kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ескіріп қалған іс

Ескіріп қалған іс — істің мерзімінің өтіп кетуі, белгілі бір заңдық салдарға әкеліп соғатын заңмен анықталған уақыт. Мысалы, қуыным (талаптық ескіргендік) құқығынан айырылу, сот, төрелік сот (орындаушылық ескіргендік) шешімін орындау, қылмыстық жауапкершілікке тарту және т.б. құқығының жоғалуы. Дереккөздер
Газдық жағдайлардың басты заңдары

Газдық жағдайлардың басты заңдары. Газдың өзіндік жағдайын сипаттайтын, оның қысымының, температурасының және көлемінің өзара қатынасын анықтап беретін заңдар жиынтығы — Бойль-Мариотт, Гей-Люссак, Дальтон, Шарль, Клапейрон-Менделеев, Авагадро, тағы басқа заңдары. Дереккөздер
Қалдық су

Қалдық су. Құрамы мен тегі өте күрделі болып келетін, жинауыштық қуыс кеңістігінде сол жинауыш мұнаймен (газбен) тоғытылып болғаннан кейін де қалып қоятып шоғырдағы жерасты суы. Кеделі қалдық қорлар. Нақтылы мерзім тұрғысынан анықталған, бастапқы кәделі қорлар мен игеріп алынған өнім арасындағы айырма. Дереккөздер
Дербестелме

Дербестелме. Тау жынысы дербесжондарын (жақпар тастарын, кесектерін т.с.с.) табиғи жолмен (үгілуі нәтижесінде) немесе жасанды түрде уатқан яки шаққан жағдайда пайда болатын бөлшектердін тек өздеріне ғана тән пішіні. Бұл бөлшектердің мөлшері бірнеше сантиметрден жүздеген метрге жетуі мүмкін. Дереккөздер
Ашық кеуектілік

Ашық кеуектілік — тау жынысытардағы бір-бірімен өзара байланысқан кеуектер көлемінің сол тау жынысытардың жалпы көлеміне қатынасы. Нашар дәнекерленген құмтастардың Ашық кеуектілік. көрсеткіші мен нақты кеуектілік көрсеткіші бір-біріне сәйкес келеді десе де болғандай. Бұл екі көрсеткіштің бір-бірінен айырмашылығы құмтастардың прогрессиялық эпигенез барысында немесе тау жынысытардың саздылығы өскен сайын бірте-бірте арта береді. Кеуек типті жинауышитардың ашық кеуектілігі әдетте 10-20% аралығында болып келеді,бірақ кеуектіліктің бұл көрсеткіштерден әлдеқайда төмен немесе әлдеқайда жоғары мәндері де некенсаяқ ұшырасады. Ал жарықшақты жинауыштардағы Ашық кеуектілік мөлшері 2-3% болған жағдайдың өзінде де бұл жинауыштар өндірістік игеруге толық жарамды кенорындар рөлін толығымен атқара алады. Ашық кеуектілік көрсеткішін анықтау үшін тау жынысы үлгілерін зерттеудің зертханалық әдістері, қойнауқаттарды зерттеудің гидродинамикалық әдістері, сол сияқты өндірістік геофизика әдістері қолданылады. Дереккөздер
Түзілімдер

Түзілімдер. Бұл термин көне шөгінді түзілімдер (тау жыныстары) және бүгінгі шөгінділер (тұнбалар) деген мағынаның екеуінде де қолданылып жүр. Түзілімдер - атауымен тек қана шөгінді және жанартау текті — шөгінді жыныстарды атаған дұрыс, ал бүгінгі шөгіндену материалдарын шөгінді (тұнба) атауы дұрыс кескіндейді. Дереккөздер
Құпиялық белгісі

Оның таратқышында бар мәліметтердін құпиялық. деңгейі туралы куәландыратын мөр, бұрыштама; оны ерекше тәртіппен пайдалануды анықтайтын құжат немесе басылымға жазылатын жазу (мысалы, «Қызметтік пайдалану үшін» грифі және т.б.). Дереккөздер
Грюндерлік жанталас

Акционерлік қоғамдардың жылдам өсуімен сипатталатын экономикалық өмірдегі құбылыс. Грюндерлер (құрылтайшылар) акционерлік қоғамдарды құрылтайшылық пайдаларды алу үшін құрып, жанталаса түрліше акционерлік қоғам акцияларының бақылау пакетін сатып алып, жалған кәсіпорындар құру есебінен орасан зор пайда табады. Сонымен бір дерлікте, ұсақ акционерлер кедейленіп қалады. «Грюндерлік жанталас» өндірістің көтерілуі кезінде орын алады. Әдетте қаржылық көз бояушылықтармен ілесе жүреді. Дереккөздер
Түпкі түзілімдер

Түпкі түзілімдер. Мейілінше қалың шөгінді кешенді төсей отырып, шөгінденудің жаңа сатысының бастамасы болып табылатын түзілімдер. Түпкі түзілімдер ауқымды түзілімдену алқабының құрылымдық болмысы көлемі өзгерістерге ұшырауына байланысты шөгіндену процесіндегі үзілістің нәтижесі болып табылатын өте ірі үйлесімсіздік жазықтығының бетін көрсетеді. Түпкі түзілімдер жақа түзілімдену алқабының қалыптасу процесін анықтайды,сондықтан олар екі бөліктен тұратын шөгінділер қимасымен сипатталады. Аталған қиманың төменгі бөлігі жақа қалыптасқан шөгінді алаптың күрт жекелену дәуірін белгілейді, бұл дәуір шөгінденудегі үзіліс кезінде қалыптасқан алап топографиясы мен сол алап ауқымындағы түзілімдену процестері арасында тепе-теңдіктің болмауымен сипатталады. Түпкі түзілімдер қимасының төменгі бөліктері қалыңдығы шағын және мейілінше өзгермелі (ондаған, сирегірек жүздеген метр) болып келетін түйіршікті, көбінесе территекті қабатттардан тұрады. Түпкі түзілімдердің жоғарғы бөлігі түзілімдену алабының толығымен жекеленуімен, сөйтіп алап топографиясы мен ондағы шөгіндену арасында тепе-теңдік орнауымен сипаталады. Қиманың бұл бөлігі әдетте құрамы мен қалыңдылығы біршама тұрақты болып келетін ізбестасты және сазды-ізбестасты жыныстардан тұрады. Түпкі түзілімдер қимасының төменгі бөлігі көбінесе сақталмайды, бұл жағдайда үйлесімсіздік жазықтығын оның жоғарғы бөлігі, яғни негізінен ізбестасты жыныстар көмкеретін болады, бұл жағдай аталған үйлесімсіздікті одан әрі айшықтай түседі. Түпкі түзілімдердің мұнай және газ кіріктіруін қадағалауда негізінен литологиялық фактор жетекші роль атқарады. Дереккөздер
Себептес салалас сөйлем

Себептес салалас сөйлем — синтаксистік компоненттері бір-бірімен себептестік қатынаста тұратын салалас құрмалас сөйлем. Себептес салалас сөйлем ішіндегі себеп пен салдардың өзара тығыз қарым-қатынасы негізінде жасалады, сол себепті Себептес салалас сөйлемнің бір компонентінде іс-әрекеттің себебі, бір компонентінде салдары баяндалады. Себептес салалас сөйлемдер жасалу жолына қарай екі түрге бөлінеді: # Жалғаулықты Себептес салалас сөйлемдер, олар сондықтан, сол себепті, өйткені, себебі жалғаулықтары арқылы жасалады: Қарт оның не ойлап отырғанын сезген жок, сол себепті бұл екеуіне көз де салған жок (Ә. Әбішев). # Жалғаулыксыз Себептес салалас сөйлем. Оның компоненттері мағыналық үйлесімділігі және интонация тұтастығы негізінде жалғаулықсыз байланысады: Еңбек қылмай тапқан мал дәулет емес, Қардың суы секілді тез суалар (Абай). Тағы қараныз: * Сабақтас құрмалас сөйлем * Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем * Салалас құрмалас сөйлем * Сөйлем Дереккөздер
Тоғандық түзілімдер

Тоғандық түзілімдер. Теңіз жағалауын жиектей созылған, ашық теңізден кұмды кедергілермен оқшауланған су қоймалары болып табылатын тоғандарда түзілген түзілімдер. Тоғандық түзілімдер негізінен пелитті материалдардан тұрады, бірақ олардың құрамы су қоймасына сырттан жеткізілген территекті материалдардың мөлшеріне және климат жағдайына тәуелді болып келеді. Әрі түйіршікті кластикалық материал әдетте тоғанға құятын өзен сағасында және тоған мен теңізді бір-бірінен оқшаулайтын құмды кедергілер өңірінде жинақталады. Аңызақ климат жағдайында кластикалық шөгінділермен қатар эвапориттер, алылғалды климат жағдайында ізбестасты түзілімдер қалыптасады. Тоғандық түзілімдер геологиялық қималарда біршама жиі ұшырасады, олар таскөмір және тұз кендерін кіріктіруі ықтимал. Дереккөздер
Түсіндірмелі салалас сөйлем

Түсіндірмелі салалас сөйлем- синтаксистік компоненттерінін алғашқысында айтылған іс-әрекет, оқиға желісінің мәні кейінгі компонентте сараланып, түсіндіріліп, ашылып отыратын кұрмалас сөйлем. Түсіндірмелі салалас сөйлемнін басты ерекшелігі — оның компоненттерінін жалғаулықсыз байланысып отыратындығында. Түсіндірмелі салалас сөйлемнін бірінші компонентінің баяндауышы ретінде сол, соншама, соншалық, сондай сияқты есімдіктер мен үстеу сөздер қызмет етіп, екі жай сөйлемді құрмаластырып тұрады. *Мысалы: Атыстың күіитілігі сонша, күн күркіреп, жер соғылғандай болып жатты (М. Ғабдуллин). Түсіндірмелі салалас сөйлем 1961 жылғы "Казіргі казактілі грамматикасы. Синтаксис" оқулығында ілікпіес салалас деп берілген (216-217-6.). Дереккөздер
Теңіз түзілімдері

Теңіз түзілімдері. Ауқымы әртүрлі су қоймаларда — ауданы жағынан теңіздерге шамалас континенттік көлдерден бастап мұхиттарға дейінгі алап түптерінде қалыптасатын түзілімдер. Түзілу тереңдігіне байланысты теңіз түзілімдері: * литоральдық (теңізжағалаулық); * неритті (саяз теңіздік); * қайраңдық; * батиальдық (гемипелагиальдық, терең-теңіздік); * абиссальдық (ашық мұхит түзілімдері яки пелагиальдың шөгінділер) түзілімдерге жіктеледі. Абиссальдың шөгінділер қазба түрде сирек кездеседі. Теңіз түзілімдерінде сапропельді шашыранды органикалық заттар көптеп шоғырланады, сондықтан оларға мұнай қалыптастырушы қабаттар тән, тіпті шашыранды органикалық заттарды молынан кіріктіретін қабаттар да (доманикиттер) ұшырасады. Теңіз түзілімдерінде ұзақ қашықтықтарға сағаланатын сазды және сазды-ізбесті денелер кездеседі, олар аймақтың жабын рөлін атқарады. Дереккөздер
Мұнайдың салыстырмалы тығыздығы

Мұнайдың салыстырмалы тығыздығы. 20 °С температурада анықталған мұнай тығыздығының 4 °С температурада анықталған көлемі сол мұнай массасы мен бірдей дистиллатты су тығыздығына қатынасы. ТМД елдерінде Мұнайдың салыстырмалы тығыздығы балама ретінде қаралады. Дереккөздер
Холист қағидасы

Холист қағидасы ( - бүтін, барлық) - тұтастықтың методологиялық қағидасы: тұтас оны құрастыратын беліктер қосындысынан көп. Бұл қағида пед. құбылыстарын түсіндірген кезде және олардың мәнін aшy кезінде кең пайдаланылады: тұтас пед. процесі, пед. қарым-қатынаста тұлғаны тұтас құрастыру және т.б. Дереккөздер
Табиғи газдың салыстырмалы тығыздығы

Табиғи газдың салыстырмалы тығыздығы. Нақтылы температура мен қысым жағдайында белгілі бір көлемді иеленген газ массасы көлемі тура сондай қалыпты жағдайдағы құрғақ ауа массасынан қаншалықты ауыр немесе жеңіл екендігін көрсететін сандық мөлшер. Табиғи газдың салыстырмалы тығыздығы сол газдың молекулалық массасына тікелей тәуелді бола отырып 0,5-1,2 аралығында өзгереді. Дереккөздер
Геологиялық деректеме

Геологиялық деректеме. Нақтылы геологиялық нысанды (ауданды, кенді, планшетті т.с.с.) зерттеу қорытындыларының жиынтығы. Бұл құжатта геологиялық түсірім, іздестіру және барлау жұмыстарының, бүкіл геофизикалық зерттеулер мен игерілу шараларының барша қорытындылары сараланады. Нысан бойынша жалпылама тұжырым жасақталып, болашақта шешілуге тиіс мәселелердің басы ашылады. Кендерді алдын ала және жан-жақты барлау жұмыстары толығымен аяқталған жағдайда, сол кенге тиесілі пайдалы қазбаның қоры есептеліп, оның экономикалық маңызы туралы тұжырым ашылып көрсетіледі. Дереккөздер
Қорларды есептеу бойынша деректеме

Қорларды есептеу бойынша деректеме. Кен жайлы және қорларды есептеу нысандары жайлы бүкіл мәліметтер келтірілген ғылыми деректеме. Бұл деректеме онда келтірілген тұжырымдарды толығымен тексеру мүмкіндігін қамтамасыз ететіндей болып жасақталуы тиіс, оған кіретін құжаттар тізбегі төмендегідей: деректемелік жазбалардың өзі; қорларды есептеу кестелері; сызба материалдар; геологиялық барлау; геофизикалық, гидрогеологиялық, ғылыми зерттеу және қорларды есептеуге қажетті өзге де алғашқы мәліметтер; игеріліп жатқан кендер бойынша ұңғымаларды және жалпылама шоғырды игеру деректері. Дереккөздер
Мұнай және газ кендері қойнауларын қорғау

Мұнай және газ кендері қойнауларын қорғау. Кенді барлаудың және игерудің барлық сатыларында түрлі-түрлі ұйымдастырушылық және геологиялық-техникалық шараларды жүзеге асыру арқылы мұнайдың, газдың, конденсаттың, оларға ілеспе пайдалы қазбалардың, сол сияқты қойнаулық энергияның шығындарын болдырмау бағытында жүзеге асыратын шаралар кешені. Дереккөздер
Хрестоматия

Хрестоматия - әдеби - көркем немесе ғылыми - кең тараған шығармалардан (немесе олардан үзіндісінен) тұратын, мектептің белгілі бір түрінің оқу пәндерінің мәселесіне пайдаланатын оқу кітабі. Бірінші рет Xрестоматия термині қазіргі дәуірдің IV ғасырында грек грамматигі Элладамен грек жазушыларының шығармаларының таңдамалы жерлерінен тұратын өзінің жинағында қолданылған. Кіші және орта жастағы оқушыларға aрналған хрестоматияларда мәтіндер (үзінділер) сұрақтармен және тапсырмалармен жазылады. Xрестоматия бір тарауына немесе үзінділеріне кішігірім кіріспе мақалалар жазылады. Кейбір пәндер бойынша (мысалы, жаңа тарих) Xрестоматия оқуға арналған кітап ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Болжамдық бағалау

Болжамдық бағалау. Мұнай мен газ кендерін геологиялық-барлау жұмыстарының бағыты мен көлемін жоспарлауға қажетті геологиялық нысандардағы көмірсутектердің болжамдық ресурстарын сандық тұрғыдан бағалау. Болжамдық бағалау әр түрлі геологиялық (алап, кешен, тағы басқа) және әкімшілік (облыс, аудан, тағы басқа) нысандардың мұнаймен және газбен қанығуының геологиялық, геохимиялық, гидрогеологиялық тағы басқа белгілердің кешені негізінде болжаудың арнаулы әдістері көмегімен жүргізіледі. Болжамдық бағалау болжау деңгейімен, болжаудың басты нысандарының түрімен және мәселені шешу ретімен анықталатын көптеген болжау мүдделерінің жүйесі болып табылады. Нысандар мен болжам деңгейлері мұнайгаздың аудандастыру барысында дербестеледі. Болжаудың ең ірі нысаны ретінде әдетте шөгінді алап алынады, бірақ кейбір жағдайларда бұл рөльді мұнай-газ қалыптасуының тұйықталған аймағы немесе жекелеген кешендер де атқаруы мүмкін. Болжаудың белдемдік деңгейі жекелеген тектоникалық элементті немесе мұнай мен газ жинақталуының белдемдерін болжамдық бағалау шараларын қамтиды. Ал болжаудың жергілікті деңгейі барысында жекелеген антиклинальдық, стратиграфиялық, литологиялық тағы басқа тұтқыштардың өнімділігі бағаланатын болады. Болжаудың әрбір деңгейі қолда бар деректерге сүйене отырып бірнеше мүдделерді рет-ретімен шешіп беруге көмектеседі, олар: нақтылы аумақтың мұнай мен газға деген мүмкіндіктерін сапа тұрғысынан бағалау; нысандағы көмірсутектер ресурстарының жалпылама қорын бағалау; көмірсутектерді шикізат түрлері тұрғысынан саралау; сол шикізаттардың сапалық сипатын нақтылау (пайдалы қоспалар мөлшері, физикалық-химикалық ерекшеліктері тағы басқа). Болжамдың бағалауды жүргізудің түпкі мақсаты — қорын геологиялық-экономикалық тұрғыдан бағалау, сөйтіп кен ресурстарын игерудің ұтымды жолдарын анықтау. Болжамдық ресурстарды сандық тұрғыдан бағалау. Мұнайға, газға, немесе мұнай мен газға деген мүмкіндіктері бар болжам аумағындағы жекелеген есептеу бөлікшелеріне мұнайгазды кешендердегі мұнайдың, газдың, конденсаттың және олардағы ілеспе құрамбөліктердің болжамдық ресурстарының мөлшерін қорлардың меншікті тығыздығы әдістері көмегімен анықтау. Мұнайдың, газдың, конденсаттың болжамдық ресурстарын бағалау. Көмірсутектердің бағаланып отырған аймағындағы шөгінді тыстың ауқымы немесе қимасы бойынша таралуының сандық көрсеткіштерін сипаттайтын бір-бірімен байланысты сапалық бағалау (көмірсутектердің туындауына және жинақталуына қолайлы геологиялық факторлар кешенінің кеңістіктегі өзгерістерін анықтау және зерттеу) және сандық бағалау әрекеттері көмегімен флюидтерді жеке-жеке болжауға негізделген болжам ауқымындағы мұнайдың, газдың, конденсаттың оларға ілеспе құрамбөліктердің болжамдық ресурстары мөлшерлерін анықау. Дереккөздер
Ошақтық сумен тоғыту

Ошақтық сумен тоғыту. Игеру нысанының нашар керізденетін үлескілеріне (участки) әсер етуді арттыру мақсатында жекелеген ұңғымаларды (әдетте өндіріс ұңғымаларының өкілін) тоғыту шараларын көздейтін сумен тоғыту тәсілі. Көбінесе сумен тоғыту тәсілінің басты түріне қосымша тәсіл ретінде қолданылады. Дереккөздер
Парциальдық қысым

Парциальдық қысым. Газды қоспа қысымының сол қоспаға кіретін бір ғана түрбөлшегі тудыратын бөлігі. Оның мөлшері тек қана осы түрбөлшек бүкіл көлемді игерген жағдайда туындайтын қысым мөлшеріне тең болып шығады. Дереккөздер
Педагогикалық мақсаттылық

Педагогикалық мақсаттылық - педагогика қызметтің мәселелерін және мақсаттарын дұрыс қою процесі; мұғалімнің өз еңбегін жоспарлауда, пед. жағдайларға байланысты мәселенің өзгеруіне дайын болу; қоғамдық мақсатты тәрбиеленушімен бірге жеткен мақсатқа аудару қабілеті. Дереккөздер
Оқу-тәрбие процесінің тұтастылығы

Оқу-тәрбие процесінің тұтастылығы – бұл бала өмірін өзгертетін және бағыттайтын мақсаттардың, мазмұндардың, жағдайлардың, қалыптардың, әдістердің жиынтығын ұйымдастыру. Ол баланың тұлғасына толық әсер етуде және онымен қатынас жасауда қалыптасады. Оқу – тәрбие жұмысының жалпы жүйесі функционалды, педагогикалық жүйенің арнайы ісін тәрбиенің ерекше мәселесін шешуге бағытталады. Мысалы, еңбеккерлікті, отаншылдық және интернационалдық сезімді, эстетикалық татымды, дене шынықтыру мәдениетін, ойының дамуын қалыптастыруда мақсатты шаралардың және әрекет түрлерінің жиынтығы. Оқу-тәрбие процесінің тұтастылығының ұйытқысы болып тәрбиенің келесі бағыттары саналады: азаматтық, рухани - құндылық және адамгершілік серпіні. Бұлар тәрбие әрекетінің нақты түрлерін қатынастың бір ағымына біріктіреді және баланың тұлғасына әсер етеді. Дереккөздер
Шекарадан өткен кездегі бақылау

Шекарадан өткен кездеп бақылау. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өтетін адамдар, көлік құралдары, жүк және өзге де мүлік шекара және кеден бақылауынан өтуге тиіс. Санитариялық-карантиндік, мал дәрігерлік, фито-санитариялық және басқа бақылау түрлерінің тәртібін Қазақстан Республикасының Министрлер кабинеті белгілейді. Дереккөздер
Шекарадан өткізу

Шекарадан өткізу. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өтетін адамдарды өткізуді шекара әскерлері Қазақстан Республикасынан кетуге құқық беретін қолданылып жүрген құжаттар бойынша жүзеге асырады. Көлік құралдарын, жүкті және басқа мүлікті Қазақстан Республикасының Мемлекетпк шекарасы арқылы өткізу Қазақстан Республикасының зандары мен халықаралық шарттарға сәйкес жүргізіледі. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес адамдарды, көлік құралдарын, жүкті және басқа мүлікті Қазақстан Республикасының Мемлекетпк шекарасы арқылы өткізудің жеңілдетілген тәртібі белгіленуі мүмкін. Шекарадан өткізу тәртібі Шекара әскерлері мен кеден мекемелерінің бақылау-өткізу пункттерінің қызметіне жағдай жасау және оны қолдап отыру мүддесі үшін Мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерінде Қазақстан Республикасының Үкіметі осы пункттерде адамдар мен көлік құралдарының болуын және жүріп-тұруын, сондай-ақ адамдарды, көлік құралдарын,жүкті және өзге мүлікті мемлекеттік шекара арқылы өткізуге байланысты басқа да қызметті регламенттейтін тәртіп белплейді. Қазақстан Республикасының үкіметі шекаралық және кедендік бақылау кызметіне жағдай жасау жөніндеп шараларды қамтамасыз етеді. Шекара әскерлері өткізу пункттерінде оларга бөгде адамдардың өтіп кетуіне жол бермеу және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан заңсыз өтіп кетуіне тыйым салу мақсатында қосымша тәртіп ережелерін белплейді. Дереккөздер
Тосын сөздер

Тосын сөздер, окказионал сөздер ( - кездейсок) — — мағыналары көпшіліктін қолдануына сәйкеспейтін, әдетте контексте ғана кездесетін, тілде орнықпаған сөздер. *Мысалы: серіктіктімилаймын (ойлаймын мағынасында); қатарды (нығайт мағынасында); Қарақшыға бет алып, Елдің беті жөңкеріс (жөңкерілу сөзінен). Дереккөздер ru:Окказионализм
Педагогикалық мақсат

Педагогикалық мақсат - педагогтың санасында оларға сәйкес педагогика процестің барлық басқа компоненттері іріктеліп салыстырылатын ойда жалпыланған бейнелер түрінде қалыптасатын педагог пен оқушының өзара әрекеттестігінің нәтижесі. Дереккөздер
Сегментация

Сегментация ( - бөлік, бөлім) — сөйлемнің (сөйлеудің) өз ішінен әр түрлі функциялық тіл бірліктеріне жіктелуі. Мысалы, дыбыс денгейінде — фонема мен буынға, мағыналық денгейде — морфема, сөз, синтагма, фразаларға белінуі. Дереккөздер br:Skizhad (yezhoniezh) de:Segment (Linguistik) en:Segment (linguistics) nl:Segment (taalkunde) pl:Segment (językoznawstwo)
Әлеуметтік құндылықтар

Әлеуметтік құндылықтар - кең мағынасында - болмыстағы құбылыстар мен заттардың, қоғамның, әлеуметтік топтардың және жеке тұлгалардың қажеттілігіне сәйкес келу немесе сәйкес келмеу тұрғысындағы маңызыдылығы; тар мағынасындағы - адам мәдениетінің және қоғамдық сананың өнімі ретінде қалыптасқан ізгілікті және эстетикалық талаптар. Дереккөздер Бағалылық
Құндылықтық-бағдарлық бірлік

Құндылықтық-бағдарлық бірлік - мүшелерінің жалпы топ үшін ең маңызды іс-әрекет пен құндылықтарға қатысты ұстанымдары мен бағаларының бір-біріне сәйкес келу дәрежесін белгілейтін топ ұйымшылдығының негізгі көрсеткіштерінің бірі. Құндылықтық-бағдарлық бірлік көрсеткіші топ мүшелерінің маңызды бағалау объектілеріне байланысты ұстанымдарының сәйкес болуының жиілігі болып табылады. Құндылықтық-бағдарлық бірлік жоғары дәрежесі - топішілік қатынасуды қарқындатудың және бірлескен іс-әрекеттің тиімділігін арттырудың қайнар көзі. Дереккөздер
Жеке тұлғаның құндылық бағдарлары

Жеке тұлғаның құндылық бағдарлары - жеке тұлға ажырата алатын, өмірдің мақсаты және оған жету үшін қажетті негізгі құралдар ретінде керекті және осыған байланысты индивидтің әлеуметтік мінез-құлқын реттейтін маңызды функциясы бар әлеуметтік құндылықтар. Дереккөздер
Орталық мектептер

Орталық мектептер - 1795 жылы Францияда негізі сапынған орта мектептер, әрбір департаменте (300 мың халыққа) біреуден ашылды. Буржуазия балаларына арналған. Бұл мектептердің бағдарламалары ағартушылық идеялар рухында құрылды. Дереккөздер
Рәсім

Рәсім — символдық мән мағынадағы әлдеқандай оқиғаларды немесе күндерді мерекелеуге арналған әрекеттердің дәйектілігі. Оқу-тәрбие мекемелерінде Рәсім бала ұжымы өмірінің кейбір оқиғаларына салтанаттық және көріктік беру, дәстүрлерді(А.С. Макаренко оларға бала ұжымын қалыптастыруда үлкен мән берген) құру және бекіту үшін қажет. Дереккөздер
Цех мектептері

Цех мектептері - Еуропа қалаларында 13-14 ғасырларда пайда болған зайырлы мектептер. Кәсіптік цехтар ашып ұстаған. Бұл мектептерде оқуға, жазуға, есепке, геометрия және жаратылыстану негіздеріне үйреткен. Дереккөздер
Бағдарламаның қадамы

Бағдарламаның қадамы - зерделенетін білім, әрекет туралы ақпараттың өлшемі; ақпаратпен жұмыс істеу, оны игеру бойынша тапсырмалар-операциялар; бақылау тапсырмалары (қайтарма байланыс) және жаттығуларды қайталау немесе келесі қадамға кешу жөніндегі ескертпелер. Дереккөздер
Станислав Теофилович Шацкий

Шацкий Станислав Теофилович (1878-1934) - кеңес педагогы. Педагогика іс-әрекетін 1905 жылы Мәскеудің жұмысшылар шеттерінің балалар мен жасөспірімдері арасында бастады, онда басқа педагогтармен бірге Ресейдегі алғашқы балалар клубтарын ашты. 1911 жылы Калуга губерниясында «Сергек өмір» атты жазғы еңбек колониясын ұйымдастырды, онда жыл сайын жазға балалар клубтарынын 60- 80 ең белсенді балалары баратын. Колонияның негізгі міндеті бала ұжымын ұйымдастыру, балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту, оларға қоғамдық өмір дағдыларын еңбек негізінде үйрету үшін жағдай жасау болды. 1919 жылы «Халық ағарту бойынша бірінші тәжірибелік станция» ұйымдастырды. Шацкий тәрбиені дене өсуінен, еңбектен, ойыннан, өнерден, ақыл-ой іс-әрекетінен, әлеуметтік өмірден тұратын балалар өмірін ұйымдастыру деп түсінді. Ұжым үшін қажеттілігі түсініле отырып орындалатын еңбекке ең жоғары тәрбиелік мән берді. Оқытуды еңбекпен біріктіру оқу процесінің саналылығын аттырады деп есептеді. Дереккөздер
Бюллетень

* Қоғамдық маңызы бар істер, орын алған оқиғалар туралы қысқаша ресми хабарлама. * Мерзімді ақпараттық басылымның түрі. * Кандидаттардың аты-жөндері жазылған дауыс беруге арналған парақ (сайлау бюллетені). * Еңбекке жарамсыздық парағы (аурухана парағы). Дереккөздер
Жексенбілік мектептер

Жексенбілік мектептер - оқу жексенбі күні жүргізілетін жалпы білім беретін, кәсіптік немесе діни мектептер. Ресейде XIX ғ.ортасынан бастап сауатсыз және сауаттылығы төмен жұмысшылар, шаруалар, кәсіпкерлер үшін ашылды. Қазіргі кезде діни Жексенбілік мектептер жандандырылуда, оларда балалар өз еркімен немесе ата-аналарының еркімен әлдеқандай діни ілімнің негіздерін игереді. Дереккөздер es:Escuela Dominical
Бюро

# Қоғам мүддесіне, тіпті өзіне де залал келтіре отырып, ведомстволық мүдделерді қамтамасыз етуге бағытталған және атқару билігі органдарының қызметін шамадан тыс күрделілендіре түсетін басқару. # Формальдылықты сақтау үшін ғана іске деген кеңсешілдік, сарсаңға салу, менсінбеушілік көзқарас. Дереккөздер
Демократиялық мектеп

Демократиялық мектеп - әкімшілік басқару жақсы дамыған және тиімді әрекет ететін қоғамдық басқарумен оңтайлы үйлестірілген мектеп. Демократиялық мектеп оқушыларға ұжым ережелерін ұстанумен бірге жеке өзін-өзі жетілдіруге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Мектеп мәдени-білімдендіру кеңістік ретінде

Мектеп мәдени-білімдендіру кеңістік ретінде - педагогика және басқарушылық кадрлардың, сондай-ақ оқушылар мен олардың ата-аналарының шығармашыл тұлғалар ретіндегі тұлғалық және кәсіби өсуін жан-жақты қамтитын білім кеңістігі. Дереккөздер
Шағынжинақты мектеп

Шағынжинақты мектеп - балалар саны жеткіліксіз болғандықтан әр түрлі жастағы балалардан тұратын, шағын толықтырылған (әрқайсысында 2-3 баладан) сыныптар құрылатын мектеп; бір мұғалім бірнеше сыныппен жас шамасы топтарына сәйкес келетін оқу бағдарламалары бойынша жұмыс істейді. Шағынжинақты мектеп бастауыш, негізгі (толық емес орта) және орта бола алады. Шағынжинақты мектеп, әдетте, ауылдарда ашылады. Дереккөздер
Еңбек мектептері

Еңбек мектептері - педагогикадағы бағыт, балаларды жан-жақты тәрбиелеуді олардың еңбек біліктері мен дағдыларының белгілі кешенін үйретумен, кәсіби бағдардың формаларымен қиюластырады. Алғаш рет бұл идея ерте утопиялық социализм өкілдерімен уағыздалды (Т. Mop, Т. Кампанелла), олар болашақ толық жетілген қоғамды ұйымдастыру жобаларында қоғам мүшелерінің енімді еңбекке қатысуын кездеген. Тәрбие мен білім беруде еңбек элементіне Реформацияның идеологтары, Жаңа дәуірдің көптеген педагогтары (Я. Коменский, Ж.Ж. Руссо, И. Песталоцци и др.) зор мән берген. Дьюи бойынша, еңбек - мектептегі оқу-тәрбие процесінің жүйеқұраушы өзегі. Еңбек мектебінің өкілдері политехникалық білімді, сауатты, іс-әрекет түрлерін жылдам ауыстыруға, шешімдерді дербес қабылдауға, өздігінен білім алуға қабілетті қызметкерді даярлау міндетін шешуге тырысты. XIX ғ. Батыста Е.М. теоретигі және ұйымдастырушысы Георг Кершенштейнер (1854-1932) болды. Кеңес мектебі бастапқыдан еңбек және политехникалық мектеп ретінде құрылды. Дереккөздер
Оқу мектебі

Оқу мектебі - педагогикада XVIII-ХІХғғ. қалыптасқан бағыт. Оқу процесінің барлық жеке жақтарын реттеуге, оқытудың вербалды әдістеріне, кітаптағы білімге қатыстыру арқылы интеллектті дамытуға ұмтылуда негізделеді, білімдерге, біліктерге, дағдыларға бағытталады. Авторитарлық педагогика принциптеріне негізделеді, жоғары деңгейде әдістемелік қамсыздандырылады. Дереккөздер iu:ᐃᓕᓐᓂᐊᕈᑎᒃᓴᓕᐅᕐᕕᒃ/ilinniarutiksaliurvik
Мектептану

Мектептану — мектеп ішінде басқарудың мазмұны мен әдістерін, мектеп басшыларының қызмет стилін, оқушылардың білім, дағды, икемділік, іскерліктерінің сапасын анықтайтын жүйені, сонымен қатар мектеп жұмыстарын ұйымдастырудың жалпы негіздері мен оны басқаруды зерттейтін педагогика тарауы. Дереккөздер
Мектеп жасы

Мектеп жасы — балалардың өмірі мен дамуының оқыту уақытымен шектелетін кезеңі. Ұзақтығы 10-11 жыл бұл кезең үш жас шамасы сатысына бөлінеді: кіші (бастауыш) мектеп жасы (7 жастан бастап 11 жасқа дейін), жасөспірімдік шақ (11-12 жастан бастап 14-15 жасқа дейін) және ерте бозбалалық шақ (15 жастан бастап 18 жасқа дейін), оның әрқайсысы балалардың анатомиялық-физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерімен, олардың қоғам өміріне қатысу дәрежесімен, оқу-тәрбие жұмысының мазмұнымен және ұйымдастырылуымен сипатталады. Дереккөздер
Педагогикалық эвристика

Педагогикалық эвристика - өзіндік ізденіс арқылы оқытудың әдіснамасы; оқушы үшін жаңа әрекеттерді арнайы жасалған жаңа оқу жағдайларында олардың негізінде ойлаудың өнімділік-танымдық қасиеттерін мақсатты дамыту үшін құрудың түбегейлі заңдылықтарын зерделеу. Педагогикалық эвристика эвристикалық (ізденістік) іс- әрекетті оқу материалында байқап көреді, сонымен оқушыны нақты шығармашылыққа дайындайды. Білімнің пәндік мазмұнымен қатар метапәндік мазмұн енгізіледі. Дереккөздер
Эгоцентризм

Эгоцентризм ( - мен, centrum - шеңбер орталығы) - тұлғаның өз мақсаттарында, ойларында, күйзелістерінде шоғырлануы, сыртқы ықпалдарды, басқа адамдардың күйін объективті қабылдау қабілетінің шектелуі. Эгоцентризм эгоизмнен ерекшеленуі - эгоист басқа адамдардың ұмтылыстары мен күйзелістерін анық түсінгенімен, оларды біле-тұра елемейді. Эгоцентризм — айналадағы болып жатқандарды ескермей, адамның зейіні мен ойлауын тек өзіне ғана бағыттауы, арнауы. Эгоцентризм — өз мүдделерін ғана діттеген индивидтің тіпті ақпарат өз тәжірибесіне қарама-қарсы келіп тұрғанда да қайсыбір объектіге, пікірге не түсінікке қатысты өзінің бастапқы танымдық ұстанымын өзгерте алмаушылығы. Эгоцентризмнің түпкі негізі субъектінің басқадай, қарама-қарсы көзқарас болуы мүмкін екендігін түсінбеуі, басқа адамдардың психологиялық ұйымдастырылуы өзінікіне барабар деген имплициттік сенімділігі болып табылады. Эгоцентризмнен арылту децентрацияға деген қабілеттілікті біртіндеп дамыту арқылы жүзеге асырылады. Эгоцентризм балалық кезеңінде неғұрлым айқын көрініп, негізінен 12-14 жасқа қарай қалады. Эгоцентризмнің біршама күшеюі қартайғанда да байқалады. Нақты зерттеулерде эгоцентризмнің әр қилы түрлері сараланады: *1) қабылдау және ойлау процестерімен сипатталатын танымдық эгоцентризм; *2) өзінен басқалардың моральдық іс-қимылы мен қылықтарының негіздерін ұғына алмаушылықты көрсететін моральдық эгоцентризм; *3) субъектінің басқа адамдарға ақпарат беруі кезінде тезаурустардың, ұғымдардың мағыналық толымдығын және т.б. елемеушіліктен көрінетін коммуникативтік эгоцентризм. Бұл салалардың әрқайсысында эгоцентризмнен арылтуды бір-бірінен тәуелсіз тұрғыда жүзеге асыруға болады. Дереккөздер
Инфосфералық эдукология

Инфосфералық эдукология - Жер-Ғарыш ақпараттық қоры ретінде көрінетін реттелген және Жердің ақпараттық аясында өз бетімен айналатын әлемдік және аймақтық (ерекшелік), жеке-эмпириялық (жекелік) білімдену процестері мен жүйелері туралы білім кешенін зерделейтін ғылыми сала. Терминді В.А. Извозчиков ұсынды. Дереккөздер
Жоғары мектептегі емтихандар

Жоғары мектептегі емтихандар - теориялық пәндер бойынша өткізіледі. Олар кіру, семестрлік, курстық, мемлекеттік болады. Пәнді оқыған оқытушымен (профессормен немесе доцентпен), сондай-ақ тиісті кафедра меңгерушісімен жүргізіледі. Дереккөздер
Оқу топсеруендері (экскурсия)

Оқу топсеруендері (экскурсия) - әртүрлі заттарды, құбылыстарды табиғи, қалыпты жағдайда немесе мұражайларда, көрмелерде бақылауды және зерттеуді ұйымдастыруға мүмкіндік беретін оқу-тәрбие жұмысының нысаны мен әдісі. Дереккөздер
Адастыру (нәтиже)

Келіссөздер барысында, келісімшарт, мәміле жасауға алып келген, бір тараптың (немесе оның агентінің) жалған мәлімдеме жасау нәтижесі. Мәлімдемелер, егер: а) айғақтар (бағалаулар мен пікірлер емес) болған кезде; б) екінші тарапты, осы айғақтарды есепке ала отырып, әрекет етуге мәжбүр ету ниетімен жасалса; в) елеулі түрде адастырушылықтарға апарып соқтырса, жалған болып саналады. Дереккөздер
Модификациялық эксперимент

Модификациялық эксперимент - бұрыннан белгілі әдістемелерді, тәсілдерді жетілдіруді, модификациялауды, сынауды ұсынатын эксперимент, яғни аналогы немесе прототипы болған. Бұдан бұрын қолданылған, бірақ ұмытылып қалған және жаңаша жағдайда қайтадан қолдануға болатын экспериментті де қосуға болады. Дереккөздер
Педагогикалық эксперимент

Педагогикалық эксперимент - педагогика мәселені шешудің жаңа, анағұрлым тиімді әдістерін іздеу мақсатында оқу немесе тәрбие жұмысы аласында ғылыми койылатын тәжірибе, сынақ; педагогика құбылыстардағы себептік-салдарлық байланыстарды зерделеу жөніндегі зерттеу жұмысы, бұл мыналарды қамтиды: пед. құбылысты және оның ағысының жағдайларын тәжірибеде модельдеуді; зерттеушінің педагогикалық құбылысқа белсенді ықпал етуін: педагогикалық ықпал мен әрекеттесу нәтижелері мен үндестігін өлшеуді; педагогикалық құбылыстар мен процестердің бірнеше рет қайталануын. Дереккөздер
Эксперименталды алаң (сынақ алаңы)

Эксперименталды алаң (сынақ алаңы) - ізденіс қызметін ұйымдастырудың ерекше үлгісі, нұсқасы қатаң анықталмаған (тек қана идеясы, жалпы көрінісі бар) білім беру, тәрбиелеу және оқушылардың дамуы тәжірибелерінің жаңа қағидасы сол іс-әрекеттің барысында қалыптасады. Дереккөздер
Экстериоризация

Экстериоризация ( - сыртқы) - ішкі, психикалық іс-әрекеттен сыртқы, заттық іс-әрекетке ауысу процесі. Экстериоризация — ішкі ақыл-ой әрекетінің сыртқы іс-әрекеттерге айналуы. Іс-әрекет бірлігі ретінде интериоризация ұғымына кері байланысты түсіндіреді. Іс-әрекеттің қос жоспарлығының бір жағын талдап түсіндіруде психологтар пайдаланады. Мәселен, сөйлеу кезінде айтатын сөздердің ішкі сөйлеммен құрастыру процесін айтуға болады. Дереккөздер
Сыпайы бейтараптық

Шетел азаматы, әлдебір шетел мемлекетінде болған кезінде, сол мемлекеттің тұрғындарын қорлап, тіл тигізбеуі үшін өз таңдауы бойынша сол елдің салттары мен дәстүрлерін ұстануға (немесе ұстанбауға) бел байлаған мінез-құлық. мәнері мен іскерлік этикасы. Мәселен, іскер еуропалық, Жапонияда болғанда, қолмен амандасудың орнына, өзінің жапондық әріптесіне иіліп сәлемдесе алады. Дереккөздер
Элективтік принцип

Элективтік принцип - оқушылардың өзі оқу пәндерін таңдап алу принципі. Оқудың белгілі жылынан бастап пәндердің кейбіреуі ғана міндетті болып табылады, басқаларын оқушылар ұсынылған пәндер санынан таңдап алады. Дереккөздер
Элементарлық мектеп

Элементарлық мектеп - бастауыш мектеп синонимі. «Элементарлық мектеп» термині шет елдерінде кең тараған. «Элементарлық мектеп» атауы орта оқу орындарының мектептердің айрықша типі ретінде рәсімделуіне байланысты қолданысқа енді. Оқыту мазмұны барлық елдерде шамамен біркелкі: ана тілі (оқу, жазу), арифметика, тарих, табиғаттану, сурет, ән және басқалар. Дереккөздер
Даниил Борисович Эльконин

Эльконин Даниил Борисович (16.02.1904, Новосанжар ауданы - 4.10.1984, Мәскеу) - кеңес психологы, психология ғылымдарының докторы, профессор. Эльконин бала және педагогиктар психологиясының әр түрлі мәселелерін зерттейді. Ол ойынның психологиялық табиғаты мен пайда болуын, оның мектепке дейінгі жастағы балалардың дамуы үшін маңыздылығын, ауызша және жазбаша сөйлеудің психологиялық айырмашылықтарын, оқуға бастапқы рет үйретудің жаңа әдісінің психологиялық негіздері туралы мәселелерді зерттеді, эксперименттік әліппе жасады. 1959 жылы Эльконин бастамасымен Психология институтының жанында эксперименттік мектеп ашылды, онда білім игерудің жасқа байланысты мүмкіндіктері және бастауыш оқыту бағдарламаларын құру принциптері пысықталады. Эльконин жетекшілігімен тұлғаның жасөспірімдік шақтағы ерекшеліктері зерттелуде. Дереккөздер
Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы

Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы - адамның сезімдері мен күйзелістерінің бағытталуы. Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы былай бөлінеді: альтруистік (басқа адамдарға ықпалдасу, көмектесу, қамқоршы болу қажеттілігі); коммуникативтік (қарым-қатынасқа, достық қатынасқа, ықыластас сөйлешуге қажеттілік); глориялық (өзін-өзі бекітуге, атаққа, қадірге қажеттілік); романтикалық (құпиялылыққа, төтеншелікке ұмтылыс); гностикалық (күрделі мәселелерді түсінуге, шешуге ұмтылыс) және т.б. Арнайы тест арқылы айқындалатын Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы пед. іс-әрекеттің белгілі бір түріне кәсіби жарамдылықтың сипатын анықтайды. Дереккөздер
Эмоционалдық жұқтыру

Эмоционалдық жұқтыру - өзінің эмоциялық күйін сөзбен емес, сөйлеудің ырғағы, екпіні, дауыстың күші мен тембрі, қозғалыс, мимика арқылы көрсету жолымен адамға ықпал ету. Эмоционалдық жұқтыру тәсілдерін меңгеру мұғалімнің педагогикалық шеберлігінің міндетті компоненті болып табылады. Дереккөздер
Заттай дәлелдемелер

# Қылмыстық іс жүргізуде — қылмыс қаруы болды деп ойлауға негіз болса, немесе өзінде қылмыстың ізі сақталып қалса, немесе қылмыстық әрекеттің объектісі болса, сондай-ақ ақша мен өзге де бағалы заттар, қылмысты анықтауға, істің іс жүзіндегі мән-жайын белгілеуге, кінәлілерді табуға не айыпты жоққа шығаруға немесе жауаптылықты жеңілдетуге құрал болуы мүмкін басқа да заттар мен құжаттар не заттай дәлелдемелер. # Азаматтық іс жүргізуде — істің маңызы үшін қатысы бар күйде, жағдайды анықтаудың құралы ретінде қолданылуы мүмкін заттар. Дереккөздер
Сёма

Сёма ( - белгі) — мазамұн турғысында ен кіші, ен түпкі бірлік (единица). Сёма шындық өмірде белгіленген заттар мен құбылыстардың түрліше қасиеттерінің тілдегі қарапайым бейнесін білдіреді. Мысалы, тарихи тұрғыда туркі-моңғол тілдеріне (не кәбіне) ортак қой — қошқар — қозы — қошақан — қотан — қотшы — қойшы т.б. сөздердің бәріне ортақ Сёма қо морфында (бастапқы түбір) беріліп тұр. Бұл жерде қо Сёмасы нақты затты атап білдіріп тұрған жоқ, оңда тек жоғарыдағы сөздердің түпкі мағыналық бірлігіне мензеу бар. Формалық тұрғыда Сёма морф денгейіне сәйкес келеді. Сёма сөздің қарапайым мағынасын білдіретін семеманың варианты түрінде көрінеді. Семема — Сёмаға қарағанда мағынаның неғұрлым жоғары денгейін білдіретін бірлік. Семеманың құрылымы семалар арқылы анықталады. Семеманың иерархиялық жүйесіндегі ен негізгі бөлшегі — архисема, ол белгілі топтағы тіл бірліктерінің бәріне тән жалпы категориялық белгілерді жинақтап білдіретін тектік сипатқа ие. Мысалы, әке сөзінің архисемасы —туыс мәнін білдіреді, жіктегенде оның түр-тұқымдық (ср. жыныстық) түрлері анықталады: әке — туған әке — тікелей туыс, қаны бір туыс — тікелей қатынастағы бірінші ұрпақ. Сөйтіп, ол туыстық терминнің семантикалық өрісіндегі басқа терминдерден ерекшеленеді. Мысалы: әке—шеше, әке— бала, әке — өгей әке, әке — ата, үлкен ата т. б. Сонымен бірге Сёма— сөздің мағыналық тұрақты негізінен заттар мен құбылыстардың эр түрлі жағдайын білдіретін контекстуалды Сёма бөлініп шығады. Оған сөздін эр түрлі жағдайға байланысты мәтін ішінде туатын ауыс мағыналары жатады. Мысалы: жоғарыдағы әке сөзін жастардың үлкен адам мағынасында қолдануы, одан туындаған "әкелік қамқорлық", "өкелік парыз", "әкелік міндет" сияқты тіркестік ұғымдар осыған жатады. Лексикалық мағынадағы Сёманың түбір сөздерде Формалды арнайы көрсеткіші болмайды. Сёмалық талдау тілдің сөздік құрамын идеографиялық сипаттауда, арнаулы сөздіктердің ,теориясы мен практикасында өте манызды. "Сёма" терминімен қатар мазмұндық тұрғыда ен кіші бірлік мағынасында "семантикалық бөлік", "дифференциалды семантикалық элемент", "семантикалық көбейткіш", "семантикалық маркер" т. б. терминдер қолданылады. Тағы қараныз: * Семантика * Семантикалану * Семантикалық архайзм * Семасиология * Семилогия * Семиотика * Семитология Дереккөздер
Жерге заттық құқық

Жерге заттық құқық - Заттық құқық болып саналатын жер пайдалану құқығы, Жеке меншік құқығын жүзеге асырудың бір түрі. Жер үлескісінің қожайыны, егер Қазақстан Республикасының Жер кодексі мен басқа да заңнамалық актілерде, одан басқа нәрселер көзделмесе, мемлекеттік органдардың, қандай да бір рұқсат беруін күтпестен, өзінің қалауы бойынша қожалық ету, пайдалану және өкімдік ету құқығын жүзеге асырады. Дереккөздер
Роттердамдық Эразм

Дезидериус Эразм (кейде Роттердамдық Эра́зм, немесе тек Эра́зм (1466-1536) - ренессанс дәуірінің гуманисті, философ, жазушы, педагог. Негізгі педагогикалық еңбектері: «Балаларды ерте және тұрарлықтай тәрбиелеу туралы», «Оқыту әдісі туралы», «Балалар қылықтырының әдептілігі турапы кітапша», «Ақымақтыққа мадақ», «Қарапайым әңгімелер». Әлемдік педагогикада алғаш рет тәрбиенің онсыз баланың дамуы мүмкін емес деген әмбебап құрал ретіндегі мәнін көрсетті. Баланы туғанынан бастап тәрбиелеу және мұны ата-аналары істеуі тиіс деп санаған. Тәрбие процесінде - діни, ақыл-ой, адамгершілік, дене тәрбиесінде - баланың жас шама мүмкіндіктерін ескеру, тәрбиеленуші баланың бейімділіктері мен қабілеттерін мүмкіндігінше ерте білу керек және соларға оқытуда сүйенуі тиіс. Эразм Роттердамдық балалықты қорғады, бұл ол өмір сүрген заман үшін едәуір жаңа пікір, педагогикаға қосқан түбегейлі үлес болды. Дереккөздер
Педагогикалық этика (әдеп)

Педагогикалық этика (әдеп) - моральдің (ізгіліктің) тұтас педагогикалық процесс жағдайында қызмет етуінің ерекшелігін білдіретін этиканың құрамды бөлігі; мұғалімнің адамгершілік іс-әрекетінің әрқилы аспектілері туралы ғылым. Педагогикалық этика пәні - әдеп педагогтың санасындағы, мінез-құлқындағы, қатынастары мен іс-әрекетіндегі көріністердің заңдылықтары. Педагогикалық этика-бұл педагогикалық іс-әрекеттің моральдық сипатын және педагогикалық іс-әрекетке байланысты қатынастарды қамтамасыз ететін мұғалімнің мінез-құлқының нормалары мен ережелерінің жиынтығы; мораль көрінісінің шығу тегі мен табиғатын, құрылымын, функциялары мен ерекшеліктерін зерттейтін ғылым. Дереккөздер
Қан сынамасын алу

Криминалистикада — айғақты дәлелді (мысалы спиртті ішімдіктің, дәрі-дәрмектердің ізінің бар болуы, қанның тобын анықтау) қамтамасыз ету үшін медицинаның адам ағзасына ену жағдайы. Тірі адамның қан сынамасын дәрігер иненің көмегімен шынтақ күре тамырынан алады. Өліктің қан сынамасын жүректен, жарақаттан және қойылған қаннан алуға болмайды, ол жамбастағы беті ашылған артериядан алынады. Дереккөздер
Этнопедагогика

Этнопедагогика - ( - халық, pedagogike - бала тәрбиесі туралы ғылым) - педагогика ғылымының саласы. Оның қарастыратындары: 1.Нақты халық (ұлттық педагогика) үшін дәстүрлі тәрбие және оқыту түрлері, әдісі, міндеті, тапсырма және мақсаттарын зерттеу; 2. Әр түрлі халықтарға тән тәрбиемен оқудың салыстырмалы спецификасының зерттеуі; 3. Сол немесе басқа этникалық қоғамның өкілдерін оқытумен тәрбиелеудегі ұлттық психологияның әсерінің анализі; 4 Оқыту әсерімен педагогикалықтың жүзеге асырылуы және ұйымдастырылудағы бұл процестің заңдылықтарының есебі Дереккөздер
Парақорлық

Мемлекеттік қызметтер атқаруға уәкілетті адамның не оған теңестірілген адамның, өзі немесе делдал арқылы пара берушінің немесе оның өкілі болған адамның пайдасына жасаған іс-әрекеті (әрекетсіздігі) үшін ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік, мүлікке құқығы немесе мүлік сипатындағы пайда түрінде пара алуы, егер, мұндай іс-әрекет (әрекетсіздік) мемлекеттік қызметтер атқаруға уәкілетті адамның не оған теңестірілген адамның қызметтік өкілеттігіне кіретін болса не ол қызметтік жағдайына байланысты осындай іс-әрекетке (әрекетсіздікке) мүмкіндік жасаса, сол сияқты жалпы қамқоршылығы немесе қызметі бойынша жол беруі. Дереккөздер
Этнопедагогикалық аксиология

Этнопедагогикалық аксиология -( - xaлық + pedagogike - тәрбиe + ахіа - құндылық + logos - cөз, оқыту) - осы немесе басқа халық қоғамдастық өкілдерінің ауызша халық шығармашылығында сақталған, тәрбиелеудің сөйлеу құралдарының педагогикалық мағынасына негізделген, этнопедагогикадағы ғылыми бағыт. Дереккөздер
Этнопедагогикалық эпистемия

Этнопедагогикалық эпистемия ( - мағына) - (синонимдері: этнопедагогикалық таным, этнопедагогикалық эпистемалогия, этнопедагогикалық таным теориясы) - нақты халық үшін мағыналы педагогикалық ой (білім), тәрбие беру (педагогикалық) құжаттар жиынтығының бөлінуінде тұратын, педагогикадағы ғылыми бағыт. Этнопедагогикалық эпистемияның ең басты идеясы, әлеуметтік тәжірибесі мен ұлттық салт- дәстүрдегі тәжірибе өнерімен (шығармашылығымен) байланысты ұлт тәрбиесінде жеке тұлға идеалы. Этнопедагогикалық эпистемияның мақсаты - ұлттық педагогикада және ұлттық фольклорда тәрбиеге сай келетінін табу, сонымен қатар, сол тәжірибеде халықтың педагогикалық ойының өзіндік моделін құру. Дереккөздер
Әкімшілік жазалардың түрлері

Әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін қолданылатын жазалар: * ескерту жасау; * әкімшілік айыппұл салу; * әкімшілік құқық бұзушылықты жасау құралы немесе оның тікелей объектісі болған затты, өтемін төлеп алу; * әкімшілік құқық бұзушылық жасау құралы немесе оның тікелей жасау объектісі болған затты, сол сияқты әкімшілік құқық бұзушылықты жасау салдарынан алынған мүлікті тәркілеу; * арнаулы құқықтан айыру; лицензиядан айыру, т.б.; * жеке кәсіпкердің қызметін тоқтата тұру немесе оған тыйым салу; * заңсыз салынып жатқан немесе салынған құрылысты мәжбүрлеп бұзып тастау; * әкімшілік қамауға алу; * шетел азаматын немесе азаматтығы жоқ, адамды Қазақстан Республикасының шегінен әкімшілік жолмен кетіру. Дереккөздер
Этноцентризм

Этноцентризм ( - тайпа, топ, халық - орта) - адамның қоршаған ортаның нақтылығының құбылысын эталон қасиеті ретінде қарастырылатын өзінің этникалық қоғамдастықтың позициясымен бағалау мен қабылдауға бейімделуі. Бір топ орталық, ал қалғандары осы топқа негізделіп бағаланатын жағдайдағы қоғамға деген көзқарас. Дереккөздер
Эфебия

Эфебия — ежелгі Грекиядаға 18–20 жас аралығындағы бостандықта туған бозжігіттерді әскери және азаматтық қызметке даярлау үшін мемлекеттік әскери- дене тәрбиелеуінің жүйесі. Б.д. дейінгі V ғ. II жартысында қалыптасты. Эфебтер (ягни Эфебия өткендер) мемлекеттік заңдарға, билікке бағынуға, отан үшін жан қиюға серт берген. Отрядтарға ұйымдастырылып, олар бір жыл бойы гимнастикамен, садақтан атумен, дротик лақтырумен айналысқан. Екінші жылы эфебтер әскери қорғандарды салуды үйренген, әскери гарнизондарда күзет қызметін атқарған, халық мерекелері мен жиналыстары кезінде тәртіпті қорғаған, шекаралық күзетті жүзеге асырған, әскери-теңіз ісін зерделеген, маневрлерге қатысқан. Дереккөздер
Виктимология

Виктимология — криминология бөлімі, қылмыс құрбанының доктринасы, қылмыстық әрекеттің құрбанына айналуы мүмкін жеке немесе топтық құрбандар туралы ғылым. Виктимология латынша vіctіma (құрбан) және грекше - logos (ілім) деген екі сөзден тұрады, яғни құрбан туралы ілім дегенге келеді. Қылмыс құрбаны туралы ғылым, криминологияның бір бөлімі. Виктимология құрбан болған адамның жеке басын, қылмыскер мен құрбан арасындағы қатынасты, қылмыс пен қылмыскерліктің туындау себебіндегі оның рөлін зерттейді. Виктимология осы негізде қылмыстың құрбанына айналу ықтималдылығын, қылмыс құрбанымен жұмыс істеу тәсілін болжайтын теорияны жасайды; сондай-ақ қылмыс құрбаны болуы мүмкін адамдарды қорғау тәсілі туралы ақпараттар береді. Дереккөздер
Зейгарник әсері

Зейгарник әсері (аяқталмаған әрекет әсері) - адам аяқтамаған әрекеттерін жақсырақ есте сақтауында тұратын құбылыс. Педагог ойды аяғына дейін жеткізбей, тәрбиеленушінің өзі оны түсінуі және дербес аяқтауына апарғанында, кез келген пед.ықпалдың тиімділігі артады. Осындай жағдайда бұл ой оқушылармен дербес игерілген тәрізді қабылданады. Дереккөздер en:Suspense#Zeigarnik effect
Ореол әсері

«Ореол» әсері - адамдар бір-бірін ақпарат тапшылығы жағдайында қабылдаудың әсері, онда қарым-қатынас серіктесін оң немесе теріс бағалауға ол туралы басқа адамдардан алынған ақпарат елеулі ықпал тигізеді. Жиі тәрбиешінің тәрбиеленушіге қарым-қатынасы осындай ақпаратпен белгіленеді. Дереккөздер
Эвристикалық ювенология

Эвристикалық ювенология - артық жүктемеден кейін қайта белсендену, мәңгі шығармашылық, қозғалыс идеясы; оқушыларды өзін-өзі реттеу әдістеріне оқыту және олардың экстремалды жағдайларға бейімділігін, өзінің дене және моральдық күйін реттеуін арттыру, денсаулық мәселелерінде хабардар болуды үйрету. Дереккөздер
Оқушының мені

Оқушының мені - бала өзін оқушы ретінде білу және түсіну жөніндегі бейнелері мен білімдерінің кешені. Оқушының өзі туралы бейнелері мен білімдері бірмәнді емес, кейде тіпті қарама- қайшы болады және оқушының тәртібін, оның сыныптағы жетістіктерін шарттайды. Оқушының басқа адамдардың бағалау тұжырымдарын қабылдауына оның өзін-өзі бағалауы, өзінің бейнесі тәуелді. Бастауыш мектеп оқушыларына оларды мұғалім бағалауы, жоғары сынып оқушылары үшін - жолдастарының бағалауы маңызды. Жоғары сынып оқушыларының көбіне өзін-өзі түсінуін сақтауға немесе оны жоғарылатуға ұмтылу тән. Дереккөздер
Ясли – балабақша

Ясли – балабақша — бір-бірімен сабақтасып байланысқан және бір мектепке дейінгі бала мекемесін құрайтын мектепке дейінгі және оның алдындағы жастағы балаларды қоғамдық тәрбиелеудің сатылары. Дереккөздер
Жалпыхалықтық тіл

Жалпыхалықтық тіл— белгілі бір халықтың (этностың) ауызекі сөйлеу тілінде кен қолданылатын, жұмсалу өрісінде стильдік шек қойылмайтын тіл. Жалпыхалықтық тіл бір тектес тілдік ұжымның тілі ретінде қалыптасады, тіл құрылысы жағынан ол ұлттық тілдің негізі болып табылады. Дереккөздер
Жанама сабақты етістік

Жанама сабақты етістік— жанама септік формасындағы объектіге қимылдың ауысатынын білдіретін етістік. Жанама сабақты етістік сабақты етістіктер сияқты өзінін мағынасын ашатын объектілердің болуын қажет етеді. Қазақ тілінде жанама сабақты етістік деп аталатын етістік термині жоқ, бірақ бірқатар салт етістіктер етіс жұрнақтарын қабылдауы арқылы сабақты етістікке айналып, объектіге тікелей катысты болады. *Мысалы, : оян — оят, жет — жеткіз, күл — күлдір. Дереккөздер
Жанама септіктер

Жанама септіктер — атау септіктен басқа септіктер. Егер атау септік зат есімнің сөйлемде өзгеріссіз қолданылатынын, дербестігін білдірсе, жанама септіктер зат есімнің бағыныштылығын, сабақтастығын білдіреді. Дереккөздер