Дәстүрлі (ауызекі) құқық

Дәстүрлі (ауызекі) құқық — бұл белгілі бір мәдениетте, дінде немесе қауымдастықта қолданылатын жүріс-тұрыс ережелерінің жинағы, онда адам мінез-құлқының нормалары ұрпақтан ұрпаққа ауызша түрде беріледі және тиімді түрде орындалады. Бұл ұғым бір ғана ауызша берілетін ережені де білдіруі мүмкін. Көптеген мәдениеттерде ауызша құқық жүйесі болған, ал қазіргі заманғы құқықтық жүйелердің көпшілігі ресми түрде жазбаша ұйымдастырылған. Ауызша дәстүр — ауызша құқық нормаларын жеткізудің негізгі құралы немесе, кеңірек мағынада, бұл — мәдениеттің өз болмысын ұрпақтан ұрпаққа ("әкеден балаға") жеткізетін күрделі тетігі. Мұндай жеткізу көбіне жазбаша құралдардың болмауынан (мысалы, сауатсыз немесе қылмыстық қоғамдарда), немесе дәл сол заңның өзі соны талап етуіне байланысты болуы мүмкін. Ауызша және жазбаша жеткізу арасындағы айырмашылық жөнінде пікірталас үздіксіз жүріп келеді; әсіресе жазбаша деректердің сенімділігі жоғары деп есептелетін академиялық ортада бұл жиі талқыланады. Алайда, ауызша және жазбаша дәстүрлер жөнінде "стандартты" теориялар ұсынылған. Құқықтануда Құқықтық көзқарас тұрғысынан ауызекі құқық келесі түрде болуы мүмкін: * әдет немесе құқықтық маңызы бар дәстүр, немесе ресми заң оған сілтеме жасағанда (бірақ бұл жағдайда ол тікелей емес, заңдық құқықтар мен міндеттемелердің қайнар көзі болып саналады); * ауызша бұйрық немесе өкім, ол заң ретінде орындалуға тиіс (көптеген қазіргі батыс құқықтық жүйелерінде кейбір шешімдер төтенше жағдайларда ауызша түрде берілуі мүмкін). Ауызекі құқық, ережелер жиынтығы ретінде, құқықтануда тек белгілі бір тиімділікке ие болған жағдайда ғана мойындалуы мүмкін. Сондықтан мынадай шарттар қажет: # Заң баршаға жария болуы тиіс; # Адам әрекеті төреші тарапынан бағалануы тиіс (әдетте заңның жалпы түсіндірмесіне сай үкім шығарылады); # Жаза орындалуы керек. Кейбір ауызекі құқық жүйелері бұл элементтердің барлығын қамтиды (мысалы, мафия сияқты қылмыстық қауымдастықтардағы кейбір мінез-құлық кодекстері белгілі заңдарға, соттарға және үкімдерге ие). Ал кейбір жүйелер бұл элементтердің кейбірінен айырылған болуы мүмкін. Албандық әдет-ғұрып құқығы Канун — албандардың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдар жиынтығы, ол албан тайпалық қоғамының барлық салаларын реттеген. Соңғы кемінде бес ғасыр бойы және қазіргі уақытқа дейін де, албан әдет-ғұрып заңдары тек ауызша түрде сақталып, тайпа ақсақалдары арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келген. Бұл заңдардың тек ауызша дәстүрмен сақталып келуі — олардың көне шығу тегінің айғағы ретінде қарастырылады. Канунда христианға дейінгі сенімдермен қатар христиандық дәуірдің белгілері де аралас көрінеді, бұл албан әдет құқығының әртүрлі тарихи кезеңдердегі қабаттасуын көрсетеді. Канун қасиетті сипаттағы, бірақ зайырлы заңдар жиынтығы ретінде көпғасырлық, өзгермеген және даусыз беделге ие болған. Ол діни айырмашылықтарға қарамастан барлық албан тайпалары үшін ортақ бұрынғы пұтқа табынушылық дәуір кодексіне негізделген деп есептеледі. Албандық солтүстік аймақтардың әдет-ғұрып құқығы — үндіеуропалық зерттеулер үшін маңызды албан әдеби ескерткіштерінің бірі. Зерттеушілердің пікірінше, қонақжайлылық ережелері, отбасы басшысының құқықтары, неке, қан кегі және өтеу төлемі сияқты мәселелерді реттейтін заңдар ведалық Үндістан, ежелгі Грекия және Рим дәуірінің құқықтық тәжірибелерімен айқын ұқсастықтарға ие. Уақыт өте келе, албан әдет-ғұрып заңдары тарихи даму жолынан өтті, олар өзгеріп, жаңа нормалармен толықтырылды, бұл әлеуметтік-экономикалық дамудың белгілі бір талаптарына сай жүргізілді. Кейбір тарихи деректерге сүйенсек, Рим және Византия империясының билігі жергілікті қауымдарға өзін-өзі басқару үшін дербес әдет-ғұрып заңдарын мойындауға мәжбүр болған. Осы тұрғыдан алғанда, әртүрлі тарихи кезеңдерде албан әдет-ғұрып заңдары Рим, Византия, шіркеулік, ал кейінірек шариғат және Осман заңдарымен қатар қолданылған. Бұл жағдай албан таулы тайпаларына өздерінің өмір салтын, ұлттық болмысын және сырттан енгізілген орталықтандырылған басқару жүйесіне бейтарап ұстанымын сақтап қалуға мүмкіндік берді. Иудаизмде Раввинистік иудаизм Танах кітаптары Құдайдың Мұсаға жеткізген жазбаша мәтінімен қатар, ауызша дәстүр арқылы берілген деп есептейді. Бұл дәстүр Мұсадан бастап әрбір ұрпақтағы дін ғұламалары мен рухани көшбасшыларына тапсырылып отырған. Осыған сәйкес, иудаизмде «Жазбаша нұсқау» (ивр. Тора ше-бихтав — תורה שבכתב) Тора мен Танахтың қалған бөлігін қамтиды; ал «Ауызша нұсқау» (ивр. Тора ше-беаль пе — תורה שבעל פה) кейіннен Талмудта («Үйрену») және Мидрашта («Түсіндірмелер») жазылып қалған. Ауызша Тораның түсіндірмесі — Жазбаша Тораның беделді, міндетті оқылымы болып есептеледі. Сонымен қатар, Галаха (ивр. «Жол», көбіне «Яһуди құқығы» деп аударылады) — жазбаша нұсқаумен қатар ауызша нұсқауға да негізделген. Сондықтан яһуди дәстүрі мен заңдары Танахты сөзбе-сөз оқуға емес, ауызша және жазбаша дәстүрдің біріктірілген тұғырнамасына сүйенеді. Дереккөздер