kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фауна

Фауна ( – Ежелгі Рим мифологиясы бойынша орман мен егістік құдайы; жануарлар қамқоршысы) – белгілі бір аумақта мекендейтін не Жер тарихының белгілі бір кезеңінде тіршілік еткен барлық жануарлар түрлерінің жиынтығы. Сондай-ақ Фауна ұғымы кейде жануарлардың жеке жүйелік топтарының (тип, класс, отряд, т.б.) жиынтығын да білдіреді (мысалы, ихтиофауна, орнитофауна, т.б.). Әрбір аумақтың Фаунасы әр түрлі Фауналық жануарлар кешенінен құралады. Мысалы, дала белдемінің Фаунасында негізінен далалық Фауна кешені, космополиттік түрлер, шөлейт аймақтың Фауналық кешенінің басымдығы байқалады. Әрбір Фаунада мекендейтін жануарлардың шығу тегі де әр түрлі, атап айтқанда автохтондар, аллохтондар (алғаш пайда болған аймақтан осы мекенге ауысып келген кірме жануарлар), иммигранттар (дамыған жануарлардың басқа аумақта пайда болып, кейіннен соңғы мекен етіп отырған орынға келуі). Қазақстанның қазіргі Фаунасы төрттік кезеңде қалыптасқан әр түрлі Фауна кешендерінен (тайга, орман, дала, шөлейт, шөл, палеотропиктік т.б.) құралады, жергілікті түрлермен қатар шеттен келген түрлер де көп. Республика Фаунасы балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілердің түрлеріне бай. Республика жерінен көптеген қазба жануарлар табылды. Қазақстанның табиғи аймақтарына қарай олардың Фаунасы да әр алуан. Әр аймақтың өзіне тән Фаунасы бар. Орманды далада: қоян, бұлан, елік, құр, кекілік, т.б.; далада: суыр, дала шақылдағы, саршұнақ, дуадақ, безгелдек, қараторғай, т.б.; шөл мен шөлейтте: ақ бөкен, қарақұйрық, қосаяқ, құмтышқан, жылан, улы өрмекші, қарақұрт, т.б.; тауда: арқар, таутеке, марал, құну, қоңыр аю, барыс, ұлар, жылқышы, т.б. мекендейді. Табиғи факторлар мен адам әрекеті салдарынан республика Фаунасы да елеулі өзгерістерге ұшырады. Тек төрттік кезеңнің өзінде ғана Қазақстан жерінде түйеқұс, орман пілі, Мосбах жылқысы, жабайы есек, Мерке мүйізтұмсығы, алып түйе, байырғы елік, жалпақ маңдайлы бұлан, Шетензаки бизоны, Хозар мамонты, тарпан, мамонт, семсер тісті жолбарыс, жүндес мүйізтұмсық, тур (жабайы сиыр), үңгір аюы, үңгір арыстаны, т.б. жойылып кетті. Сирек кездесетін, саны өте аз жануарлар қорғауға алынған; “Қазақстанның қызыл кітабы”. Қазіргі кезде Жер бетінде жануарлардың 1,5 млн-нан астам түрі белгілі, жыл сайын 10 мыңға жуық жануарлар түрі анықталады. Фаунаны зерттеудің тәжірибелік маңызы өте зор. Фаунаны зерттеумен зоогеографияның фаунистика саласы шұғылданады. Энтомофауна Энтомофауна - белгілі бір территорияда мекендейтін не белгілі не бір тарих кезеңінде өмір сүрген жәндік түрлерінің жиынтығы. Қазақстан энтомофаунасы толық зерттелмеген. Мұнда 550 тұқымдасқа, 28 отрядқа жататын 40 мыңға жуық жәндік түрі бар. Республика Энтомофаунасы қазіргі қалпына төрттік дәуірде келген. Ол жергілікті автохтондар және шеттен келген иммигранттардан тұрады. Эпифауна Эпифауна - топырақтың бетінде, жартастардың саңылауларында, тастардың арасында және тағы басқа жерлерде тіршілік ететін, бекітілген немесе аз қимылдайтын су түбіндегі омыртқасыздар. Эпифаунаға қаптап өсіп кететін, топырақтың үстінде бос жататын, су үстінде баяу жылжитын тіршілік иелері кіреді. Дереккөздер
Фашизм

Фашизм ( – диктаторлық шыбық будасы, билік белгісі) — 1919 жылы Италияда пайда болған саяси ағым, I дүниежүзілік соғыстан кейін социалистік қозғалыстың тармақталып, басқа елдерге, оның ішінде Германияға лезде таралып, национал-социализм аталуы. Фашизмге тән белгілер билікті сакрализациялау, мемлекеттің, оның диктаторлық функцияларының қызметінің күшеюі, * демократиялық еркіндіктермен күрес, * адам құқығының қатты шектелуі, * шовинизм, * расизм, * экстремистік ұлтшылдық, * элитаризм, әскери агрессияға талпыну. Италияда фашистік партия Б. Муссолинидің басшылығымен билікке 1922 жылда келді, Германияда ҰСЖП (ұлтшыл-социалистік жұмысшы партиясы) 1933 жылы сайлауда жеңіп шықты. Елде қанды қырғынмен лаңкестік диктатура орнатқан А.Гитлер Рейхсканцлер болды. Фашизмнің германдық түрі шектен шыққан ұлтшылдығы мен расизмге орай, нацизм деп аталады. Кейінірек фашистік немесе квазифашистік тәртіптер әлемнің басқа да елдерінде пайда болды. Германияда агрессивті фашизмнің салтанат құруы (нацизмнің), сондай-ақ Ресейдегі (КСРО) агрессивті "социалистік" ("коммунистік") тәртіптің орнығуы Еуропаны және бүкіл әлемді соғысқа жетеледі. Соғыс 1939 жылы күзде басталды, 1945 жылы күзінде антифашистік коалиции күштерінің жеңісімен аяқталды. Фашизм мемлекеттік және әскери күш ретінде талқандалды. Герман фашизмінің (нацизмінің) аса қасіретті қылмысының бірі 6 млн. еуропалық еврейлерді қырғынға ұшыратуы болды (холокост). Фашистік идеология өміршең болып шықты, оның жаңғырығы бүгінгі XXI ғасырда да әлемнің әртүрлі елдері мен аймақтарында қылаң беруде. Бірқатар елдерде заңдастырылған немесе жартылай занды азшылық, бірақ едәуір елеулі ұлтшылдық, фашистік немесе квазифашистік тұрғыдағы жастар бірлестіктері байқалуда. Бұл қозғалыстардың бір идеологтары "уақыт сынынан өткен" ұлтшылдық, этникалық артықшылық, ксенофобия идеяларына сүйенсе, енді біреулері этникалық геосаясаттың күні өткен идеяларымен қаруланған, үшіншілері күн өткен сайын үдеп келе жатқан жаһандануға қар- сылар қатарын толықтыруға дайын. Қазіргі кезде Грекия Грекиядағы Ұлы рецессия мен экономикалық дағдарыстың басталуынан кейін неонацистік партия деп саналатын «Golden Dawn» деп аталатын қозғалыс азшылықтарға, заңсыз иммигранттар мен босқындарға қарсы тұрақты дұшпандылықты сақтай отырып, грек парламентінде орын алу үшін күңгірттен шықты. Ресей Көптеген сарапшылар Владимир Путиннің Ресей режимін фашизммен салыстырды. Осылайша, 2022 жылдың наурызында американдық саясаттанушы Александр Мотыль «Путиннің Украинаға әсери кіруі » «фашизм» терминінің Ресейге қатысты қолданылуын міндетті түрде қайта қарау қажет деп есептейді деп жазды. Дереккөздер
Федоровка

Қазақстан: * Фёдоровка – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы Теректі ауылының бұрынғы атауы. * Фёдоровка – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы ауыл. * Фёдоровка – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. * Фёдоровка – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы Томарлы ауылының бұрынғы атауы. Башқұртстан: * Федоровка – Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл. * Федоровка – Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл. Өзендер: * Федоровка (Яр Хороший) – Ресейдегі өзен. Воронеж облысы, Ростов облысы, Белгород облысы, Волгоград облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. * Федоровка – Ресейдегі өзен. Киров облысы, Коми Республикасы жер аумақтарынан ағып өтеді. * Федоровка – Ресейдегі өзен. Алтай өлкесі, Новосибирск облысы, Кемеров облысы жер аумақтарынан ағып өтеді.
Ферма

Ферма (, - берік): # ауыл шаруашылық кәсіпорны. Ферма иесі не ферма шаруашылығын басқарушы адам фермер деп аталады. Сиыр, қой, жылқы, түйе фермасы, т.б. тауарлық фермалар қалыптасқан. # Геометриялық пішіні өзгермейтін, ұштары топсамен бекітілген бірнеше сырықтардан құрастырылған жүйе. Күш оның тек түйініне ғана түседі. Деформация кезінде түйіндер орын ауыстырады, сырықтар бір-біріне байланысты бұрылып, майыспай сол қалпында қалады. Ферманың барлық сырықтары бір жазықтықта жатса, онда оны жазық ферма деп атайды. Ферманың сырықтары тек қана созылуға немесе сығылуға жұмыс істейді. Дереккөздер
Фермий

Фермий (лат. Fermіum; Fm) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы радиоактивті химиялық элемент, атомдық нөмірі 100, атомдық массасы 257, актиноидтарға жатады. Ең орнықты изотобының (²⁵⁷Fm) жартылай ыдырау периоды 100,5 тәулік. ²⁵⁷Fm изотопын жоғары тығыздықтағы ядролық реакторларда кюрийді жоғары жылдамдықтағы нейтрондар мен протондар ағынымен сәулелеу арқылы алса, өзге изотоптарын уран изотоптарын жылдамдатылған оттек, көміртек, плутоний, калифорний ядросымен , сондай-ақ альфа-бөлшектермен соқтығыстыру арқылы алады. Химиялық қасиеттері Фермий химиялық қасиеттері бойынша өзге актиноидтарға ұқсас болып келеді және салыстырмалы түрде жоғары құбылмалылығымен ерекшеленеді. Фермийдің екі тотығу дәрежесі бар: +3 және +2. Осының ішінде +3 дәрежесі негізгі болып табылады, ал екінші дәрежесі Fm(+3)-тің қосылыстарын сулы-спиртті ерітіндіде магниймен әрекеттестіру арқылы алуға болады. Дереккөздер
Физика-техника институты

Физика-техника институты, 1991 ж. Жоғарғы энергия физикасы ин-тының электрондық спектроскопия мен Ядролық физика ин-тының радиац. материалтану ғыл. бөлімдері негізінде құрылған., ҚР Білім және ғылым министрлігі Химия-технологиялық зерттеулер орталығының еншілес мемлекет кәсіпорны – ғылыми-зерттеу мекемесі. 1991 жылы Қазақстан ғылым академиясының Жоғары энергия физикасы институты мен Ядролық физика институтының лабораториялары негізінде құрылған. Институт құрылымына: *қатты дене физикасы және материалтану *зерттеулердің спектроскоптық тәсілдері *жоғары энергия және ғарыштық сәулелер физикасы *ғылыми-техникалық ақпарат *патенттану және маркетинг бөлімдері *жұқа қабықтар және жұқа қабық технологияларының физикасы мен химиясының аймақаралық орталығы *материалдар мен органикалық қосылыстарды талдау және куәліктеу орталығы кіреді. Негізгі ғылыми-зерттеу бағыттары: *қатты дене физикасы және материалтану мәселелері; *ғылыми зерттеулер мен қолданбалы есептер үшін спектроскоптық тәсілдерді дамыту; *жұқа қабықтардың физикасы мен химиясы саласындағы зерттеулер; *жоғары энергия мен ғарыштық сәулелер физикасы, INTERNET және ақпараттық технологиялар. 2003–05 жылдары институт үш бағдарлама бойынша іргелі зерттеу жүргізді: #қатты дене жүйелеріндегі физикалық процестерді және технологиялардың ғылыми негізін зерттеу, жаңа материалдар, қорытпалар және құралдар дайындау (ғылыми жетекші ҚР Ұлттық ғылым академиясының акад. Б.Н.Мұқашев); #жоғары энергия жағдайында элементар бөлшектер мен ядролар әрекеттесуінің динамикасын зерттеу (ғылыми жетекші ҚРҒА-ның акад. Э.Г.Боос); #экологиялық таза энергия көздерінің ғылыми негіздерін жасау (ғылыми жетекші физика-математика ғылымының докторы М.Ф.Тамендаров). Дереккөздер
Фирма

Фирма — пайда алу мақсатымен ресурстарды тауарлар өндіру немесе қызметтер көрсету үшін пайдаланатын, бір немесе бірнеше кәсіпкер иеленетін және басқаратын ұйым; заңи тұлға құқықтарын пайдаланатын шаруашылық, өнеркәсіптік, сауда кәсіпорны; бір текті немесе сабақтас кәсіпорындар бірлестігі; ұжымдық немесе жеке кәсіпкерлердің ең кең таралған ортақ атауы. "Фирма" термині көбінесе кез келген компанияны атау үшін пайдаланылады. Термин қызмет түрлерін айқындайтын терминдермен тіркесте қолданылады, мысалы, делдалдық фирма, риэлторлық фирма, өндірістік фирма, консалтингілік фирма, аудиторлық фирма, т. б. Дереккөздер de:The Firm en:The Firm es:The Firm (desambiguación) fi:The Firm fr:The Firm it:The Firm nl:The Firm no:The Firm pl:The Firm
Фитопатология

Фитопатология — өсімдік ауруларының себептері мен салдарын, оларды қоздыратын микроорганизмдердің морфологиялық және биологиялық ерекшеліктерін анықтап, айықтыру, дамуын шектеу жолдары мен әдістерін зерттейтін ғылым саласы. Фитопатологияның міндеті - ауыл шаруашылығына зиян келтіретін өсімдік ауруларын толық жою немесе зиянды әсерін кемітетін әдістер табу. Фитопатология жалпы биология, микробиология, генетика, селекция, өсімдік анатомиясы мен физиологиясы, өсімдік өсіру, топырақтану, ауыл шаруашылық метеорологиясы, экология, химия, физика, т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Фитопатология жалпы фитопатология және жеке немесе арнайы фитопатология деп екіге бөлінеді. Жалпы фитопатология аурудың пайда болу себептері мен салдарын, даму заңдылықтарын, таралуын, оның індет (эпифиторий) түрінде пайда болуын, өсімдіктердегі анотомиялық-физиологиялық ауытқуларды, иммунитет, карантин сияқты мәселелерді зерттейді. Арнайы фитопатология белгілі бір өсімдік түрінің ауруын зертте,оны емдеу, аурудан қорғау шараларын қарастырады. Мысалы, ауыл шаруашылық фитопатологиясы, орман фитопатологиясы, әсемдік өсімдіктер фитопатологиясы, т.б. Фитопатологияда радиоактивті изотоптарды пайдалану, электрондық микроскоп, люминесценттік және рентген-құрылымдық талдау, кибернетика әдістері, молекулалық биология, авиация, ғарыш аспаптарымен спектрозольді суретке түсіру, т.б. пайдаланылады.
Фотоаппарат

Фотоаппарат, фотографиялық аппарат, фотокамера – нәрсенің оптикалық кескінін фотопленканың, фотоматериалдың жарық сезгіш қабатына түсіруге арналған оптикалы-механикалық құрылғы. Бұл қозғалмайтын немесе қозғалатын (видео немесе фильм) көрініс болуы мүмкін. «Камера» термині латын тілінен аударғанда «қараӊғы бөлме» деген сөздерден құралған. Себебі бастапқы кезде суреттерді қараӊғы бөлмелерде шығарған. Фотокамераныӊ жұмыс істеу принципы адамныӊ көзініӊ көру қызыметініӊ механизміне ұқсас. Оның әуесқойлық, кәсіптік және арнаулы түрлері бар. Фотоаппарат (оптикада) Фотоаппарат - бұл проекциялық аппарат тәріді нәрселердің нақты, кішірейтілген кескіндерін экранда (фотопленкада) алуға көмектесетін аспаптарға жатады. Ол жарық өткізбейтін жабық камерадан тұрады. Фотоаппараттың негізгі бөлігі - линзалар жүйесінен тұратын объектив. Объективтің өмегімен жарықталынған нәрселер фотопленкаға немесе жарықты сезгіш қабаты бар фотопластинкаға проекцияналады. Жарық проекциясына арналған нәрсе әрқашан аппараттан тыс орналасады: d>2F. Фотопластинка аппараттың ішіндегі кассетада объективтен F<f<2F қашықтықта болады. Демек, нәрсенің шын кескіні кішірейтіліп және төңкертіліп шығады. Пластинкада немесе пленкада анық кескін алу үшін объективті фотокамераның артқы қабырғасына қатыстыжылжытады. Кескінді түр іздеу терезесінен бақылайды. Фотоаппараттың негізгі бөлігі - диафрагма. Ол нәрсенің жарықтандырылуы мен ақындығын реттеп отырады.
Фототелеграф

Фототелеграф (фото… және телеграф) — кескіндер (фотография, сызба, сурет) мен әр түрлі мәтіндік мәліметтерді (мыс., газет) қашықтыққа электрлік тәсілмен беретін байланыс түрі. Қабылдау орнында берілген кескіннің көшірмесі кейбір бөлшектердің пішіні мен реңі сақталған күйінде алынады."Қазақ Энциклопедиясы", 9 том Дереккөздер eu:Telegrafia
Франций

Франций (лат. Francіum; Fr) — элементтердің периодтық жүйесінің I тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 87, орташа атомдық массасы 212; атомдық массасы 217-ден 224-ке дейін болатын 9 радиоактивті изотопы белгілі. Ең ұзақ өмір сүретін изотопы ²²³Fr (Т ½ =21,8 мин). Оны француз ғалымы М.Пер ашқан (1939). Тығыздығы 2,3 — 2,5 г/см³, балқу t 18 — 21 °С, қайнау t 640 — 660 °С, ерітінділерінде сілтілік металдар сияқты және кристалдану кезінде цезий тұздарымен бірге тұнады. Басқа элементтерден экстракция немесе хромотография әдісі арқылы бөліп алады. Тұрақты тотығу дәрежесі +1, химиялық қасиеттері цезий элементіне ұқсас. ²²⁷Ас изотопын анықтау үшін және қосылыстары медицинада қолданылады. Табиғатта кездесуі Франций - өте сирек кездесетін элементтердің бірі. Жер қыртысында үнемі болатын элементтердің ішінде одан тек астаттың мөлшері төмен. Барлық табиғи франций радиогендік болып табылады, оның радиоактивті ыдырауы уран-235 және торий-232 аралық ыдырау өнімдері ретінде жаңа франций атомдарының бір мезгілде пайда болуымен өтеледі. Жер қыртысындағы францийдің жалпы мөлшері 340 граммға бағаланады. Жасанды жолмен алынуы Франций-223 изотопы тұңғыш рет француз ғалымы, радиохимик Маргарит Перейдің жұмысы арқылы 1939 жылы алынды. Ал өзге өте қысқа ғұмыр сүретін изотоптары кейінірек ядролық реакциялар нәтижесінде алынған. Дереккөздер
Фтизиатрия

Фтизиатрия (грек. phthіsіs — титықтап арықтау, көксау және іatreіa — емдеу) — туберкулез ауруы және оны емдеу, одан арылу шаралары жөніндегі ғылым; клиникалық медицинаның бір бөлімі. Фтизиатрияның ғылым ретінде қалыптасып, дамуына неміс микробиологы Р.Кохтың (1843 — 1910) туберкулез қоздырғышын (“Кох таяқшасы”) ашуы шешуші рөл атқарды (1882). Фтизиатрия Қазақстанда 20 ғасырдың 20-жылдарында зерттеле бастады, жүйелі зерттеулер 1932 жылдан бастап жүргізіледі. Қазір осы бағыттағы ғылыми-зерттеулік жұмыстарын республика бойынша үйлестіріп отыратын мекеме — Туберкулез мәселелері ұлттық орталығы, бұл мәселемен, сондай-ақ медициналық жоғары оқу орындарының, Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының туберкулез кафедралары, Хирургия ғылыми орталығының торакалды хирургия бөлімі шұғылданады. Қазақстанда күнделікті дәрігерлік жұмыста туберкулезді емдеудің терапиялық, хирургиялық әдістері қолданылады. Туберкулез эндемиясын алдын ала болжау, халыққа ұдайы Фтизиатриялық көмек көрсетіп отыру мәселелері өз шешімін тапты. Бала туберкулезін анықтаудың рентген флюорогафиялық әдісі жетілдіріліп, дерттің эпидемиологиясы, клиникасы мен сақтану жолдары жөніндегі зерттеулер одан әрі дамытылды. Малдан (ірі қарадан) адамға туберкулез жұғатыны (әсіресе ауылдық жерлерде), ауруға шалдығудың трансмиссивтік жолы да бар екені анықталды. Туберкулез мәселелерімен айналысатын мекемелердегі ауру адамдар санын анықтау үшін автоматтандырылған есептеу жүйесі қолданылады. Туберкулез эпидемиологиясы патологиялық процестердің ауыр-жеңілдігіне, республиканың әр жерінде тұратын тұрғындардың жасы мен тұрмыс жағдайына байланыстырыла зерттелуде. Республика бойынша туберкулезге қарсы 53 диспансер, туберкулез емдейтін 72 аурухана, туберкулезге қарсы 31 санаторий, 116 тубкабинеттер және орталығы аудандық ауруханаларда туберкулезден емдейтін 30 бөлімше жұмыс істейді (2006). Туберкулезбен ауыратын адамдар үшін 14700 төсек-орын (оның 465-і Туберкулез мәселелері ұлттық орт-нда) қамтамасыз етілген. Жылына 45 мыңнан астам ауру адам ем қабылдайды. 2003 — 2006 ж. Фтизиатрия саласындағы республика ғалымдары 66 авт. куәлікке ие болды. Қазір Фтизиатрия ғылымының дамуына үлкен үлес қосып жүрген белгілі ғалымдар: медициналық ғылыми докторлары Ш.Исмаилов, Г.Хауодамова, Р.Ағзамова, Е.Белова, С.Шаймерденов, т.б. Ш. Исмаилов, А. Исмаилова Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фтор

Фтор (лат. Fluorum; F) — элементтердің периодтық жүйесінің VII тобындағы химиялық элемент, ат. н. 9, ат. м. 18,998; галогендер тобына жатады. Табиғатта тұрақты бір изотопы және жасанды жолмен алынған 5 радиоактивті изотопы бар. Фторды бос күйінде алғаш француз химигі А.Муассан алған (1886). Оның улылығы сондай — Фторды алумен айналысқан көптеген химик-ғалымдар (Г.Дэви, Т.Нокс, Д.Никлес, П.Луйэ) қаза тауып, ал А.Муассон мен Г.Нокс мүгедек болып қалған. Фтордың Жер қыртысындағы салмақ мөлшелері 6,25°10–2%, әр түрлі тау жыныстары мен тұзды құмдар құрамында шашыраңқы түрде кездеседі. Оның маңызды қосылыстарына: флюорит, криолит, топаз жатады. Фтордың ерігіш қосылыстары суда (өзен суында 0,00002%, мұхит суында 0,0001%), Са 5 (РО 4 ) 3 F қосылысы организмдердің тісі мен сүйегінде (0,02%) болады. Қалыпты жағдайда Фтор солғын сары түсті, өткір иісті, улы газ, балқу t –219,61°С, қайнау t =188°С. Фтор молекуласы екі атомнан тұрады (F 2 ). Тотығу дәрежесі –1, өте активті, қалыпты температураның өзінде көптеген элементтермен, оның ішінде азот және ауыр инертті газдармен (He, Ne, Ar-нан басқа) әрекеттесіп, фторидтер түзеді. Фтордың маңызды қосылысы фторсутек, судағы ерітіндісі фторсутек қышқылы деп аталады (қ. Фтор қосылыстары). Фтор органикалық заттармен әрекеттесіп, фтор-органикалық қосылыстар түзеді. Фторды балқытылған фторидтерін немесе фторлы сутекті электролиздеу арқылы алады. Ол фтор - органикалық қосылыс синтезінде фторлаушы реагент ретінде, т.б. пайдаланады. Фтор — өсімдіктер мен жануарлар организмінің тұрақты құрамдас бөлігі. Фторды алудың өнеркәсіптік тәсілі флюорит кендерін өндіру мен байытуды, күкіртқышқылды олардың концентратының сусыз HF түзуімен ыдырауын және оның электролиттік ыдырауын қамтиды. Фторды зертханалық алу үшін кейбір қосылыстардың ыдырауы қолданылады, бірақ олардың барлығы табиғатта жеткілікті мөлшерде кездеседі және оларды еркін фтордың көмегімен алады.
Функция

Функция ( – орындау, атқару, жүзеге асыру) көп мағыналы сөз: # Функция - математикадағы негізгі ұғымдардың бірі # Қызмет, міндет, жұмыс; қатынастар жүйесіндегі қайсы бір объекті қасиеттерінің сыртқы көрінісі; # Социологияда – белгілі бір әлеуметтік институт атқаратын рөл; # Лингвистикада – тілдік бірліктің немесе тіл құрылымы . Пайдаланған әдебиет
Хадис

Хадис , көпше: ахадис. Жаңалық, хабар, әңгіме) — мұсылман қауымы өмірінің әр алуан діни-құқықтық мәселелерін қамтитын, Мұхаммедтің сөзі мен істерін дәріптейтін аңыз-әңгімелер. Хадис - Құраннан кейін екінші құқықтық құжат. Мұхаммед пайғамбардың сөзі мен істеріне негізделген мұсылман қауымының әр алуан діни-құқықтық мәселелерін қамтитын ғибрат сөздер, әңгімелер. Хадистің мән-жайын баяндайтын бөлімін матн десе, сол матнды баяндап жеткізуші адамдар тізбегін иснад деп атайды. Хадис баламасы — асар және хабар. Хадис жинағы сунна деп аталған, Құраннан кейінгі құқықтық құжат. Құдси хадис — Аллаһтың сөзі деп танылып, хақиқат жайлы рухани мәндер кейінгі ойшыл әулиелердің рухани ізденісіне негіз болған. Мұсылман ілімінде иснадтарды салыстыра отырып, хадистың тазалығын тексеріп отыратын арнайы пән бар. Хадистерді тексерудің қағидалары мен ілімін зерттеп сын елегінен өткізетін мамандарды мухаддистер деп атайды. Хадис орта ғасырларда мұсылман мәдениетінің ең негізгі білім көзіне айналды. Хадис ғылыми еңбектердің бірден-бір дәйектемесі, сондай-ақ мақал-мәтел, нақыл сөздер ретінде де кеңінен пайдаланылады. «Хадис» сөзiнiң мағынасы «Хадис» сөзiнiң тiлдiк мағынасы – жаңа, сөз, әңгiме. Шарғи мағынасы — Пайғамбарымыздың айтқан сөздерi, iстелген iстерi мен төрелiктерiнiң жинағы. Хадис пен сүннәттiң айырмашылығы Мухаддистердiң (мухаддис — хадис ғалымы) айтуынша «хадис» және «сүннет» сөздерi шарғи мағына жағынан бiр-бiрiне өте жақын. Толығырақ айтқанда, «хадис» және «сүннәт» – Пайғамбардың айтқан сөздерi, iстеген амалдары, шариғи үкiмдерi. Алайда, бұл екi сөздiң түпкiлiктi мағыналарына үңiлер болсақ, арасында бiршама айырмашылық барын аңғарсақ болады. «Хадис» – сөйлеу және айту арқылы келген хабар. Әрi Пайғамбардың сөзi не болмаса iстеген амалы «хадис» деп айтылады. ғұламалардың кейбiрi «хадис» сөзiнiң «жаңа» деген мағынасы бар екенiн ескере тұрып, оны «қадим» (ескi, бұрын болған) сөзiне қарсы мәндес сөз ретiнде қолданып, «қадим» дегенде қасиеттi Құран Кәрімдi, ал «хадис» дегенде Пайғамбарымыздың сөздерiн назар тұтқан. Осы себептен ғұламалардың көпшiлiгi Аллаһ Тағаланың сөзi болған Қасиеттi Құран Кәрімдi «хадис» деуден сақтанған. «Сүннәт» сөзiнiң тiлдiк мағынасы – жол. Шариғи мағынасы – Пайғамбарымыздың iстеген iсi, ұстанған дiни жолы. Бұған дәлел ретiнде «хадис» және «сүннәт» сөздерiнiң түпкiлiктi мағынасынан хабардар болған ғұламалардың: «Бұл хадис қиясқа, сүннәт пен ижмаға (ижмағ - ғалымдардың ұжымдық қаулысы) қарсы келедi», «хадис имамы (ғалымы)», «сүннәт имамы», «хадис және сүннәт имамы», — деген сөздерiн келтiрсек болады. Дереккөздер
Хадиша

Хадиша(Хадиджа) бинт Хувайлид – Мұхаммадтың бірінші әйелі, мұсылман әлеміндегі құрметті ана. Хадиша Құрайыштардың абд әл-узза руынан шыққан, сауда-саттық ісімен айналысқан, дәулетті, құрметті адам болған. Ол кіре тарту жұмысын басқару үшін Мұхаммедті (ғ.с.) қызметке алады. Біраз уақыттан кейін 40 жасында Хадиша 25 жастағы Мұхаммадқа тұрмысқа шығады. Мұхаммад пайғамбардың үш ұл, төрт қызының Ибраһимнен басқалары Хадишадан туған. Ұлдары Қасым мен Абдолла бала кезінде қайтыс болған. Хадиша ана Мұхаммад пайғамбардың тұңғыш уахидан кейінгі қорқынышы мен алаңын жеңуіне қолдау көрсетіп, сенім білдірді, оның пайғамбарлығына бірден күмәнсіз сеніп, демеу болды. Хадиша ана жұбайына деген сүйіспеншілігімен, жүрегінің нәзіктігімен, жанқиярлығымен, аналық мейірімімен, иман қуатымен, адалдығымен Мұхаммад пайғамбардың үлкен демеушісі, сүйенішіне айналды. 619 — 20 ж. Хадиша дүниеден өтті. Құрайыштардың абд әл-узза руынан шыққан. Сауда-саттық ісімен шұғылданып, кіре тарту жұмысын басқару үшін Мұхаммадты қарауына қызметке алған. Кейін 40 жастағы Хадиша 25 жасар Мұхаммедке тұрмысқа шыққан. "Аллаһ Хадишадай қайырлы жар сыйлады. Ел мені мойындамай күпірліктің күңсіген қоқсығын ақтарып жүргенде, ол иман келтірді. Жұрт түгел мені өтіріксінгенде, ол растап, қолдады. Ел менен не нәрсесін де аяп итіне жегізгенде, ол дәулетіне ортақ етті. Аллаһ тағала тек содан ғана маған перзенттер нәсіп етті" . (Хадис) Дереккөздер
Хайуанаттар бағы

Хайуанаттар бағы, зоопарк – жабайы жануарларды қолда (торда, қоршауда) немесе жартылай қолда (табиғи мекендеу ортасына жақын көлемде қоршалған аумақ) ұстайтын ғылыми ағарту мекемесі. Басты міндеті Жануарлар әлемінің түрлерін қалың көпшілікке көрсету, жаратылыстану білімін насихаттау және жабайы фаунаны қорғау идеяларын тарату, сирек кездесетін, жойылып бара жатқан жануарлар генофондысын сақтау. Тарихы Алғаш хайуанаттар бағы б.з-дан 1500 жыл бұрын Мысырда, 1000 жыл бұрын Қытайда («Білім бағы» деген атпен) ұйымдастырылған. Еуропада 18–19 ғасырларда ашылды (Венада 1752 жылы, Мадридте 1774 жылы, Берлинде 1844 жылы, Парижде 1858 жылы, Мәскеуде 1864 жылы, т.б.). Қазақстанның хайуанаттар бағы Қазір дүние жүзінде 850-ден астам, ТМД елдерінде 33, Қазақстанда 3 хайуанаттар бағы (Алматы хайуанаттар бағы, Шымкент хайуанаттар бағы, Қарағанды хайуанаттар бағы) бар. Алматы хайуанаттар бағы 1937 жылы құрылған. Жер көлемі 54 га. 7 секцияда хайуанаттардың 530-дан аса түрінің 5900-дей данасы тіршілік етеді. 77 түр Халықаралық табиғат қорғау одағының, ТМД және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қазақстан фаунасында кездеспейтін сүтқоректілер: барибал (Америка қара аюы), Африка арыстаны, Аустралия кенгуруі, Жапон макакасы, Үнді тырнасы, Мысыр кобрасы, Қытай аллигаторы; құстардың 70-тен астам сирек кездесетін түрлері: эму, нанду, тағы басқа. өсіріледі. Бақта ақ аю, парсы ірбісі, сервал мысығы, қызыл қасқыр, бегемот, Амур жолбарысы, т.б. жануарлар қоршауда көбейіп, ұрпақтарын жалғастыруда. Олар дүние жүзіндегі басқа хайуанаттар бағында өсірілетін түрлермен алмастырылады не сатылады. Кейбір түрлер, мысалы, тоғай бұғысы, ителгі табиғи мекендеріне жіберіледі. Бақта «Теңіз аквариумы» павильоны жұмыс істейді, онда әлемдік фаунада сирек кездесетін балықтардың, шаянтәрізділер мен қосмекенділердің бірнеше түрін тамашалауға болады. Алматы хайуанаттар бағы сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жабайы жануарларды қорғау жөніндегі көптеген халықараралық бағдарламаларға қатысады. Қарағанды хайуанаттар бағы 1938 ж. құрылған. Жер көлемі 14 га. Зообақта балықтардан: тұқылар, тұқытістілер, алабұғалар; құйрықты және құйрықсыз қосмекенділердің бірнеше түрі; бауырымен жорғалаушылардан: тасбақа, ешкіемер, ұршықсап кесіртке, жармасқы, нағыз кесіртке, сұр кесел; жыландардан: айдаһар, торлы жыландар, сұр жыландар; құстардан: қоқиқаз, құтан, ақ дегелек, қыран, сұңқар, тырна, балықшы тұйғын, шағала, жапалақ, т.б.; сүтқоректілерден: лемур, лори, мартышка, піл, қызыл қасқыр, Бұқар бұғысы, аю, кәмшат, т.б. аңдар бар. Шымкент хайуанаттар бағы 1980 жылы құрылған. Жер көлемі 54 га, оның 34 га аумағында экспозиция орналасқан, жануарлардың саны – 1000 бас. Зообақта 6 секция жұмыс істейді, онда жануарлардың 165 түрі ұсталады, олардың 20 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Халиди Құрбанғали

Халиди Құрбанғали, Құрбанғали Халиди Аягөзи (1846, Аягөз – 1913, Шәуешек) – қазақ халқының тарихын, әдет-ғұрпын, ауыз әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші. Әкесі Халид Ташкентте, Аягөзде, Қытай жерінде тұрған. Халиди жас кезінде Абдулхақ деген кісінің медресесінде оқып, тарих, география пәндерінен дәріс алады. Шәуешекке көшіп барған соң өзі де медресе ашып, татар, араб тілдерінен дәріс берген.1885 ж. Турфан қаласында ұйғырлардың өмірі туралы «Тарих и жарида-и жадида» деген кітап жазды. 1897 ж. Меккеге бара жатқанда Еуропаның көптеген қалаларында, араб мемлекеттерінде болған. 1910 ж. Х-дің «Тауарих-и хамса и шарки» («Шығыстың 5 мемлекетінің тарихы») кітабы жарық көрді. Бұл еңбекте «алаш», «қазақ», «өзбек», «ноғай» этнонимдеріне талдау жасап, қазақ жүздеріне байланысты ауызша деректерге негізделген пікірлері берілген. Сәулет өнері ескерткіштері, салт-дәстүрлер туралы және Абылай хан, Асан қайғы мен Әз Жәнібекке арналған бөлімдері бар. Аталған еңбекте Қазақстанның Ресейге қосылуы, әкімшілік-аумақтық реформалар туралы мәліметтер де кездеседі. Дереккөздер
Халық

Халық (тұрғындар) — қандай да бір аумақта тұрақты дамыған немесе бүкіл жер шарын жайлаған адамдар жиынтығы. Адамзат тарихының басым бөлігінде әлем халқы тым баяу өсті, ол әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінің төмендігімен, адамның табиғатқа тәуелділігімен түсіндірілді. Мәліметтер бойынша, біздің дәуіріміздің басында әлем халқы 250 млн. жуық болған. Әлем халқы алғашқы миллиардқа тек 1800-1804 жж. жеткен. Әлем халқының өсу қарқынының үдеуі XVIII ғ. басталады. Осылайша, 1800-1900 жж. аралығында әлем халқы 80%-дай өсті, ал екінші миллиардқа жету үшін бар жоғы 123 жыл уақыт кеткен. 1960 ж. әлемде үш миллиард адам болған (осылайша, үшінші миллиардқа жету үшін небәрі 33 жыл уақыт кеткен), 1974 ж. - 4 млрд. адам (14 жыл), 1987 ж. - 5 млрд. (13 жыл). 1999 ж. 12 қазанда әлемнің алтыншы миллиардты түрғыны өмірге келді. 2003 ж. басына қарай әлем халқы 6,3 млрд. адамнан асты, олардың 1,2 млрд. адамы (19%) дамыған елдерде тұрды, ал 5,1 млрд. - дамушы елдерде (81 %). 1950 ж. салыстырғанда әлем халқының саны 3,78 млрд. адамға өсті (немесе 150,1%). Осы кезеңдегі өсудің 90% да¬мушы елдердің еншісіне тиді. БҰҰ-ның болжамы бойынша, 2003-2050 жж. әлем халқы тағы 41,5% өсіп, 2050 ж. 8,9 млрд. адамға жетеді, олардың 86,3% дамушы елдерде тұрады. Дереккөздер
Халықаралық несие

Халыкаралық несие - несие капиталының халықаралық экономикалық қатынастар аясында қозғалуы нысаны, мемлекеттер, халықаралық банкілер, қаржы ұйымдары, жеке банкілер мен фирмалар, басқа да заңды және жеке тұлғалар халықаралық ынтымақтастық барысында мерзімділік, қайтарылым және пайыз төлеу шартымен беретін несие. Несие санаты түрлерінің бірі болып таілатын Халыкаралық несие нарықтың басқа да экономикалық санаттарымен (пайда, баға, ақша, валюта, валюталық бағам, төлем теңгерімі) He экономикалық заңдарымен байланысқан. Халыкаралық несие көздері кәсіпорындардың уақытша бос ақшалай капиталы, мемлекеттің және жеке сектордың ақшалай қорланымы, сондай-ақ банкілер бірқатар елдерден тартатын капиталдар. Дереккөздер
Латиф Абдулхайұлы Хамиди

Латиф Хамиди (17 шілде 1906 – 29 қараша 1983, Алматы) — композитор, Қазақ КСР халық әртісі, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Өмірбаяны Ташкент ағарту институтын, 1-ші Мәскеу музыкалық техникумының теориялық-композиторлық факультетін профессор Б. А. Яворскийдің классы бойынша Мәскеу консерваториясы жанындағы Татар опералық студиясын бітірген. Л. Хамиди көптеген хорлық өңдеу, әндер, романстар, вальстар жазды, солардың ішінде “Қазақ вальсі” және “Бұлбұл” композитордың атын танымал етті. Ол сондай-ақ, патриоттық, тарихи тақырыптарға да музыка жазды. Композитор шығармашылығының қанат жаюы “Абай”, “Төлеген Тоқтаров” (А. Жұбановпен бірлесіп), “Жамбыл” операларынан да анық байқалады. Хамиди музыкалық мәдениет тарихында қазақтың халықтық музыкасын жинаушы - этнограф және музыкалық, оқулық басылымдардың авторы ретінде қалды. * 1933 жылдан Алматы қаласында тұрды. Қазақ КСР халық әртісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1933 жылдан қазақтың халық әндері мен күйлерін жинап, нотаға түсіруге атсалысты. Шығармашылығы 1935 жылы Семей қаласына барған сапарында М. О. Әуезовтің кеңесімен Абайдың немересі Әрхам Ысқақовтан ақынның «Айттым сәлем, Қаламқас», «Амал жоқ қайттым білдірмей», «Бойы бұлғаң», «Біреуден біреу артылса», «Желсіз түнде жарық ай», «Сен мені не етесің», «Тәңірі қосқан жар едің сен», «Қор болды жаным», «Ішім өлген, сыртым сау», «Қараңғы түнде тау қалғып», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?», «Сұрғылт тұман» әндерін, Абайдың ән шығармашылығын жақсы білетін әншілерден «Сегіз аяқ» пен «Желсіз түнде жарық ай» әндерінің 2-нұсқаларын, ал, Әуезовтен «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» әнін жазып алды. Сөйтіп, ол ақынның муз. мұрасын түңғыш рет толық нотаға түсіруші болды. Сол жылдарда ол Абайдың «Қор болды, жаным», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы», «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын», «Сегізаяқ» әндерін жеке әншіге, көп дауысты хорға арнап өңдеп, оларға фортепианолық сүйемел жазды. А. Жұбановпен бірлесіп «Абай» операсын (1944) жазды. Ол қазақтың жаңа муз. мәдениетіндегі Абай әндерінің игерілуі, опера жанрындағы ақын бейнесі жөнінде бірнеше мақала жазды. Бұл мақалалардың көпшілігі «Әндер, романстар, «хорлар» (1957), «Балаларға арналған фортепианолық пьесалар» (1965), «Абай» операсы» (1966) деген кітаптарына енген. Марапаттары * Xамиди Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты. Дереккөздер
Ханыков Яков Владимирович

Ханыков Яков Владимирович(1808 – 62) – этнограф, географ, картограф. 1852 – 55 ж. орыс география қоғамының хатшысы болды. 15 жыл Орынбор өлкесі, Жетісу, Хиуа қазақтары жайлы статист. және этногр. материалдар жинады. Ішкі Бөкей ордасының, Арал т. мен Хиуа хандығының картасын жасад
Николай Владимирович Ханыков

Николай Владимирович Ханыков(1819 – 1878) – шығыстанушы, дипломат. Ресей ғылым академиясының корр. мүшесі. Бұхар хандығын, Каспийді, Кавказды, Иранды зерттеген. Бұл зерттеулерінде қазақтар жайында да көптеген деректер береді. Дереккөздер
Станислав Николаевич Харин

Станислав Николаевич Харин (4 желтоқсан, 1938 жылы туған, Алматы облысы Қарасай ауданы Қаскелең ауылы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003), КСРО өнертапқышы. Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * ҚазМУ-да аспирант, ғылыми қызметкер (1961–1980). * Қазақстан ғылым академиясының математика және механика институтында директордың орынбасары (1980–1994) болған. * 1994 жылдан Қазақстан ғылым академиясының физика-математика бөлімшесінде академик-хатшы қызметін атқарды. 1964 жылдан бастап Қазақстан Ғылым Академиясының Математика институтында (1965 жылға дейін ҚазКСР ҒА Математика және механика секторы), 1969—1980 жылдары Математикалық физика теңдеулері зертханасының (МФТЗ) аға ғылыми қызметкері, 1980—1994 жылдары ғылыми жұмысы жөніндегі орынбасары және Математикалық физика теңдеулері зертханасының меңгерушісі болды. 1994—1996 жылдары Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Физика-математикалық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы және Президиум мүшесі, 1996—2001 жылдары Қазақстан Республикасы мен Пәкістан Ислам Республикасы арасындағы ғылыми-техникалық ынтымақтастық комитетінің (Қазақстан тарапынан) бірлескен төрағасы, 1996—2001, 2003—2005 жылдары GIK Institute of Engineering Sciences and Technology (Топи, Пәкістан) профессоры, 2001—2003 жылдары University of the West of England (Бристоль, Англия) профессоры, 2005 жылдан бастап Қазақстан-Британ техникалық университетінің профессоры, 2010 жылдан бастап ҚР ҰҒА Физика, математика және информатика бөлімінің вице-президенті. Ғылыми еңбектері * 1989 жылы «Математические модели теплофизических процессов в электрических контактах» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Валентина Борисовна Харламова

Валентина Борисовна Харламова (8 наурыз, 1911, қазіргі Ресей, Волгоград облысы Урюпинск қаласы - 30 маусым 1999, Алматы) — актриса, Қазақстанның (1951) және КСРО (1959) халық артисі. Өмірбаяны * Жас кезінен көркемөнерпаздар үйірмесіне белсене қатысады. Кәсіби сахналық қызметін 1933 жылы Горький (қазіргі Нижний Новгород) қаласындағы орыс драма театрынан бастады. * Бұдан кейін Йошкар-Ола (1934 - 35), Муром (1935 - 36), Ворошиловск (казіргі Ставрополь, 1936 - 37) қаласындағы Мемлекеттік академия орыс драма театрының труппасында қызмет етіп, орыс драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерде бірқатар рөлдерді орындады. * 1937 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы қаласында тұрып, осындағы Орыс академия драма театры құрамында жемісті еңбек етті. Xарламова осы театр сахнасында әр алуан рольдерді ойнап театр ұжымының шығарм. жағынан қалыптасып даму жолына үлкен үлес қосты. Ол шет ел драматургия-сымен қатар қазақ қаламгерлерінің драмалары бойынша қойылған спектакльдерге де үздік актерлік шеберлігімен өз көрермендерінің ықыласына бөленді. Қарлыға, Жүзтайлақ (М.Әуезовтің "Қара қыпшақ Қобыландысы" мен "Түнгі сарынында"), Еркежан (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), т.б.-лар Xарламованың таңдаулы рольдері қатарынан орын алды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Xарламов әскери госпитальдарда өткізілген конңерттерге қатысқан. 1954 жылдан киноға түскен: * Любовь Петровна ("Дала қызында") * Ольга ("Бір түні" 1959), т.б. 1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Фильмографиясы *1954 - Дала қызы - Любовь Петровна *1959 - Бір түні - Ольга *1962 - Менің ұлым! - эпизод *1981 - Мерекенің үш күні - эпизод Марапаттары * Қазақстан Мемлекеттік сыйлық иегері. * Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1971, 1984) * Қазан революңиясы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Хауа Ана

Хауа ана - Күллі Адамзат атауының анасы (сенің-де анаң, менің-де анам, сондықтан біз бауырмыз), Құран Кәрім аңыздарының кейіпкері, Адам Атаның (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) зайыбы. Аңыздарда Хауа ана аталуының себебін Адам Атаның қабырғасынан, тірідей жаратылуымен (хауа - тірі) байланыстырады. Хазірет Хауа ана теңдесі жоқ сұлу, көрікті болады. Адам Ата (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) оған ерекше ынтызар болып, мейірім махаббаты түседі. Құтба оқылып, некесі қиылғаннан кейін екеуі ерлі-зайыпты болып, жаннатта мамыражай ғұмыр кешіп жатады. Ібілістің азғыруына ілескен Хауа ана тыйым салынған жемістен дәм татып, Адам Атаны (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) да одан жеуге үгіттеп көндіреді. Осы күнәларының себебімен Құдайдың каһарына ұшырап, екеуі пейіштен шығарылған соң, күнәларына кешірім табу үшін жер бетіне жіберіледі. Араб еліндегі Джидда тауына келіп түскесін, жасаған күнәсына налып, көп жылын(үш жүз жыл) жылаумен өткізеді. Ақырында Қағбаға келгесін Аллаһ күнәларын кешіріп, Адам Атаға қосылады. Хауа ана бір ұл, бір қыздай егіз қылып, бірнеше ұрпақ дүниеге әкелді. Дереккөздер
Вадим Терентьевич Хван

Хван Вадим Терентьевич (1951) – архитектор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1984). Хванның жасаған жобасы бойынша Арасан сауықтыру кешені салынды. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығын алған (1984).
Хронометр

Хронометр - тәуліктік жүрісі барынша тұрақты, дәлдігі жоғары сағаттар. Хронометрлер жұлдыздық уақыты бойынша жүретін жұлдыздық хронометр, орташа уақыт бойынша жүретін орташа хронометр болып бөлінеді. Жұлдыздық және орташа хронометрлер жалғасатын және жалғаспайтын үстелдік және қалталық болуы мүмкін. Жалғасатын хронометрдің үзгіші бар, ол хронометрді электрлік тізбекке қосканда көрсеткішін жазуға мүмкіндік береді. Астрономиялық дәл анықтаулар үшін, әдетте, жұлдыздық үстелдік хронометр қолданылады. Дереккөздер
Хрусталь

Хрусталь(грекше Krystallos — кристалл) — құрамында көбірек мөлшерде қорғасын не барий тотығы бар шынының ерекше бір түрі. Хрустальдың мөлдірлігі мен сыну көрсеткіші жоғары болғандықтан, сәл соққы әсерінен сыңғырлаған дыбыс шығарады. Хрусталь бұйымдарын гравюралап қырлайды, оюлайды және ажарлайды. Мұндай бұйымдар түрлі түске боялып, ерекше жалтырап көрінеді. Хрустальдан сәндік бұйымдар, қымбат люстралар мен ыдыстар, зергерлік бұйымдар, т.б. жасалады. Құрамы хрустальдан өзгеше венеция (15 — 16 ғасыр) және чех не богем (17 ғасырдан бастап) шынылары да хрусталь деп аталады. Дереккөздер
Шахмет Құсайынұлы Құсайынов

Шахмет Құсайынов (12 мамыр 1906, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Қаратал ауылы — 30 мамыр 1972, Алматы) — драматург. Өмірбаяны Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Алғашында Көкшетау мен Қарағандының аудандық және облыстық газет редакцияларында (1929 — 1935) қызмет атқарды. 1937 ж. Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік театр өнері институтының режиссерлік факултетін бітірді. 1940 — 1950 ж. Семей драма театрының көркемдік жағын басқарушы, Қазақ мемлекеттік академиясы драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі, “Қазақфильм” киностудиясының сценарий бөлімінің редакторы, Қазақ КСР-і ғылым академиясының өнертану секторының ғылым қызметкері болып жұмыс істеді. Шығармашылығы Шығармашылық жолын газет тілшісі, очеркші ретінде бастаған Құсайыновтың алғашқы әдеби туындысы 1932 ж. жарияланды. Бұған дейін оның қаламынан туған тұңғыш “Солқылдақ шыбық” атты сатиралық комедиясы 1928 ж. Петропавл қаласындағы педагогикалық техникум оқушылары күшімен сахнаға қойылды. Осыдан кейін Құсайынов өзінің бүкіл шығармалары өмірін драматургия жанрына (“Шабуыл”, 1932; “Орақ”, 1935; “Шолпан”, 1938; “Кеше мен бүгін”, алғашқы нұсқасы “Марабай” деп аталған, 1940) арнады. Құсайынов — театр өнері, спектакльдер мен сахна шеберлері жайында жазылған көптеген мақалалардың да (“МХАТ және Станиславский”, 1938; “Жас таланттар”, “Сахналық искусство”, 1939; “Елубай Өмірзақов”, 1950, т.б.) авторы. 1942 ж. жарияланған “Алдаркөсе” пьесасында қазақ ауыз әдебиетіндегі аңыздың негізінде, әлеуметтік теңсіздікке қарсы күрескер, халық кейіпкері — Алдаркөсенің образын жасады. Драматург 1950 — 1970 ж. негізінен осы заманғы Әлеуметтік-моральдық пен адамгершілік, ізгілік пен адалдық, тәрбиелік пен көтеріңкі романтикалық тақырыпта бірқатар пьесалар (мысалы, “Көктем желі”, 1952; “Есірткен ерке”, 1954; “Ертіс жағасында”, 1957; “Таныс адамдар”, 1962; “Күн шуақта”, 1965) жазды; бұл шығармалары респликалық және облысы театрлар репертуарынан берік орын алды. Құсайыновтың тарихи тақырыпқа арналған “Боран" (1937), “Амангелді" (1944), “Шаншарлар” (1947, Қ.Қуанышбаевпен бірге), “Біздің Ғани” (1957), “Қайран, Гәкку” (1962, кейін “Үкілі Ыбырай” деп аталған), “Әл-Фараби” (О.Бодықовпен бірге, 1972; “Сырымбет саласында”, 1966; “Қилы-қилы тағдырлар”, 1970;), т.б. пьесалары бар. Құсайынов өз шығармаларымен ұлттық драматургия жанрының өсіп, даму жолына елеулі үлес қосты. Ол В.Абызовпен бірлесіп “Шабандоз қыз” (1955), “Біз осында тұрамыз” (1957), “Асау Ертіс жағасында” (1959) атты көркем фильмдер сценарийі мен киноповестерін жазған. Естелік және марапаттары 1996 ж. Құсайыновның есімі Көкшетау драма театрына (қазіргі Ақмола облысы қазақ музыкалы драма театры) берілді. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Цезий

Цезий (лат. Caesіum; Cs) — элементтердің периодтық жүйесінің Қ тобындағы хим. элемент, ат. н. 55, ат. м. 132,91; сілтілік металдарға жатады. . Цезийді 1860 ж. неміс ғалымдары Г.Кирхгоф және Р.Бунзен спектроскоп. жолмен ашқан. Ол сирек элементтер қатарына жатады. Табиғаттағы табылу Цезийдің екі минералы (авогадрит, поллуцит) белгілі. Цезий кенін (поллуцит) өндіру бойынша Канада — Танко кен орнында (Оңтүстік-Шығыс Манитоба, Берник-Лейк көлінің солтүстік-батыс жағалауы) цезийдің әлемдік қорының 70% - ға жуығы шоғырланған. Поллуцит Намибия мен Зимбабведе де өндіріледі. Ресейде поллуцит кен орындары Кольск түбегінде, Шығыс Саян мен Забайкальда бар. Поллуцит кен орындары Қазақстанда, Монғолияда және Италияда (Эльба о.) бар, бірақ олардың аз қоры бар және маңызды экономикалық мәні жоқ. Физикалық қасиеттер Тұрақты бір изотопы 137Cs(T1/2=33 жыл) бар.Цезий — күміс түсті ақ, өте жұмсақ металл, тығызд. 1,90 г/см3 (20°С-та) , балқу t 28.5&nbsp;°C, қайнау t 705°С, барлық қосылыстарындағы тотығу дәрежесі +1, хим. қасиеттері жағынан калийге ұқсас, бірақ одан хим. активтігі жоғары. Химиялық қасиеттер Ауада өздігінен тұтанып, асқын тотық (Cs2O3) түзеді. Цезийді вакуумде, минералын май немесе керосинде сақтайды. Ол сумен реакцияласып Цезий гидрототығын түзеді және сутек бөледі. Галогендермен тікелей қосылысып, галогенсутек қышқылдарының тұздарын түзеді. Ц.Цезий қосылыстары лепидолит пен поллуциттен алынады. Металл Цезийді 700 — 800°С температурада металл кальциймен Цезий галогенидтерін тотықсыздандыру арқылы алады. Ол фотоэлементтер дайындауда, кейбір қосылыстары медицинада, т.б. қолданылады. Цезий көптеген өсімдіктер және жануарлардың тілінде кездеседі. Ciлтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Цемент

Цeмент (, — ұсақталған тас, қиыршық тас) — негізгі құрылыс материалдарының бірі; органикалық емес материалдың майда ұнтағы; гидравликалық тұтқырғыш материалдардың үлкен тобының жалпы атауы. Цeмент сумен араласқанда қатаятын қасиеті бар (яғни қамыр тәрізді пластикалық күйден қатты күйге ауысатын) кальций силикаты мен кальций алюминатынан құралады. Цeменттің кейбір түрі ауада қатаяды. Ал, енді бір түрлері тек тұздардың, қышқылдардың судағы ерітіндісімен араластырғанда ғана байланыстырғыштық қасиетке ие болады. Оның портландцемент, қожды және пуццолан Цeмент деп аталатын түрлері бар. Цeменттің көп тараған түрінің бірі — портландцемент. Ол негізінен жоғары негізді кальций силикатынан тұрады. Төм. негізді кальций алюминатынан алюминатты Цeмент өндіріледі. Цементтің шикізат клинкері мен домналық қождан қожпортландцемент, пуццолан Цeмент, т.б. дайындалады. Цeментті пайдалану үшін, оны алдымен сумен араластырып, цементтік қамыр (ерітінді) дайындайды. Цементтік қамырды құммен, т.б. араластырып, құрылыстық ерітінділер, ал оған қиыршық және уақ тас, т.б. қосу арқылы бетон дайындалады. Кейде асбест қосып асбест цементті бұйым, ағаш жаңқаларын қосу арқылы фибролит жасалады. Арнаулы зауыттарда минералды шикізатты ұсату, араластыру, майдалау, күйдіру арқылы цементтік клинкер алынады. Цeменттің сапасы маркамен сипатталады. Цементтің маркалары: 200, 300, 400, 500, 600. Сонымен бірге Цeменттің тез бірігуі мен қатаюы, майдалығы, т.б. белгілі бір стандартқа сәйкес болуы шарт. Цeмент құрылыста біртұтас және құрама бетон мен темір-бетон дайындауда пайдаланылады. Қазан төңкерісіне дейін Қазақстанда жалғыз Шу цемент з-ты ғана болды. Кейін Састөбе (1952 жыл, Оңтүстік Қазақстан облысы), Қарағанды (1953 жыл), Шымкент (1958 жыл), Семей (1958 жыл) және Өскемен (1961 жыл) цемент зауыттары іске қосылды. Цемент өндірісін дамыту және қолдану мәселелерін шешуде қазақстандық ғалымдар: Г. Аяпов, Б.Пәрімбетов, Ә.Сәдуақасов, Ғ.Батырбаев, М.П.Сытин, И.Г. Лугин, т.б. көп еңбек сіңірді. Қазақстандағы цемент өнеркәсібі Қазақстанда Ұлы Отан соғысынан кейінгі бесжылдықтарда қалыптасты. Қазақстандағы жылдық қуаты 70 мың Вольт болатын тұңғыш Шымкент облысында орналасқан Састөбе цемент зауыты 1952 жылы өз жұмысын бастады. Қазақстан цемент өндіру көлемі жағынан Украинадан кейінгі жетекші орындарды алады. Цемент өндірісінің бұлай өсу көлеміне қарай оның түрлері де елімізде көбейе бастаған. Цементтің құрылыс өндірісінің арнайы талаптарына сәйкес келетін бірқатар жаңа түрлері өндіріле бастады. Соның ішінде Портландцемент өндіру және оның жаңа технологиясы танымал болды. Портдландцемент гидротехникалық және жерасты құрылыстарына арналған, сульфатқа төзімді жоғары сапалы цемент және тез қатады. Дереккөздер
Центнер

Центнер (нем. Zentner, лат. Centenarіus) — 100 бірліктен құралған, centum — жүз) — массаның жүйеден тыс бірлігі. Ол ц (орысша) не q (халықар.) таңбасымен белгіленеді. Центнер мынадай түрлерге ажыратылады: # метрлік Центнер, ол 100 кг-ға тең; # британдық ұзын Центнер, ол 112 британдық фунтқа не 50,8023 киллограммға тең; # британдық қысқа Центнер, ол 100 британдық фунтқа не 45,3592 киллограммға тең. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том ur:قنطار
Центр

# Центр, математикада – # А нүктесімен қатар фигурада ОА=ОАҚ қашықтықта АҚ нүктесі жататын О нүктесі – геом. фигураның симметр. Центрі; # бірдей (ұқсас) орналасқан екі ұқсас фигураның Центрі, сәйкес нүктелерін қосатын түзулер қиылысатын нүкте. # Центр - # нүкте бір нәрсенің орталығы; # үлкен және маңызды нүктелердің кондентрациясы, мысалы: ғылым орталығы. Центр түрлері *Қысым центрі - қысымның тең әсерлі күші бағытталган нүкте. *Инерция центрі - шартты түрде механикалық жүйенің массасы жинақталған орта. *Жантаю орталығы - қисаюдың өстік жағдайын анықтайтын, доңғалақ өсі арқылы өтетін тік жазықтығында жататын нүкте аспаның кинематикасы арқылы нүктенің жағдайы анықталады. *Лездік жылдамдық орталығы - берілген уақыт сәтінде берілген жүйедегі түрлі нүктелердің жылдамдықтар векторына перпендикуляр түзулердің қиылысу нүктесі. *Парустік центрі - аэродинамикалық күштердің орташа мәні әсер ететін ортасы. *Бұрылу ортасы - көлік құралы бұрылғанда айналыс жасайтын өсін көрсететін сол көліктің алдыңғы және артқы доңғалақтарының қозғалу жылдамдығының лездік центрі. *Ауырлық орта - ауырлық күші центрі; орналасқан жері инерция центріне дәп келеді. Центрлердің арақашықтығы Центрлердің арақашықтығы (Расстояние междуцентрами) — қалыптағы жылғалардың центрлері арасындағы арақашықтық. Центрлеу Центрлеу (Центрирование) — тетік өсін негіздік беттің өсімен немесе жалпы өспен өстестігін туралауға арналған, құрастыру операциясы. Дереккөздер br:Centre da:Centrum de:Zentrum el:Κέντρο en:Center eo:Centro fi:Keskusta fr:Centre he:מרכז io:Centro it:Center lb:Centre nl:Centrum no:Senter pt:Center ru:Центр sk:Centrum sl:Center sr:Центар sv:Center th:เซ็นเตอร์ uz:Markaz zh:中心