kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Еркекқырыққұлақ

Еркекқырыққұлақ (Pterіdіum) – кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның солтүстік, оңтүстік-шығыс аймақтарында, шөл-шөлейтті жерлерінен басқа, қарағайлы-шыршалы, аралас ормандарындағы ылғалды жерлерде өсетін 1 түрі – кәдімгі еркекқырыққұлақ (P. aquіlіnum) бар. Оның биіктігі 50 – 100 см-дей. Көлбеу өскен жуан тамырынан екі қатар қауырсын тәрізді жапырақтары жетіледі. Алғашқы кезде жапырақтары спираль тәрізді ораулы болады. Олардың жылына тек бір қатары ғана көктейді. Жапырағының астыңғы жағынан екі қатар қоңыр түсті сорустары (өсімдік спорасы дамитын мүшелері) пайда болады. Сол споралар піскеннен кейін жерге түсіп, көктей бастайды. Еркекқырыққұлақ – өте улы өсімдік. Оның шөбін де, сүрлемін де шошқадан басқа мал жемейді. Тамырының құрамында 45%-дай крахмал, сапонин болады. Дереккөздер
Еркек шөп

Еркек шөп , еркек бидайық – астық тұқымдасының бидайық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық облыстарында өседі. Биіктігі 25 – 70 см. Сабағы түкті, кейде жылтыр, жіңішке жапырағы таспа тәрізді. 3 – 10 түкті гүлі болады. Гүлшоғыры – масақ, жемісі – сопақша дәнек. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Еркек шөп – құнарлы мал азығы, оны басқа өсімдіктермен (әсіресе беде не эспарцетпен) қосып егеді. Далалы жердің ойпаттарында өсетін еркек шөптің масақтары жалпақ үш бұрышты болып келеді, ал оның құмда өсетіндерінің масақтары жіңішке және ұзын болады. Бір түптен 2-3 сабақ өседі. Масақ салған соң жылына бір рет орылады. 3 – 4 жылдан кейін өнімділігі жақсара түседі. 100 кг пішенінде 48,7% азық өлшемі, 3,3 – 4,1 кг сіңімді протеин бар, га-нан 12 – 20 ц пішен, 40 – 50 ц-дей көк шөп, 3 – 4 ц тұқым алынады. Аудандастырылған сорттары: жіңішке масақты Тауқұм, жергілікті Ақсеңгір, Қарабалық-202, жіңішке масақты Орал, т.б. Табиғатта таралуы. Жалпақ масақты еркек шөп Орал, Ақтөбе, Қостанай, облыстарыңда, ал жіңіщке масақты еркек шөп Семей, Павлодар, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында кездеседі. Дәрілік шикізат және азық ретінде өсімдік жаңадан гүлдей бастаған кезде шалғымен шабылып немесе орақпен орылып алынып, қуратылмай кептіріледі. Химиялық құрамы. Оның сабағы мен масағының құрамында көп мөлшерде нәруыз, клетчатка, майлар, минералды заттар бар. Қолданылуы. Бұл өсімдік, біріншіден, жұғымды мал азығы, екіншіден, малдың асқазан-ішек жұмыстарын жақсартып, малды тез қондандырады. Сондықтан оның алдын – ала дайындалған шөбі қыста және көктемде арықтап, көтерем болуға айналған малдың жеміне араластырып беріледі. Дереккөздер
Ермексу

Ермексу – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Түркістан қаласы жанынан ағып өтеді. Ұзындығы 88 км, су жиналатын алабы 743 км². Бастауы Қаратау жотасының оңтүстік беткейінен бастау алып, Арыс-Түркістан каналына құяды. Гидрологиясы Бастауында жағасы тік жартас, төменгі ағысында жағасы жайпақ, құмды. Өзен суы желтоқсанда қатып, наурыздың басында мұзы ериді. Тұздылығы 0,8 – 1,0 г/л. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ертіс артезиан алабы

Ертіс артезиан алабы – Ертіс өзені аңғарының Семейден төменгі бөлігін алып жатқан жер асты суы бар өңір. Бұл алаптағы жалпы қалыңдығы 1200 – 1300 м-ге дейін жететін мезозой-кайнозой шөгінділері Ертіс және Құлынды қазаншұңқырларының қанатын құрайды. Бұл шөгінділер бірнеше сулы горизонттарға бөлінген. Антропоген-неогеннің құмды-малтатасты шөгінділерінде жер асты сулары бірнеше м-ден 87 м-ге дейінгі тереңдікте жатады. Олардың минералд. 0,2 – 0,5 г/л-ден 18 – 20 г/л-ге дейін. Ұңғымалардың су өнімділігі 0,2 – 0,4 л/с-тан 25 – 30 л/с-қа дейін. Олигоценнің кварцты және кварц-глауконитті құмдарымен байланысты арынды сулар 150 – 200 м тереңдікте кездеседі. Бұл сулар көбінесе тұщы және аздап ашқылтым. Бор кезеңінің құмдарында шоғырланған сулы горизонттар оңт-те 200 – 250 м-де, ал солт-те 800 – 1200 м-ге дейінгі тереңдікте орналасқан. Судың қозғалу бағыты бойынша минералд. 0,5 – 1,0 г/л-ден 5 – 8 г/л-ге дейін артады, ал температурасы Павлодар облысының солт-нде 35 – 37°С-қа дейін жетеді. Төм. бордың минералды сулары Ақсу қаласындағы емханада түрлі ауруларды емдеуге пайдаланылады. Дереккөздер
Ертіс жазығы

Ертіс жазығы – Ертіс өзенінің екі жағын және Батыс Сібір ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан жазық. Географиялық орны Қазақстанның Абай, Павлодар облыстары және Ресейдің Омбы, Түмен облыстары аумағын қамтиды. Жер бедері Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 550-600 км-ге созылып жатыр. Ені 80 км-ден 250 км-ге дейін кеңейеді. Шығысында Барабы жазығы және Құлынды далаларымен, оңтүстік-батысында Сарыарқамен, батысында Солтүстік Қазақстан жазығымен ұласады. Жер беті оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай біртіндеп еңістене отырып, 200 м-ден 100 м-ге дейін төмендейді. Геологиялық құрамы Жазық палеозойлық іргетасты жауып жатқан мезозой мен палеогеннің құмды-сазды және көлді-аллювийлі шөгінділерінен тұрады. Жазықты Ертіс аңғары екіге бөледі. Соған байланысты оның сол жағалауы Ертіс бойы деп, оң жағалауы Ертіс сырты деп аталады. Су торабы Ертіс жазығында өзен торы сирек. Ертіс алабындағы кішігірім өзендер (Шідерті, Өлеңті және Сілеті) көлдерге құяды. Көлдердің көбі тұзды және кермек татиды. Тұз байланатын ірі көлдері – Тобылжан, Қалқаман, Теке, Үлкен Қараой, Кіші Қараой, Қызылқақ, т.б.. Маралды көлінің суы шипалы. Климаты Жазықтың климаты тым континенттік. Қысы суық, ызғарлы және ұзақ. Қаңтардағы орташа ауа температурасы –17 – 20°С, кейде – 48 – 53°С-қа дейін төмендейді. Қар жамылғысының қалыңдығы 30-35 см. Жазы қоңыржай жылы. Шілдеде ауаның орташа температурасы 19-22°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері оңтүстіктен солтүстікке қарай 200 мм-ден 350 мм-ге дейін көбейеді. Өсімдіктері Ертіс жазығының солтүстік және орталық бөліктері астық тұқымдас әр түрлі шөп аралас қау, селеу және бетеге өскен қара топырақты, оңтүстік-шығыс бөлігі селеулі-бетегелі қызғылт қоңыр топырақты. Өзен бойында қарағайлы ормандар, ойпаң жерлерде батпақты шалғындар, тұзды көлдер, жағалауларында алабота, сораң шөптер тараған. Жануарлары Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, сарышұнақ, суыр, қосаяқ, елік; құстардан қаз, үйрек, аққу, тырна, қызғыш, шағала; орманды жерлерде бүркіт, кезқұйрық, күйкентай және т.б. мекендейді. Ертіс жазығын астық, көкөніс, көп жылдық мал азықтық шөптер және мал өсіруге пайдаланылады. Алқабында Павлодар облысының көптеген қалалары, кенттері мен ауылдық елді мекендері орналасқан. Дереккөздер
Ертіс жаншылу белдемі

Ертіс жаншылу белдемі – Алтайдағы Зайсан геосинклиналь жүйесінің ірі тектоникалық құрылымы. Оның Қазақстандағы бөлігі Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы Теректі ауданының маңынан өтетін Қазақстан – Қытай шекарасынан Батыс Сібір ойпатына дейін солтүстік-батыс бағытта 450 км-ге созылып жатыр. Ені 200 – 300 м-ден 15 – 20 км-ге дейін.Ертіс жаншылу белдемін алғаш зерттеп, сипаттама беріп картаға түсірген геолог В.П. Нехорошев (1932) болды. Бұл белдем бір-біріне жанаса параллель не сүйір бұрышпен ұштасқан үлкенді-кішілі көптеген жарықшалардан тұрады. Белдем шегіндегі тау жыныстары күрделі қатпарланған, өте күшті метаморфизмге ұшыраған, кристалды тақтатастарға, амфиболиттерге, гнейстерге айналған. Ертіс жаншылу белдемі төменгі палеозойда жер қыртысының үлкен әрі терең жарылымы бойында қалыптасып, бүкіл палеозой бойы қозғалмалы құрылым ретінде дамыған. Ол іргелес жатқан Кенді Алтай мен Қалба-Нарын жоталарының геологиялық тұрғыдан ерекше дамуына, Кенді Алтай полиметалл және Қалба-Нарын сирек металдар белдеулерінің қалыптасуына себепші болған табиғи шекара. Белдем бойында бірнеше ірі мыс-колчедан (Белоусовка, Березовка, Николаевка, т.б.) кен орындары орналасқан. Дереккөздер
Ертіс-Қарағанды каналы

Ертіс-Қарағанды каналы — Павлодар және Қарағанды облыстары жерімен ағып өтеді. Сипаттамасы Қазақстандағы аса ірі су құрылыстарының бірі. Ертіс өзенінің су қорына негізделіп салынған. Құрылысы 1962 жылдан басталып, 1974 жылы канал іске қосылды. Ертіс өзенің сол жағасындағы Ақсу қаласы тұсынан басталып, Қарағанды қаласына таяп аяқталады. Жалпы ұзындығы 458 км. Оның 272 км-і Павлодар облысы, 186 км-і Қарағанды облысы жерінде. Арнасының беткі ені 40 м, табан ені 4 м, тереңд. 5 – 7 м. Канал бойындағы 22 су көтергіш станциялары суды 420 м биіктікке көтереді. Канал бойында, сондай-ақ 11 су торабы, 2 бөген, 17 көпір және автомобиль жолы салынған. Канал секундына 13 – 75 м 3 су өткізеді. Жылдық су өткізетін көл. 2,5 млрд./м3, оның 0,94 млрд./м3-і Павлодар облысына, 0,35 млрд./м 3 -і Ақмола облысына, 1,21 млрд./м3 суы Қарағанды облысына таратылады. Су Ертіс жазығымен батысқа қарай 4 су көтергіш станциялары арқылы жіберіледі. Қалқаман көлі тұсында Павлодар – Астана темір жолын кесіп, Сарыарқаның шоқылары арасымен ағып өтіп (175 км) Шідерті өзеніне жетеді. Бұл аралықта 6 су көтергіш станциялары суды 100 м биіктікке көтереді. Осы тұста Шідертінің арнасы 200 км бойы бөгендер мен тоғандар тізбегіне айналды. Ондағы су көтергіш станциялардың әрқайсысы суды төменгі бөгеннен жоғарғы бөгенге айдап, Шідерті өзерін кері ағызды. Су тағы да 200 м-дей биіктікке көтеріледі. Одан әрі канал Шідертінің сол жағасын бойлап, Нұра мен Шідерті өзенінің суайрығын кесіп өтеді. Бұдан кейін Ертіс-Қарағанды каналының 80 км бөлігіндегі 6 су көтергіш станциялар суды 110 м биіктікке көтереді. Нұра аңғарына шығатын жерде еңіс басталады. Бұл тұста су Тұзды бөгеніне жіберіледі. Одан әрі Нұраның астынан салынған құбырлармен ағып өтіп, Қарағандыға таяу жерде аяқталады. Осы жерде салынған су тазарту станциясында сүзілген су құбыры арқылы Қарағанды қаласына жеткізіледі. Тиімділігі Ертіс суының қуаң Сарыарқа өңіріне келуі — тың жерлерді игеру процесін жалғастырды: жасанды су магистралы негізінде жаңа кеңшарлар мен қосалқы шаруашылықтар құрылып, суармалы алқаптардан мол өнім алынды. Ертіс-Қарағанды каналы республикасының ірі индустриялық орталықтары еңбекшілерін ауыл шаруашылығы өнімдерімен тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Ертіс полиметалл кен орны

Ертіс полиметалл кен орны - Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 55 км жерде орналасқан. 1958 жылы ашылып, 1967 жылға дейін барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны девонның жанартаулық-шөгінді жыныстарынан (кварцты-серицитті тақтатас пен микрокварциттер) құралған. Кен шоғырлары қатты тотығып, гидротермальдық өзгерістерге ұшыраған тау жыныстарында орналасқан. Жатыс сипаты, құрамы Кен денелері солтүстік-батысқа қарай бағытталған, жалпы ұзындығы 8 км, ені 150-200 м-дей линза пішіндес қабаттар. Кентас құрамына қарай күкірт-колчеданды, мыс-колчеданды, полиметалды болып бөлінеді. Негізгі кен минералдары: пирит, халькопирит, сфалерит, галенит. Кен орны көлемі жағынан орта кен орындарына жатады. Алынатын пайдалы компоненттер: қорғасын, мыс, мырыш. Ертіс полиметалл кенінің негізінде кеніш және Ертіс полиметалл комбинаты жұмыс істейді. Дереккөздер
Ершан

Ершан – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Кеңой қыстауынан шығысқа қарай 10 км жердегі сор. Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігі. Теңіз деңгейінен 5 м биіктікте орналасқан. Сор доға тәріздес, солтүстік -шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км-ге, енді жері 4,5 км-ге созылып жатыр. Маңында Сапар, Шұңқыркөл, Қарасу, Әке, т.б. жайлаулармен қатар Нақпай, Қоскөл, Таңемен, Арал, Базарбай қыстаулары, Бестау, Көкжыра сорлары бар. Дереккөздер
Ершін

Ершін , криптокодон – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратаудың тасты, тастақты беткейлерінде, жартастарда өсетін 1 түрі – дарабас Е. (С. monocephalus) бар. Биіктігі 10 – 15 см, тамыры жуан, оны қураған жапырақ сағақтары басып жатады. Сабақтары көп, тік өседі, қалың жапырақты. Төменгі жапырақтары сопақша (ұзындығы 7 см, ені 1,5 см) шеттері ұсақ тілімденген, сабақ бойындағылары ұзын, отырыңқы болады. Гүлдері жапырақ қолтығынан шығады, аса үлкен емес тығыз гүл басына жинақталған. Тостағанша жапырақтары эллипс тәрізді, ұзын тіліктерге бөлінген. Күлтесі түтікті-қоңырау пішінді, ақшыл көк түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – эллипс тәрізді қорапша. Дарабас Ершін өте сирек кездесетін Қаратаудың реликт өсімдігі, таралу аймағы жылдан-жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Есекара

Есекара (Vespa) – кәдімгі ара тұқымдасының бір туысы. Жер шарында, әсіресе, Оңтүстік-Шығыс Азияда кең тараған. 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанда жиі кездесетін түрі – кәдімгі Есекара (V. crabo) бар. Тұрқы 25 – 30 мм, ағаш қуыстарында ұялайды. Есекара жәндіктермен (оның ішінде бал арасын да), жеміс-жидекті жейді. Тағамдық заттарды ластап, инфекция таратуы да мүмкін. Егер Есекара адамды шақса, сол жер ісіп, ауырады. Сыртқы сілтемелер * http://animalnewyork.com/tag/vespa/ Дереккөздер
Есекшөп

Есекшөп – күреңоттар тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Көбінесе Американың қоңыржай белдеулерінде өсетін 80-нен астам түрі белгілі. Басқа материктерге Америкада әкелініп жерсіндірілген. Қазақстанда Балқаш – Алакөл ойысында, Іле, Күнгей Алатауларының ылғалы мол жерлерінде, жол бойында, сарбалшықты жерлерде өсетін 1 түрі – екіжылдық Есекшөп(О. bіennіs) бар. Биіктігі 60 – 130 см тамыры жуан, сабағы тік өседі. Тамыр жапырақтары ұзын сағақты, сабақ бойындағылары қысқа сағақты, кезектесе орналасады. Гүлдері жапырақ қолтығына топталған, сары түсті, хош иіс шығарып кешке қарай ашылады. Негізінен түнгі күйе көбелектермен тозаңданады. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, шілде – қазанда жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы көп, ұсақ, қара қоңыр түсті. Жас тамыры кейде тағам ретінде пайдаланылады. Тұқымы олиф жасауға жарамды май береді. Әдемі, хош иісті гүлдері үшін сәндік өсімдік ретінде жиі өсіріледі. Дереккөздер
Есен

Есен – Нұраның сол саласы. Географиялық орны Қарағанды облысының Абай және Шет аудандары жерімен ағады. Өзен 85 км, су жиналатын алабы 3430 км 2 . Бастауы Арқалық тауының оңтүстік-батыс сілемдерінен басталады да, Есенкелді ауылы тұсында Нұраға құяды. Гидрологиясы Қар және жер асты суымен толығады. Жоғарғы ағысында арнасы тар, тік жарлы, ал төменгі жағында біртіндеп кеңейе береді. Көктемде 20 күндей тасиды, жазда тартылып қалады. Жылдық орташа су ағыны 0,12 м 3 /с. Суы кермек татиды, ащылау. Мал ішеді. Жайылмасы — шабындық, жағасында шілік тал өседі. Дереккөздер
Есенаңқаты

Есенаңқаты – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде. Ұзындығы 130 км, су жиналатын алабы 1860 км 2 . Бастауы Шыңғырлау өзенімен қатарласа созылып жатқан биік жонның солтүстік жағынан (160 – 190 м) басталады да Шалқар көліне құяды. Гидрологиясы Жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Арнасының ені 20 – 30 м, жағасы жайпақ. Салалары Жандыбұлақ, Көпіраңқаты (ұзындығы 45 км), Аңқаты (29 км). Жылдық орташа су ағымы 0,14 м 3 /с. Егістік, шабындық суғарылады. Дереккөздер
Есенбай

Есенбай – Ханшыңғыс тауының (1001 м) шығысындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданы Ащысу өзені аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 655 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 12 км-ге созылған, енді жері 4 – 5 км. Жер бедері, геологиялық құрылымы Беткейлеріндегі тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Сай-жыралармен тілімденген. Орта және төменгі тас көмір гранитоидтарынан түзілген. Баурайынан бұлақтар бастау алады. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, астық тұқымдас шөптесіндермен қатар бұталы ағаштар өседі. Дереккөздер
Есенжол

Есенжол – Атырау облысы Жылыой ауданы Қарақұм құмының солтүстік-шығысында 25 км жердегі сор. Құлсары қаласының шығысында орналасқан. Сор теңіз деңгейінен 3 – 4 м төменде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 22 км, енді жері 13 км-ге созылып жатыр. Сордың аумағы жер асты суының көтерілуіне байланысты өзгеріп отырады. Аймақ шаруашылықты жүргізуге жарамсыз. Дереккөздер
Есенкөл

Есенкөл – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Қайрақты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жердегі қыстау. Қайрақты өзенінің сол жағалауында орналасқан. Есенкөл қыстауының жанында Қайдақ, Қуандық, Старая Ферма, Өлеңдісай қыстаулары бар. Солтүстігінен Ақбұра, Қызылаша өзендері ағып өтеді. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Есентай

Есентай, Весновка — Іле алабындағы өзен, Кіші Алматы өзенінің сол саласы. Сипаттамасы Бастауын Іле Алатауының солтүстік баурайында Кіші Алматы өзенінен бөлініп алып, Алматы қаласы арқылы ағып өтеді. Ұзындығы 43 км. Жылдық орташа су ағымы 0,06 м³/с. Жалпы ұзындығы 19 км болатын 8 саласы бар. Өзен бойында 7 тоған салынған. Мамыр, маусым айларында суы тасиды. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Қала ішіндегі жағалауы бетонмен қапталған. Алматы қ-ның тұрғындарын сумен қамтамасыз етеді. Кіші Алматының салаларының бірі — Қарасу-Түрксіб өзеніне барып құяды. Қорғаныс құндылығы Әл-Фараби даңғылының артында, Есентай өзенінің бойында 100 м қашықтықта қуаттылығы 250 м³ қатты ағынды суларды жинақтау үшін «Алматы қаласының селден қорғау схемасына» кіретін тұндырғыш бассейні бар.Алдыңғы ені 25,5 м су төгетін су қоймасының бетон тірек бөгеті 1% ықтималдығы 57,0 м³/с максималды ағындарды өту үшін кең табалдырығы бар су төгетін су төгетін жол ретінде жобаланған. Төменгі бассейндегі бекіту 2,85 м³/с меншікті шығыны бар шашырау бассейні мен алжапқышты қамтиды. Қысқы ең төменгі орташа айлық дебит 1,11 м³/с Весновская канал жүйесі Кеңес өкіметі кезінде Весновская канал жүйесі Галерея Дереккөздер Сілтемелер
Есентай каналдар жүйесі

Есентай каналдар жүйесі - Алматы қаласы тұрғындарының бау-бақшаларын суғаруға арнап салынған. Ұзындығы 80,6 км. Суды тарататын бірнеше жері бетонмен қапталған. Жүйенің төменгі бөлігі Алматы қаласы маңында, жоғары бөлігінде «Түрксіб» санаторийі орналасқан. Дереккөздер
Ескекаяқты құстар

Ескекаяқты құстар, бірқазантәрізділер – суда жүзетін құстар отряды. Дүние жүзінде солт. аймақтардан басқа жердің барлығында дерлік мұхит, теңіз жағалауларында, ірі өзен-көлдерде тараған 6 тұқымдасы, 55 түрі белгілі. Қазақстанда 2 тұқымдасы (бірқазандар, суқұзғындар), 2 туысы, 4 түрі бар. Денесі ірі, мойны едәуір ұзын, қанаты жалпақ, ұзын, аяқтары қысқа. Е. қ-дың барлығына тән қасиет – төрт саусақтарын біріктіріп тұратын саусақтарының арасында жарғақтары болады (отрядтың аты осыған байланысты аталған). Фаэтондардан басқасында, мойын қапшығы болады. Денесі тығыз және қалың қауырсындармен жабылған. Суда жақсы жүзеді, көпшілігі жақсы сүңгиді. Су жағалауындағы жартастарға, ағаш басына (суқұзғын), қалың қамыс, бұталар арасына, су жиегіндегі салын үстіне (бірқазан) топталып ұялап, 1 – 3, кейде 5 – 7 жұмыртқа салады. Моногамдар. Балапандарын аналығы мен аталығы бірігіп басып шығарып, қоректендіреді. Негізгі қорегі – балықтар мен су жануарлары. Е. қ-дың 5 түрі және 1 түр тармағы қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының және 2 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Ескекаяқты шаянтәрізділер

Ескекаяқты шаянтәрізділер – омыртқасыз жануарлардың буынаяқтылар типінің шаянтәрізділер класына жататын бір тармағы. Триас кезеңінен белгілі. Бұлардың 3 отряды: Каланидтар (Сalanoіda), циклоптар (Сyclopoіda) және Гарпактицидтер (Нarpactіcoіda) бар. Ескекаяқты шаянтәрізділер тармағының 7000-дай түрі кездеседі. Қазақстанда каланидтердің 35, ал циклоптардың 55 түрі анықталған. Ескекаяқты шаянтәрізділер – теңіздерде, тұщы суларда, судың түбінде тіршілік ететін жәндіктер (денесінің ұзындығы 0,1 мм – 3 см, ең ірілері 32 см-дей). Денесі жақсы сегменттелген: басы күрделі (оған бірінші кеуде сегменті бірігіп кеткен), сондай-ақ 5 сегментті кеудеден және 4 сегментті аяқтары жоқ құрсақтан тұрады, тальсоны (құрсақтың соңғы сегменті) айыршықпен (вилочка) аяқталады. Маңдайында сыңар көзі бар. Кеуде аяқтары екі бунақты, жалпақ, ескек тәрізді қозғалыс жасайды (класс тармағының аталуы осыдан). Бұлар бүкіл денесімен тыныс алады. Аналығы жұмыртқаларын құрсақ сегментінде, екі жұмыртқа қапшығында сақтайды. Метаморфоз жолымен (яғни дернәсілден бірден ересек жәндікке айналады) дамиды. Ескекаяқты шаянтәрізділердің көпшілік түрі – балықтар мен мұртты киттердің негізгі қорегі. Кейбір түрлері балықтардың желбезектерінде паразитті тіршілік етіп, балық ш-на зиян да келтіреді. Сонымен қатар Ескекаяқты шаянтәрізділер жалпақ таспа құрттардың, риштаның (адам паразитінің) аралық иесі болып саналады. Дереккөздер
Ескектілер

Ескектілер – омыртқасыз жануарлардың тек теңізде тіршілік ететін бір типі. Өзімен аттас 1 класы, 6 отряды бар, 120-дай түрі белгілі. Барлық теңіздерде таралған, әр түрлі тереңдікте жүзіп, су түбінде жылжып тіршілік ететіндері де бар. Олардың дене мөлш. 2 – 3 мм-ден (Тіnerfe cyanea) 2,5 м-ге (Сestus venerіs) дейін жетеді. Денесі іркілдек, мөлдір, пішіні шар не қапшық тәрізді, ал Шолпан белдігі (Сestus venerіs) лента тәрізді болады және эктодерма (сыртқы), энтодерма (ішкі) қабаттарынан, сондай-ақ екеуінің арасындағы қалың мезоглея қуысынан тұрады. Денесінің бір жағында аузы, екінші жағында тепе-теңдікті сақтайтын сезім мүшесі (статоцист) орналасқан. Ескектілер дің басқа ішекқуыстылардан айырмашылығы – бұлар тақташа тәрізді 8 ескегінің көмегімен ауыз жағымен алға қарай қозғалады. Бұлардың атпа клеткалары болмайды, көпшілігі қорегін екі бүйіріндегі жабысқақ клеткалы (коллобласт) қармалауыштарымен, кейбіреуі аузымен ұстайды. Ауыз тесігі жұтқыншаққа, одан қарынға жалғасады. Қарыннан гастроваскуляр жүйесінің тұйық түтікшелері тарайды. Ескектілер гермофродиттер, жетілген жыныс клеткалары ауыз тесігінен сыртқа шығып ұрықтанады. Ескектілер – ұсақ зоопланктонмен, кейде балық шабақтарымен қоректенетін жыртқыштар, ал өздері треска балықтарының қорегі. Бұлардың көпшілігі қараңғыда жарық шығарады. Дереккөздер
Ескелді ауданы

Ескелді ауданы — Жетісу облысындағы әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылы. Географиялық орны, жер бедері Солтүстігінде Ақсу ауданымен, батысында Қаратал, Көксу аудандарымен және Талдықорған қаласымен, оңтүстігінде Кербұлақ ауданымен, шығысында Қытаймен шектеседі. Ескелді ауданының жері негізінен Жетісу (Жоңғар) Алатауын екіге бөліп тұрған Көксу депрессиясы мен тау аралық ойыста орналасқан. Ауданның шығыс бөлігі – басын мәңгі қар мен мұз басқан биік тау сілемдерінен тұрады, мұнда ауданның ең биік жері (4016 м) орналасқан. Батысы – Көксу, Қаратал өзендері аңғарын қамтыған тегіс жазық. Мұнда аласа таулар (Дауылбай тауы, 922 м) мен қыраттар (Қызылжар, 932 м) кездеседі. Аудан аумағынан ағып өтетін Қаратал өзені нің Қараой, Шежі, Шымбұлақ және Көксу өзендерінің Құсақ, Жаңғыз салалары биік таулардан бастау алады. Ауданда аумағы кіші Үшкөл және Жасылкөл көлдері бар. Жер қойнауынан алтын, күміс (Бурақой), қорғасын, мырыш (Текелі, Батыс Текелі) кентастары өндіріледі. Мәрмәр, әктас кендері барланған. Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Климаты континенттік. Қысы суық, жазы ыстық әрі қуаң (батысында). Жазық өңірдегі қаңтардың орташа температурасы –8 – 11°С. Шілденің орташа температурасы жазық жерінде 23°С-тан, таулы өңірде 18°С-қа дейін өзгереді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері жазықта 250 – 350 мм, тауда 800 – 1000 мм. Шөлейтті дала белдеміне тән жазық бөлігінің топырағы сортаң, құмдақ сұр және қоңыр келеді, таулы өңірінің топырағы қоңыр, қызыл қоңыр, шалғынды қара. Өсімдіктерден жусан, сұлыбас, сүттіген, бетеге, қызыл мия, тал, шырғанақ, ырғай, долана, алма ағашы, қайың, шырша, қарағай өседі. Қасқыр, түлкі, қоян, аю, барыс, борсық, таутеке, арқар, марал, қырғауыл, кекілік, сарышұнақ, аламан, т.б. мекендейді. Таулы өңірінде «Жетісу аяқты балығы» мемлекеттік қорықшасы (4,8 мың га) орналасқан. Шаруашылығы Ауданда өнеркәсіп бағытында 6 кәсіпорын жұмыс істейді. Ірісі – «Алматы қанты» жабық акционерлік қоғамы. Ескелді би ауданының ауыл шаруашылығына жарамды жері 580,4 мың га (2006). Оның 51,4 мың га жері жыртылған, шабындық 16,4 мың га, жайылымдар 506,7 мың га жерді құрайды. Аудан жерімен Түрксіб темір жолы және Алматы – Өскемен автомобиль жолдары өтеді. Халқы Тұрғындар саны – 46631 (2019). * ұлттық құрамы: қазақтар (74,54%), орыстар (20,51%), украиндар (0,18%), немістер (1,09%), шешендер (0,39%), корейлер (1,00%), поляктар (0,06%), татарлар (1,49%), ұйғырлар (0,24%), басқалары (0,27%). Әкімшілік бөлінісі Аудандағы 33 елді мекен 11 ауылдық округке біріктірілген: Дереккөздер
Ескене мұнай кен орны

Ескене мұнай кен орны — Атырау облысы Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде. Кен орны 1932 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1932–1952 жылдары жүргізіліп, 1934 жылдан мұнай өндіріледі Геологиялық сипаты Тектоникалық тұрғыдан кен орны тұз күмбезді құрылымдармен ұштасқан. Өнімді қабаттары үш мұнайлы горизонтқа бөлінген: апт (тереңдігі 146 – 576 метр), неоком (160 метр) және пермь-триас (255 – 517 метр). Мұнайлы қабаттардың қалыңдығы 3,94-21,6 метр. Коллекторлардың ашық кеуектілігі 23 – 30%. Мұнайдың алғашқы тәуліктік шығымы 1,4 – 296,3 м 3 . Тығыздығы, құрамы Тығыздығы 0,793 – 0,924 г/см3, күкірті (0,06 – 0,36%) мен парафині (0,4 – 1,01%) аз. Ілеспе газдың құрамы: метан (59,6 – 75,6%), этан (6,7 – 13,6%), т.б. Қабаттардағы су хлоркальцилі, оның минералдығы 234,6 – 320,1 г/л. Кен орны өндірістік игерілуде. Дереккөздер
Ескідариялық

Ескідариялық – Сырдарияның ежелгі арнасы. Қызылорда облысының Жусанды жазығы мен Жуанқұм құмын көлденең кесіп өтіп, Қуаңдариямен қосылады. Ұзындығы 130 км, ендірек жері 100—120 метрге жетеді, тереңдігі 1,5—2 метр. Тұрақты су ағыны жоқ, тек көктемгі қардың еруімен ғана толығады. Құрғақ арнаның шалғынды құм топырағында қамыс, қоға ну өскен. Жағалауларында жусанды-сораңды өсімдіктер, шөлдің сортаңдау және тақыр топырағында қара сексеуіл шоғырлары кездеседі. Дереккөздер
Ескі күшік суландыру жүйесі

Ескі күшік суландыру жүйесі , Алматы облысы Қаратал ауданында орналасқан. Алматы темір жол Қалпе стациясының оңтүстік-шығысында 4 – 5 км жерде. 1957 ж. Быжы өзенінен Ескі Күшік каналына су көтеру жұмыстары жүргізілді. 1978 ж. канал қайта жасақталды. Су ағатын жүйенің ұзындығы 4,0 км, бойына 5 гидротех. қондырғы салынған. Ескі күшік суландыру жүйесі — Қаратал ауданындағы шаруашылық. Алматы темір жолы Қалпе стансасы оңтүстік-шығысында 4-5 км-де орналасқан. Реттеу жұмыстарының көмегімен 1957 ж. Быжы өзенінен Ескі Күшік каналына су көтеру жұмыстары жүргізіліп, ағаш құрылыс салынды. 1978 ж. канал қайта жасақталады. Су ағатын жүйенің Ұзындығы 4,0 км, бойында 5 гидротехникалық қондырғы бар. Дереккөздер
Еспе

Елді мекендер: * Еспе – Абай облысы Жарма ауданы, Шар қалалық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған. * Еспе – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл. * Еспе – Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Еспе – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.
Еспемейірман

Еспемейірман, Қарасу – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алабы 434 км 2 . Бастауы Қызылтас тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Аралтөбе (655 м) тауына 1 км-дей жетпей сіңіп кетеді. Гидрологиясы Арнасы тар, жағасы тік жарлы, тастақты. Жазда суы тартылып қалады. Кішігірім 26 саласы бар. Еспемейірман мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Еспенбет

Еспенбет – Нұраның сағалық алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысының Қорғалжын ауданы жерінде. Теңіз-Қорғалжын ойысының оңтүстік жағында, теңіз деңгейінен 280 м жоғары орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 11,6 км 2 , ұзындығы 9,1 км, ені 4,8 км, тереңдігі 3 м. Су жиналатын алабы 70,5 км 2 . Қар суымен және Нұраның жайылма суымен толысады. Жағасы жайпақ. Қараша - сәуір айлары аралығында мұз қатады. Суы ащылау. Жайылым суландырылады. Көлден табан балық ауланады. Дереккөздер
Еспер

Еспер , феказиум (Рhaecasіum) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардағы тасты, тастақты шымды беткейлерде, өзен, арық жағалауларында, бау-бақшаларда өсетін 1 түрі – әдемі Еспер (Р. pulchrum) бар. Биіктігі 30 – 80 (120) см. сабағы дара, тік өседі. Жапырақтарын негізінен безді, түк жапқан. Гүлдері ұсақ, гүлсебеттері күрделі қалқанды гүлшоғырын құрайды. Күлтесі сары түсті. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Тұқымы 2 түрлі: шеткі жағы ұршық тәрізді жоғары қарай қысыңқы, ұшы үшкір, ішке қарай тегіс, айдаршасы болады. Дереккөздер
Естек

Естек (Erіtrіchіum) – айлауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда биік таулы алқаптар мен салқын жерлерде өсетін 3 түрі (жалпақжапырақты Е., жартас Е., түктесін Е.) бар. Олардың биіктігі 5 – 20 см, борпылдақ шым түзетін дара сабағы болады. Жапырақтарын да (сабағы сияқты) қалың, ұйысқан түк басқан. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзынша, доғал, ал сабақ бойындағылары қандауыр тәрізді, үшкір болады. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікті, күлтесі қысқа түтікшелі, көкшіл немесе ақ түсті. Аталық пен аналық мойны күлте түтікшесіне кіріккен. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – дөңгелек, жалпақ жаңғақша, оның шеттерінде ұзын иілген көкшіл түсті мұртшалары бар.
Естібай

Естібай – Жетісу облысы Көксу ауданындағы Қабылиса жырау ауылына барар жолдағы ең ұзын әрі биік асу. Жер бедері Жалпы ұзындығы 2-3 км-дей. Қыс айында қар қалың түскен кезде, көктем мен күзде жаңбыр жиі жауған күндері асу арқылы автокөліктердің өтуі қиындайды. Дереккөздер
Есіл алабының ихтиофаунасы

Есіл алабының ихтиофаунасы – су алабы ихтиофаунасының құрамын қалыптастыратын су айдынының тереңдігі мен қысқы суыққа бейімділігінің негізгі факторлары болып табылады. Есіл өзенінің жергілікті ихтиофаунасы Об, Ертіс су алабының ескі арнасына тән өзен-көлдік айдындарында кездеседі, олардың 15 түрі (шортан, сібір балығы, сібір елеці, язь, көл гольяны, қара балық, сібір теңге балығы, алтын және күміс табан балық, сібір голеці, сібір итмұрыны, лақа, тоғызинелі, тікенек балық, кәдімгі алабұға, кәдімгі таутан) бар. Жайылмалы көлдерге балықтардың бұл түрлері көктемгі су тасқынында келіп, су деңгейі төмендегенде өзен арнасына қайтып кетеді. Аумағы 50 га, қуатт. 200 млн. бағалы балық балаңқұрты инкубациялық цехы бар Петропавл балық питомнигі сиг балығы мен карпты жасанды жолмен өсіруде. Балық ш-н ғыл. қамтамасыз етуді Қазақтың балық ш. ҒЗИ-дің Солт. Қазақстан бөлімшесі жүзеге асырады. Дереккөздер
Есіл бойы

Есіл бойы – Есіл аңғарындағы тарихи-географиялық аймақ. Екі мемлекет аумағында: Қазақстан Республикасында – Жоғары және Орта Е. б. (Петропавл) және Ресей Федерациясында – Төм. Е. б. (Түмен, облысының біраз бөлігі және Омбы облысы) орналасқан. Жоғ. Е. б. Сарыарқа аясындағы Есіл өз. аум-н алып жатса, Орта және Төм. Е. б. Батыс Сібір жазығында (ойпатында) жатыр. Орта және Төм. Есіл бойының ауа райы, жер бедері, топырағы, өсімдіктер мен [жан-жануар|жан-жануарлар әлемі Батыс Сібір ойпатының оңтүстік бөлігіне тән. Ерекше табиғи-климаттық жағдайларына орай аймақты 10 мың жылдан астам уақыт бойы адам баласы мекендейді. Орта Е. б. 16 ғ-дан бастап Қазақ мемлекетінің шегінде. Дереккөздер
Есіл бойындағы көлді үстірт

Есіл бойындағы көлді үстірт – Тобылдан Ертіске дейін созылған неогендік үстірт. Беткі қабаты көбіне неоген кезеңдерінде (25 – 1 млн. жыл бұрын) жиналған негізі көлден пайда болған шөгінді жыныстарынан түзілген. Солтүстік Қазақстан облысындағы неогендік көл шөгінділері әр түрлі балшықты қою, жабысқақ келеді, қалыңдығы 20 – 25 м, беткі қабатын ерекше түрдегі ескі шөгінділер жауып жатыр. Жылы әрі құрғақ климат жағдайында тұзбен байланған көлдердің кең жағдайында өріс алған. Төрттік шөгінділер қабаты қалың емес және негізінен сары топырақты саздақтан және құмайттан түзілген. Дереккөздер
Есіл бөгені

‎‎ Есіл бөгені — Есіл өзеніндегі жасанды су қоймасы. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Елді сумен қамтамасыз ету және ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерлерді суландыруға арналған. Бөгенді сумен толтыру 1982 жылы басталды. Гидрологиялық сипаты Темір-бетон бөгеннің ұзындығы 120 м, беткі жағының жалпақтығы 40 м, биіктігі 20 м. Тәулігіне 100 м 2 су жинап, оны беретін сорғылар орнатылған. Бөгеннің сыйымдылығы 1,5 млн. м 3 , су айдынының аумағы 0,12 мың м 2 , ең терең жері 6 м. Суы тұщы, қарашада қатып, сәуірде ериді. Дереккөздер
Есіл даласы

Есіл даласы – Батыс Сібір жазығының оңтүстігінде, Ертіс және Тобыл өзендерінің аралығында жатқан орманды жазық. Географиялық орны Батысында Орал тауына, оңтүстігінде Торғай үстірті мен Көкшетау қыратына дейін созылып жатыр. Оңтүстік бөлігі Солтүстік Қазақстан облысы жерін қамтиды. Солтүстік бөлігі Ресейдің Қорған, Түмен, Омбы облыстары жерінде. Жер бедері Көл, өзен аңғарлары, жал, бұйраттан тұратын даланың жер беті саз, балшықтан, құм, құмайт, т.б. борпылдақ жыныстардан түзілген. Ойпаң жерлері суффозиялық процесс нәтижесінде пайда болған. Климаты Климаты тым континенттік: қысы суық, жазы ыстық. Қыс ерте түседі. Қар 150 — 170 күнге дейін жатады, қалыңдығы 30 см-ге дейін жетеді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 — 400 мм, оның 250 мм-і жаз айларында түседі. Су торабы Даламен Тобыл, Есіл өзендері ағып өтеді. Олар, негізінен, қар суымен толығатындықтан, жаздың аяғына қарай едәуір тартылады. Ірі көлдері: Жалаулы, Сілетітеңіз, Теке, Үлкен Қараой, Шағалалытеңіз. Топырағы мен өсімдігі Сұр, қара, қызыл қоңыр сортаң топырағында көктеректі-қайыңды және қайыңды ормандар мен бұталы қалың тоғайлар өседі. Олар даланың 40%-ін құрайды. Тоғайлар арасын астық тұқымдас әр түрлі шөптер өсетін шалғынды дала алып жатыр. Дала қазіргі уақытта түгелдей дерлік жыртылып, егістікке айналған. Ет-сүт бағытындағы мал шаруашылығы, биязы жүнді қой және шошқа шаруашылықтары дамыған. Западно-Сибирская равнина: 1. Есіл жазығы 2. [[Құлынды даласы 3. Барабы жазығы 4. Васюган жазығы 5. Сибирские Увалы ]] Дереккөздер
Есіл-нұра ұсақ шоқылы аймағы

Есіл-нұра ұсақ шоқылы аймағы – ландшафттық аймақ. Сарыарқа құрамындағы Қарағанды–Шыңғыстау провинциясына кіреді. Ұлытау облысының батыс бөлігін Шерубайнұра өзенінің Нұра өзеніне құяр сағасынан батысқа қарай, яғни Нұра өзенінің төменгі ағысын, Құланөтпес, Терісаққан өзендерінің аралығын алып жатыр. Батыстан шығысқа қарай Торғай ойпатынан Ерейментауға дейін созылып жатқан денудациялық ұсақ шоқылы және делювийлі-пролювийлі жазық Теңіз ойысының орталық бөлігіне қарай ойысады, оған оңтүстігіннде Сарысу – Теңіз суайрығының адырлы аласа жондары (Көкшетау], Желдіадыр, Қағыл, Сарыжал, Найза, Ақшоқы, Мұзбел) тіреледі. Ландшафттық аймақтың көп бөлігін алып жатқан Теңіз ойысы түрлі түсті саздауыт мүжілген түп жыныстар мен аллювийлі-делювийлі сарғыш қоңыр жұқа жыныстарынан құралған. Аймақтың ойпаң келген орталық бөлігіне кайнозойлық континенттік шөгінділер жиналған. Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 20 – 22°С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 300 – 350 мм. Нұра, Құланөтпес, Терісаққан өзендеріне бөгет салынған. Өзендерінің сулары егістік жерді суландыруға пайдаланылады. Тұзды келетін Теңіз, Қыпшақ, Керей, Қияқты, Ащысор, Тассуат, Шошқалы, т.б. көлдері мал суаруға пайдаланылады. Жері қызғылт қоңыр, кәдімгі қызыл саздауыт карбонатты, қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырақты келеді. Далаға тән өсімдік өседі. Ландшафттық аймақтың солт.-батысындағы жазық далалы бөлігі жыртылған. Нұра, Құланөтпес, Терісаққан өзендерінің жайылмалары және көл қазаншұңқырларының су жиналатын алабы шабындыққа, қалған жері мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Есіл суғару жүйесі

Есіл суғару жүйесі , шаруашылықаралық жүйе, 1956 ж. пайдалануға берілген. Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде орналасқан. Суғару көзі – Есіл бөгені арқылы ретке келтіріліп отыратын Есіл өзен Су жиналатын бас бөгеттің өнімділігі 0,9 м2/с, шаруашылықаралық магистральды каналдың табиғи арнадағы ұзындығы 18,1 км. Дереккөздер
Есіл су құбыры

.]] ‎Есіл су құбыры , Есіл өзенінің алабында, Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстары жерінде салынған. 1967 жылы іске қосылған. Жалпы ұзындығы 1740 км. Елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету және жайылымды суландыру үшін салынған. Сергеев бөгенінен басталады. Бастау қондырғыдан құбырға секундына 50 м 3 су өтеді. Орташа тәуліктік өнімділігі 60 мың м 3 . Оның 60 — 70%-ін тұтынушылар пайдаланады, қалғаны құбырларды жууға, тазалау станцияларына жұмсалады және ағып кетеді. Құбыр бір-бірімен технологиялық байланыстағы әр түрлі құрылыстардан тұрады. Жүйеге су 2 сатылы су сорғы және 3 су тазалау станциясының күшімен таратылады. Құбыр арқылы 206 елді мекенге ауыз су жеткізіледі, 2,4 млн. га жайылымдық жер суландырылады. Есіл су құбыры 250-ге жуық елді мекенді, 3 аудан орталығын, 7 астық қабылдау пункттерін жөне 7 темір жол станциясын сумен жабдықтайды. 2,4 млн. га ауыл шаруашылығы жерін суландырады. Дереккөздер
Есіл террасасы

Есіл террасасы – Есіл аңғарын бойлай көлбеуленіп немесе сәл ылдиланып баспалдақ тәрізді келген беткей. Әрбір өзен террасасы эволюция барысында сақталған бұрынғы жайылманың бөлігі. Террасалар тектоникалық көтерілу немесе төмендеу, климаттың өзгеруі немесе т.б. себептермен пайда болды. Қазақстанның Солтүстік Қазақстан шегінде Есіл өзенінде төрт жайылмалы террасасын байқауға болады. Біріншісі – аккумулятті жас терраса. Ол өзеннің су деңгейінен 10 – 12 м жоғарыда орналасқан; екіншісінің құрылымы да аллювийлі, бірақ кейбір жерлерінде түпкі жыныс жер бетін 18 – 20 м-дей алып жатыр; үшіншісіне ең ежелгі шоқтықты терраса жатады. Оның ең жоғары бетін аллювийлі жұқа қабат алып жатыр; ол су деңгейінен 28 – 40 м жоғарыда, төртінші террасасы [Көкшетау қыраты|Көкшетау қыратында Дереккөздер
Есінек

Есінек – бақажапырақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы; кейде бұта түрі де кездеседі. Солтүстік жарты шарда тараған 40-қа жуық түрі белгілі. Негізгі шыққан отаны – Оңтүстік Еуропа. Қазақстанда бау-бақшаларда арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – ірі Есінек (А. majus) бар. Биіктігі 30 – 70 см. Сабағы бұтақталған, жапырақтары ұзынша немесе қандауыр тәрізді, жоғарылаған сайын ұсақтала береді. Гүлшоғыры шашақ пішінді. Маусым – қазан айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша, тұқымы ұсақ. Есінекті сәндік өсімдік ретінде қолдан өсіреді. Дереккөздер
Есірткі дақылдары

Есірткі дақылдары – құрамында орталық жүйке жүйесіне әсер ететін қоздырғыш заттары бар өсімдіктер. Есірткі дақылдарының көбі жоғары сатыдағы өсімдіктерге жатады. Негізгі есірткі дақылдарына — апиын көкнәр, кокаинды бұта, тау қылша, үнді кенепшөбі, сасық меңдуана, т.б. жатады. Апиын көкнәр (Papaver somnіferum) — көкнәр тұқымдасына жататын ылғал сүйгіш, суыққа төзімді шөптесін өсімдік. Биіктігі 80 — 115 см, сабағы тік, аз бұтақтанған. Өсіп-өну кезеңі 85 — 135 күн. Айқас тозаңданады. Тұқымында 46 — 56% май, 20%-тей белок болады. Майы кондитер, консерві және парфюмерия өнеркәсіптерінде, дәні нан пісіруде қолданылады. Қауашағынан медицинада қолданылатын алкалоидтар (морфин, папаверин, кодеин, т.б.) алынады. Батыс Еуропада және Қазақстанда өседі. Кокаинды бұта (Erythroxylum coca) — кокаин тұқымдасына жататын мәңгі жасыл бұта. Биіктігі 2 — 3 м. Жапырағының құрамында кокаин болады. Кокаинды бұта Оңтүстік Америка мен Оңтүстік Азияда өседі. Тау қылша (Ephedra eguіsetіna) — қылша тұқымдасына жататын бұташық. Биіктігі 1,5 м. Жапырағының түрі өзгерген, қылқан тәрізді. Құрамында медицинада қолданылатын эфедрин алкалоиды болады. Еуразияда өседі. Үнді кенепшөбі (Cannabіs іndіca) — кенепшөп тұқымдасына жататын, бір жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 1 — 1,5 м, сабағы тік, бұтақталған. Өсіп-өну кезеңі 65 — 160 күн. Айқас тозаңданады. Үнді кенепшөбінен гашиш (марихуана) алынады. Үндістан, Иран, Түркия, т.б. елдерде өседі. Сасық меңдуана (Datura stramonіum) — алқа тұқымдасына жататын ылғал, жылу сүйгіш өсімдік. Жапырағында атропин, гиосциамин, скополамин алкалоидтары болады. Еуропада, Батыс Сібірде және Орта Азияда өседі. Дереккөздер
Етбатыр

Етбатыр – Көшім өзенінің сағасында орналасқан көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы жерінде. Гидрографикасы Аумағы 4,91 км 2 , ұзындығы 4,2 км, ені 2,3 км, жағалауының ұзындығы 19,6 км. Көл негізінен Көшім өзенінің және жер асты суларымен толығады. Көктем айларында суы шарасынан асып, жайылма құрайды. Жағалауы шабындық және жайылым. Дереккөздер
Етжапырақ

Етжапырақ , глакус – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субарктик. белдеулерінде кең тараған. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 1 түрі – теңіз Етжапырақы (G. marіtіme) бар. Биіктігі 4 – 15 (30) см, сабағы бұтақталған. Жапырақтары етті, ұзынша келген, шеті тегіс, екі беті де нүктелі-шұқыршалы қарама-қарсы орналасқан. Тостағанша жапырақшалары боз қызғылт немесе ақ түсті. Аталығы гүлсеріктері қалақшаларының ортасына бекиді. Мамыр – маусымда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бес қақпалы қорапша. Тұқымы ұзынша немесе домалақ, қара қоңыр түсті, ұсақ бұдырлары болады. Дереккөздер
Еуропа қара күзені

Еуропа қара күзені — сусарлар тұқымдасының күзендер туысына жататын жыртқыш сүтқоректі мамық терілі аң. Таралуы Сирек кездесетін түр, Қазақстанда жойылып кетуі мүмкін. 1920 – 30 жылдары Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарының Жайық, Елек, Қарғалы, Жаман Қарғалы өзендерінің жағасында мекендеген. Соңғы рет 1938 жылы Еуропа қара күзенінің біреуін Ырғыз өзенінің, екіншісін Солтүстік Қазақстан облысындағы Шағалалы өзенінің бойынан ұстаған. Бұдан басқа Қазақстанда таралуы жөнінде ешқандай дерек жоқ. Мекендейтін жерлері Тұщы суқоймалары: тазартылмаған өзектер мен өзендер, көлдер, ескі арналар, көптеген аралдары бар және қалың өсімдекті өзен атыраптары. Мұз асты қуыстар мен қатпайтын жылымдар болу қажет. Маңызды жағдайдың бірі – қоректің мол болуы. Құрлық азықтары мол болса, су күзені бетін тұтастай мұз басқан суқоймаларында да мекендей береді. Күшіктейтін іні бар ауданда суқоймасының тереңдігі 50 см-ден кем болмауы керек, өйткені баспанаға баратын іннің суфсты аузы көрінбеуі міндетті. Негізгі шектеуші факторлар Оның бұрында кездескен жерлерінде қазір тұрақты түрде америка су күзені кездеседі, ол еуропа су күзеніне қарағанда күшті, америка су күзені оны ығыстырып қана қоймайды, өлтіреді және оның биотопын толықтай меңгереді. Биологиялық ерекшеліктері Еуропа қара күзенінің дене тұрқы 36 – 42 см, салмағы 1,1 кг-дай. Басы жалпақ, денесі ұзынша келген, аяқтары қысқа. Башпайларының арасы жүзу жарғағымен жалғасқан. Жүні біркелкі үлпілдек, қара қоңыр, қызғылт қоңыр түстес. Алқымында, астыңғы және үстіңгі еріндері мен төсінде ақ дағы болады. Өзенде, ағын суда, бөгендерде мекендеп, інін (тереңдігі 1,5 м-дей) су астына қазады. Балық, ұсақ кемірушілер, жәндіктермен қоректенеді. Жыныстық жағынан бір жаста жетіледі. Ақпан – наурыз айларында ұйығады да, 42 – 75 күннен кейін балалайды (3–7, сирек 10). Күзге қарай інін тастап, өз бетінше тіршілік етеді. Еуропа қара күзені – терісі өте бағалы аң. Қазіргі кезде өте сирек кездесетін аң болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Күйге түсу 3 атаға дейін созылады және кіші су қоймаларының мұздан арылу кезеңіне (ақпан-наурыз) сәйкес келеді. Буаздылық 42 күннеп 75 күнге дейін созылады, бұл кейбір қаншықтардың жұмыртқасының дамуының латентті (жасырын) кезеңінің болуымен байланысты, ал оның ұзақтығы тұраұты болмайды. Ұяда 3-7, кейде 10 күшік болады. Туғаннан 30 күн өткен соң көзі ашылады. Ұяластар күздің басында тарайды. Бір жаста жыныстық жағынан жетіледі. Қорегінің негізін қыста сүтқоректілер мен балық құрайды, жазда – қосмекенділер, құстар, насекомдар. Еуропа су күзенінің алысқа қоныс аударуы байқалмаған. Ең қауыпты жаулары мен бәсекелестері – қамшат пен америка су күзені. Қолда өсіру Қолда жақсы көбейеді. Қабылданған қорғау шаралары Кирсанов қорықшасында қорғалады. Қорғауды керек ететін шаралар Қолда, соның ішінде хайуанаттар парктерінде, өсіруді жүзеге асыру. Зерттеу үшін ұсыныстар Жайық, Елек, Тобыл, Ұбаған, Шағылы өзендерінің жайылмалары және Шағылы көлен ол жерлерден күзенді табу мақсатында зерттеу. Дереккөздер
Еуропа орманшөбі

Еуропа орманшөбі (Sanіcula europaea) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алтайдағы Үбе қыратында кездеседі. Биіктігі 40 – 80 см, сабағы жіңішке, түзу өседі. Жапырақтары ұзын сағақты тамыр түбінен шығады. Жапырақ табақшалары жүрек немесе бүйрек пішінді, 3 – 5 бөлікке бөлінген, шеті тісті. Ең жоғары жапырағы отырыңқы. Гүлдері сабақ ұшында домалақ шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі домалақ, тікенді. Еуропа орманшөбі өте сирек кездесетін реликт өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Еуропий

Еуропий (лат. Europium; Eu) — периодтық жүйенің ІІІ тобында орналасқан химиялық элемент Лантаноидтарға жатады. Ақшыл сұр түсті металл. Балқу t 826 °С, қайнау t 1440 °С. Атмосфералық н. 63, атмосфеалық м. 151,96. 1901 жылы Э.Демарсе Еуропий оксиді түрінде ашты. Еуропийдің екі тұрақты изотопы бар: ¹⁵¹Eu және ¹⁵³Eu. Жер қыртысындағы Еуропийдің мөлшері 1,2·10 -4 %. Монацит, лопарит, эвксенит, фергусонит минералдарының құрамына кіреді. Тотығу дәрежесі +3, кейде +2. Ауада тез тотығады, бөлме температурасында сумен, минералды қышқылдармен әрекеттеседі. Баяу қыздырса галогендермен реакцияға түседі. Еуропийді Eu 2 О 3 -ті вакуумда лантанмен тотықсыздандыру арқылы және EuСl 3 балқымасын электролиздеп алады. Еуропий ядролық техникада нейтрондарды сіңіргіш, түрлі түсті теледидар люминофорының активаторы ретінде қолданылады. Еуропийді вакуумда не инертті атмосферада сақтайды. Табиғатта кездесуі Еуропий Ресейде, Қазақстанда, АҚШ-та, Аустралияда, Бразилияда, Үндістанда, Скандинавияда жиі кездесетін лантанидтердің құрамына кіреді. Дүние жүзіндегі ең ірі еуропий кені Кенияда орналасқан. Жапонияның айрықша экономикалық аймағындағы Тынық мұхитындағы Минамитори аралының маңындағы сирек жер минералдарының терең теңіз кенішінде айтарлықтай қорлар бар.
Ешкіқырған

Ешкіқырған, Итқырған – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 66 км. Бастауы Шыңғырлау тауынан басталып, Қоғалы аулының тұсында Қобда өзеніне құяды. Гидрологиясы Жағалауы жазық, арнасы құмайт, тастақ. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Көктемде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Өзенді Қобда ауданының шаруашылықтары пайдаланады. Дереккөздер
Ешкіөлмес (тау, Сарқан ауданы)

Ешкіөлмес – Жетісу Алатауының солтүстік сілемі бойымен 22 км-ге созылып жатқан тау. Енді жері 10 км-ге жуық. Географиялық орны Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1510 м. Жер бедері Ешкіөлместің оңтүстігімен ағып өтетін Ағынықатты және шығысындағы Лепсі өзендері беткейлері тік шатқалды, жартасты келген. Солтүстік, солтүстік-батысы бөктерленіп Қарғалы, Қойлық, Черкасское ауылдары тұсында жазыққа ұласады. Беткейлері сай-жыралармен қатты тілімденген. Өсімдігі Беткейлерінде қайың, терек аралас алма, долана, т.б. жеміс ағаштары, етегінде шалғынды астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Батысымен Теректі, шығысымен Лепсі өзендері ағып өтеді. Дереккөздер
Ешкіөлмес (тау, Қарағанды облысы)

Ешкіөлмес – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Босаға ауылынан батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 3 – 4 км. Ең биік жері 1133 м. Жер бедері, геологиялық құрылымы Беткейі жайпақ, тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Девон жүйесінің тау жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз]], бетеге, бұталар өседі. Бұлаққа бай. Жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар. Дереккөздер
Ешкіөлмес алтын кен орны

Ешкіөлмес алтын кен орны — Ақмола облысы Шортанды ауданы Шортанды кентінен шығысқа қарай 45 км жерде. Кен орны ежелгі кен қазбаларының ізімен 1931 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Кен орны Сілеті гранитоид массиві мен прекембрийлік шөгінді-метаморфтық жыныстардың түйіскен жерінде орналасқан. Жатыс сипаты Кен денелері ұзындығы 40-100 м, қалыңдығы 0,5-2 м-ге (кейде 14 м-ге дейін) жететін күрделі линза пішіндес. Алтын-сульфидті кентастар 3 түрге бөлінеді: агрегаттық, желілі-сеппелі және сеппелі. Минералдары, құрамы Кентас түзілу процесінің сатылығына қарай кобальтинді байланысты, теллур-висмутты және висмутты минералдар қауымдастығы кездеседі. Халькопирит қауымдастығы желішелер түрінде тараған. Кентастарда Au, Cu, Ag, Bі, Mo, Co, Zn кездеседі. Кен орны қоры жағынан орта кен орындарына жатады. Тотығу белдеміндегі кентас Ақсу кеніші мен кішігірім карьерлерде өндіріледі. Дереккөздер
Ешкіөлмес асбест кен орны

Ешкіөлмес асбест кен орны - Қарағанды облысы Жезқазған-Ұлытау өңіріндегі серпентинит массивінде орналасқан. Геологиялық құрылымы Девон, тас көмір Ке шөгінді тау жыныстарының ішінен сына тәрізді жазықтықтан көтеріліп шыққан палеозой дәуіріне дейінгі жыныстардың горст блогын құрайды. Жатыс сипаты Кен орнының ұзындығы 12 км, ені оңтүстігінде 0,5 км, солтүстігінде 2,5 км. Ешкіөлмес серпентинит массивінен асбестің тереңге тігінен құлайтын 3 кен аймағы табылды (батыс, шығыс белдемдері, №3 кентас денесі). Әрбір белдем буылтық келген бірнеше күрделі кентас денесінен тұрады. Олардың ұзындығы 4-5 км, ал барланған тереңдігі 450 м. Ешкіөлмес асбест кенінің барланған қоры 5 млн. т, болжамды қоры 8-10 млн. т. Хризотил-асбест талшықтарының асбоцемент, фрикцион бұйымдарын жасауға жарамды екені анықталды. Кен орнына жақын темір жол стансасы – Жезқазған (150 км). Дереккөздер