kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аномалия

I. Аномалия ( — ауытқу) — қалыпты жағдайдан және жалпы заңдылықтан ауытқу, бұрыстық. # Геологияда— табиғаттағы құбылыстың әдеттегі немесе теория бойынша болжанған шамадан күрт ауытқуы. Жер қыртысының түрлі физикалық қасиеттерінің қалыпты шамадан ауытқуы геофизиялық аномалия деп, ал жер қыртысындағы кейбір химиялық элементтер мөлшерінің қалыпты шамадан ерекше көп болуы геохимиялық аномалия деп аталады. # Медицинада — іштегі нәресте дамуының бұзылуы салдарынан организмнің құрылымында кездесетін вариациялық өзгерістердің шектен шығып, тұрақты морфологиялық ауытқуларға ұшырауы. Аномалия балалар арасында жиі кездеседі. Оған негізгі кемістік категориялары: есту, көру, сөйлеу жүйесінің бұзылуы, ой-өрістің артта қалуы жатады. Аномалия туа және жүре пайда болған аномалия болып екіге бөлінеді. Туа болған аномалия тұқым қуалайтын ауруларға байланысты немесе химиялық, механикалық, радиациялық т.б. әсерлерден болса, жүре пайда болған аномалия жұқпалы аурулардың (полиомелит, қызылша, менингит т.б.) салдарынан болады. Соның кесірінен балалар сақау, соқыр, мылқау, кекеш немесе ақыл-ой кемістігіне ұшырайды. # Аномалия ( — ауытқу) — эмбриондық дамудың бүзылуы нәтижесінде адам мен жануарлар организмдерінің немесе олардың мүшелерінің қалыпты жағдайдан құрылымдақ ауытқуы. Организмнің және оның мүшелерінің анық дамыған аномалияларын "даму ауытқулары немесе кемістіктер" — деп атайды. Қар. Тератогенез. II. Аномалия — құжаттамадағы немесе программа жұмысындағы, күнібұрын тексерілген программалық өнімге немесе құжаттамаға негізделген, күтілген жағдайдан ауытқуы байқалған жайттар. III.Аномалия (ауытқу). Тістердің, жақ сүйек жүйесінің нормадан ауытқуы, яғни кемістігі. Аномалия — метеорологиялык элементтің орташа тәуліктік, бес күндік, айлық және тағы да басқалары шамаларының осылардай көп жылдық шамалардан ауытқуы. Мысалы, егер биылғы жылы қаңтардың орташа темлературасы Қостанай қаласында —18,5°С, ал оның көп жылдық орташа температурасы —14,8"С болса, онда биыл қаңтардағы темперагураның Аномалиясы —3,7°С болады. Аномалия — Қазақстан мен Ресейде өнер көрсететін музыкалық топ. Дереккөздер
Ансарлар

Ансарлар (араб. ансар — көмекшілер, қолдаушылар) — Мұхаммед пайғамбарды қолдап, 622 ж. Меккеден Мәдинаға көшіп барған мұсылмандарға жәрдем берген аус және хазраж тайпалары. А. Меккеден көшіп келген муһажирлермен бірге алғаш рет мұсылмандар қоғамын ұйымдастырған. Бадр соғысында Мұхаммед қолының негізгі бөлігін құрады. Әскери олжаны бөліскенде олар сыбағаға муһажирлерден соң екінші кезекке ие болған. Пайғамбар дүниеден өткен соң А. халифалыққа өз тайпаластарын ұсынуға күш салды. Бірақ тайпаластар арасындағы бақталастық бұған кедергі келтірді. Омар халифа А-ларға өте жоғары жалақы тағайындады. Нәтижесінде олардың көпшілігі ірі жер иеленушісіне айналды. Үлкен қалаларда А. әмір сарайлары жанынан қоныс тепті. Мәдинада олар Араб халифатының саяси өмірінде ұзақ мерзімдер бойы үлкен рөл атқарды. А. 683 ж. Мәдинада көтеріліске шығып, жеңіліске ұшырады. 270-тен астам А. өлтірілді. А. Мұхаммед хадистерін жеткізушілердің алдыңғы қатарындағылар болып саналады. Олардың көпшілігі дін жолындағы жорықтар барысында халифат иеліктеріне шашырап кеткен.
Георгий Павлович Ансимов

Георгий Павлович Ансимов (3.6.1922, Ресей Федерациясының Краснодар өлкесі, Усть-Лабинск ауданы, Ладога ст.) - орыс режиссері, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958), Ресей Федерациясының халық артісі (1973). 1955 жылы Мәскеудегі Мемлекеттік театр өнері институтын бітіргеннен кейін Үлкен театрда қоюшы-режиссер болып, бірқатар операларды сахнаға шығарды. Ол 1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде Қазақ опера және балет театры қойған Е.Г. Брусиловскийдің “Ер Тарғыны” мен “Қыз Жібек” және М.Төлебаевтың “Біржан-Сара” опералық спектакльдеріне реж.-кеңесші болған. Е.Г. Брусиловскийдің “Дударай” операсын Абай атындағы қазақ опера және балет театрларының сахнасында қойған. Дереккөздер
Антагонизм

пирамидасы ». Жоғарылан бастап ұрандары: Политиктер — «Біз сендерді басқарамыз» Дін басылар— «Біз сендерді келеке етеміз» Әскер — «Біз сендерді атамыз» Буржуазия — «Біз сендерді жейміз» Шаруалар мен жұмыскерлер — «Біз барлығы үшін жұмыс істейміз», «Біз бәрінді асыраймыз»]] Антагонизм - ( - күрес) - # қарама-қарсы үрдістер, күштер мен қоғамдық мүдделердің ымыраласпайтындығын білдіретін қайшылық түрі. # ағзалардың бір-бірінің дамуына кедергі жасауы немесе біреуі екіншісінің өсуін мүлдем тоқтатқанша үздіксіз күресте болуы. Микроағзалар антогонизмі жақсы зерттелген. ([http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%28%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29]) Дереккөздер
Антарес

Антарес (грек. Άντάρης; antі… — қарсы, грекше Apec, Римше Марс, Демек соғыс Тәңірі Аресқа қарсы), соғыс құдайы атымен аталған сарышаяндағы α Sco, немесе Alpha Scorpii жұлдызы — айнымалы қосаржұлдыз. Түсінің қызылдығы мен жарықтығы жағынан Марс планетасына ұқсас, ғаламдағы ең алып қызыл жұлдыз. Күннен диам. 428 есе үлкен, жарықтылығы орташа есеппен 5000 есе артық, қашықтығы 125 парсек. А-тің көрінерлік жұлдыздық шамасы әрбір 1.733 күнде 0,9-дан 1,2-ге дейін өзгереді. А-ті 3 ,5 бұрыштық қашықтықта 6,8 жұлдыздық шамадағы серігі айнала қозғалады. А. өзінен 3.600 жарық жылы қашықтықтағы ,GС 4606 диффузиялық тұмандығын жарықтандырып тұрады. Орталық ендікте жаз айларында аспанның оңт. жағындағы көкжиектен жақсы көрінеді. , Күн және Марс орбитасы өлшемдерін салыстыру]]
Антарктида түбегі

ішінде орналасқан Антарктида түбегі.]] Антарктида түбегі - Антарктида құрлығының 55-800 батыс бойлық аралығында, Беллиногаузен мен Уэдделл т-дерінің жағалауында орналасқан. Ол Оңт. Америкадағы Анд тауларының жалғасы болып саналады, оны Америка құрлығынан Дрейк бұғазы бөліп жатыр. Түбектің солтүстігінде Оңт. Шетланд, Оңт. Оркней ар-дары орналасқан және олардың біраз бөлігі қайраңдық мұздықтар жапқан. А. т. солтүстігінде Палмер, оңтүстігінде Грейам жері бар. Палмердегі жер бедері биік таулы болып келеді. Ең биік жері — Джэксон тауы (4191 м). А. т-нің басқа бөліктерімен салыстырғанда Палмер жері жылы әрі ылғалды, ауаның жылдық орташа темп-сы — 6,90С, жылдық жауын-шашын мөлшері 800 мм. Түбектегі барлық аңғарлық мұздықтар шығысқа қарай бағытталып, Ларсен атты өте үлкен қайраңдық мұздығын құрайды. Оның климаты біршама жылы, ең жылы айдың орташа темп-сы 00 шамасында, ал қыста — 160С, жауын-шашынның жылдық мөлш. 1000 мм-ге дейін жетеді. Климаттың жұмсақтығы түбектің осы жағалық бөлігінде жан-жануарлардың көбірек мекендеуіне мүмкіндік жасаған. Мұздан бос жағалаулары мен аралдарында итбалық, теңіз мысығы, пингвин, кейбір су құстары көптеп тіршілік етеді. Түбектің қиыр солтүстігіндегі гүлді өсімдіктердің үш түрі, яғни папоротник, мүк пен қына кездеседі. А. т-нде 10-нан астам ғыл.-зерт. стансасы жұмыс істейді. Дереккөздер
Антибиотик

Антибиотиктер ( — қарсы және — тіршілік) — микроорганизмдердің өсуін, көбеюін тежейтін немесе тоқтататын микробтар, өсімдіктер мен жануарлар жасушасынан алынатын органикалық зат; микроорганизмдермен жоғары өсімдіктермен және жануарлармен микроорганизмдерді және ісік жасушаларының дамуын басатын және жоятын заттар. Құрамы Антибиотиктер төменгі молекуларлы қосылыс және оның құрамына көміртегі-оттегі және сутегінен басқа азот (1 немесе 2 амин тобы түрінде) және 1 немесе 2 карбоксильді топтар енеді. Қызметі және қолданылуы Антибиотиктер микробтар мен кейбір қатерлі ісікке әсер етіп, олардың дамуын тежейді немесе толықтай жойып жібереді. Антибиотиктердің пайда болуы микробтар дүниесінде кездесетін бір-біріне қарама-қарсылық әрекетіне негізделген. Антибиотиктердің бірнеше жүздеген түрі бар, бірақ олардың бәрі бірдей медицинада қолданыла бермейді. Антибиотиктер шығу тегі, химиялық құрамы, микробтарға әсер ету механизмі т.б. қасиеттері бойынша жіктеледі. Антибиотиктерді ретсіз қолданудың әртүрлі салдары болуы мүмкін. Мысалға, денеге бөртпе шығып, қышыма пайда болады, кейде естен тануға әкеп соғады. Сондықтан, оларды тек қана дәрігердің айтуы бойынша қолдану қажет. Антибиотиктер медицинадан басқа а.ш-нда, тамақ өнеркәсібінде және микробиологиялық өндірісте пайдаланылады. Антибиотиктер зең саңырауқұлағынан, актиномиоцидтік, кейбір бактериялардан алынады. Тарихы Антибиотиктер туралы ғылымның негізін қалап, алғаш көгерткіш саңырауқұлақтан пенициллин алған (1929) ағылшын ғалымы А.Флеминг болды. Дереккөздер
Антибөлшектер

Антибөлшектер — массасы, спині, өмір сүру уақыты т.б. сипаттамалары олардың “егіз” бөлшектерінікіндей болып келген, ал электр заряды, магниттік моменті, бариондық заряды т.б. сияқты сипаттамаларының таңбасы оларға кері болып келетін бөлшектер. Абсолют бейтарап бөлшектерден басқа бөлшектердің барлығының А-і бар. Бөлшектер мен А-дің соқтығысуы кезінде аннигиляттану құбылысы байқалады. Антибөлшектердің табиғатта кездесетіндігі туралы қорытындыны ең алғаш рет 1931 ж. ағылшын физигі Поль Дирак (1902 – 1984) болжаған.
Антигуа және Барбуда

Антигуа және Барбуда — Орталық Америкадағы мемлекет. Аумағы Кариб теңізінің шығыс бөлігіндегі Кіші Антиль архипелагының Антигуа, Барбуда және Редонда аралдарын қамтиды. Жер көлемі 442,6 км², халқы 81,4 мың адам (1994). Мемлекеттік құрылысы — британ үлгісіндегі парламенті бар конституциялық монархия. Үкімет басшысы — премьер-министр. БҰҰ-ның және Ұлттар Достастығы ның мүшесі. Астанасы және негізгі порты — Сент-Джонс, онда 36 мың адам (1994) тұрады. Антигуа және Барбуда халқы негізінен арғы тегі африкалық зәңгілерден құралған. Діни сенімі жағынан көпшілігі — протестанттар. Ресми тілі — ағылшын тілі. Аралдардың климаты тропиктік, пассаттық. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 1000-1500 мм. Ұлттық табыс көзі — қант құрағы мен мақта өсіру және туризм. Оңтүстігінде жиһаз, тоқыма, тұрмысқа қажетті электротехникалық бұйымдарын шығару ісі дамыған. Тарихы Антигуа аралын 1493 ж. Х.Колумб ашып, әуелі Испанияның, 1632 жылдан бастап Ұлыбританияның отарына айналды. 1940 ж. Англия аралдардың біраз бөлігін әскери-әуе және әскери-теңіз базасы етіп пайдалану үшін 99 жыл мерзімге АҚШ-қа берді. 1977 ж. Антигуа және Барбуда елдегі соғыс базаларын сақтау туралы АҚШ-пен келісімге қол қойды. 1967 ж. “Ұлыбританиямен ассоциацияланған мемлекет” статусын алды. 1974 жылдан Кариб қоғамдастығына мүше. 1981 ж. қарашаның 1-інде Антигуа және Барбуда тәуелсіз мемл. болып жарияланды. Экономикасы Антигуа және Барбудада қант құрағы мен мақта өсіріліп, шетке шығарылады. Ұлттық табыстың негізгі көзі — туризм. Басты порты Сент-Джонс ел экон-сының кәсіпкершілік орталығы болып саналады. Дереккөздер
Антидүние

Антидүние — Ғаламның қиялданған антизаттардан құралған жеке жұлдыздар немесе галактикалар түріндегі бір бөлігі. Антизат пен антидүние туралы алғашқы болжамды 1933 ж. ағылшын физигі Поль Дирак (1902 – 1984) ұсынған. Бұл болжам әлі расталмады немесе жоққа шығарылмады. Теориялық есептеулер мен астрофизикалық бақылаулар да бұл жайтты растап та немесе дәйексіз деп дәлелдей де алмады. Физикалық заңдар антизат пен кәдімгі затқа бірдей қолданылатын болғандықтан, жұлдыз бен антижұлдыздың немесе галактикамен антигалактиканың ғалам кеңестігіне шығаратын электрмагниттік сәулелерін оптикалық немесе радиоастрономиялық тәсілдермен ажыратуға болмайды. Теориялық болжамдар бойынша жұлдыздар нейтриноны, ал антижұлдыздар антинейтриноны шығармақ. Бірақ қазіргі ең кемелдендірілген аспаптардың өзі де бұл бөлшектерді бір-бірінен ажырата алмайды. Сондықтан әзірше антидүние туралы қалыптасқан ғылыми ұстаным орныққан жоқ.
Антизат

Антизат — антибөлшектерден құралған материя. Антизат ядросы антипротондар мен антинейтрондардан, ал атом қабықшалары позитрондардан құралады. Ғаламның бақыланған бөлігінде антизаттан құралған шоғыр әзірше байқалған жоқ. Дегенмен зарядты бөлшектер үдеткіштерінде антидейтерий мен антигелий ядролары алынды. Антизат өзінің Жер шарындағы ең қымбат бағасымен танымал. 2006 жылы НАСА есептеуі бойынша миллиграмм позитрон өндіру үшін 25 миллион АҚШ доллары қажет. Есептеу бойынша 1999 жылы 1 грамм антисутек 62,5 триллион доллар деген бағаға ие болды. 2001 жылы CERN есептеуі бойынша 1 миллиардтан 1 грамм антизат өндіру үшін бірнеше жүз миллион Швейцария франкі қажет. Мұндай заттың болатынын 1931 ж. ағылшын физигі Поль Дирак (1902 – 1984) алдын ала болжаған. Дереккөздер
Антикоагулянттар

Антикоагулянттар (грек. antі — қарсы және coagulans немесе coagulantіs — ұю, ұйыту) немесе қансұйылтпалар — қан ұюы процесін тежеп, тромб пайда болуын жоятын дәрілік заттар. А. қан ұю жүйесіне әсер етеді. Олар тікелей әсер ететін А, тікелей әсер етпейтін А, сирек жер металдарының тұздары, сондай-ақ лимон және қымыздық қышқылының тұздары болып 4 түрге бөлінеді. Тікелей әсер ететін А-ды (гепарин, гирудин т.б.) қан тамырында тромб пайда болмауы үшін қолданады. Олардың көк тамырға енгеннен кейінгі әсері 4—6 сағатқа созылады. Тікелей әсер етпейтін А. (дикумарин, неодикумарин немесе пелентан, фенилин т.б.) бауырдағы протромбинді тежеу арқылы қанның ұюын азайтады. Олар асқазан-ішек жолдарына жылдам сіңіп, қан сарысуындағы белоктармен байланысады, әсері 24—72 сағаттан кейін басталып, бірнеше күнге созылады. Сирек жер металдарының тұздары (скандий, лантан т.б.) организмге іштен (іn vіvo), және сыртта (іn vіtro) бірден әсер етеді, күші бір тәулікке дейін созылады. Лимон және қымыздық қышқылының тұздары организмге сырттан (іn vіtro) да әсер етеді. А-ды инфаркт миокарды, өкпе артерияларының, ми қантамырларының, шажырқай тамырларының, көздің орталық венасының тромбоэмболиялары, тромбофлебиттері кезінде пайдаланады. Бірақ А-ды геморрагиялық диатездер, бауыр және бүйрек функцияларының бұзылуы, ойық-жара ауруы, рак, септикалық эндокардит т.б. аурулары бар адамдарға қолдануға болмайды.
Антилогизм

Антилогизм (гр. antі — қарама-қарсы және logos — ақыл) — логикада силлогизм алғышарттарын, оның қорытындыларын теріске шығаратын және олардың үйлесімсіздігін сипаттайтын логикалық ұғым. Антилогизм негізіне қисын жалғастылығы заңдары алынған. Сол заңдарға сүйенетін болсақ, ақиқат алғышарттардан жалған салдар туындауы мүмкін емес. А. теориясы силлогистика нұсқаларының бірі болып табылады.
Антиль аралдары

Антиль аралдары — Орталық Америкадағы аралдар тобы. Олар Үлкен Антиль (Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико) және Кіші Антиль аралдары (Виргин, Жел өті, Ық аралдары) болып бөлінеді. Аум. 220 мың км². Тұрғыны 30 млн. адамға жуық (1995). Жер бедерінде таулар басым. Ең биік жері — Гаити ар-ындағы Дуарте тауы (3175 м). Жазықтар негізінен Куба, Гаити аралдарының оңт.-шығысын, Виргин және Жел өті аралдарын алып жатыр. Сөнбеген ең биік— Суфриер (1467 м.) жанартауы және 1902 ж. Мартиника ар-ндағы Сан-Пьер қаласын басып қалған Монтан-Пеле (1397 м) жанартауы осы аймақта. Аралдардың маңында Юкатан (7680 м), Кайман (7090 м), Пуэрто-Рико (8742 м) су асты шұңғымалары орналасқан. Ірі портты қалалары: Гавана, Кингстон, Саната-Доминго. А. а-нда никель мен кобальт, боксит, алюминий кентасы, мыс, хром кен орындары бар. Климаты тропиктік, ыстық ылғалды келеді. Ең салқын айдың темп-сы — 21-230 ең ыстық айдың темп-сы 26-270С. Жылдық жауын-шашын мөлш. Ық аралдарының оңт. батыс бөліктерінде 1000 мм-ден кем, ал Жел өті аралдарында 3000-5000 мм-ге дейін жетеді. Күзде аралдардың шығыс жағалауы арқылы тропиктік циклон (қарадауыл) өтеді. А. а-ның көпшілігі Куба, Гаити, Доминикан, Ямайка мемлекеттері аумағын құрайды. Қалған бөлігі АҚШ, Ұлыбритания, Нидерланд, Франция мемлекеттерінің иелігінде.
Антиль ағысы

Антиль ағысы — Атлант мұхитындағы Антиль аралдарының солт.-шығысынан басталып, Багам аралдары арқылы өтетін жылы ағыс. Ағыстың жылд. 1-1,5 км/сағ. Судың беткі температурасы ақпанда 24-250С, тамызда 27-280С, тұзд. 36,5-37(. Қыс кезіндегі циклон әсерінен ағыстың аумағы үлкейіп, қарқыны күшейеді. Ағыс Антиль және Багам аралдары аймағында бірнеше иірім жасап, Флорида жылы ағысы арқылы Гольфстримге жалғасады. Ағыстың қалыптасуына пассат желдері мен жердің өз осінен айналу күші әсер етеді. АНТИЛ АҒЫСЫ - Үлкен Антил аралдарының солтүстік жағын орай ағатын мұхит ағысы, Солтүстік пассаттық ағыстың тармағы. Флорида ағысымен қосылғаннан кейін Гольфстрим ағысын құрайды. Дереккөздер
Антинейтрино

Антинейтрино — нейтриноға қатысты антибөлшек. Нейтринодан лептондық зарядының таңбасымен және спиральдылығымен ерекшеленеді. А. — массасы нөлге тең, спині 1/2-ге тең бейтарап элементар бөлшек. Тәжірибе нәтижелері А-ның электрондық А. (е) және мюондық А. (е ) деп аталатын екі түрі болатынын көрсетті.
Антинейтрон

Антинейтрон — нейтронға қатысты антибөлшек. Ол — массасы нейтрон массасына тең, спині 1/2-ге тең электрлік бейтарап бөлшек. А. мен нейтронның магниттік моменттері абсолют шамасы жағынан тең де, таңбалары жағынан қарама-қарсы болады. А-ды алғаш рет 1956 ж. Б. Корк, Г. Ламбертсон, О. Пиччони және У. Венцель (АҚШ) тәжірибе жүзінде антипротон шоғын зат ішінде шашырату нәтижесінде алды. Антипротон нысана ядромен соқтығысқанда ядро құрамындағы протонның біреуіне өзінің теріс зарядын береді (немесе оның оң зарядын алады). Осы процесс кезінде нейтрон—А. жұбы түзіледі. А. басқа ядроның нейтронымен не протонымен аннигиляттанады (аннигиляттану кезінде іздері бір нүктеден шығатын бір не бірнеше зарядталған бөлшектер пайда болады). А-ның пайда болғаны оның аннигиляттануы арқылы білінеді.
Антиоксиданттар

Антиоксиданттар (грекше: antі — қарсы және oxіs — қышқыл) — тотығуға қарсы және оны тежеу үшін қолданылатын заттар; ағзаның қартаюын бәсендететін қышқылдану процестерін баяулататын химиялық заттар. Олар полимердің тозуын, тағамдық майлардың ашуын, жанармайлар мен техникаға қажетті майлардың қоюлануын, қоқыстануын азайту үшін қажет. Антиоксиданттар аталған мақсаттарға 0,01-0,001% мөлшерінде қолданылады. Табиғаты әртүрлі қаныққан және қанықпаған табиғи және синтетикалық органикалық қосылыстар ферменттердің, оттектің және тотығу — тотықсыздану қасиеті төмен иондардың әсерінен асқын тотықтар түзеді де үздіксіз тізбекті реакцияға түсіп, тотыға отырып ыдырайды. Бұның бәрі бос радикалдардың пайда болуы нәтижесінде әрі қарай ыдырау процестерінің тізбектеле жүруіне себеп болады. Антиоксиданттар бос радикалдармен әрекеттесіп, өздері тұрақты бос радикалдарға айналады да тізбектеле өршіп, тотығу реакциясын тоқтатады не тежейді. Табиғи Антиоксиданттарға витаминдер, ал синтетикалық Антиоксиданттарға әртүрлі ароматты қосылыстар жатады. Дереккөздер
Антипатия

Антипатия (грек. antіpatheіa, , αντι — «қарсы», πάθος — «құштарлық»)) — әлеуметтану мен психологияда қолданылатын термин. Антипатия — ұнату немесе адамның бір-біріне көңілі ауу сезіміне қарама-қарсы ұғым. Алғаш рет Я.Л. Морено (1892 — 1974) тұлғааралық қатынастарды зерттейтін социометрия әдісіне “симпатия” және “антипатия” терминдерін қолданды. Морено әдісі адамдардың шағын бірлестіктері (отбасы, ұжым т.б.) ішінде қарым-қатынас процесін белгілеу, сипаттау, мінездеу мүмкіндіктеріне жол ашты. А. — ұжым қызметінің нәтижелілігін азайтып, адамдар арасында қарама-қайшылықтар туғызатын фактор болып табылады.
Антипротон

Антипротон — протонға қатысты антибөлшек. А. мен протонның массасы мен спині бірдей, ал электр және бариондық заряды, магниттік моменті абсолют шамалары жағынан тең де, таңбалары жағынан қарама-қарсы болады. А-ды алғаш 1955 ж. америкалық физиктер О.Чемберлен, Э.Сегре, К.Виганд және Т.Ипсилантис тәжірибе жүзінде протондық үдеткіште (ең жоғ. энергиясы 6,3 Гэв) алды. А. зат ядросындағы протондармен және нейтрондармен соқтығысқанда аннигиляттанады. А. аннигиляттану нәтижесінде орта шамамен 4 — 5 м-мезон пайда болады. Қазіргі үдеткіштерде А-ның аса өткір шоғы алынады. Антипротон Протон қарағанда қарсы бөлшек. Терiс электр заряды болады және терiс барион саны, қалған қасиеттер протонның қасиеттерiмен дәл келедi. Берклиге протондардың Калифорниялық университетiнде үдеткiште 1955 жылда тұңғыш рет ашылған. Нәтижелер Physтың журналында жариялаған. Rev.[1 ], өздiң жұмысы физика бойынша нобелдiк сыйлықты оның авторларына 1959 жылдар бойы әкелдi. Қарсы протондар болды ендi биiк ықтималдығы бар нуклондардың энергетикалық соқтығысуларында дүниеге келе алады. Қарсы протондар дәл қазiр протон үшiн көп еселi алып қолданады - қарсы протон коллайдеровтары. Бұдан басқа, қарсы протондар ғарыштық сәулелерде де байқалады. Протондар мен қарсы протондардың әсерлесуi Протондармен және қарсы протондардың арасындағы кулонның тартуы, негiзiнен, олардың сабақтас күйi, ұқсас позитрониюдың бiлiмiне алып келуге алар едi. Болғанша көп жылдық зерттеулер, бұл сабақтас күйдiң болудың сенiмдi айғақтары неткенмен алайда, жоқ. Пекиндегi BES-тың коллаборациясын 2009 жылда да қалай протонның сабақтас күйi және (бетте толықтықты қара) қарсы протонның әсер ету болғанын түсiндiрiп жата алған мәлiметтер көрсеттi. Болғанша бұл нәтижелер ғылыми бiрлестiктермен талқылануға жалғастырады. Кез келген басқа қарсы бөлшек, қарсы протон қалай аннигиляциялай алады. Эксперименталдi зерттеулер энергетика протондар және қарсы протондардың аннигиляциясы 4-5 пи-мезон бiлiммен жүретiнiн көрсетедi. Протонның аннигиляциясы және қарсы протонның ықтималдығының биiк энергияларында төмендетедi, және бұл процесстiң қимасы протоны бар протонның соқтығысуын процесстiң қимасына, Померанчуктiң теоремасы бар келiсiмiнде жақындатылады. Қарсы протон осылай аннигиляциялайды
Антитеза

Антитеза — шендестіру (грек. antіthesіs — қарама-қарсылық) мүлде қарама-қарсы ұғымдарды, жағдайларды, образдарды салыстыра не қарама-қарсы қоя отырып, ой мен сезімді әсерлі жеткізуге ұмтылатын стильдік, эстетикалық бейнелеу құралын көркемдік әдісінің бірі. А-ның сөз өнеріндегі орны ерекше және ежелгі А. бастауы мифтерде жатыр. Адамзаттың балаң кезеңіндегі дүниені аспан — жер, жарық — қараңғы, су — от т.б. қарама-қарсы ұғыммен салыстыра тануы шеңдестірудің алғашқы белгілері. Сөз өнерінде А. жай ғана салыстырудан көркемдік, образдылық бояуымен өзгешеленіп тұрады. Қазақ әдебиеттану ғылымында бұл әдіске, ең алғаш, А.Байтұрсынов назар аударған. “Жайдағы қайғыдан қуаныш үстінде көрген қайғы жанға көбірек батады. Жарлылық қиындығы жасынан жарлы болғаннан гөрі байдан жарлы болғанға көбірек сезіледі. Көріксіз бетіндегі дақтан көріктің бетіндегі дақ көзге көбірек түседі. Тәттінің артынан ащылық, дәмдінің артынан дәмсіздік артығырақ білінеді. Сөз шығарушылар көп қолданады” дейді ол. Шендестіру антоним сөздерді бір-біріне қарама-қарсы қою арқылы жасалады. Мыс., “Қан мен тер” (Ә.Нұрпейісов), “Соғыс және бейбітшілік” (Л.Толстой), “Қызыл мен қара” (Стендаль”) т.б. шығармалардың аты шендестіру арқылы тура немесе жанама болса да оның мәнін ашуға қызмет етіп тұр. Қазақ ауыз әдебиетінің А. әдісі шеберлікпен қолданылған. “Қатыны семіз, ері арық, Иесі семіз, аты арық, Тұз жұтынан сақтасын (Мақал). Мұнда А. арқылы адам бойындағы кемшілік әсерлі бейнеленген. “Қара жерге қар жауар, Қарды көр де, етім көр. Қар үстіне қан тамар, Қанды көр де, бетім көр” (Ер Тарғын). Бұл сұлулықты эстетикалық талғаммен қарама-қарсы айқын, ашық түстерді салыстыра көрсеткен шендестірудің ұздік үлгісі. Мысал жанрында да шендестіру нышандары бар: “Қасқыр мен қозы”, “Қарға мен түлкі”, “Бұлбұл мен есек” т.б. Қазақ әдебиетінде шендестірудің күрделі, көркемдік қуаты мол, эстет. әсері күшті үлгісін Абай жасаған: “Қар — аппақ, бүркіт — қара, түлкі — қызыл, Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға...” “Аппақ ет, қып-қызыл бет, жап-жалаңаш, Қара шаш қызыл жүзді жасырғанда...” Абай реңі жағынан бір-біріне қарама-қарсы үш түсті алып, шендестіру арқылы негізі образ — төртінші суретті қиыннан қиыстырып бере алған. Сыртқы белгілерді салыстырумен бірге, адамның жай-күйі, ішкі сезімі, сыр-сыйпаты да шендестіру арқылы бейнеленеді: Бір үміт, бір қауіп”. (Абай). Қазақ әдебиетінде шендестірудің мұндай сәтті үлгілері көп кездеседі. Шашың — қара, денең — ақ бұлт, жүзің — Ай, Тісің — меруерт, көзің — сәуле, құралай (М.Жұмабаев). А. — бейнелеу құралдарының көркемдік қуаты ерекше, көп қолданылатын түрі.
Антиферромагнеттік

Антиферромагнеттік — кристалл заттың (антиферромагнеттің) магниттік реттелген күйі; бұл күйде кристалдық тордың көршілес түйіндеріндегі атомдардың (иондардың) магниттік моменттері бір-біріне қарама-қарсы параллель болып бағдарланады да, заттың магниттелушілігі нөлге тең болады. Сыртқы магнит өрісінің әсерінен антиферромагнеттер әлсіз магниттеледі. Антиферрмагнетті Неел нүктесі деп аталатын темп-ға дейін қыздырғанда ол өзінің ерекше магниттік қасиетін жоғалтып, парамагнеттік күйге ауысады (қ. Парамагнеттік). А. күйді 1930 ж. Л.Д. Ландау және француз физигі Л.Неел түсіндіріп берді. А-ді зерттеу нәтижесінде жаңа магниттік құрылымдар: әлсіз ферромагнеттік, геликоидалық құрылымдар және пъезомагнеттік, магнит электрлік эффектісі ашылды.
Антиядролық конгресс

Антиядролық конгресс - 1993 ж. 30 тамызда Алматыда өткен ядролық қаруға қарсы халықаралық конгресс. Оған әлемдегі ядролық жарылысқа қарсы ұйымдар мен одақтардың өкілдері қатысты. Конгрестің жұмысы мынадай маңызды үш тақырыптың аясында жүргізілді: ядролық қаруға қарсы үкіметтік емес жолдармен күресудің әдіс-тәсілдерін айқындау; ядролық сынақ алаңдары мен оның маңайындағы экологиялық ахуал; атом жарылыстары зардабына ұшыраған аймақтардағы халықтың денсаулығы мәселелері. Сондай-ақ Конгресте ядролық сынақтардан зардап шеккен, әлі күнге дейін зардабын тартып отырған аймақтардагы халыққа көмек көрсету мақсатында БҰҰ қамқорлығымен халықаралық қор құру жәнінде арнайы ұсыныс жасалды. Дереккөздер
Антиядролық қозғалыс

Антиядролық қозғалыс - ядролық соғыс қаруын жасауға, сынауға, қолдануға қарсы әлем халқының бірлескен қарсы күресі. 1945 жылы 6 тамызда алғаш рет АҚШ әскери әкімшілігі ядролық қаруды Жапонияның Хиросима қаласына тастап, қырғынға ұшыратты. Қала толық қирап, 140 мың адам қаза болды. Араға үш күн салып, Нагасаки қаласына түскен атом бомбасы салдарынан 75 мыңға тарта адам жапа шекті. Ал КСРО аумағында алғаш¬қы ядролық қару 1949 ж. Семей сынақ алаңында жарылды. Содан бергі жылдарда онда 459 жарылыс (оның 113-і атмосферада) жасалып, сынақ алаңымен шекаралас аудандардағы халықтың денсаулығына, экологияга орасан зор зиян келтірілді. Мұндай зұлмат қасірет бұл қарудың түрін жою, тоқтату қажеттігін тудырды. 1963 ж. атмосферада, суда және ғарышта атом қаруын сынауды тоқтату жөніндегі келісімшартқа қол қойылды. Бірақ бұл шарт талаптары ұзақ орындалмады. 70-ші жылдары КСРО басшылары КО-ғы атом сынағы бейбітшілікке бағытталған, халыққа, қоршаған ортаға зияны жоқ деген екіжүзді сұрқия саясат үстанды. Ұзақ уақыт бойына жер астындағы сынақтардың қауіпсіздігі туралы жалған түсінік қалыптастырылып, насихатталды. 1989 ж. ақпанда Қазақстандағы яд¬ролық жарылыстарга қарсы "Невада- Семей" Антиядролық қозғалыс дүниеге келді. Ол ел тұрғындарымен қатар дүниежүзі елдерінің бірқатарынан қолдау тапты. 1991 ж. мамырда "Аттан" штабы құрылды. 1991 ж. 29 тамызда Қазақстан Президенті Н.Назарбаев Семей ядролық сынақ алаңын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. Мұндағы ең соңғы жары¬лыс 1995 ж. 30 мамырда жасалды. "Невада-Семей" Антиядролық қозғалысы алға қойған негізгі мақсаттарының бірі - Семей ядролық сынақ алаңын жабуға қол жеткізді. Дереккөздер
Антоним

Антоним ( — «қарсы», — «ат», «атау») — мән-мағынасы бір-біріне қарама-қарсы қолданылатын сөздер. Лексикологияда құбылыстың (күн — түн), ұғымның (бақ — сор, жақсылық — жамандық), сапаның (жаңа — ескі), қимылдың (кіру — шығу), т.&nbsp;б. қарсы мәндегі сөздердің мағыналары антонимдік жұп құрайды. Заттың атауын білдіретін сөздердің антоним дік жұбы болмайды. Сонымен қатар антоним қарама-қарсы мағына арқылы сөздердің мағыналық тұтастығы мен біртектілігін де білдіреді. Антоним сөздің дәл, нақты мағынасын салыстыру тәсілі арқылы айқындап, стилистикалық қызмет атқарады. Әсіресе, мақал-мәтелдерде жиі қолданылады. Мысалы, «Көз — қорқақ, қол — батыр», «Өтірік — қаңбақ, шын — салмақ». Қазақ тілінде фразеологиялық антонимдер көп кездеседі: аты шықты — аты өшті, жүрек жұтқан — су жүрек, соры қайнады — көзі ашылды. Көркем шығармада ойдың өрістеуі екі түрлі ұғымның, түйіннің шарпысып келуіне орай қатар алынған сөздердің қарама-қарсылық, қайшы мағынасы, көркемдік әсерлілігі күшейе түседі. Сондықтан қайшы сөздер шендестіру тәсілін тудыратын құнарлы, өнімді құрал бола алады. Мысалы: Атадан жақсы ұл туса, Есіктегі басын төрге сүйрер. Атадан жаман ұл туса, Төрдегі басын ерге сүйрер. Дереккөздер
Василий Васильевич Антонов

Василий Васильевич Антонов (29.7.1923, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Лобанов ауылы — 11.6.1984, Алматы), жазушы, аудармашы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. ҚазМУ-ді бітірген (1951). Алғашқы сатиралық әңгімелер жинағы “Шіркін, көпшілік-ай” деген атпен 1961 жылы жарық көрді. “Егер тірі қалсаңдар” (1961), “Таныс әйел” (1964), “Адассаң, артыңа зер сал”, “Ладоганың арғы жағында” (екеуі де 1966), “Соңғы сұрақ” (1967), “Тырналар” (1983) повестерінде Ұлы Отан соғысы жылдарындағы жауынгерлік ерлік, тылдағы қажырлы еңбек, Отанға деген сүйіспеншілік суреттеледі, адамгершілік, бауырластық идеялары өзек болады. Ж.Тілековтің “Жоңғар даласында”, Ө.Қанахиннің “Дәмелі”, Ж.Босақовтың “Дүрбелең” романдарын орыс тіліне аударған. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған. Шығармалары * Вот публика! Рассказы. А., ҚМКӨБ, 1961; * Если останетесь живы. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1962; * Знакомая женщина. Повесть А., «Жазушы», 1964; * Оглядись, если заблудился. Повесть. А., «Жазушы», 1966; * За Ладогой. Повесть. А., «Жазушы», 1966; * Последний вопрос. Повесть. А., «Жазушы», 1967; * Журавли. Повесть. Рассказы. А., «Жазушы», 1983. Дереккөздер
Валентин Иосифович Антощенко-Оленев

Антощенко-Оленев Валентин Иосифович (18.6.1900, Украинаның қазіргі Полтава облысы Зеньков ауданы — 11.6.1984, Алматы) суретші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1965). 1926 — 28 ж. Мәскеудегі жоғарғы тех. көркемсурет шеберханасында оқыған. 1928 ж. Қазақстанға келіп газет-журналдар (“Советская степь”, “Еңбекші қазақ”, “Жаршы” мен “Әйел теңдігі”) редакцияларында жұмыс істеді. А.-О-ның тарихи тақырыпқа жасалған “Әкелеріміздің жастық шағы” (1958), “Қамығу” (1959), “Бостандық және өлім” (1962) графикалары, “І.Жансүгіров” (1958), “П.Пикассо”, “О.Ренуар” (1962), “Ы.Жақаев” (1965), “А.-Х.Ярмухамедов” (1983) психол. портреттері және замандастар өмірінен алынған романтик. сипаттағы “Жарқырайды жаңа құрылыс оттары” (1960), “Мазар” (1964), “Қонаққа бару” (1964) атты линогравюр. шығармалары бар. Осы заманғы шығыс тақырыбына бірнеше топтама еңбектерін (“Хиуа”, 1965; “Ақындар”, 1969) арнаған. Дереккөздер
Антракт

Антракт (франц. entr Аacte — әрекет аралығы) 1) Спектакль актісі немесе цирк, концерт бөлімі аралығындағы үзіліс. Антракт кезінде сахналық жиһаздарды ауыстырып қояды, әрі орындаушылар мен көрермендер тыныстап дем алады. 2) Опера, балет т.б. өнер туындыларының бөлімі аралығында орындалатын музыкалық пьеса. Дереккөздер
Антракноз

Антрахноз — өсімдіктің саңырауқұлақтан пайда болатын ауруы. Ол өсімдіктің жапырағы мен гүл бүршіктерінде, жемісі мен сабағында қоңыр түсті, айналасы қызғылт немесе қара дақтар түрінде пайда болады. Соның негізінде өсімдік қарайып, қурайды. А. дәнді-дақылдарды, жеміс-жидектерді, бақша дақылдарын т.б. зақымдайды. Ауруды болдырмау шараларына жерді дұрыс жырту, ауруға төзімді сорттарын шығару, ауру өсімдіктерді жинап алып өртеу және инсектицидтермен дәрілеу т.б. жатады..
Антрепренер

Антрепренер (франц. entrepreneyr — иеленуші, кәсіп иесі) — жеке меншік театр иесі, жеке театр труппасын ұйымдастырып басқаратын жетекші. Антрепренерді Англияда менеджер, Италияда импрессарио, ал АҚШ-та продюссер деп атайды. Дереккөздер
Антропогендік жүйе

‎ Антропогендік жүйе Антропогендік жүйе (кезең), антропоген — қ. Төрттік жүйе, төрттік кезең. Антропоген, антропогендік жүйе - геологияда ұзақтығы 700 мың млн жылға жуық кайнозойдың қазіргі ең соңғы (төрттік) жүйесі (кезеңі). Плейстоцен және голоцен деп бөлінеді. Плейстоценде жоғары ендіктерде климаттың бірнеше рет суынуы мен жылынуының ауысымдары материктік мұз басу мен мұз- дықсыз атыраптарда ылғалды климаттың тұрақтануымен жалғасты. Бұл кездегі ең маңызды окиға — Жер бетінде адам пайда болды. Антропогендік аккумуляция адамның қарекетінің салдарынан жер бедерінің үйінділерден және шайындылардан тұратын (корғандар, үйінділер, бөгеттер, қазындылар және тағы да басқалары) аккумуляциялық пішіндерінің түзілуі. Антропогендік бедер адамның шаруашылық карекетінің әсерінен пайда болған немесе едәуір өзгерген бедер пішіндерінің жиынтығы. Бедердің антропогендік өзгеруі жерді мелиорациялау (террасалау, беткейлерді белестеу, суару және коріздеу торларын жасау) кезінде, құрылыстар (үйінділер, дамбалар, ойық- тар, каналдар) салған кезде, бұзылған ландшафтыларды қалпына келтіргенде қалыптасады. Антропогендік жүктеме табиғи ортаның кейбір құрамдастарына (жер бедеріне, топыраққа, өсімдікке, жануарлар дүниесіне және тағы да басқалары) немесе тұтастай ландшафтыға тікелей және жанама антропогеңдік-техникалық әсерлердің дәрежесі. Антропогендік құрамдастар адамның өндірістік және өндірістік емес қарекеттерінің ер түрлі "іздері" мен нысандары - ер текті құрылыстар мен плантациялар. Антропогендік ландшафт адамның мақсатты қарекеті салдарынан, сондай-ақ табиғи ландшафтыны әдейілемей өзгертуі барысыңда пайда болған географиялық ландшафт. Антропогендік топырақтар адамның қарекетінің нәтижесінде түзілген топырақтар. Мысалы, ауыл шаруашылығы жерлерінің, көшетханалар мен жылыжайлардың өте құнарлы топырақтары. Антропогендік факторлар табиғаттың кейбір құрамдастары мен табиғи кешендеріне адамның әр түрлі қарекетінің әсерінен туындайтын факторлар. Антропогендік экожүйелер Aдам өзгерткен немесе адам қолдан жасаған мәдени экожүйелер. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы * [http://www.inqua.org/ International Union for Quaternary Research (INQUA)] * [http://ice.tsu.ru/index.php?optioncom_content&taskview&id348&Itemid85 Welcome to the XVIII INQUA-Congress!]
Антропологиялық типтер

Антропологиялық типтер — адамдардың екінші, үшінші дәрежелі морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктеріне, белгілі бір географиялық орталыққа таралу деңгейіне қарай жіктелуі. Өзара морфол. және тарихи жақындықтары бар топтар аймақтық көлемде қосылып, 2-қатардағы кіші раса тобын құрайды. Бұлардың антропол. бірлігі 1-қатардағы раса тобын құрайды. Адам баласы антропол. бөлініс бойынша үш үлкен расадан тұрады: монғолоид, еуропеоид және негроид. Бұлардың әрқайсысы бірнеше кіші нәсілдерге бөлінеді. Мыс., монголоидтар Орталық Азия өңірлеріндегілері — Орта Азия (өкілдерінің бірі — моңғолдар) және Байқал (өкілдері буряттар, тувалықтар) топтары болып ажыратылады. Сонымен қатар екі үлкен раса қосындысынан пайда болған кіші топтары да бірнеше А.т-ге бөлінеді. Солардың біріне көне еуропеоид пен ертедегі монғолоидтардың бірнеше ғасырлар бойы өзара араласуынан пайда болған метистік оңтүстік сібір — тұраноид расасы жатады. Оның өзі үш аумақтық А. т-ге немесе варианттарға жіктеледі: қазақстандық, тянь-шаньдық және алтай-саяндық. Негізгі өкілдері: қазақ, қырғыз, хақастар. Бұл А.т. арасындағы айырмашылықтар: қазақстандық типте осы метистік топтарды басқаларымен өзара салыстырғанда еуропеоидтық белгілері басым келеді, ал хақастарда керісінше монғолоид белгілері басым. Қырғыздар болса осы екі метистік топтың аралығына жатады. Былайша айтқанда, үшеуінің қайсысы болса да моңғолоидтық пен еуропеоидтық нәсілдер аралығындағы метистік А. т. өкілдері болып қала береді. Сөйтіп, А. т. — жүйедегі ең кішкентай ұсақ топтың құрылымы. Мұндай А. т-ге кейде бір немесе екі-үш этник. топтың өкілдері кіреді. А. т. сипаттамаларының негізінде гуманитарлық қауымдастық топтарының ортақ белгілері емес, морфол. ұқсастықтар заңдылықтары жатыр.
Антропометрия

Антропометрия — адамның дене мүшелерін өлшеу арқылы оның дене құрылысына тән дене құрылысы, пропорциясы, физикалық дамуы, денсаулық жағдайы, эргономика үшін қолданылады. Антропометрия тәсілінің негізін алғаш француз антропологтары (19 ғ.) қалаған. Антропометрия өлшеу сандық бағалар арқылы жүргізіледі. Этник. антропологияда тірі адамның бас, бет, дене салмағы, бойы т.б. түрлі өлшемдер бойынша анықталады. Сонымен қатар бассүйек, қаңқа сүйектерге, көз, шаш, тері түстеріне де сипаттау жұмыстары жүргізіледі. Сөйтіп, А-лық материалдарға жан-жақты статистик. сипаттамалар беріледі. А-ның қолдану салалары өте көп: адамға киім тігу, аяқ киімдерін, өндіріс станоктарын, жиһаздардың түрлерін т.б. адам денесіне ыңғайлы етіп жасау кезінде антропометриялық деректер ескеріледі. Криминалистикада антропометриялық деректер ДНҚ, саусақ ізі, бет биометриясы кең пайдаланылады. Өлшем түрлері: # Бойын өлшеу - баланың физикалық дамуын бағалауға, эндокринді патология кезінде көрініс табатын ергежейлік немесе гигантивизмді анықтуға мүмкіндік береді. # Дене массасын өлшеу - салмақтың жетіспеушілігі немесе артық салмақты анықтауға, жүктілікті, ісінуді бақылауға, дәрілік препараттардың дозасын ақытауға мүмкіндік береді. # Бас және кеуде шеңберін анықтау - неврологиялық және пульмонологиялық науқастарды тексеру кезінде баланың физикалық дамуын бағалау үшін қажет. # Іштің шеңберін анықтау – жүкті әйелдерді, құрсақ қуысындағы ісінуді (асцит) бақылау кезінде қажет. # Спирометрия – өкпенің өмірлік қабілетін анықтау. Ол физикалық дамуды бағалау үшін пульмонологиялық тәжірибеде жүзеге асырылады. # Динамометрия - бұлшықет күшін өлшеу. Ол физикалық дамуды бағалау үшін неврологиялық тәжірибеде жүзеге асырылады. Дереккөздер
Төтенше жағдай

Төтенше жағдай — мемлекетке төнген түрлі қауіпке байланысты елбасы немесе парламент жариялайтын уақытша режим. Ол табиғат апаты, соғыс қаупі, техногендік апат, халық ішіндегі толқу, т.б. жағдайларда жарияланады. Төтенше жағдай адамдардың қаза табуына әкеліп соққан немесе әкеліп соғуы мүмкін, олардың денсаулығына, қоршаған ортаға және шаруашылық жүргізуші объектілерге нұқсан келтірген немесе келтіруі мүмкін, халықты едәуір дәрежеде материалдық шығындарға ұшыратып, тіршілік жағдайын бұзған немесе бұзуы мүмкін авария, зілзала немесе апат салдарынан белгілі бір аумақта туындаған жағдай. Пайда болу себептеріне қарай табиғи сипаттағы және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларға бөлінеді. Таралу аумағына және келтірген нұқсанның көлеміне қарай объектілік, жергілікті, өңірлік және жаһандық төтенше жағдайлар болып бөлінеді. Табиғи сипаттағы төтенше жағдай Табиғи сипаттағы төтенше жағдай — дүлей зілзала (жер сілкінуі, сел, көшкін, су тасқыны және басқалар), табиғи өрт, індеттер мен малдың жұқпалы аурулары, ауылшаруашылық өсімдіктерінің және ормандардың кеселдері мен зиянкестері арқылы зақымдануын туғызатын төтенше жағдайлар Рихтер шкаласымен есептелінеді. Техногендік сипаттағы төтенше жағдай Техногендік сипаттағы төтенше жағдай — өнеркәсіп, көлік авариялары және басқа да авариялар, өрт (жарылыс), күшті әсер ететін улы, радиоактивті және биологиялық жағынан қауіпті заттарды тарататын (тарату қаупі бар) авария, үйлер мен ғимараттардың кенеттен қирауы, бөгендердің бұзылуы, тіршілікті қамтамасыз ететін электр-энергетика және коммуникация жүйелеріндегі, тазарту құрылыстарындағы авария туғызған төтенше жағдай. Заңға әсері Төтенше жағдай кезінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтары саналы түрде шектеледі, бейбіт кездегі заңдар күшін тоқтатып, төтенше заңдар шығарылады. Төтенше жағдай жариялай отырып мемлекет басшысы өзіне көптеген абсолютті өкілдіктер алады. Түрлі мемлекеттік органдар өз қызметтерін өзгертеді. Олар жаңа заңдық кеңістікте қатаң тәртіпке бағына отырып қызмет жасауға мәжбүр болады. Төтенше жағдай жариялау уақыты, мерзімі, сол кездегі билікке берілетін өкілеттіктер дәрежесі ел Конституциясында анықталады. Мысалдары * Қазақстандағы су тасқыны (2024)‎ * 2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары * Қазақстандағы COVID-19 пандемиясы Тағы қараңыз * Авария * Қауіпсіздік * Биологиялық апат * Экологиялық апат Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://informburo.kz/kaz/tusyndirme/totense-zagdai-ne-usin-zariyalanady-zane-ol-adamdarga-qandai-quqyqtar-beredi-zane-mindetter-zukteidi Төтенше жағдай не үшін жарияланады және ол адамдарға қандай құқықтар береді және міндеттер жүктейді]
Ант су ішу

Ант су ішу — қазақ халқының дәстүрлі құқықтық мәдениетінде қалыптасқан, билер соты іс қарағанда пайдаланған рәсім. Билер сотына тартылған куәгер жауап берер алдында су ішіп, “өтірік”, “жалған” айтпауға ант берген. А. с. і. арқылы жауап беру, негізінен әйелдерге, малайларға, “сенімнен шыққан” адамдарға міндетті деп таныған. Ел арасында А. с. і. рәсімі бір-біріне уәде бергенде, серт еткенде де жиі қолданылған. Берген сөзін, антын орындамаған жағдайда “Ант ұрсын”, “Ант атсын” деп қарғаған.
Анттар

Анттар (грек. Antaі) — тайпа атауы. 6-7 ғ-дағы Византия жазбаларында сақталған. А. туралы негізгі деректер 6-7 ғ. жазушылардың еңбектерінде (Прокопий, Йордан, Агафий, Менандр, Феофилакт т.б.) кездеседі. Днестр мен Днепр арасындағы орманды жерлерді, Днепрдің шығ. жағын мекендеген. Олар егіншілікпен, отырықшы мал ш-мен, қолөнермен айналысқан. Темір өндіру, қыш құмыра жасау, сүйек, тас өңдеу, зергерлік, тоқымашылық өнерін білген. Ауылдық қауымдастық, құл иелену өріс алған. А. 385 ж. гот королі Винитарды (Витимир) жеңді. 6 ғ-дан бастап өздеріне туыстас склавиналармен бірге Византияның Балқандағы жерлеріне шапқыншылық жасайды. 550 — 551 ж. соғыс кезінде А-дың жартысы — склавиндер Балқанда қалып қойды. А. атауы 7 ғ-дан бастап жазба естеліктерде кездеспейді.
Антуан Андре

Антуан (Antoіne) Андре (31.1.1858, Лимож, — 9.10.1943, Пулиген), француз режиссері, актер, театртанушы. Париждегі Бостандық театрын ұйымдастырып (1887), оның көркемдік жағын басқарды. А. сахна өнерінде актерлер ойынының өзара үйлесімін, ансамбль принципін жүзеге асырды. Қоғамдық мәселені қозғайтын пьесаларды франц. театрының репертуарына енгізе отырып, көркемдік дәрежесі төмен ортақол драматургиялық шығармаларға қарсы күресті. Ол Л.Н. Толстойдың “Қараңғылық патшалығы” (1888), Г.Ибсеннің “Елестері” мен “Жабайы үйрегін” (1890 — 91) және Г.Гауптманның “Тоқымашыларын” (1893) театр сахнасында қойып, шетел драматургиясының озық үлгілерін кеңінен насихаттап отырды. 1896 — 1906 ж. өзі ұйымдастырған Антуан театрын, 1906 — 14 ж. Одеон театрын басқарды. 1914 ж-дан кейін А. театрдан қол үзіп, кино өнері және театр сынымен шұғылданды. А-ның дүниежүзі театрына әсері мол болды. Оның Бостандық театры мәнерінде Берлинде Отто Брамның Бостандық сахнасы, Лондонда — Тәуелсіз театр дүниеге келді. А. тәжірибелері орыс театр реформаторлары К.Станиславский мен В.Немирович-Данченко үшін де маңызды болды. А-ның труппадағы амплуасы ансамбльдік принципін қазақ режиссерлері Р.Сейтметов, Ж.Хаджиевтер өз жұмыстарында пайдалануға тырысты. Дереккөздер
Әнуар Садат

Мухаммад Анвар ас-Садаат (; 25 желтоқсан 1918—6 қазан 1981) — Мысыр Араб Республикасының президенті (15.10.1970 — 6.10.1981), маршал (мушир; 1973). 25 желтоқсан 1918 жылы Каирдың сотүстік маңайындағы Мит-Абуль-Ком қалашығында көпбалалы шаруа отбасында туған. Әкесі - Мухаммада ас-Садат әскери госпиталда хатшы болған. Медреседе Құран үйреніп, орта мектепті Каирда бітірді. 1938 жылы - Әскери колледжін бітіргеннен кейін Египет әскеріне қызмет етуге кетті. Сол жерде "Исаба" жасырын ұйымына кіріп, оның шараларына белсене қатысты. 1942 жылы әскерден шығарылып, түрмеге отырды. 1944 жылы түрмеден қашып, 1946-48 жылдары қайтадан отырған. 1952 ж. Маусым төңкерісін жасаған "Ерікті офицерлер" құпия ұйымының мүшесі. Төңкерістен кейін елде өкімет билігін қолына алған Революциялық советінің мүшесі. 1957 ж. Египет Ұлттық жиналысының вице-председателі болып сайланады және бұқаралық саяси ұғым - Ұлттық одақтың (кейіннен Араб социалисттік одағы болып қайта құрылған) Бас секретары қызметіне тағайындалды. 1960-64 жылдары БАР Ұлттық жиналысының төрағасы болды. 1964 ж. науырызда елде жаңауақытша конституция қабылданғаннан кейін Ұлттық жиналыстың төрағасы болып қайта сайланды. Садат Анвар 1964-68 және 1969-70 жылдары БАР вице-президенті. 1970 ж. 13 қарашадан (Абдель Насер Гамаль қайтыс болғаннан кейін) Египет президенті. президенті Джимми Картермен]] Израильмен соғысқанда СССРды аз көмек көрсеткен деп кінәләп, Садат 1972 жылы Кеңес Одағының әскери кеңесшілерін елден шығарып жіберді. 1976 жылы өз жағынан "Достық туралы шартты" денонсация жасады (бұзды). Сонымен бірге АҚШ-пен жақындасып, қарым қатынасын нығайтып, нәтижесінде Египет - Таяу Шығыстағы америкадық әскери көмегін алатын елдерінің санына кірді. 1978 жылдың қыркүйегінде Кэмп-Дэвидтағы саммитте (Джимми Катрердің төрағалығында) Садат пен Израильдің премьер-министрі Менахем Бегин бейбітшілік келісім шартқа және Синай түбегін Египетке қайта оралу туралы қол қойды. Осы әрекеті үшін Садат пен Менахем Бегин Нобель Бейбітшілік сыйлығын алды. 1981 ж. 6 қазанда әскери парадта Садат міндеде отырған жеріне бомба лақтырылып, снайпер оғынан Анвар ас-Садат қайтыс болады. Садаттың мұрагері - Хосни Мубарак болды. 2011 жылдың 11 ақпанына дейін елді басқарды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 *
Дмитрий Николаевич Анучин

Анучин Дмитрий Николаевич (27.8.1843, Санкт-Петербург — 4.6.1923, Мәскеу) — орыс антропологы, этнограф, археолог және географ. Ресей ғылым академиясының, Қазан ун-тінің, Лондон антропол. ин-тының құрметті мүшесі. 1875 жылдан Мәскеу археол. қоғамының жұмысына араласты. Мәскеу ун-тінің профессоры (1891), Ресей ғылым академиясының академигі (1896). 1880 ж. Мәскеу ун-тінің жанында тұңғыш құрылған антропология кафедрасын, 1885 жылдан өмірінің соңына дейін геогр. кафедрасын басқарды. Жаратылыстану, антропология және этногр. әуесқойлар қоғамының президенті болды. А-нің ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты — этник. антропол. мен адамдардың шығу тегін зерттеуге арналған. Оның зерттеулері түркі халықтарының, оның ішінде қазақ антропологиясының дамуына ықпал етті. Оның адам бас сүйегінің аномалиясы (1880), Ресейдегі еркектердің көбеюінің геогр. таралуы (1889) туралы зерттеулері ғыл. құндылығын жоғалтпаған. А. — геоморфол., гидрол. және ел тану саласында көптеген еңбектер жазды. А-нің тарихи еңбектерінің ішінде бастысы — “Ермаққа дейінгі Сібірді зерттеудің тарихы туралы” (1890) кітабы. Дереккөздер
Ануша Абул-Мұзаффар Мұхаммед

Ануша Абул-Мұзаффар Мұхаммед (т.ө.-ж.б.) — Хиуа ханы (1663 — 1687). Әбілғазы ханның мұрагері. Әкесінің саясатын жалғастырып, хан билігін күшейтуге ұмтылды. Бұхарға жорық жасап Самарқанды басып алды. Оның тұрғындары А-ны өзінің ханы деп жариялады. Бірақ Бұхар әскерлері хиуалықтарды Гиждуван түбінде талқандап, А. Самарқанды тастап шығуға мәжбүр болды. Ол Ресей мемл-мен сауда және диплом. қатынас орнату жөнінде 1668 ж. Алексей патшаға хат жолдады. 1675 — 76 ж. Ануша хан стратег. және шаруашылық мәні бар құрылыстар салғызды. Жаңа Қияттың іргесін көтеріп, Ярмыш каналын қаздырды. 1681 ж. Хиуа алқабындағы Шахабад каналын тарттырып, онда қамал орнатты. А-ның шапқыншылықтарын тойтара алмаған Бұхар ханы олардың ішіне іріткі салып, ақыры өз ұлы Еренге өлтіртеді. Дереккөздер
Авария

Апат - технологиялық үдерістің бұзылуы, механизмдердің, жабдықтар мен ғимараттардың бұзылуы. Апаттық ғимараттар бойынша зерттеу жұмыстарын апаттық ғимараттардың техникалық жағдайын зерттейтін тұрақты жұмыс атқару облыстық комиссиясы жүргізеді. Аталған комиссияның зерттеу жұмыстарының қорытындысы бойынша шешімді облыстық төтенше жағдайлардың алдын алу және жою жөніндегі комиссия төрағасы қабылдайды. Қауіпті өндірістік объектілердегі апаттардың себептерін тексеру тәртібін «Қауіпті өндірістік объектілердегі өнеркәсіптік қауіпсіздік туралы» ҚР 2002 ж. 3 сәуір күнгі Заңына сәйкес өнеркәсіптік саласындағы өкілетті мемлекеттік орган мүдделі орталық атқарушы органдармен бірлесіп өздерінің құзыреті шегінде белгілейді.
Аншлюс

Аншлюс (немісше — қосып алу) — Германияның өз құрамына Австрияны күштеп қосып алуын білдіретін термин. 30-ж. Гитлер мен Зейсс-Инкварт басқарған австриялық ұлтшыл-социалистер Австрияны Германияның құрамына қосып алуға тыйым салатын Версаль және Сен-Жермен бейбіт келісім шарттарына (1919) қарсы дайындықтар жүргізді. 1937 жылы Гитлер Италия диктаторы Муссолинидің келісімін алып, Австрияны жедел түрде басып алу туралы шешім қабылдады. 1938 жылы 12 наурызда Германия Австрия территориясына әскер кіргізіп, Аншлюсты жүзеге асырды. Австрия рейхтың құрамына кіретін “герман мемлекеті” деп жарияланды. Англия, Франция және АҚШ герман басқыншылығына ешқандай қарсылық білдірместен Аншлюсты мойындап, өздерінің Венадағы дипломат. өкілдіктерін кері шақырып алды. Австрияның тәуелсіздігі 1945 жылы сәуірде, Екінші Дүниежүзілік соғыс барысында азат етілген соң қалпына келтіріліп, Аншлюсқа тыйым салатын Мемлекеттік келісім шарт (1955) арқылы заңдастырылды. Дереккөздер
Анықталмаған интеграл

Анықталмаған интеграл - f(x) функциясының а an:Integrazión ar:تكامل bg:Интеграл bs:Integral ca:Integració cs:Integrál cy:Integru da:Integralregning de:Integralrechnung el:Ολοκλήρωμα en:Integral eo:Integralo es:Integración et:Määratud integraal eu:Integral fa:انتگرال fi:Integraali fr:Intégration (mathématiques) gl:Integral he:אינטגרל hr:Integral hu:Riemann-integrálás id:Integral is:Heildun it:Integrale ja:積分法 ka:ინტეგრალი km:អាំងតេក្រាល ko:적분 lt:Apibrėžtinis integralas lv:Integrālis mk:Интегрално сметање ml:സമാകലനം ms:Kamiran mt:L-Integral nl:Integraalrekening nn:Integral no:Integral (matematikk) pt:Integral ro:Integrală ru:Неопределённый интеграл simple:Integral sk:Integrál sl:Integral sq:Integrali sr:Интеграл su:Integral sv:Integral ta:தொகையீடு th:ปริพันธ์ tr:İntegral uk:Інтегрування vec:Integral vi:Tích phân zh:积分 zh-yue:積分