kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Блуза

Блуза – өзінің сәнділігін қалыптастырған, кез келген сән подиумын бағындырған киім үлгісінің бірі. Өзінің қалыптасуы барысында masculine стилінің элементі ретінде енген бұл киім қазірде нәзік, әсем киім үлгісі саналады. Қазірде блузаны әртүрлі стильде киіп, үйлестіруге болады. Әсіресе осы жаз маусымының тренді – ұзын не мини белдемше мен кроссовканы киюге болады. Ең басты ескеретін жайт, блуза таңдағанда денеңізді, іш киіміңізді көрсетпей тұруы керектігін ескеріңіз. Блузаның материалы денені көрсетпейтіндей қалың әрі терлетпейтіндей жұқа болуы керек. Ақ түсті блуза кез келген түспен үйлесімін табатындықтан, ең ұтымды түс болып саналады. Сондай-ақ жазғы тренд түстері – көк, көкшіл, сары түстегі блузаларды да алып қоюды ұмытпаңыз. Блуза кеудені жауып тұрса, нәзік, ашық түстегі алқамен үйлестіруге болады. Бұл стильді сәнді кроссовка не кедамен киген дұрыс. Кроссовка таңдауда түсінің ашық болуына назар аударыңыз. Сіздің шкабыңызда міндетті түрде қымбат, сапалы матадан тігілген блуза болуы керек. Оны маңызды кездесулерге, жұмыс жайындағы кездесулерге, мейрамхана, маңызды таныстырылымдарға киіп баруыңызға болады. Қымбат, сапалы матадан тігілген киімдер өз иесіне өзін сенімдірек сезінуге көмектесіп, рухтандыратын қасиетке ие. Блузаны кез келген түрдегі белдемшемен, тік шалбар, джинс шалбарымен үйлестіруге болады. Гүлді, бұршақты принт сізді нәзік, сәнді етіп көрсететін тағы бір элемент. Алайда ол еш принтсіз, қарапайым блузаның орнын баса алмайтынын ескеріңіз. Егер ертеректе блуза іскерлік стиль элементі саналса, қазірде оны new look стиліне кіріктірген. Яғни, жоғарыда айтқанымыздай кроссовкамен киіп, спортты стильді толықтыруға, биік өкшелі туфлимен киіп, нәзік стильді айқындайға көмектеседі. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Чокер

Чокер - тамақты жауып тұратын алқа. Чокер ХVІІІ ғасырда Франциядағы әйел затының сүйікті әшекей бұйымдарының бірі болған. Тіпті британ королінің жұбайы Александра мойнындағы тыртығын көрсетпеу үшін үнемі тағып жүруді әдет етті. Бұдан соң чокер бүкіл АҚШ, Еуропа елдерінің әйелдері тағатын қымбат сән бұйымына айналған. Ал ХХ ғасырда әйгілі Коко Шанель чокерді түрлі материалдан жасап, сән әлеміне өмірлік мұра етіп қалдырды. Чокер төрт түрлі етіп жасалған: *Барқыттан, жібек атластан, шілтерден тігілген жалпақ чокер. Ортасына тастардан әшекей қондырылады. Мұндай түрін үйде өзіміз де жасай аламыз. *Бірнеше қатар ұсақ інжу жібінен жасалады. Мұны да жасау қиындық туғызбайтын секілді, тек табиғи інжуді таңдаған абзал. Жасанды інжулер де трендте, дегенмен бірнеше қатардан істелетін болған соң, жасанды тас көзге оғаш, арзанқол көрінеді. *Бірнеше қатар інжу жібінің ортасына тас немесе зергерлік өрнек орнату. Бұл әрине алдыңғы екеуіне қарағанда, шеберлікті талап етеді, қолыңыздың ебі болса, жасап аласыз. *Қымбат металл тастарымен безендіріп, жасалған чокер. Әлі күнге дейін король отбасылары мұндай чокерді құрметтеп, пайдаланады. Оны отбасы жәдігері ретінде сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа қалдырып отырады. Әлбетте бұл түрін тек он саусағынан өнер төгілген, нағыз зергер ғана жасай алады. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Шоппер сөмкесі

Шоппер сөмкесі — былғары, кенеп тәрізді мықты материалдан тігілген көлемді сөмкелер. Оны қолға ұстауға да, ішіне зат залып, ауырлаған кезінде иыққа асуға да болады. Ол бір ретке ғана жарайтын пакеттерден мықты және былғары мен кенептен тігілетіндіктен адам ағзасына зиянды емес. Оны қажет емес кезде бүктеп, салып аласыз. Олардың түстері әр алуан, пішіндері әртүрлі: тік төртбұрышты, трапеция, т.б. болып келеді. 2013 жылғы трендке дизайнерлер бұл сөмкелерді тек үй шаруасындағы әйелдерге шаруашылық заттарын тасуға ғана емес, кеңсе қағаздарын да салып жүруге ыңғайлы етіп шығарып отыр. Дереккөздер
Мессенджер сөмкесі

Мессенджер сөмкесі кезінде электриктердің, курьерлердің иыққа асып алатын жұмысшы сөмкесі болған. Бүгінде оны жастар да, ересек адамдар да ұстай алады. Жастар сөмкесі. Оқушылардың күнделікті қажетті алты-жеті оқулығы дәптерлерімен бірге сыйып кететіндіктен, олар оны көбірек тұтынады. Иыққа асып жүргенде сондай ыңғайлы, қоғамдық көліктерде де рюкзакқа қарағанда төменірек тұратындықтан, ешкімге кедергі келтірмейді. Тек бір ескерерлік жайт, екі иыққа кезек-кезек асынуды ұмытпаған жөн. Себебі үнемі бір иыққа асыну омыртқаның қисаюына алып келуі мүмкін. Ерлер сөмкесі. Осы сөмкені бір пайдаланып, оның ыңғайлылығын түсінген жан басқасын керек етпей қалуы ықтимал. Себебі ер-азаматтардың көбі оны сәнді аксессуар деп емес, қажетті бұйым деп қабылдайды. Бағдарламалаушы, менеджер, редактор, архитектор, т.с.с. болсаңыз, ноутбугіңізді немесе планшетіңізді салып жүресіз. Кез келген уақытта өзіңізге қажетті барлық ақпарат қолыңызда болады. Ал сантехник, пошташы, электриктер ешкімнің кеңесінсіз, трендте бар не жоқ екеніне қарамай-ақ баяғыдан бері ұстап келеді. Әйелдер сөмкесі. Әйелдерге арналған мессенджер сөмкесі олардың күнделікті өмірдегі серігі десек те болады. Себебі қазір іскер әйел затының көбісі техникалық құралдармен жүреді. Немесе қолы бос кезінде фитнеске немесе баласымен қонаққа барса, бар керек-жарағын салып, иығына іліп, баласын көтеріп жүре береді. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Кюлот

Кюлот — тобықтан жоғары тұратын қысқа, кең балақ шалбар. Оның подуимда кестеленген, біртегіс, принтті, былғарыдан, күдеріден, қалың, жұқа маталардан тігілген алуан түрлері көрсетілді. Көптеген дизайнерлер мен сән үйлері бұл стильді барынша сәнді етуге тырысты. Мысалы, кюлотты, тренчпен, кимономен (оверсайз), свитшотпен, дениммен үйлестіру. Аяқ киімнен платформа туфли, кроссовка және бізтұмсық балетка ұсынылады. Көктемде жаңбыр жауып, салқындаған кезде оны қиғаш жабылатын күрте, жүн жемпір не свитермен киген дұрыс. Кюлот бойы ұзын қыз-келіншектерге сөзсіз жарасады. Тым қысқа шалбар (шорты) киюге қысылатындар үшін кюлот - таптырмайтын шешім. Әсіресе күннің ыстығында өте ыңғайлы. Ал аласа бойлы бойжеткендер кигісі келсе, аяғына биік киюді ұмытпағаны жөн. Себебі қысқа шалбар бойды одан сайын аласартып көрсетуі мүмкін. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Сафари

Сафари - әрбір жанның гардеробында болу керек (must have) стиль. Барлық пішіндегі, сондай-ақ барлық жастағы адамдар кие алады. Тіпті дресс-код қатаң сақталатын жұмыс орындарында да оның элементтерін қолдануға болады. Бұл жағдайда тек қабылан стилі ғана келе бермейді. Бұл стиль тек әйелдер қауымына емес, ерлер гардеробынан да табылады. Сонымен қатар бұл батыл әрі ыңғайлы стиль нағыз ер адамдарға лайық деп саналады. Cуретте көріп тұрғаныңыздай, сафари стиліндегі жеңіл пиджак классикалық жейдемен тамаша үйлесім тауып тұр. Ал ақшылдау түстегі балағы қайырылған сәнді шалбар мен дезерт аяқ киімі образды толықтырып, өте сәнді етіп көрсетіп тұр. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Ұлттық тағамдар

Ұлттық тағамдар — нақты бір ұлтпен байланыстылатын аспаздық тағам. Ұлттық тағамдардың ерекшеліктері: * ұлттық тағам ерекше жолмен дайындауға болатын, жергілікті қолжетімді азық-түлік пайдаланатын тағамдар; * сол аймақта өсірілетін немесе өндірілген «экзотикалық» ингредиенті бар тағам; * сол ұлттың салтына, дініне, дәстүрлерінің бір бөлігі ретінде немесе мерекелік аспаздық дәстүр ретінде берілетін тағам; Елдер бойынша кейбір ұлттық тағамдар: * Хорватия: Паг ірімшігі - бұл әйгілі ірімшікті Паг аралында саулық сүтінен дайныдайды. * Италия: пицца - классикалық пицца өте жұқа қамырдан әзірленеді. Оның ішіне қызанақ, моцарелла және түрлі ет тағамын салады. * Қытай: сяо лонг бао - сорпада қалқып жүретін тұшпаралар. Оның пішіні хинкалиді еске түсіреді. Алайда оны әртүрлі сұрыптағы етпен бамбук себетіне дайындайды. * Үндістан: тандури тауығы - йогурт пен дәмдеуіште маринадталған тауық еттерінің бөлігінен тұрады. Тандури тауығын көбіне үлкен саз балшықтан жасалған пеште дайындайды. * Канада: путин - калорияға өте бай тағам. Оның құрамында фри картоптары, ірімшік және арнайы әзірленген соус бар. * Аргентина: асадо - тағамды шоққа пісіріп, оған нан, салат, чимичурри соусы және қызыл шарап қосып ішеді. * Аустралия: бәліш-қалтқы - еттен жасалған бәліш. Қалтқы деп аталу себебі қалың асбұршақ сорпасы бар тәрелкеде қалқып тұрады. * Грузия: хачапури - ішінде ірімшігі немесе жұмыртқасы болатын бұл шелпекті бәріңіз білетін шығарсыздар. * Голландия: майшабақ - Голландиялықтар майшабақты бөлкемен және уақтап туралған жуамен жегенді жақсы көреді. * Жапония: кацудон - жұмыртқа қосылған жаншылған шошқа еті. Оның үстіне күріш салады. Дереккөздер
Кроссбоди

Кроссбоди (crossbody) – талғампаз һәм белсенді бикештерге арналған сөмке. Себебі үлкен сөмкелер сәнге кіргеннен бері әйел заты оған әбден үйреніп алып, жарасатын-жараспайтынына да мән бермей, ұстап жүре беретінін көшеден көріп жүрміз. Психологтар үлкен сөмкені көбінесе, ауыр тасығанға қиналмайтын, ешкімге салмақ салғысы келмейтін, міндетсімейтін, көнбіс, салмақты әйел затының ұстайтынын айтады. Кроссбоди – кеудеге қиғаш асылатындықтан, әсіресе жас сәбилері бар аналар үшін, заттарын әр жерде тастап кететін ұмытшақтар үшін, велосипед тебетіндер, машина жүргізушілер үшін, бір сөзбен айтқанда екі қолы бос болмайтын бикештер үшін өте қажетті бұйым. Оған ең қажетті деген заттарыңызды ғана салып аласыз да, қалаған жағыңызға аттанасыз. Мұндайда кез келген ыңғайлы аяқ киім іліп алсаңыз болады. Уақытша ұзын бауын алып тастап, мейрамханаларға клатч есебінде де ұстауға болады. Тек арзанқол көрінетін түрін алмағаныңыз абзал. Аяқ киіміңіздің түсімен келетінін іздеп, әуре болмай-ақ қойыңыз, бұл қағида әлдеқашан сәннен қалған. Бұл сөмкені "алмұрт", "банан", "құмсағат" пішінділер кеудесіне әшекейдің орнына жоғарырақ іле алады. Алайда киген киіміңізде түйме, алқа сияқты қосымша элементтердің болмағаны жөн. Ал "алма" пішінді аруымыз кроссбодиды бір иығына ұзынырақ қылып ілсе, денесін жіңішкертіп көрсетеді. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Шәлі

Шәлі — әйелдерге арналған киімнің бірі . Кезінде талай ақын-жазушылар, суретшілер шәлі, орамал тақырыбында қалам толғаған. Осы идеяны ұстанған дизайнерлер әжелеріміздің тоқыма шәлілерін трендке енгізіп отыр. Сондықтан мұндай шәлілерді тоқып үйренуіңізге немесе әжеңізге тоқытып алуыңызға болады. Табиғи жүн немесе мақта жіптерге созылып кетпес үшін синтетиканы араластырған абзал. Алайда бұл hand made стилін қолдану үлкен талғампаздықты талап етеді. Себебі бұл этникалық элементтің бірі болғандықтан, оны тек заманауи киім-кешекпен үйлестіргенде ғана белгілі бір стиль қалыптастыра аласыз. 1. Күнделікті киіммен үйлестіру. Шәліні көбінесе біртегіс көйлекпен, блузамен, лонгсливпен тағады. Көбіне қара түсті ұнататын консерваторлар да өздері үшін эксперимент жасап, шәлінің қарапайымдау түрін иығына жамылу арқылы жұмбақ образды сомдай алады. Жұмсақты сүйетін кинестетиктер абай болғаны жөн: шәліні тоқыма жемпірлермен киюге болмайды. 2. Кешкі мерекелік шараларға бұрын шарфты тағатын сәнқой арулар енді трендтегі шәліні пайдалана алады. Тек жұқа жіптен тоқылған, өрнегі нәзік түрлерін таңдау қажет. Шәлі «алмұрт» және «банан» пішінді бойжеткендерге жақсы үйлеседі. Ал «алмаларға» қысқалау түрін тағуға болады. Шәлілер спорттық стильмен үйлеспейді. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет.
Ләззәт Қалдыбекова

Қалдыбекова Ләззат Әбішқызы - актриса. ОҚО Мақтарал ауданы Таубай ата ауылында дүниеге келді. 2004-2008жж. Т.Жүргенов атындағы Өнер академиясын оқып-бітірді. М.Әуезов театрының қойылымдарына студент кезінен бастап қатыса жүріп, 2007жылдан осы театрға жұмысқа қабылданды. Сахнадағы негізгі рольдері Ұлттық классика мен заманауи драматургияда – М.Әуезовтің «Абайында» Мағыш (реж. Е.Обаев), Т.Нұрмағанбетовтің «Қожанәсір тірі екенінде» Зүлейха (реж. О.Кенебаев), Д.Исабековтың «Жаужүрегінде» Ғалия (реж. Е.Обаев), И.Сапарбайдың «Қыз мұңында» Сағыныш (реж. Т.Аралбай, Е.Обаев), Н.Гогольдің «Үйленуінде» Агафья Тихоновна» (реж. В.Захаров), Т.Мәмесейіттің «Бәкей қызында» Бәкей (реж. Ә. Рахимов), М. Сәрсекенің «Тендерге түскен келіншегінде» Кезбе, И. Ғайыптың «Мен ішпеген у бар ма?…» қойылымында Нұрғаным (реж. О. Кенебаев), Н. Оразалиннің «Шырақ жанған түнінде» Нұргүл (реж. Н. Жақыпбай), т.б. Дереккөздер "Қазақстан арулары" журналы. - Алматы, -85 бет
Сюртук

Cюртук ХХ ғасырдың 40-жылдары Марлен Дитрихтің арқасында дүниеге келіп, сол замандағы қыз-келіншектердің жылы лебізіне ие болған еді. Дизайнерлер осы бір ерекше стильді трендке шығарып отыр. Еркектер қауымының мерекелік шараларға киетін таңдаулы костюміне жататын сюртук қазір де қымбат матасымен, әсем пішімімен айқындалады. Мұндай сюртуктерді «құмсағат», «алмұрт» және «банан» пішінді арулар ойланбай кие алады. Біртегіс матадан тігілген сюртуктің ішінен іскерлік образ жасауда жейдені және блузаларды киген абзал. Төменгі жағына классикалық үлгідегі шалбарды немесе мини белдемшені, аяқ киімнен біз өкше етікті не туфлиді таңдауыңызға болады. Ал casual стилінде сюртукті қазіргі трендтегі лонгслив, свитшотпен, өкшесі жалпақ бәтіңкемен, лофермен үйлестіре аласыз. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
Ароматерапия

Ароматерапия - ауаға қош иіс беретін эфир майлары. Эфир майлары ағзаға түскен соң мүшелеріміздің қызметін жақсартады. Ауаға хош иісті себумен ғана шектелмей, хош иісті зат салынған ваннаға шомылу, компресс жасау, теріге дәрі-дәрмек жағуды қамтиды. Осылайша күйзелістен арылтады әрі тәнді емдейді. Ароматерапияның емдік қасиеті сонау ерте замандарда белгілі болған. Хош иісті заттардың атауы көптеген медициналық трактаттардың ішінде кездеседі. Оны Ежелгі Мысыр халқы көп қолданған. Ніл өлкесінде майдың қалай дайындалатындығы бейнеленген фрескалар, ал пирамидалардың ішінен хош иісті сақтауға арналған сауыттар табылған. Мысырлықтар кифтерді, гректер мегалиондарды ішетін дәрі ретінде тұтынған. Сонымен қатар, әтір, жақпа май ретінде де пайдаланған. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
Гетр

Гетр қазірде бойжеткендердің керекті әрі сәнді аксессуарларының бірі. Себебі, бұрын гетрді спорттық костюммен киген болса, бүгінде оны кез келген киім және аяқ киіммен (уггиден басқа) үйлестіруге болады. Тым ұзын бойынан ұялатын бикештер көлденең жолақты, ал орта немесе аласа бойлы бойжеткендердің тігінен түскен өрнектері бар гетрді таңдап, киюлеріне болады. Әсіресе аласа бойлы қызға биік өкшелі етікке түстес гетрді кез келген белдемшемен киген өте жарасымды көрінеді. Өте суық аязда етігіңіздің қонышы қысқа болып, балтырыңыз тоңатын болса, қалың гетрді қабаттап киіңіз: бұл әрі сәнді, әрі аяғыңыз жылы жүреді. Гетрді биік өкше етіктердің сыртынан, ал гранж стиліндегі дөрекілеу етіктің ішінен киген жөн. Сондай-ақ қысқа шалбармен, қысқа белдемшемен де өте жарасымды. Алма пішіндегі бойжеткендерге гетрді қабаттап кигені, алмұрт пішіндегілерге қабаттап киген де, жай киген де жарасымды. Егер ұзын гетрді кигіңіз келсе, онда бір тегіс түстегісін (қара, қоңыр, сұр) таңдаңыз. Оны сникерс ботильон және қысқа күрте, паркалармен кисеңіз, сәнді аруға айналасыз. Аксессуардан ірі алқа, шарф, палантин, ұзын сырға, ірі білезік, көзілдірік, қолғап образды аяқтауға көмектеседі. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
Свитшот

Свитшот - спорттық костюмнің бір бөлігі болып табылатын мақта матасынан тігілген киім түрі. Бір тегіс түстегі свитшоттарды белдемшемен, шалбармен және биік өкше туфлимен іскери костюм (business casual) ретінде киген ұтымды. Мойынға көлемді алқа тағуға болады. Алайда қалған әшекейлердің мүмкіндігінше қарапайым болғаны дұрыс. Кеудесі гүлмен, шілтермен безендірілген свитшоттар кербез бикештерге smart casual бейнесін жасауға арқау бола алады. Бұлар біртегіс әртүрлі пішіндегі белдемшелермен, классикалық үлгідегі және балтырға дейінгі ұзындықтағы шалбарлармен әдемі үйлеседі. Осындай костюмді биік өкшелі туфлимен киіп, кішкентай сөмке ұстап, кешкі шараларға да қатысуға болады. Жануарлар суреті бейнеленген свитшоттар жастардың сүйікті үлгісіне айналған: студент қыздармен қатар оқушыларға да ұнайды. Алмұрт пішінді қыздар алды қиғаш жабылатын (косуха) күртенің ішінен кең етек белдемшемен, ал банан пішінді бикештер мұндай свитшотты классикалық шалбармен де, «қарындаш» белдемшемен де үйлестіріп кие алады. Ал алма пішінді қыздарға кеуде жағы кең пішіліп, етек жағы бүріліп келген свитшоттарды «қарындаш» белдемшемен үйлестіру әдемі жарасады. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
Парка (Күрте)

Парка - ұзындығы тізеге дейін жететін, капюшонды қалың күртеше. Сән-салтанатқа жаны құмар әрі жылы жүруді ұнататын жастар капюшоны аң терісімен көмкерілген, астары мамықтан жасалған парка күртешесін, ал керісінше, көзге түсуді қаламайтындар мақта матасынан тігілген қарапайым түрін киеді. Бұл күртешеге милитари стиліндегі дөрекілеу аяқ киім, угги, сникерс қана емес, әдемі биік өкшелі етік те лайық. Бұл маусымның тағы бір жаңалығы – парканы бұрынғыдай джинсы шалбар, леггинсымен ғана емес, дресс код және той көйлектерімен де кие беруге болады. Егер табиғат аясын тамашалауға аттансаңыз, ішінен қалың свитер мен аяғыңызға сникерс кигеніңіз жөн. Тоқыма бас киім мен қара көзілдірік ерекше сән берумен қатар, көзді қарықтырған жарық пен аяздан қорғайды. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
Бомбер(Күрте)

Бомбер – су өткізбейтін матадан тігілген, сыдырма ілгекті күрте. Жел өткізбеу мақсатында бел жағына резеңке тігілген. Классикалық үлгілер қара жасыл немесе көк, астары сарғыш түсті етіп тігілген. Бұл ұшақтан катапульталанған ұшқышты табу үшін таңдалған түстер еді. Бомбер күнделікті стиль киіміне кіріккен күннен бастап онын кез келген киіммен үйлесе кететіні айқын болды. Заманауи casual стиліндегі образды бомбер күртесі мен Garcia Jeans таныстырған джинсы шалбар мен толстовка түріндегі комплектін айтсақ болады. Сонымен қатар бұларға торлы жейде мен спорттық аяқ киім жақсы үйлесе кететіні сөзсіз. Дереккөздер Сән үлгі журналы. - Алматы 2013 ж. - 96 бет
Құрма жер асты су кен орны

Құрма жер асты су кен орны - Қарағанды облысы Абай ауданы Құрма ауылы маңында орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орны девон кезеңінің жанартаутекті-шөгінді және фамен-турней жасындағы жарықшақты әктастарда және жарықшақты-қарсты шөгінділерінде шоғырланған. Түпкі жыныстар үсті қалыңдығы 2-8 м. болатын төрттік кезеңнің саздақ, саз, қиыршықтасты-қиыршықты түзілімдерден тұратын борпылдақ шөгінділермен жабылған. Жарықшақты тау жыныстары 60-70 м тереңдікке дейін тараған. Сипаты, құрамы Жер асты суы арынсыз, оның жер астындағы деңгейі 1,2-16,2 м тереңдікте. Ұңғымалардың дебиті 1-ден 5 л/с-қа дейін өзгереді. Суы тұщы, минералдылығы 0,3-1,5 г/л, құрамы гидрокарбонатты-сульфатты натрийлі. Кен орны 1972 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Қызылжар минералды жер асты суы кен орны

Қызылжар минералды жер асты суы кен орны - Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласынан 2,3 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Сулы қабат қалыңдығы 40-80 м болатын төменгі бор кезеңінің шөгінділерінде жатыр. Сипаты Су сыйыстырғыш тау жыныстары биотитпен байытылған орта түйіршікті кварц-глауконитті құмдардан тұрады. Минералды су 852-907 м тереңдікте жатыр. Кен орнының суы арынды және ол өздігінен шығады. Судағы йодтың мөлшері 9,5 мг/л, бром 52 мг/л, радон 49 эман, суының температурасы 31,5 градус. Химиялық құрамы бойынша хлоридті және натрий-калций-магнийлі. Негізгі компоненттері - аниондар хлор, сульфаттар, катиондар. Су қоры Петропавл қаласының демалыс аймағы үшін 50 жылға жететіндігі анықталды. Дереккөздер
Қызылқайың бөгені

‎ Қызылқайың бөгені — Жетісу облысы Ақсу ауданы Қызылқайың ауылынан төменде теңіз деңгейінен 525 м биіктікте жатыр. 1984 жылы пайдалануға берілген. Гидрологиялық сипаты Су сыйымдылығы 6,5 млн. м куб. Бөген Ақсу және Сарқан өзендерінің тарамдарымен, сондай-ақ Алшымбай өзенінің суларымен толысады. Суымен ауданның шығысындағы Көкжайдақ, Ақсу, Қызылтаң, т.б. елді мекендердің егістігі суғарылады және мал жайылымындағы шабындықтар суландырылады. Дереккөздер
Қызылжар жер асты су кен орны

Қызылжар жер асты су кен орны - Есіл аңғарында, Ақмола облысы Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Гидрогеологиялық тұрғысынан кен орны екі қабаттан - қалыңдығы 10-27 м болатын Есіл аңғарының аллювийлі сулы жоғарғы қабаты және екінші қабат - ордовик кезеңінің түпкі жыныстарындағы жарықшақты белдем. Сипаты Сулы қабаттар қалыңдығы 2-6 м болатын палеозойдың үгілуден кіріккен қабаттары саналады. Кен орны ауданында ордовиктің жарықшақты белдемі алевролиттермен және аргиллиттермен көрініс тапқан. Кен орындағы тұщы және сәл минералданған ордовик дәуірінің терригендік жаралымы кезіндегі жер асты суының 25 жылға арналған баланстық қоры бекітілген. Категория бойынша №1 - 0,4 мың/м 3 /тәулік. Кен орны игерілмеген. Дереккөздер
Қызылқұм жер асты су кен орны

Қызылқұм жер асты су кен орны - Қызылқұм құмының солтүстік бөлігі және Сарысу артезиан алабының шығыс бөлігінде. Географиялық орны Қызылорда облысының Жалағаш ауданы жерінде орналасқан. Геологиялық құрылымы Жер асты суы жоғарғы бор шөгіндісінде жатыр. Су сыйыстырушы тау жыныстары ұсақ және ірі құм түйіршіктерден тұрады. Сипаты Кен орны Үлкен Құмкөл, Жетібай және Ақши телімдерінен ажыратылады. Үлкен Құмкөл және Ақши телімдерінде сулы кешен 50-62 м, Жетібайда 101-32 м тереңдікте. Суы арында, тау жыныстарының суы мол, ұңғымалардың дебиті 20-58 л/с. Суы сәл ашқылтым, сульфатты-хлоридті натрийлі, Үлкен Құмкөлдегі бас тоғанның жобалық шығымдылығы 294 л/с, Жетібайдікі 351 л/с, Ақшидікі 185 л/с. Кен орындары 1978 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Қызылорда жер асты су кен орны

Қызылорда жер асты су кен орны - Сырдария аңғарында, Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Кен орны Қызылорда қаласын шаруашылық ауызсулық сумен қамтамасыз етуге арнап барланған. Геологиялық құрылымы Жер асты суы ұсақ түйіршікті құмдардан тұратын жоғарғы төрттік кезеңнің қазіргі шөгінділерінде шоғырланған. Сипаты Сулы құм қабаттың қалыңдығы 28,9 м-ден 64,4 м-ге дейін өзгереді. Пайдаланылатын ұңғымалардың саны 20, олардың арақашықтықтары 237 м. тереңдігі 60-65 м, бір ұңғымадан 30 л/с су шығады. Жер асты суының пайдаланылатын қорын аймақтық су комитеті бекіткен. Кен орны 1977 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Қызылорда су тораптары

Қызылорда су тораптары, 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы. Бастауын сырдария өз. арнасында салынған бөгет маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауд-на дейін созылады. Ұз. 80 км, ені 20, кейде 40-80 м. Тереңд. 5-12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м.куб/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өз-нің оң жақ бойындағы өңірдің а. ш-н дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жемшөптік дақылдар егілетін 60 мың га жер суғарылады. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қызылсу жер асты су кен орны

Қызылсу жер асты су кен орны - Ақмола облысы Есіл ауданы Есіл қаласынан солтүстікке қарай 7-12 км жерде, Қызылсу өзені аңғарында орналасқан. Геологиялық құрылымы Аллювийлі шөгіндідегі сулы қабат Қызылсу өзені аңғарында қалыптасқан. Су сыйыстыратын тау жыныстары негізінде малтатас аралас әртүрлі құмнан тұрады. Төрттік шөгіндінің қалыңдығы 4-10 м. Сипаты Жер асты суы арынсыз, 3,2-5,9 м тереңдікте жатыр. Суы тұщы, гидрокарбонатты-сульфатты, натрий-кальцийлі. Палеозой тау жыныстарының ашық жарықшақтық белдеміндегі жер асты суы кен орнының барлық жерінде тараған. Олар жарықшақтық құмтастарда, алевролиттер мен аргиллиттерде шоғырланған. Мұндағы жер асты суының тереңдіктегі деңгейі 3-тен 44 м аралығында. Ұңғымалардың дебиті 1,3-тен 13,1 л/с-қа дейін. Суы тұщы, минералдылығ 0,2-1 г/л, химиялық құрамы бойынша негізінен хлорид-гидрокарбонатты кальцийлі. Кен орны 1980 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Лисаков жер асты су кен орны

Лисаков жер асты су кен орны - Тобыл өзенінің оң жағалауында, Қостанай облысы Лисаковск қаласының оңтүсігіндегі Лисаковка қыстауынан Бейімбет Майлин ауданындағы Павловка ауылына дейін 50 км-ге созылып жатыр. Лисаков кен байыту комбинатын шаруашылықтық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы, сипаты Кен орнының сулы горизонты төрттік кезеңнің жұқа қабатты шөгінділері жапқан орта олигоценнің аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Суы тұщы, гидрокарбонатты натрийлі және натрий-кальцийлі , минералдылығы 0,1-0,5 г/л. Суда темірдің мөлшері жоғары. Есептік сутірек 33 ұңғымадан тұрады. Сутіректің жалпы ұзындығы 50 км. Ұңғымалар аралығы 1500 м. Кен орны 1972 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Майтөбе жер асты су кен орны

Майтөбе жер асты су кен орны - Жамбыл облысы Талас ауданы Қаратау қаласынан 24 км жерде, Кіші Қаратау жотасының солтүстік-шығысында орналасқан. Қаратау қаласын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны тамды сериясының карстталған карбонатты тау жыныстарында шоғырланған. Жер асты суы 100-220 м тереңдіктегі карстталған әктас және доломиттерде дамығын үгілу қабатының жарықшақтарында және тектоникалық белдемдерде шоғырланған. Сипаты, құрамы Жер асты суы тұщы, минералдылығы 0,2-0,5, г/л. Химиялық құрамы гидрокарбонатты кальцийлі. Сутірек жалпы өнімділігі 80-100 л/с болатын 3 ұңғымадан тұрады. Ұңғымалардың тереңдігі 150 м. Кен орны 1974 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Манаши

Манаши – Шығыс Каспий алабындағы өзен. Географиялық орны Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 42 км, жалпы ұзындығы 47 км болатын 4 саласы бар. Ірісі - Ақсай. Бастауы Бастауын Манашисор сорының солтүстік-батысынан алып, Өліқолтық сорына құяды. Гидрологиясы Жоғарғы арнасының жағалау биіктігі 18 м-ге жететін жарқабақты кемерлі, орта ағысында жарлауытты, одан төменде биіктігі 15 м кемерлі-жарқабақты келген. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен жер асты суымен толығады. Суы ащы. Бастау маңында Борқұдық құдығы, одан төменде Көгел тауы орналасқан. Дереккөздер
Михайлов жер асты су кен орны

Михайлов жер асты су кен орны - Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Қарағанды қаласын шаруашылықтық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны Михайлов мульдасының солтүстік және орталық бөлігіндегі юра шөгіндісінде шөғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстарында жарықшақтардағы құмтастар мен конгломераттар жатады. Сипаты, құрамы Жер асты суы арында, арыны 19 м-ден 120 м-ге дейін өзгереді. Тұщы суының минералдылығы 0,5-1 г/л , химиялық құрамы бойынша сульфат-хлоридті натрий-кальцийлі. Жер асты суы Михайлов мульдасының солтүстік және оңтүстік бөлігінде таралған. Кен орны 1933 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Молалы-айранды

Молалы-айранды – Қырғыз Алатауы жотасының солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Меркі ауданы Меркі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1369 м, ұзындығы мен ені 7-8 км. Беткейлері тік, батысы мен шығысы шатқалды. Солтүстік беткейі кертпештеліп тауалды жазығына ұласады. Батыс бөктерімен Ащыбұлақ өзенінің салалары, шығысымен Мөңке өзенінің салалары бастау алады. Геологиялық құрылымы Протерозой және палеозойдың тақтатас, әктас, гранит, диорит, т.б. интрузивтік тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Шатқалдары мен сайларында жеміс ағаштарымен бірге көк терек, қайың, үйеңкі т.б ағаштардан тұратын шағын орман кездеседі. Солтүстік беткейінің бөктері суғармалы егістікке пайдаланылады. Дереккөздер
Мырзашоқы жер асты су кен орны

Мырзашоқы жер асты су кен орны - Қарағанды облысы Қаражал қаласынан солтүстікке қарай 14 км жерде орналасқан. Суы Атасу кен байыту комбинатын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны негізінен терригенді метаморфтанған кембрий-ордовик және орта девонның шөгінді-жанартаутекті және интрузивтік тау жыныстарында шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстарына кварцит, құмтастар, алевролит, туф-құмтас және порфириттер жатады. Олардың қалыңдығы 60 м. Сипаты, құрамы Жер асты суы арынсыз, жер астындағы су деңгейі 0,6-14м. Тау жыныстарының сулылығы біркелкі емес. Химиялық құрамы бойынша олар сульфатты-гидрокарбонатты натрийлі. Жобалық сутірек тереңдігі 60-70 м, өнімділігі 2,5-5,3 л/с болатын 6 ұңғымадан тұрады. Кен орны игерілмеген. Дереккөздер
Мырғалымсай жер асты су кен орны

Мырғалымсай жер асты су кен орны - Түркістан облысы Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, Кіші Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейінен бастау алатын Байалдыр және Біресек өзендері аралығында орналасқан. Кентау қаласын шаруашылықтық, ауыз су және техикалық сулармен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны тас көмір кезеңінің жарықшақты-карстты-әктасты және девон жүйесінің шөгінділерінде шоғырланған. Сипаты Мырғалымсай жер асты су кен орнының жер астындағы пайдаланылатын су қоры бірнеше рет (1953, 1963, 1965 және 1990 жылдары) қайта тексерілген. Кен орны 1948 жылдан игерілуде. Шахтадағы сутіректің жиынтық мөлшері тәулігіне 203,15 мың м 3 . Дереккөздер
Нұра-Есіл каналы

Нұра-Есіл каналы – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы су жүйесі. Астана қаласын және Целиноград ауданы аумағындағы ауыл шарушылығы кәсіпорындары мен егістіктерін сумен қамтамасыз етуге байланысты 1974 жылы салынған. Нұра өзенінен Есіл өзеніне Преображенка ауылы маңында бөгет салынып, ол суды өз бетімен каналға құйылуын қамтамасыз етеді. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы 25 км, секундына 13,4 м 3 су өткізе алады. Қызылжар ауылынан төменде 3 км жерде Нұра өзенінен бөлініп шығып, Астана қаласының оңтүстік шетіндегі Тельман елді мекені маңында Есіл өзеніне құяды. Су ғимаратына Нұра өзеніне салынған су көтеру гидроторабы, 1-сорғыш және сүзгі стансалар жатады. Қазіргі кезде Қарағанды–Теміртау өнеркәсіптік ауданының ақаба сулары (сынап, т.б. зиянды улы құраушылары бар) Нұра өзенін ластаған. Осыған байланысты Нұра өзенін техникалық тазартудан өткізбесе пайдалануға болмайды. Астана қаласын тапшы сумен қамтамасыз етуге қосымша жер асты, қайтарма суды, тастанды ақаба суларын пайдалануды ұлғайту қажет болып отыр. Қазір канал Целиноград ауданының 2,7 мың га жерін суғарады және суландырады. Дереккөздер
Тайсойған жер асты су кен орны

Тайсойған жер асты су кен орны - Атырау облысы Қызылқоға ауданында Ойыл өзенінің сол аңғарын бойлай орналасқан су алабы. Сипаты Ұзындығы 80 км-ге, ені 60 м-ге жетеді. Жалпы ауданы 2400 км 2 . Оның 2200 км 2 жерінде 1-3 м тереңдікте, қалыңдығы 3-8 м грунт суы қалыптасқан. Сулы қабат ұсақ түйіршікті құмнан тұрады, сіңу коэффициенті орташа 0,27 м 3 /тәулік. Алапта барлау жұмыстары нәтижесінде төрт тұщы сулы алаң бар екені анықталған. Суының тәуліктік табиғи ресурсы 147 мың м 3 тәуліктік қолданылатын қоры 33 мың м 3 . Тайсойған жер асты су кен орны аудан орталығын, Мақат пен Доссор мұнай кен орындарын және басқа да елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Тарбағатай кемпіршөбі

Тарбағатай кемпіршөбі — қорғасыншөптер тұқымдасы, кемпіршөп туысына жататын көп жылдық жартылай бұта. Тарбағатай жотасы мен Сандықтас тауында кездеседі. Биікт. 12 – 20 см, сабағы жерге төселіп өседі. Көктемдегі жапырақтары қатты, ылғал сүйгіш, ерте қурап түседі; жазда өсетіндері күзде қурағанмен, түспей, сабағында сақталып қалады. Гүлдері қос жынысты, аталығы бесеу, аналығы 5 жеміс жапырақшасынан тұрады. Жеке гүлінде бір-бірімен кірігіп, түтік тәрізді жұқа жарғақты 5 тостағанша жапырақшасы болады. Олар қурап түспей, жемістің сыртын қаптап тұрады. Бір-бірімен кірікпеген қоңыр қызыл түсті 5 күлтесі бар. Ұсақ гүлдері екі қатар масақ гүлшоғырына жиналған. Әр гүлшоғыры 5 – 11 гүлден құралады. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Тарбағатай кемпіршөбі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген өте сирек кездесетін эндемик түр. Дереккөздер
Тарбағатай қандыгүлі

Тарбағатай қандыгүлі – сұңғыла тұқымдасы, қандыгүл туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Тарбағатай жотасы мен Қаракөл өз-нің шатқалында ғана кездеседі. Биікт. 60 см-дей, тамыры жуан, жан-жағына тарамдалып, жайылып өседі. Сабақ түбіндегі жапырақтары қысқа, сабақ бойындағылары ірі, топталып шығады, пішіні қандауыр тәрізді, жиектері тіс сияқты иректелген, ал ұшындағы жапырақтары сағақсыз. 5 тостағанша жапырақшасы қоңырау тәрізді, ұз. 12 см-дей. Күлтесі бесеу, сары түсті, ұз. 28 см-дей. 2 күлтесі кірігіп, үстіңгі ерін (ұшы тұмсыққа ұқсап, төмен қарай иіліп тұрады), 3 күлтесі бірігіп, астыңғы ерін (бір жағына қарай сәл бұрылып тұрады) құрайды. Аталығы – төртеу, жіпшелері күлте түтігіне бекінген. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Т. қ. өте сирек кездесетін эндемик түр ретінде Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Тарбағатай таушешегі

Тарбағатай таушешегі – көкендер тұқымдасы, таушешек туысына жататын жартылай бұта. Батыс Тарбағатай жотасында ғана кездеседі. Биікт. 7 – 13 см, тарамдалған тамыры болады. Сабағы түбінен бірнешеу болып шығады да, ағаштанып қатаяды. Жапырақ тақтасы тегіс жиекті, эллипс пішінді, өркен бойына сағақсыз кезектесе орналасады. Гүлдері қос жынысты, тостағанша, күлте жапырақшаларының саны 4, аталығы тостағаншаның санына сәйкес, тозаңқабы жалпақ. Аналық мойнының ұз. 0,5 мм, оның аузы шар тәрізді. Ұсақ гүлдері жиналып шоғырбас гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусымда гүлдеп, шілде айында жеміс салады. Жемісі – жаңғақша. Сәндік өсімдік. Т. т. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Тарбақай

Тарбақай (Rhaphіdophyton regelіі) – алабұталар тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауында, тасты және қиыршықтасты жерлерде өсетін 1 түрі – Регель Т-ы (R. regelіі)бар. Оның биікт. 8 – 25 см. Түп жағынан бұтақталып өседі. Бір жылдық өркендері жалаңаш, қара қошқыл түсті болады. Жапырақтары үш қырлы (ұз. 4 см, ені 1 мм-дей), тікенді, түп жағынан кеңейген. Гүлдері гүл жапырақтарының қолтығында жетіледі. Қара қошқыл күрең түсті гүл жапырақтары гүлдерінен едәуір көп болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Өте баяу өседі. Түйіні шар тәрізді. Тұқымы тегіс, сырты жұқа қабықпен қапталған. Регель Т-ы өте сирек кездесетін монотипті, реликт өсімдік. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады. Жылдан-жылға таралу аймағы азайып, жойылып бара жатқан түр болғандықтан, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Таутүрген минералды суы

Таутүрген минералды суы , Іле Алатауының солт. беткейінде, Түрген өз-нің оң жағалауында орналасқан. 1964 жылдан бальнеол. санаторий жұмыс істеп келеді. Су 1400 м биіктіктен жанартаутекті тау жыныстарының арасындағы тектоник. жарықтардан бұлақ түрінде шығады. Әр бұлақтан шығатын судың өнімд. 0,1 – 0,8 л/с. Қазылған ұңғымалардағы (50 – 503 м тереңдікте) таралған арынды сулардың деңгейі 6 м тереңдіктен жер бетіне 4 м-ге дейін көтеріледі. Олардың өнімд.0,6 – 0,8 л/с, сорғы арқылы 5 – 20 л/с-қа жетеді, температурасы 28 – 35ºС, хим. құрамы сульфатты натрийлі, минералд. 1,3 – 1,4 г/л. Т. м. с-ның шипалық қасиеті құрамындағы фтор (5 – 6 мг/л), бром (6,8 мг/л), иод (0,5 мг/л-ге дейін), радон (10 эман) компоненттеріне байланысты. Мұнда жүйке, тері, аяқ-қол сырқаты, т.б. аурулардан емделуге болады. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Теңіз-Қорғалжын ойысы

Теңіз-Қорғалжын ойысы — Ақмола облысының оңтүстік-батысында, Сарыарқаның орта бөлігінде орналасқан тереңдігі 304 м ойыс. Географиялық орны Солтүстігінде Атбасар жазығымен, шығысында Нияз және Ерейментау тауларының батыс сілемдерімен, оңтүстігінде Желдіадыр мен Шадыралы тауларының, Мұзбел қыратының солтүстік сілемдерімен, батысы Терісаққан өзенінің аңғарымен шектеледі. Жер бедері Батыстан шығысқа қарай 200 км-ге, солтүктен оңтүстікке қарай 120 км-ге созылып жатыр. Абсолюттік биіктігі 300 - 500 м. Солтүстікте бедері көлдік-аллювийлі, шығысы – аллювийлі аккумулятты жазық. Оңтүстігінде қатпарлы негіз бетіндегі денудац. мүсіндік (цоколдық) жазық пен үстірт таралған. Батысын денудац. ұсақ шоқылар мен күмбез, конус тәрізді төбелер мен жондар алып жатыр. Геологиялық құрылымы Қазақстан қалқанының тілінуінен тектоникалық жолмен пайда болған ойыс жоғарғы тас көмірдің, неогеннің төмен және орта төрттік дәуірдің шөгінді жыныстарынан түзілген. Климаты Климаты континенттік. Қысы суық, қар жамылғысы (орташа қалыңдығы 20 см) 140 күн жатады. Қаңтардың орташа температурасы –17°С. Жазы ыстық, қуаң, шілденің орташа температурасы 20°С. Жауын-шашынның көп жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм. Су жүйесі Ойыспен Нұра, Құланөтпес, Көң, Керей, Қыпшақ, Талдысай, Шыбынды, т.б. ұсақ өзендер ағады. Теңіз-Қорғалжын ойысы көлдерге бай. Үлкендері: Теңіз, Қыпшақ (Әжібексор), Керей, Қияқты, Қожакөл және бұрынғы Қорғалжын көлінің орнында пайда болған Асаубалық, Есей, Қоқай, Шолақ. Олардан басқа Нұраның жайылмасы мен ескі аңғарда ұсақ көлдер көп. Топырағы мен өсімдіктері Ойыста негізінен қызғылт қоңыр, қоңыр, сор-таңды бозғылт қоңыр топырақтар тараған. Қараған, тобылғы, бетеге, селеу, қылқан селеу, көкшұнақ бетеге, жусан, сарсазан, қарабарақ, сорқаңбақ, өзен-көл жағалауларында қамыс, құрақ, т.б. өседі. Теңіз-Қорғалжын ойысының басым бөлігін Қорғалжын қорығы алып жатыр. Қалған бөлігі Ақмола облысының Егіндікөл, Қорғалжын және Қарағанды облысының Нұра аудандары шаруашылықтарының қарамағында. Дереккөздер
Тоғызақ мұздығы

Тоғызақ мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Солтүстік Талғар өзенінің бастауында орналасқан. 1910 жылы өлкетанушы С.Е.Дмитриев ашқан. Аумағы Екі бөліктен (Оңтүстік Тоғызақ және Солтүстік Тоғызақ) тұратын мұздықтың ұзындығы 4,2 км, оның ішінде ашық жері 3,9 км. Мұздықтың жалпы ауданы 9,9 км 2 , мұзқар (фирн) алаңы 3,1 км 2 , ашық жатқан тілі 5,4 км 2 , борпылдақ жыныс жапқан бөлігі 0,5 км 2 . Жер бедері Биіктігі 4510 м-ден 3470 м-ге дейін төмендейді. Тоғызақ мұздығының солтүстігінде Калесник, шығысында Десница, оңтүстігінде Жасық және Жусандыкүнгей, батысында Конституция мұздықтары жатыр. Дереккөздер
Толағайсор

Толағайсор – Жем алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысының Байғанин және Атырау облысының Жылыой аудандары жерінде, Алашен тауынан батысқа қарай 1,5 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 26,7 км 2 . Ұзындығы 9,3 км, енді жері 4,5 км, жағалау бойының ұзындығы 32,2 км. Су жиналатын алабы 572 км 2 . Жағалау сипаты Жағалауы көбіне тік жарлы. Жауын-шашын суымен толығады. Солтүстігінен шағын өзен құяды. Жаздың ыстық айларында көл таязданып, көпшілік жері сорға айналады. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Тосын құмы

Тосынқұм – Шалқарнұра тауының солтүстігінде, Торғай өзенінің орта ағысында жатқан құмды массив. Географиялық орны Қостанай облысының Жангелді ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Торғай өзенін бойлай 66 км-ге созылып жатыр, ені 21 км шамасында. Ауданы 820 км 2 . Барханды-төбешікті құмдардың салыстырмалы биіктігі 2–10 м. Көпшілік жерін арна тәрізді сортаңды ойыстар тілімдеген. Грунт сулары 2–5 м тереңдікте (минералдылығы 1,5 – 5 г/л) жатыр. Өсімдігі Құм төбелерде еркек шөп, боз, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы. Құмды өңірінде қыстаулар (Қарақұдық, Түйемойнақ, т.б.) мен елді мекендер (Жыңғылды, Қарғалы, т.б.) орналасқан. Дереккөздер
Түрген минералды бұлақтары

Түрген минералды бұлақтары, Іле Ала тауының солт. беткейінде, Түрген а-нан оңт-ке қарай 18 км жерде орналасқан. Минералды жылы су тас көмір эффузивтері жарықшаларынан шығып жатыр. Тәуліктік өнімі 60,5 м 3 , минералд. 1,4 г/л, су құрамы сульфатты, натрийлі-кальцийлі, жылылығы +26,5°С. Суы өздігінен шығатын ұңғыманың тәуліктік өнімі 51,84 м 3 , суының температурасы +29°С. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Түркістан ақшатыры

Түркістан ақшатыры – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауының қорымтасты беткейлері мен жазық даланың сортаңды жерлерінде өседі. Биікт. 40 – 60 см. Тамыр мойны қураған ескі жапырақтарының қынабымен оралып тұрады. Сабағы ақшыл сұр түсті, түп жағынан бұтақталған. Жапырағы қысқа сағақты, сабағының түбіне жақын орналасқан. Сабағының ұшындағы жапырақтары қауырсын тәрізді, өркен бойына кезектесе орналасады. Гүлі қос жынысты, ұсақ, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Тостағанша және күлте жапырақшаларының саны бесеуден, күлтесі ақ түсті. Аталығы – бесеу, аналығы екі жеміс жапырағынан тұрады. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – қос тұқымша. Тұқымы қатты, сырты көп қырлы, көлденең кесіндісі 8 қырлы, ұз. 5 мм-дей. Т. к-нің құрамында эфир майы бар. Т. к. өте сирек кездесетін түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Түркістан қаязы

Түркістан қаязы (Barbus capіto conocephalus) – тұқытәрізділер, қаяз туысының түр тармағы. Қазақстанда Сырдария су алабында Шардара су қоймасынан бастап оның төм. сағасына дейін (Арыс, Бөген өз. су алабы), Шу өз-нің су алабынан Қырғызстанның шекарасына дейін тараған. Арал қаязынан айырмашылығы – тұщы суды ме-кендейді, алыс қашықтыққа қоныс аудармайды. Қабыршағы ірі, алтын тәрізді сары түсті. Денесінің ұз. 70 см, салм. 5,3 кг-ға дейін жетеді, 10 жылдай тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 4 – 6 жылда жетіледі. Су температурасы 16 – 23ºС-қа жеткенде, сәуір айының аяғынан шілдеге дейін уылдырығын (195 мыңға дейін) топырақты-тасты жерлерге шашады. Негізінен өсімдіктермен және балдырлармен, хирономидтердің, жылғалықтардың, мизидтердің, креветкалардың дернәсілдерімен, сондай-ақ ұсақ балықтармен қоректенеді. Т. қ-ның еті бағалы болғанымен, саны өте аз, сондықтан кәсіптік маңызы шамалы. Оның жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Тікенбас

Тікенбас (Acanthocephalіs) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Қырғыз, Шу-Іле Алатауларының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньның төм. тау белдемдерінде, таулардың тасты, бұталы, шөпті беткейлерінде, жазық жерлердегі егістіктердің ішінде, жол жиектерінде арамшөп ретінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – б е н т а м д ы қ Т. (А. Benthamіanus). Биікт. 10 – 50 (70) см. Сабағы тік, төм. жағы тікенекті, түкті, үстіңгі жағы тықыр. Сабақ түбіндегі жапырақтары ұзынша, сопақ, шеті тілімденген, сабақ бойындағы жапырақтары қандауыр тәрізді, шеті тісті не тұтас болады. Сары түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталып, жуан түйреуіш тәрізді гүлтұғырында орналасады. Сәуір – мамырда гүлдеп, мамыр – шілде айларында жеміс салады. Жемісі сына тәрізді, екі бүйірі қысыңқы, ұз. 5 мм-дей, қоңыр сұр түсті. Көктемде басқа шөптермен араласқан пішен түріндегі Т-ты төрт түлік мал жақсы жейді. Егістік үшін – арамшөп. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Тікирек жотасы

Тікирек жотасы – Алтай тауларының солтүстік сілемдерінде Ресей (Алтай өлкесі) мен Қазақстан (Глубокое және Шемонаиха аудандары) шекаралары аралығында орналасқан. Чарыш және Үбі өзендерінің суайрығы саналады. Жер бедері мен геологиялық құрылымы Абсолюттік биіктігі 2299 м. Жер қыртысы негізінен гранитті және эффузивтік тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстігінде жартасты Луковая тауы орналасқан. Өсімдігі Беткейлерінің төменгі жағында далалық өсімдіктер, 800 м-ден жоғарыда майқарағайдан тұратын таулы тайга; 1800 м биіктіктен бастап альпілік шалғын және биік таулы тундраға алмасады. Қазақстан бөлігінен Үбі өзені бастау алады. Дереккөздер
Утамыр

Утамыр – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда батпақты жерлерде, жазық жердегі көлдер мен жылғалардың, өзендердің жағалауларында, ылғалды шабындықтарда өсетін 1 түрі – у л ы У. (С. vіrosa) бар. Оның биікт. 40 – 100 см. Тамыр сабағы жуан, одан жіпше тәрізді шашақ тамырлары тарайды. Күрделі, саусақ салалы жапырақтарының шеті тілімденген. Ақ түсті, ұсақ гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісінің ұз. 2 мм-дей, сары түсті қырлары айқын көрінеді. У. – өте улы өсімдік, құрамында улы зат – цикутотоксин, алкалоид – цикутин бар. Тамыр сабағы мен тамыры малға өте қауіпті. У-мен әсіресе, күзде және көктемде сиыр мен қой көп уланады. Уланған малдың аузынан сілекейі ағып, мазасызданады, іші кебеді, жағы қарысады, тамыр соғуы жиілеп, тынысы тарылады, тұншығып өледі. У-мен уланған малға таннин, көмір, іш жүргізетін дәрілер, тамыр тартылған кезде хлоралгидрат беріледі. Дереккөздер
Шилісай фосфорит кен орны

Шилісай фосфорит кен орны – Ақтөбе облысы Қандыағаш темір жол стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Атырау – Орск темір жол кен орны үстінен өтіп, оны екі бөлікке бөледі. Жатыс сипаты Фосфоритті серияның қалыңдығы 0,29 м болатын фосфоритті малтатас қабатынан және оның үстін жапқан фосфоритті жалбыр мен фосфоритті тақтадан тұрады. Жалбырлы тақта қабатының кен орны бойынша орташа қалыңдығы 0,68 м. Фосфоритті серияның жалпы қалыңдығы0,97 м. Р 2 О 5 -тің орташа мөлшері 14,5%, ерімейтін қалдық 41,5%. Фосфориттің үстін қалыңдығы 1,5-4 м жоғарғы кампан шоғырының сазы мен қалыңдығы 0,3-1 м төрттік кезең саздағы жауып жатыр. Фосфорит малтатасы жұмырланған, қоңыр, диаметрі 0,5-3 см. Фосфорит жалбырлары тесік, сауыс, бұрыс пішінді, қоңыр және күңгірт қоңыр, көлденеңі 1 см-ден 10 см-ге өзгереді. Фосфоритті тақта жалбырлардан тұрады, олар бір-бірімен фосфоритті материал арқылы керіштелген, жатысы тесік, каверналы. Ш. ф. к-нің С2 категориясы бойынша қоры 268,2 млн. т. Дереккөздер
Шоқаш титан кен орны

Шоқаш титан кен орны – Ақтөбе қаласынан солтүстік-батысқа қарай 100 км, Мортық (Мартөк) темір жол стансасының оңтүстік-батысынан 40 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орнының кентасты алабы триас-палеоген кезеңінде жаралған моноклинальдық шұңқыр түзетін құрлықтық және теңіздік олигомиктік шөгінді тұнба тау жыныстарынан тұрады. Жатыс сипаты Өнімді қабаттар – орта және жоғарғы эоценде жаралған ұсақ түйіршікті жақсы шайылған құмдар. Олар ендік бағытта 40-45 км-ге созылып жатыр. Ені 15 км, қалыңдығы 15-22 м. Құмдар мөлшері 0,05-2 мм болатын кварцтан (90%) және 4-6% ТіО 2 , 0,7-1% цирконийден, 4-4,5% темірден, 1,0% марганецтен, 10-12% глиноземнен тұрады. Кен шоғырлары жер бетіне шығып жатады да, линза типтес кен денесінің орташа қалыңдығы 4,9 м, мұндағы цирконның мөлшері 14,7 кг/м 3 болады. Минералдары Басты минералдары: ильменит, рутил, циркон, апатит, мартит, гематит, пироксен, амфибол, цоизит, гранат, барит, пирит, арсенопирит, моназит, шпанель, т.б. Шашыранды кентастарындағы ильмениттің мөлшері 100 кг/м 3 . Шоқаш титан кен орны зерттелген қоры бойынша ірі кен орындарына жатады. Кенді игеру өте қолайлы. Дереккөздер
Шоқгүл

Шоқгүл – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Үлкен Борсық, Мойынқұм, Балқаш маңының оңт. мен Зайсан қазаншұңқырының құмды төбелерінде өсетін 1 түрі – Мейер шоқгүлі (S. meyerі) бар. Биікт. 1 м-дей. Кіндік тамыры топыраққа терең бойлайды, себебі, құмды жерде өсімдік ылғалды тереңнен сіңіреді. Сабағы жұмыр, тік өседі, ұшына жақындаған сайын тарамдалып кең жайылып бұтақталады. Сабағының түбіне айнала дегелектене өскен жапырақтары мен сабаққа бекіген жапырақтарының сағақтары біртіндеп, қандауыр тәрізді қынапқа айналған. Жапырақ тақтасы үшбұрышты, жиектері үш қайтара тілімденіп салаланған, ұз. 10 см, ені 3 мм. Гүлі қос гүлсерікті, тостағанша жапырақшасының саны 5, жиегі өткір тіс тәрізді иректелген. Күлтесі де бесеу, жасылдау түсті, сырты түкті, ұшы үшкір, ішке қарай сәл иілген, ұз. 2,5 мм-дей. Гүлдері шоғырланып шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Жемістері түксіз, көп қырлы, жиегі жұқа қанатшамен көмкерілген жаңғақша. Оның ұз. 16 мм, ені 8 мм-дей. Мейер Ш-ін жергілікті тұрғындар тамырын шикідей және қайнатып тамаққа пайдаланады. Таралу аймағы жылдан-жылға азайып бара жатқан өсімдік, сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5