kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аралбай Оңғарбекұлы

Аралбай Оңғарбекұлы (1854, қазіргі Маңғыстау облысы, Қарақұм ауылы – 1914, сонда) – ақын. Мұсылманша білім алған, шығыс әдебиеті нұсқаларымен жақсы таныс болған. Жас кезінен темірші-ұсталық, етікшілік, аңшылық, балықшылық сияқты кәсіптермен айналысады, тас қашап, зират ескерткіштерін жасаған. Аралбайдың қолынан шыққан сәулетті ескерткіштердің үздігі – Қарашүңгіл зиратындағы Бырттың мазары. Өмірбаяны Аралбай қазіргі Маңғыстау облысының Бейнеу ауданы аймағындағы Қарақұм өңірінде дүниеге келіп, Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы Айрақты, Қарнау және Қаракұм деген жерлерде ғұмыр кешкен. Бейіті Қарақұм өңіріңдегі Қарашүңгіл қорымында. Аралбай Адайдың Келімберді – Мұңал – Жаулы – Жары – Жетімек деген әулеттерінен шыққан. Жетімектің Ырсалы деген бөлімінен. Аралбай Айрақты маңында Каспийден балық аулап күнелткен қайықшы кедей адам болған. Аралбай балық аулаудан басқа там салумен, етік тігумен, күміс соғумен, жыр айтумен айналысқан – сегіз қырлы шебер, өнерлі адам болған. Ол Қарашүңгіл зиратындағы Бырт байдың құлпытасын шапқан бас шебер. Жұрт жайлауға – Үстірт үстіне, Жемнің жоғарғы басына, Ойыл бетіне көшкенде, Аралбай денсаулығына орай теңіз жағасындағы Айрақтыны қыстап, жайлап отыра берген. Жалғыз баласы Берекет 1904 жылы жиырма бес жасында дүние салады. Академияның ғылыми кітапханасындағы бір жазбада (401-бума, 1-дәптер. 1947 ж. Гурьев экспедициясы жинаған): Аралбай баласы екеуі бір байға жалданып, шыңырау кұдық қазған. Арқан үзіліп, тас құлап, баласы кұдық ішінде өлген – делінеді. Аралбайды етене білетін Қайшыбай, Мұса, Қибатғардың бәрі-бәрі де мұндай әңгіменің жаңсақтығын айтады. Олардың айтуынша, ақынның баласы ауырып өледі. Аралбайдың өз өлеңдеріне зер салсақ, тіл-көз тиді-ау дегендей. Берекет өлгесін, келіні Меңешті төркіндері алып кетеді. Жастай жабысқан ауру азабы, жалғыз баласы Берекеттің қасірет-кайғысы, келіні Меңештің екі немересімен қолынан кетуі ақынға аса ауыр тиеді. Көп ұзамай ақын атасын қимай, келіні Меңеш қайтып оралады. Меңеш өле-өлгенше атасын күтіп, Берекеттен калған екі баласы Балықбай, Башақбайларды бағып отыра берген, қартайған шағында Құлсары кентінде баласы Башақбай қолында дүние салған. Аралбай мен Қашаған ақын тұтас, замандас болған. Олар бірін-бірі құрметтеп,бірінің басына іс түскенде екіншісі қасынан табылып, маңдайынан сүйіп жұбататын, жігерлендіріп, қайғысына жан жүрегімен ортақтасып отырған. Қашағанның баласы қайтқанда барып жұбатып отырып апасы Алтынзереге айтқаны бұл сөзге дәлел. Шығармашылығы *Ел арасына ауызша кең тараған жырлары: «Қашағанға мұңын шағуы», «Еңсесі кеткен жүйрікпін», «Жатырмысың, перзентім» («Әдебиет майданы», 1935), «Меңешке айтқаны», «Келіні Меңешке шығарып берген жоқтауы», «Жұт жылы», «Күрекешпен сөз қағыстыруы», тағы басқалар. *Ақын толғаулары «Ертедегі әдебиет нұсқалары» (1967), «Ақберен» (1972), «Абыл, Нұрым, Ақтаным... » (1997) жинақтарында жарияланған. Толғаулары адам атаулыға ортақ өмірдің мәнді мәселелерін көтеруімен, ойлы, бейнелілігімен ерекшеленеді. Ақынның жеке туындылары ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасының сирек қоры мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазба орталығында сақтаулы. Дереккөздер
Аралбалық

Аралбалық , АРАЛБАЛЫҚ – балық өнімдерін өңдейтін кәсіпорын. Арал теңізінің балық байлығы 19 ғ-дың аяқ кезінен игеріле бастады. Әсіресе Ташкент темір жол іске қосылғаннан кейін (1905 ж) теңіз жағасында орналасқан елді мекендерде шағын балық кәсіпшіліктері дами түсті Алғашқы жылдары балық аулаумен Аван, Бөген, Қазалы, Қызылорда балық зауыттары айналысты. Мұнда Қамысбас, Ақшатау, Ақирек, Райым, Шөмішкөл сияқты су қоймалары мен тоғандарында балық өсіріле бастады. Арал кеме жөндеу зауытында қайықтар мен қуаты 20 – 40 ат күші бар ұсақ су кемелері шығарылды. Кейін осы шаруашылықтың негізінде Арал қаласында Арал балық комбинат құрылды. Оның құрамына Бөген және Қуандария мемлекет балық аулау базалары, Ақтөбе, Қызылорда, Қазалы және Арқалық балық зауыттары енді. Өндіретін негізгі өнімдері: тоңазытылған, ысталған, кептірілген балықтар, жартылай фабрикаттар, тұздалған өнімдер мен аспаздық тағамдар, т.б. Балық өнеркәсібінің нарық экономикасына көшуіне байланысты комбинат «Аралбалық» акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Арал батыр

Арал батыр (туған-қайтыс болған жылы белгісіз) — қолбасы. Қалмақтарға қарсы соғыстарға қатысқан. Алшын тайпасының Кете руынан. Әжібай Болпышұлы бидің інісі. Жоңғарларға қарсы Абылай хан бастаған ұрыстарда көрсеткен ерліктері Олжабай Нұралыұлының “Сабалақ” дастанында суреттелген. Кіші жүздің 10 мыңға дейін жеткен біріккен қолын басқарған Арал батыр қазақ елінің Ресейге бодан болуына қарсы болды. 1738 ж. Әбілқайыр ханды қолдаған ру басылары Ресейге бодан болуға екінші рет ант бергенде құжатқа қол қоюдан бас тартқан. Арал батыр Жемнің төменгі ағысындағы Бақашы әулиенің қорымына жерленген. Дереккөздер
Аралдық иін

Аралдық иін — мұхит пен құрлық жапсарласқан аймақтағы тау жоталары. Олардың төбелері бір-біріне тізбектеле жалғасқан аралдар жүйесін құрайды. Бұл аралдар жүйесінің жер бетіндегі пішіні кең ауқымды иінге ұқсайды. А. и-де сөнбеген жанартаулар, жер сілкінісі, жер қыртысы қозғалысы жиі болуы мүмкін. Жер бедері де ойдымды келеді. Мұхиттардағы терең шұңғымалар (“терең сулы науалар”), ірі-ірі гравитациялық қалыпсыздықтар, жер шарындағы барлық терең қыртысты жер сілкінулері нақ осы құрылымдар жүйесіне іргелес орналасқан. А. и-дер негізінен Тынық мұхит алабының өңіріне шоғырланған. Олар “Тынық мұхиттың отты шығыры” деп аталатын жалпыпланеталық алып құрылымның бір бөлігі болып табылады. Литосфералық плиталар тектоникасына сәйкес, А. и-дер жазық бағытта ұдайы жылжып отыратын мұхит төсенішінің континенттер астына қарай сұғына түсуі нәтижесінде қалыптасады.
Арал-Каспий далаларының тайпалары

Арал-Каспий далаларының тайпалары – ерте темір дәуірінде осы өңірде өмір сүрген жартылай отырықшы және көшпелі халық. Олардың қалдырған мәдени ескерткіштерін 1989 жылдан бастап Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі З.Самашев) зерттеген. Бұл өңірде біздің заманымыздан бұрынғы 8 – 7 ғасырдан біздің заманымыздың 2 – 3 ғасырна дейінгі кезеңде озық мәдениет нұсқалары мен жергілікті экологиялық ерекшеліктерге бейімделген шаруашылық жүйесін жасаған халықтар мен тайпалар өмір сүрген. Тайпалар Аймақтың солтүстігін жайлаған скиф-сармат тектес тайпалар Еділ-Жайық өңірі, Орал өлкесі халықтарымен тығыз араласса, оңтүстікте – Хорезм, Парфия, Соғдиана, Маргиана, Бактрия тағы басқа елдермен байланысқан. Кейбір жазба деректерде (Геродот, көне парсы жазбалары) дах (дай, даг), каспи (гиркан), дербик деген тайпалардың аты жиі кездеседі, бірақ осы әдебиеттерде көптеген этникалық топтардың аттары мен мекендеген жерлері шатасып та жатады. Грек жазбаларында Каспий теңізінің шығысын, Сырдария өңіріне дейінгі аймақты жайлаған дайлықтар – апарн (парн), ксанфий, писсур, тағы басқа ру-тайпаларға бөлінген. Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың аяғында хорасми, дах, парн және массагет көшпелілерінің байлары Хорезмде жаңа әулеттің билікке келуіне, сол сияқты Кушан мемлекетінің қалыптасуына тікелей ықпалын тигізді. Шаруашылығы Бұл халықтардың тұрмысының негізі көшпелі мал шаруашылық (қой, ешкі, ірі қара, түйе және жылқы өсіру) болды. Жылқы, мысалы, массагеттерде киелі күн құдайына құрбандыққа шалатын, күнге баламаланатын жануар болып есептелген. Тұрмысқа және соғыс ісіне керекті заттарды жергілікті шеберлер жасаған немесе жаугершілікте олжалап алып отырған. Мәдениеті Қолөнер ісі, металл, ағаш, тері, тас, сүйек, жүн өндеу, киім тігу, тоқу, әсіресе, зергерлік бұйымдар жасау (хайуанаттық нақышта) жақсы дамыған. Зергерлер мен ұсталардың ең көп шығаратын бұйымдары – қару-жарақ пен ат-әбзелдері, ер-тоқым болған. Арал-Каспий өңірі халықтарының қоғамдық қарым-қатынастары, билік құрылымдары барлық көшпелілерге тән әлеум. сатылардан, яғни ру басыларынан, көсемдерден және патшалардан, тағы басқа тұрады. Қоғамдық өмірде әйелдердің, сонымен қатар, діни адамдардың, абыз, бақсы, балгер, түс жорушы, тағы басқа рөлі ерекше болған. Сақ-массагет тайпалары, негізінен, табиғи күштерге, аспан әлеміне табынған. Белгілі бір кезеңде олардың діни көзқарасына Заратуштра ілімі де әсерін тигізген. Археологиялық деректер сақ-массагет тайпалары арасында жерлеу, еске алу, аруақтарға табыну жүйесінің қалыптасқанын дәлелдейді. Қайтыс болған бай адамдар мен көсем-қолбасылардың қару-жарақ, бағалы заттар қойылған бейіттерінің үстіне үлкен обалар тұрғызған. Мұндай ескерткіштер Үстіртте, Маңғыстауда және Атырау өңірлерінде көптеп кездеседі. Дереккөздер
Аралқұм

Елді мекендер: * Аралқұм – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл. * Аралқұм – Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Аралқұм – Қызылорда облысы Арал ауданы жеріндегі жайлау. * Аралқұм – Афон тауының оңтүстік-батысындағы құмды алқап. * Аралқұм – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі төбешікті құм.
Аралтоғай

Аралтоғай — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Аралтоғай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 73 км-дей жерде, Ырғыз өзенінің сол жағалауында орналасқан. Тарихы 1957 жылы іргесі қаланған. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1363 адам (667 ер адам және 696 әйел адам) болса, 2009 жылы 1062 адамды (536 ер адам және 526 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 886 адамды (464 ер адам және 422 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, учаскелік аурухана, балалар бақшасы бар, шаруа қожалықтары құрылған. Дереккөздер
Арамей жазуы

Арамей жазуы — б.з.б. мыңыншы жылдың басында финикия жазуы негізінде пайда болып, арамейлер арасында кең қолданылған көне жазу түрі. Бірыңғай дауыссыз дыбыстардан тұрады. Әр дауыссыздан кейін дауысты дыбыс қосылып оқылады. Оңнан солға қарай жазылады. Арамей жазуымен жазылған ескерткіштер Сирияның солтүстігінен, Мысыр, Шам, Хам, Арпад, Ассириядан табылған. Олар б.з.б. 9-13 ғасырларда жазылған. Бұл жазу Жерорта теңізінің жағалауындағы ежелгі тайпалар: ассириялықтар, бабылдықтыр, еврейлер, парсылар және тағы басқалар арасында кең тараған. Арамей жазуы Ахемен әулеті билік құрған тұста Парсы еліндегі екі мемлекеттік ресми жазудың бірі болған. Арамейлердің арабтарға сіңіп кетуіне байланысты арамей жазуы б.д. 3-4 ғасырларда қолданыстан шығып қалды. Таяу және Орта шығыстағы ежелгі Азия халықтары жазуының, соның ішінде араб, еврей, пехлеви, ұйғыр, моңғол жазуларының осы жазудың негізінде жасалғаны мәлім. Империялық арамей тілінің әліпбиі.
Арамейлер

Арамейлер — түпкі тегі Арабиядан шыққан семит тайпалары. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың екінші жартысында олар Арабия шөліндегі бастапқы мекендерін тастап, шұрайлы Орт. Месопотамияға жаппай көшіп келген. Осы тұста олардың бетін қайтарғысы келген Ассирия патшасы Тиглатпаласар І жазуларында “араму” деген сөз тарихта тұңғыш рет тасқа қашалған. Отыз тоғыз жыл патша болған Тиглатпаласар І өзі таққа отырған төртінші жылдан бастап патшалығының ақырына дейін А-мен үздіксіз шайқасқанымен, жақсы ұйымдасқан көшпелі тайпаларды жеңе алмаған. А. Орта Евфрат өңіріне жайғасып алған соң, Ассирияға бой бермей, Солт. Месопотамияға қарай өрлесе, тайпалардың тағы бір тобы Евфрат өз-н бойлап, оңт-ке ойысқан. Б.з.б. 11 ғ. ортасында Ассирия қарамағындағы Вавилон мемлекетіндегі саяси аласапыранды пайдаланған А. маңызды қалаларды басып алып, бірте-бірте отырықшылыққа бейімделген. Ассирияның солт.-шығыс аймақтарына қоныстанған А. бірнеше дербес мемлекет құрған. Олар бірте-бірте бүкіл Алдыңғы Азияны түгелдей иеленген кезде арамей тілі ұзақ замандар бойы халықаралық тілге айналды. Сол тілде б.з.б. 9-8 ғ-да көптеген ежелгі жазба ескерткіштер жасалды. Арамей жазуы көне сирия, яһуди (еврей) шаршы жазуына, араб, пехлевий, ұйғыр, моңғол жазуларына ұласты. А. кейінгі замандарда өздері араласқан тайпаларға қосылып, тарихи атын жоғалтты. Солардың бір ұрпағы — ассириялықтар (айсорлар).
Арамзалық

Арамзалық — адам бойындағы қараниеттілік, зұлымдық, бұзақылық қасиет. А. көріністерін сұм, залым, іш-мерез деп те атайды. Ол арам ниет, теріс ой-пікір, ұрлық-қарлық, өтірік-өсек арқылы көрінеді. А. мінез-құлықтың ұнамсыз, жексұрын сипаты ретінде адамның кісілік қасиеті мен азаматтық тұлғасын төмендететін келеңсіз қасиетке жатады.
Аран

Аран немесе ауызжұтқыншақ — ас (азық) қорыту жүйесінің дененің бас аумағында орналасқан бөлімі. Ауызжұтқыншақ екі бөлімнен: ауыз қуысынан және жүтқыншақтан тұрады. Ауыз қуысын (, — қуыс, — ауыз) — жоғарғы және төменгі ерін, ұрт, тіс, қызыл иек, қатты және жұмсақ тандай, тіл, сілекей бездері құрайды. Ауыз қуысында ас механикалық өндеуден (шайнау, сілекеймен жібіту, араластыру) өтеді және сілекей ферменттерінің әсерінен қорытыла бастайды. Жұтқыншақ — пішіні қүйғышқа (воронкаға) ұқсаған етті-жарғақты түтікше ағза. Ол ауыз қуысын өңешпен жалғастырып, ауыз қуысында өндеуден өткен асты (азықты) өңешке еткізеді. Жұтқыншақтың қабырғасы үш қабық тан: ішкі - кілегейлі қабық тан, ортаңғы — етті қабық тан, сыртқы - адвентиция кабығынан құралған. Жұтқыншақ — ас қорыту және тыныс алу жүйелеріне ортақ мүше. Оның ішкі кілегейлі қабырғасында ас (азық) және ауа жүретін екі жол айқасып орналасады. Ас (азық) жолының кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ эпителиймен, ал тыныс жолы — бірқабатты кепқатарлы кірпікшелі эпителиймен астарланған. Ас (азық) жұтылған кезде тыныс жолы — мұрын қуысы жағынан жұмсақ таңдаймен, көмекей тесігі — көмекей бөбешігімен (тілшікпен) жабылады. Ас (азық) жұтылғаннан соң, жүмсақ тандай төмен түсіп, бөбешік (бөбешіктің негізін серпімді шеміршек құрайды) алға қарай серпіліп, ауа жүретін тыныс жолы ашылады. Дереккөздер
Аранжирлеу

Аранжирлеу (франц. arrеnrer — тәртіпке келтіру, өңдеу), белгілі бір аспап (дауыс), яки оркестр үшін жазылған музыкалық шығарманы басқа аспапқа, дауысқа лайықтап нотаға түсіру, өңдеу; мыс., оркестрлік шығарманы фортепьяноға, баянға лайықтау. Дереккөздер
Михаил Федорович Аранышев

Михаил Федорович Аранышев (12 қараша 1912, Ресей, Нижний Новгород облысы Вача ауданы Клин селосы — 18 қараша 1989, Алматы) — кинооператор, Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1959). Өмірбаяны * 1937 жылы Мәскеудегі Мемлекеттік кинематография институтын (Б.И. Волчектің шеберханасында) бітірген. * “Ленфильм” жұмыс істеген. * кейін Орталық біріккен көркем фильмдер киностудиясында (1942-43, Алматы) жұмыс істеген. * 1946 жылдан Алматы көркем және хроникалық-деректі фильмдер киностудиясында (“Қазақфильм”) қызмет еткен. Түсіруге қатысқан фильмдері Әр алуан деректі, хроникалық фильмдермен қатар киноочерктер және көркем фильмдерді: * “Махаббат туралы аңыз”, 1953; * “Дала қызы”, 1954; * “Өжет қыз”, 1955; * “Тасқын” * “Даладағы қайыңдар”, 1956; * “Менің атым Қожа”, 1964; * “Жаңғырық” (1966 — 67) * “Мың шақырымдық жол”, 1968; * “Құлагер”, 1972; * “Балалық шаққа саяхат”, 1970; * “Көзілдірікті қоян”, 1981, мультфильм; * “Бандыны қуған Хамит”, 1981 т.б. түсіруге қатысты. Марапаттары * 1952 жылы “Советтік Қазақстан” аталатын деректі фильмі үшін Сталиндік сыйлық. * Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1959). * 2 рет "Құрмет Белгісі" ордені. Дереккөздер
Арапов елшілігі

Арапов елшілігі — 1764 ж. маусым — тамыз айларында Орынбордағы Ресей әкімі ген.-поручик А.П. Лочиновтың Қылшақты өз. бойындағы Абылай хан ордасына жіберген елшілігі. Елшіліктің басты мақсаты — Абылайдың саяси бағыты жөнінде мәліметтер жинау. Елшілік Абылайға Ресеймен әскери одақ және сауда қатынасын орнату қажеттігі, Ресей тарапынан Абылайға берілетін кепілдіктер туралы Орынбор әкімшілігінің хатын тапсырды. Абылай Орынбор әкімшілігіне берген жауап хатында Қытай ұсыныстарын қабылдамайтынын, Ресеймен ынтымақты одан әрі жалғастыратынын білдірді. А.е. бұл сапарында Орта жүз қазақтарының болашақта Ресей саясатына көзқарасы, бұрынғы Жоңғар хандығының жеріндегі Қытай әскерінің құрамы, Қытайдың Шығыс Түркістан халықтарына қысымы, Абылайдың Шығыс Түркістан билеушілерімен қарым-қатынасы жөнінде мағлұматтар алып қайтты. Абылай А. е-мен бірге Орынборға өзінің өгей ұлы Бөрі бастаған Орта жүздің 8 адамын өкіл етіп жіберді. Дереккөздер
Арарат жанартауы

нан көрінісі.]] Арарат жанартауы (арм. Масис) — Армян таулы қыратындағы ең биік жанартаулық сілем. Ол Түркияның шығысында, Армения мен Иран Ислам Республикасы шекарасына жақын орналасқан. А. ж. бірігіп кеткен екі конустан – Үлкен Арарат (биікт. 5165 м) және Кіші Арарат (бикт. 3925 м). тауларынан тұрады. Базальт жыныстарынан түзілген. Лавадан құрылған жанартаудың беткейлерін (4250 м-ден жоғары) мәңгі қар басқан. А. ж-нда 30-ға жуық мұздық бар.
Арасан монша кешені

Арасан емдеу-сауықтыру кешені – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Алматы қаласы, Қонаев көшесі, 75. Құрылыс мерзімі және авторлары Салынуы – 1980-1982 жылдар. Авторлар ұжымы: сәулетшілер – В.Т. Хван, М.К. Оспанов; конструкторлар – В.В. Чечелев, К.Р. Төлебаев. Сипаты Емдеу-күтіну кешенінде моншаның бірнеше түрі, емдеу ванналары, спорттық жүзу бассейні мен душ павильондары, сондай-ақ тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, буфет, 75 орындық кафе, жедел кір жуу орны бар. Мұнда келушілер денсаулығына және өз қалауына байланысты моншаның кез келген түріне: шығыс, орыс, біріктірілген түрі, фин моншасына бара алады. Балалы аналарға арналған "ана мен бала" бөлімі бар. Кешенге емдік ваннаның бірнеше түрі: қылқан жапырақты ағаш шайыры, оттегі қосылған және ауамен шымырлап қайнайтын ақ маржан ванналар, сондай-ақ, емдік душтар, су массаждары қосылған. Оңтүстіктің табиғат жағдайына орай аптап күндері суға түсіп, салқындап шығу үшін мұнда кең душ павильоны орнатылған. Кешенде демалатын кең қалтарыстар, тынығу бөлмелері, шаштараздар, косметика кабинеттері, кафе, мәжіліс залы, ішкі бақ-терраса бар. Әрлеу ісі әр моншаның өзіндік ерекшелігіне, онда жуыну, тынығу дәстүрлеріне, ыстықтық-дымқылдық межесінің деңгейін сақтай білуге, мұндағы қызмет көрсету түрлеріне сай жүргізілген. Моншаның барлық түрінде дәстүрлі қызметке қосымша әр адамның өзінің талап етуі бойынша жасалатын: фотарий, медициналық массаж, маникюр, педикюр сияқты қызмет түрлері ескерілген. Сәулеті Монша салу тарихында кездесе бермейтін шығыс, орыс және фин моншаларын бір кешенде біріктіріп, шығыс сәулет өнері үлгісінде жобаланған. Жобаның негізі етіліп Қожа Ахмет Иасауи кесенесі жанындағы ортағасырлық моншаның үлгісі, сонымен бірге монша салудың “мельниковтік”, Москвадағы “сандуновтық” тәсілдері пайдаланылған. Көлемі 100 мың кв 2 , 5 қабатты, 12 павильон мен 6 күмбез 4 монолиттік таған-тіреуге орнатылған. Еденіне 40 см металл плита төселген, астынан ортағасырлық “қандар”, яғни қан тамырлары сияқты таратылған түтіктер арқылы жылу беріліп тұрады. Күніне 2,5-3 мың адамға қызмет етеді. Ғимарат қаңқа қабырғалы, кірпішпен толтырылған, күмбезі құрастырмалы темір-бетоннан жасалған. Қасбеті ұлутас, жергілікті мәрмәр және үштөбенің гранитімен қапталған. Ішкі әрлеу жұмысына ақ бор, мәрмәр және қыш тақталар қолданылған. Кешеннің сыйымдылығы – 400 орын. Дереккөздер
Арасат

Арасат (араб. ақырғы күн, қиямет күні) — жердегі өмір бітіп, о дүниеде адамдар қиямет күні сұраққа жауап беру үшін жиналатын орын. Әркімге істеген іс-әрекеттеріне орай жазасы беріледі. Құранда арасат күні өте қорқынышты суреттеледі: аспан жарылып, теңіздер тасиды, адамдар тіріліп, сұрақ алынады, күнә мен сауабы өлшенеді, бірі жәннатқа, бірі дозаққа жөнелтіледі деп жазылған қасиетті кітапта.
Араттар

Араттар (монғ. ард — еңбекші, халық) — арғы тегі Моңғол шаруаларынан шыққан әлеум.-этникалық қауымдастық, Моңғолияда, Қытайда қоныстанған. Негізгі кәсібі — мал шаруашылығы. 1921 ж. төңкеріске дейін Моңғолиядағы А. халықтың 92,2(-ін құрап, барлық мал санының 50,5(-ін иеленген. Қазіргі уақытта олар ауыл ш. ұжымдарына бірігіп (47, отырықшылыққа көшу жолында. Қытайдағы А. Ішкі Моңғолияның автоном. аудандары — Шыңжаң, Цинхай провинцияларындағы еңбекші халықтың құрама бөлігі болып есептелінеді. Тува Респ-ндағы шаруалар да А. деп аталады. Әдеб.: Владимирцов Б.Я., Общественный строй монголов, Л., 1934; Нацокдоржи Ш., Из истории аратского движения во Внешней Монголии, М., 1958.
Араукандар

Араукандар (исп. araucanos, өздерінше мапуче (maruche) — {}сындағы үндіс тайпаларынан құралған халық. Қазіргі жалпы саны 800 мың адам (1992). Мұның көбісі Чилиде тұрады. А. тілінде сөйлейді. Ерте замандардан бері Чилидің Атакома шөлінде өмір сүрді. Қалың орналасқан қоныстары: Арауко, Мальеко, Каутин, Вальдивия уалаяттары. Испан отаршылары Чилидің шөлейт түкпіріне тықсырған А. тайпалары одақтасып, тұтас халыққа айналды, қатты қырғынға ұшыратқан сұрапыл соғысқа (1536 — 1882) төтеп берді. А-дың отаршылардан қысым көрген үлкен бір тобы Аргентинаға ауып кетті. Олар қазір 50 мың адамнан асады. Чилидің Темуко аймағындағы А-дың көбісі қамашауда (резервацияда) тұрады. Оларды қамашауға жайғастыру туралы заң 1868 ж. шыққан болатын. А-дар диқаншылықпен айналысады, жері жоқтар серіктесіп егін егеді, алпауыттарға жалданады. Қалаларда жұмыс істейтін А. көбейіп келеді. А-дар ежелгі салт-санасын, ұлттық қолөнерін, билерін, сан алуан спорт ойындарын және басқа да ерекшеліктерін сақтаған. Дереккөздер
Арафа

‎Арафа , арапа (араб. арафатун, арафат) — қажылық рәсімдерінің бірі өтетін Мекке қаласысы жанындағы Арафат тауының атынан, ал негізі арабтың “арафа”, яғни бес сезім мүшесі арқылы бір нәрсені білу, ұғыну деген мағынадағы сөзінен шыққан атау. Құранда “әл-Араф” деген сүренің аты бар. Ол жәннат пен тозақтың арасындағы адамдар, яғни екі иықтағы періштелер жазған күнәсі мен сауабы теңдей жандар деген ұғымды білдіреді. Алла тағала Ибраһим ғалайссаламға періштесін жіберіп, осы Арафат тауында тоқтауды бұйырған көрінеді. Соңынан “Не сезіндің, не білдің?” деп сұраған екен дейді. Кейбір руяттар дерегі бойынша Адам ата мен Хауа ана осы тауда кездескен. Арафатқа тоқтаған адам мұнда зулхиджа айының 9-күні күн көтерілгеннен бастап айт күнінің таңына дейін кідіреді. Пайғамбар бұл жөнінде Арафатта айтқа дейін тоқтаған кісі иманды жандар қатарында болады деген екен. Қажылық сапарындағылар осы таудың басына шығып айт (құрбан айт) намазын оқитын күннің алдындағы күнді де арафа дейді. Сонымен бірге үлкенді-кішілі діни мейрамдар рәсімінен бір күн бұрынғы күн — “шын арафа”, екі күн бұрынғы мерзім — “жалған арафа” деп те аталады. Дереккөздер
Арафат

Арафат (араб. арафатун) — Арабиядағы Мекке қаласынан 20 км қашықтықта жатқан ұзындығы 11-12 км, ені 6,5 км келетін ойпат және оны солтүстік жағынан қоршап тұрған тау сілемі. Арафатта қажылықтың негізгі рәсімі өткізіледі. Осы жерде Адам Ата мен Хауа Ана кездескен. Арафат тауы басына мұнара орнатылып, оған дейін баспалдақ салынған. Осы баспалдақтың 60-басқышында алаң бар. Бұл арада арафа күні аталынады. Арафат қасиетті мекен саналатындықтан мұнда тек қажылық кезіндегі рәсімі ғана өткізіледі. Ешкімнің онда тұруына, тіршілік жасауына болмайды, оған тыйым салынған. Таудың атауы туралы әртүрлі пікірлер бар. Аңыз бойынша, адам мен оның жұбайы Хавва жұмақтан қуылғаннан кейін ұзақ уақыт бөлек тұрған жерге түсірілді. Көпжылдық ізденістердің нәтижесінде олар бір-бірін Арафат тауынан тапты. Бұл тауда олар қайтадан кездесті, бір-бірін қайтадан білді. Араб тіліндегі "білу" етістігі "таррафа" сияқты естіледі, сондықтан біздің ата-бабаларымыздың тарихи кездесуі болған және бүкіл адамзаттың негізін қалаған бұл тау осылай аталады. Таудың атауы және бұл оқиға Адам ата заманынан (оған сәлем (саулық, амандық) болсын) ұрпақтан-ұрпаққа беріледі деген пікір бар. Басқа пікір бойынша, тау осылай аталады, өйткені қажылар таудың жанында тұрған кезде Алланың ұлылығын және оның алдындағы әлсіздігін мойындайды (мойындау-итираф). Кейбіреулер тау осылай аталады деп мәлімдейді, өйткені қажылар Арафатта қажылықтың негізгі рәсімін орындай отырып, рухани хош иіспен (арф-хош иіс) қоршалған. Арафат алқабындағы ғибадат қылу - қажылық парыздарының бірі. Арафатта тұрусыз қажылық ғибадаты қабыл етілмейді. Алланың елшісі (с.а.с.) айтуынша: "Қажылық - бұл Арафат". (Абу Дауд и ат-Тирмизи) Арафат тауы. Арафат күні - төбесіне күн шыққан күндердің таңдаулысы. Осы ұлы күні барлық қажылар Арафатта жиналып, таң атқаннан күн батқанша тұрады. Айша анамыз (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Мүслимнің «Сахих» жинағында риуаят еткен хадисінде Алланың Елшісі (с.а.с.) айтты: "Арафа күнінен басқа күнбар ма, Алла құлдарының көбін тозақ отынан босататын (құтқаратын)? Алла құлдарына жақындайды (Арафада тұрған), содан кейін сол құлдарымен періштелерге мақтанады да олар не қалайды?- деп сұрайды (Алла Тағала құлдарының не қалайтынын біледі)". Қажылыққа келушілерге бесін намаз уақыты басталғанға дейін Намира мешітінің алдында аялдаған жөн. Себебі бұл - сүннет. Зухр намазы кезінде азан және қамат (қамат әр міндетті намаздың алдында) оқылады. Кейін имам өсиет етіп, құтба (уағыз) оқып, барлық мұсылмандармен бірге Пайғамбарымыз (с.а.с.) сияқты зухр және аср намаздарын бірге, әрқайсысын екі рәкатқа дейін қысқартып оқиды. Қосымша намаздарды оқу өз қалауымен орындалады. Мешіттің бөлігі Арафат тауының аумағында болмағандықтан, қажыларға намаз бітісімен дұрыс орналасуына көз жеткізуі қажет. Дереккөздер
Арафур теңізі

Арафур теңізі — Үнді мұхитының шетінде, Аустралия мен Жаңа Гвинея және Индонезияның Танимбар, Кай, Ару аралдары аралығында жатқан теңіз. Ауданы 1017 мың шаршы километр. Ең терең жері 3680 метр. Ірі аралдары: Колепом, Ару, Уэссел, Мелвилл, Грут-Айленд, Уэлсли. Түбектері: Кей-Йорк, Арнемленд, шығанағы: Карпентария, бұғазы: Торрес. Теңіздегі ағыс қыс айларында — шығыстан батысқа, жазда — батыстан шығысқа қарай болады. Судың беткі қабатының орташа температурасы 25-280С-қа жетеді. Тұздылығы 34-35,0‰.
Арахноидит

Арахноидит — ми мен жұлынның тор қабығының қабынуы салдарынан пайда болатын созылмалы ауру. А., көбінесе, жұқпалы аурулардың асқынуынан, бассүйек пен омыртқа жотасының бітеу жарақат алуынан және уланудан болады. Мидың А-ты кезінде науқастың басы қатты ауырып құсады. Есту, көру т.б. қабілеттері нашарлап, кейде есінен тануы да мүмкін. Жұлын А-ты болғанда науқастың аяғы, қолы қатты сырқырап, ұйиды. Дертті анықтау үшін неврологиялық тексерулер жүргізіледі, жұлын сұйығының құрамын, қысымын анықтайды. Көптеген жағдайда бас сүйегіне компьютерлік томография жасайды. Орталық ми қабығының қабынуын анықтау кезінде көздің көру қабілетіне, әсіресе көз түбі қан қысымының өзгеруіне ерекше көңіл бөлінеді. А-ны оташылық жолмен және дәрі-дәрмектер беру арқылы емдейді.
Арба жасау

Арба жасау — тұрмыс қажеттілігінен туған ұсталық кәсіп.Арба жасау үшін ағаш ұсталары қайың ағашын сәуір — мамыр айларында жұмсақ, иілгіш уақытында кесіп алып, иетін жерлерін иіп, бөліп-бөліп қояды. Арба доңғалағы үшін қайыңның иіні бар жерін таңдайды. Ұста жаз бойы арба құрастырады. Арбаның екі доңғалағы, жүк салатын қорабы (жәрәндігі), білігі, тертелері, ешбір темір шеге қолданылмастан, тұтастай ағаштан жасалады. Ұста бір жазда 20 арбаға дейін құрастырады. Екі доңғалақты арба 20-дан 50 пұтқа дейін жүк көтереді. Дереккөздер
Арбау

Арбау — 1) діни наным-сенім бойынша тіршіліктің, оқиғалардың табиғи болмысына ғайыптан әсер еткіш қасиеті бар сөздер: сыйқырлы сарындар, магиялық сыры бар дұғалар, арнайы айтылатын “жырлар”. Арбаудың бірнеше түрі болады. Жылан, бүйі, қарақұрт, шаян шаққанда уын қайтару үшін немесе олармен “күш сынасу” үшін айтылатын сарындардың әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктері бар. Тиісті әсер еткіш сөздері табылса Арбауға алынған улы жәндік адамның дегеніне бағынады, жеңіледі, ал денеге тараған у сыртқа шығады деп сенген. Бұлт, жаңбыр шақыру —“күн жайлату” деп аталады. Оған арналған Арбау сөздері табиғат күштеріне бағытталған. Балқаштың Топар аймағында күн жайлатып, бұлт шақыратын қасиеті бар Бұйғамбай деген кісі өтіпті. “Темір, Темір, Теміржан! Темірдің ұлы Қауғажан, Тасырқасаң тас жаудыр, Қаһарлансаң қар жаудыр, Бұрқандансаң мұз жаудыр, Мұздай темір құрсандыр. Кел, Кел, бұлт, кел бұлт!” деп келетін “күн жайлату” сарындары сол Бұйғамбай секілді кісілерден қалғаны мәлім. Барыс жылы Амазонкада болған жойқын өртті тоқтатуда шамандардың “күн жайлатуы” қалай әсер еткенін баспасөз құралдары тосырқай да, таңырқай жазды. Арбау көне сенім-нанымдардың ажырамас бір бөлігі. Ол бақытсыздықтың бетін қайтаратын немесе жауына жамандық жіберетін, сондай-ақ аурудан сауықтыратын, істі оңға бастайтын, кейде қара ниетті іске асыратын т.б. сиқырлы әрекеттерді табиғи емес жолдармен жүзеге асыратын әдіс-тәсіл ретінде қаралған. Арбау көбіне бақсылық сарындарымен үндес болып келеді.2) Ауыспалы мағынада бөтен пиғылмен біреуді алдау, сол арқылы өз дегеніне көндіру, иландыру, көзбайлау. Дереккөздер
Арбау өлең

Арбау өлең — ауыз әдебиетіндегі тұрмыс-салт өлеңдерінің бір түрі. Адамды немесе малды жылан, қарақұрт, бүйі, шаян шаққанда, уытын “қайтару” үшін айтылады. Халық әр түрлі ырым жасап айтылған Арбау өлеңдері арқылы жыланның немесе қарақұрттың т.б. уытын қайтаруға, өздерін арбап әлсіретуге болады деп түсінген. Әрбір жәндіктің жаратушысы, “тәңірісі” болады деп ұғынған адамдар оларға сөз арқылы әсер етуге боады деп сенген. Арбау өлең — әлем халықтары фольклорының бәрінде бар, түркі халықтарының ауыз әдебиетінде кең тараған. Көбінесе 7-8 буынды шұбыртпалы ұйқасқа құрылады. Ш.Уәлиханов, Ә.Диваев Арбау өлең туралы пікір айтып, оның жекелеген үлгілерін 1862 ж. алғаш қағаз бетіне түсірген. Арбау өлеңнің бір түрі мындай: :“Кер, кер, кер жылан, :Кереге басты мер жылан, :Бір жылан бар — сұр жылан, :Бір жылан бар — сұм жылан, :Бір жылан бар — жеті жылғы ту жылан. :Құралай таудың басынан :Қуып келген қу жылан, :Дегелек келді, шық жылдам!”. Дереккөздер
Төреші

Төреші - құқықта ұйымдардың, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, азаматтардың қатысуымен экономикалық дау-дамайларды шешетін, лауазым иесі. Делдал, аралық сот; кейбір елдерде — кәсіпорындар, ұйымдар мен мекемелер арасындағы шаруашылық дауларды қарастыратын лауазымды тұлға. Төрешінің өкілетті міндеттері мен атқаратын қызметтері тиісті Төреліктің қызметтерін реттейтін заң актілерімен айқындалады. Төреші даулы істерді қарауға басшылық жасайды, тараптардың құқылары мен заңды мүдделерін қорғай отырып, іс бойынша шешімдер қабылдайды немесе шешім қабылдауға қатысады. Төреші заңдылықтың, мемл. тәртіптің бұзылғандығын, шаруашылық қызметінің кемшіліктерін айқындап, оларды жоюға және ескертуге, шара қолдануға міндетті. Өзіне берілген құқылар шеңберінде іс қарауға байланысты арбитрдың қойған талаптарын кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың, сондай-ақ лауазымды адамдардың бәрі орындауға тиіс. Төрелік 1. Сот делдалының көмегімен дауларды шешетін аралық сот. 2. Тараптар аралық сотқа жүгінген кездегі, даулы істерді шешу тәсілі. Арбитражер Тауар, қор, валюта және ақша рыноктарында, түрлі деңгейдегі валюта бағамдарының айырмашылығынан пайда табуды мақсат етіп, арбитраждық мәмілелерді жүзеге асыратын кредиттік-қаржылық мекемелер, ірі корпорациялар мен фирмалар. Төрелік coт Азаматтық құқықтық қатынастардың (экономикалық даулардың) не болмаса басқару саласындағы құқықтың бұзылуынан, шаруашылық және кәсіпкерлік қызмет үдерісі кезінде туындаған дауларды шешу кезінде өз мәні бойынша сот билігін танытатын орган. Тараптардың өзара келісімі бойынша, төрелік сотқа тәуелді экономикалық даулар, төрелік сот істі өз өндірісіне алып болғанша, Аралық соттың шешім қабылдауына берілуі мүмкін. Дереккөздер
Аргентиналықтар

Аргентиналықтар — Аргентинаның негізгі халқы. Жалпы саны 33,5 млн. адам (1994). Біраз топтары Парагвайда, Чилиде, Америкада тұрады. Негізінен еуропа нәсіліне жатады. Испан тілінің аргентина диалектісінде сөйлейді. Діні жөнінен — негізінен католиктер.16 ғ-да халықтың этник. құрамын құруға креолдардан (испандар ұрпақтары) испан-үндіс, зубараларынан құралды. Аргентин тілі мен мәдениетін жасауда, мал ш-мен айналысуда, бақташы-гаучолар рөлі үлкен болды. 19 ғ.-дың 60-70- жылдарында А. ұлт болып қалыптасты. Негізгі кәсібі мал.ш. және оның өнімдерін сату. 19 ғ.-дың 20-жылдарында Италиядан, Испаниядан жаппай қоныс аударушылар сауда мен өнеркәсіптің, тауарлы егін ш-ның өркендеуіне жол ашып, мал ш-н екінші сатыға ығыстырды. Теңіз жағалауындағы провинция —пампаларда көшіп келушілер ықпалы күшейді. 70-жылдары Парагвай, Боливия және Чилиден қоныс аударушылар халықтың этник. құрамындағы латынамерикалықтар үлесін көбейтті. Үндістердің материалдық мәдениеті дәстүрлері ішкі провинцияларда мол сақталған. Тукуман провинциясы былғарыдан жасалған кілем, көрпелерімен, формос-сомбреро тоқумен, пампалықтар — сүйек, былғары өңдеумен, корриентелдіктер — сүйектен, сабаннан, қыштан, ағаштан ғұрыптық әсем мүсіндер салумен, солт-тегі провинциялар — үндістердің матако атты қыш құмыраларын жасаумен аты шыққан. Гаучолардың фольклоры өте бай. Фермерлер үйлерін күйдірілген кірпіштен, кедейлер ранчоларын арзан фанерден, қаңылтырдан салады. Ішкі провинцияларда дәстүрлі киім үлгілері (пончо, былғары етік, үлкен шляпалар) сақталған. Әдеб.: Шейнебаум Л.С., Аргентинский этнос, М., 1984; Страны и народы, СПб., М., 1997. Дереккөздер
Аргиллит

Аргиллит (грек. argіllos — саз, lіthos — тас) — шөгінді саз тұнбаларының нығыздалып, сусызданып, цементтеліп тасқа айналуынан пайда болатын тау жынысы. Оның құрамына каолинит, гидрослюда, диккит т.б. минералдар кіреді. Құрылымы пелитті кіші бөлшектерден (өлшемі 0,01 мм) тұрады. Түсі бояғыш пигменттердің әсерінен қызыл, жасыл, қара, сұр болып келеді. Көмір кен орындарында ұсақ жапырақша түріндегі нақышты қара түсті көмірлі А. түзіледі. А. терригенді тау жыныстары қабаттарының құрамдас бөлігі болып табылады. de:Schiefer#Tonschiefer
Аргонавтар

қызылпішінді кратер, б.з.б. 460—450 жж]] , Арго]] Аргонавтар (грек. Argo — кеменің аты, теңіз саяхатшысы) — ежелгі грек мифологиясындағы батырлар; олар “Арго” кемесіне мініп, Ясонның басшылығымен алтын бөртені іздеп табу үшін Колхидаға (қазіргі Бат. Грузия) аттанған. Аждаһа күзеткен алтын бөртені олар сиқыршы Медеяның көмегімен Грецияға ұрлап алып кетеді. А. жайындағы бұл аңыз гректердің өте ерте заманда Қара теңіз жағалауына жасаған саяхатының тарихын бейнелейді.
Арғанаты тас мүсіндері

Арғанаты тас мүсіндері — түркілердің орта ғасырдан қалған ғұрыптық ескерткіштері. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Арғанаты тауының Мық, Домбауыл, Айыршоқы қыраттарында орналасқан. 1950 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. Мүсіндердің көбі қирап, қатты бүлінген, толық саны белгісіз. Мүсіндер жалпақ тастан қашалып, төртбұрыш, шаршы түрінде жасалған қоршаулардың шығыс жақ сыртына беті күншығысқа қаратыла тігінен орнатылған. Одан шығысқа қарай кішірек тас бағаналар немесе балбалдар тізбегі кездеседі. Тас қоршаулар астында адам жерленбеген. Ішіндегі тас-топырақ үйіндісінің арасынан мал сүйектері, ат әбзелі мен кейбір тұрмыстық бұйымдар, жағылған оттың табы мен күл қабаттары ашылды. Мық тауының етегіндегі жергілікті тұрғындар арасында “Алып тас”, “Мықтың алыбы” атанған мүсін сұр граниттен қашалған (биікт. 1,5 м, ені 0,4 м, қалынд. 0,23 м). Мүсіннен ер адамның бет әлпетінің, шоқша сақалының, үлкен көздерінің, ұзын мұртының және аяқ-қолдарының бедері айқын көрінеді. Оң қолына сусын ішетін тостаған, сол қолына қылыш ұстаған. Екінші мүсін бүдан 200 м қашықтықта орналасқан. Биікт. 2,1 м, ені 0,58 м. Осы екі мүсінді жергілікті қазақтар “Қос алып”, “Қос батыр” деп атайды. Бұл мүсіндер 6-8 ғасырларға жатады. Арғанатының Тұлпартас сілемінің баурайынан 8-12 ғасырларға жататын граниттен қашалып жасалған (биікт. 1,25 м, ені 0,35 м) адам мүсіні табылды. Мүсінде әдемі жас әйелдің бет әлпеті кескінделген, оның құрметіне өткізілген ас беру, қоштасу салтанатының белгілері, арналып сойылған малдың сүйектері мен қасиетті оттың орындары табылды. Мүндай тас мүсіндер негізінен елге сыйлы адамдарға қойылған. Осы тәріздес мүсін тастар Баянауыл, Қарқаралы, Жетісу өңірлерінде, Атасу өзен бойында жиі кездеседі. Дереккөздер
Арғымақ

Арғымақ — қазақ жылқысының сұлу, асыл тұқымы. Қазақ жерінің табиғатына үйлескен Арғымақ төзімділігі, алысқа шабуы, күй талғамайтындығы жағынан түркімен жылқысынан асып түскен. 19 ғасырдың аяғында орыстың жылқы мамандары 3 ахалтеке мен 3 қазақ А-н жарыстырып сынаған. Жарыс кезінде ахалтекелер бірден озып шыққанмен, ұзай келе А-тан қалып қойған. 18 ғ-дың ортасында Абылай хан Алатау қырғыздарының әрбір түтініне бір-бір арғымақ бағып беруге салық салған. Мұны “ханның қазынасы” деп атаған. Арғымақ қазір кездеспейді, бірақ халық арасында жүйріктік пен төзімділік баламасы болып қалған. Әдеб.: Лучшие породы киргизской лошади — аргымак. Православный вестник, 1898, (11. kk:Ақалтеке жылқысы
Арғынбек Апашбайұлы

Арғынбек Апашбайұлы (1883, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Ақарал а. — 1946, Шыңжаң өлк. Алтай аймағы) — ақын, ағартушы. Әкесінен ерте жетім қалған. Алғашқы “Жыл өлеңін” (мүшел туралы) 1894 ж. шығарған. 1912 ж. өрдегі нағашыларына көшіп барып, Буратай бидің аулында бала оқытқан. “Бұл күнде жағдай өзгеше”, “Қазақ Сырдан ауғанда”, “Ата жұртым — қазағым”, “Ресей туралы”, “Араб халқының сипаты”, “Ата мекен — Алтай”, “Қалам алып Арғынбек” деген тараулардан тұратын 16 мың жолдық өлең-роман жазған. “Жер — адамның анасы” деген толғауында ата мекенінен айрылған адамның сағынышы, шашырап кеткен қазақ халқының қасіреті әсерлі баяндалады. Араб, парсы, түрік, шағатай тілдерін білген. Шығыс ақындары үлгісімен көптеген діни дастандар (“Мұхаммед мұғжизалары”, “Мәуліт жыры”, “Жанды жаратылыс”) шығарған. А. өлеңдері Қазақстан, Қытай, Моңғолия, Түркия елдеріндегі қазақтар арасына кең тараған. Оның бірқатар туындылары ҚР ғылым академиясының Орт. ғыл. кітапханасы қолжазба қорында сақталуы. Дереккөздер
Сақыпкерей Жармаұлы Арғыншиев

Арғыншиев Сақыпкерей Жармаұлы (1887, бұрынғы Орал губерниясы Қараоба болысы — 15.2.1938) — мемлекет және қоғам қайраткері. Оралдың қолөнер уч-щесін бітірген (1904). Ресейдің Воронеж қ-нда фельдшерлер мектебінде оқып жүріп, эсерлер партиясына кіреді. 1907 ж. тұтқындалып, 5 жыл айдауда болған соң, Иркутск губ-на мәңгілік жер аударылды. 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін елге қайтып оралып, большевиктер жағында саяси-ұйымдастыру қызметімен айналысты. 1918 — 19 ж. Орал облысы ұлт істері жөніндегі комиссар, облатком мүшесі. 1920 ж. Қазақ ревкомының, Қазақ АКСР-ы ОАК мүшесі, әлеум. қамсыздандыру халкомы болды. 1921 — 27 ж. Қазақ АКСР-ы Жоғарғы трибуналының төрағасы, Заң халкоматы алқасының мүшесі қызметтерін атқарды. 1927 жылдан бастап голощекиндік әсіре қызыл саясатқа қарсылық жасағандығы үшін қызметінен алынып, партиялық және әкімш. тарапынан қуғынға ұшырады. 1927 — 37 ж. Алматы зоовет. ин-тының ректоры, Шымкент түйе өсіру зауытының, Темір мал ш. тәжірибе стансасының директоры. 1937 ж. 14 тамызда жала жабылып, “халық жауы” ретінде тұтқындалды. 1957 ж. 13 шілдеде КСРО Жоғарғы соты алқасының шешімімен толық ақталды. Дереккөздер
Ардагер

дегі Hôpital des Invalides — француз соғысы ардагерлері үшін аурухана және зейнеткерлік үй ]] дағы мүгедектер арбасына Иран-Ирак соғысының адамын жаралаған, оның жолдастарын жерлеу рәсімі ]] мерекесінде Ұлы Отан соғысының ардагерлері ]] Ардагер — құрметті, ардақты, қадірлі адам деген мәнді білдіретін этикалық ұғым. Ел қамын ойлап, намысын қорғаған, елеулі еңбек сіңірген абыройлы адамды халық ардагері деп жоғары бағалайды. Жеке адам қоғамда ерекше істерімен, ақыл-парасатымен, адамгершілік асыл қасиетімен, беделімен жұртышылыққа танылғанда ғана ардагер болады. Қазіргі кезде еңбек ардагері, соғыс ардагері деп атаймыз. Дереккөздер
Ардагерлер ұйымы

Ардагерлер ұйымы -Қазақстан Республикасы ардагерлерінің ұйымы — Қазақстан Республикасындағы соғыс, еңбек және Қарулы Күштер ардагерлерінің қоғамдық бірлестігі. 1987 ж. 21 наурызда құрылған. 1991 ж. қарашада ұйымның Орт. кеңесі (төрағасы — Мақтай Сағдиев) сайланды. Ұйымның жоғары органы — съезд, ол 5 жылда 1 рет шақырылады. Ардагерлер ұйымының міндеттері — ардагерлердің материалдық, әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларын жақсартуға жан-жақты қамқорлық жасап, қолдау көрсету. Дереккөздер
Арду

Арду, Арда (туған жылы белгісіз – 19 ғасырдың 30-жылдарының соңы) — Әбілғазы ханның (Әбілғазы ІІІ) баласы, Қайып ханның немересі. Сырдарияның төменгі алабында, Қуаңдария мен Жаңадария атырабындағы әлімұлы руларына билік жүргізген (1828–1836). 1815 жылдан ағасы Арынғазының Сырдарияның оңтүстік-батыс бөлігіндегі қазақтарға хан болып жариялануына байланысты шаруаларға араласқан (қ. Арынғазы сұлтан қозғалысы). Үш жылдан кейін ағайынды Арынғазы мен Серғазы Қайыпұлының арасындағы ұрыс-керіске Хиуа ханы Мұхаммед-Рақым араласып, Серғазыға Кіші жүз ханы деген пәрмен берілді. 1818 жылы Арду Шекті руы старшындарының тапсырмасымен Серғазыны хан ретінде тани алмайтындарын айту үшін Хиуа ханына келді. Мұхаммед-Рақым оны тұтқынға алып, өзінің қасында 10 жыл бойы аманатта ұстады. Хиуаның жаңа ханы Аллақұлы (1826–1842) қазақ сұлтанын 1829 жылы еліне қайтарды. Әлімұлы старшындарының ұйғарымымен патша үкіметі Калуга қ-на жер аударған ағасы Арынғазы оралғанша осы тайпалық бірлестік руларына хан болып жарияланды. 1829 жылы Орынбор генерал-губернаторы П.К. Эссен Ардуға Орынбордың орталық бөлігі қазақтарының бастығы болуды ұсынды. Бірақ Ресей өкімет орындарының ағасы Арынғазыны тұтқыннан босатпауына байланысты ол бұл ұсынысты қабыл алмайды, сөйтіп Орынборға бармайды. Бір жылдан соң Арду Хиуа бодандығын қабылдап, Аллақұлының жарлығымен Сырдария бойының ханы болып тағайындалды. Осы кезден бастап ол Ресей бодандығындағы қазақ сұлтандары мен старшындарына қарасты ауылдарға шабуылдар ұйымдастырды, Ресей мен Бұхараның сауда керуендерін тонаушылыққа ұшыратты. 19 ғасырдың 30-жылдарының аяқ кезінен Арду туралы деректер кездеспейді. Дереккөздер
Арена

Арена (лат. arena — құм) — 1. цирктің ортасындағы ойын-сауық көрсететін алаң. Көне рим амфитеатрының аренасында көпшілікке арнап гладиаторлар соғысы, ат жарысы мен әр түрлі спорттық ойындар көрсетіліп отырған. 19 ғасырдан бастап цирк аренасының диаметрі 13,5 м болды., Қазіргі цирктің аренасын “манеж” деп атайды. 2. Ауыспалы мағынада арена көпшілікке танылу, белсенді қызметімен белгілі болу ұғымын да білдіреді. Дереккөздер
Аренда

Аренда, жал ( — жалға беру) - мүлікті жалдау, ол бойынша шарт аренда беруші арендашыға мүлікті белгілі бір сыйақыға ареңда ақысына уақытша пайдалануға береді. Соңғы кездері машиналар мен жабдықты арендаға тапсыру кең өріс алып келеді. Арендаға тапсыру мерзімі бойынша халықаралық тәжірибеде жабдық арендасының екі түрі айырмаланады: қысқа мерзімді (әдетте алты айға дейін) - прокат (кіре), немесе рейгинг және ұзақ мерзімді (әдетте алты айдан бірнеше жылға дейін) - лизинг.Меншiктiң жанында арендалық төлемге жалгерге уақытша иелiк және пайдалануға берiлген мүлiктiк келiсiм шартының формасы. Мысалы, ауыл шаруашылығында және табушы салалар топырақпен немесе жер қойнауларымен уақытша пайдалану төленедi. Материалдық активтермен пайдалануға жер рентаны, процента амортизацияны қосады. Келiсiм шарты сәйкес жемiс, өнiм және жалгер алған қолданудың нәтижесiнде жалға алған дүниелердiң табыстары, оның меншiктерi болып табылады. Дереккөздер
Арес

Арес (Арей) — көшпелі сақтар, сарматтар мифологиясындағы соғыс құдайы. Көне грек, рим авторларының жазбаларында айтылады. Геродот (б.з.б. 5 ғ.) өз еңбектерінде скифтер табынатын құдайлардың есімдері мен оларға сәйкес келетін көне грек құдайларының есімдерін атап көрсетеді. Онда А-тің грек тіліндегі есімі ғана беріліп, скифтердің өз тіліндегі аты айтылмаған. Скифтер барлық құдайлардың ішінде тек А-ке ғана ғибадатхана, зияратхана тұрғызған. А-ке арналған ғибадат орыны ені мен ұзындығы бірнеше жүз метрге жететіндей биік етіп ағаш сырықтардан жасалған, үстіңгі жағындағы төртбұрышты алаңқайдың үш жағы биік жар, бір жағынан ғана көтерілуге болады. Алаң ортасына көне семсер шаншылып қойылған. Оны скифтер А-тің өз бейнесі ретінде түсінді ме, әлде семсер соғыс қаруы болғандықтан соғыс құдайының сипаты ретінде қабылданып, А-тің бейнесі басқаша болды ма, ол туралы ғалымдар арасында ортақ пікір әзірше жоқ. Скифтерде жыл сайын мал (көбіне жылқыдан) кейде адамды (соғыста қолға түскен әр жүз тұтқынның біреуін) құрбандыққа шалып, қанын төбе үстіндегі семсерге құйып отырған. Мұндай зиярат орындары скиф жерінің барлық аймақтарында болған. Көне Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин (4 ғ.) сарматтардың да жерге шаншылған семсер бейнесіндегі соғыс құдайы Марсқа (А-ке) табынатынын жазады, яғни сарматтардың да соғыс құдайының сипаты, оған табыну әдісі скифтердікімен бірдей болған.
Арианам вайджа

Арианам вайджа — б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-ширегінде — 1-мыңжылдықтың басында Қазақстан мен Орта Азия жерін мекендеген арий тайпаларының жері, түпкі отаны. Зороастриялықтардың діни кітабы “Авестада” А.В. арқылы Хукарья тауынан (Памир-Алтай мен Тянь-Шань тау жүйесі) бастау алатын “киелі” Ардви (Амудария және Датьи (Сырдария) өз-дерінің ағып жатқаны айтылады. Ал Ранха (Итиль) өз-і және “Құндызды өлкемен” (Кама өз-і бассейні) байланыстырылатын, Ардви өз-і құятын Варахуша теңізі дегеніміз қазіргі Каспий. А. В-ның шекарасы, Амудария мен Сырдария, Каспий мен Арал жағалаулары бір тілде сөйлеп, ортақ құдайларға табынған арий, тур және хьона тайпалары арасындағы қиян-кескі соғыстардың майдан алаңы болған. “Авеста” мазмұнының көне желісінде қола дәуіріне жататын арийлар мен турлардың мифтары мен эпостарының жаңғырықтары сақталған. Дереккөздер
Аризон кратері

]] Аризон кратері, Бэрринджер кратері — Аризона штатында (Пері шатқалының маңында, Флагстафф және Уинслоу қ-лары аралығында) метеориттен пайда болған кратер. Америкалықтар алғаш оған 19 ғ-дың аяғында үндістердің аспаннан құдай келгені жөніндегі аңызын естіп назар аударған. 1902 ж. Филаделфия инженері Дэниэль Бэрринджер зерттей келе кратердің аспан денесінің Жермен соқтығысуы салдарынан түзілгені жөнінде болжам жасаған. Ғалымдардың бүгінгі болжамы бойынша, кеңістіктен сағ-на 69000 км жылдамдықпен келген, диам. 125-130 м, салм. 70000 т метеорит Жермен 500 000 т қопарғыш зат жарылысына тең күшпен соқтығысып, диам. 1250 м, тереңд. 420 м кратер ойған. А. к-нің қазіргі тереңд. 174 м. Қазақстанда Балқаш к-нің солт.-бат-ндағы Бояулысай мен Алтыбай өзендерінің аралығындағы жазықта осыған ұқсас Шонақ кратері бар.
Арилер

да табылған моншағы]] Арилер — ежелгі тайпа. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың басындағы Қазақстанды мекендеген тайпалар тарихы арий (ежелгі иран) және үндіарий (ежелгі үнді) тайпаларымен байланысты айтылады. Олар үндіеуропа тілдері шоғыры мен мәдени қауымдастығына жатқызылып, қазақ даласындағы Андрон мәдениетінің өкілдері ретінде танылуда. Олардың жиынтық атауы — “арья”. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың екінші ширегі аталмыш тайпалардың ұлы қоныс аудару дәуірі болды. Бұлар оңт.-шығысқа қарай бет алып, Солт. Үндістанға, Иран мен Месопотамия жеріне барып тоқтаған. Үндіарилер тілінің жұқаналары хеттердің (қазіргі Түркия жерінде) қыш тақталарындағы таңбаларда ізін қалдырған. Өте ерте замандарда арилер мен үндіарилердің ата-бабалары бір халық болып саналып, түпкіүндіирандықтар (протоиндоиранцы) деп аталуда. Олардың қоғамы басты екі топқа бөлінді: қызметкерлері — абыздар және бақташы-жауынгерлер. халықтарының көші-қонына байланысты археологиялық мәдениеттер. Андронов мәдениеті қызылмен бөлінген, маргиандық — сарғылт, яздікі — сарымен, гандхар (Swat) — қызыл күрең, H зират мәдениеті — күлгін, культура охряной расписной керамики (Copper Hoard) — қара-көк, сұр жазба қыш мәдениеті ақшыл-көкпен боялған.]] Арилер көшпелі тіршілік етіп, мал шаруашылықпен айналысқан, ұрыстарда әскери арбаларды пайдаланған. Арбаға жегу үшін жабайы жылқыларды ұстап, қолға үйреткен. Ежелгі Қазақстанның таулы аймақтарында, әсіресе, Алтайда мыс пен қоланың мол қоры болған. Арилер метал өндіріп, әр түрлі тұрмыс құралдарын, қару-жарақтар соққан. Металдан жасалған қарулармен жарақтанған дала тұрғындары сұсты жауынгерлерге айналды. Арбаның пайда болуына байланысты “қаһармандық ғасыр” (“героический век”) басталды. Мұздай қаруланған далалық жасақтар табыс табу, әрі даңқын асыру үшін көршілес елдерге жорықтар ұйымдастырып отырған. Ұлы қоныс аудару кезеңінде Арилердің бәрі ауып кеткен жоқ. Қазақстан жерінде қалғандары б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасында Ұлы Даладағы көшпелі — сақ, сармат, скифтерге араласып, сіңісіп кетті. Арилер өзін қоршаған орта, әлемнің тылсым сырларын түсінуге ұмтылды: тылсым күштердің иесі құдай деп танып, әрбіріне ат таңды, құдаймен тілдесуге ұмтылып, табыну мінәжаттарын тудырды. Әлемдегі жалғыз Жаратушыға ғана табынуды қолдаған дін Ұлы Даладағы көшпелілер ортасында туып, өзге халықтар арасына тарап, насихатталды. Бұл діни ілімнің негізін салушы — Заратуштра пайғамбар, ал оның діни ілімі қазіргі ғылымда заратуштрашылдық (зороастризм) деп аталады. Дереккөздер К. Авеста, Заратуштра. Әдеб.: Кузьмина Е.Е., Происхождение индоиранцев в свете новейших археологических данных, Сборник “Этнические проблемы Центральной Азии в древности”, М., 1981; Гамкрелидзе Т.В., Иванов В.В., Индоевропейский язык и индоевропейцы, т. 1-2, Тбилиси, 1984; Бойс М., Зороастрийцы, Верования и обычаи, М., 1987; Кляшторный С.Г., Султанов Т.И., Казахстан — летопись трехтысячелетий, А., 1992.
Ариозо

Ариозо (итал. arіoso — арияға ұқсас, әуенді) — кіші көлемді, белгілі бір құрылымы жоқтығымен ерекшеленетін шағын ария. Бұл атау, сондай-ақ, аспапты музыкада (Бах, Бетховен) жанрлық және стильдік анықтама ретінде де қолданылады. Дереккөздер