kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Акантофолис

Акантофолис— ерте Бор дәуірінде өмір сүрген, сауатты динозавр. Ол өсімідктермен қоректенген. Сүйектері Англиядан табылған. «Акантофолис» деген атауды бұл жануарға 1865 жылы британ биологы Томас Хаксл берді. Оның сауатында терісіне бекітілген соппақ пластиналар тізбегі орналасқан. Акантофолис— мойны мен иық тұсында арқасын бойлп өскен тікен тәріздес мүйіздері бар ерекше жануар. Ұзындығы — 4 метр, салмағы — 380 келі. Акантофолис — ауыр салмақты бауырымен жорғааушы. Ол күш жинау үшін жатаған өсімдіктермен өте көп мөлшерде қоректенген. Динозаврдың асқазанында тамақты қорыту қызметін атқарып, өте көп мөлшерде газ бөлетін зат болды. Акантофолис — ойлау қабілеті әлдеқайда төмен анкилозавр. Төрт аяқпен қозғалған динозаврды сауытты жабындысына қарап қарапайым нодозаврға ұқсатуға болады. Ол денесіндегі тікенектерінің көмегімен жыртқыштардан қорғанған. Дереккөздер
Керімжан Кісенбайұлы Бижанов

Бижанов - Бижанов Керімжан Кісенбайұлы ( 22.4.1960 ж.т., Алматы обл. Алакөл ауд. Теректі а.) - экономист. Алматы халық ш. ин-тын бітірген (1985). 1984 - 92 жылдары Алматы ет өнеркәсібі өндірістік бірлестігінде жұмысшы, инженер, бөлім бастығы, 1992 - 94 ж. "Алтын" ұжымдық кәсіп орнының директоры, "Құлан" АҚ-ның вице-президенті, 1994 - 97 ж., 1997 -99 ж. Талдықорған қаласының әкімі, 1999- 2001 ж. Жамбыл обл. әкімінің орынбасары болды. 2002 жылдан респ. "Мал өнімдері корпорациясы" ЖАҚ-ның президенті Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы, 2003
Тоқырауын жер асты су кені

Тоқырауын жер асты су кені - Қарағанды облысы, Балқаш қаласынан солт.-шығысқа қарай 100 км-дей жерде орналасқан. Сулы қабат Тоқырауын өзенінің аңғарында төрттік кезеңнің қалындығы-18-38 м болатын аллювийлік кесектасты-құмды шөгінділерінде қалыптасқан. Ол табаныныда палеозойлық тау жыныстары жатқан қалыңдығы 3,5 - 4 м саздақпен жабылған. Сулары арынсыз, тұщы, минералды 0,2-1 г /л химиялық құрамы гидрокарбонатты - сульфатты және кальцийлі-натрийлі, 0,7-4,4 м тереңдікте жатыр. Алаптан Балқаш қаласына (тәулігіне 81,2 мың м3) шаруашылық мақсатында және ауыз су үшін су алынады. Пайдаланылған әдебиет А 90 Атамекен: Географиялық энциклопедия /Алматы:"Қазақ энциклопедиясы", 2011,-648 бет.
Ахиллобатор

Ахиллобатор біздің заманымыздан 90 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Сүйектері қазіргі Моңғолия жерінен табылған. Ол дромеозаврид-теропод динозаврлар тобына жатады. Атауы Троя соғысының батыры, ежелгі грек жауынгері, әйгілі Ахиллес есіміне моңғолдың «батор» сөзінің жалғауынан шаққан. Ахиллобатор — артқы аяқтарындағы орақтай тарнақтарымен аң аулап қоректенген екі аяқты жыртқыш. Қазіргі кездегі құстардың шығу тегі ахиллобатордан басталған болуы мүмкін. Дромеозаврид динозаврдың басынан құйрығына дейінгі ұзындығы —5-7 метр аралығында. Ахиллобатор дромеозаврид тұқымдасының өкілі. Ол солтүстікамерикалық дромеозар және ютараптор секілді динозаврлардың да туысы саналады. Дереккөздер
Монахоидес акулеатасы

Монахоидес акулеатасы — саны азайып бара жатқан түр. Алтай жергілікті түрі. Олигоценде Алтай тауында сақталған ежелгі фауна өкілі. Жоғарғы Катунск маңынан табылған. Теңіз деңгейінен 1800-2300 м биіктіктегі балқарағай орманымен жабылған тау баурайларында тіршілік етеді. Шөптесін өсімдіктерде, өсімдіктер қиқымында болады. Жекелеген топтарда саны аз. Таралу аймағының жекелеген бөліктерінде түрдің жоғалып кету қаупі бар. Тау жайылымдарын қарқынды меңгеру, әсіресе тау алаңқайларында малды шектен тыс бағу түр популяциясына кері әсерін тигізіп отыр. Орман мен шалғын өрттерін болдырмау, ағаштар мен бұталарды кескізбеу, малды шектен тыс баққызбау түрді сақтауға көмегін тигізеді. Тіршілік мекендерін қоршау және түрді таралу аймақ аралық жерсіндіру шараларын іске асыру керек. Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Алтынтаг

Орталық Азияда,Куньлуньмен Наньшань аралығында жатқан тау.Тарин мен Цайдам ойыстарын бөледі. Ұз. 800 км жуық, ең биік жері 6161м (Актаг). Тарим ойысына қараған жағы жайпақ, тау басында көп жылдық қар, мұздық жатады. А. гнейстен, кристалл тақта тастан түзілген. Климаты қуан, тым континенттік. Ірі өзендері (Черчен және оның салары) оңт.-бат. бөлігінде өзен жоқ. аңғарларында сексеуіл, жыңғыл, жоғарғы белдеулерде тау-дала өсімдіктері және альпі шалғыны өседі. Хромит қорғасын, мырыш, никель, платина кендері бар. Дереккөздер
Алтысарлар

Алтысарлар.17 ғасырда Чулым өзенінің (Обьтын тармағы) жоғарғы бойындағы қырды мекен еткен Енисей қырғыздарды (қ.қырғыз) төрт ұлысының [Алтысар,Алтыр,Исар (Езер), Туба] бірі. Оларға Чулым мен жоғарғы Енисей алқабындағы көп теген тайпалар мен рулар бағынды. Алтынсарлар 17 ғасырдың 60 жылдарынан бастап жоңғарларға тәуелді болды 1703 ж. Алтысарларды жоңғарлар зорлап көшіріп әкетті. Дереккөздер
Алыптық

Алыптық (грек. gigas,gigantos- алып) - адам бойының шамадан тыс өсіп кетуі. Адамды аласа (160-170 см) және сұңғақ (170 см-ден жоғары) бойлы деп жалпы 3 топқа бөледі. Бойы екі метрден биіктерді алып денелі дейді. Дүниедегі ең биік алыптың бойы 190 см-ден жоғарылары әрбір 1000 адамға 3-5 адамнан келеді. Алыптар бойының ерекше тез өсуі балиғатқа толу кезінде байқалады. Ондай адамның дене тұлғасы бойына сәйкес келмей, аяқ-қолдары ұзын, басы кіші, жауырыны бүкіш болады. Алыптардың күші жай адамнан басымырақ болғанымен, өз денесіне сәйкес келмейді. Олар ұзақ жасамайды, көбіне жастай қайтыс болады. Алыптық көбінесе тұқым қуалайды. Адамның мұндай өрескел өсіп кетуі ішкі секреция бездерінің бірі- гипофиз қызметінің бұзылуынан болады. Дереккөздер
Линдеман барылдауық қоңызы

Линдеман барылдауық қоңызы – барылдауық қоңыздар тұқымдасының биологиялық түрі. Таралу аймағы тез қысқарып бара жатқан түр. Туыстың филогенезін анықтауға ыңғайлы, себебі туыс жүйесінде жеке бөлініп тұр. Іле Алатауының орталық бөлігі тау етегі, Шамалған мен Түрген өзендері аралығының жергілікті түрі. Теңіз деңгейінен 800-1000 м биіктіктегі тау етегінің ашық далалы жерлерінде тіршілік етеді.Көктемгі эфемер. Қоңыздар сәуір және мамырдың бірінші жартысында белсенді. Оның тіршілік ету ортасының бүлінуіне адамның шаруашылық әрекеттері: құрғақ өсімдіктерді өртеу, улы химикаттармен өңдеу, саяжай құрылыстары, жасанды ағаштар отырғызу кері әсер етеді. Семенов ызылдауық қоңызы сияқты, шаруашылық жұмыстары аз жүрген тау етегінің далалы бөліктерінде шағын қорықтар мен қорықшалар ұйымдастырып, онда саяжай құрылыстарын салуға, бақтар отырғызуға тиым салу керек. Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар» Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен И.Д.Митяев, Р.В.Ященко, В.А.Казенас Алматы 2005
Дамалаканта вакка шегірткесі

Дамалаканта вакка шегірткесі (Damalachantha vacca F. d. W.) — сирек кездесетін дараланып таралған түр. ТМД мен Қазақстандағы Damalachantha B. Bienko туысының жалғыз өкілі. Бұл қанатсыз ірі шегірткенің мығым да жуан денесі сарғыш түсті, алдыңғы кеудесі мен құрсағында қоңыр және қара түсті суреттері бар. Қазақстанның шөлді аймақтарында таралған. Сирек сор өсімдіктері бар тасты-сортаңды жерлерде өмір сүреді. Сор өсімдіктерімен қоректенеді. Жерде жүгіріп жүреді, бірақ баяу. Көбею кезінде қатты шарылдайды, әсіресе аталықтары. Аналығы жұмыртқасын топыраққа салады. Қорыққан кезде басын жерге иіп, құрсағын жоғары көтеріп, үркіту бейнесіне енеді. Түрді қорғау үшін қорғалатын жерлер ұйымдастырылуы қажет, мысалы, Шарын өзені аңғары. Тағы қараңыз Шегірткелер Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Бауырмен жорғалаушылардың қоректенуі

Бауырмен жорғалаушылардың қоректенуі Бауырмен жорғалаушылардың көбісі ұсақ жануарлармен қоректенеді.Қолтырауын секілді етқоректі жорғалаушылар, тіпті үлкен тастарды да жұтып жібере алады.Оның асқазанында тұрып қалған тас тамақты қорытуға көмектеседі. Кішкентай етқоректі рептилиялар- тышқандар немесе егеуқұйрықтармен қоректенеді.Ал жәндікқоректілер қара шегірткелерді, тарақандарды немесе жер құрттарын аулайды. Көптеген кесірткелер мен жыландардың кішірек түрлері бунақденелілерді не басқа омыртқасыздарды жейді. Толығырақ Леопардтық геккон дернәсілдермен және жәндіктермен қоректенеді. Олар құйрығына май жинайды. Шөл далада қорексіз қалған жағдайда әлгі майды қосымша қор ретінде пайдаланады. Ал улы сұр жыландардың негізгі қорегі - кішкентай құстар мен сүтқоректілер болып табылады. Ол жемтігін аулағанда демалып жатқан сияқты көрінуі мүмкін. Сонымен қатар, шөл тасбақасы көбіне жасыл шөптермен, жабайы гүлдермен, жас кактус және жемістермен қоректенеді. Алтын түсті геккон жапырақтарда жиналған жауын суын ішіп, өзін ылғалдандырды және жәндіктермен қоректенеді. Америка қолтырауыныны көбіне балықтармен қоректенеді. Сонымен қатар шаяндармен, сүтқоректілермен, тасбақалармен де қоректене береді. Дереккөздер
Сібір бұрыштістісі

Сібір бұрыштістісі – Қазақстандағы бұрыштістер туысының жалғыз өкілі, ал Шығыс Азияда 15 түрі бар. Бұрыштістер тұқымдасында 31 түр бар, бұлар тритон мен саламандра жақын қарапайым, құйрықты қосмекенділер. "Бұрыштіс" деген ат таңдай тістері иілген немесе бұрыш болып орналасқандықтан берілген. Сібір бұрыштістісі Сібір тайга ормандарында кең таралған, тіпті поляр шеңберіне де кіреді, ал таралу аймағының оңтүстік шекарасы республикамыздың солтүстік шекарасына дейін жетеді. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысының Конюховский ауданында бір рет кездескен. Орынбор облысына шекаралас аз зерттелген жерлерден кездесуі мүмкін, Орынбор жерінде сібір бұрыштістері дағдылы, уақытының көбін ылғалды жағалаудағы баспаналары мен суда өткізеді. Суға уылдырығын шашу арқылы көбейеді. Сырттай ұрықтандырады. Итбалық кезеңінен кейін, ересекке айналады. Тамыз айынеда метаморфоз аяқталып, кішкентай бұрыштістінің құрлыққа шығуы жүреді. Дереккөздер
Египтозавр

Египтозавр «Египет кесірткесі» дегенді білдіреді. Бұл атауды 1932 жылы Стромер атты палеонтолог берген. Динозаврдың омыртқасы мен аяқтарының тас болып қалған кейбір сүйек қалдықтары ғана табылған. Египтозавр осыдан 95 миллион жыл бұрын, яғни орта жіне кейінгі Бор дәуірінде Африка құрлығын мекендеген. Төрт аяқты қоректенетін алпауыт зауроподтың сүйектері Египет, Нигер секілді елдер мен Сахара шөліндегі бірнеше аймақтан қазылып алынды. Сүйектері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияның Мюнхен қаласында сақталды. Алайда 1944 жылы қала қирап, мұражайдағы барлық жәдігерлер қирандылардың астында қалды. Соғысқа дейінгі зерттеулерден білгеніміздей, динозаврдың салмағы — шамамен 10,5 тоннаны, ұзындығы 15 метрді құрап, биіктігі 5 метрден артық болған. Қызықты дерек * Египтозавр—ұзын құйрықты басы кішкентай, шөпқоректі алып динозавр. * Динозаврдың тасқа айналған қаңқалары осыдан 50 жыл бұрын жойылып кеткен. Мәліметтер * Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер * Салмағы : 10,5 тонна * Тұқымдас : Титанозавр * Отряд тармағы : Зауоподоморф Дереккөздер
Аққанат тоқылдақ

Аққанат тоқылдақ - дене пішіні орташа тоқылдақ (салмағы 60-70 г.), Қазақстандағы шұбар тоқылдақтар туысындағы төрт түрдің бірі, шөл ормандарын мекендейтін жалғыз түр. Кәрі ағаштары көп, ұңғылауға ыңғайлы жуан діңдері бар тораңғы ормандарында қоныстанады. Орта Азия мен Қиыр Шығыс - эндемигі. Тіршілігі толық зерттелмеген. Мекендейтін тоғайлы ормандардың азаюына байланысты, саны да азайып барады. Республикадағы Қызыл кітапқа енуге жақын тұрған түрдің бірі. Дереккөздер "Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010
Бауырмен жорғалаушылардың көбеюі

Бауырмен жорғалаушылардың көбеюі Бауырмен жорғалаушылар көбінесе жыныстық жолмен көбейеді, алайда кейбіреулері жыныссыз көбеюге де қабілетті.Бауырмен жорғалаушылардың көбінде дененің ішкі жағында орналасатын копулятивті ( жыныстық) мүшелері болады.Олар қағанақты, көн тәріздес немесе әкті қабықшамен қапталған жұмыртқалар салады. Кейбір түрлері жұмыртқаларын жарып шығуына дейін сақтайды, басқаралы аналық қоректену арқылы саруызды толтырады, ал үшіншілерінде саруыз мүлде болмайды. Толығырақ Қоңыр жапырақ хамелеоны екі немесе бес жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын қураған жапырақтар, мүк және ағаш қабықтарымен жасырып, орманда қалдырады. Ал, сауытты брукезия інінің түбінде оралып жатып, жұмыртқасын салған соң ұясын тастап кетеді. Сонымен қатар,аллигатор көктем мезгілінің соңында шағылысады.Ол жылы болуы үшін жұмыртқасын шөптен жасалынған ұяға салады. Азиялық су кесірткесі тістеу, тырналау арқылы шағылысады. Ол жылдам көбейеді және жылына 40 жұмыртқа салады. Техас аллигатор кесірткесі жыл бойы жұмыртқалап, бірнеше жерге ұя салады. Ол ұясының маңайын күзетіп, басқа зиянды жануарлардан қорғайды. Сәуір және тамыз айларында Боа айдаҺары ұрпағын тірі туады. Бірақ еркек жылан бірнеше ұрғашы жыланмен шағылыса алады. Алдабралық алып тасбақа 9-25 жұмыртқа салады. Әдетте жұмыртқалардың жартысына жуығы ғана жарып шығады. Дереккөздер * Жануарлар туралы үлкен энциклопедия.- Алматы: «Аруна» баспасы. ISBN 978-9965-26-555-6
Афровенатор

Афровенатор сөзі латын тілінен аударылғанда «африкалық аңшы» деген мағынаны білдіреді. Атауы жыртқыштық сипаты мен Африка жерінен табылғанына байланысты осылай қойылған. Ол осыдан 135-123 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде өмір сүрді. Динозаврдың сүйектерінен б.з.д. 150 миллион жыл бұрын Солтүстік Америкада өмір сүрген аллозаврдың туысы екені анықталған. Дегенмен аллозаврмен салыстырғанда оның сүйектері — ұзын әрі жіңішке, салмағы — аз, ал аяқтары жалпақ болатын. Әлемдегі денесі толық қазылған жалғаз динозавр — осы афровенатор. Екі аяқты жыртқышқа танымал палеонтолог Пол Серено 1990 жылы толық анықтама беріп, қаңқасын өзінің Чикаго университетіндегі базасына апарып қойды. Содан бері ғалым афровенаторды зерттеуде ерекше еңбек етіп келеді. Қызықты дерек * Афровенатор 1993 жылы табылған * Оның түгелімен қазып алынған тек қана бір қаңқасы белгілі * Афровенатор— екі аяқпен жүретін, етпен қоректенетін, құйрығы қатты, ұзындығы 5 см алмастай өткір тістері бар жыртқыш Мәліметтер * Қорегі: жануарлар * Салмағы: 1,3 тонна * Тұқымдас: Мегалозавр * Отряд тармағы: Зауроподоморф Дереккөздер
Қонақкәде

Қонақкәде — көңілді отырудың, үй иесінің, сонымен бірге қонақтың риясыз көңілін білдіретін белгі. Үй иесінің қонағына қонақкәде айтыңыз деп өтініш жасауға хақы бар. Бұл “өлең айтыңыз, өнер көрсетіңіз” дегенді білдіреді. Екіншіден, бұрынғы адамдар жастарды өлең айтуға, айтысқа, шешендікке, домбыра үйренуге ерте баулыған. Олардың “сегіз қырлы, бір сырлы” өнерпаз болып өсуіне қолдау көрсетіп отырған. Өйткені қонақкәде айта алмай қалу – ыңғайсыз жағдай болып қалыптасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://collegy.ucoz.ru/publ/41-1-0-3543]
Якобсон филлоргериусы

Якобсонның филлоргериусы – цикадаларға жатады. Таралу аймағы тар, жеке типті туыстың өкілі. Саны қысқарып бара жатқан түр. Ежелгі фауна қалдығы, мүмкін, Солтүстік Тянь-Шань тауында неогеннен бері сақталған. Түр табиғатты әшекелейді, секіргіш өрмекшілерге ұқсас. Бұталы-шалғынды тау баурайларында, түрлі шөпті-астық тұқымдасты тау етегі далаларында, жапырақты және қылқан жапырақты орманды белдеудегі биік шөпті шалғындарда кездеседі. Ересек насекомдар мамыр соңынан тамыз басына дейін белсенді. Көп қоректі. Түр тауда 2000м биіктікке көтеріледі. 25-30 жыл бұрын барлық жерде көп мөлшерде кездесетін. Соңғы жылдары тау етегінде көктемгі және күзгі өрттер мен жер жыртуға байланысты саны күрт азайып кетті. Түрді қорғау үшін дала өрттерімен күресу, малдың шектен тыс жайылуын қысқарту, жыртылған жерлерде егістікті қорғайтын, осы түр үшін пана болатын орман алқаптарын отырғызу керек. Тағы қараңыз Қызыл Кітап Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
І Аббас (Парсы шаһы)

І Аббас (; әз: I Abbas Səfəvi; 27 қаңтар 1571 жыл – 19 қаңтар 1629 жыл) — Парсы империясындағы Сефевид әулетінің ең көрнекті билеушісі және қолбасшысы. Аббас – Иран шаһы Сұлтан Мұхаммедтің үшінші ұлы және тақ мұрагері. Әкесінің орнын 1588 жылдың қазан айында басты. 1590 жылы Аббас Парсы территориясының бір бөлігін беріп, Осман империясымен арадағы соғысты тоқтатты. Мұндағы мақсаты Солтүстік-Шығыс Ирандағы көшпелі өзбектерді елден қуып, өздеріне бәсекелес Қызылбас тайпасын биліктен шеттету болатын. Үндістан мен Еуропа арасында сауда-саттық байланысты дамытты. Осы кезеңде парсы өнерінің жұлдызды шағы туып, жазбаларды қашап жазу, керамика мен бейнелеу өнері қарштап дамыды. Әскери жетістіктері мен әкімшілік жүйені тиімді басқаруының арқасында Аббас шах Иранды Ұлы мемлекет деңгейіне жеткізді. Әкесі шах Мұхаммедтің ізін жалғастырған ол, осман және өзбек әскерлерін қуып шығып, тұрақты армия жасағын құру арқылы Сефевидтер династиясын күшейткен. Аббас Исфахан қаласын Парсы елінің астанасы қылып бекітеді. Исфахан елді Аббас билеп тұрған кезде әлемдегі ең әдемі қалалардың бірі болып өркендейді. Осы кезеңде парсы өнерінің жұлдызды шағы туып, жазбаларды қашап жазу, керамика мен бейнелеу өнері қарыштап дамыды, ал португалдықтар, голландтар мен ағылшындар Парсы елімен сауда-саттық жасау құқығы үшін өзара талас жүргізді. Қоғамдық өмірде төзімділік танытып (христиандық қауымға айрықша құқықтар беріп), халықтың әл-ауқатын көтеруге ден қойды. Алайда өз басының қауіпсіздігі үшін жақын туыстарына қатыгездікпен қараған. Дереккөздер Әдебиет * Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4
Жылу жинау

Бір бақытсыздыққа ұшырағанында, үй–мүлкі, малынан айырылғанында ауыл тұрғындары, көрші-көлемі, туған-туыстары мал, дүние, ақшалай көмек көрсетеді. Мұны олардың ортасынан бір адам ұйымдас- тырады. Бұл жәрдем – жылу жинау деп аталады. Арам жолмен шығынға ұшырағандарға жылу жиналмайды. Олар: дүние-мүлкін қартаға салып ұтқызып жібергендер, зинақорлыққа салғандар, ішіп құртқандар, қоғамның, мемлекеттің дүние-мүлкін жеп қойғандар. Дереккөздер http://bsovetgul.ucoz.ru/load/khaly_d_st_ri_azynaly_m_ra/1-1-0-5
Енші беру

Ата-анасы баласы балалы болғаннан кейін «енді өз күндерін өздері көре алады» деген сенімге келіп, отау тігіп, бөлек шығарады. Сонда малынан – мал, мүлкінен – мүлік бөліп береді, ыдыс-аяқ сыйлайды. Оған келіннің төркінінен келген дүниесі қосылып, жас жұбайлар жеке шаңырақ болып шыға келеді. Мұны енші беру деп атайды. Ата-анасы қайтыс болса, олардың малы мен дүние-мүлкі қалған ағасы інісіне еншібас беруге тиіс. Әке орнында әке болып отырған ағасының ата-анасынан қалған мұраны бауырына басып алып, оның бар рахаты мен қызығын өзінің ғана көруі – тасбауырлық. Ондай аға кейін інісі өз бетінше күн көріп, бақ-дәулетке ие болғанында «Інім маған, балаларыма қараспайды» деп күңкілдемеуге тиіс. Кейбір ата-ана балаларының еншібасын алдын-ала бөліп, атап қояды. Дереккөздер http://bsovetgul.ucoz.ru/load/khaly_d_st_ri_azynaly_m_ra/1-1-0-5
Марек ауруы

Марек ауруы - (нейролимфоматоз, құстардың салдануы) онкогендік герпес вирусы туғызатын құстардың жұқпалы ауруы (тауықтарда жиірек кездеседі) және аяқ-қанаттарының парездарымен, параличтерімен, көздің мөлдір қабығының түсінің өзгеруімен, көз қарашығының майысуымен, және де ішкі органдарда, бұлшық еттерінде және терісінде ісікті жаралардың пайда болуымен көрінеді. Аурудың қоздырғышы сыртқы ортада жоғары төзімділігімен ерекшеленеді және төсеніште, қабырғаларда, қора терезелерінде, жабдықтарда және желдеткіш жүйесінде жылдан кем емес уақыт сақталынады. Cілтемелер http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V040003094_
Бүрмелі акула

Бүрмелі акула — Шеміршекті балықтар класының Chlamydoselachus тұқымдасының акуласы. Жер бетінде 95 миллион жыл тіршілік етіп келе жатқан акула. Тіршілік ету мекені * Үнді мұхитының батысы * Тынық мұхиты * Атлант мұхиты. Биологиялық сипаттама Бүрмелі акуланың түсі-қоңыр-сұр. Өзі жыланбалыққа ұқсайды. Алайда оны акула екендігін алты желбезек саңылауына қарап тануға болады. Олардың түр-сипаты қорқынышты көрінгенімен адамға келтірер зияны жоқ. Ұзындығы 2 м-ге дейін өседі. Бұл акулалардың ауыз қуысы - үлкен. Қоректенуі Негізгі қорегі - асшаяндар мен акулалар. Қорегін судың орта және төменгі қабатында аулайды. Олар алдымен қорегін бар екпінімен соғып, әлсіретеді. Бүрмелі акула жұмыртқалайды. Бұл акуланың желбезектері бүріліп тұрады. Осы ерекшелігіне орай “Бүрмелі акула” деп аталған. Бүрмелі акула жойылып кеткен акулалар қатарында болатын. Дегенмен XIX ғасырда олар Жапония елінің теңіздерінде кездескен. Бүрмелі акуланың түрі су астында тіршілік ететін жыланбалыққа ұқсайды. Дереккөздер
Амфицелия

Амфицелия — шөппен қоректенетін зауропод тұқымдасына жататын динозавр. Осыған дайін табылған ең үлкен динозавр фрагиллимус — амфицелияның туысы. Сонымен қатар бұл топқа 1877 жылы желтоқсанда палеонтолог Эдвард Д. Коуп атау берген «амфицелия—альтус» динозавры да кіреді. Амфицелияның жамбас сүйегі ерекше ұзын әрі жіңішке. Сүйектерінің жалғасқан жері дөңгеленіп біткен. Әуелде мұндай жұмырлықты «амфицелияның ерекшелігі» деп таныды. Кейінен бұл белгі диплодок динозаврының кейбір үлгілерінен де табылды. Біздің заманымыздан 150 миллион жыл бұрын өмір сүрген амфицелияның ұзындығы — 70—60 метр, ал салмағы шамамен 120—130 тонна болған. Қызықты дерек * Динозавр шамамен 140—150 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген * Амфицелияны 1877 жылы желтоқсанды палеонтолог Эдвард Д. Коуп сипаттап берді Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 122 тонна *Тұқымдас : Диплодоцид *Отряд тармағы : Зауоподоморф Дереккөздер
Кармин бояулы ақмия сымыры

Кармин бояулы ақмия сымыры (Porphyrophora sophorae) — сирек кездесетін, тар эндемикті түр. Келешекте кармин бояуын алудың негізгі шикізат көзі болып табылады.Оңтүстік Қазақстан (Қаратаудың шығыс бөлігінің тау етегі жазықтығы, Мойынқұм) мен Өзбекстанда таралған. Далалы-шөлді жерде тіршілік етеді. Sophora alopecuroide және Sophora sp. тамырларында кездеседі. Ересек аналықтары шілденің соңғы он күндігі мен тамыздың ортасында пайда болады. Жер бетіне шағылысу үшін шығады. Бірінші сатыдағы дернәсілдері қыстайды. Саны белгісіз жағдайларға байланысты қысқарып отыр. Түрді қорғау үшін Қаратау жотасының тау етегі жазықтығында қорықтық жер ұйымдастырып, оны Ақсу-Жабағылы қорығының құрамына енгізу керек. Тағы қараңыз Қызыл Кітап Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Кезеңдік тыныс алу

Егер тыныс алу орталығына тікелей әсер еткенде ентікпе церебральді болады.Бұл кезде кезеңдік тыныс алу деп аталатын тыныс бұзылысы дамиды.Кезеңдік тыныстың мынадай түрлерін ажыратады: Чейн-Стокс, Биот, Куссмауль, Грок. Чейн-Стокс дем алудың біртіндеп тереңдеуі мен біртіндеп баяулауы тән, одан кейін үзіліс болады. Кейін бұл үдеріс қайталанады. Биот тынысы терең де сирек дем алу мезгіл мезгіл үзіліс жасайды.Тыныс орталығының қыртыспен байланысының бұзылысынан қозғыштығының төмендеуі кезінде болады. Куссмауль тынысы. Неміс дәрігері Куссмаульмен 1874 жылы диабеттік кома кезінде сипатталды. Терең және күшті тыныстық шулармен мінезделеді. Куссмауль оны " үлкен шулы тыныс" деп атаған. Грок тынысы сирек кездеседі. Ол Чейн-Стокс тынысын еске салады, тек үзілістер болмайды. Бас ми абсцесінде, базальді менингитте т.б байқалады. Қоланылған әдебиет 1. Мухин Н.А., Моисеев В.С. Пропедевтика внутренних болезней: учебник + СД. – 4-е изд. – М., 2008. – 848 с. 2. Лиссауэр Т., Клейден Г. Пропедевтика детских болезней, иллюстрированный учебник/ ағылш. аудару под ред. Н.А.Геппе. – 3-е изд. – М., 2008. – 350 с. 3. Геппе Н.А. Пропедевтика детских болезней: учебник + СД.–М., 2008.– 464 с.
Виктория карминді сымыры

Карминді Виктория сымыры (Porphyrophora victoriae Jashenko) — сирек кездесетін жергілікті түр. Оңтүстік Қазақстанда (Қаратау жотасында) таралған. Құрғақ жусанды-түрлі шөпті далаларда тіршілік етеді. Acanthophyllum pungens-тің екі жылдық бұтақтары мен сабақтарында дамиды, циста тәрізді дернәсілдері бұтақтарда күлтелер тәрізді орналасады.Дернәсілдер сыртынан сабақ қабыршақтарымен жабылған және және көбіне сабақта ісік тәрізді болады. Ересегі маусымның алғашқы онкүндігінде пайда болады, маусымның ортасынан бастап жұмыртқа салады. Түрді қорғау Түрді қорғау үшін белгілі популяцияның тіршілік ортасында қатаң қорғау тәртібін ұйымдастырып, мұнда ешқандай шаруашылық және т.б. жұмыстар жүргізуді тоқтатып, энтомологиялық қорықша немесе жақын маңдағы қорықтың қорғау бөлімін ұйымдастыру керек. Тағы қараңыз Қызыл Кітап Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Анимантаркс

Анимантаркс. Нодозаврид отрядына, анкилозавр тұқымдасына жататын анимантаркс осыдан 106—97 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде Солтүстік Американы мекендеген. Шөппен қоректенетін, баяу қозғалатын динозавр. Оның денесі ауыр сауытпен қапталған, бірақ басқа нодозаврлардай құйрығының ұшында шөқпары болмаған. Бассүйегінің ұзындығы — 25 см, жалпы ұзындығы — 3 метр. Атауы латынның «аниматус», яғни «қорған» деген сөзіннен шыққан. Динозаврдың сырт келбеті, шындығында да, сауытты қорғанға ұқсаған. 1914 жылы Йель университетінің профессоры Рамал Джонс анимантаркстың қаңқасын зерттеп ашқан. Осы уақытқа дейін анимантаркстың тек бір ғана қаңқасы қайта қалпына келтірілді. Қызықты дерек * Анимантаркстың толық сүйек қаңқасы радиоактивті елді мекенді зерттеу барысында табылған * Анимантаркстың сүйектері АҚШ-тағы Юта штатының шығысынан, Седар тау түзілістерінен табылды * Анимантаркс нодозаврид тұқымдасына жатады Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : анықталмаған *Тұқымдас : Нодозаврид *Отряд тармағы : Тиерофора Дереккөздер
Сұр кит

Калифорния киті терісінің сұр түсті болуына байланысты "сұр кит" деп аталады. Әдетте бұл киттің терісін аппақ дақтар басып жатады. Себебі оның денесіне әрдайым түрлі майды шаяндар, бит сияқты паразиттер жабысып алады. Сұр кит- сына тәрізді тұмсығы бар, сүйір денелі кит. Әдетте сұр кит 2-6 метр тереңдікте жүзеді, алайда қауіпті сезген уақытты 10-11 метр тереңдікке түсіп кетеді. туған кезде киттің ұзындығы 3,6-5,5 метр болады. Ал ересек сұр киттің ұзындығы 14 метрден асады. Салмағы шамамен 15-35 тоннаны құрайды. Олар 5-11 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Сұр китті кейде балықшылар "шайтанбалық" деп те атайды. Себебі, ол өзінің торға түсіп қалғанын сезсе, түрлі айла-тәсілмен құтылуға тырысады екен. Сұр киттің екі дем тесігі бар. Оның біреуі - үлкен, біреуі - кішкентай. Сипаты Олардың арқа жүзбеқанаттары болмайды. Олардың орнына бірнеше арқа буындары болады. Сұр киттер де тіссіз киттерге жатады. Сұр киттер судан сүзіп алатын көптеген мөлшердегі планктондармен қоса теңіз түбіндегі шаян тәрізділермен де қоректенеді.
Ұлы III Альфонсо

ІІІ Ұлы Альфонсо Леон - Галисия және Аустрия патшалықтарын б.з. 866 жылдан бастап өмірінің соныңа дейін басқарған. Ол Аустрия патшасы І Ордоньоның ұлы әрі мұрагері. Альфонсо маврлармен табанды түрде күресіп, Тахо өзенінің солтүстігіндегі бірнеше аудандарды жаулап алды. Кордова эмиратының ішкі жағдайының қиындауы Альфонсаның жетістікке жетуіне мүмкіндік тудырды. Шамамен б.з.869 жылы Альфонсо Памплон патшалығымен одақтасып,осы одақты нығайту үшін Иньигес Гарсия патшаның қызы – Хименаға,одан кейін Иньигестің қарындасы – Леодигандиге үйленді. 910 жылы өзіне қарсы шыққан балаларына шамасы келмей, тағынан таюға мәжбүр болды. Осылайша Аустрия патшалығы ІІІ Альфонсаныңбалаларына теңдей бөлінді. Альфонсо шамамен б.з. 910 жылы Испанияның Самора қаласында қайтыс болды. Дереккөздер
Бульбоуретраль бездері

Бульбоуретраль бездері немесе Купер бездері — еркек жыныс мүшесінің түбіндегі зәр шығаратын өзекке жалғанған кішкентай жұп бездер. Бульбоуретраль бездері еркек секрециясына аз ғана үлесін қосатын бездер. Олар шәует сұйықтығын құрайтын сілтілік сұйықтық яғни зәр шығаратын қышқылдық жағдайын бейтараптандыратын ұрықты сақтайды. Негізінен купер безі екеу болады. Олар бар болғаны асбұршақтың көлеміндей ғана және медициналық тұрғыда аса маңызды емес. Жас ұлғайған сайын купер бездерінің көлемі кішірейеді. Бульбоуретраль бездері шат аралығының көлденең бұлшық етінің тереңінде орналасқан олар диаметрі -0,3-0,8см альвеолярлы түтікше бездер.
Скин безі

Скин бездері — әйел адамдардың зәр шығару мүшесінің артқы бөлігінде кездесетін шағын без. Скин безі – қынаптың алдыңғы қабатында, зәр шығару түтігінің төменгі бөлігіне қарай орналасқан. Табиғи сипаты бойынша Скин безі еркектердің қуық асты безіне ұқсайды. Әйел адамның жыныстық қатынас қозуы кезінде осы безден сөл бөлінеді. Медицинада осы безді алғаш сипаттаған ғалым Александр Скиннің құрметіне Скин безі деп аталған. Бездер зәр шығару жолы мен оның аузы маңына ашылады. Олар қынапқа қарай созылып, клитор маңын қамтитын ұлпамен қоршалған.
Ганга өзені дельфині

Ганга өзені дельфині - өзен дельфиндері тобына жатады. Терісінің түсі қою сұр немесе қара. Кеудесі - ақшыл түсті. Құйрығының ұзындығы - 46 см. Тұмсығының ұзындығы - 18-21 см. Жоғарғы және төменгі жақ сүйегінде 28-29 тістер бар. Бас сүйегі шығыңқы. Бұл дельфиндердің ұзындығы 2 метрден асады, салмағы 90 келіге жуық. Кеуде жүзбеқанаттары - жалпақ. Арқасында жүзбеқанаты жоқ, жотасы қырлы болып біткен. Олар мойындарын жақсы қозғалта алмайды, көру қабілеті нашар. Дегенмен олар жарықты ажыратады және есту мүшесі жақсы дамыған. Осы қабілеті арқылы қорегін оңай ұстайды. Тіршілік ету ұзақтығы 26 жылға жуық. Ганга дельфині 1970 жылы анықталды. Дельфиннің бұл түрі Үндістік, Непал, Бутан, Бангладеш, Ганга, Брахмапутар, Мегхна, Хугли өзендерінің батпақты лай суларын мекендейді. Ганга өзені дельфинінің тұмсығы ұзын, шығыңқы. Ганга өзені дельфині жойылып бара жатқан балық түріне жатады. Дереккөздер
Тянь-Шань қанқызы

Тянь-Шань қанқызы – Орта Азиялық биік таулық сирек кездесетін жергілікті қанқыз түрқанқыз. Тянь-Шаньның солтүстік шығысының бірнеше жерінен белгілі. Өте сирек кездеседі, бірақ тіршілік ошағында саны жоғары, 100 шаршы метрде 150 данаға дейін жетеді. Биік таулы далалардың (теңіз деңгейінен 1600-1800 м биіктікте) оңтүстік беткейлерін қоныстайды. Ересегі мен дернәсілдері — жыртқыштар, жусандағы өсімдік битімен қоректенеді. Мамырдан қыркүйекке дейін белсенді, ересегі қыстайды. Түр биік тау жағдайын меңгерген, бірқатар бейімделушілік қасиеттері бар. Жылына бір рет ұрпақ береді, тіршілік ету ортасында топтанып таралған, бұл жыныстық түрлердің кездесуін жеңілдетеді. Қуыршақ пен жұмыртқаны жекелеген шөптесін өсімдіктерге салады, бұл — күн көзіне жақсы қыздырынуына ыңғайлы және биік тауда жиі болатын желден үлкен қорғаныс. Түрдің тіршілік ететін ортасын шаруашылыққа пайдалану биік таулы жайылымдарда малды шектен тыс бағу түрдің санын азайтып отыр. Түрді сақтап қалу үшін тіршілік ету ортасында шектен тыс мал бағуды қысқарту керек. Тағы қараңыз Қызыл Кітап Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Ансеримимус

Ансеримимус — орнитомимозаврдан тарайтын орнитомимид тұқымдасын жататын динозавр. Оның ең жақын туысы — галлимимус. Ансиримимустың да, галлимимустың да сүйегі Моңғолияның Немеги тас түзілімдері қабатынан— табылған. Ансеримимустың сүйегі 1970 жылдарың аяғында Гоби шөліне жасалған біріккен кеңес—моңғол экспедициясы кезінде моңғолдың Баянхонгор аймағынан қазып алынды. Немеги — ирелендеген өзендерден құралған шөгінді жазық дала. Ол бұдан 74—65 миллион жыл бұрын Маастрихта кезеңінде пайда болған. Бұл аймақтардан галлимимустан өзге тарбозавр мен дейнохейрустың және кішілеу дромеозавридтердің, овирапторозаврлардың, троодонтидтердің сүйектері мен құстар да табылған. Қызықты дерек * Ансеримимус осыдан 74—65 миллион жыл бұрын, кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрді. * 1988 жылы моңғол палеонтологы Ринчен Барсболд осы атауды ұсынған. * Бұл латынның «ансер» — «қаз» және гректің «мимос» — «еліктегіш» деген екі сөзінің қосындысы. * Бұл динозаврдың бассүйегі табылмағандықтан оның немен қоректенгені белгісіз. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 62 келіге жуық *Тұқымдас : Орнитомимид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Африкалық цивета

Африкалық цивета Африкалық цивета - тек тропикалық Африкада тіршілік ететін сүтқоректі. Африкалық циветаның бет-әлпеті - итке, дене-бітімі мысыққа үқсайды, бірақ аяқтары - қысқа, ұзын әрі ішке қарай бүгілген тырнақтары болады. Циветалардың қылшықты жүні қысқа, қалың әрі қатты, түсі әртүрлі келеді. Қара, сарғылт және ақ түсті теңбіл дақтары мен түрлі көлемдегі жолақтары болады. Ақ түсті бет-әлпеті мен көзінің айналасындағы қара дақтары оның түрін жанатқа ұқсатады. Африкалық цивета сахаралық Африка мен Ботсвананы, дейді. Намибия мен Оңтүстік Африканы мекендейді Денесінің ұзындығы - 44 - 58 см. Салмағы 1,7 - 2,1 келі арасында. Құйрығы-жуан, ұзындығы – 46-62 см, қүйрық жүні денесінің жүніне қарағанда қаралау болады. Өлекселермен, кеміргіштермен, құстармен, бауырымен Жорғалаушылармен, бақалармен, жәндіктер және түрлі өсімдіктермен қоректенеді. Көбінесе түнде белсенді, бірақ бұлтты күндері таңертеңгілік мезгілде де ояу жүреді. Күн батардан екі сағат бұрын қозғалысын бастап, түн ортасына дейін тыным таппайды. Өзіне тән төрт түрлі дыбыс шығарады: ырылдайды, жөтеледі, шыңғырады және « һа-һа-һа » деп аһылдайды. Соңғысын өзге циветталарды шақыру үшін қолданады. Африкалық циветта орта есеппен 15-20 жыл өмір сүреді. Бір жасынан бастап ересек өмірге араласады. Дереккөздер Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-546-4
Пигмей акуласы

Пигмей акуласы – Euprotomicrus тобының далати селахий қатарына жататын ең кішкентай акула болып табылады. Олардың басы үлкен және арқа қанаты денесінің шетіне орналасқан. Бұл акулалардың түсі қара, бауыры ақшыл түсті болып келеді. Жүзбеқанатының шеті - ақ түсті. Арқа қанатында тікен болмайды. Олар түні бойы судың төменгі қабатынан жоғарғы қабатына дейін серуендеп жүреді. Аналықтарының ұзындығы - 26,5 сантиметр, аталықтары 222 сантиметр аралығында болады. Оларды субтропикалық және қоңыржай белдеулерден кездестіруге болады. Олар жұмыртқа салатын акулалар қатарына жатады. Жұмыртқалардан 8 кішкентай шабақ шығады. Бұл акулалардың түсі - қара, бауыры ақшыл түсті болып келеді. Дереккөздер
Айлаулықтар карминді сымыры

Карминді айлаулықтар сымыры (Porphyrophora arnebiae) – айырқұйрықтылар тұқымдасына жататын кошениль жәндік, тар эндемикті, сирек кездесетін түр. Тек қана Оңтүстік Қазақстанда таралған: Арыс маңынан (Дәрменеден) табылған. Өзбекстаннан да белгілі. Қазақстанда цитвар жусанының ( Artemisia cina) егістігінен жиналған. Түрді қорғау үшін табиғи тіршілік ортасында шағын қорықшалар ұйымдастыру қажет. Дереккөздер «Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Антарктопельта

Антарктопельта. Антарктопельтаның тек бір ғана қаңқасы табылған. Ол анкилозавр тұқымдасына жатады. Кейінгі Бор дәуірінде Антарктидада өмір сүрген, ұзындығы 4 метрден аспайтын орта қөлемді динозавр. Оның белгілері екі динозаврға қатар ұқсайды. Осыған байланысты ғалымдар үшін жануарды нақты классификациялау қиынға түсті. Сүйегінің үлгісі 1986 жылы Джеймс Росс аралынан табылған. Антарктопельта — Антарктидадан қызып алынған алғашқы әрі соңғы динозавр. Қазып алынған сүйектердің ішінде жануардың омыртқа сүйегі, табан сүйектері, жартылай сақталған аяқтары және көптеген сауыт бөліктері бар. Ол төрт аяқты, шөппен қоректенетін мығым денелі динозавр болған. Денесі сауытпен қапталған. Қызықты дерек * Динозаврдың атауы оның Антарктида құрлығы мен гректің «пельта» — «қорғаныс» деген сөздерінен шыққан. * Антракопельтаның қаңқасы 1986 жылы Джеймс Росс аралынан қазылып аланған. * Антаркопельтаны Аргентина палеонтологтары Леонардо Сальгадо мен Зюльма Гаспарини ашты. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 3—4 тонна *Тұқымдас : Зауропсид *Отряд тармағы : Тиерофора Дереккөздер
Иілік заттар

Иілік заттар вакуольдің жасуша шырынындағы күрделі органикалық заттарға жатады. Мысалы, эвкалипт ағашының қабығында 50%, емен қабығындағы 15-20%, тал қабығында 9-13%, шайдың жапырағында 15-20%, бадан жапырағы мен тамырсабағында 20%, терек, емен бүршіктерінде 20%, алма, жүзім, алмұрт жемістері де иілік заттарға бай. Иілік заттарды медицинада дененің, шырышты қабығы қабынғанда емдеуге пайдаланса, тері илеу өнеркәсібінде теріні жұмсарту үшін қолданады. Дереккөздер
Төбе меристемасы

Төбе меристемасы немесе апикальды меристема ( - ұшы, төбесі) — сабақ пен тамырдың ұзарып өсуіне мүмкіндік беретін ұшындағы ұлпа. Әрбір өркен, тамыр, одан таралған бұтақтарының ұшында, ұрық тамыршасы мен бүршікшесінде төбе меристемасы орналасқан жері өсу нүктесі (үрім) д.а. Өсу нүктесі жарақаттанғанша өсімдік өсуін тоқтатпайды, сондықтан сабақ пен тамыр ылғи ұшынан өседі. Өсу нүктесінің шеткі аймағы жасушаларының бөлінуінен жапырақ төмпешіктері пайда болып, оның жасушалары ары қарай бөлініп бүршіктер дамиды. Төбе меристемасы – вегетативті өркендер, гүл өркендері және тамыр ұшының меристемасы деп бөлінеді. Сілтемелер http://sc0008.astrahanka.akmoedu.kz/modules.php?mnews&pview&id=15B3BDE6AFFF7A0D
Бүйір меристемасы

Бүйір меристемасы немесе латеральды меристема өсімдік сабағы мен тамырының ішкі жағына орналасады, оған перицикл, прокамбий және тоз камбий жатады. Прокамбий жасушалары ұзынша, цитоплазмасы қою, әр түрлі бағытта бөліне алады. Одан өткізгіш ұлпалар мен соңғы түзуші ұлпа, яғни камбий түзіледі. Камбий өсімдікті жуандатып өсіреді. Тоз камбийі қабықтың тоз қабатын жуандатса, перицикл тамырда болатындықтан одан жанама тамырлар дамиды. Сілтемелер http://sc0008.astrahanka.akmoedu.kz/modules.php?mnews&pview&id=15B3BDE6AFFF7A0D
Крест тәрізді дельфин

Крест тәрізді дельфин - антарктикалық және субантарктикалық суларда мекендейтін кішкентай дельфин. Крест тәрізді дельфиннің қарын тұсы - ақ. Көзінің жанында қара дақтар бар. Ол кем дегенде бес дельфинмен бірігіп жүзеді. Сағатына 60 шақырым қашықтықты жүзіп өте алады. Крест тәрізді дельфиндер кейде кеме, қайықтармен де жарысады. Олардың тістері үшкірлеу болып келеді. Жоғарғы жағында 26-34 тіс төсегі жағында - 27-35, төменгі жағында 27-35 тісі бар. Бұл дельфинді ең алғаш 1824 жылы Кою мен Гальмар жеке жануар ретінде анықтаған. Оның ұзындығы 2 метрге дейін өсуі мүмкін. Крест тәрізді дельфинің салмағы 120 келіге дейін тартады. Крест тәрізді дельфин - өте сүйкімді жануар. Дереккөздер
Эпидерма (ботаника)

(Nicotiana alata) жапырағының эпидермасының микрофотографиясы]] Эпидерма (эпидермис, өң) — өсімдіктің барлық жас мүшелерінің сыртын қаптап, көбінесе бір қабат жасушалардан (өте сирек жағдайда екі немесе көп қабатты болады) құралатын жасушалар жиынтығы, тұқым ұрығы жетіле бастағанда-ақ түзуші ұлпадан дамиды. Жасуша пішіндері әр түрлі, мөлдір, бір-бірімен өте тығыз жанасқан, ал қабықшалары түзу, тегіс, ирек-ирек (қысымды бірқалыпты сақтап, беріктік қасиет береді) болады. Цитоплазмасы қабықшаны астарлай созылып жатады. Ядросының айналасында лейкопластар, жасушасының дәл ортасында үнемі вакуольі болғандықтан эпидермис түссіз, мөлдір болып көрінеді. Кейбір су өсімдіктері мен папротниктердің өңінде майда хлорофилл дәндері болғандықтан жасыл, ал қызыл қауданды орамжапырақтың өңі жасуша шырынында болатын пигментке байланысты күлгін түсті болады. Өң жасушаларының қабықшасы сыртқа қараған жағы қалың және саңылаулары болмайтындықтан шаңдақ зат (кутикула) жауып тұрады. Ол ылғалы тапшы жерде өсетін өсімдіктердің суға батып тұратын бөлімінде шандақ зат қабықшасы жұқа, әрі саңылаулары болатындықтан басқа жасушалармен байланысып зат алмасуға қатысады. Эпидермисте пішіні мен құрылысы әр түрлі көптеген өсінділер, яғни түктер дамиды. Түктер бір және көп жасушалы, жай, күрделі, өлі және тірі болады. Дереккөздер
Антарктозавр

Антарктозавр — осыдан 75 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген шөппен қоректенетін титанозавр. Ұзындығы — 18, биіктігі — 6 метр, салмағы — 40—70 тонна. Оңтүстік Американы мекендеген ең ірі зауропод сол кезде өмір сүрген жануарлардың ең үлкені болған. Оның қаңқасын ғалымдар алғаш рет 1916 жылы ашқан. Уақыт өте келе динозаврдың сүйектері Үндістан, Уругвай, Чили, Бразилия, Қазақстан, Африка сияқты елдердің аймағынан да табылды. Ол тіпті Антарктидада өмір сүрген болуы мүмкін. Динозврдың екі ортан жілігі, бүтін емес екі жамбас сүйегі қалпына келтірілді. Табылған сан сүйектерінің бірінің ұзындығы — 2,2 метр. Соған қарап динозаврдың таңғажайып үлкен болғанынаанық көз жеткізе аламыз. Қызықты дерек * Оның қаңқасы бірінші рет Аргентинадан табылды. * Динозаврдың қаңқасы 1916 жылы қазылып алынды. * Антарктозавр алғаш рет Аргентинадан табылды. Мәліметтер *Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер *Салмағы : 40—70 тонна *Тұқымдас : Антарктозаврид *Отряд тармағы : Зауоподоморф Дереккөздер
Тыныс саңылаулары

Тыныс саңылауы (устьица). Өсімдіктің жер үсті бөлімін, барлық мүшелерін өң мен шаңдақ зат қаптап тұрғандықтан ішке қарай газ бен су өтпейді, бірақ қоректенуі үшін көмірқышқыл газы мен оттегі қажет. Егер өсімдік өз бойынан суды буландырмаса тамыр арқылы сорып алынған су мен минералды тұздар ерітіндісінің ағыны да кілт тоқталады, әрі күн сәулесінен қатты қызып кету қауіпі туады. Сондықтан зат алмасу, дұрыс қоректену үшін газ алмасу, тұздардың ерітіндісі және судың булануы міндетті түрде жүруі тиіс, бұл процес тыныс саңылауы арқылы жүзеге асады. Тыныс саңылауы жасушаларының өң жасушаларынан ерекшелігі ішінде хлорафилл дәндері бар, пішіндері жарты ай тәрізді сәл иіліп келген 2 жасуша бір – бірімен тығыз жанасып тұрады (үрмебұршақ, бүйректің пішініне де теңеуге болады) сондықтан жанаспалы жасушалар деп те атайды. Екі жасуша иілген ойыс жағымен түйісіп жанасып тұратындықтан ойыс жерінің арасында саңылау қалады. Тыныс саңылауының жасуша қабықшасы ішкі ойыс жағында қалың, сыртқы дөңес жағында жұқа болады. Саңылау газ алмасу, су булану кезінде де біресе кеңейіп, біресе тарылып тұрады. Саңылаудың астыңғы жағында жапырақтың жұмсақ еті жасушаларымен қоршалған ауа кеңістігі (тыңыс кеңістігі бар). Тыныс саңылауының ашылып-жабылуы жапырақтың тургор қысымына байланысты. Жанаспалы жасушалар жер асты мүшелерінде мүлдем болмайды, жер үсті мүшелерінде, әсіресе жапырақ тақтасының астыңғы жағында көп кездеседі. Олар әдетте жапырақтың 1 шаршы миллиметірінде 100-ден 300-ге дейін, кейде оданда көп болуы мүмкін. Төменгі сатыдағы өсімдіктермен судағы өсімдіктерде сулы ортаға бейімделгендіктен жанаспалы жасушалары дамымаған. Дереккөздер
Жапырақтың суды буландыруы

Өсімдік тіршілігіне қажетті құбылыстың бірі – суды буландыру. Өсімдіктер суды жапырақтары арқылы буландырады. Неғұрлым жапырақ тақтасы үлкен болса, соғұрлым су көп буланады. Су – жапырақ өңіндегі жанаспалы жасушалардың саңылаулары арқылы буланады. Егер, су жеткіліксіз болса, саңылау жабылып, булану тоқтайды. Өсімдікке су жетіспеген жағдайда, өсімдіктің өсуі баяулайды, солып, қурайды. Су өсімдік бойымен минералды тұздардың ерітіндісінің қозғалуы үшін қажет. Яғни, судың қатысуымен жапырақта органикалық заттар түзіледі. Су булануының маңызы Булану процесі ыстық күндері жапырақты күн сәулесінен қызып кетіден сақтайды. Ауық – ауық суды буландырып тұратындықтан жапырақтар ыстық күндері жап – жасыл қалпында сақталады. Жапырақтың суды буландыруы фотосинтез процесімен тығыз байланысты. Жанаспалы жасушалардың саңылаулары арқылы жапыраққа көмірқышқыл газы енеді, су буланады. Жапырақта қант түзілу үшін күн сәулесі керек. Күн сәулесі жапырақты қыздырады, ал булану процесі арқылы жапырақ өз температурасын бірқалыпты сақтайды. ‎ Жапырақтардың ылғалды және құрғақ климатқа бейімделуі Ылғалы мол жерлерде өсетін өсімдіктердің жапырақтары ірі, қою жасыл түсті болып келеді. Және жанаспалы жасушалары да көп болады. Топырақтың, ауаның ылғалды болуы жапырақтардың үлкен болып өсуіне ықпал етеді. Ал, шөл, шөлейтті жерлерде өсетін өсімдіктердің жапырақтары ұсақ, түкті болғандықтан суды аз буландырады. Кейбіреулері қабыршаққа айналып, түрін өзгерткен, бозғылт сұр түсті. Мысалға, Қазақстанда өсетін сексеуілдің жапырақтары өте майда қабыршаққа айналған. Жанаспалы жасушалыры тек жас өркендерінде болады. Фотосинтез процесі де жас өркендерінде жүреді. Сиырқұйрық өсімдігін түгелдей ұзын, киіздей тұтасып кеткен қалың түк басқан. Ұйысқан түктер судың булануынан сақтайды. Сортаңдау, құмды жерлерде өсетін құм қарағаны (қоянсүйек) мен шеңгел бұталарының жапырақтары майда. Күмістей жылтыр түктер болғандықтан суды аз буландырады. Егер, су жеткілікті болса жанаспалы жасушаларының арасындағы саңылаулары ашылып артық су буланады. Дереккөздер
Эпиблема

Эпиблема жасушаларының қабықшасы өте жұқа, сыртында шаңдақ заты (кутикула) болмайды, цитоплазмасы да жабысқақ, жанаспалы жасушалары жоқ. Әр жасушасы тамыр түктерін түзуге қабілетті болғанымен ерекше жасушалардың (трихобласт деп атайды) сыртқы қабықшасының ұзарып созылуынан ұзындығы 1-2 мм біржасушалы өскінше түктер пайда болады. Олар әрбір 15-20 күн сайын жаңарып отырады. Эпиблема жас тамырлардың сыртын қаптап жатады. Олар бір жылдық шөптесін өсімдіктердің тамыры мен көп жылдық сүректі өсімдіктердің жас тамырларларының сыртын жауып тұрады. Бұлардың устьица аппараттары, кутикуласы, балауыздары болмайды, тек эпифиттердің ауа тамырларында устьица кездеседі. Тамыр түгінің қызметі - өсімдіктің өсіп тұрған ортасынан су және суда еріген минералдық тұздарды сорып өсімдіктің басқа мүшелеріне жылжыту. Дереккөздер
Тоз

Тоз — Эпидермис өсімдікте бірнеше айдан 2-3 жылға (омела өсімдігінде 15 жылға дейін сақталады) дейін сақталып қорғаныштық қызметін атқарады. Ол түлеп түскен соң түзуші ұлпа жасушалары бөлініп, өте берік, жасушааралық кеңістіктері болмайтын және жасушалары өте тығыз кірпішше қаланып жататын жаңа ұлпа, яғни тоз пайда болады. Мұны әсіресе ағаш пен бұта өсімдіктері діңдері қабығының қоңырқай түске ене бастағанынан байқаймыз. Тоз (феллема) қорғаныштық қызмет атқарады. Ол тығыз орналасқан жасушалардың дұрыс радиальды қатарларынан тұрады. Олардың қабықшаларында суберин жиналады. Қабықшасының тозға айналуына байланысты жасушаның ішіндегі заттары өледі. Тоздық қабатта судың булануын және газдың алмасуын қамтамасыз ететін ерекше жасымықшалар (чечевичка) деп аталынатын қуыстар пайда болады. Жасымықшалар жасуша аралық, қуыстары үлкен болып келетін дөңгелек жасушалармен толтырылған. Жасымықшаны толтыратын ұлпалар тоздық камбийдің тұтас қабаты қалыптасқанға дейін, устьица аппаратының астында орналасқан, паренхималық жасушалардың бөлінуінің нәтижесінде пайда болады. Дереккөздер
Мұрын қуысы

Мұрын қуысы сүйек пен шеміршектен түзіліп, сырты терімен жабылып, ішкі беті кілегейлі қабықшамен астарланып жатады. Мұрын қуысының жоғарғы, төменгі және екі бүйір қабырғалары болады. Мұрын қуысының кілегейлі қабаты қан тамырларына өте бай, оның беті көп қатарлы кірпікшелі эпителиймен жабылған. Мұрынға енген шаң тозаңды эпителий кірпікшелері ұстап қалады. Ал бездерден бөлінген сілекей бактерияларды өлтіріп отырады. Мұрынның ортаңғы пердесі мұрынды тең екі бөлікке бөледі. Оның артқы бөлігі сүйектен, алдыңғы бөлігі шеміршектен тұрады. Көз жасы арнайы түтік арқылы мұрын қуысына өтеді, оның кілегейлі қабатын ылғалданып тұрады. Мұрын қуысының бүйір қабырғасында жоғарғы, ортаңғы және төменгі кеңсірік қалқандары бар. Олардың аралығынан жоғарғы, ортаңғы және төменгі мұрын жолдары өтеді. Осының нәтижесінде ішке сорған ауа тыныстау мүшелеріне тікелей өтпей, ауа жолдары арқылы жылытылып, тазартылып өтеді. Мұрын қуысы тыныс алу және иіс сезу бөлімдеріне бөлінеді. Иіс сезу бөлігі мұрынның жоғарғы бөлігінде орналасқан. Оларға ерекше жасушалар мен иіс сезу рецепторлары жатады. Мұрын қуысы тыныс алу мүшесіне жатады, ол газ алмасу, дыбыс шығару, сөйлеу қызметіне қатысады. Дереккөздер
Қыртыс

Қыртыс (сары қабық) — тамыр мен сабақтың жуандап өсуінен тоздың сыртында пайда болады, жасушалары өлі. Сабақ жуандаған сайын тоз бен қыртыстың кернелуінен әр жерінен жарыла бастайды. Жарылған жерін жаңадан пайда болған тоз жасушалары толтырады. Әсіресе діңдері жуан емен, қарағаштардың қабықтары тегіс болмай сай-сай болып тұрады. Бұларды сайлы қыртыс дейді. Қылқан жапырақты ағаштарда (қарағай, шырша, балқарағай, т.б.) қыртыстары қабыршақтанып жұқалау болады. Бұны қабыршақты қыртыс дейді. Қыртыстарына қарап ағаш түрін ажырату қиын емес. Тоздың жаңа қабаты түзілген сайын қабық қалындай береді. Қыртыс (корка немесе ритидом). Оны кейде үшінші жабындық ұлпа деп те атайды. Қабықтың тереңдеу орналасқан ұлпаларында тоздық камбийдің жаңа бөліктері (участкілері) пайда болады, олар тоздың жаңа қабаттарының бастамасын береді. Осыған байланыс­ты сыртқы ұлпалар сабақтың ортаңғы бөлігінен бөлектеніп өзгеріске (дефформацияға) ұшырайды да өледі. Сөйтіп, сабақтың сыртында қабықтың бірнеше қабатынан және қабықтың өлі бөліктерінен (участкелерінен) тұратын өлі ұлпалардың комплексі қыртыс түзіледі. Тоздың сыртқы қабаттары біртіндеп бұзылып, қабыршақтанып түсіп отырады. Қыртыстың маңызы үлкен. Ол өсімдіктің ішкі ұлпаларын ыстық пен суықтан, кейде оттан сақтайды. Дереккөздер
Склеренхима

Склеренхима — жасушаларының пішіндері ұзынша қабықшасы біркелкі қалыңдап ағаштанған қатты, орналасқан жеріне қарай тін талшығы және сүрек талшығы деп екіге бөлінеді. Тін талшығының жасушасы ірі жіңішке ұшы сүйір, талшық сияқты, ұзындығы 1-200 мм, өте берік, қабықтың тін қабаты мен түтікті талшық шоқтарында болады. Талшықты өсімдіктер: зығыр, талшығының ұзындығы 4-60 мм; қарасоранікі 8-40 мм; қалақайда 5-55 мм. Тін талшығы қабық бөлімінде болатындықтан өсімдік қатты майысқан кезде мықтылық қасиет береді. Әсіресе тығыз талшығы таза жасуынықтан тұратындықтан сапалы тоқыма өнеркәсібінде жоғары бағаланады. Дереккөздер