kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақбастау (өзен, Қарағанды облысы)

Ақбастау – Нұра алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының батысындағы өзен. Бастауы Шет ауданының солтүстігіндегі Жақсы Қаражал тауының бұлақтарынан басталып, Жуантөбе, Егізқызыл тауларының батыс тұсында Нұра өзеніне құяды. Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабы 1570 км 2 . Жылдық орташа су ағымының мөлшері 0,18 м 3 /с. Гидрологиясы Сол жағынан Айнасу, Қамыстыбұлақ, оң жағынан Қасқақұдық сияқты ұзынды-қысқалы 8 сала құяды. Суы жыл бойы ішуге жарамды. Желтоқсанның 1-жартысында суы қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзы ериді. Өсімдігі Аңғарының шалғындық ақшыл қара қоңыр топырағында бидайықты шалғын, тал бұталар, алабының қыратты жерінде бетеге, қызғылт селеу, т.б. өседі. Жайылмасы шүйгін шабындық болғандықтан жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ақбасты

Ақбасты – Арал теңізінің солтүстік-шығысында, жағалаудан 12 км жерде, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан бұрынғы арал. Сипаты Жер аумағы 8 км 2 , ұзындығы 10 км, ені 1,3 км. Ақбастының жер бедері жазық, құмдақты шөгінділерден түзілген. Кезінде сан түрлі құстар мекендеген, суы балықтарға бай болған, жағалауында ну қамыс, қоға өскен Ақбасты теңіз суының саяздануына байланысты көршілес жатқан Қосарал, Күшжетпес (Құсжетпес), Қараарал және Орысқамыс аралдарымен бірігіп, теңіз жағалауына айналған. Дереккөздер
Ақбасшөп

Ақбасшөп – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның шөлді аймақтарында кең таралған. Оның Қазақстанда каспий Ақбасшөп (K. caspica) түрі ғана бар. Ол сор, сортаң топырақты жерлерде, өзен-көл жағалауларында, көшпелі, сусымалы құмды аймақтарда өседі. Биіктігі 1,5 м-дей. Тік, қырлы сабағына бұтақтары кезек орналасады. Жапырағы қалың, жиегі бұдырлы келеді, гүлшоғырына дейін жапырақтанады. Сағақсыз жапырақшалары (ұзындығы 2 – 6 см, ені 0,5 – 2 см) сабақты орай кезектесіп орналасады. Ұсақ гүлдері себет гүлшоғырына шоғырланады. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Тамызда жеміс береді. Ақбасшөпті мал сүйсініп жейді. Дереккөздер
Ақбауыр айқабақ

Ақбауыр айқабақ – торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасына жататын құс. Ол Орталық Азияның және Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі Сырдария, Келес, Арыс, Шу, т.б. өзендердің жағалауындағы қалың қамыс өскен жерлерде тіршілік етеді. Ақбауыр айқабақтың тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Жылына қанша рет көбейетіні де анықталмаған. Оның арқа жоны сарғыш қоңыр, бауыры ақшыл, тұмсығы қара қоңыр болады. Дауысы ащы. Ақбауыр айқабақ – жыл құсы. Сәуірде ұшып келеді де, қыркүйекте Оңтүстік Азияға, Африкаға қыстауға ұшып кетеді. Ұясын қамыс сабақтарының басына тостақ пішінді етіп салады. Жылына 4 – 6 жұмыртқадан табады. Ұсақ жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Дереккөздер
Ақбауыр сұрқарлығаш

Ақбауыр сұрқарлығаш – ұзынқанаттылар отрядының сұрқарлығаштар тұқымдасына жататын құс. Маңғыстау, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында кездеседі. Аласа тау сілемдерін, үңгір, жартастарды мекендейді. Қанатының ұзындығы 20 – 22 см, салмағы 70 – 120 г. Арқасы мен мойнының түсі сұр. Қанаттары ұзын әрі орақ тәрізді имек келеді. Тұмсығы мен аяғы қара түсті. Аяқтары өте қысқа. Жерге қонбай, үнемі әуеде ұшып жүреді. Басқа сұрқарлығаштардан бауырының ақ болуымен ерекшеленеді. Ірі тастар арасындағы терең қуыстарға ұя салады. Ұясы кездейсоқ бұзылса, қайта жұмыртқалайды. Мекиені мен қоразы 3 – 4 ақ түсті жұмыртқаны кезектесіп, 18 – 21 күндей басады. Балапандарын 40 шақты күнде ұядан ұшырады. Ақбауыр сұрқарлығаш – жыл құсы. Тамыз – қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Африкада қыстайды. Сәуір – мамыр айларында қайта оралады. Ақбауыр сұрқарлығаш зиянкес жәндіктермен қоректеніп, пайда келтіретін құс. Дереккөздер
Ақбейіт алтын кен орны

Ақбейіт алтын кені – Ақмола облысы, Астрахан ауданында Жалтыр темір жол станциясынан шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 1933 жылы геолог А.К. Комиссаров ашқан. Қорының шектеулігінен онда ірі тау-кен өндірісі ұйымдастырылмаған, кенді негізінен жеке артельдер өндірді. Кен орны қойнауынан 10 тоннадан астам алтын алынған. Геологиялық құрылымы Ақбейіт алтын кені кварц-желілі кендерге жатады, ол ордовиктің жанартаутекті-шөгінді жыныстарының және шток пішінді диорит интрузивтерінің ішінде жатыр. Жатыс сипаты Кен денелерінің ұзындығы ондаған метрден 300-500 м-ге дейін жетеді, қалыңдығы 0,3-0,5 м болады. Жер асты қазбалары кварцты желілерді 120 м тереңдікке бойлайды. Алтын негізінен микронмен өлшенетін ұнтақ түрінде ғана таралған. Ұсақ түйір, жұқа қабыршақ түрінде көзге көрінетін алтын сирек кездеседі. Балансты кентастардағы алтынның орташа мөлшері32,3 г/т. Минералдары Ақбейіт алтын кенінде алтыннан басқа пирит, халькопирит, арсенопирит, сфалерит, галенит, висмут, электрум, таза күміс кездеседі. Олардың кендегі жалпы мөлшері 3-5%-ға дейін. Дереккөздер
Ақ Берел

Ақ Берел (Бергіел) – Бұқтырма өзенінің оң саласы. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданындағы өзен. Ұзындығы 65 км. Бастауы Бастауын Қатын жотасының мұздықтарынан алады. Тік тау шатқалдарымен ағып, Қара Берел өзеніне қосылған тұста арнасы кеңейеді. Берел (Бергіел) ауылы тұсында Бұқтырма өзеніне құяды. Гидрологиясы Қар, мұздықтармен толығады. Суы қараша айының 2-жартысында қатып, мамыр айында мұзы ериді. Өзен аңғарында қарағай, самырсын, терек, қайың ормандары өседі. Аңғары мал жайылымына пайдаланылады. Этимологиясы Күні бүгінге дейін Берел топонимі туралы "бергі ел" мағынасында-мыс деген халықтық этимологиядан басқа ғылыми болжам не нақты пікір айтылмай келді. Берел өзені басын Мұзтаудан алып, Бұқтырма өзеніне құятын шағын тау өзені. Оның көзге бірден түсетін басты ерекшелігі - суының, әсіресе жазда, сүттей ақ болып ағуы. Суға ақ түс беретін Мұзтаудың ақ балшығы екені анықталған. Түсіне қарап жергілікті тұрғындар Ақбұлқақ деп атайды: Ақбұлқақ < Ақбұлғақ "Бұқтырманың мөлдір суын ақ түске айналдырып, бұлғайтын, лайлайтын өзен" мағынасында қолданылады. Саяхатшы ғалымдар Белая Берель түрінде картаға түсірген. Атау беруші (қай тілде болса да) өзеннің бұл ерекшелігін байқамауы мүмкін емес. Осы ойдан келгенде, Мұзтау атауын берген сақтар не ғұндар, не түріктер бор (боз) "ақ, сұр" анықтауышын пайдаланған да, Борел (мұндағы ел, ыл, іл өте көне дәуірде "өзен", "су" гидротермині болған: Елек, Іле, Ойыл, Қиыл т.б.) атауын жасаған секілді. Борел түркі тілдеріне тән үндестік заңына байланысты кейінді ықпалға ұшырап Борел/Бөрел/Берел тұлғасын қабылдайды. Дереккөздер
Ақбет тауы

Ақбет тауы – Сарыарқаның солтүстік-шығысындағы Баянауыл тауларының ең биік сілемі. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданының жерінде орналасқан. Ең биік жері 1026 м. Батыстан шығысқа қарай 17 км-ге созылып жатыр, ені 5-7 км. Жер бедері Беткейлері құзды-қиялы, жартасты және жақпартасты болып қатты тілімденген. Торайғыр, Жасыбай, Сабындыкөл көлдері Ақбет тауының баурайында орналасқан. Бұлақтар көп. Табиғаты сұлу. Геологиялық құрылымы Силур мен девон дәуірінің кристалды гранит, сиенит, порфирит, тақтатас жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Беткейлерінде қарағай, арша және тобылғы, т.б. бұталар, етегінде қайың, терек, тал өседі. Дереккөздер
Ақбиік (тау)

Ақбиік – Бүйіртас тауылы қыратының орта тұсындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1268 м. Ақбиіктен Тайшек, Саттыбай өзендері бастау алады. Таудың беткейі тік жартасты. Өсімдігі Баурайының қара және сортаң топырағында көкшұнақ бетеге, боз, селеу, қозықұлақ өседі. Дереккөздер
Ақбұйрат

‎ Ақбұйрат – Қоңыртемірші және Көкшетау таулары аралығындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 903 м. Ақбұйрат тауындағы бұлақ суы (көзі) батысындағы Сарыөзек өзеніне құяды. Өсімдігі Тау баурайының сортаң топырағында қызылқұрт, көкшұнақ бетеге, селеу өседі. Дереккөздер
Ақбұлақ жотасы

Ақбұлақ – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік бөктеріндегі жота. Географиялық орны Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде. Үлкен Басқан және Кіші Басқан өзендерінің аралығында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3004 м. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Таулы-орманды және таулы-шалғынды топырағында шырша ормандары мен түрлі бұталы ағаштар өседі. Жануарлардан Тянь-Шань орман сұр тышқаны, сілеусін, арқар бар. Дереккөздер
Ақбұлқақ

Ақбұлқақ – Бұқтырманың оң саласы. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 57 км. Су жиналатын алабы 1050 км 2 . Бастауы Қатын жотасындағы Мұзтаудың мұздықтарынан басталып, Берел (Бергіел) ауылының жанында Бұқтырма өзеніне құяды. Гидрологиясы Басты салалары: Қараайрық, Балықтыбұлақ. Өзеннің арнасы тар, шатқалды, жарлы келеді. Жылдық орташа су ағымы 30,0 м 3 /с. Ақбұлқақ өте ағынды, жазда қатты тасиды, мал суаруға, ағаш ағызуға пайдаланылады. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуір айында мұзы ериді. Дереккөздер
Ақбүйрек

Ақбүйрек (Fіcarіa) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияда кездесетін 8 – 10 түрі белгілі. Қазақстанның шалғындық, далалық ойпаңдарда, бұталар және бау-бақша арасында өсетін 1 түрі – көктем Ақбүйрекгі (F. verna) бар. *Биіктігі 15 – 30 см тамырының бір бөлегі түйнектеліп жуандаған, көбінесе сабағы қысқарып кетеді. *Жапырақтарының шеті бүтін, көбінесе етті, пішіні бүйрек тәрізді, беті жылтыр. *Дара гүлдерінің желектері алтын немесе сары түсті. *Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. *Жемісі – көп жаңғақша, түкті. Дәрілік өсімдік. Дереккөздер
Ақдаласор

Ақдаласор – Қарағанды облысы Нұра ауданынындағы Егізқара тауының оңтүстігінде орналасқан тұзды көл. Гидрографикасы Аумағы 8,2 км 2 . Су жиналатын алабы 92,6 км 2 . Суы қарашаның 1-жартысында қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Батыс және оңтүстік жағалауы батпақты.
Ақдала суландыру жүйесі

Ақдала суландыру жүйесі - Балқаш ауданы аумағында орналасқан, Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі ірі суару-суландыру жүйесі. Ол осы аумақтағы су көздерін (негізінен, Іле өзені) және жер ресурстарын (Ақдала жазығы) толық пайдалану мақсатында салынған. Құрылысы 1965 ж. басталды. Ақдала жазығы Қапшағай бөгенінің пайдалануға берілуіне байланысты дәңді дақылдар (негізінен, күріш) егілетін ірі өңірге айналды. Ондағы суландыру жүйесінің жалпы ұзындығы 2570 км, ал су жинау жүйесінің ұзындығы 216 км. Ақдала суару-суландыру жүйесіне Тасмұрын және Бақанас суландыру алқаптары енеді. Тасмұрын суландыру алқабы 1967 ж., ал Бақанас суландыру алқабы 1974 ж. пайдалануға берілді. Олар орта есеппен тиісінше 25 мың га жерді суарады және суландырады. Дереккөздер
Ақ дегелек

Ақ дегелек , ләйлек – дегелектер тұқымдасына жататын ірі, ақ құс. Ол Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстарында ғана кездеседі. Соңғы деректер бойынша Қазақстанда 15 – 30 жұптай ғана ақ дегелек бар. Кейбір Еуропа елдерінің зоологиялық бақтарында өсіріледі. Тұмсығы түзу, ұшына қарай үшкірлеу келеді. Қанатының ұзындығы 58 – 61 см, салмағы 3,5 – 4 кг. Қанаты қара, тұмсығы мен сирағы қызыл, мекиенінің дене тұрқы қоразынан гөрі кішілеу әрі тұмсығы жіңішкелеу болып келеді. Ақ дегелек тұмсықтарын бір-біріне тиістіріп қана дыбыс шығарады. Ұшқан кезде мойынын алға қарай созып ұшады. Ақ дегелек – жұбын жазбай, бір орынға бірнеше жыл қатарынан келіп, елді мекендерге жақын су айдындарының маңындағы шалғынды, батпақты жазық аңғарларға ұя салады. Жыныстық жағынан 2 – 3 жылда жетіледі. Жылына 1 рет 2 – 5 жұмыртқа салып, оны 32 – 34 күндей мекиені мен қоразы кезектесіп басады. Балапандарын ұядан 70 – 72 күнде ұшырады. Ақ дегелек ұсақ жәндіктермен, сондай-ақ жыланмен, көлбақамен, құрбақамен және кемірушілермен қоректенеді. Ақ дегелек – жыл құсы. Тамыз – қыркүйекте жылы жаққа қоныс аударады. Африка, Азияның оңтүстігінде қыстап шығады да, наурызда қайта ұшып келеді. Кейбір зерттеушілер Ақ дегелекті “ләйлек” деп жазады, қазақ халқы оны “дегелек” деп атайды. Себебі: Ақ дегелек құсына байланысты халқымызда мақал-мәтел, аңыз, әңгімелер көптеп кездеседі. (мысалы, “Жылқының жауы — бөгелек, жыланның жауы — дегелек”, “Дегелек келді жаз болды, бала-шаға мәз болды”). Қазақ халқы Ақ дегелекті киелі құс деп есептейді де, оның ұясын бұзуға, жұмыртқасын алуға, атуға мүлде рұқсат етпейді. Ақ дегелек санының азаюына байланысты қорғауға алынған. Дереккөздер
Ақдің

Ақдің – Ерейментаудың оңтүстік сілеміндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Осакаров ауданының солтүстік шетінде. Ең биік жері 901 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 14 км-ге созылып жатыр, ені 3 – 7 км. Биік тұсы үлкен шоқы тәріздес. Геологиялық құрылымы Тау протерозой және девон жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қызыл қоңыр топырағында қау, бетеге мен көде, түрлі шөптер, тауаралық аңғарларда қайың, көктерек ормандары, шілік өседі. Дереккөздер
Ақешкі (өзен)

Ақешкі – Қызылағаш өзенінің сол саласы. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу ауданы жерімен ағады. Бастауы Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс сілемдерінің бірі — Ошағанды тауынан басталып, Үшқара таулы етегіндегі құмға жете тартылып қалады. Гидрологиясы Ұзындығы 92 км. Су жиналатын алабы 847 км 2 . Төменгі сағасы қараша-көкек айлары аралығында қатады. Жылдық орташа ағымы 0,43 м 3 /с. Ауыз суға жарамды, негізінен бау-бақша суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ақешкі бөгені

‎ Ақешкі бөгені — Жетісу облысы Ақсу ауданы жеріндегі Ақешкі өзеніні бойында орналасқан. 1978 жылы іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Бөгеннің ұзындығы 2,2 км, сыйымдылығы 2,6 млн. м³. 8 гидротехникалық қондырғы және 1 бас тоғаны бар. Бөген суымен 0,5 мың га жер суғарылады. Дереккөздер
Ақжайдақ (шығанақ)

Ақжайдақ – Балқаш көлінің солтүстік жағасындағы шығанақ. Сипаты Құрлыққа 8 – 10 км еніп жатыр. Мүйіз пішінді шығанақтың көлге шығар ені 7 км. Орташа тереңдігі 3 – 5 м. Жағасы негізінен жайпақ, таяз қойнаулары көп. Суы ащы, жаз айларында беткі қабаты 26 – 28°С-қа қызады. Қыста 3 – 4 ай қатып жатады. Кәсіптік балықтардан сазан, алабұға, көксерке, т.б. кездеседі.Ақжайдақ жағасында Ақжайдақ, Ақөлең балықшы ауылдары орналасқан. Дереккөздер
Ақжайық бұлағы

Ақжайық бұлағы – Батыс Қазақстан облысындағы минералды су көзі. Жайық өзенінің аңғарында, Орал қ-нан 50 км жерде орналасқан. 60 – 185 м тереңдіктегі суының температурасы 10 – 11°С, 320 – 350 м тереңдікте 13 – 14°С. Суының құрамында хлор, күкірт, натрий, магний, бром, т.б. әр түрлі микроэлементтер, судағы еріген газдың құрамында азот пен метан бар. Суы ас қорыту және қозғалыс-тірек органдары, жүйке жүйесі сырқаттарын, гинекол. ауруларды емдеуге шипалы. Суы [http://www.zkolib.kz/akzhaikonline/kz/akzhaik.php «Ақжайық»] санаторийінде ауруларды емдеуде пайдаланылады. Дереккөздер
Ақжайық қойы

Ақжайық қойы — биязылау жүнді, етті-жүнді өнім бағытындағы қой тұқымы. Тарихы 1967 — 97 жылдары аралығында Батыс Қазақстанда жергілікті қылшық жүнді қойлардың будандарын линкольн, ромни-марш, қазақтың биязы жүнді аталық қошқарларымен күрделі зауыттық будандастыру арқылы шығарылған. Жаңа тұқым ретінде 1967 жылы мойындалған. Жалпы сипаттама Ақжайық қойының дене бітімі ірі, еттілік қасиеттері айқын білінеді. Еркек қошқарларының тірілей салмағы 96-103 кг, таза жүн түсімі 4,6-5,1 кг, тұрқы — 13,5-14,2 см. Саулықтары тиісінше 54-60 кг, 2,5–2,8 кг; 11,5–12,8 см. Жүн талшығының жіңішкелігі 50-58 сапалар аралығында. Әр 100 саулықтан 120-130-дан қозы алынады. 7-8 айлық еркек тоқтыларының тірідей салмағы 40-45 кг, ұшасының (таза етінің) салмағы 18-20 кг, сойыс шығымы 47-50 % болады. Еліміз бойынша өндірілетін кроссбред және кроссбред тектес жүннің 60 %-тен астамы оның жүні өзінің шиырымдылығымен және өз қалпына қайта келу қасиеттерімен ерекшелінеді. Мұндай жүннен тоқылған маталар өте құнды. Ақжайық қойының асылдандыру жұмысы аталық із бойынша және [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/AVSTRALIYA.html Австралия] корриделімен будандастыру арқылы іске асырылды. Ақжайық қойы Батыс Қазақстан облысының Тасқала және Казталов аудандарындағы шаруашылықтарда өсіріледі. Дереккөздер
Ақжайылым

Ақжайылым – Кент тауының оңтүстік-батысындағы тау сілемі. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Қарағайлы кентінің оңтүстік-шығысына қарай 30 км жерде, Талды өзенінің оң жағалауында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1065 м, ұзындығы 1-1,5 км, ені 0,5 км. Қия беткейі жартасты келген, солтүстік-батысы Қызымбет сайына, оңтүстік-шығысы Тұяқ сайына ұласады. Геологиялық құрылымы Девон жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Таудың қызыл қоңыр сазды және саздауыт топырағында бетеге, сұлыбас өседі, қараған шоғырлары кездеседі. Дереккөздер
Ақжал полиметалл кен орны

Ақжал полиметалл кен орны – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ендік бағыт бойымен созылған Ақжал-Ақсораң синклинориінің шығысында орналасқан. Оны 1886 жылы жеке кәсіпкер А.С.Попов ашқан. Геологиялық құрылымы Жоғарғы девон — төменгі карбон кезеңінің карбонат жыныстарын жарып өткен гранит интрузиялары мен дайкалары оларды мәрмәрға, кварцқа, мүйізтасқа, гранатты скарндарға айналдырған. Кен орнындағы тау жыныстары күрделі тектоникалық процестер әсерінен өте қатты қатпарланып, жарықшақтанып, ұнтақталып, әуелгі кейпін өзгерткен. Кентастар қабат, линза, желі, ұя, өркеш сияқты түрлі пішінде кездеседі. Минералдары Негізгі кентасты минералдар — сульфидтер (сфалерит, галенит, халькопирит, пирит). Олардан мырыш және қорғасын алынады. Қоспа элементтерден алтын, күміс, кадмий, индий, таллий, галлий, селен, теллур бар. Кеннің тотығу белдемінде церуссит, смитсионит, англезит, гидрокарбонаттар кең тараған. Кен денелері тереңге бойлай орналасқан. Ақжал полиметалл кенінің негізінде кеніш және байыту фабрикасы жұмыс істейді. Байытылған кентас концентраттары Ақшатау комбинатына, Өскемен, Шымкент металлургия кәсіпорындарына жіберіледі. Дереккөздер
Ақжар (Атырау облысы)

Ақжар (1993 ж. дейін — Дальний) — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Қайыршақты ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Облыс орталығы – Атырау қаласынан солтүстікке қарай 8 км-дей жерде Жайық өзеніне жақын, Каспий маңы ойпатында орналасқан. Жақын теміржол станциясы – Атырау (8 км-дей жерде). Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2406 адам (1179 ер адам және 1227 әйел адам) болса, 2009 жылы 3337 адамды (1609 ер адам және 1728 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5815 адамды (2831 ер адам және 2984 әйел адам) құрады. Әлеуметтік және мәдени нысандары * №26 С.Датов атындағы орта мектеп * «Ақбөбек» бөбекжай-балабақшасы * Дәрігерлік амбулатория * Мәдениет үйі * Музыка мектебі * Спорт кешені * Әр-Рахман мешіті — 2023 жылы шілде айында ашылды. Қос қабатты зәулім мешіттің сыйымдылығы 500 адамға арналған. Құран оқу, ерлер және әйелдер бөлмесі, асхана таһаратханасы бар. Және имам үйі мен діни сауат ашу орталығы да жапсарлас орналасқан. Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестіктер Ақжарда көптеген жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер жұмыс жасайды. Олар: жеңіл автомобильдер мен жеңіл автокөлік құралдарын жалдау, тұрғын үй ғимараттарының құрылысы, бөлшек саудада сату, тауарларға арналған пластмасса қаптамалар өндіру, жүк автомобиль көлігінің қызметі, мұнай мен табиғи газды өндіруге ықпал ететін қызметтерді көрсету, құрылыс-монтаж жұмыстары, құбырлардың құрылысы, мейрамханалардың кызметі және тамақ өнімдерін жеткізу бойынша көрсетілетін қызметтер, әрлеу жұмыстары, тамақ өнімдерін өндіру, компьютерлер мен жабдықтарды жөндеу т.б. бағыттарда қызмет көрсетеді. Ауыл суреттері Елді мекендегі көшелер * Ақжайық көшесі * Асабай Хисметов көшесі * Әшім Уәлиев көшесі * Бауыржан Момышұлы көшесі * Бейбітшілік көшесі * Достық көшесі * Жастар көшесі * Құрманғазы көшесі * Мөтиолла Маташов көшесі * Сағидолла Нұржанов көшесі * Сырым Датұлы көшесі Дереккөздер
Ақжар гипс кен орны

Ақжар гипс кен орны - Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы Қарғалы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Қарғалы өзенінің оң жағалауында орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орны Жылантау брахиантиклиналына ұштасқан. Қатпарлары 4 қабаттан тұратын гипс 4,0-14,0 м-ге дейінгі тереңдікте. Сапасына қарай бұл шикізат ауыл шаруашылығы үшін ұнталған гипс өндіруге жарамды А класына жатады. Дереккөздер
Ақжар мұнай кен орны

Ақжар мұнай кен орны — Каспий маңы ойысының шығыс ернеуі маңындағы мұнай кен орны. Географиялық орны Ақтөбе облысы Жарқамыс кентінің солтүстігінде 30 км жерде орналасқан. Құрылым 1961 жылы сейсмобарлау көмегімен табылды. Терең бұрғылау 1962 жылы басталды. Сол жылы Г-1 ұңғымадан өндірістік мәні бар мұнай алынды. Барлау қызметтері 1968 жылы аяқталды. Геологиялық құрылымы Кенорын тұзүсті шөгінділері бойынша үш қанатты құрылысы бар, беймәлім жарылымдармен тілгіленген тұз күмбезінен орын алған. Күмбездің орналасу тереңдігі 451-1248 м. Тұз штогының амплитудасы 800-1000 м. Солтүстік қанаты түсіңкі. Оның маңындағы ортаңғы юра мен төменгі бордың баррем және апт шөгінділерінің німділігі анықталды. Өнімді қойнауқаттар бетінің орналасу тереңдігі 273 м-ден 515 м-ге дейін жетеді. Қанат өлшемдері -260 м изогипса (баррем шөгінділерінің беті) бойынша 3,8x1,3 км. Оңтүстік-шығыс қанаты солтүстік қанатқа қарағанда көтеріңкі, тұйықталмаған, солтүстігі мен батысынан доға тәрізді лықсымамен шектелген. Қанаттың өлшемі -280 м изогипса бойынша (ортаңғы юраның беті) 3,3x1,2 км, онда тек ортаңғы юра шөгінділерінің ғана өнімділігі анықталған. Ашылған қима төменгі пермнің тұзды қатқабатынан, жоғарғы пермнің, триастың, юраның, төменгі бордың шөгінділерінен құралған. Барлық өнімді горизонттардың жинауыштары кеуекті, олар арасында саз қабаттары бар құмтастар мен алевролиттер болып табылады. Юра өнімді қабатының жалпы қалыңдығы 6 м-ден 40 м-ге, тиімдісі 2 м-ден 38 м-ге, мұнайға қаныққаны 7 м-ден 15,6 м-ге дейін өзгеріп отырады. Ашық кеуектілігі 16-27%, өтімділігі 0,8-0,32 мкм 2 . мұнайға қанығу коэффициенті 0,60-0,87. Жапқыш қалыңдығы әртүрлі сазды таужыныстардан құралған. Тұтқыштардың түрі жағынан жатындар қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған. Жатындардың биіктігі 30-49 м. Тығыздығы Оңтүстік-шығыс қанаттың мұнайы тығыздығы бойынша орташа және ауыр салмақты (867-907 кг/м 3 ), аз күкіртті (0,1-0,14%), бәсең парафинді (0,52-2,06%), мол шайырлы (15-21,5%) болып сипатталады. Солтүстік қанат жатындарындағы бастапқы қойнауқаттық қысым 31-32°С-та 4,6-4,8 МПа. Горизонттар бойынша мұнай шығымы солтүстік қанатта 12,8-14,8 м 3 тәу-ке, оңтүстік қанатта 86 м 3 /тәу-ке дейін өзгеріп отырады. Құрамы Газдылығы 2-4 м 3 /м 3 . Кен орнының мұнайы ауыр салмақты (890-927 кг/м 3 ), тұтқыр, күкірті аз (0,25-0,42%), аз парафинді (0,25-1,5%), шайыры мол (28-54%) екені анықталды. Кен орны сынама игеру сатысында. Дереккөздер
Ақжар-ырмақ

Ақжар-ырмақ, Ырмақ-Ақжар – Батыс Үстірттің Қайдақ сорына қараған сайы бойындағы бұлақтар мен құдықтар атауы. Маңғыстау облысы. Маңғыстау ауданы. жерінде орналасқан. Суы мол бұлақтардың көбі тайыз құдықтарға айналған және теңіз суының көтерілуіне байланысты суы ащы бола бастаған. Тек кейбір бұлақтар шегенделіп, мал ішетін суаттар жасалған. Ырмақ су көздері Ақжар су көздерінен оңтүстікке қарай 5 км жерде. Сай ішінде тұщы және кермек сулы бұлақтар кездеседі. Ақжар-ырмақ су көздерінің 10-нан астамы Ырмақ сулары деп аталады. Атаудың сөзжасамдық сипаты Ырмақ сөзінің этимологиясын Э.В.Севортян «Ырмақ дегеніміз – өзен; шығанақ; өзеннен, каналдан су ағатын орын. Ырмақ – мақ жұрнағы арқылы жасалған туынды түбір. Ыр етістігі –йыр етістігіне тән – қазу, үңгу (су туралы) деген мағынадағы сөз» деп түсіндіреді. Ырмақ – «өзен тармағы» мәніндегі атау деп қараймыз. Сонда атаудың мағынасы «ақ биік қабақтан ағып жатқан су, арық». Дереккөздер
Ақжелкек

Ақжелкек ,ж е л к е к – орамжапырақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық аудандарында егіледі. Оның бір түрі — к ә д і м г і Ақжелкек(A. rustіcana) — жабайы түрінде бақтарда, егістіктерде өседі. Қазақстанның көптеген аймақтарында қолдан өсіріледі. Ақжелкектің биіктігі 1 м-дей, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақты келеді. Тамырға жақын өскен жапырақтары сопақша, жұмыртқа пішінді, ортаңғы сабақтан шыққан жапырақтары ұзынша қандауыр, ал сабақ ұшындағы жапырақтары таспа тәрізді, жиектері тегіс, кейде тісшелі болады. Гүлі ақ түсті, хош иісті. Тұқым салмайды. Маусымда гүлдейді, өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Суыққа төзімді. Оның тамыры мен жапырақ құрамында тұздар ([http://www.sunduk.ru/encycl/chemfood/c028.htm калий], натрий, фосфор, темір, хлор, мыс), эфир майы, С витамині, фитонцидтер, лизоцим ферменті т.б. бар. Ақжелкектің тәбет ашатын ерекше иісі оның құрамындағы аллил майы мен глюкозид-сингринге байланысты. Ақжелкек көкөніс, дәрілік заттар ретінде қолданылады, тамыры мен жасыл жапырағы қияр, томат, саңырауқұлақтарды тұздап, бұқтырғанда пайдаланылады. Сілтемелер
Ақжелкен

Ақжелкен , петрушка – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық өсімдік. Отаны — Жерорта теңізінің маңы. Жабайы түрлері Испанияда, Грекияда және Алжирде кездеседі. Жапырағынан көктей салат жасалады және бұқтырылған ет тағамдарға тұздық ретінде қосылады. Ақжелкенді косметикада пигменттік дақтарды, сепкілді кетіру үшін, медицинада бүйрек, жүрек ауруларына, асқазан, ісік және көздің көру қабілетін сақтау үшін профилактикалық зат ретінде кеңінен пайдаланады. Ақжелкен С, А, В1, В2, РР витаминдеріне және жұпарлы майға өте бай. Ақжелкеннің екі тобы бар: тамырлы және жапырақты және олар бір-бірінен жапырақ саны мен тамырдың даму ерекшеліктері арқылы ажыратылады. Қазақстанда Ақжелкеннің 5 түрі өседі. Галерея Дереккөздер
Ақжолақ сасыр

Ақжолақ сасыр – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Талас Алатауының батыс бөлігінде (Машаттауда), Қаратаудың оңтүстік-шығысындағы (Үлкенбурыл т.) қиыршықтасты тау бөктерлерінде өседі. Биіктігі 1 м-дей дара, кейде бірнеше сабақты болады. Сабағының жоғарғы жағы (ұшы) сыпыртқы пішіндес жапырақсыз келеді. Ірілі-ұсақты жапырақтары тілімденген. 10 – 12 ұсақ гүлден тұрады. Гүлшоғыры шатыр тәріздес. Тұқымы – дәнек. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Ақжолақ сасырөте сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «[http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітабына]» енгізілген. Сілтемелер
Ақ жусан

Ақ жусан – астралылар тұқымдасының жусан туысына жататын, жусан туысының бір түрі; көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Қостанай, Қарағанды, [http://almaty-city.kz/ Алматы] облыстарындағы шөлді және дала аймақтарының құмайт, құмды және сортаң топырақты жерлерінде, кейде ескі егістік алқаптарда өседі. Биіктігі 18-45 см, сабағы мен жапырақтарын ұйысқан қалың бозғылт сұр түк басқан. Тамыры жуан, сүректі келеді. Сабағы бұтақты, жоғарғы жағындағы жапырағы сағақты, орта шетіндегілері сағақсыз қауырсын тәрізденіп 2-3 рет тілімделген. Гүлі қос жынысты, күлтесі сары, не қызғылт түсті. Гүл шоғында 2-3 гүл болады. Тамыз — қазан айларында гүлдейді. Ақ жусан — қорегі мол, малды тез семіртетін күздік және қыстық жайылымдық шөп. Дереккөздер
Ақирек

Ақирек – Желдіадыр тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 573 м. Таудан бастау алатын сағалары Талдысай, Жақсы Көң өзендеріне құяды. Маңайында Сарыбұлақ, т.б. қыстаулар бар. Дереккөздер
Ақкелін

Ақкелін , ханделия (Handelіa) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Қазақстанның шөлді, таулы аймақтарында, тау беткейлерінде, өзен бойларында өсетін 1 түрі – түкті Ақкелін (H. trіchopella) бар. Биіктігі 30 – 100 см, тамыры жуан. Сабағы көбіне жеке өседі, төм. жағы қалың түкті, жоғары бөлігі тықыр. Жапырақтары ұзынша, үш рет қауырсында тілімденген. Көп гүлді, пішіні түтікше тәрізді, шеті бестісті, сары түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұсақ, қоңыр сары түсті. Дереккөздер
Ақкөбелек

Ақкөбелек – қабыршаққанаттылар отрядына жататын ақшыл сары түсті көбелек. Оның дүние жүзінде 100-ге жуық түрі бар. Қазақстанда 70 түрі кездеседі. *Қанатының ішкі шеті тегіс, бояуы ақ, жайған кезде ұзындығы 55-60 мм, жұлдыз құртының ұзындығы 20-25 мм, денесін барқыт тәрізді түк басқан. *Қуыршақ сатысында қыстайды. *Қазақстанның барлық облыстарында кең таралған түрлері — қырыққабат, шалқан, долана ақ көбелегі, Жетісуда сирек кездесетіні — Ершов көбелегі. *Долана ақкөбелегі алма, алмұрт, қара өрік, мойыл, долана ағаштарының көктемде бүршіктерін, жазда жапырағын зақымдайды.Дернәсілдері ағаш діңі мен бұта сабағында, үй керегесінде, дуалдарда қуыршақ күйінде сақталады. Оның жұлдызқұрттарының қысқы ұяларын жинап, өртеу қажет. Қүрес шаралары капуста бас салғанша, жеміс ағаштары бүршік атқанша жүргізіледі. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Ақкөл (қолтық)

Ақкөл – Арал теңізінде, Қаратерең түбегі мен Тоқпан теліміндегі қолтық. Қызылорда облысы Арал ауданында. Аумағы 22,0 мың га. Теңіз суы толық кезде Ақкөл. балығы мол, жағалауының шөбі шүйгін әрі малға жайылым болды. Сырдария тасығанда ғана жергілікті тұрғындар шығанақ суын шаруашылыққа пайдаланды. Қазірде суы тартылған. Дереккөздер
Алакөл (көл, Ақтөбе облысы)

Алакөл – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Алакөл қыстауының солтүстік-батысында 2 км-дей жердегі көл. Гидрографикасы Аумағы 5,5 км 2 . Көл теңіз деңгейінен 84,6 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 11,0 км. Ақкөл Өлкейек өзенінің аңғарында жатқан Алакөл көлдер тобына кіреді. Көктемгі қар, жауын-шашын кезінде жанындағы көлдермен бірігіп кетеді. Сәл кермек татитын суы мал суаруға, шабындықты суландыруға пайдаланылады. Жаз айларында құрғап, батпаққа айналады. Дереккөздер
Ақкөл (көл, Маңғыстау облысы)

Ақкөл – Маңғыстау облысы Бозащы түбегінің солтүстік-батысында Ақшағыл шығанағына жақын жатқан көл. Енсіз келген сор көл-теңізбен жалғасып жатыр. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ақ (сын есім) және көл (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. "Аумағы үлкен, кең, айдын көл" деген мағынаны береді. Гидрографикасы Ұзындығы 8 км, енді жері 5,5 км. Жағалауы құрғақ, ортасын жұқа тұз жамылғысы басқан. Дереккөздер
Ақкөл құдығы

Ақкөл – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Қаражал әкімдігі аумағындағы құдық. Тереңдігі 2,0 м, су шығымы 200 л/сағ. Жетіқоңыр құмының солтүстік-шығысын ала орналасқан құдықтың батысы жарлы-сайлы келген. Солтүстік-шығысының ойпаңдау жеріне жазда құрғап қалатын шағын өзен келіп құяды. Құдықтың төңірегінде жусан, баялыш, күйреуік басым шөлге тән сораң шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Ақкөл ауданы

Ақкөл ауданы — Ақмола облысының солтүстігіндегі әкімшілік аудан. 1928 жылы құрылған. 1997 жылға дейін "Алексеев ауданы" деп аталып келді. Орталығы — Ақкөл қаласы. Географиялық орны Аудан солтүстігінде Біржан сал ауданымен және Степногорск қаласымен, шығысында Ерейментау ауданымен, батысында Бұланды, Астрахан аудандарымен, оңтүстігінде Шортанды ауданымен шектеседі. Жер бедері Ақкөл ауданы жері (абсолют биіктігі 200-400 м) ұсақ, шоқылы, белесті болып келеді. Орталық бөлігінде Домбыралы тауы (471 м) орналасқан. Пайдалы қазбалардан: алтын, гранит, қиыршықтас, т.б. құрылыс материалдары өндіріледі. Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты континенттік, қысы суық, жазы ыстық, құрғақ. Қаңтардың орташа температурасы — 170-18°С, шілдеде 19-20°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 350-400 мм. Басты өзендері: Қалқұтан, Талқара, Ақсуат. Көлдері ұсақ, негізінен сор болып келеді. Ірі көлдері: Итемген, Ақкөл, Балықтыкөл, Шортанкөл, Жарлыкөл. Жерасты сулары ауыз сумен қамтамасыз етуде үлкен маңыз атқарады. Топырағы карбонатты, сортаң, оңтүстікке қарай қара. Өсімдіктерден: түрлі шөп, қызғылт және қылқан селеу, сулыбас т.б. өседі. Орманының аумағы 50,5 мың га (қарағай, қайың, терек). Жануарлардан: бұлан, елік, сілеусін, қасқыр, түлкі, борсық, қарсақ, ақтиын, дала тышқаны, өзен-көлдерінде шортан, алабұға, оңғақ тіршілік етеді және жыл құстары мекендейді. Шаруашылығы Аудан орталығында жөндеу-механикалқ, темір-құйматас бұйымдары және ет, сүт заттары, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, 3 орман шаруашылығы, баспахана жұмыс істейді. Ақкөл ауданының тұрғындары негізінен астық, мал өсірумен шұғылданады. Ауыл шаруашылық жерінің аумағы 567,2 мың га (1997), оның 226,0 мың га-сы егістік, 24 мың га-сы шабындық, 317,1 мың га-сы жайылымдық жер. Ақкөл ауданында. Ауыл шаруашылығы жерінің ауданы 822974 га, оның 165886 га-сы егістік, 24 мың га-сы шабындық, 317,1 мың га-сы жайылымдық жер. Ақкөл ауданында 12 кәсіпорын, 3 құрылыс, 4 көлік мекемесі бар, ауданы мамандандырылған бірлестік, қожалық, акционерлік және кооперациялық шаруашылықтар құрылған. Егіншілікте негізінен дәнді дақыл (80%) өсірумен айналысады. Мал шаруашылығы бойынша ірі қара, қой мен ешкі, жылқы, шошқа, құс өсіріледі. Ақкөл ауданында кәсіптік-техникалық училище, 34 мектеп, бала-бақшалары, мәдениет үйлері, клубтар, кітапханалар, денсаулық сақтау мекемелері бар. Ауданы «Знамя Родины» газеті шығады. Аудан облыс орталығы — Көкшетау қаласы, елді мекендермен темір және автомобиль жолдары арқылы қатынасады. Халқы Тұрғындар саны: 25 793 адам (2019). * Ұлттық құрамы: қазақтар (42,86%), орыстар (38,96%), украиндар (4,26%), немістер (5,85%), беларустар (1,43%), татарлар (2,23%), еврейлер (0,34%), башқұрттар (0,33%), ингуштар (0,17%), корейлер (0,20%), әзербайжандар (0,29%), поляктар (1,31%), армяндар (0,12%), басқалары (1,99%). Әкімшілік бөлінісі 29 елді мекен 7 ауылдық округ пен 1 ауылдық, 1 қалалық әкімдікке біріктірілген: Ірі елді мекендері Танымал тұлғалары * Айтпай Бекболатұлы Құсайынов - Социалистік Еңбек Ері * Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов - Кеңес Одағының Батыры Дереккөздер
Ақкөл бөгені

‎‎ Ақкөл бөгені — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы жерінде орналасқан. 1980 жылы іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Су сыйымдылығы 97 млн. м³, аумағы 2,6 га, тереңдігі 5,5 м. Суы 14100 га шабындықты көлдете суғару үшін пайдаланылады. Жағасында мектеп оқушыларының жазғы демалысы үшін лагерь салынған. Бөгеннен балық ауланады. Дереккөздер
Ақкөл мәрмәр кен орны

Ақкөл мәрмәр кен орны – Ақмола облысы Ақкөл ауданында орналасқан. Барлау жұмыстары 1961-1962 жылы жүргізілген. Геологиялық құрылымы Кен орны тас көмір қабатының жанартаутекті шөгінді қабатында шоғырланған. Кеннің өнімді қабаты ірі түйіршікті ақшыл сұр түсті мәрмәрдан түзілген. Жатыс сипаты Құлау бұрышы 70-80 ° , диорит-порфириттен тұратын дайканың қалыңдығы 0,5-5,0 м. Кеннің үгілу қабатының қалыңдығы 4 м. Беріктілігі құрғақ жағдайда 721 кг/см 2 , сумен қанығу беріктілігі 671 кг/см 2 , көлемдік массасы 2,72 г/см 3 . Кен 400 маркалы құрылыс материалдарына сай келеді. Кен орнынан өндірілетін қиыршық тас — құрылыс жұмыстарының барлық түрінде қолданылады. Дереккөздер
Ақкөл шипалы балшығы

Ақкөл шипалы балшығы – Жамбыл облысы Талас ауданы Ақкөл көлі жағасындағы емдік қасиеті бар лай шөгінділері. Тараз қаласының оңтүстік-батысында 30 км жерде орналасқан. Ақкөл шипалы балшығы Үлкен Бурыл тауының етегінде, теңіз деңгейінен 700 м биіктікте. Көлдің аумағы 2,5 км², оған бірнеше суы тұщы бұлақ құяды. Оның шипалы балшығы 1932 – 34 жылы зерттеліп, қалыңдығы 0,2 м, жалпы қоры 65000 м3, пайдалы қоры 15000 м3 екені анықталды. Буын кеселдері, әйел аурулары, т.б. емделеді. Дереккөздер
Ақкірме

Ақкірме – Балқаш көлінің батысындағы шығанақ. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде. Сипаты Ұзындығы 5 км, енді жері 2 км-ге жуық. Құрлыққа сүйірлене еніп жатқан Ақкірменің жағалауы құмды, жайпақ келген. Оңтүстігінде өзімен аттас сор жатыр. Дереккөздер
Ақкіс

Ақкіс – сусарлар тұқымдасының сусарлар туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. Қазақстанның солтүстіктегі орманды-далалы аймақтарында, оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы тауларында кездеседі. Қоныс таңдамайды. Ол өзен-көл бойында, бұталы ағаш арасында, сай-салаларда, тау бөктерлерінде жиі ұшырайды. Дене тұрқы 16 – 30 см, құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салм. 120 – 370 г. Жазда арқасы мен бүйірі қоңыр, бауыры ақ түсті болса, қыста денесінің жүні аппақ келеді. Өзіне ұқсас ақ қалақтан айырмашылығы – құйрығының ұшы қара болады. А. негізінен тоқалтістермен, су тышқандарымен, бақа, кесіртке, балық, ондатрлармен және сондай-ақ ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Азығын аулауға көбіне түнде шығады. Ақпан – мамырда ұйығып, 9 айдан соң 8 – 9-дан күшіктейді. А. жылына екі рет – көктем мен күзде түлейді. Терісі бағалы болғандықтан ауланады. Зиянды кеміргіштермен қоректенгендіктен ауыл және орман шаруашылығына да едәуір пайдасын тигізеді. Галерея Дереккөздер
Ақкісі (тау)

Ақкісі – Байқожа өзенінің оң жағалауындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, аудан орталығы Қарқаралы қаласының оңтүстік-батысына қарай 50 км жерде орналасқан. Ол бірнеше шыңдардан тұрады. Ең биік жері 1140 м. Батыстан шығысқа қарай 6-7 км-ге созылып жатыр, ені 1-2 км. Жер бедері, геологиялық құрылымы Көп бөлігінің түпкі жыныстары жалаңаштанған, тік беткейі сай-жыралармен тілімденген. Орта және жоғары тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Таудың қызыл қоңыр, сазды және саздауыт топырағында жусан, тобылғы, бетеге, түрлі шөптер, қараған бұталары өседі. Етегінде көптеген бұлақтар бар. Дереккөздер
Аққаба

Аққаба – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөлдің шығысындағы Қаба жотасын бойлай ағып жатқан өзен, Қаба өзенінің сол саласы. Ұзындығы 99 км, су жинау алабының ауданы 1570 км 2 . Бастауы Бастауын Оңтүстік Алтай жотасынан алады. Қазақстан мен [http://referaty.kz/node/2319 Қытай] шекарасын бойлай аққан өзен, әуелі Қарақаба өзеніне, сонан кейін Қытайдағы Қаба өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасының ені 0,5 км, жағасының биіктігі кейбір тұсында 10 м-ге дейін жетеді, жазықпен аққан жерлерінің биіктігі 2-2,5 м, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Дереккөздер
Ақ қайран

Ақ қайран — Қауырсын қанаттылар класының Тұқытәрізділер отрядының Тұқылар тұқымдасына жататын тұщы су балығы. Қазақстанда кең тараған. Дене тұрқы 60 – 70 см-ге жуық, салмағы 2,5 – 4 кг-ға жетеді. 4 – 6 жасында жыныстық жағынан толысып, наурыз – сәуір айларында тасқа, су өсімдіктеріне уылдырық (114 мыңға дейін) шашады. Шабақтары 3 – 4 жылда толысады. Жәндіктермен, ұлулармен және су өсімдіктерімен қоректенеді. Европадағы Рейн өзенінен бастап Шығыс сібірдегі Колымаға дейінгі өзен-көлдерде кездеседі. Ақ қайран – кәсіптік маңызы бар балық. Еті дәмді, азықтық сапасы жоғары. Онда 19%-ке дейін белок бар. Түсі ақ, аздап сарғыштау, кейде қызғылтым болады, қылқан сүйегі көп. Аққайранды тұздайды, ыстап келтіреді, одан консерві дайындайды. Сонымен бірге, оны қуыруға, асуға, қақтан кептіруге, сондай-ақ одан бәліш үшін начинка (фарш) жасауға болады. Қолға үйретілген сәндік түрі тоғандарда өсіріледі, спорттық мақсатпен де ауланады. Дереккөздер
Аққанат

Аққанат , калла – шаяноттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында (Қазақстанда да) өсетін 1 түрі – батпақ аққанат (С. palustrіs) бар. Осы түрді Солтүстік Қазақстандағы Қамысты көлінің жағасынан 1958 ж. алғаш рет С.Арыстанғалиев жинаған. Оның биіктігі 10 – 35 см. Тамыр сабағы жуан, бөлшектенген, жатаған. Жапырақтары ұзын сағақты, пішіні жүрек тәрізді (ұзындығы 16, ені 11 см). Көктемнің басында аппақ жабынмен жабылған гүлшоғыры, кейін қызыл жемісі бар, жеке гүлдегі бірігіп өскен тығыз, қысқа жемістер тобы алыстан көз тартады. А-тың жемісі негізінен су құстары арқылы таралады. Улы өсімдік. Оңтүстік Африкада өсетін зантедесхия (Zantedeschіa) деген туыстың кейбір түрлерін «калла» деген атпен оранжереялар мен жылыжайларда қолдан өсіреді. Дереккөздер
Аққанбұрлық

Аққанбұрлық – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысының Есіл және Айыртау аудандарының жерімен ағып өтеді. Бастауы Жақсы Жалғызтау көлінің батысынан бастау алып, Есіл өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 176 км. Су жинау алабының ауданы 6720 км 2 . Құлаайғыр, Тайсары, Солянка, Бабықбұрлық деп аталатын салалары бар. Дереккөздер
Аққаңбақ

Аққаңбақ (Gуpsophіla) – қалампырлар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Еуразияның қоңыржай белдеулерінде, Африкада (Египетте), Австралия мен [http://referat.nur.kz/scholar&search?query=%D0%96%D0%90%D2%A2%D0%90%20%D0%97%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%98%D0%AF Жаңа Зеландия] (бір-бір түрден) таралған. Қазақстанның барлық аймақтарында 20 түрі өседі. Әсіресе ең көп тараған түрі – шашақбас Аққаңбақ (G. panіculata). Ол шалғынды, құмды далаларда, өзен бойларында, сортаң жерлерде өседі. Биіктігі 20 – 100 см. Тамыры жуан. Тік бұтақталған дара, кейде бірнеше сабағы түзу болып келеді. Ұсақ ақ, шоғырланған гүлдері сыпыртқы тәрізденіп бытыраңқы орналасады. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Егістік орнына өскен Аққаңбақтан 1 га жерінен 40 – 50 ц шөп алынады. Аққаңбақтың тамырында ветеринария мен медицинада пайдаланылатын сапонин алкалоиды (30%-ға жуық) бар. Тамыр ұнтағы жүн жуу, сабын, шампунь өндіру өнеркәсібінде қолданылады. Шөбінің тұнбасы бауыр ауруын емдеуге пайдаланылады. Пішенін түйе мен қой сүйсініп жейді. Аққаңбақты әсемдік үшін қолдан да өсіреді. Дереккөздер
Аққарға алтын кен орны

Аққарға алтын кен орны – Қостанай облысы Жітіқара ауданының оңтүстігіндегі Тобыл өзені аңғарында орналасқан. Аққарға ауылдық округінің аумағында. Бірнеше кен орындарынан (Аққарға-алтын, Аққарға, Оңтүстік Аққарға, Оңтүстік Леонидов) тұрады. Жатыс сипаты 1980-1994 жылдары кен орындарында бұрғылау ұңғымалары арқылы 30 м тереңдікке дейін барлау жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде Аққарға кен торабының алтыны алтынды-сульфидті типке жататындығы анықталды. Гидротермальды өңдеуден өткізгеннен кейін өнімді қабаттың қуатты қалыңдығы 150-250 м аралықта және одан да терең қабатта жатқаны белгілі болды. Кен дененің пішіні қат, линза және бағана тәрізді, құлау бұрышы 60-80 ° . Кен денесінің созылымы 50-ден 1200 – 1500 м-ге дейін, құлауы 15 м-ден 110 – 150 м-ге, қалыңдығы 2 – 3 м-ден 40 – 50 м-ге дейін жетеді. Алтынның 1 тоннадағы мөлшері 0,3-тен 27 г аралығында, орташа мөлшері 3-5 г. Құрамы, минералдылығы Кен мономинералды және алтыны қоспасыз. Ашудастың кендегі мөлшрі 0,02-0,08%. Сульфидтік минералдануында пирит 1,0 – 1,8, кейде 5%-ға дейін жетеді. Қышқылданған кентас 3-50, сирек жағдайда 100 м-ге жетеді. Мұндай кентас қоры жалпы қордағы мөлшердің 10-15%-ын құрайды. Аққарға алтын кеніндегі алтынның жалпы қоры 110-120 т. Кен орны Қазақстан және Канаданың [http://variant.kz/5430 «Голд-Ленд»] бірлескен кен орны барлауды жалғастырып, одан әрі игеруде. Дереккөздер
Аққар мұнай кен орны

Аққар мұнай кен орны – Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан солттүстік-шығысқа қарай 58 км жерде орналасқан. Кен орны 1986–88 жылдары барланып, 1989 жылы ашылды. Геологиялық құрылымы Ортаңғы триас кезеңінің тау жыныстарындағы күмбездің өлшемдері 3050 изогипс контуры бойынша 1,5×1,2 км, амплитудасы 60 м-дей. Коллекторлары аралас карбонатты, кеуектігі 10 – 17%, өткізгіштігі 1 – 47,7 мД. Мұнай иірімдері қабаты – күмбезді, біртұтас шомбал, тектоникалық қалқаланған, литологиялық шектелген. Тығыздығы, құрнамы Мұнайға қаныққандығы 59 – 78%, мұнайға қаныққан қабат қалыңдығы 2,6-19,2 м. Мұнайдың тығыздығы 0,847 – 0,887 г/см 3 , күкірт мөлшері 0,1%, парафин 19,1%-ға, асфальтендер 19,4%-ға, силикагел шайырлары 7,6%-дан 22,7%-ға жетеді. Дереккөздер
Аққоңыр

Аққоңыр – Шығыс Каспий алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы өзен. Ұзындығы 52 км, су жинау алабының ауданы 704 км 2 . Бастауы Сағасы Нұржан бейітінің оңтүстік-шығысындағы Теңізтау қыстауына жетпей құрғап қалады. Гидрологиясы Көктемде еріген қар суымен толысып тасиды. Өзен суы шабындық суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Аққоңырдаң

Аққоңырдаң – 1) Солтүстік Үстірттің Қаратүйе тауы етегіндегі ойпаң. Ұзындығы 1 км-ге жуық. Көктем, күз айларында жауын-шашыннан іркілген сулар жиналады. Ертеден керуен, көш жолының бойында орналасуына байланысты Аққоңырдаң деп аталған; 2) Ақтау бұйратының солтүстігіндегі Жыңғылды сайында жатқан ойпаң. Ойпаң түбі әктастан түзілген. Жағасы жайылма, шығыс беткейі әктасты жарлауыт. Негізгі су көздерінің бірі болған. Кейде Тасқоңырдаң деп те аталады. Дереккөздер
Аққошқар

Аққошқар – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы Құланөтпес өзенінің жайылмасындағы тұйық көл. Гидрографикасы Аумағы 11,6 км 2 , су жиналатын алабы 21,6 км 2 . Суы қараша айының 1-жартысында қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы ериді. Өсімдігі, жануарлары Жағалауында қамыс, шалғын өседі. Көлде шортан, алабұға, табан, сазан балықтар бар, көктемде су құстары ұя салады. Дереккөздер
Ақ қоян

Ақ қоян – қояндар тұқымдасының бір түрі. Ақ қоян негізінен қалың қар түсетін, орманды жерлерде тіршілік етеді. Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар және Ақмола облыстарындағы орманды далаларда, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарындағы таулы аймақтарда көптеп, ал Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында сирек кездеседі. Жыл бойы жайылым жағдайына, қардың түсуіне орай, жыртқыштардың азды-көптігіне қарай қоныстарын ауыстырып отырады. Дене тұрқы 68 см, салмағы 5 – 6 кг. Жазда түсі сұрғылт қоңыр, қыста түгелдей аппақ болып түлейді. Басқа қояндардан ерекшелігі құлақ қалқанының ұшы қара, құйрығы дөңгеленген қысқа болады. Жылына, ақпан – маусым айларында 2 – 3 рет көбейеді, 3 – 10 көжек туады. Жазда шөптесін өсімдіктермен, бұталармен, ағаштармен қоректенеді, ал күз, қыс айларында ағаш бұталары мен қабықтарын кеміреді. Ақ қоян туляремия ауруын таратуы мүмкін. Ағаштардың қабығын кеміріп, орман шаруашылығына аздап зиянын тигізеді. Ақ қоян еті, терісі мен түбіті үшін ауланады. Дереккөздер
Аққурай

‎ Аққурай (Psoralea) – бұршақ тұқымдасына жататын бұта, көп жылдық шөптесін өсімдіктер.Маңғыстаудың құмды жерлерінде қаулап өседі. Қазақстанда сүйекті Аққурай (P. drupacea) түрі кездеседі. Ол Оңтүстік Қазақстанның тау бөктерлерінде, құмды жерлерде қаулап өседі. Биіктігі 100 – 120 (200) см. Тамыры тереңге кетеді. Бұтақталған түкті сабағы тік болады. Жабысқақ безді жапырақтары жай, бүтін жиекті, үшқұлақты келеді. Ұсақ ақ, қызғылт түсті гүлдері жапырақ қолтығында орналасады. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – көп тұқымды бұршақ. Аққурайдан жақсы сүрлем шөп дайындалады. Бұл өсімдікті қой мен түйе қыста сүйсініп жейді. Оның 1 га-сынан 10 – 25 ц шөп жиналады. Аққурай құрамында [http://n-t.ru/tp/in/efv.htm эфир] майы болғандықтан, медицинада дәрілік өсімдік ретінде қолданылады. Жапырағынан желім, тамырынан илік заттар, сабағының талшығынан арқан есетін жіп алынады. Дереккөздер
Аққұдық (құдық, Ақтөбе облысы)

Аққұдық – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құйылыс ауылының солтүстік-шығысында 55 км жердегі құдық. Шалқарнұра тауының орталығында орналасқан. Оңтүстік-батысынан Торғай өзені ағып өтеді. Құдықтың маңында сұрғылт қоңыр, қоңыр сортаңды топырағында көкпек, жалманқұлақ, бұйырғын, қара жусан, т.б. өседі. Дереккөздер
Аққұдық (құдық, Қарағанды облысы)

Аққұдық – Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Мойынқұм құмының солтүстік-батысындағы құдық. Қырқалы-төбелі жерде орналасқан. Жер асты су жолы құдық жанынан өтіп, Сарысу өзеніне құяды. Сортаңды сұр топырағында баялыш, сұр жусан, т.б. өседі. Дереккөздер
Аққұдық (құдық, Маңғыстау облысы)

Аққұдық – Бозащы түбегінің солтүстігі бөлігіндегі құдық. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Тереңдігі 2 м, су шығымы 150 л/сағ. Оңтүстік-шығысын Үлкенсор соры алып жатыр. Маңайында Қаражанбас, Қаламқас мұнай кен орындары бар. Дереккөздер
Аққұдық (құдық, Қостанай облысы)

Аққұдық – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы Қарақамыс көлінің шығысындағы құдық. Тереңдігі 1 м, су шығымы 75 л/сағ. Солтүстігінде Құмкөл, шығысында Шыңырау, оңтүстігінде Егінкөл, т.б. қыстаулар орналасқан. Батысынан Өлкейек өзені ағып өтеді. Құдықтың маңайы мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Аққұдық (шоқы)

Аққұдық – Қарағанды облысы Нұра ауданының орталығы бөлігіндегі шоқы. Кенжарық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде. Биіктігі 404 м, ұзындығы 1-1,5 км, ені 0,5-1,0 км. Жер бедері, геологиялық құрылымы Беткейлері жайпақ. Шоқы элювийлі-делювийлі шөгінділермен жабылған девон жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаң, қызғылт қоңыр топырағында бетеге, [елеу, көде өседі. Дереккөздер
Аққұдық мұнай кен орны

Аққұдық мұнай кені — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігінде. Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан 64 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1981 жылы жүргізіліп, кен орны 1982 жылы ашылды. Сипаты Кен қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Орналасу тереңдігі 1737-1759 м аралығында. Құрамы Мұнайы аз күкіртті (1,18%), парафинді (1,67 – 1,85%), 12-14% асфальтені бар. Аққұдық мұнай кені 1995 жылы пайдалануға берілді. Дереккөздер
Аққұм (құм, Қостанай облысы)

Аққұм – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы құмды алқап. Географиялық орны Ұлы Жыланшық өзенінен солтүстік-шығысқа қарай бойлай созылып жатыр. Шөл белдемінде орналасқан. Жер бедері мен өсімдігі Ұзындығы 63 км, жалпы аумағы 375 км 2 . Теңіз деңгейінен биіктігі 160 м. Құмдағы төбелер мен жалдар арасындағы ойысты шұраттарда (ойпаңдарда) ылғалдың мол болуына байланысты өсімдіктер (селеу, беде, жусан, еркек шөп, т.б.) қалың өседі. Аққұм – жыл бойғы мал жайылымы. Дереккөздер
Аққұм түбегі

Аққұм – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құмды түбек. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде. Сипаты Балқаш көліне оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай сұғына еніп жатыр. Аумағы 23 км 2 , ұзындығы 9 км, ені 2 – 4 км. Жағалауы құмдауытты. Жері үйме және сусыма құмды келеді. Өсімдігі Жүзгін, қоянсүйек, теріскен, жағаға жақын ойыста жыңғыл, жағалауында құрақ, қамыс өседі. Аққұм – қысқы мал жайылымы. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 – 200 мм. Қаңтар айының орташа темпертурасы –15 – 16°С, шілде айында 22 – 24°С. Дереккөздер