kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кенжек

Кенжек — орта ғасырларда Жетісу өңірінде болған қаланың тарихи жазбаларда кездесетін атауы. Махмұт Қашқари оны Кеншек-сеңгір қаласы деп атап, ол қала Тараздың түбінде, қыпшақтармен шекарада болған деп мәлімдейді. Кенжек туралы дерек араб жазушысы Шихабуддин Ахмет әл-Омаридің еңбегінде ұшырасады. Ол 13 ғасырда Талас алқабында бір-бірінен ара қашықтығы бір фарсан (4 км-ге жуық) Яныбалық, Кенжек және Талас қалалары болды деп жазады. Талас маңындағы Кинчат (Кенжек) қаласына 13 ғасырда Моңғолияға сапар шеккен Еуропа саяхатшысы Джованни Плано Карпини де соққан. Қала түріктің кенжек деген тайпасының атымен аталған. Махмұт Қашқаридың деректемелеріне қарағанда, кенжектер соғдылар мен аргулар сияқты екі тілде сөйлеген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://lingvoforum.net/index.php?topic=22173.0/ Древнетюркские этнонимы]
Кеңес (Байзақ ауданы)

Кеңес — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Көптерек ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде, Талас өзені тармақтарының бірінің жағалауында, баялыш, күйреуік ақ жусан басым өскен бозғылт сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Кеңес ауылы 1950 жылы - сол жердегі кішігірім Құмбел, Қарақұм, Үштөбе және Кеңес атты төрт ауыл біріктіріліп, қой өсіру ұжымшарының орталығына айналдырылды. Олар ауылдағы "Қарабақыр" деген өзеннің батысына қоныстанады. "Қарабақыр" деген атау ХІХ ғасырдың аяғында өмір сүрген "Қарабақыр" болысының атымен байланысты қойылған. Жаңа ауылды кеңестік өкімет кезінде "Кеңес" деп атайды. Кейіннен бұл жер үлкен ауылға айналады. 1956–1997 жылдары аралығында «Кеңес» қой өсіру ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы Кеңесте 24 шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Орта, бастауыш мектептер, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Ауыл маңы Ауылда жер астынан шығып жатқан таза бұлақ бар. Оны халық "Қайнар бұлақ" деп атайды. Бұл қайнарға ешқандай ағын су қосылмайды. Кейін ауыл тұрғындары қайнардың алдын бөгеп, оның суын егіншілікке пайдаланған. Уақыт өте келе судың көлемі ұлғайып, көлге айналып, оны халық "Көлқайнар" деп атайды. Ауылда "Жетімбөгет" деген бөгет бар. Оны салдырған Оразбай деген жетім кісі болған. Ауылдағы тағы бір бөгет "Сабыралы", "Жаңабай" және "Қансейіт" бөгеттері. Олардың атаулары сол бөгеттерді тұрғызған адамдардың атымен аталған. Сонымен қатар, ауылда малға шұрайлы "Жайылма", "Қарашеңгел" және "Кеңес" жайылымдары бар. Олардың атаулары жер бедеріне және ондағы өсетін өсімдіктерге байланысты қойылған. Кеңес ауылының аумағында "Охкум төбе", "Биназар төбе", "Күміс төбе", "Жеті төбе", "Тәттібай төбе" және "Үштөбе" деген төбелер бар. "Охкум" - қалмақтардың қорғаныс бекеті болған деседі. Ал, Күміс деген Охкум патшаның қызы болған деген ел аузында сөз қалған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kazakzaman.kz/kz/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid92DAADFB0079EE98F5DF436B28B8D90C.node1?newsId53813/ Адыра қалған Кеңес ауылы]
Бастарналар

тауының солтүстік-шығысында]] Бастарналар (латынша Bastarnae) — Дунайдың төменгі бойын қоныстанған ежелгі тайпалар (б.з.б. 200 жылдар шамасында). Бастарналар тайпасының этникалық шығу тегі дау тудырады. Көптеген ғалымдар Бастарналарды германдықтар, ал, өзгелері кельттер деп есептейді. 168 және 88—61 жылдары Македония римдіктерге қарсы соғысқанда, оған одақтас болды. Б.з.б. 29 жылы Рим қолбасшысы Марк Лицини Красс Бастарналарға соққы беріп, Дунайдың арғы жағына қарай ығыстырып тастады. Ол арадан Проба императорлығы тұсында (б.з. 279 — 280) Бастарналар Фракияға қоныс аударды. Сілтеме Қазақ Энциклопедиясы
Қостыныстылар

Қостыныстылар, немесе қостынысты балықтар — сүйекті балықтардың қалаққанаттылар класс тармағына жататын балықтар. Қазба қалдықтары девонның орта шенінен белгілі; пермь-ге дейін саны көп болған. Бас қаңқасы аутостилиялық (үстіңгі жақ сүйегі бас сүйекке бітісіп кеткен). Тістері шомбал, 2 – 3 жұптан тұрады. Жұп жүзбе қанаттарында жалпақ терілі қалақтары болады. Желбезегімен қатар атмосфералық ауамен тыныс алатын торлы 1, 2 торсылдағы болады. Бұларда “өкпелік” қан айналу шеңбері бар. Жүрегінде оттекпен тотыққан қан бар және жүрекшесі оң және сол бөліктерге бөлінген. Қостыныстылар тұщы суларда тіршілік етеді. Олар мүйізтістітәрізділер отрядына (Ceratodontіformes) топтастырылған. Оның екі тұқымдасы бар. Бірөкпелілердің жалғыз өкілі неоцератод (Neoceratodus forsterі) Австралиядағы (қорғауға алынған) түбі батпақты және шөптесінді тайыз суларды мекен етеді. өз. 2 м-дей. Еті өте дәмді. Уылдырығын (ұзындығы 7 мм-дей) шөптерге шашады. Моллюскілермен, құрттармен, шаянтәрізділермен қоректенеді. Екіөкпелілердің жұп жүзбе қанаттарының қаңқасы біраз редукцияланған, қанаттары ширатылған мататектес; 5 түрі бар: оның 4-еуі – протоптерустер, Орталық Африкада кең тараған. Ұзындығы 30 см-ден 2 м-ге дейін. Өзендер мен көлдерде тіршілік етеді, су омыртқасыздарымен, балықтармен, қосмекенділермен қоректенеді. Кейде су бетіне көтеріліп, ауа жұтады. Африкадағы аса ыстық кезеңде су деңгейі төмендегенде, ін қазып, өз шырышынан қатты жамылғы жасап сақтанады. Інінің жоғарғы жағына ауа келетін жіңішке қуыс қалдырады. Осы жағдайда келесі жылы жауын жауғанша бірнеше ай (кейде 2 – 3 жыл) тіршілік етеді. 5-түрі – лепидосирен – Оңтүстік Америкада кездеседі. өз. 1,2 м-дей. Су деңгейі төмендегенде протоптерустер сияқты сақтанады, тек айырмашылығы денесін қатпаған шырыш жабады. Еті дәмді, жергілікті халық тағамға пайдаланады. Дереккөздер
Ядролық оқ-дәрілер

Ядролық оқ-дәрілер – әр түрлі типтегі, мақсаттағы ракеталардың ұрыс бөлімдері, авиациялық бомбалар, снарядтар, кеме торпедолары, тереңдікке тасталатын бомбалар мен ядролық зарядты фугастар. Ядролық оқ - дәрілердің негізгі элементтері: ядролық заряд, нейтрондар көзі, нейтронды тойтарғыш, әдеттегі жарылғыш зат заряды, заряд қабығы, жарылғыш қондырғы мен оқ-дәрі қорабы (қабығы). Қуаттылығына қарай ядролық оқ - дәрілер шартты түрде 3 калибрге бөлінеді: шағын (тротил эквивалентімен 15 мың тоннаға дейін), орташа (15 – 100 мың т) және ірі (100 мың және одан көп т). Термоядролық оқ-дәрі қуаты ондаған млн, тіпті 100 млн. т-ға жетуі мүмкін. Ядролық оқ - дәрілер әсерінің қашықтығы нысанаға жету тәсіліне байланысты (ракета, авиация, т.б.). Ядролық оқ-дәрілер құрылымы (Устройство ядерных боеприпасов) — бөлінетін заттар зарядынан тұратын ядролық бомбаның негізгі элементтері: * ядролық заряд (бөлінетін зат) * нейтрондар көзі * нейтрондардағы қайтарғыш * жарылғыш зат заряды * корпусы (қабығы). Ядролық бомбада ядролық заряд ретінде уран 235, сондай ақ жасанды жолмен алынған уран 233 пен плутоний 239 қолданылады. Әр түрлі ядролық, оқ-дәрілердің құрылымы, негізінен, бірдей. Ядролық оқ-дәрілердің күші (Мощность ядерного боеприпаса) — жарылыс кезінде бөлінетін энергия мөлшері. Ол тротил эквиваленті бойынша, яғни жарылыс энергиясы берілген ядролық оқ-дәрінің жарылыс энергиясына тең болатын тротил салмағымен есептеледі. Тротил эквиваленті әдетте тоннамен өлшенеді (бірнеше тоннадан ондаған миллион тоннаға дейін). Осылайша, 100 мың тонналық тротил эквиваленті бар ядролық оқ-дәрі жарылғанда 100 мың т. тротил бөліп шығаратындай мөлшерде энергия беледі. Ядролық оқ-дәрілердің күші жағынан шартты түрде: кіші, орта ірі калибрлерге бөлінеді. Дереккөздер
Первомай кенттік әкімдігі

Первомай кенттік әкімдігі – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Барашки, Жаңа Ильинка ауылдары кіреді. Орталығы – Первомайский кенті. Округ құрамында болған Фестивальная станциясы 2014 жылы таратылған. Дереккөздер
Парыгин ауылдық округі

Парыгин ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Баяновск, Кутиха, Парыгино ауылдары кіреді. Орталығы – Парыгино ауылы. Округ құрамында болған Жылыбұлақ ауылы 2007 жылы таратылған. Дереккөздер
Евгений Васильевич Иванов

Евгений Васильевич Иванов (12.3.1901 жыл, Ресей, Ростов облысы, Боковская ауданы) – әнші, Қазақстанның халық артисі (1938). *Ростов музыка студиясыны бітірген (1927). *1927–34 жылдары Әзірбайжан опера және балет театрында, одан кейін Киев, Горький және Санкт-Петербург опера театрларында қызмет етті. *1936 – 44 жылдары Қазақ опера және балет театрында әнші болды. Алматы музыкалық училищесінде педагогикалық қызметпен шұғылданды. Ол Кончактың (А.П. Бородиннің “Князь Игорінде”), Варлаамның (М.П. Мусоргскийдің “Борис Годуновында”), Мельниктің (А.С. Даргомыжскийдің “Русалкасында”), Рамфистің (Дж.Вердидің “Аидасында”), тағы басқа партияларын орындады. *1944 – 59 жылдары КСРО Үлкен театрында әнші болды. *1952 жылдан ғұмырының соңына дейін Мәскеу музыкалық педагогикалық институтында (қазіргі Ресей музыка академиясы; 1958 жылдан доцент) сабақ берді. Дереккөздер
XV-XVI ғасырлардағы Қазақ-Қырғыз қарым-қатынасы

Қазақ-қырғыз қарым-қатынастары (16–17 ғасырлар) — екі елдің арасындағы саяси байланыстар. Қазақ-қырғыз қарым-қатынастары қазақтардың Моғолстан мен қалмақтарға қарсы күресі барысында қалыптасты. Бұл қарым-қатынастар, әсіресе, Таһир ханның тұсында нығая түсті. Шығыс авторларының деректеріне қарағанда, 1525–1526 жылдары қазақ елінің ішіндегі шиеленіскен саяси жағдайға байланысты, Таһир Моғолстанға кетуге мәжбүр болды. Осы кезде оған қырғыздардың үлкен тобы қосылды. Қазақтар мен қырғыздардың біріккен күшінен қорыққан Моғолстан билеушісі Рашид сұлтан Қошқардан Атбасы деген жерге шегінді. Ол, ақыры, Ыстықкөл маңында болған ұрыста қазақ-қырғыз біріккен күші қолынан қаза тапты. Таһир өмірінің соңғы күніне дейін қырғыздарға саяси билік жүргізді. Қазақтар мен қырғыздардың саяси соғыс одағы Ақназар (Хақназар) ханның билік жүргізген дәуірінде де өз күшін жойған жоқ. Ақназардың Моғолстан билеушісі Абд әл-Латиф сұлтанға қарсы күресінде қырғыздар оған әскери көмек берді. Қазақтар мен қырғыздардың біріккен қолы моғолдарды жеңіп, Абд әл-Латифты қолға түсірген. Моғолстан мен қазақ хандығы арасындағы Жетісудағы жер үшін күрес Есім ханның дәуірінде де тоқтамады. Бұл күресте оны қырғыз билеушілері қолдады. Қырғыздардың біраз рулары оған бағынышты болды. Қазақ-қырғыз саяси байланыстарындағы Есім салған жол Тәуке ханның тұсында одан әрі дамыды. Қырғыздардың едәуір бөлігі Тәуке ханға тәуелділігін мойындаған. Тәуке хан өз әмірін қырғыз биі Қоқым арқылы жүргізіп отырды; Дереккөздер
Палатцы ауылдық округі

Палатцы ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарақол, Палатцы, Песчанка, Подгорное ауылдары кіреді. Орталығы – Палатцы ауылы. Дереккөздер
Өскемен ауылдық округі

Өскемен ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Восточное, Донское, Макеевка, Мирное ауылдары кіреді. Орталығы – Восточное ауылы. Дереккөздер
Құрдас

Құрдас — бір жылы туған адамдар. Сонымен қатар, "бір жас - құрдас" деген дәмболсын әңгіме. Кейде Құрдас адамдардың туған жылы, айы, тіпті күні де сай келуі мүмкін. Бір айда туғандарды түйдей Құрдас деп атайды. Кейде әзіл-қалжыңы жарасқан замандастар да Құрдас атана береді. Дереккөздер
Опытное поле ауылдық округі

Опытное поле ауылдық округі — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Опытное поле ауылы кіреді. Орталығы – Опытное поле ауылы. Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны халық санағының қорытындысына енгізілген мекен жай көрсетілген. Дереккөздер
Николай Петрович Иванов

Николай Петрович Иванов (21.7.1939 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Қызылжар ауылы — 2021) – ветеринария ғылыми докторы (1987), профессор (1988), Қазақстан ғылым академиясының корресподенттік мүшесі (1991). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1961) және Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтының аспирантурасын (1967) бітірген. Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1961–75), бөлім меңгерушісі (1975 жылдан), директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1986–96) қызметтерін атқарған. 2000 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университеттінде кафедра меңгерушісі. Оның негізгі ғылыми еңбектері малдың бруцеллез ауруының проблемаларына, оның ішінде бруцеллездің эпидемиологиясына және эпизоотологиясына арналған. Николай Петрович Иванов мал бруцеллезін анықтауда қолданылатын жаңа эритроциттік диагностикалық препараттар («Методические рекомендации по изготовлению диагностических препаратов из бруцелл», 1984) жасап ұсынды. Николай Петрович Иванов 130-дан астам ғылыми-зертеулік еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы. Сілтемелер
Құрылыстық құрылымдар зауыты

«Құрылыстық құралымдар зауыты» – өндірістік кәсіпорын, акционерлік қоғам. Тараз қаласының солтүстігінде орналасқан. Зауытта «Химмонтаж» акционерлік қоғамы, сондай-ақ, құрылыс кешенінің басқа да тұтынушылары, республиканың мұнай-газ өндіру, өңдеу және химиялық кәсіпорындары үшін құрылыстық құралымдар шығарады. Мұнда автоматтық пісірудің ең жаңа технологиялары қолданылады. Зауыт 7200 м2 өндірістік алаңда орналасқан, жылдық қуаты 4000 т металл құралымдары және 1150 т құбырлық түйіндер. Кәсіпорында 180 адам жұмыс істейді. [http://www.zhambyl.kz/?actioncontents&page177&lan=kaz] Сілтеме
Альберт Васильевич Болотов

Альберт Васильевич Болотов (15 қыркүйек 1934 жылы, Алматы қаласы - 24.01.2021) – техника ғылымының докторы (1970 жылы), профессор (1971 жылы). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1957 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1957–59 жылдары Алматы 1-ГЭС-інің кезекші инженер, Қазақстан Ғылым Академиясы Алтай тау-металлургия ғылыми-зерттеу институтының кіші ғылыми қызметкері (1959–60 жылдары), Қазақ политехника институтының (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) аға инженер, бас инженер, аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі, кафедра меңгерушісі, факультеттің деканы (1960–74 жылдары), Алматы энергетика институтының ректоры (1975–85 жылдары), кафедра меңгерушісі (1985–91 жылдары), ҚР Инженер академиясының вице-президенті (1991–96 жылы) болды. 1996 жылдан Алматы энергетика және байланыс институтында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 400-ден астам ғылыми мақала мен 80 өнертабыс және 2 монографияның авторы. Шығармалары 1. "Дуговые процессы и устройства для обработки материалов", (Учеб. пособие) / А. В. Болотов, Г. А. Шепель 60 с. ил. 20 см. Алма-Ата КазПТИ 1979; 2. "Технология электроплавленых огнеупоров", А. В. Болотов, Б. Ф. Норкин 125 с. ил. 20 см. Алма-Ата Наука 1981; 3. "Электродуговые промышленные установки",182 c. ил. 20 см. Алма-Ата Б. и. 1978; 4. "Электротехнологические установки", Учеб. для вузов по спец. "Электроснабжение пром. предприятий", А. В. Болотов, Г. А. Шепель 335,[1] с. ил. 22 см М. Высш. шк. 1988. Сілтемелер 1. [http://eng.expert.ru/kazakhstan/2011/23/kamennyij-vek-konchilsya-ne-ottogo--chto-kamnya-stalo-malo/ «Каменный век кончился не оттого, что камня стало мало» Болотов туралы мақала] 2. [http://biografia.kz/famous/2576 "Болотов Альберт Васильевич"] Дереккөздер
Октябрь кенттік әкімдігі (Шығыс Қазақстан облысы)

Октябрь кенттік әкімдігі – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Сажаевка ауылы және Бұқтырма, Селезневка темір жол бекеттері кіреді. Орталығы – Октябрьский кенті. Дереккөздер
Құрдым

Құрдым — Ырғыз алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 23,0-30,0 км 2 , ұзындығы 22,6 км, ені 10,9 км, тереңдігі 1,6 м. Жағалау сипаты Жағалауы жайпақ, батпақты келеді. Суы тұзды, ішуге жарамсыз. Тамыз айында тартылған көлдің таяз жері тұзды сорға айналады. Алабында шөлейттік өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ядролық отын

Ядролық отын – ядролық реакцияға қатысу нәтижесінде пайдалы энергия бөлетін зат. Ядролық реакциялардың пайдалы энергия бөлетін екі түрінің (ауыр ядроларды бөлшектеу және жеңіл ядролардан ауыр ядролардың түзілуі) болуына байланысты. Ядролық отындар бөлшектенгіш заттарға және термоядролық отындарға ажыратылады. Тізбекті реакцияға бейім уран (233U, 235U) мен плутоний (239Pu 241Pu) изотоптары, сондай-ақ шапшаң нейтрондардың әсерінен бөлшектенетін не реакторларда сәуле әсерінен уран ( 233U) не плутоний (239Pu) изотоптарына түрленетін заттар бөлшектенгіш ядролық отын ға жатқызылады. Энергиясы әр түрлі нейтрондар әсерінен бөлшектенетін уранның табиғи изотопы ( 235U) бірінші реттік ядролық отын, ал оның өзге изотоптары екінші реттік ядролық отын деп аталады. Ядроның бір рет бөлшектенуі кезінде 1 г ядролық отын нан шамамен 180 МэВ, яғни 7,41010 Дж энергия бөлінеді. Негізгі ядролық отын – табиғи уран. Ядролық энергетикада торий мен плутоний тәжірибелік мақсаттар үшін ғана пайдаланылады. Ядролық отынның екінші түрі – термоядролық отындардың (дейтерий, тритий, литий) энергиясы қазіргі кезде тек қопарылыс түрінде ғана бөлінуде. Сондықтан бұл отын термоядролық қарулар жасауға пайдаланылуда 1 г дейтерий “жанғанда” 8,51010Дж, ал 1 г дейтерий мен тритий қоспасы “жанғанда” 3,51011 Дж энергия бөлініп шығады. Пайдаланылған әдебиеттер:
Кристаллдар акустикасы

Кристалдар акустикасы – акустикалық толқындардың кристалдарда таралу ерекшеліктерін, кристалдардың физикалық қасиеттеріанизотропиясының акустикалық толқындар сипаттамаларына (‘’олардың поляризациялануына, жұтылуына және шағылуына,дифракциясына’’) әсерін зерттейтін ғылым саласы. Кристалдарда көлемдік акустик. толқындар (КАТ) да, беттік акустик. толқындар (БАТ)да тарала алады. КАТ кристалдарда газдар мен сұйықтардағы сияқты кез келген бағытта тарайды. БАТ кристалдың бос беттерінің немесе екікристалдың бөліну шекарасының бойымен тарайды. Кристалдардың серпімділік қасиеттерінің анизотропиясы ондағы акустик. толқындардың таралуынаедәуір әсерін тигізеді. .]] Кристалдарда ‘’изотроп’’ты қатты денелерге қарағанда, әрбір бағытта үш серпімді толқын: қума және екі көлденең толқындар тарайды.Олардың кристалдағы таралу бағытына байланысты әрқайсысының өзінің фазалық жылдамдығы болады. Кристалдың серпімділік қасиетінің анизотропиясы салдарынан акустик. толқынның ‘’энергия ағыны’’ (Р) мен ‘’толқындық вектордың’’ (k) бағыттары сәйкес келмейді. Сондықтандисперсия болмаған кездің өзінде кристалдардағы топтық және фазалық жылдамдықтар бір-біріне сәйкес келмеуі мүмкін. Кристалдардың анизотропиясы әсерінен орталардың бөліну шекарасында акустик. толқындардың шағылу және сыну заңдары күрделенеді: түскен толқын шағылғанда және сынғанда әр типті бірнеше толқындарға, сондай-ақ, беттік толқындарға да ажырауы мүмкін. Кристалдық торлардың периодтығынан туындайтын кеңістіктік дисперсия ығысу толқынының поляризация жазықтығын бұрады (‘’бұл құбылысты акустикалық активтілік деп атайды’’). Кристалдардағы ультрадыбысты толқындар ультрадыбысты және гипердыбысты ұстау желілерін акустик.-оптик. және акустик.-электроник. құрылғыларды жасауға пайдаланылады.. Дереккөздер
Серік Мұқтарұлы Кеңесбаев

Серік Мұқтарұлы Кеңесбаев (5.1.1960 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Қақпақ ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы (2006). *1998 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *1982-1988 - Қазақстан ғылым академиясының Матем. және механика институтында оператор, *1988-1991 - ҚазМУ-да стажер-оқытушы, аспирант, *1991-2001 - Алматы технологиялық университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан, аға ғылыми қызметкер, *2002-2008 - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде кафедра меңгерушісі, *2006-2008 - декан, *2005-2006 - Халықаралық қазақтүрік университетінде декан болып істеді. *2008 жылдан Атырау мемлекеттік университетінің проректоры қызметін атқарады. «Жоғары педагогикалық білім беруде болашақ мұғалімдерді жаңа ақпараттық технологияны пайдалана білуге даярлаудың педагогикалық негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кеңесбаев 115 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монография мен 6 оқулықтың авторы. Дереккөздер
Құржем

Құржем, Бақаш, Құрсай – Жем алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 75 км. Бастауы Құржем Ембі алқабы тұсында Жем өзенінен тармақталып, жолындағы шағын (ауданы 1 км²-дей) көлге құяды. Гидрологиясы Арнасы өзгермелі, жағасы жазық. Көктемде суы 3 — 5 км-ге жайылып, шабындықты суландырады. Күзде құрғақ арнаға айналады. Дереккөздер
Төртқара күмбезі

Төртқара күмбезі – сәулет өнері ескерткіші. 19 ғасырдың 1-жартысында портал-күмбезді үлгімен тұрғызылған. Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Арпабұлақ мекенінен батысқа қарай 6 км жерде орналасқан.Төртқара күмбезінің сәулетшісі – Еламанұлы Серәлі. Ескерткіш тұрған қорым кейіннен “Төртқара бейіті” атанып кеткен. Құрылыс негізгі текше көлемнен, сегіз қырлы биік барабан мен шошақ күмбезден және еңселі порталдан тұрады. Ескерткіштің сыртқы ауданы 7,23x6,40 м, биіктігі 8,8 м. Құрылыс материалы негізінен шикі кірпіш. Төртқара күмбезі сыртынан күйдірілген кірпішпен қапталып, оның еңселі портал маңдайшасы мен қос босағасына түйе табан үлгімен бедерленген күйген кірпіштен “П” әрпіне ұқсас жолақ тартылған. Алдыңғы бетіндегі жебеге ұқсас тайыз қуыс ортасынан есік орнатылып, арка іспетті қуыс бедерлі кірпішпен көмкерілген. Төртқара күмбезінің ішкі қабырғалары ғаныш сылаққа көк, қызыл, жасыл және сары түсті бояумен көгеріс өрнек түсіру арқылы нақышталған. Төртқара күмбезі – қазақ сәулет өнерінде порталды-күмбезді үлгіде салынған архитектуралық ескерткіштердің бірі. Дереккөздер
Новохайрузов ауылдық округі

Новохайрузов ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. Бұрын Хайрузов ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Алыбай, Құндызды, Новохайрузовка, Приморское ауылдары кіреді. Орталығы – Новохайрузовка ауылы. Дереккөздер
Сарыбел ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

Сарыбел ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін Краснопартизан, 2011 жылға дейін Новотимофеевка ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Новостройка, Сарыбел ауылдары кіреді. Орталығы – Сарыбел ауылы. Дереккөздер
Қосшоқы (тау, Сарыарқа)

Қосшоқы – Сарыарқаның орта бөлігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Абай ауданы Шерубайнұра өзенінің жағалауында. Жер бедері Ұзындығы 40 км-ге жуық, ені 2-2,5 км. Биіктігі 579 м. Беткейлері жайпақ, аз тілімделген. Өсімдігі Қалыпты қызыл қоңыр топырағында жусан, бетеге, көде өседі. Жазық жерлері жыртылған. Дереккөздер
Бәдуам

Бәдуам - көне әдеби мұралардың бірі. Алғаш 1846 жылы жарық көрген. Шығарма бәйіт түрінде жазылған. Алғашқы үш тармағы ұйқасып келеді де, төртінші тармағында “Алла деп айт, Бәдуам” деген қайырма қайталанып отырады. Иман оқу, садақа, зекет беру, тағы басқа сүрелерін уағыздауға қолданылған. Дереккөздер
Новополяков ауылдық округі

Новополяков ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бесүй, Қаражал, Новополяковка, Сенное ауылдары кіреді. Орталығы – Новополяковка ауылы. Округ құрамында болған Красная Поляна ауылы 2009 жылы, Ульяновка ауылы 2018 жылы таратылған. Дереккөздер
Құркелес

Құркелес – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысындағы Сарыағаш, Келес, Шардара аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 144 км, су жинайтын алабы 3600 км 2 . Бастауы мен сағасы Құркелес Сарыағаш қаласының оңтүстік-батысындағы белесті қырат бұлақтарынан бастау алып, түстікке қарай жылжиды. Жоғары жағында Сарыжылға өзені келіп құяды. Жағалауында Қоңыртөбе, Сарыжылға, Жаңа тіршілік, Бірлік тағы да басқа ауылдар орналасқан. Бірлік ауылынан өте бере ең төменгі саласы саласы Ащысай өзені келіп қосылады. Ащысай қосылған соң он шақырымдай ағады да, Сырдария өзені бойындағы Шардара бөгеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы тік жарлы. Аңғары кең. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Суы бау-бақша суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Кристалдар ақауы

Кристалдар ақауы – кристалл торларының (‘’идеал’’) периодты атомдық құрылымынан ауытқуы. Кристалдағы ақаулар кристалдану процесі кезінде, жылулық және электрлік әсерлерден, сондай-ақ нейтрондармен, электрондармен, рентген сәулелерімен, ультракүлгін сәулелерімен сәулелендіру (‘’радиациялық ақау’’) кезінде, реакциядан пайда болады. Нүктелік ақауларға кристалдық тор түйіндеріндегі ‘’атом’’ы немесе ‘’ион’’ы жоқ бос орындар – вакансиялар, бөгде атомдардың негізгі атомдардың орнын басуы немесе олардың негізгі атомдардың арасына кірігуі жатады. Әр түрлі себептермен қалыпты жағдайдағы орнынан ығысқан кристалдың өз атомдары мен иондары да нүктелік ақауды құрайды. Ионды кристалдарда нүктелік ақаулар қосарланған түрде пайда болады. Қарама-қарсы таңбалы екі вакансия ‘’Шотки ақауын’’ құрайды. Түйінаралық ионнан тұратын қос ақау мен олардың қалдырған вакансиясы (‘’бос орны’’) Френкель ақауы деп аталады. Кристалдың әр түрлі бағыттағы бөліктерінің арасындағы шекаралары беттік (‘’екі өлшемді’’) ақауларға жатады. Мұндай ақаулардың көпшілігін дислокацияның қатарлары мен торлары құрайды. Кристалдың өсуі кезінде және пластик. деформация нәтижесінде сызықтық ақаулар (дислокация) пайда болады. Дислокация – кристалдың дұрыс орналасқан атомдық жазықтықтарының сызықтар бойымен және олардың төңірегінде бұзылуы. Дислокацияның қарапайым түрлері шекаралық және бұрандалық дислокациялар. Жетілген идеал кристалдарда көршілес атомдық жазықтықтар әрқашан бір-біріне параллель. Ал нақты (‘’табиғи немесе жасанды’’) кристалдарда атомдық жазықтықтар кристалл ішінде үзіліп шекаралық дислокация пайда болады. Бұрандалық дислокация – баспалдақтары жоқ бұралған сатыға ұқсас бір ғана атомдық жазықтықтан пайда болады. Көлемдік ақауларға қуыстар мен каналдарды жасайтын вакансия жиындары, бөгде фазалардың кірігуі (‘’газдың және аналық ерітінділердің көпіршіктерінің бірігуі’’), дислокациялар мен өсу аймақтарында қоспалардың жиылуы жатады. Температура едәуір жоғарылағанда кристалл фонондармен (‘’жылулық кванттармен’’) толтырылады да кристалдағы валенттік байланыстардың біразы жойылып электрондық ақаулар: ‘’бос электрондар’’, ‘’кемтіктер’’ және ‘’экситондар’’ (‘’электронды қоздыратын квазибөлшектер’’) пайда болады. Кристалды әр түрлі элементар бөлшектермен, ауыр атомдармен және иондармен атқылау арқылы немесе оған энергиясы жоғары кванттық сәулелер түсіру арқылы К. а-н тудыруға болады. К. а. кристалдың физ. қасиеттеріне үлкен әсерін тигізеді. Олар оның пластик. қасиетін, серпімділік шегін, беріктігін, жылу және электр өткізгіштігін күрт өзгертеді. Шала өткізгіштегі ақаулар кристалдың электрондық, кемтіктік және жарық өткізгіштіктерін, жұту спектрін, сәуле шығаруын, люминесценциясын, оптик. қасиеттерін анықтайды. Жоғарыда аталған ақаулар статикалық ақаулар деп аталады. Кристалдық тордағы бөлшектердің жылулық тербелуіне байланысты периодты тепе-теңдік күйінен ауытқуын динамикалық ақаулар дейді. К. а-ның теориясы статист. термодинамика мен кванттық физикаға негізделген.. Дереккөздер
Леонид Львович Шафранский

Шафранский Леонид Львович (18 Сәуір 1930 жылы туған, Украина, Винница облысы Возов селосы) – медицина ғылымының докторы (1974), профессор (1985). Қысқаша өмірбаяны: .]] 1952 жылы Винница медициналық институтын бітірген. 1952–1965 жылдары Винница қаласында дәрігер. 1965 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Шафранский сүйек саркомасын анықтау, емдеу әдістерін тауып, емделетін әрбір науқастың радиациялық сәулеге деген сезімталдығын анықтау әдісін ұсынды. 2 авторлық куәлік алған. Дереккөздер:
Катакомба мәдениеті

:Катакомба мәдениеті (латынша Catacomba – жер астындағы қабір) – Еуразия құрлығының орталығындағы қола дәуірінің ғұрыптық құрылыстарының археологиядағы атауы (біздің заманымыздан бұрын 2-мыңжылдықтың 1-ші жартысы мен 3-ші ширегі). *Қара теңіз бен Кавказдың солт-ндегі далалық өлкелерде тараған. Ескерткіштер батыста Днепр, шығыста Орта Еділ өзенінің, солт-те Курск мен Елец қалалары мен оңтүстікте Қырым өлкесі аралығын қамтиды. Алғаш рет В.А. Городцов 20 ғ-дың басында Солтүстік Донец өзеніалқабында ашты. Кейін Б.А. Латынин, А.П. Круглов, Попова, С.Н. Братченко және тағы басқа жаңа деректер негізінде біршама толықтырулар енгізіп, жалпы сипаттамаларын жасады. Деректердің басым көпшілігі әр аймаққа кеңінен тараған зираттардан алынды. Мәдениеттің атының өзі жерлеу ескерткіштерінің ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан. Катакомба жер асты қабірі ұғымын береді. Мұндағы кішігірім шұңқыр қабірлердің бүйірінде ақым тәріздес бөлек жерлеу бөлмесі, яғни катакомба жасалып, мүрделер соның ішіне қойылған. Негізінен, онда мүрдені бүрістіріп жерлеу тәсілі тән. *Ал қоныстар аз зерттелген. Камышин қаласы мен Луганск төңірегінен, сондай-ақ, Дон өзені бойынан ашылған қоныстардан құнды деректер алынды. Оңтүстік өлкелердегі тайпалар қамыстан тоқып, сырты балшықпен сыланған үйлерді мекендесе, солтүстікпен шығыста ағаш шатырлы жеркепе түріндегі баспаналар тараған. Қоладан құйылған жапырақ пішіндес пышақтар, тесікті балталар, біз бен іздер түрлі әшекейлер заттық мәдениеттің ерекше белгілеріне жатады. Сонымен қатар, тұрғындар өмірінде шақпақтастан жасалған жебе мен найза ұштары, пышақтар мен қырғыштар, тесікті балталар сияқты тас құралдар әлі де болса көбірек орын алады. Тас балталар, тағы басқа құралдар ерекшеліктері бойынша СолтүстікКавказ мәдениетіне жақын. Қыш ыдыстары әр түрлі. Сипаттамасы жағынан Көнешұңқыр мәдениетінің қышынан мүлдем оқшауланып тұрады. Бүйірі шығыңқы, мойны жіңішкелеу көзелер кеңірек қолданылған. Үшкір құралдармен басылған оюлар, негізінен, үшбұрыштар, шеңберлер, спиральдар. Отырықшы тайпалардың негізгі кәсіптері егін, мал шаруашылығы болған. *Жерді шағын тас кетпендермен өңдеген. Оңтүстікте қойды, солтүстікте сиырды көбірек өсірген. Барлық өңірде де балық аулау мен аңшылық дамыған. Ескерткіштердің таралу аумағы өте үлкен болғандықтан, оларға түрлі дәрежедегі аймақтық өзгешеліктер тән. Осы орайда ғалымдар жекелеген аймақтық мәдениеттерден тұратын үлкен катакомба мәдени қауымдастығы деген атауды ұстанады. Мысалы, Донецк алқабында тараған нұсқасын осы қауымдастыққа кіретін жеке Донецк мәдениеті ретінде қарастырады. Катакомба мәдениетінің шығу тегі күрделі мәселелер қатарында саналады. Зерттеушілердің пікірінше, оның іргетасын қалауға өзінің алдындағы Көнешұңқыр мәдениетінің тайпалары қатысқанымен, сырттан келген ықпалдардың әсері үлкен болған. Соның ішінде, Солтүстік Кавказ тарапынан келген тайпалардың қомақты мәдени әсері бар. Қыш ыдыстың қалыптасуында Орталық және Шығыс Еуропа көне мәдениеттерінің ықпалдары көрінеді. Тіпті катакомбалап жерлеу ғұрпының өзі жергілікті мәдени дәстүрге жатпайды, бұл Жерорта теңізі маңынан келген болуы мүмкін. Дереккөздер:
Қазақ қыстауларын жалдау

19 ғасырдың екінші жартысында өріс алған азаматтық келісімшарт. Көшпелі тайпалар ежелден-ақ малдың жағдайына қарай жайлауға, күздеуге, қыстауға, көктеуге көшіп-қонған. Қазақстан Ресей империясы құрамына алынғаннан кейін, қазақ жеріне орыс шаруаларының қоныстануына кең жол ашылды. Соның салдарынан көшпелі қазақтардың қыстайтын жерлері тарылып, малдың [http://saryarka-samaly.kz/component/content/article/21-lr-/2285-ys-keremetteri қыс] қы өрісі азайды. Ендігі жерде қыстаулар жалға берілетін болды. Жалдау ақысы келісімшартта көрсетілді. Ал бұл кедейленген қазақтарды келімсек жат жұрттықтарға кіріптар етті. Дереккөздер
Алтынбел ауылдық округі

Алтынбел ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін Новоберёзов ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Алтынбел, Егінді, Майемер, Үштөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Алтынбел ауылы. Дереккөздер
Жердің электр өрісі

Жердің электр өрісі — Жердің магнит өрісінің өзгеруіне байланысты пайда болатын Жер маңайындағы электр өрісі. Осы өрістің салдарынан атмосфераның иондалған қабатында электр тогы пайда болады. Жердің теріс электр заряды бар деп ұйғарылады. Бұл заряд Жер бетіне жақын кеңістікте радиал бағытталған электр өрісін туғызады. Мұның үстіне, ол атмосферадағы көлемдік оң электр зарядымен бейтараптанады. Сондықтан да Жер тұтас алғанда электрлік жағынан бейтарап күйде болады. Тағы қараңыз * Жер (ғаламшар) * Жер Сыртқы сілтемелер [http://vxi.su/praktikum/elektricheskoe-pole-zemli/ Жердің электр өрісі] Дереккөздер
Бастауыш білім

]] Бастауыш білім — білім беру жүйесінің алғашқы сатысында меңгертілетін дағдылар мен ұғымдардың жиынтық атауы. Бастауыш білім беру сатысында оқушы әріп танып, жаза білуге, дұрыс, жатық оқуға, өз ойын ауызша, жазбаша жеткізе білуге, мазмұндауға үйренеді. Қазан төңкерісіне дейін Бастауыш білім беру ісі Бастауыш халық училищелері арқылы жүргізілді. Кеңес үкіметі тұсында Бастауыш білім беру кезеңі әр түрлі болды (қара Сауатсыздықты жою, Білім беру). Орта мектепте Бастауыш білім көлемі 1—4 сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сай (7 — 11 жас) жасалған бағдарлама мазмұнына сай қалыптасады. Бастауыш білім беру балаларды орта мектептің негізгі сатысына (5 — 9 сынып) көшірудің дайындық жұмысы ретінде жүргізіледі (қара Бастауыш мектеп). Бастауыш білім беру кезеңінде оқушы алғашқы ғылыми мәліметтерді ұғуға ынталанып, қажетті дағдыларды игереді, ойлау қабілеті мен танымы қалыптасады. Ана тілінің, математиканың, табиғаттану пәндерінің ғылыми негізін білуге, оны өмірге пайдаланудың алғашқы элементтерін алуға дағдыланады. Сондай-ақ, Бастауыш білім беру арқылы патриоттық, адамгершілік, дене, еңбек тәрбиесін бала бойына сіңіру көзделген. Сілтеме Қазақ Энциклопедиясы
Кристалдар симметриясы

Кристалдар симметриясы – кристалл бөліктерінің симметрия жазықтығы, осі немесе нүктесі бойынша кеңістікте белгілі бір заңдылықпен қайталанып келуі. Симметрия жазықтығы деп кристалды айнадай тең екіге бөлетін жазықтықты айтады. Оны Р әрпімен белгілейді. Кристалдарда оның саны бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті және тоғыз болуы мүмкін. Симметрия жазықтығының санын Р әрпінің алдына жазады. Кейбір кристалдарда симметрия жазықтығы болмайды. Кубта симметрия жазықтығы тоғыз болады. Симметрия орталығы деп кристалл ішінде өзінен екі жаққа бірдей қашықтықта қарама-қарсы орналасқан кристалл бөліктерін біріктіретін түзу сызық өтетін нүктені айтады. Оны С әрпімен белгілейді. Симметрия осі деп кристалды айналдырғанда оның бірдей бөліктерінің қайталанып келетін сызығын айтады. ‘’Оны: L2, L3, L4 және L6 деп белгілейді.’’ Симметрия остері бірнешеу болуы мүмкін. Олардың саны әріптің алдында жазылады. Егер кристалды белгілі бұрышқа айналдырғанда, оның бейнесі орта нүкте бойынша өз-өзіне айнадағыдай сәйкес келсе, онда бұл сызықты инверсиялық ось деп атайды. ‘’Оларды Lі, Lі2, Lі3, Lі4, Lі6 деп белгілейді. ‘’Әрбір кристалдық формада симметрия элементтерінің бірнеше түрлері болады. Оларды жазғанда: алдымен жоғарыдан төмен дәрежелі осьтер, одан кейін жазықтықтар, соңында симметрия орталығы көрсетіледі. Кристалдардың симметрия элементтері белгілі бір үйлесімде келеді. Осындай үйлесімдерді симметрия түрлері дейді. Олардың саны 32. Симметрияның осы 32 түрі элементтердің үйлестігіне, кристаллогр. тұрақтыларының сәйкестігіне және бұрыштарының бірдейлігіне қарай 7 жүйеге немесе сингонияға топтастырылады: триклиндік, моноклиндік, ромбылық, тригоналдық, тетрагондық, гексагондық және кубтық.. Дереккөздер
Новобаженов ауылдық округі

Новобаженов ауылдық округі – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Баженово, Бұлақ, Климентьевка, Новобаженово ауылдары кіреді. Орталығы – Новобаженово ауылы. Округ құрамында болған Талдықорған ауылы 2017 жылы таратылған. Дереккөздер
Барқытбел ауылдық округі

Барқытбел ауылдық округі – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2011 жылға дейін Новоандреевка ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Барқытбел, Батпақты, Благодатное, Некрасовка ауылдары кіреді. Орталығы – Барқытбел ауылы. Дереккөздер
Балға (журнал)

“Балға” — сатиралық журнал. “Жаршы” журналының орнына 1932 жылы қаңтарда 1-нөмірі жарық көрді. Балға қоғам өміріндегі кемшіліктерді, шаруашылық салаларында орын алған қырсыздықтар мен бұра тартушылықты, адам бойындағы жағымсыз қылықтарды сын тезіне салуды мақсат етті. ҚазАПП тараған тұста жабылып қалды. Дереккөздер
Ақсай ауылдық округі (Іле ауданы)

Ақсай ауылдық округі — Алматы облысы Іле ауданындағы әкімшілік бірлік. 2024 жылға дейін Междуреченск ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақсай, Екпінді, Жауғашты ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсай ауылы. Дереккөздер
Михаил Михайлович Иванов-Сокольский

Иванов-Сокольский Михаил Михайлович (1899-1984) - композитор, дирижер. ҚазССР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері. Ол Абайдың «Сұрғылт тұмандым бүркіп», «Желсіз түнде жарық ай», «Біреуден біреу артылса» деген әндерін өндеп, оларға фортепианолық сүйемел жазды. . Дереккөздер
Бәдіз

Бәдіз - тастан шауып, қашалып жасалған тас мүсін, өрнек, жазу. Орхон жазбаларында тас мүсіндерді бәдіз деп атаған. Тілшілер әдетте бұл сөзді “әшекей”, “өрнек”, “мүсін әшекейі”, “безендірілген ғимарат” деп түсіндіреді. Көне түркі тіліндегі бәдіз етістігі “көркемдеу”, “әшекейлеу” ғана емес, сонымен қатар “әшекейлі (яғни сәнді) ғимарат (құрылыс) орнату” деген де мағына берген. Ал “бәдізші” тек “суретші (оюшы)” ғана емес, сондай-ақ, “ұста”, “құрылысшы” дегенге де келеді. Көне жазбаларда “бедізін бедзетті” (“мүсінін мүсіндетті”), “бедізім үшін балбалдар алдым” деген тіркестер кездеседі. Негізінде түркі жазбаларының ауқымындағы бәдіз сөзі өлген ерлерді бейнелейтін тас мүсіндер және олардың жанына тізбектеле қойылатын кішірек тас бағаналарға (балбалдарға) қатысты айтылған. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Мұрат Құсайынов

{{Музыкант { } { } { } }} Мұрат Құсайынұлы Құсайынов (1948 жылы 10 тамызда Жамбыл облысы Қордай ауданында Шарбақты ауылында туған) – кеңестік және қазақстандық композитор, музыкант. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1993). Дос-Мұқасан ансамблінің көркемдік жетекшісі әрі негізін қалаушы. Толығырақ Дулат тайпасының Жаныс руынан. * Мұрат Құсайынұлы 1948 жылы 10 тамызда Жамбыл облысы Қордай ауданында Шарбақты ауылында дүниеге келген. * 1983 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген. * 1972 жылы Студент кезінде қатарда оқитын достарымен бірге "Дос-Мұқасан" ансамблін құрды. Шығармашылығы *1972 жылы Студент кезінде қатарда оқитын достарымен бірге "Дос-Мұқасан" ансамблін құрды. *Жас кезінен өнерге, ән-күйге құмар Құсайыновтың бұдан былайғы өмірі түгелдей осы ансамбльмен бірге өтеді. Оның өңдеуімен халық әні «Жайдарман», Абайдың «Қараңғы түнде тау қалқып», А. Жұбановтың «Қарлығаш», Ғ.Жұбанованың «Жыр жазамын жүрегімнен», т.б. әндері жаң шырқалды. Соның нәтижесінде ансамбль халыққа жақсы танылып, абыройы өсті. 1969 ж. Венгрияға барып, Будапешт студенттері алдында концерт берді. *1973 жылы Ташкент қаласында өткен бүкілодақтық «Халықтар достығы» фестивалінде 1-дәрежелі лауреат атағын алды. *1973 жылы Германияда өткен Дүниежүзілік жастар мен студенттердің Х фестивалінде алтын медальді жеңіп алды. *АҚШ, Мексика, Ямайка, Венесуэлла елдерінде гастрольдік концерттер берді. *Ол халық әндері мен белгілі композиторлар туындыларын эстрадаға лайықтап өңдеумен қатар, өзі де музыка жазумен айналысады. *Қ. Аманжоловтың «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасы бойынша жазылған симфониясы, С.Хасеновтің «Пай-пай, жас жұбайлар-ай», С.Жүнісовтің «Крассворд» спектакльдеріне, қысқа метражды фильмдерге жазған музыкасы, скрипкаға, жеке домбыраға, дуэт, трио, квартетке арналған күрделі шығармалары бар. «Жігіттер жыры», «Бойжеткен», «Ғашықтар әні», «Жар жүрегі», «Сұлулық», «Наурыз», «Құрбым-ай», «Ғашық жүрек», «Болашақ» әндері халыққа кеңінен танымал. 1993 ж. «Әуен» атты дыбыс жазу студиясын ашты. Бірнеше дүркін Бүкілодақтық және Дүниежүзілік фестивальдар мен конкурстардың лауреаты. Марапаттары * 1968 жылы КСРОның «Тың жерлерді игергені үшін» медалі; * 1973 жылы Берлинде өткен Бүкілодақтық жастар фистивальінің лауреаты; * 1974 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты; * 1993 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді. * 1998 жылы ҚР тұңғыш мемлекеттік мерекелік "Астана" медалі * «Жыл адамы» сыйлығының лауреаты * 2002 жылы президент жарлығымен «Құрмет ордені» мен марапатталды. * 2011 жылы «ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; * 2016 жылы елбасының жарлығымен «Парасат ордені» мен марапатталды. * «Қордай ауданының Құрметті азаматы» құрметті атағының иегері. * Қазақ ұлттық музыка академиясының профессоры. * Қазақ музыка өнеріне сіңірген айрықша еңбектері үшін «Астана жұлдызы» Ұлттық музыка академиясының жүлдесінің иегері. Дереккөздер
Нарын ауылдық округі

* Нарын ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. * Нарын ауылдық округі – Атырау облысы Исатай ауданындағы әкімшілік бірлік. Тағы қараңыз * Үлкен Нарын ауылдық округі * Кіші Нарын ауылдық округі
Балғабек Қыдырбекұлы

Балғабек Қыдырбекұлы (15.4.1929, Алматы облысы Жамбыл ауданы Таран ауылы — 25.6.1995, Алматы) — журналист, жазушы. Шапырашты руынан шыққан. ҚазМУ-ді бітірген (1950). Қазіргі “Егемен Қазақстан” газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған (1960 — 73). 1983 — 1987 жылдары осы газеттің бас редакторы. Қазақстан журналистер одағы басқармасының төрағасы болды. Алғашқы фельетондар жинағы “Ешкімге айтпа” деген атпен 1962 жылы жарық көрген. “Шайтанның шатағы” (1966), “Қара сандық” (1969), “Маздаған шырақ” (1971), “Ұрының еншісі” (1972), “Ақпа құлақ” (1978), “Алатау” (1—2 кітап, 1986, 1991), “Ақымақтың миы” (1993), “Түгел сөздің түбі бір” (1993), “Қым-қиғаш жылдар” (1993), “Қайран Ораз” (1999), т.б. кітаптары жарық көрген. Балғабек Қыдырбекұлы өз шығармаларында халық тарихын, ірі тұлғалар бейнесін сомдаған. Қазыбек бек Тауасарұлының жазбалары деп саналатын қолжазбаны (“Түп тұқияннан өзіме дейін”) тауып, кітап етіп шығарды. Қаз КСР Жоғ. Кеңесінің екі мәрте (1983, 1990) депутаты болып сайланды. Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Құрқұлақ

Құрқұлақ — организмде С витаминінің (аскорбин қышқылы) жетіспеуінен болатын ауру. Ауру көктем мен қыста көбірек байқалады. Күнделікті пайдаланатын тағам құрамында ұзақ уақыт (4 — 5 ай) С витамині өте аз не мүлдем болмаса адам құрқұлаққа шалдығады. С витаминінің жетіспеуі салдарынан қан азайып, адам иммунитеті төмендейді. Ауру белгісі: адам тез шаршайды, асқа тәбеті тартпайды, әлсіреп, басы айналады. Тіс босап, түсе бастайды, тістің түбі оңай жарақатталғыш және қанталағыш келеді. Соның салдарынан адамның тамақ ішуі мүлде қиындайды. Адамның бұлшық етімен тері астындағы клетчаткада, теріде, буындарда қан құйылуы басталады. Әсіресе, көп күш түсетіндіктен аяқтың қанталауы жиілейді. Науқастың құлақ қалқаны, мұрнының ұшы көгереді, адам денесі ісініп, өлі тінге айналуы, иістенуі басталады, әр түрлі жұқпалы ауруларға шалдығу күшейеді. Құрқұлаққа дер кезінде ем қолданбаса, науқастың өліп кетуі де мүмкін. С-гиповитаминозының, әсіресе, жас организмге тигізетін зияны көп. Баланың бойы баяу өседі, салмақ қосуы азайып, ми қабілеті баяу дамиды. Аурудан алдын ала сақтану үшін күнделікті тағамда витамин жеткілікті, әсіресе, С витамині кездесетін қымыз, көкөніс, шие-жидектер, тұздалған капуста, не аскорбин қышқылды препараттар мен құрамында ақуызы бар ет, сүт, жұмыртқа, балық тағамдары қажетті мөлшерде болуы шарт. Аскорбин қышқылды препараттарды қолдану арқылы емдейді. Дереккөздер
Ісмет Кеңесбаев

Ісмет Кеңесбаев (15.2.1907, Түркістан облысы Созақ ауданы Жыныс ата ауылы – 16.1.1995, Алматы қаласы) – филология ғылымының докторы (1945), профессор (1945), Қазақстан ҒА-ның академигі (1946), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1946). Биографиясы Байұлы тайпасының Алтын руынан шыққан. *1931 - Санкт-Петербургтегі Шығыстану институтын бітірген. *1931-1934 - Қазақ АКСР-і Халық ағарту комиссариатында әдіскер, *1932-1946 - ҚазПИ-де оқытушы (қазіргі ҚазҰПУ), *1932-1935 - Қазақ мемлекеттік баспасының редакторы, *1933-1936 - Алматы мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), *1936-1939 - КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер. *1943-1951 - Қазақстан ғылым академиясының вице-президенті, *1951-1961 - Тіл және әдебиет институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, *1961-1978 - Тіл білімі институтының директоры, *1978-1987 - осы институтта бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. *1988 жылдан өмірінің соңына дейін ҒА Төралқасының кеңесшісі болды. Еңбегі Кеңесбаев – қазақ тілінің фонетикасы мен лексикологиясына, лексикографиясы мен этимологиясына, тіл тарихы мен туыс тілдердің бір-бірімен қарым-қатынасына арналған көптеген іргелі еңбектердің авторы. Қазақ тілінің фонетикасы мен фразеологиясының зерттелуі Кеңесбаевтың есімімен байланысты. Қазақ мектептерінің бірнеше толқын түлектері Кеңесбаев жазған оқулықтармен сауат ашты, ана тілінің ғылыми жүйесімен танысты. Ғалымның қазақ тілі фонетикасы мен лексикологиясын талдаған ғылыми монографиялары жоғары оқу орындарында негізгі оқулықтардың бірі ретінде күні бүгінге дейін қолданылуда. Көп жылғы зерттеулерінің нәтижесінде Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» жарық көрді (1977, Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1978). Кеңесбаевтың басшылығымен «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (2 томдық, 1959, 1961) және «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» (1961), екі томдық «Орысша-қазақша сөздік» (1978, 1981) жарыққа шықты. Кеңесбаев бірнеше рет дүниежүзілік түркітанушылар симпозиумдарына қатысып, ғылыми баяндамалар жасады. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. Шығармалары: * Қазақ тілі грамматикасы, А., 1939; * Қазіргі қазақ тілі. Лексика, Фонетика, А., 1962; * Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі, А., 1977; * Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер, А., 1977. Дереккөздер *Балақаев М.Б., О тюркологических исследованиях С.К. Кенесбаева, в сб.: Исследования по тюркологии, А.-А., 1963; *Сарыбаев Ш., Смет Кенесбаевич Кенесбаев, «Народы Азии и Африки», 1967. Сілтеме
Өскемен қалалық әкімдігі

Өскемен қалалық әкімдігі – Шығыс Қазақстан облысы аумағындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылған Меновный ауылдық округі құрамында болған елді мекендер енген. Географиялық орны Солтүстігінде Глубокое, шығысында Алтай аудандарымен шектессе, батысы мен оңтүстігінде Ұлан ауданымен шектеседі. Әкімшілік құрамы Құрамына Ахмер, Жаңа Ахмер, Меновное, Ново-Троицкое, Ново-Явленка, Прудхоз, Самсоновка ауылдары кіреді. Орталығы – Өскемен қаласы. Дереккөздер
Кристаллогидраттар

Кристаллогидраттар – құрамына су молекулалары кіретін кристалдар. Термодинамикалық жағдайға байланысты зат өзіне судың бірнеше молекуласын қосып алып кристалдануы мүмкін. кристалогидраттың құрамындағы суды кристаллогидраттық су деп атайды. Көптеген кристалогидраттардағы катион төңірегіне су молекулаларының белгілі бір саны жиналып, кешенді ион түзеді. Тотияйынды қыздырса, тор бұзылып кристалл түссіз ұнтақ мыс сульфатына айналады. Кристалогидратдың құрамына кіретін зат пен кристалдық су молекулаларының арасындағы байланыс әр түрлі. Олардың көпшілігі құрамындағы суды тез жоғалтып, ‘’ұнтаққа айналады’’. Кейбіреулерінің құрамындағы суды бөлу үшін қатты қыздыру керек. ‘’Кейбір газ’’ тәрізді заттардың судағы ерітінділерін белгілі бір температураға дейін суытқанда да кристаллогидрат түзіледі.. Дереккөздер
Бәдізші

Бәдізші - тастан қашап, қырнап, оймыштап түрлі бұйымдарды безендіруші, өрнектеуші шебер. Ертеден тас қалаушы, мүсін жасаушы арнайы шеберлер үй құрылысын әшекейлеуге де қатысқан. Құрылыс жұмыстары, тастан қашалатын ескерткіш-мүсіндер, күмбезді мазарлар мен сағана тамдар, балбалтас, құлпытас, бесіктас, қойтас, маматас, тағы басқа бәдізшілер қолымен жасалған. Диқандар ежелден қолданған шаңтас, тұлықтас, малатас, түйгіштас, диірмен-тас, салдауыр, тағы басқа көптеген бұйымдар, өндіріс құралдарын да бәдізшілер жасаған. Бәдізшінің құрал-саймандары: шойбалға, шапқы, шапқыбалға, қадаубас, емшекті балға, безеуіш, шекуіш, тісеуіш, сызғыш, тескіш, бұрғы, егеу, түрпі, қайрақ, зімпара, науысқы, тағы басқа. Қазіргі бәдізшілер автоген, электр ара, электр бұрғы, пневмоперфоратор, алмас диск, тағы басқа қуатты құрал-саймандарды қолданады. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Квадраттық ауытқу

Квадраттық ауытқу (синонимдары: ортаквадраттық ауытқу) — ықтималдық теориясы мен статистикада кездейсоқ шама мәндерінің оның математикалық болжамына қатысты таралуын сипаттайтын маңызды көрсеткіш. Негізгі сипаттамалар Кездейсоқ шама өлшем бірлігімен өлшенеді. Квадраттық ауытқу кезейсоқ шама дисперсиясының квадраттық түбіріне тең. Ортаквадраттық ауытқу: : стандарттық ауытқу : : мұндағы — кезейсоқ шама дисперсиясы; — алынған i-ші элементі; — таңдау көлемі; — таңдаудың арифметикалық ортасы: Үш сигма ережесі ықтималдық тығыздығының графигі мен кездейсоқ шама мәнінің ұзындығы ортаквадарттық ауытқуға тең болытаны кесінділерге түсу пайыздық үлесі.]] Үш сигма ережесі — шамамен қалыпты үлестірілетін кездейсоқ шаманың барлық мәндері аралығында жатыр. Дәлірек айтса, 99,7 % сеніммен қалыпты үлестірілетін кездейсоқ шаманың мәндері көрсетілген аралықта жатыр ( шамасы таңдау нәтижесі емес, ақиқат болған жағдайда). Егер ақиқатшама беймәлім болса, онда орнына s пайдаланады. Осылайша, Үш сигма ережесі үш s ережесіне саяды. Әдебиет #