kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сөз байлығы

Сөз байлығы – оралымды тілге қойылар талаптың бірі. Айтушының сөзі тыңдарман қауымға тартымды болуы үшін сөз байлығы жақсы, сөздік қоры мол болуы тиіс. Адамдар сөйлегенде бос қайталауларға бой алдырып, сөз жұтаңдығын танытады, тілдің коммуникациялық сапасын күрт төмендетіп жібереді. Әрбір айтылған сөздің салмақты болғаны жөн. Құр бос ауаға айтылған сөздің еш қадірі жоқ. Ол айтушының сөз байлығының төмендігін көрсетеді. Әдемі сөйлеуді, дұрыс сөйлеуді тіл мәдениетін үйрену арқылы жетілдіруге болады. Сөздік қорын молайту үшін кітапты көбірек оқу керек, аса көрнекті қаламгерлерден, тіл нақышы келісті сөз зергерлерінен үйрену керек. Сөздің аса мол кені көркем әдебиетте жинақталған. Мысалы, М.Әуезовтің 20 томдық шығармаларында сөздің саны 30 мыңнан астам. Қара сөздің қас шебері М.Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясында 16983 сөз қолданған. Мұндай деректі өзге де әйгілі қаламгерле тілі жайындағы статистикалық деректермен салыстырсақ, цифр сыры ашыла түседі. А.С.Пушкин өз шығармаларында 21197, У. Шекспир 15000 сөз қолданған. «Абай жолы» эпопеясында 1 және 2 рет қолданылған сөз саны – 8698, Пушкин шығармаларында мұндай жиіліктегі сөздің саны – 9301, Мамин-Сибиряктың «Приваловтар миллионы» романында 11283 сөз қолданыс бар. 1,2 рет қолданылатын сөз саны – 7312.\ Әрбір тіл сөзге бай. Сөздердің санын математикалық тұрғыдан санап, санын дәл айту мүмкін емес. Қазір ғалымдар тіллің сөдік қорын жуықтап айтады. Тіл байлығын олардың құрамында сөз саны емес, олардың қолданысы анықтайды. Әдебиеттер * Уәли Н., Қыдырбаев. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006.
Тарим тас жолы

Қытайдағы Такламакан шөлінде жатқан Тарим тас жолы Лантай және Линьфэнь қалаларын байланыстырады. Жолдың жалпы ұзындығы 552 шақырым екен. Оның 446 шақырымға жуығы адам аяғын баспаған аймақтарға төселген. Бастапқыда бұл жерлерде биіктігі 20 метрге жететін құм төбелер болған. Биік құм қыраттарды басу үшін жолдың екі жағы да тегістеліп, жасыл өсімдіктер отырғызылады. Егілген өсімдіктерді сақтап тұру үшін әрбір төрт шақырым сайын арнайы қызметкерлер қойылған. Өсімдіктер суарылатын су 100 метр тереңдікке дейін қазылған құдықтардан алынады. Судың тұздылығының жоғарылығына қарамастан, жасыл белдеулер жайқалып тұр. Үкімет құмды жердің тәртібіне көнетін өсімдіктерді таңдау үшін бес жыл бойы тәжірибелік жұмыстар жасаған. Ең алғаш рет 1999 жылы 6 шақырым аймақ жасылдандырылады. 2001 жылы бұл мөлшер 30 шақырымға дейін ұзартылады. Нәтижені байқаған үкімет 2003 жылы жобаға қолдау білдіреді. Шөлдегі Тарим тас жолының экономикалық маңызы зор. Өзіңіз де "мына жолға неге осындай жағдай жасалады, соншама қаржыны жұмсаудағы мақсат не?" деп ойлап отырған боларсыз. Тас жол ең алғаш рет 1995 жылы Такламакан шөліндегі мұнайды тасымалдау үшін төселген. Содан бері оны сақтап қалу үшін түрлі іс-шаралар жүргізіліп келеді. Бұл жол табиғи байлықты тікелей тасымалдауға мүмкіндік береді. Адам тұрмайтын аймақ болғандықтан, саяхатшылар мен қонақтарды күту үшін жол бойына мейрамханалар, май құю бекеттері тұрғызылған.
Қой терісіне түсіру

Халық емі. Қой терісіне түсіру Көшпенді қазақ өмірі табиғаттың әр алуан құбылыстарын басынан өткізген. Жатын орынның ылғал болуынан, қысқы суықтың ызғарынан және осы табиғи ортаның қысымынан қорғану жабдықтарының аз болуынан жасы егде тартқан адамдар жел-құз, құяң сынды ауруларға душар болып жатады. Қазақ емшілері осы науқастарды ауруынан айықтыру үшін түрлі ем жасаған. Солардың бірі – қойдың терісіне түсіру. Ем жасау барысында семірген еркек қойды немесе ту қойды таңдап алып, терісін бітеу сояды. Сосын, күзде піскен ерменді бүрімен қоса қайнатып, оның нілін терінің ішіне құятын болған. Кезегімен науқас адамды шешіндіріп, мойнынан бастап, аяғына дейін қой терісімен орап, жылы жауып, 2-3 сағат жатқызады. Уақыты болған соң адамды тазалап жуындырады. Қой терісіне түскен адам өзін жылы ұстап, сорпаланып, бірнеше күн күтінуі керек болған. Бұл қара емнің адам денесіндегі, буындардағы желді, сарсуды алуда, буындардың қақсауы мен сырқырап ауруын емдеп жазудағы өнімі айрықша болған.
Бойкүйездік

Бойкүйездік (лат. negativus – жоққа шығарамын) – айтқан ақыл-кеңеске құлақ аспай, өз бетінше жүріп-тұрудан көрінетін мінездің жағымсыз жағы. Бойкүйездік белсенді және енжар болып екіге бөлінеді. Бірінші жағдайдағы бойкүйездік орынды талап-тілекті орындаудан бас тартудан, тыңдамай жүре беруден көрінеді. Мұндай адамның іс-әрекетінде дәйекті пікір, қисынды мотив болмайды, ол тек «өзімдікі ғана жөн» деп ешкімнің ырқына көнбей жүре береді. Белсенді бойкүйездікке салынған бала үлкендердің айтқанына қасарысып қарсы шығады. Мінездің жағымсыз қасиетіне айналған тұрақты бойкүйездіктен ауру-сырқау кезінде пайда болатын кейбір өткінші бойкүйездікті, сондай-ақ жүйке жүйесінің зақымдануынан туындайтын патологиялық бойкүйездікті (шизофрения) ажырата білу керек. Қолайлы психологиялық жағдай орнату – бала бойкүйездігінің өріс алмауының басты шарты. Дереккөз Психология Энциклопедиялық Сөздік (Алматы 2011ж.)
Лапушки (Солтүстік Қазақстан облысы)

Лапушки — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, қысқарған "Железин ауылдық округі" құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 125 адам (59 ер адам және 66 әйел адам) болса, 2009 жылы 58 адамды (26 ер адам және 32 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Шәует шығаратын өзек

Шәует шығарушы өзек — ұзындығы 40-50 см болатын жұп түтік. Ол аталық жыныс безі, қосалқысымен ұмада орналасқан. Пайда болған шәует сұйықтығын сыртқа шығарады. Шәует шығарушы өзек аталық жыныс безі қосалқысының ұшынан басталып, шәует бауының құрамында жоғары кетеріледі. Шәует бауы жоғары кетеріліп, шат езегінен іш қуысына кіреді. Осы жерде өзек тамырлар мен жүйкеден бөлініп, төмен қарай бағытталып, кіші жамбас қуысына өтеді. Жамбас қуысының бүйірдегі қабырғасы арқылы қуық асты безіне, қуыққа бағытталады. Осы жерде шәует көпіршіктерінің өзегімен бірігеді. Шәует шығарушы езек қуыққа жақындағанда кеңейіп, жыныс жасушаларының қоймасы пайда болады. Шәует шығарушы түтіктің қабырғасы үш қабаттан тұрады: ішкі - шырышты, ортадағы - бұлшық ет, сыртқы дәнекер ұлпалы қабат. Шәует шығарушы өзек қуықасты безінің артынан кіріп, зәр шығару түтігінің басталар жеріне ашылады. Дереккөздер А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-610-2
Железное (Солтүстік Қазақстан облысы)

Железное — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Преснов ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2013 жылға дейін қысқарған "Железин ауылдық округі" орталығы болған. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 761 адам (379 ер адам және 382 әйел адам) болса, 2009 жылы 570 адамды (287 ер адам және 283 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Бүйрек артериясы

Бүйрек артериясы іштік қолқадан басталады. Ол бүйректі қанмен қамтамасыз етеді. Оң бүйрек артериясы сол бүйрек артериясына қарағанда жуандау болады. Бұл артериялардан несепағарға, бүйрек қапшығына тармақтар тарайды. Бүйрек қанды бүйрек артериясынан алады. Бүйрек қақпасынан кіргеннен кейін артерия қантамыры майда артерияларға тармақталады. Артериялар Шумлянский-Боумен денешесіне кіріп, капилляр торы түзіледі. Капилляр торынан шыққан соң түтікшелерге қарай бағыт алады, ол жерде екінші майда артерия торына айналады. Сөйтіп, бүйректе екі артериолалардың торы пайда болады. Бүйректің артерия тамыры көктамырлар бірігіп, ол төменгі қуыс венаға құяды. Денедегі барлық қан бүйректен өтеді. Тәулігіне бүйректен 150-180 л қан ағып өтеді. Бүйректе қан сарысуынан зәр пайда болады. Зәрдің пайда болуы екі сатыдан тұрады: капилляр шумағында сүзілу (фильтрация) және түтікшелерде қайта сорылу (реабсорбция). Дереккөздер А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-610-2
Он екі елі ішек

Ұлтабар Ұлтабар - ұзындығы ересек адамдарда 20-30 ге дейін жететін ащы (аш) ішектің бір бөлімі, ұлтабар ұшы. Ұлтабар - асқазан мен ащы ішекті жалғастырады. «Ұлтабар» атауы латын тілінің «duodenum digitorum», яғни «он екі саусақ ені» деген сөзінен шыққан. Ұлтабар ішкі қабырғасы адамның бет терісі сияқты жылтыр, тегіс болады. Ұлтабар бұлшық етінің жиырылуы нәтижесінде тамақ ішектің ішімен алға қарай жылжиды. Емізікше ампуласы он екі елі ішектің қабырғасында орналасқан. Ұлтабар төрт бөлікке бөлінген. Ұлтабар ащы ішектегі астың қорытылуына жауапты. Ұлтабар ащы ішектің бөлігі болғанымен ол тамақтың қорытылуына белсенді қатысады. Ұлтабарда ұлтабар ұшы бездері бар. Ол пайдалы заттардың сіңірілуі кезінде ішек ферменттерін сақтап тұруға қажетті сілтілі шырыш бөледі. Дереккөздер А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-610-2
Жіңішке ішек

Жіңішке ішек Жіңішке ішек — ас қорыту жолының бір бөлігі, ол асқазан мен тоқ ішекті жалғап тұрады. Жіңішке ішек - ас қорыту жолының ұзын бөлігі. Жіңішке ішек он екі елі ішек, аш ішек, мықын ішек деп аталатын үш бөліктен тұрады. Жіңішке ішек толығымен сір қабықшасымен қоршалып жатады. Сір қабықшасы қабат - талған жерге шажырқай түзіледі, құрсақ қуысының арқа бөлігінде ішек иірімдерін жасайды. Жіңішке ішектің шажырқайлы бөлігі жоғарғы (проксимальды) және төменгі (дистальды) мықын ішек болып бөлінеді. Шажырқай аралығынан қан тамырлары және жүйкелер ішекке жалғасады. Шажырқайда лимфа түйіндері көп болады. Аш ішек мықын маңында мықын ішекке жалғасады. Мықын ішек жамбас астауында орналасқан. Жіңішке ішек ас қорыту жолының 70 пайыз ұзындығын және 90 пайыз беткі қабатын алып жатыр. Ересек адамда оның ұзындығы шамамен 5 метрге жетеді. Ал дүние салған адамның ішегі босайтындықтан шамамен 50 пайызға ұлғайып, 7 метрге дейін барады. Жіңішке ішектің бірыңғай салалы бұлшық ет қабатының жиырылуынаң ол құрт және маятник тәрізді қимылдайды. Оны ішектің перистальтикасы деп атайды. Дереккөздер А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-610-2
Панет жасушалары

Панет жасушалары Панет жасушалары - бактерияға қарсы қорғанысты қамтамасыз ететін аш ішек жасушалары. Жасушаның бұл түрі австриялық дәрігер Джозеф Панеттің құрметіне аталған. Оларды алғаш рет егеуқұйрықтың аш ішегінен анықтаған болатын. Панет жасушалары біраз уақыт бойы медицинада Давыдов жасушалары деп Аталып келді. Бұл жасушалар лизоцим мен криптдин секрециясы арқасында бактерияларға қолайсыз жағдай туғызады. Аш ішектің эпителийлі жасушалары көптеген омыртқалы жануарлардың аш ішегінде бар. Атқаратын қызметі тұрғысынан нейтрофилдерге ұқсайды. Бактериялармен кездескен сәтте микробқа қарсы зат - криптдиндерді бөледі. Панет жасушалары ішектің түрлі жұқпалы ауруларға қарсы төтеп беруіне жағдай жасайды. Дереккөздер А 24 Адам анатомиясы. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-610-2
ІІ Густав Адольф

II Густав Адольф II Густав Адольф 1594 - 1632 жылдар аралығында өмір сүрген. Васа әулетінен шыққан Швецияның патшасы - IX Карл мен оның екінші әйелі - Кристина Гольштейн- Готторнскаяның үлкен ұлы. Ол Стокгольмде дүниеге келді. Ол 1611 жылы, бар болғаны 16 жасында таққа отырды. Густав Адольф соғыс алаңында генерал ретінде зеңбірікте оңтайлы қалдана алуымен және басқыншылық тәсіл жүргізгендігімен әйгілі. Густав өз заманының білімді билеушілерінің бірі болған. Ол неміс, голланд, француз, итальян және латын тілдерінде еркін сөйлеген. Сондай-ақ орыс және поляк тілінен де хабары болды. Ғылым саласында математика мен тарихқа ынтамен ден қойды. Семсерлесу және атпен шабу әдіс- тәсілдерімен де әуестенді. 1618-1648 жылдар аралығында болған отыз жылдық Бүкілеуропалық соғыста Густав Адольф ерлік көрсетіп, жеңіске жетті. Осы соғыстан кейін оны бәрі «Солтүстік арыстаны», «Қарлы патша» деп атап кетті. Густав Адольфтың жаяу әскер, атты әскер, зеңбіректі жасақтардағы жаңашыл тәртібі оған «заманауи соғыстың әкесі» деген атақ әкелді. Густав Адольф Люцен деген жердегі қанды шайқаста, өз әскерінен дараланып кеткен кезде, шведтердің қолынан қаза тапты. Густав Адольф абырой-ынсапқа, жұмысқа, парыз бен тағдырға өте қатты сенді. Сонымен бірге ол дін іліміне қызығушылық танытып, барлық өнер мен ғылымды сүюші адамға айналды. Дереккөздер Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
Елизавета

Елизавета немесе Елизабет (, ) атты тұлғалар: * Йорктік Елизабет — Англия патшайым-консорты * I Елизабет — Англия билеушісі, Тюдорлар әулетінің мүшесі * I Елизавета Петровна — ресейлік императрица. * II Елизабет — Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Патшалығының патшайымы, әлем тарихындағы екінші ең ұзақ билік еткен монарх.
Тиберий

Тиберий Юлий Цезарь Август (лат. Tiberius Iulius Caesar Augustus; дүниеге келген кезде Тибе́рий Кла́вдий Неро́н, лат. Tiberius Claudius Nero) - б.з. 14 жылдары Августтың өлімінөн кейінгі Римнің екінші императоры. Юлий-Клавдий әулетінен шыққан. Ол Римнің ұлы генералдарының бірі болып саналады. Паннония, Иллирия және Германиямен бірігіп солтүстік шекараның салынуына үлес қосқан. Ішкі саясатта Тиберий Августтың жолымен жүрді. Тиберий билік еткен тұста мемлекеттік қазына молайып, провинцияларды басқару жақсарды. Ал ең басты нәтиже император билігінің күшейтілуі болатын. Сондай-ақ Тиберийдің сараңдығының арқасында елдің экономикасы нығайды. Оның тұсында мемлекеттің қаржысына құрылыс жұмыстарын жүргізу тоқтатылды. Тек ғибадатханалар мен әскери маңызы бар жолдар ғана салынды. Б.з. 16 және 22 жылдары сенат сән-салтанат пен есім алушылыққа қарсы заң қабылдады. Сонымен қатар Тиберийдің бастамасымен қазынадан ойындарға қаржы бөлу тоқтатылды. Дегенмен Тиберий кезек күттірмейтін жағдайларда қаржыға сараңдық танытқан жоқ. Б.з. 12 жылы жер сілкінісінен зардап шеккен қалаларды қалпына келтіру үшін ол 10 миллион сестерций (рим ақшасы) қаржы бөліп, сол қалаларды бес жыл салықтан босатты. Өзі билік еткен жылдары Тиберий империя қазынасын асыра толтырып, өзінен кейін үш миллиардқа жуық сестерций қалдырды. Біздің заманымыздың басында негізі қаланған Израильдің Тверия қаласы Тиберийдің құрметіне осылай аталған. Тиберий өз билігі тұсында тапсырыспен өзі және анасы Ливияның суреті бейнеленген ақшалар шығарды. Дереккөздер
ІІІ Стефан

III Стефан ІІІ Стефан немесе Ұлы Стефан – Молдавия княздігін 1457-1504 жылдар аралығында, яғни 47 жыл басқарған көрнекті билеушілердің бірі. Ол Молдавия князьдігінің тәуелсіздігі үшін күресті. Елін берік мемлекетке айналдырып, орталық билікті нығайту саясатын үстанды. Осман империясы, Польша, Венгрия сияқты өзінен әлдеқайда күшті бәсекелестеріне батыл қарсылас бола білді. Ол өзінің басқаруымен болған 36 шабуылдың 34-інде жеңіске жетті. Стефанның қолбасшы, дипломат және саясаткер ретіндегі талантының арқасында Молдавия князьдігі Шығыс Еуропада елеулі саяси күшке ие болды. Беделді көршілерінен келер қауіпке қарамастан Стефан 1467 жылы орын алған Байи шайқасында Матвей Корвин билік еткен венгер патшалығын басып алды. Стефан билігінің үзаққа созылуы ел мәдениетінің біршама гүлденуіне әкелді. Көптеген шіркеу мен монастырь ашылды, жаңа құрылыс нысандары салынды. II Стефан Сучава қаласында қайтыс болды. Денесі Путна монастыріне қойылды. Молдованың Кобыльня селосындағы Капрянский монастыріне жақын жерде «Стефан емені» деп аталып кеткен емен ағашы өсіп тұр. Аңызға сенсек, Стефан кезекті бір шайқастан кейін осы еменнің түбінде отырып тыныққан екен. III Стефан немесе Ұлы Стефан – Молдавия князьдігін 1457-1504 жылдар аралығында, яғни 47 жыл басқарған көрнекті билеушілердің бірі. Стефанның іскер билігінің арқасында Молдавия, үздіксіз жүрген соғыстарда қарамастан, экономикалық жағынан барынша гүлденді. Өмірбаяны Стефан Молдавия князьдігінің тәуелсіздігі үшін күресті. Елін берік мемлекетке айналдырып, орталық билікті нығайту саясаиын ұстанды. Осман империясы, Польша, Венгрия сияқты өзінен әлдеқайда күшті бәсекелер»не батыл қарсылас бола білді. Ол өзінің басқаруымен болған 36 шабуылдың 34-інде жеңіске жетті.Стефанның қолбасшы, дипломат және саясаткер ретіндегі талантының арқасында Молдавия князьдігі Шығыс Еуропада елеулі саяси күшке ие болды.Беделді көршілерінен келер қауіпке қарамастан Стефан 1467 жылы орын алған Байи шайқасында Матвей Корвин билік өткен венгер патшалығын басып алды.Стефан билігінің ұзаққа созылуы ел мәдиниетіннің біршама гүлденуіне әкелді. Көптеген шіркеу мен монастырь ашылды, жаңа құрылыс нысандары салынды.Кейбір құрылыс жұмыстарында Стефанның өзі басшылық етті. Ол Сороки, Орхей, Хотин және Четатя-Албэ тәрізді жаңа қамалдар салдырды.III Стефан Сучава қаласында қайтыс болды. Денесі Путна монастырінде қойылды. Молдованның Кобыльня селосындағы Капрянский монастырінде жақын жерде «Стефан емені» деп аталып кеткен емен ағашы өсіп түр. Аңызға сенсек, Стефан кезекті бір шайқастан кейін осы еменнің түбінде отырып тыныққан екен. Дереккөздер Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
І Ұлы Оттон

I Ұлы Оттон I Ұлы Оттон 912 жылы Саксонияға қарасты Валлхаузен деген жерде дүниеге келген. Ол Саксония герцогы (936 - 961 жж), Германия патшасы (936 ж), Италияның патшасы (961 ж), Қасиетті Рим империясының императоры (962 ж) болған. Герман мемлекетінің тағына отырған кезде Оттон 24 жаста болатын. Ол іскер адам еді. Өмірінің көп бөлігін үнемі жорықта жүрумен өткізгендіктен, ел оны «көшпенді патша» атап кеткен Билікке келгеннен бастап Оттон Германияның Лотарингия Бавария және Франкония аймақтарындағы герцогтер бастаған бүлікшілермен күресте жеңіске жетіп, өзіне қарасты аймақтарға өз отбасының адамдарын отырғызды. Ол венгерлермен, славяндармен арадағы соғыста үлкен табысқа жетті. Солтүстік Италияға екі рет жорық жасады. Екінші жорығында Ломбардия патшасын жеңіп, өзін сол жердің патшасы деп жариялады. Сөйтіп, Рим папасынан император тәжін алды. Осылайша, Оттон үш рет тәж киді. Оның алғашқысы - Аахенде киген күміс тәж, екіншісі - ломбардтық темір тәж, ал үшіншісі - Римде киген императорлық алтын тәж. Деректерге қарағанда, Оттон діндар, жомарт, орнымен қатал көбіне көңілді жүретің аз ұйықтап, көп еңбек етенетін алғыр да зерек патша, шебер саясаткер болған. Ол үнемі ұлттық киім киіп жүрген, езге елдің киімін ешқашан кимеген. Оттон Галледен 40 шақырым жердегі Мемлебенде 973 жылы 7 мамырда қайтыс болды. Дереккөздер Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
I Паракрамабаху

Паракрамабаху Өзі патшалық құрған кезеңде Шри-Ланка аралындағы үш хандықтың басын қосты. 1156-1157, 1160- 1161 жылдары феодалдардың сепаратистік қозғалыстарын және ханзадалардың көтерілістерін басты.1164-1165 жылдары Пегудегі, 1167-68, 1175-76, 1181-82 жылдары Үндістанда чолаларға қарсы соғысты басқарды. Паракрамабаху елін біртұтас мемлекетке біріктіріп, бірнеше маңызды әкімшілік реформа жүргізді. Жергілікті өзін-өзі басқару жүйесін жойып, басқару ісін орталықтандырды, әскерді қайта құрды. Буддизмде дінбұзарлармен күрес жүргізді. I Паракрамабахудың тұсында бүкіл елде суландыру жүйесі іске қосылды, орасан үлкен ғибадатханалар салынды. Өзінің қалың жасағымен Мьянма елін шабуылдап, Үндістанның оңтүстігінде жатқан Чола императорлығына қарсы соғыста Пандья халқына көмек берді. Ария-Калинга азаматтық соғысы аяқталған соң, Рухуна жеріндегі Шри-Валлабха ғибадатханасын тастап, астанасы Санхаттали болып табылатын Даккинадеса жеріне қайтып келді. Ол қалың жасағымен солтүстікте орналасқан Гаджабаху тайпасына үлкен қауіп төндірді. 1150 жылдары алғашқы соғыста-ақ Паракрамабаху жасағы Малайя жерін басып алды. 1153 жылдан бастап Полоннарува қамалына орналасып, Шри- Ланка жерінде тағы да 33 жыл билік жүргізді. Дереккөздер Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
Рамсес ІІ

ІІ Рамсес немесе Ұлы ІІ Рамсес (б.з.б. 1290 — 1224) - Ежелгі Мысырдың XIX әулеттен шыққан фараоны. I Сети мен Туйи ханшайымның ұлы. Ол Ежелгі Египеттің аса ұлы фараондарының бірі болған. Б.з.д. 1303 жылы дүниеге келген. Шамамен 14 жасында таққа отырды. II Рамсес оңтүстіктен бастап Жерорта теңізіне дейін және Нубияның оңтүстігіне жорықтар жасады. Билік еткен алғашқы жылдары қалалар, ғибадатханалар мен ескерткіштер салдырды. Хеттермен арадағы соғыстан кейін оған өзінің резиденциясын Дельтаның солтүстік-шығыс бөлігіне ауыстыру туралы ой келді. Сөйтіп, Дельтада жаңа Пер-Рамсес қаласы бой көтерді. Пер-Ремсес ғажайып ғибадатханалары бар үлкен де әсем қалаға айналды. Патшалығының екінші жылында Жерорта теңізінің Египетке қарасты жағалауындағы «шардана» немесе «шердан» деген атпен белгілі теңіз қарақшыларының көзін жойды. II Рамсес патшалардың мәйіті қойылған «К\/7» мазарында жерленген. Оның мумиясы Кайродағы Египет мұражайына қойылды. Өмірінің соңғы кезеңінде ол тіс ауруына шалдығып, буын қабынуынан зардап шекті. Хеттермен ұзақ уақыт соғыс жүргізіп, соның нәтижесінде Палестина мен Оңт. Сирия Египеттің қарамағына түсті. Ел астанасы Танис қ. болды. Р. ІІ Абидос, Фива, Карнак, Луксор және Абу-Симбелде, т.б. өңірлерде ғибадатханалар салдырды. Дереккөздер Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
І Селевк Никатор

Селевк Никатор I (; шамамен б.д.б. 358 — 281) - орестийлік Антиохтың ұлы. Ол Македонияның солтүстік аймағындағы Европос деген жерде дүниеге келген. Ол туылардан бір жыл бұрын олардың жерін пеонийліктер басып кірген болатын. Сол тұстағы билеуші II Филипп пеонийліктерді жеңіп, бірнеше жылдан кейін олар Македония билігіне бағынышты болып қалды. I Селевк Никатор Ұлы Александрдың диадохы, яғни қолбасшысы болған. I Селевк - Селевкидтер әулетінің негізін қалаушы. Ұлы Александрдың өзге қолбасшыларының арасында Селевк табанды, батыл мінезімен, ерекше күш-қайратымен, сирек кездесетін сұңғыла ақылымен, сақтығымен және пайымдылығымен ерекшеленген. « Александрдың өлімінен кейін Селевк оның империясындағы билікке басты үміткерлердің бірі болды. Александрдың қазасы диадохтардың бір-бірімен соғысына алып келді. Осыдан соң Селевк Селевкидтер мемлекетінің негізін қалады. I Селевк өз қол астындағы бірнеше қаланы ата-анасының есімдерімен атады. «Никатор» деген құрметті лақап атты ол Гидаспа түбінде үнділермен арада болған шайқастан кейін алды. Никатор қайтыс болғаннан кейін Селевкидтер әулеті Грецияның шығысынан басталатын үлкен патшалықты б.з.д. 64 жылға дейің яғни екі ғасырға жуық уақыт бойы биледі. Дегенмен І Селевктің бірде- бір мұрагері онымен теңесе алмады. Сөйтіп, Селевкидтер біртіндеп күш- қуаты мен билігін жоғалтты. Дереккөздер Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
Қызылқұрсақ жайынауыз

Қызылқұрсақ жайынауыз Қызылқұрсақ жайынауыз - құйрықсыз қосмекенді, бақаның бір түрі. Кореяда, Солтүстік-Шығыс Қытайда және Ресейдің кейбір аймақтарында тараған. Дене тұрқы - 4,5 см, салмағы - 28 - 56 грамм. Тілдері жуан әрі домалақ келеді.Орташа өмір сүру үзақтығы - 20 жыл, 30 жыл өмір сүретіндері де бар. Жақсы жугіре алмайды. Басын топыраққа тығып алып, өте жай шыққан дыбыстарды да естіп жатады. Су бетінде де, су астында да дауыс шығарып, «ән» айта алады. Қызылқұрсақ жайынауыздар - негізінен, жасыл түсті. Қара дақтары болады. Бірақ қоршаған ортасына байланысты қоңыр, қара түстілері де кездеседі. Қызылқұрсақ жайынауыздар суда тіршілік ететін майда буынаяқтылармен қоректенеді. Бұл оның денесіне каротиннің көп еніп, құрсағының қызыл туске боялуына себепкер болады Жылы, ылғалы мол орманды аймақтарда тараған. Қызылқұрсақ жайынауыз қауіп таянған кезде денесін керіп ; шалқасынан жата қалады. Сол кезде қарынындағы алқызыл дақтары айқын көрінеді. Бұл бақаның дауысы - кішкентай қоңыраудың дауысындай, муңды, сазды. Қызылқұрсақ жайынауызды қолда асырайтын болсаңыз, оған жасырынатын жерді көптеп дайындаңыз. Сонда бақаңыз өзін қауіпсіз сезінеді. Теңіз деңгейінен 1700 - 3000 метр биіктіктегі көлдер мен тоғандарды мекендейді. Көктем, жаз кезінде суда тіршілік етіп, қысқа қарай жұмсақ топырақты жерге өзін-өзі көміп тастайды. Дереккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Оңтүстікамерикалық тырбанақ

Оңтүстікамерикалық тырбанақ - құйрықсыз қосмекенді, құрбақаның бір түрі. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың жүзден астам түрі бар. Олар бір-бірінен түр- түсі мен денесіндегі дақтары арқылы ажыратылады. Қара және жасыл түсті тырбанақтардың терісінде қара дақтары бар. «Құлпынай» немесе «көк джинси» деп аталатын тырбанақтың үстіңгі жағы қып-қызыл да, аяқтары көкпеңбек. Терісінен шырыш бөлініп, үнемі дымқыл болып тұратындықтан бақаларға микробтар үйірсек келеді. Микробтардан қорғану үшін тырбанақтың тері бездерінен улы зат бөлінеді. Әдемі ашық түсті тері тек улы жәндіктерде болатыны белгілі, тырбанақтар осы ашық түр- түсі арқылы жыртқыштардан қорғанады. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың ең ірі түрі - голиаф. Сипаттамасы Оның дене тұрқы - 30 см; ең кішкентайы - «псилофрайн дидактила» (Psyllophryne didactyla), оның дене тұрқы - 1 см. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың жалғыз жауы - «леймадофис епинефелус» жыланы. Бүл жыланда тырбанақтың уына қарсы иммунитет қалыптасқан. Ол Орталық Америкажәне Оңтүстік Американың тропиктік ормандары мен Гавай аралдарында тіршілік етеді. Оңтүстікамерикалық тырбанақтың қабырға сүйектері жоқ, артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын. Артқы аяқтарында бес саусағы болады. Алдыңғы аяқтарында «қар», «білек» және «алақан» бөліктері бар, саусағы төртеу. Негізінен өрмекші, майда жәндіктер, қүмырсқалар және термиттермен қоректенеді. Жемтігін ұзын да жабысқақ тілімен аулайды. Өте улы жәндік. Медицинада оның уына қарсы вакцина әлі жасалмаған. Дереккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Ергежейлі қалталы ұшар

Ергежейлі қалталы ұшар – қалталылар отряды, қалталы ұшарлар тұқымдасындағы кішкентай жануар. Артқы және алдыңғы аяқтарының арасында созылатын тері жарғағы болады, ол қанат рөлін атқарып ұшуға мүмкіндік береді. Әр аяғында бес саусақтан болады. Ергежейлі қалталы ұшардың дене тұрқы-15-21 см. Салмағы - 90 - 150 грамм аралығында. Құйрығының ұзындығы денесімен бірдей болады. Ергежейлі қалталы ушардың кішкентайлыеы мен сүйкімділігі сонша, оны қалтаға салып жүруге де болады. Жұмсақ әрі қалың жүнінің түсі көкшіл-сұр, қарынында қара және сарғылтым дақтары болады. Бетінде қоңыр жолақтары бар. Бет-пішіні аздап үшкірлеу келген. Құлағы - үлкен және қозғалып тұрады. Шекесінде, кеудесінде және құрсағының төменгі жағында иіс шығаратын безі бар. Ұрғашысында ұзындығы 12,5 мм болатын қалтасы болады. Қалтасы құрсағының орта тұсында орналасқан. Құйрығы - ұзын да үлпілдек, башпайлары - жіңішке, тырнақтары - ұзын, көздері - үлкен. АҚШ-тың өзге де жергілікті жануарлары тәрізді «тәттіқұмар» ұшарға да жойылып кету қаупі төнген жоқ. Ойнақы да сүйкімді және адамды жатырқамайтын «тәттіқұмар» ұшарды жұрт қолда жиі асырайды. Бұл жануардың «тәттіқұмар поссум» немесе «тәттіқұмар ұшар» аталу себебі: біріншіден ол тәтті тағамдарды ұнатады, екіншіден әуеде қалықтап ұша алады. Бір-бірімен алуан түрлі дыбыстар шығарып хабарласады. «Тәттіқұмар» ұшар - АҚШ-та көпшілік ықыласына бөленген үй жануары. Өйткені ол - ақылды, ойнақы, әр нәрсеге қызыққыш және өте сүйкімді. Дереккөздер
Жолақ құйрықты игуана

Жолақ құйрықты игуана – бауырымен жорғалаушылар класы, қабыршақтылар отрядына жатады. Өсімдік жамылғысы селдір, тастары аз, құм басқан нағыз шөл және шөлейт жерлерде тіршілік етеді. Сұр түстен ақшыл қоңыр түске дейін құбылатын арқа терісінде қошқыл сұр жолақтары болады. Ол жолақтар құйрық тұсына келгенде қара түске енеді. Тәуліктің ыстық кезінде би билегендей аяқтарын кезек-кезек алмастырып, біресе алдыңғы аяғына, біресе - артқы аяғына тіреліп тұрады. Жолақ құйрықты игуана күйе көбелек, құмырсқа, ара тәрізді жәндіктерді, өрмекшілерді және өзінен кішірек кесірткелерді қорек етеді. Кейде көктемгі өсімдік бүршіктері мен гүлдерін жейді. Сезім мүшелері Жолақ құйрықты игуана Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында кеңінен таралған. Ол Мохаве және Колорадо шөлдерінің солтүстігенен бастап, Грейт алабының оңтүстігіне дейін кездеседі. Жүгіріп бара жатқанда - құйрығын арқасына қайырып алады. Сол кезде құйрығының астындағы ақ және қара дақтары анық көрініп, әдемі көрініс береді. Бұл кесірткенің «жолақ құйрықты» аталу себебі құйрығындағы қара және ақ жолақтарына байланысты. Бұл жолақтар қорғаныш қызметін де атқарады. Кесірткенің бұл түрінің көзі жақсы көреді, иісті жақсы сезеді. Негізінен, қорегін бір орында отырып аулайтын бұл кесіртке кейде жемтігін жіберіп алмас үшін 30-40 см жерге секіріп барады. Дерекккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Теңбіл итбалық

Теңбіл итбалық Теңбіл итбалық ескекаяқтылар отрядының құлақсыздар класына жатады. Ескекаяқтылар бұдан басқа «нағыз итбалықтар» және «морждар» деген кластарға бөлінеді. Теңбіл итбалық Оңтүстік жартышардағы Антарктида жағалауың антарктидалық аралдарды мекен етеді. Олар, сондай-ақ, Австралияның оңтүстігінде, Тасманияда, Оңтүстік Африкада, Жаңа Зеландияда, Тьеррадел Фуегода , Кук аралдарында және Оңтүстік Американың Атлант мүхиты жағалауында тараған. Теңбіл итбалықтың ұзындығы - 1,5 - 2,1 м, салмағы 65 - 150 келіге дейін жетеді. Түсі ақшыл сұрдан қара сұрға дейін өзгеріп отырады. Бүкіл денесін әртүрлі пішіндегі қара дақтар басқан. Сондықтан оны «қабылан итбалық» немесе «теңбіл итбалық» деп атайды. Теңбіл итбалықтың сыртқы құлақ қалқаны болмайды. Артқы аяқтары қысқа болғандықтан қүрлықта қозғалуға икемсіз, тек суда жақсы жүзеді. Терісінің түгі мамықсыз ірі қылшықтан тұрады. Теңбіл итбалық 26 жылдан астам өмір сүреді. Оның адамнан басқа дұшпандары - косатка дельфині мен ақ аюлар. Теңбіл итбалық - май қабаты қалың ірі жануар. Теңбіл итбалық жаз айларында қорегін аулауға шығып, қалған уақытының бәрін салқын суда өткізеді. Жылына бір рет үрпақ таратады. Құрылысы Теңбіл итбалықтың басы - үлкең тұмсығы - ұзың азу тістері кетік болады. Ол пингвиннен өзге шаянтәрізділермен, крильмен, балықтармен, өзінен кішірек итбалықтармен және басқа да көптеген теңіз жәндіктерімен қоректенеді. Су астында теңбіл итбалықтың көзі де өте жақсы көреді, иісті де жақсы сезеді. Қоныс аударғанда және түлеу кезеңінде бірнеше мыңдаған теңбіл итбалық бір топқа бірігеді. Басқа кезеңдерде оңаша өмір сүреді. Дереккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Жаза тағайындау тәртібі

Жаза тағайындау кезінде сот барлық факторларды ескеру керек, соның ішінде қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын және жеңілдететін мән-жайларды да. Қылмыстардың жиынтығы кезінде сот әрбәр қылмыс үшін бөлек жаза тағайындап, түпкілікті жазаны жеңілірек, қатаң жазаны ауырырақ қатаң жазаға сіңіру жолымен немесе тағайындалған жазаларды толық немессе ішінара қосу жолымен белгілейді. Егер қылмыстар жиынтығында тек ауыр емес және орташа ауыр қылмыстар қамтылса, онда түпкіліктіі жаза қатаңдығы жеңілірек жазаны неғұрлым қатаң жазаға сіңіру жолымен тағайындалады. Егер қылмыстардың жиынтығында ауыр немесе аса ауыр қылмыс қамтылса, түпкілікті жаза қатаңдығы жеңілірек жазаны неғұрлым қатаң жазаға сіңіру жолымен не жазаларды ішінара немесе толық қосу жолымен тағайындалады. Бұл орайда бас бостандығынан айыру түріндегі түпкілікті жаза жиырма жылдан аспауы керек. Егер қылмыстардың жиынтығында осы кодекске жиырма жылға дейінгі бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы не өмір бойы бас бостандығынан айыру көзделген, ең болмағанда бір аса ауыр қылмыс қылмыс қамтылатын болса, түпкілікті жазалау ішінара немесе толық қосылып тағайындалады.Бұл орайда бас бостандығынан айыру түріндегі түпкілікті жазалау 25 жылдан аспауы тиіс. Дереккөздер Құқық негіздері, 2010. 10 класс.
Қылмыс объектісі

Қылмыс объектісі. Қылмыс құрамының әрбір элементі күрделі, сол себепті оларға жеке жеке тоқталған ләзім. Қылмыс адам әрекетінің бір түрі болғандықтан , ол бір нысананы, яғни объектіні көздейді. Объектісі жоқ қылмыс болуы мүмкін емес. Бірақ ол әрекет қоғамдық қалыптан ауытқыған әрекет болғандықтан, ол өз нысанасын бұзуға тырысады. Кез келген қылмыс белгілі бір құндылықтарға қол сұғады. Не нәрсеге зардап келсе немессе зардап келу қаупі туса, сол қылмыс объектісі болып саналады. Жоғарыда қылмыстық құқықтың түсінігін анықтау барысында оның тек реттейтін сала емес, белгілі бір құндылықтарды қорғайтын сала деп атап өттік, сондай-ақ ондай құндылықтар болып өмір, денсаулық, ар-ұждан сияқты маңызды мүдделердің табылатындығы жа айтылды. Осы және осындай көптеген қоғамдық қатынастарды қылмыстық құқық қол сұғушылардан қорғайды. Қылмыстың заты дегеніміз - осы қылмыс объектісінің мазмұнына кіретін қылмыс жасау кезінде тікелей ықпалға ұшырайтын материалдық және рухани заттар. Дереккөздер Құқық негіздері, 2010. 10 класс.
Қазақстанның ландшафтық картасы

Қазақстанның ландшафтық картасы - Қазақстан жерінің табиғи ландшафтарының орналасуы мен құрылымын (топырағы, өсімдіктері) көрсетеді. Қазақстанның ландшафтық картасы Ландшафт түрлері мен картадағы шартты белгілер Жазықтық ландшафтылар * Класшасы: ** Ойпатты жазықтық ** Қыратты-жазықтық ** Ұсақ шоқылы-жазықтық * Типтері: ** Орманды далалық ** Далалық ** Шөлейттк ** Шөлдік Таулық ландшафтылар * Класшасы: ** Тау алдылық ** Аласатаулық ** Ортатаулық ** Биіктаулық ** Тауаралық және тауішкі ойыстар * Типтері: ** Нивальдық ** Таулық шалғындық ** Ормандық ** Орманды далалық ** Далалық ** Шөлейттік ** Шөлдік Тағы қараңыз * Ландшафт * Ландшафтылық зона * Қазақстанның табиғаты Дереккөздер
Дәнді дақылдар егу

Егін егу - аса маңызды өндірістік процесс, өнімнің мол болуы едәуір дәрежеде оның уақтылы әрі дұрыс орындалуға байланысты. Егудің басты мақсаты - дән қаулап өніп шығуына неғұрлым қолайлы жағдайлар жасау мақсатында тұқымды егістік жерге бірдей мөлшерде бөліп сеуіп, оны белгілеген тереңдікте жабу. Агротехникалық талаптар Егіс егуді қолайлы мерзімдерде, жоғары сапалы тұқыммен және жергілікті климат жағдайларына сәйкес өткізу керек. Дән себу нормасы, оларды жабудың тереңдігі және қатар аралықтардың түйісу мөлшері жол берілетін ауытқулардан аспауға тиіс. Егістің жүйегі түп-түзу болғаны жөн, шүйлердің болуына жол берілмейді. Топырақ бетінде жабылмай қалған тұқымдық дән болмау керек. Егіс егу сапасына түпкілікті баға дәннің өніп шығуына қарай беріледі. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Жүгері жинау технологиясы

Агротехникалық талаптар Тұқымды себу мерзімін тұқымның себу нормасы мен ендіретін тыңайтқышты, оларды көму тереңдігі мен себу тәсілін, жергілікті нақты жағдай мен топырақтың түрін ескере отырып белгілейді. Тұқымды көметін тереңдіктегі топырыақтың температурасы 100С кем жылылық болмауы керек. Танаптың беті өңделеді және тегіс болады. Себілетін тұқым іріктеліп және алдын ала улы химикаттармен дәріленуге тиіс. Тұқымды отырғызу толық және белгіленген отырғызу тереңдігіне сәйкесті біркелкі болуға тиіс. Тұқұм түзу қатарға орналасуы қажет. Оның отырғызу тереңдігінің ауытқуы плюс-минус 1,5 см, тұқымның субеу нормасы плюс-минус 2 процент, қатараралықтың түйісетін ені плюс-минус 5 см, сеялкалары ішінен плюс-минус 1 см аспауға тиіс. Тұқым себілмей қалатын шүйлер, бұрылыс алаңдары болмауға тиіс. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Жүгеріні сүрлемге жинау

Агротехникалық талаптар Жүгеріні сүрлемге оның массасының ылғалдылығы 65-70 процент болғанда, балауызданукезеңінің басынан бастап балауызданып пісуінің соңына дейінгі уақытта шабу қажет. Сабақтардың кесу биіктігі 10 см-ден аспауға тиісті. Кесілген сабақ массасының ұзындығы 3-4 см, оның массасы бойынша 70 проценттен кем болмауға тиісті. Кесілген және ұсақталған масса түріндегі шығынның жиынтығы аз болуға тиісті. Ұсақталған массаның топырақпен және бөгде заттардың түсіп ластануына жол берілмейді. Шабылып және ұсақталған сабақ массасын бірден сүрлейтін жерге тасиды. Сүрлем қоймасында салады, бірдей етіп тегістейді. Үздіксіз және ыждағатты нығыздап бастырады. Сыйымдылығы 00 т дейінгі сүрлем сақтағышты екі-үш күн ішінде, сыйымдылығы 600-1000 т төрт-бес күн ішінде, алл 1000 тасатындарды алты-сегіз күнде бітіру қажет. Сүрлем массасын салып және нығыздағанда оның 40-50 см тереңдігіндегі температура сыртқы алаңға қарағанда 300 аспауға тиісті. Сүрлем сақтағышты толтырғаннан кейін үш-бес күн бойына күніне 2-3 сағат оны қосымша бастырып нығыздау қажет. Тығыздалған сүрлем массасын полиэтилен пленкасымен, оның үстінен сабанмен және топырақпен жауып көмеді. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Сабан мен топан жинау

Агротехникалық талаптар Сабан мен топанды егіндіктен дән жинаған кезде, бірмезгілде жинау керек. Сабанның топырақпен 2 проценттен аспайтындай ластануына, сабанның жеңіл бөліктерінің 5 проценттен аспайтындай сырап болуына жол беріледі. Жиналған сабан мен топанның едәуір бөлігі малға беріледі. Сонадай-ақ оны төсеніш материал ретінде пайдаланады, өйткені ол ылғалды жақсы сіңіріп, оның үстінде жатқан малдың жылуын сақтайды. Жел эрозиясы күшті аймақтарда, сабанды ылғал жапқыш ретінде пайдаланады. Сабанды жинау біраз қиыншылықтар тудырады, өйткені оның көлемдік массасына қарағанда 40 есе кем, ол сусымалы емес едәуір жерді алып жатады, оны жинау мерзімі шектелген, жалпы массасы, дәннің жалпы массасына қарағанда шамамен 1,2 есе көп екендігіне байланысты. Сондықтан дәнді дақылдарды жинауға жұмсалатын барлық шығындардың 60-70 процентке жуығы, егіннің дән емес бөлігін жинау үлесіне тиеді. Жинау кезінде сабан шығынына жол берілмейді, өйткені ол кейінгі егіс жұмыстарын қиындатады. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Топырақты аудармай өңдеу

Аудармай өңдеу мақсаты - егістік жердегі аңыздық сабақтар мен өсімдік қалдықтарын барынша сақтай отырып, топырақты қопсыту және арамшөптерді құрту. Агротехникалық талаптар Жұмыстардың орындалу мерзімін жергілікті жағдайлар және топырақтың жай-күйін ескере отырып белгілейді. Агрегат жүріп өткеннен кейін сабақтардың кемінде 80 проценты аңызда қалуға тиіс. Қолайлы ылғалы бар егісте максималдық ылғалдың сақталуы 60 процент топырақта жазықтілгіштің жұмыс органдарымен 30 сантиметрге дейінгі тереңдікте қопсытқанда, мөлшері 3-50 миллиметр топырақ фракциялары кемінде 80 процент болуға тиіс. Топырақты 16 сантиметрге дейін қопсытқанда өңдеудің орташа тереңдігінің берілгендегіден ауытқуы плюс-минус 1 сантиметрден, ал 30 сантиметрге дейін қопсытқанда плюс-минус 2 сантиметрден аспауға тиіс. Арамшөптердің тамырлары жұмыс органдар жүретін тереңдікте түгелдей қырқылуға тиіс. Құрал-саймандар жүріп өткенде арасында өнделмеген жер қалдыруға болмайды.Жүрістердің түйіскен және табандардың түйіскен жерлерінде биіктігі 5 сантиметрден аспайтын дестелердің пайда болуына, ал табан тереңдігі жүрген жерлерде ені 15 сантиметрден аспайтын борозданың пайда болуына жол беріледі. Бұрылыс алаңдарында өңдегеннен кейін шүйлер мен ірі жалдар болмауға тиіс. 3 градустан көбірек еңіс жерлерде топырақты еңіс бағытына көлденең өңдеу керек. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Шөп түрлерін егу және оларды күту

Агротехникалық талаптар Ерте пісетін дақылдарды себу топырақтың 10-12 см тереңдігіндегі температурасы 5-6*С болғанда басталады. Топырақтың ылғалын пайдаланып қалу үшін, тұқым себуден кешігіп қалмау керек. Тұқымды отырғызу тереңдігі дақылға және топырақтың жағдайына байланысты болады. Біржылдық сераделла, итқонақ, үйбидайықтарды 2-3 см тереңдікке, қонақтарыны, судан шөбін, пелюшканы 3-5 см, бедені 2-3 см, жоңышқаны 3-4 см, экспарцетті 4-5 см тереңдікке егеді. Ауыр топырақтарда тұқымды отырғызу тереңдігін аздап азайтады. Себу нормасы егуге, оның тәсіліне және егіннің қай мақсатқа егілетініне, тұқымның көктеуіне, сондай-ақ тұқымның таза немесе қоспаланып егілуіне байланысты белгіленеді. Егу сапасы сонымен бірге, дәнді-мақсатты дақылдарды еккенде бағаланады. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
M163 VADS

"М163" - 20 мм зенитті өздігінен жүретін құрылғы. 1960 жылдардан бастап Америка Құрама Штатында қолданысқа енген. Аталмыш қаруды "жанартау жүйесі" деп те атайды, себебі ол әуе шабылынан қорғануға өте ыңғайлы. Авиациялық 22 мм зеңбірек негізінде жасалған "М113" зенитті қаруының бронетранспортері шассиын орнату арқылы 1964-1965 жылдары Рок-Айленд арсеналында жасалды. Бұл қару АҚШ пен Вьетнам арасындағы соғыста пайдаланылған болатын, алайда артынша 1980 жылы ескіріп, қолданыстан шықты. Қару экспортқа жиі шығарылады. Араб-Израиль, Ливан, Марокко, Батыс Сахара соғысында қолданылды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, «М163» көп елдердің әскери қаруы қатарына енді. Құрылысы Машина корпусы алюминийлі броннан жасалған, қалыңдығы 38 мм. Бұл брон экипажды атқыштар қаруынан және артиллериялық снарядтар мен миналардың сынығынан ішін қорғап тұрады. Құрылғы түнгі шабуылға арналған. Танкі багының сыйымдылығы – 360 литр. Қару радары шағын және онда М16 қаруының оптикалық есептегіші орналасқан. Шабуылдайтын бөлігінің салмағы – 12,5 кг. Дереккөздер Д.Мазен. Қару-жарақтар. – Алматы: «Аруана» баспасы. – 208 бет.
Антонин Пий

Антонин Пий — б.з.д.138–161 жылдары Римнің он бесінші императоры. Шын аты - Тит Аврелий Фульв Бойоний Аррий Антонин. Б.з. 86-шы жылы Римнің оңтүстік-шығысында орналасқан Ланувиум қаласында дүниеге келген. Өз өмірінде үлкен жетістіктерге жетіп, Азияның консулы атағын алады. Халқы оны бойындағы ерекше қасиеттері үшін мадақтайды. Антоний қайырымды, ақылды, білімді, парасатты адам болған. Адриан атты император оны өз ұлы етіп асырап алады. Бұл 135 жылы болатын. Император қайтыс болғаннан кейін таққа Антоний отырады. Елді билеу кезінде бірқатар іргелі істер атқарған Антонийдің аты әлемге әйгіленеді. Ол ғибадатханалар, театрлар, кесенелер тұрғызды. Антоний өнерлі адамдар құрметтеген. Римдегі ғылым мен өнерді барынша қолдап, шешендік өнер мен философия оқытушыларына әрдайым марапаттаулар мен сыйақылар беріп отырған. Антоний - Рим тарихындағы елін бейбіт басқарған император ретінде танымал. Оның билігі кезінде империя барынша гүлденіп, халқы бақытты өмір кешкен. Оның ел билеудегі ұстанымы - әділдік, Отанға деген адалдық. Антонийдің жұбайы - Анниа Галериа Фаустина. Ол ақылы көркіне сай, парасатты, ақылды, әйгілі болған. Император әйелімен бақытты ғұмыр кешеді. Тіпті, Антоний әйеліне арнап ғибадатхан тұрғызады. Антоний Пий б.з. 131-ші жылдың наурыз айында дүниеден озады. Таққа мұрагері ретінде өзінің қызы отырады. Дереккөздер Ү.Зұлхарова. Ұлы императорлар. -Алматы:"Аруана" баспасы. - 208 бет.
Диспетчерлік қызметтің міндеттері мен мәнісі

Ауыл шаруашылығын интенсивтендіру кезінде оперативтік-өндірістік хабарлардың тасқыны айтарлықтай өсті. Басшылар мен мамандар қажетті әртүрлі мәліметтерді жинауға және зерттеуге көптеген уақытын жоғалтуға мәжбүр болады. Бұл негізгі жұмыстарды орындаудан олардың көңілін бөліп, жұмыс тиімділігін төмеңдетеді. Қызметкерлердің жұмыс өнімділігін және жұмыстың түпкі нәтижесін арттыру үшін шаруашылық диспетчерлік қызметті қолданады. Бірқатар ғылыми мекемелердің мәліметі бойынша диспетчерлік қызметті енгізу, еңбек өнімділігін 12-15 процент арттыруға көмектеседі: оны ұйымдастыруға шығарған шығын 1-2 жыл ішінде қайтарылады. Диспетчерлік қызметтің басты міндеті, шаруашылықтың барлық өндірістік обьектілердегі жұмыстардың белгіленген мерзім ішінде жоғары өнімділікпен, сапалылықпен және үнімділікпен орындалуына, жұмысшы күшінің және жабдықтардың, техникалрдың босқа тұруын алдын-ала ескертуді, жоғары оперативтілігін қамтамасыз ету, ал бола қалған жағдайда қажетті көмекті көрсету жолымен оларды тез жойып, өңдірістің бағытын бақылау болып табылады. Сонымен бірге өндірістік процестің және барлық өндіріс учаскелерінде негізгі техникалық-экономикалық жоспарлы көрсеткіштердің орындалу барысы туралы нақты және толық хабарды әкімшілік-басқару аппараты мен өндірістік қызмет көрсету қызметкерлеріне үнемі беріп отыру болып табылады. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Диспетчерлік документтер

Диспетчерлік журнал, карточка, рапорттар, жоспар-графиктер түріндегі диспетчерлік қызмет документтерінен тұратын үлкен информациялардың іс-қағаздарын жасақтауға тура келеді. Қажетті информациялармен, олармен жүргізілген жұмыс нәтижелерін диспетчер төмендегідей негізгі журналдарға жазып отыруы қажет: бұйрықтар мен ескертулер, заявкілер, тапсырмалар мен оларды орындау нәтижелерін жазатын оперативті жұмыс журналы, мал және егін шаруашылықтары өнімдерін өндіру және сату есептерінің журналы, техникалық қызмет көрсету мен жөндеудің барлық түрлері есебінің журналы. МТП жанармайының шығыны, өнім өндіру және сату және басқа да көрсеткіштерді жоспар-график түрінде жазып көрсету ыңғайлы болады. Осылайша көрнекті етіп жазып көрсету өндірістің жүрісі мен жағдайын тез бағалауға және оған тез әсер етуге мүмкіндік береді. Диспетчер пунктінде қосымша документтер болуы керек: шаруашылықтың жерді пайдалану картасы, шаруашылықтың өңдірістік-финанстық жылдық жоспары, сондай-ақ диспетчерлік қызмет бақылап және бағыттайтын, барлық бөлімшелер мен учаскелердің өндірістік міндеттері мен жооспары; анықтамалық-нормативті материалдар(жанармай шығыны нормасы, машиналарға техникалық қызмет көрсетудің кезеңдері, т.б.); бөлімшенің құрамындағылардың және мүшелері туралы мәліметтер, техникалр саны және басқа мәліметтер. Дереккөздер Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Эдмонтозаврлар

Эдмонтозавр динозавры ( — кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Оның басты қорегі өсімдіктер. Құйрығы ұзын, алдынғы аяқтары қысқа, артқы аяғында тұяғы бар динозаврды үйрекке ұқсатуға болады. Себебі оның тұмсығы үйректің тұмсығындай шошайып шығып тұрады. Ауыз қуысы ұрт қалтары мен бір- біріне жақын орналасқан ірілі-ұсақты жүздеген тістен тұрған. Сол көп тісітерімен кез келген қатты затты ұсақтай алған. Басы жалпақ динозаврдың тұмсығында ешқандай тіс болмаған. Ұзындығы шамамен 13 метр, салмағы 3,5 тоннаға жуық. Әдетте екі аяқпен жүріп, қажет кезінде төрт аяғымен тұра алады. Ғалымдар эдмонтозавр қорғансыз жануар болғанын айтады. Дегенмен ол өзіне төнген қауіпті алыстан сезіп, жыртқыштардан алдын-ала сақтануға тырысқан. Эдмонтозаврдың мұрнының айналасында созылғыш тері қабаты болған. Сыртқы сілтемелер
Көктем сарықас

Көктем сарықас (Phylloscopus trochilu) - жоны - сұрғылттау қоңырқай, бауыры - сарғыштау ақ шағын денелі сарықас. Көктем сарықасқа өте ұқсас саяшыл сарықастан айырмашылығы - тек қана аяғының ақшылдығы және дауысының нәзік > деген қысқа ысқырықты дыбыс шығаруы. Еуропалық сайрағыш құстардың жақсы білгірлерінің бірі А.Н. Промптовтың дәлелдеуі бойынша көктем сарықастың әуенін > деген ретте беруге болатын үндер құбылысын түзетін таза, жағымды ысқырықтар жиынтығынан тұрады. Сонымен бірге > буынынан кейін дыбыстар күшейе түсіп, бұдан соң біртіндеп тыңа қалады (Промптов. Птицы в природе, 1949). Қазақстанда кездесетін ұшып бара жатқан көктем сарықастардың (мұнда бұл түрдің ұялары әлі табылған жоқ) аталықты онша дыбыстап сайрамайды, дауысы асығып бара жатқандай күбірлеп естіледі. Ұялау үлескілеріндегі әуені қатты, қонымды, ерекше көмейлік дыбыспен орындалады. Сайрап отрыған құс басын жоғары көтереді де, әлсін-әлсін жан-жаққа бұрып, құс әр түрлі жерде, әр түрлі дауыс үнділігінде орындағандай әсер туғызады. Көктемгі ұшып өту сәуірде болады, көктем сарықастар Қазақстанның батыс жарты бөлігінің үстінен әсіресе көбірек ұшып өтеді. Жеке бөлінгендері ғана орталық және шығыс өңірлерде кездеседі. Қазақстаннан көктем сарықастарының ұяларын таба алмадық, дегенмен Қостанайға таяу Аманқарағай шоқ тоғайда, сондай-ақ Алексеевкаға жақын Астананың солтүстігін ала ұшып жүрген балапандардың кездесуі туралы дерек бар. Күзгі ұшып өту тамызда басталып та кетеді және бүкіл қыркүйек бойы созылады. Кешіккендері қазанның 17-сі және тіпті қарашаның 3-інде Жайық аңғарында кездескен. Дереккөздер Құстар А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь.