kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Линолеум

Линолеум — еденге төсейтін материалдардың бірі. Ол тазалық сақтауға қолайлы, берік, оңай жуылады, түрі әсем. Негізгі бастапқы шикізатына (ұштастырғыш шикізатына) қарай поливинил-хлоридті (тұрғын үй бөлмелерінде еденге төсеу үшін коп қолданылады), алкидті (глифталды, вальтонды), коллоксилинді (нитролинолеум), резеңкелі (релин) және басқа линолеумдерге бөлінеді. Арқаусыз (бір және көп қатпарлы) және бөріктеуші (маталы, пергаминді) немесе жылу шығармайтын, дыбыс өткізбейтін арқауы бар линолеум де болады. Бір түсті және түрлі түсті (оның ішінде өрнекті) болуы да мүмкін. Линолеумді әдетте, ені 0,5 м- ден 2 м-ге дейін, қалыңдығы 1,6 мм-ден 5 мм-ге дейін болатын рулон түрінде шығарады (тұрғын бөлмелерде еденге төсеу үшін көбінесе қалыңдығы 2,5 мм-лік линолеум қолданылады). Рулон екі немесе одан да көп бөлек линолеумнен тұрады, бірақ олардың әрқайсысының ұзындығы кем дегенде 3 м болуға тиіс. Поливинилхлоридті линолеум полимер материалдан — поливинилхлоридтен жасалады, әдетте, матадан астары болады. Бір тегіс бояулы және түрлі түсті етіліп жалпы ұзындығы кем дегенде 12 м рулон түрінде шығарылады. Алкидті линолеумдер өсімдік майы (мақта, зығыр, күнбағыс майы және т.б.) негізінде жасалады; астары тек матадан тұрады. Бүл — линолеумның үйкеліске неғұрлым төзімді түрі, жылу мен дыбыс өткізбейтін жақсы қасиеті бар. Клейстерді дайындау үшін картоп ұны немесе басқа үн — 85%, скипидар — 15% керек. Ұнға аз мөлшерде су құйып, сұйық қамырға айналғанша араластырады, сосын оны қайнап тұрған суға сыздықтатып құйып (суды ұнның салмағынан шамамен үш еседей коп етіп алады), қоймалжың массаға айналғанша араластырып, сонан соң скипидар (бұлғай отырып) қосу қажет. Клейстер дайындаудың бұдан басқа да тәсілін ұсынуға болады.Ұнға салмасынан үш есе коп мөлшерде су қосып, 70° С-қа дейін жылытып, осы температурада 30 минуттан 1 сағатқа дейін араластырады, сонан соң алынған масса салмағының 3 пайызындай күйдіргіш натрдың 20%-дық ерітіндісін қосады да, біркелкі мөлдір массаға айналғанша араластырады. Казеинді-эмульсиялы мастиканы мата астарлы линолеумді желімдеу үшін қолданады. Мастиканы ОБ (кәдімгі) маркалы казеинді желімнен, зәйтүн майынан (кез келгені), әктас ұнтағынан (тартылған әктас), судан дайындауға болады. Казеинді желімге аз мөлшерде жылы су қосып, біркелкі массаға айналғанша араластырады, сонан соң қалған судың бәрін үстеп құяды, осыдан кейін массаның бөртуіне мүмкіндік беру керек (шамамен 30 минут), сонан соң зәйтүн майы мен әктас ұнтағын қосып, мұқият араластырады. Мастиканы 4—5 сағатқа дейін пайдалануға болады. Дереккөздер
Галкин ауылдық округі

Галкин ауылдық округі – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Арбаиген, Ботабас, Галкино, Чигириновка ауылдары кіреді. Орталығы – Галкино ауылы. 2017 жылы таратылған Татьянов ауылдық округінің Марьяновка ауылы қосылып, сол жылы Құлаат, Марьяновка ауылдары таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Чигиринов ауылдық округінен Чигириновка ауылы қосылды. Дереккөздер
Шмуль Волькович Розмарин

Шмуль Волькович Розмарин (16.10.1919 ж.т., Украина, Винница қ.) – мед. ғыл. докт. (1973), проф. (1973). Одесса мед. ин-тын бітірген (1947) соң Әскери-мед. академиясында курсант (1947–49) болған. Қарағанды мемл. мед. ин-тында кафедра меңгерушісі (1976–85) қызметін атқарды. 1985 жылдан осы ин-тта проф. Ол ішек-қарын мен өт жолын бірден рентгенологиялық жолмен зерттеу әдісін ұсынды.
Қаршығалы (өзен, Шу алабы)

Қаршығалы – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының жерімен ағады. Бастауы Қаршығалы Жамбыл тауының солтүстіктік беткейінен басталып, Қалмақ ауылының тұсына дейін жетеді. Гидрологиясы Ұзындығы 79 км, су жиналатын алабы 1560 км 2 . Көктемде 5 – 6 күндей ғана су ағыны болады. Алабы – маусымдық жайылым. Дереккөздер
Веселорощин ауылдық округі

Веселорощин ауылдық округі – Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Весёлая Роща, Дүйсеке, Жаңабірлік, Славяновка ауылдары кіреді. Орталығы – Весёлая Роща ауылы. Дереккөздер
Алтай ауылдық округі

Алтай ауылдық округі – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2023 жылға дейін Верненка ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Алтай, Фрументьевка ауылдары кіреді. Орталығы – Алтай ауылы. 2013 жылы округ құрамына таратылған Коммунар ауылдық округінен Фрументьевка ауылы қосылды. 2017 жылы Тимофеевка ауылы таратылды. Дереккөздер
Сергей Григорьевич Плохов

Сергей Григорьевич Плохов (1927 жыл, Софиевка ауылы, Пономарев ауданы, Орынбор облысы) — техника ғылымының докторы (1987), профессор (1992). *1950 Ресей көлік академиясының акад. Сібір автомобиль жолдары институтын бітірген *1950-1957 Көлік басқармасында бөлім бастығы, автобазада бас инженер, Кемеров автобазасының директоры *1958-1972 Қазақ автомобиль көлігі ғылыми-зерттеу және жобалау институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары *1973 жылдан Бүкілодақтық инженерлік-құрылыс институтының Алматы бөлімшесінде доцент, Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында жетекші, бас ғылыми қызметкер жұмыстарын атқарды. Ғылыми еңбектер 1986 ж. «Научные основы интенсификации транспортного процесса в уборочно-заготовительных комплексах агропрома» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.. Дереккөздер
Маңғыстау халқы

Маңғыстау халқы - облыста 374,4 мыңдай адам тұрады. Бұл республика халқының 2,5%-ға жуығы. Халықтың басым бөлігін қазақтар құрайды (84,1%): қалғандары орыстар (10,5%), әзербайжандар (1,1%), украиндар (0,9%), лезгиндер (0,6%), татарлар (0,6%), армяндар (0,3%), чешендер (0,2%), корейлер (0,2%), беларусьтер (0,1%), немістер (0,1%) басқа ұлттар (1,3%). Облыс тұрғындарының 68%-ы (270,7 мың адам) қалада, 32%-ы (119,4 мың адам) ауылда тұрады. Халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге 2,3 адамнан келеді. Халық негізінен темір жол бойы және облыстың батысындағы Ақтау, Қаратау таулары етегінде қоныстанған. Кейінгі жылдары мұнай кен орындарының игерілуіне байланысты халық осы кен орындарына шоғырлана бастады. Қалалары – Ақтау, Жаңаөзен, Форт-Шевченко. Дереккөздер Маңғыстау энциклопедиясы
Кеңес-Фин соғысы

Кеңес-Фин соғысы – КСРО мен Финляндия арасында 1939 жылы 30 қараша – 1940 жылы 12 наурыз аралығында болған соғыс. 1939 жылғы кеңес-герман келісімшартына сүйенген Кеңес үкіметі Финляндиядан Ленинград қаласының кауіпсіздігі үшін Карель мойнағын КСРО-ға беріп, оның есебіне Карелиядан жер алуды талап етті. Финляндия үкіметі ол талапты орындамағандықтан Қызыл Армия 1939 ж. 30 қараша күні шабуылға шықты. Финляндия Кеңес Одағы тарапынан болуы мүмкін шабуылдан қорғану үшін “Маннергейм шебін” тұрғызған болатын (1927 – 30). Бұл қорғаныс шебін Қызыл Армия үлкен шығынмен 1940 ж. ақпан – наурызда бұзып өтті. Аса үлкен шығындарына қарамастан кеңес әскерлері шабуылды жалғастыра берді. Халқы аз Финляндияның оған төтеп беруге шамасы келмеді. Батыс елдері Германиямен соғыс жағдайында болғандықтан Финляндия үкіметіне ешқандай көмек бере алмады. 1940 ж. 12 наурызда Мәскеуде екі жақ бітімге келіп, Карель мойнағы мен тағы біраз территория КСРО-ға берілді. Бұл соғыстың Кеңес Одағы үшін бірнеше зардаптары болды: 1) әлемнің прогресшіл күштері КСРО-ны басқыншы деп есептеді және оны Ұлттар лигасынан шығарып жіберді; 2) шағын ғана Финляндиямен 3 ай соғысу дүние жүзі алдында Қызыл Армияның әлсіз екенін көрсетіп берді. Гитлер мен оның штабы Кеңес Одағын аз уақыт ішінде талқандамақшы болған “Барбаросса” жоспарын осы соғыстың нәтижесіне негіздеп жасады; 3) 1941 ж. жазда кеңес-герман соғысы басталған кезде Финляндия Германияның одақтасы ретінде Кеңес Одағына қарсы соғысқа араласты. Дереккөздер
Перелески ауылдық округі

Перелески ауылдық округі – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Перелески ауылы кіреді. Орталығы – Перелески ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1706 адамды құрады. Дереккөздер
Лев Сергеевич Роктанэн

Лев Сергеевич Роктанэн (11.1. 1915, Ресей, Новгород облысы Окуловка ауданы Угловка кенті – 10.12.1979, қазіргі Астана қ.) – а. ш. ғыл. докт. (1971), проф. (1971). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Ленинград (1940, қазіргі Санкт-Петербург) а. ш. ин-тын бітірген. Молдова мен Башқортостанда ғыл. (1940–60) және Целиноград а. ш. ин-тында кафедра меңгерушісі (1960–79, қазіргі Астана агр. ун-ті) қызметтерін атқарған. Негізгі ғыл. еңбектері егіншілік және топырақтану мәселелеріне арналған. Р. топырақ тығыздығын реттеу әдістерін, сүрі жер егістігін тұқым себуге әзірлеу технологиясын ұсынды.
Қырау

Қырау— ауадағы су буының салқындауынан топырақ бетіне, шөп сабақтарына, электр желілеріне, т.б. жерлердің беткі кеңістігінде қататын мұз қабаты. Желсіз ашық түнде, жылу өткізгіш қасиеті төмен заттардың бұдыр беттерінде пайда болады. Кейде күндіз, көлеңке жерлерде де байқалады. Шамалы аяз ан құралған Қырау кристалдары алтыбұрышты призма, ал қатты суық кездегі қыраудың кристалдары ұзынша ине тәріздес болады. Дереккөздер
Береговой ауылдық округі

Береговой ауылдық округі — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Береговое, Зелёная Роща, Луговое, Осьмерыжск ауылдары кіреді. Орталығы – Береговое ауылы. Округ құрамында болған Тихомировка ауылы 2015 жылы таратылған. Дереккөздер
Лимонад

қосылған лимонад]] Лимонад — лимонның немесе басқа жеміс-жидектің дәмі мен хош иісі бар салқындатылған сусын. Лимонадтардың көпшілігі хош иісті лимон эссенциясы мен лимон қышқылына аздаған қант пен болмашы бояғыш (көбінесе сәбіз) қосыла отырып дайындалады; су газдалады. Үйде лимонадты лимон цедрасы, табиғи лимон шырыны, қайнаған су, аздаған зашафран (бояу есебінде) мен қанттан жасалады. Табиғи лимонадтарды тәуліктен асқан мұзда (тоңазытқышта) ұстайды, бірақ газданбайды. Тағы қараңыз * Лимон * Лимон торты * Лимон қышқылы Дереккөздер
Лимон қышқылы

Лимон қышқылы — суда жақсы еритін түссіз кристалдар. Ол лимонда, қарақатта, итбүлдіргенде, шетен жидегінде, қызылшада болады. Оны жеміс суларына, кәмпиттерге, дәрі-дәрмектерге үстеме ретінде және тамақ (қайнатпа, кисель, қырыққабат сорпасы, балық және т.б.) дайындағанда пайдаланады. Химиялық формуласы - C 6 H 8 O 7. Көмірқышқылдардың лимон қышқылына дейін ашылуы Қанттың лимон қышқылына айналуында зең саңырауқұлақтары, оның ішінде аспергиллус нигер негізгі роль атқарады. Сондықтан бұл микроорганизм техникалық жолмен қанттан лимон қышқылын алуда кеңінен қолданылады. Соңғы кездерге дейін лимон қышқылы лимон жемісінен алынатын. Онда 7—9%-тей лимон қышқылы болады. Едәуір мөлшерде лимон кышқылын өндіру үшін көп мөлшерде лимон жемісі қажет болар еді және лимон қышқылын бұлай өндіру өнеркәсіп үшін экономикалық жағынан тиімсіз. Сондықтан да ғылым бүл мәселені микроорганизмдерді пайдалана отырып шешу керектігін үсынды. Лимон қышқылын алу үшін алдымен аспергиллус нигерді қүрамында 20% қанты бар, 0,3% азот қышқыл аммоний түзы бар қоректік ортада +30—32°-та өсіреді. Екі тәуліктен кейін бүл ортаның бетінде саңырауқүлақ қалың қыртыс түзіп өседі. Осы кезде оның астындағы коректік ортаны ағызып алады да саңырауқүлақты кайнатылып суытылған сумен жуады. Осы ыдысқа енді таза, алдын ала қайнатылған қүрамында қоректік түздары жоқ таза қант ерітіндісін құяды. Осы кезде саңырауқұлақ қанттан лимон қышқылын тез арада түзе бастайды. Мүндағы ашыту үшін салынған қанттың 50—60%-тейі лимон қышқылына айналады. Бұдан әрі оны тазартады да техникалық қажетке жұмсайды. Лимон қышқылымен бірге ерітіндіде көбінесе кымыздық қышқылы да түзіледі. Бұл процестің биохимиялық табиғаты жөнінде ғылымда бірқатар көзқарастар бар. Бірак қай-қайсысы болмасын бүл құбылысты әлі толық дәлелдей алмай отыр. Тағы қараңыз *Лимон *Лимон торты Дереккөздер
Пешков ауылдық округі

Пешков ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Пешковка, Большое, Калиновка, Кравцово, Полтавка ауылдары кіреді. Орталығы – Пешковка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3687 адамды құрады. Дереккөздер
Қалжыр

Қалжыр – Қара Ертіс алабындағы өзен. Этимологиясы Тілші ғалым Еркебай Қойшыбаев: "Қалжыр - түркі тайпаларының көне және қазіргі ру-тайпа аттары" деген дерек келтіреді. Түркітанушы ғалым А.С.Аманжолов: "Алтай тілінде қалжыр "асау, долы, буырқанған" мағынасын беретінін айтады. Шындығында Марқакөлден ағып шығатын бұл жалғыз өзеннің бұралаңдап, қисық ағуы, орта тұсынан 90 градусқа жуық бұрылып алып, оңтүстікке қарай бет алатыны атауына себеп болған. Атап айтқанда моңғол тілінде галжир "қисық", "қыңыр" сөзі Қалжыр гидронимін туғызады. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданында. Ұзындығы 122 км, су жиналатын алабы 3200 км 2 . Бастауын 1500 м биіктікте Бастауы Марқакөл көлінен алып, Боран ауылының тұсында Қара Ертіс өзеніне құяды. Қалжырдың 38 саласы бар. Бастылары: Ақкеткен, Шұқырқалжыр, Қараағаш, Балақалжыр, т.б. Гидрологиясы Аңғарының басым бөлігі тар, шатқалды. Жаңаауыл ауылынан төменде аңғары 10 – 13 км-ге кеңейеді. Жылдық орташа су ағымы 21,5 м 3 /с. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Төменгі ағысының алабы жайылымдыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Байзақов ауылдық округі

Байзақов ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Иса Байзақов, Луговое, Үлгілі ауылдары кіреді. Орталығы – Иса Байзақов ауылы. 2004 жылы Луговой ауылдық округінің №1 ферма ауылы таратылды. 2015 жылы Байзақов ауылдық округінің Шұбарат, Қостомар және Луговой ауылдық округінің Ақбетей ауылы таратылды. 2019 жылы таратылған Луговой ауылдық округінің Луговое ауылы қосылды. Дереккөздер
Александр Николаевич Подушкин

Александр Николаевич Подушкин (19.3.1953 жылы туған, Өзбекстан, Бекобод қ.) – тарих ғылмының докторы (1999), профессор (2003). Ғылыми еңбектер «Арысская культура Южного Казахстана IV в. до н.э. – VI в. н.э.» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Отырар шұратындағы көптеген ескерткіштерді ашып, зерттеді. 30-дан астам ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы. 1975 – 77 жылдары институтта стажер-зерттеуші бола жүріп, археолог мамандығын алды. 1977 – 79 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болды. 1979 жылдан Шымкент педогогикалық институтында, Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімшесінде, Шымкент институтында лаборант, кабинет меңгерушісі, оқытушы, аға оқытушы, КСРО тарихы, Қазақ КСР тарихы, Қазақстан тарихы кафедраларының доценті, профессоры. 1986-87 М.ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасында оқыды. Александр Подушкин Қазақстан және Оңтүстік Қазақстанның археологиясы, тарихы, мәдениеті жайында жазылған 4 монография мен 20-дан астам ғылым мақалалардың авторы. «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Победа ауылдық әкімдігі

Победа ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылға дейін ауылдық округ болған. Әкімшілік құрамы Құрамына Победа ауылы кіреді. Орталығы – Победа ауылы. Округ құрамында болған Жамбыл, Мағынай ауылдары 2019 жылы таратылғаннан кейін, округ ауылдық әкімдік болып қайта құрылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1121 адамды құрады. Дереккөздер
Қалиқожа

Қалиқожа – Балқаш көлінің батысындағы оқшауланған тау массиві. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Болаттау (Белтау) тауының оңтүстігінде 70 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 581 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км. Түпкі жыныстар беткейлерінде жер бетіне шығып жатыр. Таудың оңтүстік етегінде өзімен аттас құдық орналасқан. Оның тереңдігі 2 м, су шығымы 900 л/сағ. Геологиялық құрылымы Силур және девон жүйелерінің эффузивті-шөгінді шоғырларынан түзілген. Өсімдігі Аласа таудың сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, тасбұйырғын, т.б. өседі. Дереккөздер
Лев Георгиевич Романов

Лев Георгиевич Романов (26.3.1935, Алматы қ. – 7.12.2002, сонда) – тех. ғыл. докт. (1972), проф. (1985), Қазақстанның еңбек сiң. ғыл. қайраткерi (1992). Қазақ тау-кен және металлургия ин-тын (1958) бiтiрген. Алматы мех. жөндеу з-тында қызметкер (1958–59), Металлургия және кен байыту ин-тында ғыл. қызметкер (1959–78), Қазақ политех. ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) проректор (1978–83), кафедра меңгерушiсi (1983–97) қызметтерiн атқарған. Негiзгi ғыл. еңбектерi – алюминатты ерітiндiлердi кешендi-полимерлi жүйе ретiнде қарастырып, оны ядр. магниттік резонанс тәсiлiмен алюминий алу мақсатында ыдырату және жетiлдiру процесiнiң физика химиясын зерттеуге арналды. Нәтижелерi Павлодар алюминий з-тында өндiрiске енгiзiлген. Алюминий шығарудың Байер-күйдiру тәсiлiнде маңызды рөл атқаратын алюминий, кремний, темiр, кальций тотықтары бар кеңқұрамды гетерогендiк жүйелердегi хим. әрекеттесулердi қарастыра отырып, алюминий ерітiндiлерiн тазартудың түрлi жолдарын анықтаған. Алюминатты ерiтiндiлерден ванадий, галлий, хром, титан сияқты металдарды бөлiп алу тәсiлдерiн де зерттедi. 230-дан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. 68 авторлық куәлiгі мен патентi бар. Ш ы ғ.: Физика-химия гидрощелочных способов производства глинозема, А., 1975; Разложение алюминатных растворов, А., 1981.– 10.12.1979, қазіргі Астана қ.) – а. ш. ғыл. докт. (1971), проф. (1971). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Ленинград (1940, қазіргі Санкт-Петербург) а. ш. ин-тын бітірген. Молдова мен Башқортостанда ғыл. (1940–60) және Целиноград а. ш. ин-тында кафедра
Ақшиман ауылдық округі

Ақшиман ауылдық округі – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жаңа Ақшиман ауылы кіреді. Орталығы – Жаңа Ақшиман ауылы. 2004 жылы округ құрамында болған Разведка, Жаңабаз, Қарашеңгел, Ақшиман, Қалмаққырған ауылдары таратылды. Дереккөздер
Қалимола

Қалимола – Павлодар облысы Баянауыл ауданының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Жуантөбе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде, Үлкен Қоянды тауының оңтүстікнде орналасқан. Жазықтағы қыстаудың қызғылт қоңыр топырағында қараған, жусан аралас бетегелі-бозды өсімдіктерден тұратын дала қалыптасқан. Сілтемелер *Павлодар облысы *Қыстау Дереккөздер
Мұстафа Рысұлы

Мұстафа Рысұлы (1950 жылы туған, Шу ауданы, Бірлік ауылы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994), Қазақстан Медицина ғыл., Халықаралық жоғары мектеп академияларының акад. 1974 жылы Алматы медициналық институтын бітірген. 1974 – 77 жылдары осы институтта ассистент, 1977 – 81 жылдары Сеченов атындағы Мәскеу медициналық институтында аспирант, 1981 – 92 жылдары Алматы медициналық институтында оқытушы қызметтерін атқарған. 1992 жылдан Қ.А. Иасауи атындағы қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі, проректор, вице-президент, ректор, профессор қызметтерін атқарды. 3 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 110 ғылыми мақаланың соның ішінде 8 монография мен оқулықтардың авторы. Сілтемелер
Ақсан ауылдық округі

Ақсан ауылдық округі – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақсан, Қаражар, Октябрь ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсан ауылы. 2004 жылы Қоянды, Пограничник, Сымтас, Юность ауылдары, 2005 жылы Жапалақ, Қамбаба, Маяжон ауылдары таратылды. Дереккөздер
Қалқамантұз

Қалқамантұз – Ертіс алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағында орналасқан. Теңіз деңгейінен 108,6 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 12,6 км 2 , ұзындығы 5 км, енді жері 3,6 км, жағалау бойының ұзындығы 16,6 км. Солтүстік, шығыс және оңтүстік жағалаулары жарлы, биіктігі 5-6 м, ал батыс жағалауы жазық. Ең терең жері 0,6 – 0,8 м. Көл жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Тілеміс Тілеуқабылұлы Мұстафин

Тілеміс Тілеуқабылұлы Мұстафин (4.2.1928 жылы, Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Лаба ауылында туған – 4.2.1998, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1974). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1983). ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) оқытушы (1952–63), кафедра меңгерушісі (1963–75) болды. 1975–98 жылы ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) доцент, кафедра меңгерушісі, проректор қызметтерін атқарған.«КПСС – руководитель борьбы за создание угольно-металургического комплекса в Центральном Казахстане (1925–1946 жж.)» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. 245 ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Cілтемелер * тарих * профессор * доцент
Пресногорьков ауылдық округі

Пресногорьков ауылдық округі – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқарған "Петропавл ауылдық округінен" 2 елді мекен қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Пресногорьковка, Белоглинка, Волна, Красный Борок, Крутоярка, Первомайка, Песчанка ауылдары кіреді. Орталығы – Пресногорьковка ауылы. Округ құрамында болған Гренадерка, Октябрьское және Петропавл ауылдық округінің Комендант ауылдары 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3462 адамды құрады. Дереккөздер
Юрий Павлович Романтеев

Юрий Павлович Романтеев (1937 ж.т., Алматы қ.) – тех. ғыл. докт. (1991), проф., ҚР Экол. ғыл. академиясының акад. Қазақ политех. ин-тын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) бітіріп, осы ин-ттың аспирантурасында (1965–66) оқыған; 1966 жылдан осы ин-тта ассистент, аға оқытушы, доцент, проф. қызметтерін атқарды. «Интенсификация гетерогенных окислительно-восстановительных процессов наложением в газовой фазе акустических колебаний (на примере металлургии свинца)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 140 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 оқу құралының авторы.
Қырауқамыс

Қырауқамыс — Нұра алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданының орталық бөлігінде, Жараспай ауылының батысында 28 км жерде, теңіз деңгейінен 385 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 6 км 2 , ұзындығы 4,5 км, ендірек жері 2,5 км. Жағалық сызығының ұзындығы 12,8 км, су жиналатын алабы 94 км 2 . Ең терең жері 2 м. Қар және жер асты суымен толығады. Мұзы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 2-жартысында түседі. Жағалау сипаты Жайпақ жағалауында құрақ, қияқ, қамыс өскен. Түбі лайлы. Суытұщы, жұмсақ, мал суаруға пайдаланылады. Балықтан табан бар. Құрақ қопаларын ондатр, үйрек, қаз мекендейді. Дереккөздер
Анатолий Калистратович Росляков

Анатолий Калистратович Росляков (24.4.1907, қазіргі Самара облысы Бузулук ауданы Сергеевка с. – 29.9.1979, Алматы қ.) – биол. ғыл. докт. (1951), проф. (1953), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1951), Қазақ а. ш. ғыл. академиясының акад. (1960), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1961). Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тын (1932, қазіргі Қазақ ұлттық агр. ун-ті) бітірген. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ-ндағы Ветеринарлық ин-тта аспирант, ассистент, доцент (1932–38), Кеңес Армиясының әскери-ветеринарлық академиясында оқытушы, бастықтың орынбасары (1938–48), Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биол. ин-тында бөлім меңгерушісі, ин-т директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары (1948–55), Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тында кафедра меңгерушісі (1952–79) қызметтерін атқарған. 1950 ж. «Остеомаляция лошадей и ее профилактика» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Оның негізгі ғыл. еңбектері мал азықтандыру және жемшөп технологиясы мәселелеріне арналған. Халықтар достығы, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Айнакөл ауылдық округі (Бұланды ауданы)

Айнакөл ауылдық округі – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік. 2025 жылы таратылып, Журавлёв ауылдық округіне қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Айнакөл (Красноводское), Острогорское ауылдары кірді. Орталығы – Айнакөл ауылы болды. Дереккөздер
Мандам

Мандам (Lymphangіtіs epіzootіca) — жылқыда, есекте, қашырда кездесетін жұқпалы, созылмалы ауру. Ауру қоздырғышы — грибок; жарақаттанған тері арқылы лимфа бездері мен лимфа тамырларына зақым келтіреді. Жылқының иық, бас, кеуде терісінің бетіне жақын лимфа тамырларын ісіндіреді. Мандамның жасырын кезеңі 1 — 3 айға созылады. Ауру ұзаққа созылса мал арықтайды. Асқынған Мандам тіндерді тітіркендіреді, шірітеді, іріңді жара пайда болады. Аурудың тамыр бойын қуалай бөртіп басталған кезі дәстүрлі шаруашылықта “желі маңдам”, тұла бойға қаптап, бөрткендегісін “жаңбыр маңдам” деп атайды. Мандамды анықтау үшін аллергиялық реакция жасалады. Оны маңқадан ажырату үшін ауру малдың көзіне маллеин тамызады және қанын тексереді. Маңқа ауруына шалдыққан малда 1 тәуліктен кейін көзінің ішінде ірің пайда болады, ал Мандамға ұшырағандарында мұндай реакция болмайды. Аурудан сақтандыру үшін ауру малды 3 ай карантинге қояды. Емі: антибиотиктер береді, жараға Вишневский майын жағады. Мандамның асқынған түрін емдемейді, етін жемейді, терісін пайдаланбайды. Дәстүрлі емдеуде Мандам түйініне шала күйдірілген тотияйын 3 — 4 күн қатарынан салынып, бұл әдіс 1,5 — 2 ай бойы апта сайын қайталанып отырған. Дереккөздер
Ағашорын ауылдық округі

Ағашорын ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ағашорын, Ұзынсу ауылдары кіреді. Орталығы – Ағашорын ауылы. 2015 жылы Ағашорын ауылдық округінің Бескепе және Ұзынсу ауылдық округінің Ақтайлақ ауылы таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Ұзынсу ауылдық округінен Ұзынсу ауылы қосылды. Дереккөздер
Кәдімгі қалқантұмсық жылан

Кәдімгі қалқантұмсық жылан – қабыршақтылар отряды шұңқырбасты жыландар тұқымдасына жататын жылан, өте улы сылдырмақты жыландардың өкілі. Қазақстанның оңтүстігінде жазық жерде, таулы (теңіз деңгейінен биіктігі 3000 м-ге дейін) аймақтарда мекендейді. Бұл тау орманында, көбінесе жусанды, бидайық өскен алқапта, ши арасында, тоғайда және бұталы өсімдіктер өсетін жерлерде, жартастардың арасында, шабындықтарда мекендейді. Сарғыш сұр түсті денесінде көлденең күңгірт жолақтар, не алқызыл теңбілдер болады. Бірақ мекендеген жеріне сай оның түсі де құбылмалы келеді: күңгей əрі құрғақ тастақты жерде қаралтым, ал теріскей шөбі шүйген жерде сұрғылтым өңді болады. Дене тұрқы 50 – 60 см, ең ірілері 75 – 80 см, басы жұмыртқа тәрізді және мойнынан айқын ажырап тұрады; жотасы сары не сұр, көмкерілген қара дақтары болады, тұмсығында күңгірт төрт бұрышты дағы бар. Желкесінде аттың тағасы тәрізді қара дағы бар. Дала сұржыланынан негізгі айырмашылығы – танау тесігі мен көзі арасында шұңқыры болады. Қазан – қараша айында ұйқыға кетіп, наурыз – мамырда оянады. Жыныстық жағынан 3 жылда жетіледі. Аналығы шілде айында ұзындығы 16 – 19 см-дей 3 – 12 (көбінесе 6 – 8) баласын жұмыртқалай тірі туады. Бір маусымда 3 рет түлейді. Негізгі қорегі – ұсақ кемірушілер, кесірткелер, ұсақ құстар, жәндіктер. Жемін кешқұрым, түнде, оңтүстік аудандарда күндіз де аулайды. Қалқантұмсық жылан – улы, оның уы адамға қауіпті болғанымен жас балаларға, малға, оның ішінде жылқыға ғана айтарлықтай қауіпті. Оған шағылған адам дер кезінде тиісті шара қолданса тез айығып кетеді, онша улы жылан емес. Уы дәрі жасау үшін медицинада пайдаланылады. Дереккөздер
Шілік ауылдық округі

Шілік ауылдық округі – Түркістан облысы Отырар ауданының қиыр шығысында орналасқан әкімшілік бөлік. Жер аумағы 0,41 мың км². Әкімшілік құрамы Құрамына Ескі Шілік, Шілік ауылдары кіреді. Орталығы – Шілік ауылы. Жер бедері Округ ауданның шығысындағы сайлы-жыралы келген жазық өңірінде теңіз деңгейінен 205—237 м биіктікте орналасқан. Солтүстік-батысында Арыстанды, Құмдай, батысында Көлқұдық қоныстары жайласқан. Солтүстік батысында Қаратөбе (абсолюттік биіктігі 199 м) төбесі және округтың басқа жерлерінде абсолюттік биіктігі 231 м-ден аспайтын бірнеше төбелер бар. Жер қыртысы құмды-саздақты аллювийлі топырақтан тұрады. Онда тал шоғырлары аралас астық тұқымдасты шөптесіндер, баялыш, көкпек, бұйырғын, боз жусан басым өскен. Округ аумағымен бірнеше шағын каналдар (арықтар) тартылған. Олар Арыс-Түркістан каналы нан басталады. Дереккөздер
Шу ауылдық округі

Шу ауылдық округі – Түркістан облысы Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Шу ауылы кіреді. Орталығы – Шу ауылы. Округ құрамында болған Торыұстаған ауылы 2015 жылы таратылған. Әкімшілік бөлімшелері Ауылдық округте орта мектеп, емхана, балабақша, ауылдық клуб, кітапхана, Қазпошта бөлімшесі, байланыс бөлімшесі, мешіт бар. Мақсаттары Шу ауылы КСРО Министрлер Кеңесінің 1962 жылғы «Шөл және шөлейт аймақтарды игеру туралы» Қаулысына сәйкес Тасты кеңшарының №3 «Ірі қарамал» фермасынан бөлініп шығып, Шу кеңшары болып құрылған. Бұл аймақта колхоз құрылымы болмаған. Ауылдық кеңес төрағалары Ауылдық кеңес төрағалары болып Әділова Шәмшия (1962-1976 жылдары), Әділов Тілеубай (1976-1986 жылдары), Ақылбаев Төлен (1986-1989 жылдары), Белхожаева Жомарт (1989-1992 жылдары), Тілеубергенов Құдайберген (1992-1993 жылдары) жұмыс атқарған. Кеңшар директорлары Кеңшар директорлары болып: * Берістемов Жақсылық (1962-1965 жылдары), * Шаймерден Бабажан (1965-1973 жылдары), * Жұмашов Совхозбек (1973-1976 жылдары), * Ерімбетов Жұмаділда (1976-1982 жылдары), * Түкібаев Тілеш (1982-1987 жылдары), * Тілеубергенов Құдайберген (1987-1992 жылдары), * Таңатов Батырхан (1992-1995 жылдары), * Шойбеков Жарас (1995-1998 жылдары) қызмет атқарған. Ауыл әкімдері Ауыл әкімдері болып Тілеубергенов Құдайберген (1993-1994 жылдары), Кетпенов Мұхамедия (1994-1999 жылдары), Жандәулетов Шарап (1999-2002 жылдары)қызмет атқарған. 2002 жылдан бері Дастанов Бейсенбі ауыл әкімі қызметін атқарып келеді. Дереккөздер
Шорнақ ауылдық округі

Шорнақ ауылдық округі – Түркістан облысы Сауран ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Аша, Қосмезгіл, Шорнақ ауылдары кіреді. Орталығы – Шорнақ ауылы. Округ құрамында болған №32 темір жол айрығы 2023 жылы таратылды. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер
Шолаққорған ауылдық округі

Шолаққорған ауылдық округі – Түркістан облысы Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Абай, Балдысу, Қарабұлақ, Шолаққорған ауылдары кіреді. Орталығы - Шолаққорған ауылы. Округ құрамында болған Теріскей ауылы 2017 жылы, Жеткіншек ауылы 2024 жылы таратылған. Дереккөздер
Қалқаншалылар

Қалқаншалылар (Pentatomіdae) – жәндіктер класы, жартылай қаттықанаттылар отрядының бір тұқымдасы. 400-ге жуық түрі бар. Негізгі туыстары: Pentatoma, Eurydema, Aelіa. Екі жұп қанаттарының бірінші жұбы жартылай қатты, жартылай жарғақты, артқы қанаттары мөлдір, жарғақты, жүйкеленіп келеді. Кеудесінің арқа жағындағы қалқаншасы құрсағының 2/3 бөлігін жауып тұрады, қалқаншалылар деп аталуы да осыдан. Кеудесінің артқы бөлігінде өткір, жағымсыз иіс шығаратын (цимицин қышқылына байланысты) бездері орналасқан. Мысалы, оңтүстік-шығыс Азияда кездесетін Tessarotoma papіllosa деген түрінің иіс шығару бездері өзінің улы секреттерін 10 – 15 см қашықтыққа дейін шашырата алады. Қалқаншалылардың сопақша келген денесінің ұзындығы 2 – 40 мм-ге дейін, жасыл немесе көк жылтыр түсті, кейде ақ, сары, қызыл дақтары болады. Мұртшалары ұзын 5 бунақты. Ауыз аппараты шаншып-соратын тұмсыққа айналған. Тұмсығы 4 бунақты, тыныш қалыпта дененің бауыр жағына қарай бүгіліп орналасады. Жақсы дамыған үш жұп аяқтары бар. Шала түрленіп дамиды. Аналығы екі қатар орналасқан 6 жұп ұрықтанған жұмыртқаларын өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарына жабыстырып салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілі ересек түріне өте ұқсас, тек оның дене пішіні, кіші қанаттары мен жыныс мүшелері толық жетілмеген. Дернәсілдер түлеу арқылы өседі. Әр түлеген сайын жетіспеген мүшелері толығады. Барлық мүшелері толық жетілгеннен кейін дернәсіл имаго деп аталатын ересек сатыға өтеді. Қалқаншалылар – ауыл шаруашылық дақылдарының зиянкестері. Дереккөздер
Маңқа

Маңқа (Malleus) — өте қауіпті індет, жылқы, есек, қашыр, т.б. ауырады. Аурудың қоздырғышы таяқша тәрізді Pseudomonas malleі микробы. Бұл індетті қазақ халқы танау маңқасы, без маңқасы және көкірек маңқасы деп үш түрге бөледі. Ауру жедел және созылмалы болады. Жасырын кезеңі 3 — 21 күн. Ауырған жылқының ыстығы көтеріліп, қалтырайды, танауынан су ағып, көбіне астыңғы жақ сүйегінің астындағы түйіндер ісіп кетеді, кеңсірігінің кілегей қабықтары қызарып, ұсақ бөртпе жаралар пайда болады. Олардан қанды ірің ағады, лимфа түйіндері іріңдеп, жара жарылып кетеді. Ауру өршіген кезде кеңсірік желбезектері қанды іріңге толады. Терінің тесілген жерінен желім тәрізді ірің ағады, кейде аяқтары жуандап, ісіп кетеді. Созылмалы түрімен ауырған мал арықтап, жылдам болдырады. Ауырған жылқылардың көзіне маллеин дәрісін тамызу арқылы аллерг. әдіспен оның маңқа не мандам ауруына шалдыққандығы анықталады. Ауру жемшөп, астау арқылы сау малдарға жұғады. Адамдарға да жұғуы мүмкін. Маңқамен ауырған жылқының етін жеуге болмайды. Маңқаның жедел түрімен ауырған адамдардың 100%-ы, ал созылмалы түрімен ауырғандардың 50%-ы жазылмайды, нақты емі жоқ. Ауруы анықталған жылқының етін өртейді не көміп тастайды. Қора-жайды, әбзелдерді зарарсыздандырады. Дәстүрлі қазақ емінде танау шеміршегі айналасында ірің, бөрткендер байқалғанда емшілер жыланды бөліп, малға жұтқызып жіберетін немесе тірі кесірткені аттың танауына тиіп тұратындай етіп кекіліне байлап қоятын болған. Маңқа басталғаны біліне қалса суыт жүріп келген атты құдық суына шомылдырып, таң асырып, танауына тұз бен тотияйын үгіндісін, құрғақ темекіні үрлеген. Көктөбет, ақсырғақ, т.б. дәрілік шөптерді сиыр сүтіне шылап, жемдорбаға салып, аттың басына ілген. Дереккөздер
Сергей Николаевич Покровский

Сергей Николаевич Покровский (26.12.1900, Малоярославец қаласы Калуга губерниясы – 25.10.1978, Алматы қ.) – тарих ғылым докторы (1946), профессор (1934), Қазақстан Ғылым Академиясының академик (1951), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947). *1935–1937 Челябі облысы прокурордың орынбасары *1937-1939 Қазақ КСР-і прокурорының орынбасары *1939–1945 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор кафедра меңгерушісі және проректор *1945–1962 Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнология институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директор қызметтерін атқарды Ғылыми еңбектер «Великая Октябрьская социалистическая революция и гражданская война в Семиречье» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми еңбектері Қазақстандағы Азамат соғысы тарихына арналған. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлығының лауреаты (1970). Марапаттар Қазан революциясы, Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі», Халықтар достығы ордендерімен марапатталған.
Қалқаншалы сымырлар

Қалқаншалы сымырлар – сымырлардың бір отряд тармағы. Дүние жүзінде кең тараған. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 1600-ден артық түрі белгілі. Қазақстанда 100-ге жуық түрі бар. Қалқаншалы сымырлардың көпшілік түрі жылына 2 кейде 4 ұрпақ береді. Дернәсілдері алғашқы жылы өсімдіктердің үстінде қозғалып жүреді де, жел арқылы таралады. Көптеген түрлері жеміс ағаштарының, оранжереяда өсетін және сәндік өсімдіктердің зиянкестері болып табылады. Кейбір түрлері (мысалы, кошенильдер) пайдалы да болып келеді. Қазақстанда ісік түзгіш сымыр (Acanthococcuc orbiculus) бар. Оның аналығының денесі жасыл түсті, пішіні жұмыртқа тәрізді. Денесінің ұзындығы 2,3 мм, ені 1,2 мм, түк тәрізді қылшықтармен жабылған. Көздері 7 буынды мұртшаларының түбіне жақын орналасқан. Аталығы зерттелмеген. Бұлардың буын аралықтарына орналасқан дернәсілдері жасыл етті қабықпен қапталып, ісік түзеді. Ісік қуысы тегіс, пішіні бұрыс шар тәрізді. Дернәсілдер осы ісік ішінде дамиды. Күздің басында ісік қабығы жарылып, одан жұмыртқасын салған аналық шығып қалады. Жаңа түзілген ісіктер кеуіп, түсіп қалады да, бір өркеннің бойында қайтдан 1 – 2 ісік түзіледі. Ісік түзгіш сымыр өте сирек кездесетін, қазір республикада жойылып кеткен түр есебінде, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Сілтемелер *Жәндіктер *Зиянкестер Дереккөздер
Қарымбай Әулие

Қарымбай Әулие, Қарымбай Тәттібайұлы (1732 – 1822) – би. Жалайыр руының Андас тармағынан таратылады. Әкесі Тәттібай батыр жоңғарларға қарсы соғысқан. М.Тынышбаев өз еңбегінде Абылай хан жасағында болған Тәттібай батыр, оның ұлы Қарымбай би жөнінде деректер береді. Қарымбай Әулие әрі сәуегей әулие болған. Ол Ескелді бимен және Балпық бимен бірге Қаратал, Көксу, Желдіқара өңірлерін мекендеген халықты егін егіп, отырықшылыққа көшуге үндеген. Тоғандар қаздырып, егін салдырған. Қарымбай Әулиеге арнап ел-жұрты 2003 ж. Қаратал өзенінің бастоғанына жақын тұстағы “Қорғантөбедегі” зиратына кесене орнатты. Дереккөздер
Қарақай ауылдық округі

Қарақай ауылдық округі – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Еңбек, Кетебай, Қарақай, Қараөзек, Сәтбаев ауылдары кіреді. Орталығы – Сәтбаев ауылы. Округ құрамында болған Батырхан, Жорабек, Орысқұдық, Серікбай ауылдары 2023 жылы таратылды. Дереккөздер
Әлия Жеңісбекқызы Мұстапаева

Әлия Жеңісбекқызы Мұстапаева (20.3.1969 жылы, Ресей, Мәскеу қаласы) – техника ғылымдарының докторы (2007), профессор (2009). Халықаралық көлік академиясының академигі (2008). Алматы темір жол көлігі инженерлері институтын (1991, қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) және аспирантурасын (1994) бітірген. Алматы қаласындағы 2-станциясында бөлім бастығы (1991), Қазақ көлік және коммуникация академиясында ассистент, аға оқытушы, доцент (1998–2009) қызметтерін атқарды. 2009 жылдан кафедра профессор 2006 жылы «Совершенствования системы диспетчерского управления эксплуатационной работой магистральных железнодорожных линий Казахстана» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Cілтемелер * көлік академиясы * доцент * Алматы
Марафон шайқасы

Марафон шайқасы — грек-парсы соғыстарындағы (б.з.б. 500–449) басты шайқастардың бірі. Б.з.б. 492 жылғы көктемде Ахемен әулетінің өкілі I Дарий патша Мардония қолбасшы бастаған әскерді Грекияны жаулап алуға аттандырды. Афон мүйісіндегі қатты дауыл кезінде парсылар 300-дей кемесінен айырылып, кері қайтуға мәжбүр болды. Парсылар бұл жолы Фракияны басып алумен шектелді. 490 жылы көктемде қолбасшылар Датис пен Артаферннің басшылығымен парсы әскерлері теңіз жолымен Грекияға жаңа жорыққа аттанды. Парсылар Эгей теңізіндегі Родос, Наксос және Делос аралдары арқылы Эвбея аралына жетті. Аралды басып алған парсы әскері Афиныдан солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырымнан аса қашықтықта орналасқан Марафон жазығына келіп түсті. Марафон шайқасы 13 қыркүйек күні басталды. Мильтиад бастаған Афины және Платеялық грек әскерінің (11 мың адам) негізгі бөлігі жазыққа енер тұста әскери сапқа (фалангаға) тұрғызылды. Таудың орманды сілемдері мен арнайы тосқауылдармен қоршалған шептің қос қанатына парсы атты әскеріне тойтарыс бере алатын үздік, жақсы қаруланған жауынгерлер орналасты. Гректер кемелерден түскен парсы әскерлеріне (20 мыңдай адам) қарсы шабуыл жасады. Бірақ парсылардың жаяу садақшылары шабуылға тойтарыс беріп, гректер шебін осал тұсынан бұзып өтті. Бұл кезде гректердің таңдаулы жасақтары қос қанаттан парсының атты және жаяу әскеріне күйрете соққы беріп, орталықта шабуылдаған жауды ығыстыра бастады. Парсылар теңізге қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Сөйтіп, гректер аздаған шығынға ұшырай отырып, күші басым жауды жеңіп шықты. Жеңісті хабарлау үшін Афинаға сүйінші сұрауға жіберілген жауынгер қалаға тоқтамай жүгіріп жетіп, қуанышты жеткізісімен өліп кеткен. Жауынгердің құрметіне, 1896 жылдан бастап марафондық жарыс олимпиада бағдарламасына енгізілді. Дереккөздер
Қауысбек Тұрысбеков ауылдық округі

Қауысбек Тұрысбеков ауылдық округі – Түркістан облысы Шардара ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін Шардара ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақберді, Бимырза, Бозүй, Қуанқұдық, Шардара ауылдары кіреді. Орталығы – Шардара ауылы. Округ құрамында болған Пішентөбе ауылы 2023 жылы таратылды. Дереккөздер
Шарбұлақ ауылдық округі

Шарбұлақ ауылдық округі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Шарбұлақ, Ақбастау ауылдары кіреді. Орталығы – Шарбұлақ ауылы. Округ құрамында болған Кезеңбұлақ, Ащыбұлақ, Молбұлақ ауылдары 2012 жылы Қазығұрт ауылының құрамына енгізілген. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер
Сарапхана ауылдық округі

Сарапхана ауылдық округі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылға дейін Шарапхана ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Бақабұлақ, Жіңішке, Майлыошақ, Махамбет Өтемісұлы, Сарапхана, Талдыбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Сарапхана ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны бар, ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер
Қалқыма су

Қалқыма су – жер бетіне ең жақын жатқан жер асты суы. Қалқыма су грунт суынан жоғары орналасады. Ол көбінесе ойыстарда, өзен-көл арналарында, су өткізбейтін қабаттардың бетінде, құм топырақтар арасында қар суы ерігенде, су тасығанда, нөсер жауыннан кейін пайда болады. Қалқыма судың қоры, су шығымы әр өңірде әр түрлі болады, температурасы да өзгермелі келеді. Ылғалдылығы біршама мол, булану мөлшері аз аймақтарда қалқыма су тұщы, ал тұзды топырақтар арасында тұзды болып кездеседі. Оның сапасына жер бетіндегі сарқынды сулар мен ластану көздері әсер етеді. Қорының, өнімділігі мен сапасының тұрақсыздығына байланысты қалқыма суды ауыз су ретінде, мал суаруға тек уақытша ғана пайдалануға болады. Мұндай сулардың қорын қар тоқтату, жауын және тасқын суларды ойыс жерлерде жинау арқылы жасанды жолмен арттыруға болады. Көп жағдайда қалқыма су астыңғы қабаттардағы грунт және тұрақты жер асты суларымен байланысты болатындықтан оны да ластану көздерінен сақтай білу қажет. Әдетте қалқыма су тұтас таралмайды, сутірек таужыныстардың үстінде орналасатыш шағын линзалар жасайды. Қалқыма судың мұндай линзаларының қалындығы көбінесе 0,5-1 м-ден аспайды, кейде 2-3 мге жетеді. Мүндағы су гравитациялық түрде болып, деңгейге ие болады. Қалқыма судың режимі тұрақсыз - деңгейі мен минералдылығы айтарлыктай өзгеріп тұрады. Кейде құрғақ климатты аудандарда қалқыма сулы құдықтар жазда толық кеуіп кетеді. Тақырыпқа байланысты *Жер асты суының жатыс жағдайлары *Топырақ суы *Грунт суы *Қабатаралық су Дереккөздер География
Шанақ ауылдық округі

Шанақ ауылдық округі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақжар, Ескі Шанақ, Шанақ, Ызабұлақ ауылдары және Шанақ темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Шанақ ауылы. Дереккөздер
Шақпақ ауылдық округі (Түркістан облысы)

Шақпақ ауылдық округі – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Шақпақ баба ауылы және №114 темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Шақпақ баба ауылы. Дереккөздер
Манат Шаяхметқызы Мұсатаева

Манат Шаяхметқызы Мұсатаева (5.10.1955 жылы, Жамбыл облысы Жамбыл ауданында туған) – филология ғылымдарының докторы (2000), профессор (1999). ҚазМУ-ды (1979, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰПУ-да оқытушы, аға оқытушы,доцент, профессор (1988–2002), декан (2002–08) қызметтерін атқарды. 2008 жылдан кафедра меңгерушісі. «Макро- и микроструктура двуязычного словаря (русско-казахского словаря)» атты тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Cілтемелер * микроқұрылым * профессор
Шаға ауылдық округі

Шаға ауылдық округі – Түркістан облысы Сауран ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бершінтөбе, Қазақстанның 30 жылдығы, Шаға, Шоқтас ауылдары кіреді. Орталығы – Қазақстанның 30 жылдығы ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер
Шаблан Ділдәбеков ауылдық округі

Шаблан Ділдәбеков ауылдық округі – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2005 жылға дейін Жамбыл ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Алпамыс, Байдала, Бірлік, Достық, Жамбыл, Жаңадала, Зерделі, Кемер, Күрішті, Қызылтаң, Сайлау, Сұлубұлақ, Сырабат ауылдары кіреді. Орталығы – Бірлік ауылы. Дереккөздер
Үшқайық ауылдық округі

Үшқайық ауылдық округі – Түркістан облысы Сауран ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жалаңтөс, Нұртас, Сұлтанбек Қожанов, Теке ауылдары кіреді. Орталығы – Теке ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер
Қазығұрт ауылдық округі

Қазығұрт ауылдық округі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қазығұрт ауылы кіреді. Орталығы – Қазығұрт ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны бар, ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер
Обаған ауылдық округі (Ұзынкөл ауданы)

Обаған ауылдық округі – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылға дейін Российский ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Тайсойған, Обаған ауылдары кіреді. Орталығы – Тайсойған ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1296 адамды құрады. Дереккөздер
Ұшқын ауылдық округі

Ұшқын ауылдық округі – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Достық, Қоралас, Ұшқын ауылдары кіреді. Орталығы – Достық ауылы. Ұшқын ауылдық округіне жататын Ұшқын ауылының этникалық құрамының көбін Ұлы жүзге жататын қаңлы руы құрайды. Дереккөздер
Ораңғай ауылдық округі

Ораңғай ауылдық округі – Түркістан облысы Сауран ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бостандық, Көшқорған, Ораңғай ауылдары кіреді. Орталығы – Ораңғай ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер
Ряжский ауылдық округі

Ряжский ауылдық округі – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқартылған "Речной ауылдық әкімдігінен" 1 елді мекен қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Ряжское, Речное ауылдары кіреді. Орталығы – Ряжское ауылы. Таратылған Чапаев ауылдық округінің құрамында болған Әміреші ауылы 2017 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 81220 адамды құрады. Дереккөздер
Windows XP

Windows XP (жасалу кезіндегі кодтаулы аты — Whistler; ішкі нұсқасы — Windows NT 5.1) — Microsoft корпорациясының Windows NT отбасындағы 2001 жылдың 25 қазанында жарыққа шыққан, компьютерлерге арналған операциялық жүйесі. Бұл жүйе Windows 2000 Professional дамытылған түрі болып саналады. XP атауы сөзінен шыққан (тәжірибе). Windows XP – бұл бұрыннан бар Windows нұсқаларының жаңартылуы болып табылатын Microsoft амалдық жүйесі. Windows XP екі нұсқасы бар: жеке пайдаланушыларға және шағын кәсіпорындар мен мекемелерге арналған Windows XP Home және неғұрлым күрделі есептеулерді жүргізуге арналған недәуір жетілдірілген Windows XPProfessional. Windows (тікелей аударғанда – терезе) бейне беттің терезелерге бөлінуі арқасында осындай атауға ие болды. Әрбір терезе іске қосуға болатын қандай да бір ақпараттан, кескін немесе бағдарламадан тұрады. Бейне бетте бір мезгілде бірнеше терезе орналастырып қойып, бірінен біріне ауысып жүруге болады. Windows XP пайдаланушы қажеттіліктеріне недәуір бейімделген, оның тілдесуі недәуір қызықты, алдыңғы жүйелермен салыстырғанда мүмкіндіктері недәуір кеңірек. Әдетте жүйе бір мәселе шешімінің үштен артық нұсқасын ұсынады. Дереккөздер
Windows 2000

Windows 2000 (тағы да оны Win2k, W2k немесе Windows NT 5.0, кодтаулы аты Cairo) — Microsoft корпорациясының Windows NT отбасындағы 32-биттік процесстермен жұмыс жасайтын компьютерлерге арналған операциялық жүйесі. Тарихы Жүйе 1994 жылы жарияланды. Альфа-сынақ 1995 жылдың басынан бастап 1997 жылдың қыркүйек айы аралығында болды. Тұңғыш бета-нұсқасы жұртшылыққа 1997 жылдың 27 қыркүйегінде көрсетілді. Ағымдағы сөздердің сыртқа таралуы 2004 жылдың 12 ақпанында пирингтік сайтында Windows 2000 ағымдағы сөздерінің бөлшектері сыртқа таралғаны мәлім болды. Дереккөздер
Ұзыната ауылдық округі

Ұзыната ауылдық округі – Түркістан облысы Шардара ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ұзын ата ауылы кіреді. Орталығы – Ұзын ата ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген. Дереккөздер