kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мейірбек Оразұлы Оразов

Мейірбек Оразұлы Оразов (1.3.1942 ж.туған, Түркістан облысы Сарапхана ауылы ) – ғалым, филология ғылымы докторы (1983), профессор. (1987). Ташкент мемлекеттік педогогткалық институтын бітірген (1964). *1964 – 67 ж. Низами атындағы Ташкент мемлекеттік педогогткалық институты өзбек тілі кафедрасының оқытушысы; *1967 – 82 ж. филология факультеті деканының орынбасары, деканы; *1993 – 99 ж. ШПИ, ХҚТУ Шымкент бөлімшесінің оқу жөніндегі проректоры, филология кешенінің директоры; *2001 жылдан қазақ тілі және әдебиеті кафедрасының профессоры. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (1970). Жалпы саны 237-ге жуық ғылым. еңбектер жазған, 8 ғылым кандидатын қорғатты. Негізгі ғылыми еңбектері «Көмекші сөздер: Оқу құралы» (1997), «Етістік: Оқу құралы» (2001) деп аталады. Түркітанушылардың Халықаралық байқауында «Күміс алқа» (1980), «Жыл ғалымы» (Англия, 2002) медальдарымен марапатталған. Шығармалары: *Қазақ тіліндегі калып етістіктері. А., 1980; *Семантика казахского глагола (опыт семантической классифкации). АДД., А., 1983; *Сөз теориясы. Таш., 1985; *Қазақ тіліндегі дуративті қосымшалар. А., 1987; *Түркологияға кіріспе. А., 1985 (авторлардың бірі); *Қазақ тілінің семантикасы. А., 1992; *Түркітанымға кіріспе. А., 1993; *Көмекші сөздер. Таш., 1997. Дереккөздер
Макро

Макро (грекше makros — үлкен, ұзын) — үлкен, ірі деген мағынаны білдіретін күрделі сөздің бөлігі (мысалы, макрофагтар, макромолекула). Макро... - бір заттың үлкендігін ұзындығын байқататын ұғым, көбінесе микроға қарсы қойылатын көлемді көрсететін, мысалға, макрофагтар, макронуклеус. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Сидоров Семен Михайлович

Сидоров Семен Михайлович (1903, Ресей,Орынбор – 1.10.1976, Алматы ) – медицина ғылымдарының докторы (1945), профессор (1945). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1960). Омбы медицина институтын(1931) және аспирантурасын (1934) бітірген. Алматы мемлекеттік медицина институтында (1935–76, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) кафедра меңгерушісі қызметін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері сот медицинасы мәселелеріне арналған. 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Пайдаланған әдебиет Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Бейімбет Қабылдаұлы Қожабаев

.]] Бейімбет Қабылдаұлы Қожабаев (4.1.1949 жылы туған, қазіргі Павлодар облысы Павлодар ауданы Жаңаауыл ауылы) – әнші (бас), ҚР-ның еңбек сіңірген әртісі (1998). 1979 жылы Ленинградтың (Санкт-Петербург) мемл. консерваториясының вокалдық факультетін (проф. С.Р. Рязанцевтің жетекшілігімен) бітірген. Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамында соло әнші ретінде қызмет (1979 – 83 және 1987 – 2001) етті. Сахналық дебютін Ш.Гуноның “Фауст” операсынан Мефистофель партиясын орындаудан бастады. Бұдан кейін Польшаның Легница қаласындағы Варшава келісімшарты штабы қарамағындағы ансамбльде әнші (1983 – 87) болып, негізінен әскери әндерді орындады. 2001 – 03 жылдары Мысырда еңбек етіп, Каир қаласындағы Музыка академиясында педагогикалық қызметпен (2002 жылдан Музыка академиясының проф.) айналысты; сондай-ақ Каир және Александрия қалаларындағы опера театрында өнер көрсетті. 2003 жылдан Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамында соло әнші әрі әншілер труппасының меңгерушісі. Ол ұлттық және классик. операларға қатысып, Е.Г. Брусиловскийдің “Ер Тарғын”, А.Жұбанов пен Л.Хамидидің “Абай”, Е.Рахмадиевтің “Қамар сұлу”, “Алпамыс” пен “Абылай хан”, Ғ.Жұбанованың “Құрманғазы”, С.Мұхамеджановтың “Жұмбақ қыз” бен “Ақан сері – Ақтоқты”, Н.А. Римский-Корсаковтың “Патша қалыңдығы”, П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегин” мен “Иоланта”, Дж. Россинидің “Севилья шаштаразысы”, Дж. Вердидің “Риголетто”, “Дон Карлос”операларында басты партияларды орындады. 1983 жылдан концерттік және 1993 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызметпен шұғылданады. Сілтемелер * Әдебиет * Технология * Инженерия * Қазақстан Дереккөздер
Жон

Жон – беткейлері көлбеу, етегі айқын шектелмеген, бір бағытта созылып жатқан қырат. Салыстырмалы биіктігі 200 м-ден аспайды. Пайда болу жағынан тектоникалық, эрозиялық, мұздық-аккумуляттік деп ажыратылады. Жон Қазақстанда (Қарабауыр, Мұзбел, Балапан Жондары, т.б.) және Батыс Сібірде жиі кездеседі. Жондардың беткейлері жиі тілімденген, төңірегіне қарағанда құрғақтау, батпақсыз келеді және көбінесе қалың орман-тоғайлармен көмкерілген. Сілтеме
Исраил

Исраил – діни ұғым бойынша Мұса пайғамбардың қауымы, соның жолын ұстағандар. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың тубі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «Біздің қазақтың ықыласы атасын ғараптан шықты дегенді, яғни бәни Исраилден шықты дегенді ұнатқандай» деген сөздермен бастайды да, бұл түсініктің тарихи шындыққа жатпайтынын, қараңғылықтан туғанын дәлелдейді. Одан әрі ақын қазақ және оған туыстас халықтардың арғы тегі және олардың қазіргі қазақ жеріне орналасу тарихы туралы түйгендерін баяндайды. Біздердің шын мәнісінде арабтардан емес, монғолдардан шыққанымызды дәлелдейді. Дереккөздер
Соттық құзырет

Соттық құзырет — нақты бір істі бірінші инстанция соты ретінде қарау өкілеттілігі. Азаматтық процесте соттық құзырет пәндік және аумақтық болып екіге бөлінеді. Пәндік соттық құзырет бойынша белгілі бір пәнге қатысты істер нақты бір соттардың құзыретіне жатқызылады. Жалпы тәртіп бойынша барлық істер ауданы соттардың құзыретіне берілген. Ал облысы және Жоғарғы сот құзыретіне жататын істер өз алдына топқа бөлінеді. Мысалы, ҚР Жоғарғы сотының құзыретіне ҚР Президентінің, Парламентінің, Үкіметінің актілерін, министрліктердің, агенттіктердің адам құқығы мен бостандығына қатысты актілерін шағымдау, мемлекеттік құпияға қатысты істерді қарау, т.б. жатады. Қылмыстық процесте пәндік, аумақтық және тұлғалық соттық құзырет болып бөлінеді. Пәндік соттық құзырет қылмыстың сипаты мен ауырлығына байланысты. Ауыр қылмыстар облысы және оларға теңестірілген соттардың құзыретіне кіреді. Аса ауыр қылмыстарды Жоғарғы сот қарайды. Негізінен қылмыстық істердің дені (95%) ауданы соттарда қаралады. Аумақтық соттық құзырет қылмыстың жасалған орнымен анықталады, яғни қылмыс қай соттың қызмет ету аумағында жасалса, сол соттың құзыретіне жатады. Бірнеше жерде жасалған қылмыс бойынша істі тергеу аяқталған аумақтың соты қарайды. Қс жылдам, толық әрі әділ қаралу үшін және оның тәрбиелік ықпалы анағұрлым тиімдірек болу үшін бір деңгейдегі басқа сотқа тапсырылуы мүмкін. Тұлғалық соттық құзырет қылмыс субъектісіне, оның лауазымдық жағдайы мен бағынатын органына байланысты. Мысалы, ҚР Бас прокурорының қылмыстық ісін бірінші инстанция соты ретінде Жоғарғы сот қарайды, ал әскерилердің жасаған қылмыстары бойынша істерін әскери соттар қарайды. Дереккөздер
Хламидиялар

Хламидиялар (грек. chlamyda – мантия) — адам, жануар және құстарда әртүрлі ауру қоздыратын бактериялар. Хламидиялар жасуша ішінде өніп-өсіп, паразиттік тіршілік етеді. Зақымданған жасушаларда олар мантия (сырттан киетін ұзын шапан) сияқты қабықша түзетіндіктен, аты осыған байланысты аталған. Хламидияның бірнеше түрі бар: *C. trachomatіs, C. psіttacі — адамдарда; *C. pecorum, C. abortus, C. felіs — жануарларда ауру қоздырады. Ұсақ, пішіні шар тәрізді. Хламидия адамдарда көз ауруларын (басыр, конъюнктивит, т.б.), несеп-жыныс жолдарының (уретрит, простатит, эндометрит, сальпингит, т.б.), шап бездерінің вирусты ауру (шап лимфогранулематозы) және өкпенің қабынуы (бронхит, пневмония, орнитоз, т.б.) ауруларды қоздыруға себепкер болады. Қоздыратын ауру түріне байланысты жұғу жолдары да әртүрлі болып келеді. Көбінесе тұрмыстық қатынас арқылы (тікелей жанасу немесе тұрмыстық заттар арқылы), жыныстық жолмен және тыныс алу жолдары арқылы жұғады. Хламидия қоздыратын ауруларды жалпы атпен хламидиоздар деп атайды. Хламидиозбен ауырып тұрған адамда иммунитет ұзаққа созылмайды, сондықтан қайталап ауруы мүмкін. Ауруға диагнозды: #зақымданған жерден жағынды алып, бактерия морфологиясын; # серол. реакцияның көмегімен науқастың қан сарысуындағы арнайы антиденелердің деңгейін анықтайды; # ұрықтанған тауық жұмыртқасына немесе жасуша дақылдарына жұқтыру арқылы науқастан алынған заттан Хламидияның таза дақылын бөліп алып зерттейді. Емі: антибиотиктер, иммунды-стимулдеуші препараттар, т.б. беріледі. Жеке бастың гигиенасын, құс өсіретін кәсіпорындарда қауіпсіздік техникасын сақтау. Хламидияға қарсы егу әдісі қолданылмайды. Сілтемелер
Ілебалық

Ілебалық – орта ғасырдағы қала. Орналасқан жері Алматы облысы Іле ауданы Іле өзенінің орта ағысы, қазіргі Қапшағай СЭС-нің жанында болған. Сипаты Белгілі зерттеушілер А.Н. Бернштам мен В.В. Бартольд – М. Қашқари мен В. Рубруктың жазба деректерін негізге ала отырып, Ілебалықты Шеңгелді бекінісінің орнындағы “Екі өгіз” қаласы десе, академик Ә. Марғұлан Мұхаммед Хайдардың дерегіне сүйеніп, Ілебалықты өз алдына жеке қала болған деп тұжырымдайды. Ілебалық қаласының орны әлі толық анықталмаған. Дереккөздер
Өлара

Өлара – ескі ай мен жаңа ай аралығындағы Ай көрінбейтін уақыт. Күн сәулелері Ай бетінің бір жартысын ғана жарықтандыратындықтан, Жердегі бақылаушыға Айдың жарықтанған бір бөлігі ғана көрінеді. Ай Жерді, ал екеуі бірге Күнді айнала қозғалатындықтан Айдың Жерден көрінетін бөлігі үнемі өзгеріп отырады. Жаңа ай туғанда жіңішке орақ тәрізді болып көріне бастайтын Ай, уақыт өте келе толысып толған Айға айналады. Одан әрі ол күннен-күнге кішірейіп, ақыры көрінбей кетеді. Бұл кезде Ай Күн мен Жердің арасында, ал үшеуі бір түзудің бойында орналасады. Айдың жарық бөлігі Жерге қарама-қарсы жақта болады. Осы уақыт – Өлара деп аталады. Күннің тұтылуы тек Өлара кезінде болуы мүмкін. Ай орбитасының жазықтығы мен Жер орбитасының жазықтығы арасындағы бұрыш 5°29' болғандықтан, Күн, Жер, Ай бір түзу бойына ай сайын орналаса бермейді. Өлара сөзінің пайда болуы Сырт қарағанда, «өлара» сөзін екі түбірдің бірігуінен пайда болған ба деп те қаласыз. Іздестіре келгенде, оның әуелден-ақ бір сөз әрі мағынасының да тіпті өзгеше болғандығына көз жеткізу қиын емес. «Өлараға» сәй- кес сөздің якут тілінде ұшырасуына қарап, сөз төркінін түркі тілдері болар деп те қаласың. Якутша «уларый» түлғалы сөз біздің үғымымыздағы «өзгеру, өзгеріске түсу» дегендермен бірдей (Як.-рус. сл., 1972, 433). Бұл сөз якуттарға моңғол тілінен ауысқан. моңғолдарда «ули-рах» тұлғасы — өзгеру, алмасу мағыналарында айтылады (Мон.-қаз. сөз., 1954, 212). моңғолдардан якут тіліне ауысқанда, соңғы «х» дыбысы түсіріліп, якуттар өз тілі- нің заңдылықтарына икемдеуі нәтижесінде «уларый» тұлғасы туған. Ал қазақтар қабылдағанда бастапқы «у» дыбысын «ө» -ге өзгертіп, моңғол тіліндегі «и» дыбысы орнына «а»-ны қолданған, мұнда да соңғы «х» дыбысы түсірілген. Осының нәтижесінде «өлара» сөзі пайда болған. Әдетте, ескі ай мен жаңа айдың түйіскен шағында ауа райында өзгерістер болып тұратыны ертеден белгілі. Осы өзгерісті біріне-бірі жеткізе білу ниетімен әр кез осы «өлара» сөзі қолданылып отыру ежелден қалыптасқан. Сейтіп тіліміздегі «өлара» тұлғасының туу тарихы осылайша түсіндірілмек. Дереккөздер
Геннадий Александрович Вядро

Геннадий Александрович Вядро (1928 ж.т., Ташкент қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1978), ҚР Халық ағарту ісінің еңбек сің. қызметкері. Алматы мемл. мед. институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Респ. «Бурабай» санаторийінде дәрігер-ординатор, бөлімше меңгерушісі, бас дәрігердің орынбасары (1953–1964ж.), Ақмола мед. институтында (қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) ассистент (1964–1968), доцент (1968–1971) болып істеді. 1971 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 1973 ж. «Профилактика и борьба с осложнениями при резекциях легких у больных туберкулезом» деген тақырыпта доктарлық диссертация қорғады. 82 ғыл. еңбектің авторы. Дереккөздер
Соттық сарап ілімі

Соттық сарап ілімі, экспертология — сот сараптамаларының қалыптасу және даму заңдары мен әдіснамасы, зерттеу заңдылықтары туралы білімдер жиынтығы. Экспертология сөзі сондай-ақ сот сараптамасы жалпы теориясының баламасы болып табылады. Бұл терминді ұсынған әрі қалыптастырған (1979) А.И. Винберг пен Н.Т. Малаховская болды. Ғылым әдебиеттерде экспертологиядан гөрі көбіне “сот сараптамасының жалпы теориясы” термині қолданылады. Дереккөздер
Арасан тауы

Арасан – Жетісу облысы Кербұлақ және Ескелді аудандарының шекарасында орналасқан тау. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Жер бедері Ең биік жері 3800 м-ге жуық. Ал 3500 м-ден жоғарыдағы тау жоталарында жер бедерінің альпілік пішіндері кең дамыған. Мұнда тауаралық кең жазықтар бар. Мұздықтардың көпшілігі дерлік таудың солтүстік беткейінде орналасқан. Геологиялық құрылымы Төменгі палеозой қабаттары кристалдық тақтатас, кварцит, гнейс, әктас, мәрмәр жыныстарынан құралған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/sanatoriums/view/204/kapal-arasan-shipagayi/ Капал-Арасан шипажайы]
Тәттіғали Қожанов

Тәттіғали Қожанов (1893, бұрынғы Орал губерниясы Жымпиты уезі Қаратөбе ауылы – 1941) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1921 жылы Саратов қаласы түбіндегі Мариинское орта ауыл шаруашылығы училещесін бітірген. 1921 – 28 жылдары Орал губерниясының Орал және Қаратөбе аудандарында уәкіл, учаскелік агроном, Жымпиты уездік атқару комитетінің төрағасы, губерниясы жер бөлімінің меңгерушісі болды. 1928 – 30 жылдары Семей округі жер басқармасының меңгерушісі, округтік комитет бюросының мүшесі, 1930 – 37 жылдары Мемлекеттік жер тресінің директоры, Қазақ АКСР-іЖер халық комиссариаты алқасының мүшесі, Алматы облысы жер бөлімінің меңгерушісі, облысы атқару к-тінің төрағасы, 1937 жылдың желтоқсанынан 1938 жылдың тамызына дейін Қазақ КСР-і егін шаруашылығы халық комиссары, 1938 – 39 жылдары Солтүстік Қазақстан облыстық жер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 1939 жылы наурызда тұтқындалды. 1941 жылы сәуірде 8 жылға сотталып, Магадан облысында қайтыс болды. 1957 жылы қаңтарда ақталған. Дереккөздер
Светлана Федоровна Бакирова

Светлана Федоровна Бакирова (1942 жылы туған, Ресей, Амур облысы Свободный пос.) – геология-минералдар ғылыми докторлық (1994), профeссор (1999). Ленинград (1967, қазіргі Санкт-Петербург) химия-фармацевтика институтын бітірген соң Атырау облысы дәріхана басқармасында (1967–1975), Мұнай химиясы және табиғи тұздар институтында инженер, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1975–1999), ал 1999 жылдан Атырау мұнай-газ институтында оқытушы болып жұмыс істейді. 1993 жылы «Геохимия порфироновых комплексов и микроэлементов в связи с прогнозом качества нефтей (на примере Западного Казахстана)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Бакирова 80-нен астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның, 4 авторлық куәлік пен 1 патенттің авторы. Сыртқы сілтемелер * http://terminal.kzn.ru/page468.htm/show/11868 * http://www.inhp.ru/ru/info/2478.html * http://old.rsl.ru/table.jsp?f21&t3&v0%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F&f1003&t1&v1&f4&t2&v2&f21&t3&v3&f1016&t3&v4&f1016&t3&v5&cca1&i81&s2&ss1003&ce=4 Дереккөздер
Сот ұйрағымы

Сот ұйрағымы — сот қаулыларының бір түрі. Соттық істің мәні бойынша шығарылатын негізгі қаулыдан (шешім немесе үкім) өзге барлық сот қаулылары ұйғарым болып аталады. Ал кассациялық инстанцияда сот ұйрағымы негізгі шешім болып табылады. Қылмыстық процесс бойынша қылмыстың жасалуына негіз болған себептерге тиісті ұйым мен лауазымды тұлғаның назарын аудару мақсатында сот ұйрағымы шығарылады. Дереккөздер
Түрлендіру

Түрлендіру — кез келген Х жиынындағы -дің өз-өзіне бейнеленуі. Кейде (әсіресе, матем. анализ бен геометрияда) бір жиынды екінші бір жиынға ауыстырып бейнелеуді де түрлендіру деп атайды (мысалы, Лаплас түрлендіруі, Фурье түрлендіруі, т.б.). Геометрияда нүктелік Турлендіру жиі қарастырылады. Мұндай Турлендіруде белгілі бір жиынның (сызық, бет, кеңістік) әрбір х нүктесіне сол жиынның басқа бір f(х) нүктесі сәйкес қойылады. Яғни, нүктелік Турлендіру нүктелер жиынының өз-өзіне бейнеленуі болып табылады. Нүктелік Турлендіруге қозғалыс Турлендіру, айналу Турлендіруі, аффиндік Турлендіру жатады. Нүктелік Т-дің көптеген маңызды кластары топ құрайды (мыс., қозғалыс тобы, т.б.). Геом. зерттеулерде Турлендіру берілген фигураны қарапайым қасиеттері басымдау болатын басқа фигураға ауыстыру үшін қолданылады. Мысалы, шеңберді зерттеу жеңілірек болғандықтан, аффиндік Турлендірудің көмегімен эллипсті шеңберге Турлендіруге болады. Фигураның берілген Турлендіруде өзгермейтін қасиеттерін инвариант деп атайды. Алгебрада қарастырылатын теңбе-тең Турлендірулерге жақшаларды ашу, көбейткіштерге жіктеу, ортақ бөлімге келтіру, т.б. жатады. Жоғары математикада берілген функцияны басқа бір функциямен ауыстыратын функцияларды Турлендіру зерттеледі. Сілтемелер: Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
Ойтоған

Ойтоған — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, Ойтоған ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Жансүгіров ауылынан солтүстік-батысқа қарай 50 км жерде, Көлденең өзенінің жағалауында, қуаң шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы 1963-1997 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы қой өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Ойтоғанда және округке қарасты Үлгілі, Бұлан ауылдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Зауыт-ВТУЗ

ЗАУЫТ-ВТУЗ – КСРО-да ірі өнеркәсіп орындары жанында жұмыс істеген дербес техникалық жоғары оқу орындарының атауы. Зауыт-ВТУЗ өндіріс қызметкерлері арасынан жоғары білімді мамандар даярлау, өнеркәсіп орындарында инженер-техникалық қызметкерлердің білімін жетілдіру, ғылым мен техника жаңалықтарын өндіріске енгізу, т.б. міндеттерді орындады. Қазақстанда ең алғашқы Зауыт-ВТУЗ 1963 жылы Теміртау қаласында Қарағанды металлургия зауытының жанынан ашылды. Оның химиялық-металлургиялық, экономикалық және инженер-құрылысшы факультеттерінде 11 мамандық бойынша инженерлер даярланды. Дереккөздер
Таскесім

Таскесім, аншлиф (нем. Anschlіff, anschleіfen – жылтырату) – үлкейтіп көрсететін аспаптар көмегімен танып-білу үшін бір немесе екі жағы да жылтыратылып өңделген тас кесегі. Қаттылығы төмен тау жыныстарынан даярлаған Таскесімді канифоль, самырсын зәмзәмі, акриль шайыры, т.б. дәнекерлеп біріктіріп алады да жылтыратып өңдейді. Таскесімді ұнтақты сынама түйірлерінен дайындағанда оларды біріктірген соң пресс-пішінге салады. Дереккөздер
Іле ботаникалық бағы

Іле ботаникалық бағы – ғылыми-зерттеу мекемесі. ҚР Ғылым және білім мин-нің Ботаника және фитоинтродукция ин-ты қарамағында. 1946 ж. Оңт. Балқаш маңындағы шөл және жартылай шөл аймақтарын а. ш-на пайдалану мақсатында Үшжарма шатқалында (Бақанас а-нан 45 км жерде) ашылды. Оның ашылуына акад. Қ.И. Сәтбаевтың ұсынысымен “Іле кешенді базасының” құрылуы себеп болды. Бақ Іле өз-нің оң жақ жағалауында, Балқаш ауданы ның орт. Бақанас кентінен 2 км жерде орналасқан. Жер көлемі 91 га, оның ішінде табиғи өсімдік жабыны 70,4 га, ол 35 түрлі өсімдік қорынан тұрады. Бұл аймақтың климаты тым континенттік. Жаздың ыстық айларында ауа темп-расы 44С-қа, ал топырақ беті 70С-қа дейін қызады, ауаның ылғалд. 30 – 45% шамасында, қысы қысқа, қары аз, суық. Жауын-шашынның орт. жылдық мөлш. 130 мм, оның басым бөлігі күзде түседі. Топырақ жамылғысы әркелкі, негізінен ашық сұр топырақ басым. І. б. б-нда осы аймақтың табиғат, климат жағдайына төзімді табиғи және мәдени өсімдіктердің түрлерін жерсіндіру, оларды көбейту ғыл. жұмыстары жүргізіледі. Бақ құрылғаннан бері тағамдық, дәрілік, сәндік, т.б. өсімдіктердің 2 мыңнан астам түрлері сұрыпталды, олардың жаңа формалары өсіріліп, сынақтан өтті. Ағаш-бұта өсімдіктерінің 140 түрі мен формалары, жеміс-жидектердің 90 түрі мен сұрыптары, қылқан жапырақтылардың 24 түрі, сәндік, гүлді өсімдіктердің 230 түрі мен формалары іріктеліп алынып, бақта өсіп тұр. Астық, бұршақ тұқымдас, мәдени және табиғи шөптесін, малазықтық өсімдіктердің 120 түрі мен сұрыптары жан-жақты зерттеліп, бау-бақшалық өсімдіктердің жаңа 31 сорты (Слава капустасы, Бизон және Эрлиан томаттары, Возниковский қияры, Шантанэ сәбізі, Куба Король қарбызы, Бухарка қауыны, т.б.) шығарылып, аймақтағы тәлімді, суармалы, саз, сортаң топырақты жерлерге шаруашылық мақсатта енгізілді. Қазір І. б. б-ның жалпы коллекц. қоры 495 таксонды құрайды. Бақтың өндірістік тәлімбағында (питомнигінде) тұрғындардың сұраныстарын қанағаттандыру үшін алманың, алмұрттың, туяның, қарағайдың, хеномелестің, раушангүлдің, т.б. көшеттері өсіріледі. Пайдаланылған cілтемелер С. Әбиев
Абдурашит Ибрагимов

Абдурашит Ибрагимов, Рашит қазы (1857, Ресей, бұрынғы Тобыл губерниясы, Тара қаласы – 1944, Жапония, Токио қаласы) – Ресей империясындағы түркі халықтарының 20 ғасырдың басындағы азаттық күресі жетекшілерінің бірі, көрнекті қоғам қайраткері, публицист. Өмірбаяны Еділ бойындағы медреседе, Бұхарадағы діни оқу орнында білім алған. 1885 – 92 жылдары Тара қаласында имам, Түмендегі (Тюмень) медресе мұғалімі, 1892 – 93 жылдары Орынбор мұсылмандары діни басқармасында қазы болып қызмет етті. 1893 жылы Түркияға кетті. Онда жүріп шетелдік басылымдар арқылы Ресей империясының отаршылдық саясатын сынға алып, әлем жұртшылығының назарын Ресей мұсылмандарына бұруда елеулі рөл атқарды. 1895 жылы өзінің әйгілі “Шолпан жұлдызы” атты кітабын шығарды. Кітапта мұсылман халықтарының ұлттық-саяси мәселелері көтерілді. 20 ғасырдың басында Ибрагимовтың “Шолпан жұлдызы” Ресейге жетіп, мұсылмандар арасында зор беделге ие болды. Кітап патша тыңшыларынан жасырын түрде қолдан қолға өтіп, мұсылман халықтарының саяси оянуына өз септігін тигізді. 1904 жылы Стамбұл қаласында Ресей өкіметінің шешіміне орай тұтқындалып, абақтыға жабылды. Көп ұзамай мұсылман жұртшылығының талап етуімен абақтыдан босатылып, Қазанда, Перьмде, Уфада, Троицкіде, Қызылжарда отаршылдық саясатқа қарсы үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Қызылжар (Петропавл) қаласында болған кезінде сол өңірдегі қазақ, татар халықтарының өкілдерін жинап, мұсылмандардың талап-тілектерін тұжырымдап, Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы граф Витте атына өтініш жіберуді ұйымдастырды. 1904 жылы “Автономия” атты кітабы жарық көрді. Онда мұсылман халықтарының азаттық қозғалысындағы басты міндеті автономия алу мәселесі болу керек екендігін атап көрсетті. Санкт-Петербургте “Мират” журналын, ал 1905 жылдан бастап “Үлфәт” және “Тилмиз” атты газеттерді шығарып, Ресей империясы мұсылмандарының саяси-әлеуметтік мәселелерін көтерді. “Үлфәт” газетіне қосымша ретінде қазақ тілінде “Серке” атты газет ұйымдастырды. Газетінің алғашқы саны ғана жарық көріп, Ресей өкіметінің тыйым салумен жабылып қалды. 1905 – 1907 жылдары Бүкілресейлік мұсылман съездерін өткізуге жетекшілік етті. “Ресей мұсылмандары одағы” ұйымының ОК-і мүшесі болды. 1-, 2-Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясының қызметіне қызу араласты. 1909 жылы Ресейден кетіп, Шығыс Азия елдеріне саяхат жасады. 1912 жылы Түркияда “Ислам дүниесі” атты журнал шығарды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдары немістерге қолға түскен татар, башқұрт халықтары өкілдерінен патша өкіметіне қарсы күресетін “Азия батальоны” деп аталатын қарулы жасақ құрып, 1916 жылы Юсуф Акчурин секілді қайраткерлермен бірге АҚШ президенті В.Вильсонға (1856 – 1924) телеграф арқылы мәлімдеме жолдады. Онда 1-дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей мұсылмандарының тәуелсіздікке қол жеткізу мәселелері айтылған. 1921 – 33 жылдары Египетте, 1934 жылдан Жапонияда тұрды. Токиода мешіт ашып, оның имамы болды. Дереккөздер
Квадратталатын аймақ

Квадратталатын аймақ – белгілі бір (нақты) ауданы болатын аймақ немесе жордан мағынасындағы белгілі бір жазық өлшемі. Аймақтың квадратталатындығының қажетті және жеткілікті шарты: аймақ шекарасы ауданының нөлге тең болуы. Мұндай шартты қанағаттандырмайтын аймақ квадратталмайтын аймақ деп аталады. Дереккөздер: *Қазақ энциклопедиясы, 4-том
Жонглер

Жонглер (французша jongleur – күлдіргі, қуақы) – 1) орта ғасырлардағы француз кезбе актерлері мен музыканттарының жиынтық атауы. Олар ағылшын менестрельдеріне, неміс шпильмандарына (кейде гистриондар деп те атаған), орыс скоморохтарына ұқсас болған. XI ғасырда өнер көрсетудің мұндай түрі музыка мен поэзияны, мимика және акробатика өнерінің басын біріктіріп, кәсіби дәрежеге көтерілді. Шіркеу тәртіптерін күлкіге айналдырған Жонглер діндарлар тарапынан қуғынға ұшырап отырған. XIII ғасырда кейбір елдерде Жонглер бауырластықтары құрылды. Жонглерлік өнерде ішінара әйелдер де ойын көрсетті; 2) қас қағым сәт ішінде бірнеше зат пен бұйымды қатар лақтырып, әрі оларды қағып алуды меңгерген цирк артисі; қ. Жонглерлік өнер. Сілтеме en:Juggler fr:Jongleur it:Giullare
Сот шешімі

Сот шешімі – бірінші инстанция сотының азаматтық іс бойынша шығаратын актісі. Сот шешімі кіріспе, сипаттама, негіздеме және шешуші бөлімдерден тұрады. Кіріспе бөлімде соттың толық атауы, шешім шығару уақыты мен орны, даудың мазмұны, іске қатысушы тұлғалар көрсетіледі. Сипаттама бөлімінде талапкердің талабы, жауапкердің қарсылығы және басқа қатысушылардың түсініктемелері жазылады. Негіздеме бөлімінде соттың істі қалай шешу керек екендігі туралы тұжырымы айтылады. Осы бөлімде тұжырымға негіз болған мән-жайлар, дәлелдемелерді қабылдамаудың дәйектері көрсетіледі, яғни іс бойынша ұсынылған дәлелдемелерді бағалайды, сондай-ақ талаптың негізділігі жөніндегі соттың тұжырымы және сот сүйенген құқықтық нормалар көрсетіледі. Ал шешуші бөлімде талапты қанағаттандыру не одан бас тарту және сот шығындарын өтеу жөніндегі соттың қаулысы көрініс табады. Осы бөлімде шешімді шағымдау мерзімі мен тәртібі көрсетіледі. Сот шешімі заңды (яғни іс бойынша қолданылуы тиіс материалдық және процессуалдық құқық нормаларына сәйкес) және негізді (сот талқысында анықталған мән-жайларға орай) болуға тиіс. Пайдаланған сілтеме
Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбаев

Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбаев (20 қараша 1945 жыл, Саудакент ауылы, Сарысу ауданы, Жамбыл облысы) — кеңестік және қазақстандық жазушы, публицист, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (2002). Қазақ ұлттық аграрлық университетін бітірген (1968). 1968–1969 жылдары Байқадам кәсіптік-техникалық училищесінің оқытушысы, 1969–1971 жылдары Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің «Қазақ ауыл шаруашылығы техникасы» бірлестігінде инженер, аға инженер, 1971–1975 жылдары Алматы облысы комсомол комитетінің кәсіптік-тех. білім секторының меңгерушісі болды. 1975–1985 жылдары «Қазақстан пионері», «Білім және еңбек», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі Егемен Қазақстан) газет-журналдарында жауапты қызметтер атқарды. 1985–1987 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы аппаратында Жоғары Кеңес актілерін жариялау тобының аға редакторы болды. 1988–1989 жылдары «Қазақ әдебиеті газетінде аға тілші, бөлім меңгерушісі, 1990–1991 жылдары «Денсаулық» журналының бас редакторы, 1991–1996 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы, сонымен бірге Қазақстан әдеби қоры басқармасының төрағасы, «Тіршілік журналының бас редакторы, «Әдеби қор жаршысы» газетінің бас редакторы, 1997–2001 жылдары «Zaman — Қазақстан» газеті бас редакторының орынбасары болды. Экономика және сауда министрлігі автор құқығын қорғау агенттігі бас басқармасының бастығы, Алматы облысы көші-қон және демография басқармасында бөлім бастығы қызметтерін атқарды. 2001–2003 жылдары «Қазақ энциклопедиясы» баспасында орталық бастығының орынбасары, 2003–2007 жылдары «Заңгер» журналының жауапты редакторы, «Қазақ әдебиеті» газеті бас редакторының орынбасары болып істеді. 2007 жылдан «Жұлдыз» журналының жауапты хатшысы. Қойшыбаев өз еңбектерінде тарихтың «ақтаңдақ» беттерін зерттеуге ден қойды. Шығармалары орыс, беларус, болгар, қытай тілдеріне аударылған. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, Құрмет орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әбілфайыз Ыдырысов

Әбілфайыз Ыдырысов (23.2.1930, Егінсай ауылы, Амангелді ауданы, Қостанай облысы) – жазушы-журналист, педагог, тарих ғылым кандидаты (1972), ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1991), ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері (2004). Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1953). 1953 – 54 ж. “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары болып істеді. 1955 – 61 ж. “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарды. 1961 – 65 ж. “Қазақстан пионері” газетінде бас редактор, 1965 – 93 ж. әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент, профессоры болды. Ыдырысов осы жылдары газет безендіру, полиграфия ісі, мақалаларды өңдеу және редакциялау шеберлігіне байланысты 20-ға тарта әдістемелік құралдар мен оқулықтар жазып, баспадан шығарды. Публицист-жазушы, педагог Ыдырысовтың қаламынан көптеген ғылыми-зерттеу кітаптары, деректі эссе, хикаяттармен қатар “Айжанның ғашығы” (1965), “Берік” (1994), “Аңсаған менің әнімсің” (2000), “Ақсүйек”, “Кер бұзаудың өлімі” (2004) повестері, “Таңшолпан” романы (2005) жарық көрді. Ыдырысов көптеген орден, медальдармен марапатталған. Ұлы: Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов Дереккөздер
Орманды тау белдеуі

Орманды тау белдеуі – орманы басым өскен биіктік табиғи белдеу. Орманды тау белдеунің биіктігі таудың қай ендікте жатуына байланысты анықталады; оңтүстіктегі ыстық белдеуден солтүстікке қарай биіктігі біртіндеп төмендейді, экваторлық ендікте 3500 – 4000 м, субэкваторда 3000 м, тропиктерде 2500 м биіктікте. Қоңыржай белдеудегі биік тауға тән ерекшелік – жауын-шашын мол түседі, жазы салқын, қыста қар жамылғысы қалың болады. Орманды тау белдеуне Қазақстан аумағындағы Алтайдың оңтүстік, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауының биіктік белдеулері жатады. Бұл аймақтарға түсетін жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 – 800 мм. Қаңтардағы ауаның жылдық орташа температурасы – 11 – 16 0 С, шілдеде 20 0 С-тан (биіктеген сайын) 7 0 С-қа дейін төмендейді. Іле Алатауының 900 – 1400 м беткейінде жабайы алма, өрік, қайың орманы; 1400 – 2800 м биіктікте Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқан жапырақты орман өседі. Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік беткейіндегі 1200 – 2400 м биіктікте, солтүстік беткейіндегі 800 – 1400 м биіктікте алма, көктерек орманы, 2400 – 3200 м биіктікте Тянь-Шань шыршасы мен майқарағай аралас өседі. Алтай тау жүйесінің 70%-ын тау орманы алып жатыр. 1700 – 2000 м биіктікте жалпақ жапырақты орман, 2200 – 2500 м биіктікте қылқан жапырақты орман (май қарағай, қарағай, самырсын, оңтүстігінде балқарағай) өседі. Мұндағы өсімдік түрлері таудың беткей экспозициясына, топырағына байланысты. Дереккөздер
Ламберт заңы

Ламберт заңы — жарықты шашырататын беттің (s) жарықтылығы (L) барлық бағытта бірдей болатындығын өрнектейтін заңы 1760 ж. неміс ғалымы И.Ламберт (1728 — 1777) тұжырымдаған. Бетке (s) жүргізілген перпендикулярға (нормальға) бұрыш () жасай бағытталған жарықтылық (І) пен сол беттен дәл осы бағытта шыққан жарық күшінің (І) арасында мынадай байланыс бар: L0І/scos. Ламберт заңы бойынша LІІ0/s мұндағы І0 — бетке (s) нормаль бағыттағы жарық күші. Сондықтан, ІІ0.cos. Ламберт заңынан жарқырау (М) мен жарықты шашырататын беттің жарықтылығы (L) арасында төмендегідей тұрақты қатынас шығады: M=L. Реал беттерден шашыраған жарық үшін Ламберт заңы жуықтап орындалатын заң болып есептеледі. Дегенмен, материалдардың көптеген түрінде бұл заң жеткілікті түрде дәл орындалады. Мұндай материалдардың беті диффузиялық бет деп аталады. Диффуз бетке күңгірт беттер (гипс, магний тотығы, т.б.), бұлдыр орта (кейбір сүт тәрізді шынылар, бұлт), сондай-ақ, ұнтақ тәрізді люминофорлар беті мен Күн беті, т.б. мысал бола алады. Жарық шығаратын беттердің (жарқырауық денелердің) ішінде тек абсолют қара дене ғана бақылау бағытына тәуелсіз болады. Ламберт заңы теориялық зерттеулерде, жарық техникасы мен фотометрлік есептеулерде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Қолма-қол ақша айналымы

Қолма-қол ақша айналымы– тауарларды сату, қызмет көрсету және түрлі төлемдер төлеу кезінде ақшаның қолма-қол нысанда қозғалуы. Қолма қол ақша айналыс қаражаты мен төлем қаражаты атқарымын орындайды. Қолма қол ақша ұдайы айналмалы айналым жасайды: қолма қол ақша алған халық оны тауар сатып алуға, көрсетілетін қызметтердің ақысын төлеуге, салықтарды, т.б. төлеуге жұмсайды; несие мекемелерінің кассасына сауда түсімдері, салықтар мен алымдар, азаматтардың шоттарға салған салымдары, т.б. ретінде түседі. Кәсіпорындар ақшалай түсімді банк мекемелеріне өткізеді. Банк мекемелері қол-ма-қол ақшаны өткізу тәртібі мен мерзімін әрбір кәсіпорынға ақша айналымдылығын жеделдету қажеттігіне және оның банк кассасына уақтылы түсуіне қарай белгілейді. Кәсіпорындардың кассасындағы қолма қол ақша оларға қызмет көрсетуші банк мекемелері келіскен кассалық лимит шегінде сақталады. Кәсіпорындардың кассада алдағы жұмсалатын шығынға (соның ішінде жалақыға, әлеум. сипаттағы төлемдерге, шәкіртақыға) төлем төлеудің белгіленген мерзімінен бұрын қолма қол ақша жинауға құқығы жоқ. Қолма-қол ақша несие ұйымдарының кассасына түскен ақшалай түсімнің есебінен беріледі Сілтемелер * Ақша * Валюта * Қазақстан Дереккөздер
Базистік баға

БАЗИСТІК БАҒА (ағылш. base prіce), экономикада — өндірістің даму қарқынын, өзіндік құнды және экономиканы өркендетудің, т.б көрсеткіштерін сипаттайтын, жоспарлау мен статистикалық есепке негіз болып алынатын баға. Белгілі бір өнімнің баға деңгейі жыл сайын өзгеріп отыруы мүмкін болғандықтан, экономиканың құндық көрсеткіштерін (жалпы ішкі өнімді, ұлттық табысты, материалдық өндірістің жеке саласының өнімін) әр түрлі жылдардың ағымдағы бағасымен өлшеу және салыстыру олардың нақты өзгерістері жөнінде дұрыс түсінік бермейді. Бұл Базистік бағаны қолдануға мәжбүр етеді. Дереккөздер
Сот шығындары

Сот шығындары: * 1) азаматтық істер бойынша мемлекеттік баж салығынан және іс қарауға байланысты алымдардан тұрады. Мемлекеттік баж салығы бастапқы және қарсы талап-арыз берушіге, үшінші жаққа, даудың пәніне өз алдына талап қоюшыға, айрықша өндіріс ісі бойынша талап қоюшыға, сондай-ақ кассация шағым берушіге салынады. Қс қарауға байланысты алымдарға куәгерлер мен сараптамашылардың ақысына, дәлелдемені тұрған жерінде көруге, жауапкерді іздестіруге және сот шешімін орындауға, т.б. жұмсалған шығындар сомасы кіреді. Азаматтық іс жүргізу заңнамасында сот шығындарын өтеуден босатылған тұлғалар көрсетілген. Оларға еңбекақы, алимент өндіру, денсаулыққа келген зиянды өтету, қылмыстан келген материалдық зиянды өтету, т.б. істері бойынша талапкерлер жатады; * 2) қылмыстық іс бойынша анықтауға, алдын ала тергеуге, сараптамаға, аудармашыға, куәларға, адвокатқа және басқа істі жүргізуге кеткен шығындар. Мұнда сот шығындарын сотталушы өтейді. Ал егер сотталушының материалдық жағдайы келмейтін болса немесе ақталып шықса сот шығындарын мемлекет өз мойнына алады. Жеке немесе жеке-жариялы істер бойынша сотталушы ақталып шыққан жағдайда сот шығындары шағым берушіге жүктелуі мүмкін. Дереккөздер
Қазақстан республикасы ұлттық ғылым академиясының хабаршысы

“Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан” – Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының баспасөз органы. 1944 жылы құрылып, “Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Ғылым академиясының хабаршысы” деген атпен шығып тұрды. 1991 жылдан “Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының хабаршысы” деп өзгерді. 2003 жылы 14 ақпанда Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде “Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының хабаршысы” болып тіркелді. Негізгі міндеті: ғылымның дамуының жалпы мәселелерін баяндау, ғылымды ұйымдастыру және жоспарлау, республиканың ғылыми-зерханалық мекемелерінің қызметін үйлестіру мәселелері бойынша материалдарды, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Жалпы жиналысы сессияларының қорытынды материалдарын, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Төралқасы мен бөлімшелерінің шешімдері мен қаулыларын, ғылыми мақалаларды, жас ғалымдардың ғылыми зерттеулерін, ғылыми конференциялар, кеңестер, мерейтойлық және атаулы күндер материалдарын жариялау. екінші айда бір рет қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде шығады. Дереккөздер Сілтемелер * Қазақстан Республикасының * Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының * Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының * конференциялар
Ламберт мұздығы

Ламберт мұздығы — Антарктиданың шығысында орналасқан мұздық, дүние жүзіндегі ірі мұздықтардың бірі. ұзындығы 450 км, ені 30 — 120 км. Бастауын Халықаралық геофизикалық жыл (МГГ) аңғарынан алып, Эймери қайраңдық мұздығына ұласады. 1957 ж. австралиялық ғылыми-зерттеу экспедициясын ашқан Австралияның картографтарының қызметінің жетекшісі Б.П. Ламберттің есімімен аталған.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу – заңды және жеке тұлғалардың міндеттемелерін ақша белгілерін пайдаланбай, яғни төлемшінің банкідегі шотынан белгілі бір соманы алушының шотына аудару жолымен немесе өзара талаптарды есепке алу жолымен жүзеге асырылатын есеп айырысу. Банкінің төлем туралы тапсырмаларды орындауына негіз болатын құжаттардың негізгі түрлері – төлем талаптары мен төлем тапсырмалары‚ чектер‚ аккредитивтер. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу несие ұйымдарындағы шоттар бойынша ақшалай қаражаттың аударылғаны туралы жазбалар жазу, өзара талаптар мен міндеттемелерді (өзара есептесуді) несие ұйымдарының қатысуымен немесе қатысуынсыз есепке алу тәртібімен есептесу, бірқатар айналым құжаттарын беру жолымен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Таскешу

Таскешу — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Қайнарбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан батысқа қарай 29 км-дей жерде орналасқан. Халқы Тарихы 1962-97 жылы сүт өндіретін “Қайнарбұлақ” кеңшарының құрамында болып, К.Маркс ауылы аталып келді. Таскешуде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Жаркөл (көл, Науырзым ауданы)

Жаркөл – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы көл. Шолақсай ауылының оңтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 19,3 км 2 , ұзындығы 12 км, ені 4 км-дей. Жаркөлдің оңтүстік жағалауы жайпақ, батпақты, оңтүстік-батыс жағалауы тілімделген (жарқабағының биіктігі 1,5-2 м), шығысы - биік жар (5-7 м). Суы мол жылдары оңтүстігіндегі Сарымойынмен жалғасып кетеді. Суы тұзды. Алқабында қамыс, қоға, шалғын шөп өскен. Көктемде мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Базис

Базис ( — негіз): # философияда — әлемнің, қоғамның, ғылымның, дүниетанымның, көзқарастың, т.б. негізі. Қоғамдық-экономикалық формациялар туралы маркстік ілім бойынша, қоғамдағы өндірістік қатынастар жиынтығы сол қоғамның Базисін құрайды да, оған сәйкес сол кезеңдегі қоғамдық сананы айқындайтын қондырма құрылады; # геодезияда — ұзындығы үлкен дәлдікпен өлшенетін Жер бетіндегі екі нүктенің арасын қосатын түзу сызық (эталон кесінді). Ол триангуляциядағы геодезиялық тор қабырғаларының ұзындығын анықтау үшін қолданылады. # Базис (Basis) — кейбір жиынның ең аз ішкі жиыны. Ол белгілі бір операцияларды қолданғанда жиынның барлық элементін қалыптастырады. Дереккөздер
Макромаркетинг

Макромаркетинг (грек. makros — үлкен + ағыл. marketіng, market — рынок, өткізім), үлкен маркетинг — маркетингті ұйымдастыру мен басқарудың жалпы нарық үдерістерін зерделеуге негізделген кешенді жүйесі. Ол кәсіпорындар мен ұйымдардың қызметін басқарудың маркетингілік қағидаттарын басшылыққа алады. Макромаркетингте мемлекет органдардың экономикалық тұтқалар мен ынталандырулар жүйесі (несие, салық, инвестиция, т.б. саясат) пайдаланылатын нарық саласындағы қызметі, сондай-ақ бейкоммерция органдардың қызметі қамтылады. Дереккөздер
Оспанәлі Иманәлиев

Оспанәлі Иманәлиев (21 желтоқсан 1927 жыл, Талас ауданы, Ойық ауылы – 1997 жыл, Тараз қаласы) – ақын, жазушы. Ысты руынан шыққан. Өмірбаяны * Жамбыл зоотехникалық-малдәрігерлік техникумын (1948) бітірген. * Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін (1963) бітірген. * 1948 – 1958 жылы Талас ауданында зоотехник * Талас ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы * Талас аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі * Талас аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі болды. * 1963 – 1991 жылы «Социалистік Қазақстан» газеті * «Ара» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. Шығармалары * «Тұңғыш кітап» (1963), * «Отан ұлы» (1964), * «Тайға міндім» (1965), * «Қызыл жалау» (1967), * «Сәуір» (1971), * «Май – мамыр» (1975) атты өлеңдер жинағы, * «Бұйрық пен сыйлық» (1966), * «Безбүйрек» (1968), * «Соқырішек» (1973), * «Сыңар кебіс» (1977), * «Егізбүйрек» (1977) деген әзіл-сықақтары, * «Байқадам» (1980) повесі, * «Жаннат жер» таңдамалысы жарық көрді. * 1980 жылы «Ылғалсыз көктем», * 1995 жылы «Аққайың жарды бүршігін» кітаптары жарияланды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://anatili.kz/?p=6306/ Сыншыл, сыршыл қаламгер ұлағаты] * [http://www.egemen.kz/indexold.php?actreadarticle&id5508/ “Бір сөзі мың жыл жүрсе дәмі кетпес”]
Ойшілік

Ойшілік — Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл, Ойшілік ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсуат ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде, Тарбағатай жотасының солтүстік баурайында, Ойшілік өзенінің жағасында орналасқан. Тарихы 1963-97 жылдары қой өсіретін “Комсомол” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Ойшілікте және округтегі Айнабастау, Ақжол, Есім, Танамырза, Томар ауылдарында ӨК, ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Мелос

Мелос (грек. melos) —музыкадағы әуенділікті білдіретін ұғымның жалпы атауы. Мелос Ежелгі Грекияда ән ырғағы мен әуен сарынын айқындау мақсатында, сонымен бірге лирикалық жырларды айту үшін қолданылған. Дереккөздер
Қолма-қол есеп айырысу

Қолма-қол есеп айырысу– сатылған тауарлардың‚ орындалған жұмыстардың‚ көрсетілген қызметтердің ақысын сатып алушылардың бірден ақшамен төлеуі немесе оларды алуға арналған құжаттарды беруі. Төлемақы заңды тұлғаның кассасына төленеді‚ базарда сатып алудан басқа жағдайда төлемақы сомасына шот-фактура (салық шот-фактурасы) беріліп‚ кассалық кіріс ордері жазылады. Кез келген тараптар (заң жүзінде айқындалған жеке тұлға тобынан басқа) арасындағы операцияларда қолма-қол ақшамен төленген факт болған кез келген айналым қазыналық жады бар бақылау-кассалық аппараттарда тіркелуге тиіс‚ олардың тізбесін үкімет белгілейді. Заңды тұлғаның тауарлары базарда қолма-қол есеп айырысу жолымен сатып алынған жағдайда сатып алу актісі ресімделеді‚ онда сатып алушының деректемелері көрсетіліп‚ базар әкімш-нің мөрімен расталады. Акт салық көзінен салықтың ұсталған-ұсталмағанының айғағы болып табылады. Сілтемелер * Экономика * Ақша * Валюта * Айналым Дереккөздер
Ор артезиан алабы

Ор артезиан алабы (Орский артезианский бассейн) — Ақтөбе облысындағы алап. Ор өзенінің сол жағалаулық бөлігінде, Оңтүстік Оралтау мен Солтүстік-Батыс Мұғалжар сілемдерінің арасындағы тектоникалық ойыста қалыптасқан. Негізгі сулы қабат төменгі карбонның, ортаңғы юраның жыныстарында орын алған. Төменгі карбон тұщы суы (минералдылығы — 0,6-1,2 г/л) 40-130 м тереңдіктен шығады, үңғымалардың өнімі тәулігіне 250—4500 м 3 . Ортаңғы юра суы алаптың шет жақтарында 30-50 м, ортаңғы бөлігінде 200—350 м тереңдікте жатыр. Үңғыманың тәуліктік өнімі — 10— 450 м 3 . Минералдылығы — алаптың шет жақтарында 0,3—0,2 г/л, ортаңғы бөлігінде және қат-қабатгың төменгі жақтарында 1,5—6,6 г/л-ге жетеді. Карбон шөгінділеріндегі тұщы судың ғасырлық қоры 3- 5 млрд. м 3 -ге, юра шөгінділеріңдегі тұщы және сәл тұзды сулар қоры 10 млрд. м 3 шамасында. Алаптағы егін және мал суаруға жарамды судың болжамдық қоры тиісінше жылына — 10—15 млн. м 3 және 40-45 млн. м 3 . Дереккөздер
Жаркөл қонысы

Жаркөл қонысы – көне дәуірлерден сақталған қоныс орны. Орналасқан жері Қостанай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жердегі кішігірім көл жағасында орналасқан. Сипаты Мектеп оқытушысы П.С. Загородный көл жағасындағы құмайттан шақпақ тастан жасалған тас құралдар тауып алуы нәтижесінде белгілі болды. Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы қызметкерлері тұрақтан табылған тас пышақтар, қырғыштар, жебелер сияқты заттай деректерді зерттей келе ескерткіштің неолит (жаңа тас) дәуірінің соңғы кезеңіне жататынын анықтады. Жаркөл б.з.б. IV-III мыңжылдықтарда солтүстік өлкелерде мекендеген жергілікті аңшы-балықшы тайпалардың ескерткішіне жатады. Дереккөздер
Түрлену өнері

Турлену өнері, театр мен кинода – актердің сахнада (немесе кинофильмде) басқа адам кейпінде әрекет жасау қабілеті. Турлену Өнері актерлік өнердің өзіне тән ерекшелігін айқындаумен қатар оның шығарм. негізі болып табылады. Актер әдетте сахналық (немесе кинематогр.) образ жасауда өзінің дауыс үні мен дикциясын, пластикасы мен темпераментін, оған қоса гримі мен костюмін де пайдаланады. Бұлар актердің Турлену Өнері-н меңгерудегі ең қажетті құралдары болып саналады. Актер кейде өзінің сыртқы түр-тұлғасын шұғыл өзгерту арқылы ойнайтын кейіпкерінің басқаларға ұқсамайтын өзгеше бір сипатын, типтік ерекшелігін ашуға ұмтылады. Бұл сыртқы түрлену өнері деп аталады. Актерлік шығарм-тағы реализмнің ең жоғ. даму сатысы ішкі түрлену өнерімен тығыз байланысты; яғни актер орындайтын қаїарманының ішкі жан дүниесін, ой-сезімін оның түр-тұлғасымен және іс-әрекетімен қабыстыра отырып тұтас сахналық характер жасайды. К.С. Станиславский жүйесінің негізгі бөлімдері осы Турлену Өнері-нің жол-жобасы мен әдістерін зерттеуге арналды. Станиславский сан ғасырлық театр тарихының тәжірибесіне сүйене отырып, рөл үстінде жұмыс істеудің теор. және тәжірибелік негізін жасады. Театр тарихында әрбір рөл сайын өзінің тек сыртқы түр-келбетін ғана мүлдем өзгертіп отыратын актерлермен қатар қандай рөлді ойнаса да өзінің ерекшелік қасиетін сақтайтын белгілі шеберлер болған. Мұның соңғысына сахналық өнерде белгілі тақырыбы мен ұстанған принципі, өмір мен қоғам туралы ой-тұжырымы, дүниетанымы бар суреткерлер жатады. Мысалы, орыс театрында П.С. Мочаловтың, М.Н. Ермолованың, В.Ф. Комиссаржевскаяның, т.б. өнері осы бағытта болды. Батыс Еуропа театрларындағы Турлену Өнері-нің көрнекті шеберлері қатарынан Д.Гаррик, Г.Ирвинг (Англия), Фредерик-Леметр, А.Антуан (Франция), Э.Поссарт, Э.Росси, Т.Сальвини (Италия); орыс театры бойынша М.С. Щепкин, А.П. Ленский, М.Г. Савина, И.М. Москвин, В.И. Качалов, Н.П. Хмелев, В.Н. Пашенная, Н.К. Черкасов, т.б. актерлерді атауға болады. Қазақ театрындағы Турлену Өнері-нің шеберлері: Қ.Қуанышбаев, Е. Өмірзақов, Ш.Айманов, Р. Қойшыбаева, С.Оразбаев, Ф.Шәріпова, т.б. Дереккөздер
Іле көмір алабы

Іле көмір алабы, Төменгі Іле көмір алабы, Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас кентінен солт.-батысқа қарай 160 км жерде Іле өз-нің Балқашқа құяр сағасында орналасқан. Алапты “Волковгеология” өндірістік бірлестігі ашқан (1973). 1981 – 87 ж. осы мекеме І. к. а-на барлау жүргізіп, нақты қорын есептеді. Алапта Төменгі Іле, Балатопар, Орта Бақанас және Керіөлең кен орындары бар. Олардың ішіндегі ең ірісі – Төменгі Іле кен орны. Көмірлі түзілімдердің жасы бастапқы-ортаңғы юралық, қалыңд. 50 – 200 м болатын 4 циклге бөлінеді. І, ІІ және ІІІ циклдер тек Төменгі Іле ойысының батыс жарылымдарында тараған. І цикл түзілімдерінде қалыңд. 0,2 – 1,1 м, саны 7 – 10-ға дейін қоңыр көмір линзалары мен қабатшалары кездеседі. Негізгі жұмыстық көмір қабаты ІV циклдің жоғ. жағында орналасып, ойыстың барлық алаңында (ауданы 560 км²) таралған. Қабаттың қалыңд. 1 – 2 м-ден 58,3 м-ге дейін, жатыс тереңд. 160 – 330 м. Ойыстың орт. және оңт.-шығыс бөліктерінде 240 км² алаңдағы қабаттың құрамында тау жыныстары жоқтың қасы (1%-ға жетпейді) және құрылысы қарапайым болып келеді. Көмірлі шоғырды қалыңд. 60 – 80 м, құрамы құм-гравийлі тау жыныстары мен саз қабатшаларынан тұратын ортаңғы юралық түзілімдер жауып жатыр. Балатопар кен орнында қабаттың қалыңд. 21,8 м, жатыс тереңд. 180 – 230 м; Кертбел (Жиделі) ойысында – 22,4 м, тереңд. 400 – 430 м; Орта Бақанаста – 14,1 м, тереңд. 540 – 560 м болады. Алаптың көмірі қоңыр (маркалары Б1 – Б3), фюзен типті, өз бетінше жануға қабілетті, нашар тақталанады. Ылғалд. 23,8 – 44%, күлділігі 10 – 25% (орташа 15,94%). Көмірінің жалпы қоры 10,9 млрд. т. Төменгі Іле кен орнынан ашық және шахталық әдістермен көмір өндіріледі. Пайдаланылған cілтемелер Ә. Байбатша
Шопан Қонысбаев

Шопан Қонысбаев (1906, бұрынғы Қарағанды облысы Қарсақпай ауданы – 1942, Ржев қаласы) – қайраткер. 1931 жылыМәскеудегі кәсіподақ мектебін бітірген. 1922 – 29 жылдары Қарсақпай мыс қорыту комбинатында, Байқоңыр тас көмір кенінде жұмысшы, жұмысшылар одағы шахта комитетінің төрағасы болды. 1931 – 32 жылдары Қазақстан түсті металлургия жұмысшылар одағының Орталық басқармасы төрағасының орынбасары, 1932 – 33 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы кәсіпшілер одағы кеңесі төрағасының орынбасары, 1933 – 34 жылдары “Балқашқұрылыс” жанындағы түсті металл өнеркәсібі жұмысшылары одағының төрағасы, 1934 – 38 жылдары Алматы қалалық кеңесі төрағасының орынбасары, төрағасы болды. 1938 жылдың шілдесінен 1939 жылдың сәуіріне дейін Қазақ КСР-і сауда халық комиссары, 1939 – 41 жылдары Ресейдегі “Алтайполиметалл” тресті “Тұрғынүйқұрылыс” басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, ұрыста қаза тапты. Сілтемелер * Әдебиет * Технология * Инженерия * Қазақстан Дереккөздер