kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Роялти

Роялти ( — төлемақы) — лицензиялық келісім затын пайдалану құқығы үшін лицензиат (сатып алушы) сатушыға (лицензиарға) төлейтін тұрақты төлем (сыйақы). Атап айтқанда, пайдалы қазбаларды өндіру және техногенді түзілімдерді өңдеу барысында жер қойнауын пайдалану құқығы үшін; авторлық құқықтарды‚ патенттерді‚ бағдарламалық қамтамасыз ету‚ үлгілерді‚ тауар белгілерін‚ ноу-хауды‚ өнеркәсіптік сауда немесе ғылыми-техникалық жабдықты‚ кинофильмдерді‚ бейнефильмдерді‚ дыбыстық жазбаларды және қуатты пайдаланғаны немесе пайдалану құқығы үшін төленетін дүркіндік төлем. Оның мөлшері лицензиялық өнімнің пайдасынан, құнынан (бағасынан, өзіндік құнынан) алынған пайыз есебімен немесе оның бір өлшеміне шаққандағы есеппен айқындалады. “Роялти” термині табиғат ресурстарын қазып алу құқығы үшін, соның ішінде концессия шартына сәйкес қазып алу құқығы үшін пайдаланушы (концессионер) жерді немесе жер қойнауын меншіктенушіге аударатын төлемақы ретінде де қолданылады. Мұндай төлемақы шикізаттың құнына енгізіледі, оның мөлшері өндірілген немесе өткізілген пайдалы қазбалар құнының пайызы есебімен, кейде тіркелген сома түрінде есептеледі. Роялти кәсіпкерлік қызметтен алынған табыс болып табылады және резиденттер үшін 30%-дық мөлшерлеме бойынша, бейрезиденттер үшін 20%-дық мөлшерлеме бойынша салық салынады. Дереккөздер:
Сағындық Ордабеков

Сағындық Ордабеков(12.1.1950 жылы туған, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Үшбас ауылы) – жоғары санатты хирург және денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы, медицина ғылымдарының докторы (1997), профессор (2001), Нью-Йорк Ғылым академиясының (1996) және Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Басқа дерек бойынша Ысты руынан шыққан. Оқу жолы Алматы мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін (қазіргі Санжар Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық медицина университеті) 1975 жылы тәмамдаған. Жұмыс жолы Жамбыл облысы ауруханасында дәрігер-хирург (1975–1987), Жамбыл қалалық медицина жедел-жәрдем ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары (1987–1988) болды. 1989 жылдан 20 жылға жуық Жамбыл облысы Денсаулық сақтау департаментінің бас хирургі қызметін атқарды. 2009 жылдан бастап Жамбыл облыстық ауруханасының бас дәрігерінің орынбасары қызметін атқаруда. 1988 жылы Тараз қаласында эхинококкоз ауруын зерттейтін республикалық ғылыми орталық ашты. 1998 жылдан бастап Тараз мемлекеттік М.Х.Дулати атындағы университетінің биология кафедрасының және 2007 жылдан бастап Қазақ Ұлттық С.Асфендияров атындағы медициналық университеттің интернатура кафедрасының профессоры қызметін негізгі жұмысымен қатар алып жүр. Ғылыми еңбектер * Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – іш қуысы органдарында болатын экинококкоз ауруын хирургиялық емдеу мәселелері және өт жолдары мен бауыр хирургиясы. * 300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның, 8 оқулықтың, 4 патенттің және 12 өнертабыстық ұсыныстың авторы. Қазақстан Журалистер одағының мүшесі С.Ордабековтің проблемалық мақалалары, суреттемелері мен эсселары облыстық, республикалық газет-журналдарда мезгіл-мезгіл жарияланып тұрады. Ол бірнеше әдеби кітаптардың авторы ("Көкіректегі күмбірлер", 2005; "Іште қалған сөз де жетім", 2007; "Беймаза дүние", 2009; "Әріптестер әлемі", 2010; " "Мың құбылған тіршілік", 2011). Ол "Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау ісінің үздігі", "Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін" төсбелгілермен, бірнеше мемлекеттік медалдармен және Құрмет грамоталарымен марапатталған. Оған "Сарысу ауданының Құрметті азаматы" атағы берілген. Дереккөздер 1.Тараз. Жамбыл облысы (энциклопедия), 2003; 2. "Денсаулық" - республикалық журнал, 2010. №1;. 3. "Медицина" - республиканский журнал. 2009. №12.
Әуезов ескерткіші

ӘУЕЗОВ ЕСКЕРТКІШІ — ұлы жазушы М. Әуезовке қойылған ескерткіштердің ортақ атауы. Алғашқы ескерткіш 1967 жылы Алматы қаласындағы Қазақ академиялық опера және балет театры жанындағы алаңға қойылды (мүсінші Т. Досмағамбетов, археолог М. Меңдіқұлов). Шойыннан құйылған ескерткіш-мүсіннің тұғыры баспалдақ түрінде жасалған. Биіктігі 6 м. Екінші ескерткіш 1980 жылы Алматы қаласындағы Қазақ академиялық драма театры алдына орнатылды (мүсінші Е. Сіргебаев, арх. О. Баймырзаев, М. Жақсылықов және А. Қайнарбаев). Оған 1982 жылы Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының берілді. Ескерткіш қоладан құйылып, тұғыры қара сұр граниттен қаланған. Биіктігі 6,8 м. Жазушы терең ой құшағында бейнеленген, оң қолында кітабы, желбегей жамылған шапаны бар. Ескерткіш театр ғимаратымен әсем үйлесім тапқан. 1987 жылы ұлы Жазушының туғанына 90 жыл толар қарсаңда Семей қаласында Ертіс өзенінің бойына тағы бір ескерткіш тұрғызылды. Қоладан жасалған мүсін ескерткіштің биіктігі 5 м (мүсінші Т. Досмағамбетов, арх. А. Қайнарбаев). Дереккөздер
Құрылым түргештер

Құрылым түргештер, полимерлік құрылым түзгіштер — полимерлердің молекулаүстілік құрылымының өзгерісін бағытты реттеу үшін қолданылатын жоғары дисперсті заттар (мысалы, металдардың оксидтері, карбидтері, нитридтері, карбон қышқылдарының кейбір тұздары, БАЗ). Олар кристалданатын полимерлерде механикалық қасиеті жақсарған және термототығуға төзімді біртекті ұсақ кристалды құрылымның түзілуіне мүмкіндік туғызады. Дереккөздер
Григорий Федорович Бебих

Григорий Федорович Бебих (14.10.1924 жылы туған, Қостанай облысы Фёдоров ауданы Пешковка ауылы) – химия ғылымдарының докторы. Мәскеу мемлекеттік университетінің химия факультетін (1955) және аспирантурасын (1962) бітірген. Осы университеттің профессор, Ресей ғылым академиясының корреспондент мүшесі. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. 1955–1958 ж. Харьков Әскери академиясының химия және физика факультетінде оқытушы, 1962 ж. химия технологиясының кафедра меңгерушісі болды. 160-тан астам ғыл. еңбектің авторы. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған. Сілтеме * [http://viperson.ru/wind.php?ID=569176 Бебих Григорий Федорович] Дереккөздер
Айқан Ақанұлы Ақанов

Айқан Ақанұлы Ақанов (28 мамыр, 1951, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауданы, Үлгілі Малшы ауылы - 30 мамыр, 2016, Алматы) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994), ҚР Валеология академиясының академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медицина универститеті) бітірген. * Алматы шет тілдері институтын (1984, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) бітірген. * Алматы облысы Текелі қаласында, Кеген ауданында дәрігер (1972–78) * Кардиология ғылыми-зерттеу инститында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім жетекшісі (1978–94) * Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ғылымы орталығының директорының орынбасары (1994–95), басқарма бастығы (1995–96), бөлім меңгерушісінің орынбасары (1996–97) * ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің вице-министрі (1997, 2004 жылдан) * 2008 жылдан өмірінің соңына дейін - Қазақ ұлттық медицина университетінің ректоры қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері «Эпидемиология, профилактика основных хронических инфекционных заболеваний среди сельских жителей Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *250-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://kaznmu.kz/%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0-%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D0%B8-%D1%8D%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/ Айқан АҚАНОВ: Медицинаға кәсіби этика, ар-ұят, ізгілік түсініктерін қайтару керек Бөлісу…] *[http://www.wok.kz/ru/education_and_medicine/faces/765 Аканов Айкан Аканович] *[http://www.dialog.kz/?lanru&id93&pub=1502 Айкан АКАНОВ: «В ЗДРАВООХРАНЕНИИ НЕТ СОЛИДАРНОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ»] *[http://www.zonakz.net/articles/23910 Айкан Аканов: “В мире три модели медицины: бюджетная, страховая и частная. Основной вопрос – это выбор модели”] *[http://articles.gazeta.kz/art.asp?aid=139840 Айкан Аканов: "Нам, к сожалению, далеко до правильного, здорового образа жизни"] *[http://www.kazpravda.kz/c/1259794377 Айкан АКАНОВ: Медицинское образование в стране должно быть на международном уровне]
Батыр

Батыр (парсы тілінде njBӨM бәһадур — ержүрек, батыл, батыр) — әскери өнерді жақсы меңгерген, жау түсірер ерлігімен аты шыққан, қаһарман адамға берілетін құрметті атақ. Батыр атағы мирасқорлық жолымен берілмейді, оған әрбір адам жеке басының ерлігімен ие болады. Батырларды қазақ халқы ежелден құрмет тұтқан. Көшпелі халықтарда бүкіл өмірі соғыста өтетін, соғыс ісі атадан балаға жалғасқан негізгі кәсібі болған, мемлекет билікті қолына ұстаған қоғамдық топ — әскери ақсүйектер болды. Осы топта соғыс ісінің тәжірибесі жинақталып, әскери өнер дамып, қару-жарақ жасаудың, оны қолданудың биік деңгейі қалыптасты. Батырлар көбіне осы әлеуметтік жіктің өкілдері арасынан шықты. Олардың бар өмірі елдің қонысын кеңейту, халықты жаудан қорғау жолындағы жорықтарда өткен. Ел үшін жанын қиған Батырлардың есімі ел ұранына айналып, халық олардың аруақтарына табынған. Ата-бабаларынан бері қарай Батыр атанып келе жатқан, ауыр жараланса да ұрыс даласын тастамағандар қара Батыр не қара берен Батыр, қауіп-қатерді елемей, ұрысқа жалғыз кіріп ерлік көрсеткен адам жеке Батыр атанған. ]] Қазақтың қаһармандық эпостарындағы Алпамыс, Ер Тарғын, Қобыланды, Қамбар, т.б. — жауына жалғыз аттанған осындай Батырлар. Талай рет қақпа бұзып, жау қамалына ойран салған ерлерін қазақ “қамал бұзған қас батыр” деп мақтан еткен. Бағзы заманнан қазақтың көптеген Батырлары жеке басының ерлігімен қатар жыраулық қасиетімен де дараланған. Қазтуған, Марғасқа, Жиембет, Шалкиіз секілді от ауызды, орақ тілді ақындар — осындай Батырлар. Қазтуған өзі туралы: “Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт, Кіндігімді кескен жұрт, Кір-қоңымды жуған жұрт, Қарағайдан садақ будырып, Қылшанымды сары жүн оққа толтырып, жанға сақтау болған жұрт” десе, Шалкиіз: “Күлікке тастай болып тимесе, Үстіме көбе сайлап кимен-ді, Дулығамның төбесі, Туған айдай болмаса, Батыршылық сүрменді” дейді. Марғасқа жырау — еңсегей бойлы ер Есімнің батырларының бірі болған; қосымша Батырлық. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://mukhanov.ucoz.kz/publ/9-1-0-36 Исатай мен Махамбет жайлы] *[http://sachok.kz/referat/show/962 Қабанбай батыр туралы]
Рояль

Рояль ( — корольдық) — ішекті соқпалы-пернелі музыкалық аспап, фортепианоның бір түрі. Рояль алғашқы нұсқасы пианофортені (фортепиано) италиялық Б.Кристофори жасаған (1709-11). Ресейде ол рояль деп аталған. Рояль үшбұрышты, көлемі ұзынша, ені жалпақ, үш аяқты болып келеді. Тұрқының ішінде резонанс беретін декасы және керілген жуанды-жіңішкелі сым ішектері болады. Дыбыс диапазоны 7 не 7 1/4 октава. Рояль концерттерде көп қолданылады. Дыбысы қатты және анық естілу үшін рояльдің үстіндегі қақпағы ашық қойылады. Рояльдің ұзындығы әртүрлі (мысалы, миньон 1,1-1,5 м; бөлмелік 1,6-1,8 м; концерттік 3 м.). Қазақ даласына ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бастап тарады. Дереккөздер en:Piano#Grand es:Piano#Piano de cola
Көгіс-Тегіс дастаны

“Көгіс - Тегіс” – батырлық дастан. Белгілі жырау Мұрын Сеңгірбайұлынан жазылып алынған “Қырымның қырық батыры” деп аталатын жырлардың бір тобына “Қарадөң батыр және оның ұрпақтары” жатады. Бұл жыр топтамасында Қарадөңнен бастап, оның үрім-бұтақтары саналатын батырлар жайында сөз болады. “Көгіс - тегіс” осы шоғырға жатады. Көгіс – Бегістің, Тегіс – оның досының ұлы. Әкелерінен келе жатқан салтты сақтап, бұл екеуі де дос болады. Бір күні Тегіс әкесінің жоқтығына мұңданып, себебін анасынан сұрайды. Әкесінің батыр болғанын, бірақ қалмақпен бір соғыста қаза болғанын біледі. Тегістің бұл жайын Көгіс әкесінен естиді. Он бір жасқа келген екі дос өздеріне лайық ат таңдап мініп, ноғайлы еліне тізесі көп батқан Андыз хан бастаған қалмаққа аттанады. Жекпе-жек шайқаста қалмақ ханы өліп, әскерлері жеңіліс табады. Екі батыр соғыста үлкен ерлік көрсетеді. Жауларын жеңіп, елге оралады. “Көгіс - Тегіс” елдің еркіндігі жолындағы күресті жырлаған, жас ұрпақты отаншылдыққа баулитын мәні зор жырлардың бірі. Дереккөздер
Анатолий Федорович Ковшарь

Анатолий Федорович Ковшарь (17.3.1937 жылы туған, Украина, Полтава қаласы) — биология ғылымының докторы (1980), профессор (1993). Харьков ун-тін бітірген (1959). *1959-1967 жж. - Ақсу-Жабағылы қорығында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары болды. *1967 жылдан Қазақстан ҒА-ның Зоология институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. Негізгі ғылыми еңбектері Тянь-Шань құстарының экологиясына, қорық ісіне, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мәселелеріне арналған. 5 томдық Қазақстан құстары жинағы (орыс тілінде) (1960–74) авторларының бірі. Осы еңбек үшін ол басқа авторлармен бірге Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1978) атанды. Ковшарь Қазақстанның Қызыл кітабын құрастырушылардың бірі және бас редакторы (1996), зоология мәселелеріне арналған «Селевиния» журналының бас редакторы (1995). Дереккөздер
Лонжерон

Лонжерон Лонжерон (французша longeron, longer — бойымен жүру деген мағынаны білдіреді). Лонжеронның 2 түрі бар: *Ұшу аппараттарындағы Лонжерон — ұшақ корпусына (фюзеляжіне), қанатына, т.б. бөліктеріне әсер ететін күштерді қабылдауға арналған бойлық элемент (негізгі арқалық). Ол әр бөліктің ұзына бойына орналастырылады. Лонжерон қаңқасы әр түрлі белдеулермен күшейтіледі. Өшақтың қанаты 1 не 2 Лонжеронды, кейде көп Лонжеронды (жалпақ қанаттарда) болып жасалады. *Автомобиль Лонжероны — қорап (кузов), рессор, т.б. бөлшектер бекітілетін автомобиль рамасының өн бойына созылған көтергіш арқалық. Лонжерондар арқалықты, фермалы және бұлар аралас пайдаланылатын Лонжерондарға бөлінеді.
Орта Ақтөбе

Орта Ақтөбе – орта ғасырлардағы бекіністі қала орны. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Жамбыл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 6,5 км жерде, Шу өзенінің құрғап қалған ескі арнасының оң жағалауында орналасқан. Зерттелуі, сипаты 1948 жылы Қазақстан ҒА-ның Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) ашқан, 1986 жылы қазіргі Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясының отряды (жетекшісі М. Елеуов), 2000 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Археология институты экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеген. Сипаты Қалашық бұрыштары сүйір, түзу қабырғалы төбе. Қабырғалары дүниенің төрт нүктесімен бағыттас орналасқан және бес мұнарасы бар. Аумағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 75 м, батыстан шығысқа қарай 60 м, биіктігі 5 м. Қақпасы шығыс қабырғасының бойында, оңтүстік-шығыс бұрышына жақын жерде. Археологиялық зерттеу нәтижесінде табылған заттар (негізінен, қыштан жасалған ыдыстар), қаланың б.з. 8 – 12 ғасырларына жататындығын көрсетеді. Дереккөздер
Наурызбай Кішібайұлы Мұқитанов

Наурызбай Кішібайұлы Мұқитанов (1942 жылы 7 ақпан, Көкшетау қаласында дүниеге келген – 1999 жылы 5 мамыр, Алматы қаласында қайтыс болды) – философия ғылымдарының докторы (1982), профессор(1984). Мәскеу мемлекеттік университетін (1967) бітірген. «Казгипроводхоз» институтында инженер (1967–68), Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының философия және құқық институтында аспирант, кіші- аға, ғылыми қызметкер (1968–78 Қазақстан Ғылым Академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімшесінде ғалым-хатшы (1978–82), Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1982–84 ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, декан (1984–85, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), Қазақстан Ғылым Академиясының география институтының директоры (1986–87 және 1989–94), Қазақстан КП ОК Ғылым және оқу орындары бөлімінің меңгерушісі (1987–88 қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері философия мәселелері және географияның тарихы мен теориясына арналған. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1095172807 ЦентрАзия]
Кішіпейілдік

Кішіпейілдік – ізеттілік пен әдептіліктің, құрмет пен сыйластықтың белгісі, пейіл мен ниеттің бір түрі. Ниеті бұзық, пейілі жат, тәкаппар, өзімшіл адамда шынайы Кішіпейілдік болмайды, көлгірлік, есепті жағымпаздық болады. Кішіпейілдік жасынан тәрбие көріп, өнегелі отбасында өскен жасқа да, өзінен кішіні “ақылы асса аға қоятын”, “алды кең, арты кеніш” ұлағатты қарияға да тән. Үлкен мен кішінің достығы мен сыйластығының тіні – кішілік пен кісілік, арқауы – құрмет пен ізет. Қонақтың қолына су құю – Кішіпейілдік, сырлы сұхбатта сөзді бөлмеу – көргенділік. “Жақыныңды жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін” дейтін халық мақалы әуелі өзіңді сыйлауды, ағайын-туыстың арасындағы сыйластықтың негізі – әдептілік пен Кішіпейілдік ті жоймауды, досқа күлкі, дұшпанға таба болмауды көздейді. Жақсы қасиетті қадірлеп қастерлей білетін қазақ халқы “Еңкейгенге – еңкей, ол атаңның құлы емес, шалқайғанға – шалқай, ол құдайдың ұлы емес”, – деп Кішіпейілдік тің үлгісі мен орнын да көрсеткен, “Ұлық болсаң – кішік бол” деп, ел билеген әкімнен халық алдында кішіреюді талап еткен, жөн білмейтін жосықсызға: “Атаңа не істесең алдыңа сол келер”, – деп ескерту жасаған.. Дереккөздер
Әуейілік

ӘУЕЙІЛІК, психологияда — адам мінезіндегі желікпелікке, мақсатсыз іс-әрекеттерге, елтең-селтең жүріске салыну арқылы көрініс беретін сипат. Әуейіліктен жирендіру — Қазақ халқының дәстүрлі тәлім-тәрбиесіндегі басты бағыттардың бірі. Баланы бүлдіршін кезінен бастап еңбекке баулу, қызықтыру арқылы пайдалы іспен шұғылдандыру, іш пыстырарлық бос уақыт қалдырмау ата-ананың негізгі мақсаты саналған. Әуейілік бойын билеген адам өз басына иелік ете алмайды, істеген ісі мен мінез-құлқындағы оғаш қылықтарын, жағымсыз іс-әрекеттерін сын көзімен саралауға дәрмені жетпейді. Әуейілікті оқу мен тәлім-тәрбие істерінің ықпалымен түзетуге болады. Дереккөздер
Рөл

Рөл, роль ( — түйіншек, бума, тізім) — 1) драматургтың немесе сценарийшінің пьесада (киносценарийде) бейнелеген әдеби образы; осының негізінде актердің спектакльде (фильмде) жасаған образы. Рөл комедиялық, трагедиялық, драмалық, трагикомикалық, т.б. бөлінеді. Бірінші (басты, негізгі, орталық) және екінші (қосалқы), сондай-ақ эпизодтық (спектакльдің жеке көріністеріне қатысатын) рөлдер де болады. Музыкалық театрда рөлді партия деп те атайды. 2) Пьесадағы әрбір кейіпкер сөзінің жиынтығы. Дереккөздер
Роза Хасанқызы Бегайдарова

Роза Хасанқызы Бегайдарова (1946 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Жедел жәрдемде балалар дәрігері (1973–1975). Дәрігер-ординатор, лаборант-дәрігер, ассистент, доцент, профессор (1975–1998) қызметтерін атқарған. 1999 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі. 500 ғыл. еңбектің, 10 монографияның авторы. Дереккөздер
Құрылыс акустикасы

Құрылыс акустикасы — жалпы акустика ілімінің ғимараттар мен ғимараттардың қоршау құралымдарын сыртқы, әрі ішкі орталардың шуынан оқшаулау және оны барынша азайту мәселелерімен айналысатын саласы. ғимарат ішіндегі шуды бәсеңдету үшін оны дыбыс жұтқыш материалдармен қаптайды. Ірі қоғамдық орындар мен тұрғын үйлер және елді мекендердегі құрылыстарды жобалағанда барынша шуды азайту шаралары ескеріледі. Кәсіпорындардағы өндірістік шу мен ғимараттардың инжинерлік құрал-жабдықтарының шуымен күресуде шу көздерін оқшаулау, шу өткізбейтін бөлмелер жасау, т.б. шаралар қарастырылады. Дереккөздер
Әуе кемесін айдап кету

Әуе кемесін айдап кету — әуе көлігінің қалыпты жұмыс істеуіне кесел келтіріп, жолаушылар мен ұшқыштар өміріне қатер төндіретін қылмыс. Әуе кемесін айдап кету арқылы қылмыскерлер, көбінесе, үшінші бір мемлекеттің аумағына өтіп кетеді, соның салдарынан, оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту және жазалау ісі қиындай түседі. Әуе кемесін айдап кетуге қарсы халықараралық - құқықтық күрес шараларын күшейту мақсатында азаматтық авиацияның халықаралық ұйымы (ҚСАО) бастамасымен, 1970 жылы 16 желтоқсандағы Гаага конференциясында “Әуе кемелерін заңсыз қолға түсірумен күресу туралы” конвенция қабылданды. 1973 жылы 26 қаңтарда Монреаль қаласында өткен әуе құқығы жөніндегі халықар. конференцияда “Азаматтық авиация қауіпсіздігіне қарсы бағытталған заңсыз актілермен күресу туралы” конвенция қабылданып, ол осы жылы 23 қыркүйекте күшіне енді. Осы құжаттардың ережелеріне сәйкес, кез келген мемлекет өз аумағында бой тасалап жүрген қылмыскерді (егер өзге мемлекеттің талап етуімен ұстап бермесе) қылмыстық жауапкершілікке тарту үшін құзыретті органдарға тапсыруға міндетті. Гаага және Монреаль конвенцияларының мәні — азаматтық авиацияға қатысты қылмыс істеген адамдар қай жерде бойтасалап жүрсе де, оларды жазалау үшін халықаралық құқықтық негіз қалау. Бұл конвенцияларда қылмыс жасауға итермелеген себептер мән-жайын қаперге алмастан, яғни ешқандай жеңілдік берместен жаза тағайындаудың көзделуі де аса маңызды жәйт. БҰҰ мен ҚСАО шешімдерінде Әуе кемесін айдап кетуге қарсы күрес жөнінде басқа да шаралар белгіленген. ҚР-ның қылмыстық кодексінде де Әуе кемесін айдап кету әрекетіне байланысты жазалау шаралары көзделген (239-бап). Дереккөздер
Леонид Иванович Когай

Леонид Иванович Когай (1939 жылы туған, Қарағанды қаласы) – техника ғылымының докторы (1969), профессор (1970). Новосибирск электртехникалық байланыс институтын (1961) бітірген. *1961-1964 - Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, *1970 - Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) доцент, профессор қызметтерін атқарады. Когай 130 ғылыми мақаланың және 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Әуе көлігі

Әуе көлігі — әуемен жолаушылар, пошта және жүк таситын көлік түрі. Басқа көлік түрлерінен артықшылығы — жылдамдығында. Әуекөлігі Америка мен Еуропаның бірқатар елдерінде 1-дүниежүз. соғыс тан кейін пайда болды. Франция мен Германияда көліктің бір түрі ретінде 1920 жылдан кейін дами бастады. Ресейде алғашқы әуежолы (Мәскеу—Төм. Новгород) 1923 жылы ашылды. Қазақстандағы әуе көлігі Қазақстанға тұңғыш ұшақ 1918 жылы 9 қаңтарда ұшып келді. Ұшқыштар — Н. С. Горбунов пен В. Р. Браунц басқарған “Фарман-30” ұшағы Мартөк (Ақтөбе қаласыныңмаңында) — Новосергеевка бағытымен 1 сағ. 20 минутта 350 км қашықтықты ұшып өтті. Қазақстанда 1923 жылы “Добролет” қоғамы құрылып, ол әуепошта мен жолаушылар тасымалдау ісін ұйымдастыруды қолға алды. 1924 жылы “Ю-13” ұшағымен Ташкент — Алматы, Алматы — Ташкент бағытында бірінші рет ұшу сынағы өткізілді. 1925 жылы Бішкек — Алматы әуе жолымен алғашқы пошта тасымалы жасалды. 1929 жылы Қызылорда — Мәскеу әуежолы ашылды. 1930 жылы Әуекөлігін пайдалану мен дамытуға жағдай жасау мақсатында Қазақ азаматтық авиация басқармасы (ҚААБ) ұйымдастырылды. Сол жылы ҚААБ-тан 27 жігіт Мәскеу ұшқыштар мектебіне оқуға жіберілді. Бұлардың арасында алғашқы Қазақ ұшқыштарының бірі — салық Ахметов те болған. Қазақстан КСРО құрамында болған жылдары еліміздің әуежолдарында Ил-12, Ил-14, Ил-18, Ил-62, Ил-86, Ан-2, Ан-24, Як-40, Як—42, Ту-134, Ту-154 және Ил-76, Ту-144 ұшақтары пайдаланылды. Алматыдан Қазақстанның барлық облыс орталықтарына, басқа да қалаларға тұрақты әуежолы қатынасы орнатылды. Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланып, нарықтық экономикаға көшуіне байланысты Ә. к. саласында да түбірлі өзгерістер орын алып, бірнеше әуекомпаниялары құрылды. 1998 жылы қаңтарда 51 әуекомпаниясы тіркеліп, олардың ішінде “Эйр Қазақстан” және 12 аймақтық әуекомпаниясы мемлекеттік меншік нысанын сақтады. Қазақстан әуекомпаниялары ішкі және халықар. жолаушылар, пошта, жүк тасымалдауды, сондай-ақ ауыл шаруашылығы, орман ш., энергетика, газ және мұнай өнеркәсібі салаларының тапсырмаларын орындайды. Әуетасымал әсіресе, Ресей, Біріккен Араб Әмірліктері, Түркия және Германия елдерімен арада жақсы жолға қойылған. “Эйр Қазақстан” әуекомпаниясының ұшақтары 37 әуежолы бағыттарында ұшады. Қазақстандағы ішкі және халықар. әуежолдарының жалпы ұзындығы 76320 км шамасында (1999). Қазіргі кезде 21 Республикасы әуежай, 10 облысы және облыс ішіндегі әуежайлар жұмыс істейді (1998). Астана, Алматы, Ақтау, Ақтөбе, Атырау, Қарағанды, Қостанай, Орал және Шымкент әуежайлары еліміздегі ең үлкен әуеайлақтары болып саналады. Қазақстан әуежолдарында Ту-134, Ту-154, Як-40, Ил-86, Боинг-737, Аэробус — А-310 шапшаң ұшақтары пайдаланылады. 1996 жылы әуежолы басқармасы автоматтандырылған жүйесінің Алматы орт., ал 1998 жылы Ақтөбе орталық іске қосылды. Әуежолы басқармасы ғылыми-техникалық даму бағытының бір саласы ретінде әуе кеңістігінің өткізу мүмкіндігін арттыруды, диспетчерлік қызметтің өндірістік процесін автоматтандыруды қолға алған. Дереккөздер
Құрылыс алаңы

Құрылыс алаңы — құрылыс жүріп жатқан белгілі бір аумақ. Құрылыс алаңына салынуға тиіс үйлер мен ғимараттар, сондай-ақ, құрылыс жұмыстарын жүргізуге қажетті уақытша салынған әкімшілік-шаруашылық және мәдени-тұрмыстық үйлер, өндірістік қосалқы мекемелер, көмекші өндіріс орындары мен шаруашылықтар (жөндеу-механикалық шеберханалар, материалдар мен бұйымдар сақталатын әр түрлі қоймалар, электр, телефон желілері, су мен газ құбырлары, т.б.) орналасады. Қазіргі индустриялық құрылыстарда Құрылыс алаңы, көбіне заттарда дайындап әкелінген материалдарды және индустриялық элементтер мен бөлшектерді құрастыратын құрастыру (монтаждау) алаңына айналады. Дереккөздер
Әуелбек

Әуелбек — Павлодар облысы Ақтоғай ауданы, Қараоба ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылға дейін таратылған "Әуелбек ауылдық округі" орталығы болған. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км-дей жерде, селеу шөп өскен сортаң қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Ең жақын темір жол бекеті – Қалқаман (60 км). Халқы Әуелбекте бұрынғы кеңшар негізінде ұйымдастырылған Б. Рамазанов атындағы тәжірибе шаруашылығы жұмыс істейді. Ауылда мектеп, емхана, клуб, сауда орны бар. Тұрғындары облыс орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Секанс

Секанс [латынша secans, мұнда — қиюшы (түзу)] — 1) тригонометриялық функциялардың бірі; белгіленуі: sec. 2) Тік бұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының секансы деп гипотенузаның осы бұрышқа іргелес жатқан катетке қатынасын айтады.
Әуелқан Қалиұлы

ӘУЕЛҚАН Қалиұлы (15.10. 1939 жылы туған, ҚХР, Шыңжаң-Алтай аймағы, Бурылшын ауданы Жетіарал ауылы) — әдебиет зерттеушісі, профессор (1992), Жазушы. Шыңжаң педагогикалық институтынын бітірген (1959). Сол ин-тта (1959 — 78), Шыңжаң университетінде (1978 — 95) сабақ берді. 1995 жылдан Шыңжаң оқу-ағарту институтынының ректоры. Оның Қазақ тілі мен әдебиеті мәселелерін зерттеуге арналған “Жазушылықтың негіздері” (1981, Үрімжі), “Қазіргі Қазақ тілінің стилистикасы” (1991,“Қазақ ауыз әдебиет іне шолу” (1985, Үрімжі; Үздік еңбек сыйлығының, 1995) атты монографиялары және “әдебиетіміз туралы кейбір ойлар” (1995, Үрімжі) ғылым мақалалар жинағы, “Биіктеген там” әңгімелер мен эсселер жинағы, “Ауырлықты Жер көтереді” пьесалар жинағы жарық көрді. “Қазақтың байырғы тұрмыс-салт жырлары” деген кітабы ағылшын тілінде жарияланды (1997). Дереккөздер
Лопарит

Лопарит — күрделі оксидтер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: (Na, Се, Ca)2 (Tі, Nb)2О6. TR2О3 32 — 34%, TіО2 30,2 — 44%, (Nb, Ta)2O5 8 — 10%. Моноклинді сингонияда кристалданады. Лопариттің түсі қара, қоңыр; жымдастығы байқалмайды, шыны сияқты жылтырайды. Қаттылық Моос шкаласы бойынша 5,5 — 6,5; тығыздығы 4600 — 4900 кг/м3. Нефелин сиениттері мен оның пегматиттерінде микроклин, альбит, нефелин, эгиринмен бірге тау жыныстарын құраушы минералдар ретінде кездеседі. Лопарит Қазақстанның кейбір сілтілі магмалық тау жыныстарында болады. Лопариттен ниобий, титан, сирек кездесетін жер элементтері, т.б. алынады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Секвестр

Секвестр ( — тыс қоямын, бөлектеймін) — # екі тарап та дәмеленіп отырған даулы мүлікті оның кімге тиесілі екені туралы дау шешілгенше үшінші тарапқа уақытша табыстау; # өкіметтің қайсы бір мүлікті (құрал-жабдықты) пайдалануға салған тыйымы немесе шектеуі; # бюджеттік құқықта бюджеттің атқарылуы кезінде тапшылықтың белгіленген деңгейден асып түскен не кіріс көздерінен түсетін түсім қысқарған және көзделген шараларды ағымдағы қаржыландыру мүмкін болмаған‚ яғни бюджеттің орындалуы мүмкін болмаған жағдайларда қолданылатын арнаулы шаралар. Секвестр тетігі бюджеттің атқарылуы барысында оның тапшылығы шекті деңгейден асқан жағдайда енгізіледі, мұның мәнісі қаржы жылының қалған кезеңінде бюджеттің барлық баптары бойынша ай сайынғы шығынды тиісінше азайту қажеттігін білдіреді. Құрамын респ. бюджетте заң шығарушы органдар, жергілікті бюджетте мәслихаттар айқындайтын шығын баптары Секвестрге жатпайды. Дереккөздер
Шалғышы

Шалғышы — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Шалғышы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарасу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 58 км-дей жерде, Торғай үстіртінің қиыр солтүстік-шығыс шетінде, Тімтуір өзенінің сол жағалауындағы дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1873 адам (886 ер адам және 987 әйел адам) болса, 2009 жылы 1805 адамды (884 ер адам және 921 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1940 жылы Ақмола (Астана) — Қарталы (Ресей) темір жолын салуға байланысты темір жол станциясысы есебінде қаланған. Шалғышыдан оңтүстікке қарай 2 км жерден республикалық маңызы бар Астана — Қостанай автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Таңатқан Барақұлы Рсаев

Таңатқан Барақұлы Рсаев (29.12.1936 ж. туған, Қостанай облысының Амангелді ауданының Ағаштыкөл ауылы) — журналист-жазушы, аудармашы, энциклопедияшы-ғалым, КСРО Баспасөзінің үздігі (1989), ҚР Баспасөз және полиграфия ісінің еңбек сіңірген қайраткері (2004). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1959). Еңбек жолын 1959 ж. республикалық “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінде бастаған. 1967 — 70 ж. Қазақ радиосында қазақ тіліндегі бағдарламалардың бас редакторы болды. Бұдан кейінгі жылдары бірқатар Республикалық баспасөз орындарында жауапты қызметтер атқарды. 1972 ж. Торғай облысының А.Иманов пен Ә.Жангелдин музейінің алғашқы ұйымдастырушы-директоры болып, іргесін қалады. 1973 жылдан “Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясында оның негізін қалаушылардың бірі ретінде ғылыми жағынан қалыптасуына көп еңбек сіңірді, аға ғылыми редактор, редакция меңгерушісі, орталық бастығы, 1-вице-президент қызметтерін атқарды. Рсаев “Қазақ энциклопедиясынан” жарық көрген барлық басылымдарға қатысып, автор болды. Рсаевтың тікелей басшылығымен әзірленіп, баспадан шыққан “Абай энциклопедиясы" 1996 ж. Қазақстан мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Бұл басылымға Рсаев 300-ден астам ғылыми мақала жазды. Көп томдық “Қазақстан” ұлттық энциклопедиясының тұжырымдамасы мен сөзтізбесін әзірлеуге және баспадан шығаруға белсене араласты. Тұңғыш “Қазақстан” энциклопедиясының сөздігін әзірлеуге тікелей жетекшілік етті. Журналист Рсаевтың көркем очерктері мен тарихи-әдеби зерттеулері “Самал” (1977), “Дала дауылпаздары” (2004) жинақтарына топтастырылған, “Жұлдызды жол” (1983), “Үндескен өмір” (1986) деректі повестері жарық көрген. Ол, әсіресе Иман батыр, А.Иманов, Ә.Жангелдин, К.Көкембаев өмірлеріне және 1916 жылғы Торғай көтерілісіне байланысты деректерді анықтауға көп еңбек сіңірді. Рсаев аударма ісіне де белсене араласып, Н.А. Кунның “Ежелгі грек аңыздары мен мифтерін”, С.А. Алексеевтің “Отанымыздың тарихы туралы әңгімелерін”, П.Вежиновтың “Тосқауыл” повесін, “Поляк новеллаларын”, “Өнердің ықшам тарихының” 3-томын, Н.Горбачевтің “Ақсу” романының 3-кітабын, т.б. шетел жазушыларының шығармаларын, 4-томдық “Көркемсуретті Қазақстан тарихын” аударды. Дереккөздер:
Әуен

Әуен, мелодия (грек. melodіa — саз, әуез) — ырғақ пен әуез арқылы белгілі бір жүйеге түсіп, үйлесім құраған әр түрлі биіктіктегі дауыс қатары, яғни, ән немесе күй сазы. Бір дауыстық Әуен музыкалық шығарманың көркемдік өзегін құрайды. Дереккөздер
Парацератерий

Парацератерий (Paraceratherіum) – [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/3847/%D0%9E%D0%9B%D0%98%D0%93%D0%9E%D0%A6%D0%95%D0%9D олигоцен] дәуірінде тіршілік еткен алып мүйізтұмсықтардың бірі. Парацератерийлер Орталық Азияда шамамен 23 – 25 миллион жылдар аралығында тіршілік еткен сүтқоректілердің ішіндегі ең ірісі. Оның дене тұрқы 7 – 8 м, биікт. 4 – 5 м. Басқа мүйізтұмсықтылардан айырмашылығы оларда мүйіз болмаған. Мойыны ұзын, жоғары екі күрек тістері ұзарып, қылыш тәрізді төмен қарай шығып тұрған. Кеудесі қысқа, үш саусақты аяқтары ұзын болған. Ағаш, бұта жапырағымен, жас бұтақтармен қоректенген. Қазақстанда парацератерийдің сүйектері Жәйрем, Қызылқия (Орталық Қазақстан) және Ақтау, Қызылжар (Оңтүстік-Шығыс Қазақстан) жерлерінен табылған. Дереккөздер
Секпіл

Секпіл (ephelіdes) — адамның терісіне түсетін пигментті ұсақ дақтар. Әдетте бетте, қолдың сыртқы жағында, иықта, арқа мен кеудеде пайда болады. Секпіл тері клеткаларында пигмент — меланиннің көп жиналуынан болады. Секпілдегі ақшыл қоңыр, қара қоңыр, пішіні дөңгелек, сопақша не белгілі бір пішінсіз болып келеді. Әсіресе, көктемгі және жазғы маусымда секпілдің көбейіп кететіні соншалық, олар бір-бірімен қосылып, тұтас қоңырқай даққа айналады. Секпіл адамның бала кезінде пайда болып, жас ұлғая келе, көбіне 30-дан асқаннан кейін өздігінен жоғалады. Көп жағдайда ақ құба, сары не жирен шашты, терісі жұқа адамдарда кездеседі. Емі: ең алдымен секпіл тудыратын гинекология, асқазан, ішек-қарын ауруларын, эндокринді, жүйке жүйесі жұмысының ауытқуын емдеу қажет. Тәулігіне 1 граммнан 3 рет аскорбин қышқылы беріледі. Дақ бар жерге лимон сөлі, лимон қышқылы, сірке қышқылы, 30%-дық пергидрол, 10%-дық сынап, 5%-дық гидрохинон майлары жағылады. Секпіл түскен жерлерді күн сәулесінен қорғау қажет.
Тұтынушылар

Тұтынушы – қандайда болсын тауарларды (өнімді, бұйымды, көрсетілетін қызметті) тұтынатын (сатып алатын) тұлға немесе фирма (ұйым); сондай-ақ жеке бастың тұрмыстық мұқтаждары үшін тауарларды (орындалатын жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді) ақырғы пайдаланушы, сатып алушы, оларға тапсырыс беруші не оларды сатып алуға немесе оларға тапсырыс беруге ниет білдіруші. Тұтынушы көбінесе тауардың бағасына, пайдалылығына, қолайлылығына, сапасы мен әдемілігіне баса назар аударады. Тұтынушының өндірушінің немесе сатушының клиенті болуы міндетті емес. Мысалы, баласына сағат сатып алған ана дүкеннің клиенті болып табылады, ал оның ұлы – тұтынушы. Дереккөздер Тағы қараңыз *Тұтынушы құқығы
Секреция

Секреция (латынша secretіo — бөліну), тасшемен — тау жыныстарындағы қуыстардың кристалдық немесе коллоидтық заттармен толуынан қалыптасқан қоспа. Бұл заттар қуыстарда қабырғасынан ортасына қарай концентрлік тетелестік бойынша біртіндеп (ортасы қуыстанып) орналасады және түсі мен құрамы бір-бірінен өзгеше өте жұқа қабатшалар түзеді. Секрецияның орталық бөліктерінде талшықты агрегаттар, кішігірім қуыстарда друза түріндегі кристалдар, іркінді түзілімдер байқалады. Атпа тау жыныстары мен қалдық ерітінділердің кристалдарымен толған диам. 2 мм қуыстар — миаролит, 10 милиметрдейі миндалина (бадамтас) секрециясы, ал олардан ірілері жеода деп аталады. Секрецияның түзілуі гипергендік және гидротермалдық процестер нәтижесінде ерітінділермен келген заттарға байланысты. Секреция көбіне мұражайлар үшін бағалы коллекциялық материал болып табылады.
Құрылыс индустриясы

Құрылыс индустриясы — құрылыс нысандарын жаңадан салу, ұлғайту, жаңғырту, күрделі жөндеуден өткізу, құрал-жабдықтар орнату, құрастыру жұмыстарын индустриялық әдіспен жүзеге асыратын құрылыс-құрастыру ұйымдарының жиынтығы. Құрылыс индустриясының үздіксіз дамуы шаруашылықтың барлық саласымен, әсіресе күрделі қаржының ұдайы өсуімен тығыз байланысты. Құрылыс индустриясының өніміне құрылысты аяқталған және жабдықтары түгел орнатылып, құрастырылған, іске қосылуға даяр өндірістік орындар мен тұрғын үйлер, мәдени-тұрмыстық, коммуналдық, т.б. ғимараттар жатады. Құрылыс индустриясының пайда болуы қоғамдық еңбек бөлінісінің өсуіне, өнеркәсіптің, қалалардың, қатынас жолдарының, сауданың дамуына байланысты болды. Неғұрлым күрделі жаңа үйлерді, ғимараттарды салудың қажеттілігі құрылысты мамандандыруды, оны дербес шаруашылық саласына айналдыруды қажет етті. Қазақстанда Құрылыс индустриясы құрылыстың жедел қарқынмен дамуы және үнемі жетілдірілуі нәтижесінде қамтамасыз етілді. Мердігерлік тәсіл құрылысты жүргізудің басты түріне айналып Құрылыс индустриясын дамытуды едәуір жеделдетті. Кеңестік дәуірде сонымен бірге ұжымшар аралық құрылыс ұйымдары да құрылыс-құрастыру жұмыстарының көлемін ұлғайтуға едәуір септігін тигізді. Қазіргі нарықтық экономика кезеңінде құрылыс-құрастыру ұйымдары түгелдей дерлік жекешелендіріліп, бірқатары ірі холдинг-компанияларға айналдырылды. Олар негізінен құрылысты мердігерлік тәсілмен жүргізеді. Дереккөздер
Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы

Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы — әскери құрама. 1941 ж. қазан — қараша айларында Алматыда жасақталған. Алғашқыда 39-атқыштар бригадасы болып құрылды. Құрамы Алматы әскери пулеметші-атқыштар училищесінің, Орта Азия әскери округінің сержанттар құрамы және мергендер курсы курсанттарынан, республиканың оңтүстік облыстары тұрғындарынан және ҚазМУ-дың студенттері мен оқытушыларынан жасақталды. 1941 ж. 23 — 27 желтоқсанда Солтүстік-Батыс майданы, ал 1942 ж. 22 қаңтар 6 ақпан аралығында Калинин майданы құрамына беріліп, қорғаныс ұрыстарында болды. 1942 ж. 29 сәуір — 8 шілде аралығында 4-резервтік армияның құрамына беріліп, толықтырылудан өтіп, Сексен сегізінші атқыштар дивизиясы деп аталды. 1943 ж. Батыс майданы құрамында Смоленск облысының көптеген елді мекендерін жаудан босатты, Москва — Минск тас жолын бақылауға алып, Орша қаласы маңындағы қорғанысқа қатысты. 1944 — 45 ж. 3-Беларуссия, 1-Украина майдандары әскерлері құрамында Беларуссия, Литва, Польша жерлерін басқыншылардан азат етті. Осы ерлігі үшін дивизияға “Витебскілік” құрметті атағы беріліп, Қызыл Ту, 2-дәрежелі Суворов, Кутузов ордендерімен марапатталды. Дереккөздер
Бейэлектролиттер

Бейэлектролиттер – ерітінділері электр тогын өткізбейтін, ерігенде иондарға ыдырамайтын полюссіз байланысы бар бейорганикалық және органикалық қосылыстар. Мыс., оттек, азот, қант, эфир, спирт, глицерин, т.б. Ерітінді қасиеті құрамындағы жекеленген бөліктердің қасиетінен өзгеше болады. Ерітіндіні сипаттайтын қасиеттерге: осмостық қысым, қату және қайнау температуралары, бу қысымы, т.б. жатады. Бейэлектролиттердің сұйық ерітінділері мен заттардың газ күйінің арасында ұқсастық барын алғаш рет голланд ғалымы Я. Вант-Гофф байқаған (1887). Ол газ күйге арналған теңдеуін ерітінділер үшін де қолданған. Бейэлектролиттердің қату және қайнау температураларындағы өзгеріс Рауль заңымен сипатталады. Дереккөздер
Әуестік

Әуестік — өмірдегі әр түрлі құбылыстарды көруге, сырын білуге қызыққан адам талабының нақтылы айқындалмаған бастапқы көрінісі. Әуестік сипаты мен орнықтылығына байланысты ұнамды не ұнамсыз болып келеді. Кейбір ұсақ-түйек жайттарға (біреудің жеке басының жағдайына, үй тұрмысының қандай екенін білуге) Әуестік жағымсыз, ұнамсыз қасиетке жатады. Адамға рухани азық боларлық нәрселерге (білімді молайта түсу, шеберлікті арттыру, т.б.) Әуестік жағымды болып табылады. Бұлардың қай-қайсысы да іштен туа бітетін қасиет емес, тәлім-тәрбиенің, адамның өзіндік санасының қалыптасуынан туындайтын ерекшеліктер. Әуестікті құштарлықтан ажырата білу қажет. Адамның ойы мен әрекетінің негізгі бағыт-бағдарына өзек болатын құштарлық қана оны көздеген мақсатына жетелейді. Әуестік — бейімділік, құштарлық, зауықтану. Әуестік субъектінің сараланбаған, санада аңғарылмаған немесе санада жеткілікті түрде аңғарылмаған қажеттілігін білдіретін күй. Әуестік өтпелі құбылыс болып табылады, өйткені ондағы қажеттілік не өшеді, не санамен аңғарылып, нақты ниетке, арманға айналады. Әуестік психологиялық талдаудың өзекті ұғымдарының бірі. Әуестік — кісінің айналасындағы әртүрлі құбылыстарды көргісі, білгісі келген кезде туындайтын сана-сезімнің әлде де айқын аңғарыла қоймаған бастапқы көрінісі. Әуестік мазмұны мен даму деңгейі жағынан ұнамды не ұнамсыз болып келеді. Кейбір ұсақ-түйек жайттарға (біреудің жеке басының көпшілігіне, үй тұрмысының қандай екенін білуге әуестік — жағымсыз, ұнамсыз қарым-қатынастағы әдептілікке қайшылық туғызатын әуестік екендігі белгілі). Адамға рухани азық боларға қажетті нәрселерге әуестіктер (білімді дамытып қалыптастыру, іс-әрекетке шеберлікті арттыра беру, шаруашылыққа ептілікті, икемділікті және отбасындағы әдепті дағдыларды молайту, құрбы-құрдастар арасындағы байланысты нығайту сияқты т.б.) жағымды әрі қолайлы әуестіктер болып табылады. Бұлардың қай-қайсысы да іштен туа бітетін қасиет емес, бұлар тәлім-тәрбиенің, адамның өзіндік санасының қалыптасуынан туындайтын ерекшеліктер. Әуестікті адам жанын көп жағдайда нұрландырып, құлпыртуға демеу болатын құмарлықтан ажырата білуіміз қажет. Өмірлік мәні терең, адамның ойы мен әрекетінің негізгі бағыт-бағдарына елеулі із қалдыратын құмарлық қана көздеген мақсатқа жетуге итермелейтін түрткі болады. Дереккөздер
Сексеуіл (1, 2)

Сексеуіл (1, 2) – неолит және энеолит дәуірлерінің тұрақтары, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Арал ауданы Сексеуіл бекетінен солтүстікке қарай 6-8 км жерде. Сипаты Б.з.б. IV-II-мыңжылдықтың басында, алғашқы қола дәуірінде болған қоныс орны. Зерттеу жұмыстарын 1938 жылы Л.И. Боровлев, 1944 жылы Г.А. Яншин басқарған геологиялық топ, 1955 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) ашып, зерттеген. Тұрақтан тісті қалыппен өрнек түсірілген түбі дөңгелек құмыра сынықтары, сүңгі, найза мен жебе ұштары, тас түйреуіштер, тас жаңқадан дайындалған қырғыштар, трапеция пішіндес қыстырмалар, бір шетті қырғыштар, тескіштер, түзетілген пышақ тәрізді тас тіліктері, ұлутастан жасалған әшекейлік бұйымдар, т.б. заттар жинастырылған. Жебе ұштары екі жағынан қысып түзету арқылы мұқият өңделген; олар ойықтау сағалы, қалақша бітімді келеді. Сондай-ақ найза мен сүңгі ұштары табылған. Сексеуіл ескерткіштерінен мал сүйектері көп шыққан. Олардың 80%-ы қолға үйретілген мал сүйіктері екендігі анықталған. Бұл Қазақстан аумағын мекен еткен байырғы тұрғындардың неолит дәуірінде өнім өндіруге көшкендігін аңғартады. Дереккөздер
Паренхима

Паренхима ( – жайынан құйылған), жануарларда – кейбір органдарда – бауыр, көкбауыр, бездердегі, өкпеде, т.б. негізгі қызмет атқарушы тін. Өсімдіктерде – ең негізгі ұлпа. Оның атқаратын негізгі қызметі – синтездеу және органик. заттардың қорын жинау. Паренхима клеткаларының вакуоляларында [http://www.sestrenka.ru/s50/ белок], май, антоциан, т.б. заттардың қоры жиналады. Мысалы, ксерофитті өсімдіктердің паренхимасында су, ал гигрофиттердің паренхимасында газ (аэренхима) жинақталады. Сондай-ақ паренхималарға арнайы белоктар, майлар, полисахаридтер, шайыр, эфир майларын синтездеуге бейімделген секреттік клеткалардың әр түрлі типтері де жатады. Паренхимада адамның тағамына және шаруашылық мақсатта қолданатын көптеген өсімдік тектес өнімдердің қоры жиналады. Дереккөздер
Қанат Мұқашев

Қанат Мұқашев (1939 жылы 8 наурыз, Алматы облысы Алакөл ауданы Қарасу ауылында туған) – физика-математика ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001). Еуропа жаратылыстану ғылым академиясының академигі (2009). Таганрог қаласындағы Ресей Радиотехника институтын (1967), ҚазМУ-дың аспирантурасын (1977 қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. ҚазПИ-де (қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университетіҚазақ ұлттық педагогикалық университеті) кафедра меңгерушісі (1997–2001) болып қызмет атқарды. 2001 жылдан осы университетте профессор әрі кафедра меңгерушісі. деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 250-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның, оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Мұханмадияр Орынбеков

Мұханмадияр Орынбеков (1946 жылы туған, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Саудакент ауылы) – ғалым, философия ғылымының докторы (1989), профессор (1994). Өмірбаяны 1968 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 1968 – 95 жылы Қазақстан ҒА Философия институтында лаборант, кіші ғылыми маман, аспирант, ғылыми қызметкер, аға жетекші, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет жасаған. 1995 жылы ҚазМУ-де профессор, кафедра меңгерушісі. Ғылыми ізденістерінің басты бағыттары: таным теориясы, қазақ философиясының тарихы, ұлы ойшылдардың дүниетанымы, Абайдың ғылыми мұрасы. 1 ғылыми докторы мен 2 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 60-тан аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 монографияның авторы. Шығармалары * Ежелгі қазақтың дүниетанымы, А., 1996 * Философские воззрения Абая, А., 1995 * История философской и общественной мысли Казахстана с древнейших времен по ХІІ век, А., 1997 Сілтемелер * Философия * Профессор * ҚазМУ Дереккөздер
Құрылыс-қаржы жоспары

Құрылыс-қаржы жоспары — құрылыс-құрастыру ұйымының, компаниясының, фирмасының, т.б. бір жылға арналып жасалған өндірістік, шаруашылық қаржысы. Құрылыс-қаржы жоспары жанында құрылыс өндірісінің техникалық деңгейін көтеру, құрылыс нысандарды іске қосу, пайда мен еңбек өнімділігін арттыру, өнімнің өзіндік құнын кеміту мақсатында құрылыс-құрастыру ұйымының нақты шаруашылық қызметін жақсарту жолдары анықталады. Нысандарды іске қосу жоспары, ұйымдық-техникалық шаралар жоспары, құрылысты механикаландыру мен автоматтандыру, құрылыс машиналарын пайдалану жоспары, еңбек жоспары, материалдық-техникалық жабдықтау жоспары, қосалқы шығындар сметасы, құрылыс-құрастыру жұмыстары шығындарының жоспары, кіріс пен шығыс балансы сияқты тараулардан тұрады. Дереккөздер
Шагабутдинов

Шагабутдинов Багаутдин (Бари) (1892, Тамбов облысы Азиево кенті — 1920, Бұхара қаласы) — революцияшыл қайраткер. Шагабутдинов кедей татар отбасысында дүниеге келген, ерте жасынан еңбекке бейімделген. Өмірбаяны *1910 жыл ата-анасымен Верныйға (Алматы) көшіп келіп, жергілікті саудагерлерге көшір, кейін пошта тасушы болды. *1914 жыл 1-дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты әскерге алынды. Шагабутдинов майданда жүріп революциялық идеялармен танысты. *1917 жыл майданнан қайтып, Ташкент пен Жетісу облысында кеңес өкіметін орнатуға және нығайтуға белсене қатысты. Ташкент пен Жаркентте большевиктік билікке қарсылық көрсеткен топтарды басып-жаншуға көмектесті. *1919 жыл Жетісу облысы революция комитетінің төрағасы, облыстық әскери комиссардың көмекшісі қызметін атқарды. *1920 жыл Жетісу облысы соғыс комиссары және кеңес өкіметінің идеяларын насихаттайтын Жетісу облысы “Ұшқын” газетінің қызметкері болды. *1920 жыл Түркістан АКСР-і кеңестерінің 9-съезінде Түркістан ОАК-нің және оның төралқасының мүшесі болып сайланды. Сол жылы М.В. Фрунзенің ұсынысымен Бұхар Халық Кеңес Республикасының тұңғыш әскери министрі болып тағайындалады. Бірақ бұл қызметте ұзақ бола алмай, сол жылы қазан айында жаудың қолынан қазаға ұшырады. Алматы қаласындағы бір көшеге Шагабутдинов аты берілген. Сілтемелер * Жетісу * Түркістан АКСР * Татарлар Дереккөздер
Париж бітім конференциясы

Париж бітім конференциясы (1919–1920) — 1-дүниежүзілік соғысты қорытындылауға арналған халықаралық конференция. 1919 жылы 18 қаңтар – 1920 жылы 21 қаңтар аралығында өтті. Оған барлық соғысқа қатысушы елдердің 1000-нан астам өкілі қатысты. Негізгі мәселелер тек АҚШ, Франция, Ұлыбритания, Италия және Жапония мемлекеттерінің басшылары мен сыртқы істер министрлері қатысуымен қаралды, ал қалған елдердің өкілдері жалпы мәселелерге ғана жіберілді. Конференцияның нәтижесінде Германиямен және оның одақтастарымен жасалған бітімдерге қол қойылды. Тарихы 1) 1919 жылы 28 маусымда Версальда қол қойылған бітім 1914 – 18 жылдардағы 1-дүниежүзілік соғысты ресми аяқтады. Бітімге бір жағынан, Германия, екінші жағынан, АҚШ, Англия, Франция, Италия, Жапония және олармен одақтас мемлекеттер қол қойды (қ. Версаль бейбіт келісімі). 2) 1919 жылы 10 қыркүйекте Сен-Жермен сарайында Аустриямен бітім жасалды. Аустрия империясы жойылып, оның құрамындағы жерлер Чехословакияға, Югославияға, Италия және Румынияға өтті. Аустрияның әскери күштері 30 мың адамға қысқартылды. 3) 1919 жылы 27 қарашада Болгариямен бейбіт бітімге қол қойылып, оның біраз жерлері Румыния, Югославия, Грекияға берілді. Болгарияға теңіз флотын ұстауға тыйым салынды, әскери салық төлеуге, қарулы күштерін 20 мыңнан артық ұстамауға міндеттелді. 4) 1920 жылы 4 маусымда Венгриямен бейбіт бітім жасалды. Ол біраз жерлерін Чехословакия, Румыния, Югославияға беруге, әскер санын 30 мыңға төмендетуге тиіс болды. 5) 1920 жылы 10 тамызда Севр (Париж маңында) бітімі іс жүзінде биліктен айырылған Түркияның Ыстанбұлдағы үкіметімен жасалды. Осман империясы өз аумағының 3/4-нен айырылды. Бұғаздар (Дарданелл және Босфор) ашық деп жарияланып, сауда және соғыс кемелерінің еркін өтуіне құқық берілді. Түркияның теңіз флоты қатты шектеліп, әскери күш 50 мың адамға қысқартылды. Бұл бітімді [http://www.zarubejye.com/history/history23.htm Мұстафа Кемал (Ататүрік)] бастаған революциялық үкімет мойындамады. Кейін Грекия – Италия интервенциясы сәтсіздікке ұшырағанда, Анкарадағы Түркия үкіметі 1923 жылы 24 шілдеде Лозанна бітім шартына қол қойып, негізгі аумағын сақтап қалды, бірақ араб елдерінен, Жерорта теңізіндегі көптеген аралдардан бас тартты. Батыс мемлекеттерінің қысымына байланысты Мосул аймағының тағдыры Ұлттар лигасына тапсырылып, ол 1926 жылы Иракқа берілді. Бұғаздар мәселесі батыс елдерінің мүдделеріне сәйкес шешілді. Париж бітім конференциясы Еуропада бейбітшілік орнатуға жарамады. Оны көп ұзамай тұтанған 2-дүниежүзілік соғыс дәлелдеді. Дереккөздер