kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тіл бірлігі

Тіл бірлігі (тіл единицасы орыс единица языка — тіл жүйесінін кызметі, мағынасы әр түрлі элементтері. Тіл бірлігі жиынтығы тіл жүйесінін денгейлерін жасайды. Мысалы, фонемалар Тіл бірлігі фонемалык денгейді, морфемалар Тіл бірлігі,— морфемалык деңгейді күрайды. Тіл бірлігі үғымы сонымен бірге тіл білімінің әртектес күбылысын кең көлемде карастыратын объектісін білдіреді. Тіл бірлігі карапайым немесе күрделі болуы, материалдык түрғыда көптеген варианттык-инварианттык күрылымда кезде- суі мүмкін. Тіл бірлігінің номинативтік түрі — сөз, коммуникативтік түрі — сөйлем, күрылымдык (материалдык) түрі — фонема, морфема болып табылады. Тіл бірлігі түрлері жөнінде эр түрлі көзкарас бар. Олардын ең көп таралғаны — күрылымдык және функционалдык көзкарастар. Кұрылымдык Тіл бірлігіне (П. Ельмслев бойынша (Дания) әрі карай жіктелмейтін фонема, морфема, семема жатады. Ал функционалдык Тіл бірлігіне (В. Виноградов бойынша (Ресей) номинативтік, коммуникативтік бірліктер жатады. Тіл бірлігі карапайым және күрделі болуы мүмкін. Карапайым түріне өз ішінде жіктелмейтін фонема, морфема, ал күрделі түріне күрделі және туынды сөздер жатады. Тіл бірлігі неғүрлым жалпы түрде үш түрлі катынаста парадигматикалык, синтагм ат икал ы к және иерархиялык катынастарды жасайды.Тіл бірлігі сөйлеу үстінде бір-бірімен киыстырылып, сөйлеу (сөз) бірлігін жасайды. Бірак фонема мен морфема сөйлеу бірлігіне кіре алмайды, ал сөздер Тіл бірлігінің де, сөйлеу бірлігінін де кұрамына кіреді. Тіл бірлігінін кұрамды бөліктері болып табылатын: лексикалык бірлік — негізгі мазмұнының сипаты материалдык, заттык (грамматикалык емес) жеке сөздерден; сөз түрінде көрінетін тіл бірлігінен;фонологиялык бірлік фонемалардан; морфологиялык бірлік — морфемалардан; ритмикалы к бірлік — сөйлеудің (сөздің) ритмикалык мүшелену бірлігінен; фразеологиялык бірлік — идиомалар, лексикаланған сөз тіркестері, тұракты орамдар мен тіркестер- ден Тіл бірлігі ; синтаксистік бірлік — сөйлем мен сөз тіркесінен көрінеді. Негізгі коммуникативтік бірлік — сөйлем болып табылады. Дереккөздер
Надежда Пак

Пак Надежда - Социалистік Еңбек Ері (1948), диқаншы, диқаншылар бригадасының звеношысы. 1921 жылы Ресейде, Қиыр-Шығыс өлкесі, Спасск қаласында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * Қазақстанға қоныс аударғаннан кейін, 1940 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, МОПР ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіреді. * 1944 жылы диқаншылар бригадасының звеношысы болады. Оның бригадасы жыл сайын тапсырманы асыра орындап отырды: ** 1945 жылы жаздық бидайдың әр гектарынан межеленген 11 центнердің орнына 12 центнерден өнім алады; ** 1946 жылы межеленген 10 центнердің орнына әр гектардан 12,5 центнерден бидай жинап жоспарды асыра орындайды; ** 1947 жылы межеленген 9 центнердің орына 9 гектардың әр гектарынан 38,2 центнерден астық алады. Наградалары * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Қылкөпір (пьесалар)

Қылкөпір - пьесалар. Авторы Арғынбай Бекбосын. Қысқаша мазмұны Белгілі журналист-жазушы қоғам қайраткері Арғынбай Бекбосынның бұл жинағына "Төле бидің төрелігі", "Ньюрнбергтен бұрын" және "Өткелдегі шайқас" атты дармалық шығармалары топтастырылған. Оларда қазақ халқының жоңғар шапқыншылығы,екінші дүниежүзілік соғыс және кеңестік империя күйреп, азаттық алу секілді қылкөпірге бергісіз қиын да алмағайып кезеңдердегі өмір-болмысы елес береді. Шығарма кейіпкерлері · Төле би - қазақтың төбе биі · Қосы Сәмбетұлы - қазақ батыры · Дорж - жоңғар түмен басы · Батчулун - жоңғар биі · Жоңғар жүзбасы, Қазақ, қалмақ сарбаздары Автор туралы Арғынбай Бекбосын 1937 жылы 17 маусымда Жамбыл облысының Байзақ ауданындағы Қарасу ауылында туған. Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Әр жылдары Алматы жоғары партия мектебінде, КОКП Орталық комитеті жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясында, АҚШ-тың Колорадо университетінде білімін жетілдірген. Жамбыл облыстық радиосының тілшісі, Қазақ радиосының Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарындағы меншікті тілшісі, Жамбыл облыстық «Еңбек туы» ғазетінде бөлім меңгерушісі, Жамбыл аудандық «Шұғыла» газетінің редакторы, Жамбыл облыстық партия комитетінің бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі нұсқаушысы болған. 1985-1994 жылдары Жамбыл облыстық «Ақ жол», «Еңбек туы» газетінің редакторы болып жұмыс істеді. 1994 жылғы наурызда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің, 1995 жылғы желтоқсанда Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты болып сайланды. Онда Халықаралық істер, Қорғаныс және Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінде мүше бола жүріп, бірталай аса маңызды заң жобалары бойынша жұмыс тобын басқар ды. Депутаттық қызметімен қоса ҚР Президенті жанындағы Жоғарғы Тәртіптік Кеңестің, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі мемлекеттік комиссияның мүшесі міндеттерін атқарды. 1999 — 2003 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының бұқаралық ақпарат құралдарымен байланыс бөлімінің меңгерушісі болып қызмет еткен. 2003 жылдан бастап зейнеткер. Тараз Мемлекеттік М.Х.Дулати атындағы мемлекеттік университеттің профессоры. Дереккөздер Бекбосын А. Қылкөпір: Пьесалар. - Алматы: "Өнер", 1999. - 128 бет.
Тайтұяқ

Тайтұяқ - жиренше тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік туыстасы. Ұзын, жіңішке, көлбеу өскен тамыры бар, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Жапырақтарының шеттері бүтін, аттың ізіне ұқсас, сағақтары ұзын, түкті. Бұл өсімдіктің жапырақтары қыста да түспейді. Гүл сабағы қысқа, гүлдері жеке-жеке орналасқан, сырт жағынан қарағанда ашық қоңырлау, ішкі жағы кою қоңыр түсті. Жемісі қауашақ сықылды. Сәуір айында гүлдейді. Бұл өсімдік негізінен ормандар арасында, көлеңкелі жерлерде өседі. Биологиялық сипаты * Тамыры тармақты көген тамырсабақ. * Сабағы - қысқа және тармақты. * Жапырақтары кезекті орналасқан, бүтін жиекті. * Гүлдері - дара гүлді , қос жынысты, аталығы 12. * Гүл формуласы — P_(3); A_{6+6}; G_(6) * Жемісі - дұрыс қақырамайтын қорапша. * Өсімдіктің өзіне ерекше иісі бар. Сәуір - мамыр айында гүлдейді. Жемісін маусым айында салады. Вегетативтік (тамырсабақтың ұлғаюы нәтижесінде) тәсілімен және дәндері арқылы көбейеді. Өсетін жері мен таралу аймағы (Asarum europaeum)]] Жер бетінде 100-ге жуық түрі бар. Көпшілік түрлері Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. Орманда, әсіресе жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты ормандарда өседі. Химиялық құрамы Өсімдіктің тамырында және жер үстіндегі бөлімдерінде эфир майлары, азорон, пинен, эвгенол, борнилацетат, танин, қоймалжың заттар, шайырлар, азарин деген алколоид, фенолкарбон қышқылдары, флавоноидтар, крахмал және гликозидтер бар. Емдік қасиеті және қолданысы Дәрілік мақсат үшін тайтұяқтың жер үстіндегі бөлігін және тамырын жинайды. Халық медицинасында несеп айдайтын, қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Сонымен қатар асқазан және жүрек қызметін реттейтін, қабынуға қарсы әсер ететін, құстыратын және осыған байланысты асқынған маскүнемдікке шипа болатын қасиеттері бар. Әйелдердің етеккірін қалыпқа келтіру үшін де қолданылады. Бауыр, асқазан, ішек ауруларына қарсы және сары ауруға ұшыраған кісілердің денесі сарғайғанда да ем үшін қолданылады. Шемен ауруында несеп жүргізу арқылы ісікті қайтару үшін пайдаланылады. Тайтұяқтың тамырынан азар эфир майын алады. Оны парфюмерияда көп қолданады. Сақтық шарасы Тамыры улы, сондықтан дәрі жасағaнда өсімдіктің дәрілік мөлшерін дұрыс алып, ұқыптылықпен қадағалау керек. Дәрігердің бақылауынсыз өсімдікпен емделуге болмайды. Дереккөздер
Ресей императорларының тізімі

Бүкілресейлік император (импера́торъ всероссíйскій) лауазымын 1721 жылғы 22 қазанда (2 қарашада) I Пётр қабылдаған және ол ақпан төңкерісінде ғана ыдырады. Берілген тізімде хронологиялық ретпен жалпықабылданған императорлар мен патшайымдардың есімдері берілген. Сондай-ақ тізімде келесі ақпараттар бар: императордың аты-жөні, портреті, мемлекет елтаңбасы, басқару жылдары және ақпарат қайнарлары көрсетілген. Даталар ескі де, жаңа да мәнерде жазылған. Императорлар тізімі Генеалогиялық ағашы Бұл жерде тек атақты өкілдер көрсетілген. Дереккөздер
Физиогномика

Физиогномика — өткен ғасырлардың 20–жылдарында ғылыми білімдерде өріс алған адамтану ғылымының практикалық мәні бар саласы. Адамның сыртқы табиғи қимыл-қозғалыстарына тұлғаның жеке ерекшілігін, мінезін - адамның сыртқы келбетімен байланыстырып зерттейтін сала. Ол сол кездері хиромантия, френология, графология ілімдерімен сабақтастыра баяндалатын. Қазақ топырағында бұл мәселені Ж.Аймауытов өзінің "Психология" кітабында тұңғыш көтерген еді. Адамның өмірінде әртүрлі ырықсыз, ырықты қозғалыс, бет құбылыстарынан физиогномиканың алатын орны зор. Мұндай қозғалыстар жүріс-тұрыстан ерекше көрініс табады. Мәселен,тек қана бет пен көздің өзінде оның сан алуан көріністерін жиі байқауға болады. Ә.Болғанбаевтың "Синонимдер сөздігінде" бет пен көздің әрқайсысының 40-тан астам синонимдері тіркелген .Орыстың ұлы жазушысы Л.Н.Толстой өзінің "Соғыс және бейбітшілік" атты романында өз кейіпкерінің көз, ауыз, беттің әртүрлі жықпылдары, қас, кірпік, шықшыт т.б. 98 түрін өз кейіпкерінің (Наташа Ростова, Пьер Безруков т.б.) психологиясын көрсетуге көрсетуге шебер қолданғанын ұлы жазушыны зерттеушілер ерекше атап өтеді. Этимология Физиогномика сөзі француз тілінен енген. XVIII ғасырда. физиогномия сөзі «тұлғаның мінез-құлқының ерекшеліктерін тану және оның бет-әлпетінің ерекшеліктері» деген мағынада, содан кейін «бет-әлпетінің» мағынасында қолданылады. 1789-1790 жылдары Н.М.Карамзин сапары кезінде адамның мінез-құлқын болжау теориясы туралы естігеннен кейін И.К. Лафатераға жол-жөнекей соға кетті. Ол өз еңбектерінде: «Мен Лафатерге жартылай қараймын және ол ойлағаннан өзгеше нәрсені ойлайды; бірақ оның «физиогномды фрагменттері» доктор Бистер әлемде өмір сүргенін ұмытып кеткен кезде оқылатын болады деп сенемін», деп жазады. Дереккөздер
Созылмалы миелолейкоз

Созылмалы миелолейкоз қан жүйесінің өспелері тобына кіретін, миелопоэздің алдын-ала шолушы клеткаларын туындайды. Сырқат сүйек миының миелоидты гиперплазиясымен сипатталады. Кардиологиялық зерттеулер кезінде миелоидты өсіндіде Филадельфиялық хромосома табылған. Клиникалық көріністері Сырқаттың алғашқы белгісі болып миелоцит пен промиелоциттерде шегінген нейтрофильды лейкоцитоз болуы мүмкін. Көбіне ауру жалпы әлсіздіктен, тез шаршаудан, жүдеуден басталады. Біртіндеп әлсіздік ұлғая түсіп, дене қызуы басталады. Жиі кездесетін белгілері Бірі - ол сол жақ қабырға астының ауруы, өйткені көкбауыр мөлшері қатты ұлғайып, оның капсуласы керіледі. Көкбауыр инфарктінде ауыру кенеттен пайда болып, дем алғанда күшейе түседі. Сүйектер ауырады. Ол миелоидты тіннің гиперплазиясының нәтижесіне байланысты өрбиді. Миелоидты сүзгілердің әр түрлі ішкі ағзаларды зақымдауына байланысты қосымша симптомдар анықталады: диспепсия, жөтел, неврологиялық өзгерістер. Анемия жүрекке салмақ түсіреді, ентігу ісіну пайда болады. Тромбоцитопения нәтижесінде геморрагиялық асқынулар дамиды. Көріп қарау арқылы сырқаттың даму кезеңін шамалаймыз: I-бастапқы кезең, II-айқындалған кезең, III-дистрофиялық соңғы кезең. Аурудың соңғы кезеңі кахексияға ұласады. Бауыр мен көкбауырдың үлкеюінен іштің көлемі қатты өседі, яғни шеменеденеді, бұл кезде дене қызбасы тұрақты сақталады. Сүйектер сырқырайды, денеде некроз ошақтары көбейе түседі. Пальпация арқылы тексергенде үлкейген лимфа бездері, үлкейген бауыр, әсіресе қатты үлкейген көкбауыр анықталады. Басқа ешбір ауруда көкбауырдың мөлшері сонша үлкеймейді. Көкбауыр инфаркті дамыған кезде пальпация жасағанда ауырады, ал аускультация әдісімен сол жерден іш пердесінің шуылын анықтауға болады. Қанда лейкоциттер саны 300х10^9-600х10^9 г/л жетеді, бастапқыда көп өзгермей, кейін күрт өзгеріске ұшырайды. Мұндай моелолейкоздың түрін лейкемиялық деп, ал лейкоциттердің санының орташа көбеюін өсу блейкемиялық, қалыпты деңгейін - алейкемиялық деп атайды. Қанның жағындысында негізгі клеткалар гранулоциттермен сипатталған оның ішінде дамуы жетілмеген түрлері миелоциттер, промиелоциттер, кейде миелобласттарға дейін кездеседі. Дерттің үдеу кезеңінде тек миелобласттар және гранулоциттер анықталып, олардың арасындағы дамып жатқан клеткалар болмайды. Базофилдер мен эозинофильдердің саны көбейеді. Базофилдердің 4-5% болуы миелолейкоздың сенімді белгісі болып табылады. Қызыл қанның өзгеруі тек аурудың II-III кезеңдерінде анемия дамығанда ғана пайда болады, түсті көрсеткіш өзгермейді. Соңғы, терминалды кезеңінде тромбоцитопения анықталады. ЭТЖ 30-70 мм/сағ дейін тездейді. Миелограммадағы өзгерістер де осындай, бласты клеткалардың мөлшері 95%-ға дейін жетеді. Дереккөздер
Франсуа Виет

Виет Франсуа (1540-1603) француз математигі, мамандығы заңгер қызметкері. Астрономияға әуестенгендіктен тригонометриямен және алгебрамен айналысуға мәжбүр болған. Виет ғұмыр кешкен кезге дейін алгебра көптеген жаңалықтарымен байытылған (оған дейін 3- және 4- дәрежелі теңдеулер радикал арқылы шешілген) болатын. Шартты белгілер Виет заманына дейін ара-тұра ғана қолданылатын. Виет 1591 жылы тек белгісіз шамаларға ғана емес, сонымен қатар берілген мәліметтерді, яғни теңдеулерді коэффиценттеріне де әріптік белгілеулерді қолданған. Осының нәтижесінде теңдеулердің қасиеттерін және олардың түбірлерін жалпылама формуламен алғаш рет сипаттап өрнектеу мүмкіндігі туған және алгебралық өрнектердің өздері амалдар қолданылатын объектілерге айналған. Ол ғұмыр кешкен жылдары теріс сандар - сан ретінде мойындалмаған кез болатын. Оның барлық идеяларын "Аналитикалық өнерге кіріспе" деген ғылыми еңбегінде баяндалған. Дереккөздер Математикалық пәндік энциклопедия - Алматы 2011
Бізтұмсық балшықшы

Бізтұмсық балшықшы ( Recurvirosta avocetta ) - балшықшылардың ең ірілерінің бірі (биіктігі - 46 см шамасында, 300 г-ға жуық). Басында, мойнының сыртқы жағында, қанатында қара таңбасы бар, ұзын, қара, жоғары қарай имек бізтұмсықты, қардай аппақ әдемі құс. Құстың атауы да соған негізделген. Негізгі қорегі - шаянтәріздестер және су бунақденелілерінің дернәсілдері. Таяз суға басын түбіне дейін батырып, жан-жағына қозғап, тұмсығына іліккендердің барлығын соқыр тәуекелмен жинақтау арқылы қоректенеді. Дегенмен өзендік үйректер тәрізді денесін жоғарғы бөлігін суда ұстап, қорегін одан шығарып, судың терең қабатынан да қорегін табады. Бүкіл Еуразияның тұзды дала көлдерінің жайдақ жағасын кездейсоқ мекендейді. Бізтұмсық балшықшы қолайлы жағдайда - өсімдікке тапшы немесе өсімдігі жоқ жазықтықтағы тұзды және тұздылау суқоймалары болған кезде бүкіл Қазақстанда ұялайды. Алайда олардың саны барлық жерде аз. Қауымшыл құс, шағын шоғырлар түзіп, ұялайды. Ұялаудан тыс кезеңде де топтасып жүреді. Ұяларын жерге, таяз шұқырға орналастырады. Дегенмен, егер ызар (грунт) ылғалды немесе батпақты болса, онда ұяны құрылыс материалымен кейде 20 сантиметрге дейін ызар бетінен жоғары көтереді. Салындыда сирек секпілді сары 3-5, көбінесе 4 жұмыртқа болады. Ересек құстар ұясы мен балапандарын жан аямай қорғайды. Бізтұмсық балшықшылар балапандары қанатына көтерілген кезде топ түзіп, үлкенірек суқоймаларға, сондай-ақ өздері қыстайтын жаққа - Каспийдің оңтүстігіне жылыстайды. Қазақстанда наурыздан қыркүйекке дейін кездеседі. Дереккөздер "Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Сарыбас шақшақай

Сарыбас Шақшақай - өте өңді шақшақайлардың бірі. Аталықтарының желкесі айқан қарама- қарсы боялған да, басы және мойны толық ашық сары түспен боялған, ал Тәңіртау тауларында түршесінің бүкіл арқасы көмірдей қара. Аналықтарымен жас құстарының басқа шақшақайлардан айырымашылығы онша көп емес. Қазақстанның бірнеше жерлерінде, соның ішінде батыста, солтүстіктің таулы өлкелерінде өмір сүреді. Сонымен қатар олар көктем айында жадырақтар тәрізді құсойнақ жасап, әуеде сайрайды .Ерекшелігі: Наурыздан қазан айына дейін кездеседі. Дереккөздер "Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Жүнбалақ жамансары

Жүнбалақ жамансары немесе жүнбалақ тілеміш ( Buteo hemilasius ) - қыранға мөлшерлес ең ірі денелі (2 килоға жуық, қанатының алымы - 1,5 метрден астам) тілеміш. Реңінің екі нұсқасы болады - қошқыл және ашық түсті. Мұнда екінші нұсқалы құстар кәдімгі тілемішке өте ұқсас. Бұл - Орталық Азияның ашық кеңістігінде өмір сүретін құс. Бізде оның ұялау орны тек қана Шығыс Қазақстанда анықталған. Тауларда және құрғақ далалы үлескілерді бойлай жазықтықта кездеседі. Отырықшы немесе ішінара жылыстайтын құс. Ұялау орны - жартастар немесе жер. Салындыда 2-4 шұбар жұмыртқа болады. Балапандардың жұмыртқада даму кезеңі - бір айға жуық мерзім. Балапандар бір жарым айда қанатына көтеріледі. Қыста Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде, батысында - Іле өзеніне дейін көп кездеседі. Дереккөздер Құстар (мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Квадраттық функция

Квадраттық функция деп мына түрде беруге болатын функцияны айтады , мұнда. Графигі Квадраттық функцияның графигі парабола деп аталады. Жалпы түрде квадраттық функцияның теңдеуі мына түрде жазылады: . Парабола төбесінің координаттары: . түзуі квадраттық функция графигінің симметрия осі деп аталады. Егер a 0 болғанда — жоғары тармақталған. Квадраттық функцияның қасиеттері Квадраттық функцияның қасиеттері дискриминанттың мәніне байланысты болады. Дискриминант мына формула бойынша есептеледі болғандағы квадраттық функцияның қасиеттері ( Осы түспен болғандағы қасиеттері көрсетілген.): Практикада кездесетін жерлері * Еркін құлап жатқан дене биіктігінің уақытқа тәуелділігі. * Фигура ауданының оның сызықтық өлшемдеріне тәуелділігі (мысалы, дөңгелек ауданының радиусқа тәуелділігі). Жалпылау Көп айнымалы жағдайына жалпылау екінші ретті беттер болып табылады. Ондай теңдеудің жалпы түрін мына түрде жазуға болады: Бұл жерде: - квадрат түрдегі матрица, - тұрақты вектор, - константа. Бұл жағдайда да функцияның қасиеттері (бірінші ретті жағдайына ұқсас) теңдеудің негізгі коэфиценті матрицасымен анықталады. Тағы қараңыз * Квадрат теңдеулер * Афиндік-квадраттық функция * Математикалық функциялар тізімі Сілтемелер * [http://info.territory.ru/univer/qvadro_func.htm Квадраттық функцияның қасиеттері] * [http://e-science.ru/math/theory/?t=641 Квадраттық функцияның қасиеттері]
Теңгебастар тұқымдасы

Теңгебастар тұқымдасы – көпжылдық даражарнақты өсімдіктер. Дүние жүзінде кең таралған, негізінен Солтүстік Жарты шарда кездесетін 4 туысы, 7 түрі бар. Қазақстанның таулы жерлерінен басқа аймақтарда таралған жалғыз туысы теңгебас, оның бір түрі - ақ шоқан не шатырлы теңгебас бар. Сулы және батпақты жерлерде өседі. Биіктігі 40-150 см, сабағы жылтыр, қатты. Тамыр түбінен өсетін жапырақтары ұзын, төмен жағындағылары үш қырлы, жоғарғы бөлігіндегілері жалпақ, 5-10 мм. Судағы жапырақтары таспа тәрізді ұзын болады. Гүлдері қосжынысты, аталығының саны 9, кейде одан көп болады, аналығы алтау бір. Ақшыл қызғылт түсті көп гүлдері ұзын гүл сағағында жетіліп, шатырша гүл шоғырына топталған. Жәндіктермен тозаңданады. Жаздың басынан қара күзге дейін гүлдейді. Жемісінің пішіні сопақша, жоғарғы жағы үшкір. Тұқымы өте көп, бір өсімдік 10 000-дай тұқымдас береді. Тағам ретінде пайдаланылады, одан крахмалы көп ұн алынады. Жапырақтары тоқыма заттар жасауға пайдаланылады. Теңгебасты ондатр, құндыз, бұлан 0жақсы жейді, оныменен су құстары қоректенеді. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы 8-том
Линимент

Линимент – сұйық жағылмалар - өзінің атауын латынша "linire" - ысқылау деген мағынаны білдіреді, яғни теріге ысқылау үшін қолданылады, сирек жағдайда тампон және таңу түрінде кездеседі. Құрамы Кейінге дейін линименттер жеке арнайы дәрілік қалып ретінде саналды, олар дене температурасында еритін қоймалжың сұйықтық, құрамы бір немесе бірнеше дәрілік зат және негізден тұрады. Линименттердің сұйық жағылмалар түрінде өзіне тән ерекшеліктері бар. Қолданылуы Оларды даярлау үшін негіз ретінде жиі өсімдік (күнбағыс, бадам, шабдалы, майсана) майларын, тазартылған терпентин майын, вазелин майын, димексид, метилсалицилат, хлороформ, эсилон және т. б. қолданылады. Линименттерге дәрілік заттарды жағылмадағы принцип бойынша енгізеді, сәйкесінше гомогенді, суспензиялы, эмульсионды және комбинирленген линименттер алады. Гомогенді препараттар бір бірінде еритін компоненттерден тұратын сұйық қоспалар, бұларды ұшпайтын еріткіштердегі сусыз ерітінділерге жатқызуға болады. Суспензиялы линименттерді дайындауда дәрілік заттар жағылмада жазылған сұйық компоненттің және ұшпайтын компоненттің біреуімен диспергирленеді. Жағылмалардан суспензиялы линименттер жоғары емес седиментациялық тұрақтылығымен ерекшеленеді. Оны жоғарылату үшін қоймалжыңдар қолданылады, бірінші кезекте аэросил жалпы массада 3-5%. Тұрақтандырылған линимент болып Вишневский бальзамы табылады. Оның құрамы 3 г деготь 3 г ксероформ, 5 г аэросил, 89 г майсана майы. Бірінші майсана майымен аэросилді араластырады, яғни қоюландырады. Жеке ксероформ мен деготьты ысқылайды. Сосын екі линимент бөлімін қосып, біртекті қоймалжың және тұтқыр консистенция алғанша мұқият араластырады. Эмульсионды линименттер Эмульсионды линименттер суспензиялы линименттер сияқты тұрақтандыруды қажет етеді. Жеке жағдайда эмульгаторлар линименттер құрамына кіретін ингредиенттердің бір бірімен әрекеттесуі нәтижесінде. Дереккөздер
Жағылмалар

Жағылмалар – теріге, жараға немесе кілегейлі қабықтарға жағуға арналған жұмсақ дәрілік қалыптар. Құрамы Жағылма негізден және онда таралатын бірнеше заттардан тұрады. Жағылманың құрамына стабилизаторлар, ПАВ, консерванттар және тағы басқа да көмекші заттар кіруі мүмкін. Папирус Эберсада, Гипократтың еңбектерінде, Галена, Авиценада айтылатындай жағылмалар көне заманғы дәрілік қалып болғанымен, олар өзінің мағынасын қазіргі уақытқа шейін сақталып келген. Қолданылуы Жағылмалар медицинаның әртүрлі облыстарында қолданылады: дерматологиялық ауруларды емдеуде, отоларингологияда, хирургияда, проктологияда, гинекологияда және т.б. Теріні қоршаған ортаның жағымсыз әртүрлі әсерлерінен (органикалық тітіргендіргіштер, қышқылдар, сілтілер және т.б. тітіргендіргіштер) қорғау үшін және косметикалық мақсатта (дақты кетіру, терінің қорлануы, шаштың емделуі және оны алып тастауда) қолданылады. Жағылманың емдік әсері оның құрамына кіретін дәрілік заттарға байланысты. Қазіргі кезде жағылма формасында барлық фармакологиялық топтарға жататын дәрілік заттарды шығарады. Олар: антисептикалық жергілікті анестетиктер, гормондар, витаминдер, саңырауқұлақтарға қарсы заттар, антибиотиктер, анальгетиктер және тағы басқалар. Олар бір-бірінен физико-химиялық жағдайларына байланысты ажыратылады. Жағылма негіздері әртүрлілігімен, дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуіне және т.б көрсеткіштерге байланысты ажыратылады. Жағылмаларға келесі талаптар қойылады: жұмсақ консистенция болу керек, теріге, кілегейлі қабықтарға жаққанда қолайлы және тері бетінде тегіс пленка түзуі керек, тұрақты және механикалық қосылыстар болмау керек,сақтағанда және қолданғанда құрамы өзгермеу керек,жағылманың массасы мен концентрациясы рецептке сәйкес келуі керек. Жағылманың бірнеше класификациясы бар: қолданылу орнына,әсер ету сипаттамасына, дисперсті жүйелердің типіне байланысты. Жағылма жағылған жеріне байланысты мынадай топтарға бөлінеді: дерматологиялық, мұрынға арналған, вагинальді, ректальды, уретральды, стоматологиялық. Микроорганизмге сезімтал кілегейлі қабықтарға жағылған жағылмалар асептикалық жағдайда дайындалады. Көз жағылмаларындағы дәрілік заттың дисперстілігі дерматологиялық жағдайға қарағанда жоғары болуы керек. Топтары Жағылмалар әсер ету сипаттамасына байланысты екі топқа бөлінеді. 1. Жергілікті әсер ететін жағылмалар - терінің жоғарғы қабаты эпидермиске және кілегейлі қабаттың жоғарғы қабығына әсер етеді. Олар: дерматологиялық, мырыш, ксероформдық жағылмалар. Дерматитті, экзема және т.б. тері ауруларын емдеу үшін қолданылады. 2. Резорбтивті әсерлі жағылмалар. Олар теріге немесе кілегейлі қабықтарға терең сіңеді, барлық организмге немесе жеке организмге жалпы әсер етеді. Мысалы: “Нитронг” жағылмасы. Құрамында 2% нитро – глицериннің майлы ерітіндісі бар, ол стенокардия ұстамасының алдын алу үшін қолданылады. Жағылманы кеуде терісіне, іш және қол терісіне, жұқалап және жақсы сіңу үшін өтпейтін материалмен жабады. Әсері 30-40 мин кейін басталады да 3-5 сағат сақталады. Дәрілік заттар және негіз түзетін дисперсті жүйенің типіне байланысты жағылмалар: гомогенді және гетерогенді деп бөлінеді. Дереккөздер
Таблетка

Таблеткалар — бір немесе бірнеше ұсақталған затардан тұратын, сусымалы қасиетке ие, ішкі және сыртқы қолдануға арналған қатты дәрілік форма. Құрамы Құрамына байланысты таблеткаларды бір ингредиенттен тұратын қарапайым (Pulveres simplises) және бірнеше ингредиенттерден тұратын күрделі (Pulveres composite) түрлерге бөледі. Мөлшерлеу сипатына байланысты ұнтақтарды жекелеген мөлшерлерге бөлінген (Pulveres divisi) және жекелеген мөлшерлерге бөлінбеген (Pulveres indivisi) түрлерге бөледі. Қолдану тәсіліне байланысты ұнтақтар ішкі және сыртқы қолдануға арналған болып бөлінеді. Сонымен қатар, ұнтақтарды електің ұнтақ толығымен өте алатын тесіктерінің мөлшерімен анықталатын ұсақталуы бойынша жіктейді. Қолданылуы Дәрілік форма ретінде ұнтақтар бірқатар оңды қасиеттерге ие: технологиясының қарапайымдылығы; дисперсиялану деңгейін реттеп отыру мүмкіндігі; кейбір жағдайларда заттардың кристалды құрылымының биологиялық қол жетерлікке оң әсерін тигізуі; мөлшерлеу дәлдігі; ауру балалар мен егде тартқан ауралар үшін ерекше маңызды болып табылатын қолдану ыңғайлылығы; құрамының әмбебаптығы; сақтау және тасымалдау ыңғайлылығы – осылардың бәрі дәрілік заттардың терапиялық белсенділігін барынша қолдануға мүмкіндік береді. Кемшіліктері Таблеткаларға кемшіліктер де тән – ұсақ дисперсиялы заттар үлестік бетінің күрт артуының нәтижесінде сәуленің, ылғалдың және ауаның оттегінің қолайсыз әсерлеріне оп-оңай ұшырайды. Гигроскопиялық заттар оп-оңай дымқылданады, ал құрамында кристалданған су немесе ұшпалы құрамдас бөліктері бар заттар жетілдірілмеген орамда оларды оп-оңай жоғалтып алады («ауамен ұшып кетеді»). Ұнтақтар иісті заттардың буларын адсорбциялай отырып, бөгде иіс ала алады. Онымен қоймай, осы дәрілік түрдің кемшіліктеріне мыналарды жатқызады: сұйық дәрілік түрлермен салыстырғанда баяуырақ терапиялық әсер беруі; асқазан-ішек жолының кілегейлі қабығына қоздырғыш әсері. Дереккөздер
Капсулалар

Капсулалар ( - қапшық, сырт қабықшасы, сырт қорабы) - дәрілік заттың қабықшамен қапталған дозаланған дәрілік қабық. Капсулалар ішке сиректеу ректальді, вагинальді және т.б. әдістермен енгізіледі. Сонғы жылдары бұл дәрілік қалып кең таралуда, себебі; дәлірек дозаланады, дәрілік затты жарық, ылғал, ауа әсерлерінен қорғалынған, кейбір жағдайда дәрілік заттың жағымсыз иісі мен дәмі бүркеленген. Капсулалардың сырт беті жақсы көріністе және жеңіл жұтылады, жылдам ісінеді, ериді және асқазан-ішек жолында жақсы сіңеді, жоғары биологиялығы жеткілікті. Капсулалар өндірісі толық механикаландырылған және автоматтандырылған. Кемшілігіне ылғалға тұрақсыздығы жатады. Капсулаларды 2 типке бөледі: қатты және қақпағы бар (cupsulae durae operculate) және жұмсақ, бүтін қаптамасы (capsulae molles). Қатты капсулалар сусымалы ұнтақ тәріздес және гранулденген заттарды дозалау үшін пайдаланады. Олардың қалпы цилиндр, бүтін жақтары жартылай сфералы және екі бөліктен - корпустан және қақпақшадан тұрады. Корпус және қақпақша бір-біріне жеңіл және қуыс қалтырмай тығыз киілуі керек. Капсулалар ішінің сыйымдылығына байланысты 8 нөмірлі болады. Жұмсақ капсулалар, қатты капсулалар сияқты сыйымдылығы 1,5 мл, тігіспен немесе тігіссіз. Сыйымдылығы 0,1-0,2 мл капсулалар маймен толтырылса, оларды «жемчужина» немесе перлы (perlae gelationosae), ал егер олардың ұзарған мойны болса оларды тубатин (tubatinae) деп атайды. Олар балалар дәріліерін орамдауға қолданады. Капсулалар сапасы негізінен пленка құрушыларға байланысты, олар 50-ден асады; Желатин, зеин, майлар, парафин, МЦ, ЭЦ, полиэтилен, нейлон, ПВХ және т.б. негізігі материал желатин
Панкин Михаил Алексеевич

Панкин Михаил Алексеевич - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, тракторшылар бригадасының бригадирі. 1913 жылы Ресейде, Саратов облысы, Балашов ауданы, Котовроз селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1931 жылы Қазақстанға, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданына қоныс аударғаннан кейін, күріш совхозына күріш алабын суарушы болып жұмысқа кіреді. * 1932 жылы тракторшылар курсын бітіріп 1938 жылға дейін Үштөбе МТС-да тракторшы болып істейді. * 1942 жылы Совет Армиясы қатарына шақырылып Ұлы Отан соғысына қатысады. Соғыста көрсеткен ерліктері үшін "За оборону Сталинграда" және "За отвагу" медальдарымен наградталады. 1944 жылы майданда КОКП мүшелігіне өтеді. * Соғыстан кейін 1946 жылы Үштөбе ауданы, "Дальний Восток" колхозында тракторшылар бригадасының бригадирі болып істейді. Сол жылы оның бригадасы жоспарды 157% -ке орындап, өкімет оны "Құрмет белгісі" орденімен наградтайды. Тракторлық жұмыстардың тоқтаусыз қызметінің арқасында колхоз 1947 жылы бидайдың 150 гектар жердің әр гектарынан 20,8 центнерден, ал қант қызылшасының 150 гектар жерінің әр гектарынан 361 центнерден өнім алады. Наградалары * "Құрмет белгісі"(1946) * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер
Поломанный Максим Васильевич

Поломанный Максим Васильевич - Социалистік еңбек ері (1948), тракторшы, тракторшылар бригадасының бригадирі. 1902 жылы Ресейде, Ставрополь өлкесі, Курсав ауданы, Янкунь селосында туған. Еңбек жолы мен жетістігі * 1929 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қоғалы ауданы(кейіннен Гвардияшылар ауданы), "Путь Коммунизма" колхозына жұмысқа кіреді. * 1930-1941 жылдары Қоғалы МТС-да бөлімше механигі болды. * 1941 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, еліне жеңіспен оралады. Соғыстағы көрсеткен ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз орденімен, "За отвагу", "За освобождение Праги", За взятие Берлин" және "За победу над Германией" медальдарымен наградталады. * 1945 жылы тркаторшылар бригадасының бригадирі болады. 1947 жылы жоғары сапалы тракторлық жұмыстардың арқасында колхоз жаздық бидай дың150 гектарының әр гектарынан 22,29 центнерден өнім алып, жоспарды асыра орындайды. * 1948 жылы ауылдық советтің депутаты болады. Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1948) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/555.html История народов Средней Азии]
Малосергеевка

Малосергеевка — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Гусаков ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 57 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 53 адам (29 ер адам және 24 әйел адам) болса, 2009 жылы 2 адам (2 ер адам) тұрды. Дереккөздер
Никольско-Бұрлық

Никольско-Бұрлық — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 419 адам (192 ер адам және 538 әйел адам) болса, 2009 жылы 400 адамды (201 ер адам және 199 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Көбей би

Көбей би — 1710–1785 жылдар аралығында өмір сүрген, халқына белгілі шешен, би атанған. Арғын тайпасы Тобықты руынан шыққан. 1779–1780 жылдардағы "Еңлік-Кебек" оқиғасының ішінде болып жолсыз жазаға ұшыраған екі жастың өліміне қатты қайғырып, тебіренген Көбей би шешендігі туралы жазушы Мұхтар Әуезов "Еңлік-Кебек" атты драмасында көрсеткен. Көбей би айтты деген ел ішінде көптеген шешендік алғыр, ойлы сөздер қалған. "Ақырында мен ғаріп" атты толғауды Еңлік-Кебектің жазықсыз жазаға ұшырағаннан кейін айтқаны: :Осы кезде кім ғаріп, :Бірлігі жоқ ел ғаріп. :Еркімен ел жайламай, :Құлазып тұрған жер ғаріп. :Қаз-үйрек ұшып қонбаған, :Айында шалқар көл ғаріп. :Көмек тимей қорлықпен, :Арманда өлген ер ғаріп. :Мақсатына жете алмай, :Ерікті өмір ете алмай, :Көзінің жасы сел болып :Зарлап өлген ару қыз, :Бәрінен де сол ғәріп. :Қәдірін біліп ұқпаса. :Нақыл айтқан сөз ғаріп. Дереккөздер
Орман перісі

Орман перісі – славян фольклорында жиі кездесетін жағымсыз кейіпкер. Ол - орманның егесі, орманның рухы болып есептеледі. Өзінің қожалығына адамдар зиян келтірмесін деп бақылап тұрады. Оның қалыпты ісі - ұнамаған адамдарды қорқытып, үркітіп, әртүрлі жағымсыз дыбыстарды шығарып: ұлып, уілдеп, ысқырып, жылап, күліп зәресін ұшырады. Ол әдетте қастандық ойлаушы, жауыз, іші тар, қатігез, кей кезде қу және оқиға сипатына қарай кейде аңқау да болып келеді. Сырт бейнесі албасты, шашы ұзын және жалбыраған, арасына жасыл жапырақтар өрілген, тырнақтары дәу және өткір, тістері едәуір, киім-кешегі алба-жұлба, бұталар мен тамырлардан жасалғандай етіп бейнеленеді. Егер киімі бар болса - көбінесе теріс киілген, аяқ киімі оңнан солға теріс, баскиімсіз, қолыда шоқпар болады. Бойы кейде ұзын - ең биік талдармен бірдей, кейде саңырауқұлақтардың артында тығылатыдай кішкетай. Ол кейіпкер, негізінен, ертегілерде болады. Дереккөздер
Су перісі

Су перісі, Русалка — славянды мифология мен фольклор кездесетін адамға тән бір зат. Көбінесе өздеріне қол салып, батып өлген әйел адам ретінде кездеседі. Мифология бойынша, русалкалар су қоймалары мен далаларды қорғайтын болған. Этимология Русалка сөзі ғасырлар бұрын шыққан сөз. Яғни бұл сөз ата-бабаларды еске алу той мерекесімен татлып кеткен.( Русалии). Бірақта көптеген тарихшылардың айтуы бойынша, сөз, жай ғана бұрынға заманда словяндардың күнделікті сөзі деген ойда. И. Ягич айтуы бойынша бұл сөз русло сөзінен шыққан. Сонымен фольклор арқасында өзгеріске ұшырап, мифтік затқа айналып кеткен. Сонымен қатар Русалка сөзіне украин мавка деген, белорус халқында водяница, купалка деген синоним сөздер бар. Сыртқы келбеті Д. Зеленин айтуы бойынша русалканың нақты бір түрі жоқ. Ұлттық орыс анықтамаларға сүйінсек, адам мен русалка арасында көп өзгеріс жоқ екенін байқауға болады. Соңыра әдебиетте немесе кинематографияда батыстың әсеріне байланысты. Русалка өзгеріске ұшырай бастады. Яғни әйел адам аяқтары орнына балық құйрығы болған. Және де ол ендеше русалка емес, Морская дева атымен аталып кеткен. Бірақ олардың ортақтылығы, бұл - ұзын, жеберілген, қазіргі кездегі әйел адамға сай келмейтін шаштар. Шаш түсі көбінесе ашық қоңыр түсті болып келеді. Осыған қатысты С.&nbsp;М.&nbsp;Соловьев атты тарихшы русалка - русый - деп сәйкестендіреді. Халықтың көптеген әнгімелеуі бойынша, русалкаларда киім болмаған. Кейбір орыс баяндаулары бойнша русалканы, ұзын қолдары мен ұзын жасыл түсті шаштары бар кішкентай аппақ қызбен сәйкестендіреді. Ал Украина жақтарды русалкаларды көбінесе шаштары жалбыраған, омыраулары тым үлкен әдемсіз деп бейнелейді: «цыцки большие-большие, аж страшно» Романов Е.&nbsp;Р.&nbsp;Белорусский сборник. Витебск, 1891. Вып. 4. С. 139. Күнделікті өмірлері Д. Зеленин жазғандай, «Русалкаларды нақты сулардың, ормандардың, далалардың аруағы деп айтуға болмайды, олар барлығына бірдей аруақ». Мифология бойынша оларды көбінесе жүзіп жүргенде, немесе тіпті жуынып та жатқанда кездестіруге болады. Шығыс славяндарда суда өмір түсіретін русалкалар түнге қарай жағаға шығып, шөпке отырып балық сүйектерінен жасалған тарақтармен шаштарын тарайды деген ой бар. Осы сеніммен көптеген суретшілер мен ақындар қолданған.
Дәндер

Дәндер (фарм.) Дәндер (лат. Semina) деп - фармацевтикалық практикада бүтін дәндерді және бөлек дәнекшелерді атайды. Дәндерді тәртіп бойынша піскен күйінде жинайды және кептіреді. Дәндерге кепкен күйінде көзбен немесе лупа көмегімен (10×) талдау жүргізеді. Дәндердің формасы, өлшемі (ұзындығы, қалыңдығы), беткейінің сипаты, түсі, дәмі, ұрықтың орналасуы, тыртықшаның болуы және формасы және т.б. сипаттары диагностикалық манызға ие. Өлшемдерді өлшегіш сызғышпен немесе миллиметрлік қағазбен, ал домалақ дәндерді домалақ ойықтары бар елекпен өткізу арқылы өлшейді. Түсін күндізгі жарықта анықтайды, иісін – сындыру арқылы немесе ысқылау арқылы анықтайды, дәмін - құрғақ шикізатты дәмін алу арқылы немесе оны қайнатып (тек улы емес өсімдіктер үшін). Жалпы мәліметтер Дәндер ұрықтан, эндосперманың нәрлі тінінен немесе периспермадан (кейбір жағдайда олар болмайды) және қорғаушы дәндік кебектен тұрады. Ұрық ұрықтық түбіртектен, өркеннен, бүршіктен, сонымен қатар бір немесе бірнеше алғашқы жапырақшаларынан тұрады. Дәннің нәрлі заттары эндоспермада сақталады немесе дәнекшелерде (эндосперм жетілмеген немесе жоқ болса, дәнекшелер дәннің аз бөлігін қамтиды). Эндосперм ұрықтың жанында орналасуы мүмкін немесе дәнді қаптауы мүмкін. Дәннің кебегі әдетте қабықты, кейде мөлдір қабықты, тыртықшасы бар – дәнекшелердің бекінуі үшін. Дәнекшелердің өсуімен бірге дәннің тыртықшасы қалыңдайды. Шаң–тозаң кіретін жерінде микропиле пайда болады, ол арқылы ұрықтарға су кіреді. Кейбір жағдайларда дәннің кебегінің өсінділері болады (ариллоидтар) шаш түрінде, қанаттары (гладиолус), қанық боялған етті (бересклет, анар) болады. Өсінділері дәннің барлық бөлігін қаптауы мүмкін немесе кейбір бөліктерінде ғана болуы мүмкін. Бұл жағдайда оларды ариллустар деп атайды. «Дән» сыртқы белгілері бойынша морфологиялық талдау 1. Дәннің формасы 2. Сыртқы белгілері 3. Бүршігінің сипаттамасы 4. Дәннің ішкі құрылымы 5. Өлшемдері (см). 6. Түсі 7. Ысқылағандағы иісі 8. Дәмі ( улы емес өсімдіктерде) Дереккөздер
Зымыран тұқымдастар

Зымыран түұымдастар(alcedinnidae) - көкқара отрядына жататын саны едәуіір көп құстар тұқымдасы. Кішкене және орташа денелі (10-500г), басы - үлкен, дене бітімі мығым, мойны және құйрығы қысқа, тұмсығы - қуатты және түзу құстар. Бұлардың өңі өте ашық, жасыл, көк, қоңыр, металл жылтыры түстер үйлескен, кейде ақ-қара түсті болып келеді. Зымыран тұқымдастарда 86 түрді біріктіретін 14 туыс бар. Қазақстанда бар болғаны бір түрі ғана өмір сүреді. Дереккөздер
Меңіреу көкек

Меңіреу көкек(Cuculus saturatus) - кәдімгі көкекке өте ұқсас, көбінесе кәдімгі көкек екен деп қалатын көкек. Оны тек "ту-ту-ту" деген бәсібектің күңгірт дауысын ғана ажыратуға болады. Меңіреу көкек Еуразияның ескі, қалың, күңгірт және ылғалды ормандарында қоныстанады. Қазақстанда тек қана Алтайда өсіп жетіледі. Қалған аумақтардан ұшып өту кезінде кездесуі мүмкін. Дереккөздер
Шалғын құладыны

Шалғын құладын - түз құладынға ұқсас бірақ одан денесі кішірек (200-380г, қанатының алымы - 115 см шамасында) құладын. Қанатының ұшындағы қара түстің көптігімен, сондай-ақ онда көлденең қара жолақтардың болуымен ерекшеленеді. Аналығы мен жас балапандары бірінен-бірін ажырату қиын. Бүкіл Еуразия және Солтүстік Африкада орын тепкен. Қазақстандағы ірі өзендердің жайылмасына жақын және тау баурайында өмір сүреді. Ылғалды биотопты ұнатады. Салындыда 4-5 қоңыр секпілді ақ жұмыртқа болады. Балапандарды басып шығару кезеңі - бір ай. Балапандар ұяда 35 күн болады, алайда бір аптадан соң, тіпті одан да кешірек ұша бастайды. Ұялау орнына сәуірде ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді. Дереккөздер
Никольское (Солтүстік Қазақстан облысы)

Никольское — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан батысқа қарай 36 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 302 адам (156 ер адам және 146 әйел адам) болса, 2009 жылы 195 адамды (94 ер адам және 101 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Новосветловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Новосветловка — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Гусаков ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 69 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 817 адам (375 ер адам және 442 әйел адам) болса, 2009 жылы 564 адамды (276 ер адам және 288 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Тарпаң

Тарпаң (Equus gmelіnі) – жойылып кеткен жабайы жылқы. 18-ғасырдың басына дейін Оңтүстік-Шығыс Еуропаның ылғалды ормандарында, далалы және орманды-далалы аймақтарында, Батыс Қазақстан өңірінде үйірімен таралған. Шоқтығының биіктігі 136 см-ге жуық, терісіндегі түгі сұрғылт, арқасында қара жолағы, тікірейген қара жалы болады. Тіршілік ортасына байланысты 2 түр тармағы болған: дала тарпаңы, оның ең соңғы дарабасы 1879 жылы Аскания-Нова маңында өлтірілген, ал айғыры табиғи жағдайда 1918 жылға дейін тіршілік еткен. Орман тарпаңының соңғы дарабасы 1814 жылы қазіргі Калининград облысы аумағында өлтірілген. 20 ғасырда тарпаңның тұқымын қайта шығару үшін Польша мен Германияда жүргізілген іріктеу-будандастыру жұмыстары еш нәтиже бермеді. Қазақстанда тарпаңдар плейстоценнің соңынан 18 ғасырдың ортасына дейін тіршілік еткен. Дереккөздер
Чолла-Намдо

Чолла-Намдо (Южная Чолла) — әкімшілік орталығы Муангун қаласы болып табылатын, Оңтүстік Кореяның оңтүстік-батысында орналасқан провинция. Әкімшілік бөлініс Чолла- Намдо 5 қалаға («си») және 17 уездге («кун») бөлінген. Келесі кестеде олардың атаулары берілген.
Қортық Пипин

Қортық Пипин (, ) — Каролинг әулетінің негізін қалаған франктердің патшасы. Майордом Карл Мартелл 715-741 жылдары корольмен санаспай-ақ өз билігін жүргізді. 741 жылы Карл Мартелл өлген соң майордомдық оның баласы Қортық Пипиннің қолына түсті. Ол Меровингтерді құлатып, кароль атағын алуды аңсады. Бұл мақсатына жету үшін ол Рим папасының көмегіне жүгінді. Лангобардтардан қысым көріп жүрген Рим папасы франктердің көмегіне зәру еді. Сондықтан ол Пипиннің кароль атанғанына келісім берді. 751 жылы папаның келісімі бойынша, франк ақсүйектерінің Суассондағы жиналысында Пипин ресми түрде франктер каролі болып жарияланды. Ол 768 жылға дейін корольдік етті. Меровингтер әулетінің ең соңғы королі Хилдерик монастырьға қамауға алынып, сол жерде қайтыс болды. Қортық Пипин папаның жақсылығына жақсылықпен жауап қайтарды. Ол Италияға Лангобард корольдігіне қарсы екі жорық жасап, жаулап алған жерлерін рим папасына сыйлады. Ол жерде 756 жылы Папа мемлекеті құрылып, 870 жылға дейін өмір сүрді. Римдегі қазіргі Ватикан сол "Пипин сыйлығының" жұрнағы болып табылады. Қортық Пипин франктер мемлекетіндегі жаңа аулеттің негізін қалады. Бірақ ол Пипиннің емес, оның әкесі Карл Мартеллдің атымен Каролингтер аулеті деп аталды. Ол әулеттің ең атақты королі Ұлы Карл болды. Ол 768-814 жылдары билік құрды. "Король" деген сөздің өзі соның атынан шыққан. Ұлы Карлдың билік құрған жылдарының бәрі соғыспен өтті. Ұлы Карл билігінің соңына қарай Франк корольдігі өзінің жер көлемі жағынан бұрынғы Батыс Рим империясына жақындады. 800 жылы Римде Карлға тәж кигізіліп, Папа оны император деп жариялады. Сөйтіп батыста жаңа империя өмірге келді. Дереккөздер Орта ғасырлардағы дүние жүзі тарихы. 2003 жыл. С.Мәшімбаев, С. Тортаев, М Мәженова.
Танграм

Танграм (қытайша 七巧板, пиньинь qī qiǎo bǎn - "ұстаның жеті тақтайшасы") - бір фигурадан күрделірек фигураларды (адамды, үй тұрмысының затын, әрiп немесе санды, түрлі жануарларды т.б.) алу үшін жеті жазық фигураны бүктеуден тұратын бас қатырғыш. Бұл ойынның түрі Қытайда кеңінен тараған. Мұнда аз уақыттың ішінде көп фигураны жасау сайыстары да өтеді.
Мұсабек Байзақов

Мұсабек Байзақов (1849-1932) - қазіргі Шымкент облысының Түркістан ауданындағы Шоқтас деген жерде, 1849 жылы туған. Әкесі Байзақ сөзге шешен, елге беделді, ауқатты адам болған. Бірақ талапты жас әкім болып ел билеуді немесе кәсіп іздеп мал жинауды қызық етпей, өнерпаздық жолын қалайды. Сөйтіп, замандастары Мәделіқожа, Майлықожа, Құлыншақ сияқты ақындардың үлгісін өзіне өнеге тұтып, ақындық жолын қуған. Жас Мұса Әуелі әкесі ұстаған молдадан хат таниды, кейін өсе келе Қарнақ қыстағындағы молда Қозы деген кісі ашқан дін мектебіне түсіп оқиды. Бірақ ол схоластикалық дін оқуын қанағат тұтпай кетіп қалады да, өз бетінше білім алуға кіріседі. Шағатай, араб, парсы, түркі тілдес туысқан елдердің әдебиетімен танысады, олардан үлгі алады. Мұса өлеңдерінің ішінен махаббат, табиғат лирикаларын, әлеуметтік мәні зор толғауларды, көптеген мысалдармен айтыс жырларын да кездестіруге болады. Молда Мұса Совет тұсында да едәуір өмір сүріп, халықтар достығы, Отан қорғау, социалистік өзгерістер жөнінде біраз шығармалар жазған. Ақын 1932 жылы 83 жасында қайтыс болған. Өлеңдері: "Сырым қызға", "Сүйгенімді сағындым", "Табиғат тамашалары", "Тышқан мен түйе", "Қайырымды қыз бен қайыршы", "Түзу терек". Аудармалары: "Адам мен аюдың достығы" (И.А.Крыловтан) Дереккөздер: Бес ғасыр жырлайды (Алматы "Жазушы" 1989)
Орлиногорское

Орлиногорское — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қамсақты ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 62 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 192 адам (93 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 117 адамды (55 ер адам және 62 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Петропавловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Петропавловка — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Украина ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 39 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 239 адам (120 ер адам және 119 әйел адам) болса, 2009 жылы 211 адамды (108 ер адам және 103 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Прекрасное (Солтүстік Қазақстан облысы)

Прекрасное — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 240 адам (131 ер адам және 109 әйел адам) болса, 2009 жылы 8 адамды (3 ер адам және 5 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ан-2

Ан-2 (НАТО кодтау жүйесі бойынша: Colt — «Құлыншақ», әңг. — «Жүгеріші» («Кукурузник»), «Аннушка») — кеңестік жеңіл жолаушы ұшағы. Ұшақ А. Д. Швецов жасап шығарған АШ-62ИР поршеньді қозғалтқышымен жабдықталған. Ан-2 ауылшарушылық, спорттық, әуе көлігі, жолаушы тасымалдаушы ұшақ ретінде қолданылуда және көптеген мемлекеттендің ӘӘК-нде қызметте тұр. 2012 жылға қарай 2271 Ан-2 ұшағы қолданыста тұрған, оның 1580-і Ресейде. Ұшақтардың көп бөлігі 40 жылдан аса уақыт қолданылуда, ал кейбірінің ұшу сағаты 20 мыңға жуық. Ан-2 КСРО-да, Польшада өндірілген, ал ҚХР-да ұшақ өндірісі әлі де жалғасуда. Барлығы 18 мың Ан-2 ұшағы өндірілген. Әлемнің 26 мемлекетінде қолданыста болған. Ан-3 ұшағы шығарлырғанға дейін әлемдегі ең үлкен бірмоторлы биплан болған. Әлемде 60 жылдан астам уақыт бойы өндіріліп келе жатқан жалғыз ұшақ ретінде Гиннесс рекордтар кітабына енгізілген * Ан-2ПП — өрт сөндіргіш, суға қонуға арналған қалтқы шассимен жабдықталған азаматтық ұшақ. * Ан-2C — санитарлық. Салон жататын алты орынмен және ілесіп жүрушы меджұмысшыға арналған. * Ан-2СХ — ауылшаруашылық (азаматтық). * Ан-2Т — көліктік (1,5 т. жүк), пошталық, жүк тасымалдаушы. Салонның әрлеуінсіз және жолаушы орындарынсыз қарапайым нұсқасы). * Ан-2ТП — көліктік-жолаушы тасымалдаушы. Фюзеляж борттарын жағалай 12 жолаушыға арналған қатты жиналмалы орындықтармен жабдықталған. 1960-жылдардың басында 7 ұшақ Лейпцигте қайта жабдықталды; олар тікбұрышты иллюминаторлармен, әрленген жолаушы салонымен және жұмсақ орындықтарымен ерекшеленетін. * Ан-2ТД — көліктік-десанттық. Салон 12 парашютші мен олардың жүктеріне арнайы жабдықталған, борттарды жағалай орындықтармен және десант пен жүкті тастауға арналған жабдықтары бар. * Ан-2Ф — аэрофототүсіруші. Қарапайым фюзеляж және автопилот бар азаматтық нұсқа. * Ан-2Ф — эксперименталды артиллериялық дәлдеуші, фюзеляждың орталық секциясы әйнекті етіп жасалынған, фюзеляж үстінде пулемет орнатылған және құйрық қауырсыны екікильді етіп жасалынған (1948 жыл). Техникалық сипаттамасы Дереккөздер: [http://www.an2plane.ru www.an2plane.ru] , [http://www.ria.ru www.ria.ru] , Апаттар Aviation Safety Network жобасының онлайн базасында ұшақтардың жойылуына алып келген 618 әуе оқиғасы мен апаттар бойынша жазбалар бар, басқа себептерден тағы 66 ұшақ жойылды, барлығы 776 адам қаза тапты (2016 жылдың 2 қазанына сәйкес). Тағы қараңыз Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Эмбриондағы миоглобин

Миоглобин - қаңқа және жүрек бұлшықтеттерінің оттек - байланыстырушы ақуызы. Қаңқа бұлшықеті мен жүрек миокарды (жүрек бұлшықеті) аминқышқылдарының орналасу ретінде аздаған айырмашылықтары болады. Бұл дәйек медицина практикасында қанда арнайы мамандандырылған миоглобин изотипінің ("жүрек" изотипі мен кейбір бұлшықет ферменттері бірдей ) пайда болуымен "жүрек" миокарды инфарктын диагноздауда қолданылады. Бұлшықет ұлпалары зақымдалмаған немесе қабынбаған жағдайда, яғны қалыпты жағдайда миогдобин қанға енбейді. Гемоглобин тәрізді, қан плазмасындағы бос күйдегі миоглобин жоғарытоксинді: миоглобиннің ірі молекулалары бүйрек арналарын бітеп, оларды некрозға алып келеді; оттекті байланыстыру үшін және ұлпаларға оттек беру қызметін орындамай, бос күйдегі миоглобин гемоглобинмен бәсекелесе отырып ұлпаларды оттекпен қамтамасыз етпейді де ұлпа гипоксиясына әкеледі. Бүйрек қызметі жетіспеушілігі мен ұлпа гипоксиясы бос күйдегі миоглобинмен уланудың салдары - ауыр соққы алғаннан сығылу мен бұлшықет ұлпаларының көбейіп кетуі, ұзақ мерзімді сығылу (крэш - синдромы) өлімнің басты себептері болып табылады.