kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қарсыласу қозғалысы

]] Қарсыласу қозғалысы – екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы (1939 – 1945жж.) фашизмге қарсы бас көтерулер. Қозғалыс фашистік одаққа кіретін елдердің (Германия, Италия, Жапония, т.б.) қарулы күштеріне қарсы бағытталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі патриоттық, азаттық, антифашистік қозғалысы. Ағымдары Жаулап алынған елдерде қарсыласу қозғалысына қатысушылар арасында екі ағым болды: # Жергілікті коммунистік партиялардың жетегінде болған ұйымдар; # Батыс елдері (АҚШ, Ұлыбритания, т.б.) көмегіне сүйенген ұлттық ұйымдар. Бұл екі ағым фашизмге қарсы күресте түрлі бағыт ұстанды. Мысалы, Франция, Италия, Чехословакия, Бельгия, Дания, т.б. елдерде екі ағым ортақ жауға қарсы күш біріктірсе, Югославия, Албания, Грекия, Польша, т.б. елдерде, керісінше, өзара бәсекелестікке түсті. Кезеңдері Қарсыласу қозғалысы бірнеше кезеңнен тұрады. # 1939 ж. қыркүйек – 1941 ж. маусым – күш жинау кезеңі болып, фашизмге қарсы ұйымдар құрыла бастады. Партизан топтары (Польша, Югославия), саяси манифестация, диверсиялар (Чехословакия, Франция, Қытай) ұйымдастырылды. # 1941 ж. маусым – 1942 ж. қараша – неміс фашистерінің Мәскеу түбінде жеңілуіне байланысты қарсыласу қозғалысы жалпы ұлттық сипат алды. # 1942 ж. қараша – 1943 ж. соңы – Кеңес әскерлерінің Сталинград және Курск шайқастарында жеңіске жетуіне байланысты Грекия, Албания, Югославия, Қытай, Италия, Вьетнам, т.б. елдерде ұлт-азаттық армиялары құрылып, кейбір аймақтар азат етіле бастады. # 1944 – 1945 ж. қыркүйек – Германия мен Жапония талқандалып, Батыс Еуропа мен Оңтүстік-Шығыс Азия елдері фашизмнен азат етілді. Сипаты Қарсыласу қозғалысы интернационалдық сипатта болды. Тұтқыннан, концлагерьлерден қашып шыққан көптеген кеңес азаматтары жергілікті партизан қозғалыстарына қосылды. Олардың арасында қазақстандықтар да болды. Мысалы, cержант Бейсен Райысов Югославия азаттық армиясында батальон командирі болды. Дәрігер Ахмет Бектасов Франция партизандарынан арнайы топ ұйымдастырды. Қадем Жұбаниязов Испанияда, Қамкен Жанбеков, Өтеген Абдуллин, т.б. Бельгия, Голландия елдерінде құрылған партизан жасақтарында соғысты. Бұл партизан жасақтарында көптеген қазақтар болды. Мысалы, Райысовтың батальонында 90-ға жуық қазақ болған. 1965 ж. Италия ақпарат құралдары “Гуидо Боскалия” отрядында 70 қазақ болғанын хабарлады. Дегенмен қарсыласу қозғалысына қатынасқандардың көпшілігінің ерлік қимылдары әділ бағаланбай, тұтқынға түскен адамдар ретінде біржақты қаралып, кеңестік әміршіл жүйе тарапынан қуғынға ұшырады. 1946 ж. қарсыласу қозғалысына қатысып, елдеріне оралған 49 қазақ азаматы тұтқындалып, ату жазасына кесілген, кейіннен үкім өзгертіліп, бәрі де 25 жылға бас бостандықтарынан айрылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.alashainasy.kz/society/2865/ Еуропадағы Қарсыласу қозғалысына қатысқан қазақтар]
Қарсылық

Қарсылық, наразылық – наразылық білдіру. Құқықта заңдылықтың сақталуын қадағалау нысандарының бірі. Прокурордың сот немесе басқару актілеріне қарсы наразылық білдіру уәждемесінен көрініс табады. Қарсылық білдірілетін актілердің сипатына және оларды қандай органдар шығарғанына қарай қадағалау тәртібіндегі қарсылық, жалпы қадағалау тәртібіндегі қарсылық, кассациялық қарсылық, прокурордың қарсылығы, жеке қарсылық, вексельге қарсылық, теңіз тасымалындағы қарсылық түрлеріне бөлінеді. Сондай-ақ, жоғары тұрған сот органдарының қадағалауы тәртібіндегі қарсылық та көзделген. Қадағалау тәртібіндегі қарсылық –заңды күшіне енген сот үкіміне, шешіміне, ұйғарымына немесе қаулысына прокурордың наразылық білдіруі. Жалпы қадағалау тәртібіндегі қарсылық прокурордың мемлекеттік немесе жергілікті (муниципалдық) орган шығарған актінің күшін жоюды немесе оның заңға сәйкес келтірілуін, не лауазымды адамның заңсыз әрекетін тоқтатуды жазбаша талап етуі. *Кассациялық қарсылық – іс жүргізу құжаты, онда прокурор бірінші сатыдағы соттың заңды күшіне енбеген заңсыз және негізсіз үкімінің не шешімінің күшін жою немесе оны өзгерту туралы мәселені жоғары сатыдағы соттың алдына қояды (қарсылық Кассация). *Прокурордың қарсылығы – прокурорлық қадағалау актісі. Прокурор заңға қарама-қайшы келетін құқықтық акт жөнінде осы актіні шығарған органға не лауазымды адамға наразылық білдіреді, не іс жүргізу заңдарында көзделген тәртіппен сотқа жүгінеді. Қарсылық он күндік мерзімнен кешіктірілмей қаралуға тиіс, ал егер наразылық өкілдікті (заң шығарушы) органның шешімі жөнінде білдірілсе, онда таяудағы мәжілісте қаралуға тиіс. Нәтижесі прокурорға дереу жазбаша хабарланады. *Жеке қарсылық – бірінші сатыдағы соттың заңда көрсетілгендерден басқа заңды күшіне енбеген ұйғарымына наразылық білдіру. Соттың азаматтық істер бойынша ұйғарымдарына заңда көзделген реттерде, сондай-ақ, олар істің одан әрі жылжуына кедергі келтіретін жағдайда қарсылық білдіріледі. Бірінші сатыдағы соттың қалған ұйғарымдарына прокурор кассациялық қарсылық жолымен наразылық білдіруге құқылы. *Вексельге қарсылық – вексельдік құқықтың кейбір заңды фактілерін, атап айтқанда: акцептіден, төлемнен, бұрыштаманың күнін көрсетуден, вексельге бұрыштама қоюдан, вексельдің үлгісін немесе түпнұсқасын бермеуден бас тартуды нотариустың ресми куәландыруы. *Теңіз тасымалындағы қарсылық – кеменің жүзуі немесе аялдауы кезінде кеме иесіне мүліктік шағым-талап қою үшін негіздемеге айналуы мүмкін оқиға (апат) болған жағдайда кеме иесінің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға қажетті дәлелдемелерді қамтамасыз ету мақсатында кеме капитанының белгіленген тәртіппен ресімделген жазбаша мәлімдемесі. Дереккөздер: OS7
Қарсы Шабуыл

Қарсы шабуыл – қорғаныстағы әскерлердің шепті бұзбақ болған дұшпанды талқандау және бұрынғы тактикалық жағдайды қалпына келтіру мақсатында жүргізетін шаралары. Қарсы шабуыл қорғаныстағы әскерлердің белсенділігін көрсетеді және екінші сап пен резервтер күшімен белгіленген ұрыс жоспарына сәйкес өткізіледі. Оған шабуылға ұшыраған бірінші саптағы әскерлер де қатыстырылады. Қарсы шабуылға шыққан әскерлерге танк, авиация, артиллерия, т.б. атыс құралдарымен көмек беріледі. Қарсы шабуыл дұшпанның бекінуіне және оның резервтерінің жетіп үлгеруіне мұрша бермейтін шапшаң, батыл қимылмен табысқа жете алады. Дереккөздер:
Қарттар үйі

қаласындағы қарттар үйі]] Қарттар үйі – жасы ұлғайып, қараусыз қалған қарттарды әлеуметтік қорғау нысандарының бірі болып табылатын мемлекеттік мекеме. Бұрынғы КСРО тұсында қарттар үйі 20 ғ-дың 50 – 60-жылдарында құрылып, ауқаты төмен, еңбекке жарамсыз азаматтардың тұрмыс деңгейін қолдау мақсатымен жұмыс істей бастады. Қазіргі кезде қарттар үйі мемлекеттік бюджет, мемлекеттік қамсыздандыруға алынған адамдардың зейнетақысы, заңды және жеке тұлғалардың қайырымдылық жарналары, Қызыл Крест пен Жарты Ай желісі бойынша көрсетілген ізгілік көмек, трансферт, жекеше құрылымдардың қаражаты есебінен қаржыландырылады. Қарттар үйінде тұратын бір адамның айлық шығыны орта есеппен 7500 теңгені құрайды, оның 2500 теңгесі қарияның зейнетақысы есебінен өтеледі. Коммуналдық қызмет көрсетуге, жөндеуге, тамаққа байланысты шығынның көп бөлігі мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен өтеледі. ҚР-нда 2002 ж. қарттар үйін ұстауға мемлекеттік бюджет есебінен 20 млрд. теңгедей қаражат жұмсалды. Дереккөздер
Қару

Қару – соғыс кезінде жаудың әскери күшін жою үшін қолданылатын жарақтар мен қондырғылар. Алғаш аңшылықта қолданылатын қорғану және шабуыл құралы ретінде пайда болып, кейін қарулы соғыс жүргізу құралына айналды. Қаруды жүйелеудің әр халықта қалыптасқан дәстүрі бар, ал тұрақты қалыптасқан ғылыми жүйелеу бойынша әскери шабуыл құралдары жауынгердің жеке қаруына және соғыс жағдайында бірнеше адамның қызметін қажет ететін үлкен әскери қаруларға (түрлі қондырғылар, әскери машиналар, т.б.) бөлінеді. Жұмсалу тәсіліне қарай адамның дене күшін пайдалану арқылы қолданылатын суық қаруға және оқ-дәрінің күшін пайдаланатын атыс қаруына бөлінеді. Құралымына, жасалатын материалына, жарақат салу тәсілдеріне, қызметіне, жасалу әдісіне қарай ерекшеленетін жауынгерлік қарудың көптеген түрлері бар. Қазақтардың дәстүрлі қару-жарақ жүйесінде жауынгердің жеке қаруы “ер қаруы” деп аталады. Қазақтар жарақат салу тәсіліне сәйкес ер қаруының негізгі бес түрін (ату, кесу, шабу, түйреу, соғу) айырады. Атыс қаруы пайда болып, оның жетілуі барысында 19 ғасырдан бастап соғыс әдістері күрт өзгеріп, дәстүрлі суық қару қолданыстан шығып қалды. 20 ғасырда ғылым мен техниканың дамуына қарай қарудың, әскери техниканың жаңа түрлері, бактериологиялық, химиялық, атомдық, ғарыштық, т.б. жаппай қырып-жою түрлері пайда болды. Қару-тipi немесе басқа нысаналарды жою үшін құрастырылып жасалған, сондай-ақ, дабылдар беруге арналған құрылғылар мен заттар. Бұлар: атыс қаруы, суық қару, газ қаруы, электр қаруы, пневматиқалы қару,дабыл қаруы, лақтыру қаруы болып саналады. Сатып алуға, жанында ұстауға және қаруды сақтауға лицензия алған қаруы бар заңды және жеке тұлға қару иесі бола алады. Зани көзкарас тұрғысынан - заңсыз алып жүру, сақтау, сатып алу, дайындау және сату қылмыстық жауапкершілікке апарып соғатын зат. Шаншитын (стилеттер, кездіктер, шаншитын найза түріндегі және т.б.), шаншып-кесетін (фин пышағы, қанжар, аншы пышағы, найза пышақты және т.б.), шабатын (қылыш, семсер және т.б.), уататын (кистендер, қастеттер және т.б.) суык. қаруды дайындау немесе сату, заңсыз алып жүру оқиғалары барынша жиі кездеседі. Дәстүрлі қару-жарақ атаулары * Сауыттар: бадана, берен, жалаңқат, зере сауыт, көбе, кіреуке, қаттама, торғауыт. * Дұлығалар: бетбейнелі дұлыға, көбе дұлыға, қаттама дұлыға, құрама дұлыға, темір қалпақ, темір телпек. * Ат сауыттары (кежім): береңгілі кежім, зере кежім, көбе кежім, қаттама кежім, қияқ кежім. * Жеңсе: жеңсе. * Ату қаруы: мылтық, садақ. * Кесу қаруы: алдаспан, қылыш, сапы, семсер. * Түйреу қаруы: найза, сүңгі. * Шабу қаруы: айбалта. * Соғу қаруы: шоқпар. Дереккөздер
Қарулы көтеріліс

Қарулы көтеріліс – үстемдік жасаушылар мен мемлекеттік басқару жүйесіне қарсы наразылық білдірудің жоғары шегі (қарулы көтеріліс). Қарулы көтеріліс көп жағдайда билік басындағыларға қарсы бағытталады. Ол ұйымдасқан түрде жүргізілсе төңкеріске ұласады. Ондай жағдайда билікке жаңа саяси топ келуі мүмкін немесе белгілі бір келісімдер арқылы екі жақ өкілдерінен жаңа үкімет құрылады. Қарулы көтерілісті ұйымдастырушылар саяси реформалар жүргізу арқылы ел өміріне жаңа саяси жүйе енгізуі мүмкін (Қазан төңкерісі). Қазақ даласында Ресейдің отарлау саясатына қарсы көптеген қарулы көтерілістер болды (Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы, Қарқара көтерілісі, Торғай көтерілісі). Сілтемелер *төңкеріс *саяси реформа *Қазан төңкерісі *Қарқара көтерілісі *Торғай көтерілісі Дереккөздер
Қарулық

Қарулық – дәстүрлі халықтық жоралғы. Елді мекенге жаңадан көшіп келіп, қоңсы қонған отбасына сол жерде бұрыннан тұрып жатқан көрші-қолаңдар ерулікке шақырып қонағасы береді. Жаңадан қоныстанған отбасы әбден жайғасып алған соң әлгі көршілерді мал сойып қонаққа шақырады. Мұны қарулық деп атайды. Қарулық сыйға-сый, меймандостыққа ықылас көрсету болып табылады. Қазақ халқындағы “ерулікке – қарулық” көрсету көршілер арасын жақындастыру, бірін-бірі жатсынбай араласып тұру мақсатында жасалған. Қарулық қазақ халқының қонақжайлық қасиетін, рухани әлемінің жоғары екендігін паш етеді. Дереккөздер
Қарусыздандыру

Қарусыздандыру – мемлекеттің немесе оның белгілі бір аумағының қару-жарағын толық немесе белгілі мөлшерде шектеу. Қарусыздандыру халықаралық келісімдермен белгіленеді. Онда мемлекеттің қарулы күштері, әскери бекіністері мен базалары, әскери өндірісі, т.б. болуына толық немесе ішінара тыйым салынады. Дереккөздер
Қарыз

Қарыз — азаматтық құқықта екі тараптың беруші мен алушының арасында жасалатын келісімшарт түрі. Қарыз шарты әдетте өтеусіз болады. Қарыз бойынша пайыз алуға тек заңда көзделген реттерде және белгіленген тәртіппен ғана жол беріледі. Қарыз алысу Қарыз алысу - қарыз қаражатын тарту, қажеттігі туралы шешім қабылдау, қарызды тарту, пайдалану, өтеу жəне оған қызмет көрсету тəртібі мен шарттарын белгілеу рəсімдерін қамтитын үдеріс. Қарыз алысу жөніндегі келіссөз жүргізу, міндеттемелерді қамтамасыз ету жəне оларға кепілдік беру, тиісті құжаттарды рəсімдеу жəне оларға қол қою, қарыз шарттарын бекіту (мемлекеттік сыртқы қарыз алу кезінде) рəсімдері, қарыз қаражатын алу, пайдалану, қарызды өтеу жəне оған қызмет көрсету, бұған қоса тараптар міндеттемелерінің есебі, орындалуын бақылау жəне талдау рəсімдері. Қарызды өтеу Қарызды өтеу - негізгі борыш пен пайызды төлеу жөніндегі міндеттемелердің тоқтатылуы. Қарызды өтеудің қалыпты тәсілі - борышқордың қарыздарлық міндеттемесін орындауы. Дереккөздер
Қарымта

Қарымта – қазақтың дәстүрлі құқықтық қағидаларында ерте заманда қалыптасқан ұғым. Қарымта қазақ қоғамындағы заңдылық пен реттілікті сақтау құралы – барымтамен тікелей байланысты. Барымтаны есесі кеткен, кегі қайтпаған жақ жасайды. Егер барымта кезінде шығын саны мөлшерден асып кетсе, жапа шеккен жақ Қарымта қайтарған. “Барымтаға – қарымта” деген сөз соған байланысты айтылған. Уақыт өте келе Қарымта сөзінің мән-мағынасы біршама өзгерді. Адамдар арасындағы жақсы іс-әрекеттерге Қарымта ретінде жақсылық жасау белең ала бастады. Бүгінде спортшылар арасында да Қарымта кездесулері өткізіліп тұрады. Дереккөздер
Қарын бөртпе

Қарын бөртпе— ел арасында сирек дайындалатын өте дәмді тағам. Көбінесе жаңа сойылған малдың етінен, майынан, бауырынан қосып, ұнмен араластырып, қарынға салып пісіреді.Сойылған қойдың іш майын, етін, бауырын өте ұсақтап турайды. Фарштың үстіне бидай ұнын, сарымсақ, бұрыш, тұз салып жақсылан араластырады. Дайын болған фаршты қарынға не бүйенге салады. Бүйенге салса бір шеті тұйық болады да, екінші ашық ұшын жіңішкертіп жойылған ағаш істікпен түйреп байлайды. Қарынға салса да бір шеті солай түйреп байланады. Бұжы қайнап жатқанда бұжыны аудармалап, әр жерінен істікпен шаншып желін шығарып отырады. Ол, қазандағы суға толық батып, баяу жанған оттық табында 1,5—2 сағат қайнауы керек.Дастарқанға қарын бөртпені жылыдай да, суытып та қоюға болады. Қасына пияз, басқа да көкөністер салады. 300 г іш май, 500 г ет, 300 г бауыр, 300 г бидай ұйы, 3 бас сарымсақ, 1 шай қасық бұрыш, 1 ас қасық тұз керек. Дереккөздер
Қарынжарық құмы

Қарынжарық – Маңғыстау түбегі мен Үстірт аралығындағы құмды алқап. Географиялық орны Маңғыстау облысының Қарақия ауданындағы жерінде орналасқан. Жер бедері Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 130 – 160 км-ге созылған, ені 24 – 40 км. Ауданы 2 мың км 2 . Негізгі жыныстарының мүжіліп, үгілуінен қалыптасқан құмды төбелердің биіктігі кейде 5 – 15 м-ге жетеді. Кей жері тақырға, сортаңға, сорға айналған. Шығысын бойлай теңіз деңгейінен 52 м төмен жатқан Кендірлі соры мен Қарынжарық ойысы орналасқан. Климаты Климаты континенттік, қаңтар айының орташа температурасы –5 – 6°С, шілдеде 27°С. Жауын-шашын мөлшері 120 – 150 мм шамасында. 3 – 7 м тереңдікте минералды грунт сулары бар. Өсімдігі Шығысы құмды саздақтардан құралған аллювийлік жазық. Мұнда жусан, сораң өседі. Батысының жері дөңестеу, онда баялыш, жусан, жүзгін, күйреуік, ақ сексеуіл өседі. Солтүстігінде ойыс Қарабауыр жонына ұштасады. Мал жайылымы. Дереккөздер
Қасаба

Қасаба — қазақ қыз-келіншектері киетін бас киім. Қасаба – "алтын зерлі" деген мағынаны береді. Оның өн бойы түгелдей зерлі жолақпен әдіптеліп, алтын жіптермен кестеленетін болған. Қасабаны келіншек үкісіз, желексіз, сыртына жаулық салып, тойдан кейін де киген. Ол қазақ тіліндегі "қасабалы келіншек", "қасабалы қалыңдық" деген атауды қалыптастырған. Қасаба күрең немесе көгілдір түсті жібек, ши барқыт, пүліш, дүрия, шұға, парша секілді маталардан тігіледі. Сұлбасы дөңгелек етіп тақияға ұқсастырып пішіледі де, артқы жағына немесе желкесіне қарай бірте-бірте ойытқи түскен қүламасы болады, оның ұшы әйелдің арқасына қарай төгіліп жатады. Айдыны зерлі жіптермен кестеленіп, қиылысқан жерін алтын жолақпен жауып, зерлі өшекеймен безендіреді. Құламасына шашақтар тағылады. Қасабаны көбінесе жас келіндерге арнай тіққен. Қасабаның маңдай тұсына түрлі қымбат тастармен (перуза, ақық, лағыл, т.б.) тізілген дөңгелек табақшалармен бекітілген қыстырма ілінеді. Ал, самай тұсына тұралап, ұғаынырак күміс қоңыраушалармен ұшталған 5-6 тізбек салпыншақ қыстырылады. Дереккөздер
Қасақылық

Қасақылық, қаскөйлік, браконьерлік – жан-жануарларды қорғау туралы заңдар мен ережелерді қасақана бұзып, аң-құс, балық аулау немесе қырып-жою, сондай-ақ тиісті рұқсатсыз, тыйым салынған жерлерде, заңсыз аңшылық құру, сирек кездесетін және бағалы өсімдіктерді жинау.
Қасапхана

]] Қасапхана – мал соятын кәсіпорын. Ол аудан орталықтарында, ірі кенттер мен ауылдарда ұйымдастырылады. Қасапхананың төңірегі дуалмен қоршалып, бөлмелері жарық, құрғақ, едені су өткізбейтін болуы керек. Оның мал соятын, ет тоңазытатын, тері тұздайтын, ішек-қарын және ет сақтайтын бөлімшелері бар. Қасапханада сойылатын мал, ет және ет тағамдары мал дәрігерінің бақылауында болады. Қасапханадан сақтауға, сатуға жіберілетін ұшаға арнайы белгі қойылады. Сізге керегі ... *Қасапшы Дереккөздер
Қасиет

Қасиет– адамның не бір заттың өзіне тән сапалық болмысын, ерекшелігін айқындайтын ұғым. 1) Адам бойындағы қасиет жағымды және жағымсыз болып жіктеледі. Жағымды қасиеттер (имандылық, инабаттылық, ізеттілік, адамгершілік, ар-абырой, адалдық пен әділеттілік, т.б.) 2) Объектілердің немесе энергияның белгілі бір әсер еткен немесе өзара әсер еткен жағдайлар байқалатын сандық немесе сапалық сипаттамасы. Дереккөздер
Садық Қасиманов

Қасиманов Садық (12.3. 1905, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы – 6.2.1977, Алматы) – педагог, этнолог, ақын. * 1938 жылы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. * 1939 – 60 жылдары мектептерде мұғалім болды. * 1960 – 71 жылдары Қазақстан ғылым академиясында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Қасиманов қазақ этнологиясын (қолөнер, ас-тағам, ұлттық ойын, т.б.) зерттеуге көп үлес қосты. Оның * “Өс-өс, бөбек” (1961) * “Сиқырлы сыбызғы” (1961) * “Қазақ халқының қолөнері” (1962; 2-бас., 1969; 3-бас., 1995) * “Қазақтың ұлттық ойындары” (1963, телавтор) * “Қазақтың ұлттық тағамдары” (1977) сынды еңбектері қазақ халқының тұрмыстық және рухани мәдениетінен молынан мәлімет береді. Бұл еңбектерде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне қажетті үй-жай салу, киім-кешек тігу, азық-түлік дайындау, әсем бұйымдар жасау кәсіптері айтылып, олардың халықтың қоғамдық тарихымен байланысы ашып көрсетілді. Дереккөздер
Қасқаат

Қасқаат — Қостанай облысының Меңдіқара ауданындағы ауыл, Ломоносов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Боровской ауылынан солтүстікке қарай 40 км-дей жерде, Тобыл өзені мен оның оң саласы Обаған өзенінің су айрығында, орманды дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1672 адам (833 ер адам және 839 әйел адам) болса, 2009 жылы 1468 адамды (760 ер адам, 708 әйел адам) құрады. Тарихы 1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты құрылған астық кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығына айналды. 1997 жылы кеңшар негізінде Қасқаатта және округке қарасты Көктерек, Қарамай, Уразовка, Шиелі ауылдарында 38 шаруа қожалығы, 3 ЖШС, 1 акционерлік қоғам құрылды. Инфрақұрылымы Ауылдарда байланыс бөлімшелері, 1 орта, 3 бастауыш мектеп, 2 кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшелік пункт бар. Қасқаат арқылы Боровской – Ұзынағаш автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Қасқан

Қасқан – мәнті пісіруге арналған ыдыс. Қасқан ертеде қазан буына қоюға ыңғайлы етіп ағаштан жасалған. Ол дөңгелек келген, ортасында мәнті, қаттама қоюға арналған бірнеше қатар астында бу өтіп тұратын тесігі бар сөре секілді бөліктерден тұрады. Бетіне қақпақ жабылады. Дереккөздер
Қасқыржидек

Қасқыржидек – көкендер тұқымдасына жататын бұта. Аталуы Бұл көкендер тұқымдасына жататын бұтаны алғаш рет сипаттаған Карл Линней болып саналады. Ол бұл өсімдікке деген атау берген (грекшеден аударғанда Дәмжапырақ дегенді білдіреді). Бұл атау берілген себебі қасақыр жидек жапырақтары лавр жапырақтарымен ұқсас болған. Грек мифологиясы бойынша Дафна оны қуалап бара жатқан Аполлоннан қашып дәмжапыраққа айналып кеткен. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 40-80 см. * Сирек бұтақты сабағының сарғыш түсті қабығы болады. * Жапырақтары ұзынша қандауыр тәрізді, кезектесіп орналасқан. * Гүлдері ақ, қызғылт немесе сары түсті, хош иісті, бірігіп гүлшоғырын құрайды (кейде гүлі дара да жетіледі). Маусым-шілде айларында гүлдеп, шілде-тамызда жемісі піседі. * Жемісі- ашық қызғылт түсті, бір тұқымды сүйекше. Қасқыржиек - өте улы өсімдік Өсетін жері мен таралу аймағы Жер бетінде 70-ке жуық түрі кездеседі. Қазақстанда 2 түрі бар. Алтай, Сауыр, Маңырақ және Тарбағатай жоталарының биік таулы тастақты жерлеріндегі жалпақ және қылқан жапырақты ормандарында өседі. Алтай қасқыржидегін қазақтар усойқы деп те атайды. Бұл өте сирек кездесетін өсімдік. Оның жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланыста қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Қолданысы Қасқыржидектің жемісі мен қабығынан дәрі жасалады. Гүлі өте әдемі болғандықтан сәндік үшін де өсіріледі. Дереккөздер
Қасымбаев Жанұзақ Қасымбайұлы

Қасымбаев Жанұзақ Қасымбайұлы (25.12.1941 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданы) — ғалым, тарих ғылымның докторы (1983), профессор (1984), Қазақстан Республикасының білім беру саласының үздігі (1986, 1988), Қазақстанның білім беру ісіне еңбегісің қайраткері (1990). Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. ҚазМУ-дің тарих факультеттін бітірген (1965). Талғар қаласындағы орта мектепте мұғалім (1965-1967), ҚазПИ-дің (қаз. Абай атындағы АлМУ) гуманитарлық факультеттегі тарих кафедрасында ассистент, аға оқытушы, доцент (1967-1973), 1982 жылдан Қазақстан тарихи кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми зерттеулерінің басты бағыттары: XVIII-XIX ғасырлары басындағы өлке қалаларының қазақ ауылдарымен және іргелес елдермен қарым-қатынасы: Орталық Азиядағы саяси және сауда байланыстары, қазақ жерін Ресей империясына қосу, қазақ мемлекетінің белгілі қайраткерлері, XIX ғасырдағы қазақтан шыққан генералдар, т.б. 500-ге жуық еңбектері жарияланған. Соның 20 жуығы ірі монограмма зерттеулер, оқу-әдістемелік басылымдар. Әсіресе қазақ хандары (Кенесары, Айшуақ, Жантөре, т.б.), XIX-XX ғасырлары басындағы қазақ-қытай керуен саудасы, қалалар тарихы (Семей, Ақмола) туралы терең мазмұнды, көлемді зерттеулері елімізде және шет елдерде жоғары баға алды. Оңдаған ғылыми кандидаттарымен және доктарыларын даярлаған. «Парасат» орденімен (1999) марапатталған. Дереккөздер
Қамар Қасымов

Қамар Қасымов (1893, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 14 маусым, 1966, Алматы) - музыка аспабын жасаушы шебер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958 ж.). Өмірбаяны Қасымов қазақтың дәстүрлі көне музыкалық аспаптарын жетілдіру ісімен айналысқан тұңғыш органолог. Ол XX ғасырдың 1920 - 1930 жылдарындағы мәдени бетбұрыстардың бел ортасында болып, көне қылқобызды, сал-серілердің тоғыз пернелі қара домбырасы, дауылпаз бен шыңдауылды, сыбызғыны классикалық аспап дәрежесіне дейін жетілдіріп, оркестрлік шығармаларды орындауға лайықтап жасады. Ол жасаған аспаптар көптеген халықаралық көрмелерге қойылды. Қасымов жасаған музыкалық аспаптар Мәскеу, Санкт-Петербург, Алматы, Семей қалаларындағы мұражайларда сақтаулы. Марапаттары * "Еңбек Қызыл Ту" ордені * медальдармен марапатталған. * Моңғолия үкіметінің ең жоғары "Алтын гадс" орденімен марапатталған. * Баян-Өлгей аймағының құрметті азаматы атанған. Дереккөздер
Қасым хандығы

Қасым хандығы (, Qasím xanlığı, قاسم خانليغى) – Мәскеу патшасының бодандығында болған мемлекеттік бірлестік. Тарихы Алтын Орда ханы Ұлығ-Мұхаммедтің ұлдарының бірі Қасымға қызметі үшін оған ұлы князь Иван ІІІ 1452 ж. шамасында өз атымен аталатын қала салуға рұқсат берді. Қасым өз иелігінде мешіт пен тас қамал тұрғызды. 1469 жылы Қасым қайтыс болғаннан кейін, иелігі ұлы Даниярға (1469-86) өтгі. 1486-1512 жылдар аралығында Қасым хандығын Гирей әулетінен шыққан, Мәскеу билеушілеріне қызметке тұрған Нүр-Дәулет пен оның ұлдары Сатылған мен Жанай басқарды. 1512-16 жылдары хандықты Алтын Орданың екінші бір ханы болған Кіші-Мұхаммедтің немересі Шейх-Аллиар, 1616— 67 жылы оның кәмелетке толмаған ұлы Шейх-Әли (Шах-Әли, орыс құжаттарында Шигалей) билік құрды. Мәскеу билеушілері оны бірнеше рет Қазан хандығы тағына отырғызды. Ол Қазанда билік жүргізген уақытта Қасым хандығын інісі Жан-Әли басқарды. Шейх-Әлидің ұлы болған жоқ, сондықтан таққа Алтын Орданың соңғы ханы Ахмедтің шөбересі Саин-Болат отырды (1567-73 ж.). 1573 жылы ол шоқынып, Симеон деген атпен Мәскеуге келіп Иван Грозныйдан «Бүкіл Ресей патшасы» деген атақ алды. Қасым хандығына уақытша ешкім бекітілмей, 1585 жылы Ахмед ханның тағы бір шөбересі Мұстафа- Әли келді. 1600 жылы ол қайтыс болғаннан кейін таққа қазақ ханзадасы Ораз-Мұхаммед отырды. Ол біршама тәуелсіз саясат жүргізіп, 1605-10 жылы Қасым хандығын жеке мемлекет етуге ұмтылды. Бірақ 1610 жылы өлтірілді. Ораз- Мұхаммед өлтірілгеннен кейін биілікке Көшім ханның немересі Арслан (1610-27) және оның ұлы Сейт-Бұрхан (1627-78) келді. Сейт-Бұрхан 1653-55 жылдары шоқынып Василий деген ат алды, бірақ тақтан түскен жоқ. Қасым хандығы халықты күштеп шоқындыра бастады. Жергілікті халық шоқынудан бас тартып, миссионерлерді өлтірді. Бірақ соңғы ханның тұсынан бастап бүкіл билік орыс воеводаларының қолына көше бастады. Василий (Сейіт-Бұрхан) хан өлгеннен кейін Қасым хандығын 1681 жылға дейін ханның шешесі Фатима-Сұлтан басқарды. Осыдан кейін хандық жойылып, воеводаға айнылдырылды, 1708 жылы Қазан, 1767 жылы Рязань губернияларына қарайтын уезге айналды. Хандықтың орталығы - Қасым қаласы болды. Ол үлкен гас қорғанмен қоршалды. Қалада Қасым сарайы, мешіт (1700 жылы дейін сақталған), 2 кесене (мазар) болған. Оның біріншісін 1555 жылы Шах-Әли, екіншісін 1616 жылы Арслан патша салдырған. Сейіт-Бұрхан сарайы 19 ғасырға дейін сақталды. Қасым хандығы құрамындағы халық орыс деректерінде қасым татарлары деп жазылған. 19 ғасырда орыс тарихшылары олардың өздерін қазақпыз деп атағанын айтады. Олар Қасым хандығы халкының өздерін қазақ деп те атауы этникалық ұғым емес, әскери тап, яғни қазақ атауынан шыққан деп түсіндіреді. Олардың кұрамында басты 4 тайпа (арғын, қыпшақ, жалайыр, маңғыт) болған. Қалған ру-тайпалар қағазға түспеген. Жалпы Қасым хандығы әскерлері Ресейдің ішкі соғыстарына және сырткы жорықтарына (Польшаға, Швецияға, Ливонияға, т.б.) белсене араласып отырған. Дереккөздер
Қасірет Белдеуі

Қасірет Белдеуі, Ащылы өзек шебі – («Жаңа Есіл сызығы», «Горькая линия») - 18 ғасырдың 50-жылдары Тобыл мен Ертіс өзендерінің аралығында салынған Ресейдің әскери бекіністері. Қазақ жерін кесіп өтетін Орынбор, Қорған арқылы I Петрдің тұсында салынған Омбы (1716), Ямышев (1716), Семей (1718), Өскемен (1720) бекіністеріне ұласатын орыс мемлекетінің Оңтүстік шекарасында «Даланың мазасыз тағы көшпенділерінен» берік қорғаныс шебін жасау қажеттігін сылтау еткен Ресей Сенаты 1752 жылы 25 ақпанда Сібір корпусының командирі генерал-майор Киндрманның орыс- қазақ шекарасын «түзулеген» жобасын бекітті. Бұл жоба қазақ хандарымен келісілмей жасалды. Жаңа бекіністер жуйесінің құрылысы сол жылғы жаз айларында қауырт қарқынмен басталып, 1755 жылы негізінен аяқталды. Қазақтардың қарсылығына қарамастан орыс әкімшілігі Қазақстан аумағына 50-200 км ендеп кіріп, 86 қамал, редут, острог, пикет, т.б. атаулы әскери қамалдар мен бекіністер орнатты. Оларға көптеген зеңбіректерімен күшті гарнизондар орналастырылды. Бекіністер аралығын атты казактар бөлімшелері күзетті. Жаңа бекіністер шебі Орынбор мен Омбы арасындағы Ресей - Қазақстан шекарасын 2 есе қысқартты. Қасірет белдеуі қазақ даласына сұғына кірудің алғышартын жасап, қарашекпенділердің Солтүстік Қазақстанға кең көлемде қоныстануына жол ашты. Дереккөздер
Қаттама

Қаттама — нанның бір түрі. Май, жұмыртқа, сүт құйып, қатты етіп иленген қамырлы жұқалап жайып, жайманың бетіне май жағалы, оны қайта рулон етіп орап, пышақпен бірнешеге бөліп, әр бөлікті қайтадан жанды. Тәрелкенің үлкендігіндей жайылған нан қазанда қыздырылған майға пісіріледі. Сонда шелпек қатпар-қатпар болып өте дәмді болып ттіседі. Кейде мұндай қаттаманы қазанға май жағыл қарма тәрізді етіп пісіруге де болады. 1 кг ұн, 1 шай қасық тұз, 150 г май, 1 стакан сүт, 2 жұмыртқа қажет. Май, жұмыртқа, сүт қосып иленетін қамырына ашытқы салмайсыз. Бірақ қатты етіп илеу керек. Июі қанған қамырды жұқа етіп жайып, жайманың бетіне май жағылады. Тұшыған сары май немесе кез келген өсімдік майын жағуға болады. Май жаққан соң қамырды орама тәріздес етіп қабаттап орайсыз да, пышақпен бірнеше бөлікке бөліп, әр бөлікті қайта жаясыз. Орташа қалыңдықпен жайылған қамырды қазанда қыздырылған майға пісіресіз. Алдымен бір бетін қызартып, екінші бетіне аударасыз. Ара арасында май құйып отыруыңыз керек. Сонда шелпек қатпар-қатпар болып піседі. Ұныңыз жақсы болса нанды да пісіру оңай. Ал тез босап кететін ұннан қаттама жасап қарық болмайсыз. Сондықтан қаттама жасайтын ұныңыздың жақсы болуын қадағалаңыз. Бірақ, нан өте майлы болғандықтан, ден саулыққа зиян тұстары көп. Тек сағынғанда немесе арнайы мерекелерде ғана пісіргеніңіз абзал. Дереккөздер
Қатты дене

Қатты дене — қалпы тұрақтылығымен, және затты құраушы атомдардың тепе-теңдік жағдайының маңайындағы аз тербелісі түріндегі жылулық қозғалысымен, сипатталатын заттың агрегат күйі. Қасиеттері: қатты денелердің тұрақты пішіні мен көлемі бар, оларды сығуға немесе таптауға болмайды, барлық бөлшектер белгілі бір ретпен тығыз топтастырылған, құрамында элементтер еркін қозғала алмайды. Қолданылуы Қатты денелерді орындықтар, машиналар, үстелдер, кітаптар, металдар мен баспалдақтар сияқты керекті бұйымдар жасауда қолданады. Дереккөздер
Қатын

Қатын, хатын, хатұн ( Х атун, , , , , , соғд. xwatēn – «ханым» немесе «әміршінің әйелі») — Түрік қағанатында, Моңғол империясында және Осман империясында кеңінен қолданылған «хан» ер титулына ұқсас әйел атағы. Батыстың «императрица», «царица», «королева» титулдарына шамамен сәйкес келеді. Түркі-моңғол әлемінде кең тараған көптеген басқа атаулар сияқты «хатун» атауы да басқа (үнді-еуропалық) тіл тобынан, нақтырақ, соғды тілінен шыққан. Ислам Орта Азияға енгенге дейін «хатун» атағын Бұхара патшайымы алған. Ислам энциклопедиясына сәйкес : Осман империясында Валиде (Сұлтанның анасы) атағы құрылғаннан кейін кәнизактар осылай аталды. Тағы қараңыз * Ханым Дереккөздер
Қау

Қау немесе Боз – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер тегі. Қазақстанның шалғынды, далалы және тау бөктерлерінде өсетін 32 түрі бар. Ең көп тарағандары: * қылтан селеу , * талас қауы , * торғай қауы . Олардың биіктігі 10 – 120 см-дей. Сабағы тік, тегіс болады. Гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – дәнек. Құрамында гүлдену сатысында 10,5% протеин, 32% клетчатка, 3,5% май, 7% күл, 46% азотсыз экстративті заттар болады. Қаудың төмен гүл қабыршақтарының астыңғы жағы – ұзын (15 см-дей), қылқанды келеді. Олар төмен қарай шашақталып иіліп тұрады. Міне, осы белгісіне қарай қау өскен алқап – құбылмалы күмістей жалтырап жатқан кілемге ұқсайды. Сәл жел ессе болды, өсімдіктің төгіліп тұрған шашақты гүлшоғыры тербеліп, кілем үстімен теңіздің толқыны соққандай болады. Гүліндегі қылқандар – өсімдікке көрік беріп тұрған әшекей емес. Бұл – өсімдік тұқымының желді ұстайтын желкені болып табылады. Ауаның ылғалдығы өзгерсе болды, гүл қылқаны жазылады да, дәнекті орнынан қозғайды. Орнынан қозғалған дәнек – қылқанның төменгі үшкір жағымен жерге түседі. Осылай қылқаны арқылы өсімдіктің дәнегінің өздігінен топыраққа көміліп қалуы деген осы. Ал кей жағдайда, дәнек жерге түспей, қой мен ешкінің жүніне жабысып қалады. Бұл кезде олар малдың тері асты қабатына өтіп, үшкірі малдың денесіне батып, қатты ауыртады. Кейде тіпті мал өліп те кетуі мүмкін. Қауды түйе мен қой сүйсініп жейді. Қаудың: Қаратау қауы (S. karatavіensіs), Күнгей қауы S. (kurgeіca) және ауыспалы қауы – сирек кездесетін өсімдіктер. Олардың таралу аймағы жылдан жылға азаюына байланысты Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Қауға

Қауға– құдықтан су тартатын көншелек. Оқпан мен шурфтарды үңгу, оқпанды тереңдету кезінде қопарылған тау жыныстарын шығару, материалдарды, адамдарды түсіріп, көтеру үшін қолданатын ыдыс. Қатерлі жағдайда оқпанның тарлығына байланысты арнайы көтергіш қондырғының орнына қауғаны пайдаланады. Көтергіш қондырғыға бір немесе екі қауға тіркелуі мүмкін. Көтеріп-түсіру барысында қауға оқпан қабырғаларына соғылмау үшін оған бағыттағыш қондырғы орнатылады. Қауғалар өздігінен аударылмалы және аударылмайтын болып бөлінеді. Қауғаны жүктен босататын арнайы кешенді жабдықтар болады. . Дереккөздер
Қауым

Қауым – 1) рулық-туыстық байланыстар негізінде пайда болған әлеуметтік ұйымдастық. Қауым ортақ мүдделер, ортақ құқықтар мен міндеттері біріктірген әрі бірыңғай заңдарға бағынатын адамдардан құралады. Рулық, отбасылық, көршілік болып жіктеледі. 2) Белгілі бір қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатымен орындалатын іс-әрекеттер негізінде пайда болатын адамдардың күнделікті өмірінің әлеуметтік ұйымдастырылуы түрі. Дереккөздер
Қауымдастық

Қауымдастық ( - құрама) - бірлестік, одақ; ортақ шаруашылық мақсатқа жету үшін (мысалы, пайда үлесін, салынған капиталға дивиденд алу үшін), сондай-ақ саяси, ғылыми, мәдени немесе өзгедей мақсаттарға жету үшін ұйымдардың (кәсіпорындардың, мекемелердің) немесе жеке тұлғалардың шарт негізінде бірігуі; нақты шекаралар, тұрғылықты жерлер немесе территориялар ішінде әрекет ететін әлеуметтік байланыстар жиынтығы. Термин кең таралған мағынада да, академиялық тұрғыдан да бейнелеуші және алғышарттық сипатка ие болады. Ол географиялық анықталған облыстар немесе аудандардағы, немесе жеке емес, абстрактылы, идеологиялық аумақтардағы әлеуметтік байланыстарға да жатуы мүмкін. Халық шаруашылығының бір немесе бірнеше саласының кәсіпорындары жұмыс істеп тұрған қауымдастықтардың құрамына дербес кіре алады немесе жаңа қауымдастықтар — өнім өндіру, жұмыстарды орындау, қызметтер көрсету және қатысушыларға (Қауымдастық субъектілеріне) қызмет жасау, өндірісті дамытуға және әлеуметтік салаға бірлескен күрделі қаржы жұмсау, ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік-құрастырымдық жұмыстар жүргізу, жабдықтау мен өткізуді, сыртқы экономикалық қызмет пен басқа да қызмет түрлерін ұйымдастыру жөніндегі ерікті бірлестіктер құра алады. Бір немесе бірнеше өндірістік-шаруашылық қызметтерді бірігіп жүзеге асыру мақсатында құрылған кәсіпорындардың шарттық бірігуі. Дереккөздер de:Assoziation
Қауыншы мәдениеті

Қауыншы мәдениеті - Ташкент өңірі мен оған көршілес Сыр алқаптарын мекендеген тайпалардың көне мәдениеті (б.з.б. 1 ғ. — б.з. 7 ғ.), Қауыншы, Ақтөбе-1,-2, Шәушіқұмтөбе, Мингурюк, Әлімбайтепе, Кугайтепе, Чаштепе, Ақтепе, Шұралысай және т.б. қалалары мен қоныстары, Шәушіқұм, Жамантоғай, Төребай-тұмсық, Тайтөбе, Пәскент, Тұябугуз, Бешбай, Ахангеран сияқты зираттары белгілі. 19 ғ. соңы — 20 ғасырдың басында зираттары қазыла бастады (Н.А.Остроумова, М.Е.Массон). Мәдениеттің толығынан ашылуына 1930 ж. Г.В.Григорьевтің қалалардан алған тың деректері негіз болды. Алғаш 1933 ж. зерттелген. Қауыншы қаласы Ташкенттен 17 км жердегі Күркілдек арығы бойында, осы күнгі Қауыншы қалсының ортасындағы төбе. Қалындығы 6,5 м қабырғамен қоршалған каланың үйлері шикі кірпіштен қаланғаны, мәдени қабаттың 6 м болғаны анықталды. Басқа ескерткіштерін А.Г.Максимова, Г.И.Пацевич, Т.Н.Сенигова, Л.М.Левина, М.С.Мерщиев, А.И.Тереножкин, М.Э.Воронец, т.б. зерттеді. Шардара алқабында, Сырдың оң жағасында орналасқан Ақтөбе-2 қаласы үш жағынан топырақ жалмен, өзен жағынан пахса қабырғамен коршалған. Жалпы қаланың аумағы 325x115 м. Ортада биіктігі 20 м дөңгелек төбе бар. Қала үйлері төбе үстінде және оны айнала қоршай салынған. Төртбұрышты, аумағы 28x18,5 м сарайға жүргізілген қазба жұмыстар оның айшық үлгісімен орналасқан 5 бөлмеден, кіре берістегі құрылыстардан және ғимараттың шығыс, батыс жағын айнала өтетін дәлізден тұратынын көрсетті. Ортада салынған шаршы пішіндес қонақ қабылдайтын жай (3,6x3,6 м) ішінен құдык пен камин пеш табылды. Төртбұрышты, шаршы пішіндес шикі кірпіштен қаланған сарайдың кезінде салтанатты ғимарат болғанын көптеп табылған сәнді қыш ыдыс, қару түрлері, әшекей бұйымдар дәлелдейді. Қаланың оңтүстігін ала аумағы 75x90 м үлкен цитадель орналасқан. Шәушіқұмтөбе қаласына шаршы пішіндес жоба тән (250x250 м). Төбенің биіктігі 4—5 м, құрылыстар цитадель және кала үйлері болып екіге бөлінеді. Қауыншының айнала сырты да, цитадельдің өзі де қабырғамен коршалған. Ерте сатының саны мен орта сатының бас кезінен бастап ғұн ықпалдары күшейеді. Ақтөбе-2 қаласы сарайының ашылған бөлмелерінің бірінен ғұн жауынгерінің мүрдесі табылды. Ғұн сарбазы ағаштан торкөз үлгісімен жасалған табытта жерленген. Дереккөздер
Қауіпсіздік техникасы

Қауіпсіздік техникасы — еңбекті қорғаудың бір түрі; жұмыс атқарушыларға қауіпті өндірістік факторлардың әсер етуіне жол бермейтін ұйымдастырушылық және техникалық шаралар мен құралдардың жүйесі; еңбекті қорғау қағидаларының кұрамдас бөлігі. Жұмыскерлердің денсаулығы мен өміріне қауіп төндіретін өндіріс жағдайларының алдын алудың ұйымдастырушылық-техникалық шаралары мен құралдарының жүйесі. Қауіпсіздік техникасы жөніндегі шаралардың жүзеге асырылуы, сондай-ақ қауіпсіздік техникасы техникалық құрамдарының жасалуы мен қолданылуы нормативтік-техникалық құжаттаманың — стандарттардың, ережелердің, нормалардың, нұсқаулардың негізінде жүргізіледі. Дереккөздер
Қашар темір кен орны

Қашар темір кен орны - Қостанай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Бұл аймақта Қашар антиклинорийнің шығыс қанатындағы визе-серпухов ярусының жанартаутекті шөгінді жыныстары мен қышқыл құрамды интрузиялар түйіскен. Кен орны 1950 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Қашар темір кен орны - мезозой-кайнозой қабаттарындағы (қалыңдығы 114-170 м) төменгі визенің гранит-порфирлері мен төменгі тас көмірдің шөгінді-жанартаутекті жыныстарының түйісуінен және тектоникалық жарылым белдеміне магма ерітінділерінің әсер етуінен түзілген жапсарлық-метасоматоздық кен. Метасоматозхға ұшыраған Қоржынкөл шоғыры кен аумағы базальтты-порфиритті туфтар вулканомиктілі құмтастар, әктастар және доломиттер арасында орналасқөан. Кен денелері қабат, линза, штокверк, діңгек пішінді, ұзындығы 7000 км-ге, қалыңдығы 300 м-ге жетеді. Құрамы Мұндағы кентас минералдары, негізінен, магнетиттен тұрады. Сонымен қатар мартит, борнит, пирротин, халькозин, галенит, металсыз минералдардан скаполит, кейде гранат, кальцит, эпидот, актинолит кездеседі. Темірдің мөлшері 30-72%, титан 0,6 – 1,5%, фосфор 0,3%, күкірт 0,15%. Барланған қоры 1,4-1,6 млрд.т. Қазіргі кезде карьерлік әдіспен игерілуде. Соның негізінде Қашар кен байыту фабрикасы жұмыс істейді. Дереккөздер
Қашау

Қашау – 1) темір кесуге арналған, жүзі бар құрал. Қол қашау және механикаландырылған қашаулар бар; Адам баласы бұл құралды ертеден бері қолданыл келеді. Шақпақтастан жасалған Қашау жоғары палеолит дөуірінен белгілі. Қашау тісті немесе өткір жүзді болып келеді. Қола дәуірінде қола Қашау темір дәуірінде темір Қашау, орта ғасырларда болат Қашау қолданылып, көптеген халықтардың қолөнерін дамытуға септігін тигізғен. – 2) ағаш тесуге арналған құрал; басы қатты темірден жасалып, бір ұшынан қиялап жонып жүз шығарылады. Қашау жұмыр ағашпен сапталады. Қашаудың мөлшері қолданылатын орнына байланысты әр түрлі болып келеді. – 3) — ағаш материалдарда тесіктерді, ұяларды, ойықтарды шағып тастайтын қол немесе машина құралы. Дереккөздер
Қашау Бұрғы

Бұрғы қашау — айналып тұратын бұрғы колонкасынын ұшына орналасқан, негізгі ұңғылау процесін атқаратын кұрал. Бұрғы қашау конструкциясы тау жыныстарының литологиялык құрамына, механикалық, және қажағыштық (жемірлік) қасиетіне сәйкес жасалынады. . Дереккөздер
Қашқар

Қашқар, Қашғария — Батыс Қытайдағы Тянь-Шань, Памир, Кунь-лунь және Бэйшань тауларымен шектелетін өлке. Ұйғыр халқының ежелгі мекені. Қашқар халқы қазақтармен ертеден араласып тұрған. Қазақтар оның Қашғар, Тұрпан, Жаркент, Ақсу қалаларына барып, сауда-саттықпен айналысқан. Сондықтан Қашқар қазақтар тарихымен тығыз байланысты. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде уақытша ұйғыр ханына қараған, Аңқара, Енисейден келген халықтар (қазақ болуы мүмкін) хақында айта келіп: «Сол уақыттарда арабтан бұл Орта Азияға дін исламды үйретушілер көп әскермен келіп, халықты жаңа дінге қаратып жүргендерінде Құтайба атты кісі Қашқарға шейін келіп, халықты исламға көндіргенде, бұлар да мұсылман болдық депті» деген дерек береді. Дереккөздер
Қашқындық

Әскери қызметтен жалтару мақсатында әскери бөлімді немесе қызмет орнын тастап кету, сол сияқты осындай мақсатпен қызметке келмеу. Ескерту. Қашқындықты жасаған әскери қызметші, егер қашқындық ауыр жағдайлардың себептерінен болса және егер ол әскери қызметті одан әрі өткеру үшін өз еркімен келген болса, coт оны қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін. Дереккөздер
Қимақтар

Қимақтар, кимектер, имектер — түркі тайпасы. Қимақ (кимек) этнонимі алғаш рет 8 ғасырда аталады. Худуд әл-аламда қимақтардың астанасы Имақия деп, ал басқа бір деректерде Кимекия (Қимақия) деп аталады. Қыпшақтар 8 ғ-дың ортасындағы руналық жазбаларда қимақтарға туыс деп көрсетіледі. Гардизи қимақтар туралы ...Бұдан әрі Ертіс өзені жатыр.Ол жерден қимақ елі басталады. өзеннің екі жағалауыңда да жайылып жүрген жылқы үйірлері ,олар кейде мыңнан екі мыңға дейін жетеді. Бұл жылқыларды ұстау қиын. Кейде арқанмен ұстап, үстіне мініп, бас білдіреді. Сонда ,ана қолға үйренеді. Ертіс үлкен өзен, бір жағында тұрған адам ,арғы жағадағы адамды тани алмайды...Өзеннің суы қап-қара. Ертістен өтсең қимақтардың шатырларына барасың...Барлығында да табын-табын сиыр, қора-қора қой бар. Түйелері болмайды. Егер саудагер түйе алып келе қалса, ол түйе бір жылдан артық тұра алмайды. Себебі шөптің тұзы жоқ. Егер біреу тұз алып келетін болсы, ол үшін бұлғының терісін алады. Жазда бұлар бие сүтін ішеді, оны "қымыз" деп атайды. Қысқа қойдың ,жылқының,сиырдың етін кептіріп сақтап, сүр етіп жейді.Бұл елге қар көп жауады, тіпті кейде найза бойына жетеді. Қыста жылқыларын алыстағы жер асты суы сақталатын жерге айдап барады. Ол Оқ-тагдеп аталады...Ағаштан жасалған астауға су сақтайды.Қар қалың жауғанда осы суды ішеді,өйткені қалың қар жылқының суатқа түсуіне жол бермейді.Қимақтар бұлғын мен мумарды аулайды. Тағы қараңыз * Қимақ қағанаты * Қимақ жолы Дереккөздер
Қима мәдениеті

Қима мәдениеті, қола дәуірінде б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысынан бастап, б.з.б. 1-мыңжылдықтың басында шығысы Жайық өз., батысы Днестр өз., оңт. Қара теңіз ге, солт. Кама өз-нің сол жағалауына дейінгі аймақты мекендеген тайпалар қалдырған.
Қирағат

Қирағат (Оқу) - Құран оқу ережелері. Құран Қирағаттының қалыптасу тарихы Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың Меккеден Мединеге көшкен кезінен (һижрат етуінен) бастау алады. Осы кезден бастап Құранды адамдарға жеткізу, оларға Құран талаптарын таныстыру ісі өзекті мәселеге айналған. Бұл кезеңде араб халқының тұрмысы тайпалық жүйеге негізделіп, әр тайпаның өзіне тән диалектісі болған. Бұл диалектілер осы күнге дейін сақталған. Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбар Құранды барлығы жеті түрлі қырағатта (Хамза, Қиса'и, Ғасым, Хафса, Уарш, т.б.) оқуға рұқсат еткен. Ислам дініндегі «жеті қирағат» ұғымы осыдан қалыптасқан. Қасиетті Құран Кәрімді жеті қырағатта оқу шариат үрдісі десе де болады. Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбар заманында қалыптасқан бұл үрдіс қазіргі күнге дейін жалғасып келеді. Дереккөздер
Қисса

Қисса ( - әңгіме, аңыз) - ауыз әдебиетіне тән эпикалық жанр, сюжетті жыр, дастан, кітаби эпос. Мазмұны, құрылысы жағынан лиро-эпосқа жақын. Махаббатты, пәктік пен тазалықты, ізгілікті, адамгершілікті жырлайтын шытырман оқиғалы поэтикалық жанр ретінде Қисса араб, парсы, әдебиетінде кең дамыған. Түркі тілдес халықтарға араб әдебиеті арқылы енген. Көне дәуірдегі қиссаларға Әлидің "Кисса Нүсүф", Рабғузидің "Қиссасул-әнбиясын" жатқызуға болады. 19 ғ-да қазақ даласына Қазан, Уфа. Омбы, Ташкент қиссаларында басылған "Бозжігіт", "Жүсіп-Зылиха", "Сейфілмәлік-Бадиғұлжамал", "Мұңлық-Зарлық" сияқты қиссалар тарала бастады. Сонымен қатар қазақ халқының лиро-эпостық жырлары "Айман-Шолпан", "Қыз Жібек" жеке кітап болып шықты. Шығыс аңыз-ертегілерінің сюжетін назира дәстүрімен жырлау 18-19 ғасылардағы қазақ ақындарына тән болған. А.Құнанбайұлы шығыс сюжеті бойынша "Масғұт", "Ескендір", "Әзім" дастандарын ал Түрмағамбет Ізтілеуов "Ескендір хикаясы", "Мәрді дихан", "Рауа бану", т.б. дастандарын жазған. Қиссаларды араб-парсы тілінен аударуға, өңдеп бастыруға еңб. сің. ақындар - Ш.Жәңгіров, А.Сабаұлы, Ж.Шайхысыламұлы, М-Ж. Көпеев, Ә.Тәңірбергенов, т.б. Қиссаны айтушыны қазақтарда қиссашы деп атайды. Дереккөздер
Қиямет

Қиямет күні (; яум әл-Қиямаһ немесе қиямет-қайым – тік тұру) немесе Ақірет күні (; яум әл-Ахири) немесе Есеп күні (; яум әл-Хисаб) – Ислам дініндегі о дүние туралы ұғым. Діни наным бойынша Қ. күні күллі әлем астан-кестең болады, өлгендер қайта тіріліп, махшарға қарай жүреді және барлық адам баласы түрегеліп тұрады. Қиямет күні Құран Кәрімде Қиямет қайым хадисте Одан бері 1400 жыл өтті, қайда сол уәде? Абдуллаһ ибн Омар айтады: Аллаһтың Елшісі өмірінің соңғы күндерінің бірінде кешкі намазды оқып болып, екі жағына сәлем берді де, бізге бұрылып: "Бүгін қандай түн екенін білесіңдер ме? Шын мәнінде тура 100 жылдан кейін жер бетінде тірі жан қалмайды", - деді. Бұл хадисті былай тәпсірлеп алған: Яғни сол кезде өмір сүріп жатқан адамдардан ешкім 100 жылдан кейін жер бетінде болмайды деп елді алдағысы келеді. Бірақ бұл хадисте "сол кездегі адамдардың ішінен" деген сөз жоқ. Бұл хадисте жалпы 100 жылдан кейін жер бетінде тіршілік иесі қалмайтынын айтып тұр. сосын алдыңғы хадисте көп ұзамай қиямет қайым болады дейді: Әнәс ибн Мәлик риуаят етеді: "Бірде бір адам Алланың Елшісінен сұрады: "Қиямет қашан келеді?" Бұл кезде пайғамбарымыз менің жанымда тұрған баланы нұсқады да, былай деді: "Егер бұл баланың өмір сүрсе, Қиямет-қайым бұл бала қартаймай тұрып болады", - деді. Хадисті имам Муслим 5249 жеткізген. Ақырет Áхира немесе Ахірет Ислам дінінің алты негізгі сенімінің бірі. Ақирет күніне иман келтіру үш нәрсені қамтиды: # Қайта тірілуге сену # Есеп–хисап және оның нәтижесіне сену # Жаннат пен тозаққа сену Этимологиясы Арабтың әл-Ахира сөзінің мәні — соңы, аяғы, Ислам дінінде — мәңгілік өмір, ахирет, о дүниедегі өмір, бақи өмір, яғни “осы өмірдің” кері мағынасы. Ақыреттің синонимі — миъад (қайта тірілу). Ақырет күні адамдар қайта тіріліп, мәңгі өмір сүреді, сол күні жақсы-жаман іс-әрекеттер таразыланып, әділ жаза беріледі. Ақырет ұғымы — ислам дүниетанымындағы басты ұғымдардың бірі. Ақыреттің белгілері Ақыреттің белгілеріне болып өткен немесе болашақта болуы тиіс Құран мен Сүннетте айтылған оқиғалар жатады: * Мұхаммедтің пайғамбарлығы Ақыреттің белгісі болып есептеледі; * «Қамар» сүресінде баяндалған айдың қақ айырылуы; * Хиджаздан шыққан жалын (бұл жалын шынымен һижри 654-ші жылы шығып, алауы Шам өлкесіне шейін көрінген); * Күң әйелдің өз қожайынын тууы; * Аяқ киімі жоқ, жалаңаш, кедей қой бағатын адамдардың үй салып жарысуы; * 30 шақты өтірік пайғамбарлардың пайда болуы; * Евфраттағы су деңгейі түсіп, оның орнында алтын таудың пайда болуы; Ең ұлы белгілер: * Түтіннің шығуы; * Дәжжәлдің келуі; * Жерден жануардың шығуы; * Күннің батыстан шығу; * Иса пайғамбардың түсуі; * Йәджудж бен Маджудждің шығуы; * Шығыста, батыста және Араб түбегіндегі жердің опырылуы; * Қағбаның қирауы; * Құранның аспанға көтерілуі; * Мәһдидің келуі; * Йеменнен шығатын от; Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы Сыртқы сілттемелер * [http://www.indonesiaindonesia.com/f/5873-pahala-kaum-hawa-akhirat/ Reward for woman in Akhirat.] * [http://www.minhajtv.org/all-videos.html?taskvideodirectlink&id452 AKHIRAT -Shaykh Ul Islam Dr Muhammad Tahir Ul Qadri]
Қиянат

Қиянат– адамға жасалған зорлық-зомбылықты, әділетсіздікті, өктемдік пен озбырлықты білдіретін ұғым. Ол жеке адамның мақсат-мүддесін жүзеге асыруға, рухани қажеттерін қанағаттандыруға кедергі жасайды. Қиянат жасаған адамның адамгершілік қасиеттері жойылады. Дереккөздер