kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Анықталмаған теңдеу

Анықталмаған теңдеу — құрамында белгісіздер саны бірден артық болатын теңдеу. Ал белгісіздер саны теңдеулер санынан артық болып келетін теңдеулер жүйесі. А. т-лер жүйесі деп аталады. Әдетте А. т. мен А. т-лер жүйесінің шешімдері шексіз көп болады. “А. т.” термині сандар теориясында А. т-дің белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын шешімдерін табу қажет болған кезде қолданылады (бұл орайда А. т-дің тек бүтін немесе рационал сандар болатын шешімдері ізделінеді). Мұндай шешімдер диофант теңдеулері теориясында зерттеледі.
Анықтамадағы шеңбер

Анықтамадағы шеңбер , логикада — анықтама ережесінің сақталмауынан туатын қисындық қателік. Ереже бойынша анықтама айналмалы болмауы керек, яғни анықталушы ұғымды өзі арқылы анықтауға болмайды. А. ш-дің айқын көрінісі — тавтология (грек. tauto+logos). Ол — анықталушы ұғымды дәлме-дәл өзі арқылы анықтау. Мыс., “Ұстаз — ол ұстаздық ететін адам”.
Аңғару

Аңғару — әлдене туралы зерделі болу күйі. Нақтырақ айтсақ, аңғару дегеніміз оқиғаларды тікелей білу және түйсіну, сезіну, ұғу қабілеті. Басқаша айтсақ, ол ақпараттар іс-әрекетті бағыттауға тіке қолданылған кездегі субъекттің ақпараттарға назар аудару күйі. Бұл ұғым зерденің синонимі ретінде, немесе зерденің негізгі қасиеті ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, зерде дегеніміз адам санасының әлденені аңғару күйі. Санадағы әлденені аңғару күйі тәжірибеге байланысты болады, яғни аңғаруда бейнеленген құрылым тәжірибе құрылымын бейнелейді. Адам өз ниетіне сай санасы мен іс-әрекеті үйлесімді болу үшін, түрлі ішкі-сыртқы феномендердің мәні мен себеп-салдар байланысын санада дұрыс бейнелеп қана қоймай, оларды бейнелегенін аңғарып, олардың мағынасын ұғуға тиіс. Аңғару процессі тек сезімдік түйсіну деңгейімен шектелмейді, ол пайымдау жүйесінде ұғынылып, ақыл арқылы түсінуге ұласады. Дереккөздер
Аңкөс

Аңкөс — аңдардың әдіс-айласын, сыры мен сипатын терең ажырата білетін және оларды шебер аулай білетін адам. А. адам аңның түріне және жылдың төрт мезгіліне сәйкес аң аулауға таяқ, тор, түтін, тұзақ, қақпан, садақ, мылтық сияқты құрал-жабдықтарды және ат пен итті өте ұтымды пайдаланады. А. тек құрал-жабдықтарды дәл таңдап пайдаланумен, аңның түсі мен сипатын білумен шектелмейді. Ол әрбір аңның тіршілік ету, өсіп-өрбу жолдарынан, аңдардың күндізгі және түнгі өріс-мекенін, олардың немен қоректенетінін, тіпті құмалағына қарап аш-тоқтығын айыра алады. А. сондай-ақ күн райын болжағыш, жер бедерін аңғарғыш келеді.
Аңшы

Аңшы — аң аулауды кәсіп еткен саятшы адам. Оны құсбегі, бапкер деп те атайды. Қазақ аңшылыққа: “Бүркітші үстіңді бүтіндейді, қыбыңды қандырады, қақпаншы қарныңды тойғызады, тұзақшы аш қалдырмайды...” деп тіршіліктің бір тұтқасы ретінде қараған. Кейде аңға көңіл көтеру үшін де шығады. Ит жүгіртіп, құс салу серілік салтанат деп саналған. Қазақ ішіндегі Аңшылар қолданған құралы, істеген амалына қарай былайша жіктеледі: # Саятшы — аңға мезгілімен қан сонарда саят құратын қазақтың дәстүрлі аңшысы. Қыран бүркіт, жүйрік ат, ұшқыр тазы баптап, түзу мылтық, бұзау тіс қамшы, сойылмен қатар т.б саятшы жабдықтары пайдаланады . # Мерген — садақпен, мылтықпен аң атады. Аю, қасқыр, бұғы, марал, арқар, елік, таутеке, қарақұйрық т.б. аң алады. # Қақпаншы — аңды қақпанмен аулайды. Түлкі, қасқыр, суыр секілді аңдардың ініне, жүретін жолына қақпан құрады. # Моршы — түлкі, күзен секілді аңдардың ініне түтін салып, іннен шыға қашқанда ұстайды. Дереккөздер
Аңшы иттер

Аңшы иттер — терісі мен еті үшін ауланатын жануарларды ұстауға баулынған ит тұқымдары. Оларға: тазы, иір құйрық аңшы иттер, іншіл иттер т. б. жатады. Тазылар аңды қуып жүріп ұстайды. Олар сағатына 90 км шапшаңдықпен жүгіреді. Тазыларды қоян мен түлкіге, ұсақ тұяқтыларға, кейде қасқырға да салады. Кейде ұсақ құстарды қалың шөп, бұта арасынан үркітіп, аңшыға жәрдем береді. Итті ауланатын аң-құсқа қарай таңдап алған жөн. Оны күшік кезінен үйретіп, баулу керек. Иттің бабы, күйі, сезгіштігі жоғалмау үшін ашық алаңға, бос жерлерге серуен жасаған абзал. Ересек итті тәулігіне екі рет, ал күшікті 2 айға дейін 5-6 рет тамақтандыру қажет. Аңшы иттерді таңдап алу үшін шығу тегі белгілі, шежіре куәлігі бар ит тұқымы ұсынылады. Дереккөздер
Аңыздық дақыл

Аңыздық дақыл — жазда және күзде негізгі дақылды жинап ала салысымен орнына сол жылы егіліп, өнім беретін дақыл. Ол қосымша өнім алу және топырақ құнарлылығын арттыру мақсатына сай егіледі. Ең тиімді А. д-дар қатарына жүгері, судан шөбі және жаздық рапс жатады. Оларды негізгі дақыл ретінде ерте жинап алынатын күздік бидай, қара бидай, арпа, асбұршақ сияқты дақылдар аңызына егеді. Сондай-ақ А. д-дар есебінде тары, қарақұмық, күнбағыс, асбұршақ пен сиыржоңышқа да егіледі. А. д-дарды себерде аудандастырылған сорттардың өнгіштігі ескеріледі және өсу қарқыны жоғары тұқымдары пайдаланылады. Топырақ дайындау мен себу жұмыстарының барынша қысқа мерзімде жүргізілуі қажет етіледі. Қазақстанда А. д-ды өсіруге Алматы, Жамбыл, Оңт. Қазақстан және Қызылорда облысының табиғаты аса қолайлы.
Апа

Апа — туыстық қарым-қатынасты білдіретін ұғым. Ағайынды немесе туысы жағынан жақын, жасы үлкен әйел өзінен кішілерге апа болады. Кей жерлерде апаны әпке немесе тәте деп атайды. Қазақстанның көптеген жерлерінде туған шешесін де апа дей береді. Себебі, ата-әжесінің көзі тірісінде бала өз әкесін аға, анасын апа деп, үлкендерді ізет тұтқан. Дереккөздер ar:أخت (توضيح) bar:Schwester cs:Sestra (rozcestník) de:Schwester en:Sister (disambiguation) fi:Sister fr:Sister it:Sister li:Zuuster lt:Sesuo (reikšmės) nl:Zuster pt:Sister ru:Сестра (значения) tt:Апа
Апеннин таулары

Апеннин таулары — Италиядағы Апеннин түбегінің жерін алып жатқан тау сілемі. Солтүстік-батысында Альпімен жалғасады, оңт-шығысында Калабрия тауына дейін созылған. Ұзындығы Калабрия тауын қоса есептегенде Массина бұғазына дейін 1100 км. Шығыс беткейлері жадағай, батысы тік келеді. Ең биік тауы — Корно (2914 м). Апеннин таулары альпілік қатпарлану кезінде қалыптасқан, негізінен құмтас, саз және әктастан түзілген. Жер бедерінің қалыптасуына жанартаулық әрекеттер көп әсер еткен. Сөнбеген жанартаулар қатарына: Везувийді (1844 ж. атқылады) жатқызуға болады. Күшті жер сілкіну, тектоникалық қозғалыстар да қайталанып тұрады. Құрылыс материалдары, әшекей тастар, мәрмәр, қоңыр көмір, боксит кендері өндіріледі, минералды бұлақтар көптеп кездеседі. Қоңыр топырақты төменгі белдеулерде зәйтүн және жүзім ағаштары, биіктік тауларында мәңгі жасыл өсімдіктер, емендер, Жерорта теңізі қарағайы, альпілік белдемде жапырақты ормандар, құзды беткейлерде гарига өседі. Жері қоңыр топырақты. Дереккөздер
Апеннин түбегі

Апеннин түбегі ( – Итальян түбегі; сонымен қатар Penisola appenninica) — Жерорта теңізінің орта бөлігінде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1100 км-ге созылып жатқан Оңтүстік Еуропадағы ірі түбектердің бірі. Жер бедері Ауданы 149 мың км², ені 130-300 км. Орталық Еуропадан Альпі тауы арқылы бөлінеді. Батысында Тиррен, шығысында Адриат, оңтүстігінде Ион теңіздерімен қоршалған. Жағасы көп тілімделген. Жер бедері таулы. Түбектегі тауларды Апеннин таулары және франциялық, италиялық Ривер бөледі. Апеннин түбегінің көпшілігі, кайнозойлық қатпарлану кезінде қалыптасқан жанартаулық аймақ. Кен байлықтарынан: қоңыр көмір, газ және аллюминий кентастары өндіріледі. Климаты Климаты – субтропиктік жерортатеңіздік. Қыс айларының орташа температурасы 12°C, жазда орташа температура 28°С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 500 мм-ден 1500 мм-ге дейін жетеді. Ірі өзендері – Тибр, Арно, ірі көлдері – Траимек, Больсен. Таулы аудандарда етті-жүнді бағыттағы мал өсіріледі, жағалау маңында дәнді дақылдар, жүзім егіледі. Ірі қалалары — Неаполь, Рим, Ливорно, Флоренция. Апеннин түбегінде Италия, Ватикан, Сан-Марино, мемлекеттері орналасқан. Дереккөздер
Апертура

Апертура (лат. apertura — санылау) 1. Электронды сәулелік аспапта (ЭСА) Апертура-қабылдағыш ЭСА-тың (мысалы, кинескоптың) экранының немесе таратушы ЭСА-тың нысанасының жазықтығындағы электрондық сәуленің көлденең қимасы. 2. Радиотехникада беттік антенналардың радиотолқынды тарата алатын немесе қабылдай алатын беттік жазықтығы (ашасы). Дереккөздер
Аподейктика

Аподейктика (грек. apodektіkos — сенімді), логикада — дау-талассыз дәлелденетін, мейлінше нанымды, айқын білімді білдіретін термин. Аристотель А. деп ақиқаттылығы мен жалғандығы дедуктивті (қ. Дедуктивтік теория) тәсілмен тұжырымдалған дәлелдемені айтады. Аристотельше силлогизмнің өзі А-лық білім құралы. Пікір айтуда А. терминімен қатар, мағынасы тұрғысынан қарайлас аподиктика (қажеттілік) ұғымы кездеседі. Формальды логикада пайымдаулардың модалдылығына қарай олар проблемалық, ассерторлық және аподиктикалық болып бөледі. А-лық пайымдауда нәрсе мен оның қасиеті арасындағы заңды байланыс көрсетіледі. А-лық пайымдауды білдіру үшін “қажетті”, “болуы тиіс”, “міндетті түрде” т. с. с. сөздер қолданылады. Кейде мұндай сөздер жасырын тұруы да мүмкін. Мысалы: “Су 1000 температурада қайнайды”.
Апостол

көркемсуреті «Жасырын кеште»]] Апостол (; apostolos — елші, уәкіл) — христиандықтың алғашқы кезеңдерінде бір қауымнан екінші қауымға жаяу жүріп жетіп, дін уағыздаған әулиелер. Олар осылайша христиан қауымының аумағын кеңейтті. Апостолдар бір-біріне және ұжымдарға әр түрлі діни сенім-наным мәселелері мен ішкі жұмыстар туралы үндеу хаттар жіберу арқылы өзара қарым-қатынас жасап тұрған. Інжілдің құрамына енетін бірсыпыра уағыздарға осы үндеухаттар негіз болған сияқты. Кейінірек Жаңа өсиеттің (Інжіл) түзілуіне байланысты шіркеу рәсімі А. атын Мәсіхтің — Иса Мәсіхтің 12 шәкіртіне ғана тән деп бекітті. Айса мен оның шәкірттері қызметі туралы қасиетті жазбаларда айтылатын бұл 12 әулие мыналар: Әндір, Барталмай, Жохан, Яһуда Исқариот, Матай, Петір, Шимон, Тадей, Філіп, Тома, Әлпейұлы Жақып пен Зейбедейұлы Жақып. Ескертпелер Дереккөздер
Апофиза

Апофиза (грек, apophysis — өскін) — магмалық (интрузиялық) таужыныстардан түратын негізгі шоғырдың осы шоғырды кіріктіруші таужыныстар өңіріне қарай желі тектес жарықтар бойымен шашақтала енетін тектестері. Апофиза — жердің терең қабаттарындағы балқыған магма қысымымен көгеріліп, пайда болған жыныс массивінің қоршаған тау жыныстарына желі тәрізді еніп, тарамдалуы.. Дереккөздер
Аппақ ишан сәулет кешені

Аппақ ишан сәулет кешені – Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет ескерткіші. Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандар тізбесі қатарында. Орналасқан жері Бәйдібек ауданы, Шаян ауылының батыс шеті. Кезеңі XIX ғасыр. Тарихи деректер Кешен үш ғимараттан тұрады: медресе, мешіт және дәрісхана (ханака). Мешіт ғимаратының жанында тұрған мұнара сақталмады. Кешеннің көлемді және жоспарлық композициясынң өңір бойынша тікелей аналогы жоқ. Жалпы алғанда, медресе мен мешіт дәстүрлі Оңтүстік Қазақстан типологиялық сәулет схемаларын ескере отырып салынған. 1840 жылы Қасым-ишан мешіт-медресесін Бұхар сәулетшілерінің жобасы бойынша салды. Мешіт өз атауын мешіттің алғашқы имамының құрметіне алды. Қазан төңкерісінен кейін мешіт 1928 жылға дейін жұмыс істеді. Одан әрі ғимараттарда қоймалар, түрлі мекемелер және тіпті тұрғын үй-жайлар орналасқан. Тек 1983 жылы ғана Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Қаулысымен кешен аумағы Аппақ ишан мұражайы болып қайта құрылды. 2000 жылдан бастап "Қазқайтажаңғырту" РМК Түркістан филиалының мамандары Өмірсерік Ахметовтің жобасы бойынша мешіт-медресені қайта жаңғыртумен айналысты. 2000 жылы кешеннің орталық қақпасы Аппақ ишанның тікелей ұрпақтарының қаражатына қайта салынды. Бұл нысан аймақтың өзіндік және қызықты тарихи-мәдени нысандарының бірі болып табылады. Аппақ Ишан медресесі діни оқу орыны ретінде 1927 жылға дейін, Қазақстанда ірі байларды конфискациялауға дейін өмір сүреді. 1926 жылы мешітте діни мектеппен қатар тұңғыш рет қазақ бастауыш мектебі ашылған. Мектептер 1933 жылы бастауыш, 1934 жылы жеті жылдық, 1937 жылдан орта мектепке айналып, кейін жаңа жайға көшіріледі. Ал, мешіт-медіресе Шаян ауылындағы тарихи жәдігер ретінде бүгінгі күнге жетті. Кешен сипаты Табанының аумағы 6,7 м х 6,6 м, ішкі көлемі 3,5х3,5 м, биіктігі 6 м. Қабырғаларының ішкі жағына әлемнің төрт жағына бағытталған тайыздау қуыс жасалған. Құрылысты күмбезбен жапқан. Аппақ ишан күмбезі пішімі жағынан Қазақстанның оңтүстігіне тән діни құрылыстарға жатады. Күмбездің ішінде екі сағана бар. Оның бірі – Шаян ауылындағы мешіт-медресені салдырған Аппақ ишандікі, екіншісі — осы Аппақ ишан күмбезін салған шебердікі. Дереккөздер
Аппалач тау жүйесі

Аппалач тау жүйесі — Солтүстік Американың оңт.-шығысында 2600 км-ге созыла орналасқан таулар. Ол бір-біріне пераллель орналасқан жоталардың, аңғарлардың, үстірттердің және таулы үстірттердің күрделі жүйесін құрайды. Ені 300-500 км., ең биік жері — Митчелл тауы (2037 м). Тау жүйесінің оңт.-шығысы мен солт. бөлігі кристалды жыныстардан (гнейс, кристалды тақтатас, кварцит) тұрады. Палеозойдың бас кезіндегі қатпарлану нәтижесінде көтерілген. А. т. ж-нің жалғасы Аппалачтың солтүстік-шығысындағы Ньюфауленд аралын алып жатыр. Таудың оңтүстік-батыс бөлігі палеозойдың соңғы кезеңіндегі шөгінді жыныстардың (әктас, құмтас, сазды тақтатас) қатпарлануы нәтижесінде пайда болған. Солт. Аппалачтың жер бедері таулы-үстіртті келеді, Оңт. Аппалачтың жер бедері күрделілігімен, ауа райының қолайлылығымен, жалпақ жапырақты ормандарымен ерекшеленеді. А. т. ж-нің қойнауы тас көмір мен жанғыш газға, темірге, мыс, күміс, кобальт кендеріне бай. Аппалачтың солт-нде климаты қоңыржай, оңт-нде субтропиктік. Дегенмен Атлант мұхитының ықпалымен біршама қолайлы ауа райы қалыптасады. Қаңтар айының орташа темп-сы (солтүстігінде) 12&nbsp;°C-дан +8°С-ға (оңтүстігінде) дейін, ал шілдеде 18-26°С-ға дейін өзгереді. Жылдық жауын-шашын мөлш. 1000-2300 мм. Жаз айлары ылғалды, бұлтты және жаңбырлы келеді. Өзендердің суы мол, су-электр стансаларын салуға қолайлы, әсіресе, Пидмонт үстіртінен өткен өзендер “сарқырамалар сызығын” құрайды. Теннеси өзенінде 40-қа жуық СЭС салынған. А. т. ж-нде Фанди, Грейт-Смоки-Маунтинс, Мамонт үңгірі, Шенандоа тәрізді бірнеше ұлттық саяжайлар орналасқан. АҚШ Аппалач таулы аймағы.]] Дереккөздер
Ара (журнал)

Ара — сатиралық журнал. 1956 ж. наурыздан айына бір рет, 0,75 баспа табақ көлемімен шыға бастады. Алғашқы шығарушылары — Ғ. Мүсірепов, А. Тоқмағанбетов, Қ. Жармағанбетов. “А.” қоғам өміріндегі кемшіліктерді, шаруашылық салаларындағы қырсыздықтар мен жауапсыздықтарды, адам бойындағы жағымсыз қылықтарды батыл әшкереледі. 1995 жылдан бастап журнал А3 қалыптағы 4 беттік газет болып шығып тұрды. 1998 жылы шығуын тоқтатты.
Араағайындық

Араағайындық , бітімгершілік — бейбітшілік орнатуға, өзара жанжалды басуға ықпал ету, бітімге шақыру. А. дәстүрлі қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан ұғым. Көршілес екі ру арасында жер дауы, жесір дауы өршіп, қантөгіс қақтығысқа ұласар сәтте үшінші, бейтарап рудың беделді өкілдері басу айтқан: “Алтау ала болса ауыздағы кетеді, Төртеу түгел болса — төбедегі келеді” деген халықтық қағидаға жүгініп, А. жасауды, сол арқылы елдің бүтіндігін, жердің тұтастығын сақтауды парыз санаған. Қазіргі кезде А. нышандары бейбітшілік орнату, мемл-тер арасындағы ынтымақтастықты сақтау жолындағы азаматтық қозғалыстардың іс-әрекеттерінде айқын көрініс тапқан. Жалпы демокр. бағыттағы үрдістермен қатар таза кәсіби сипаттағы қозғалыстар (мыс., “Ғалымдар — бейбітшілік үшін”, “Дәрігерлер — бейбітшілік үшін”, “Генералдар — бейбітшілік үшін” т.б.) бар. А. нышандары азаматтық мойынсұнбау актілері мен жекелеген тұлғалар, әлеум. топтар тарапынан өткізілетін акциялар кезінде де ұшырасуы мүмкін. Теор. тұрғыдан А. пацифистік қозғалыс идеясында идеол. пішім ретінде негізделді. 19 ғ-дың соңында АҚШ-та, Англияда соғыс атаулыны, елдер мен халықтар арасындағы қарулы қақтығыс, жанжалдардың кез келген түрін адамгершілік аңсарға жат, тұрпайы құбылыс санайтын идея ретінде пайда болған бұл қозғалыс ауқымды халықар. демокр. күшке айналып, әлемнің көптеген елінің ішкі, сыртқы саясатына елеулі ықпал етіп отыр. Нақты мемл-тер өкілдері — мемл. қайраткерлері бейбітшілік пен татулық, ізгілік ұйытқысы ретінде А-ты сыртқы саясаттағы қызметінің басты міндеттерінің біріне балайды. Мыс., 1991 ж. 21-23 қыркүйекте ҚР Президенті Н. Назарбаев РФ Президенті Б. Ельцинмен бірге Әзірбайжан, Армения елдеріне барып, Таулы Қарабақ жанжалына А. болды. Соның нәтижесінде 4 жыл бойы соғысып, текке қан төккен екі ел ымыраға келіп, ел басшылары — А. Мүтәлибов пен Л. Тер-Петросян тұңғыш рет Железноводск қаласында (1991 ж. 23 қыркүйек) келіссөз үстеліне отырып, бірлескен мазмұндамаға қолдарын қойды. Тағы қараңыз * Бітімгершілік
Араб ата кесенесі

Араб ата кесенесі — 977–978 ж.ш. Өзбекстан Респ. Самарқан облысы Тим макхаласында салынған. “Самани әулеті ғасыры” деп аталатын кезеңнің озық сәулет өнері ескерткіштері. А. А. к. П әрпі түрінде салынған. Кірер жақ беті кесененің басқа қабырғаларынан көтеріңкі келген. Өне бойы жазулармен әсемделген. Жан-жағы жапырақ тәріздес, жүрек іспетті өрнектермен көмкерілген. Күмбезге дейін екі қатарлы өру тәсілі қолданылған. Негізгі қабырғада үш күректі арка орналасқан. Екі жанындағы арка арнайы ашылып тұрған сияқты әсер қалдырады. Оның үстіне жалғыз арка орналасып, күмбезге жалғасқан арка бойына өрнектер салынған. Ескерткіш үлгісі Бұхарадағы Самани әулеті кесенесінің үшкір күмбезді, күйдірілген қышпен қаптау, бұрыштарына бағана орнату, кішігірім кірпіштермен тігінен не жатқызып өру тәсілдерімен әшекейлеу өнеріне ұқсас. А. А.к-не ұқсастық тек Орта Азияда емес, Қазақстан жеріндегі Айша бибі, Жошы хан сияқты ескерткішерінен де байқалады. Әдеб.: Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И., Очерки искусства Средней Азии, М., 1982.
Араб жазуы

Араб жазуы (; әбджәдиййә ‘арабиййә) — ежелгі Вавилониядағы (б.з.б. 2000-шы ж.) аккад, шумер тайпаларының жазба әріптері негізінде пайда болған көне жазулардың бірі. Оңнан солға қарай жазылады. Бас әріптері болмайды. Әріптер бір-біріне қосылып жазылады. Араб жазуында 28 әріп бар. Олардың үшеуі (а, и, у) созылыңқы дауысты дыбыстарды, қалғандары дауыссыз дыбыстарды бейнелейді. Дауыссыз дыбыстардың асты-үстіне харакаттар (көмекші белгілер) қойылады. Бұл белгілер Құранда, сөздікте, оқу құралдарында міндетті түрде қойылып, ал қалған кездерде қойылмауы мүмкін. Құснихат үлгілерінде Араб жазуының сулс, куфа, сулх, парсы, диуани, насталих, т.б. түрлері пайдаланылады. Араб жазуы қазіргі кезде барлық араб елдерінде, ислам дінін ұстанатын бірқатар мемлекеттерде (Индонезия, Үндістан, Иран, Ауғанстан, Кавказ елдері және Орта Азия, т. б.) қолданылады. Араб жазуының тарихы Араб тілінің жазылу тарихына келер болсақ, жаһилиет дәуірінде арабтарда жазу дамыған жоқ. Арабтар өз араларында тек келісімшарттар жасаған уақытта ғана жазатын еді. Сонымен бірге басшылар арасындағы хаттар. Бәдәуи арабтар хат жазуды намыс санап тек жаттап алатын. Келісімшарттар мен хаттардан басқа жәһилиет дәуірінің шайырлары өз шығармаларын қағазға түсіретін. Йемен халқы б.з.д. 1000 жыл бұрын жазу қолданған. Діни қағидалар мен заңдарын тастарға қашап жазған. Бірақ жазуды күнделікті өмірде қолданғаны туралы нақты мәлімет жоқ. Қазақстанда Араб жазуы ислам діні арқылы 7-9 ғ-лар аралығында таралған. Әл–Фараби, Қожа Ахмет Ясауи, С. Бақырғани т. б. ғұламалар Араб жазуын өздері туып-өскен орталарында үйренгені, сол дәуірлерде арабша оқытатын медреселер болғанын көрсетеді. Араб жазуы алғашқыда “қадым”, кейін “төте” жазу үлгілері түрінде Қазақстанда 1928 ж-ға дейін пайдаланылып келді. Әріптер кестесі *Алты әріп сөз басында жеке-дара жазылуы қажет. Қосымша белгілер # Һамза # Та марбута («сөз соңындағы та») # Алиф максура («қысқартылған алиф») Лигатуралар Араб жазбасында лигатураларды кең таралған. + лигатурасы жазылуы бір түрде жазылуы міндетті лигатураға жатады, оның екі түрі бар. Басқа лигатуралар ( + , etc.) ерікті түрде жазылады. Абджәд - Дауыссыз әріптерді белгілеу жүйесі 28 әріптің, әліф-тен басқасы дауыссыз болып табылады. Әріптердің оқылуы әріптің сөздің ішінде орналасуына байланысты өзгеріп тұрады. Алиф — араб алфавитіндегі жалғыз дауысты дыбысты әріп. Юникодтағы белгіленуі Транслитерациясы Кестеде араб жазуының кириллица мен латиницаның стандартты жүйелерімен сәйкестік және интернетте кең таралған латиницаға транслитерациясы көрсетілген. Араб жазуының латиницаға транслитерация жүйесі ISO 233 халықаралық стандартта белгіленген. . Клавиатура ]] ]] 1987 жылдан бастап компьютер клавиатурасында араб әріптердің стандартты орналасуы ASMO-663 қабылданған. Бірақ осы күнге дейін әртүрлі компьютер жүйелерінде әріптердің стандарталмаған орналасуы қолданылады. Қазіргі таңда ең кең таралған орналасуы - IBM OS/2 және Microsoft Windowsтағы стандарттар. Бұларға MSX компьютерлердегі және MS-DOSтың араб нұсқасындағы, Linuxта негізделген компьютерлердің клавиатурасы сәйкес келмейді. Дереккөздер
Арабия теңізі

Арабия теңізі (, , , , , , , , ) — Үнді мұхитының солтүстік жағында Еуразия құрлығына сұғына еніп жатқан теңіз. Солтүстігінде Дживани, барысында Харун мүйістерімен, оңтүстігінде Адду топ аралымен, шығысында Лаккадив түбегімен шектеледі. Пәкістан, Үндістан, Иран, Оман, Йемен мемлекеттерінің шекараларымен астасқан. Гидрографиясы Аумағы 4592 мың км 2 , орташа тереңдігі 3160 м, көлемі 14513 м 3 . Жағалаулары көбіне жазық, аз тілімденген. Ірі шығанақтары: Камбей, Кач, Масира, Саукира, Куриа-Муриа т.б. Ең үлкен аралдары: Сокатра, Масира, Абд-әл-Кури т.б. Теңізге құятын ірі өзендері: Инд, Нармада, Тапти, Махи, Дашт т.б. Теңіздің тереңдігі ортасына қарай арта түседі. Ең терең жері — Уитли шұңғымасы (5803 м). Ірі порттары: Бомбей (Үндістан), Карачи (Пәкістан), Окха (Үндістан), Аден (Йемен) т.б. Климаты Арабия теңізі жылы теңіздер қатарына жатады, өйткені ол бірін-бірі кезек алмастыратын үш климаттық белдеуде (тропиктік, субэкваторлық, экваторлық) орналасқан әрі муссон желдерінің өтінде жатыр. Қысқы муссондар солтүстік-шығыстан Арабия түбегінің жағалауымен және солтүстіктен теңіздің шығыс бөлігіне қарай соғады. Қаңтар айының орташа температурасы 200-260 0 С шамасында, шілде айының орташа температурасы 300 0 С. Жылдық жауын-шашынның мөлш. солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай (100-2000 мм) көбейеді. Теңіз суының тұздылығы Арабия және Үндістан жағалауында 35,5‰, солтүстік бөлігінде 36,5‰ болады. Теңіз бетінің булану мөлшері жоғары (2000 мм). Теңіз байлығы, сауда қатынасы Теңіз тіршілік дүниесіне өте бай. Онда дюгань, акула, сарданелла, майшабақ, тунец, семсер балық, рифті балық т.б. кездеседі. Арабия теңізінің әлемдік тауар айналымында, әсіресе жағалауында орналасқан мемлекеттердің сауда қатынасында атқаратын маңызы зор. Дереккөздер
Арабия шөлі

Арабия шөлі — Ніл өзені мен Қызыл теңіз арасын алып жатқан, Сахара шөлінің солт.-шығысындағы құмды алқап. Ол Мысыр Араб Республикасы жерінде орналасқан. Жер қыртысының негізін ежелгі кристалды, шөгінді тау жыныстары құраған. Жер бедері қиыршық құм, әктастардан құралған үстірттерден тұрады. Тек солт.-батысында ғана ежелгі кристалды іргетас жер бетіне шығып жатыр (Этбай жотасы). Ең биік жері — Гебел-Шаиб шыңы (2187 м). Батыс бөлігін қатты тілімделген, құрғақ өзен аңғарлары жүйесінен тұратын биік үстірт басқан. А.ш. минералды қазба байлықтарға мейлінше бай. Ертеде бұл өңірде алтын және бағалы тастармен қатар Мысыр пирамидалары мен мүсіндеріне керекті гранит, әктас өндірілген. Қызыл т. жағалауында мұнай, қалайы, фосфорит және әр түрлі құрылыс материалдары өндіріледі. Климаты ыстық және құрғақ, толығымен тропикалық белдеуде орналасқан. Жазда ауаның орташа температурасы солтүстігінде 280С, оңтүстігінде 320С. Қыс айларында ауаның орташа температурасы біршама төмен, қаңтарда солтүстігінде 120С, оңтүстігінде 200С. Жауын-шашынның мөлш. 55 мм-ге дейін түседі, кей жылдары ол тіпті болмайды. Ніл өзеніне құятын бірнеше өзен арналары бар (Хоф, Хелуан т.б.). Өсімдіктерден: жыңғыл, сикимора, құрма пальмасы және пальма дум өседі. Жануарлар дүниесінен: антилопаның бірнеше түрі, шибөрі, қорқау түлкі, қаблан; құстардан: шөл қарғасы; бауырымен жорғалаушылардан: кесіртке, жылан, тасбақа кездеседі. Халқы негізінен шұратты жерлерде шоғырланған, тек кейбір тайпалар ғана шөлде көшіп жүреді. Ең байырғы және аса ірі шұраттар Ніл аңғары бойында орналасқан. Бұл жер егіншілік мәдениетінің ежелгі орталықтарының бірінен саналады.
Араб медицинасы

Араб медицинасы — араб елдері мен ислам дінін қабылдаған халықтар арасында орта ғасырларда жақсы дамыған ғылым салаларының бірі. Шығыста ислам дініне дейін емдеу жұмыстарын ирандықтар, еврейлер, сириялықтар жүргізді. Сол кезеңдегі дәрігерлердің белгілі оқытушысы, ұстазы Харет ибн Кадалахтың (6 ғ.) араб тілінде жазылған еңбектері қазіргі кезге дейін сақтаулы. Бұл еңбекте тамақты тарта жеудің, денені таза ұстаудың, ішімдікті көп ішпеудің т.б. негізгі ережелері айтылған. Мұхаммед пайғамбар Кадалахтың әдістемелік тәсілдерін Құраның сүрелеріне енгізген. Аристотельдің мед. еңбектерін арабтарға алғаш таныстырған — филофсоф, математик, астроном, дәрігер әл-Кинди (шамамен 800 — 870 ж.). Ол жазған 20 шақты еңбектің ең елеулісі (“Дәріні дайындау және қоладун мөлшері”) латын тіліне аударылған. әл-Киндидің дәрігерлік көзқарастарын Әбу Наср әл-Фараби және Әбу Әли ибн Сина одан әрі дамытты. әл-Фарабидің “теориялық және практикалық медицина” деген кітабында А. медицинасындағы ғыл. көзқарастар баяндалған. әл-Фараби қоршаған ортаның адам денсаулығына тигізетін әсерін алғаш рет айтқан. Оны ибн Сина өз еңбектеріне негіз етіп алған. ибн Сина (980 ж.т.) философия, математика, мед. т.б. ғылым салалары бойынша Хиуада білім алып, Гиппократ, Гален еңбектерімен жете танысты. Орта Азия, Иран, Түркістан елдеріндегі мед. саласының даму барысын жүйеледі. Оның “Қанун” атты еңбегі 6 ғ. бойы Шығыстың әдіргерлік мектептерінде және Еуропаның ун-терінде негізгі мед. оқулық ретінде пайдаланылды. ибн Сина осы кітабында дерттің түрлерін анықтау, оны емдеу тәсілдері, ауруды күту т.б. мәселелермен бірге 760 дәрі-дәрмек жөнінде сипаттама жазып, мұра етіп қалдырды. 12 ғ-да “араб философы ибн Рушданың шешек ауруына, көз құрылысына сипаттама беріп, еудеу жолдарын талдаған “Китаб әл-Күллийә” кітабы латын тіліне аударылып, бүкіл Еуропаға тарады. А. мед-ның дүние жүзіне тарауына үлкен ықпал жасаған Ортаазиялық ғалым Бәкр Зәкәрия (әр-Рази). Ол науқасты емдеу үшін хим. жолмен алынған дәрілерді пайдалануды ұсынды. Араб дәрігрелері органик. заттардан дәрі алудың жолын алғаш тапты. 754 ж. Бағдатта алғашқы дәріхана ашылды. Араб халифатында ауруханалар жүйелі түрде жұмыс істеуге көшірілді. Орта ғасырлардағы Араб елдерінде ауруханалардың жанынан медициналық мектептер ашылды. Олардың бай кітапханалары, ғыл. орталықтары болған. Мұндай орталықтар Бағдатта (8 ғ.), Кордова мен Куфеде (10 ғ.), Дамаск мен Каирде ((13 ғ.) ашылған. Дәрігер даярлау әр сала бойынша (тіс дәрігері, хирург т.б.) жүргізілді. Науқастың түрі мен сипатына қарай жіктеп емдеуді тапқан арабтар болған. Олар үлкен қалаларда тазалық ережелерінің бұзылмауын қадағалап отырған. Ауруды емдеу және одан сақтандыру негізгі мақсатына айналған.
Араб-мұсылман эстетикасы

Араб-мұсылман эстетикасы — мұсылман әлемі ойшылдарының орта ғасырлардағы араб тілінде жазған еңбектері арқылы қалыптасқан эстетикалық талғамдар мен талаптар жүйесі, адамзат өркениеті тарихындағы Ислам Ренессансы деп аталатын мәдени өрлеу кезеңінің жемісі. Бұл құбылыстың ілімдік негіздерін жасаушылар қатарында Шығыс перипатетикасының (қ. Перипатеттер мектебі) өкілдері (әл-Фараби, 870 — 950, ибн Сина, 980 — 1037, ибн Рушд, 1126 — 98) тұр. Олар Аристотельдің “Поэтикасына” сүйене отырып, поэтикалық тілді, оның ақиқаттығы не жалғандығына қарамастан, эмоциялық оң және теріс әсерлер туғызатын құрал ретінде қарастырды. Бұл ғұламалар көркем шығармашылықты көне грек тіліндегі “мимесис” (еліктеу) ұғымы арқылы түсіндірді. Көркем шығарма жасаушы табиғатқа еліктеу арқылы қабылдаған бейнесін қиял дүниесімен ұштастырады деп білді. Сопылық бағыт ықпалындағы ойшылдар поэтикалық құбылтулар мен жасампаздық бағытын ұстанды. Араб-мұсылман эстетикасына тән негізгі ұғымдардың бірі — адаб. Ол антик. білімділік принципімен қоса кейінгі гуманизм идеясын да өз бойына сіңіреді. Жалпы алғанда, адабтың эстетикалық мазмұны айқын — ол жоғары құндылықты білдіреді. Әдемілік пен әсемдік — кемел адамды тәрбиелеу мақсатымен тікелей байланысты. Бұл жоғары қасиеттер пендешілік пен пайдакүнемдіктен арылуға себін тигізеді және құштарлық арқылы мінсіз жетілуге әкеледі.Араб-мұсылман эстетикасының өкілдері формалар мен әуендер сұлулығынан ләззат алу — сол формалар мен әуендердің адам табиғатына жақындығынан деп түсіндіреді. Бұл ағымның көрнекті өкілдері — ибн Хазм (994 — 1064) және ибн әл-Хайсам (965 — 1039). Философтар, ақындар әлем сұлулығы мен үйлесімділігі туралы жазды (әл-Фараби, ибн Сина, Омар һайям, ибн Рушд). Сұлулық кейде Пифагор рухында түсіндіріліп, ғарыштың, пластикалық формалардың, түстердің және дыбыстардың жарасымдылығы тұрғысынан қаралды. “Риясыз ағайындылар” энциклопедиясының авторлары, сопылық бағыттағы ойшылдар мен ақындар (ибн әл-Араби, 1165 — 1240, Руми, 1207 — 73) болмысқа ұқсатылып жаратылған бүкіл әсемдік пен көркем құбылыстардың ұштастырылуын эстетик. тұрғыдан баға беру өлшеміне айналдырды. Олар зиялылық пен имандылықты біріктіре білген сұлулықты дәріптеді. Әдебиеттануда өлеңдердің мазмұн, пішіні, дәстүр мен жаңашылдық, көркемдік талғамдар мен нормалардың өзгеруі, эстетик. таным проблемалары үлкен орын алды. Исламдағы бейнелеу өнеріне қойылған шектеулер көркем шығармашылықтың бұл саласын теориялық тұрғыдан жеткілікті зерттеуге мүмкіндік бермеді. Суретші шығармасындағы бояудың тазалығы мен қанықтығы, нәзіктік, үйлесімділік, жеңілдік — шеберлік үлгісі ретінде танылды. Махаббатты, гүлдерді, бақтарды бейнелеген әсем суреттер музыка сияқты көңіл-күйді қанаттандырып, қайғы-мұңды сейілте алады, рухани күш беріп, қажыр-қайратыңды шыңдай түседі деп ойлады. Хұснихат өнері жоғары бағаланды. Орта ғасырлардағы мұсылмандардың эстетикалық идеялары әлемдік эстетикаға үлкен ықпал етті. Дереккөздер
Араб цифрлары

Араб цифрлары — 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 сияқты математикалық таңбалар. Араб цифрлары Үндістанда (5 ғасыр) пайда болған. 10–13 ғасырда Мұхаммед әл-Хорезмидің (9 ғасыр), басқа да араб математиктерінің еңбектері арқылы Еуропаға тараған. Ондық санау жүйесінде Араб цифрымен кез келген санды жазуға болады. Араб цифрлары атауы тарихи түрде пайда болды, өйткені ондық позициялық санау жүйесі Еуропаға араб елдері арқылы келді. Дегенмен, Азия, Иран және Египет Араб елдерінде қолданылатын сандар (арабтар «Үнді сандары» деп аталады) Еуропа елдерінде қолданылатындардан айтарлықтай ерекшеленеді.
Аравактар

тайпасының аравактары. суретші Эркюль Флоранс.]] Аравактар — Оңт. Америкада тұратын үндіс халықтарының бір тобы. Саны 400 мыңға жуық (1996), антропол. жағынан американ нәсілінің монғолид түріне, тілі — анд-эковаториалдық тілдер тобына жатады. Негізгі кәсібі — егін ш. еугістік үшін ормандағы ағаштарды өртеп, тазартып, ащы маниок жемісін өсіреді. Гаити мен Пуэрто-Рикода, Кубада, төменгі Ориноконың Венесуэлалық жағындағы жағалауында өмір сүреді. Атадан балаға мұра болып келе жатқан көсемдік және абыздық дәстүрі сақталған.
Петр Васильевич Аравин

Петр Васильевич Аравин (23.6.1908 жылы туған, Пенза облысы Бековск ауданы Нарышкино ауылы — 23.5.1979, Алматы) — музыка зерттеушісі, профессор (1977). Аравин Мәскеу консерваториясының музыка тарихы және теориясы факультетін бітірген (1938). 1938 — 1940 жылдары Архангельск қаласындағы музыкалық училищесінде және филармонияның халық шығармашылығы бөлімінде жұмыс істеді. 1941 — 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946 — 1948 жылдары Кишинев консерваториясының директоры болды. 1948 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы консерваториясында ұстаздық етті. “М.П. Мусоргский. А. Голенищев — Кутузовқа хат, П.Аравиннің түсіндірмесі” деген алғашқы теориялық еңбегі 1939 жылы жарық көрді. Аравин қазақ музыкасын зерттеуде, оның ерекшелігін теориялық тұрғыдан талдауда мол мұра қалдырды. Оның мерзімді баспасөз құралдары мен әр түрлі музыкалық жинақтарда жарияланған “Дәулеткерейдің 3 портреті”, “Дәулеткерей күйлері”, “Ұлы күйші Дәулеткерейдің өмірі мен шығармалары”, “Домбыра құрылысының үндік жүйесі”, “Қазақ күйлерінің шарықтау құрылысы”, “Қазақ аспаптық музыка жанрлары”, “Құрманғазының музыкалық стилі мәселесі”, “Құрманғазы шығармаларындағы қоштасу жанры”, “Қазақ музыкалық фольклорындағы қоштасу жанрының әлеуметтік-эстетикалық табиғаты”, “Орыс ғалымдары 18 ғасыр мен 19 ғасырдың 1-жартысындағы қазақ музыка туралы”, “Батыс пен Шығыс музыкалық жүйесінің қарым-қатынас мәселесі”, “Қазақ әндерінің ырғақтық құрылысы”, “Шынтемір мен Мақтымсұлу жайлы аңыз” т.б. еңбектері қазақ муз-сын зерттеудегі өте құнды еңбектер болды. Шығармалары * Куддус Кужамьяров, М., 1962; * Великий кюйши Даулеткерей, А.-А., 1964; * Ахмет Жубанов. Очерки творческой жизни, А.-А., 1966; * Степные созвездии. Очерки и этюди о казахской музыке, А., 1978; * Даулеткерей и казахская музыка 19 в. (монография), М., 1983. Дереккөздер
Луи Арагон

Луи Арагон (3.10.1887, Париж — 10.6.1982, сонда) — француз жазушысы. Лицейде, кейін Париж медициналық институтында оқыған (1915). Бірінші Дүниежүзілік соғысқа қатысқан (1917). 20-жылдары дадаизм, сюрреализм ықпалында болды. Алғашқы өлеңдерінде өзі өмір сүрген қоғамды сынап, оны өзгертуді армандады. Шығармалары 1917 жылдан жариялана бастады. * “Фейерверк” (1920), * “Ура, Орал!” (1934), * “Жүректегі қанжар” (1934), * “Эльзаның жанары” (1942), * “Паноптикум” (1943), * “Француз шапағы” (1945) өлең жинақтары, көптеген поэмалары * “Қызыл майдан”, * '“Аяқталмаған роман”, * '“Эльзаға”, * '“Ақындар”, * '“Эльзаның Мәжнүні”, * “Париж шаруасы” (1926), * “Нақты әлем” романдар топтамасы (1-6 т., 1949 — 51), * “Шынымен күйреу” (1958), * “Бланш немесе Ұмыту” (1967), * “Театр-роман” т.б. романдары, сондай-ақ, көптеген әңгімелер, публицистік шығармалар жинағы жарық көрген. Жазушының эстет. позициясы “Нақты дүние” романдар топтамасынан айқын көрініс тапты. “Кеңес әдебиеті” кітабында (1955) Абай, М.Әуезов, С.Мұқанов сияқты қазақ ақын-жазушыларының шығармашылығына жоғары баға берді. Соның ішінде, М.Әуезовтің “Абай” романын 20 ғасырдың ең үздік туындыларының бірі деп таныды. Дереккөздер
Араздық

Араздық — адамның мінез-құлқындағы өштесу, қастасу, ренжісу, ұрысу сияқты жағымсыз қылықтар. “Араз”, “араз-құраз”, “дүрдараз”, “дүрдию” дейтін мінез көріністерінен байқалады. А-тың шарықтау шегі — төбелес, барымта, шапқыншылық. Адамдардың ішкі пиғылы, теріс ниеті сырт пішіндерінен, көзқарастарынан, сөз саптауларынан байқалады. Бас араздық — жеке адамдар арасындағы өшпенділік. Психология ғылымы А-ты адамдардың өзара жете түсінбеу салдарынан туындайтын адамгершілікке жат қылықтар деп санайды.
Арай (журнал)

Арай — жастарға арналған республикалық қоғамдық-саяси, әдеби-көркем журнал. 1987 жылдың сәуір айынан Алматыда айына бір рет қазақ тілінде шыға бастады. Көлемі — 4 б.т. Орысша нұсқасы “Заря” деп аталды. “А.” журналы қазақ жастарының арасында беделді басылымға айналып, 1989 — 91 ж-дар арасында таралымы 300 мың данаға жетті. 1992 — 94 ж. журнал қаржы тапшылығына ұшырап, таралымы күрт азайды. 1995 жылдан жекешелендірілді.
Арас

Арас (, , , ) — Кура өзенінің оң жақ саласы, Бингөль (Мыңкөл) жотасының солтүстік беткейлерінен басталады. Түркия, Армения, Иран, Әзірбайжан мемлекеттерінің шекарасын бойлай ағады. Жалпы ұзындығы 1072 км, су жинау алабының ауданы 102000 км². Жоғарғы ағысында тар шатқалмен ағады да, сол жағынан Ахурян өзеніне құяды. Соның нәтижесінде өзен аңғары кеңейіп, Арарат жазығына шығады да, арнасы жайылып, бірнеше тарамдарға бөлшектеніп кетеді. Аракс ыза және қар суларымен толысады. Наурыз — маусым айларында тасиды. Өзен жылына 7,6 км3 (жылд. 241,0 м³/сек) су және 16 млн. т тасынды алып келеді. Басты салалары: Ахурян, Раздан, Арпачай, Котурчай, Қарасу. Өзен кеме қатынасына қолайсыз, төменгі жағында өзен суы егін суаруға пайдаланылады. Өзен бойында (Нахичеван Республикасында) ауданы 14,5 км², көл. 1,35 км3 Аракс атты бөген салынған (1971).
Арал Тоғаниязұлы

Арал Тоғаниязұлы(1838, қазіргі Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы – 1911) – күйші. Өмірбаяны мен шығармашылығы Маңғыстау түбегіндегі дәстүрлі күйшілік-домбырашылық мектептің көрнекті өкілі. Көне дәуірдегі Кербұқа, одан берідегі Боғда мен Қошқар, 19 ғасырдағы Абыл, Есір, Есбай, Құлшар, Алтынай сияқты күйшілердің музыкалық дәстүрін кейінгі ұрпаққа ұластырушы. Арал олардың күйлерін шебер орындап, халық арасында кеңінен насихаттаған. Ол өзі шығарған күйлермен қатар аңыз желісіне құрылған, бірнеше бөлімнен тұратын «Бала Науан» атты халық күйін де орындаған. *Аралдың күйшілік дәстүрін жалғастырушы шәкірттері: Ш.Ыбырайымұлы, Ә.Құлшарұлы, Б.Кендірбайұлы, А.Сүйесінұлы, Қ.Есқалиұлы, Ш.Еділұлы, М.Үркінбайұлы, М.Өскенбайұлы, Б.Есболайұлы тағы басқалар. Осындай ізбасарларының арқасында Арал дәстүрі бүгінгі домбырашылық орындаушылық өнерінде өз орнын алып отыр. *Күйші Маңғыстаудағы Мақан ата бейітінде жерленген. Дереккөздер
Аралас егіс

Аралас егіс — бір танапта дақылдың екі не одан көп түрін бір уақытта өсіру. Оның біржылдық дақылдар қоспасы, сүрлемдік және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасы, көпжылдық шөптер және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасы сияқты үш түрі бар. Біржылдық дақылдар қоспасы (судан шөбі мен сиыр жоңышқа, арпа не сұлы мен асбұршақ) республиканың солт. аймағында егіледі. Мыс., судан шөбі таза егістігінің әр га-нан 37 ц, оның асбұршақпен қоспасынан 43 ц, сиыр жоңышқа мен сұлы қоспасынан 59 ц пішен өнімі алынады. Сүрлемдік және бұршақ тұқымдас дақыл қоспасы (яғни сүрлемдік жүгері мен соя) Қазақстанның барлық аймақтарында егіледі. Мұнан алынған жемшөп өнімінің құрамындағы қорытылатын протеин мөлш. 30-35% артады. Көпжылдық шөптер және бұршақ тұқымдас дақылдар қоспасының түрлері (беде мен қылтықсыз арпабас, эспарцет пен еркек шөп және беде, жима тарғақ, беде мен шалғындық бетеге т.б.) өте көп. Ол жергілікті жердің ауа-райына байланысты таңдалады. Жалпы А. е. ылғалды, жарықты, топырақ құнарын тиімді пайдалануға мүмкіндік беріп, таза егістермен салыстырғанда әр га-дан алынатын өнімді арттырады. Өнімнің сапасын жақсартады, қорытылатын протеин мөлшерін жоғарылатады. Тиімді агротехникалық шараларға: шөп түрлерін дұрыс таңдау, олардың қолайлы арақатынасын, себу мөлшерін, егу тәсілін белгілеу т.б. жатады. Бұршақ, астық тұқымдас дақылдардың көк балаусасы бірінші дақыл гүлдей бастаған кезде немесе жаппай гүлдегенде орылып алынады.
Аралас көбейтінді

Аралас көбейтінді , — векторларының, векторының скалярлық көбейтіндісі мен b және c векторларының векторлық көбейтіндісіне [b, c] тең: : . Геометрияда үш вектордың А. к-сі осы векторлардан құралған параллелопипедтің көлеміне тең. Егер үш a, b, c векторы мен үш і, j, k координаттық бірлік векторлары бір бағытта алынса, онда А. к-нің таңбасы оң, ал қарама-қарсы бағытта алынса теріс болады. А. к-нің мынадай қасиеті бар: (a, b, c) (b, c, a) (c, a, b) - (b, a, c) - (b, c, a) - (a, c, b). Егер a 0, не (және) b 0, не (және) c 0 болса немесе a, b, c векторлары Комплан арлы (яғни векторлар бір жазықтықта не параллель жазықтықтарда жатса) онда (a, b, c) = 0 болады. түзетін үш вектор.]]
Аралас құрмалас сөйлем

Аралас құрмалас сөйлем — құрмалас сөйлемнің бір түрі. Кемі үш жай сөйлемнен құралады. Олар өзара синтаксистік байланыстың ерекше түрі — аралас байланыс арқылы құрмаласқан. Мысалы: Жалма-жан от жағылып еді, үй еңсесі көтеріліп, туырлықтың оюлары көзге шалынды (Ғ.Мүсірепов). Бұл — тиянақты-тиянақсыз-тиянақты тұлғалы аралас құрмалас сөйлем. Аралас құрмалас сөйлем енді бірде тиянақсыз-тиянақты-тиянақты тұлғалы болып келіп, әр сыңарының өзіндік басыңқы сыңары болады. Мұнда алғашқы тиянақсыз тұлғалы сыңар өзінен кейінгі сыңардың бағыныңқысы сипатында жұмсалады, ал екінші сыңар тиянақты тұлғалы бола тұра, келесі сыңардың бағыныңқы бөлігі болып табылады. Үшінші сыңар ортаңғы сыңарға басыңқы сипатта тұрса да, бірінші сыңармен мағыналық байланысқа түспейді. мысалы: Көк қалың болғанмен, жерде әлі сыз бар, қар суын бойына тартып, дегди қоймаған-ды (Ә.Нұрпейісов). Аралас құрмалас сөйлемнің айтылу ырғағы да кең. Онда салаласқа тән тиянақты, сабақтасқа тән тиянақсыз ұласпалы ырғақ орын ауысып, бірде тиянақты-тиянақсыз, бірде тиянақсыз-тиянақты түрде келеді. Аралас құрмалас сөйлемнің мағыналық топтастырылуында өзгешелік бар. Бірінші топ қатарын бірыңғай қатынастағы түрлер құрады да, екінші топ қатарын әрыңғай қатынастағы түрлер түзеді. Ал бұл екеуінің мағыналық жігін танытуда бір-бірінен өзгешелік жоқ, қойылған талап бір. Оның үстіне мағыналық қатынастардың белгіленуі жеке сыңарлардың тұлғалануына тәуелді емес. Ең алдымен алғашқы екі сыңар аралығындағы, соңынан соңғы екі сыңар аралығындағы мағыналық қатынас айқындалады. Осы мағыналық қатынастардың сәйкес келіп, бір атаумен аталуы оның бірыңғай қатынастағы сөйлем екенін көрсетеді. Оның ыңғайлас мәнді, себеп мәнді, шарт мәнді, салыстырма мәнді, түсіндірме мәнді, мезгіл мәнді түрлері бар. Ал сөйлемдегі алғашқы екі сыңар аралығындағы және соңғы екі сыңар аралығындағы мағыналық қатынастар екі түрлі болған жағдайда әрыңғай қатынастағы Аралас құрмалас сөйлем болып қосақталған түрде белгіленеді. Дереккөздер
Араласу

Араласу — тіршілік шарттарының бірі. Жеке адамдар мен топтардан бастап мемлекетаралық өзара қарым-қатынастарға дейінгі сан түрлі салалық байланыстар белгілі бір дәрежеде өзара Араласу нәтижесі болып табылады. Сол арқылы достық, іскерлік, ынтымақтастық т.б. байланыстар жүйесі өмірге келеді. А. ұғымы рухани сипатта болса да, оның қоғамдық даму, өркениет, ғыл.-тех. прогресс салаларындағы өзіндік мәні айрықша. Араласуды кіші көлемде алсақ, ол — достық, ағайын-туыстық, жекжат-жұраттық, іскерлік, ынтымақтастық т.б. байланыстарға саяды. “Алтау ала болса — ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса — төбедегі келеді” дейді қазақ. Абай “... адам баласын өсіп-өнсін деп жаратқан. Сол өсіп-өну жолындағы адамның талап қылып ізденер қарызды ісінің алды — әуелі дос көбейтпек” дейді. Ол үшін өзің өзгелермен қолыңнан келгенінше достық көңілмен аралас дегенді аңғартады. “Достық — достық шақырады” деп түйеді. “Ешкімге қас сағынбастықтың” өзінде де мән бар екенін айтады. “Өзін-өзі артық көрсетпек — достық рәуішті бұзатын нәрселер” дейді. “Өзін-өзі өзгешелікпен артық көрсетпек — адамдықтың нұрын, гүлін бұзады... Қастық қылмақ, қор тұтпақ, кемітпек — бұлар дұшпандық шақырады” деп көрсетеді. Әрбір мақтан “біреуден асамын деген күншілікті” тудырады, ал “күншілік күншілікті қозғайды” дейді Абай (“Отыз сегізінші сөз”). Данышпан Абайдың сөзін үлкен көлемде әлеум. топтар мен еларалық қарым-қатынастар деңгейінде де тануға болады. Бейбітшілік, ынтымақтастық, бірлік, келісім т.б. әлеум. мұраттарды жүзеге асыруда жоғары дәрежелі кездесу, жүздесулер, іссапарлар арқылы А-дың атқаратын рөлі ерекше. Бұл еліміздің егемендігін нығайтуда белсене қызмет етіп жүрген Президентіміз Н. Назарбаев пен өзге де мемл. қайраткерлері іс-тәжірибелерінен айқын көрінеді.
Аралас экономика

Аралас экономика — экономиканың мемлекеттік, кооперативтік жеке меншік нысандарына негізделген шаруашылықты жүргізу жүйесі. Әлемде Аралас экономиканың бірнеше типі қалыптасқан: # өнеркәсібі дамыған АҚШ, Ұлыбритания, ФРГ, Жапония, Франция сияқты елдер постиндустриалдық Аралас экономикаға ауысуда; # Шығыс Еуропа және ТМД елдері мемл. қоғамдық құрылыстан постсоциалистік аралас қоғамға ауысуда. Бұл елдердегі түрлі нұсқадағы нарықтық экономикаға ауысу оның даму дәрежесін әр түрлі қалыптастырып отыр; # Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде жаңа индустриялық Аралас экономиканың даму процесі жүруде және олардағы капитал нарығында мемл. бақылаудың икемді формалары, өнеркәсіптің жаңа салалары дамып өркендеуде; # Үндістандағы нарықтық өзгерістер Аралас экономикада өзіндік ұлттық ерекшеліктер болатындығын көрсетті. Бұл елде инвестициялық жоспарлау мен оны ұтымды орналастыру арқылы мемл. меншіктің алуан түрлі нысандары пайда болуда. Бірақ капитал нарығы мен мемл. кәсіпорындар бәсекелестігінің нашар дамуы ойдағыдай тиімділікке жеткізе қойған жоқ. # Латын Америкасы елдерінде жекешелендіру қарқынына қарамастан мемлекеттік экономикаға араласуы, макротұрақтандыру тиімділігін өсіріп, белсенді әлеуметтік саясат жүргізу үстемдік алуда. Аралас экономика әр түрлі меншік нысандарына негізделіп, олардың өзара қарым-қатынасы мен ықпалдасуына негізделеді. Елдің әлеум.-экон. дамуын жеке меншік пен мемлекеттік меншік арасындағы қарым-қатынас, кәсіпорындарды мемлекет меншігінен алу және жекешелендіру процестері жеделдетеді. Дамыған елдерде көп нысанды Аралас экономика сипаты басым және онда жеке меншік, мемлекеттік меншік нысандарымен қатар муниципиалдық, кооперативтік, жалгерлік меншік түрлері де дамыған. Аталған Аралас экономика түрлері аймақтық, ұлттық және жергілікті жағдайларды, халықтың әр түрлі әлеум. топтарының мүмкіндіктері мен мүдделерін ескеру үшін аса маңызды. Мұндай меншік түрлерінің Қазақстанда қалыптасып дамуы ел ерекшеліктері мен үрдістеріне сай нарықтық экономиканы байытып, оның икемділігін бірте-бірте арттыруда.Қазақстанда жарғылық капиталы біріккен кәсіпорындар, акционерлік қоғамдар да бар. Соның әсерінен шетелдік және мемлекетаралық меншік түрлері дамуда. Аралас экономиканың басты мақсаты — өндіріс пен байналыс жүйесінде, ғылыми-техникалық, инвестициялық және сервистік салаларда дүние жүзі қауымдастық құрылымына ену. Аралас экономиканың экономикалық стратегиясына кәсіпкерлік пен жеке адамдардың еңбек белсенділігін арттыру және ынталандыру жатады. Қазақстан үшін басты стратегиялық бағытқа ел Президенті Н. Назарбаевтың “Қазақстан — 2030” Қазақстан халқына жолдауында көрсетілгендей, :“Көптеген ірі рыноктар арасындағы байланыстырушы буын ретіндегі біздің жағдайымыз ашық экономика мен еркін сауда құруды талап етеді. Тұйықтық пен өз рыногын оқшаулау әрекетінен гөрі мұндай саясат елдер мен құрлықтар арасын әлдеқайда жылдам жалғайды” Аралас экономика құрамындағы меншік иелері қызметін өзі орналасқан, елдің заңдары мен нормативті құжаттарына сәйкес жүргізеді. Дереккөздер
Бекайдар Жантөреұлы Аралбаев

Аралбаев Бекайдар Жантөреұлы (1893, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы — 1952, Ресей, Красноярск өлкесі) — қоғам қайраткері. Әкесі Жантөре Аралбайұлы — 1928 ж. тәркіленген орта шаруа. 1905 — 10 ж. Жаңақорғандағы орыс-қазақ мектебінде, 1910 — 14 ж. Перовскіде (Қызылорда) қалалық училищеде оқыды. Үш-төрт жыл болыстық, уездік мекемелерде түрлі қызметтер атқарды. 1920 — 22 ж. Сырдария облаткомында (Ташкент) бөлім меңгерушісі, төрағасы; 1922 — 24 ж. Түркістан АССР-ның Ішкі істер Халық комиссары, Түркістан республикасы ОАК төралқасының мүшесі; 1924 жылы осы республиканың Жоғарғы сотының төрағасы; 1925 ж. Қазақ АКСР-ы ОАК-нің хатшысы болып сайланды. Кеңес аппаратына, басшы қызметтерге жергілікті ұлт өкілдерін тарту ісіне ОАК-і комиссиясының төрағасы ретінде көп үлес қосты. Аралбаевтың бұл қызметін даттау үшін Ф.И. Голощекин оған “аралбаевшылдық” деген айдар тағып, жұмыстан қуды. 1928 — 33 ж. респ. банкіге, Ақтөбе облысы банкіге қызметке жіберілді. 1933 ж. Кеңес өкіметіне қарсы ұлтшылдық әрекеттер жасады деген жалған айып тағылып, КарЛАГ-қа, кейінірек Мордва (1934) жерінде Тамлагта жазасын өтейді. 1945 ж. тұтқыннан босаған Аралбаев Қазақстанда тұруға рұқсат берілмеді. Ташкент облысы Шыназ ауданында ферма меңгерушісі болып жүргенде 1949 ж. қайта қамауға алынып, Сібірге жер аударылды. 1957 ж. қыркүйегінде КСРО Жоғарғы сотының алқасы Аралбаевты толық ақтады. Дереккөздер
Жалғасбай Аралбаев

Аралбаев Жалғасбай (31 наурыз, 1893, Қызылорда облысы Қазалы ауданы — 1979, Қарақалпақстан, Нүкіс қаласы) — ақын, әнші, күйші. Сыр өңірі ақын-жыраулары мен әнші-күйшілерінің шығармаларын ел арасына таратқан. 1934 жылы халық өнерпаздарының республикалық слетіне қатысқан. Нартай Бекежановтың эстрадалық концерт бригадасында өнер көрсеткен. Соғыстан кейін Қарақалпақстанға қоныс аударып, Қарақалпақ филармониясының қазақ труппасында қызмет істеген. Толғаулары мен әндері, өзі шығарған күйлері халық арасына кең тараған. Аралбаевтың орындауындағы Базар жыраудың “Ақтолық-ай”, “Күміс-ай”, Шораяқтың Омарының “Өмір өткелдері” толғаулары, халық күйлері, өзінің “Өсекшілерге”, “Өткен заман, қай заман”, “Көрерге көркің болмаса” жырлары мен екі күйі күйтабаққа түсірілген. Дереккөздер