kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жолбаян

Жолбаян – Солтүстік Үстірттегі Уәліден шығысқа қарай 16 км жердегі сортаңды жазықтағы құдықтар. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Кезінде құдықтар саны 10-нан астам болған. Тереңдігі 7 – 10 құлаш (7 сажын) аралығында. Бәрі дерлік таспен шегенделген. Кейбірінің аузы, тас ақыры сақталған. 1850 жылы Жолбаян бір мезгілде 1 мың жылқы, 600 түйені суаратын қуатты су көзі саналған. Құдықтар қазір де қолданыста. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Жол (зат есім) және баян (сын есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним. Баян – моңғол тілінде «бай» деген мағына береді. Сондай-ақ Баян – қарақалпақ, қырғыз руларының аты. Ал көне түркі тілінде жул – «жылға, бұлақ». Сонда атаудың мағынасы: «Баян руының бұлағы немесе жылғалы құдығы». Дереккөздер
Жолдас (қыстау)

ЖОЛДАС – Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы Мәдениет ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 25 – 27 км жердегі қыстау. Қойтас, Қызылтас төбелерінің оңтүстігінде жатқан қыстаулардың жер бедері жазық келген. Онда бетеге, боз, айрауық, қоңырбас, т.б. астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен. Қыстаудың батысында (4 км жерде) Көкен бұлағы бар. Шығыс бөлігімен Бақанас өзенінің саласы – Көксала өзені ағып өтеді. Дереккөздер
Жолдыбай (көл)

Жолдыбай – Есіл алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Ақмола облысының Көкшетау қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Бұлақ ауылынан солтүстікке қарай 4 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 25,9 км 2 , ұзындығы 6,8 км, ені 5,0 км шамасында. Оңтүстік және шығыс жағалауы 1,5-2,5 м келген тік жар, басқа жерлері жайпақ. Суы тұщы. Көлге батысынан Сарыөзек өзені құяды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы түседі. Көктемде мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жолдыөзек

Жолдыөзек – Ертіс алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысының, Аққайың ауданының жерінде, Амангелді ауылының солтүстігінде 8 км-жерде, Талдыарал көлінің оңтүстік-батысында орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 12,0 км 2 . Ұзындығы 6,2 км, ені 3,0 км шамасында. Қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Жағалау сипаты Жағасы жайпақталған. Суы тұщы. Көктемгі қар суымен жайылмасы шабындыққа айналады. Шаруашылық маңызы бар. Дереккөздер
Жолжелкен

Жолжелкен (Psyllіostachys) – қорғасыншөптер тұқымдасынажататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың сор, сортаңды, құмды, тақырлы жерлері мен сексеуіл өскен алқаптарда кездесетін 2 түрі (жіңіщке масақты жолжелкен,Суворов жолжелкені) бар. Олардың биіктігі 5 – 50 (80) см. Жапырақтары тамыр түбінен шығады, қанат тәрізді тілімденген. Тостағанша жапырақшалары түтікті, бес қалақты, түкті. Күлтесі шұңқырлау. Гүлдері ұсақ, қызғылт, ақ немесе қызғылт күлгін түсті. 2 – 4-тен масақ гүлшоғырынатопталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, ашық қоңыр түсті, жылтыр. Дереккөздер
Жолтай

Жолтай – Обаған алабында орналасқан тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Златоуст ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде. Теңіз деңгейінен 96 м биіктікте жатыр. Оңтүстік мен батысы төбелі, солтүстік мен шығысы жазықты келеді. Гидрографикасы Аумағы 3 км 2 , ұзындығы 2,9 км, енді жері 1,7 км. Жағалау бойының ұзындығы 7,6 км. Солтүстік-батысында ұсақ тұзды көлдер бар. Суы қарашаның басында қатып, сәуірде ери бастайды. Суының тұздылығы орташа. Мал суаруға жарамды.
Жолшора

Жолшора – Сыпсыңағаш қолатында орналасқан тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Қамысты ауданы Жолшора ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде. Теңіз деңгейінен 227 м биіктікте жатыр. Солтүстік-шығысында Орқаш көлі, оңтүстігінде Қайыңдысор көлі орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,3 км 2 , ұзындығы 2,9 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 9 км. Жағалауы тегіс. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Суы тұщы. Жағасында бірнеше жайлау бар. Мал шаруашылығына пайдаланылады.
Жолымбет алтын кен орны

Жолымбет алтын кен орны — Ақмола облысында, Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде орналасқан. 1932 жылы ежелгі кен қазбалардың ізімен ашылып, 1933 жылдан кен өндіріліп келеді. Геологиялық құрылымы Кен терең жарылымдармен тілінген және Степняк кешенінің (S2) интрузиялары енген төменгі және орта ордовиктің шөгінді жыныстарында орналасқан. Жатыс сипаты Өндірістік маңызы бар кен түзілімдері интрузия денелерінде шоғырланған. Олардың таралу тереңдігі 1600-1700 м. Алтынның морфогенетикалық үш түрі анықталған: пириттегі ұсақ дисперсті субмикроскопиялық алтын; пириттің шоғырлануына байланысты түзілген желіше пішіндес саф алтын; метасоматикалық өзгеріске ұшырамаған кварц желілеріндегі алтын. Минералдары, құрамы Негізгі кен минералдары: пирит, пирротин, халькопирит, галенит, алтын; қосымша кен материалдары – марказит, сфалерит, арсенопирит, висмутин, шеелит,молибденит, борнит, т.б. Кентас құрамында, сондай-ақ, шашыранды индий, кадмий және таллий бар. Кентас құрамындағы алтынның орташа мөлшері 6,6 г/т. Кен орнынан барлығы 110 тоннадан артық алтын өндірілген. Жолымбет алтын кенінен Қазақалтын АҚ құрамындағы Жолымбет кеніші алтын өндіруде. Дереккөздер
Жомарт марганец кен орны

Жомарт марганец кен орны - Қарағанды облысы Қызылжар темір жол бекетінің оңтүстік-шығысында 45 км жерде. 1932 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Жомарт марганец кен орнының марганец және темір кентастары төменгі тас көмір кезеңінің қатпарланған кремнийлі әктастарында орналасқан. Үш кентасты горизонттың төменгі және жоғарғы қабатында марганец, ал ортаңғы қабатында темір кентасы бар. Минералдары, құрамы Негізгі кентас минералдары – браунит, гаусманит, родохрозит, мангонокальцит, мангоносидерит. Үгілу қыртысының шекарасындағы марганецті тотыққан кентастар құрамында псиломедан, аздап пиролюзит, вернадит, манганит кездеседі. Марганецті бастапқы кентастарда 15- 47%, тотыққан кентастарда 50%-дай марганец бар. Марганец кентасының жалпы қоры шамамен 5 млн. 245 мың т. Дереккөздер
Жонқызыл

Жонқызыл – Тарбағатай жотасының солтүстік-батысындағы тау массиві. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы Үшарал ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1729 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай доғаша иілген. Қарасу және Терісайрық өзендерінің аңғарында. Маңында Түлкілі, Өкпекті, Атбас тауларымен шектеседі. Геологиялық құрылымы Жонқозылдың геологиялық жер қыртысы Тарбағатай, Алтай тау жүйесімен қалыптасқан. Өсімдігі Таудың тіктеу келген беткейінде қайың, терек, т.б. өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жоңғар аспарасы

Жоңғар аспарасы (Chesneya dshungarіca) – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батысындағы Шолақ тауының тасты, тастақты жерлерінде өседі. Биіктігі 8 – 15 см, Сабағын күмістей жылтыр ақ түктер жапқан. Жапырақтары ұзын сағақты, 3 – 4-тен қосақталып, жоғарғы жағы ойма немесе дөңгелек болады. Гүл сағағында біреу, күлгін көк түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршақ, қандауыр тәрізді, жоғары қарай кеңейген. Жоңғар аспарасы өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі

Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі – каледон қатпарлығының соңынан бастап миогеосинклинальдық жағдайда дамыған Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ірі тектоникалық құрылым. Орналасуы Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі Іле өзені мен Алакөл ойысының аралығында жота-жота болып Қытай шекарасынан Жетісу (Жоңғар) Алатауы арқылы солтүстік-батыс бағытта Солтүстік Балқаш өңіріне дейін, одан әрі Ақбастау, Ақжал–Ақсораң синклинорийлері мен Кентарлау–Сарқан антиклинорийіне дейін созылып жатыр. Солтүстік-шығысында Жоңғар, Алакөл, ал оңтүстік-батысында Оңтүстік Жоңғар және Текелі–Сайдамнұр жарылу белдемімен шектеледі. Геологиялық құрылымы Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі жоғарғы силур, девон және төменгі тас көмір шөгінділерінен құралған. Орта палеозой дәуірінде болған күшті тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде бұл шөгінді жыныстар бірнеше қатпарлы белдемдер құрған. Геологиялық және геофизикалық деректерге қарағанда Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі Орталық Қазақстан қатпарлы жүйесі ядросының үстінде жатыр деп саналады. Жоғарғы палеозойда Жоңғар–Балқаш жүйесінде көптеген қатпарлы құрылымдар мен терең жарылымдар пайда болып, олардың бойымен тас көмір, пермь кезеңдерінде көлемді гранит интрузивтері ығысып шыққан. Осы кезеңде бұл жерге жанартаутекті шөгінді, жанартаутекті жыныстар шөкті, көптеген жыныстар гидротермальдық өзгерістерге ұшырады. Белдемдері Жонғар-Балқаш қатпарлы жүйесі жарыспалы жарылымдар арқылы төрт белдемге бөлінген: * тастау белдемі (Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс етегінде орналасқан); * Кентарлау–Сарқан белдемі (Жетісу Алатауының солтүстік қыраттарынан, Солтүстік Балқаш өңіріне дейін созылады); * Орталық–Жоңғар белдемі (Жетісу Алатауының басты жоталары); * Бораттам белдемі (Жетісу Алатауының оңтүстік-шығыс етегінде орналасқан). Кендері Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесінің табанындағы төменгі палеозой шөгінділерінде полиметалл (Текелі, Көксу, т.б.), диорит-гранодиорит-гранит интрузивтерімен, шөгінді және жанартаутекті жыныстармен байланысты молибден,мыс, полиметалл (Қоңырат, Саяқ, Көксай, Көкзабой, Көктастал, Гүлшат, Борлы, т.б.), пермь граниттерінде сирек металл (Ақшатау, Шығыс Қоңырат, т.б.) кендері, кейбір жоғарғы палеозой ойыстарында тас көмір кездеседі. Дереккөздер
Жоңғар көкгүлі

Жоңғар көкгүлі – көкгүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауының шалғынды беткейлерінде кездеседі. Жасыл түсті жуан жіп сияқты шырматылып жататын тамыры және аса көп емес күңгірт күлгін түсті тік өсетін сабағы болады. Жапырақтары қандауыр тәрізді, ұшы үшкір. Тостағанша жапырақшалары қоңырау сияқты, түтікше-түйреуіш тәрізді күлтесінен екі есе қысқа. Көк түсті гүлдері сабағының ұшынан жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген қорапша. Жоңғар көкгүлі өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жоңғар сабынкөгі

Жоңғар сабынкөгі – сабынкөктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауының Белқайың тауында шағын ғана ареалы кездеседі. Биіктігі 20 см, сүректі тамыры болады. Сабағы көп, жоғары қарай көтеріліп өседі. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, жиегі тілімденген. Тостағанша жапырақшалары тықыр, дөңгелектеніп бөлшектенген. Күлтесі қызғылт, жоғарғы ерні қалақты. Аталығы күлтесінен шығып тұрады. Гүлдері 1 – 3-тен қысқа гүлсағақты, жіпшелі сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – қорапша. Жоңғар сабынкөгі өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жоңғар тұтасжапырағы

ЖОҢҒАР ТҰТАСЖАПЫРАҒЫ(Нaplophyllum dshungarіcum) – руталар тұқымдасы, тұтасжапырақ туысына жататын көп жылдық бұташықты өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік сілемдеріндегі тасты беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 15 – 45 см. Сабағының төменгі жағы бұтақты. Жапырақтары ұзын, жиегі тегіс. Тостағанша жапырақшалары дөңгелек, тықыр. Күлтесінің пішіні жұмыртқа сияқты, сары түсті. Гүлдері көп емес, сыпыртқы-қылқанды гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ашылмалы қорапша, сырты бұдыр. Сәндік өсімдік. Жоңғар тұтасжапырағы өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жоңғар түймебасы

Жоңғар түймебасы – астралылар тұқымдасы, түймебас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу(Жоңғар), Теріскей және Іле Алатауларының тасты, тастақты төменгі белдік беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 30 – 35 см, қысқа сүректенген тамыры бар. Сабағы дара, қарапайым, сыртын түк жапқан. Сабағының төменгі бөлігіндегі жапырақтарының табақшалары ұзынша, қанат тәрізді тілімденген; жоғарғылары қандауыр сияқты, отырыңқы. Гүлдері қызғылт қызыл түсті, себет гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұзынша, тықыр, ашық сары айдаршасы бар. Тұқымынан көбейеді. Жоңғар түймебасы өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның«Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жоңышқа

Жоңышқа (лат. Medicago) – бұршақ тұқымдасына жататын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдік. Еуропа, Азия және Африкада өсетін 100-ге жуық түрі бар. Кәдімгі жоңышқа (M. satіva), сарбас жоңышқа (M. falcata), көк жоңышқа (M. caerulea), т.б. кең таралған. Қазақстанда 18 түрі өседі. Сабағы тарамданған, бұтақты түп құрады, биіктігі 40 – 80 см. Жапырағы үш құлақты, ұзынша келген. Гүлшоғыры – көп гүлді шашақ. Жемісі – көп тұқымды бұршақ. Жоңышқа – республикамызда көп өсірілетін мал азықтық дақыл. Малға пішен, балғын көк майса, кептіріліп ұнтақталған, сүрлем күйінде беріледі. Жоңышқада (құрғақ затқа шаққанда) 15,5% протеин, 43,9% азотсыз заттар, 29,4% клетчатка, 3,1% май болады. Кәдімгі Жоңышқаның 100 кг жасыл массасында 21,7 азық өлшемі, 4,1 кг қорытылатын протеин, ал 100 кг пішенінде 50,2 азық өлшемі және 13,7 кг қорытылатын протеин бар. Қазақстанда аудандастырылған Жоңышқа сорттары: Ертіс жоңышқасы, Қарабалық жоңышқасы, “Дархан 90”, т.б. Жоңышқа – ылғал және жылу сүйгіш дақыл. Егіндік және мал азықтық ауыспалы егістікте егеді. Жоңышқаны гүлдей бастағанда орады. Шөбі орылғаннан кейін егістік үстеп тыңайтылса, Жоңышқаны екінші орған кезде мол өнім алуға болады. Жоңышқа зиянкестері – жоңышқа сұр көбелегі, жоңышқа жапырағының бізтұмсығы, жоңышқа қандаласы, т.б.; аурулары – ақұнтақ, тат кеселі. ЖОҢЫШҚА (TRIFOLIUM КЛЕВЕР) – бір және көпжылдық шөптесін өсімдік. Латынша атауы Trifolium, “үшжапырақ“ дегенді білдіреді. 300-ге жуық түрі белгілі. Дәрілік мақсатта жоңышқаның гүлі мен жоғарғы жапырақтарын қолданады. Жаз бойы гүлдейді. Жоңышқаның емдік қасиеті өте жоғары, оны суық тигенде, өкпе ауруына, қан тазалауға, қан аздыққа, безгек ауруларына қарсы қолданады. Жарығы: Жарықта өседі. Тіке түскен күн сәулесіне төзімді. Жылуы: Жылылықты ұнатады. Суғарылуы: Жазда молынан, қыста азырақ суғарады. Ылғалдылығы: Ылғалды ұнатады. Қоректендірілуі: Толық минералды тыңайтқышпен айына бір рет қоректендіреді. Аурулары: Ауруға аса көп шалдықпайды. Көбейтілуі: Тұқымы арқылы көбейтіледі. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер
Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы

Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы, фитономус (Phytonomus varіabіlіs) – қатты қанаттылар отрядының бізтұмсықтылар тұқымдасына жататын қоңыз. Жоңышқа өсіретін жердің бәрінде кездеседі. Ұзындығы 4 – 6 мм, сұр қоңыр түсті. Дернәсілдерінің ұзындығы 8 мм-ге жетеді. Көктемде қоңыздар жаңадан өсіп келе жатқан жоңышқаның жапырағымен қоректенеді. Ұрғашысы жоңышқаның сабағын кеміріп кішкене қуыс жасайды да, жұмыртқаларын топтап сонда салады. Өсімталдығы өте жоғары; әрбір қоңыз 300 – 2500-ге дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер жапырақ бүршіктерінің ішіне еніп, қоректенеді. Екі рет түлеген соң олар төбе бүршіктен шығып, ашық түрде қоректенеді. Жапырақтың жұмсақ тінін түгелдей жеп, жүйкелерін ғана қалдырады. Дамыған дернәсілдер жапырақ бетіне піллә жасап, соның ішінде қуыршаққа айналады. Жас қоңыздары жаздың бас кезінде біраз уақыт жапырақтармен қоректенеді. Содан соң ыстық басталысымен топырақтың беткі қабатына еніп, жазғы ұйқыға кетеді. Жоңышқа жапырағының бізтұмсығы, негізінен, екінші және үшінші жылғы жоңышқалықтың бірінші орымын қатты зақымдайды. Күресу шаралары: жоңышқалықты ерте көктемде тырмалап, қоңыздар мен дернәсілдер ашық қоректенуге шыққан кезде арнаулы дәрмектер бүрку қажет. Дереккөздер
Жоңышқа қандаласы

Жоңышқа қандаласы (Adelphocorіs lіneolatus) – қансорғыштар тұқымдасына жататын жәндік. Қазақстанның барлық жерінде тараған. Жоңышқа қандаласы – жоңышқа, эспарцет, түйе жоңышқа, беде, мақта, қант қызылшасының зиянкесі. Дене тұрқы 7,5 – 9 мм, қоңыр немесе сарғыш-жасыл түсті. Қанат қалқаншаларында екі қара жолағы болады. Жылына 1 – 3 рет ұрпақ береді. Аналығы жұмыртқасын (160-тай) өсімдіктердің сабағына, бұтағына және гүлсидамына салады да, сонда қыстап шығады. Келесі жылы көктемде 25 – 30 күннен кейін дернәсілдері ересек қандалаға айналады. Жоңышқа қандаласы өсімдіктің жас бұтағын, бүршігін, гүлшанағын, гүлін және жемісін сорып, зақымдайды. Жоңышқа қандаласы зақымдаған өсімдіктің жапырағы, бүршігі, шанағы сарғайып гүлі түсіп қалады. Егіс өнімінің 75%-іне зиян келтіреді. Күресу шаралары: ерте көктемде егіс алқабын алдыңғы жылғыдан қалған өсімдік қалдықтарынан тазалау керек, егіс алқабына фосфорлы органикалық инсектицидтер бүрку қажет. Дереккөздер
Жорға (тау)

Жорға – Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау массиві. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында. Ең биік жері 1090 м, ұзындығы 5 км, ені 2 км. Жер бедері Таудың оңтүстік беткейі тік жарқабақты, солтүстік-батысы көлбеу келген. Шығысында бірнеше ұсақ шоқылар орналасқан. Батысынан Еспе өзені ағып өтеді. Геологиялық құрылымы Девон және силур жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Жартылай және шала дамыған қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырақ жамылғысындағы бұталы-жусанды-көделі тасты дала. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Жорғаторғай

Жорғаторғай – торғайтәрізділер отряды, қарға тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда Оңтүстік Балқаш маңында, Қызылқұм және Үстірттің кейбір құмды жерлерінде кездеседі. Тұрқы 30 см-дей, салм. 80 – 100 г, сұр түсті. Құмда қалдырған ізі түзу бір сызық болып созылып жатады. Даусы ащы шырылдап шығады. Отырықшы құс. Ұясын ағаш бұталарына салады, ондағы 3 – 6 көгілдір жасыл түсті жұмыртқаларын аналығы басып шығарады, аталығы аналығына жем тасиды. Балапандарын екеулеп 18 – 20 күндей, осынша уақыт ұшқаннан кейін асырайды. Жорғаторғай тіршілігінің көпшілігін жер бетінде жемін ұстаумен өткізеді. Қауіп төнген кезде ұшпайды, жорғалап қураған бұта түбін тасалайды. Ешқашан топ құрмайды. Жәндіктермен және шөл өсімдіктерінің дәндерімен қоректенеді. Іле жорғаторғайы (P. p. ilensis) – Қазақстан эндемигі, саны аз, таралу аймағы жылдан-жылға азаюда, сондықтан қорғауды қажет ететін құс. Дереккөздер
Жорын

Жорын, хамеродос (Chamaerhodos) – раушангүлділер тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін кейде бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, ормандарда, өзен бойларында, құмды жерлерде өсетін 4 түрі (Алтай жорыны, Жоңғар жорыны, құм жорыны, түзу жорыны) бар. Бұлардың биіктігі 5 – 60 см, тамыры жуан, жайылып өскен қатты бұтақтары болады. Жиегі тілімденген жапырақтары өркенге кезектесе орналасады. Тостағанша жапырақшалары түспейді, күлтесі бесеу, ұзындығы тостағаншамен бірдей немесе сәл ұзынырақ, ақ не қызғылт түсті. Гүлдері ұсақ, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы тықыр. Дереккөздер
Жоса (өзен, Ұлытау облысы)

Жоса, Қарғалы, Ақши – Шалқартеңіз алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде. Ұзындығы 135 км, су жиналатын алабы 3090 км². Бастауы Ұлытаудың батысындағы аласа шоқылардың етегінен басталып, Ақшолақ қыстауы тұсында тартылып қалады. Гидрологиясы Көктемде қар ерігенде су ағады, жазда құрғап қалады. Қар суымен толығады. Жоса шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Дереккөздер
Жоса (өзен, Ақтөбе облысы)

Жоса – Ырғыз алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Хромтау ауданында. Бақсай өзенінің оң саласы. Ұзындығы 45 км. Бастауы Бастауын Әулиемола тауының оңтүстік-шығысындағы бұлақтардан алып, қыстаудан шығысқа қарай Бақсай өзеніне құяды. Гидрологиясы Жағасы жайпақ, құмдауытты. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Жайылмасында Жаркөл, Сынтас, т.б. қыстаулар орналасқан. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жосабай алтын кен орны

Жосабай алтын кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданы Ақшатау кентінің солтүстігіндегі кен орны. 1955-1959 жылдары барлау жасалып, 11 кентас белдемі анықталды. Геологиялық құрылымы Кен орны төменгі және орта субжанартаулық андезитті порфирит, агломератты туфтарынан, жоғарғы тас көмір кешеніне жатқызылатын фельзит іспетті гранитті порфирлер сығылмасынан түзілген. Жатыс сипаты, құрамы Кен телімінің орталық бөлігіндегі сығылым белдеуі шегіндегі жыныстар кварцқа бай, мұнда ұзындығы бірнеше ондаған м-ден бірнеше км-ге дейін көптеген кварц желілерінің белдемі дамыған. ІІІ белдемдегі кварц желілерінде полиметалмен қатар алтын, күміс минералдарының маңызы бар, ол 100 м-ден астам тереңдікте тараған. Белдем оңтүстік-батыс бағытта 70-75° тік құламалы. Кварц массасының 1 т-сында алтын 1 г-нан бірнеше ондаған г-ға дейін, күміс 10-15 г шамасында. Алтын таза түрінде, күміс тотығу белдемінде кераргит түрінде түзілген. Жосабай алтын кен орны шағын кенге жатады. Кентас 25-30 м-ге дейінгі тереңдіктен ашық әдіспен өндіріледі. Дереккөздер
Жосалы (Қызылорда облысы)

Жосалы — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы кент (1939 жылдан), темір жол стансасы, ауданы және Жосалы кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 147 км жерде, Қараөзек өзенінің Сырдарияға құяр тұсындағы қамыс, құрақ аралас әр түрлі шөп өскен өзен аңғарының шалғынды сұр, сұр қоңыр топырақты шөлдік белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 18997 адам (9323 ер адам және 9674 әйел адам) болса, 2009 жылы 18983 адамды (9406 ер адам және 9577 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі темір жол станциясы ретінде 1906 жылы қаланған. 1925–1926 жылдары Жосалыда механикалық завод, 350 орындық автобаза салынған. Кәсіпорындары 19 мемлекеттік, 2 қазыналық мекемелер мен кәсіпорындар, 5 акционерлік қоғам, 22 жауапкершілігі шектелген және 4 толымды серіктестіктер, 9 өндірістік кооператив, 81 жеке шаруашылықтар бар. Оларға құрылыс, көлік, сауда, тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындары біріктірілген. Бұдан басқа 2 ұн тартатын, 4 күріш ақтайтын диірмен, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Кентте мектепке дейінгі 7 балалар мекемесі, 7 жалпы білім беретін мектеп, мұражай, мешіт, мәдениет үйі, стадион мен спорт алаңдары (5), 4 кітапхана, 2 аурухана, емхана, фельдшер-акушерлік және 2 дәрігерлік-амбулаторлық пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдарымен қатынасады. Ауыл суреттері Дереккөздер
Жосалы (өзен)

Жосалы – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты аумақта. Ұзындығы 65 км. Ащытасты өзенінің оң саласы. Бастауы Бастауын Арқалық қаласының солтүстігіндегі ұсақ шоқылардың бойындағы бұлақтардан алып, Көктау ауылынан батысқа қарай 1 км жерде Ащытасты өзеніне құяды. Гидрологиясы Жоғарғы ағысында жағасы жайпақ, құмдауытты, төменгі ағысында оң жағасы төбелі-қырқалы (313 м) келеді. Көктемгі қар және жер асты суларымен толығады. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Суы егін және мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жосалы (тау, Алматы облысы)

Жосалы – Малайсары жотасының солтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Жетісу облысы Көксу ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 945 м. Жер бедері Солтүстік беткейі Быжы өзенінің арналарымен тілімденген. Солтүстік-батысында Мойынқұм құмымен, батысында Көкшиелі тауымен, оңтүстігінде Достар тауымен шектеседі. Батыс беткейі тіктеу келген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, т.б. өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы. Шығысынан Сарыөзек – Үштөбе темір жолы өтеді. Дереккөздер
Жосалы (тау, Қарағанды облысы)

Жосалы – Айыр тауларының батысындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан тау. Қарасор көлінен оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде. Абсолюттік биіктігі 871 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 9 км. Геологиялық құрылымы, жер бедері Кембрий, тас көмір кезеңінің гранитті жыныстарынан түзілген. Беткейі сай-жыралармен қатты тілімденген. Бірнеше бұлақтар орналасқан. Ащысу өзенінің салалары бастау алады. Солтүстік-батысында «Жосалы» санаторийі орналасқан. Өсімдігі Сұр қоңыр топырағында қараған, боз, селеу, аңғарында итмұрын, долана, қайың өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Жосалы минералды су көзі

Жосалы минералды су көзі, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Жосалы тауының солтүстік бөктерінде орналасқан. Су көзі орналасқан алап девонның туфтекті-шөгінді жыныстарынан түзілген. Жер қыртысы жарығынан шығып жатқан судың тәуліктік шығымы 100 – 300 м3 (пайдаланылатын су қоры тәулігіне 190 м3), судың минералдығы 0,4 – 0,5 г/л. Құрамында темір ионы мол (100 – 125 мг/л), аздаған йод, бром, фтор бар. Жосалы минералды су көзінің негізінде денедегі қан қызыл түйіршіктерінің азайып кетуін, асқазан шырыны, басқа да іштегі сырқаттарды емдейтін «Жосалы» санаторийі жұмыс істейді. Дереккөздер
Жосалысор

Жосалысор – Торғай өзені алабында тұзды тұйық көл. Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданында орналасқан Көкалат ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, теңіз деңгейінен 123 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 5,9 км 2 , ұзындығы 4,5 км, енді жері 2,2 км, жағалауының ұзындығы 14,6 км. Қарашаның соңында суы қатып, сәуірде ери бастайды. Маңында бірнеше құдықтар кездеседі. Суы ащы, сілтілігі жоғары. Шаруашылыққа жарамсыз. Дереккөздер
Жөкей

Жөкей – Есіл алабындағы көл. Тарихы Тайбұғалық. Есенбақты Жүкей бидің құрметіне қойылған. Географиялық орны Ақмола облысының Біржан сал ауданында орналасқан. Щучинск және Степняк қалалары аралығындағы таулы-орманды алқапта, Бүркітті тауының шығыс баурайында жатыр. Гидрографикасы Аумағы 19,3 км 2 , ұзындығы 5,5 км, ені 4,6 км, тереңдігі 1,5-1,8 м. Көлдің батысы мен оңтүстікі тік, жарқабақты, қалған жағалаулары жазық, жайпақ келген. Суы ащы. Көлге солтүстігінен Сарымсақты өзені құйып, оңтүстік-шығысынан ағып шығады. Суы мол жылдары Қотыркөлге ұласып кетеді. Мал суаруға пайдаланылады, жайылмасы шабындық. Дереккөздер
Жөке тұқымдасы

Жөке тұқымдасы (Tіlіaceae) – қос жарнақты өсімдіктер, ағаштар,бұталар, сирек жартылай бұталар. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 45 туысы, 400-дей түрі белгілі. Жөке тұқымдасының жапырақтары сағақты, кезектесіп орналасқан, жиегі тегіс не ара тісті; гүлі ақ не сары түсті, қос жынысты, кейде дара жынысты болады. Гүлшоғыры жартылай шатырша. Аталығы көп, 5 – 10-нан топталып тұрады, аналығы біреу, көп ұялы. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Жемісі – етті немесе құрғақ көп тұқымды қауашақ не бір ұялы, бір тұқымды жаңғақша. Қазақстанда Жөке тұқымдасының 1 туысы бар; қ. Жөке. Дереккөздер
Жөтелшай

Жөтелшай – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шалғынды жерлерде, бұталар және аршалы орман арасында, тоғай ішіндегі ашық жерлерде өсетін дәрілік (әріпдәрі) Жөтелшай (B. offіcіnalіs) және жапырақты Жөтелшай (B. folіosa) кездеседі. Биіктігі 50 – 100 см-дей. Шашақ тамырлы, тік өсетін төрт қырлы сабағы болады. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді сопақша келген, сыртын қысқа түк жапқан, жиегі иректі. Ірі, қара қошқыл, қызыл, ашық көк, түтік тәрізді тостағанша гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – жаңғақша. Әріпдәрінің гүлшоқтарымен бірге шөптерін де дәрілік мақсатта пайдаланады. Одан жасалған дәріні суық тигенде, сал болып ауырғанда, құяң кезінде ішеді. Дереккөздер
Жуанқоңыр

Жуанқоңыр – Қызылтас тауының оңтүстік-батысында оқшауланған тау массиві. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Батыстау ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1058 м. Шығыстан батысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Жер бедері, геологиялық құрылымы Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Тас көмір кезеңінің гранит, гранодиорит интрузивтері аралас пермь, тас көмір, силур, девон шоғырларынан түзілген. Таудан Бидайық, Қарабидайық, Шерубайнұра өзендерінің салалары бастау алады. Өсімдігі Ашық қоңыр топырақ жамылғысында қайың, көк терек, тал, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Тау етегі шабындық ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жуанқұм (Қызылорда облысы)

Жуанқұм – Қызылқұмның солтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Қызылорда облысы Қазалы ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Сырдария өзенінің қазіргі аңғары мен атырауы және Сырдарияның тармағы – Қуаңдарияның ескі арнасы аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 80 км-ге созылған, енді жері 20 км, аумағы 1,2 мың км 2 . Көне аллювийлік шөгінділерден түзілген. Қырқалы-төбелі, ұсақ төбелі құмдар Сырдарияның ежелгі атыраулық жазығын алып жатыр. Жер бедерінің ойпатты жерлерінде жазда кеуіп қалатын көлшіктер кездеседі. Жер асты суы 5 – 20 м тереңдікте жатыр. Өсімдігі Еркекшөп, сұр жусан және әр түрлі шөпті эфемерлі өсімдіктер (үрме жемісті өлеңшөп, қоңырбас, күйреуік, эфедра, жүзгін) өскен. Қырқалар етегінде ақ сексеуіл тоғайы кездеседі. Жуанқұм жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жуантөбе (тау, Целиноград ауданы)

Жуантөбе – Ақмола облысы Целиноград ауданының қиыр оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақмол ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 67 км, Аршалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 497 м. Беткейі аз тілімденген. Элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан, девонның жыныстарынан түзілген. Нашар дамыған сортаңдау қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты-қаулы өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Жуантөбе (тау, Алматы облысы)

Жуантөбе – Жетісу Алатауындағы Тоқсанбай жотасының оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Жетісу облысы Панфилов ауданында орналасқан. Өсек және Бұрхан өзендерінің суайрығы. Геологиялық құрылымы, жер бедері Абсолюттік биіктігі 1528 м. Жота палеозойдың қатпарлы шөгінділерінен түзілген. Солтүстік беткейі тік, оңтүстігі көлбеулеу келген. Өсімдігі Топырағы мен өсімдік жамылғысы биіктік белдеуге сәйкес таралған. Етегінде астық тұқымдас шөптер өседі. Дереккөздер
Жуантөбе (тау, Абай облысы)

Жуантөбе – Қалба жотасының орта тұсындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданының солтүстігінде, Қызылсу өзенінің сол жағалауында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 798 м. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы палеозойдың метаморфталған жыныстарынан түзілген. Жер бедері, өсімдігі Енсіз келген Жуантөбенің солтүстік беткейі тіктеу келген, оңтүстік беткейі сай-жыралармен тілімденіп, төбелі жазыққа ұласады. Оңтүстік беткейіндегі бірнеше бұлақтан Шар өзенінің саласы Жарлы өзені бастау алады. Етегінде бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Таудың етегінде бірнеше қыстаулар бар. Дереккөздер
Жуантөбе (Домбыралы тауы)

Жуантөбе – Домбыралы тауының оңтүстік-шығысында орналасқан тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ақкөл ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 412 м. Ұзындығы 1 км, ені 0,5 км. Шығыс беткейінен Тасмола өзенінің салалары бастау алады. Батыстан шығысқа қарай созыла орналасқан. Өсімдігі Етегінде бұталы өсімдіктер өскен. Мал шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Жуантөбе (тау, Қызылорда облысы)

Жуантөбе – Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан тау. Арал қарақұмында. Байқоңыр қаласынан солтүстікке қарай 135 м жерде, құмды алқапта. Абсолюттік биіктігі 136 м. Жер бедері Төбесі доғал, жалпақ төбе. Маңында Айыртабан, Құмқайнар, Боқай, т.б. құдықтар кездеседі. Солтүстігінде биіктігі 118 м болатын Үштағантөбе тауымен шектеседі. Өсімдігі Сұр топырағында сексеуіл, қарабарақ, жыңғыл өседі. Дереккөздер
Жуа тұқымдасы

Жуа тұқымдасы ( немесе Alliaceae) – амариллистер тұқымдасына жататын дара жарнақты, жуашықты көп жылдық өсімдіктер. Жер шарында кең тараған (тек Австралияда кездеспейді), негізінен, Жерорта теңізі аймағында өсетін 30 туысы, 650 түрі белгілі. Жапырақтары тамыр түбінен шығады, пішіндері әр түрлі (таспа, эллипс тәрізді, т.б.). Жуашықтары мен жапырақтарында сүтті шырын (млечный сок) болады. Гүлдері ұсақ, көбінесе ақ, қызғылт және қара қошқыл түсті, олар жапырақсыз гүлсидамының ұшында жетіледі. Жәндіктермен, кейде колибрилермен (құс) тозаңданады. Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы желмен, омыртқасыз жануарлармен (көбінесе құмырсқалармен), сумен таралады. Жуа тұқымдасына жататын өсімдіктердің барлық органдарында сарымсақ майы болады, бұл өсімдіктерге айрықша дәм және иіс береді. Бұлар бағалы тағамдық, мал азықтық, дәрілік және сәндік өсімдіктер болып саналады. Дереккөздер
Жусандала (дала)

Жусандала – Шу-Іле таулары мен Тауқұм құмды алқабы аралығындағы жазық дала. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш және Жамбыл облысы Мойынқұм аудандары аумағында. Жер бедері, геологиялық құрылымы Дала Шу-Іле тауларының солтүстік-шығысын бойлай 130 км-ге созылған. Абсолюттік биіктігі 400 – 500 м. Жер бедеріне жазда кеуіп қалатын арналар және сай-жыралармен тілімделген тау алдының делювийлі-пролювийлі жазығы тән. Ол антропоген кезеңінің малтатасты-қиыршықтасты және саз-құмдақты шөгінділерінен түзілген. Климаты Климаты континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –7°С, шілдеде 25°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 мм. Жусанды жазда кеуіп қалатын Ақсүйек, Күйеліқара, Ботабұрым, Жалпақши, Тесік, Жыңғылды және Қопалы өзендері кесіп өтіп, Тауқұмға сіңіп кетеді. Сай-жыраларда бұлақтар кездеседі. Топырағы мен өсімдігі Топырағы сұр, сұр қоңыр, сортаңды және шалғынды-құмдақты. Онда сұр жусан басым қылқан боз, күйреуік, баялыш, қоңырбас, өлеңшөп, арпабас өседі. Анда-санда сексеуіл шоғырлары кездеседі. Жусанда бірнеше елді мекендер (Айдарлы, Көлшеңгел, Тоғыз, Ақсүйек) орналасқан. Жусан арқылы Алматы – Астана автомобиль магистралі өтеді. Дереккөздер
Жусанды

Жусанды, Жосалы – Қызылқұм мен Сырдарияның қазіргі атырауы аралығында жатқан батпақты жазық. Географиялық орны Қызылорда облысы Қармақшы ауданы жерінде, Сырдарияның төменгі ағысының сол жағалауында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 102 м. Жазық беті сәл ғана тілімденген, Сырдарияның ежелгі Қуаңдария және Ескідариялық арналарын бойлай түзілген. Бетін жоғары антропогеннің құмды-батпақты аллювийлі шөгінділер жапқан. Өсімдігі Жазықтың шөлді сұр, сұр қоңыр және тақыр келген сортаңды топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, теріскен, күйреуік, т.б. сораң шөптер өседі. Қара сексеуіл шоғырлары өседі. Жер бедерінің ойпаңдау жерлерінде және Сырдария өзені бойында құрақ пен айрауық шалғындары кездеседі. Бұл жерлер шабындық саналады. Жусанның біраз бөлігі күріш өсіру үшін жыртылған. Дереккөздер
Жусанжапырақ

Жусанжапырақ, зосимия – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардың балшықты, құмды, тастақты жерлерінде кездесетін 1 түрі – ащы жусанжапырақ (Z. absіnthіfolіa) бар. Биіктігі 40 см-дей, діңгек тамырлы өсімдік. Сабағы дара, қатпарлы, сырты түкті. Жапырақтарын ұйысқан сұрғылт түсті түк басқан, жиектері қауырсынды тілімденген. Гүлдері сары түсті, көп сәулелі шатырша гүлшоғырына топталған. Сәуір айында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі домалақ, қалың түкті, шеті ақшыл. Дереккөздер
Жұлдызжеміс

Жұлдызжеміс – кербезгүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардың өзен-көл, тоған, арық бойларында, ылғалды, батпақты жерлерде кездесетін 2 түрі (кербезгүлтүсті жұлдызжеміс, ұзын жұлдызжеміс) бар. Олардың биіктігі 30 см, тамыр сабағы қысқа, жуан. Сабағы тік өседі. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзынша немесе қандауыр тәрізді, ал сабақ бойындағылары домалақ болады. Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа тәрізді. Гүлдері қос жынысты, аталығы 6, аналығы 6 – 9, ұсақ гүлді сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі жұлдыз тәрізді, тұқымы ұсақ. Дереккөздер
Жұлдызқұрт

Жұлдызқұрт – көбелектердің дернәсілі. Жұлдызқұрт жұмыртқадан дамиды. Дене тұрқы бірнеше мм-ден (қара күйе көбелегінің Жұлдызқұрты) 12 см-ге дейін (ағаш діңі көбелегінің Жұлдызқұрты) болады. Аузы кеміруге (ересектерінде соруға) бейім. Денесі бас бөлімнен, 3 кеуде және 10 құрсақ сақиналарынан тұрады. Денесінің кеуде бөлімінде 3 жұп аяғы және 5 не 2 жұп (кейде 8) “жалған” аяқтары болады. Жұлдызқұрттардың төменгі ерінінде жұп жібек талшығын бөлетін без орналасқан. Безден бөлінген сұйық ауамен жанасқан кезде жібек талшығын түзеді. Көбісінің денесі түктермен, қылшықтармен жабылған. Жұлдызқұрттар өзінің даму барысында қарқынды қоректене отырып, бірнеше рет (4 – 5 рет) түлеп, қуыршаққа айналады. Даму ұзақтығы бірнеше тәуліктен 2 жылға дейін созылады. Көпшілігі – өсімдік қоректілер; араларында паразит және жыртқыш түрлері де бар. Негізінен Жұлдызқұрттар ауыл шаруашылығының және орман шаруашылығының, бау-бақшаның, егістің зиянкестері (мыс., сұр көбелек, мүр көбелек, жапырақ ширатқыш көбелектердің, т.б. Жұлдызқұрттары). Сонымен қатар тұт, емен, т.б. жібек көбелектерінің Жұлдызқұртының пілләсінен жібек талшықтары алынады. Дереккөздер
Жұлдызтүк

Жұлдызтүк – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда жартастар мен шатқалды жерлерде өсетін – күрек тәрізді Жұлдызтүк (F. spathulata) бар. Биіктігі 6 – 25 см-дей. Бұтақталып келген сабағының сыртын жұлдыз тәрізді қалың түк жапқан. Сабағының түбіндегі жапырақтары дөңгелек, ал сабақ бойындағысы – ланцет тәрізді, үшкір болады. Қызыл, қызғылт, кейде ақ гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Күрек тәрізді Жұлдызтүк – сирек кездесетін түр, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Тарбағатайда өседі, қорғауды қажет етеді. Дереккөздер
Жұлдызшешек

Жұлдызшешек – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, көп жылдық өсімдіктер туысы. Еуропа, Батыс және Орта Азия, Солтүстік және Оңтүстік Африкада кездесетін 55-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық, шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, сор, сортаң, құмды, батпақты жерлер мен өзен жағалауларында өсетін 7 түрі бар. Олардың биіктігі 15 – 70 см, сабақтары түкті, кейде тықыр. Жапырақтары сағақты ұзынша, жиектері тілімденген. Гүлдері қызғылт, ақ немесе күлгін көк түсті. Сәуір – маусымда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Тұқымы қысыңқы, жарғақ қанатты. Жұлдызшешектерді әдемі гүлдері үшін сәндік өсімдік ретінде өсіреді. Дереккөздер
Жұлдызшөп

Жұлдызшөп (Stellarіa) – қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір не екі жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде өсетін 20 түрі бар, соның ішінде жиі кездесетіні – дымқыл Жұлдызшөп (S.medіa). Оның биіктігі 20 – 40 см-дей, сабағы жіңішке, жерге жайылып өседі. Жапырағы ланцет тәрізді, ұшына қарай сүйірленіп келген. Ұсақ ақ гүлі шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – қауашақ. Дымқыл Жұлдызшөп – бау-бақшада, көкөніс, отамалы дақылдар егістігінде, тұрғын үйлердің маңында көп өсетін арам шөп. Оны ұсақ мал жақсы жейді. Дереккөздер
Жұмағұл (тау, Қарағанды облысы)

Жұмағұл – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылының оңтүстік-батысына қарай 10 км жерде орналасқан тау. Абсолюттік биіктігі 927 м. Ұзындығы мен ені 1,5 – 2 км. Геологиялық құрылымы Тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Жер бедері Беткейлері тік құламалы, кей жерлерде түпкі жыныстарының жер бетіне шығуы байқалады. Өсімдігі Таудың күңгірт қоңыр топырағында қараған, қарағай мен көк терек өседі. Дереккөздер
Жұмағұл (тау, Абай облысы)

Жұмағұл – Қалба жотасының оңтүстігіндегі тау, Сарыжал тауларының батысында. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 885 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған таудың ұзындығы 11 км, енді жері орта тұсында (2,5 км). Жер бедері Солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс беткейлері тіктеу, қалған беткейлері көлбеу, сай-жыралармен тілімденген. Таудың батысымен Таңды өзені ағып өтеді. Геологиялық құрылымы Герцин қатпарлығында пайда болған тау палеозойдың метаморфталған тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Беткейлерінде бұта аралас бетеге, селеу, айрауық, т.б. шөптесіндер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎ Дереккөздер
Жұмай (көл)

Жұмай – Теңіз-Қорғалжын ойысында орналасқан көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Саумалкөл көлінің шығысында, теңіз деңгейінен 322 м биіктікте жатыр. Гдрографикасы Аумағы 4,2 км 2 , ұзындығы 6,5 км, ені 1,4 км, жағалау бойының ұзындығы 15,8 км. Ең терең жері 0,8 м. Су массасының көлемі 1,8 млн. м 3 , жалпы су жиналатын алабы 124 км 2 . Жағалауы тегіс, батыс жағасында өзімен аттас ауыл орналасқан. Суы тұзды. Қарашада суы қатып, сәуірде ери бастайды. Мал шаруашылығына пайдаланылады.
Жұмақ тауы

Жұмақ – Шыңғыстау жотасының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Абай облысының Абай және Аягөз аудандары шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1119 м. Ендік бағытта созылып жатқан Жұмақтың ұзындығы 3 км, енді жері 2,2 км. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы орта және төменгі палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, конгломерат, т.б. жыныстарынан түзілген. Жер бедері Шығысы мен оңтүстік, оңтүстік-шығыс беткейлері тіктеу келген. Батыс және шығыс беткейлерінен Қыстаубай және Қос өзендері бастау алса, оңтүстік баурайынан Шеттембай өзенінің салалары бастау алады. Көлбеуленіп келген солтүстік бөлігінде Жүрекадыр ауылының Рақымжан қыстауы бар. Таудың оңтүстік шығысында 2,5 км жерде Кенесары атты зират жатыр. Өсімдігі Жұмақтың сайлы-жыралы келген етегінде бетеге, боз, қылқан боз, т.б. далаға тән өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Жұмақан

Жұмақан – Қараүңгір тауларының солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданындағы Емелтау ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 838 м. Күрделі пішінді таудың ұзындығы 11 км, енді жері 9,5 км. Жер бедері Оңтүстік және солтүстік беткейлері тіктеу, қалған беткейлері көлбеу келген. Шығысында қорымды төбелер кездеседі. Батыс бөлігінде өзімен аттас қыстау жатыр. Солтүстік етегінде Тасқара кеніші бар. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жұмақ шыбыншы

Жұмақ шыбыншы – торғайтәрізділер отрядына жататын құс. Жұмақ шыбыншы Қытай, Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріндегі жалпақ жапырақты ормандарды мекендейді. Қазақстанда Батыс Тянь-Шань мен Қаратаудың жалпақ жапырақты ормандарында кездеседі. Бұл құстың атына сай – түсі ашық, көк түсті құлпырған қара жалтыраған басын үнемі тік тұратын айдары тәждейді. Құрсағы ақ, денесінің қалған жері ашық сары түсті. Салмағы 19 – 22 г, бірақ ұзын құйрығының арқасында (дене тұрқы 32 см) өз пішінінен үлкен болып көрінеді. Ол бұтақтан ұшқан кезде, от тұтанғандай болады. Жыл құсы. Ұясын өзен жағалауына, жапырақты ағаштың салбырап тұрған жіңішке сабағына салады. Ұясы терең тостаған сияқты, қабырғасы бұтақпен өрілген, ондағы 4 – 5 қызғылт жұмыртқаларын аналығы мен аталығы 12 – 13 күнде басып шығарады. Балапандарын осынша уақыт ұяда асырайды. Жұмақ шыбыншы ұшып жүрген жәндіктермен, көбіне өздері сияқты әдемі көбелектермен қоректенеді. Дереккөздер
Жұматай

Жұматай– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы қыстау. Қыстау Бақанас өзенінің оң жағалауында, Өркен ауылынан оңтүстікке қарай 14 км жерде орналасқан. Өзенаралық аңғарда жатқандықтан Жұматайдың аумағында шабындыққа жарамды шалғын шөптер өскен. Қыстаудың маңында Бақанас ауылыБақанас ауылының орны және Орта, Райымқан, Шумақан, т.б. қыстаулар орналасқан. Дереккөздер
Жұмсақтүк

Жұмсақтүк (Malachіum) – қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық су қоймаларында, сортаңды жерлер мен бау-бақшаларда, кейде шалғындар мен орман алқаптарында су Жұмсақтүгі (M. aquatіcum) өседі. Биіктігі 10 – 15 см. Сабағы жерге төселіп өседі. Жұмыртқа тәрізді, жіңішке жапырақтары бар. Тостағанша, күлте жапырақшалары – бес-бестен болады. Ақ гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді. Жемісі – қауашақ. Жұмсақтүкті ұсақ мал жақсы жейді. Дереккөздер
Жұмыр бозтүк

Жұмыр бозтүк – астралылар тұқымдасы, бозтүк туысына жататын шала бұта. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньның Қаратау, Қырғыз Алатауыныңтастақты беткейлерінде кездеседі. Биікт. 30 – 60 см, сыртын ақ киіз түкті немесе тықыр, қос үйлі өсімдік жапқан. Сабақтары көп. Жапырақтары ұзынша, отырыңқы, ұзындығы 4,5 см, ені 4 мм-дей. Гүлдері қос жынысты, аналық гүлдері өте көп, жіңішке түтік тәрізді күлтелі; аталық гүлдері қоңырау түтікше тәрізді күлтелі болады. Олар себет гүлшоғырына топталған. Гүлсебеттері сабағының ұшында жетіледі. Тұқымынан сирек вегетативті жолмен де көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұзынша, тықыр, бұдырмақ қылтанды айдаршасы бар. Жұмыр бозтүк өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жұмыртқажегілер

Жұмыртқажегілер — жарғақ қанаттылар отрядына жататын паразиттік жәндіктер. Бұлар негізінен хальцидтер мен проктотрупоидтер тұқымдастарына жатады. Денесінің ұзындығы 1 мм-ден аспайды. Дернәсілдері басқа жәндіктердің жұмыртқасының ішінде өсіп жетіледі. Бір жұмыртқаның ішінде бір не бірнеше дернәсіл болуы мүмкін. Олар 2 – 4 жұмада өсіп-жетіліп, жылына бірнеше ұрпақ береді. Дернәсілдер жұмыртқаның дамып жетілуіне кедергі жасап отырады. Жұмыртқажегілердің кейбір түрлерінің дернәсілдері қозғалмай жатып та өсіп жетіледі. Жұмыртқажегілердің кейбір түрі (трихограмма, теленомустар) зиянкес жәндіктермен биологиялық жолмен күрес жүргізу үшін пайдаланылады. Сондай-ақ Жұмыртқажегілердің қатарына жарғаққанаттылардан басқа энтомофагтар (жәндіктермен қоректенетін организмдер) мен өрмекшілердің пілләларын және шегіртке күбіршектерін залалдайтындар да жатады. Сондықтан да Жұмыртқажегілердің табиғатта маңызы зор. Дереккөздер
Жұмыртқалы

Жұмыртқалы – Ойыл алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ойыл ауданы жерінде орналасқан. Гидрографикасы, сипаты Аумағы 3,4 км 2 , ұзындығы 3,6 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 10 км. Суы қарашада қатып, сәуірдің басында ери бастайды. Жаз айларында тартылып қалады. Маңында сор басқан жерлер кездеседі.Көл жағасында құстар ұялап, жұмыртқа салады. Мал жайылымына қолайлы.
Жұмыршақ

Жұмыршақ – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік. Сабақтары әр түрлі биіктікте өседі, кейде 50 см-ге дейін жетеді. Сабақтары жеке де, бұтақты болып та келе береді. Төменгі жапырақтары бөлініп тұрады да жоғарылары бүтін болып келеді. Ұсақ гүлдері ұзын шашақ болып жиналып тұрады. Жемісі – үш бұрышты бұршақ тектес. Сәуір айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Арам шөп ретінде Қазақстанның барлық жерінде өседі. Дәрі мақсатында өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін пайдаланады. Шөбінің құрамында жеңіл ыдырайтын бурсин алкалоиды бар, оны жұмыршақты зерттеушілер 1880 жылы тапқан. Сонымен бірге оның құрамында бурс және бурсинді глюкозды қышқылдар, эфир майы, илік заттар, алма және лимон қышықлдары кездеседі. Халық медицинасында жұмыршақ шөбін ерте заманнан бері қан тоқататын, қан ұйытатын дәрі ретінде пайдаланып келеді. Шындығында ғылыми зерттеулер мен клиникалық тексерулер бұл шөптің қан тоқтатарлық әсері бар екенін дәлелдеуде, және оның препараттары жатырдан қан кеткенде, етеккір көп кеткенде жиі қолданылады. Жұмыршақты басқа да дәрі өсімдіктерімен қоса өкпе туберкулезінің фиброзды-кавернозды(тесілген) формасына, геморройға, жатыр мойнының эрозиясы мен жарасына қарсы қолданады. Өйткені, оның препараттары жатыр бұлшық еттің жиырылуы қасиетін арттырып, шеткері жатқан қан тамырларын кеңейтетіні экспериментті түрде дәлелденген. С.А.Томилин жұмыршықтың қан қысымын төмендететін, сонымен қатар ішек перистальтикасын(қуық мүшелердің жиырылуы) күшейте түсетін қасиеті бар екенін анықтады. Сондықтан оның препаратын гипертониялық ауруларға және ішек атониясына қарсы қолдану ұсынылады. Халық медицинасында сонымен бірге жұмыршақты несеп жүргізетін, жараны жазатын, «қан тазартатын» дәрі ретінде, сондай-ақ ревматизмге, бүйрек құмына, басқа қан құйылғанға, жүрек қатты соққанға, қан түкіргенге, іштің жай және қан аралас өткеніне, ұрығы тоқтамағанға, шыжың ауруына , геморройға, өт тасына, бауырдың қаны тоқтап қалғанда, қуық ауруларына, климактериялвқ кезеңде жатырдан қан кеткенге қарсы қолдынылады. Дереккөздер 1↑ "Дәрілік өсімдіктер"/Бас редакторы М.Қожабеков-"Қазақстан" баспасы,1975.
Жұмыршөп

Жұмыршөп, пикномон – астралылар тұқымдасына жататын бір не екі жылдық шөптесін монотипті өсімдіктер туысы. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньның тасты беткейлерінде, жол, арық бойларында өсетін 1 түрі – тікенді жұмыршөп (Р. аcarna) бар. Биіктігі 15 – 40 см, сабақтары тік, қырлы бұтақтанған. Жапырақтары тікенді, жиегі тілімденген, өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қызғылт түсті, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы ұсақ, ұзындығы 4 – 5 мм. Дереккөздер
Жұмыскер (қыстау)

Жұмыскер– Абай облысы Үржар ауданындағы қыстау. Үшбұлақ ауылынан батысқа қарай 2 км жерде, Қарақол өзені салаларының аралығында орналасқан. Сайлы-жыралы келген жер бедерінде құрғақ далаға тән бетеге, селеу, қылқан, боз, көкпек, т.б. шөптесіндер өскен. Мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер