kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Денеге бір түзудің бойымен әрекетететін күштерді қосу

Денеге бір түзудің бойымен әрекетететін күштерді қосу-күнделікті өмірде де, табиғатта да денеге бір күш емес, бірнеше күш әрекет етеді. Түсірілген бірнеше күштің әрекетінен дене қозғалыс жылдамдығын өзгертуі немесе тыныштық қалпын сактауы да мүмкін. Тәжірибелер дене жылдамдығының нақ осындай өзгерісін бір ғана күш жұмсау аркылы алуға болатынын керсетеді. Бұдан: денеге екі немесе бірнеше күш әрекет етсе, онда осы күштерді әрекеті жағынан оларга тең болатын бір ғана күшпен алмастыруға болады деген корытынды жасаймыз. Денеге бір мезгілде әрекет ететін бірнеше күштің әрекетіндей әрекет жасайтын күш сол күштердің теңәрекетті күші деп аталады. Басқаша айтқанда, егер бір күштің денеге тигізетін әрекеті басқа күштердің сол денеге бір мезгілде тигізетін әрекетіндей болса, онда ол күшті басқа күштердің теңәрекетті күші деп атайды. Бір түзудің бойымен бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта әрекет ететін күштерді косуды қарастырайық. Мысалы, екі бала бір бағытта біреуі F 1 күш, ал екіншісі Ғ 2 күш жұмсап, жүк салынған контейнерді орнынан қозғалтсын дейік. Ал осы контейнерді ересек адам F R күш жұмсай отырып, бір өзі ғана дәл солай козғалтсын. Бұл жағдайда әрекет етуші Ғ 1 , F 2 және F R күштерінің бағыттары бірдей, яғни F R күші Ғ 1 және Ғ 2 күштерінің теңәрекетті күші болып табылады. F R теңәрекетті күші Ғ 1 және Ғ 2 күштерін косу арқылы алынады. Сонымен, егер екі күш денеге бір бағытта әрекет ететін болса, онда олардың теңәрекетті күші де солай қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің қосындысына тең. Осыған ұқсас мысалдар тағы да бір ережені тұжырымдауға мүмкіндік береді: егер денеге (материялық нүктеге) қарама-қарсы бағытталган екі күш әрекет ететін болса, онда олардың теңәрекетті күші көбірек тусірілген. күш жағына қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің айырмасына тең.Сонымен, егер денеге (материялық нуктеге) мәндері бойынша тең, ал бағыттары қарама- қарсы екі күш әрекет етсе, онда олардың теңәрекетті күші нөлге тең болады, яғни Ғ R = 0. Мұндай жағдайда денеге (материялық нүктеге) бірнеше күш түсірілгенімен, ол санақ денесіне қатысты тыныштық қалпын сақтайды немесе түзусызықты және бірқалыпты қозғалады. Дереккөздер
Жоғарғы ұшу шегі

Жоғарғы ұшу шегі — берілген жағдайларда ұшақтың (тікұшақтың) ең жоғарғы ұшу биіктігі жоғарғы ұшу шегі орнықты, динамиқалық және практиқалық болып бөлінеді. *Ұшақтың орнықты жоғарғы ұшу шегі — оның тұрақты жылдамдық себебімен түзу сызықты көлденең ұшуының ең жоғарғы биіктігі; **тікұшақтың орнықты жоғарғы ұшу шегі — онын тік және көлденец жылдамдықтары нолге тец болғандағы, аспалы жағдайда тұруының ең жоғарғы биіктігі. *Ұшақтың динамиқалық жоғарғы ұшу шегі — ұшу жылдамдығын ең төменгі мүмкін жылдамдыққа дейін азайту жолымен жоғары көтерілу маневрі процесінде кинетиқалық қуат қорын қолдану арқылы қол жеткізілетін үшудың ең жогарғы биіктігі; **тікұшақтың динамиқалық жоғарғы ұшу шегі — оның тұрақты жылдамдықпен түзу сызықты көлденең ұшуының ең жоғарғы биіктігі. *Ұшақтың (тікұшақтың) практиқалық жоғарғы ұшу шегі — оның практиқалық қолдануының ең жоғарғы биіктігі. Ұшақтын (тікұшақтың) жоғарғы ұшу шегі төмендегідей ұшу жағдайларына, сырткы аспалы жүктемесіне, метеожағдайларға және тағы басқа байланысты болады. Дереккөздер
Ванадатометрия

Ванадатометрия - көлемдік талдау әдісінің бірі, жұмысшы ерітінді ретінде бес валентті ванадий қосылысының ерітіндісі тотықтырғыш болып қолданылады; көп элементтерді анықтауға пайдаланылады. Дереккөздер
Нысанаға қолмен бағыттау

Нысанаға қолмен бағыттау (ручное сопровождение цели) — радиолокациялық, гидроакустикалык, жылу пеленгаторлык, т.б. станцияларда нысана координаттарын анықтау тәсілі. Мұнда оператор арнаулы индекстерді станция индикаторларынан бақыланған нысана козғалысының белгілерімен сәйкестендіреді. Нысанаға қолмен бағыттауда нысана координаттары индикаторлардан шығарылуы мүмкін немесе автоматты түрде есептеуші-шешуші қондырғыға не қорытынды индикаторға беріледі. Дереккөздер
Су асты ядролық жарылысы

Су асты ядролық жарылысы (Подводный ядерный взрыв) — су астында белгіші бір тереңдікте өткізілген ядролық зарядтың жарылысы. Жарылыс кезінде булы-газды көпіршіктер түзілуіне әкелетін жоғары температура мен қысым аумағы құралады. Оның тез кеңеюі нәтижесінде ауадағы соққы толқыны жылдамдығынан 4-5 есе артық жылдамдықпен таралатын өте қуатты су асты соққы толқыны туындайды. Су асты соққы толқынының су беті айдынынан қайтарылуы жарылыс эпицентрі үстінде биіктігі бірнеше жүз метрге жететін су күмбезінің пайда болуына әкеледі. Булы-газды көпіршектердің су бетіне шығуына байланысты күмбез будақтаған радиоактивті конденсациялық бұлт тудыратын су бағанасына айналады. Су бағанасы жарылыс сұлтаны деп аталады. Оның су бетінен көтерілу биіктігі 1-2 км-гe жетіп, одан да асуы, ал негізгі диаметрі бірнеше жүз метрге жетуі мүмкін. Жарылыс сұлтаны қираған кезде оның негізінде базистік толқын деп аталатын су тамшылары мен шашырындыларынан тұратын радиоактивті бұлт құралады. Бұл бұлт радиус бойынша гарамдала отырып, біраз уақыттан кейін су бетінен жоғарыға көтеріледі де, жарылыс сұлтанының конденсациялық бұлтымен қосылып, радиоактивті жаңбыр жауатын шоғырлы-қабатты бұлт түріне айналады. Газдық көпіршіктің радиан бойынша кеңеюі және жарылыс сұлтанының қирауы эпицентрден алыстағанда гравитациалық толқынға айналатын, құрт қиратылған қапталды, шеңберлі су толқындарының құралуына өкеледі. Жарылыс сұлтанының қирауы және жарылыс ауданындағы су тербелісі нәтижесінде су бетінде кезекті гравитациялық толқындар пайда болады. Бірінші гравитациялық толқынның биіктігі 20-30 м-ге, кейінгілерінікі — 3-5 м-ге жетіп, одан да асуы мүмкін. Гравитациялық толқындар ондаған километр қашықтыққа таралады. Су асты соққы толқынының, одан соң газдық копіршектің сыртқа шығуы ауада, өуедегі ядролық жарылыс кезіндегіден аз қарқынды, соққы толқындар қабаттарын туындатады. Су асты соққы толқыны су түбімен жанаса отырып, суда қайтарылған соққы толқынын және су түбі топырағында жарылыс сейсмикалық толқындар (бойлай, көлденең, беттік) сернясын тудырады. Соңғылар өз кезегінде суда сейсмикалық сипатты толқындарды (басқы, бүйірлік. түптік) шығаруы мүмкін. Су асты жарылысы кезінде су түбіне жақыл жерде немесе таяз су түбі топырағында шұнқыр пайда болады. Бұл жағдайда радиоактивті су түбі топырағының көп мөлшері ауаға қосымша таралады. Су асты ядролық жарылысы кезінде кемелерді, гидротехникалық құрылыстар мен айлақтарды және басқа да жағалаулық объектілерді жою суасты соққы толқыны, ауа толқыны, жарылыс сұлтаны, базистік толқын, беттік су толқыны, гравитациялық және сейсмикалық толқындар көмегімен өтеді. Адамдардың радиациялық зақымдануына жарылыс сұлтанының (гамма сөулелену) және базистік толқын бұлттарынан сәулелену әсері себеп болады. Су асты ядролық жарылысы атмосфераның және радиоактивті жауын-шашын аймағына түскен кемелердің, жағалау учаскелерінің және жағалаулық объектілердің өте қатты радиоактивті зақымдануына әкеледі. Зақымдану көздері негізінде жаңбыр және қатты аэрозольдық бөлшектер түрінде жауатын бәлшектену заттары болып келеді. Дереккөздер
Су асты теледидары

Су асты теледидары (Подводное телевидение) — қашықтан су астындағы жағдайды, жеке объектілерді экран арқылы көру. Олардың бейнесі кабель бойынша телекамерадан беріледі немесе өзгеше жолмен қабылдағыш-индикатор қондырғысы арқылы алынады. Тұнық судағы су асты объектілерін күннін жарығында 40-50 м терендікте бақылауға болады. Ал түнде және үлкен тереңдікте жарықтандырғыш қолданылады. Сондықтан оның сүңгуірлерден бірқатар артықшылығы бар. Су асты теледидары әр түрлі су асты жұмыстарында, су түбінің бедерін зерттеуде қолданылады. Дереккөздер
Стратегиялық-ядролық жеткізу құралдары

Стратегиялық-ядролық жеткізу құралдары(Стратегическоеядерное средство доставки) — құрлықаралық арақашықтыққа ядролық оқтұмсықтарды апаруға арналған жеткізу құралдары. Оған Құрлықаралық баллистикалық ракеталар, теңізге негізделген баллистикалық ракеталар мен стратегиялық бомбалаушылар кіреді. Дереккөздер
Жартылай өткізгіштер

Жартылай өткізгіштер — өзінің электрлік қасиеті жағынан өткізгіштер мен диэлектриктердің (мысалы, германий, кремний) арасынан орын алатын элементтер. Металдармен салыстырғанда жартылай өткізгіштер электр тоғын аз өткізеді, ол сәулелену кезінде жарық энергиясының ағымымен өзгере алады. Радиолампалармен салыстырғанда жартылай өткізгіштер құралдардың көлемі мен салмағы аз, электрлік және механикалық беріктігі жоғары болады, олар ұзақ уақыт қызмет ете алады және электр энергиясын аз пайдаланады. Осындай қолайлы қасиеттеріне орай жартылай өткізгіштерді әскери радиотехникалык аппаратураларда жиі қолданады. Жартылай өткізгіштердің ерекшеліктері Жартылай өткізгіштердің кәдімгі температурадағы электрөткізгіштігі металдардың электрөткізгішітігі мен салыстырғанда аз. Өте төмен температурада олар диэлектриктерге ұқсайды. Жартылай өткізгіштердің электрөткізгіштігі температура мен жарық әсерінен қатты өзгереді, яғни температура артады және жартылай өткізгіш неғұрлым қатты жарықталынса, оның электрөткізгіштігі де соғұрлым жоғары болады. Жартылай өткізгіштердің электрөткізгіштігі оның құрамына өте аз шамада қоспалар енгізу жолымен басқарылады. Жартылай өткізгіштерде электрондарды атомнан жұлып алуға қажет энергия диэлектриктерге қарағанда көп аз болады. Сондықтан жартылай өткізгіштерді қыздырған кезде қозғалғыш ток тасымалдаушылар саны тез артып, олардың кедергілері күшті төмендейді. Ал температура төмендегенде жартылай өткізгіштердің кедергісі артады. Жартылай өткізгіштердің кедергісіне тек температура ғана емес, сонымен қатар жарықталыну да әсер етеді екен. Жарықталыну жартылай өткізгіштің кедергісін едәуір азайтады, өткені сәулелену жартылай өткізгіштердегі қозғалғыш ток тасымалдаушылардың санын біршама арттыруға қажетті энергия береді. Дереккөздер ru:Полупроводники
Стратегиялық резерв

Стратегиялық резерв (Стратегический резерв) — Жоғарғы қолбасшыға тікелей бағынатын резерв. Құрамы жалпы әскери, зениттік, авиациялық және т.б. құрамалардан, майдандағы оперативтік әскери бірлестіктер түрінен, тылда жасақталған немесе жаттығып жатқан құрамалар мен оперативтік бірлестіктерден тұрады. Стратегиялық резервке мемлекеттің тылында әскер қатарын толықтыруға арналған роталар, батареялар және т.б. материалдық құрал-жабдықтардың қоры (танкілер, ұшақтар, автомашиналар, қару-жарақтар, т.б.) да жатады. Дереккөздер
Стратегиялық топтастық

Стратегиялық топтастық (Стратегическая группировка) — бір немесе бірнеше оперативтік-страгегиялық және оперативтік бірлестіктер. Сондай-ақ оған қарулы күштерінің жекеленген құрама түрлері де кіреді. Дереккөздер
Нысаналарға дербес бағытталушылармен жабдықталған тасушы ракета

Нысаналарға дербес бағытталушылармен жабдықталған тасушы ракета (ракетоноситель с множественными независимыми наведениями на цель) — бір баллистикалық ракетамен тасымалдана алатын, бірақ әр түрлі нысанаға жеткізілетін екі немесе бірнеше оқтұмсық жиынтығы. Дереккөздер
Қылышбек Есқожаұлы

Қылышбек Есқожаұлы (1920, Адай уезі, Жармыш ауылы – 1994) — Ұлы Отан соғысының ардагері. 1939–1945 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, Украина, Польша, Қырымды азат етуге қатысқан. Ұлы Отан соғысы, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ұйғырдың дербес атты әскери дивизионы

лер]] Ұйғырдың дербес атты әскери дивизионы - Жетісудағы Азамат соғысы кезінде құрылған бөлім. 1920 жылы 28 қарашада Жаркент (Панфилов) қаласында еткен аудандық ревкомдар мен уездік партия ұйымының біріккен съезі Түркістан Компартиясының 5-съезі мен Түркістан республикасы Кеңесі 9-съезінің Қызыл Армия қатарына ұйғырларды тарту жөніндегі шешімін бірауыздан мақұлдады. 1921 жылы қаңтарда жер-жерден дивизионға 687 адам жиналды. Сөйтіп Жетісуда ұйғырлардың 57-тараншы атты әскер полкі, дербес тараншы атты әскер дивизионы және 39-дербес тараншы атты әскер эскадроны құрылды. Ұйғырдың дербес атты әскери дивизионы Жетісуда Софийск, Надеждинск станицалары мен Түргендегі контррев. бүліктерді жоюға қатысты. 1921 жылы қыркүйекте басмашыларға қарсы күреске Орта Азияға жіберілді. 1921-22 жылдары дивизион Әндіжан, Жалалабад, Бұхара қалаларын басмашылардан азат етуге қатысты.Жетісу энциклопедия. Дереккөздер
Нысананы жою үшін ату

Нысананы жою үшін ату (огонь на уничтожение цели) — нысананы артиллериядан және атыс қаруымен ату. Нәтижесінде оның соғысу қабілеті мүлде жойылады. Атыс қаруымен нысананы жою оның кем дегенде 80%-ы жойылғанда мүмкін болады. Бұл соған сай ату жиілігін арттыру арқылы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Ұғымдық категориялар

Ұғымдық категориялар — тіл біліміндегі ұғымдық категориялар табиғи тілде әр түрлі жолмен білінетін сездердін үлкен топтарына тән мағыналык компоненттер. Ұғымдық категориялар грамматикалық категориялармен бірдей емес. Ұғымдық категорияларды білдіретін құралдар ретінде грамматикалық категориялардың граммемалары, сөзжасамдық және лексикалық топтардың атауыш сөздері, көмекші сөздер, синтаксистік құрылымдар қолданылады. Әдетте ұғымдық категорияларда тілдердің барлығына немесе көпшілігіне тән жалпылық сипат бар. Осыған байланысты жүйесі әр түрлі тілдерді байланыстырып сипаттауға болады. Ұғымдық категориялардың көпшілігіндегі функционалды-семантикалық өрістің құрамы "өзектік" және "шеткі" құрылымнан тұрады. Ұғымдық категориялардың грамматикалық өзегі ретінде оған сәйкес грамматикалық категориялар қызмет етеді. * Мысалы, жыныстық ұғымдық категорияларына — род, модальдылыққа — рай, сандыққа — есеп, семантикалыққа — септік категориялары сәйкес келеді. Сонымен бірге Ұұғымдық категориялардың әр түрлі саласында синтагматика мен парадигматиканың бір-бірімен байланыстылығы байқалады. Ұғымдық категориялар туралы ілімнің жасалуында О. Есперсен (ол "Ұғымдық категориялар" термині енгізген), И. И. Мещанинов, С. Д. Кацнельсон, В. Н. Ярцева, т. б. енбектері маңызды болды. Ұғымдық категориялардың жіктелетін түрлері бар, олар әр түрлі негізде жүзеге асырылады. Дереккөздер
Компоненттік талдау әдісі

Компоненттік талдау әдісі — мағыналы тіл бірліктерінін мазмұндык жағын зерттеу әдісі. Оның мақсаты мағынасынан кіші семантикалық бөлшекгерін ажырату. Компоненттік талдау әдісі алғашында (20 ғ. 50 жылдары) лексиканы зерттеуде әр түрлі тілдердегі лексикалық бірліктердін шағын тобын (туыстык терминдерді) сипаттау үшін пайдаланылған. Ол — әрбір тіл бірлігінін мағынасы семантикалык белгілерден (семалардан) тұратыны, тілдің сездік құрамы шағын семантикалық белгілердің көмеғімен аныкталуы мүмкін деген ғылыми болжамға негізделген. Компоненттік талдау әдісі тіл туралы жүйелі-парадигмалыктүсініктермен, мәселен, өріс теориясымен, тығыз байланысты. Болжам бойынша, жалпы категориялық семантикалык белгілер универсалдық сипатта болып, көптеген тілдерде кездесуі мүмкін. Лексикалык мағынанын компоненттік құрамы ұғымнын деректі — дерексіздігіне байланысты. Накты заттық ұғымы бар сөздерді (піл, қарагай) компоненттік талдауда, олардын осы сөзді сипаттайтын жеке белгілеріне мән беріледі (пілдің тумсыгы). Сөйтіп, сөздің семантикалық белгісінін мазмұны мен оны білдіретін зат белгісінін сәйкес келу мүмкіндігі артады. Сөздердің сөйлеу кезіндегі қызметіне байланысты Компоненттік талдау әдісін синтагматикада қолдануда бірқатар зандылық бар. Мысалы, олар сөздердін сұрыпталу шегін аныктау (Дж. Каи, Дж. Фодор), лексикалык мағыналарды білдіру (Ю. Д. Апресян), семантикадык келістіру (В. Г. Гак) т.б. Осылардың негізінде сөз тіркесінде сөздерді дұрыс қолдану ережелері қалыптасады. 20 ғ. 70—80 жж. Компоненттік талдау әдісі грамматикада, әсіресе морфологияда, колданыла бастады. Дереккөздер
Темір жол артиллериясы

Темір жол артилеоиясы (Железнодорожная артиллерия) — тасу құралы ретінде және атқанда атыс станоғы ретінде қолданылатын арнайы темір жол платформаларына (транспортерлерге) орнатылған зеңбіректер. Темір жол жанындағы аудандарда жер үсті өскерлерін қолдауға, жағалауды қарсыластың кемелерінен, десанттарынан қорғауға және басқа да тапсырмаларды орындауға арналған. Ол ашық немесе сауытты (сауытты поездарда) болуы мүмкін. Темір жол артилеоиясында 130-520 мм-лік зеңбіректер мен келте зеңбіректер қолданылады. Дереккөздер en:Railway gun]]
Жоғары әскери тәртіп

Жоғары әскери тәртіп — барлық әскери қызметшілердің зандар мен әскери жарғылардың талаптарын білуі және мүлтіксіз сақтауы; *әскери бөлімде (бөлімшеде) ішкі тәртіпті қолдану, күн тәртібін және барлық, әскери қызметшілердің қызметтік уақыт регламентін қатаң сақтауы; *жауынгерлік даярлықты мүлтіксіз ұйымдастыру және онымен жеке құрамды толық қамту; *әскери қызметшілерде жоғары моральдық-психологиялық және жауынгерлік сапаларды, командирлерге, бастықтарға саналы түрде бағынуға тәрбиелеу; *командирлердің (бастықтардың) жеке басының үлгісі және бағыныштыларға әскери қызмет міндеттерін орындауға күнделікті талапшылдығы және олардың атқаруын ұдайы бақылау, әскери қызметшілердің құқықтарын және жеке басының абыройын құрметтеу және оларға ұдайы қамқорлық жасау, сендіру, мәжбүрлеу және ұжымның қоғамдық ықпал ету шараларын шебер үйлестіру және дұрыс қолдану; *әскери бөлімде (бөлімшеде) қажетті материалдық-тұрмыстық және өзге де жағдайларды жасау. Дереккөздер
Қуан Есмағамбетов

Қуан Есмағамбетов (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылында) – еңбек ардагері. Өмірбаяны 1955 – 1957 жылы Кеңес армиясының қатарында болған. 1963 жылы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі ҰАУ) бітірген соң, Маңғыстау ауданы «Казсельхозтехника» мекемесінде жөндеу шеберханасының меңгерушісі болып жұмыс жасаған. 1964 – 1968 жылы Еңбек ұжымшарының бас инженері болды. 1969 – 1970 жылы «Бозащы» кеңшарының еңбек қауіпсіздігі жөніндегі инженері болды. 1971 – 1973 жылы «Маңғыстау» кеңшарының бас инженері болды. 1974 – 1977 жылы ПМК-1202 құрылыс мекемесінің бас механигі болды. 1978 – 1981 жылы Бейнеу ауданы коммуналдық шаруашылық мекемесінің бастығы болды. 1982 – 1984 жылы Бейнеу ауданы атқару комитетінің орынбасары, ауданы жоспарлау комитетінің төрағасы болды. 1984 – 1992 жылы Бейнеу ауданы атқару комитетінің 1-орынбасары болды. 1993 – 1997 жылы Бейнеу ауданында жер қатынастары комитетінің төрағасы қызметін атқарған. 1997 жылдан зейнеткерлікке шыққан. 1997 - 2006 жылдары Бейнеу аудандық отан соғысы және еңбек ардагерлер кеңесінің төрағасы. 2006 жылдан бастап Бейнеу ауданы әкімі жанындағы ардагерлер кеңесінің төрағасы болып қызмет атқарады. Марапаттары *Қазақстан Республикасы «Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі. *«Еңбектегі ерен ерлігі үшін» медалі. *Маңғыстау облыстық партия комитеті мен атқару комитетінің мақтау грамотасы. *Маңғыстау әкімінің мақтау грамотасы. Дереккөздер
Темір жолдық лездеме

Темір жолдық лездеме (Железнодорожная летучка) 1) арнайы жабдықталған вагондардан тұратын және ұрыс қимылдары ауданынан аурулар мен жаралыларды тылға тасып шығаруға арналған санитариялык поезд. 2) Қираған және зақымдалған темір жолдарды қайта қалпына келтіру үшін жедел шығуға арналған, арнайы құрал-жабдықтары, жөндеу-қалпына келтіру саймандары және материалдары бар поезд. 3) Әскердің ұрыс қимылдары мен күнделікті өмірі үшін майданға қажетті әр түрлі материалдық құрал-жабдық жеткізетін тауарлық поезд. Дереккөздер
Жартылай санитариялық өңдеу

Жартылай санитариялық өңдеу — дененің ашық жерлерін (қолды, бетті, мойынды) радиоактивтік, улағыш заттардан және бактериялык, құралдардан тазарту және одан киім-кешекті, аяқ киім мен құрал-жабдықтарды механикалық немесе химиялық құралдармен тазарту. Жартылай санитариялық өңдеу әскердің соғыс тәртібі бойынша, әскери міндеттерді орындау барысында жеке қорғаныс құралдарымен жүргізіледі. Дереккөздер
Соғыс театры

Соғыс театры: * 1. Соғыс жүргізуге немесе стратегиялық масштабта әскери қимылдар жасау үшін белгілі бір мемлекеттің (мемлекеттер одағының) карулы күштері орналаскан Құрлықтың, мүхиттың және әуе ғарыш кеңістігінің белгілі бір аумағы. Соғыс театрының белгілі бір шекарасы болмайды, көбінесе белгілі бір құрлык толығымен немесе мұхит жағалауларымен, архипелагтар мен аралдар шоғырымен қоса кіреді. Соғыс театрына бірнеше әскери қимылдар театры кіруі мүмкін. * 2. Халықаралық күқықта соғысушы елдердің Құрлықтағы, теніздегі және әуе кеңістігіндеп территориясы және онымен шектесіп жатқан соғыс қимылдары жүргізіліп жатқан немесе жүргізілуі мүмкін ашық теңіздер мен әуе кеңістіктері. Дереккөздер
Винилацетилен

Винилацетилен — формуласы C 4 H 4 немесе H 2 C=CH−C≡CH болатын органикалық қосылыс. Бұл түссіз газ бір кездері полимер өндірісінде қолданылған. Ол алкин және алкен топтарын қамтиды және ең қарапайым енин болып табылады. Қауіпсіздік Винилацетилен өте қауіпті, себебі жеткілікті концентрацияда (әдетте > 30 моль/пайыз болса, бірақ қысымға байланысты) өздігінен детонациялануы мүмкін (ауасыз жарылуы), әсіресе химия зауыттарында C 4 көмірсутектерін өңдегенде байқалатын жоғары қысымдарда. Мысалы, осындай жарылу 1969 жылы Union Carbide компаниясының Texas City зауытында болды. Синтез Винилацетилен алғаш рет туыс төрттік аммоний тұзын Гофман элиминациясы арқылы синтездеген: :[(CH 3 ) 3 N + −CH 2 −CHCH−CH 2 −N + (CH 3 ) 3 ](I − ) 2 → 2 [(CH 3 ) 3 NH] + I − + H 2 CCH−C≡CH Әдетте оны 1,3-дихлор-2-бутен тұзын дегалогенизация арқылы синтездейді - Cl−CH 2 −CH=CCl−CH 3 . Сонымен қатар, ол ацетиленнің димеризациясы арқылы да түзіледі, бұл процесс CuCl катализімен жүреді. 1,3-бутадиеннің дегидрогенизациясы — тағы бір синтез жолы. Қолданылуы Бір кездері хлоропрен (2-хлоро-1,3-бутадиен), өнеркәсіптік маңызды мономер, винилацетилен арқылы алынған. Осы процесте ацетилен димерленіп, винилацетилен түзіледі, содан кейін хлорсутек қосылып, 1,4-позицияда қосу арқылы 4-хлоро-1,2-бутадиен алынады. Бұл аллен туындысы мыс(I) хлориді қатысқанда 2-хлоро-1,3-бутадиенге айналады: :H 2 CCH−C≡CH + HCl → H 2 ClC−CHC=CH 2 :H 2 ClC−CHCCH 2 → H 2 CCH−CClCH 2 Дереккөздер
Жоғары және ерекше қуатты артиллерия

Жоғары және ерекше қуатты артиллерия — қарсыластың терең қорғанысындағы маңызды объектілерді құртуга және ерекше берік құрылыстарды қиратуға арналған жер үсті артиллериясы. Әдетте, оған зеңбіректер, келте зеңбіректер, қалибрі 175-240 мм минаатарлар жатады. Жоғары және ерекше қуатты артиллерияның бірлестіктері мен бөлімдері Жоғарғы Бас қолбасшылықтың резерв артиллериясының құрамында болады. Дереккөздер
Мензипа Есманова

Мензипа Есманова (1937 жыл, Орал облысы Жаңқала ауданы) — жоғары санатты дәрігер-невропатолог. Орал медицина училищесін (1957), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1968). 1968 жылдан облысы ауруханада дәрігер-невропатолог, бөлімше меңгерушісі. КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1976), ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгілерімен марапатталған (1997). Дереккөздер
Әлеуметтік шарт теорияcы

Әлеуметтік шарт теорияcы - көне уақытта туып, XVIII ғасырда жаңарған тілдердің шығу теориясы, оған сәйкестілігі адамдардың өзара саналы келісуі бойынша жасапган. Алайда, мұндай тілді бекіту туралы келісу үшін алғашқы қауым адамдарының әлде қандай бастапкы тілі болғандықтан, бұл теория тілдің шыгуының өзін түсіндірмейді, алғаш кауым адамының санасы мен тілі қатар дамыған деп болжам жасайды. Дереккөздер ar:عقد اجتماعي bg:Обществен договор bn:সামাজিক চুক্তি তত্ত্ব ca:Contracte social cs:Společenská smlouva da:Social kontrakt de:Vertragstheorie en:Social contract es:Contrato social et:Ühiskondlik leping fa:قرارداد اجتماعی fi:Yhteiskuntasopimus fr:Contractualisme he:אמנה חברתית hi:सामाजिक संविदा hu:Társadalmi szerződés id:Kontrak Sosial is:Samfélagssáttmáli it:Contratto sociale ja:社会契約 ka:სოციალური კონტრაქტი ko:사회계약론 lt:Visuomenės sutartis lv:Sabiedriskais līgums nl:Sociaal contract pl:Umowa społeczna pt:Contrato social ru:Общественный договор simple:Social contract sv:Kontraktualism th:สัญญาประชาคม tr:Toplum sözleşmesi vi:Khế ước xã hội yi:געזעלשפאטלעכער אפמאך zh:社会契约论
Нысананы көрсету

Нысананы көрсету (целеуказание) — нысананың орналасқан орнын қысқаша, айқын, түсінікті етіп көрсету. Ол тікелей жергілікті жерде, снарядтарды (миналарды) жару, із калдырушы оқ (снаряд), жарықтандырғыш авиациялық бомба немесе артиллериялық снарядтар және т.б. арқылы құралды нысанаға бағыттаумен іске асады. Топографиялық карта бойынша (аэросурет, сызбалармен) тік бұрышты координаттармен, шартты бағдарлардан, негізгі бағдарлардан берілсе, карта квадраттары бойынша нысананың ауданы көрсетіледі. Дереккөздер
Вильгельм Виндельбанд

Уилһелм Виндельбанд (11.05.1848, Потсдам - 22.10.1915, Гейдельберг) - неміс философы неокантиандықтын баден мектебінің негізін салушы; құндылықтар ілімімен, логика, этика, т.б ғылымдармен айналысқан. Вильгельм Виндельбанд әлеуметтік зерттеулерде идеографиялық және нанотеттік бағыттарды колданды. Соңғысы ғылыми заңдарды ашумен байланысты, ал біріншісі жеке тарихи құбылыстарды зерттеуде қолданды. Виндельбанд әлеуметтануда жаратылыстану ғылымдарының әдістерін қолдануға болады деп пайымдады. Әсіресе тарихи және мәдени құбылыстарды зерттеуде идеографикалық әдістерді қолдану керектігін мойындау керек. Ол мәдени салада зерттеу жүргізуде құндылықтардың маңыздылығын көрсетті. Дереккөздер
Жоғарыға көтерілу шегі

Жоғарыға көтерілу шегі — қару-жарақтың екі немесе одан да көп түрлі қатегориясы үшін лимит немесе жалпы шектеу. Мысалы, Стратегиялық қару-жарақты шектеу туралы екінші СҚШ-2 (ОСВ-2) келісіміне сәйкес құрлықаралық баллистиқалық ракеталар үшін, ауыр бомбалаушылар және теңіз ракеталары үшін жіберу жабдығының жалпы санын шектеу. Дереккөздер
Соғыс уақыты

Соғыс уақыты — мемлекеттің соғыс жағдайында нақты болу кезеңі. Ол соғыс жагдайының жариялануынан немесе соғыс қимылдарының басталуымен басталып, соғыс қимылдарының аяқталуы жариялануымен немесе олардың нақты токтатылуымен бітеді. Дереккөздер
Тепе-теңдік шартының аналитикалық түрі

Тепе-теңдік шартының аналитикалық түрі - жинақталатын күштердің кеңістік (жазық) жүйесі тепе-тендікте болуы үшін, барлық күштің үш (екі) оське проекцияларының алгебралық қосындысының нөлге тең болуы қажет және нөлге тең болуы жеткілікті. Дереккөздер
Ұйғыртану

Ұйғыртану орыс уйгурйстика — кен мағынада ұйғыр халкынын тілі, әдебиет, мәдениеті, ауыз әдебиетімен шүғылданатын филологияның бір саласы, тар мағынада ұйғыр тілінін тарихы және казіргі жайы туралы ғылым. Н. А. Баскаковтың топтастыруынша, ұйғыр тілі түркі тілдерінін Батыс хун бөлігіндегі карлыктобына, онын ішінде карлык-уйғыр тарауына кіретін көне тіл болып табылады. Карлыктобына кіретін тілдер шын мәнінде Караханид мемлекеті кезінде (11—12ғғ.) калыптаскан. Бұл кездегі үйгыр тілінін ескерткіштері ретінде Юсуф Баласағунидін "Кұдаткү біліг" поэмасы (11 г.) аталады. Сол кездегі үйғырдын сөйлеу тілі жайындағы мәліметтер M. Қашкаридын "Дивани лүғати ит-түрк" (11 ғ.) сөздігінде берілген. Ал ұйғыр тілінін Караханид дәуірінен кейінгі ескерткіштерінен Ахмад-адиба Иугнекидін "һибат аль-хакайик" поэмасы (12 г.), Н. Рабғузидін "Киссас уланбия" (12 ғ.) поэмасы аталады. Кене ұйғыр тілі — орта ғасырлардын бастапкы дәуіріндегі түркі әдеби тілдерінін бірі, ол 9—13 ғғ. Шығыс Түркістандағы Кочо ұйғыр мемлекетінін ресми тілі болған. Онын зерттеле бастауы 19 ғ. 2-жартысынан басталады. Біркатар белгілері бойынша көне ұйғыр тілінін жана үйғыр тілінен елеулі айырмашылығы бар. Жаңа ұйғыр тілі мен диалектілерінін зерттелуі В. В. Радлов, Н. Н. Пантусов,Н. Ф. Катанов, Г. Н. Потанин,С. Е. Малов,Б. Я. Владимирцов,А. Н. Самойлович, Э. Р. Тенишев т. б. еңбектерінен басталады. 7—9 ғғ. көне түркі жазбаларынан белгілі "Ұйгыр" этнонимі 15 ғ.-дан кейін колданылмай, онын орнынауйғырлардын мекен еткен жеріне карай, "Батыс Кытайдағы татар тілі", "Кытай мүсылмандарыныңтілі", "Шығыс Түркістандағы түрік диалектісі" т. б. аталған. 1921 жылы С. Е. Маловтын усынысымен Кенес ұйғырларының съезінде "ұйғыр" этнонимі ұйғыр халкынын атауы ретінде кайта калпына келтірілген. 1956 ж. бастап КР ¥ГА-нда бір топ үйғыр ғалымдары Ұйғыртанумен шүғылданады. 1985 жылы Ұйғыртану институты ашылды. Бұл Кеңестер Одағындағы бірден-бір ғылыми институт еді, кейін Шығыстану инетитутына айналды. Осы жылдары ұйғыр тіл білімінде елеулі зерттеулер пайда болды (Ә. Қайдар, Ғ. Садуакасов, Т. Талипов, О. Жамалдинов, Ш. Кибиров, И. Мусазаев, В. Махпиров т.б.). Дереккөздер
Жоғарылау тұтқасы

Жоғарылау тұтқасы — ұшу аппаратының бойлай ұшу бағытын басқаруға, яғни жоғарылы төменді маневр жасауға арналған көлденең тұтқа. Жоғарылау тұтқасы жылжымайтын артқы тіреуіштің көлденең бөлігіне — тұрақтандырғышқа бекітіледі. Дыбыстан жылдам ұшатын реактивті ұшақтардың көпшілігіиде жоғарылау тұтқасы жоқ, оның қызметін басқарылатын тұрақтандырғыш (стабилизатор) атқарады. Дереккөздер
Сәуірбай Сарыұлы Есімов

Сәуірбай Сарыұлы Есімов (1940, Атырау облысы Теңіз ауданы Алға ауылы – 2007, Ақтау қаласы) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1966). ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1967), Мәскеудегі қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген (1979). 1967 – 75 жылы Атырау облысы радио-теледидар басқармасында тілші, редактор, бас редактор, 1975 – 88 жылы Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінде аудармашы, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1989 жылдан Ақтау қалалық «Коммунистік жол», «Маңғыстау» газеттерінің бас редакторы. 1994 жылдан тіл жөніндегі облысы басқарманың орынбасары, Маңғыстау технология көлік басқармасында кеңесші-аудармашы. Ұлы Отан соғысында аты аңызға айналған батыр Исатай Сүйеубаев туралы деректі очерктің авторы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1987). Дереккөздер
Жару жұмыстары

Жару жұмыстары — халық шаруашылығында жарылғыш заттарды жару нәтижесінде пайда болатын қуатты қолданудың кешенді процестерін қамтитын техниканың саласы.. Жару жұмыстарын инженерлік әскер бәлімшелері немесе әскер түрінің арнайы дайындалған командалары орындайды. Олар: *мина жарылғыш бөгеттер мен жарылмайтын инженерлік бөгеттер орнатуда, *сонымен қатар оларда өтпелер жасауда; *қарсыластың әр түрлі қорғаныс кұрылысын бұзу үшін; *әскери маңызы бар объектілерді (көпірлер, жолдар, аэродромдар) қарсыластың өз мүддесіне пайдалану мүмкіндігінен айыру максатында жылдам қирату үшін; *фортификациялық жұмыстар өндірісін жеделдету және жеңілдету үшін жер және жартас жыныстарын қопаруда; *үйінділер мен қирауларды тазалауда, тағы басқа мақсаттарда қолданылады. Дереккөздер
Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші

. Бүкіләлемдік тартылыс заңын ашты]] Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші-балалық шағымыздан әрқайсымызға денелердің Жерге тартылуы жақсы таныс, мысалы, тебілген допта, бұтағынан үзілген алмада жерге түседі. Демек, денелерге Жер тарапынан күш әрекет етеді. Жер барлық денелерді өзіне тартады. Күнді айнала қозғалатын планеталар тартылыс өрісі әрекетінен Күнге тартылады және өздері де бір-біріне тартылады. Барлык кеңістікті жайлаған тартылыстан «Жеті қат көкке ұшсақ та», «Жеті қабат жер астына енсек те» құтыла алмаймыз. Сондықтан әлемдегі денелердің бір-біріне тартылуы бүкіл-әлемдік тартылыс деп аталады. Ағылшын ғалымы Исаак Ньютон Бұл кұбылысты зерттеп, табиғаттың ұлы заңы- Бүкіләлемдік тартылыс заңын тұжырымдады. Бүкіләлемдік тартылыс заңының ашылу тарихымен 9-сыныпта танысатын боласыңдар. Бүкіләлемдік тартылыс күші көрінісінің бірі- денелердің жерге тартылу кушін. Ауырлық күші деп атайды және оны Ға әрпімен белгілейді. Жүргізілген көптеген тәжірибелерден денеге әрекет ететін ауырлык күші дененің массасына тура пропорционал болатыны анықталған. Егер, мысалы, динамометр ілгегіне кезекпен массалары Т 1 ,Т 2 , Т 3 денелерді іліп және әр жолы динамометр кәрсетуін белгілеп отырсақ, онда төмендегі қатынастың орындалатынына көз жеткіземіз. ]] Дереккөздер
Контаминация

Контаминация (лат. contaminato - қосылу, араласу, жымдасу) - екі элементтен үшінші жаңа тілдік бірлік (единица) жасау (Біріккен сөздер). Тілдің даму барысында жаңа ұғымды, кейде тіпті ойды білдіру үшін немесе оған экспрессивті-модальды мән қосу үшін кейде тіркесудің белгілі шеңбері сақталмай, түбірге қосылмаған қосымша жалғанып немесе сөз бұрын тіркеспеген екінші сөзбен тіркесіп жаңа тілдік бірлік (единица) жасалып қалыптасады. Осындай жаңа тілдік бірліктердің бір түрі. Контаминация арқылы жасалған туындылар (туынды сөздер, тұрақты және еркін тіркестер) болып келеді. Мысалы, Кісі киімі кіршіл, кісі аты тершіл. Осындағы кіршіл, тершіл сөздері әдеттегі кіршең, тершең түрінде болмай, кір, тер зат атауларына бейімділік мәнін беретін ұйқышыл, тершіл сездеріндегідей -шыл, -шіл қосымшасы арқылы жаңа сөз жасалып қалыптасқан. Негізінен екі синоним тіркескен. Контаминация арқылы үшінші жаңа тіркес жасалады. Орыс тіліндегі "играет значение" деген тіркес "играет роль" және "имеет значение" деген тіркестерден яғни бірінші тіркестің бірінші сөзі, екінші тіркестің екінші сөзінен алынып жасалған. Қазақ тіліндегі тауы қайту тұрақты тіркесі тауы шағылу және беті қайту тіркестерінен жасалған. Тауы шағылу тіркесі ертеде-ақ қалыптасқан болу керек, өйткені оның құрамындағы тауы да, шағылу да қазір жеке қолданылмайды. Сондай-ақ Абайдың "Көлеңкесі түседі көкейіңе, Әр сөзін бір ойланып салмақтасаң" немесе "Қысқа күнде қырық жерге қойма қойып, Қу қулық тілмен сауған заңы құрсын" деген өлең жолдарындағы Көлеңкесі түседі көкейіңе деген көлеңкесі суға я жерге түседі деген мен көкейіне қону тіркестерінен жасалғаны байқалады. Әдетте қайта-қайта жанжалдасып, таласа беруді "қысқа күнде қырық ұрысысты" дер еді. Абай оны өзінше өзгертіп, пәле-жаланы қойма сөзімен алмастырып, бір жағынан, бұзықтықты, екінші жағынан, пәле-жаланы бір жерге сыйғызып образды тіркес жасаған. Контаминация құбылысы сөйлеу тілде де көркем сез шеберлерінің қалам ұшынан да сындарлап шығып, тілдің коммуникативтік те, эстетикалық та қызметін атқаруға үлес қосады. Дереккөздер
Виртуалды

Виртуалды - # Мүмкін; тиісті жағдайларда міндетті немесе болуы мүмкін құбылыстар. # Виртуалды ( - бепгіпі бір жағдайпарда мүмкін болатын, қолданылатын) - сөйлеу/сөйлеуде іске асу, аспауына қарамастан ойда болатын тілдік жүйе элементі. Дереккөздер de:Virtuell en:Virtual fr:Virtuel hi:आभासी nl:Virtueel pt:Virtual ru:Виртуальность sk:Virtuálny sl:Virtualnost tr:Sanal ur:مجازی zh:虚拟
Нысананы өздігінен бағытталатын оқтұмсықпен алу

Нысананы өздігінен бағытталатын оқтұмсықпен алу (захват цели головкой самонаведения) — ракетаның ұшуды басқаруды өзіне қабылдауы. Старттан кейін ракетаның нысанадан алыстығы борттық аппаратураның әрекет ету радиусынан аз болған кезде ракета басқарудың жер үсті құралдарынын көмегімен бағытталады. Осыдан кейін нысана өздігінен бағытталудын алдыңғы бөлігімен алынады да, ракета нысанаға бағытталуды өздігінен жүргізеді. Дереккөздер
Жару тәсілдері

Жару тәсілдері — жару ісіндегі жарудың отты және электрлік деп аталатын негізгі екі тәсілі. Отты тәсілде түтандырғыш капсюльдің жарылысы от тасымалдаушы баудың жануы арқылы іске асады. Бұл тәсіл жарылғыш заттың жеке зарядтарын жару үшін қолданылады. Электрлік тәсілде капсюльдің жарылысы арнайы электрлік түтандырғыштың жануы аркылы іске асады. Аталған тәсіл бір мезгілде бірнеше зарядты жаруға ыңғайлы және дәл белгіленген уақытта жарылыс жасауға қолайлы. Бүдан өзге жару тәсілдерінің химиялык және механикалық түрлері бар. Олар әр түрлі миналардың жарылғыш механизмдерінде қолданылады, ал қопару ісінде қолданылмайды. Дереккөздер
Винилхлорид

Винилхлорид СН =СНС1 - қарапайым хлоралкен, поливинилхлоридті өндіруде қолданылатын шикізат. Oрганикалық зат; әлсiз тәттiлеу иiсi бар өзiмен ұсынатын ең оңай хлор жасаушы этилендер, түссiз газ. Зат от және жарылғыш улы затты жануда ерекше болып табылады. Винилхлорид - адамға және тератогендi әсер мутаген канцерогендiк көрсететiн күштi у. Дереккөздер
Жойғыш ұшақ

Жойғыш — жолында нысанаға кезікпей және түйіспейтін жарғыштың көмегімен жарылып кетпеген жағдайда ракетаны ауада автоматты түрде жойып жіберуге арналған қондырғы. Ракетаны жою оның құрылымындағы құпияны сақтау, сондай-ақ оны жер бетінде жарып жіберуден қашу мақсаттарында жүргізіледі, өйткені ол жер үстіндегі нысандарға шығын келтіреді. Жойғыш нысананы құртуға жеткілікті белгілі бір уақыт өткеннен кейін немесе жерден келген радиосигнал бойынша ракетаны жарып жібереді. Дереккөздер
Соғыс уақытында экономиканы басқару жүйесі

Соғыс уақытында экономиканы басқару жүиесі. Соғыс уақытында ел экономикасын жұмылдыру даярлығының негізгі бағыттары: * — жұмылдыру даярлығының нарық жағдайларына бейімделген нормативтік құкықтық базасын әзірлеу және экономиканы бейбіт жағдайдан әскери жағдайға көшіру; * — соғыс уакыты жағдайларында экономиканы басқару жүйесін орнықты жұмыс істеуге дайындау; * — мемлекеттік органдардың және жұмылдыру тапсырмалары бар ұйымдардын жұмылдыру даярлығы жүйесін жасау; * — жұмылдыру қуаттары мен объектілерін қалпына келтіру жөніндегі мемлекеттік шараларды жүзеге асыру; * — жұмылдыру тапсырмаларын орындауға меншіктің түрлі нысанындағы кәсіпорындар мен ұйымдардың экономикалық мүдделілігі жүйесін жасау; * — жұмылдыру және мемлекеттік резервтерді материалдық құралдардын қорларын қалпына келтіру және сақтау; * — соғыс уакыты үшін конструкторлық және технологиялық құжаттаманын сақтандыру қорын жасау болып табылады. Мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз етуге экономиканы дайындау үшін жауапкершілік елдің үкіметіне жүктеледі. Дереккөздер
Референцияның дейксис теориясы

Референцияның дейксис теориясы - референция теориясында актуальданған (сөзге енген) есімдердің, атаулы айтылымдардың (атаулы топтардың) немесе эквиваленттерінің акиқат объектілеріне (денотаттарга, референциерге қатыстылық рефенцияның мағынасы затқа сілтемеден тұрады және атаулардың объекте қатыстылығының басқа барлық тәсілдері осы механизмге тоғысады дегеннен туындайтын Д. Каплан тұжырымдамасы. Дереккөздер en:Referent ru:Референция sk:Referencia
Күштердің кеңістіктік жүйесінің тепе-теңдік шарттарының аналитикалық түрі

Күштердің кеңістіктік жүйесінің тепе-теңдік шарттарының аналитикалық түрі - қатты денеге түсірілген күштердің кеңістіктік жүйесі тепе-теңдікте болу үшін барлық күштердің үш координаталар осінің әрқайсысына проекцияларының қосындысы нөлге тең болулары және әрбір оське қатысты моменттердің алгебралық қосындысы нольге тең болулары қажет және жеткілікті. Дереккөздер
Витализм

Витализм — биологияда өмір кұбылысын ағзадағы материалдық емес, «жан», энтелехия, «өмір күшінің» әсері арқылы түсіндіруге талпынған идеалистік ағым. Бұл ұғымды ең алғаш 1807 жылы швед ғалымы Якоб Берцелиус (1779 – 1848) ұсынды. Ол барлық тірі организмдерден алынатын заттарды «органикалық заттар» дей келе, бұл күрделі заттар белгілі бір «құпия күштердің» қатысуымен тек тірі клеткаларда ғана түзіледі деп көрсетті. Сөйтіп, ол бейорганикалық заттардың, органикалық заттардан негізгі айырмашылығы: бейорганикалық заттарды лабораторияларда синтездеп алуға болады, ал органикалық заттарды синтездік жолмен жай заттардан алу мүлдем мүмкін емес деді. Мұндай «құпия күшке» сенушілердің өз дәуірінде дүние тануда витализм теориясын туғызғаны белгілі. Алайда, неміс химигі Фридрих Велердің 1824 жылы дицианнан қымыздық қышқылын, ал 1828 жылы аммонийдің цианатынан мочевинаны алуы – органикалық заттарды синтездік жолмен алуға болатындығын толық дәлелдеп, витализм теориясын тас – талқан етті. Дереккөздер
Нысананы радиолокациялық станциямен алу

Нысананы радиолокациялық станциямен алу (захват цели радиолокационной станцией) — радиолокациялық станцияның нысананы іздеу режімінен қашықтығы және бұрыштық координаталары бойынша қоштау режіміне көшуі. Дереккөздер
Винипласт

Винипласт — поливинилхлорид негізінде алынатын, қүрамында 10%-тен аспайтын пластификатор, сонымен қатар түрін өзгертетін заттар мен толтырғыштары бар қатты термопласт.Винилпласт жанғыш емес және иiстi алмайды. Бұдан басқа, винилпласт механикалық өңдеудiң әр түрлi түрлерiне жақсы ерiксiз көнедi. Винилпласт дәнекерлегiш шыбықша көмегiмен цельсидiң 230-250 градустарының температурасының жанында оңай пiсiредi және желiмдердiң түрлi түрлерi, сайлаулы Поливинилхлорида негiзi және перхлорвинил шайырларында жақсы жабысады. Дереккөздер
Анкер

Анкер ( — зәкір): * Анкер — механикалық сағаттың бөлшегі. * Анкер — көлем өлшемі. * Анкер — тас қабырғалардың байланыстырушы, беріктірушы темір дәнекері.. * Анкер — Құрылыс немесе машина бөлшектерінің аралық қиюын қашырмау үшін оларды ұстастыратын металл тиек.. * Анкер — гитараның грифінің ішіндегі темір сабағы. * Анкер, Альберт — XIX ғ. швейцар суретшісі. * Анкер, Альфонс — неміс архитекторы. * Анкер, Анна — даниялық жазушы,Микаэль Анкердің әйелі. * Анкер, Микаэль — атақты Даниялық суретші Дереккөздер
Нысананы талқандаудың тиімділігі

Нысананы талқандаудың тиімділігі (эффективность поражения цели) — нысананы талқандау дәрежесі сипаттамаларының жиынтығы. Нысананы талкандау мүмкіндігі жөніндегі алдын ала күтілген математикалық сан кепілді шығын т.б. көрсеткіштер бойынша болған материалдык шығынмен есептеледі. Дереккөздер
Кенжебек Есімұлы

Кенжебек Есімұлы (1931 жылы туған) – журналист. 1954 жылы Солтүстік Қазақстан облысы газетінде, республика «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан»), «Теміржолшы» газеттерінде қызметкер, КСРО мемлекеттік телерадио комитетінде республикалық радионың бас директоры, 1985 – 92 жылы Маңғыстау облысы Телерадио комитетінің төрағасы, облысы әкімшіліктің аударма жөніндегі бас маманы болды. «Таныс дауыс» (1980), «Радио шежіре беттері» (1981) кітаптарының авторы. Көптеген көркем әңгімелері «Жомарт өлке» (1961), «Самғау» (1972), т.б. жинақтарға енді. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Теңіз артиллериясы

Теңіз артиллериясы (Морская артиллерия) — кемелер мен жағалык ракета-артиллериялық әскерлер қару жарағының құрамына енетін артиллерия (соған сәйкес, кеме артиллериясы. жағалау артиллериясы). Теңіадегі, әуедегі және хер үстіндегі нысаналарды атұға арналған. теңіз артиллериясының негізгі қару-жарағы: ірі (180-406 мм және одан артық), орта (100-152 мм) және кіші (100 мм-ге дейін) калибрлі зеңбіректер. Құрылуына қарай мұнаралык, ашық және қалқанды болып бөлінеді. Дереккөздер
Жойғыш авиация

эскадрильясі]] Жойғыш авиация — қарсыластың әуедегі басқарылатын және басқарылмайтын ұшқыш аппараттарын жоюға арналған әскери авиацияның түрі. Сондай-ак жер үсті (су үсті) нысаналарын жоюда және әуе барлауын жүргізуде пайдаланылады. Әскери-әуе күштерінің, Әскери-теңіз флоты мен шеқаралық әуе қорғанысы әскерлерінің құрамына кіреді. *Қазіргі заманғы жойғыш авиацияның жылдамдығы сағатына 2700 км-ге дейіи, ұшу биіктігі 30 км-ге дейін жетеді. Экипажы бір адам, қаружарағы: басқарылатын авиациялық ракеталар, авиациялық бомбалар, автоматты зеңбіректер. *Жойғыш авиацияның міндеттері: **қарсыластың авиациясын жою және әуедегі үстемдікті жеңіп алу, әскер мен авиацияның басқа түрлерін, майдан тылындағы объектілерді қорғау, сондайақ әуе барлауын жүргізу. **Аталған міндеттерді орындауда ол әуе соғыстары мен аэродромдарда қарсыластың авиациясын жояды; **авиациясын таса әскерлерге жібермейді; **оны аэродромдарда қоршауға алады; **авиацияныц басқа да түрлеріндегі бөлімдер мен құрамаларға ілесе жүреді (қорғайды); **қарсылас авиациясының тактикалық және оперативтік тереңдіктегі әскерлер мен басқа да объектілерге жасаған шабуылын тойтарады; **әуені және теңіз десанттарын қорғайды. *Соғыс қимылдарын авиацияньщ басқа да түрлеріндегі бөлімдер және құрамалармен, жаяу әскермен, теңіз күштерімен бірлесіп жүргізеді. Жойғыш авиация 1914-1918 жылдары, Бірінші дүниежүзілік соғыста пайда болды. Сол кезде соғысушы мемлекеттердің армияларында арнайы жойғыш ұшақтар шығарылды. Олар бомбалаушы және барлаушы ұшақтармен (айырмашылығы) салыстырғанда жоғары жылдамдықтарымен және маневрлік сипаттамаларымен ерекшелінетін, қару құрамында пулеметтері болатын және қарсыластың әуедегі нысаналарын жоюға пайдаланылды. Дереккөздер
Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы

Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы (19 ғасырдың 80-90-жылдары) — Қытайдағы Іле өлкесін мекендеген халықтың Ресей қол астына кіруге тілек білдіріп, оның қарамағындағы қазақ жеріне қоныс аудару процесі. 18 ғасырдың 2-жартысында ұйғыр халқының тәуелсіздік жолындағы көтерілісін басып-жаныштаған Цинь үкіметі олардың біраз бөлігін (8 мың- ға жуық отбасы) Қашғар, Куча, Ақсу, Жаркент, Хотан, т.б. қалалардан Шығыс Түркістанның батысындағы Іле өлкесіне көшірді. 1864 жылы Іле өлкесін мекендеген халықтар ұлттық езгіге қарсы күреске шықты. Мұнда Іле сұлтандығы құрылды. Англия мен Түркияның Шығыс Түркістандағы астыртын әрекеттерінен қауіптенген әрі өзіне жақында қосылған Жетісу өлкесінің қауіпсіздігін қорғауға ұмтылған патша үкіметі бұл өлкені 1871 жылы басып алды. Іле өлкесінің Ресеймен қарым-катынастары барған сайын нығайып, мұның өзі өндіргіш күштерінің өсуіне, өндірістік-шаруашылық қарым-қатынастарының дамуына қолайлы жағдай туғызды. Петербург трактатына сәйкес (1881) Іле өлкесі Қытайға қайтарылды, Қытайдың немесе Ресейдің қол астына қарау халықтың өз еркіне берідді. Іле ұйғырларының едәуір белігі Ресейге қосылып, оның иелігіндегі аумаққа қоныс аударуға тілек білдірді. 1881-94 жылдар аралығында Жетісуға 9752 ұйғыр шаңырағы (45373 адам) көшіп келді.Жетісу энциклопедия. Дереккөздер
Жарық бүркеніші

Жарық бүркеніші — әскерлер мен объектілердің орналасқан орнын білдіретін жарық белгілерін жасыру, сондай-ақ макеттер мен жалған объектілерге жарық белгілерін жасау. Объектілердің ішкі жарыктары көрінбеуі үшін есік, терезе т.б. жарык өтпейтін материалдармен жабылады. Белгі оттар мен жарықты жазулардан өзге сыртқы жарықтар қарсыластың авиация шабуылы кезінде өшіріледі. Ал жасанды жарық елесін жасау үшін әр түрлі шырақтар мен қоршау арматуралары колданылады. Дереккөздер
Әнес Төлендіұлы Сарай

{{Жазушы { } { } }} Әнес Төлендіұлы Сарай (1937 жылы 21 қарашада Ресей Астрахан облысы Володар ауданы Құрмалай селосында туған) — қазақ жазушысы, драматург, журналист. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1992). Барыс және Парасат ордендерінің иегері атанған. Толығырақ * Әнес Төлендіұлы 1937 жылы 21 қарашада Ресей Астрахан облысы Володар ауданы Құрмалай селосында дүниеге келген. * 1965 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. * Балық аулау кәсіпшілігінде жұмыс істеген. Кеңес Армиясы қатарында болған. * 1964 - 1965 жылдары «Егемен Қазақстан», «Жас Алаш» газеттерінде әдеби қызметкер, Балқаш қалалық телевизиясында аға редактор (1966) * 1967 - 1971 жылдары «Жас Алаш» газетінің Батыс Қазақстан облысы бойынша тілшісі, бөлім меңгерушісі болды. * 1971 - 1982 жылдары «Жазушы» баспасында редактор, бөлім меңгерушісі * 1982 - 1984 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші * 1978 - 1997 жылдары «Жазушы» баспасында Бас редактордың орынбасары, Бас редактор боп істеді. * 1998 жылдан шығармашылық жұмыста. * Қазақстан Ұлттық пантеонында жерленген. Шығармашылығы * «Мүнарлар шақырады» деген атпен алғашқы әңгімелер жинағы 1969 жылы жарық көрді. 1989 жылы орыс тілінде «Қараша айы келгенде» кітабы шықты. «Қу тазша», «Ару Алматы», «Мұқым менің», «Аңсау», «Тымырсық» пьесаларының авторы. «Біз — жастармыз», «Атаман Анненковтың күйреуі» фильм-дерінің сценарийлерін жазған. «Еділ-Жайық» романы үшін 1992 жылы ҚР Мемлекеттік сыйлығына ие болған. * Мұнаралар шақы-рады. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1969; Қараша өткен соң. А., «Жазушы», 1971; Боз қырау. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1973; Тосқауыл. Роман. А., «Жазушы», 1976; Алтын арал. Роман. А., «Жазушы», 1984; Ақ тымық күн. Роман. А., «Жазушы», 1989; Асылдық сын ығы. Роман. А., «Жазушы», 1996; Исатай - Махамбет тарихы, А., 1997; Адайлардың арғы тарихы. Роман. А., 1998. Марапаттары * 1992 — «Еділ-Жайық» романы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды. * 2002 — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (құрметті атағы) * 2012 — ҚР Президентінің жарлығымен Парасат орденімен марапатталды * 2017 — ҚР тұңғыш президентінің қолынан ІІІ дәрежелі Барыс орденімен марапатталды (Астана Ақорда 13 желтоқсан 2017 жыл). * ҚР көптеген мерекелік медалдармен және ҚР Президентінің жеке алғыс хаттарымен де марапатталған. Дереккөздер
Жарық импульсі

Жарық импульсі — ядролық жарылыстан 1см 2 жарықтандырылған бетке түсетін зиянды сәулелі энергия мөлшері. Жарық импульсі залалдаушы әсерді көрсететін сәулеге шалдығудың негізгі көрсеткіші. Ол кал/см2 аркылы олшенеді. Жарық импульсінің шамасы ядролык жарылыстың куаты мен түріне, жарылыс орталығынан қашықтыққа және метеорологиялық жағдайларға (ауа қабатының түныктығына) байланысты. Жер үсті жарылыстарында жарылыс орталығынан белгілі бір қашықтыктағы жарық импульсі әуе жарылысына қарағанда 1,5-2 есе аз. Жарық импульсі шамасына бүлттан, жер бетінен, әр түрлі заттардан түсетін көлеңке әсер етуі мүмкін. Соның әсерінен жарық импульсі шамасы тікелей шалдығуға қарағанда 2 есеге дейін азаяды. Дереккөздер
Вискозиметрия

Вискозиметрия - газдар мен сұйықтардың тұтқырлығын өлшейтін әдістердің жиынтығы.Сұйықтың тұтқырлықтары өлшемде ньютонның және ньютондық емес сұйықтықтар танып бiледi. Демек, ньютонның сұйығы бағынады тек қана сұйықтың температурасынан оның тұтқырлығының байлағыш үйкелiсiнiң заңына өз ағымында тәуелдi болады және (ламинарлық ағынның төңiрегiдегi кем дегенде) ығысу жылдамдығынан тәуелдi болмайды.Жаттығу салдары бұл әртүрлi жүйелердiң вискозиметрлерiнде тiптi ылғи бiр сұйық үшiн ылғи бiр температураның жанында тұтқырлықтың бiрдей мәнi болып табылады. Ньютондық емес сұйықтықтар Ньютондар заңнан ауытқиды. Оларды ара-арасындалар тиксотропия және сұйықтың нетиксотропныелерi танып бiледi. Кедергi жасауды шара бойынша тиксотропия сұйықтары өз тұтқырлықтарын өзгертедi. Дереккөздер