kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Электростикалық өріс

Электростикалық өріс - қозғалмайтын электр зарядтарының электр өрісі. Жермен өзара әрекеттесетін кез - келген дене оның центірінен әр түрлі қашықтықта түрліше потенциалдық энергияға ие, g1 электр заряды басқа g2 зарядынан әр түрлі қашықтықта болған сайын әр түрлі потенциалдық энергияға ие болады. g заряды тудырған электр өрісіндегі зарядты, өрістің бір нүктесінен екінші нүктесіне орын ауыстырғандағы электр өріс күштерінің атқарған жұмысы электрлік өзара әрекеттің потенциалдық энергиясының өзгеру өлшемі болып табылады: A=Eп-Eк Өрістің әр нүктесіне зарядқа осы зарядқа пропорционал F=gE күші әрекет етеді. Заряд орын ауыстырғандағы бастапқы және соңғы орындарына тәуелді: A/g=Еп1/g-Еп2/g Eп1 мен Еп2 электр өрісінің 1 және 2 нүктелеріндегі g зарядының потенциалдық энергиясы. Бұл зарядтың әр нүктедегі потенциалдық энергиясы әр түрлі болады. Ол зарядтың өзіне және өрістің қасиеттеріне байланысты. Eп/g қатынасы зарядтың шамасына тәуелді емес, өрістің энергетикалық сипаттамасы деп қабылдап, p әріпімен белгілейді және берілген нүктедегі өрістің потенциалы деп атайды: Р=Еп/g Eп1/g-Еп2/g шамасы бірлік оң зарядтың потенциалдық энергиясының өзгеруі болып табылады. Өрістің нүктелерінің арасындағы потенциалдар айырымы дейді және оны р1-р2 немесе U деп белгілейді: Up1-p2Eп1/g-Еп2/g=A/g Өрістегі заряд бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда, электр өрісінің атқаратын жұмысы мынаған тең: Ag(p1-p2)gU Өрістің екі нүктесі арасындағы потенциалдар айырымының физикалық мәні бар - кернеу деп атайды. Потенциалдар айырымы электр өрісінің энергетикалық сипаттамасы болып табылады. Электр өрісінің кернеулігі қарастырылатын нүктелер арасындағы кернеудің олардың арақашықтығына қатынасына тең. Дереккөздер
Виктор Амазаспович Амбарцумян

Виктор Амазаспович Амбарцумян ( 18.09.1908, Тифлис — 12.08.1996, Бюракан) — көрнекті армян совет астрофизигі, теориялық астрофизикалық мектептің негізін салушысы. Тұмандықтар мен жұлдыздар физикасы, жұлдыздық астрономия мен жұлдыздар жүйесінің динамикасы, галактикалар мен жұлдыздар космогониясы салаларын зерттеуші астрофизигі, КСРО-дегі теориялық астрофизикалық мектептің негізін салушысы, КСРО ғылым академиясының академигі (1953ж.) және Армян КСР ғылым академиясының президенті, Ереван университетінің профессоры (1947 ж.). Виктор Амазаспович Амбарцумян - Армян КСР ғылым академиясының Бюрокан астрофизикалық обсерваториясының негізін қалаушы (1946 ж.) және директоры. льллллллюорпра№юмХалықаралық астрономиялық одағының вице-президенті (1948-55 ж.) және президенті (1961-64)болды. Көптеген шетел академиялар мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. 1968 жылдан Халықаралық ғылыми қоғамдар советінің президенті. 3-7 сайланған КСРО Жоғары Советінің депутаты. Сталин сыйлығының лауреаты (1946 ж., 1950 ж.) көптеген медалдар мен ордендермен марапатталған. Марапаттары * 2 рет Социалисттік еңбек ері - 1968, 1978 ж. * Арменияның ұлттық ері * Екінші дәрежедегі Сталин сыйлығы - 1946 ж. * Бірінші дәрежедегі Сталин сыйлығы - 1950 ж. * Ресей Федерацияның мемлекеттік сыйлығы - 1995 ж. * Армян КСР-ның мемлекеттік сыйлығы - 1988 ж. * 5 рет Ленин ордені (1945, 1958, 1968, 1974, 1978 жж.) * Октябрь Революция ордені - 1983 ж. * 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені - 1944, 1953 жж. * 2 рет "Құрмет белгісі" * Еңбек ерлік үшін медаль - 1960 ж. * І дәрежелі «Кирилл мен Мефодий» медалы (НРБ, 1969) * Ту Ордені (ВНР, 1975) * Поляк халық республикасының Орденінің Командоры (ПНР, 1973) * Армян КСР-нің Еңбегі сіңген ғылым қайраткері - 1940 ж. * Грузин КСР-нің Еңбегі сіңген ғылым қайраткері - 1968 ж. * Ломоносов Үлкен Алтын медалы - 1971 ж. * С.И.Вавилов атындағы КСРО ғылым академиясының Алтын медалы - 1970 ж. * Британ королдық астрологиялық қоғамының Алтын медалы * Кэтрин Брюс Алтын медалы * Словак ғылым академиясының Алтын медалы * Француз астномиялық қоғамының Жансен атындағы медалы * Берлиндағы Германия ғылым академиясының Гельмгольц атындағы медалы. Естелік * Амбарцумянның атымен кіші ғаламшардың атын қойған (1905 Ambartsumyan). * Армения президенті Сержа Саргсянмен астрофизик атындағы халықаралық сыйлық тағайындалған. Астрофизика бағытындағы елеулі еңбек үшін 2 жылда бір рет 500 мың $ беріледі. Сыртқы сілтемелер * [http://vaprize.sci.am Viktor Ambartsumian International Prize] * * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-basic_connect?qsearch=+Viktor+Ambartsumian Articles d’Ambartsumyan, une partie disponible en ligne], * [http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Ambartsumian/index.html Médaille Bruce] , * [http://ambartsumian.ru/] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Шахбазян Ю. Л. Амбарцумян: Этапы жизни и научные концепции. — М.: «Молодая гвардия», 2011. — 300 с. — (Жизнь замечательных людей, выпуск 1249). — ISBN 978-5-235-03437-2
Тұрақты магниттер

Тұрақты магниттер туралы Тұрақты магниттер немесе қарапайым магниттер-магниттелуін ұзақ уақыт сақтайтын денелер.Мысалы,табиғи магниттік теміртас(магнетит). Тогы бар шарғының ішіне шыныққан болаттан жасалған өзекше орнатып,осындай магнит алуға болады.Токты ажыратқаннан кейін ол темір өзекше сияқты магниттелуін жоймайды. Магниттің әр түрлі бөліктері әр түрлі магниттеледі.Ең көп магниттік тартылу күші магниттік полюстер деп аталатын магниттің ұштарында.Оның екі,магниттік қасиеттері бойынша бір-біріне ұқсамайтын полюстері бар:солтүстік (N) және оңтүстік (S).Ал оларды қосатын түзу магнит тілшесінің осьі деп аталады. Егерде магнитке тағы бір магнитті жақындатсақ,онда олар айналып,бір-біріне қарама-қарсы полюстерімен қарап тұрады.Мысалы,магниттің солтүстік полюсі екінші магниттің солтүстік полюсінен тебіліп,оңтүстік полюсіне тартылады және керісінше. Магнитке барлық заттар бірдей тартылмайды. Дереккөздер 1.Физика , 8 сынып 2007ж Атмұра баспасы.
Unbroken (альбом)

Unbroken- америкалық әнші, актриса, композитор Деми Ловатоның үшінші студиялық альбомы. Hollywood Records студиясының көмегімен 2011 жылдың жиырмасыншы қыркүйекте жарыққа шыққан. Осы альбом Демидің альбомдағы ең сүйікті әндерәнің бірі Unbroken атты синглдың атымен қойылған. Осы альбомда «Skyscraper» атты, 2011 жылдың он екінші шілдеде жарық көрген жаңа сингл бар. Екінші альбомды(Here We Go Again) бітірген соң, жас әнші актерлық мансап қуып, «Sonny with a Chance» және «Camp Rock 2: The Final Jam» атты кинофильмдерде Санни Монро және Митчи Торрес деген екі мінезі әр түрлі қыз болып ойнады. Осыған орай оған альбомдардағы әндерді жазуға көп уақыты болмады. Осы альбомдағы әр өлең сезім, өмір қиыншылықтары туралы. Он бес әннің бәрінің де мағынасы әр түрлі болса да, бәрі өмірмен тікелей байланысты. Композициялары тізімі # All Night Long # Who’s That Boy # You’re My Only Shorty # Together # Lightweight # Unbroken # Fix a Heart # Hold Up # Mistake # Skyscraper # In Real Life # My Love Is Like a Star # For the Love of a Daughter # Skyscraper
Айбек Мүталапханұлы Кәрімов

Айбек Мүталапханұлы Кәрімов (29 қыркүйек 1959, Ақсуат, Ақсуат ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет қайраткері. ҚР АШМ Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетінің ШҚО аумақтық инспекциясының басшысы. Өмірбаяны Руы найман. 1981 жылы Семей зоотехникалық-ветеринарлық институтын бітірген. Еңбек жолы Еңбек жолын институтты аяқтаған соң 1981 жылы Семей облысы Шар ауданы Громовка ауылындағы Киров атындағы кеңшарда зоотехник болып бастаған. 1982-1985 жылдарда Семей облыстық комсомол комитетінде нұсқаушы, содан кейін Семей облысы Шар аудандық комсомол комитетінде бірінші хатшы болды. Одан кейін Семей облыстық әкімшіліктің жастар ісі жөніндегі комитетінің төрағасы болды. 1995-2002 жылдарда – Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданының әкімі болды. 2002 - 2004 жылдарда - Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының әкімі болып жұмыс атқарды. 2004-2006 жылдар аралығында – Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары болды. 2006 - 2008 жылдарда - Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының әкімі болды. 2008 жылғы қыркүйек айынан бастап Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ақсуат ауылының инвестициялық бағдарламалар үйлестірушісі болып қызмет атқарды. 2010 жылдың наурызынан 2011 жылдың қантарына дейін Шемонаиха ауданының әкімі. 2011 жылдан Семей қаласының әкімі болып тағайындалды. Дереккөздер http://www.akimvko.gov.kz/kz/rule/akimat-vostochno-kazaxstanskoj-oblasti/akimatyi-gorodov-i-rajonov/semej/personyi/karimov-ajbek-mutalapxanovich.html
Кітапхана жүйесінің статистикасы

Кітапханалық статистикасының бір бөлімі * кітапханалардың санын, * олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, * жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жүмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: # көпшілік, # гылыми-техникалық кітапханалар, # жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, # арнаулы кітапханалар, # мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады. Дереккөздер
Кітапхана бөлмелері

Окырмандар мен кітапханашыларға жұмыс істеу үшін бөлінген бөлмелер: * оқу залдары, * компьютер залы, * кітап беру бөлмелері - анықтама-библиографиялық ақпарат қойылатын, * кітап қоры сақталатын бөлмелер, * түрлі кітапханалық процесстер (кітап қорын жинактау, баспа өнімі-шығармаларын кітапханалық өндеу. библиографнялық және әдістемелік жұмыстар және т.б.) аткарылатын бөлмелер. Бөлмелер аумағы Кітапхана бөлмелерінің есеп нормасы технологиялық жабдықтардың аумақты көлемі мен қолайлылық дәрежесіне қарай белгіленеді. Негізгі нормативтер: # жеке оқырманның бір орындық орнына 2,7—3,0 m², # екі орындықты үстелге 2,4 m² # көп орындықты үстелге 2,1 m², # бір қызметкер орнына (көмекші жабдықтарды есептегенде) 4,0— 6,0 m², # қызмет бабында пайдаланатын 84 жәшікті каталог шкафына (қызмет істеушілерді қоса есептегенде) 3,0 м, # оқырмандар каталогіне 3,5—4,0 m² алаң керек; # негізгі кітап қоймасында 1000 кітапқа 2,5— 2,25 m² алаң бөлінеді. Дереккөз
Амга

Амга - Якутиядағы өзен, Алдан өзенінің сол жағындағы ең ұзын тармағы. Ұзындығы - 1462 км, алабы - 69300 кm². Орта жылдық су шығыны - 178m³/сек. Энергетикалық қуаты - 135 мың квт. Амга Алдан-Олекма су айырығының солтүстік беткейінен басталып, тар және терең аңғармен ағады. Тау арасындағы жазыққа шыққаннан кейін Тегюльте-Терде ауылы тұсынан төмен қарай аңғар өте кеңейіп, ағысы баяулайды. Көктемде су молаяды (7 м-ге дейін көтеріледі), жазда су тасқыны жиі болады. Қар, жаңбыр суымен толады. Қазанның бірінші жартысында қатып, мамырдың ортасында мұзы түседі. Сағасынан Амга елді мекеніне дейін кеме жүзеді. Негізгі тармақтары * 550 км — Биелиме өзені (оң) * 678 км — Борулах өзені (сол) * 723 км — Мундуруччу өзені (сол) * 787 км — Титиктях өзені (сол) * 811 км — Сылгылыр өзені(сол) Сыртқы сілтемелер * * [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0153.htm Амга в «Словаре современных географических названий»] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры — банкті мәжбүрлеп таратқан жағдайда депозиторлардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 1999 жылы құрылған коммерциялық емес ұйым. Қордың жалғыз акционері — Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Депозиттерге кепілдік беру жүйесіне ислам банктерін қоспағанда, жеке тұлғалардың депозиттерін қабылдайтын барлық банктер міндетті түрде қатысады. ҚДКБҚ қаражатынан өтеуге жеке тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер құқылы. ҚДКБҚ салымдарға, ағымдағы шоттарға және төлем карточкаларына орналастырылған ақшаға кепілдік береді. Кепілдіктің ең жоғары сомасы салымның түрі мен валютасына байланысты. Депозиттер бойынша кепілдік әрбір банкте жеке құрайды: 15 миллион теңге – теңгедегі жинақ салымдары бойынша, 10 миллион теңге – теңгедегі мерзімді, мерзімді емес салымдар бойынша, банктік шоттардағы және теңгемен төлем карточкаларындағы қалдықтар бойынша, 5 миллион теңге – шетел валютадағы салымдардың барлық түрлері бойынша. Бір банкте теңгемен және шетел валютасымен бір мезгілде салынған бір салымшының депозиттері бойынша 15 миллион теңгеге дейін жиынтық өтем төленеді, бұл ретте шетел валютасындағы депозит бойынша – 5 миллион теңге баламасынан аспайды. Қордың «шұғыл байланыс» телефоны — 1460. Сыртқы сілтемелер * [http://kdif.kz Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының ресми интернет-ресурсы] * [https://www.facebook.com/pages/Kazakhstan-Deposit-Insurance-Fund/320403971392562 Қор әлеуметтік желіде Facebook]
Кітапхана құрылымы

Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші Кітапхана жүйесінің жинақты көрсеткіші - бір жерде (аудан, қала, облыс) орналасқан немесе бір мекемеге қарайтын жеке кітапхананың немесе кітапханалар тобының жұмыс тиімділігінің көрсеткіші. Кітапхана жұмысының жиынтық көрсеткіші өлшем келмейтін, ортақ жұмсалған еңбек, шығын, пайдалы нәтиже немесе шарттық сипаттамалар негізінде өлшеуге келетін аткарылған жұмыс. Кітапхана практикасында кітапхана жұмысының жинақты көрсеткіші * жеке кітапхананың бір мөзгілдегі бірнеше және * турлі-түрлі көрсеткіштері бойынша тұтас қызмөтіне сипаттама беру үшін есептеледі. * Бір топ кітапханалар жиынтығының жұмыс нәтижөсіне сипаттама беру үшін есептеледі. Мұның бірінші сатысы кітапхана қызметінің интенсивтілік коэффициентін қолдану болып табылады. Кітапханалық статистикасының бір бөлімі Кітапханалық статистикасының бір бөлімі кітапханалардың санын, олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жүмысын көрсетеді. Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: көпшілік, гылыми-техникалық кітапханалар, жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, арнаулы кітапханалар, мектеп кітапхаиалары, т.б. Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады Кітапхана жабдығы Түрлі кітапханалық процестерді атқару үшін қолданылатын материалдық-техникалық құралдар кажет. Кітапхананың негізгі жабдықтары: * кітап беру кафедрасы, * каталог шкафы, * оқырман үстелі, * көрме витринасы, * сөре. Кітапхана жабдығы бөлмелердегі орналасу сипатына қарай бірнеше түрге бөлінеді: # барлық жағын түгелдей ашық орналастыру (оқырман үстелі, екіжақты сөрелер, екіжақты кітап көрмелері мен каталог шкафтары, т.б.); # қабырғаға сүйеп орналастыру (біржақты сөрелер, кітаптар мен журналдарға арналған шкафтар, көрме витриналары мен каталог шкафтары); # қабырғаға іліп орналастыру (қабырғаға қағылған немесе тіреп ілінген витриналар, сөрелер, газеттерге арналған үстатқыштар, түрлі көрсеткіштері бар тақталар, оқырман сұранымының орындалуын хабарлайтын индикатор және т.б. Кітаптардың орналасу сипаттары Кітапханаларда қабырғаға ілу арқылы орналастырылатын жабдықтар барған сайын кең қолданылуда. Кітапхана жабдығының, сондай-ақ жылжымайтын, қозғауға келмейтін, кейде тіпті бір орынға мықтап бекітілгөн және мобильді қажетіне қарай орнын ауыстыруға болатын түрлері бар. Мысалы, көшпелі кітапхана сияқты алып жүретін витриналар; ролик типтес дөңгелектер орнатылған жылжымалы витриналар мөн сөрелер, ықшам орналастырылған кітап қоймаларындағы сөрелөр, кітап тасуға арналған арбалар. Дереккөз Дереккөз
Амгунь

Амгу́нь (эвенкше - Амӈун; нивх. - Аыӈгр}}) - Хабаровск өлкесіндегі өзен, Амурдың сол жақ ірі саласы. Ұзындығы - 723 км, алабы - 55 500 кm². Бурея жотасынан басталғандықтан бас жағы тау өзені секілді. Ал Баджал жотасынан шыққаннан кейін ағысы баяулайды, көп жерінде кең аңғармен өтеді. Амурға құяр жерінде арнасы көптеген тарамдарға бөлінеді. Амгунь көбіне жаңбыр суымен толығады. Мамырдан қыркүйекке дейін тасиды. Қарашаның басында қатады. Орта жылдық су шығыны - 600m³/сек. Басты саласы - Нимелен. Осипенко қаласы тұсынан төмен қарай кеме жүзеді. Балыққа бай. Сыртқы сілтемелер * [http://www.abratsev.narod.ru/biblio/sokolov/p1ch24b.html Соколов А. А. «Гидрография СССР»] * [http://igras.ru/index.php?r109&id5190 АМГУНЬ :: Институт географии РАН] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Жиенқұрық

Жиенқұрық – жиен нағашы жұртына алғаш барғанда берілетін кәде, сыйлық. Жоралғы сипаты мен атаулары Жиенге нағашы жұрты алғаш келгені үшін бәсiре, яғни мал атап, ен салады. Кейін нағашылары жиен ер жеткенде сол малды енші қылып беретін болған. Бұл болмаған жағдайда жиен ес біліп, есейе келе нағашы жұртынан қалаған затын (жүйрiк ат, тазы, қыран бүркіт, берен мылтық) сұрайды, оны нағашылары беруге мiндетті. Бұл салт ел арасында "жиенқұрық" немесе "жиенсыбаға" деп аталған, яғни жиеннiң құрығына iлiккенін нағашылары жиен назары қатты деп бетiн қайтармай, орындайтын болған. Жиенқұрыққа байланысты берілетін кәденің атын "жиеннiң қырық серкешi" деп те атайды. Бұл жиенқұрықтың барлық қазақ өңірлеріне ортақ мөлшері болып табылады. Кәдені алу барысы Жиен нағашысынан жиенқұрық салтына сәйкес өзіне тиесілі кәдені үш рет алуға қақылы. Кейбір жағдайда жиен өзіне ұнаған бұйымды немесе малды сұраусыз да алып кете берген. Оны "жиендік жасау" деп атайды. Төртінші рет осындай іс-әрекетке барған жиеннің қылығы "ұрлық" деп есептелінеді. Бірақ, жиеннің осындай жайтқа баруы өте сирек кездесетін құбылыс болды. Өйткені, нағашы-жиеннің арасындағы туыстық қатынас қазақы ортадағы жалпы туыстық жүйенің ең іргелі принциптерінің бірі болды. Қазақтың әдет-ғұрыптары, дәстүрлері туралы деректерді жинақтаған академик С.З. Зимановтың қолжазба қорында осы жайтқа байланысты төмендегідей мәлімет келтіріледі: «Нағашылары жиеннің алып кеткен малын даулап, шағымдана алмайды, әрі ренжуіне жол жоқ. Себебі әдет заңы бойынша жиен нағашысынан бір рет қана қалағанын алып, жиендік етуге ерікті болған». Дереккөздер Әдебиеттер * Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Т.1. Юридический быт. Ташкент: Типо-Литография С.И. Лахтина, 1889; * Қазақ халқының әдет-ғұрыптары және дәстүрлері туралы деректер (акад. С.З. Зимановтың қолжазба қорынан алынды). Қазақтың Ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер. Он томдық. IX том. Алматы: Жеті жарғы, 2008. 176-б.
Аққұла (дәстүр)

Аққұла - ертедегі егін егетін елдің бұлжымас дәстүрі болған екен. Қазір мүлде ұмытылған. Бұрын әр егінші өзіне қажетті дәнін сеуіп болғаннан кейін әдейі қалдырылған жерге тағы да бөлек дән себетін болған. Ол “Аққұла” деп аталатын болған. Бұл қазақшаға аударғанда “құдай несібесі” немесе “құдай сыбағасы” деген сөз екен. “Аққұла” өсіп, жиналғаннан кейін жетім-жесірлерге, қайыршыларға және дін жолындағы адамдарға үлестірілген. Бұл елдік дәстүрден қазақ халқының әр шаруашылық иелері тек өзінің ғана емес, жағдайы төмен кедей-кепшіктер де ұмытпағанын, зор адамгершілік міндеттер атқарғанын көруге болады. Дерекөздер Сыртқы сілтемелер [http://www.egemen.kz/kz/bas-bet/82-zhanalyktar-muragaty/9423-d1-8d-d1-82-d0-bd-d0-be-d0-b3-d1-80-d0-b0-d1-84-d0-b8-d1-8f-d0-bb-d1-8b-d2-9b-d1-8d-d1-82-d1-8e-d0-b4-d1-82-d0-b5-d1-80-2 Қосымша деректер]
Емге сұрау(ырым)

Қазақта зәру затты (мысалы, қазыны, жүрек майын, қарындағы мамыр майын, т.б.) емге сұрайтын ырым бар. Қалыптасқан халық заңы бойынша “емге” деп сұрағандарға тамақ бол­сын, зат болсын сөзсіз беруге тиіс. Халық ішінде біp нәрсені “емге ізде­сең таба алмайсың” деген сөз бар. Емге, ырымға сұрағанда бер­мей қалу біздің халықтың әдетінде жоқ нәрсе екенін естен шығармау керек. Дереккөздер 1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. http://ardaktylar.kz/articles/atsjek-berud-mn/ 3. http://www.egemen.kz/kz/bas-bet/82-zhanalyktar-muragaty/9423-d1-8d-d1-82-d0-bd-d0-be-d0-b3-d1-80-d0-b0-d1-84-d0-b8-d1-8f-d0-bb-d1-8b-d2-9b-d1-8d-d1-82-d1-8e-d0-b4-d1-82-d0-b5-d1-80-2
Кеусен

Кеусен (дәстүр). “Кері кет­­кен кеусен сұрауға да ерінеді” (мақал). Бұл егіншілікке байланысты айтылатын сөз. Әдетте егін пісіп, мол өнім алынғанда егіншілер туған-туысқандары мен ауылдастарына, іліктеріне астық береді. Оны “кеу­сен” деп атаған. Бұл малшылардың “көгентүп” беретіні сияқты ұлттық, мырзалық дәстүрдің бір түрі. Кеусен – егіннен мол өнім алған уақытта туысқандарына, дос-жолдастарына, ауылдастарына өзінен артылғаннын бөліп берген ұлттың мырзалығын көрсетеді. Сыртқы сілтемелер [http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ | жақсылық дәстүрлер] [http://www.egemen.kz/kz/bas-bet/82-zhanalyktar-muragaty/9423-d1-8d-d1-82-d0-bd-d0-be-d0-b3-d1-80-d0-b0-d1-84-d0-b8-d1-8f-d0-bb-d1-8b-d2-9b-d1-8d-d1-82-d1-8e-d0-b4-d1-82-d0-b5-d1-80-2| жақсылық мұралары] Дереккөздер
Бәс

Бәс ( салт.) Ел ішінде ертеден келе жатқан қызықты салт пен әдеттің бірі - бәс тігу. Бұл ас пен тойда ғана емес әр уақытта бола беретән қызықты бәсеке. Бәстің түрі де көп болады. Мысалы күш сынасу, ауыр тас көтеру, өгізді , түйені көтеру, судан жүзіп өту, бір қойдың етін өзі жеп кету , күрес,мергендәк сайысы , жаяу жарыс т.б. Бәс шарттары бойынша оған бәйге тігіледі. Бәйгені ұтылған жақ немесе ұйымдастырушылар төлейді. Оған дәмелілер қатысады. Бұл көпшілік алдында өтеді. Бәс жеңімпаздары құрметке бөленеді, мақтау алады. Оның есімін де жұрт ұмытпай айтып жүреді. Мысалы , XIX ғасырдың орта кезінде Шығыс Қазақстанда өмір сүрген Малмақ деген өте күшті адам бір үлкен аста салмағы 700 келідей тасты көтеріп әкелген. "Малмақ,көтерген тас" деп аталатын осы ескерткіш бұл күндері Үржар ауданы жерінде жатыр. Карон палуанмен бәсте Балуан Шолақ 51 пүт кір тасын көтерген. Арқанын әйгілі палуаны Таңатқан Дүйсекейұлы бәске тігілген атан өгізді көтеріп алып кеткен. Дереккөздер 1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/
Бет айғақ

Бет айғақ (салт). Халықтық құқықтық салтында жоғалған малды, затты тапқан, көрген адамдар сүйінші сұрайтын әдет бар. Мал «зат! Иесі оның сүйіншісін береді немесе «қалағаныңды ал» дейді. Ал қылмыстық істерде қылмыскерді, ұрыны, тағы басқа жат істерімен жүргендерді ұстаған адамға сүйінші орнына берілетін ынталандыру сыйлығы бар. Оның аты – «бет айғақ!. Мұны «бет айғақ» жасаған адамға бұрынғы билер кеңесінің тәртібі бойынша малдың мүліктің, ақшаның бестен бірі беріледі. Әрине, әлгі адам қылмыскердің іс-әрекетін дәлелдеп, айғақты заттармен, куәлермен оның мойнына қойып беруге міндетті. Бұл істі елдің билері ақсақалдардың қатысуымен шешеді. Шешім сол сәтте орындалады. Дереккөздер 1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж. 2. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/ 3. http://www.egemen.kz/kz/bas-bet/82-zhanalyktar-muragaty/9423-d1-8d-d1-82-d0-bd-d0-be-d0-b3-d1-80-d0-b0-d1-84-d0-b8-d1-8f-d0-bb-d1-8b-d2-9b-d1-8d-d1-82-d1-8e-d0-b4-d1-82-d0-b5-d1-80-2
Ащы мия

Ащы мия. Оны ақ мия деп те атайды. Көп жылдық шөп тектес өсімдік. Бүкіл шөбі мен тұқымы дәрі. Басты ем болатын аурулары: жедел және созылмалы дизентерияға; асқазан ауырып, аздап запыран құсқанда; шиқан, сыздауық және басқа жарақаттың іріңдеуіне, жара-ларға; қышыма, бөріткен, ескілікті теміреткіге; ақ кір көп келуге. Маусым – шілдеде гүлдеп, шілде – тамыз айларында жеміс салады. Қызылорда облысының барлық аймақтарында кездеседі. Дереккөздер
Сиверс таспасы

Сивера Астрагалы - бұршақ тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Қазақстандағы ең үлкен шөптесін таспа. Далада және шағынды беткейлерде, тау адырларынан орта тауларға дейінгі аралықта өседі. Бүкіл Тянь- Шаньға тараған, Жоңғар Алатауы және Тарбағатайда кездеседі. Биіктігі 150 см, бірнеше сабағы бар. Сабақтары жуан, бұтақтанбаған. Келте түктер басқан. Жапырағы жұпсыз, қауырсынды, ұзындығы 30 см дейін, қысқы сағақты, ланцетті жапырақшалар 8 - 14 жұбымен. Гүлдері 3 - 5 - тен қолтық шашаққа қысқа гүлтабанымен жиналған. Тостағанша түтікті, ұзындығы 2см - ге дейін, ланцетті бізше тісті, ақ түкті. Күлтесі бозғылт - сары, тостағаншадан екі есе үлкен, қанатымен қайықшасы жалаудан қысқалау. Мамыр, шілдеде гүлдейді, шілде,тамызда жеміс береді. Тек гүлдегенде ғана емес жеміс бергенде де өте тартымды түр. Жемістері жұмыртқа пішінді, шар тәрізді үрмелі бұршақтар ұзындығы 3 см дейін, сыртқы қабаты қабықты, сыртының қалың түгі оларды киіз шарларға ұқсатады. Балалар жеуге жарайтын тұқымын жейді, жемістерінен ерекше моншақтар жасалынады. Жер үсті бөлігі жас күйінде малға азық болады. Сабағынан жуан жіптер жасайды. Халықтық медицинада жемісі мен тұқымы жүйке ауруларын емдеуге пайдаланады. Болашағы бар декоративті өсімдік. Мәдени түрде зерттелмеген. Дереккөздер
Алматы кекресі

Алматы Кекресі Алматы кекресі- бұршақтар тұқымдасына жататын,өсімдік.Қазақстандық 119 түрдің ішіндегі Іле Алатауының шектеулі жергілікті түрі (Алматы облысы).Шағын топтарымен немесе жеке түрде ірі қиыршық тасты беткейлерде даланың аралас гүлшоғырының саны көп,биіктігі 60 см,негізгі сабақтың ұш жағына және бұтақтарына орналасқан.Барлық гүлдері ұзын,иілген гүлтабанына орналасқан,сондықтан алшақтай бұтақтанған.Гүлінің формасы түзу емес (зигоморфты) бұл туыстың басқа да өкілдері сияқты олар бес үлкен бозғылт-күлгін түске боялған тостағаншалардан тұрады.Төртеуі ұсақтау сарғыш күлтелерден,шірнеліктерден,көптеген ұсақ аталықтар және түйіндерден тұрады.Түйін бір ғана жеміс жапырақшасымен таныс,бұл барлық біржылдық тегеурін гүлдерге тән.Гүлдеу мерзімі сәуір-мамыр,маусым- шілдеде жеміс береді.Жемістері- дараланған жіңішке жапырақшалар ұсақ,көп санды тұқаыдарымен таралуға ешқандай арнайы қалыптаспаған,тұқым аналық өсімдіктің маңына төгіледі.Қою топ-топ болып өседі.Көктемнің ылғалды жылдары өсіп жетіледі,ұзақ уақыт гүлдейді.Қазақстандағы шөлдерде көптеп кездеседі. Дереккөздер --Dina2013a (талқ) 23:25, 2014 ж. қаңтардың 17 (ALMT)
Қағаз аралары

Қағаз аралары - отбасысы жұмыртқа басатын аналықтан және оның ұрпақтары - қызметкер аралардан тұратын ұйымшыл жәндіктер. Олар өз ұяларын сілекей жөкесімен араласқан уақталған ағаш қиқымынан туғызады.Кепкеннен кейін бұл қоспа мықты папье-машеге немесе қатқыл орама қағазға айналады, сондықтан аралар "қағаз" аралары деген есімге ие болған. Отбасының өмірі ерте көктемде қыстап шыққан аналықтың ұя үшін орын таңдауынан басталады. Осында мүшенің түтікшесін еске салатын бірнеше кәрезді іліп қояды. Оған аналық өз жұмыртқасын салады, содан кейін одан бүр жарған дернәсілдің қамымен жүреді. Аралардың - үлкен тәттіқұмарлар екендігіне және олардың кесілген қарбыз бен тосап төңірегінде, шіресін ішіп, тозаңын тарататын гүлді ағаштардың ұшар басында құжынап жүретіндігіне қарамастан, өз дернәсілдерін жануар тағамдармен - шыбынмен, қанатты құмырсқалармен, жұлдызқұрттармен қоректендіреді. Ол - жасына жеткен кезде ара оны улы бізгегімен шаншып өлтіреді және ұясына тасып жеткізеді. Азықты әбден шайнағаннан кейін оны дернәсілдер арасында үлестіреді. Жеткіншек дернәсілдер ұяшықтың саңылауын өрмек жіптерімен шырмап тастайды және қуыршаққа айналады. Қуыршақтан жұмысшы аралардың бірінші төлі шыққан кезде олар "үйде" еркелетуді және ауқат әкелуді мойындарына алады, ал аналық жұмыртқа табуға алаңсыз беріледі. Ара отбасысы өседі және соған сай ұя да кеңейе береді. Бөгелектің бізгегі өте ірі, ұзындығы 3 см, ұясы жарты метрге дейін жетуі ықтимал. Оның қағаз қабығының астында алты қанатты ұяға дейін орналасады. Жаздың аяғында қуыршақтан көбеюге қабілетті аталық пен аналықтың жаңа ұрпағы өсіп шығады.Қыстан аман шығу тек жаңа ұрықтанған аналықтың ғана еншісіне тиген бақыт,қалғандары ұяда түгел қырылып қалады. Отбасының негізін салушы аналық пен жұмысшы аралар арасындағы айырмашылық үлкен емес. Егер аналық өліп кетсе, онда оның қызметін қыздарының бірі мойнына алады. Сол сәттен бастап ол да жұмыртқа сала бастайды. Сыртқы сілтемелер * * [http://vespabellicosus2008.narod.ru/index.html Общественные осы Чувашии] * [http://www.vespa-bicolor.net/ www.vespa-bicolor.net] * [http://users.swing.be/entomologie/Vespidae%20of%20the%20World1.htm Общественные осы Мира] Дерек көздер * Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.
Амилоза

Амилоза ( — крахмал) - крахмал құрамындағы негізгі полисахаридтің бірі. 1-ші және 4-ші көміртек атомдарымен желілі қосылып тізілген глюкоза молекулаларынан тұрады. Қасиеттері Молекулалық салмағы 50 000-нан 160 000-ға дейін. Йод әсерінен қара көк түске боялады. Суда ерімейді, себебі Амилозаның молекуласының көлемі су молекуласының көлемінен көп үлкен. Көміртек байланыстарының арқасында су молекулаларын амилоза тартады. Крахмал дәндері жылу суда бөрткенде, Амилоза желім тәрізді (клейстердің) еритін бөлігін құрайды. Крахмалдағы мөлшері Көптеген өсімдіктер, мысалы, картоп, жүгері, бидай крахмалында Амилозаның мөлшері 19-24%-дан аспайды, бірақ жүгерінің кейбір гибридтерінде (амиломаис) және "следфаст" деген бұршақ сортында мұның мөлшері 80%-ға дейін, ал күріште 17%, алма крахмалында 100% болады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Амил спирті

Амил спирті, C 5 H 11 OH - бір атомдық қанық спирт. Оның 8 изомерлік түрі бар. Қасиеттері Физикалық қасиеттері Амил спиртер - түссіз, жағымсыз иісі бар сұйықтықтар. Суда 1-пентанол, 3-метил-1-бутанол и 2-метил-2-бутанол ериді. Қалған амил спирттер суда нашар ериді. Химиялық қасиеттері Амил спиртердің барлық спирттерге тән қасиеттері бар: * Сілтілі металдармен алкоголят құрайды, * Бейорганикалық және органикалық қышқылдармен эфирлерді түзейді, * 1-пентанол - пентанальға дейін тотығады, әрі қарай валериан қышқылына дейін тотығады. екінші қатардағы амил спирттер - сәйкесті кетонға дейін, үшінші қатардағы амил спирттер - көміртек C-C байланстарын үзілуімен. * күкірт қышқылымен - алкенге дейін немесе қарапайым эфирге дейін дегидратация болады. Алуы Сивуха майларын шаншу арқылы шыңдауымен және мұнай крекингінің газдарынан синтетикалық жолымен алынады. Изоамил спирті Бұл изомерлерінің ең маңыздысы - изоамил спирті (CH 3 ) 2 CHCH 2 CH 2 OH - сивуха майының негізгі құрамдасы. Оның иісі жағымсыз, буы басты ауыртып жөтелдіреді, улы зат. Тығыздығы - 814 кг/м. Қолданылуы Амил спирттерінің күрделі эфирлері бояуды еріткіш ретінде, хош иісті заттар жасауда қолданылады. Жеміс эссенциясына қосылады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Теңіз жануарлары

Теңіз жануарлары- бүкіл өмірін теңізде немесе теңіз маңында өткізетін тіршілік иелері. Дельфин, кит, итбалық, теңіз сиыры, теңіз кәмшаты және ақ аю да теңіз жануарының көп таралған түрлері болып саналады. Су астында мекендейтін 20 мыңнан астам тіршілік иесі бар. Олар бір-бірінен пішіні, көлемі және түр-түсі жағынан ерекшеленеді. Су жануарларында өздеріне тән, су астында тіршілік етуге ыңғайлы жаратылған дене мүшелері болады. Балықтар желбезек деген қатпарлы мүшесі арқылы тыныс алады. Су жануарлары суы мол табиғи ортада өмір сүреді. Алайда, олардың өмір бойы су астынан шықпай жүруі шарт емес. Жағалау бойларын мекендейтін теңіз құстарының көбі мұхиттың терең суында мекен ететін су жануарларындай емес, өзгешелеу.Мәселен, көбею үшін немесе жыл мезгілінің ауысуына байланысты жыл сайын басқа жақтарға қоныс аударып отырады. Теңіз жануарлары қандай болады? Теңіз жануарының сан алуан түрі бар. Олар әртүрлі топтарға ажыратылады. Киттер, дельфиндер және кашалоттар - кит тәрізділер тобына жатады. Кит тәрізділердің денесінде ешқандай түк шықпайды және олар балаларын сүтпен қоректендіреді. Итбалық, теңіз арыстаны және морж - ескекаяқты жануарлар отрядына жатады.Олар өмірінің басым бөлігін су астында қорек іздеумен өткізеді. Оңтүстік тынық мұзит кәмшаты мен оңтүстік Америка кәмшаты да - теңіз сүтқоректілері қатарына жататын жануарлар. Ақ аю да сүтқоректі жануарға жатады. Өйткені, ол суда жақсы жүзеді әрі негізінен мұз құрсаған теңізде итбалық пен теңіз қоянын аулап күн көреді. Таңқы шаян, каракатица, медуза, лобстер, сегізаяқ және теңіз қияры секілділер дене құрылымы және қан айналымы жүйесі тұрғысынан алуан түрлі болып келетін су немесе теңіз жануарлары болып саналады. Әдебиет • Теңіз жануарлары, балаларға арналған танымдық энциклопедия.Аруна баспасы.
Теңіз жануарларының қозғалысы

Теңіз жануарларының қозғалысы- теңіз жануарларының бірнеше түрі бар. Оларды суда қозғалуға арналған мүшелерінің құрылымына қарай ажыратады. Теңіз жануарларының көбісі суда емін-еркін жүзеді. Олар, тіпті, өздерін суда ұшып жүргендей сезінеді. Яғни, су астында жүзудің нағыз шеберлері. Көптеген балықтардың салмағы өте ауыр, жүзуге ыңғайсыз. Кейбіреулері бүкіл өмірін теңіз түбінде өткізеді. Енді біреулерінің жаратылысынан жүзуге арналған желқабызы болады. Балықтың тұла бойында жүзбеқанат көп. Олар балықтың алға бағыт алуына , бұрылуына және тепе-теңдік сақтауына көмектеседі. Балықта, сонымен қатар, құйрық жүзбеқанаты болады. Оның көмегінің арқасында балық алға жылжиды. Балық денесін , жүзбеқанаттарын қозғау үшін бұлшық еттерін пайдаланады. Медуза секілді кейбір су жануарлары қозғалғанда, серпілу арқылы қимылдайды. Мұндай су жануарлары өзінің шатыршасын әуелі суға толтырып, сосын суды сығып шығару арқылы серпіліп, алға жылжиды. Жүзбеқанаттар судағы ұшақ қанаты тәрізді әрекет етуге ыңғайлы. Теңіз тасбақасы, теңіз арыстаны және итбалық - жүзбеқанатты жануарлар қатарына жатады. Скаттар мұхиттың тұңғиығында тіршілік етеді. Олардың тосылдағы болмайды. Олар жүзбеқанаттарын балықтарға қарағанда басқаша пайдаланады. Балықтың дене құрылымы * Май жүзбеқанаты: арқа жүзбеқанаты мен құйрық жүзбеқанатының ортасында болатын кішкене жүзбеқанат. * Арқа жұзбеқанаты: ол балықтың жонында жалғыз болады және жүзу кезінде тепе-теңдік сақтауға қызмет етеді. * Желбезек: балықтар желбезектерінің арқасында тыныс алады. * Кеуде жүзбеқанаты: құрсақ жүзбеқанатының алдына орналасқан мұндай қанат жұп болады.Олар балыққа уылдырық шашу кезінде қажет. * Жүзбеқанат: жүзбеқанат дара да, жұп та болуы мүмкін. Олар қозғалуға, тұрақтауға, ұя салуға, уылдырық шашуға және сезінуге пайдаланылады. Балықтың тұла бойы домалақ қабыршақтармен қапталған.Балықтың қабыршағының астында жіңішке түтікше болады, оны "бүйір сызығы" деп атайды. Дельфиндер мен киттер қалай жүзеді? Дельфиндер мен киттердің жүзуі балықтардыкінен басқаша.Балықтың құйрығы жүзген кезде оңға және солға, ал киттер мен дельфиндердікі жоғары-төмен қозғалады. Әдебиет * Теңіз жануарлары, балаларға арналған танымдық энциклопедия.Аруна баспасы
Артық хан

Артық Сарыханұлы - қыпшақ ханы, әйгілі қолбасы, батыр. Шамамен 11 ғасырдың 2 -жартысы - 12 ғасырдың 1 -жартысында өмір сүрген. Орыс жылнамаларында "половецтердің Шарукан (Сары хан) әулетінен шыққан Отрок хан" деп те аталады. Ержүрек қыпшақ жауынгерлерін көрші елдердің билеушілері өздерінің таңдаулы әскери жасағына айналдыру дәстүрі әбден орныққан заманда Мысыр, Византия, Венгрия, Еуропа мен Азия елдерінің билеушiлері қыпшақтарды қалқан етіп ұстап, қаһарлы күш ретінде пайдаланды. Артық ханзада 1116 - 1117 жылы Киев князі Владимир Мономахтың әскерімен кескілескен ұрыс жүргізді. 1118 жылы Грузия патшасы Давидтың арнайы шақыруымен қыпшақ ханы Артық 45 мың сарбазы Дәуіттің 15 мың әскерімен бірігіп, 300 мыңдық парсы әскеріне соққы берді. Грузия ұлттық тәуелсіздігін алды. Артық Тұрантоқты атты қызын Дәуітке берді. Кавказ тауында 8 жыл тұрып Дешті Қыпшаққа қайтты. Артықтың ұлы Қоншақ "Игорь жасағы туралы жырдың" басты кейіпкері.
Гавай аралдары

Гавай аралдары (, гавайша: mokupuni o Hawai‘i) — жиырма төрт аралдар мен атоллдардан тұратын архипелаг, Тынық мұхитының солтүстік жағында (19° және 29° солтүстік ендіктер арасында). Архипелаг солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған, жанартаулық жаратылысы бар; өз атын ең ірі — Гавайи аралынан алған. Архипелагтың басым бөлігін 1959 жылдан бері АҚШтың елуінші штаты саналады. Аралдардың орташа координаттары — 21° 30’ с.е. және 158° б.б. Тарихы Гавай аралдарын 1778 жылы 18 қаңтарда әйгілі ағылышн теңіз саяхатшысы Джеймс Кук өзінің 3-ші әлемдік саяхаты барысында (ол осында 1779 жылы 14 ақпанда Тынық мұхитының солтүстігін бір жыл бойы аралап екінші рет келгенде қаза табады) ашқан. Кук Сэндвич аралдары деп (дегенмен бұл ат XVIII және XIX ғасыр басына дейін қолданыста болған) Джона Монтегю, 4-ші граф Сэндвич құрметіне атаған, ол адамзат тарихында өз есімін бәрібір қалдырған: Джон Монтегю сэндвичті ойлап тапқан — екі нан телімі арасына басқа тағам қосылған бутерброд. Архипелаг аралдары Оңтүстік-шығыс (негізгі) аралдар: * Гавайи, немесе Үлкен арал * Кауаи * Кахоолаве * Ланаи * Мауи * Молокаи * Ниихау * Оаху Солтүстік-батыс (кіші аралдар, атоллдар, рифтер, шатқалдар): * Мидуэй аралдары (Гавайи штатын кірмейді) * Куре * Перл-энд-Хермес * Лисянск аралдары * Лайсан * Нихоа * Маро (риф) * Гарднер (шатқалдар) * Некер * Френч-Фригат-Шолс Қызықты деректер АҚШтың 44-ші президенті Барак Обама Гавай аралдарында туған, Гонолулу қаласында. Дереккөздер
Гмелин оносмасы

Гмелин оносмасы Гмелин оносмасы - айлық оносма, аймауық тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстанның батыс бөлігіндегі таулы аудандары - Алтайдан батыс Тянь-Шаньға дейінгі жерлерден, тастақты беткейлердің дала зоналарының барлық территориясында мекендейді. Шашыраңқы түрде осы туыстың Қазақстанда кездесетін басқа 8 өкілдеріндей өзге өсімдіктердің арасында бірден көзге түседі. Бұл шөптесін көп жылдық,жұқа тамырлы, бірнеше сабағы бар, қатты тырбиған, қалың қылтандармен жабылған. Төмен жағындағы жапырағы ланцет тәрізді сабағы болымсыз, сабақ бойындағысы ұсақ, екі есе жіңішке, отырыңқы. Гүлшоғырының ұш жағында гүлдің құрылысы алдыңғы түрдікіндей (айрауықтар тұқымдасына тән). Гүлдің тәжі үлкен (ұзындығы 2,5 см) түтікті,алғашында ашық - сары кейіннен қараяды, ұсақ артқа қайырылған тісшелері бар. Оносма мамырдың аяғынан шілдеге дейін гүлдейді, шілде - тамызда жеміс береді. Жемістері - тегіс жылтыр жаңғақтар, бас жағы үшкір. Сәндік төбелерді безендіруге пайдаланылады. Жеке аудандар тұрғындары өсімдіктің тамырын қойдың жүнін бояуға қолданады. Дереккөздер
Бузовский қызғалдағы

Бузовский қызғалдағы Бузовский қызғалдағы - лалагүлдер тұқымдасына жататын, өсімдіктің шөлдік түрі. Бема қызғалдағына қарағанда кең тараған. Қазақстанда Арал маңынан бастап Балқаш Алакөлге дейінгі аралықта және Жоңғар Алатауында кездеседі. Құмды, сазды қиыршық тасты шөлдерде, аласа таулардың құрғақ беткейлерінде өседі. Пиязшығы айтарлықтай ұсақ, диаметрі 1см, терлі қабыршағы қошқыл түсті, сабағының биіктігі 30 см - ге дейін ,кейде 40 см - ге дейін жетеді. Екі бір - бірінен алшақ орналасқан ұзын, жапырағы жіңішке таспа тәрізді. Гүлдері жалғыздан түпте екі - үштен немесе сегізге дейін, гүлсерігінің жапырақтары ұсақ (ұзындығы 1,5-3 см), үшкір, ішкі жағы ақ, түп жағында сары дақтар бар. Сыртқы шеңбер жапырақшаларының сырты сұрғыш - сия түске боялған. Сол себептен жабық тұрғанда гүлдердің түсі Алатау бәйшешегіне ұқсайды. Көптеген тұрғындар қызғалдақтың бұл түрін басқа ұсақ гүлді түрлер сияқты бәйшешек деп есептейді. Өте ерте гүлдейді (наурыздың соңы, сәуірдің басы тек тауда мамырдың басына дейін), жемісі мамырдың соңы маусымда піседі. Тұқымымен көбейеді, сирек түрде вегативті жолмен. Топтаса өскен түрінде өте тартымды өсімдік. Дереккөздер
Химия монополиялары

BASF logo.svg Химия монополиялары — бұл монополиялар дүние жүзіндегі капитализмдік шаруашылық жүйесіндегі неғұрлым қуатты топтардың қатарына жатады. Компаниялар Xимия монополияларының ішінде шешуші ықпалға 30-дан астам ірі Xимия монополиялары ие болды, олардың он бесінің әрқайсысы жылына 1 млрд. доллардан астам өнім өткізеді. Бұл компаниялар өндірістік базасы мен ғылыми зерттеу аппаратының қуатымен ерекшеленеді. Олар капиталистік дүниенің аса ірі өнеркәсіп орындарының қатарына кіреді. Мысалы: «Дюпон де Немур энд компани» (АҚШ)—ең қуатты хи­мия компаниясы, ол өзінің айналым мөлшері жөнінен АҚШ-тың 500-ден астам жетекші өнеркәсіп корпорацияларыныц ішінде 12-орын алады. Дүние жүзінде Xимиялық монополиялары ішінде жетекші орынды американ компаниялары ала­ды. Олар өндіріс колемі және бәсеке қабілетініц жалпы дәрежесі жөнінен Батыс Европалық және жапон Xимия монополияларынан асып түседі. Бұған кәсіпорындарды өнімділігі жоғары техникамен жарақтандыру есебінен қол жетті. 1966 ж. АҚШ-тың 6 ірі химия компанияларының өнімді сатып-өткізу сумасы («Дюпон де Немур энд компани», «Юнион карбайд», «Монсанто», «Истмэн кодак», «Доу кемикл» және Элайд кемикл») 11,4 млрд. доллар, ал Батыс Европаның ең ірі химия компаниясының сомасы («Империэл кемикл индастриз», «Монтекатинн Эдисон СпА», «Банер», «Хейхст», «Рон-Пу- ленк» жопе «БАСФ») 9.6 млрд. долларға жетті. АҚШ-тың және Батыс Ев­ропаның асa ipi Химия монополиялары әскери-өнеркәсіптің концеридерінің тобына кіреді. Олар импералистік елдер әскери ведомстволарынвң заказы бойыншы өнім өндіріп, қыруар пайда табады. Қазіргі кезеңдегі дүние жүзіндегі капиталистік шаруашылықтың жүйесінде Xимия монополиялары маңызының өсуі ғылыми-техникалық прогрестің ықпалына байланысты Химия саласындағы манызды техникалық жетістіктерді негұрлым ірі монополиялар басып алып пайдаланады. Осының арқасында олар пайдаға шаш етектен батып, дүние жүзіндегі капиталистік шаруашылық жүйесіндегі өз ықпалын күшейтті. Дерекөз
Химия реакторлары

Химия реакторлары—химиялық реакцияларды жүргізугө арналған аппараттар. Құрылысы мен қызметі Химия реакторларының конструкциясы мен жүмыс режимі реакцияласатын заттардың агрегаттық күйіне жөне реакцияның жүру бағытын, жылдамдығын қамтамасыз ететін жағдайға (темп-pa, қысым, реагенттер концент­рациясы т. б.) сай болуы керек. Xимия реакторлары реакция үшін гомогенді жүйө (бір фазалы газ не сұйық) және гетерогенді жүйе (екі не үш фазалы мысалы: газ — сұйық—қатты дене) болып бөлінеді. Өнеркәсіпте қолданылатын Xимия реакторларына колоналар, камералар, контакт аппараттары, полимеризаторлар т. б. жатады. Жұмыс істеу принципі Xимия реакторларының жүмыстың жүру принципіне байланысты периодты, жартылай периодты, ауыспалы цикллі және үздіксіз жұмыс істейтін түрлері болады. Периодты реакторларға реакцияға қажет заттар бір мезгілде са- лынады. Реакция кезінде заттардың концентрациясы мен темперасытурасы тұрақты болмайды. Жартылай периодты реакторларда әрекеттесуші заттардың біразы бір мезгілде, қалғандары біртіндеп салынады, бүл аз тоннажды өндірістерде қолданылады. Ауыспады циклді реакторларда эндо-және экзотермиялы реакциялар алмасып отырады. Үздіксіз жүмыс істейтін реакторларға реакцияға қажет заттар үздіксіз жане бірқалыпты енгізіледі, реакция өнімдері де осылай шығарылады. Ірі тоннажды өндірістер үздіксіз жүмыс істейтін реакторларда іске асырылады, мысалы: аммиак, күкірт қышқылын өндіру, пиролиздеу т.б. Xимия реакторларындағы реакцияны қажетті жылдамдықпен жүргізу үшін реакцияласатын заттардың концентрадпясын, температурасын реттеу, гетерогенді фазалардыц жанасу ауданын өзгерту, катализатор активтігін түрақты күйінде сақтау т. б. әдістер қолданылады. Температурасыpa режнмін жылу алмасу әдістері арқылы реттейді. Заттардың жанасу ауданын ұлғайту үшін қатты заттарды үсатады. Xимия реакторларының сыртқы және ішкі қүрылысы әр түрлі болады, бір өндірістің өзінде бірнеше реактор қолданылады. Дереккөздер
Химитроника

Химитроника — информацияларды қабылдау, өңдеу, өзгерту әрі сақтауға арналған сұйықтық не иондық электр химиялық приборлар жасау мәселелерімен шұғылданатын ғылыми химмитрон әсерлерге негізделген датчиктер акустикалық сигналдарды қабылдау, әлсіз қозғалыстарды өлшеуге, ал мемисторлар—электр химиялық айнымалы кеедергілер ретінде пайдаланылады. Электр химиялы түрлендіргіштер кез келген шамаларды электрлік сигналдарға және керісінше түрлендіреді. Бүл приборлардың негізгі бөлігі электродтар батырылған электролит қүйылған шағын ыдыс. Мұны электролиттік үяшық деп те атайды. Химитроникалық түрлендіргіштер қысым мен үдеу датчиктері, электр тогының интеграторы, ешптеуіштер т. б. приборлар ретінде де пайдаланылады. Дереккөз
Сортаң цистанхе

Сортаң цистанхе – сұңғыла тұқымдасына жататын өсімдік. Пішіні және тіршілік формасы алдыңғы түрге ұқсас, ал систематикалық қатынаста олар туыс емес, бірақ бір типке жатады (паразит өсімдіктер). Қазақстанда кездесетін төрт түрдің ішіндегі ең көп тарағаны. Астана жағынан және солтүстікке Семейден Үстіртке дейін,оңтүстікке Тянь-Шань тау етегінде, дала зонасының оңтүстік бөлігінде және бүкіл шөл зонасында кездеседі. Сексеуілдің және түрлі сораңдардың паразиті. Сабағы жуан, етті, созыңқы қандауырша қабыршақтарымен және бас жағында цилиндр тәрізді гүлшоғыры ұзындығы 25 см-ге дейін. Гүлдері қос жынысты, отырыңқы, гүлжапырақтары бес бөлікті тостағаншамен тең. Күлтесі түтікті-қоңырау тәрізді ұзындығы 3,5 см-ге дейін, екі түсті, ақ түтүкті және көкшілдеу немесе сиякөк бес бөлікті сыртына қарай бүктелген. Гүлдеу мерзімі сәуір-мамырда, мамыр-маусымда жеміс береді. Жемістері - (құрғақ қорапша) екі жікпен қақырайды. Тұқымы ұсақ, сіғіп кетеді.Жаңбыр суымен тасымалданады, сонымен бірге топыраққа сіңіп кетеді. Тек өзінің өсіп өнуіне қажет заттарды бөле алатын өсімдіктің тамырына тап болған жағдайда ғана тіршілік ете алады. Тек тұқымның жетілуіне ғана жағдай жасап қоймай, өскіннің одан әрі өсуіне бағыттайды. Өзі иеленетін өсімдіктің тамырына жығысуында ұрық қабығының бас жағында жасуша гаустория сорғышы қалыптасады. Ұлпаның әрі қарай жетілу процесінде негізгі рөл атқарады. Ол тіршілк еткен уақыт бойы өсімдіктің тамырынан кететін қоректік заттарды осы гаустория арқылы сіңіріп отырады. Сорғыш қалыптасқан жерге жақын цистанхеде түйнекше жетіледі. Оған тамырдан келіп жатқан қоректік заттардың артығы жиналады. Болашақта мұнда жеміс беретін өркендер пайда болады, оларда екінші гаустория жетіледі. Оның көмегімен цистенхе вегативті түрде көбейеді. Жаңа көптеген өркендерге бастама бере отырып түйнекшелердің өздері бірнеше жыл өмір сүреді. Өсе келе мұндай түйнек көлемін ұлғайтады және бірнеше килограмға жетеді. Цистенхенің барлық мүшесінің құрамында әр түрлі үздік заттар топтамасы жеткілікті. Халықтық медицинада олар ертеден-ақ қан ауруларын емдеуге, асқазан-ішек жұқпалы ауруларын емдеуде қолданады. Қытайда сортаң цистанхесінен дәрі баршаға таныс. Дереккөздер
Сары цистанхэ

Сары цистанхэ - сұңғылалар тұқымдасына жататын өсімдік. Сортаң цистанхеге қарағанда сабағының биіктік 1м - ге дейін жетеді. Көлемі барынша үлкен және біркелкі сары гүлдерімен құм төбелерінде өседі, жүзгендердің паразиті. Оңтүстік Балқаш маңы және Қызылқұм (Алматы, Түркістан облысы) шөлінде кездеседі. Шаруашылық маңызы жайында зерттелмеген. Төрт түлік мал осы өсімдікпен қоректенеді. Бұл өсімдік сәуір-мамыр айларында гүлдейді. Сары цистанхэ сәндік өсімдік ретінде құмды шөлдегі шөптесін өсімдіктер арасында көптеп көрінеді. Дереккөздер
Фикрет Мешади Джамиль оглы Амиров

Фикрет Мешади Джамиль оглы Амиров (; 1922–1984) —әзірбайжан, кеңес композиторы, КСРО халық артисі (1965). Өмірбаяны 1922 жылы 22 қарашада Гянжа қаласында Мешеди Джамиль Амировтың (аты шыққан әзірбайжан әншісі) отбасында туған. Басында Гянжа музыкалық училизеде білім алып, 1939 жылы Баку консерваториясына түсіп, 1948 жылы У. Гаджибеков пен Б.И. Зейдманның класы бойынша консерваторияны бітірді. Фикрет Амиров – әзірбайжан әйелдерінің теңдігін сөз ететін «Севиль» атты тұңғыш лирика-психологиялық операның (1953 жылы Әзербайжанның Ахундов атындағы опера және балет театрында қойылды), музыкалық комедияларын, жұртшылыққа белгілі симфониялық мугамдардың «Шур», «Кюрдовшары» (1948 жыл), «Әзербайжан каприччиосы» (1961 жыл), «Симфониялық билер» (1963 жыл), фортепьянолық үш концерттің, ән-романстардың авторы. Композитор кинофильмдер мен драм. спектакльдерге де музыка жазды. Фикрет Амиров Әзірбайжан ССР Жоғары Советінің 4–7 шақыруларында депутат болып сайланды. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1949). Ленин және Қызыл ту ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Будан полигала

Будан полигала Будан полигала - полигалалар тұқымдасына жататын өсімдік. Онша үлкен емес көпжылдық өсімдік, құрғақ шалғындық,далаларға және жазық жерлердегі жапырақты және қылқан жапырақты ормандарға және барлық Қазақстан тауларына тән өсімдік. Сабағының саны көп, жерден аз ғана көтеріңкі, онша биік емес (40 см-ге дейін), ланцет тәрізді кезектесе орналасқан жапырақтары, сабағының бас жағында - жоғарғы қою шашақтары ашық түсті ұсақ, гүлдері бар. Гүлдердің түсі өте өзгергіш - көк, күлгіндеу, кейде аппақ. Тостағаншаларының саны 5, барлығы кең, ашық түсті, әсіресе екі бүйірдегісі, қанат тәрізденіп жемісті қорғау қызметін атқарады. Жаңбырлы күндері қанаттардың жиегі бүрісіп қалады, гүлдеу мерзімі аяқталған соң түгелімен гүлді жабады. Күлтелері бар болғаны үшеу бірігіп кеткен, төменгілері желбірей қиылған - қайықша тәрізді. Аналығы 8, бір шоққа жиылған. Полигола жазда гүлдейді, мерзімі ұзақ уақытқа созылады, бұл өсімдіктің гүл шоғырының төменнен жоғарыға қарай кезектесе жаймен ашылуының және генеративті органдардың көптігімен түсіндіріледі. Қосымша өркендердің өсіп - жетілгенін байқауға болады. Негізгі гүлшоғыры гүлдеп болған соң,екінші рет гүлдей бастайды. Жемістері - екі ұяшықты қауашақ, эллипс тәрізді тұқымы бар. Тұқым желмен жан-жануарлармен тартылады. Полигола шаруашылық мақсатта безендіруге және омарталық қасиеті үшін қолданылады.Халықтық медицинада,әсіресе Тибет және Моңғолияда кеңінен тұқымы-жараны және ісікті емдеуге қолданады. Жерүсті бөлігі (сабақ және жапырақ гүлімен) тұнба жасайды, онымен құтырған ит қапқан адамдарды емдейді, ал малды жылан шаққанда емдеуге пайдаланады. Дереккөздер