kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Клавесин

Клавесин (франц. clavecіn) – клавишті-шертпелі ішекті музыкалық аспап. Клавесин жайындағы жазба деректер 1511 жылдарға, ал бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне италиялық шеберлерден шыққан аспап 1521 жылға жатады. Клавесин барлық еуропалық елдерде таралған; Ресейде 16 ғасырда пайда болды. Тегі псалтериум (гуслиге ұқсас) аспабынан шыққан. Диапазоны 4 – 5 октава. Француз клавесин мектебінің негізін салушы Ж. Шамбоньер (1601 – 1670/72) болды. Клавесинде асқан шеберлікпен ойнаудың тамаша үлгісін жасаған – италиялық композитор әрі орындаушы Д.Скарлатти (1685 – 1757). 17 – 18 ғасырлардағы белгілі француз клавесиншілері: Ф.Куперен (1668 – 1733), Ж.Ф. Рамо (1683 – 1764), Л.К. Дакен (1694 – 1772) т.б. 18 ғасырда фортепианоның пайда болуына байланысты Клавесиннің рөлі төмендеді. Клавесин жеке камералық-ансамбльдік, сонымен қатар оркестрлік аспап ретінде қолданылды. Дереккөздер
Клавир

Клавир(нем. klavіer) – 1) клавишті-ішекті музыкалық аспаптардың (клавикорд, клавесин, фортепиано) жалпы атауы; 2) клавираусцуг (нем. klavіer – фортепиано және аuszug – үзінді) сөзінің қысқартылған түрі, вокалды-симфониялық шығармалардың (опера, оратория, кантанта, т.б.) партитураларын фортепиано мен дауысқа немесе тек фортепианоға, балет партитураларын фортепианоға түсіру. Кейде симфониялық, камералық және ансамбльге жазылған шығармаларды фортепианоға (2,4 және 8 қолға) лайықтап мазмұндау (аранжирлеу) да Клавир деп аталады. Дереккөздер
Клавихо Рюи Гонзалес Де

Клавихо Рюи Гонзалес Де (14 ғасырдың 2-жартысы – 15 ғасырдың 1-жартысы) – испан саяхатшысы, Кастилия королі Генрих ҚҚҚ-нің Әмір Темірге Испаниямен қарым-қатынасты дамыту мақсатында жіберген елшілігінің жетекшісі. Елшілік құрамында 3 адам болды. Олар Испаниядан 1403 ж. 21 мамырда шығып, Самарқанға (Константинополь, Иран арқылы) келді. 1404 ж. 8 қыркүйекте Әмір Темірдің қабылдауында болып, оған король грамотасы мен сыйлықтарын тапсырды. Елшілік Самарқанда 2,5 ай болды. Бірақ Қытайға шабуыл жасауға дайындалып жатқан Әмір Темірдің (27 қарашада оның әскері Отырарға келіп кірді) жауабын күтпей-ақ, 1404 ж. 26 қарашада жолға қайта шықты. 1406 ж. 24 наурызда Генрих ҚҚҚ-ге қайтып оралды. Ол өзі болған елдердің жер жағдайы мен ондағы халықтың тұрмысы туралы мәліметтер жинауға тапсырма алған. Клавихо 3 жыл бойы күнбе-күн дерлік ”Күнделік” жазып отырған. “Күнделікте” Әмір Темір империясының саяси өмірі мен шаруашылығына қатысты мағлұматтар берген. Онда қолөнер өндірісінің жай-күйі, 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың бас кезінде Самарқан мен оның маңындағы Әмір Темір жаулап алған елдерден айдап әкелінген шеберлердің қолымен салынған құрылыстар жайында айтылады. Клавихо, әсіресе, Самарқанның және оның халқы көп үлкен қыстақтары бар ауыл шаруашылығы аумағының экономикалық және мәдени жағдайына ерекше назар аударады. Орта Азияның, ішінара Самарқанның көрші елдермен, оның ішінде Қазақстанмен сауда байланысы жөніндегі деректерді зерттеушілер мен орта ғасырдағы Қазақстанды зерттеушілер үшін өте қызықты. Әмір Темір мемлекетінің әлеуметтік құрылысы жайындағы кейбір мәліметтері де маңызды болып табылады. Клавихоның “Күнделігі” Әмір Темірдің Алтын Ордамен және Ақ Ордамен қарым-қатынасын сипаттайтын құнды мағлұматтар береді. Тоқтамыс ханның сәтсіз жорықтары ыдырап бара жатқан Алтын Орданың ішкі саяси жағдайына, Ақ Ордадағы ішкі алауыздық пен аласапыран жағдайдың күшеюіне әсер еткенін көрсетеді. Қазақ халқы арасында мұсылман дінінің таралуы жайындағы мәліметтер де көңіл аударарлық. “Күнделік” “Ұлы Темірланның өмірі мен қызметі” деген атпен Севильеде тұңғыш рет 1582 ж. басылып шықты. Екінші рет 1782 ж. Мадридте басылды. 1881 ж. академик И.И. Срезневский “Күнделіктің” мәтіні мен орыс тіліндегі аудармасын жарыққа шығарды. 1928 ж. Г. ле-Старандж ағылшын тіліне аударып, жариялады. 1943 ж. Ф.Лопез Эстрада]] “Күнделікті” 15 ғасырдағы қолжазбасы негізінде елшілік жөніндегі егжей-тегжейлі тарихи анықтамалармен қоса (оның сипаты, мақсаты, құрамы, бағыты, сапар қорытындысы) Мадридте бастырып шығарды. Дереккөздер . Подлинный текст с пер. и примеч. восстановлен под ред. И.И. Срезневского, СПб., 1881. Муминов И.,, Таш., 1968; История Самарканда, т. 1, Таш., «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Кларнет

Кларнет (, , ) – көп тілді үрмелі музыкалық аспап. Кларнет гренадиль немесе эбен (қара) ағашынан және пластмассадан (эбонит, т.б.) жасалады. Ол сыбызғының негізінде 17 ғасырдың аяғында пайда болды, ал оның жетілдіруі – ойықтарының санын көбейту, тіл механизмінің құрылымын жақсарту, т.б. әлі күнге дейін жалғасуда. Ұзындығы 590 – 680 мм, оның шамамен 20 тілі, 7 ойығы болады. Қазіргі оркестрлерде, негізінен, си-бемоль, ля бұрауындағы Кларнеттер пайдаланылады. Кларнеттің диапазоны кіші октаваның ми нотасынан 3-октаваның до нотасына дейін болады. Кларнет жеке орындаудағы және ансамбльдік аспап ретінде қолданылады, симфониялық және үрмелі аспаптар оркестрлерінің құрамына кіреді. Кларнеттің бірнеше түрлері бар (кіші Кларнет, альт немесе тенор-бассетгорн Кларнет, бас Кларнет, контрабас Кларнет). Қазақ ұлттық консерваториясында және музыкалық колледждер мен мектептерде Кларнет класы жұмыс істейді. Дереккөздер
Классикалық би

Классикалық Би–би өнеріндегі канонға айналған көркемдік тәсілдер жүйесі. Ол сахналық кейіпкерді тұлғалауда поэтикалық принципке негізделеді. Классикалық Биде қаhарманның ой толғанысы мен сезім дүниесі пластикалық қимыл арқылы ашылады. Аяқтың, қолдың, дененің және бастың белгілі бір позицияларының сақталуына және аяқтың айналымы қағидаттарына сәйкес келетіндігіне байланысты, дененің вертикалығы және оның әр түрлі бөліктерінің оқшаулануы, классикалық би қозғалысы геометриялық айқындыққа бейім. Классикалық бидің негіздері жаттығудың көмегімен жасалады, ол студент ретінде би сабағынан және кәсіби балет әртісінен тұрады. Классикалық билерден алынған жаттығулар элементтері көркем және көркем гимнастика, фигуралық коньки, поп-би, спорттық рок-н-ролл, акробатика және бал билері бағдарламаларына енгізілген.
Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі

Классикалық Би Ансамблі, Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі, 1967 ж. “Алматының жас балеті” деген атаумен ұйымдастырылды. 1975 жылдан Классикалық Би Ансамблі атанды. Көркемдік жетекшісі әрі балетмейстері – Қазақстанның халық артисі Б.Аюханов. Ансамбль камералық балет театры ретінде концерттік бағдарламалар дайындап, бір және екі актілі балеттер қойды. “Қыз Жібек” (муз. Е.Г. Брусиловскийдікі), “Гамлет” (муз. А.П. Исакованікі), “Болеро” (муз. М.Ж. Равельдікі), “Татьяна Ларина” (муз. П.И. Чайковский мен М.Плетневанікі), “Күн сәулелі Қазақстан” биі (халық музыкасына негізделген), “Сақ аңызы” (муз. С.С. Прокофьевтікі), “Севильдегі мейрам” (муз. Ж.Бизенікі), “Керуен” (муз. Т.Қажығалиевтікі) сияқты спектакльдер ансамбль репертуарынан берік орын алды. Классикалық Би Ансамблі Чайковскийдің “Бірінші фортепьянолық концертінің” хореогафиялық нұсқасын, А.И. Хачатурянның “Вальсін”, Я.Сибелиустың “Мұңды вальсін” қойды. Сондай-ақ, қазақ халық композиторлары Дәулеткерей, Тәттімбет, Сүгір күйлеріне қойылған билер, М.И. Глинканың “Вальс фантазиясы”, Г.Берлиоздың “Фантастикалық симфониясындағы вальсі”, Э.Григтің “Анитра биі” атты концерттік нөмірлері де бар. 20 ғ-дың 90-жылдарынан кейін “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” аңызы бойынша “Махаббат трагедиясы” (муз. Чайковскийдікі), “Соломея” (муз. И.Лившицтікі), “Эдит Пиаф – Франция жаны”, “Рококо тақырыбына вариациялар”, “Аққу көлі” (муз. Чайковскийдікі), т.б. спектакльдер қойылды. Ансамбль труппасында Қазақстанның еңбек сің. артистері С.И. Тихонов, Г.Михалева, Р.Мусин, Халықар. балет артистері байқауының жүлдегері С.Кокшинова, балет шеберлері – И.Рыбина, А.Тұрғынбаева, т.б. бар. 1999 жылдан ансамбль жанында балалар би студиясы жұмыс істейді. Классикалық Би Ансамблі гастрольдік сапармен Болгария, Венгрия, Германия, Үндістан, Ирак, Италия, Канада, Куба, Марокко, Иордания, Польша, Сирия, Түркия, Швеция, Франция елдерінде болды. Ансамбльге 1971 ж. Қазақстан Ленин комсомолы сыйл. лауреаты атағы берілді. Дереккөздер
Классикалық Өнер

Классикалық Өнер– тар мағынада – ежелгі дәуір өнері, яғни Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде өркендеген мәдениет туындылары; кең мағынада – әр түрлі елдердің мәдени гүлдену кезеңдеріндегі мұралары. Классикалық Өнер туындылары ұзақ (мыңдаған жылдар бойы) уақыт бойы өз құндылығын сақтайды, басқа мәдениеттің туындап өркен жаюына үлкен ықпал етеді. Сонымен бірге Классикалық Өнер бүкіл адамзат өркениетінің асыл мұрағаты. Кейінгі дәуірлерде пайда болған көптеген өнер мұралары, ағымдары өздерінің тамырын осы Классикалық Өнерден алады. Мысалы, Ежелгі Мысыр (б.з.б. 7 – 3-мыңжылдық) Классикалық Өнері кейінгі дәуірде (б.з.б. 1-мыңжылдық – б.з. 1 ғ.) Ежелгі Грекия, Ежелгі Рим Классикалық Өнерінің пайда болуына, Ежелгі шумер өнері Оңтүстік Батыс, Орта Азия елдерінің Классикалық Өнерінің қалыптасуына игі әсерін тигізді. Қазақ халқының Классикалық Өнері өзінің тамырын көне шумер, сақ мәдениетінен алады (мыс., алтын, күміс, қоладан құйып жасалған домалақ мүсіндер, “аң бейнелі” стиль, т.б.). Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Клеть

Клеть, 1) шахта Клеті – шахтадан вагонеткаларды (пайдалы кен немесе бос жыныс толтырылған), адамдарды, жабдықтар мен материалдарды түсіруге және көтеруге арналған құрылғы. Тік және көлбеу шахта оқпандарында қолданылады. Шахта оқпандарында Клеть бағыттаушы тіреулер жәрдемімен, бағыттаушы өткізгіштер бойымен қозғалады және тоқтатқыш, парашюттік, аспалы қондырғылары болады; 2) қақтама өндірісіндегі Клеть – станның қақтама біліктерінің ішпектері қызметін атқаратын 2 құйма ұстыннан құралатын негізгі бөлігі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Клинкер

Клинкер(нем. klіnker) – (нем. klіnker), 1) құрылыста – тас орнына пайдалану үшін қатты күйдірілген қатты кірпіш. Түсі қоңыр немесе күңгірт қызыл болады. Кәдімгі күйдірілген қызыл кірпіштен анағұрлым берік, күнге, суға, желге төзімді. Оны жолға, көшеге, еденге төсеуге, кейде үй іргесін қалауға да пайдаланады; 2) металлургияда – мырыш, қорғасын, қалайы кентастарын, олардың концентраттарын қорытқандағы қалдығы. Қорғасын-мырыш өндірісінде мырыш қалдықтарын немесе қатты қождарды (шлактарды) вальцтеу процесі кезіндегі алынған бағалы шала өнім де Клинкер деп аталады. Қазақстан ғалымдары (С.Тәкежановтың басқаруымен) мырыш қождарын вальцтеу процесінен кейінгі Клинкерді қайта өңдеу (магниттік айыру) сұлбасын жасап, іске асырды. Нәтижесінде одан мырыш (70%), темір (85 – 90%), қорғасын, алтын, күміс, т.б. металдар алынды. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Клиринг

Клиринг ( – есеп айырысу) – тараптардың өзара талаптар мен міндеттемелерді есепке алуына негізделген қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі. Көптеген елдердің ішкі айналысында жекелеген кәсіпорындар (фирмалар‚ ұйымдар‚ т.б.) мен банктердің арасында тауарлар‚ көрсетілген қызметтер‚ бағалы қағаздар үшін есеп айырысумен байланысты қоғамдық шығындарды үнемдеу құралы ретінде пайдаланылады. Клирингілік есеп айырысуды лицензиясы бар мекемелер клирингілік келісімдер негізінде жүзеге асырады. Тауарлардың‚ бағалы қағаздардың‚ құқықтардың‚ т.б. қатаң құндық балансы Клирингілік есеп айырысудың негізгі шарттары болып табылады. Халықаралық есеп айырысуда валюталық Клиринг – көрсетілетін тауар қызметтері құнының тепе-теңдігінен туындайтын қарсы талаптар мен міндеттемелерді өзара есепке алу туралы үкіметаралық келісім қолданылады‚ ол валюталардың өзара конверсиялануының негізі ретіндегі алтын стандарты жүйесі күйрегеннен кейін пайда болды. Қазіргі кезеңде халықар. Клиринг ең алдымен ұлттық валюталары айырбасталмайтын‚ СКВ (ЕАВ) мен алтын қоры шектеулі елдерде қолданылады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Клише

Клише – шығыңқы немесе ойық сурет бедерленген баспа қалыбы. Иллюстрацияларды (сурет, фотосурет, т.б.) полиграфиялық әдіспен қағаз бетіне түсіру құралы ретінде қолданылады. Ол қаріп биіктігімен бірдей етіп жасалады. Ағаш Клише (ксилогравюра) мен линогравюра тек аз тиражды көркем кітап басуда ғана кездеседі. Клише, көбінесе, мырыш пен жезден фотохимия немесе электрмехимия әдіспен дайындалады. Иллюстрациялық түпнұсқаның орындалу сипатына қарай Клише штрихты (чертеж, қаламұшпен салынған сурет, т.б.) және өңді (фотосурет, көркем сурет, т.б.) болып, ал бояу санына байланысты бір бояулы және көп бояулы болып бөлінеді. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Клоун

Клоун (, ) – цирк артисі, гротеск, буффонада тәсілдерін қолданатын комедиялық кейіпкер. 16 ғ-дағы ағылшын пьесасының күлдіргі кейіпкері, ебедейсіз, қолапайсыз шаруа жігіті “Клоун” деп аталған. Клоун рөлдері, негізінен, дәулеттілер мен ақсүйектерді келемеждейтін дөрекі әзіл-оспаққа құрылды. 17 ғасырда Клоундар тек пантомима және балағандық ойын-сауықтар көрсеткен. Кейін цирк аренасында күлдіргі көріністерді орындаушы қуақы Клоун деп аталатын болды. Клоун, көбінесе, бүкіл бағдарламаны демеп, ұластыру мақсатын атқарады. Қазіргі цирктерде күлдіргі Клоун (шикіл сары Клоун, ақ Клоун), машықтандырғыш Клоун, акробат Клоун, т.б. болып бөлінеді. Қазақ циркінің белгілі Клоундары халықарлық фестивальдардың лауреаттары М.Жұмағалиев, Қ.Қасымжанов, В.Карп, М.Мұмырғанов, т.б. Дереккөздер
Юрий Степанович Клушкин

Юрий Степанович Клушкин (7 ақпан, 1937, Ферғана, Өзбек КСР) – оркестр солисті. Қазақстанның халық әртісі. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры. ҚРның Білім беру ісінің Үздігі. Жалпы мәліметтер Ұлты - Орыс. Ташкент мемлекеттік консерваториясын (1960) концерттік орындаушы мамандығы бойынша; Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (1961) оркестрсолисі, оқытушы мамандығы бойынша бітірген. 1987 жылдан бастап Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының Үрмелі және соқпалы аспаптар кафедрасының профессоры. Шығармашылығы *1956 жылдан - М. Горький атындағы Мемлекеттік орыс драма театрының әртісі. *1959 жылдан - Өзбек мемлекеттік эстрадасының әртіс-кернейшісі. *1960 жылдан - ҚазКСР Министрлер кеңесі жанындағы Радио және телевизия комитетінің эстрадалық оркестрінің әртісі *1962 жылдан - ҚазКСР Мемлекеттік симфониялық оркестрінің әртісі. *1979 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының оқу-тәрбие жөніндегі проректоры. *1986 жылдан - Мемлекеттік симфониялық оркестрдің кернөйлер тобының концертмейстөрі. *1988 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының Үрмелі және соқпалы аспаптар кафедрасының профессоры әрі меңгерушісі. *1993 жылдан бері - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының үрмелі және соқпалы аспаптар кафедрасының профессоры. Марапаттары *1971 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның еңбек сіңірген артисі» құрметті атағы; *1984 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атақтары берілген. *1987 жылы профессор; *2000 жылы ҚР Президенттік степендиясының иегері. *2002 жылы ҚР тұңғыш президенті – Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жеке «Құрмет» Грамотасы; *2004 жылы елбасының жарлығымен «Парасат ордені» мен марапатталған. *2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне – 20 жыл» мерекелік медалі; *2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті – Елбасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. *Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры. * Қазақстан Білім саласының үздік қызыметкері. Жеке қасиеттері Діни көзқарасы - атеист. Саяси қайраткер рөтіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Оптимистік». Сүйіп оқитын әдебиеті - классика. Дереккөздер
Кляшторный Сергей Григорьевич

Кляшторный Сергей Григорьевич(1928 ж.т.) – түркітанушы, тарих ғылымының докторы, профессор Санкт-Петербург мемлекеттік университетін бітірген (1950). 1957 – 62 ж. КСРО Ғылым Академиясы Ленинград бөлімі Шығыстану институтының ғылыми қызметкері, 1962 жылдан осы институттың түрік-моңғол секторының меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ресей және шет ел баспаларында 500-ден аса ғыл. еңбектері жарық көрген. Қазақстан, Қырғызстан, Татарстан тарихына қатысты ұжымдық бірлескен іргелі еңбектер мен монографиялардың авторы. Шет елдердегі (Түркия, Германия, Венгрия, Моңғолия) ғылыми қоғамдардың мүшесі. Қырғызстанның “Манас” орденімен марапатталған (2002). Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Иосиф Бенционович Коган

Иосиф Бенционович Коган (2.10. 1920, Молдова, Кишинев қаласы - 30.12. 1982, Алматы) - концертмейстер, скрипкашы, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1966). Кишиневтегі жеке меншік "Униря" консерваториясын (1939), Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) сырттай (1954) бітірген. 1940 - 42 жылдары Молдаван филармониясының симфониялық оркестрінің скрипкашысы және концертмейстері қызметін атқарды. 1942 жылдан Қазақ филармониясының солисі. 1954 - 82 жылдары Алматы консерваториясында оқытушы болды (1967 жылдан доцент). Коган Қазақстанның скрипка ойнау мектебінің қалыптасуына, музыкатану саласына елеулі үлес қосты. Оның "Қазақстанның музыка өнері" (1975), "Қазақстан скрипка өнерінің дамуы" (1978), "Қазақ музыка тақырыбына арналған скрипкалық пьесалар жинағы" (1978), т.б. еңбектері бар. Ол скрипкашы ретінде жеке концерттер берді. 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Гастрольдік сапармен еліміздің көптеген қалаларында өнер көрсетті. Дереккөздер
Кодтау

Кодтау (кодирование; coding; кодировать; encode) — мәліметтерді олардың алдын ала тағайындалған кодтық комбинацияларымен бейнелеу немесе мәліметтер элементін (символдар жиынын) олардың кодтық комбинацияларымен сәйкес келтіру; программалау процесі; * ақпараттың 8 биттік (байттық) кодтауын 7 биттік кодтауға түрлендіру. Мұндай түрлендірудің қажеттілігі кейбір желілік программалардың мәліметтерді тек 7 биттік кодтауда жеткізе алатындығынан туындайды. Байттық мәліметерді осындай арналармен тікелей жеткізу ақпараттың бұрмалануына жол береді * белгілі бір ереже бойынша дискреттік хабарды дискреттік сигнал түріне түрлендіру (аудармалау), яғни шарттаңбаларды қолдану. Кодтау бланкі Кодтау бланкі (программаны жазуға арналған бланк, стандартты бланк) (бланк кодирования (бланк для записи программы, стандартный бланк); doding (program) sheet) — алғашқы мәліметтер мен алғашқы программаның операторларын (командаларын) компьютерге енгізу мақсатымен оларды тізбектік жазуға арналған бланк. Бланкіге ақпарат жазу берілген тілде қарастырылған ереже бойынша орындалады. Кодтау жүйесі Кодтау жүйесі (система кодирования; system of coding) — 1) объектілерді кодтармен бейнелеу ережелерінің жиыны; 2) кодтау ережесі мен символдар жиынтығы; код. Кодтаудың дескрипторлық тәсілі (дескрипторный способ кодирования; descriptor way of coding) — алдын ала жасалған тізімнен, топтастырғыштар мен сөздіктерден тандалған белгілерді объектіге қосып жазу (телу) Кодты оңтайландыру . Кодты оңтайландыру (оптимизация кода) — кодты генерациялау кезеңінде немесе осы кезеңнен кейін программаны транслятормен автоматтық машинаға тәуелді оңтайландыру. Кодтық парақ Кодтық парақ (кодовая страница; code page) — пернелікте (клавиатурада), экранда (принтерде де) компьютерге мәліметтер енгізу-шығару үшін пайдаланылатын 256 түрлі символ жиыны; әр түрлі символдың экрандағы бейнесі мен пернелік арасындағы байланысын аңықтайтын кесте түрінде болады. Кодтық парақтың алғашқы 128 символы халықаралық стандартқа сәйкес ascii-кодымен өрнектеледі де, қалған бөлігі нақты бір мемлекеттің стандартына сәйкес өзгеше бола береді. Кодтық саңылау Кодтық саңылау (кодовое отверстие; code hole) — перфокартадағы кодтық тесу. Кодтық таңба Кодтық таңба (кодовый знак; code character) — берілген кодта пайдаланылатын алфавит таңбасы. Кодтың артықтығы Кодтың артықтығы (кодтық артықтық) (избыточность кода (кодовая избыточность); code redundancy) — кодтық комбинациялардың кейбір бөлігі пайдаланылмай қалатын кодтың қасиеті.
Кокс

Кокс – көмірді немесе мұнайлы шикізаттарды кокстеу арқылы алынатын жасанды қатты отын. Тас көмір Коксін пайдалану 18 ғ-дан белгілі. Алғаш рет Кокспен шойын балқыту 1735 жылы Ұлыбританияда іске асырылды, ал алғашқы жабық камералы Кокс пештері 19 ғасырдың 30-жылдарында өндіріске енгізілді. Тас көмірді кокстеудің кең тараған әдісі – 3 мм-ге дейін ұсақталған тас көмір түйірлерін 900 – 1050°С-та ауасыз қыздыру арқылы алу. Ал мұнай қалдықтарынан Коксті ауа қатыстырмай жабық ыдыста 4 – 5 атмосфералық қысымда және 450 – 500°С температурада қыздырып өңдеу арқылы алады. Өндірісте процесс екі тәсілмен жүргізіледі: қыздырылмайтын реакторларда баяу кокстеу және көлденең орнатылған қыздырылған кубты қондырғыларда кокстеу. Кокс алуға жарамды мұнайлы қалдықтарға: айдау қондырғыларынан шыққан мазут пен гудрон, термиялық крекинг қалдықтары, пиролиз шайыры, катализдік крекингтің ауыр газойльдері және мұнай-битумды жыныстар жатады. Кокстің тығыздығы 1,4–1,5 г/см3, оның құрамындағы көміртектің мөлшері 96%-ке жетеді. Коксте сондай-ақ, күкірт және металдар жинақталады. Құрамындағы күкірттің мөлшері бойынша Кокс аз күкіртті (1,5%-ке дейін), күкіртті (1,5 – 4,0%) және көп күкіртті (4%-тен көп) болып бөлінеді. Кокс металлургияда тотықсыздандырғыш және отын ретінде, электродтар, алюминий, фосфор, кремний, ферроқұймалар, т.б. материалдар өндірісінде, авиация және ракета техникасында, электр және радиотехникада, ядролық энергетикада кең қолданылады. Қазақстанда Кокс Испат-Кармет бірлескен кәсіпорнында (бұрынғы Қарағанды металлургиялық комбинаты) өндіріледі. Тағы караныз: * Қарағанды көмір өндірістік бірлестігі * Қарағанды металлургия комбинаты * Көмір * Кокс қабаты Дереккөздер
Кокча

Кокча, Кокча-3 – қола дәуірінен сақталған зират. Арал теңізінің оңтүстігінде, Әмудария сағасындағы Сұлтанүйіздағы қыраты маңында орналасқан. 1954 – 55 ж. М.А. Итина, С.П. Толстов зерттеді. Ақшадарияның ескі арнасынан солтүстікке қарай 300 м жердегі тақырдан 100-ден астам қабір орны табылған. Сондай-ақ, зират маңында сол дәуірден қалған қоныс пен егістік орындары да сақталған. Барлығы 74 қабір қазылды. Қола дәуіріне тән тас қоршаулар мұнда жоқ екені анықталды, адам мүрделері тікбұрыш пішіндес шұңқыр қабірлерге қойылған. Олардың бірқатарында ерлер мен әйелдер жұп-жұптан жерленген. Оның үстіне, екінші мәйітті қою үшін бірінші өлген адамның қабірін қайта ашып отыру дәстүрі болғандығы дәлелденді. Заттай деректердің негізгі тобы – қыш ыдыстар. Геометриялық оюлармен безендірілген 76 құмыра, көптеген қола білезіктер Андрон мәдениетінің дәстүрлеріне ұқсас. 30-дан астам бас сүйекті зерттеу нәтижелері зиратта жерленген адамдардың бет әлпеті, негізінен, екі түрге бөлінетінін анықтады. Бұлар Қазақстан тұрғындарына тән андрондық және алыс оңтүстіктен, яғни Үндістан өлкелерінен бастау алатын үнді-дравидтық нәсілдерге жатады. Зират қола дәуірінде Аралдың оңтүстігінде кеңінен тараған Тазабағияб мәдениетінің ескерткіші болып табылады. Ғалымдардың пікірінше, бұл мәдениет солтүстіктегі далалық өлкелерден, яғни Қазақстаннан барған, Андрон мәдениетін жасаған тайпалардың аса үлкен ықпалы нәтижесінде қалыптасқан. Кейде оны жеке мәдениет емес, қазақстандық Андрон мәдениетінің оңтүстікке таман оқшауланып кеткен бір нұсқасы деп те айтады. Зират б.з.б. 13 – 11 ғасырлармен мерзімделеді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Колледж

Колледж – жоғары немесе арнаулы орта білім беретін оқу орны. Білім беру деңгейіне қарай дүние жүзінде колледждің 3 түрі бар: 1) жоғары білім беретін колледж (университеттердің бөлігі мен автономды жоолар); 2) орта және жоғары оқу орындарының аралығындағы колледж; 3) жоғары сыныпқа сәйкес келетін орта білім беретін колледж. Колледждер көбінесе, музыка, бейнелеу, би өнерлерімен байланысты ашылады. Колледж факультет ретінде университет құрамына кіреді, немесе жоғары оқу орындары сияқты дербес болады. Бұл типтес колледждердің негізі алғаш рет 13 ғасырдағы Англияда (Оксфордта 1249 ж., Кембриджде 1284 ж.) қаланды. Колледж ғылыми оқу орны ретінде 1523 ж. Лондонда ашылды. Англиядағы ерекше пұрсатты орта мектептер де колледж деп аталады. Қазір Қазақстанда экономика, құқық, бизнес, музыкалық, педагогикалық колледждері бар. Олардың кейбіреулері арнаулы мамандық беретін дербес орта оқу орны болып есептелсе, ал кейбіреулері жоғары оқу орындарының (университеттер мен академиялардың) құрамдас бөлігі болып саналады. Оны үздік бітірген түлектер жоғары оқу орындарына сынақсыз алынады. Колледждерде оқу ақылы түрде жүргізіледі. Қазақстандағы колледждер Қазақстанда колледждер 1990 жылдардың басында Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы ыдырағаннан кейін пайда болды; колледждерде орта кәсіптік білім беру қарастырылған. Түлектер сондықтан білікті техник, менеджер, заңгер, банк қызметкері, бухгалтер және т.с.с. мамандық иесін алып шығады. Колледж дипломы (егер колледж бітіруші жалпы орта білімін аяқтамаған болса) жоғары оқу орнына түсу құқығын береді. Қазақстан білім беру жүйесінде, колледж орта кәсіптік білім беру оқу орны болып табылады және іс жүзінде сөздер «техникум» сөзінің синонимі. Колледжге қабылдау негізгі жалпы білім беру (9 сынып), орта (толық) жалпы білім беру туралы аттестат (11 сынып), бастауыш кәсіптік білім (әдетте кәсіби мектеп немесе кәсіптік -техникалық лицец) немесе орта кәсіптік білімі туралы диплом дипломының анықтамасы негізінде жүргізіледі. Қазақстанда колледжде кәсіптік білім беру мамандықтарға байланысты, орта білім алынған кейін 2-3 жылда (үш жылдан артық емес), және орта мектептің 9 сыныбынан соң 4 жылдан артық емес оқытылады. Қазақстан колледждері *Абылай хан атындағы Қызылорда колледжі *Алматы байланыс колледжі *Алматы педагогикалық колледжі *Алматы бизнес колледжі *Алматы мемлекеттік энергетика және электронды технологиялар колледжі *Алматы мемлекеттік қызмет көрсету және технологиялар колледжі *Атырау медициналық колледжі *Жанатас көпсалалы колледжі *Жезқазған қаласы медициналық колледжі *Көкшетау жоғары медициналық колледжі *Қаратау гуманитарлық-техникалық колледжі *Қызылорда көпсалалы гуманитарлық – техникалық колледжі *Леңгір «Мейір-Бейс» медициналық колледжі *М.Жұмабаев атындағы гуманитарлық колледж тарихы *М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі *Оңтүстік Қазақстан көпсалалы колледжі *Солтүстік Қазақстан кәсіби педагогикалық колледжі *Талдықорған медициналық колледжі *Торғай аграрлық-техникалық колледжі *Хромтау тау-техникалық колледжі Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Колориметр

Колориметр (лат. color – түс және метр) :1) химиядағы Колориметр – ерітіндідегі заттың концентрациясын өлшеуге арналған оптикалық прибор. Колориметрдің көмегімен затта жүргізілетін барлық өлшеулер ерітінді ішіндегі берілген ең көп жұтылатын (ерітіндінің қалған құраушыларында аз жұтылатын) монохромат жарықпен жүргізіледі. Осыған байланысты Колориметр әр түрлі жарық сүзгілерімен жабдықталады. Колориметр визуальдік Колориметр және объективтік Колориметр болып ажыратылады. Колориметр арқылы жүргізілетін өлшеулер әрі қарапайым, әрі жылдам орындалады; :2) астрономиядағы Колориметр – аспан шырақтарының түсін өлшеу үшін қолданылатын прибор. Ол зерттелетін нысанның түсін өзгертуге мүмкіндік беретін құрылғымен жабдықталған визуальдік фотометрге ұқсас болып келеді; :3) үш өлшемді колориметриялық жүйенің біріндегі түсті өлшейтін үш түсті Колориметр де практикада жиі қолданылады. Булатов М.И., Калининкин И.П.,, 2 изд., Л., 1968; Пономарева Л.К., Дереккөздер
Герасим Алексеевич Колпаковский

Колпаковский Герасим Алексеевич - (4.3.1819, Ресей империясы, Харьков губ. – 23.4.1896, Ресей империясы, Санкт-Петербург, Александр-Невский лаврасы) – Ресей империясы армиясының генералы, Батыс Сібір, Түркістан және Дала өлкелері әскери-әкімшілік басшысы, Орта Азия мен Қазақстанда Ресей империясының отаршылдық саясатын белсене жүзеге асырушы. Харьков губерниясындағы офицер-дворянның отбасында дүниеге келген. Жас шағында генерал Н.Н. Раевскийдің (1771 – 1829) қарамағындағы жаяу әскер қосынында қызмет еткен. Венгрия, Кавказ жорықтарына қатысқан. Әскери наградалармен марапатталып, штаб-капитан шеніне дейін өскен. Жоғары әскери білім алмаған. 1852 ж. Сібір жеке корпусының командирі, Г.Х. Гасфорттың адъютанты болады. 1855 – 58 ж. Березовск әскери округінің (аумағы қазіргі Ақмола, Семей облыстарын, Алтайды қамтыған) бастығы, 1858 ж. майор Колпаковский Алатау округінің бастығы және Батыс Сібір бас губернаторының ұлы жүздегі (соңынан Жетісу облысындағы) өкілі (приставы) болды. Верный бекінісіне 4 шілдеде келген. 1860 ж. күзде орыстарды Жетісуға қоныстандырмау үшін шабуылдап келген Қоқан хандығының 10 мың сарбазы бар әскерін Ұзынағашта қарсы алып, 21 қазанда Қарақастек өз. бойындағы шайқаста жеңген. Жеңісі үшін полковник шені, орден, айрықша әскери белгі берілген. Сол шайқаста оның 1 мыңдай ғана әскері қатарында Әли, Тезек төрелер мен Сұраншы батыр бастаған қазақ жүздігі де болған. 1862 ж. Шу өзені алқабына жасалған экспедицияны басқарды, 23 – 24 қазанда Пішпекті (Бішкек) алды. Сол жылы оған генерал-майор атағы берілді. 1865 ж. Семей облысының әскери губернаторы, 1867 ж. Жетісу облысы әскери губернаторы, әскер қолбасы, жаңадан құрылған Жетісу казак әскерінің тағайындалған атаманы болған. Верный (Алматы) қаласы осы Колпаковский жобасы бойынша салына бастаған. Оның ұсынысымен мұнда ер балалар мен қыздар гимназиясы, 1873 ж. қазақ балалары үшін арнайы мектеп ашылған. 1882 ж. Дала өлкесіне (Бұған Бат. Сібір, Сарыарқа мен Жетісу өлкелері кірген) генерал-губернатор және Омбы әскери округі әскерінің қолбасшысы, Сібір казак әскерінің атаманы болып тағайындалды. Бұған дейін Түркістан генерал-губернаторы міндетін 1783 – 82 ж., генерал-адьютант К.П. фон-Кауфманның сырқаттануына байланысты әлденеше рет уақытша атқарып тұрған болатын. 1871 ж. оған генерал-лейтенант, 1885 ж. инфантерия генералы атағы берілді. 1889 ж. 25 қазанда Ресей империясының Әскери Кеңесі мүшелігіне тағайындалып, Санкт-Петербургқа ауысады. Колпаковский әуесқой зерттеуші ретінде ғалымдар Н.А. Северцовқа (1827 – 85), Ч.Дарвинге (1809 – 82) және музейлер мен ғылыми қоғамдарға Жетісу өлкесінен өзі жинаған құстардың, аңдар мен жәндіктердің, өсімдіктердің бай коллекциясын сыйға тартты. Ш.Уәлихановпен достық қарым-қатынаста болып, онымен үнемі хат алысып тұрған. Соңынан Шоқан мен оның нағашысы М.Шорманов зираттарын көтерісуге ат салысқан. Дереккөздер
Александр Васильевич Колчак

Александр Васильевич Колчак (; 16 қараша 1874, Санкт-Петербург, Ресей империясы — 7 ақпан 1920. Орыс-жапон, Ресей империясының азамат және Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы. Георгий кавалері. Адмирал (1918). Өмірбаяны Шығу тегі Колчактар — Ресей империясындағы дворяндық рулардың бірі болған, және де рудың өкілдері көбінесе әскери іспен байланысты болған. Кейбір деректер бойынша, Колчактың арғы атасы — түрік әскери қолбасшысы, мұсылмандық қабылдаған босниялық серб. Ілияс Колчак (Калчак) - паша болған. Днестрдегі Хотин бекінісінің коменданты, дала маршалы Х.А. Миних (1739) тұтқындады. Оның екі ұлы болғандығы белгілі: Мехмет бей (1708 ж.т.) және Селим бей (1728 ж. т.). Селим бей Түркияға жіберілді, ал Мехмет бейдің ұрпақтары Ресей азаматтығын алды деп болжануда. Алайда Лукьяннан бастап Хотин коменданты мен оның ұлдарымен «жаңа» Колчактардың туыстық байланысы туралы ешқандай дәлел табылған жоқ. Қазіргі орыс тарихшылары, мүмкін, Колчактар Ресейде 1793 жылы Польшаның екінші бөлінуінен ертерек пайда болғанын айтады — орыс-түрік соғысы мен орыс әскерлерінің Хотин комендантын тұтқындауына байланысты оқиғалардан әлдеқайда кешірек. Дереккөздер
Комбайн

Комбайн — бір мезгілде бірнеше жұмысты атқара алатын жұмыс машиналарынан біріктірілген күрделі агрегат. Комбайн (ағылшынша combіne – қосу, біріктіру дегенді білдіреді) астық, майлы дақылдар, сүрлем, бақша өнімдері, жеміс-жидек және тамыр түйнекті жемістер жинауға, кен қазуға, т.б. қолданылады. Қолданымына қарай ол кен комбайны, көмір комбайны, ас үй комбайны, ауыл шаруашылық комбайны, т.б. болып бөлінеді. Бұлардың ішіндегі ең көп тарағаны әрі маңыздысы – ауыл шаруашылық комбайны. Ауыл шаруашылық комбайнының: күріш, жүгері, қызанақ, жеміс, т.б. жинайтын, сүрлем дайындайтын түрлері бар. Күріш жинау комбайны – күріш дақылдарын жинауда қолданылады, оған қосымша қондырғыларды қосу арқылы ылғалды топырақтағы басқа дақылдарды жинауға да болады. Жүгері жинайтын комбайн – жүгерінің собығын сабағынан айырып, қабығынан дәнін босатып, жинайды. Жүгерінің жапырағы мен сабағын майдалайды, жүгеріден жемшөп дайындайды. Картоп комбайны – картоп қатарын қазып, түйнектерін пәлегінен айырып бункерге немесе көлік құралдарына тиейді. Комбайндар механизмдеріне байланысты өздігінен жүретін, тіркемелі және аспалы боп үш түрге бөлінеді. Өздігінен жүретін комбайнның жеке қозғалтқышы, трансмиссиясы, жүріс аппараты (дөңгелекті немесе шынжыртабанды), басқару механизмі болады. Осылардың әсерінен комбайнның барлық тетіктері қозғалысқа келтіріледі. Тракторға тіркелетін тіркемелі комбайн тетіктері орнатылған қозғалтқышпен немесе трактор күш білігінен алынатын қуатпен іске қосылады. Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Комбайн Комбайн] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Combine_car Combine car] Дереккөздер cs:Kombajn lt:Kombainas pl:Kombajn uk:Комбайн
Комедия

Комедия ( - сауық-сайран, әуезді ән) - өмір құбылыстарының, мінез-құлықтың, іс-әрекеттің күлкілі жақтарын көрсету мақсатымен сахнаға лайықталып жазылған драм.шығарма. Жанры түрліше: водевиль, фарс, сатиралық комедия, юморлық комедия, лирикалық комедия, музыкалық комедия, т.б. Комедияның алғашқы белгілері Ежелгі Грекияда шарап тәңірісі Диониске құрмет көрсетуге арналған ойын-сауықтан басталған. Оның сол дәуірдегі көрнекті өкілі - Аристофан (б.з.б. 445 - 385). Өмір құбылыстарын бейнелегенде кейіпкерлер, жағдайлар, оқиғалар өсіріліп, ұлғайтылып суреттел еді де, күлкінің күшімен олқылықтар, кемшілік-тер, қателіктер сыналып, озық идеялар биік мұраттар мадақталады. Характерлер қақтығысы, мінездер шайқасы бірінші катарға шығады. Жағымды, жағымсыз кейіпкерлер тартысының үстінде жеке бастың мақсаты мен құлқынның қайы үшін ұнамсыз кейіпкерлер өзара кикілжіңге барады, күлкіге ұшырайды. Комедияның ерекшелігі тартыспен, сюжетпен, қызықты оқиғамен қатар тіл өрнегіне де қатысты. Дараланған, өзгелерге ұқсамайты нәр кейіпкердің тілі күлкі шақырса, сахналық туындының ажары кете бастайды. Бұл тұрғыда әсірелеу, ұлғайту (гипербола), өсіру (гротеск) сияқты көркемдік құралдары кеңінен пайдаланылады. Комедияда көбінесе жамандық жеңілт, жақсылық үстем болып аяқталады. Жағымсыз кейіпкерлер бармақ шайнап, қателігін мойындады, жеңіліп тізе бүгеді, адал ниет, ақ тілек, әділ іс салтанат құрады. Әлем әдебиетінде комедияның көптеген классик, үлгілері жасалды. Англияда -У.Шекспир,Испанияда-Лопе де Вега, Францияда - Ж.Б. Мольер, П.Бомарше, Италияда- К.Гольдони тамаша комедиялық шығармалар жазды. Орыс әдебиетінде Д.И. Фон-визиннің "Тоғышары" А.С. Гри-боедовтің "Ақылдың азабы", Н.В. Гогольдің "Ревизоры" шебер жазылған туындылар қатарына жатады. Қазақ әдебиетінде алғашқы комедиялық шығарма Б.Майлиннің қаламынан тулы ("Шаншар молда", "Некеқияр", "Талтаңбайдың тәртібі", т б.).М.Әуезов ("Айман-Шолпан"), Ж.Шанин ("Торсықбай", "Айдарбек"), Ә.Тәжібаев ("Той боларда"), ҚМұхамеджанов ("Бөлтірік бөрік астында"), Қ.Байсейітов пен Қ Шаңғытбаев ("Беу, қыздар-ай"), ҚАманжолов ("Досымның үйленуі"), С.Балғабаев "Тойлан қайтқан қазақтар", Т.Нұрмағанбетов ("Қырманбайдың тойы"), т.б. көптеген комедиялар жазды. Бүгінде қазақ комедиясы белгілі жанрлық жүйесі бар арналы салаға айналды. Дереккөздер
Комиссия

Комиссия - 1. Банк және сауда практикасында - клиенттің тапсырысы бойынша және соның есебінен орындалатын операцияларды жасағаны үшін коммерциялық банкке төленетін төлем. 2. Бір тараптың (комиссионер) екінші тараптың тапсырмасы бойынша, комитенттің мүддесіне және соның есебінен, сыйақы үшін өз атынан мәміле жасауға міндеттенетін шарт. Дереккөздер
Комменсализм

Комменсализм ( – табақтас, масыл) - дастархандас, симбиоздың бір түрі.Комменсализм екі түрге бөлінеді: біріншісі - арамтамақтық, екіншісі - пәтерлестік болып келеді Коменсализмде екі жануарлардың бірі, (коменсал) өзінің сыртқы ортамен қарым-қатынасын реттеуді басқа жануарға, (иесіне) толығымен жүктеп, өзі сыртқы ортамен тікелей қарым-қатынасқа түспейді. Мысал ретінде қарапус балықтарын келтіруге болады. Голотуриялардың ішек қуысына еніп, олар оны бас пана ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Коммуна

Коммуна (, – ортақ): # орта ғасырлардағы Батыс Еуропада өзін-өзі басқару еркіндігін алған қауым; # 1871 жылы пролетариат диктатурасын орнату үшін Парижде құрылған революциялық үкімет (Париж коммунасы); # Франция, Италия, Бельгия, т.б. елдердегі ең төменгі мәртебелі әкімшілік бірлік.
Коммутатор

Коммутатор ( – өзгертемін, ауыстырамын) – электрлік тізбекті жалғастыруға, ажыратуға және ауыстырып қосуға арналған электрмеханикалық, электронды немесе электронды-сәулелік қондырғы. Коммутатордың қарапайым және аса күрделі түрлері бар. Коммутаторлар байланыс техникасында (оның ішінде әскери) абонент желілерін бір типті шеттік аппараттардан (телефон, телеграф, мәлімет беру және т.б.) және ақпаратты беру мен қабылдау үшін кедергісіз жолдар жасау мақсатында байланыс арналарын бір-бірімен электрлік жалғастыруға арналған. Жалғастыру тәсілдеріне байланысты коммутаторлар қолмен жұмыс істейтін және автоматты қызмет кәрсету болып бөлінеді. Қолмен қызмет көрсетуде коммутацияны оператор жүзеге асырады. Автоматты қызмет көрсетуде коммутация оператордың қатысынсыз шеттік аппараттардан келетін сигналдар бойынша орындалады. Жалғастыру тәсіліне қарай арналар коммутаторлары және байланыс коммутаторлары болып бөлінеді. Арналар коммуникациясында ақпаратты беру үшін тораптар желісі арқылы бір шеттік пунктті екіншісімен қосатын кедергісіз арналар ұйымдастырылады. Байланыс коммуникациясында берілуге тиісті ақпарат мекен-жайымен бірге сәйкес аппаратураға беріледі және есте сақтау қондыргысында сақталады. Сонан соң белгіленген пунктте аралық пунктердің қайта қабылдап-беруі арқылы беріледі. Коммутаторларды сондай-ақ абонент желілері мен арналарының санына карай да айырады. Коммутация байланыс торабының коммутациялық құрылғыларында электрлік қосындыларды, сымдарды, кабельдерді, байланыс желілерін, аппараттарды, аспаптарды әр түрлі ауыстырып қосу. Дереккөздер
Композиция

Композиция: көркемөнер туындысының құрылымы, оның жанры мен мазмұнына орай құрамдас бөліктерінің тұтастығы. Композиция - құрамдас бөліктері бірлікте ұштастырылған, бір-біріне және жалпы мүддеге бағындырылған мақсатты көркем құрылым. Пластик. өнерле композиция көркем пішін (форма) түзілімінің жеке сәттерін біріктіріп тұрады. Композиция әдістері өнердің өзіндік ерекшеліктеріне, шығарманың идеясына, авторлық ой түйсігіне сәйкес туындайды. Композиция шығарманың ішкі құрылымымен бірге оның сыртқы орта мен көрермендер арасындағы қатынасын белгілейді. Көркем шығарм. процесі мен өмірді эстеттану тұрғысында қалыптасқан композиция заңдары өнердің жалпылама заңдылықтарының, нақты өмір құбылыстарындағы өзара байланыстылықтардың белгілі мөлшеріндегі бейнесі әрі жиынтығы болып табылады. Сәулет өнерінде композиция идеялық-көркемдік принциптердің бірлігіне, құрылыстар мен ғимаратардың функциялық мақсатына, жобалық ерекшеліктеріне, олардың қала құрылысындағы мән-маңызына орай құрылады. Композиция қаланың жалпы келбеті мен құрылымын, архит. үндестігін, жобадағы көлемдік, кеңістік түзілімін айқындайды. Бейнелеу өнеріндегі композиция шығарманың идеялық және сюжеттік-тақырыптық негізін нақтыландыру барысында заттар мен фигураларды кеңістікке орналастыру тәртібін, шығарма көлемін тиянақтау әрі жарық пен көлеңке үнасымын қадағалау арқылы көрінеді. Композиция тектері "орнықты", "айнымалы", "ашық" және "жабық" болып бөлінеді. Композицияның орнықты және жабық тектері Қайта өрлеу дәуіріндегі өнерде басымырақ қолданылды, ал айнымалы және ашық тектері барокко стилінен айқын көрініс тапты; Композицияның түрлері: * Сюжеттің басталуы (оқиғаның басталуы). * Шығарма ішіндегі оқиғалар байланысы. * Оқиғаның шарықтау шегі. * Оқиғаның аяқталуы (шешімі). # композитордың немесе суретшінің шығармашылық еңбегінен туған шығарма (музыка, кескіндеме, мүсін немесе графика); # өнер түрлері жинақталған күрделі көркем туынды (мысалы, әдеби-муз. К.); # музыка шығару теориясының атауы. Композиция муз. оқу орындарында (колледж, консерваторияларда) арнаулы пән ретінде оқытылады. Композицияны оқыту гармония, полифония, муз. шығармаларды талдау, аспаптау сияқты муз.-теориялық пәндерді қоса үйретумен тығыз байланысты. Дереккөздер
Компрессор

Компрессор — ауаны, газдарды, буды тиісті қысымға дейін сығатын машина. Бұл гидравликалық машина сорғы қозғалтқыштан алған механикалык энергияны сығылған газдың потенциалдық энергиясына және жылуға түрлендіреді; ең көп тараған түрі — поршеньді Компрессор цилиндрлерінің орналасуына қарай тік, көлденең және V тәрізді компрессорлар болып келеді. Өндірісте қолданылып жүрген Компрессор өнімділігі 500 м3/мин. дейін, ал туындататын қысымы 5 Мпа-ға дейін. Қосарлы іс-әрекетті компрессорларда газ поршеньнің екі жағынан да сығылады. Қысымды 6-8 есе арттыру үшін көп сатылы поршеньді компрессорлар қолданылады. Оларда газ бірнеше цилиндрде сығылады. Компрессорлардың цилиндрлері мен сатылар аралығында газ біршама салқындап үлгереді, сондыктан компрессорларды жетектеуге энергия шығыны азаяды да, майлау майының тұтанып кетпеу қауіпсіздігі камтамасыз етіледі. Газдар химиялық белсенді болса, диафрагмалы компрессорлар (қараңыз диафрагмалы сорғы) колданылады, оларда поршень міндетін майлауды қажет етпейтін иілгіш диафрагма (мембрана) атқарады. Қысым 0,8 Мпа-ға дейін болса, құрылымы қарапайым, өлшемі шағын тілімшелі ротациялық (қараңыз ротациялы сорғы) компрессорлар, көп көлемде газ алу үшін орта тепкіш компрессорлар (немесе турбокомпроцессорлар) қолданылады. Осьтік компрессорлар жоғары өнімді әрі тиімді. Сонымен қатар мұндай компрессорлар көп сатылы болып келеді, өйткені бір сатыдағы қысымның артуы 1,2—1,3- тен аспайды. Осьтік компрессорлар ортатепкіш құрамалы компрессорлардың бірінші сатылысы ретінде де саналады. Дереккөздер
Ратмир Әлімханұлы Комратов

{{Мемлекеттік қайраткер - - - } }} Комратов Ратмир Әлімханұлы (23 маусым 1951, Жамбыл, Жамбыл облысы, Қазақ КСР) — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері жоғары қолбасшылығының өкілі, контр-адмирал, Қазақстан Республикасы ӘТК бас қолбасшысы (2008-2009). Өмірбаяны Севастополь жоғарғы Әскери-теңіз инженер училищесін (1973), адмирал Кузнецов атындағы Әскери-теңіз академиясын (1990) бітірген. 1973 – 1982 жылы Камчаткадағы (Ресей) 2-ші Флотилияның стратегиялық мақсаттағы ракеталық сүңгуір қайықтарында түрлі лауазымдық қызметтер атқарған. 1982 – 1988 жылы КСРО Қорғаныс министрлігінің 992-ші әскери өкілдігінде кіші әскери өкілден, осы өкілдік бастығының орынбасарлығына дейін қызмет атқарған. 1988 – 1990 жылы адмирал Кузнецов атындағы Әскери-теңіз академиясының тыңдаушысы. 1990 – 1992 жылы КСРО Қорғаныс министрлігінің 992-ші әскери өкілдігінің бастығы. 1992 – 2001 жылы ҚР Қорғаныс министрлігінің Қорғаныс өнеркәсібі басқармасы бастығының орынбасары, Әскери-теңіз базасының командирі, Әскери-теңіз күштері қолбасшысының орынбасары, қолбасшысы, республика Қорғаныс министрлігінің генерал-инспекторы. 2001 – 2002 жылы Маңғыстау облысы әкімінің қорғаныс және қауіпсіздік жөніндегі орынбасары. 2002 жылдың ақпан айынан Батыс әскери округінің, қазіргі «Батыс» аймақтық қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы. К. КСРО мен Қазақстан Республикасының бірнеше медальдарымен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://news.yandex.ru/people/komratov_ratmir.html/ Ратмир Комратов]
Конвенция

Конвенция ( - келісім) — белгілі бір тәртіппен әрекет ету туралы елдер арасындағы келісім. БҰҰ Бас ассамблеясы белгілі бір конвенцияны қабылдаған кезде, келісімді ратификациялаған мемлекеттер конвенцияны қабылдауға мәжбүр. Егер мемлекеттер конвенцияға қарсы шықса, онда БҰҰ-ның нақты шаралар қабылдауға құқығы бар. Атақты конвенциялардың кейбір мысалдары: # кез келген саладағы адамдардың мінез-құлқының және іс-әрекетінің, оның ішінде, жаһандық мәселелерді шешу барысында келісім бойынша қабылданған ережелер мен қағидалар; # келісім бойынша уағдаласушы жақтардың құқықтар мен міндеттемелерін айқындайтын құжат, мысалы, арнайы мәселе бойынша халықаралық келісім-кедендік конвенция, зияткерлік құқық туралы бүкіләлемдік конвенция және т. б.; # субъектілердің келісімі мен уағдаласуы негізінде ережелер, белгілер, символдар, тілдік және басқа да жүйелер енгізуді үйғаратын танымдық шара. Конвенцияны қабылдау мәселесі ғаламдану үшін аса жоғары мәнге ие. Конвенция - диалогтық және коммуникативтік сипаттағы таным мен әрекеттің тікелей нәтижесі. Мәдени-тарихи, әлеуметтік-психологиялық және коммуникацияның лингвистикалық аспектілерімен қатар, оларды жүзеге асыру үшін құрылған конвенциялар танымның әлеуметтік мәдени табиғатын көрсетеді; әртүрлі интерсубъективті, тұлғааралық, бұқаралық ресми және бейресми, ауызша және жазбаша байланыстар мен қатынастардың тұтас жүйесіне айналады. Конвенциялар саяси, ғылыми және өзге де қауымдастықтардың құндылықты бағдарларының өзгеруін, ұстанымдардың, зерттеу бағдарламаларының алмасуын, ақыр соңында әлеуметтік- тарихи қатынастарда және жалпы мәдениеттегі әзгерістерді сергек байқап, тізбектеп отырады. Конвенциялардың қабылдануы және оларды пайдалану - коммуникативті ұтымдылықтың негізгі нәтижелерінің бірі. Дереккөздер
Конверсия

Конверсия мәліметтерді өндеудің бір әдісінен екіншісіне немесе мәліметтерді өндеудің бір жүйесінен екіншісіне өту процесі. Валюта конверсиясы Валюта конверсиясы - қолданылып жүрген валюта бағамы бойынша бір валютаны екінші валютаға айырбастау. Заем конверсиясы Заем конверсиясы - бұрын шығарылған заемның мерзімін және заем пайызының мөлшерін өзгерту үшін оны жаңадан шығарылған заеммен алмастыру. Конверсия(Қазақ тілі) Конверсия(Қазақ тілі) - транспозицияның бір түрі. Ешқандай аффикстің көмегінсіз-ақ түбірдің не негіздің басқа сез табына алмасуы арқылы жасапатын сөзжасам тәсілі. Конверсия аффикссіз сөзжасам әдіс ретінде аффиксацияға қарсы қойылады. Конверсия тәсіл арқылы жаңа мағына алып, жаңа сөз жасалу ең көнеден келе жатқан, көзінде өте өлшемді тәсіл болған лексико-семантикалық сөзжасам амалы. Конверсия зат есім мен етістік, зат есім мен сын есім, сан есім мен үстеу арасында үзілмей болып отыратын табиғи тілдік процесс. Басқа да сөзжасамдық процесстер сияқты конверсия сезжасамда пайда болған номинативті мағынаның өзіне тән жаңа семасы болады, бірақ оның ішкі семантикасында перифериялық өрісте себепші түбірдің не негіздің мағынасы сақталады да, себепші негіз бен жаңа номинативті атаудың арасында мағынлық сабақтастық, текстестік, түбірлестік сақталады. Конверсия сөзжасам нәтижесінде пайда болған жаңа денонттық мағына тек басқа сөзбен тіркескенде немесе контексте өзінің толық мағыналық, қалыбымен айқындалады. Сөздің морфология парадигмасы арқылы оның қай сөз табына жататыны көрінеді. Дереккөздер
Конвертер

Конвертер (ағыл. converter, лат. converto – өзгертемін, айналдырамын) — балқытылған шойынды ауамен немесе оттекпен үрлеу арқылы болат алуға және мыс, мыс-мырыш, мыс-никель, мыс-қалайы штейндерін қорытуға арналған металлургиялық агрегат. Конвертерлер оттектік, бессемерлік, томастық, тік және көлбеу болып бөлінеді. Конвертер электр қозғалтқышы арқылы еңкейтіліп, тік қалпына келтіріледі. Шойын құю кезінде ол көлбеу күйге, ауа үрлеу кезінде тік қалпына келтіріледі. Көнвертердің түбіндегі тар тесіктер арқылы қатты сығылып үрленген ауа шойын бойынан өтіп, ондағы қоспаларды тотықтырады. Конвертерден алынатын болат сапасы үрленген оттектің шойын қабатына қаншалықты терең енуіне байланысты. Дереккөздер
Конгресс

Конгресс - [латынша Congressus - кездесу, жиналыс] - а) АҚШ-тағы және Латын Америкасы елдерінің көпшілігіндегі заң шығарушы орган (парламент) атауы; ә) съезд, жиналыс (басым көпшілігінде халықаралық құрамның); б) кейбір елдерде-саяси партия атауының құрамында қолданылады (мыс, Қазақстан Халық Конгресі партиясы, Үнді ұлттық Конгресі және т.б. Дереккөздер
Конденсат

Конденсат – 1) газдың немесе будың конденсациясы нәтижесінде түзілетін сұйықтық; 2) мұнай химиясында – газды конденсаттың тез қайнайтын (300°С-қа дейінгі температурада), көмірсутектерден тұратын бөлігі. Мұнай геологиясында: жер бетіне тән термодинамикалық жағдайда сұйық түрінде ұшырасатын газ қоймалжындарының түрі; 300°С шамасында қыздырған жағдайда К.-тар толығымен қайнай бастайды; шайырлы-шайыртасты заттарды кіріктірмейді. К.-тардың көпшілігінің құрамында метанды көмірсутектер молынан ұшырасады, алайда бүл тапжылмайтын заңдылық емес. Дереккөздер
Конденсатор

Конденсатор ( – тығыздаймын, қоюландырамын): * Конденсаторда – заттың газ тәрізді күйден сұйық затқа немесе кристалды затқа айналуын жүзеге асыратын аппарат; * Конденсатор - өзі реакцияға қатыспай, реакция жылдамдығын арттыратын зат; * Электр конденсаторы – диэлектрлік (қағаз, слюда, ауа, т.б.) қабатпен бөлінген, екі не одан көп өткізгіштен тұратын жүйе. Дереккөздер
Кондуктор

Кондуктор(лат. conductor – ере жүру, лат conduco – жинаймын, аударамын) – 1) машина жасауда – металл өңдейтін станоктың жонатын аспапқа дұрыс бағыт беріп, берік ұстап тұратын тетігі; 2) күрделі пішінді бұйымдарды жинағанда және дәнекерлегенде өзара нақты орналасуы Дереккөздер