Бозоқ

Бозоқ – көне қалашық, Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Астана қаласының оңтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан, Бұзықты өзенінің шығыс жағалауы, Есіл өзенінің сол алқабы. Зерттелу тарихы Бозоқ қалашығы алғаш рет 1816 жылы Сібірден Солтүстік және Орталық Қазақстанға бағытталған экспедиция жүргізген патша армиясының офицері, тау инженері Иван Шангиннің жолсапар жазбаларында аталды. 1928 жылы Ақмола облыстық өлкетану музейінің директоры Леонид Семёнов ескерткішті көруге барғанымен, жергілікті халықтан нақты дерек ала алмағанын жазады. 2019 жылы Бозоқ қалашығы Қазақстан Республикасының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. Игерілу кезеңдері Ерте ортағасырлық кезең VII ғасырдан бастап Бозоқ аумағы түркі тайпалары тарапынан игеріле бастады. Бұл кезеңде үш алаңнан тұратын бекіністі орталық тұрғызылып, әр алаң 65 × 55 метр көлемінде жобаланған. Орлардың ені 3–5 м, тереңдігі 2–3 м аралығында болған. Қорған қабырғалары қам кесектен тұрғызылып, бүгінгі күнге дейін 1 метрге жуық биіктікте сақталған. Қыпшақ кезеңі X ғасырда Бозоқ қайта игеріліп, қағанға арналған резиденция ретінде дамыды. Қалашықта шикі кірпіштен тұрғын үйлер мен күзет мұнарасы салынды. Шығыс бөлігі егіншілік пен бау-бақшаға арналды. Суару жүйесі табиғи көлдер мен көктемгі тасқын суларды пайдалану арқылы жүргізілген. Академик Кемел Ақышевтің пікірінше, Бозоқ — қыпшақ қағанының әскери-әкімшілік резиденциясы болған. Қалашық Ұлы Жібек жолының маңызды торабында орналасып, Қытай мен Еуропаны, Сібір мен Қазақстанның оңтүстік қалаларын (Тараз, Сауран, Сығанақ, Талхир) байланыстырып тұрған. Алтын Орда кезеңі XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейін қалашық біраз уақыт бос қалды. Кейінірек Жошы Ұлысы (XIII–XIV ғғ.) кезеңінде Бозоқ қайта жанданып, діни-мемориалдық орталыққа айналды. Бұл жерде Нұра–Есіл аймағы ақсүйектеріне арналған бес кесене, екі кірпіш күйдіру пеші және басқа да культтік нысандар табылды. Әйел-жауынгер ("Інжу") Археологиялық қазба барысында 40 жас шамасындағы жауынгер әйелдің қабірі табылды. Ол ағаш табытқа салынып, сәнді киіммен, жартылай қымбат тастардан жасалған алқа, күміс сырға мен білезіктермен жерленген. Басының тұсында моңғол дәуіріне тән бокка — жібекпен қапталған, інжумен әшекейленген қайың қабығынан жасалған бас киім қойылған. Қабір ішінен темір найза, қанжар, күміс тостаған және қола айна табылды. Бұл заттар оның жоғары әлеуметтік мәртебесін айқындайды. Ортағасырлық тұрғын үй үлгілері XIII–XIV ғасырларға жататын жартылай жеркепе үлгісіндегі тұрғын үйлер қалашықтың солтүстік бөлігінен табылды. Үйлер 2–4 бөлмеден (жалпы аумағы 17–20 м²) тұрады және ұзынша дәліздермен жалғасқан. Ішінде ошақтар, П-тәрізді сәкілер, қабырға ойықтары бар. Үйдің төбесі қамыспен жабылып, саз балшықпен сыланған. Қазба барысында керамика, темір бұйымдар, диірмен тастары мен моншақтар табылды. Мәдени маңызы Бозоқ қалашығы — VII ғасырдан XVI–XVII ғасырларға дейінгі аралықты қамтитын, көне түркілерден бастап қыпшақтарға дейінгі мәдениеттер тоғысқан маңызды ескерткіш. XIV ғасырдан бастап діни орталыққа айналған. Бозоқ қазіргі таңда Қазақстан далалық археологиясындағы ең жақсы зерттелген ортағасырлық ескерткіш болып саналады. Оның материалдары этногенез, әлеуметтік құрылым, шаруашылық пен материалдық мәдениет тарихын зерттеуге маңызды база болып табылады. Мавзолейлер мен культтік нысандар ислам дінінің Сарыарқа даласына таралу үдерістерін зерделеуге мүмкіндік береді. «Бозоқ» музей-қорығы «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы 2019 жылы құрылды. Ол Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты мекеме болып табылады және Бозоқтағы археологиялық, этнографиялық және сәулеттік ескерткіштерді сақтау, зерттеу және кең жұртшылыққа таныту істерімен айналысады. Музей қызметінің негізгі бағыттарына мыналар жатады: * археологиялық зерттеулер мен қазба жұмыстары; * этнографиялық құжаттандыру; * көрмелер мен экспозициялар ұйымдастыру; * ғылыми еңбектер жариялау; * семинарлар, дөңгелек үстелдер және халықаралық конференциялар өткізу. Музей педагогикасына және цифрландыру, тарихи реконструкция және халықаралық ынтымақтастық арқылы дала өркениеті мұрасын танымал етуге ерекше көңіл бөлінеді. 2019 жылы музей мен Түркияның Ынтымақтастық және үйлестіру агенттігі (TİKA) арасында инфрақұрылым мен ғылыми жобаларды дамытуға бағытталған меморандумға қол қойылды. Археологиялық қазбалар негізінде ашық аспан астындағы ұлттық парк құрылуда. Онда ескерткіштердің реконструкциясы арқылы тарихи-мәдени мұра нысандары Энеолит дәуірінен бастап Жаңа заманды қоса қамтитын кеңістікте қайта жанданады. Бүгінде «Бозоқ» — елорда мәдени және ғылыми өміріне енген, Ұлы даланың тарихи мұрасын танытатын ғылыми-ағартушылық орталық болып табылады. Тарихи деректер Шамамен VIII ғасырда өмір сүрген, жергілікті билеушінің ордасы саналған. Бозоқтың гүлденген кезі жергілікті түркілердің арасында қыпшақтардың беделі артқан X — XI ғасырға сәйкес келеді. XI ғасырдың басында бүкіл қазақ даласы қыпшақ мемлекеті болып аталды. Қаланың орналасқан жері туралы алғашқы ақпарат патша армиясының офицері, геодезист И. Шангиннің 1816 жылмен белгіленген жазбаларында кездеседі. Бозоқтың аумағы 30 га жерді алып жатыр. Астана қаласының оңтүстік-батыс шетінде Бұзықты көлінің шығыс жағалауында орналасқан. Қалашық Нұра өзенінің Есіл өзеніне өте жақын ағып келетін тұсында орналасқан. Осы тұста олардың арасын 40 км жер бөліп жатыр. Бұл жер шаруашылық мақсаттарға, әскери-стратегиялық дайындық өткізуге, керуен жолдарын бақылауға алуға өте қолайлы болған. Бұл ортағасырлық қалашық X — XI ғасырлардағы ескерткіші — аумақтың әкімшілік және сауда орталығы, сонымен қатар Ұлы Жібек жолы бойындағы қыпшақ билеушілерінің әскери ордасы болған. Сонымен қатар діни-ғибадаттық шаралар өткізетін және адам аз тұратын маң далада жолаушылар мен сауда керуендеріне географиялық бағдар беретін орталық саналған. XIII — XV ғасырларда қалашық орны қасиетті, киелі саналып, ақсүйектерді жерлейтін орынға айналды. Бозоқ адамдардың рухани өмірінде де ерекше маңызға ие бола бастады. Мұсылмандар арасында киелі орын саналып, бұл жерде құлшылық етіп, әруақтарды еске алып, ас берілетін болды, ұлттық ойындар ойналып, жарыстар өткізіліп тұрды. Сонымен қатар жолаушылар мен керуендердің дем алып, түнейтін орнына айналды. Бозоқ солтүстіктен оңтүстікке қарай Есіл-Нұра-Қорғалжын-Сарысу-Сырдария бағытындағы, шығыстан батысқа қарай Моңғолия-Алтай-Хазария-Болгария-Русь бағытындағы керуен жолдардың түйіскен жерінде орналасқан. Қалашықтың ғарыштан фототүсірілімі жасалған. Қалашықты 1998 жылы К. Ақышев анықтаған және одан кейінгі археологиялық жұмыстар сол кісінің басқаруымен жүргізілген. Қалашық сипаты Қала 3 бөліктен тұрады. Орталық бөлігі домалақтана келген төртбұрышты кварталдан тұрады. Кварталдың биіктеу келген орталық бөлігінде минареттің қалдығы мен 3 — 4 мазар орны сақталған. Олардың барлығы күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Еуразия университетінің Бүкіләлем тарихың және археологиясы кафедрасының оқытушылары — археологтардың жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде кірпішті сол жерде күйдірген, батпақты да сол жерде дайындаған. Су жақын жердегі көлдердің бірінен алынып, арнайы құрылғылардың көмегімен беріліп отырған. Қалашықтың шет жағынан жер суландыратын құралдар табылған, соған қарағанда тұрғындары егіншілікпен айналысқаны байқалады. Түсімі жақсы жерлер мен суармалы егіншілік Бозоқ қалашығының тұрғындарына нан өнімін алуға мүмкіндік берген. Оны өз қажеттеріне пайдаланған және алыс жерлердегі тұрғындар мен керуендерге сатып сауда жасаған. Мемлекет басшысы Н. Назарбаев өз еңбектерінде: «...ортағасырлық Бозоқ қаласын Ақмоланың түпкі атасы деп санауға болады, ал оның соңғы мұрагері қазіргі Қазақстанның астанасы — Астана қаласы», — деп жазған. «Бозоқ» топонимінің шығуы туралы көптеген нұсқалар бар. Солардың біреуіне сәйкес, «Бозоқ» - бұл түркі-оғыздық термин, «бұзатын», «өтетін оқ» немесе «боз оқ» - «ақ оқ» деген мағынаға ие. «Боз» сөзінің өзі бірнеше ауыспалы мағына береді: тың жер, жыртылмаған жер, бетеге. Қалашық Қазақстанның далаларында отырықшы тайпалардың болғанына ғана дәлел емес, сонымен қатар қазіргі мемлекеттің елордасы - Астананың тарихы тереңде жатқанының да дәлелі. Қазіргі уақытта Бозоқ қалашығы «Археологиялық және сәулет ескерткіштері» категориясы бойынша Қазақстанның киелі жерлер картасына енген. Дереккөздер Әдебиет Хабдулина М. К., Гаврилов Д. А. Бозок — средневековое городище на реке Ишим (Центральный Казахстан). — Алматы: Институт археологии имени А. Х. Маргулана, 2023. — Т. XX. — 360 с. — (Материалы и исследования по археологии Казахстана). — 300 экз. — ISBN 978-601-7106-82-9 Сілтемелер * [https://bozok.kz/kz/ «Бозоқ» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы] * [https://egemen.kz/article/177347-astananynh-tupki-atasy-%E2%80%93-bozoq Астананың түпкі атасы – Бозоқ] — «Егемен Қазақстан», 6.11.2018.