Занданачи

Занданачи, занданечи — Батыста кең тараған, бір кездері әйгілі тоқыма өндірісінің орталығы — Бұхара (Өзбекстан) жанындағы Зандана ауылында, кейінірек басқа да көптеген жерлерде шығарылған, бай ою-өрнекті жібек матаның Орта Азиялық сорты, қолөнер орталықтары болып, бірақ өзінің бастапқы атауы орнын сақтап қалды. Ортағасырлық ислам әлемінде маталар ерекше маңызға ие болды және сол кезеңдегі жібек пен басқа да киімдердің қалдықтары тоқыма және киім тігу өнерінің жоғары дамығанын көрсетеді. Ежелгі Бұхар оазисі занданачи маталарымен әйгілі болған, Қанпырақтың сыртқы қабырғасындағы ежелгі ауылдарының бірі — Зандананың атымен аталған. Мұндай матаның бірнеше фрагменттері қазіргі заманғы мұражайларда сақтаулы. Наршахи бұл матаның Үндістан мен Иракқа жіберілгенін жазады, өйткені оны барлық жерде ақсүйектер жоғары бағалады. Сол Наршахи Бұхарада салықты Бағдад халифінің елшілері ақшамен емес, маталар мен кілемдер арқылы жинағанын хабарлайды. Араб тілінде жазған географ әл-Мақдиси Бұхарадан да, көршілес қалалардан да басқа жерлерге жөнелтілген түрлі маталардың атауларын беріп, осылайша шұратқа қомақты табыс әкелген. Алғашқы кезеңде занданачи тек батыс пен оңтүстікке ғана емес, тіпті жібектің отаны Қытайға да кең тараған түпнұсқа жібек матасы болды. Атап айтқанда, брока деген атпен белгілі бұл матаның 718-719 жылдары Қытай императорына Бұхарадан жөнелтілгені айтылады. Батыс Еуропаның бірнеше мұражайларында ұсынылған занданачи маталарының фрагменттері 6-8 ғасырларға жатады. Солардың біріндегі Бельгияның Юн қаласының мұражайында сақталған соғды жазуы осы матаның аты мен өндірілген жерін анықтауға көмектесті. Ежелгі мата мамандары анықтағандай, бұл әшекейлі жібек мата Зандана ауылында жасалған; зерделеу оны занданачи және Батыс Еуропа мұражайларынан алынған көптеген басқа да маталар фрагменттері ретінде анықтауға мүмкіндік берді. Өнертанушы Д. Шеперд (Франция) Бельгияның Юн қаласының соборында сақтаулы жібек матаны зерттеп, одан сиямен жазылған сауда-саттық жазбасын тапты. Иранист В. Хеннинг оны 7 ғасырдағы соғды жазуы деп анықтады, онда матаның ұзындығын өлшеу бірлігі занданечи деп аталады. Осы олжаның негізінде басқа мұражайлар мен қоймалардан техникасы мен стилі жағынан Юндікіне ұқсас жібек маталардың бірқатар үлгілері анықталды. Оларды жан-жақты зерттеген А. М. Беленицкий және мен. Б. Бентович бұл маталардың сөзсіз соғдылық сипатын кең аналогтар арқылы дәлелдеп, олардың өндірісін Бұхардың Зандана ауылымен байланыстырды, Наршахидің айтуынша, «занданачи» матасы оның кезінде де экспортталатын. Бұхараның көптеген ауылдарында Ирак, Парсы және Үндістанға экспортталатын осындай маталар тоқылған. «Барлық ақсүйектер мен патшалар одан киім тігіп, оны брокамен бірдей бағаға сатып алады». Наршахи Бұхара қорғанының шығыс қақпасында орналасқан «Байт ат-Тураз» деген үлкен тоқыма шеберханасын сипаттайды, онда 10-11 ғасырларда өте қымбат жібек емес, мақта маталарының ерекше түрі – «занданача» пайда болып, Халифатта жоғары бағаланған, өндірілді. Археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде Солтүстік Кавказда да осындай маталар табылды. 14-16 ғасырларда мақтадан жасалған занданачи жоғары тауарлы болды және сол кездегі Батыс Еуропа қалаларында, соның ішінде Балтық жағалауында ол қала тұрғындары үшін ең қолжетімді импорттық матаның бірі болып саналды. Өткен ғасырларда Ресейде жақсы белгілі болғаны сонша, «зенден» атауы 17 ғасырда бүкіл Орта Азия маталарының жиынтық атауы ретінде қолданылған. Тағы қараңыз * Самарқан қағазы Дереккөздер Әдебиеттер * * * * * *