kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үлкен Бұғыты

Үлкен Бұғыты – Іле Алатауының қиыр шығысында оқшау жатқан аласа тау. Географиялық орны Алматы облысы Еңбекшіқазақ және Ұйғыр аудандары жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1816 м. Солтүстік-батысында 10 км жерде Кіші (Бала) Бұғыты, батысында (20 км жерде) Сөгеті таулары орналасқан. Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-ге созылған, енді жері 10 км. Геологиялық құрылымы Үлкен Бұғыты тауы карбонның және плейстоценнің, құмтас, мергель, конгломерат тау жыныстарынан түзілген. Климаты Климаты аридтік, қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –9 -1 0 С, шілдеде 21-23 0 С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшемі 300 — 350 мм. Өсімдігі Шөлейтке тән қиыршықтасты сұр, бозғылт сұр топырақ қалыптасқан. Жусан, баялыш, теріскен, көкпек басым өседі. Кезінде Үлкен Бұғытыны тау ешкілері мекендеген. Көктем және жаз айларында жайылым ретінде пайдаланылады. Баурайында Бұғылы, Алтыншек, т.б. қыстаулар орналасқан. Дереккөздер
Ержан Шолақов

Шолақов Ержан (1818 – 1905) – қоғам қайраткері. Орынбор кадет корпусында оқыған, генерал Перовскийдің Хиуаға жорығына қатысқан, офицерлік атағы болды. Көп жылдар бұрынғы Орал облысы Қарашығанақ болысын басқарған ол қызметі үшін бірнеше орденмен және атаулы сыйлықтармен марапатталған. 1900 жылы орыс демократ-жазушысы В.Г. Короленко Шолақовтың үйінде қонақта болған. Короленко оны өз еңбектерінде зиялы әрі зерделі реформатор деп бағалаған. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Бесқасқа

Бесқасқа — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Алшын тайпасының байұлы тармағының Беріш руындағы жеке тармақ. Гаплагруппасы — J1. Бесқасқа — жеке ру басының атына байланысты ата емес, ерлікпен аты шыққан бес адамның ұрпақтарына ортақ атау. Дереккөздер
Пангерей Шолақов

Шолақов Пангерей (15.9. 1927, Орал облысы Жәнібек ауданы Жасқайрат ауылы – 5.8.1991, Алматы) – ғалым, техника ғылымының докторы (1971), профессор (1971). Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1983). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1953). 1953 – 1971 жылдары сонда аспирант, аға оқытушы, доцент, 1971 – 1987 жылдары кен байлықтарын өндіру және кешенді механикаландыру кафедрасының профессоры қызметтерін атқарған. 1987 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы архитектуралық-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас архитектуралық-құрылыс академия) кафедра меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты кенді ашық әдіспен қазу технологиясына және кеніш ауасын тазарту мәселелеріне арналған. Ол Қазақстанда терм. ұңғыманы бұрғылау қондырғысын алғаш ұсынған және тау жыныстары қабатын терм. қазу арқылы бұзу әдісін ғылыми тұрғыдан негіздеген. Шолақовтың зерттеулері нәтижесінде Қазақстанда кеніш ауасын тазартудың жаңа техникалық жобасы жасалды. Ол 150-ден астам ғылыми еңбектің (оның ішінде 2 монография) және 2 өнертабыстың авторы. Шолақов Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Шығармашылығы *Термическое бурение горных пород, Куйбышев, 1958 (соавт) *Теория и практика обеспыливания атмосферы карьеров, М., 1973 *Рекультивация земель при открытой разработке месторождений полезных ископаемых Казахской ССР, А.-А., 1983 (соавт.). Дереккөздер:
Құралай Ертісқызы Байзақова

Құралай Ертісқызы Байзақова (13 қаңтар, 1958 жылы туған Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (2003), профессор (2005). Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (1980, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1983) бітірген соң осы университетте * доцент (1992) * кафедра меңгерушісі (2000–2005), * декан (2005–2009), * профессор қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері * «Эволюция конституционной доктрины голлизма: политические и внешнеполитические аспекты» деген тақырыпта докторлық диссертатция қорғады. * 150-ден аса ғылыми еңбектің, 11 монографияның авторы. Дереккөздер
Аққойлы

Аққойлы — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Ұлы жүздегі Дулат тайпасынан таратылады. Аққойлы шежіресінің таратылуында бірізділік жоқ. Анығы — Дулат тайпасының Сиқым тармағынан бастау алатыны. Бір деректе Сиқымнан Жәнібек (Қарақойлы), Әлібек (Аққойлы) тарайды да, Әлібектен — Есбол, Ескелді, Қара (Аққойлы), Жәнібектен — Бабасейіт, Байсейіт, Құлансейіт, Тоқсейіт (Қарақойлы) бөлінеді. Тағы бір дерек Қарақойлыға Борас, Тоғатай, Буасты жатқызады. Мұндай ұлыстар Әзірбайжан халқының құрамында да сақталған. Ерте орта ғасырларда оғыз-түрікмен тайпалары Сыр, Үргеніш, Әмудария жағалауын қоныстанып жүргенде солардың құрамында Қызылбас жеріне, одан әрі Тебриз, Баку маңына дейін жетсе керек. Аңыз бұл әулетті 14-15 ғасырда Тигр өзенінің жоғарғы сағасын мекендеген көшпелі түрік-оғыз тайпалары бірлестігі (қ. Аққойлы мемлекеті) билеушілермен туыстастырады. Қазақ шежіресі бойынша Аққойлыдан Ілебай, Сарлыбай, Қаржау, Қайқы, Төле және Болат тарайды. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Бопсалаушылық

Бопсалаушылық— қылмыстық әрекет. Зорлық көрсету, мүлікті жойып жіберу не бүлдіріп тастау, сондай-ақ жәбірленушіні, оның туыстарын масқаралайтын, олардың мүдделеріне елеулі нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату, жариялау қаупін төндіре отырып, бөгде біреудің мүлкін немесе мүлікті иелену құқын беруін, сондай-ақ, мүліктік сипаттағы басқалай іс-әрекеттер жасауын талап ету (ҚР Қылмыстық Кодексінің 181-бабы). Бопсалаушылықты топ адам алдын ала келісіп, зорлық-зомбылық көрсету арқылы бірнеше мәрте жасаса, онда кінәлілердің мүлкі тәркіленеді немесе 3 жылдан 5 жылға дейін бас бостандықтарынан айырылады. Ұйымдасқан топ ірі мөлшерде мүлік иеленуді мақсат етіп, жәбірленушінің денсаулығына зиян келтіретіндей ауыр зардап шектірсе және осындай заңға қайшы әрекеті үшін бұрын бірнеше рет сотталған адам бопсаласа, онда оның мүлкі тәркіленіп, 7 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Қорқытып алушылық, яғни бөтен мүлікті немесе мүлікке құқықты беруді немесе күш қолданумен не бөтен мүлікті жоюмен немесе бүлдірумен қорқыту арқылы мүліктік сипаттағы басқа да іс-әрекеттер жасауды талап ету, сол сияқты жәбірленушіні немесе оның туыстарын масқаралайтын мәліметтерді таратумен не жәбірленушінің немесе оның жақындарының мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де мәліметтерді жариялау. Дереккөздер
Медициналық ғылыми қоғамдар

Медициналық ғылыми қоғамдар (ассоциациялар, қауымдастықтар, тағыда басқа) — медициналық ғылымның және тәжірибелік денсаулық сақтау мамандарының кешенді мәселелерді шұғыл шешу және ғылыми жетістіктерді тәжірибеге ендіру үшін құрылатын қоғамдық бірлестіктері. Медициналық ғылыми қоғамдар медициналық мамандықтарға сәйкес құралады, ал оған мүше болу — әркімнің өз еркі. Медициналық ғылыми қоғамдардың атқаратын қызметі алуан түрлі. Олар денсаулық сақтау ісін басқаруға қатысады және саяси, әлеуметтік-мәдени мәселелерді шешуге, қоғам мүшелерінің құқықтары мен мүддесін қорғауға, еңбек жағдайын және денсаулықты, тұрмысты жақсартуға мүмкіндік туғызуға ат салысады. Медициналық ғылыми қоғамдарды құру салалық ішкі қорларды жұмысқа жұмылдыру, ұйымдастырушылық жолдарын айқындауға бағытталған. Медициналық ғылыми қоғамдардың маңызы, әсіресе, медицина білімнің саласын жақсартуға, дәрігерлерді дайындау мен білімін жетілдіруде байқалады. Мемлекеттік тұрғыдағы маңызды шешімдерді қабылдауда мұндай бірлестіктер ұсыныстары есепке алынады. Олар медицина саласында республикалқы және халықаралық көлемде съезд шақыру, ғылыми конференция, кеңес-симпозиумдар өткізу жұмысына араласып, халық арасында медициналық білімді насихаттайды, шет ел ғалымдарымен әріптестік байланыс орнатады. Дереккөздер
Бесоба күмбез кешені

Бесоба — 13—14 ғасырлардан қалған күмбездер кешенінің орны. Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Бозтұмсық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. Күйдірген кірпіштен жасаған оншақты күмбездің іргесі бар. Олардың алдыңғы беті, үстіңгі күмбезі көк бедерлі кірпіш қатарымен өрнектелген. Бедерлі кірпіш сынықтары бұзылған тамның іргесінде осы күнге дейін кездеседі. Бесоба күмбездері тегіс қирап, үйінді обаға айналған. Дереккөздер
Мысыр жазуы

Мысыр жазуы Египет жазуы, б.з.б. 4-мыңжылдықтың орта тұсында пайда болған. Алғаш сурет-кескіндермен, иероглифтік (идеограф.) таңбалармен бейнеленді. Жазудың шапшаң жазылатын иератика (б.з.б. 3-мыңжылдық), демотика (б.з.б. 8 ғ.) түрлері пайда болды. Мысыр жазуында әрбір суреттің, таңбаның өзіндік мағыналары болды. Таңбалар саны 5 мыңға жуықтағанмен, қолданыстағысы 700 – 800-ден аспады. А.Македонскийдің Мысыр жеріне жасаған жорығынан соң (б.з.б. 332 ж.) мысыр жазуы мен грек жазуы қатар қолданылып, екі жазу аралығындағы жаңа копт жазуы дүниеге келді. Египетте 640 жылдан (ислам дінінің таралуынан бастап) қазіргі уақытқа дейін араб әліпбиі қолданылады. Мысыр жазуының құпиясын алғаш француз ғалымы Франсуа Шампольон ашты. Ол Розетта тасын зерттеу кезінде “Птолемей” және “Клеопатра” сөздерін оқыды. Шампольон иероглифтерді жеке сөздерді білдіреді дегенге қарсы болып, тек буынды, дыбысты таңбалауы мүмкін деген жорамал жасады. Осылайша ғалым құпиясы мен жұмбағы мол, мыңдаған жылдар бойы ұмыт қалған мысыр жазуы арқылы ежелгі Мысыр мәдениетін әлемге әйгіледі. Таңба-суреттерде олардың ездеріне семантикалық не дыбыстық жағынан қатысты сөз, сөздер тобы таңбаланған. Дауыссыз дыбыстарға негізделген танба бір, кейде екі-үш дауыссызды білдірген. Сөйтіп, эр танба тек сөздің емес, әрі дыбыстың (дауыссыз) мағынасына ие болған. Б. з. д. 4000 жылдар сонында бір мағынаны білдіруге арналған орфографикалық жүйе қалыптаскан. Ол бойынша кейбір таңбалар белгілі бір сөзді, бірқатары идеограмма тәрізді не бір сөзді, не өзара байланысты бірнеше сөзді білдірген. Египет жазуының қатар жұмсалған екі түрі болған: # Бейнелейтін затына өте ұқсас сурет жазуы (иерогяифика идеографикалық жазу); # Шапшаң жазу (к. иератикалық жазу). Б. з. д. 7 ғасырдан бастап иератика негізінде танбалануы женілдетілген жаңа шапшаң жазу (к. демотикалық жазу) қалыптастырылған. Сілтемелер * Мысыр * Тарих * Ежелгі мәдениет * Мәдениет Дереккөздер
Мырзабек Исполұлы Бәйкенов

Мырзабек Исполұлы Бәйкенов (1955 жылы туған) – химия ғылымдарының докторы (1999), профессор (2003). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1979). * Қазақстан Ғылыми Академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында ** инженер, кіші ғылыми қызметкер (1983–1985) ** аға ғылыми қызметкер (1985–1995) ** зертхана меңгерушісі болды (1996–1999). * 2000 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері * 1997 жылы «Каталитическая гидрогенезация угля и высоковязкой нефти» деген тақырыпта докторлық диссертатциясын қорғады. * 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Бесоба қорымы

Бесоба қорымы – б.з.б. VI-IV ғасырлардан сақталған ғұрыптық жерлеу орындары, Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Мәртөк ауданы, Сарыжар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км жерде орналасқан. Сипаты 1973, 1974, 1976 жыдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшілері М. Қадырбаев, Ж. Құрманқұлов) зерттеген. Қорым шығыстан батысқа қарай тізбектеле, топырақтан үйілген 12 обадан тұрады. Олардың диаметрі 16-48 м, биіктігі 0,3-3 м. Үйінді астында балшықтан, ағаштан салынған төртбұрышты және дөңгелек қабір болғаны анықталды. Іші тегістеліп сыланған. Мәйіттердің басы бір жаққа қаратылып (батысқа қаратылғаны басым), шалқасынан жерленген. Әр қабір ішінде 1-4 адам қаңқасы бар. Олардың қасынан аттың жүгені (темір ауыздық, аң бейнесі салынған тоғалар, т.б.), тартпасы, киім әшекейлері, қорамсақ пен темір ақинақтар, ағаш, қыш ыдыстар, сырға, моншақтар табылған. Аса беделді әскербасы (9-оба) үлкен оба астындағы қабірге және абыз әйел (3-оба) диаметрі 6 м, тереңдігі 0,6 м шұңқыр ішіне жеке-жеке жерленген. Бұлардың жандарынан алынған заттары да ерекше. Әскербасының қорамсағында қоладан жасалған 94 жебе ұшы, белінде балдағы алтынмен апталған темір ақинақ, асатаяқ және мойнында алтын алқасы бар. Абыз әйел мойнына алтын моншақтар, алқа, киімінің өңіріне жартышар пішінді жапсырмалар тағылған. Белбеуіне ілдірілген қалталарға жасыл, көк, сары, ақ түсті минерал ұнтақтары, охра кесектері, жеке қалтаға қола айна салынған. Аяқ жағында жыртқыш аңның басын бейнелейтін үш аяқты тас тостаған бар. Оң жағында айналасына жылқы сүйектері қойылған төртбұрышты жер ошақ. Қабір үстін шатыр тәрізді етіп ұзын бөренелермен жапқан. Бесоба қорымының материалдары б.з.б. VI-IV ғасырлар аралығында Елек өзені бойын мекендеген сармат тайпаларының материалдық және рухани мәдениетінің, әлеуметтік құрлысының куәлары болып табылады. Әдебиет * Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж., Материалы раскопок могильника Бесоба. Археологические исследования в Отраре, А.-А., 1977. Дереккөздер
Шылбыр

Шылбыр – Сыр алабындағы өзен Оңтүстік Қазақстан облысының Түркістан қаласы мәслихатына қарасты аумақта. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 220 км². Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейінен басталып, Түркістан каналына құяды, суы мол жылдары Аяқкөлге құйған. Арнасы бұралаң, аңғары тоғайлы, қамысты. Қар, жер асты суымен толығады. Суының лайлылығы 400 – 800 г/м3. Көп жылдық орташа су ағымы Қарабұлақ өзеңі сағасынан 3 км төменде 0,45 м³/с. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Мысыр күнтізбесі

Мысыр күнтізбесі - Ежелгі Мысыр (Египет) халқы қолданған. Аспан денелерінің қозғалыстарына сәйкестендіріліп жасалған ең алғашқы күнтізбелердің бірі, сотистік күнтізбе деп те аталады. Қазіргі күнтізбелердің көпшілігі осы мысыр күнтізбесі негізінде жасалған. Ежелгі Мысырда б.з.б. 4 – 3-мыңжылдықтарда аспан құбылыстарын бақылап жүретін бірен-саран сауатты сопы-абыздар болған. Олар бірталай жұлдыздарды, зодиактың 12 үйірін, 5 үлкен планетаны, т.б. білген. Жылды мысырлықтар әрқайсысы 30 күндік 12 айға бөлген, артық қалатын 5 күнді мейрам ретінде жыл аяғына қойған. Айлар былай аталған: тот, фаофи, атир, шувак, тиби,мехир, фаменот, фармути,пахон, пайни, эпифи,абика. Бұл атаулар – мысырлықтар табынған пірлердің аттары. Мысырда апта есебі жүргізілмеген, айдағы күндердің 30 түрлі дербес аттары болған. Нақты жылдан мысыр жылының 0,25 күні кем. Осыдан 4 жылда 1 күн, 120 жылда 1 ай, 1460 жылда 1 жыл жиналады. Мысырлықтар 1460 жылдық уақытты сотистік ұлы жыл деп атаған. Ежелгі мысыр күнтізбесі бойынша жыл басы жылжып жүреді, бірде тот айының 1-іне келсе, 148 ж. өткенде ол фаофи айының 7-сіне келеді, т.с.с. Жыл басын тоттың 1-іне келтіріп отыру мақсатымен, ұлты грек Мысыр патшасы Птолемей ІІІ Эвергет б.з.б. 238 ж. 7 наурызда арнайы декрет шығарып, кібісе жыл енгізді, әрбір тетелес келетін 3 жылды 365 күннен, 4- (кібісе) жылды 366 күннен есептеп отыруға әмір етті. Алайда Эвергет өлгеннен кейін оның күнтізбесі Мысырда қолданылмай қалды. Қазіргі Мысырда араб күнтізбесі енгізілген. Мысыр күнтізбесі осы күні Эфиопияда ғана қолданылады. Эфиопияда жыл басы – тоттың 1-і (29 немесе 30 тамыз). Дереккөздер
Үзбе

Үзбе — бірнеше мағынадан тұратын сөз. # Ат әбзелдерінің бірі. Ол жүгеннің ауыздықпен жалғасар жеріндегі сулығында болатын тиек немесе ілме темір. Қазақстан жерінде алғашқы үзбелер ерте темір дәуірінен бастап ұшырасады. Дәстүрлі қазақ қоғамында шеберлер үзбені иректете сәндеп жасаған. # сүтке, сорпаға пісірілетін қамыр кесектері.
Бессарабия

.]] Бессарабия — Днестр, Прут өзендері мен Дунайдың төменгі ағысы аралығындағы тарихи аймақ. Қазіргі уақытта Молдова Республикасы жерінің негізгі бөлігі мен Одесса облысының оңтүстік бөлігін алып жатыр. *19 ғасырдың 20-жылдарына дейін Прут пен Днестр өзендері аралығының оңтүстік бөлігі (Буджак) Бессарабия деп аталған. Ол 10 — 11 ғасырларда Киев Русінің, 12 — 13 ғасырларда Галицк-Волынь князьдігінің, 14 ғасырдың ортасынан бастап Молдова князьдігінің құрамына кірді. *16 ғасырдың басында Түркияның қол астында болып, 1806 — 12 жылдары орыс-түрік соғысының нәтижесінде және 1812 ж. Бухарест бейбіт келісімі бойынша, Ресейдің құрамына енгізілді. *1856 ж. Париж бейбіт келісімі бойынша, Бессарабияның оңтүстік бөлігі Ресей империясынан алынып, Румынияға берілді. *1878 ж. Берлин конгресінің шешімі бойынша Ресейге қайтарылғанымен, 1918 ж. қаңтарда Румыния Бессарабияны басып алды. *1920 ж. 28 қазандағы Париж хаттамасына сәйкес, Румынияның Бессарабияны аннексиялауын Англия, Франция, Италия, Жапония таныды. Кеңес-герман пактісіне қол қойылған соң (1939 ж. 23 тамыздағы Риббентроп-Молотов пактісі), оның құпия хаттамасы бойынша, Бессарабия кеңестік ықпал ету аймағына түсті. *1940 ж. 26 маусымда КСРО үкіметі Бессарабияны және тұрғындарының басым бөлігінің тілі, ұлттық құрамы және тарихи тағдыры украиндармен ортақ болып келетін Солтүстік Буковинаны қайтару туралы Румын үкіметіне арнайы нота жолдады. *1940 ж. 28 маусымда аталған өңірлер КСРО құрамына еніп, 1940 ж. 2 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-сессиясында қабылданған заңға сәйкес, осы аймақта Молдова КСР-і құрылды. Измаил, Аккерман, Хотин уездері УКСР-ға қосылды. *1944 ж. бітім шарты бойынша, Румыния Бессарабия мен Солтүстік Буковинадан бас тартуға мәжбүр болды. Бессарабия қазіргі кезде Молдова Республикасының және кейбір Украина жерлерінен тұрады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Румыния * Молдова * Валлахия
Мысыр тілі

]] Мысыр тілі - б.з. 5 ғасырында қолданыстан шыққан өлі тіл. Мысыр тілі ежелгі (б.з.б. 30 – 22 ғасырлар), орта (б.з.б. 22 – 16 ғасырлар), жаңа (б.з.б. 16 – 8 ғасырлар) және демотика тілі (б.з.б. 8 ғасыр. – б.з. 5 ғасыр.) деп бөлінеді. Семит-хамит тіл шоғырының египет бұтағына жататын мысыр тілі копт тілімен (қ. Мысыр жазуы) қатар 5 ғасырға дейін өмір сүрді. 5 ғасырдан бастап копт тілінің үстемдік алуына байланысты қолданыстан шығып қалды. Шампольон жасаған ежелгі Мысыр тілінің грамматикасы бойынша сөйлем баяндауышының қай сөз табынан жасалғанына байланысты етістікті немесе есімді сөйлем болып бөлінеді. Дереккөздер
Аққу биі

АҚҚУ— би. Алғаш А.Жұбановтың “Би күйінің” әуенімен Б.Аюханов қойған. Би жеке немесе тұтас композицияның бір көрінісі ретінде де орындалады. Негізгі мазмұны — күй ырғағына сай аққу құстың қанат қағысын, ұшар қимылын бейнелейді. Дереккөздер
Беспай

Беспай, Бесбай — 19 ғасырдан сақталған ескерткіштер тобы. Ақтөбе облысы, Доңызтаудың Масақ шатқалында, Тұщыайрық құдығынан солтүстік-батысқа қарай 16 км жерде. Тарих, археология және этнология институтының экспедициясы (1990, жетекшісі С.Әжіғалиев) зерттеген. Кешен бір-бірінен 800 м қашықтықта жатқан төменгі және жоғарғы бөлімнен тұрады. Үш жағынан Үстірттің қырқалары қоршаған аңғарда тұрған төменгі бөлігі шамамен 19 ғасырдың 1-жартысында ірге көтерген. Онда мешіт және діни-ғұрыптық жоралғылар үшін салынған құрылыстар, тұрғын үйлер жұрты бар. Ғимараттың бәрі тас сынықтарынан, тақта тастан саз балшықпен бекітіп, өте аласа етіп тұрғызылған. Кейбір күмбезді, шикі кірпіштен салынған, төбесі тегіс тамдар болмаса, құрылыс негізінен үлкен тас тақталармен жабылған не мүлде жабылмаған. Мешіттің жобасы шаршыға жақын, өзі аласа, жапсарлас салынған қосымша құрылыстары бар. 4 күмбезді негізгі ғимарат арка және орталық колонна арқылы төрт бөлінген. Солтүстігіндегі қосымша ұзынша құрылыс тегіс жабылған, шығыс жағындағы қосымша бөлме қатты қираған. Мешітті салған Өмірбай ақын деп есептеледі. Кешеннің жоғарғы бөлігіндегі шағын қорым, тұрғын үйлердің орны, тас астаулы құдық Үстірт шетіндегі жалпақ террасаға ыңғайлы орналастырылған. Осындағы қорымнан шығысқа қарай 500 м жерде, Үстірттің құлама шетінде киік аулауға арналған аран сақталып қалған. Дереккөздер
Аққұдық (Тайынша ауданы)

Аққұдық — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Алабота ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Тайынша қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 72 км-дей жерде, Алабота көлінің оңтүстік-батысында 12 км жерде, Жарық пен Жандысу өзендерінің су айрығында, Есіл жазығындағы селеу аралас әртүрлі шөп өскен қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Жақын теміржол стансасы - Золоторунное (12 км жерде). Тарихы Іргесі алғаш 1929 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1932 жылдан “Алабота” астық кеңшарының орталығы болды. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1415 адам (704 ер адам және 711 әйел адам) болса, 2009 жылы 1112 адамды (549 ер адам және 563 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Аққұдықта тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорны, орта мектеп, клуб, аурухана бар. Бұрынғы кеңшар негізінде кооператив шаруашылығы (фермер) қожалықтары ұйымдастырылған. Аққұдық арқылы Көкшетау - Омбы автомобиль жолы өтеді. Тұрғындары елді мекендермен ауыларалық жолдар арқылы қатынасады. Дереккөздер
Нүкетай Мышбаева

{{Театр қайраткері } { } }} Нүкетай Мышбаева (9 наурыз 1936, Нарынқол ауылы, Райымбек ауданы, Алматы облысы, Қазақ КСР) – актриса, әнші (меццо-сопрано). Қазақстанның халық артисі (1991). Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976). Парасат орденінің иегері (2010). Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Жалпы мәліметтер 1959 ж. Алматы мемлекеттік өнер институтының (қазіргі Алматы мемлекеттік консерваториясы) актерлік факултетін бітірген. 1960 жылдан Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрының актрисасы. Айсұлу (Қ.Шаңғытбаев, Қ.Байсейітов, “Беу, қыздар-ай” ), Айбала (Ә.Тәжібаев, “Той боларда” ), Марфуға ( Қ.Мұхамеджанов, “Құдағи келіпті” ), т.б. рөлдерді орындап, өнер жолын комедия бейнелерді жасаудан бастаған жас актриса Әлиман (Ш.Айтматов, “Ана-Жер ана” ), Майра (Ә.Тәжібаев, “Майра” ) рөлдерін орындап, өзінің драммалық, трагедиялық, әншілік қасиеттерімен көпшілікке танылды. Ақбала (Ә.Нұрпейісов, “Қан мен тер” ), Меңсұлу (Ш.Құсайынов, “Алдар көсе” ), Жүзтайлақ, Қарлығаш, Ақбала (М.Әуезов, “Түнгі сарын”, “Абай”, “Қаракөз” ), Бекей (Айтматов, “Ақ кеме” ), ұалия (Т.Ахтанов, “Күтпеген кездесу” ), Ажар ( С.Жүнісов, “Ажар мен ажал” ), Хатшы әйел, өрқия ( А.Сүлейменов, “Төрт тақта – жайнамаз”, “Қыздай жесір – штат қысқарту” ), т.б. рөлдері Нүкетай Мышбаеваның ғана емес, қазақ ұлттық сахна өнерінің өсіп-ілгерілеу жолындағы елеулі кезеңдер. 1976 жылдан киноға түскен, көп бөлімді “Қымызхана” телеспектаклінде Теңгетай рөлін, сондай-ақ халық әндері мен осы заман композиторлары әндерінің орындаушысы ретінде танымал. Марапаттары * "Қазақ КСРның еңбек сіңірген артисі" * 1991 жылы "Қазақстанның Халық әртісі" құрметті атақтары берілді. * 2004 жылы ҚР мемлекеттік степендиясының иегері. * 2010 жылы ҚР президентнің жарлығымен "Парасат" орденімен марапатталды. * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" меджальімен марапатталды. * 2016 жылы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Дереккөздер
Аққұм (құм, Ақтөбе облысы)

Аққұм – Орал алды үстіртінің оңтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Ақтөбе облысы Темір ауданы, Темір өзенінің сол жағалауында, теңіз деңгейінен 200-220 м биіктікте орналасқан. Жер бедері, өсімдігі Ұзындығы 23 км, ені 6 км. Аққұмның жер бедері төбешікті келеді. Құм беткейлері жусан (шағыр), қияқ, қау, көде, бетеге, жүзгін т.б. шөптермен бекіген ызалы суы жақын жатқан ойлауытты жерлерінде қамыс, тал шоғырлары өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Мін

Мін– адам бойындағы кемістік. Адам міні негізінен екі түрде көрінеді, ол: кінә мен күнә. Кінә – адамның адамдар алдындағы міні болса, күнә – адамның жаратушысы алдындағы міні. Мін адамның табиғи кемшілігі болғандықтан, ол адамның кемелденуіне мүмкіндік беретін кеңістік, өріс. Адам осыған орай адамзат тәрбие жүйесін, адамшылық ұғымдарын, білім, ғылым салаларын қалыптастырған. Мұның бәрі адам мінін бірден жоюшы емес, оны реттеуші, азайтушы жағдайлар. Адам міні мүлдем жойылмақ емес, сол үшін де ол бақилық ғұмырда жаратушы сауалдарына жауап бермек. Мінсіз адам жоқ, мінсіз заман жоқ, бұл – жалған дүниенің қисыны, бірақ осындай халде адам баласы қандай амалдар жасамақ, мәселе төркіні сонда. Ең басты амал өз мінін адамдар алдындағы кінәға, құдай алдындағы күнәға айналдырып алмау қажет. Әрбір пенде адамның да, Алланың да алдында жауапты. Осы жауапкершілікті сезіну адамның кісілігінің, парасаттылығының, жан жомарттығының өлшемі болмақ. Абай тәрбие негізі Алланы танымақ, адамды танымақ дейді. Танымның осы екі түрі адам бойындағы мінді өлшеудің таразылары. Адам міні оның сөзі, ісі мен нәпсісінде. Адамның айтқан сөзінде, істеген ісінде мін болмай қоймайды, себебі адам қай жасында болмасын нәпсі тұтқынында жүрмек. Нәпсіні меңгеру мінсіздікке бастайтын жол, бұл жолды тақуалық жол дейді. Нәпсіні толық меңгеру мүмкін іс емес, яғни адамның міннен мүлдем ада болуы мүмкін емес, себебі жалған дүние – мінді дүние. Дүние көркін саралайтын хакімдер, философтар еңбегінде адам міні туралы жазылған еңбектер көп, бірақ оны жоюдың тәсілі табылмаған, ол ешқашан табылмақ емес, ол дүние, өмір мәселесі ретінде бола бермек. Адамды мінсіз көрсетудің талай тәсілдері болған. Утопияшылдар, қиялшылдар, данышпандар кінәсіз, күнәсіз адам, жан-жақты жетілген адам, “кемел адам”, “толық адам”, т.б. секілді үлгі-жүйелер ұсынған. Алайда онымен өмірге мінсіз адам келген жоқ. Адамның мінді болуы – адамның табиғи болмысының көрінісі, ішкі субстанциясы. Сілтемелер * Адам * Мінез * Өмір философиясы * Тәрбие Дереккөздер
Мырзағұл Шыманов

Мырзағұл Шыманов (1847, қазіргі Ақтөбе облысы Шалқар ауданы – 1908, Орынбор) – белгілі би, саяси қайраткер. 1872 – 79 жылы Ырғыз уездіндегі Аралши болысын басқарды. Елге сыйлы азамат ретінде 1878 жылы қазақ зиялыларының депутациясы құрамында Санкт-Петербург пен Мәскеуге барып, Александр ІІ патша тарапынан Станислав ленталы күміс медальмен марапатталған. 1879 – 87 жылы тілеу руының аға биі, 1891, 1898 жылы екі рет Шеңгелді болыстығына болыс болып сайланған. Ағарту ісіне үлкен көңіл бөліп, Шалқар қаласында 2 сыныптық орыс-қазақ мектебін аштырған. 1882 жылы маусымда өткен Орал, Торғай, Закаспий облысы болыстары мен билерінің құрылтайында патша үкіметінің жер саясатын ашық сынады. Отаршылдарға жер бермеу үшін күрескені себепті 1891 жылы 15 қаңтарда болыстықтан босатылып, 6 айға Орынбор түрмесіне қамалды. Дегенмен, көп ұзамай босатылып, Орынбор – Ташкент темір жолын салуға қатысқаны үшін Орынбор әкімшілігінен мақтау грамотасын алды. 1903 жылы Арал теңізі мен Мұғалжар тауының аралығында орналасқан Біршоғыр, Шалқар станциясында болған қазақ руларының бас көтеруін басқарды. 800 адам қатысқан бас көтеру 2 жылға созылып, 1905 жылғы революцияға ұласты. 1905 жылы қолға түскен Шыманов 14 жасар баласы Өтеғұл екеуі ғұмыр бойы түрмеде отыру жазасына кесілді. 1908 ж. Орынбор түрмесінде түрме жендеттері қолынан қаза тапқан. Сүйегі Орынбордағы мұсылмандар зиратында. Туған жері – Шалқар қаласындағы орталық көшеде ескерткіші бар. Көше атауы берілген. Шымановтың ел-жұртына жасаған қызметі жергілікті ақын Сарышолақ Боранбайұлы шығармаларында суреттеледі. Оның өмірі, заманы жайлы ғылыми-практикалық конференция өткізілді, Шалқар қаласында граниттен ескерткіш мүсін қойылды, көшеге аты берілді, "Қызыл жұлдыз" елдімекені "Мырзағұл" ауылы болып аталды. Сілтемелер [[Байдосов З., Үш ғасыр перзенттері, Ақтөбе, 1997.
Мінәжат

Мінажат (араб. сыбырлап сөйлеу, үнсіз егіліп тілеу, жалбарыну) – тілек, дұғаның бір түрі. Өтінішін Алладан сұрап жалбарыну дегенді білдіреді. Адамдар Жаратқанға сиынып, шексіз мейірімінен медет тілейді, мұң-мұқтажын айтып, қажетіне дауа сұрайды. Жан-тәнімен беріліп, жүрек түкпірінен шыққан тілегін айтады. Мұндай мінажат риясыз болып, мекен, уақыт талғамайды. Исламдық дәстүрде мінажат Аллаға мадақ ретінде қара сөз немесе өлең түрінде де келеді. Қаламгерлер туындыларын Аллаға мадақ айтумен аяқтап, соңында мінажат ететін болған. Мұндай үрдіс сопылық поэзияда да кездеседі. Қожа Ахмет Иасауи «Диуани хикмет» кітабын «Мінажат етті, міскін Қожа Ахмет» деп М. етумен тәмамдаған. Сондай-ақ әнмен айтылатын мінажат өлеңдері бар. Бастан-аяқ Аллаға арналған мадақ өлеңдер «Мінажатнама» деп аталады, мұндай жырлар ислам әдебиетінде ерекше бағаға ие. Қазіргі кезде «Иасауи» вокалдық тобы Иасауи, Ақ Ишан секілді діни ғұламалардың мінажат өлеңдерін сахналық үлгіде орындап жүр. Тағы басқа * Мәдениет * Дін * Ислам Дереккөздер
Мінбер

мешітіндегі мінбер]] Мінбер : # Құран немесе құтпа (уағыз) оқығанда мешіт имамы шығып уағыз оқитын орын. Мінбер мешіттің басты белгілерінің бірі болып табылады. Михрабқа таяу орналасады. Мінберді ағаштан, тастан кейде кірпіштен тұрғызады. # Жоғары оқу орындары мен мәжіліс өтетін жерлерде жұрт алдына шығып сөйлеушілер үшін жасалған арнайы орын. Мінбер төрт бұрышты немесе дөңгелек тәріздес келеді. Жалпы биікт. 50 см-ден 160 см-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Зайсан қатпарлы жүйесі

Зайсан қатпарлы жүйесі - Қазақстанның шығысындағы герциндік қатпарланумен байланысты дамыған ірі геотектоникалық құрылым. Ол Шыңғыс –Тарбағатай мен Алтай – Саян каледондық қатпарлы жүйелерінің аралығында, солтүстік шығыстан оңтүстік батысқа қарай Ақүлбі – Шығыс Алтай, Кенді Алтай, Ертіс, Қалбы, Шар, Жарма – Сауыр құрылымдық белдемдерін түзе орналасқан. Зайсан қатпарлы жүйесінде прекембрийдің қатты метаморфталған түзілімдері Керей мен Шар антиклинорийлерінде кездеседі. Алей, Синюшин және Ревнюшин антиклинальдарының ядросы төменгі палеозойдың әр түрлі сатыда метаморфталған альбит-эпидот-хлоритті және кварц-альбит-хлоритті жіктастарынан құралған. Ішінара ордовик-силур, силур жыныстары да кездеседі. Девонның жанартаутекті қабаттары Ақүлбі – Шығыс Алтай синклинорийімен Кенді Алтай белдемінде басым таралса, Қалба, Ертіс, Шар, Жарма – Сауыр белдемдерінде шөгінді түзілімдер басым. Ерте таскөмір кезеңінің жыныстары терригенді, жанартаутекті-шөгінді түрлерімен сипатталады, ал ортаңғы, жоғарғы таскөмір мен пермдік түзілімдер мульдалар құрап, көбінесе, көмірлі молласоидты кешендерден тұрады. Интрузивті магматизм соңғы герциндік гранит формациясында кеңінен дамыған. Тектоникалық құрылымы жағынан Зайсан қатпарлы жүйесі гетерогендік негізде дамыған типтік геосинклинальдік құрылымға жатады. Зайсан қатпарлы жүйесі маңызды металлогендік аймақтың бірі. Мұнда полиметалл (Ридер – Сокол, Тишин, Лениногор), темір (Марқакөл), алтын, әктас, т.б. кендері кездеседі. Дереккөздер
Міндеттеме

Міндеттеме сөзінің негізінде екі мағынасы бар: Азаматтық құқықта Шартпен ресімделген азаматтық-құқықтық қатынас. Міндеттеме бойынша бір тұлға (борышқор) екінші тұлғаның (несиегердің) пайдасына белгілі бір іс-әрекет жасауға не оны жасаудан тартынуға міндетті, ал несиегер борышқордан өз міндеттерін орындауын талап етуге құқылы. Міндеттеменің пайда болу негіздемесі – заңи фактілер, бір жақты мәмілелер, әкімш. актілер, заңсыз әрекеттер, оқиғалар. Міндеттемеде әрқашан да белгілі бір субъективтік құрам (міндеттеме тараптары) болады. Тараптардың бірі – борышқор, яғни тауарларды жеткізуге, жұмыстарды орындауға, қызметтерді көрсетуге, мүлікті табыстауға, ақшалай қаражат аударуға, өзге де әрекеттерді жасауға міндетті тұлға. Екінші тарап – несиегер, яғни борышқордан өз міндеттерін орындауын талап етуге құқылы тұлға. Жалпы мағынада алғанда міндеттеме бір тұлғаның (борышқордың) екінші тұлғаға (несиегерге) борышы деген ұғымды білдіреді, яки міндеттеме дегеніміз тұлғалардың міндеттемелік құқық нормаларымен реттелген өзара қарым-қатынасы. Міндеттеме мүліктік қатынастар тобына жатады, өйткені қоғамдағы айырбас үдерісін ресімдейді. Екі тарапты; көп тұлғалар қатысатын; үшінші тұлға қатысатын; тараптары ауыстырылатын міндеттеме түрлері болады. Басқа да жіктелімдері бар. Міндеттемелер заңның, өзге де құқықтық актілердің шарттары мен талаптарына сәйкес тиісінше орындалуға, ал мұндай талаптар болмаған жағдайда іс қағаз айналымының ғұрыптарына және ғұрып бойынша қойылатын өзге де талаптарға сәйкес орындалуға тиіс. Міндеттеменің орындалуы несиегер мен борышқордың өз құқықтары мен міндеттерінен құралатын әрекеттерді жасауы. Міндеттемені тиісінше орындау қағидатынан басқа міндеттемені нақты орындау қағидаты да қолданылады, мұндағы міндеттемеде көзделген әрекеттердің орнына залалды өтеу және тұрақсыздық айыбын төлеу түрінде ақшалай қолданбай заттай орындау міндеттілігі өкім етіледі. Бухгалтерлік есепте Міндеттеме термині дебиторлық және кредиторлық берешек, яғни алашақ пен берешек ұғымын біріктіреді. Дебиторлық берешек дегеніміз ұйымға басқа ұйымдардың, жеке тұлғалардың берешегі, яғни алашақ (мыс., сатып алушының сатып алынған өнім үшін, есеп беруші тұлғаның өзіне есеп беру кепілдігімен берілген ақшалай сома үшін берешегі). Кредиторлық берешек деп ұйымның басқа ұйымдарға, қызметкерлерге, жеке тұлғаларға (несиегерлерге) берешегін айтады. Бухгалтерлік баланста кредиторлық берешек ұйым қаражаты көздерінің құрамында, яғни пассивте көрсетіледі. Сілтемелер * Міндет * Құқық * Талап Дереккөздер
Зайып Ақыпұлы

Зайып Ақыпұлы - (1878, Қытай, Алтай өңірі – 1939, Гималай тауындағы Нақша деген жерде) – қытай қазақтары арасынан шыққан қоғам қайраткері, Абақ керейдің жәнтекей руының тәйжісі. 1935 жылы тамыз айында Баркөлдегі жергілікті өкімет органының басшысы Шэн Ши Сайдің озбыр әрекетіне қарсы шығады. Қытай әскерлері наразылық білдірген қазақтар көтерілісін қарудың күшімен басып тастады. Оларға төтеп бере алмаған Зайып тәйжі 1936 жылы тамыз айында 5 мың адамды бастап, Гансуге қарай көшеді. 1937 жылы қыркүйекте қытай әскерлерінің шабуылынан бас сауғалаған 233 отбасы, 1165 адам Гансудың Уркин-Иырка қаласын келіп паналайды. 1938 жылы шілдеде Зайып тәйжі Қытайдың солтүстік-батыс ауданының билеушісі генерал Ма Буфаңнан қазақтардың Уркин-Иырка, Доламан, Соха және Сур өңірлерін қоныстануына рұқсат алады. Бірақ бұл жерде де дүнген әскерлері тарапынан қысымшылық көріп, мал-мүлкі талан-таражға түскен қазақтарды бастап Зайып 1939 жылы Кунлун тауын асып, Тибетке өтуге мәжбүр болады. Гималай тауының қатаң ауа-райы әлсіреткен қазақтар соңынан қуған жаумен 2 күн бойы кескілескен шайқас жүргізеді. Зайып тәйжі ауылы тағы да қаша көшіп, 20 күннен соң Тибеттегі Нақша деген жерге келіп, жергілікті билеуші Лыхасадан пана сұрайды. Бұл жерден де қолдау таппаған қазақтар Үндістанға бет алады. Соңына түскен таңғыт әскерлерінен қашып, Гималайдың шың-құзы мен биік шатқалдары арқылы өткен қазақ көші жол-жөнекей түрлі дертке шалдығып, мал-жаны шығынға ұшырайды. Көшке бас-көз болуды Елісқан мен баласы Оспанға тапсырып, Зайып тәйжі жолда ыс ауруынан көз жұмады. Зайыптың ұрпақтары қазір Түркияда тұрады. Дереккөздер
Міндетті сақтандыру

Міндетті сақтандыру — тараптар арасындағы сақтандыру қатынастары заң талаптарына орай пайда болатын сақтандыру нысаны. Міндетті сақтандырутүрлері заңнамалық актілермен белгіленеді, ал тәртібі мен шартын үкімет заңнамалық актілерде көзделмеген шекте белгілейді. Қазақстан Республикасының “Сақтандыру туралы” заңында (1995) егінді, көп жылдық өсімдіктерді, малды, жылжитын және жылжымайтын мүлікті, ауыл шаруашылық өнімдері мен тауарларын қолайсыз табиғат-климат жағдайларынан, індеттен, басқа да дүлей апаттардан міндетті сақтандыру көзделген. Жолаушыларды сақтандыру, міндетті медициналық сақтандыру да сақтандырудың осы түріне жатады. Міндетті сақтандыру кезінде сақтандыру сақтандырушымен сақтандырудың осы түрін реттейтін заңнамалық актіде өкім етілген шартты талаптар негізінде шарт жасасуға міндетті және ол тек сақтандырудың осы түрін жүзеге асыруға лицензиясы бар сақтандырушымен ғана жасалады. Сілтемелер * Сақтандыру өтемі Дереккөздер
Міндетті үлес

Міндетті үлес– мұра қалдыру өсиетінің өкіміне қарамастан мүліктің мұрагерлерге көшетін белгілі бір бөлігі. Мұндай бөлік бүкіл мұраның 1/6-ін құрайды. Дүниеден озған адам ешбір өсиет жасамай кетсе, міндетті үлес мәселесі болмайды. Оның мүлкі заңда белгіленген тәртіппен мұрагерлерге үлестіріледі. Ал жасалған өсиет заңмен қорғалатын адамдар санатын мұрадан тыс қалдырған кезде іске заң араласады. Мәселен мұра қалдырушы жалғыз баласына мұраны тұтастай өсиеттеп кеткенменен, заң бойынша оның еңбекке жарамсыз жұбайы да мұрагер болып танылады. Мұра мүлкін баласы өсиет бойынша, ал жұбайы заң бойынша иеленеді. Сілтемелер * Міндет * Құқық * Талап * Құжаттар Дереккөздер
Мінездеу

Мінездеу– әдеби кейіпкерді таным-түсінігі мен мінез-құлқын таныта даралай суреттеу. Түрлі тәсілдер арқылы жасалады. Тура мінездеу кейіпкердің мінез-құлқын айнытпай, сол қалпында баяндаса, жанама мінездеу оған қатысты құбылыстар мен заттарды суреттеу арқылы қаһарман бейнесін ашып көрсетеді. Адамның сезімдік көңіл-күйін, күйініш-сүйінішін, қимыл-әрекеті мен кескін-кейпін бейнелеу үшін оның өз сөзі мен өзгемен арадағы әңгімесін келтіру, сондай-ақ түрлі табиғат құбылыстарын суреттеу – осының бәрі әдебиеттегі адамның ішкі әлемін тануға, сырт пішінін анықтауға аса қажетті тәсілдер. Бұл әдістер бірін-бірі толықтырып, айқындай түседі, мінездеу үшін маңызды рөл атқарады. Осыған байланысты портреттік, психологиялық, сөйлесудегі мінездеу деген топтарға жіктеледі. Тура мінездеу кейіпкердің мінез-құлқын, түр-түсін, жүріс-тұрысын төтеден, бірден суреттеу, тікелей баяндау. Адамның сыртқы бітім-болмысын тікелей немесе жанама мінездеу арқылы жасаумен бірге, оның ішкі сырын да ашу керек. «Қара қарғаның қанатындай немесе көмірдей жылтыр, қара сақалы бар, жалпақ қызыл жүзді, ісінген қалың қызыл қабақты Әзімбай осылайша тор құрып қойып, өзі құрық жонып отыр. Ойының бәрі ішкі тартыс пен тәсілде... Кейде бітік, қысық көздерін төмендете қиғаштап қарап, өз есептеріне сүйсінгендей, болымсыз күлімсіреп те қояды. Көз алдынан Құнанбайдың үлкен шаңырағына тиісті мыңға тарта «қан жирен», «құла жирен» сәйгүліктер «біз сендік!» деп шұбатылып, жон жүндері жылтырап, өтіп-өтіп жатқандай болады» («Қоршауда»). Бұл сипаттауда Әзімбайдың сырт кескінімен, сұрықсыз ажарымен қатар, Оспанның мұрасын бөлісуге байланысты ішкі қулығы, пасық мақсаты қоса бейнеленген Жанама мінездеу кейіпкерді төтеден сипаттамай, соған қатысы бар өзге заттарды суреттеу арқылы оның кім екенін айқындау.Басқа құбылыстарды айта отырып, кейіпкердің жан-дүниесін көрсетеді. Осы арқылы адамның сыртқы түрін анықтап, ішкі сырын ашуға жол ашады. Сілтемелер * Әдебиет * Бейнелеу * Сипаттау * Кейіпкер Дереккөздер
Мінез-құлық

Мінез-құлық — адамның тұрақты психикалық ерекшеліктерінің жиынтығы. Мінез-құлық тірі организмнің барлығына ортақ қасиет. Оның басты белгісі – тіршілік иесінің қимыл-қозғалысының түрлі деңгейдегі көріністері. Адам бойындағы Мінез-құлықтың бастапқы көрінісі – қылық. Мұнда әр адамның өмірлік бет алысы, бағыт-бағдары, талғам-сенімі, көзқарасы, мақсат-мұраты көрініс береді. Адам өзін-өзі бақылау жасау арқылы мінезіндегі мінін түзеуге, жағымсыз әрекет пен қылықтардан өзін тыйып ұстауға мүмкіндік алады. Мінез-құлық. адамның өзіне, айналасындағы басқа адамдарға қарым-қатынасынан, жүктелген істі қалай орындайтынынан көрінеді. Бұл оның бүкіл тыныс-тіршілігіне әсер етіп, сыртқы ортамен байланыс жасауын қамтамасыз етеді. Өз қажеттілігін қанағаттандыруда түзілген психикалық және физиологиялық үдерістер жиынтығын мінез-құлық деп атаймыз. Адамның мінез-құлығын және жануарлардың мінез-қылығын зерттейтін ғылымды этология дейді. Дереккөздер
Мэйнфрейм

Мэйнфрейм(maіnframe) – компьютерлік желілерде суперсервер рөлін атқарып, көлемді ғылыми есептеулер мен зерттеулер жүргізе алатын жалпы мақсаттағы өте қуатты компьютер. Мэйнфреймге бір мезетте көптеген тұтынушылар өз терминалдары (пернетақта мен экран) арқылы қосылып жұмыс істей алады. Оның көрсеткіштері дербес компьютер мен суперкомпьютер аралығында болады. Тағы қараңыз * Бұлттық есептеу * Компьютерлік жабдықтама Дереккөздер
Мюзикл

Мюзикл – эстрадалық, хореографиялық, драмалық, опералық, т.б. сан түрлі өнердің әсерлі ерекшеліктерін біріктіріп көрсететін музыкалық-сахналық қойылым. Бұл жанрдың тек комед. қана емес, драм. сюжеті де болады. Мюзикл жанр ретінде 1920 – 30 жылдары АҚШ-та пайда болды. 1940 – 60 жылдары АҚШ-та ерекше дамып, 60-жылдардан бастап басқа елдерде кең тарала бастады. Қазіргі уақытта Мюзикл музыкалық театрлары рок-музыка, ән-би жанрлары элементтерін игере отырып дамуда. Дереккөздер
Мюон

Мюон (, грек әріпі му (μ) арқылы таңбаланады) — спині 1/2, өмір сүру уақыты 2,210–6с және массасы электронның массасынан шамамен 207 есе артық (энергетикалық бірлікте 105,7 МэВ) зарядталған элементар бөлшектер, олар Лептон сыныбына жатады. Теріс зарядталған (–) және оң зарядталған (+) мюондар біріне-бірі қатысты бөлшек және антибөлшек болып табылады. Алғаш рет (1936 – 37) мюондарды ғарыштық сәулелерде байқаған америк. физиктер Карл Дейвид Андерсон (1905 – 1991) және Сид Неддермейер болды. Бастапқыда мюондарды жапон физигі Х.Юкаваның (1907 – 1981) болжамына орай, ядрлық күштерді тасымалдаушы бөлшектермен сай келеді деп ұйғарған. Бірақ, тәжірибеде бұл бөлшектердің ядролармен қарқынды әсерлеспей, керісінше әлсіз әсерлесетіні байқалды. Бұл “парадокс” 1947 ж. Юкава жорамалдаған бөлшектің қасиетіне ие және мюондарға және нейтриноға (антинейтриноға) ыдырайтын m(m) пи-мезон ашылғаннан кейін шешілді. ұарыш сәулелеріндегі және жоғары энергиялы үдеткіштердегі мюондардың негізгі көзі адрондардың – протондардың ядролармен, т.б. соқтығысуларында қарқынды пайда болатын пи-мезондардың (пиондардың) және К-мезондардың (каондардың) ыдырауы болып табылады. Ал мюондардың екінші бір (әлсіз) көзі жоғары энергиялы фотондардан жұп бөлшектің туу процесі, гиперондардың, “ғажайып” бөлшектердің, т.б. ыдырауы. Теңіз деңгейінде мюондар – ғарыш сәулелеріндегі барлық бөлшектердің негізгі құраушылары (80). Қазіргі жоғары энергиялы үдеткіштерде қарқындылығы секундына 108–109 бөлшек мюондар шоғы алынады. Мюондардың әлсіз өзара әсері олардың ыдырауын тудырады. Мұндай ыдырау мюонның вакуумдағы өмір сүру уақытын анықтайды. Заттарда аз өмір сүреді, себебі, ол оң зарядталған атомға тартылып мюондық атом (мезоатом) түзеді. Мезоатомда әлсіз өзара әсердің нәтижесінде мезонның А ядроға жұтылу процесі жүреді. Бұл процесс электрондық қармауға ұқсас және элементар өзара әсерлесуге саяды.Ядроның жұту ықтималдығы жеңіл элементтер үшін Z4-ке пропорционал өседі және Z=10-да ядроның ыдырау ықтималдығына теңеледі. Тәжірибелерден, мюон, массасының өзгешелігі болмаса, барлық белгілі өзара әсерлесуге дәл электрон сияқты қатысады. Бұл құбылыс –е– әмбебаптығы деп аталады. Сонымен қатар, мюондар мен электрон бір-бірінен қайсыбір кванттық санымен – лептондық зарядымен өзгешеленеді. Мұндай өзгешелікке олардың сәйкес нейтринолары да ие. Массасының көптігіне байланысты тежелу кезіндегі мюондардың жоғалтатын энергиясы электрондармен салыстырғанда әлдеқайда аз болғандықтан, олардың өтімділік қабілеті адрондар мен электрондарға және кванттарға қарағанда жоғары. Сілтемелер * Химиялық элементтер * Электрондар * Заряд * Атом * Ядро * Мюон g−2 Дереккөздер
Мюрат

.]] .]] Мюрат (Murat) Иоахим (25.3.1767 – 13.10.1815) – француз әскери қайраткері, Франция маршалы (1804), Неополь королі (1808 жылдан). 1787 ж. әскерге алынып, 1792 ж. офицер шенін алды. 1795 ж. 4 қазанда роялистер бүлігін басуда көзге түсіп, Наполеон Бонапарттың адъютанты болды. Италия жорығындағы ерлігі үшін бригада қолбасшысы (1796), ал Египет экспедициясынан кейін дивизия генералы (1799) деңгейіне көтерілді. 1799 ж. Наполеонның билікке келуі кезінде үлкен рөл атқарып, 1800 ж. Наполеонның қарындасы Каролинаға үйленді. Наполеон жасаған әскери жорықтарда Мюрат өзінің әскери дарынымен және батылдығымен даңқы шықты. Неополь королінің тәжін кигеннен кейін жеке өзіндік саясат жүргізбекші болғаны үшін 1810 жылдан бастап Наполеонмен қарым-қатынасы салқындады. 1812 жылғы Ресейге қарсы жорықта 28 мыңдық атты әскер корпусын басқарып, Тарутино түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады. Наполеон Францияға кетерінде Ресейдегі француз әскерін Мюратқа тапсырды. 1813 ж. Дрезден мен Лейпциг шайқастарына қатысты. Француздар жеңіліске ұшырағаннан кейін 1814 ж. қаңтарда билікті сақтау мақсатымен Наполеонның сыртынан Австрия және Ұлыбританиямен құпия одақ құрды. Алайда 1814 – 15 ж. Вена конгресінде одақтастардан қолдау болмағаннан соң “Жүз күн” кезеңінде Наполеон жағына шықты. Италияда одақтастар әскерлерінен жеңілген ол Корсика аралына қашты. Кейін шағын жасақпен Калабрияға келіп, тақты қайтарып алу әрекеті кезінде қолға түсіп, австриялық әскери соттың шешімімен ату жазасына кесілді. Сілтемелер * Тарих * Франция маршлдары * Франция қалалары * Италия қалалары * Генерал Дереккөздер
Нағара

Нағара нығара, накар – жорық дабылы. Дабылдың үлкен түрінің парсы тіліндегі атауы. Батырларға әскербасылық дәрежемен бірге лауазымына қарай үлкенді-кішілі нағара тапсырылған. Үлкен нағаралар қолбасшының жанында болады да, кішіректерін батырлар, әскербасылар ердің алдыңғы жағына ілген. нағарамен соғыс кезінде әр түрлі дыбыстық белгілер берілген. Жекпе-жекке шақырғанда нағараның батырлардың бәріне түсінікті арнаулы, шартты қағысы болған. Сол арқылы екі жақ бірін-бірі сөзсіз түсінген. Сілтемелер * Соғыс * Жорық * Дабыл Дереккөздер
Жерұйық (Жетісу облысы)

Жерұйық (2018 жылға дейін — Нағарашы) — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Талды ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаркент қаласынан солтүстікке қарай 3 км-дей, округ орталығы – Талды ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-дей жерде, Өсек өзені жағалауындағы шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Нағарашыда 1997 жылы бері бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Нағашы

тың 1911-14 жылдары түсірген фотосуретінің реставрациясы]] Нағашы немесе нағашы жұрт — туыстық атау. Шешесінің төркіні балаларына нағашы болады. Әже төркіні немересіне түп нағашы делінеді. Қазақ халқында қалыптасқан дәстүр бойынша нағашы мен жиен арасындағы қарым-қатынастың өзіндік ерекшеліктері бар. Олар бірін-бірі күндемейді, араларында бақталастық, қызғаныш болмайды, өзара әзілдесіп қалжыңдасады. “Жиенді ұрғанның қолы қалтырайды” деп, жиендерін барынша еркелетеді. “Балалығың ұстаса нағашыңа бар” деген мәтел соны меңзейді. Дәстүрлі қазақ қоғамында нағашының жиенге қарағанда жолы үлкен болады. “Нағашы-мен күрескен жиен жығылады” деген мәтел бар. Нағаш жұрттың «сыншыл» дейтін үш жұрттың ішіндегі ең сыйлысы осылар. Олар жиенін әрқашан еркелетіп, сұрағанын беріп отырған. Тек туған нағашысы ғана емес, сол рудың барлығы да жиенге нағашы деп аталады. Нағашының жолы үлкен. Нағашы жиеінін күндемейді, керісінше, оның азаматтығы мен ізгі істеріне сүйініп, мақтанып, мақтап отырады. Нағашылық жасқа қарамайды. Кейде жиен нағашыдан үлкен болуы да мүмкін. Нағашы жұрттың еркек-әйелдерін жиендері «нағашы апа», «нағашы жеңге», «нағашы қарындас», «нағашы іні», «нағашы аға», «нағашы әже» деп атайды. Жиен – қыздан туған бала. Нағашы ауылы үшін еркек, аса қадірлі. Ол нағашыларынан үш рет қалаған нәрсесін алуға құқылы. Оған ұрсуға, сөзін кектеуге болмайды. Жиеншар – жиеннен туған бала. Ол да әкесі сияқты жиендік ғұрыпты жалғастырады. Бөле – апалы-сіңілілі қыздардың балалары бір-біріне «бөле» болады. Бір-бірімен өте тату болады. Сілтемелер * Дәстүр * Қарым-қатынас * Тарих Дереккөздер
Әбу-Жәлел пір

Әбу-Жәлел пір (Әбжел қожа) (17 ғасырдың соңы – 18 ғасырдың 1-жартысы) — ғұлама. Руы – Керейт (Қосым Қожаның ұлы). 1726 жылы Ордабасыдағы Құрылтайда біріккен қазақ қолының пірі, рухани көсемі болып сайланған. Үргеніште оқыған, Мекке мен Мединеге қажылыққа барған, ислам дінінің қағидаларын жетік білген. Халықты имандылық жолында тәрбиелеуге, мешіттер ашқызып, қазақ арасында мұсылманшылықты дамытуға көп үлес қосқан. Әбу-Жәлел пірдің кеңесімен Абылай Сарғалдақ қожаны Арқаға, Шақшақ Жәнібекті, әкелі-балалы Кәши және Азына қожаларды Торғайға, тағы басқаларын қоныстандырған. Әбу-Жәлел қожа 1731–1732 жылдары М.Тевкелев елшілігінен кейін Ресейге қосылуға келіспей, Әбілқайыр ханға қарсы шыққан топ басшыларының бірі болды. Дереккөздер
Асқар Шауқатұлы Алтаев

Асқар Шауқатұлы Алтаев (30.1.1956, Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (1996), профессор (2000), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері ([2003]). ҚазМУ-дың тарих факультеттін (1978), қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰПУ-дың жалпы тарих кафедрасының меңгерушісі (1999–2008) болған. 2008 жылдан тарих факультетінің деканы. «1970–1980 жылдардағы Қазақстан өнеркәсібі жұмысшыларының әлеуметтік жағынан дамуы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми жұмысының бағыты – Қазақстан және Орталық Азия тұрғындарының тарихи демографиясы мен этномәдениетінің дамуы, әлеуметтік тарихтың актуалды мәселелері. Алтаевтың 65 ғылыми еңбегі жарық көрді. Дереккөздер "Қазақ энциклопедиясы"
Желкен (Armoracіa)

Желкен (ағылш. Armoracіa) — орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік . Еуразияда екі түрі бар. Кәдімгі Желкен ( ағылш. rustіcana) — көкөніс дақылы, тамырында С витамині, эфир майы, фитонцидтер бар. Тамыры жуан, тармақты болып келеді, оны тағам ретінде пайдаланады (фитонцидтік қасиеті бар). Желкенді тамырымен көбейтеді (ұзындығы 15 — 20 см, жуандығы 1 — 1,5 см, 45° бұрышпен отырғызады). Көктемде немесе тамыз айында қатарлап (1 га-ға 40 — 55 мың өсімдік) егеді. Тамырын күзде жинап, іріктеп алады. 1 га-дан 300 ц-ге дейін өнім алуға болады. Ал шалғындық Желкен (ағылш. sіsymbrіoіdes) —жабайы өсетін өсімдік, тамыры жеуге жарамды. Дереккөздер