kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Саяси құндылықтар

Саяси құндылықтар - әлеуметтік субъектілердің өз тәжірибесіне сүйене отырып қандай да бір құбылыстарды, үрдістер мен саяси өмір ережелерін басым мойындауы. Саяси құндылықтар саяси менталитеттің құрамдас бөлігі ретінде зерттеледі. Саяси құндылықтарды келесі негіздерде жіктеуге болады: әлеуметтік (жұмысшылар, шаруалар, студенттер, т.б.); ұлттық және аумақтық (Алматы, Сібір түрғындары, т.б.); функционалдық (элиталық топтар, лобби, т.б.); демографиялық (әйелдер, жастар, зейнеткерлер, т.б.). Саяси құндылықтарды шартты түрде бірнеше түрлерге бөлуге болады. Тоталитарлық - идеялық диктатқа, басқаша ойлауды мойындамауға негізделген; конформистік - азаматтар құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асырудың топтық түріне идеясыздық икемделуге негізделген; бейімделген - билік институттары мен өзінің саяси мүдделеріне әлеуметтік селқоссыздықпен қарауға негізделген; белсенді - биліктің демократиялық түріне ұмтылатын және белсенді сипаттағы адамгершілік моральдық қағидаттарға және ашық жеке сенімдерге негізделген; радикалиста - қоғамдық қайта құрулардың күштеу әдістерін ғана мойындайтын, заңсыз ойлауға негізделген. Дереккөздер
Агранулалы эндоплазмалық тор

Агранулалы эндоплазмалық тор немесе тегіс эндоплазмалык тор (грек, а – жоқ және – дән, дәнше, түйіршік) — қабырғалары биологиялық жарғақтардан тұратын жасуша цитоплазмасы ішіндегі жарғақтық тор түтікшелері қабырғаларына іргелес жатқан рибосомалар (органеллалар) болмайтын жасушаның жалпы органелласы. Тегіс эндоплазмалық тор жарғақты түтікшелерінің ені гранулалы эндоплазмалық тордың жарғақты түтікшелеріне қарағанда кендеу (50-100 нм) келеді. Агранулалы эндоплазмалық тор жасушадағы липидтер (стероидтар) мен көмірсулардың (гликоген) алмасуына және ферменттердің көмегімен улы заттарды бейтараптандыруға (бауыр жасушалары — гепатоциттерде) қатысады. Бұлшықет талшықтары мен ет жасушаларының (бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттерінің, жүрекет ұлпасы кардиомиоциттерінің) агранулалы эндоплазмалық торларында жиырылу қызметін іс жүзіне асыратын ет жіпшелеріне (миофибриллаларына) эсер етіп, олардың жиырылу процесін қамтамасыз ететін кальций элементі қорланады. Дереккөздер
Гистологиялық препараттар

Гистологиялық препараттар — микроскопиялық зерттеулерде пайдаланылады. Гистологиялық препараттарды дайындау процесі төмендегідей кезендерден тұрады:1) зерттеуге керекті гистологиялық материалды тиісті мүшелерде жануарлар организмі мүшелері мен ұлпаларынан кесіп алып бекіту (формалин, алмас және т.б. ерітінділерде), 2) бекітілген гистологиялық материалды тығыздап қатайту (спирттер ерітінділері қатарынан — 60 , 70 , 80 , 96 , 100 өткізіп сусыздандырып, парафин немесе целлоидиннің эфирдегі ерітіндісіне салып қатайту), 3) қатайған кесекшелерден микротом арқылы жұқа жонындыларды дайындау, 4) жарық микроскопымен зерттеуге дайындалған жонындыларды бояу (гистологиялық бояғыштар қолданылады), 5) боялған жонындыларды төсеніш және жапқыш шынылар арасына канада бальзамына салып қатыру. Дереккөздер Гистология
Абай ақындығының айналасы (мақала)

«Абай ақындығының айналасы»,Мұхтар Әуезовтың мақаласы. «Әдебиет майданы» журналының 1934 ж. 11-12-санында, сол жылы «Социалды Қазақстан» газетінің 30 желтоқсандағы нөмірінде жарияланды. Кейін Мұхтар Әуезовтің 20 томдық (15-том), «Абай Қүнанбаев» шығармалар жинақтарына енді. Абайдың қайтыс болғанына 30 жыл толуына орайластырылып жазылған. Бұл ұзак жылдар бойы ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы жинап-терген, зерделеп-зерттеген ізденістері мен пікірлерін бір арнаға тоғыстырған, қысқаша түрде жүйелеп қорытындылаған абайтану ғылымының бағдарламалық, тұжырымдамасы еді. Мақала екі шешенің тәрбиесін бірдей көріп өскен Телғараның (Абайдың) Шығыс, Батыс сияқты екі арнадан рухани нәр алған тұстарын атап өткен. Науаи, Шәмси, Сәйхали сияқты Шығыс ақындарына еліктеп, бәйіт, жыр жазғанын, бұл кез Абайдың шағатай поэзиясына таза еліктеу ретінде ілеспек болған талабын көрсетеді. Рухани нәр алған үш саласының түңғышы осы Шығыс жағасы екендігіне назар аударады, шығыс әсерінің Абайға дейінгі кезеңде де, яғни Ыбырай, Албан Асан, Мәшһүр, Ақан сері сияқты Арқа, Жетісу ақындары, әсіресе Сыр бойы ақындары мен Шортанбай бастаған Шәді, тағы басқа ақын шығармаларында көп болғандығын айтып өтеді. Ұлы ақынның «Шығысым батыс, батысым шығыс боп кетті» деген сөзін оның рухани нәрінің екінші бұлағы еуропа әдебиетімен желі болып тартылған Пушкин, Лер­монтов шығармаларын аударуымен байланыстырып, Абайдың қазақ поэзиясына әкелген жаңалықтарын ашып көрсетеді.Абайдың Еуропаның Гете, Лермонтов сияқты ұлы ақындарының жоғары сатыдағы жыр мәдениетін жете меңгеріп, Еуро­па жағасынан... махаббат жырының өте шебер, өте нәзік, көркем улгісін туғызғанын, ерекше атайды. Мақалада екі рухани нәрден бөлек,Абайдың өзгеге берген нәрі турасында қысқаша сөз болып, ұлы ақынның «өз тұлғасы сияқты боп қапыптанған» әдеби тумалары шәкірттері, ез балалары Ақылбай мен Мағауиялардың шығармашылығына тоқталады. Ақылбайдың Байрон, Пушкин үлгісін тұтынып, Мағауияның қазақ тұрмысынан Абылай хан туралы тарихи жыр мен «Еңлік Кебек» жырын поэмаға айналдырғанына,Абайдың ақындық мектебінің игі ықпалына ерекше тоқталған. Дереккөздер
Spoil system

Spoil system - [ағылш. пайда, табыс, тоналған байлық] - орталық билік эшелонының барлық лауазымды қызметтері сайлауда жеңген партияның қолына өтетін қағидат. АҚШ-та осылайша жоғарғы лауазым тек жеңіске жеткен партия мүшелерінің арасында ғана бөліске түспей, сонымен қатар мемлекеттік лауазымды қандай да бір саяси қызмет көрсеткендерге ұсыну қалыптасқан. Дереккөздер
Абай аулында (кітап)

«Абай аулында», Мұхтар Әуезовтің балалық шағына арналған көркем туынды. Авторы Т. Жұртбаев. 1987 ж. «Жалын» баспасынан жарық көрген. Онда жас Мұхтардың атасы Әуезбен бірге Абайдың аулына барғаны, ұлы ақынның туған жерінің әсем табиғаты, балғын да уайымсыз балалық шақ, сол кездегі ел өмірі суреттелген. Кітап бастауыш сынып оқушыларына арналып, хрестоматиялық, қосымша оқу құралы есебінде көркем безендірілген. Көлемі 1,5 баспа табақ, таралымы 50 мың дана. Дереккөздер
Саяси құрылым

Саяси құрылым - саяси тұтастықтың құрамдас бөліктері, элементтері арасындағы тұрақты және тәртіптелген байланыстар. Саяси құрылым адамның саяси тұрмысын сипаттай алады. Құрылымдандыру - саясат қағидаты, ал құрылым заңдары - саяси тұтастықтың саяси элементтері арасындағы маңызды қажетті байланыстар. Қоғамның құрамдас бөліқтерінің, әлеуметтерінің арасындағы тұрақты және реттелген байланыстар. Саясатта әртүрлі құрылымдық деңгей заңдары бар: саяси институттарды құрылымдандыруды ұйымдастыру заңы; әртүрлі саяси жүйелерді, мемлекеттік басқару мен жетекшілікті құрылымдандыру заңы; саяси үрдістерді құрылымдандыру заңы. Бір зандар саяси қатынастардың нақты түрлерінің байланыстарын, басқалары саясат жүйесіндегі элементтер байланысының сипатын, т.б білдіреді. Дереккөздер bg:Държавно устройство cs:Politický systém hr:Politički sustav
Стагнация

Стагнация - саясатта, экономикада, мәдениеттегі және т.б.экономикадағы, өндірістегі, саудадағы және т.б. тоқырау тоқырау. Саясатта қоғамдық өмірдегі тоқырау саяси селқостықпен, тұрғындардың саясаттан бас тартуымен сипатталды. Дереккөздер ru:Стагнация
Қарынша

Қарынша (желудочек); (лат. ventriculus) — қанды қан тамырларына айдайтын жүрек бөлігі. Жүректе оң және сол қарынша болады. Олардың қабырғалары: ішкі — эндокардтан, ортаңғы — миокардтан және сыртқы — эпикардтан тұрады. Сол қарыншаның қабырғасы оң қарыншаға қарағанда үш еседей қалың болып келеді. Жүректің ұшы сол қарыншаның үлесіне тиеді. Оң және сол қарынша бір-бірінен жүрек сыртындағы ұзынша сайлар және жүрек ішіндегі етті перде арқьшы бөлінген. Оң қарыншадан вена қаны өкпе артериясының бағанына кіші қанайналым шеңберіне, ал сол қарыншадан артерия қаны организмнің негізгі артерия қан тамыры — қолқа (аорта) арқьшы үлкен қанайналым шеңберіне ағып шығады. Дереккөздер no:Ventrikkel
Саяси қызмет

Саяси қызмет - саяси қатынастарды өзгертуге немесе оны сақтауға бағытталған белсенділік түрі. Саяси қызмет құрылымы: субъект (жеке тұлға, әлеуметтік топ), объект (субъект қызметі бағытталған нысан) және әрекеттің өзі. Саяси қызметте екі негізгі бағытты көрсетуге болады: саясатты қалыптастыру және оны жүзеге асыру. Ал бұл үшін саяси шындық туралы білім және құндылық бағыт болуы қажет. Осыған сәйкес саяси қызметтің үш түрі қалыптасқан: танымдық, құндылық және тәжірибелік. Саяси қызметті жүзеге асыру кезеңдері: объект жағдайын бағалау, болжау, объектінің нақты өмір сүру жағдайларына ұсынылған шараларын икемдеу, шараларды жүзеге асыру және қабылдағаннан кейін түзету енгізу. Саяси шешімдерді дайындау және жүзеге асырудың әртүрлі кезеңдерінде оған тұрғындардың барлығы қатыса алады. Дереккөздер
Абай елі

«Абай елі», альбом-шежіре. Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай 1994 ж. «Өнер» баспасынан шыққан. Алғы сөзі мен суреттерге берілген түсініктер қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде жазылған. Альбомның қүрастырушысы С. Оразалинов. Кеңесшілері Қ. Мұқаметханов, К. Оразалин, А. Гаркавец. Арнайы фотосуреттерін түсірген В. Якушкин. Ұлы Абай туған Шыңғыстау өңірі мен Семей қаласының табиғат керіністерін, тарихи ескерткіштерін оқырманның кез алдына келтіреді. Мұхтар Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына байланысты көптеген фотосуреттер бар. Алғы сөзде Мұхтар Әуезов туралы деректер келтірілген. Ағылшын тіліндегі бөлім алды­на Мұхтар Әуезовтің портреті берілген (суретші С. Мәмбетов, 1967). Альбомда Мұхтар Әуезовтің шығармаларына қатысты Еңлік пен Кебектің өмірінің соңғы күндерін өткізген үңгір, Нысан абыз бейіті, «Қорғансыздың күні» әңгімесінде суреттелген Күшікбай асуы, «Абай жолы» роман-эпопеясында суреттелген көптеген табиғат керіністері көз тартады. Мұхтар Әуезовтің туып өскен жері Бөрілі, Мұхтар Әуезовтың ондағы мұражайы, оның ішкі көріністері, Қанай ауылы, Мұхтар Әуезовтің Н. Нұрмүхамедов салған (1962) портреті бар. Жазушы өмірінің әр кезеңін бейнелейтін суреттер топтамасы ез алдына бір болек. Мұхтар Әуезовтің Алматыдағы мұражайынын ішкі керінісі (жұмыс бөлмесі), И. Исабаевтың «М. Әуезов өз кейіпкерлерінің ортасында» (1967) атты графикалық еңбегі бар. Альбом көлемі 36,5 баспа табақ, таралымы 25 мың дана. Дереккөздер
Абай елінде өткізілген мереке

«Абай елінде өткізілген мереке» — Мұхтар Әуезовтың очеркі. Ұлы Абайдың 100-жылдық мерейтойында көрген-сезген жайлардан туған ойларын жазған. Очерк «Қазақ елі» журналының 1945 жылғы 3-4-санында, кейін жазушының 20 томдық шығармалар жинағында (18-кітап, 1985) жарияланды. Мұхтар Әуезов очерк-мақаласында Абайдың ел жұртының қадірлі қонақтарды желілеп бие байлап, кегендеп матап мал сойып, үй-жайларды безендіріп күтіп алғандарын сипаттап өтеді де, оның салтанатты аталып, бақытты ұрпақтардың алғысқа беленгеніне тоқталады. Мұның арты ақындар айтысы, ат жарысы, қыз қуу, теңге алу, жамбы ату, жаяу жарыс, балуан күресі секілді ұлттық ойын-сауыққа ұласқанын айтады. Үш күнге созылған мерей тойы халық тойы, мәдениет пен салтанат тойы болып өтті деп тұжырымдайды ойын автор. Дереккөздер
Абай еңбектерінің биік нысанасы (мақала)

«Абай еңбектерінің биік нысанасы», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты жазылып, алғаш рет «Социа­лист Қазақстан» (18. VIII. 1945), «Ленин туы» (23. VIII. 1945), «Алтай большевигі» (26. VIII. 1945) газеттерінде жарияланды. Жазушының «Әр жылдар ойлары» (А., 1959, 206-212-беттер), «Абай Құнанбайұлы. Мақалалар мен зерттеулер»(А., 1967, 267275-беттер), 20 томдық шығармалар жинағы (18кітап, А., 1985, 34-41-беттер) кітаптарына енді. Мақала ақын поэзиясының нәр алған қайнарлары туралы мәселе көтереді. Бір қазақтың ғана емес, жалпы жұрттың ақыны болған Абайды ұғыну үшін ол тәлім апған мектептерді білу керек. Абайдың «өз халқынан және жалпы адам баласының өнер-ой байлығынан алған үш үлкен салапы түп-төркіні барын байқаймыз. Мұның біріншісі - қазақ халқының есте жоқ ескі заманнан жиып, өсіріп келген өз даналығы, халықтың ауызша әдебиет қоры. Екінші - араб, парсы, түрік тіліндегі шығыстың көркем классикалық поэзиясы. Үшінші - үлкен өнер, мол азық алған зор саласы орыс халқының мәдениеті және сол арқылы Еуропа мәдениеті». Мақалада Абай поэзиясы нәр алған осы үш түрлі қазынаның әрқайсысына қысқаша сипаттамалар берілген. Абай олардан талғамай, үйрене берген жоқ: «баршасын да өзінің үлкен ойлы, терең толғаулы ірі ақындық ерекшелігі арқылы үнемі өз елегінен еткізіп, өз өнерімен мықтай қорытып, езінің қайнар жүрегінен шыққан бұйым-табысы етіп ала білді». Абайға әсер еткен әлемдік еркениеттің алыптарының есімдері аталады. Дереккөздер
Агранулоциттер

Агранулоцит ( — жоқ және — дән, дәнше, түйіршік; — қуыс үяшық, жасуша) — қанның дәншесіз ақ қан жасушасы (лейкоциті); дәнсіз лейкоцит қанның ақ клеткалары олардың цитоплазмасы дәнсіз (гранула жоқ). Көптеген омыртқасыз жануарлардың агранулоциттері бір түрлі – амебациттер - ал омыртқалы жануарларда екі түрлі лимфоциттер және моноциттер. Агранулоцитке қан жасушаларының лимфоциттері және моноциттері жатады. Бұлардың цитоплазмасында арнайы бояулармен боялатын дәншелер болмайды. Лимфоциттер — организимдегі түрліше иммунологиялық реакцияларға белсенді қатысатын маңызды қан жасушалары. Олар қан лейкоциттерінің жалпы санының 20- 40% құрайды. Адам мен жануарлар организмдерінде лимфоциттердің екі түрі: Т және В лимфоциттер болады. Т лимфоциттер (тимусқа тәуелді лимфоциттер) жасушалық иммунитетке, В лимфоциттер ( — қапшық) сұйықтық (гумаральдық) иммунитетке жауапты. Т лимфоциттер жүйесінде әсерлі (эффекторлы) жасушалардың үш популяциясы болады. Олар: Т киллерлер (цитотоксикалык лимфоциттер), Т хелперлер (көмекшілер) және Т супрессорлар (баяулатқыштар). В-лимфоциттер жүйесінің эффекторлы жасушарына плазмобласттар мен плазмоцитгер (иммундыглобулиндер бөлетін жасушалар) жатады. Қан моноциттері — ұлпалар мен мүшелер макрофагтарының (ірі жемір жасушалар) бастама ізашар жасушалары. Дереккөздер
Саяси күрес

Саяси күрес — саяси субъектілердің өздерінің нақты саяси нәтижелеріне жетуі мақсатында мүдделерді қарама-қарсы қою жағдайы. Күрес қарама-қарсы саяси субъектілер қатаң, шешімді құралдар көмегімен қоғам жүйесін өзгертетін төңкерістік болуы мүмкін. Күрес түсінігі төңкерістік ойлау мен әрекет теориясының негізгі түсініктерінің бірі. Саяси күрес реформистік болуы ықтимал. Оның негізгі мазмұны бірте-бірте кезеңдермен сан алуан әлеуметтік-саяси субъектілердің, қарама-қарсы мүдделерін қанағаттандыруда. Сондықтан реформистік саяси күрес нәтижесін алдын ала болжауға болады. Саяси күрес түрлері — саяси дағдарыстар, соғыстар, көтерілістер. Саяси күрес саяси партиялар, электорат, саяси көшбасшылар арасында өздерінің биліктік өкілеттіліктерін кеңейту төңірегінде болуы мүмкін. Сонымен бірге ол партия ішінде, мемлекетаралық, мемлекет ішінде, т.б. болуы ықтимал. Дереккөздер
Абай жайын зерттеушілерге (мақала)

«Абай жайын зерттеушілерге», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Семей облыстық «Екпінді» газетінің 1940 жылғы 17 шілде күнгі санында жарияланған. 1940 ж. Абайдың туғанына 95 жыл толуына орай Қазақстан үкіметі арнайы қаулы шығарып, оны кең көлемде атап өту жөнінде шешім қабылдады. Ақынның толық шығармалар жинағын шығару мәселесі қойылды. Бұрынғы Семей облысының Шыңғыстау (қазіргі Абай) ауданына арнайы топ жіберілді. Оны Мұхтар Әуезов басқарып барды. Мақала сол сапарда жазылды. Мұнда Абайдың өмірі мен шығармашылығына қатысты деректерді жинау мен жариялау барысында қандай мәселелерге ерекше ден қою керек екендігі баса ескертілді. Макалада қозғалған негізгі мәселелер мыналар: Абайдың ақын шәкірттері Абайға еліктеп, Абайша өлең жазуды дәстүр ретінде ұстанған. Сондықтан жаңадан табылған өлеңдерді жариялауда барынша ыктиятты болу шарт. Екінші, Абайдың заманы мен тұстастары, сол кездегі белді-белді оқиғалардың жай-жапсары, мекені, дау-шар кесімі туралы деректерді барынша толық жинастыру. Үшінші, этнографиялық салт-дәстүр мен саят өнеріне, киім үлгілеріне, түрмыстық жағдайларға, жол-жора, ырым-сенімге қатысы бар әңгімелерді тиянақты түрде қағазға түсіру. Тертінші, табиғат көріністері мен ауа райына қатысты атауларды, олардың нышандарын назарда ұстау. Бесінші, Абайдың және оның үй ішінің үсақ-түйегіне дейін суреттеп жазып, киім үлгілерін сызып алу. Алтыншы, Абайдың мұражайы үшін заттар жию және ол туралы естеліктерді хатқа түсіру. Жазушы Абай мұраларын зерттеушілерге осындай нұсқау беріп, етініш білдірген. Макала Ө-тің 1967,1995ж. жарықкөрген «Абай Құнанбаев» атты мақапапар мен зерттеулер жинағына және 12 томдық шығармалар жинағының 11-томына (1969) енгізілген. Дереккөздер
Саяси максимализм

Саяси максимализм - [лат. maxima - бәрінен көп, жоғары] - қандай да бір мәселені толық білдіруге ұмтылатын позицияның жалпы сипаты, оны шешу жолында көптеген мақсаттарға қол жеткізу. Кейде саяси максимализм қысқа уақыт ішінде барлық саяси құралдарды қолдану арқылы қол жеткізуге нақты мақсатқа ұмтылуды білдіреді. Дереккөздер
Ретикулоцит

Ретикулоцит (reticulocytus, лат. reticulum — тор, грек, kytos - жасуша) ретикулалы ұлпаны құрайтын тармақты өсінділі жасуша. Олар бір-бірімен өсінділері арқылы байланысып, жасушалар торын құрайды. Ретикулоцит — қантұзу мүшелерінің негізін түзіп, қантұзілу процесіне қолайлы микроортаны түзеді. Қандағы толық жетілмеген жас эритроциттерді де ретикулоциттер деп атайды. Ретикулоцит цитоплазмасында қышқылдық және негіздік бояулармен боялған дәншеліторлы құрылымдар болады. Ретикулоцитте протеин (глобин), гем, пурин, липид және тағы басқа заттар түзіледі, бірақ РНҚ түзілмейді. Ретикулоцитте гемоглобиннің мөлшері эритроцитке қарағанда аздау болады. Дереккөздер
Саяси мақсат

Саяси мақсат - кез келген саяси қызметтің орталығы, ол реттеушілік қызметін атқара отырып, саясат субъектілерінің мүдделері мен талаптарына сай болашақ әлеуметтік-саяси құбылыстар үлгісін (моделін) қалыптастырады. Дереккөздер
Жапырақша емізікше

Жапырақша емізікше ( — пішіні жапыраққа ұқсас, тілде орналасқан татым емізікшесі. Ол тіл түбірінің екі бүйірінде бір-бірден орналасады. Күйіс қайтаратын жануарларда жапырақша емізікшелер болмайды. Татым баданалары емізікшенің бүйірінде болады. Дереккөздер
Дархан дарын

«Дархан дарын» - жинақ. Әуезовтің 100 жылдығына байланысты Шымкенттегі «Жібек жолы» баспасы 1997 жылы шығарған. Әуезов турапы деректі естелік пен ғылыми-зерттеу мақалалар топтамасы. Авторы - Г. Жарқынбекова-Смағұлова. Көлемі 12 баспа табақ, таралымы 1000 дана. Суреттері бар. Кітап екі бөлімнен тұрады: 1-бөлім «Оңтүстік сапарлары» деп аталатын деректі естелік. Бұл автордың 1972 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Жазушы сапарда жүр» атты естелік кітабының өңделіп, толықтырылған тңрі. 2-бөлім «Ғылыми-зерттеу мақалалар» деп аталып, «Абай жолы» романындағы ұлттық салт-сана», «Өскен өркен» осылай туды», «Ұмытылмас құдіретті тұлға», «Ұлы перзент туралы пікір», «Ұстаз бен шәкірт», «Көрнекті сыншы-ғалым», «Өмірі өнегелі жандар» деген мақалалар енген. Дереккөздер
«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)

«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы» («Как я работал над романами «Абай» и «Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Оқырмандармен кездесу кештерінде ойға оралған ой-пікірлері мен оқырмандар сұрауына қайтарған жауаптары негізінде, әсіресе М. Горь­кий атындағы Әдебиет институтында оқитын студенттермен кездесу үстінде сөйлеген сөздері негізінде жазылған. Мақаланы ұзақ ойлану, пікір тезистерін жазу, алдын апа мақаланың жоспарын қуру аркылы деректер көзін жүйелеп, айтар ойпікірлерін жинақтап барып, қағазға түсірген. Бұл ерекшеліктер Мұхтар Әуезовтің «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» атты кітабына енген «Абай жолы» эпопеясының жазылу тарихынан» деген бөлімінде берілген шашпа пікірлері мен тезистер жүйесінде келтірілген. Макала орыс тілінде алғаш рет «Воп­росы литературы» (1959, № 6) журналында жарияланып, сол жылы Букілодақтык, радио арқылы оқылды. Кейінірек 1959 ж. «Мысли разных лет» жинағында (397-413-беттер), 1967 ж. «Абай Қунанбаев» монографиясында (357-376-беттер), Мәскеуде орыс тілінде жарық көрген 5 томдығында (1975, 5-кітап, 439-460-беттер), Мұхтар Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағында (1985, 20-кітап, 257-279-беттер) басылым көрді. Мақаланың қазақ тіліне аударылған қысқаша нұсқасы (3. Қабдолов аудармасы) «Абай» романынын жазылу жайынан» деген атпен М. Мұхтар Әуезовтің 12 томдық шығармалар жинағының 12-томында (1969, 106-124-беттер) жарияланды. Мақалада «Абай жолы» эпопеясынын жазылу тарихы романға деректер іздеп, мұрағат көздері болмағандықтан, мыңнан астам кісілермен әңгімелесу, естеліктер жазып алу арқылы, өткен тарихи шындықты табиғи қалпына келтіруге суйенгені баяндалған. Романдағы кейіпкерлер, жер атаулары, рулар, ел билеу жуйесіндегі өзгерістер өмірде болған қалпында өзгеріссіз беріліп, ойдан алынған кейіпкерлер болса, олар бірлі-жарым ғана екені айтылған. Романды жазудағы бас­ты мақсат 19 ғасырдағы қайталанбас көшпелі қазақ түрмысы менолардың басынан өткерген тарихи оқиғалардың энциклопедиялық болмысын беруге құрылғанын, әрі роман өнер адамының шығармашылық өмір жолын суреттеуге арналған ерекшелігін ескерткен. Мұхтар Әуезовтің бұл жолдағы өзінің көздеген мақсаты Абайдың барлық еңбегімен, шығармашылық ерекшеліктерімен түгел қамтып, «осы тұлғаға заманының бар­лық жарқын, алдыңғы қатарлы, прогресшіл құбылыстарын жинақтай керсету және оның сахара өмірінде, халық өмірінде бірден бола калмай, бірте-бірте қалыптасқан, күреспен дамыған зор тарихи процесс екенін керсету еді» (12 томдық шығармалар жинағы, 1969, 12-кітап, 108-бет). Дереккөздер
Рефлекторлық доға

Рефлекторлық доға (рефлекторная дуга); (лат. reflexus — шағылысу) — сыртқы және ішкі әсер етуші факторларға организмнің жауап беру реакциясы кезінде пайда болған жүйке толқынының жүретін жолы. Рефлекторлық доғаны кем дегенде сезімтал, байланыстырғыш (аралық), қозғалтқыш нейроциттер тізбегі құрайды. Рефлекторлық доға қабылдағыш аппараттан (рецептордан), орталыққа тепкіш (афферентті) жолдан, орталықтан (жүйке жүйесіндегі орталықтар нейроциттерден тұрады), орталықтан тепкіш (эфферентті) жолдан, жауап беру мүшесі (эффектор) бөлімдерінен құралады. Қарапайым рефлекторлық доға жұлын арқылы тұйықталады, ал күрделі рефлекторлық доға жұлын және мидың қатысуымен іске асады. Дереккөздер
Ағындыны аумақтық қайта үлестіру

Ағындыны аумақтық қайта үлестіру (Территориальные перераспределения стока) — табиғат жағдайында су ресурстарының кеңістікте және аумақтық үлестірімінің біркелкі болмауына байланысты, елдегі халықты, халық шаруашылығын сапалы сумен қамтамасыз ету мақсатында су ресурстарын гидротехникалық құрылыстар, каналдар арқылы кеңістікте жасанды жолмен қайта үлестіру. Ағындыны аумақтық қайта үлестіру — сумен қаматамасыз ету мәселесін шешудің бір тәсілі. Қазақстандағы өзендік ағындыны аумақтық қайта үлестіру мәселесіне қатысты су шаруашылық кешеніне (СШК) өзен арналарына салынған 340 бөгеттік су тораптары мен бас тоған имараттары, кешендік мақсаттағы жалпы ұзындығы 1000 километрден асатын ірі алапаралық және алап іші су тасымалдау каналдары, ұзындығы 13000 километрден асатын топтық су құбырлар жүйесі кіреді. Ертіс-Қарағанды, Арыс-Түркістан, Үлкен Алматы каналдары ағындыны аумақтық қайта үлестіруге мысал бола алады. Дереккөздер
Абай мұрасы жайында

«Абай мұрасы жайында» — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Пікір сайысына құрылған бұл мақаланың 1951 жылы «Лениншіл жас» газетінің 7-санында қысқартылған түрі, ал «Қазақ КСР Ғылым академиясының хабаршысы» журналының 2-санында толық түрі қатар жарияланды. Әуезовтің «Абай Құнанбаев» (1967, 275-289-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 19-томында (1985, 12-27-беттер) жарияланды. Мақаланың жазылуына С.Нұрышевтың «Лениншіл жас» газетінің 1951 жылғы 14 қаңтардағы санында «Абай атындығының алғашқы кезеңі туралы» және «Вестник Академии Наук Казахской ССР» журналындағы «До конца искоренить буржуазно-националистические извращения в изучении творчества Абая» (1951, № 4) деген мақалалары себеп болды. С. Нұрышев Абай шығармаларының Әуезов құрастырып жариялаған толық жинағындағы алғашқы кезеңдегі өлендерін қоспауды және Абай мұрасының Шығысқа қатысын үзілді-кесілді терістеуді кездеді. Мұнда негізінен Абай ақындығының алғашқы кезеңі, яғни жастық шағында жазылған өлеңдері дәлелсіз жоққа шығарылып, ол туралы ертеректе айтылған Әуезовтің пікір танымдары айыпталды. Бұған 1947-1953 жылы Қазақстанда өpic алып, қабындаған саяси-идеологиялық ауа жайылу оқиғалары ықпал етті. Нұрышевтың ұрда-жықсынға құрылған, дау емес, далбайға ұрынған жалалы мақаласы негізінен айыптаушылық мақсатты кездейді. Бұл даулы әрі өрескел мақалаға Әуезов «Абай мұрасы жайында» деген мақаласымен жауап берді. Әуезов бұл мақаласын жазуға алдын ала үлкен даярлық жүргізіп, Абай шығармаларының текстологиялық жағын қайтадан сын көзімен қарап, талдаған. Жазушы архивінде сақталған «Абайдың басылымдары жайында», «Дәлелдер», «Справкалар» деген атпен қағаз бетіне түсірілген өзінің нақтылы, ғылыми дәлелдерін ұсына отырып: «...Құрғақ күдік ғылымды өсірмейді, ол дәнсіз гүлдей өмірі жоқ, нәсілі жоқ гүл болатынын» қадай айтқан. Осылайша деректер көзін сұрыптап, оларды жүйелеп, талдау үстіндегі ізденістері мен ой байламдарынан ғалымның зерттеушілік лабораториясының сыры мен сипаты да ашыла тускен. Әуезов архив сөресіндегі шашпа пікірлерінде Мүрсейіт туралы алғаш рет деректі ағым беріп, ол көшірген Абай шығармаларының көшірме нұсқасының дүниеге келуіне Абайдың өзі тікелей себепкер болғанын: «...Абай жинағы тек 1896 жылы ғана қағазға жиналып, топталатын болған. Ол істі істеген Мүрсейіт емес, Мағауия, Ақылбай, Көкітай,-Көкбайлар. Бұлар алғашқы істі Абайдың өзінің тапсыруымен сол 1896 жылы бастайды» деп, біздерге беймағлұм көп нәрседен сыр шертеді. Абайдың Көкбай бастаған ақын шәкірттерінің арқасында, солардың Абай өлеңдерін жаттап алуынан ұлы ақын шығармаларының жоғалуға жақын өлең жолдарының үштен бірі қалпына келтірілген. Абай шығармаларының шығысқа қарым-қатысын дәлелсіз терістеген Нұрышевтің көрсорырлық ісін аяусыз әшкерелеген. Сөйтіп алмағайып кезде Абайдың жастық шақтағы өлеңдері мен сол өлең сарынындағы шығыстық белгілері арқылы абайтанудың ғылыми негізде сөз етілмеген соны қырларын аша тускен. Дереккөздер
Қасаң қабық

Қасаң қабық, кейде мөлдір қабық (cornea, лат. cornu — мүйіз) — көздің сыртқы фиброзды қабығының алдыңғы мөлдір бөлігі. Қасаң қабықта қан тамырлары болмайды. Ол сырттан ішке қарай бес қабаттан тұрады: алдыңғы көпқабатты жалпақ мүйізделмейтін эпителий, алдыңғы шекаралық жарғақ, өзіндік зат, артқы шекаралық жарғақ және артқы бірқабатты жалпақ эпителий. Алдыңғы және артқы шекаралық жарғақтар коллаген талшықтарынан құралған. Ортаңғы ең қалың өзіндік затты коллаген талшықтарының будалары мен олардың аралықтарындағы фиброциттер қатарларынан тұратын тығыз дәнекер ұлпасынан құралған. Дереккөздер
Энамелобласттар

Энамелобласттар (enameloblasti; — эмаль, кіреуке; грек, blastos — өскін) — тістің кіреуке қабатын түзетін жасушалар. Бұлар ауыз қуысының эктодермасынан дамып жетілетін кіреуке (эмаль) мүшесінің төменгі бетіндегі қабырғасының кіреуке эпителиоциттерінен қалыптасады. Адамантобласттар (энамелобласттар) — пішіні призма тәрізді биік жасушалар. Тістің кіреуке қабатының түзілуі екі кезеңнен тұрады. Алдымен энамелобласттар пішіні призма тәрізді кіреукенің ізбестелмеген негізгі затын бөледі. Екінші кезенде кіреу-кенің негізгі затына кальций түздары сіңіріліп, қатаяды да, негізгі зат құрамындагы су мен органикалық қосылыстардан арылады. Кальций тұздары кіреукенің негізгі затына апатит кристалдары түрінде сіңіп, желімдеуші заттармен байланысу аркылы пішіні алты қырлы кіреуке призмаларын түзеді. Кіреукенің 98% кальций тұздарынан тұрады. Tic кіреукесі — организмдегі ең берік зат. Оның тығыздығын кварцпен, ал омырылғыштығын фарформен салыстыруға болады. Дереккөздер
Саяси маркетинг

Саяси маркетинг - [ағыл. market - базар, нарық] - саясат субъектілеріне, әлеуметтік, таптық, этникалық, кәсіби, аймақтық қауымдастыққа ықпал ету құралдары мен тәсілдерінің жүйесі; азаматтардың (сайлаушылардың) саяси мұқтаждықтарына, саяси нарық талаптары мен ұстанымдарына бағытталған саяси қызметті басқару және ұйымдастыру тетігі. Саяси қайраткерлер, билік сатыларына үміткерлер, харизматикалық жетекшілер өздерінің бағдарламалары мен ұстанымдары арқылы жеке, топтық және қоғамдық саяси мүдделерді жүзеге асыру үрдісін ықшамдайды. Бұл жағдайда маркетинг мақсаты - қажетті нәтижеге қол жеткізу үшін азаматтарға саяси қайраткердің жағымды бейнесін (имиджін) қалыптастыру. Саяси институттар (партиялар, кәсіподақтар, т.б.) маркетингі де қолданылады, оның мақсаты азаматтардың сеніміне кіру, олардың оң қабақ танытуына жоспарлы түрде ықпал ету. Яғни, бағдарламаларда саяси идеяларды оларға "қажетті затқа" айналдыру. Саяси маркетинг жүргізу тұжырымы, стратегиясы мен тактикасы жалпы және аймақтық жағдайға, азаматтардың талабына, олардың қандай әлеуметтік және қоғамдық топ өкілі екендігіне негізделеді. Маркетингтік зерттеулер негізінде сайлаушылар психологиясына, олардың белсенділігіне ықпал ететін ұйымдық-саяси қызмет бағдарламасы, жарнама дайындалады. Саяси маркетинг бағдарламасын жүзеге асыруда сан алуан саяси тетіктер, бұқаралық ақпарат құралдары, т.б. пайдаланылады. Саяси маркетинг - қымбат, бірақ саясат субъектілерінің белсенділігін арттыратын тиімді құрал. Саяси маркетинг келесі элементтерден тұрады: :1) саяси жағдайды зерттеу; :2) саяси конъюнктура туралы ақпарат жинау; :3) субъектілердің шынайы мүмкіндіктерін есепке ала отырып саяси акцияларды жоспарлау. Дереккөздер
Ардақты Жәке

«Ардақты Жәке» — жазушы Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Жамбылдың ақындық қызметінің 75 жылдығына орай жазылған. Алғаш рет «Әдебиет майданы» журналының 1938 жылғы 5-санында жарияланған. Кейін Әуезовтің 12 томдық шығармалар жинағының 11-томына (1969, 197-198-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 17-томына (1985, 139-бет) енді. Жамбыл шығармашылығын сөз еткен, зерттегендердің ішінде бірегей, тереңдеп барғаны — Әуезов Әсіресе Жамбылдың 100 жылдық мерейтойына арнап ақынның айтыскерлік өнері туралы жазылған мақаласы - осы тақырыптағы мақалалардың ішіндегі ең мәндісі. Бұл - Әуезовтің қарт ақынның әдебиет тарихында көзі тірісінде сирек кездесетін мерейтойына арнап жазған шын жүректен шыққан асыл сөздің үлгісіндей болған ыстық сәлемі, табиғаттағы өлім мен өлмейтін өнер жайындағы әдемі тілек сөздер. Қарт ақынның шығармашылық, ақындық тұлғасын асқақтатып кәрілік жеңбеген Жамбылды өлім де жеңбейтінін, өйткені жырау есімі ұлы заманның ұмытылмас атының бірі екенінде күмән жоқ екенін ағынан жарыла айтқан. Дереккөздер
Теңізөрбітпе

Теңізөрбітпе ( — теңіз және культура) — теңіз кәсіпшілігі организмдерін (устрицаларды, ұлуларды, балдырларды және т.б.) теңізде, теңіз қолтығында, көлтабанда, өзен эстуариінде жасанды өсіру. Б.з.д. 2000 ылдарда Жапонияда устрица өсірумен айналысқан. Теңізөрбітпені өсіру 1950— 1960 жылдары басталды. Қазіргі кезде теңізөрбітпе шамамен 9 млн т. өнім береді. Негізгі өндіргіштер Қытай (4 млн т-дан көп), Жапония (980 мың т), Үндістан (шамамен 850 мың т) және Оңтүстік Корея (480 мың т) елдері болып табылады. Дереккөздер
Орталық және шет аймақ

Орталық және шет аймақ - тәуелділік теориясының негізгі түсінігі: орталық - жоғары дамыған капиталистік елдер Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа, Жапония, Австралия, Жаңа Зеландия қауымдастығы; периферия - Латын Америкасының дамушы елдері. Жоғары дамыған орталық елдері қазіргі ғылымға сүйенген ресурстық, еңбек және қуат жинақтаушы технологияларға негізделген экономикасымен ерекшеленеді (жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім, өмір ұзақтығы, ұзақ мерзім пайдалануға жарайтын қымбатты әрі бағалы тауарлардың кең таралғандығы, ғылыми және мәдени инфрақұрылымның дамығандығы, халықтың сауаттылығы және білімділігі және т.б.); жетекші идеологиясы либерализм болып табылатын күшті мемлекеттер мен саяси демократияның болуы. Кенже дамыған шет аймақ артта қалған ресурстық, еңбек және қуат ысыраптаушы, "лас" технологияларға негізделген, әдетте, ауылшаруашылығына немесе шикізатқа бағдарланған экономикасымен; әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамудың төмен көрсеткіштерімен; авторитаризм мен мемлекеттік және мемлекеттік емес күш қолданудың жоғары деңгейімен, тұрақсыз демократиясымен; консфватизм мен клерикализм- мен боямаланған рухани өмірімен ерекшеленеді. Орталық елдері трансұлттық бірлестіктер, халықаралық экономикалық ұйымдар жөне халықаралық несие-қаржылық жүйенің көмегі арқылы жұмысшы күшін және шет аймақ елдерінің табиғи ресурстарын басыбайлы пайдаланады, олардың саяси және қоғамдық өміріне араласады. Шет аймақтар орталыққа бағынышты жағдайда болады әрі оның дамуы артта қалушылық пен кедейлікті өндіруден тұрады. Дереккөздер
Адаптация

Адаптация ( — бейімделу) — жануарлар организмдерінің, олардың мүшелер жүйелерінің құрылысы мен қызметі жағынан белгілі бір тіршілік ортасына бейімделу процесі; бір биологиялық түрдің морфофизиологиялық мінез-құлық - популяциялық т.б. оған ыңғайлы табиғи ортада өзіне тән өмір сүруіне мүмкіндік беретін ерекшіліктері. Бейімделу әрбір түрдің барлық даму сатысында даму арқасында қалыптасады. Бейімделу жиынтығы ағзалардың құрлысы мен тіршілігінің табиғи қажеттілігін қалыптастырады. Түрлері * Биологиялық адаптация * Этникалық адаптация * Социалдық адаптация * Психологиялық адаптация Онтогенездік бейімделу Филогенездік бейімделу Филогенездік бейімделу — бұл эволюция барысында кез келген ағзалар тобында қалыптасатын бейімделгіштіктің бүкіл кешені. Өсімдіктер мен жануарлардың әрбір түрдің қоршаған орта жағдайларына өзінің бірегей бейімдігі болады. Азырақ бейімделген ағзалар немесе түрлер өмір сүре алмайды, олар жағдай өзгерген кезде эволюция барысында өліп біткен. Жерде климат жылы, өте ылғалды болғанда ұрықтануына су қажетті қосмекенділер және споралы өсімдіктер үстемдік етеді. Климат едәуір ыстық, құрғақ, бірақ маусымдық өзгеріссіз, мұзбасу болған кезде рептилийлер (жорғалаушылар) – динозаврлар және қарапайым ашықтұқымды өсімдіктер үстемдік көрсетті. Климат енді ғана едәуір салқындап, температура маусымды және тәуліктік төмендегенде және мұзбасу болғанда жылықанды құстар және сүтқоректілер үстемдік ете бастады. Сонымен бірге, кейбір түрлер өте жақсы бейімделді. Мысалы, сарышаяндар Жерде 400 миллионнан астам жыл өмір сүріп келеді.Олар соңғы 300 миллион жылда аз өзгерді. Келестер тап қазіргідей түрде ең кемі, шамамен, 100 миллион жыл өмір сүріп келеді. Бөкендер де 40 миллион жылдан артық өмір сүруде. Бұл ағзалардың мекен ету ортасының жағдайы аз өзгерді, сондықтан да олардың бейімделуі ең тиімді болып қала береді. Дереккөздер
Ағынның өзара әрекеттестігін типтеу

Ағынның өзара әрекеттестігін типтеу (Типизация взаимодействия потоков) — ағынның және арнадағы кіші пішіннің параллель динамикалық әрекеттесуін геометриялық параллель нұсқаға сәйкестендіру. Бұл ағынның өзара әрекеттестігін типтеудің бірінші типі деп аталады. Бұлардың қарамакарсы әрекеттесуі арнадағы пішіннің вертикаль оське карай бағытталуынан пайда болады. Мұндай толқындар арнадағы пішіннің ағысы мен қосымша энергияның жоғарылауынан, ағын жылдамдығының артуынан және ағын бағытының теңесуінен қалыптасады. Бұл оның қабілеттілігін 12%ға дейін төмендетеді. Жұмыс барысында арнадағы пішін әрекетінің үлкен шамада күрт төмендеуі байқалады. Мұндай тип табиғи жағдайларда аз кездеседі. Екінші тип: арнадағы ағын мен пішіннің параллель емес жағдайында байқалып, олардың динамикалық осі арқылы сипатталады. Суды қажет кезінде пайдалану үшін ағын жылдамдығын баяулатып, артық мөлшерді кедергілер арқылы шағын қоймада ұстайды. Екінші тип көп ретте табиғи жағдайда , пайдаланылады. Мүның басты себебі: судың беткі бөлігіне кедергі қойып бөгегендіктен, өзеннің төменгі жағында кеңею процесі жүреді. Үшінші тип: ағын және арнадағы пішіннің әрекеттесуінің үшінші түрі екінші типтеріндегі тәрізді геометриялық пішін мен ағынның параллель немесе параллель емес қойылуымен сипатталады. Бұл жағдайда бөгенсулар астындағы әр-түрлі шұңқырлардың болуынан су жылдамдығы төмендейді. Суды бөгеудің бұл амалы энергия шығынын төмендетеді және арнадағы пішіннің өрекетін 50%ға, тіпті одан да төмендетеді. Бұл тип табиғи жағдайларда далалы жерлерді суару кезінде өзен ағысы бағытымен жасалатындықтан жиі пайдаланылады. Ағын және арнадағы пішін әрекеттесуі арасындағы сипатта латын төртінші тип те кеңінен қолданылады. И.В.Поповтың мәліметтеріне сүйенсек, бұл типті табиғи жағдайдағы пішін , процесін байқау барысында өзендердің деңгейлерін теңестірген жағдайларда қолдану тиімді. Төртінші типті жоғарыда аталған типтердің кеңейтілген түрі деуге болады. Шындығында, динамикалық осьтердің ағындарының қиылысу бүрыштары бірінші типке жақындығын байқатады. О
Қатпаршақ, жалбыршақ

Қатпаршақ, жалбыршақ (книжка); ( — қатпаршақ) - күйіс қайтаратын жануарлардың (түйеден басқаларында) көпбөлімді қарнының жұмыршақ пен ұлтабар аралығында орналасқан бөлімі. Оның жұмыршақ және ұлтабармен жалғасатын екі тесігі болады. Қатпаршақтың кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ мүйізделген эпителиймен астарланған. Қатпаршақ кілегейлі қабығында биіктігі әртүрлі көптеген жапырақшалар болады. Жапырақшалар беттерінде азықты сығып ұсақтауға арналған бүртіктер орналасады. Дереккөздер
Ағынның тасымалдау қабілеті

Ағынның тасымалдау қабілеті (Транспортирующая способность потока) — тасындылардың ағын тасымалдау қабілетіне ие шекті өтімі. Ағынның тасымалдау қабілеті ағынның гидравликалық сипатына (еңістік, жылдамдық, тереңдік және т.б.) және тасындылар құрамына байланысты. Тасыңдылар өтімінің ағынның тасымалдау қабілеті мөлшерінен шектен тыс артық болуы жағдайында тасындылардың құлап түсу процесі өтеді, соның салдарынан бұған қарама-қарсы арақатынаста ағын арнаны шайып кетеді. өзендер ішкі теңіздер мен көлдерге құяды немесе құмға сіңіп, құрдымға кетеді. Дереккөздер
Ағынша бағыттағыш бөгетше

Ағынша бағыттағыш бөгетше — арна түзету процесін жүргізуге арналған инженерлік гидротехникалық имарат. Арна түзетуші имараттың негізгі типіне — өзеннің, арнаның ұзына бойындағы ағынша бағыттаушы жер бөгет жатады. Оның беткейлерін төсеме таспен, құрамалы темірбетонды плитамен және т.б. бекітеді. Жоғары бъефтегі богетшенің арынды беткейін бекіту құрылымын жасау кезінде, бөгетше табанындағы арнаның жергілікті шайылуын есепке алу керек. Төменгі бъефтегі бөгетшенің тұрақтылығын анықтау кезінде жалпы және жергілікті шайылу процесі есепке алынады. Су ағыны арнасының тұрақтылығын қамтамасыз ету жағдайы бойынша енінен бастап басқа көрсеткіштері, арнаның тұрактылығына сәйкес терендігі және т.б. ағынның барлық динамикалық осімен ағу процесін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Саға немесе кіреберіс

Саға немесе кіреберіс ; ( — саға, кіреберіс) — пішіні қуысты шар тәрізді ішкі құлақ бөлігі. *Ол ортаңғы құлақ, жарты дөңгелекше өзектер мен ұлудың аралығында орналасады. Саға сүйектік және жарғақтық бөліктерден тұрады. Сүйектік сағаның ортаңғы құлақпен шекаралас бүйірінде үзеңгіше сүйек табанымен жабылған сопақша тесік және ішкі дабыл жарғағымен перделенген дөңгелек тесік болады. *Оның артқы қабырғасына жарты дөңгелекше өзектердің төрт тесігі ашылады, ал алдыңғы қабырғасындағы тесік арқылы ұлу өзегінің қуысы сағалық өзекпен байланысады. Сағаның ішкі қабырғасында есіту-тепетендік жүйкесі шығатын тесік болады. Жарғақтық саға сопақ және дөңгелек қапшықтардан тұрады. Сопақ қапшық қуысы жарғақтық жарты дөңгелекше өзектердің қуыстарымен, ал дөңгелек қапшықтың қуысы жарғақтық ұлумен жалғасады. Бұл қапшықтар өзара эндолимфалық өзек арқылы бір-бірімен өзара байланысады. Сүйектік және жарғақтық сағаның арасындағы саңылаулы кеңістікте перилимфа, ал жарғақтық қапшықтар, ұлу және жарты дөңгелекше өзектер қуыстарында эндолимфа болады. Дереккөздер
Жарғақ (мембрана)

Жарғақ (мембрана) — жасушаларды, олардың ядролары мен цитоплазмасындағы жарғақты органеллаларды шектеп түратын жұқа қабықша. Жасушадағы зат алмасу процестері жарғақтың қатысуымен жүреді. Сондықтан, оны биологиялық жарғақ деп те атайды. Жарғақ жасушадағы протеиндер мен липидтердің молекулаларынан құралған. Оның қалыңдығы 6-10 нм-дей. Биологиялық жарғақ жасуша плазмолеммасы мен ядро кариолеммасын, Гольджи кешенінің, митохондриялардың, лизосомалар мен пероксисомалардың, гранулалы (түйіршікті) және агранулалы (түйіршіксіз) эндоплазмалық тордың сыртқы қабықшалары мен көпіршік, қапшық және түтікшелердің қабырғаларын құрайды. Жарғақ құрамының 40%-ы липидтерден, 60%-ы протеиндерден құралған. Кейбір жарғақтың 5-10%-ы көмірсулар түзуі мүмкін. Биологияциттердің, моноциттердің, мегакариоциттердің бастама ізашар жасушалары жетіледі. Екінші бағытта - лимфоциттердің бастама жасушалары дамиды. Көпмүмкінікті жартылайдіңгекті жасушадан қаң жасушаларының бірмүмкіндікті (унипотентті) бастама жасушалары, олардан бласттар қалыптасады. Ал бірмүмкіндікті бласттардан қан жасушаларының белгілі түрлері ғана дамып жетіледі. Дереккөздер
Тереңдік

Тереңдік — суқоймалардағы немесе ағын судағы су бетінен су түбіне дейінгі тік бағыттағы аралық (қашықтық). Суқоймадағы немесе ағын судағы терендікті өлшеу процесі — өлшеу деп аталады. Тереңдік нөлі – навигациялық теңіз карталарында қабылданған, тереңдік белгілерін есептеу басталатын шартты беткей. Т.н. болып тасу, қайту байқалмайтын (Балтық, Каспий) теңіздердегі көпжылдық орташа деңгей, ал тасу, қайту болатын теңіздерде (Охот, Ақ) мүмкін болған ең төменгі деңгей алынады. Тереңдік эрозиясы — су ағысының арнаны немесе аңғарды терендете жуып-шаюы. Бүйірлік эрозияға қарама-қарсы мағынада қолданылады. Тереңдікті өлшеу — өзен және су қоймалары мен тоспа, каналдар суының тереңдігін өлшеу, сонымен қатар табиғи және жасанды су қоймалары мен өзендер туралы гидрографиялық мәліметтер жинау кезінде жүргізілетін өлшеу жұмыстары. Дереккөздер ar:عمق البحار de:Meerestiefe ro:Adâncime ru:Глубина
Адвентициялық жасуша

Адвентициялық жасуша (лат. adventitius — келімсек) — қан тамырлары ның сыртқы борпылдақ дәнекер ұлпа лық қабықтарында кездесетін шала маманданған жас жасуша. Пішіні ұршық сабына ұқсас ұзынша келген, сопақ ядролы адвентициялық жасушаның цитоплазма сы солғын көкшіл түске (базофильді) боялған. Органеллалар ы нашар жетілген. Адвентициялық жасуша — борпылдақ дәнекер ұлпасының талшықтары мен негізгі пішінсіз затын түзетін жасушалары — фибробласттар даму қатарының жетілмеген ең жас жасушасы. Адвентициялық жасушалардан борпылдақ дәнекер ұлпасының жасушалары — фибробласттар, миофибробласттар, адипоциттер (май жасушалары), лаброциттер (шырлы жасушалар немесе ұлпа базофилдері) дамып жетіледі.
Ағынша траекториясы

Ағынша траекториясы (Траектория струи) — белгілі бір уақыт аралығында сұйықтық бөлшектерінің ағып өту қашықтығы. Қозғалыс траекториясы бір бөлшектің ағып өту қашықтығын бейнелейді. Ағыс сызығы — сол ағыс сызығына жататын әр түрлі бөлшектердің сол уақыт мезетіндегі қозғалу бағыты болып табылады. Егер сұйықтық қозғалыстарының көрсеткіштері қысым Р мен жергілікті жылдамдық U уақыт аралығында өзгермейтін болса, онда ағыс сызықтары тоқтап қалғандай болып, қозғалып ағу траекториясымен бірдей болады. Мысалы, резервуардан ағып шыққан жіңішке сұйық ағыншасының ағыс сызықтары мен қозғалып ағу траекториясы. Егер ағып шығу кезінде сұйық деңгейі өзгеріп отырса, уақыт өзгерген сайын сұйықтықтың шапшу қашықтығы да кеміп өтырады. Сол мезеттегі әрбір сұйық ағыншасын ағыс сызығы деп алсақ, онда оның кеңістіктегі орналасу нүктесі әр уақытта өзгеріп отырады. Резервуардың тұрақты деңгейінде қасқағымдағы ағыс бейнесі өзгеріссіз болады. Бұл жағдайда ағыс сызығымен қозғалып ағу траекториясы бір-бірімен бірдей болады. Дереккөздер
Ардақты оқушы

«Ардақты оқушы» — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. 1958 ж. 19 маусымда жазған. Сол жылы күзде Ташкентте өткен Азия және Африка елдері ақын-жазушыларының кеңесі қарсаңында Алматыда жарық көрген «Азия, Африка ақындары» атты өлеңдер жинағына алғы сөз ретінде берілген. Онда жинақтың республика оқырмандары ұшін тосын екендігін, оған кірген ақындардың көпшілігін ел білмесе де, барынша пейіл бұрып, көңіл аудара, ынтыға танысарлық жырлар осы жинаққа молынан енгендігін айтады. Қазақ тіліндегі бұл кітап авторлары - «ұлы Азия мен алые алып Африканың көрнекті ақын-жазушылары» екендігінө назар аударады. «Осы жинақта үлы дос елдеріміз: Қытай, Үндістан, Араб елдерімен қатар, Кореяның, Бирманың, Монғолияның, Вьетнамның ақындары, жырақ Жапония, Индонезия, Малайзия, Пәкістан, Түркия, одан бері де Иран, Ирак, Ауған тәрізді сом елдердің сан алуан ақындарының үндері» шоғырланғанын білдіреді. Шығыс әдебиетінің әлемдік мәдениетке тигізген әсері барысында «... дана қарт - Қытай, игі өнерлі Үндістан, Иран тәрізділер қадым замандардан элем әдебиетіне бал-бұлақтай көп асыл тәтті сырлар, жырлар, көркем кұйлер берген әдебиеттер саналады. Осыдан кейінгі Еуропа, Америка, бар дуние ақындары, жазушылары сан алуан үлгі, нәр алғаны мәлім» екенін ашып көрсетеді. Өз пікірін «Жаңа Еуропаның ең ұлы ойшыл ақындарының бірі - Гетенің» Шығыс поэзиясының қадір-қасиетін зор бағалаған сөздерімен бекітеді. Сол ұлы Шығыс елдерінің соңғы ғасырларда құлдықта, қанауда, отаршылдық езгіде қалып, соғыстан кейінгі жылдары ғана солардың көпшілігінің тәуелсіздікке қол жеткізуі жинақ қа енген өлең-жырларда көрініс бергендігіне көңіл аударады. Бұл шығармалардың басым сарыны есебінде азат болған, тәуелсіздікті көксеген елдердің арман-мұддесі, отаршылдық қорлығынан құтылу, соғысқа қарсы қайратты жігер ундері атап өтіледі. Азия, Африка ақындарының элеңдерінің тақырыбы өз елдерінің ендігі ояну, өрлеу дәуірімен, бейбітшілік сүйгіш идеясымен астасып жатқандығы жазушы-ғалым назарынан тыс қалмаған. Қазақ оқушыларына арналған сөзінің соңында мәні де, жөні де өзгеше жинақпен көңіл қойып танысатындығына үміт артады. Дереккөздер
Сагалық немесе кіреберіс баспалдағы

Сағалық немесе кіреберіс баспалдағы (вестибулярная лестница) — иірімді ұлу өзегінің ішкі құлақ сағасымен жалғасатын жоғарғы өзегі. Сағалық баспалдақ сүйектік ұлу мен жарғақ тық ұлу қабырғалары аралығында орналасып, ортаңғы құлақтан сопақ тесік жарғағы арқылы бөлінген. Сағалық баспалдақ қуысы перилимфаға толған. Ол эндолимфаға толған жарғақтық ұлу өзегінен сағалық (Реиснер) жарғағы арқылы бөлінеді. Ұлу төбесіндегі тесік арқылы сағалық баспалдақ қуысы дабылдық баспалдақ қуысымен жалғасады. Дереккөздер ф {}
Ағынсыз аймақ

нің ғарыштан түсірілген суреті]] Ағынсыз аймақ — құрлықтағы өзен торы жүйесі арқылы Әлемдік мұхитпен байланысы жоқ аймақ. Мұндағы газдың кинетикалык энергиясын пайдалануға негізделген сорғы. Сұйықтықты қысыммен айдайтын ағынсыз аймақ инжектор сорып орнын ауыстыратын ағынсыз аймақ эжектор деп аталады. Суды ағыншамен беруге арналған ағынсыз аймақ суағыншалық сорғы делінеді. Сұйықтыктың орнын ауыстыру үшін ағынша энергиясы болмашы дәрежеде пайдаланылады, сондыктан да ағыншалық сорғының пайдалы әсер коэффициенті төмен болып, 25 пайыздан аспайды. Ағыншалық сорғылардың кұрылымы қарапайым, жылжымалы бөліктері жоқ және жұмыс істеуге қолайлы. Бір орталықтан жылыту жүйелері мен өнеркәсіптік қондырғыларда, сондай-ақ ауаны сорып алу үшін конденсациялык құрылымдарда қоспалағыш ретінде жиі қолданылады. Жемір қоспалар едәуір көп және температура жоғары болғандықтан, неғұрлым үнемді басқа сорғыларды қолдану тиімсіз болатындай көптеген жағдайларда ағыншалық сорғылар көмекші сорғылар ретінде пайдаланылады. Дереккөздер