Аргумент картасы

көрсетілген.]] Аргумент картасы (, немесе Аргумент диаграммасы) — бейформал логика мен философияда аргумент құрылымының визуалды көрінісін білдіреді. Аргумент картасы аргументтің басты компоненттерін қамтиды, олар дәстүрлі түрде қорытынды (conclusion) және алғышарттар (premises) деп, ал кейде тұжырымдама (contention) және негіздемелер (reasons) деп аталады. Аргумент карталары сондай-ақ бірлеспе алғышарттарды (co-premises), терістеулерді (objections), қарсыдәлелдерді (counterarguments), жоққа шығаруды (rebuttals) және леммаларды көрсете алады. Аргумент картасының түрлі стилдері бар, бірақ олардың функиясы көбінесе бірдей болып келеді, әрі аргументтің тұлғалық дәріптеулері мен арақатынастарын білдіреді. Аргумент картасы оқыту контекстінде және сыни ойлауда қолданылады. Картаға түсірудің мақсаты аргументтердің логикалық құрылымын ашу, негізделмеген болжамдарды анықтау, аргументтік қортындыны растау деңгейін бағалау және пікірталасты түсінуге көмектесу. Аргументтік карталар көбінесе зілмауыр проблемалардағы (Wicked problem) мәселелерді, идеяларды және аргументтерді талқылауға арналады. Аргументтік картаны басқа екі түрлі түйін-сілтеме диаграммасы болған Ұғым картасымен, немесе Сана картасымен шатастыруға болмайды, олардың түйіні мен сілтемесі ұқсамаған талаптар бойынша құрылған. Түйінді ерекшеліктері Ғалымдар жағынан түрлі аргумент карталары ұсынылған, бірақ ең кең тарағаны Крис Рид пен Гленн Роу стандартты диаграмма деп атаған нұсқасы, ол әрқайсысы қорытынды жасауға алып келетін зерделеулерден құралған ағаштық құрылымнан тұрады. Қорытындысы ағаштың басында болып, зерделеулер соған өрлей ме, әлде қорытындысы түбінде болып, зерделеулер соған қарай құлдай ма деген мәселеде консенсус жоқ. Тағы бір түрлі диаграмма аргументті солдан оңға қарай бейнелейді. Дуглас Н.Уолтон және оның әріптестерінің айтуынша, аргумент картасы екі негізгі компоненттен тұрады: "Бір компоненті - нүктелер түрінде тізілген бір топ шеңберленген сандар. Әрбір сан бір тұжырымның (алғышарт немесе қорытынды) аргументтік диаграммасын бейнелейді. Енді бір компонент нүктелерді жалғайтын бір топ сызықтар, немесе жебешелер. Әрбір сызық (жебеше) ой қорытуды (inference) білдіреді. Нүктелер мен сызықтардың бүкіл желісі берілген аргументтегі пайымдауға шолу жасаудың бір түрі есептеледі..." Аргумент картасының компьютер бағдарламасының жарыққа шығуына ілесіп, сандар емес, нақты тұжырымдардан құралған аргумент картасы жалпыласа бастады. Аргумент карталарын сипаттау бойынша қолданылған терминология бойынша келіспеушіліктер бар, дегенмен стандартты диаграмма келесі құрылымдарды қамтиды: Тәуелді алғышарт, немесе Бірлеспе алғышарт, мұнда ең болмағанда бір байланысқан алғышарт соңғы қорытындыны растаудан бұрын басқа алғышартты қажетсінеді: Осындай құрылымы бар аргумент "байланысқан аргумент" деп аталады. Тәуелсіз алғышарт - алғышарт қорытындыны дербес растай алады: тәуелсіз алғышарттар байланыса келіп қорытындыны неғұрлым сенімді ете түсетініне қарамастан, бұл басқа алғышартпен бірікпесе, алғышарт растай алмайтын жағдайдан өзгеше болады. Егер бірнеше алғышарт немесе алғышарттар тобы түпкілікті қорытындыға әкелетін болса, аргумент "жинақталған" (convergent) сипатта болады. Бұл шашырамалы (divergent) аргументтен парықталады, онда екі бөлек қорытындыны растау үшін бір алғышарт қолданылуы мүмкін. Аралық қорытындылар, немесе қосалқы қорытындылар, мұнда бір пікірді келесі пікір растайд, ал ол ары қарай мәлім пікірді, яғни соңғы қорытындыны, немесе басқа бір аралық қорытындыны растайды: Төмендегі диаграммада, тұжырым 4 аралық қорытынды есептеледі, өйткені ол 5 тұжырымға қатысты қорытынды, ал бірақ соңғы қорытындыға қатысты алғышарт есептеледі, яғни ол тұжырым 1-дің алғышарты. Егер, кем дегенде бір аралық қорытындыға қатысты пікірлер шынжыры (тізбегі) болса, мұндай аргумент әдетте "тізбекті аргумент", немесе "шынжырлы аргумент" деп аталады. Осы құрылымдардың әрқайсысы аргумент картасында тең шамадағы "қорапша және сызықша" тәсілімен бейнеленуі мүмкін. Келесі диаграммада "пайым" (contention) жоғары жағында көрсетілген, ал оған байланысқан қорапша бір, немесе бірнеше "алғышарттарды" қамтитын "себептерді" білдіреді. Жасыл жебеше пайымды растайтын екі себепті білдіреді: Аргумент карталары қарсы аргументтерді де көрсете алады. Төмендегі диаграммада екі "терістеу" (objections) пайымды әлсіретеді, ал негіздер терістеу "алғышарттарын" растайды: Дереккөздер