kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қараңғы

Қараңғы. Қазіргі кездегі түсінігіміз — жарық жоқ, қараңғылыққа шомған, түнек (түсіндірме сөздіктен). «... Қалды қапы Қарғабай, Қараңғыда өз итін Атып апты аңдамай» (С. Мәуленов, Құлыншақ). Сөздің әуелгі, ертедегі түбірі «қара» екендігі дау тудырмайды. Мәселе — сол түбірдің алғаш нендей мағынаға ие болғандығында. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде «қара» сөзінің бірнеше мағынасы бар. Оның бірі бәрімізге мәлім — заттың түсімен байланысты. «Қараңғы» сөзінің түбірімен байланыстыруға да болар еді. Бірақ түркі тілдеріндегі басқа бір дерек ырық бермейді. Сібірдегі түркі тілдерінің бір қатарында (телеуіт, шор, т. б.). «караа» тұлғалы сөз бізде қазір қолданылып жүрген «түн» мағынасын ұғындырады. Тіпті қазіргі кездегі хакастарда да «түн» мағынасын «хараа» сөзі береді). Ал «хараағы»— «түнгі» мағынасында көрінеді. Ой елегінен өткізіп, салыстыра қарасақ, топшылауымыздың теріс еместігіне сенім мол. Біріншіден, қазіргі зат түсіне байланысты «қара» (қара бояу т. б.) сөзінің әзі «түн» мағынасындағы «қараа»-ның туындысы демекпіз. Өйткені адам баласы белгілі бір затқа алғашқы атауларды табиғат құбылысына сәйкестендіре беруі мүмкін. Демек, түннің түсіне басқа заттардың түсі ұқсастырылған. Екіншіден, әдетте бір сөзді екінші сөзбен ауыстырғанда мағынасы сәйкес сөздер ғана қолданыла тыны, біздің еркімізден тыс, табиғи нәрсе. Бұл табиғилық олардың алғашқы төркіндерінің, дәлірек айтқанда,мағыналарының тамырластығымен байланысты. Мысалы, «қара түнек» тіркесін «түн түнек» десе де ұғынуға түсініксіз болмайды. Себебі, екеуінің мағынасы бір, синоним сөздер. Алғашқы, тұңғыш қолданысқа түскені «қара» да, «түн» кейінірек пайда болған деп топшылауға болады. Қазіргі тілімізде «қара түнек» жиірек қолданылады да, «түн түнек» сирегірек. Сондықтан да болар соңғы тіркес орфографиялық сөздікке ілінбеген. Оның есесіне түсіндірме сөздігімізде «түн түнек» ұмыт қалмаған. «Сен күн адамы емес, түн-түнек адамысың» (Ө. Тұрманжанов, Адам.). Немесе, «Жатқан елім ғасыр бойы түн-түнекте тұншығып, Жайнап кетті тебесінен сәуле шашқан күн шығып». Осы сөйлемдердегі «түн» орнына «қара» сөзін қойсақ та мағына езгермейді. Әрі «күн» сөзіне қарама-қарсы қалыпты да сақтай алады. Сөйтіп, «қараңғы» сөзін дәлірек түсіндірсек — «түнгі» деген болып шығады. Дереккөздер
Қараңғы, су қараңғы

Қараңғы, су қараңғы. Түк кермейтін соқыр. «Ықсан оның су қараңғы екенін енді ғана аңдады; ...» (М. Сүндетов, .Ескексіз.). Тіркестегі алғашқы «су» сөзінің мағынасын, дәлірек айтқанда, алғашқы төркінін қарастыра келгенде түркі, моңғол және тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден кездестіреміз. Якут тілінде: суй — мүлде, тіпті; моңғолша: суу — мүлде; тунгус-маньчжур тілдерінде: чуу — өте мағыналарында қолданылады. Тунгус-маньчжур тілдеріне түркі не моңғол тобындағы тілдерден ауысса керек. Біздің тілімізде «су» тұлғасы «жаңа» сөзімен де қосылып келіп, «су жаңа» тіркесін тудырады. Жоғарыдағы деректер бойынша бұл «мүлде жаңа» мағынасын ұғындырады. Сөз тіркесіндегі екінші сөз «харагүй» тұлғасында моңғол тілінде, «харан уча» тіркесінде қалмақ тілінде кездесіп, біздегі «соқыр» дегенді білдіреді. Осы деректегі тұлғаларды жинастыра келіп, қазақ тіліне қарай бейімдегенде «су қараңғы» тұрақты тіркесі қалыптасып, «мүлде соқыр» мағынасын берерліктей болып орналасқан. Бұл жерде «қараңғы» сөзінің одан арғы тарихына үңіле түссек, жоғарыда келтірілген «қараңғы» сөзімен тамырлас болуы ықтимал. Оны қайталап жату артық. Дереккөздер
Сынықты таужыныс

Cынықты тау жынысы - Әр түрлі минералдар мен бұрыннан бар тау жынысытардың сынықшаларынан тұратын шөгінді тау жынысытардың жалпылпылама атауы; ірі сынықтылары мен зоркесектілері (түйірлері мен кесектерінің мөлшері 1 мм-ден артық) — "псефиттер", ортатүйірлілері (1-0,1 мм) —"псаммиттер" (мәселен, құмтастар), ұсақтүйіршіктілері (0,1-0,01 мм) - "алевриттер" (мәселен, құмайттастар), ал саз тозаңдарын біріктіретіндері — "пелиттер" деген атауларды иеленеді. Синонимі — "терригендік тау жынысы" Дереккөздер
Қараспанды жаудыру

Қараспанды жаудыру. Қазіргі тілімізде: 1. ақыр заманды төндіру, қауіп-қатерді өсіріп айту; 2. күдер үзіп, түңіле сөйлеу мағыналарында қолданылады. «Бұйра шаш қолы дірілдеп, пенснені кеңсірігіне орнықтырып алды да, қара аспанды жаудыра бастады» (М.Қаратаев, Далада.). Бұл тұрақты тіркестің алғашқы сыңарының өзі де (қараспан) екі сөзден құралған деп ойларлықтай (қара және аспан). «Қараспан» сөзінің төркінін іздестіру де, («қара басу» сияқты) көп қиындық тудыруының себебі осында. Екі сөзден құралған деп қарасақ, оның теркіні тек түркі тілдері болмақ. Бірақ мұндай болжамға жібермейтін тағы бір тілдік дерек алдан шығып отыр. Иран (парсы) тілінде: һәрас — үрей, зәре, қорқыныш мағыналарын береді. Осы сөз түркі тілдеріне ауысып, «Қараспан» қалпына дейін өзгеруі де мүмкін. Олай болса «қараспанды жаудыру» тіркесі «үрей, қорқыныш жаудыру» деген түсінікпен бірдей. Дереккөздер
Қарману

Қарману. Қазіргі кездегі түсінігіміз бойынша — ұстау, тұту, жармасу мағыналарында қолданылады. Қырғыз тілінде де «карман» тұлғасы біздегі мағынадағыдай. Әрине, мұның бәрі соңғы кездерде пайда болған мағыналар. «Білім де, өнер де, мамандық та — бәрі де жас шағыңда қармап қалмасаң, ұстатпайды» (С.Байжанов, Жастық шақ.). Бұл етістіктің алғашқы тұлғасы мен мағынасы жөнінде кесіп-пішіп пікір айту да қиын. Дегенмен, кейбір тіл деректерін арқалана отырып, мынадай жорамалға жол бермекпіз. Бірқатар түркі тілдерінде біздегі «қалта» сөзі өзгеше дыбыстық құрамда: якуттарда — «хармаан», туваларда—«кармак» (. Кейбір ғалымдар бұларға орыс тілінен ауысқан деп қараса, Рясянен бұған қарама-қарсы, түркі тідерінен шыққандығын дәлелдеу үшін шағатай тілінде «кар» тұлғасы барлығын және оның мағынасы—басакөктеп кіру, ішіне кіру екендігін айтады. Якут, тува тілдеріндегі тұлғаларды орыс тілінің әсері делік. Ал, «қалта» мағынасын беретін моңғол тіліндегі «хармаа», қалмақ тіліндегі «хор» сөздерін басқа бір тілдің әсері деу үшін көптеген дәлелді керек етеді. Ондай деректі кездестірмедік. Біздің топшылауымызша, ішіне зат салатын, кіргізетін нәрсенің атауы Рясянен көрсеткен «кар» етістігінен пайда болуы ықтимал. Осыдан моңғол тілдеріндегі «хармаа», «хор» сөздері жасалған деуге болады. Соған салған нәрсенің бар, жоғын іздестіргенде қолмен ұстап байқау да дағдылы іс-қимыл. Осыдан келіп, қазіргі қазақ, қырғыз тілдеріндегі «қарману», «карман» етістіктері туған. Әрине, бұл тұлға, мағына езгерістері жағынан басынан көптеген дәуірді еткізген. Сондықтан да онша нанымды бола бермеуі де мүмкін. Дегенмен, өз жорамалымызды тиянақтай түсу үшін, халық есінде кәптен сақталып, қалыптасқан «жатқа жалынғанша, жат та жаиыңды қарман» мақалын көлденең тарталық. Мұның мағынасын қалай түсінуге болады? Біздің шамалауымызша, «езіңде жоқты басқадан іздеп әуре болғанша, қалтаңды қара, жатқан-тұрған бір нәрсе қалуы мумкін» деп өзін-өзі жұбатушылық — деп ойлаймыз. Сөйтіп, «қарману»— өте ертеде етістік, одан кейін зат есімге айналып, соңғы кездерде езінің бұрынғы күйі — етістікке қайтадан ауысқан деуге болады. Дереккөздер
Қаршадай

Қаршадай. Халық арасына жайылған қазіргі түсінік бойынша — тұлғасы кіші, көзге қораш мағынаны иеленіп, «қаршадай бала», «қаршадайынан» сияқты сөз тіркесі мен жеке сөз қалпында жиі қолданылады. Сөз тәркінін іздестіруде мынадай дерекке кездесеміз. Л.3.Будаговтың сөздігінде — Бамбери мәліметіне сүйене отырып, «карчэ» деген тұлғаға сұңқардың кішірек қара түсті тұқымы деген түсінік аламыз. Мұның өзі біздің шамалауымызша, қазіргі қазақ тіліндегі «қаршыға» тұлғасының ертедегі қалпы болса керек. Қаршыға сұңқар тектес құсқа жататынын түсіндіру артық. Дегенмен ойымыздың дұрыстығын басқа бір түркі тілі дерегімен дәлелдей кеткен орынды. Тува тілінде бізде «сұңқар» (сокол) атауындағы құсты «хартыға» деп те атайды. Бұл оның сұңқармен тектестігінің айғағы. Қазіргі «қаршыға» ертедегі түркі тайпаларында «карчэ» тұлғасында айтылуы ғажап емес. Өзінің тұрқы сұңқарға қарағанда кіші болса, атауы «карчэ» делінсе, осы тұлғаға ұқсату нәтижесінде -дай қосымшасының көмегімен «карчэ — дей», одан әрі біздің тіліміздегі «қаршадай» теңеуі туған деп топшылаймыз. Дереккөздер
Сайдауыт

Сайдауыт. Қазіргі тілімізде бұл сөзге -тай жұрнағы жалғанып «сайдауыттай» қалпында да кездеседі. Түсіндірме сөздік «сайдауыт» мағынасын — сайдақ ірік; сайдауыл сөздерімен ұғындырады. «Еркінбектің. соңында толып жатқан сайдауыт жігіттер бар» (Б. Майлин, Шығ.). Бұл жерде «Түсіндірме сөздіктің» түсінік беруінде кездескен «сайдақ», «сайдауыл» сөздерінің мағынасы да—«таңдаулы», «ығай мен сығай» түлғаларымен синонимдес. «Сайдауыт» төркініне дұрыс топшылау жасай алсақ, қалғандары (сайдақ, сайдауыл) сонымен байланысты. «Сайдауыт» сөзінің төркініне жол сілтерлік тұлғаны қырғыз тілінен табамыз. Ол тілде «шайдоот» сөзінің өте ертеден келе жатқандығы және мағынасы — үстіне жүк аз салынып және ең алдында жүріп отыратын жүк артатын мал деп түсіндіріледі. Осы сәздің екінші мағынасы — ширақ, шапшаң, сергек. Әдетте, керуенді бастап жүретін малдың мықты, ширақ әрі жол ыңғайын білетіндігін түсіндіріп жату артық. Бір сөзбен айтқанда, сом денелі, шымыр, дене мүшелері жетілген мал. Бүл ойымызды тағы бір түркі тілінің дерегі қуаттайды. Якуттарда біздің тіліміздегі «нығайған», «жетілген» деген мағыналарды «сайдыылах» тұлғалы сез бере алады. Түркі тілдеріндегі дыбыстар сәйкестігін еске алсақ, мына сөздің қырғыздардағы «шайдоот», біздегі «сайдауыт» түлғасынан алшақ кетпегені көрініп түр. Одан әрі талдай түссек, «шайдоот», «сайдауыт» сөздері екі түбірден біріккен деп топшылауға тура келеді. Топшылау тағы да тілдік дерекке негізделеді. Қырғыз тілінде «шай» сөзінің бір мағынасы — күшті, мықты. Мұның қазақ тілінде «сай» дыбыстық құрамында көрінуі — тіл заңдылығы. Екінші түбірді түркі тілдерімен ертеден тектес, туыстас саналатын моңғол тобындағы тілдерден ұшыратамыз. моңғол тілінде — давуу, қалмақтарда — давлһи қалпындағы сөздер «басым, артық» мағыналарында қолданылады. Әсіресе, қалмақ тіліндегі «давлһи» түлғасы «сай» түбірімен біріккенде, жоғарыда керсетілген, «сайдауыл» сезінен ерекшелігі жоқтың қасы. Бірде «сайдауыл», кейде «сайдауыт» түрінде кездесуі — тіліміздегі дыбыс сәйкестіктерінің нәтижесі. Қазіргі түсінігімізде бұл сөздердің мағынасы —«күші басым» дегенмен бірдей. «Сайдауыт» соңындағы -тай жұрнағының пайда болуын да дәлелдеу қиынға соқпайды. Басқа бір жан иелерінің, оның ішінде адамның да шымыр, ептілігін бейнелеп көрсету үшін «шайдоот» сөзіне -дай қосылып, ол біздің тілімізде «сайдауыттай» болып қалыптасқан. Мүндай үқсату тілімізде ете ертеден келе жатқан құбылыс. Бір ғана мысал, М. Қашқари сөздігінде біздегі қазір қолданылып жүрген «жылқы» сөзінің орнына «йунд» тұлғасы қолданылған. Осыған -тай жүрнағы қосылуы нәтижесінде, түпкі мағынасы кез келген адамға түсінікті бола бермейтін, «жүнттай» сөзі қалыптасқан. Мұның негізгі мақсаты — басқа хайуанды жылқы мүшесінің сұлулығына теңеу. Дереккөздер
Сынықты карбонатты таужыныс

Cынықты карбонатты тау жынысы - Өзге сынықты тау жынысытарға қарағанда түрлі-түрлі түзілім жағдайында қалыптаса алатын шөгінді тау жынысытардың арнаулы түрі. Мысалы, олар төменде келтірілген үш жолмен қалыптасуы ықтимал: *1) Бұрыннан бар карбонатты тау жынысытардың шайылуы нәтижесінде дараланған карбонат сынықшаларының (түйірлерінің) саязсулы алаптар түбінде қайтадан шөгінденуі нәтижесіңде түзілген карбонатты тау жынысытар; *2) Организмдердің карбонатты қаңқасының сынықшаларынан тұратын карбонатты тау жынысытар; *3) Қарстыларда түзілген карбонатты гравелиттер де С.К.Т.-тардың көрнекті өкілі. Дереккөздер
Сайысу

Сайысу. Түсіндірме сөздікте екі түрлі мағына көрсетілген. Соның алғашқысы — адамның бір-бірімен күш, өнер салыстырып, сайысқа түсуі, жарыс. «Сайысқа түсу, көкпар тарту, жерден теңғе алу, қыз қуу ойындары кімнің етін қыздырмаған» (Тарту). Екінші мағына — туынды мағына, оған тоқталмадық. Қазіргі қазақ тіліндегі, мына көрсеткен, бірінші мағына деп отырғанымыздың өзі кейінірек пайда болғандығын басқа түркі тілдері деректерінен, әрі барсақ көнежазба ескерткіштер арқылы білеміз. В. Радловтың көрсетуінше, Сібірдегі алтан, телеуіт, шор, сағай т. б. түркі тілдерінде «сай» тұлғалы сөз «шаншу, сүғу, қадау» мағыналарында қолданылады. Э. Пекарский сөздігі бойынша, якут тілінде де «сай» сөзінің осы мағыналарда қолданылатынын байқаймыз. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің бірінде сай — түйреу, шаншу мағыналарында керінеді. Көрсетілген деректер, тіліміздегі «сайыс» сөзінің тұңғыш тұлғасы —«сай», ал алғашқы мағынасы — шаншу, қадау, сұғу, түйреу екен де, тіліміздегі қазіргі кездегі «сайыс»— түбірге-ыс жүрнағы қосылуы арқылы пайда болып, мағынасына да біршама езгеріс кірген деп жорамалдауымызға жол беріп отыр. Сөз жоқ, сайысу іс- әрекеті ертедеғі кездерде қолына қару үстаған екі адамның жекпе-жек айқасуының нәтижесі. Найзаласса шанышады, түйрейді. Осы қимылдар алғаш «сай», «сайысу» сөздері арқылы берілген. Дереккөздер
Сақал

Сақал — еркек адамның иегі мен жағына шығатын түк. «Қара шал сақалы шошаңдап, еңіреп қоя берді» (Н. Сералиев, Ыстық күлше). Қолда бар тіл деректеріне қарағанда, сөз төркіні түркі, Моңғол тілдеріне ортақ екендігі байқалады. Алтай тілінің тубакижи диалектісінде «саак» сөзі «жүн» мағынасында қолданылса, якут Э.Пекерский жасаған сөздігінде, «сохсох»—«жүндес» мағынасына нүсқайды. Дәл осындай мағынаны Моңғол тілінде «сахлаг» сезі бере алады. Моңғол тілінде де иек астына өсетін түкті, «сахал» сөзі ұғындырса, мұның өзі де оның ертеде «жүн» мағынасын берген «сах» түбірінен өрбігендігін анықтауға себепші. Бір қызығы қалмақ тілінде «сахл» дыбыстық құрамдағы тұлға «мұрт» мағынасында қолданылады. Бұл деректер сөздің алғашқы тұлғасы «сақ» болып, кейінгі кездерде оған -ал қосымшасының жалғануы арқылы «сақал» сөзі туындап, Моңғол тілдеріндегі қазіргі мағынаны меншіктенгенін ашып беріп отыр. Сақал түрлері * Атасақал - иек үсті, ерін астындағы ойыққа шыққан шоқ сақал; * Күйек сақал - қаба сақалдан да үлкен, кеудені жауып тұрған жалпақ келген сақал; * Көбе сақал - ауыз айналасына мұртпен жалғаса қойылған сақал; * Көксақал - қырып тастағанда орны көгеріп тұратын сақал; * Бурыл сақал - өң-түсіне байланысты ағара бастаған сақал; * Қауға сақал - иек астынан өсірілсе де кеудені түгел жапкан ұзын, жалпақ сақал; * Селдір сақал - тығыз емес, туктерінің арасы ашық сақал; * Теке сақал - жіңішке, ұзын әрі селдір сақал; * Шоқша сақал - ұзындыгы терт елі шамасында ғана болатын шағын, ұкыпты сақал. Дереккөздер
Олигомикті таужыныс

Олигомикті тау жынысы - Екі түрлі минерал түйірлерінен, немеce екі түрлі тау жынысы сынықшаларынан, әйтпесе бір тау жынысы сынықшасымен бір минерал түйірінен тұратын шөгінді тау жынысы; екі құрамбөліктің біреуі шешіуші рөл атқаруы мүмкін, бірақ екінші құрамбөліктің үлес салмағы 5-10 пайыздан кем болмауы шарт; қосалқы қоспалар түрінде яки өте аз мөлшерде өзге тау жынысытар мен минералдардың сынықшалары мен түйірлері де ұшырасуы ықтимал. Дереккөздер
Сақию

Сақию. Қазіргі түсінігімізде — қақию, сіресу. «Қар әбден сақия қатқан» (Ө. Қанахин, Дәмелі). Қолда бар деректерді қарастыра келгенде сез төркіні — жүйесі басқа араб, парсы тілдерінен болса керек деген байламға келдік. Парсы тілінде «сәхт» тұлғалы сөз біздегі — қатал, қатқыл, қатты іспеттес мағыналарды ұғындырады. Алайда, парсы тіліне бұл сөз арабтардан ауысқандығын аңғарамыз. Араб тілінде «сақиғ» сөзінің мына сияқты мағыналары кездеседі: *тоңазыған, қатқан; *қатты суық, ызғырық. Табиғаттың осы құбылысының нәтижесінен пайда болатын — аяз, мұз сияқтыларды да арабтар «сақиғ» сөзі арқылы түсіндіреді. Кеп жағдайда біздің тілімізде де «сақию» сөзінің «қату» етістігімен тіркеске түсуінің езі де қара жаяу емес. Біздегі жердің, судың, қардың қатуы да — қатты суық, аяздың нәтижесі. Соның бірі мұз да араб тілінде «сақиғ» болып аталатынын кердік. Осыларды еске алсақ, «сақия қату» тіркесіміз «мұз боп қату» дегенмен барабар. Дереккөздер
Органогендік таужыныс

Органогендік тау жынысы - Организм қалдықтарының яки олардың сынықшаларының бір-бірімен жымдаса дәнекерленуі нәтижесінде қалыптасатын шөгінді тау жынысытардың арнаулы тобы. *Синонимі — "биогендік тау жынысы" Дереккөздер
Нарын Жанжігітов

Нарын Жанжігітов (1881-1959), малшы, Социалдік Еңбек Ері (1949). Қазан төңкерісіне дейін байдын малын бақты. 1930-1940 жылдары Қарқаралы аудандағы Шатырағаш ұжымшарының бақташысы болды. Соғыстан кейінгі жылдары мал шаруашылығы өнімін өндіруде айтарлықтай табыстарға қолы жетті (80 ірі қараның әрқайсысының орт. тәуліктік салм. 1075 жеткізді, 1948).Ленин ордені,Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Шымыр таужыныс

Шымыр тау жынысы - Мағынасы дәл анықталмаған термин. Әдетте тау жынысытағы кеуектер мен жарықтар, және тау жынысыты құрайтын олардың құрам-бөліктері жай көзге немесе дүршыны (лупа) арқылы көрінбесе, мұндай тау жынысытарды Шымыр тау жынысы деп атауға болады деп есептеледі. Дереккөздер
Жанкісі жырау

Жанкісі Жырау (1772-1849). Бағаналы найман ішінде Қарабала—Шағыр руынан шыққан Барлыбай бидің інісі. «Сегіз сері мен Мақпал сұлу» дастанының авторы. Жанкісі Жырау нұсқасы аяқталмаған және тарауларға бөлінбеген. Дастанның басқа нұсқалары осы Жанкісі Жырау нұсқасынан тарағанға ұқсайды. Дереккөздер
Сал, көксал

Сал, көксал. Түсіндірме сөздікте «көксал» анықтамасын «көксауыр» тұлғасына берілген түсініктен қарау ұсынылған. Қарастырғанда, бұл екі сөздің мағынасы көк бояуға боялған сапалы көн, былғары екендігін ұғынамыз. «Көксал» мен «көксауыр» синонимдес сөздер ретінде танылған. «Қақ қалдырған бүлдіршін, сыртына көксал қаптатып, Can қылдырған бүлдіршін, Тайбуырылдың санына» (Манас). «Көк» түбірімен біріккен «сал» сөзінің түбірін әрі алғашқы мағынасын тек түркі тілдерінен іздеп табамыз. Ертедегі түркі жазба ескерткіші мәліметінде «чал» тұлғалы сөз «күлгін» түсті білдірген. Қазіргі түркі тілдері ішінде қырғыздар мен хакас тілінде «чал» сөзі сақталған да, мағынасы — сұр, буырыл сияқты түсініктерге сілтейді. Ойымызға оралған дүниелерді сарапқа салып, саралай түссек, күлгін, сұр, буырыл түстерінің қайсысы болмасын, басқаларға қарағанда «көк» түсімен тектес, туыстастығын байқаймыз. Осыны еске алар болсақ, біз көрсетіп отырған «сал» не «чал» сездерінің өте ертеректе қазіргі «көк» беретін мағынаны да меншіктенбеді ме екен деген болжам киліге түседі. Топшылауымызды түркі тілдері ішінде ете көне саналатын чуваш тілінің дерегі құптағандай болады. Біздегі «көксал» орнына, чуваштарда «шал» десе де, аяқ киімді мәнерлеуге арналған жасыл былғары екендігін бірден түсінеді. Алғаш бұл түсінікті беру үшін «шал былғары» (кей тілде «сал былғары») тіркесі қолданылып, осы тіркес қазақтар тілінде «көк» сөзін қабаттастырып, «көксал былғары» түрінде қалыптасуы болмайтын құбылыс емес. Кейін келе «былғарыны» қосарламаса да түсінікке жеңіл болғандықтан «көксал» қалпында айту дағдыға айналған. Дереккөздер
Аралас тау жынысы

Аралас таужыны - Сынықты, немесе хемогендік (сирегірек органогендік) таужыныстар жиынтығынан тұратын, немесе жаралу тегі жағынан әр түрлі түйірлер жиынтығын біріктіретін иіегінді таужыныстар атауы. Дереккөздер
Аққайың қысқа көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №11 қысқа көше. «Көктал» тұрғын алабы. Аққайың қысқа көшесі Жаңақоныс көшесінен басталып, Бидайық қысқа көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 335,8 м. Аққайың - қайың тұқымдасына жататын ағаш. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауы бөктерлерінде кездеседі. Солтүстік Қазақстан облысында осы аттас аудан бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Литологиялық-стратиграфиялық кешен

Заттың құрамы ұқсас таужыныстардан тұратын, нақтылы аумаққа таралған,өздерін төсейтін және көмкеретін түзілімдерден анық ерекшеленетін, геологиялық көнелігі тұрғысынан да бір мезгілде түзілген таужыныстар қатқабаты; әдетте нақтылы литологиялық-стратиграфиялық будаға немесе свитаға сәйкес келеді,бірнеше литологиялық-стратиграфиялық будаларды біріктіруі де ықтимал. Дереккөздер
Ақмая орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Пролетарский қысқа көшесі. Ақмая орамы Қоянды орамынан басталып, Алқатерек орамында аяқталады. Ұзындығы - 135,1 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Керіштенген таужыныс

Керіштенген тау жынысы - Диагенез процесі нәтижесінде әбден тығыздалып қатайған тау жынысы; жынысқұрушы құрамбөліктері яки жекелеген түйірлері өте ұсақ тозаңдар көмегімен жымдаса дәнекерленген. Дәнекерлеуші масса рөлін әдетте карбонатты, сазды, кремнийлі т.с.с. заттардың өте ұсақтозаңдары атқарады. Керіштенген тау жынысытардың мысалдары ретінде кез-келген қатты иіегінді тау жынысытарды — құмтастарды, құмайттастарды, гравелиттерді, т.с.с. — алуға болады. Дереккөздер
Ақсұңқар орамы (Астана)

Бұрынғы атауы №27 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ақсұңқар орамы Обаған көшесінен басталып, Жанкент көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 303,8 м. Ақсұңқар - сұңқар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Өзен бойлары мен тау етектерін мекендейді. Ақсұңқар - жыл құсы. Құсбегілер саятшылық жасайтын аңшы құс ретінде қолда ұстанды. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қалдықтық мұнаймен қанығу

Қалдықтық мұнаймен қанығу - Екі мағынасы бар: 1. Кайнауқаттан мұнайды өндіріп алғаннан кейін сол қойнауқатта қалған мұнаймен тоғытылған ашық кеуектердің қойнауқат көлеміндегі бүкіл салыстырғандағы өзіндік үлесімен есептелетін шама.шшерінің (d) жинауыш таужыныстардың мұнай беру көрсеткішімен (g) өзара байланысы d = a / 1-g) теңдеуі арқылы өрнектеледі, мұндағы - мұнаймен қанығу рсеткіші. Қалдықтық мұнаймен қанығу мөлшері кенорынның өндірістік қорын есептеуге мүмкіндік кіреді, оның шамасы мұнайдың күрамына, жинауыштың түріне, қойнауқаттық энергия қорына және кенорынды игеру режиміне тәуелді. Қосымша әдістер мегімен мұнай өндіру (қойнауқатіштік жағу, мұнайды ыстық бумен ығыстыру, тіайды жоғары қысымдарда еріген газдармен ығыстыру, тағы сол сияқты әдістер) Қалдықтық мұнаймен қанығу азайтуға бағытталған әрекеттерге жатады. 2. Суға негізделген сүйығын пайдалана отырып бұрғыланған үңғымадан көтерілген тасбағаны үлгісінің мұнаймен қанығу дәрежесі. Дереккөздер
Яшма тәрізді таужыныс

Яшма тәрізді тау жынысы (яшмоидтар) - Сырт көрінісі және физикалық-химиялық қасиеттері жағынан яшмаға ұқсас кремнийлі тау жынысы; *Екі топқа бөлінеді: **1) жаралу тегі жағынан яшмаларға ұқсас, бірақ олардан түсі жағынан өзгешеленетін (қара түсті, түссіз) бастапқы шөгінді Яшма тәрізді тау жынысы.; **2) жаратылысы жағынан әр түрлі тау жынысытардың (іиегінді, магмалық, метаморфтық тау жынысытар) кейін өрбіген процестер салдарынан жаппай кремнийленуі нәтижесінде қалыптасатын туынды Яшма тәрізді тау жынысы Дереккөздер
Ақтүбек орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Пролетарский қысқа көшесі. «Көктал» тұрғын алабы. Ақтүбек орамы Жаңақоныс көшесінен басталып, Бидайық қысқа көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 237,3 м. Ақтүбек - түбектің түсі мен кең аумағына байланысты қойылған атау. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ақшатау орамы (Астана)

Бұрынғы атауы №10 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ақшатау орамы Үштөбе көшесінен басталып, Айнакөл көшесінде аяқталады. Таскескен көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 197,5 м. Ақшатау - Сарыарқаның оңтүстік-шығысындағы жота. Шығыс Қазақстан облысындағы Абай, Аягөз аудандары жерінде, Шыңғыстау жотасының оңтүстігінде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Молассалы кешен

Қозғалмалы белдеулер кешенін, сирегірек кристалдық іргетастар кешенін күрт үйлесімсіз көмкеретін шөгінді, жанартаутекті және интрузиялық таужыныстар бірлестігі. М.К. таулы көтерілімдердің көрініс беруі барысында қалыптаса отырып, сол таулармен бір-бірінен дербестелген тауаралық ойыстарда, қазанойпаттарда, грабендерде және шеткі ойысымдарда түзіледі. М.К. құрамында молассалық формациялар шешуші рөл атқарады. Дереккөздер
Аламан орамы (Астана)

Бұрынғы атауы №3 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Аламан орамы Жайық көшесінен басталып, Бұқтырма көшесінде аяқталады. Ертіс көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 226 м. Аламан - көпшіліктің бірігіп, жұмылып атқаратын әрекеті мен қимылы. Аламан - күш біріктірудің, берекеге келудің немесе алауыздықты болдырмаудың әлеуметтік атауы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Алқатерек орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Оренбургский қысқа көшесі. Алқатерек орамы Оқжетпес көшесінен басталып, Ақмая, Ақбастау, Арқат орамдарымен қиылысады. Ұзындығы - 331,1 м. Алқатерек - Солтүстік Қазақстан облысының Ақжар ауданындағы ауыл, ауылдық әкімшілік округінің орталығы. Алқатерек ауданының орталығы Талшық стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 35 шақырымдай жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Алмалы орамы (Астана)

Бұрынғы атауы №1З қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Алмалы орамы Обаған көшесінен басталып, Жанкент көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 169,4 м. Алмалы - алмасы көп, бау-бақшалы жер. Сондай-ақ осы аттас елді мекендер бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Тайшы

Тайшы Түсіндірме не орфографиялық сөздіктерде бұл тұлғалы сөз кездеспейді. Ол заңды да. Өйткені бүкіл халық аузындағы сөзді жинақтап хатқа түсіру қиын іс. Дегенмен, ел арасында ақсақал, қариялардың айтуынан «тайшы атағымыз болмаса да, қойшы атағымыз бар» деген мақалды құлағымыз шалғаны бар. «Қойшысы» түсінікті, бірақ мал баққан қазақтарда тайды бөліп алып бағу кәсібі болмағандықтан «тайшы» деген атау болуы да мүмкін емес, бұл не сөз болды екен деп те ойлайсың. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде осы тұлғалы сөзді кездестіргенде көне түркі тайпалары тілінде қолданылғанына күмән келтіру қиын. Тайшы — #аға ұстаз, оқытушы; #атақты, әйгілі адам. моңғол тілінде тайж — ақ сүйек (дворянин). Көрсетілген тілдердің қайсысында болмасын сөздің алғашқы тұлғасы мен мағынасына өзгерістер кірген. Сөздің шыққан төркіні — қытай тілі. Оларда «тайцзы»— тахтың мұрагері дегенді білдірсе, «тайцзу» тұлғасы — династияның негізін құрушы. Сонда бізге жеткен мақалдың түсінігін қазіргіше айтсақ — «әйгілі атағымыз болмаса да, қойшы атағымыз бар» дегенді аңғартады. Дереккөздер
Арақарағай орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Вагоноремонтный қысқа көшесі. Арақарағай орамы Шыңтас орамымен қиылысып, Қарасай батыр көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 220,2 м. Арақарағай - Қостанай облысындағы Алтынсарин ауданының солтүстік-батысында орналасқан шоқ қарағайлы орман. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 40 шақырымға созылып жатыр. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Арал орамы (Астана)

Бұрынғы атауы №5 қысқа көше. Оңтұстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Арал орамы Абылай хан даңғылынан басталып, М.Төлебаев көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 408,2 м. Арал - Өзбекстан мен Қазақстан жерінде, Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Жанартаутекті-шөгінді сынықты таужыныстар

Жанартаутекті-шөгінді сынықты таужыныстар - Жаратылысы жанартаутекті және шөгінді сынықтардың қоспасынан құралған таужыныстар тобы. *Бұларға жататындар: **1) шөгінді-туфогендік таужыныстар, яки туффиттер (пирокластикалық материалдар мөлшері 50-90 % аралығында); **2) туфогендік-шөгінді таужыныстар (пирокластикалық материалдар мөлшері 10-50 % аралығында); **3) жанартаумикті таужыныстар(пирокластикалық материалдың шайылу және сұрыпталу белгілері байқалады); бұларды құрайтын сынықтардың жанартау өнімдерінен тұратындығы болмаса, олар таза шөгінді таужыныстарға жатады. Дереккөздер
Арқат орамы (Астана)

1.Бұрынғы атауы №30 қысқа көше.Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Арқат орамы Майқайың көшесінен басталып, Шертер көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 132 м. Арқат - Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданында орналасқан тау. Оңтүстік-батысында Қарағайлы тауымен шектеседі. Абсолюттік биіктігі - 914 м. Батыстан шығысқа қарай 15 шақырымға созылып жатыр, ені 5-7 шақырым. 2.Бұрынғы атауы Транспортный қысқа көшесі. Арқат орамы Алқатерек орамынан басталып, Қоянды орамында аяқталады. Ұзындығы - 101,1 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Аршалы орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Ф.Глинки қысқа көшесі. Аршалы орамы Сарыадыр орамында аяқталады. Ұзындығы - 122,1 м. Аршалы - кипарис тұқымдасына жататын, мәңгі жасыл көп жылдық өсімдік. Ақмола облысында Аршалы атты аудан бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Астрахан қысқа көшесі (Астана)

Астрахан қысқа көшесі Балқаш қысқа көшесінен басталып, Макинский қысқа көшесінде аяқталады. Есіл қысқа көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 245,1 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Атакент орамы (Астана)

Бұрынғы атауы В.Малиновский қысқа көшесі. Атакент орамы А.Беляков көшесімен қиылысып, А.Герцен көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 737,5 м. Атакент - Жетісай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 17 шақырым жерде орналасқан кент аты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Атбасар қысқа көшесі (Астана)

Атбасар қысқа көшесі Н.Тілендиев даңғылында аяқталады. Ұзындығы -614,3 м. Атбасар - Ақмола облысындағы қала. Атбасар қаласы Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 232 шақырым жерде орналасқан. Қазан төңкерісіне дейін мұнда Атбасар жәрмеңкесі өткізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Балқаш қысқа көшесі (Астана)

Балқаш қысқа көшесі А.Кравцов көшесінен басталып, Ж.Тәшенов көшесінде аяқталады. Астрахан қысқа көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 688.4 м. Балқаш - Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тұйық көл. Алматы, Жамбыл, Қарағанды облыстарының аумағында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Барқытбел орамы (Астана)

Бұрынғы атауы Ф.Дзержинский қысқа көшесі. Барқытбел орамы Конституция көшесінен басталып, М.Дулатов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 560.5 м. Барқытбел - Тарбағатай тау бөктерінің бұрынғы атауы. Тарам-далып жатқан, көк майсалы тау бөктерін «барқытбел» деп айтады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Бейнеу орамы (Астана)

Бұрынғы атауы А.Матросов қысқа көшесі. Бейнеу орамы Ақбидай көшесінен басталады. Ұзындығы - 155,9 м. Бейнеу - Маңғыстау облысының солтүстігіндегі аудан аты. Ақтау қаласынан 429 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Талай

Талай. Әлденеше, бірнеше; көптеген сөздерінің мағынасын беруде осы сөз де қолданылады. «Талай» сөзінің бұдан басқа да ауыспалы мағыналары тілімізде баршылық. «Талай сөз бұдан бұрын көп айтқанмын» (Абай, Шығыс жинағы). «Талай» сөзінің шыққан төркіні — араб тілі. Олардағы мағынасы өзгешелеу: тала — ұзақ; созылу, ұзару. Дереккөздер
Салақ, бөлек-салақ

Салақ, бөлек-салақ. Қос сөз қүрамындағы бүл «салақтың» мағынасы тілімізде «ұқыпсыз» сезінің синонимі ретінде қолданылатын «салақтан» тіпті өзгеше. Оның «белек» сөзімен қосарлана айтылуының өзінде де мән бар. Дәлірек айтсақ, осы сөзбен мағыналас болуы мүмкін. Ойымыздың орынсыз емес екендігін моңғол тілдеріндегі деректер қостай түседі. моңғолша «салах», қалмақ тілінде «салх» түлғалы сөздер біздің тіліміздегі «бөліну», «ажырау» сияқты үғьімдар орнына жұмсалады. Бұл деректер тіліміздегі қос сөздің екінші сыңары — «салақ» төркіні моңғол тобындағы тілдерден екендігін ашса, мағынасы—«бөлек» сөзімен сәйкестігін аңғартады. Деректің осы түрін еске алсақ, «бөлек-салақ» деген қос сезіміздің мағынасы —«бөлек-бөлек»-пен бірдей. Дереккөздер
Мұнай тудырушы таужыныстар

Мұнай тудырушы таужыныстар - Литогенезінің процессінің жекелеген сатысы барысында өз бойындағы органикалық заттар ; есебінен мұнай қалыптастырған және қолайлы геологиялық-геохимиялық жағдайлар әсерінен сол мұнай массаларының көршілес өңірлерге жылыстауын қамтамасыз еткен таужыныстар жиынтығы. Дереккөздер
Байғұс

Бұл сөздің қазіргі мағынасы — бишара, бақытсыз сияқтыларды ұғындыратыны бәрімізге мәлім. «Кімге батар ол байғұс тартқан күйік» (Абай). Сөз төркіні парсы тілі. Онда: биһуш — санасыз, сезімсіз мағынасын береді, Иран тіліндегі түбір — һуш. Ал «би» түбір алдында келетін, біздегі «-сыз, -сіз» қосымшасы орнына жүретін буын, «Байғұс» сөзін қазақша айтсақ — санасыз, сезімсіз болмақ. Дереккөздер
Байтақ

Байтақ, ұлан-байтақ. Көп жағдайда, бұл екі сөз осылайша, тіркесіп келген күйде, жиі қолданылады. Кейде көркем әдебиетте бірінен - бірі ажырап, басқа сөздермен де тіркеседі. «...Ұлан ұзақ Сарыарқаға ...көз тастайды» (Е. Жанпейісов. Аталған кітап, 97). «...сонау байтақ мал даласын қамтымақ». «Байтақ» сөзінің тарихы жөнінде жеке-дара пікір жоқ емес. Р. Сыздықова сөз төркіні туралы «... өте ертеде парсы тілінен енген болу керек.» Парсыша «пайтахт» сөзі «астана» (дәлме-дәл: тахтың төменгі жағы) дегенді білдіреді дей келіп, «байтақ» сөзі кейін келе қазақ тілінде «жұрт», «кең, үлкен, ұшы-қиырсыз» деген ауыспалы мағыналарға ие болғандығын айтады (Сөздер сөйлейді. 1980, 43, 44 Н. Оңдасыновтың «Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігінде» де «байтақ» сөзінің ауыспалы мағынасы — шексіз, кең деп берілген (1974, 67)) Р. Сыздықова келтірген Шалкиіз, Махамбет өлеңдеріндегі «байтақ» парсының «пайтахт» сөзінен өрбуі мүмкін. Мұны К. Юдахин шығарған «Қырғызша-орысша сөздік» те растайды (байтақ — ). Бірақ дәл осы «байтақ» қазақ тілінде «кең, ұшы-қиыры жоқ, үлкен» мағынасына ауысқан деген пікірге қосылу қиын. Өйткені тағы бір тілдің дерегі мұны қолдауға қарсы. Араб тілінде: бидағ —шөл; дала сияқты екі мағына береді. Осы сөз түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерінің заңдылығына байланысты «байтақ» қалпына дейін құбылып, мағына жағынан өзгеріске ұшырамай-ақ жеткен. Дәлірек айтқанда қазақ тілінде де, «дала» мағынасын иеленген. Тіркестің бірінші сыңары «ұлан» туралы бірер сөз. Е. Жанпейісов аталған еңбегінде «ұлан» сөзін түркі тілдерінің кейбіреуінде кездесетін «оғлан» («ұл» мағынасындағы) сөзімен тектестіреді. Мұны өзі келтірген «асыл ұлан» тіркесіндегі «ұланмен» жарастыру орынды. Сөзін сабақтай түсіп, ол: «Әуезов бұл «ұлан» сөзін байтақ, үлкен, ұзақ мәнінде келтіреді» деп түйеді. Бұған қосылуға да кейбір тілдің деректері ырық бермейді. Якут тілінде біздегі «үлкен» мағынасы —«улахан» тұлғасында айтылады. Егер, кейде біздің тілімізде «қ», «ғ», «г» дыбыстарының түсіріліп айтылатынын ескерсек (кей тілдерде — сарық, бізде — сары; қазақ тілі диалектілерінде — құмған, кигіз, әдеби тілде — құман, киіз т. б.), «улахан» тұлғасыныд «улаан», одан әрі — ұлан болуы таңданарлық жайт емес. Тіпті әрегірек барсақ, «ұлан» сөзін моңғол тілінен шығаруға да болады. Онда: уудам — кең; олон — кең, қалың. Осы тұлғалардың қай-қайсысы да біздің тілімізге ауысқанда «ұлан» қалпына дейін өзгеруі дыбыс сәйкестіктері заңына сәйкес (н~м, д~л, о~ұ сияқты). моңғол тілі деректерінен гөрі, «ұлан» сөзінің төркінін «улахан» сөзімен ұштастырған жөн сияқты. Сөйтіп, «ұлан-байтақ» тіркесі — түркі және араб тіліндегі сөздерден өрбіп, қазіргі түсінікке сәйкестіре айтсақ—«кең, үлкен дала» дегенді ұғындырады екен. Дереккөздер
Туғанбай Жанысбаев

Туғанбай Жанысбаев (1945 жылы туған), жоғарғы санатты дәрігер, медицина ғылымының кандидаты, экономист-қаржыгер. Қарсақпайдың түлегі. 1970-1988 жылдары Жезқазған облысында облыстық дезинфекция стансасының бас дәрігері болды. 1988-1996 жылдары Денсаулық сақтау министрлігінде және Алматы облысында мамандығы бойынша басшы қызметтер атқарды. 1996 жылдан «Қазақмыс» корпорациясы «Ақбұлақ» санаторийінің директоры — бас дәрігері. Дереккөздер
Бал-бұл

Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бетіне нұр ойнап, өңі ажарлану дегенге мезгейді. «Ажарлы реңі бал-бұл жанып, ... басын изеді...» (К. Оразалин, Көктем). «Бал-бұл» қос сөзінің бізге алғашқы — «бал» сыңарының түпкі мағынасына іздеу салу қажет. Екінші сыңары біріншісінің қайталауы (аз-кем дыбыс өзгерісімен) деп қана қараймыз. Зер сала байқаған адамға «бал-бұл» қос сөзінің тек «жану» етістігімен ғана тіркеске түсетін қасиетін аңғару киын емес. Мұны жоғарыда келтірілген мысал да анықтай түседі. Осыған қарағанда оның (бал-бұлдың) «жанумен» тектестігі болар деген жорамал ойға оралады. Жорамалымызды кейбір түркі тілдерінің, әсіресе, қырғыз тілінің дерегі қуаттай алады: бал — айқын қалыпта, лапылдай, жалындап жану мағынасын береді. Сөйтіп, «балдың» алғашқы мағынасы «жанумен» тектестігі ашылады. Дереккөздер
Салдыр, салдыр-салақ

Салдыр, салдыр-салақ. Қос сөздің соңғы сыңары — «салақтың» мағынасы баршамызға мәлім. «Салдыр-салақ» қос сөзінің түсінігі — іске немқүрайды қарайтын ұқыпсыз, орашолақ. Бұл да «салақ» тұлғасының ұғымынан алшақ емес. «Ана тіліміздің барша әуезін, әрін, нәзік мінездерін жете білмей, салдыр-салақ сөйлеуді айтып отырмыз» (I. Омаров, Серпін). Қазіргі тілімізде «салдыр» сөзі жеке тұрып, «салақ» беретін мағына орнына жұмсалмайды. Осыған қарап оны әуелден мағынасыз сөз деп ойласақ, қателескен болар едік. Бізде болмаса да, кейбір түркі тілдерінде жеке тұрып-ақ мағына меншіктенген қалпы жоқ емес. Якут тілінде «джалыр» тұлғасындағы сөз қазақ тіліндегі «салақ» мағынасын ұғындырады. Демек, осы дерекке қарағанда, ерте кездерде қазақ тілінде де, жеке қолданылған да, бері келе ұмытылып, тек қос сөз құрамында сақталған. «Салдыр-салақ» дегеніміз «салақ» сөзінің қайталауы. Дереккөздер
Балғын

Абай сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: Елді мекендер: * Балғын – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл. * Балғын – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Балғын бұтасы - жыңғылдар тұқымдасына жататын бұта. * Балғын (мағына) - Араб тілінде: балиғ — ер жеткен, есейген....
Балтыр

Қазіргі тілімізде — адам жіліншегінің сыртқы етті жерін осылай атаймыз: «Бұлшық етті білек пен балтырдан күшті дене жоқ» (Сейфуллин). Әдетте адам сирағының тізеге жақын жері еттірек болғандықтан жуандау келеді. Оның «балтыр» атауына ие болуы да толық, жуандығымен байланысты ма деген ой келеді. Бұл жорамалға итермелеп отырған кейбір тіл деректері. Мысалы, якут тілінде: балчыр — толықтау деген мағынаны ұғындырады. Якут тіліндегі «балчыр» тұлғасының қазақтардың айтуында «балтыр» болып дыбысталуын — түркі тілдеріне тән ч, т дыбыстарының өзара сәйкестігінен деп түсінген жөн (қазақша — қашыр, құмықша - қачыр, ноғайша — қатыр т. б.). Бұл болжамға екінші бір себепші болып отырған нәрсе — моңғол тілінің дерегі. моңғолша: балтгар — жуан деген мағынаға мезгейді. Мүның қазақ тіліне ауысқанда «балтыр» қалпында естілуі де тіл заңдылығынан сырт кетпейді. Қазақ әдеби тілі мен жергілікті ерекшеліктерді салыстыра қарасақ, ол заңдылықты анық байқаймыз. Мысалы, әдеби тілде — «киіз», «құман», «біз» (етікші құралы) болса, кейбір жергілікті ерекшеліктерде бұл сөздер «кигіз», «құмған», «бігіз» дыбыстық құрамында айтыла береді. Демек, моңғол тіліндегі «балтгар» қазақ тіліне ауысқанда «г» дыбысынан арылып, «балтар» одан әрі — «балтыр» болып қалыптасқан. Сөйтіп, «балтыр» дегеніміз «жуан», «толықша» ұғымын береді деп шамалаймыз. Дереккөздер
Балғын (мағына)

Мағынасы — толықсыған, уылжыған жас: «Тек күріш емес, күріш сияқты балғын жастарды да өсірдім» (Ы. Жақаев, Менің бақытым). Сөз төркіні жөнінде мынадай пікір айтуға болады. Араб тілінде: балиғ — ер жеткен, есейген. Н. Д. Оңдасынов өзінің «Арабша-қазақша түсіндірме сөздік» деген соңғы еңбегінің бірінші томында осы тұлғалас сөзді араб сөзі ретінде бірде — балиғ (58), екінші жерде — балағат (64) тұлғаларында көрсетіп қана қоймай, одан туындаған қазақ тіліндегі басқа да сөздерді келтірген. Бірақ бұлардың ішінен, біз әңгіме етіп отырған, «балғын» сөзін көре алмадық. Біздің ойымызша, тіліміздегі «балғынның» пайда болуына араб тіліндегі «балиғ» сөзі себепші болса керек. Осы түбірге қазақ тіліне тән сөзден сөз тудыратын -ын жұрнағын қоссақ: балиғ + ын > балиғын > бал (и)+ ғын => балғын түлғасы пайда болады. Екінші бір жорамалға тиек боларлық дерек қырғыз тілінен табылады: балгын — тал не шіліктіқ бір түрі . Мұны ескерсек, жас өспірім балалардың тал-шыбықтай бұралып тұратындығына байланысты, теңеу нәтижесінен тууы да ғажап емес-ау деп қаларлықтай ойға да ерік беруге болады. Алайда, алғашқы жорамал сенімді көрінеді. Дереккөздер
Ардагерлер көшесі

Ардагерлер көшесі - Бұрынғы атауы Целинный көшесі. «Көктал» тұрғын алабы. Ардагерлер көшесі Д.Бабатайұлы көшесінен басталып, Шұғыла көшесінде аяқталады. Нарын, Қайыңды, Сұлукөл көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1310,5 м.Ардагер - «құрметті, қадірлі, ардақты» деген мағынаны білдіретін этикалық ұғым.Ел қамын ойлап, елге еңбек сіңірген абыройлы адамды халық «Ардагер» деп жоғары бағалаған. Адам қоғамда ерекше істерімен, ақыл-парасатымен, адамгершілік асыл қасиетімен,беделімен елге танылғанда ғана Ардагер болады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Арқайым көшесі

Арқайым көшесі - Бұрынғы атауы е24 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Арқайым көшесі М.Төлебаев көшесінен басталып, Ер Көкше, Ер Қосай, Ер Тарғын көшелерін қиып өтіп, Абылай хан даңғылында аяқталады. Ұзындығы -509,1 м. Арқайым - орта қола кезеңінен (б.з.б. 2-мыңжылдық) сақталған тарихи және мәдени ескерткіштер кешені.Арқайым Қостанай облысында орналасқан. Арқайым алқабының атымен аталған. Ескерткіш 1987 жылы ашылды. Жанында осы аттас мәдени қорық пен зерттеу орталығы бар. Арқайым - көлемі, құрылымдық сипаты, ғылыми деректерінің молдығы мен маңыздылығы жағынан тарих, археология ғылымдары үшін ерекше Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Дирихле принципі

Комбинаторикада Дирихле́ при́нципі (, «жәшіктер принципі») — заттар («қояндар») мен олар салынған контейнерлер («жәшіктер») арасындағы белгілі шарттар орындалғанда болатын байланыс туралы неміс математигі Дирихле 1834 жылы тұжырымдаған принцип. Ағылшын тілі мен кейбір басқа да тілдерде «кептерлер мен жәшіктер принципі» атымен белгілі. Дирихле принципі, мысалы, диофанттық жақындау теориясында сызықтық теңсіздіктер жүйесін талдауда қолданылады. Тұжырымдамалары * Дирихле принципінің ең кең тараған тұжырымдамасы: Егер қояндар торларға қояндар саны торлар санынан көп болатындай торларға отырғызылса, кем дегенде бір торда бір қояннан артық қоян болады. * Жалпы түрі былай болады: Егер m қоян n торға отырғызылса, онда кем дегенде бір торда кемінде қоян болады, ал кемінде бір торда санынан аспайтындай қоян отырады. * Жекеше түрлері: Егер торлар қояндарға қарағанда көбірек болса, онда кем дегенде бір тор бос болады. * функциясы A және B шекті жиындарда берілсін, , мұндағы . Онда функциясы кейбір мәнін n+1 рет қабылдайды. Жалпылама Шексіз жиындар үшін де осы принциптің жалпыламасы бар: Жиын қуаттылығы көбіректің азырағына инъекция болмайды. Әдебиет *
Арқалық көшесі (Астана)

Арқалық көшесі (Астана) - Бұрынғы атауы З25 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Арқалық көшесі (Астана) Баршын көшесі (Астана)нен басталып, Ұлытау көшесі (Астана), Мыңжылқы көшесі (Астана), Қайнар көшесі (Астана), Сарыөзен көшесі (Астана), Зайсан көшесі (Астана), Ақсуат көшесі (Астана) көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1419,8 м. Арқалық - Қостанай облысының оңтүстік-шығысындағы қала, теміржол стансасы. Сарыарқаның батыс жағындағы Ақжар өзенінің жағалауында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Армандастар көшесі (Астана)

Армандастар көшесі (Астана) - Бұрынғы атауы Молодежный. «Интернациональный» тұрғын алабы. Армандастар көшесі Қарағанды-Астана трассасынан басталып, Мереке көшесінде аяқталады. Нұрлыжол көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 745,5 м. Армандастар - көкейіндегі ізгі ниеті, болашақтан күтер үміті, алға қойған мақсаты бір, ортақ адамдар. Осыған байланысты «Армандастар» деген ән атаұы бар. Қазақ халқында «армансыз адам жоқ» делінеді. Адам өз болашағы үшін күресұдің орнына құрғақ қиялға берілсе, ештенеге жете алмайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Арна көшесі (Астана)

Арна көшесі (Астана) - Бұрынғы атауы М236-15 көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Арна көшесі Сұлутөр көшесімен қиылысып, Жылыой көшесінде аяқталады. Ұзындығы -376,9 м. Арна - өзен аңғарының су ағатын бөлігі. Оқтын-оқтын немесе қысқа мерзімге құрғап қалатын өзен аңғарын «арна» деп атайды. Жазықпен ағатын өзендердің арнасы ирек пішінді болып келеді, оның терең және тайыз тұстары болады. Өзен арналарының ені бірнеше метрден ондаған шақырымға жетелі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Арнасай көшесі (Астана)

Арнасай көшесі (Астана) - Бұрынғы атауы Комсомольский көшесі. «Пригородный» тұрғын алабы. Арнасай көшесі Айнабұлақ көшесінен басталып, Қабанбай батыр даңғылында аяқталады. Сарытоғай көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1452,6 м. Арнасай - елді мекеннің, өзеннің атауы. Екі сөздің бірігуінен құралған. Яғни, «терең сай», «арналы сай» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Асан қайғы көшесі (Астана)

Асан қайғы көшесі (бұрынғы Н.Гастелло көшесі) — Астана қаласындағы көше. Асанқайғы көшесі А. Кравцов көшесінен басталып, Жәнібек тархан, Ағыбай батыр, А.Иманов, Кенесары, Абай даңғылы, Сәкен Сейфуллин, Ә.Жангелдин көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -2237,8 м. Асанқайғы (XIV ғ. - XV ғ.) - мемлекет қайраткері, ақын жырау, би, философ. Керей мен Жәнібек хандардың ақылшысы болған. Асанқайғы заманында Алтын Орда ыдырап, оның орнына Қырым, Қазан, Өзбек хандықтары пайда болды. Ноғай ордасы тарап, Қазақ хандығының тарих сахнасына шығуы хандықтар арасындағы қым-қиғаш талас-тартысты аласапыран кезеңмен түспа-тұс келді. Шу мен Арал аралығында Қазақ ордасы құрылған кезде Асанқайғы жаңа мемлекеттің ұраншысына айналады. Хан мен қара бұқара арасындағы қарым-қатынасты ұшықтырмай, әділет тұрғысынан шеше білген. Асанқайғы елінің сұлы-нұлы, шөбі шүйгін, құтты қоныс таұып, «Адамы жүзге келмей өлмейтін, қойы екі төлдейтін» мамыражай, еркін өмір сүретін «Жерұйықты» аңсады. Қазақ халқы ғасырлар бойы тарихи сатыларында Асан қайғы есімін үстемдікке, озбырлыққа, әділетсіздікке қарсы ұстанған ізгілік символына айналдырды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Асқартау көшесі (Астана)

Асқартау көшесі (Астана) — Бұрынғы атауы Садовый көшесі. «Мичурино» тұрғын алабы. Асқартау көшесі Бастау, Алакөл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 735,3 м. Асқартау - «биік, заңғар тау» деген мағынаны білдіреді. XVI ғасырда өмір сүрген атақты жырау Шалкиіз Тіленшіүлы «Асқар, асқар, асқар тау, Асқардан биік тау болмас» деп жырлаған. Яғни, ертедегі қазақтар басын мұз бен қар қүрсаған биік шыңды «Асқартау» деп атаған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Аспара көшесі (Астана)

Аспара көшесі (Астана) - Бұрынғы атауы Г.Котовский көшесі. Аспара көшесі Жерұйық көшесінен басталып, Қарасай батыр көшесін, Медеу, М.Дулатов, Орда көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1264,1 м. Аспара - Жамбыл облысы, Шу алабындағы Құрағаты өзенінің оң жақ саласы. Қырғыз Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтан бастау алады. Негізгі сапалары: Мақалды, Игермен, Аршалы. Ұзындығы -109 шақырым. Аспара жоғарғы ағысында бірде кеңіп, бірде тарылып отыратын тау шатқалдарымен ағады. Төменгі ағысындағы аңғары кеңейіп, ені 800-1200 м жазыққа айналады. Алабында шағын 5 көл бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Туынды кеуектер (қуыстар)

Туынды кеуектер - тау жынысы толықтай қалптасып болғаннан кейін туындайтын қуыстар. Бұларға жататындар: еру қуыстары — тау жынысыты тоғыта қозғалатын жерасты сұйықтарында (суларында)сол тау жынысытардың белгілі бір құрамбөліктері еруі нәтижесінде қалыптасатын қуыстар; тау жынысытың шымырлануы сәтіңдегі өз көлемін кішірейтуі салдарынан туындайтын жарықшақтар; кристалдану жарықшақтары; жер қыртысындағы кернеулер (мәселен, жерсілкінулер кезінде туындаған кернеулер) әсерінен пайда болатын жарықтар мен жарықшақтар; беткейлік морылу нәтижесінде туындаған жарықшаықтар. Дереккөздер