kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тілекбай Телбаев

Телбаев Тілекбай (1919, Бозащы түбегі, Тасой қонысы – 1996) – еңбек ардагері. 1942 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін ұзақ жылдар бойына мал өнімдерін дайындау бөлімінде, тұтыну қоғамында дүкен меңгерушісі қызметін атқарған. Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ауа өткізбейтін клапандар

Ауа өткізбейтін клапандар (Гермоклапаны) — үйлерді сыртқы ортадан немесе бір үйлерді басқаларынан сенімді түрде ажыратып тастау, сондай-ақ сүзгі-қорғаныш құралдарын бір режимнен екінші режимге ауыстыру үшін желдеткіш жүйелерінің ауа жолдарына орнатылатын клапандар. Ауа өткізбейтін клапандар айдау және сорып шығару жеддеткіштерінің кіру және шығу жолдарына, сондай-ақ сүзгіжелдеткіш агреғаттарына орнатылады. Ауа өткізбейтін клапандар көлеміне карай электр немесе қол жетекті болады. Дереккөздер
Әскери ынтымақтастық

Әскери ынтымақтастық (Военное сотрудничество) — ұлттық заңдар мен халықаралық міндеттемелерді (келісімдерді) орындай отырып, тең құқықты және өзара тиімді мүдделер негізінде олардың қауіпсіздіктерін нығайту мүддесінде ынтымақтастыққа қатысушы мемлекетгер жүзеге асыратын, әскери-саяси, әскеритехникалық және әскери-экәномикалық салалардағы үйлестірілген шаралар жиынтығы; мемлекеттің халықаралық іс-әрекетінің құрамдас бөлігі. Дереккөздер
Бромбензол

Бромбензол ( C6H5Br ) - бензолдың галогентуындысы; еріткіш және органикалық синтез реакцияларында өршіткі ретінде пайдаланылады, конденсацияланған күйімен тепе-тендікте бола алады. Алынуы Бромбензол бензолдың броммен FeBr3 қатысында әрекеттесуі нәтижесінде алынып, жанама өнім ретінде HBr түзіледі: * Дереккөздер
Алдыңғы командалық пункт

Алдыңғы командалық пункт (АКП) — құрлық әскерлерінің құрамаларында шабуыл кезінде орналасатын басқару пункттер түрлерінің бірі. Шешуші соққы бағытында әрекет етуші бірінші эшелон бөлімдерінен тікелей кейін орналасады және ұрыс кезінде негізгі командалық пункттерден оларды басқару қиын немесе мүмкін емес болғанда басқарудың оралымдылығын жақсартуға арналады. Алдыңғы командалық пункт құрамына әдетте, құрама командирінің орынбасары және штаб, әскер тектері мен қызметтерінің офицерлері кіреді. Алдыңғы командалық пункт КП-пен, сонымен қатар бағынышты бөлімдер мен белімшелердің басқару пункттерімен үздіксіз байланыста болады. Қажет болған жағдайда, құрама командирі алдыңғы командалық пунктке көшеді. Дереккөздер
Тісті доңғалақ

Тісті доңғалақ (Колесо зубчатое) — тістер жүйесі тұйық етіп кесілген және басқа тісті буынның үздіксіз қозғалысын қамтамасыз ететін тісті механизмнің буыны. Пішіні бойынша цилиндрлік және конустық тісті доңғалақ болып бөлінеді; олар тік, қиғаш және қисық тісті болады. Тісті Дөңгелектің кері жүріс блогі Тісті Дөңгелектің кері жүріс блогі - кері жүріс берілісін қосқанда беріліс қорабының жетектегі білікке аралык білік арқылы айналу берілісін камтамасыз ететін өз-өзімен қатты байланысқан екі өстес тісті дөңгелектер. Тіс бойлық сызығының пішініне қарай жіктеледі: * тік тістер * қисық тістер * шевронды Тік тістер - ең көп таралған түрі. Тістері радиалды бетте орналасқан жіне екі тістерін алты байланыс желісі айналу осіне параллель болып табылады. Тісті дөңгелектер спираль мен шевроннан гөрі күштірек. Қисық тісті дөңгелектер - айналу осіне және спиральдың бөлігін құрайтын нысаны бұрышпен орналасқан. Доңғалақ дөңгелектері жоғары жылдамдықта жоғары күш беруді немесе қатты шуды шектеуді қажет ететін тетіктерде қолданылады. Шевронды дөңгелектер - V тәрізді жасалған Дөңгелекті екі жарым осьтік күштері бір-біріне бас тарту, сондықтан қажарлы мойынтіректерді туралы өзегін орнату қажеті жоқ. Дереккөздер
Глянцирлеу

Глянцирлеу- ашық сыйымдылық ішінде қатты қыздырылған майда өнімді қуыру. Бұл процестің мақсаты қуырылған өнімдегі ақуыздың коагуляцисы және оның әсерінен қатты қабықша пайда болу әсерінен өнім кейінгі өндеуде жұмсақ шырынды болады. Дереккөздер
Приондар

Прионы (Зардапты нәруіздер) — қойлардың скрепи және адамдардың Крейцфельдт-Якоб ауруларының қоздырғыштары. Нәруіздерден тұрады, құрамында не РНҚ, не ДНҚ табылмаған. Олар торшаның бір ерекше гендерінің индукторы және туындысы деген болжам айтылып жүр. Дереккөздер
Тілембай Телбайұлы

Телбайұлы Тілембай (1922 жылы туған, Бозащы, Ащыорда қонысы) – Ұлы Отан соғысының ардагері. 1942 жылдары Сталинград майданына қатысқан. Соғыстан кейін ұзақ уақыт ауыл шаруашылығының түрлі салаларында еңбек еткен. 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Владивосток келісімі

Владивосток келісімі — АҚШ президенті Форд пен Л.И.Брежневтің 1974 жылы 24 қарашада Владивостoк қаласында қол қойған (СҚШ-2) (ОСВ-2) келісім талаптарын (шеңберін) сипаттайтын біріккен мәлімдемесі. Дереккөздер
Синхронды айналыс жиілігі

Синхронды айналыс жиілігі (Частота вращения синхронная) — орнықты синхронды айналмалы қозғалыстағы бір жүйеге біріккен динамикалық объектілердің оң таңбалы синхронды бүрыштық жылдамдықтары. Дереккөздер
Гогель-могель

Гогель-могель - қант сеуіп бұлғанған жұмыртқа сары-уызына бір шай қасық ром немесе коньяк құйылып араластырылған, одан кейін үстіне азырақ су құйып, мұз салып бүлғанған сусын. Ром немесе коньяк құйылмаса балалар тағамы болады. Дереккөздер
Ауа райы жағдайы

Ауа райы жағдайы (Климатическое условие) — көп жылғы бақылаулар негізінде анықталған жергілікті жердегі ауа райының ауысу жүйелілігі мен жиынтығы. Ауа райы жағдайы атмосферада және жер үстінде болатын физикалық процестермен анықталады. Әр түрлі әскери қимылдар театрының Ауа райы жағдайын зерттеу мен сипаттау гидрометеорологиялық қызмет міндетіне енеді. Дереккөздер
Қойнауқат анизотропиясы

Қойнауқат анизотропиясы - Жинауыш жыныстар өтімділігінің, олардың қат-қабатталу бағытында және оған перпендикуляр бағытта әр түрлі көрсеткіштермен сипатталу қасиеті. Бұл қасиет тау жыныстары бөлшектерінің бағдарлану ерекшеліктерінен және олардың дәнекерлену дәрежесінің түрліше болуынан туындай отырып, шоғырларды игеруде газ-мұнай жапсары мен газ-су жапсарының өзгеру жылдамдығына, теспелеу аралықтарының қашықтыңтарын таңдап алуға, ұңғыманың шектік мүмкіндікті өнімділігін (дебиттерін) тағайындауға әсерін тигізеді. Дереккөздер
Провирус

Провирус (провирус ДНҚ-сы) — вирус геномының тіршілік құру түрлерініц бірі. Онда вирус геномы торша геномымен қосылып бірлескен ДНҚ молекуласын құрады. Провирусқа кейбір бактериофагтар мен ісік туғызатын вирустар жатады. Дімкәстік кезең - аурудың алғашқы белгілерініц пайда болуынан бастап оның клиникалық белгілерініц толық дамуына дейінгі кезең. Дереккөздер
Авиацияның ұрыстық реті

Авиацияның ұрыстық реті — жауынгерлік міндеттерді орындау үшін әуеде бөлімшелер (бөлімдер) ұшақтарының белгілі бір орналасуы (топтасуы). Авиацияның ұрыстық реті экипаждар арасындағы маневр еркіндігі мен бірлескен атысын, өздерінің қарсыластың зениттік құралдарынан мейлінше аз зақым алуын, объектіні бомбалаудың тиімді жағдайын қамтамасыз етуі керек. Бөлімшенің ұрыстық реттегі ұшақтары ұрыстық реттің тереңдігі, ендігі, биіктігін жасайтын белгілі бір жоғарылату мен төмендетуі бар белгіленген интервалдар мен арақашықтықтарда ұшып отырады. Дереккөздер
Граус

Граус— бөденеден дайындалатын ағылшын аспаздығындағы өте сыйлы тағам. Осы кезге дейін Англияда ас мәзіріне "граус" тағамы кірсе, онда асқа шақырылғандардың ішінде лордтар палатасының мүшесі, Англия мэрінің бірі қатысып отырғанын білдіреді. Дереккөздер
Ізтұр Телеғұсов

{{Ambox }} Телеғұсов Ізтұр (1902 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы) – соғыс ардагері. 1919 жылы Тобанияздың тапсыруымен Ә.Жангелдин отрядымен Торғай өңіріне барып қайтқан. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғысты Қиыр Шығыста аяқтап, елге 1946 ж. оралған. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ангелика

Ангелика — биік шөптесін өсімдік. Тамырында эфир майлары, кумариндер, биофлавонидтер, тұтқырлы заттар, ащы шайырлар бар. Аспаздықта балғын тамырлары мен өскіндерін майдалап турап салаттарға, көжелерге және көкөніс гарнирлерге, хош иіс беру үшін қосады. Дереккөздер
Сипатқұжат

Сипатқұжат -салага немесе жеке өндіріске арналған мөлшерлік-техникалық қүжат, машина тетіктерінің, бөліктерінің және қүрылғыларының параметрлеріне және өлшемдеріне қойылатын талаптар, ережелер жене әдістер жиынтығы. *Салалық сипатқүжат (Нормаль ведомственная) — бір салаға арналған мөлшерлік-техникалық қүжат. Дереккөздер
Ішкі тісті доңғалақ

Ішкі тісті доңғалақ (Колесо с внутренним зацеплением) — сақина тәрізді, тістері ішкі жағында кесілген тісті доңғалақ. Дереккөздер am:ጥርስ(ማሽን) ar:ترس az:Dişli çarx bg:Зъбно колело bn:গিয়ার ca:Engranatge ce:Бер cs:Ozubené kolo da:Tandhjul de:Zahnrad en:Gear eo:Dentrado es:Engranaje et:Hammasratas eu:Engranaje fa:چرخ‌دنده fi:Hammaspyörä fr:Engrenage gl:Engrenaxe he:גלגל שיניים hr:Zupčanik hu:Fogaskerék io:Ingrano it:Ingranaggio ja:歯車 ko:톱니바퀴 la:Rota dentata lt:Krumpliaratis ml:പൽ‌ച്ചക്രം ms:Gear my:ဂီယာ nl:Tandwiel nn:Tannhjul no:Tannhjul pl:Koło zębate pt:Engrenagem ro:Roată dințată ru:Зубчатое колесо simple:Gear sk:Ozubené koleso sl:Zobnik so:Marsho sr:Зупчаник sv:Kugghjul ta:பற்சில்லு tl:Enggranahe tr:Dişli çark uk:Зубчастий передавач zh:齿轮
Грейпфрут

Грейпфрут— домалақ немесе сопақ хош иісті, қышқыл-тәтті дәмі бар оңтүстікте өсетін мәңгі жасыл цитрусты ағаш жемісі. Жемісі қараша—желтоқсан айларында піседі. Құрамында қант, органикалық қышқылдар бар, төбет ашады, асқазан жұмысын жақсартады. Шырыны С витаминіне бай бағалы және диеталық тағам. Тосап және нерсу жасауға болады. Грейпфрутты 5 градус жылылықта темекі қағазына орап, 4—5 ай сақтауға болады. Дереккөздер
Газанықтағыш

Газанықтағыш — ауадағы улы заттарды аныктауға арналған аспап. Әскерлік газанықтағыш тұншықтыратын улағыш заттарды индикациялау қызметін атқарады. Түншықтыратын улағыш заттардың түрлері және құрамы индикаторлык түтікшеде толтырылған зат түсінің өзгеруімен аныкталады. Арнайы саптаманы қолдану газ анықтағышты әскери техника объектілерінде, топырақта улағыш заттарды табу кезінде пайдалануға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Геофизикалық қалыпсыздық

Геофизикалық қалыпсыздық Планетамыздың белгілі бір аймақтар аумағымен шектелетін қойнауларында орналасңан табиғи (кен денелері, жеке құрылымдар т.с.с.) немесе жасанды шоғырлар әсерінен геофизикалық өріс көрсеткіштерінің қалыпты жағдаймен салыстырғанда күрт өзгерістерге ұшырауы. Дереккөздер
Ауа райы картасы

Ауа райы картасы (Карта погоды) — улкен аумақта бір уақытта бақынанған ауа райы туралы мәліметтерді сандар және шартты белгілермен белгілейтін географиялык карта. Ол ауа райы туралы әуе және радиолокациялық барлау мәліметтерін, метеорологиялық жағдайларды анықтау үшін қызмет етеді. Дереккөздер
Құрастыру

Құрастыру (Сборка) - тетіктердің немесе бұйымдардың құрама бірліктерінің ажырайтын немесе ажырамайтын қосылыстарын құрау. Құрастыру - бөлшектің немесе бұйымның құраушы бөліктерінің ажыралатын немесе ажыралмайтын қосылыстарын кұрастыру. Дереккөздер de:Assembly en:Assembly es:Assembly fi:Assembly it:Assembly (disambigua) ja:アセンブリ si:ඇසෙම්බ්ලි
Кеңейжону қарнағы

Кеңейжону қарнағы (Борштанга) — тесіктерді жонуға арналған және радиаль орналасқан тесіктерінде бекітілген кескіштері бар цилиндр білікше түріндегі айлабұйым. Кеңейжону қарнағы сағасы жонғыш білдек айналдырығының конусты тесігіне бекітіледі. Тағы караныз: * Кеңейжону * Кеңейжоятын құралбілік Дереккөздер
Артиллериялық қару-жарақ

Артиллериялық қару-жарақ — ұңғылы оқ ататын қарулардың түрі. Оның негізін артиллериялық кешен кұрайды (атуға арналған оқ-дәрілері мен аспаптары бар артиллериялық қару). Қарсыласты құрлықта, әуеде және теңізде жоюға арналады. Ал кең мағынада артиллериялық қару-жараққа тапсырыс беру белгісі және әскерлерді жабдықтау бойынша атыс, суық қарулары, гранатаатқыш, атуға арналған реактивтік оқ-дәрілері мен аспаптары бар дүркіндете ататын жүйелер, артиллериялық кешенге кірмейтін әр түрлі аспаптар, жылжымалы артиллериялық жөндеу шеберханалары, арсеналдар жабдықтары, база, қойма, полигон жабдықтары, артиллериялық қару-жарақты пайдалануға арналған материалдар кіреді. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер ar:مدفعية ميدانية be:Гармата bg:Артилерийско оръдие cv:Артиллери кĕпçи en:Field artillery fr:Artillerie de campagne ja:野戦砲 no:Feltartilleri pl:Artyleria polowa pt:Artilharia de campanha ru:Артиллерийское орудие sr:Артиљеријско оруђе sv:Artilleri#Typer av artilleri uk:Артилерійська система
Пропердин

Пропердин — сүтқоректілер қан сарысуының белогы электрофорездегі жылжымалылығы ү-глобулинге жақын, м. с. 220 000. 1954 ж. Пиллемер ашқан. Зимозанмен, бактериялық эндотоксиндермен, кобра уымен және т. б. заттармен активтенген пропердин бактерияларды, карапайымдылар мен вирустарды ыдыратуда қолданылады. Пропердин сарысу белоктарының ерекше жүйесініц басты құрамы боп табылады, бұл жүйенің құрамында бұдан баска тағы 4 компонент пен М^2+ ионы бар. Дереккөздер
Ақсұлу Құдабаева

Ақсұлу Құдабаева (1960 жылы туған, Қарақия ауданы, Құрық ауылы) – әнші. Алматы қаласындағы мемлекеттік қыздар педагогика институтының музыка факультетін (1981) бітірген. Осы институт жанында ұйымдастырылған «Айгүл» қыздар ансамблі құрамымен бұрынғы Кеңес Одағының біраз қалаларын, Германия, Польша мен Чехословакия елдерін аралап өнер көрсеткен. Ералиев орта мектебінде мұғалім (1981), ауданы мәдениет үйінде қызметкер (1983 – 1986), облыстық ғылыми-әдістемелік орталықта аға әдіскер, «Арман» мәдениет үйінде көркемөнерпаздар үйірмесінің жетекшісі және «Ақжарма» фольклорлық-этнографиялық ансамблінің жеке әншісі болған. «Каспий – достық теңізі» фестивалінің дипломанты (1987 – 1994). «Маңғыстау маржандары» ән-би ансамблі құрамында Алжирде, «Ақжарма» фольклорлық-этнографиялық ансамблімен Қытайда болды; сондай-ақ Астана қаласында өткен Маңғыстау облысының мәдениет күндеріне (1998) қатысқан. Гастрольдік сапармен Францияда (2001) және Түркияда (2004) болып, өнер көрсетті. Дереккөздер
Газбаллонды қару

Газбаллонды қару — сұйық жағдайға дейін сығымдаған улы газдар (хлор, фосген немесе олардың коспалары) толтырылған металл баллондар. Көптеген баллондардан бір уақытта газ шығару нәтижесінде қарсыластың адам күшін жоятын (тыныс алу органдарына әсер ету) улы газ бұлты түзіледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде кең таралды. Улағыш заттарды қолданудың үтымды әдістерінің шығуына байланысты (артиллерия мен авиация аркылы) газбаллонды қару өз мәнін жоғалтты. Дереккөздер
Ауа райын барлау

Ауа райын барлау (Разведка погоды) — әскерлерді (күштерді) метеорологиялық жағынан қамтамасыз ету үшін белгіленген ауданда қажетті мөліметтерді алу мақсатындағы аспапты және көзбен бақылау; гидрометеорологиялық барлаудың құрама бөлігі. Мәліметтерді алу үшін колданылатын техникалық кұралдарына байланысты ауа райын барлау радиолокациялық, әуе, кемелік, спутниктік және арнайы (арнайы барлаушы топтар көмегімен) болып бөлінеді. Дереккөздер
Геохимиялық, биогеохимиялық қалыпсыздық

Геохимиялық, биогеохимиялық қалыпсыздық - Геохимиялық қосындылар немесе нақтылы химиялық элементтер мөлшері сыртқалыптық (фоновый) шоғырланудан, үйірімділіктен концентрация әлдеқайда көбірек болуы салдарынан туындай отырып, нақтылы шоғырларды, мәселен газ[ түріндегі көмірсутектер шоғырын табысты түрде іздеуге көмектесетін қалыпсыздық түрі. Геохимиялық көрсеткіштердің орнына биогеохимиялық көрсеткіштер пайдаланылған жағдайда мұндай қалыпсыздықты биогеохимиялық қалыпсыздық деп атайды. Дереккөздер
Сипаттізім

Сипаттізім — жасалатын тетіктердің тізімі;қүрама бірліктің, кешеннің немесе жинақтың қүрамын анықтайтын кесте түрінде орындалған қүрылымдық құжат; стандартқа сәйкес жеке бланкіде жасалған бұйымның негізгі конструкторлық кұжаты. Бұйымның қүрамына енетін тікбөлшектер, қүрастырылған бүйымдар және материалдар туралы негізгі мәліметтер көрсетілген қүрылымдық құжат кесте түрінде сызылады. Сипаттізім А4 пішіндегі жеке сызба қағазына 12 орындалады. Сипаттізімдегі негізгі жазудың пішіні сызбадағы негізгі жазу пішінінен өзге болады. Дереккөздер de:Spezifikation en:Specification fr:Spécification (informatique) it:Specifica ru:Спецификация uk:Специфікація
Гурули

Гурули — грузиннің ұлттық тағамы — Гурий тауығы. Дайындалу әдісі: тауық етін кесектеп турап, майға қуырып содан соң пияз, күнзе, жаңғақ, петрушка, балдыркөк, бұрышпен жауып, жас жүзім қызыл ащы шарабын немесе жүзім шырынын құяды. Үстіне аз ғана сірке суын қосады, кастрюльде тұздап, тұмшалап содан соң жарты сағаттай жай отқа қояды. Дереккөздер
Арахис

Арахис (жер жаңғағы немесе қытай жаңғағы деп те аталады) — бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Бұршақ тұқымдас бағалы майлы дақылға жатады. 30 түрі бар. Жемісінде 42%-дай азықтың май мен 22% белок бар. Өнімділігі гектарына 15—40 ц. Үндістанда, Қытайда, Нигерияда, АҚШ-та және т.б. елдерде өсіріледі. Тамаққа пайдаланылатын жемістері жержаңғақ, қытай жаңғағынан арахис майы, халуа өндіріледі. Дереккөздер
Газды шабуыл

Газды шабуыл қарсыласты газ тәрізді улағыш заттармен жою тәсілі. Алғашқы рет оны 1907 жылғы Гаага келісімін бүзып, Германия басшылығы 1915 жылы 22 сәуірде Ипр қаласы (Бельгия) ауданында ағылшын-француз әскерлеріне карсы қолданды. 5 минут аралығында 6 мың баллоннан 6 км майданшепте 180 тонна хлор жіберіліп, ол 5-8 км терендікке жазылды. Шығыны 15 мын адам болды, 5 мыңы ұрыс алкабында қаза тапты. 1917 жылдан газды шабуыл үшін артиллериялық химиялық снарядтар мен газшашарлар колданылды. Дереккөздер
Балықбай Мұсабаев

Балықбай Мұсабаев (1918 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қияқты ауылы) – шопан, соғыс ардагері. 1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 1982 жылдары Маңғыстау ауданы ұжымшарында шопан. КОКП-ның ауыл ш. көрмесінің жеңімпазы (1967, 1971). Еңбек Қызыл Ту (1976) орденімен, «Ерен еңбегі үшін» (1973) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Керметтер

Керметтер (Керметы) — қыш және металл ұнтақтарын қақтап жабыстыру әдісімен жасалатын материалдар, қышқа да, металға да тән бірқатар бағалы қасиеттері бар. Керметтер турбина бөлшектерін, авиация қозғалтқыштары мен металл жонатын білдектердің кейбір тетіктерін жасауға пайдаланылады. Дереккөздер
Простагландиндер

Простагландиндер — дәрі-дәрмектілік белсенді касиеті бар простан қышқылынын туындысы. Простагландиндер антиген әсерінен болатын лимфоциттердің әртүрге ажыратылуы мен бөлінуіне және Т, В-торшаларының бір- бірімен байланысын реттеуге қатысады; антигенге сезімталдығы күшейтілген торшалардың реакциясына ұқсас жауап береді және I, III және IV түрдегі аллергиялық реакциялар кезінде туатын әртүрлі медиаторлардың бөлініп шығуын реттейді; лейкоциттердің сезімталдығын өзгертеді. Дереккөздер
Гренки

]] Гренки — сорпаға салынатын қуырылған немесе кептірілген кепкен нан үгінділері. Кейде гренки деп арнаулы дайындалып пісірілген майда қамыр түйіршектерін, жүгері, бидай жаншымаларын да атайды. Дереккөздер
Сифондық құю

Сифондық құю — # байланысты ыдыс принципі негізінде болатты құю әдісі; # металл қалыптарын төменнен жоғары қарай толтыру. Сифондық құю үшін орталық құю түтікшесі арқылы жоғарыдан алдын ала ішкі қабаты шамот кірпішімен шегенделген металл қалыптарды төменнен бастап толтырады. Дереккөздер
Дөңгелектету

Дөңгелектету; домалату (Обкатка) * 1) өлшемдері дeрекі шала өнімді кіші деформацияның дәрежесімен өңдеп дәл соғылманы алу; * 2) дайындаманы (көп қырлы құйма кесектің) өз осінің айналасында кезекпен бұрып және арасында деформациялап, цилиндрлік пішінке келтіру. Дереккөздер
Азаматтық қорғаныс құрамалары

Азаматтық қорғаныс құрамалары — азаматтық қорғаныс бастықтары жұмысшылар, қызметшілер және басқа тұрғындар есебінен жасақтайтын жалпы және арнайы мақсаттағы жасақтар, топтар, буындар мен бригадалар. Азаматтық қорғаныс құрамалары әскери емес және корғаныс шараларын жүргізуге, құтқару, талқандалған ошақтарды жедел калпына келтіру, және аппаттар мен күтпеген қатерлердің зардаптарын жоюға арналады. Талқандалған ошақтардағы құтқару мен оларға алғашқы медициналық көмек көрсету шараларын жүргізеді. Құрама командирі бөлімшені тікелей немесе штаб арқылы басқарады. Қарсыластың шабуыл каупі төнгенде және азаматтық қорғаныс сигналы бойынша құрама ұрысқа дайындық қалпына келтіріледі. Дереккөздер
Газпана

Газпана — арнайы жасалған қорғаныс ғимараты немесе герметизацияланған және сүзгілі желдеткіш қондырғылармен жабдықталған орын. Газпана жердің, ауаның улы және радиоактивті заттармен залалдануы кезінде жеке құрамды жаппай қыру құралдарынан корғауға арналған. Дереккөздер
Артиллериялық қоштау

Артиллериялық қоштау — шабуылды қарсылас қорғанысының тереңіне қарай дамыту кезіндегі артиллерияның ұрыс әрекеті, шабуылдаушы әскерлерді артиллериялық қоштауы. Артиллериялық қоштау, * шабуылға кедергі жасайтын нысаналарды жою мақсатында артериялық атыс және қарапайым жабдықталған ракета соққыларымен іске асырылады; * атыс қоштаудың құрамды бөлігі болып табылады. Шабуылды Артиллериялық қоштау - шабуыл алдында басталып, әскерлер ұрыс тапсырмасын орындағанша жалғасады. Артиллериялық қоштау барысында артиллериялық дайындық пен артиллериялық қолдау орын алуы мүмкін (мыс., қарсыластың терең қорғанысында оның позициялары мен шебін жүріп келе жатып бұзғанда), шабуылға (лап қоюға) қарсы тойтарыс беруге қатысу, әуе десантының тактикалық қимылын қолдау. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Ассистент (ұстаздық қызмет)

Ассистент ( қатысушы, көмектесуші): : 1) маманның, ғалымның, емтихан алушының, дәрігердің көмекшісі (дәріс оқуда, лабораториялық, практикалық жұмыс орындарында, емтихан алуда, ауру барысын қарауда және т.б. жағдайдағы көмекші жұмыстарды атқарушылар); : 2) жоғары оқу орны оқытушысының бірінші ғылыми атағы; : 3) Құрметті ту сақтаушылар құрамына енген адам. Тағы қараңыз * оқытушы * аға оқытушы * доцент * профессор * кафедра меңгерушісі * декан Дереккөздер fr:Attaché temporaire d'enseignement et de recherche
Протеидтер

Протеидтер — құрамында белокқа жатпайтын простетид тобы компонентті бар күрделі белоктар. Простетид тобының химиялық негізіне қарай протеидтерді нуклеопротеидтерге, липопротеидтерге, фосфопротеидтерге т. б. бөледі. Протеидтерге көптеген ферменттер де кіреді. Дереккөздер
Газсыздыратын ерітінділер

Газсыздыратын ерітінділер — бөлімдер мен бөлімшелерде газсыздандыру жұмыстарын жүргізуге колданылатын ерітінділер. N1 газсыздандыратын ерітінді — дихлоромин Б-ның 10% ерітіндісі немесе дихлорэтандагы 5%-ды гексахлормеламин ерітіндісі. N1 газсыздандыратын ерітінді ипритті, люизиттін азотты ипритін, сондай-ақ қаруды әскери техника мен көлікті газсыздандыру мен дезинфекииялағанда споралы, споралы емес бактериялардан залалсыздандыру үшін колданылады. N2 газсыздандыратын ерітінді сілтілік түрдегі затгардан тұрады. Ол жүйкеге әсер ететін улағыш заггардан залалсыздандыру үшін, сондай-ақ әскери техниканың тәттанбауы үшін N1 газсыздандыратын ерітіндінің кәмегімен газсыздандырылғаннан кейін тазалау үшін колданылады. Газсыздыратын ерітінділер минатарлы-пулеметті, артиллериялық газсыздандыру толымдарында, автогазсыздандыру машиналары мен басқа да газсыздандыратын кұралдарда қолданылады. Дереккөздер
Құрастырылған баспақ-қайшы

Құрастырылған баспақ-қайшы (Пресс-ножница комбинированная) — жалпы қаңылтырды, түржиынды металды кесетін жетегі бар және тесікті тесетін баспағы бар негізгі механизмнен тұратын баспақ қайшы. Дереккөздер
Ауданның қорғанысы

Ауданның қорғанысы (Оборона района) — АҚШ армиясының құрамалары мен бәлімдерінің қорғаныс кимылдарының бір түрі. Мәнісі — қарсыласты тоқтату және оның шабуылын тойтару мақсатында жергілікті жердің маңызды өңірлерін берік ұстап тұру. Әскердің атыс және ядролық қаруды барынша көп пайдалану мүмкіншілігіне, жергілікті жерді инженерлік тұрғыда тиянақты жабдыктауға, миналы жарылғыш бөгеттер жүйесін құруға және бір эшелонда негізгі күш пен қарудың кем дегенде 2/3 бөлігінің орналасуына негізделеді. Дереккөздер
Гречаники

Гречаники — қарақұмық ұнынан, ашытқы, сүт және жұмыртқадан дайындалатын Украина асханасының тағамы. Ашыған қамырдан ұзынша болып кесілген кесектерді тұмшапеште пісіреді. Ыстықтай күнбағыс майын жағып және қаймақ құйылып беріледі. Дереккөздер
Агродақылдық ландшафт

Агродақылдық ландшафт (Агрокультурный ландшафт; грек. agros — дала, егістік жер, лат. cultura — дақыл, нем. Landschaft — жердің жалпы кәрінісі) — табиғи өсімдіктері едәуір шамада ауылшаруашылық егістіктерімен және бақ дақылдарымен алмастырылған ландшафт. Дереккөздер
Астрокомпас

Астрокомпас — арнайы құрылғы (пеленгатор) арқылы аспан шырағын үздіксіз бақылауды қамтамасыз ететін аспап. Мүндай бақылау (мысалы, Күнді) арқылы өз координаттары мен уақытты білген жағдайда географиялық меридианның бағытын анықтауға болады. Дереккөздер
Газсыздандыратын заттар

Газсыздандыратын заттар — улағыш заттармен өзара белсенді араласып, оларды усыз құрамаларга айналдыратын химиялық құралдар. Газсыздандыру заттарын тотықтырғыш-хлорлау әрекеті бар (гипохлориттер, хлораминдер) және сілтілік (ащы сілтілер, сода, аммиак тұздар және баска) түрлерге деп бөледі. Еріткіш ретінде суды және баска әр түрлі органикалык сұйыктарды (дихлоэтан, трихлоэтан, бензин, және т.б.) пайдаланады. Дереккөздер
Гурьев ботқасы

Гурьев ботқасы - XIX ғ. I жартысында Ресейдің қаржы министрі Д.А.Гурьев ойлап тапқан тамақ. Құрамына майда жарма, сүт және кілегей, тосап, бал, жемістер қағы, цукаттар кіреді. Алдымен майда жарма кілегей қосылып, ыстық сүтке бұқтырылады. Содан соң жарма үстіне тосап, бал, жаңғақ, цукат, жемістер қағын себеді. Гурьев ботқасының қабаты көп және оның құрамы күрделі болған сайын — тағам дәмдірек болады. Дереккөздер
Жомарт Бисенғалиұлы Мұсабаев

Жомарт Бисенғалиұлы Мұсабаев (туған жылы белгісіз, Маңғыстау ауданы Үштаған ауылы – 1993) – соғыс ардагері. *Механизаторлар даярлайтын ауыл шаруашылығы техникумын (1938), *бухгалтерлер курсын (1940) бітірген. *1941 – 1944 жылдары әскерге алынып Оңтүстік-Батыс, Орталық және Беларусь, Сталинград майдандарына қатысқан. *1966 – 1983 жылдары Жамбыл облысы Талас, Мерке аудандарында Қаратау қаласы және Маңғыстау облысы партия комитетінде комиссия мүшесі, нұсқаушы, *1984 – 1988 жылдары Шевченко қалалық комитетінің әкімшілік комиссиясының жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Қызыл жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Соғу

Соғу — дайындаманы соққыштың ұрғылауы арқылы берілген мөлшерге дейін өңдеп, соғылма жасауға арналған металдарды қысыммен өңдеу әдісінің бір түрі. Соғу - жиіліктері жақын екі гармониялық тербелісті қабаттағанда пайда болатын тербеліс амплитудасының мерзімді езгеруі. Соғу түрлері *Айналдыра соғу (Ковка ротационная) — айналдырықты немесе құрсаманы (бандаж) айналдыру процесінде дайындаманы соғатын жөне айналдырықпен салыстырғанда ілгерлемелі қозғалыс жасайтын соққышы бар машинада соғылманы өңдеу. *Айналма соғу (Вальцовка) аймалмалы қалыптың әсерімен деформациялайтын ыстықтай металдарды қысудың бір әдісі. *Баспақта соғу (Ковка на прессе) — деформациялаушы жылдамдығы 0,5—2 м/с болатын жабдықта дайындаманы соғып өндеу. *Бөлігін шығарумен соғу(Ковка с высадкой) — дайындаманың шамалы бөлімінде оның биіктігін қысқарту есебінен көлденең қимасын үлкейтетін шөктіру операциясының бір түрі. *Машиналы соғу (Ковка машинное) — ұсталық жұмыста машиналы жабдықты қолдану. *Радиал соғу (Ковка радиальная) — дайындама бағытында қайтымды-ілгерілемелі козғалыс жасайтын сокқышы бар машинада соғылманы өндеу. *Тоқпақта соғу (Ковка на молоте) — деформациялаушы жылдамдығы 6—9 м/с болатын жабдықта дайындаманы соғып өндеу. *Төсенді қалыптарда соғу (Ковка в подкладных штампах) — арнайы төсенді аспапты қолданып, дайындаманы соғу. *Ыссы соғу (Ковка горячая) - дайындаманы (0,5-0,6) Т6 (Г6—балқыту температурасы) температурасына дейін қыздырып алғаннан кейін соғу. *Соғу машиналары (Машины ковочные) — күрделі пішінді тетіктерді еркін соғып жасау үшін қолданылатын машиналар. *Соғу операциясы (Операция ковочная) — # бұл технологиялық процестің бір бөлігі; дайындаманы соғуға қажетті жабдық пен жұмыс қозғалысын қамтиды; # ұсталық соғу цехтарында қолданатын операциялар. *Соғу температурасы (Температура ковочная) — металдарды қысыммен өңдегенде жоғарғы илемді қасиет жөне сапа беретін температуралық аралық. *Соғудың термиялық режiмi (Режим ковки термический) —металл аз деформациялау кедергісіне ұшырайтын және жеткілікті илемділікті иемденетін температура аралығы. *Соғудың технологиялық сұлбасы (Технологическая схема ковки) — соғудың технологиялық әрекеті көрсетілген сұлба. *Соғушы соққыш (Боек ковочный) — әр түрлі құрылымы бар соғуға қолданылатын әмбебапты құрал. Дереккөздер
Аумақтық жалпы әскери бірлестік

Аумақтық жалпы әскери бірлестік (Территориальное общевойсковое объединение) — елдің және қарулы күштердің соғысқа дайындалуына байланысты белгіленген аумақта оперативтік міндеттер мен әскери әкімшілік қызметтерді орындау үшін құрылған әскери бөлім. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде аймақтық жалпы әскери бірлестікке әскери округтер жатады. Дереккөздер
Бутанолдар

Бутанолдар С4Н9ОН - изомерлі алифаттық спирттер тобы; мотор отынының құрауышы, антисептик, иісті заттар, еріткіштер ретінде қолданылады.Сивуха майының тән иiсiмен түссiз тұтқырланған сұйық. Органикалық ерiткiштермен араласады. 7, 6 г 100 г суда ашиды. Бутанолдың массасы бойынша азеотробы болатын 42, 5% олардан құрастырады 97, 7 C қайнайтын. Дереккөздер
Протеиндер

Протеиндер — тек амиак қышқылдарының қалдықтарынан тұратын қарапайым ақуыздар. Оларға құрылымдық ақуыздар, биологиялық белсенді ақуыздар, оның ішінде ферменттер жатады. Кейде протеиндер деп барлық ақуыздарды атайды. Дереккөздер
Әскери эвакуация

Әскери эвакуация (Военная эвакуация) — жаралылар мен ауруларды, тұтқындарды, материалдык құралжабдықтарды, керек емес және жөңдеуді керек ететін әскери заттарды, олжаны тылға женелту, әскерді бұрын басып алған аудандарынан әкету. Дереккөздер
Артиллериялық құрал-саймандық барлау

Артиллериялық құрал-саймандық барлау — әр түрлі табу және өлшеу аспаптары аркылы жүргізілетін артиллериялық барлаудың құрамдас бөлігі. Қарсылас орналасқан объектілердің (нысана) координаттарын анықтап, өз артиллериясының атысын қамтамасыз етеді, сондай-ақ фотограмметриялық жұмыстар өткізеді. Артилерийская инструментальная разведка (АИР) оптикалық, дыбыстық, радиолокациялық және радиотехникалық барлау болып бөлінеді. Осыған сәйкес жүргізетін бөлімшелер тағайындалады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Азаматтық газтұмылдырық

Азаматтық газтұмылдырық — адамның тыныс мүшелерін, терісін, беті мен көзін ауада бу, тұман, тозаң түрінде кездесетін улы және радиоактивті заттардан, ауру туғызатын микробтар мен улы заттардан корғауға арналған құрал. Азаматтық газтұмылдырық газтұмылдырық қорабынан, бет бөлігінен (шлем маска) және сумкадан тұрады. Сондай-ақ, противогаз кешеніне дымқылданбайтын үлбірлі қорапша кіреді. Қорап сыртқы зақымданған ауаны сүзуге арналған. Зақымданған ауа ең алдымен дымқылдандырмайтын сүзгі арқылы етеді, мұнда тозаң мен түтін бөлшектері сүзіліп калады, сонан соң улы заттарды ұстап қалатын арнаулы сорғыш (арнаулы химиялық реагентті активтелген көмір) арқылы өтеді. Газтұмылдырықтың бет бөлігі бетті корғауға және газтұмылдырық қорабында тазарған ауаны тыныс мүшелеріне жіберуге арналған. Ол көз әйнегі, клапанды қорабы бар резиналы-шлем маскадан тұрады. Бет бөлігінін клапанды қорабы дем алу және дем шығару кезіндегі ауа ағынын бөліп тұруға арналған. Дереккөздер
Ойпаң

Ойпаң — барлық жағынан тұйықталған, көбінесе тектоникалық процестердің нәтижесінде пайда болған жер бетіндегі ойпауыт. Көлденеңі ондаған және жүздеген (кейде мындаған) км-ге дейін жетеді. Ойпаңды ағынсыз және ағынды деп ажыратады. Мұхит түбіндегі тар және терең ойпаңдар, әдетте, тереңсулық науалар деп аталады. Дереккөздер Депрессия sv:Depression (geografi)
Профаг

Профаг — қалыпты бактериофагтардың жасырын түрі. Әдетте қалыпты фаг геномдары профаг жағдайына өткенде ДНҚ белгілі бір бөлігіне онымен бірге енеді. Бұл фаг геномының арнайы аймағымен қадағаланады. Кейде бактериофаг хромосомаға косылмайды да, одан бөлек, тұйық ДНҚ түрінде бактерия торшасы ішінде өмір сүреді. Дереккөздер
Аумақтық жарылыс

Аумақтық жарылыс (Объемный взрыв). Аумақтық жарылыс кезінде жарылыстық өзгеріс аэрозольдік "жанғыш-тотықтырғыш" қоспасында өтеді. Жанғыш ретінде сұйытылған кәмірсутекті отындар (этилен немесе пропилен, метан, пропшінитрат және басқа тотықтар), тотықтындырғыш ретінде — ауа оттегі қолданылуы мүмкін. Аумақтық жарылысты оқ-дәрі іске қосылғанда пайда болып, едоуір аумақты алатын аэрозольді бұлтты детонация процесін коздыру детонаторлармен атқарылады. Кейінгі кезде қоспалардың түзілуі мен олардың детонациясын детонаторларды қолданусыз біртұтас процесс ретінде жүргізетін оқ-дәрілер жасалуда. Жою күшін бұлт жарылғанда пайда болатын детонациялық және ауалық соққы толқыңдар құрайды. Дереккөздер
Діріл

Діріл (Вибрация) — скалярлық шамамен сипатталатын нүктенің немесе механикалық жүйенің қозғалысынан туындайтын тербеліс. Автомобильдің діріл акустиқасы Автомобильдің діріл акустиқасы - автомобильдегі шуылдың қалыптасу ерекшелігін оқып зерттейтін ғылыми пэн. Діріл әсерін зертте Діріл әсерін зерттеу- пайдалану үрдісінде пайда болатын немесе жасанды қоздырылатын дірілдерді талдау негізінде объектінің (заттың) күйін оқып зерттеу. Дірілден қорғау Дірілден қорғау- адамдарды, механизмдерді және аспаптарды дірілдің зиянды әсерінен корғап,оны азайтуға арналған әдістер мен құралдың жиынтығы. Дірілге беріктік Дірілге беріктік- діріл пайда болған жағдайларда объектінің беріктікті сақтау қабілеті. Діріл жылдамдығы Діріл жылдамдығы – діріл әсерінен нүктенің немесе жүйенің қозғалысының жылдамдығы. Діріл әсерін зерттейтін қондырғы Діріл әсерін зерттейтін қондырғы- машина мен тораптарды діріл әсеріне сынап зерттеу кондырғысы. Дірілге шыдамдылық Дірілге шыдамдылық -діріл пайда болған жағдайларда объектінің (заттың) белгілі бір қасиеттерді сақтау қабілеті. Діріл үдеуі Діріл үдеуі - діріл әсерінен нүктенің немесе жүйенің қозғалысының үдеуі Дірілге орнықтылық Дірілге орнықтылық - машиналар мен құрылымдардың берілген режим ауқымында шамадан аспайтындай тербеліс жасап жұмысатқару қабілеті. Дереккөздер Дереккөздер ar:اهتزاز ca:Vibració da:Vibration de:Vibration en:Vibration es:Vibración fa:ارتعاش fi:Värähtely fr:Vibration hr:Vibracije hu:Rezgés id:Getaran it:Vibrazione mr:कंपन pl:Wibracje ru:Вибрация simple:Vibration sl:Vibracija sv:Vibration tr:Titreşim uk:Вібрація zh:振動學
Перуза Мұханбеткәрімқызы Темірәлиева

Темірәлиева Перуза Мұханбеткәрімқызы (1939 жылы туған, Форт-Шевченко) – педагог. Гурьев педогогикалық институтын бітірген (1963). 1963 – 1971 жылдары Шахта орта мектебінде мұғалім, Маңғыстау ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1971 – 1977 жылдары Маңғыстау ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Бейнеу ауданы партия комитетінің хатшысы, 1977 – 1988 жылдары облысы партия комитетінің кадр жөніндегі нұсқаушысы, жалпы бөлімнің сектор меңгерушісі, 1988 – 2006 жылдары №13 М.Әуезов атындағы мектепте оқу ісінің меңгерушісі болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1971) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Артиллериялық мұнаралық қондырғы

Артиллериялық мұнаралық қондырғы — сауытпен қорғалған кемелік немесе жағалық артиллериялық қондырғы. Бұл қондырғылар кеме палубаларының ойығына кондырылады және бір, екі, үш, төрт зеңбіректі болып келеді. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Бутендер

Бутендер, сондай-ақ бутилендер деп те аталатын, формуласы C 4 H 8 болатын алкендер тобына жататын көмірсутектер. «Бутендер» - изомерлер тобы. Бутендер — шикі мұнай құрамында өте аз мөлшерде болатын, өнеркәсіптік тұрғыдан тікелей бөліп алуға жеткіліксіз концентрацияда кездесетін түссіз газдар. Сондықтан бутенді каталитикалық крекинг арқылы, яғни шикі мұнайды айдау кезінде қалған ұзын тізбекті көмірсутектерді ыдырату нәтижесінде алады. Крекинг процесі көптеген өнімдердің қоспасын түзеді, ал бутен осы қоспадан фракциялық айдау арқылы бөлініп алынады. Бутендер мұнай өңдеу кезінде түзілетін C4-фракциялар — раффинаттардың негізгі құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Құрамында бутадиен бар раффинаттар канцерогендік және мутагендік қасиетке ие деп есептеледі. Олар әрі қарай өңдеу үшін шикізат ретінде (мысалы, алкилдеу қондырғыларында) немесе өнеркәсіптік отын ретінде пайдаланылуы мүмкін. Кей жағдайларда оларды өндірістік емес мақсатта сұйытылған мұнай газына (LPG) араластырады, алайда бұл, әдетте, тыйым салынған. Изомерлер Бутеннің 4 изомері бар. Олардың барлығының формуласы бірдей, бірақ структурасы мен екілік байланыстың позициясы әртүрлі: Дереккөздер
Азимут бойынша жылжу

Азимут бойынша жылжу - компас арқылы жергілікті жерде берілген азимут бойынша керекті бағытты таба білу, жылжу, осы бағытты ұстау және белгіленген пунктке шығу. Азимут бойынша ілгерілей алудың жергілікті жерде, әсіресе, бейтаныс жерде, сондай-ақ көрінім шектеулі жағдайда адаспау үшін маңызы зор. Ол үшін метрлік қашықтықтарды жұп адымға ауыстырады (орта бойлы адамның әрбір жұп адымы 1,5 м деп қабылданады). Дереккөздер
Үйкеліс коэффициенті

. Үйкеліс коэффициенті (Коэффициент трения) — 1) металдарды қысыммен өңдегенде сыртқы күштің үйкеліс күшіне қатынасымен анықталатын коэффициент; 2) ең үлкен үйкеліс күшінің нормаль қысымына қатынасы. Жанасып тұрған денелердің материалына, оның физикалық қасиеттеріне тәуелді және эксперимент арқылы анықталатын шама. Дереккөздер
Проферменттер

Проферменттер — белсенділігі жоқ, бастама ферменттер. Көптеген протеолиз ферменттері проферменттер сатысынан өтеді. Мысалы, пепсин — пепсиноген, трипсин — трипсиноген. Бұл ферменттер өздері түзілетін торшалар мен тканьдардың бүтіндігін сақтауға қатынасады. Дереккөздер
Темір баба

Темір баба – қорым. Ол Оңтүстік Маңғыстаудағы Кендірлі шығанағының жағасында орналасқан. Оғыз заманының өкілі Темір баба әулие осында жерленген; осыған байланысты қорым да осылай аталып кеткен. Темір баба қорымының жанында суы минералды бұлақ көзі бар; ол қоршалып, әуізделіп күтімге алынған. Бұлақтың айналасында жыңғыл, Темір баба бұталар өседі. 1972 – 1973 жылы туған Темір баба жерінде барлау ұңғымасы қазылды. Қорымның оңтүстік мүйісі де Темір баба атымен аталады. Дереккөздер
Нұритден Ермұқанұлы Мұхамбетжанов

Нұритден Ермұқанұлы Мұхамбетжанов (1926 қазіргі Атырау облысы Теңіз ауданы – 1994, Шетпе ауылы) - Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Ұлы Отан соғысының ардагері Орта білім алғаннан кейін 1965 жылы Мәскеу қаласындағы Е. Вахтангов атындағы театр училищесінде сырттай оқып, оны 1969 жылы бітірді де, режиссер мамандығын алды. Атырау облысының Теңіз ауданы мәдениет бөлімінің аға инспекторы, Мәдениет үйінің директоры, автоклуб меңгерушісі, Маңғыстау ауданында халық театрының режиссері (1964 – 1986) болып қызмет атқарған. Ол 70-ке жуық ірілі-ұсақты драмалық шығарманы сахнаға қойды; өзі Жанас (Ә.Тәжібаев, «Бөлтірік бөрік астында»), Бекен (Қ.Мұхамеджанов, «Бөлтірік бөрік астында»), Базарбай (Ғ.Мүсірепов, «Қыз Жібек»), Ақылбек (Б.Жәкиев, «Әке тағдыры»), т.б. бейнелерді сомдаған. Нұридтен Мұхамбетжанов 2-дәрежелі Отан соғысы орденінің және бірнеше медальдардың иегері. Дереккөздер
Ойпаңдық шалғындар

Ойпаңдық шалғындар – көбінесе ылғалсүйгіш өсімдіктерден (гигрофиттер мен мезофиттер) тұратын, грунт сулары жер бетіне жақын өңірлердегі шалғындар. Негізінен, өзенаралық ойпауыттарда, сайлар мен жыралардың түптерінде кездеседі. Дереккөздер
Әскери экономика

Әскери экономика (Военная экономика) — мемлекеттің әскери кажеттерін қамтамасыз етуге арналған халық шаруашылығының арнайы саласы (ерекше түрі). Әскери экономика халық шаруашылығының бір саласы ретінде материалдықтехникалық базадан, еңбек ресурстарынан және әскери кажеттілікті өтеуге жұмсалатын әскери қаржыдан тұрады. Әскери экономика құрылымы жағынан қорғаныс өнеркәсібі саласына жатқызылады. Әскери экономика соғыс кезіңде де, бейбіт кезенде де өмір сүре береді. Ол елдің жалпы экономикалық күш-қуатымен тығыз байланысты, азаматтық экономикамен тығыз карым-қатынаста болады. Өзіне тән ерекшелігі — ол не өндіріс күштеріне, не тұтыну заттарына кызмет етпейді. Әскери өнімдер ҚК құрылымында қарулы күрес жүргізуге дайындалуға және жүргізуге жұмсалады. Дереккөздер
Артиллериялық полигон

Артиллериялық полигон — Артиллериялық қару-жарақ пен техниканың үлгілері мен кешендерін сынауға (өңдеуге), өскердің жауынгерлік дайындық шараларын өткізуге және әскери өнер саласындағы зерттеулерді жүргізуге арналған аймақ. Жабдықталуы артиллериялық полигонның түріне байланысты болып, кұрамына атыс позициялары, нысаналары, қалқандар, сауытты плиталар, бақылау мұнаралары, өлшегіш және есептегіш кешендер, баллистикалық жолдар және басқалар кіруі мүмкін. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Ацидофильді сусындар

Ацидофильді сусындар — пастерленген сүттен ацидофильді таяқшамен (басқа да сүт қышқылды бактериялар қосылуы мүмкін) ашыту прқылы алынатын сүтқышқылды өнім. Қант және хош иісті заттар (ванилин, корица) қосылуы мүмкін. Ацидофильді сусындарға ацидофильді және ацидофильді ашыткы сүті, ацидофилин жатады. Оның майлы, майлы тәтті, бал, майсыз, майсыз тәтті түрі өндіріледі. Консистенциясы сәл созылғыш. Ацидофильді ашытқы сүті пастерленген сүтті ацидофильді таяқша мен сүт ашытқыларымен ашытып өндіріледі. Дәмі өткір, қышқыл, сәл спирт татымды болады. Ацидофилин — шикі немесе майсызданған сүтті ацидофильді таяқшамен, сүт қышқылды стрептококпен және айран ашытқысымен ашытып алынады. Майлы, майлы тәтгі, майсызданған, майсызданған тәтті болып өндіріледі. Консистенциясы тығыз ұйытынды болып табылады, ал шайқағанда кішкене газ түзілген біртекті сұйық масса. Дәмі мен иісі сүт қышқылды. Ацидофильді сусындардың майлы, майсыз, тәтті және қантсыз түрлері өндіріледі. Сарысуы бөлінген, ащы, көгерген, өткір қышқыл, жемді, сірке қышқылды және басқа бөгде дәм мен иісті ацидофильді сусындар саудаға жіберілмейді. Дереккөздер
Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтар

Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтар карсыластың адам күштерін және қорғаныс ғимараттарын қиратуға арналған қару түрлері. Құрамына жанғыш газдар (пропан, пропадиен, металацетилен), сондай-ақ әр түрлі сұйық жанармай түрлерінің буы кіретін жарылғыпшен жарақталады. Бомба корпусы бұзылған кезде ауада диаметрі 15 м, биіктігі 2,5 м тез арада жарылатын (секундтың оннан бір бөлігінен бірнеше секундқа дейінгі аралықта) қою аэрозоль бұлты пайда болды. Бұлттың бүкіл аумағында 20-30 кг/см 2 артық кысымды қуатты жарыльтс болады. Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтартың адам күші мен қорғаныс ғимараттарын зақымдау әсері жарықшақты және фуғасты бомбаларға қарағанда ондаған есе күшті. Газ қоспаларының бұлты әр түрлі инженерлік ғимараттарға еніп, оларды іштен жарады. Жарылыс болған жерде жанған заттармен уланған, оттегі азайған атмосфера қосымша зақымдау факторы болып табылады. Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтартың зақымдаушы факторларьғаан қорғану әдістері — паналау ғимараттары, сондай-ақ жарылыс болған жерден кашық орналаскан жырасайлар мен шұңқырлар. Дереккөздер
Айтмағанбет Құдайбергенов

Айтмағанбет Құдайбергенов (1930, Маңғыстау ауданы, Қызық ауылы – 1980, сонда) – жазушы. *Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң орта мектеп директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы болып жұмыс істеген. *«Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз»), «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен»), тағы басқа мерзімді басылымдарда («Балықшының баласы», «Махаббат сарайы», «Қуанышты қайдан іздейді?», «Мұғалімнің қызыл сиясы», «Ер кезегі үшке дейін», «Төтенше комиссардың төрт аптасы», тағы басқа ) әңгіме, драма, повестері жарияланған. 1956 жылы Маңғыстау ауданы халық театрын ұйымдастыру жұмысына қатысты. Құдайбергеновтың 2 томдық шығармалар жинағы (2007) Алматы қаласындағы «Нұрлы әлем» баспасынан жарық көрді. Дереккөздер
Әскери экономика және тыл теориясы

Әскери экономика және тыл теориясы (Теория военной экономики и тыла) — қарулы күштердің қызметі мен оның мемлекетті қорғауына керекті жеткілікті материалдық каражатжабдықты жинақтау және тылдағы халықты, әскери объектілерді кәрғау тәсілдерін, өткен соғыстардың тәжірибесін жинақтау мен азаматтық қорғаныс істерін дамыту жолдарын қарастыратын ілім. Дереккөздер
Астронавигациялық жүйе

Астронавигациялық жүйе (Астронавигационная система) — ұшуды басқарудың автономды жүйесі. Онда ракетаның жер үстіндегі орнын және басқару командаларында өз координаталарын өзгертуін (есептеу-шешу құрылғылары көмегімен) анықтау үшін астрономиялық аспаптар қолданылады. Аспан денелерін бақылаудың қолданылатын құралдарына байланысты астронавигациялық жүйе көзбен бақылайтын, фото-электрлік және инфрақызыл жүйелер болып бөлінеді. Дереккөздер
Әбубәкір Күзембайұлы Құдайбергенов

Әбубәкір Күзембайұлы Құдайбергенов (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Таушық ауылы) – педагог. *«Халық ағарту ісінің үздігі» (1981). *1961 – 1977 жылдары Таушықта мектеп директоры, аудандық әдістемелік кабинеттің меңгерушісі *1977 – 97 жылдары Маңғыстау аудандық атқару комитетінде, әкім аппаратында қызмет атқарды. *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалінің иегері. Дереккөздер
Құрғақ қорамаға құю

Құрғақ қорамаға құю (Отлив всухую) — алдын ала құрғатылған қорамаға құю. Бұл жауапкершілігі жоғары тетіктер дайындамасын құюда қажет болады. Құйманың өзіндік құны жоғары, жасау уақыты ұзарады. Дереккөздер
Аққыштық кернеуі

Аққыштық кернеуі (Напряжение текучести) — # үлгідегі деформацияның кернеуге тәуелсіз, едәуір өсетін кезіне сәйкес кернеудің мәні; # түсірілген күш үлкеймей дайындама белгілі мөлшерге ұзарғандағы кернеу. Дереккөздер
Аумақтық полициялық жүйе

Аумақтық полициялық жүйе (Территориально-полицейская система) — қарулы күштердің бөлімдері мен құрамаларында бейбіт уақытта аз ғана әскери қызметші кадрлары болатын құрылым жүйесімен жасақталуы. Жұмылдыру кезінде жергілікті жерде есепте тұрған әскери қызметшілердің үйретілген тобын шақыру арқылы соғыс жағдайындағы штатқа дейін толықтырылады. Бұл топтар мерзімді әскери қызметті жыл сайын қысқа мерзімді жаттығу жиындарында өткереді. Аумақтық полициялық жүйе қазірде бірқатар мемлекеттерде бар. Кеңес Армиясында ол кадрлық жүйемен қатар 1923 ж. енгізілді, ал 1934-1939 ж. аралығында КСРО-на соғыс қаупі төнуіне байланысты армия түгелдей кадрлық жүйеге көшірілді. Дереккөздер
Әскери электр станциялары

Әскери электр станциялары (Войсковые электростанции) — әр түрлі әскер түрлері бәлімдері мен бөлімшелерінің табельдік жылжымалы электр станциялары. Әскери электр станциялары ракеталық, артиллериялық және басқа қаруларды, әр түрлі инженерлік қару-жарақтарды, ағаштақтай зауыттарын, басқару құралдарын, әр түрлі радиотехникалық және басқа әскери объектілерді электр энергиясымен жабдықтау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Процессинг

Процессинг — трансляция мен транскрипцияның алғашқы туындыларын қызмет ете алатын молекуларға айналдыратын реакциялар жиынтығы. Процессинг кезінде РНҚ алғашқы туындыларының екі шетіндегі азот негіздерінің артық тізбектері кесіліп тасталады. Эукариот торшаларында процессинг ерекше түрі — сплайсинг табылған, мұндайда кодталған мәліметі жоқ (интрондар) РНҚ молекула-туындысының белгілі бір жерлері кесіліп алынады, ал генетикалық мәлімет таситын (экзондар) жерлері бір-бірімен жалғанып РНҚ-ң жетік түрін жасайды. Процессингке алғашында полипротеин-туындысы түрінде түзілетін басқа да ақуыздар ұшырайды. Бұл жағдай олардан активті ақуыз алу үшін қажет. Жалған агглютинация Жалған агглютинация — бактериялардың, эритроциттердің, лейкоциттердің т. б. жүзінді бөлшектердің жабысып, тұнуы. Бірақ мұндай агглютинация антиген мен антиденелердің арнайы байланысынан емес, тұздар концентрациясының, рН, температураныц өзгеруінен немесе басқа факторлардың әсерінен туады. Жалған вириондар Жалған вириондар — өз нуклеин қышқылының орнына торшаның нуклеин қышқылын енгізіп алған вириондар. Олардың жануарлар жұқпалы аурулардағы орны белгісіз. Дегенмен кейбір жануарлар вирустары тобында (мысалы полиомавирустар) жалған вириондар саны көбірек болады. Жалған түрлер Жалған түрлер — бір вирустың нуклеин қышқылы мен екінші туыстас вирустың ақуыз қабығынан тұратын вириондар. Олар аралас зақымданған торшаларда пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай әсіресе сыртқы ақуыздарың кодтайтын бір немесе бірнеше гендерін жоғалтқан ақау вирустардың биологиялық қасиеттерін сақтауға көмектеседі. Дереккөздер
Сұлтанбек Құдайбергенов

Сұлтанбек Құдайбергенов (1978 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Қосбұлақ ауылы) – ақын, журналист. *2002 – 2007 жылдары Маңғыстау телерадиокомпаниясында тілші-редактор * «Үш қиян» газетінің бас редакторы қызметтерін атқарған. Өлеңдері республикалық, облыстық баспасөздерде жарияланып, Маңғыстау шығармашыл жастарының «Жыр керуен» (2002) жинағына енген. «Бану-көктем» (2007) жыр жинағының авторы. Халықаралық «Каспий-достық теңізі» фестивалінің лауреаты, Халықаралық «Шабыт» фестивалі арнаулы сыйлығының иегері *халық батыры Сүйінғара Үргенішбайұлының 250 жылдығына арналған республикалық ақындар мүшәйрасының жеңімпазы. Дереккөздер
Беріктік шегінің кернеуі

Беріктік шегінің кернеуі (Напряжение предела прочности) — # үлгі төтеп бере алатын ең үлкен күштің үлгінің көлденең қимасының бастапқы (күш түсірілмеген кездегі) ауданына қатынасы; # ең үлкен күштің дайындаманың бастапқы көлденең қимасының ауданына қатынасы арқылы табылатын кернеу. Дереккөздер