Бесшатыр

Бесшатыр – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген көне қорымдар тобы, сақ дәуірінің аса ірі ескерткіші. Орналасқан жері Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Басши ауылынан солтүстікке қарай 65 км, Іле өзенінің оң жағалауынан 3 км жерде, Желшағыр тауының бөктеріндегі Шылбыр қойнауында, Алтынемел мемлекеттік табиғи қорығы аумағында жатыр. Зерттелуі, қорым сипаты Сақ мәдениетінің бұл керемет ескерткішін 1950-ші жылдары К. А. Ақышев басқарған Іле археологиялық экспедициясы ашып, зерттеген. Қорым құрамында үлкенді-кішілі 31 оба бар. Олар батыстан шығысқа қарай 1 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км болатын алқапты алып жатыр. 21-і таспен, ал 10-ы қиыршық тас араласқан топырақ үйінділермен жабылған. Қорым шартты түрде екі бөлікке (солтүстік және оңтүстік) бөлінеді. Солтүстік топқа Бесшатыр зиратының ең үлкен 2- және 3-обалары кіреді. Үлкендерінің диаметрі 45 м-ден 105 м-ге дейін, биіктігі 6 — 17 м-ге дейін, тиісінше орташаларынікі 25 — 38 м, 5 — 6 м, кішісінікі 6 — 18 м, 0,8 — 2 м. Ескерткіштердің көлеміне қарай жіктелуі ежелгі Бесшатыр тұрғындарының әлеуметтік даму деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында 18 оба қазылды. Олардың үшеуі үлкен, қалғандары орташа және кіші обалар. Алынған ғылыми деректер ежелгі сақтардың әлеуметтік топтарға жіктелуі, шаруашылығы, тұрмыстық салт-дәстүрлері, діни наным-сенімі, архитектуралық жетістіктері, тұтынған қару-жарағы мен құрал-жабдықтары жайлы құнды мәліметтер береді. Таспен жабылған 21 обаның алтауында шағын тастармен қоршалған ұзын тізбектер бар. Оларды жалпы саны 5-тен 94-ке дейін жететін тастардан тұрғызылған қоршаулар құрайды. Тізбектер кейбір обаны түгел орап жатса, қайсыбірінің тек шығыс немесе оңтүстік-батыс жағын ғана қоршап тұр. Осындай ұзын тізбекті тас қоршаулар Бесшатырдан басқа бірнеше зираттың маңайында да бар. Оның біреуі Бесшатырдан батысқа қарай 10 км жерде. Құрамында 45 жеке қоршау бар бұл тізбек 450 м-ге созылып жатыр. Тізбектердегі көптеген тас плиталардың беттеріне таутеке, қабан, қасқыр сияқты аңдардың суреттері салынған. Үлкен Бесшатыр қорымы Бейіттердің ішінде, әсіресе, диаметрі 104 м, биіктігі 17 м болатын Үлкен Бесшатыр қорымы ерекше көрінеді. Оның үйіндісінің формасы қиық конус тәрізді. Тасты жабынның негізі тастан бірнеше қабат етіп қаланған және үстінен алып үйінді көрінетін ірге тәрізді. Үйінді тас белдік буынған секілді – жерді айналдыра қазып, қоршау шығатындай етіп ірі-ірі қойтастармен қаланған. Үлкен қорымды мұндай қоршаудың саны – 94. Олар барлық қорымды спираль тәрізді қоршап жатыр. Кейбір тігінен қойылған бағана тастарға қазақ руларының таңбасы қашалған. Тасты қоршауларды қазу барысында от жанған жердің ізі, жануарлардың өртелген сүйектері мен өңделмеген саз балшықты ыдыстың сынықтары табылды – мүмкін, бұл құрбандық шалу салт-жораларымен байланысты болар. Обаның маңындағы кейбір қоршаудың плиталарына түрлі таңба іспеттес суреттер де түсірілген. Олардың арасында күн рәмізіне жақын тұрған немесе қазақтың “көз” таңбасына ұқсас дөңгелек бейнелер кездеседі. Мұндай тізбектер қорымның тек жерлеу орны ғана емес, сондай-ақ, діни салт-жоралғылар шерулерін өткізетін ерекше салтанат орны болғанын да көрсетеді. Ерекше құбылыстардың бірі — үлкен обалардың астынан арнайы қазылған катакомба түріндегі күрделі жер асты жолдары. 6-үлкен оба катакомбасының жалпы ұзындығы 55 м. Жолдардың биіктігі 1,68 м, ені 0,8 м. Олар жерлеу, ас беру ғұрпына байланысты діни жоралғылар өткізу мақсатында жасалатын болған. Обалардың сыртқы көлеміне қарай үшке бөлінуі олардың астындағы қабірлердің түрлерімен де сәйкеседі. Кіші обалардың қабірлері қарапайым шұңқыр түрінде, кейде лаһатталған немесе тас жәшікпен толықтырылған. Орташа обалардың қабірлері киіз үй тәрізді. Үлкен обаларға аса ірі ағаш қабірлер тән. Бесшатыр зиратының үлкен обалары көне дәуір архитектурасының сирек кездесетін айрықша ескерткіштері қатарына жатады. Жерлеу құрылысы Бесшатырда үш үлкен бейіт-қорған: Бірінші, Үшінші және Алтыншы, сондай-ақ, үш орташа және басқа да кішкене бейіттер қазылды. Бірінші бейіт-қорғанның үйіндісін тастың үш қабаты құрайды. Төменгі қабаттың астынан тяньшандық шырша бөренелерінен істелген үлкен ағаш құрылыс кездесті. Ол дәлізден, кіреберіс камерадан және жерлеу бөлмесінен тұрады. Қабір істеуге тяньшандық шырша бөренелері пайдаланылған. Олар жақсылап тазаланған – бұтақтары мен қабықтары алынған. Бөлменің қабырғасына қалауға арналған бөренелер ұқыптап ақталған және бір-біріне кіріктіріп жатқызылған. Бүкіл құрылыстың беріктігін сақтау үшін бөренелердің жуан басы жіңішке басымен кезек алмастырылып отырған. Бөренелер бұрышта айқастырылмай, ұштары түйістіріліп қана қойылған. Сөйтіп бесшатырлық жерлеу құрылысы шегендеусіз тұрғызылған. Бөренелермен тізіп жабылған жерлеу бөлмесінің төбесі ши арқанмен байлап-тоқылған қамыспен жабылды. Жерлеу салт-жорасынан кейін бөлмеге кіру дәлізден бастап төбеге дейін тастан қалап шығарылған есік арқылы жасалғанға ұқсайды. Тек осыдан кейін ғана жерлеу құрылысының үстіне тас пен шағыл араласқан үйінді тұрғызылған. Мұндай құрылыс үлкен қорғандар тобының оңтүстік жағындағы ең шеткі Алтыншы қорғаннан да кездесті. Оның үйіндісі тастан тұрғызылған. Оның астында ерте кездегі жер бетінен екі метр тереңдікте жер асты жолы болған. Ол табиғи жердің өзінен қазылып, негізгі бағыттаушы есік пен бүйір бөліктерге алып барады. Қабырғаның көптеген жеріне шағындау текшелер жасалған және ондағы ыстың іздері жерасты жолын қазғанда ол жерлерге май шамдар қойғанын дәлелдейді. Бүйір бөліктерден жануарлар сүйегі – құрбандық қалдықтары табылды. Негізгі кірер есікке дейінгі бүйір бөліктерді қосып есептегенде жер асты жолының жалпы ұзындығы – 55 м. Уақыт мерзімі Бесшатырға тән уақыт мерзімі кіші қорғандардың бірінен шыққан олжалар бойынша белгіленді. Оның үйіндісінің астындағы үлкен жерлеу шұңқырында екі өліктің қаңқасы болды. Олар бастарын батысқа беріп, созыла түсіп шалқасынан жатты. Әрқайсысының оң жағында көбелек тәрізді жабынымен темір қанжарлар, сол жағында қола ұштықты жебелер салынған қорамсақтар болды. Қорамсақтарда барлығы кидірмелі ұштықтары бар он екі типті 50 жебе болды. Солтүстік жақтағы қаңқа сүйектен солға қарай жауынгердің қолдарын соққыдан қорғайтын қаңылтыр, шағындау ағаш қалқанның қалдығы жатты. Оның белінен темір айылбас табылды. Сүйектердің арасынан (өліктің мойын омыртқа тұсынан) төрт ақықты моншақ және оңтүстік жақтағы қаңқаның қорамсақ қалдығынан алтын дән түйіршіктерінен дәнекерлеп біріктірілген екі моншақ табылды. Бұл табылымдар Бесшатыр қорғандарын б. з. д. V–IV ғасырларға жатқызуға мүмкіндік береді. Қорған үйінділерінің геологиялық сипаты Бесшатырдың үлкен қорғаны үйінділерінің стратиграфиясын зерттеуі, бұл жай тас пен топырақтың үйіндісі емес, ол құрылымы алдын-ала ойластырылған сәулет ескерткіші екенін көрсетеді. Сәулет ескерткіші ретіндегі Бесшатыр қорғанының әрбір үлкен құрылысы екі түрден тұрады, олар: сыртқы және ішкі. Сыртқы құрылыс – тығыз етіп қаланған іргетастың, тас қабырғаның үстіне тұрғызылған төбесі жазық конус тәрізді үйінді және үйіндіні айнала істелген жалпақ-жалпақ қойтастардың тізбегі (ор). Үйіндінің бір сәулеттік деталы жерастына кірудің бастапқы жолын анықтап беретін қуыс болып табылады; ал ішкі құрылыстар – ағаш қабір мен үңгір. Мұның бәрі – сақ тайпаларында Бесшатыр діни құрылысын тұрғызудан бұрын қалыптасып болған сәулеттік-құрылыс әдістері: төртбұрышты және дөңгелектеп жасау жобасы, тас қалау тәсілі, ағаш өңдеу мен ағаштан құрылыс жасау дағдысы, құрылыс жасау кезінде ағаш, қамыс, тас материалдарын үйлестіріп пайдалана білу дегендер бұған дейін қалыптасып қойғанын дәлелдейді. Бесшатыр діни ғимараттары көсемді мәңгілікке есте қалдыруға ұмтылушылықты көрсеткісі келгенімен қоймай сақ қоғамы ұйымшылдығының жеткілікті жоғары деңгейін көрсетеді. Мысалы, тек Үлкен қорған үйіндісін тұрғызудың өзіне 50 мың м 3 топырақ, тас, шағыл пайдаланылған, бұдан басқа жақын тұрған таудан мыңдаған тас тақталар мен қойтастар әкелінген. Бесшатырлық құрылыстарды тұрғызуға қажетті бөренелер осы жерден шамамен 200–250 км қашықтықтағы, Іле өзенінің арғы бетіндегі, Іле Алатауынан әзірленді. Сол кескен жерде бұтағын алып, тұмсығын тесіп, атпен сүйретіп өзенге жеткізді. Сонан соң сал етіп байлап, ағызып арғы жағаға шығарып, құрылыс орнына жеткізді. Тасымалдау үшін қыл арқандар, шиден есілген жіптер пайдаланылды. Бесшатыр қорғандарынан алынған материалдар Жетісудағы сақ тайпаларының мәдениеті туралы түсінікті байыта түседі. Олар мазарлар тұрғызу кезінде ие болған көп жылдық тәжірибені ғана емес, тұрғын үй салу мүмкіндіктерін де көрсетеді. Олар тұрғын үй салу кезінде ағаш, тас, қамыс, бұта тәрізді жергілікті материалдарды пайдаланған. Осыдан келіп, Жетісу сақтары "таза" көшпенділер болмаған, жылдың жылы кездерінде ғана көшіп, суық түсісімен қыстауға кетіп, қыстық үйлерде тұрған деген қорытындыға келеміз. Қорым көріністерінен Дереккөздер