kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жіктеу, топтау

Жіктеу, топтау — танудың алғашқы әдістерінің бірі; жақын түсініктердің, құбылыстардың, объектілердің қатынас иерархиясын құру. Сілтеме * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Классификация Классификация] Дереккөздер ast:Clasificación
Сызықты интегралдық схема

Сызықты интегралдық схема (Линейная интегральная схема) — шығыс сигналы кіріс сигналдың сызықтық қызметі болып табылатын балама интегралдық схема. Сызықты интегралдық схемаға операциялық күшейткіштер, кең жолақты күшейткіштер, төменгі жиілік күшейткіштері жатады. Сызықты интегралдық схемаға қойылатын негізгі талап — берілген күшейту коэффициенті бар сигналдарды бұзбай (бүлдірмей) тарату. Сызықты интегралдық схеманы автоматика құрылғылары мен өлшеу техникасында, радиоқабылдағыш және радиотаратқыш құрылғыларында, ақпаратты жазу мен жаңғырту жүйелерінде қолданады. Дереккөздер
Момын Сеңгірбеков

Момын Сеңгірбеков (17.1. 1930, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Ақынтоғай аулы - 16.4.1992, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Көксарай ауылы) — шопан. Көксарай ауылында аға шопан болған. Еңбекте жақсы нәтижелер көрсеткені үшін ҚазКСР-ның "Құрметгі Алтын кітабына" есімі енген. Екі мөрте Ленин орденімен (1958; 1966), КСРО ауыл шаруашылық жетістіктері көрмесінің үлкен күміс (1957), кіші күміс (1960), күміс (1968) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Электродинамикалық қатты сөйлегіш

Электродинамикалық қатты сөйлегіш — бойымен дыбыс жиілігіндегі ток өтетін катушка төңірегіндегі магнит өрісінің тұрақты магнит өрісі арасындағы әрекеттер әсерінен катушканың қозғалуына және оған бекітілген диффузордың дыбыс толқынын туғызуына негізделген құрылғы. Жогары сапалы дыбыс шығаруды қамтамасыз етеді. Тұрмыстық радиоқұрылғыларда қолданылады. Қуаты 0,025 ваттан 10 ватқа дейін жетеді. Дереккөздер
Тұздықсүме

Тұздықсүме – Түркістан облысы Отырар ауданы Қожатоғай ауылдық округіндегі тұзды көл. Қожатоғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км, Сырдарияның оң жағалаулық аңғарынан 9 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 2,4 км 2 , ұзындығы 4,0 км, ені 800 м. Көл теңіз деңгейінен 260 м биіктікте. Жағалау сипаты Жағалауы сәл жарқабақты, ашық келген. Көлтабаны тегіс, құмайтты. Жаздың ыстық айларында көл құрғап қалады. Дереккөздер
Сапарғали Оңайбаев

Сапарғали Оңайбаев (1949 ж. т., Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – сауда қызметкері. КСРО «Тұтыну қоғамының үздік қызметкері» (1988). Қарағанды кооператив институтын бітірген (1971). 1971 – 77 ж. Шетпе көтерме сауда базасында, шаруашылық есептегі бөлшек сауда кәсіпорнында бас есепшінің орынбасары, есепші, 1977 – 80 ж. Шетпе бейруда құрылыс материалдары зауытында, «Госкомсельхозтехника» өндірістік бірлестігінде жоспарлау бөлімінің бастығы. 1983 жылдан Маңғыстау ауданы тұтынушылар қоғамының басқарма төрағасы. Оңайбаев өлең жазумен, күй тартуымен көпшілікке танымал. Оның өлеңдерін белгілі ғалым Қ.Сыдиықов жоғары бағалаған. «Достық» атты күйі Маңғыстау облыстық халық шығармашылық ғылыми-әдістемелік орталығында қабылданып, өнер ұжымдарына ұсынылған. Дереккөздер
Сым арқылы хабар тарату

Сым арқылы хабар тарату — сым желілері арқылы тұрғындарға дыбыстық хабар тарату бағдарламасын тұрақты жеткізу. Мұнда радиобюродан, қала-аралық телефон станциясынан алынған радиохабар бағдарламасы орталық күшейту станциясында күшейтіліп, желілер (фидерлер) арқылы бірнеше тіректік күшейту станцияларына беріледі. Әрбір тіректік күшейту станциясында күшейтілген бағдарлама бірнеше трансформаторлық станцияға беріледі. Әрбір подстанциядан бағдарлама желілік трансформаторлар арқылы абоненттік трансформаторларға, одан әрі қатты сөйлегіштерге беріледі. Абонентке бір мезгілде жеткізілетін бағдарламалар саны үшеу. Дереккөздер
Самат Көшенұлы Өтениязов

Самат Көшенұлы Өтениязов (1950 жыл, Түрікменстан, Ташховуз облысы Көне Үргеніш қаласы) – тарихшы, тарих ғылым кандидаты, Мадрид университетінің профессоры. (2001). Өмірбаяны * И.И. Мечников атындағы Одесса мемлекеттік университетінің роман-герман филологиясы факультетінің испан тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген (1979). * 1981 – жылдан Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының аға ғылым қызметкері * Кубаның Қазақстандағы елшілігінде қызметкер * Қазақ академиялық университетінде шет тілдер факультетінің деканы * Қазақстан әлем тілдері мен халықаралық қатынастар университетінің роман-герман филологиясы кафедрасының профессоры. * Лондондағы (Англия) «CENTRAL ASІA NEWS FІLE» журналының Орта Азия мен Қазақстан бойынша корреспонденті, тағы басқа қызметтер атқарды. Негізгі аудармалары: Ол Қазақстандағы белгілі испан тілінің аудармашысы. Испания мен Латын Америкасы жазушыларының еңбектерін испан тілінен қазақ тіліне аударған. * Л.Д. Дэлано (Чили) * База (роман) (1984) * Р.Гальегос (Венесуэла) * Доньа Барбара (роман) (1986) * Кастилия мен Леон жұмбақтары (1997). Шығармалары Ө. Жалаңтөс, Есет Көтібаров, Төле би, Маңғыстау тарихына қатысты көптеген зерттеулер жүргізіп, еңбектері ғылыми басылымдарда жарық көрген. * Шоқанмен қайта кездесу, А., 1990; * Шоқан өскен орта, А., 1995; * Аттила, А., 2000; * Ш.Уәлиханов, А., 2005; * Әбілқайыр хан, А., 2007 Дереккөздер
Сымдық резистор

Сымдық резистор — резистивтік элементі (РЭ) оқшаулағыш материалдан жасалған қаңқаға оралган резистивтік сымнан жасалған резистор. РЭ-ті диаметрі 0,009—5 мм болатын манганиннен, константаннан, хромникелді, никель-молибденді және тағы басқа балқытпалардан жасалған арнайы резистивтік сымнан дайындайды. Тұрақты сымдық резистордың номиналды кедергілері 0,01-2 • 107 Ом; айнымалы сымдық резистордың кедергілері — 0,47—5 • 105 Ом. Дереккөздер
Ораз Оңғалбаев

Ораз Оңғалбаев (1860, қазіргі Маңғыстау ауданы Тиген ауылы – 1913, Құлбарақ қорымында жерленген) – болыс, өнерпаз. Маңғыстаудың белгілі шебері Қаражүсіптің немересі. Өмірбаяны Жергілікті тұрғындардың арасында алғашқылардың бірі болып, Форт-Александровск (қазіргі Форт-Шевченко) қаласындағы орыс-қазақ мектебінде білім алған. Уездік кеңсенің тілмашы, уезд бастығының жәрдемшісі, Бозащының болысы болып қызмет атқарған. Оңғалбаев қазақ балаларының орысша оқып білім алуы үшін еңбектенген. Бұл істе алдымен өзі үлгі көрсетіп, туысы Қонарбайды және баласы Нұрсұлтанды орыс мектебіне оқуға берген. Ол сонымен қатар өзі ән шығарған өнерпаз; Оңғалбаевтың бір әні «Ораздың әні» деген атпен А.В. Затаевичтің «Қазақ халқының 1000 әні» жинағына енген. Бұдан басқа «Сұлу Қаншымның әні» деген әні белгілі. Қаражүсіптің немерелері Игібай мен Кенжебай 1917 ж. Оңғалбаев мазарының басына ескерткіш орнатқан. Дереккөздер
Сыртқа тебу әсері

Сыртқа тебу әсері — есілген жұптардың өткізгіштерінің беттеріндегі жиіліктің артына қарай токтың ығысу құбылысы. Бұл өткізгіштің тиімді қимасының азаюына және активті кедергінің ұлғаюына әкеледі. Бұл құбылыстың зиянды әсерін барынша азайту үшін көлбеу және магистралдық кабельдерде есілген жұптардың өткізгіштері тұтас сым түрінде жасалады. Дереккөздер
Меркатордың көлденең проекциясы

Меркатордың көлденең проекциясы - жер шарының тең бұрышты көлденең-цилиндрлік проекциясы. Шардың меридиандарының бірі осьтік меридиан деп қабылданып, жазықтың бетінде абсцисса осі болып белгіленеді де, бас масштаб сақталады; конформды проекция. Меркатордың көлденең проекциясында экватор мен орта осьтік меридианндік 90°-тағы меридиандар түзу сызықтармен бейнеленеді. Меркатордың көлденең проекциясында масштаб осьтік меридианнан алыстаған сайын үлкейе береді. Бұл проекция меридиан бойымен созылып жатқан аумақтардың карталары үшін қолданылады. Меркатордың проекциясы Меркатордың проекциясы - эллипсоидтің немесе шардың түзу тең бұрышты цилиндрлік проекциясы. Меркатордың проекциясында меридиандар теңаралықтағы параллель түзулермен, ал параллельдер меридиандар сызықтарын перпендикуляр бір-біріне параллель сызықтармен бейнеленген ендіктер айырмашылықтары тұрақты болған жағдайда параллельдер сызықтарының арасындағы қашықтықтар экватордан полюстерге қарай алыстаған сайын ұлғая береді. Екі полюс те түзу сызықтармен бейнеленеді. Меркатордың проекциясындағы жеке масштабтар бағыттарға тәуелді болмай, тек нүктелер ендіктерінің функциясы болып табылады. Дереккөздер
Мығыттөбе

Мығыттөбе - көне қорым. Шардара қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде. Обаларды 1950 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция отряды (жетекшісі Е.И.Агеева) зерттеген. Обалар қырық-елуден топ-топ болып бір-бірімен жалғаса үйілген. Үш обадан мүрдені өртеп қойғандығы анықталды. Өліктерді өртеп жерлеу салты мен обалар¬ды жасау әдісі олардың б.з. 7—9 ғасырларында өмір сүрген тайпалардың қорымы екендігін дәлелдейді. Дереккөздер
Диффамация

Диффамация - [ - масқаралау, абыройын түсіру] - қандай да бір тұлғаның беделін түсіріп, жаманатты етіп, атына кір келтіретін мәліметтерді таратып, жариялау. Сайлау кампаниясы барысында немесе арнайы лауазымды мемлекеттік орындарға, өкілетті органдарға қандай да бір ұнамсыз, лайықсыз саяси қайраткерлерді сайламау үшін қолданылады. Тарихи негізі Диффамация термині латын тіліне тиесілі. Одан ағылшын тіліндегі «жалауша» деген сөз «ауызша» деп аударылады. Бүгінгі күнге дейін «жала жабу» романо-герман және англо-американдық заңдардың көптеген елдерінде қалады, бірақ қазір бұл термин жала жапсыруды немесе оның түрлілігін білдіреді. «Деффамация» термині деффемацияға ұшыраған адам жалған мәліметті жоққа шығара алмайтын іс жүзіндегі іс-әрекеттер туралы насихаттайтын ақпараттың таралуы деп түсініледі. Мысалы, бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мәлімдемелер, жасалған құқық бұзушылықтың құжаттық дәлелі немесе нақты қоғамда белгілі бір уақытта қабылданған кедендік нормалар мен әдет-ғұрыптар. Әдетте, жала жабу саяси оппоненттерге, бизнес-құрылымдардағы бәсекелестерге және нақты және дәлелденген фактілерге сүйеніп, этникалық жеккөрушілікті тудырады. Мысалы, лауазымды адамның қылмысы туралы хабарлау оның азаматтығын әрдайым атап көрсетеді. Ресей азаматтық заңында жала жабу феномені революцияға дейінгі кезеңдерден бері белгілі болды. Бірақ, бұл термин буржуазиялық болып табылады, бұл оны бұрынғы формасында кеңестік заңнамада орнықтыруға кедергі келтірді. Бүгін Азаматтық кодексте де жала жабу әрекеттерін реттейтін дұрыс мақалалар жоқ. Бұл процесс сөз бен ойлау еркіндігін анықтау процесіне байланысты. Тағы қараныз * Инсинуация Дереккөздер
Сыртқы кабель

Сыртқы кабель (outdoor cable) — ҚҚЖ сыртқы магистралдардың жүйе бөліктерін құру үшін пайдаланылатын кабель. Жерге және кабель арналарына төсеудің барлық талаптарына сай келетін етіп (әдетте, полиэтилен қабықпен) жасалған. Құрастырылу ерекшеліктеріне созу және қысу күштеріне жоғары механикалык беріктігі, кеміргіштерден қорғайтын арнайы қорғаныш элементтерінің болуы, сондай-ақ ылғалға төзімділігі, жұмыс температурасы ауқымының кеңейтілгендігі жатады. Дереккөздер
Құйрықтөбе қалашығының зираты

Құйрықтөбе қалашығының зираты - ерте ортағасырлық жерлеу орны. Құйрықтөбе қалашығынан оңтүстікке қарай 1 км жерде. Нақты шекарасы анықталмаған. 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды (жетекші Б.Нұрмұханбетов) зерттеген. 1985 жылы осы экспедициялық отряды (жетекші К.Байпақов) далалық жұмыстарын қайта жалғастырған. Адамдар тік бұрышты келген қабірлерге жерленген. Қабірлер шикі кірпіштен тұрғызылған. Шұңқырларға жерлеу де орын төбе калашығы шахристанының онтүстік-батыс бөлігі мен оңтүстік рабадтың аумағында. 1986 жылы Тарихи және мәдени ескерткіштер жинағының экспедициясы (жетекші К. Байпақов) зерттеген. Жалпы ауданы 1000 м2 рабад аумағынан қабірлер мен шұңкырларға бір- біріне өте жақын қойылған молаларда қазба жұмыстары жүргізілген. Жоғары қабаттағы жерлеу орындарының біразы ашылып қалған. Мәйіттер басы солтүстікке немесе солтүстік-батысқа қаратылған. Шахристанда (бұрынғы) өлікті жерлеу 13 ғ. соңынан бастап орын ала бастаған. Бұрынғы тұрғын үй орны мен қабырғалары көбінесе белгілі бір жанұя-Құйрықтөбе қалашығы жәдігерлері ретінде салтанат залына ерекше сөн беріп тұрған ағаш тақтайшаларды айтуға болады. Бұл жерден 9 ағаш тақтайшасы табылған. Оларға құдай суреттері, құдандалық ғұрыптар, т.б. күнделікті тұрмыстағы жосын- жоралғылар бедері салынған. Мұндай шығарма туынды Орталық Азиядағы ешбір ортағасырлық ескерткіштен кездескен емес. Құйрықтөбе көптеген ғалымдардың пікірінше, ортағасырлық Кедер қаласы деп баламаланады. Кедер қаласы 10— 11 ғасырлар шенінде Фараб округының астанасы болған. Ол туралы авторы белгісіз "Худуд ал-Әлем" шығармасында айтылады. Археологиялық зерттеулер Құйрықтөбені адамдар 1 — 15 ғасырларда мекен еткендігін айғақтап берді. Оның тұрғындары мал өсіріп, егін егумен шұғылданған. Дереккөздер
Зілбалға

Зілбалға ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Кувалда Кувалда]) — өзінін массасы мен соғу күшінің үлкендігімен ерекшеленетін балға. Зілбалға ұсталык цехтарда — соғу, түзету операцияларын орындау үшін жөне үй тұрмысында кеңінен қолданылатын аспап түрі. Дереккөздер
Меса, меза

Меса, меза - эрозиялық шайылудан сақталып қалған, бұрынғы кең атырапта үстірттің қалдығы болып табылатын жарлы беткейлі кішігірім төрткіл қыраттар. Термин Испания мен Латын Америкасының кейбір елдерінде қолданылады. Дереккөздер
Сыртқы толқынды байланыс жолы

Сыртқы толқынды байланыс жолы — электромагнит энергиясы сымның сыртқы бетімен бойлап таратылатын байланыс жолы. Сыртқы толқынды байланыс жолы пластмассалы диэлектрикпен қапталған бір сымнан құрылады. Мұнда электромагниттің ерекше түрі (өте жоғары жиіліктегі) металл сымның сыртқы бетімен таралады. Байланыс жолының мұндай түрі әзірге тек теориялық және зертханалық тәжірибеде ғана қолданылады. Дереккөздер
Икембай Өтепбергенов

Өтепбергенов Икембай (1908 ж. т., Адай уезі, Қаратөбе ауылы) – кеңес қызметкері. Өмірбаяны 1935 – 37 ж. Маңғыстау аудандық партия комитеті хатшысының орынбасары, Жылыой аудан партия комитеті хатшысының орынбасары, 1937 – 55 ж. Гурьев облыстық халыққа білім беру бөлімінде жауапты қызметкер, С.М.Киров, А.И.Микоян атындағы мектептердің директоры, Маңғыстау аудандық халыққа білім беру бөлімінің басшысы, 1955 – 66 ж. «Прикаспийская коммуна», «Колхоз жолы» газеттерінің меншікті тілшісі болды. Марапаттары «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Электромагнитті реле

Электромагнитті реле . Тұрақты токтағы электромагнитті реле өзінің жалғанатын түйіспелерінің кеп болуы және құрылымының қарапайым болуынан, ең көп тараған коммутация элементі болып табылады. Электромагнитті релеге герконды реле жатады. Дереккөздер
Сыртқы электромагниттік әсер

Сыртқы электромагниттік әсер - Қазіргі электр энергиясын тарататын электр тізбектерінде бейнесі мен бағыты әр түрлі электр және магнит өрістерін алады. Осы жоғары кернеу жолының маңайында орналасқан әуе байланыс жолы мен кабель байланыс жолы тізбектерінде ток пен кернеу пайда болады. Жоғары кернеу жолының маңайына орналасқан байланыс жолдарында электромагниттік әсерден басқа гальваникалық байланыстың болуынан ток пен кернеу пайда болады. Осы сыртқы әсер етуші энергия көздерінен байланыс жолдарының тізбектерінде пайда болатын ток пен кернеу өздерінің мелшеріне қарай қауіпті немесе бөгеуіл туғызады. Сыртқы әсер етуші энергия көздеріне жататындар: электр энергиясын тарататын энергия жолдары; электрленген темір жолдар; атмосфералық (найзағай) әсерлер; радиостанциялар; электр қуатымен жұмыс істейтін әндірістік тұрмыстық қондырғылар, т.б. Кейбір жағдайларда сыртқы электромагниттік әсерден байланыс жолдарында пайда болатын токтар мен кернеу шамаларының үлкен болатыны сонша, олар сол байланыс жолымен және оларға қосылған құрал қондырғыларға, сонымен қатар қызметкерлердің оміріне қауіп туғызуы мүмкін. Мұндай әсерлерді "қауіпті әсер" дейді. Электр энергиясын тарататын жолдар мен найзағай қауіпті әсер туғызады. Сыртқы әсерден байланыс жолдарында пайда болатын ток пен кернеу шамалары қауіп туғызарлықтай үлкен болмаса, бірақ сигнал таратып жеткізуғе бөгеуіл жасаса, оны "бөгеуіл әсері" деп атайды. Байланыс кабел салынған жердегі гальваникалық әсер туғызатын қыдырма токтар кабельдердің металл қабығын тотықтырып, бұзылуына себеп болады. Дереккөздер
Асқар Өтепбергенов

Өтепбергенов Асқар (1914, Маңғыстау ауданы Оңды ауылы – 1991) – еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Өмірбаяны 1935 – 1969 жылдар аралығы - «Екпінді» серіктестігінде есепші, Оңды ауылдық кеңесінің төрағасы, Жаңақорған ұжымшарында басқарма төрағасы, Ленин атындағы ұжымшарда сиыр фермасының меңгерушісі болды. Марапаттары *"Қызыл жұлдыз" ордені (1945). *"Еңбек Қызыл Ту" ордені (1946). *Ленин атындағы орден (1950). *Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасы. Дереккөздер
Электромагнитті телефон

Электромагнитті телефон — электр тербелістерін дыбыс тербелістеріне түрлендіретін құрал. Электромагнитті телефон магнит жүйесінің құрылымына қарай екі түрге бөлінеді: қарапайым және дифференциалды магнитті жүйе. Берілген жиілік диапазондағы электр тербелістерін дыбыс тербелістеріне түрлендіргіш ретінде, телефон құрамын сипаттайтын негізгі шама болып, оның сезімталдығы 5т табылады. Телефон сезімталдығының жиіліктік сипаттамасы оның құрылысына теуелді. Айқын резонансты сипаттамалары бар телефондар резонансты деп аталады. Дереккөздер
Сіндірілетін компаундтар

Сіндірілетін компаундтар — полимерлер, термореактивті олигомерлер немесе мономерлер негізіндегі композициялық материалдар. Олар трансформаторлар, дросселдер орамаларына, радиоэлектрондық аппаратураның және электротехникалық құрылғылардың түйіндеріне электрлік оқшаулау, механикалық беріктік пен ылғалға төзімділік қасиеттерін жақсарту үшін сіңдіріледі. Дереккөздер
Сирадж Әд-Дин Баршын-Кенти

Сирадж Әд-Дин Баршын-Кенти (1270 жылы туған, Баршын-кент — өлім жылы белгісіз) — ғалым, хаттат. Сауатын Баршынкенттегі медреселердің бірінде ашып, оқуын Жент, Бухара мен Самарқандта жалғастырған. Араб, парсы тілдерін жақсы меңгерген. Ол Наджм ад-Дин Әбу Раджа Мухтар бин Махмуд бин Мухаммад аз-Заһиди ал-Газминидің (туған жылы белгісіз — 1260) "Қинайа әл-мунийа литахмим әл-гинайа" ("Молшылықты тамамдау үшін мақсатқа жету") атты шығармасын көшірген (1924). Сирадж Әд-Дин Баршын-Кентидің бұл көшірмесі қазір Ташкент Қолжазба институтының қорында сақтаулы. Дереккөздер
Мыңбай Ілес

Мыңбай Ілес (28.3.1935 жылы туған, Шәуілдір ауылы) — жорналшы. ҚазМУ-ді бітірген. 1957 жылы "Лeниншіл жас" газетінде, 1958 жылы "Оңтүстік Қазақстан" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі. Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің идеология бөлімінде нұсқаушы (1962), "Оңтүстік Қазақстан" газетінің жауапты хатшысы (1965) қызметтерін атқарады. 1969—71 жылы Мәскеуде КОКП Орталық Комитеті жанын¬дағы Жоғары партия мектебінде оқыған. 1971 жылы "Онтүстік Қазақстан" газетінің бас редакторының орынбасары болып тағайындалады. 1973—80 жылы республикалық "Социалистік Қазақстан" газеті редакциясының жауапты хатшысы, 1991—96 жылы сол газетте бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. И.Ефремов, С.Курилов, А.Алексин, В.Келер, т.б. жазушылар шығармаларын қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ, бірнеше көркем фильмнің қазақша аудармасын жасаған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері, Отырар ауданының "Құрметті азаматы". Дереккөздер
Электромагниттік қатты сөйлегіш

Электромагниттік қатты сөйлегіш — дыбыс жиілігіндегі ток арқылы туындайтын магнит өрісі әсерінен қозғалысқа түсетін болат пластинкаға (якорь) жалғанған диффузордың жаңғыртуына негізделген қатты сөйлегіш. Дыбыс жаңғырту сапасы электродинамикалық қатты сөйлегіш сапасынан төмен. Дереккөздер
Сіңдіру

Сіңдіру — материалдардағы капиллярлар мен кеуектерді және әр түрлі құрылғылардың конструкциялық элементтеріндегі қуыстарды жоғары молекулалық шайырлар мен қосылыстар негізіндегі сұйық құрамалармен толтыру. Сіңдірілетін құрамалар ретінде майлы лактарды, сондай-ақ полиорганикалық, глифталдық, алкидті-фенолдық және басқа полимерлер негізіндегі лактарды, сіңдірілетін компаундтарды, парафин, керезин сияқты балауыз тәріздес және сұйық диэлектриктер пайдаланылады. Лактар мен компаундтарды РЭА-ның түйіндері мен блоктарына, трансформаторлар мен дроссельдердің орамаларына сіңдіреді; сұйық диэлектриктерді конденсаторларға, кабельдерге сіңдіреді. Дереккөздер
Изометрия

Изометрия ( — бірдей (тең) + — өлшем) — бұрмалану көрсеткіштері өзара тең (бірдей) аксонометрия. Тікбұрышты Изометрияда аксонометриялық осьтер өзара 120°С-қа тең бұрыш жасап, координаталар жүйесінің бас нүктесі арқылы өтеді. Бұрмалану көрсеткішін бірге тең деп алады. Сондықтан кескінде бүйым 1,22 есе үлкейіп бейнеленеді. *Изотермиялық босандату(Отжиг изотермический) — босандату процесінде аустенитті пешпен бірге суытудан басқа сатылы суыту да кеңінен қолданылады. Сатылы суыту арқылы перлитке өту уақытына сәйкес изотермиялық ұстау жүзеге асады. Термиялық өндеудің бір түрі. Бұл изотермиялық босаңдату деп аталады. Изотермиялық босаңцатуда, негізінен, болатты жұмсарту мақсаты козделеді. Дереккөздер
Мыңбай Қалмамбетұлы

Мыңбай Қалмамбетұлы (19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың 1-жартысы, қазіргі Мыңшұңқыр ауылы маңы) — ақын. 16 жасында көзінен айырылып, зағип болып қалған. "Қоймадым соқырлыкқа ықыласты, тағдырдан қашып ешкім құтылмас-ты" деген адам тағдыры туралы философиялық ой түйген термесі сақталған. Дереккөздер
Таксофон

, 2008 ж.]] Таксофон — көшелерде немесе коғамдық орындарда қалалық телефон желілеріне жалғанған арнайы кабиналарда орналасқан жалпы қызмет көрсетуғе арналған телефон аппараттары. Бұл аппараттар — «таксофон» деп аталады. қазіргі кезде таксофондар арқылы арнайы карточкалар көмегімен кез келген жермен байланыс жасауға болады, мысалы, қала ішінде, қала сыртында, қала арасында немесе шет елге қоңырау соғу. Жедел қызмет көрсету орындарына телефон аппараты арқылы тегін сөйлесуге болады. Галерея Дереккөздер
Арретир

Арретир — дәл өлшейтін аспаптың (талдаулық таразы, гальванометр, т.б.) қозғалмалы бөлегін қажет болғанда қозғалмайтындай етіп бекітіп қоятын механикалық тетік, ол аспапты бүлдіріп алмауға көмектеседі. Дереккөздер
Үшқан

Үшқан – су көзі. Атырау облысы Жылыой ауданындағы Майкөмген т. ж. айрығының солтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Құм іргесінен жарып шығып жатқан бірнеше бұлақ сорға құяды. Су көзінің солтүстігінде Тасшеңгемді төбесі жатыр. Үшқан осы төбе басындағы мола аты. Ел аузында «кезінде мұнда үлкен үш соғыс болып, көп қан төгілген» делінеді. Атау содан қалған дейді. Ертеде биік басында қамал болған, қазір оның орны ғана қалған. Үшқан ежелгі тоғыз жол торабы. Ұлы Жібек жолының бір тармағы, одан бергідегі Орынбор – Хиуа жолы, қазақтардың жайлау – қыстауаралық көш жолы осы жерді басып өтеді. Қазіргі Үшқан ескерткіштердің ашық аспан астындағы галереясы іспеттес. Мұнда әсіресе құлпытастардың өзге жерлерде сирек ұшырасатын үлгілері өте көп кездеседі. Дереккөздер
Талшықты үрлеу

Талшықты үрлеу — ғимаратгар ішінде, жер-асты туннельдеріне төселген бос құбырлардан тұратын талшықты үрлеу жүйесі. Ескі оптикалық талшықты ауыстыру немесе жаңасын төсеу қажет болғанда ауа компрессоры құбыр арқылы жаңа талшылықты үрлеп кіргізеді. Бұл өте қымбатқа түсетін әдіс. Дереккөздер
Метеорологиялық байқаулар

Метеорологиялық байқаулар — метеорологиялық элементтер мен олардың ауытқуларының сандық мәндерін өлшеу және атмосфера құбылыстарының (мыс., бұлт пішіндері және жауын-шашын) сапалық сипаттамасын бағалау.Метеорологиялық байқаулар әр түрлі мақсатта ұйымдастырылады. Олардың негізгілері - климатты және оның озгерулерін зерттеу, ауа райын болжау. Осы мақсатқа жалпы мемлекеттік метеорологиялық стансалардың торында жүргізілетін метеорологиялық байқаулар кызмет етеді. Дереккөздер
Теңіз ауасы

Теңіз ауасы — 1) теңіз үстіндегі ауа немесе теңізден құрлыққа баратын ауа; 2) ауа массасының теңіздік тип тармағы; ауа массасының әр зоналық типінде теңіз және континент ауалары ажыратылады. Осыған орай теңіздің үстінде немесе теңіз үстімен өткенде қалыптасқан ауа массаларын қоңыржай ендіктің теңіз ауасы, теңіз тропиктік ауасы және т.б. деп атайды. Ауа массаларының әр түрлі географиялық типінде теңіз ауасы континенттік ауамен салыстырғанда айтарлықтай ылғалды, температурасының тәуліктік амплитудасы аздау болады. Дереккөздер
Электромагниттік өрістің негізгі теңдеулері

Электромагниттік өрістің негізгі теңдеулері . Электромагниттік өрістің негізгі теңдеулері Максвеллдің электродинамикалық екі заңына негізделеді. Олардың біріншісі магниттік кернеулік (Н) пен ток күшінің (/) қатынасын көрсететін толық ток заңы: ф Hdl = I. Максвеллдің бұл заңы бойынша магнит өрісі кернеулігінің кез келген тұйықталган контуры бойынша алынған интегралы осы контурмен шектелген бетген өтетін толық токқа тең болады. Екіншісі электр өрісінің кернеулігімен (Е) магнит ағынының (Ф) қатынасын көрсететін электромагниттік иңдукция заңы: Максвеллдің бұл заңы бойынша берілген контурмен шектелген беттен өтетін магнит ағынының өзгөрісінен пайда болатщн электр қозғаушы күші кері таңбамен алынған магнит ағынының өзгеру жылдамдығына тең болады. Дереккөздер
Арын

Арын - Гидрогеологияда: салыстыру жазықтығынан (бұл жазықтық ретінде әдетте теңіз деңгейі алынады) нақтылы мөлшерге биіктеу орналасқан геометриялық нүкте өңіріндегі су массасы шартты бірлігінің потенциалдық энергиясы; ұзындық өлшемімен, яғни метр бірлігімен кескінделеді. Дереккөздер
Бұрандаойғыш

Бұрандаойғыш (Метчик) - ішкі бұрандаларды оюға арналған кесу жиектері бар цилиндр бұрандалы өзек түріндегі кескіш құрал. Жүмыс принципі бойынша оларды жоңқа түсіру арқылы бұранда пішінін жасайтын Б. жоңқа түсірусіз, яғни жоңқасыз бұранда пішінін жасайтын Б. аралас төсілмен (жонумен жөне сығымдаумен) бұранда жасайтын Б. және тегістегіш тістері бар Б. деп бөледі. #Автомат бұрандаойғыш (Автоматный метчик) — бұрандаларды сомын ойғыш автоматтарда оюға арналған қисық сағалы бұрандаойғыш. #Аналық бұрандаойғыш (Маточный метчик) — аналық сомындардағы бұрандаларды оюға арналған бұрандаойғыш. #Бунақсыз бұрандаойғыш (Бесканавочный метчик) — мөлшерлейтін бөлігіндегі бунақтары жоқ және сомындардағы немесе тесіктердеғі бұрандаларды бір өтумен оюға арналған бұрандаойғыш. #Бұрандакескішті бұрандаойғыш (Плашечный метчик) — дөңгелек бұрандакескіштердің бұранда тесіктеріндегі қылауларды мөлшерлеуге және сыртқа шығаруға арналған бұрандаойғыш. #Қатты қорытпалы бұрандаойғыш (Цельный твердосплавный метчик) — қатты қорытпалы тілімшелермен жабдықталған бұрандаойғыш. #Қол бұрандаойғыш (Ручной метчик) — бұрандаларды қолмен оюға арналған бұрандаойғыш. #Машиналы бұрандаойғыш (Машинный метчик) — тескіш, револьверлік жөне агрегаттық білдектерде бұрандалар оюға арналған бұрандаойғыш. #Реттелетін бұрандаойғыш (Регулируемый метчик) — тесіктердегі бұрандаларды диаметрлерін кішігірім мөлшерде реттеумен бір өту арқылы оюға арналған бұрандаойғыш. #Сомындық бұрандаойғыш (Гаечный метчик) — тесіктердегі бұрандаларды бір өту арқылы оюға арналған ұзартылған сағалы бұрандаойғыш. Дереккөздер
Метеорологиялық қызмет

Метеорологиялық қызмет - метеорологиялық стансалар торынан, ғылыми және жедел қызметтік метеорологиялық мекемелер мен жетекші ұйымдардан тұратын мемлекеттік үйым. Метеорологиялық қызметтің міндеті — күнделікті ауа райытуралы ақпарат пен ауа райын болжау, сондай-ақ ауданның климат жағдайлары туралы мәлімет дайындау. Метеорологиялық қызмет көрсету Метеорологиялық қызмет көрсету - өткендегі, қазіргі және алдағы ауа райының жағдайлары туралы мәліметтерді жүйелі түрде хабарлау. Метеорологиялық қызмет көрсету шаруашылықтың әр түрлі салаларына (құрылыс, өнеркосіп, ауыл шаруашылығы, көлік, авиация) және модени, спорт, т.б. ұйымдардың жүмыс істеуіне өте қажет. Метеорологиялық қызмет көрсетуді жалпы мемлекеттік метеорологиялық кызмет немесе мамандандырылған метеорологиялық қызметтер жүзеге асырады, Синонимі: Метеорологиялық қамсыздандыру бағдарлама бойынша жүйелі метеорологиялық процестерді арнайы зерттейтін ғылыми мекеме. Дереккөздер
Талшықтық-оптикалық байланыс желісі

Талшықтық-оптикалық байланыс желісі — талшықтық-оптика элементтері мен құрылғылары арқылы ақпарат беру жүзеге асырылатын оптикалық байланыс желісі. Басқа электр байланысы желілерінен ақпарат беру жылдамдығының жоғарлығымен (100 км-ден асатын қашықтыққа 107 — 109 бит/с), аз шығындалуына (инфрақызыл толқын аумағындағы ешу 1 дБ/км-дан аз) байланысты алыс қашыктыққа ақпаратты ретрансляторсыз жеткізу мүмкіндігімен, бір немесе көп тасымалдаушы толқындарда модуляциялаудың кең жолақтылығымен, талшық диаметрінің жіңішкелігімен, пайдалануға икемділігімен және арзандығымен ерекшеленеді. Тиімді талшықтық-оптикалық элементтерді жасау, аса ұзын кабельдер мен кең жолақты қабылдағыштардың жасалуы, ұзақ өмір сүретін (104 сағ-тан артық) жарық көздерінің (лазерлік диодтар мен жарық диодтары) пайда болуы байланыс желілерінің басқа түрлерімен бәсекелестікте талшықтық-оптикалық байланыс желісінің тиімді екенін дәлелдеп келеді. Дереккөздер
Догматизм

Догматизм [ - пікір, ой ] - тексерусіз, зерттеусіз соқыр сенімге ғана сүйенген, дәлелденбеген қағида негізінде теориялық және саяси мәселелерді зерттеп шешуде нақтылы жағдайларды ескермейтін абстрактілік ойлау әдісі. Тағы қараныз * Догма * Догматика * Догмат Дереккөздер
Теңіз гидрометеорологиялық стансасы

Теңіз гидрометеорологиялық стансасы - I дәрежелі метеорологиялық стансалардағы сияқты теңіздерде гидрометеорологиялық бақылаулар мен жұмыстар жүргізумен және жаға маңы зоналарында теңіз режиімін зерттеумен айналысатын станса. I, II және III дәрежелерге бөлінеді. Дереккөздер
Бұқар Өтесінов

Өтесінов Бұқар (1925 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін Маңғыстау ауданының әр түрлі шаруашылық салаларында, сауда жұмыстарында қызмет еткен. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Астаулы пеш

Астаулы пеш — # термиялық не химиялық өңдеу кезінде металл бұйымдарды сұйық ортада қыздыруға арналған пеш. Сұйық ортада қыздырудың артықшылығы — тез және біркелкі қызады, бұйымдардың беті тотықпайды; # жұмыс кеңістігі горизонталь бағытта ұзынша, астау тәрізді балқыту пеші. Мысалы, екі астаулы пеш, мартен пеші. Дереккөздер
Құлақ ата күмбезі

Құлақ ата күмбезі, Көккүмбез – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Көне Созақ қаласының жұртында. Сипаты Алғаш рет Г. Герасимов (19 ғ.) зерттеген. Ӏргесі шойтасты, қабырғасы шикі кірпіштен тұрғызылып, сырты балшықпен сыланған. Осы аймақта таралған мұндай мазардың төртқырлыққа орнатылған күмбезі биік болып келеді. Күмбездің жоғары бөлігінде шаршы пішінді 4 саңылау бар. Оңтүстік жағынан аласа кіре беріс қалдырылып, батыс жағындағы есігі бітеліп тасталған. Жергілікті тұрғындардың сипаттауынша, бұрын күмбездің ұшар басы көгілдір түсті, жалатпа қышпен қапталған. Қазіргі уақытта күмбездің ортасына жапсырылған ширатпа белдеу ғана сақталған. Төртқырлықтан күмбезге бұрыштама аркалық арқылы өткен. Батыс қабырғада шаршы келген шағын қуыс бар. Дереккөздер
Метеорологиялық серік

Метеорологиялық серік - ауа райын болжау үшін метеорологиялық деректер алу мақсатымен бұлт, қар және мұз жамылғыларының таралуын және жердің жылулық сәулеленуін жедел бақылауға арнайы ұшырылған жердің жасанды серігі. Метеорологиялық серік жер атмосферасындағы планеталық масштабтағы процестер туралы жердегі метеорологиялық станциялардан алынған ақпараттарды толықтырады. Дереккөздер
Доктрина

Доктрина - [ - ілім, ғылым ] - іс-әрекет жасауға бағыт беретін нақтылы нұсқау лар принциптерінің жиынтығы. Саяси доктрина саяси іс-әрекетті ұйымдастыруға және саяси құбылыстарды қарастыруға арналған өзара келісілген қағидаттар жиынтығы, бірізділікпен құрылған тұжырымдама болып табылады. Доктрина көбіне билік үшін күрестің, саяси қозғалыс мүшелерінің ықпалдастыру құралына айналады. "Доктрина" ұғымы кейде схолостикалыққа және догматизмге сүйенген саяси көзқарастарды атауда қолданылады. Тағы қараныз * Догматизм * Әскери тұжырымдама * Әскери доктрина Дереккөздер
Рахмет Өтесінұлы Өтесінов

{{Тұлға { } { } }} Рахмет Өтесінұлы Өтесінов (15 қаңтар 1927 жылы Атырау облысы, Қызылқоға ауданы Қарабау - 8 қаңтар 2011 жылы Алматы) – даңқты мұнайшы, жазушы, КСРО Мұнай өнер кәсібінің Құрметті мұайшысы, Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мұнайшысы. Ақтау қаласының және Жаңаөзеннің Құрметті азаматы. ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «Құрмет ордені» мен марапатталған. Өмірбаяны Байұлы тайпасының Есентемір руынан шыққан. Мәскеудегі мұнай институтын бітірген (1951). 1951 – 1959 жж. Ембі мұнай кәсіпшіліктерінде мастер, цех бастығы, бас инженер, директоры болды. 1959 – 1961 ж. Жылыой аудандық партия комитетінің 1-хатшысы жұмысын атқарды. 1961 – 1962 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық партия комитетінің өндіріс-көлік бөлімінің меңгерушісі болды. 1962 – 1963 ж. Қандыағаш аймақтық өндірістік партия комитетінің хатшысы жұмысын атқарды. 1963 – 1964 ж. «Маңғыстаумұнайбарлау» тресінің партком хатшысы болды. 1964 – 1970 ж. «Өзен мұнай өндіру» басқармасының бастығы болды. Шығармалары 1970 жылдардан бастап әдеби шығармашылықпен айналыса бастады. «Ожившая река» (1974), «Айтылмаған ән» (1978), «Алыптың ашылуы» (1982), «Даладағы алау» (1983), «Песчаная коса» (1989), «Пасмурные дни» (1997), «Жолдар мен жолдастар» (2002), «Соңғы аялдама» (2005) кітаптарының авторы. Марапаттары * КСРОның «Құрмет белгісі» Ордені; * КСРОның «Еңбек Қызыл Ту» Ордені; * КСРОның бірнеше мерекелік медалдар мен құрметті төсбелгілерімен марапатталған. * 1962 жылы «КСРОның Құрметті мұнайшысы» құрметті атағы; * «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мұнайшысы» құрметті атағы; * «Қазақстан мұнайына сіңірген еңбегі үшін» медалі; * ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «Құрмет ордені» мен марапатталған. * ҚР «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалінің иегері. * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасының иегері. * Ақтау, Жаңаөзен және т.б көптеген аудандардың Құрметті азаматы атағы берілді. * «Еңбек ардагері» құрметті медалінің иегері. Қызықты ақпарат * Өтесінов «Сынақ» телефильмінің бас кейіпкері болып саналады. Дереккөздер
Электромагниттік толқындардың таралу тәртіптері

Электромагниттік толқындардың таралу тәртіптері . Электромагниттік толқындардың ұзындыгына (немесе жиілік ауқымына) байланысты бағыттаушы жүйелермен таралған толқындардың таралу режімдері әр түрлі: статикалық, тұрақты (стационар),(квазистационар), электродинамикалық және толқындық немесе квазиоптика. Статикалық тәртіп электрлік және магниттік сипаттағы көлемдік статикалық зарядқа сәйкес келеді. Мұнда зарядталған белшектер қозғалмайды (Қ = 0) және уақыт бойынша өзгермейді. Тұрақты тәртіп сым бойымен тұрақты токты беру жағдайына сәйкес келеді. Тұрақты ток магнит өрісін тудырады да, ал электрлік өріс индукцияланбайды. Квазистационарлық тәртіп диэлектриктегі ығыстырушы ток ескерілмейтіндей аз болғанда өрістің өте баяу езгеретін жағдайына сәйкес келеді. Бұл тәртіптегі толқын ұзындығы сымдардың диаметрінен артық (λ > D) болады. Бұл тәртіпке сәйкес әуе байланыс жолы, симметриялы және коаксиалды байланыс кабельдері пайдаланылады. Электродинамикалық тәртіп жоғарғы жиілік ауқымына жатады. Мұнда өткізгіштегі ток та, диэлектриктегі ток та болады. Электродинамикалық тәртіпте пайдаланылатын бағытгаушы жүйелерге толқынжолдар, жарықжолдар және аса жоғары жиілікті, радиожиілікті байланыс жолдары жатады. Электродинамикалық тәріптегі жиілік ауқымы З*10 lO / 10 * 10 10 10 9 / 10 12 Гц. Квазиоптикалык тәртіп өткізгіштік ток болмайтын тек диэлектрикпен берілетін энергияға сәйкес келеді. Бүл тәртіпке геометриялық (сәулелік) және толқындық оптика жатады. Жиіліктік ауқымы 1О 14 + 10 5 Гц. Дереккөздер
Құлан тұзды кен орны

Құлан тұзды кен орны - Түркістан облысы Отырар ауылдық округі аумағында. Отырар ауылынан солтүстікке қарай Шошқакөлдің батысына қарай 16 км жерде орналасқан. Қолданысы Құлан тұзды кен орны шипалық емі зор. Облыстың емдеу орындары осы кен орнының тұзды батпағын әр түрлі емге қолданады. Дереккөздер
Теңіз диірмендері

"Теңіз диірмендері" - жартасты теңіз түбінің немесе жағалық карст жартастардың оқпан тәрізді ойықтары. Олар арқылы теңіз суының көтерілуі кезінде су қатты екпінмен төмен күлдилап, жол бойы су иірімдерін түзеді (мысалы, Адриат теңізіндегі Истрия түбегінің Шығыс жағалауындағы "Шайтан құдық"). Жергілікті тұрғындар судың күшін су диірменін айналдыруға пайдаланады, терминнің атауы осыдан шыққан. Дереккөздер
Өтетілеу Өтемісұлы

Өтетілеу Өтемісұлы (1886, Үстірт, Оғыланды тауының батыс жағындағы Аққуыс қонысы – 1973, Шөжік қорымы) – шебер. Нағашы ағаларынан ағаш, темір, былғары илеу шеберліктерін үйреніп, үй тұрмысына қажетті әр алуан зат-бұйымдарды (тостаған, зере, ожау, қасық, темір қақпан, астау, қауға, мылтық, етік, мәсі, кебіс, домбыра, жүкаяқ, т.б.) жасаумен оның есімі ел арасында кең тараған. Халық емшілігімен де айналысқан. Дереккөздер
Құлбай

Құлбай (18 ғ.ш., Мұрынқарақ тауының маңы) — датқа. Қоңырат тайпасының маңғытай руынан. Қоқан хандығына қарсы шыққан. Ел арасындағы беделінен сескенген Қоқан ханы Құлбайды өзіне қонаққа шақырып, үзеңгісіне у жағып, өлтірген. Дереккөздер
Электромагниттік үйлесім

Электромагниттік үйлесім — электромагниттік бегеуілге орнықтылық және кабельдік жүйенің зиянды сеуле шығаруы. Электромагниттік үйлесім сыртқы электромагниттік өрістер бар кезде электрондық құрылгылардың жұмыс істеу мүмкіндігі; құрылғылардың өзіндік электромагниттік сәуле шығаруын басқа құрылғылардың жұмысына әсер етпейтін деңгейге дейін шектеу болып табылады. Дереккөздер
Қылыш Өтетілеуов

Өтетілеуов Қылыш (1925 ж. т., Үстірттің ұзын шымыраудағы Аққуыс жері) – соғыс ардагері, педагог, оқу-ағарту ісінің үздік қызметкері. Бұрынғы Гурьев педогогикалық училищесін (1957), Гурьев педогогикалық институтын (1957), Орал педогогикалық институтын бітірген (1961). 1941 – 43 ж. Маңғыстау аудандық оқу бөлімінде іс жүргізуші, 1946 – 50 ж. Шайыр мектебінде мұғалім, 1950 – 52 ж. оқу ісінің меңгерушісі, 1955 – 57 ж. Маңғыстау аудандық оқу бөлімінің мектеп инспекторы, 1957 – 74 ж. Сам орта мектебінің директоры қызметін атқарған. Ол аудан орт-нан 500 км шалғайдағы елді мекендерге мектеп, интернат салдырған. 1975 – 78 ж. Бейнеу ауданы «Маңғыстау» кеңшарында жұмысшылар комитетінің басқарушысы, партком хатшысы, 1979 – 85 ж. Шайыр ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. Ауданның құрметті азаматы. Отан соғысы орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Электромеханикалық адымды іздегіш

Электромеханикалық адымды іздегіш. Электромеханикалық адымды іздегіш статордан (өріс), ротордан (қозғалмалы бөлім) және жылжымалы механизмнен, ал статор шығыс іздегіштерін құрайтын түйіспелер жиынтығынан (мамельдер) тұрады. Роторға кіріске жалғанған көпсымды щеткалар бекітіледі, ал жылжымалы механизм ротордың щеткаларын бір мамельден екінші мамельге жылжытып отыруға арналған. Оларды "адымды іздегіштер" деп атайды. *Координаталы АТС-де коммутаңиялық өрісті құру үшін көпретті координаталық қосқыш (МКС) деп аталатын жалғаушы құрал қолданылады. Көпретті координаталық қосқыш (МКС) әрбір кіріске қол жеткізе алатын кірістер n саны мен шығыстар т саны арқылы сипатталады; *квазиэлектронды АТС-дің коммутациялық өрісі буынды қағида бойынша матрицалы ферридті, герконды немесе гезаконды жалғаушылар (қосқыштар) негізінде құрылған. Бұндай жалғағыштардың кіріс және шығыс сандары екі еселенеді, мысалы, 4x4; 8x8; 16x8 және т.б. Квазиэлектронды АТС-тің коммутациялық өрісі үлкен сыйымдылық кезінде екі блок негізінде құрылады: концентациялық және аралас; *электронды АТС-дің коммутациялық өрісі кеңістіктік коммутациялық арналармен де, сондай-ақ уақыттық коммутациялық арналармен де құрастырылуы мүмкін. Дереккөздер
Бекіш Мыңжасаров

Бекіш Мыңжасаров (1884, Маяқұм ауылы — 1938) — жергілікті басшы. Сталиндік қуғын-сүргін құрбаны. 1935—36 ж. "Овцевод" ұжымшарының төрағасы болған. Кейін "халык жауы" деген жаламен ұсталып, 1938 ж. ату жазасына кесілген. Дереккөздер
Илем

Илем ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Прокат Прокат]) — айналатын біліктің арасында өнделген бұйым. Тағы караныз: * Илемдеу Дереккөздер ar:درفلة de:Rundwalzen en:Rolling (metalworking) fa:نورد fi:Valssaus fr:Laminage hu:Hengerlés it:Laminazione nl:Walsen pl:Walcowanie pt:Laminador ru:Прокат sv:Valsning
Теңіз мұздары

Теңіз мұздары - мұхит пен теңіздегі пайда болуы, физикалық-химиялық қасиеттері мен пішіндері бойынша әр түрлі мұз түзілімдері. Оларға тон ерекшеліктер - тұздылығы мен кеуектілігі, Теңіз мұздарының тығыздығы 0,85-тен 0,94 г/см 3 -ге дейін болады. Тығыздығыңың аз болуына байланысты су бетінен жоғары шығып жатады. Теңіз мұздары температура 23°С-тан жоғары болған кезде ери бастайды. Олар иілімді және тұщы сулы мұздарға қарағанда тез жарыла қоймайды. Теңіз мұздары орны мен жылжымалылығы бойынша: жиекмұз, жүзбе (ықпа), көп жылдық (пақ) деп бөлінеді. Теңіз мұздарының жиілігі 0-ден 10-ға дейінгі балмен беріледі. Дереккөздер
Релаксациялық әдістер

Релаксациялық әдістер — тез арада тепе-теңдік орнайтын процестерді зерттеу үшін химиялық кинетикада қолданылатын әдістер; жүйеге тепе-теңдікті ығыстыратын әсер етуге және релаксация уақытын өлшеуге негізделеді. Дереккөздер
Метеостансалардың әлемдік торы

Метеостансалардың әлемдік торы — ірі масштабты атмосфералық процестерді синоптикалық және салыстырмалы әдістермен зерттеу үшін қызмет ететін, бүкіл жер шары бойынша таңдап орналастырылған метеостансалардың жиынтығы. Дереккөздер
Балта Өтетілеуов

Балта Өтетілеуов (1943, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы – 2003) – педиатр-дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты (1977). Өмірбаяны * Алматы медицина институтын (қазіргі С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1965). * 1965 – 73 ж. Маңғыстау ауданында дәрігер. * 1976 – 80 ж. Қазақ педиатрия ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы) кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. Ғылыми еңбектері Өтетілеуовтің негізгі ғылыми жұмысының бағыты балалардың бүйрек ауруын анықтап, оны емдеуді жетілдіруге арнаған. Ол 60 ғылыми-зерттеулік жұмыстарының авторы. Марапаттары * ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің 1-дәрежелі дипломы * «Әл-Фараби» (1986) медалі * «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі. Дереккөздер
Илемдеу

Илемдеу — илемделетін құймакесектің немесе дайындаманың қималарының қалыңдықтарын азайтып оларды белгіленген пішінге қалыптастыру мақсатпен илемдеу орнақтардың айналып тұратын жанышпа біліктерінің араларынан өткізу арқылы жаныштап өңдеу үрдісін айтады. Илемдеуді түрлері Бойлық илемдеу ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Продольная_прокатка Продольная прокатка]) — эр түрлі багытта айналатын біліктердің арасына құймакесек немесе дайындама тартылып биіктігі бойынша жаншылып, ені және ұзындығы бойынша үлкейіп, ал дайындаманың қимасы біліктің арасындағы саңылауды (мөлшерлегішті) қабылдайтын илемдеудің түрі. Көлденең илемдеу — параллельді осі бар бір бағытта айналатын біліктердің арасына цилиндрлік дайындама тартылып, өзінің осінде айналу диаметрі азаятын, ал ұзындығы бойынша үлкейетін илемдеудің түрі. Көлденең-бұрама илемдеу — бөшкетәрізді, дисктәрізді немесе саңырауқүлақ торізді бір бағытта айналатын біліктердің арасына дайындама тартылып, ілгерілемелі қозғалыс жасап, біліктің айналмалы қозғалысымен қосылып, оның әрбір нүктесі бұрандалы сызықпен қозғалатын илемдеу түрі. Көлденең-сыналы илемдеу — бет жағында сынатәрізді қалыбы бар айналатын білікте дайындаманы өңцейтін илемдеудің түрі. Илемдi әрлеу Илемдi әрлеу — электрмен жабу ваннасында жолақтың екі жағына орналасқан таза қалайыдан жасалған электродтар анод болып, ал қозғалатын жолақ катод болып, қаңылтыр металының бетін әзірлеу өдісі. Илемдi бөлшектеу Илемдi бөлшектеу — тұйық емес карам бойынша илемді бөлшектерге болу. Тағы караныз: * Илем Дереккөздер ar:درفلة bg:Валцоване cs:Válcování kovů#Válcovací stolice de:Warmwalzen en:Rolling (metalworking) es:Laminación fa:نورد fi:Valssaus fr:Laminage hi:ढ़लाई (धातुकर्म) hu:Hengerlés it:Laminazione nl:Walsen pl:Walcowanie pt:Laminador ru:Прокатка
Теңіз метеорологиясы

Теңіз метеорологиясы - мұхит үстіндегі атмосфералық процестерді, әсіресе атмосфералық циркуляцияны және олардың теңіз суы режіміне, мұздарға, навигацияға, сондай-ақ мұхиттың атмосфераға әсерін зерттейтін метеорологиялық пән. Дереккөздер
Кенжехан Бердіқожаұлы

Кенжехан Бердіқожаұлы (туған-өлген жылы белгісіз), жазушының туысы. Бердіқожаның 5 ұлының бірі. Ағасы Бурахан секілді, Кенжехан да Құнанбайдың ығында өскен. Нұрғанымның Құнанбайға косылуына осылар себепші болған. Мәжит Диканбаев: «Әуез қожаның екі қыстауының бас жағындағы 3 шақырымдай жерде Бердіқожаның ең үлкен баласы Үсенханның, одан кейінгі балалары Бураханның, Кенжеханның, олардың балалары Қожабірхан, Әзімхан, Құлжан, Смайылханның қоралары бар еді. Бұлар Қаражырық, Сарыжырық деген екі таудың сайларынан ағып жататын бас булақтардың орталығында қыстайтын. Тегінде Бердіқожаның балалары Үсенхан, Бурахан, Кенжехан, Әуезханның екі жерге қоныстанып, ел қызығатын шұрайлы жерлерді алуларына себеп болған нәрсе Бердіқожаның Құнанбаймен сыйлас болып, Нұрғаным деген кенже қызын оған тоқалдыққа беруінен» деп жазады («Мухтар Әуезов туралы естеліктер», А., 1997, 9-бет). Ахмет Әуезов те Кенжехан жөнінде осы сияқты деректерді айтады. Дереккөздер
Илемділік

Илемділік ([http://ru.wikipedia.org/wiki/Пластичность Пластичность]) бірнеше мағынада қолданылуы мүмкін. # физика мен техникада: илемділік # экологияда: # психологияда: # генетикада: # өнерде: Тағы караныз: * Илемді деформация әдісі Дереккөздер
Электронды кілт

Электронды кілт . Тональді таңдап шақыру қабылдағышында электронды кілт қолданылады. Бірінші импульс келіп түскеннен соң электроңды реле (ЭР) электронды кілтке потенциал береді, яғни екінші шақырушы сигналдың өтуі үшін, электронды кілт ашық тұрады. Соңғы сигнал келіп түскеннен соң Р релесі іске қосылып, қоңырау соғылады. Дереккөздер
Нұсқабай Құлымбетов

Нұсқабай Құлымбетұлы (1900, Маяқұм ауылы – 1961, сонда) — шопан. Социалистік Еңбек Ері (1949). Әкесі — Құлымбет сол өңірге аты белгілі, мыңдап мал өсірген дәулетті азамат болған. Ол кеңес үкіметінің алғашкы жылдарында мал-мүлкі тәркіленіп, сотталатын болған соң, Ташкент төңірегіндегі Көктерек деген жерге көшіп кеткен. Кейін оның баласы Құлымбетов елге оралып, мал бақкан. Ленин орденімен марапатталған. Маяқұм, Темір аудандарында Құлымбетов атында көше бар. Дереккөздер
Статикалық кинетикалық әдістер

Статикалық кинетикалық әдістер— химиялық реакцияның кинетикасы мен механизмін зерттеу әдістері; әрекеттесуші қоспа құрамының немесе басқа қасиеттерінің уақытқа тәуелділігін анықтауға негізделген, бұдан барып кинетикалық теңдеу мен жылдамдық [[константасы табылады. Дереккөздер
Электронды реле

Электронды реле . Тональді таңдап шақыру қабылдағышында электронды реле (ЭР) уақыттық қорғанысты қамтамасыз етеді. Детектрленген сигнал электронды релеге келіп түседі, ол сәл кешігіп (0,2 с) жұмыс істейді. Бұл тежелу уақыттық қорғанысты қамтамасыз етіп, бөгеуілдерден қорғайды. Дереккөздер
Қонарбай Оңғалбаев

Қонарбай Оңғалбаев (1870, Адай округі, Бозащы болысы – 1930) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Орысша өз бетімен сауаттанған. Красноводскіде шекарашылардың кедендік жасағының басшысы болып бірнеше рет медальдармен марапатталған. 1918 ж. Маңғыстауға көшіп келгенде генерал Железнов қызылдарға тілектестігі үшін тұтқынға алып, әскери дала сотына берген Сот қазақтар қолына бақылаулы кепілге беруге үкім шығарады (1919). Кейіннен Иранға қашқан генерал Толетовты Бекдашыға дейін қуған жасақты басқарды. Кеңестік мекемелерде әр түрлі қызметтер (1920 – 1928) атқарды. Тұтқынға алынып, ОГПУ үштігінің үкімімен атылған. Оңғалбаев Маңғыстаудан шыққан бірінші кеденші. Дереккөздер
Микробедер

Микробедер — мөлшері, әдетте, бірнеше метрден аспайтын бедердің ұсақ пішіндері. Көбінесе экзогендік процестерден пайда болады. Бедердің ірі пішіндерінің бөліктері іспеттес болып келеді (мыс., дала көлдеулері, арна маңы белестері, полигональдық түзілімдер); кейде антропогендік іс-қимылдардың нәтижесінде пайда болады. "Микробедер " ұғымына нанобедердің барлық пішіндері енеді. Дереккөздер
Электрондық аспаптарды бітеу

Электрондық аспаптарды бітеу — вакуумді немесе керекті газдық құрамды пайдалану және сақтау кезінде қоршаған ортаның зиянды әсерінен қорғау үшін электрондық аспаптардың (құрылғылардың) қабырғалары, қосылыстары мен шықпалары арқылы газдар мен сұйықтардың өтпеуін қамтамасыз ету. Бітеудің бұзылуы аспаптың (құрылғының) жұмыстық қабілетінің төмендеуіне немесе ауа райы жағдайы өзгерғенде оның көрсеткіштерінің тұрақсыздығына өкелуі мүмкін. Әдетте, корпусты (қуыс және біртұтас конструкциялы) және корпуссыз электрондық аспаптарды бітеу болып бөлінеді. Дереккөздер
Электрондық аспаптарды сынау

Электрондық аспаптарды сынау — электрондық аспаптардың (ЭА) сапалылығы мен сенімділік деңгейін анықтау немесе олардың стаңдарттар мен техникалық шарттар талаптарына сәйкестігін айқындау. Электрондық аспаптарды сынау электрондық аспаптарды сынау, өндіру және іске пайдалану кезеңдерінде аспаптардың сипаттамаларының жұмыс режіміне және сыртқы жүктемелерге төуелділігін зерттеу мақсатымен, ақаулы немесе тіпті сенімсіз аспаптарды анықтау және қолданбау үшін, жүктемелердің қауіпсіз, бұзылуға әкелмейтін деңгейлерін айқындау үшін арнайы құрылғылар мен қондырғылар көмегімен жүзеге асырылады. Сынау ауа райы, механикалық беріктігі және электр касиеттері бойынша сынау деп бөлінеді. Дереккөздер