kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Енисей бөйраты

Енисей бөйраты , Енесай бұйраты, Орта Сібір үстіртінің (Ресей, Краснояр өлкесі) оңт.-батысында орналасқан. Енисей өз-нің орта ағысының оң жағалауын бойлай оңт.-шығыстан солт.-батысқа қарай 900 км-ге созылған аласа таулы бұйрат. Аум. 900 км²-дей. Ең биік шыңы — Енашим Полкан тауы (1104 м). Бұйрат Байкал қатпарлығының антиклинальдік және синклинальдік құрылымдарынан түзілген және кембрийге дейінгі гнейстен, тақтатастан, интрузивтік граниттен құрылған. Е. б-ның суайрық жерлері жалпақ белесті, кей жерлері батпақты. Беткейлері өзен аңғарларымен қатты тілімденген. Климаты қатаң континенттік. Қысы суық, қар қалың түседі (90 см). Қаңтардың орташа температурасы –20 — 25°С. Жазы қоңыржай жылы. Шілденің орташа температурасы 16°С. Жауын-шашын мөлш. 550 — 700 мм. Е. б-ның аумағы ылғалды (ылғалдану коэфф. 1,0 — 1,33). Көпшілік жерінде таудың тайгалы-тоңды топырағы қалыптасқан. Оны балқарағай, қарағай, майқарағай, шырша, самырсын басым өскен орман көмкерген. Дереккөздер
Ентікпе

Ентікпе — тыныс алу жиілігінің, ырғағының, тереңдігінің бұзылуы салдарынан тыныс алудың қиындауы. Түрлері Ентікпенің 2 түрі: # физиологиялық Ентікпе # патологиялық Ентікпе бар. Адам ауыр жұмыс жасағанда, биіктікке көтерілгенде немесе қоршаған орта температурарасы артқанда тыныс алуы жиілеп, организмге қажетті оттектің мөлшері 2 — 3 есе артады. Себебі адам дем алғанда ауамен бірге организмде жиналған көмір қышқыл газын да шығарады. Соның салдарынан тыныс алу бұлшық еттерінің жұмысы жиілеп, адам ентігеді. Мұндай ентігуді физиологиялық Ентікпе деп атайды. Патологиялық Ентікпе тыныс алу, орт. жүйке жүйесі және жүрек-қан тамырлар жүйесінің жұмысы нашарлағанда, анемия кезінде, организмде зат алмасу процесі бұзылғанда, ұйықтатын дәрілермен, улы заттармен уланғанда болуы мүмкін. Мысалы, өкпе Ентікпесі кезінде адамның дем алуы қиындап, ауа жетпей, терісі көгеріп, мойынның вена қантамырлары білеуленіп ісініп кетеді. Ал жүрек Ентікпесінде адамның қол-аяғы көгеріп, мұздап кетеді. Тыныс алуы қиындап, ентіге бастағанда, адамды орындыққа отырғызып, терезені ашып, бөлменің ауасын тазарту керек. Кей жағдайда науқас адамды оттекті жастықпен дем алғызады. Емді терапевт-дәрігер белгілейді. Әуелі патологиялық Ентікпеге себеп болған ауруларды емдейді. Дәрігердің рұқсатынсыз өз бетінше дәрі-дәрмек ішуге болмайды.
Еңбекақы

Еңбекақы — жұмыс берушiнің қызметкерге атқарылған жұмыс үшін заттай немесе ақшалай берілетін төлем немесе сыйақы. Төлемнің мөлшері күндік, сағаттық ақыға байланысты немесе орындалған әр тапсырманың белгіленген ақысына байланысты есептелінуі мүмкін. Алайда кей жағдайларда қызметкерлер еңбекақыны клиенттерден сыйлық ретінде тікелей алуы мүмкін. Cалыстыратын болсақ, жалақы қызметкерге жұмыс істеген сағатына қарамастан белгілі бір уақыт (мысалы апта немесе ай) сайын берілетін тұрақты төлем. Пайда болуы Еңбекақы жұмыс уақыт бірлігіне (немесе орындалған әр тапсырмаға) байланысты төленеді. Жұмыс күні – осындай уақыт бірліктерінің ең алғашқы түрі болып табылады. Жұмыс уақытының бірнеше бөлікке бөлінуі бастаған кезі сағаттың ойлап табылуы уақытына дөп келді. Сондықтан, қазіргі таңда сағаттық төлем еңбекақының кең таралған түрі болып табылады. Еңбекақы Ежелгі Грекияда және Ежелгі Римде Еңбекақы мөлшерін анықтайтын факторлар Әлемдегі экономиканың құрылымына сәйкес, еңбекақы мөлшеріне нарық күштері (сұраныс және ұсыныс), заңнамалар және дәстүрлер әсер етеді. Мысалы, АҚШ-та нарық күштері басым түссе, Жапонияда әлеуметтік құрылымы және жұмыс өтілі маңызды рөл атқарады. Еңбекақы айырмашылықтары Зерттеулердің айтуынша, нарық күштері басым елдердің өзінде де еңбекақы мөлшері нәсіл мен жынысқа байланысты өзгеріске ұшырайтын көрінеді. Мысалы, АҚШ Еңбек Статистика Бюросының айтуынша, 2007 жылы әйелдер еңбекақысы еркектердің орташа еңбекақысының 80%-ын құраған. Сол сияқты, азиялық еркектер ақ нәсілді еркектерден 16%-ға және қара нәсілді еркекетерден 36%-ға көбірек тапқан. Бұл мәліметтер орташа мәндермен салыстырылған және жұмыстың түріне, мөшеріне және сапасына орай түзетілмеген. Дереккөздер
Хұсни-Хорлан

«Қыз Қорлан хор қызындай тамсандырған...». Сұлулықтың символына айналған Қорлан жайындағы бұл ғажайып әнді естімеген қазақ кемде-кем шығар. Қазақтың салқар даласын көктей өтіп, әлемнің байтақ шаһарларындағы әйгілі сахналардан шырқалып, тыңдаушысын ынтық еткен өнер туындысын тудырған ақын Естай мен Қорлан сұлу арасындағы махаббат хикаяты да уақыт жылжыған сайын аңызға бергісіз болып ұрпақтан ұрпаққа жетті. Әйтсе де күні бүгінге дейін Естай Беркімбайұлы турасында айтылып та, жазылып та жүргенімен, ән кейіпкері Қорлан сұлудың кейінгі тағдыры белгісіз қалып келді. Енді, міне, тарих парақтарының көмбесі ашылып, Қорлан арудың ақ босаға аттап, келін болып түскен жұртынан сыр тарқатудың да сәті түсті. * [http://alashainasy.kz/culture/8715/ «Дүниеге қайта келмес қайран Қорлан...»]
Қабылданған патшалық гамбит

Қабылданған патшалық гамбит — дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. e2-e4 e7-e5 2. f2-f4 e5:f4 ашық бастауларына жатады. Алғаш ескерілулері 16 ғасырлық Лопес еңбектерінде кездеседі. Гамбит құрастыруына ортағасырлық итальян шеберлері - Греко, Палерио, Сальвио және т.б. зор үлес қосқан. 19 ғасырға тақай уақыттқа шейін патшалық гамбит дебюттер түрінің ең тарағандарының бірі болатын. Нұсқалары *3. Фf3 — Брейер гамбиты *3. Сf1-c4 — піл гамбиты *3. Кg1-f3 g7-g5 **4. h2-h4 g5-g4 5. Кf3-e5 — Кизерицкий гамбиты (кеғ тараған жалғастарының бірі) **4. Cf1-c4 g5-g4 ***5. Cc4:f7+ — Лолли гамбиты ***5. 0-0 — Муцио гамбиты ***5. Kf3-e5 —Сальвио гамбиты Сілтемелер *[http://www.chess.tushino.com/openings/king.php Патшалық Гамбит (Кизерицкий Гамбиты)]
Жартылайжабық дебюттер

Жартылайжабық дебюттер (жартылайашық дебюттерге ұйқас енгізілген ұғым) — дебют, ақтар тарапынан 1.d2-d4 жүрісі мен, қаралар тарапынан 1…d7-d5 жүрісінен басқа кез келгенімен басталады. Бұл дебюттердің басым бөлігі көп уақытқа шейін ақтар үшін тиімді болып саналған ферзьдік гамбиттен қаралардың бас тарту ұмтылысынан туындаған. * Будапешттік гамбит * Волгалық гамбит * Голландиялық қорғаныс * ферзьдік пешка дебюті * Бенони қорғанысы * Грюнфельд қорғанысы * Нимцович қорғанысы * Новоиндийская защита * Ежелгіиндиядық қорғаныс * Каталондық бастама Тағы қараңыз * Шахмат дебюттерінің кодтары * Шахмат дебюттерінің энциклопедиясы
Электр жетегі

Электр жетегі – машина мен механизмдердің қозғалуына қажетті механикалық энергияны электр қозғалтқышынан алатын электр механикалық құрылғы. Ол бір не бірнеше электр қозғалтқыштарынан, беріліс механизмінен және басқару аппараттарынан құралады. Айналу жиілігі тұрақты болып келетін Электр жетегінде негізінен үш фазалы асинхронды және синхронды электр қозғалтқышы, ал айналу жиілігі жайлап реттелетін Электр жетегінде түрақты токтың электр қозғалтқышы, кейде коллекторлы және коллекторсыз асинхронды қозғалтқыштар пайдаланылады. Айналу жиілігін жайлап реттеу тұрақты токтың Электр жетегінде кедергіні, магнит ағынын не кернеуді өзгерту, ал айнымалы токтың Электр жетегінде айнымалы токтың жиілігін өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Айналу жиілігін сатылы түрде реттеу полюс жұптарын ауыстырып қосу арқылы орындалады. Айналу жиілігі реттеліп отыратын қуатты Электр жетегінде бірінен соң бірі кезекпен іске қосылатын электр қозғалтқыштарының бірнеше жүйесі пайдаланылады. Электр қозғалтқыштарының бұл жүйесі айналу жиілігін кең алқапта жайлап реттеп қана қоймай, артық энергияны электр желісіне кері қайтарып отырады. Өндірістік процестерді автоматтандыруға байланысты автоматты Электр жетегі кеңінен пайдаланыла бастады. Дереккөздер
Электрлік акустика

ЭЛЕКТРЛІК АКУСТИКА (электр... және акустика) – қолданылмалы акустиканың электракустикалық түрлендіргіштердің теориясы мен оларды есептеу және құрастыру тәсілдерін қарастыратын саласы. Сондай-ақ мұнда қолданылмалы акустикада пайдаланылатын кейбір электрмех. түрлендіргіштер де (мыс., рекордер, виброметр, т.б.) қарастырылады. Э. қолданылмалы акустиканың басқа салаларымен тығыз байланысты.
Электрмагниттік пошта

ЭЛЕКТРМАГНИТТІК ПОШТА – бланк, корреспонденция, құжат, кітап, т.б. бұйымдар салынған патрон-контейнерді арнаулы құбыр ішімен жүгірме магнит өрісі арқылы тасымалдайтын құрылғы. Патрон-контейнердің қозғалу жылд. 15 м/с-қа жетеді. Магнит өрісі кезектесіп іске қосылатын индукторлар арқылы жасалады. Э. п. көбінесе мекеме ішілік байланыста қолданылады.
Антропологизм

Антропологизм – философиялық концепция, оның өкілдері "адам” ұғымын негізгі көзқарастық категория деп қарастырады және табиғат, қоғам, ойлау туралы түсініктер жүйесін тек осы категория арқылы ғана жасауға болады деп тұжырымдайды.
Көзқарас

Көзқарас - 1)Метафизикалық ойлау мен зерттеулер нәтижелерінің жиынтығы, объективті дүниеге және ондағы адамның орнына, адамның өзін қоршаған ортасы мен өзіне деген қатынасын білдіретін пікірлерінің және олардан туындайтын өмірлік ұстанымдарының, сенімдерінің, идеалдарының, құндылықтық бағыттарының жүйесі; 2)Адамдардың өздері өмір сүріп жатқан қоғамдағы, кезеңдегі немесе бұрын болған оқиғалар мен құбылыстарға, жеке тұлғаларға, идеяларға, т.б. қарым-қатынасы және содан туындайтын иланымы, тіршілікте, түрлі қызметте басшылыққа алатын ұстанымы. Көзқарас білім алу, еңбек ету, қоғамдық жұмыстарға араласу, ғылыммен шұғылдану, т.с.с. адамның теориялық және тәжірибелік таным әрекеті барысында қалыптасады. Көзқарас - 1. ф и л о с о ф и я л ы қ. Адамдардың өздері өмір сүріп жатқан қоғамдағы немесе бұрын болған оқиғалар мен құбылыстарға, жеке тұлғаларға, идеяларға т.б. қарым-қатынасы және содан туындайтын иланымы, басшылыққа алатын ұстанымы. Көзқарас - 2. п с и х о л о г и я л ы қ. Адамның, әлеуметтік топ не қоғамның айналада болып жатқан процестерге, құбылыстарға қатысын айқындайтын дүниетанымдық категория. Көзқарас - 3. Пікір, ой, ұғым. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том [http://kitap.kz/ Қазақ тілінің әмбебап сөздігі]
Магнитофон

Магнитофондар мен (магнит және — дыбыс сөздерінен) қабылданған дыбыс әлсіз ауыспалы электр тогына айналады да, магнитофон құралында бірнеше рет өңдеуден, коррекциядан өтеді. Алдымен микросхемадағы немесе транзистордағы күшейткішке түседі. Күшейтілген микрофондық сигналды бірден жазу тетігіне беруге болар еді. Алайда, қандай жақсы сападағы күшейткіш болса да әр түрлі жиілікті бірқалыпты күшейте алмайды. Сондықтан, міндетті түрде дыбыс деңгейін өлшеуіш құрал - индикатор қажет. Күшейтілген, коррекцияланған дыбыс магнит тетікке (маг. головка) түскен соң магнитті дыбысқа айналады. Бұл магнитгі головка - таға тәрізді, жұқа магниттелмеген денемен бөлінген ұш жағында 2 полюс белгіленген жүрекше орналастырылған қарапайым тетік. Жазу головкасына шағылған магнитті өріс магнитті үнтаспаға әсер етіп, қажетті информация алынады. Ол дыбыс ұзақ сақталуы үшін үнтаспаға арнайы темірқышқылы, кобальт, хром сияқты химиялық элементтер қосылады. Сонымен бірге магнитофонда үнтаспаны магнитсіздендіретін өшіру тетігі болады. Алайда, үнтаспаларды пайдаланар алдында заводтан берілген аныктамаларға көңіл бөлінуі тиіс. Өйткені, кейбір үнтаспалардың магнитті ұстауы күшті болады да магнитсіздендіретін тетікке бағынбайды, сөйтіп бірнеше дыбыс қайта жазылып, магнитті жазудың сапасы төмендейді. Бұл айтылған жайлар магнитофон қызметін анықтайтын негізгі белгілер. Ал бұл магнитофон құралы Ресейде екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана пайда болды. Радиожурналистер алғашқы шағын магнитофонды 1952 жылдан бастап қолданды. Киев радиозаводы шығарған алғашқы маркасы "Днепр-8" деп аталды, кейіннен "репортер" делінді. "Репортер" латын сөзі, хабар жеткізуші, әкелуші деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Микшерлеу пульті

Микшерлеу пульті - монтаждық аппараттық бөлмедегі режиссерлер жұмыс атқаратын негізгі құрал. Әуе кеңістігіне таралатын дыбыстың таза, үйлесімді, көркемделген, әсерлі болып шығуы үшін микшерлік аппараттың маңызы зор. Монтаж кезінде пайдаланылатын әр түрлі сигналдарды бір жүйеге бағыттап, (ол дауыс, түрлі сигналдар музыка, интершу, тарихи деректер, сөз т.б.) «күрделі образ» жасайды. Яғни, осы образ арқылы тыңдармандар көңілінен шығу, жүректеріне жол табу, ықыластарына бөлену сияқты нәтижелер пайда болады. Ал, электронды бұқаралық ақпарат құралында еңбек ететін журналистер үшін жоғары рейтингке жету - ең басты мақсат. Микшерлеу аппаратында режиссер жұмыс істейді. Хабардың эстетикалық, мәдени, әдеби, тарихи, тағылымдық, музыкалық т.б. шығуы үшін қажетті элементтерді құрастырып, өз алдына бір туынды жасайды. Жазылған дыбыс деңгейін қадағалау, эфир мәдениетінің сақталуы сияқты процестер де осы микшер арқылы реттеледі. Хабарлардағы сюжеттердің бір-бірімен үнүзіліссіз байланысып, қабысуы, музыкалық әрленуі тәрізді жайлар да осы құрал арқылы жүзеге асады. Қазіргі журналистер үшін электронды технология қажетті мүмкіндіктің бәрін жасауда. Осыдан аз уақыт бұрындары хабарлар бір магнитофоннан екіншісіне тетіктер арқылы көшірілу жолымен жасалса, ендігі жерде ол тек компьютерлік технология арқылы жүзеге асырылады. Хабар барысында дыбыс пен сазды компьютерлік өңдеуге арналған арнайы «Soundforge», «Audition» деп аталатын бағдарламалар бар. Монтаждау процесінің бәрі осы бағдарлама арқылы жасалады. Бұл компьютерлік монтаж деп аталады. Сол компьютердің арнайы белгі қойылған папкасында музыкалык қор, тарихи деректер, басқа да дыбыстмқ эффектілер де сақталады. Бағдарлама студенттік студияларди хабарлар жасау үшін қолайлы.
Репортер

Репортер - ақпарат қызметінің негізгі құрамы. Оқиға барысын қадағалап, жедел сұхбат алып, репортаж жүргізетіндер. Оларға қойылатын басты талаптар: оқиғаны дәл жеткізу, мақсатқа жету, оқиғаның бейнесін ашуда ыждағаттылық керек, ең бастысы - радионың көркемдеуші, бейнелеуші құралдарын шеберлікпен пайдалану, дыбыстық эффект арқылы хабар берудің тыңдарманға жол табар әдіс-тәсілдерін табу. Негізгі оқиға орнынан басқа олардың ақпарат алатын көздері - ИТАР-ТАСС, РИА-"Новости", "Интерфакс", "Пост-фактум", "Қазақпарат", "Қазақстан-ТУДЕЙ" т.б. Тағы қараңыз * Журналист simple:Reporter
Дыбыс операторы

Дыбыс операторы - телевизияда, радиода жұмыс істейтін, хабар кезінде үнтаспаға жазылатын дыбыстың сапалы жазылуын қамтамасыз ететін, қажетті шуларды, музыкалық шығармаларды сценарлық жоба бойынша тиісті жерлеріне қосып, қадағалап отыратын техникалық қызметкер. Ал, телеоператорды техникалық емес шығармашылық топқа да жатқызуға болады. Өйткені, оқиғаның басталуы, желісі, шарықтау шегі, маңызы, түйіні сияқты мәселелерді дөп басып түсіру, назар аударарлықтай детальдарды тап басу сияқты факторларды сұрыптау үшін ой-қиялы ұшқыр, шығармашылық түйсігі жоғары болуы керек. en:Sound operator
Ди-джей

Ди-джей ( — диск-жокей) — музыкалық хабардың жүргізушісі. Ең алдымен оның музыканы жақсы түсінуі шарт. Сол аудитория тыңдаушыларының сөйлеу стилін меңгеруі керек. Сөзде қолдану үшін емес, тыңдармандарды түсіну үшін жаргондарды да білгені жөн. Егер өз тыңдаушыларынан бөлек жоғары тонды сөздерді қолданып тұрса - аудитория түсінбей, қажетсіз пауза пайда болуы мүмкін. Сондықтан, неғұрлым ортақ тіл табысқаны дұрыс. Ди-джей адамдарды тыңдай білетін, түсіне алатын психолог та болады. Эмоциялық ұстамды болғаны жөн. Білімділік, интеллектілік аса қажет. Шет елдердегі ди-джейлікті бірнеше жоғары оқу орындарын бітірген, кез-келген саладан хабардар, жасы толысқан адамдар атқарады. Оның тәжірибесі, көрген-білгені жеткілікті болмаса, сөйлер сөзі де болмайды. Әрине, қосымша ізденістер қажет. Мысалы, эстрада әншісінің сахнадағы, сахнадан тыс өмірі, әдеттері, көзқарасы т.б. туралы көбірек деректер, дайындық қажет. Эфир жүргізушілері, жаңалықты жүргізушілер, ди-джейлер радионың форматына тәуелді болады. Аудиторияның ерекшелігіне жүгінеді, егер ересек адамдар болса, естеліктер, әңгімелер айтып, әңгіме-дүкен құрғанды ұнатады. Ал жастар аудиториясы күлкілі жайларды, көңілді музыканы талап етеді. Сондықтан, бағдарлама жүргізушілері кез келген аудиторияны үйіріп алатындай болуы керек. Ди-джей мен бағдарлама жүргізушісіне тарқатып жеке анықтама берудің қажеті жоқ: екеуі де аудиториямен, халықпен жүмыс істейді. Екеуіне де қойылар талап ортақ. Тек ди-джейге қосымша музыкалық білім қажет. Қазіргі еуропалық музыканттарды, Ресей жұлдыздарын, қазақ «эстрадасының қаймақтарын жете білетін, музыка әлемінің небір жаңалықтарын біліп, аудиторияның талғамын дөп басып, көңілдерінен шығып жататын ди-джейлер бар. Диджеингі туралы түсінік Диск-жокей деген сөзді ең бірінші рет 1935 жылы комментатор Уолтер Уинелл айтқан. Бұл терминді ол радио жүргізуші Мартин Блокке, ең бірінші диджейге, арнап айтқан. Қазіргі уақытқа дейін бұл сөз DJ деген бізге ыңғайлы аббревиатураға дейін қысқартылды. Содан соң бұдан диджеинг (ағыл. DJing), (диджейдің ісі) деген сөз пайда болды. ЮНЕСКО-ның шешімімен 2002 жылдан бастап, 9 наурызда Диджей күнін тойлай бастады. Композициялардың арасында жағымды ауысуды екі «ойнатқыш» және «микшер» арқылы жүргізіледі. «Микшер» осы екі ойнатқыштан шығатын әуендерді бірін–біріне салып бір әуеннен басқа әуенгеге жағымды ауысу жасайды. Осындай тоқтаусыз операциялардың өнімін «микс» деп атайды.
Бенуа Поль Эмиль Клапейрон

Клапейрон, Бенуа Поль Эмиль (26 қаңтар 1799 жыл, Париж -1864 ж. 28 қаңтар) - Француз физигi және инженерi. . Политехникалық мектептi бiтiрдi (1818). Петербургте Қатынас жолы инженерлер институтында қызмет iстедi. Францияға келгенде Париждегi көпiр және жол Мектебiнде профессор болды. Клапейронның жұмыстары жылу процестерiне арналған. 1834 жылы ол Карноның ойын геометриялық түрде бейнелеп термодинамикаға графикалық әдiстi енгiздi. Сол жылы Бойль – Мариотт заңын, Гей – Люссак заңын және Авогадро заңын қамтитын идеал газ күйiнiң теңдеуiн (Клапейрон теңдеуi) қорытып шығарды. Бұл төменгi қысымдағы және жоғары температурадағы нақты газдар үшiн белгiлi дәрежедегi дәлдiкпен қолданылатын ең қарапайым қатынас болды. (1874 жылы ол Менделеевпен жалпыланған болатын, казiр Менделеев – Клапейрон теңдеуi деп аталады). Ол заттардың қайнау (балқу) температурасы мен қысымды байланыстыратын теңдудi (Клапейрон – Клазиус теңдеуi ) тапты. Клаузиус бұл теңдеудi 1851 ж. негiздедi.
Амедео Авогадро

Амедео Авогадро (1776 жылы 9 тамыз Турин - 1857) — итальян физигi және химигi. Алдымен заңгер мамандығын алып, одан кейiн физика мен математиканы оқыды. Мүше-корреспондент (1804ж.), академик (1819ж.), ал одан кейiн ғылым академиясының Туриндегi физика-математикалық ғылымдар бөлiмiнiң директоры. 1806 – 1819 жылдары университет лицейiнiң физика мұғалiмi, 1820 – 1822 және 1834 – 1850 жылдары Турин университетiнiң профессоры. Авогадроның ғылыми еңбектерi физика мен химияның әр алуан салаларына (электр, электрохимиялық теория, меншiктi жылу сыйымдылығы, каппилярлық, атомдық көлемдер, химиялық қосылыстардың номенклатурасы және басқалар) арналған. 1811 жылы Авогадро жай газдардың молекуласы бiр немесе бiрнеше атомдардан тұрады деген жорамал айтты. Осы жорамал негiзiнде Амедео негiзгi идеал газ заңдарының бiрiнiң айтылуын (өрнектелуiн), атомдық және молекулалық массаны анықтау әдiсiн анықтады. Авогадроның молекулалық жорамалын XIX-шы ғасырдың 1-шi жартысындағы физиктер мен химиктер қабылдамады. Авогадро есiмiмен универсалдық тұрақты (Авогадро тұрақтысы (саны)) – идеал газдың 1 молiндегi молекулалар саны – аталады. Авогадро – молекулалық физикадан алғашқы жетекшi құрал болатын, "Салмақты денелер физикасы, немесе жалпы денелер конституциясы туралы трактат" – төрт томдық (1837 – 1841ж.ж.) еңбектiң авторы. Қызықты факт Авогадро үшін химия саласындағы белсенді эксперименттерге Гей-Луссак газ заңдарының ашылуы болды. Авогадро өзінің еңбектерінде қазіргі заманғы терминологияда атом да, молекула да ұғымдарын қосатын газ молекуласы туралы түсінік қолданған.
Пьер Кюри

Пьер Кюри (; 15 мамыр 1859, Париж — 19 сәуір 1906, Париж) — француз физигi, радиоактивтiлiк туралы ғылымның негiзiн құраушылардың бiрi, Париж ғылым академиясының мүшесi, 1903 жылғы Нобель сыйлығының иегері. 1877 ж. Париж университетiн бiтiрiп, сонда 1878-1883 ж.ж. ассистент болып жұмыс iстейдi. 1883-1904 ж.ж. физика және химия мектебiнде қызмет етедi. 1904 ж. бастап Париж университетiнiң профессоры болады. Кюридiң зерттеулерi кристалдар теориясына, магнетизмге, радиоактивтiлiкке арналған. 1880 ж. өзiнiң iнiсi минералог Ж.Кюримен бiрге пьезоэлектрлiк эффект құбылысын және керi эффект – кристалға электр заряды берiлген кезде серпiмдi деформациясының пайда болуын ашады. 1884-1885 ж. кристалдардың түзiлу теориясын дамытып, олардағы симметрия заңын зерттедi, кристалл жақтарының беттiк энергиясының түсiнiгiн берiп, кристалдардың өсуiнiң жалпы принципiн бердi. 1897 ж. бастап ол өзiнiң жұбайы М.Складовская-Кюримен бiрге радиоактивтiлiк теориясына үлкен жетiстiктер алып келдi. 1898 ж. жаңа радиоактивтi элементтер – полоний мен радийдi ашты, 1899 ж. радиоактивтi сәуле шығарудың күрделiлiгiн, оның қасиеттерiн анықтады.
Эрнест Резерфорд

Эрнест Резерфорд (30.8.1871, Жаңа Зеландия, Спринг-Грув – 19.10.1937 жыл, Ұлыбритания, Кембридж) — ағылшын физигі, радиоактивтілік және атом құрылысы жөніндегі ілімнің негізін салушы. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1903). Резерфордқа ғылымға сіңірген еңбегі үшін “лорд Нельсон” атағы берілді (1931). Жаңа Зеландия ун-тін (Крайстчерч) бітірген соң (1894) Англияға ғылыми жұмысын жалғастыру үшін Кавендиш лабораториясына аттанады. Бұл жерде Резерфорд Дж.Дж. Томсонның жетекшілігімен газдағы иондалу процестерін, ал 1896 ж. француз физигі А.Беккерель (1852 — 1908) радиоактивтілікті ашқан соң осы құбылысты зерттеумен айналысты. 1897 ж. Монреаль (Канада), 1907 ж. Кембридж (Англия) ун-ттеріндегі физика кафедраларында жұмыс істеді. 1919 жылдан өмірінің соңына дейін Кембридж ун-тінің профессоры және Кавендиш лаб-ның директоры қызметтерін атқарды. Резерфордтың негізгі ғыл. жұмыстары атом ядросын зерттеуге арналған. Алғашқы жұмыстарында Резерфорд радиоактивтіліктің корпускул. және эл.-магн. сәуледен тұратынын көрсетті. Корпускул. сәулелерді - және -бөлшектер деп атады. Зерттеулер -бөлшектердің гелий атомының ядросы, -бөлшектердің электрон немесе позитрон екендігін дәлелдеді. Резерфорд 1903 ж. Ф.Соддимен (1877 — 1956) бірге радиоактивтілікті бір атом ядросының басқа атом ядросына айналуымен түсіндіретін теория ұсынып, осы жұмыстары үшін Нобель сыйлығын алды (1908). 1911 жвлв -бөлшектермен жұқа алтын пластинканы атқылап, олардың шағылуын зерттеу арқылы атомның массасы мен оң заряды оның центріне шоғырланғанын анықтады. Осы зерттеулердің нәтижесіне сүйене отырып Резерфорд атом құрылысының Күн жүйесіне ұқсайтын планетарлық моделін ұсынды. Н.Бор осы модель негізінде атом ядросы мен спектрінің теориясын жасады. Резерфорд 1919 ж. азот атомын -бөлшектермен атқылау арқылы оны оттек атомына айналдырып, алғаш рет атом ядросын жасанды түрде түрлендіруге болатынын көрсетті. Бұл тәжірибе кезінде сутек атомының ядролары үлкен жылдамдықпен ұшып шығатыны белгілі болды. Резерфордтың ұсынысымен оларды протон деп атады. 1921 ж. ол бейтарап бөлшектер — нейтронның болу мүмкіндігі жөнінде болжам айтты. Одан кейінгі жұмыстары әр түрлі элементтердің жасанды радиоактивтіліктерін зерттеуге арналды. Резерфорд атақты физиктердің (Г.Мозли, Дж.Чедвик, Дж.Кокрофт, Н.Бор, В.Тейтлер, П.А. Капица, т.б.) үлкен тобын тәрбиелеп шығарды. Әдебиет * The collected papers of Lord Rutherford of Nelson, v. 1—3, L., 1962—1965; * Избр. научные труды. Радиоактивность, М., 1971; * Избр. научные труды. Строение атома и искусственное превращения элементов, М., 1972. Дереккөздер
Мәскеу бизнес мектебі

Moscow Business School — халықаралық бизнес-мектеп. Орталық кампус Мәскеуде орналасқан. Шет елдегі өкілдіктері Лондонда, Пало-Альтода, Прагада, Берлинде және Цюрихте ашылған. Оқытушылар Moscow Business School штатында 200-ден астам оқытушы бар. Бизнес-мектеп танымал ресейлік және шетелдік бизнес-жаттықтырушылармен, профессорлармен, тәжірибешіл-кеңесшілермен, РФ Үкіметінің аппараты, РҒА және РТҒА қызметкерлерімен ынтымақтасып келеді. Бағыттар * Семинарлар мен тренингтер * MBA бағдарламалары * Халықаралық машықтанулар * Біліктілікті көтеру және қайта даярлау бағдарламалары * Консалтинг * Веб-семинарлар (вебинарлар) Негізгі клиенттер McDonalds, IKEA, Johnson&Johnson, BSGV, Nokia, PricewaterhouseCoopers, CocaCola, Henkel, Deutsche Bank, METRO, Tchibo, Dannon, Volkswagen, Volvo, Гознак, РТЖ, Газпром, ТНК-BP, Heineken, Северсталь, Beeline, MTC, Caravan, British American Tobacco, Alfa Bank, РФ Сбербанкі, Росей Банкі, ВТБ Филиалдар Moscow Business School өкілдіктері мен филиалдары Ресей аймақтарында (Санкт-Петербург, Новосибирск, Хабаровск, Екатеринбург, Владивосток, Уфа қалаларында), сондай-ақ, Германияда, Ұлыбританияда, Швейцарияда, АҚШ-та және Чехия Республикасында орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://mbschool.ru/ Ресми сайт] * [http://mti.edu.ru/ «ВТУ» Мәскеу технологиялық институты]
Элемент-органикалық қосылыстар

ЭЛЕМЕНТ-ОРГАНИКАЛЫҚ ҚОСЫЛЫСТАР – құрамында элемент – көміртек байланысы бар органикалық заттар. Э.-о. қ-дың реакциясы және қасиеттері негізінен элемент – көміртек байланысына тәуелді. Э.-о. қ-дың негізгі түрлеріне типтік алкильді (арильді) қосылыстар, ацеленидтер (Cu2C2), металл карбонилдері Nі(CO)4, т.б. жатады. Бір қосылыс құрамында бір-бірімен тікелей немесе көміртек атомдары арқылы байланысқан бір немесе әр түрлі элементтердің бірнеше атомдары (Lі2CH2 дилитийметан, кремний-органикалық қосылыстар) болады. Э.-о. қ-ды алудың тех. маңызды әдістері – металдар амальгамаларының галоген алкилдермен реакциясы, т.б. (тетраэтил қорғасын синтезі). Э.-о. қ-дың тіршілік әрекеті процестерінде маңызы зор. Мыс., фосфор-органик. қосылыстар адам мен жануарларда көмірсулар алмасуына қатысады. Күшәла, сүрме, алтын, қорғасын қосылыстары химиятерапияда, кремний қосылыстары жасанды каучук және жағар май өндірісінде, фосфор қосылыстары инсектицидтер ретінде, алюминий қосылыстары полимерлер синтезінде, магний, литий, мырыш қосылыстары органик. синтезде қолданылады.
Эллиас

"ЭЛЛИАС" Рудольф Иванович (1935 ж. т., Украина, Донецк облысы Константиновка қ. – 1994, Алматы) – педиатр-ғалым, мед. ғыл. кандидаты (1975). Алматы мемл. мед ин-тын (қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) бітірген (1963). 1963 ж. Алматы қалалық жедел жәрдем көрсету ауруханасында дәрігер-хирург, 1965 – 70 ж. 1-клиник. балалар ауруханасында бөлім меңгерушісі, 1970 жылдан қайтыс болғанға дейін Қазақ ұлттық мед. ун-тінде ассистент, доцент болып қызмет атқарды. Ғыл. жұмысының негізгі бағыты балалар нейротравматологиясы мәселелеріне арналған. Эллиас балалардың бассүйек-ми ауыр жарақаттарын емдеуде жаңа диагностик. әдістерді ұсынған. Аутокраниотрансплантация емдік операциясын орындау үшін сүйек трансплантантын дайындау және сақтау технологиясын тапқан. 100-ден астам ғыл. еңбектің авторы. Травматология және ортопедияның бала жасындағы ауруларға қолданылатын тиімді диагностикасы мен емдеудің жаңа технологияларын зерттеп, тәжірибеге енгізгені үшін Қазақстан мемл. сыйл. алған (1999, қайтыс болғаннан кейін). Дереккөздер
Қопа жазығы

Қопа жазығы, Қопсан жазығы – Шу-Іле тауларының шығыс сілемі Кіндіктас тауының солтүстік-шығысында орналасқан тау аралық жазық. Географиялық орны Батысы Жамбыл облысының Қордай ауданына, қиыр шығысы Алматы облысының Жамбыл ауданына еніп жатыр. Жер бедері Ұзындығы 35 – 40 км, енді жері 15 км шамасында. Биіктігі солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1000 м-ден 700 м-ге дейін төмендейді. Төрттік кезеңнің аллювийлі малтатастарынан түзілген. Жазықты Қопа өзені жарып ағады. Солтүстігінде Құлжабасы тауы Қопа жазығын Қараой жазығынан бөліп жатыр. Өсімдігі Жазықтың солтүстігіндегі шөлейт өсімдіктер жамылғысы оңтүстігінде тауалды дала өсімдігіне ұласады. Дереккөздер
Робинзон Крузо (роман)

«Робинзон Крузо» - Даниэль Дефо романы. 1719 ж. Лондонның әдеби өмірінде бір ғажап оқиға болды: дүкендерге Даниель Дефоның «Робинзонның өмірі және таңғажайып хикаялары» атты романы түсті. Кітаптың құны ер адамның костюмі немесе жылқының жарты бағасымен бірдей болса да, оны тез арада сатып алды. Сол кезден үш ғасыр өтсе де, Робинзонның тарихы әлі күнге дейін оқырмандарды қызықтырады. Ал Робинзонның таңғажайып тарихының реальдық деректі негізі бар екенін көп адамдар біле бермейді. Даниэль Дефоның ең жақсы романының жазылуына себеп болған шотландық моряк Александр Селькирктің өмірінде болған оқиға. Жастайынан теңізді сүюші Александр Селькирк қарақшылардың кемелерінде матрос болып жүрген. 1704 ж. қазан айында Селькирк капитанмен ұрысып, Мас-а-Тьерра аралында қалады. Сол аралда Селькирк 4 жыл 4 ай тұруға мәжбүр болады. Дефоның кейіпкері аралда 28 жыл өмір сүрді. Қазақша аудармасы Робинзон Крузо — 2011 жылы Астана қаласы «Аударма» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы/құрастырушысы — Даниэль Дефо, орыс тілінен аударған Қ. Өтеғұл, ҚР Мәдениет министрлігінің Тіл комиметі «Мемлекеттік тілді және Қазақстан халқының басқа да тілдерін дамыту» бағдарламасы бойынша шығарылды. Беттер саны — 280. Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасынан тіркелу кезінде берілген ISBN нөмірі — 9965-18-350-3. Қысқаша мазмұны Тағы қараңыз * Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы * ISBN Дереккөздер
Элементар геометрия

ЭЛЕМЕНТАР ГЕОМЕТРИЯ – геометрияның элементар математикаға енетін бөлігі. Э. г-ның шекарасы элементар математиканың шекарасы сияқты дәл анықталмаған. Э. г-да негізінен қозғалыс, көшіру, бұру, гомотетия, инверсия, т.б. геом. түрлендірулер, сондай-ақ аксиоматика, сфералық геометрия, геом. салулар, геом. шамаларды өлшеу теориясы, т.б. мәселелер қарастырылады. Э. г-ны геометрияның алғашқы тарауы деп те қарастыруға болады. Өйткені одан геометрияның басқа бағыттары дамыған. Э. г-ның негізі Ежелгі Грекияда қаланып, Евклидтің “Негіздерінде” баяндалған. Э. г-ны мұндай тарихи тұрғыда анықтау заңды болып есептеледі, бірақ ол да Э. г-ның жалпы мазмұны мен сипатын анықтай алмайды. Себебі Э. г. қазіргі кезде де даму үстінде. Сондықтан бұл анықтама, айқындала түсіп, толықтырылуға тиіс. Э. г. нүкте, кесінді, түзу, бұрыш, жазықтық сияқты қарапайым фигураларды және кесінділер мен бұрыштардың теңдігі (немесе жалпы айтқанда, беттескен фигуралардың теңдігі) жөніндегі ұғымдарды қарастыруға негізделген. Мұның үстіне аксиоматик. жолмен құрылған Э. г-да: “нүкте белгілі бір түзуде жатыр”, “нүкте жазықтықта жатыр”, “нүкте басқа екі нүктенің арасында жатыр” деген ұғымдар да дәл айқындалады. Э. г-ның зерттейтін объектісіне: 1) саны шекті қарапайым фигуралардан құралған фигуралар; 2) қасиеттері белгілі бір бастапқы (негізгі) ұғымдар арқылы анықталған фигуралар; 3) салу арқылы анықталған фигуралар жатады. Э. г-ның зерттейтін нысананың шектеулі болуына байланысты оның тәсілдері де шектеулі. Э. г-ның тәсілдерінде кез келген фигура, айнымалы шама және функция ұғымдары, сондай-ақ шектер теориясының жалпы теоремасы, т.б. пайдаланылмайды. Э. г-ның негізгі тәсілі – не бастапқы алғы шарт – аксиомаларға не белгілі теоремаларға сүйене отырып, көрнекі талдау жолымен жаңа теоремаларды қорыту. Қысқаша айтқанда, Э. г-ның зерттейтін және шешетін мәселелерінде белгілі бір жиын (геом. орын) болғанымен, жалпы шексіз жиын концепциясы болмайды. Мектепте осы уақытқа дейін Э. г-ның Евклид жүйесі оқытылып келсе, соңғы кезде Колмогоров жүйесі оқытылуда.
Элементар функциялар

Элементар функциялар - көпмүшеліктер, рационал функциялар, көрсеткіштік, дәрежелік, логарифдік және тригонометриялық функциялар, кері тригонометриялық функциялар, осымен қатар, аталған функциялардан арифметикалық төрт амалды қолдану және функциялар суперпозициясын құру арқылы жасалатын функциялар класы. Дереккөздер
Людвиг Больцман

Людвиг Эдуард Больцман (; 20 ақпан 1844, Вена, Аустрия империясы — 5 қыркүйек 1906, Дуино, Аустрия-Мажарстан) — аустрия физигi, классикалық статистикалық физиканың негiзiн құрушылардың бiрi. 1866 ж. Вена университетін бiтiрген, Грац (1869-1873), Вена (1873-1876), Мюнхен (1889-1894), Лейпциг (1900-1902) университеттерiнiң профессоры болған. Оның негiзгi жұмыстары газдардың кинетикалық теориясы, термодинамика және сәуле шығару теориясы салаларына байланысты. 1866 ж. газ молекулаларының жылдамдық бойынша таралу заңын қорытты (Больцман статистикасы). Идеал газдардың кинетикалық теориясына статистикалық әдiстердi қолданып, 1872 ж. физикалық кинетиканың негiзi болып табылатын газдардың негiзгi кинетикалық теңдеуiн қорытып шығарды. 1872 ж. физикалық жүйенiң энтропиясын оның күйiнiң ықтималдығымен байланыстырып, термодинамиканың екiншi бастамасын статистикалық түрде дәлелдедi. Больцман алғаш рет сәуле шығаруға термодинамика принциптерiн қолданды. Дж.Максвеллдiң жарық қысымы туралы болжамын пайдаланып, 1884 ж. абсолют қара дененiң сәуле шығару энергиясы дененiң абсолют температурасының төрт дәрежесiне пропорционал болатыны туралы жылулық сәуле шығару заңын теория жүзiнде ашты. Бұл заңды тәжiрибе жүзiнде 1879 ж. Й.Стефан дәлелдедi (Стефан-Больцман заңы).
Электрстатикалық индукция

Электрстатикалық индукция – өткізгіште сыртқы электрстатикалық өрістің әсерінен электр зарядының пайда болу құбылысы. Бұл құбылыс электрлік экрандауда, яғни қандай да бір приборды не элементар электр сұлбасын сыртқы электр өрісінің әсерінен қорғау кезінде, т.б. пайдаланылады.
Электрондық оптика

ЭЛЕКТРОНДЫҚ ОПТИКА – физиканың электрондар не иондар шоғының түзілу, таралу және фокусталу шарттары мен заңдылықтарын қарастыратын саласы. Ол электрондық микроскоп, электронограф, масс-спектрометр, телевиз. таратқыш түтік және телевиз. қабылдағыш түтік сияқты электронды оптик. приборларды жобалау және есептеудің теор. негізі болып есептеледі.
Фетишизм

бейнелеген Оңтүстік Африкадағы фетиш, 1900 жыл]] Фетишизм - (франц. тұмар, қасиетті күш бар зат) - көбінесе алғашқы қауымдық құрылыс, архаикалық мәдениетіне тән жансыз заттарға қасиетті деп табыну. Фетиштер арқылы рухани киелі күштер әрекет етеді, қамқорлық көрсетіп, қорғап қоршайды деген түсінік алғашқы адамзаттың мифологиялық - синкреттік санасына сай туындаған болатын. Ф. ретінде әрбір затты қарастыруға болады, тек ол үшін сол затқа өзіндік күш - қуат берілсе болғаны. Ф. элементтерін бүкіл дүние жүзіндегі мәдениеттерден кездестіруге болады. Тотем (солт - америк. Аджибе тайпасының тілінен аударғанда - тек, ата) - белгілі бір тайпаның немесе этникалық топтың шыққан тегі, арғы атасы деп қарастырылатын өсімдік, жануар, зат немесе табиғат құбылысы. Терминді ғылыми айналымға ағылшын жиһанкезі Дж. Лонг енгізген.
Ведалар

Ведалар (санскритша - білім) - үнді әдебиетінің ең көне (2 ғасыр соңы - біздің заманымызға дейінгі 1 ғасыр басындағы мың жылдықтар) діни және философиялық мұралары. Ведалар әнұрандар мен құрбандық шалу формулаларынан (Ригведа, Самоведа, Яджурведа, Атохорведа), теологиялық трактаттардан (брахмандар мен упанишадтардан) тұрады. Ежелгі Үндістанның мәдени-әлеуметтік өмірі туралы көптеген деректер ала аламыз. Ведаларда Құдай мен адамның арасындағы үйлесімділіктің маңызы дәріптеледі. ВЕДТЕР (санскр. - басқару, білу) - ертедегі үнділер: Ригведтің, Атхарваведтің, Самаведтің және Яджувердтің қасиетті кітаптарының төрт тарауы. Б. з. б. 12-17 ғасырларда жазылған. Аталған кітаптарға қатысты брахмандар да (ведтердің әдет-ғұрпы баяндалып, түсіндірілетін кітаптар), үнді ғұрпының мистикалық мағынасы түсіндіріліп, ведтер символикасы ашып көрсетілетін араньяктар да ("Орман кітаптары"), кейіннен жасалған Упанишадтар да (Ведтерге табыну мен олар туралы мифология философиялық тұрғыданнегізделетін Құдай, адам, табиғат туралы жалпы пайымдау алдыңғы қатарға қойылатын кітаптар) "В." сөзімен белгіленеді. "В." сөзі "қасиетті кітап", "асқан даналық" мағынасымен жалпы атау ретінде де қолданылады. Ведтерде ертедегі діни түсініктермен қатар ойша жору бөлімдері де бар, оларда дүниенің болуы мен адамның іс-әрекеттерінің себептері және мақсаттары туралы мәселе қойылады. Дереккөздер
Дао

Дао (қыт. жол) - Қытай философиясының ең басты ұғымы. Дао бүкіл әлемнің, әрбір заттың даму заңдылығы, ғарыштық үйлесімділік пен қуаттың жарқын бейнесі. Бір өзі бар абсолютке тең, бүкіл тірліктің негізі, әрбір бастаманың басы. Дао- әрбір қайталанбас сәттің нәрі. Дао Сезім арқылы тануға көнбейді, ол барлық жерде және еш жерде емес, түрсіз және ныспысыз. Заттар әлемі Дао Арқылы жасалып, өмір заңына бағынады, яғни өткінші: барлық заттар ұлы айналымда болады, кейіннен шегіне жетіп, қайтадан өзінің қайнар көзі Дао ға қайтып, содан жаңадан туылады. Авторлығы Лао Цзыға телінетін Дао-Дэ-Цзин (Дао және Дэ туралы кітап) заманынан бері Дао туралы түсініктемелердің өзі бес мың томға жуық болды. бейнесі.|150px]] Лао Цзы бойынша, Дао- мәңгілік, негізсіздік, қуыс сынды онтологиялық қасиеттері бар мейлінше кең шынайылық. Бірақ қанша тіл жетпес, түсініктен тыс болса да, ол Дэ арқылы көрінеді. Дэ дегеніміз - ізгілік, әділдік, асыл қуат. Дэ Даоның этикалық көрінісі ретінде адамның қоғаммен, табиғатпен және өз-өзімен қарым- қатынасын табиғи жолмен түзеуге бағытталған. Осы заңдылықтар бойынша, Дао мен Дэ «цзы жэнь» - табиғилық және «у- вэй» - әрекеттенбеу қағидаларын ұстанады. Демек, Дао Ғылыми ілімнен гөрі рәсімге ұқсайды. Бірақ қытайлықтар түсінігінше, Дао Рәсімге де, ырымға да жатпайды. Адамдар ақылгөйліктен бас тартып, әрбір заттың немесе құбылыстың табиғи болмысын таба білуге тиіс Кітаптар *Дао-Дэ-Цзин *Тойота Дао *Атжалманның Дао Дереккөздер
Ригведа

Ригведа - үнді мәдениетінің ең көне діни және әдеби ескерткіші. Ғалымдардың айтуы бойынша, оның жырлары б.з.б 15-6 ғғ.шамасында келген. Егер Веда үндіарийлердің қасиетті білім жинағы болса, Ригведа - жырлар жинағы. Бұл жинаққа сол заман білімінің құдайлар, жын, ғарыш, ритуал, әлеуметтік құрылым, этикалық құндылықтардың бүкіл жиынтығы кірген бірақ Ригведа құдайларды жырлауға арналған мінәжат ескерткіші болғандықтан, оның авторлары тәңірлерді арийлер жағына шақырумен болған. Олардың міндетіне Тәңірлерді мадақтау, олардың батырлығы мен қасиеттілігін жырлау, құрбандық қабылдауға шақыру, арийлер үшін көмек сұрап жалбарыну сияқты көптеген әрекеттер кірген. Бұл арада Құдай мен оған жалбарынушының арасындағы айырбас ахуалы тән. Мифология мен ритуал жағынан Ригведада Авестамен ұқсастық көп. Мәтіні "Ригведа" 1028 әнұраннан (немесе ведийлік санскритте құралған апокрафтық валакхильяларды (vālakhilya IAST) — әнұрандар 8.49—8.59 санамағанда) тұрады, олардың көбі құрбан ету ритуалдарына арналған. Бұл қысқа әнұрандардың ұзақ жиынтығы құдайларды мақтауға арналған. Ол мандалдар деп аталатын 10 кітаптан тұрады.
Сансара

Сансара (айналып оралу, иірім) - үнді философиясы мен дінінің негізгі концепцияларының бірі. Сансара бойынша тіршіліктің түрлерінің бәрі бір-бірімен тығыз байланысты және бір- біріне айналу мүмкіншілігіне ие. Үнемі өзгеріске ұшырап отыратын әлемде заттардың негізі, мәні ешқашан жойылмайды, тек бір түрден екінші түрге ұдайы өтіп отырады. Сансара концепциясы бойынша, өлім өмірге қарсы қойылған зауал емес, өлім - өмірдің басқа түрлеріне өту жолы
Синкретизм

Синкретизм - "жігі ашылмаған", біте қайнасқан сөз тіркесінің синонимі болып табылатын бұл ұғым, қандай да болсын құбылыстың жетілмеген дамымаған, өзара жіктеле қоймаған бастапқы күйін білдіреді. Бұл ұғым көбінде алғашқы қауымдық немесе архаикалық мәдени кезеңге байланысты көп қолданылады. Өйткені дәл сол мәдени кезеңде мәдениет салаларының жіктелмегендігін байқаймыз. Синкретизмнің мәнін миф, мифологиялық сана өте жақсы анықтайды. Мифтердегі субъект - объектілік қатынастардың жоқтығы, жеке тұлғалық бастаманың көрінбеуі, адамның өзін айналасын қоршаған әлемнен бөліп-жарып қарамауы, т.б. Синкретизм көріністері болып табылады. Архаикалық мәдениеттегі ғылымдардың, өнер түрлері мен наным сенімдердің жіктелінбеген бастапқы біртұтастық күйі архаикалық мәдениеттің синкреттік сипатын танытады. Сондықтан да мәдениет тарихында зерттеушілер алғашқы қоғамдық синкретизм деген үлкен кезеңді айқындайды. Адамзат дамуының бұл сатысында өмір өзінің іріктелмегендігімен, біртұтастығымен бір-бірімен етене тығыс байланыстылығымен сипатталады. Сол мәдени кезеңнің адамдарының дүние танымындағы синкретизм көріністерін алғашқы наным-сенім түрлерінен: фетишизм, анмизм, тотемизм т.б. айқын көруге болады. Дереккөздер
Дионис мәдениеті

Дионис мәдениеті - ежелгі грек мифологиясы бойынша жердің құнарлығы мен мол жемісіне қатысты өсімдіктердің тәңірі болып есептелетін Дионис құрметіне өткізілетін мейрам, соның тарихымен байланысты мәдиниет. 1. Дионис - грек мифологиясы бойынша Зевстың баласы. Кримикен дәуірінде (б.з.б 8 - 6 ғасырлар) елдегі демостар. Дионисқа өсімдік тәңірі деп табынған. Класикалық дәуірде Дионис аты Дельфада, Аполлонмен қатар Афинада кеңінен жайылды. Дионистың тағы бір грекше аты Вакх, ал Бахус оның латынша аты. Дионистің құрметіне өткізілетін мейрам Вакханалия деп аталған. 2. Дионисия - Ежелгі грекияда Дионис құдайдың құрметіне өткізілетін мейрам. Афинада б.з.б. 6 - 4ғғ Дионистің құрметіне "Ұлы немесе қалалық Дионис" өткізілген, ақындар айтысқан, хор орындалған. Көне дәуір өнерінде Дионис бейнесі мүсінделген көптеген ескерткіштер сақталған. Орта ғасыр кітаптарының иллюстрацияларында Дионис молшылықтың бейнесінде суреттелген. Қайта Өрлеу дәуірінің өнерінде Дионис бейнесінде қуаныш, шаттық бейнеленеді. Дионис мәдениетінің сюжетіне 15ғ А.Дюрер, А. Монтень, Аю Альтдорфер, Х. Бальдунг Грин, Тициан, Д. Романо, П. Да Картона, П. Рубенс, Я. Йорданс, Н. Пуссен өз шығармаларында орын берген. Дионис мәдениеті әсіресе бейнелеу өнерінде, живописьте қарқынды дамыды. Дионис мәдениеті барокко бағытына ерекше көңіл бөлді. Микеланджелоның "Вакх" статуясы, осы тақрыпта 19ғ И. Даннекер, Б Торвальдсен, т.б. үздік шығармалар берді. 19 - 20ғасырларда Дионис мәдениеті музыка өнерінде көрініс тапты. К. Дербюсси "Дионис". Ж. Массен "Вакх" опрасын жазды. Дионис мәдениеті - әлемдік өнердің барлық жанрына үлкен орнын бар мәдениеттің арналы саласы. Дереккөздер
Дуализм

Дуализм (екі жақты) - материалдық және рухани мәдениетті екі қарама - қарсы, бірақ негізі мәдени элементте бір - бірімен тығыз байланыста болады деп қарастыратын ілім, яғни мәдениет дуализмі. Дуализм - заттардың, «мәндердің», шындықтың және т.б негізгі формалары екі қарама-қарсы түрлерге жататын, бір-біріне айнала алмайтындығы туралы доктрина. Дереккөздер ar:مثنوية (فلسفة العقل) bg:Дуализъм (философия) en:Dualism (philosophy of mind) et:Keha ja vaimu dualism fr:Dualisme (philosophie de l'esprit) hr:Dualizam lv:Duālisms (prāta filosofijā) nl:Dualisme (filosofie van de geest) pl:Dualizm (filozofia umysłu) ru:Дуализм#Дуализм в философии сознания zh:二元並存理念
Катарсис

:Катарсис (грекше katharsіs – тазару) *1)ежелгі грек трагедияларының композициялық құрылымында міндетті түрде болған бөлік. Катарсисте трагедиядағы оқиға қайғылы аяқталған соң, бас кейіпкердің өкінуі, кешірім сұрауы, күнәдан арылуы көрсетілген. Аристотель өзінің “Поэтика” кітабында әдебиет теориясына қатысты мәселелерді талдай отырып, Катарсиске трагедияның басты мақсаты, “қорқыныш пен қайғының” көмегімен рухтың тазалануы деп анықтама береді. Катарсис қазақ драматургтерінің шығармаларында да қолданылып жүр; *2)З.Фрейдтің психологиялық талдауында қолданылған психотерапияның бір тәсілі. Дереккөздер:
Маргарет Мид

Мид Маргарет (1901-1978) - американ антропологы, есімі архаикалық мәдениеттер формасын зерттеулері және мәдени антрапология саласындағы жұмыстары арқылы белгілі. "Мәдениет пен тұлға" мәселесін 3 бағытта дамытты: балаларды әлеуметтендіру, сексуалдық рөлдердің мәдени мәні, тұлғаның әлеуметтік және мәдени өлшемі мәселелерін зерттеу. Мид зерттеулерін теориялық тұжырымы мынандай: мәдени норма өлшемдерін "Қарабайыр өркениеті" дихотомиясынан бас тартуға дейін релятивтендіру; ғылымды тек әртүрлі, оның ішінде діни де ақиқаттарды тану процесі деп қарайтын неоканттық гносеологиялық үлгі; нақты мәдениеттегі қоғамдық сананың сипаты сол мәдениет үшін маңызды ұғымдармен жиынтығымен анықталады деп танитын философиялық симантика. Мид мәдениет тарихында мәдениеттің 3 түрлі типін ажыратады: баларлары ата-бабаларынан үйренетін посфигуративті; балалар да, үлкендерде оз теңдес, қөатарластарынан үйренетін конфигуртивті; үлкендер өз балаларынанда үйренетін крефигуративті. Мидтің теориялық және мәдениет танушылық зеттеулері оның әлемдік "ниеттестік мәдениеті" утопиялық жобасын қалыптастыарды. Ең алдымен адамзаттың симатикалық тұтастығы жасалуы, яғни жазудың универсалды жүйесі жасалуы, содан соң бір тіл жасалып шығарылуы керек. Жаңа мәдениетте бірге күн кешудің, өмір сүрудің өлшемі отбасына үлкен, бірақ рулық қауымдастықтан өмір сүруін алқалы жиыншылдық, ұжымшылдық пен жеке адамдық либералды құндылықтардың үйлесімі қамтамасыз етуі керек.
Томас Аквинат

Томас Аквинат , ;( 1225, Аквино — 1274, Рим) - италияндық діни ойшыл. Католикалық шіркеудің ең ірі ойшылы. Дегдар отбасынан шықса да, ол ата-анасының қарсылығына қарамастан, доминикалық діни ұйымға кіреді. Париждегі Сенжак монастырында, кейін Париж университетінде дәріс береді. Италияға қайтып Рим Папасының сарайында болады. Сол жылдар ол Аристотельдің философиясын тереңдетіп, өз ілімінің негізіне айналдырады. 1269 жылы Парижге қайтып оралып, Құдай тану қосындысы жұмысын жалғастырады. 1274 жылы Неапольдан Лионға шіркеулік кеңеске бара жатып қайтыс болады. Философия қарама қайшылыққа ұрынған шағында, оның көмекке дінді шақыруы қажет. Фома Аквинский - теоретикалық теологияның негізін қалаушы. Фома Аквинский ілімінің негізіне құдайды қойып, бірте-бірте періште мен адамдарға түсіп, шіркеу мен мистика арқылы болашақ өмір іліміне көтеріледі. 1879 жылы Папа Лео 13 католикалық унтер мен сименариялардағы сабақ берудің тым төмен дәрежесіне таң қалып, Фома Аквинский зерттеуді оқу бағдарламасының міндетті шартына айналдырады. Міне сол кезде ғана Мерьсе неотомистік ілім ашып, оны кейінгі шәкірттері томизмді жаңаша ағымдар - феноменология мен экзистенциализммен біріктіруге тырысқан.Ол мемлекеттің жағымды рөлін мойындады, оған құдайдың еркін жүзеге асырушы деп бағалады. Рухани және зайырлы биліктердің арақатынасын жан мен тәннің арақатынасы ретінде қарастырды. Бірақ, рухани билік (шіркеу) мемл. биліктен жоғары тұрғанда ғана шіркеу мен мемл. қатар өмір сүріп, өзара әрекеттесе алады деген пікірінен танбады. Әйтсе де, оның көптеген пікірлері Аристотельдің саяси ойларымен үндесіп жатыр. Мысалы Аквинский мемлекеттік биліктің дербес, табиғи жолмен қалыптасуын жақтады, оған діндарлардың араласуына қарсы шықты. Әсіресе, Аквинский әрқылы басқару пішімдерінің — монархияның, аристократия мен демократияның лайықты “таза” пішімдерін бойына жинақтаған мемлекетті ұлықтады. Абсолюттік монархия мен саяси монархияның ара-жігін аша түсіндіріп, монарх билігі заң шеңберінде айқындалатын соңғысын, яки, монархияның саяси түрін дәріптеді. Дереккөздер
Трансцендентальдық

Трансцендентальдық (лат.тілінде - аттап кетушілік, межеден асып кетушілік) Канттың тәжірибеден алынбаса да тәжірибеге ықпал жасайтын о баста есте бар нәрсені белгілейтін философиялық ұғым; трансцендентальдықтың түрлеріне кеңістік пен уақыт, себептілік, қажеттілік сияқты басқа да категориялар жатады.
Генрих Герц

Герц Генрих Рудольф (1857 Гамбург - 1894) - Немiстiң ғұлама ғалымы. Жеке мектепте және гимназияда оқып жүргенiнде Герц өзiнiң ойлап табуға және қол өнерiне қабiлетi бар екендiгiн танытты. Гимназяны тәмамдағаннан кейiн Герц инженер болсам деп армандайды. Бiрақ армия қатарындағы қызметiнен, инженерлiк дайындықтан өткенiне қарамастан, ол физикамен шұғылдануды жөн көрдi. Мюнхен университетiне түсiп, онда Герц математикамен көп шұғылданды, физика классиктерiнiң еңбектерiн оқыды. 1878 ж. Герц Берлин университетiне ауысады, ол жерде немiс физиктерiнiң жетекшiсi Г.Гельмгольц оған ұстаздық етедi. 1870 ж. Герц докторлық диссертациясын қорғайды да, Гельмгольцтiң ассистентi болып тағайындалады. Берлинде қызмет еткен 3 жыл iшiнде әр түрлi тақырыптарда 15 мақала дайындаған (электромагнетизм, қатты материалдар, ғылыми аспаптарды құрастыру және т.б.). 1883 ж. Герц Киль университетiне приват-доцент қызметiне ауысады, одан кейiн Карисруэге ауысады. ндағы ескерткіш]] Герцтiң электромагниттiк толқындардың бар екендiгiн дәлелдеуге әкелiп тiреген зерттеу жұмыстары осы Карлсруэнiң жоғарғы техникалық мектебiнде басталды. Электромагнитiк толқындарды зерттей келе, Герц электромагниттiк толқындар мен жарық толқындарының негiзгi қасиеттерiнiң бiрдей екенiн дәлелдеп бердi. 1888 ж. бiрiншi рет фотоэффект құбылысын ашты. Оның құрметiне барлық толқындар және тербелiстер жиiлiгiнiң өлшем бiрлiгiн Герц (Гц) деп атады.
Гейгер Ханс Вильгельм

Гейгер Ханс Вильгельм (1882 Нейшттадт - 1945) - Немiс физигi. 1906 ж. Эрланген университетiн бiтiредi. 1906-1912 ж.ж. Манчестер университетiнде, 1912-1914 ж.ж. және 1918-1924 ж.ж. Берлиндегi физико-техникалық институтта жұмыс iстейдi. 1925-1929 ж.ж. Киль университетiнiң физика институтының директоры болады, 1929-1936 ж.ж. Тюбинген, 1936 ж. бастап Берлин техникалық университетiнiң профессоры болады. Гейгердiң жұмыстары атомдық және ядролық физикаға, ғарыштық сәулелер физикасына байланысты болды. 1908 ж. электронның зарядын өлшеп, Э.Резерфордпен бiрге жеке зарядталған бөлшектердi тiркеу үшiн құралғы құрастырды, кейiн ол құрылғыны В.Мюллермен бiрге жаңадан өзгерттi (Гейгер- Мюллер санағышы). 1909-1910 ж.ж. Э.Марсденмен бiрге жұқа метал пленкаларындағы альфа-бөлшектердiң таралуын зерттеу үшiн тәжiрибелер жүргiзедi. Бұл тәжiрибелер Э.Резерфордқа атом ядросын ашқанда орасан зор роль атқарды. Дж.Нэттоломен 1911 ж. радиоактивтi ыдырау тұрақтысын альфа-бөлшектiң энергиясымен байланыстыратын эмпирикалық формуланы қорытып шығарды (Гейгер- Нэттол заңы).