kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жарықтан жасқану

Жарықтан жасқану, фотофобия (грек. photos — жарық және phobos — қорқу, жасқану) — жарық тітіркендіргіштеріне көздің жоғары сезгіштігі. Жарықтан жасқану көздің алдыңғы бөлігінде (дәнекер, қасаң, нұрлы қабықтар мен кірпікті денеде) орналасқан үшкіл жүйке талшық ұштарының тітіркенуінен болады. Сондықтан Жарықтан жасқану көздің алдыңғы бөліктерінің әр түрлі қабынуларының клиникалық белгісі болып есептелінеді. Жарықтан жасқану көктемгі талаурау (катар) кезінде, көздің тор қабығының туберкулездік-аллергиялық белгісі байқалғанда, мөлдір қабық пен қасаң қабықтарының қабынуында, көзге бөгде зат еніп кеткенде, т.б. жиі байқалады. Бұл кезде көз жасаурағыш келеді және көз қабықтары түйіліп, қатты ауырады. Сондай-ақ, Жарықтан жасқану көздің тор қабығының көру-жүйке элементтерінің тітіркенуінен де (мысалы, күнге немесе өте күшті жасанды жарыққа қарағанда) болуы мүмкін. Бұл жағдайда, көбінесе, тор қабықтың сары дақ маңы зақымданады. Көздің тор қабығы қарашық ұлғайғанда (мидриаз), көз қабығының нұры кеткенде (аниридия), альбинизм кезінде, заттың түсін толық ажырата алмағанда (ахромазия), кей жағдайда ми ауруларының салдарынан да көз Жарықтан жасқануға тез шалдығады. Жарықтан жасқануды емдеу үшін оның себебін анықтау қажет. Жарықтан жасқануды азайту үшін жарық сүзгіш шынысы бар арнайы көзілдірікті пайдалану керек. Дереккөздер
Жарық техникасы

Жарық техникасы — оптикалық сәулелерді (жарықты) зерттеумен және оларды өндіру, кеңістіктік таралуы мен сипаттамаларын өлшеу әдістерімен, сондай-ақ, жарық энергиясын басқа энергия түріне түрлендіру мәселелерімен айналысатын ғылым мен техника саласы. Жарық техникасының дербес сала ретінде пайда болуы физикалық және геометриялық оптиканың, физиология ғылымының, электр тогы мен магнетизм ілімінің дамуымен байланысты болды. 18 ғ-дың басында фотометрияның негіздерін тұжырымдаған (“Жарық градациясы жөніндегі оптикалық трактат” деген кітабында) француз ғалымы П.Бугер (1698 — 1758) жарық техникасына маңызды үлес қосты. Жарық техникасының дамуының маңызды кезеңі электрлік жарықтандыру көздеріне көшуден басталды. 1872 жылы орыс электртехнигі А.Н. Лодыгин (1847 — 1923) қыздыру шамын жасады, ал 1876 жылы П.Н. Яблочков (1847 — 1894) “Яблочков шамы” деп аталатын доғалы көмір шамын ойлап тапты. Жарық техникасының бұдан кейінгі дамуы люминесценттік шамдардың, жоғары қысымды газ зарядсыздандырғыш шамдардың, сондай-ақ, галогендік шамдардың шығуымен байланысты. Жарық техникасының негізгі бөлімдеріне жарықтандыру техникасы, жарық сигналы техникасы, жарықтық проекциялық техникасы, сәулелендіру техникасы және өлшеуіш техникасы жатады. Жарықтандыру техникасы жарық энергиясын жарықтандыруға қолданумен айналысады. Бұған жарық көздері техникасы, жарықтандыру приборлары, жарықтандыру құрылғыларының құрал-жабдықтары, т.б. жатады. Жарық сигналы техникасы оптикалық сигнализацияға арналған құрылғыларды жасаумен шұғылданады. Бұған қашықтан жарықпен белгі беру үшін қолданылатын приборлар, т.б. жатады. Проекциялық техника проекциялық аппаратураларды, киноэкрандарды, жарықпен көшіруге (сканер, ксерокс, т.б.) арналған аппараттарды құрастырумен шұғылданады. Сәулелендіру техникасы жарық энергиясын емдеу және биологиялық мақсаттарға пайдаланумен айналысады. Ол әр түрлі нысандарды көрінетін не көрінбейтін (немесе екеуі қатар) сәулемен сәулелендіретін приборларға сүйенеді. Өсімдіктердің өсуін жылдамдату, көбінесе, қыздыру шамдары көмегімен, жарқырауық заттар ультракүлгін сәулемен сәулелендіріледі. Өлшеуіш техника сәулеленудің (жарықтың) сипаттамаларын өлшеумен шұғылданады. Дереккөздер
Жарықтылық

Жарықтылық (L) — беттен шығатын жарық ағынының беттік-кеңістіктік тығыздығы. Ол жарық ағынының (d) геометриялық факторға (ddAcos) қатынасына тең: Ld/ddAcos, мұндағы d — сәулемен толған денелік бұрыш, dA — сәуле шығатын немесе сәулені қабылдайтын учаскенің ауданы,  — осы учаскеге перпендикуляр мен сәуле бағыты арасындағы бұрыш. Жарықтылықтың жалпы анықтамасынан практикалық жағынан аса құнды мынадай екі дербес анықтама шығады: 1) Жарықтылық (L) — бет элементі жарық күшінің (dІ) қарастырылып отырған бағытқа перпендикуляр проекциясының ауданына қатынасы: LdІ/dAcos; 2) Жарықтылық — жарық көзі бағытына перпендикуляр жазықтық нүктесі жарықталынуының (dE) осы жарықталынуды жасайтын ағынды қамтитын элементар денелік бұрышқа қатынасы: L=dE/dcos. Жарықтылықтың өлшеу бірлігі: кдм–2 (нит). Энергет. фотометрлік шамалар жүйесінде Жарықтылық тәрізді шама энергетикалық Жарықтылық деп аталып, Bтcp–1м–2-мен өлшенеді. Пайдаланған әдебиет
Жарықтың модульденуі

Жарықтың модульденуі, жарық модуляциясы, оптикалық сәуленің модульденуі — жарық ағыны қарқындылығының уақыт бойынша өзгеруі немесе кең мағынасында, монохромат жарық тербелісі амплитудасының (амплитудалық Жарықтың модульденуі), жиілігінің (жиіліктік Жарықтың модульденуі), фазасының (фазалық Жарықтың модульденуі), полярлануының (полярланған Жарықтың модульденуі) белгілі бір заң бойынша өзгеруі. Жарық модульдегіштері (модуляторлары) техника мен ғылыми-зертеулер жұмыстарында (мысалы, байланыс оптикасында, есептеу техникасында, т.б.) кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Жарықтың полярлануы

Жарықтың полярлануы, жарық поляризациясы — жарық толқынының электр және магнит өрістері кернеуліктері векторларының (Е және Н) жарық сәулесі жазықтығына перпендикуляр жазықтықта бағдарлануының реттелуі. Электр өрісі кернеулігі (Е) мен жарық сәулесі жататын жазықтық полярлану жазықтығы деп аталады. Жарықтың полярлынуы сызықтық жарықтың полярлынуы (Е өзінің тұрақты бағытын сақтайды), эллипстік Жарықтың полярлынуы (Е-нің ұшы жарық сәулесіне перпендикуляр жазықтықта эллипс сызады) және дөңгелек жарықтың полярлынуы (Е-нің ұшы шеңбер сызады) болып ажыратылады. Жарықтың полярлануын полярланған приборлар, поляроидтар, т.б. арқылы алуға болады. Жарықтың полярлануы зат құрылысының кейбір ерекшеліктерін түсіндіруге мүмкіндік береді. “Жарықтың полярлануы” ұғымын Исаак Ньютон енгізген (1704 — 06). Дереккөздер
Жарықтың шағылуы

Жарықтың шағылуы — жарықтың екі ортаның (1-орта мен 2-ортаның) бөліну шекарасына түскен кезде затпен әсерлесуі нәтижесінде бөліну шекарасынан кері қарай таралуы. Бұл жағдайда түскен және шағылған сәуле үшін 1-орта мөлдір болуы тиіс. Жарық шығармайтын денелер бетінен Жарықтың шағылуы салдарынан көрінетін болады. Мөлдір 1-ортадағы жарық сәулесі сыну көрсеткіші сол ортаға қарағанда өзгеше болатын 2-ортаға жеткен соң, оның біршама бөлігі сынып, басқа бағытпен таралады да, енді бір бөлігі 1-ортаға қарай кері шағылады. Шағылған және сынған сәулелер қарқындылығының салыстырмалы шамасы жарық түскен дененің табиғатына, оның бетінің тегістігіне, жарықтың құрамы мен түсу бұрышына, т.б. тәуелді болады. Кейде жарық сәулесі толығымен кері шағылады. Бізге көрінетін денелердің басым көпшілігі өзінен жарық шығармайды. Егер жарық сәулесі түсетін бет жалтыр, тегіс болса (яғни түскен сәуле толқынының ұзындығы беттің бұдырларының биіктігінен үлкен болса), онда Жарықтың шағылуы айналық (“дұрыс”) шағылу деп аталады. Мысалы, беті мұқият тегістелген металдан Жарықтың шағылуы айналық шағылу болады. Айналық шағылу кезінде мынадай заңдылықтар орындалады: 1) шағылған сәуле түскен сәуле мен шағылдыратын бетке түсірілген нормаль арқылы өтетін жазықтықта жатады; 2) сәуленің шағылу бұрышы () түсу бұрышына () тең (=), түскен және шағылған жарық сәулелері өзара қайтымды болады. Егер жарық түскен бет күңгірт немесе кедір-бұдыр болса, онда жарық барлық жаққа бытырай шағылады, яғни жарық жан-жаққа шашырайды. Жарықтың осылай шағылуын диффузиялық (шашырап) шағылу деп атайды. Мысалы, кәдімгі қағаз беті жарықты шашыратып шағылдырады. Диффузиялық шағылуда денеден шағылған сәулелер жан-жаққа таралатындықтан, ол денені біз барлық жақтан да көре аламыз. Жарықтың айналық шағылуы кезінде шағылған жарық толқыны түскен және сынған толқындармен когерентті болады. Сондықтан түскен және шағылған толқындар бір-бірімен интерференциялануы да мүмкін. Жарықтың шағылуы кезінде жарықтың полярлануы да байқалады. Жарық шағылатын бет түсінің оны жарықтандыратын жарықтың түсімен бірдей болмауы да осыдан. Шағылған жарық қарқындылығының түскен жарық қарқындылығына қатынасы түскен жарықтың толқын ұзындығына тәуелді. Егер жарық сәулесі оптикалық тығызырақ (n1) ортадан оптикалық тығыздығы (n2) кемірек (n2<n1) ортаға өткенде мына шартты: sіnn2/n1 қанағаттандырса, онда толық ішкі шағылу құбылысы пайда болады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жарылғап Байшораұлы

Жарылғап Байшораұлы (шамамен 18 ғасырдың орта шені) — аға батыр, қолбасы. Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Қаракерей руының Қожамбет елінен шыққан. Қаракерей Қабанбай батыр мен Найман Барақ сұлтанның жасағында жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқастарға қатысқан. Ел ішінде “жауырыншы қара Құдыс” атанған Жарылғаптың арғы атасы Құдыс Жалмамбетұлының алыстағыны болжайтын көріпкелдік қасиеті болған. Жарылғап батыр 1744 жылдың көктемінен 1745 жылға дейін Барақ сұлтанның баласы Шығай сұлтанмен бірге Қалдан Сереннің қолында аманатта болады. Бұл туралы арнайы мақсатпен Қазақ елінде болған Тюкен Балтасов деген башқұрттың 1743 жылы 14 тамызда Орынбор комиссиясына жазған рапортында айтылған. Жарылғап Барақ сұлтанның ұлы Шыңғыс сұлтан, қаракерей қожамбет Сырымбет би, тағы басқа, елдің игі жақсыларымен бірге Қожамбет руын бастап, қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Марқакөл өңіріне қоныстандыру ісіне ат салысқан. Жарылғап батырдан 7 ұл туып, “Жеті Жарылғап” атанған. Ұрпақтары Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл, Күршім аудандары мен Қытай, Моңғолия жерінде тұрады. Жарылғаптың Атанбай есімді баласынан Алтай өңіріне белгілі Бәшік деген атақты би туған. Дереккөздер
Жарылғап батыр

Жарылғап батыр Түйтеұлы (1733 жылы туған – 1784 жылы қайтыс болған) — Қазақ халқы Орта жүзінің Арғын тайпасының Қаракесек бұтағынан тараған Керней руының "батыры, биі, шешені". Түйте батырдың ұлы. Күні бүгінге дейін ата сөзін жаттаған аксақалдар бұл батыр туралы кезінде Бұқар жырау: деп, Жарылғап батырды жоңғарларға қарсы шайқастарда ту ұстаған батырлар қатарында мадақтайды. Жарылғап батырдың әкесі Түйте 18 ғасырдың басында ноғайлармен бірге Ресей отаршыларына қарсы күрескен. Жарылғап батыр 16 жасында Қаз дауысты Қазыбек биден бата алып, жорыққа аттанған. 1749 жылы Қалба-Шаған шайқасында Кебін қалмақты жеңіп, ерлігімен көзге түскен. Жарылғап батырдың аты шыға алғашқы көрінуі Абылай ханның Қалба жорығына байланысты. 1751 жылы Қалба өзені бойында жатқан жоңғарға Абылай хан жорық жасаған кезде 18-ден жаңа асқан Жарылғап батыр бірге аттанады. Сол жорықта жас батыр жонғар нояны Қапал батырымен жекпе-жекке шығып, бір-біріне атпен шауып найзаларымен кездескенде бір-бірінің қалқандарына тиіп жұмыртқаның сырты сияқты жарылып кетіп, батырлар ер тоқымдарынан ұшып түсіп, қылыштарын қолға алып қайтадан шайқасқа түсті, бірақ Жарылғап батырдың бір ерекшелігі болған - ол оның ұзын қолдары, сондықтан Жарылғап батыр өзімен бірге қылыш емес алдаспанды (ауыр ұзын қылыш) алып жүрген. Сол шайқаста Қапал өзінің қылышымен бұлғап жатқан кезде, Жарылғап батыр күтпеген ұмтылыста алдаспанмен Қапалдың иегінен төмен тамағына тиіп, даусыз жеңіске жетеді. Жоңғарлар жеңіліп солтүстік-шығысқа тым-тырақай қашуға жүнігеді. Жарылғап батырдың ерлік жорықтары жөнінде ел ішінде небір аңыздар сақталған. Онда Найзакескен деген жерде қалын жауды ойсырата женуі, батырдың бүркіт бейнесінде аруағы болғаны айтылады. Одан басқа, Жарылғап батыр Анырақай және Зайсан шайқастарында қатысқан. Бөгембай батыр бірнеше шайқастарды басынан бірге кешірген үзеңгілес серігі Жарылғап батырдың баласына қызын ұзатып, құда болған. Жарылғап батыр ел билеген көсем, дауға түскен шешен ретінде де танылған. Абылай ханмен, Қаз дауысты Қазыбек бимен, Бөгембай батырмен сөз қағыстырып, артында тағылымды, шешендік сөздер қалдырған. Жарылғап батыр 51 жасында Айыртауда қайтыс болып, денесін ұлы Жәнібек Әзірет сұлтанға Түркістанда жерленген. 1993 жылы қазіргі Қарағанды облысы Шет ауданында Жарылғап батырға арнап ас беріліп, Ақшатау кентіндегі орталық алаңға батыр есімі берілді. Жарылғап батыр Қытайдан «Тархан» атағына ие болды. Дереккөздер
Жарылқасын Сырманұлы

Жарылқасын Сырманұлы, Аяған (1857, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы, Еңбек ауылы — өлген жылы белгісіз, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы, Еңбек ауылы) — ақын. Оны Сыр бойының көптеген ақындары, оның ішінде Шораяқтың Омары да ұстаз тұтқан. Жарылқасынның Айқын қызбен айтысы Қазан қаласында үш рет басылған (1908, 1911, 1913). Кейін “Айтыс” жинағының (1965, 1988) басылымдарына енген. Жарылқасынның осы айтыстан басқа “Тау еліндегі туыстарға”, “Көрпелі мен Көмекке”, “Бекәліге”, “Аламесектегі тамалар”, т.б. өлеңдері бар. Аяған — Жарылқасынның лақап аты. Дереккөздер
Жарылым

Жарылым. Жер қыртысының терең қойнауларына дейін сағаланатын ұзыны мен ені де айтарлықтай, яғни біршама ірі дизъюнктивті дислокация. Әдетте әр текті тектоникалық құрылымдар жапсарынан көрініс береді, өзінің ұзақ уақыттар бойына даму барысында Жарылым бойымен өтетін тектоникалық қозғалыстар бірде бәсеңдеп, бірде қарқынды сипат алып отыратын болса керек. Дереккөздер
Жарыпшыққан (Қостанай облысы)

Жарыпшыққан – Қостанай облысы Амангелді ауданы Ақкісі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км жердегі қыстау. Қараторғай өзенінің аңғарында. Қыстау сай, төбелі-белесті жерде орналасқан. Солтүстігінде Топалаң көлі, маңында Қоғалы, Шақпақ қыстаулары мен Аққұдық, т.б. бұлақтар бар. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Жарыс

Жарыс , спорттық жарыс — қатысушы жақтардың өз қайрат-жігері, өнері, білімі, айла-тәсілі, тәжірибесі, шеберлігімен бір-бірінен басым түсуге бағытталған еңбек, ойын тәрізді іс-әрекеті. Жарыстың спорттық түрі адамды күш-қуат жағынан жан-жақты жетілдіруді көздейтін педагогигалық тәрбиенің құрамдас бөлігі болып табылады. Жарыс адамның ынта-ықылас, құмарлық-құштарлық түйсігіне әсер ететіндіктен, қатысушылардың күш-жігерін, жылдамдық, қайсарлық, төзімділік, жеңіске ұмтылушылық, өзі туып-өскен елі мен жеріне деген отансүйгіштік қасиеттерін шыңдап, қалыптастырады. Спорттық жарыстар алға қойған мақсаты мен қатысушылардың орнын анықтайтындығына қарай жекелей жарыс, жекелей-командалық жарыс, командалық жарыс, ұжымдық жарыс (көптеген спорт түрін қамтитын универсиада, спартакиада, олимпиада); өткізілу сипатына қарай ресми біріншілік (аудан, қала, облыс, республика, Азия, Еуропа, дүние жүзі чемпиондарын анықтау), белгілі-бір жүлде үшін өткізілетін дәстүрлі жарыс, алдын-ала белгіленген командалар мен қатысушылар арасында өткізілетін жолдастық не матчтық жарыс, қатысушылардың спорттық деңгейін анықтайтын классификациялық (іріктеу) жарыс болып бөлінеді. Қазақстанда жарыстар мектеп, ауыл, аудан, қала, облыстарда өтіп, республикалық жарысқа ұласады. Бұған қоса мыңдаған адам қатысатын бұқаралық сипаттағы жүгіру жарысы, шаңғы жарысы; ауыл спортшылары арасында — “Ақбидай спартакиадасы”, мектеп оқушылары арасында — “1000 бала спартакиадасы” (Алматы облысында), еңбек, соғыс ардагерлеріне арналған жарыстар өтеді. 2001 жылы 27 спорт түрінен еліміздің 8 қаласында 1-Қазақстандық спартакиада өтті. Жарыстар бұқаралық спорттың дамуына ықпалын тигізеді. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жасанды мұз айдыны

Жасанды мұз айдыны — мәнерлеп сырғанаудан, конькиден, мотоцикл спортынан, хоккейден жарыс және цирк, балет, би ойындарын өткізуге арналған орын. Жасанды мұз айдыны ашық алаңда немесе жабық залда жасалады. Ол үшін еден бетондалып, оның үстіне құбыр тартылады. Аммиакпен салқындатылған құбырдағы тұзды ерітінді мұзды бірқалыпты ұстауға мүмкіндік береді. Жасанды мұз айдынының жанынан тоңазытқыш қондырғысы бар арнаулы машина бөлімі салынады. Мұз қатыру үшін бетонды еденге су жіберіледі. Мұздың температурасы –1 — 100С шамасында болады. Жасанды мұз айдыны Америка мен Еуропа елдерінде 19 ғасырда пайда болды. Қазақстанда жасанды мұз айдыны бар алғашқы спорт сарайы 1966 жылы Алматыда (қазіргі Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы), 1970 жылы биік таудағы Медеу спорт кешенінде (аумағы 10 мың м2) іске қосылды. Медеу мұз айдынының еденіне 35 мың м3 бетон төселіп, 175 км құбыр тартылды. Қазір жасанды мұз айдыны бар спорт сарайлары Астана, Теміртау, Петропавл, Қарағанды, Өскемен қалаларында да бар. Дереккөздер
Жасаңшөп тұқымдасы

Жасаңшөп тұқымдасы (Crassulaceae) — қос жарнақты бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Жасаңшөп тұқымдасының Жер шарының қоңыржай және ыстық аймақтарында, таулы жерлер мен құрғақ тасты беткейлерде кездесетін 35 туысы, 1500 түрі бар. Қазақстанда 6 туысы, 31 түрі кездеседі, ең көп тарағаны — киікоты, жертаған. Сабақтары тік, төселіп өседі. Өте қалың, шырынды жапырағының пішіні — дөңгелек, цилиндр, қалқанша тәрізді. Сыртын өңез жауып жатады. Көбінесе, жапырақтары сабақтың түп жағын айнала дегелектене орналасады, мұның суды аз буландыру үшін маңызы зор. Жасаңшөп тұқымдасының ерекшелігі — фотосинтез процесі түнде жүреді, өйткені жапырақтағы тыныс саңылауы түнде ашылады. Гүлдері қос жынысты, кейде дара жынысты, қос үйлі, сабақ ұшында жеке-жеке орналасады немесе шатырша, шоғырбас, қалқанша, масақ, т.б. гүлшоғырына топтасады. Тостағанша жапырақшасы — 5, 9 кейде 30-дан асады, күлтесі — бесеу. Шыбын арқылы тозаңданады. Жемісі — көп жапырақша, қауашақ тәрізді. Тұқымы — өте көп, ұсақ, жеңіл болғандықтан жел, су, құмырсқалар арқылы таралады. Жасаңшөп тұқымдасының ішінде дәрілік (алтын тамыр, каланхое, т.б.) және әсемдік (эхеверия, бозкілем, түбіртек, т.б.) үшін гүлзарларда, саябақтарда өсірілетін түрлері бар. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жасауратқыш газ

Жасаурытқыш газ, лакриматор (лат. lacrіma — көздің жасы) — адамдардың жануарлардың көздерінің шырышты қабатын қоздырып, жас ағызатын газ. Жасаурытқыш газдарға құрамында галогендері бар көптеген органикалық қосылыстар жатады. Мысалы, хлорпикрин ССl3NО2, хлорацетон СН3СОСН2Сl, хлорацетофенон С6Н5СОСН2Сl, бромсірке және бромкөмір қышқылдарының эфирлері ВrСН2СООС2Н5, СlСООСН3, бромбензилцианид С6Н5СНВrСN, т. б. Жасаурытқыш газ адамның терісіне, тыныс жолдарына да әсер етеді. Бу күйіндегі бромбензилцианидтің, т.б. ауадағы концентрациясы 1 — 5 мг/м3 көзді өте қатты жасауратады. Осындай қасиеттеріне байланысты бірінші дүниежүзілік соғыста хлорпикрин, хлорацетон, т. б. жасаурытқыш газдар қолданылды. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жастар сарайы (Астана)

Жастар сарайы — 1976 жылы Астанада салынған (архитекторы А.Полянский, К.Миронов, инженері Ц.Накутина, суретшілері Д.Мерперт, Н.Миронова) мәдени ғимарат. Жастар сарайында сахнасы ауысып тұратын 1200 орындық көрермендер залы, көлемі 18х36 м, 400 орындық әмбебап спорт залы, көрермендер галереясы және трамплинді жүзу бассейні, 150 орындық жастар кафесі және басқа да қосалқы құрылыстар бар. Жалпы ауданы 76840 м2. Сарайға төрт жағынан кіруге болады, көрермендер залы мен спорт залын қажет болған жағдайда біріктіріп, үлкейтуге болады. Зал декоративті-монументті паннолармен, нақыштармен безендірілген. 1997 — 1998 жылдары күрделі жөндеуден өткізіліп, қалпына келтірілді. Дереккөздер
Жас түріктер төңкерісі

Жас түріктер төңкерісі (1908) — Түркияда болған прогресшіл жастар төңкерісі. Сұлтан Абдулхамид ІІ-нің жеке билігін жойып, мемлекетте конституциялық құрылыс орнату мақсатын көздеді. Төңкеріске “Бірлік және прогресс” атты құпия ұйым басшылық жасады. 1908 жылы 3 шілдеде лейтенант Ниязи басқарған, 6 шілдеде майор Әнуар басқарған түрік партизандары көтеріліске шықты. Бірнеше күннен кейін көтерілісшілерге Солтүстік Македониядағы түрік әскерлері бөлімдерінің көпшілігі қосылып, оларды македон және албан партизандары да қолдады. 23 шілде күні көтерілісшілер Македониядағы Салоники, Монастыр, т.б. ірі қалаларды басып алды. Қарсылық көрсетудің пайдасыз екеніне көзі жеткен Абдулхамид ІІ парламент шақыру туралы жарлыққа қол қойды. Жас түріктер төңкерісінің жеңіске жетуі елде жаппай көтеріңкі рух туғызып, “Бостандық, теңдік, бауырластық, әділдік” ұранымен салтанатты жиындар мен шерулер болып өтті. Абақтыға жабылған, айдалған ондаған мың адамдар босатылып, цензура жойылды. Елде конституциялық құрылыс орнады. Бірақ үкімет басына келгеннен кейін жас түріктер өздерінің көптеген уәделерін орындай алмады. Шаруаларға жер бөлініп берілмеді, жұмысшы ереуілдері басып тасталды. Бұл бұқара халықтың наразылығын туғызды. Ірі державалар елдің ішкі-сыртқы саясатына араласа бастады. Жас түріктер сыртқы саясатта Германиямен одақтасып, Түркияны бірінші дүниежүзілік соғысқа киліктірді. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жасыл дақылдар

Жасыл дақылдар — жапырағы, жапырақ сағағы және сабақтары тағамға пайдаланылатын өсімдіктер. Жасыл дақылдарға пияз (жасыл сабағы), салат, саумалдық, аскөк, рауғаш, қымыздық, ақжелкек, балдыркөк, хош иісті насыбайгүл, т.б. жатады. Олардың құрамында көп мөлшерде дәрумендер мен құнды қоректік заттар болады. Жасыл дақылдардың тез өсіп-жетілетіндігі (жапырақты салат 30 — 45, қауданды салат 45 — 60, саумалдық 30 — 40, аскөк 40, пияздың жасыл сабағы 20 — 35 тәуліктен кейін өсіп-жетіледі) оларды бірнеше рет егіп, жыл бойы пайдалануға мүмкіндік береді. Жасыл дақылдар құнарлы, ылғал топырақта жақсы өседі. Ашық жерде Жасыл дақылдарды тығыз (қызанақ, қырыққабат, т.б. қатар аралығына егеді) және аралық (кеш пісетін дақылдардың алдында ерте көктемде егеді) егісте өсіреді. Жасыл дақылдар суыққа төзімді келеді, 12 — 15°С температурада жақсы өседі, –3 — 5°С температурада үсімейді. Тез бүлінетін болғандықтан Жасыл дақылдарды дер кезінде пайдалану керек. Дереккөздер
Жасыл мүйіс

Жасыл мүйіс — Африканың батыс қиыр шеті (14°45' с. е. пен 17°33' б.б.). Атлант мұхиты жағалауындағы Жасыл мүйіс түбегінде. Мүйіске таяу жерде Сенегал мемлекетінің астанасы Дакар қаласында орналасқан. 1445 жылы Жасыл мүйісті португалдық теңізші Б. Диаш (1450 — 1500) ашқан. Жағалауында мәңгі жасыл орман өскендіктен Жасыл мүйіс аталған.
Жасымық

Жасымық (лат. Lens L.) – бұршақ тұқымдасына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. 10-ға жуық түрі бар. Қазақстанда шығыс жасымығы (L. prіentalі») және тағамдық немесе кәдімгі Жасымық (L. culіnarі) өседі. Кәдімгі Жасымық суыққа төзімді, ылғалды көп қажет етеді. Өсіп-өну кезеңі 75 – 115 тәулік. Өздігінен тозаңданады. Қара топырақта жақсы өседі. Жасымық дәнінде 35% белок, 60% крахмал, 2,5% май болады. Дәнінен жарма, ұн, т.б. жасайды. 1 га-дан 15 – 25 ц дән жиналады. Жапырағы мен сабағын және ұсақ дәнді сортының дәнін малға азық ретінде пайдаланады. Жасымыққа отамалы және күздік дәнді дақылдар алғы дақыл болып табылады. Дәнін қатарлап (тұқым себу нормасы 0,7 – 1,7 ц/га), 3 – 5 см тереңдікте егеді. Бөлектеп жинайды. Зиянкестері: жасымық қоңызы, шалғын көбелек; аурулары: ақ зең аскохитоз, тат, т.б. Дереккөздер
Жатаған

Жатаған (Halerpestes) - сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Азия мен Солтүстік Американың қоңыржай аймақтарында кездесетін 6 – 7 түрі белгілі. Қазақстанның құмды, саз топырақты жерлерінде өсетін екі түрі (сор жатаған, орыс жатағаны) бар. Бұлардың биіктігі 12 – 18 (25) см. Сабақтары жерге төселіп не жер бауырлап тырбиып өседі. Қысқарған өркендері бар. Жұмыртқа немесе бүйрек тәрізді жапырақтары сабағының түбінен шығады. Сары түсті ұсақ гүлдері ұзын сағағының ұшында жетіледі. Тостағанша жапырағы – бесеу, күлте жапырақшалары 5 – 12-ге дейін болады. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі жаңғақша. Жатағанды құмды, сай-салалардың жиегін бекітуге қолданылады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жатаған шырша

Жатаған шырша, шренк шыршасы (Pіcea schrenkіana) — қарағай тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, өте сирек кездесетін ағаш. Теңіз деңгейінен биіктігі 2800 — 3100 м, ұсақ тасты, жартасты тау беткейлерінде бірыңғай шыршалы кейде сібір самырсынымен аралас орман құрап өседі. Жатаған шырша 1842 жылы Жетісу (Жоңғар) Алатауында табылған. Биіктігі 150 — 250 см-ден 40 метрге дейін, жуандығы 2 метрге жетеді. Діңінің қабығы — қоңырқай сұрғылт түсті, қабыршақтанып оңай сылынады. Қылқаны (жапырақтары) 4 қырлы, үшкір, ұзындығы 2 — 3,5 см, ені 2,0 мм-дей, ұзарған өркенінің қабық төмпешіктеріне бір-бірден бекінеді. Жапырақтары түскенде төмпешіктері сақталып қалады. Бүрі сопақша, цилиндр пішінді, ұзындығы 8 — 10 см, жуандығы 2,5 — 4 см. Жеміс жапырақтары, көбінесе, бүрлерінде орналасады. Мамыр айында гүлдейді. Вегетативтік (өсімді) жолмен көбейеді. Тұқымы — майда, қоңырқай түсті, жұқа қанатшалы өсіндісі арқылы желмен таралады, тамыз — қыркүйекте піседі. Алғашқы 15 жылда баяу (жылына 5 — 25 см) содан кейін тез өседі. 250 — 300 жыл жасайды. Жатаған шырша сүрегінен бағалы музыкалық аспаптар жасалынады, құрылысқа пайдаланады. Жатаған шырша тау беткейіндегі топырақты шайылудан қорғайды. Жылдан жылға санының азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жаттығу әдісі

Жаттығу әдісі, педагогикада — оқушының іскерлігі мен дағдысын қалыптастырып, қайрат-жігерін дамытуға бағытталған оқыту әдісі. Бұл әдіс арқылы оқушы алған білімін тәжірибеде қолданып, білімін тереңдетіп, оның шығармашылық қабілеті дамытылады. Оқушы оқу материалдарын сапалы түсініп, игергеннен кейін, әуелі сол материалға байланысты қарапайым, одан кейін бірте-бірте күрделі жаттығу жұмыстары жүргізіледі. Оқу, үйрену, ұғынғанын тәжірибеде қолдану, іскерлікке дағдылану жүйесі арқылы оқушы білімді толық игереді. Ауызша Жаттығу әдісі (математикадан ауызша есептеу, тарихтан атаулы даталарды есте ұстау, тілден сөз бен сөйлемдерді дұрыс айтуға жаттығу), жазбаша Жаттығу әдісі (тіл мен математикадан), практикалық Жаттығу әдісі (математика, физика, химия, т.б. пәндерде өлшемдік құралдарды пайдалану дағдыларын қалыптастыру) болып бөлінеді. Жаттығу әдісі арқылы іскерлік пен дағдыны қалыптастыру бірнеше кезеңнен тұрады: *бірінші кезеңде мұғалім оқушының қабылдап, түсінген білімінің негізінде оларға жаттығудың мақсатын, міндетін түсіндіреді; *екінші кезеңде мұғалім жаттығудың дұрыс орындалуын көрсетеді; *үшінші кезеңде алғашқы игерген білімін оқушы тәжірибеде пайдаланады; *төртінші кезеңде оқушылардың алған дағдысын тәжірибеде өз бетімен қолдана білуі іске асады. Жаттығу әдісін қолданғанда оқушылардың еліктеуін және шығармашылық іс-әрекетін есепке алумен қатар, олардың ой толғанысын, өзіндік шешімін де ескеру қажет. Қазіргі кезде оқытудың жаңа әдіс-тәсілдері бойынша Жаттығу әдісі бір жүйеге түсіріліп, жоғары тиімділікпен жүргізіледі. Жаттығу әдісі арқылы оқыту теориясын тәжірибемен байланыстыру ұстанымы жүзеге асырылады; Дереккөздер
Жатыр

Жатыр (uterus) — адамның және жануарлардың ұрық дамитын аналық жыныс мүшесі. Адам Жатыры кіші жамбас қуысында орналасады. Жатыр денесі алға қарай иіліп, жатыр мойнымен доғал бұрыш жасайды. Оның сырт пішіні алмұрт тәрізді. ұзындығы 8 см, салмағы 40 — 50 г. Жатырдың жоғарғы жағы — Жатыр денесі немесе Жатыр түбі, төменгі жағы Жатыр мойны деп аталады. Жатыр денесі: сыртқы — сір, ортаңғы — бұлшық етті, ішкі — шырышты қабаттардан, ал Жатыр мойны қынаптан және мойын өзегінен тұрады. Жатырдың сір қабығы іш перденің бір бөлігі, Жатырдың алдыңғы және артқы жағын жауып жатады; бұлшық етті қабатының әйел босанған кезде маңызы зор, оның жиырылу қасиетінің салдарынан нәресте босану жолдарынан тез өтеді; Жатырдың шырышты қабатында етеккір айналымының барлық циклдік өзгерістері өтеді. Шырышты қабатқа енген ұрық, тоғыз ай бойы ана организмінен тиісті қоректік заттарды плацента арқылы алып, өсіп жетіледі (қ. Жыныс мүшелері). Жатыр кейбір құрттар, буынаяқтылар, моллюскілерде және омыртқалы жануарлардың көпшілігінде — шеміршекті балықтар (акула) мен кейбір сүйекті балықтарда, қосмекенділерде, бауырымен жорғалаушыларда, барлық сүтқоректілерде болады. Тірі туатын жануарлар Жатырында газ алмасу процесі жүреді және ұрық аналық организмнен қоректеніп дамиды. Омыртқасыз жануарлардың Жатыры деп әр түрлі гомологтық органдарын атайды. Мысалы, трематодтарда, таспа құрттарда — ішінде жұмыртқасы бар ұзынша канал тәрізді Жатыр, тікенбас құртта — қоңырау тәрізді Жатыр болады. Жатырдың сүтқоректі жануарларда қос Жатыр (клоакалыларда), дара Жатыр (қалталыларда), екі бөлек екі Жатыр (көптеген жыртқыштарда, жәндік қоректілер, кит тәрізділер, тұяқты жануарларда), ал дара қарапайым Жатыр (қолқанаттыларда, приматтарда) болады. Дереккөздер
Жауапкершілік

Жауапкершілік — адам бойындағы белгілі бір істі , өзіне тапсырылған міндетті орындап, жүзеге асыруынан байқалатын адамгершілік қасиет; тұлғаның қоғамда немесе ұжымда қабылданған әлеуметтік, өнегелі және кұқықтық нормалар мен ережелеріне, борыш сезіміне сәйкес өз қызметін бақылау қабілеттілігі. Өсіп келе жатқан адам бойында жауапкершілікті тәрбиелеу - қазіргі заманның өзекті мақсаты. Мұғалімнің өзінде де жауапкершілік болғаны жөн. Жауапсыз мұғалім - білім саласындағы енбейтін кұбылыс; ата-аналардың өз балалары тәрбиесі үшін жауапкершілігін белгілейтін заңды және өнегелі нормалар. Адамның қоғам алдындағы азаматтық борышын атқарумен бірге, өзіне жүктелген жауапкершілікті орындап шығуы оның кісілік беделін қалыптастырып, іскерлігін шыңдайды. Әр адам ерік-жігеріне, қайраты мен табандылығына қарай Жауапкершілікті әрқалай сезінеді. Жүктелген міндетіне жауапкершілікпен қарайтын адам туған-туыстары, жора-жолдастары, ұжымдағы қызметтестері, жалпы әлеумет алдында жоғары бағаланып, оған жауапты да күрделі істерді атқаруға сенім артады. Адамның мақсатына жетуі, ісінің сәтті болуы, көбінесе, оның жауапкершілікті сезінуіне тікелей байланысты болып келеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Заңды жауапкершілік * Адалдық пен арамдық
Жаужұмыр сасыр

Жаужұмыр сасыр – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның батыс, солт. облыстарында, Балқаш — Алакөл аймағында, Бетпақдалада, шөлді және шөлейт жерлердің сазды топырақты жерлерінде өседі. Биікт. 15 — 30 см. Тамыры жұмыр, жіңішке сабақтары тармақталып бұтақталған. Бұтақтары кезектесіп орналасады. Жапырақ тақтасының жиегі терең ойықталған, төрт тілімделген қауырсын тәрізді. Сары гүлдері күрделі шатыр гүл шоғырын құрайды. Маусымда гүлдейді. Шілде айында жемістенеді. Жемісі— тықыр дән. Ж. с-дың тамырында хош иісті шайыр, эфир майы, крахмал болады. Шайырынан медицинада дәрі алынады. Жапырағы мен жемісінен малға азық дайындалынады. Дереккөздер
Жауынгерлік бұйрық — әскери құрама

Жауынгерлік бұйрық — әскери құрама , бөлім, бөлімше командирінің өзіне бағынышты әскер құрамына өз шешімін жүзеге асыру үшін беретін бұйрығы. Онда қарсы жақ тобының күші мен қимыл-әрекеті, әскери бөлімдердің (бөлімшелердің) ұрыс кезіндегі қару-жарақтарды қолдану тәртібі, көрші әскери бөлімдердің міндеттері және олармен шекара шебі, бағынышты бөлімшелердің жауынгерлік міндеті, дайын болу мерзімі, әскерді басқару пункттерінің орналасқан жері, т.б. қажетті мәліметтер көрсетіледі. Жауынгерлік бұйрық өте қысқа және түсінікті баяндалады. Бөлімше командирі Жауынгерлік бұйрықты, әдетте, ауызша береді. Командир Жауынгерлік бұйрықтың мүлтіксіз орындалуы үшін күш пен қару-жарақты тиімді пайдалануға барлық қабілетін жұмылдыруға тиіс. Дереккөздер
Жаһит Марат Нұрмұханбетұлы

Жаһит Марат Нұрмұханбетұлы (7.11.1944 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қаласы) — самбодан Қазақстанның (1978) және КСРО-ның (1986) еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Мектепте шаңғымен, шахматпен шұғылданып, облыстық жарыстарда жеңімпаз, жүлдегер болды. Студент кезінде (Алматы ауыл шаруашылығы институты) П.Г. Терещенкодан самбо әліппесін үйреніп, Жаһит 1963 жылы республикалық біріншілікте, кейін бүкілодақтық бәсекеде (Грузия, 1966) жүлделі орынға көтерілді. Үш жыл бойы КСРО-ның студенттер құрамасына еніп, есімі әлемге танылған атақты жаттықтырушы А.А. Харлампиевтен тәлім алды. Әскерде жүріп Беларусьтің чемпионы, күміс жүлдегері болды. Оның таланты Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласында жаттықтырушылық қызметте жүргенде жан-жақты ашылды. Жаһит тәрбиелеген [Мұсабеков|А.Мұсабеков, Қ.Байшолақов, Т.Байшолақов, С.Жартыбаев, С.Валобуев, А.Махмұтов, Н.Оспанов, А.Жақит, М.Жүнісбеков, Ұ.Ахметов, С.Жақит Қазақстанның, КСРО-ның, Азияның, Еуропаның, дүние жүзінің чемпионаттары және Кубок жолындағы жарыстарда қола, күміс жүлдегер болып, жеңімпаз, чемпион атанды. 20 жыл бойы Қазақстанның, 10 жыл бойы КСРО-ның құрамасын басқарды. Аягөзде және Семейде Жаһит атындағы жүлде үшін самбошылардың жарысы өткізіліп тұрады. “Халықтар достығы” орденімен марапатталған. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Екі палаталы жүйе

Екі палаталы жүйе, бикамерализм — жалпыұлттық өкілетті орган парламенттің құрылымы; мұндай парламент әрқилы жолмен құрылады әрі әркелкі құзырет иеленетін екі (жоғ. және төм.) палатадан тұрады. Е. п. ж. алғаш рет 14 ғ-да Англияда пайда болды. Е. п. ж. үлгісінде құрылған парламенттердің төм. палаталары тұрғындардың тікелей қатысуымен сайланады. Жоғ. палаталар әртүрлі жолмен: тікелей емес сайлау (Нидерландия мен Франциядағы Сенат, Аустралиядағы Одақтық кеңес, т.б.) немесе тікелей сайлау тәртібімен (АҚШ-тағы, Италиядағы, Жапониядағы Кеңесшілер палатасы) қалыптасады; кейбір елдерде жоғ. палаталар мұралау жолымен (Ұлыбританиядағы лордтар палатасы) не олардың мүшелерін мемлекет басшысының тағайындауы арқылы (Канададағы Сенат) құрылады. Кей реттерде жоғ. палаталар аралас тәсілдермен қалыптасады: яки олардың мүшелерінің кей бөлігі сайланады, кей бөлігі тағайындалады, ал қалғандары мұралау принципі бойынша орындарды иеленеді (Бельгиядағы, Ирландиядағы сенаттар). ҚР Конституциясына (50-бап) сәйкес, Қазақстан Парламенті тұрақты негізде жұмыс істейтін екі палатадан: Сенаттан және Мәжілістен тұрады. Парламенттің ұйымдастырылуы мен қызметі, оның мүшелерінің құқықтық жағдайы арнаулы конституциялық заңдарда айқындалған.
Елбарыс хан

Елбарыс хан (туған жылы белгісіз — 1740) — Хиуа ханы (1728 — 40), Шерғазы мен Батыр хандардың мұрагері, Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі. Жәнібек ханның баласы ҙсек сұлтанның ұрпағы, Әбілқайырдың немере інісі. Әбілқайыр ханның ықпалымен өзбек әмірі Ишмұхаммед би Елбарысты Хиуа ханы етіп сайлайды.Елбарыс хан билік еткен тұста Хиуа хандығы Әбілқайыр хан мен Кіші жүз сұлтандары арқылы Ресеймен сауда қатынасын орнатып, бірнеше рет Ор бекінісіне елшіліктер жібереді. Елбарыс хан 1740 жылы парсы шаhы Нәдірдің Орта Азияға жасаған жорықтарына қарсы күресіп, сол жылы күзде 20 шақты Хорезм әмірлерімен бірге өлтіріледі. Кейін Елбарыс ханның ұрпақтары Хиуадан Арал маңының солтүстік-шығысына қоныс аударады. Дереккөздер
Елбасы

, 2019 жыл]] Елбасы — Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2010 жылғы 14 маусымнан 2022 жылғы 8 маусымға дейін иеленген титулы. Бұл атау Назарбаевтың жеке басына табынуының маңызды элементтерінің бірі болды. Тарихы 2010 жылғы 12 мамырда Қазақстан Парламентінің төменгі палатасы — Мәжiлiс депутаттары президент Назарбаевқа ұлт көшбасшысы мәртебесін беретін заң жобалары топтамасына түзетулерді бірауыздан қабылдады. 2010 жылғы 13 мамырда Қазақстан Парламентінің Сенаты (жоғарғы палата) президент Нұрсұлтан Назарбаевқа «ұлт көшбасшысы» мәртебесін беретін заңнамаға түзетулерді мақұлдады. Сол жылдың 3 маусымында Назарбаев жобаға қол қоюдан бас тартты, бірақ оған вето да салған жоқ. Қазақстан заңнамасындағы олқылықтарға сәйкес, президент қол қоймаған, бірақ парламентке де қайтарылмаған заң президент қол қоюға түскеннен кейін 30 күннен кейін күшіне енеді. Осылайша Назарбаев «Елбасы» атағын 2010 жылдың маусым айында ресми түрде алды. 2022 жылғы 29 сәуірде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу бойынша референдум өткізетінін жариялады, түзетулердің бірі — Нұрсұлтан Назарбаевты конституциядан, оның ішінде елбасы титулын толығымен алып тастау болды. Референдум қорытындысы бойынша ел халқының басым бөлігі түзетулерге дауыс беріп, сол арқылы Назарбаевты бұл титулынан айырды. Тағы қараңыз * Назарбаевтың жеке басына табыну * Тұңғыш президент күні Дереккөздер
Хабиба Қарақбайқызы Елебекова

Хабиба Қарақбайқызы Елебекова (16 шілде 1916 жыл Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Томар - 18 қазан 2016 жыл, Астана) — актриса, мемуаршы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976). * 1934 — 35 жылдары Қарқаралыдағы жергілікті халық театрында қызмет істеген. * 1935 жылдан Қазақ драма театрында актриса. * 1935 — 37 жылдары осы театр жанындағы студияны бітірген. Елебекованың театр сахнасында сомдаған алғашқы рөлі — Қарагөз (Ж.Шаниннің “Арқалық батыр” спектаклінде). Актрисаның ойнаған рөлдерінің жалпы саны 100-ден асады. Олардың ең көрнектілері — М.Әуезовтің “Абайындағы” Қанікей, Ұлжан, “Қарақыпшақ Қобыландыдағы” Күнікей, Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш — Баян Сұлуындағы” Мақпал, Б.Майлин мен Ғ.Мүсіреповтің “Амангелдісіндегі” Қырмызы, Б.Майлиннің “Майданындағы” Мамық, Қ.Аманжоловтың “Досымның үйленуіндегі” Айғаным, Иран-Ғайыптың “Естайдың Қорланындағы” Айнаш, т.б. * Сондай-ақ, Елебекова — белгілі әнші, өз жұбайы Ж.Елебеков туралы “Үні кетпес құлақтан” (1981), “Ән-Аманат” (1989), “Қайран Жүсекем” (1998) кітаптарының авторы. Дереккөздер
Елек хан

Елек хан, Елхан — Қарахан әулеті мемлекетіндегі билеушілер лауазымы. Махмұт Қашқаридің сөздігіне сүйенсек, “илек”, “илик” – “бірінші”, “алғашқы” деген ұғымдарды білдіреді. Елек хан атауы Қарахан әулеті мемлекетінің тұсында соғылған теңгелердегі жазуларда жиі кездеседі. Бастапқыда бұл лауазым Шығыс Түрік қағандарына берілген. Қарахан әулеті мемлекетінің негізін салушы Сатұқ Бұғра хан Абд әл-Керим (қ. Әулие ата) осы лауазымға ие болған. Мұсылман авторлары 999 жылы Мауераннахрды Самани әулетінен тартып алған Қарахан мемлекетінің билеушісі Наср ибн Әли есімін осы лауазыммен атайды. Ортағасырлық түркі әдебиетшісі Жүсіп Баласағұн өзінің атақты “Құтадғу білік” атты шығармасын 1069 жылы Қарахан әулетінен шыққан Елек ханға тарту еткен. Дереккөздер
Елемес Таласбайұлы

Елемес Таласбайұлы (16.9. 1926, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Кеген ауылы — 9.6. 2000, Алматы) — домбырашы, күйші. Атасы Еспембет, өз әкесі Таласбай аймағына әйгілі күйшілер болған. Таласбайдың “Жорық”, “Қайран шешем” күйлері Елемес арқылы бүгінгі күнге жетті. Елемес домбыраны 7 жасында әкесінен үйренеді. Оның өз жанынан шығарған тұңғыш туындысы — “Арман-ай” күйі. Сталиндік асыра сілтеу кезінде Елемес ата-анасымен бірге Қытай жеріне қоныс аударады. Шыңжаң өлкесіндегі Гоминьдан үстемдігіне қарсы күреске қатысқаны үшін Елемес 1966 — 76 ж. “мәдениет төңкерісі” науқанының қудалауына ұшырайды. Сол азапты он жылда көрген жапасы оның “Шер тарқатар” күйіне арқау болған. Елеместің Қазақстанның тәуелсіздік алуына арналған “Атамекен”, сондай-ақ, “Күй шақыртқы”, “Кеңес”, т.б. күйлері бар. 1996 ж. Қазақстанға қоныс аударған күйшінің орындауындағы 25 күй 1998 ж. Қазақ радиосының, ал 2000 ж. “Қазақстан-1” телеарнасының алтын қорына жазылып алынды. Сондай-ақ, Елеместің орындауындағы 10 күй 1998 ж. жарық көрген “Жетісу күйлері” жинағына енген. Дереккөздер
Еллинек георг

Еллинек георг (16.6.1851, Германия, Лейпциг — 12.1. 1911, Гейдельберг) — неміс заңгері. Вена (1883), Базель (1889) және Гейдельберг (1891) ун-ттерінің проф. Ол мемлекетті айрықша қоғамдық құрылым әрі құқықтық құбылыс ретінде қарастырды. Сондықтан оның ілімі “әлеуметтік” және “құқықтық” салаларға бөлінеді, әрқайсысының өзіндік әдісі бар. Шын мәнінде, Е-тің зерттеулері формалды-догматикалық әдістерге сүйенді. Ол мемлекетті ерік қалауы бар әрі арнайы құқылар иеленетін, құқық субъектісінің қасиеттерін бойына жинақтаған индивидтер бірлігі ретінде сипаттады. Бұл анықтама мемлекеттің әлеум. мәнін ашып көрсете алмады. Е. Германиядағы монархиялық құрылыс жағдайында прогрессивті рөл атқаратын нормалар шығару арқылы мемлекеттің өктемдігін шектеуі туралы тұжырым жасады. Мемлекеттің өзін-өзі шектеу туралы ұсынысын ол егемендік ұғымымен сабақтастыра дамытуға тырысты. Е-тің әлеум.-құқықтық тұрмыс туралы ой-тұжырымдары 20 ғ-дағы еур. заң ілімінің, әсіресе, азаматтық құқықтың дамуына елеулі әсер етті. Шығ.: System der subjektіven Ш ffentlіchen Rechte, B., 1892; Общее учение о государстве, СПб., 1903.
Елтай (Атырау облысы)

Елтай — Атырау облысының Индер ауданындағы ауыл, Елтай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Индербор кентінен батысқа қарай 10 км жерде, Жайық өзенінің оң жағасында, Каспий маңы ойпатының шөлейт белдемінде орналасқан. * Елтай ауылы шекарасының жалпы аумағы - 383,136 гектар * Шекарасының ұзындығы - 8214,3 метр Халқы 1989 жылы елді мекенде 1848 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 2438 адам (1241 ер адам және 1197 әйел адам) болса, 2009 жылы 2444 адамды (1238 ер адам және 1206 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ бойынша 2325 адамды (1197 ер адам және 1128 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1931 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1997 жылға дейін Аманкелді атындағы қаракөл қой кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Елтай арқылы Атырау — Орал автомобиль жолы, Атырау — Самара және Мақат — Орталық мұнай құбырлары өтеді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль және Жайық су жолы арқылы қатынасады. Мәдени-әлеуметтік мекемелері * М.Сиранов атындағы орта мектеп — 1929 жылы бастауыш, 1933 жылы 7 жылдық, ал 1936 жылы ауданда тұңғыш орта мектеп болып жұмыс жасай бастады. Мектеп 1936 - 1962 жылдары Елтай орта мектебі, 1962 - 1995 жылға дейін В.И.Ленин атындағы орта мектеп, 1996 жылдан бастап Мұқанғазы Сиранов атындағы орта мектеп болып аталады. * «Қызғалдақ» бөбекжай-бақшасы * Елтай ауылдық мәдениет үйі * Елтай ауылдық кітапханасы * Елтай ауылдық мұражайы — „Аманкелді“ кеңшары басшылығының қолдауымен 1979 ж. ашылған. Алғашқы меңгерушісі ардагер ұстаз О.Аманқұлова болған. Мұражайда 1689 жәдігер жинақталған. * Елтай дәрігерлік амбулаториясы * Шәкәрім Құдайбердіұлы мешіті — 2023 жылы желтоқсан айында ашылды. Мешіт 200 орындық. Онда ерлер, әйелдерге арналған намаз оқу залы, Құран оқу бөлмесі бар. Заманауи таһаратхана да жабдықталған. Ауыл көшелері * Дәулет Базарбаев көшесі * Жеңіс көшесі * Исатай Тайманов көшесі * Қадиша Қауашева көшесі * Қазақстан көшесі * Мақажан Қабиев көшесі * Маржан Енбаева көшесі * Махамбет Өтемісұлы көшесі * Мұқанғазы Сиранов көшесі * Мұрат Мөңкеұлы көшесі * Мүтәлі Шәріпов көшесі * Сәлімгерей Саптаяқов көшесі * Серік Досмағанбетов көшесі * Сырым Датұлы көшесі Қазақстан-1 шағын ауданы * Жанша Уәлиева көшесі Қазақстан-2 шағын ауданы * Баламайсаң Дауылұлы көшесі * Қаби Меңетаев көшесі * Сағынтай Құсанов көшесі Дереккөздер
Елшібек батыр

Елшібек батыр (туған-өлген жылы белгісіз) — 18 ғасырда өмір сүрген қазақ батыры. Ұлы жүздің Сіргелі руынан шыққан. 18 ғасырда жоңғар қалмақтарына қарсы күресте ерлігімен көзге түскен. Елшібек батыр туралы ел арасына таралған әңгіме-жырлар көп. Сондай әңгіменің бірі — кезінде Ш. Уәлиханов ел аузынан жазып алған “Елшібек туралы әңгіме”. Ол әңгімеде Абылай ханның қалмақтармен болған бір соғысында Елшібек батырдың жауға қарсы жасқанбай жалғыз шапқан ерлігі, батылдығы туралы айтылған. Дереккөздер
Елікшөп

Елікшөп (Ulugbekіa) — айлауық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда аласа тау баурайларындағы бұталардың арасында өсетін 1 түрі — Шымған елікшөбі (U. tschіmganіca) бар. Оның биікт. 20 — 60 см. Қара түсті, бұтақталған тамыры болады. Тік сабағына ірі, түкті, ұшы сүйірленіп келген жапырақтары кезектесіп орналасады. Ашық сары түсті қоңырау тәрізді гүлдері (1 — 3-тен) сабағының ұшында жетіледі. Гүл тұғыры қысқа, сәуір — мамыр айларында гүлдеп, маусым — шілдеде жемістенеді. Жемісі — жаңғақша, сырты жылтыр.
Елісхан Әліпұлы

Елісхан Әліпұлы (1909, Шыңжаң, Алтай аймағы — 1943, Үндістан, Пешавар штаты, Шатрал деген жерде) — Шыңжаң қазақтарының ұлт-азаттық күресі басшыларының бірі. 1930 — 53 ж. Шыңжаңнан шет елдерге ауа көшкен қазақ босқындарының басшысы. Әкесі Әліп Жәмісбайұлы 1931 ж. Шыңжаң өлкесінің Құмыл аймағында жергілікті әкімшіліктің империялық өктемдігіне қарсы Қожанияз, Әйімбет бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа ат-көлік, азық-түлікпен көмек көрсетеді. Жергілікті әкімшіліктің бұйрығына бағынбай, салық төлеуден бас тартып, елін алып қашып жүрген Әліптің соңына түскен империя армиясы қару-жарақсыз 400-ден астам адамды қырып, Әліпті өлтіреді. Бұл кезде Моңғолияға ауған ауылдарды құтқару қамымен жүрген Е. енді Қытай империясы өктемдігіне қарсы табанды күрес жүргізуге бекініп, қарулы топ құрады. Діні мұсылман дүнгендер аяушылық етер деген үмітпен елді Гансу, Синхай өлкелерінің иен даласына көшіреді. 1938 ж. бұл өлкедегі босқындар саны 20 мыңнан асты. Бірақ өлке әміршісі ген. Мабуфаң 1932 ж. Алтай халқынан жеген соққысының кегін босқындардан қайтарып, 1000-ға жуық адамды қырып, бесіктегі қырық баланы найзаға шанышты. Осы айуандық әрекеттен соң Е., Зәйіп, Хамза бастаған көш Тибет асып, Үндістанға өтуді көздейді. ҙкшелеген жаумен арпалыса жүріп, таңғұттардың тосқауылын бұзып, Гималай асып, оба мен ыс ауруларын бастан өткізіп, 1941 ж. үш мың қазақты Үндістанға жеткізеді. Е. 1943 ж. Үндістандағы босқындар лагерінде дүние салады. Осы босқын елдің жұрнағындай 1800 адам 1953 ж. Түркияға барып тиянақтайды. Бүгінде олардың саны 20 мыңға жеткен. Дереккөздер
Елюй даши

Елюй даши (өз есімі — Чжундэ) (1087 — 1143, Баласағұн) — Қидан мемлекетінің (1125 — 1212) негізін қалаушы. Тарихи деректерге қарағанда, Қидан мемлекетінің астанасы алғаш Емел өз. алабындағы Емел қ. болған, кейіннен Шу өз. алабындағы Баласағұн қ-на көшірілді. Астананың ауысуына қарлұқтар мен қаңлылардың қысымы әсер еткен. Жамал Қарши мен ибн әл-Асирдің деректері бойынша, Е.Д. 1128 ж. Қашқардағы Арслан хан Ахметке қарсы жорық жасап, Шығыс Түркістанды өзіне қаратады. Одан соң Енисей қырғыздарына басқыншылық жорыққа аттанып, оларды жеңді. 1137 ж. Е. Д-дың әскері Ферғана мен Мауераннахрды бағындырды. 1141 ж. Катван даласында (Самарқанның солт-нде) салжұқ сұлтаны Санжардың әскеріне шабуыл жасады. Бұдан соң Иранға қарсы соғыс ашып, Керман әулеті билеген бірнеше аймақты басып алып, өзін император етіп жариялайды. Әдебиеттер: Бартольд В.В., Очерк истории Семиречье, Соч., т. 2, ч. 1, М., 1963.
Елюй чуцай

Елюй чуцай (1189 — 1243) — Шыңғыс хан империясының мемлекет қайраткері әрі ғалымы. Қидан тайпасынан шыққан. Қытайша білім алған. 1218 ж. Орт. Азияға жасаған жорығында Шыңғыс ханның кеңесшісі болды. Шыңғыс ханның тақ мұрагері Үгедейдің (1229 — 41) Орт. хан кеңсесінің басшысы болып тағайындалып, Солт. Қытай істерімен шұғылданған. Оның “Чжан-Жанның шығармалар жинағы” және “Батысқа саяхатты суреттеу” атты еңбектері құнды тарихи-геогр. деректер болып табылады.
Емшектің қатерлі ісігі

"Сүт безінің қатерлі ісігі", сүт безінің ісігі - сүт безінде болатын қатерлі ісік. Бұл аурумен 30 - 60 жас аралығындағы әйелдер ауырады. Сүт безінің қатерлі ісігі, негізінен, әйелдердің ағзасында болатын өзгерістердің (жүкті кезінде, бала емізгенде, климакс басталғанда, т.б.) әсерінен, сондай-ақ, әр түрлі аурулардың (ішкі секреция безі қызметінің бұзылуы, бауыр, жүрек-қантамыр, қант диабеті, тым семіріп кету т.б.) салдарынан болады. Соңғы кездегі зерттеулер нәтижесінде сүт безінің қатерлі ісігінің тұқым қуалайтыны анықталды. Сүт безінің қатерлі ісігінің клиникалық жағдайына қарай: түйінді және жалпылама болып бөлінеді. Бастапқы кезде ісік пайда болған жердің терісі тегіс болады, әйелдің омырауының ұшы ішке қарай кіріп тұрады, түйіннің көлемі 1 - 2 см-дей. Бұл түйінді түр жүре келе дерт асқынғанда, жалпылама түріне ауысады. Ол кезде түйіннің мөлшері 5 см-ден асады, терісі жиырылып шұңқырланады. Ол бірте-бірте ісініп қалыңдайды да, одан білеуленіп сүт жолдары көрініп тұрады. Терінің іскен жері қызарып, іріңді жараға айналуы мүмкін. Қолтық асты безі шошиды. Әйеломырауының ұшы ішке қарай кіріп, білінбей кетеді. Кейде омырау ұшынан сарғыш сұйық көрінеді. Сұйықтың қоюланып, қанға айналуы - қатерлі ісіктің бастамасы болып есептеледі. Бұл жалпылама түрі өте қауіпті, себебі ісік қанмен бірге тарап, әйелдің басқа сау ағзаларын жарақаттап, метастаз (бөгелме ісік) береді. Сүт безінің қатерлі ісігінен сақтану үшін әйел омырауын қолымен сипағанда, сүт безіндегі түйінді байқаса, дереу маммолог дәрігерге көрінуі керек. Дәрігер әр түрлі әдістермен (сипау, ультрадыбыс арқылы тексеру, маммография, трансиллюминация, компьютерлік томография) тексеріп, дерттің диагнозын қойғаннан кейін, ауруды сәулемен, гормонды препараттармен, химиотерапиямен емдейді. Асқынған жағдайда хирургиялық операция жасалады. Емнен кейін дерттің қайтадан қозуы мүмкін, микроскоппен тексергенде ауру клеткалардың тез өсіп-өнуі олардың қатерлі ісікке айналу қабілетінің жоғары болғандығын көрсетеді. Сондықтан науқас адам диспансерлік бақылауға алынып, жылына 2 рет клиникалық тексерістен өткізіліп отырады. Әдеб.: Есенкулов А., Прогноз рака молочной железы, А.-А., 1988.
Емші

Емші , халық емшісі — өзінің табиғи қабілеті мен тәжірибесіне сүйеніп, әр түрлі ауруларды емдеумен айналысатын адам. Қазақ халқы арасында ерте кезде шипагерлік қызмет атқарған адамдарды Е. деп атады. Бұл жұмысты, әдетте, бақсы, балгер, тәуіптер жүзеге асырды. 15 ғ-да өмір сүріп, “Шипагерлік баян” атты еңбек жазған ҙтейбойдақ Тілеуқабылұлы: “Емшіні шипагер деп атаған жөн, шипа жазады, қонады, дариды, айықтырады деген сенімділіктен туады. Жазылсын, қонсын, дару болсын деген ақ тілек. Бұл науқас пендеге қуат беру”, — деп, өз тұжырымын ұсынған. Ол сонымен қатар шипагерлікті дарымдылық және болжамшы деп екіге бөліп, оның 24 түрін атайды. Е-лер науқас адамның ауруының себебін анықтау жолын, емдік дәріні, оны қолдану мезгілін, бақылау уақытын жақсы білген; қ. Халық емшілігі.
Енжарлық

Енжарлық ( — әрекетсіз) — адамның белсенділікке қарама-қарсы қасиеттерінің бірі. Енжар адамда әрекетсіздік, немқұрайлылық, ынтасыздық, еріксіздік сияқты және т.б. қасиеттер көрінеді. Енжарлыққа жетелейтін әр түрлі объективті және субъективті себептер болуы мүмкін. Ондай себептердің мәнін игеріп енжарлықты жеңуге болады. Мұндай мәселелермен тәжірибелік психология айналысады. Дереккөздер