kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Василий Антонович Сапа

Сапа Василий Антонович (14.1.1922, Қостанай облысы Федоров ауданы Успеновка а. — 1994, Алматы) — механик, физ.-матем. ғыл. докт. (1964), проф. (1967). Қазақстан ғылым академиясының корр.-мүшесі (1989). Қазақстанның еңб. сің. ғылым қайраткері (1974). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1948). 1948 — 1993 ж. осы ун-тте пед., түрлі басшылық қызметтер атқарған. Ғыл. еңбектері массасы айнымалы денелер механикасына, күрделі жүйелер динамикасына, аналитик. механикаға, қатты дене және қуыстары сұйықтықпен толтырылған дене динамикасына, т.б. арналған. Біртұтас мех. жүйе қозғалысының тұрақтылығы теориясының дамуына үлкен үлес қосқан. Сапаның басшылығымен жасалынған құрамы өзгермелі механика бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесі шетелдік ғалымдардың назарына ілікті. 200-ден аса ғыл. еңбек жазған. Еңбек Қызыл Ту, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер ::Шығ.: Движение цилиндра, вращающегося вокруг своей оси, с учетом силы сопротивления, пропорциональной первой степени скорости //Ученые записки КазГУ, т. 14, вып. 3, 1952; Несколько случаев прямолинейного движения точки переменной массы в среде с сопротивлением //Изв. Ясского политехнического института (Румыния), т. 7 (ІІ), вып. 3 — 1, 1961. М. Байленова
Сапарғали Қуанышұлы

Сапарғали Қуанышұлы (1855, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Маманай ауылы — 1914, Тюмень облысы, Қошқарағай) — ақын, әнші, балуан. Сапарғали ауылында Қожаберген-Асқан, Троицк қаласында Зейнолла иман медреселерінде оқыған, өз бетінше орысша хат таныған. Aраб, парсы, татар тілдерін меңгерген. Сапарғали “Керей Ер Жәнібек”, “Ер Сәтбек”, “Бөрібай батыр”, “Aйдос батыр”, “Айдабол сардар”, т.б. дастандарды жырлаған. Өз жанынан “Айсары — Шорман”, “Назыбек пен Күлше”, “Қожа Мансұр” атты лирик. дастандар шығарған. Оның Ерғали, Таразы, Нұрым, Айсұлу ақындармен айтысы сақталған. Н.Наушабаев, Б.Толыбаевпен жазбаша жұмбақ айтысқа түскен. Дереккөздер
Саптыаяқ

Саптыаяқ — қазақтың ұлттық ыдысы. Қатты ағаштан жасалады. Саптыаяқтың өзінен өрнектеліп ойылып шығарылған (ұзындығы 15 — 18 см, ені 5 — 6 см-дей) тұтқасы болады. Саптыаяқтың сабына (тұтқасына) күміспен торлап, ақық тастар орнатылған түрлері де болған. Саптыаяқ — салқын, ыстық сусындар құюға арналған тұтқасы бар ыдыс. Әдетте сыйымдылығы 300-500 мл болады. Дереккөздер
Сарай-Берке

Сарай-Берке (Жаңа Сарай, Сарай әл Джедид) — Алтын Орда мемлекетінің екінші астанасы, 1260 жылы Берке хан салдырған. Ол XIV ғасырдың басынан XV ғасырға дейін елорда болып тұрды. Қаланың қираған орны Еділ өзенінің бойында, қазіргі Волгоград облысы Царев ауылының маңында алғашқысынан біршама жоғары орналасқан. Тарихы А. Ю. Якубовскийдің айтуынша, Сарай-Беркені Алтын Орда билеушісі Берке құрды (шамамен 1260), ал Өзбек хан тұсында мемлекет астанасы Сарай-Батудан (Ескі сарай) Сарай-Беркеге (Жаңа сарай) көшірілді. В.Л.Егоров Якубовскийдің көзқарасын дәлелденбеген деп атай отырып, археологиялық деректер мен жазба деректер Сарай әл-Джедидтің кеш - 1330 жылдары пайда болғанын көрсетеді. Ибн Арабшахтың айтуынша, қала 63 жыл өмір сүрген, сондықтан оның негізі 1332 жылы қаланған. 1334 жылы Алтын Ордаға барған Ибн Баттута Бату негізін салған қалаға қатысты Сарай-Берке атауын қолданады. Егоров Сарай-Берке Сарай-Батудың басқа атауы деп болжайды. Сарай-Беркенің гүлденген кезі 14 ғасырдың бірінші жартысына жатады. 1361 жылдан кейін, «Ұлы Дүрбелең» дәуірінде қала хан тағына үміткерлердің әртүрлі қолдарына өтіп, 1395 жылы Әмір Темір Тоқтамыспен соғыс кезінде оны қиратты. 1402 жылы Сарай-Берке қалпына келтірілді, бірақ бұрынғы сән-салтанатына енді жете алмады. 1769-1770 жылдары осы жерлерді зерттеуші С.Г.Гмелин былай деп жазды: Шамамен 1469 жылы қалаға Афанасий Никитин келеді, ол бұл туралы өзінің «Үш теңіз арқылы жүру» атты саяхат жазбасында атап өткен. 1471 жылы Сарай-Беркені Вятка үшқұйнық қарақшылары басып алып, тонады. 1480 жылы князь Ноздроват-Звенигород қаланы талқандады, ал 1502 жылы Қырым ханы Меңлі Герей жаулап алғаннан кейін қала толығымен бос қалды. 1623-1624 жылдары мәскеулік көпес Федот Котов Еділдің төменгі ағысымен Парсыға жасаған сапарында былай деп жазды: Орналасуы Бір гипотеза бойынша Сарай-Берке Еділдің тармағы Ахтубаның сол жағалауында, Волгоград облысы , Ленин ауданы, Царев ауылының жанында орналасқан, алайда Царевское қалашығы болып табылатын елді мекен Гүлістан қаласының қирандылары болуы мүмкін дейтін болжам бар. Яғни оның Сарай-Беркемен еш байланысы жоқ. А.В.Пачкаловтың 21 ғасырдың басында жүргізген зерттеулері бойынша Сарай-Берке Астрахань облысы, Харабалин ауданы, Селитренное ауылы маңындағы Селитренное елді мекені, өйткені онда 13-14 ғасырдың басындағы кезеңдегі теңгелер табылмаған. Зерттеулер Сарай-Беркеге зерттеу жұмыстарын 1843 — 51 жылдары А.В. Терещенко, 1922 жылы Ф.В. Боллод, 1959 — 67 жылдары Г.А. Федоров-Давыдов жүргізген. Өзбек хан таққа отырғаннан кейін (1312 — 1341) Алтын Орданың астанасы Сарай-Беркеге көшірілді. Қаланың гүлденген уақыты 14 ғасырдың 1-жартысы. Бердібек ханның бұйрығымен қалада мешіт, медресе, мазарлар салынған. Археологиялық қазба барысында металл өңдейтін ұсталардың шеберханалары ашылды, сондай-ақ тері мен тоқыма ісінің дамығандығы анықталды. Қалада саудагерлер маңызды рөл атқарған. Бұхара, Самарқанд, Үргеніштен өздерімен бірге ислам дінінің идеяларын ала келген олар бүкіл Алтын Орда халқының мұсылмандықты қабылдауына әсер етті. Пайдаланылған әдебиет Дереккөздер
Сардар

Сардар ( – сирдар) — әскери басшы. Осман империясындағы соғыс қимылдарын жүргізуші армия қолбасшысының, Англия билігі кезеңінде Египеттегі ағылшын офицері, хедив армиясы қолбасшысының лауазымы. * Иранда, Ауғанстанда Сардар ықпалды сановник, тайпа басшысы. * Қазақтар да өз қолбасшыларын Сардар деп атаған. Мыс., 1916 ж. ұлт-азаттық көтерілістің басшысы Амангелдіні сарбаздары “Сардар” деп атаған. * Үндістанда сардар деп сикх әскербасылары аталады. * Қырғыз, ұйғыр т.б. түркі тілдерінде де "әскер басы, қолбасшы" мағынасында кездеседі. * Түркіменстанда сардар титулы кезінде президент Сапармұрат Ниязовқа берілді. Пайдаланылған cілтемелер
Саржан Қасымұлы

Саржан Қасымұлы - сұлтан (туған жылы белгісіз — 1836 жылы өлген) — қазақ халқының 1825 — 36 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі, Абылай ханның немересі. Қарқаралы округіне қарасты Қарпық болыстығын басқарған. Орта жүзде хандық биліктің жойылуына (1822) тақ мұрагері Ғұбайдолла Уәлиұлы және әкесі Қасым сұлтанмен бірге қарсылық танытып, Ресей өкіметі тарапынан ашылған округтерді жойып, хандық билікті қалпына келтіруді талап етті. Оның осы мақсаттағы Солтүстік және Орталық Қазақстан аудандарын қамтыған көтерілісі (қ. Саржан сұлтанның көтерілісі) он жылдан астам уақытқа созылды. 1836 жылдың жазында Қоқан билеушілері Саржанды інілері Ержан, Есенгелділермен бірге зұлымдықпен өлтірді. Оның бастаған ісін інісі Кенесары жалғастырды; қ. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс Дереккөздер
Сартақ хан

Сартақ хан (? — 1256) — 1255-56 жылдары билік еткен Алтын Орданың ханы, Бату ханның үлкен баласы, Шыңғыс ханның шөбересі. Еділ өзенінің төменгі сағасының батыс жағалауынан бастап, Каспий теңізінің солтүстік жағалауы мен Қырым аралығында билік құрды. Билігі 1252 жылы Александр Невский Сартақтан жарлық алып, Владимир кнәздігінің билеушісі атанды. 1256 жылы француз королінің Қарақорымға жіберген елшісі Рубрук ең алдымен Сартақтың сарайына аялдап, оған корольдің түрік және араб тілдеріне аударылған грамотасын табыс еткен. Сартақ әкесі Бату қайтыс болған соң Мөңке ханның (Қарақорымда) ұйғарымымен хан тағына отырды. Бірақ көп ұзамай қайтыс болып, тақты Ұлақшы иеленді. Сартақты Батудың iнiсi Берке мен Беркешар өлтiрткен деген пікірлер бар. Дегенмен тарихшы Жақсылық Сәбитовтың пікірінше, Сартақтың өлімі Беркеден гөрі, орталық билік иесі Мөңкеге тиімді болған. Өйткені, Жошы ұлысының ханынан айырылып, әлсіреуі орталық биліктің күшейуіне, оған тәуелділігінің өсуіне әкелері сөзсіз еді. Сартақтан кейін таққа отырған Ұлақшының оған нақты кім болғаны (інісі, баласы) белгісіз. Дереккөздер Сілтемелер
Сары Батақұлы

Сары Батақұлы (1863, қазіргі Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Талдықұм ауылы — 1895, сонда) — ақын, әнші. Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан. Жасынан зерек, алғыр, ән-жырға әуес болып өсіп, ел арасында “әнші бала” атанған. Ол өлеңдерінде өз заманындағы әділетсіздікті, озбырлықты әшкерелеп, соның салдарынан қуғынға ұшыраған. Ырғыз, Орынбор, Орск түрмелерінде тұтқында болып, Сібірге айдалған. Кейін Орск маңындағы Шиелісай деген жерде қазаға ұшыраған. Оның “Дариға”, “Әридай”, “Дүния”, “Қыс Қосан”, “Сарының Сібір айдалып бара жатқандағы әні”, “Туған ел” атты әндері туған елге, жерге деген сағынышты танытады. Сарының “Сарының әні”, “Туған ел” атты әндері “Амангелді” көркем фильмінде пайдаланылды. Ол жөнінде А.Жұбанов “Сары” атты музыкалық пьеса (1940 жылы, либреттосы Ә.Тәжібаевтікі) жазды. Дереккөздер
Сарыандыз

Сарыандыз – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда ылғалы мол шалғындарда, батпақты жерлерде, өзендер мен жылғалардың жағалауында, альпі және субальпілік тау белдеулерінің тасты беткейлерінде, егістіктерде арамшөп ретінде өсетін 16 түрі бар. Олардың арасында биікт. 10 см-ден 1,5 м-ге дейін жететін түрлері де кездеседі. Жапырақтары жүрек, бүйрек, ұзынша жұмыртқа тәрізді немесе жиегі ойықша тілімденген (сирек бүтін жиекті) болады. Бес тісті күлтесінің кеңіген бөлігі қоңырау тәрізді не түтікті-қоңыраулы, тозаңқаптарының түп жағы үшкірленіп келеді. Сары түсті гүлдері қос жынысты, себет гүлшоғырына топталған. Себеттері гетерогамды, гүлтабаны тегіс, сырты жалаңаш келеді. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс салады. Тұқымшалары ұзынша немесе цилиндр тәрізді, оның ақ кейде күрең түсті ұзын айдаршасы болады. Сарыандыздың 3 түрі: Карелин Сарыандызы (L. Karelіnіana), Шишкин Сарыандызы (L. Schіschkіnі) және Павлов Сарыандызы (L. Pavlovіі) — эндемиктер. Соңғысы өте сирек кездесетін (Қаратауда ғана) өсімдік ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Сарыбай темір кен орны

Сарыбай темір кен орны — Қостанай облысы Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Кен орнын 1949 жылы ұшқыш М.Г. Сургутанов ашқан. 1949-1956 жылдары геолологиялық-геофизикалық жағынан барланып, 1965 жылы қорының шамасы бекітілген. 1961 жылдан пайдаланылып келеді. Геологиялық құрылымы Кен орны Валерьян синклинорийіндегі Соколов-Сарыбай антиклинінің батыс қанатын құрайтын визеилік шөгінді-жанартаутекті түзілімдерінде орналасқан. Кен денелері төменгі карбонның жанартаутекті шөгінді тау жыныстарында шоғырланған. Жатыс сипаты Сарыбай темір кен орны пласт тәрізді үш кен шоғырына бөлінеді: Батыс (созылымы 1900 м, қалыңдығы 170-185 м), Шығыс және Оңтүстік-шығыс (созылымы 1000 м). Жалпы қоры 527 млн. т, ондағы темірдің мөлшері 42,14%. Кен ашық әдіспен өндіріледі. Минералдары, құрамы Басты минералдары магнетит, пирит, пирротин, мартит, т.б. қоспалар. Кентастың бастапқы магнетитті, бастапқы сульфидті, тотыққан-мартитті, шала-мартитті, т.б. түрлері бар. Құрамындағы темірдің мөлшеріне байланысты магнетит кентастары бай (Fe>50%), орташа (Fe — 30 — 50%), кедей (Fe — 20 — 30%) болып бөлінеді. Пайдалы құраушыларына кобальт, мыс, қорғасын, мырыш, никель, күміс, кадмий жатады. Темір алу кезінде кентасты магнетикалық сепарациядан өткізіп, агломерациялау әдісімен байытады. Концентраттағы темір шығымы 60 — 63%. Сарыбай темір кені қоры жөнінен ірі кен орнына жатады. Дереккөздер
Сарыесікатырау

Сарыесікатырау – Балқаш көлінің оңтүстігінде, Іле мен Қаратал өзендерінің аралығындағы құмды алқап. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш жіне Жетісу облысы Көксу, Кербұлақ және Қаратал аудандарының жерінде. Жер бедері Ұзындығы 240−250 км, ені 120−180 км, ауданы 40 мың км 2 -ге жуық. Қырқааралық ойпаңдарында сор не тақыр жерлер кездеседі. Жер асты суы 2−80 м аралығындағы тереңдіктен шығады (Нарынбай, Ағашаяқ, Шекара, Шеңгелді, Бидайшы құдықтары). Климаты Климаты тым континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы – 9 −14°С, шілдеде 25 ° С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 150−180 мм. Сарыесікатырауда Іле өзенінің көне арналарының (Шетбақанас, Ортабақанас, Ортасу) ізі сақталған. Сонымен бірге жеке төбелер (Көшқонар, Қарақаралы, Босаған, Орта Көкдобақ, Қаражды, т.б.) мен қоныс (Қарқаралы, Мыңғылши, Ұзынарал), қыстаулар (Арыстан, Сәрсембай, Нарын, Бесшағыл, т.б.) кездеседі. Өсімдігі Іленің атырауында қара сексеуіл, жүзгін, жусан, теріскен, еркекшөп, құм қияғы, изен, сортаң жерлерінде күйреуік, Балқаш көлі жағалауында жыңғыл өседі. Негізінен мал жайылымы үшін пайдаланылады. Көктем, күз айларында Сарыарқа өңірінің қазақтары Сарыесік түбегі арқылы өтіп, Сарыесікатырау құмын қыстау еткен. Дереккөздер
Сарыжылан

Сарыжылан, Сарыбауыр немесе Сарлан – қабыршақтылар отрядына жататын сарыбауыр кесіртке. Оңтүстік-батыс Еуропада, Орта және Оңтүстік-батыс Азияда, ал Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында кездеседі. Денесінің ұзындығы 1,2 метрдей, салмағы 550 граммдай. Сыртқы түрі жылан тәрізді, аяғы болмайды (тек еркектерінде артқы аяғының жұрнағы сақталған). Басы ірі, біркелкі қалқанмен жабылған. Сарыжыланның арқасы қоңыр не қоңырқай, бауыры сарғыш-қоңыр немесе қызғылт түсті болады. Нағыз жыландардан негізгі айырмашылығы қозғалмалы қабағы, құйрығы ұзын болады. Сарыжылан тау өзендерінің аңғарларын, жеміс бақтары мен егістіктерді мекендейді. Кейде теңіз деңгейінен 2000 м биіктікке де көтеріліп, тіршілік етеді. Суда жақсы жүзеді, қауіп төнген сәтте суға қарай қашуға тырысады не тастардың, шөп-бұталардың астына жасырынады. Адамды шақпайды, қолға тез үйренеді, ін қазбайды. Наурыздың соңы — сәуірдің басында қысқы ұйқыдан оянады. Аналығы маусым — шілде айларында пішіні сопақ 8 — 10 жұмыртқа салады. Тамыздың ортасында жас Сарыжыландар пайда бола бастайды. Омыртқасыздармен (көбінесе жәндіктер және моллюскалармен), ұсақ омыртқалылармен және жерге түскен жеміспен қоректенеді. Зиянды жәндіктерді жеп пайда келтіреді. Сарыжылан табиғатта өте сирек кездеседі. Қазақстанда Ақсу — Жабағылы қорығында қорғалады. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Аналығы маусымның соңында пана жерде 8-10 ұзыншақ жұмыртқасын салады. Бір айдан кейін ұзындығы 10 см кішкентай кесірткелер шығады. Жылына 6-7 ай белсенді. Сарыбауыр – зиянсыз бауырымен жорғалаушы, бау-бақшалардағы зиянкестерді жеп, пайда келтіреді. Егер қолға түссе, шағайын деп ойламайды, тек босанып шығу үшін жылан сияқты бүкіл денесімен қатты бұралаңдайды. Дереккөздер
Сарыкөл обалары

Сарыкөл 1, 2 — қола дәуірінен қалған обалар тобы. Сарыкөл-1, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы Сарыкөл көлінің жағасында. 1947 жылы Орталық Қазақстан мұражайының этнографиялық экспедициясы, 1949 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.Черников) зерттеген. 35 обадан тұрады. Ол тас сынықтары мен топырақ үйінділерінен тұратын аласа төбешік. Биіктігі 0,5 — 2,5 метр аралығындағы 6 оба аршылған. Қазбадан адам мәйіті салынған тас қобдишалар мен өрнекті балшық құмыра табылды. Жерлеу салты қола дәуірі мен андрон мәдениеті кезеңіне жатады. Сарыкөл-2 де Сарыкөл жағасында. Ол тас үйінділерден жасалған бірнеше обадан тұрады. 1949 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Черников) зерттеу жүргізген. Қазба кезінде 6 оба 14 тас қоршау аршылған. Обадан шұңқырға қойылып, беті үлкен жалпақ тастармен жабылған мәйіттер, балшық құмыралар, темір пышақтар табылды. Оба 1 ғасырдағы сармат дәуіріне жатады. Дереккөздер
Сарықопа

Сарықопа – Тобыл алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданының жерінде орналасқан. Тізбектеліп бір-біріне жалғасып жатқан шағын 5 көлден тұрады. Гидрографикасы Жалпы ауданы 336 км 2 , су жиналатын алабы 17440 км 2 . Орташа тереңдігі 2 м. Сипаты Көлдің батыс жағалауы түйетайлы, біртіндеп жазыққа ұласады, ал шығыс жағалауы биік (5-5 м). Көлге Теке, Сарыөзен өзендері құяды. Су мол жылдары көл қазаншұңқырындағы су деңгейінен асып Сарысу, Тәуіш өзені арқылы Торғай өзеніне құяды. Балыққа (мөңке, алабұға, қарабалық) бай. Суымен шабындық суғарылады. Дереккөздер
Сарымалай

Сарымалай(шын аты – Садық; 1835 – 1885) – қазақтың халық композиторы, сыбызғышы. Сарымалай халық күйлерін шебер орындаумен қатар өз жанынан “Ақсақ құла”, "Қара жорға", "Нар идірген", "Бұлбұл", "Жорға аю", "Шал бүркіт", "Ақ қабанның толқыны", т.б. күйлер шығарған. Өмірбаяны Сарымалай (Сыдық) (1835, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы — 1885, сонда) — халық композиторы, сыбызғышы. Жасынан жоқшылықтың тауқыметін көріп, мал соңында жүргеннен “сары малай” атанған. Сарымалай сыбызғыны алғаш әкесінен үйренген. Кейін Сабыр есімді сыбызғышыдан шеберлігін шыңдаған. Ол осы аспапта халық күйлерін шебер орындаумен қатар, өз жанынан күй де шығарған. Сарымалайдың шығармалары Бат. Қазақстан, Орынбор қазақтары мен башқұрт ұлты арасында кең насихатталған. Сарымалайдың шығармасын осы заманға жеткізген Ы.Уәлиев саналады. Сарымалайдың ол орындаған бірқатар күйлерін 1936 жылы Б.Ерзакович жазып алған. Сарымалайдың нотаға түсірілген “Қара жорға”, “Қоңыр”, “Шоңай”, “Ақсақ құла”, “Балжыңкер”, “Боз інген”, “Желмая”, “Жетім бала” күйлері әр түрлі жинақтарда жарияланып келеді. Сарымалай сыбызғыда күй шығарудың құрылымын жетілдіріп, 3 тесікті аспаптың ойығын 6-ға жеткізген. Осы негізде қарапайым аспаптың дыбыс ауқымы кеңейіп, үн байлығы молайып, диапазоны арта түскен. Сілтемелер * Қара жорға * Қазақстан * Композитор Дереккөздер
Сарыоба темір кен орны

Сарыоба темір кен орны - Қостанай облысы Жітіқара ауданы Жітіқара темір жол стансасының оңтүстігіне қарай 40 км жерде орналасқан кен. Кен орны 1938 жылы ашылып, 1943-1949 жылдары барлау жұмыстары жүргізілді, 1952 жылы қоры есептелді. Геологиялық құрылымы Кен Орал сырты мегантиклинорийіндегі Боранбай гранитті массивінің экзожапсарында орналасқан. Интрузия жапсары бойымен 4,5 км созылған скарнды-кенді белдемнің қалыңдығы 150-200 м. Кеннің барлық кентастары скарнды, олар екі ірі кен денесін құрайды. Жатыс сипаты Негізгі кен денесі жер бетінде жатыр; созылымы 1200 м, құлау бағытында 320 м, қалыңдығы 8-40 м. Жасырын денесі жер астында; созылымы 328 м, тереңдігі 100 м, қалыңдығы 16-50 м. Кішігірім денелерінің қалыңдығы 0,2-5 м-ден 15,4 м-ге дейін болады. Минералдары, құрамы Басты кенді минералдары: магнетит пен мартит; қосымшалары: гидрогетит, гетит, пирит, т.б., ал кенсіздеріне гранат, эпидиот, пироксин, актинолит жатады. Бастапқы кендері женттасты (брекчия). Құрамында 34,46% темір мен аздаған күкірт, фосфор кездеседі. Тотығу белдеміндегі кендер қойтасты, охралы-лимонитті, ұнтақты, мартитті, т.б. болып келеді. Ондағы темір 35-57%, ал фосфор мен күкірттің мөлшері өте аз. Сарыоба темір кен орнындағы кеннің қоры 41 млн. т, мұндағы темір мөлшері 36,1%. Дереккөздер
Сарыөзек

Елді мекендер: * Сарыөзек – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл. * Сарыөзек – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. * Сарыөзек – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. * Сарыөзек – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл. * Сарыөзек – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Сарыөзек — Қорғас халықаралық автомобиль жолы * Сарыөзек көшесі (Астана)
Сарыөзен

Елді мекен: * Сарыөзен – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл. Өзендер: * Сарыөзен – Еділ-Жайық алабындағы өзен. * Сарыөзен – Торғай алабындағы өзен. * Сарыөзен – Ертіс алабындағы өзен. * Сарыөзен – Сарысу алабындағы өзен. Басқа мағыналар: * Сарыөзен – Астана қаласындағы көшенің атауы. * Сарыөзен – Нұра ауданына кіретін ауылдық округ. * Сары-Өзен – Семей полигонына кіретін ядролық полигон.
Сарытоғай

Сарытоғай сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін: Елді мекендер: * Сарытоғай – Атырау облысы Махамбет ауданындағы ауыл. * Сарытоғай – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл. * Сарытоғай – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл. Көше: *Сарытоғай көшесі – Алматы қаласындағы көше. *Сарытоғай көшесі – Астана қаласындағы көше. Басқа мағыналар: * Сарытоғай (оба)
Сарышығанақ бөгені

‎‎ Сарышығанақ бөгені – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы бөген. 1944 жылы Қараөзен бойында салынған, 1960 жылы жөндеуден өтті. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы 120 км, ені 150–180 м, тереңдігі 25–30 м, су сыйымдылығы 60 млн. м³, айдыны 0,2 мың км². 15700 га жерді көлдетіп суарады. Бөгеннен төменге қарай су жіберетін алты қақпа секундына 133 м³ және Баубек, Айдархан магистралды каналдары 40 м³ су өткізеді. Суында сазан, шортан, аққайран, көксерке, жайын, табан, т.б. балықтар бар. Айналасы мал жайылымы. Дереккөздер
Сасықкөл (айрық)

Елді мекен: * Сасықкөл – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл. Көлдер: * Сасықкөл – Есіл алабындағы көл. * Сасықкөл – Алакөл қазаншұңқырының солтүстік-батыс жағында орналасқан көл. * Сасықкөл – Шерубайнұра алабындағы ағынсыз көл. * Сасықкөл – Үй өзені алабындағы көл. * Сасықкөл – Шүрексор көлі алабындағы көл. * Сасықкөл – Есіл алабындағы көл. * Сасықкөл – Сарысу алабындағы көл.
Сағындық Сатыбалдин

Сатыбалдин Сағындық(1937—2020) – экономист, қоғам қайраткері, экон. ғыл. докт. (1980), проф. (1982), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Ғыл.-зерттеулерінің негізгі бағыттары бух. есеп пен аудиттің халықар. стандарттары, өнеркәсіпте нарықтық тетіктерді қалыптастыру, ҚР-нда өнді
Әзімхан Әбілқайырұлы Сатыбалдин

Сатыбалдин Әзімхан (13.10. 1959 жылы туған, Талас ауданы, Ақкөл ауылы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы, ҚР Ұлттық Ғылым академиясының академигі (2003). Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. * Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген (1981). * Институттан кейін Талас ауданы агроөнеркәсіптік бірлестігінің экономисі * Майтөбе кеңшарының бас экономисі. * 1984 – 85 жылдары Қазақ агроөнеркәсіптік кешенінің экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының аспиранты * 1986 – 93 жылдары Қазақ қой шаруашылығы технологиясы ғылыми-зерттеу институты кіші ғылыми қызметкер * Қазақ агроөнеркәсіптік кешені экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкерден институт директорының орынбасарлығына дейінгі өсу жолынан өтті. * 1994 – 95 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының Бас ғылыми хатшысы. * Шымкент ғылыми-өндірістік бірлестігінің Бас директоры * 1995 жылы ҚР Президенті Әкімшілігінің экономикалық саясат бөлімі бастығының бірінші орынбасары * 1996 жылы ҚР Парламенті Сенатының депутаты болып тағайындалды. * 1996 жылы қыркүйегінен Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының негізінде құрылған Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығының Бас директоры. * 1996 – 99 жылы ҚР Ғылым министрлігі – Ғылым академиясының вице-президенті қызметін қоса атқарды. * 2003 жылдан республикалық саяси «Отан» партиясы төрағасының орынбасары. * 1996 жылы Қазақ ауыл шаруашылық академиясының акад., ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының коррекция мүшесі болып сайланды. Орталық Азиямен Кавказ өңірінің сегіз мемлекетінің ауыл шаруашылық зерттеу форумына жетекшілік етеді, Дүниежүзілік ауыл шаруашылық зерттеу ұйымы Президиумының мүшесі. * 1997 жылы Ресей ауыл шаруашылық ғылым академиясының академигі. * 2001 жылы Моңғолия ауыл шаруашылық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (академигі) болып сайланды. Ғылыми еңбектері 160-тан астам ғылыми еңбектердің авторы, экономика ғылымдарының 1 докторын, 19 кандидатын дайындаған. Марапаттары * 1988 жылы Қазақстан комсомолы сыйлығы * 1994 жылы Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығы * 1999 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағына ие болды. Дереккөздер
Сауда

ндағы сауда]] Сауда —материалдық және рухани игіліктерді иеліктен шығару және иемдену түріндегі сатып алу-сату әрекеті барысында меншіктенушінің ауысуы нысаны; тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, зияткерлік меншік нәтижелерінің айналымын, сатылуын ұйымдастыру жөніндегі шаруашылық қызмет аясы, яғни жеке адамның пайда алу мақсатымен тауарларды айналысқа түсіру, оларды сатып алу және сату жөніндегі шаруашылық қызметі; сатып алу-сату арқылы тауарларды өткізетін ұлттық шаруашылық саласы. Тарихы Еуропа ның сауда тарихы Испан теңізшілерінің жаңа аумақтарды ашуына байланысты дами түсті. Испан теңізшілері Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкаға 1492 жылдан бері қатынай бастады. Голланд, британ және француз теңізшілері суда жүзу тәжірибелерін Үндістан, Америка, Африка тәрізді шалғайда жатқан жерлерге баруға жұмсады.Оларға қарап Еуропа саудагерлері де қимылдай бастады. Еуропалықтар Қытайдың фарфор, Үндістанның мақта-мата бұйымдарына көп қызықты. 1498 жылы Васко да Гама Еуропадан дәмдеуіш сатып әкеле бастағанға дейін дәмдеуіш саудасымен ислам елдері айналысты. 16-ғасырға дейін Голландия тауарлардың еркін айналымына рұқсат беріп, салықсыз сауда орталығы болды.Көпестердің арасында білімділер көп кездесті.Табысқа жеткісі келген саудагер сауатты, есеп-қисапты, шет тілдерін, теңіз ісін, заңды жақсы білетін адам болуы керек еді. Өйткені сапарда көптеген қиындықтар және қауіп-қатерлермен күресуге тура келді. Ұзақ жол жүруге мәжбүр болған саудагерлер ғылымның жетіуіне, әсіресе географияның дамуына көп септігін тигізді. Сауда түрлері Iшкі сауда, сыртқы сауда, аукциондық сауда, баспа-бас айырбас сауда, биржалық сауда, комиссиялық сауда, консигнациялық сауда, өтемақылы сауда, лицензиялық сауда (технологияларды пайдалану құқығын, ноу-хауды, патенттерді, өнертабыс лицензияларын мерзімге және сыйақыға беру), көтерме сауда (заңи тұлғаларға не заңи тұлға құрмаған жеке тұлғаларға кәсіби қызметте пайдалану үшін кез келген тауарды түрін өзгертпестен қайта сату және сату), бөлшек сауда (халыққа жеке бастың тұтынуы немесе үй қожалығында пайдалану үшін сату), халықaралық сауда, "көзге көрінбейтін" сауда (көрсетілетін қызметтердін көлік, сақтандыру, қаржы, компьютерлік, ақпараттык, лизингтік, құрылыс, тағы басқа қызметтердің экспорты мен импорты), тағы басқа түрлерге бөлінеді. Дереккөздер
Саудакент (көне қала)

Саудакент – # ортағасырлық қала орны. Сарысу ауданы Саудакент ауылында орналасқан. 1901 жылы В.А. Колосов зерттеген. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Әлкей Марғұлан) ішкі қамалдың солтүстік-шығыс бұрышына тікқазба (шурф) түсірген. Оның барысында құлаған бөлме орны аршылып, сырланбаған қыш ыдыстар, мал сүйектері шыққан. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) қала үстінен материалдар жиыстырған. 1980 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану музейінің экспедициясы (жетекшісі Қ.Байбосынов) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Саудакенттің орны тікбұрышты келген көлемі 230 және 160 м, биіктігі 6 м төбе. 11 мұнараның орындары сақталып қалған. Ішкі қамал қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде. Бұл биіктігі 2 м, көлемі 40 м2 болатын төбе. Қала орнынан сырлы және сырланбаған қыш ыдыс қалдықтары көптеп кездеседі. Бұлар Талас өңіріндегі қалалардан табылған материалдарға ұқсас. Алынған заттарға қарағанда Саудакентті халық IX – XV ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Саудакент арқылы Жібек жолы өткен. # орта ғасырлардан сақталған қала орны. Сарысу ауданы, Байқадам қыстағының оңтүстік-шығыс шетінде. Тік төртбұрышты келген төбе аумағы 230x160 м, биіктігі 6м. Үстінде сақталған биіктігі 2 м жер дуалмен қоршалған, әр жерінде 11 мұнара қирандысы байқалады. Солт.шығыс бөлігінде төртбұрышты келген биіктігі 2 м орталық қорғаны бар. Қала орнын 1901 ж. В.А. Колосовский сипаттаған. 1946 ж. Ә. Марғұлан орталық қорғаннын солтүстік-шығыс жағына тексеру шұңқырын қазып, әртүрлі қыш ыдыстардың сынықтарын жинаған. Алынған материалдардың түрлері, боялған сырлары, жасалу тәсілдері қала ғұмырының 9-15 ғасырларда өткендігін баяндайды. Дереккөздер
Сауыт

Сауыт: * 1) (көне.) садақ, қылыш, найза, т.б. қарулардан қорғануға арналған киім. Ол ұзын темір шығыршықтарды бір-бірінен өткізіп тоқылған тордан қысқа жейде түрінде жасалады. Сауыттын дулығасы, бұған қосымша мойынды жабатын жалбағай сауыт пен қол сауыт, аяқ сауыт темір шығыршықтан жеке тоқылады. Алғаш Сауыт I мың жылдықта Ассирияда пайда болған. Кейін бар елдерге тарады. Қазақстанның ежелгі тұрғындары — сақтар да сауыт жасаған; * 2) адамдарды, әскери техниканы және қорғаныс құрылымдарын әртүрлі жою құралдарының әсерінен сақтайтын құрал. Ең көп тарағаны — болатты сауыт. Сонымен қатар жеңіл болуы үшін аллюминий қорытпаларынан, идастмасса, қыш және композициялық материалдардан жасалынған "Стар" да қолданылады. Снарядтар мен ядролық қарудың жою факторларынан тиімді кешендік сақтау үшін әртүрлі материалдардың қабатынан тұратын (болат, жеңіл қорытындылар, пластмассалар, шыны талшықты, қыш және басқалар) аралас сауыттар колданылады. Экрандалған (бөлінген) сауыт негізгі сауыттық бөліктен және оның алдында кішігірім қашықтықта орналаскан жіңішке металл бөлігінен, армираланған тордан немесе резинадан жасалған экраннан тұрады. Экран кумулятивтік оқ-дәрінің ерте жарылуына себеп болып, оның негізгі сауытқа әсерін азайтады. Сауытты танкілерге, ұшақтарға және басқаларға қояды. Сауыт түрлерi * Жапон сауыты Дәстүрлі қазақ сауыт түрлері * Аймауыт * Шар-айна * Зере * Ақ сауыт * Көк сауыт * Торғауыт * Кіреуке * Көбе * Қалқан Дереккөздер be:Браня bg:Броня ca:Armadura cs:Zbroj da:Rustning de:Rüstung eo:Kiraso es:Armadura (combate) fa:زره fi:Haarniska fr:Armure (équipement) gd:Armachd gl:Armadura hr:Oklop hu:Páncél id:Baju zirah is:Herklæði it:Corazza ja:鎧 ko:갑옷 lt:Šarvai mr:चिलखत nl:Harnas no:Rustning oc:Armadura pl:Zbroja pt:Armadura ro:Armură sl:Oklep sq:Armatura xal:Лувц zh:盔甲
Наталия Ильинична Сац

Наталия Ильинична Сац (27 тамыз 1903, Ресей, Иркутск - 18 желтоқсан, 1993, Мәскеу қ.) - режиссер, драматург, театр қайраткері, КСРО халық артисі (1975), өнертану ғылымдарының кандидаты (1962), профессор (1984), Социалистік Еңбек Ері (1983). Өмірбаяны * 1917 ж. Мәскеу қаласындағы А.Н. Скрябин атындағы музықалық техникумды бітірді. * 1920 ж. А.С. Грибоедов атындағы драма студиясын бітірді. * 1953 ж. Мәскеудегі театр өнері институтының театртану факультетін бітірді. * Ол Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрының негізін салушы. * 1937 - 42 ж. жазықсыз жала жабылып, қуғын-сүргінге ұшырады. * 1944 - 50 ж. Қазақстанда өзі ұйымдастырған Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрының бас режиссері болып, осы театр сахнасында А.Н. Толстойдың "Алтын кілтін" (1947), У.Шекспирдің "Он екінші түн" (1947) және "Вероналық екі бозбаласын" (1949), сондай-ақ, Қазақ академиялық опера және балет театрында Дж. Пуччинидің "Чио-Чио-санын" (1944) қойды. Шығармашылығы * Сац балаларға арналған опералардың либреттосын да жазды. * Балалар театрына арналған бірқатар пьесалардың авторы. * "Менің өмірімнің новеллалары" атты кітаптың (1984) авторы. Марапаттары * КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1972). * 1982 ж. Лениндік сыйлықтың иегері * 1984 ж. Бүкілодақтық Лениндік Комсомол сыйлығы берілді. * Ленин ордені. * Социалистік еңбек ері * Ленин ордені * Октябрь революциясы ордені * Еңбек Қызыл Туы ордені * Халықтар Достығы ордені * КСРО халық әртісі * Ресей халық әртісі * КСРО министрлер кеңесі сыйлығы. Есте қалдыру * 1995 ж. Қазақстандағы Мемл. академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрына Сацтың есімі берілді. Дереккөздер
Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденов

{{Ғалым - - - } }} Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденов (20 қыркүйек 1932, Сарыағаш ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО — 25 маусым 2022) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1991), профессор (1989). Жаратылыстану ғылымдары академиясының, халықараралық жоғары мектептер академиясының академигі. Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан. КСРО өнертапқышы. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1957). 1957–59 жылдары Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының бас малдәрігері. 1959–68 жылдары Батыс Қазақстан облысы ауылы шаруашылық саласында басшы қызметте болды. 1968–73 жылдары Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында бөлім бастығы, директор. 1973–77 жылдары Алматы облысы ауылы шаруашылық басқарма бастығының бірінші орынбасары, басқарма бастығы. 1978–83 жылдары Қазақстан Компартиясының Алматы облыстық комитетінің хатшысы. 1983–96 жылдары Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтының ректоры. 1996 жылдан осы университетте профессор. Алматы облысы қоғамдық қорының директоры. 160 ғылым еңбектің, 5 монографияның, 6 оқулық пен оқу құралының авторы, 25 авторлық куәліктері мен патенттері бар, КСРО халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің 4 күміс, 3 қола медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, «Астана » медалімен, «Құрмет » орденімен марапатталған. Алматы облысының, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының құрметті азаматы. Ол Қазақстан Республикасы ЖАҚ-ның сараптау кеңесінің, Қазақстан Республикасы Аграрлық ұлттық академиялық орталықтың ғылым кеңесінің, Алматы облысы әкімі жанындағы ақсақалдар алқасының, Диссертациялық кеңестің мүшесі. Дереккөздер Сілтемелер * "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Әбу Сәрсенбаев

{{Жазушы { Қазақстан } { } { КСРО } { } { } { } }} Әбу Сәрсенбаев (1905 жылы 15 қазанда Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ботақан ауылы — 1995 жылы 25 қарашада Алматы) — ақын, жазушы. Қазақстанның халық жазушысы (1996). Ұлы Отан соғысының ардагері. Парасат орденінің иегері. Өмірбаяны Байұлы тайпасының Шеркеш руынан шыққан. * Астрахандағы кеңес-партия (1929) мектебін бітірген. * Алматыдағы жоғары коммунистік ауыл шаруашылығы (1934) мектебін бітірген. * 1942-47 ж. Кеңес Армиясы қатарында болып, Ұлы Отан соғысына қатысқан. * «Темір жолшы» газетінде (1934-36) редактор * Қазақтың мемлекеттік біріккен баспасында (1936-42) директор, бөлім меңгерушісі * Қазақ мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасының (1947—53) директоры * Жазушылар одағында кеңесші (1953—58) болды. Шығармашылығы Ә.Сарсенбаев әдебиетке 30-жылдардың орта тұсында араласа бастады. * «Жүрек сыйы» (1938) * «Ант» (1939) жыр жинақтары оның ақындық карымын танытты. * «Туған өлке» (1948) * «Махаббат жыры» (1949) * «Отан таңы» атты кітаптары Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдардағы еңбек қаһармандарының бейнесін жасауға арналған. Оның шығармашылығында Отан қорғау, патриоттық тақырыбы ерекше орын алады. * «Ақша бұлт» (1947) жыр жинағына ақын майданда жазған жырларын топтайды. Әр жылдарда жарық көрген * «Сенің бақытыңды қорғағандар» (1950) * «Офицер күнделігі» (1960) * «Жауынгер монологі» (1972) * «Батырлардың ізімен» (1974) прозалық кітаптарында Ұлы Отан соғысы тақырыбына, кеңес адамдарының ерлігін, патриоттық тұлғасын бейнеледі. * «Ақмаралдың жүрегі» (1940) атты алғашқы поэмасына Қазан революциясына дейінгі қазақ әйелінің қиын тағдыры арқау болған. * «Намыс ұлы» (1943) * «Шие ағашы» (1943) поэмаларында кеңес адамдарының ерлік, патриоттығы жырланды. * «Ұлым туралы ой» (1948) * «Миллиардтың ізімен» (1957) * «Жас коммунист туралы жыр» (1959) * «Жазылмаған дастан» (1961) * «Отыз үшінші көктем» (1975) атты поэмалары сол кездегі замандастар өміріне арналған. * Ә.Сарсенбаевтың прозалық шығармаларының ішінде байырғы қазақ балықшы-жұмысшыларының ауыр тіршілігін шыншылдықпен бейнелейтін «Толқында туғандар» (1953) * Каспий теңізшілерінің еңбегіне, өміріне арналған «Теңіз әуендері» (1969) романдарының орны ерекше. * 5 томдық шығармалар жинағы (1980—85) * «Ұстаздар мен тұстастар» (1986) дастандар топтамасы * «Қасиетті махаббат» (1987) кітаптары жарық көрді. * «Арбасу» (Қ. Жұмалиевпен бірігіп, 1948) * «Теңіз махаббаты» (1975) пьесаларының, сондай-ақ мектеп оқулықтарының авторы. * А. Пушкин, М. Лермонтов, Ш. Петефи т. б. көптеген жырларын қазақ тіліне аударды. Марапаттары * Октябрь Революциясы ордені * 1-дәрежелі Отан соғысы ордені * "Еңбек Қызыл Ту" ордені * "Халықтар достығы" ордені * «Қызыл Жұлдыз» ордені * "Құрмет белгісі" ордені * КСРОның бірнеше медалдарымен марапатталған. * тәуелсіз Қазақстанның «Парасат» ордені. * 1996 жылы "Қазақстанның халық жазушысы" құрметті атағы берілді. Есте қалдыру Бүгін де Алматыда, Атырауда бір-бір көше, Құрманғазы ауданындағы бір мектеп ақынның есімімен аталады. Алматыдағы ұзақ жыл тұрған үйдің қабырғасына ескерткіш тақта орнатылған. Тағы қараңыз * Сәрсенбаев атындағы көше (Алматы) Дереккөздер
Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева

Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева (1930-2002)- әдебиет зерттеуші, филологиялық ғылыми докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының — корреспондент мүшесі, Ұлттық Ғылым Академиясының Ш. Ш. Уәлиханов атындағы сыйл. лауреаты, ғылымға еңбек сіңірген қайраткер. Абай туралы ғалымның байсалды ғылыми түйін-тұжырымдары «XIX және XX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ-еуропа әдеби байланыстары» (1972), «Әдеби байланыстар»(1974), «Өрнекті өріс» (1977), «Әдебиет мерейі» (1981), «Қазақ әдебиеті және Шығыс» (1982), «Шәкәрім» (1988,1990), «Шәкәрім Кудайбердиев» (1993) және «Абайдың «Ескендір поэмасы» (1970), «Пушкин» және «Абай» (1975), «Абайды танып болдық па?» (1988), «Абай мұраларын зерттеудің мәселелері» (1988), «Абайға барсаң абайла» (1990, бірнеше авторлармен бірге) атты моногр. еңбектері мен арнайы зерттеу жұмыстары жарық көрген. Сәтбаева орыс мектептерінің 8-9 кластарына, Республика жоғары оқу орындарының филол. факультеттерінің орыс бөліміне арнап жазған «Қазақ әдебиеті» (1976, 1979) оқулықтарында «Абай Құнанбаев», «Ақылбай», «Мағауия Құнанбаев» тарауларын жазды. Абай тарапы шетел баспасында 1970жылға дейін басылған мақалаларды жүйелеп алғы сөз жазып «Шет ел сыны қазақ әдебиеті хақында» (орыс тілінде, 1971) деген атпен жеке жинақ етіп жариялады. Сәтбаева. «Орта Азия мен Қазақстан әдебиеттерінің тарихы» атты Москвада орысша шыққан (1960) оқулықтың «Қазақ әдебиеті» тарауын, Абай өмірі мен мұрасы туралы материалдарды, деректер мен мәліметтерді дайындаған. Дереккөздер
Сәтбаевит

Сәтпаевит— ванадаттар класына жататын минерал. *Химиялық формуласы: 6Аl(OН) 3 *3V(O 2 OН)*2VO(OН) 2 *Сингониясы — ромбылық, агрегаттары ұн тәрізді, майда қабыршақтар, қабықшалар, жиырылымдар. *Түсі — сары, қаттылығы — 1,5-2. *Сатпаевит көмірлі тақтатастардың тотықтану белдемдерінде кездеседі. Дереккөздер
Сәукеле

Сәукеле — ұзатылған қыз киетін, аса бағалы, биік төбелі салтанатты бас киім. Оны ұзатылған қыздар және оның жанына еріп жүретін құрбылары киген. Сипаттамасы Сәукеленің негізгі бөліктері — тәж, төбе, құлақбау және артқы бойы. Сәукеленің төбесі қиық конус тәрізді болып келеді. Оның төбесінде «Тәж» деп аталатын жартылай дөңгелек айдары болады. Оны асыл тас, алтын, күміс, меруерт, маржанмен өрнектеп, алтын жіппен әшекейлейді. Сәукеленің төбесінің биіктігі екі сүйем, кейде одан да биік болады. Сәукелені өлшеп пішіп алып, ішіне астар, сырт жағына бидай шүберек ұстап жиі етіп сыриды. Одан соң оның сыртын қамқа, дүрия, торғын сияқты асыл матамен тыстайды. Сәукелені әшекейлеу үшін оның тысының сыртынан зер жіптен тоқылған оқаларды белдеулен басады. Оның етегін мақпалмен не қара барқытпен әдіптел көмкереді. Ал маңдай тұсына зер не жібек шашақтың шоңғарын тағады. шашақтың сәукелеге жалғасқан тұсын асыл тастан көз орнатқан алтын, күміс түйреуіштермен бекітеді. Сәукеленің ең сыртынан шашақты, әшекейлі жібек матамен төгілтіп жауып қояды. Ол көйлектің етегі сияқты жерге сүйретіліп жүреді. Сәукелеге ұзын құлақбау тағады. Оны шегі шырайналдыра зер не жібек жіппен шалып көмкеріледі, түбіне сәнді түйреуіш түйреледі. Қазіргі кезде де кейбір жерлерде қалыңдықтың басына сәукеле кигізіл, ақ желек жабатындар да кездеседі. Дереккөздер
Николай Алексеевич Северцов

Северцов Николай Алексеевич (1827 – 1883) – Ресей зоогеографы және саяхатшысы. 1846 жылы Мәскеу университетін тәмамдаған, 1855 жылы диссертация қорғаған. 1857 – 79 ж. Орта Азия мен Қазақстан жерін зерттеп, алқап орфографиясы, геологиясы, өсімдігі мен жануарлары жөнінде бай деректер жинады, оның табиғатына алғаш рет кешенді-географиялық сипаттама берді. Н. А. Северцовтің Қазақстанды зерттеу жұмыстары П. П. Семеновтың Тянь-Шаньды зерттеуімен тұспа-тұс келеді. Ол əуелде Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі сағасына сапар шекті. Одан соң Тянь-Шаньда, Жетісу, Қызылқұм, Қаратау өңірлерінде зерттеу-бақылау жұмыстарын жүргізді, Үстірт пен Мұғалжарды зерттеді. Осы зерттеулер нәтижесінде Н. А. Северцов Қазақстан жерінде жануарлардың таралуы жайында ғылыми - ой пікірлерді кеңейтті. Ғалымның табиғат компоненттерінің өзара байланысы жəне сабақтастығы туралы идеясы географиядағы экологиялық бағыттың дамуына жол ашты. 1857 ж. Арал-Каспий атырабына императорлық Санкт-Петербург ҒА-сы ұйымдастырған экспедицияға И.Г.Борщов пен Н.А.Северцов қатысты. Экспедиция жұмыстарының қорытынды деректерiнiң маңызы өте зор болды. Экспедиция жүмысының нәтижесiнде Батыс Қазақстанның жер бетi, геологиялық құрылысы, климаты, флорасы және фаунасы туралы нақты деректер кеңейдi. 19 ғ-дың соңы — 20 ғ-дың басында Қазақстан фаунасын зерттеуге көңiл бөлiне бастады. Iрi зоологиялық зерттеулердi Арал — Каспий экспедициялары жүргiздi. Жаратылыс зерттеушiлердiң Петербург қоғамы өлкенiң жаратылыс тарихын анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды және Каспий мен Арал теңіздерiнiң фаунасын зерттеуде бай материал жинақтады. Экспедицияның ихтиологиялық коллекциясын зерттеу нәтижелерiне сүйенiп, К.Ф. Кесслер жаңа геол. уақытта Каспий мен Арал теңіздерi арасында болған байланыстылық туралы пiкiрге алғашқылардың бiрi болып өз күмәнiн айтты. Северцовтың, А.М.Никольскийдiң зерттеулерi географиялық тұрғыда жүргiзiлуiмен ерекшеленедi. Северцов “Вертикальное и горизонтальное распределение туркестанских животных” (“Түркiстан жануарларының таулы және жазық өңiрде таралуы”) деген күрделi еңбегiнде (1873) Орта Азияны географиялық аудандастырудың негiзiн қалады. Жануарлардың өсуі мен өнуін және таралуына назар аударды. Ғалымның табиғат компоненттерінің өзара байланысы және сабақтастығы туралы идясы географиядағы экологиялық бағыттың дамуына жол ашты.
Сегмент

Сегмент (segment) # жедел жадтағы бірін-бірі жабатын бір деңгейдің тармақтарының оверлейлік құрылымды программадағы тобының бірі; # теле-өндеуде — буферде орналасатын хабардың бөлігі; # жазба немесе жазбаның бөлігі. Дереккөздер
Сұлтан Сегізбаев

Сегізбаев Сұлтан(1899 – 1939) – мемлекет қайраткері. 1932 – 37 ж. Қазақстан КП ОК-нің аппаратында, Солтүстік Қазақстан облысы партия к-тінің 1-хатшысы болды. 1937 – 38 ж. Өзбек КСР ХКК-нің төрағасы қызметін атқарды. Өмірбаяны Шаруа отбасында дүниеге келген. Тегі қазақ. 1916 жылы Орта Азия көтерілісіне қатысқан. 1918 жылы РКП(б) қатарына кіреді. 1918-1919 жылдары - Түркістан КП(б) Аққорған болыстық комитетінің төрағасы. 1921 жылы Кронштадт көтерілісін басуға қатысты. Сол жылы «Қосшы» одағының жауапты хатшысы болды. Басмашылдыққа қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі. Марапаттары Қызыл Ту орденімен марапатталған (1924). Дереккөздер
8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы

8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы — Алматыда жасақталған әскери құрама (1941). Тұңғыш командирі – И.В. Панфилов. Алғашында 316-атқыштар дивизиясы болып жасақталып, Мәскеу түбінде көрсеткен ерен ерлігі үшін Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы аталды. Құрамы Алматы, Талдықорған, Шымкент облыстары мен Кырғызстан тұрғындарынан жасақталды. 1941 жылы 17 тамызда Солтүстік-Батыс майданға жіберілді. Алғаш ұрысқа 6 қазанда Батыс майданның генералы К.К.Рокоссовский басқарған 16-армиясы құрамында Мәскеу қорғанысының шешуші учаскелерінің бірі - Волоколамск бағытында кірді. Мәскеуді қорғаудағы теңдессіз ерлігі үшін дивизия 1941 жылы 17 қарашада Қызыл Ту орденімен марапатталып, 18 қарашада Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы атақ алды. 23 қарашада дивизияға соғыста ерлікпен қаза тапқан оның тұңғыш командирі И.В. Панфилов есімі берілді. Дивизия 1941 жылы 15 желтоксанда 16-армияның құрамынан Ставканың резервіне (16-30 желтоқсан) өтті. Оның командирі болып генерал-майор И.М.Чистяков тағайындалды. 1942 жылы 16 наурызда Солтүстік-Батыс, Калинин майдандарында көрсеткен ерлігі үшін Ленин орденімен марапатталды. 1942-43 жылдары Ловать өзенінде Холм қаласы түбінде қорғаныс ұрыстарын, 1944 жылдың басында 2-Прибалтика майданында Пушкин таулары мен Новосокольники түбінде шабуыл ұрыстарын жүргізді. Режица (Резекне) қаласын азат еткені үшін «Режицалық» құрметті атағы берілді, Риганы босатуға атсалысқаны үшін 2-дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. 1945 жылдың көктемінде жаудың 350 мыңдық Курляндия тобын талқандау операциясына қатысты. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде дивизияның 36 адамы Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Олардыц ішінде Б.Момышұлы (1990 жылы берілді), В.Клочков, М.Ғабдуллин, Т.Тоқтаров, И.Курганский, И.Шапшаев, А.Қосаев, М.Сеңгірбаев, А.Крючков, Я.Бондаренко, т.б. бар. Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы жауынгерлік табандылық пен ерліктің, Отанға шексіз берілгендіктің үлгісі ретінде тарихта қалды (қ. 28 гвардияшыл- панфиловшылар). Мыңдаған жауынгер мен командирлер, саяси қызметкерлер орден, медальдармен марапатталды. Соғыстан кейін дивизия моторландырылған атқыштар дивизиясы болып қайта құрылды. 1954 жылы дивизияның жауынгерлік даңқ мұражайы ашылды. Дереккөздер
Сейдалин Рүстем Аббасұлы

Сейдалин Рүстем Аббасұлы(1927 ж.т.) – архитектор, Қазақ КСР-інің еңб. сің. архит. (1970). Негізгі еңбектері Қарағанды қаласындағы спорт кешені орналасқан Орт. мәдениет және демалыс бағы (1957), Алматы қаласындағы Достық үйі (1972), Даңқ мемориалы (1975), Қазақ КСР-і Мемл. сыйл-н алған
Манас Ахметжарұлы Сейсембаев

Сейсембаев Манас Ахметжарұлы (1950 жылы 2 маусым, Қарағанды қаласы) — медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1998), 350-ден астам ғылыми жұмыстардың авторы. 2024 жылы 23 маусым, Алматы қаласында қайтыс болды. Білімі * Семей медицина институты (1973) * Медицина ғылымдарының докторы, диссертациясының тақырыбы «Постхолецистэктомиялық ауруларды диагностикалау және хирургиялық емдеу» (1995) Еңбек жолы * Өскемен қаласының №4 қалалық ауруханасының интерны (1973–1974) * Үлкен Нарын аудандық ауруханасының бөлімше меңгерушісі, хирург (1874–1977) * Алматы қалалық орталық ауруханасының хирургі (1977–1978) * Соғыс мүгедектеріне арналған республикалық клиникалық госпитальдің хирургия бөлімінің меңгерушісі (1978–1980) * А.Н. Сызғанов атындағы хирургия ғылыми орталығының ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, бауыр хирургиясы бөлімінің меңгерушісі (1980–2001) * А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ғылыми орталығының директоры (2001–2003) * Отан соғысының мүгедектеріне арналған республикалық клиникалық госпиталь бастығы (2003–2008) * Бауыр, өт шығару жолдары және ұйқы безі хирургиясы бөлімінің меңгерушісі (2008–2010) * «А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ұлттық ғылыми орталығы» АҚ бас директоры (2010–2011) * «А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ұлттық ғылыми орталығы» акционерлік қоғамы директорлар кеңесінің төрағасы (2011–2019) Марапаттары Мемлекеттік және халықаралық наградалар, сыйлықтар, құрметті атақтар: * Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты * Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау саласының үздігі Дереккөздер
Сейтек Оразалыұлы

Сейтек Оразалыұлы (1861 —1939 жж.) – күйші - композитор. Өмірбаяны *1861 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы Саралжын ауылында дүниеге келген. Көрнекті күйші-композитор, өзіндік домбыра мектебінің негізін қалаушы. *Бала кезінен-ақ музыкаға өте бейім, қабілетті болады. Алғаш домбыра тартуды ағасы Сұлтанғалидан үйренген. Мұнан соң Дәулеткерейдің күйлерін тыңдап, өнерпаздық қазынасын молайтып отырды. *Сейтек Оразалыүлы жас кезінде шығармаларындағы бостандық сүйгіш идеялары үшін патша өкіметі тарапынан талай қуғын-сүргінге ұшырады. Өмірінің біраз жылын Орда, Үркіт, Астрахань, Мәскеу түрмелерінде өткізеді. *1897 жылы Сахалинге саяси түтқын ретінде жер аударылады. Оған орыстың революцияшыл жүмысшыларымен байланысты болды деген айып тағылады. Осы кезеңдегі күйлері: "Түңілдім", "Арман", "Айдау". *1905 жылы айдаудан оралғаннан кейін, Сейтек абзал анасы, туған баласы, жан жолдасының қазасын естіп, "Ғазиз", "Жоқтау", "Сардала" күйлерін шығарады. *1916 жылы патшалық Ресейдің езушілік саясатына қарсы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісін бейнелейтін "16-жыл" күйінде Сейтектің әлеуметтік көзқарасы танылады. *1917 жылғы Қазан төңкерісін "Партсъезд", "17-жыл", "Бостандық" күйлерінде жырлады. Сейтек Кеңес әкелген жаңалықтарға белсене араласты. Орда ауданының Шонай ауылы кедейлерінің комитетінде мүше болып, алдыңғы қатарда жүрді. Сейтектің "Арпалыс", "Айман", "Шәрипа", "Қарашаш", "Бес қыз", "Көк ала ат" және басқа туындылары Қазақтың мемлекеттік ұлт аспаптары оркестрі репертуарынан орын алды. Шығармалары *"Арпалыс", *"Айман", *"Шәрипа", *"Қарашаш", *"Бес қыз", *"Көк ала ат", *"Ғазиз", *"Түңілдім", *"Арман", *"Айдау" , *"Жоқтау", *"Сардала" Дереккөздер