kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Клёцки

Клёцки— көжелерге салу үшін немесе ет тағамдарына гарнир ретінде қолданылатын ұннан жасалған өнім. Кисельге, компотқа немесе тәтті соустарға салынатын клёцкилер де болады. Клёцкидің кез келген түрі үшін мыналар қажет: ұн немесе кез келген дақыл жармалары, сонымен қатар құрамында крахмал бар көкөніс езбелері (картоп, батат, аррорут және т.б.) немесе нан, жұмыртқа, аз мөлшерде майлы сұйықтық: сүт, кілегей, ерітілген май; міндетті емес ауыстырылатын қоспа ретінде дәмдеуіштер, тұз, қант (клецки тағайындалуына байланысты). Клёцки дайындау екі операциядан тұрады: барлық ком- поненттерді араластыру және клёцки қамырының кішкене порцияларын қайнап жатқан тұзды суда пісіру. Клёцки өлшемдері 1/2 шай қасықтан аспау керек, себебі олардың піскен кезде көлемі ұлғаяды. Клёцкиді бетіне қалқып шыққанша пісіреді. Оларды май жағылған құрғақ ыдысқа түсіріп алады немесе ожаумен сүзіп алады. Кептірілген және май жағылған клёцкиді дайын тағамға қосады. Клёцки — беларусь, литва, поляк тағамы. Дереккөздер
Позициялық қорғаныс

Позициялық (бекіністік) қорғаныс — әскер бекінген өңірді берік ұстап түру мақсатын көздейтін тұтас майдандағы қорғаныс. Қорғаныс өңірі инженерлік жағынан жақсы жабдықталады, әрі бекінген және жабдықталған позициялар саны көп болады. Ядролық қарулар қолданылатын соғыстарда тұрақты және көп күш шоғырланған бекіністі қорғаныс өз мәнін жояды, өйткені бұл сипаттар оны ядролық қарулармен талқандауды оңайлатады. Дереккөздер
Реактивті тіқұшақ

Реактивті тіқұшақ (Реактивный вертолет) — көтергіш қалағының айналуы, сол қалақта орнатылған кішігірім реактивті қозғалтқыштар немесе реактивті соплолар мен іске асырылатын реактивтік тартқышы бар тіқұшақ. Тіқұшаққа көтергіш қалақтың айналуынан ешқандай әсер болмайды. Дереккөздер
Бейімделген жүйе

Бейімделген жүйе - жұмыс істеу алгоритмін алмастыру немесе ыңғайлы күйді іздестіру жолымен күтпеген жерден басқару объектінің қасиетін басқару мақсатын немесе қоршаған ортаны өзгергкенде де жұмыс істеу қабілетін сақтайтын автоматты басқару жүйесі. Дереккөздер
Коврижка

Коврижка — ірі, өте үлкен "пряник", яғни пряник қамырынан пісірілген ұзындығы 1—1,5 м-ге дейін және ені 1 м-ге дейін жететін өнім. Пряник қамырына қосатын құрамдас бөліктерден басқа коврижка қамырына жаңғақ, мейіз, цукат қосады. Үстіне ақ немесе қызғылт глазурь жағылады. Коврижканың негізгі компоненттері:ұн,бал,мейіз,жаңғақтар,қант. Коврижка қамырдың екі қабатынан және олардың арасында джем немесе мармелад қабатынан тұрады.Қамырдың үстіңгі қабаты қант ұнтағынан жасалған глазурьмен жабылған. Тарихы «Коврижка» сөзі тұтас нан дегенді білдіретін «коврига» сөзінен шыққан. Ресейдегі коврижка мен пряниктердің тарихы IX ғасыр да басталады, содан кейін ғана олар бал торттары деп аталып, ұн, бал және жидек шырындарынан жасалған. Әртүрлі дереккөздер «коврижка» сөзінің пайда болуын XIII-XV ғасыр ларға жатқызады. Дереккөздер
Реактивті-қалқымалы теңіз минасы

Реактивті-қалқымалы теңіз минасы (Реактивно-всплывающая морская мина) — тереңнен реактивті қозғалтқыш арқылы көтеріліп, кемені су астында зарядтың жарылу арқылы зақымдайтын зәкірлік мина. Мина үстінен өтіп бара жатқан кеменің физикалық өрісінің әсерінен реактивті қозғалтқыш іске қосылады және мина зәкірден ажырайды. Дереккөздер
Шартты түзетулер теңдеулері

Шартты түзетулер теңдеулері — коррелат әдісімен теңдестіру кезінде құрастырылатын бастапқы тендеулер. Әрбір артық өлшенген шама өлшенген шамалар арасында бір немесе бірнеше математикалық байланыс туғызады, солардың тек біреуі тәуелсіз болады. Осы байланыстардан ең қарапайымы таңдалады, сол үшін коррелат әдісімен теңдестіргенде, шартты түзетулер теңдеуі құрылады. Дереккөздер
Макс Шелер

Макс Шелер (1874-1928) - неміс философы; Кельн профессоры (1919-1928), Франкфуртта (1928); Эженнің шәкірті. Шелер Гуссерлдің тангажайып әдісін әдеп аймағына қосты, Канттың материалдық іліміндегі құндылық туралы ойына мәдени философия және діннің, адам құндылықты қарсы соғыстырады. Дереккөздер
Кокиль

Кокиль - раковина тәрізді металл форма; осы раковинада пісірілген тағам. жемісінің салмағы 1,5—2,5 кг дейін болады. Онда кокиль сүті және майы болады. Кокиль майы сабын өндіруде, косметикалық заттар алуда және маргарин өндірісінде кеңінен қолданылады. Кокиль палмасының шикі жаңғағының ішкі қуыстарында болатын сұйықтық. Бір жаңғақта 0,5 кг-ға дейін мөлдір, дәмді және шөл қандыратын сусын-сүт бар. Піскен сайын жаңғақтағы сүтте май көбейе береді. Дереккөздер
Соғыстың бастапқы кезеңі

Соғыстың бастапқы кезеңі (Начальный период войны) — соғыс әрекеті басталған кезден бастап, елдің қарулы күштерінің бірінші стратегиялық эшелонының алдында тұрған жақын стратегиялық мақсатқа қол жеткізгенге дейін созылатын соғыстың шешуші кезеңі. Дереккөздер
Полигон

Полигон ( көп бұрышты) — қару-жарақ пен әскери техникаға сынақ жүргізуге, әскерлердің (флот күштерінің) жауынгерлік дайындықтары бойынша шаралар және тактика аумағында зерттеулер жүргізуге арналған үстіндегі әуе кеңістігін қамтитын құрлықтағы немесе теңіздегі арнайы бөлінген және жабдықталған өңір; тәжірибелік және сериялық қару-жарақ пен әскери техника сынақ жүргізуге, әскерлердің (флот күштерінің) қатысуымен шаралар өткізуге арналған ғылыми-зерттеу (сынақтан өткізу) мекемесі (ұйымы). Полигондар тұрақты және уақытша (бір жолғы сипаттағы жеке міндеттерді орындау үшін), арналуыла қарай ғылыми-зерттеулік (сынақ жүргізу), оқу-жаттығулық (әскери, теңіз) және зауыттық, сынақтан өткізілетін құралдардың түріне қарай — ядролық,ракеталық,артиллериялық, зениттік, танкілік, атқыштар, авиациялық, торпедалық, инженерлік, автомобильдік, байланыс және т.б. болып бөлінеді. Ғылыми-зерттеу (сынақ жүргізу) полигондары қару-жарақ пен әскери техниканың эксперименттік, тәжірибелік және сериялық үлгілерін (кешендерін) шындыққа жақын жағдайларда сынақтан (полигондық өндеуден) өткізуге, жауынгерлік дайындық жоспары бойынша ракета ұшыруға, бомба тастауға және атыс жүргізуге арналады. Оқу-жаттығу (әскери, теңіздік) полигондары оқу-жаттығу жүргізу және ракета ұшыру, бомба тастау, торпедалық, артиллериялық және басқа атыстар жүргізу, мина қою үшін, сондай-ақ жеке құрамның жаттығуларын өткізуге арналады. Зауыттық полигондар (қорғаныс өнеркәсібінің кәсіпорындарына жатады) қаружарақ пен әскери техника кешендері үлгілерін немесе олардың жеке элементтерін игеру мен сынақтан өткізуге, конструкциялық және сызбалық шешімдер нұсқаларын эксперименттік тексеруге, анықталған кемшіліктері мен ескертулерді түзеу жөніндегі жұмыстар, кешендік агрегаттар мен жүйелердің қиылыстырылу сапасын, қару-жарақ сапасын тексеруге, оның атыс дәлдігін тексеріп, қалпына келтіруге арналады. Дереккөздер
Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар

Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстар-Алуан түрлі қозғалыстардың арасында дененің кез келген тең уақыт аралықтарында бірдей орын ауыстыратын қозғалысы да кездеседі. Дене тең уақыт аралығында ұзындығы бірдей жол жүрсе,ондай қозғалыс бірқалыпты қозғалыс деп аталады. Мысалы,поезд темір жолдың ұзын тегіс бөлігінде бірқалыпты қозғалады; Бұл кезде доңғалактар рельстердің түйіскен жеріне соғылғанда шығатын дыбыс та бірдей уақыт аралықтарында естіледі. Сондай-ақ терезеден қарағанда километрлік (немесе телеграфтық) бағандар да бірдей уакыт аралықтарында тұсымыздан өтіп, артта қалып жатады. Сол сияқты моторы өзгеріссіз жұмыс істейтін автомобиль жолдың түзу бөлігінде, конькиші немесе жаяу жарысқа түскен спортшы жүгіру аралығының орта тұсында бірқалыпты козғала алады. Бірқалыпты қозғалыстың мысалдарына жаңбыр тамшысының, парашюті ашылғаннан кейінгі парашютшінің козғалысын жатқызуға болады. Алайда бірқалыпты қозғалыс табиғатта өте сирек кездеседі.Қозғалыстың көпшілігі бірқалыпты болмайды. Мәселен, поезд орнынан қозғала бастағанда өзара тең уақыт аралықтарында барған сайын ұзынырақ жол жүреді. Ал келесі бекетке келіп тоқтар алдында, керісінше, өзара тең уақыт аралықтарында барған сайын кысқарак жол жүреді. Автомобиль мен конькиші де дәл сол сияқты өз қозғалысының бастапкы кезі мен соңында тең уақыт аралықтарында әр түрлі жол жүреді. Дене тең уақыт аралығында әр түрлі жол жүріп өтсе, ондай қозғалысты бірқалыпты емес қозғалыс деп атайды. Бірқалыпты және бірқалыпты емес қозғалыстарды бақылау үшін мынадай тәжірибе жасауға болады. кішкентай арбашаның үстіне тамызғыш орнатылған. Тамызғыштан 1. 20 м/с жылдамдықпен бірқалыпты өзара тең уақыт аралығы өткен сайын су тамшылап тұрады. Арбаша қозғалғанда қағаз бетіне тамған тамшылардың ара қашықтыктары бірдей. Демек, арбаша бірдей уақыт аралығында ұзындықтары бірдей жол жүреді, яғни бірқалыпты козғалады. Тамызғыштың шүмегін кеңірек ашып, тамшы жиі таматындай етіп, тәжірибені қайталайық. Бұл жағдайда да тамшылар бірдей кашықтықтарға түседі. Демек, өзара тең аз уақыт аралығында да арбаша ұзындығы бірдей жол жүреді, яғни ол бірқалыпты қозғалады. Енді тәжірибе арқылы арбашаның бірқалыпты емес қозғалысын бакылайык. Бұл жағдайда бірдей уақыт аралығында тамған тамшылардың іздерінен арбашаның козғалысы бірқалыпты болмайтыны байқалады. Тамшылар бірдей уакыт аралығында тамады, бірақ арбаша қозғалғанда ол тамшылар іздерінің ара кашықтықтары бірдей емес. Демек, Бұл жағдайда арбаша бірқалыпты емес козғалады. Осы козғалыстардың салыстырмалы көрінісі. Механикалық қозғалыс- дененің кеңістіктегі орнының санақ денелері ретінде алынған басқа денелерге қатысты уақыт бойынша өзгеріс. Дереккөздер
Коктейль картасы

Коктейль картасы - ас қабылдауды және тәбетті ашатын коктейль — аперитивтен басталады. Бұл классикалық коктейльдер джин, виски, арақ, ром және хош иістендірілген шараптар негізінде жасалынады. Кейін кәсіпорынның фирмалық коктейльдері, аралас коктейльдер, ас қорытуға негізделген диджестив коктейльдері, ас қабылдауды аяқтайтын ыстық коктейльдер жазылады.Коктейль картасында коктейль құрамына кіретін барлық сусындардың атаулары этикеткасына сәйкес келетін тілде немесе орыс тілінде жазылуы керек. Дереккөздер
Бір мағыналылық

Бір мағыналылық - сөздің бір ғана мағынаға не болуы. Мысалы: тышқан қорық, мойынтұрық, уықтап, оттегі, сутегі, хронометр, омыртқа, келеке (қылу), бугы, қарсақ тағы басқа бір мағынада қолданылады. Дереккөздер
Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары

Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары (Боевые машины реактивной артиллерии) — жылжымалы көлік құралдарына орнатылған, бірнеше реактивтік снарядтар ұшыруға бейімделген ұшыру қондырғылары. Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары — карсыластың ядролық шабуыл құралдарын жою, оның атыс құралдарын, ұрыс техникағы мен тірі күштерін құрту, сондай-ақ қорғаныс ғимараттары мен өзге де маңызды объектілерін талқандау міндеттерін атқарады. Реактивтік артиллериялық ұрыс машиналары өз міндеттерін қысқа уақыт аралығында дүркіндете оқ атып, қарсыласқа кенеттен соққы беру арқылы орындайды. Дереккөздер
Полигонның өлшеу-есептеу кешені

Полигонның өлшеу-есептеу кешені — телеметриялық бақылау, өлшемнің траекториялық, баллистикалық, динамикалық және т.б. түрлерін жүргізуге, сонымен қатар әскери техниканы сынау барысында есептеу орталығына ақпарат жинау, жөндеу және оны жіберуге арналған арнайы техникалық құралдардың жиынтығы. Полигонның өлшеу-есептеу кешенін басқару полигонның әкімшілік-үйлестіру орнында жүзеге асады. Дереккөздер
Лев Исаакович Шестов

Лев Шестов, шын аты Лев Исаакович Шварцман (1866-1938) - орыс діни философы және жазушы. Сорбонна (1920) профессоры; рационалисттерге қарсы экзестенциалистік бағыттағы философ. Дәстүрлі философияны қайта қарауга ұмтылды, субъектке назар аударуды талап еткен. Паскальдің, Кьеркегордың, Достоевскийдің, Ницшенің жолымен дәстүрлі рационалистік философиямен айтысты. Құдай логос мұратымен байланыспайтындықтан, Шестовта «жаксылық пен жамандықтың арғы көрінісі» ерік-жігердің идеалы болған. Философиялық нақыл сөздердің шебер болған, академиялық ойлау жүйесін сынаған. Дереккөздер
Жалған аэродром

Жалған аэродром — қарсыласты авиацияның шын орналасуына қатысты жаңылыстыруға арналған аэродром. Жалған аэродром тәулік бойынша, күндізгі, түнгі әрекетті болып бөлінеді. Жалған аэродром ретінде әрекетсіз аэродром пайдаланылуы мүмкін. Дереккөздер
Полиция армиясы

Полиция армиясы — әскерді жеке құраммен толықтыру және әскери қызмет өткеру аумақтық-полициялық жүйе негізінде жүргізіледі: бейбіт уақытта әскери бөлімдердегі командалық құрам мен штабтар саны аз болады, әскери міндеттілер тұрғылықты жердегі бөлімдерге бекітіледі де, тек қысқа мерзімді жиындарға шакырылады. Дереккөздер
Комбу

Комбу — қоңыр-жасыл түсті, жалпақ қалың жапырақты теңіз балдырлары. Құрамында минералдық заттар мол. Көкөністер мен бұршақтармен қосып тағамдар әзірлейді. Тағамға хош иіс беру үшін бірнеше рет қолдануға болады.Сұйықтардың тығыздығын құрамындағы қант мөлшеріне қарай өзгертуге болады. Дереккөздер
Жалпы әскер армиясы

Жалпы әскер армиясы — Ұлы Отан соғысында кеңес-герман майданында және милитаристік Жапониямен соғыста әрекет еткен кеңестік Құрлық әскерлерінің оперативтік бірлестіктері. Жалпы әскер армиясы ұрыс кимылдарын майдандардьщ құрамында, ал жекелеген операциялық бағыттарда өз бетінше жүргізген. Дереккөздер
Бір кұрамды қаратпа сөйлем

Бір кұрамды қаратпа сөйлем - бас мүшесі және бірден-бір мүшесі біреуге қаратылып айтылатын сөйлем. Мысалы: Осындай тұтқиылдан Абай кеп кіргенде, Жидебайдағы үлкен үйдің іші қатты қуанып, шу етіп: — Абай!... — Абайжан! ... — Қарағым!.. - деп дабырлай сөйлеп, ерекше шат боп қарсы алды (М. Әуезов). Дереккөздер
Реактивтік қару

Реактивтік қару (Реактивное оружие) — қозғалтқыштың реактивтік тартылысы есебінен нысанаға жою құралдары жіберілетін қару түрі. Реактивтік қару түріне: дүркінді атыстың жер үсті авиациялық және теңіз реактивтік жүйелері және реактивтік гранататқыштар жатады. Реактивтік қозғалыс принципінің пайдаланылуы нәтижесінде реактивтік қарудың ату кезінде кері тебуі болмайды, бұл көп ұңғылы, кіші габаритті және құрылғысы бойынша карапайым ұшыру қондырғыларын құруға мүмкіндік береді. Реактивтік жүйелердің көп зарядтылығы атысының үдемелі болуына және біршама кең алаңдарда орналасқан нысаналарды жоюға жағдай жасайды, ал дүркінді атыс қарсыласқа тұтқиылдан және барынша нәтижелі соққы беруді қамтамасыз етеді. Реактивтік қару-жарақ Реактивтік қару-жарақ (Реактивное вооружение) — ұрыс зарядтары бар реактивті снарядтар мен оны тасымалдауға, ұшыруға арналған қондырғылар. Қазіргі реактивтік қару-жарақтың неғұрлым кең тараған түрлері: #автомашиналардағы дөңгелекті лафеттер мен сауытты тасығыштардағы көп зарядты ұшыру қондырғыларынан дүркіндете атуға арналған дала артиллериясының реактивті снарядтары; #таяу кашықтықтағы қарсылас танкілерімен күресуге арналған танкіге қарсы қару; #реактивті авиациялық снарядтар; #бірнеше жүздеген км қашықтыққа атуға арналған реактивті снарядтар; #реактивті қозғалтқыштары бар снарядты ұшақтар. Дереккөздер
Шеңберлі жағалық шағылдар

Шеңберлі жағалық шағылдар - желмен үрленіп шөккен, құм белестермен қоршалған дефляцияның оқшауланып дөңгелектенген шұқыршақтары. Солтүстік Қызылқұмда көп таралған. Ені 100 м-дей, терендігі 5 м-ге жуық, белестерінің биіктігі 3—5 м-ге дейін болады. Дереккөздер
Шефтсбери Антони Эшли Купер

Шефтсбери Антони Эшли Купер (1671-1713)- граф; ағылшын философы, эстет, моралист, деизм өкілі. Шефтсберидің негізгі идеясы - моралдың, дербестігі әлеуметтік жағдайдан тәуелсіздігі жөніндегі ілім. Оның пікірінше, моральдық бастама діни сеніммен байланысты емес, ол адамға тумысынан- ак тән нәрсе және оны өз алдына жоғары моральдық мақсат қоюға мэжбур етеді. Ізгілік деп адамды барынша рахаттандырып, оған саналы түрде ләззат беретіннің бәрін айтамыз. Адамды бір нәрсеге талпындыратын қозғаушы күш - «энтузиазм», сол арқылы адамға тән сан алуан қарама-қайшылықтар жарастырылады. Адамгершілік мінез-құлықтың критерийі оның нәтижесінде емес, мотивінде. Шефтсберидің пікірінше, адам альтуристік және эгоистік мақсаттарын жан-жақты үйлесімді дамытуға ұмтылуы керек. Бұл ізгілікке жетудің негізі дейді. Шефтсберидің адамгершілік идеалы - жеке адамның жан-жақты дамуы. Дереккөздер
Полк артиллериясы

Полк артиллериясы — мотоатқыштар полкінің құрамына (танкілік әуе десанты) енетін, полк командиріне тікелей бағынатын артиллериялық және зеңбіректі бөлімшелер. Полк артиллериясы қарсыластардың адам күшін, ядролық, артиллериялық, минаатарлық, танкілік, бақылау пункттерін, радиотехникалық және басқа да құралдарын жоюға арналған. Дереккөздер
Автокоммуникация

Автокоммуникация — өзіндік қарым-қатынас. Ю.М. Лотманның семиотикалық мәдениеттануы шеңберінде қарастырылған ұғым. Коммуникацияда қарым-қатынас Мен басқа арнасында жүзеге асады. Автокоммуникацияда бұл байланыс Мен-Мен тұрғысында жүреді. Бұл процестегі ең басты ерекшелік — Мен-нен маған ауысқан ақпараттың уақыт бойынша үзілмейтіндігінде (яғни, ол жадыда түйінделіп сақталмайды). Өзіне бағытталған белгілі ақпаратты хабарлау коммуникацияның тылсымдық деңгейінің жоғарылауы нәтижесінде айқындалады. Мысалы, белгілі бір ақын өзінің журналда жарияланған өлеңін оқып тұр дейік. Мәтін мәдени таңбалар жүйесіне ауысқандықтан, оның мағынасы мен маңыздылығы қосымша құндылықтарға ие болады. Мен-Мен жүйесінде ақпараттың иегері сол күйінде қалады, ал хабар коммуникация процесіңде жаңа мағынаға ие болады. Мен- Мен арнасындағы ақпараттың сапалы өзгеруінің нәтижесінде Меннің өзіндік санасы күрделі трансформацияларды басынан өткізеді. Ақпаратты өзіне беру процесінде алдресат өзінің ішкі мәнін түбегейлі өзгертеді, өйткені тұлға мәнін ондағы қарым-қатынасқа түсуге арналған ақпараттардың түйіні мен шешім кілті деп қарастыруға болады. Ал бұл жинақтық автокоммуникация процесінде өзгеріп кетеді. Автор мәтінді ғана емес, автокоммуникация кезінде мәтін автордың ішкі дүниесінде терең құбылыстар туғызды. Автокоммуникацияда ақпапаттың ұлғаюы, оның құбылуы және қайтадан тұжырымдалуы көрініс береді. Бұл жерде жаңа хабарлар емес, жаңа кодтар енгізіледі және хабар беруші мен оны қабылдаушы тұтасып кетеді. Автокоммуникация процесінде тұлғаның өзі қайтадан жаңғырады. Бұл адам үшін мәнді өзінің жеке болмыстық бітімін аңғарудан өзін тану мен аутопсихотерапияға дейінгі мәдени қызметтері шеңберін арттырады. Дереккөздер
Колер

Колер — езбе консистенциялы қоңыр түсті бояғыш. Колерді арнаулы мыс қазандарда 1—2% су қосып қантты қыздырып дайындайды. Қыздыру 180—200°С температура аралығында араластыра отырып жүргізіледі. Дайын қоңыр колердің құрамында 35—50% қант бар, 40—50% спиртте қараймайды және арақ-шарап өндірістерінде кеңінен қолданылады; құмшекерді 180—200°С-қа дейін қыздыру жолымен алынатын, карамельденген қанттың судағы ертіндісін құрайтын табиғи бояғыш. Дереккөздер
Жалпы әскер командирі

Жалпы әскер командирі — жалпы әскери құрамаларды, бөлімдер мен бөлімшелерді басқаратын офицерлік құрамның бірқатар армияда қабылданған мамандык атауы. Жалпы әскер командирі әр түрлі әскерлер құрамаларынын, бөлімдері мен бөлімшелерінің және арнайы әскерлердің қатысуымен жүргізілетін жалпы әскери ұрыстың (операцияның) ұйымдастырушылары болып табылады және ұрыс кимылдары барысында оларды баскарады. Жалпы әскер командирі жалпы тактика мен оперативтік өнерді, ұрыс қимылдарына катысатын әскер түрлері мен арнайы әскерлерді ұрыста қолдану негіздерін және олардың оперативтік-тактикалық мүмкіндіктерін жақсы білуі тиіс. Жалпы әскер командирін дайындау жоғары командалық училищелер мен әскери академияларда жүргізіледі. Кейіннен олардың білімдері мен дағдылары түрлі курстарда, оперативтік және жауынгерлік дайындық барысында жетілдіріліп отырады. Дереккөздер
Өсімдік жамылғылары

Өсімдік жамылғылары (топогр.) (Растительный покров) — орман, жекелеген тоғайлар, аласа және сирек ормандар, жеке ағаштар, орманның жас кәшеттері, орманның енсіз жолақтары және бұталар, бұталар (тұтастай бұталыктар топтары және жеке бұталар), жартылай бұталар, мүкті-қыналы, шіиіғынды және далалық өсімдіктер, жеміс және цитрусты бақтар, жүзімдіктер, шай плантациялары, сондай-ақ өртенген ормандар және шабындықтар. Орман алаңы жасыл бояумен көрсетіледі. Орман қылқан жапырақты, жапырақты және аралас жапырақты болып бөлінеді. Орман алқаптарында онымен өтетін жолдар, байланыс желілері, жолдар, жиектік шекаралары көрсетіледі. Тұтастай бұта тоғайы ашық-жасыл түспен, сирек бұталы тоғай түссіз бояумен беріледі. Картада кейбір жерлер (тасты, құзды, тасшақпалы) сорлар, батпақтар, сондай-ақ мемлекеттік шекаралар бейнеленеді. Дереккөздер
Агон

дискоболы]] Агон, агонистика ( — күреске дайын) — ежелгі грек болмысы мен мәдениетінің маңызды әлементтерінің бірі, қоғамдық құрмет пен абыройды әперетін ең жақсы жетістіктерге жетуге бағытталған жеке тұлғалардың, топтардың, полистердің өзара жарысу принципін білдіретін ұғым. Жарысу рухын гректер күнделікті өмірге енгізуге ұмтылған, бұл принцип, әсіресе, спорт ойындарында айқын көрінген (олимпиялық, истмийлік, немейлік т.б. ойындар). Ежелгі гректер үшін тәндік сұлулық пен рухани үйлесімдік мәдениеттіліктің басты шарты ретінде танылған. Автокоммуникацияның кейбір белгілері еуропалық мәдениеттің түпнегіздерінде кездеседі. Олар — тұлға құқықтары мен абыройлығы «фаустық» шығармашылық әрі белсенді бастама, еркін бәсекелестік. Автокоммуникация қасиеттерін көбірек сақтаған ғылымды, өнерді, философияны, спортты жоғары бағалау аса маңызды. Дәстүрлі қазақ мәдениетіндегі. Автокоммуникация әлементтеріне сөз өнеріндегі бөсекелестік, айтыс, еркіндікті жоғары бағалау, тұрмыстық ойын салттары, билер соты т.б. жатады. Дереккөздер
Бұйрықты сөйлем

Бұйрықты сөйлем - қимыл-әрекетке итермелу мақсатында айтылған сөйлем. Бұйрықты сөйлем көбінесе ауызекі тілге тән. Бұйрық мағынасы әр түрлі реңкте білдіріледі: егер бұйыру қатал талап мағынасында жұмсалса, дауыс көтеріңкі айтылады, ал өтініш, тілек мағынасында айтылса, бәсең айтылады. Бұйрықты сөйлемдердің баяндауыштары етістіктің бұйрық және қалау райлары арқылы жасалады: * 1. Баяндауыштары етістіктің бұйрық райының 2-жағында болса, Бұйрықты сөйлем бұйрық, талап ету мәнінде айтылады. Мысалы: - Сен мен не істесем, соны істе! - деді Ұлпан Шынарға сыбырлап (Ғ.Мүсірепов). * 2. Баяндауыштары бұйрық райының 3-жағында болса, Бұйрықты сөйлем талап, тілек мәнінде айтылады. Мысалы: Қара көктің жал-құйрығы қара ғой, қаралы aт осы болсын! - деді (М. Әуезов). * 3. Баяндауыштары етістіктің бұйрық райында айтылып, оған -шы/-ші қосымшасы жалғанса, Бұйрықты сөйлем тілек, жалыныш немесе сыпайы түрде бұйыруды, кейде сес көрсетіп, қорқыту мәнін білдіреді. Мысалы: Орныңнан ары отырған бер отырушы, Қолымда қармағым жоқ ілдіргелі (халық өлеңі). - Қане, осы баланың бәйгесін бермей көрші (Ғ. Сланов). * 4. Баяндауыштары етістіктің қалау, бұйрық райлары тұлғасынан жасалғанда, Бұйрықты сөйлем ұран, үндеу мағынасын білдіреді: Мысалы: - Канта, түс аттан! Қапта тегіс! - деп Көтібақ, Топай, Торғай жігіттерін де тұтас айдап салды (М. Әуезов). * 5. Баяндауыштары ашық райдың келер шақ тұлғасынан жасалса, бұйрық мағынасын білдіреді. Мысалы: Бүгіннен бастап олармен сөйлеспейсің (М. Әуезов). Дереккөздер
Жалпы әскери қор

Жалпы әскери қор — басты бағыттағы күштерді арттыруға, қарсыластын карсы соқкысын тойтаруға (карсы шабуыл жасауға), қапталдар мен түйісулерді қамтамасыз етуге, сондай-ак күтпеген жерден туындаған мәселелерді шешуге арналған жалпы әскери бөлімшелер, бөлімдер мен құрамалар; әскерді жедел сапқа түрғызудың (үрыстык, ретгің) элементі. Дереккөздер
Колерлеу

Колерлеу - "тағамға әдемі түр беру" дегенді білдіретін аспаздық термин. Ұн, ет немесе үй құсы тағамдарына қатысты қолданылады. Осы мақсатта дайын өнімді ашық ыдыста қатты қыздырылған тұмшапешке 5—7 мин-қа жоғарғы бөлігіне салып қояды. Колерленетін тағамды қадағалап тұру керек, әйтпесе өнім құрғап, алтын-сары рең орнына күйген қоңыр түс пайда болуы немесе мүлдем күйіп кетуі мүмкін. Дереккөздер
Мориц Шлик

Шлик Мориц (1882-1936) - австриялық философ, физик, логикалық позитивизм ерте кезеңінің өкілі, Вена үйірмесін ұйымдастырушы. Росток (1917-20), Киль (1921-22), Вена (1922-36), Калифорния университеттерінде философия мен физиканың профессоры. III. өзінің философия концепциясын «бір ізді эмпиризм» деп атауына қарамастан барынша кайшылықты. Логикалық позитивизмнің жалпы концепциясын қорғаумен бірге философияның арнайы мәселелерін (кеңістік пен уақыт, себептілік, ықтималдық) және этиканы (моральдық пікірлердің мәні, ерік бостандығы) позитивтік тұрғыдан талдауға тырысты. Шликер «мазмұнды толық айтып жеткізуге болмайды» деген теория ұсынды. Бұл теория бойынша біздің біліміміздің мазмұны болып табылатын «тікелей тәжірибені» басқа адамға жеткізіп болмайды. Шлик тек «тәжірибенің құрылымдық схемасын» ғана тіл арқылы бейнелеп жеткізуге болады. Дереккөздер
Полктік артиллерия тобы

Полктік артиллерия тобы (ПАТ) — ұрыс кезіне мотоатқыштар (танк) полкінің мүддесіне міндет атқару үшін бөлінген және жалпы басқаруға біріктірілген артиллериялық бөлімдер мен бөлімшелер. Полктік артиллерия тобы дивизиондық және дивизияға қоса берілген артиллериядан құрылады, оған өзі қоса берілген полк нөмірі беріліп, сол полк командиріне тікелей бағынышты болады. Полктік артиллерия тобының негізгі міндеттері Полктің қимыл жасау алқабындағы қарсыластың адам күшін, минаатарларын, танкіге қарсы және басқа атыс құралдарын жою. Әдетте, полктік артиллерия тобына бірнеше артиллериялық дивизион кіреді, ұрыс кезінде олардың бір бөлігі полктің бірінші эшелоны батальонының бағыныштылығына берілуі мүмкін. Полктік артиллерия тобының атысын басқаруды командир мен штабтық топ жүзеге асырады, олар әдетте, топ негізін құрайтын артиллериялық бөлімнің немесе дивизиондардың бірінің командирі мен штабынан тағайындалады. Полктік артиллерия тобы атыс жүргізу үшін ұрыстық ретке жайылады. Ол өзінің құрамына кіретін бөлімдер мен бөлімшелердің, топтың басқару және бақылау пункттерінің ұрыстық реттерінен тұрады. Ұрыс кезінде полктік артиллерия тобы полктің мотоатқыштар (танкілік) бөлімшелерін үздіксіз атыспен қолдауды қамтамасыз ету үшін дивизион бойынша ілгерілейді. Дереккөздер
Соғысып өту учаскесі

Соғысып өту учаскесі (Участок форсирования) — әскердің соғысып өтуі жүзеге асатын немесе байқалатын су мен оған жақын орналасқан жер өңірі. Соғысып өту учаскесіне әскердің өзеннен өте алатын жағалаулары мен өңірлері, кең майданда шабуылдай алатын, табиғи бүркеніштері бар, көбінесе корғанысы нашар немесе қарсылас басып кіру мүмкін емес деп есептейтін жерлер жатады. Соғысып өту учаскесі жағалаудан өту кезінде десанттық пароммен, көпірмен, мұздан өту, судан өту (танкілер үшін) құралдарымен жабдықталуы мүмкін Дереккөздер
Полктің қорғаныс учаскесі

Полктің қорғаныс учаскесі — аясында полктің қорғанысы құрылатын жер өңірі; құраманың қорғаныс жолағынын бөлігі. Полктің қорғаныс учаскесінің мөлшері полктің ұрыс мүмкіндіктеріне, құрамалардың ұрыстық ретке жайылуындағы оның орнына, жергілікті жердің сипатына және бөлімшелерді бытыратып орналастырудың қажет шектеріне байланысты болады. Полктің қорғаныс учаскесінің шегінде қорғаныс позициялары, қорлардың және бөгеттердің жылжымалы жасақтарының орналасу аудандары, жайылу мен атыс аудандары, артиллерия мен ӘШҚҚ құралдарының атыстық позициялары, миналау аудандары, басқару пункттері және т.б. үшін орындар дайындалады. Дереккөздер
Өртегіш қару

Өртегіш қару (Зажигательное оружие) — қарсыластың тірі күші мен әскери техникасын жоюға, орт шығаруга арналған ұрыс құралы. Өртегіш қаруға әртегіш оқдәрілер мен атыс қоспалары, сондай-ак оларды нысанаға жеткізу құралдары жатады. Оқ-дәрілер мен ортегіш қоспалар авиацияда (ортегіш бактар, бомбалар, кассеталар), артиллерияда (ертегіш снарядтар мен миналар), мотоатқыш әскерлерде (әртегіш гранаттар, өргегіш фугастар, оқтар, патрондар, отшашарлар) қолданылады. Дереккөздер
Квазиәліппе жазуы

Квазиәліппе жазуы (консонанттык жазу) орыс. консонантное письмо — әрбір танбасы белгілі бір дауыссызды (дауысты дыбыс нөлдік сипатта) білдіретін буын жазуы. Квазиәліппе жазуында белгілі танба Са, Се, Сі, Си, Со, Со дыбыстық тіркестерді білдіреді. Танбаның бастапкы мағынасы әдетте"дауыссыз + а" болып белгіленген. Бұл жазуды б.з.д. 2000 жылдарда Батыс семиттеройлап тапқан, оған Жерорта тенізі манындағы басқа жазулардын (Египет, крит-микен, лувия иероглифтері) әсері тиген деп және протобибл буын жазуы (к. библ. жазуы) негізінде шығуы мүмкін деп жорамалдауға болады. Квазиәліппе жазуы танбаларынын аздығы, үйрену жылдамдығы жағынан барлык жазулардын ішінде неғүрлым үнемді жазу болып табылады, бірак оның мәтіндері окуға ауыр. Квазиәліппе жазуын б.з.д. 1000 жылдардын 1-жартысында Кіші Азия халыктары, б.з.д. 9—8 ғғ.-да гректер оны қайта жөндеп, дауыссыз, дауысты фонемалары жеке-жеке танбаланатын жазу жүйесін — әліпбиді жасаған. Дереккөздер
Жалпы әскери қорғау толымы

Жалпы әскери қорғау толымы. Қорғаныш плащынан, қорғаныш шүлықтардан, қолғаптан тұрады және улағыш заттардың буы мен тамшысынан, радиоактивтік заттар мен бактериялык құралдардан корғауға арналған. Ол альфабөлшектерден толығымен корғайды және ядролық жарылыс жарығының сәулесінің әсерін әлсіретеді. Жалпы әскери қорғау толымы зақымданған жерде адамдар ұзак уақыт болған кезде, сондай-ақ закым ошақтарында газсыздандыру, дезактивациялау және дезинфекциялау жүмыстарын атқарған кезде пайдаланылады. Дереккөздер
Якоб Беме

Якоб Беме (1575-1624) - неміс философы, теологиямен байланысты үзбеген пантеист, мистик. Оның ілімі бойынша дүние жарық пен түнектің күресі арқылы дамиды. Өзінің диалектикалық идеяларын поэтикалық символдар арқылы жеткізген. Дереккөздер
Генрих Шмидт

Генрих Шмидт (27 тамыз 1779 жыл, Веймар — 14 сәуір 1857 жыл, Вена) — австриялық театр актері және театр режиссері, неміс әдебиетінің тарихшысы. Веймардық гимназияны бітіре салысымен 1798 жылы Йен университетіне түсіп, философияы оқыған. Эйзенштадтағы Эстергази театрында режиссер болы жұмыс істеген, кейін 1815 жылдан бастап Брюна қаласындағы театрда режиссер болады; Вена қаласында көзін жұмады. Генрих Шмидт неміс әдебиетінің гүлденген кезеңі жайлы жазған «Erinnerungen eines Weimarer Veteranen aus dem geselligen, literarischen und Theaterleben» атты еңбегін қалдырып кеткен (Лейпциг, 1856).
Буын тілдер

Буын тілдер - фонологиялық жүйесіндегі негізгі тіл бірлігі буын болып табылатын тілдер (қытай және Оңтүстік-шығыс Азия тілдерінің көпшілігі). Олардың буын кұрамы қарапайым, ал дыбыстық кұрамы өте күрделі: "дауыссыз + жарты дауысты + дауысты + имплозив (жабысыңқы) дауыссыздардан" тұрады. Буын тілдерде буын мен морфеманың шекарасы әдетте сәйкесіп отыратындықтан, морфеманың көрінісі фонологиялық тұрғыда буыннан қысқа болмайды. Буын ішінде морфемалық шек (шекара) болуы мүмкін емес, себебі буын - морфеманы жасаушы қажетті элемент. Ол кұрамы жағынан фонемаға парапар тіл бірлігі болып табылады. Бірақ буын ішінде морфологиялық(морфемалық емес) шек болады, ол морфологиялық денгейдегі алмасулардан, жартылай қайталаулардан тағы басқа көрінеді. Буын тілдер болатыны туралы болжамды Л. В. Щерба айтқан. Е. Д. Поливанов буын қытай тілінде негізгі фонологиялық тіл бірлігі екені туралы көзқарасты қалыптастырды. А. А. Драгунов ондай буынды буын фонема терминімен атады. Дереккөздер
Полктің медициналық пункті

Полктің медициналық пункті — полктің медициналық қызмет құралдары және әскердің тыл аудандарында құрылатын медициналық эвакуация сатысы. Полктің медициналық пунктінің міндеттері Келген жаралылар мен ауруларды қабылдау мен сұрыптау, оларға алғашқы медициналық қызмет көрсету, эвакуацияланбайтындарды амбулаториялық емдеу, ауыр жаралыларды (ауруларды) тылға жөнелтуді ұйымдастыру, медициналық-санитариялық батальонға немесе жеке медициналық отрядқа жіберу. Дереккөздер
Сойыл

Сойыл (көне) — қол қаруының бір түрі. Ол — алып жүруге ыңғайлы ұзынша сидам ағаш. Сойыл ұзындығы 2-2,5 м, диаметрі 6-7 см қатты ағаштан жасалады. Сойыл ағашын бұтақтарынан тазартып, қабығын аршып кептіреді. Әбден кеуіп, көп ұсталған сойылды қақ сойыл деп атайды. Орта ғасырларда қазақтар барымта алу, дау, ұрыс кезінде ұрыс қаруы ретінде пайдаланған. Дереккөздер
Жалпы әскери тактикалық бөлімше

Жалпы әскери тактикалық бөлімше — өзінің құрамы жағынан белгілі бір мөлшерде біртектес, бірак өзіне сай қару-жарақпен және ұрыс техникасымен каруланған әр түрлі бәлімшелер мен арнайы әскерден түратын құрлықтағы әскердің ұйымдасқан бірлігі. Жалпы әскери тактикалық бөлімшеге әдетте түрақты түрде үйымдасқан мотоаткыш, танк және парашютті-десантты батальондар енеді. Дереккөздер
Аполлонийлік және дионийсилік мәдениет

Аполлонийлік және дионийсилік мәдениет - Ф. Ницшенің адамдық болмыстың екі бастауы мен мәдениетті типтерді сипаттауға байланысты енгізген ұғымдар. Бұл типтер ойшылдың «Музыка рухынан трагедияның туындауы» атты еңбегінде тұжырымдалған. Аполлонийлӏк және дионийсилӏк мәдениет бастамалары мифологиялық шығармашылықтың қиялдық бейнелері емес, олар бір болмыстың екі қыры ретінде табиғаттың өзінен нәр алып, көркем өнер тұлғасының бойында тылсымдық бастау ретінде оның ырқын билейді. Бірін-бірі толықтыра отырып, Аполлонийлік және дионийсилік мәдениет ежелгі грек болмысының ғарыштық тұтастығын құрастырады. Аполлонийлік бастау — жарық, салқын қанды пайымдаушы, сыншыл және рационалдық бітімдерде болып келсе, дионийсилік — қызу, күңгірт, шығармашылық-сезімдік, органикалық-иррационалдық түрде айқындалады. Дионисийді Аполлонның басуы трагедияға әкеледі, ал трагедия, Ницше бойынша, мәдениет дамуының қозғалушы күші болып табылады. Кейінгі Еуропада рационалдық жеңісі рухани мәдениеттің құлдырауына әкеледі. Аполлондық бастау, Ницше бойынша пластикалық өнердің бейнелерінде ұяланады. Аполлон — үйлесімділіктің құдайы және бүкіл болмыс формаларынан әсемдікті тапқысы келеді. Бірақ бұл әсемдік кейбір жағдайларда химералар тәрізді, адамды ұйқыдағы түс көру мен елес сияқты шатастырып кетуі де мүмкін. Аполлон жеке тұлғалық принципін жүзеге асырады. Сократ сөзімен айтқанда, «Өзіңді таны!» дейді. Дионийсилік бастау музыка өнерімен түбірлес келеді. Оны түсіндіру мақсатында Ницше мас болу мен түс көруден мысалдар келтіреді. Мүлгіген тұлғалық санада бейнелер калейдоскоптағыдай қисынсыз ауыса береді. Дионис — әлемнің жүрегі, оның сағынуы мен асқақтануы. Ретсіз хаос тан да ырғақ табуға болады. Дионийсилік мәдениет адамның тылсым дүниесінің шексіздігін білдіреді. Дионийсилік экстаз тоқтаусыз қайнап жатқан тіршілік ағынан ену болып табылады. Аполлонийлік және дионийсилік мәдениет адамзаттың рухани тарихындағы әсерлі әрі мазмұнды символдарға жатады. Дереккөздер
Райнхольд Шнайдер

Райнхольд Шнайдер (1903- 1958) - неміс тарих философы; тарихтың христиандық мағынасын көрсетуге және тануға ұмтылды - уақыт шеңберінен өтіп, қобалжыған көңілді орнықтырак; «қайғылы» сызықтан радикалды христиандыққа көшу машығын қабылдаған, яғни барлық құндылық мұраларын рәсімдеп, ондағы пайғамбарлықты кешкен. Дереккөздер
Бүркемелер

Бүркемелер - карсыластың барлауынан әскерлер мен объектілерді жасыруға немесе олардың сыртқы түрін өзгертуге арналған инженерлік конструкциялар мен жергілікті заттар. Қолданылу аукымы мен міндетгерінің сипатына карай стратегиялық, оперативтік және тактикалық бүркемелер болып бөлінеді. Бүркемелер табиғи (ормандар, бұталар, тегіс емес жер бедерлері, құрылыстар және т.б.) және жасанды (инженерлік бүркеніш конструкциялары) болып бөлінеді. Соңғылары табиғи бүркемелермен бірге қолданылып, оптикалық, радиолокациялық, кұрастырылған және арнайы болып бөлінеді. Оптикалық бүркемелерлер бүркенішті объектілер мен карсылас арасындағы әр-түрлі кедергілер. Табельдік бүркеніш жинақтарынан, сондай-ак жұмсалған және жергілікті бүркеніш құралдарынан койылады. Оптикалық бүркемелерге: әуе және жер үсті барлауынан жасыратын бойтасалау; көлденең бүркеніштер және әуе барлауынан жасыратын аспалы бүркеніштер; жер үсті барлауынан жасыратын тік және қиғаш бүркеніштер; деформациялайтын бүркеніштер (объекті пішінін өзгертетін), макеттер кіреді. Радиолокациялық бүркемелер: бүркеніш экраны, радиотолкындарға арналған жергілікті кұралдардан жасалған түссіз кедергілер. Бүркеніш-бөгеттерге қарсыластың радиолокаторының экранында объекті табуға кедергі жасайтын белгілер беретін бұрыштық (дипольді) көрсеткіштер жүйесі жатады. Құрастырылған бүркеніштер — оптикалық бүркеніштердің немесе бүркеніш-экрандардың бүркеніш-бөгеттермен бірігуі. Арнайы бүркеніштер — объект сәулеленуін экранға түсіруге арналған қондырғы. Дереккөздер
Револьвер

Револьвер — кішігірім барабанды ойықты оқатар кару. Ол 50-100 м қашықтықтағы адам қүші нысаналарын жоюға арналады. Қазіргі кезде барлық армияларда револьвердің орнына оқжатарлы (магазинді), өздігінен оқталатын немесе автоматты револьверлер колданылады. Дереккөздер
Соқалы орқазғыш

Соқалы орқазғыш (Плунжерный траншеекопатель) — жергілікті фортификациямен жабдықтау және жер асты байланыс желісін және т.б. салу кезінде ор қазуға арналған тіркемелі машина. Ол шынжыр табанды тартқыш (танкілермен) машиналармен сүйретіледі. Қазылған олардың тереңдігі 60-100 см болады. Дереккөздер
Жалпы әскери шайқас

Жалпы әскери шайқас — қарсыластың қарсы түрған құрлық әскерлерінің топтастықтарын талқандау мақсатында, әдетте, карулы күштердің басқа түрлерінің құрамаларымен бірлесе әрекет ете отырып біріккен Құрлық әскерлері жүргізетін шайқас. Дереккөздер
Өргегіш бактар

Өргегіш бактар (ӨБ) (Зажигателыіые баки) (ЗБ) — ағаш кұрылыстарды, жанар-жағармай және оқ-дәрі қоймаларын, адам күшін, әскери техниканы, темір жолды жылжымалы құрамдар және басқа да нысаналарды өртегіш қоспа отымен зақымдайтын авиациялык, құралдар. Дереккөздер
Шоғыр құмдар

Шоғыр құмдар - құмды шөлдердегі жел әсерінен түзілген нонабедердің пішіні; тақырлар мен сорлардың жайпақ беттеріндегі аласа бұталар тәңірегінде желмен әкелінген борпылдақ материалдардан тұратын ұсақ (биіктігі 1 м-ге дейін) үйінділер. Дереккөздер
Бустрофедон

Бустрофедон - бірінші жолы солдан онға, екінші жолы оннан солға қарай жазылатын жазу үлгісі. Ол - көне гректерге жер жыртқанда егіздің үнемі айналып жүретіні сияқты көрінгендіктен осылай аталған. Бустрофедонның басты үстемділігі әр тармақ сайын көзді қайтадан бетті қарама-қарсы шетіне бұруды керектірмегенде. Бірақ, осымен бірге, кез келген тармақтан бастағаныңызда қай жаққа қарай оқу керектігін түсіну қиынға соғуы мүмкін. Грек әліппесінің өте қызық ерекшелігі бар: Α·Β·Γ·Δ·Ε·Ζ·Η·Θ·Ι·Κ·Λ·Μ·Ν·Ξ·Ο·Π·Ρ·Σ·Τ·Υ·Φ·Χ·Ψ·Ω Жиырма төрт әріптін он алтысы - симметрикалық. Қалған сегізі болса теріс аударылған сөйлемдерді аңғаруға жәрдемші. Сонымен, грек әліппесі бустрофедон үшін өте тиімді. Дереккөздер
Шпанн Отмар

Шпанн Отмар (1878-1950) - австриялық әлеуметтанушы және философ; Вена профессоры; Платон және Аристотельдің философиясын әмбебаптандырғандықтан пайда болған, неміс мистицизмі және неміс идеализмі туындатқан жалпы ұғымдағы категория туралы ілім, орталығы - «бүтіндік». Осы көзқарас бойынша индивидуалистерге қарсы күресті, эмпиризм, механицизм және материализмнің философиядағы да, әлеуметтанудағы да жекелікті мойындамады. Дереккөздер
Консоме

]] Консоме - 1) әр түрлі сорпалардан (сүйекті сиыр және бұзау еттерінен, үй құстарынан) және қоспалардан тұратын көжелер; 2) ет немесе құс етінен қайнатылған күшті сорпа, кейде сүйек сорпасында ет сорпасы қайнатылған "қос" сорпа. Ертеректе француз және орыс мейрамханаларында қолданылған. Қазіргі заманда консоме зиянды болып саналады, себебі организмде холестериннің жинақталуына ықпал етеді. Қазіргі мейрамханалық түсінікте консоме — бәлішпен берілетін күшті және тұздалған сорпа. Дереккөздер
Понтон

Понтон (, — көпір) — #Cуда әр түрлі құрылғыларды ұстап түру үшін ағаштан, металдан, пластмассадан, резеңкеленген матадан немесе темір-бетоннан жасалатын карапайым жүзу құралы. Понтондар қалқыма көпірлер немесе сал қайықтардың жүзбелі тірегі ретінде понтон парктерінде, сондай-ақ жеке көлік құралы ретінде қолданылады. Понтондар ашық және жабық (палубалы) болып келеді. Понтон суда өзінің қозғалтқышының, борт сыртындағы агрегаттардың көмегімен жылжынды немесе тіркемелі және ескекті болады. Таспалы-көпір понтондары мен таспалы-сал қайықтар құрамына тірек конструкциялары және жүзу бөлігінің элементтері кіреді. Понтондар жүзбелі доктардың (кеметұрақтардың), көтергіш крандардың, кемежайлардың, жер казғыштардың және басқа құрылыстардың тіреуі ретінде қызмет етуі мүмкін, сондай-ақ өзендерде, каналдарда, таяз теңіз өңірлерінде теренде жүзетін кемелерді тасымалдау үшін қолданылуы мүмкін; #Қатты (металлдан) немесе жұмсақ (резеңкеленген матадан) жасалған, батып кеткен кемелерді көтеруге қолданылатын цилиндрлі сыйымдылықтар. Дереккөздер
Сап ұзындығы

Сап ұзындығы — бірінші қатардан (алдыңғы тұрған әскери қызметшіден) соңғы қатарға дейінгі (соңында тұрған әскери қызметшіге дейінгі) ара қашыктық, ал машиналар қимылында олардыд бірінші желісінен (алдында түрган машинадан) соңғы машина желісіне (соңғы тұрған машинаға) дейінгі ара қашықтық. Дереккөздер
Бірқалыпты емес қозғалыс кезіндегі орташа жылдамдық

Бірқалыпты түзусызықты қозғалыс графигі - Көрнекілік үшін қозғалысты график көмегімен сипаттауға болады. Бірқалыпты түзусызықты қозғалысты график түрінде бейнелеу тәсілін қарастырайық. Бастапқы t00 болған мезетте дененің координатасы х 0 , ал кез келген t уақыт мезетіндегі координатасы х болсын. Сонда орын ауыстыру 1х-х0 болады. Ал бірқалыпты қозғалыс кезіндегі орын ауыстыру lv-t екені белгілі. Мұндағы жылдамдық тұрақты шама болғандықтан, бірқалыпты қозғалатын дененің орын ауыстыруы қозғалыс Уақытына тура пропорционал. Осы екі өрнекті салыстыра отырып, бұлай жазуға болады: x-xQvt. Өрнектегі х0 -ді теңдіктің оң жағына шығарып, бұлай өрнектей аламыз: х= x 0 +vt. Бұл өрнек бірқалыпты түзусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің қозғалыс теңдеуі деп аталады. Осы теңдеуді қолдана отырып, дененің кез келген уақыт мезетіндегі координатасын табуға болады. Айталық, дене бірқалыпты қозғала отырып, әрбір секунд сайын 3 м аралықты жүріп өтсін. уақыт қозғалыс басталған мезеттен есептеледі. Бұл жағдай үшін дене координатасының Уақытқа тәуелділігі төмендегідей кесте түрінде беріледі: Мұндай кесте арқылы біз дененің кез келген уақыт мезетіндегі орнын, яғни координатасын және оның қандай да бір орын ауыстыруға жіберген Уақытын анықтай аламыз. Енді осы кестедегі мәліметтерді пайдаланып, дене қозғалысының графигін сызайық. Ол үшін горизонталь оське (абсциссалар осіне) өткен Уақытты, ал вертикаль оське (ординаталар осіне) дене координатасының мәндерін сәйкес масштабпен саламыз. Сонда Бұл қозғалыстың графигі түзу сызық болып шығады. Бұл бірқалыпты қозғалатын дене координатасының Уақытқа сызықтық тәуелді екенін білдіреді. Сөйтіп, бір-қалыпты тузусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің координатасы уақыттың сызықтық функциясы болып табылады деген тұжырым жасауға болады. Дене координатасының Уақыт қа тәуелділігі графигін дененің қозғалыс траекториясымен шатастыруға болмайды. Координатаның уакытқа тәуелділігі графигінің кескініне карап, қозғалыс жылдамдығы туралы да айтуға болады. График кескіні неғұрлым тік болса, жылдамдықтың да соғұрлым үлкен болатынын білдіреді. Дереккөздер
Өрт, зілзала, үйінділер аймағы

Өрт, зілзала, үйінділер аймағы (Зона разрушений, завалов, пожаров) — ядролық және жай оқ-дәрілер жарылысы салдарынан пайда болған жергілікті жер ауданы. Онда орман, тас, топырақ және басқа үйінділер пайда болады, ерт шығады. Зілзалалардың аймағы жаппай (толық), күшті және баяу аймақтар больш бөлінеді. Дереккөздер
Эврика

Эврика - 1. «Мен таптым!» деген қуаныш сезімін білдіретін одағай. Бұл сөзді алғаш рет гидростатикалық заңды ашқанда Архимед айтқан. Қиын шешімдердің кілтін тапқанда айтылады; 2. ғылым мен техниканың жаңа салаларындағы батыс еуропалық елдердің ғылыми-техникалық бірлестігінің бағдарламасы. Айтылуы Ағылшын сөзіндегі екпін латын екпін ережелеріне сәйкес екінші буынға қойылады, егер оның құрамында ұзақ дауысты болса, соңғы буынның екпінді болуын талап етеді. Грек айтылуында бірінші буынның екпіні жоғары тонда болады, өйткені ежелгі грек екпін ережелері ультима (соңғы буын) ұзақ дауысты болмаса, екпінді екіншісіне қоймайды. Ағылшындардың есту қабілетіне арналған алғашқы екі буындағы ұзын дауысты дыбыстар екі еселенген екпін сияқты естіледі ("Мальта мысығы" тіркесіндегідей). Бастапқы /h / жаңа грек және басқа да бірнеше еуропалық тілдерде, соның ішінде Каталан, француз, итальян, испан, португал, голланд және ағылшын тілдерінде алынып тасталды, бірақ фин, Дат және неміс сияқты басқа тілдерде сақталды. Архимед "Эврика!" ежелгі грек ғалымы Архимедке жатады. Ол: "Эврика! Эврика!"Ол ваннаға кіріп, су деңгейінің көтерілгенін байқағаннан кейін, ол кенеттенесыстырылған судың көлемі денесінің суға батқан бөлігінің көлеміне тең болуы керек екенін түсінді. (Бұл арақатынас Архимед принципі деп аталатын нәрсе емес, ол сұйықтыққа батырылған дененің жоғары итеруімен айналысады.) Содан кейін ол дұрыс емес нысандардың көлемін жоғары дәлдікпен өлшеуге болатынын түсінді, бұл бұрын шешілмейтін мәселе болды. Олар оның ашқан жаңалығымен бөлісуге асық болғаны сонша, ол ваннадан шығып, Сиракуза көшелерімен жалаңаш жүгірді дейді.. Архимедтің көрегендігі Сиракузалық Иеронның дұрыс емес пішінді алтын уәде тәжінің тазалығын қалай бағалау керектігі туралы мәселені шешуге әкелді; ол зергеріне пайдалану үшін таза алтын берді және алтынды алып тастап, сол салмақтағы күмісті қосып алданып қалды деп күдіктенді. Заттарды жеткілікті дәлдікпен өлшеуге арналған жабдық бұрыннан бар еді, енді Архимед көлемді де өлшей алатындықтан, олардың арақатынасы объектінің тығыздығын, тазалықтың маңызды көрсеткішін береді (өйткені алтын күмістен екі есе тығыз, сондықтан бірдей көлемде айтарлықтай үлкен салмаққа ие). Дереккөздер
Орта Азия қалалары

ХІ-ХІІІ ғасырлар аралығында Орта Азия мемлекеттерінде көптеген қалалар болған. Олардың көбі самани дәуірінен бері дамыған қалалар еді. Қарахандардың Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстан жерін жаулап алуы халықтарға ортақ мәдениеттің дамуына жол ашып, ортағасырлық қалалар мәдени және ғылыми орталыққа айналды. Орта Азиядағы ірі ортағасырлық калалар - Самарқан, Бұхара, Термезу, Мерв, Үргеніш көлемі және халкының саны жағынан өсіп отырды. Орта Азия қалалары қолөнердің орталығы болды. Орта Азия қалаларының орталығы – цитадель, ал қаланың сыртындағы қолөнершілер мен саудагерлер тұратын бөлігі рабад деп аталған. Қалаларда мешіттер, кесенелер мен мәдени, ғылыми орталықтар салынды. Ортағасырлық қалаларда сауда орталығы - жәрмеңкелер көптеп ашылды. Орта Азия қалаларындағы жәрмеңкелерге Қазақстан жерінде тұратын халықтар өздерінің малдарын айдап әкеліп, сауда жасап, қаладан күнделікті тұрмысқа қажетті қолөнер заттарын сатып алып отырды. Қала мен ауыл адамдарының арасындағы байланыс дамыды. Самани әулеті түсында бой көтерген қаланың бірі - Бұхара. Бұл қала елдің әкімшілік-басқару орталығы болып қана койған жоқ, сонымен қатар мәдениет, білім мен ғылым орталығына айналды. Шығыстың ұлы ғалымы Әбу Әли ибн Синанын балалық және жастық шағы Бұхара қаласында өтті. Қаладағы Әмір сарайында сол кездегі үлкен кітапхана жұмыс істеген. X-XV ғасырларда Орта Азиядағы ірі қалалардың бірі Самарқан болды. XV ғасырда елдің астанасы болған қала кеңейіп, Ұлықбектің кезінде мәдениет және сәулет өнерінің орталығына айналды. 1428-1429 жылдары Самарқан қаласында аспан олемін бақылайтын орын - обсерватория салынды. Обсерваторияда Ұлықбектен баска Қазы–Заде Руми және Гиясуддин Жәмшид жұмыс атқарды. Ұлықбек өз заманында «Гурган астрономиялық кестесін» жасады. «Ұлықбек Зиджі» кестесі ғаламшарлардың (планеталардың) қозғалысын бейнеледі. Самарқан қаласында сол заманғы ең ірі кітапхана болды. Кітапхана қорында 15 мың кітап сақталған. 1417-1420 жылдарда Самарқан қаласының ортасындағы Регистан алаңында ең ірі медресе жұмыс істеді. Бұл ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші біздің заманымызға дейін сақталып, қазіргі Самарқан қаласының көрікті жерлерінің біріне айналған. Дереккөздер Cанат:О
Жалпы әскерлік тактикалық жаттығу

Жалпы әскерлік тактикалық жаттығу — құрлық әскерлерінін арнайы әскерлері мен баска да әскер түрлерін және қарулы күштердің басқа түрлерін катыстыра отырып мотоатқыш, танк бөлімшелерімен, бөлімдермен және құрамалармен әткізілетін жаттығу; әскерлердің, командирлар мен штабтардың далалық жағдайда шыңдалуының, олардың ұрыс жүргізу шеберлігін жетілдірудің негізгі түрі. Дереккөздер
Бүркемелік бөлімдер

Бүркемелік бөлімдер — арнайы дайындық пен техникалық құралдарды талап ететін күрделі бүркемелік жұмыстарды атқаратын инженерлік әскерлердің арнаулы бөлімдері. Бүркемелік бөлімдер басқару пункттерін, жабдықтау станцияларын, базалар мен коймаларды, маңызды объектілерді бүркемелеуге, сонымен катар алдамшы құрылыстарды жасауға пайдаланылады. Дереккөздер
Шоқ, шұбар

Шоқ, шұбар — жазық дала мен орманды даланың суайрықтарындағы ылғалды жерлерде өсетін табиғи қайың, кейде терек немесе тал ормандары мен тоғайларының телімдері. Көбінесе Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібір ойпатында таралған. Дереккөздер
Понтонды өткел

Понтонды өткел — понтондық көпірлермен су бөгеттері арқылы өскелерді өткізуге арналып, понтонды парктерден құрастырылған өткел. Понтонды өткел сал қайықты-көпірлі конструкциялардан (понтондардан, тіреуші және жүргінші бөліктерден, тұрақ элементтерінен) тұрады. Дереккөздер