kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Топырақтың су режімін реттеу

Топырақтың су режімін реттеу — суару жұмыстарын тиімді жүргізу арқылы өсімдіктердің дұрыс өсіп-өнуін қамтамасыз ету. Суармалы егістік жағдайында топырақтың су, ауа, қоректік заттар мен жылу режімдерін суару арқылы ғана реттеп қоймай, сонымен бірге минералды және органикалық тыңайтқыштарды пайдалану, оны дұрыс күтіп-баптау, ауыспалы егістің тиімді түрін пайдалану арқылы да реттеу шаралары. Дереккөздер
Саяси глобалистика

Саяси глобалистика - жаһандану үрдісінің саяси аспектілерін зерттеу. Саяси глобалистиканың ерекшелігі - бүл ғылым жаһандық мәселелерді тек сипаттаумен шектелмейді, ол ядролық, азық-түліктік, энергетикалық, т.б. жаһандық мәселелерді шешудің саяси құралдары мен әдістерін ұсынады. Саяси глобалистиканың әдіснамалық негізі - жаһандану үрдісін өркениеттің саяси қорытындысының болуы мүмкін нәтижесі ретінде қарастыратын өркениеттік немесе әлеуметтік-мәдени әдістер. Глобалистика - жалпы адамзаттық өмірлік мәні бар мәселелері туралы ғылыми ілімдердің пәнаралық жүйесі. Саяси глобалистиканың міндеті адамзат қарамағындағы болашақ баламасын дайындау және анықтау болып табылады. Өркениеттік тәсіл шеңберінде саяси глобалистика пәні жаһандану үрдісін тарихи динамикада қарастырады. Яғни, түтас өзара байланыстағы әлемнің қалыптасуын өркениеттердің шығармашылық диалогы ретінде қарастыру. Саяси глобалистиканың ең маңызды мәселелерінің біріне өркениеттер диалогы тұжырымын уақыттың жаһандық мәселелеріне жауабы ретінде қалыптастыру жатады. Осы мәселені шешу саяси глобалистиканың міндеттер шеңберін анықтайды: * жаһандық әлемдегі саяси диалогтың құндылық өлшемін анықтаушы әлемдік өркениеттегі негізгі әлеуметтік-мәдени құндылықтарды салыстырмалы талдау; * өркениетаралық өзара қарым-қатынастың саяси стратегиясын салыстырмалы талдау; * жаһандық әлемдегі униформиз мен гегемондыққа балама ретінде адамгершілік жаһандық идеясын дайындау; * жаңа гуманитарлық бітімгершілік түжырымын әр түрлі өркениеттердің құндылықтарын келістіру үрдісі ретінде негіздеу; * жаһандық саяси уақыт пен кеңістік қалыптастыратын жаңа мәселелерді зерттеу; * жаһандану үрдісіндегі кейбір ауытқушылықтарды зерттеу; * жаһандануға балама жолдарды салыстырмалы талдау. Дереккөздер
Будапешт клубы

Будапешт клубы - адамгершілікті әрі тұрақты әлем құруға септігін тигізетін шығармашылық адамдарын біріктіретін қоғамдық, бейресми қауымдастық. Клубтың құрылтайшыларының және ұйымдастырушыларының бірі - 1993 жылы Рим клубына балама құру жөнінде ұсыныс айтқан белгілі венгр ғалымы Эрвин Ласло. Будапешт клубының құрметті мүшелері белгілі саясаткерлер, қоғам және дін қайраткерлері, әртістер, жазушылар, ғалымдар. Бұл адамдарды біріктіруші негізгі идея қазіргі әлемнің ғаламдық әзгерістерге ұшырауы: ескі құндылықтардың орнына жаңалардың келуі, осы орайда өзімізді әзгертіп барып қана әлемді әзгерте алатынымызды түсіну аса маңызды. Будапешт клубы әзінің негізгі борышын рухани мәдениеттің ең жақсы әкілдерінің шығармашылық күшін бір-бірімен тығыз байланысты әлемдегі жеке тұлғалардың, мекемелердің, мемлекеттердің және тіпті, бүкіл адамзат баласының ортақ игіліктер үшін бірігіп, бейбіт ғұмыр кешуінің жолдарын іздестіруінен көреді. Бүл идея 1996 жылы 27 қазанда Будапешт клубының салтанатты мәжілісінде қабылданған "Планеталық сана рухы жөніндегі Манифесте" қаралған. Онда жауапкершілікті іс-әрекет пен өмір салтының шарты ретінде жаңаша ойлауды қалыптастыру қажеттігі анықталған; планеталық санаға көшуге үгіттеу бар. Планеталық сана шын мәніндегі өзара тәуелділікті сезіну және білу ретінде анықталады. Планеталық сананы дамыту - "жоғарыдан" басқарылатын әлемнің орнына өзін-өзі басқаратын әлем орнауының кепілі. Алға қойған мақсатқа жету үшін жекелеген тұлғаларда, қауымдастықтарда, қоғамдық институттарда планеталық сананы қалыптастыруға негізделген бірнеше халықаралық жобалар жасалды. Дереккөздер
Реттелген суармалау көзі

Реттелген суармалау көзі — су көзінің пайдалануда мол кезінде (су тасығаңдағы) су қоймасында суды уақытша ұстап қалып, су қорын көбейтіп, сол жиналған артық суды — судың тапшы кезінде тұтыну талабына сәйкес пайдалану. Дереккөздер
Топырақтың су-ауа режімін реттеу

Топырақтың су-ауа режімін реттеу — инженерлік-техникалық және агромелиорациялық шаралар кешені. Сонымен қатар топырақтағы табиғи қолайсыз жағдайды өзгертіп, өсімдік тамырында су мен ауаның тиімді режімі сақталуын қадағалау жолымен ауыл шаруашылық дақылдарынан мол және тұрақты өнім алу тәсілі. Топырақтың су-ауа жүргісін реттеудің гидротехникалық мелиорацияны жүзеге асырудағы маңызы зор. Дереккөздер
Коммунистік партияның манифесті

Коммунистік партияның манифесті — 1848 жылы Карл Маркс пен Фридрих Энгельс жазған, марксизмнің негізгі ережелері берілген, бірінші рет тұтас әлемдік жүйе құруға талпынған бағдарламалық құжат. Манифестте барлық халықтардың қоғамдық даму жолы алғашқы қауымдық құрылыстан біртұтас, коммунистік қоғам деп аталған жалпы жер шарылық әлеумет құру жолы көрсетілген. Бұл жұмыс атақты ұранмен аяқталады: Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!. Дереккөздер
Мемлекеттік аппарат

Мемлекеттік аппарат - заңнамада бекітілген бірыңғай қағидалар мен билік бөлінісі негізінде құрылған және қажетті материалдық құндылықтармен қамтамасыз етілген мемлекеттік органдар жүйесі. Мемлекеттік аппарат билігі қарулы күштер мен түрлі күштеу құрылымдарына сүйенеді. Осындай біртұтас жүйеде мемлекеттік органдардың әртүрлі топтары мен тарамдары өзара қарым- қатынаста әрекет ету арқылы мемлекеттің жалпы міндеттері мен қызметін іске асырады. Мемлекеттік органдардың құрылу тәртібі мен қызметі, құрылысы мен құзыреті құқықтық нормалармен бекітіледі және оларға жалпыға міндетті көпшілікке немесе жекелеген тұлғаларға бағытталған заңи актілер шығару құқығы беріледі. Осы актілер тәрбиелік, марапаттаушылық, сендіру, ал ол жеткіліксіз болған жағдайда күштеу шараларымен қамтамасыз етілген. Сонымен қатар мемлекеттік органдардың мемлекеттік бюджеттен қаражат алу мүмкіндігі болады әрі өз қаулы-қарарларын орындатуға қажетті материалдық құралдармен жабдықталады. Дереккөздер
Эвапотранспирация

Эвапотранспирация — өсімдіктердің өніп-өсуі барысындағы ылғал шығыны. Эвакотранспирация екі түрі болады; оның бірі — өсімдіктердің сабағы мен жапырақтарының үстіне түскен жауын-шашын суының немесе шықтың тікелей булануы болса, екіншісі — олардың өніп-өсуіне қажет, яғни физиолоғиялық Э. деп аталатын жер асты суының булану шығыны. Мыс., жыл бойына әр жердің ауа райына байланысты түрлі шөптер мен мәдени өсімдіктерғе 229—254 мм, ал ірі жапырақты ағаштарға 203—305 мм дейін ылғал қажет екені аныкталған. Кеуектер мен жарықшалардың мөлшері жағынан үш топка бөлінеді: 1) қылдан жуан кеуектер мөлшері > 0,5 мм; жарықшалар > 0,254 мм. Белгілі қысым жағдайында мұнай, газ, су қозғалысы болуы мүмкін; 2) қылдай кеуектер мөлшері: 0,5—0,002 мм; жарық-шалар — 0,254-0,0001 мм. Сұйықтар қозғалысы белгілі гидрофизикалық заңдылықтарға байланысты; 3) қылдан жіңішке кеуектер мөлшері
Топырақтың сіңбе сулары

Топырақтың сіңбе сулары – топырақ қабатшасындағы жер асты су жиынтығы. Жер бетінде жауған жауын-шашын суының ағып, буланып кеткеннен қалғаны жер астына — топыраққа сіңуінен қалыптасады. Сіңген судың біразы өсімдіктердің қоректенуіне жұмсалса, одан артылғаны ауырлық күшімен төмен қарай жер астындағы су деңгейіне қарай жылжиды. Топырақ үстіне түскен судың сіңу мүмкіншілігі шөгіндінің өткізгіштік пәрменіне байланысты, яғни топырақтың құрамы мен оның құрылысына тәуелді. Дереккөздер
Эврибатты түрлер

Эврибатты түрлер — әр түрлі тереңдікте мекендеуге қабілеті бар, су қысымының өзгеруін сезінбейтін су организмдері. Эврибаттылық оларды әр жерге қоныстандырута мүмкіндік береді. Эврибатты түрлерге теңіздерде тіршілік ететін омыртқасыздар мен омыртқалылар (балықтар), жануарлар жатады. Дереккөздер
Арвидс Скалбе

Арвидс Скалбе (1 наурыз 1922 – 21 мамыр 2002) – латыш ақыны, аудармашы. Латвия Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. «Әкелік ақ жол» атты жинағы үшін Латыш Мемлекеттік сыйлығы берілген. Абайдың «Сегіз аяқ», «Көзімнің қарасы...», «Жапырағы қураған ескі үмітпен...», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек...» өлеңдерін латыш тіліне аударған. Дереккөздер
Халық күн қайыруы

Халық күн қайыруы, халық календары - жыл ішіндегі айлардың, күндердің реті мен санын көрсетудің, уақыт есептеудің табиғи құбылыстарға негізделген жүйесі, мейрамдар мен тарихи, қоғамдық мәні бар уақиғалардың мерзімдерін көрсететін кітапшалар мен кестелер. Абай шығармаларында X. к. қ-на тән қараша, желтоқсан, шілде, наурыз, Ұлыстың ұлы күні, наурыздама, жылан жылы, жыяқы жылы, қой жылыт. б. қолданыстар кездеседі. Бірақ, ондағы кейбір атаулар мен сөздердің мағыналары қазіргі күн қайыруда қолданылып жүргеннен бөлектеу, «Қараша, желтоқсанмен сол бір-екі ай, Қыстың басы бірі ерте, біреуі жәй, Ерте барсам, жерімді жеп қоям деп, Ықтырмамен күзеуде отырар бай». Мұндағы қараша, желтоқсан - күздің соңғы 10-, 11- айлары. Ап, қазіргі күн қайыруда 11-, 12- айларға сай келеді. Осы күнгі ресми қолданылып жүрген күн қайыруда шілде сөзі «жаздың екінші айы» дегенді білдіреді. Шілде атауын Абай да қолданған: «Жаздыгүні шілде болғанда, Көкорай шалғын, бәйшешек Ұзарып өсіп толғанда, Күркіреп жатқан өзенге Көшіп ауыл қонғанда» - дегенде ақын жаздың бір ғана айы - шілдені емес, қырық күн шілдені - «жаз айларыңда өтетін амалды» айтып отыр. Ақын наурыз сөзін де айдың аты емес, мейрам атауы ретіңде қолданған: «Ол күңде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурыздама қыламыз деп, той, тамаша қылады екен» (1-т., 222- б.). Абайдың «Қарасөздерінде» күн қайыруға, оның ішінде жыл қайыруға қатысты аса мәнді этногр. дерек беретін «жылан жылы жылыс болады, жылқы жылы ұрыс болады, қой жылы заңгер тоғыс болады» деген сөз орамдары кездесіп отырады. X. к. қ-нда күздің ортасында өтетін 5-10 күндік амал шыбынсыз жаз деп аталады. Күн ашық, желсіз болып, жаздыгүнгідей маужырап тұрады, табиғаттың аз күндік бұл амалы күз ортасындағы кіші-гірім «жаз»тәрізді болып көрінеді. Бұл кезде шыбын-шіркей, маса-сона мүлде болмайды, олар күздің жүріп өткен алғашқы салқыны - «кіші қазанның» суығынан аман қалмайды. Ақын өзінің «Келдік тапай жерге еңді» өлеңінде сөзді шыбынсыз жаздың жанға жайлы мамыражай осындай сипатына балаған: «Қызыл тілім буынсыз, Сөзімде жаз бар шыбынсыз...» Ақын ай аттарын да жоғарыда келтірілген өлеңдеріндегі дей, бірде тура мағынасында қолданса, бірде ауыспалы мәнде, бейнелі түрде жұмсайды: «Қарашада өмір тұр, Тоқтатсаң тоқсан көнер ме? Арттағы майда көңіл жүр, Жалынсаң, қайтып келер ме?». Ақынның қараша деп отырғаны - «ұлғайған жас, кәрілікке бет алған шақ». Ал, арттағы май - «өтіп кеткен жастық». Тоқсан - «қыс», «тіршілік атаулының үйқыға кетер кезі»дегенге мегзейді. Әдетте, қазақ поэзиясында жастық шақты көктем мен жазға, кәрілікті күз бен қысқа балап айту дәстүрлі теңеу болып табылады. Абай осындай бұрыннан бар көркем тәсілді жай қолданып қана қоймай, оған өз жанынан бояу қосады. Мыс. , кәрілікті әдеттегідей жалпы «күз» емес, күздің нақты бір айы - қарашаға, жастықты «көктем» деген жалпылама ұғымда емес, көктемнің нақты бір айы - майға балап, сөзге жаңаша мағыналық реңк үстейді. Көркемдіктің бұдан өзге де тың тәсілдерін қолдана отырып, ұлы ақын жылдың төрт мезгілін - көктемді, күзді қазақ аулының сол кездегі тіршілігімен үйлестіре суреттеген. Дереккөздер
Саяси даму

Саяси даму - саяси жүйенің қоғам мен мемлекетті басқару ісіндегі элита мен қатардағы азаматтардың өздерінің ерекше қызметтерін орындауын сақтап, әрі ол мүмкіндіктерді үлғайта отырып өзгеріп отырған әлеуметтік жағдайға икемделуі. Ал екінші бір дерекке сүйенер болсақ, саяси даму - көп-қырлы процесс, оның барысында әр түрлі саяси күштердің өзара қарым-қатынасы саяси мінез-құлықтағы, саяси мәдениеттегі, қоғам саяси жүйесіндегі өзгерістерге әкеледі. Сонымен, саяси даму бұл - саяси жүйе мен басқару тәртіптерінің эволюциясы, оның белгілері: басқару құрылымының жағдайы, мемлекетпен қарым-қатынаста азаматтардың араласу деңгейі және тағы басқа мәселелердің теориялық түрғыдан шешілуі. Саяси даму мәселесі Ф.Теннис, М.Вебер, Т.Парсонс сияқты зерттеушілер еңбектерінде дамытылған. Саяси даму саяси жүйенің дәстүрлі қоғамнан қазіргі кезеңдегі қоғамға өту процесі ретінде қарастырылды. Дәстүрлі қоғам қарапайым өндіріске негізделген аграрлы, жабық әлеуметтік құрылым мен азаматтардың жеке мәртебесі төмен, мемлекеттік қатаң басқару тән қоғам ретінде сипатталды. Ал қазіргі кезендегі қоғам ашық әлеуметтік құрылым мен билікті ұйымдастыруда тиімді қоғам ретінде түсіндіріледі. Қазіргі саясаттану ғылымында саяси құрылым, ережелер мен институттар қаншалықты жаңа әлеуметтік, экономикалық және тағы басқа да мәселелерді шешуге жылдам, әрі икемді қимылдаса, соған байланысты саяси даму қарастырылып жүр. Дереккөздер
Абдимижит Дөләтов

Абдимижит Дөләтов(Сирдаш) (1949 жылы туған) - ұйғыр ақыны. Дөләтов Абайдың «Болыс болдым мінекей», «Жүректе қайрат болмаса», «Есіңде бар ма жас күнің?», «Жылуы жоқ бойының» секілді өлеңдерін ұйғыр тіліне аударып, «Абай» жинағына (А., 1987, «Жазушы») енгізген. Дереккөздер
Реттелген өзен

Реттелген өзен — шаруашылыққа пайдалануға бағытталған (мыс. СЭС салу), инженерлік шаралар нәтижесінде жүргісі (режім) айтарлықтай жаңа ерекшіліктерге ие болған өзен. Мыс., Ертіс, іле, Сырдария, Шу өзендері. Дереккөздер
Михаил Адамович Скорульский

Михаил Адамович Скорульский (1887-1950) - украин композиторы, музыка зерттеуші. Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-1944) Қазақстанда қызмет істеген. Осы кезеңде орыс, украин, қазақ фольклоры әуендері негізінде әр түрлі формадағы шығармалар тудырды. Ол қазақ музыкасында тұңғыш рет Абайдың«Көзімнің қарасы», «Татьянаның хаты» әндерінің әуендерін пайдаланып, фортепианоға арналған бір бөлімді квинтет (рояль, екі скрипка, альт, виолончель) жазды. Квинтеттің гармоникалық полифониялы тіркестерінде Абай әндерінің өзіндік ерекше стилін өте нәзіктікпен келтіре білген. Биографиясы 1910 ж. – Орыс музыкалық қоғамының Житомир музыкалық училищесін бітірген. 1914 ж. – Петербург консерваториясын бітірді, М.О.Штайнберг, Дж.Витольс, В.П.Калафатимен композицияны, А.Н.Есиповадан фортепиано сыныбын оқыды. 1915-1933 жж. - Житомирдегі музыкалық оқу орындарында сабақ берді. 1933-1941, 1944-1950 жылдары - Киев консерваториясында сабақ берді. 1941-1944 жылдары - Алматыда сабақ берді. Эвакуация жылдарында ол Алматыда қазақтың белгілі композиторы Бақытжан Байқадамовтың үйінде тұрған. Ол Киевтегі Байкове зиратында жерленген. Дереккөздер
Саяси көкезулік

Саяси көкезулік - [грек, demagogia demos - халық, ago - жетелеу] - бүқара халықтың арасында бедел мен танымалдыққа ие болу, құпия немесе ашық мақсаттарға жету жолында өтірік уәделер беру, фактілерді бүрмалау және басқа әдіс-тәсілдерді пайдалану. Демагогия құбылысы антикалық демократия кезінде пайда болған. Демагогтар саяси шешендік құралдарды пайдалана отырып тыңдаушыларды адастырып, оларға өз пікірлерін қабылдатуға мәжбүр еткен. Қазіргі заманғы саясатта саяси демагогия саяси элита үшін қиын да күрделі жағдайларда жиі қолданылады. Мүндай кездерде демагогиялық әдіс-тәсілдер тыңдаушыларды шындықтан алыстатып, саясаткердің пікірін қабылдатады. Демагогтардың ерекше белгісі - өмірді жақсарту туралы уәделерді бергіштігі. Мысалы, кеңестік дәуірдегі саяси демагогия ұрандарға, халықты рухтандырып күреске шақыру сөздеріне толы болды. Кей кезде керісінше жағдай туындауы да мүмкін. Яғни, жағдайды жақсарту мүмкін еместігін дәлелдеуге тырысу. Дереккөздер
Қуат Терібаев

Қуат Терібаев (1891-1952) - халық ақыны. Ауыл мектебінен оқып, ескіше білім алған. Ата-анасынан ерте айрылып, 1916 жылы патшаның маусым жарлығына ілігіп, майданның қара жұмысына алынады. 1936 жылы республикалық айтысқа қатысып, жүлдегер атанған. Терібаевтың ақын болып қалыптасуына Абайдың әсері көп тиген. Абайдың жаңашыл дәстүрін, өлеңдері мен әндерін ел ішіне насихаттаған. Абайдың дәстүрімен «Күлсағила», «Айжан-Жанша»дастандарын жазған. «Өмір жыры», «Ағынды Ақсу» шығармалар жинақтары белгілі. 1916 жылы патшаның июнь жарлығымен майданның қара жұмысына алынды. Қазан төңкерісінен кейін ауылдық кеңестің төрағасы болды. 1936 жылы республикалық айтысқа қатысып, жүлде алды. Сол жылы «Қазақ КСР-нің халық ақыны» деген құрметті атаққа ие болды. Ақсу ұжымшар-кеңшар театрында, қызыл отауда ұзақ жылдар еңбек етті. Көптеген жыр-терме, толғау-дастандар жазды, айтыстарға қатысты. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын дастанға айналдырып, өзінше жырлады. «Күнсағила», «Айжан–Жанша» дастандарын жазған. Ұлы Отан соғысы жылдарында үгіт бригадасын ұйымдастырды. Т.Көбдіковпен, Ж.Жантөбетовпен, Қ.Жапсарбаевпен айтысты («Айтыс», 3-т., 1966). 1951 жылы «Өмір жыры» деген атпен таңдамалы шығармаларының жинағы жарық көрді. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен (1939), «1941—1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі қажырлы еңбегі үшін» медалімен марапатталды (1946). Дереккөздер
Абай (М. Әуезовтың зерттеу еңбегі)

«Абай», Мұхтар Әуезовтің 1933 ж. жазған зерттеу еңбегі. «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құралына» енген. Ғылыми мақала Абайдың өмірі жəне Абайдың ақындығы деп аталатын eкi бөлімнен тұрады. Бұл мақала Мұхтар Әуезовтің «Әдебиет тарихы» (1927) деп аталатын зерттеу еңбегінің жалғасы болып табылады. Осы еңбекте «Қазақ әдебиетінің тарихы зар заман дәyipінен соң, Абайға келіп тіреледі» -деп жазылған. Сол ceбeптi «енді Абайға көшеміз» деп ескерткен Мұхтар Әуезовтің cөзi Абай шығармаларының 2 томдық жинағында (1933), одан соң осы оқу құралында жүзеге асты. 2 томдықтағы ғылыми-зерттеу еңбек «Абайдың туысы мен өмipi» деп аталады. Абайдың тeгiн сөз еткен тұста: «...Шыққан руы Тобықты. Ата-тeгi сол Тобықты ішінде билік құрып, ықпалын жүргізіп, үстемдік етіп келген тұқым» дегенді Ә. «Абайда» алғаш рет жазады. Абайдың ақындығын сөз еткенде де заман талабына орай таптық нысананы ұстанғаны аңғарылады. Зерттеу еңбекте Абайдың негізінен қоғамдық тақырыптағы, ақынның жеке басының жай-күйлерін білдipeтiн шығармалары ғана талданған. Ғылым-білім, табиғат, махаббат тақырыбы қарастырылмайды. «Абайдың» тілі жеңіл, оқушы ұғымына лайықты жазылған. Дереккөздер
Сандық планшет

Сандық планшет (Цифровой планшет; digitizing tablet - digitizing pad) — қаламұш деп аталатын арнайы аспаппен жабдықталған, үстелге орнатылған жазық тақта. Графикалық ақпаратты өндейтін есептеуіш жүйеде мәлімеггерді енгізу үшін қызмет етеді. Мөлшері үлкен осыған ұқсас құрылғылар планшеттік үстелдер деп аталады. Цифрлық планшет негізінен дайын кескіндерді (карта немесе сызбалар сияқты) цифрлык пішінге түрлендіру үшін қолданылады. Кескіндер планшетке орналастырылады немесе оған проекцияланады да, содан кейін оператор нобай бойымен қаламұшты сырғытады. Дереккөздер
Смағүл Құнанбайұлы

Смағүл Құнанбайұлы (1852-1931)-Абайдың інісі. Смағүл Құнанбайдың үшінші әйелі Айғыздан туған кенже баласы. Ғабитхан молдадан сауатын ашқан. Смағүл Ақ шоқыдағы Құнанбай әулеті зиратына жерленген. Дереккөздер
Су асты аңғары

Су асты аңғары- ұзынша, тар, тура немесе иір, су түбіне ондаған-жүздеген м-ге сұғына терендейтін аңғар. Материктік саязда, материк беткейінде және мұхит табанында кездеседі. Жаралуы бойынша эрозиялық, тектоникалык, экзарациялық, сырғымалық су асты аңғарлары кездеседі. Дереккөздер
Василий Васильевич Тимофеев

Василий Васильевич Тимофеев (1943 жылы туған) - график. Экслибрис, қондырғылы графика және кітап безендіру ісінде пайдаланатын өрнекті, литографиялық әдіспен сурет салу саласында жұмыс істеді. Оның 1983 жылы бастаған «Қазақстанның көрнекті адамдары» атты портреттер топтамасында «Абай Құнанбаев» (1990, линогравюра, автордың қоры) портреті бар. Дереккөздер
Саяси диалог

Саяси диалог - [грек, dialogos - әңгіме, әңгімелесу] - саяси қызметтің бағдарламасы мен тетіктерін қалыптастыруға, келісімге қол жеткізуге мүмкіндік беретін субъектілердің саяси ойлау стилі, баға беру, көзқарасын білдіру тәсілі. Саяси диалог демократиялық саяси жүйенің даму шарты, себебі бүл қоғамның көппартиялық жүйелігін білдіреді. Саяси диалогтың келесі түрлері бар: # пікір-талас - кез келген саяси мәселелер бойынша қарама-қарсы пікірлер күресі; # дискуссия - саяси мәселелер бойынша ой бөлісу, соның барысында оны шешудің тиімді құралдарын іздеу. Саяси диалогтың мақсаты Саяси диалогтың мақсаты - оппонент ұстанымын анықтау, саяси келісім, бітімге келудің негізін қалау. Саяси диалог құрылымына келесі элементтер кіреді: :а) пропонент - саяси мәселені шешу жолын ұсынушы субъект; :ә) оппонент - ауызша немесе жазбаша түрде берілген пропонент ұстанымын сынға алушы; :б) аудитория - саяси диалог солар үшін және солардың арасында жүретін топ субъектілері. Саяси диалог принциптері Саяси диалог принциптері: :ғылымилық, :партиялық, :теория мен тәжірибенің бірлігі, :саяси диалогқа қатысушылардың өзара сыйластығы мен теңдігі. Дереккөздер
Мемлекеттік бағдарлама

Мемлекеттік бағдарлама -ресурстар, орындаушылар, ғылыми- зерттеу, өндірістік, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық және басқа шаралар. Мемлекеттік бағдарлама экономиканы тікелей реттеу құралы ретінде мемлекетті дамытудың басым міндеттерін шешуге бағытталады. "Мемлекеттік бағдарлама" ұғымының мағыналық ауқымы кең. Ол мемлекеттік бюджет мүмкіндіктерін ескере отырып, түрлі шараларды қаржыландыру кезінде қолданылады. Мысалы, "Нұрлы көш" және т.б. Дереккөздер
Смайылхан Құлжанов

Смайылхан Құлжанов (1884-1969) - Тобықтының Қожа әулетінен. Шыңғыс облысының 1917-1919 ж. сайлауында № 8-ауылдық халық сотының кандидаты болды. Смайылхан арабша оқып, жаза білетін сауатты, салауатты кісі болған. Ол алғаш рет ауылда киіз үйде «Еңлік-Кебек» пьесасы қойылғанда, Кеңгірбай бидің ролін ойнаған. Абайдың «Мына үйде отыр Разақ...» деген өлеңін абайтанушылар Смайылханнан жазып алған. 1939 ж. Қазақстан ғылым академиясының экспедициясына Абайдың баласы Ақылбайдың «Зұлыс» деген дастанын жатқа айтып берген. Бұл туралы М. Мағауиннің «Жоғалған поэма тарихынан»(«Жалын»журн., 1975, N2 1)атты зерттеу еңбегі жарық көрді. Смайылхан Совет үкіметі кезіңце қудалауға ұшырап, Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое аулына көшіп кетіп, сонда қайтыс болған. Оның ақын туралы естелігі Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. мұражайыңда сақтаулы. Дереккөздер
Ленский

Ленский - Александр Сергеевич Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романының кейіпкері. Ленский бейнесі Онегиннің мінез ерекшелігін тұсіну жағынан да, шығарманың мазмұнын тереңірек ашып беру тұрғысынанда маңызды. Онегин қызуы басылған, өмірден торыққан, салқын қанды, алайда, «өзіне кундес шықса» онымен таласудан тайынбайтын адам болса, Ленский қиялшыл, сенгіш, сөзімге берілгіш, ақын жігіт. Ол сүйген қызы Ольганы қызғанып, Онегинді қызбалықпен дуэльге шақырып, ойда жоқта мерт болады. Абай «Барасың кайда, қайда бслмай маған...» деген өлеңінде албырт жастың жекпе-жек алдындағы сөзін қысқаша тәржімелеген. Ленский сөзінен Абайдың А.С. Пушкиннен аударғанөлеңі, қ. «Барасың қайда, қайда болмай маган...» Дереккөздер
Цифрлық сигнал

Цифрлық сигнал (; ) — тек екі мәнді, әдетте нөл мен бірді қабылдайтын сигнал; уақыттың кез келген сәтінде кернеу мәні бірнеше (әдетте, екі))деңгейдің біріне сәйкес келетін сигнал. Екі деңгейлі сигналды кейде екілік цифрлық сигнал немесе екілік сигнал деп те атайды. Кернеудің екі үздікті деңгейімен жұмыс істейтін екілік логикалық схемаларда деңгейлердің бірі (әдетте, жоғарғысы) логикалық «1»-ге (ақиқатқа) сәйкес келеді, ал екіншісі логикалық «0»-ге (жалғанға) сәйкес келеді. Аналогты сигналдарды кодтау, яғни сандық (цифрлық) сигналдарға айналдыру үшін оларды үзіп, дискреттейді. Сандық сигналдар периодты, периодсыз болып және түрлеріне қарай тіктөртбүрышты, үшбұрышты, қоңырау тәрізді, экспоненциалды болып бөлінеді. Аналогты сигнал уақыты ішінде амплитуданың үнемі өзгерісі ретінде көрінеді. Мысалы, телефонмен сөйлескенде ауаның механикалық тербелісі (жоғары мен төмен қысымның кезектесуі) электрлі сигналға, сондай айналып шығу амплитудасын сипаттайтынға түрленеді. Алайда аналогты электрлі сигналдың кемшілігіне: сигналдың бұрмалануы, орта арқылы берілетін сигналдың сөнуі жатады. Сигналдарды сандық өңдеу (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — сигналдарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. Сандық әдістердің аналогтық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық операциялар жинағын ұлғайтады. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Сандық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше бағдарламалар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді. Дереккөздер
Су асты қырқасы

Су асты қырқасы- су түбінің салыстырмалы биіктігі шамалы (ондаған, жүздеген м) ұзыншақ тар көтерілімі. Су асты қырқасы аккумуляциялық (құмды, гравийлі-тасмалталы үймектер, маржан кедертастары) және қазылған (жартасты, құзарт)түрлерге бөлінеді. Дереккөздер
Туфиттер

Туфиттер — құрамындағы пирокласты материалдар мөлшері 50%-дан кем емес (90%-ға дейін жететін) шөгінді-жанартаутекті таужыныстар атауы; шөгінді құрамбөліктері терригендік, хемогендік немесе органогендік таужыныстар болады. Өзін кұрайтын кесектер мен түйірлердің мөлшеріне орай псефитті, псамитті, алевритгі және пелитті болып төрт түрге бөлінеді; қатқабат бітімдер тән. Синонимі: шөгінді-жанартаутекті таужыныстар. Дереккөздер
Репер

Репер ( — белгі, бастау, нүкте) — # ғимарат тұғырларыңда (немесе қабырғаларында) немесе топырақта бекітілген, абсолюттік деңгейі нивелирлеу аркылы анықталатын белгі. Репер деңгейі өзгермейді, сондыктан да жер бетіндегі өзге объектілердің деңгейлері репердің деңгейімен тексеріліп отырады; # геодезия саласында қолданылатын таңба, белгі. Жер бетінің ерекше нүктелерінің биіктігін немесе төменгі жер нүктелерін нивелирмен есептеп айқындау арқылыы сол жердің салыстырмалы деңгейін бекіту. # Артиллерияда — нысананы жою үшін алдымен кәздеп, артынан атысқа үластыратын нысана ауданындағы арнайы таңдалған көмекші нүкге. Репер шынайы (атылған нысана немесе координаталары белгілі бақылаудағы жер) және жалған (координаталары бақьиіау кезінде кездесетін пункт белгілері арқылы анықталатын жарылу топтарының орталығы) болуы мүмкін. Репермен ату нысананы тікелей ату мүмкін болмаған жағдайда (нысана бақыланбағанда) немесе соққы беру үшін қолданылады. # Геодезиялық пункт — нүкте. Ол тас гимараттарда немесе биіктігі теңіз деңгейінен өлшеу арқылы анықталатын арнайы белгісі бар жерлерге орнатылады. Дереккөздер
Саяси догматизм

Саяси догматизм - тарихқа қарсы, метафизикалық, қатып қалған ойлау түрі, теориялық және тәжірибелік мәселелерді талдау мен багалауда нақты шынайылық, уақыт есепке алынбайды. Догматизм ұғымы көне грек философтары Пиррон және Занонмен енгізілген, олар ақиқат білімнің болу мүмкіндігін жоққа шығарды. Кейін ұғым мазмүны бірте-бірте өзгерді. ]] Догматизмнің психологиялық көздері - беделге (діни, ғылыми, саяси) және олардың догматтары, түжырымдары мен ұрандарына көрсоқырлықпен сену. Әлеуметтік-саяси - өздерінің мүдделеріне топтық немесе жеке қызығушылық, өзінің үстемдігін бір бағдарлама, түжырым арқылы мәңгілікке сақтауға ұмтылу. Жалпы әлеуметгік көздері - қоғамда шығармашылық ойлау мен тәжірибелік қызметтің дамуына қажетті жағдайлардың болмауы, бірінші кезекте демократия мен сөз бостандығының болмауы. Мақсаттар, үрандар, теориялар ақиқаттығын тексеру мүмкіндігінің болмауы да догматизмге әкеліп соқтырады. Догматизм - фундаментализмнің психологиялық тірегі. Шектен шыққан догматизм фанатизмге ұласады, яғни қандай да бір басқа көзқарасты, пікірді мойындамау, қабылдамау. Табиғатта, соның ішінде саясатта диалектика абстрактылы-догматикалық ойлауға абстрактылы ақиқаттың болмайтыны туралы ұстанымды қарсы қояды. Саяси ақиқат нақты, яғни белгілі бір орын мен уақытқа тәуелді. Саясаттағы ақиқат үрдіс ретінде қызмет жасайды. Дереккөздер
Туфогендік-хемогендік тау-жыныстар

Туфогендік-хемогендік тау-жыныстар — пирокластық және шөгінді-хемогендік немесе шөгінді- биогендік материалдардан тұратын аралас құрамды шөгінді таужыныстар. Түрлері: 1) пирокластық кремнийлі, 2) пирокластық-карбонатты, 3) пирокластық- биохемогендік. Дереккөздер
Саяси енжарлық

Саяси енжарлық - саяси өмірге қатысуға ынтаның болмауы немесе саясатқа енжарлық. Сайлауға, қоғамдық-саяси қозғалыстарға, т.б. қатысудан бас тартудан көрініс табады. Саяси енжарлық саяси мәдениет дамуының төмендігін немесе билік әрекеттеріне және оны жүзеге асырушыларға теріс қатынасты білдіреді. Дереккөздер
Мемлекеттік билік

Мемлекеттік билік - тікелей мемлекеттің өзі жүргізетін немесе өзінің атынан жүргізуге өкілеттілік беріп, өз жәрдемімен өзге бір ұйым, мекеме арқылы жүргізетін қоғамдық биліктің бір түрі, мемлекеттік басқару органдарының жиынтығы. Мемлекеттік билік өз қырын өзгелерге тану үшін мәжбүрлеу күштеріне арқа сүйейді. Мәжбүрлеу жоқ жерде мемлекеттік билік те жоқ. Мәжбүрлеу тек тарихи жағдайға және билік болмысына қарай басқа мазмұнда, әр түрлі нысанда көрініс береді. Сондай-ақ, мемлекеттік билік қатынастары ырық жүргізу сипатында болады және өз құрылысына орай үстемдік пен бағыныштылық әрі жетекшілік пен мойынұсынушылықтан құрылады. Ол қызметіне қарай: *заң шығарушы; *атқарушы; *сот билігі; болып бөлінеді. Билік объектісі мен субъектісінің қарым- қатынасына қарай *авторитарлық; *тоталитарлық; *демократиялық; болып бөлінеді. Басқа қоғамдық билік түрлерінен ажыратуға негіз болатын Мемлекеттік биліктің белгілері мыналар: *пәрменінің бүкіл қоғамға жүруі; *пәрменінің бүкіл қоғамға жүруі; *жария-саяси сипатта жүруі; мемлекеттік мәжбүрлеуге сүйенуі және арнайы адамдар - мемлекеттік қызметкерлер арқылы жүзеге асырылуы. Дереккөздер
Резерв сыйымдылығы

Резерв сыйымдылығы — су тасуы мен тасқынның алдын алу үшін қолданылатын сыйымдылық. Әдетте, резерв сыйымдылығы қадағаланған жағдайларда қалыпты тежеу горизонтынан жоғары орналасады және суқойманың өтімі арқылы толады. Дереккөздер
Леонид Максимович Леонов

Леонид Максимович Леонов (31 мамыр 1899 жыл, Мәскеу - 8 тамыз, 1994 жыл, Мәскеу) - орыс жазушысы, драматург, Ресей Федеративтік Республикасының еңбек сіңірген енер қайраткері, академик, Социалистік Еңбек Ері. Оның «Борсықтар», «Ұры», «Мұхитқа жол», «Орыс орманы» т. б. романдары, «Қасқыр», «Шапқын», «Аптын кұйме», «Бұрқасын» пьесалары кеңінентаныс. «Шапқын» пьесасы қазақ тіліне аударылған. Жазушы Абай шығармаларын зер сала оқып, қазақақынының өлеңдеріндегі жаңа түр мен мазмұн мәселөлеріне ерекше мән берді. Л. «Абай» («Жұлдыз», 1964, № 10), «Достық жаршысы» («Қазақ әдебиеті», 1971, 26 мамыр»), «Таңғажайып талант иесі» («Семей таңы», 1985, 10 тамыз) атты материалдарында жазба қазақ әдебиетінің қалыптасу жолындағы Абайдың жолбасшылық қызметін жоғары бағалап, оны «өз халқының темірқазық жұлдызы» деп атады. А қынның «Менсінбеуші ем наданды. Ақылсыз деп қор тұтып. Түзетпек едім заманды, Өзімді тым-ақ зор тұтып» деген өлең жолдарын тілге тиек ете отырып, Абайдың азаматтық ерлігін «ерен жүректілік» ретінде мақтан етеді. Марапаттары * «Орыс арманы» романы үшін Лениндік сыйлық * «Шапқын» пьесасы үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген. Дереккөздер
Топырақтың су режімі

Топырақтың су режімі — топырақ ылғалының түсуін, жылжуын, жағдайының өзгеруін және шығындалуын анықтайтын процестердің жиынтығы. Топырақтың су режімі элементтеріне: сіңу, сорғу, конденсация, қату, булану және т.б. жатады. Дереккөздер
Саяси ережелер

Саяси ережелер - адам мінез-құлқының бірыңғайлығын теориялық түрғыдан түсіндіретін саяси ғылым ұғымы. Бүл - адамдардың мінез-құлқын нақты саяси жағдайларда реттейтін және адамның нақты әлеуметтік бір топқа жататынын сипаттайтын әрекеттер қалпы (стандарт). Саяси ережелер қызмет шекарасын қалыптастырады, сонымен қатар ол адамның қандай топқа жататынын анықтаушы жағдайы болып табылады. Сонымен, саяси ережелер дегеніміз: 1) кішігірім топтан бүкіл қоғамды қамтитын ортақ мәні бар мінез-құлық ережелері; 2) санкция - құрметтеу немесе жазалау, қолдау немесе мойындамау; 3) қолдамау мүмкіндігі болады; 4) басқа адамдардан ұқсас мінез-құлықты күту; 5) саяси байланыстардың күрделі өрілімдері ережелік жүйелердің сан алуандылығынан көрініс табады. Жылдам және мағыналы саяси өзгерістер үрдісінде саяси ережелер түрақсыз, әрі өзінің реттеушілік қызметін жоғалтады. Дереккөздер
Буланжизм

]] ]] Буланжизм - 80-жылдары Франңияның саяси аренасында экономикалық дағдарыс пен депрессия жылдары жалпы көңіл толмастық толқынында пайда болған стихиялық қозғалыс. Әскери министр шенінде кек қайтару (реваншизм) және популистік саясат нәтижесінде кеңінен танылып, тұңғыш "генерал-республикандық" атанған генерал Ж.Буланждың есімімен байланысты. Ол өзінің "¥лттық наразылық комитетін" құрып, елде авторитарлы төңкеріс қаупін туғызды. Бұл комитетке бірқатар көрнекті партиялар, тіпті социалистердің бір бөлігі қосылып, бүқаралық сипат алды. 1889-1890 жж. республикандық үкіметтің белсенді араласуы нәтижесінде генерал жалпы және муниципалды сайлауларда күйрей жеңіліс тауып, елден қашуға мәжбүр болады. Буланжизм авантюризмнің, популизмнің және саясатта театрлық әсерді қолданудың символына айналды. Дереккөздер
Саяси ереуіл

Саяси ереуіл - қандай да бір әлеуметтік топтың немесе таптың саяси билікке қарсы ашық наразылық білдіруі немесе қарулы көтеріліске шығуы жолы. Ол 9йымдасқан немесе 9йымдаспаған, заңды немесе заңсыз түрде жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, саясат субъектілері саяси биліктің қандай да бір шешіміне көңілі толмаған жағдайда өздерінің наразылықтарын көшеге шығу арқылы немесе митингіге жиналу арқылы көрсетеді. Дереккөздер
Мақсұт Махмұт

Мақсұт Махмұт (1900-1962) - татар ақыны, жазушы, сыншы. Абай өлеңдерін татар тіліне аударды. 1947 жылы жеке кітапша етіп шығарған. Ол Абайдың «Әбдірахман өлгенде», «Көк ала бұлт сөгіліп», «Әсемпаз болма әрнеге», «Ғашықтың тілі - тілсіз тіл», «Өзгеге, көңлім, тоярсың» т. б. өлеңдері мен «Өскендір», «Масғұт» дастандарын аударып, ақынның 1981 жылы татар тілінде Қазанда жарық көрген бір томдық жинағында жариялады. Абай өлендерінің 1947, 1949 жылдардағы басылымдарына көлемді алғы сөздер жазып, қазақ ақынының шығармаларына жан-жақты талдау жасайды. Татар ішінде шығатын «Совет әдебиеті» журналында «Сәулелі сөзім жырлары» (1954, N2 7) деген мақаласында Абай лирикасына жоғары баға береді. Дереккөздер
Павел Иванович Дьяков

Дьяков Павел Иванович (1913 жылы туған) - суретші-безендіруші, педагог. Акварель саласында, оның ішінде пейзаж жанрында жұмыс істеді. Абайдың 100 жылдық мерейтойына орай ақын болған жерлердің пейзаждық топтамаларын жасады. Олардың ішінде: «Семейдегі Абай тұрған үй» (қағаз, акварель), «Абайдың бейіті» (қағаз, акварель, екеуі де Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейінде) атты шығармалары бар. Дереккөздер
Леонтьев Леонид Павлович

Леонтьев Леонид Павлович (1913-83) - суретші. Негізгі туындылары портрет жанрына арналған. ҚазССР-інің еңбек сіңірген енер қайраткері, ҚазССР-інің халық суретшісі. Ол Абайдың портретін (1954, көмір, қағаз, қарындаш; 1954, майлы бояу, кенеп; 1981, тұсті жұмсақ қарындаш, көмір - үшеуі де ҚазССР мемл. орт. музейі қоры)жасады. Абайдың қолына кітап ұстап, біркелкі киімде, сәл бірқырын отырған кұйдегі портреттері (1954, 1981) бір-біріне ұқсас болғанымен соңғысында психологиялық иірім мол, бояуы қанық, ақын жұзінде ерекше салмақтылық бар. Дереккөздер
Бақтияр Абдоллаұлы Қожықов

Қожықов Бақтияр Абдоллаұлы (1957 ж. т.) - актер. Абай шығармалары бойынша қазақтың балалар мен жасөспірімдер театрында 1990ж. қойылған «Қалың елім, қазағым» атты поэтик. драмада орта жастағы Абай ролін ойнады. Қожықовтың бейнелеуіндегі Абай ел қамын терең түсініп, дүниеге деген философ. көзқарасы жан-жақты қалыптасып қалған ойшыл ақын. Дереккөздер
Су асты террасасы

Су асты террасасы- экзогендік бедер жасаушы процестер туындатқан көлбеу немесе шамалы еңіс алаңқай, сыртқы жағынан курт бүгілген террасаның кемері — су түбінің бетімен шектелген. Су асты террасасы абразиялық, жылжымалық, эрозиялық, суға батқан субаэралық (денудациялық, мұздықтық, көлдік, өзендік, және тағы басқа), ал құрылысы бойынша қазылған, аккумуляциялық және аралас түрлерге ажыратылады. Дереккөздер
Эйкумена, ойкумена

Эйкумена, ойкумена — 1) жер бетінің адамдар қоныстанған және пайдаланатын бөлігі. Қоныстану сипатына және қоныстану аумағында азық-түлік өндіру тәсілдеріне қарай Э. толық — Э. яғни толық қоныстанған аудандар және жартылай Э. уақытша қоныстанған аудандарға жіктеледі. Э. жер бетінің экономикалық өнімсіз аудандар кіретін бөлігіне қарсы мағынада қолданылады (мыс., полярлық және биік таулы аймақтар); 2) ертедегі гректер түсінігінде - жердің адамдар қоныстанған, орталығы Эллада болатын бөлігі. Дереккөздер
Саяси еркіндік

— еркіндіктердің және демократияның символы]] Саяси еркіндік - мемлекет конституңиясы кепілдік беріп, заң бойынша қамтамасыз етілетін азаматтардың, демократиялық түрде еркін саяси үрдістерге қатысу құқықтары. Оларға сайлау және сайлану құқығы, сөз, ақпарат алу бостандығы, еркін, тең, жүйелі өткізілетін сайлау құқығы, саяси ұйымдар құру, азаматтардың өз мақсат-мүдделеріне қарай іс-әрекет жасау және т.б. жатады. Саяси еркіндіктер БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылы 10 желтоқсанда қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей Деклараңиясында толық қарастырылған. Дереккөздер
Асхадулла Хамидуллин

Асхадулла Ғибадуллаұлы Хамидуллин (14 ақпан 1923 жыл – 13 қараша 2001 жыл) — қазақ жазушы және аудармашы. Абай шығармаларын зерттеп-насихаттаумен, ақынның Қазан баспаларында жарияланған туындыларын анықтаумен айналысып келеді. Ол өзінің әдебиет пен өнер жайындағы мақалаларында Ғабдолла Тоқай мен Абай поэзиясының төркіні мен туыстығы туралы пікір қозғайды. «Сөнбейтін Тоқай жұлдызы» (1986) мақаласында: «Қазақ әдебиетіндегі Абай сияқты, Тоқай да татардың ұлттық поэзиясын дүн.жүз. және орыс әдебиетімен байланыстыра білді, оның бұқарашылдық бағытын кеңейтті, жалпы адамзаттық, гуманистік өнер деңгейіне дейін көтерді», – деп жазады. Хамидуллин екінші бір мақаласында: «Абай, одан кейінгі кезеңде Тоқай, екеуі екі заманда, екі аймақта өмір сүре тұрса да, татар әдебиетінің тарихында аса іргелі қызмет атқарғанын» атап өтеді. Дереккөздер
Туфогендік-шөгінді таужыныстар

Туфогендік-шөгінді таужыныстар — құрамында 10%-дан 50%-ға дейін пирокластық материалдар бар құмды, құмайтты, сазды шөгінді таужыныстар. Пирокластар жанартаулық шынының (көбінесе оның өзгерген өнімдерінің), эффузиялық таужыныстардың және олардың минералдарының сынықтарынан тұрады. Т.-ш.т-дың құрамдары кәдімгі шөгінділердей, ал бітімі қабатты болады. Сынықтарының өлшеміне қарай Т.-ш.т. туфқұмтастар, туфкұмайттастар, туфсазтастар болып бөлінеді. Дереккөздер
Топырақтың ылғал қоры

Топырақтың ылғал қоры — қарастырылған уақыттағы белгілі бір топырақ қабатындағы ылғалдың абсолют мөлшері; топырақтың су теңдестігінің құрамдас бөлігі. Миллиметр су қабатымен немесе гектарына текшеметрмен өлшенеді. Атмосфералық жауын-шашын және грунт суларының (жер бетіне жақын орналасқан жағдайда) есебінен қалыптасады. Көктемде, қар еріген кезде, ылғал қоры ең жоғары деңгейде болады да, булану мен транспирация артқан сайын төмендей береді. Автоморфты топырақтарда топырақ тығыздығы өскен сайын ылғал қоры мен ондағы органикалық заттар мөлшері арта түседі; жартылай гидроморфты топырақтарда — ылғалдану дәрежесінің өсуіне қарай. Ылғал қорын қар тоқтату, еріген қар суын бөгеу, топырақ асты ылғалдандыру, жаңбырлату, грунт суларының деңгейін реттеу жолдарымен және басқа да мелиорациялық әдіс-тәсілдермен көбейтуге болады. Дереккөздер
Реверсер

Реверсер (латынша: reverser — кері бағытталған, қайтарылған) — # қозғалтқыштың жалғамдарын өзгерту арқылы оның айналым бағытын да өзгертуге мүмкіндік беретін ерекше кұрылымды ажыратқыш; # үзу машинасы арқылы сығып немесе сыққыш машина аркылы созып, сынақтауға мүмкіндік беретін сынақ машиналарының қосымша құралы; # гидравликалық машиналардың (сорғылар,турбиналар) қалақшаларының көтеру бұрыштарын өзгертіп отыруға арналған қосымша электрлі механикалық жетекші жүйе. Реверсерлі қозғалтқыштың көмегімен жұмыс доңғалағы калақшаларының бұрышы өзгертіліп, сол арқылы желідегі судың ағыс жылдамдығы мен бүлкілі тегістеліп, ПӘК-і артады. Дереккөздер
Туфты брекчия

Туфты брекчия - мүлдем жұмырланып өнделмеген ірі кесекті жанартаукластикалық материалдардың (лава жақпартастары мен кесектері, қождар мен жанартау атпаларының сынықтары және т.б.) ұсақ түйірлі туфты материалдармен дәнекерленуі нәтижесінде түзілетін біршама шымыр тау жынысы. Дереккөздер
Ченнің (мәндер мен байланыстар) моделі

Ченнің (мәндер мен байланыстар) моделі (Модель Чена (сущностей и связей); Chen (entity- relationship) model) — мәліметтердің семантикалық мәлімдемелік моделі; шындық болмысты бір-бірімен белгілі бір байланыста болатын, жекелей ажыратылатын мәндерге бөлуге негізделеді. Сонымен бірге мән мен байланыс категорияларының екеуі де алғашқы, анықталмаған ұғымдар деп жорамалданады. Модель схема түрінде (E-R-схема) ұсынылады, мәндер типтерінің атауы — тіктөртбұрыштармен, мәндер арасындағы қатынастар типтерінің атауы — ромбымен, атрибуттардың атауы сопақшамен бейнеленеді. Бұл модельді П. Чен ұсынған. Дереккөздер
Алаш автономиясының құрылуы

1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында Орынборда екінші жалпы қазақ съезі өтті. Съезде Алашорда үкіметі құрылды. Оның төрағасы болып Ә.Бөкейхан сайланды. Осы съезде Алаш автономиясы жарияланды. Ә.Бөкейхан бастаған топ Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кейінге қалдыра тұруды қажет деп тапты. Ал Х.Досмұхамедұлы бастаған топ автономияны дереу жариялау керек деп санады. Соңында екі жақ ортақ келісімге келді. Нәтижесінде Түркістан қазағын қосып алып, автономия жариялауға 1 ай мерзім берілді. Бір ай ішінде қосылу ісі жүрмесе де автономия жарияланатын болып шешілді. Осы үшін 1918 жылы 5 қаңтарда шақырылған Сырдария съезіне «бірігу мәселесін қозғау үшін» Б.Құлманов, М.Дулатов, Т.Құнанбайұлы арнайы жіберілді. Бүл жиында табиғи талас-тартыстан кейін Түркістанның оқығандары қосылуға ықылас танытса керек. Әйтсе де көзделген бір айда қосылу жайы сол күйінде өзгеріссіз қалды. Түркістан автономиясы да амалсыз жұмысын тоқтатты. Қазақ қайраткерлері автономия жариялау үшін қайта жиналған жоқ. II съездің қаулысы күшінде қалып, енді ресми қағаздарда «Алаш автономиясы» деп жазылатын болды. Тіпті осындай мөр таңбасы да мұрағаттардағы құжаттарда сақталып қалған. Дереккөздер
Бундесрат

]] ]] Бундесрат - [неміс. Bundesrat - федералды кеңес] - ГФР-дың мемлекеттік билігінің ең жоғарғы органдарының бірі, жерлер палатасы, ол 68 жергілікті өкілдерден тұрады, Бундесрат парламент палатасы болып табылмайды. ГФР Конституциясының 50-53 тармақтары негізінде Бундесрат федерацияның жер арқылы заң шығарушы және басқарушылық қызметеріне қатыса алатын мүшені үсынады. Бундесратта әрбір жер минимальды түрде 3 дауыспен шектелген, жер мен оның 2 млн. түрғыны 4 дауысқа ие бола алады, ал 6 млн-ы -5,1 млн. Жоғары - 7 дауысқа ие бола алады. Әрбір жер өкілдері ортақ дауыс беруге міндетті. Көптеген шешімдер қарапайым көпшілік дауысымен қабылданады (мәселен, Конституцияға өзгертулер енгізу, импичмент). Бундесрат президенті 1 жылға сайланады. Бундесрат вето қүқына ие және заңдар шығаруға қатыса алады. Бундесрат депутатары 4 жылға жалпы сайлауда бүкіл халықтың қатысуымен сайланады. Бүл органды біздің еліміздегі Сенатпен салыстыруға болады. Дереккөздер
Топырақтың ылғал сыйымдылығы

Топырақтың ылғал сыйымдылығы — 1) топырақтың ылғал ұстау мүмкіндігі, топырақтың көлемінен немесе массасынан пайызы (%) есебінде өрнектеледі. Топырақтың ылғал сыйымдылығының негізгі түрлері: толық (барлық қуыстары суға толған); капиллярлық (топырақ қабаты ыза суларының капиллярлық көтерілу белдемінің шегінде болғанда); ең төмен (топырақта аз ғана ьлғал қалған жағдайда). Бұлардан өзге топырақтың ылғал сыйымдылығы далалық, шектеулі далалық, ең жоғарғы молекулалық, ең жоғарғы адсорбциялық болып бөлінеді; 2) топырақтың белгілі бір мөлшердегі суды сіңіру және ұстау қасиеті. Өлшемі топырақтың құрғақ массасына пайызбен көрсетіледі немесе оның көлемінен пайызбен өлшенеді. Топырақтың суды ұстау күшіне және жер жағдайына қарай толық, ең аз, капиллярлы және максималды молекулярлы түрлері сараланады. Дереккөздер
Реагенттерді мөлшерлеу

Реагенттерді мөлшерлеу — реагенттің белгілі бір мөлшерін дайыңдауды анықтау үшін арнайы дозаларды қолдау. Белгілі бір уақыт мерзімі ішіндегі реагентті ерітіндінің сандык мөлшерімен өлшеуіш кұралды дозатор деп атайды. Дозатор құрылымдық түріне қарай қысымды және кысымсыз болып бөлінеді. Дереккөздер
Экологиялық құрауыштар

Экологиялық құрауыштар — теңдестікті биогеохимиялық заттектер айналымын қамтамасыз ететін экологиялық жүйелердің негізгі құрамды бөліктері. Олардың құрамына: сыртқы энергияның ағымы (негізінде күн радиациясы), әуе, су орталары, топырақ, автотрофты организмдер — продуценттер және гетеротрофты организмдер — консументтер және редуценттер кіреді. Күн энергиясының қатысуымен өсімдіктерде және фитопланктондарда фотосинтез процесі жүреді, соның нәтижесінде бейорганикалық заттектерден органикалық заттектер түзіледі. Бейорганикалық заттектер судан, ауадан және топырақтан алынады. Түзілген органикалық заттектерді гетеротрофты организмдер пайдаланып, оларды минералдандыру арқылы бейорганикалық заттектерге айналдырып, қайтадан сулы ортага, ауаға, топыраққа қайтарады. Дереккөздер
Су деңгейін өздігінен жазғыш аспап

Су деңгейін өздігінен жазғыш аспап— суқоймалардағы (теңіз, көл, өзен, бөген, ұңғыма) су деңгейін және жабық түтіктер мен резервуарлардағы (қазан, бак, цистерна) су немесе басқа сұйықтық деңгейін сағаттық механизмнің немесе электр тогының көмегімен барабанға сызып отыратын құрал. Бұл мақсатқа көбінесе қалтқылы деңгей өлшегіштер қолданылады. Дереккөздер
Шәміл Қожаханов

Қожаханов Шәміл (1938 ж. т.) - суретші. Дизайнды қоленер, гобөлең саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Абайдың Семейдегі респ. әдеби-мемориал. музейіне арнап 5 туынды жазды. Музейдің кіре бөріс залына қойылған «Абайдың шығармаларының үш бастауы» атты 3 белімді гобөлеңде (1989, жұн, тоқыма, өрме) Шығыс, Ресей және Еуропа (әсіресе, Германияның) сәулет өнерінің үлгісімен және адамдар киімдері арқылы Абайдың рухани нәр алған ортасы керсетілген. Ақынның өмірі мен шығармаларына арналған «Дала оқиғалары» (1988, жұн, тоқыма), «Кектем» (1989, жүн, тоқыма) гобелендерінде өлең кейіпкерлерінің бейнелері, уақыт тынысы, Абайдың күрделі тағдыры бейнеленген. Музейдің Абайтану залына арналған «Табысу» атты гобөлеңде Абай мен М. О. Әуезов тұлғалары бір композицияға біріктіріліп, аспан мен жердің - кек және қоңыр түстерінің бояу ерекшелігі, ырғақтық қүрылысы ақын поэтикасымен шебер үндескен. Дереккөздер
Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев

Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев (11 қазан 1946 жылы туған, Семей) - жазушы, драматург. * Семей инженерлік-технологиялық институтын (1970) бітірген. * Мәскеу әдебиет институтын бітірген. Шығармашылығы * «Аңсау» * «Сағынтып жеткен жаз еді» * «Тау басында түйіскен жол» т. б. повестері мен әңгімелер жинақтары * «Өмір сүргің келсе» романы жарық керді. * «Өзімді іздеп жүрсем» т. б. пьесалары театр сахналарында қойылып келеді. Абайдың қарасөздерін аударды («Простор», 1990, 5)және «Абай және оның уақыты» атты альбом дайындауға қатысты. Дереккөздер
Туфты конгломерат

Туфты конгломерат - біршама жұмырланып өңделген жекелеген кесектерінің мөлшері 10—100 мм аралығында болып келетін, құрамының жартысынан көбін терригендік материалдар, ал қалған бөлігін пирокласты материалдар құрайтын тау жынысытар; жанартаутекті шөгінді тау жынысы түрлерінің бірі. Дереккөздер
Андрей Андреевич Дячкин

Дячкин Андрей Андреевич (1930 жылы туған) - график-суретші. Қондырғылы және кітап графикасы, экслибрис саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Ол Абайдың лирикасы бойынша «Күз» тақырыбын шығармаларына арқау етті. Алғашқы еңбегі 1960 ж. (қағаз, көмір), келесісі - Жидебайдағы «Абайдың бейіті басындағы ескерткішін» 1968 ж. (қағаз, линогравюра, Семейдегі Абайдың әдеби-мемориалдық мұражай қорығында) және екі рет 1971 ж. (қағаз, офорт, акватинта) жазды. Алғашқы 2 еңбек автордың жекеменшігінде, үшіншісі мерейтойға арналған «Абай» атты альбомға енді. Дереккөздер
Су жинау алабы

Су жинау алабы- гидрогеологияда: жекелеген өзендерді, өзен жүйелерін, көлдер мен теңіздерді су қорымен қамтамасыз ететін, су мен мейлінше қаныққан беткі жазықтықты, топырақты және таужыныстардың белгілі бір қабатын біріктіретін ауқымды аймақ. Дереккөздер
Ізкәйіл (3ікеш)

Ізкәйіл (3ікеш) (1895-1929) - Абайдың Әйгерімнен туған баласы. Домбыра мен скрипка тартатын, ән салатын өнері болған. Арабша оқып, білім алған. 1917 ж. Ойқұдықта тұңғыш рет қойылған М. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасында Абыздың ролін ойнады. Ізкәйілдің үш шекті домбырасы Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейінде сақтаулы. Дереккөздер