде кездесуі Дереккөздер
Жаһанша Мырзаұлы

Жаһанша Мырзаұлы (25.10.1935 жылы туған, Отырар ауданы Еңбекші ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1991). ҚазМУ-дің қазіргі (ҚазҰУ) физика және математика факультетін бітірген (1957). 1957–59 жылдары Шымкент педагогикалық институтында жұмыс істеді. 1959–62 жылдары Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) университетінің аспирантурасында профессор В.А. Плисстің жетекшілігімен тербелістер теориясы бойынша ғылыми ізденіс жұмыстарын жүргізді. 1962–81 жылдары Қазақ КСР ғылым академиясының математика және механика институтында ғылыми қызметкер. 1981 жылдан ҚазМУ-де доцент, кафедра меңгерушісі, кафедра профессоры. 1991 жылы Украина ғылым академиясының Математика институтының арнаулы кеңесінде докторлық диссертация қорғады. 100-ден аса ғылыми мақалалардың, екі оқу құралының авторы. Халықаралық биографиялық орталықтың (Кембридж, 2001) дипломымен және медалімен марапатталған. Дереккөздер Cілтемелер *Физика *Математика *Кембридж
Ландшафт құраушылары

Ландшафт құраушылар, географиялық құраушылар (компоненттер) — географиялық қабық пен кешенді құраушы жеке бөліктер. Оған тау жыныстары, жер бедерінің түрі, жер бетіндегі және астындағы сулар, ауа массалары, өсімдік және топырақ жамылғысы, жануарлар дүниесі жатады. Физикалық географияның арнаулы салалары (геоморфология, гидрология, метеорология, геоботаника, зоогеография, т.б.) Ландшафт құраушыларды жеке-жеке зерттейді.
Ізбасар Өтешұлы

Ізбасар Өтешұлы (15.1. 1937 ж.туған, Қазығұрт ауданы Жаңабазар ауылы ) – дирижер, Қазақстан Республикасы еңбек сіңірген қайраткері (1980), профессоры. 1958 ж. Мәскеуде өткен Қазақстан мәдениетінің онкүндігіне қатысқан. 1958 – 64 ж. Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның хор дирижері факултетін бітіріп, Қазақтың мемлекеттік ән-би ансамблінде бас хормейстер-дирижер қызметін атқарды. 1970 – 72 ж. Мәскеуде мамандығы бойынша білімін көтерді. 1972 – 81 ж. ән-би ансамблінде бас дирижер болды. 1981 – 2004 ж. К.Байсейітова атындағы арнайы республикалық. музыка мектебінің директоры, П.И. Чайковский атындағы музыка учелищесінің директоры. Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның аға оқытушысы. Қазақстан музыка қайраткерлері одағының мүшесі және төрағаның орынбасары, Астана қаласындағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия университетінің профессоры. Ізбасар Өтешұлы зейнетке шыққан соң Астана қаласында тұрды. 2021 жылы Алматыға қоныс аударды. Отбасылы, жұбайы 2020 ж. дүние салды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Кооператор Казахстана

“Кооператор Казахстана” – салалық журнал. Қазақстан Тұтынушылар қоғамы одағының органы ретінде 1958-99 жж. айына 1 рет Алматыда шығып тұрды. Онда тұтынушылар мен кооперациялар жұмысы және олардың экономикасын арттыру, кооперативтік сауданы дамыту мәселелері, озат кәсіпорындар мен ұйымдардың тәжірибелері жөнінде материалдар жарияланды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Ыстөбе

Ыстөбе қалашығы – көне қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Мойынқұм ауданы, Ынталы ауылынан солтүстікке қарай 12 км қашықтықта орналасқан. Сипаты 1980 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байбосынов) тауып, алғашқы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Жобасы тік бұрышты, бұрыштары құлаған, жарыққа бағытталған төбе. Көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 66 м, батыстан шығысқа қарай 60 м, биіктігі 3,8 м. 1986 жылы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетті) археологиялық отряды (жетекшісі М. Елеуов) қазба жұмыстарын жүргізіп, керамикалық ыдыстарды аршып алды. Зерттеу нәтижелері Ыстөбенің X-XII ғасырларда өмір сүргенін көрсетеді. Дереккөздер
Әзімбек Ысмайылов

Әзімбек Ысмайылов (1910 -1987) – қоғам қайраткері, Социалистік Еңбек Ері (1965). 1910 жылы Жамбыл ауданы, Бесжылдық ауылында туған. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Еңбек жолы мен жетістігі * 1928 – 1933 жылдары - ФЗО-да оқыған, шаруашылық, кәсіподақ және Кеңес атқару комитетінің төрағасы, облыстық Кеңес атқару комитеті төрағасының орынбасары. * 1943 – 1971 жылдары - Красногор, Луговой (қазіргі Тұрар Рысқұлов), Меркі ауданы партия комитетінің 1-ші хатшысы. * V-VІ шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты болды. Қант қызылшасының өнімділігін арттыру, дайындау мен тапсыру көлемін ұлғайтудағы жетістіктері үшін 1965 жылы Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Наградалары * Октябрь революциясы ордені * Екінші дәрежелі Отан соғысы ордені * 2 рет Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1965) * Құрмет белгісі Дереккөздер ﻿
Саралап

Саралап оқыту — орта мектепте оқыту тәсілі. Орта мектептегі оқу жоспары мен бағдарламасын оқушылардың бейімі мен қабілетіне, білім деңгейіне қарай жіктеу. Саралап оқыту оқушылардың білімін жан-жақты дамытуды, оларды қызықтыратын ғылым мен техника саласынан білімін жетілдіруді, сондай-ақ мамандыққа бейімдеуді көздейді. Мұндай оқыту арнаулы мектепте, сыныпта, сынып ішіндегі топта жүзеге асырылады. Саралап оқыту білім деңгейі әр түрлі оқушыларды топтарға жіктеп, әр топты өз деңгейіне сай оқытып, білімін одан әрі жетілдіру үшін қолданылады. Пайдаланылған cілтемелер
Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев

Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев (1962 жыл 2 қаңтар Алматы қаласы) - пианист, органшы. Өмірбаяны * Екі мәрте Ленин орденді П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының фортепиано Музыка факультетін (1985) органшы, пианист мамандығы бойынша; * П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының аспирантурасын бітірген (1987). * Құрманғазы атындағы ұлттық консерваториясының 60 жылдығына арналған «Құрманғазы атындағы ұлттық онсерваториясының тарихы» атты мерейтой басылымының авторы (2004). * 1985 жылдан - Жамбыл Қазақ мемлекеттік филармониясының органшысы. * 1997 жылдан - Құрманғазы атындағы ұлттық консерваториясының оқу жұмысы жөніндегі проректоры * 2002 жылдан - стратегиялық даму және ұйымдастыру жұмыс жөніндегі проректоры. * 2005 жылдан бері - Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының органшысы. Марапаттары * Құрманғазы атындағы ұлттық консерваториясының доценті (2004), Құрметті профессоры (2008). * ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1997). * Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2001). Отбасы * Әкесі - Төлеутай Несіпбаев, зейнеткер, биология ғылымдарының докторы, Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессоры, физиология кафедрасының меңгерушісі. * Анасы - Несіпбаева Рахия Тастанбекқызы,марқұм, тарихшы болған. * Үйленген. Жубайы - Сөйітақан Анар Сейітмаханқызы (1966 ж. т.). * Ұлдары - Нөсіпбаев Әділ Ғабитұлы (1983 ж. т.), Төлеутай Абзал Ғабитұлы (2002 ж. т.). Дереккөздер
Болат Қайырханұлы Ярмұхамедов

Ярмұхамедов Болат Қайырханұлы (17.10.1933 жыл, Петропавл – 9.9.2000 жыл, Алматы) – әскери қайраткер, генерал-майор. Өмірбаяны * Харьков танк училищесін (1959 жылы), “Выстрел” жоғары офицерлер курсын, Р.Я. Малиновский атындағы сауытты танк әскерлерінің әскери академиясын (1976 жылы) бітірген. * Еңбек жолын 1952 жылы Талдықорған облысы Киров ауылдық кеңесінің әскери-есеп столының бастығы, ауылдық атқару комитетінің хатшысы болып бастады. * 1954 – 56 жылдары Кеңес Армиясында қызмет етті. * 1959 – 69 жылдары Киев әскери округінде взвод, рота, батальон командирі болды, Жалаңашкөлдегі Қытаймен арада болған қақтығысқа (1969 жылы) қатысқан. * 1969 – 73 жылдары Түркістан, Орта Азия әскери округтарында танк батальонының, полкының командирі * 1973 – 84 жылы Көкшетау облысы әскери комиссары * 1984 – 90 жылдары Қазақ КСР әскери комиссары қызметтерін атқарды. * 1991 жылы зейнеткерлік демалысына шықты. Марапаттары * 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызметі үшін” орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Хабир Мухорамович Пазиков

Хабир Пазиков Мухорамович (1896 ж.туған, Ресей Федерациясы, Челябинск облысы) – қоғам қайраткері. 1944 – 47 ж. Оңтүстік Қазақстан облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеу қаласында Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 26 ж. Оралда, Сібірде, Қазақстанда бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 35 ж. БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде Башқортостанда, Өзбекстанда және Қырғызстанда болды. 1937 – 38 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 42 ж. Батыс Қазақстан облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 44 ж. Татар облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. Шығыс Қазақстан облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Тілеуберген Мүбәрак Ахметуәлиұлы

Тілеуберген Мүбәрак Ахметуәлиұлы (5.4.1941, Ақмола облысы Бұланды ауданы Елтай а.) – экономика ғылымының докторы (2006). Қазақ политехникалық институтын (1969, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 1970–91 ж. Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, ҚазҰУ-да доцент (1991–2003) болды. 2003 жылдан Көкшетау университетінде профессор Тілеуберген 1970 жылдан бері табиғат ресурстарын әсіресе, түсті металл кен орындарын бағалау, оларды пайдаланғаны үшін төлемдер жүйесін қалыптастыру, тиімді пайдалану мәселелерімен айналысады. Жеке екі монография, басқа авторлармен бірге төрт монография, оқу-әдістемелік құралдар, 60-тан аса мақалалар жазған. Дереккөздер
Тасқарақұм

Тасқарақұм – Балқаш-Алакөл ойысындағы Лепсі және Шынжылы өзендері аралығындағы құмды алқап. Географиялық орны Жетісу облысының Алакөл және Сарқан аудандары жерінде орналасқан. Жер бедері Ауданы 850 км 2 . Жетісу Алатауынан солтүстікке қарай 45 км-ге созылып жатыр, ені 30 км шамасында. Құм қырқаларының салыстырмалы биіктігі 25 м. Еркекшөп, жусан, изен, теріскен, т.б. шөптермен бекіген. Тұщы грунт сулары 1-3 м тереңдікте кездеседі. Құм төбелер арасында қыстаулар (Аққұдық, Тоққұлы, Бесқопа, т.б.) мен аумағы шағын Шошқалы, Жалаңашкөл, Тереңкөл, т.б. көлдер кездеседі. Дереккөздер
Саралжын (Бөкей ордасы ауданы)

Саралжын — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл, Саралжын ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Сайқын ауылынан шығысқа қарай 159 км-дей жерде, Нарын құмының солтүстігінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1623 адам (824 ер адам және 799 әйел адам) болса, 2009 жылы 1403 адамды (707 ер адам және 696 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 997 адамды (514 ер адам және 483 әйел адам) құрады. Тарихы 1962-1997 жылдары қой өсіретін Құрманғазы атындағы кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Саралжында және округтегі Бескөл ауылында 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Соя

Соя (Glycіne) – бұршақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік туысы, бұршақ дәнді, майлы дақыл. Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азияның ылғалды тропикалық және субтропик. жерлерінде 10 түрі, Қазақстанда 1 ғана түрі – екпе соя (қытайбұршақ) өседі. Биіктігі 40 – 100 см, жапырағы күрделі, үш құлақты келеді, гүлі ұсақ, ақ не күлгін түсті. Сабағы ірі, тік. Жемісі – бұршақ. Сояның дәнінде 24 – 45% белок, 20 – 32% көміртек, 13 – 37% май, D, B, E витаминдері бар. Соя жылу, жарық, ылғал сүйгіш өсімдік, тұқымы 10 – 11С-та көктейді, 5 – 7 см тереңдікке кең қатарлы тәсілмен себіледі. Вегетац. кезеңі 75 – 200 күн. Айқас тозаңданады. Қарашірігі мол қара топырақты жерде жақсы өседі, ал қышқыл, сор, батпақты топырақтарда нашар өседі. Соя ұнынан сүт, сүзбе, айран және кондитер тағамдары дайындалады, тазартылған майын тағамға пайдаланады. Соя белогынан жасанды талшық, пластмасса, желім алынады. Сояның майы сыр, бояу, сабын, маргарин жасауда, тоқыма өнеркәсібінде және медицинада қолданылады. Сондай-ақ соя – құнарлы мал азығы, шөбінің құрамында 36,4% шикі протеин, 6,5% май, 32,4% азотсыз заттар, 5,2% клетчатка, ал 100 кг шөбінде 51% мал азықтық өлшем болады. Соядан пішен, жарма, сүрлем, күнжара, т.б. дайындалады. Картоп, жүгері, жаздық бидай, т.б. дақылдар үшін жақсы алғы дақыл. Оны малға көк балауса түрінде беру, сүрлемге қосу үшін жүгері және қонақ жүгерімен араластырып егеді. Республикада Аврора, Гибридная-670, Волгоградка-1, Қазақстандық-200, Эврика-357, т.б. сорттары аудандастырылған. Негізінен, Алматы облысының суармалы егіншілігінде өсіріледі. Қазақстандағы соя егісінің жалпы көлемі 25,6 мың га, әр га-дан орта есеппен 14,5 ц өнім алынады. Пайдаланған сілтеме
Тұрабай Мырзахметов

Тұрабай Мырзахметов (1922 жылы туған, Түркістан ауданы Шорнақ ауылы) – журналист. Түркістан педагогикалық училищесін бітірген (1941). 1941–47 жылдары Фрунзе ауданы партия комитеті бірінші хатшысының көмекшісі, 1947–54 жылдары «Стахановшы колхозшылар» газетінің редакторы, Мақтаарал ауданы газетінің редакторы, 1954–55 жылдары «Қызыл Түркістан» газетінің редакторы, 1956–58 жылдары КОКП Орталық комитетінің Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы, 1958–59 жылдары «Оңтүстік Қазақстан» газетінің жауапты хатшысы, 1959–62 жылдары «Қызыл Түркістан» газетінің редакторы, 1962–85 жылдары ауданаралық «Коммунистік еңбек», «Коммунистік мехнат» газеттерінің редакторы, 1985 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Түркістан ауданы, қалалық газетінің редакторы болған. «Республикаға еңбек сіңірген мәдениет қызметкері» белгісімен, «Ерекше еңбегі үшін» және «Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қажырлы еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Түркістан қаласының құрметті азаматы. Сілтемелер
Опал

]] Опал (; ) — тотықтар класына жататын табиғи минерал.]] Сипаттамасы Химиялық формуласы SіO2ҺnH2O. Ондағы судың мөлшері 2 – 14%. Қоспа ретінде MgO, CaO, Al2O3, Fe2O3, т.б. кездеседі. Қыздырғанда судан бөлінеді, су жұтқанда мөлдірленеді. Сауыс, қабатша, топырақ, жалбыр тәрізді аморфты агрегаттар құрайды. Түсі ақ, сұр, кейде әдемі көкшіл, қызғылт-қара. Қаттылығы 5 – 6, тығыздығы 1,8 – 2,25 г/см3. Салқын судағы кремнеземнің коллоид ерітінділерінен, силикаттардың ыдырауынан, микроорганизмдердің тіршілік әрекетінен түзіледі. Кейбір таулы жыныстар Опалдан тұрады (гейзерит, диатомит, трепел). Қазақстанда кайнозой жыныстарында кездеседі. Опал құрылыс материалы ретінде, металдарды тегістеуде, т.б., ал әдемі түстілері әшекей тас ретінде қолданылады. Кендері Грузияда, Арменияда, Оралда, т.б. жерлерде кездеседі. Морфологиялық ерекшеліктері Әдетте, сыртқы формасы тамыл іркіліп жиналған тығыз шыны тәрізді масса түрінде байқалады. Кейде, ішінде марганецтің қара немесе қара қоңыр сулы тотықтарының дендрит тәрізді кірмелері болады. Бірқатар организмдердің — диатомей сауытының, губкалар инелерінің (спикулдерінід), радиолярия сүйектерінің, біршама фораминифераның және мүкше жануардың — бастық ұрамды бөліктері болады. Кремнеземнің коллоид ерітінділері (золь) осындай организмдердід тамағы болып есептелінеді. Организмдердің сутегінде кремнезем болғандықтан, көпшілік жағдайларда, олардың ерте заманда жойылған қалдықтары қазба байлық түрінде жақсы сақталады. Шөгінді жыныстарда опал химиялық тұнбалар түрінде пайда болады. Кейде ол шыны тәрізді массадан, кеуікті ақ немесе аздаған бояулы массадан пайда болған толық пластар құрайды. Опал, трепел, диатомит ішіпде организм кремнеземі сүйектерінің қалдықтары болады. Опалдың түстері өте көп әрі әдемі, псевдоморфозалар береді. Түстерінің әр түрлі болуы опалдың қоспасына байланысты. Жаратылысы: 1) опал салқын су коллоид ерітінділерінен бөлініп, шөгінді түрінде дайда болады; 2) опал силикаттар бұзылған кезде (оливин, змеевик, ортоклаз, микроклин тағы басқа) пайда болады; 3) органикалық опал — микроорганизмдердід тіршілігі мен әрекетіне байланысты түзіледі. Сыртқы сілтеме * [http://www.google.ru/search?q%D0%9E%D0%BF%D0%B0%D0%BB&hlru&newwindow1&biw1360&bih567&prmdivns&tbmisch&tbou&sourceuniv&saX&eiEu76TdGkEYPQhAeL6qmDAw&ved0CDQQsAQ Опал минералдарының суреттері] Сілтемелер * Минерал * Қоспа * Тау жыныстары Дереккөздер
Ландшафт физикасы

Ландшафт физикасы, ландшафт геофизикасы, биогеофизикасы — ландшафттанудың ландшафт процестерін физикалық жолмен анықтайтын саласы. Негізінен климаттың, жер бедері және топырақ жамылғысының белгілі бір кешеніне бейімделген органикалық ортаның өніп-өсуіне тікелей қажетті процестерді (ландшафт энергетикасы, жер беті жоғарғы қабатының радиациялық және жылу балансы, өсімдік бойына фотосинтездік радиацияның сіңуі, т.б.) зерттеумен айналысады. Сонымен бірге, топырақтың жылу және су режимін, биоценоз құрылымын, өзгерісін анықтап отырады. Ландшафт физикасының басты міндеті — табиғаттағы пайдалы биологиялық ортаның өнімділігін арттыру.
Сөгеті

Сөгеті – Іле Алатауының шығысындағы Сөгеті және Торайғыр таулары аралығындағы аңғар. Батысында Шілік, шығысында Шарын өзендері аңғарларына тіреледі. Жер бедері Ұзындығы 50 – 60 км, ені 20 – 25 км. Шығыс жағы көтеріңкі (абсолюттік биіктігі 1189 м). Шөлейтті сұр топырақты жерінде бұта аралас бетеге, қау, қаражусан, көкпек сияқты өсімдіктер өседі. Шығысындағы эрозияға ұшыраған сұр, сортаңды сұр топырақты адырлы жерінде тасбұйырғын, бұйырғын өседі. Сөгеті аңғары арқылы Алматы – Шонжы – Нарынқол автомобилдық жолы өтеді. Дереккөздер
Өскемен бөгені

Өскемен бөгені — Ертіс өзенінің Абылайкит қырқасынан өтетін тұсында, Өскемен қаласының оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Өскемен су электр стансасы құрамында 1952 жылы іске қосылған. Бөгеті шлюзбен жабдықталған. Өскемен қаласының оңтүстік-шығысынан Серебрянск қаласына дейін созылады. Гидрологиялық режімі Қазан – сәуір айларында қатып жатады, жазда суы өте салқын. Түбіндегі шөгінді балшығының қалыңдығы 0,2 – 0,8 м. Бөгенде балықтың 22 түрі (таутан балық, мөңке, табан балық, нәлім, алабұға, сазан, шортан, аққайран, т.б.) кездеседі. Бұлардың көбінің кәсіптік мәні бар. Кеме жүзеді. Жағалауы орман. Өскемен және Серебрянск қалалары халқының демалыс-сауықтыру аймағы. Дереккөздер
Ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы шарт

Ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы шарт, КСРО, АҚШ, Ұлыбритания мемлекеттері ауада, кеңістікте, су астында, аспанда ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы келісімге 1963 ж. 8 тамызда қол қойып, келісім сол жылы 10 қазанда күшіне енді. Бұл келісім шектеусіз, қосылуға ашық болғандықтан 1986 жылға дейін оған қатысушылар саны 113 мемлекетке жетті. Егер жарылыстың радиоактивті қалдықтары ядролық қаруды сынаушы немесе оған заңды түрде жауапты мемлекет шекарасынан тыс жерлерге түсетін болса, онда кез келген ортадағы мұндай ядролық қаруды сынауға тыйым салынады. Дереккөздер:
Баян хан

Баян хан - Алтын Орда құрамындағы Шығыс Дешті - Қыпшақ немесе Орда-Ежен ұлысының билеушісі (1301 - 09). Биографиясы Шығу тегі: Шыңғыс хан - Жошы хан - Орда Ежен хан - Сартақтай - Қоныша хан (Кончи, Коюнчи, Кучи) - Баян хан. Ұзақ уақыт Орда-Ежен ұлысын билеген (1280 - 1301) Қоныша, Ирандағы Құлағу әулетінің билеушілері Арғұн ханмен (1281 - 92 жылы билік құрған), кейін Газан ханмен (1295 - 1304 жылы билік құрған) тығыз қарым-қатынас орнатып, елшіліктер алмасқан. Баян хан Қонышаның Нүкілін қатын атты әйелінен туған. Ол билік басына келісімен Құбылықтың (Кублук) қарсылығына ұшырайды. Рашид әд-Дин жылнамасында: деп жазылған. XIV ғасырдың басында Баян хан Құбылықтың кенеттен жасаған соққысына төтеп бере алмай, Алтын Орда ханы Тоқтадан (Тоқтай) жәрдем сұрайды. Алтын Орда ханы әскери көмек көрсете алмай Қайду мен Дуваға елші жіберіп, Құбылықты Ордаға жіберуін талап етеді. Баян ханға ұлысты билеу туралы жарлық береді. Баян ханның Газан ханмен арадағы жақындығы Қайду мен Дуваның Хулагу әулетінен шыққан билеушіге қарсы күресіне кедергі болды. Сол себепті Қайду мен Дува Тоқта ханның жарлығына құлақ аспай, Орда Ежен ұлысы тағына Баян ханның орнына Құбылықты отырғызбақ болады. Баян хан Құбылық пен Қайду, Дува әскерлеріне қарсы 18 рет соғысып, оның 6-на өзі қатысты. 1303 жылы қыста Баян хан елшілері Иранда болып, Газан ханнан көмек алады. Осы соғыстар нәтижесінде, ол ұлыстың басым бөлігіне иелік етеді де, Құбылыққа аз бөлігі тиеді. Баян ханның Шәді, Мүкі, Сасы Бұқа, Солжикутай атты 4 ұлы болды. Баян хан қайтыс болған соң билікке Сасы Бұқа келді (1309 - 15). Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы Тағы қараңыз
Нефелин

.]] Нефелин , элеолит (грек. nephele – бұлт) – силикаттар класының фельдшпатиттер тобындағы сілтілі тау жыныстары мен олардың пегматиттерін құраушы басты минерал. Химиялық формуласы Na(AlSіO4). Түсі ақ, сарғыш, қызғылт реңді, кристалл күйінде түссіз. Жылтырлығы күңгірттенген май тәрізді, жымдастығы байқалмайды, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 5,5 – 6, тығыздығы 2,5 – 2,65 г/см3. Гексагондық сингонияда кристалданады, түйірлі тұтас масса құрайды, жеке кристалдары призма тәрізді. Нефелин алюминий, сода өндіруде, жасыл шыны, силикагель, ультрамарин алуда, тағы басқа қолданылады. Кендері солтүстік және батыс Қазақстанда (Борсықсай) кездеседі. Сілтемелер *Элеолит *Тау жыныстары *Моос шкаласы Дереккөздер