Ганс Моргентау

Ганс Моргентау (англ. Hans Morgenthau) (1904—1980) — американдық саясаттанушы, прагматизм және саяси реализм мектебінің негізін қалаушы және басшысы, АҚШ-тың сыртқы саяси мәселелер бойынша жетекші теоретигі. Ол АҚШ-тың көптеген университеттерінде, соның ішінде әйгілі Чикаго университетінде сабақ берді. Ол 1948 жылы жазған «Politics Among Nations» кітабы 25 жылдан астам уақыт бойы халықаралық саясат теориясының негізгі құралы болды. Биография Ганс Моргентау 1904 жылы 17 ақпанда Германияның Кобург қаласында дүниеге келген. Франкфурт және Мюнхен университеттерінде білім алған. Мюнхен университетінде заң пәнінен сабақ берді. Алғаш рет 1923 жылы Франкфурт университетінде қосымша курстардан өтіп, кейін Мюнхен университетіне ауыстырылды. 1932 жылдан 1935 жылға дейін Женева университетінде Қоғамдық құқықты оқыды, ал 1935 жылдан 1936 жылға дейін Мадридте оқыды. 1937 жылы нацистерден қашып, АҚШ-қа қоныс аударды. Фашистік Германиядағы өмір тәжірибесі оның халықаралық қатынастар теориясындағы одан әрі жұмысына әсер етті, онда ол ұлтшылдық пен ксенофобияға толы нацистік саяси теорияға қарсы саясатқа ғылыми көзқарастың ұстанымын жақтады. АҚШ-қа көшкеннен кейін Бруклин университетінде (1937-1939), Канзас-Сити университетінде (1939-1943), Чикаго университетінде (1943-1971), сондай — ақ жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде-1975 жылдан 1980 жылға дейін сабақ берді. 1944-1961 жылдары Чикагодағы американдық сыртқы және әскери саясатты зерттеу орталығын басқарды; бірнеше рет АҚШ Үкіметінің сыртқы саяси кеңесшісі қызметін атқарды. 1980 жылы 19 шілдеде қайтыс болды. Ғылыми қызмет Моргентау реализм теориясының негіздерін дамытуға баса назар аударды, оның пікірінше, халықаралық қатынастарды түсіндіріп қана қоймай, сонымен қатар сыртқы саяси бағыттың дамуына тиімді әсер ете алды; ол сондай-ақ ядролық қарама-қайшылық дәуіріндегі халықаралық қатынастар мәселелерімен, американдық демократияның негізгі принциптерімен, ішкі саяси мәселелермен (Бостандық жағдайында барлық азаматтардың теңдігі мен өркендеуін қамтамасыз ету жолдары)айналысты. Ницше, Макиавелли, Гоббс және т.б. құмарлықта көрсетілген еуропалық интеллектуалды дәстүрдің әсерінен Моргентау американдық саяси және әлеуметтік философияға тән оптимизмді адамның табиғаты, ақыл-ойдың құдіреті, американдық құндылықтар мен мүдделердің әмбебаптығы туралы сынға алды. Оның пікірінше, бұл АҚШ-тың сыртқы саясатында идеализмнің, морализмнің, сентиментализмнің және басқа мемлекеттердің мүдделері мен мүмкіндіктерін есепке алумен қарама-қайшы келетін нео-оқшауланудың басым болуына әкелді. Шын мәнінде, оның сыртқы әлемге және оны басқаратын заңдылықтарға деген көзқарасы үш постулатқа негізделген: халықаралық қатынастардың негізгі субъектісі-өз мүдделерін күш категорияларында білдіретін ұлттық мемлекет( яғни, олар оның күшіне байланысты); мұның салдары халықаралық қатынастарды қозғаушы ішкі серіппеге айналады мемлекеттердің өз ықпалын барынша арттыру үшін күресі сыртқы ортада; оның оңтайлы күйі күштердің тепе-теңдігі саясатымен (саналы немесе бейсаналық) қол жеткізілетін қолданыстағы мемлекеттер мен олардың коалицияларынан асып түсетін ұлттық немесе коалициялық күштің пайда болуына жол бермейтін күштердің халықаралық (аймақтық) тепе-теңдігі болып табылады. Бұл идеялар Моргентаудың 1948 жылы АҚШ-та басылып шыққан және 20-дан астам рет қайта басылған «Халықаралық саясат» атты іргелі еңбегінде ең жүйелі түрде баяндалған. Моргентаудың халықаралық саясат теориясының негізінде саяси мінез-құлық заңдары жатыр деген идеяны негіздеуге деген ұмтылысын атап өту маңызды, оның тамыры адам табиғатында ізделуі керек. Саяси реализмнің алты қағидасы Моргентаудың пікірінше, саяси идеялардың тарихы — бұл адамның, қоғамның және саясаттың табиғаты туралы екі көзқарастың күресі. Біреудің өкілдері ұтымды және сонымен бірге моральдық принциптерге негізделген саяси тәртіптің мүмкіндігіне сенеді. Олар адам табиғатының алғашқы қасиетіне және білім беру мен реформалар арқылы қоғамды жетілдіру мүмкіндігіне сенеді. Басқа көзқарасты жақтаушылар — саяси реализм тұжырымдамасы — әлемді жетілмеген деп санайды. Ұтымды негізделген саяси тәртіпті құру үшін адамның жетілмеген табиғатын ескеру қажет. Қазіргі әлем мүдделер қақтығысымен сипатталады. Демек, барлық плюралистік қоғамдардың өмір сүру принципі мүдделер тепе-теңдігіне, тексерулер мен тепе-теңдік жүйесіне негізделген. Сонымен, саяси реализмнің алты негізгі қағидасы Моргентау: * Саяси реализмнің бірінші қағидасы халықаралық қатынастар саласындағы саяси қызметтің ықтималдық сипатымен байланысты. Саяси реализм деп Ганс Моргентау адам табиғатының қарама-қайшы жақтарын есепке алуға және әділ және моральдық саяси тәртіпті құрудың шектеулі мүмкіндіктерін тануға негізделген осындай саяси доктринаны түсінді. Саяси реализм сонымен қатар қоғамды жетілдіру бойынша барлық іс — әрекеттер қауіпті қызметтің бір түрі деген ережеге негізделген. * Саяси реализмнің екінші қағидасы-билік пен күш тұрғысынан түсінілетін ұлттық мүдделер принципі. Ұлттық қызығушылық тұжырымдамасы халықаралық саясатты экономика, дін, этникалық қатынастар сияқты салалардан салыстырмалы түрде тәуелсіз сала ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Моргентау мұндай теориялық болжамсыз саясат теориясын құру мүмкін емес екенін атап өтті. Ол әрі қарай бұл халықаралық қатынастар мен халықаралық саясатты теориялық түсінуге мүмкіндік беретін билік пен күш тұрғысынан түсіндірілетін қызығушылық ұғымы екенін жалғастырады. * Саяси реализмнің үшінші принципі-саяси реализм халықаралық қатынастар теориясын екі қате түсініктен — саяси әрекеттердің негізінде жатқан мотивтер мен ниеттерді зерттеуден, сондай-ақ халықаралық қатынастар субъектілерінің идеологиялық артықшылықтарын зерттеуден босатады. Сыртқы саясатты түсінудің кілті тек мемлекет қайраткерінің мотивтері болып табылады деген көзқарас қате. Сыртқы саясатты психологиялық құбылыстар арқылы қарастыруға болмайды. * Төртінші қағида саяси реализм саяси әрекеттің моральдық маңыздылығын мойындайды деп тұжырымдайды. Ол сондай-ақ моральдық императив пен табысты саясаттың талаптарына сәйкес келмейтіндігін мойындайды. Бұл сәйкессіздікті ескермеу саясатты моральдық және саяси мәселелерге шатасуы мүмкін, ал моральдық заң бұрынғыдан гөрі қатаң емес. Реализм әмбебап моральдық принциптер өзінің дерексіз тұжырымдамасында Мемлекеттік қызметке қолданылмайды және орын мен уақыттың нақты жағдайлары арқылы өткізілмеуі керек деп тұжырымдайды. Жеке адам: «Fiat justitia, pereat mundus (бейбітшілік жойылсын, бірақ заң жеңсін)» деп айтуы мүмкін, бірақ мемлекеттің мұндай құқығы жоқ. Жеке адам да, ұлт та саяси әрекеттерді, мысалы, Бостандық сияқты әмбебап моральдық принциптерге сүйене отырып бағалауы керек. Алайда, егер адамның өзін осы моральдық принциптерге құрбан етуге моральдық құқығы болса, онда ұлт моральды табысты саясаттың талаптарынан жоғары қоюға құқылы емес, ол өзі ұлттың өмір сүруінің моральдық принципіне негізделген. Саяси әрекеттердің салдарын есепке алу деп түсінетін парасаттылық саяси моральдың ажырамас бөлігі және саясаттағы ең жоғары ізгілік болып табылады. Этика іс-әрекетті моральдық заңға сәйкестігі бойынша бағалайды; саяси этика іс-әрекетті оның саяси салдары бойынша бағалайды. * Бесінші қағида саяси реализм белгілі бір ұлттың адамгершілігі мен әмбебап моральдық заңдардың сәйкестігін жоққа шығаратынын көрсетеді. Ақиқат пен пікірді ажырата отырып, ол ақиқат пен пұтқа табынушылықты да бөліседі. Барлық халықтар өз мақсаттары мен іс — әрекеттерін әмбебап моральдық принциптердің көрінісі ретінде ұсынуға азғырылады — және оған ұзақ уақыт қарсы тұра алатындар аз. Ұлттардың моральдық Заңның субъектісі екенін білу бір бөлек, ұлттар арасындағы қарым — қатынаста ненің жақсы және ненің жаман екенін айту басқа. Бәрі Құдайдың еркіне бағынады деген сенім мен Құдай әрқашан біреудің жағында екеніне сену арасында сәйкессіздік бар. Белгілі бір мемлекеттің саяси әрекеттерін Провиденцияның еркімен сәйкестендіру моральдық тұрғыдан ақталмайды, өйткені бұл, шын мәнінде, грек трагедиялары мен Інжіл пайғамбарлары билеушілерге де, басқарушыларға да ескерткен тәкаппарлық сияқты күнәнің көрінісі. Мұндай сәйкестендіру саяси тұрғыдан да қауіпті, өйткені ол халықаралық саясатқа бұрмаланған көзқарасты тудыруы мүмкін және сайып келгенде, мемлекеттердің бір-бірін моральдық мұраттар немесе Иеміздің Өзі үшін жоюға ұмтылуына әкелуі мүмкін. Екінші жағынан, бұл билік тұрғысынан анықталған қызығушылық ұғымы бізге көрсетілген моральдық шектен шығуға да, осындай саяси түсінбеушілікке де жол бермейді. Шынында да, егер біз барлық ұлттарды, соның ішінде өзімізді билік тұрғысынан анықталған өз мүдделерін көздейтін саяси құрылымдар ретінде қарастыратын болсақ, онда біз бәріне әділ бола аламыз: біріншіден, біз басқа ұлттарды өзімізді бағалайтындай бағалай аламыз; екіншіден, осыған сүйене отырып, біз басқа ұлттардың мүдделерін құрметтейтін және сонымен бірге өз ұлтымыздың мүдделерін қорғайтын және насихаттайтын саясат жүргізе аламыз. Саясаттағы модерация моральдық пайымдаудың модерациясының көрінісі болып табылады. * Алтыншы қағида. Осылайша, саяси реализм мен басқа теориялық мектептер арасында үлкен айырмашылық бар. Алайда, саяси реализм теориясы көбінесе дұрыс түсінілмейді және дұрыс түсіндірілмейді, дегенмен бір жағынан ұтымдылық талаптары мен екінші жағынан мораль арасында қайшылық жоқ. Саяси реалист экономист, заңгер, этик сияқты саяси саланың өзіндік ерекшелігі бар деп санайды. Ол билік ретінде анықталған қызығушылық тұрғысынан ойлайды, мысалы, экономист байлық ретінде анықталған қызығушылық категорияларында, заңгер — іс-әрекеттің құқықтық нормаларға сәйкестігі категорияларында, Этика-іс-әрекеттің моральдық принциптерге сәйкестігі категорияларында. Экономист: «бұл саясат қоғамның байлығына қалай әсер етеді?». Адвокат: «бұл саясат заңдарға сәйкес келе ме?». Моралист: «бұл саясат адамгершілік принциптеріне сәйкес келе ме?». Ал саяси реалист: «бұл саясат ұлттың күшіне қалай әсер етеді?». Әрине, саяси реалист саяси емес құбылыстардың болуы мен маңыздылығын мойындайды, бірақ ол оларды саясат тұрғысынан қарастырады. Ол сондай-ақ басқа ғылымдар саясатты өз көзқарасы бойынша қарастыра алатынын мойындайды. Қысқаша айтқанда бұл принциптер келесідей: * Саясат, жалпы қоғам сияқты, адамның өзгермейтін және жетілмеген табиғатына негізделген объективті заңдармен басқарылады, олардың өзгеру әрекеттері әрқашан сәтсіздікке ұшырайды; осы заңдарды азды-көпті көрсететін теория құруға болады. * «Саяси реализм саяси әрекеттің маңыздылығын моральдық тұрғыдан ескереді. Ол сондай-ақ моральдық ұйғарым мен саяси әрекеттің талаптары арасындағы сөзсіз қайшылықты ескереді». * Саяси реализмнің негізгі белгісі-саясат тақырыбын ұтымды реттейтін, осылайша оны теориялық түсінуге мүмкіндік беретін билік/күш тұрғысынан анықталған қызығушылық тұжырымдамасы. * Билік/күш ретінде анықталған қызығушылық объективті, жалпыға бірдей негізделген категория болып табылады, бірақ ол біржола белгіленгендіктен емес; үстемдіктің мазмұны мен тәсілі саяси және мәдени контекстке байланысты. * Белгілі бір мемлекеттің моральдық ұмтылыстарын әмбебап моральдық заңдармен сәйкестендіруден бас тарту, яғни бірде-бір мемлекет ізгілікке, моральдық тұрғыдан "ненің жақсы, ненің жаман" екенін анықтауға монополиялық құқыққа ие емес; дәл осы түрдегі қиянаттың алдын алатын қызығушылық тұжырымдамасы. * Саяси сала автономды; үшін саясат мүдделерді билік/күш ретінде анықтау экономист үшін қызығушылықты байлық ретінде анықтаумен бірдей. Библиография * Essays on Lincoln’s Faith and Politics (1983) * Truth and Power: Essays of a Decade (1970) * Crossroad Papers: A Look Into the American Future (1965) * The Purpose of American Politics (1960) * In Defense of the National Interest (1951) * [http://www.polsci.buffalo.edu/classes/vesna/PSC644-spr06/readings/Morgenthau.pdf Politics Among Nations. The Struggle for Power and Peace (1948)] * Scientific Man Versus Power Politics (1946) Орыс тіліне аудармалар * Моргентау Г. Система международных отношений. Нации в борьбе за власть. — М. : Родина, 2023. — 528 с. — ISBN 978-5-00222-227-8 . Әдебиет * Morgenthau Hans J. Politics Among Nations. The Struggle for Power and Peace. Second Edition, Alfred A. Knopf: New York, 1955. * Nobel J.W. Morgenthau’s Sruggle with Power: The Theory of Power Politics and the Cold War // Review of International Studies. 21(1). January, 1995. P. 61—86. * Thompson K., Myers R. J. Truth and Tragedy: A Tribute To Hans J. Morgenthau. New Brunswick and London, 1984. Дереккөздер