kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нияз Барқыұлы

Нияз Барқыұлы, Сайдалы Нияз (туған-өлген жылы белгісіз) – 18 ғасырда өмір сүрген белгілі би, батыр. Толығырақ Тегі Орта жүз арғын ішіндегі қуандықтан тарайтын Сайдалы-Арыстан-Барқы руынан. Арғын тайпасының белгілі биі болған. Орта жүздің билеушісі Сәмеке хан қайтыс болғаннан кейін бір жылдан аса уақыт хан атынан билік жүргізген. 1740 жылы тамыз айында Ресей әкімшмен ордадағы болған келіссөздерге Әбілмәмбет хан, Абылай сұлтандарымен бірге қатысқан. Абылай жоңғарларға тұтқынға түскенде Әбілмәмбеттің ұлы Әбілфейізді және өзінің бір ұлын аманатқа берген. 1743 жылы көктемде Жоңғарияға аманаттар тобы келген соң Абылай тұтқыннан босатылады. Ол сондай-ақ Абылайдың Бұхара, Хиуа хандарымен, қырғыз манаптарымен болған соғыстарына қатысқан. Осы соғыстардан кейін Абылай Нияз Барқыұлына Ташкент қаласының төңірегіндегі біраз аймақтарды билеуге берді. Сондай-ақ Барқы Нияз Ташкентті 20 жыл (1728-1748) билеген. Сонда біраз билік жүргізіп, қартайған шағында Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданындағы Ортау, Ақтау деген жерге көшіп келді. Сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің іргесіне жерленген. Дереккөздер
Карпентария шығанағы

:Карпентария шығанағы – Австралияның солтүстік жағалауындағы Арафур теңізінің шығанағы. *Кейп-Йорк және Арнемленд түбектері аралығында жатыр. *Аумағы 328 мың км², Ұзындығы 600 км., ең терең жері 71 метр. *Шығанақта Уэлсли және Грут-Айленд аралдары орналасқан. Карпентария шығанағы жағалауға сұғына енген. Кейп-Йорк, Арнемленд түбектерінің шеттері біртіндеп төмендеп, Карпентария шығанағының аккумуляттік ойпатына ұласады. *Суы жарты тәулікте бір көтеріліп (3,2 м-ге дейін) қайтады. Жағалауларына қатты ағысты көтерілу-қайту толқындары тән. Беткі суының айлық орташа температурасы қыс айларында 23 – 25С, жазда 29С. *Тұздылығы 34,8‰. *Жағалауларға жақын өңірде кен байлықтары көптеп кездеседі (марганец, алюминий, тағы басқа). Жағалауда тоғайлар өседі. Дереккөздер
Шуда

Шуда – түйенің өркешіне, желкесіне, тізесінің үстіне және мойнының астына шыққан ұзын қылшық жүн. Түйені қазақ халқы тұрмыста жиі пайдаланғандықтан (жүк арту, т. б.), оның жүні ұйысып, киіздей берік болып қалады. Мұны “жабағы“, оның астынан шығатын үлпілдек жүнді “боздақ“ деп атайды. Шуданың ұзындығы 10 — 30 см аралығында болады. Ол қайшымен қиылып алынады. Одан жіп иіріп, алаша, кілем, киім-кешек тоқиды. Ибн Сина түйе Шудасын буын ауырғанда, суық тиген жерлерге басуды ұсынған. Қазақ халқы Шуданың пайдасын ілкі замандардан бері білген. Халық медицинасында ол денені жылыту арқылы ағзадағы қан айналымын жақсартуға қолданылған. Жылытушы әсері арқылы неврит, невралгия, остеохондроз, артрит, ревматизм ауруларының алдын алған. Шудадан келетін жылудың екі тиімділігі бар: бірінші — құрғақ жылу, ол адамды шамадан тыс терлетпейді; екіншісі – тікенекті Шуда арқылы адам денесіне массаж жасап, қан айналымын жақсартады, ісікті басады әрі денедегі суықты шығарады. Шуда аллергия қоздырмайды және электр қуатын өзіне тартпайды. Ыстықта ыстық, суықта суық жібермейді. Сол себепті де түйе Шудасынан ұшқыштарға, теңіз әскерлеріне арнайы киім тігіледі. Халық арасында Шуда киіз үй жабдықтарына (сандыққап, т. б.), киім-кешек (күпі, пима, шекпен, белбеу, т. б.) жасағанда кеңінен пайдаланылған. Дереккөздер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шу көмір алабы

Шу көмір алабы, Жамбыл облысында Балқаш көлімен батыс, оңтүстік-батысқа қарай 120–150 км жерде орналасқан. Мойынты – Шу темір жолынан 110–160 км жерде. Алап аумағынан Шу өзені ағып өтеді. Шу аңғарының солтүстік бөлігін алып жатқан алаптың көмірлі түзілімдері Қаракөл брахисинклиналінің солтүстік жақтау бөліктерінде ашылып, оңтүстік бағытта жастау түзілімдер астына 10–30°-тан 45° аралығында еңістенеді. Алаптағы алғашқы кен орны 1910 жылы ашылған. Одан басқа алаптағы кен орындарын барлау және түсірумен М.М.Юдичев, В.А.Бектасова, И.А.Хохлов, С.Г.Токмачева, Д.Қ.Дүйсенғалиев, т.б. айналысқан. Қалыңдығы 350–400 м болатын бастапқы визелік көмір түзілімдерінде ендік бағытта созылған брахисинклинальдік қатпарлар жасайтын бірнеше көмір қабаты бар. Шу көмір алабында Қаракөл, Александров, Қамқалы және Қасымтөбе кен орындары орналасқан. Жиынтық қалыңдығы 22 м көмірлі қабаттардың ең көбі (13) Қаракөл кен орнында анықталған. Алаптың көмірі – қара шірінділі тас көмір, маркасы ұзын жалынды, газдыдан майлы мен кокстіге дейін, бірігуі жұтаң, күлділігі жоғары (40–46%). Көмірінің қоры мол (Александровта – 1,7 млрд. т, Қаракөлде – 1,3 млрд. т), өте тереңде жатқандықтан өндіру әзірге тиімсіз және барлануы жеткіліксіз. Дереккөздер:
Шулер

Шулер (поляк. szuler) – карта ойнында алаяқтық жасаушы кәсіпқой карташы; алаяқ, айлакер. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шульба археологиялық экспедициясы

Шульба археологиялық экспедициясы - Шульба ГЭС құрылысы басталар кезде далалық зерттеулер жүргізген. Оған 1977, 1980, 1982 жылдары А.Г. Максимова, 1981, 1983 жылдары С.М. Ақынжанов жетекшілік еткен. Әрбір далалық маусымда түрлі дәуірлерді зерттейтін 3 – 4 отряд жасақтаған. Шульба ауыл э. тас дәуірі, петроглифтер, қола және темір, орта ғасырлар тарихи-мәдени кезеңдерінің нысандарын зерттеумен шұғылданған. Әр жылдары экспед. отрядытарында Х.Алпысбаев, Л.Макарова, З.Самашев, Ж.Таймағамбетов, С.Ақынжанов, Ф.Х. Арсланова, А.С. Загородний, Н.А. Боковенко, Г.Ш. Кущ, т.б. археологтар жұмыс істеп, ғыл. ізденістермен айналысты. Жаңадан ондаған археол. нысандар анықталып, археолог-мамандардың жаңа буыны тәрбиеленді. Кешенді түрде жүргізілген далалық жұмыстар Шығыс Қазақстан өңіріндегі тас дәуірінен бастап кейінгі орта ғасырлармен мерзімделінетін көптеген ескерткіштердің анықталуына мүмкіндік берді. Экспед. жұмысына жаратылыстану ғылымдарының мамандары да тартылып, көне өркениеттер туралы мол мәліметтер алынды. Алынған мәліметтер республиканың шығыс өңірі ірі мәдени ошақтардың бірі болғандығын дәлелдеп берді. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том *Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС, А.-А., 1987.
Шүлбі тұрағы

Шүлбі тұрағы, Шульбинка – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген Қазақстандағы соңғы палеолит ескерткіші. Орналасқан жері Бородулиха ауданы, Жаңа Шүлбі ауылының оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс жақтарында, Ертіс өзенінің террасасында орналасқан. Сипаты 1983 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының Шүлбі археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж. Таймағамбетов) тапқан. Ертістегі бұл тұрақтан 5000 тас бұйымдар арасында қалақшалар, қыштар, өткір ұштар, кескіштер, түйрегіштер, алуан түрлі нуклеустер мен өндіріс қалдықтары кездеседі. Тас бұйымдардан басқа жұмыр тастардан қаланған, күл қабаты бар ошақтар табылды. Ал, ошақтардың айналасында едәуір қашық жерде диаметрі шағын және дөңгелек түрдегі қара дақтар жатыр. Бұлар тұрғын жайдың негізі болған ағаш діңгектердің қалдықтары болуы ықтимал. Жердің қолайлы орналасуы, биік жарқабақ, өзен, орман – осылардың бәрі адамдарға пана болған, ал, жаз кезінде күйдірген күн мен жаңбырдан бас сауғалап, уақытша тұрғын жай салған, мұны қара дақтар мен ошақ дәлелдейді. Сонымен қатар адам қабірі табылған. Онда сол қырынан жатқызылып, басы батысқа қаратылған. Өте тайызда жатқандықтан қаңқа өте нашар сақталған. Шүлбі тұрағындағы пайдаланылған шикізат – халцедон, яшма, шақпақ тас және тау хрусталі. Бұдан көріп отырғандай, тас ғасырының алдыңғы дәуірімен салыстырғанда алуан түрлі тас түрлері және жергілікті жерден шықпағандары да пайдаланылған. Алтай мен Сібір тұрғындарынан да осыған ұқсас жиынтықтар табылған, мұның өзі олардың мерзімін 30-25 мың жыл деп белгілеуге мүмкіндік береді. Алынған мәліметтер Шүлбі тұрағын байырғы адамдар бірнеше рет қоныстанғанын айғақтайды. Олар алғаш рет мустье, одан кейін соңғы палеолит пен мезолиттің бас кезінде Шүлбіде қоныстанып, аң аулағандығын және терімшілікпен айналысқандығын тас құралдарының жасалу технологиясы анықтап берді. Қазіргі таңда ескерткіш аумағының басым бөлігі су астында қалған. Дереккөздер
Роберт Шуманн

Шуман Роберт Александер (мау. 8 1810 ж., Цвиккау – шіл. 29 1856 ж., Бонн қаласының маңындағы Эндених; Бонн қаласында жерленді) – неміс композиторы әрі музыка жазушысы. XIX ғ-дағы романтизмнің жарқын өкілі. Кітап баспагерінің отбасында туған Шуман жастайынан жан-жақты шығармашылық еңбекке өте бейім болып өсті. Жеті жасынан музыка шығарып, он үш жасында пианиношы ретінде концерт берген. Алғашында педагог және органшы И.Кунчтың шәкірті болған ол 1828 жылы Лейпциг университетінде заңгерлік мамандығы бойынша оқи жүріп, Ф.Вик (фортепиано) пен Г.Дорннан (музыка теориясы) дәріс алды. Ол 1834 жылдан Лейпциг қаласында “Жаңа музыкалық журнал” шығарды; оның негізгі авторы әрі редакторы ретінде көп еңбектеніп, ілгерішіл идеяны алға тартты. 1840 жылы Иен университетінің құрметті философия докторы болды. 1843 жылы Лейпциг консерваториясында (сол жылдан фортепиано мен композиция профессоры) педогогиялық қызметпен айналысты. 1844 жылдан Дрезден қаласында, 1850 жылдан Дюссельдорф қаласында тұрып, хор ұжымдарына, симфониялық оркестрге жетекшілік еткен. Ол концерттер, камералық-аспаптық шығармалар, фортепианоға арналған 3 соната (1835, 1835 – 38, 1836), фантазиялар (“Көбелектер”, 1831; “Карнавал”, 1935; “Крейслериана”, 1938), фортепиано (“Симфониялық этюдтер”, 1834; “Карнавал”, 1835; “Фантастикалық үзінділер”, 1837), хорлар мен әндер (“Ақын махаббаты”, “Әйелдің өмірі мен махаббаты”, 1840), 4 симфония (1841, 1846, 1850, 1851), фортепиано мен оркестрге арналған концерт (1841 – 45), ішекті аспаптарға арналған үш квартет (1842), оратория (“Пейіш пен Пері”, 1843), 1 опера (“Геновева”, 1848; 1850 жылы қойылған), Джылы Байронның “Манфред” атты драм. поэмасына музыка (1848 – 49), хорға арналған шығармалар, т.б. жазды. Жаңашыл-музыкашы фортепианолық циклдердің жаңа түрлерін шығарып, неміс романс жанрының дамуында жаңа кезең туғызды. Композитордың Г.Гейне, А.Шамиссо, И.В. Гете, Ф.Рюккерт, т.б. сөзіне жазылған әндер (романстар) топтамасында адамның сезім күйлері музыка тілінде шеберлікпен бейнеленді. Шуман вокалдық өнерде лирик. әннің шуберттік түрін ілгері дамытты. Шуманның музыкасын туралы жазған еңбектерінің де музыкатану тарихында маңызы зор. Сыншы ретінде ол музыкадағы тоғышарлық пен топастықты, өресіздік пен өрескелдікті өткір сын тезіне алып, 19 ғ-дағы прогресшіл композиторлар Г.Берлиоз, Ф.Шопен, Ф.Шуберт, т.б. шығармасын насихаттады. Ф.Мендельсон, Г.Берлиоз, Ф.Лист, А.Г. Рубинштейн, П.И. Чайковский, А.К. Глазунов, С.В. Рахманинов, т.б. сынды композиторлар Шуманның музыка шығарм-н жоғары бағалады. Қазақстанның музыка ұжымдары ( мысалы , хор капелласы) мен жеке орындаушылары ( мысалы , пианиношы Г.Қадырбекова, т.б.) репертуарынан Шуманның шығармалары елеулі орын алған. Шуман – неміс пен австрия музыка романтизмінің демокругі және реалистік дәстүрлерін дамытқан 19 ғ-дағы романтикалық өнердің аса көрнекті өкілі болды. Дереккөздер
Валерий Александрович Светов

Валерий Александрович Светов(7.4.1955 жылы туған, Алматы) – химия саласының маманы. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1981). 1978 жылдан ҚазҰУ-дың химия факультінде ғылыми қызметкер, жетекші маман. Ол 14 ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 5 авторлық куәлік пен 1 патент бар. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005). Дереккөздер
Шунгит

Шунгит – саф элементтер класына жататын минерал. Оның құрамында (93 – 98%) аморфты көміртек пен дисперстенген графит бар. Түсі қара, жылтырлығы металл сияқты, қатт. Моос шкаласы бойынша 3 – 4, тығызд. 1,8 – 2,0 г/см3, электр тогын жақсы өткізеді. Интрузиялық тау жыныстарының битумдық шөгінділерге әсер етуі кезінде жаралады. Шунгит зергерлік іс пен емдік мақсатта кеңінен қолданылады. Қазақстанда Алматы облысында кен орны бар. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шунт

Шунт (ағылш. shunтемпературасы ӘС – тармақталу) – өлшеу техникасында ток күшін, қуатты, энергияны өлшеу шегін кеңейту мақсатында электр өлшеуіш приборға параллель жалғанатын электрлік кедергі. Ол өлшеуіш прибор арқылы өлшенбекші токты түгелдей өткізу тиімсіз (не қиындық келтірген жағдайда) болғанда пайдаланылады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шуро-и-Исламия

“ШУРО-и-ИСЛАМИЯ”, Ислам кеңесі – қоғамдық-саяси ұйым. 1917 жыл 14 наурызда Ташкентте құрылған. Ақпан революциясынан кейін қалыптасқан саяси ахуал жағдайында Түркістан өлкесі мұсылмандарының іс-әрекеттерін үйлестіру мақсатында олардың арасында ағартушылық жұмысын жүргізе түсу керек деп санаған “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ ” ұйымының 15 адамнан тұратын басқармасы болды. Оның құрамына Абувахид Қари, Мүнауар Қари, К.Бобоходжаев, У.Ходжаев, К.Төгісов, т.б. қайраткерлер енді. “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ ” ұйымы Түркістан өлкесіндегі көптеген елді мекендерде өз бөлімшелерін ашты. Соның ішінде Қазалы қ-нда “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ ” ұйымының ашылуына Төгісов ат салысты. Бүкілресейлік мұсылман съезінің өткізіліп, онда Бүкілресейлік мұсылман кеңесінің құрылуына “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ.” қолдаушылық танытты. Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесімен тығыз байланыста болып, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына қызу әзірлік жұмыстарын жүргізді. Ташкенттегі жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің бар билікті қолына алуға талпынуына қарсылық көрсетіп, Түркістан автономиясының жариялануын жақтады. 1918 жылы көктемде кеңестік биліктің шешіміне орай “ ШУРО-и-ИСЛАМИЯ.” ұйымы заңнан тыс деп жарияланып, таратылды. Дереккөздер
Шурф

Шурф – жер бетінен тік немесе көлбеу қазылатын қазба. Оның көлденең қимасы шаршы, тік төртбұрыш немесе ромбы пішіндес болып келеді әрі онша терең болмайды. Олардың барлау, тәжірибе және пайдалану үшін дайындалатын түрлері болады. Борпылдақ және жұмсақ тау жыныстарындағы Шурфтарды қазғанда соңынан шегендеп отырады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шу-Сарысу артезиан алабы

Шу-Сарысу Артезиан алабы – Қазақстанның оңтүстігін алып жатқан арынды суы мол гидрогеологиялық құрылым. Ол Бетпақдала шөлді өңірінің батысын, Мойынқұм құмды алқабын, Шу, Талас, Сарысу өзендерінің аңғарларын және Қаратау жотасының тау алды еңістеу жазығын қамтыған. Бұл алаптағы жер асты суының қалыптасуына көптеген факторлар әсер етеді. Оларға геологиялық-құрылымдық, литол.-фациялық, палео және тектоник., сондай-ақ аумақтың ежелгі және қазіргі гидрогеологиялық жағдайлары жатады. Шу-Сарысу Артезиан алабы ауыл а-ның платформалық тысындағы борпылдақ-сынықты шөгінділерінің қалың қабатында жер асты суының әр түрлі типтері анықталған және оның төм. қабаттарындағы галогендік формацияның және онымен байланысқан тұздықтың жоғары дәрежеде шоғырлануы алаптың гидрогеохим. жағдайын одан әрі күрделілендіреді. У.М. Ахмедсафин атынд. Гидрогеология және гидрофизика ин-ты жүргізген зерттеулер Шу-Сарысу Артезиан алабы ауыл а-ның жоғары арынды суларының қоры мен хим. құрамына Солтүстік-Батыс Тянь-Шань орогендік құрылымында қалыптасқан терең жер асты ағысы әсер ететіндігін анықтады. Алаптың жалпы су қоры 1970 миллиард м3. Пайдалануға болатын су қоры өте мол – 249 м³/сек, ондағы минералд. 1 г/л-ге дейін жететін тұщы су үлесі 150 м³/сек. Алап суын ауыз суы ретінде, өндірістік және тех. мақсатта, жер суаруға пайдалануға болады. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шу-Сарысу ойысы

Шу-Сарысу ойысы – Қаратау, Қырғыз Алатауы, Кіндіктас, Ұлытау антиклинорийлері және Бетпақдала қатпарлықтарымен қоршалған эпикаледондық құрылым. Ұзындығы 600 км, ені 250 – 300 км. Үш тектоник. сатылы қабаттан қалыптасқан. Табаны күшті қатпарлана жақпарланған, баяу метаморфтанған рифей, төм. палеозойдың терригендік шөгінділері мен каледон интрузивтерінен түзілген. Ортаңғы герциндік қабат моласса тектес қызыл түсті континенттік шөгінділерден құралған. Қалыңд. 5000 м-дей баяу қатпарланған бұл шөгінділерде фамен-төм. карбонның теңіздік-лагуналық үгінді-карбонатты-тұзды қабаттары бар. Үшінші жоғ. қабаты горизонталь жатқан қалыңд. 3500 м-ге жететін бор – антропоген жүйелері шөгінділерінен қалыптасқан. Шу-Сарысу ойысының орта бөлігі арқылы солтүстік-батысқа созылған Тасты – Талас көтерілімімен ойыс екіге бөлінеді. Солтүстік-шығыс жағында Жезқазған – Бетпақдала, Тасбұлақ, Мойынқұм, Шығыс Шу, оңтүстік-шығыс бөлігінде Қақпансор, Созақ – Байқадам құрылымдары орналасқан. Орогендік шөгінділерден мұнай, газ, мыс, тұз кендері ашылды. Бор мен эоцен шөгінділерінде артезиан сулары бар. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шу сүйірікқанаты

Шу сүйірікқанаты (Capoetobrama kuschakewіtschі orіentalіs) – тұқы тәрізділер отрядына жататын, сүйрікқанаттылар түрінің эндемикті түр тармағы. Бұрын Шу өз-нің Бішкектен Кіші Қамқалыға дейінгі төм. ағысында мекендеген. Ал қазір оның таралу аймағы туралы дерек жоқ. Шу сүйірікқанатының ұзындығы 16 см-ден аспайды. Уылдырық шашар алдында топтанып бір жерге жиналады. Маусым – шілде айларында өзеннің баяу ағатын жерлеріндегі бөгеулерге және тастарға; кейбір зерттеушілердің дерегіне қарағанда, өзен ағысы қатты жерлердегі су түбіндегі құмды және қиыршық тастарға уылдырығын (2,44 – 8,77 мыңдай) шашады. Негізінен детритпен, сирек балдырлармен, хирономид және қосқанаттылардың дернәсілдерімен қоректенеді. Шу атырабындағы Шу сүйірікқанатының басқа балықтардан, арқа қанатында мықты, тегіс тікенектерінің болуымен айрықшаланады. Шу сүйірікқанаты село тіршілігі аз зерттелген, өте сирек кездесетін, қазіргі кезде жойылып кеткен түр тармағы болып саналады. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том *Красная книга Казахстана, 3 изд., А., 1996.
Шу түспеу

ШУ Түспеу, шу тоқталу – мал туғанда немесе іш тастағанда ұрық қабығының жатырда қалып қоюы. Бұл ауру малдың жыныс жолдары “камплибактер” деп аталатын қоздырғышпен зақымданғанда пайда болады. Қоздырғыштың ұзындығы 0,5 – 0,7 мм, ені 0,2 – 0,8 мкм, шапшаң қозғалады және спора түзбейді. Ол жыныс қатынасы және іш тастаған малдың шуымен сыртқа шығып, жемшөп пен судан жұғады. Шу түспеу сиыр, қой, ешкіде жиі, ал жылқы, шошқа, ит, мысық, т.б. жануарларда сирек кездеседі. Ол бруцеллез, вибриоз ауруларына ұшыраған сиырда жиі болады. Шу түспеу малдың күтімі кем, азығы құнарсыз болғанда, организм әр түрлі себептен әлсірегенде жатырдың жиырылуы нашарлап курункуладан бүртүкті қабықтың (харион) бөліну процесі бұзылады. Сиырдың шуы төлдегеннен кейін 5 – 6 сағатта, қой, ешкіде 3 – 5 сағатта, жылқыда 30 – 35 минутта, шошқада 2 – 3 сағатта түсуі керек. Одан кешіксе ем қолданылады. Емдеу шаралары: 5 – 10 мл питуитрин, 2 – 3 мл 0,1%-дық немесе 0,5%-дық прозеринді тері астына егеді. Шуы түспеген сиырға өзінің уызын (2 – 3 л), қант пен бал (400 – 500 г) ішкізеді. 10%-дық 150 – 200 мл хлорлы кальций ерітіндісін қанға жібереді. Аурудың алдын алу үшін малдың күтімін жақсарту, витаминді және минералды азықтар беру керек, мал тұратын орын жылы, таза болуы қажет. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Иван Петрович Шухов

Шухов Иван Петрович (31.7. 1906, Солтүстік Қазақстан облысы Пресновка ауданы Пресновка а. – 30.4.1977, Алматы) – орыс жазушысы. Омбы жұмысшы ф-тін бітірген (1926), Мәскеудегі Әдебиет ин-тында оқыған (1927). 1928 – 34 жылы “Рабочий путь” (Омбы), “Красная Башкирия” (Уфа), “Волжская коммуна” (Самара), “Советская Сибирь” (Новосибирск), “Сельскохозяйственный работник” (Мәскеу) газеттерінде әдеби қызметкер, 1934 – 37 жылы Солтүстік Қазақстан облысындағы Пресновка ауданы “Ударник” газетінің редакторы, 1963 – 74 жылы “Литературный Казахстан” альманахының (қазіргі “Простор”) бас редакторы болды. Шығармалары 1926 жылдан жариялана бастады. “Өшпенділік” романында (1931) әлеум., саяси-экон., адамгершілік мәселелері көтеріліп, орыс халқы мен қазақ халқының жаңа заман орнату жолындағы еңбегі, халықтар достығы, ескінің тозып, жаңаның озуы шынайы баяндалады. “Қасірет белдеуі” романы (1931) қазақ, орыс халықтарының Қазан төңкерісінен кейінгі өмірін суреттеуге арналған. Шухов шығарм-на А.М. Горький жоғары баға берген, жазушының қазақтар өмірінен тым қатал әрі нанымды етіп суреттегеніне баса назар аударған. (Горький. Шығ. жинағы, 1967, 30-т., 223-б.). Солтүстік Қазақстандағы ұжымдастыру тақырыбы “Отан” романында (1936) жалғасын тапқан. “Майдандағы армия” романында (1-бөл., 1940) көтерілген тарихи оқиғалар 1-дүниежүз. соғыспен, Қазан төңкерісі, Азамат соғысымен байланысты. Шуховтың әр кезеңдерде “Алтын алқап” кітабы (1957), “Американың күндері мен түндері” (1960), “Югославия күнделігі” (1963), т.б. очерктер жинағы, “Туған ел және жат жер” деген прозалық топтамасы (1968), “Қара шеңбер” әңгімелер жинағы (1932), “Қазақстан желі өтінде” очерктер жинағы (1931), “Көмескі ой” пеьсасы (1933), т.б. жарық көрген. Көркем аударма саласында еңбек етіп, С.Мұқановтың “Ботагөз”, “Өмір мектебі” романдарын, М.Әуезовтің, Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мұстафиннің, Ә.Әбішевтің бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударды. Шуховтың көптеген туындылары КСРО және шет ел тілдерінде басылды. “Өшпенділік” (1935), “Қасірет белдеуі” (1972) романдары қазақ тілінде жарық көрген. Шухов Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл. иегері (1977). 2 рет “Халықтар достығы” және Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Солтүстік Қазақстан облысы орталығы Петропавл қаласында Шуховқа мұражай-үй ашылған. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шуылдақ

Шуылдақ – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректеріне қарағанда, Ұлы жүз дулат тайпасының сиқымынан тарайды. Диқанбай батыр шежіресінде Шутардың (Байсейіттің) саны басқа руларға қарағанда өте көп деп көрсетілген. Шежіре деректерде байсейітке борас, тоғатай мен буасты қосып атайды. 19 ғ-дың 2-жартысында олар Әулиеата уезінің Шу, Аса, Талас бойын, Верный у-нің Қараой өңірін мекендеген. Мал өсіріп, егіншілікпен айналысқан. Қазіргі уақытта Түлкібас өңіріне шоғырланған. Ұраны – сиқым, таңбасы – көсеу, дөңгелек. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
SWIFT

SWIFT (, SWIFT) – Дүниежүзілік банкаралық қаржы телекоммуникациялары қоғамдастығы. 15 елдің банктері банк операцияларын орындауды тиімді ұйымдастыру, ақпарат беру, оны сұрыптау және мұрағаттау (архивтеу) мақсатымен 1973 жылы мамандандырылған акциондық қоғам түрінде құрған. Ресми түрде 1977 жылдан бастап істейді. Бельгияда (Брюссель) орталық кеңсесі, АҚШ-та, Гонконгте (Сянган арнаулы әкімш. ауданы, ҚХР) және Нидерландта аймақтық орталықтары бар. Оларды Директорлар кеңесі басқарады. СВИФТ қызметі Аудиторлық кеңес пен сыртқы аудиторлар тобын басқарады. СВИФТ байланыс жүйесінің енгізілуі банктер арасында тәулік бойына ақпарат алмасуды жолға қоюға, банк операцияларын халықаралық деңгейде стандарттауға, автоматтандыруға, атап айтқанда: адамдардың еңбегін барынша азайта отырып, операциялық шығындарды қысқарту арқылы қағазсыз төлем операцияларын жүзеге асыруға, телекоммуникациялық байланыс желілерінің көмегімен банктер арасында ақпарат алысуды жеделдетуге, банк тәуекелінің түрлерін азайтуға мүмкіндік туғызды. Сілтемелер * СВОТ * Своп * Брюссель Дереккөздер
Карпинский Александр Петрович

:Карпинский Александр Петрович (26.12.1846, Ресей, Свердлов облысы, Краснотурьинск қаласы – 15.7.1936, Мәскеу) – орыс ғалымы, қоғам қайраткері. *1866 жылы Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген; *1869 жылы институттың адьюнкті, профессор (1877 – 95) болып қызмет атқарды; *1882 жылы Геология комитетті ұйымдастыруға белсене қатысты; *1903 – 29 жылдары осы институтың аға геологы, директоры болды; *1886 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының адьюнкті; *1889 жылы экстраординары академигі; *1896}} жылы ординар академигі; *1917–36 жылдары КСРО ғылым академиясының президенті; Негізгі ғылыми еңбектері [[КСРО-ның еуропа бөлігін, әсіресе, Оралдың геология құрылымын, тектоникасын, палеогеографиясын, палеонтологиясын зерттеуге, ондағы платина, алтын, никель, темір, тас көмір, тұз, тағы басқа кен орындарының орналасу заңдылықтарын анықтауға арналған. Алғаш рет Орыс платформасының екі сатылы құрылымын негіздеген және оның геолология тарихының заңдылықтарын анықтаған. КСРО ҒА-н жаңадан құруға, оның негізгі ғылыми бағыттарын анықтауға, ғылыми мекемелерді, институттарды ашуға, мамандар даярлауға елеулі үлес қосты. Франция ғылым академиясының Кювье атындағы сыйлықтың лауреаты (1922). 1946 жылы КСРО ҒА геология саласындағы көрнекті еңбектері үшін Карпинский атындағы сыйлық және алтын медаль тағайындады. Ресейдің Свердлов облысындағы қала, Солтүстік Оралдағы тау, КСРО ғылым академиясының Санкт-Петербургтағы Геология мұражайы Карпинскийдің есімімен аталған. Дереккөздер:
Жарық қысымы

Жарық қысымы — жарықтың шағылдыратын және жұтатын денелерге, бөлшектерге, сондай-ақ, жекеленген молекулалар мен атомдарға түсіретін қысымы. Күн маңынан ұшып өткен кезінде құйрықты жұлдыздың (кометаның) құйрығының қисаюына Жарық қысымының әсері болатындығын тұңғыш рет И.Кеплер болжаған (1619). 1873 жылы ағылшын физигі Дж.Максвелл (1831 — 1879) электрмагниттік теорияға сүйене отырып, Жарық қысымының шамасын анықтады. Ал орыс физигі П.Н. Лебедев (1866 — 1912) ең алғаш жарықтың қатты денелерге (1899), кейінірек газдарға (1907 — 1910) түсіретін қысымын өлшеді. Жарық қысымы — болымсыз аз шама. Оның үстіне өлшеу кезінде пайда болатын кейбір құбылыстар да (конвекциялық ағын, радиометриялық күштер) Жарық қысымын өлшеуді қиындатады. Лебедев аспабының негізгі бөлігі — әр түрлі металдар (платина, алюминий, никель) мен слюдадан жасалған диаметрі 5 мм жазық, жеңіл қанатшалар. Қанатшалар жіңішке шыны жіпке ілініп, ауасы сорылған шыны ыдыстың (G) ішіне орналастырылады. Қанатшаларға арнаулы оптикалық жүйенің көмегімен күшті жарық сәулесі түсіріледі. Лебедев пайдаланған аспап қосымша құбылыстардың әсерін мейлінше кемітуге мүмкіндік береді. Жарықтың газдарға түсіретін қысымы қатты денелерге түсіретін қысымынан жүздеген есе аз болғандықтан, бұл тәжірибе алғашқы тәжірибеден қиын болды. Электрмагниттік теориясы Жарық қысымын жарықтың электрмагниттік теориясы бойынша да, жарықтың кванттық теориясы негізінде де түсіндіруге болады. Жарықтың электрмагниттік теориясы бойынша, қарастырылатын бетке перпендикуляр бағытта түскен Жарық қысымы — бет маңындағы электрмагниттік энергияның тығыздығына (u) тең. Бұл энергия тығыздығы (u) денеге түскен және денеден шағылған толқын энергияларының қосындысынан тұрады: uQ (1+R)/c, мұндағы Q — дененің 1 см2 бетіне түсетін электрмагниттік толқын қуаты, R — электрмагниттік толқынның дене бетінен шағылу коэффициенті, c — жарық жылдамдығы. Лебедев тәжірибелері бұл формуланың дұрыстығын толық дәлелдеді, яғни: pQ(1+R)/c (эрг/см 3 немесе Дж/м 3 ). Мысалы, Жерге келетін Күн сәулесінің қуаты: 1,4х106 эрг/см 2 *с немесе 1,4х103Bт/м 2 ; олай болса абсолют жұтқыш бетке (R0) түскен Күн сәулесінің қысымы: p4,3х10–5дин/см 4,3х10–6Н/м 2 . Күн сәулесінің Жерге түсіретін жалпы қысымы: 6х1013дин (6х108Н). Жарықтың бұл қысымы Күннің Жерді тарту күшінен 1013есе аз. Кванттық теория бойынша Жарық қысымының анықталуы жарық сәулесінде энергия болуымен қатар, оның импульсі мен массасының да болатындығын көрсетті. Кванттық теория бойынша, Жарық қысымы — жарықтың жұтылу не шағылу процестері кезінде денеге фотондар (электрмагниттік өріс энергиясының кванттары) импульсінің берілу нәтижесі. Жарық қысымы астрономиялық және атомдық құбылыстарда маңызды рөл атқарады. Жұлдызаралық және жұлдыздар маңындағы газдардың динамикасы, құйрықты жұлдыздардың құйрықтарының пішіні Жарық қысымы арқылы түсіндіріледі. Жарық қысымы әсерінен Жердің жасанды серіктерінің орбиталары аз да болса толықсиды. Гамма-кванттар импульсінің белгілі бір бөлігінің электрондарға берілуі нәтижесінде пайда болатын шашырау құбылысы, сондай-ақ, Мессбауэр эффектісі — Жарық қысымына жуық құбылыстар. Дереккөздер
Хасен Нұрмұхамедов

Нұрмұхамедов Хасен 1900 жылы қазіргі Ақмола облысы Есіл ауданында туған. «Алаш» партиясының мүшесі болған. Атбасарда мұғалімдер курсында, Омбыда партия-кеңес қызметкерлерін даярлайтын курста оқыды. 1926 жылы Орынбор жұмысшы факультетін, 1930 жылы Мәскеуде К.А. Тимирязев атындағы ауылшаруашылық академиясын бітірген. 1919-1920 жылдары Атбасар уезінде мұғалім, 1920-1921 жылдары уездік партия комитетінің қазақтар секциясын басқарды, Азамат соғысына қатысты. 1922-1923 жылдары « Еңбекші қазақ» газеті редакциясының алқа мүшесі, әрі « Қызыл Қазақстан» журналының редакторы. 1923-1928 жылдары Қазақ АКСР-і егін шаруашылық халық комиссариатында, Семей және Ақмола губернияларында лауазымды кызметтер атқарды, 1930-1932 жылдары Мәскеудегі ұжымшар ғылыми-зертпу институтының директоры, 1933-1937 жылдары Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Бүкілодақтық ауылшаруашылық ғылымдары академиясының Қазақ бөлімі төралқасының төрағасы, Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссары қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген. Хронология *1919 – 20 жылдары Атбасар уиверситетінде мұғалім, 1920 – 21 жылдары уездік партия комитетінің қазақтар секциясын басқарды, Азамат соғысына қатысты. *1922 – 23 жылдары “Еңбекші қазақ” газеті редакциясының алқа мүшесі әрі “Қызыл Қазақстан” журналының редакторы. *1923 – 28 жылдары Қазақ АКСР-і егін шаруашылығы халық комиссариатында, Семей және Ақмола губернияларында лауазымды қызметтер атқарды, 1930 – 32 жылдары Мәскеудегі ұжымшар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болды. *1932 – 33 жылдары Алматыда ауыл шаруашылығын қайта құру жөніндегі ғыл.-зерт. ин-тының директоры, 1933 – 37 жылдары Қазақ АКСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғалымдары академиясының Қазақ бөлімі төралқасының төрағасы, Шығыс Қазақстан облысы атқару комитетітінің төрағасы, Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау халық комиссары қызметтерін атқарды. *1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1957 жылы желтоқсанда ақталды. Дереккөздер
Своп

Своп (ағылшынның swaр – айырбас) – ұлттық валютаны шетелдік валютаға белгілі бір мерзімнен кейін қайта айырбастауға міндеттеніп, айырбастау операциясы. Мұнда активтер мәміле тараптары арасында пайыздық немесе валюталық тәуекелді төмендету мақсатымен айырбасталады. Своп бірыңғай баспа-бас айырбас мәмілесі ретінде қарастырылады. Бұл форвардтық мәміле мен спот ұштастырылатын валюта операцияларының бір түрі: Своп кезінде қолдағы валютаны сату оны мерзімдік сатып алумен бір мезгілде (форвард) немесе керісінше жүргізіледі, мұның өзі қосымша экономикалық пайда алуға мүмкіндік туғызады немесе валюталық шығасымен байланысты болады.Своп бағалы қағаздар қоржынының сапасын немесе құрылымын жақсарту үшін, сондай-ақ инвестициялық жоспарды өзгерту кезінде пайдаланылуы мүмкін. Валюталық Своп– құрамдастырылған мерзімдік валюталық мәміле (валютаны “спот” шартымен сатып алу және сонымен бір мезгілде оны форвардтық мәміле шартымен сату). Пайыздық Своп осыған ұқсас құрастырылады. Пайыздық своп Пайыздық своп — белгілі бір күні бір Тарап екінші Тарапқа белгілі бір сомаға белгіленген пайыз төлейді және екінші тараптан құбылмалы мөлшерлеме бойынша (мысалы, LIBOR мөлшерлемесі бойынша) пайыз сомасында төлем алатындығы туралы қос Тарап арасындағы келісім түріндегі туынды қаржы құралы. Болашақ пайыздық мөлшерлеме туралы келісім (ағылш. Forward rate Agreement) - стандартталған пайыздық своп. Пайыздық своптар, әдетте, тіркелген мөлшерлемелерді құбылмалы және керісінше өзара аудару үшін активтер мен міндеттемелерді сақтандыру кезінде қолданылады. Пайыздық своп бойынша позиция шарттың тараптары үшін пайыздық және кредиттік тәуекелдерді қамтиды. Қолданылуы Пайыздық своптар әртүрлі инвестициялық стратегияларда қолданылады. Олар хеджирлеу және қаржылық алыпсатарлықтың танымал құралы болып табылады. Хеджирлеу Своп келісімі бойынша пайыздық мөлшерлемені белгілеу пайыздық мөлшерлеменің төмендеуінен сақтандыруға мүмкіндік береді. Келесі жағынан, контрагент пайыздық мөлшерлемелер төмендегенде, ұтысқа ие болады. Алыпсатарлық Пайыздық своп позициясына кірудің төмен шегінің арқасында олар пайыздық мөлшерлемелер қозғалысы туралы алыпсатарлық трейдерлермен танымал. Осылайша, бағаның төмендеуі күтілетін базалық актив бойынша толыққанды қысқа позицияны ашудың орнына трейдерге ұқсас кезеңге пайыздық мөлшерлемені тіркейтін своп келісімін жасаудың өзі жеткілікті. Сілтемелер * СВОТ * Свифт * СДР Дереккөздер
Басқақ ауруы

Басқақ — азығындағы витаминдердің тапшылығынан болатын қой ауруы. Ауырған саулықтың көзі бозарып, жүні түседі, қоздайтын мезгілі жақындағанда, көтерем болып қалады. Кейде іштегі қозысы өліп, енесіне де қауіп төнеді. Басқақтан сақтандыру үшін қойға витамині мол азық беріп, күн сәулесі мол түсетін жерде ұстайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://mtdi.kz/kz/audarmashyga-komek/sozdikter/aimaktyk/251-aimaktyk-bab Басқақ жайлы]
Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов

Бекмұханбет Нұрмұханбетұлы Нұрмұханбетов (17 мамыр 1935, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Еңбек ауылы — 12 маусым 2016, Есік) — қазақ археолог, “Алтын адам” жәдігерін табушы. Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руынан шыққан. Толығырақ ҚазМУ-ды бітірген (1962). 1962 – 93 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атынд. Тарих,археология және этнография институтында лоборант, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 1993 – 98 жылдары Алматы облысы Есік қаласында ашылған облыстық өлкетану мұражайының директоры, 1998 жылдан Қазақ Ұлттық ғылым академиясының Ә.Марғұлан атындағы Археологиялық институтында ғылыми кеңесші, осындағы археологиялыұ мұражайдың қор сақтаушысы. Ол Қазақстан аумағында академия Ә.Марғұлан мен К.Ақышев басқарған ғылыми экспедицияларға қатысты. Кейін Жетісу археологиялық экспедицииясын басқарды. Зерттеушілік жолы қола дәуірінен (б.з.б. 14 ғ.) ортағасырлық (б.з. 10 – 12 ғ-лар) кезеңдерге дейінгі аралықты қамтиды. Қаңлы заманын (б.з. 2 – 4 ғ-лар), көне түркі дәуірін (б.з. 4 – 8 ғ-лар) тұрақты зерттеді. Атап айтқанда, Отырар өңірінің Көкмардан, Күйікмардан қалаларының жұрттарындағы зираттарға, Арыс өз. бойындағы Бөріжар, Қарааспан, Бөген обаларында қазба жұмыстарын жүргізді. Көне мұраларды қорғау және пайдалану жұмыстарын жолға қою мақсатымен 1980 ж. жедел көмек тобын құрды. Бұл шағын топ кейін Қазақстан аумағын түгел қамтып, сақ қорғандары Шұбарт, Молалы, Қырғауылды, Боралдай, Есік, Түрген обаларын қамқорлыққа алды. 1999 жылы Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында “Алтын адам” Ұрпақтар сабақтастығы ассоциациясын құрды. Ассоциацияның басты мақсаты – “Алтын адам” табылған Есік обаларын ашық аспан астындағы мұражай-қорыққа айналдыру. Бекмұханбет Нұрмұханбетов осы обалардың қоғамдық негіздегі шырақшысы міндетін атқарып келеді. Археолог-ғалымның 50 шақты ғылыми мақалалары, көпшілікке арналған 200-дей материалдары жарық көрген. Дереккөздер
Свот

]] СВОТ (ағылшынның SWOT – strength – күш, қуат, weak – әлсіздік, opportunіty – мүмкіндік, threat – қатер) – компанияның(фирманың) менеджері өзінің қызметін жүзеге асыратын экономикалық жағдайды, сондай-ақ қолда бар (немесе ықтимал) ресурстарды талдау үшін пайдаланатын қысқарған сөз. Ағылшынның “қуат”, “әлсіздік”, “мүмкіндік”, “қатер” (сыртқы ортаға қатысты) деген мағынаны беретін сөздерінің басқы әріптерінен құралған. Фирманың жай-күйі осы факторларды ескере отырып айқындалады. Сонан соң міндет қойылып, мүмкіндікті пайдаланып, қатерге жол бермеу, қуатты еселеп, әлсіздікті жою жоспарлары жасалады. Сілтемелер * Свифт * Своп * Брюссель Дереккөздер
Алакөл мәдениеті

Алакөл мәдениеті, Алакөл мәдениетінің Атасу нұсқасы – орта қола кезеңінің мәдениеті (б.з.б. 16 – 13 ғасылар). Ескерткіштері Қазақстанның далалы, орманды-далалы алқаптарында, Оңтүстік Орал сыртында, сондай-ақ Батыс Сібірдің бірқатар өлкелерінде тараған. Ресейдің Қорған облысындағы Алакөл зиратын зерттеу нәтижесінде К.Ф. Сальников Андрон мәдениетінің алакөл сатысы туралы пікірді ұсынды. Қазір Алакөл мәдениеті андрон тарихи - мәдени қауымдастығына кіретін жеке мәдениет ретінде қарастырылады (бұл қауымдастыққа кіретін екінші бір мәдениет – федоров мәдениеті). Қазба деректері мен жан - жақты ғылыми-теориялық мәселелері Ә.Марғұлан, К.Ақышев, Ә.Оразбаев, Е.Е. Кузьмина, М.Қадырбаев, Г.Б. Зданович, Ж.Құрманқұлов, В.В. Евдокимов, В.В. Варфоломеев, В.Г. Ломан, А.А. Ткачев, Э.Р. Усманова, И.А. Кукушкин, т.б. көптеген ғалымдардың еңбектерінде зерттелген. Көптеген ғалымдардың пікірінше, ол Қазақстанның солтүстік өлкелері мен Оңтүстік Оралда кеңінен тараған Петров мәдениетінің негізінде қалыптасқан. Орталық Қазақстан аумағындағы ескерткіштері өзіне тән жергілікті ерекшеліктеріне сәйкес мәдениеттің атасу нұсқасы ретінде сипатталады. Аса маңызды деректер берген зираттарының қатарында Амангелді-1, Семипалатное (Солтүстік Қазақстан), Айшырақ, Былқылдақ-1, Атасу-1, Атасу-2, Мыржық, Ақмұстафа (Орталық Қазақстан) сияқты ескерткіштер бар. Біршама жақсы зерттелген қоныстардан Новоникольское-1, Петровка-2, Конезавод-3 (Солтүстік Қазақстан), Атасу-1, Атасу-2, Мыржық (Орталық Қазақстан) қоныстары белгілі. Ескерткіштері өзен - көл алқаптарында, суға біршама жақын орналасқан. Жерлеу ескерткіштерінің негізгі түрін құрайтын қоршаулар дөңгелек, сопақ, төртбұрыш пішіндес болып, тігінен орнатылған ірі қақпақтастардан тұрғызылған. Онша биік емес топырақ үйіндісі бар оба - қоршаулар да кездеседі. Қоршаудың ортасында орналасқан тас жәшіктерде мүрделер басымен күнбатысқа қаратылып, аяқтары бүгіліп бір бүйіріне жатқызылған. Жартылай жертөле түріндегі үйлерінің қабырғалары ағашпен өріледі, оларға, әдетте, 1 – 3 ошақ тән. Маңызды деректердің ішінде көптеп табылатын қыш ыдыстар және бір жарым орамды шекеліктер, мойын алқалары, шеттері шиыршық бұралған білезіктер, пышақтар, садақ, найза жебелері сияқты қола бұйымдар, тас, сүйектен жасалған құралдар бар. Мойыннан иыққа өтетін тұста шағын кертпіштің болуы, үш жерінде (мойын, дене түпке жақын) орналасқан онша күрделі емес оюлар алакөл қышының аса маңызды ерекше белгілеріне жатады. Зерттеу нәтижелері бойынша, патриархалды - рулық тұрмыс қалпында өмір сүрген алакөл тайпаларының экономикасы негізін үй маңындағы мал шаруашылығы жақсы дамыған металлургия, қосалқы бағыттағы егіншілік құраған. Дереккөздер
Анатолий Евгеньевич Карпов

Анатолий Евгеньевич Карпов(23.5.1951 жылы туған, Ресей, Златоуст қаласы) – шахматтан дүние жүзінің 12-ші чемпионы, жастар арасындағы дүние жүзі чемпионы (1969), халықаралық дәрежедегі гроссмейстер (1970), спортқа еңбек сіңірген шебер (1974), шахматты шапшаң ойнаудан дүние жүзі және Еуропа чемпионы (1988). *Шахматтан “Оскар” жүлдесін тоғыз рет иемденген (1973 – 1977, 1979 – 1981, 1984). *Негізгі мамандығы – экономист. *Шахмат ойнауды 4 жасында үйренген. 9 жасында бірінші разряд, 15 жасында КСРО спорт шебері нормасын орындады. *1968 жылы Гронингенде Нимейер Кубогін жеңіп алды. *1969 жылдан бастап С.Фурманның жетекшілігімен жаттықты. *1970 жылы Ресейдің чемпионы атанса, * Венесуэлада (Каракас, 1970) 4 – 6 орынды,1971 жылыМәскеу мемориалында 1 – 2 орынды Л.Штейнмен, Англиядағы Гастингс турнирінде (1971/72) 1 – 2 орынды В.Корчноймен, 1972 жылы АҚШ-тағы Сан-Антонио турнирінде 1 – 3 орындарды Т.Петросян, Л.Портишпен бөлісті. КСРО чемпионы (1976, 1982, 1983) болды, 1972 жылы Македонияда өткен дүниежүзілік шахмат олимпиадасында (Скопье қ.) өз тақтасы бойынша 15 мүмкіндіктен 13 ұпай жинап бірінші орынға шықты. 1974 жылы Францияда өткен шахмат олимпиадасында (Ницца қ.) бірінші тақтада бас жүлдені еншіледі. 1973 жылдан бастап шахматтан дүние жүзі чемпионы тәжі үшін аймақаралық турнирге қатысып, Ленинградта (қазіргі Санкт-Петербург) В.Корчноймен 1 – 2 орындарды бөлісті. Үміткерлік жолдағы ширек финалда Л.Полугаевскийден – 5,5:2,5, жартылай финалда Б.Спасскийден – 7:4, финалда В.Корчнойдан – 11:5 есебімен басым түсіп, сол кездегі дүние жүзінің чемпионы америкалық Р.Фишермен ойнауға мүмкіндік алды. Бірақ Фишер матчтан бас тартқандықтан К. 1975 жылыүшінші сәуірде дүние жүзінің чемпионы болып жарияланды. Чемпиондық атағын қорғау мақсатында В.Корчноймен екі рет кездесіп, 1978 жылы15:5, 1981 жылы 11:7 есебімен жеңіске жетті. 1985 жылы Г.Каспаровтан жеңілген (11:13) соң, чемпиондық атағынан айырылды. Мұнан соң 1986, 1987 жылдары Каспаровпен қарымта матчтар өткізді. Бірақ атағын қайтарып ала алған жоқ. Дереккөздер
СДР

СДР (, SDRs) – Халықаралық пұл қоры (ХВІ) шығаратын төлем және сақтық қор құралдары. Оның меншікті құны мен нақты кепілдігі болмайды, бірақ төлем теңгерімдерін реттеу, ресми валюталық сақтық қорларды толықтыру, ұлттық валюталардың құнын өлшемдестіру жөніндегі дүниежүзілік ақшаның бірқатар міндеттерін орындайды. Халықаралық валюта қорына мүше бірқатар елдердің жиынтық міндеттемелері ретіндегі СДР-дің артықшылығы – оны бірте-бірте халықаралық валюта жүйесіндегі басты белсенді сақтық қор құралдарына айналдыруға мүмкіндік беру. Бағамы арнаулы бес валютаның (неғұрлым дамыған елдер – АҚШ, Германия, Жапония, ҚХР, Ұлыбритания – валюталарының белгілі бір үйлесімінде) орташа өлшемделген бағамы негізінде айқындалатын жасанды ұжымдық ақша өлшемін таңбалау үшін де осы термин қолданылады. Оны әдетте “арнаулы өзара қарыз беру құқықтары” деп аударып жүр. Сілтемелер * СВОТ * Своп * Свифт Дереккөздер
Элен Каррер д’Анкосс

:Каррер д’Анкосс Элен (1931 жылы туған, Франция, Париж') – француз ғалымы. Париж университетінің профессоры, академигі, Саяси ғылымдар ұлттық ұйымының халықаралық қатынас орталығындағы “КСРО және Шығыс Еуропа” бөлімшесінің директоры (1988) болған. 1950 жылдан бастап Орталық Азияны зерттеумен айналысты (А.Беннигсенмен бірге), әсіресе Қазақстандағы жағдайға ерекше көңіл бөлді. 1960 – 70 жылысаясаттану мен халықаралық қатынасқа арналған еңбектері, 1979 жылы “Бөлшектенген империя” атты кітабы жарық көрді. Бұл батыстық кеңестанудағы КСРО-ның құлайтынына дұрыс болжам жасаған бірден-бір еңбек болды. 20 ғасырдың 80-жылдары КСРО-да бірнеше рет болып, мұнда жүріп жатқан процестерге түсінік беріп отырды. Дереккөздер:
Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов

Жүсіпәлі Ермұхамедұлы Нұршанов (1896, бұрынғы Сырдария облысы Әулиеата уезді Шұңғыл болысы, Жалғызтал мекені – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Толығырақ .]] 1912 жылы Әулиеата қалалық училещесін бітірген. 1912 – 28 жылдары Меркеде, Әулиеата уездік комитеінде, уездік төтенше комиссияда, Шымкент қаласында басшы қызметтерде болды. 1928 – 32 жылдары Арал балық тресінің төрағасы, Қазақ халық шаруашылығы орталық кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақ өлкелік жабдықтау кеңсесінің директоры, “Қазақэнергоқұрылыс” тресінің басқарушысы, Қазақ АКСР-і жабдықтау халық комиссары қызметтерін атқарды. 1932 – 37 жылдары Солтүстік-Каспий балық тресті басқармасының, “Ембімұнай” бірлестігі басқарушысының орынбасары, Гурьев округтік атқару комитетінің төрағасы, Орал облысы тамақ өнеркәсібі бөлімінің бастығы, Шығыс Қазақстан облысы халық шаруашылығы есебі басқармасының бастығы болды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1958 жылы наурызда ақталды. Сілтемелер * Өнеркәсіп * Саяси құрбан * Комитет * Қазақстан Дереккөздер
Жарықтың жұтылуы

Жарықтың жұтылуы — орта арқылы өткен жарық қарқындылығының сол орта бөлшектерімен өзара әсерлесуі нәтижесінде кемуі. Жарықтың жұтылуы кезінде зат қызады, атомдар не молекулалар иондалады не қозады, фотохим. процестер жүреді, т.б. Жарық энергиясы затта толығымен жұтылуы не сол заттан кері қарай басқа бір жиілікпен шығуы мүмкін. Жарықтың жұтылуының негізгі заңы — Бугер — Ламберт — Бер заңы. Жарықтың жұтылуы ғылым мен техниканың әр түрлі саласында (абсорбциялық спектрлік анализ, спектрофотометрия, колориметрия, т.б.) қолданылады. Дереккөздер
Жетісу газеті

“Жетісу” — Жетісу облыстық қоғамдық-саяси газет. Алғашқы саны 1918 ж. 21 маусымда “Жетісу ісші халық мұқбыры” деген атпен жарық көрді (не бары 41 нөмір). 1918 жылдың желтоқсанынан “Көмек” деп аталған дербес қазақ газеті аптасына екі рет шығарыла бастады. Ол алғаш 1500 дана болып жарық көріп, тегін таратылды. 1920 ж. 4 қаңтардан бастап “Ұшқын”, 1 қарашадан “Бұқара” деп аталды. 1921 жылдың наурыз айына дейін ұйғыр тілінде шығарылған “Бұқара” газетіне Исмаиыл Тайыров редактор болып, оның 17 нөмірі жарық көрді. Соңынан Қ.Абдуллин редакторлық еткен “Кедей еркі” газетінің 25 нөмірі шығып, ол 1922 жылдың 18 тамызынан “Тілші” газеті болып өзгерді. Алғашқы редакторы Сәдуақас Оспанов болды. 1929 жылдың соңында “Еңбекші қазақ” газетіне қосылды. Облыста 1934 — 54 ж. “Сталин жолы” деп аталатын газет шығарылды. Ол 1954 — 63 ж. “Коммунизм таңы” деп аталды. 1963 жылдан “Жетісу” деген атпен шығып келеді. Газет қазір Алматы облысы әкімшілігінің органы ретінде бұрынғы 4 беттік көлемін кеңейтіп, 24 бет болып жарық көруде (2001). Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы Бөлім тақырыбы
Ахмет Неджет Сезер

Сезер Ахмет Неджет (13.9. 1941 жылы туған, Афион қаласы) – саяси қайраткер, Түркия Республикасының 10-президенті (2000 – 07). Афион лицейін, Анкара университетінің құқықтану факультетін (1962) бітірген. Осы жылы Анкара қаласының сотының орынбасары қызметіне тағайындалды. Әскери қызметті әскери училищеде оқып, запастағы лейтенант шенінде аяқтады. Көбінесе, әкімшілік істер мен арбитраждық істер соттарында қызмет атқарды. Құқықтану негіздері саласы бойынша Анкара құқықтану факультетінде магистратура бітірген. (1978). Түркия Республикасы арбитражының мүшелігіне сайланып (7.3.1983), 1988 жылы байқаулық негізде Түркия Республикасы Конституциялықбақылау мекемесінің негізгі мүшелігіне бекітілді. 1998 жылы 6 ақпанда Конституциялық бақылау мекемесінің президенттігіне сайланды. 2000 жылы 16 мамырда Түркия Республикасы Ұлы Ұлттық мәжілісінде (парламент) көпшілік дауыспен Түркия Республикасының Президенті болып сайланды. Түркияның сайлау дәстүріндегі президенттер саясаткерлер не әскерилер арасынан ғана сайланып келсе, Сезер бұл екі мамандықтан тыс сайланған тұңғыш президент. Сезер бұқаралық ақпарат құралдары өкілдеріне берген алғашқы сұқбатында елде демократиялық қарым-қатынасты өркендетуге кірісетіндігін мәлімдеді. Мемлекет басшысы ретінде ол бірнеше рет Қазақстанда ресми сапарлармен болып қайтты. және Нұрсұлтан Назарбаевпен]] Сілтемелер * Анкара * Қазақстан * Түркия Дереккөздер