kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Эвакуация

Эвакуация (лат. evacuatіon – босату, evacu – босатамын): *1) әскерлердің маневрлілігі мен тез жылжуын қамтамасыз ету мақсатында соғыс қимылы жүріп жатқан жерден тұтқындарды, халықты, бұзылған және артық мүлікті, олжаларды, әр түрлі бағалы заттарды тылға көшіру; *2) соғыс немесе саяси себептерге яки келісімдер мен шарттарға байланысты әскерлерді алдын ала орналасқан аудандарынан шығару; *3) дұшпан шабуылының қауіп төнгізіп тұрған немесе табиғат апатына (су тасу, таудан тас, қар құлау) ұшыраған жерлерден тұрғын халықты, кәсіпорындарды, мекемелерді, мәдени және құнды заттарды, жергілікті мүлікті алып шығу; *4) медициналық Эвакуация, яғни жаралыларды, ауруларды соғыс қимылы жүріп жатқан ұрыс даласынан тылдағы емдеу мекемелеріне ұйымдасқан түрде тасымалдау, көшіру; *5) су электр станциялары мен ірі су қоймалары салынғанда сол аумақтағы елді көшіру. Дереккөздер
Эвбея

Эвбея — Грекиядағы Эгей теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауына таяу орналасқан арал, Грекияға қарайды. Балқан түбегінің шығыс жағалауы бойымен 170 км-ге созылған. Құрлықпен көпір арқылы жалғастырылған. Аумағы 3,9 мың км². Жағалары тік жарқабақты, саяз қойнаулы. Негізінен әктастан түзілген. Жер бедерінде тектоникалық қазаншұңқырлар үстінде қалыптасқан жағалау және ішкі жазықтармен бөлінген үстірттер басым. Ең биік жері Дирфис тауы (биіктігі 1743 м). Жерортатеңіздік бұталар мен орман өседі. Егін (бидай, жүзім) және зәйтүн бағы өсіріледі. Басты қаласы – Халкис. Дереккөздер
Эвгеосинклиналь

Эвгеосинклиналь (грек. eu – жақсы, толығымен, geo – Жер және синклиналь) – геосинклиналь жүйенің магмалық өнімдерге қаныққан және біршама қозғалмалы ішкі бөлігі. Эвгеосинклиналь бір бағыттағы белдемдер түрінде жүздеген және мыңдаған км-ге созылып жатады. Оның төмен жағы офиолиттермен астасады, ал жоғары жағы граувак құрамды сынықты қыртыстар, кремнийлі, жанартаутекті, т.б. қабаттарға ұласады. Эвгеосинклинальдар мен миогеосинклинальдар қосылып ортогеосинклинальдарды құрайды. Эвгеосинклинальдың дамуы күрделі құрылымды континенттік қыртыстар мен қатпарлы белдемдердің түзілуімен аяқталады. Эвгеосинклинальде платина кентастары, хромның, темірдің, полиметалдардың, асбестің, т.б. кен орындары кездеседі. Дереккөздер
Эвдиалит

Эвдиалит (грек. eu – жақсы, оңай, dіalіtos – ажырау, ыдырау) – силикаттар класына жататын минерал. Химикалық формуласы: Na4Ca2Zr[Sі6O17(O6 OH6Cl)2]. Құрамы: ZrO2 – 12 – 14,5%, (Ce, La, Y)2O3 – 0,3 – 6,87%. Қоспалары: сирек жер элементтері, Tі, Nb, Mn, Sr, т.б. Тригональдік сингонияда кристалданады, жеке кристалдары жапырақ, пластина, минералдық [[агрегат|минералдық агрегаттары]] сеппе, тарамша түрінде кездеседі. Түсі – әр түрлі реңді қызыл, шыныдай жылтыр. Қатт. Моос шкаласы бойынша 5 – 6, тығыздығы 2,7 – 3,0 г/cм3. Ультрасілтілі нефелинді сиениттер мен олардың пегматиттерінде және апатит кентастарында кездеседі. Мол мөлшерде шоғырланғанда цирконий кентасы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Эвклаз

{{Infobox mineral }} Эвклаз ( – жақсы, klasіs – сынғыш, жарылғыш) – аралдық силикаттар класс тармағына жататын минерал. Химия формуласы: Al 2 Be 2 [SіO 4 ] 2 (OH) 2 . Эвклаздың кристалдық құрылымында оқшауланған [SіO 4 ]-тетраэдрі [AlO 6 ]-октаэдрі бағаналары мен [BeO 3 (OH)]-октаэдрі тізбектері арасында орналасады. Моноклиналдық сингонияда кристалданады. Тақташа, кесте және қысқа кейде ұзын призма тәрізді, қырлары көп кристалдар түзеді; агрегаттары шашыранды және жарты шар пішінді. Эвклаз түссіз, ақ, көгілдір, көк, сары немесе көк-жасыл түсті, мөлдір, шыныдай жылтыр. Қатты Моос шкаласы бойынша 7,5, тығыздығы 3,1 г/см 3 шамасында, жіктілігі бір бағытта жетілген. Ол – эндогендік минерал. Эвклаз гранитті пегматиттер, грейзендер мен жоғары температуралы кварц және альпі желілерінде адуляр, кварц, флюорит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Пегматитті, мөлдір Эвклаз – асыл тас. Дереккөздер
Эвксенит

Эвксенит (грек. euxenos – қонақжайлы, құрамына көптеген сирек элементтер енетіндіктен осылай аталған) – тотықтар класына жататын минерал. Құрамы AB2(O,OH)6 химика формуласы бойынша жан-жақты түрленеді, мұнда A – Y, U, Ca, Ce, Th, Pb, Fe2+, Mg, Mn; B – Nb, Tі, Ta сирек Fe3+, Sn. А тобында иттрий тобының элементтері (18,5 – 35,5%), ал В тобында ниобий басым. Сонымен қатар мұнда Sc, Zr, Hf, Ge, N, B элементтерінің іздері кездеседі. Эвксенит – аздап немесе тұтастай метамикті. Сингониясы ромбылық, құрылымы ферсмит типті. Түсі қара, қоңыр-қара, жұқа сынықтарында қызыл-қоңыр түспен сәулеленеді. Сызығы сарғыш-қоңыр, сынығы қабыршақты, алмастай жарқырайды. Қатт. Моос шкаласы бойынша 5 – 6, тығыздығы 4,5 – 5,0 г/см3. Эвксенит сілтілі гранитоидтардың акцессорлық минералы болып саналады. Эвксенит – ниобий, тантал, т.б. элементтер алудың көзі. Дереккөздер
Евлия Челеби

Евлия Челеби Дервиш Мехмед Зилли (, ; 25.3.1611 – 1679/82 кей деректерде 1683) – түрік саяхатшысы, 10 томдық “Саяхат кітаптарының” (“Саяхатнама”) авторы. Онда Осман сұлтандығының Еуропа, Азия, Африка құрлықтарындағы иеліктеріне, сонымен қатар басқа елдерге (Польша, Австрия, Эфиопия) жасаған саяхаттары туралы жан-жақты жазылған. Эвлия Челебидің еңбегі – 17 ғасырдағы Оңтүстік және Орталық Еуропа, Таяу Шығыс елдері, сондай-ақ Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Африка халықтарының географиясы мен тарихы жөнінде құнды деректеме болып табылады. Дереккөздер
Эволюта Және Эвольвента

Эволюта және эвольвента (лат. evolutur – жазылған, evolvens, evolventіs – жазылатын, evolvo – жазамын) l – жазық қисық (қ. сурет) болсын; l қисық сызығының қисықтық центрлерінің (m) геометрия орны осы қисық сызықтың эволютасы деп, ал l қисық сызығы өзінің эволютасына қатысты эвольвента деп аталады. Эволюта және эвольвентаның төмендегідей қасиеттері бар: *1) эволютаның кез келген C нүктесіндегі C жанамасы эвольвентаның D нүктесіндегі нормалы болады; *2) эвольвентаның B және D нүктелеріндегі AB және CD қисықтық радиустарының айырымы эволютаның AC доғасының ұзындығына тең; *3) эволюта эвольвента нормальдары үйірінің қоршаушысы болады. Егер l сызығы хх(t), уу(t) параметрлік теңдеулерімен берілсе, онда оның эволютасының параметрлік теңдеулері төмендегіше жазылады. Дереккөздер
Эврибионттар

.]] Эврибионттар (грек. eurys – кең, ауқымды және bіontos – тіршілік ететіндер) – сыртқы орта факторларының ауқымды түрдегі өзгерістеріне бейімделе тіршілік ететін өсімдіктер немесе жануарлар. Қоңыржай белдеулердегі құрлықта мекендейтін жануарлардың көпшілік түрлері температураның, ылғалдылықтың, Күн радиациясының, т.б. қоршаған орта факторларының едәуір ауқымды өзгерістерін елемей тіршілік ете береді. Эврибионттардың сыртқы орта факторларының ауқымды түрдегі ауытқуларға бейімделуі олардың жоғары деңгейлік төзімділігімен немесе оларда болатын морфофизиологиялық механизмдер арқылы анықталады. Мұндай бейімделушілік белгілер мен қасиеттер арқылы Эврибионттар өздерінің ішкі орта жағдайларының гомеостазын белсенді түрде сақтай алады. Эврифагтар - әртүрлі азықтармен қоректене беретін организмдер, эвритоптар - әр түрлі тіршілік орталарында кең таралған организмдер. Дереккөздер
Эвристика

Эвристика ( – іздестіремін, ашамын) – жаңалықтарды ашу мен оқытуда қолданылатын шығармашылық қызметті, тәсілдерді зерттейтін ғылым. Эвристикалық тәсілдер түйінді шешу процесін жеделдетуге мүмкіндік береді. Қазіргі кезде адам шешімінің дәл алгоритімін көрсете алмайтын бірқатар міндеттерін (объектілерді тану, теоремаларды дәлелдеу, т.б.) техника құрылымдардың көмегімен шешу мүмкіндігіне байланысты бұл әдістерді зерттеуге едәуір ден қойылды. Эвристиканың міндеті – қайсыбір жаңа түйіндерді шешу процесінің үлгілерін жасау. Мұндай үлгілердің типтері: қарманып іздестіру үлгісі, ол байқап көру мен қателесу, лабиринттік үлгі, т.б. әдістерге сүйенеді. Сондай-ақ құрылымдық-семантикалық үлгі қазір ең мазмұнды, нәтижелі үлгі болып табылады. Эвристика психологияға, жоғарғы жүйке қызметінің физиологиясына, құрылымдық лингвистикаға, ақпарат теориясына байланысты сала. Дереккөздер
Эвстатикалық тербеліс

Эвстатикалық тербеліс (грек. eustatos – тұрақты, тыныш) – мұхиттардағы су мөлшерінің азайып немесе көбеюіне байланысты теңіз деңгейінің тербелуі. Жанартаулық әрекеттер нәтижесінде Жер қойнауынан шыққан судың және материктердегі тұтас мұздықтар суының қосылуына байланысты Эвстатикалық тербеліс нәтижесінде теңіздер жағасында террасалар қалыптасады. Дереккөздер
Эвфемизм

Эвфемизм (грек. eu – жақсы, phemі – айтамын) – мағынасы тұрпайы сөздерді басқа атаумен ауыстырып, сыпайылап жеткізу. Эвфемизм қоғамдағы моральдық, этикалық норма негізінде қалыптасып, сыпайыгершілік пен әдептілікке байланысты туған. Эвфемизм – тілдегі ауыспалы мағынадағы сөздерді толықтырып отыратын көркемдеуіш, бейнелеуіш құралдардың бірі. Эвфемистік мағына тудырудың тәсілдеріне метафора, метонимия, синекдоха, символ, ирония, парафраза, эпитет сияқты топтармен қатар фразалық тіркес пен мақал-мәтелдер, сондай-ақ есімдік пен эллипс те жатады. Мысалы, “өлді” деудің орнына қайтыс болды, дүние салды, жан тәсілім етті, т. б. сөз орамдары айтылады. Сондай-ақ адамның дене мүшесіндегі кем-кетікті (саңырау – құлағының мүкісі бар), ауруды (қылтамақ – жаман ауру) басқа сөздермен ауыстырып қолданады. Тіліміздегі фразеологизмдердің көпшілігі Эвфемизмдер негізінде пайда болған. Мысалы, аузынан ақ ит кіріп, көк ит шықты, тіл тигізді, сөзге келді, жүз шайысты сияқты тіркестер ұрысты, ренжісті, ауыр сөздер айтты деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер
Эгей мәдениеті

Эгей мәдениеті, Крит-Микен мәдениеті – б.з.б. 3 – 2-мыңжылдықта Эгей архипелагы мен Грекия құрлығын мекендеген Крит тайпалары мәдениетінің шартты атауы. Эгей мәдениетінің басты орталықтарын зерттеуші ғалымдар Г.Шлиман Микен нен (19 ғасырдың 70-жылдары), А.Эванс Кностан (1900 – 20) тапқан. Ғалымдар Эгей мәдениетін 3 кезеңге бөледі. Ерте миной кезеңі (б.з.б. 3000 – 2200 жылы шығарылған) энеолит дәуірінен өтіп, қола еңбек құралдарының кеңінен таралуымен және рулық қатынастардың ыдырауымен сипатталады. Бұл кезеңде қала тектес елді мекендер пайда болды, мал шаруашылығы, теңізде жүзу өріс алды. Орта миной кезеңінің (б.з.б. 2200 – 1600 жылы шығарылған) басында Саргон (Ассирия патшасы) әскерлерінің Критті уақытша жаулап алуына қарсы күрес нәтижесінде Крит мемлекеті пайда болды. Кнос қаласы оның орт-на айналды. Кноста сәнді сарайлар салынып, олардың қабырғалары таспен өрілген ағаш бағаналардан тұрғызылды. Қазба жұмыстары мұнда тұрғын бөлмелер мен қонақ қабылдайтын бөлмелер, қоймалар, қолөнер шеберханалары, су құбыры, канализация болғандығын дәлелдейді. Қабырғаларында жер бедерін, жан-жануарларды, дельфиндерді, өсімдіктерді, сондай-ақ тұрмыс көріністерін бейнелейтін суреттер салынған. Бұл кезде қыш, темір ыдыстар жасалды. Тас таңбалар мен балшықтан жасалған тақталарда пиктографиялық жазу дамыды. Орта миной кезеңінің ақырына қарай линейный жазуға ауыса бастады. Крит жазулары әзірге оқылған жоқ. Кнос пен Фест мұрағатынан табылған пиктографиялық тақталар шаруашылықтың әр алуан болғандығын және бұл кезде Криттің, ертедегі Шығыс елдері сияқты құл иеленуші мемлекет болғандығын көрсетеді. Сондай-ақ өнер ескерткіштері әйелдердің қоғамдық өмірде үлкен рөл атқарғанын байқатады. Тиринф сарайында су құбыры, ванна болғаны анықталды. Микенде алтыннан, күмістен, қоладан жасалған қару-жарағы бар патша табыты табылды. Оның бірінен Крит торевтикасының үздік шығармасы – алтын, күмістен жасалған өгіз бейнесі және қылыш табылды. Монументті ескерткіштерден Микенде ерекше көзге түсетіні – тастан өрілген “Атрея қазынасы” (биіктігі шамамен 15 м). Оның дөңгелектеп салынған 34 құрылысы аса күрделі. Байлық пен қуаттылықты танытатын сән-салтанатты сарайлар Микенде әскери басшылардың үстем болғандығын және жергілікті тайпаларда алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырағандығын көрсетеді. Кейінгі миной кезеңінде ақсүйектер қабылдаған Эгей Мәдениеті, оның діні мен өнері жергілікті Ахейя тайпасының қарапайым мәдениетіне ауысты. Б.з.б. 16 ғ-асырдан кейінгі кезеңде елге көршілес дорий тайпаларының басып кіруіне байланысты Эгей мәдениеті құлдырай бастады. Дегенмен ол кейіннен осы өңірде Эллада мәдениетінің дамуына негіз болды. Дереккөздер
Эгей теңізі

Эгей теңізі (; ) — Жерорта теңізі алабындағы жартылай тұйық теңіз. Балқан түбегі, Кіші Азия мен Крит аралы аралығында орналасқан. Грекия мен Түркия жағаларын шаяды. Солтүстік-шығысында Дарданелл бұғазы арқылы Мәрмәр теңізімен, оңтүстігінде ұсақ аралдар аралығындағы көптеген бұғаздар арқылы Жерорта теңізімен жалғасқан. Аумағы 191 мың км2. Плиоцен мен плейстоценнің аяғында су астына шөккен құрлық (Эгеида) үстінде орналасқан. Ең терең жері – 2561 м. Аралдары көп (Солтүстік және Оңтүстік Спорад, Киклад топ аралдары, т.б.). Судың температурасы беткі қабаттарда қыста 11 – 16С, жазда 22 – 25С. Тұздығы 37 – 38‰. Толысуы жарты тәуліктік (1 м-ге дейін). Жағалауы шығанақтармен және қойнаулармен тілімделген. Балық ауланады.Эгей теңізі арқылы Қара теңіз порттарынан Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африканың порттарына, Таяу Шығысқа және Орта Шығысқа, Суэц каналы арқылы Үндістанға және Оңтүстік-Шығыс Азия порттарына су жолдары өтеді. Ірі порттары – Пирей, Салоники, Ираклион (Грекия), Измир, Шанаққала (Түркия).
Эгирин

{{Infobox mineral }} Эгирин (скандинавиялықтардың мифологиясындағы “Теңіз тәңірі” Эгира есіміне байланысты аталған), акмит – тізбекті силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: NaFe[Sі2O6]. Моноклиндік сигонияда кристалданады. Жеке кристалдары ұзын призма, баған, ине тәрізді, минералдық агрегаттары тұтас түйірлі масса түрінде келеді. Түсі қызғылт қоңыр, қанық жасыл, кейде түссіз, шыныдай жылтыр. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6 – 6,5, тығыздығы 3,5 – 3,6 г/см3, морт сынғыш. Сілтілі сиениттерде, граниттерде, темірлі кварциттерде екі парагенетикалық топта кездеседі: *1) нефелин мен калийлі дала шпаттарында; *2) кварц пен альбитте. Құрамында Эгирині бар тау жыныстары құрылыста әрлеу тасы ретінде қолданылады. Дереккөздер
Григорий Львович Эдельштейн

Эдельштейн Григорий Львович (3.1.1900, Украина, Днепропетровск облысы Каменское селосы – 15.6.1974, Алматы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1958), профессор (1960). Қазақстандағы ортопедиялық-травматолық қызметтің негізін салушылардың бірі. Ресейдегі Томск мемлекеттік университетін бітірген (1925). 1958 жылдан Қазақстанда тұрып, еңбек еткен. 1958 – 1964 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында, 1964 – 1970 жылдары Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында травматология және ортопедия кафедрны. басқарды, 1970 – 1974 жылдары осы институтта ғылым кеңесші болды. 1959 – 1970 жылдары Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің бас травматологы. Негізгі ғылыми еңбектері сүйек пластикасы (өз сүйегін өзіне, сондай-ақ өзгенің сүйегін жамау) мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Эдуард (көл)

Эдуард (Edward) – Ніл өзені алабындағы көл. Шығыс Африкадағы Конго Демократиялық Республикасы мен Уганда шекарасында. Ауданы 2150 км², тереңдігі 111 м. Көл тектоникалық қазаншұңқырда орналасқан (абс. биіктігі 913 м). Жағалауының басым бөлігі аласа, батпақты, қамыс-құрақ нуы өскен; батыс жағалауы биік, тік-жарлы. Эдуард көленнен Альберт көленіне құятын Семлики өзеңі ағып шығады. Балық ауланады. Біршама бөлігі Вирунг қорығының құрамына кіреді. Дереккөздер
Эжектор

# Эжектор ( – лақтырып тастау) – газ не сұйықтың кинетикалық энергиясын пайдаланатын ағынды аппарат. Сұйық пен газды араластыруға арналған көптеген машиналар (мысалы, ағынды сорғы) Эжектордың принципімен жұмыс істейді. Ол сонымен бірге сұйықтық ракеталық қозғалтқыштың жану камерасына отынды беріп отыру үшін де пайдаланылады. # Эжектор - қозғалмалы, жылжымалы ортаның кинематикалық энергиясы, басқа ортаға берілетін құрылғы; ваккумды сорапта және сорғалап ағызатын құрылғыда қолданылады. Дереккөздер
Макс Эйве

Махгилис (Макс) Эйве (, 20.5. 1901, Амстердам, Нидерланд – 26.11.1981, Амстердам) – голландиялық шахматшы, халықаралық гроссмейстер (1950) және халықаралық төреші (1951), шахматтан әлемнің бесінші чемпионы (1935 – 1937). Амстердам университетінің математика факультетін бітірген (1924), Тилбург университетінің математика докторы, профессор (1964). Бірнеше дүркін Голландия чемпионы (1921 – 1960) және ірі халықаралық турнирлердің жеңімпазы мен жүлдегері (1923 – 1958) болды. 1935 жылы қазан – желтоқсан айларында Голландияның бірнеше қаласында әлем чемпионы атағы үшін А.Алехин мен Эйве Махгилис арасында матч өтті. Бұл матчта 15,5:14,5 есебімен жеңіске жеткен Эйве Махгилис әлемнің бесінші чемпионы атанды. 1937 жылы Эйве Махгилисмен Алехин арасындағы қарымта матчта Алехин 17,5:12,5 есебімен жеңіске жетіп, өзінің әлем чемпионы атағын қайта иемденді. Эйве Махгилис соғыстан кейінгі жылдары да көптеген халықаралық турнирлерде құрмет тұғырына көтерілді. 1953 жылы Цюрихтегі, 1958 жылы Мюнхендегі үміткерлер турнирінде күш сынасты. 1970 – 1978 жылдары халықаралық шахмат федерациясының (ФИДЕ) президенті болып, шахмат өнерін дамытуға қомақты үлес қосты. Дереккөздер
Эйзенхауэр доктринасы

.]] Эйзенхауэр доктринасы, Даллес– Эйзенхауэр доктринасы – АҚШ-тың Таяу және Орта Шығыстағы ұлт-азаттық қозғалысын басып-жаншуға бағытталған сыртқы саяси бағыты. Жобасын АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Дж. Ф.Даллес жасап, 1957 жылы 15 қаңтарда президент Д.Эйзенхауэр конгреске жолдады. Конгрестің екі палатасының біріккен қарарында бекітілді (7 наурызда қабылданып, 9 наурызда президент қол қойды). Эйзенхауэр доктринасында Египетке қарсы ағылшын – француз – израиль агрессиясының (1956) сәтсіздікке ұшырауы және отаршыл елдердің Таяу және Орта Шығыстағы жағдайының едәуір әлсіреуі нәтижесінде пайда болған олқылықтың орнын күшпен толтыру мақсаты көзделді. Таяу және Орта Шығысқа “коммунистік қауіп” төнді деген желеумен доктринада бұл аймақтағы реакциялық күштерге әскери және экономикалық көмек беру, сондай-ақ конгрестің рұқсатынсыз-ақ АҚШ Қарулы Күштерін пайдалану белгіленді. Эйзенхауэр доктринасы халықаралық құқықты өрескел бұзды, әрі БҰҰ Жарғысы мен бейбітшілік мүддесі принциптеріне қайшы келді. 1957 жылы Эйзенхауэр доктринасы Сирия тарапынан туған “агрессиядан” Иорданияны “қорғау” деген сылтаумен екі рет қолданылды. 1958 жылы шілдеде Эйзенхауэр доктринасын басшылыққа ала отырып, АҚШ Ливанға тікелей басқыншылық соғыс жүргізді. Дереккөздер
Леонард Эйлер

.]] Леонард Эйлер, (4.(15). 4.1707, Базель, Швейцария – 7(18).9.1783, Санкт-Петербург, Ресей) – швейцариялық математик, механик және физик. Базель университетін бітірген. 1727 жылдан Санкт-Петербург академиясында қызмет істеді. Ол – Санкт-Петербург және Берлин академияларынан басқа Париж академиясының, Лондон корольдық қоғамының,Санкт-Петербург академиясының , т.б. көптеген ірі ғылыми қоғамдардың мүшесі болды. Эйлердің негізгі еңбектері сол кездегі математика мен механиканың барлық саласына, серпімділік теориясына, математикалық физикаға, оптикаға, музыка теориясына, машиналар теориясына, баллистикаға, теңіз ғылымына, т.б. арналған. Оның ғылыми еңбектерінің жинағы ауқымды 60-80 том көлемінде деп болжанады.Эйлер “Аналитикалық түрде баяндалған механика не қозғалыс туралы ғылым” (2 томдық, 1736), “Анализге кіріспе” (2 томдық, 1748), “Дифференциалдық есептеу” (1755), “Универсал арифметика” (2 томдық, 1768 – 1769) және 6 тілде 30 шақты рет басылып шыққан “Интегралдық есептеу” (3 томдық, 1768 – 1770; 4 томдық, 1794), т.б. осы сияқты бірқатар классикалық монографияларында өзінің және басқа ғалымдардың зерттеулерінің нәтижелерін жүйеге келтірді. Ол “Механика” атты монографиясында жаңа математикалық анализдің көмегі арқылы нүкте динамикасын тұңғыш рет кең көлемде баяндады, ал “Қатты денелер қозғалысы теориясында” қатты дененің кинематикасы мен динамикасының теориясын жетілдірді және қатты дененің қозғалмайтын нүкте маңынан айналу теңдеуін (гироскоптар теориясының бастамасы болған) тапты. Аспан механикасы бойынша да үлкен жаңалықтар ашты. 1757 – 1771 жылдары жарық көрген мемуарлары тұтас орта механикасы жөнінен жүргізілген зерттеулерге қосылған елеулі үлесі болды. Эйлер вариациялық есептеу мен дифференциалдық теңдеулер теориясының негізін жасады, дифференциалдық және интегралдық есептеулерді жалпылап, одан әрі дамытты. Ол – 886 мақала мен мемуардың авторы. Дереккөздер
Эйр

Эйр көлі — Аустралияның орталығында орналасқан тұзды көл. Ол әлемдегі ең үлкен тұзды көлдердің бірі болып саналады, бірақ ол тұрақты су айдыны емес, көбінесе құрғақ болады. Географиясы Орналасқан жері — Оңтүстік Аустралия штатында, Эйр бассейнінің орталығында. Оның ауданы тұрақты емес. Жаңбырлы жылдары ол үлкен су айдынына айналады, ал құрғақ кезеңдерде құрғап, үлкен тұзды жазыққа айналады. Максималды ауданы шамамен 9500 шаршы километрге жетеді. Су деңгейі өте құбылмалы, орташа тереңдігі бірнеше сантиметрден бірнеше метрге дейін өзгереді. Суы өте тұзды, теңіз суынан да тұздырақ. Климаты Эйр көлінің климаты өте ыстық және құрғақ, шөлді климатқа жатады. Ол Австралияның орталығында орналасқандықтан, континентальды климаттың барлық белгілерін көрсетеді. Жаз айларында (желтоқсаннан ақпанға дейін) температура өте жоғары болады, 40°C және одан да жоғары көтеріледі. Жауын-шашын өте аз, жылдық орташа жауын-шашын 100 мм-ден аз. Жауын-шашынның көбісі жаз айларында болады, бірақ жаңбырдың болуы тұрақсыз. Көбінесе ұзақ құрғақ кезеңдер болады. Тарихы Ағылшын саяхатшысы Дж. Эйрдің құрметіне (1840 жылы) осылай аталған. Дереккөздер
Эйфория

Эйфория (грек. eyporіa) – объективті жағдайға сай келмейтін көтеріңкі, қуанышты көңіл-күй немесе мамыражай бейқамдық; мимикалық және жалпы қозғалыстың ширығу, психикалық қозу нышандарының байқалуы. Психиатрияда Ақкөңілділік, алаңсыз рахат, тыныш көңілділік күйімен сипатталатын көңіл-күйдің аурулы-көтеріңкілік формасы. Гипертимиядан айырмашылығы - эйфорияға қозғалыстық және интеллектуалдық активтілік көтерілуі жатпайды, керісінше, ойлау қабілетінің баяулауы байқалуы мүмкін. Дереккөздер
Экватор

.]] .]] .]] .]] Экватор (лат. aequator – теңестіргіш): *1) Географиялық немесе Жер Экватор – Жердің айналу осіне перпендикуляр әрі екі полюстен де бірдей қашықтықта орналасқан үлкен дөңгелек сызық. Ол жер шарын Солтүстік және Оңтүстік шарға бөледі. Географиялық ендіктер (0°-тан – 90°-қа дейін) Экватордан бастап солтүстікке және оңтүстікке қарай есептеледі. Жер эллипсоид ы Экваторының ұзындығы 40075696 м-ге тең, 1° бойлық ұзындығы 111321,4 м. Экватор – күн мен түннің теңелу нүктесі орналасқан сызық. Күн жылына екі рет (көктемгі және күзгі күн мен түннің теңелуінде) Экватордың дәл үстінде болады. *2) Галактикалық Экватор – Галактиканың орта (немесе бас) жазықтығының аспан сферасымен қиылысатын үлкен дөңгелегі. Галактикалық Экватордың аспан экваторымен жасайтын көлбеулік бұрышы 62°-қа тең болады. *3) Аспан Экватор, қ. Аспан экваторы. Дереккөздер
Экваторлық белдеу

Экваторлық белдеу – Жердің экваторлық өңірін (5 – 8 солтүстік ендік пен 4 – 11 оңтүстік ендік аралығы) қамтитын, екі субэкваторлық белдеу аралығындағы табиғи белдеу. Ауаның тұрақты жоғары температурасымен (орташа айлық көрсеткіш 24 – 28С), бүкіл жыл бойына созылатын мол жауын-шашын мөлшерімен (1500 – 3000 мм, кейде 10000 мм), жылдық радиация балансының жоғарылығымен (жылына 70 – 90 ккал/см2), ағын суының молдығымен, грунт суларының аса тұщылығымен және жер бетіне жақын жатуымен сиппатталады. Экваторлық орман өзінің флоралық құрамының байлығымен және фитомассасының жоғары өнімділігімен (40 – 50 т/га кепкен масса) ерекшеленеді. Жерге түскен өсімдіктің шіріп, минералдануы тез жүреді. Ферралиттік қызыл-сары және батпақты топырақ түзіледі. Мұхиттық айдындардың Экваторлық белдеуде орташа радиациялық балансы жылына 115 ккал/см2-ге тең. Экваторлық ауа массасының ықпалы күшті, ауа райы негізінен бұлтты келеді. Мұхит суының жоғары қабатындағы тұздылығы 34‰. Тропиктік белдеумен ұштасқан жерінде судың турбуленттілігі күшейеді, нәтижесінде су қабаттарында оттек көбейеді. Флорасы мен фаунасы түрге бай, ландшафтында экваторлық орман басым. Экваторлық белдеуде маржандардың жақсы қалыптасуы байқалады, планктонға бай келеді. Пайдаланылған әдебиет
Экваторлық климат

Экваторлық климат – экваторлық белдеуде төменгі қысымды атмосфералық ауаның жыл бойына әсер етуінен қалыптасатын ыстық әрі ылғалды климат. Экваторлық климат өңірінде тропиктік жаңбыр (жылына 3000 мм және одан да артық) салдарынан құрлық ылғалдылығы шамадағыдан тыс артық болады және ауа температурасы өте жоғары (орташа жылдық температура 24 – 28С) келеді. Температура мен ылғалдық ерекшеліктеріне қарай жыл маусымдары арасында айырмашылық онша байқалмайды. Температураның және жауын-шашынның жылдық мөлшеріндегі ең жоғары шамалар көктемгі және күзгі күн мен түннің теңелуі кезінде болады. Мұндай климаттық жағдай ылғалды экваторлық орманның өсуіне және тропиктік дақылдар (кокос пальмасы, банан, ананас, какао, т.б.) өсіруге мүмкіндік береді. Экваторлық климат негізінен Африканың экваторлық бөлігіне, Оңтүстік Американың Амазонка алабына, Орталық Америка және Индонезияның біраз бөлігіне тән; қ. Атмосфераның жалпы циркуляциясы, Климат. Пайдаланылған әдебиет
Эквидистанта

.]] Эквидистанта (лат. aequіdіstans – бірдей қашықтықта орналасқан, aequus – тең және dіsto – қашықтықта тұрамын) – берілген L жазық қисық сызығының нормалына белгілі бір бағыт бойынша салынған тең кесінділер ұштарының геометриялық орны. Мысалы, шеңбердің Эквидистантасы шеңбер болады. Лобачевский геометриясында берілген түзуден берілген қашықтықта жататын нүктелердің орны Эквидистанта не гиперцикл деп аталады (Евклид геометриясында түзу сызықтын Эквидистантасы түзу сызық болады). Дереккөздер
Эквилибристика

Эквилибристика (лат. aequіlіbrіs – тепе-теңдікте болу) – цирк жанры. Эквилибристика – орындаушының қандай да бір қолайсыз жағдайда (мысалы, керілген арқан немесе шар үстінде, т.б.) болмысын өз дене салмағын тепе-тең ұстай білуіне негізделген акробатикалық ойын-сауықтың бір түрі. Ертеден белгілі, дегенмен ол 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап кең өріс алды. 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап Қазақстанда кәсіби цирк өнерінің өріс алуымен байланысты Эквилибристикамен айналысушылар да бой көрсетті. Дереккөздер
Эквипотенциал Бет

Эквипотенциал бет (лат. aeguus – тең және лат. рotentіal – күш) – электр өрісіндегі электр потенциалының мәндері бірдей болатын нүктелердің геометриялық орны. Электр өрісінің күш сызықтары Эквипотенциал бетке перпендикуляр болады. Бөлшектердің Эквипотенциал бет бойымен қозғалысы кезінде электр өрісінің күші жұмыс жасамайды. Дереккөздер
Экзема

Экзема (грек. eczema – теріге бөртпе шығу) – терінің созылмалы ауруы. Экзема көбінесе жүйке және эндокринді жүйелер қызметінің бұзылуынан, созылмалы жұқпалы аурулардың асқынуынан (тонзиллит, гайморит, т.б.), организмнің белгілі бір аллергенге аса сезімталдығынан, асқазан-ішек жолдарының ауруларынан, т.б. пайда болады. Экзема, әсіресе, экссудативтік-катаралдық диатезбен ауыратын сәбилерде жиі кездеседі (қ. Диатез). Экземамен ауыратын кейбір науқастарда балыққа, жұмыртқаға, цитрусты жемістерге, т.б. тағамдарға, үйдегі шаңға, гүл тозаңына, гүл иісіне, химиялық заттарға (кір жуатын ұнтақтар, бояулар, т.б.) аллергия реакциялар (қ. Аллергия) байқалады. Кей жағдайда дәрілік препараттар да Экземаның дамуына септігін тигізеді. Сондай-ақ Экзема жазылмай ұзаққа созылған күйіктің, жараның айналасында (әсіресе аяқтағы) пайда болады, оны – микробты экзема деп атайды. Аурудың алғашқы белгісі: ісінген теріде ұсақ, іші суға толы көпіршіктер, қызғылт түсті түйіндер шығады. Кейін олар бір-бірімен тұтасып бірігіп кетеді де, қабыршақтанып, терінің беті жарылады. Экзема түскен жер қатты қышиды. Біртіндеп Экзема пайда болған тері қабаты қатайып, қалыңдай түседі. Ересек адамдарда Экземалық бөртпелер саусақтың, өкшенің, білектің сырт жағынан, ал балаларда бетінен, мойнынан және кеудесінен шығады. Экземаны дерматолог-дәрігер емдейді. Дереккөздер
Экзистенциализм

Экзистенциализм (лат. exіstentіa – өмір сүру) – тіршілік философиясы, XIX ғасырда пайда болған философиялық бағыт. Негізін салушы Дат ойшылы Серен Кьеркегор. Экзистенциализм - адам болмысы мен оның өмірінің мәні, адамның тұлғалық болмысы жайлы батыс философиясындағы иррационалистік бағыт. Адамның өзіндік Менін тануы өмір мен өлімнің мәні, еркіндіктің мағынасы, адамгершілік, рахымдылық, сұлулық, әділеттілік пен ақиқат, адамның дүниеге келудегі мақсаты, қоғамдағы орны сияқты көптеген филос. мәселелердің шешімін табуға итермелейді. Экзистенциализм бағыты өкілдерінің көзқарасы бойынша: өзіндік Менін түйсіну және өзгемен санасу адамды саналы әрекетке жетелейді. Өзгенің бостандығына қол сұққан жағдайда бостандықтың қадірін білетін адамның ар-ожданы бас көтеруге тиісті. Қоғам егер осындай еркін тұлғалардан құралса, онда үйлесімді, шығармашылық байланыстағы, бірін-бірі түсінетін, әрқайсысы өз құқығын білуімен қатар, өз міндеті мен жауапкершілігін толық сезінетін толыққанды қауымға айналады деп білді. Экзистенциализм философиялық бағыт ретінде 20 ғасырда қалыптасты. Ол адамгершілік құндылықтар күнделікті тұтынушылық қажеттіліктердің тасасында қалған, техногенді, индустриалды, қатыгез қоғамға қарсылық ретінде туындады. Ғаламдық дағдарыстар мен соғыстар және төніп келе жатқан экологиялық апат адамгершілік құндылықтардың құлдырауына, адамның өз қолымен жасалған бірақ, өзіне жат дүниесінде адамның өмірінің мәні мен болмысы жайлы сұрақтар неғұрлым шиеленісе түседі. Адамгершілік құндылықтарға бет бұру бұл бағыттың басты ерекшелігі. Экзистенциализмның негізгі өкілдері: М.Хайдаггер, К.Ясперс, Н.А. Бердяев, Ж.П. Сартр, Г.Марсель, А.Камю, сондай-ақ олардың идеялық қолдаушылары: Августин, Ф.Шеллинг, С.Кьеркогор, А.Шопенгауэр, Ф.М. Достоевский, Ф.Ницше. Экзистенциализм еуразиялық әдебиеттің, театрдың, басқа да өнер салаларының дамуына ықпал етті. Қорқынышқа байланысты көптеген шығармалар туындап, оны жеңу, адамгершілік құндылықтарды адам тіршілігінің баянсыздығы тұрғысынан қарастыру басты тақырыпқа айналды. Дереккөздер
Экзобиология

.]] Экзобиология (грек. ехо – шет және биология) – ғарыштық биологияның ғарыш кеңістігінде және басқа да ғаламшарда тірі организмдер мен органикалық қосылыстарды іздеумен айналысатын бір саласы. Экзобиологияның негізгі міндеті – ғарыш кеңістігінде тіршіліктің бар не жоқ екенін тікелей немесе жанама деректер арқылы анықтау. Оған негіз болатын жағдай ғарыш кеңістігінде спектроскоптық әдістер арқылы органикалық молекулалардың (синиль қышқылы, формальдегид, т.б.) табылуы себеп болып отыр. Қазіргі кезде 20-ға жуық органикалық қосылыс табылды. Экзобиологиялық зерттеулердегі әр түрлі әдістер басқа ғаламшарларда тіршіліктің болуын ғана анықтаумен шектелмей, сонымен қатар Жерден тысқары кеңістіктерде де организмдердің тіршілік ету мүмкіндіктерін анықтаумен айналысады. Жерден тыс, яғни, Күн жүйесіндегі басқа да ғаламшарларда тіршіліктің болуы туралы болжамдар жасау үшін организмдердің тіршілік ету мүмкіндігінен тәжірибе арқылы анықтаудың маңызы зор. Мысалы, көптеген микроорганизмдер 0С-тан 80 – 95С-қа дейінгі температуралық жағдайларда тіршілік ете алатыны анықталған. Ал олардың споралары өте тығыз вакуумде және ұзақ уақыт қыздырған кезде де өз тіршіліктерін жоймайтыны белгілі. Олар ғарыш кеңістігінде де жоғары мөлшердегі ионданған сәулеленуге төзімді келеді. Организмдердің Жерден тыс кеңістіктегі сусыз ортаға бейімделушілік деңгейі өте жоғары болуы мүмкін. Анаэробтық жағдайлар тіршіліктің дамуына ешқандай кедергі келтіре алмайды, сондықтан ғарыш кеңістігіндегі әр түрлі қасиеттері бар микроорганизмдер қандай төтенше жағдайларға да бейімделіп, өз тіршілігін жалғастыра береді. АҚШ және ТМД елдері ғалымдарының жүргізген тәжірибелерінің қорытындысы Марста, Шолпанда және Меркурийде тіршіліктің жоқ екендігіне дәлел бола алады. Күн жүйесінде тіршілік тек Жерде ғана бар екендігін нақты анықталды. Кейбір ғалымдар Жерден тыс тіршілік, біздің ғаламшарымызға ғана тән сулы-көміртекті негізде басқа кеңістіктерде болуы мүмкін деген көзқарасты білдіреді. Ал екінші бір ғалымдар кремнийлі-аммиакты негіздегі тіршіліктің болуы мүмкін деген пікір айтуда. Бірақ қазіргі кезде адамзат Жерден тыс кеңістікте тіршіліктің бар екендігінің дәлелін әлі алған жоқ. Пайдаланылған әдебиет
Экзогамия

Экзогамия ( – сыртқы, тыс және gamos – неке) – туыстас (ағайындас) отбасылар арасында немесе жақын жерлестер арасында (сирек те болса) некелесуге тыйым салу. Бұл алғашқы қауымдық құрылыс кезінде болып, барлық халықтар арасында кең тараған. Ғалымдар бұл дәстүрді үш топқа бөліп қарайды: *1) қандас (аталас) адамдардың қосылуы салдарынан болған зиянды жою (Л.Г. Морган, Д.Ф. Аберле, Д.М. Шнейдер, т.б.); *2) басқа қауымдармен қатынасты дамытып, әлеуметтік байланысты нығайту (Э.Тайлор, К.Леви-Строс, т.б.); *3) ұжымда әлеуметтік бірлікті сақтау әдісі арқылы сырт елдермен байланыс жасау мақсаты (С.П. Толстов, Ю.И. Семенов, т.б.) көзделген деп түсіндіреді. Некелік серігін тандаудағы шектеу. Мұнда топ мүшесі серігін осы топтан тыс топтардан тандауы тиіс. Көпшілік ғалымдар экзогамияны эндогамияға қарағанда анағұрлым жетілген құбылыс деп есептейді. Экзогамия ерекшеліктері руластар мен бауырластар (фратрия) арасында әлі күнге дейін сақталып келеді. Мысалы, грузиндер мен армяндар туыстық араға 9 ата салып үйленсе, қырғыздар 4 атаға дейін қыз алыспайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында 7 атаға дейін қыз алыспау салты сақталған; қ. Жеті ата. Дереккөздер
Экзогендік Процестер

Экзогендік процестер, сыртқы процестер – Күн энергиясы мен Жердің өзіне тарту (гравитация) күшіне негізделген геологиялық процестер жиынтығы. Экзогендік процестерге атмосфера газдарының, жел, жауын-шашынның, организмдерінің әрекеттерінен туатын, бір-бірімен тығыз байланысты физика-химиялық, геохимиялық, физика-механикалық, гидродинамикалық, гидрохимиялық, биохимиялық, биогеохимиялық, т.б. процестер жатады. Жер бетінің әр бөлігінде Экзогендік процестердің белгілі тобы (құрлықта физика және химия үгілу, гипергенез, су айдындарындағы литогенез процестері) басым келеді. Экзогендік процестерәсерінен барлық түпкі тау жыныстарының минералдары мүжіліп үгіледі, әр түрлі жылдамдықпен ыдырайды, үгілген материал бастапқы орнынан жылжып көшеді, жаңа орынға келіп жиналады. Сөйтіп, жаңа физика-географиялық, геохимиялық жағдайларда жаңа гиперген минералдар мен тау жыныстары түзіледі. Экзогендік процестерден үгілу қыртысы, тотығу белдемі, жер бетінің борпылдақ (континенттік) тау жыныстары, су айдындарында түрлі құрамды тұнбалар және бұлармен байланысты пайдалы қазбалар қалыптасады; қ. Экзогендік кендер. Дереккөздер
Экзосфера

Экзосфера (грек. ехо – сыртқы және sphaіra – шар) – Жер атмосферасының шеткі, ең жоғары қабаты. Ең төмен шегі Жер бетінен 500 – 1000 км биіктіктен өтеді, жоғарышегі айқын анықталмаған. Экзосферада ауа тығыздығы өте төмен, себебі мұндағы газ бөлшектерінің (атом немесе молекула) орташа еркін жолының ұзындығы салыстырмалы тік бағытына байланысты; ал бойымен жоғары тік қозғалатын бөлшектер үшін ауа тығыздығы өте жоғары. Атмосфера газ бөлшектері, әсіресе олардың неғұрлым жеңілдері Экзосферадан ғарыш кеңістігіне еркін ұшып өте алады; қ. Атмосфера, Ионосфера. Дереккөздер
Экипаж

-водитель, 2. Командир, 3. Наводчик, 4. Замковый, 5. Заряжающий.]] Экипаж (франц. eguіpe – ұжым, команда): *1) көптеген елдердің қарулы күштерінде танк, жаяу әскердің ұрыс машинасы (ЖӘҰМ), ұшақ және т.б. өздігінен жүретін техникаға тікелей қызмет көрсететін бастауыш (төменгі) бөлімше. Экипаж әдетте танкте 3 – 5, ЖӘҰМ-нда 2 – 3, ұшақта 1 – 10 адамнан тұрады; *2) кеменің жеке құрамы. Қазіргі әскери-теңіз күштерінде теңіз күштерінде 1 – 2 дәрежелі кемелерде Экипаж әскери бөліммен теңестірілген; *3) жолаушы таситын жеңіл көліктің жалпы атауы; *4) қазіргі әскери-теңіз күштерінде әрбір флотта, жеке флотилия мен әскери-теңіз базаларында құрылатын жағалаудағы әскери командалар мен әскери қызметшілерді қабылдау, орналастыру, қызмет етуін қамтамасыз ету үшін құрылады. Дереккөздер
Эккаунтинг

Эккаунтинг (ағылш. аccount – шот) – кәсіпкерлік қызметтің алуан түрлі қаржы ақпаратын жинаумен, өңдеумен, жіктеумен, талдаумен және құжаттық ресімдеумен байланысты атқарым аясы. Сонымен бірге Эккаунтинг аудитпен, яғни Эккаунтингнің дұрыс жүргізілуін бақылаумен де байланысты. Негізгі мақсаты – шаруашылық операцияларды бухгалтерлік ресімдеу, тиісті құжаттарды (табыс туралы есепті, теңгерімдік есеп-қисапты, бюджеттік сметаларды) толтыру. Бұл құжаттар өткен кезеңдер үшін де, қаржы дамуын болжау мақсатымен де толтырылады. Өткен кезеңдердің құ-жаттары кәсіпорынның қар-жы жағдайының есеп-қисабы және оны тексеру үшін қажет. Дереккөздер af:Rekeningkunde als:Buchhaltung ar:محاسبة bat-smg:Apskaita bg:Счетоводство bs:Računovodstvo ca:Comptabilitat cbk-zam:Contabilida cs:Účetnictví da:Regnskab de:Rechnungswesen diq:Mıhasebe el:Λογιστική en:Accountancy eo:Kontado es:Contabilidad et:Raamatupidamine eu:Kontabilitate fa:حسابداری fi:Laskentatoimi fr:Comptabilité d'entreprise ga:Cuntasaíocht gan:會計學 gd:Cunntasachd gl:Contabilidade he:חשבונאות hr:Računovodstvo hu:Számvitel id:Akuntansi it:Contabilità ja:会計 ka:ბუხჰალტრული აღრიცხვა ko:회계 ln:Botángi-mbɔ́ngɔ lt:Apskaita lv:Grāmatvedība mk:Сметководство ml:അക്കൗണ്ടൻസി ms:Perakaunan my:စာရင်းကိုင်ပညာ nn:Rekneskap no:Regnskap pl:Rachunkowość pt:Contabilidade ro:Contabilitate ru:Бухгалтерский учёт sco:Accoontin sh:Računovodstvo si:ගණකාධිකරණය simple:Accountancy sk:Účtovníctvo sm:Suegatusi po'o suetusi sq:Kontabiliteti sr:Рачуноводство sv:Redovisning th:การบัญชี tl:Pagtutuos tr:Muhasebe ve finans ug:بوغالتىرلىق uk:Бухгалтерський облік ur:حسابداری vi:Kế toán yi:בוך האלטעריי zh:会计学
Эклектизм

Эклектизм — архитектура мен бейнелеу өнеріне алуан үлгідегі көркем өнер элементтерін тұтастай талғамсыз қолдану. Эклектизм өнеріндегі басты бағыт тоқырап, немесе құлдыраған кезде белең алады. Мысалы, Ежелгі Римнің бертіндегі өнерінде Грекия, Мысыр, Алдыңғы Азия өнері үлгілері эклектикалық жолмен пайдаланылды. 16 ғасырда Болонья мектебі академизмі алуан бағыттағы шеберлер тәжірибесін бір канонға түсіру керек дегенді уағыздады. Әр түрлі тарихи стильдерге талғамсыз еліктеу, әр алуан үлгідегі өнер ырғақтарын орынсыз қосақтау 19 ғасырдың 2-жартысындағы сәулет өнері (“жалған ренессанс”, “жалған готика”, т.б.) мен салондық өнерден елеулі орын алды. Дереккөздер
Эклогит

Эклогит (грек. ekloge – таңдау, сұрыптау) – гранат (пироп) пен пироксеннен (омфацит) тұратын, кейпі кристалл түйірлі, шомбал немесе тақтатасты тау жынысы. Химиялық құрамы жағынан Эклогит габбро-норитке сәйкес келеді, бірақ тығыздығы одан жоғары (3,35 – 4,2 г/см3). Жанама және акцессорлық минералдарына рутил, кианит, корунд, санидин, коэсит, энстатит, графит, алмаз, флогопит жатады. Зерттеушілер Эклогитті жоғары температура мен жоғары қысым жағдайында пайда болған метаморфтық тау жынысына жатқызады. Эклогиттің орташа тереңдіктердегі метаморфтық кешендерге тән келетіндігі анықталған. Эклогит амфиболиттік, гранулиттік формацияларға жататын, күшті метаморфтануға шалынған тау жыныстарында ұшырасады. Ол Ресейде Сібір кимберлит түтіктерінен, Қазақстанда Көкшетау қыратынан табылған. Дереккөздер
Экологиялық география

Экологиялық география — биогеографияның саласы. Организмдердің география таралуына қазіргі қоршаған ортаның тигізетін әсерін зерттейді. Экологиялық географияның міндетіне жекелеген факторлардың организмдердің география таралуына тигізетін әсері, география ортаның ерекшеліктеріне байланысты ареал ішінде түрлердің таралу заңдылықтары, ендік белдемдер мен биіктік белдеулерді ажыратып, ондағы өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесінің таралу жағдайларын анықтау, біртекті микроорта (биотоп) кешендерінде дамитын жекелеген биоценоздары бар телімдерге биосфераның бөлінуін, т.б. жан-жақты зерттеу жатады. Қоршаған орта факторларының бірқатары организмдердің жалпы таралуына (ылғал, температуралық режим, т.б.), басқалары организмдердің биоценозаралық таралуына (жарық күші, топырақтың ерекшеліктері, т.б.) әсер етеді. Экологиялық география организмдердің қазіргі таралу заңдылықтарын түсіндіруге мүмкіндігі келмеген жағдайларда тарихи биогеография мәліметтеріне сүйенеді. Дереккөздер
Экологиялық геохимия

.]] .]] Экологиялық геохимия – экологиялық геологияның бір саласы. Оның мақсаты табиғи және техногендік типтегі геохимиялық өрістер мен геопатогендік (жер қыртысының әркелкілігі) аномалиялардың биология ортаға әсерін морфологиялық және болжамдық тұрғысынан зерттеу болып табылады. Бұл өрістер литогеохимия, гидрогеохимия, сноугеохимия, биогеохимия және атмогеохимия деп бөлінеді. Тәжірибеде бұл зерттеулер эколог-геологтар, медиктер мен санитарлық қызметтегі ұйымдардың бірлесе отырып, белгілі бір аймақтың геология-экологогия жағдайларын айқындауына әкеледі. Экологиялық геохимияның негізгі міндетіне геология ортаның химия құрамының антропогендік іс-әрекет салдарынан өзгеруін бағалау жатады. Экологиялық геохимия химия элементтердің тірі және өлі дүниенің әрекеттесу жағдайын, көшіп-қону мен жинақталудағы жай-жапсарды және бұлардың табиғатқа әсерін зерттейді. Сондай-ақ Экологиялық геохимия химия элементтердің биосферадағы тарихын, таралуын, қалпын, т.б. биогеохимия функция тұрғысынан зерттейді. Дереккөздер
Экологиялық мониторинг

Экологиялық мониторинг (экология және мониторинг) – қоршаған ортаның жағдайын бақылау және тексеру жүйелері. Ол үш сатыдан тұрады: *жағдайды бақылау; *бағалау; *болатын өзгерістерді болжау. Экологиялық мониторинг нысандарына табиғи, антропогендік немесе табиғи-антропогендік экожүйелер жатады. Экологиялық мониторингтің мақсаты тек қана деректер жинау емес, сондай-ақ, жүргізілетін тәжірибелер, болжамға негіз ретінде алынатын процестердің үлгілері кіреді. Ға-ламдық көлемде мониторинг жүргізуге авиациялық, ғарыштық және есептеу техникалары пайдаланылады. Қазіргі уақытта экожүйені зерттеуге аэроғарыштық әдістер кеңінен қолданылады. Осы әдіс арқылы табиғатта болып жатқан құбылыстарды, табиғи қорлар жиынтығын, мөлшерін, т.б. экожүйелерді сипаттайтын мәліметтерді білуге болады. Экологиялық мониторинг әр түрлі деңгейдегі буындардан тұратын иерархиялық ұйымдасқан бақылау жүйесі болып табылады. Ондай буындарға ғаламдық (биосфералық), ұлттық, аймақтық, жергілікті Экологиялық мониторингтер жатады. Мысалы, ғаламдық Экологиялық мониторинг халықаралық ынтымақтастық негізінде, ұлттық Экологиялық мониторинг бір мемлекеттің шегінде арнайы құрылған ұйымдар арқылы, аймақтық Экологиялық мониторинг ірі-ірі аудандардың көлемінде, ал жергілікті Экологиялық мониторинг елді мекендерде, өнеркәсіп орт-тарында, кәсіпорындарда қоршаған ортаның сапалық өзгеруіне бақылау ретінде жүргізіледі. Дереккөздер
Экологиялық салық

Экологиялық салық – қоршаған ортаға зиянды әсер еткені үшін міндетті төлем, яғни қоршаған ортаға ластаушы заттарды белгіленген лимиттер шегінде‚ сондай-ақ бекітілген лимиттерден тыс мөлшерде шығарғаны үшін заңды және жеке тұлғалардың бюджетке төлейтін төлемақысы. Жыл сайын қоршаған ортаға ластаушы заттарды шығарудың және белгіленген тиісті мөлшерлемелердің көлемін басшылыққа ала отырып есептеледі. Экологиялық салық тиісті заңдарда белгіленген мөлшерде және кәсіпорында қалған пайда есебінен төленеді. Қазақстанда Салық кодексіне сәйкес (459-бап) Экологиялық салық қоршаған ортаны ластағаны үшін төлемақы түрінде алынады. Дереккөздер
Экологиялық сараптама

Экологиялық сараптама, экологиялық экспертиза (лат. expertus – тәжірибелі) – адам іс-әрекеттерінің табиғатқа зиянды әсер етуіне жол бермеу және табиғат қорғау саласында қабылданған заңдардың орындалуына қатаң бақылау жасау. Экологиялық сараптама мемлекеттік немесе қоғамдық негізде жүзеге асырылады. Экологиялық сараптаманың негізгі қағидалары – оның өкілеттілігі, медицина-биология тұрғыдан қауіпсіздігі, халық шаруашылығының барлық салаларының мүддесін қорғайтындығы, ешкімге тәуелді болмауы және іс-әрекеттерді кешенді түрде жүргізу. Экологиялық сараптама міндетті түрде ұзақ уақыт дамуға арналған бағдарламалы құжаттармен және сызбанұсқалармен қамтамасыз етіледі. Сонымен бірге, Экологиялық сараптама жүргізу үшін техкика-экономикалық тұрғыдан ғылыми негізделген және алдын ала жоспарланған жобалар мен жоспарларға негізделіп қадағалау жасалынады. Бұларға қоса құрылыс, табиғат байлықтарын қалпына келтіруге арналған, өндіріс орындарын, т.б. нысандарды қайта жабдықтау немесе олардың жұмысын біржола тоқтату туралы жобаларға талдау жасалынады. Табиғатты тиімді пайдалану мақсатында белгіленген ережелерге және әдістемелік нұсқауларға сүйене отырып, адамның іс-әрекеттерін шектейтін құжаттарды талдайды. Кейбір табиғи аумақтардағы телімдерге ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесін беру үшін кешенді түрде экологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізуге немесе экологиялық апатты және табиғатты пайдалану кезінде төтенше жағдайларға қатысты материалдарды, шараларды жүзеге асыруға арналған бағдарламаларға сараптама жүргізеді. Табиғатқа зияны жоқ жаңа техниканы, технологиялық әдістерді пайдалануға негізделген құжаттарды талдау; табиғатты тиімді пайдалану үшін шетелдік өндіріс орындарымен, фирмалармен бірге жұмыс істеуге қажетті құжаттарға сараптама жасалады. Экологиялық сараптама әскери мақсаттағы өндіріс орындарының, т.б. нысандардың жұмыстарына да қадағалау жасауға құқылы. Экологиялық сараптама адамның барлық іс-әрекеттерінің экологиялық қауіпсіздігін сақтау мақсатын көздейді. Мемлекеттік Экологиялық сараптама ҚР қоршаған ортаны қорғау министрлігінің жанынан құрылған арнайы комиссияның сарапшылары арқылы жүзеге асырылады. Қоғамдық Экологиялық сараптаманы жеке қоғамдық ұйымдардың ұйытқысы болуы негізінде топтастырылған арнайы мамандар жүргізеді. Қоғамдық негізде жүргізілген Экологиялық сараптама мен мемлекеттік Экологиялық сараптама жүргізетін мекемелер қорытындылары бір-бірімен үйлестіріліп отырады. Қазақстанда арнайы “Экологиялық сараптама туралы” заң қабылданған (1997). Дереккөздер
Эконометрика

Эконометрика (Эконометрия) – (грек. oіkonomos – үй басқарушысы‚ үнемшіл‚ шаруақор адам‚ шаруашылық меңгерушісі және – metron – өлшем‚ metreo – өлшеймін) – экономикалық құбылыстар мен үдерістердің сандық жақтарын математикалық және статистикалық талдау құралдарымен зерделейтін ғылыми пән. Міндеті – экономикалық теорияларды нақты материал негізінде математикалық-статистикалық талдау құралдарымен тексеру. Эконометрикада экономиканы теориялық талдаудың жетістіктері математика мен статистиканың (ең алдымен математикалық статистиканың) жетістіктерімен синтезделеді. Эконометрика терминін ғылыми айналымға 1926 жылы норвег экономисі Р.Фишер енгізді. Эконометриканың басты құралы – эконометр. үлгі – экономикалық-математикалық үлгі, оның параметрлері математикалық статистика әдістерінің көмегімен бағаланады. Дереккөздер
Экономикалық агент

Экономикалық агент – 1) экономикалық шешімдер қабылдай алатын, шаруашылық жоспарларды өз бетінше әзірлеп, соларға сәйкес әрекет ете алатын, белгілі бір өнімдерді өндіруге немесе бөлуге, қызметтер көрсетуге тапсырыстар немесе тапсырмалар алатын не оларды сатып алушылар ретінде әрекет ете алатын тұлға. Бұл терминнің синонимдері: экон. бірлік, экон. субъект, шаруашылық жүргізуші субъект, шешім қабылдаушы тұлға. Бірақ іс жүзінде ұйымдық-құқықтық нысандарына және меншік түрлеріне қарамастан кәсіпорындар, олардың бірлестіктері (одақтар, қауымдастықтар, концерндер, салалық және сала аралық, аймақтық және басқа бірлестіктер), ұйымдар, мекемелер, соның ішінде банкілер мен несие мекемелері, сақтандыру ұйымдары, тауар және қор биржалары, инвестиц., зейнетақы, қоғамдық қорлар мен басқа да қорлар, сондай-ақ дербес кәсіпкерлік қызметпен айналысушы азаматтар барлық жерде агенттерге жатқызылады; 2) ұлттық шоттар жүйесінде – экон. операциялар жасаушы заңды және жеке тұлға. Дереккөздер
Экономикалық аймақ

Экономикалық аймақ – аумақтық судан (құрылықтық аумаққа және ішкі суға жанасқан‚ мемлекет 12 теңіз миліне дейінгі қашықтықта белгілеген теңіз белдеуінен) тысқары орналасқан және оған іргелес жатқан теңіз ауданы. Мұнда жағалау өңіріндегі мемлекеттің су түбіндегі‚ оның қойнауындағы және су астындағы табиғат ресурстарын барлауға‚ қазуға‚ сақтауға‚ сондай-ақ осы ресурстарды басқаруға егеменді құқықтары бар. Жағалау өңіріндегі мемлекеттің осы аймақта экономикалық қызметтің басқа түрлерін жүзеге асыруға да‚ мысалы, ғимараттар салуға‚ ғылыми зерттеулер жүргізуге құқығы бар‚ Экономикалық Аймақта басқа мемлекеттердің халықаралық құқықта рұқсат етілетін құқықтары мен міндеттемелерін ескеруге тиіс. Оның ені 200 теңіз милінен аспауға тиіс. Дереккөздер