kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Платина кентастары

Платина кентастары — платиндық металдар — платиноидтар (Pt, Pd, Іr, Rh, Os, Ru) шоғырланған табиғи түзілімдер. Жаралуы жағынан Платина кентастарының кендері түпкі және қорымды, ал заттық құрамы платиналық, кешендік болып бөлінеді. Оларда платиноидтардың мөлшері: платиналықта 2 — 5 г/т-дан бірнеше кг/т-ға, кешенді түпкіде 0,1 г/т-дан жүздеген г/т-ға, қорымдыда ондаған мг/м3-тан жүздеген г/м3-қа дейін жетеді. Түпкі кентастар — платина металдарының ең негізгі көзі. Пластик. металдардың 98,5%-ы осы кентастардан өндіріледі. Олардың басты өндірістік және минералдық типтерінің кен орындары тек қана қат-қабатты мафит-ультрамафиттік магмалық тау жыныстары кешендерімен байланысты. Платиноидтардың 100-ден аса минералының ішінен көп тарағандары: поликсен, иридийлі палладий, палладийлі платина, осмийлі иридий, сперрилит, ферроплатина, невьянскит, қалайылы платина, т.б. Платина кентастарының түп кендері платформалы және қатпарлы аймақтардағы жер қыртысының терең жарылыстарын бойлай орналасқан ультранегізді интрузиялармен байланысты. Олар 0,5 — 1,0 км-ден 3 — 5 км-ге дейінгі тереңдікте жаралады. Кентастың басты минералдары пирротин, халькопирит, пентландит, кубанит. Кентастардағы басты металдар — платина мен палладий. Платина кентастарының ашық және көмілген күйде кездесетін, ультранегізді интрузиялардың үгілуінен жаралған қорымды кендері мезозой мен кайнозойдағы аллювийлік, элювийлік-аллювийлік тау жыныстарда шоғырланған. Ірі қорымдардың ұзындығы ондаған км-ге, ені жүздеген м-ге, металы бар құнарлы қабаттардың қалыңд. бірнеше м-ге жетеді. Платина кентастары шахта, ашық, драга әдістерімен өндіріледі. Байытылған концентратта 70 — 90%-ға дейін платиноидтар минералдары болады. Алынған концентраттан платиноидтар пирометаллургиялық, электрхимиялық, химиялық, гравитациялық және магн. сепарация әдісі, т.б. өңдеу жолдарымен бөлініп алынады. Қазақстанда Платина кентастарының минералдары аз мөлшерде Бетпақдаланың, Солтүстік Балқаштың, Солтүстік Ұлытау, Кемпірсай (Ақтөбе облысы), Шар (Шығыс Қазақстан облысы) ультранегізді тау жыныстарынан, Қалбаның кейбір қорымдарынан табылды. Платина кентастарының дүниежүзіндегі ірі қорымдары: Тунамин, Лак-дез-Иль (Канада), Гуд-Ньюс-Бей, Лейк Оуэн (АҚШ), Оралдың платиналық белдеулері, Генеральское (Ресей), Чако және Нариньо (Колумбия), т.б. елдерде орналасқан. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Қазанбасы

Қазанбасы — Қостанай облысы Әулиекөл ауданы, Қазанбасы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Әулиекөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде, қарағайлы-қайыңды әсем орманның оңтүстік жиегінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 806 адам (392 ер адам және 414 әйел адам) болса, 2009 жылы 796 адамды (377 ер адам және 419 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1939-40 жылдары Ақмола (қазіргі Астана) - Қарталы (Ресей) темір жолын салуға байланысты қаланған. Қазанбасыда темір жол бекеті, жүк түсіріп-артатын орын, мұнай базасы, астық қоймасы, ағаш өңдеу цехы, мектеп-интернат, клуб, фельдшер-акушерлік пункт бар. Дереккөздер
Қаратай Тұрысов

Тұрысов Қаратай (2 Ақпан 1934 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Жасөркен ауылы – 1 Тамыз 2004, Астана қаласы) – мемлекет қайраткері, экономика ғылымының докторы (1993). Қазақстан Республикасы Инжинер академиясының академигі (1993). Қысқаша өмірбаяны: Шанышқылы тайпасының Жұдырық руынан шыққан. 1955 жылы Мәскеу геология барлау институтын бітірген; 1972 жылы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген; 1980 жылы КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы халық шаруашылығы академиясын бітірген; 1955–1963 жылдары Павлодар, Қарағанды облыстарында геология барлау партияларының бастығы; 1963–1964 жылдары Ақшатау аймағында партиялық-мемлекеттік комитетінің төрағасы; 1964–1971 жылдары Қаражал қалалық партия комитетінің 2-, 1-хатшысы; 1971–1974 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-де инспектор; 1974–1978 жылдары Торғай облысы партия комитетінің хатшысы; 1980–1981 жылдары Қазақ КСР-інің өнеркәсіпте жұмыс қауіпсіздігін бақылау мен кен бақылау жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы; 1981–1984 жылдары Қазақстан Республикасы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы; 1984–1986 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшысы; 1986–1990 жылдары ВЦСПС-тің хатшысы; 1990–1991 жылдары Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақ КСР-і Экономикалық реформалар жөніндегі мемлекеттік комиссияның төрағасы, Қазақ КСР-і Премьер-министрінің орынбасары; 1991–1993 жылдары Қазақстан Республикасы Туризм, дене тәрбиесі және спорт министрі; 1993–1994 жылдары Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы, «Яссауи» туристік компаниясы бақылау кеңесінің төрағасы. 1995–1999 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты; 1999 жылдан Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. «Управление социальными процессами в период перехода к рыночной экономике в Республике Казахстан» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Шағырбидай

Шағырбидай – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қоңыржай аймақтары мен тропика тауларында өсетін 80 түрі белгілі. Қазақстанның далалық жерлерінде, орман шетінде, бұталар арасында өсетін 7 түрі бар. Бұлардың биіктігі 20 — 90(150) см. Тамыр сабақтары ұзын, сабақтары тік, жалаң, кейде бұдыр болады. Жапырақтарының ені 2 — 6 мм, бұдырлы келеді. Гүлшоғыры жіңішке, көбінесе бір жағына қарай иілген сыпыртқы. Масағы 1 — 3 гүлді, масақ қылтаны екеу, гүл қылтаны қысқа. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Шағырбидай — мал азықтық шөп. Биік Шағырбидайды (M. altіssіma) әсемдік үшін өсіреді. Дереккөздер
Киберкойн

Киберкойн (ағылшыншы Сybercoіn) – бірыңғай банк шеңберінде қолданылатын электрондық қолма-қол ақша жүйесі. CyberСash фирмасы 1966 ж. ұсақ төлемдердің (10 АҚШ долларына дейін) Интернет арқылы төленуін қамтамасыз ету үшін шығарды. Сатып алушы CyberCash Account шотын ашып, соған өзінің банкідегі шотынан ақша аударады. Оның компьютеріне “электронды сақтиян” (арнаулы бағдарламалық өнім түрінде) орнатылады. Сатып алушы сатып алу кезінде электронды қолма-қол ақшаны Интернет арқылы сатушыға аударады, ал сатушыда арнаулы бағдарламалық өнім орнатылған. Электрондық әдіспен алдын ала төлеу аяқталғаннан кейін ақша банкілердің арасында бір шоттан екінші шотқа аударылады. Сілтемелер *[http://www.rusconsult.ru/glossary/?word=%CA%E8%E1%E5%F0%EA%EE%E8%ED+CYBERCOIN Киберкоин CYBERCOIN] *[http://www.russiabanks.ru/finansenc/1660.html "САЙБЕРКОЙН"] Дереккөздер
Қазандық қондырғы

Қазандық қондырғы ыстық су мен бу өндіру үшін қолданылатын механизмдер мен қондырғылар жиынтығы. Қазандық қондырғы қазан агрегатынан және қосымша жабдықтардан (газ және ауа құбырларынан, оттықтан, үрлеу құрылғысынан, т.б.) тұрады; тұрғын үй, қоғамдық және өнеркәсіптік ғимараттардың және технология тұтынушылардың (өнеркәсіптік мекемелер, т.б.) жылыту, желдету, ыстық сумен қамтамасыз ету жүйелерін жылумен жабдықтауда қолданылады. Шағын қуатты Қазандық қондырғыда қосымша құрылғылар болмайды, оның есесіне қоректендіргіш арматуралар және қазанға құйылатын су әзірлейтін жабдықтар болады. Қазан цехында, ЖЭО-нда әдетте бірнеше Қазандық қондырғылары орнатылады. Бұл қазандар ортақ магистрал бойынша қоректендіріледі. Буды ауық-ауық қыздырып тұратын қуатты Қазандық қондырғы қазан-турбина блогі жүйесін түзеді. Қуатты Қазандық қондырғының орнатылатын бөлмесінің аумағы бірнеше мың м3, сағатына 4000 т-ға дейін бу өндіре алады. Қазақстанда 20 ғасырдыңдың ортасында жасалған ПТВМ және КВ-ГМ (шамамен 117 дана) түріндегі орташа жылу өндіруі 116 МВт (100 Гкал/сағ) дейінгі су ысытқыш қазандар қолданылыста болған. Қазіргі кезде, тек қана Алматы қаласында КСГн сериялы пайдалы әсер коэффиценті 92%, табиғи газбен жұмыс істейтін 50-ге жуық су ысытқыш қазандар, КВ-Г-3,56 сериялы 4 қазан және КВ-Г-7,65 сериялы бір қазан жұмыс істейді. Жылу техника көрсеткіштері бойынша жетілдірілген жаңа КВ-Г-35 қазаны “АЖЖЭ” ААҚ-ның Оңтүстік қазандығында өндіріске енгізілуде. Қазақ энергетика ғылыми-зерттеулер институтында КСТ, КСГн және КВ-Г-35 сериялы Қазандық қондырғылар жасалды. Түйіршіктерді күйдіру үшін қыздырғыштардың 2 түрі қолданылады: * Алау - тек түйіршіктермен жұмыс жасау (негізінен ағаш және ауылшаруашылық түйіршіктерде). Алау қыздырғыштарының тиімділігі реторлық оттықтарға қарағанда жоғары (күрделі дизайн және екінші реттік ауа берілуіне байланысты); * Реторт - олар 5-25 мм фракциясы бар көмір бұршақтарында тиімді. Түйіршіктерді қолданған кезде тұтыну көп болады (алау оттығымен салыстырғанда). Көптеген реторлық қыздырғыштарда өзін-өзі тазарту функциясы бар. Дереккөздер
Шағыркөл темір кен орны

]] Шағыркөл темір кен орны - Қостанай облысы Тобыл темір жол станциясынан 115 км оңтүстік бағытта орналасқан. Оны 1958 жылы Г. Мамиев пен В.П. Серенко ашқан. Геологиялық құрылымы Кен орнының қалыңдығы 60-80 м мезо-кайнозой шөгінділерімен көмкеріліп, Шағыркөл синклиналінің батыс қанатын күрделілендірген брахисинклиналды қатпарға бейімделе орналасқан. Мұндағы палеозойлық тау жыныстары қимасының негізін кристалкластикөлі алевропелиттер мен ірі сынықты литокластикөлі туфтар, олар арасындағы ортаңғы визелік сарбай шоғырының қалыңдығы 400 м-ден артатын порфириттер түзеді. Оларды ортаңғы-жоғарғы визелік соколов шоғырының доломиттерімен алмаса қабаттасқан әктастар (200 м) жапқан. Жатыс сипаты Қима жоғарғы визелік қоржынкөл шоғырының андезитті порфириттері мен туфты-лавобрекчияларымен көмкерілген. Тау жыныстары қабаттарына қабатаралық диориттер мен диоритті-порфириттердің интрузиялары кіріккен. Кен денелері соколов пен қоржынкөл шоғырларында таралған. Олар қатпардың орталығы тұйықталу белдемінде орналасқан Батыс, Шығыс және Солтүстік деп аталатын үш телімнен тұрады. Минералдары, құрамы Негізгі кентастық минералдарына: магнетит, мушкетовит, пирит; қосымша минералдарға: халькопирит, гематит, марказит, пирротин, тағы басқа жатады. Кен орнының генезисі — гидросиликатты-метасоматиттікөлі Қоры 80 миллион тонна шамасында. Дереккөздер
Абай (Қазалы ауданы)

Абай — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Сарыкөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстікке қарай 14 км жерде, Сарыкөл көлінің жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1117 адам (543 ер адам және 574 әйел адам) болса, 2009 жылы 1134 адамды (565 ер адам және 569 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1928 жылы қаланған. 1928-1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін өзімен аттас ұжымшардың орталығы болған. Ұжымшар негізінде және округтегі Ботабай, Жұбан, Қазанғап, Ізтілеу базы, Семурат базы, Шаратай ауылдарында шаруа қожалықтары құрылған. Дереккөздер
Атбасар–Жезқазған–Шу мыс белдеуі

Атбасар–Жезқазған–Шу мыс белдеуі – Көкшетау антиклинорийінен Тянь-Шань жоталарына дейін 2000 км-ге доға тәрізді созылған ірі геологиялық құрылым. Ені 200-300 км. Геологиялық құрылымы Атбасар–Жезқазған–Шу мыс белдеуі Көкшетау – Солтүстік Тянь-Шань қатпарлы жүйесін бойлап жатыр. Белдеуде палеозойлық жыныстар кешені екі сатылы құрылымдарға біріккен. Төменгі саты – кембрий-девон жыныстары. Олар бойлық бағытта күрделі антиклинорийлер мен синклинорийлер құрып, аймақтық жарылымдармен және палеорифтермен шектелген. Жоғарғы саты – орта девон-пермь кешендері. Олар герциндік геотектоникалық қозғалыстардың әсерінен ендік бағыттағы ірі жарылымдармен бөлініп қатпарланған. Белдеу бойы осындай тектоникалық блоктарға (30 – 60 км) жіктелген. Ірі кен алқаптары мен кен орындары Кен орындары мен кен көздері тектоникалық блоктардың бұрыштарына жақын орналасып, регматикалық «адым» (тектоникалық заңдылық) бойынша кен топтарын құрған. Олардың басым бөлігі кейінгі жыныстармен көмкерілген. Сондықтан ірі кен алқаптары жер бетінде әр түрлі қашықтықта кездеседі, олар (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Атбасар, Алтынқазған – Қима, Қызылоба – Балталы, Шарықты, Кенен Әзірбаев, Әулиетас, Теректі, Ұлытау, Жыланды, Жезқазған. Жыланды кен алқабында өндірістік маңызы бар 5 кен орны (Итауыз, Сарыоба, Қарашошақ, Қыпшақбай, Айранбай, т.б.) орналасқан. Жезқазған кен өрісінде Қумола, Жезқазған, Қаракеңгір, Үйтас, т.б. кен орындары қалыптасқан. Жезқазғаннан оңтүстікке қарай Жаман Айбат ірі мыс кені, Солтүстік және Оңтүстік Шу кен топтары, Шоқпар кен көздері топтасқан. Мыс белдеуінің батыс шетіндегі Қаратау антиклинорийі бойында да ұсақ мыс кендері тізбектеліп Қырғызстан аумағына жалғасып кетеді. Атбасар-Жезқазған-Шу мыс белдеуі бойында тек Жезқазған және Жыланды кендер тобы толық барланып өндіріске қосылған, ал Жаман Айбат кені өндіріске дайын. Дереккөздер
Жамалбек Болатов

Жамалбек Болатов (9.03.1931, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Бесжылдық ауылы – 6.08.1978, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1971), профессор (1976). * Қазақ Педагогикалық Институттың филология факультетін (1952 жылы, қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) және аспирантурасын (1955 жылы) бітірген. * Қазақ Педагогика Институтында оқытушы (1954–56 жылдары) * Қазақстан Ғылым Академиясының қазіргі Тіл білімі институтының (1961 жылға дейін Тіл және әдебиет институты) ғылыми қызметкері (1956–76 жылдары) * Қазақ Педагогика Иститутының қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі (1976–78 жылдары) қызметтерін атқарды. * 1970 жылы «Қазіргі қазақ тілінің шығыс говорлар тобы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Болатовтың ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты қазақ тілінің диалектологиясы. Дереккөздер
Едіге Дәріғұлұлы Тұрсынов

Едіге Дәріғұлұлы Тұрсынов (10 шілде 1942 жылы туған, Алматы қаласы - 24 желтоқсан 2016 жылы Қазақстан Алматы) — әдебиеттанушы-фольклорист, филология ғылымдарының докторы (2003). Қысқаша өмірбаяны Арғын тайпасының Қаракесек руының Керней бөлімінен шыққан. * 1964 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген; * 1964–1966 жылдары Ақмола мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясында) оқытушы * Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер; *1994 жылдан «Ай» журналының әдеби қызметкері болып жұмыс істеді. Еңбектері * «Древние типы носителей казахского фольклора (генезис и типология)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – қазақ фольклорының көне дәуірдегі типтері, ақын-жыраулық дәстүр мен айтыс жанрының қалыптасуы, фольклор таратушылардың (ақын, сал, сері, жырау, сыншы, т.б.) пайда болу тарихы мәселелері. Тұрсынов монографиялық еңбектер * «Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері», 1976; * «Қазақ бақсы-балгерлері», 1997; * «Возникновение баксы, акынов, сэри и жырау», 1999; * «Древнетюркский фольклор: истоки и становление», 2001; * «Атамекен. Казахи. История. Этнография. Культура», 2002) мен 40-тан астам ғылыми мақалалардың авторы. Дереккөздер
Қазанғап Байболұлы

Қазанғап Байболұлы (1891, қазіргі Түркістан облысы, Төле би ауданы, Ұзынарық ауылы – 1945) — халық ақыны, жырау. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Сайрам мен Шымкент медресесінде білім алған, жәдиттік бағытта бала оқытып, ұстаздық еткен. Жасынан ел ақындарын тыңдап, ауыз әдебиет үлгілерін бойына сіңіріп өскен. Ақындық суырып салма өнеріне жетілу барысында жыршылық жолына түсіп, қисса-дастандарды жатқа айтқан. 1934 жылы халық ақыны ретінде Қазақстан жазушыларының тұңғыш съезіне қатысқан. Осы жылдардан бастап баспасөз бетінде Қазанғап өлеңдері жиі басылып тұрды. Қазанғап “Еңсегей бойлы Ер Есім”, “Төле бидің тарихы”, “Өкірек найман туралы” деп аталатын тарихи жырлар мен “Сайыпжамал сұлу”, “Шеризат-Күлшат” тәрізді махаббат дастандарын жырлап, ел ішіне кеңінен насихаттаған. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Қазанғап қамыққан елді жырымен демеп, рух беруші үгітші ақындардың алдыңғы сапында болды. 1943 жылы Алматыда өткен ақындар айтысында Нартай Бекежановпен ақындық өнер жарыстырған өлең жолдары “Айтыс” жинағының 3 томында (1996) басылым көрді. Қазанғап ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, Қазақстан ҒА-на тапсырған. Ақынның толғау өлеңдері “Халық ақындары” (1953), “Пернедегі термелер” (1965), т.б. атпен жарық көрген. Тарихшы ғалымдар Қазанғаптың жадылық қуатын білу мақсатында арнайы зертеу жасап, “Еңсегей бойлы ер Есім” атты 152 беттік дас­танынан 140 адам есімдері мен рулық-тайпалық атауларды, барлығы 256 жалқы есімді, “Төле бидің тарихы” атты 145 беттік дастанынан тиісінше 381 және 100, барлығы 481 жалқы есімді тапқан. Сонда 297 беттік екі дастанда 737 жалқы есім кездеседі екен. Дерекке бай болуы қиын поэзиялық шы­ғарма үшін бұл ерекше көрсеткіш. Мұның өзі Қазанғаптың дүниета­нымы мен ой өрісінің кеңдігін, есте сақтау қабілетінің мықтылығын көрсететін мысал. Қазанғап жалпы өз өмі­рінде көлемді 8 шығарма жазған. Оның бәрін дерлік уақытында тиісті орындарға қолжазба күйінде тапсырып отырған. Атап айтсақ: “Орта жүз Дауанасбай Өкірік Найман” дастанын 1934 жылы, “Египет ханы Абдулланың қызы Сайыпжамал” дас­танын 1934 жылы, “Шеризат Күлшат” дастанын 1938 жылы, “Төрт дәруіш” дастанын 1939 жылы, "Орқа-Күлше" дастанын 1939 жылы, “Төле бидің тарихы” дастанын 1941 жылы, “Ең­се­гей бойлы ер Есім” дастанын 1941 жылы, ал “Қарсы­бай батыр” дастанын 1943 жылы ғылыми орталық кітапхана қорына тапсырған. Әлі де ұрпақтарында жарияланбаған көптеген өлеңі мен тарихи жырлары бар. Қазанғап ақынның қазір де көптеген тарихшы ғалымдардың терең зерттеуін қажет ететін шығармалары жетерлік. Дереккөздер
Қазанқап (үй бұйымы)

Қазанқап – үй бұйымы. Дәстүрлі қазақ қоғамында көші-қон кезінде қазанды қаптап, тасуға арналған. Киізден тігіліп, қалыңдау бір түсті матамен қапталады да, қызыл не көк шұғадан ою-өрнек жапсырылады немесе түрлі-түсті жіппен кестеленеді. Төрт бұрышты болып пішіледі. Бір жақ беті сәл кеңдеу болады. Қазанқаптың ауыз жағына ілмешекті баулық жасалады. Айналасына түрлі түске боялған шашақ салынады. Қазанқап жайшылықта киіз үйдің сол жақ босағасына таман, кереге басында ілулі тұрады. Дереккөздер
Шағылышөп

Шағылышөп Атырау облысының шығысындағы қырқалы құм. Жем өзенінің төменгі ағысы мен Үстірттің солтүстік аралығында жатыр. Ауданы 260 км². Ұзындығы 37 км, ені 11 км-ге жетеді. Тұщы грунт су 3 — 8 м тереңдікте кездеседі. Құм төбешіктерінде жусан, изен, теріскен өседі Пайдаланѓан әдебиеттер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Классикалық теория

Классикалық теория, классикалық мектеп – классикалық саяси экономияны жасаған экономикалық ой-пікір мектебі. Классикалық теория өкілдері нарықтық экономиканың қалыптасып, дамуын зерттеді, экономика санаттар мен заңдар жүйесін, экономика құбылыстарды танып-білудің себеп-салдарлық әдісін талдап жасады. Олар мемлекеттің экономикаға араласпауын және еркін нарықтық бәсекені қолдауды көздейтін экономикалық либерализм тұжырымдамасын әзірледі. Мектеп 17-ғасырдың аяғында дүниеге келіп, 200 жыл өмір сүрді. Оның дамуы 4 кезеңді қамтиды. 1) 17-ғасырдың аяғы мен 18-ғасырдың ортасы классикалық теория идеясының пайда болуы. Англияда У.Петти (1623 – 87), Францияда П.Буатильбер бір мезгілде еңбек құны теориясын ұсынды. Олар ақшаны адамдарға қасірет әкелетін бірінші зұлымдық деп қарады. Олардың идеяларын физиократтар мектебіне біріккен француз экономистері дамытты, бұл мектептің негізін қалаушы – Ф.Кенэ (1694 – 1774) болды. 2) 18-ғасырдың аяғында ағылшынның ұлы экономисі Адам Смит классикалық саяси экономияны қалыптастырды. 3) 19-ғасырдың алғашқы жартысында Ұлыбританияда Д.Рикардо, Т.Р. Мальтус, Францияда Ж.-Б. Сэй, Америкада Г.Ч. Кэри бұл ілімді ары қарай дамытты. 4) 19-ғасырдың 2-жартысында ағылшын экономисі Дж. С. Милль мен неміс экономисі К.Маркс Классикалық теорияны жаңа сатыға көтерді. Классикалық теорияның негізгі зерттеу нысаны ретінде өндіріс үдерісі қарастырылды. Қоғамдық ұдайы өндірістің қалған кезеңдері өндірістің заңдылықтарымен байланысты туындайтын тәуелді кезеңдер ретінде қарастырылды. Классикалық теория қаржы, ақша және несие теориясының дамуына үлкен үлес қосты. Сілтемелер *[http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNPBD&P21DBNPBD&S21STN1&S21REF&S21FMTfullwebr&C21COMS&S21CNR&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F Классикалық теория] Дереккөздер
Абай (Қызылорда қалалық әкімдігі)

Абай — Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қосшыңырау ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Қызылорда қаласынан солтүстікке қарай 12 км жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2075 адам (1023 ер адам және 1052 әйел адам) болса, 2009 жылы 2228 адамды (1122 ер адам және 1106 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 2000 жылға дейін "Интернационал" деп аталып келген. 1965-1996 жылдары күріш өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Досан, Қарауылтөбе ауылдарында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Баймұхамет Шағыров

Баймұхамет Шағыров (22.8. 1902, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы — 26.9.1986, Алматы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны, мемлекет қайраткері. 1919 жылы Талдықорған ауыл шаруашылығы мектебін, 1926 жылы Мәскеудегі БК(б)П ОК жанындағы партия мектебін бітірген. 1919 — 25 жылы Талдықорған уезінде партия комитетітінің хатшысы, уездік “Қосшы” одағының төрағасы, 1926 — 37 жылы Алматы, Орал, Қостанай облыстарында, Қазақ АКСР-і жабдықтау халық комиссариатында жауапты қызметтер атқарған. 1937 жылы Қазақ КСР-і юстиция халық комиссары қызметіне тағайындалып, 1938 жылы КСРО Жоғарғы Сотына мүше болды. 1939 жылы “Халық жауларын іздестіруде табансыздық танытып отыр” деген желеумен тұтқындалып, саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. 1953 жылы 30 желтоқсанда ақталды. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Қазаншұңқыр

Қазаншұңқыр құрлық бетіндегі, мұхит-теңіз түбіндегі пішіні дөңгелек не аздап созылыңқы келген ойыс. Қазаншұңқыр тұйық немесе бір жағынан, өзен арнасында орналасса екі жағынан ашық болып келеді. Жер бетіндегі Қазаншұңқырдың мөлшері бірнеше км-ден жүздеген км-ге жетеді (мысалы, тауаралық Қазаншұңқыр). Қазаншұңқырлар пайда болу және геологиялық құрылысы жағынан тектоникалық, жанартаулық мысалы, кальдералар (испанша caldera – үлкен қазан), эрозиялық, мұздық, карстық; құрылымы жағынан тегіс табанды, ыдыс тәрізді, т.б. бөлінеді; сумен толығуына қарай ағып өтетін, ағынды, ағынсыз (құрғақшылық аймақтарда) болып ажыратылады. Су асты Қазаншұңқырлары жүздеген, мыңдаған км-ге созылады. Олар теңіз, мұхит табаны бедерінің ірі бұрыс пішінін құрайды (мысалы, Тынық мұхиттағы Оңтүстік Қазаншұңқыр, т.б.). Қазаншұңқырлар кейде ойыстар мен депрессияларға сәйкес келеді. 20 ғасырдыңдың ортасынан бастап техносфераның дамуына байланысты жер бетінде Қазаншұңқырлардың антропогендік (қ. Антропогендік жер бедері) түрлері көбейіп келеді. Қазақстанда Зайсан қазаншұңқыры, Алакөл қазаншұңқыры, т.б. бар. Мұхиттық қазаншұңқырлар Мұхиттық қазаншұңқырлар - мұхит табаны шегіндегі су асты жоталармен, белестермен және қыраттармен шектелген ауқымды ойпандар. Олар өзара терең өткелдермен жалғасып жатады. Орташа терендігі 5 мың м. шамасында. Қазаншұңқырлар табаны 100-500 м биіктікте ауытқитын төбелі-жазықты бедерімен сипатталады. Опырылма қазаншұңқыр Опырылма қазаншұңқыр - әктастардағы немесе басқа тау жыныстарындағы жер асты қуыстары төбесінің опырылуы немесе шөгуі салдарынан жарылымдар бойындағы телімдердің төмен түсуінен пайда болған депрессия. Дереккөздер
Қазаншы

Қазаншы – 1) қазан жасайтын шебер; 2) ас пісіретін кісі, аспаз; 3) қоғамдық жиындар мен қонақ күтуде әр үйдегі қонақтардың құрметіне қарай малдың сыйлы мүшелерін табаққа іріктеп бөле алатын, жөн-жосықты, жол-жоралғыларды жақсы білетін егде кісі. Дереккөздер
Шад

]] Шад - Батыс Түрік қағандығындағы жоғары лауазым. Қағандықтағы бүкіл ел ру-тайпа жіктері бойынша басқарылғандықтан, олардың басында Шад, шор, еркін, тарқан және бектер тұрды. Шадтар “он оқ” деген ірі он тайпаны басқарды. Қаған билігі әлсіреген, не ол жорықтарда сәтсіздіктерге ұшыраған жағдайда Шадтар өздерін қаған жариялап отырды. Сілтемелер *Шығыс Түрік қағанаты *Суяб *Қаған Дереккөздер
Классикалық экономика

Классикалық экономика – экономикалық теориядағы экономика өзін-өзі реттеуге қабілетті‚ кез келген өндіріс тұтынуды көбейту үшін құрылады деп пайымдайтын бағыт. Осы бағыттың өкілдері (А.Смит‚ Т.Мальтус‚ Д.Рикардо‚ А.Маршалл‚ тағы басқалар) Сэй заңын белгілі бір тұрғыда әділетті деп санайды. Бұл заңға сәйкес жұмысшылар мен кәсіпкерлер өздерінің қолдарында бар технология мен ресурстарды пайдалана отырып өндіргісі келетін өнімнің бүкіл көлемін өзінен-өзі жұтып қояды. Бұл идеяны классикалық бағыттың өкілдері‚ қазіргі кезде неоклассикалық бағыттың өкілдері қолдайды. Д.Кейнс бұған қарама-қарсы көзқарасты ұсынды‚ бұл көзқарасқа сәйкес экономика өндіріс факторларының қатаң бағасы және жиынтық сұранымның мүлдем икемсіз құбылмалылығы себепті рецессиядан өз бетінше шыға алмайды. Оның үлгісінің класссикалық үлгіден негізгі өзгешелігі атаулы жалақының қысқаруы сатып алу қабілетінің абсолюттік қысқаруына апарып соқтырады деген болжамда. Демек‚ баға мен жалақыдағы ұқсас қысқару тұтынушының бұрынғыдай көлемде нақты тауарлар мен қызметтерді сатып алуына мүмкіндік бермейді. Сілтемелер *[http://kazreferat.kz/product_290.html Классикалық экономикалық теорияның негіздері, қосымша құн және пайда теориясы] Дереккөздер
Аббас Жарасбайұлы

Аббас (Аппаз) Жарасбайұлы (шамамен 1825–1830, бұрынғы (Перовск уезі, Қараөзек болыстығы – 1922, Арқа өңірі) – белгілі би. Әкесі Бекназар 1800 жылы Сыр өңіріне келіп, тұрақтап қалған. Байұлы тайпасының, Жаппас руының белгілі биі болған. Аббас 1868–1688 жылдары құрылған Қараөзек болысын басқарды. 1888 жылдан би әрі қазы болып, ел билігіне араласқан. Би хақында «Дала уәлаяты» газетінде, «Айтыс» кітабының 2-томында (1965), Кіші жүз шежіресінде, «Тереңөзек тарихында», Аббас - Асқар Тоқмағамбетовтың «Жыр күмбезі» (1975) романында кеңінен сипатталған. Орталығы мемлекет мұрағаттың қорында біршама деректер (4 қор, 1 тізбе, 4070 іс) бар. Дереккөздер
Шади

Шади, Молла Шади (туған-өлген жылы белгісіз) — ортағасырлық тарихшы, жыршы, “Фатхнама” авторының өмірі жайында жазба деректерде мағлұматтар жоққа тән. Тек қана Бабырдың естелігінде Шади жыршының баласы Гулям Шадидің ән шығаратыны жөнінде еске алынып, оның тамаша нахшылары мен сауттары бар екені айтылады. Мұхаммед Шайбани хан оны Қазан ханы Мұхаммед Аминге жіберіп, содан қайтып оралмады делінген. Бабырдың айтуынша Гулям Шади Шади-бачаның інісі. 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың бас кезінде Шади есімді әкелі-балалы үш адам болған. Тарихшылар үш Шадидің өнеріне, әлеуметтік ісіне қарап “Фатхнаманың” авторы Гулям Шади деген қорытындыға келген. Мұның басты дәлелі Гулям Шади Мұхаммед Шайбанидің сарайында қызмет еткен, ал шығарма сол әулеттің тарихын баяндайды. Әдебиет *Материалы по истории казахских ханств 15 — 18 веков, ауылы -А., 1969; *Захир ад-Дин Мухаммед Бабыр, Бабырнама, ауылы , 1993. Сілтемелер *Шайбани *Орта ғасыр *Фатхнама Дереккөздер
Айдар (көл)

Айдар – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Жетікөл ауылынан 15 км оңтүстік-батыста орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 2,5 км 2 , ұзындығы 2,1 км, жағалауының ұзындығы 7,0 км. Қар, жауын-шашын және Бұлдырты өзенінің суымен толысады. Жағалауы жазық. Қамыс, құрақ өскен. Қарашада қатып, сәуірдің ортасында мұзы түседі. Суы ащы. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады.
Әбді Бошанұлы Тұрсынбаев

Тұрсынбаев Әбді Бошанұлы (20.08.1910, Түркістан облысы Түркістан қаласы – 4.04.1999, Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (1957), профессор (1958). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген қайраткері (1970). Қысқаша өмірбаяны: 1928–1931 жылдары Алматы мал-дәрігерлік техникумында; 1931–1932 жылдары Ташкент жоспарлау-экономикалық институтында оқыған. 1937 жылы Мәскеу мемлекеттік экономикалық институтын бітірген; 1937–1943 жылдары Семей педогогикалық институтында проректор, қазіргі Атырау мұғалімдер институтында ректор, орта мектепте директор; 1945–1948 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педогогикалық институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) кафедра меңгерушісі; 1948–1954 жылдары Алматы заң институтында кафедра меңгерушісі; 1956–1967 жылдары ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі; 1967–1977 жылдары Қазақ КСР-і «Білім» қоғамы басқармасының төрағасы қызметтерін атқарған. 1957 жылы «Қазақстанда колхоз құрылысының жеңуі» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 2 рет Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер:
Клиент

Клиент (латынша clіens, италянша clіente – тапсырыс беруші) – # тұрақты сатып алушы немесе тапсырыс беруші, тұрақты келермен, аларман; # несие мекемесінің‚ сауда ұйымының, өнеркәсіп орнының, адвокаттың‚ тағы басқалар көрсететін қызметін пайдаланушы тұлға; # өз ісін жүргізуді басқа біреуге (адвокатқа, нотариусқа, тағы басқаларға) тапсырған адам; # нарықтық қатынастарда тауарлық шот, тағы басқа бойынша сауда өкілеттігі бар жеке тұлға; # өз атынан және өзінің есебінен басқа тұлғаның, мысалы, шот ашу және шот қызметінің көрсетілуі және операция жүргізу үшін банкінің, базалық (базистік) активті немесе туынды қаржы құралдарын сатып алу немесе сату үшін ұйымдасқан немесе ұйымдаспаған нарыққа қатысушының кәсіпқойлық қызмет көрсетуіне жүгінуші тұлға. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.artlebedev.ru/kovodstvo/sections/87/ Клиент] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82 Клиент]
Платиндық металдар

Платиндық металдар, платиноидтар — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобының екінші және үшінші триадасында орналасқан алты рутений (Ru), родий (Rh), палладий (Pd), осмий (Os), иридий (Іr), платина (Pt) химиялық элемент. Алтын және күміспен бірге асыл металдар тобын құрайды. Платиндық металдардың жер қыртысындағы салмақ мөлшері 5љ10-7%. Табиғатта саф күйінде, сульфид ті минералдарда кездеседі. Қиын балқитын, тығыздығы үлкен, күміс түстес ақ жылтыр металдар, тотығу дәрежесі +2-ден +6-ға дейін. Химиялық қасиеттері ұқсас, белсенділігі төмен. Қыздырғанда оттекпен (RuO 4 , OsO 4 , т.б.), аса қатты қыздырғанда галогендермен қосылыс түзеді. Платиндық металдар балқыған күйде көптеген металдармен араласып, қатты ерітінділер және кешенді қосылыстар түзуге бейім келеді. Платиндық металдарды кенді байытып, аффинаж арқылы оларды шоғырландырып, реагенттердің көмегімен біртіндеп бөліп алады. Осы әдіспен Қазақстанда түсті металдар өндірісінің қалдықтарынан платиндық металдар алынады. Платиндық металдар катализатор ретінде, химиялық арнаулы ыдыстар, зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Айдарлы (тау, Бұланды ауданы)

Айдарлы – Ақмола облысы Бұланды ауданы Никольское ауылынан шығысқа қарай 6 – 6,5 км жерде орналасқан биік төбе. Абсолюттік биіктігі 432 м, ұзындығы мен ені 1 – 1,5 км. Айдарлының солтүстігінде Қарашілік тоғайы, батысқа қарай 2 км жерде Есенбек көлі орналасқан. Жер бедері, өсімдігі Беткейі жазық, аз тілімденген. Карбонатты қара топырағында шөптесін өсімдіктер өскен. Дереккөздер
Клирингілік қызмет

Клирингілік қызмет – # бағалы қағаздармен, шет ел валютасымен (валюталық клиринг), басқа да қаржы активтерімен жасалатын операциялардан, сондай-ақ банкаралық төлемдерді (банк клирингі) оңтайландыру кезінде және пластикалық карталармен қолма-қол ақшасыз есеп айырысу кезінде туындайтын қарсы талаптар мен міндеттемелерді өзара есепке алумен байланысты қызмет; # бағалы қағаздар нарығында мәмілелер бойынша өзара міндеттемелерді айқындаумен, оларды өзара есепке алумен, және мұндай мәмілелердің ілеспе түрде және уақтылы орындалуын бақылаумен айналысатын кәсіпқойлық қызмет түрлерінің бірі. Клиригілік қызметті лицензияланатын клирингілік ұйым (клирингілік палата) жүзеге асырады. Ол клирингіге қатысушыларға (бағалы қағаздармен жасалатын мәміле тараптарына) міндетті және қосымша қызметтер көрсетеді. Сілтемелер *[http://aoktb.kz/kz/kliringovyj-czentr/pravila-osushhestvleniya-deyatelnosti-kliringovogo-czentra.html Клирингтік орталықтың қызметі] Дереккөздер
Нұртаза Абдрахманов

Нұртаза Абдрахманов (21 мамыр, 1948, Сырдария ауданы Бірқазан ауылы) – физика-матемитика ғылымының кандидаты (1985), профессор (1996). Өмірбаяны * Қызылорда педагогика институтын бітірген. * Киев мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1985) бітірген. * 1973 жылға дейін Сырдария ауданы мектептерінде мұғалім * 1973 – 85 ж. қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде аға зертханашы, аға оқытушысы * 1991 – 99 ж. Қызылорда гуманитарлық университетінің проректоры * 1999 – 2001 ж. кафедра меңгерушісі * 2001 жылдан осы университеттің физика-матемитика факультетінің деканы қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері Абдырахмановтың негізгі ғылыми еңбегі «Табиғи плазмалық ортақ зерттеуге арналған. * 80-нен аса ғылыми еңбегімен қоса «Физические процессы происходящих в плазме метеорных следов» (1994) атты монографиясы жарық көрген. Жетістіктері * ҚР білім беру ісінің үздігі. Дереккөздер
Айдын (көл)

Айдын көлі – Талас өзенінің төменгі ағысы алабында орналасқан тұйық көл. Географиялық орны Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерінде, Ақжар, Жылқыбай көлдерінің солтүстігінде, теңіз деңгейінен 305,0 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 7,0 км 2 , ұзындығы 5,8 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 23,0 км. Жағалауы жазық, қамыс, құрақ өскен. Суы тұзды. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Көктемгі жауын-шашын кезінде көршілес жатқан көлдермен ұласып кетеді. Жағалауы – мал жайылымы. Дереккөздер
Айдын тоғаны

Айдын тоғаны – Жамбыл облысы Сарысу ауданында орналасқан тоған. Талас өзенінің төменгі ағысында және осы өзеннің суымен толығады, сыйымдылығы 17 млн. м3. Тоған суымен аудан шаруашылықтарының егістігі мен жайылымы суғарылады. Дереккөздер
Шайбалы хоккей

Шайбалы хоккей шайбамен мұз үстінде ойналатын командалық спорт ойыны. Шайбалы хоккейдің отаны — Канада. Канаданың табиғат жағдайы қазіргі хоккейдің дамуына үлкен әсер етті. 1879 жылы Монреаль университетінің студенттері хоккей ережесін жазды. Тарихы 1908 жылы Шайбалы хоккейден бірінші халықаралық турнир Францияда өтті әрі сол жылы халықаралық лига құрылды. 1910 жылы Шайбалы хоккейден Еуропа чемпионаты өтті. 1924 жылы қысқы олимпиялық ойындар бағдарламасына енгізіліп, 1930 жылдан әлем чемпионаты өткізіле бастады. Шайбалы хоккей командасы 17 — 20 адамнан құралады, бірақ бір мезгілде әр командадан 6 адам ойнайды, ойыншы ауыстыруға шектеу жоқ. Қазақстанда Шайбалы хоккей 1950 жылдан басталды. Алғашқы респуб. чемпионат Алматыда өтті. Оған республиканың 6 командасы қатысты. Өскемен хоккейшілері бірінші болып еліміздің аймақтық біріншілігіне (1958) жеңімпаз атанып, КСРО халықтарының қысқы спартакиадасына (1962), РКФСР біріншілігіне (1963), “Б” (1963) және (1965) “А” класының ойындарына қатысты. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан құрама командасы қысқы Азия ойындарында 2 рет чемпион атанды (1996, Нагано, Жапония, 1998, Конгвон, Оңтүстік Корея), қыздар құрама командасы қысқы Азия ойындарының чемпионы (2002, Бусан, Оңтүстік Корея). Б.В. Александров, В.Н. Беляев, С.В. Дроздов, тағы басқа сынды мамандар Шайбалы хоккейдің республикамызда дамуына көп үлес қосты. Ойын ережелері Шайбалы хоккей ойналатын мұз айдынының Ұзындығы 51 — 61 м, ені 24 — 30 м, айнала шетінің биіктігі 1,10 — 1,22 м етіп қоршалған алаң. Алаңның дәл ортасынан қызыл сызық (ені 30 см), әр қақпадан 18 м қашықтықтан көк сызық тартылады. Қызыл сызық алаңды екіге, көк сызық үшке бөледі. Көк сызықпен бөлінген алаңының екі шеткісін қорғаныс алаңы, ортаңғысын орталық алаң дейді. Қақпа сызығының дәл ортасына ені 183 см, биіктігі 122 см қақпа қойылады. Ойын үш кезеңде (әр кезең 20 мин.) өтеді. Сілтемелер * Хоккей шөпте * Биатлон * Барыс командасы * Ак Барс командасы * Салават Юлаев * Динамо Дереккөздер ang:Hociȝ#Īshociȝ
Айжан (көл)

Айжан – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданының солтүстік-шығысындағы көл. Теңіз деңгейінен 156,0 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 14,27 км 2 . Ұзындығы 5,9 км, ені 3,3 км. Суы ащы. Жағалауы жайпақ. Су деңгейі көктемде көтеріліп, шілде – тамыз айларында төмендейді. Қуаңшылық жылдары құрғап қалады. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы ериді. Суы тек мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Тұт тұқымдасы

Тұт тұқымдасы (Moraceae) – қосжарнақты өсімдіктер; құрамында сүтті шырыны бар ағаш, бұта, кейде шөптер. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 80 туысы, 1,5 мыңдай түрі (кейбір мәліметтерде 50 туысы, 1000 түрі) бар. Жапырақтарында бөбешік жапырақшалары болады, көпшілік түрінде олар өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері ұсақ, дара жынысты, күрделі гүлшоғырына топталған. Жемісі – сүйекше, біріккен жеміс (көп жағдайда гүлсерігі мен гүлтұғыры бірігіп өсіп кетеді). Тұт тұқымдасының кейбір түрінің (інжір, сикомор, нан ағашы) жемісі жеуге жарамды; тұт ағашы жібек құртының қорегі болып саналады; сикомор, бруссонетия, хлорофорадан өте бағалы құрылыс материалдары, ал фикустан каучук алынады. Сондай-ақ сүт ағашынан (Brosіmum galactodendron) алынатын сүт шырыны тағам ретінде пайдаланылады. Көпшілік түрі сәндік үшін өсіріледі, араларында улы түрі де кездеседі. Мыс., анчар ағашы (оның сүтті шырыны улы болғандықтан жергілікті тұрғындар аң аулауға шыққанда садақ жебесінің ұшына жағады). Дереккөздер
Шайбани әулеті

Шaйбани әулеті (өз. Shayboniylar) — өзбек билеушілері (1500 – 98). Шaйбани әулеті Шыңғыс ханның тұңғышы Жошының бесінші ұлы Шайбаннан тарайды. Әулеттің негізін салушы Әбілхайыр ханның немересі, шаһ Будақ сұлтанның баласы Мұхаммед Шайбани хан Дешті Қыпшақ даласы үшін болған соғыста қазақ және ноғай билеушілерінен жеңілгеннен кейін 1500 жылы Мәуереннаһр мен Хорасанды басып алып, өз билігін орнатты. |солға]]Бірақ 1510 жылы Иран шаһы Сефеви әулетінен шыққан I Ысмайыл оны Мерв түбінде талқандады. Шайбани ханның мұрагері Күшкүнжі хан (1510 – 30) өліп, оның ұлы Әбу Саидтың (1530 – 33) билігінен кейін мемлекет басына немересі Ұбайдолла хан (1533 — 39) келді. Шaйбани әулетінің билеушілері өздерін Темір әулетінің мұрагерлері деп есептеді. Әулеттің ең көрнекті өкілі Абдулла хан болды. Оның қаза табуы және баласы Абд әл Мүминнің өлтірілуімен Шайбани әулеті биліктен кетті. Оның соңғы өкілі Пір Мұхаммед ҚҚ-нің өзі де билік үшін қырқысу соғысында қаза тапты. 1599 жылы билікке Аштархан әулеті келді. Бұл Жошының Орда деген баласынан тарайтын және шешесі жағынан Шайбани әулетімен байланысатын жаңа өзбек әулеті еді. Сілтемелер *Моғолстан *Ақ орда *Мұхаммед Шайбани Дереккөздер Әдебиет *Босфорт КӨЛІЭ. Мусульманские династии, М., 1971.
Жүйе (геология)

Қысқаша сипаттама Жүйе, геологиялық жүйе – геологиялық кезең мезгілінде жиылған, ішінде түрлі жануарлар (фауна) мен өсімдіктердің (флора) қазба қалдықтары бар тау жыныстарының жиынтығы; жалпы геохронологиялық шкаланың негізгі бөлінімі. Геологиялық Жүйе Жер қыртысы мен органик. әлемнің дамуының белгілі бір сатысын межелейді. Жүйе геологиялық ярустарға бөлінеді, бірнеше геологиялық Жүйені геологиялық топқа (қ. Эратема) біріктіреді. Геологиялық Жүйенің аттары және олардың тетелестігі 1881 жылы Халықаралық геологиялық конгрестің 2-сессиясында бекітілді. Қазір кембрий, ордовик, силур, девон, карбон, пермь, триас, юра, бор, палеоген, неоген, антропоген сияқты геологиялық Жүйелер бар. Сілтемелер *Кембрий кезеңі *Ордовик кезеңі *Силур кезеңі *Девон кезеңі *карбон *Пермь жүйесі *Триас кезеңі *Юра кезеңі *Бор кезеңі *Палеоген кезеңі *Неоген кезеңі *антропоген Дереккөздер
Жүйеден тыс бірліктер

Қысқаша мәлімет Жүйеден Тыс Бірліктер – физикалық шамалардың қазіргі бар бірліктер жүйесінің ешқайсысына енбейтін бірліктері. Олар тәуелсіз бірліктер (басқа бірліктердің көмегінсіз анықталатын бірліктер, мысалы, Цельсий градусы, бел) және еркін таңдап алынған бірліктер (бірақ кейбір басқа бірліктер арқылы өрнектелетін бірліктер, мысалы, атмосфера, ат күші, жарық жылы, парсек) болып ажыратылады. Сілтемелер *парсек *атмосфера *Цельсий градусы Дереккөздер
Шайбани мемлекеті

Шайбани мемлекеті, Шейбани мемлекеті — Орталық Азиядағы ортағасырлық мемлекет (1500 — 1598). Орталығы алғашында Самарқанд, 1560 жылдан Бұхара қаласы болды. Шайбани мемлекетінің құрылуы бұрын Дешті Қыпшақта тұрған көшпелі өзбек тайпаларынан шыққан Мұхаммед Шайбани ханның Мауераннахрды жаулап алуымен тығыз байланысты. Шайбани мемлекеті Каспий т-нен Тянь-Шаньға, Сырдариядан Орталығы Ауғанстанға дейінгі аумақты қамтыды. 1510 жылы Иран шахы, Сефеви әулетінен шыққан Исмаил Қ. Шайбани ханды талқандағаннан кейін Шайбани әулеті екі өзбек мемлекетіне бөлінді. Бірі — Мауераннахрдағы Шайбани мемлекеті де, екіншісі — оған тәуелді емес Хиуа хандығы (орталығы Үргеніш, кейіннен Хиуа) болды. Темір әулетінің бұрынғы хорасандық иелігі Иранға қарады. Көшпелі өзбектердің Дешті Қыпшақтан Мауераннахрға ауысуы нәтижесінде Шайбани әулеті қазіргі қазақ даласындағы ықпалынан айрылып, далалық жерлерде қазақ хандарының билігі орнады. Көшпелі өзбектердің отырықшы халықтың арасынан қоныс тебуі егіншіліктің біршама құлдырауына және суландыру құрылыстары жұмысының бұзылуына әкеп соқтырды. Жерді сыйға тарту, мұрагерлік жолмен меншіктену құқығы кең тарады. Шайбани мемлекетінде ірі жер иеленушілер, сопы шейхтары мен үлкен вакуфтарды иемденген мұсылман дінбасылары болды. Жердің бір бөлігі хан меншігі болып есептелді. Бұл жерді пайдаланған шаруалардан салық — харадж алынды. Барлық өзбектерді өз қол астына біріктірген Абдолла ханның тұсында Шайбани мемлекетінің гүлденген кезі болды. Ресей, Қазақ хандығы, Сібір хандығы мен Үндістандағы Ұлы Моғолдармен қатынас орнатылды. Бірақ үздіксіз әскери жорықтар мен билеуші топтардың арасындағы тартыстардың қолөнер мен саудаға тигізген зиянды зардабы зор болды. Шайбани мемлекетінің тұсында Мауераннахр мен Хорасанның түркі тілдес халқына “өзбектер” деген этнонимі бекіді. Абдолла хан тұсында мемлекет астанасы Бұхара болды да, кейінгі деректерде Шайбани мемлекеті Бұхар хандығы деп аталды. Бұхара қаласы ірі мәдени орталыққа айналды. XVI ғасырда Шайбани мемлекетінде белгілі ақын-жазушылар Хожа Хасан Нисари, Зайниддин Уасифи, Камал әд-Дин Бинаи, Абдурахман Мушфики, т.б. өмір сүрді. Шайбани мемлекетіне арналған Бинаидың “Шайбанинама”, “Футухат-и хани”, Мұхаммед Салихтың “Шайбанинама”, Хондемирдің “Хабиб-ас-сияр” тәрізді тарихи шығармалары да осы XVI ғасырда жазылды. Сілтемелер *Шайбани әулеті *Шайбани хан *Қазақ хандығы Дереккөздер Әдебиет *Ахмедов Б.А., Государство кочевых узбеков, М., 1965; *История народов Узбекистана, т. 2, Таш., 1993.
Плаун

Плаун (Lycopodіum) — плаунтәрізділер класына жататын мәңгі жасыл шөптесін өсімдіктер. Көпшілік түрлері Солтүстік жарты шарда кездеседі. Қазақстанда орманды жерлер мен қара топырақты аймақтардағы шоқ ормандарда, қылқан жапырақты ормандарда өсетін 5 түрі бар. Олардың ішінде жиі кездесетіні — шоқпарбас Плаун (Lycopodіum clavatum). Сабағы төселмелі, ұзындығы 150 см-дей, көп бұтақтары осы сабақтарынан өседі, олардың ұшында споралары жетіледі. Жапырақтары жіңішке, таспа немесе ланцет тәрізді, масақшалары көп, ұзын, тығыз орналасқан, спорангийлі спорофиллалары бар. Споралары арқылы немесе вегетативті түрде көбейеді. Споралары көп, ұнтақталған ұсақ, май сияқты, сары сұр түсті. Олар шілде — тамыз айларында пісіп жетіледі. Плаун спорасының құрамында 50%-ға дейін кеппейтін май (олеин, стеарин, пальмитин, арахин), қышқылдар, алкалоидтар, клаветин, клаватоксин, никотин бар. Плаундар — улы өсімдіктер, олардың спораларын (ликоподийларын) медицинада, ветеринарияда дәрілік препараттар алу үшін пайдаланады. Алтай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында ғана өсетін, өте сирек кездесетін — таңдамалы Плаун (L. selago) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Экологиялық саясат

.]] Экологиялық саясат - экологиялық жағдайды және елдің табиғи ресурстарын ұтымды жұмсауды қамтамасыз етуді басқару мақсатында мемлекетпен қабылданған арнайы саяси, экономикалық, заңнамалық және өзге де шаралардың жүйесі. Мемлекеттік экологиялық саясаттың мақсаты - экономиканың, қоғамның, табиғаттың үйлесімді, тепе-теңдікте дамуын қамтамасыз ету. Экологиялық саясаттың жалпы мемлекеттік саясаттың құрамдас бөлігіне айналуы (әскери, мәдени, әлеуметтік, ғылыми-техникалық, ақпараттық және т.б. сияқты) дамыған елдерде 1970-1980-шы жылдары жүзеге асты және ол экология саласында дағдарысты құбылыстардың артуымен байланысты болды. Кез келген мемлекеттің экологиялық саясатының негізін ресми қабылданған экологиялық мәселелерді шешудің жал¬пы тұжырымдамасы құрайды. Бұл тұжырымдама тікелей мемлекеттік экологиялық саясаттың сипатын және билік органдарының елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы кешенінің экологиялық қырларына тәсілін айқындайды. Негізгі принңиптері Экологиялық саясаттың негізгі принңиптері, міндеттері және шаралары заң¬намалық актілер, "қоршаған ортаны қорғау туралы заң", үкімет бағдарламалары және т.б. анықталады. Cаясаттың жүзеге асырылуына маңызды ықпал ететін жағдайлар Экологиялық саясаттың жүзеге асырылуына маңызды ықпал ететін жағдайлар: *нақтылы мемлекеттің аумағындағы экологиялық мәселелердің ұшығуы; *эко¬логиялық жағдайлардың ушығуынан туындайтын әлеуметтік-экологиялық мәселелердің сипаты; *экожүйе қызметінің бірқатар аса маңызды мәселелерін шешуде ғылыми екіүштылықтың болуы; ресурстық, оның ішінде қаржылық шектеулер; *ресурс жинақтаушы және табиғатты қозғаушы технологиялардың, оның ішінде, қалдықтарды жою мен қайта өңдеу мәселелерінің нақ¬тылы шешілу деңгейі; *өндірістің эко¬номикалық тиімділігі және экологиялық таза өнімнің бәсекеге қабілеггілігі; *халықтың әлеуметтік жауабы; *халықаралық міндеттемелер. Дереккөздер
Роберт Седракович Кочарян

Кочарян Роберт Седракович (31.8.1954 жылы туған, Степанакерт қаласы) – саяси қайраткер, Армян республикасының президенті. Ереван политехникалық институтының электотехникалық факультетін бітірген (1982). Әзірбайжан КСР-і құрамында болған Таулы Қарабах автономиялы облысының комсомол және партия ұйымдарында әр түрлі қызметтер атқарды. 1989 – 90 ж. Армения Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланып, 1991 ж. Таулы Қарабах өлкесін Арменияға қосу жөніндегі Арцах қозғалысының саяси көсемдерінің бірі болды. “Крунк” комитетінің мүшесі болып, ол тарағаннан кейін “Миацум” ұйымын құрып, соны басқарды. 1992 ж. тамызда Әзірбайжан әскері өлкенің жартысын басып алғанда Кочарян заңсыз құрылған Таулы Қарабах республикасының (ТҚР) мемлекеттік қорғаныс комитетінің төрағасы және премьер-министрі қызметін атқарды. 1994 ж. 24 желтоқсанда жалпыхалықтық сайлау нәтижесіне сай ТҚР Жоғары Кеңесінің қаулысымен Кочарян ТҚР-дың президенті болып сайланды. 1997 ж. 20 наурызда Кочарян Армения республикасының премьер-министрі болып тағайындалды. 1998 ж. 30 наурызда кезектен тыс президенттік сайлауда Кочарян Армения республикасының президенті болып сайланды. 2003 ж. 5 наурызда Кочарян президенттікке қайта сайланды. Сілтемелер * [http://www.president.am/president/cover/rus/ Арменияның Президентық ресми сайт] * [http://www.lenta.ru/lib/14164200/ Биография] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%8F%D0%BD,_%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Кочарян Роберт Седракович] Дереккөздер
Тұрғынбаева Ботагүл Алтайқызы

Тұрғынбаева Ботагүл Алтайқызы (1 Қаңтар 1953 жылы туған, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Бірлік ауылы) – педогогика ғылымының докторы (2006). Қазақстан Республикасы Оқу ісінің үздігі (1995), Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі (2005). Қысқаша өмірбаяны: 1978 жылы Жамбыл педогогикалық институтын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген; 1972–1981 жылдары Жамбыл облысындағы мектепте мұғалім, директордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары; 1981–1983 жылдары Алматы облысы Жамбыл ауданы оқу бөлімінде әдіскер; 1983–1986 жылдары Алматы облысы мұғалімдер біліктілігін жетілдіру институтында әдіскер, кабинет меңгерушісі, Білім беру жүйесіндегі басшы және ғылыми-педогогикалық мамандардың біліктілігін арттыратын республикалық институтта әдіскер, кабинет меңгерушісі, доцент, кафедра меңгерушісі болды. 2008 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, 1 монографияның авторы. Дереккөздер: