kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Удод Владимир Максимович

Удод Владимир Максимович (10.2.1919 ж.т., Одесса облысы Березовка с.) – медицина ғылымының докторы (1966), профессор (1967). Черновцы медицина институтын бітірген (1946). Украинадағы Рогатин (1946–50) және Яремча (1950–57) қалаларында бас дәрігер, Закарпатье облысы Хуст қаласында дәрігер-хирург (1957–59), Львов облысы Борислав қаласында бас дәрігер, бөлімше меңгерушісі (1959–65); Целиноград мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (1965–91, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) болды. 1991 жылдан Ақмола (қазіргі Астана) мемлекеттік медицина академиясында профессор қызметін атқарды. Ғылыми жұмыстары негізінен хирургия мәселелеріне арналған. Ол қалқанша без, ішек-қарын, іріңді жара хирургиясымен айналысқан. 386 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монография мен 5 оқу құралының авторы. 4 өнертабыс пен 25 ұсыныстың иегері. Дереккөздер
Қызылсай (Ақмола облысы)

Қызылсай — Ақмола облысы Жақсы ауданы, Қызылсай ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылды. Географиялық орны Аудан орталығы – Жақсы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, спорт залы, стадион бар. Дереккөздер
Щапов

Щапов — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Щапов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Перемётное ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Көшім өзенінің ескі арнасы Щапов көлінің жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 986 адам (482 ер адам және 504 әйел адам) болса, 2009 жылы 1205 адамды (584 ер адам және 621 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1723 адамды (866 ер адам және 857 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1963-1995 жылы жұмыртқа өндіретін Орал құс фабрикасының орталығы болған. Оның негізінде 1995 жылдан “Орал құс фабрикасы” ЖШС-і жұмыс істейді. Ауыл арқылы Орал – Самара (Ресей) автомобиль жолы өтеді. Ауыл көшелері * Абылай хан (Мир) көшесі * Б. Момышұлы (Школьная) көшесі * Байқоңыр (Орбита) шағын ауданы * Бәйтерек (Ленин) көшесі * Достық (Фабричная) көшесі * Жайық (Октябрьская) көшесі * Құрманғазы (Набережная) көшесі * Қызылжар (Заречная) көшесі * Новая көшесі * Орал (Уральская) көшесі * Сырым батыр (Советская) көшесі Дереккөздер
Зарядтық жұптылық

Зарядтық жұптылық, (С-жұптылық, С) – электрмагниттік не күшті өзара әсерлерден пайда болған процестердегі шын бейтарап бөлшектердің (немесе бөлшектер жүйесінің) қалпын сипаттайтын кванттық сан. Зарядтық жұптылық ұғымы зарядтық түйіндестік операциясы (амалы) кезінде электрмагниттік не күшті өзара әсерлердің мәні өзгермейтіндігіне байланысты шықты. Зарядтық түйіндестік операциясында шын бейтарап жүйе өз мәнін сақтайды. Сондықтан мұндай жүйенің толқындық функциясы не өзгермейді, не таңбасын ғана өзгертеді. Бірінші жағдайда зарядтық жұптылық оң, екінші жағдайда теріс болады, яғни зарядтық жұптылық' зарядтық түйіндестік операциясымен салыстырғандағы толқындық функцияның қалпымен анықталады. Электрмагниттік не күшті өзара әсерлерден пайда болатын кез келген процесте зарядтық жұптылық сақталады. Басқа бірнеше шын бейтарап жүйелерге ыдырайтын шын бейтарап жүйенің зарядтық жұптылығы, сол жүйелердің зарядтық жұптылықтарының көбейтіндісіне тең. Фотонның зарядтық жұптылығы теріс, екі -квантқа ыдырайтын 0- және 0-мезондарының зарядтық жұптылығы оң болады. Байланысқан электрон-позитрон жүйесінің (позитроний) зарядтық жұптылығы (1)Jl-ге тең, мұндағы J – екі бөлшектің қосынды спині, l – екі бөлшектің салыстырмалы қозғалысының орбиталық моменті. Төменгі энергет. күйде l0 (парапозитроний), яғни электрон-позитрон жұбының зарядтық жұптылығы оң. Сондықтан электрон мен позитронның аннигиляциясы салдарынан электрон-позитрон жүйесі екі -квантқа ыдырайды. l 1 (ортопозитроний) болғанда, электрон-позитрон жұбының зарядтық жұптылығы теріс. Бұл жағдайда электрон-позитрон жүйесі тақ санды -квантқа (әдетте, үш -квантқа) ыдырайды. Пайдаланған әдебиет
Жанкелді Отарбаев

Жанкелді Отарбаев (5.1.1948 жылы туған, Қостанай облысы Амангелді ауданы Амангелді ауылы) – физика-матемалық ғылым докторы (1999), профессор. ҚазМУ-дың физика-математикалық факультетін (1970, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы т. ж. көлік инженерлері институтында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) оқытушы (1970–1977), Қазақстан Ғылым Академиясының Сейсмология институтында ғылым қызметкер (1977–1987), Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында аға оқытушы, деканның орынбасары, доцент, академияның оқу ісі жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі (1987–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетті жанындағы Табиғи-гуманитарлық институтының директоры. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 оқу құралының авторы, 2 патенті бар.. Дереккөздер Қосымша мәліметтер *[http://kazntu.kz/kk/node/1361 Қашықтықтан білім беру институты] *[http://www.qamal.kz/book_comments.php?book_id156&page117 Ж.Отарбаев]
Усасыр қырыққұлақ

Усасыр қырыққұлақ (Dryopterі») – кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін, споралы өсімдіктер. Қылқан жапырақты және аралас ормандар арасында, таулы, жартасты және тастақты жерлерде өсетін 6 түрі бар. Ең жиі кездесетіні – еркек Усасыр қырыққұла. Оның биіктігі 30 – 150 см. Көген тамыры жуан. Жапырақтары ірі, сопақтау, қауырсын тәрізденіп екі рет тілімделген. Сорусы (өсімдіктің спора дамитын мүшесі) жеміс беретін бұтағының орта шенінде орналасқан. Спорасы бүйрек тәрізді сопақша, тамыз – қыркүйек айларында пайда болады. Өсімдіктің «еркек» У. қаласы болып аталуы – аналық таға қырыққұлағына (Athyrіum fіlіx femіna) қарағанда жапырағы қатты және қою жасыл түсті болады. Бұл өсімдіктің тамырында антгельминтик ретінде пайдаланылатын алкалоид – фильмарин бар, сондықтан ежелден дәрілік және улы өсімдік болып саналады. Ал мыңжылқы Усасыр қырыққұлақы, өте сирек (тек Мыңжылқы тау сілемдеріндегі Қосбұлақ сайында) кездесетін, реликт өсімдік. Биікт. 60 см, тамыры жуан, сабағы болмайды. Тамырынан екі рет тілімделген, қауырсын тәрізді жапырақ шоғыры шығады. Өсімдіктің тамыры улы, ол медицинада және ветеринарияда ішек құртын түсіретін дәрілік зат ретінде пайдаланылады. Жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Иван Павлович Щеголихин

Иван Павлович Щеголихин (1.4.1927 ж., Қостанай облысы Қарабалық ауданы Новотроицк ауылы - 2010 жыл, Алматы) – жазушы, аудармашы, ҚР халық жазушысы. ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітірген (1956). 1956 – 57 ж. республикалық сан.-эпидемиялық станцияда дәрігер, 1957 – 76 ж. “Советский Казахстан” (қазіргі “Простор”) журналында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болды. * “Профессордың қызы” атты алғашқы әңгімесі 1954 ж. жарық көрді. * “Бұрқасын қар” романында (1960; 1977) Қазақстанға тың игеруге келген қарапайым адамдардың тағдыры суреттелген. Тың игеруге байланысты әлеумметтік және моральдық мәселелер * “Ақ долы” повесінде (1962) жалғасын тапты. * “Қызмет адамдары” романында (1988) тоқырау жылдарындағы қым-қиғаш оқиғалар, өмірдің көлеңкелі жақтары шынайы суреттелген. * “Бір институтта” (повестер мен әңгімелер, 1958), * “Тағы да таң атты” (роман, повесть, әңгіме, 1965), * “Ауыртпалық машинасы” (повесть, 1969), * “Бесінші бұрыш” (повестер, 1974), * “Дефицит” (роман, 1984), * “Іс оңғарылды, достар” (повесть, 1987), т.б. кітаптары шықты. Аудармалары * С.Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу” (1964, С.Талжановпен бірге), * С.Мұқановтың “Балуан шолақ” (1962, М.Бұралқиевпен бірге) және “Алыптың адымы” (1960), * Ғ.Мұстафиннің “Көз көрген” (1969, Т.Әлімқұловпен бірге), * Х.Абдуллиннің “Тұрфан аспаны астында” (1965), * М.Ғабдуллиннің “Менің майдандас достарым” (1951), * З.Ақышевтің “Жаяу Мұса” (1981), * Талжановтың “Дала қыраны” (1967), * Ә.Шәріповтың “Партизан қызы” (1963), * Б.Соқпақбаевтың “Өлгендер қайтып келмейді” (1984), * Д.Досжановтың “Күміс керуен” (1985), т.б. романдар мен повестерді орыс тіліне аударған. Әскери атағы - отставкадағы медицина қызметінің лейтенанты. Жұбайы - Щеголихина (Федорова) Иветта Николаевна, медицина ғылымдарының кандидаты, зейнеткер, дәрігер-кардиолог болған. Қызы - Галина, хореограф; ұлы - Андрей,марқұм, суретші болған. Немересі - Дмитрий, дизайнер. Дереккөздер
Успеноюрьевка

Успеноюрьевка — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Успеноюрьев ауылдық округі орталығы. Іргесі 1910 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Щучинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей, Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 111 км жерде орналасқан. Ауылды қайың, қарағай, терек өскен орман массиві қоршап жатыр. Аумағында «Лавочный» тоғаны, «Маховое» көлі орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, телефон бар. «Успеноюрьевка» ЖШС жұмыс істейді. 2-дүниежүзлік соғыста қаза болған жерлестеріне ескерткіш орнатылған. Аудан орталығымен Щучинск – Николаевка автомобиль жолы арқылы қатынасады. Жақын темір жол бекеті – Бурабай шипажайы (41 км). Дереккөздер
Успенский Сергей Николаевич

Успенский Сергей Николаевич - (1909 – 2008) – қайраткер, ғалым. Боровской орман ш. техникумын (1929), Брянск орман ш. институтын (1936) бітірген. Қазақстан орман ш-тарында жұмыс істеді. Шығыс Қазақстан облысы орман ш. басқармасының бастығы (1936 – 46). ҚазКСР орман ш. министрінің орынбасары (1946 – 53), Орман шаруашылығы бас басқармасының бастығы (1953 – 59) қызметтерін атқарған. 1959 жылдан Қазақ орман шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болған. Еңбек Қызыл Ту, 3 мәрте «Құрмет белгісі», Октябрь революциясы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қызылегіс

Қызылегіс — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Қызылегіс ауылдық округі орталығы. Іргесі 1898 жылы қаланған. Өңірдегі ең ескі ауылдардың бірі. Географиялық орны Аудан орталығы – Зеренді ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Негізгі мектеп, мектепке дейінгі тәрбиеленушілердің шағын орталығы, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, 2 дүкен, мешіт бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға ескерткіш қойылған. Ауыз суға ұңғыма мен құдық суын пайдаланады. Дереккөздер
Уткин Сергей Андреевич

Уткин Сергей Андреевич (1908, Сандықтау ауданы Максимовка ауылы) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1957). Еңбек жолын 1929 ж. Первое мая ауыл шаруашылық артелінде бастаған. Октябрь колхозының төрағасы (1930 – 34), 1954 ж. Сандықтау ауданы Веселое МТС-ның трактор бригадасының бригадирі болып жұмыс істеген. Дереккөздер
Қызылағаш (Бурабай ауданы)

Қызылағаш — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Абылайхан ауылдық округі орталығы. Іргесі 1930 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Щучинск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей, Астана қаласынан 229 км-дей жерде орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, Абылайхан атындағы ауыл шаруашылығы кәсіпорны, кафе, пошта, байланыс бөлімшесі бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға ескерткіш қойылған. Ең жақын темір жол станциясы - Бурабай шипажайы (40 км). Дереккөздер
Ұзынкөл (көл)

Ұзынкөл – Есіл алабындағы ағынды көл. Географиялық орны Ақмола облысы Астрахан ауданының батысында, Есіл өзенінің сол жағында, өзімен аттас ауылдың жанында орналасқан. Теңіз деңгейінен 284 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аудан 8,9 км 2 (кей жылдары 6,9 км 2 ). Ұзындығы 4,2 км, енді жері 3,7 км. Жағалау бойының ұзындығы 12,4 км. Су жиналатын алабы 32,9 км 2 . Көл аңғарлы, жағалауы аласа, түбі лайлы келеді. Суы мол жылдары Есіл өзені тасыған кезде Ұзынкөлге құйылады. Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Қар және жер асты сумен толығады. Суы тұзды, кермектілігі жоғары. Суда жүзетін құстардың ұя салатын орындары бар.
Зарядтық түйіндестік

Зарядтық түйіндестік (С) – қандай да бір өзара әсерге қатысатын барлық бөлшекті олардың өздеріне сәйкес антибөлшекпен ауыстыратын амал (операция). Тәжірибе зарядтық түйіндестік кезінде күшті және электрмагниттік өзара әсерлердің өзгермейтіндігін көрсетті, яғни күшті және электрмагниттік өзара әсерлердің бірдей күйде тұрған бөлшектері мен антибөлшектері бірдей болады. Бұл жағдай күшті не электрмагниттік өзара әсердің әсерінен қандай да бір бөлшекте өтетін кез келген процеске, оның антибөлшегінде де дәл сондай болып өтетін процесс сәйкес келетіндігін дәлелдейді. Бөлшекті оның антибөлшегіне ауыстырған кездегі күшті және электрмагниттік өзара әсерлердің симметрия заңдарынан шын бейтарап бөлшектер (немесе жүйелер) үшін зарядтық жұптылық сақталады деген қорытынды шығады. Ал көптеген ыдырауларға себепші болатын әлсіз өзара әсерде зарядтық түйіндестікке қарағанда симметрия сақталмайды. Дереккөздер
Михаил Семенович Щепкин

Щепкин Михаил Семенович (17.11.1788, бұрынғы Курск губерниясы Обоянь уезі Красное станциясы – 23.8.1863, Ялта қаласында) – орыс актері. Орыстың ұлттық сахна өнерінің негізін салушылардың бірі. Басыбайлы шаруа отбасында туған. 1800 ж. алғаш рет әуесқойлар спектакліне қатысып, А.П. Сумароковтың “Қыңыр әйел” комедиясында басыбайлы малай Розмарин рөлін орындады. Кәсіби сахналық өнер жолын 1805 ж. Курск қаласында ағайынды Барсовтардың театрынан бастады. 1816 ж. И.Ф. Штейн мен О.И. Калиновскийдің труппасына (Харьков қаласы) ауысып, осы театрдың бір топ актерлерімен бірге 1818 ж. Полтава қаласындағы И.П. Котляревский басқарған “еркін театрды” ұйымдастырады. Бұл театр жабылып қалғаннан кейін 1822 ж. Штейннің труппасына (Тула қалаға) қайта оралды. Сол жылы Щепкин отбасымен кіріптарлықтан құтылып, бостандық алды. Ол бірте-бірте драмматика спектакльдермен қатар опералар мен балеттерге де қатысып, сан алуан жанрдағы көптеген рөлдерде ойнады. Оның орындаушылық өнері қызу қанды, шоқты ойынымен және юмор молдығымен ерекшеленді. Мәскеу қаласындағы сахналық қызметін 1822 ж. бастаған Щепкин келесі жылы осындағы театр труппасына (1824 жылдан Кіші театр деп аталды) қабылданды. Щепкин өзінің таңдаулы сахналық бейнелерін орыстың реалистік драматургиясы шығармаларында жасады. Мысалы, Фамусов (1830; А.С. Грибоедов, “Ақыл азабы”), Дуанбасы (1836), Кочкарев пен Подколесин (1843), Жұбатушы (1843) және Бурдюков (1844; Н.В. Гоголь, “Ревизор”, “Үйлену”, “Ойыншылар” мен “Дау-шар”) рөлін сатиралық бағытта ойнаған Щепкин елдің өз дәуіріндегі мешеу өмір-тұрмысын өткір сынға алды. Ол тұңғыш рет орыс сахнасында Чупрун (Котляревский, “Москаль-сиқыршы”), Шельменко (Г.Ф. Квитка-Основьяненко, “Шельменко-қосшы”), Симон (Соваж және Делурье, “Матрос”), Жакар (Фурнье, “Жакар немесе Жакар станогы”) секілді халық өкілдерінің бейнесін жасады. Бұл рөлдері жылы мысқылға, терең драматизмге толы болды. Ал оның трагедиялық актер сипатындағы дарын табиғаты Шейлок (У.Шекспир, “Венеция көпесі”) пен Барон (Пушкин, “Сараң сері”) рөлін орындауда айқын байқалды. Щепкин аса көрнекті театр педагогы, ұлағатты ұстаз ретінде де белгілі. Щепкин негізін салған сахналық реализм дәстүрі Мәскеу қаласындағы Кіші театр өнерінің ілгері дамуына зор ықпал жасады. Осыған орай кезінде Кіші театр – “Щепкиннің үйі” деген атауға ие болды. Кіші театр жанындағы театр училищесі М.С. Щепкиннің есімімен (1938) аталады. Сілтемелер * Федор Волков. Щепкин. Глинка. Даргомыжский. Серов. Очерки, СПб., 1996; * Ивашнев В.И. Щепкин М., 2002.
Қыздың төбесі

Қыздың төбесі – Ақмола облысы Ақкөл ауданының шығысындағы дөңгелек пішінді тау. Аудан орталығы – Ақкөл қаласынан шығысқа қарай 60 км, Тасмола өзенінің сол жақ жағалауынан 3 – 4 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 150 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 351 м. Ұзындығы мен ені 2 км. Беткейлері көлбеу келген, нашар тілімденген. Геологиялық құрылымы Делювиальды-пролювиальды шөгінділер жауып жатқан жоғары девонның граниттерінен түзілген. Өсімдігі Оңтүстік бөлігінің қара топырағында бетегелі-қау өсімдіктері, кейде мезоксерофильді әртүрлі шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Азат (Зеренді ауданы)

Азат — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Күсеп ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті. Географиялық орны Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 74 км-дей жерде. Халқы Ауылда «Азат элеваторы» ЖШС-нің астық қабылдау кәсіпорны орналасқан. Азатта мектеп, балабақша, мәдениет үйі, фельдшерлік-акушерлік пункт, монша, асхана, дүкендер бар. Дереккөздер
Қыздың қарасуы

Қыздың қарасуы – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Біржан сал ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Степногорск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 55 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 163 км жерден Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарының шеарасына таяу жердегі Солтүстік Қазақ жазығындағы бұлақтардан алады. Еңбекшілдер аудандарының аумағымен ағып, Сілетітеңізге құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 85 км. Жалпы ұзындығы 11 км болатын 3 саласы бар. Суайрығының жер бедері – төбелі қырқалы келген ұсақ шоқылық, шөгінді-денудациялық қыраттар. Аңғары айқын байқалады. Қар суымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің ортасында ериді. Өсімдігі Сортаңды қара топырақты жерлерінде далалық өсімдіктер, өзен атырабында төскейшөпті-бетегелі, жусанды-бетегелі өсімдіктер өседі. Жоғары ағысында талдар мен бұталар кездеседі. Өзен бойы жағалай жайылма. Тұздылау келген суын мал суғаруға пайдаланады. Дереккөздер
Зарядтың сақталу заңы

Зарядтың сақталу заңы – кез келген тұйық жүйенің (электрлік оқшауланған) электр зарядтарының алгебралық қосындысының өзгермейтіндігі (сол жүйе ішінде қандай да бір процестер жүрсе де) туралы табиғаттың іргелі дәл заңдарының бірі. Ол 18 ғ-да дәлелденген. Теріс электр зарядын тасушы электронның және электр зарядының шамасы электрон зарядына тең оң электр зарядты протонның ашылуы, электр зарядтарының өздігінше емес, бөлшектермен байланыста өмір сүретіндігін дәлелдеді (заряд бөлшектердің ішкі қасиеті болып саналады). Кейінірек электр заряды шамасы жөнінен электрон зарядына тең оң не теріс зарядты элементар бөлшектер ашылды. Сонымен, электр заряды дискретті: кез келген дененің заряды элементар электр зарядына еселі болып келеді. Әрбір бөлшектің өзіне тән белгілі бір электр заряды болатындықтан, бөлшектердің бір-біріне түрлену процесі болмаған жағдайда, зарядтың сақталу заңын бөлшектер саны сақталуының салдары ретінде қарастыруға болады. Мысалы, макроскопиялық дене зарядталған кезде зарядты бөлшектер саны өзгермейді, тек зарядтардың кеңістікте қайтадан тарала орналасуы өзгереді: зарядтар бір денеден басқа бір денеге ауысады. Бөлшектерге бір-біріне түрлену процесі тән – элементар бөлшектер физикасында бір бөлшек жоғалады, бір бөлшек жаңадан пайда болады. Бұл жағдайда да зарядтың сақталу заңы қатаң сақталады, яғни бөлшектердің өзара әсерлесуі және түрленуі кезінде қосынды заряд өзгермейді. “Жаңа” зарядты бөлшектің пайда болуы не сондай заряды бар “ескі” бөлшектің жоғалуымен, не заряды оған қарама-қарсы зарядтар жұбының пайда болуымен (мысалы, бөлшек-антибөлшек жұбының пайда болу процесі) бір мезгілде өтеді. Оның үстіне, мұндай түрленулер кезінде зарядтың сақталу заңынан басқа да сақталу заңдары (энергияның сақталу заңы, қозғалыс мөлшерінің сақталу заңы, т.б.) орындалады. Зарядтың сақталу заңы энергияның сақталу заңымен бірге электронның орнықтылығын “түсіндіреді”. Электрон (және позитрон) – зарядталған бөлшектердің ең жеңілі. Сондықтан да ол ешуақытта ыдырамауға тиіс. Электронның өзінен гөрі ауыр зарядталған бөлшектерге (мысалы, мюонға, -мезонға) ыдырауына энергияның сақталу заңы, ал оның өзінен гөрі жеңіл бейтарап (нейтрал) бөлшектерге (мысалы, фотонға, нейтриноға) ыдырауына зарядтың сақталу заңы кедергі болады. Зарядтың сақталу заңының дәл орындалатындығын электронның өз зарядын 51021 жыл бойы жоғалтпайтындығынан көруге болады. Пайдаланған әдебиет
Айбас шоқысы

Айбас – Ақмола облысы Жақсы ауданының солтүстігіндегі шоқы. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 392 м. Тау Жақсы-Есіл темір және автомобиль жолынан 3,5 км жерде сайлы-жыралы келген далада орналасқан. Айбастың беткейлері көлбеуленген. Пішімі дөңгелек келген таудың ұзындығы мен ені 2-2,5 км-дей. Шоқы түбінен Жақсы-Чапаев қара жолы өтеді. Оңтүстігінде Чапаев ауылының қыстауы орналасқан. Далаға тән өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Қызаев Дәмек Қызайұлы

Қызаев Дәмек Қызайұлы (1924 жылы туған, Ақкөл ауданы Құрылыс ауылы – 1995) – партия қызметкері. Еңбек жолын Ақсу кентінде тұрмыстық қызмет көрсету үйінде бастап, кейін шахтер болды. 1942 – 43 жылдары Далалық майданның 57-Армиясы 24-атқыштар дивизиясының, 7-атқыштар полкі құрамында сержант, Қ. пулемет көздеушісі болды. Курск доғасы шайқасына, Харьков қаласын азат етуге қатысты. Қолының жарақатына байланысты 1944 жылы елге қайтарылды. 1944 – 45 жылдары ауылдық кеңестің хатшысы, 1945 – 52 жылдары бастықтің, 1952 – 58 жылдары ауылдық кеңес хатшысы, төрағасы, 1958 – 61 жылдары Қарағанды облыс аралық кеңес-партия мектебін бітірген соң Макинск ауданы «Заветы Ильича» кеңшарына партия ұйымының хатшылсы болып тағайындалды. 1964 жылы Алексеев ауданы Новорыбинский кеңшарына партия ұйымының хатшысы болып ауысады. 1965 – 68 жылдары Алматы жоғары партия мектебінде оқиды. 1966 – 85 жылдары Шортанды ауданында халықтық бақылау комитетінің төрағасы, 1985 – 95 жылдары Шортанды кентінде автобазада комендант болып жұмыс жасаған. 3-дәрежелі Даңқ орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Григорий Никифорович Щерба

Щерба Григорий Никифорович (30.11.1914, Украина, Хмельницкий облысы Хмельницкий ауданы Книжковцы с. – 12.12.2001, Алматы қ.) – геология-минералдығы ғылымының докторы (1952), профессор (1961). Қазақстан ғылым академиясының академигі (1972). Қазақ КСР-iнiң еңбек сiңірген ғылыми қайраткерi (1963). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1937, қазiргi Қазақ ұлттық техникалық университеті) бiтiрген. «Қазтүстiметалбарлау» тресiнде аға және бас инженер (1937–48), Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1948–58), осы институтта бөлiм, лаборатория меңгерушiсi, бас ғылыми қызметкер (1958–2001) болған. 1951 ж. Нарын гранитоидтары бойынша докторлық диссертация қорғаған; кейін осы диссертацияның негізінде жазылған монографиясы («Геология Нарынского массива гранитоидов на Южном Алтае», 1957) жарық көрді. Щербаның Сарыарқаның металлогениялық және болжам картасы авторларының бiрi. Ол жер қыртысының түзiлуi мен дамуы теориясына жер қыртысының сатылық дамуы бағытын енгiздi. Ол Лениндiк (1958), Қазақ КСР-i (1972) және КСРО (1985) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгiсi» ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Негізгі ғылым еңбектері Орталық Қазақстанның және кенді Алтайдың фанитоидтар пефологиясы, сирек кездесетін металдар металлогениясы, жер қыртысынын сатылы дамуын зерттеу мәселелеріне арналған. Сарыарқаның алғашқы болжамдық-металлогениялық және пайдалы қазбалары картасы авторларынын бірі. 1960-1980 жылдарына мамандандырылған ғыл. кеңестің төрағасы, 340 ғыл. еңбектің, оның ішінде 28 монофа+фиянын авторы, 1 кен орнын ашты (Шалкия молибден кені). Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Лениндік сыйл.(1958), ҚазКСР Мемлекеттік сыйл. (1972), КСРО Мемлекеттік сыйлықтың (1985) лауреаты. Шығармалары *Формирование редкометальных месторождений Центрального Казахстана, А.-А., 1960; *Геология и металлогения Успенской тектонической зоны, А.-А., 1967–69; *Геотектоногены и рудные пояса, А.-А., 1970; Колонна преобразования земной коры, А.-А., 1975; *Металогения Рудного Алтая и Калбы, А., 1984, (соавт.). Дереккөздер
Қанат Коянбекұлы Қыдырмин

Қыдырмин Қанат Коянбекұлы (1980 жылы туған қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Келлер ауданы Мәдениет ауылы) – Көкшетау қаласы мешітінің бас имамы, Ақмола облысы бойынша Қазақстан мұсылмандар басқармасының өкіл имамы. Шымкент қаласындағы халықаралық қазақ-араб университетін бітірген. (2001), Абай атындағы ҚазҰПУ-нің магистратурасын (2003) және осы университеттің аспирантурасын бітірген. А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университетінде оқытушы, мешітте наиб-имам қызметтерін атқарды. 2009 жылдан Көкшетау қаласындағы Науан Хазірет атындағы мешітке бас имам болып тағайындалды. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Қасымхан Құдайбергенұлы Құсайынов

Қасымхан Құдайбергенұлы Құсайынов (1946 жылы туған, Зеренді ауданы Қошқарбай ауылы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы, профессор (2005). Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1968). 1970 – 77 жылдары Рузаев ауданы Уәлиханов кеңшарында бас экономисі облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы және Агроөнеркәсіп комитеті бастығының орынбасары, 1992 жылы Көкшетау облыстық жер қатынастары комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1993 – 97 жылдары облыстың экономика басқармасының басшысы және облыс әкімш. бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. Мәскеудегі басшы кадрлар даярлайтын Жоғары мектепті. 1997 жылдан ғылыми- педагогикалық қызметке ауысты. 1968 жылы Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын бітіргеннен кейін еңбек жолын Көкшетау облысы Зеренді ауданының «Қарабұлақ» кеңшарында бастады, онда бірнеше жыл бас экономист болып жұмыс істеді. Бас экономист болып жұмыс істеген кезінде ол ауылшаруашылық өндірісінің экономикалық тиімділігін арттыру жолдарын іздестірді. 1986 жылы «Солтүстік Қазақстанның ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының мысалында ауыл шаруашылығы салаларында жоспарлаудың нормативтік әдісін жетілдіру» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Қарапайым экономистен бастап, облыстық экономика басқармасының бастығына дейін көтерілді, Жер комитетінің төрағасы, кейін Көкшетау облысы әкімінің орынбасары лауазымдарында айтарлықтай уақыт жұмыс істеді. Отыз жылдық өндірістік тәжірибесі бар Қасымхан Құдайбергенұлы, «Қаржы және несие» кафедрасын 11 жыл бойы сәтті басқарып келді. 2005 жылы «Экономиканы салықтық реттеу: Қазақстанның солтүстік облыстарының мысалында» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 2008 жылы Жоғары аттестаттау комиссиясы оған профессор атағын берді. Әр жылдары ол экономиканың әртүрлі салаларын зерттеп, қаржы мен салық салудың дамуына сүбелі үлес қосты. Профессордың тоқсаннан астам ғылыми еңбегі бар. Оның ішінде жетпістен астам ғылыми мақала, бір монография және бірнеше оқу құралы жарияланған. Ғалымның еңбектерінде Ақмола облысы мен Қазақстан экономикасының түрлі салаларында шоғырланған экономистердің, менеджерлердің, қаржыгерлердің бірнеше буыны өсті. «Салықтарды ұйымдастыру теориясы», «Корпоративтік басқару» оқу-әдістемелік құралдарын ерекше атар едік. Ғалым экономистің кең көзқарасы тек кәсіби еңбектермен ғана шектелмейді, сонымен қатар «Өмір өрістері» сияқты ғылыми-гуманитарлық кітап және туған жер мен қазақ халқының тарихы туралы «Әлем мен Адам», «Ақиқат» кітаптары жарық көрді. Қ.Құсайынов көптеген Құрмет грамоталарымен және медальдармен марапатталды. 2016 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Білім және ғылымның құрметті қызметкері» белгісімен марапатталды. Құсайынов 65 ғылыми мақаланың, 1 монографияның, 3 оқулықтың авторы. Диссертациялық кеңестің мүшесі.
Амангелді Құсайынов

Құсайынов Амангелді (1942 жылы туған, Павлодар облысы Ертіс ауданы Үлгілі ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1991), профессор (1991). КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің үздігі (1980). ҚазМУ-ды (1969), оның аспирантурасын (1976) бітірген. 1960–63 жылдары Үлгілі 7-жылдық мектебінде мұғалім болды, 1963–66 жылдары Қызыл армия қатарында азаматтық борышын атқарды. 1969–70 жылдары Алматы медициналық институтында оқытушы, 1970–76 жылдары Алматы қаласында партия органдарында, 1976–92 жылдары ҚазМУ-де аспирант, аға оқытушы, доцент (1987–92), проректордың орынбасары, проректоры (1980–87), аға ғылыми қызметкері болды. 1992 жылдан Ақмола педагогикалық институтында (қазіргі ун-т) ректор. Негізгі ғылыми зерттеулерінің бағыттары – Қазақстан тарихының мәселелері. 40-тан астам еңбектің оның ішінде 3 монографияның авторы, Орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қайырбек Қалиасқарұлы Құсайынов

Құсайынов Қайырбек Қалиасқарұлы (1939 жылы туған) – кеңес және партия қызметкері. Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген. 1969 жылы «Қалқұтан» кеңшарында хатшы, 1971 жылы Астрахан ауданы атқару комитетінде төраға орынбасары, 1981 – 90 жылдары 158-орта кәсіптік-техникалық училищенің директоры, 1990 – 97 жылдары Астрахан ауданы атқару комитетінің хатшысы, әкім аппаратының жетекшісі, әкімнің орынбасары, 1996 – 2007 жылдары ауданы мәслихат хатшысы болды. Қазір зейнет демалысында. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Фёдор Иванович Щербаков

Фёдор Иванович Щербаков (26 мамыр 1947 жыл, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы – 16 тамыз 2022 жыл) — қазақстандық әскери қайраткер, генерал-лейтенант (1993). Өмірбаяны Щербаков Ташкент жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1970), Мәскеудегі әскери академияны (1980), РФ Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясын (1992) бітірген. 1970–1987 жылдары ол Германиядағы Кеңес әскері тобында, Қиыр Шығыс, Мәскеу әскери округтерінде басшы қызметтер атқарды. 1987–1990 жылдары ол құрама командирі, бірлестік қолбасшысының орынбасары болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін 40-армия қолбасшысының 1-орынбасары (1992), 1-армия корпустың командирі (1992–1994), Құрлық әскерлерінің қолбасшысы – Қорғаныс министрінің 1-орынбасары (1994–1998), Жалпы қолданыстағы күштердің қолбасшысы (1998–2000) қызметтерін атқарды. Қызыл жұлдыз, Құрмет ордендерімен марапатталған. 2022 жылғы 16 тамызда қайтыс болды. Марапаттары * Құрмет ордені; * Қызыл жұлдыз ордені; * КСРО және Қазақстан Республикасының 20-дан астам медальдары. Дереккөздер
Айтпай Бекболатұлы Құсайынов

Айтпай Бекболатұлы Құсайынов (1936, Ақкөл ауданы Калинино ауылы – 1989) – механизатор, Социалистiк Еңбек Ері (1973). Еңбек жолын Ақкөл ауданы Новорыбинский ұжымшарына (1952) бастаған. ҚазКСР Жоғары Кеңесінің 9-шақырылымының депутаты. Орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бота Құсайынов

Құсайынов Бота (1930 жылы туған, бұрынғы Көкшетау ауданы Шонай ауылы) – қоғам қайраткері. Көкшетау қазақ педагогикалық училищесін (1948), ҚазПИ-ді (1952) бітірген. 1952 – 54 жылдары Көкшетау ауданы Красный-Яр орта мектебінде директор, 1954 – 55 жылдары Көкшетау қалалық оқу бөлімінің меңгерушісі, 1956 – 60 жылдары Еңбекшілдер ауданы Макинск орта мектебінің директоры,1960 – 62 жылдары Еңбекшілдер ауданы партия комитетінде үгіт-насихат бөлімінің бастығы, 1962 – 68 жылдары Көкшетау ауданы Курапаткино орта мектебінде директор, 1968 – 70 жылдары Көкшетау облысы партия комитетінде саяси-ағарту үйінің кеңесшісі – әдістемешісі, ғылым және білім бөлімінің бастығы (1970–83), облыстық халыққа білім беру басқармасының бөлім меңгерушісі (1983 – 88) және бастығы (1988 – 90), облыстық халық депутаты Кеңесінің депутаты (1971 – 90). Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. КСРО және ҚазКСР білім беру ісінің үздігі. Дереккөздер
Қабдуахит Құсайынұлы Құсайынов

Құсайынов Қабдуахит Құсайынұлы (1926 жылы туған, Акмола қаласы) – темір жолшы ардагері. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын Ақмола депосы ст-нда слесарь болып бастады (1942). Т. жылы саласында барлығы 53 жыл, оның ішінде 25 жыл – темір жолдың Көкшетау бөлімшесі материалдық-техникалық жабдықтау бөлімінің бастығы болған. Құсайынов «Құрмет белгісі» ордені және медальдармен марапатталған. КСРО-ның құрметті теміржолшысы. Көкшетау қаласының. Құрметті азаматы (2001). Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Сахан Құсайынұлы Құсайынов

Құсайынов Сақан (1917, Атбасар ауданы №15 а. – 1989, Алматы қаласы) – мемлекеттік және қоғам. қайраткері, Социалистiк ЕңбекЕрі (1973). 2-дүниежүзілік соғыс ардагері. Щучинск тау-кентехникумын (1939), Алматы жоғары партия мектебін (1958) бітірген. Бұрғылаушы, «Қазақалтын» тресінде, В.В. Куйбышев атындағы шахтада телім бастығы, бұрғылаушылар бригадасының бригадирі (1934), бұрынғы Торғай облысының 1-хатшысы (1971 – 78), Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы (1978 – 84). КСРО Жоғары Кеңесі 9-,10-шақырылымдарының, ҚазКСР Жоғары Кеңесі 6-, 8-шақырылымдарының депутаты. Орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Щербаково (Қостанай облысы)

Щербаково — Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы ауыл, Мәриям Хакімжанова ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Обаған ауылынан солтүстікке қарай 10 км-дей жерде, Арақарағай орманының оңтүстік-шығысында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2615 адам (1285 ер адам және 1330 әйел адам) болса, 2009 жылы 1766 адамды (856 ер адам және 910 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі ауыл шаруашылығын ұйымдастыру жылдары “Қобыланды” деген атпен қаланған. 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру басталған кезде Щербаков атындағы астық кеңшарын құруға сәйкес “Щербаково” деп аталды. 20 ғасырдың 90-жылдарының 2-жартысынан бастап мұнда кеңшар негізінде астық өндірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл жанынан (3 км) Қостанай – Көкшетау автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Шәкім Құсайынов

Шәкім Құсайынов (1884, Біржан сал ауданы – 1983) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1948). Еңбек жолын Каганович атындағы ұжымшарда жылқышы болып бастады. 1929 жылдан жылқы фермасында аға жылқышы болып істеді.
Биномдық үлестірілу

Биномдық үлестірілу, Бернулли үлестірілуі — тәуелсіз сынаулар тізбегіне байланысты болып келген негізгі ықтималдық тар үлестірілулерінің бірі. X 1 , X 2 , … ықтималдығы р-ға және (1 — р)-ға тең әрі әрқайсысы 1-ді не 0-ді қабылдайтын тәуелсіз кездейсоқ шамалар тізбегі болсын. Егер тәуелсіз сынаулар саны n алдын ала берілген болса, онда мұндай сұлба Бернулли сынаулары деп аталып, Y=X 1 +X 2 +…+X n оң нәтижелі сынаулар қосындысы келесі өрнекпен сипатталады: : мұндағы : — биномдық коэффициент, . Биномдық үлестірулері бар Y кездейсоқ шамасының математикалық күтімі және дисперсия сы Е[Y]np және D[Y]np(1—p) болады. Іс жүзінде биномдық үлестірулер ықтималдығын есептеу үшін: n-нің шамасы кіші болғанда — кесте, n-нің шамасы үлкен болғанда — шекті теоремаларға негізделген жуық формулалар пайдаланылады. Биномдық үлестірулердің көп өлшемді жалпыламасы полиномдық үлестірілу болып есептеледі. Дереккөздер
Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов

{{Ғалым } }} Жүсіпбек Тәшірбайұлы Сүлейменов (13 шілде 1947 жылы, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке Би кентінде туған) — ғалым. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Техника ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2012). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2006). Толығырақ *Жүсіпбек Тәшірбайұлы 1947 жылы 13 шілдеде Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке Би кентінде дүниеге келген. *1971 жылы Қазақ химия-технологиялық институтын бітірген. *1974 жылы Мәскеу химия технологиялық институты аспирантурасын бітірген. Еңбек жолы *Қазақ химия-технологиялық институтының, «Жалпы силикат-тар технологиясы» кафедрасының кіші ғылыми қызметкері *1971 – 74 жылдары Д.И.Менделеев атындағы Мәскеу химия-технологиялық инсти-тутының аспиранты *1974-77 жылдары Құрылыс материалдар кафедрасының аға оқытушысы, жалпы инженерлік факультет деканының орынбасары *1977-1992 жылдары Құрылыс материалдары кафедрасының доценті қызметін атқарушы, сырттай оқу проректорының орынбасары, құрылыс материалдары және топы-рақтану кафедрасының меңгерушісі, ғылыми жұмыстар бойынша проректоры, Жамбыл гидромелиорациялық құрылыс институтының ректорының міндетін атқарушысы *1992-98 жылдары Жамбыл гидромелиорациялық құрылыс институтының ректоры *1998-2008 жылдары М.Х.Дулати атындағы ТарГУ проректоры *2008-11 жылдарыҚожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің проректоры *2011 жылдан бастап Құрылыс материалдар және конструкциялар кафедрасының меңгерушісі; Шығармашылығы * Строительные материалы на основе местного сырья, Жамбыл, 1993; * Строение и свойства силикатных и других неметаллических тугоплавких материалов, А., 1997. 160-қа жуық ғылыми еңбектің, оқу құралының авторы, 34 авторлық куәлік пен патент алған. Ғылыми атақтары *1988 жылы Техника ғылымдарының докторы *1989 жылы профессор құрметті ғылыми атағы *2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Мемлекеттік марапаттары *Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің күміс медалі (КСРО); *Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің қола медалі (КСРО); *2006 жылы «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері» құрметті атағы; *2012 жылы президент жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді;
Ұзынсор

Ұзынсор – Нұра алабындағы ағынсыз көл. Геологиялық орны Ақмола облысы Целиноград ауданының оңтүстік-батысында, Жалғызқұдық ауылынан шығысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 355 м биіктікте жатыр. Аудан 6,8 км 2 (кей жылдары 5,8 км 2 ). Ұзындығы 6,7 км, енді жері 1 км. Жағалау бойының ұзындығы 21 км. Су жиналатын алабы 131 км 2 . Жағалауы жайпақ, түбі таза. Қар және жер асты суларымен толығады. Суы тұзды, өте таза. Көл құрғамайды.
Құрманов Қайырлы Хамзаұлы

Құрманов Қайырлы Хамзаұлы (1941 жылы туған) – дәрігер, Қазақстанның еңбегін сіңірген дәрігері. Төре руынан шыққан. Қарағанды медициналық институтын бітірген (1968). 1968 жылы Балкашино ауданы ауруханасында фтизиатр-рентгенолог, 1973 жылы Көкшетау ауданы ауруханасында бас дәрігердің орынбасары, 1974 жылы Щучинск қаласындағы ауданаралық туберкулез диспансерінде, 1977 жылы Балкашино ауданы ауруханасында, 1981 жылы «Бурабай» санаторийінің және респ. «Қарағай» сауықтыру орталығының бас дәрігері болды. Облыстық мәслихаттың депутаты (2000 – 07). «Құрмет» орденімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Ұзыншілік

Ұзыншілік – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданының солтүстік-шығыс бөлігімен ағады. Ұзындығы 29 км. Бастауы Қойтас тауының етегінен бастау алып, Шоқыкөл көліне құяды. Жалпы ұзындығы 9 км болатын 3 саласы бар. Гидрологиясы Су жиналатын алабының жоғарғы жағы шоқылық, ортаңғы және төменгі жақтары – аллювийлі және денудациялы жазықтық. Қар суымен толығады. Арнасы жазда ұсақ қарасуларға бөлініп қалады. Суы жақын жердегі елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Өсімдігі Күңгірт қоңыр топырағында шымтезекті-астық тұқымдасты шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Ақан Кұрманов

Ақан Кұрманов (1918, қазіргі Атбасар ауданы Қосбармақ ауылы – 1943, Украина, Чернигов облысы Мысы селоы) – Кеңес Одағының батыры (1944). Еңбек жолын ұжымшарда бастады. Өмірбаян 1939 жылы Қызыл Армия қатарында, кіші командирлер даярлайтын полк мектебінде оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары 61-армияның 76-гв. Чернигов атқыштар дивизиясы 234-атқыштар полкінің 2-ротасында бөлімше командирі болды. Ақан құралайды көзге атқан мерген. 1943 жылдың 28 қыркүйегінде гвардия сержанты Құрманов Ақан тоғыз жауынгерден құралған топ қатарында Днепрден өті кезінде ерекше тапсырманы орындап, Чернигов облысының Мысы селосының маңайына бекініп, негізгі күшке жол ашып, батальон жауынгерлері жеткенше қорғаныс шебін ұстап тұрған. Ақан осы шайқаста зеңбірек оғынан мерт болды. Ақан Құрманов Чернигов облысындағы (Украина) Репкин ауданына қарасты Мысы селосының орталығында 61-армиясының 415 және 76-гвардиялық атқыштар дивизиясы жауынгерлерінің бауырластық қабірінде жерленген. 1944 жылы 15 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Презиндиумының Жарғысы бойынша Днепр өзенінің арғы жағасына өтіп, алған плацдармды қорғау кезінде көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін гвардия сержанты Құрманов Ақанға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Соғыстан кейін Қосбармақ ауылында 1972 жылы батырдың мүсіні қойылып, 2008 жылы Ақан Қүрмановқа арналған мұражай ашылды. Батырдың өнегелі өмірі сыр шертіп, жас оқырмандардың ұлтжандылық, руханияты молайды. Қазіргі Нұр-сұлтан қаласындағы №17 гимназия мектебі (2002 ж. ҚР Президентті Н.Назарбаев ашқан) мен Атбасар қаласындағы №2 арнайы коррекциялық мектеп-интернатына батырдың ыты берілді. Есімі Ақмола облысындағы Атбасар ауданнының орталығы Атбасар қаласындағы және Украинадағы Мысы селосындағы көшелерге беріліді. Атбасар ауданында жылма-жыл батырды еске алу құрметіне дәстүрлі түрде спорт жарыстары өткізіледі. Батыр бабаның есемі Көкшетау қаласындағы Даңқ ескірткіші тақтасы бетіне алтын әріппен жазылған. Ақан Құрманов жайлы батырдың қанды көйлек досы Жәлел Қизатов «Ақан батыр» атты дастан жазған. Батыр «Ленин» ордені және медальдармен марапатталды
Ұйытқы

Ұйытқы — сүт ұйытып, айран жасайтын ашытқы. Қазақ халқы піскен сүттен гөрі ұйытылған, ашытылған сүт адам организміне сіңімді болатынын ертеден білген. Сондықтан мамыр айынан бастап ақ молая түскен кезде өткен жылдан арнайы кептіріп дорбаға сақтаған Ұйытқыны сүтке құйып араластырады да, оны қанжылым етіп қымтап жабады. Сүт жылы болса айран кілегейленіп, ұйиды. Өте ыстықтау болса, дәмі ащылау қатық айран болып шығады. Ұйытқысы күшті, бабы келіп ұйыған айранға ағаш қасық тік тұрады. Айран ұйытуға арнаулы ыдыстар (кеспек, керсен, тегене, т.б.) пайдаланылады. Ескертпелер Тағы қараңыз *Айран *Сүт Сыртқы сілтемелер
Федор Андреевич Щербина

Щербина Федор Андреевич (1.2.1849, Кубандағы Новодеревянковская станицасы – 1936, Прага) – статист-ғалым, Санкт-Петербург ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1904). Петров (қазіргі Тимирязев) ауыл шаруашылық академиясын және Новороссийск (Одесса) университетін бітірген. Жас кезінде халықшылдар қозғалысына белсене қатысты. 1884 – 1903 ж. Воронеж земстволық статистика бөлімшесін басқарды. 1895 ж. Ресей мемлекеттік мүлік министр орталығы аудандардағы орыс шаруаларын империяның шығысындағы аудандарға қоныстандыру үшін экспедиция ұйымдастырды. Щербина басқарған бұл экспедиция қазақ жерлерінің “артығын” анықтау мақсатын көздеді (қазіргі. Щербина экспедициясы). 1907 ж. халықтық социалистер партиясынан Мемлекет екінші Думаның мүшесі болды. 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін шет елге эмиграцияға кетіп, сол жақта қайтыс болды. Оның: “Острогож уезіндегі шаруалар шаруашылығы” (1887), “Воронеж губерниясының 12 уезі бойынша қорытынды жинақ” (1897), “Шаруалардың бюджеттері мен олардың астық бағаларына тәуелділігі” (1897), т.б. статистикалық еңбектері жарық көрген. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Асқарбек Съезбекұлы Үйсімбаев

Асқарбек Съезбекұлы Үйсімбаев (1961 жылы туған, Сандықтау ауданы Веселое ауылы) – қоғам қызметкері. Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан. Еңбек жолы * Целиноград инженерлік-құрылыс институтын бітірген (1986). * Еңбек жолын 1978 ж. Веселое ауылында трактор жүргізушісі болып бастаған. * 1979 – 81 жылдары Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеді. * Веселое ауылында инженер (1986 – 91), * Каменский ауылының аға инженері (1991 – 92) * «Мәдениет» ЖШС-нің директоры (1992 – 98) * Сандықтау ауданы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы (1998 – 2000) * Бұланды ауданының әкімі (2000 – 2002) * Ақмола облысы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы (2002 – 04) қызметтерін атқарған. * 2004 жылы Ақкөл ауданының әкімі болып тағайындалды. Марапаттары * «Құрмет» ордені * медальдар * Қазақстан Республикасының құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Құрманбаев Қоңыратбек Кұрманбайұлы

Құрманбаев Қоңыратбек Кұрманбайұлы (1936, бұрынғы Жезқазған облысыЖезді ауданы Карсақпай кенті – 1993) – дәрігер-ғалым, КазКСР-не еңбегін сіңірген дәрігер, медицина ғылымдарының докторы (1978). Қарағанды медициналық институтын (1959) бітірген. 1958 – 68 жылы Жезқазған қаласында фтизиатр, бас дәрігер, 1968 жылдан Көкшетау облысында туберкулез диспансерінің бас дәрігері, Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында (қазір Туберкулез мәселелері ұлттық орталығы) бөлім меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері фтизиатрия мәселелеріне арналған. Құрманбаев адам мен мал туберкулезінің эпидемиологиясын, өзара байланысын зерттеп, малшыларды бүйрек туберкулезінен сақтандыру шараларын ұсынды. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ақпан Үкібаев

Үкібаев Ақпан Үкібайұлы (1919, Ерейментау ауданы Жылбұлақ ауылы – 1963, Қызылжар) – қоғам қайраткері. Жоғары партия мектебін бітірген. 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. Соғыстан 1947 ж. оралып, Ақмола облысы атқару комитетінде нұсқаушы, Шортанды ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің 2-хатшысы, 1955 ж. қазіргі Жарқайың ауданы комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Құрғақ өзен

Құрғақ өзен – Есіл өзені алабындағы өзен. Боқсық өзенінің сол жақ саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Бұланды ауданының оңтүстік-шығыс бөлігінің, Ақкөл ауданының батыс бөлігінің жерімен ағып өтеді. Бастауы Ақкөл ауданының Наумовка ауылынан шығысқа қарай 3 км жерден бастау алады. Өзенге 4 шағын сала қосылады. Боқсық өзені сағасына Құрғақ өзені 59 км жерден, Ярославка ауылының маңынан, Астана қаласынаң солтүстік-батысқа қарай 170 км жерден құяды. Өзен суы еріген қар суымен толығады. Жазда кішігірім бөліктерге бөлініп қалады. Наумовка ауылының маңында қардың еріген суын тоқтату үшін топырақтан тұрғызылған бөгет бар. Дереккөздер
Фотон

Фотон ( — жарық) — электрмагниттік сәуленің (жарықтың) элементтeр бөлшегі. Фотон зарядсыз бейтарап (нейтрал) бөлшек. Ол вакуумде с3*10 8 м/с жылдамдықпен тарайды. Оның энергиясы (E) жиілігімен (v) анықталады: Ehv/с, оның тыныштықтағы массасы m0. Фотон электрмагниттік әсерлесуді тасымалдайтын бөлшек. Зарядталған бөлшектердің фотондарды шығаруы немесе сіңіруі барлық электро-магниттік процестердің негізі болып табылады. Фотон туралы ұғым кванттық теория мен салыстырмалы теорияның даму барысында пайда болды. 1905 ж. А.Эйнштейн фотоэффект құбылысының заңдылықтарын түсіндіру үшін 1900 ж. нем. физигі М.Планк ашқан жарық кванттары туралы ұғымды пайдаланды. Жарықтың фотондардан (кванттардан) тұратындығы люминесценценттік құбылыстар мен фотохим. реакциялар арқылы дәлелденді. “Фотон” терминін ғылымға 1929 ж. америка ғалымы Г.Льюис енгізді. Фотон бозондарға жатады. Оның меншікті импульс моментінің (спинінің) қозғалыс бағытына проекциялары S±1. Классикалық электрдинамикада оның бұл қасиетіне көлденең электро-магниттік толқындар сәйкес келеді. Электро-магниттік әсерлесуден басқа фотон гравитациялық әсерлесуге де қатысады. Америка физигі А.Комптонның рентген сәулелерінің бос электрондардан шашырауын зерттейтін тәжірибесінде кванттық сәуле (фотон) шығару да зат бөлшектері сияқты кинематикалық заңдарға (энергияның және импульстің сақталу заңдарына) бағынатындығы дәлелденді. Фотонның зарядталған лептондармен әсерлесуін (өзара бір күйден екінші күйге ауысуын) кванттық электрдинамика зерттейді. Дереккөздер
Ұқсастық

Ұқсастық, аналогия — құқықтық реттеуді талап ететін, алайда тікелей заңмен немесе заңнан туындайтын актімен көзделмеген құқықтық реттеуді қажет ететін қоғамдық қарым-қатынастарға ұқсас қарым-қатынастарды реттейтін құқықтық нормаларды қолдану (заң ұқсастығы), ал ондай нормалар болмаған жағдайда құқықтың немесе құқықтық институттың тиісті саласын құқықтық реттеудің жалпы ережелері мен қағидатттарын қолдану (құқық ұқсастығы). Ұқсастық құқықта ақтаңдақтар ұшырасқан кезде нақты істің шешімін табудың құралы ретінде пайдаланылады, яғни бір мәселе заңды жолмен шешілуге тиіс болса, бірақ мұндай шешім жолы заңдарда көзделмеген немесе толықтай көзделмеген жағдайда қолданылады. Құқық қорғаушы органдардың ұқсастықты қолдануы құқықтағы ақтаңдақтың орнын толтырмайды әрі жаңа норма жасау актісі болып саналмайды. ҚР Азаматтық кодексінде заңның ұқсастығына, ал нақты жағдайда құқықтың ұқсастығына жол берілген. Егер белгілі бір қарым-қатынастар заңдармен немесе тараптардың келісімімен тікелей реттелмеген болса және оларға қолдануға келетін әдет-ғұрып болмаған жағдайда мұндай қатынастарға, бұл олардың мәніне қайшы келмейтіндіктен, азаматтық заңдардың ұқсас қарым-қатынастарды реттейтін қалыптары қолданылады (заң ұқсастығы). Заң ұқсастығын пайдалану мүмкін болмаған кезде тараптардың құқықтары мен міндеттері азаматтық заңдардың жалпы негіздері мен мәнін (құқық ұқсастығы) және адалдық, парасаттылық, әділеттілік талаптарын басшылыққа ала отырып айқындалады. Отбасылық қатынастарға да неке-отбасы заңдары мен азаматтық заңдарды Ұқсастық бойынша қолдануға жол беріледі (Қазақстан Республикасының “Неке және отбасы туралы” Заңы, 5-бап). Қылмыстық заң ұқсастық бойынша қолданылмайды. Заң ұқсастығы Тікелей заңмен немесе соған ұқсас қатынастарды реттейтін заңға тәуелді актімен, құқықтық нормалармен қарастырылмаған, құқықтық реттеуді талап ететін, нақты қоғамдық қатынастарға қолдану. Құқық ұқсастығы Құқықта ақтаңдақ болған кезде, белгілі бір мәселе заң құралдарымен шешілуі қажет болғанда, бірақ мұндай шешім заңнамамен қарастырылмаған кезде немесе толық қарастырылмаған жағдайда, заңнаманың мағынасы мен жалпы басталуын негізге ала отырып, нақты іс бойынша шешім қабылдау. Тау-кен саласындағы ұқсастық Анология — ұқсастық, сәйкестік — құбылыстардың, процестердің, ұғымдардың, заттардың белгілі бір шартты қатынастарының арасындағы сәйкестік.. Тағы қараңыз *Заң *Құқық *Кодекс Дереккөздер
Үлкен Шарықты

Үлкен Шарықты – ағынсыз көл. Ақмола облысы Ерейментау ауданының солтүстігінде, Торғай ауылынан шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 288 м биіктікте жатыр. Аумағы Ауданы 6,8 км 2 (кей жылдары 6,6 км 2 ). Ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,5 км. Жағалау бойының ұзындығы 9,2 км. Су жиналатын алабы 90 км 2 . Гидрографикасы Жағалауы биік, түбі лайлы. Қар және жер асты суларымен толығады. Суы тұзды, өте кермек, ішуге жарамсыз.