Язепс Витолс

Язепс Витолс (; 26 шілде 1863, Вольмар, Лифлянд губерниясы, Ресей империясы — 24 сәуір 1948, Любек, Германия) — латыш композиторы, сыншы және музыка мұғалімі. Өмірбаяны 1863 жылы мұғалімнің отбасында дүниеге келген. Балалық және жастық шағы Елгавада өтті. Ол музыкалық қасиетін ата-анасынан алған. Анасы әдемі дауысты және жиі ән айтатын, ноталарды білетін, ал әкесі пианинода ойнайтын. Ол Митава реалды мектебінің толық курсын аяқтады (1871–1878). Музыкалық қабілеттілігі мен композицияға бейімділігі өте ерте байқалды. К.Рапп пен Р.Постельдің жетекшілігімен фортепиано мен скрипка, музыка теориясын оқыды. Композитор және дирижер Н.Алунанның жетекшілігімен орта мектептің оркестрінде скрипка мен альт ойнады. 1880 жылы консерваторияға И.Вейкманның альт класы бойынша оқуға түседі. Ф.Ф.Черный мен К.Арктың сыныбында фортепианода оқыды. К.Эверардидің опера класында сүйемелдеу тәжірибесін алды. 1880-1886 жылдары Санкт-Петербург консерваториясында, орыстың атақты композиторы Римский-Корсаковтың қол астында оқыды. Я.Витольс консерваторияны алтын медальмен бітіріп, бірден Санкт-Петербургтегі консерваторияға оқытушылық қызметке қалады. Консерваторияда: оқытушы (1886), аға оқытушы (1896), 2-дәрежелі профессор (1901), музыка теориясы класының 1-дәрежелі профессоры (1911–1918). Консерваторияны басқару жөніндегі уақытша комитеттің мүшесі (1905). Орыс музыкалық қоғамының Петербург бөлімшесінің құрметті мүшесі болып сайланды (1911). 1918 жылы Ригаға келіп, Латвия операсының директоры (1918), кейін Латвия консерваториясының негізін қалаушы, ректоры және профессоры (1919–1935, 1937–1944, қазіргі Я.Витольс атындағы Латвия музыка академиясы) болды. Ол Латвия ән фестивалін басқарды (1920–1930). Ол Латвия композиторлар қоғамының негізін қалаушылардың бірі және төрағасы (1923–1940) болды. Ол латыш халық әндерінің 300-ден астамын, 80-ден астам фортепианолық миниатюраларды, екі циклдік вариацияны, ішекті квартетті (1899), скрипка, альт, виолончель, органға арналған шығармаларды, жүзден астам акапелла хорын, дауыс пен фортепианоға арналған әндерді (92), дуэттерді (4) және т.б. өңдеді. Латыш композиторы Язепс Витолс 1948 жылы Германияның Любик қаласында 84 жасында қайтыс болды; ол өмірінің соңғы 4 жылын Германияда өткізді. Ол қайтыс болғаннан кейін Любикте де, Гамбургте де бір апталық аза тұту жарияланды, жерлеу күні мектептерде сабақтар тоқтатылды. Неміс зираты мен шіркеуі Кеңес Латвиясында тыйым салынған Латвияның мемлекеттік туларымен безендірілген. Жерлеуге 60 делегация мен 1000 адам қатысты. Композитордың сүйегі 1993 жылы 27 маусымда ғана Латвияға әкелініп, қайта жерленді. Шығармашылығы 1888 жылы композитор Ригада өткен үшінші жалпы ән фестиваліне қатысып, жыл сайынғы Латвия музыкасының «Күзгі концерттерінде» өз шығармаларын үнемі орындады. Витолс жұмыс істеген жанрлар Корсаков мектебінің принциптеріне жақын болды: халық әндерінің, романстардың, хорлардың, фортепианолық пьесалардың (миниатюралар, сонаталар, вариациялар), камералық ансамбльдер, бағдарламалық симфониялық шығармалар. Композиторлық мансабын 80-жылдардың аяғынан бастап фортепианолық пьесалар мен романстардан бастады. Витолс бірте-бірте өзінің көркемдік табиғатының ұлттық сұранысына сай келетін жанрларды – хор музыкасы мен бағдарламалық симфониялық миниатюраларды тапты, оларда ол өзінің туған фольклорының бейнелерін әсем және поэтикалық түрде бейнеледі. Витолс өмір бойы халық әндеріне көңіл бөлді, оның ерекшеліктерін өз шығармашылығында кеңінен жүзеге асырды. 1890-1900 жылдар — композитордың ең жақсы шығармалары — халықтық-патриоттық тақырыптағы хор балладалары — «Беверинский әнші» (1900), «Жарық сарайы», «Патшайым, отты сойыл» туындыларының жасалған. Жеті латыш халық әндері симфониялық сюита, «Драмалық» және «Спридитис» увертюралары; Латыш халық тақырыбына арналған фортепианолық вариациялар және т.б. Негізгі шығармалары *E-moll симфониясы (1888), *"Драмалық увертюра" (1896), *Латвияның жеті халық әні (1903), *"Күзгі ән" (1928), *"Латыш ауылының серенадасы" (1935), *Екі ішекті квартет (1885, 1899), *Скрипка мен фортепианоға арналған Романс (1894), *Скрипка мен фортепианоға арналған латыш тақырыптарындағы қиял (1910), *Соната (1885), *Латыш тақырыбындағы вариациялар (1891), *Вальс-каприс (1897), *Латвияның он халы (1909), *"Кармина" (1921), *Сонатина (1926). Дереккөздер