kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жең ұшына манжета салу

Жең ұшына манжета салу - жең қиықтарын көктеп, торлайды, жеңнің манжета тігілмейтін төменгі тілігін (көлденең тілік) жабық тілікпен бірге бүктел тігеді де жиырады. Манжетаның төменгі бөлігін жеңнің теріс жағына салып, шеттерін тегістейді де, өңделген тілік шетінен 0,3 см жерден түсетіндей етіп көктейді. Манжета тігісін манжета жаққа бағыттайды. Манжетаның жоғарғы жағынан тілігін ішіне қарай 0,7 см қайырыл,манжетаны қосып тігетін тігістен 0,1 қашықтықтан машинамен жүргізеді Дереккөздер
Гельмгольц энергиясы

Гельмгольц энергиясы - ішкі энергия (U) және термодинамикалық температура (Т) мен энтропияның (S) көбейтіндісінің арасындағы айырыммен анықталатын белгіленуі термодинамикалық потенциалдардың бірі: * , бұл жерде — ішкі энергия, — термодинамикалық температура, — энтропия. Тағы қараныз: * Энергия * Термодинамикалық температура * Химиялық термодинамика * Гиббс-Гельмгольц теңдеуі Дереккөздер
Ақ сақа

Ақ сақа (Сиги) — көлдер мен өзендерде және теңіздің суы тұщыланған аудандарында өсетін балықтар тобы, оларға ақ сақалар, сылан (пальма), түрке (омуль), чир, мұқсын, көкшұбар (ропушка), тугун т. б. балықтар жатады. Ақ сақалар Солтүстік пен Сібір суларында, сондай-ақ Латвия мен Литва көлдерінде, Алтайлық өзендері мен көлдерінде, Байқалда көп кездеседі. Түрке, Сібір өзендерінің сағаларында (Обьтан басқасында), Байқал көлінде және Алтай өзендерінде көп тараған. Салмағы 500 грамнан 2 кг-ға дейін. Сондай-ақ пайка, Байқал ақ сақаларының да салмақтары осындай болады. Нева өзені мен Финн шығанағын мекендейтін нева ақ сақасы ауланады. Волхов ақ сақасы мен лудотаны және валаамканы Ладога мен Онега көлдерінен, Чудь ақ сақасын Чудь көлінен аулайды. Бұл аталған балықтардың салмағы 400 грамнан 2 килограмға дейін болады. Ақ сақа балықтарының ішіндегі ең ірілері сылан (нельма) мен ақ балық (салмақтары 50 килограмға дейін жетеді). Сылан Солтүстік Мұзды мұхиты бассейнінің өзендерінде көп тараған (Обь, Енисей, Лена, Печора, Анадыр). Салмағы 7—10 кг. Ақ балық өте сирек кездеседі. Чир балығы етінің дәмділігі жағынан сылан мен ақ балыққа жақын. Ол Сібір өзендерінде кездеседі. Салмағы 3—5 кг. Сондай-ақ Сібір өзендерінен майқан (ленок) мен таймень балықтарын аулайды. Таймень ірі балық (салмағы 10 килограмнан 100 килограмға дейін), ал майқан тайменьге қарағанда ұсақ (салмағы 2—4 кт), денесінде үлкен теңбілі бар. Ақ сақа балықтарының ішіндегі ең ұсағы — тугун балығы, ол Сібір өзендері мен көлдерін мекендейді. Салмағы 10—30 г. Сыртқы бейнесі майшабақтарға ұқсас, бірақ оның жонымен, ондағы май қанаттары жалпақтау болып келеді. Оны әдетте тұздал, дәмін келтіріп жейді. Ұсақ ақ сақаларға көкшұбар балықтары жатады. Европалық көкшұбар балықтары Ақ теңіз бен Балтық теңіздері бассейнінің көлдерінде кездеседі. Салмағы 25—35 г. Ладога көлінен ауланатын көкшұбар балығының салмағы 180 г, ал Онега көлінен ауланатын кислең балығының салмағы 500—600 г. Солтүстік пен Сібір өзендерінде сібір көкшұбар балығы кездеседі (салмағы 150—250 г). Ақ сақа балықтарының көпшілігінен сирек кездесетін ысталған және тұздалған тағамдар жасайды. Сыланның, таймень мен майқаның (ленок) етінен неше түрлі балық тағамдарын жасауға болады. Дереккөздер
Көлбеу сызықтарды өлшеу

Көлбеу сызықтарды өлшеу- Тоқымада және қисық сызықтарды дәл шығару үшін шалу сандарының азаю және көбею есебін шығарыл алу керек. Сызықтардың ұзындығы мен көлбеулігі екі қысқарту арасында қанша қатар тоқылатынына немесе бір жолы неше шалу бекітілгеніне тікелей байланысты кез келген көлбеуді есептеу үшін оның ұштарынан өзара перпендикуляр көлденең және тік сызық жүргізу керек. АС тік сызығы бойынша қатар санын, СВ көлденең сызығы бойынша көлбеу шығару үшін осы қатарлан қанша шалуды азайту керектігін анықтайды. Мысалы, шалу өлшемі бойынша 1 см-де 5 қатар және 3,5 шалу бар; АС-23 см, сондықтан 5 қатар және 3,5 шалу бар; АС-23 см, сондықтан 5 қатар X 23 см -115 қатар тоқу керек. СВ бөлшегі—14,7 cм сондықтан 3,4 шалу X 14,7 cм—50 шалу қатар саны шалусанынан асып кетеді. 18 қатар : 2 қатар = 9 бөлік; 42 шалу : 9 бөлік = 4 шалу (6 шалу — қалдық) Қалдықты қысқартулар арасына тең бөліп салу керек. Бұл мысалда әр 2-қатарлан кейін 6 рет 5 шалудан (4 шалу есептеу бойынша 1 шалу қалдықтан 1 және 3 рет 4 шалудан бекіту керек. Көлбеулерді шығарғанда шалуларды осы принцип бойынша көбейтеді. Барлық есептеулерді үлгіге жазып қою керек: оның қалай орындалатыны 15, «—» белгісі (немесе «+») қысқартылды немесе көбейтілді деген ұғымды білдіреді. Бірінші сан қысқарту (көбейту) санын, екінші — бір мезгілде қысқаратын (көбейетін) шалулар санын, үшінші — қысқартулар (көбейтулер) арасындағы қатар санын көрсетеді. Егер қысқарту (көбейту) 2 қатар аттатып (яғни 2 қатарлан кейін) жасалатын болса, онда тек екі көрсеткіш қана жазылады . Жинақы сызық шығару үшін шалуларды жаппай, соған сәйкес келетін инелер санын жоғарғы рельске жылжытып, жұмыстан шығарып қойған жөн. Мысалы, иық сызығын шығарған кезде кареткаға қарама-қарсы жақтан 6 рет 5 инеден және 3 рет 4 инеден жоғары көтеріп қою қажет. Бұл әдіс — бөлшек тоқу деп аталады. Бөлшек тоқу Бөлшек тоқулы көлденең қосымша тоқыған кезде (бүрме, иықтың қиық сызығы, калготки, рейтуз, шалбарлық артқы бөліктерін ұзарту), күрделі формаларды шығарған кезде (мойын ойындысын дөңгелете шығару, жеңнің дөңгелек басы, қолтықты иректете ою), сондай-ақ киімдерді түрлі-түсті көлбеу жолақ, ромб, бұршақтармен безендіргенде қолданады.Бөлшек тоқудың екі әдісі бар:берілген қатарла жұмыс істейтін инелер санын азайту және керісінше көбейте беру. Дереккөздер
Гендік аурулар

Гендік аурулар — гендердің өзгеру нәтижесінде пайда болатын тұқым қуалайтын аурулар. Гендердің өзгеру нәтижесінде пайда болған тұқым қуалайтын ауруларды гендік аурулар дейді. Гендік ауруларды тұқым қуалау ерекшеліктеріне қарай төрт топқа бөледі. # Аутосомды-доминанттық тұқым қуалау кезінде белгілер аутосомда орналасады, жынысқа тәуелсіз, ұрпақ сайын көрінеді. Мұндай ауруларға: брахидактилия — қысқасаусақтылық, полпдактилия — алтысаусақтылық, ахондроплазия — ергежейлілік, беттің секпілі, кезді шел басу, сүйектің омырлығы т.б. жатады. # Аутосомды-рецессивті тұқым қуалау типінде зерттелетін белгі аутосомда орналасады. Ата-анасында білінбей, ұрпағында көрінеді. Мұндай ауруларға альбинизм (пигментсіз), алькантонурия гомогентизин қышқылын артық бөледі, идиопатия мишықтың өзгеруі, фенилкетонурия — кемақыл жатады. # Жыныспен тіркескен рецессивті белгілердің тұқым қуалау типінде, аурулар келесі ұрпақта X хромосомада көрінеді. Оларға: гемофилия — қанның ұйымауы, гемералопатия — түнде көрмеу, дальтонизм — түсті ажырата алмау, рахит — сүйектің қисаюы, галактоземия — галактозаны игере алмау, бауыр циррозы, кемақыл, т.б. жатады. # Голландиялық тұқым қуалау типінде белгілер әкесінен тек ұлына ғана беріліп отырады. Мысалға, құлақ қалқаншасының жүнді болуы — гипертрихоз, гипертрихоздың гені Ү хромосомамен тіркесіп тұқым қуалайды. Ер бала Ү хромосоманы тек әкесінен алады, сондықтан ол ген балаға толық беріледі. Дереккөздер
Гиббс-Гельмгольц теңдеуі

Гиббс-Гельмгольц теңдеуі - химиялық реакцияның жылулық эффектісі және тұрақты температурадағы оның максимал пайдалы жұмысы арасындағы байланысты тағайындайтын химиялық термодиыамиканың негізгі қатынастарының бірі. Тағы қараныз: * Энергия * Термодинамикалық температура * Химиялық термодинамика * Гельмгольц энергиясы Дереккөздер
Информасома

Информасома — рибосома, аРНҚ және нәруыздардан құралған кешен. 1976 жылы М.Ә.Айтхожин ашты. Нәруыз синтезіне қатысады. Информасома (лат. Informatіo - баяндау және сома - дене) - ақпарат РНҚ мен ақуыздан тұратын эукариот жасушаларындағы рибонуклеаққуыз. Информасомалардың өлшемі әр түрлі және Сведберг өлшемі бойынша 15 S-тен 110 S-ке дейін болады. Оның үш түрі бар: # ядрода болатын информасомалар; # цитоплазмада еркін орналасқан информасомалар; # полирибосомамен байланысқан түрі. Ядрода синтезделетін ізашар а-РНҚ ерекше ақуызбен қапталатындығы дәлелденді, бұл информасома ядродағы а-РНҚ-ны ферменттердің кесіп тастауынан корғайды екен. Информасоманың негізгі қызметінің бірі, а-РНҚ-ны цитоплазмада ұазақ уақыт сақтайтын “қойма” болып табылатыңдығыңда. Трансляция кезіңде информасома ақуызы өзгереді де, РНҚ-да ақуыз синтезделгеннен кейін ыдырап кететін жасушаның тұрақсыз органоиды болып табылады. Дереккөздер
Ақшабақ

Ақшабақ (снеток)— оны КСРО-да солтүстік-батыс көлдерінен, сондай-ақ Волганың жоғарғы жағындағы көлдерден аулайды. Еті онша майлы емес, жұмсақ. Ақшабақтарды сауда орындарына тұздай, қақтан, кейде тоқазытып жібереді. Тұздалған, қақталған ақшабақтардан қышқыл капуста қосып щи жасауға пайдаланады, ал жас ақшабақты пияз немесе картоп қосып қуырған жөн. Дереккөздер
Ростислав Владимирович Захаров

Ростислав Владимирович Захаров (1907—1984) — балетмейстер, режиссер, КСРО Халық артисі (1969), Қазақстанның Халық артисі (1958), Өнертану ғылымының докторы (1970). 1926 жылы казіргі Санкт-Петербургтың хореография училищесін, 1932 жылы сондағы театр техникумының режиссерлік бөлімін және 1948 жылы А.Н.Островский атындағы сахна өнері институтының режиссура бөлімін бітірді. 1926—1929 жылдары Украин опера және балет театрында биші, 1934—1936 жылдары Санкт-Петербург опера және балет театрының, ал 1936—1956 жылдары Үлкен театрдың балетмейстері әрі опера режиссері болды. Балетмейстерді ең басты қызықтырғаны — балет спектаклін құру ұстанымы және хореографиялық, бейне жасаудағы балет артисінің рөлі болды. Ол шығарманың идеялық көркемдік мақсатын анықтап, артистердің өзіндік жұмысын, хореографиялық режиссурадан тұратын спектакль жасаудағы өзіндік төсілін құрастырды. Қойған таңдаулы балеттерінің қатарында Б.В.Асафьевтың "Бақшасарай фонтаны" (Санкт-Петербург, Мәскеу, Будапешт, Прага, Хельсинки, Белград, Токио, Каир театрларында) мен "Кавказ тұтқыны Р.М.Глиэрдің "Мыс салт аттысы" мен "Қызыл гүлі Л.Ф.Минкустың "Дон КихотыС.С.Прокофьевтің "Кщ цыз — кщ цызы" (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1946), тағы басқа бар. 1958 жылы Қазақтың опера және балет театрында "Бақшасарай фонтаның", сондай-ақ Д.Т.Әбіровпен бірлесіп Н.А.Тілендиев, Л.Б.Степанов және Е.В.Манаевтың "Достық жолымен" балетін қойды. Сол жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне кеңесшілік етті. 1927 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданды. 1945—1949 жылдары Мәскеудің хореография училищесінің директоры болды әрі көркемдік жағын басқарды. 1946 жылдан ГИТИС-тің хореография кафедрасын (1951 жылдан профессор) басқарды. "Балетмейстер өнері" (1954), "Би туралы әңгімелер" (1963), "Балетмейстер жазбалары" (1976), "Би туралы сөз" (1978), тағы басқа кітаптардың авторы. Дереккөздер
Галина Сергеевна Уланова

Галина Сергеевна Уланова (8.1.1910, Санкт-Петербург - 21.3.1998, Мәскеу) - 1951 жылдан КСРО Халық артисі, 1943 жылдан Қазақстанның Халық артисі. 1928 жылы Ленинградтың хореографиялық училищесін (өзінің шешесі М.Ф.Романова мен А.Н.Вагановадан сабақ алды) бітіргеннен кейін осындағы С.М.Киров атындағы опера және балет театры труппасына қабылданды. 1944—1960 жылдары Үлкен театрдың балет труппасында соло-биші болды. Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақ опера және балет театры труппасында қызмет етіп, ұлттык би өнерінің қалыптасып, дамуына елеулі үлес қосты. Басты партиялары: Жизель, Раймонда (Аданның және Глазуновтың осы аттас балеттерінде), Джульетта (Прокофьевтің "Ромео мен Джульеттасында"), Мария (Асафьевтің "Бақшасарай фонтанында"), тағы басқа. Ол жасаған сахналық арулар тұлғасынан сұлулық пен сымбаттылық, нәзіктік пен қайсарлық, ұяңдық пен мөлдір сезім күйлері аса жарасымдылық тапты. Уланова — П.И.Чайковский балеттерінің негізгі партияларының үздік орындаушысы ретінде де белгілі. Мысалы "Ұйқыдағы арудағы" Аврора, "Аққу көліндегі" Одетта-Одилия, "Щелкунчиктегі" Маша. Оның бишілік өнері хореографиялық элементтердің және мәнерлеу тәсілдерінің айрықша үйлесім табуымен, таңғажайып орындаушылық шеберлігімен ерекшеленді әрі орыс хореография мектебінің негізгі қағидалары мен дәстүрін ілгері дамытты. Гастрольдік сапармен Аустрияда, АҚШ-та, Италияда, Қытайда, Ұлыбританияда, Францияда және тағы басқа елдерде өнер көрсетті. Дереккөздер
Майя Михайловна Плисецкая

Майя Михайловна Плисецкая (20 қараша 1925 — 2 мамыр 2015) — КСРО халық әртісі. 1943 жылы Мәскеу хореографиялық училисін Е.П.Гердт пен М.М.Леонтьеваның класы бойынша бітіргеннен кейім, Үлкен театрдың құрамына қабылданды. Плисецкая — классикалық және қазіргі репертуардың аса үздік орындаушысы. Басты партиялары: П.И.Чайковскийдің "Аққу көліндегі" Одетта-Одилия, "Ұйқыдағы аруындағы" Аврора, А.К.Глазуновтың "Раймондасындағы" Раймонда, Крейннің "Лауренсиясындағы" Лауренсия, Прокофьевтің "Тас гүліндегі" Мыс тауының қожасы, Асафьевтің "Бақшасарай фонтанындағы" Зарема, Минкұстың "Дон Кихотындағы" Китры Бизе-Щедриннің "Кармен-сюитасындағы" Кармен, Щедриннің "Анна Каренинасындағы" Анна Каренина, тағы басқа. Ол орыс хореография мәдениетінің озық дәстүрі мен жаңашыл бағытын би өнерімен ілгері дамытты. 1972 жылы Үлкен театрда Л.Н.Толстойдың шығармасы бойынша басқалармен бірлесіп "Анна Каренина" балетін қойды. Плисецкаяның репертуары тақырып кеңдігімен ерекшеленеді, бірақ үлкен не кішкентай рөл болмасын немесе концерттік нөмір-хореографиялық миниатюра болмасын, ол әр рөліне өзіндік бояу тауып отырды. Музыканы тамаша сезінуі, пластикалығы мен актерлік шеберлігі балерина-актрисаға лирикалық та, драмалық та, трагедиялық та бейнелерді сомдауға көмектесті. Дереккөздер
Қарғакөз

Қарғакөз – Melanthiaceae тұқымдасына жататын жататын көпжылдық, улы жидекті өсімдік. Сабағы тік, ұзыны 15-30 см. Жапырағында үш ашық сызығы бар. Гүлсидамында жалғыз жасыл-сары гүлі бар. Аталығы тозаңқаптан қысқа. Жемісі қара. Қараағаш мекенінде тараған. Дымқыл жерлерде өседі. Тұқымынан көбейеді. Гүлі тамызда гүлдейді. Дереккөздер
Модуляция тереңдігі

Модуляция тереңдігі - тербелістің ең үлкен және ең кіші амплитудалары айырымының амплитудалық модуляция кезіндегі олардың қосындысына қатынасы. Тағы қараныз: * Модуляция Дереккөздер en:Amplitude modulation#Modulation index
Екатерина Сергеевна Максимова

Екатерина Сергеевна Максимова (1 ақпан 1939, Мәскеу, КСРО — 28 сәуір 2009, Мәскеу, Ресей) — 1973 жылдан КСРО Халық артисі. Биография 1958 жылы Мәскеу хореографиялық училищесін бітіріп, содан бері үлкен театрдың жетекші бишісі. Оның бірінші үлкен рөлі — Ю. Григоровичнің «Тас гүлі» балетіндегі Катерина. Академиялық мектептің балеринасы, үлкен сахналық сезімге толы, нәзік Максимова бірден көрермендер жүрегін баурап алды. Оның биі жандылығымен, әр қозғалысының тазалығымен, актерлік шеберлігімен ерекшеленді. Осындай қасиеттерінің арқасында ол жанры жағынан да, әр мінезді партиялар жағынан да түрлі балеттерде биледі. Классикалық репертуар Максимова үшін Галина Улановамен бірге дайындаған Жизель партиясымен басталды. Бұл оның ең үздік рөлдерінің бірі. Балеринаның тағы бір табысты рөлі — «Дон Кихот» балетіндегі Китри. Екатерина Максимова П. Чайковскийдің барлық балеттерінде биледі. Оның репертуарында Одетта-Одиллия, Маша, Аврора рөлдері бар. Прокофьевтің балеттерінде ол Джульетта мен Золушканың партияларын биледі. 1977—1978 жылдары Максимова табыспен "Гaлeтeя", және "Ескі танго" комедиялық фильм-балеттеріне түсті. Дереккөздер
Тітіркендіргіштік

Тітіркендіргіштік — организмнің қоршаған орта факторларының әсеріне жауап реакциясы. Тітіркенгіштік барлық тірі организмдерге тән белгі. Тітіркенгіштікті тудыратын факторларға жарық, қоршаған ортаның температурасы, дыбыс, электр тогы, механикалық әсер ету, тағамдық және ұлы заттар, газ және т.б. жатады. Дереккөздер
Балық сүбесі

Балық сүбесі (филе) — терісінен, сүйектері мен қылтанақтарынан тазартылған балық еті. Оны қуыруға немесе қайнатыл пісіруге дайындайды. Оны сауда орындарына 500 грамнан және 1 килограмнан бөліп-бөліп қораптарға салып түсіреді (брикет түрінде), ал ірі брикеттердің салмағын 10 килограмнан жасайды. Балықтың сүбе еті балыққа тән нәрлілігі мен дәмділік сапасын жоғалтпай, толық сақтайды. Балық сүбесін нәлімнің, теңіз алабұғасының, палтустың, көксеркенің, сазанның, жайынның, шортанның т. б. балықтардың етінен дайындайды. Шағындап оралған балық сүбесін тоңазытар алдында шырынын аз жоғалту үшін тұздық сумен баптайды (бұл жөнінде қорапта көрсетіліп жазылған), мұндай сүбелерді қосымша тұздаудың қажеті жоқ. Балық сүбесінен неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады. Сондай-ақ сауда орындарына тоңазытылған балық сүбесінен әзірленген «балық таяқшалары» түседі. Дереккөздер
Наталья Игоревна Бессмертнова

Наталья Игоревна Бессмертнова (19 шілде 1941 — 19 ақпан 2008) — КСРО халық әртісі. 1961 жылдан Үлкен театрдың жетекші бишісі. Өзінің дебютінде ол "Шопенианадағы жетекші вальсті биеп бірден көрерменді орындау мәнерімен таңғалдырды. Жизель партиясы балеринаға әлемдік құрметтеушілікті әкелді. Классикалық би техникасын керемет білуі, музыканы жақсы сезінуі, пластикалық айқындылығы, актерлік шеберлігі Жизель бейнесін романтикалық балетінің ең үздік дәстүрінде сомдауға мүмкіндік берді. Наталья Бессмертнованың репертуарында П.И.Чайковский балеттеріндегі барлық басты партиялар болды. Ол "Ұйқыдағы аруда" Флорина мен Аврораны, "Аққу көлінде" Одетта-Одиллияны, "Щелкунчикте" Машаны биледі. Кезінде М.Фокиннің К.Вебердің музыкасына қойған "Раушан гүлдің елесі" балетіндегі Қыз, "Бақшасарай фонтанындағы" Мария, "Ромео мен Джульеттадағы" Джулъетта, К.Дебюсси музыкасына қойылған миниатюрадағы Ундина партиялары романтикалық рухқа толы бейнелер болды. Дереккөздер
Фосфолипидтер

Фосфолипидтер — майларға жатады. Майдың бір шетіндегі орналасқан май қышқылының орнына фосфор қышқылының қалдығы арқылы фосфолипидті радикал байланысқан. Фосфолипидті радикал ретінде холин, серин, инозитол немесе этаноламин болуы мүмкін. Фосфолипидтер биомембрананың маңызды құрамдас бөлігі.Фосфолипидтер күрделі липидтер,эфирлі көпатомды спирт және майлылығы жоғары қышқылдар болып табылады.Құрамында фосфор қышқылының қалдығын және оған қосымша әртүрлі химиялық атомдардан тұрады.Фосфолипидтер құрамына байланысты 3 топқа бөлінеді: #глицерофосфолипидтер (глицерофосфатидтер)- глицерин қалдығынан тұрады. #фосфосфинголипидтер #фосфоинозитидтер Липидтердің гидрофобты қасиет көрсетуі жасуша тіршілігінде маңызы зор. Себебі жасуша мембранасының ортаңғы екі қабаты фосфолипид молекуласынан тұрады. Осы молекулалар жасушаға сырттан қажетсіз заттарды өткізбейді және сыртқы ортаға жасушадағы заттарды шығармайды.Осының нәтижесінде жасушаның химиялық ортасы тұрақты болып сақталады Дереккөздер
Глюон

Глюон ( - клей) - спині бірге тең, нөлге тең тыныштық массалы, кварктар арасындағы күшті өзара әсерлесулердің тасымалдаушысы болатын электр бейтарап бөлшек. Кванттық хромодинамикада, кванттық электродинамикадағы сияқты, кварктар өзара әсерлесу өрісінің кванттарын алмастыру арқылы әсерлеседі. Осы әсерлесу кванттары глюондар деп аталады.Кванттық хромодинамиканың кванттық электродинамикан айырмашылығы-кварктық Дирак өрісінің үш түстік күйінің болатындығы мен ол күйлердің біреуінің екіншісі арқылы түстік кеңістікте түрлене алатындығы. Осыдан кварктардың өзара әсерлесулерін қамтамасыз ететін мөлшерлегіш векторлық Янг-Миллс өрісінің 8 түрі болуы тиіс. Бұл глюондардың да 8 түстік түрі болады деген сөз. Демек, кварктар глюондық өріспен әсерлесу кезінде түсін өзгертеді, түсті глюондар шығарады. Сөйтіп глюондық өріске түс тән. Глюондық өріске түс тән болғандықтан, ол өзін тағы жаңа глюондық өріс туғыза алады және глюондық өрістер өзара ісерлеседі. Осыған байланысты глюлондық өрістердің теңдеулері сызықтық емес болады.Осылардың нәтижесінде кванттық хромодинамиканың Фейнман диаграммаларында кәдімгі кварк-глюондық төбемен қатар, үш глюондық, төрт глюондық төбелер пайда болады.Үш глюондық түйін глюонның глюон шығаруына сәйкес келсе, төртглюондық түйін глюонаралық әсерлесуді сипаттайды.Кванттық хромодинамикада глюондардың өз өрісімен әсерлесуінен асимтотикалық еркіндік деген тамаша эффект туады. Дереккөздер
Қаржы-экономика колледжі

Қаржы-экономика колледжі Орал қаласындағы орта кәсіптік білім беретін оқу орны. Қазақ тұтынушылар одағының 1957 жылы 31 қаңтардағы арнаулы қаулысына сәйкес Орал кооператив техникумы ретінде құрылды. Оны ұйымдастырушы әрі алғашқы директоры М.Д.Кортунова. 1998 жылы Батыс Қазақстан облысы тұтынушылар одағының Орал қаржы-экономика колледжі болып қайта құрылды. Оқу орны қаржы, экономика, бухгалтерлік есеп және бақылау, банк, кеден, есептеутехникасы мен автоматтандырылған жүйелерді программамен қамту, менеджмент, қоғамдық тамақтандыру өнімдерінің технологиясы, сақтандыру салаларының мамандарын даярлайды. Колледжде 21 оқу кабинеті, 2 ЭЕМ лабораториясы бар. Соңдай-ақ мұнда негізгі жалпы білім беретін 9 кластық лицей ашылған. Оқыту ақылы келісімшарттық негізде жүргізіледі. Дереккөздер
Берикс

Берикс — теңіздің терең жерлерінде тіршілік ететін балық. Оны Үлкен Австралия шығанағы мен Тынық және Атлант мұхиттарының орталық бөліктерінен аулайды. Берикстің екі түрі бар: қызыл берикс, салмағы 1,4-тен 2,5 килограмға дейін болады және мұртты берикс, салмағы 1,2 килограмнан 2 килограмға дейін. Еті ақ, жұмсақ, хош иісті, нәрлі, дәмді, одан неше түрлі балық тағамын әзірлеуге болады. Дереккөздер
Жану

жануы]] жануы]] # - жылудың реакцияланушы заттар жүйесінде жинақталуына байланысты өздігінен үдеткіш химиялық реакция. # - шағылысу заттарын жүйесінде жылудың жинақталуына және қоршаған ортамен интенсивті түрде жылуды беріп-алумен байланысты өзідігінен тездетілетін химиялық реакция; жиі жарықпен (жалынмен) сүйемелденеді. Жану — жылу мен жарықтың бөлінуімен жүретін тұтыну немесе тез тотығу процесі. Химиялық жану реакциясы оттегі мен жанғыш зат және температура нәтижесінде жүреді. Жану процесі іштен тұтанатын қозғалтқыштар жұмысында қолданылады. Толық жану Толық жану көбінесе сутегі мен көміртектен тұратын көмірсутекті жандырғанда болады. Оттегінің ауадағыдай жеткілікті көлемі болған кезде көмірсутектер толық жанады және жану өнімдерін аз мөлшерде өндіреді. Метан сияқты көмірсутектердің жануы кезінде көміртек қос қышқылы мен су булары бөлінеді. Тез жану Тез жану- әдетте өрт тудыратын жылу мен жарық энергиясын көп мөлшерде бөлетін жанудың бір түрі. Тез жану принципі іштен тұтанатын қозғалтқыштарды қолданады. Тез жану қатты шу мен жарылыс тудырады. Ақырын жану Ақырын жану- төмен температурада өтетін жанудың түрі. Әлсіз жану Әлсіз жану- жалынсыз жанудың түрі. Реакция тотығу ортасында, қыздыру кезінде қатты отынның бетінде жүретін түрлі реакциялардың жылу энергиясын қолданады. Турбулентті жану Турбулентті жану құйын тәрізді ағынмен қос жүретін жану. Турбулентті жану өндірісте- газды турбиналарда, бензинді қозғалтқыштарда қолданылады. Өйткені турбуленттілік отын мен тотықтырғыштың араласуына көмектеседі. Дереккөздер
Зубан

Зубан — теңіз балығы. Оны Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарынан аулайды. Оның тістері ірі болады (аты содан шыққан). Зубанның лобаст, канарский ірі, канарский ұсақ түрлері кездеседі. Лобаст зубанның салмағын 4 кг (кейде 11 килограмға жететні болады); түсі қоңырқызыл, бүйіріндегі сызығының басталған жерінде қара-қоңыр дақ болады. Ал нанарлық ірі зубанның салмағы 1,7 кг, ұсағының салмағы —400 г. Еті ақ, нәрлі әрі, одан неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады. Дереккөздер
Қарлығаш би ансамблі

Қарлығаш би ансамблі — Казталов ауданында орналасқан мәдениет үйіндегі би ансамблі. 1968 жылы би тобы ретінде құрылды. Би тобының алғашқы жетекшісі — Р.Г.Шынтемірова (1968—1975). «Қарлығыш» Мәскеу, Алматы қалаларында өнер көрсетіп, 1973 жылы Эстонияда өткен «Ән мен би мейрамына» қатысты. Бұл ұжымның одан әрі дамуына С.Имашева көп еңбек сіңірді (1983—1989). Қарлығаш би ансамбліне «халықтық би ансамблі» атағы берілді. Дереккөздер
Зубатка

Зубатка — теңіздің терең жерлерінде тіршілік ететін балық. Ол негізінен Атлант мұхиты мен Тынық мұхиттың солтүстік бөлігін мекендейді. Салмағы 500 грамнан 15 килограмға дейін. Теңбіл зубатканың еті дәмді болады (оны Баренц пен Ақ теңіздерінен аулайды). Еті ақ, нығыз болып келеді. Оның етін аздап сірке суы құйылған тұзды суға қайнату керек. Сондай-ақ зубатканы бұқтыруға да, қуыруға да болады. Дереккөздер
Гравитон

Гравитон - теориялық пайымдаулар бойынша тыныштық массасы мен электр заряды нөлге тең, ал спині екіге тең болатын гравитациялық өріс кванты. Тағы қараныз: * Гравитация * Гравитациялық толқын * Гравитациялық тұрақты Дереккөздер
Қабан-балық

Қабан-балық — теңіздің түбінде тіршілік етеді. Оны Гавай аралдарынан аулайды. Бұл балықтың денесінде аршуы қиын қабыршағы бар. Салмағы 200 грамнан 700 грамға дейін болады. Оның еті басқа балықтарға қарағанда майлы болып келеді. Қабан-балықтың етінен неше түрлі кулинариялық балық тағамын жасауға болады; сондай-ақ қақтан ыстауға қолайлы. Дереккөздер
Қарменов баймырза

Қарменов Баймырза (1897, Жаңақала ауданы, 9-а. — 1935) — Қазақтың 1-үлгілі атты өскер полкінің командирі. 1916 жылға дейін жалшылықта болған. Баймырза 1918 жылы Азамат соғысына қатысты. 1919 жылы желтоқсанда Ордаға Анохин баңдалары шабуыл жасағанда қызыл партизандарды бастап, жалғыз оғы қалғанша ақтарға қарсы тұрды. 1921-22 жылы Жаңақалада қылмыстыларды іздесгіру агенті болды, бандалармен күресті. Азамат соғысынан кейін ол ауданда, округте милиция бастығы, т.б. жауапты қызметтер атқарған. 1932 жылдан бастап кеңшар, МТС директоры, аудандық жер бөлімінің бастығы. Өмірінің соңғы жылдарында Тасқала андағы «Нариман» ұжымшарында басқарма бастығы болып істеген. Дереккөздер
Кефаль

Кефаль — негізінен Азов, Қара, Каспий және Жапон теңіздерінде кездеседі (пелйнгас деп аталады). Оның салмағы 5 килограмға дейін болады, бірақ негізінен салмағы 200 ғрамнан 800 ғрамға дейін балықтар ауланалы. Азов, Қара теңіздің ірі кефальдарынан шарбы уылдырық дайындауға болады (көбінде лобан деп аталатын). Кефальді қуыру керек (дастарқаңға оған қуырған картоп, лимон, ұсақтан туралған көк петрушка және аскөк қосып қою керек). Дереккөздер
Қару-жарақ бөлмесі

Қару-жарақ бөлмесі 1827 жылы Бөкей ордасында Жәңгір ханның бастамасымен арнайы жасақталған музей. Мұнда әр кезеңнің сирек кездесетін қару-жарақтары — қылыштар, қанжарлар, мылтық пен тапанша түрлері, торсауыт, дулыға, сондай-ақ алтын-күміспен айшықталған ат әбзелдері қойылған. Солардың арасында орыс патшасы Михаил Федоровичтің белгісіз бір қазақ ханына сыйға тартқан семсері жөне патшайым Анна Иоанновнаның Әбілқайыр ханға сыйлаған алтын қылышы тұрғаны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, кейін облысы өлкетану-тарихи музейінің қорынан табылған жылан пішіндес зұлпықар да Қару-жарақ бөлмесіне тиесілі мұкәмал. Жәңгір хан Ордаға келген қонақтарды осы бөлмесінде қабылдап, өзінің қару-жарақтар коллекциясымен таныстыруды, олардың қысқаша тарихын баяндауды ұнатқан. Жыл сайын 6 желтоқсанда оқу басталғанда мектептің жаңа шәкірттерімен Қару-жарақ бөлмесінде әңгімелесіп, емтихан алған. Бұл тек қару-жарақ музейі ғана емес, сонымен қатар Жәңгірдің жұмыс істейтін, әр түрлі жиындар мен билер кеңесін өткізетін кабинеті саналған. Хан өлгеннен кейін бұл музейдегі қару-жарақ түрлері талан-таражға түсіп, жоғалып кеткен. Дереккөздер
Лутиандар

Лутиандар – тропикалық суларда тіршілік етеді, мұхит балықтары тобына жатады. Кейде оларды коралл (қызыл балық) немесе алабұғалар деп атайды. Сыртқы бейнесі өзен алабұғаларына ұқсайды, түсі алқызылдан қара-қоңыр, сары, қара, көк, жылтыр-күміс теңбіл дақтары болады. Көбінде қызыл және сары қанатты лутиандарды аулайды (салмағы 800 грамнан 2,5 килограмға дейін, кейде 10—15 килограмға дейін жетеді). Еті ақ, нәрлі (семіз-майлы) және дәмді, аздаған қылтанағы болады, одан неше түрлі балық тағамын әзірлейді. Дереккөздер
Май балық

Май балық (масляная рыба)— теңізде өседі. Оны тропикалық және субтропикалық сулардың онша терең емес жерлерінен аулайды. Май балықтың бірнеше түрі болады (ақшыл, қара немесе көкшіл). Салмағы 300 грамнан 1 килограмға дейін. Оның еті ақ, дәмді болып келеді, одан неше түрлі кулинариялық тағам әзірленеді. Дереккөздер
Басымдылық индексі

Басымдылық индексі (Индекс доминирования) — зерттеліп отырған материалдағы өзара салыстырылған барлық түрлердің жиынтық көлемі бойынша қарастырғандағы зерттелуші түр көлемінің үлесі, пайызбен есептеледі. Дереккөздер eu:Biodibertsitate mr:जैविक विविधता
Марат Қабанбай

Марат Қабанбай (1948 жылдың 22 наурызы, Зайсан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы - 2000 жылдың 26 сәуірі, Алматы қаласы) — балалар жазушысы, публисцист. ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген (1975). 1966—1968 жылдары аудандық «Достық» газетінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1987—1994 жылдары шығармашылық жұмыста, 1995 — 1997 жылдары «Ана тілі» газеті редакторының орынбасары, 1999 жылдан өмірінің соңына дейін «Солдат» газетінің бас редакторы болды. Шығармаларының дені балалар мен жасөспірімдерге арналған. Негізгі тақырыбы: заман келбеті, жастардың өмір-тіршілігі; идеясы: адамды сүю. «Бақбақ басы толған күн» (1975), «Арыстан, мен, виоленчель және қасапхана» (1977), «Жиһанкез Тити» (1982), «Пысық болдым, мінеки» (1983), «Қала мен қыз бала» (1984), «Қазақ, қайда барасың?» (1995), «Сурет салғым келмейді» (1995) аттыповес-тер мен әңгімелер топтамалары, «Көркем дәм» (1977), «Айшылық алыс жол» (1987) романдары жарық көрді. Шығармалары орыс тілінде «Арыстан, я, виоленчель» (1980, М., ), «Вот он я — бывалый» (1986, М.,), «Горький вкус» (1989), «Эхо» (1991) деген атпен басылып шықты. Жекелеген туындылары украин, молдован, латын, неміс тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Әзілбек Кінәзбекұлы

Әзілбек Кінәзбекұлы (1948, ҚХР, Шыңжаң Іле аймағы, Күнес ауданы) - ақын. Іле педагогикалық институтын бітір­ген (1966), 1966- 1986 ж. осы институтта оқытушы, проректор қызметтерін атқарған. 1986 жылдан "Іле ағарту" журналында бас редактор. Шыңжаң жазушылар одағының мүшесі. Әзілбек Кінәзбекұлы мәдени төңкеріс деп аталатын он жылға созылған зобалаңнан кейін шығармашылық жұмысқа қайта оралды. Әзілбек Кінәзбекұлының "аққулар ұшып барады" (өлең, роман), "Әулиенің ауылы" (дас­тандар), "Темір қанат" (өлеңдер), "Алау жүрек" (өлең поэмалар) кі­таптары жарық көрді. Дереккөздер
Қасенов Қожантай

Қасенов Қожантай Оразұлы (28.6.1939 ж. т., Бөкей ордасы ауданы, Орда ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1978). Ақтөбе медициналық институтын бігірген (1964). 1964-1978 жылдары сонда патология-физиология кафедрасының ассистенті, доценті, профессор, меңгерушісі болып жұмыс атқарды. 1975-1976 жылы осы институтың гигиена және денсаулық сақтау ісін ұйымдастыру кафедрасын басқарды. Қасенов жылан уының организмде иммунитет қалыптасуына тигізетін әсерін зерттеді, бір және екі зиготадан (ұрықтан, аналық жыныс клеткасынан) дамыған эмбрионның серпіліс (тойтарыс) күшін салыстырып, оған сипаттама берді. 12 медицина ғылым кандидатарын, 2 ғылыми доктриналарын даярлаған. Дереккөздер
Батпақты қорғау

Батпақты қорғау (Охрана болот) — жер өңірлерін шамадан артық құрғаудан жөне иелік түрлерінің мекені ретіндегі батпақтарды жойылудан сақтау шараларының жиынтығы әрі ағынды реттеуші. Тағы қараңыз * Батпақ * Евтрофтық батпақ * Батпақ сулары * Батпақ парнасиясы * Батпақ газы * Батпақ көзі * Ойпатты батпақ Дереккөздер an:Turbera ang:Mōr ay:Juqhu az:Bataqlıq bat-smg:Liūns be:Балота be-x-old:Балота br:Taouarc'heg ca:Torberes cs:Rašeliniště cv:Шурлăх cy:Cors da:Mose de:Moor en:Swamp eo:Torfejo es:Pantano et:Raba eu:Zingira fi:Suo fr:Tourbière fy:Fean gn:Yno'õvu hr:Tresetište hu:Láp is:Mýri it:Torbiera ja:ボグ lt:Pelkė lv:Purvs nds-nl:Vene (grondsoorte) nl:Veen (grondsoort) nn:Myr no:Myr pl:Torfowisko pt:Paul (ecossistema) ro:Smârc ru:Болото sah:Бадараан sr:Тресава stq:Foan sv:Myr th:พรุ tr:Turbalık uk:Болото
Қабыл мен Әбіл

Қабыл мен Әбіл - мұсылман аңыздарының кейіпкерлері, Адам атаның екі ұлы, Таураттағы Каин мен Авель. Құран Кәрімде олар туралы әңгімеленеді, бірақ аттары аталмайды. Қабыл Әбілден жасы үлкен болған және диқаншылықпен айналысқан, ал Әбіл мал бағуды кәсіп еткен. Қабыл мен Әбіл Аллаға арнап құрбандық әкелгенде Әбілдің шын ниетімен әкелген семіз қошқары қабыл етіліп, Қабылдың ниетсіз әкелген сапасыз бидайы қабыл етілмейді. Қабыл бауырына қызғаныш білдіріп, "өлтірмек" болады. Әбіл оған "Алла тек қана тақуалардың шынайы ниетін қабыл алады" деп жауап қайырады, өзінің бауырына қол көтермейтінін, өйткені әлемнің иесі Алладан қорқатындығын айтады. Қабыл бауырын өлтіріп, қасіретке ұшырайды. Қабыл бауырын таспен ұрып өлтіргеннен кейін не істерін білмейді. Сол сәтте Алла қарғаны жіберіп, өлген қарғаны көмдіреді. Осы көріністі көрген Қабыл "мына қарға құрлы бола алмадым ба" деп назаланып, бауырын жер қойнына береді, істеген күнәсі үшін өкінеді. Адамды өлгеннен кейін жерлеу дәстүрі осы оқиғадан бастау алған деп саналады. Оңтүстік Арабия елдерінің аңызы бойынша Қабылдың бейіті Аденде (қазіргі Йемен Республикасы) екен. Мұсылмандардың аңызы Таураттағы оқиғаға ұқсайды. Дереккөздер
Шаһизада Әбдікәрімов

Шахизада Әбдікәрімов(16.9.1957. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жанажол ауылы) - тележурналист, ақын, БАҚ саласының топ-менеджері.. ҚазҰУ-ді бітірген (1996). Қармақшы аудандық "Коммунизм шамшырағы" газетінде әдеби қызметкер, Байқоңыр қалалық телекомпаниясының төрағасы, республикалық "Қазақстан-1" теледидарының Қызылорда облыстық және Байқоңыр ғарыш кешеніндегі меншікті тілшісі, Қызылорда арнайы экономика аймағы теледидарының төрағасы қызметтерін атқарған. Қазір Қызылорда қоғамдық телерадиокомпаниясының төрағасы. Алғашқы өлеңдер топтамасы 1975 жылы жас ақындардың "Көктем тынысы" кітабына енген. 1983 жылы "Қарлығаш" топтама кітабында өлеңдері жарық көрген. "Байқоңыр", "Төрткүл" өлеңдер жинағының авторы. Қырғыз ақыны Акбар Рысқұловтың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. 2001 жылы "Байқоңыр" өлеңдер жинағы қырғыз тілінде жарық көрді. Қазақстан Жазушылар одағы және Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Бірнеше кітаптың авторы. "Жалын" альманахының редколлегия мүшесі. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері. "Ерен еңбегі үшін", "Байқоңыр ғарыш кешенінің игерудің 50 жылдығы", "Қызылорда қаласының 190 жылдығы" медальдарының иегері. Дереккөздер
Баяу сүзгі

дағы Баяу сүзгі]] Баяу сүзгі (Медленный фильтр) — тасты сүзгілік материалдың 2—2,5 метрлік қабаты, белгіленген шығару саңылаулы таратқыш құрылғысы бар; ағын суды механикалық тазартуға арналған тарихи ең көне негізгі түрлерінің бірі. Тағы қараңыз * Сүзгі Дереккөздер
Бейғам тынығу

Бейғам тынығу (Пассивный отдых) — жұмыс істеу қабілетін қалпына келтіру мақсатында жұмыс істемейтін уақытта немесе жұмыс арасындағы үзілістерде қимылдың барлық түрін құрт тоқтатып, босаңсып, тыныштық жағдайға қошу. Дереккөздер
Атығаев Әбітай

Атығаев Әбітай (5.12.1912 жылы туған, Жезқазған облысы Ақадыр ауданы - 1985, Алматыда қайтыс болған) -аудармашы. "Социалистік Қазақстан" (қазіргі Егемен Қазақстан") газетінің редакциясында корректор, әдеби қызметкер, әдеби хатшы, аудармашы, "Жазушы" баспасында аға редактор қызметтерін атқарған. Атығаев Әбітай француз жазушысы Луи Бусенардың "Қаһарман капитан", неміс жазушысы Генрих Белльдің "Қайда едің, Адам?", романдарын, орыс жазушылары Л.Соболевтің "Үшінші лек" әңгімелер жинағын, А.Мұсатовтың "Дөң басындағы үй", О.Коваяковтың "Тұнжыр Вангур", Қазакстандық жазушы М.Зверевтің "Ақ марал" повестерін қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Нототениттер

Нототениттер — теңізде тіршілік ететін балықтар тобы, олар тек Оңтүстік Американың жағалауындағы Антарктида жағалауы және ағынсыз суларды мекендейді. Мәрмәр нототениясы — ірі балық (салмағы 5—6 кг). Әдетте түсі көкшіл немесе жасыл-ақ болады. Еті ақ, жұмсақ, хош иісті, майлы. Одан неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады. Дереккөздер
Әзімбек Көпенұлы Жанқұлиев

Жанқұлиев Әзімбек (1962 жыл, Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Шахан ауылы — 10 қыркүйек 2003 жыл) — айтыс ақыны. КазҰУ-ды бітірген. Жанқұлиев айтыскер ақын ретінде 1984 жылдан бастап танылды. Көптеген айтыстардың жүлдегері. Өмірбаяны Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Әзімбек Жанқұлиев 1962 жылы 10 қыркүйекте бұрынғы Свердлов (қазіргі Байзақ) ауданындағы Чапаев атындағы кеңшардың Шахан ауылында туып-өскен. Ол жастайынан қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, өлең жазумен әуестенген. 1980 жылы орта мектепті бітірген соң, әскер қатарына шақырылып, 1981 – 1983 жылдары Ауғанстандағы соғысқа қатысқан. Ондағы көрсеткен ерліктері үшін бірнеше медальдармен марапатталған. Әскерден келгеннен кейін Әзімбек Жанқұлиев аудандық мәдениет бөлімінде қызмет ете жүріп, аудандық, облыстық ақындар айтысына қатысады. Міне, осы кезден бастап ол айтыс өнеріне шындап біржола бет бұрып, айтыс өнерінің өркендеуіне өзіндік жол салады. Әзімбек Көпенұлы 1986-1987 жылдары өткізілген облыстық айтыста жүлделі бірінші орынды қанжығасына байлап, Қызылордадағы комсомол жастардың жыр айтысында лауреат атанады. Ал 1989 жылы республикалық айтыста ерекше көзге түсіп, бас бәйгені иеленді. Осыдан соң ол айтыскер ақын ретінде жұртшылыққа кеңінен таныла бастады. Сол жылы Әзімбектің тағы да жолы болып, Семейде өткен «Халық қаһарманы Қайрат Рысқұлбеков» атындағы жүлдені жеңіп алған. Есте сақтау 2010 жылы Байзақ ауданының орталығы Сарыкемер ауылынан арнайы көше берілді. Сонымен қатар, соңғы жылдары ауданда, облыста ақындар айтысы, жыр мүшәйрасы тұрақты түрде өтіп тұрады. Дереккөздер Сілтемелер
Жансаева Майра Дінмұхаметқызы

Жансаева Майра Дінмұхаметқызы (1909, Петропавл қаласы, - 1978) - ақын. 1915 - 1978 жылы ауыл молдасынан мұсылманша оқып, хат таныған. 1934 жылдан Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор болып қызмет еткен. Алғашқы топтамасы 1949 жылы "Жастар дауысы" республикалық жас ақындардың жинағында жарияланған. "Ана жүрегіне" (1951) жеке өлеңдер жинағы жарық көрген. Жансаева татар жазушысы Г.Башировтың "Намыс" романын (1952), т.б. татар жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударып, "Татар әңгімелері" (1954) деген атпен жеке кітап болып басылған. Дереккөздер
Қазақстан баспасы

"Қазақстан" - кітап баспасы. 1920 жылы Бүкілресейлік мемлекеттік баспаның Қырғыз (қазақ) бөлімшесі ретінде Орынбор қаласында құрылған. 1936 - 1941 жылдары "Қазақтың мемлекеттік саяси әдебиет баспасы" деп аталды. 1941 жылы қаңтарда республикалық баспалар қосылып, "Қазақстан мемлекеттік біріккен баспасы" деп аталды. 1950 жылы каңтардан "Қазақ мемлекеттік баспасы", 1964 жылдан "Қазақстан" баспасы болды. Баспада қоғамдық-саяси әдебиет және ғылыми-техникалық әдебиет редакциялары жұмыс істеді. "Қазақстан" экономика, мәдени-әлеуметтік, философия, саясаттану, кұқықтану, медицина салаларына арналған кітаптарды, қазақ күнтізбесін шығарды. Баспа өнімдері, негізінен, орыс, қазақ тілдерінде жарық көрген. Ұйғыр тілінде бұқаралық-саяси, неміс тілінде әдеби кітаптар басылды. 1980 - 1990 жылдары баспаның жекелеген редакциялары негізінде салалық баспалар - "Жеті жарғы", "Қаржы-Қаражат", т.б. құрылды. 1998 жылы қараша айында жекешелендіріліп, қүқықтық мұрагері ретінде "Қазақстан" баспа үйі жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ұйымдастырылған. "Қазақстан" баспасы "Халықтар достығы" орденімен марапатталған (1975). Дереккөздер
Мекерия Атымов

Мекерия Атымов (12 қаңтар 1935, Маңғыстау облысы Шетпе ауданында дүниеге келген - 1994, Алматыда қайтыс болған, мүрдесі туған жері Маңғыстаудағы Шетпе ата-баба зиратына қойылған) — ғалым, филолог, ғылым докторы. Өмірбаяны Атырау оқытушылар интернатын (1954), Орал педогогикалық интернатын (1959) бітірген. 1954 - 1956 ж. Маңғыстау ауданында мұғалім, 1956 -1959 ж. Маңғыстау ауданы комсомол комитетінде нұсқаушы, 1959 -1961 ж. Орал педогогикалық интернатында оқытушы, 1961 -1964 ж. Әдебиет және өнер интернатында аспирант, 1965 - 1989 ж. осы интернатта кіші аға ғылыми қызметкер, 1989 - 1994 ж. жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. Еңбектері мен шығармалары Қазақ романдарының стилі мен поэтикасы саласында зерттеулер жүргізген. Атымов Макерия "Сөз зергерлері" (1966), "Шеберлік проблемасы" (1968), "Қазақ әдебиетіндегі жанр проблемасы" (1971), "Әдебиеттану" (1972), "Жазушы және қаламгер" (1974), "Стиль проблемасы" (1974), "Дәстүр мен жаңашылдық" (1980) сияқты ұжымдық зерттеу еңбектерге ат салысқан. Атымов Мекерия бірқатар ғылыми еңбектер мен педагогикалық оқу орындары студенттеріне арналған оқу құралдарының авторы. Шығармалары: Көркем шығарманың композициясы, А., І969; Идея және композиция, А., 1970, Қазақ совет романдарының поэтикасы, А., 1975; "Ақ Жайық" және "Қан мен тер" романдарының стилдік ерекшеліктері, А., 1975; Қазақ романдарындағы замандастар бейнесі, 1977; Қажым Жұмалиев, А., 1987; М.О. Әуезовтің "Абай жолы" романының поэтикасы, А., 1989; Шындық және шығарма, А., 1990. Естелік Маңғыстау облысы Шетпе кентіндегі бір қазақ орта мектебі Атымов Мекерия атында. Дереккөздер
Сайда

Сайда – нәлімдер тұқымына жататын теңіз балықтарының бірі. Ол Атлант мұхитының Солтүстік бөлігін және Баренц пен Ақ теңіздерді мекендейді. Салмағы 5—6 кг (кейде 10—12 кг-ға жетелі). Еті сұрғылттау, нығыз, майсыз, хош иісі бар. Оны қуыру немесе майонезге қыздыру керек. Дереккөздер
Жансүгіровтің әдеби мұражайы

Жансүгіровтің әдеби мұражайы, Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығына арналған мәдени-ғылыми мекеме. 1984 жылы 23 карашада Жансүгіровтің туғанына 90 жыл толуына байланысты Талдықорған қаласында ашылған. Оның экспозициясы кіре беріс зал және 5 бөлімнен тұрады. Мұражайда ақын тәлім алып, ұстаз тұтқан ақындардың суреті мен қазақ ауыз әдебиетінің нұсқалары, ақынның "Күй" поэмасына арқау болған қобызшы Молқыбайдың қобызы, ақын кабинетінде жазу үстелі, күнделікті пайдаланған қағаз-қаламдары, сонымен бірге оның Б.Майлинмен жазысқан хаттары сақталған. Музей Жансүгіровтің қоғамдык қызметімен, Қазақстан халықтары, шет ел тілдеріне аударылған шығармаларының аудармаларымен, түрлі құжаттар және фотосуреттер Қазақстан жазушылар одағы Қазақ ұйымдастыру комитетінің председателі, Қазақстан жазушылар одағының алғашқы басшысы ретіндегі ақынның жан-жақты қызметімен таныстырады. Оның кеңес жазушыларының 1-съезі кезінде М.Горькиймен бірге түскен суреті және орыс, шет ел әдебиеті шығармаларынан аударылған басылымдары да осы залға қойылған. Мұражайда ақынның қаламдас достары мен замандастарының фотосуреттері, олар туралы материалдар, сонымен қатар экспозицияда ақынның әдеби шығармашылығын жалғастырушы ізбасарларының суреттері де қойылған. Ақын атына байланысты тарихи жерлердің фотосуреттері мен оның 90 жылдығына арналған экспозициялар, ақынның жеке кітапханасы мен мұрағаты да бар. Мұражайда түрлі мәдени ағарту жұмыстары, әдеби диспуттар өткізіліп тұрады. Дереккөздер
Семсер балық

Семсер балық – теңіз балығы. Оны Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарынан аулайды. Тұмсық сүйегі семсерге ұқсас, алға шығып тұрады (аты содан шыққан). Салмағы 100—200 кг. Еті дәмді, семіз, оның етінен негізінен консервілер өндіріп, кептірген-ысталған балық дайындайды, сонымен бірге барлық кулинариялық тағамдар әзірлеу үшін де пайдаланылуы мүмкін. Дереккөздер
Сериола

Сериола (Сары құйрық)— жылылықты ұнататын теңіз балығы. Оны Тынық мұхиты мен Үнді мұхитынан аулайды. Сериоланың ірісінің салмағы (тұрқы 2 метрге дейін, жетелі) 60—70 килограмға дейін жетелі. Еті нығыз, ақ, нәрлі. Жылдың мерзіміне қарай оның етінде 1,4%-тен 20,1%-ке дейін май болады. Оны сауда орындарында басын кесіп алып, ішек-қарнын тазартқан соң, тоңазытылған, көбінесе филе түрінде жібереді. Дереккөздер
Белдемді өсімдік

Белдемді өсімдік (Зональная растительность) — сукцессияның климакстық фазасында географиялық (ландшафты-климаттық) белдем жағдайларына бейімделудің сипатты белгілері байқалатын өсімдіктер қауымдастығы. Дереккөздер
Сериорелла

Сериорелла — теңіз балығы. Оны мұхиттардың барлық экваторлық аймақтарынан аулайды. Салматы 2,5 килограмнан 5 килограмға дейін жетелі. Еті майлы (13,5%-ке дейін), ақ және нығыз болып келеді. Сериорелланың етін көкөніспен бұқтырған жөн. Дереккөздер
Солнечник

Солнечник — теңіз балығы, ол Батыс Африка жағалауы мен Шығыс-Қытай теңізін мекендейді. Оның тұрқы ұзын. Салмағы 1—2 кг. Қанаттарының астында қылтанақтары бар, оларды балықты тазартқанда алып тастау керек, ал қабыршағы жоқ. Еті аң, дәмді және хош иісті, неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады. Дереккөздер
Белдемсіз экожүйелер

Белдемсіз экожүйелер (Азональные экосистемы) — негізінен өсімдіктер типтері экожүйелерінің әр түрлі зоналарда кездесіп, бірақ өзінше зона түзбейтін экожүйелері. Мысалы, батпақты, құмды, сорланған экожүйелер. Дереккөздер jv:Ekosistem km:ប្រព័ន្ឋអេកូឡូស៊ី sv:Ekologi#Ekosystem
Ставрида

Ставрида — жылы суда тіршілік ететін теңіз балығы. Ол Қара, Балтық және Жапон теңіздерін мекендейді. Салмағы 400 грамға дейін болады. Ставриданы сауда орындарына мұздатылған, тоңазытылған, ысталған, кейде тұздал, қақталған күйінде жібереді. Оның еті кулинариялық неше түрлі тағам әзірлеуге жарай береді. Ставриданы көкөністің нәрлі сорпасына қайнатқан жөн. Балықты аршып, тазалағанда оның бүйірі мен құйрық жағындағы тікенектерінен тазарту керек. Дереккөздер
Белдемсіздік

Белдемсіздік (Азональность) — орта түзуші құрауыштардың (көбінесе белсенділік қасиетінің пайда болуын жасыратын антропогендік факторлардың да) жергілікті орекеттестігі. Мысалы, тайғадағы сусымалы құмдар. Белдемсіздік — аймақтық табиғи кешендердің, оның ішінде — экожүйелердің, қалыптасуын анықтайтын физикалық-географиялық жөне экологиялық маңызды заңдылықтардың бірі. Дереккөздер ru:Азональность
Жарлай арнау

Жарлай арнау - ауыз әдебиетіндегі жанрлардың бірі. Бұл жанрды көшпелі елдің тұрмыстық-рухани қажеттілігі тудырған. Жиын-тойларда, аста, т.б. халық көп жиналған жерде біреудің ұрланған малын, қолды болған басқа да дүниесін, немесе жоғалған адамын, т.б. жоғын іздеп, жар салушы жария етіп айтады. Көп жағдайда сөзі тыңдаған елдің құлағында қалуы, естіген ел елең етуі, назар аударарлық сипаттарын, қадір-қасиетін өлеңмен мәлімдеп, жұртшылықтың көкейінде қалатындай етіп, сол арқылы әсер етуге, жәрдемдесуге ықыластандыратындай етіп жырлаған. Осылайша жарлай арнау арқылы талай жоқтың табылғаны көшпелі елдің тарихынан белгілі. Жарлай арнау белгілі бір қуанышқа, т.б. жұрт көңілін бұру үшін де айтылған. Мәселен соның бірі - баланы сүндеттеу. Басына үкілі тақия кигізген, жуас атқа мінген баланың қанжығасына қоржын бөктеріп, естияр кісі ауыл-ауылды аралайды. Бәленше деген кісінің бәленше деген баласы бәленбай күні сүндетке отырғызылады, соған келіңіздер деген хабарландыруды өлеңмен айтып, жалпақ елге жар салады. Асқа, тойға шақыру да, бәйгеге кавдай заттар тігілетінін, тойдың немесе астың салтанаты қай жерде қалай, қандай тәртіппен өтетінін де өлеңмен жар салып айтады. Малын немесе басқа дүниесін сатқысы келгендер де жарлай арнау арқылы ұсынатын затының қадір-қасиетін жиналғандарға мәлімдеп, келушілердің көзіне түсуге тырысқан. Өлеңмен айтылса, тыңдаушыларға - алушыларға жетімді, әрі өтімді болатыны ескерілген. Жар салу да, жар айтудың түрлері де - барлығы да жарлай арнау ретінде көшпелі халықтардың тіршілік қажеттілігі тудырғандықтан бәрінде де кездескен. Бұл жанр шығармаларының керкемдігі айтушылардың қарым-қабілетіне байланысты. Сондықтан қазақ пен қырғыз арасында жар салуға, жар айтуға әрі ақындығы күшті, әрі даусы ашық, жарқын адамдарды, арқалы ақындарды шақыратын әдет қалыптасқан. Әйгілі Жамбылдың өзі де кезінде жарлай арнау айтқан. Жарлай арнаудың мақсаты - жоқ туралы, немесе белгісіз жағдай туралы жалпақ елге мәлімет беру, жай-жапсарды біле бермейтін елді мүмкіндігінше толығырақ хабардар ету болып табылады. Дереккөздер
Тарақ балық

Тарақ балық (Елец)— тұщы суда өседі. Тұқым тұқымдасына жатады. Оны Каспий, Қара, Азов, Ақ, Баренц және Балтық теңіздерінің бассейндерінен, Ладога, Онега, Байқал, Зайсан көлдерінен аулайды. Сондай-ақ олар Сібір өзендері мен көлдерінде де (Европадағылардан ірілеу) кездеседі. Салмағы 200 грамға дейін болады. Еті дәмді болғанымен, қылтанақты келеді. Тарақ балықты қуырыл, ыстап — келтіріп және қақтап жейді. Дереккөздер
Ауған Жақсылықұлы

Ауған Жақсылықұлы (1888, Шығыс Қазақстан облысы Аякөз ауданында Таскескен кентінде Ұшбүлақ ауылында - 1985, сонда, Текебұлақ ауылында) - ақын. "Қазақ- тың 200 әні" музыкалы-этнографиялық жинағында (құрастырған Т.Бекхожина, 1972) Ауған Жақсылықұлының әуенімен айтылатын "Көшенді жоқтау" деген сатиралық өлеңі жарияланған. Ауған Жақсылықұлы шығармашылығы туралы ғалым С.Қорабайдың "XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетіндегі сатираның дамуы" зерттеуінде мағлұматтар берілген. Дереккөздер
Ақсұлу Орысбайқызы

Ақсұлу Орысбайқызы (1874, Қостанай облысы, Жітіқара ауданы – 1930 соңында) — айтыс ақыны. Оның Кеншімбаймен айтысы ел арасына кең тараған. Бұл айтыс, шамамен Ор өзені бойында болған. 17 жасар ақын қыз ел берекесін алған қойып би-болыстарды сынайды. Теңсіздікке, озбырлыққа батыл наразылық білдіреді. Ақсұлудың басқа өлең-жырлары кезінде хатқа түспей, ұмытылған. Дереккөздер
Әзімбай Бижанұлы

Әзімбай Бижанұлы (1854, Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы - 1922, сонда) - ақын. Абылай ханның жүз батырының бірі - Арғын Қуандықтан шыққан Мамадайырдың ұрпағы. Әкесінің ағасы Меңдаяқ би сияқты өзі де ісімен, сөзімен ұлы Абайдың ықыласын алған. Ол ақындық өнермен жас ортасынан асқан кезінде айналысады. Әзімбайдың "Ақ екен раушан жүзің атқан таңнан", "Безенген адамды білмейтұгын", "Келгенде қара өлеңге ағыламын", "Сарықүс" атты лирикалық өлең­дері, "Қазақ зары", "Кәрілік тура­лы" толғаулары, "жоқтау" үлгілері сақталған. "Сарыарқаның мәселесі", "Ақтамберді - Жаскілең" дастандарының, "Ахмет-Жүсіп", "Зейне сұлу", "Бораһат-Шерін", "Ғазіреті Ғали мен Дариға қызды" қиссаларын жазған. Әзімбай халық ақыны Шашубай Қошқарбайұлының ақындық қалыптасу жолына әсері болған. Ақтамберді Сарыұлының туындыларын айтып жеткізудегі Әзімбайдың еңбегі зор. 1994 ж. Әзімбайдың "Ақтамберді - Жаскілең" атты өлеңдер мен қисса-дастандар жинағы алғаш рет жеке кітап болып жарық көрді (құрастырушы С.Боуов пен А.Тілеуханова). Дереккөздер