kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғани Әлімұлы Қалиев

Ғани Әлімұлы Қалиев (19 шілде 1938, Белбасар, Жамбыл облысы — 12 наурыз 2024) — қазақстандық ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1981), профессор (1986), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1994). Өмірбаяны * Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. * Қырғыз мемлекеттік университетін (1962) бітірген. * 1963–64 жылдары Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ экономика университеті) оқытушы. * 1968–84 жылдары Қазақтың ауыл шаруашылық экономикасы және оны ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, сектор, бөлім меңгерушісі, институт директорының орынбасары, директоры (1988–96). * 1984–88 жылдары Қазақ қой өсіру технология ғылыми-зерттеу институтының директоры. * 1991–96 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының президенті болды. * 1999 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. Қазақстан социал-демократия «Ауыл » партиясының төрағасы. Оның басшылығымен Агроөнеркәсіптік кешеннің Ведомствоаралық ғылыми-техникалық кеңесі құрылды. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары агро теория және саясат мәселелеріне арналған. Оның басшылығымен және тікелей қатысуымен Қазақ қой шаруашылық технология ғылыми-зерттеу институтында малдың жаңа тұқымдарын, типтері мен линияларын алудың әдістері жетілдіріліп, шаруашылықтарда сұрыптау және асыл тұқымды мал өсіру жұмыстарын жақсарту мәселелері терең зерттелді. Дереккөздер
Байынқол Қалиұлы Қалиев

Қалиев Байынқол Қалиұлы (23 қаңтар 1939, Алматы облысы, Кеген ауданы, Саты ауылы) — филология ғылымдарының докторы (1991), профессор (1996). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. ҚазМУ-ды (1963, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1967–91 жылдары ҚР ғылым академиясының Тіл білімі институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, 1991–95 жылдары бөлім меңгерушісі болды. 1995 жылдан Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Қазақ тіл білімінің фонетика, лексика, терминология, этнолингвистика, тіл мәдениеті, аударма салалары бойынша зерттеулер жүргізді. 10 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (1974–86, Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1988) авторларының бірі, жауапты редакторы. 150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Қалқан

* Қалқан – геральдикалық элементтердің бірі. * Қалқан – кристалды жыныстардың жер бетіне ашық шығып жатқан бөлігі. * Қалқан – жаудың қаруынан қорғану үшiн қолға ұстап қолданылатын қорғаныс жарағы. * Қалқан – Іле аңғарының бойындағы құмды алқап.
Қалқа Өзені Бойындағы Шайқас

Қалқа Өзені Бойындағы Шайқас– түркі - моңғолдар мен орыс әскерлері арасындағы алғашқы шайқас. 1220 жылы Жебе ноян мен Сүбедей ноян бастаған 30 мыңдық қол Солтүстік Иран арқылы Кавказға басып кірді. Кавказды кесіп өтіп аландарды, қыпшақтарды (орыс жылнамаларында - половецтерді), т.б. халықтарды бағындырып, Қырымға және орыс князьдіктерінің оңтүстігіне шабуыл жасады. Бірақ, негізгі мақсаттары батыс аймақтарды барлап қайту болғандықтан, еш жерге тұрақтамай, Каспийді айналып, елдеріне қайтпақшы болды. 1223 жылы сәуірде орыс князьдері өзара күш біріктіріп әрі қыпшақтармен одақтаса отырып, моңғолдарға соққы беруді ойластырды. Орыс князьдері арасында шайқас болатын жер жөнінде келіспеушіліктер орын алды да, князьдер Мстислав Удалой, Даниил Волынский және қыпшақтар Қалқа өзенінен өтті де, қалғандары сыртынан бақылап тұрды. Шайқас 1223 жылы 31 мамыр күні Қалқа (Кальчик) өзенінің (қазіргі Украинадағы Донецк облысында) бойында болды. Жебе мен Сүбедей өзеннен өтіп келген орыс князьдері мен қыпшақтардың әскерлерін күйрете жеңді, аман қалғандары Днепрдің арғы жағына қарай қашты. Моңғолдар қайтадан өзеннен өтіп, бақылап тұрған орыс әскерлерін қоршауға алды. Киев князі Мстислав басқарған негізгі әскер үш күн шайқастан кейін толық жеңіліп, берілуге мәжбүр болды. Бірақ Жебе мен Сүбедей де ол жерде аялдаған жоқ. Каспийді айналып өтіп, жолдағы ұлыстарды бағындырды. Сөйтіп Еділ, Жайық, Сырдария өзені арқылы Шыршық бойында отырған Шыңғыс хан ордасына қайтып оралды. Шайқас Шығыс Еуропа елдерінің, соның ішінде орыс князьдіктерінің де әлсіз екендігін көрсетіп берді. Жебе мен Сүбедей жорықтары негізінде алынған барлау мәліметтеріне сүйене отырып, 1235 жылы Қарақорымда өткен құрылтайда Шығыс Еуропаға жорық жасау жөнінде шешім шығарылды. Әскерге бас қолбасшы болып - Бату хан, кеңесшілікке - Сүбедей ноян тағайындалды. Дереккөздер
Қалмақкөл (көл)

Қалмақкөл – Есіл алабындағы тұзды көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданының оңтүстік-шығысында, Аққанбұрлық өзенінің сол жағалауында, Шағалалы ауылының батысында 4 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 308,3 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 53,1 км 2 , ұзындығы 10,7 км, енді жері 8,2 км, жағалау бойының ұзындығы 32,5 км. Жағалау сипаты Батыс және солтүстік жағалаулары жыралы-құламалы, оңтүстік мен шығысы жайпақ келген. Қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, боз, т.б. өседі. Жағалауы шабындық ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Қалмаққырылған (өзен)

Қалмаққырылған, Белеуітті, Білеу – Шалқартеңіз алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 325 км, су жиналатын алабы 10,1 мың км². Бастауы Ұлытау тауының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Қарамола тауының оңтүстігінен басталып, Ботамола бейітінің оңтүстік-шығысында 5,2 км жерде, Нарөлген ауылынан 5 км, Шұбартеңіз сайы (бұрынғы көлге) 28 км жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Жылдық орташа су ағымы 1,05 м³/с. Аңғары кең (0,5 – 4 км), бүйірлік жырауылысайлармен тілімденген, жоғарғы ағысында жағалау беткейлері тік, биіктігі 10 – 40 м. Төменгі ағысының жағалауы жайпақ. Жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Су ағыны көктемде болып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қалмаққырылғанға ұзындығы 10-нан 48 км-ге жететін көптеген салалар құяды. Оң салалары: Шауыпкелсай, Алшынбайсай, Керегетассай, Күнтоғай, Сарыбұлақ, Аманжолсай, Дүйсембай, Шолақсай, Жиде, Бозінген; сол салалары: Қарсақпай, Талсай, Қаратөбесай, Ащылысай, Ақкиіксай, Тұрған, т.б. Алабы – мал жайылымы, жайылмасы шабындық ретінде пайдаланылады. 1723 жылы осы өзеннің бойында қазақ сарбаздары қалмақтарды ойсырата жеңгеннен кейін бұрынғы Белеуітті өзен сол жеңістің құрметіне Қалмаққырылған болып аталған. Дереккөздер
Мұрат Дүйсенбіұлы Қалматаев

Мұрат Дүйсенбіұлы Қалматаев (8 қыркүйек 1936, Мариновка ауданы Жарма, Шығыс Қазақстан облысы – 16 маусым 2016, Қазақстан Алматы) — әскери және қоғам қайраткері, генерал-майор (1986), журналист. 1983 жылы республика ІІМ-нің жаңадан ұйымдастырылған саяси бөлімінің бастығы болып тағайындалып, 1986 жылы генерал-майор атағы берілді. Найман тайпасының Матай руынан шыққан. Әкесі Дүйсенбі Омбыдағы кадет корпусында оқып, әскери фельдшер мамандығын алған соң Жарма, Көкпекті аудандарында жаппай емдеу ісін ұйымдастырып, жергілікті тұрғындарды жұқпалы шешек, оба ауруларынан сақтап қалуға көп еңбек сіңірген. Шөптен дәрі жасап, дәріхана ашқан, суы мен батпағының емдік қасиеті күшті көлді тауып, санаторийлік емдеуді ұйымдастырған. Сол «Дүйсенбі көлі» қазіргі уақытта да халық емдеу ісіне пайдаланылып келеді. Қалматаев 1959 жылы ҚазМУ (қазіргі Қазақ ұлттық университеті), 1967 жылы Алматы Жоғары партия мектебін бітірген. 1959–1965 жылдары Семей облысы Көкпекті ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, осындағы аудандық «Жұлдыз» газетінің редакторы болды. 1967–1975 жылы Семей облысы партия комитетінде нұсқаушы, партиялық-ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары (1967–1975), Қазақстан КП ОК-нің инспекторы (1975–1980), Орал облысы партия комитетінің хатшысы (1980–1983) қызметтерін атқарды. 1983 жылы республика ІІМ-нің жаңадан ұйымдастырылған саяси бөлімінің бастығы болып тағайындалып, 1986 жылғы қарашада генерал-майор атағы берілді. Қалматаевтың азаматтық тұлғасы осы жылғы желтоқсан айында Алматыда өтіп, Кеңес Одағының әміршіл-әкімшіл басқару жүйесін, отаршыл империяның шаңырағын шайқалтқан оқиғалар кезінде айқын көрінді. Ол көтерілісші жастар жағына ашық пейіл танытып, жазалаушы отрядтардың қимылдарын тежеуге, жарақат алған қыздар мен жігіттерге медициналық көмек ұйымдастыруға барынша күш салды. Республика Бас прокурорына, Қазақстан КП ОК-нің 2-хатшысына кіріп, алаңда «заңсыздыққа жол беріліп жатқанын» айтып, бұл тағылықты тоқтатуды талап етті. Әділдік жолындағы осы заңды әрекеттері үшін «өз қызметіне лайықсыз адам» ретінде дереу Ауғанстан соғысына жөнелтілді. Қалматаев 1988–1989 жылдары Ауғанстан соғысында бірнеше жауапты операцияларға қатысып, басшылық етті. Майданнан аман-есен елге оралып, Семей облысы Ішкі істер басқармасын басқарды (1989–1994). 1995 жылы ҚР ІІМ-нің кеңесшісі болып тағайындалды. Қалматаев 12–13 сайланған Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, Құқықтық реформа және заңдылық жөніндегі комитеттің төрағасы болды. ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері, «Құрмет белгісі», «Қызыл Жұлдыз», «Халықтар достығы», «Отан күзетінде» ордендерімен, 8 КСРО және шетел медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Қалпақ

Қалпақ – ерлердің дәстүрлі бас киімі. Негізгі материалы – киіз. Қиынды төрт сайдан құралып, күмбез пішінді, етегі қайырылатын болып тігіледі. Екі жақ күнқағары айыр болып тігілгендерін айырқалпақ деп атайды. Оның бір жағы – байлық, келесісі – билік деген мағына береді. Мұндай Қалпақтар қымбат маталардан тігіліп, алтын не күміс жіптермен кестеленеді. Ерте кезде оларды хан, сұлтан, би, ауқатты қазақтар киген. Ақ киізден сәндеп тігілген ақ қалпақ қазақ, қырғыз, қарақалпақ халықтары арасында кең тараған. Кейде мұны да айырқалпақ, киіз қалпақ деп атай береді. Оны ақ қозының күзем жүнінен, кейде түбіт қосып басқан жұқа киізден жасайды. Қайырылған күнқағары алды арты кейде жырық болып келеді. Сайлары қосылған тігістері мен етегі қара барқытпен көмкеріледі де, төбесі нәзік ою-өрнектермен сәнделеді. Төбесіне, сәнді болу үшін, нәзік жіптер арқылы жалғанып, қысқа шашақ тігіледі. Қалпақтың түр-түсі киюшінің жас ерекшеліктерін де білдіреді. Ақ киізден тігілген Қалпақ – жеңіл. Оның ыстықта күн өткізбейтін, ал салқында суықтан қорғайтын қасиеті бар. Сөз төркіні Орта парсыша: kulāfak > түрікше: *qalpāq/*qalfāq > қазақша: қалпақ Дереккөздер
Қалпе

Қалпе - ислам дінінің Имам Ағзам Әбу Ханифа мазһабындағы атақтардың бірі. Түркі халықтары арасында мужтаһид ғалымдар (ислам ғалымдары) қалпе арқылы сипатталады. Қазақ қоғамында қалпе деп күнделікті күйбең тіршілікке араласпайтын, ел ішінде сый-құрметке ие болған, шариғат заңдарын қатаң орындайтын діндар, тақуа адамды айтады. Қазақ халқында дін білгірі, алым (ғалым) ретінде, әрі діни жырлар мен қиссалар шығарып, ақын-шайыр ретінде танылған қалпелер көп болған. Дереккөздер
Қалпына келтіру

Қалпына келтіру, реставрация – ескірген, тозған, бастапқы сынын жоғалтқан архитектура ескерткіштерді, материалдық мәдениет мұраларын алғашқы өңіне келтіру, жаңартып, жөндеу. Тарих және мәдениет ескерткіштерін, музейлік көркем құнды заттарды, көркемөнер туындыларын, халықтың дәстүрлі қолданбалы өнерінің бұйымдарын, ежелгі қолжазбалар мен кітаптарды қалпына келтіру әлемде ертеден қолданылған. Еуропада қайта өркендеу дәуірі кезінде қалпына келтіру жұмыстары жүргенін деректер мәлімдейді. Қазақстандағы қалпына келтіру жұмыстары 18 – 19 ғасырларда тек жөндеу, ал 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезіне қарай нысандарды жаңғырту, өңдеу дәрежесінде болды. Қазіргі қалпына келтіру теориясы мен тәсілі негізінен үшке: консервациялық (ескерткішке нұқсан келтірмей қалпына келтіру), аналитикалық және синтетикалық әдістерге құрылған. Қазақстанда Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде қалпына келтірудің ғылыми және тәжірибелік шаралары (Б.Н. Засыпкин, Г.И. Пацевич) қолданылған 1937 – 1941 жылдардан бері ресми түрде қалпына келтіру істері басталды деп саналады. Оған дейінгі осы ескерткіште жасалған (1866 – 1887, 1906 – 1907 жылдары) жергілікті жөндеу істері сәтсіз аяқталған болатын. 1966 жылы Республикалық ғылым-қалпына келтіру өндірістік шеберханасы (кейін Республикалық ғылым-қалпына келтіру және жөндеу бірлестігі) ұйымдастырылды. Оның жанында 1970 жылы жобалау және есеп-қисап жасау тобы (кейін Республикалық жобалау – қалпына келтіру ғылыми-зерттеу институты “Казпроектреставрация”) құрылды. Абду-л-Әзиз баб күмбезі, Қызыр пайғамбар мұнарасы, Қарашаш ана (17 ғасыр), Ибраhим Ата күмбезі (18 ғасыр), Жаркент мешіті, т.б. қалпына келтіруден өтті. Бірқатар ескерткіштер (Арыстанбаб, Бабажы-қатын кесенесі, т.б.) консервацияланды. Дереккөздер
Қалтагүл

Қалтагүл – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Тараулы, өсетін жері Екі жарты шардың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанның солтүстік, солтүстік-шығыс аудандарындағы батпақты, сазды шабындықтарда, көлдер мен өзендердің жағаларындағы ылғалды жерлерде өсетін – батпақ Қалтагүл (Caltha palustrіs) бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 30-40 см, тамыры шашақталып ұйысып жатады. * Тік өсетін сабағының төменгі жағындағы жапырақтары сағақты, жоғарғы жапырақтары сабаққа қондырмалы болады. * Жапырағы бүтін жиекті, бүйрек кейде жүрек пішінді, кезектесіп орналасады. * Гүлі ірі, ашық сары түсті, аналығы мен аталығы көп. * Наурыздан маусымға дейін гүлдеп, дән салады. * Дәні – қара, жылтыр түсті. Құрамы Қалтагүлдің құрамында протоанемонин алкалоиды бар. Сондықтан көктемде оны жеген сиырлар уланады. Қолданысы Қалтагүлдің гүлі әдемі болғандықтан, әсемдік үшін де өсіреді. Өсімдікті пісіргеннен кейін улылығын жояды. Сондықтан тамырын пісіріп, ет және балыққа дәмтатымдық тағам ретінде қосады. Дереккөздер
Қалтқы

Қалтқы, буй (, ; жарг. қалқыма) — судағы белгілі бір орынды көрсету үшін канатты якорь арқылы түбіне бекітілген қалқыма. Олар әдетте ағаштан, темірден немесе пластмассадан жасалған. Буйлардың түрлері Қолданылуы бойынша олар мыналарға ажыратылады: * Шектеуші қалтқы (мысалы, бакен — кеме қозғалысы үшін қауіпсіз деп саналатын су жолының шекарасын көрсететін қалтқы (фарватер)) * Бөлгіш қалтқы (мысалы, жүзуге арналған қауіпсіз (таяз) аймақтарды көрсететін жағажай қалтқысы) * Буй — көрсеткіш (мысалы, сүңгуірлерге арналған қалтқы) * Буй жабдықты орнатуға арналған платформа ретінде (мысалы, , апаттық радиобуй) Шомылу аймағын қалтқылармен қоршау Жүзу аймағын қоршау үшін пайдаланған жағдайда қалтқылар жағадан белгілі бір қашықтықта жүзушілерге су жаттығулары үшін жеткілікті кеңістікті қамтамасыз ететіндей етіп орнатылады, бірақ сонымен бірге тереңдікті шектейді және жүзу аймағын құтқарушыларға қол жетімді етеді, сондай-ақ жүзушілердің кемелермен соқтығысуына жол бермеу ұшін ескертеді. Балалар жағажайларында қалтқылар жағаға жақынырақ, ересектерге — одан алысырақ орналастырылады. Кейде шомылу аймағын (әсіресе бұл балалар шомылатын аймақ болса) қалқымалы қалтқыларға орнатылған арқанмен шектеуге болады (бірдей арқандар бассейндегі жолдарды бөлу үшін қолданылады). Бұйымдар көбінесе қызыл, бірақ басқа түстер қолданылады. Бұл бөлшектер, сондай—ақ қалтқылардың өлшемі мен пішіні жергілікті немесе мекеме ережелерімен анықталуы мүмкін. Суда жүзушілер қалқымалармен белгіленген шекараны кесіп өтіп, жағалаудан алыстап кетсе, оларға қауіп төнетінін ескерту үшін олар «жүзбе үшін буйлер» және т.б. жазуларды жиі пайдаланады. Дереккөздер Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20090906015838/http://www.admgor.nnov.ru/script/show_news.php?doc_id=14697 Нижний Новгородтың су қоймалары мен жағажайларын күтіп ұстау және санитарлық жағдайы туралы]
Қалыбек

Қалыбек, Қадыбек – Ертіс алабындағы тұзды көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданының солтүстік-шығысында жатыр. Теңіз деңгейінен 85,6 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 95,6 км 2 , ұзындығы 17 км, енді жері 7,3 км, жағалауының ұзындығы 70 км. Көлдің ең терең жері 2 м. Су жиналатын алабы 2660 км 2 . Алабының басым бөлігі қар, жаңбыр суларымен толығады. Деңгейі жылына 0,3-0,5 м ауытқып отырады. Қуаңшылық жылдары саязданады. Суының минералдылығы 0,5 – 20 г/л. Жағалау сипаты Түбі жазық, жағалауы ашық, топырағы сазды, оңтүстік және батыс жағалауы сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстік-батысынан Ащысу, солтүстігінен Жарған өзендері құяды. Басқа жерлері шабындық және жайылым. Дереккөздер
Қалымбаев Серік Ахметұлы

Қалымбаев Серік Ахметұлы(1961 ж.т.) – көгалдағы хоккейден еңб. сің. спорт шебері (1984). Алматының Динамо командасы құрамында 1979 – 90 ж. 11 рет КСРО чемпионы, КСРО Халықтары спартакиадасының жеңімпазы атанды, бес рет КСРО кубогын, екі рет Еуропа чемпиондары кубогын жеңіп алды
Мұхит Ғалымұлы Қалымов

Мұхит Ғалымұлы Қалымов (5.5. 1931, Атырау облысы Индер ауданы Мәмбет а. – 3.11.2002, Алматы) – кескіндемеші, ұстаз, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1989). Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтының кескіндеме факультетін (1964), осы институттың аспирантурасын (1970) бітірген. 1965 жылдан суретшілігімен қоса ұстаздық етті. 1965 – 1970 ж. Алматы көркемсурет училищесінде, 1970 – 1980 ж. Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының көркемсурет кескіндеме бөлімінде, 1980 – 1985 ж. Алматы архитектуралық-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы) кескіндеме мен мүсін кафедрасын басқарды, 1985 – 1993 ж. Алматы театр-көркемсурет институтында (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1993 жылдан. өмірінің соңына дейін осы институттың кескіндеме кафедрасының профессор болды. Қалымов тарихи тақырыптарға, қазақтың белгілі өнер саңлақтары мен ірі қайраткерлердің бейнесін жасауға көп көңіл бөлді. Оның “Бабалар”, “Абылайхан”, “Сырым батыр”, “Исатай – Махамбет”, “Мұрат ақын”, “Құрманғазы”, “Қайран шешем” полотноларынан көпке тұлға болған ерлердің бейнесін көреміз. “Ғани Мұратбаев”, “Әуезов пен Ш.Айтматов”, т.б. портреттері бейнелеу әдісінің сонылығымен және адамның ішкі психологиялық жан-дүниесін ашудағы шеберлігімен ерекшеленеді. Бұдан басқа “Алғашқы қазақ атты әскері”, “Абылай хан билер ортасында”, “Көбік шашқан”, т.б. картиналарын салды. Махамбет атындағы сыйл. иегері (1996). Суретші туындылары Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайында, Атырау, Астана, Қарағанды мұражайларында сақтаулы. Дереккөздер
Қалың мал

Қалың мал - қазақтың бұрыннан келе жатқан салт дәстүрінің бірі. «Мен ат тон айыбымен қалың мал қайтартпақшы болдым ғой» (С.Көбеев). Құда түсу рәсімі келісілген соң дала заңы бойынша күйеу жағы «қалың мал» төлеуге тиіс. Бұл қазақ, қазақ болғалы бұлжымаған ежелгі дәстүр. Оның мөлшері құдалардың дәрежесі мен дәулетіне, сонымен бірге салауаттарына да байланысты екі жақ келісе отырып шешеді. Негізінен қыз алатын, яғни Қалың беретін жақты қинамайды. Жігіт жақ қалың берсе, қыз жақ кит кидіретін болған және қыз жасауын береді. Осылайша екі жастың отауын тігіп, шаңырағына керекті заттарды толықтап беретін болған. Қазақта: "теңін тапса тегін бер" - деген осыдан шықса керек. Деседе "қалыңсыз қыз болсада, кәдесіз қыз болмайды" - деп ата салттан аттамауды да дәріптеп отырған. Мұнда қалың малға сүтақы да кіреді. «Бұрынғы кедейлер арасындағы қалың мал мөлшері бес алты малмен тынса, ірі байлар арасында екі жүз, бес жүз, мың жылқыға дейін жеткен. Би мен байлар, хан мен төрелер арасында қалың мал үстіне «бес жақсы » деп аталатын бес түйеге қосып бір «жетім қыз (күң), «аяқ жақсы» деп беретін үш түйеге қоса бір «еркек жетім» (құл) бергендігі кейбір деректер арқылы белгілі. Қалың малдың «қырық жеті», «отыз жетінің бүтіні», «отыз жеті», «отыз жетінің жартысы», «жақсылы отыз жеті», «жиырма жеті», «он жеті», «домалақ қалың мал», «домалақ бата» сияқты түрлері болған. Мұның сыртында той мал, сүт ақы, күйеу апаратын ілу, өлі тірі апаратын, тағы басқа көптеген бағалы кәде, жоралар да болады. Бұған кеңес үкіметі кезінде «қызды малға сату» деп қара күйе жағылып келді. Ал шындығында қыздың жасауы «қалың мал» мөлшерінен кем болмаған. Демек, бұрынғы дала заңында бұл ескерілген сияқты. Әрине «қалың мал» құдалардың дәулетіне байланысты болған. Бұл істе әркім өз шама шарқына қарай белгілеген. Бұрынғы заманда «қалың мал» байлық пен мырзалықтың дәрежесін әйгілейтін көріністің айғағы болғаны шындық. ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде Кіші жүзде Байсақал мен Орта жүзде Сапақ құда болған. Сонда Байсақалдың қызының «қалың малы» бес жүз жылқы болған. Үш жүз жылқы қара малы, жүз жылқы үйге кіргізер, жүз жылқы той малына кетіпті (М.Ж.Көпеев). Дәстүрлі қалыңмал түрлері # Бас жақсы: түзу мылтық, берік сауыт, жақсы сырт киім, қашса құтылатын, қуса жететін бір сәйгүлік және малдығы артық бір түйе немесе олардың орнына бес ірі қарадан 20 жылқы берілген. # Қара мал: қалың малдың ең өзекті бөлімі ірі қара саны бір жиырма, бес жиырмаға дейін (21-25 жылқы) барған. # Той малы: қыз ұзату тойына сойысқа апарылатын мал, жыртыс және қалыңдық жасауының шығыны. Той малы 20-70 бас жылқыға дейін жеткен. # Сүт ақы: қалыңдықтың анасына берілетін 1-7 түйе. Қыз әкесінің ата күшіне төленетін ақы. # Жігіт түйе: бұған 2 түйе және міндетті түрде жақсы сырт киім мен ер-тұрман беріледі. # Ілу: қызын тәрбиелегені үшін ұрын барғанда берілген кәде. Егер ілуге көп қаражат жұмсалса, тиісінше қара мал саны азайтылған. # Дөңгелек қалың: он шақты қарадан аспаған (кедейлер ортасында жүрген). # Балама қалың: 10-15 ұсақ мал орнына бір тәуір жылқы берілген. # Олқы қалың: 37 ірі қара - әйелі өліп, балдызын алғанда төленген. Дереккөздер
Қалып

Қалып # құрылыс алаңында тұрғызылатын монолит бетонды немесе темір-бетонды құралымдар мен ғимараттар пішіндерін жасауға арналған бөлшектер мен элементтер жиынтығы. Ағаштан, металдан, фанерадан, темір-бетоннан, пластмассадан, т.б. материалдан жасалады; # құю; # Қалып (матрица) — иммуносорбенттің ерімейтін тәнсіз құрамы. Қалып ретінде айқас тігілген агароза, целлюлоза, сефадекс және полиакриламид гельдері, шыны моншақтары бентонит және т. б. қолданылады. Дереккөздер
Қамар Ад-Дин

Қамар Ад-Дин(туған жылы белгісіз – 1390) – дулат тайпасының әмірі. 14 ғасырдың 2-жартысында Моғолстанда билік құрған. Шу-Іле өзенінің аралығы мен Ыстықкөл маңындағы ұлысты билеген. 1380 жылы Қамар Ад-Дин Тоқтамысқа барып, Әмір Темірге қарсы одақ құрды. 1389 жылы Әмір Темірдің жорығынан кейін бұл одақ жойылды. Қамар Ад-Дин науқастан қайтыс болды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Қамбар Ата

Қамбар Ата, Қамбар баба – қазақтың сенім-нанымында жылқы малының пірі, иесі. Кейбір аңыздарда Қ. а. есімі Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың күйеу баласы Әзірет Әлінің атбегі болған Ганбар есімді тарихи тұлғамен байланыстырылады. Қамбар Ата бейнесі түркі халықтарының ежелгі фольклорында көп кездеседі. Мысалы, түрікпендік Гамбар баба – қазақтың Қорқыты сияқты сазгерлер мен әншілердің, ақындардың пірі болып саналады, ол “дутар” делінетін саз аспабын ойлап тапқан деседі. Қазақ фольклорында Қамбар Атаның мифтік болмысы су стихиясымен (“Көл иесі Қамбар-ау, Шөл иесі Қамбар-ау, қарағыма көз сал-ау”), музыкамен, муз. аспапты ойлап табумен (түрікмен мысалы), жылқы малымен байланысты. Жылқы (“су жылқылары”, “суын бие”, “суын айғыр”) мен музыканың су стихиясымен ұштастырылатындығына (қазақтың Қорқыт атасы, түрікпеннің Ашықайдыны, осетиннің Сырдоны, т.б.) қарап, Қамбар Ата мифтік сипатының тек жылқышыларға қамқорлық жасаумен шектеліп қалмайтындығын аңғаруға болады. Осындай үш сипаттағы Қамбар Ата бейнесінің қазақ-түрікпендік негізінің қалыптасу арнасы Каспий т-ндегі Маңғыстау жағалауында өрбіген. Жылқы иесі мен жылқышылар пірі болған түрікпендік Дүлдүл атаның моласы Каспий теңізінің жағасында, Маңғыстау облысына таяу жерде, Бекдаш қаласы маңында жатыр. Дүлдүл – Әзірет Әлінің тұлпары, ал теңіз жағалауындағы мола ежелден бар, яғни осы мола иесі ислам діні таралмастан бұрын оның жылқы иесі қызметін сақтағанымен, басқаша аталғандығын шамалауға болады. Таласбек Әсемқұл Қамбардың шығу төркінін парсының "хаумаварга" (сақтар) сөзімен байланыстырады. "Хаумаварга" мен "Қамбар" - екеуі бір халықтың аты. "Хаумаварга" деп пасрылар, "қамбар" деп қаңлылар айтқан. Иран мен Тұран бөлінбей тұоғанда осы екі сөз бірдей қолданыста болған сияқты. Серікбол Қондыбайдың айтуынша, "қам" бақсы, шаман. Бақсының ойыны кейбір түркі тайпаларда "қамлау" деп аталады. Ал осы құрамадағы "бар" сөзі "бөрі" болуы мүмкін. Сонда жинақтап келгенде "қамбар" - "қамбөрі", яғни "қасқыр терісін киген бақсы" дегенді білдіруі мүмкін. Сілтемелер * https://el.kz/news/archive/ambar_ata/
Қамқа тон

]] Қамқа тон – зерлі жібек матамен тысталған тон. Ол үшін ең алдымен иленген теріден тон даярлап, сыртын зерлі қамқамен тыстаған. Әдемілігін арттыру үшін түрлі бағалы аң терілерінен қайырма жаға салып, етек-жеңін жұрындаған. Қамқа тонды ерлер де, әйелдер де киген. Әйелдердің тоны қапсырмаланса, ерлер белдік арқылы буынған. Сипаты ҚР ҰМ қорындағы ақ түлкінің терісінен тігілген қамқа тонның иық тігісі қиғаш түскен, қондырма жеңді. Жеңін қиықтан құрап, ұзын бойынан екі жерден қусырған. Артқы бойын үш бой матаның енімен алған, жақтау қусырмалары, белінде танап тігілген қиық қатпарлары бар. Су күзеннің терісінен қайырма жаға салынған. Етек-жеңіндегі жұрынға жалғастыра жылтыр оқа басқан. Жалпы ұзындығы 114 см, екі иіннің аралығы 38 см, жеңі 61 см, етегінің шалғайы 186 см, өңірінің ені (етегінде) 39 см. Дереккөздер Әдебиеттер * Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1969; * Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Өнер, 2009; * ҚӘТС. 9-том. Алматы: Арыс, 2008.
Қамыс

Қамыс – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қамыстың жер шарында кең таралған (тек Арктика мен Антарктидада кездеспейді) 7 түрі, Қазақстанда грунт сулары жер бетіне жақын жатқан шалғынды, құмды, сортаң жерлерде өсетін 2 түрі бар. Ең жиі кездесетіні кәдімгі Қамыс немесе құрақ (Ph. communіs). Оның биіктігі 0,8 – 6 м. Тамыры жуан, жақсы жетілген, сабағы тік. Көп гүлді масақтары сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Негізінен, вегетативті жолмен көбейеді. Шілдеден қыркүйекке дейін гүлдеп, жемістенеді. Қамыс – су өсімдігі, сондықтан өзендердің сағасы мен көлдер, арықтардың жағасында қалың тоғай құрып өседі. Қамыс сиыр, жылқы, кеміргіштер (ондатр, саз құндызы) үшін бағалы азық. Қамыстан себет тоқылады, құрылыста қолданылады, химиялық өңдеу жолымен шайыр, метил спирті, сірке қышқылы, қағаз алынады. Сонымен қатар Қамыс қалың тоғай болып өсіп кетсе, суармалы егістік дақылдарына зиян да келтіреді. Онымен күресу үшін жерді тереңдігі 30 см-дей қазып, тамыр сабақтарынан тазартып отыру қажет. Дереккөздер
Қамыс сырнай

Қамыс cырнай — қазақтың үрмелі музыкалық аспабы. Өзегі қуыс қамыс түтігінен жасалған. Қамыс сырнайдың сыбызғыға ұқсамайтын өзіне тән тембрлі үні бар. Ол өз алдына жеке күйге келеді. Жасалуы да, дыбысталуы да күрделі. Түтіктің іші жіңішке шыбықпен тазаланып тұрады. Ұшында ойылған тілшесі болады. Дыбыс қатары ойықтардың үн шығаратын тілшесіне байланысты, құлақ күйлері тілшеге негізделген. Үні гармонь, сырнай саздарына ұқсас, көлемі шағын болғанымен дыбысы ашық келеді. Қамыс сырнай аспабын қалпына келтірген аспаптанушы Болат Сарыбаев. Бүгінде күйге келтіріп насихаттап жүрген Еділ Құсайынов. Музыкалық аспаптардың қайыстан жасалған түрлері жалпы түркі халықтарына таралған. Қамыс сырнай аспаптарының түрлері Алматыдағы ұлт аспаптар мұражайында сақтаулы. Дереккөздер
Қамысты (Батыс Қазақстан облысы)

Қамысты — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл, Қамысты ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жәнібек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км-дей жерде, жусан, кекпек, еркекшеп, т.б. өр түрлі шептер ескен сортандау бозғылт-қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1703 адам (862 ер адам және 841 әйел адам) болса, 2009 жылы 1464 адамды (730 ер адам және 734 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1149 адамды (589 ер адам және 560 әйел адам) құрады. Тарихы 1961–1997 жылдары Калинин атындағы қой кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Қамыстыда және округке қарасты Бірінші мамыр ауылында 70-тен астам шаруа қожалықтары құрылған. Оларда Е. Ниетқалиев атындағы орта, бастауыш мектеп, мәдениет үйі, клуб, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қамыстыбас

Қамыстыбас, Қамбаш – Сырдария алабындағы көл. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданында, Қамыстыбас темір жол станциясынан 2 км батысқа қарай орналасқан. Теңіз деңгейінен 58,1 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 178 км 2 . Көл ендік бағытта 30 км-ге созылған, енді жері 5-8 км, жағалауының ұзындығы 115,6 км, шарасына 980 млн. м 3 су жиналады. Ең терең жері 10 м. Көл Тәуіп-Жарма каналы арқылы толығады. Сипаты Шығыс жағалауы аласа, құмды. Оңтүстігі биік, жарлы (23 м-ге дейін), солтүстік жағалауының биіктігі 5 м-ге жетеді. Жазық келген оңтүстік-батыс жағалауы Сырдариямен жалғасып жатыр. Қамыстыбаста сазан, алабұға, шортан, т.б. балықтар кездеседі. Көлде қаз, үйрек, т.б. құстар, қамыс, құрақ арасында ондатр, жабайы шошқа кездеседі. Дереккөздер
Қан айналымы

Қан айналымы– қанның жүрек арқылы қан тамырлары бойымен жылжуы. Омыртқасыздардың көпшілігінде және төм. сатыдағы хордалыларда ашық қан айналу жүйесі дамыған. Адамдар мен барлық омыртқалы жануарларда тұйық қан айналым жүйесі болады. Қан айналымы тамырлар жүйесінен (артерия, капеляр), жүректен, бауырдан тұрады.
Қанапия Басығараұлы

Қанапия Басығараұлы – (1840, қазіргі Қостанай облысы Әулиекөл ауданы - 1917, Қостанай облысы Әулиекөл ауданы) - әнші, сазгер, Аса ауқатты орталан шыққан. Бізге жеткен өндеріне қарағанда Біржан салмен дос болған. Қанапия әндері кезінде көп болған, бізге жетқені "Кер бесті", "Ат басты шылбырымды", "Қанапияның әні" секілді туындылары. Асқақ, жоғары дауыспен, жігерлі айтылатын бұл әндерінде, негізінен, жастық жақ қызығын мадақтайды. Қанапия әндерін алғаш А.В. Затаевич нотаға түсірген. Қанапияның ұрпақтары Қостанай облысында тұрады. Дереккөздер
Қанатты сөздер

Қанатты сөздер– тұжырымды ой, әуезді ұйқасқа құрылған өрнекті сөз тіркестері. Қанатты сөздер көбіне егіз, жалқы, кейде 3 – 4 шумақтан тұрады. Көлемі бұл мөлшерден артса, нақыл өлең, терме, толғауға айналып кетеді. Мақал-мәтелдерге ұқсас келеді. Қанатты сөздердің көбінесе авторлары белгілі болады. Қанатты сөздер өлең түрінде де, сол секілді қара сөз түрінде де кездеседі. Қанатты сөздерді "Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні" десе де болады. Дереккөздер
Қандас Құдалық

Қандас Құдалық– туыстық ұғым. Туыстас, түбі, тегі бір отбасылардың қыз алысып, қыз берісуі. Өзбек, түрікмен, күрд, т.б. халықтарда өз туыстарына үйлену кең етек жайған. Қазақтар жеті атаға дейін қыз алыспайды.
Қанжыға

Қанжыға – ерге бөктерген затты байлайтын қайыс жіп, таспа. Қанжыға ердің қапталындағы әдейі тесілген тесіктен қапталдық пен желдікті ұстап тұратын әнжімен құйысқан бекітілген шеттіктің түбіне жақын жерінен тұйықталып өткізіледі немесе қапталға әдейі бекітілген шығыршыққа тұйық бау шалынып байланады. Қанжығаның ұзындығы жұп күйінде екі-үш қарыстан бір метрге дейін де болады. Қанжығалау Ердің артына бір затты байлауды «қанжығалау» деп атайды. Қанжығалауға қолайсыз зат, нәрселер байланбаған. Өйткені, аттың шабын соғады, сонымен қатар салмақты нәрселерді қанжыға көтермейді. Дәстүрлі ортада қанжығалау көбінесе саятшы және аңшыларға қатысты қолданылды. «Қанжығасы майлану» деген сөз тіркесі, әдетте, аңшылық пен саятшылықта олжалы қайтқандарға ғана қатысты емес, жалпы адамның жолы болғанын, жеңіске жеткенін, олжалы болғанын да білдіреді. Қанжығаға байлау Қанжығаға байлау – аңшының алған аңын жолай кезіккен адамға беру салты. Қолы ашықтықтың, жомарттықтың және қарым-қатынасты реттеуге бағытталған салттың көрінісі бола тұра, бұл ғұрыптың наным-сенімге де негізделген астары бар. Яғни, дала аңы баршаға ортақ қауым игілігі. Сондықтан, қалыптасқан дәстүр бойынша, кездескен жолаушыға аңды, яғни, олжаны беру керек. Өйткені, жолда ұшырасқан адам қырықтың бірі – Қыдырға баланады. Олжа байламаса құдайдың бергелі тұрған одан да үлкен несібесінен құр қаласың деген сенімге сай атқарылатын ғұрып болып саналады. Қанжығаға өзі алған тұңғыш аңын өзіне байлау да – құсбегілік өнерде атқаралытын ғұрыптардың бірі. Аң аулауға алғаш шыққан адам тұңғыш олжасын басқа біреуге сыйламайды, яғни байламайды. Әйтпесе, қанжыға қурап, құр қалады, қанды болмайды, жол болмайды деп ырымдайды. Яғни, бақ пен несібе басқаға кетпесін деп алған аңын біреуге берместен, ырым қылып өзі алады. Аңшылармен кездескен адам қанжыға қанды болсын деген тілек айтады. Яғни, аң алып, оны қанжығаға байлаңыз деген тұспал сөз айтады. Құсбегі қанжығаға аң байлағанда «қанжыға майлансын!» деп айтуы керек. Қанжығасына аң байланған адам құсбегіге алғыс, рахмет айтып, бата беріп жолын жасаған. Ал егер, ұстаған аңды біреудің қанжығасына байлап үлгермесе, оған аңды үйіне әкелген соң да беруіне болады. Дереккөздер Әдебиеттер * Нұрғалиұлы Н., Еженбекұлы Е. Ат әбзелдерi. Ер. Ата салтыңды аяла (Қазақ салт-дәстүрлерi туралы таным). Құраст. Н.Ақбаев. Алматы: Ана тілі, 1998. 96-113 бб.; * Тоқтабай А. Қазақтардың аңшылыққа, құсбегілікке, балық аулауға байланысты жора-жосындары. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет ғұрыптары. 1-том. Біртұтастығы және ерекшелігі. Алматы: Арыс, 2005. 116-126 бб.; * Мұқанов С. Халық мұрасы. Тарихи-этнографиялық шолу. Таңдамалы. шығармалар. ХV том. Алматы: Жазушы, 1979; * Бабалықұлы Ж., Тұрдыбаев А. Саят. Алматы: Қайнар, 1989; * Қазыханқызы Н. Аңшылық хиқаялары. Этнографиялық эссе. Алматы: Атажұрт, 2010.
Қансімір

Қансімір, "вампир" – мифтік тұлға. Қазақ халқының наным-сенімі мен ауыз әдебиетінде сақталған Қ. жын-перілер жөніндегі хикая кейіпкерлерінің бірі. Онда тек жалпы жын-пері, жын-шайтан деп аталатын жиынтық сипатты иеленген. Түсініктемелер
Қан топтары

Қан топтары – бір биологиялық түр дарабастары қанының иммуногенетикалық белгілері. Адамның қан тобы ұрықтың жатырда даму барысында қалыптасып, өмір бойы өзгермейді. Қан белогының құрамында агглютинин деп аталатын ерекше заттар болады. Олар a және b әріптерімен таңбаланады. Барлық адамдардың қаны 4 топқа бөлінеді: I, II, III, IV. Қан беретін адамды - донор (латынша «donore» – сыйлаушы), қабылдайтын адамды – реципиент (латынша «recepiens» -қабылдаушы) дейді. Қаны I топка жататын адамдардың қанын барлық топқа (I, II, III, IV) аз мөлшерде (200-300 мл) құюға болады. II топқа жататындардың қанын III және IV топқа береді. III топтағылардың қанын III, IV топқа, ал IV топтағылардікін тек IV топқа құюға болады (10-кесте). Егер қан топтары сәйкес келмесе, эритроциттер желімденіп қалады да, аяғы сәтсіздікке ұшырайды. Қазіргі кезде қан құюда тек өз тобына сәйкес қан құйылады. Жалпылама Қанды жеке топтарға бөлгенде эритроциттердің құрамындағы ерекше нәруызды антиденелердің мен плазмы құрамындағы ерекше нәруызды антиденелердің болуы қатаң ескеріледі. Егер "А" антингені мен "а" антиндесі мен "В" антингені мен "в" антинденесі кездесетін болса құйылған қандағы эритроцитердің желімденіп қан ұюы болады. қан тобы ешқашан өзгермейді және тұқым қуалайды. Дереккөздер
Қаңқа

Қаңқа немесе скелет – адам мен жануарлар денесіне тірек және оны сыртқы зақымнан қорғайтын қатты тіндерден құралған, бір-бірімен байланысқан дене сүйектерінің жиынтығы. Қаңқа организмде тірек, қимыл және қорғаныш қызметтерін атқарады; минералдық заттар алмасуына қатынасып, кальций, фосфор, т.б. тұздардың жиналатын қоры болып табылады. Сондай-ақ организмдегі қан түзілуі процесі де осында өтеді. Қаңқаның тірек қызметі: бұлшық еттер, шандырлар, ішкі органдар сүйектерге бекітіледі. Қаңқа сүйектері ұзын және қысқа рычагтар қызметін атқарып, бұлшық еттердің жиырылуы нәтижесінде қозғалысқа келеді. Қаңқа органдарды сыртқы әсерлерден қорғайды. Мысалы, бас сүйек қуысы – миды, омыртқа бағанасы өзегі – жұлынды, кеуде торы – жүректі, өкпені, ірі тамырларды қорғайды, ал жамбас астауы – несеп және жыныс мүшелеріне қорғаныш болады. Қаңқа 206-ден аса сүйектерден тұрады, оның 33 – 34-і сыңар, қалғандары жұп сүйектер; 22 сүйек – бас сүйекті, 26-сы – омыртқа бағанасын, 25 сүйек қабырғалар мен тісті түзеді, қолда – 64, аяқта 62 сүйек болады. Майын арылтып, кептіріп, арнайы өңделген сүйектер бір-бірімен біріктіріліп, жоғары оқу орындарында оқу-тәжірибелік мақсатта пайдаланылады. Мұндай қаңқаның салмағы 5 – 6 кг, дене масасының 8 – 10%-ын құрайды. Тірі адамның сүйектері ауыр болады, олардың салмағы дене массасының 1/5 – 1/7 бөлігін түзеді. Құрылымы мен химиялық құрамы күрделі болатын қаңқа және оны түзетін сүйектер аса беріктілігімен ерекшеленеді. Жануарларда сыртқы және ішкі қаңқа болады. Сыртқы қаңқа, әдетте омыртқасыз жануарларға, ал ішкі қаңқа омыртқалы жануарларға тән. Көптеген бір клеткалылардың сыртқы қаңқасы бақалшақтан құралған. Буынаяқтылардың қаңқасы ерекше зат – хитиннен, шаянтәрізділердің қаңқасы қатты сауыттан, жәндіктерде бірнеше хитин қабатынан тұрады. Кейбір омыртқасыздарда сыртқы қаңқамен қатар ішкі қаңқа болады. Омыртқалы жануарлардың кейбір түрінде сыртқы қаңқа болады. Мысалы, тасбақаларда, қолтырауында – сыртқы сүйек қалқаншалары, балықта – қабыршағы. Ішкі қаңқа дәнекер тінді (кейбір төменгі сатыдағы жануарларда), шеміршекті (акулалар, скаттар) және сүйекті қаңқа жануарларға судан құрлыққа шығып, өз денесін жер бетінде көтеріп, берік ұстауға мүмкіндік берді. Сөйтіп, филогенез процесінде қоршаған ортаға бейімделу барысында біртіндеп қаңқаның дамуының үш сатысы: #дәнекер тінді #шеміршекті #сүйекті қаңқа. Бұл ауысу адам онтогенезі процесінде де қайталанады. ;Қаңқаның қызметтері: * механикалық қызмет; * тіректік (ішкі мүшелер, бұлшықет және бүкіл денеге тірек); * қорғау (ішкі мүшелерді сыртқы механикалық әсерлерден қорғайды); * қозғалыс (сүйектер арасындағы байламдар қозғалысы арқасында); * амортизациялаушы (қимылдарды, соққылардыжұмсарту); * дене пішінін ұстау; ;Биологиялық қызметі: * қантүзуші (қызылкемігі); * Минералды заттардың депосы (мүшелер мен қанда олардың жетіспеушілігінде олар сүйектен алынады) * Адамның тірек-қимыл жүйесінің бөлімдері: * Енжар қозғалыс аппараты – сүйекті жүйе (скелет) Дереккөздер Тағы қараңыз * Тірек-қимыл жүйесі
Қаңлы

Қаңлы сөзінің бірнеше мағынасы бар: * Қаңлы руы– қазақ халқының негізін құраған ежелгі тайпалардың бірі. * Қаңлы мемлекеті * Қаңлы (ауыл) * Қаңлы ақын * Юань патшалығы кезіндегі қаңлылардан шыққан саяси қайраткер, қолбасшы
Жамал Мұсағалиқызы Қаңлыбаева

Жамал Мұсағалиқызы Қаңлыбаева(1923 жыл, Семей – 1974) – тех. ғыл. докт. (1965), проф. (1968), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1970). Негізгі ғыл. еңбектері жер қабаттарында шахта қазбаларының әсерінен пайда болатын жылжу процестерін радиоактивті изотоптар әдісін қолдану арқылы зерттеуге арналған. Ғылым кандидаты, одан кейін техника ғылымдарының докторы атанған ең алғашқы қазақ-әйелі, сонымен қатар өз өмірін маркшейдериге арнаған түркі әлемі нәзік жандылардың алғашқы өкілі. Оның негізгі ғылыми-теориялық зерттеулері республикалық, одақтық және шетелдік басылымдарда 65 монографияда, мақалалар мен брошюраларда жарияланған. Білімі 1940 жылдың күзінде ол Тау-кен металлургия институтының гидрогеология бөліміне оқуға түсті. 1949 жылы оқу бітіргеннен кейін үш жыл өткен соң Жамал Мұсағалиқызы Қарағанды көмір бассейінің өндірістік учаскесінің шахталарында өз бетінше ғылыми жұмыстар жүргізді. Жүргізген жұмыстарының нәтижесі бойынша Жамал Қанлыбаева Бүкілодақтық маркшейдірлік ғылыми-зерттеу институтын басқарған профессор Степан Гаврилович Авершиннің жетекшілігімен «Қарағанды көмір бассейнінде жер асты тау-кен жұмыстарының әсерінен жер бетіндегі орын ауыстыруды есептеу» атты тақырыбында диссертация қорғады. 1952 жылы кандидаттық диссертация қорғаған, аспирантураның түлегі Жамал Қанлыбаева тау-кен саласы бойынша техникалық ғылдымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алған алғашқы қазақ әйел болды. Кәсіби қызметі 1954-1974 жж. аралығында Тау-кен металлургия институтында маркшейдерлік бөлімнің басшысы болып жұмыс істеді. Оның басшылығымен институт радиоактивті изотоптарды қолдануға негізделген әйгілі әдісті жасауға кірісті. Көпжылдық зерттеулердің қорытындысын жасай отырып, нәтижесінде Жамал Мұсағалиқызы 1956 жылы докторлық жұмысын сәтті қорғады. 1970 ж. Ж.М. Қанлыбаева Қазақ КСР-нің ғылым Академиясының корреспондент мүшесі болып сайланады. Марапаттары: «Құрмет белгісі», «Ерен еңбегі үшін» мерейтойлық медалімен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамоталарымен марапатталған. Фрейбергтегі (Германия) тау-кен академиясында марапатқа ие болған алғашқы әйелдердің бірі және ең жақсы баяндамасы үшін қаланың құрметті кеншісі атағына ие болды. Өнертабыстары Әлем бойынша алғаш рет радиоактивті изотоптарды қолдануға негізделген көмір қабаттарын қазу кезінде тау жыныстарының кернеулік жағдайын бақылаудың жаңа әдісін ойлап тапты. Дереккөздер
Қаңлы Жүсіп Қадірбергенұлы

Қаңлы Жүсіп Қадірбергенұлы (1873, қазіргі Сырдария ауданы Майлыбай ауылы – 14 наурыз 1923, сонда) – ақын, Сыр бойындағы шайырлық мектептің көрнекті өкілдерінің бірі. Ел арасында «Қаңлы Жүсіп», «Молла Жүсіп» деген есімдермен аты жайылған. Алғашқыда ауыл молдасы Темір қожа деген кісіден хат танып, әрі қарай өз бетінше мұсылманша және орысша сауатын жетілдірген. 14 – 15 жасқа қараған шағында ақындығымен халыққа таныла бастады. Біраз уақыт биге атқосшы, болысқа тілмаш болды. Кеңес өкіметі тұсында Тереңөзек қыстағының сотында хатшылық қызмет атқарды. Қаңлы Жүсіп поэзиясында әлеум. сарын мол. Оның «Замана түріне», «1916 жыл» атты толғауларында орыс отаршылдығын әшкерелеу мен ұлт бірлігін насихаттау орын алса, «Әлди-ай» әуенімен айтылатын «Оспанбайдың қызы едім, мен Зылиха» өлеңінде және «Жүкті қыз», «Ана мен бала» хикаяттарында әйел теңдігі мәселесі жырға қосылады. Ақынның «Мағрупа қыз», «Мәрді Салық», «Ағайынды үш жігіт», «Әбірһаттың бастан кешкендері», «Түлкі, қасқыр һәм қой» атты қисса, дастан, мысалдары шығыстық үлгіде жазылған. Қаңлы Жүсіп жұмбақ айтыстың шебері. Қарасақал Ерімбетпен, керейт Даңмұрынмен, Нақып қожамен, Шәкей салмен, Бермағанбетпен жазбаша айтыстары сақталған. Оның Кете Жүсіппен жазба айтысы 8 жылға созылған. Ақын өмірі мен шығармашылығын ғалымдар Е.Ысмайылов, М.Байділдаев, т.б. зерттеген. Дереккөздер
Қаңылтыр

Қаңылтыр (Жесть) - суықтай илемделіп жасытылған (қалындығы 0,08—0,32 мм) жүқа табақ болат. Табақты орта әсерінен және атмосфералық жегіден қорғау үшін қалайы, хром, арнайы жылтырсыр және т.б. қабаттары жағылады, негізінен, консерві өндірісінде қол- данылады. Дереккөздер sv:Tunnplåt
Қапаған қаған

Қапаған қаған, Қабылан, Мочур (туған жылы белгісіз – 716 ж.) – Шығыс Түрік қағанатының бас қағаны (691 – 716). Құтлық қағанның немере інісі, Күлтегін мен Білгенің немере ағасы. Басқаруы Қапаған Қаған түрік қағандығының қуатын арттырып, оның әскерін күшейтті.Шығыс түрік қағандығының иелігін Темір қақпадан (Дербент) Қадырхан тауына, Тоқарыстаннан Ұлы Хинган тауларына, Сарыөзенге (Хуанхэ) дейін ұлғайтуды мақсат етті. Қапаған қағанның Қытаймен соғыстары негізінен Сарыөзеннің Солтүстік жагалауларында жүргізілді. 694 жылы басталған қытаймен соғыстары Қытай корғанының арғы жағында жатқан Ордос түркілерін елге қайтару мақсатында жүргізілді. 697 жылы қытай шапқыншылығына ұшыраған қидандарды түгелімен, бүкіл Маньчжурия өзіне қосып алды. 706 жылы Солтүстік Қытайға шабуыл жасады. 706-07 жылдары қытай және та¬табы шапқыншылықтарына тойтарыс беріп отырды. 709 жылы тоғыз-оғыздарды женді. 711-12 жылдары Енисей аздары мен шіктерін өзіне қаратты. 712-13 жылдары Алтайдан асып, Жетісудағы он оқтарды бағындырды. Сырдариядан өтіп, Темір қақпаға жалғас жатқан Тоқарыстанға жетіп, соғдыларды күйрете жеңді. 714 жылы қайта бас көтере бастаған табғаштарға алты рет соққы берді. Қапаған Қаған үдере көшпек болган тоғыз- оғыздарды тоқтатып, Ұлы Құм даланың (Гоби) солтүстігінде оларға күйрете соққы берді. Қапаған қаған қытай заңына негізделген заңды бұзып, ежелгі түркілер заңын қалпына келтірді. 716 жылы Толы өзенінің жағасында Бай-егу (Байырғы) тайпасы Қапаған қағанның әскерімен шайқасып, күйрей жеңілді. Шағын ғана жасақпен жорықтан оралып келе жатқан Қапаған қағанға байегулер тұтқиылдан шабуыл жасап өлтіреді де, қағанның басын қытайларға апарып береді. Дереккөздер Тағы қараңыз
Қапал уезі

Қапал уезі– әкімшілік аудан. 1869 ж. құрылып, Жетісу облысының құрамына кірген. Жер аумағы 74100 км². Уез халқының саны 180 мың, оның 158 мыңы – қазақтар болды (1897). Тұрғындары негізінен мал, егін шаруашылықтарымен айналысты, бал арасын өсіріп, кірешілікті кәсіп етті. Қапал уезі орталығының ірге тасы 1847 жылы қаланған Қапал қаласы болды. Дереккөздер
Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов

Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов (9.3.1927 жыл, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы - 8.08.2011) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1971), профессор (1999). Мәскеу сәулет институтын бітірген (1951). 1951 — 1967 жылдары Қазақ мемлекеттік қала құрылысы бас жобалау институтында архитекторлық шеберхананың бас архитекторы, Алматы мемлекеттік қала құрылысын жобалау институтының директоры (1967- 1997), 1971 - 1983 жылдары Алматы құрылыс-жобалау бас басқармасының бастығы әрі қаланың бас архитекторы қызметін атқарды. Алматы қаласының орталығын қайта құруға, көрікті архитекторлық ансамбльдерді қалыптастыруға белсене қатысты. Оның жобасы бойынша Орталық мәдениет және демалыс басының қақпасы (1954 - 55 ), Республикалық Орталық стадион спорт кешені (1958 - 1964, архитектор А.Я. Косовскиймен бірге), қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы кешені (1964) салынды. Д.Қонаев мүсіні, қазіргі Алматы қалалық әкімшілік, ғимарат (1976 - 80), Республика алаңы (1980 жылы КСРО Мемлекттік сыйлығы, 1982) авторларының бірі болды. Алматы қаласының 1978, 1989, 2000 жылдарындағы бас жоспарын жасауға қатысты. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1987), "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгісі" ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қапаш Жаманұлы

Қапаш Жаманұлы (туған-өлген жылдары белгісіз) – әнші-композитор. 19 ғасырдың бас кезінде өмір сүрген. Дауысы аса күшті, асқақ, үнді болған. Қапаш әншілік-орындаушылық өнерімен қоса өз жанынан "Қарғаш", "Гауһар", "Арман сол", "Жоныл алды", "Шалқақ кер", "Шәмші-Қамар", т.б. әндер шығарған. 1915 жылы Ақмола қаласында өткен үлкен жәңкермеңкеде өнер көрсетеді. Оның әндері Қ.Бабақовтың орындауында жазылып алынды, ал бірқатары (қолжазба түрінде А.В. Затаевичтің музыкалық-этнографиялық жинағыш енгізілген) Қазақстан ғылым академиясының орталық кітапханасында сақтаулы. Дереккөздер
Қапшағай обасы

Қапшағай Обасы– ежелгі зират орындары. Алматы облысы Іле өз-нің сол жағалауындағы Қапшағай қонысында, 5 обадан тұрады. Обалардың орташа диам. 7 – 10 м, биікт. 0,5 м. Қ. о-на жерленген адамдар б. з. б. 1 ғ. мен б. з. 2 ғ-нда өмір сүрген.
Қапшағай таңбалы тасы

Қапшағай таңбалы тасы – тасқа шекілген көне суреттер мен жазулар, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Қонаев қаласынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Іле өзенінің бойында орналасқан. Сипаты Суреттер мен жазулар Іле өзенінің арнасының жарқабағына б.з. II ғасыр – б.з. XIII ғасыр аралығында шекілген. Жарқабақтағы тастар бір-біріне жалғаса, текшелене орналасқан. Осы тастардың 18-інде жазу таңбалар бар. Қапшағай таңбалы тасын XIX ғасырда көптеген ғалымдар (Г.В. Фишер. А.М. Никольский, Н.Н. Пантусов, А. Позднеев) зерттеді. Таңбалар, негізінен, көне тибет жазуымен жазылған дұғалықтар мен көне түркі әліпбиімен жазылған жазу-таңбалар. Қапшағай таңбалы тасы ескерткішінің ең белгілісі – Үш Бұрхан (Будда) суреті (б.з.б. II ғ.). Ежелгі дәуірлерде сақ тайпалары Будда дінін ұстап, Күн, Жер, Соғыс құдайларына табынған. Олардың діни сана-сезімі мен салт жоралғылары Қазақстан және Қырғызстан (Ақбешім мен Краснореченское қаласынан табылған Бұрхан бейнелерімен әсемделген белдік тоғалары және биіктігі 12 м Бұрхан мүсіні, IV-X ғ.) жерінде кездеседі. Қапшағай таңбалы тасында көп қолды чон-рай-сик, сақ тайпасынан шыққан Сакья-муни Будда мен Ман-Ла Будда бейнеленген. Бұрхан суреттерінің астына дұғалықтар (мысалы, "Ман-Ла Буддаға сиынамын...", т.б.) жазылған. Бұл жазуларға кейіннен Шыңғысхан, Жоңғар шапқыншылықтары кезінде жаңа мәтіндер қосып отырған. Суреттердің орналасу жүйесімен өте нәзік те тартымды жасалған сызықтар өрнегі белгісіз суретшінің шеку өнеріне өте жетік болғанын көрсетеді. Әдебиет * Пантусов Н.Н., Позднеев А., Тамғалы тас, СПб., 1898; * Нурмухаммедов Н.Б., Древности Казахстана // "Искусство", 1968, №5. Дереккөздер
Қараағаш Обасы

Қараағаш Обасы– көне бейіт орындары. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Сарыкөл к-нен 4,5 км солт-те. Обалардың орташа диам. 2 – 15 м, биікт. 1 – 4,5 м. Қ. о-нан алтын тәж, тас орнатылған екі сырға, кәрібтас моншақ, өрнек салынған көзе, т.б. табылған. Қ. о. – б.з.б. 6 – 4 ғ-
Қараала сиыр

Қараала сиыр – сүт бағытындағы тұқым. Голланд тұқымы мен одан тараған остфриз тұқымдарының бұқаларын жергілікті сиырмен ұзақ уақыт бойы өндіре будандастыру арқылы шығарылған. Жаңа тұқым ретінде 1959 ж. бекітілді. Қазақстанға тың игеру жылдары әкелінді. Қараала Сиыр – сүтті мол беретін тұқым, етінің сапасы жақсы. Жергілікті жерге тез бейімделеді. Түсі қара, ала, кейбір сиырлардың жамбасы мен жауырынында ақ жолағы болады. Республикада асыл тұқымды Қараала Сиырдың саны 30 мыңнан асады. Өнеркәсіптік әдіспен сүт өндіру технологиясына әбден бейімделген. Бұқасы 850 – 950 кг, сиыры 470 – 550 кг тартады. Жылына 3,7 – 4,2 мың кг сүт береді, майл. 3,6 – 3,7%. Ет шығымы 55 – 57%. Таңдаулы табындары Ақмола облысы «Красноярское» АҚ-да, «Бастау» ЖШС-де, Алматы облысы «Панфиловский», Қостанай облысы «Заречное» шығысында, Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу тәжірибе шаруашылығында өсіріледі. Дереккөздер