kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Константин Иванович Плюхин

Плюхин Константин Иванович (23.5.1924 ж.т., Ресей, Қорған облысы Куртамыш ауданы Ключик селосы) - кескіндемеші. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Алматы көркемсурет учщесін бітірген (1952). Кескіндемелік еңбектері: "Алғашқы танап" (1954), "Селеулі дала сыры", "Көктем дабылы" (1957), "Соколов-Сарыбай комбинаты" (1959), "Кезекті тапсырма" (1960), "Алғашқы балқыма" (1963), "Қостанайдың астықты алқабы" (1982) картиналары, "К.Дөненбаеваның" (1980), т.б. портреттері. Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Назугум

Назугум - ұйғырдың тұңғыш операсы. Муз. Қ.Қожамияровтікі. Алғаш рет 1956 ж. 15 шілдеде (2-нұсқасы 1957 ж.) Қазақ академикалық опера және балет театрында қойылды. Басты рольдерде артистер Р.Жаманова, Ш.Бейсекова(Назугум),Ә.Үмбетбаев, Б.Досымжанов (Баки), Р.Абдуллин (Гүлмат), К.Кенжетаев (Лоя) ойнады. Реж. - Қ.Жандарбеков, дирижері "Назугум" операсынан көрініс Ғ.Доғашев, суретшісі - А.И. Ненашев. Операсы сюжетіне 19 ғасырдың 1-жартысыидағы ұйғыр халқының әділетсіздік жайлаған кертартпа заманға карсы күресі арқау болған. Операдағы ариялар, хорлар, би сахналары, түрлі вокалдық ансамбльдер ұйғыр халқының муз. дәстүрімен үйлесіп, үндестік тапкан. Комп. кейіпкерлердің ішкі жаи дүниесіи, іс-әрекетін музыка тілімен, өзіндік бояу накышымен жеткізе бейнеледі. "Назугум" - ұйғырдың ұлттық кәсіби музыка мәдениетіндегі елеулі табыс. Дереккөздер
Мұқажан Жұмажанов ауылы

Мұқажан Жұмажанов (2004 жылға дейін - Аппаз) — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл, Жұмажанов ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жаңаарқа кентінен оңтүстікке қарай 1 км-дей жерде. Тарихы Алғаш мал дайындау пункті болып құрылған, 1953 жылдан бастап іріленіп мал бордақылау шаруашылығы болып құрылды, директоры М. Жұмажанов болып тағайындалды. Кейіннен атауы «Жаңаарқа» кеңшары болып өзгерді. 2005 жылы М. Жұмажанов есімі берілді. Халқы Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 611 адам (306 ер адам және 305 әйел адам) болса, 2009 жылы 731 адамды (377 ер адам және 354 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 726 адамды (396 ер адам және 330 әйел адам) құрады. Шаруашылығы, инфрақұрылымы Ауылдық округтің құрамына Байғұл елді мекені кіреді. Ауылдық округте 2 негізгі мектеп, 2 медпункт, кітапхана, 2 дүкен жүмыс істейді. 30 шаруа қожалықтары құрылған (2006). Шаруа қожалықтары егін және мал шаруашылығымен айналысады. Атасу мұнай айдау стансасы арқылы Атасу-Алашанқоу мұнай құбыры өтеді. Ол ауыл экономикасын көтеруге әсерін тигізіп отыр. Дереккөздер
Зарема Қастеева

Зарема Қастеева-(17.2.1947 жылы туған, Алматы) - балет артисі, Қазақстанның халық артисі (1981). 1966 жылы Мәскеудегі Үлкен театр жанындағы хореографиялық училищесін бітірген. Сол жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрында жұмыс істеді. Қастееваның репертуарында Никия (Л.Ф. Минкустың "Баядеркасында"), Жизель (А.Аданның осы аттас балетінде), Фригия (А.И. Хачатурянның "Спартағында"), Аврора (П.И. Чайковскийдің "Ұйқыдағы аруында"), Баршагүл (А.Серкебаевтың "Ақсақ құланында"), Әлия (М.Сағатовтың "Әлиясында"), Мария (Б.В. Асафьевтің "Бақшасарай фонтанында"), т.б. партиялары бар. Гастрольдік сапармен Чехославакия (1973), Югославия (1979), Ұлыбритания (1974), Дания (1975), Үндістан (1976), Жапония (1978), Австрия, Финляндия (1980), АҚШ, Швеция (1981), Германия (1984), т.б. елдерде болды. Бүкілодақтық Комсомол сыйлығы иегері (1980). Дереккөздер
Нан дәмі

Нан дәмі - 4 сериялы көркем фильм, 1979 ж. "Мосфильм" мен "Қазақфильм" киностудиялары шығарған. Сценарий авторлары - А.А. Лапшин, А.Н. Сахаров, Р.К. Тюрин, В.К. Черных, реж. - Сахаров, операторы - Д.З. Фатхуллин, суретшісі - А.Н. Толкачев, комп. Б.А. Левитин. Басты рольдерде С.К. Шакуров (Степан Сечкин), Ы.Ноғайбаев (Кемелов), Н.Ықтымбаев (Мұраталиев), Н.Арынбасарова (Кәмшат Сатаева), т.б. ойнады. Сюжеті Фильм Қазақстандағы тың жәие тыңайған жерлерді игерудегі республика халықтарының қажырлы енбегі мен "мызғымас достығын" көрсетеді. Рөлдерде *Степан Сечкин — Сергей Шакуров *Владимир Ерошин — Валерий Рыжаков *Сергей Игнатьев — Эрнст Романов *Веденин — Николай Еременко *Кемелов — Ыдырыс Ноғайбаев *Кәмшат Сатаева — Наталья Арынбасарова *Илья Коперник — Анатолий Азо *Қамал Айкенов — Асанәлі Әшімов *Әлихан Мұратәлиев — Нұржұман Ықтымбаев *Юрий Калашников — Леонид Дьячков *Коровин — Иван Агафонов *Исидор Касьянов — Евгений Буренков *Саша Сечкина — Любовь Полехина *Қарт шаруа әйел — Әмина Өмірзақова *Вера апа — Светлана Харитонова Марапаттары 1980 ж. фильмге қатысушылардың бір тобы - реж. Сахаров, сценарий авторлары Лапшин, Тюрин, Черных және актерлер Шакуров, Ноғайбаев, Ықтымбаев, Арынбасарова КСРО Мемлекетік сыйлығы иеленді. Дереккөздер
Поливанов Владимир Викторович

Поливанов Владимир Викторович (1918, Алматы -11.1941, Мәскеу облысы Волоколамск қаласы) - пианист, [[композитор. Екінші Дүниежүзілік соғысқа катысқан. 1937 жылы Мәскеудегі музыка училищесін бітірді. Сол жылы жолдамамен Алматыға келіп, Ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры) концертмейстері әрі музыка редакторы болды. Кейіннен Қазақ радиокомитетінде концертмейстер қызметін атқарды. Поливанов қазақ халық әндерін (Ағайша", Ләйлім", "Әлдибөпем" т.б.), Абайдың "Айттым сәлем, Қаламқас", "Көзімнің қарасы", "Бойы бұлғаң", "Желсіз түнде жарық ай" әндерін өңдеп нотаға түсірді. Дереккөздер
Леонтий Александрович Полохов

Полохов Леонтий Александрович (21.2.1920 ж.т., Ресей, Тюмен облысы Ялуторовск ауданы Глазуново ауылы) - актер, Қазақстанның халық артисі (1984) және Ресейдің еңб. сің. ар-тисі (1971). Өмірбаяны 2-дүниежүз. соғысқақатысқан. Киев театр институттын бітірген (1948). 1974 жылдан Алматы қаласында тұрып, Мемл. акад. орыс драма театрында актер болып қызмет етті. Ол киноактер ретінде де белгілі, бірқатар фильмге түскен. Марапаттары 1-дәрежелі Отан согысы және Қызыл Жұддыз орденімен марапатталған. Дереккөздер
Николай Наседкин

Николай Алексеевич Наседкин (1918-1991) - кескіндемеші. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Алматы көркемсурет училищесін бітірген (1953). Еңбектері: "Жастығымның желеңі" (1967), "Қазақстан наны" (1972), "Шаймерденнің портреті" (1974), "Мәскеу түбіндегі панфиловшылар" (1982) т.б. Дереккөздер
Қанымбек Қасымбеков

Қанымбек (Кано) Қасымбеков (4 ақпан 1943 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданы Шиен ауылында туған - 15 ақпан 2014 жылы Алматыда қайтыс болған) — кинорежиссер, 1974 жылында Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Мәскеудегі Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1969). Фильмдері * «Шоқ пен Шер» (1971 ) * "Сен 12-ге толғанда" (1978) * "Қызыл киіз үй" (1982) * "Ұш, тырнашым, ұш" (1985) * "Қоштасқым келмейді" (1992) * "Саған күшік керек пе?" (1994) * "Жамбылдық жастық шағы" (1996) * "Орысша үйренеміз" деректі фильмі Өкінішке қарай «Арман қала – Астана», «Сәлем, Қа­зақстан», «Алматы апорты», «Аманат» сынды туындылары көпшілікке жеткен жоқ. Жүлделері "Шоқ пен Шер" атты толық метражды фильмі Монте Карлодағы кинофестивальда "Ең үздік балалар фильмі" (1972) жүлдесін алды, сондай-ақ1973 жылыТашкент қаласында өткен телевизиялық фильмдердің Бүкілодақтық кинофестивалінде КСРО кинематографистерінің жүлдесін жеңіп алды. «Сен 12-ге толғанда» фильмі 1978 жылы Бакуде өткен Бүкілодақтық кинофестивальде арнаулы жүлдесін алды. Комсомол сыйлығы иегері (1974), ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (1999). Отбасы Үйленген. Жұбайы - Аязбаева Оралтай Қастенханқызы,зейнеткер. Қыздары - Қасымбекова Меруерт (1978 жылы туған), Қасымбекова Айжан (1990 жылы туған). Немересі - Қасымбеков Даниал (2001 жылы туған). Дереккөздер
Күлік қажы тамы

Күлік қажы тамы – Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген 19 ғасырдың соңы – 20 ғасырдың басындағы сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Амангелді ауданы, Құмкешу ауылы зиратында орналасқан. Кезеңі 19 ғасырдың соңы – 20 ғасырдың басы. Тарихи деректер Күлік (Күлке) қажы кесенесі – аймақта танымал және құрметті діни тұлға Күлік қажының қабірінің үстіне салынған кішігірім мазар. Ол Меккеге қажылықты жасаған аймақтың ең ақылды және беделді ақсақалдарының бірі болған. Құрылым осы аймақтардағы дәстүрлі құрылыс материалы – саз-тұз қоспасынан салынған, мұнда сонымен бірге жануарлардың сүйектері мен шоқ талдар майдалап салынған. Өкінішке орай, мұндай заттар төзімділігмен ерекшеленбейді және XX ғасырдың екінші жартысында Күлік қажы кесенесі айтарлықтай жойылды. Бұл нысан алғаш рет 1958 жылы облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы аясында аймақты зерттеген облыстық атқарушы комитеттің жол құрылысы мен сәулет бөлімінің облыстық өкілі мүсінші Л. П. Белоусовпен сипатталды. Қазіргі сәтте Күлік қажы кесенесі едәуір қираған күйде, бірақ оған зиярат ету жалғасуда. Сипаты Күлік қажы тамы - саманнан қаланған, кірпіштің көлемі 43x19x13 см, қос бөлмелі және қос күмбезді құрылыс. Оның сыртқы аумағы 8,8Х6,9 м, жалпы биіқтігі - 6 м. Ғимаратқа қірер есік оңтүстік-шығысқа бағытталған (азимуты - 1502). Есік аузында дәлізі бар: төбе жабыны доғалы, ұзынынан иіліп қаланған, аласа және шағын, аумағы 1,3x0,9 м, қаусап құлаған. Күлік қажы тамының кіре беріс бөлмесі төртбүрышты, ұзынша келген, ішкі аумағы 3,9x1,74 м, еңсесі биік, құрылыс төртбұрышталып басталып, күмбезге айналатын "шатыр" тәрізді әдіспен өрілген. Бөлменің батыс төргі бұрышында келесі бөлмеге өтетін, маңдайшасы доға тәрізді иілген есік ойығы бар. Екінші бөлме - қабірхана, шаршы пішіндес, аумағы 3,8x3,9 м. Бөлменің төрт бүрышында үш ширеқті және әр қабырғасының қақ ортасынан жартылай келген дінгектер тұрғызылған. Олар күмбез кенеріне тіреу міндетін атқарады. Бөлменің солтүстік және оңтүстік қабырғаларында 2,33 м биіктікте, екі-екіден терезе ойығы бар. Тәрт бүрышының, діңгектер ұштарынан бастап жоғары күмбез табанына дейін "сталактит" тәрізді әдіспен жұқа кірпіш пайдаланылып қаланған. Күмбездері ерекше қалыпқа құйған, ауданы 21x20x14x7 см дөңес төртбұрыш (трапециялы) саман қірпішпен өрілген. Ғимараттың күншығыс жағында аумағы 4,78x0,55 м ұзын көлбегей жазықтық арқылы, төбеге көтерілетін өтпелі дәліз бар. Сыртқы солтүстік бетінің батыс жағында, іргелен сәл жоғары (30 см) арнаулы қуысқа, бетінде төте жазуы бар, тақтатас (көктас) орнатылған. Ерекше пішінді, Күлік қажы тамы Қазақстандағы сирек кездесетін құрылыс өнерінің үлгісіне жатады. Дереккөздер
Ұлытау ән-би ансамблі

"Ұлытау" ән-би ансамблі. 1973 жылы қазіргі Қарағанды облысының Ұлытау Мәдениет үйі жанынан (С.Елеусізов пен К.Досмахановтың қатысуымен) ұйымдастырылды. Ансамбль ұжымынын қалыптасуы негізінен Т.Боранбаев, Ф.Ғараева, Б.Қалиаскаров,Қ.Назарқұлов, К.Өрмұрзов есімдерімен тікелей байланысты. 1977 жылы Бүкілодақтық ән-би мерекесіне, 1981 жылы Грузияның құрылуына 60 жыл толу мерекесіне қатысты. Мәскеу қаласында өткізілген "Олимпиада - 80" спорт мерекесінің концерттік бағдарламасына да қатысып, өнер көрсеткен. Гастрольдік сапармен Германияда (1974, 1976) және Исландияда (1979) болды. Бүкілодақтық және республикалық еңбекшілер көркемонерпаздык шығармашылығы фестивалінің жеңімпазы (1975-77). Дереккөздер
Григорий Григорьевич Пономаренко

Григорий Григорьевич Пономаренко (21 шілде, 1919 жылы туған, Орынбор облысы, Қуандық ауданы, Блява кенті) - кескіндемеші. Өмірбаяны * Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Салған суреттері * "Партизан Әли Акбаров" (1943) * "Жайлау" (1965) * "Шопандар өлкесі" (1969) * "Жаңатас карьері" (1971) * "Философ құрылысы салынуда" (1973) * "Мен жеңімпазбын" (1978) * "Ерекше тапсырма" (1982), т.б. туындыларымен танымал. Марапаттары * 2-дәрежелі Отан соғысы ордені * Қызыл Жұлдыз ордені * медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сынтас

Елді мекендер: * Сынтас – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы таратылған ауыл. * Сынтас – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл. * Сынтас – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. * Сынтас – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Сынтас – жерге тіке қадалған тас бағана іспетті, мегалиттік құрылыстардың бір түрі.
Тоқырауын толқындары

Тоқыраун толқындары - әуесқойлар ән-би ансамблі. 1961 ж. бұрынғы Жезқазған облысының Ақтоғай ауданы Мәдениет үйі жанынан құрылды. 1975 ж. оған халық ансамблі атағы берілді. Ансамбль құрамында Бүкілодақтық байқаудың лауреаттары Д.Ақатаева, Д.Садуақасов, Г.Сатанова, т.б., көркемдік жетекші 1975 жылдан Сәдуақасов болды. Ансамбль ұжымы Қарағанды (1961), Жезқазған (1973), Алматы (1982, Қазақстан Мәдениет министірінің дипломымен марапатталды) қалаларында болып өнер көрсетті; сондай-ақ, 2-дүниежүзілік соғысы жеңісінің 30 жылдығына арналған Бүкілодақтық байқауына (1975, КСРО ХШЖК және КСРО Мәдениет министірінің дипломымен марапатталды) және Веигрияда өткен мерекелік КСРО Мөдениет күндеріне (1984) қатысты. Облысы байқаудың (1973), Жастар мен студенттердің Бүкілодактық 10-фестивалінің (1973) және Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының 2- Бүкілодақтық фестивалінің (1977) лауреаты. Дереккөздер
Қырықкүрзі

Қырықкүрзі – орта ғасырдағы шағын қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жуалы ауданы, Шақпақ ата ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. Сипаты 1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич) зерттеген. Бұл – тік бұрышты төбешік. Көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 114 м, батыстан-шығысқа қарай 220 м. Айнала топырақ үйіндісімен қоршалған, үйіндінің батыс және шығыс бетінде 11, оңтүстік және солтүстік бетінде 17 мұнара бар. Мұнаралардың биіктігі 1 м-ден 1,5-ге дейін, ал диаметрі 10-11 м. Қырықкүрзінің археологиялық зерттеу жұмысын жүргізуде тарихи маңызы бар. Дереккөздер
Михаил Насонов

Михаил Григорьевич Насонов (1899-1952) - режиссер, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1936). Мәскеудегі Пролеткульт театр студиясын бітірген (1919). 1932 - 1941 ж. Қазақ академилық драма театрының көркемдік жағын басқарумен (1932- 1936, 1937- 1938) қатар режиссері болып, М.Әуезовтің "Еңлік-Кебек" (1933) пен "Тас түлектерін" (1935) және "Шекарадасын" (1938), Б.Майлиннің "Талтаңбайдың тәрті-бін" (1939), Ж.Шаниннің "Арқалық батырын" (1935), С.Сейфуллиннің "Қызыл сұңқарларын" (1936), Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың "Ақ қайыңын" (1939), Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сүлу" және Ә.Әбішевтің "Отан үшінін" (екеуі де 1940) сахнаға шығарды. Сондай-ақ, ол орыс және кеңес драматуриясы бойынша В.М. Киршоның "Астығын", Н.Ф. Погодиннің "Менің досымын", И.Л. Пруттың "Жойқын князь Мстиславын" (1933), К.А. Треневтің "Любовь Яроваясын" (1937) қойып, Қазақ академилық драма театрының дамуына елеулі үлес қосты. Сахналық және тұрмыстық шынайылық, ұлттық бояуының қанық әрі нақты болуына ден қоюшылық - оның қойған спектакльдеріне тән қасиет. 1941 - 1944 ж. Шымкент облысы драма театрында (мұнда Әуезовтің "Сын сағаттасын", С.Мұқановтың "Жеңіс жырын" және А.Н. Островскийдің "Мысыққа күнде той бола бермесін" қойған) режиссері болды. Дереккөздер
Шемонаиха халық театры

Шемонаиха халық театры - Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы. Мәдениет үйі жанынан драмалық ұжым ретінде 1939 жылы құрылды. 1965 жылы халық театры атағы берілді. Оның көркемдік жетекш. И.И. Чеберко және А.Е. Доценко болды. Шемонаиха халық театры ұжымының репертуарында көбіне орыс жазушыларының драм. шығармалары орындалды. Республикалық халык театрлары байқауының лауреаты. Дереккөздер
Владимир Алексеевич Толоконников

Владимир Алексеевич Толоконников (25.6.1943 ж.т., Алматы-15.07.2017, Мәскеу) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. 1972 ж. Ярославль театр училищесін бітірген. 1973 жылдан Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының актері. Осы театр сахнасындағы орыс және шет ел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге қатысты. Бірқатар киноға түскен ("Иттің жүрегі", "Тоғысқан тағдырлар" телесериялы, т.б.). Қазақстан Мемлекеттік сыйлық иегері. Бірнеше медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Насыбайшы

Насыбайшы - күлдіргі халық биі. Халық күйі "Сылқылдақтың" сүйемелімен орындалады. Музыка өлш. 2/4. Ырғағы орташа екпінді. Би насыбайшының мінез-қүлықтарын (шақшасын жоғалтуы, іздеуі, тауып алуы, насыбай атып меңзең болуы) бейнелейді. "Насыбайшыда" аяқ қол, мойын қимылынан иық қимылы басым және дене, буын қимылдары да молынан қолданады. "Насыбайшы" биін халық бишісі Ы.Быжыбаев 1936 ж. Мәскеу қаласында өткен халық билерінің Бүкілодақтық слетінде (Үлкен театр сахнасында) орындады. Дереккөздер
Поп-арт

Поп-арт ( - көпшілік өнер) - 20 ғасырдың 50 жылдары ортасында пайда болған ағылшын-американдық өнердін бір бағыты. Оның теор. негізгі прагматизм эстетикасы болып табылады ("өнер тілі іс жүзінде қолдануға пайдалы болуы керек"). Бірқатар сыншылар Поп-артты абстракционизмге реакция ретінде қарастырады. Поп-арт теоретиктері әрбір бұйым белгілі бір контексте өнер туындысына айналады, өзінің алғашқы мағынасынан ажырап, көркемдік сапаға ие болады деп санайды. Заттық дүниені эс-тетизациялау Поп-арттың үстанымына айналған. Поп-арт - бұл тұрмыстық бұйымдардың композициясы. Кейде олар муляжбен (заттың бітімін дәл беретін бедер) немесе мүсінмен ұштасуы (бірлесіп бейнеленуі) мүмкін.Оның теориялық негізі прагматизм эстетикасы болып табылады: өнер тілі іс жүзінде қолдануға пайдалы болуы керек. Көркем бағыт ретінде Поп-арттың көптеген түрлері бар. Поп-арт (көркем ұйымдастырылған оптик. әсерлер, геометрияландырылған тұзу сызықтар мен дақтардың комбинациясы); Эл-арт (электромотор көмегімен қозғалатын бұйымдар мен констукциялар); Поп-арт терминін 1965 ж. ағылшын көркемөнер сыншысы Ф.Элоуэл енгізді. Бұл бағыт сәуегейлік мәдениеттің ең көп таралған құбылыстарының бірі. Поп-арт ағымының өкілдері: П.Блейк, Р.Смит, Р.Раушенберг, Э.Уорнхолл, Д.Сигал, т.б. Дереккөздер
Ұмай ана

Ұмай ана — ертедегі Ұлы Даланы мекендеген түркі тілдес халықтардың ұрпақ жалғастырушы, береке-молшылық тәңірісі. Ұмай анаға қазақтардан басқа хакастар, қырғыздар, алтайлықтар, тывалар, шорлар және түріктер табынған. Бүл жайындағы деректер Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде, ауыз әдебиеті үлгілерінде сақталған. Қазақ даласына Ислам діні дендеп енген соң Көк тәңірімен қатар аталатын Ұмай ана есімі ендігі жерде өз мәнін солғындатып, бөбектер мен аналардың жебеуші піріне айналды. Ұмай ана тәрізді қасиетті бейнелер финн-угор халықтары фольклорында да бар. Көне түркі мифологиясы бойынша, Ұмай ана – ұрпақ жалғастығын жебейтін періште. Ертеде қазақтар қыздарын ұзатқанда, неке қиғызу рәсімінде, сондай-ақ, әйелдер босанғанда Ұмай анаға жалбарынып, одан медет тілегені мәлім. «Ұмай» деген сөз ежелгі түркі тілінде «баланың ізі», «бала орны», «ана жатыры» деген мағынаны білдіреді. Ұмай құдай-әйел түркітілдес халықтардың көшілігінің этнографиясында кездеседі. Ұмай есімі Моңғолиядағы Тоныкөк пен Күлтегінге арналған көне түркі жазба нұсқаларында кездеседі. 2012 жылы Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтының ғылыми қызметкері Алексей Рогажинский бастаған археологиялық-этнографиялық ғылыми экспедицияның жария еткен жаңалығы бойынша, Алматы облысы Жамбыл ауданынан Ұмай ананың тасқа қашалған мүсіні табылған. Тас мүсін біздің дәуірімізге дейінгі 7-8 ғасырларда қашалған. Экспедиция мүшелерінің жазбаларына қарасақ, бұған дейін де Ұмай ананың бейнесі көне түркілер мекенінен бес рет табылған. Ұмай атының қастерлілігі сонша, оған Ұмай бек, Қатун-чор атақтары берілген. Иоллығ тегін жазған Күлтегін мәтінінде «Ұмай текті анам қатыннық құтына (бағына) інім Күлтегін ер атанды», Тоныкөк ескерткәшәнде «Тәңірі, Ұмай, киелі Жер-су ықыласын берген екен»,- делінген. Бұл тарихи шығармаларда Ұмай ананы киелі жебеуші ретінде сынайды. Дереккөздер
Мұрат Мағазұлы Толыбаев

Мұрат Мағазұлы Толыбаев10.5.1904, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы - 2.8.1967, Алматы) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1966). Әншілік өнерге баулыған үлкен әкесі Мұхаметәлі, кейіннен әнші Қ.Байжановтан дәріс алды. 1934 жылдан Қазақ музыка драма театрында (қазіргі Қазақ академия опера және балет театры) қызмет етті. Алғаш ойнаған ролі - Маман бай (М.Әуезов пен И.В. Коцыктың "Айман - Шолпан" музыка драмасында). Толыбаев қазақ операларындағы басты партияларды орындап, түрлі мінезді музыка образдар жасады. Олар: Сайым, Қожақ, Орыс көпесі (Е.Г. Брусиловскийдің "Жалбыр", "Ер Тарғын" және "Дударайында"), Сырттан (А.Жүбанов пен Л.А. Хамидидің "Абайында"), Шернияз (А.А. Зильбердің "Берекетінде"), т.б. Сондай-ақ, халық әндерін де ("Ардақ", "Шама", т.б.) халық арасына кеңінен насихаттады. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Анатолий Петрович Билык

Анатолий Петрович Билык (20.11.1928 ж.т., Украина, Днепропетровск облысы, Магдалиновка ауданы, Крамарка ауылы) - мүсінші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1990). Днепропетровск көркемсурет училищесін бітірген (1950). 1956 жылдан Қарағанды қаласында тұрады. Негізінен, монументті және қондырғылы мүсін өнері саласында еңбек етті. Билык 1958 ж. Қарағанды қаласында қойылған Кеңес Одағының батыры, ұшқыш Нүркен Әбдіров ескерткіші авторларының (мүсінші Ю.В. Гуммельмен бірге, архитектор Л.Е. Воробьев) бірі. Бұдан кейін "Қаза тапқан қарқаралық жауынгерлерге" (1972), "Шахтер даңқы" (1967 - 74, архитектор А.П. Малков; Қарағанды қаласы), т.б. ескерткіштерін жасады. Билык портрет саласында да өнімді еңбек етіп, "Әйел бейнесі" (1966), "Кеңес Одағының батыры М.Мамыраевтің портреті" (1975), "Шахтер. Социалистік Еңбек Ері Т.Күзембаевтың портреті" (1970), т.б. туындыларын жасады. Дереккөздер
Сыр сұлуы

"Сыр сұлуы" - Қызылорда облыстық халық шығармашылығы мен мәдени-ағарту жұмыстарының ғылыми-әдістемелік ортатығының ән-би ансамблі. 1950 ж. Қызылорда облыстық Халық шығармашылығы үйі жанынан ұйымдастырылды, ал 1968 ж. халық ансамблі атағына ие болды. Ансамбльдің қалыптасып өсу жолында балетмейстер Д.Әбіров пен Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері М. Қатауов, сонымен қатар А.Манасбаев пен А.А. Данильченко елеулі еңбек сіңірді. Ансамбль ұжымы кезінде Мәскеу к-ндағы КСРО ХШЖКнде (1968), Кишинев қаласында (1971, Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының 2-Бүкілодақтық фестивалінің Құрмет дипломымен марапатталды), Жамбыл (1974), Қарағанды (1976), Алматы (1977), Қарақалпақстанда (1978) болып өнер көрсетті. 1981 ж. Республиқалық телевизиясы мен "Қазақфильм" киностудиясы ансамбльді арнайы түсіріп алды. 1983 ж. "Халық-талант қайнары" атты телевизиялық хабарға қатысты. Ансамбль ұжымы жаңартылған бағдарлама бойынша жүйелі түрде облыс еңбекшілерінің алдында өнер көрсетіп отырды. Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының 1 - Бүкілодақтық фестивалінің лауреаты (1976). КСРО ХШЖК медалымен (1967) марапатталған. Дереккөздер
Евгений Васильевич Попов

Евгений Васильевич Попов (1 сәуір 1928, Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы Үлкен Нарын ауылы - 7 сәуір 1997, Алматы) - актер, Қазақстаннын еңбек сіңірген артисі (1960). Өмірбаяны * М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры жанындағы студияны бітірген (1948). * Сол жылдан Михаил Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрында актер. Ойнаған рольдері Михаил Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрында 40 жылдан астам уақыт өнер көрсетіп орыс, қазақ және шет ел драматургтерінің пьесаларында ойнады: * Ипполит, Дороднов (А.Н. Островскийдің "Мысыққа күнде той бола бермесі" мен "Кешіккен махаббатында") * Гогин, Нил, Яков Бардпн (М.Горькийдің "Жауыздар", "Тоғышарлар", "Жауларында") * Хлестаков (Н.В. Гогольдің "Ревизорында") * Жүніс (М.Әуезовтің "Түнгі сарынында") * Освальд (У.Шекспирдің "Король Лирінде"), т.б. бар. Сондай-ақ, киноға * "Дала қызы" (1954) * "Мазасыз көктемде" (1956) * "Біздің сүйікті дәрігер" (1957) * "Ән шақырады" (1961) * "Көкжиек" (1972), т.б. түскен. Дереккөздер
Ғани Ахметбекұлы Қыстауов

Ғани Ахметбекұлы Қыстауов (16.12.1944 жылы туған, Алматы)- кинорежиссер, суретші, аниматоршы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002). Алматы училищесін бітірген (1964). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) театр және кино институтында оқыды. 1969 жылы алғашқы мультипл. фильмі "Аю мен қоянды" түсірді. Оның: "Қазына" (1970), "Үш тілек", (1971), "Бала мен жын" (1974), "Қадырдың бақыты", (1977), "Сыйлық", тағы басқа мультфильм фильмдері бар. Қазақстан Комсомол сыйлық иегері (1978). ҚР Кинематографистер одағының мүшесі. Украинада өткен анимациялық фильмдердің ашық фестивалі қазылар алқасының Арнайы сыйлығының және балалар қазылар алқасының Бас сыйлығының (Львов қаласы,1977), XIX Бүкілодақтық кинофестивальдың Бірінші сыйлығының және Алтын дипломының (Алматы қаласы, 1986), Украинадағы анимациялық фильмдердің ашық фестивалі қазылар алқасының Арнайы сыйлығының (Тернополь қаласы, 1986), Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің Халықаралық кинофестивалі дипломының (Ташкент қаласы, 1986), славяндық және православиелық халықтардың II Халықаралық «Алтын витязь» кинофестивалінің «Қола витязь» сыйлығының және «Славян мәдениетіне сіңірген үлкен үлесі үшін» дипломының (Нови-Сад қаласы, Сербия, 1993), Халықаралық «Хиросима» кинофестивалі дипломдарының (1998, 2002), I Халықаралық «Еуразия» кинофестивалі Гран-приінің (Алматы қаласы, 1998), I Ұлттық «Шәкен жұлдыздары» кинофестивалінің «Шәкен жұлдызы» сыйлығының (Алматы қаласы, 2003), ең үздік «Астана-Бәйтерек» анимациялық фильмі сыйлығының (Астана қаласы, 2005) иегері. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1978). «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған (2001). Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2002). Үйленген. Жұбайы - Қыстауова Айман Әбжанқызы, Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ режиссерқұрастырушысы. Қыздары - Жанар (1969 жылы туған), Зарема (1970 жылы туған). Дереккөздер
Ши (айрық)

Ши - үлттық үй жиһазы. Оның ақ ши, ораулы ши, шым ши деп аталатын түрлері бар. Ақ ши арнаулы ши өсімдігінен қабығы аршылып тоқылады. Ораулы шиді ақ шидің сыртына түрлі түсті бояған жүн орап, өрнектеп тоқиды. Шиді ораудың арнаулы өрнегі (үлгілері) бар. Ораулы ши де, ақ ши де керегенің сыртынан, туырлықтың ішінен ұсталады. Ас-су сақтауға арналып тоқылған ораулы "өреше" ши адалбақанды қоршай, үйдің ішінен ұсталады. Ораулы ши кезінде бағалы жиһаздардың бірі саналған. Дереккөздер
Сюита

Сюита ( - қатар, жүйелілік) - аспаптық музыканың циклдік формадағы негізгі бір түрі. Сюитаның классикалық түрі 17 ғасырлардың ортасында (И.Я. Фробергердің шығармғы) қалыптасты. Ал оның озық үлгілерін И.С. Бах пен Г.Ф. Гендель жазды. 19-20 ғ-ларда оркестрлік түрі пайда болды. Мұнай Сюиталар белгілі бір бағдарламаға (Н.А. Римский-Корсаковтың "Шаһаризадасы") құрылады. Сондай-ақ, музыкалық-хореографиялық композиция, воқалдық және хорға арналған Сюиталар да болады. Қазақ музыкалықыкасында Сюита жазған композиторлар: М.Төлебаев, А.Жұбанов, С.Мұхамеджанов, М.Сағатов, М.Маңғытаев, т.б. Дереккөздер
Шимайлы суреттер

Шимайлы суреттер - суреттің көне үлгілері. Бұлар құрылыс орындарының іргелерінде, әр түрлі металл бұйымдар мен ыдыс-аяқ беттерінде кездеседі. Шимайлы суреттер археологиялық қазба кезінде көптеп табылады және бұлар жер шарының түпкір-түпкірлеріне жаппай тараған. Қазакстанда мұндай мұралар орта ғасырлық қалалардан (Отырар, Талғар, Тараз, т.б.) табылған. Жалпы шимайлы суреттер - ежелгі дүниенің тірлігінен, мәдениетінен, тілінен және жазу үлгілерінен мағлұмат беретін тарихи құнды деректер. Дереккөздер
Қобда ескерткіштері

Қобда Ескерткіштері - сәулет-құрылыс ескерткіштері кешені. Ақтөбе облысында Үлкен Қобда өзені аңғарында орналасқан. Қазақстанның батыс бөлігінде сақталған бірегей ескерткіштердің бұл тобы географиялық орналасуы ерекшелігімен Қобда ескеткіштеріне топталады. Кешенге орта ғасыр ескерткіштері Абат-Байтақ, Бекқұл әулие қорымдары, сондай-ақ, XVIII-XX ғасырлар аралығында салынған мазарлар, ұзын саны 200-дей құлпытастар, қойтастар, сандықтастар кіреді. Құлпытастардың көпшілігін ақ және ақсұр әктастан қазақ шеберлері қашаған. Олар әртүрлі үлгідегі, ою-өрнекпен өрнектелген. Бәрінің биіктігі 1,2 - 2,0 аралығында. Құлпытастарда араб әрпімен қаза болған адамның ата тегі, ру таңбалары қашалып жазылған. Дереккөздер
Қысымшы

Қысымшы – орта ғасырдағы шағын қала, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Қордай ауданы Ауқатты ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3-5 км жерде, Шу өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. Сипаты Қалашықты 1937 жылы Ю.Г. Платонов, 1940 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қысымшы - тік төртбұрышты (ауданы 300x400 м) жазық төбе. Оның орталық бөлімінде қамалдың (цитадель) бұзылған орны бар. Қала ортасы үш жағынан (оңтүстік жағын қоспағанда) ұзындығы 10 км дуалмен қоршалған. Қоршау ішінде жеке салған құрылыстардың құлаған қалдықтары сақталған. Зерттеу нәтижесінде Қысымшының жоғарғы қабатынан қыштан жасалған ыдыстар, өлген адамдардың сүйегін күйдіріп салған құмыра (биіктігі 1 м, түбінің диаметрі 0,4 м, бүйірінің диаметрі 0,7 м) табылды. Қысымшы қаласы VII-XIV ғасырларға жатады. Қысымшыны Бернштам Яқалықпен баламалайды. Дереккөздер
Күміс шабу

Күміс шабу - темірге күміс қақтау, ағаш, мүйіз, сүйекті күйттеу шеберлігі. Күміс шабу әдісі негізінен белдік, айбалта, семсер, ердің қасы, т.б. батырлық және тұтыну құралдарын әсемдеу үшін қолданылады. Күміс табылатын заттан әнін түрпілен, күміс жіпті үлгі бойынша ұрып сіңдіреді. Өнердің бұл түріне зергерлер ою-өрнектің кез келген түрін қолдана береді. Күмістелген бүйымдар биязы, нәзік өрнектелумен ерекшеленеді. Дереккөздер
Табиғи ладтар

Табиғи ладтар - музыкада жеті баспалдақты диатоникалық ладтар тобы. Оған негізгі баспалдақтардың өзгерген түрлері - хроматика мен альтерациялар косылмайды. Табиғи ладтар халық музыкалықыкасы мен кәсіби музыкалықыкада кең тараған. Табиғи ладтар таза диатоника негізінде құрылады. Оның мажорлық (лидийлік, йонийлік, миксолидийлік ладтар), минорлық (дорийлік, эолийлік, фригийлік ладтар) және сирек кездесетін лорийлік түрі болады. Сондай-ақ, Табиғи ладтарға ауыспалы диатоник. ладтар мен ангемитондык пентатониканың барлық түрлері жатады. 19 - 20 ғасырлардағы композиторлар (М.П. Мусоргский, Н.А. Римский-Корсаков, И.Ф. Стравинский, Э.Грит, Б.Барток, т.б.) өздерінің шығармашылығында Табиғи ладтарты жиі пайдаланды. Табиғи ладтар қазақтың ән-күйлерінде де кең орын алған. Дереккөздер
Арий Георгиевич Школьный

Арий Георгиевич Школьный (27.12.1926 жылы туған, Ресей, Орынбор қаласы) - кескіндемеші, Қазақстанның еңбегі сіңген өнер қайраткері (1981). * 1941 - 1943,1954 - 1957 жылдары Алматы көркемсурет училищесінде оқыды. *1950 - 1954 жылдары Қазақ азаматтық авиация басқармасында, *1957 жылдан Қазақстан Көркемсурет қорында суретші. Школьный картиналар топтамасы ауыл тақырыбына арнап жасады: "Жайлау кеші" (1958), "Шопан" (1960), "Көктем таңы" (1961), "Арал балықшылары" (1962), "Ақса-қалдар" (1966), "Жоңғар малшыла-ры" (1974), т.б. бар. Ш. - Қазақстан Көркемсурет қоры басқармасының төрағасы (1965 - 68), Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағасының орынбасары (1969 -76) болды. Дереккөздер
Қобыз күйлері

Қобыз күйлері - қобызда орындалатын музыкалық шығарма. Қобыз күйлері қобызшылардың атасы Қорқыттан (IX-X ғасыр) тарады. Қобызда ойнау әдісін шебер меңгерген Ықылас, Молықбай, Түсіпбек сияқты қобызшылар Қорқыттың күйлерін дамытты. Қазақстан композиторлары А.Жұбанов, Д.Д. Мацуцин, Л.Хамиди, С.Мұхамеджанов, М.Қойшыбаев, т.б. қобызға арнал музыкалық шығармалар (пьесалар, романстар) жазды. Дереккөздер
Портаменто

Портаменто ( -көшіру, тасымалдау) - бір дыбыстан (нотадаи) екінші дыбысқа женіл де сырғи ауысу арқылы әуенді сазды орындау тәсілі. Портаментоны қолдану орындаушылық өнердін мәнерлілігін күшейте түседі. Дереккөздер
Темір Мұхамедұлы Тайбеков

Темір Мұхамедұлы Тайбеков (28.2.1939 ж.т., Жамбыл облысы Жуалы ауданы Боранды бекеті) - композитор. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1965). 1962 - 65 ж. Қазақ радиосында музыкалық редактор, Қазақ телевизиясы мен радиосының музыкалық. редакциясын ұйымдастырушы әрі бас редакторы (1965 - 71) және осындағы музыкалық редакциясының меңгерушісі (1984 - 90), 1971 - 81 ж. "Қазақконцерт" бірлестігінің музыкалық. және көркемдік жетекш., 1981 - 84 ж. Атырау облысы атқару к-тінде мәдениет жоніндегі көркемдік жетекші. 1990 - 97 ж. "Өнер" баспасының музыкалық. редакциясының бас редакторы міндеттерін атқарды. Т. - "Жас дәурен" (сөзі Қ.Аманжоловтікі, 1956), "Махаббат тілі - тілсіз тіл" (сөзі Абайдікі, 1965), "Жаңа жыл вальсі" (сөзі Д.Қанатбаевтікі, 1970), "Мәңгі шырак" (сөзі Б.Тәжібаевтікі, 1976) әндері, "Туған жермен әңгіме" толғау-балладасы (1970), "Атамекен" поэмасы (1987), увертюра-фантазия,т.б.аспаптық шығармалардың; "Жас дәурен" әндер мен романстар (1977), балалар мен бүлдіршіндерге арналған "Кремль жүлдыздары" (1984), "Коктем вальсі" (2000) әнжинақтарының авторы. Әндері кезінде қазақ әншілері (Р.Бағланова, А.Байтоғаев, Ғ.Есімов, Е.Серкебаев, Р.Мүсабаев, т.б.) репертуарынан орын алды. Дереккөздер
Қобызшы

Қобызшы - қобыз аспабында ойнайтын адам. Артынан мол музыкалық мұра қалдырыл аты аңызға айналған Қобызшылар: Қорқыт, Ықылас Дүкенұлы. Екі ішекті қобызда орындаушылық дәстүрінің сабақтастығын үзбей, ұстаздық етіп, бүгінге жалғастырушылар: Ж.Қаламбаев пен Д.Мықтыбаев болды. Белгілі қобызшылар: Г.Баязитова, Ф.Балғаева, Ғ.Молдакәрімова т.б. Қобызшылардың репертуарынан халық әндері мен күйлері және классик шығармалар орын алды. Дереккөздер
Бақтияр Байқараұлы Тайлақбаев

Бақтияр Байқараұлы Тайлақбаев (8.4.1959 ж.т., Қызылорда облысы) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. Қыпшақ тайпасының Ұзын руының Алтыбас бөлімінен шыққан. Өмірбаяны * 1981 ж. Жамбыл гидромелиоративті-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесін бітірген. * 1993 ж. Гнесиндер атындағы Ресей Музыка академиясын бітірген. * 1983 ж. "Гүлдер" жастар ансамблінің әншісі, сондай-ақ, "Қазақконцерт" бірлестігінде өнер көрсеткен. * 1991 ж. Алматы облыстық филармониясының жанындағы "Наурыз" ансамблінің көркемдік жетекшісі болып қызмет атқарды. * 1992 ж. "Талант" мәдени-ағарту орталығының директоры, әрі көркемдік жетекш. Оның репертуарында қазақ және шетел композиторларының әндері бар. Жетістіктері * Бүкілодақтық және Халықаралық байқаулардың лауреаты. Марапаттары * Қазақстан Комсомол сыйлығының иегері. Дереккөздер
Портик

Портик - ғимараттың алдыңғы бөлігі, бір немесе үш жағынан ашық болады және арқалардан немесе колонналардан құрылады. Көбінесе бас кіре берісті көркемдеуге қолданылады. Портик антика заманынан белгілі (Ежелгі Грекияда архаика кезеңінде ғибадатхаиаларында қолданылған). Еуропа архитектурасында жаңа заманда (классицизм 18ғ., І9ғ-дың 1-шіжар-тысында) П. маңызды орын алды. 19 - 20 ғасырларда сәулет өнерінде портик колонналарының орнына бағаналарды қолдана бастады. Дереккөздер
Такт

Такт - музыкада, метр өлшемі. Такт өлшемдік бөлшек түрінде немесе ерекше белгі ретінде (С 4/4; 2/2) нота жазуының басында немесе Такт өлш. ауысқан сайын қойылып отырады. Бір Т-і мен екінші Т-інің аралығы нотада тік сызықтармен (Т. сызықтары) белгіленеді. Дереккөздер
Қобыланды күмбезі

Қобыланды күмбезі-ежелгі ескерткіштер. 1) Батыс Қазақстан облысы Елек - Защита т.ж-ның бойындағы мазар. И.А. Кастаньенің жазбаларында айтылады. Құрылысына қызыл кірпіш қолданылған. Қазір үйінді болып жатыр, зерттелмеген. 2) Сарысу өз. бойындағы (Орт. Қазақстан) мазар. Ш.Уәлихановтың жазғандарынан белгілі. Құрылыс ісіне тас қолданылған. Басқа дерек жоқ. Дереккөздер
Натура

Натура ( - табиғат) бейнелеу өнерінде-суретші тікелей көріп, бейнелеп отырған кез келген нақты нысан (табиғат көрінісі, адам, зат, т.б.). Натураны таңдап алу әрі оны өзінше жеткізе білу арқылы суретшінің ортаға деген көзкарасы мен шығармашылық мақсаты анықталады. Этюд, нобай, нышан, портрет, пейзаж, натюрморт натура арқылы жасалады. Дереккөздер
Тоналдық

Тоналдық ( — тон) немесе үндестілік — музыкалық лад дыбыстарының биіктігі. Ол негізгі тонның (тониканың) музыка жүйедегі дыбыс қатары баспалдақтарының біріне орналасуымен анықталады. Музыкада, негізінен, мажорлы, минорлы тоналдықтар қолданылады. "Тоналдық" атауы тоника мен лад атауларынан құралады. Мысалы, до-мажор, до-диез минор немесе C-dur, Cis-moll т.б. Қазіргі 12 дыбысты музыка жүйеде әр лад 12 тоналдықта берілуі мүмкін (хроматикалық гамма баспалдағының санына сәйкес). Дереккөздер
Талас жазулары

Талас жазулары - Талас өзені бойынан Қырғызстан мен Қазақстан жерінен табылған көне түркі ескерткіштері (5 -8 ғ-лар шамасы). Ескерткіштер, негізінен, қойтастарға, жертастарға, бұйымдарға ойылып жазылған. Жалпы саны 20 шамасында (кейбірі Бішкек, Тараз, Алматы, Санкт-Петербург қалаларының мұражайларына сактаулы). Ескерткіштерді оқып, жариялаумен шұғылданған ғалымдар - В.В. Радлов, П.М. Мелиоранский, Ю.Немет, С.Е. Малов, Х.Н. Оркун. Н.А. Батманов, т.б. Алатаудың оңтүстік оңіріндегі Талас алқабынан табылған ағаш (шырша) таякшадағы сына ойма жазудың құпиясы толық ашылмаған. Дереккөздер
Музыкалық есту қабілеті

Музыкалық есту қабілеті - адамның музыкалық дыбыстардың жоғары не төмендік қасиетін көңілмен сезіну, зейінмен түсіну, оны жадында сақтай білу кабілеті. Музыкалық есту қабілеті әуеннің ладтық арқауын сезініп, дыбыстардың гармониялық аракашықтығын ажырата білуге байланысты. Музыкалық есту қабілеті адамдарда біркелкі емес. Сондықтанда ғылымда Музыкалық есту қабілеті абсолют және салыстырмалы болып екі-ге белінеді. Абсолют. есту қабілеті кез келген дыбыс жоғарылығын дара күйінде мүлтіксіз анықтау болса, ал салыстырмалы есту қабілеті белгілі бір дыбыс жоғарылығын басқа дыбыстармен салыстыру арқылы анықтауды білдіреді. Абсолют есту қабілеті өте сирек кездеседі. Дереккөздер
Ерғазы Аққазыұлы Рахимов

Ерғазы Аққазыұлы Рахимов (18 қазан 1938, Қытай Халық Республикасы, Дөрбілжің ауданы, Қорымсу ауылы — 23 қазан 1994, Семей облысы, Аягөз қаласы) — ақын, жазушы. КСРО жазушылар одағының, Қазақстан жазушылар одағының, Қазақстан журналистер одағының мүшесі. Найман іші Қаракерей руының Мұрын тармағы, Малтүгел атасынан шыққан. Әйгілі композитор Тұрсынғазы Рахимов пен атақты ақын Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазының туыс ағасы. Шыңжаң педагогикалық университетінде оқып, ҚазҰПУ-ды бітірген (1973). 1962-94 жылдары Семей облысы, Аягөз ауданында мәдениет бөлімінің қызметкері, автоклуб меңгерушісі, "Алға"-"Вперед" газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Алғашында аудандық, облыстық газеттерде басылып жүрген лирикалық өлеңдері, көркем очерктері мен қысқа әңгімелері оқырман қауымды тілінің сонылығымен, ойларының құнарлығымен бірден өлең еткізді. Көп ұзамай республикалық басылымдарда жарияланған туындылары арқылы елімізге талантты ақын, қарымды прозаик, майталман журналист ретінде танылады. ** "Өкпеті өрендері" ** "Мүңсызбайдың мұрагерлері" ** "Сүрі қар" ** "Тентек келін" ** "Терісайрық" әңгімелер мен повестер жинақтары ** "Зейнел күйі" ** "Жырлайды жүрек" ** "Ымырт пен қобыз" өлеңдер мен дастандар жинақтары әр жылдары жарық көрген. Дереккөздер
Жылкыбай Арқаркөзов

Жылкыбай Арқаркөзов - (1873-1972), малшы, Соц. Еңбек Ері (1949). 40-жылдардың орта тұсынан Қарқаралы ауданының Жөншілік ұжымшарында (Бақты ауылы) бақташы болды. Арқаркөзов үздік еңбек табысына жетті. 1948 жылы бағымыңдағы 130 бас ірі қараның әрқайсысы тәулігіне 1045 г салмақ қосты. Екі рет Ленин орденімен (1948, 1949) марапатталған. Дереккөздер * Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
Тілеуғали Әшірбекұлы Қышқашбаев

Тілеуғали Әшірбекұлы Қышқашбаев (1957 жылы туған Қарағанды облысы) - композитор, педагогика ғылымдарының докторы (2000), профессор Алматы музыка училищесін (1972), Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1981). 1981 -1983 жылдары Балқаш қаласында педагогика училищесінде, 1983 - 1988 ж. Алматыда музыкалық училищеде - оқытушы, 1988 - 1994 жылдары ҚазПУ-де кафедра меңгерушісі, 1994 - 1996 ж. Алматы музыкалық училищесінің директоры, 1996 -1998 жылдары Қазақстан Мәдениет министірлігінің өнер басқармасының, 1998 - 2000 жылдары Астана мәдениет басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 2000 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясының ректоры. Ол қырықтан астам әндер ("Астана - бас қала", т.б.) мен симфониялық оркестрге, халық аспаптары оркестріне, ішекті аспаптар квартетіне арналған музыкалық шығармалардың авторы. Сондай-ақ, ғылыми еңбектері жарық көрген. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Николай Сергеевич Тороцкий

Николай Сергеевич Тороцкий - (1902, Ресей, Иваново облысы, Шуя қаласы - 4.8.1940, Шымкент қ.; Алматыда жерленген) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1939). Сахналық өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. 1937 жылдан Алматыдағы Мемлекеттік академия орыс драма театрының труппасында қызмет етті. Оның рольдерінің бірі А.Н. Островскийдің "Орман" спектакліндегі Несчастливцев (1937, спектакльді өзі қойған). Дереккөздер
Музыка Қоғамдары

Музыка Қоғамдары - музыка мәдениетін тарату, насихаттау, музыка өнерінің жеке түрлерін зерттеу мақсатымен құрылған кәсіби музыканттардың және музыка әуесқойларыиың бірлестігі. Музыка Қоғамдарының ұлттық, халықаралық түрлері болады, олар ішінара орындаушылық, ғылыми және ағартушылық болып бөлінеді. Алғашқы Музыка Қоғамдары 16 ғ-да Италияда пайда болды. Олар көпшілік алдында музыкалық шығармаларды орындау ісімен шүғылданды. Музыка Қоғамдары 19 ғ-да әсіресе Германияда кең өрістеген. Ресейде кәсіби музыканттардың алғашқы ірі қоғамы 1802 ж. құрылған Санкт-Петербург филармониялық қоғамы болды. Бұдан кейін осы қалада 1872 ж. "Музыка клубы" деген атпен музыка қоғамы ұйымдастырылды. ТМД елдерінде Бүкілукраиндық музыка қоғамы (1921 - 1928), КСРО Композиторлар одағы (1932), Бүкілресейлік хор қоғамы (1957), сондай-ақ, Қазақстанда Композиторлар одағы (1939) және Музыка қайраткерлерінің одағы (1989) ұйымдасты. Дереккөздер
Салиха Қожақова

{{Кинематограф } }} Салиха Қожақова (1941 жыл 23 тамызда Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылында туған) — актриса. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1998). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актрисасы (1960 жылдан). Жалпы мәліметтер Салиха Қожақова 1960 жылында Қазақ академиялық драма театрының жанындағы студияны бітірген. Сол жылдан қазірге дейін Қазақ академиялық драма театрының актрисасы. Қожақова 40-тан астам басты рольдерді (М.Әуезовтің "Қара қышлақ Қобыландыда" Қарлыға, "Абайда" Мағыш, "Түнгі сарында" Мөржан, т.б.) орындады. Сондай-ақ, "Менің атым Қожа", "Ән қанаты", "Шоқан Уәлиханов" көркем фильмдеріне түскен. Гастрольдік сапармен Қазан, Уфа, Ресейде және Қазақстан қалаларында болып өнер көрсеткен. Марапаттары * "Театр көктемі" театр фистивальінің бірнеше мәрте жүлдегері. * "Еңбек ардагері" медальі; * 1998 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі құрметті атағымен марапатталған. * 2011 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл" медальі; * 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" медальі; Жеке өмірі * Жұбайы: актер, ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі, марқұм, Жайсаңбаев Есболған Ботабайұлы (1940-1983жж). * ¥лдары - Мұхтар (1962 ж. т.), мұғалім; Шыңғыс (1965 ж. т.), инженер; Нарлан (1975 ж. т.), офицер. Дереккөздер
Шоқай күмбезі

Шоқай күмбезі - шамамен 17 - 18 ғасырлар аралығында тұрғызылған сәулет өнері ескерткіші. Жамбыл облысы Сарысу ауданы Байқадам ауылында орналасқан. 1946 жылы Қазақстан ғылым академиясының Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә.Марғүлан), 1977 жылы Қазақстан Мәдениет министрлігінің "Казреставраңия" экспедиция (А.Н. Ма-рьяшев) зерттеген. Құрылыс күй-дірілген кірпіштен салынған. Ауданы 8,0x4,0 м, ортадағы сүйір күмбезді, порталды негізгі бөлік биік емес, қырлы барабанға орнатылған. Екі жағында мұнаралы бағаналары бар. Бұлардың бәрі жылтырақ көзелермен қапталған. Кесененің ішінде құлпытасты саркофаг бар. Ішке кіретін қақпа аркасы дулыға тектес сүйірленіп жасалған, кіре беріс есігі төртбүрышты. Дереккөздер
Тотем

Тотем - (солт. америка Аджибве тайпасының тілінен аударғанда -тек, ата) - белгілі бір тайпаның немесе этник. топтың шыккан тегі, арғы атасы деп қарастырылатын өсімдік, жануар, зат немесе табиғат құбылысы. Терминді ғылыми айналымға ағылшын жиһанкезі Дж.Лонг енгізген. Адамзат дамуының алғашқы архаикалық сатыларында адамдар өздерінің табиғатпен етене байланысын толық сезінген, сондықтан да олар өздерінің шығу тегін табиғаттың нақты көріністері арқылы түсіндірген. Мәдениетте адамдардың өздерін осылайша теңдестіру (идентификациялау) формаларын тотемизм деп атайды. Тотемнің пайда болуына адамның хайуанға айналу мүмкіншілігі бар деген аңыздар негіз болса керек. Ал Тотемнің әлеуметтік атқаратын қызметіне оның белгілі бір адамдар қауымдастығының басын біріктіру, туысқандық сезімін қалыптастыруы жатады. Мәдениеттің тотемдік баспалдағынан дүние жүзінде белгілі мәдениеттердің барлығы бірдей өткен. Қазірде Тотемнің қалдықтарын геральдикадан, тұрмыстық символикадан, т.б. көруге болады. Шынайы тотемистік көзқарастар кең тараған америкалық үндістер, солтүстік халыктары. Қазақ мәдениетінің архетипі - көне түркі мәдениетінде де Тотемдік көзқарастар молынан кезігіп отырды. Көне түркілердің өздерінің шығу тегін көк бөрімен байланыстыруы қазақ ақын-жырауларының аузына "бөрлі менің байрағым..." детен жолдары салса, қарапайым халық арасында сол Көкбөрі рухына арналып жасалатын бәйге түрі көкпар тарту жүргізілген. Тотемнің сарқыншақтары дамыған діндерде де (құдайды діндарлардың әкесі деп санау; адал және арам жануарлар туралы түсініктердің болуы) сақталған. Дереккөздер
Талдықорған қалалық қуыршақ театры

Талдықорған қалалық қуыршақ театры - шығармашылық әуесқойлар ұжымы. Ол 1959 ж. Талдықорған қаласындағы І.Жансүгіров атындағы қалалық Мәдениет сарайы жанынан құрылды, 1960 ж. оған халық театры атағы берілді. Көркемдік жетекшісі Е.С. Кошелев, Н.М. Романова болды. Оның репертуарынаң, негізінен, балаларға арналған орыс және шет ел жазушыларының шығармалары мол орын алды. Республиқалық халық театрлары байқауының лауреаты (1963,1978). Дереккөздер
Казбек Жанбекұлы Раймбеков

Казбек Жанбекұлы Раймбеков (1.1.1959 жылы туған, Қырғыз Республикасы, Кант қаласы) - баспагер, ғалым, тех. ғыл. кандид. (1989), Қазақстанның еңб. сің. баспа және полиграфия қызметкері (2004). Қаз¥ТУ-ды бітірген (1981). 1981 - 90 жылдары осы университетте кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер, 1991 - 2000 жылдары "Жағанбек және ұлдары" компаниясы директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 2000 жылдан "Аруна" баспасының директоры, "Қазақстан балалар энциклопедиясы", "Шығыстын үлылары", "Сен білесің бе?", т.б. баспалық жобаларының жетекшісі. Дереккөздер
Тобе

Тобе - археологияда, ежелгі қоныс орны. Ежелгі және кене замандардағы үйсін, сақ, қаңлы, түркі тайиаларының мекендері. Яғни, орта ғасырдағы калалардың орны жүздеген жылдар өткеннен кейін төбеге айналған. Археологияда Тобе бекініс, қоныс, қорған орны және де ескерткіш ретінде үйілген тас үйінділері түрінде кездеседі. Биік. 1 - 1,6 м Тобелер тізбегі сақ, үйсін дәуіріне жатады. Қазақстанның археологиялық картасында да бұл дәуірлерге жататын 17 Ақтөбе, 7 Қаратөбе, Тастөбе, Қостөбе, көптеген Жуантөбелер белгіленген. Бұл Тобелер археологиялық ескерткіш ретінде сақталып, әлі де қазба жұмысы жүргізілмеген төбелерді тегістеуге, оның үстінен жол жасауға мемлекет тарапынан тыйым салынған. Дереккөздер
Талдықорған облыстық филармониясы

Талдықорған филармониясы - бұрынғы Талдықорған облыс тықфилармониясы деген атпен 1968 ж. құрылды. Алғашқы ұйымдастырушыларының бірі әрі директоры К.К.Воллет болды. Филармонияда "Эдельвейс", "Интер", "Сарыжазық" (кейін "Рауан") топтарымен қатар жастардың эстрадалық "Арай" ансамблі (1977 жылдан) болып, олардың құрамында әнші Дәнеш Рақышев, Республикалық орындаушылар байқауының лауреаты Б.Асқарбеков т.б. қызмет етті. Филармонияның көркемдік жағын А.Бағдәулетов (1968-70), Т.А.Алшанбеков (1970-87) және Ғ.Сүлейменов (1987 жылдан) басқарды. 1997 ж. Алматы, Талдықорған облыстарының қосылуына байланысты Алматы облыстық филармониясы құрамына біріктірілді. Дереккөздер