kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нитраттар

Нитраттар(Нитраты; грек, nitron - сода, селитра) — өнеркосіпте, әсіресе ауыл шаруашылығында көп қолданылатын азот қышқылының түздары. Аммоний нитраты, сілтілік және сілтілік жер металларының нитраттары селитра деп аталады. Белгілі бір мөлшерден артық пайдаланғанда Нитраттар тамақ өнімдерінде жиналады да, адамды уландырады. Нитрат тұздарын металлдарды, негіздік оксидтерді, негіздерді және аммиакты азот қышқылымен әрекеттестіріп алады. Басқа оттекті қышқылдардың тұздарымен салыстырғанда нитраттардың ерекше қасиеттері бар. Химиялық қасиеттері. Нитраттарды қыздырғанда оттек бөле ыдырайды. Нитрат құрамына кіретін металлдың кернеу қатарындағы орнына сәйкес тұздар әртүрлі болып айырылады: а) сілтілік металдардың нитраттары қыздырғанда нитриттерге және оттекке ыдырайды: ә) электрохимиялық кернеу қатарында магний мен мыс арасында орналасқан металлдардан түзілген нитраттар металл оксидіне, азот (IV) оксидіне және оттекке ыдырайды: б) кернеу қатарында мыстың оң жағында тұрған нитраттар бос металға, азот (IV) оксидіне және оттекке ыдырайды: Тұздың қүрамындағы нитрат ионды N03 анықтау үшін тұзды концентрациялы күкірт қышқылымен және мыс жаңқасымен қосып қыздырғанда қоңыр түсті газ N0, бөлінеді. Ол нитрат ионға сапалык реакция болып табылады, ерітінді көкшіл түске боялады. Реакция теңдеуі: t Cu + 4HNO3 = Cu(NO3)2+2H2O + 2NO2^буланады көкшіл түс қоңыр түс Қолданылуы. Азот қышқылының барлық тұздары суда жақсы ериді. Азот қышқылының тұздары NaN03, NH4N03, KN03, көбінесе азот тыңайтқыштары ретінде қолданылады. Натрий және калий нитраттары шыны қайнатуда, тағамдарды консервілеуде қолданылады. Оқ-дәрі алу үшін калий нитратынан KN03, күкірттен және көмірден тұратын коспа жасайды. Күміс нитраты AgN0 3 (ляпис деп те аталады) медицинада, затты күмістеу үшін және химиялық лабораторияларда хлор ионын табуға, анықтауға пайдаланады. Дереккөздер
Сабыр Біләлұлы Ниязбеков

Сабыр Біләлұлы Ниязбеков (15 желтоқсан 1912, Ақмола облысы Астрахан ауданы Өрнек ауылы – 26 тамыз1989, Алматы қаласы) – мемлекет қайраткері. 1963–1964 жылдары Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы болды. 1930–1931 жылдары Орал кеңес-партия мектебінде оқыған. 1931–1932 жылдары Қарағанды облысы, Нұра ауданы комсомол комитетінің хатшысы, Семей облысы атқару комитеті жастар жөніндегі инспектор, 1933–1937 жылы Семей және Ақмола облыстарында шаруашылық басшысы жұмыстарында, Қызыл Армия қатарында болды. 1938–1941 жылдары баспасөзде мемлекеттік құпияны қорғау жөніндегі Қарағанды облысы бөлімінің редакторы және оның бастығы. 1941–1943 жылдары Қарағанды облысы партия комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі болды. 1943–1945 және 1954–1956 жылдары Мәскеудегі Жоғары партия мектебінде оқыды. 1945–1954 жылдары Қостанай облысы партия комитетінің хатшысы, Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің 2-хатшысы, 1956–1965 жылдары Батыс Қазақстан облысы партия комитетінің 1-хатшысы, Қазақстан КПТ-ның өлкелік комитетінің 2-хатшысы, Целиноград облысы партия комитетінің 1-хатшысы, Алматы облысы партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 1965–1978 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары болды. Ниязбеков республиканың көптеген облыстарының экономикасының дамуына басшылық жасап, 1960 – 1970 жылдардағы Қазақстанның саяси, мәдени өміріне белсене аралас-ты. 2 Ленин, 2 Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. 1978 жылдан одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер. Дереккөздер
Болат Кеңесбекұлы Ниязымбетов

Болат Кеңесбекұлы Ниязымбетов (19.09.1972 ж. т., Тараз қаласы, Жамбыл облысы) – боксшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Алғашқы бапкері – Д.Буданбеков. Қазақстанның және халықаралық турнирлердің бірнеше дүркін жеңімпазы. КСРО халықтары спартакиадасының қола жүлдегері (1991,Минск, Беларусь), ТМД чемпионатының (1993ж) және Азияның екі дүркін чемпионы (1994ж, Тегеран, Иран, 1995ж, Ташкент, Өзбекстан), Әлем кубогы бәсекесінің (1994ж, Бангкок, Тайланд), 12-Азия ойындарының (1994ж, Хиросима, Жапония) қола жүлдегері, Орта Азия ойындарының жеңімпазы (1995ж, Ташкент, Өзбекстан). 26-Олим¬пия¬лық ойындардың қола жүлдегері (1996, Атланта, АҚШ), 2-Шығыс Азия ойындарының алтын жүлдегері (1997ж, Пусан, Оңт. Корея) болды.
Новелла

Новелла – шағын көлемді прозалық шығарма. Әңгімеден қиялға негізделген оқиға, әдеттен тыс сюжет пен композиция құрылымы арқылы ерекшеленеді.Онда егжей-тегжейлі баяндау кездеспейді. Новеллада оқиға желісі жинақы өріліп, шұғыл өзгереді, ойламаған жерден аяқталады. Батыс әдебиетінде Дж.Боккаччо, Дж.Чосер, М.Наварская, М.Сервантес, П.Мериме, Г.Мопассан, Э.Хемингуэй, А.Моравие, ал орыс әдебиетінде Н.В. Гоголь, А.П. Чехов Новелланың озық үлгілерін қалдырды. Қазақ әдебиетінде Новелла жазу дәстүрі С.Ерубаевтан басталды. Ғ.Мүсіреповтың ана туралы Новелалары үздік үлгі саналды. Дереккөздер
Ново-Александровск

Ново-Александровск, Қызылтас бекінісі – патшалық Ресейдің әскери бекінісі, Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген тарих ескерткіші. Орналасқан жері Қарақия ауданы, Сайөтес ауылынан 70 км солтүстік бағытта, Батыс Үстірт шың-кемерінде орналасқан. Тарихи деректер Бекініс 1834 жылы Каспий теңізінің солтүстік-шығысында, Адай руы қоныстарының бірі – Қызылтас деген жерде, Хиуа хандығына баратын жол бойына салынған. Патша өкіметі Ново-Александровск бекінісі арқылы жергілікті қазақтар мен түрікмендерді Ресейге біржола бағындыруды көздеді. Бекініс 1846 жылы жойылды. Бекініс сипаты Бекініс (2004 жыл) Маңғыстау МТМҚ ММ қызметкерлерімен анықталған. Ескерткіш бекініс-бастион құрылыс түрінде, батыс жағы бұғазға табиғи шыңмен көмкерілген, бұрыштарында 8 мұнара орналасқан. Бекініс ішінде 20 құрылыс іргетастарының қалдықтары мен қабырға құрлысы әктас пен ұлутастың қашалған кесектерінен қаланған. Қабырға ені 1 м, 4-7 м ара қашықтықта протехейзм типіндегі құрылыс, яғни атты әскер шабуылына қарсы тігінен көмілген тақта тастар орналасқан. Протехейзм және бекініс қабырғасы арасында орлар қазылған. Бекініс аумағы - 4,5 га. Дереккөздер
Номография

НОМОГРАФИЯ – математиканың функционалдық тәуелділіктерді (формула, теңдеу, теңдеулер жүйесі) график түрінде өрнектеу әдістерін зерттейтін саласы. Осылай алынған сызба номограмма деп аталады. Н. берілген формулаларға сәйкес сызбаның ерекше түрлерін салудың теориясымен айналысады және ешқандай есептеу жұмысынсыз әр түрлі теңдеулер мен теңдеулер жүйесінің шешімдерін табады. Н-ның негізгі мәселелерінің бірі үш белгісізі бар f(x, y, z)=0 теңдеулерін қарастыру. Кез келген номограмма берілген шектегі айнымалы өзгерісінің функцион. тәуелділігі анықталған жағдайда құрылады. Номограммада есептеу жұмысы оны қолдану тәртібінде көрсетілген қарапайым геом. амалдардың орындалуымен және жауаптарды есептеумен ауыстырылады. Н-лық салулардың жалпы теориясын 1884 – 90 ж. француз ғалымы М.Окань (1862 – 1938) жасады. Н-мен Қазақстанда 20 ғ-дың 50-жылдарының соңынан бастап Қазақстан ғылым академиясының акад. М.В. Пентковский жетекшілік еткен Машиналық және есептеу математикасы лаб-нда айналыса бастады. Мұнда реттелген нүктелер номограммасында есептеу дәлдігі зерттелді, есептеу қателерін бағалайтын формулалар алынды (Т.Бұлабаев), номограммаларды түрлендіруге нөлдік созылу торларын пайдалану әдістері жасалды (Ж.Наурызбаев). Қазіргі кезде шағын компьютерлер өте кең қолданылғандықтан Н-ның қызметі азайды. Осыған қарамастан Н-ны есептеу машиналарының жылдамдығын арттыру үшін пайдалануға болатындығы дәлелденді. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика ин-тында нақты және комплекс сандар облысында параллель өңдеу жолдарына Н-лық принциптерді пайдалану мәселелері туралы зерттеу жұмыстары жүргізілді: модулярлық арифметика негізінде есептеу процестерін ұйымдастыруға Н-лық әдістерді пайдалану теориясы, модульдік және модульдік емес операцияларды орындау жолдары, реттелген нүктелер номограммасында кеңістік номограммаларын құру әдістері жасалды.
Норма

Норма – санның абсолют шамасының жалпы түсінігі. Мысалы: үшөлшемді х векторының Н-сы оның ұзындығы , А матрицасының Н-сы саны болады. Х векторлық кеңістігінің х элементінің Н-сы деп нақты немесе комплекс сандар өрісіндегі Х векторлық кеңістікті нақты сандар жиынтығына бейнелеуді айтады. Бейнелеу мына шарттарды қанағаттандырады: 0, сонымен қатар , егер х=0 болса. , әр скаляр үшін; , барлық х, уХ үшін (үшбұрыш аксиомасы). Н-сы бар векторлық кеңістік нормаланған кеңістік деп аталады. Н-ның көмегімен нормаланған векторлық кеңістікте f(x) сызықтық функционалы үшін Н. формуласымен, ал А сызықтық операторы үшін формуласымен анықталады. Н-ны таңбасымен белгілеуді 1908 ж. Э.Шмидт (1876 – 1959) енгізген. Дереккөздер
Норматив

Норматив ( – ретке келтіру) – жұмыс уақытының‚ материалдық және қаржы ресурстарының салыстырмалы түрде пайдаланылу дәрежесін сипаттайтын есептік көрсеткіш. Норматив - өлшеуіштің шектік жіберілетін мәні. Нормаларды есептеу үшін дербес шама ретінде қолданылады. Норматив норманың құрамдас бөлігі‚ өз кезегінде норма норматив ретінде және керісінше норматив норма ретінде қолданылады. Мынадай негізгі түрлерге бөлінеді: еңбек шығынының нормативі – уақыт пен өндірім‚ қызмет көрсету және қызметкерлер санының нормасы; еңбек заты шығынының нормативі – шикізат пен материалдар‚ отын мен энергия‚ қалдықтар‚ т.б. шығынының нормасы. Ол көбінесе өнім мөлшерінің бірлігіне‚ 100 км жүріске‚ т.б. шаққандағы жұмсалған шикізаттың‚ материалдардың‚ энергияның меншікті шығынына қатысты. Айталық‚ ВАЗ-2101 үшін 100 км жүріске жұмсалған бензин шығынының нормативі 10‚0 л‚ бірақ қала режимі жағдайында бензинді есептен шығару нормасы 10%-ға көбейтіледі және оны субъект ресімдейді. Нормативтік материалдар барлық түрлерге ортақ белгілер бойынша сыныпталады. Қолданылу кезеңіне қарай – ағымдағы‚ жылдық және келешектегі норматив; қолданылу ауқымына қарай – цехтық‚ зауыттық‚ салалық және сала аралық норматив; біріктірілу дәрежесіне қарай – бөлшектік‚ тораптық‚ топтық‚ кешенді норматив; әзірленуі әдістеріне қарай – есептік-талдамалы (техникалық жағынан негізделген)‚ тәжірибелік‚ тәжірибелік-статистикалық норматив болып бөлінеді. Өзіндік құнды құрайтын барлық шығындарды не мемлекет, не субъект нормалайды және салық салу мақсатында салық алынатын табысты есептеу кезінде белгіленген нормалар шегінде шегеріледі. Дереккөздер
Нотариус

Нотариус (лат. notarіus – хатшы, жазбашы) – нотариалдық іс-әрекеттер жасайтын, яғни түрлі заңды әрекеттер мен құжаттарды куәландыратын тұлға. Жоғары заң білімі бар, заң мамандығы бойынша кемінде екі жыл жұмыс істеген ҚР азаматы Әділет біліктілік алқасына біліктілік емтиханын тапсырып, нотариаттық қызметпен айналысу құқығына лицензия алған соң ғана мұндай өкілеттілікке ие болады. Н. қызмет барысында өзіне белгілі болған мәліметтерді құпия ұстауға міндетті. Н-тың ғыл., пед. немесе шығарм. қызметтен басқа қызметпен айналысуға құқығы жоқ. ]]
Нөгербек Дарасы

Нөгербек дарасы – ортағасырлық қала орны. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Ұлытау тауындағы өзен жағасында орналасқан. Ә.Марғұлан, С.Жолдасбаев, Ж.Смайылов зерттеді. Орлармен және жалдармен қоршалған, аумағы 92.76 м, тікбұрыш алаң түрінде сақталған. Қазіргі сақталған өлшемдері бойынша, жалдардың ені 10 м, биіктігі 1,2 – 2 м. Қаланың бұрыштарында орналасқан қарауыл мұнараларының сақталған биіктігі 2 – 2,5 м. Оңтүстік жағын ішінен екіге бөлінген цитадель қалдықтары алып жатыр. Мұның шығыс бөлігі қабырғалармен 3-ке бөлінген. Қаланың орта тұсында диам. 9 м, тереңд. 1 м дөңгелек шұңқыр байқалады. Кең көлемде қазбалар жүргізілмеген. Салынған шағын шурфтардан қыш ыдыс сынықтары алынды. Деректер бойынша, ескерткіш “орда” деңгейіндегі бекініс қала болып саналады. Ғалымдардың пікірінше, оғыздар әуелі осы Ұлытау төңірегінде бірнеше қалалы орындар салып, өз ұлысын көтерген соң, 10 – 11 ғасырларда Арқадан төмен Сыр бойына қоныс аударған. Дереккөздер
Асылбек Ғазизұлы Нұғыманов

{{Кинематограф { } { } }} Асылбек Ғазизұлы Нұғыманов (1933 жылы 23 маусымда Қызылордада - 2013 жылы 10 қаңтарда Алматыда) — кеңестік кинорежиссер. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978). Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының иегері (1976). Толығырақ * Асылбек Ғазизұлы 1933 жылы 23 маусымда Қызылордада дүниеге келген. * 1964 жылы Мәскеудегі мемлекеттік кинематография институтын (А.М. Згрудидің шеберханасы бойынша) бітірген. * 1957 жылдан “Қазақфильм” студиясында режиссер болып бірнеше деректі ленталарды түсірді. * 1978 жылы “Үндістанмен кездесу” және “Йеменнің аптабында” деген деректі-хронологиялық фильмдерді жасады. * 1973 жылы “Медеу. Ерлікке толы күн мен түн” * 1974 жылы “Армысың Тың өлкесі” (1974 КСРО ХШЖК-нің күміс медалі мен дипломы) * 1975 жылы “Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында” және “Ерлік туралы аңыз” (1975) атты деректі фильмдер топтамасы үшін 1976 ж. Қазақ КСР-нің Мемлекеттік сыйлығын алған. Марапаттары * 1976 жылы Күләш Байсейітова атындағы Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының иегері. * 1978 жылы Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атағымен марапатталды. * КСРОның "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. * Бірнеше медалдарыдың иегері. * "Құлагер" Ұлттық киносыйлығының иегері. Жеке қасиеттері * Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - «Барлық адамдар заң алдында тең құқылы». * Қазақстанның болашағы туралы болжамы - Н.Назарбаевтың ісін жалғастырып, тәуелсіздік мәртебені, Ұлт аралық татулықты сақтау, мәдени мұраны қайта жаңғырту». * Хоббиі - газет-журнал қиындыларын жинау, автомобиль, болашақ киносценарийлер, фильмдер үшін материалдар жинау. * Сүйіп оқитын әдебиеті - әдебиеттің барлық түрлерін оқу. Жеке өмірі * Үйленген. Жұбайы - НҰғыманова Светлана Сапиқызы, әдебиет пәнінің оқытушысы. * Ұлдары - Нұғыманов Асан, менеджер; Нұғыманов Ғазиз, компьютер маманы. Дереккөздер
Нұралы мұнай-газ кен орны

Нұралы мұнай-газ кен орны — Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Жосалы темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 150 км жерде. Құрылымы 1986-1987 жылдары жүргізілген сейсмикалық барлау арқылы анықталған. Іздестіру-бұрғылау жұмыстары 1987 жылы басталып, сол жылы кен орны ашылды. Геологиялық құрылымы Тектоникалық тұрғыда Нұралы кен аудaны Ақсай көтерілімі аумағындағы күрделі құрылымда орналасқан. Кен орнында жоғары юралық және неоком түзілімдерінің мұнайгаздылығы анықталған. Ондағы өнімді горизонттар мұнайлы (Ю-0, М-ІІ-2) және мұнай газды (Ю-І, М-ІІ-1) болып бөлінген. Барлық шоғырларға күрделі құрылым тән. Табиғи резервуар типі бойынша шоғырлар пласты, линза тәрізді, литологияық экрандалған, стратиграфиялық және тектоникалық тұрғыдан шектелген. Жатыс сипаты, құрамы Өнімді горизонттардың жатыс тереңдігі 1620 м-ден 2050 м аралығында өзгереді. Юралық өнімді горизонттар (ашық кеуектілігі 22 – 24,5%, өткізгіштігі 0,031 – 2,2 мкм 2 ) терригенді жыныстардан құралған. Мұнайы жеңіл, тығыздығы 0,807 – 0,838 г/см 3 , күкірті аз, жоғары парафинді (12,1 – 19,8%), аз мөлшерде шайыр және асфальтендер кездеседі. Неоком М-ІІ-1 және M-ІІ-2 арысқұм свитасының өнімді горизонттары гравелиттерден, құмтасты және сазды алевролиттерден құралған. Мұнай шоғырларының ілеспе газдары ауыр, 49,4 – 63,83% метан, 30,2 – 45% ауыр көмірсутектер, 2 – 3,5% азот және аз мөлшерде гелий, көмір қышқыл газ бар.
Нұра су құбыры

Нұра су құбыры, Ақмола облысындағы Нұра және Терісаққан өзендерінен бастау алады. 1979 жылы іске қосылған. Ұзындығы 1252 км. Екі өзеннен тәулігіне 16,4 мың м 3 су алады. Құбыр жүйесінде 8 ұңғыма, 5 су көтергіш сорғы және 2 су тазарту станциясы бар. Қарағанды және Ақмола облыстарының 89 елді мекенін ауыз сумен қамтамасыз етеді. Тағы қараңыз *Дарбаза су құбыры *Булаев су құбыры *Айнабұлақ су құбыры *Есіл су құбыры
Серік Төкенұлы Нұрқазов

Серік Төкенұлы Нұрқазов (4.10.1959 жылы туған, Қарағанды облысы Теміртау қаласы әкімдігіне қарасты Ақтау кенті) – боксшы, КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1985). Алғашқы бапкерлері – Л.Тілеубаев, Я.Фетисов. * Қазақстанның және халықаралық турнирлердің бірнеше дүркін жеңімпазы. * КСРО халықтары спартакиадасының күміс (1979) және қола медалін алды (1983). * Еуропа чемпионы (1983, Варна, Болгария) және қола жүлдегері (1981, Тампере, Финляндия) * КСРО чемпионы (1982, 1984, 1986), күміс (1979, 1980), қола жүлдегері (1983, 1987) * Әлем кубогінің күміс жүлдегері (1983, Рим, Италия) болған. Дереккөздер
Нұрлыбаев Әбдірахман Тұрлыбайұлы

Нұрлыбаев Әбдірахман Тұрлыбайұлы (27.3.1927 жылы туған, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылы) – ғалым, геология-петрология ғылым докторы (1971), профессор (1975). Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академикі (2003). Республиканың құрметті кен барлаушысы (2002). Петрология саласынан шыққан тұңғыш қазақ докторы. Орта Азия мемлекеттік университетін (Ташкент мемлекеттік университетін) бітірген (1951). 1948 – 56 жылдары геология басқармаларында жұмыс істеген. 1956 жылдан Қ.И. Сәтбаев атындағы геология ғылымдар институтында қызметте. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстандағы сілтілі тау жыныстарының геологиясы мен минералогиясына, геохимиясы және минерагениясына арналған. Нұрлыбаевтың күрделі ғылым еңбектерінің тұжырымды зерттеулерінің арқасында түсті металлургия, химия, құрылыс және басқа да өндіріске қажетті шикізат қорлары бола алатын нефелин-лейцит, алунит, каолинит, слюда, кианит, дала шпаттары, дюмортьерит, т.б. жоғары глиноземді және геотехногенді кендері, оған қоса көптеген сирек кездесетін металл кен-көздері (Есіл тобы, Қосістек, Борсықсай, Абай, Қарсақпай, Қаратал, Иірсу, Бадам) ашылды. 10 монография, 300-ден астам ғылыми еңбек жазған. Бірнеше медальмен марапатталған. Шығармашылығы *Табиғаттың тамаша қазба-байлықтары, А.-А., 1972 *Қазақстанның сілтілі тау-жыныстарының минералогиясы, А., 1976 *Оңтүстік Торғай ойпаты мен Солтүстік Ұлытау өлкелерінің геологиясы мен пайдалы қазбалары, 1 – 2 т., А., 1984 *Солтүстік Қазақстанның геологиясы, 1 т., Солтүстік Қазақстанның магматизмі, 2 т., А., 1988
Қалжан Әлібекұлы Нұрмақанов

Нұрмақанов Қалжан Әлібекұлы (24.9.1927, Қызылорда облысы Қазалы қаласы – 3.6. 1963, Алматы) – әдебиет сыншысы, аудармашы. ММУ-дың филология факультетін бітірген (1951). 1952 – 58 жылдары Жазушылар одағының Орта Азия мен Қазақстан әдебиеті бойынша кеңесшісі, “Дружба народов” журналында, “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газетінде әдеби қызметкер, Қазақстан мәдениет министрлігінің репертуарлық-редакциялық коллегиясының бас редакторы (1956 – 58), “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналының бөлім меңгерушісі болды. Нұрмақановтың орыс-қазақ әдебиеті байланысына, шығыстық үлгідегі туындылар мен аударма мәселелеріне қатысты ғылыми-теория тұжырымдары “Әдеби ойлар” (1960, орыс тілінде), “Дәстүрлі достық” (1962), “Дос лебізі” (1968) атты әдеби-сын мақалалар жинақтарына топтастырылған. Ш.Айтматовтың “Жәмилә”, “Бетпе-бет”, “Алғашқы ұстаз”, “Құс жолы”, сондай-ақ Нұрмақанов Николай Семенович Тихоновтың “Вамбери” повестерін қазақ тіліне аударған. Ш.Айтматовтың повесі негізінде жазылған “Аңсаған менің әнімсің” пьесасы жарық көрген. Қазалы қаласының орталық көшелерінің біріне Нұрмақанов есімі берілген. Дереккөздер
Нағымбек Жемал-Әд-Динұлы Нұрмұхамедов

Нағымбек Жемал-Әд-Динұлы Нұрмұхамедов (06.11.1924, Павлодар облысы Баянауыл ауданы-17.12.1986, Алматы) – кескіндемеші, өнертану ғылым кандидаты (1961), Қазақ КСР-інің халық суретшісі (1974). 1940 – 1942 жылдары Алматы театр-көркемсурет училищесінде, 1947 – 1953 жылдары Санкт-Петербург кескіндеме, мүсін және архитектура институтында оқыған. 1961 жылы КСРО Көркемсурет академиясы жанындағы аспирантураны А.М. Герасимовтың шеберханасы бойынша бітірді. Қондырғылы кескіндеменің әр түрлі жанрында жұмыс істеп, сюжетті картина саласында жемісті еңбек етті. “Кеңес Одағы Әскери Теңіз-флотының адмиралы И.С. Исаков” (1964 – 1965), “Бес қаруың сай болсын” (1965), “Кеңес Одағының Батыры М.Ғабдуллин” (1969) портреттерін салды. Франция, Бразилия, Жапония елдеріне сапар шегіп, нәтижесінде бірнеше суреттер топтамаларын жасады. Нұрмұхамедов еңбектері Канада, Бельгия, Югославия, Финляндия көрмелерінде қойылды. Қазақстанның бейнелеу өнері жөнінде кітаптар мен альбомдар шығарды. “Еңбек даңқы ерлері” топтамасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1978), “Құрмет белгісі” (1959, 1971), 2-дәрежелі Отан соғысы (1985) ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шығармашылығы *Научись рисовать, А., 1962 *Искусство Казахстана. Альбом, М., 1970 *Мавзолей Хаджи Ахмеда Ясави. Альбом, А. 1980 Дереккөздер
Садық Нұрпейісов

Нұрпейісов Садық (24.02.1904, бұрынғы Торғай облысы Қостанай уезді Әйет болысы – 1938, Мәскеу) – мемлекет және қоғам қайраткері. Алғашында ауыл мектебінде, соңынан 2 сыныптық қазақ-орыс бастауыш училищесінде оқыды. 1918 жылы көктемде Қостанайдағы еріктілер қатарында колчакшыларға қарсы күресті. 16 жасында (1920) ауылдық кеңестің төрағасы болып сайланды. 1920 жылы қыркүйекте Челябі губераторының Полтавск поселкесінде жасақталған ерекше тағайындалған бөлімнің (ЧОН) құрамына кірді. 1922 жылы шілдеде Қазақстанға қайтып оралып, Қостанай губаторының Денисов уездінде әртүрлі қызметтер атқарды. “Қосшы” одағы мен кеңесңестерге тарту, халық ағарту саласы мен көркемөнерпаздар театрын құруда үлкен белсенділік көрсетті. 1924 – 29 жылы Қостанай губернор, Жетісу мен Сырдария облыстарында комсомолдық қызметтер атқарды. Қазақ өлкелік комсомол к-тінің бірінші хатшысы болды. 1931 – 34 жылы қазіргі Жамбыл облысы Мерке ауданы партия к-тінің бірінші хатшысы, Қарағанды облысы партия к-тінің екінші хатшысы, 1934 – 38 жылы Қазақ өлкелік партия к-тінің және Қазақстан Компартиясы ОК-нің екінші хатшысы қызметтерін атқарды. Нұрпейісов қай жұмыста жүрсе де ұлттық кадрларды басшы қызметтерге көптеп тартты. 1938 жылы мамырда БК(б)П ОК-не жұмысқа шақыртылуына байланысты Қазақстан Компартиясы ОК құрамынан босатылды. Тұтқындалғанға дейін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумында жұмыс істеді. Дереккөздер
Рафиқа Бекенқызы Нұртазина

Рафиқа Бекенқызы Нұртазина (8 наурыз 1921, 6-ауыл, Павлодар ауданы, Павлодар облысы – 1 сәуір 2013, Алматы) — қазақ ұстазы, педагог-әдістемеші, ғалым, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мұғалімі (1966), Социалистік Еңбек Ері (1968), педагогика ғылым кандидаты (1974). Қазақтың мемлекеттік қыздар педигогика институтының филология факультетін бітірген (1951). 1951 – 71 жылдары Алматыдағы №12 қазақ орта мектебінде орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі, 1971 жылдан сол мектептің директоры болды. 1972 жылы республикалық педагогика қоғамның төрағасы болып сайланды. Нұртазина – 40-тан астам ғылыми әдістемелік еңбектің (орыс тілінде) авторы, ол қазақ мектептеріндегі орыс тілі мен әдебиетін оқыту бағдарламасын әзірлеуге қатысты. Ленин (1968), “Құрмет белгісі” (1966) ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Отбасы Жұбайы — Сүлейменов Дүйсен Әлібайұлы (1914-2000), мал дәрігері болған, соғыс ардагері (49-шы кавалериялық дивизияның капитаны), Отан соғысының II дәрежелі орденімен, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, көптеген медальдар және құрмет грамоталарымен марапатталған. Балалары: * Сүлейменова Гүлнұр Дүйсенқызы (1943 жылы туған) дәрігер; * Сүлейменова Элеонора Дүйсенқызы (1945 жылы туған), ЖМ ХГА академигі, филология ғылымдарының докторы, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің жалпы тіл білімі кафедрасының профессоры; * Сүлейменова Баян Дүйсенқызы (1949 жылы туған), орыс тілінің оқытушысы, дефектолог-логопед, Алматы қаласындағы №9 мектеп-интернаттың директоры; * Сүлейменов Нұрлан Дүйсенұлы (1952 жылы туған), биолог. Шығармашылығы *Занимательнай грамматика, А., 1973 *Книга для чтения для 5 класса казахской школы, А., 1974 *Сабақ жалғасы, А., 1996 *Мирастың кітабы (телавтор), А., 1998. Дереккөздер
Нысанбай Жаманқұлұлы

Нысанбай жырау Жаманқұлұлы (1822-1883) - 1822 жылы Қызылорда облысының Жалағаш ауданында туып, сонда 1883 жылы қайтыс болған. Атақты қазақ ақын жырауы. Жетіру тайпасының Керейіт руының Ашамайлы бөлімінен шыққан. Тарихи тақырыптағы Кенесары – Наурызбай дастанын жазған. Бұл шығарма алғаш рет 1875 ж. "Записки Оренбургского отдела императорского русского географического общества" журналында жарияланды. Нысанбай жырау Жаманқұлұлы (1822, Сыр бойы – 1883, қазіргі Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Аққошқар мекені) – Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің жыршысы. Нысанбай жырау көтеріліске бастан-аяқ қатысып, көрген-білгенін жырға қосқан. “Кенесары – Наурызбай” атты көлемді дастанында көтеріліс басшыларын батырлар жыры дәстүрінде бейнелеп, заман шындығын отарлық езгіге қарсы көтерілген халық үнімен шебер қиюластыра білді. Жырда Кенесарының қырғыздарға жасаған жорығы, оның қаза табуы мазмұндалған. Дастан халық арасына кең тараған, алғаш 1875 жылы С.Жантөрин мен Т.Сейдалиннің аудармасымен “Записки Оренбургского отдела императорского русского географического общества” журналында орыс әліпбиімен қазақ тілінде басылды. Шығарманы 1912 жылы Қазан қаласында ЖЫЛЫ Шайхысыламұлы жеке кітап етіп бастырды, 1923 жылы Ташкентте Х.Досмұхамедұлының, 1924 жылы Н.Төреқұловтың алғысөздерімен кітап болып шықты. 1996 жылы “Қазақ халық әдебиеті” атты көп томдықтың 17-кітабында жарық көрді. Нысанбай жыраудың шығарм. жолын Х.Досмұхамедұлы, Е.Ысмайылов, І.Жұмалиев, Ә.Қоңыратбаев, Б.Кенжебаев, Т.Тебегенов, т.б. зерттеді. Дереккөздер
Нілді

Нілді (Успен) мыс кені – Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Сейфуллин темір жол станциясынан (бұрынғы Жарық темір жол станциясынан) оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Нілді (Успен) мыс кені 1847 жылы ашылған. Кен орны мысты-стратиформалы генезиске жатады. Кен денелері Успен синклинорийінде төменнен жоғары қарай ортаңғы-соңғы девон дәуірлерінде түзілген қышқыл және орташа құрамды жанартаутекті тау жыныстарында, жоғары фаменнің көмірлі әктасты-сазды тақтатастарында қабатталып орналасқан. Кенді алаңда шток және желі тәрізді бірлі-жарым диобазды порфириттер, альбитофирлер және керсантиттер кездеседі. Құрылымдық жағынан кенді алаң Нілді брахиантиклинінің оңтүстік қанатында жатыр. Ол біртіндеп Керегетас синклинінің солтүстік қанатына ауысады. Құрылымы жоғары дәрежелі антиклин қатпарымен (Успен, Белла, т.б.) күрделіленген. Кен денелері батыстан-шығысқа қарай Негізгі, Святая сопка және Белла деп аталады. Нілді (Успен) мыс кені ұсақ кен орнына жатады, 19 ғасырдың ортасынан бері игеріліп келеді. Сілтемелер *Мыс
Оба

Оба (лат. pestіs – кенеттен басып кіру) – аса қауіпті зоонозды табиғи ошақты карантиндік жұқпалы ауру. Обаның өкпелік, ішектік, тері-бубондық, септикалық түрлері болады. Себебі Үеrsіnіа реstіs, бактериялық тобына жататын табиғи - ошақты жұқпалы ауру; адамға жанасу, ауа - тамшы және алиментарлық жолмен жұғады, сонымен қатар тасымалдаушылар - бүргелер арқылы жұғады карантиндік инфекцияға жатады. Табиғатта түрлі кемірушілер арқылы таралады. Адамдарға кемірушілерден, не бүргелерден жұғады. Ауру қоздырғышы таяқша тәрізді бактерияларды 1894 жылы бір-біріне байланыссыз жапон микробиологі С.Китазато (1853 – 1931) мен француз бактериологы А.Йерсен (1863 – 1943) (адамнан; 1897 жылы егеуқұйрықтан) тапқан. Оба таяқшасы (Yersіnіa pestіs) пішіні жұмыртқа тәрізді, ұсақ, қозғалмайды, талшықтары болмайды, спора түзбейді, анилинді бояғыш заттармен тез боялады. Кемірушілер денесінде 4 – 5 ай, бүргелерде 1 жылға дейін тіршілік етеді. Жұғу жолдарына қарай обаның бірнеше түрі бар. Мысалы, ауалы-тамшылы жолмен жұққанда өкпе обасы; тағам арқылы – ішек обасы; жанасу арқылы (мал сойғанда, терісін сыпырғанда, т.б.) не трансмиссивтік (бүрге шаққанда) жолмен жұққанда тері-бубон обасы, сирек септик. түрлері дамиды. Ауру тез тарайды. Ауру қоздырғышы сау адамға науқас адамнан жұғады. Аурудың жасырын кезеңі бірнеше сағаттан 3 – 6 күнге дейін созылады. Ауру аяқ астынан басталады, науқастың температурасы 39 – 40°С-қа көтеріліп, басы айналады. Организмнің күшті улануынан адам құсып, іші өтеді, есінен танып, үрей, ұйқысыздық пайда болады. Ауру асқынған жағдайда нау-қас өледі. Ал тері-бубон обасында бүрге шаққан жерге жақын орналасқан лимфа безі ісініп, бұршақ дәніндей қызыл түсті бөрткен (іші қанды іріңге толы) пайда болады. Бөрткен жарылып жараға айналады. Аурудан алдын ала сақтандыру үшін ауру шыққан жерлерге эпизоотол. және эпидемиол. тексеру жүргізіледі; сол аймақтағы тұрғындардың денсаулығы үнемі бақылауда болады; ауру ошағы дамыған жерге дератизац., дезинсекц. және дез-инфекц., сан.-ағарту жұмыстары жүргізіледі; шет елге баратын жолаушыларға обаға қарсы вакцина егіліп, ал келушілерге арнайы бақылау жүргізіледі. Емі: науқас адамды арнайы ауруханаға жатқызып, патогенетик. (әр түрлі ерітінділер құю), этио-тропты (антибиотиктердің бірнеше түрін бірден енгізу), гормондық препараттармен емдеу; карантин жариялау. Қазақстанда оба індеті бойынша жүргізілетін шараларды Қазақ карантиндік және зооноздық инфекциялар ғылыми орталығы атқарады. Республиканың 10 қаласында обаға қарсы күресу бекеттері мен олардың 13 ауданы бөлімшелері бар. Дереккөздер
Обаған (өзен)

Обаған – Тобыл алабындағы өзен. Бастауы Шағын тұщы сулы Көктал көлінен басталып (Қойбағар ауылы маңында), Ресей Федерациясы аумағында Звериноголовское селосынан 10 км жерде Тобылға құяды. Географиялық орны Қостанай облысының Әулиекөл, Қарасу, Алтынсарин, Ұзынкөл аудандарының жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 376 км, су жиналатын алабы 27300 км 2 . Аңғары жоғарғы ағысында 2,5 – 3 км, орта бөлігінде 3 – 8 км, сағасына таяу 7 – 7,5 км. Арнасы жарлы (2 – 4 м). Торғай қолатымен ағады. Ірі саласы – Құндызды. Аңғарында Құсмұрын, Талды, Алакөл, Теңіз, Қарақамыс, т.б. көлдер бар. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы сағасында (Ақсуат ауылы тұсында) 140 м 3 /с. Суы жоғарғы бөлігінде тұщы, төменде кермек татиды. Жайылмасы шабындық. Дереккөздер
Обаған бокситті ауданы

Обаған бокситті ауданы, Орталық Торғай бокситті ауданы – Қостанай облысы Обаған өзені алабы мен Құсмұрын көлі маңайында орналасқан кенді алап. Обаған бокситті ауданына Батыс Обаған, Приозерная, Құсмұрын, т.б. кен орындары жатады. Кен орындары континенттік түзілімдердің бор кезеңінде жаралған. Обаған бокситті ауданы екі құрылымдық қабатқа бөлінеді: төменгі қабаты – кристалдық іргетас (ол кенге дейінгі қатпарлы қабаттан, кембрийге дейінгі палеозой, триас және юра түзілімдерінен құралған), жоғарғы платформалық қабаты – мезо-кайнозойлық түзілімде. Іргетастың жоғарғы бөлігі көбінесе эффуз. және жанартаутекті шөгінді құрамды. Олар төменгі-ортаңғы триас жарылымдарын құрайды. Бокситті шөгінділер борға дейінгі бедердің төменгі бөлікшесін толтырған төменгі және жоғарғы топтардан тұрады. Төменгі топ шұбар түсті, ақ және сұр каолинитті саздардан, ал жоғарғы топ сұр түсті құм, алевролиттер және саздардан құралған. Бұлардан жоғары жоғарғы бор мен палеогеннің теңіз шөгінділері орналасқан. Олардың үстін жоғарғы палеоген мен неогеннің континенттік түзілімдері және төрттік шөгінділері көмкеріп жатыр. Обаған бокситті ауданы кендерінің бокситті иірімдерінің қалыңдығы 2 – 7 м, тереңдігі 35 – 160 м. Кенді минералдары гиббсит, гематит, каолинит, сидерит, т.б. Al2O3 40 – 45%, SіO2 9%-дай. Кен ашық әдіспен өндіріледі. Дереккөздер Сілтемелер *Қостанай облысы
Обалар

Обалар, қорған — күзеттік немесе молалық үйінді төбелер. Қазақстанның далалық өңірінде кездеседі. Биіктігі 30–60 сантиметрден 20 метрге, көлденеңі 3–4 метрден 100 метрге дейін жетеді. Кейде қорған деп табиғи жолмен пайда болған қалдық қыратты да атайды (мысалы, Волгоградтағы Мамай қорғаны). Дереккөздер Дереккөздер be-x-old:Курган es:Cultura de los kurganes hr:Kurgan (Kurganska oblast, Rusija) hu:Kunhalom it:Kurgan scita
Обручев мұздығы

Обручев мұздығы – Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Сарқан өзенінің алабындағы Шатыртас бастауында орналасқан. Мұздықты алғаш 1957 жылы П.А. Черкасов зерттеді. Оған көрнекті геолог В.А. Обручевтің есімі берілген. Аумағы, жер бедері Аумағы 4,47 км 2 , оның ішінде борпылдақ жыныс жапқан жері 0,38 км 2 . Ұзындығы 3,75 км. Фирн (мұзқар) алаңының ауданы 1,74 км 2 . Мұздық 4010 м биіктікте, ал мұздық тілі аңғар табанына (3391 м) тіреледі. Мұздық қарқынды ерігінде төмен моренадағы алаңда көлемді көл пайда болады. Одан Шатыртас өзені басталады. Дереккөздер
Объектив

Объектив (лат. objeсtus – нәрсе) – нысанның төңкерілген шын кескінін қалыптастыратын дербес оптикалық жүйе. Бұл кескін не окулярмен қаралады, не фотография жарық сезгіш қабаттың, телевизия түтік немесе электрондық оптикалық түрлендіргіш фотокатодының, күңгірт шынының не экранның жазық бетінде алынады (қисық бет сирек пайдаланылады). Объективтің маңызды сипаттамалары: нысанның объективтен белгілі бір қашықтау кезінде объективтің оптикалық үлкейтуін анықтайтын фокусаралық қашықтық; объективтің ену қарашығының диаметрі; салыстырмалы саңылауы және ол арқылы айқындалатын объективтің жарық күші; объективтің көру өрісі. Объектив қалыптастыратын кескіннің сапасы объективтің ажыратқыштық шамасымен, контрастыны беру коэффициентімен, жарықты интегр. және спектр. өткізу коэффициенттерімен, объективтегі жарықтың шашырау коэффициентімен, кескін өрісі бойынша жарықталынудың түсуімен сипатталады. Құрастырылуы жағынан объектив үш класқа: линзалы (диоптрик. рефракторлар), айналы (катоптрик. рефлекторлар), айналы-линзалы (катодиоптрик.) болып бөлінеді. Қызметі бойынша: кішірейтілген кескін беретін көру түтіктері мен телескоптардың объективтері; үлкейтілген кескін беретін микроскоптардың объективтері; құралымы мен қолданылу тәсіліне байланысты кішірейтілген немесе үлкейтілген кескін беретін фотогр. және проекц. объективтер деп бөлінеді. объективтердің ерекше топтарына фотообъективтерге көбірек жақын келетін спектрлік аспаптар, лазермен пайдалануға арналған объективтер жатады. Сілтемелер * Жүйе * Оптика Дереккөздер
Овердрафт

Овердрафт (ағылш. overdraft – жоспардан тыс) – төлем шамасы тапсырыскер шотындағы қаражаттың қалдығынан асып түскен жағдайда банктердің қысқа мерзімді несие беруінің негізгі нысаны. Бұл ретте банк тапсырыскердің шотынан қаражатты талап етілген төлем мөлшерінде есептен шығарады‚ яғни тапсырыскерге қаражаттың қалдығынан асып түсетін сомаға (төлем сомасы мен тапсырыскердің шотындағы қаражат сомасының арасындағы айырмаға) өзінен-өзі несие береді. Овердрафт нәтижесінде банкте дебеттік сальдо пайда болады. Овердрафт тапсырыскердің шотына түскен барлық соманы акцептісіз тәртіппен бағыттау арқылы өтеледі‚ оның кәдуілгі несиеден өзгешелігі осынысында. Әдетте‚ овердрафтты пайдалану құқығы оның талаптарын белгілейтін шарт бойынша неғұрлым сенімді тапсырыскерге беріледі. Сілтемелер *Банк *Несие Дереккөздер
Огни Алатау

Огни Алатау– газет. Қазақстан КП Алматы облыстық және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облыс кеңесінің органы болды. 1918 жылы "Заря свободы" деген атаумен шыға бастады. Әр жылдары "Вестник Семиреченского трудового народа" (1918), "Голос Семиречья" (1919), "Правда" (1919), "Джетысуская правда" (1922), "Джетысуская искра" (1925), "Красное знамя", "Социалистическая Алма-Ата", "Алма". 1963 жылдан қазіргі атымен шығып келеді. Дереккөздер
Оғыз тілі

Оғыз тілі, көне заманда түркі тайпалары арасында кең тараған, қазір өлі тіл саналады. Тарихи еңбектерде кейде ғұз тілі, ұз тілі деп те аталған. 7 – 8 ғасырларда балбал, сынтастарда жазылған көне түркі жазба ескерткіштерінің Селенга және Орхон бойынан табылған бір тобы (Онгин, Құтлық қаған, Күлтегін, Тоныкөк) осы оғыз тілінде жазылған. 11 ғасыр жәдігерлігі М.Қашқаридың “Диуани лұғат ат-түрк” еңбегінде бұл тіл ерекшелігінің көбірек сақталғандығы байқалады. Оғыз тілі, әсіресе, қыпшақ тіліне жақын келіп, түрікмен, Әзірбайжан, гагауыз, түрік, т.б. тілдердің қалыптасуына негіз болған. Көне оғыз тілінің өзіне ғана тән фонетика және грамматика ерекшеліктері болды. Олар фонетикада: # 8 қысқа дауысты фонеманың сақталуы; # сөз соңындағы г, ғ дауыссыз дыбыстарының тұрақтылығы (дағ – тау, бәг – бек), осы дыбыстардың кейбір қосымшалар құрамында түсіп қалуы (гәлән – келген, алан – алған); # сөз басындағы т, қ, к қатаң дыбыстарының ұяңдануы (дил – тіл, гэл – кел); # бол сөзінің басындағы б дыбысының айтылмауы (>ол); Грамматикада: # кейбір септік, көптік жалғауларының фонетика редукцияға (қысқартуға) ұшырауы (адама – адамға, малың – малдың); # кейбір морфология форманттардың сақталуы (-мэли//-малы, -миш//-мыш) және басқа мағынада жиі қолданылуы, т.б. жатады. Тағы қараңыз * Оғыз мемлекеті * Оғыздар Дереккөздер
Одақ

Одақ – 1) әлеуметтік топтардың, жеке адамдардың бірлестігі; 2) мемлекеттік бірлестік (мысалы, бұрынғы Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы, АҚШ, Чехословакия, Югославия, т.б.); 3) қоғамдық бірлестіктер [саяси партиялар, кәсіподақтар, шығармашылық (мысалы, Жазушылар одағы, Суретшілер одағы, Сазгерлер одағы)]; 4) ортақ бір мақсатқа арналған келісім, шарт (мысалы, Антанта, НАТО, Еуроодақ, т.б.). Сілтемелер *Бірлік *Қысқарған сөздер Дереккөздер
Ожау

Ожау — қымыз, айран, сүт, сусын құюға қолданылатын ыдыс. Шұңғыл бөліктен және қолға ұстауға ыңғайлы саптан тұрады. Ожау ағаштан, металдан жасалады.Ағаштан жасалған түрлері б.з.б. 2 ғасырымыздан бастап қолданыла бастаған. Археологиялық деректерге қарағанда, ожаудың ағаштан жасалған түрлерін Орталық Азия халықтары ерте темір дәуірінде-ақ қолдана бастаған. Металл ожау 16 – 19 ғасырларда кең тарады. Дәстүрлі қазақ қоғамында дастарханның шырайын келтіретін мүлік ретінде ерекше бағаланған. Оны қазақ шеберлері әр түрлі ағаштардан (тораңғы, емен, т.б.) ойып дайындаған. Кейде сабы ою-өрнектермен безендірілген. Ауқатты қазақтар сәндік бұйым есебінде ожауды алтынмен, күміспен қаптатып, кейде сабына асыл тас орнаттырған. Тағы қараңыз * Бақыр (бақыраш) * Шөміш (ыдыс) Дереккөздер
Озон

Озоно́ (көне грекше ὄζω — иіс шығару) – химиялық формуласы О 3 болып келетін оттегінің аллотропиялық түр өзгерісі. Түсі қою көк, өткір иісті газ,ал сұйық озон күлгін көк; балқу t – 192,7°С, қайнау t – 112°С. Суда ерігіштігі 0,394 г/л (0°С-та). Озонды 1785 жылы голландия физигі М. ван Марум ашқан. Озон тұрақсыз, өздігінен жылу бөліп, оттекке айналады. Күшті тотықтырғыш, алтын мен платинадан басқа барлық металдарды тотықтырып, кейбір органикалық және бейорганикалық қосылыстарға әсер етіп, озонидтер түзеді. Озонды иод-крахмал қағазының түсінің өзгеруі бойынша анықтайды: O 3 + +2KІ+H 2 O=І 2 (көк)+O 2 +2KOH. “Кәдімгі оттек О 2 КІ-мен реакцияға түспейді. Табиғатта озон найзағай жарқылдаған кезде және кейбір органикалық заттар тотыққанда түзіледі (Озоносфера қабаты) - (O2->O3). Таза озон – күшті тотықтырғыш, микроорганизмдерді өлтіреді, сол себепті суды, ауаны дезинфекциялауда, күшті тотықтырғыш болғандықтан қағаз ағартуда, т.б. қолданылады. Физикалық қасиеттері * Молекулалық массасы — 47,998 м. а. б. * 183 °C-ғы сұйықтықтың тығыздығы — 1,71 г/см³ * Қайнау температурасы — −111,9 °C. * Балқу температурасы— −197,2 ± 0,2 °С . * Озонның газ күйі — диамагнитті, ал сұйық күйі — әлсіз парамагнитті. Ішкі сілтемелер * Озонид * Озоносфера * Микроорганизм
Ойқарағай көмір кен орны

Ойқарағай көмір кен орны – Алматы қаласынан шығысқа қарай 300 км жерде, Алматы облысы Райымбек ауданының Қытаймен шекаралас бөлігіндегі таулы өңірде орналасқан. Кен орны 1931 жылы ашылған. Іздеу, барлау жұмыстары 1943–1948 жылы жүргізілді. Геологялық құрылымы Көмірлі қабаттардың жасы ортаңғы юра кезеңіне жатады, қалыңдығы 45 – 110 м. Бұл қабаттар ендік бағытта созылған моноклин құрылым жасайды. Жатыс сипаты Құрылымның ұзындығы 8 км, ені 2 – 3 км. Тау жыныстары оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қарай 3 – 5 км еңістенген. Көмірлі қабаттар өзендердің тілімдеуінен Батыс, Орталық, Шығыс бөлікшелерге жіктелген. Олардың ішінде Батыс бөлікшесі өнеркәсіптік мәнге ие. Мұнда шағын кеніште жергілікті тұрмыс қажетін өтейтін көмір өндіріледі. Көмір қабатының қалыңдығы 4,5 м-ден 23,5 м-ге дейін, құрылысы қарапайым. Құрамы Көмірі қоңыр (Б3), күлділігі төмен (6 – 16%), қызуы жоғары (жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 5,4 – 7,9 мың ккал/т), күкірттілігі төмен, ауада жеңіл уатылады. Кен орнының қоры 80 млн. тонна, оның 41 млн. тоннасы ашық тәсілмен өндіруге қолайлы. Қоңыр көмір қоры бойынша Ойқарағай көмір кен орны Қазақстанның оңтүстік облыстарындағы ірі кен орындарының біріне жатады. Дереккөздер
Оймақ

Оймақ– тігінші құралдарының бірі және де қолмен іс тіккенде саусаққа киетін құрал. Жұқа жез темірден саусақ ұшына сыйып тұратындай көлемде жасалады. Қолмен іс тіккенде сұқ саусаққа немесе ортаңғы саусаққа кигізіледі. Оймақ инені әрі қарай өткізуді жеңілдету және саусақты қорғау үшін қолданылады. Дәстүрлі қазақ қоғамында оймақтың былғарыдан, көннен жасалған түрлері де жиі кездеседі. Сондай-ақ оймақтың жүзікке, сақинаға баумен бекітіп қоятын түрлері де болған. Бұларды қазақ әйелдері күнделікті тұрмыс-тіршілікте жоғалтып алмау мақсатында жасаттырған. Металдан, былғарыдан жасалады :Оймақ- қалың маталарды кестелеген кезде қолды жарақаттамай матаға иненің кіруін жеңілдетеді. Оймақтар металдан, былғарыдан немесе пластмассадан жасалуы мүмкін., қандай материалдан жасалса да ортаңғы саусаққа киюге ыңғайлы болғаны дұрыс. Қазір оймақтардың төбесі металл, ал саусаққа киілетін басқа бөлігі жұмсақ теріден жасалған түрлері де бар. Сілтемелер * Былғары * Тұрмыстық құралдар Дереккөздер
Оймаша мұнай кен орны

Оймаша мұнай кен орны — Ақтау қаласынан (Маңғыстау облысы) оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде. Іздестіру жұмыстары 1965 жылы басталып, 1980 жылы кен орны ашылды. Геологиялық құрылымы Ол субкеңдіктік созылымның брахиантиклиналдық қатпарына жатады. Кен орнының ашық қимасында палеозой, мезозой, кайнозой жыныстары бар. Ортаңғы палеозойдың (морулы гранитоидтар) мұнайлылығы 9, 10, 12-ұңғымаларда анықталған. 12-ұңғымада 3752-3720 м аралығын сынақтан өткізуде мұнай атқыны алынды. Бастапқы қабат қысымы 47,6 МПа, температурасы 163 ° С, тығыздығы 0,834 г/см 3 . Құрамы, қанығуы Мұнай құрамы аз күкіртті, парафинді (13,3%), аз мөлшерде асфальтені бар шайырлы (2,6%). Мұнайға қаныққан қалыңдығы 96,1 м. Резервуар типі бойынша шоғыр массивті. Триасты түзілімдердің өнеркәсіптік мұнайлылығы туф және туфит қабатты карбонатты қалыңдықта анықталған. Өнімді қабаттардың тиімді қалыңдығы 28,4 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 18,2 м. Шоғыр биіктігі 70 м, типі қабатты, дөңесті. Бастапқы қабат қысымы 44,1 МПа, температурасы 144ӘС, тығыздығы 0,837 г/см 3 . Мұнайы аз күкіртті, парафинді (11,7%), аз мөлшерде шайыр (3,6%) және асфальтен (1,4%) бар. Төменгі юра түзілімдерінің мұнай газдылығы литолиз құмтасты, алевролиттер және саз қабаттармен алмасатын Ю-XІІІ горизонт табанына жатқызылатын резервуарға байланысты. Өнімді қабат 3142-3146 м аралығында. Триас және ортаңғы палеозой гранитінің мұнайындағы еріген газ ауыр, этанды метан (61 – 65,4%), ауыр көмірсутектер (28,1 – 32,3%), азот (3,5 – 4,5%), көмір қышқыл газ (2 – 3%). Дереккөздер
Ойпат

Ойпат, ойпатты жазық — ой, ойпаң жазық, мұхит деңгейінен есептегенде 200 м биіктікке дейін орналасқан, құрлықтағы айтарлықтай кеңістік алып жатқан жазық үлескісі (телімі). Ойпаттың беткі жазықтығы теңіз деңгейінен төмен орналасқан түрлері де ұшырасады (Мысалы, Каспий маңы ойпаты). Ойпаттың жер беті жазық, төбешікті келеді. Қыраттарға қарама-қарсы бедер түрі. Негізінен, горизонталь жайласқан борпылдақ тау жыныстарының қабаттарынан тұрады. Ойпат тектоникалық жолмен пайда болған теңіз және құрлық шөгінділерінен түзілген. Жер шарындағы едәуір ірілері: Амазонка, Атлант маңы, Үнді-Ганг, Тұран ойпаттары, Батыс Сібір ойпаты, т.б. Тауаралық ойпатқа Алтай тауындағы Шу ойпаты және Абай даласы, Кура-Аракс ойпаты; теңіз деңгейінен төмен жатқан ойпатқа Каспий маңы ойпаты (–28 м) жатады. Адамдардың теңіз жағалауын құрғатудан пайда болған Нидерланд ойпаты бар. Дереккөздер
Ойраш

Ойраш – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Өгем жотасының (Батыс Тянь-Шаньда) оңтүстік-батысындағы орташа биіктіктегі тау белдеулері мен жартастардың қорымдарында өсетін 1 түрі – көрікті ойраш ( magnіfіca) бар. Биіктігі 1 метрдей. Сабағы мықты, сырты тегіс, іші қуыс болады. Шоқтанып орналасатын жапырақтарының пішіні жұмыртқа тәрізді, жиектері ара тісті ойықталып келген. Тостағанша гүлжапырақшалары жіңішке қандауыр тәрізді, күлтесі ашық көгілдір, сирек ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. ‘’Көрікті ойраш’’ сәндік үшін өсіріледі, Орта Азияның өте сирек кездесетін реликт өсімдігі. Қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Ішкі сілтемелер * Қоңыраугүлділер тұқымдасы * Өгем жотасы Сыртқы сілтемелер [http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/218-kyzyl-kitap/1779-kyzyl-kitap.html Қызыл кітап] Дереккөздер
Алексей Павлович Окладников

Окладников Алексей Павлович (3.10.1908, Ресей, Иркутск облысы Жигалов ауданы Константиновка ауылы – 17. 11.1981, Ресей, Новосибирск қаласы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1947), профессор (1962), КСРО ҒА-ның академигі (1968). Неолит и бронзовый век Прибайкалья, ч. 1-3. М.–Л., 1950 – 55; Якутия до присоединения к Русскому государству, М.–Л., 1955; Олень золотые рога, М.–Л., 1964; Центр.-Азиатский очаг первобытного искусства, Новосиб., 1972; Петроглифы Байкала, Новосиб., 1974; По Аляске и Алеутским островам, Новосиб., 1976; Петроглифы Монголии, Л., 1981. Ларичев В.Е., Сорок лет среди сибирских древностей, Новосиб., 1971; Финашина Г.Н., А.П. Окладников, М., ,1981.Ж. Таймағамбетов, Ғ. Қиясбек Якут АКСР-і (1956), Ресей (1957), Бурят АКСР-і (1970) елдерінің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Иркутск педагогика институтын бітірген (1934). КСРО ғылым академиясының Ленинград бөлімшесі тарих институтының аға ғылыми қызметкері, меңгерушісі (1938 – 52), Археология институтының полеолит секторының меңгерушісі (1952 – 61). КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімшесінде гуманитарлық зерттеу бөлімінің меңгерушісі, осындағы тарих, филология және философия институтының директоры (1961 – 66) қызметтерін атқарған. Сібір, Қиыр Шығыс, Орта Азия далаларындағы палеолит, неолит, қола және темір дәуірлерінің жергілікті мәдениетін анықтады. Осы аймақтардағы алғашқы қауымдық құрылыс мәдениеті жөнінде көптеген зерттеу еңбектер жазды. КСРО Мемлекет сыйлығы лауреаты (1950, 1973). Көптеген орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Октаэдр

Октаэдр (грек. oktaedron, okto – сегіз және hedra – жақ) – бес дұрыс көпжақтың бір түрі. Оның 8 жағы (үшбұрышты), 12 қыры, 6 төбесі (әрбір төбесінде 4 қыры түйіседі) бар. Егер а октаэдрдың қырының ұзындығы болса, онда оның көлемі формуласымен анықталады. Кристаллографияда октаэдр кубтық жүйенің қарапайым түрі болып саналады. Алмас, магнетит, шпинель, т.б. минералдар октаэдр пішінінде кристалданады. Октаэдр атауын Теэтет (б.з.б. 4 ғ.) енгізген. .]] Ішкі сілтемелер * Кристаллография * Куб Дереккөздер
Октябрьский (Қостанай облысы)

Октябрьский — Қостанай облысы Лисаковск қаласына қарасты кент (1957 жылдан бері). Географиялық орны Лисаковск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде, Тобыл өзенінің оң жағасында дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 3633 адам (1751 ер адам және 1882 әйел адам) болса, 2009 жылы 3737 адамды (1819 ер адам және 1918 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1950 жылы боксит кен орындарын игеруге байланысты қаланды. Октябрьскийде шағын тігін фабрикасы, геология, экспедиция, т.б. мекемелер бар. Октябрьскийге таяу жерден Тобыл – Алтынсарин – Хромтау темір жолдары өтеді. Дереккөздер
Октябрь Туы

Октябрь Туы– газет. 1944 ж. Сталиншіл деген атпен шыға бастады. Қазақстан КП Талдықорған облысы және қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облысы кеңесінің органы болды. 1944 жылдың 7 қарашасынан “Сталиншіл” деген атпен шыға бастады. 1956 жылдың 23 маусымынан “Советтік Жетісу” деп аталды. Алматы, Талдықорған облыстарының қосылуына байланысты 1959 жылы мамырда жабылды. Талдықорған облысы қайта дербес облысы болғаннан кейін 1968 жылы “октябрь туы” деген атпен аптасына 5 рет шығып тұрды. 1996 жылы Алматы мен Талдықорған облыстарының бірігуіне байланысты сол жылдың сәуірінен “Жетісу” газетіне қосылып, Алматыда, кейін Талдықорған қаласында шыға бастады. Ішкі сілтемелер * Талдықорған * Сталин Дереккөздер
Октябрь үңгірі

Октябрь үңгірі – Іле Алатауының солтүстік беткейінде, 3300 м биіктікте орналасқан, Қазақстандағы ең ұзын (1390 м) үңгір. Географиялық орны Кіші Алматы өзенінің бастауындағы Богданович мұздығының етегінде, Шымбұлақ шаңғы базасынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде. Сипаты Үңгірдің ауыз пішіні сопақ, ені 1 – 3 м, ішкі биіктігі 12 – 15 м, түп жағындағы ені 4 – 10 м-ге кеңейіп, биіктігі 1,5 м-ге аласарады. Үңгірдің төбесі бірнеше жерден тесілген, оның тар ауызды камералары жер бетіне шығып жатыр. Мұздық суы әрекетінен үңгір қабырғалары мен табанының пішіні үнемі өзгеріп отырады. Үңгір аузын қар көшкіндері жиі басып қалады. Дереккөздер