kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тітіркенгіштік

Тітіркенгіштік – тірі клеткалардың, тіндердің (ұлпалардың) немесе тұтас организмнің ішкі және сыртқы тітіркендіргіштерге жауап қайтару қабілеттілігі; ортаның өзгерістеріне бейімделушілік процесі. Тітіркенгіштікті тіршілік дамуының барлық деңгейлерінен байқауға болады, ол зат алмасу, электр потенциалы, протоплазма жағдайының өзгерістері сияқты кешенді өзгерістермен қабаттаса жүреді, ал жоғары сатыдағы жануарларда ол өздеріне тән қызметтерді орындаумен байланысты. Мысалы, жүйке импульстерін өткізу, бұлшық еттерді жиыру, секрет бөлу, т.б.; өсімдіктерде тітіркенгіштік мембрананың құрылымдық және функциялық өзгерістерімен байланысты және олардың реттеушілік жүйесінің негізін құрайды. Өсімдіктер дүниесінде тітіркенгіштікті жарыққа қайтаратын жауап реакцияларынан (фотопериодизм, фототропизм), гравитациялық алау (геотропизм) және қозғалыс реакцияларынан байқауға болады. Жануарларда, оның ішінде жүйке жүйесі болмайтын жануарларда тітіркендіруге қайтаратын жауап реакциялары тұтастай протоплазманы қамтиды және ол жауап әрекеттері қозғалыс реакциясы түрінде көрінеді. Көп клеткалы жануарларда жүйке және бұлшық ет тіндері (ұлпалары) тітіркендіруге қайтаратын жауап реакцияларының тез және нақты орындалуын қамтамасыз етеді. Жоғарғы жүйке жүйесі мен сана арқылы тітіркендіргіштермен (рефлекторлы түрді) реактивті байланыстың жанама нысандары нығайып, жетіле түседі. Жүйке және бұлшық ет клеткаларының тітіркендіруге жауап реакциясы болады (Қозу). Кейде тін (ұлпа) мен клеткалардың жергілікті реакцияларын реактивтік деп, ал толқын тәрізді таралатын процестердің пайда болуын қозғыштық деп атайды. Дереккөздер
Өнер (баспа)

“Өнер” – баспа. 1979 жылы желтоқсан айында ашылып, 1997 жылы 20 тамызда ЖШС болып қайта құрылды. Мемлекеттік және жеке тапсырыстар бойынша өнер, мәдениет мәселелеріне арналған түрлі-түсті фотоальбомдар, оқулықтар, т.б. баспа өнімдерін шығарады. Дереккөздер
Тітіркендіргіш

Тітіркендіргіш – тірі тіндерде (ұлпаларда) биологиялық реакциялар тудырып, оның құрылымы мен қызметін өзгерте алатын кез келген әсер. Тітіркендіргіштер энергиялық табиғатына қарай: * химиялық (қышқылдар, сілтілер, тұздар, әр түрлі улар, т.б.); * физикалық (механикалық, термиялық, электрлік, дыбыстық, сәулелік, және рентгендік); * биологиялық (гормондар, микробтар, вирустар, т.б.) болып бөлінеді. Тіндер (ұлпалар) мен органдардың эволюциялық дамуы барысында бейімделіп үлгеріп, организмге қалыпты, табиғи жағдайда әсер ететін тітіркендіргіштерді адекватты тітіркендіргіш деп атайды ( – арнаулы). Ет талшықтары үшін жүйке тітіркенісі, көздің торлы қабығының рецепторлары үшін – сәуле, есту рецепторлары үшін – дыбыс толқыны адекватты тітіркендіргіш тіндер (ұлпалар) мен органдарға табиғи жағдайда әсер етпейтін тітіркендіргіштер инадекватты тітіркендіргіш деп аталады. Қалыпты жағдайда олар тіндерде (ұлпаларда) қозу процесін тудырмайды, бірақ әсері күшті не ұзақ болса, тітіркендіргіш рөлін атқарады. Мысалы, әр түрлі механикалық әрекет (соғу, шаншу, қысу), электр тогы, қышқылдар, т. б. бұлшық етті жиырылтады. Әсер күшіне қарай тітіркендіргіш: табалдырықты (қозу процесін тудыратын ең аз шамасы); табалдырықтан төмен (әсер күші алдыңғы шамадан да аз болса) және табалдырықтан жоғары (әсер күші алдыңғылардан артық болса) деп бөлінеді. Тіндер (ұлпалар) физиологиялық тыныштық күйінен қозу жағдайына көшу үшін тітіркендіргіштің белгілі деңгейде күші, әсер ету мерзімі және әсер күшінің өсу шапшаңдығы (градиенті) болуы керек. Дереккөздер
Сұлтан Нысанбаев

Сұлтан Нысанбаев(15.8.1934 жылы туған, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Шонжы ауылы) – экономика ғылымының докторы (1989). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Оқу жолы ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Жұмыс жолы Алматы облысы Ұйғыр ауданында, Қазақ КСР-і Астық өнімдері министрлігі жүйесінде, Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау коммитетінде еңбек етті (1958–1973). ҚазМУ-да оқытушы, доцент (1973–1983), кафедра меңгерушісі (1983–1989) болған. 1989 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 1988 жылы «Совершенствование ценообразования и повышение качества продукции (Вопросы теории и методологии)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылымының еңбектерінің негізгі бағыты ғылым-техникалық прогресті жетілдіру негізінде өнім сапасын, баға құрылымын жақсарту мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Тітіркену

Тітіркену, тітіркендіру – тірі тіндерге (ұлпаларға) әр түрлі тітіргендіргіштермен әсер ету. Тітіркену негізінде тітіркенгіштік қасиет жатады. Соның нәтижесінде клеткалар мен ұлпалардың өсу және көбею, тірі құрылымдардың қоршаған орта жағдайларына баяу морфологиялық бейімделу процесі жүреді. Тітіркенудің сипаты мен тірі тіндердің (ұлпалардың) арасында тығыз байланыс болады. Осыған байланысты тітіркенудің үш заңдылығы бейнеленеді. *Күш заңы – тітіркендіргіш неғұрлым күшті болса, соғұрлым белгілі бір шекке дейін тіннің (ұлпаның) жауап реакциясы да күшті болады. Тітіркендіргіштің қозу процесін тудыратын ең аз күшін тітіркену табалдырығы деп атайды. Бұл күш тіннің (ұлпаның) қозғыштығына байланысты. Ол қозғыштық неғұрлым жоғары болса, оны қоздыру үшін тітіркендіргіштің аз ғана күші жеткілікті. *Мерзім күші – тітіркендіргіш мерзімінің әсері неғұрлым ұзақ болса, соғұрлым (белгілі бір шекке дейін) тіннің (ұлпаның) жауап реакциясы да күшті болады. Қозу процесі пайда болу үшін тітіргендіргіш әсері белгілі бір мерзімге созылуы керек. Тітіркену табалдырығының әсерімен қозу процесінің пайда болуы үшін қажет уақыттың ең аз шамасын тиімді мерзім деп атайды. Тітіркендіргіш күші мен оның әсер мерзімі арасында белгілі бір тәуелділік болады. *Градиент заңы – тітіркендіру градиенті неғұрлым күрт, шапшаң болса, соғұрлым (белгілі бір шекке дейін) тірі тін (ұлпа) реакциясы күшті болады. Бұл үшін тітіркендіргіш күшінің өсу шапшаңдығы – градиенттің маңызы зор. Тітіркендіру градиенті баяуласа, қозғыштық табалдырығы жоғарылайды. Тітіркендіргіш күші баяу өссе, қозу процесі туындамай да қалады. Сілтемелер
Қайдақ

Қайдақ — Каспий теңізіндегі шығанақ, бұрынғы сор. Қайдақтың оңтүстігімен Шетпе – Сайөтеш тай жотасы өтеді. Орналасқан жері Каспий теңізінің шығыс жағалауында, Бозащы түбегі мен Үстірт (қ. Батыс Үстірт кемері) аралығындағы сор. Өлі Қолтық шығанағының оңтүстігінде. Оңтүстігін жағалай сазды-батпақты Қаракешу соры орналасқан. Тарихы 1978 жылдан бастап Каспий теңізі суының көтерілуіне байланысты (2 м-ден 2,7 м-ге дейін) қазір Қайдақ сорының басым бөлігін су басқан. Сипаттамасы Ұзындығы 135 км, ені 20 км. Сор табаны Каспий теңізі деңгейінен –28–34 м төмен жатыр. Бозащы түбегіне қараған батыс бөлігі жайпақ келген. Дереккөздер
Магнетит

Магнетит Магнетит, магнитті теміртас (грек. magnetіs — магнит) — оксидтер класының минералы. Химиялық формуласы FeO•Fe 2 O 3 , FeO — 31%, Fe2O3 — 69%, Fe — 72,4%. Сонымен қатар MgO, Cr 2 O 3 , Al 2 O 3 , MnО, ZnO, тағы басқа қоспалары жиі кездеседі. Кубтық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары октаэдр, ромбододекаэдр кейіпті, ал минералдық агрегаттары ұсақ түйірлі масса, сеппе түрінде кездеседі. Түсі қара, металша жылтырайды, қаттылығы 4,9 — 5,2, тығыздығы 4800 — 5300 кг/м3. Электр тогын жақсы өткізеді, магниттілігі күшті. Балқу t 1591 — 1597ӘС. Тотыға келе гематитке ауысады. Изоморфты қоспаларына байланысты магномагнетит, манганмагнетит, ванадомагнетит, хроммагнетит, алюмомагнетит, тағы басқа түрлерге жіктеледі. Ильменит, тағы басқа титан құрамды минералдармен тығыз кристалданған түрлері титаномагнетит деп аталады. Магнетит магмалық, метаморфтық, жапсарлық-метосоматикалық жыныстарда, гидротермалдық процестерге ұшыраған жыныстарда түзіледі. Құрамында 60% таза темір бар түрлерінен шойын және болат балқытылады. Техникада көбінесе жасанды Магнетит қолданылады. Кен орындары Қазақстанда Қостанай темір кенді алабында, Атасу кенді ауданында, тағы басқа жерлерде кездеседі. Магнетиттің жаратылысы Оның гематиттен айырмашылығы — тотықсыздану жағдайларымда пайда болады және түрлі кендер мен тау жыныстарының түрлі-түрлі генетикалық типтерінде кездеседі. 1. Магнетит табиғатта балқыған магмадан бөлінеді. Магнетит жердін терең қабатынан магмамен бірге көтеріліп, соның ішінде сеппелер түрінде, ал басқа жағдайларда — қалың қабат тәрізді массалар — шлирлер түрінде пайда болады. 2. Магнетит магма мен ізбестастардың контактысында хлорлы темірдің газ тәрізді ұшпалы қосындысының қатынасуынан да пайда болады. Осы жағдайда магнетитпен қатар скарн атты тау жынысы түзіледі. Скарнның өзі орташа (сиенит) және қышқыл (гранит) жыныстардың ізбестастармен кездескен контактысында пайда болады. Оның құрамында: анарлар, эпидот, диопсит және басқа кальцит силикаттары болады. 3. Темір кенінің үстіңгі зонасында магнитті теміртас біртіндеп тотықтанып, қызыл теміртастың құрамына ұқсас мaртитке ауысады. 4. Магнитті теміртас недәуір мөлшерде метаморфтық жыныстардың — темірлі кварциттердің — құрамдарына кіреді. Магнетит өте бағалы темір рудасы, ол темір қорытып алу. Магнетит кені Магнетит кені біздің елімізде Уралда (Магнит тауы, Высокая тауы, Благодать тауы), Қавказда, Азербайжанда (Дашкесан), Курск магнит аномалиясында, Ангарскіде, Қазақстанда (Кен төбе, Қостанай, Атансор, Ұлытау кендері тағы басқа), Украинада (Кривой Рог) кездеседі. Шет елдегі кені АҚШ-та (Жоғары көл кені, Лабрадор түбегіндегі кен), Швецияда (Кирунаваар, Люоссаваар кендері) бар Дереккөздер
Амеде Тьерри

Тьерри Амеди (1797 – 1873) – француз тарихшысы. Тьерри адамзат тарихындағы Аттила мен ғұндар тарихы, ғұн империясы туралы Еуропа тарихында өзіне дейінгі жалған айтылған жорамалдарды жоққа шығарды. Христиан шіркеуінің Аттила туралы ойдан шығарылған жалған мәліметтерін әшкереледі. Ғылыми-зерттеулер жұмыстарының ішіндегі қомақтысы “Аттила және оның мұрагерлерінің тарихы” (1856) деген еңбегі. Тьерри Аттиладан кейінгі Ғұн империясының тарихын зерттеген Еуропадағы жалғыз тарихшы. Ғұндардың Еуропада 6 – 8 ғасырларда болған Уарғұн қағандығын алғаш зерттеп, оның Баян хан тұсында күшті мемлекет болғанын атап көрсетті. Сілтемелер
Владимир Филиппович Бырька

Владимир Филиппович Бырька (1927–1997) – техника ғылымдарының докторы (1971 жылы), профессор (1972 жылы). Киев политехникалық институтын бітірген (1952 жылы). 1956–97 жылдары Қарағанды тау-кен институтының аға оқытушысы, бөлім бастығы, Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, оқу ісі жөніндегі проректоры (1968–81 жылдары). 170 ғылыми еңбегі, 30 өнертабысы бар. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Сілтемелер 1. [http://inkaraganda.kz/?p=8096 «Компьютерный прогресс»] 2. [http://site.kstu.kz/?page_id=338 «История университета»] 3. [http://app.kstu.kz/ "Владимир Филиппович Бырька"] Дереккөздер
Владимир Викторович Яворский

Яворский Владимир Викторович (1950 ж.т.) – техника ғылымдарының докторы (2003), профессор (2004). Томск политехникалық институтын бітірген (1973). Қарағанды политехникалық институтында доцент (1978–2001, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) болып жұмыс істеді. 2001 жылдан осында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Методы моделирования взаимосвязи и параметров функционирования многоуровневых организационных структур непроизводственной сферы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы. Сілтемелер *[http://site.kstu.kz/?lang=kz Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті] Дереккөздер
Анжелла Атжомартқызы Мырзамәдиева

Анжелла Атжомартқызы Мырзамәдиева (30.9.1954 жылы, Алматы қаласы – 18.7.2008, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (2002). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Адам және жануарлар физиологиясы институтында, кіші аға (1979–96), бас ғылыми қызметкер (1996) болып қызмет істеді.«Роль стабилизаторов и тканевых регуляторов гемато-лимфатическом обмене белка» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғаған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. 5 патент пен авторлық куәліктің иегері. Дереккөздер Cілтемелер *Медицина *Жануарлар физиологиясы *Патент
Лениндік сыйлық

Лениндік сыйлық - Кеңес дәуірінде азаматтарға ғылым, техника, әдебиет, өнер, архитектура саласындағы шығармашылық табыстары, ғылыми жетістіктері үшін берілді. 1925 ж. тағайындалған. 1935 — 56 ж. аралығында берілген жоқ, 1957 жылдан қайта беріле бастады. 1966 ж. екі жылда бір рет берілетін болып белгіленді. Лениндік сыйлық алғандарға “Лениндік сыйлық лауреаты” атағы, диплом, құрметті белгі және куәлік тапсырылды. 1991 ж. Лениндік сыйлық беру тоқтатылды. Дереккөздер
Кіші топ

Кіші топ, түйіспелі топ – ортақ мүдделермен біріккен, бір-біріне көмек көрсетіп, өзара әрекеттестікте өмір сүретін индивидтер ұйымдастығын білдіретін әлеуметтік топ. Мұндай топтардың көлемі оның әрекет етуі мен дамуына тікелей байланысты. Кіші топ тез әсерленушілігімен және қатынастарының бейресмилігімен ерекшеленеді. Кіші топтың түрлері: отбасы, бастапқы өндірістік бастауыш ұйымдар (бригадалар), көршілес бірліктер, достық компаниялар, мектеп сыныбы. Кіші топ ресми және бейресми болып бөлінеді: алғашқысы алдын-ала белгіленген мақсаттарға, ережелерге, нұсқауларға, жарғыларға сәйкес қызмет етеді; екіншілері жеке симпатиялар мен антипатиялардың әсерінен қалыптасады. Ресми Кіші топтың өзінде де оның мүшелерінің арасында бейресми қатынастар қалыптасады. Қазіргі социология ғылымында Кіші топты зерттеумен социология және психология ғылымдары шұғылданады. Дереккөздер
Сергей Григорьевич Бычков

Сергей Григорьевич Бычков (1953 жылы, Беларусь, Витебск облысы, Полоцк қаласында туған) – физика-математика ғылымының докторы (1992 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетін (1975 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. 1977–92 жылдары ҚР Білім министрлігінің Эргономика ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары (1992–95 жылдары), Азаматтық авиaция академиясының ғылыми-зерттеу жұмыстары жөніндегі проректорының орынбасары (1995–96 жылдары), 1996 жылдан ұлттық орталығы бас директорының 1-орынбасары, ғылыми жетекшісі қызметтерін атқарады. 70-тен астам ғылыми еңбектің авторы. Сілтемелер 1. [http://schoolpervom.siteedit.ru/about «ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ КОЛЛЕКТИВ »] Дереккөздер
Грильяж

Грильяж - балқытылған және аздап күйдірілген карамельден ген қант пен жаңғақ дәні қоспасынан дайындалған кәмпиттер; қант қоңыр түске енгенше табаға күйдіріліп, ұсақталған жаңғақ дәні себіледі де, бірнеше минут араластырылады. Сонан соң қоспа сары май жағылған эмальды табаға не жайпақ фарфор табаққа аударылып, қалыңдығы 2 мм етіліп жазылады. Грильяж салқындамай тұрғанда ұзыншалау кесіліп, таға тәрізді етіп иіледі немесе үш бұрыштап кесіледі. Қоспа тез салқындайды. 2,5 кесе қант пен қант ұлпасы, жаңғақ қажет. Дереккөздер
Қылмыстық әрекетсіздік

Қылмыстық әрекетсіздік — қылмыстық заң міндеттеген әрекетті орындамаушылық. Қылмыстық заңда көрсетілген нақты бір әрекетті орындауға міндетті әрі мүмкіндігі бола тұра орындамаған адам әрекетсіздігі үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Мұндай міндет адамгершілік парыздан (мысалы, кәрі ата-анасын бағу, баласын асырау, тәрбиелеу, еңбекке жарамсыз жұбайын бағу), қызметтік не кәсіптік міндеттемеден (мысалы, медицина қызметкерінің науқасқа жәрдем көрсетуі), тікелей қылмыстық заңның өзінен (мысалы, әзірленіп жатқаны немесе жасалғаны белгілі аса ауыр қылмыс туралы хабарлау) туындайды. Әрекетті орындау мүмкіндігі де жауапкершіліктің қажетті негіздемесі. Мысылы, аса ауыр қылмыстың әзірленіп жатқанын немесе жасалғанын білетін азамат ауа райының қолайсыздығынан (боран, дауыл) қашықтағы полиция бекетіне жете алмаса, телефон желісінің үзілуінен хабарлай алмаса, т.б. жағдайларда ол қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. Дереккөздер
Шақантай

Шақантай Жауғашарұлы (1706 — 1791) — батыр. 1706 жылы, Алтай тауының Сауыр деген жерінде дүниеге келген. Руы – Абақ керей ішіндегі Жастабан. 18 ғасырда өмір сүріп, қиын-қыстау кезеңде қансыраған халқына қалқан, қорған болған. Қазақ-жоңғар соғысында қазақ халқының қас батырлары, бас батырлары Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, ер Жәнібектермен бірге бірнеше шешуші шайқастарға қатысқан.Орта жүз ішінде керей тайпасынан. 14 жасынан жоңғарларға қарсы күреске бастан аяқ қатысқан. Қазақ — жоңғар соғысында Қабанбай, Жәнібек тархан, тағы басқа батырлармен бірге ірілі-ұсақты 34 шайқаста ерлік көрсеткен. 1724 ж. Қабанбай батыр бастаған отыз мың әскер Аягөз өзені бойында жоңғарлармен арадағы соғысында 18 жасар Шақантай жоңғар батырын жекпе-жекте жеңіп, батыр атанды. Шақантай 1760 ж. Жобалай, Байқотан билермен бірге Алтай, Сауыр тауларын мекендеген өзендеріне қарасты 200 шаңырақты Шұбартау жеріне, Бақанас өзенінің бойына әкеліп қоныстандырды. Шақантайдың артынан ұлағатты, өсиет сөздер көп қалған. Қартайған шағында дулығасын балалары Құлбарақ пен Байбараққа аманат етіп тапсырған. Айтыс ақыны Қалихан Алтынбаев “Ақырғы айқас”, ақын Кеңесжан Шалқарұлы “Шақантай батыр” атты тарихи дастандарын жазған. Батырдың мазары қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданына қарасты Шұбартау өңіріндегі Бақанас өзенінің бойындағы “Орта қарауыл” төбесінде орналасқан.(1706-1793).Шақантайдың әкесі Жауғашар ауқатты, бай адам болған. Шақантай жеті жасқа келгенде ол дүниеден өтеді. Оны жассынған ағайындары малын емін-еркін пайдаланып жүре берген.Қазақ айтыскері Қ. Алтынбаевтың “Ақырғы айқас” дастанында Шақантайдың ерлігі былай жырланады: …Аякөзден асқан соң Тарбағатай көрінді, Есі қалмай сасқан соң Екіге жоңғар бөлінді. Қашқан жоңғар артынан Қарт Бөгенбай қалмады, Тетелес Жантай бар, Тоқтамыс пен Мамай бар- Көмек беріп қолдады. Жалайырлық Жоламан Жеткен екен ол-дағы, Серейген биік бақандай Керейден шыққан Шақантай Сынған жерде найзасы, Өсіп тұрған теректі Жұлып алып толғады… Шақантай Қабанбай батырдан көп кіші болғанмен, жоңғарларды қазақ даласынан біржола қуып шығатын тұста үзеңгілес болған. Оны ақын Қалихан Алтынбаевтың жыр жолдарындағы Аягөз, Тарбағатай, Тоқта, Барлық деген жер атауларынан аңғаруға болады. Шекаралас жатқан елдер болғандықтан барымта-қарымталар жиі болып тұрған.Осындай сәттерде Шақантай батыр елге ес болып, жауынан қорғаған. Ол бірнеше ауыл әскер ұстаған, олардың ат-көлігін , қару-жарағын, тамағын өзі қамтамасыз еткен. Батыр біздің халқымыздың қатарын көбейтуге кезінде үлес қосқан ұлы демограф. Он үш әйелден тараған 22 ұлы 21 ауыл болып Бақанас өзенінің бойын мекендеген, 30 қызы болған екен. Бүгінде сол ұрпақтан өсіп-өнген жандар рулы елге айналған. Шақантай Жауғашарұлы аруақты батыр ғана емес, артында асыл сөз қалған аузы дуалы шешен, ел бастаған көсем болған. Өмір бақи аттан түспей, елдің тыныштығын, ұрпақ қамын ойлаған батыр ұзақ жасап 1793 жылы 87 жасында Бақанас бойындағы Қарауылтөбе деген жерде қайтыс болады. Шақантай батырға үлкен күмбез — кешен 1993 жылы, яғни қайтыс болғаннан кейін 200 жыл өткеннен кейін ақ кірпіштен өріліп соғылды. Бұл күмбезді тұрғызуға даңқты композитор Е. Рахмадиевүлкен еңбек сіңірген. Дереккөздер
Герой Жолтаев

Герой Жолтайұлы Жолтаев (28 тамыз 1940 жыл Алматы облысы Балқаш ауданы Ақкөл ауылы) – геология-минералдар ғылымдарының докторы (1992), професор (1993), КСРО Мұнай өндіру ісінің үздігі (1984). Қазақстан Республикасының Инженерлік Академиясының академигі, халықаралық минералды ресурстар академиясының корреспондент мүшесі, Американдық және еуропалық мұнайшы-геолог қауымдастығының мүшесі. "Геология ғылымдарының институты" ЖШС-нің директоры, Биографиясы 1957 жылы Балхаш ауданының Баканас ауылының орта мектебін алтын медальмен бітірді. 1962 жылы Қазақ политехникалық институтын үздік бітіреді. 1966 жылы өзінің кандидаттық диссертациясын, ал 1992 жылы докторлық диссертациясын қорғаған. Қазақ ұлттық техникалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, мұнай факультетінің деканы ретінде қызмет етті. 1974 -78 жылдары Алжир мұнай-газ және химия институтында оқытушы болып істейді. 1993 жылдан бастап мұнай және газ геологиясы кафедрасының меңгерушісі және профессоры. 180-нен аса жарияланымның, 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Ағаш көмірі

]] ]] Ағаш көмірі (орыс тілінде древесный уголь) ағашты арнаулы пештерде (350—600° С аралығында) ауа қоспай немесе аздаған мөлшерде ауа қосып, қыздырып алынған кеуекті қатты материал. Оның құрамында: 85% көміртек болады. Меншікті жану жылуы — 30-35 МДж/кг. Өнеркәсіптің көптеген салаларында пайдаланылады. Ағаш көмірінен шайырларды алып тастап, активтендірілген көмір алады. Мұндай материалдар газдарды тазалауға, қант шырынын тазалауға және т.б. мақсаттарда қолданылады. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Мал көрмесі

Мал көрмесі — мал шаруашылығы мәдениеті мен малдардың өнімділік-тұқымдық қасиеттерін жақсартуға бағытталған іс-шара. Көрме ұйымдастыруда көзделетін негізгі мақсаттар: мал тұқымын асылдандыру саласындағы ғылым мен озық тәжірибенің жетістіктерін жарнамалау мен насихаттау; асыл тұқымды мал өсірумен айналысатын түрлі меншік иеліктеріндегі шаруашылықтарға қолдау көрсету; мал тұқымдарын асылдандыру жұмыстарын болашақта қандай бағыттарда жүргізу қажеттігіне бағдар беру; мал шаруашылығымен айналысатын немесе өндірістік қызметі осы саламен байланысты барлық субъектілерді асылдандыру жұмыстарының талапқа сай жүргізілуіне қызығушылығын арттыру және олардың кәсіби деңгейін көтеруге ықпал ету. Тақырыбы мен түлік түрлерінің қамтылу дәрежесіне сай, көрмелер жалпы мал шаруашылығы және арнайы бағыттағы мал шаруашылығы көрмелері болып бөлінеді. Әкімшілік-аумақтық көлеміне орай олар халықаралық, республикалық, облыстық, т.б. болып өткізіледі. Алғашқы ауыл шаруашылық көрмесі 1923 жылы өткізілді, 1939 жылдан Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесі тұрақты жұмыс істеп келді. Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің құрамында мал көрмесі елеулі орын алады. Қазақстанда қазіргі кезде жылына бір рет (негізінен, фермерлер күніне байланысты) облыстық деңгейдегі көрмелер өткізіледі. Дереккөздер
Гудрон

Гудрон— мұнай қалдықтарынан алынатын, сусымалы, тұтқыр қара шайырлы масса. Битумдар алу үшін шикізат. Отын ретінде, электр кабеліне оқшаулағыш материал, сондай-ақ жол салу жұмыстарына пайдаланылады. Дереккөздер
Кюри заңы

Кюри заңы – кейбір парамагнетиктердің меншікті магниттік алғырлығының температурамен байланысын =С/Т түрінде өрнектейтін заң, мұндағы Т – абсолют температура, С – Кюри тұрақтысы. Бұл заңды П.Кюри ашқан (1895). Кюри заңына кейбір газдар (оттек, азот тотығы), сілтілік металдардардың буы, жерде сирек кездесетін элементтердің парамагниттік тұздарының сұйық ерітінділері мен криссталдық күйдегі кейбір парамагниттік тұздар бағынады.Кюри заңының классикалық теориясы бір-бірімен әлсіз әсерлесетін магниттік диполь моменті бар атомдар, молекулалар не иондар жүйесін статикалық тұрғыдан қарауға негізделген. Ал төмен температура мен күшті магнит өрісіндегі заттар Кюри заңына бағынбайды. Дереккөздер
Өмірсерік Жортуылов

Өмірсерік Жортуылов (1946 ж.т., Алматы облысы Алакөл ауданы Ынталы ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1996). Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1970, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ ауыл шаруашылығынн механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында инженер-конструктор, кіші ғылыми қызметкер, аспирант, аға ғылыми қызметкер (1972–87) болды. 1987 ж. осы институтта лаборатория меңгерушісі. 60-тан аса ғылыми мақаласы жарияланған. 26 авторлық куәлігі мен патенті бар. Дереккөздер
Гуляш

Гуляш— дәмдеуіштер қосып бұқтырылып пісірілген ет тағамы; венгер халқының ұлттық ет тағамы. Туралған майлы еттен қуырылып әзірленген тұздықты тағам. Гуляшқа, әдетте, тос ет пен жауырын еті пайдаланылады. Дереккөздер
Қайдауыл Едігеұлы

Қайдауыл Едігеұлы (1766, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы – 1839) – батыр. Көтібар, Арыстан батырлар мен Дастан бидің замандасы. Руы – шекті ішіндегі қырғыз тармағынан. 1787 жылы түрікпендер шапқыншылығының кезінде Қайдауыл 250-дей жасағымен жауға қарсы аттанып, жекпе-жек шайқаста түрікпендердің жеті батырын жеңген. 1789 жылы шектілердің башқұрттарға қарсы жорығында Назар батырды қолға түсіріп, барымталаған мал-жандарын қайырған. 1783 – 97 жылы Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қатысып, патша үкіметінің жергілікті халықты шұрайлы жерлерден ығыстыруына қарсы күресті. Шектілердің құрамындағы топты басқарып Гурьев (қазіргі Атырау) пен Жайық қалашықтары арасындағы әскери бекіністерге шабуылдар жасады. 1816 – 1825 жылы арасындағы Арынғазы хан мен Шерғазы хан арасындағы саяси күресте Арынғазыны қолдаған. 1820 – 31 жылы Ақбұлақ (Шошқакөл), Жем бекеттеріне, Калмыков әскери бекінісіне бірнеше рет шабуыл жасаған. Қайдауыл 1839 жылы орыс казактары мен башқұрттардан құралған патша әкімшілігінің әскері “қазақ даласында тәртіп орнатамыз” деген желеумен ауылдарды шапқан шайқаста қаза тапқан. Қайдауылдың кесенесі Орынбор – Ташкент тау жотасының бойындағы Сленей станциясына жақын, Қауылжыр өзенінен өтетін “Қайдауыл” көпірі маңында, Шалқар қаласының батысында 35 км жерде орналасқан. ғ65 т.ж. бекеті “Қайдауыл бекеті” деп аталып келді. Дереккөздер
Өнім айырбасы

Өнім айырбасы– өзі қалаған қажетті өнімді біреуден басқа бір өнімге айырбастап алу; қоғамдық өндірістің өнім (тауар) өндіру (қызметтер көрсету) үдерісін бөліске салумен және тұтынумен байланыстыратын сатысы; өндіру – бөлісу – айырбастау – тұтыну айналымының құрамдас бөлігі. Тауар өндірісінде Өнім айырбасы ақша арқылы орындалып, айырбас маркетингінің ең маңызды ұғымы болып табылады. Өнімді айырбастау барысында игіліктерді өндіру мен бөлу ұштастырылады. Өз кезегінде өнім айырбасы ұдайы өндіріс үдерісінің дербес кезеңі ретінде көрініс табады. Өнім айырбасының қажеттілігі қоғамдық еңбек бөлінісінен туындайды, оның сипаты мен айырбас түрлері өндіріс тәсілімен айқындалады. Осыған орай қоғамдағы өнім айырбасы қызметтерді тікелей айырбастау, өнімдерді айырбастау, тауарларды айырбастау, тауар айналымы, өнімдерді тікелей бөлісу түрлерінде көрініс табады, сонымен қатар бұлардың бір-бірімен ұштаса жүруі де мүмкін. Айырбас жасау үшін қажетті шарттар: кемінде екі тараптың болуы және олардың әрқайсысы басқа бір тарап үшін белгілі бір құндылық болып табылатын өнімге ие болуы; әр тараптың басқа тараппен өздерінде бар өнімді бір-бірімен айырбастағысы келетіндігі; келісуші тараптардың таңдау жасау еркіндігі, яғни айырбасқа келісу-келіспеу еркіндігі; әр тараптың өз өнімін жеткізіп беру мүмкіндігінің болуы. Дереккөздер
ТЭС бітіктасы

ТЭС бітіктасы, Тэйсин ескерткіші, Бөгу қаған ескерткіші – ортағасырлық көне түркі жазба ескерткіші. 1976 жылы Моңғолияның Ховсгөл аймағындағы Тэс өзенінің сол жағалауынан құрамына С.Г. Кляшторный, С.Қаржаубай, А.Очир секілді ғалымдар енген ғыл. экспедиция тапқан. Олар ТЭС бітіктасының 760 жылдары жасалғаны жайлы тұжырымға келген. ТЭС бітіктасының сынған бір бөлігі ғана сақталған. Сынған бөлігінің ұзындығы 0,85 м, ені 0,35 м, қалыңдығы 0,22 м. ТЭС бітіктасының сынық бөлігі Моңғолияда археологиялық институты зертханасының қоймасында сақтаулы. ТЭС бітіктасының төрт қапталына 22 жол мәтін қашалған. Ол мәтінде Ұйғыр қағандығында Ел Етміш Білге қағанның билікке келіп, қала құрылысын жүргізгендігі және қытайларға өштескендігі айтылған. Сілтемелер
Серікқажы Ахметұлы Мырзалы

Серікқажы Ахметұлы Мырзалы (29.12.1944 жылы, Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Көктерек ауылында туған) – философия ғылымдарының докторы (1999), профессор (1991). *Қостанай мемлекеттік педагогика институтын (1968, қазіргі Қостанай мемлекеттік университеті) *ҚазПИ-дің аспирантурасын (1972, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. *Арқалық педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1972–81) *ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1981–2000) қызметтерін атқарды. *2000 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. *«Проблемы взаимосвязи политики и морали в переходном обществе» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Дереккөздер Cілтемелер *Философия *Арқалық педагогикалық институты
Мал-мүлік дауы

Мал-мүлік дауы, мал мен мүлікке таластан, қол сұғушылықтан туындайды. Ежелден көшпелі тұрмыста тіршілік еткен қазақ халқында мал ұрлаушылық қатаң жазаланды. Ұрланған мал-мүлік үшін үш тоғыз айып салынған. Мысалы, бір түйе ұрлағаны үшін жиырма жеті түйе және бір құл, екі түйе үшін елу төрт түйе мен екі құл; бір жылқы ұрласа — жиырма жеті жылқы және бір түйе, екі жылқы үшін елу төрт жылқы және екі түйе; бір қой ұрласа — жиырма жеті қой және бір жылқы, екі қой үшін — елу төрт қой, екі жылқы. Ертеректе қазақ қоғамында ірі қара ұрлағандарды өлім жазасына кесуге дейін барған. Ұрланған мүлік үшін де он еселеп айып төлеткен. “Жеті Жарғы” бойынша тазы не бүркіт ұрлаған адам айыпқа құл не күң берген. Үш рет ұрлық жасап, қолға түскен адам өлім жазасына кесілген. Қазан төңкерісіне дейін қазақтардың малға күзет, үйлеріне құлып қолданбауы осындай дәстүрлі ғұрыптық салттың нәтижесі. Дереккөздер
Өнім сапасы

Өнім сапасы — өнімнің сатып алушының белгілі бір қажеттерін қанағаттандыруға жарамдылығын сипаттайтын сапалық қасиеттерінің жиынтығы және тиімділігінің өлшемі. Өнім сапасының көрсеткіштері абсолюттік, салыстырмалы немесе меншікті көрсеткіштер болуы мүмкін. Өнімнің сапалық қасиеттері өнімнің өндірістік және тұтынушылық қасиеттері болып бөлінеді. Өнімнің өндірістік қасиеттері оны әзірлеу барысында қалыптасады және оған өнімді дайындау сатысында қол жеткізіледі. Өнімнің тұтынушылық қасиеттері тұтынушылардың нақты сұранымын қанағаттандыруға бағытталған. Қолданыстағы стандарт талаптарына сай келетін өнім тұтынуға жарамды деп есептеледі. Осы талаптарға сай келмейтін өнім сапасыз өнімге жатқызылады. Жоғары сапалы өнімде жақсартылған немесе жаңа тұтынушылық қасиеттер болуға тиіс және өнімділік, беріктік, төзімділік, материал сыйымдылығы, энергия сыйымдылығы, шикізат шығыны жөнінен орташа көрсеткішпен салыстырғанда елеулі сапалық және сандық көрсеткіштерге ие болуға тиіс. Өнім сапасына қойылатын талаптарды тұтынушылар (тапсырыс берушілер), сарапшылар, дайындаушылар, сондай-ақ мемлекеттік органдар қалыптастырады және тиісті нормативтік-техникалық құжаттар мен шарттарда баянды етіледі. Қолданыстағы заңдар тұтынушылардың мүдделерін көздей отырып, қоғамдық өндіріске қатысушылардың ғылыми-техникалық, өндірістік, құрылыс, ауыл шаруашылық өнімдерінің, көлік, жабдықтау, сауда, т.б. қызмет түрлерінің сапасын қамтамасыз етумен байланысты міндеттерін айқындап, заң жүзінде бекітеді. Өнім сапасын жақсарту Өнім сапасын жақсарту – өндірістің тиімділігін арттырудың маңызды шарты. Өнім сапасын арттыруға әсер ететін факторлар: еңбектің саналы түрде ұйымдастырылуы, технологиялық үдерістердің ойдағыдай жүргізілуі, шикізат пен басқа да материалдардың сапасы, т.б.
Латыштың қызыл қоңыр сиыры

Латыштың қызыл қоңыр сиыры — асыл тұқымды сүтті ірі қара. Латвияда жергілікті сиырларды англер және даниялық қызыл сиырлардың бұқаларымен шағылыстыру арқылы шығарылған. Түсі қызыл. Дене тұрқы созылыңқы. Басы мен мойыны ұзын, терісі жұқа әрі қатпарлы. Арқасы түзу, бөксе жағы жалпақ, құйымшағы ұзын, сирақтары жіңішке, кеудесі кең келеді. Желіні үлкен. Бұзауының туғандағы орташа салм. 26 — 29 кг, алты айлығында 150 — 160 кг, 12 айлығында 240 — 250 кг, 16 айлығында қашарлары 340 — 360 кг-ға жетеді. Сиырларының орташа тірілей салмағы 500 — 600 кг, ал бұқаларынікі 850 — 1000 кг. Орташа сүттілігі 3500 — 5000 кг, ал сүтінің майлылығы 3,9 — 4,2%. Қырдың қызыл сиырымен туыстас. Қазақстанға 1950 — 60 ж. әкелініп, асыл тұқымды мал өсіру жоспарына кірген (1968). 1980 — 90 ж. Латыштың қызыл қоңыр сиырының саны 200 мыңнан асты. Негізінен Қостанай, Ақмола, Қарағанды, Батыс Қазақстан, т.б. облыстарда өсіріледі. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Өңдеу

Өңдеу – меншіктенушінің немесе мердігердің бастапқы шикізаттан‚ материалдардан жылжитын жаңа затты дайындау үдерісі. Жаңа затты меншіктену құқығының ауысуы шартпен айқындалады. Мынадай түрлерге бөлінеді: республика резиденттерінің тауарларды‚ шикізатты‚ материалдарды өңдеуі. Айталық‚ астық меншіктену құқығын табыстамай-ақ ұнға ұқсатуға беріледі. Мердігерде астық баланстан тысқары шотта есептеледі. Табыстау шартпен‚ қолхатпен‚ жүкқұжатпен ресімделеді; тауарларды “кеден аумағынан тыс” жерде өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда республика тауарлары шетелге әкетіледі‚ сонда өңделіп‚ республика аумағына еркін айналысқа әкелінеді; тауарларды “кеден аумағында” өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда шетел тауарлары республика аумағында өңдеу үшін пайдаланылады және баждар мен салықтардың төленген сомасы қайтарылып‚ экспорт тәртіптемесімен әкетіледі; тауарларды кеден бақылауымен өңдеу – кеден тәртіптемесі‚ мұнда шетел тауарлары республика аумағында баждар мен салықтар алынбай пайдаланылады‚ кейіннен еркін айналысқа шығарылады немесе өңделген өнімдер өзге кеден тәртіптемесімен орналастырылады. Дереккөздер
Магний кентастары

Магний кентастары Магний кентастары — магнийлі қосылыстардан құралған минералдық шикізат. Оның жер қыртысындағы орташа мөлшері 2,1%. Кейбір ультранегізді магмалық және карбонатты шөгінді жыныстарда 21 — 47%-дай MgO болады. Құрамына жүзден аса минерал кіреді. Мысалы, *брусит Mg(OH)2 41,7% магнийді құрайды; *магнезит MgСO 3 (28,8% Mg); *доломит MgСO 3 СаСО 3 (18,2% Mg); *кизерит MgSO 4 Н 2 О (17,6% Mg); *бишофит MgCІ 2 6H 2 O (12,0% Mg); *лангбейнит 2MgSO 4 К 2 SO 4 (11,7% Mg); *эпсомит MgSO 4 7Н 2 О (9,9% Mg); *каинит MgSO 4 КСІ3Н 2 О (9,8% Mg); *карналлит MgCl 2 KCl6H 2 O (8,8% Mg), *астраханит MgSO 4 Na 2 SO 4 4Н 2 О (7,3% Mg); *полигалит MgSO 4 2СаSО 4 К 2 SО 4 2Н 2 О (4,2% Mg). Магний кентастарының басты кен орындары магнезиялы калий тұзды қазбалары. Магнезиттің ірі кен орындары метаморфозды доломиттерде көп кездеседі. Магнезит отқа төзімді шикізат, магний металын алуға қолданылады. Калий-магнийлі тұздарды тыңайтқыш алу үшін өңдегенде шыққан қалдықтардан да магний алынады. Солтүстік Арал маңындағы Жақсықылыш, Жаманқылыш көлдерінде, Жамбыл облысындағы Тұзкөлде эпсомит, астраханит сияқты магнийлі тұздардың қабаттары ұшырасады. Маңғыстаудағы Қаракие]] ойысына Каспий теңізінен құйылған су буланғанда едәуір мөлшерде магнийлі тұздар тұнады. Шығыс Қазақстан, Қостанай, Қарағанды, Павлодар облыстарының ультранегізді талькты-карбонатты жыныстарында Магний кентастарының мөлшері мол. Дереккөздер
Өңеш

Өңеш ( — өңеш) (esophagus) – адамның ас қорыту жүйесінің ауыз қуысы мен жұтқыншақты асқазанмен жалғастыратын бөлімі. Өңеш адамда түтік тәрізді, ұзындығы 25 см-дей, диаметрі 16 – 22 мм (созылғанда), қалыңдығы 3,5 – 5,6 мм. Өңеш мойын, көкірек, құрсақ бөлімдерінен тұрады. Оның қабырғасын ішкі – кілегейлі, ортаңғы – етті, сыртқы – көкірек және құрсақ бөліктерін сірлі қабық, мойын бөлігін адвентиция (қан тамырының сыртқы дәнекер қабығы) құрайды. Кілегейлі қабығында кілегей бөлетін альвеолалы түтікше бездер орналасады. Өңештің кілегейлі қабығын көп қабатты эпителий астарлайды. Тағам Өңеш бойымен ет қабатының жиырылуынан және тағамның өз салмағынан төмен қарай жылжиды. Ауруға шалдыққан немесе бөгде зат тұрып қалған Өңешті бармақпен басып не тиісті аспаппен, арнайы зонд жіберіп, рентген арқылы тексереді. Қажет жағдайда хирургиялық операция жасалынады. Омыртқасыз жануарларда Өңеш ауызқуысы жұтқыншақтан ортаңғы ішекке дейін созылып жатады (мысалы, жалпақ және буылтық құрттарда); жоғары сатыдағы шаянтәрізділерде, семсерқұйрықтыларда, жәндіктердің көпшілік түрлерінде Өңеш шайнау қызметін атқарады. Құстардың Өңеші ұзын болады, ол кейін жемсауға айналады. Ал омыртқалы жануарлардың көпшілігінде Өңеш жұтқыншақты қарынмен жалғастырады. Өңеш науасы Өңеш науасы (пищеводный желоб) — күйісті жануарлардың көп бөлімді қарнының жұмыршақ бөлімінің қабырғасында орналасқан өңештің жалғасы. Азықтың сұйық бөлігі (төлдер еметін сүт, уыз) өңеш науасы арқылы тікелей ұлтабарға (безді бөлімге) өтеді. Дереккөздер
Қалпына келтіру құны

ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ҚҰНЫ – қазіргі жағдайда – негізгі қорлардың ұдайы өндіріс құны, яғни тиімді нысандарды қалпына келтіру үшін жұмсалатын қажетті шығындардың ақшаға шаққандағы көлемі. Ол негізгі қорларды ұдайы өндірудің қайта бағалау сәтінде нақты қалыптасқан жағдайын: құрылыс-құрастыру және сметалық жұмыстардың келісімді бағасы мен сметалық нарқын, құрылыс материалдарының, отынның, энергияның, жабдықтың, құрал-сайманның, т.б-лардың көтерме сауда бағасын басшылыққа ала отырып айқындалады. Қалпына келтіру құны бухгалтерлік есепте – қалдықтық құнның бір түрі; мұнда ол негізгі қорлардың тозуды шегеріп тастағандағы нақты құнын көрсетуге тиіс. Дереккөздер Сілтемелер
Пьер Огюст Ренуар

Ренуар (Renoіr) Пьер Огюст (25.2.1841, Лимож — 17.12.1919, Кан-сюр-Мер) — француз кескіндемешісі, графикашы әрі мүсінші, бейнелеу өнеріндегі импрессионизм ағымының негізін салушылардың бірі. 1862 — 64 ж. Сән өнері мектебі мен Ш.Глейр шеберханасында оқыды. Парижде тұрды. Алғашқы шығарм. кезеңінде Г.Курбе, Э.Мане, К.Моне, А.Сислей, т.б. шеберлерінің ықпалында болды. Ренуардың “Антони әжейдің жүрек жалғауы” (1866), “Жаз” (1869) және “Сенадағы шомылу” (1869) секілді картиналарынан өзін қоршаған ортадағы жарық пен сәуленің құбылмалы өзгерістерін дәл тұтып бейнелеу мен образ өміршеңдігіне ұмтылу байқалады. Суретшінің шалқар шабытынан туған “Мулен де ла Галет” (1876), “Төсекте отырған жалаңаш әйел” (1876), Жанна Самари портреті (1877), “Желпуішті қыз” (1881) атты картиналары пленэрлік кескіндеменің озық үлгілері тобын құрады. Ренуар шығарм. басқа импрессионистер өнеріне қарағанда картинада алдыңғы қатарға адамды қоюымен әрі олардың тіршіліктен сезінген ләззатты шақтарын шынайылықпен бейнелеуімен ерекшеленеді. Сауықшыл қала өмірінің көңілді көріністері Ренуар туындыларының негізгі арқауы болып табылады. 1880 — 90 ж. суретші сәнділік шарттылығына бой ұрды. Ренуар көптеген литография, офорт және мүсіндердің де (“Венера”, қола, 1914 — 16) авторы. Оның кескіндемелік шығармалары Стокгольм, Берлин, Мәскеу,Париж, Санкт-Петербург және Кельн қ-ларының мұражайларында сақтаулы. Дереккөздер *Перрюшо А., Жизнь Ренуара, М., 1986; *Воллар А., Ренуар. Сезанн, М., 2000; его же, Ренуар, М., 2004. Толықтыру
Қайжамал Бақышқызы

ҚАЙЖАМАЛ Бақышқызы (19.1924 жылытуған, Баян-Өлгий аймағы) – қазақ актрисасы. МХР-дің еңбек сіңірген артисі (1960). Улан-Батордың әсемдік өнер училищесін бітірген (1941). 1953 – 59 жылы аймақ әйелдері ұйымының нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі болды. Баян-Өлгий аймақтық клубында (қазіргі Аймақтық Баян-Өлгий театры, 1966 жылдан осы театрдың директоры) қызмет етті. Сэрэн (Э.Оюун. “Жаңа адам”), Жабай (Б.Ақтан. “Ырмалай”), Күлән (М.Құрманхан. “Жасыл дөң”), Қыз Жібек (Ғ.Мүсірепов. “Қыз Жібек”), Толғанай (Ш.Айтматов. “Ана – Жер ана”) рөлдерін ойнады. МХР Ұлы хуралының депутаты (1966). МХРП 12-съезі мен Дүниежүзілік әйелдері ұйымының Вена қаласында өткен конгресіне (1958) қатысқан. Дереккөздер
Леонтьев Алексей Леонтьевич

ЛЕОНТЬЕВ Алексей Леонтьевич (1716, Мәскеу — 12.5.1786, Санкт-Петербург) — орыстың шығыстанушы ғалымы. Мәскеудегі Славян-грек-латын академиясында оқыған. 1742 — 52 ж. Пекинде қытай және маньчжур тілдерін үйренді. Санкт-Петербургке оралған соң Ресей Сыртқы істер коллегиясында аудармашылық қызмет атқарды. Леонтьев 1767 ж. Пекинге екінші рет барды. Қытайдан келген соң өмірінің ақырына дейін Сыртқы істер коллегиясы іс-басқармасында кеңесші қызметін атқарды. Леонтьев Еуропада болып қытайдың классикалық шығармасы “Төрт кітапты” (Сы Шу Гей, 1780 ж.), “Қытай үкіметінің барлық заңдары мен нұсқаулары” еңбегін тәржімалады (3 томдық, 1781 — 83). 1779 ж. “Қытай әліппесін” жариялады. Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Соколов Александр Александрович

‘‘‘Соколов Александр Александрович’’’ (7.8.1913, Алматы қаласы – 14.9.2009) – география ғылымдарының докторы (1979). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын (1937) және КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімінің аспирантурасын (1941) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1947–1986) болып қызметтер атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері топырақтану мәселелеріне арналған. 120 ғылыми жарияланымның, 6 монографияның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Гір тастары

Гір тастары (Гири) - заттарды өлшеуде, таразыларды тексеруде пайдаланылатын масса шамасы. Жұмыста (өлшеу үшін) пайдаланылатын және үлгілік (тексеру жұмыстарына арналған) эталондық гір тастары болып бөлінеді. Дереккөздер
Қайқы қылыш

Қайқы қылыш – қару. Басының қайқылығына орай бірнеше түрге бөлінеді: 1) қайқылығы аз жатаған қылыш; 2) қайқылығы орташа қылыш; 3) бастары өте қайқы қылыш немесе кескір қылыш. Жалпы қылыш басы неғұрлым қайқы болса, оның кескіштік қасиеті күшті болады; Қайқы Қылыш. Дереккөздер
Тюлькалар

Тюлькалар (Clupeonella) – майшабақ тәрізділердің туысы. Кейде тюлькаларды сыртқы пішінінің нағыз килькаларға ұқсастығына қарап, килька деп атап кеткен, бірақ бұл қате ұғым. Тюлькалардың Қара, Азов, Каспий теңіздері мен оларға құятын өзендердің төменгі ағысында 4 түрі кездеседі. Қазақстанда Каспий су алабында кәдімгі тюлькалардың (С. cultrіventrіs) кездесетін екі түр тармағы және анчоустектес, бадырақкөзді килькалар бар. Тюлькалардың ұзындығы 10 – 15 см, салмағы 8 – 10 г, құрсағы екі бүйірінен қысыңқы, тамағынан аналь тесігіне дейін тікенекті қабыршақ жапқан қыры (киль) бар. Аналь қанаттарының соңғы екі талшығы алдыңғыларынан ұзын. Тіссіз, кішкентай аузы жоғары қараған. Су бетіне жақын топтанып тіршілік ететін пелагик. балықтар, тек бадырақкөзді килька 300 – 450 м тереңдікте кездеседі. Жыныстық жағынан 1 – 2 жасында жетіледі. Су температурасы 11 – 20 С-қа жеткенде уылдырық (60 мыңдай) шашады. Қалқып жүретін уылдырығында қошқыл түсті, ірі май тамшылары болады. Табиғи жағдайда 3 – 4 жыл өмір сүреді. Негізгі қорегі – зоопланктондар. Тюлькалардың абрау тюлькаларынан басқа барлық түрі– кәсіптік маңызы бар балықтар. Сілтемелер
Өңіржиек

Өңіржиек – кеудеге тағылатын әшекей зат. Дәстүрлі қазақ қоғамында Өңіржиекті мереке күндері қыздар мойын-омырауына сәндікке таққан. Өңіржиек төрт бұрышты (немесе дөңес) келген бірнеше күміс тілікшеден (көбіне үшеу) тұрады, олардың аралары қатар түскен бірнеше жіңішке шынжырмен шығыршық арқылы жалғасады. Қазақ шеберлері тілікшелерді жұқа немесе арасын қуыс етіп, ортасына ақ балшық толтырып (майыспас үшін) жасайды. Әр бөлігі қалыптау, сіркелеу, сымкәптеу, алтындау, тастар орнату әдістері арқылы әшекейленеді де, түрлі ою-өрнектер түсіріледі. Төменгі бөлігіне сыңғырлауық қоңыраулар, құйма тістер орнатылады. Халық арасында кейде қыз-келіншектер киетін қырмызы шапанның алдыңғы екі өңіріне жиектей салынатын өрнекті де кейде Өңіржиек деп атайды. Өңіржиек секілді бұйымдар (алқа, шолпы, т.б.) халықтың эстет. талғамын, әсемдікке құштарлығын көрсетеді. Мұндай алқа көбінесе Қазақстанның батыс өңірлерінде қолданылады. Халық арасында өңіржиектің өңірше, өңіртал деп аталатын түрлері де қолданылған. Олар тақтасына қарай ажыратылған. Өңірше - түрлі түсті тастармен әшекейленген, күміспен күптелген үш тақталы алқа түрі. Өңіртал - аралары алшақтау (бір қарыс) орналасқан екі тақтадан тұратын, тақталары күміс шынжырмен байланысқан күміс алқа. Қазақтың байырғы наным-сезімі бойынша, өңіржиек әйел адамның құрсағы мен кеудесін бәле-жаладан, сұқ көзден сақтайды деп саналған. Дереккөздер
Валентина Иосифовна Якубовская

Якубовская Валентина Иосифовна (17.9. 1913, Рига қ. – 17.2.1985, Қарағанды қ.) – биология ғылымдарының докторы (1947), профессор (1963). Пермь мемлекеттік университетін бітірген (1936) соң осы университетте ассистент (1936–37), Иваново медицина институтында ассистент (1937–50), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (1950–85, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылыми еңбектері адам және жануарлар биохимиясына арналған. Якубовская организмде холестерин алмасуын, оның сол тектес басқа қосылыстарға айналуын зерттеді. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Алма Шайымқызы Мырзабекова

Алма Шайымқызы Мырзабекова (19.10.1952 жылы, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Жаңашар ауылында туған) – философия ғылымдарының докторы (2008), профессор (2007). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1984) бітірген. Ленгер медицина училищесінде оқытушы (1974–76), Қазақ химия-технология институтында оқытушы (1977–80), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) аға оқытушы, доцент (1984–90), Қарағанды қаласындағы «Болашақ» институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1999–2007) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан профессор «Проблема культурной идентичности в контексте многообразия цивилизаций» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Cілтемелер *Философия *Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы
Лау

Лау — межелі жерге жеткенде ауыстырылып отыратын күш көлік. Қазан Төңкерісіне дейін және Кеңес Өкіметінің алғашқы жылдарында қызмет бабымен келген лауазымды адамдарды бір бекеттен екінші бекетке, бір ауылдан екінші ауылға жеткізіп салатын күш-көлік ретінде пайдаланылған. Лау көмегі сырттан келген қонақтарға да көрсетілген. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Тюрингит

Тюрингит — силикаттар класындағы тотыққан хлориттер тобының минералы. Жуықтап алғандағы химиялық формуласы: (Fe2+, Fe3+)3 Al2Sі2O10 (OH)2 (Mg, Fe)3 (OH)6. Химиялық құрамы тұрақты емес: FeO – 19,8 – 42,3%, Fe2O3 – 0,6 – 31,7%, Al2O3 – 13 – 23,61%, SіO2 – 19,4 – 29%, H2O – 4,6 – 13%. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Тюрингит тұтас, ұсақ түйірлі масса күйінде кездеседі. Түсі күңгірт қоңыр, кейде қара. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2–2,5, тығыздығы 3,03–3,40 г/см³. Жымдастығы жетілген. Темірлі кварциттердің метаморфизмінен, магмалық тау жыныстары темірлі силикаттарының гидротермалды өзгеруінен түзіледі. Дүние жүзіндегі ең ірі кен орны Тюрингияда (Германия), Қазақстандағы мол шоғыры Қаражал кенінде орналасқан. Темір кентасы ретінде пайдаланылады. Халықаралық минералогия ассоциациясы комиссиясының шешімімен "Тюрингит" термині жойылып, барлық темір хлориттері бір минералдық түр – шамозитке біріктірілді. Дереккөздер
Өркен (Абай облысы)

Өркен — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Өркен ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 130 км жерде, Көксала өзенінің төменгі ағысы бойында орналасқан. Тарихы Іргесі 1974 жылы Бақанас қой өсіру кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1997 жылдан Өркенде кеңшар негізінде қой өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Леопард

Леопард — сүтқоректілер класы жыртқыштар отрядының мысық тұқымдасына жататын жыртқыш аң. Денесі созылыңқы, аяқтары қысқа әрі мықты. Дене тұрқының ұзындығы 107 — 180, құйрығының ұзындығы 75 — 110 см. Тығыз, жұмсақ сары немесе қызғылт жүнінің үстінде қара дақтары болады. Тұтас қара түстілерін — пантера деп атайды. Аталығы 60, аналығы — 30 — 40 кг тартады. Леопард негізінен Африкада (тек Сахарада кездеспейді) тіршілік етеді. Азияда, Түрікменстанда, Ресейдің Қиыр Шығысында ұшырасады. Тропиктік, субтропиктік аймақтардағы ормандарда, тау беткейлерінде, жазық далалар мен саванналарда, өзен бойында, тоғайларда мекендейді. Леопард, негізінен, тұяқты аңдарды (бұғы, елік, арқар, т.б.) аулайды. Қорегін, көбіне түнде аулайды. Көбіне қаңтар — наурыз айларында ұйығып, 90 — 105 күннен кейін балалайды. Леопард Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда Үстірт мемлекеттік табиғи қорығында (Маңғыстау облысы) 2020 жылы леопардтың пайда болуының үш жағдайы байқалған. Дереккөздер
Бәйділда Қалтаев

Бәйділда Қалтаев (17 ақпан 1911 жыл, қазіргі Алматы облысы Қарасай ауданы – 7 ақпан 1979 жыл, Алматы қаласы) – актер, Қазақстанның халық артисі, (1969). Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Өмірбаяны Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. Қазақ драма театрының студиясын (1932 – 1935) бітірген соң 1937 жылға дейін қазақ драма театрында, одан кейін Семей облыстық музыкалық драма театрында (1937 – 1942), Қызылорда облыстық драма театрында (1946 – 1950), ал 1950 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ балалар мен жас өспірімдер театрының құрамында қызмет еткен. Ойнаған рөлдері Амангелді (Ғ.Мүсірепов, “Амангелді”), Ыбырай (М.Ақынжанов, “Ыбырай Алтынсарин”), Сардар (Қ.Мұхамеджанов, “Өзіме де сол керек”), Абыз (М.Әуезов, “Еңлік–Кебек”), Әбутәліп (С.Мұқанов, “Мөлдір махаббат”), Байтемір (Ш. Айтматов, “Арманым, Әселім”), Құнанбай (Ш.Аймановтың "Жас Абайында"), Ораз (Т.Ахтановтың "Әке мен бала"), т.б. сияқты әр алуан күрделі рольдерді ойнаған. Дереккөздер
Жанкент (ауыл)

Жанкент (2018 жылға дейін — Өркендеу) — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Өркендеу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1580 адам (836 ер адам және 744 әйел адам) болса, 2009 жылы 1405 адамды (737 ер адам және 668 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1968 – 1997 жылдары күріш өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Өркендеуде АҚ және шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер