kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мыңбұлақ (Жамбыл облысы)

Мыңбұлақ – ежелгі мекен. Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы Теріс өзені алабында орналасқан. Мыңбұлақты сипаттайтын алғашқы деректер қытай жиһанкезі Сюань-Цзянның 630 жылы жазған сапарнамасында кездеседі. Мыңбұлақ туралы Араб жиһанкездері өбайдаллаһ ибн Хордадбех (846) және Құдама ибн Жафар (10 ғасырдың басында) күнделіктерінде: “…Бұл Абарджадж үлкен төбе, оның айналасында мыңдаған бұлақ көздері бар. Олар қосылып бір өзен құрайды. Өзен шығысқа қарай ағады, сондықтан оның аты Баркуаб (Теріс өзені); бұл сөздің аудармасы “кері бағытта ағатын өзен” деп жазған. Кейбір деректер арқылы бізге жеткен араб жиһанкездерінің шығармаларында 8 ғасырдың басынан белгілі болған, жақсы бекіністері бар Абарджадж қаласы 651 жылы салынып, Батыс Түрік қағандығының орталығы болған. Мұнда 1223 жылы Орта Азияға жасаған жорықтардан қатты қалжыраған Шыңғыс хан нөкерлерімен демалып, үлкен той жасаған. Мыңбұлақ мекені – көне мәдениет ошағы, ондағы жартастарда палеолит және қола заманының адамдары қашап салған суреттер мен тарихи жәдігерлер көптеп кездеседі. Дереккөздер
Құранды ядро

Құранды ядро — ядролық реакциялар барысында бөлшектердің ядро-нысанамен бірігуі нәтижесінде түзілетін ядролық жүйе. Құранды ядро орнықты жүйе емес, қысқа уақыт аралығында реакцияның ақырғы өнімдеріне ыдырайды; Құранды ядро моделі бойынша ядроға ұшып кірген нуклон ядролық нуклондармен бірнеше дүркін соқтығысып, өз энергиясын тез арада оларға беріп, ядроны тастап шығуға мүмкіндігі болмай қалады. Осының нәтижесінде құранды ядро деп аталатын ядро+нейтрон жүйесі пайда болады. Құранды ядроның орташа өмір сүру уақыты (10–22—10–21с); бұл шапшаң бөлшектердің ядро орналасқан кеңістікті ұшып өтетін уақытынан көптеген есе артық. Құранды ядроның ыдырауы статистикалық немесе булану моделі бойынша өтеді: қыздырылған сұйықтықтың жеке молекуланы буландыратыны тәрізді ядро нуклонды ығыстырып шығарады. Тізбектеле өтіп жатқан жедел соқтығысулардың нәтижесінде түскен нуклонның энергиясы ядроның көптеген нуклондарына беріліп, ядро өте жоғары темпеатураға дейін қызады. Одан әрі осындай “ыстық” ядродан “нуклондар” кебе бастайды. Құранды ядроға 1936 ж. алғашқы түсініктеме берген Н.Бор болды. Құранды ядро мен қыздырылған сұйықтықтар арасындағы ұқсастықты айтқан Я.Френкель (1894 — 1952); Құранды ядроның негізгі термодинамикалық теориясын алғаш (1937) дамытқан физиктер Х.Бете (1906 ж.т.) мен америкалық физик-теоретик В.Вайскопф (1908 ж.т.) және кеңес физик-теоретигі Л.Д. Ландау. Дереккөздер
Ядролық қаруды таратпау туралы шарт

Ядролық қаруды таратпау туралы шарт — КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, т.б. мемлекеттер 1968 жылы 1 шілдеде қол қойған келісім. Қазіргі кезде оған қол қойған мемлeкеттер саны 131-ге жетті. (Ядролық державалар ішінде Қытай және Франция қатыспайды). Келісім ядролық державаларды басқа мемлекеттерге ядролық қару бермеуге, оларды өндіруіне немесе алуына ешбір көмек көрсетпеуге, ал ядролық қарусыз мемлекеттерді ядролық қару алмауға, оны өндірмеуге, осыған қатысты белгілі бір мемлекеттен көмек алмауға не сұрамауға міндеттейді. Бұл бейбіт мақсаттар үшін қолданылатын ядролық жарылыс қондырғыларына да қатысты. Оған бақылау жасау Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агентік арқылы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Персептрон

Персептрон (ағыл. perceptron, нем. Perzeptron, лат. perceptio — түсіну, танып-білу, қабылдау) — қабылдап, танып-білу процесін модельдеуге арналған жасанды нейрондық құрылғы. Сипаттамасы Персептрон қабылдап тану моделін нейрондардың үш қабаты түрінде сипаттайды: * рецепторлық қабат (S); * түрлендіруші нейрондар қабаты (A); * әсер етуші нейрондар қабаты (R). Сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен рецепторлық қабатта (S) сигналдар түзіледі. Бұл сигналдар жүйке жолдары арқылы түрлендіруші қабатқа (A) жетіп, өңделеді. Өңделген сигналдар әсер етуші қабаттың (R) нейрондарына беріледі. Нысанды танып-білу нәтижесі R-қабаттағы нейрондардың тітіркену деңгейіне байланысты анықталады. Қолданылуы Персептрон термині нысандарды тану, үлгілерді ажырату және қарапайым шешім қабылдау мәселелерін шешуге арналған жүйелерге қатысты қолданылады. Ол жасанды нейрондық желілердің бастапқы модельдерінің бірі болып саналады. Әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. — ISBN 5-89800-123-9. — VII том
Тасқолтық шығанағы

Тасқолтық шығанағы – Каспий теңізінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Батысында Шаман каналы арқылы Атаман қонысымен, шығысы Жайық атырауында қазылған Орал-Каспий каналымен шектеседі. Шығанақ құрлыққа 10 км шамасында сұғына еніп жатыр. Суы таяз. Шығанақтың аласа жағалауларында қамыс өседі. Дереккөздер
Зенит

Зенит, тас төбе (, — жол, бағыт) — аспан сферасының байқаушының тас төбесінде орналасқан тіктеуіш сызықпен қиылыскан нүктесі. Аспан сферасының 3-ке қарамақарсы нүктесі надир (нәдір) деп аталады. Дереккөздер ja:ゼニス nl:Zenith
Яшев

Яшев Химан (21.07.1926 жылытуған, Жамбыл ауданы Берікқара ауылы) – еңбек ардагері. Қапланбек зооветеринарлық техникумын (1943), Мәскеудегі Бүкілодақтық а. ш. институтын (1956) сырттай оқып бітірген. А. ш-ғы ғылыми кандидаты. 1943 – 1945 ж. 2-ші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Еңбек жолын Жамбыл ауданындағы «Майтөбе» қеңшарында зоотехник болып бастаған ол соғыстан оралған соң, «Майтөбе» кеңшарының партия комитетінің хатшысы, Билікөл ауылы директорының орынбасары болып істеді. 1951 жылы Мәскеудегі кеңшар директорларын дайындайтын Бүкілодақтық мектепті бітіргеннен кейін, Ақмола облысындағы Вишневский кеңшарының директоры болып тағайындалып, 1966 жылы дейін ауданы территориялық-өндірістік басқарманың бастығы, Ақмола облысы а. ш. басқармасы бастығының бірінші орынбасары болды. 1966 – 1970 ж. Жамбыл облысы а. ш. басқармасы бастығының орынбасары, 1970 – 83 жылдары Жамбыл облысы а. ш. тәжірибе стансасының директоры, 1983 – 1993 жылдары Шу ауданындағы «Шоқпар» астық кеңшарының директоры. Қазан Революциясы, Еңбек Қызыл Ту, ІІІ дәрежелі Даңқ, ІІ дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Сілтемелер
Мыңбұлақ (Түркістан облысы)

Мыңбұлақ — Түркістан облысы Бәйдібек ауданы ндағы ауыл, Мыңбұлақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шаян ауылы нан солтүстік-батысқа қарай 46 км жерде, Қаратау жотасы ның оңтүстік баурайында. Халқы Тарихы Іргесі тың жерлерді игеруге байланысты қаланды. 1954-96 жылдары Ақбұлақ, Бестоғай, Қайнарбұлақ, Қосбұлақ, Мәдениет, Нұра ауылдарында ӨК, ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Меңлібай Мырзахметұлы Мырзахметов

Меңлібай Мырзахметұлы Мырзахметов (1941 жылы туған, Мақтаарал ауданы Бағара ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1989), профессор (1990). ҚР Инженерлер академиясының академигі (1994), Жоғары мектеп Халықаралық академиясының корреспондент мүшесі (1996). Қазақ химия-технология институтын бітірген (1964). 1959–60 жылдары «Казсантехмонтаж» құрылыс-монтаж басқармасында слесарь-монтажшы, 1960–64 жылдары «Кентауспецстрой» құрылыс басқармасында шебер, 1966–67 жылдары Қазақ химия-технология институтында ассистент, 1967–71 жылдары Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) инженер-құрылыс институтында аспирант, 1971–79 жылдары Қазақ политехникалық институтында (қазіргі ҰТУ) доцент, кафедра меңгерушісі. 1980 жылдан Қазақ мемлекеттік архитектура-құрылыс академиясында кафедра меңгерушісі, декан. 168 ғылыми еңбектің оның ішінде 1 монографияның авторы. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. Шығармашылығы * Бессточная технология обогащения фосфатного сырья, М., 1984 (в соавт.); * Оборотное водоснабжение обогатительных фабрик, А., 1994; * Ластанған суды ағызу және тазалау, А., 1996. Дереккөздер
Құран шығару

Құран шығару, хатым түсіру — Құранды бастан аяқ оқып, қайтыс болғандар үшін Алладан жарылқау тілеу. Шариғат бойынша құран шығару сауапты іс болып есептеледі. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с) хадисінде Құран оқудың артықшылығына қатысты: “Құран оқыңдар. Өйткені Қиямет күні ол өз иелеріне (оны оқыған кісілерге) шапағатшы болып келеді” — десе, тағы бір сөзінде: “Алламен сөйлескісі келген адам — Құран оқысын” — делінген. Құран оқып, дүниеден өткен ата-бабасы үшін Алладан жарылқау тілеу мұсылман баласының қасиетті міндеті. Дереккөздер
Қосымша Еңбек

Қосымша Еңбек – қосымша өнім өндіруге негізделген еңбек. Қосымша еңбек мүмкіндігі адамның физиологиялық тіршілігін қамтамасыз ету еңбек өнімділігі тікелей өндірушілердің барлық уақытын алмайтындай деңгейге жеткенде пайда болады. Қосымша еңбектің пайда болуы кез келген қоғамдық ілгерілеудің негізіне айналды, сондықтан “қосымша еңбек жалпы белгілі бір қажеттіліктер мөлшерінен тыс еңбек ретінде болуға тиіс” Капитал иелері қосымша еңбекті пайда әкелетін қосымша құн түрінде иемденеді. Пайдаланған әдебиетттер
Кооперация

Кооперация (лат. cooperatіo – ынтымақтастық) – 1) жеке тұлғалардың ұжымдық кәсіпкерлік үшін ерікті мүшелік негізінде құрылған бірлестігі; 2) бір не бірнеше елдегі шетелдік серіктестері қатысуымен бірлескен немесе өзара келісілген өндірісті ұйымдастырудың әмбебап нысаны. Ол өнім өндіруді бөлісуге, тәуекелдіктердің өзара кепілдігіне, инвестициялар мен өнеркәсіптік секторды ортақтасып қорғауға негізделген. 3)бір немесе бірнеше әлеуметтік топтардың өкілдері бір мақсатқа жету жолында бірігіп, ұйымдасқан түрде әрекет ету процесі. Ауыл шаруашылығы Кооперациясы Aуыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер өздерінің экономикалық және өзгедей қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен құрған түрлі aуыл шаруашылығы кооперативтері мен олардың одақтарының жүйесі. Еңбек Кооперациясы Бірыңғай еңбек процесінің түрлі операцияларын орындайтын көптеген жұмыскерлердің осы процеске бірлесіп қатысуы негізінде еңбекті ұйымдастыру, жұмыстарды орындау нысаны. Несие Кооперациясы Ұсақ тауар өндірушілердің несиеге деген қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бірігуі. Тұтыну Кооперациясы Үлес пұлшылардың ақшалай және материалдық жарналар есебінен өздерінің тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге деген қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен жарғы негізінде әрекет ететін ерікті қоғамдарының, олардың бірлестіктерінің жиынтығы. Ол өз мүшелерінің мүдделері үшін дайындау, сауда, өндірістік, делдалдық және Қазақстан заңнамасында тыйым салынбаған өзге де қызметтерді жүзеге асырады, әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымның дамуына барынша жәрдемдеседі, қайырымдылық қызметін жүргізеді, халықаралық кооператив қозғалысына қатысады. Дереккөздер
Опалиндер

Опалиндер (Opalіnata) – саркомастигофоралар типіне жататын қарапайымдар. Таралуы Жер шарында кең тараған, 100-ден аса түрі белгілі. Жапырақ тәрізді денесінің ұзындығы 1 мм-дей, оны өте көп қысқа талшықтар жапқан. Ауыз қуысы жоқ, сапрофитті жолмен қоректенеді. Ядролары (саны 2-ден бірнеше 100-ге дейін) біркелкі, макро, не микронуклеустерге бөлінбейді. Опалиндердің тіршілік циклі иесі қосмекенділердің тіршілігіне сәйкес келеді. Көбеюі ересек бақалардың ішегінде бөліну арқылы жүреді. Көбеюі Иесі уылдырық шашқанда суға түскен Опалиндердің цисталарын итшабақтар жұтады. Итшабақтардың ішегінде Опалиндер жынысты көбейеді, яғни бөліну арқылы пайда болған бір ядролы майда гаметалар бір-бірімен қосылып, зигота құрайды. Зиготадан циста дамып, қайтадан суға шығады. Осы цистаны қайыра жұтқан итшабақтардың ішегінде көп ядролы Опалиндер пайда болады. Опалиндердің барлығы дерлік қосмекенділердің паразиті болып саналады. Сілтемелер * Паразит * Уылдырық * Қарапайымдар Дереккөздер
Қосымша

Қосымша – түбірге жалғанып, оның лексикалық немесе грамматикалық мағынасын өзгертетін, сөздерді өзара байланысқа түсіретін морфема. Мағыналық, тұлғалық дербестігі, арнаулы лексикалық мағынасы жоқ. Сөздерден бөлек, жеке қолданыста болмайды, түбір сөзге тіркесіп ғана қолданылады. Қосымшалар түбірге белгілі бір грамматикалық категорияларға тән заңдылықтар бойынша жалғанады. Түбір сөзбен дыбыстық, әуездік жағынан үйлесіп тұрады. Бір қосымша әр түрлі түбірге жалғанғанмен, түрлі мағына бермейді. Мысалы, кел-ді, тұр-ды, айт-ты, кет-ті; ауыл-ға, жер-ге, ат-қа, т.б. Қазақ тілінде мағыналық және қолданыс ерекшеліктеріне қарай жұрнақ және жалғау болып бөлінеді. Пайдаланған әдебиетттер
Тасқонырбас

Тасқонырбас (Sclerpoa) – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньнің құмды және тастақты тау етектерінде өсетін 1 түрі – қатты Тасқонырбас (S. rіgescens) бар. Биіктігі 15 – 40 см, сабағы тік, бұтақты, жалаң, жылтыр. Жапырақтары жіңішке, көлденеңі 2 мм, шеті бұдыр болады. Аталығының саны – үшеу. Масағы 5 – 8 гүлді, олар қа-лың сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Масақ қабыршағы әр түрлі, жоғарғыларының 3, төменгілерінің 1 саласы болады. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемісі піседі. Тасқонырбас – құнарлы мал азықтық шөп. Дереккөздер
Өсімдіктердің мемлекеттік кадастры

]] Өсімдіктердің мемлекеттік кадастры (ӨМК) – өсімдіктер туралы жинақталған деректер. ӨМК мемлекеттік ұйымдардың тапсырысы бойынша мемлекеттік ғылыми мекемелер мен кәсіпорындар орындаған ресми әкімшілік аумақтағы (аудан, облыс, республика) өсімдіктер туралы дерек жинайды. Қазір Қазақстанның 3 облысы (Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Жамбыл) бойынша ӨМК жасалынған. ӨМК 2 бөлімнен тұрады. І бөлім – өсімдіктердің конспектісі. Мұнда зерттелген аумақтың табиғи жағдайына, өсімдік жамылғысына толықтай сипаттама жасалып, сол жердегі өсімдік түрлерінің тізімі беріледі. Әр өсімдіктің қандай тұқымдасқа жататыны (оның латынның және жергілікті атауы), түрдің латынның және жергілікті бинарлық атауы, жалпы биологиялық сипаттамасы; экологиялық сипаттамасы, Қазақстанда таралу ерекшелігі, зерттеліп отырған ресми аумақта таралуы көрсетіледі. ІІ бөлім – ресми аумақтың сиреп бара жатқан және жойылу қаупі бар өсімдіктер тізімі немесе Қазақстанның “Қызыл кітабы”. Бұл кітапқа енгізілген түрлер Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау комиссиясы мақұлдаған санат бойынша мынадай талантарға сай іріктеледі: 0(Ех) – ұзақ жылдар табиғатта кездеспеген, жойылып кеткен түрлер; 1(Е) – жойылып кету қаупі бар түрлер; 2(U) – сирек түрлер, тез жойылып кету қаупі бар түрлер; 3(R) – саны азайып бара жатқан түрлер; 4(І) – белгісіз, бүгінгі күнде анықталмаған түрлер; 5(Со) – ресурстық (дәрілік, тағамдық, әсемдік, жем-шөптік) түрлер. Сондай-ақ, “Қызыл кітапқа” енген түрлер бойынша төмендегідей мәліметтер беріледі: сиректік статусы; түрдің толық морфологиялық сипаттамасы; таралу ерекшелігі; экологиясы және биологиясы; саны мен ареалының өзгеру бағыты; шектеуші факторлар; қорғау шаралары. Сілтемелер * Қазақстан Республикасы * Өсімдіктер * Қызыл кітап Дереккөздер
Жұмағали Жөкейұлы Наурызбай

Жұмағали Жөкейұлы Наурызбай (21.10.1949 жылында тұған, Жезқазған қаласында) – педагогикалық ғылым докторы (1998), профессор (2001). Халықаралық жоғары мектеп ғылым академиясының академигі (2003). Қарағанды мемлекеттік университетін (1972) бітірген. Жезқазған құрылыс техникумында оқытушы, Жезқазған облысында мұғалімдер білімін жетілдіру институтында кабинет меңгерушісі, облыс білім беру бөлімінде инспектор (1972–1975), Жезқазған обллысын атқару коммитеттінде, облыс партия коммиттетінде нұсқаушы, саяси-ағарту үйінің меңгерушісі, Қазақстан КП ОК насихат бөлімінде нұсқаушы, сектор меңгерушісі (1975–1990), ҚР Президенті аппараты мен ҚР Мининистр Кабілетінде жауапты қызметкер (1991–1994), Жезқазған облысы әкімінің орынбасары (1994–1996) болды. 1996 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2000 жылдан Жезқазған университетінің ректоры. «Научно-педагогические основы этнокультурного образования школьников» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылым жарияланым мен 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Тілеубердин Шыңғыс Абылайұлы

Тілеубердин Шыңғыс Абылайұлы (15.12.1940 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымының кандидаты (2002).Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын (1963, қазіргі [http://www.tarsu.kz/kaz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id213&Itemid150 Тараз мемлекеттік университеті] ) бітірген. Ақтөбе құрылыс-монтаж басқармасында шебер, Жобалау институтында бөлім бастығы, бас инженер, өндірістік бірлестіктің бас директоры, КСРО және Қазақ КСР-і Су шығару министрлігінің бірлескен жүйесіндегі құрылыс трестерінде меңгеруші (1963–96) болды. 1996 жылдан Алматы қаласындағы «Су бөлу» мемлекет еншілес коммуналдық кәсіпорнының бастығы. «Утилизация и обеспечения экологической безопасности сточных вод города Алматы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. ҚР Мемлекет сыйлығының лауреаты (2005). Дереккөздер
Баян Хара-Ола жотасы

Баян Хара-Ола жотасы, Қытайда, Кунлунь тау жүйесінің шығысында орналасқан. Солтүстік - батыстан оңтүстік - шығысқа қарай 750 км-ге созылып жатыр. Жотаның орташа биіктігі 5000 м (абсолюттік биіктігі 5442 м, Баян-Хара-Ола шыңы). Баян Хара - Ола жотасы Янцзы (Көгілдір өзен) және Хуанхе (Сары өзен) өзендері алабының жоғарғы суайрығы болып табылады. Жота палеозойлық қатпарлы құрылымдардан неотектоникалық тау құрылу кезінде пайда болған. Жер бедері жалаңаш жартасты, шоқылы. Жарқабақты тар шатқалдар мен қазаншұңқырлар көп. Жотаның төбелері тегіс немесе күмбез тәрізді. Климаты тым континенттік. Қысы ұзақ, суық, жазы қысқа, ыстық келеді. Тау аңғарларында қаңтардың температурасы – 7-9°С, биік таулы белдемінде - 35°С-қа дейін төмендейді. Тау етегі мен аңғарларында жазда температура 30°С-қа дейін көтеріледі. Солтүстік беткейлерінде жауын - шашынның жылдық мөлшері 50 мм-ден 300 мм-ге (биіктеу жерлерінде) дейін, Қашқар тауларында 800 мм-ге жетеді. Биік шыңдарында мұздықтар сақталған. Жотаның оңтүстік - батыс беткейінен Янцзы өзені бастау алады. Солтүстік - шығыс беткейі созылыңқы, көлбеу, біртіндеп үстіртті жазыққа ұласады. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Нефелинді сиенит

.]] Нефелинді сиенит – сілтілі құрамды магмалық тау жынысы; нефелиннен (20%), сілтілі дала шпаттарынан (65 – 70%) және сілтілі түсті минералдардан (10 – 15%) тұрады. Түсі ашық сұр, сұр, кейде жасыл болып келеді. Құрылымы ірі немесе орта түйірлі, текстурасы тұтас, трахитоидты немесе жолақ. Нефелинді сиенит кішігірім лополит, лакколит, дайкалар, кейде жүздеген шаршы километрге жететін массивтерді құрайды. Платформаларда ультранегізді және сілтілі габброидтармен, қатпарлануы аяқталған аймақтарда гранит пен сиенит массивтерімен бірге кездеседі. Нефелинді сиенит Мұғалжарда, Солтүстік Қазақстан (Құбасадыр), Орталық және Шығыс Қазақстанда дамыған. Нефелинді сиенитте апатит, графит, криолит, титан, тағы басқа кендері кездеседі. Алюминий, шыны, керамика өндірісінде пайдаланылады. Сілтемелер *Тау жынысы *Нефелин *Сиенит Дереккөздер
Мұзарие міндеттемесі

Мұзарие міндеттемесі – шариат заңы бойынша біреу өзіне тиесілі жеке меншігіндегі жерін басқа біреуге белгілі бір мерзімге егін егуге беріп, одан түскен астықтың белгіленген бөлігін беруге міндеттенуі. Мұзарие міндеттемесіне қатысты қағида-ережелер мыналар: 1) екі жақтың өзара келісімі; 2) жердің пайдалануға берілу мерзімі; 3) жер иесіне түскен астықтың екіден бір, үштен бір, төрттен бір бөлігін ақы есебінде беруі;4) жердің пайдалануға жарамды болуы; 5) келісімге бірнеше адамның қатысуы (мыс., біреу жер берсе, екіншісі жерді игеруге керекті құрал-жабдық, үшінші біреу тұқымдық дән береді, ал төртіншісі еңбек етеді, т.б.). Жерден алынатын харадж салығын төлеуге жер иесі міндетті. Жерді өңдемесе де алушы келісімде көрсетілген мерзімде және мөлшерде жер иесіне ақы төлеуге міндетті. Иесінің рұқсатынсыз жер өңделсе, онда оның түсімі түгел жер иесіне беріледі немесе жалға алу тәртібімен жер иесіне ақысы беріледі.
Зениттік артиллерия

Зениттік артиллерия – әуе нысаналарын жоюға арналған артиллерия. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің, Құрлықтағы әскерлердің және Әскери-теңіз әскерлерінің (Әскери-теңіз күштерінің) қару-жарақтары құрамына кіреді. Зениттік артиллерия қозғалу мүмкіндігіне қарай тіркелмелі, өздігінен жүретін, тұрғылықты, ал калибрі бойынша кіші калибрлі (20 – 60 мм), орта калибрлі (60 – 100 мм) және үлкен калибрлі (100 мм-ден жоғары) болып бөлінеді. Оның қосалқы жабдықтарына, сондай-ақ, зениттік-артиллерия аспаптар да жатады. Зениттік артиллерияның ең көп тараған үлгілері – калибрі 57, 100, 130 мм болатын зениттік зеңбіректер. Зениттік артиллерияны жер үстіндегі (су бетіндегі) нысаналарды ату үшін де қолдануға болады. Бір немесе бірнеше зеңбірек пен әр түрлі техикалық құралдар жиынтығын – зениттік артиллериялық кешен деп атайды. Ол зениттік зеңбіректер, көздеу атуды басқару құралы немесе есептеу құрылғысы, қашықтық өлшеуіш, синхронды хабарлау және іздеу жүйесі, электр агрегаттары, құрамдас бөліктерден тұрады. Қазіргі кезде Бұл құрамдас бөліктер бір қондырғыда (өздігінен жүретін зеңбірек-қондырғы), сондай-ақ, жеке-жеке де орналасады. Жеке-жеке орналасқан жағдайда зеңбіректің көздеу, атуды басқару құралы, жабдықтау агрегаттары жеке көлікте орналасады және олардың барлығы бірігіп радиоқұралдар кешенін құрайды. Ату кезінде координат нүктелері үздіксіз анықталып тұрады. Тікелей көздеп ату және бөгей ату әдістері қолданылады. Ату кезекпен (дүркін-дүркін немесе үздіксіз атыс) жүргізілді. Зениттік зеңбіректерден басқа зениттік пулемет қондырғылары да болады. Ол – арнайы станокке орнатылған автоматты қару. 2000 м-ге дейінгі биіктіктегі әуе нысандарын ату үшін қолданылады, бір немесе бірнеше (2 – 4) пулеметтерден тұрады. Зениттік пулемет қондырғыларымен жаяу әскер, танк, БТР экипаждары, кіші кемелер мен зениттік бөлімшелер қаруланады. Олар өздігінен жүретін, тіркемелі, жылжымалы (танк, кеме, БТР-де) және тұрғылықты болып бөлінеді. Дереккөздер
Қосымқожа Мүсірәліұлы

Қосымқожа Мүсірәліұлы (1710 жылы туылып – 1780 жылы өлген) – діни қайраткер. Сыр өңірінде туып өскен. Кіші жүздің керейіт руынан шыққан. Әкесі Мүсірәлі Жәдікұлы Тәуке ханның “Жеті жарғысын” жасауға қатысқан. Қосымқожа қазақ-орыс қатынастарының орнығуына белсене атсалысқан. Сыр бойы мен қарақалпақ еліне ислам дінін уағыздаушылардың бірі болған. Дереккөздер
Жаңа Гебридтер

Жаңа Гебридтер — архипелаг және Вануату республикасының тарихи атауы. Тынық мұхиттың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Тарихы 1606 жылы португал теңізшісі Педро Фернандес де Кирос Жаңа Гебридтерге келді. 1774 жылы капитан Джеймс Кук архипелагтың картасын жасап, оған Жаңа Гебридтер деген ат берді. ғасырда Британия мен Франция осы аймақты өздеріне бағындыруға тырысты. 1906 жылы Жаңа Гебридтер Британия мен Францияның бірлескен әкімшілігіне берілді. 1980 жылы Жаңа Гебридтер тәуелсіз Вануату мемлекеті болып жарияланды. Климаты Жыл бойы температура 20°C - 30°C аралығында болады. Ең жылы айлары - желтоқсаннан наурызға дейін. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 2000 мм-ден асады. Жаңбыр маусымы қарашадан сәуірге дейін созылады. Вануату циклондарға бейім. Олар әдетте қарашадан сәуірге дейін келеді. Циклондар қатты жел, жауын-шашын және тасқын сулардың қаупін тудыруы мүмкін. Ерекшеліктері * Вулкандық шығу тегі бар. * Көптеген аралдардан тұрады. * Тропикалық климаты бар. * Әртүрлі биологиялық әлем бар. * Тұрғындары меланезиялық тайпалардан шыққан. * Туризмнің дамуына мүмкіндіктер бар. Сілтемелер
Ядролық магниттік резонанс

Ядролық магниттік резонанс (ЯМР) – қатты, сұйық және газ тәріздес денелерде радиожиілік диапазонындағы электрмагниттік энергияның резонанстық жұтылуы. Мұндай резонанстық жұтылу құбылысы сыртқы магнит өрісіне орналасқан зат ядроларының магнетизміне байланысты пайда болды. Бұл құбылыстың резонанстық сипаты қозғалыс мөлшерінің моменті мен магниттік моменті бар ядролардың қасиетіне сәйкес анықталады. Мұндай ядроның сыртқы магнит өрісімен (Н0) әсерлесуі меншікті, яғни пресцессия жиілігін (ω0) анықтайды: ω0=γН0, мұндай γ – гиромагниттік қатынас, яғни ядроның магниттік моментінің оның қозғалыс мөлшері моментіне қатынасы. Тәжірибеден негізінен осы меншікті жиіліктің мәні анықталады. Көптеген ядролар үшін бұл жиілік 1 – 10 МГц аралығында. Сыртқы магнит өрісі болмаған кезде ядролардың магниттелушілігі әлсіз (электрондық парамагнетизмнен 106 – 108 есе кем) болады. Резонанстық жиіліктегі радиожиіліктік өріс ядролардың айналуы бағытын өзгертеді, яғни ядролық магниттелушіліктің прецесс. қозғалысын тудырады. Бұл қозғалыс зерттелмекші затты қоршаған индуктивтілік орамада пайда болатын индукциялық ЭІК арқылы анықталады. ЯМР ядролардың магниттік моментін өлшеуге, заттың магниттік құрылымын зерттеуге, химиялық анализде т.б. кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер: ca:Ressonància Magnètica Nuclear fa:تشدید مغناطیسی هسته ko:자기공명 lv:KMR nn:NMR pl:Jądrowy rezonans magnetyczny
Саралжынды

Саралжынды – Шығыс Каспий алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 92 км, су жиналатын алабы 1670 км 2 . Бастауы Әлітау мен Шошқакөл бұйраты баурайындағы бұлақтардан басталып, Маныссай өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тар, тік жарлы, жайылмасы кей жерінде 100 — 200 м-ге жетеді. Қар, жер асты суымен толығады. Ағыны жылына 40 — 60 күндей ғана болады, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Сөздердің байланысу тәсілдері

Сөздердің байланысу тәсілдері – сөйлемнің, сөз тіркесінің құрамындағы сөздердің синтаксистік байланысқа түсу жолдары. Сөйлемдегі сөздердің синтаксистік байланысқа түсуінің екі түрлі жолы бар: # Аналитикалық тәсіл – сөйлемдегі сөздердің қосымшасыз, орын тәртібі, интонация және шылаулар арқылы байланысуы. Мысалы, Тамаша өмір, шаттық жыр, қала, дала, ой мен қыр (Жамбыл); # Синтетикалық тәсіл – сөздердің қосымшалар арқылы байланысуы. Мысалы, Жаздың көркі енеді жыл құсымен. Жайраңдасып жас күлер құрбысымен (Абай). Салаластық қатынастағы сөз тіркестері аналитикалық тәсілмен, сабақтастық қатынастағы сөз тіркестері әрі аналитикалық, әрі синтетикалық тәсілдермен байланысады. Тағы қараныз: * Сөз айшықтары * Сөз варианттары * Сөзге морфемдік талдау * Қаратпа сөз * Сөз * Сөздердің байланысу формалары * Сөздердің орын тәртібі * Сөздік * Сөздік ұя * Сөздің қызметі * Сөздің лексикалық мағынасы * Сөздің негізі * Сөздің ішкі формасы * Сөзжасам * Сөз қолданыс * Сөз құрамы * Сөз мәдениеті * Сөз таптары * Сөзтұлға * Сөз тіркесі * Сөз енгізу * Сөз синтезі * Сөйлем * Модаль сөз * Сөз табы * Ділмәр сөз * Дәйек сөз * Қыстырма сөз * Төл сөз * Төлеу сөз * Етістікті сөз тіркестері * Қосалқы сөз * Есімді сөз тіркестері * Байырғы сөз * Қос сөз * Басқарушы сөз * Индекстік сөз * Қарапайым сөз * Сөз бостандығы * Қысқарған сөз * Машиналық сөз * Алғы сөз * Бөгде сөз * Басқаратын сөз * Туынды сөз * Резервтелген сөз * Сөз қолданылуы * Сөз тіркесінің сыртқы формасы * Сөзбе-сөз аударма * Сөз түбірі * Сөз қолдану ерекшеліктері * Еліктеу сөз * Ақындармен сөз жарыстыру * Даналардан шыққан сөз * Электронды пошта * Сөз енгізу құрылғысы Дереккөздер
Александр Иванович Опарин

Александр Иванович Опарин (2 наурыз 1894 жыл, Ресей, Ярославль губерниясы Углич қаласы – 21 сәуір 1980 жыл, Мәскеу) – биохимик-ғалым, КСРО ғылым академиясының академигі (1946). Мәскеу университетін бітірген (1917). Негізгі ғылым еңбектері өсімдік шикізатын өңдеудің биохимиялық негізін, өсімдік құрамындағы ферменттердің әсерін және Жердегі тіршіліктің пайда болуын зерттеуге арналған. Опарин биокатализ – азық-түлік өндірісі технологиясының негізі екенін дәлелдеді. Ол Жердегі тіршіліктің пайда болуы – көміртектік қосылыстар эволюциясының қорытындысы деп тұжырымдады; оны ғарыштық тұрғыдан зерттеумен шұғылданды. Опарин – тіршіліктің пайда болуын зерттеудің Халықараралық ұйымының президенті (1970 жылдан өмірінің соңына дейін) болды. Лениндік сыйлық лауреаты (1974). Сілтемелер * Биохимия * Эволюция * Лениндік сыйлық Дереккөздер
Құмбазар

Құмбазар — Қызылорда облысы Арал ауданы, Бекбауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстікке қарай 100 км жерде, Сырдарияның атырауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 541 адам (295 ер адам және 246 әйел адам) болса, 2009 жылы 528 адамды (276 ер адам және 252 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1932-96 жылдары жылдары балық шаруашылығымен айналысатын «Райым» ұжымшары бөлімшесінің орталығы болған. Бөлімше негізінде Құмбазарда ЖШС жұмыс істейді. Дереккөздер
Сараман-Қос мұнарасы

Сараман-Қос мұнарасы – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. Орналасқан жері Қазалы ауданы Кәукей ауылы, ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан. Кезеңі ІХ-ХІ ғғ. Тарихи деректер, аңыздар Сараман-Қоса мұнарасы – Қазақстан аумағындағы ерте ортағасырлық үлгілердің ең аз кездесетін түрі. Мұнаралы кесене құрылысының ертедегі үлгісіне жататын мұнара XI ғасырда салынған. Мұнараның құрылысы қайғылы аңызға толы. Шынын айтқанда, бұл – өшпенділіктің, келісе алмаушылықтың және әлеуметтік ескішілдіктің кесірінен қосыла алмаған жастардың қайғылы махаббатының символы. Жергілікті аңыздарға сәйкес, жаркенттік Сараман жігіт – атақты және бай ақсүйектер әулетінің жалғыз ұлы жасауы жоқ Үргеніштің кедей көпесінің қызы Қосаны сүйіп қалады. Сараманның асқақ та күшті әкесі ұлының сөзіне құлақ аспағандықтан, ғашықтар үшін жалғыз шығар жол – қосылып қашу. Қос ғашықтың соңынан жіберілген қызметшілер қыз бен қайғы жұтқан Сараманды өлтіреді. Қызметшілерді жүгіртіп жібергеніне өкінген Сараманның әкесі жігіттің екі досын жібереді. Бірақ олар ғашықтарға көмектесуге үлгермейді. Қайғыдан қан жұтқан жігіттің әкесі ұлының достарына кейінгі ұрпақтарға үлгі болып қалатындай махаббат пен адалдықтың белгісі ретінде бақытсыз қашқындарға далада мұнара тұрғызуды өтінеді. Сипаты Үшқабатты конус тәрізді табаны дөңгелек мұнара тікбұрышты өңделмеген кесектерден құралған. 1, 2-қабаттары күмбезделіп бітеді. 1-қабатында төртбұрышты терезесі, 3-қабатында солтүстік және оңтүстік жағында 2 терезесі бар. Шикі кірпішпен өріліп, күйдірілген кірпішпен қапталған, төменгі жағының диаметрі 12 м, биіктігі 15 м, іргетасының қалыңдығы 1,6 м. 1982 жылы Сараман-Қос мұнарасы Қазақ КСР-нің республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. 1984 жылы қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Дереккөздер
Махмуд Желал Баяр

Баяр Махмуд Желәл (Bayar Mahmut Celâl) (15.5.1883, Умурбей Бурса - 22.8.1986, Стамбұл) - Түркияның 1950 - 60 жылдар аралығындағы Президенті. Жас кезінде банк саласы және француз тілі бойынша орта білім алған. Өмір жолын Бурса қаласындағы банк қызметкері болып бастады. Кемалшылар революциясына (1919 - 22) белсене араласты. 1924 - 32 жылы кәсіпкерлер банкісінің бас директоры, 1932 - 37 жылы Түркияның экономика министрі, 1937 - 39 жылы премьер-министрі міндеттерін атқарды. 1939 жылы парламенттегі көпшілік дауысқа ие Республикалық халық партиясымен келісе алмағандықтан, үкімет құрамынан шықты. Үкіметке оппозициядағы Демократиялық партияны ұйымдастырушылардың бірі және 1946 жылдан осы партияның төрағасы болды. 1950 жылы мамырда өткен сайлауда Демократиялық партия жеңіске жетіп, Баяр президент болып тағайындалды. Жаңа үкімет КСРО тарапынан болуы мүмкін шабуылдан қорғану үшін Батыс елдерімен, соның ішінде АҚШ үкіметімен жақындасуға тырысты. Оның кезінде Түркия НАТО-ға мүше болып қабылданды (1952). Оңтүстік-шығыс шекараларды нығайту үшін араб елдерімен жақындасып, 1955 жылы Бағдат пактісіне қосылды. Бірақ ішкі саяси тұрақсыздық пен студенттердің толқуы жиілей түсті. 1960 жылы 27 мамырда әскери төңкеріс болып, Баяр, премьер-министр А.Мендерес және Демократиялық партияның басқа да басшылары қамауға алынды. 1961 жылы өткен сот төралқасы Баярды өлім жазасына кесіп, кейіннен өмір бойы түрмеге отырғызу жазасымен ауыстырылды. 1964 жылы денсаулығына байланысты тұтқыннан босатылып, 1969 жылы саяси құқылары толық қалпына келтірілді. Өмірінің соңғы жылдары ол саяси қызметтен қол үзді. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Нефрит

Нефрит (грек. nephros – бүйрек), медицинада – бүйректің қабынуы. Негізінде бүйрек шумақтары қан тамырларының зақымдануынан болады. Жедел және созылмалы түрлері бар. Жедел Нефрит жоғарғы тыныс жолдарына стрептококк бактериясы түсуінен, баспа, созылмалы тонзиллит, пневмония, дифтерия, сүзек, тағы басқа бактериялы және вирусты инфекциядан кейін, салқын тигеннен дамиды. Нефрит белгілері Аурудың жасырын кезеңі 1-3 аптаға созылады. Клиникалық белгісі: науқастың алдымен беті, кейін бүкіл денесі ісініп, несепте өзгерістер пайда болады, артериалды қан қысымы көтеріледі (гипертензия). Алғашқы 2 – 3 күнде несептің меншікті салмағы кемиді. Созылмалы нефритте әлсін-әлсін асқыну байқалып, аурудың белгісі жедел түріндегідей болады. Нефриттің бұл түрімен ауыратын науқастар диспансерлік бақылауға алынады. Дер кезінде дәрігерге қаралмай, ауру асқынып кетсе, нефриттің бұл түрі уремияға ауысады. Нефриттен емделу Емі: алдымен ауруға негізгі себеп болған дертті емдейді. Созылмалы Нефритпен ауырғандарға климаты құрғақ әрі жылы жердегі курорттарда дем алған қолайлы. Сілтемелер *Тұмау *Бүйрек *Паранефрит Дереккөздер
Ысқақ Айтқұлұлы Нәби

Ысқақ Айтқұлұлы Нәби (20.5.1955 жылы тұған, Қарағанды облысында Бұқар жырау аудан Үлгі ауылда) – педагогикалық ғылым докторы (1996), профессор (2002), Қазақстан Педагогикалық ғылым академиясының академигі (2004). Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Осы оқу орнында ассистент, доцент, профессор (1977–2002), Қазақ білім академиясында жауапты хатшы, вице-президент (2002–2003), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде бөлім бастығы (2004–2007) болды. 2007 жылдан осы университетте проректор қызметін атқарады. «Жоғары оқу орындары студенттерін графикалық даярлаудың ғылыми-педагогикалық негіздері» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер
Макроэкономикалық көзқарас

]] Макроэкономикалық көзқарас - экономикалық құбылыстарды зерделейді. Микроэкономикалық көзқарастан өзгеше түрде зерттеу объектісі. Мұнда экономикалық жүйе сырттай біртұтас жүйе ретінде қаралып, объектінің ішкі байланыстары, ішкі құрылымы толық ескерілмейді, тек экономикалық жүйенің жұмыс істеуінің жалпылама көрсеткіштері ғана зерделенеді, онда да осы көрсеткіштер экономикалық жүйенің элементтерін құрайтын өзара әрекеттегі өнім екеніне қатыссыз тұрғыда зерделенеді. Микроэкономикалық көзқараста объект іштей қаралады, ішкі құрылым, оның элементтері арасындағы ішкі байланыстар зерделенеді. Дереккөздер
Тасқотан

Тасқотан – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігіндегі тау. Қарқаралы қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр. Ені 4 км. Ең биік жері 1006 м. Тасқотан қыстауларының бірінде Кеңес Одағының Батыры Нүркен Әбдіров дүниеге келген. Жер бедері Тауаралық аңғарлар және сайлармен бөлінген толып жатқан қырқалы таулардан, ұсақ шоқылардан, төбелер мен жондардан тұрады. Беткейлері жайпақ, негізгі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Геологиялық құрылымы Кейінгі тас көмір, пермьдік гранитоидтардан және төрттік делювийлі-пролювийлі шөгінділерден түзілген. Өсімдігі Қызыл қоңыр қиыршық тасты топырағында өлеңшөп, сұлыбас, боз, жыңғыл өседі. Беткейлері қысқы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Қостанай шина жөндеу зауыты

Қостанай шина жөндеу зауыты – жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Автомобильдер мен ауыл шаруашылығы машиналарының шиналарын қалпына келтіру, резина-техника бұйымдар өндіру, оқу, кеңсе, тұрмыс жиһаздарын дайындау, резина қоспалар шығару жұмыстарымен айналысады. Пайдаланған әдебиетттер
Сараптама

Сараптама — ғылым, техника, өнер, т.б. салаларда арнайы таным, білім мен біліктілікті талап ететін қандай да бір мәселеге зерттеу жүргізу. Сараптаманың ғылыми зерттеуден айырмашылығы сол, ол құбылыстарды емес, болып кеткен жағдайды және оның себептерін анықтау мақсатында жүргізіледі. Көбіне экономикалық, бухгалтерлік, медициналық, соттық сараптамалар жүргізіледі. Дереккөздер
Рысбек Мырзашұлы Мырзашев

Рысбек Мырзашұлы Мырзашев (1932, Ақмола облысы – 1987, Шымкент қаласы) – қоғам қайраткері. Алматы ауыл шаруашылығы институты мен КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген. 1985–1987 жылдары Шымкент облысы партия комитетінің бірінші хатшысы, 1960 жылдан КОКП мүшесі. Ақмола облысының комсомол органдарында, еңбекшілер депутаттары ауданы кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Есіл аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып істеді. 1977–1982 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық партия комитетінің екінші хатшысы, 1982–1985 жылдары халық депутаттары Павлодар облыстық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. Социалистік Еңбек Ері, Шымкент қаласының құрметті азаматы. Сілтемелер
Зениттік ракеталық әскер

.]]Зениттік ракеталық әскер - елдің әуе шекарасын рұқсатсыз бұзған әуе нысаналарын дер кезінде байқауға және жойып жіберуге арналған әскери құрал-жабдықтар. Оған зениттік басқарылатын ракеталар (ЗБР), ракета ұшыруға арналған ұшыру қондырғылары, ракетаның ұшуын басқаруға арналған қондырғылар мен радиотехникалық қондырғылар, қосымша құрылғылар мен тексеру құрал-жабдықтары жатады. Зениттік басқарылатын ракеталар (ЗБР) – “Жер – Әуе” класына жататын, әуе шабуылына қарсы қорғанысқа арналған ракета. Ол қарапайым зарядпен де, ракеталық зарядпен де зарядтала береді. Оны қондырғыдан жібергеннен кейінгі басқару жерден (кемеден) арнайы радиотехникалық құралдар көмегімен іске асырылады, кейде өздігінен бағытталу арқылы ұшады. Бұл ракеталар шапшаң, барынша дәл көзделеді және дыбыстан ұшқыр жылдамдықпен ұшып келе жатқан нысаналарды талқандай алады. Әуедегі топтық нысаналарды жою үшін әуеде бөлшектелетін ракеталар кешені қолданылады. ЗБР-дың шекті ұшу қашықтығы – 30 км, старттық салмағы 8 кг – 15,2 т., шекті ұшу жылдамдығы 1700 м/с және онан жоғары. ЗБР нысанаға жердегі (кемедегі) телебасқарудың автоматтық жүйесімен бағытталады немесе ұшу кезінде нысанаға өздігінен бағытталады. Дереккөздер
Баят

Баят - оғыздар құрамында болған тайпа. XII ғасырдағы мағлұматтар Баят тайпасын қаңлылар құрамына, екінші бір мәлімет қимақтар құрамына енгізеді. Рашид әд-Диннің айтуынша, Баят XIV ғ-да оғыздардың құрамына кірген. Ергенеқонды қоныстанған және Шыңғыс ханға қосылған алғашқы тайпалардың бірі болған. Әбілғазының “Түрік шежіресінде” (16 ғ.) Оғыз хан немерелерінің қатарында Баяттың да аты аталады және оның таңбасы (Q) келтіріледі. Баят - “бай” деген мағынаны білдіреді. Баят тайпасының негізгі құрамы баяут, гоклен тайпасы деген атпен түрікмендердің құрамына қосылды. Ежелгі баяттардың ұрпағы XIX ғ-да осы атпен қазақ халқының құрамындағы қызылқұрт руына (Кіші жүз) бірікті деген болжам бар. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Сүтақы кәдесі

Сүтақы кәдесі – қалың малдың құрамдас бір бөлігі ретінде күйеудің қалыңдық анасына арнайы беретін сыйлығы. Сүтақы ретінде әр түрлі бағалы заттар, киім-кешектер сыйға тартылады. Сүтақыны құдалар қалыңдықты алуға барғанда арнайы салтанатпен, тойға немесе шығарып салу рәсіміне жиналған ауылдастары, туыстары алдында жұртқа көрсетіп, арнайы атап берген. Бұл кәде шешесінің қызды (қалыңдықты) бағып, тәрбиелегені үшін күйеу тарапынан алғыс білдіру ниетінен бастау алған жоралғы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Төреханов Айбын

Төреханов Айбын Әдепханұлы (25 маусымда 1963 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (2006). Оқуы: .]] *Мәскеу қаласындағы К.Скрябин атындағы ветеринарлық академияны (1986); *Бүкілодақтық мал шаруашылық ғылыми-зертханалық институтының аспирантурасын (1992); *Талдықорған қаласындағы Жетісу экономикалық институтын (1999) бітірген. Қызметі: *1986 – 1997 жылы Алматы облысы Талдықорған ауыл шаруашылық ғылыми-зертханалық институты директорының орынбасары; *Талдықорған агроөнеркәсіптік кешені ғылыми-зертханалық орталығының төрағасы; *Талдықорған ауданы әкімінің орынбасары; *1999 – 2004 жылы Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылық институтының стратегия және мемлекеттік реттеу департаменті директорының орынбасары; * 2001 – 2004 жылы Астана қаласындағы “Асыл түлік” акционерлік қоғамының төрағасы, 2004 жылдан Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылық министрлігінің “Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми өндірістік орталығының” директоры. Жетістіктері: Негізгі ғылыми жұмысы мал өнімділігін биотехнологиялық жолмен жақсарту, жергілікті малдардың гендік қорын сақтау және оларды көбейту, табиғи жайылымдарды тиімді пайдаланудың негіздерін құруға арналған. Төреханов Айбын жаңадан шығарылған сүт бағытындағы “Ақ ырыс” қоңыр сиыр сүлесінің, қазақтың етті ақбас сиыры тұқымының Зенит-Чубатый, әулиекөл тұқымының Табакур аталық із топтарының және жоңышқаның “Балауса” жаңа сорты авторларының бірі. Төреханов Айбынның 170-тен астам ғылыми еңбектері, 15 ғылыми әдістемелері мен ұсыныстары, 4 монографиясы, 3 оқулығы жарық көрді. Сілтеме
Баротерапия

]] Баротерапия (грекше baros — ауырлық және therapeіa — емдеу) — емдеу мақсатында төменгі немесе жоғары атмосфералық қысымды қолдану. Баротерапия вакуумды барокамера немесе компрессиялы барокамера көмегімен жүргізіледі. Баротерапияның негізгі емдік механизмі тері жабындысындағы қантамырлар мен олардың капиллярлар торына, организмнің тереңде орналасқан тіндеріне өзгертілген атмосфералық қысыммен әсер етуге негізделген. Оның жалпы Баротерапия және жергілікті Баротерапия деген 2 түрі бар. Жалпы Баротерапия — арнайы барокамераларда жүргізіледі. Ол ұзақ уақыт бітпеген жарақаттар мен жараларды, гипоксияны, гипертониялық, коронарлық ауруларды, Кессон ауруын, т.б. емдеуге қолданылады. Жергілікті Баротерапия — дененің шектеулі бір бөлігіне ғана қолданылады, ол үшін, мыс., қарапайым мед. банкілер пайдаланылады. Баротерапияны жүргізу тәсілі және мөлшері әр науқасқа жеке тағайындалады. Егер науқас туберкулез, гемофилия, қатерлі ісік ауруларымен ауырса немесе адам организмі қан кетуге бейім болса, сондай-ақ, жүктілік кезінде науқасты Баротерапиямен емдеуге болмайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%8F Баротерапия туралы]
Тасқұдық (Отырар ауданы)

Тасқұдық – Түркістан облысы Отырар ауданының шығысында, Арыс пен Бөген өзендерінің аралығында жатқан енсіз қоныс. Қарақоңыр ауылдық округінің құрамында. Жер бедері жазық. Солтүстігінде Мазартөбе (абс. биіктігі 215 м), шығысында Қудала (215 м) төбелері, батысында Бейсембек, Тайман құдықтары және шағын Көбенбай қонысы жатыр. Қоныста Шаңқалса, Қашарбай, т.б. қыстаулар орналасқан. Шығысында қонысты суландырып, мал жайылымына айналдырған сағатына 1200 л су шығатын артезиан ұңғымасы бар. Қоныс аумағын әр бағытта бірнеше қара жол кесіп өтеді. Ең жақын елді мекен – Ақтөбе а. (6 км). Дереккөздер
Нефрит (химия)

.]] Нефрит – силикаттар класы, амфиболдар тобының минералы. Химимялық формуласы: Ca2(Mg,Fe)5[Sі4O11]2(OH,F)2. Актинолит және тремолиттің тығыз, аса тұтқыр, жасырын кристалды, ширатыла, айқын талшықты бітіскен түрінде кездеседі. Түсі көбіне жасыл, қоңырқай жасыл келеді, жарықты құбылтады. Оңай өңделеді, теп-тегіс болып жылтырайды; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 5,5 – 6,5, тығыздығы 2,9 – 3 г/см3. Кристалдық тақтатастарда, гидротермальдық және метаморфизмге шалынған негізді жыныстарда эпидот, хлорит, цоизит, тальк, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Қойтас және малтатастар күйінде кездесетін Нефритті аллювий шөгінділерінен өндіреді. Тас дәуірінде, әсіресе неолитте алғашқы адамдар қару жасауға жиі пайдаланған. Нефрит Шығыс елдерінде жоғары бағаланады, одан Әмір Темірдің құлпытасы тұрғызылған. Бағалы әшекей тас ретінде зергерлік істе қолданылады. Сілтемелер *Тау жынысы *Нефелин *Тас дәуірі Дереккөздер
Сарбаз

Сарбаз (парс. сәр — бас, басшы; “баз” жұрнағы қосылып басшыға еруші деген мағына береді) — қатардағы әскер, жасақты қол. Ерекше жағдайда (жорыққа шыққан, жау шапқан жағдайда) жасақталған қалың қолды Сарбаз деп атаған. Сарбаздар ондықтарға, жүздіктерге, мыңдықтарға бөлініп, оларды онбасы, жүзбасы, мыңбасы басқарған, жалпы әскерді сардар басқарған. Мысалы, 1916 ж. Торғай қазақтарының патша өкіметіне қарсы көтерілісіне қатысушыларды Сарбаз деп атаған. Дереккөздер
Ғалия Ықсанқызы

Ғалия Ықсанқызы (26. 9. 1950 жылы туған, Қордай ауданы, Красногор ауылы) –қайраткер, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1973). 1974 – 1979 ж. Шымкент қаласындағы ғ1 емханада учаскелік дәрігер болып істеді. 1979 – 81 ж. Мәскеудегі Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында 2 жылдық арнаулы ординатурада оқыды. 1983 – 85 ж. ғ1 поликлиникада терапевтік бөлім меңгерушісі, 1985 – 1987 ж. бас дәрігердің орынбасары. 1987 жылдан осы емхананың бас дәрігері. Ұзақ жылғы қажырлы еңбегі үшін «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен (1990) және Құрмет грамоталарымен марапатталды. 1994 жылдан Шымкент қалалық мәслихатының депутаты болып қатарынан 3-рет сайланды. Қазақстан Республикасы Президенттік Кеңесінің мүшесі (2003). Cілтемелер
Тасқұлақ

Тасқұлақ — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Қабланбек ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, Келес өзенінің сол жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы 1997 жылға дейін жеміс-жүзім өсіретін “Қабыланбек” кеңшарының құрамында болған. Кеңшар негізінде Тасқұлақта шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Қосылған құнға салынатын салық

Қосылған құнға салынатын салық, кейде қосылған құн салығы – жанама салық түрі, қосылған құнның мемлекеттік бюджетке аударылатын бөлігі, бюджеттің маңызды көздерінің бірі. Кәсіпорын, бір жағынан, сатылған өнімдерден қосымша құн салығын алушы болса, екінші жағынан, жабдықтаушылардан өндіріс құралдарын сатып алушы ретінде Қосылған құн салығын төлеуші болып табылады. Қосылған құн салығын төлеушілер салық кодексінде белгіленеді. Мемлекеттік бюджетке төленетін Қосылған құн салығының көлемі өндірушінің сатқан тауары үшін есептелген салық пен жабдықтаушыларға шикізат, материалдар, отын мен энергия, т.б. өнімдер үшін төленген Қосылған құн салығының айырмасы негізінде есептеледі, яғни салық төлеушілер Қосылған құн салығын тауарларды өндіруге (жұмыстарды орындауға, қызмет көрсетуге) жұмсалған материалдық шығынды шегере отырып есептейді. Салық салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиіс Қосылған құн салығының сомасы, салық кодексіне сәйкес, салық салынатын айналым бойынша есептелген Қосылған құн салығының сомасы мен шегерімге жатқызылған салық сомасы арасындағы айырма ретінде анықталады. Соңғы кездері Қазақстанның экономикалық даму үдерісін қамтамасыз ету мақсатында Қосылған құн салығының мөлшерін азайту шаралары іске асырылуда. 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап салық төлеушілер Қосылған құн салығын 12% мөлшерінде төлейтін болды. Дереккөздер