kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фуад Гасан оглы Абдурахманов

Фуад Ғасанұлы Әбдірахманов (; 1915 — 1971) — мүсінші, Әзірбайжан КСР-нің халық суретшісі (1955), КСРО Көркемсурет академиясының корреспондент-мүшесі (1949), екі мәрте Сталин премиясының Лауреаты (1947, 1951), 1962 жылдан бастап КОКП мүшесі. Ленинградтағы Көркемсурет академиясында М.Г.Манизерде оқыған (1935-40). Абдурахманов Фуад Гасан оглыға 1946 ж. Кировабад қаласында орнатылған Низами ескерткішіне КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1947); бұл ескерткіш Бакуде де қойылды (1949). Мүсінші қолынаң шыққан Чойболса мен Сухэ-батор (мәрмәр, 1954, Ұланбатырдағы зиратта), жазушы С.Виргунның (1961, Баку), ақын Рудакидің (1964 Душанбе) ескерткіштері, 1960ж. Бакуде қойылған "Азаттық" (1950,гипс, КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды) және "Шопан" (қола, 1951 Третьяков галереясы) статуялары Абдурахманов Фуад Гасан оглыдың моументалист ші екенін көрсетеді. Ол бірталай портреттік бюсттер де жасаған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Күркіреусу өзені

Күркіреусу – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы өзен. Бастауы Қырғызстан жеріндегі Талас Алатауындағы Манас тауының етегінен басталып, шекара бойлай Аса өзеніне сол жағынан құяды. Атауының мағынасы Теріс өзені жолындағы Кіші Қаратаудың көтерілуінен болған кедергіні қиып түскен. Су жарып аққан жота Маймақ бекетінің төңірегінде Күркіреусу өзенімен қосылған тұсында көтеріліп, оның биіктігі 300 метрден асады. Осы тұста өзен тау шатқалында күркіреген дыбыс шығарып аққандықтан ел оны "Күркіреусу" деп атап кеткен. Ш.Айтматов "Жәмила" повесінде Күркіреусу өзенін, Маймақ пен Шекерді тіл жеткісіз тамаша етіп суреттеген. Дереккөздер
Ақсай (өзен, Жуалы ауданы)

Ақсай өзені - Жамбыл облысы, Жуалы ауданы ның аумағында ағатын өзен. Жуалы ауданының оңтүстік беті Қырғыз және Талас Алатауы мен шектеседі. Тау алқабынан төмен қарай созылып жатқан кең алқап "Мыңбұлақ алқабы" деп аталады. Дереккөздер
Қызыларық

Қызыларық — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Қызыларық ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан шығысқа қарай 17 км-дей жерде орналасқан. Халқы Ауыл маңы табиғаты Шолақ бұлақ - ауылдың күн батыс жағында терең сай бар, сол сайдың басында 2-3 жерден ботаның көзіндей мөлдіреп тұнық бастаулар жер астынан бұрқ-бұрқ етіп қайнап шығып жатады. Осынау бастаулардың суы сай табанымен төмен қарай құлдилай жүгіріп, бұлаққа айналады. Мұны таза бұлақ деп атаса да болар еді. Алайда жергілікті халық бас тауда, сонау алыстан емес, ауыл іргесінен басталатындықтан "Шолақ бұлақ" деп атапты. Бұлақ суы Қызыларық, Сұрым елді мекендерінің бау-бақшаларын нәрлендіріп, сол оңірге өмір сыйлап жатқан қасиетті су. Аққорған - ауылдың оңтүстік жағындағы ескі ауылдың орны осылай аталады. Шын мәнінде бұл тарихи орынның бірі. Өткен ғасырларда Ташкент тен шығысқа қарай Орта Азияға керуен дер мен жүргіншілердің жүретін қосалқы жолының бірі осы жермен өтеді екен. Бұл жол Қаратау жотасы нан асып барып, Әулиеата маңында "Жібек жолы на" қосылған. "Аққорған" деген жерде жолаушылар тоқтап, көліктерін тынықтырып, өздері қонып, демалатын бекет болған көрінеді. Қауіпсіз болу үшін сол бекетті айналдыра ақ кірпіштен қорған салынған. Қорғанның орны мұндаға дейін сақталды. Кейін әскери ведомствоға қарайтын кеңшар осынау тарихи орынды тегістеп, егіс алқабына айнаалдырды. Жалғыз тал - Аққорған маңындағы мекен. Бұл сол маңда өсіп тұрған діңінің жуандығына 5-6 адамның құшағы әрең жететін алып ағашқа байланысты аталған. Айдалада 2 ғасырдан астам өсіп тұр. 19 ғасырда Жанып деген елге белгілі кісі дүниеден қайтқанда жуындырған жеріне белгі ретінде қадаған бұтақтан өскен. Дереккөздер
Абдураззақ Абди Эфенди

Абдураззақ Абди Эфенди - Abdürrezzak Abdi Efendi - (1835 ,Стамбул -1914,Стамбул) - түрік актері, Стамбулда туған. Бастапқы кезде саудагер болады. 1873 жылдан бастап "Орта ойын" театрының спектакліне қатысып, көбінесе комедиялық рольдерін ойнаған. "Түрктің күлкілі үйі"("Хандеханен османи") атанған театр труппасы (халық театры) ұйымдастырып басқарумен бірге, жаз айларында Стамбул төңірегіндегі тұрғындарға ойын-сауық көрсетумен шұғылдаған. 1890 ж.патша сарай театрына арнайы қызметке шақырылады. Кіші түрік революциясынан кейін (1908) халық театрына қайта келіп, өзінің шәкірттері Кел Хасан мен Нашит басқарған театр труппасында ойнайды. ("Отан" және "Ескі-құсқы сатушы Әбді" спектакльдері) Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Әбдірахман (Ауғанстан әмірі)

Әбдірахман (1844-01.10.1901) - - Ауғанстан әмірі (1880-1901). Дост Мұхаммедтің немересі. 1878-80 ж. ІІ-ші ағылшын-ауған соғысынан кейін үкімет басына келді. Англия оны Ауғанстанның әмірі деп таныды, сол үшін Абдуррахман өзінің сыртқы саясатына ағылшын бақылауын қоюға келісті, бірақ британ резидентін Кабулға жіберуден бас тартты, ішкі басқару ісінде едәуір дербестігін сақтады. Ұлы мемлекеттердің арасындағы қайшылықтарды пайдаланып, Абдуррахман Ауғанстанды нығайтуға, оның тұтастығын қамтамасыз етуге ұмтылды. Жергілікті феодалдардың өз ара бөліну саясатына қарсы күресіп, бүкіл Ауғанстанды қол астына біріктірді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Манук Хачатурович Абегян

Манук Хачатурович Абегян (29.03.1865-25.09.1944) - - армян кеңес әдебиет зерттеушісі, фольклорист, тіл маманы. Армян КСР ғылым академиясының академигі (1943). Армян тілі мен әдебиеті туралы 250-дей еңбектің авторы. Аса ірі зерттеулері * Жаңа армян әдеби тілінің синтаксисі - 1912 * Армян тілінің теориясы - 1931 Әдебиет пен фольклор мәселелеріне арналған еңбектері * Мовсес Хоренацидың "Армения тарихындағы" армянның халық мифтары - 1899 * Армянның халық эпосы - 1908 * Армян өлеңінің өлшемі - 1933 * Армян әдебиетінің тарихы - 2 томдық, 1944-46 Тарихи зерде Армения ҒА Әдебиет институтын Абегян Манук Хачатуровичтың есімімен аталған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қарынның құрылысы және астың қортылуы

Қарын-құрсақ қуысында орналасқан, қап тәрізді ұлғайған ас қорту мүшесі. Қарынның пішіні мен мөлшері тұрақты емес. Қарынның қабырғасы 3 қабаттан (шарышты эпителиалды, бұлшықетті және дәнекер ұлпадан тұратын қабықшадан ) тұрады. Ішкі қабатта қарын сөлі бөлетін көп мөлшердегі бездер бар. Адам күніне 2-2,5 л қарын сөлін бөледі, қарында ас 4-11сағат аралығында қарын сөлінің әсерінен яғни химиялық қортылуға ұшырайды. қарын сөлінің құрамына шырыш, тұз қышқылы және ферменттер кіреді. шартсыз рефлекстік қарын сөлін бөлу орталығы мидың сопақша бөлігінде орналасқан. шартты рефлекторлық қарын сөлінің бөлінуі үлкен ми сыңарларының қатысуымен өтеді. Ішек-қарының ең басты гармондарының бірі-қарынның шарышты қабықшасы өндіретін гастрин, Гастрин қарын жасушаларының тұз қышқылын өндіруін реттейді.
Телпек сүйсін

Телпек сүйсін – сүйсіндер тұқымдасының сүйсін туысына жататын көп жылдық шөп тектес өсімдік. Сипаты * Сабағы қуыс. * Тамыры жұмыртқаға ұқсас * Жапырақтары көп. Төменгі жағындағы жапырақтары ұзын, эллипс тәрізді, ал жоғарлаған сайын жіңішкере береді. * Гүлдерінің иісі бар, ішкі жапырақшалары ашық қызыл, "ерні" көк түсті болады. * Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Өзендердің жағаларында, шабындықтарда, ормандардың шеттерінде, батпақты жерлерде өседі. Емдік қасиеті * Дәрі жасау үшін сүйсіннің тамыр түйнегін маусым-шілде айларында сабағы сақталып тұрған кезде қазып, жинап алады. Сүйсіннің тек жас тамыр түйнектерін ғана жинайды. Оларды топырақтан жуып тазартып, қабығын аршиды да, бірнеше минут қайнап тұрған суға батырып алады. Тамыр түйнектер сонда ғана көктеп өсіп кетпейтін болады. Бұдан соң тамыр түйнектерді жіпке тізіп, іліп қойып кептіреді. * Құрамында 50%-ке жуық кілегей, 27% крахмал және 1% қант бар. * Сүйсіннен жасалған дәрілер асқазан, тоқ ішек, аш ішектер, қуық, бүйрек қабынғанда қолданады. Сонымен қатар іш өткенді, дизентерияны емдеу үшін де пайдаланады. * Бұл өсімдіктен жасалған дәрілердің жыныстық әлсіздікті қалпына келтіретін қасиеті халық медицинасында өте жоғары бағаланады. Дәрін дайындау және қолдану тәсілі * Кептірілген тамыр түйнекті ұнтақтап әуелі салқын суға араластырады, сонан соң үстіне қайнап тұрған ыстық су немесе ыстық сүт құяды да, қаймақ сықылды қоймалжың ерітінді жасап алып пайдаланады. Ол жасы ұлғайып, қартайған кісілердің, туберкулезбен ауырған адамдардың әл-қуатын тез қалпына келтіруге көмектеседі. * Тұнбасы: 10 грамм тамыр түйнекті 1 стақан суға салып 15 минут қайнатады да, 2 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер
Дәрілік шүйгіншөп

Дәрілік шүйгіншөп – ұшқаттар тұқымдасына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаттамасы Дәрілік шүйгін шөп – биіктігі 40-60см , көп жылдық шөп тектес өсімдік. Оның тамыры қысқа, іші қуыс, топыраққа тік кетеді. Бұтақшалары көп болады. Тамырдан қауырсын тәріздес жапырақтар өсіп шығады. Сабағы тік, іші қуыс, оның төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары қысқа, ал ұш жағындағылары – отырмалы. Жапырақтары бір – біріне қарама – қарсы орналасқан , шеттері тегіс емес. Гүлдері – ұсақ , ашық қызығлт түсті жағымды иісі бар. Олар өсімдік сабағының ұшында орналасады. Гүл тостағаншалары 5 қалақшадан , ал гүл тәжісі бес-бес гүл жапырақшаларынан тұрады. Өсімдік маусын – шілде айларында гүлдейді , ал жемісі немесе тұқымы тамыз – қыркүйек айларында піседі. Табиғатта таралуы. Республикамыздың Алматы, Жамбыл, Шығыс Қазақстан , Талдықорған, Шымкент облыстары тауларының субальпілік және альпілік шалғындарында, қарағайлы ағаштардың арасында жиі өседі. Сондай – ақ, бұл өсімдік тау етектеріндегі жабайы бұталардың арасында, өзен жағалауларында, сазды – көкалды жерлерде кездесі. Дәрілік шикізат ретінде гүлдеп біткеннен кейін, яғни күзде сабағы, жапырақтары қурай бастаған, ал гүл шоғыры қарайған кезде,тамыры қазып алынады. Топырақтан жапырақ сағақтарынан тазаланып, суық сумен жуылады да , 40 градустық жылулықта желдетіле отырып кептіріледі. Әбден кептірілген тамыр пышықпен 5 -8 см кесіліп, аузы жабылатын шыны ыдысқа салынып сақталады. Шүйгін шөп тамырының өзіне тән аздап сасықтау иісі болады. Жанадан қазып алынған тамыры ашық түсті. Бірақ кептіру барысында ол қара - қоңыр түске енеді. Химиялық құрамы. Өсімдік тамырының құрамында эфир майлары , алма, құмырсқа, сірке қышқылдары , стеарил, изовалериан, пельметин қышқылдары , шайырлы, илі заттар, крахмал, қант бар екені ғылымда толығымен анықталды. Сондай – ақ, оның құрамында валериан , хатенин деген алкологидтар, сапониндер, гликозид – валерид деген заттар бар. Қолданылуы Халық емінде дәрілік шүйгін шөп ерте заманнан бері қолданылып келген. Қазіргі мал дәрігерлігі практикасында шүйгін шөп тамырының тұнбалары мал жүрегінің жұмысын жақсарту, нерв жүйелері ауруларын емдеу үшін пайдаланылады. Оның тұнбасын ішкен малдың жүрек соғуы жақсарып, қан тамырлары кеңееді де, қан айналымы жақсарады. Тұнба 1:10 қатынаста жасалады, яғни майдаланған 100 г тамыр қайнаған 1200 мл суға – 15 -20 мин тұндырылады да, жылқы мен ірі қараға – 250-600 мл , қойға - 50- 150мл , бұзауға – 60 -150 мл, қозыға -30-40мл мөлшерінде күніне 2 -3 рет ішкізіледі. Спирттік тұнба жасау үшін 100 г тамыр 70 градустық – 350-400мл этил спиртінде 5 күн ашытылып, ірі малға – 25 -30 мл ұсақ малға – 5- 10 мл күніне 3 рет ішкізіледі. Жылқының ішегі түйіліп ауырғанда өлі тигенде 0,5 л шүйгін шөп тұнбасына 10 грамм эхтиол және 10 мл этилдік эфир араластырып, ішкізіледі. Ол сақа жылқыға – 250 -300 мл,құлын мен тайға 100-120мл күніне екі рет ішкізіледі. Дереккөздер
Халил Ғалеевич Абжалилов

Халил Ғалеевич Абжалилов (29.09.1896, Мустафино,Орынбор уезі, Ресей -18.03.1963, Қазан , РКФСР) - - татар совет актері, КСРО халық артисі (1957). 1944 жылдан КОКП мүшесі. Сахналық қызметін 1916 ж. Орынборда театрдың драматикалық "Ширкат" ("Жолдастық") труппасында бастаған. Орынбор, Ташкент, Бұқар және Хиуа театрларын ұйымдастыруға қатысты. 1928 ж. бастап Татардың Ш.Камал атындағы академиялық драма театрында ойнады. Шекспир трагедиясынан Отелло, Король Лир, Гиззаттың "Тасқындарынан" Бектемір, Исанбет пьесасынан Насреддин қожа рольдерін т.б. орындады. Абжалилов Халил Ғалеевич 1924-27 ж. өзбек киностудиясының фильмдерінде түсті. Татар АССР-і Жоғары Советіің депутаты (2-4 шақырылуы) Абжалилов Халил Ғалеевич 3 орденмен марапатталған. Түсініктемелер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Абиоза

Абиоза - мал мен өсімдік өнімдерін температураның және түрлі антисептиктердің көмегімен консервілеу, содай-ақ ет пен балықты ыстау арқылы сақтау әдісі. Абиоза процесінде температура 120° С-қа жеткізілгенде микроорганизмдердің жасушалары, тіпті споралары да қырылады, соның нәтижесінде косервіленген азық-түлік көпке дейін сақталады. Абиоза кезінде адамға зиянсыз мөлшерде (%) салицил (0,03-0,05), бензой (0,03), сірке (0,15-0,2) және бор қышқылдары, формальдегид сияқты антисептиктер де қолданылады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Турку

Ту́рку (, ) - Финляндиядағы ірі өнеркәсіп орталығы және Балтика теңіздегі порт, Варсинайс-Суоми аймағының әкімшілік орталығы. Қала Аурайоки өзенінің жағасында орналасқан. Экономикасында кеме жасау және жөдеу, мата тоқу, химия, мұнай айыру өнеркәсіптерінің үлесі басым. Финляндияның мәдени орталығы. 1640 жылы елдегі бірінші университет және бірінші баспахана ашылған. Қаланың рәміздері Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер *
Або бітім трактаты

аймақтары]] Або бітім трактаты (1743) - Ресей мен Швеция арасында 1743 ж. 28 маусымда Финлядияның Або қаласында (Турку қаласының шведше екінші аты) жасалған трактат. Бұған сәйкес 1741-43ж. орыс-швед соғысы тоқтатылды. Або бітім трактаты бойынша Швеция орыстардың соғысқа дейінгі жерлерін бұрынғы күйінде қалдыруға келісті. Ресей Кюменегор провинциясын, Саволак провинциясының бір бөлігін т.б. өзіне қосып алды. Кюмене өзені шекаралық шек болып есептелді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Абрамцево

Абрамцево - Мәскеу облысының Сергиев-Пасад ауданындағы қоныс-жай. Халқы - 235 адам (2006ж.). Радонеж және Абрамцево теміржол платформалары бар. 1843-70 ж. Аксаковтардың мекені болған. С.Т.Аксаков өз шығармаларын осы арада жазды. Мұнда Н.В.Гоголь, И.С.Тургенев, М.С.Щепкин келіп тұрған. Абрамцево 1870 ж. С.И.Мамонтовтың қолына көшті. 19 ғасырдың 70-90 ж. Абрамцево орыс мәдени өмірінің іргелі орталығына айналады. В.М.Васнецов, И.Е.Репин, В.Д. және Е.Д.Полленовтар, В.А.Серов, М.А.Врубель, К.А.Коровин, М.В.Нестеров т.б. суретшілер келіп жұмыс істеген. Кейін Абрамцевода ағаш ою шеберханасы ашылады. Мұндағы әуесқойлар спектаклінде К.С.Станиславский т.б. көректі артисттер ойнаған. 1918 ж. Абрамцево мұражайы ұйымдастырылып, 1947 ж. КСРО ҒА қарауыа берілген. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Алексей Иванович Абрикосов

Абрикосов Алексей Иванович (18.01.1875, Мәскеу-09.04.1955, Мәскеу) - паталого-анатом. 1918 жылдан өміріің ақырғы күніндеріне дейін Мәскеу 1-ші медициалық институтының профессоры. КСРО Медицина ғылым академиясының қалыпты мүшесі және патологиялық морфология институтының директоры. Мәскеу паталог-анатомдары қоғамының құрметті төрағасы. Өкпе тіберкулезінде болатын бастапқы өзгерістердің анатомиялық мәнін анықтаған, ісіктің бір түрі - миоманың миобласттаң пайда болатынын ашқан. Көптеген морфологиялық еңбектер мен оқулықтардың авторы. Марапаттары * "Орақ пен балға" медалы - 1945 * 2 Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту ордені * Социалисттік Еңбек Ері - 1945, * КСРО ғылым академиясының академигі - 1939, * КСРО медициналық ғылым академиясының толық мүшесі - 1944, * 1939 жылдаң КОКП мүшесі * Сталин сыйлығының лауреаты - 1942. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Абрскил

"Абрскил" - абхаз эпосы. Сюжеті Аңызда Абрскил батырдың халықты шексіз сүйгендігі, әділет, бақыт үшін күрескені жырланады. Алғашқы рет халық үшін отты жаққан. Ол абхаз пұтқа құдайы Анцвыға бас имеген. Сондықтан оны жек көрген құдай періштелерді жіберіп, Абрскилді үнгірдегі темір діңгекке байлатып тастайды. Талай өжет адамдар халық қамқоры Абрскилді босатуға, тым болмаса түрін көруге үнгірге аттанады. Дереккөздер
Тарихи геохимия

Тарихи геохимия - Жер планетасы тарихындағы тау жыныстарының химиялық құрамының өзгеруін зерттейтін геохимияның саласы. Оның негізі 20 ғ-дың басында В.И. Вернадский мен А.Е. Ферсманның еңбектерінде баяндалды, ал 20-ғасырдың 2-жартысында оның қарқынды дамуына ядролық физиканың дамуы мен көптеген элементтердің изотоптарының ашылуы негіз болды. Тарихи геохимияның зерттейтін мәселелеріне: # Жер қыртысындағы элементтердің геологиялық кезеңдерде абсолют және салыстырмалы мөлшерлері өзгеруінің заңдылықтары мен себептерін (ғарыштық, радиотивтік, биогендік, т.б.) анықтау; # Жер энергиясы эволюциясының мәселелерін шешу; # геологиялық кезеңдердегі Жер бетіндегі климат өзгеруінің геохимиялық процестерге әсері; # адам тіршілігі мен еңбек әрекеттерінің геохимиялық процестерге тигізетін әсері жатады. Дереккөздер
Абсорбциялық микроскопия

Абсорбциялық микроскопия - ағза жасушаларының ішкі құрылымдары (бөліктері) түскен сәулені бойына таңдап сіңіретіндігін пайдаланып, сол жасушалардың құрылысын, химиялық құрамын микроскоп арқылы зерттеу әдісі. Ультра күлгін сәулені жасуша құрамындағы нуклеин қышқылдары мен басқа да нуклеотидтерден, ақуыздардан, кейбір витаминдерден тұратын циклдік топтар, ал сәуленің көзге көрінетін бөліктерін пигменттер бойына сіңіреді. Микропрепаратқа спектрдің белгілі затқа сіңетін қысқа шегінен сәуле жіберіп, оның таралуын, бәсеңдеуін бақылау арқылы сол заттың жасуша ішінде таралып орналасуын байқауға болады. Жасуша құрылымына өтіп шыққан сәуле ағымының тоқырауына, бәсеңдеуіне қарай, сол сәулені сіңіретін заттың шоғырлануын анықтауға болады.
Абхаз тілі

Абхаз тілі — Абхазия негізгі тұрғыны — абхаз халқының мемлекеттік тілі. Көбіне Абхазия мен Түркияда таралған, Қиыр Шығыстың кейбір елдерінде де (Сирия, Иордания, Ирак) таралған. Туыс тілдері — абаз, адыгей (черкес) тілдері. Ресейде 2010 жылдың санағының мәліметі бойынша 6786 адам абхаз тілінде сөйлейді. Түркияда 1965 жылдың мәліметі бойынша 4563 адам туған тілім деп санайды және 7836 адам — екінші тілі ретінде қолданады. Абхаз тілі Иберий-Кавказ тілдерінің бірі. Екі диалектіге бөлінеді: абжуй, бзыб. Әдеби тілі абжуй диалектісі негізінде қалыптасты. Тұңғыш абхаз алфавитін Абхаз тілінің фонетикалық ерекшеліктерін ескере отырып, орыс графикасы негізінде 1862 ж. П.К.Услар жасады. Абхаз тілінің алфавиті сараланып, төрт рет өзгерді (1926 ж., 1928 ж., 1938 ж., 1954 ж.). Дауысты дыбыс аз, дауыссыздар 50 ден астам. Абхаз тілі - агглютинатив тіл. Белгілілік категориясын білдіру үшін сөз алдына "а", белгісізділік категориясын білдіру үшін сөз аяғына "к" қосымшасы қосылады. Етіс формасы жоқ. Көсемше, есімше формасы жиі қолданылады. Алфавит Дереккөздер
Бөгеті құмытысы

Бөгеті құмытысы – ұсақ құмыты шыбындарына жатады. Сирек кездесетін түр, таралу аймағы шағын. Қазақстаннан сипатталып жазылған жеке типті туыстың өкілі. Солтүстік Тянь-Шаньның оңтүстік-шығыс сілемдерінде, Бөгеті және Торайғыр тауларында таралған. Орташа биіктіктегі таудың тасты далалы баурайларында тіршілік етеді. Дернәсілдері түйесіңірде (Atraphaxis pyrifolia, A. replicata, A. virgata) өсіп дамиды. Қуыршақтануы мен қыстап шығуы топырақта өтеді. Көктемдік және жазғцы мезгілде екі рет ұрпақ береді. Екінші ұрпағының ересегі шілденің бірінші жартысында ұшады. Ересегі 12-16 сағаттан артық тіршілік етпейді. Санының азаюына малды шектен тыс жаю мен дала өрттері қатты әсер етіп отыр. Дереккөздер * "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.
Дәрілік түймедақ

Дәрілік түймедақ – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаттамасы Дәрілік түймедақ – биіктігі 35-40см –ге жететін бір жылдық шөптесін өсімдік, тамыры нәзік,білеу. Бірен-саран бұтақталған сабақтары бар, күрделі екі-үш қауырсынды тілімделген жапырақтары сабақтарында кезектесіп орналасқан.Тілімделген жапырақшалары жіңішке жіп тәрізді,төменгі жапырақтары сабақтарын жартылай қоршап жатады. Гүлдері өте көп, себет немесе кәрзенке гүл шоғырын түзеді.Гүлдері тұтас немесе біршама үгітілген жартылай шар тәрізді гүлсебеттерден тұрады, гүл сағақтары 3см-ге дейін болады, кәрзенкелері шеткі тілше және ортанғы сары түтікше гүлдерден тұрады. Гүл тұғыры қуыс, жартылай шар тәрізді немесе конус тәрізді. Себеттердің тілше гүлдері ақ түсті, түтікше гүлдерінікі сары, иісі күшті жұпар иісті, дәмі татымды, ащылау. Химиялық құрамы Дәрілік түймендақтың гүлдерінің құрамында 0,2- 0,8% дейін көк түсті эфир майы бар, эфир майының ең басты компоненттері матрицин мен матрикарин,осы қосылыстардан хамазулен (7% жуық) түзіледі, бұлардан басқа эфир майының құрамына сесквитерпендер фарнезен, бисаболен, кадинен және монотерпен мирцин кіреді. Сонымен қатар эфир майында флаваноидтар, кумариндер, ұштерпен спирттер, салицил қышқылы, аскорбин қышқылы, каротин және т.б. заттар кіреді. Қолдануы Дәрі үшін өсімдіктің гүлдерін сабағынан үзіп, жинап алады. * Түймедақтың гүлінен жасалған дәрілердің жел шығаратын, қабынуға қарсы әсер ететін, тер шығаратын, ауырған жерлерді тыныштандыратын, денедегі бұлшық еттердің тырысуына қарсы әсер етеін қасиеттері бар. * Сонымен қатар қан тоқтататын, микробты жоятын, өт айдайтын, етеккірдің келуін реттейтін дәрі ретінде де қолданады. * Халық медицинасында өсімдік гүлдерінің тұнбасынан жасалған дәрілерді асқазанның, тоқ ішектің қабынуын, бауырдың, бүйректің, қуықтың ауруларын емдеу үшін пайдаланады. * Дене сыртындағы іріңді жараларды, ванна жасау арқылы подаграны, ревматизм ауруына байланысты буындардың сырқырағанын емдейді. * Тамақ бездері мен тіс түбіріндегі еттер қабынғанда ауызды және тамақты шаяды. * Түймедақты шаштың қайызғағын кетіру үшін де пайдаланады. Препараттар: Дәрілік түймедағы гүлінен дайындалған тұндырма ішуге, шайқауға, ванна қабылдауға, клизма жасауға тұнба күйінде ұсынылады. Асқазан мен жұмсартатын шөптер жиынтығына да қосады. Дәрілік түймедағының экстракты мен эфир майы «Ромазулан» препаратының құрамына кіреді. Сұйық экстракты мынжапырақ және қырмызыгүл экстрактарымен бірге «Ротокан» препаратының құрамына кіреді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер
Егістік күнзе

Егістік күнзе – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі 30-70 см-ге жуық. * Сабағы жұмыр, түзу әрі жоғарғы жағында жайыла өседі. Төменгі жағындағы жұмыртқа тәрізді сүйір жапырақтарының сағақтары ұзын, екі-үш бөлімді, сабақтың жоғарғы жағындағы жапырақтары отырмалы, құстың қауырсыны секілді бірнеше жіңішке, ұзын бөлімдерге бөлінген. * Гүлдері майда, ақ немесе ашық қызыл түсті, гүл жапырақшалары бесеу, қолшатыр тәрізденіп шоғырланып тұрады. * Шілде айынан тамыз айына дейін гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі. Жемісі піспей тұрғанда өсімдіктен қандаланың иісіне ұқсас жағымсыз иіс шығады. Жемісі піскеннен кейін хош иіс аңқиды. * Егістік кориандр мәдени өсімдік ретінде егіледі. Кей жерлерде жабайыланып кеткендері де кездеседі. Емдік қасиеті * Дәрілік мақсат үшін жемісін жинап алады. * Құрамы: эфир майлары, оның ішінде линелол, терпендер және майлар, белоктар, алкалоидтар. * Өсімдіктің жемісінен жасалған дәрілердің өт айдайтын, қақырық түсіретін, микробтарды жоятын, денедегі ауырған жерлерді тыныштандыратын, тамаққа тәбетті арттыратын және геморрой ауруы үшін шипалық қасиеттері бар. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Күйік асуы

Күйік асуы – асу, Жамбыл облысы ның Жуалы ауданы шығысында Жамбыл ауданы мен шектесер тұсында Кіші Қаратау қатпарлы белдемі мен шектеседі. Жер бедері Жалпы ұзындығы 200 шақырым, ені 35-40 шақырымды құрайды. Кіші Қаратау белдемі арқылы Алматы-Ташкент-Бішкек автокөлік жолы осы Күйік асуы арқылы өтеді. Күйік асуында табиғат тез өзгереді. Асудың атауы туралы түрлі аңыздар баршылық. Дереккөздер
Қостұра

Қостұра, Үлкентұра – Түркістан облысы Бәйдібек ауданы ндағы сеңгір. Қостұраның "Тұра" аталуы бұл аймақты жүз жылдай жайлаған ойраттар дың сөзі, мағынасы "қамал" дегенді білдіреді. Оған дейін Тұраның қазақы атауы "Сеңгір" болған деген мәлімет бар. Тектоникасы Ертедегі тектоникалық жарылыстардың әсерінен Жуалының оңтүстік-батысында ағатын Қошқарата, Боралдай өзендерінің жарып өткен жоталарының көтерілуі үдей түскен. Шаян жеріндегі "Үлкен тұра" мен "Алакүшік" биіктері тұсындағы жер қабаты 600-700 метрлік деңгейге дейін жеткен. Осы "Қос тұраны" кейде ел жекелеп "Үлкен тұра" және "Алакүшік" деп те атайды. Дереккөздер
Егістік қарақұмық

Егістік қарақұмық – тарандар тұқымдасы, қарақұмық туысына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 70 см-ге дейін жетеді. * Тік өсетін қызғылт түсті сабағының жоғарғы жағында көп бунақтары бар. * Жапырақтары бүтін, кезектесіп орналасқан, үш бұрышты, жүрек тәрізді. Жоғарғыларының сағақтары ұзын. * Жапырақтары қою жасыл түсті, етті, екі жағында да майда сүйелдері бар. * Гүлдері шашақ сықылды ақ, қызыл, ашық қызыл түстерге боялып шоғырланып тұрады. * Жемісі - үш бұрышты қоңыр жаңғақша. * Шілде-тамыз айларында гүлдейді. * Көбінесе қолдан егіледі, кейде арамшөп ретінде егіс арасында да көптеп кездесе береді. Емдік қасиеті * Құрамында рутин, хлороген, простокатехин, кофе қышқылдары бар. * Рутин қан тамырларының қабырғаларын бекітіп, үзіліп не болмаса жарылып кетуден сақтайды. Бұл дәрі дәріханаларда сатылады және миға , жүрекке, көзге, теріге қан құйылудан алдын-ала сақтану үшін ауруларға беріледі. * Гипертония ауруы кеінде басқа да дәрілермен қосып қан қысымын төмендету үшін жұмсалады. * Ревматизм, қызамық, бөртпе сүзек, қызылша ауруларын емдеу үшін де өте бағалы дәрі болып есептеледі. * Қарақұмықтың жас жапырақтарын іріңдеген жараларға таңады. * Ұнтақ түрі нәресте денесінің базданған немесе жабысқан жерлеріне себу үшін де қолданылады. * Қарақұмықтың гүлі мен жас жапырақтарына ақшайыр шөбін араластырып қоспа жасап, атеросклероз ауруы бар адамдардың қан қысымы қатар көтерілгенде пайдаланады. Сақтық шарасы Қарақұмықтың жас жапырақтары мен гүлдерінен дәрі жасап ішу кейбір жағдайларда қауіпті де, себебі олар улы болып есептелінеді. Сондықтан бұл өсімдіктен жасалған дәрілерді тек дәрігердің бақылауымен ғана пайдалану қажет. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер * Қарақұмық жармасы Дереккөздер
Құлантау

Құлантау - Үлкен Қаратаудың Шақпақ белі арқылы Алатаудың Жабағылы сілемімен жалғасып жатқан Боралдай тауының солтүстік бөлігі. Құлантаудың бөктерінен жанға жайлы сулы көптеген бұлақтармен қатар Құлан өзені бастау алады. Құлантаудың батыс бөктерінен Әулиесайдан Ұзынбұлақ аталатын бұлақ ағып шығады. Әулиесай - үйсін дүниеге келген жер болғандықтан киелі, әулиелі саналады деген болжам айтылады. Үйсіннің тарихына байланысты: "Ұзынбұлақ - Үйсін қонысы, Малға майдан Қаратаудың сонысы", - деген өлең сөздері бұған айғақ болса керек. Жуалы ауданының орталығы Бауыржан Момышұлы ауылында "Құлантау" аталатын кинотеатр бар. Дереккөздер
Абыл Өтембетұлы

Абыл Өтембетұлы - (1777, Маңқыстау - 1864, сонда, Қаратөбе) - қазақ ақыны, импровизатор. Әкесі Өтембет кедей шаруа болған. Абыл Өтембетұлы Атырау, Қарақалпақ,Түркіменстан елдерін аралап, өнерпаздармен кездескен. Өлеңдері ауызша тараған. Алғаш баспа бетін көрген өлеңі - "Арғымақ атта сын болмас" (1924). Шығармаларының негізгі арқауы - адамгершілік, ел қамын көксеу ("Сексеннің біз де келдік жетеуіне", "Отырған қарсы алдымда Қанымайым", "Қар жауар күн-түн оның қабағынан"). Ол Хиуа ханы Аллақұл басқыншылығына қарсы ызасын бейнелеп, ел қорғаған ерлерді тебірене жыр еткен ("Сүйінқараны жоқтау", "Құлбарақ батырға"). Бірсыпыра толғаулары хан, сүлтандарды әшкерелеуге арналған. "Арғымақ атта сын болмас", "Естірту", т.б. терме, толғаулары көркем, ақыл, нақыл, насихатқа құрылған. Абыл Өтембетұлы - айтыстың да шебері. ("Балдай қызбен айтысы", "Сушы қызбен сөз жарыстыру", "Нұрымды сынауы", "Шерниязбен кездесуі"), ерлік дастадарын да ("Қырымың қырық батыры" т.б.) дамыта жырлап таратқан. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Аваз Отароглы

Аваз Отароглы , Avaz Polvonniyoz (O‘tar) o‘g‘li (1884,Хиуа-15.08.1919,сонда) - өзбек ақыны. Тәуіп отбасында туған, медреседе оқыған.18 жасыда-ақ Хорезмнің жұрт таныған халық ақыны атағына ие болады. Ол өлеңнің алуан түрі қолданған (рубаи, ғазал, мұхаммас т.б.). Демократ әрі ағартушы Аваз өз өлеңдерінде сатылғыш сот пен алдамшы молдаларды, парақор төрелерді өткір сынға алады, үстем тап өкілдерінен жәбір-жапа шеккен халықтың қайғылы тағдырын толғана жыр етеді ("Халық", "Төрелерге" т.б.). Надандыққа, зараңғылыққа қарсы шығып ("Мектеп" т.б. өледерінде), "Бостадық" деген өлеңінде революцияны жырлайды. Аваз өлеңдері Хиуа өкіметі басшыларының зығырданын қайнатады. 1912 жыл Мұхаммед-Рахим хан Авазға дүре соқтырады. Оны жынданды деп жариялап, қол-аяғын байлатып тастайды. Ақырында Аваз қайыршылықта қайтыс болады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Варлаам Александрович Аванесов

Аванесов Варлаам Александрович (1884-16.03.1930) - совет мемлекет қайраткері. Батыс Арменияда Карск облысында кедей шаруа отбасында туған . 1903 жылдан РСДЖП мүшесі, меньшевик; 1914 жылдан большевик. Солтүстік Кавказда 1905-07 жылдардағы революцияға белсене қатысты. 1907-13 ж. Швецарияда тұрды. Цюрих университетінің медициналық факультетін бітірді. Давоста РСДЖП біріккен тобының секретары болды. 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Моссовет Президиумының мүшесі. Петроградта Октябрь қарулы көтерілісін дайындауға және өткізуге белсене қатысты. Петроград соғыс ревкомының мұшесі, баспасөз және хабар бөлімін басқарды. Советтердің Бүкілресейлік ІІ-ші съезіне БОАК мүшелігіне сайланды. 1917-19 ж. БОАК Президиумының мүшесі әрі секретары, 1918 жылдан Ұлт істері халкомының Армения жөніндегі комиссары, 1920-24 ж. Бүкілресейлік Төтенше комиссияның коллегия мүшесі, Жұмысшы-шаруа инспекциясы және Сыртқы сауда халкомдарының орынбасары қызметін атқарды. 1922-27 ж. КСРО ОАК мүшесі, 1925 ж. Халық ш. Жоғары Советі Президиумының мүшесі болды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Рубен Иванович Аванесов

Рубен Иванович Аванесов (14.02.1902,Шуша, Елизаветпол губерниясы - 01.05.1982,Мәскеу) — кеңес ғалымы, орыс тіл білімпазы, КСРО ҒА корреспондент-мүшесі (1958),бірнеше шетелдік ҒА мүшесі, Мәскеу университетіің профессоры (1937). Негізгі еңбектері орыс тілінің тарихын, фонетикасы мен орфографиясын, фонология теориясын, сипаттамалы және тарихи диалектология мәселелерін зерттеуге арналған. "Орыс диалектологисының очерктері" (1 бөл.,1949) кітабында орыс говорларындағы фонемалардың жүйесі сипатталады. Аванесов Рубен Иванович орыс халық говорларының атласын (1-2 бөл., 1957) және 11-14 ғасырлардағы көне орыс тілі сөздігін (1966) жасау жұмысын басқарды. Халықаралық фонетика ғылымы қоғамының вице-президенті. А. – Мәскеу фонологиялық мектебінің негізінсалушылардың бірі. Ғалымның фонологиялық концепциясыфонологиялықмектебінің ғылыми бірі болды. Негізгі еңбектері: «Қазіргі орыс әдеби тілініңфонетикасы», «Лингвистикалықгеографияның«Жалпы славян лингвистикалық атласы», «Орыс тілінің әдебиайтылымы», «Мәскеу фонологиялық мектебі туралы» және т.б. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Авар тілі

Авар тілі — көбісі Дағыстанда, аздап солтүстік Әзірбайжанда, шығыс Грузияда тұратын авар халықының тілі. Кавказ тілдерінің дағыстан тобына жатады. Оңтүстік және солтүстік 2 наречиені құрайтын ацухс, карак, гид, андаль, закаталь, хузах, салатав т.б. диалектілері бар. Әдеби тілі солтүстік наречие негізінде қалыптасқан. Авар тілі - дауыссыздар жүйесі күрделі, көп септікті, эргатив конструкциялы тіл. Араб жазуына алғашқы талпыныс 15 ғасырдан басталса да, оны кеңірек қолдану 19 ғ-дың екінші жартысы мен 20-шы ғ-дың басында болды. 1927 ж. арабшадан латыншаға, 1938 ж. орыс графикасы негізіндегі жазуға көшті. Авар алфавиты Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Аваруа

Аваруа — Тынық мұхиттағы Полинезияның шығыс бөлігінде, әкімшілік жағынан Жаңа Зеландияға қарайтын Кук аралдары мемлекетінің астанасы, Раротонга аралының солтүстігінде орналасқан қала. Халықы (2005 ж.) - 10 мыңнан астам. Университет, кітапхана бар. Қаланың сыртында аэропорт бар. Порт. Шетке інжу, цитрус, банан шығарады. Аваруа 18 аймаққа (батыстан шығысқа қарай) бөлінеді: #Покоину #Никао (Кук аралдарының парламеті орналасқан) #Пуапуауту #Ареану #Каикавека #Атупа #Аватиу (сауда порты) #Руатонга #Тутакимоа #Тауае (орталық аймақ, мұхитқа шығыс жоқ) #Такуваине (Аваруаның әкімшілік орталығы) #Нгатипа #Ваикаи #Тапае-И-Ута #Пуе #Пунамайа #Киикии #Тупапа
Авача шоқысы

Авача шоқысы - Камчатканың оңтүстік-шығысында Петропаловск-Камчатскийіге таяу әрекетті вулкан. Биіктігі - 2741 м, диаметрі - 400м. Вулкандық андезит, базальт, туф, шлак, күл мен лавалардан тұрады. Вулканның атқылауы мәліметтер бойынша 1737, 1772, 1779, 1789, 1827, 1837, 1855, 1878, 1771, 1894, 1895, 1901, 1909, 1926, 1927, 1938, 1945, 1991 жылдары тіркелген. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Аввакум Петрович

Аввакум Петрович (25.11.1620-14(24).04.1682) — протопоп, шіркеу жікшілерін басқарушы, православие дінінің ескі дәстүрлерін жақтаушы, ірі қайраткерлердің бірі, жазушы.Діни қызметі үшін жер аударылды, түрмеге жабылды және ақыры өлім жазасына кесілді. Патриарх Никонның шіркеу реформаларына қарсы шыққаны үшін 1653 ж. Сібірге айдалды. 1663 ж. Мәскеуге шақырылды. Бірақ өз көзқарасынан таймады, шіркеу жаңалықтарына қарсы күресті күшейтті. 1666 ж. шіркеу сотына тартылып, свящеик атағынан айрылды. 1682 ж. патша үкімі бойыша отқа өртелді. Аввакум 43 діни және әдеби шығарма жазды. Оның ең ірілері * "Кеңесу кітабы" * "Түсінік беру кітабы", * "Өмір сүру". Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Авгий

Авгий ат қоралары - # ежелгі грек мифологиясындағы Элида патшасы Авгийдің ғажап үлкен, мейлінше лас ат қоралары. Алфей, Пеней өзендерінен су жіберіп, Геракл оларды бір күнде тазартып беріпті-міс (бұл оның 12 ерлігінің алтыншысы). # Белгілі бір істегі шектен шыққан былық пен салақтықты «Авгий ат қораларыдай» дейтін мәтел бар. Дереккөздер
ФЗО

ФЗО — фабрика-зауыт оқуы мектебі, КСРО-дағы кәсіптік-техникалық оқытудың төменгі (негізгі) түрі. ФЗО мектептері ФЗУ мектептері негізінде құрылған. 1940-1963 жылдар аралығында жұмыс істеді. ФЗО мектептері КСРО мемлекеттік еңбек ресурстары жүйесінде өндірістік кәсіпорындар мен құрылыстар базасында әрекет етті. Құрылыс, көмір, тау-кен, металлургия, мұнай және басқа да өндіріс салалары үшін жалпы кәсіптік жұмысшылар дайындады. Оқу мерзімі 6 ай. Мектепке кез келген жалпы білім дайындығымен (1955 жылдан бастап бастауыш және одан жоғары біліммен) ауыл және қаланың 16-18 жастағы жастары қабылданды. Жер асты, тау-кен цехтары, құрылыстағы жұмыстар үшін мамандар дайындауға тек 18 жастан бастап қабылданды. Шәкірттер толық мемлекет тарапынан қамтамасыз етілді. 1940-1953 жылдары ФЗО-ға оқуға бару үшін мобилиизациялық жолмен арнайы шақыру бойынша жіберілді. 1949 жылы ФЗО мектептері жанынан көмір және тау-кен өндірісі үшін 6 және 10 айлық оқу мерзімімен тау-кен өндірісі мектебі болып қайта құрылды. 1955 жылы ФЗО мектептері жанынан құрылыс үшін 10 айлық оқу мерзімімен құрылыс мектептері, ал 1957 жыылдан бастап 2 жылдық құрылыс училищесі болып қайта құрылды. 1959-1963 жылдар аралығында барлық ФЗО мектептері, тау-кен өндірісі және құрылыс мектептері, КСРО мемлекеттік еңбек резервтері жүйесінің барлық кәсіптік-техникалық оқу орындары - әр түрлі оқу мерзімдерімен кәсіптік-техникалық училище болып қайта құрылды. ФЗО мектептері өмір сүрген уағында 6 млн жұмысшы дайындап шығарды. Дереккөздер
Авентин

Авентин - - Ежелгі Рим дегі 7 төбенің бірі, Тибр өзенінің сол жағасыда, Палестина ның оңтүстік-батысында. Плебейлер дің саяси орталығы. Аңыз бойынша, плебейлер б.з.б. 449 ж.патрицийларға қарсы соғысқан кезде осы төбеге барып паналаған. Көзге көрінерлік орындары ;Көне ғимараттар * Циркус Максимус * Цестия Пирамидасы ;Ғибадатханалар * Сан-Джорджио-ин-Велабро * Сан-Джованни-Деколлато * Сан-Саба * Санта-Мария делла Консолационе * Санта-Мария-ин-Космедин * Санта-Сабина * Сант-Алессио * Сан-Теодоро * Санта-Приска * Сант-Ансельмо-аль-Авентино Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Көктемдік жанаргүл

Көктемдік жанаргүл - көп жылдық, сарғалдақтар тұқымдасы жанаргүл туысына жататын шөп тектес өсімдік. Көктем жанаргүлі — сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір немесе көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20 см-ге дейін. Сабағын қоңыр қабыршақтар жауып тұрады, қабыршақтарына жаңару бүрлері орналасады. Жапырақтары сағақсыз, ашық сары түсті үлкен гүлкүлтелі гүлдері жалғыз, қоңыр тамыр сабағы бар. Тұқымынан және тамырсабағы арқылы вегетативті жолмен көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, шілдеде, жеміс береді. Жемісі күрделі, көптеген біртұқымды жаңғақшалардан тұрады. Көктем жанаргүлі - сирек кездесетін еуроазиялық далалық түр. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Сипаты * Биіктігі 50 см-ге жетеді. * Тамыр сабығы жуандау келген қоңырқай қара. * Жапырақтары жіңішке әрі қалың, төменгілері кезектесіп орналасқан. Сабақтарының бұтақтары көп, сырты тегіс, түп жағындағы жапырақтары қабыршық секілді қоңыр болып келеді. * Гүл жапырақтарының саны 14-20, гүл шеңбері ірі,5 см-ге дейін жетеді. Гүл тостағаншасының жапырақтары бесеу. Гүлі сары, сәуір айында гүлдейді. * Орманды аймақтардың шетінде, далалы жерлерде өседі. Химиялық құрамы Көктемгі угүлжапырақ шөбінде адонитоксин гликозиды, цимарин және сапониндер болады. Қолданылуы Дәрі мақсатында оның шөптері пайдаланылады. Оны жүрек қызметін реттейтін, сондай-ақ жалпы седативті және несеп жүргізетін дәрі ретінде қолданады. Угүлжапырақ препараты жүрек соғуын күшейтіп, ұсақ артерияларды жіңішкерту арқылы қан қысымын арттырады.Халық медицинасында мұны ұстамалы нерв ауруын, шемен, қызба, іш өту сияқты ауруларды емдеуде тыныштандыратын дәрі ретінде қолданған. Оны ұнтақ күйінде - іш жүргізетін, шеменді, асқазан ауруларын, қарын ауырсынуларын қалыпқа келтіретін дәрі ретінде ішеді. Угүлжапырақ препаратын В. Дерикер рецептісі бойынша, алкоголизмге қарсы да қолданады. Емдік қасиеті Қазақстанда көктемдік жанаргүлдің басқа да 7 түрі кездеседі. Бірақ олардың көбінде жүрек глюкозидтері аз болады. Тек түркістандық жанаргүлдің емдік қасиеті ғана көктемдік жанаргүлмен бірдей. * Дәрілік мақсат үшін көктемдік жанаргүлдің жердің үстіндегі жапырақты бөлігін сәуір айында гүлдегеннен бастап, шілде айының басында тұқымы шашылғанға дейін жинайды. Өсімдікті пышақпен кесіп, орақпен орып алады. Тамырымен жұлуға болмайды. Өйткені одан өсімдіктің бір жола жойылып кетуі мүмкін. Орылып алған шөпті жел қағатын жерде көлеңкеде дереу кептіріп алу керек. Дайындалған шикізат құрғақ бөлмеде қағазға оралып, ағаш жәшікте сақатлаған жөн. * Өсімдік құрамында цимарин, адонитоксин деген жүрек глюкозидтері бар. * Көктемдік жанаргүл жүрек неврозына қарсы және орталық жүйке жүйесін тыныштандыратын, несеп жүргізетін дәрі орнына қолданылады. * Бұл бронх демікпесі ауруын емдейтін дәрінің құрамына кіреді. * Шикізаты дәріханаларда тұнба жасау үшін, ал зауыттарда галенді препараттар мен глюкозидтер алу үшін қолданылады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Ордабасы

Ордабасы - жер аты. Қошқарата өңірінде "Үлкен Ордаған", "Кіші Ордаған" деген жерлер бар. Анығына келгенде, олар "Үлкен Орда қонған", "Кіші Орда қонған" болып шығады. "Орда қонған" деген жер Жамбыл облысы мен Түркістан облысының шектесер жерінде Арқарлы атты тауға жақын, Қошқарата мен Боралдай өзендерінің жоғарғы сағасында орналасқан. "Үлкен Орда қонған" мен "Кіші Орда қонған"ның да ара қашықтығы не бәрі 3-4 шақырым ғана. Жасақтарды аңғарларға жасыру және барлық уақытта бір-бірімен байланыста болу үшін сол кездегі соғыс тактикасына байланысты осылай орналасқан. Бірінші орда - Ордабасында, екінші орда - Қошқарата жерінде, үшіншісі - Ақыртөбе стансасының жанында. Әр орда тұсында қазақ жасақтары топтастырылған. Жуалы ауданының Қошқарата өңіріндегі Орда қонған, Боралдай, Жолбарысқамал, Үлкен тұра, Кіші тұра, Садыр қамал, Тарақты қамал, т.б. көптеген жер-су атаулары 17-18 ғасырларда туған еліміздің жоңғар қалмақтарынан азат ету кезіндегі қойылған атаулар болып табылады. Дереккөздер
Көкшытырша

Көкшытырша - екі жылдық, орамжапырақ тұқымдасы шытырша туысына жататын шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі 60 см-ге жуық. * Тамыры қысқа. * Сабағын қысқа түк басқан, түзу өседі, бұтақтары көп. * Жапырақтары сопақша келген, отырмалы, шеттері бүтін, төменгілерінің сағақтары бар. * Гүлдері ақ түсті, майда, гүл тәжі 4 гүл жапырақшасынан тұрады. * Жемісі сопақша, сыртын түк басқан жалпақ. * Тұқымдары жалпақ, қоңыр түсті. * Жаз бойы гүлдеп тұрады. * Өсетін жерлері: жолдардың шеттері, шабындықтар, егістік жерлер. Емдік қасиеті Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады. * Бұл өсімдіктен жасалған дәрілерді әйелдердің ақ етеккірі келгенде қолданып, сондай-ақ асқазан және бас ауруларын емдеу, кейде дене сыртындағы жараларды жуу үшін де пайдаланады. * Босанған әйелдерден қан кеткенде немесе ықылық ату көпке дейін тоқтамай қойғанда да бұл өсімдіктің шипалық қисиеті мол. * Жас сәбилердің іші ауырғанда да пайдаланса, өте жақсы нәтиже береді.. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Шақпақ қалашығы

Шақпақ қалашығы - екі бөлек төмпешіктен тұратын Жамбыл облысы Жуалы ауданы аумағандағы көне қала орны. Құрылысы тік төртбұрышты, шығысында биіктігі 8 метр, батысында 4 метр дуалмен қоршалған, біріншісінің ауданы 54х70 м, екіншісі 36х48 м төбешік солтүстік жағынан жалғасып жатыр. Бұл қалашықтың орнын жергілікті жұрт "Қалмақтөбе" деп атайды. Төбешіктің үстінде бейіт орны бар. Бұл жерде бір кездері жойқын соғыс болған, қалмақтар өліктерін осы жерге жерлеген. Оған айғақ болатын кейбір соғыс жарақтары осы кезге дейін жер қазу жұмыстары кезінде табылып жатады. Қалашықтың орнында төменіректе 1948-1992 жылдар аралығында кірпіш зауыты жұмыс істеген. Эксковаторлар топырақ тиеген кезде көптеген керамикалық ыдыстар мен күміс, мыстан жасалған тұрмыстық заттардың шыққандығына сол кірпіш зауытының жұмысшылары талай куә болған. Бұл жерден Жібек жолы өткен, құмыра жасайтын керуен сарай болған. 1972 жылы Шақпақ қалашығының жанындағы жырадан су жүргізілуге арналған кермамикалық құбыр тауып алынған. Дереккөздер
Шақпақ ата асуы

Шақпақ ата асуы - шағын жота. Шығыстан шыққан Ұлы Жібек жолы ның керуені осы Шақпақ асу арқылы асып Тамтатджға (Түлкібасы) бет алған. Ғалым Е.Фенко 1964 жылы Түрксіб темір жол желісінің бойымен 1300 шақырымдық Арыс бекеті - Алматы - Семей аралығында 1933-1955 жылдары жүргізген жоғары дәлдікті геодезиялық өлшеулер нәтижесінде жердің ең жылдам көтерілуі осы Үлкен Қаратау жотасының Құлантау арқылы өтетін Шақпақ асуында екенін анықтады. Оның орташа мәні жылына 10-12,5 мм болатынын есептеп шығарған. Шақпақ асуының ауа-райы үнемі өзгеріп отырады. Көктем мен күз айларында шығыстан батысқа қарай бірнеше тәулік бойы секундына 35-40 м жылдамдықпен жел соғып тұрады. Мұны осы аймақтағы жұрт "Шақпақтың желі" деп атайды. Бұл кезде жыл құстары төмендеп ұшатындығын байқаған орнитолог ғалымдар құстарға сақина салу орталығы н осы асуға құрды. Дереккөздер
Авентин блогы

Авентин блогы - Италиядағы антифашисттік оппозиция партиялары мен саяси топтарының жетекшісі Джакомо Маттеоттиді өлтіргенен кейін құрылды. Авентин блогына Халықтық (католиктік), Республикалық, Социалисттік партияның өкілдері мен партияда жоқтар кірді. Оппозиция депутаттары парламенттен шығып, "Оппозициялық фракциялар комитетін" ұйымдастырды. Бұл "Авентин блогы" деп аталды. Ол конституциялық тәртіпті қалпына келтіруді, Муссолиниді өкімет басынан тайдыруды талап етті. Компартия алғашқыда осы блокқа қосылды. Оны фашизмге қарсы белсенді күреске шақырды. Бірақ бұл талап қабылданбады. Сонан соң компартия Авентин блогынан шықты да, фашизмді әшкерелеу үшін парламентке қайта оралды. Авентин блогының енжар саясаты мен әлсіздігін пайдаланып, Муссолини елдегі буржуазиялық демократияның барлық қалдықтарын жойды да, 1926 ж. Авентин блогына тыйым салды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Михаил Иосифович Авербах

Михаил Иосифович Авербах (29.05.1872-29.07.1944) - совет офтальмологі, КСРО ғылым академиясының академигі(1939), 1912 жылдан Мәскеудің 2-ші медициалық институтының профессоры, ғылымға еңбек сіңген қайраткер, Сталин сыйлығының бірінші дәрежесінің Лауреаты(1943). Физиологиялық оптиканы зерттеу, көзге операция жасаудың және әдістерін іздестіру жолында көп еңбек еткен. Мәскеудегі көз дәрігерлері қоғамының ұйымдастырушысының бірі. КСРО Медициналық ғылым академиясының М.И.Авербах атындағы сыйлық бар, ол офтальмология саласындағы озат ғылыми еңбек үшін жыл сайын беріледі. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Меркі тауы

Меркі тауы — Жамбыл облысы Меркі ауданы аумағында орналасқан тау. Тарихы Меркі тауларының табиғатын, ауа райының қолайлылығын білген бабаларымыз Меркі тауындағы жайлаулар - Аралтөбе, Қарақыстақ, Қасқасу, Сандық, Шайсандық, Күнгейсандық, тағы басқа тау алқаптарын Сақ, Ғұн, Үйсін замандарынан бері атамекен етіп қана қоймай, бүкіл қазақ даласында тұрған зиялы ата-бабаларымыздың қайтыс болғаннан кейін жерлейтін сахнасына айналдырған. Ашық аспан астында табиғаты пейіш сарайындай шаң жоқ, көгал, қайнар бұлақтар қоршаған сахнаға (пантеон) Түркістан заманынан мыңдаған жылдар бұрын сақ, ғұн, қазақ даласында қайтыс болған күнбилерін, хандарын, болыстарын, ардақты аналарын Меркіге әкеп жерлеп отырған. Бастарына тастан қорған тұрғызып, тас бейне, тас кітаптар қойып отырған. Археологиялық зерттеулер жасап, тіркеуге алынған 127 осындай бейіттер белгілі. Ғибадатханалары Меркі ауданына қарасты Алатау дың Сандық жайлауында 2004 жылы Ә.Марғұлан атындағы археологтиялық институттың ғылыми қызметкерлері экспедициялық жұмыстар жүргізіп, бұрыннан осы өңірге белгілі көне түркі ғибадатхана сын көріп, тағы да сол тектес үш ғибадатхананың орнын тапты. Көне түркілер Аралтөбе, Белсаз, Сандық, Сұлусай, Шөлсай, Сулысай, Сүйіндік, Шайсандық, Тоғансай, Қарасай секілді тау қыраттарын әдеп-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін өткізетін орын ретінде пайдаланып келгендігін анықтады. Дереккөздер
Шайтанкелмес

Шайтанкелмес немесе көкшіл көкшегүл - көп жылдық, көкшегүлдер тұқымдасы көкшегүл туысына жататын шөп тектес өсімдік. Сипаты * Тамыр сабағы қысқа, одан көптеген жіңішке тамырлар тарайды. * Жапырақтары кезектесіп, жарыса орналасқан, қауырсын тәрізді, сопақша, ұштары сүйір келеді. Төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары ұзын, жоғарғы жағындағы жапырақтары отырмалы. * Гүлдері көкшіл түсті, майда, жағымды иісі бар. Гүл тостағаншасының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бес-бестен болады. * Жемісі - сопақша келген көп тұқымды қауашақ. * Маусым-шілде айларында гүлдейді. Жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі. * Өсетін ареалы: ормандардың шеттерін, шабындықтар, жолдардың жиегі, өзендердің жағалары, орман ішіндегі алаңқайлар. Емдік қасиеті Шайтанкелмес - халық медицинасында көп тараған дәрілік өсімдіктердің бірі. Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің тамыр сабағын және тамырын тамыз-қыркүйек айларында қазып, жинап алады. * Құрамында сапониндер, шайыр, органикалық қышқылдар, эфир майлары бар. * Бұл өсімдікті жүйке жүйесін тыныштандыратын, қақырық түсіретін дәрі есебінде пайдаланады. * Сонымен қатар қояншық ауруына қарсы және ұйқы қашқанда қолданылатын шипалық қасиеттері бар. * Шайтанкелместі асқазанға және ұлтабарға жара түскенде емдеу үшін де пайдаланады. Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Ақтоған ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Ақтоған ауылдық округі – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтоған, Қазақдиқан ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтоған ауылы. Ақтоған ауылдық округі Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1962 жылғы 24 желтоқсандағы Жарлығымен "Большевик" ауылдық кеңесі болып өзгертілді. Большевик және Жамбыл ауылдық округтері 1997-2001 жылдар аралығында біріктіріліп, Жамбыл ауылдық округі деп аталды. 2001 жылы Ақтоған ауылдық округі тарихи атауына қайта ие болып, өзінше отау тікті. Округ аумағында 59214 га жер бар, оның ішінде ауыл шаруашылығына жарамды 7461 га. Аймақта Тілеміс атындағы орта мектеп, №3 бастауыш мектеп, мәдениет үйі, Ақтоған және Қазақдихан ауылдарында отбасылық және фельдшерлік дәрігерлік пункт, кітапхана, байланыс бөлімшесі, екі дүкен, екі тамақтандыру орны жұмыс істейді. Дереккөздер