kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
OpenAI o3

OpenAI o3 — генеративті алдын ала оқытылған трансформерлік модель (GPT), OpenAI тарапынан OpenAI o1 үлгісінің ізбасары ретінде әзірленген. Ол қадам-қадам логикалық пайымдауды талап ететін сұрақтарға жауап беру кезінде қосымша «ойлану» уақытына жұмсауға арналған. Толық нұсқасы 2025 жылғы 31 қаңтарда ChatGPT пайдаланушыларына қолжетімді болды. Тарихы OpenAI o3 моделі 2024 жылғы 20 желтоқсанда таныстырылды; «o3» белгіленуі ұялы байланыс операторы O2-нің тауар таңбасымен қайшылықты болдырмау үшін таңдалды. Модель екі нұсқада ұсынылды: o3 және o3-mini. OpenAI қауіпсіздік пен қорғаныс саласындағы зерттеушілерді 2025 жылғы 10 қаңтарға дейін осы үлгілерге ерте қолжетімділікке өтінім беруге шақырды. 2025 жылғы 31 қаңтарда OpenAI o3-mini нұсқасын ChatGPT-дің барлық пайдаланушыларына (тегін тарифті қоса) және API пайдаланушыларына шығарды. Сонымен бірге қуаттырақ модель — o3-mini-high жарияланды. Мүмкіндіктері o3 моделін оқыту барысында жауапты бірден шығармай, алдымен ойлану кезеңін жүзеге асыратын күшейте оқыту әдісі қолданылған. Бұл процесс OpenAI тарапынан «жеке пайымдау тізбегі» деп аталады. Аталған тәсіл модельге жауап бермес бұрын алдын ала жоспарлауға, тапсырманы бірізді түрде өңдеуге және мәселені шешу үшін аралық логикалық қадамдар жасауға мүмкіндік береді. Осындай кезең-кезеңмен пайымдау қосымша есептеу ресурстарын қажет етеді және жауап генерациялау уақытын арттырады. o3 моделі күрделі тапсырмаларды орындауда, соның ішінде бағдарламалау, математика және ғылымдар саласында, o1 моделіне қарағанда едәуір жоғары нәтижелер көрсетеді. OpenAI мәліметінше, o3 ашық қолжетімді емес, сарапшылық деңгейдегі ғылыми сұрақтарды қамтитын GPQA Diamond тестінде 87,7 % нәтиже жинады. Жалпы жасанды интеллектке (AGI) арналған Abstraction and Reasoning Corpus (ARC-AGI) бенчмаркі бойынша, жаңа әрі күрделі логикалық тапсырмаларды шешу қабілетін бағалауда o3 моделі o1-ге қарағанда шамамен үш есе жоғары дәлдік көрсетті. Дереккөздер
Даниэл Жуниор

Даниэл Паулу Жеремияс Жуниор — футзал бапкері, Бразилияның танымал мамандарының бірі. Қазіргі уақытта ол Қазақстанның «Қайрат» (Алматы) футзал клубының бас бапкері қызметін атқарады. Санта-Катарина штатынан шыққан Жеремияс футзал саласындағы жетістіктері арқылы өз елінде және халықаралық деңгейде беделге ие болған. Кәсіби мансабы Даниэл Паулу Жеремияс Жуниор бапкерлік мансабын Бразилия футзалында бастаған. Ол бірнеше клубтарды жеңіске жеткізіп, ел чемпионаттарында табысты өнер көрсетуімен танылды. Жеремиястың тактикалық шеберлігі мен кәсіби көзқарасы командалардың ойын деңгейін арттыруда және чемпиондық атақтарға қол жеткізуде маңызды рөл атқарды. Оның бапкерлік философиясы техникалық дағдыларды жетілдіруге, ойын стратегиясын терең түсіндіруге және ұжымдық ынтымақтастықты нығайтуға негізделген. 2025 жылы Жеремияс Қазақстанның жетекші футзал клубтарының бірі — «Қайрат» (Алматы) командасының бас бапкері болып тағайындалды. Бұл клуб УЕФА футзал чемпиондар лигасында және ел ішіндегі жарыстарда жоғары нәтиже көрсетіп келеді. Жетістіктері Бразилияда бапкерлік еткен жылдары Даниэл Паулу Жеремияс Жуниор бірнеше ұлттық және аймақтық турнирлердің жеңімпазы атанды. Халықаралық деңгейге шығуы оның мансабындағы маңызды кезең болды — ол бразилиялық футзал мектебінің әдістемесін қазақстандық ойыншыларға үйретіп, еуропалық ойын стиліне бейімделді. Дереккөздер
Кевин Арриета

Кевин Науэль Арриета (; 16 ақпан 1997 жыл, Буэнос-Айрес) — аргентиналық кәсіби футзалшы, «Қайрат» (Алматы) клубының және Аргентина ұлттық футзал құрамасының ойыншысы. Қапталда вингер позициясында ойнайды. Мансабы Арриета алғаш рет Андрес Герагти жарақат алғаннан кейін Аргентина құрамасына шақырылды. 2024 жылғы Футзалдан әлем чемпионатында ол құраманың үздік ойыншыларының бірі атанып, әсіресе Франциямен жартылай финалдағы ойынымен көзге түсті. Ол екінші белгі нүктесінен дәл пенальти орындауымен танылып, турнирде 7 гол соғып, «Қола бутсы» жүлдесін жеңіп алды. Футзалдан әлем чемпионатында Қазақстанды жеңіп, финалда Бразилияға қарсы ойнады. Әлем чемпионатының күміс жүлдегері. 2024 жылдың 11 шілдесінен бастап ол Испанияның Нитида Алзира клубында өнер көрсетті. Әлем чемпионатынан кейін алматылық Қайрат клубына ауысты. Қайрат құрамында 2025 жылы Футзалдан УЕФА Чемпиондар лигасының финалында ойнап, күміс жүлдегер атанды. Жетістіктері * 2024 жылғы әлем чемпионаты — Қола бутса (7 гол) Отбасы Арриетаның ағалары Хуан Арриета және Оскар Арриета да футзалшылар. Дереккөздер
Жулио Занотто

Сезар Бролло Занотто Жулио (; 26 қаңтар 1996, Бразилия) — армян азаматтығын алған бразилиялық кәсіби футзалшы, «Қайрат» (Алматы) және Армения құрамасының ойыншысы. Өмірбаяны Мансабы Жулио Занотто өзінің кәсіби мансабын Бразилиядағы «Карлос Барбоза» клубында бастады. Кейін Ресейдің «Норильский никель» командасына ауысып, 2019–2024 жылдар аралығында Ресей Суперлигасында өнер көрсетті. Ол сол жылдары тұрақты негізгі құрам ойыншысы атанып, маусым сайын 7–14 гол соғып отырды. 2024 жылы Занотто Қазақстанның «Қайрат» (Алматы) клубына қосылды. Команда сапында УЕФА футзал чемпиондар лигасы матчтарына қатысып, 2024/25 және 2025/26 маусымдарында бірнеше маңызды гол соқты. Халықаралық мансабы 2022 жылы ол Армения азаматтығын алып, Армения ұлттық құрамасы сапында ойнай бастады. Бұл мәртебе оған Қазақстан чемпионатында легионер ретінде саналмай ойнауға мүмкіндік берді. Статистика Жетістіктері * Қайрат (Алматы) ** Қазақстан Суперкубогының иегері: 2025 ** Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2024 Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[https://www.uefa.com/futsalchampionsleague/players/ Жулио Занотто] — UEFA ресми сайтында *[https://www.flashscore.com/player/zanotto-julio/ Flashscore профилі]
Мырзалы қалашығы

Мырзалы қалашығы (XII-XIV ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қармақшы ауданы, Кекірелі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Зерттелуі Ескерткішті 40-50 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) зерттеген, 2005 жылы Шірік Рабат археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Қ. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген. Сипаты Қалашық үш қамалдан, жүзден астам үйлер мен шеберханалардан тұрады. Бірінші қамал шаршылау пішінді, өлшемдері 45х40 м, биіктігі 2 м. Кіреберіс қақпасы шығыс қабырғада орналасқан. Екінші қамал шаршылау пішінді, өлшемдері 50х50 м, биіктігі 2 м. Бекініс қабырғасының кейбір жерлері қираған. Үшінші қамал шаршылау пішінді, өлшемдері 20х15 м, биіктігі 1,5 м. Қалашықтың айналасында суландыру жүйесінің қалдықтары сақталған. Үстінен артефактілер жиналып алынды. Дереккөздер
Футзалдан УЕФА Чемпиондар лигасы 2019-20

Футзалдан УЕФА Чемпиондар лигасы 2019/20 — футзал клубтарына арналған УЕФА-ның еуропалық турнирінің 19-маусымы және 2018 жылы ребрендингтен кейінгі екінші жарыс. Турнирдің финалдық кезеңі 2020 жылдың 9–11 қазан күндері Барселона қаласындағы Палау Блауграна аренасында өтті. COVID-19 пандемиясына байланысты ойындар көрерменсіз өткізілді. Маусым қорытындысы бойынша «Барселона» өз алаңында «Мурсияны» 2:1 есебімен жеңіп, тарихындағы үшінші еуропалық титулын иеленді. Турнир барысы Жарысқа 57 команда қатысты. Іріктеу кезеңдері 2019 жылғы тамыз айынан қарашаға дейін өтті. Командалар төрт кезеңде (прелиминар, негізгі, элиталық және финалдық) өзара кездесіп, соңғы төрт команда финалдық кезеңге жолдама алды: * Барселона (Испания) * Мурсия (Испания) * КПРФ (Ресей) * Тюмень (Ресей) Алғашында финалдық турнир Минск қаласында өтуі тиіс болатын, алайда пандемия жағдайына байланысты жарыс Барселонаға ауыстырылды. Жартылай финалдар Барселона — КПРФ — 3:3 (пен. 5:4) Голдар: Феррао (2), Эскердинья — Нандо, Асадов. Решуші пенальти: Серхио Лосано. Мурсия — Тюмень — 2:1 Голдар: Альберто Гарсия, Мигельин — Сандро. Финал Барселона — Мурсия — 2:1 Голдар: Феррао (2’), Айкардо (9’) — Лео Сантана (25’). Өткізілген жері: Палау Блауграна, Барселона, Испания. Көрермендер: ойын көрерменсіз өтті. Матчта «Барса» жылдам басымдыққа ие болып, алғашқы тоғыз минут ішінде екі гол соқты. Екінші таймда «Мурсия» есепті қысқартқанымен, нәтижені теңестіре алмады. Команда капитаны Серхио Лосано турнирдің үздік ойыншысы атанды. Дереккөздер
LaMDA

LaMDA (, диалогтық қосымшаларға арналған тілдік модель) — Google компаниясы әзірлеген сөйлесу бағытындағы үлкен тілдік модельдер сериясы. Бірінші нұсқасы 2021 жылғы Google I/O презентациясында жарияланды, ал екінші буын 2022 жылғы сол шарада таныстырылды. 2022 жылдың маусымында LaMDA көпшілік назарын аударды: Google инженері Блейк Лемуан чат-боттың саналы екендігін мәлімдеді. Ғылыми орта бұл тұжырымды негізсіз деп қабылдады, бірақ оқиға Тьюринг тестінің өзектілігі туралы талқылаулардың күшеюіне себеп болды. Әдісі LaMDA тек декодерге негізделген трансформер тілдік моделін қолданады. Модель алдымен 1,56 триллион сөзден тұратын мәтін корпусында алдын ала оқытылады, ол құжаттар мен диалогтардан құралады. 2023 жылғы ақпан айында Google ChatGPT-дің кең танымал болуына жауап ретінде Bard чат-ботын (кейін Gemini деп қайта аталды) таныстырды. Қызмет LaMDA тіл үлгісі негізінде жасалды. Ол іздеу жүйесіне біріктіріліп, пайдаланушылардың сұрақтарына жауаптар генерациялауға мүмкіндік береді. Компанияның мәліметінше, бастапқы кезеңде Bard аз ресурсты қажет ететін LaMDA үлгісінің шағын нұсқасын қолданады, бұл қызметті анағұрлым қолжетімді етеді. Қоғамдық іске қосылуына дейін өніммен өзара әрекеттесуге тек жабық тестілеуге қатысушыларға рұқсат берілді. Дереккөздер
Ernie Bot

Ernie Bot (толық атауы — Enhanced Representation through Knowledge Integration) — Baidu компаниясының жасанды интеллектке негізделген чат-бот қызметі. Жобаның әзірленуі 2019 жылдан бері жүргізіліп келеді. Қызметтің негізінде «Ernie 3.0-Titan» атты үлкен тілдік модель жатыр. Тарихы Чат-бот 2023 жылғы 17 наурызда жария етілді. Бастапқыда оның ашық түрде таныстырылуы жоспарланған, алайда іс-шара ақырында жабық форматта өтті. Қоғамға боттың алдын ала жазылған жауаптары көрсетілген бейнероликтер ғана ұсынылды. 2023 жылғы 25 маусымда Baidu чат-боттың базалық моделін 3.5-нұсқаға жаңартқанын хабарлады. Компанияның мәліметінше, қызмет бета-тестілеу барысында жоғары нәтиже көрсетіп, «кешенді бағалау бойынша» ChatGPT 3.5-тен озық болған. 2023 жылғы қазанда Baidu World 2023 конференциясы барысында чат-боттың жаңа нұсқасы — Ernie 4.0 таныстырылды. Baidu бас директоры Робин Лидің айтуынша, бұл құрал «түсіну, генерациялау, пайымдау және есте сақтау көрсеткіштері айтарлықтай жақсарған толық жаңартудан өтті». Реакция Baidu компаниясының нейрожелінің тікелей көрсетілімін өткізуден бас тартуынан кейін компания акциялары 10 %-ға төмендеді. Алайда өнімнің қолжетімділігі кеңейген соң, оң пікірлер пайда бола бастады. Сервисті Citigroup және Bank of America мамандары сынақтан өткізді. Citigroup сарапшылары Ernie-дің жетілмеген тұстары болғанымен, ол күрделі және тіпті абсурд сұрақтарға жауап бере алғанын атап өтті. Bank of America аналитиктері де нейрожелінің бірқатар функцияларын сынап, чат-боттың жұмыс нәтижесіне қанағаттанған. Қарапайым пайдаланушылардың пікірінше, ChatGPT-мен салыстырғанда Ernie кейбір тапсырмаларды жақсы орындаса, кейбірінде әлсіздеу. Мысалы, ол қытай тілінен ағылшын тіліне аударуда жақсы нәтиже көрсеткенімен, ағылшын тілінен қытай тіліне аударуда төмен нәтиже көрсетті. Сондай-ақ ол бағдарламалық код жазуда америкалық баламасынан қалып қойды. Сервиске қатысты оң бағалардың көбеюінен кейін Baidu акциялары 14 %-дан астамға өсті. Дереккөздер
GPT-4

GPT-4 (Generative Pre-trained Transformer 4) — OpenAI әзірлеген мультимодальды үлкен тілдік модель, GPT сериясының төртінші нұсқасы. 2023 жылғы 14 наурызда жарияланды және ChatGPT Plus пайдаланушыларына қолжетімді. Microsoft компаниясы GPT негізінде жұмыс істейтін Bing-тің кейбір нұсқалары ресми таныстырылымға дейін GPT-4 моделін пайдаланғанын растады. Трансформер архитектурасына негізделген GPT-4 келесі токенді болжауға алдын ала оқытылды (ашық деректер мен «үшінші тараптардан лицензияланған деректерді» қоса отырып), кейінірек адамдық кері байланысқа негізделген күшейтілген оқыту әдісі арқылы жетілдірілді. GPT-4 жөніндегі техникалық есепте модельдің параметрлер саны әдейі көрсетілмеген, бұл шешім «ірі үлгілер саласындағы бәсекелестік орта және қауіпсіздік салдары» арқылы түсіндірілген. Кейін пайда болған өзге болжамдарда GPT-4 шамамен 1,76 триллион параметрге ие болуы мүмкін деген пікір айтылады, бұл бағалау оның жұмыс жылдамдығына және Джордж Хотцтың есептеулеріне негізделген. АҚШ өкілдер палатасының мүшелері Дон Бейер және Тед Лью New York Times басылымына берген мәлімдемесінде Альтман 2023 жылғы қаңтарда Конгреске барып, GPT-4 моделін және оның қауіпсіздік тетіктері алдыңғы ИИ үлгілеріне қарағанда жетілдірілгенін көрсеткенін растады. OpenAI GPT-4 жайлы жариялаған блог жазбасында «GPT-4 алдыңғы нұсқа — GPT-3.5-пен салыстырғанда анағұрлым сенімді, креативті және күрделі нұсқауларды орындай алады» деп мәлімдеді. The New York Times басылымы GPT-4 дәлдік деңгейін айтарлықтай жақсартқанын, суреттерді сипаттап және түсіндіре алатынын, күрделі мәтіндерді қысқаша мазмұндау қабілетіне ие болғанын, адвокаттық емтихан мен бірнеше стандартталған тесттерден өткенін жазды, алайда жауаптарда галлюцинацияға бейімділік әлі де сақталғанын атап өтті. 2023 жылғы 22 наурызда Илон Маск жасанды интеллект саласындағы мыңнан астам маманмен бірге GPT-4-тен қуатты жүйелерді әзірлеуге уақытша тыйым салуды талап еткен ашық хат жариялады. Хат авторларының пікірінше, бұл саладағы бақыланбайтын даму адамзатқа қауіп төндіруі мүмкін деп есептеледі. 2024 жылғы 13 мамырда OpenAI модельдің жаңа нұсқасы — GPT-4o-ны таныстырды. «O» әрпі «omni» («жан-жақты») дегенді білдіреді. Қабілеттері жағынан GPT-4 Turbo-ға сәйкес келеді, бірақ кескіндер мен аудио деректерін өңдеу сапасы жоғарырақ. Дереккөздер
Галлюцинация (жасанды интеллект)

Галлюцинация — жасанды интеллект жүйесінің сенімді түрде берілген, бірақ оны оқыту деректеріне негізделмеген және шындыққа сәйкес келмейтін жауабы; яғни шынайы ақпаратқа жатпайтын, ойдан құралған жауап. Мысалы, бастапқы деректерде Tesla компаниясының табысы туралы ақпарат болмаса да, чат-бот кездейсоқ санды (мысалы, «13,6 млрд доллар») ойдан шығарып, оны өз «білім қорының» бөлігі ретінде қабылдауы мүмкін. Кейін ол бұл мәліметті қайта-қайта нақты дереккөзсіз қайталап, оны түзетуге ешқандай талпыныс танытпайды. 2022 жылы үлкен тілдік модельдердің жаппай енгізілуіне байланысты мұндай құбылыстарға ерекше назар аударыла бастады: пайдаланушылар мұндай боттар жиі «социопатиялық» көрінетінін және жауаптарының ішінде шынайы естілетін, бірақ ойдан шығарылған тұжырымдарды орынсыз енгізетінін атап өтті. 2023 жылы сарапшылар галлюцинацияны үлкен тілдік модельдер технологиясындағы маңызды мәселелердің бірі ретінде сипаттады. Осыған байланысты Илон Маск пен Стив Возняк жасанды интеллект жүйелерінің дамуын уақытша тоқтата тұруды ұсынған ашық хат жариялады, бұл бастаманы мыңнан астам кәсіпкер мен салалық маман қолдады. Бұл тұжырым кейін басқа зерттеушілер тарапынан даулы деп танылған. Дереккөздер
Ғарыштағы жарыс

Үстіңгі сол жақтан бастап сағат тілімен: Спутник-1 алғашқы жасанды Жер серігі; Ай бетінде серуендеген Аполлон 11 экипажының мүшесі Базз Олдрин; Мир станциясымен жанасқан Спейс Шаттл; Аполлон-Союз алғашқы бірлескен миссияның экипаждары Ғарыштағы жарыс — XX ғасырдың екінші жартысында орын алған ғарыштану саласындағы КСРО мен АҚШ арасындағы ірі бәсеке. Ол 1957 жылдың 4 қазанында кеңестік Спутник-1 атты алғашқы жасанды Жер серігін ғарышқа ұшыруынан басталды. Спутниктің ғарышқа шығуына байланысты реплика мен өлеңдер қаптап, Сиэтлдегі Дүниежүзілік көрме үшін Спейс Нидл мұнарасы салынды. Стэнли Кубрик 2001: Ғарыш одиссеясы фильмін түсірді. General Motors «Ғарыш дәуірінен шабыт алған алғашқы машина» деп Firebird III көлігін жасап шығарды. 1958 жылы осы концептуалдық көлікте компьютер, электрондық басқару құралдары бар-тұғын. Ғарыш тақырыбы кино, телевизия, музыка, сәулет өнері мен дизайн индустрияларында көрініс тапты. Негізгі белестер * 1957 жыл, 4 қазан — Спутник-1 Жер орбитасын айналған алғашқы жасанды нысан болды. * 1957 жыл, 3 қараша — Спутник-2 бортында Лайка есімді алғашқы ит Жер орбитасына шықты. * 1958 жыл, 31 қаңтар — Explorer 1 АҚШ-ң ғарышқа жеткен алғашқы жерсерігі болды. * 1961 жыл, 12 сәуір — Юрий Гагарин Восток-1 бортында ғарышқа ұшып, Жер орбитасына жеткен алғашқы адам болды. * 1961 жыл, 5 мамыр — америкалық ғарышкер Алан Шепард суборбиталдық сапар жасады. * 1962 жыл, 20 ақпан — Джон Гленн Friendship 7 кемесін басқарып, Жер орбитасын айналған алғашқы АҚШ азаматы атанды. * 1963 жыл, 16 маусым — Восток-6 кемесімен ұшқан Валентина Терешкова ғарышқа жеткен алғашқы әйел атанды. * 1965 жыл, 18 наурыз — Алексей Леонов алғашқы боп ғарышта ашық кеңістікке шықты. * 1966 жыл, 3 ақпан — Луна-9 аппараты Айға алғаш рет жұмсақ қонды. * 1969 жыл, 20 шілде — Аполлон 11 миссиясындағы Нил Армстронг пен Базз Олдрин адамзаттың Айға қадам басқан алғашқы өкілдері атанды. Бірінші рет басқа әлемнің есігін ашу адамзаттың ғылымдағы ұлы жетістігі әрі екі супердержава арасындағы эпостық бәсекелестіктің кульминациясы болатын. * 1971 жыл, 19 сәуір — Салют-1 атты алғашқы ғарыш станциясы ұшырылды. * 1975 жыл, 15 шілде — Аполлон-Союз сынақтық жобасы АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы алғашқы халықаралық ғарыш серіктестігіне айналды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қырғи қабақ соғысы * Қарулану жарысы
Генеративті жасанды интеллект

Генеративті жасанды интеллект — пайдаланушы енгізген сұрауларға жауап ретінде мәтін, бейне, кескін немесе олардың біріктірілген медиаконтентін жасай алатын жасанды интеллект жүйелерінің түрі. Генеративті жасанды интеллект генеративті модельдерді, соның ішінде үлкен тілдік модельдерді қолданады. Генеративті жасанды интеллекттің танымал жүйелеріне GPT-3 және GPT-4 үлкен тілдік модельдері негізінде жасалған ChatGPT чат-боты, сондай-ақ Google әзірлеген, LaMDA моделіне сүйенетін Gemini чат-боты жатады. Басқа генеративті ЖИ үлгілеріне Stable Diffusion және DALL-E сияқты көркем бейне жасайтын жүйелер кіреді. Генеративті жасанды интеллект бағдарламалық жасақтама әзірлеу, маркетинг және сән индустриясы сияқты түрлі салаларда қолданылады. 2020-жылдардың басында Microsoft, Google, Baidu секілді ірі технологиялық компаниялар, сондай-ақ көптеген шағын фирмалар генеративті ЖИ үлгілерін әзірлеуге кіріскеннен кейін, бұл бағытқа салынатын инвестициялар күрт өсті. Дереккөздер
ZAZ Forza

ZAZ Forza — Запорожье автомобиль зауыты (ZAZ) шығарған шағын көлемді B-класс санатындағы автокөлік. Модель 2011 жылы таныстырылып, қытайлық Chery Automobile компаниясының Chery A13 (Chery Bonus / Chery Very) платформасы негізінде құрастырылған. Тарихы ZAZ Forza 2011 жылы Украинада ресми түрде таныстырылды. Бұл модель — қытайлық Chery A13 үлгісінің жергілікті нарыққа бейімделген нұсқасы. Өндіріс Запорожье қаласындағы ZAZ зауытында іске қосылды. ZAZ пен Chery арасындағы серіктестік шеңберінде көліктің шанағы, интерьері және техникасы толықтай қытайлық нұсқамен бірдей болды, тек эмблема мен атауы ғана өзгертілді. 2014 жылға дейін шамамен 20 000 дана ZAZ Forza шығарылды. Сатылымның төмендеуіне және Украинадағы экономикалық жағдайға байланысты модель өндірістен алынды. Техникалық сипаттамалары * Қозғалтқыш: 1,5 л ACTECO SQR477F, 80 кВт (109 а.к.) * Беріліс қорабы: 5 сатылы механикалық * Отын түрі: Бензин * Жетек: алдыңғы * Өлшемдері: * Ұзындығы — 4269 мм * Ені — 1686 мм * Биіктігі — 1492 мм * Доңғалақ базасы — 2527 мм * Жүксалғыш көлемі: 450 л (седан) Қауіпсіздік ZAZ Forza моделі Chery A13 секілді базалық қауіпсіздік жүйелерімен жабдықталған: ABS, EBD және екі қауіпсіздік жастығы бар. 2012 жылы украиндық БАҚ-та жүргізілген тәуелсіз соқтығысу сынақтары бойынша көлік орта деңгейдегі қорғаныс көрсеткішін көрсетті. Нарық және экспорт ZAZ Forza негізінен ішкі украин нарығына бағытталғанымен, кейбір партиялары Беларусь, Молдова және Казахстан нарықтарында да сатылды. Кей нарықтарда ол **Chery Bonus** немесе **Chery Very** атауларымен танылды. Сондай-ақ қараңыз * Chery A13 * ZAZ Vida * Запорожье автомобиль зауыты * Chery Automobile Дереккөздер * [https://www.autoconsulting.com.ua/article.php?sid=21005 АвтоКонсалтинг: ZAZ Forza – українська версія Chery Bonus] * [https://autocentre.ua/ua/news/novinka/zaz-forza-ukrainskij-bonus-19969.html AutoCentre.ua: ZAZ Forza — український Bonus] * [https://www.chery.ua/models/a13.html Официальный сайт Chery Ukraine: Chery A13 / Bonus] * [https://zaz.ua/models/forza.html ZAZ ресми сайты: Forza моделі туралы мәлімет] * [https://auto.ria.com/newauto/auto-zaz-forza-1013.html AutoRia.com — ZAZ Forza жаңа көліктер каталогы]
Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025

Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025 — турнирдің 34-ші маусымы. 14 команда қатысты. «Қайрат» клубы чемпиондық атағын қорғады. «Астана» 2-орын алды, ал «Тобыл» үшінші орынға табан тіреді. «Тұран» клубы бірінші лигаға түсіп қалды. География Стадиондар Статистика Турнир кестесі ;Ескертпелер Мергендер * Назми Грипши — 16 гол. * Дастан Сәтбаев — 14 гол. * Марин Томасов — 12 гол. * Дәурен Жұмат — 12 гол. * Джеффри Чинеду — 11 гол. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Вашгирд

Вашгирд (; 2024 жылға дейін - Файзобод) — қалалық типтегі кент (2000 жылдан бастап), Тәжікстанның республикалық бағыныстағы Файзабад ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Елді мекен Тәжікстан астанасы Душанбеден шығысқа қарай 50 шақырым жерде орналасқан және онымен М41 тас жолы (Душанбе-Хорог) арқылы байланысады. Елді мекен Рашт аңғарында, Илак өзенінің (Әмудария бассейнінің бөлігі, Кафирниган өзенінің саласы) жоғарғы ағысында, Хиссар жотасының оңтүстік сілемдерінің етегінде орналасқан. Тарихы Вашгирд — Тәжікстандағы ең көне қоныстардың бірі. Ол зороастризмнің қасиетті кітабы «Авестада» және Фирдоусидің ұлы поэмасы «Шахнамада» айтылады. Сол кезде Файзабад Виса, Висагирд немесе Вашгирд деп аталған. Ол Хутталан аудандарының бірінің астанасы болған, ал VII ғасырда араб иеліктерінің шекаралас қаласы болған. X-XII ғасырларда Вашгирд аймақтағы ең ірі қалалардың бірі және ғылыми орталық болған. Уақыт өте келе ол өз мәртебесін жоғалтып, провинциялық қоныс болды. Дегенмен, қазіргі қала ежелгі Вашгирдтің жанында орналасқан. XVII ғасырдан 1969 жылға дейін ол Дарагиян ауылы ретінде белгілі болды. Археологтар шежірелерде аталған Вашгирдті Сары-Мазар ауылының маңындағы Калай-Сангин қонысынан тапты. Қалашықты зерттеу бұл елді мекеннің ежелгі дәуірін растады. Ең көне мәдени қабаттар ежелгі дәуірге жатады. 80 гектар аумақты алып жатқан қоныста шахристан, цитадель, бекініс қабырғалары және орлар болған. Жақын маңдағы төбелер - 9-12 ғасырлардағы араб авторлары айтқан аңызға айналған «жеті жүз бекіністің» қалдықтары да қоныстың құрамына кіреді. Экономикасы және инфрақұрылымы Мұнда «Ориенбанк» ААҚ филиалының ғимараты, «Тоджиктелеком» ААҚ, телефон станциясы, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық мемлекеттік унитарлық кәсіпорны, су шаруашылығы, 90 тұрмыстық қызмет көрсету пункті, 10 қоғамдық шайхана, орта білім беру мекемелері, мәдениет сарайы, орталық кітапхана, балалар кітапханасы, өнер мектебі, халық театры, орталық аурухана, емхана, 9 дәріхана орналасқан. Дереккөздер
Мэри Робинсон

Мэри Тереза Уинфред Робинсон — Ирландия президенті қызметін атқарған алғашқы әйел. Оның алдында ол 1969–1989 жылдары сенатор болып істеді. Ал президенттіктен кейін Біріккен Ұлттар Ұйымына жұмысқа тұрды. 2010 жылы қайтадан Ирландияға оралып, климаттық белсенділікке бел буады. 2002 мен 2012 жылдар аралығында Мэри Робинсон Oxfam халықаралық ұйымының төрағасы болды. Сонымен қатар 2019 жылға дейін Дублин университетінің канцлері қызметін атқарды. Дереккөздер
(211) Изольда

(211) Изольда — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1879 жылы 10 желтоқсанда Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты. Тристан мен Изольда атты ортағасырлық дастанның кейіпкері атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(212) Медея

(212) Медея — Негізгі белдеудегі ірі астероид. Оны 1880 жылы 6 ақпанда Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы Медеянің құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(213) Лилея

(213) Лилея — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1880 жылы 16 ақпанда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы наядалардың бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(214) Ашера

(214) Ашера — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1880 жылы 29 ақпанда Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты. Финикияның шұрайлылық құдайы құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(217) Эвдора

(217) Эвдора — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1880 жылы 30 тамызда Жером Эжен Коджа Марсель обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы гиадалардың бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(218) Бианка

(218) Бианка — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1880 жылы 4 қыркүйекте Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты. Аустриялық опера әншісі Бьянка Бьянкидің құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(220) Стефания

(220) Стефания — Негізгі белдеудегі ірі астероид. Оны 1881 жылы 19 мамырда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ханшайым Стефания Бельгиялық құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(219) Туснельда

(219) Туснельда — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1880 жылы 30 қыркүйекте Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты. Көне германдық жауынгер Армин Арминийдің әйелі есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Адрасман

Адыраспан — Тәжікстанның Соғды облысындағы қала типіндегі елді мекен, Гүлістан қаласы әкімшілігіне бағынады. 2022 жылдың 1 қаңтарындағы халық санағы бойынша қалалық типтегі кенттің халқы 9900 адамды құрады. Географиялық сипаттама Адыраспан — таулы аймақта, Курама жотасының оңтүстік-батыс беткейлерін алып жатыр. Тарихы Қоныс өз атауын жергілікті жерде өсетін өсімдіктен алған. Қоныстың тарихы 1941 жылы геологиялық топ уран кен орындарын зерттеу және іздеу үшін осында қоныстанған кезде басталды. 1940 жылдардың ортасында Халық комиссары Лаврентий Берия Адрасманды қамтитын аумақта уран кенін өндіру мен өңдеуді қамтамасыз ету шаралары туралы жарлыққа қол қойды. Ресми құжаттарға сүйене отырып, мұнда кен орнын игеру және зауыт салу басталды. Экономикасы және инфрақұрылымы 1991 жылға дейін толық қуатында жұмыс істеген тау-кен және қайта өңдеу зауыты Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жабылды. Ол 2006 жылы жұмысын қайта бастады, дегенмен мерзімді дағдарыстарға тап болып, жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті. Қазір ол қаланың тірегі, жергілікті экономиканың негізі. Зауыт қорғасын кенін өндіруге, содан кейін қайта өңдеу зауытында өңдеуге, қорғасын мен күміс концентратын өндіруге маманданған. Қалада жұмыс істейтін төмен вольтты зауыт ішкі нарықты қамтамасыз ету үшін жарықтандыру жабдықтарын шығарады. Ежелгі Канимансур кеніші ауылдың жанында орналасқан. Оның ең ірі кен орындары - «Үлкен карьер» және «Негізгі камералар». «Үлкен карьерде» оңтүстік жағында ежелгі кен орындарынан алынған шахталар мен өткелдер байқалады. Канимансур кеніші негізінен күміс, қорғасын және мырыш, сондай-ақ вольфрам, висмут, алтын және кобальт сияқты минералдар өндірді. Тағы бір ежелгі жұмыс істеп тұрған Жеркамар, негізінен, Канимансур кенішінің бір тармағы болды, онда ежелгі кеншілер күміс-қорғасын кенін тереңнен өндірді. Адыраспанда 5 орта мектеп, музыка мектебі, медициналық-санитарлық пункт, 2 дәріхана, 2 кітапхана, 2 клуб, 8 коммуналдық пункт, балабақша, 12 жеке дүкен, 5 асхана және шайхана бар. Дереккөздер
(221) Эос

(221) Эос — Негізгі белдеудегі ірі астероид. Оны 1882 жылы 18 қаңтарда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы рауан құдайының құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(222) Люция

(222) Люция — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1882 жылы 9 ақпанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Аустриялық зерттеуші граф Иоганн Вильчектің қызы атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(223) Роза

(223) Роза — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1882 жылы 9 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(224) Океана

(224) Океана — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1882 жылы 30 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Тынық мұхиты құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(225) Генриетта

(225) Генриетта — Кибела тобының ірі астероиды. Оны 1882 жылы 19 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Франция астрономы Пьер Жюль Сезар Жансеннің әйелі есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(215) Энона

(215) Энона — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1880 жылы 7 сәуірде Виктор Кнорре Берлин обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(226) Верингия

(226) Верингия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1882 жылы 19 шілдеде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Венадағы Веринг ауданының құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(227) Философия

(227) Философия — Негізгі белдеудегі ірі астероид. Оны 1882 жылы 12 тамызда Поль Анри Париж обсерваториясында ашты. Философияның құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(229) Аделинда

(229) Аделинда — Кибела тобындағы ірі астероид. Оны 1882 жылы 22 тамызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Аустриялық астроном Эдмунд Вейстің әйелінің есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(228) Агата

(228) Агата — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1882 жылы 19 тамызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Аустриялық астроном Теодор Оппольцердің кенже қызының есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Айни

Айни — қалалық үлгідегі елді мекен, Тәжікстанның Соғды облысы Айни ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Айни Зеравшан жотасының оңтүстік беткейі бойымен созылып жатыр. Ол аттас ауданның экономикалық және әкімшілік орталығы болып табылады. Оның аумағы Зеравшан өзенінің жағалауының бір бөлігін алып жатыр. Душанбе 140 шақырым жерде орналасқан. Ауыл барлық жағынан көркем табиғатпен қоршалған, онда альпілік шалғындар, терең шатқалдар және көлдер қар басқан тау шыңдарымен қоршалған. Тарихы Қоныс бұрын Варзи Манор деп аталған, ол «биік мұнара» деп аударылады. Ол Бұхара әмірлігінің құрамына кіретін Фалгар бейінің орталығы болған. Оның бұрынғы топонимінің тарихы Айни шекарасында бүгінгі күнге дейін сақталған X ғасырға жататын ежелгі мұнарамен байланысты. Қоныс қазіргі атауын ғалым және жазушы Айни Садриддиннің құрметіне алған. Экономикасы және инфрақұрылымы Ауылда сынап концентраты зауыты және жеміс-жидек өңдеу және консервілеу зауыты сияқты бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорындар жұмыс істейді. Айниде шағын ауылшаруашылық кәсіпорындары пілләлерді кептіріп, мал шаруашылығы шикізатын кейіннен ет және сүт зауыттарына жеткізу үшін жинайды. Шағын бизнесте көтерме жеткізушілер, жол жөндеу компаниялары және банктер басым. Ауылда сондай-ақ өлкетану мұражайы бар. Дереккөздер
Балжуан

Балжуан (, ) — Тәжікстанның Хатлон облысы Балжуан ауданының әкімшілік орталығы, ауыл. Халық саны 1055 (2017). Географиялық сипаттама Хатлон облысының солтүстік-шығысындағы ауыл. 2000 метр биіктікте орналасқан ол Қызылсу өзенінің екі қуатты саласының қосылатын жерінде орналасқан. Балжуан Тәжікстан астанасынан 190 шақырым қашықтықта орналасқан және аудан орталығы болып табылады. Тарихы Балжуан 9 ғасырдан бері Иран Самани империясының шекарасындағы қоныс ретінде белгілі. 19 ғасырдың ортасынан бастап ол және оның айналасындағы аумақ Бұхара әмірлігінің құрамына кіріп, бөлек бектің астанасы қызметін атқарды. Мұнда гарнизон бар бекініс орналасқан, ал жергілікті халық негізінен мал шаруашылығымен, аз дәрежеде көкөніс өсірумен және бақша өсірумен айналысқан. Балжуанда базарлар да жиі болатын, онда әртүрлі елдерден келген тауарлар сатылатын, ал жергілікті қолөнершілер жібек пен мақта маталарымен, күміс бұйымдарымен, саз балшықпен, металлмен және ағаштан жасалған ыдыстарымен танымал болған. Балжуан Азамат соғысы кезінде тарихтың бір бөлігіне айналды. 1922 жылы басмашы қозғалысының көсемі Энвер Паша ауыл маңындағы большевиктік күштермен шайқаста қаза тапты. Энвер Пашаның денесі қайта жерлеу үшін Түркияға апарылғаннан кейін де оның қабірі зиярат орны болып қала береді. 21 ғасырдың басында Тәжікстан үкіметі Балжуан мен оның айналасындағы ауданды халықаралық туризм аймағы деп жариялады. Экономикасы және инфрақұрылымы Негізгі экономикалық салалары — мал шаруашылығы, астық өсіру, бақша өсіру және көкөніс өсіру. Жерлер Сурхоб өзенімен суарылады. Ауылда мемлекеттік гимназия, орта мектеп, дәріхана, аурухана, 2 кітапхана, «Сурхоб» демалыс орталығы, «Парасту» балабақшасы, 2 асхана, коммуналдық қызметтер пункті және 2 жеке дүкен бар. Дереккөздер
Ванч

Ванч немесе Рохарв — ауыл, Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысындағы Ванч ауданының әкімшілік орталығы. 2010 жылғы халық санағы бойынша Ванчта 2600 халық тұрады. Географиялық сипаттама Ванч таулы ауданда орналасқан. Хорог қаласынан 170 шақырым, Душанбеден шамамен 528 шақырым жерде орналасқан. Халқының басым бөлігін тәжіктер мен Бадахшанның язгулами халқының өкілдері құрайды. Таулы аймақта орналасқан бұл қала, аймақтағы басқа елді мекендер сияқты, табиғи апаттарға жиі ұшырайды, олардың салдары тұрғын үйлер мен инфрақұрылымның қирауына әкеледі. Жер сілкіністері 2007 жылдан бері мұнда үнемі тіркеліп келеді. Тарихы Бұрын бұл елді мекен Рохарв деп аталған. Ол барлық дерлік географиялық карталарда осы атаумен белгіленген. Оның шетінде Ванч өзені арқылы өтетін көпір бар, ол Гушхон асуына апарады. Бұрын Рохарв ауылынан өсіп шыққан қазіргі Ванч аумағында Гушхон асуына баратын жол бойында орналасқан ежелгі қорғаныс бекінісі Кала-и-Ванч орналасқан. Бұл жолды Язгулем аңғары арқылы Памирге баратын сауда керуендері пайдаланған. Аудан орталығындағы құрылыстың көп бөлігі бақтар мен егістіктердің арасында созылып жатқан жағалау жолағын алып жатыр. Ванчтың шетінде өзен бірнеше салаға бөлінеді. Экономикасы және инфрақұрылымы Жергілікті климат мақта өсіру және көп мөлшерде өнім жинау үшін өте қолайлы, сондықтан айналадағы жерлер кең мақта плантацияларымен жабылған. Суаруды аудан арқылы ағып өтетін Ванч және Язгули өзендері қамтамасыз етеді. Мал шаруашылығы саласына кашемир ешкілерін өсіретін шаруашылықтар кіреді. Жүн аймақтың агроөнеркәсіптік кешендерінде өңделеді, ал бір бөлігі экспортталады. Мектептерден басқа, қалада кәсіптік оқыту орталықтары мен қайта даярлау курстары бар. Аудан орталығында пошта бөлімшесі, әуежай, аурухана және басқа да әлеуметтік маңызды нысандар орналасқан. Дереккөздер
Казарма (Түркістан)

Казарма — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында салынған тарихи-мәдени ескерткіш. Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 1994 жылғы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жинағына №594.2 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған. Тарихы Ғимарат бастапқыда Түркістандық атқыштар батальонының І-ротасының кіші шендегі офицерлеріне арналған казарма ретінде салынған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мұнда әскери атты әскер эскадронының жауынгерлері тұрған. Соғыс жылдары ғимаратта аймақтық әскери комиссариат (военкомат) және әскери-медициналық комиссия жұмыс істеген. Түркістан қаласы мен ауданы, сондай-ақ Жаңақорған, Созақ, Бөген, Шәуілдір аудандарынан әскерге шақырылғандар осы ғимаратта тіркеуден өткен. Соғыстан кейін, 1960-жылдары, ғимаратта «Эластик» тігін фабрикасының негізгі цехы орналасқан. 1990-жылдары фабрика көшіп кетті. 2000 жылы ғимаратта «Түркістан тарихы» музейі құрылды . Архитектурасы Ғимарат бір қабатты, кірпіштен қаланған және темір шатырлы. Жобада тік төртбұрыш пішінінде салынған. Қасбеттері симметриялы, орталық және жанама бөліктері әлсіз ризалиттермен ерекшеленген. Қабырғалары тар терезе ойықтарымен және пилястрлармен бөлінген. Ішкі жоспары симметриялы, екі қатар бағаналармен бөлінген үш бөліктен тұратын кең зал түрінде жобаланған . Музейдің құрылуы 1995 жылы «Әзірет Сұлтан» музей-қорығы мен Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты бірігіп, Түркістан археологиялық экспедициясын құрды. Экспедицияның мақсаты – Түркістан және оның маңындағы ортағасырлық қалалар мен қорымдарды зерттеп, болашақ «Түркістан тарихы» музейіне материал жинақтау болды. 1997–1999 жылдары ғимарат толық қайта жөндеуден өтіп, сегіз экспозициялық және алты қызметтік бөлмеге бөлінді. 2000 жылы күзде «Түркістан тарихы музейі» келушілерге есігін ашты . Қалпына келтіру және реэкспозиция 2014–2015 жылдары ғимаратта қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 2016 жылы музейде реэкспозициялық жаңғырту, жаңа безендіру және мазмұндық толықтырулар жасалып, көрме жаңа үлгіде қайта ашылды . Маңызы Музей ғимараты XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы әскери-азаматтық сәулеттің ерекше үлгісі болып саналады. Қазіргі таңда ол Түркістан қаласының мәдени мұра нысандарының бірі және «Әзірет Сұлтан» музей-қорығы құрамындағы маңызды экспозициялық орталықтардың бірі . Дереккөздер Әдебиеттер * Казарма, ХІХв. // Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область. – Алматы, 1994. – С. 283. №594.2. * Тұяқбаев М. Жаңғырған «Түркістан тарихы» музейі // Ясауи мұрасы газеті, 2016. – 1–2 бб. * Тұяқбаев М. «Түркістан тарихы» музейіңдегі Түркі дәуірінің ескерткіштері // Древнетюркская цивилизация: памятники письменности. Материалы международной конференции. – Астана, 2001. – Алматы, 2011. – С. 514–521.
Варзоб (ауыл)

Варзоб (, 1959 жылға дейін — Оби Оджук) — Тәжікстанның, Варзоб ауданындағы ауылдық елді мекен және әкімшілік орталығы. Бүгінгі таңда Варзобта 2539 адам тұрады. Географиялық сипаттама Ол Душанбе қаласынан 25 км қашықтықта орналасқан. Душанбе-Истаравшан-Хожант тас жолы Варзоб өзенінің аңғары бойымен өтеді. Ауыл Варзоб өзенінің аңғарында орналасқан. Курорттық аймақ өзен бойымен бірнеше шақырымға созылып, орталық Гиссар жотасының оңтүстік беткейлерімен қоршалған. Шатқалдың ішінде Варзобқа тағы бірнеше өзен құяды, олар бірдей көркем каньондарға таралады. Оджук шатқалы ерекше әдемі. Кондара шатқалында Тәжікстан Ғылым академиясының ботаникалық бағы орналасқан. Варзобтың айналасы шынар ағаштарының, алма ағаштарының, шие өріктерінің, итмұрынның және бұталардың қалың бұталарына, сарқырамаларға, әдемі жартастарға және тау өзендеріне бай. Көрнекі жерлері Мұнда көптеген шағын қонақ үйлер, коттедждер, демалыс үйлері, дәстүрлі тәжік тағамдарын ұсынатын мейрамханалар және сауықтыру орталықтары салынған. Су спорты үшін арнайы жасалған жасанды көл де бар. Варзоб курорты жыл бойы ашық және әртүрлі іс-шараларды ұсынады: атпен серуендеу, сарқырамалар мен тау өзен бөгеттерінде жүзу және көршілес ауылдарға экскурсиялар. Қыста альпинизм танымал, ал Такоб шатқалының жанындағы Сафед-Дара үстірті Тәжікстанның ең үздік шаңғы курорттарының бірі болып саналады, тау спорты бойынша олимпиадалық резерв мектебі де орналасқан. Дереккөздер
(236) Гонория

(236) Гонория — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1884 жылы 26 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Рим императоры I Феодосийдің немере қызының құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(237) Целестина

(237) Целестина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1884 жылы 27 маусымда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Аустриялық астроном Теодор Оппольцердің әйелінің есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(238) Гипатия

(238) Гипатия — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1884 жылы 1 шілдеде Виктор Кнорре Берлин обсерваториясында ашты. Александриялық философ әрі математик Гипатияның құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(239) Адрастея

(239) Адрастея — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1884 жылы 18 тамызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300) * Адрастея (серік) — Юпитердің серігі
(240) Ванадида

(240) Ванадида — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1884 жылы 27 тамызда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты. Скандинавия мифологиясындағы Фрейя құдай әйелдің қосалқы атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(241) Германия

(241) Германия — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1884 жылы 12 қыркүйекте Карл Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты. Германияның құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(242) Кримхильда

(242) Кримхильда — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1884 жылы 22 қыркүйекте Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Немістердің Нибелунгтар туралы жыр атты дастандағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(230) Афаманта

(230) Афаманта — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1882 жылы 3 қыркүйекте Лео Антон Карл де Балл Боткамп обсерваториясында ашты. Оның жалғыз ашқан астероиды. Ежелгі Грекиядағы Беотия патшасы болған Афаманттың қызының атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(233) Астеропа

(233) Астеропа — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1883 жылы 11 мамырда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы плеядалардың бірі есімімен аталды. Спектрлік талдау астероидтың құрамында темірге бай троилит минералы бар екенін аңғартты. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(232) Россия

(232) Россия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1883 жылы 31 қаңтарда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ресейдің құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(234) Барбара

(234) Барбара — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1883 жылы 12 тамызда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. III ғасырда өмір сүрген әулие Барбараның құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(231) Виндобона

(231) Виндобона — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1882 жылы 10 қыркүйекте Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Астероид аты Венаның латынша нұсқасы болып келеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
(235) Каролина

(235) Каролина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1883 жылы 28 қарашада Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Тынық мұхиттағы Каролайн аралының атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (201—300)
Спутник-2

Спутник-2 — кеңестік ғарыш аппараты, Жердің екінші жасанды серігі. Ол Спутник-1-ден бір ай кейін ғарышқа ұшырылды. Хрущёв нұсқауымен бұл старт Қазан төңкерісінің 40-жылдығына арналды, бортында Лайка есімді алғашқы ғарышкер-жануар болды Аппарат түбінің диаметрі 2 метр болды, ал биіктігі 4 метрге дейін барды. Филателияда Дереккөздер Тағы қараңыз * Ғарышқа ұшқан жануарлар Сілтемелер * [https://www.orbitalfocus.uk/Diaries/Sputnik/Sputnik2.php Sputnik 2 Diary]
Вахш (Тәжікстан)

Вахш — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Вахш ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Вахш қалалық елді мекені аттас аңғарда орналасқан, барлық жағынан тау жоталарымен қоршалған. 25 шақырым жерде Термез, Яван және Кулябқа пойыздар жүретін көлік торабы болып табылатын Бохтар теміржол станциясы жұмыс істейді. Тарихы Қоныс қазіргі әкімшілік мәртебесін 1937 жылы алып, қалалық үлгідегі қоныс болды. Жақын маңдағы қалалар - Сүлікті, Қалай-Зал және Душанбе. Бұрын Вахшстрой деп аталған, бірақ қазіргі топонимі 1960 жылдардың ортасында өзгертілген. Кеңес дәуірінде оның аумағында суару жүйесінің әкімшілігі құрылды, оның құрылысы 1930 жылдардың басында Вахш алқабында басталды. Сол кезде бұл аймақ шөл дала болған, тек Вахш өзеніне жақын жерде қалың қияқтар мен тоғай ормандары ғана өсіп тұрған. Кейіннен ауылда басқарылатын суару каналдарының құрылысы басталды. 1931 жылдың ортасына қарай, ауыр жұмыс жағдайларына қарамастан, құрылыс алаңында 10 000-нан астам адам жұмыс істеді. Мәскеу, Ленинград, Киев, Минск және Кеңес Одағының басқа да қалаларындағы жоғары оқу орындарынан жаңадан келген жас мамандар комсомол жолдамаларымен осында келді. Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1966 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығымен «Вахшстрой», қалалық типтегі Вахш поселкесі болып өзгертілді. Дереккөздер
Белгісіз жаңа мүрдехана

Белгісіз жаңа мүрдехана — XV–XVI ғасырларға жататын археологиялық нысан, Түркістан қаласының оңтүстік-батыс бөлігінде, Әзірет Сұлтан кесенесінен шамамен 52 метр жерде орналасқан жер асты мүрдехана. Ескерткіш теңіз деңгейінен 217 метр биіктікте орналасқан. Зерттелу тарихы Құрылыс 1975 жылы жер тегістеу жұмыстары кезінде кездейсоқ табылған. Нысанды алғаш рет архитекторлар А.Н. Проскурин мен Б.Т. Тұяқбаева тіркеп, ойылып қалған оңтүстік-шығыс бұрышын қайта қалпына келтірген. 2000 жылы Түркістан археологиялық экспедициясы (жетекшісі – М. Тұяқбаев) нысанды толық аршып, өлшемдері мен сызбасын түсіріп, ғылыми сипаттама жасаған. Сипаттамасы Құрылыстың өлшемдері: солтүстік–шығыс беті – 400 см, оңтүстік–шығыс – 430 см, оңтүстік–батыс – 435 см. Оңтүстік–шығыс бұрышы ауыр техника салмағынан қирағандықтан, ұзындығы 340 см ғана сақталған. Бұл бөлік кейін дөрекі түрде қайта қаланған. Қабырғалар жерден шамамен 68–70 см биіктікке дейін сақталған. Құрылыстың күмбез бөлігі кішірек етіп «Балхи әдісімен» көтерілген, яғни төртбұрышты іргетастан бірте-бірте иіліп, күмбезге айналған. Күмбездің төменгі іргесінің өлшемдері: солтүстік–шығыс беті – 370 см, оңтүстік–шығыс – 360 см, оңтүстік–батыс – 410 см, солтүстік–батыс – 350 см. Қабырға биіктігі – 192 см, ал жалпы биіктігі – шамамен 260 см. Солтүстік–шығыс жағынан ені 70 см, биіктігі 140 см есік аркалы етіп қаланған. Кейіннен ол балшық пен кесекпен жабылып тасталған, бұл өзгеріс ертеректе орын алған деп болжанады . Мүрдехананың ішкі бөлігіне мәйіттер көмілмей, еден деңгейінен жоғары қабатқа жайғастырылған. Ішкі кеңістік 60–70 см тереңдікке дейін сүйектермен толтырылған, үсті жұқа топырақ қабатымен жабылған. 1975 жылғы тегістеу кезінде нысанның айналасынан көптеген адам сүйектері табылған, кейін арнайы бригада оларды жинап, қайта жерлеген. Зерттеушілер бұл мүрдехананың сондай сүйектер қайта жерленген орындардың бірі болуы мүмкін деп есептейді . Қазіргі күйі Мүрдехана үстіне кесене тұрғызылмаған және ол бастапқы жоспарға да енбеген. Құрылыстың үсті топырақпен көміліп, жер бетіне төртқұлақ шағын сағана қаланған . Нысан бүгінде «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығынің қорғау аймағында орналасқан және жергілікті маңызы бар археологиялық ескерткіштер қатарына енгізілген. Әдебиеттер 1. Туякбаев М. Новый подземный склеп ХҮІ-ХҮІІ вв. // Вопросы истории и археологии Западного Казахстана. Уральск, 2011. №1-2. 2. Белгісіз жаңа сағана, ХҮ-ХҮІ ғғ. // Түркістан өңіріндегі тарихи – мәдени ескерткіштер. Алматы, 2016. – 17 б. № 09. 3. Тұяқбаев М. Ескі Түркістан понтеоны // М.Елеуовтың 70 жылдығына арналған конференция материалдары. А., 2016. 191-197 бб. Дереккөздер