Ненецтер

Ненецтер (өз атауы – ненець, ненэй, ненець «нағыз адам» мағынасында (еск. самоед, юрак)) — Ресей Федерациясының солтүстік бөлігін мекендейтін халық. Қазан төңкерісіне дейінгі әдебиеттерде самоедтер, юрактар деген атпен де белгілі болды. Үш автономиялық округ (Ненец, Ямал-Ненец, Таймыр) пен Коми Республикасының аумағында тұрады. Жалпы саны 36 мыңдай (2004). Тундралық және ормандық топтарға бөлінеді. Ненец нганасан, энец, селькуп сияқты халықтармен туыстас. Ауыспалы орал нәсіліне жатады. Эндоэтнонимдері Ескірген орыс эндоэтнонимі (Ресей империясында 1917 жылға дейін ресми) – «Юрако-самойедтер» Орыс тілінде – «Ненцы»; Коми-Зыряндша – «Яран»; эстон тілінде – «Neenetsilased»; фин тілінде - «Nenetsit»; саам тілінде - «Njenecat»; Мансише - «Ёрн»; латыш тілінде – «Ņencs». Этногенезі Ненецтердің ата-бабалары б.з.б. 1-мыңжылдықта Ертіс пен Тобыл өзендерінің жағасындағы орманды-далалы аймақтар мен Алтай, Саян тауларының сілемдерін мекендеген. Ғалымдар шығу тегін орта Обь аймағындағы Кулай археологиялық мәдениетімен байланыстырады. Біздің дәуірімізге дейінгі III–II ғасырларда табиғи-географиялық жағдайдың нашарлауынан туындаған осы аумақтан Обь өзенінің төменгі ағысына және Орта Ертіс өңіріне халықтардың қоныс аударуы басталды, бір бөлігі Еуропаның солтүстігіне, ормандарға барып, еуропалық ненецтердің ата-бабаларына айналды. Тілі Ненец тілі орал тіл шоғырының самодий тобына кіреді, тундралық (бұл диалектіде ненецтердің көпшілігі сөйлейді) және ормандық диалектіге бөлінеді. Орыс тілі де кең тараған. Жазуы кириллица негізінде. Ненец тілі – Ямал-Ненец автономиялы округының мемлекеттік тілі (орыс тілімен қатар). Діні Солтүстікте тұратын Ненецтердің арасында 19 ғасырдың ортасынан бастап христиан дінінің православие тармағы тараған, жергілікті наным-сенімдер де жақсы сақталған. Діни көзқарастарда рухтарға – аспанның, жердің, оттың, өзеннің, табиғат құбылыстарының иесіне деген сенім басым болды. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері – аңшылық (қымбат терілі аңдар, бұғы, суда жүзетін құстарды аулау) пен балық аулау. 18 ғасырдың ортасынан бастап бұғы шаруашылығы негізгі кәсіпшілікке айналды. Ежелгі заманнан бері ненецтер өздерін «бұғы балалары» деп атады - олардың бүкіл өмірі бұғымен байланысты. Үйірде ең әдемі және ең үлкен бұғы көшбасшы болып есептеледі, оны менаруй деп атайды және ешқашан жегу жұмыстарына пайдаланылмайды. Басқа үйретілген бұғылар шанамен сырғанауға және жүк тасымалдауға жегіледі. Қыста үш-төрт киік, жазда төрт-бес киікті пайдаланады. Балалар балық аулау үшін ілмектерді, гарпундарды және қоршауларды пайдаланады. Жазда үлкендер колданка деп аталатын қайықтардан аумен, тормен балық аулады. Балық аулау кезінде ненецтер шикі балықты жейді. Қыста олар мұзды жарып важан және фитиль арқылы балық аулайды. Тұрмыс салты ХІХ ғасырдың аяғында ненецтердің негізгі әлеуметтік бірлігі патрилиндік ру (еркар) болды. Сібір тундра ненецтерінде 2 экзогамдық фратрия сақталған. Отбасының негізгі функцияларының бірі балалардың тууы мен тәрбиесі болды. Бала дүниеге келгеннен бастап 5-7 жасқа дейін анасының қамқорлығында болды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Көшпелі бұғышылардың қоныстары бірнеше шатырлардан (чум) (1-5) тұратын жылжымалы қоныс болып табылады. Ормандағы ненецтерде маусымдық қоныстар бар. Дәстүрлі тұрғын үйлері – қыста бұғы терілерімен, жазда қайың қабықтарымен жабылатын сырықтардан құрастырылатын – чум. Олардың басты артықшылығы - тасымалдау жылдамдығы, олар жылуды сақтауға ие. Сондай-ақ, мұндай ғимарат Арктикаға тән қатты желдерден қорғайды. Көлбеу төбелерден жел жанап өтіп, еңіске көтеріледі. Дәстүрлі киімдері Ненец киімінің негізгі мақсаты - қыста қатты аяздан және жазда қансорғыш жәндіктерден қорғау. Киім тігу үшін бұғы терісі қолданылады. Тігу алдында әйелдер шикізатты малдың жасына қарай сұрыптайды. Терінің қаңқаның қай бөлігінен алынғаны маңызды. Жаздың соңында алынған 3 айлық бұғы бұзауының терісі ерекше бағаланады. Ер адамдардың сырт киімдері (малица, сокуй) мен аяқ киімдері бұғы терісінен тігіледі. Ол өте жылы және басы мен денесін жақсы жылытады. Олар қызыл матамен қапталған, екі немесе үш қатарлы мыс түймелері бар былғары белдікпен өрілген, кестемен безендірілген. Әйелдердің қысқы тондары бұғы аяқтарының үстіңгі бөлігінен алынған терілерден - камустан жасалған. Тонның төменгі жағы поляр түлкі жүнінен тігіліп, жеңдеріне қолғаптар тігіледі. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамдары – бұғы еті, балық. Ненецтер көбінесе бұғы етін тұздап, ұзақ уақыт сақтайды, мұндай етті шикі, ысталған, кептірілген күйде жейді. Асқазанның бір бөлігі, жүрек, тіл олар үшін дәмді тағам болып саналады. Табиғаты қатал жағдайда өмір сүру үшін адамдар шикі қан мен етті тұтынады, бұл өнімдер аштық пен шөлді қандырып қана қоймайды, сонымен қатар ағзаны айтарлықтай мөлшерде болатын пайдалы заттармен, В2 және С дәрумендерімен қанықтырады. Сондықтан ненецтер ешқашан цингамен ауыруымен ауырмайды. Бұқтырылған немесе қайнатылған бұғы етінен басқа сиыр етін, шошқа етін, теңіз жануарларын, тұщы су балықтарын жейді. Ненецтер сорпаны ұнмен пісіреді, бұқтырылған етті макарон өнімдерімен пісіреді. Гарнир ретінде күріш, макарон пайдаланады, диетада көкөністер өте сирек кездеседі. Сүйікті сусындары - шай, морс, компот. Сусындар жидектерден дайындалады. Кисель крахмал қосылған жидек шырынынан жасалған. Фольклоры Ненец фольклорының ең көп таралған жанры - ярабц пен сюдбабц эпикалық аңыздары. Олар ән айту арқылы орындалады, сондықтан олар көбінесе эпостық жырлар деп аталады. Сюдбабц туралы аңыздардың кейіпкерлері – өзіне әйел алып, халықпен жекпе-жекке шығып, қанды қырғынмен кек алатын алыптар. Ярабцта кейіпкердің қиын өмірі мен қайғы-қасіреті айтылады. Халық фольклорында жұмбақтар, бесік жыры, ярбцарка күнделікті әңгімелері, лаханако ертегілері бар. Лирикалық әндерде тұрақты мәтін болмайды, адамдар импровизация жасап, қазір ойларында не болса, соны айтады. Қазақстандағы ненецтер Ненецтер Қазақстанға негізінен өткен ғасырдың орта шенінен бастап бастап, нарықтық қарым-қатынастарға байланысты көші-қон үрдістеріне орай қоныстанған. Қазақстандағы ненецтер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 83 адам, 2009 жылғы мəлімет бойынша 7 адам. Әдебиет *Хомич Л.В., Ненцы, М.–Л., 1966; Долгих Б.О., Очерки по этнической истории ненцев и энцев, М., 1970. Сілтемелер *Орыстар *Татарлар *Қазақтар Сілтеме * Дереккөздер