kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Піл мен қанден

«Піл мен қанден» - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Көлемі түпнұсқада 20 жол, шумақ жолдары әрқалай болса, Абай аудармасы әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады, барлығы 24 жол. Ақын түпнұсқаның жалпы мазмұнын сақтап, айтар ойын дәл жеткізгенімен тәржімеде бірлі-жарымды өзгерістер бар. Орыс ақынының мысалындағы Моська аудармада қазақ оқырмандарына түсінікті «қанден» сөзімен ауыстырылған. Түпнұсқадағы «Отколе ни возьмись, навстречу Моська им» деген 5-жол «Көшеде кез боп бір қанден» болып аударылып, «отколе ни возьмись» сөзі түсіп қалған. Қаз ақшасында пілге бір итті кездестіріп, «Әліңді білсеңші» дегізсе, орысшасында кімнің кездесіп, бұл сөздерді кімнің айтып тұрғаны белгісіз, тек төл сөз ғана берілген. Түпнұсқада Моськаға айтылған ақыл 5 жолдан, Моськаның жауабы 7 жолдан тұрса, тәржімедеалғашқысы-7, кейінгісі-8жол. Сондай-ақ Абай түпнұсқадағы «Могу попасть в большие забияки» деген 17-жолды «Ер атанып көремін« деп қысқа қайырған. Аударманың соңғы шумағындағы «Жұрт мұнымды көрмей ме?» деген тармақ түпнұсқада жоқ. Түпнұсқада қанден иттер туралы айтылса, аудармашы «жұрт» сөзін қолданып, мағыналық ауқымын кеңейте түскен. Орысшасында пілге үрген Моська қандай күшті дегенді иттер айтып жүреді деген ой қамтылған соңғы шумақ: :«Жұрт мұнымды кермей ме? :Батыр атақ бермей ме? :Қой, бұл қанден - ер шіркін, :Пілге де үрген демей ме?» түрінде тәржімелеген. «Сильна» сөзінің орнына «батыр», «ер»сөздері алынған. Соның нәтижесінде қазақ оқырманына мысалдың түсініктілігі, әсерлілігі арта түскен. Мысал өлеңнің 1-шумағы 11 буынды қара өлең ұйқасымен, қалған шумақтары 7, 8 буынды ұйқаспен жазылған. Аударма алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында текстол өзгерістер кездеспейді. Дереккөздер
Өзара іс-әрекет кеңесі

Өзара іс-әрекет кеңесі - [The InterAction Council] - әлемдік саяси элита ардагерлерінің форумы, бұрынғы мемлекет және үкімет басшыларын біріктіретін тәуелсіз халықаралық ұйым. 1983 ж. Гельмута Шмидттің (ГФР 1974-1982 жж. канцлері) бастамасымен негізі қаланды. Мақсаты - халықаралық әріптестікті және іс-қимылды үш бағытта - бейбітшілікті және қауіпсіздікті, әлемдік экономика және әмбебап этикалық стандарттарды (даму, демография және қоршаған орта мәселелерінің жиынтығын) күшейту жолында өз тәжірибелерін, қуатын, халықаралық байланыстарын пайдалану мен жұмылдыру. Жыл сайынғы жоспарлы мәжілістерде сарапшы топтардың жоғары деңгейде дайындаған баяндамалары қаралып, соның негізінде Кеңес жалпы адамзаттың алдында тұрған саяси және экономикалық мәселелердің іс жүзіндегі идеялары мен шығармашылық шешімдерін ұсынады. Дереккөздер
Адренергиялық нейроциттер

Адренергиялық нейроциттер — қызметі симпатикалық жүйке жүйесі қызметіне сәйкес келетін гипоталамустын ортаңғы және артқы болімдеріндегі ішкінегіздік (медиобазальдық) және төмпектік (туберальды) ядроларды құрайтын майда мультиполярлы (көпөсінділі) нейроциттер. Бұл нейроциттер гипофиздің безді болігі — аденогипофиздің гормондар түзу процесін реттеп отыратын, қарапайым молекулалы олигопептидті аденогипофизотропты гормондар бөледі. Адренергиялық нейроциттер өз кезегінде аденогипофиздің гормондар бөлу қызметін күшейтетін — либериндерге және керісінше, аденогипофиздің гормондар бөлу қызметін баяулататын — статиндерге бөлінеді. Дереккөздер
Халықаралық қауіпсіздік

Халықаралық қауiпсiздiк - # халықаралық қатынастар жүйесінің тұрақсыздандыру, конфронтация, қарулы қақтығыстар мен соғыстар қауіп-қатерінен қорғалуы; # бүкіләлемдік бейбітшілікті бұзуды немесе халықтар қауіпсіздігіне қатер төндіруді жоққа шығаратын халықаралық қатынастар қалпы. Халықаралық қауіпсіздік ғаламдық (жалпыға ортақ) немесе аймақтық (Еуропалық, Азия-Тынық мүхиты,Таяу шығыстық және т.б.) болуы мүмкін. Халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету барлық мемлекеттердің жалпы мойындалған қағидаттарды және халықаралық құқық ережелерін ұстануына негізделген. Бүл шарттар арнайы ғаламдық, аймақтық, мемлекетаралық құрылымдар мен тетіктер құру арқылы орындалады. Дереккөздер
Топырақ аэрациясы

Топырақ аэрациясы ( — ауа) — топырақ пен атмосфераның ауа алмасуы. Топырақ аэрациясы топырақтың құнарлануы, өсімдіктердің өсуі мен дамуы үшін үлкен рөл атқарады. Топырақ аэрациясы кезінде топырақ ауасы оттек, ал топырак бетіндегі ауа көмір қышқылына қанығады. Топырак тығыз немесе өте ылғалдығы болса аэрация өту қиындайды. Дереккөздер
Өкілеттік

Өкілеттік (;) - әлеуметтік субъектінің ықпал етудің заңды құралдарьш пайдалана отырып, басқа институттардың қызметіне және адамдардың мінез- құлқына әсер ету құқы. Заңмен белгіленген шараларды қолданып, беделмен және реттеудің басқа түрлерін пайдалана отырып әрекет ететін билік қызметінің технологиялық шарты. Дереккөздер Дереккөздер
Сегізкөз

Сегізкөз (крестцовая кость); (лат. sacrum — сегізкөз, құйымшақ) — құйымшақ омыртқаларының бір-бірімен сүйектене байланысу нәтижесінде түзілген сүйек. Бұл сүйек адамда сегізкөз, жануарларда құйымшақ деп аталады. Құйымшақты құрайтын омыртқалардың саны әртүрлі жануарларда түрліше болады. Сегізкөз бел және құйрық омыртқаларының аралығында орналасып, омыртқа бағанын құрауға қатысады. Сегізкөздің қан тамырлар мен жұлын жүйкелері шығатын адамда — алдыңғы және артқы, ал жануарларда — жоғарғы және төменгі тесікгері болады. Олардың саны сүйекті құрайтын омыртқалар санына байланысты. Дереккөздер
Райхан Абайқызы

Райхан Абайқызы (1871-96) - Абайдың бәйбішесі Ділдадан туған қызы. Найман еліндегі Серікбай байдың ұлы Құдайбергенге тұрмысқа шыққан. Райханның естелігіне қарағанда Абай осы ауылда талай рет болып, [[дойбы♧♧ ойнаған. Өзі ұтса «ми ұтады ғой», қарсы жағы ұтса «тақтай баққан, ойын аңдыған қу ұтады ғой» деп, елді күлдіріп отырады екен. Райханның әкесі туралы естеліктері Абайдың республикалық әдеби мемориалдық музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Адренокортикотропты гормон

Адренокортикотропты гормон — бүйрекүсті безінің қыртысты затының қыз-метін күшейтетін гормон (АКТГ). АКТГ-ды аденогипофиздің алдыңғы бөлігіндегі цитоплазмасы эозинмен Кызыл түске боялатын жасушалар — кортикотропоциттер бөледі. Дереккөздер
Абай Құнанбаев (150 жылдық мерейтойына)

«Абай Құнанбаев», Мұхтар Әуезовтің ғылыми еңбектерінің жинағы. Абайдың 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты «Санат» баспасынан 1995 ж. жарық көрген. Кітап екі бөлімнен тұрады. «Монографиялық зерттеу» атты алғашқы бөлімге Мұхтар Әуезовтың Абай тура­лы ғылыми зерттеулері енген. Бұларда ұлы ақынның туып-өскен жері, балалық-жастық шағы, ақындық ортасы, шеберлігі, елеуметтіқ саяси, қоғамдық, діни, дүниеге көзқарасы, балалары Ақылбай мен Мағауияга әдеби тағылымы, өзінен кейінгі қазақ әдебиетіне жасаған ықпалы жан-жақты әрі тереңбаяндалған. Екінші бөлімдегі: «Абайдың акындық айналасы», «Абай жайын зерттеушілерге», «Орыс классиктері мен Абай», «Абай еңбектерінің биік нысанасы», «Абай мұрасы жайында», «Себит Мукановтың «Абай Құнанбаев» атты монографиясы туралы», «Әбіш Жиреншиннің «Абай Құнанбаев» деген кітабы туралы пікір», «Көкбайдың ақындығы» дейтін мақалаларында Мұхтар Әуезов Абай шығармаларының өз көзіндегі және одан кейінгі қаламгерлерге қаншалықты зор әсер еткені, сондай-ақ Абай сынды сөз алыбын байыппен, уқыпты, бура тартпай, жете зерттеу, оның шәкірті Көкбай Жаңатайұлының өмірі мен шығармагерлігі, абайтануға қоскан үлесі тура­лы сөз етеді. Жинақ Мұхтар Әуезовтің «Абай Құнанбаев» (1967), «Жиырма томдық шығармалар жинағы» (1979-85), «Абайтанудан жарияланбаған материаддар» (1988) атты басылымдары негізінде әзірленген. Қурастырған Н. Акбаев. Кітап студенттер мен көпшілік оқырмандарға арнапған. Келемі 17 баспа табақ, таралы­мы 12 мың дана. Дереккөздер
Рахат, мені тастап қоймадың тыныш

«Рахат, мені тастап қоймадың тыныш...» - Абайдың 1895 ж. М. Ю. Лермонтовтан тәржімелеген өлеңі. Лермонтовта да, Абайда да 20 жол. Кейбір басылымдарда өлең Лермонтовтың «И скучно, и грустно» деген шығармасының аудармасы деп қате көрсетілген. Соңғы кезде мұның Лермонтовтың «Хоть давно изменила мне радость» деп басталатын шығармасының аудармасы екендігін академик Ахметов анықтады. Абай Лермонтовтың тексін өзгертпей мағынасын жолма-жол сақтап, дәлме-дәл етіп аударған. Өлеңнің 1-тармағы Абайда сәл басқаша «Рахат, мені тастап қоймадың тыныш», - деп келеді. Бірақ осы тармақ әрі қарай: :«Ғашықтар, ағайын дос - бәрі алдағыш, Жастық құмар, үміттің нұры қайтып, Күңгірт тартты, бәрінің аяғы реніш», - деп жалғасқандықтан, түпнұсқаның мағынасы айтарлықтай өзгере қоймайды. Лермонтовтың өлеңіне негізгі арқау болған сарын Жалғыздығы, өмірден күткен үміті аяқталмағанын сөзіну. Сонымен бірге өлеңнен біз талай алданса да, тағдырға бас имейтін, именбейтін, қайғы келсе төзе білетін адамның бейнесін кереміз. Абай да өлеңдегі лирика қаһарманның осы қасиеттерін әсерлі, нанымды сипаттайды. Ол өмірдің соққан дауыл сияқты тез етіп кететініне әбден көзі жетсе де, жақсылықтан да әлі мүлде күдерін үзбеген. Абай өлеңдегі лирика қаһарманның осы қасиеттерін нанымды, әсерлі сипаттайды. Осы айтылғанды: :«Алладан бәрі бір деп тосып тұрмын, :Алғалы жақсылықты, я өлгелі»,- деген түйінді ойды білдіретін сөздердей-ақ айқын аңғаруға болады. Шығарма 11 буынды қара өлең ұйқасы (-а, -а, -б, -а) өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет 1909 ж. С.Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текст. өзгерістер кездеседі. 1945, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде 1-шумақтың 3-жолы «Жастық құмар, үміттің нұры қайтып» болып берілсе, бұл жол 1909 жылғы жинақта «Жастық қуат, үміттің нұры қайтып» делінген. 1945жылғы басылымда 3-шумақтың 2-жолы «Ант етемін жалғанда жан табылмас» болса, кейінгі басылымдарда «Ант етемін жалғанын жан табылмас». 1945, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 3-, 4-жолдары Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасы негізінде «Өзі алданып, өзгеден соққы жеген, Және езі біреуді алдай алмас» түрінде қабылданған. Ал бұл жолдар 1909 жылғы жинақта «Өзі алданып, кісіден соққы жеген, Және өзі біреуді алдай алмас» болып жазылған. Дереккөздер
Адренэргиялық жүйке жүйесі

Адренэргиялық жүйке жүйесі — вегетативтік жүйке жүйесінін жүйке түйіндерінен (ганглийлерінен) кейін орналасқан (постганглионды) симпатикалық жүйке талшықтарынан кұралады. Олардың жүйке ұштары адреналин және норадреналин олигопептидті нейрогормондарын бөледі. Адренэргиялық жүйке жүйесіне тер бездерін жүйкелендіретін жүйке талшықтарынан басқа, адам мен жануарлар организмдеріндегі барлық симпатикалық жүйке талшықтары жатады. Дереккөздер
Вестибулалық шытырман

Вестибулалық шытырман, кіреберіс немесе сағалық шытырман (вестибулярный лабиринт); (labirintus vestibularis; лат. labirintus - шытырман, vestibulum — саға, кіреберіс) *— сыртқы сүйектік және ішкі жарғақтық бөліктерден құралған ішкі құлақтың кіреберіс бөлігі (сағасы). Сүйектік және жарғақтық шытырмандар аралығындағы саңылаулы қуысты — перилимфа сұйығы (сыртқы сұйық), жарғақтық шытырманның қуысын — эңдолимфа сұйығы (ішкі сұйық) болады. Жарғақтық вестибулалық шытырман — эндолимфалық өзек арқылы жалғасқан сопақша және дөңгелек қапшықтардан құралған. Өз кезегінде сопақша қапшықтың қуысы тепетендік мүшесі — жарғақтық жартыдөңгелекше өзектері қуыстарымен, ал дөңгелек қапшықтың қуысы есту мүшесі — жарғақтық ұлу қуысымен тесіктер арқылы жалғасқан. Дереккөздер
Рахила Әбдірахманқызы

Рахила Әбдірахманқызы (1894-1924) - Абайдың немересі. Бәстами Мұсабайұлына тұрмысқа шыққан. Әке-шешесі қайтыс болған кезде ол әжесі Ділдә мен Мағауияның бәйбішесі Дәмегейдің тәрбиесінде еседі. Тұрмысқа шыққан ол ақын атасының өлеңдері жазылған қолжазба дәптерді өзімен бірге ала кеткен. Рахила Абай әндеріне арасына таратуға елеулі үлес қосты. Бұл дәптерді кезінде М. Әуезов пайдаланған. Дереккөздер
Жасуша қаңқасы

Жасуша қаңқасы (цитоскелет); ( — жасуша; — қаңқа) — жасушаның пішінін анықтап, оның қозғалысын қамтамасыз ететін құрылым. Жасуша қаңқасы — микротүтікшелерден, микрожіпшелерден және микрофиламенттерден құралған. Микротүтікшелер центриольдердің, базальды денешіктің, кірпікшелер мен талшықтардың құрамына кіреді. Олар тубулин протеинінен құралған. Жасуша қаңқасы плазмолемма астындағы цитоплазманың шеткі кортикальды қабатында орналасады. Микрофиламенттерді жиырылғыш протеиндер: актин, миозин, тропомиозин құрайды. Сондықтан микрофиламенттер жасушадағы жиырылу аппараты қызметін атқарады. Жасуша қаңқасы торшаның пішінін анықтап, тіректік қызмет атқарады. Құрылысы Иммунофлуоресценция тәсілі арқылы жасуша цитоскелетінің құрамы және оның динамикасы анықталды. Цитоскелеттің құрамы жіпше тәрізді ақуыздар кешендерінен немесе филаменттерінен тұрады. Химиялық құрамы, нәзік құрылысы және қызметтері жағынан филаменттердің үш түрін атап өтуге болады. Ең жіңішке микрофиламенттер, олардың диаметрлері 6 нм шамасында, құрамы актин ақуызынан тұрады. Екінші түрі - диаметрі 25 нм, құрамы ақуыз тубулиннен тұратын - микротүтікшелер. Үшінші топтың құрамы - аралық филаменттерден тұрады. Олардың диаметрі 10 нм, негізінде құрамы жағынан туыстас ақуыздар болып келеді. Осы айтылған үш құрылым үшеуі де жасуша компоненттерінің және жасушалардың қимылдау және қаңқа қызметтерін аткаруда үлкен рөл аткарады. Эукариот және прокариот жасушаларында жіпшелі құрылымдар цитокаңка қызметін аткарады. Бұл құрылымдар әртүрлі жасушаларда әртүрлі болып келеді. Мысалы, эпидермистің құрамында аралық филаменттер кездессе, бұлшық еттердің құрамында - актин жіпшелері, меланоциттерде және жүйке жасушаларының өсінділерінде - микротүтікшелер кезедеседі. Клетка каңқасының құрамына кіретін құрылымдардың жалпы ұксастығы кездеседі: біріншіден олар ақуыздардан тұрады, екіншіден тарамдалмаған фибриллді (жіпшелер) полимерлерден, үшіншіден олар тұрғылықты болмайды, полимерленеді және кері деполимеризацияға үшырайды. Осы кұрылымдардың тұрғылықты болмауының салдарынан жасушалардың пішіні өзгеріп отыратыны байқалады. Цитокаңканы өзінің қасиеттері және қызметтері жағынан екі топка бөлуге болады. Каркастың құрамды жіпшелер-аралық филаменттер, сонымен қоса тірек-қимыл микрофиламенттері, мысалы актинді микрофиламенттер миозинмен қарым-қатынаста болады. Цитоқаңқаның екінші тобына микрофиламенттер мен микротүтікшелер жатады. Олардың қимыл қызметтерін әртүрлі тәсілдер арқылы іске асады. Дереккөздер
Хайдар Рахимов

Рахимов Хайдар (1917-85) - суретші. Қондырғылы графика саласында жұмыс істеген. Рахимов «Абайдың туған жерінде» (1949, қағаз, сулы бояу, Қазақстанның мемлекеттік енер музейі қоры), «Ферма. Абай жүрген жерлерде» (1962, қағаз, сулы бояу, Абайдың мемлекеттік қорық-музейі қоры), «Шыңғыстау етегіндегі Қарауыл» (1971, қағаз, сулы бояу) суреттерін салған. Дереккөздер
Құрсақ қолқасы

Құрсақ қолқасы (брюшная аорта); — көкеттен (диафрагмадан) кейінгі қолқаның құрсақ қуысындағы жалғасы. Құрсақ қолқасы - омыртқа бағанының төменгі (адамда — алдыңғы) бетінде, артқы (адамда - төменгі) қуыс венаның сол жағында орналасады. Диафрагманың оң және сол аяқшаларының арасымен көкірек қуысынан құрсақ қуысына өтіп, одан әрі жамбас қуысына жеткенге дейін, құрсақ қолқасынан: құрсақ қуысы қабырғасына — қабырғалық (париетальды) артерия тармақтары, ал құрсақ қуысындағы ішкі мүшелерге — іштік (висцеральды) артерия тармақтары бөлініп ажырайды. Дереккөздер
Гландулоцит

Гландулоцит (glandulocytus, лат. glandula — без, грек, kytos — жасуша) — адам мен жануарлар организміндегі сыртқы және ішкі секреция бездерінің бөлінді (секрет, инкрет) бөлетін безді жасушасы. Дереккөздер
Адсорбция

Адсорбция (; — үсті, беті; — сіңіру, түту) — қоймалжың жасуша цитоплазмасының сыртқы бетіндегі коллоидты бөлшектер — мицеллдер кешенінің, беткейлік қуаттың (энергияның) әсерінен еріткіш (дисперстік) ортадағы электролит иондарын не басқа ерітінді қүрамындағы немесе газдардағы бөлшектік заттарды түтып сіңіруі. Түтылған бөлшектер өздерін ұстап тұрған клетка цитоплазмасының мицеллдер кешенінін құрылымын, оның зарядтарына эсер етіп, өзгертіп отырады. Цитологияда — адсорбция құбылысын организмнің тірі күніндегі ұлпаларды бояу кезінде пайдаланады. Адсорбция (үстінде (на, при) және sovleo — жұтамын (поглощаю)) — газ немесе сұйық көлемінен оның сұйық не қатты денемен (адсорбентпен) бөліну бетінде заттың (адсорбаттың) шоғырлануы. Адсорбция зат бөлшектерінің (мөлекулаларының, атомдарының, иондарының) тартылыс күші әсерінен адсорбенттің беткі қабатында жүреді. Адсорбенттің және мөлекулалардың адсорбаттық (атомдарының, иондарының) өзара әрекеттесу сипатына байланысты адсорбция физикалық және химиялық болып бөлінеді. Адсорбция микроэлектроникада қолданылатын өте таза заттарды, үлдірлік құрылымдарды алу технологиясында кеңінен пайдаланылады. Адсорбция (лат. ad— барысында + sorbere— сіңіруі) — адсорбция — ерітіндіден немесе газ қоспасынан бір затты екінші бір қатты не сұйық заттың өз бетіне сіңіруі. Бұл физика-химиялық құбылыс кенді флотациялау процесінде, химия және металлургия өнеркәсібі салаларында кеңінен қолданылады.. Жұтылатын зат, әлі де фазалық көлемде, адсорбтив деп аталады, сіңірілген-адсорбат. Тар мағынада адсорбция көбінесе газдан немесе сұйықтықтан қоспаны қатты затпен (газ бен сұйықтық жағдайында) немесе сұйықтықпен (газ жағдайында) — адсорбентпен сіңіру деп түсініледі. Бұл жағдайда, адсорбцияның жалпы жағдайындағыдай, қоспаның адсорбент-сұйықтық немесе адсорбент-газ интерфейсінде концентрациясы жүреді. Адсорбцияның кері процесі, яғни заттың фазалық бетінен фазалық көлемге ауысуы деп аталады десорбция. Егер адсорбция мен десорбция жылдамдығы тең болса, онда олар адсорбциялық тепе-теңдікті орнату туралы айтады. Тепе-теңдік жағдайында адсорбцияланған молекулалардың саны сыртқы жағдайлар (қысым, температура және жүйенің құрамы)өзгермейтін болса, қалағаныңызша тұрақты болып қалады. Дереккөздер
Халық санағы

World map showing countries' most recent censuses as of 2014: Халық санағы — белгілі бір уақыт шеңберінде бүкіл елдің халқының немесе оның бір бөлігінің демографиялық, экономикалық, әлеуметтік сипаттағы ақпаратын жинау, өңдеу, жариялау, тарату мақсатындағы жалпымемлекеттік статистикалық шаралар. Бұл санақ халықтың дәл сол уақыттағы мәліметін "лезде суретке түсіріп" алуға мүмкіндік береді. Халық санағында сол аумақтағы халықтың саны, құрылымы, әлеуметтік-экономикалық сипаты туралы ақпарат жиналады. Халық санағы көпшілік елдерде негізгі, ал, кейбіреулерінде - демографиялық және әлеуметтік, экономикалық мәліметтер жинаудың жалғыз жолы. Сонымен қатар, халық санағы халық өмірінің қырларын таңдамалы түрде немесе үй шаруашылығын есепке алуда қолданылады. Халық санағын жүргізудің ғылыми және ұйымдастырулық негіздері XX ғ. екінші жартысында қалыптасып болды. Көптеген елдерде түрақты 5 немесе 10 жыл мерзімде бір жүргізілетін Ұлттық халық санағының бағдарламаларында БҰҰ-ның және өзге де ұйымдардың ұсыныстары есепке алынады. Санақ қорытындылары бойынша халықтың табиғи және миграциялық қозғалысын нақтылауға болады. Халық санағын отбасына және үй шаруасына жүргізеді. 1950 ж. бері БҰҰ әр 10 жыл сайын бүкіләлемдік халық санағын өткізеді. 2004 ж. әдеттегі онжылдық раунд (1994- 2004) аяқталды. XXI ғ. басында әлемде халық санағы өткізілмеген бірде-бір ел қалмады. Ұлттық санақ қорытындылары өзара сәйкес келу керек, ал негізгі қорытындылар бүкіләлемдік халық санағының бөлігі болып есептеледі. Бұл өз кезегінде әлемдік экономиканың жаһандану дәуірінде үлкен мәнге ие болып отыр. Дереккөздер
Мишық құртшасы

Мишық құртшасы (червячок); (лат. vermis — құртша) — пішіні ұзынша келген құрт тәріздес мишықтың ортаңғы бөлігі. Мишық құртшасы ұзынша сайлар арқылы бөлінген мишық жартышарларының аралығында орналасады. Оның артқы бүйір жағы мишық тұлымына жалғасады. Дереккөздер
Сезімтал жүйке ұштары

Сезімтал жүйке ұштары (рецепторы); (receptores, лат. receptos — қабылдағыш) — сезімтал жүйке талшықтарының соңғы сезгіш ұштары. Сезімтал жүйке ұштары организмнің сезім мүшелерінде орналасады. Денедегі орналасу орындарына байланысты сезімтал жүйке ұштары экстерорецепторлар (көру, есту, дәм, иіс, тері сезімдері), интерорецепторлар (ішкі мүшелерде, қан және лимфа тамырларында) және проприорецепторлар (тірек-қимыл мүшелерінде) болып бөлінеді. Тітіркендіргіштердің табиғатына байланыста механорецепторлар, барорецепторлар, хеморецепторлар, терморецепторлар, фоторецепторлар болады. Құрылыс ерекшеліктеріне байланысты сезімтал жүйке ұштары: бос және қапталған сезгіш жүйке ұштарына бөлінеді. Бұлар көбінесе эпителий және дәнекер ұлпаларында болады. Қапталған сезімтал жүйке ұштарын сыртынан нейроглия және дәнекер ұлпасының тақташылары қаптап жатады. Дереккөздер
Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы (мақала)

«Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы». «Актюбинская правда» (10. VIII. 1945) газетінде жарияланған. Мақалада Абайдың ақындық өмір жолымен қалың окырманды таныстыру мақсат тұтылып, негізінен өмірбаяндық деректер қамтылған. Онда Абайдың әулеті, өскен ортасы, алған тәлім-тәрбиесі, қазақ ауыз әдебиетінен, шығыс поэзиясынан, орыс-батыс әдебиетінен үйренуі жүйелі әңгімеленеді. Абай рубасының отбасында өмірге келгенімен, кейін өсе келе халықтың жағында болып, ел ішіңдегі әділетсіздіктерге қарсы шыққандығына назар аударады. Қуғын керген орыс зиялыларының Абайдың аулына жиі келіп, араласып, пікірлесіп тұрғандығы, мұның өзі ақынның прогресшілдік бағытта болуына И. Крылов, А. Пушкин, М. Лермонтов сияқты орыс ақындарының шығармаларын қазақша сөйлетуге тікелей әсер еткендігі сөз болады. Абайдың ізбасарларынан Мағауия мен Ақылбайдың, Көкбайдың, Бейсембайдың аттары аталған. Бұлардың патшаға карсы күрескен Шәміл мен «халық батыры Кенесарының» кетерілісі туралы тікелей Абайдың тапсырмасымен поэма жазғандығын айтқан. Дереккөздер
Құрсақтық даму кезеңі

Құрсақтық даму кезеңі (антенатальный период) — сұтқоректі жануарлар ұрығының ұрықтанғаннан бастап, туғанға дейінгі жатырдағы даму кезеңі. Құрсақтық даму кезеңі — адам мен жануарлардың жеке даму тарихы — онтогенездің іштегі эмбриондық кезеңі. Бұл кезеңде бірклеткалы организм — зигота эмбриогенездің негізгі сатыларынан (ұрықтану, бөлшектену, гаструляция, гистогенез, органогенез, системогенез) өтіп, күрделі организмге айналады. Дереккөздер
Жасуша орталығы

Жасуша орталығы (клеточный центр) — адам мен жануарлардың барлық және кейбір өсімдік жасушаларында болатын, жасушалардың митоздық бөлінуін қамтамасыз ететін органелла. Жасуша орталығы - цилиндр тәрізді бір-біріне тік бұрыш түзіп орналасатын екі денешік. Бұларды центрольдер деп атайды. Центриоль қабырғасы әрқайсысы үш микротүтікшеден түзілетін 9 топтан тұрады. Ортасындағы осы екі микротүтікшеден түзілген. Бұл органоид жасушаның бөлінуі кезінде, бөліну ұршығын түзеді. Бөліну ұршығы хромосомалардың полюстерге ажырауын қамтамасыз етеді. Жасуша орталығы көп жасушалы жануарлардың жасушаларынан, қарапайымдардың және кейбір өсімдіктердің жасушаларынан табылған. Әрбір центриоль ұзындығы 1 мкм шамасындай, цилиндр пішінді. Жасуша орталығы екі құрамдас бөліктен: 1) центриоль, 2) центросферадан тұрады. Жасушаның бөлінуінен бұрын жасуша орталығы екіге бөлініп, екі полюске қарай тартылады. Бұл екі центриольдың арасыңда ахроматин жіпшелері пайда болады. Ол жіпшелердің бір ұшы хромосомалардың центромерлерімен жалғасады. Кейінгі кездегі жүргізілген биохимиялық зерттеулердің нәтижесіңде жасуша орталығы жасушаның бөліну әрекетіне (митоз, мейоз) тікелей қатысатындығы дәлелденді. Жасуша орталығы бөліну арқылы көбейеді. Дереккөздер
Рахым Жандыбайұлы

Рахым Жандыбайұлы (1896-1981) - Абай мұраларын жинап, сақтаушы. Тобықтының Жігітек руынан, Кеңгірбай бидің немересі Байдалы Бұхарадан оқып келген Сармолланы Семейден елге ертіп әкеліп, бала оқытады. Рахым осы Сармолладан 10 жастан 17 жасқа дейін білім алады да, 18 жасынан Семейге келіп, Ғабдұлғақ Жамалиддин медресесінде 25жасқа дейін оқиды. Оны бітіргеннен кейін Уфадағы Ғалия медресесінде білім алады. Содан кейін Шыңғыстауға келіп, Ақылбайдың баласы Әубәкірдің қолында тұрып, бала оқытады. 1933 ж. мұғалімдік курсты бітіріп, 1937 ж. Абай ауданында 1-2-кластарға сабақ береді. Қудалауға ұшырап, бірнеше рет сотталған. 1970 ж. «Семей таңы» газетінде құжаттарды М. Әуезовке тапсырғаны туралы Т. Әлімқұловтың «Жұмбақжан» кітабында, X. Сүйіншәлиев «Абайдың қара сөздері» деген монографиялық зерттеуінде Рахымнан Абай мұрасын қашан және қалай жинағаны айтылады. Рахым архиві, суреттері мен қолжазбалары Абай музейі қорында сақтаулы. Дереккөздер
Саяси пасықтық

Саяси пасықтық - адамзат мәдениетінің жетістіктеріне және қабылданған имандылық ережелеріне, адамның артықшылықтары идеясына нигилистік қатынас. Кейде үстемдік етуші ресми догмаларға да нигилистік қатынас. Ол оны мазақ етуден көрініс табады. Мінез-құлықтағы және ұстанымдардағы цинизм өздерінің өзімшіл мақсаттарына қандай жолмен, құралдармен болса да қол жеткізуге тырысатын адамдарға тән. Әлеуметтік-саяси мағынада цинизмнің екі көзі бар: күш цинизмі, үстемдік етуші топтардың саяси тәжірибесіне тән. Олар өздерінің билігін ашық күшті қолдану арқылы сақтауға ұмтылады; билікке қарсы бұқара топтың әрекеті мен көңіл-күйі. Олар өздерінің билікке қатынасын бұзушылық әрекетпен білдіреді. Саясат пен имандылық екі түрлі түсініктер. Саясат тиімділік есепке, ал имандылық нақты принциптерге, сенімге негізделеді. Шынайы саясат мәселесі - бітімгершілікті іздеу. Дереккөздер
Секрет бөлгіш жасушалар

Секрет бөлгіш жасушалар (секреторные клетки) — өздерінен арнайы бөлінді (секрет) бөліп шығаратын безді жасушалар (гландулоциттер). Безді жасушалардан бөліндінің бөліну процесін секреция деп атайды. Бұл кұрделі процесс, төрт кезеңнен тұрады: # бөліндіні тұзуге керекті заттардың қан тамырларымен тасымалданып, гландулоциттерге сіңірілуі; # гландулоциттерде әкелінген заттардан секретгің түзіліп, жасушада жиналуы; # гландулоциттерден түзілген секреттің бөлініп, сыртқы ортаға немесе организмнің ішкі ортасына шығарылуы — экструзия; # безді жасушаның қалпына келуі (регенерация). Дереккөздер
Жанғара Дәдебаев

Жанғара Дәдебаев (1948 жылы туған), әдебиет зерттеуші. Филология ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993), Республика ғылым академиясының академигі (2003). Ысты руынан шыққан. Зерттеу еңбектерінің басты саласы - Әуезовтің шығармашылық шеберханасы. «Қазіргі қазақ тарихи прозасының дамуындағы М. Әуезов дәстүрі» атты оқу құралы (1981), «Мұхтар Әуезов» монографиясы жарық көрді (1997). Бұларда ұлы суреткердің шығармашылық шеберханасы мен жазушылық шеберлігі бірнеше арнада пайымдалған. Мысалы, адам жанының шындығын, сезім сырын соншалықты терең мөлдіретіп, соншалықты күрделі қарым-қатынаста, дәл осынша нақты, көзбен көріп, ішпен білгендей айқын, шынайы суреттеу Әуезов секілді сөз өнерінің барша құпиясына қанық, өзін сөз өнерінің ылдиы мен өрінде, шырқау биігі мен шалқар кеңістігінде бірдей еркін сезінетін нағыз зергердің, хас шебердің ғана қолынан келетінін тілге тиек еткен автор. «Әдеби шығарма» (1986), «Қазақ тарихи романы» (1987), «Шымырлап бойға жайылған» (1988), «Өмір шындығы және көркемдік шешім» (1991) монографияларында Әуезовтің жазушылық еңбегі мен шеберлігі, көркемдік әлемі қазіргі әдеби процеспен тығыз бірлікте, сабақтастықта қарастырылған. Шығармалары: * Қазіргі қазақ тарихи прозасындағы М.Әуезов дәстүрі. Методикалық құрал. - Алматы, 1981; * Әдеби шығарма. Оқу құралы. - Алматы, 1986; * Қазақ тарихи романы? дәстүр мен жаңашылдық. Оқу құралы. - Алматы, 1988; * Шымырлап бойға жайылған. Зерттеу. - Алматы, 1988; * Ғабиден Мұстафин. Зерттеу. - Алматы, 1989; * Мұхтар Әуезов. - Алматы, 1990; * Өмір шындығы және көркемдік шешім. Зерттеу. - Алматы, 1991; * Бөлтірік Әлменұлы және қазақ шешендік өнері. Оқу құралы. - Алматы,1996. * М.Әуезов шығармашылығы. Зерттеу. - Алматы, 1997; * Атыңнан айналайын Әулие ата. - Алматы, 1998; * Әдеби шығармашылық. Типтік оқу бағдарламасы. - Алматы, 1999; * Жазушы еңбегі. Монография. - Алматы, 2001; * Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. І кітап. - Алматы, 2002; * Талас аңыздары. - Алматы, 2002; * Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. ІІ кітап. - Алматы, 2003; * Адам ата. - Алматы, 2005; * Менің университетім: зерттеулер мен зерделеулер. - Алматы, 2007; * Адам және заман. - Алматы, 2008; * Тадамалы шығармалар. - Алматы, 2008; * Тақырып және идея. Зерттеу. - Алматы, 2010; * Тараз өлкесі: монографиялық пайымдаулар, ойлар мен толғаныстар. - Алматы, 2013; * Абайдың антропологизмі. - Алматы. 2014; * Шешендік өнер теориясының негіздері: монография. - Алматы, 2016 Дереккөздер
Гликоген

Гликоген (хим. формуласы -C 24 H 42 O 21 ) — глюкоза қалдықтарынан құралған, адам мен жануарлар организмі мүшелері мен ұлпаларында қорға жиналатын күрделі көмірсу (полисахарид). Гликоген негізінен бұлшықет талшықтары мен бауыр жасушалары (гепатоциттер) цитоплазмасында дән (түйіршік) түрінде жинақталады. Организмдегі глюкоза мөлшерінің азаюына байланысты арнайы ферменттердің әсерінен гликоген глюкозаға ыдырап, қанға өтеді. Организмдегі гликогеннің түзілуі мен ыдырау процестерін жүйке жүйесі және тиісті гормондар реттеп отырады.Гликоген-глюкозаның жүздеген молекуласынан құралған полисахаридтер. Дереккөздер
Рахым Өмірзақұлы

Рахым Өмірзақұлы (туып өскен жылдары белгісіз) - Абай ауылының адамы. Бөкенші руынан. 1898 ж. Мұқыр сайлауында Абай өміріне қастандық жасаушылардың бірі. Ақынды жерге жығып ұра бастаған, қолынан сағатын тартып әкеткен. Дереккөздер
Абай шығармашылығы (мақала)

«Абай шығармашылығы» («Творчество Абая» ) , Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Бұрынғы Семей облыстық «Прииртышская правда» газетінің 1945 жылы 15 тамыздағы санында жарияланған. Абайдың туғанына 100 жыл толуына арналған беттегі бұл көлемді мақалада ақын шығармашылығы жан-жақты, терең талданған. Ұлы ақынның әдеби мұрасын ол сусындаған «ұлттық және жалпы адамзаттық мәдениеттің үш ұлы қайнары»: *«көне қазақ әдебиеті» *«шығыс мәдениетінің озық үлгілері *араб-иран және түркі классикалық поэзиясы» *«орыс (осы арқылы еуропа) мәдениеті» мысалында қарастырады. Абайдың осы уш рухани қайнарды меңгере отырып, өзінің талант қуатын еш кемітпей, өз шығармашылығының сапалық жағын әлсіретпегендігін, «кең тынысты» суреткер ретінде жаңа мәдениетті өз қәжетіне шебер пайдаланып, кәдеге асырғанын, осы арқылы қазақ мәдениетінің рухани әлемін байытып, көп пайда тапқанын әсерлі әңгімелейді. Ұлы ақын поэзиясының ауыз әдебиетінен мүлдем өзгеше сарында өрбіп, сөздік қоры, образдар жүйесі, стилистикалық әдістер көркемдік жағынан жаңа ой иірімдерімен терең де жаңа көркем мағынаға ие болғанын, «Қазақ әдебиетінде үй-іші, ата-аналық парыз бен жас ұрпақты тәрбиелеуге және ең бастысы, әйел мәселесіне жаңаша көзқарас алғаш рет нақты да жоғары моральдық тұрғыда айтылғаны» ерекше аталады. Абай поэзиясының еңбек, табиғат тақырыптарын ашудағы жаңашылдығы, оқу-білімге шақырған азаматтық үні мақаланың өн бойынан аңғарылады. Абайдың шығыс поэзиясымен байланысы жан-жақты айтылып, оның ақындық мұрасында көне шығыс классикалық поэзиясының озық дәстүрлерінен ғана үлгі алғандығын, «араб-мұсылман шығысы Абай шығармашылығына жеке іріктеліп алынған бөліктерімен кіргендігін» баян етеді. Абайдың орыс әдебиеті арқылы еуропа мәдениетіне бой ұруы күрделі де соны және сан алуан болғандығын сөз етіп, оның А. Пушкин, М. Лермонтов, И. Крылов шығармашылығын игерудегі аудармашылық өнерінің шеберлік тұстарына тоқталады. Абай сатирасының М.Салтыков-Щедринге көркемдік және саяси жағынан да жақын екендігін айта келіп, «Абай өз поэзиясының бүкіл мазмұнымен өз кезінің үкіметтік құрылымын жоққа шығарды, сол себепті де оның үкіметке қарсылық білдірген орыс классиктеріне көңілінің Шәміл мен Кенесарыға ықыласымен терең байланысы бар» деп түйеді. Абайдың талантты да өзіндік ерекшелігі бар композитор болғанына назар аударылып, музыкада да жаңашылдығымен танылғандығын атап өтеді. Дереккөздер
Құдыри Арынбеков

Құдыри Арынбеков (т.-ө. ж. б.), немере інісі, Әуезұлы Арынбектен туады. В. Н. Әуезова: «Әуез ата» Мұхтар мен Ахметке «Құранның» «Құдіри» деген аятын оқытып жатқанында туған Арынбектің ұлының атын Құдіри деп қойыпты» деп жазады. Құдыри Ұлы Отан соғысына қатысып, жарақаттанып келіп Алматыда емделгөн. Мұхтар немере інісін ерекше қамқорлыққа алады. 40-жылдардың аяғында Құдыри ағасына еркелеп отырып: «Қашанға тар үйде қысылып отырасың. Өз қаражатың өзіңе жетеді. Бау-бақшалы жеке үй неге салып алмайсың» деген екен әзіл-шыны аралас. «Ойланатын іс екен» деп пікірін ішіне сақтап қалады. Қазіргі мүражай-ұйді салуға Құдыридің сол сөзі қозғау болса керек. Құдыриді Кеген ауданындағы Жалаңаш ауылына мал маманы етіп орналастырған. Аталас ағайындарының ішінде ерекше ықыласпен бауырына тартқан інісінің бірі - осы Құдыри. Дереккөздер
Халықаралық қатынастар жөнiндегi кеңес

Халықаралық қатынастар жөнiндегiкеңес (CFR) - 1921 жылы Рокфеллерлер қаржы топтарының өкілдерімен қүрылған, АҚШ-тағы өте ықпалды қоғамдық-саяси қүрылым. Қүрылғаннан әлемдік саясатқа бүкіл мондиалистік көзқарасты уақыздаушы үйымның міндетіне АҚШ-тың саяси элитасына мамандар дайындау кірді. 1922 жылдан Кеңестің "Foreign Affairs" ықпалды журналы үздіксіз шығып тұрады. CFR-дің бастамасымен Бильдерберг клубы және Үшжақты комиссия сияқты үйымдар қүрылды. Кеңес XX ғасырдағы ғаламдық үйымдардың алғашқы қарлығашы болды. Дереккөздер
Саяси плюрализм

Саяси плюрализм - ( - көпшілік) - билікке қатысты қатынастар жүйесіндегі өзара байланысты элементтердің сан алуандылығы. Саяси плюрализмнің тарихи келесі түрлері қалыптасқан: Пікірсайыс, билеуші және оппозициядағы партиялардың өкімет билігін іске асыруға қатысуға жағдай жасайтын, демократиялық қоғамда қолданылатын ұғым. Әртұрлі, жан-жақты көзқарастар дегенді білдіреді. :*әртүрлі қоғамдық күштердің қарсы тұруына негізделген саяси плюрализм. Қоғамдық жүйедегі ішкі тепе-теңдікті зорлық, күштеу арқылы ұстау. Тәуелді топтарға қатысты үстемдік құрушы топтың зорлау тетіктерін қолдану басым; :*компромисс, келісімге негізделген саяси плюрализм. Үстемдік құрушы топ пайдасына, бірақ уақытша болса да мүдделер тепе-теңдігі қамтамасыз етіледі. Тепе-теңдікті қамтамасыз ету мақсатында күштеу, зорлау тетіктері жасырын түрде қолданылады; :*әлеуметтік топтар мен олардың институттарының ерікті, саналы ынтымақтастығына негізделген саяси плюрализм. Қарама-қайшылықтан арылу олардың мүдделерін келістіру мен сәйкестендіруге жағдай жасайды. Сонда жүйедегі тепе-теңдікті, тұрақтылықты қамтамасыз етуге жағдай туындайды. Бұл саяси плюрализмнің ең жоғары түрі болып табылады. "Саяси партиялар туралы" Қазақстан Республикасының заңы - 2002 жылғы 15 шілдеде № 344-ӀӀ Қаулысымен қабылданған. Азаматтардың, әртүрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін мемлекеттік биліктің өкілді және атқарушы, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында білдіру және оларды қалыптастыру ісіне қатысу мақсатында олардың саяси еркін білдіретін Қазақстан Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігі саяси партия деп танылады. Осы Заңға сәйкес: Қазақстан Республикасының саяси партиялар туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді, осы Заңнан және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік-құқықтық актерлерінен тұрады. Саяси партиялар заң алдында бірдей. Қазақстан Республикасы азаматтарының саяси партияларға бірлесу бостандығына құқығы бар. Қазақстан Республикасының азаматы тек бір саяси партияға мүше бола алады. Саяси партияға мүше болу Қазақстан Республикасы азаматының құқықтары мен бостандықтарын шектеуге негіз бола алмайды. Әркім өзінің қандай партияға жататынын көрсетуге немесе көрсетпеуге құқылы. Мемлекет саяси партиялардың құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Саяси принцип

Саяси принцип - [лат. principium - негіз, бастау] - бастау, жетекші идея, басты мінез-құлық ережесі; саяси ұйымның, теорияның, ілімнің, ғылымның, дүинетанымның және т.б. басты қағидасы; сонымен бірге бұл адамның саяси шындыққа қатынасын, мінез-құлық пен қызмет ережелерін анықтайтын ішкі сенімі. Логикалық тұрғыдан алғанда принцип орталық ұғым, жүйе негізі, қандай да бір қағиданың саяси саладағы құбылыстарға таралуы. Саяси принцип - саяси жүйе элементі және оның нормативтік негізін құрайды. Саяси тәртіптер (мысалы, тоталитарлық және демократиялық) сияқты саяси жүйенің қызмет ету негізін құрайтын саяси принцип бір-бірінен айырмашылықтары бар. Дереккөздер
Серпімді шеміршек

Серпімді шеміршек (эластический хрящ); (cartilagineus elasticus, лат. cartilago — шеміршек, elastic — серпімді) — қаңқа дәнекер ұлпаларының түрі. Серпімді шеміршек сары түсті, жасушааралық заты мөлдір емес, өте серпімді, майыстырғаннан кейін жедел алғашқы калпына келетін иілгіш шеміршек. Серпімді шеміршек құлақ қалқанының есту түтігі қабырғасының, көмекей бөбешегінің (тілшік) негізін құрайды. Серпімді шеміршек жасушалардан және жасушааралық заттан тұрады. Ол сыртынан шеміршекқаппен (перихондриймен) қапталған. Перихондрийдің сыртқы қабатғы қан тамырларына бай талшықты дәнекер ұлпадан, ішкі қабаты шеміршек ұлпасын түзетін жас жасушалар — хондробласттардан құралған. Перихондрийдің астында серпімді шеміршек ұлпасы орналасады. Серпімді шеміршек шеміршек жасушаларынан (хондроциттерден), олардың біртекті (изогенді) топтарынан, жасушааралық заттан және ондағы эластин талшықтарынан тұрады. Шеміршекқап серпімді шеміршекті қоректендіреді және оның өсуін қамтамасыз етеді. Қаңқа дәнекер ұлпасының өкілі ретінде серпімді шеміршек адам мен жануарлар организмдерінде механикалық және тіректік қызметтер атқарады. Дереккөздер
Саяси процесс

Саяси процесс :1) қоғамның саяси жүйесінің, құбылыстарының уақыт пен кеңістікте даму барысы, өзгеруі; :2) түпкілікті нақты нәтижеге жеткен белгілі бір көлемдегі процесс. Мысалы, қайсыбір партия не қозғалыстың қалыптасуы, сайлаудың өткізілуі, т.с.с. Саяси процесс - күрделі құбылыс. Ол күнделікті озгерістерден бастап, қоғамның саяси жүйесінің түбегейлі өзгерісіне дейінгі аралықты қамтиды. әлеуметтік субъектілер (топтар, таптар, жеке адамдар, т.б.) қызметінің жиынтығы. Осыған байланысты қоғамда әртұрлі өзгерістер болып отырады. Саяси жүйені тұтас алсақ, оның даму процесін 4 сатыға, кезеңге белуге болады: :1. Саяси жүйені конституциялық тұрғыдан айқындау. Ескі саяси жүйенің орнына жаңасы келгенде, ол бұрынғы мемлекеттік билікті ауыстыруы немесе оған дейінгі саяси-құқықтық құрылымды жаңарған жағдайға бейімдеуі мүмкін; :2. Саяси жүйенің өзін-өзі жаңартуы. Жеңіске жектен жүйе, бір жағынан, ескінің орныққан элементтерін, ұйымдарын қайта жұмыс істетеді, екінші жағынан, жаңартып, өзгертеді; :3. Саяси-басқарушылық шешімдерді қабылдау және жүзеге асыру. Билеуші элиталар, партиялар өздерінің оппозициялық қарсыластарымен тіл табысып, бұл қайшылықтарды дер кезінде байқап, асқындырмай, реттеп, халықтың талап-тілектері мен мүдделерін үйлестіріп, қоғамның тұтастығын, тыныштығын, тұрақтылығын сақтап, соған жағдай жасауы керек; :4. Саяси жүйенің жағдайы мен іс-әрекетін бақылау. Оған саяси жүйе мен саяси процеске қатысушылардың, элиталардың жүмысында алға қойған бағдар, мақсат-мүддеден ауытқушылықты түзету, қорытынды жасау кіреді. Дереккөздер
Жасушаіштік асқорыту

Жасушаіштік асқорыту,Жасуша ішінде ас қорыту (внутриклеточное пищеварение) — жасушаның вакуоля деп аталатын қуысындағы ас қорыту процесі. Бұл процесс бір жасушалы жабайы организмдерде, ішекқуыстыларда, кірпікшелі құрттарда, кейбір моллюскаларда болады. Сүтқоректі хайуандар мен адамның да қанының және дәнекер ұлпасынын кейбір жасушалары асты өз ішінде қорытады.жасуша плазмолеммасы арқылы қатты, тығыз және cұйық заттардың жасуша ішіне еніп қорытылуы. Жасушаға қоректік заттардың плазмолемма арқылы өтуін эндоцитоз, ал, керісінше, жасуша ішінен ьщырау өнімдері мен тағы басқа заттардың сыртқа бөлініп шығуын экзоцитоз деп атайды. Жасушаға өтетін заттардың табиғатына байланысты эндоцитоздың өзі: пиноцитоз және фагоцитоз болып екі түрге бөлінеді. Пиноцитоз (жүту, сіміру) арқылы жасушаға Сұйықта еріген заттар сіміріледі, ал фагоцитозбен (обыру, жеміру) тығыз қатты заттар қабылданады. Цитоплазмаға енген қоректік заттар лизосома лардың құрамындағы гидролаза (ас қорыту) ферменттерінің әсерінен ыдырап, жасуша ішіндегі асқорыту процесі жұреді. Ас қорытуға керекті энергия АТФ-тың ыдырауы кезінде босайды. Жасушаіштік ас қорыту біржасушалы қарапайым жәндіктерде басымырақ кездеседі. Дереккөздер
Мишық қыртысы

Мишық қыртысы (кора мозжечка); (cortex cerebelli, —қыртыс, cerebellum — мишық) — мишықтың сыртқы бетіндегі қатпарлы сұр заты. Мишық қыртысы үш қабаттан: молекулалы, ганглионды және дәнше қабаттардан қүралған. Сыртқы — молекулалы қабатты мидың басқа бөлімдерінен келетін жүйке толқынын (импульс) тежейтін, жұлдызша және себетше нейроциттер, олардың өсінділері мен ганглионды нейроциттердің тарамдалған дендриттері құрайды. Ортаңғы—ганглионды қабат мишықтың негізгі қызметін атқаратын алмұртша нейроциттерден тұрады. ішкі — дәнше қабат майда нейроциттерден және импульстерді тежеуші ірі жұлдызша нейроциттерден құралған. Орталыққа тепкіш (афферентті) жүйке толқындары мидың төменгі бөліктерінен мишық қыртысына мүк тәрізді және өрмелегіш жүйке талшықтары арқылы келеді. Мүк тәрізді жүйке талшықтары жүйке толқынын алмұртша нейроциттерге дәнше нейроциттер арқылы, ал өрмелегіш жүйке талшықтары жүйке импульстерін оларға тікелей жеткізеді. Мишық қыртысының қалыңдығы әртүрлі жануарларда түрліше. Орта есеппен молекулалы қабаттың үлесі 55%, ганглионды қабаттың — 5%, дәнше қабаттың — 40% болады. Мишық қыртысы адам мен жануарлар организмдерінде дене тепе-тендігін реттеу және қимыл-қозғалыстарды үйлестіру қызметтерін атқарады. Дереккөздер tl:Serebelo
Саяси психология

Саяси психология — біріншіден, саяси өмір жағдайының ортақтығы негізінде адамдар ұжымдарында, әлеуметтік топтар, таптарда, жеке адамдарда туындайтын сезімдердің, көңіл-күйдің, әдет-ғүрыптардың, мінездің ерекше белгілерінің жиынтығы жатады. Ол қарапайым саяси сана сияқты саяси өмірдің тікелей тәжірибесінен туындайды. Бірақ қарапайым саяси санада өмірді танып-білуіне, хабардарлығына көңіл бөлінсе, мұнда сол жағдайларда адамның қатынасуына, өмірді бағалауына баса назар аударылады. Қандай болсын саяси идея адамдардың белгілі бір сезімін тудырып, көңіл-күйіне әсер етпей қоймайды. Мұның бәрі саяси психологияға жатады. Саяси психология әр түрлі іс-әрекеттерге соған сәйкес сезімін оятып, қоғамдық қозғалыстарда маңызды рөл атқарады. Сондықтан саяси бағытты жоспарлап, оны жүзеге асыруда халықтың саяси психологиясын ескерудің маңызы зор. Екіншіден, саяси психология ғылыми пән ретінде ұлттар, таптар, әлеуметтік топтар саяси санасында қалыптасып, көрініс табатын, әрі саяси үрдіске қатысушылардың нақты іс-әрекеттерінде жүзеге асатын қоғамның саяси өмірінің психологиялық бөліктерін зерттейді. Саяси психология саяси мінез-құлық туралы ғылыми пән ретінде II дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ- та қалыптасқан. Дереккөздер
Азу тістер

Азу тістер — тістің шығып тісеуі мен пішініне байланысты: алдыңғы азу тістер (премолярлар) және нағыз азу тістер (молярлар) болып екіге бөлінеді. Алдыңғы азу тістер (dentes praemolares; — тіс; - алдыңғы азу) адам мен жануарлардың жоғарғы және төменгі тіс доғаларында (аркадаларында) күрек тістерден кейін орналасады. Нағыз азу тістер алдыңғы азу тістерден кейін, тіс аркадаларының шетіне қарай орналасады. Азу тістер тамақты (азықты) шайнап үсақтауға арналған, өте берік те, қатты ас қорыту мүшелері. Алдыңғы азу тістер адам мен жануарларда алдымен сүт тістері ретінде шығып, нәрестелер мен төлдерде біраз қызмет атқарып тісейді де, түрақты тіспен алмасады. Ал нағыз азу тістер түрақты тіс ретінде тек бір рет ғана шығады. Жыртқыштар мен талғаусыз (шошқа) жануарларда азу тістер — қысқасауытты, тақтұяқты және жұптұяқты жануарларда — ұзынсауытты тістерге, ал пішініне байланысты олар жыртқыштарда - тісше, талғаусыздарда - бұдырлы, тақ тұяқтыларда — қатпарлы, жұптұяқтыларда — айшықты тістерге жатады. Алдыңғы азу тістердің саны жануарлардың түрлеріне байланысты түрліше болып келеді. Ал нағыз азу тістер жануарлар жоғарғы және төменгі тіс доғаларының оң және сол жағында үш-үштен орналасады, тек жыртқыштарда ғана екі-екіден ғана болады. Дереккөздер eo:Vangodento#Molaro
Бұқаралық саяси қозғалыстар

Бұқаралық саяси қозғалыстар - тап, топ, жік немесе тұтас қоғамның алдында тұрған әлеуметтік саяси мәселені түсінетін, осы мәселенің шешімін табатын жолдарға ортақ көзқарастағы және өмірге қажетті өзгерістерді енгізу үшін ерікті түрде бірігетін тұрақты, көпшілік адамдар қауымдастығы. Бұқаралық саяси қозғалыстар қоғамдағы алатын орнына қарай нақтылы бағаланады. Сырттай көзқарас бойынша, Бұқаралықсаяси қозғалыстар төрт бөліктен құралады: біріншіден, бұқаралық негізі - Бұқаралық саяси қозғалыстар сүйенетін үлкен топ (жік, страта, тап) немесе қалың көпшілік. Бұл негіз әртүрлі белгілермен анықталады. Таза әлеуметтіктен басқа, жыныс, жас, ұлттық ерекшеліктері, кәсібі, діни сенімі негізінде бірігулер болады. Екіншіден, Бұқаралық саяси қозғалыстар мақсаты және күш жұмсау салалары. Мақсаты тек саяси емес, таза кәсіби, мәдени, рухани, экологиялық және т.б. болуы мүмкін. Олар тіпті, жыныстық (әйелдерді азат ету, сек суалдық азшылықтардың құқы), демографиялық (зейнеткерлер, жастар қозғалыстары) немесе т.б. болуы мүмкін. Бірақ, қашан да олар әлеуметтік сипатта болады, өйткені олардың басты мақсаты мүшелерінің санын көбейту және күш жұмсау салаларын кеңейту. Үшіншіден, Бұқаралық саяси қозғалыстар ұйымдасу деңгейімен сипатталады. Олар сырттың әсерісіз, ішкі себептермен пайда болған және әдейі қолдан ұйымдастырылған болуы мүмкін. Жаңа мүшелер өздігінен қосылып, мақсатты түрде іріктеліп алынуы ықтимал. Төртіншіден, Бұқаралықсаяси қозғалыстар идеологиялық бағытымен сипатталады. Бұқаралық саяси қозғалыстар пайда болу тетіктері адамдардың саяси, экономикалық, мәдени және басқа да қажеттіліктерін қанағаттандыра алмауымен байланысты. Қанағаттанбаған қажеттіліктер қашан да наразылықтар туғызады, фрустрацияға, күштің басқа арнаға бұрылуына әкеледі. Сезім әрекетіне бой алдырғыш ширығушылық, алаңдаушылық, қобалжушылық күй қалыптасады. Осы күйде адамдар араласу, пікір алмасу арқылы жағдайларының ортақтығын түсінеді. Осындай қобалжулар нәтижесінде тұтас қауымдастықтар қамтылады. Әдетте, Бұқаралық саяси қозғалыстар саяси партиялармен тығыз байланысты. Партия үгіт-насихаттың күштілігімен және нақтылы немесе виртуалды мысалдар күшімен ерекшеленеді. Партиялық ұйым тұйық "діңгек", оның міндеті - бұқараны жұмылдыру. Дереккөздер fr:Révolution ru:Русский
Саяси рақымшылық

Саяси рақымшылық - саяси амнистияның бір түрі. Жеке адамға немесе нақты адамдар тобына қатысты мемлекет басшысының, жоғары сот немесе өкілетті билік органдарының үкімді жұмсартуы немесе қабылданған жазалау мерзімін қысқарту. Дереккөздер
Саяси реализм

Саяси реализм - қоғамдағы объективті жағдайға сай саяси курсты қалыптастыру және оны жүзеге асыру.Жағдайды объективті тұрғыдан саралап, күштердің арасалмағын есепке алып қарастыру арқылы саясатта қимыл жасау. Тек осы жағдай ғана мақсатқа жетуге мүмкіндік жасайды Саяси реализм келесі міндеттерді шешу арқылы қамтамасыз етіледі: :1) қоғамның экономикалық жағдайын қатаң есепке алу. Егер саясат экономикадан бөлінсе, онда ол нәтижесіз болады; :2) саяси шешімдер мен іс-әрекеттерді бұқара халықтың қолдауы. Мұндай қолдау саясат халық мүддесін білдірген жағдайда ғана мүмкін; :3) саяси курсты жан-жақты ғылыми тұрғыдан негіздеу. Ол дәл осы курстың қажеттігін экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани қатынастар дамуының объективті заңдарына, объективті және субъективті факторлар қарым-қатынасын, ел ішіндегі және халықаралық аренадағы саяси күштер ара салмағын бағалауға сүйене отырып негіздеу; :4) ғылыми негіздел¬ген саяси курсты дайындауға қабілетті және оны жүзеге асыруға басшылық жасай алатын кәшбасшының болуы. Дереккөздер