kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Итеш Кішкейұлы

Итеш Кішкейұлы (1825-1905) - қазіргі Семей облысы, Аякөз ауданында туып-өскен от ауызды, орақ тілді шешен. Итеш Керей руының Көсе тармағынан шыққан. Итеш бұрынғы Ақшәулі болысына қарасты тоғыз старшын ауылды басқарған би екен. Сөз сайыс билік-тартыста Итеш ешбір биге дес бермейтін бопты. Ол әсіресе, Үржар ауылының төресі Тайлақпен жиі кездесіп, екеуі ұзақ айтысып қатысады. Екеуінің шешендік сөз сайысын жұрт әдейі іздеп барып тыңдайды. :- Ол айтыс, шешендік әңгімелер бүгінде есте қалмады ғой, - дейді Итеш жөнінде сөйлеп отырған Нұрахмет ақсақал. Сексен екінші жылы Аякөз ауданының орталығында кездесіп әңгімелескенімізде Арықмолдаұлы Нұрахмет қария жетпіс бес жаста болатын. Аксақал сәл ойланып отырды да, әңгімесін әрмен жалғады: :- Итеш шешен мен Тайлақ төренің екеуінің де билігі қолдан кетіп, кедейленіп, қартайған шақтары. Тайлақ төреде аяқ артар жалғыз ат. Итеште сары байтал ғана қалған. Үржар маңында өтпекші болыс-билердің сиязына екеуі алдын ала бармақшы боп, келісіп қойған екен. Келісілген уақыт таяғанда байталының арқасы жауыр болып, Итештің сиязға барудан айнып отырған кезінде, оны ерте кетпек болған Тайлақ төре келеді. Ол үйге түссе, Итеш байталын әкелуге кеткен екен. Тайлақ төренің үйде отырғанын сырттағы атынан танып, байталын белдеуге байлап жатқан Итеш: ::- Сары байталдың арқасы жауыр болды, ::Сиязға бармасыма тәуір болды, - дегенде, Тайлақ төре үйде отырып: ::Жас күніңде сүйегің жеңіл еді, ::Қартайғанда қырсық басып ауыр болды, - деп іліп әкетеді. Үйге кіріп келген Итеш: ::Жасымда көрмеп едім байтал мініп, ::Жөніңмен жауабынды қайтар біліп. ::Бұл күнде сен де кедей, мен де кедей, ::Адамға дос бола ма жиған мүлік. ::Сиязға тез бара ғой, Тайлақ төре, ::Шығыпсың жалғыз атты сайлап төре. ::"Жетпейді жоққа жүйрік" дегендейін, ::Жоқшылық қолымды тұр байлап, төре, - деп өлеңдетеді. Тайлақ төре сөзден де тосылып құрдасының сиязға бармаймын деген ниетіне қосылған екен. Дереккөздер
Ақ аю туралы

«Ақ аю туралы», жазушы Әуезовтың мақаласы. «Социалды Қазақстан» газетінің 1935 жылғы 11 маусымдағы 133-санында жарияланған. Кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 17-томына енген (1985, 28-31-беттер). Мақала С. Мұқановтың осы аттас поэмасына жазылған сын. Қазақстан Жазушылар одағы мен «Социалды Қазақстан» газеті редакциясы «Челюскин» жорығы тақырыбына жазылған шығармаларға әдеби конкурс жариялаған. Оған тускен 26 поэманың ішінен С. Мұқанұлының «Ақ аю» поэмасына екінші бәйге берілген. 1-бәйге ешкімге берілмеген, 3-бәйге Ғ. Орманұлының «Алынған қамал» мен А. Тоқмағамбетұлының «Уборщица» поэмаларына беріліпті. «Ақ аю» поэмасын бәйгеге ұсынушылардың бірі Әуезов болған екен. Мақалада автор алдымен әдебиет сынының жаңа туған шығармаға «алғашқы бусанып тұрған жалынды ыстық шағы» өтпей, дер кезінде үн қатып, жетістік, кемістігін де айқын көрсетіп, ұшқырлық танытарлық ерекшелігін, міндет-парызын ескерте кетеді. Поэманың осы тақырыпқа жазылған көп туындыларының ішінде жалпы құрылысы мен қолданған әдісі жағынан өркені асып тұрғанына сүйсініс білдіріп, «бір-екі ерекше жайды ескертіп» өтеді. Ол жорық оқиғаларын тізіп, «протокол түрінде төкпектеп шаппай», көп материалдың «астында бөксебасты боп» қалмай, поэзия заңымен топтап, шоғырлап, әрі жинағы, әрі соқталы күйде көрсету арқылы «үлкен бір суретті - пәлсәпәлі мағыналар» тудыра білген. Поэманың тілі мен стилі оның аса бағалы идеялы ішкі мазмұнына сайма-сай шыққан. «Өлеңнің сыртқы кескіні үнді, мүсінді, сергек, саңпақты келген» деп, жетістік жәйттерін айқындап, жоғары бағалайды. Шығарманың «бірден-бір елеулі кемшілігі» ретінде аяқ жағының жете тиянақталмай, босаңсып кетуі салдарынан, «көркем суретті жерінің әсерін бәсеңдетіп» алғандығы деп санайды. Дереккөздер
Алашорданың Батыс бөлімі

Алашорданың Батыс бөлімі, Күнбатыс Алашорда, Батыс Алашорда - XX ғасыр басында Батыс Қазақстан аймағында орнаған ұлттық-мемлекеттік «Алаш автономиясының бір қанаты (немесе құрамдас бөлігі)». 1918 жылы қыркүйекте Уфа Директориясын кұру мәжілісіне Алашорда үкіметі тарапынан 12 делегат қатысты. Олар 11 қыркүйекте автономиялық үкімет төрағасы Әлихан Бөкейхановтың және Халел, Жаһанша Досмұхамедовтер (Орал), Бақтыгерей Құлманов, Уәлитхан Танашев (Бөкей ордасы), Сағындық Досжанов (Орынбор), Есенғали Тұрмұхамедов, Бижан Жанқадамов (Ақтөбе), сондай-ақ Ахмет Бірімжанов (Торғай), Әлімхан Ермеков, Мұхаметжан Тынышбаев (Жетісу) сияқты үкімет мүшелерінің катысуымен төтенше мәжіліс өткізді. Мәжілісте Алаш автономиясының жергілікті басқару жүйесі туралы мәселені талқылап, бұрынғы «Ойыл уәлаяты» Уақытша үкіметін тарату, оның орнына Алашорданың Батыс бөлімін құру туралы шешім шығарды. Ол ресми түрде «Алаш автономиясының батыс бөлігін басқару жөніндегі бөлімше» деп аталды. Оның төрағалығына Ж.Досмұхамедұлы сайланды. Алашорданың Батыс бөлімінің әкімшілік құзіретіне бұрынғы «Ойыл уәлаятының» жеріне коса Бөкей ордасының, Ақтөбе, Ырғыз уездерінің (Закаспий облысы) аумағы кірді. Яғии Уфа мәжілісінің шешімінен кейін бұрын «облыстық қазақ комитеті», «Ойыл уәлаяты» аталған Күнбатыс Алашорданың жер аумағы 2 есе өсіп, тұрғын халқының жалпы саны 1,5 млн. адамға жетті. Дереккөздер
Қысымдар

Қысымдар (Компрессии сжатия; компрессия — compression). # Таратылатын немесе сақталынатын ақпараттың көлемін, оның артықшылығын қысымдау арқасында кішірейту. # Әлсіз сигналдарды қабылдау кездегі сигналшуыл қатынасын жақсарту мақсатында сигналдың динамикалық диапазонының арнайы сызықты емес өзгеруі. Дереккөздер
Магниттік материалдар

Магниттік материалдар — магниттік қасиетіне сәйкес техникада қолданылуы әр түрлі болатын заттар (негізінен ферро- және ферримагнетиктер). Магниттік материалдардың негізгі көрсеткіштері: В магниттік қанығу индукциясы (немесе қанығу магниттелуі ), коэрцитивтік күші, m магнит өтімділігі, В_r қалдық магниттік индукциясы, р үлестік электр кедергісі. Коэрцитивтік күшінің шамасына байланысты Магниттік материалдарды шартты түрде жүмсақ магниттік және қатты магниттік материалдар деп бөледі. Магниттік материалдар Негізіндегі құрылғылар тұрақты магнит өрістерін тудыру үшін (тұрақты магниттер), магниттік энергия ағындарын шоғырландыруда (магнитожолдар), магниттік жазба үшін (магниттік таспалар, дискеттер, дискілер), электрондық және иондық шоқтарды қалыптастыруда (магнипік линзалар) берілген фазалық ығысуды, поляризация жазықтығын бұруды, АЖЖ және оптикалық ауқымдағы электромагниттік толқындарды іріктеуді (феррит фаза айналдырғыштар, циркуляторлар, сұзгілер) қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Антенналық айырып қосқыш

Антенналық айырып қосқыш (Антенный переключатель) — ортақ антенналы қабылдау таратқыш станцияларында пайдаланылатын құрылғы. Радиолокациялық станцияда — радиотаратқыш іске қосылған кезде қабылдағыш кірісін тұйықтайтын газ толтырылған разрядтағыш. Дереккөздер
Символдық

Символдық (байттық) ауыстырып қосқыш (символьный (байтовый) переключатель; symbol switch) — программада жад байты орнына ие болатын және 256-ға дейінгі әр түрлі қалып-күйі бар логикалық ауыстырып қосқыш. Дереккөздер
Антенналық тор

Антенналық тор — бір фазаға келтірілген және белгілі бір тәртіппен қатарласа орналасқан бір текті элементтерден (дірілдеткіштерден, рупорлардан) тұратын күрделі антенна. Элементтерінің дұрыс орналасуы және олардан таралатын тербелістің бір фазаға келтірілуі – антенналық тордың бағытталғандық диаграммасының үшкір болуын қамтамасыз етеді. Мұның бағытталғандық диаграммасы өзгермейтін (синфазалық қума толқындық) және оны электрондық басқару жолымен өзгертуге болатын (синтезделген антенналық тор) түрлері бар. Дереккөздер
Қазақ жастарының съезі

Қазақ жастарының сиезі - 1917 жылдың қазан айында Омбы қаласында өткізілген сиез. Сиезде Ақмола облысы жастарын «Бірлік» ұйымына біріктіру мәселесі қаралды. Аталған қоғамның кеңесі ай сайын Омбы қаласында өтетін болды. Кеңес құрамына Омбының оку орындарынан, қаладан тыс ұйымдардан мүшелер енетін болды. Дереккөздер
Антеннаның әрекеттік ұзындығы

Антеннаның әрекеттік ұзындығы (Действующая длина антенны) — сымды антеннаның радиотолқынды тарату және қабылдау үшін пайдалану тиімділігін көрсететін параметр. Қабылдағыш антеннада оның шығысындағы электр қозғаушы күшінің антеннаға түсетін электр өрісінің кернеулігіне қатынасымен, ал таратқыш антеннада — бос кеңістікке максимум сәуле шығаратын бағытта барлық ұзындық бойынша, бойында реалды антеннамен салыстырғандағы амплитудасы токтың теңдігіндей, кернеулік өрісіндей өріс туғызатын ұзындықпен сипатталады. Дереккөздер
Жүсіп Ақшораев

Жүсіп Ақшораев (4 қараша 1960, Қызылтаң, Түркістан облысы, Қазақстан) — қазақстандық театр актері. 1977 жылы Мұхтар Әуезов атындағы орта мектепті, 1981 жылы Жетісай мәдени-ағарту техникумын бітірген. 1981—1983 жылдары «Жетісай қазақ сазды драма театрында», 1985—1993 жылдары Шәуілдір ауылында балалар мен жасөспірімдер клубында әр түрлі кызметтер атқарған. 1994 жылдан Уәлибек Әбдірайымовпен бірлесіп ашқан «Шаншар» әзіл- сықақ театрында актер. Дереккөздер
Символды жіктеу

Символды жіктеу (разложение символа; decomposition of a symbol) — бит-мультиплексті арна бойынша жеткізу кезінде символды екілік разрядтарға жіктеу; қабылдау кезінде символды құрастыру орындалады. Дереккөздер
Демодуляция

Демодуляция (Demodulation). Модуляцияланған сигнал құрамынан ақпараттық [http://сигнал сигнал] ды ажыратып, бөліп шығару процесі. Оны боліп шығаратын құрылғыны демодулятор деп атайды. Демодуляция екі сатыдан тұрады: # ақпараттық сигналды модуляцияланған сигнал құрамынан іздеп тауып айқындау; # оны бөліп шығару. Модуляцияланған сигнал құрамынан ақпараттық сигналды табу үшін модуляцияланған сигналды қисық сызықты байланыс элементінің кірісіне берсе, оның шығысында көптеген сигналдар (тасушы және ақпараттық) комбинациясы, соның ішінде төмен жиілікті сигналы (ақпараттық сигнал) болады. Осы сигналдар құрамынан төмен жиілікті электр сүзгісі көмегімен ақпараттық сигналды бөліп шығаруға болады. Дереккөздер
Символды жеткізу аралығы

Символды жеткізу аралығы (интервал передачи символа; character in-terval) — баста-тоқта режіміндегі символды жеткізудің ұзақтығы. Ол бірлік аралықтарды құраушылардың (ақпараттық, басқаратын және бақылайтын биттерді жеткізу ұзақтығы) қосындысымен анықталады. Дереккөздер
Антеннаның кіріс кедергісі

Антеннаның кіріс кедергісі (R кір ) (Входное сопротивление антенны) — антеннаның кірісіндегі, яғни оның қосылу нүктесіндегі кедергі. Ол l / λ қатынасына тәуелді. l — антенна ұзындығы, λ — толқын ұзындығы. Фидерде қума толқын режімі орнығып және оған барынша толық қуат берілу үшін антеннаның кіріс кедергісі фидердің толқындық кедергісіне тең болуы тиіс. Дереккөздер
Бүкең Жиреншеұлы

Бүкең Жиреншеұлы-(т.-ө. ж. б.), Әуезовтің корреспонденті. «Абай жолы» эпопеясына дерек берген адам. Оның айтқандарын Әуезов романда кеңінен пайдаланды. Мысалға, Абайдың Абылғазы мен Тұрғанбай, Бәшей мен Ербол, Бөжейдің Жабай мен Жиреншелердің салбурында болуы суреттелетін әңгімелерді осы Бүкеңнен естіген. Оның әңгімелеуінен аңшылық құрғандардың психологиялық сәттері мен мінез-қылықтары, пішін, кескіндері дәл көрінеді. Жабайды: «Насыбай иіскеп отыратын кер, асқақ кісі". "Әділ кіші шешесінің баласы. Қарашегір түлкіні басып жатқанда, Әділ бетін қайырмай тұрады". «Түлкіні байлап ал, көн етіктің ұжанындай болған ұртыңды ұрайын» деп ауылға қайырды» дегені Жиреншенің осында Абайларды қылжақ еткен мінезі, Балбалаға барған Базаралыны Бесбесбайлардың ұстап алып сабап, шешіндіріп, өгізге мінгіздіріп жібергені, Құнанбайдың ат қосатыны және оған сын айтқыштығы туралы әңгімелерді Бүкең айтуында жазып алған (№29- папка, 148-бет). Дереккөздер
Қазақ жастарының ұйымдары

Қазақ жастарының ұйымдары - 1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін Қазақстанның қалалары мен елді мекендерінде құрылған қазақ жастарының ұйымдары. Қазақ жастары, интеллигенциясы, ауыл мұғалімдері өкілдерінің бұл ұйымдары негізінен 1917 жылы көктем және жаз айларында кұрылды. Олар «Демократиялық оқушы жастар Кеңесі» (Омбы), «Жас қазақ» (Ақмола), «Жас жүрек» (Спасск), «Қазақ жастарының революциялық одағы» (Мерке), «Жанар» (Семей), «Талап» (Петропавл), «Бірлік» (Омбы) т.б. ұйымдар болды. Бұл ұйымдардың көпшілігі алдына халық арасына газет-журналдар тарату, халықтың сауатын ашуға көмектесу, әйел теңдігі үшін үгіт жүргізу міндеттерін қойды. Большевиктердің басшылығымен жұмыс істеген кейбір ұйымдар («Қазақ жастарының революңиялық одағы», «Жас қазақ», «Демократиялық оқушы жастар кеңесі») ағартушылық мақсаттарымен қатар, үстем таптарға, Уақытша үкіметке қарсы күрес жүргізу сияқты мәселелерді көтерді. Ал, «Жанар», «Талап», «Бірлік» ұйымдары, негізінен, ұлттық бағдарламаларды ұстанып, Алашорда өкіметімен тығыз байланыста жұмыс атқарды. Дереккөздер
Символдардың стандартты кестесі

Символдардың стандартты кестесі (стандартная таблица символов; american standard code for information interchange) — ақпарат алмасудағы америкалық стандартты кодтар негізінде даярланған символдардың стандарттық түрдегі кодтық кестесі. Мәліметтерді таңбалай отырып, оларды желілер арқылы жеткізу үшін пайдаланылатын жеті биттен (қосымша жұптық бит) тұратын таңбалық кодтар тізбегі. ASCII кестесі Тағы қараңыз *ASCII кеңейтуі *Латын таңбалары (Юникод) *Кирил таңбалары (Юникод) Дереккөздер
Ақ жол (газет)

"Ақ Жол" газеті – Қазақстанның қоғамдық-саяси ойының және мәдени-ағарту ісінің дамуына ықпал еткен газет. Бастапқыда "Жаңа өріс" деген атаумен шыққан (Ташкент, 1920 ж, 18 сәуір - 27 шілде аралығы), 1920 — 25 жылдары Ташкентте Түркістан Компартиясы ОК мен ТүркАКСР-ы ОАК-нің органы, 1925 — 26 жылдары Шымкентте БК(б)П Сырдария губкомының органы ретінде шығарылды. Алғашқы редакторлары — С.Қожанұлы, Қ.Құлетұлы. Кейін газетті шығарушы, редакторлардың ішінде Н.Төреқұлов, С.Оспанов, И.Тоқтыбаев т.б. болды. Оның жұмысына М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедов, І.Жансүгіров, А.Байтұрсынов, Б.Сүлеев, Т.Шонанов т.б. қазақ зиялыларының үлкен шоғыры араласқан. Басылым беттерінде Алаш қозғалысының қайраткерлері қазақ халқының мүддесіне қатысты тақырыптарды қозғап, құнды мақалалар жариялады. Газеттің саяси-идеялық бағыты құрылтайшыларына ұнамады. Оның жұмысына көп кедергілер жасалды. Коммунистер “қызыл” деген сөзі бар атауды алмай, газеттің “Ақ жол” атануының өзінен күдікті мән іздеді. Осыған орай С.Қожанов “Ақ жол” біздің ақ батамыз, ақ жүрегіміз, ақ көңіліміз екенін қазақ-қырғыз жұрты ақылымен біліп, жүрегімен сезеді” деп жазды (1921, №115, 7 желтоқсан). 1925 жылы 29 мамырда И.В.Сталин РК(б)П Қазақ өлкелік комитетіне жолдаған “Қазақ баспасөзі туралы” хатында “ Ақ жол” мен “ақгвардияшыл эмигрант” М.Шоқай арасында идеялық бірліктің байқалатындығын жазып, партияда жоқ интеллигенттерді коммунистік басылымға жолатпауды талап етті. Сталиннің хаты ескі интеллигенцияны қуғындауға жол ашып, 20-жылдардың алғашқы жартысында Қазақстанда жарық көрген ұлттық басылымдарға үлкен соққы болып тиді және жариялық пен демократиялық атаулыны әміршіл-әкімшіл жүйемен ауыстыруға негіз берді. “ Ақ жол” газеті халық алдындағы борышын адал орындаған, ұлттың рухын көтеретін басылымдардың бірі болды. Дереккөздер
Лазерлі диод

Лазерлі диод (Лазерный диод; LD). Жарықтың когерентті шала өткізгіш козі, бірақ оның сөулелену спектрінің сәуле диодымен салыстырғанда әлдеқайда аз. Лазерлік диодтар әрекеті жоғары (10 ГГц-ке дейін), бірақ сәуле диодына қарағанда жұмыс істеу мерзімі әлдеқайда томен жөне басқаруға өте кұрделі. Лазерлік таратқышта сөулелену қуатының типтік мәні 0,2—1 мВт, ал бұл сәуледиоды сөйлеленуге қарағанда бір ретке төмен. Дереккөздер
Айдабол Жанғазыұлы

Айдабол Жанғазыұлы (туған, өлген жылдары белгісіз) - арғыннан таралатын сүйіндік руының бір атасы. Айдаболдан Аққозы, Жанкозы, Малқозы, Қарақозы, Бозқозы, Тайкелтір, Қожагелді, Косшетер аталары шығады. Бұлардың бірі шетінен шешен би, батыр, он саусағынан өнері тамған шебер, ұста болған. Айдабол Ақбеттау, Далба болыстарында ұзақ жыл би боп, ел басқарған. Ол елді кейде Айдабол-Қаржас деп те атайды. Дереккөздер
Антеннаның сәуле шығару қуаты және сәуле шығару кедергісі

Антеннаның сәуле шығару қуаты және сәуле шығару кедергісі (Мощность излучения и сопротивления излучения антенны) — сәуле шығару қуаты (Р) — уақыт бірлігі ішінде антенна тарататын электромагниттік энергия шамасына тең. Сәуле шығару кедергісі — сәуле шығару қуаты мен антеннадағы әрекет етуші ток (l) квадраты арасындағы пропорционалдық коэффициент. Антеннаға берілетін қуат (Р A ) сәуле шығару қуаты мен шығын қуатының қосындысына тең P A = P p + P ш Дереккөздер
Демультиплексор

Демультиплексор (Demultiplexer) — мультиплексор орындайтын операцияға қарама-қарсы жұмыс істейтін құрылғы, яғни берілген жұмыс алгоритміне байланысты топтық ағынды бірнеше арналарға бөледі. Дереккөздер
Симметриялы тізім

Симметриялы тізім (симметрический список; symmetrical list) — құрауыштарында тізімнің алдыңғы құрауыштарының көрсеткіші бар тізбелі тізім. Және осы символды дағдылы пернетақтадан енгізгендей компьютерге енгізуге мүмкіндік береді. Символдарды оптикалық танып білудің дәлдігі мәтін кескіндерінің сапасына байланысты болады. Мысалы, егер символдарды оптикалық танып білу типографиялық тәсілмен басылған мәтінге қолданылса, онда оны танып білу дәлдігі 100%-ға жуық болады, ал қолжазбалық таңбаларды танып білу дәлдігі айтарлықтай аз болады. Дереккөздер
Ақшығанақ (көл)

Ақшығанақ – шағын тұщы көл. Көксарай ауылдық округі аумағында. Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы Жанкел аулының оңтүстік-шығысына қарай 9 км жерде. Гидрографикасы Көктем кезінде Сырдария өзенінің суы көтерілгенде ұзындығы 3 км-ге, ені 800 м-ге жетеді. Жаз айларында су деңгейі төмендеп, ұзындығы 1 км, ені 300-400 метрге дейін кішірейеді. Ең терең жері 10 м-ге жуық. Ақшығанақ суы шаруашылыққа пайдаланылады. Жағалауы мал жайылымы. Дереккөздер
Симметриялы көп процессорлы жүйе

Симметриялы көп процессорлы жүйе (симметричная многопроцессорная система; symmetric multiprocessing system, smp) — бір-бірімен ортақ шина арқылы байланысқан біртектес процессорлық модульдерден тұратын және жалпы қоры (ортақ жад) бар жүйе. Симметриялы көп процессорлы жүйенің барлық бөлшектері ортақ жүйелік шинамен байланысқан. Жүйелік шинаның өткізу қабілеті кешеннің өнімділігі шегін, яғни масштабталу шегін, тағайындайды. Бұл жүйеге төн қасиеттер: қолданылатын процессорлар түйінінің біртектестігі, ортақ жад пен когеренттікті қолдау тетігінің болуы. Процессорлар саны 4, 12, 36 және 64-ке дейін жетеді. Дереккөздер
Символдарды оптикалық танып білу

Символдарды оптикалық танып білу (оптическое распознавание символов; optical character recognition) — символдардың мағынасын анықтау және мәліметтерді компьютерге түсінікті цифрлық формада ұсыну үшін олардың кескінін зерттеу процесі. Символдарды оптикалық танып білу программасы сканермен шығарып оқығаннан кейін басылғанды немесе қолжазбалық мәтіндік символды танып білуге болатын және 256-ға дейінгі әр түрлі қалып-күйі бар логикалық ауыстырып қосқыш. Дереккөздер
Блокинг-генератор

Блокинг-генератор (Bloking -задерживание). 1. Уақыттың салыстырмалы үлкен аралықтарында периодты түрде қайталанатын, ұзақтығы өте аз (мкс), амплитудасы өте үлкен электр импульстерін беретін, күшті трансформаторлық кері байланысы бар релаксациялық генератор. Автотербелмелі және күтпелі режімдерде жұмыс істей алады. Импульстық техникада, теледидарлық және радиолокациялық құрылғылардың жаймалау генераторларында, жиілік бөлгіштерде қолданылады. 2. Күшті оң-кері байланыс арқылы қоздырылатын электр тербелісінің генераторы. Автотербеліс және күтуші режімдерде жұмыс істейді. Теледидардың жаймалау жүйелерінде жаймалау синхроимпульстері арқылы басқарылатын блокингенераторлар қолданылады. Дереккөздер
Антеннаның электрлік және салыстырмалы ұзындықтары

Антеннаның электрлік және салыстырмалы ұзындықтары (Электрические и относительные длины антенны) — антеннаны жобалауда қолданылатын ұғымдар. Антеннаның электрлік ұзындығы деп дірілдеткіш иіні ұзындығының (L) толқындық санға (к) көбейтіндісін айтады. kL = 2πL/λ, λ — есептелінетін толқын ұзындығы. Салыстырмалы ұзындық деп L/ λ қатынасын айтады. Кез келген антенна қабылдаушы және таратушы антенна ретінде пайдаланылады. Радиорелелік байланыста бір антенна сүзгілер көмегімен бірнеше радиотаратқышқа қосыла алады. Дереккөздер
Символдарды жолға пропорционал үлестіру

Символдарды жолға пропорционал үлестіру (пропорциональное распределение символов в строке; proportional spacing) — еніне байланысты символдарға әр түрлі кеңістік бөліп беретін баспа түрі. Стандартты әдісте барлық символдар жолда бірдей кеңістікте орналасады. Пропорционал үлестірілген жол жеңіл оқылады, бірақ онда кестелеу қиынға соғады. Дереккөздер es:Tipo de letra it:Tipo di carattere pt:Fonte tipográfica
Кері жүру жүрістерін өшіру импульстері

Кері жүру жүрістерін өшіру импульстері — жолдық (кадрлық) жаймалаудың бір жолын (кадрын) сызып шығып, келесі жолдың (кадрдың) басына кері қайтқанда сәуле ізі экранда ақ жолақ із қалдырмау үшін электрондық сәуленің шығарылуын тоқтатын импульстер. Мұндай импульстерді телеорталықтардың студиялық аппараттары құрамындағы синхрогенератор жасап шыгарады жөне толық теледидарлық сигнал құрамына кіреді. Дереккөздер
Антидинатрондық тop

Антидинатрондық тop (Антидинатронная сетка) — төрт электродты, "тетрод" деп аталатын электрондық шамда катодтан ұшып шыққан бірінші ретті электрондардың анодты соққылауынан пайда болатын екінші ретті электрондардың әсерінен туындайтын динатрондық құбылысты болдырмау үшін қойылатын үшінші тор. Осының нәтижесінде бес электродты, "пентод" деп аталатын электрондық шам пайда болды. Дереккөздер
Символ блогы

Символ блогы (блок символа;Character block) — берілген символды бейнелеу үшін пайдаланылуы мүмкін нүктелер жинағы. Дисплей экранында символ жарық нүктелер жинағымен жаңғыртылады. Сканерлейтін сәуле экран бойынша өтеді де, осы нүктелердің орнында сәуле өте жарық болады. Осы типті символ блогы 15*9 нүктелерден тұрады. Бірақ матрицалық принтерлерде нүктелердің саны одан аз болып келеді, кейде тек қана 7*5 нүкте болады. Дереккөздер
Деректерді өңдеудің соңғы жабдығы

Деректерді өңдеудің соңғы жабдығы — деректер тарату арнасы бойымен қандай да бір қосылыстың ақырғы құрылғысынан тұратын жабдық. Деректер терминалы мен хост-компьютер арасындағы қосылыста терминал, хост-компьютер және олармен байланысқан модельдер немесе деректер өндеудің соңғы жабдығын құрайды. Дереккөздер
Етқабық

Етқабық (перимизий); (perimysium; грек, реп - сыртқы, шеткі және mys — ет) - ет талшықтары будаларының аралыгында орналасып, оларды бір-бірімен өзара байланыстырып түратын талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасының қалың қабаты. Етқабық — қомақты мүше — бұлшық еттің негізін (стромасын) түзеді. Строма арқылы бұлшықет талшықтарына қоректендіргіш қан және лимфа тамырлары, олардың қызметін реттейтін афферентті және эфферентті жүйке талшықтары өтеді. Дереккөздер
Ақшығанақ төрткүлі

Ақшығанақ төрткүлі -ерте ортағасырлық қалашық орны. Шәуілдір—Шардара тас жолының оң жағында 1,5 км қашықтықта, Ақшығанақ көлінен оңтүстігіне карай 2,5 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық корық-музейінің археологиялық экспедициясы (жетекші С.Ахмет), 2005 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық кешенді экспедициясының "Көксарай барлау тобы " (жетекші Х.Айтқұл) зерттеген. Қазіргі орны төрт бұрышты төбе. Бекіністі дуалмен қоршағандығы аңғарылады. Ортасында сопақша келген төбе бар. Солтүстік-шығыс жағының ұзындығы 70 м, оңтүстік жағының ұзындығы 130 м, солтүстігінің ұзындығы 66 м, оңтүстік-батыс қабырға ұзындығы 68 метр Ортадағы төбенің ауданы 40x47 м, биіктігі 1,5-2 метр Төбенің оңтүстік-батыс жағы ойыңқы сай болып келген (үстіңгі беті). Төбенің іргесіндегі су жинайтын бөгеннің теренд. 2 м, ауданы 10 метр. Айналдыра қазылған ор ізі байқалады. Дуалдың қазіргі биіктігі 0,6—0,7 м аралығында. Қалашық есігі оңтүстік қабырғаның ортасында орналасқан, ені 12 метр. Екінші есік оңтүстік қабырға тұсынан байқалады, ені 10 метр. Археологиялық зерттеулер барысында ескерткіштен қыш ыдыс сынықтары жинастырылды. Осыған қарағанда қалашықты халық 8— 11 ғасырларда мекендеген. Халқы егін егіп күнелткендігін қалашықтың солтүстігінен, шығысы мен батысынан табылған көне каналдардың орындары да айғақтайды. Дереккөздер
Блоктық кода

Блоктық код (Блочный код; block code). 1. Қателерді түзету ментабу кодасы. Ол к ақпараттық символдарынан бірінші реттік (n-к) тексеруші символдарды қосу арқылы алынған л-символды код, (п, к, !) түріндегі блоктық код t қате түзей алады. 2. Кіріс тізбектегі блоктарды ажыратуға арпалған к символдарынан және белгілі бір тәсілмен оларды n кодтық символдарынан тұратын блокқа айналдыратын кодтау тәсілі. Блоктық кодтау байланыс арналарындағы бірлік және топтық қателіктерді табу мен түзетуге арналған. Дереккөздер
Антисегнетоэлектриктер

Антисегнетоэлектриктер — құрылымның ұяшықтары ішінде теңгерілмеген тосын поляризациясы бар моно немесе поликристалл диэлектриктер. Антисегнетоэлектриктердің диэлектрлік өтімділігінің әжептәуір аномальды температуралық тәуелділігі және жеткілікті үлкен өрістерде электр поляризациясының электр өрісі кернеулігіне бір мәнді емес тәуелділігімен коса жүретіи фазалық ауысуы бар. Антисегнетоэлектриктер типтік құрылымдары PвZvO 3 , NaNвO 3 , NaNвO 3 , NH 4 H 2 PO 4 және басқалары. Антисегнетоэлектриктер пьезоэлектрлік және электрооптикалық құрылғыларда, үлкен үлестік сыйымдылықты конденсаторларда қолданылады. Дереккөздер
Кері толқын шамы

Кері толқын шамы — жұмыс істеу принципі бір-біріне қарама-қарсы бағытта қозғалатын электромагниттік толқын мен электрондар ағынының өзара әрекеттеріне негіздеген электровакуумдық құрал. Асқан жиілікті тербелістерді қоздыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Сигнатура

Сигнатура (signature) — алгебралық жүйе үшін — қатынастар мен пікірлердің, сондай-ақ негізгі жиын жүйесінде анықталған операциялардың жиынтығы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[https://www.youtube.com/watch?v=1Z0ibH1Y4OY Қолтаңба дегеніміз не? 100 атақты адамның қолы]
Ақ қайың (пьеса)

«Ақ қайың» — Мұхтар Әуезовтың пьесасы, Әбділда Тәжібаевпен бірігіп жазған. Әуезовтің мұрағатында сақталған, латын әрпімен машинкаға басылған нұсқасының беташар 1-парағында: «Бәйге алған пьеса», «Реперткомнан ұлықсат берілген, №166/39, 25 қыркүйек, 1939 жыл» деген жазулар бар. Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 10-кітабында жарияланған (1982, 255-306-беттер). 30-жылдары Әуезов фольклорлық сюжет, тарихи тақырыпты игерумен қатар, жаңа заман тақырыбын драматургияда бейнелеуге күш салды. Сөйтіп кеңес өмірінің шындығы туралы осы пьесаны жазды. Бірақ бұл кездегі шығармаларда авторлық идеялар мен ойлардың жеткілікті ашылмауы себепті төрт аяғын тең басқан туынды шықпады. «Ақ қайың» пьесасында Қазан төңкерісі жеңгеннен кейін, Қазақстанда азаттық, еркіндік үшін жүргізілген күрес кезеңін көрсетпек болған. Алайда авторлар таңдап алған тақырыбын толық шеше алмаған. «Бұрынғы шығармаларындағы тарихи шындықты көркемдік шындықпен ұластыратын тәсілден тайып, тақырып еркіндігінен айрылған жазушы бос насихат, жалған тартысқа құрылған өзін кеңестік жазушы ретінде танытуға ұмтылған», «бұрынғы дүниелерімен салыстыруға келмейтін, идеологиялық қысымнан құтылу үшін жазылған орта қол шығармалар еді» (Б. Құндақбаев. Мухтар Әуезов және театр, А., 1997, 243-бет). Осындай шығармалардың қатарына «Ақ қайың» пьесасы да жатады. Дереккөздер
Сигналды цифрлау

Сигналды цифрлау (оцифровка сигнала; waveform digitization) — сигналдың өзгеретін амплитудасын сандар жинағымен ұсыну. Қандай да бір процесті басқару үшін және өлшеулер жүргізу үшін белгілі бір уақыт аралығынан кейін электр сигналының сандық мәнін жиі анықтау өте маңызды. Бұл аралықтар сигнал туралы жақсы түсінік беретіндей етіп таңдалуы керек, яғни өлшенетін сигнал құраушыларының ең жоғарғы жиілігіне қарағанда, ең болмағанда екі есе жоғары жиілікпен жүргізілуі тиіс. Сигналды цифрлау негізінен нақты уақыттағы өлшеулер үшін жүзеге асырылады және есептеулердің өте үлкен жылдамдығын талап етеді. Дереккөздер
Боридлантанды катод

Боридлантанды катод (Боридлантановый катод) — гексаборидлантан (IаВ6) негізінде жасалған термоэлектрондық катод. Конструкциясына байланысты Боридлантанды катодэлектронды қыздырылатын және тікелей қыздырылатын болып бөлінеді. Боридлантанды катодтың жұмыс температурасы 1500—1600° С, электрондардың шығу жұмысы =2,7 эВ, эмиссия тоғының тығыздығы 50 А/см2. Боридлантанды катод. электрондық коммутаторларда, сәулемен пісіру қондырғыларының электрондық зеңбіректерінде қолданылады. Дереккөздер
Апериодтық тізбек

Апериодтық тізбек (Апериодическая цепь) — энергияның кеп шығындалуына байланысты ішінде өзіндік тербеліс пайда болмайтын тізбек. Мысалы, тек резистор мен конденсатордан немесе резистор мен индуктивтік катушкадан тұратын тізбек. Мұндай тізбектерде резонанстық құбылыс пайда болмайды. Кен жолақты күшейткіштерде қолданылады. Дереккөздер
Бүркітші

Бүркітші - бүркітті баптап, аң аулауға үйрететін адам. Бүркіт ұстаудың екі жолы бар: бірі — балапанынан ұядан алып, қолдан баулу. Ондай бүркітті "қолбала" дейді. Екіншісі — бүркітті тағы күйінде ұстап үйрету. Бұлар — тірнек, тастүлек, мұзбалақ сықылды түз құстары. Балапанды баулу тәсілі мынадай: бүркітші балапанды жемдей жүріп, шақырып үйретеді. Тұғырға отыруға жарасымен томаға кигізіп, балақ бау тағып, қолға қондыра бастайды. Ұшуға жараған соң, етке қант бүркіп, оны қоян, түлкі, қарсақ сияқты аңдардың терісіне орап, шыжыммен сүйретіп жүріп жегізеді, мұны "шырға тарту" дейді. Жас бөлтірік, көжек, түлкінің күшігі сияқты әлсіз аңдарды тірідей шоқытып ауыздандырады. Мұны құсты "аңға баулу" деп атайды. Ал түз құсын былай үйретеді: алдымен оны томағалайды да, ырғаққа (бос керген арқанға) отырғызады. Үйқыдан қалжырап, шаршап шыққан тағы бүркіт бірнеше күннен кейін ырыққа көніп, жем тартады, үйір бола бастайды, шақыруға келетін болады. Бүркітшілер түз құсын 50-60 күннен кейін ұшырып, ұсақ аң алдырады. Аңға салынатын бүркіт біршама қоңды, жемге шабытты, сергек күйде болу керек. Сондықтан әр бүркіттің тегіне, қыраңдығына, мінезіне, жасына қарай әр жағдайда берілетін жемдері болады. Мысалы, "қан соқта", "жылы-жұмсақ", "қызыл", "тоят" деп аталатын жемдер семірту үшін, сондай-ақ түлекке отырғызғанда, құстың еті төмендеп кеткен кезде беріледі. "Тартпа", "толарсақ" дейтін жемдер бүркітті ширықтыру үшін берілсе, "сарбөртпе" (турап алып, 1-2 рет суға шайған ет) құстың етін бір қалыпты ұстау үшін, "ақ жем" (тұралған, суға сығымдап қан-сөлін алған ет) құстың етін төмендету және ашқарақтануы үшін беріледі. Бүркітшінің түлекті осыңдай түрлі жеммен баптауын "қайыру" дейді. Қайыру кездерінде бүркітке мұсатыр жұтқызып, ішін шаю, аршаның бүрін буып жұтқызып, қоялату, мұз жұтқызып, бойын салқындату сияқты, т.б. әдістері де болады. Наурыз-сәуір айларынан бастап бүркітші құсты тойғыза жемдеп түлекке отырғызады. Бүркітші бүркіт алатын аңдардың жатағын, өрісін, ізін білетін байқампаз да болады. Аңға шығарғанда бүркітшінің жанында аяқ бау, балақ бау, тұғыр, балдақ, томаға, сапты аяқ, биялай, жеңсе бұрау (түлкі бұрайтын айыр бас шыбық), жем қалта, шыжым, пышақ, ине, тарамыс, бөлеу (бүркіт бесігі) сияқты дәнекер жабдықтары болады. Бүркітші саятшылыққа көп кісі жиналып шықса, оны "салбауырынға шығу" дейді. Дереккөздер
Жабынды жасушалар

Жабынды жасушалар (перициты); (pericytus, грек, peri — қасында, маңында және kytos — жасуша) — қылтамырлар (капиллярлар) қабырғасында негіздік жарғақта орналасқан талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасының жасушалары. Жабынды жасушалар мезенхимадан дамиды. Олар капиллярлар қабырғасының сыртқы қабатын құрайтын өсінділі жиырылғыш жасушалар. Жабынды жасушалар жиырылып және босаңсып, капиллярлар арнасын кеңейтіп немесе тарылтып отырады. Жабынды жасушалар камбиальды, яғни түзу қызметін де атқаруы мүмкін. Бұлардан микроайналым қан тамырларының (артериолалар мен венулалар) қабырғаларындағы ет жасушалары (миоциттер) дамиды. Дереккөздер
Керімбай датқа

Керімбай датқа (1844–1846 жылдар шамасында туған – өлген жылы белгісіз) Билік кұрған елі, мекен-жайы Түркістан облысы Түлкібас пен Сайрам ауданының Қайнар бұлақ, Шақпақ, Састөбе ауылдары. Шыққан тегі - ұлы жүздің Дулат тайпасы, оның ішінде Сыйқым, оның Шуылдақ тармағынан. Керімбай датқаның бұл ғұмырнамасына тағы бір қосымша дерек бар. Оны КСРО Журналистер одағының мүшесі "Жалын" баспасы директорының бұрынғы орынбасары байырғы журналист, дербес зейнеткер Керімбай Боранбаев бізге былай айтып берген-ді: :- Мен туғанда - дейді ол - атақты Керімбай би Ташкентке кетіп бара жатып біздің үйге түсіпті. Әкем байғұс қалбалақтап, тағы бір қойын сойып, биді күтіп алыпты. Керімбай би шілдехананы өзі басқарыпты. Таң бозарып атқанша ол шешендік дана сөздер, жыр-толғаулар айтып жиналған жұртты дән риза етіпті. Жөргекте жатқан маран ат қояр кезде көпшілік ортасынан біреу тұрып: :- Нәрестенің аты өзінің Рысбай, Рыстанбек, Айнабек аталарына ұйқастырып қояйык, - депті. Сонда әкем Боранбай: :- "Құтты конақ келсе, қой егіз табады", - деген - Құдай айдап еліміздің атақты биі Керекең шілдехана үстінен түсті. Би ағамыздың құрметіне баламның атын Керімбай қойсаңдар - деймін. Осы балам Керекеңдей ел басы көсем, шешен болар ма екен, кәне аумин деңдер? - деп қолын жайыпты. Көпшілік сөйтіп әкемнің өтінішін қолдап, менің атымды "Керімбай" қойыпты. Бұл 1926 - барыс жылы екен. Ол кезде Керімбай бидің жасы 80-нен асқан шағы болса керек. Демек, сонда Керімбай датқаның туған жылы 1844–1846 жылдар шамасында боп шығады. Қариялардың айтуына қарағанда Керімбай бидің кезінде айтан билік шешендік сөздері, мақал, нақыл термелері, өзінің замандастары Сапақ, Қасымбек, Көлбай, Досбай, Шойбек, т.б. би шешен, датқалармен кеңестері, сөз сайыстары аз болмағанға ұқсайды. Бірак, олардың көбісі хатқа түспеген, ел жадында сақталғандары да бүгінде ұмытыла бастаған. Дереккөздер
Сигналдарды цифрлық өңдеу

Сигналдарды цифрлық өңдеу (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — сигналдарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. Цифрлық әдістердің аналогтық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық операциялар жинағын ұлғайтады. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Цифрлық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше программалар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді. Дереккөздер
Деректерді тарату қашықтығы

Деректерді тарату қашықтығы — терминалдық және желілік немесе екі желілік құрылғылардың арақашықтығы. Арнаның сапасына және сыртқы бөгеуілдердің деңгейіне сәйкес стандарттармен анықталатын қашықтықтан артық не кем болуы мүмкін. Дереккөздер
Егіншілік мәдениеті

Егіншілік мәдениеті - Отырар аймағындағы ежелден қалыптасқан егіншілік-шаруа-шылық саласы. Ақышев басқарған археологиялық экспедициялар жүргізген зерттеулер жерді қолдан суару әдісі Сырдарияның жағасында ерте темір дәуірінде-ақ қолданғанын аңғартады. К.Байпақов, В.Грошев сияқты ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, суармалы егіншілік Отырар алқабында ерте кезден-ақ (1—6 ғ-лар) дамыған. Ғалымдардың айтуынша, Отырар қаласына таяу жердегі Арыс өзенінің Сырдарияға құяр түсында егіншіліктің тарихын бейнелейтін су жүйелері бар. Бұлар кейіннен магистральды каналдар жүргізуге негіз болған. 7—9 ғ-ларда қала мәдениетінің өрістеуіне байланысты және Қазақстанның оңтүстігінде қалыптаса бастаған алғашкы феодалдық мемлекеттердің мүддесіне сай, егінді ызаға егу өдісі бірте-бірте тоғандап байлап, керегінде ағызып ала беруге болатын тасқын суды пайдалану өдісіне ауыса бастайды. Арыс өзені тарамдарының негізінде алғашқы магистральды каналдар қазыла бастаған. Мұнын өзі Отырар алқабындағы елдің кәсібінде егіншілік рөлінің артуьша ықпал еткен ( Ежелгі суармалы жер; Ежелгі суару орындары; Екінші реттегі жер суландыру каналы). Бұрынғы кішігірім арықтар бір-бірімен жалғасып, енді су тікелей Арыс ө-нен ұзындығы 30—40 км магистральды каналдар арқылы алынып, оның өң бойына шығырлар орнатылатын болған. Оның өгіз немесе түйе шығыр және су шығыры деген екі түрі болған. Алдыңғы түрі ағысы жай өзендер мен каналдарда, көлдерде пайдаланылған. Су шығыры тікелей ағын судың өзіне орнатылған. Түйе шығыр диам. 1,5 м келетін жетекші тісті дөңгелектен — үстіңгі тоғыннан, диам. 1 м келетін жетекші тісті дөңгелектен — астыңғы тоғыннан жоне диаметірі 5 м келетін су көтеру немесе су төгу дөңгелектерінен — тоғыннан тұрады. Тоғын жоне астыңғы тоғын ұзындығы 4,5—5 м келетін бөрененің екі басына бекітіліп қойылады. Бұл айналыс қызметін атқарды. Тоғынға кемінде 10—12 шығыр орнатылған. Мұндай шығырлар Балтакөл, Ақтөбе, Шөуілдір ауылдарының территорияларынан, ескі кал тоғындарының жиегі мен канал-арықтардың бойынан табылған. Олар қазір Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің қорында сақгаулы. Қазіргі Шәуілдір ауылының оңтүстік-шығыс жағындағы ұзындығы 40 км, сек. 5—V су жіберетін Темірарық осы кезенде қазылса керек. Қазақ хандығының қалыптасу тарихында аса маңызды рөл атқарған Отырардағы суландыру жүйелері 18 ғ-дың басында жойьша бастаған. мұның себебі, біріншіден, Жоңғар шапқыншылығы мен Орта Азия билеп-төстеушілерінің Сыр бойы үшін толастамаған шабуылдарының зардабы, екіншіден, өзара феодаддық қырғи-кабақ соғыс өсері. Сайып келгенде, Отырар алқабындағы Егіншілік мәдениеті көнеден келе жатқан Саңғыл-арық, Темірарық, т.б. магистральды каналдарға негізделген. Мұндагы қала мәдениеті дала өркениетімен ұштасқан. Дереккөздер
Дескремблер

Дескремблер . # Кез келген тізбектелу дешифраторы; шифрланған сигналды бастапқы түрінен ажырататын құрылғы. Ол көбіне телесигнал таратуда қолданылады. # Кері дескрембрлеу операциясы нәтижесінде бастапқы сигналды қайта қалпына келтіру құрылғысы. Дереккөздер
Бекен Исабаев

Бекен Исабаев (1930 жылы туған) - педагог. Бөрілідегі Әуезовтің мұражай-үйін ұйымдастырушы. 1987 жылы мұражай меңгерушісі, 1995 жылдан ғылыми қызметкер. Еңбектері Құнанбай, Абай, Мұхтар туралы тарихи деректерді хатқа түсірген, жер мен ел тарихының білгірі. Исабаевтың құнды әрі нақты дерекке кұрылған жазбалары Абайдың Семейдегі мемлекеттік мұражай-қорығының колжазба корында сақтаулы. «Абай» жене «Мұхтар Әуезов» энциклопедияларына пайдаланылған біраз деректер, Әуезовтің шежіресі осы Бекен қарияның жазба корынан алынды. «Ұлылар мекені» (2001) атты көлемді естілігі, «Абай жерінің тарихы», «Абай елінің тарихы», «Мұхтар Әуезовтің ата шежіресі» атты жазбалары «Семей таңы», «Алматы ақшамы» (1995) газеттерінде, «Жұлдыз» журналында (1995, № 8) жарияланды. Бөрілідегі Әуезовтің мұражай-үйінің тақырыптық жоспары мен таныстыру көрсеткіштерінің авторы. Жазушының туғанына 100 жыл толуы мерекесіне орай, Әуезовтің әкесі Омархан мен анасы Нұржамалдың жерленген жерін тауып, басына күмбез орнатуға тікелей жетекшілік етті. Әуезовтің өміріне катысты көптеген деректер жинастырды және «Абай жолы» роман-эпопеясында суреттелген жерлерді картаға түсірді. Дереккөздер
Қазақ комитеттері

Қазақ комитеттері - ұлт-азаттық қозғалыстың ақпан революциясынан кейінгі кезеңдегі даму нәтижесі, оның өзінің түпкі, негізгі мақсаты - мемелекеттік еркіндікке ұмтылысының табиғи көрінісі, ұлттық мемлекет болуға жасаған алғашқы қадамын 11 наурызда облыстық Қазақ комитеттері Семейде (төрағасы Р.Мәрсеков) және Омбыда (төрағасы Е.Итбаев), ал осы айдың соңына қарай Алматыда (төрағасы И.Жайнақов) жұмыс жасай бастайды. Наурыз айының ортасына қарай Торғай облыстық Азаматтық комитеті құрылып, оның қүрамына енгендердің арасында А.Байтұрсынұлы, Н.Бегімбетов, С.Кәдірбаев және М.Тұнғаншин бар еді. Жаңа қалыптасқан саяси жағдайда қазақ қоғамының бастаушы саяси күшіне айналған қазақ демократиялық интеллигенциясына күн тәртібінде тұрған өзекті мәселелерді жалпы ұлттық деңгейде жинақтап, белгілі бір тұжырымдарға келіп, бүкілресейлік Құрылтай жиналысына, келе жатқан түбегейлі өзгерістерге даярлық жасау керек еді. Мұндай жұмысты іске асырудың тиімді құралы түрлі деңгейде жиналыстар, сиездер өткізу болатын. «Қазақ» газеті 1917 жылғы 9 наурыздағы санында жол қатынасының ауырлығы мен уақыттың тығыздығына байланысты тез арада жалпы қазақ сиезін шақыру мүмкін еместігін айтып, «әуелі, қазіргі болған өзгерістердің мақсат, мағынасын түсіну үшін, екінші, учредительное собраниеге лайық адамдар» белгілсу мақсатында алдымен облыстық немесе облысаралық сиездер өткізуді ұсынып, оған болыс басына ең аз болғанда екі адамнан өкіл жіберу керектігін білдіреді. Жаңа құрылған Қазақ комитеттері наурыз айынан бастап-ақ ол сиездерді өткізуғе дайындық жасай бастайды. Дереккөздер
Жалпы географиялық кеңістіктік өзара әрекет

Жалпы географиялық кеңістіктік өзара әрекет (Общегеографическое пространственное взаимодействие) - географиялық кеңістіктегі нысандар мен кұбылыстардың арасындағы өзара әрекеттестік (зат, энергия, ақпарат алмасу түрінде, тағы басқа). Әр түрлі кеңістіктік өзара әрекеттестіктің қарқындылығы көптеген географиялық түсілімдердің (географиялық ландшафтылардың, аумақтық-өндірістік кешендердің, қоныстану өрістерінің, тағы басқа) пайда болуы мен даму ерекшеліктеріне себепші болады. Дереккөздер
Иса Ақынбеков

Иса Ақынбеков (1896, Мұрынқарақтауының Қамырлықұдық мекені — 1937) — коғам қайраткері, саяси қуғын- сүргін құрбаны. Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. 1919—1922 жылы Арыс қалалық партия ұйымының, 1922—1924 жылы Арыс қалалық аткомының төрағасы, 1924-1926 жылы Шымкент қалалық басқару комитетінің хатшысы, 1926—1928 жылы Ақтөбе БК(б)П, 1928-1929 жылы Қостанай БК(б)П нұсқаушысы, 1930—1932 жылы Қарабалық ауданы комитетінің, 1932—1935 жылы Талдықорған қалалық басқару комитетінің, 1936—1937 жылы Ақтебе химия комбинатында партия комитетінің хатшысы кызметтерін атқарған. 1937 жылы 6 желтоқсанда "халық жауы" деген жаламен ұсталған. 1958 жылы 15 мамырда Ақтөбе облысы сотының шешімімен акталған. Ұрпақтары Аққұм аулында тұрады. Дереккөздер
Жабынды эпителий

Жабынды эпителий (покровный эпителий); (epithelium superficiale; лат. ері — үстінде, thele — емізікше; super- ficialis — беткей, жабынды) — теріні сыртынан қаптап, дене қуыстарын, түтікше мүшелердің ішкі бетін астарлап, қоршаған орта мен организмнің арасындағы зат алмасуды қамтамасыз етіп, қорғаныс, тітіркеніс, заттарды сору, сіңіру және бөліп сыртқа шығару қызметтерін іс жүзіне асыратын ұлпа. Қар. Жабынды ұлпа. Дереккөздер
Кешенді қызметі бар сандық желі

Кешенді қызметі бар сандық желі - CCITT [MKKTT] стандарттары бекіткен стандарттық көп мақсатты интерфейстердің шектеулі жиынтығын ("пайдаланушы-желі") пайдалану жолымен пайдаланушылар қол жеткізетін барлық қызметтер үшін алмаспайтын сандық байланыс ұсынатын жалпы пайдалану желісі немесе жеке желі. Халықаралық деңгейде қабылданған стандарттар интерфейстері арқылы кешеңді қызметі бар сандық ISDN желісінің шегінде арналарды немесе дестелерді жалғай отырып, сандық байланысты қамтамасыз етеді. Ұлттық және халықаралық сандық байланысты ұсыну үшін басқа ISDN-дермен қосылу да қамтамасыз етіледі. Кешенді қызметі бар сандық желі енді қызметі бар сандық желінің базалық жылдамдық интерфейсі [Integrated Services Digital Network Basic Rate Interface [ISDN— BRI|| және кешенді қызметі бар сандық желінің бірінші реттік жылдамдық интерфейсі [Integrated Services Digital Network Primary Rate Interfice ISDN—PRI. Дереккөздер
Апертуралық бұрмалану

Апертуралық бұрмалану (Апертурное искажение) — электронды-сәулелік құралдардың электрондық сәулесінің көлденең қимасы ауданына байланысты туындайтын бұрмаланулар. Мысалы, фотокатодтағы потенциалы әр түрлі екі нүктені электрондық сәуле бірден қамтыса, онда сол екі нүктенің потенциалдары өзара теңеседі, теңесу тоғы пайдалы сигнал жасауға қатыспайды. Дереккөздер
Магниттік өтімділік

Магниттік өтімділік абсолют — , салыстырмалы — сыртқы магнит өрісінен заттың әсерленуін (реакция алуын) сипаттайтын физикалық шама. Абсолют Магниттік өтімділік Магнит өрісінің магниттік индукция векторы мен кернеулік векторлары арасындағы пропорционалдық коэффициент ретінде енгізіледі: . СИ жүйесінде салыстырмалы Магниттік өтімділікнің абсолют Магниттік өтімділікне қатьшасы магнит тұрақтысы - ға тең ( = -4 * 10 −7 Г/м ); . Диамагнетиктер үшін , парамагнетиктер мен ферромагнетиктер үшін болып, дейін жетуі мүмкін. Дереккөздер
Айдын (монография)

«Айдын» - монография. Авторы - Р. Нұрғали. 1985 жылы «Өнер» баспасынан жарық көрген. Қазақ драматургиясының жанр жүйесін зерделеуге арналған. Негізгі нысана - Әуезовтің драмалық туындылары. Кітап үш тараудан тұрады. Зерттеуші («Трагедия») жазушының трагедиялық шығармаларын жан-жақты талдап: * «Еңлік-Кебекті» эпикалық трагедияға * «Бәйбіше-тоқал» * «Қарагөзді» адамгершілік-тұрмыстық трагедияға * «Абайды» тарихи трагедияға жатқызады. Демек ол трагедияны үш түрге жіктеген. Автор қазіргі әдеби процеске сүйене отырып, қазақ комедиясын екіге бөлген: * сатиралық комедия («Айман-Шолпан»), * лирикалық комедия («Алма бағында») Ғалым қазақ драмасын үш салаға топтастырған: * қаһармандық драма («Тунгі сарын»), * саяси-әлеуметтік драма («Октябрь үшін», «Тартыс», «Тас түлек», «Шекарада», «Алуа», «Асыл нәсілдер») * ғұмырнамалық драма («Бекет»). Зерттеу еңбегінде автор Әуезовтің эпостық дәстүрлер мен әлемдік драматургия сабақтарын шебер ұштастыра білуі арқылы қайталанбас, классикалық драмалар тудырғанын ғылыми тұрғыдан сенімді дәлелдеген. Көлемі 21,6 баспа табақ, таралымы мың дана. Дереккөздер
Ежелгі егістік алқабы

Ежелгі егістік алқабы - бұрынғы "Овцевод "кеңшарынан солтүстікке қарай 5 км жерде. 1974 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның тобы (жетек. В.Грошев) зерттеген. Агроирригация жүйелеу қалдықтары Тектұрмас және Бөрі ойнақ қала жұрттарының арасында сақталған. Көпшілігі 24x12 м пішінді тікбұрышты келген. Ұзыннан қарағанда ені 3—4 м жүйектерге бөлінген. Олардың ені 25 см және теренд. 8—10 см арықтар бөлігі сақталған. Бақша қалдықтары болуы ықтимал. Дереккөздер
Апостериорлық ықтималдық

Апостериорлық (кері) ықтималдық (Апостериорная вероятность) — қабылданған сигнал (S) кеңістігіне байланысты оны берілген хабардың белгілі бір ақпаратына (X.) жатады деп қабылданған шешім ықтималдығы. Бұл ықтималдық басқа ақпараттарға жататын ықтималдықтан жоғары болу керек. Априорлық ықтималдық белгісіз болғанда оның ең нашар таралуының орташа тәуелділіктің ең үлкен мәніне әкелетін жағдайда шешілуін минимакстық өлшем дейді. Дереккөздер
Планарлы-эпитаксиалдық технология

Планарлы-эпитаксиалдық технология — Планарлы-эпитаксиалдық технологияның қуатты транзисторлар жасауда қолданылатын түрі. Мұнда монокристалл төсеніштің құрылымын қайталайтын жұқа Si — эпитаксиалдық қабатты төсеніш үстіне эпитаксиалдық өсіру операциясы бар. Эпитаксиалдық қабат пен төсеніштің легирлену деңгейі және өткізгіштік типі әр түрлі болуы мүмкін. Планарлы-эпитаксиалдық технология транзисторлар құрылымын қалыптастыру және элементтерін оқшаулау түрлеріне байланысты бірнеше нұсқаларға бөлінеді. Элементтері толық диэлектрлік оқшауланған ИС-ды диэлектриктегі кремний құрылымы негізінде жасайды. Мұндай құрылым поликристаллы Si пластина ішінен ойып-өңдеумен ойықтар жасап, олардың қабырғаларына SiO 2 үлдірлерін жалатып, сосын осы ойықтарды монокристаллы n+ - Si-ді жергілікті эпитаксиалды өсірумен толтыру нәтижесінде жасалады. Сөйтіп, жан-жағынан диэлектрикпен (SiO 2 ) қоршалған және жоғары омды диэлектрик болып табылатын поликремнийге батырылған п+ - аймақтары пайда болады. ИС элементтерін комбинациялы оқшаулаған кезде олардың астын төсеніш жағынан кері ығысған р — п өткелдерімен, ал қабырға жақтарын диэлектрикпен оқшаулау арқылы эпитаксиалдық қабатты жергілікті өтпелі тотықтармен оқшауласа, онда бұл изопланарлық технология. Ал енді эпитаксиалдық қабатта V-тәрізді каналдарды ойып өңдеумен, сосын оларды жоғары омды поликремниймен толтыру жолымен оқшауласа, бұл полипланарлық технологияға жатады. Оқшаулаудың келесі VIP технологиясында ( — поликристаллы кремнийі бар V-тәрізді жыралармен оқшаулау) ИС элементтерін қалыптастырылган Транзисторлық құрылым қабаттарынан тұратын элементтер арасыңдағы эпитаксиалдық қабатты тігінен анизатроптың ойып-өңдеу жолымен оқшаулайды, осыдан кейін пайда болған V-тәрізді жыралары бар бедерді SiO 2 мен Si 3 N 4 жұқа оқшаулағыш қабаттарымен жабады да, жыраларды поликремниймен толтырады. Дереккөздер
Балқымайтын электрод

Балқымайтын электрод (Электрод неплавящийся) — баяу балқитын материалдан жасалған пісіру процесінде қолданылатын электрод. Электрдоғасы баяу балқитын электрод пен пісірілетін бүйым аралығында жалындатылады. Пісірілген жік қалыптастыру үшін қосымша металл қолданылады. Пісіру процесінде электродтың қарышталуы өте төмен. Оқшаулаушы газ ортасында қолданьш электрдоғалы пісіруде плазмалык кесу, тозаңдатып қаптастыру, т.б. пісірудің арнайы төсілдерінде қолданылады. Балқымайтын электродтар, баяу балқитын элементтер: көміртек, графит, цирконий,гафний, вольфрамнан жасалады.Вольфрам электродтар кең таралған. Дереккөздер
Жалаңаш сезімтал жүйке ұштары

Жалаңаш сезімтал жүйке ұштары (свободные чувствительные нервные окончания) — сезімтал нейроциттер дендриттерінің ешқандай қабықпен қапталмаған жалаңаш соңғы тармақтары, яғни сезімтал рецепторлар. Олар көбіне эпителий және дәнекер ұлпаларында кездеседі. Аталмыш рецепторлар, әсіресе, сиырдың және қойдың қаңсарлары мен жьшқы ерінінің эпидермистері эпителиоциттерінің аралықтарында, тері түктері фолликулдарының айналасындағы дәнекер ұлпасында коптеп орналасады. Жалаңаш сезімтал жүйке ұштары — өздері жүйкелендіретін құрылымдарды сыртынан шырмай қаптап жатады. Олардың пішіндері жекеленген тармақтар, шумақ немесе ілмек тәрізді болып келеді. Дереккөздер