kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тау климаты

Тау климаты - таулы жердің климаттық ерекшеліктері; теңіз деңгейінен айтарлықтай биіктігімен және шағын аймақтағы табиғи жағдайлардың шұғыл қарама-қарсылығымен анықталады. Тау Климатының жалпы ерекшеліктері – төмендегі атмосфералық қысым, күн радиациясының жоғарғы белсенділігі мен оның ультракүлгін сәулелерге молдығы, ауаның тазалығы (тауаралық қазаншұңқырлардан басқа), ауаның төм. температурасы мен өте ылғалдылығы, биіктік бойынша жауын-шашын мөлшерінің артуы (белгілі бір шекке дейін), тау-аңғар желінің болуы. Тау климатының түр өзгерісі – 2 – 3 мың м-ден биіктікте қалыптасатын биік таулы климат. Тау Климатының адам ағзасына пайдалы әсері бар және климатотерапия (климатпен емдеуде) мақсатында кең қолданылады. Мысалы: Қазақстан аумағындағы Іле Алатауы, Жетісу Алатауы, Алтай тауларындағы демалыс орындарында таудың таза ауасы мен тамаша табиғатының емдік қасиеті бар. Дереккөздер
Қызылтұмсық шауқарға

Қызылтұмсық шауқарға, тауқарға – торғайтәрізділер отряды, қарға тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Тарбағатай, Сауыр және Алтай тауларындағы жартастар арасын мекендейді, қысқа қарай өзен аңғарларына ойысады. Тұрқы 40 см, салм. 220 – 290 г, қауырсыны жылтыр, шымқай қара түсті. Ересектері қызғылттау, имек тұмсықты, бұл олардың айқын белгілерінің бірі болып есептеледі. Балапандарының тұмсығы сары түсті. Отырықшы құс. Сәуір – мамыр айында жартас жарығын ұялап, 4 – 6 шұбар жұмыртқа салады. Оларды мекиені 18 күндей басып, балапан шығарады. Балапандарын мекиені мен қоразы ұяда 38 – 40 күндей, ұядан ұшқаннан кейін де ұзақ уақыт бойы бірлесіп асырайды. Өсімдік тұқымымен, жәндіктермен және тұт ағашының жидегімен қоректенеді. Тауқарға ағаш тұқымын айналаға таратып, пайда келтіреді. Дереккөздер
Жарамдылық мерзімі

Жарамдылық мерзімі - уақытты өткеннен кейін тауар арналған мақсаты бойынша пайдалануға жарамсыз деп саналатын мерзім. Жарамдылық мерзімі заңмен, өзге құқықтык актілермен, мемлекеттік стандарттардың міндетті талаптарымен немесе басқа міндетті ережелермен айқындалуы мүмкін. Дереккөздер
Сидерит

Сидерит (грекше sіderos — темір), темір шпаты — карбонаттар класына жататын минерал. *Химиялык формуласы: ҒеСО 3 *Құрамы FeO — 62,01%, CO 2 — 37,99%, қоспалары Mn, Mg, Ca, Co, Zn. *Тригондық сингонияда кристалданып, ромбоэдр, тақта, призма типтес кристалдар түзеді. *Агрегаттары іркінді, сферолиттер, оолиттер және топырақ тәрізді түйірлі масса құрайды. *Түсі ашық сарыдан сұр және қоңырқайға дейін; қаттылығы 4 — 4,5, тығыздығы 3,96 г/см 3 , жылтырлығы шыныдай, жіктілігі жетілген. *Сидерит гидротермалдық, тұнбалық, шөгінді, метаморфтық процестер нәтижесінде түзіледі. *Аса сапалы темір кентасы болып есептеледі. Қазақстанда Қостанай, Торғай өңірлерінің қоңыр теміртас кендерінде кездеседі. *Сидерит — темірдің маңызды кені. Агрегаттары жоғарыда айтылған карбонаттарға ұқсас. Жаратылысы. Сидерит көбінесе тек тотықпайтын: *а) гидротермалық , *ә) шөгінділік, *б) сирек те болса үгілу әрекетінен, *в) метаморфтық жағдайда пайда болады. *Қолданылуы. Егер сидериттің көп қоры табылып, оның құрамында фосфор мен күкірт аз болса, сонда ол темір өндірісінің кені болып табылады. Кендері біздің елімізде Қырымда (Керчь түбегінде), Уралда, Байкалда кездеседі. Шет елдердегі кені Испанияда (Бискай шығанағында), Германияда (Зиген кені), Англияда (Шотландияда және оңтүстік Уэлсте), Алжирде, Тунисте т. б. жерлерде бар. Дереккөздер
Сидерофиль элементтер

Сидерофиль элементтер (грекше sіderos — темір, phіleo — сүйемін) — темір тектес элементтер. Оларға элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы (Fe, Co, Nі, Ru, Rd, Pd, Os, Іr, Pt) химиялық элементтер және оларға көршілес Mo, Re, кейде Au, P, As, C, Ge, Ga, Sn, Sb, Cu-дарды жатқызады. Сидерофиль элементтерін жеке топқа норвегия ғалымы В.М. Гольдшмидт (1888 — 1947) бөлген. Сидерофиль элементтерінің химия және физика қасиеттерінің ұқсас болуы олардың сыртқы электрон қабаттарының құрылысына байланысты. Элементтердің атом көлемдерінің атом нөмірлеріне байланыстылығын көрсететін қисық сызықта сидерофиль элементтер оның ойысыңқы (минимум) бөлігінен орын алып, ферромагнитті, парамагнитті болып келеді. Сидерофиль элементтер жер қыртысында саф (саф платина, осмийлі иридий) және төменгі валентті қосылыстар түрінде кездеседі. Сидерофиль элементтер күкірт (сульфид), күшәла (арсенид), оттек (оксид, гидроксид), т.б. элементтермен табиғи қосылыстар түрінде кең таралған. Сидерофиль элементтер силикат магма массасының төменгі бөлігінде шоғырланған. Дереккөздер
Қазақ әдебиеті (газет)

«Қазақ әдебиеті» - Қазақстан Республикасының әдебиет, мәдениет және өнер газеті. Әр апта сайын, жұма күні шығады . * Газет 1934 жылдың 10 қаңтарынан бастап шыға бастады. * Газеттің құрылтайшысы - Қазақстан жазушылар одағы және "Қаламгер Media" орталығы. * Редакторлар кеңесінің төрағасы - Нұрлан Оразалин. * Бас редактор - Жұмабай Шаштайұлы. * Газеттің таралымы - 14 779 дана. Тарихы «Қазақ әдебиеті» газеті - Қазақстан жазушылар одағының органы ретінде тұңғыш саны 1934 жылдың қаңтарында жарық көрген. 1940 - 1954 жылдары газеттің шығуы тоқтатылып, 1955 жылдың қаңтар айынан қайта шыға бастады. "Қазақ әдебиеті" ұлтымыздың рухани айнасы, еліміздің әдеби һәм мәдени өмірін жан-жақты қамтитын басылым. Апталық өнер сүйгіш оқырман қауымның эстетикалық талғамын тәрбиелеуде елеулі рөл атқарды. Газет қазақ әдебиетінің жоғары идеялық көркемдік сапасын арттырып, көркем өнердің өмірді танытушылық рөлі мен эстетикалық-тәрбиелік мәнін арттыру үшін күреседі. Әдебиет пен өнердің халық өмірімен тығыз байланыста болуына көмектеседі. Газет беттерінде қазақ ақын жазушыларының өлең, жыр, дастандары, әңгіме, очерктері, роман, повестерінен үзінділер, байырғы мәдени қазынамыздың ел аузында жүрген асыл үлгілері, көне тарихымызға қатысты деректер мен археологиялық-этнографиялық мұралар, қазақ әдебиетінің өткені мен бүгіні және келешегі жайлы байыпты әдеби-сын мақалалар; елдік елеулі мәселелер - қоғамдық-саяси, әлеуметтік-мәдени оқиғалар жөнінде публицистік өткір ой-толғаулар, дүние жүзі классиктерінің үздік туындыларынан аудармалар жарияланады. Сонымен бірге оқу-ағарту, білім, ғылым саласындағы әр алуан көкейкесті мәселелерді сөз етеді. Кино, театр, сымбат, қолөнерінің келелі тақырыптарын кеңінен толғап, белгілі әдебиет, өнер қайраткерлерімен сұхбат жүргізіп, олардың жаңа шығармашылық туындыларын оқырмандарға таныстырып отырады. Бас редакторлар * Алғашқы редактор: Ғабит Мүсірепов * 1934 жылдың 16 шілдесінен бастап: Бейімбет Майлин * 1935 жылдың наурызынан, 1936 жылдың қазанына дейін: Сәбит Мұқанов * 25.12.1937 ж. - 1938 жылдың сәуіріне дейін: Асқар Тоқмағамбетов * 1940-1955 жж газет жұмысы уақытша тоқтатылды. * 1955-1957 жж наурызына дейін басшы: Сырбай Мәуленов * 1957 жылдың наурызынан, 1958 жылдың қыркүйегіне дейін: І. Жарылғапов * 1958 ж. қазан-1959 ж. наурыз: Әбділдә Тәжібаев * 1959 ж. сәуір- 1961 ж. шілде: З. Қабдолов * 1961 ж. тамыз- 1963 ж. наурыз: Ж. Ысмағұлов * 1964-1967 жж: Ә. Нұршайықов * 1967-1975 жж: Н. Ғабдуллин * 1975-1976 жж: С. Мәуленов * 1977-1980 жж: С. Мұратбеков * 1980-1989 жж: Ш. Мұртаза * 1990-1991 жж: Т. Әбдіков * Оралхан Бөкей - 1991-1993 * Ұлықбек Есдәулет - 2002 * Дәурен Қуат - * Жұмабай Шаштайұлы - Түсініктемелер
Сунниттер

Cунниттер, кейде суннизм, "Әһл әс-Cунна уәл-Жамағат" (, сүннетке және жамағатқа ерушілер) — әлемдегі мұсылмандардың 87-90 пайызы ұстанатын ислам дінінің ең үлкен мазғабы болып табылады, Мұхаммед пайғамбар және оның сахабалары дәріптеледі және олар ұстанған діни дәстүрлер діни құлшылықта негіз етіледі. Мазғаб атауы Мұхаммед пайғамбардың іс-әрекетін басшылыққа алуды білдіретін "суннет" сөзінен шыққан. Сунниттер өкілін көбіне "сунниттер" деп, кейде "суннист", "сүнни(лер)", "сүннетшілер" деп атайды. Сунниттер мен шииттер арасындағы айырмашылық Мұхаммедтің мұрагері туралы келіспеушіліктен туындады да, кейін кең көлемде саяси, теологиялық және қағидалық мәнге ие болды. Сүннет — шариғат заңдарының қайнар көзі. Ол Мұхаммед пайғамбардың іс-әрекеттері мен айтқан өсиет-тұжырымдарынан тұрады. Әһл әс-Суннаның негізгі сипаттары: алғашқы төрт халифаны мойындау (Әбу Бәкр, Омар, Осман ибн Аффан, Әли ибн Әбу Талиб), алты хадистер жиынтығын мойындау (Сахих әл-Бұхари, Сахих Муслим, Сунан Әбу Дәуд, Жамиғ әт-Тирмизи, әс-Сунан әс-Суғра, Сунан Ибн Маджаһ) және негізгі төрт сүнни мазһабтың (фиқһ мектебі) біріне тиіс болу (мәлики, ханафи, ханбали және шафиғи). Иран мен Иракты санамағанда Әһл әс-Суннаға өкілдері саны жағынан мұсылман елдерінің барлығында басым. Қазақтар да Сүннетті мойындаушылар қатарына, яғни Әһл әс-Суннаға жатады. Анықтамасы Сүннет сөзі бүкіл мұсылман қауымын қамтитын өте ауқымды ұғым болып табылады. Бұл атаудың шығу тегіне байла­нысты ислами әдебиетте Мұхаммед пайғамбардың «Менің артымнан ерген үмметім жетпіс үш тармаққа бөлініп кетеді. Біреуінен басқасы тозаққа кіреді» деген сөзі келген. Сол кезде қасында болған сахабалар тозақтан құтылатын қай топ деп сұрағанда Аллаһ елшісі : «Ол топ менің артымнан ерген және менің артымнан ергендердің соңынан жүргендер» деген екен. Осы құтылған топты немесе жамағатты «Әһл әс-Cунна уәл-Жамағат» деп айтады. Дереккөздер
Сиенит

Сиенит (грекше Syene — ежелгі Мысырдағы Сүн қаласының (қазіргі Асуан) атынан)негізінен калийлі дала шпатынан (60 — 90%), аздаған мөлшерде плагиоклаздар мен биотит, пироксен, тағы басқа тәрізді түсті минералдардан құралған терең қабаттағы магмалық тау жынысы. *Сиенит — түсі қызыл, алқызыл, алқызыл-сұр болатын түйіршікті тау жынысы. *Бітімі — шомбал, бағдарлы, шлирлі, құрылымы біркелкі орта, ірі түйірлі, кейде порфирлі. *Фемалық минералдар 10-20% құрайды, олар негізінен горнбленд, кейде биотит, пироксен болып келеді. *Калишпат қалыпты түрінде 50—70% құрап, микроклин, ортоклаз не микропертит болып келеді. *Плагиоклаз қалыпты сиенитте 10-30% құрап, олигоклаз не андезин болады. *Фемалық минералдар мен дала шпаттар сілтілі болған жағдайда, сиенит те сілтілі деп аталады. *Гранитпен аралық түрін граносиенит, габбромен аралық түрін — монцонит, диоритпен аралық түрін — сиенит-диорит дейді. *Құрамындағы сілті мөлшеріне қарай 3 топқа бөлінеді: қалыпты, жоғары сілтілі және сілтілі. *Қалыптыдан басқа екеуінде тек сілтілі дала шпаты мен қошқыл түсті минералдар (сілтілі амфибиол, эгирин, эгирин-авгит) болады. *Құрамындағы кварцтың мөлшері 5%-дан асса кварцтық сиенит, ал нефелиннің мөлшері 20%-дай болса нефелиндік сиенит деп бөлінеді. *Қазақстанның Сарыарқа, Есіл аймақтарында кездеседі. Сиениттер құрылыста әшекейлік, қаптама материалы және ескерткіштер жасайтын тас ретінде қолданылады. Дереккөздер
Сикоку

]] Сикоку — Жапониядағы арал, Жапон топаралының оңтүстігінде орналасқан. Аумағы 17,8 мың км 2 (маңайындағы 300-дей ұсақ аралдармен бірге — 18,8 мың км 2 ). Тынық мұхит, Ішкі Жапон теңізі, Кии, Наруто, Хаясуи, Бунго бұғаздарымен, Тоса шығанағымен ұласады. Жер беті аласа және орташа тау жоталарынан (Исидзути тауы, биіктігі 1981 м-ге дейін), олар негізінен гранит, тақтатас және жанартаулық тау жыныстарынан құралады. Сикокуде Жапониядағы мыс кентасының ірі кен орны бар. Климаты субтропиктік, муссондық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 — 3000 мм аралығында; тайфун жиі соғады. Өзендерінің суы мол. Субтропиктік жалпақжапырақты ормандар өседі. Негізінен цитрустық жемістер, күріш, қант құрағы өсіріледі. Балық аулау дамыған, меруерт кәсіпшілігі бар. Басты қалалары: Мацуяма, Такамацу, Токусима, Коти; .]] Сикоку Хонсюмен үш Жапон экпрессжолдарымен қатынасады.
Сиқыр

Сиқыр —сиқыршылық, магия. Сиқыр қараңда ең алдымен Мысырға қатысты айтылады Мұсаның Фираун сиқыршыларымен және Вавилонмен жекпе - жегі әлденеше рет қайталанады. Вавилонның сиқыршылықпен байланысы туралы түсінік Жерорта теңізі мен Алдыңғы Азия аудандары үшін дәстүрлі ұғым. Ол туралы көне заман авторларында да, Тауратта да (Исаия), Оңтүстік Арабия тұрғындарының тіліндеғі түбірінің айтылу мәні де сиқыршылыққа барып тіреледі. Құран бойынша Сиқыр Пайғамбарлық қарсы тұрады және онымен үйлеспейді. Ол күнәһарлық деп жарияланған. Түптеп келгенде арабтың сиқыршылық практикасы кахим, шаир және мәжнүн деген терминдерімен байланыста дамиды. Мұхаммед (Сиқыра.у) жоғарыда айтылған терминдердің бірде-бірін бойына дарытқан жоқ. Өйткені оның алдына қойған мақсаты жоғарыда аталған терминдерден көп айырмашылығы бар еді. Құрандағы баяндауға қарағанда Аллаһ сиқырды екі періштеден төмендегі Вавилонға, Харут пен Марутқа жіберген. Ал олар мұны адамдарға ұсынуға тиіс болған. Сөйте тұра шынайы білімнің тек Аллаһтан тарайтыны, ал С-дың екінші кезектегі алдамшы нәрсе екені атап көрсетіледі. Сиқыр шайтанға тән, оны адамдарға үйрететін де сол. Дереккөздер
Мемлекетаралық авиация комитеті

Мемлекетаралық авиация комитеті (МАК) — ТМД елдерінде азаматтық авиация саласын басқарып, реттейтін атқарушы мекеме. МАК 1991 жылы бұрынғы КСРО-ның 12 мемлекеті Азаматтық Авиация мемлекетаралық Келісіміне және Әуе кеңістігін пайдалану келісіміне қол қойылған күннен бастап құрылды. Комитет бас пәтері Мәскеуде, Ресей. 2011 жылға сәйкес Татьяна Анодина директоры болып табылады. Комитеттің Әуе оқыс оқиғаларын зерттеу комиссиясы тұрақты түрде барлық бұрынғы Кеңес Одағы аумағындағы ұшақтар соқтығысын зерттеп отырады. МАК қызмет ететін елдерге Әзірбайжан, Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан, Украина, және Өзбекстан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://mak-iac.org/ Мемлекетаралық Авиация Комитеті] * [http://mak-iac.org/en/ Мемлекетаралық Авиация Комитеті] * [http://www.mak.ru/russian/russian.html Мемлекетаралық Авиация Комитеті] - old website * [http://www.mak.ru/english/english.html Мемлекетаралық Авиация Комитеті] - old website
Ақпараттық база

Ақпараттық база (Информационная база; information base) — автоматтандырылған жүйелерде — сыртқы тасуыштарда орналастырылған және программалар мен компьютерде жұмыс істейтіндердің пайдалануына арналған мәліметтер жиынтығы. Мысалы, мәліметтер банкінде Ақпараттық база дегеніміз — ақпараттық ресурстың бөлігі, ал оған мәліметтер базасы мен оның сипаттамалары, яғни мәліметтер туралы мағлұматтар кіреді. Дереккөздер
Силезия қыраты

Силезия қыраты — Польшаның оңтүстігіндегі Силезия-Малополь қыратының батыс бөлігі. Карпат тауларының солтүстігінде орналасқан. Одра, Варта, т.б. аңғарлармен бөлінген. Биіктігі 200 — 300 м. Мезозойдың әктастарымен жабылған карбонның көмірлі қабаттарынан тұрады. Силезия қыраты аумағында Жоғары Силезия тас көмір алабының көп бөлігі, одан басқа темір, қорғасын, мырыш, тұз, күкірт кендері бар. Силезия қыраты — елдің индустртя және халық тығыз қоныстанған ауданы. Дереккөздер
Силикат

“Силикат” — Семейдегі құрылыс материалдары кәсіпорны. Жылына 74 мың тонна әктас, силикат-бетон тақтасын, едендік алты қырлы бетон тақтасын, құрғақ сылақ қоспасын шығарады. З-т өнімдерін республиканың, Ресейдің құрылыс кәсіпорындары тұрғын үй, өндіріс құрылыстарына пайдаланады. 2005 жылдан ЖШС кәсіпорында 500-ден астам адам еңбек етеді. Қолданылуы Кейбір силикаттар ағашты отқа төзімді ету үшін сіңдіру үшін қолданылады. Натрий силикатының сулы ерітіндісі Силикат желімі ретінде қолданылады. Силикаттар сәндік тастар ретінде қолданылады. Калий немесе натрий силикаттарының жаппай өндірілген концентрацияланған ерітінділері сұйық немесе еритін шыны деп аталады. Сұйық әйнектің құрамы әдетте стехиометриялық емес және модуль деп аталады — кремний диоксиді массасының өнім құрамындағы сілтілі металл оксидінің массасына қатынасы. Мәселен, мысалы, әдеттегі силикатты кеңсе желімінің құрамындағы сұйық шыны модулі әдетте 2,1-ден 2,8-ге дейін, судың мөлшері шамамен 65% құрайды. Дереккөздер
Силикоз

Силикоз (латынша sіlіcіum — кремний) — өкпеде кремний қос тотығының жиналуынан дамитын сырқат. Силикоз — пневмокониоздар (грекше pneumon — өкпе және konіa — шаң), өндірістік шаң-тозаңмен ұзақ уақыт тыныс алу нәтижесінде пайда болатын өкпе ауруларының бір түрі. Бұл ауру тау-кен, керамика өндірісінде, металл құю цехында, көмір өндіру саласында жұмыс істейтіндер арасында жиі кездеседі, яғни Силикоз кәсіби аурулар қатарына жатады. Аурудың дамуы тыныс органдарына түскен шаң-тозаңның түріне байланысты. Кварц тозаңдары өкпенің аралық тінінде жиналып, сол жерде үдемелі түрде склероз тудырады. Өкпеге жиналған кремний қос тотығы еріп, кремний қышқылына айналады да, сол жердегі тіндерге зиянды әсер етеді. Силикозбен ауырғанда алғашқы кезде науқас ентігеді, кеуде тұсы шаншып ауырады. Дерт асқынса адам қозғалмай жатып-ақ ентігеді, жөтелуі күшейіп, қақырық түседі. Клиникалық-рентгенология зерттеулер бойынша Силикоздың: түйінді, аралық (интерстициалды) және ісікті түрлерін ажыратады. Түйінді силикоз өкпеде диам. бірнеше мм-ден бірнеше см-ге дейін жететін сұр, қара сұр түсті түйіндердің пайда болуымен сипатталады. Бұл түйіндерді микроскоппен қарағанда, гиалинденген қатты дәнекер тіннен тұратыны көрінеді. Өкпе тіні бұл кезде тығыз, көп жері ауасыз, серпімді болады. Силикоздың жиі кездесетіні — аралық түрі. Ол дәнекер тіннің бронхтар мен қан тамырлары айналасында, альвеоланың (өкпедегі кеңірдек тарамы) шетінде өсіп, жайылады. Ал ісік тәрізді Силикоз өкпедегі түйіндердің бір-бірімен қосылып кетуі нәтижесінде ірі ошақтардың пайда болуымен сипатталады. Бұл түйіндер ыдырағанда өкпеде ірі қуыстар (каверна) түзіліп, оған стафиллококк, стрептоккок (екіншілік инфекция) түскенде, өкпеде созылмалы қабыну дамиды. Өкпедегі Силикоздық өзгерістерге кейде туберкулез инфекциясы қосылып, силикотуберкулездің өршуі мүмкін. Бұл кезде өкпедегі дәнекер тінінің мөлшері ұлғайып, қанның өкпеге өтуі қиындайды, жүректің оң қарыншасы ұлғайып, созылмалы жүрек ауруына шалдығады. Ауру асқынғанда өкпе қабынады, созылмалы бронхит, бронхоэктатик. ауру пайда болады. Туберкулез, жүрек, қантамыр аурулары бар адамдарда Силикоз өте ауыр өтеді. Аурудың алдын алу шараларының ең бастысы — өнеркәсіп орнында шаң-тозаңды белгілі мөлшерден асырмау, еңбек гигиенасын сақтау. Емі: стероидтық гормондар, туберкулезге қарсы дәрі-дәрмектер қолдану, калориясы жоғары, құрамы белок пен витаминге бай тамақтар ішу, арнайы санаторийлерде емделу. Дереккөздер
Аса жедел сақтау құрылғы

Аса жедел сақтау құрылғы(Сверхоперативное запоминающее устройство) — жиі колданылатын акпаратты сақтайтын құрылғы. Оның шапшаңдығы процессордың шапшаңдығымен шамалас. Дереккөздер [http://www.sinocidal.com/index.php/term/,9da4ac975b5460a466715961569dac5da9585d5d5a9ea65ca257976253a29b549d94a069a2605ba95faa97626dac9f5da8715f635e9da867a9525fa069b0a15ea6585854669c9e52a35c5fa06a9e9d63a85854626b9ba2.xhtml СВЕРХОПЕРАТИВНОЕ ЗАПОМИНАЮЩЕЕ УСТРОЙСТВО]
Силл

Силл (шведше syll — шоңғал), қатталған интрузия — интрузивті тау жыныстарының қат тәрізденіп, қабатты тау жыныстарымен қатарлас жатқан денесі. Ұзындығы кейде бірнеше км-ге созылған қабаттардан тұрады. Силлдің негізді (порфирит, диабаз, долерит, т.б.) және ультранегізді магмалық тау жыныстарымен қосарланған түрлері көп кездеседі. Егер магма тығыз жатпаған свиталардың арасына енетін болса, ол силл формация аралық делінеді. Дереккөздер
Силлиманит

{{Infobox mineral }} Силлиманит [америкалық ғалым Б.Силлиманның (1779 — 1864) құрметіне аталған] — силикаттар класының андалузит тобындағы минерал. Химиялық формуласы: Al[AlSіO5], онда Al2O3 — 63,1%, SіO2 — 36,9% болады. Aлюминий Fe3+ иондарымен изоморфты алмасады (2%-ға дейін). Қоспалары: Mg, Tі, V, Lі (0,0n%); B, La, Zr, Mn, Ba (0,00n%); Cr (көбіне ізі ғана, кейде 3%-ға дейін). Ромбылық сингонияда кристалданып, ине, таяқша тәрізді кристалдар түзеді; агрегаттары түйірлі масса, жіңішке талшық түрінде болады. Түсі сұр, ашық-қоңыр, солғын-жасыл; шыныдай жылтыр, жымдастығы жетілген. Қаттылығы 6,5 — 7,5, тығыздығы 3,2 г/см3; жоғары температурада (1545ӘС) муллит пен кремнеземға айырылады. Силлиманит сазды тау жыныстарының аймақтық метаморфизм мен жоғары темп-раға шалынуынан түзіледі. Силлиманит кендері Қазақстанда Семізбұғыда, Сарыарқа туынды кварциттерінде кездеседі. Отқа және қышқылға төзімді бұйымдар жасауда қолданылады. Дереккөздер
Силлогизм (айрық)

Силлогизм (грекше syllogіsmos — есептеп шығару) — субъективті-предикатты жүйедегі кесімді екі пікірден жаңа үшінші тұжырым ретінде aлынатын дедуктивті ой тиянағы. Алғышарттардың ақиқаттығын мойындау олардың салдарын мойындауға әкеледі. Мәселен, “Күн жүйесіндегі планеталар күнді айналады. Жер де — планета, демек жер де күнді айналады”. Бұл силлогизмнің үлкен алғышартындағы “планеталар” термині субъект, ал “күнді айналады” — предикат болады. Кіші алғышарттағы “Жер” — субъект, “планета” — предикат. Жалпы ереже қамтылған пікірді үлкен алғышарт деп, жеке жақтары берілген пікірді кіші алғышарт деп, алғышарттардан алынған тұжырымды силлогизмнің қорытындысы дейді. Әдетте әрбір пікір субъект пен объектіден тұрады, мұны термин деп атайды. силлогизмнің әрбір терминінің меншікті аты болады. Екі алғышарт терминдерін үлкен және кіші терминдер, екеуіне де ортақ жалпы терминді орта термин деп атайды. Дереккөздер
Силлогистика

Силлогистика (грекше syllogіstіkos — ой-тұжырымдаушы) — категориялық пікірлерден шыққан ой-тұжырымды логикалық дедукция тұрғысынан зерттейтін теория. Силлогистика екі алғышарт, бір тұжырымнан тұратын категориялық силлогизмге баса назар аударады. Оны логиканы ғылым ретінде негіздеген Аристотель жасаған. Кейіннен антивариат және ортағасырлық логиктер тарапынан жетілдірілді. Дереккөздер
Конкремент

Конкремент. Патологиялық күйді білдіретін тас тәрізді қатты түзіліс. Тіс қуысына, ұлпаға жабысып, тканьдерді қабындырады. Без түтігінің аузын жауып, бөлінетін заттарды іріктейді. Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі Дереккөздер
Силуэт

Силуэт — адам не заттың өз көлеңкесіне ұқсас етіп, бір түспен жазықтыққа салынған бейне. Ол француз суретшісі Э. де Силуэттің атына байланысты шыққан. Силуэт ежелгі Қытай мен Шығыс елдерінде, 18 ғасырдан Еуропада бой көрсетті. Силуэт көбіне тушьпен, ағартқышпен салынады немесе қағаздан, металдан ойылады. Дереккөздер
Сильвин

Сильвин (Sylvіus, голландия химигі әрі дәрігері Ф.Боэнің (1614 — 72) латынша аты) — галогенидтер класына жататын минерал. *Химиялық формуласы: KCl (K — 52,5%, Cl — 47,5%). *Изоморфты қоспалары KBr, сирек жағдайларда RbCl, CsCl, ал механикалық қоспалары NaCl (галит) мен Fe 2 O 3 . *Құрамындағы газ көпіршіктері (N 2 , CO 2 , CH 4 , He, тағы басқа) сильвиннің мөлдір, түссіз кристалдарына сүттей ақ түс береді. *Кубтық сингонияда кристалданып, октаэдр, куб тәрізді кристалдар түзеді. *Сингониясы — текшелік *Агрегаттары тығыз, тұтасқан түйірлі масса түрінде болады. *Түсі мөлдір, ақ, ашық қызыл, алқызыл, шыныдай жылтыр, жақсы жымдасқан; қаттылығы 2, тығыздығы 1,9 г/см 3 . *Суда жақсы ериді, дәмі кермек-ащы. *Сәуле спектрінің қысқа толқынды және инфрақызыл бөліктерін жақсы өткізеді. *Сильвин теңіз шығанақтары мен көлдердің тұзға қаныққан суларынан тұнады. *Қазақстанда Орал, Атырау, Ақтөбе облыстарының тұз күмбездері мен тұзды көлдерінде көп мөлшерде кездеседі. Сильвиннен калий қосылыстары дайындалады. *Тыңайтқыш ретінде ауыл шаруашығында, химия өнеркәсібінде, медицинада, тағы басқа қолданылады. Сильвиннің мөлдір кристалдары оптикалық аспаптар жасауға пайдаланылады. Дереккөздер
Тығыздық

Тығыздық. Зат массасының осы зат көлеміне қатынасымен өлшене отырып, сол затты сипаттайтын өте маңызды физикалық қасиеттердің бірі. Заттың тығыздығын анықтау үшін міндетті түрде көлемдері 1 м 3 немесе 1 см 3 болатын денелерді жасаудың қажеттігі жоқ. Ол үшін алдымен тығыздығы анықталатын дененің массасы мен көлемін өлшеп алып, сонан соң массаны көлемге бөлсек болғаны. Сонда біз көлем бірлігіне сәйкес келетін массаны, яғни тығыздықты табамыз. Сонымен заттың тығыздығын табу үшін дененің массасын оның келеміне бөлу керек. Заттың тығыздығын - р, дененің массасын - m, оның көлемін - V әріптерімен белгіеді. Зат тығыздығының бірлігі үшін бірліктердің Халықаралық жүйесінде (SI) килограмның метр кубқа қатынасы (кг/м 3 ) алынған. Бұл - көлемі 1 м 3 болатын, массасы 1 килограмға тең біртекті заттың тығыздығы. Есептеулер жүргізу кезінде тығыздықтың г/см 3 , т/м 3 сияқты басқа да бірліктері қолданылады. Бұл, әсіресе, пішіні күрделі болып келетін денелердің көлемін есептеуге өте қолайлы. Көп жағдайда бір дене тегі әртүрлі заттардан жасалады. Бұндай жағдайда рm/V формуласы бойынша есептеулер жүргізе отырып, денені құрайтын материалдың орташа тығыздығы (р отр ) табылады. Мысалы, кеменін негізгі бөлігі болаттан жасалғанымен, оның әртүрлі заттардан жасалған (ағаш, шыны, пластмасса, түсті металл, т. б.) бөліктері де бар. Әсіресе, кеменің көп аумағын ауа толтырып тұрады. Міне, сондықтан кеменің орташа тығыздығы (р 500 кг/м^3) судың тығыздығынан аз болады да, кеме суға батпайды . Ал бұл кеменің суда жүзуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Жасанды тіс сауыты

Жасанды тіс сауыты - алынбайтын тұрақты протезге жатады. Цемент арқылы тіске бекітіледі. Жасанды тіс сауыты алтыннан, платинадан, пластмассадан, фарфордан, керамикадан, тот баспайтын болаттан жасалынады. Дереккөздер es:Corona (odontología)
Жақ бұлшық еттерінің құрыcуы, тартылып қалуы

Жақ бұлшық еттерінің құрысуы, тартылып қалуы — Ауызды толық немесе жартылай аша алмау. Жақ-сүйек тұсындағы әр түрлі себептерден болған тыртықтардан, қабынудан, шықшыт буынының шорбуындануынан болады. Дереккөздер
Жарық сәулесімен емдеу

Жарық сәулесімен емдеу. Стоматология ауруларын инфра қызыл және ультра күлгін сәуле шығаратын электр шамдарымен емдейді. Осы мақсатпен гелий-неонды бәсең қарқынды лазер соулелсрін қолданады. Сынаи-кварц шамы: жақ-сүйек, пародонт, тісі тканьдері сырқаттағанда зат алмасуі проңесіп арттырып, жарадағы микроорганизмді өлтіріи, минерал тұздарының сіңуін жақсартады, шипалы әсері мол. Соллюкс шамы - қан айналымын жылдамдатады, қоректік заттарды сіңіруге ықпал жасайды, ор- ганизмнің қарсыласу күштерін қоздырады. Минина лампа — минин шамы қабыпу процестерін қайтаруға қалпына келтіруге шипасы бар. Гелий-неонды лазер - гингивит, пародонтит, пародонтоз т. б. ауруларды емдегенде жақсы нәтиже береді. Дереккөздер
Костен синдромы

Костен синдромы. Самай астындағы жақсүйек буынының әр түрлі себептерден зақымданып, тістердің үйлесуінің нашарлауы, оның негізгі белгілері: қүлақ ауырып, нашар естиді де, ауыру шүйдеге қарай таралады. Тіл қызып, ауыз құрғап, бас айналадьк Құлақтың сыртында және ауыздың шырыш қабығында ұшықтың пайда болуы да кездеседі. Дереккөздер
Морис Давидович Симашко

Морис (Шамис) Давидович Симашко (18 наурыз 1924, Одесса — 15 желтоқсан 2000, Бат-Ям, Израиль) — Қазақстанның халық жазушысы (1995). * 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * Одесса педагогикалық институтын (1946) бітірген. * Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ бітірген (1950). * 1946 — 1976 жылдары оқу-ағарту және баспасөз салаларында қызмет атқарды. Шығармашылығы * Шығармалары 1948 жылдан жариялана бастады. * 1958 жылы “Новый мир” журналы “Қарақұмда” повесін басып шығарды. Жазушы шығармаларының бас тақырыбы — Қазақстан, Ресей, Орталық Азия және Таяу Шығыстың тарихы мен ежелгі мәдениеті болды. Классик ақындар Мақтымқұлы мен Омар һайямның өмірі жөнінде * “Фрагидың арбауы” (1960) * “Қажы һайям” (1965) * ортағасырлық Египет пен Мысыр патшасы Бейбарыс сұлтанның өмірі жайында “Емшан” (1966) * “Кавад патшаның тарихы” (1968) повестерін * “Маздақ” тарихи романын (1968) жазды. Симашко шығармаларының басты кейіпкерлері — нақты тарихи тұлғалар: сиқыршы-дуагер Маздақ, Кавад-патша, патшаның шежірегері Авраам, т.б. оқиғалар Византия, Тұран, Иран жерлерінде өтеді. * Қазақстандағы төңкеріс тақырыбына арналған “Комиссар Жангелдин” (1978) * Ы.Алтынсариннің ағартушылық қызметін сипаттаған “Қоңырау” (1982) * 18 ғасырдағы Ресейдегі тарихи оқиғалар мен әйел патша Екатеринаның бейнесін суреттеген “Семирамида” (1988) романдары жарық көрді. * “Дала комиссары” (1977, Ә.Әлімжановпен бірге) пьесасы Орта Азия мен Қазақстан театрларында қойылды. Симашконың сценарийлері бойынша * “Дашқаладағы оқиға” (1964) * “Қарақұмда” (1965) * “Бейбарыс” (1989) * “Гу-га” (1989) кинофильмдері түсірілді. * “Әдеби сюжеттер” автобиогр. жинағында ол Украинада өткен балалық шағы мен 33-жылдардағы ашаршылық, 1937 ж. әкесінің тұтқындалуын, 47-жылдағы құрғақшылық, т.б. жайттарды шынайы бейнеледі. * “Киелі жерге сапар” — күрделі публицист. шығарма. * 1948 — 2000 жылдары аралығында жазған “Ашхабат — Алматы — Мәскеу — Бат-Ям” шығармасында шығарм. өмір жолын еске ала отырып, әр туындысының жазылу тарихын, мазмұнын баяндаған. * Соңғы шығармасы “Төртінші Римді” ол Израильде жазып, Қазақстанға қайтыс боларының алдында жіберген. * І.Есенберлиннің “Көшпенділер” трилогиясын (1986) * Ғ.Мүсіреповтің “Жат қолында” романын, Ө.Қанахин, Т.Әлімқұлов, Д.Досжанов, т.б. шығармаларын орыс тіліне аударған. Марапаттары Симашко медальдармен марапатталған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын (1986) алған. Дереккөздер
Сенсибилизация

Сенсибилизация(Сезімталдық арттыру) — ( — организм сезімталдығының артуы. Организмнің енгізілген белок тектес бөгде заттарға сезімтал болуы. Аллергия, анафилаксия және иммунологиялық реакциялардың басталуына, дамуына негіз болады. Сезімталдыққа себеп — микробтар мен оның улары, бақылаусыз пайдаланатын дорідәрмектер, химиялық бояулар, косметикалық заттар, пластмассалар т.б. заттардың әсерлері. Сенсибилизация - аллергеннің әсерінен дамитын және түршігуге (аллергияға) әкеліп соғатын иммунологиялық құбылыс. Сезімталдық арттыру дамуының негізгі аебептері: антигеннің (аллергеннің) химиялық құрамы және оны қолдану әдістері, организмнің зат алмасу ерекшеліктерімен иммунологиялық даярлығы. Сезімталдық арттыру өте тәнді немесе тәнсіа түрде кездесуі мүмкін. Оның нәтижесінде аллергия дамиды да, иммунитет құрылымдарының өзгеруіне әкеліп соғады. Дереккөздер
Хирургиялық сепсис

Хирургиялық сепсис — iріңдеткіш микробтардың операциядан соң қанға жайылуы Асептика мен антисептиканың операция, кезінде сақталмауы және организм төзімділігінің әлсіреуі де оған себеп болады. Дереккөздер
Симменталь сиыры

Симменталь сиыры — сүтті-етті бағыттағы тұқым. Швейцарияда жергілікті тұқым мен 5 ғасырда Скандинавиядан әкелінген тұқымды сұрыптау арқылы шығарылған. Сүті мен етінің сапасы жоғары және жақсы жерсінетін болғандықтан, көп елдерге таралған. Қазақстанға 20 ғасырдың басында әкеліне бастады. Симменталь сиыры жергілікті сиырларды асылдандыру үшін пайдаланылды, себебі бұл тұқымның тірілей салмағы басқа сиырларға қарағанда көп жоғары болды. Симменталь сиырының дене бітімі өте ірі, сүйегі мықты. Түсі негізінен сары ала, қызыл аласы да кездеседі. Басы үлкен, маңдайы жалпақ, мойыны етті, арқасы мен белі түзу және жалпақ, сандары етті, сирақтарының ұзындығы орташа, сүйек буындары жақсы жетілген. Терісі мықты, ауыр (тірілей салмағының 14%-ын құрайды). Бұзауларының туғандағы тірілей салмағы 36 — 45 кг, 6 айлығында 190 — 200 кг-ға жетеді. Сиырларының орташа тірілей салмағы 550 — 650 кг, бұқаларынікі 850 — 1000 кг. Симменталь сиыры жақсы бордақыланады, еті дәмді. Бордақылаған кезде күніне 800 — 1000 г-ға дейін салмақ қосады. Сойған кездегі таза ет шығымдылығы 56 — 64%. Жылына әр сиырдан 3500 — 4000 кг, асыл тұқымды сиыр өсіретін шаруашылықтарда 5000 кг, рекорд тұқымдарынан 14000 кг-ға дейін сүт сауылады. Сүтінің майлығы 3,8 — 3,9%. Қазақстанда Симменталь сиырының ең бағалы тұқымдары Павлодар облысының “Песчан” және “Павлодар”, Шығыс Қазақстан облысының “Северо-Ульбинск” асыл тұқымды мал шаруашылықтарында, сонымен қатар Ақмола, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар облыстарының шаруа қожалықтарында өсіріледі. Дереккөздер
Шықырлау

Крепитация — шықырлау — ұстап көргенде, тыңдап тексергенде естілетін сықырлаған дыбыс. Сүйек сынғанда, тері асты змфиземасында, буынның ішкі қабаты қабынғанда байқалады. Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі Дереккөздер
Симметрия

Симметрия ( — мөлшерлес) — Жиі кездесетін математикалық ұғымдардың бірі, центрге немесе өс жазықтығын қатысты алғанда бірдей пішінді.фигуралардың орналасуы. Симметриялық жүктеме Жақтаудың оң жағына түсірілген барлық сыртқы күштер сол жағына түсірілген күштердің айнадағы кескіні болатын күштерді айтамыз. Симметриялық қасиет Симметрия жазықтығыңда симметриялық жақтауға күш түсіргенде қиғаш симметриялық күш факторлары нөлге тең болу қасиеті. Дереккөздер
Симптом

Симптом ) — аурудың белгісі. Мәселен, ауыз шырышты қабығына әр түрлі морфологиялық элементтер бөртіп шығады. Солардың ішінде, ақ таңба лейкоплакия ауруына тән белгі болса, жалпақ қызыл теміреткінің негізгі белгісі — қатты түйіншектің пайда болуы. Дереккөздер
Симметриялы функция

Симметриялы функция — көп айнымалысы бар функцияның айнымалыларының орнын ауыстырғанмен мәнін өзгертпейтін функция, мыс., . Симметриялы функцияларға симметриялы көпмүшеліктер жатады, олардың алгебрада ерекше маңызы бар. Алгебр. теңдеудің коэффициенттері түбірлердің симметриялы көпмүшеліктері болады [мыс., x2+2px+q0 квадрат теңдеуі үшін p–(x1+x2); q=x1Һx2]. Сәйкес Симметриялы функциялар элементар функциялар деп аталады. Кез келген рационал Симметриялы функция екі симметриялы көпмүшеліктің қатынасы болып табылады. Симметриялы функциялар теориясы алгебралық теңдеулердің радикал арқылы шешілу мүмкіндігін зерттеу мәселесінде қолданылады. Дереккөздер
Силидонт

Силидонт — тұрақты пломба салу үшін қажет материал. Физика-химиялық қасиеті жағынан фосфат және силикатты цемент негіздес. Үнтақ құрамы 80% силицин және 20% фосфатты-цементтен тұрады. Сұйық түрінде силикатты цемент сұйығының құрамына жақын. Тіс ұлпасына зиянсыз әрі тіс қуысына жақсы жабысады. Дереккөздер
Силицин

Силицин - негізінен алдыңғы (күрек, кіші азу) тістерді пломбалауға арналған материал. Түсі жылтырлығы тіс эмалі тәріздес. Ұнтақ құрамы кремний оксиді, алюминий, кальций және фторидтен тұрады. Сұйық түрінде оның құрамына фосфор қышқылының қоспасы кіреді. Дереккөздер
Синдром

Синдром — ауру белгілерінің жиынтығы. Бір патогенез негізінде бірнеше ауру белгілерінің қатар кездесуі. Мәселен, Бехчет синдромы; Стивенсан — Джонсон синдромы. Синдром (аурудың жинақты белгісі) — жеке аурудың пайда болу және асқыну әрекетімен байланысқан ауру белгісінің жиынтығы; кейде бұл термнн қандай болса да бір аурудың құрылысын немесе аурулардың жеке түрлерін өз алдына зерттеуді білдіреді. Дереккөздер
Тауқаратұрық

Тауқаратұрық — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Қаратұрық ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Есік қаласынан шығысқа қарай 56 км-дей, округ орталығы – Қаратұрық ауылынан оңтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Тарихы 1963-97 жылдары қой өсіретін “Таусүгір” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Тауқаратұрықтың іргесінен Д.А. Қонаев атындағы Үлкен Алматы каналы өтеді. Дереккөздер
Симпатикалық жүйке жүйесі

Симпатикалық жүйке жүйесі ( — сезімтал, әсерді қабылдағыш) — омыртқаны бойлай орналасқан оң және сол шекаралық симпатикалық бағандардан, ганглийлерден (жүйке түйіндері), ганглийлерді өзара және жұлын эффекторларымен байланыстыратын жүйке талшықтарынан құралған адам мен омыртқалы жануарлардың автономдық жүйке жүйесінің бір бөлігі. Анатомия Симпатикалық жүйке жүйесі кеуде, бел сегменттерінде орналасқан орталық (соматикалық) жұлын және талшықтары денедегі барлық органдарға, тіндерге таралатын шеткі жүйелерге бөлінеді. Симпатикалық жүйке жүйесі физиологиясында және ол басқаратын процестердің үйлесімділігін реттеуде мишықтың маңызы зор. Симпатикалық жүйке жүйесіне пре- және постганглионарлық бағаналардың тармақталуына негізделген және ішкі құрылымдардың қарқынды әрекетін қамтамасыз ететін мультипликациалық түрткілер тән (генерализацияланған әсер). Симпатикалық жүйке жүйесінің одан арғы эволюциясы құстар мен сүтқоректілердің гомойотермдік қасиеттерін қамтамасыз етуге бағытталған фрагменттік реакцияларға қабілеттіліктің дамуымен тығыз байланысты. Симпатикалық жүйке жүйесі интероцепциямен тығыз байланысты, себебі оның құрамына аса сезімтал талшықтар кіреді, олар барлық қан тамырлары мен ішкі органдарды жүйкелендіре отырып, бұлардың өзара рефлекторлы қарым - қатынасын қамтамасыз етеді. Симпатикалық жүйке жүйесінің медиаторы — ацетилхолин (преганглийлік талшықтар) мен норадреналин (постганглийлік талшықтар). Симпатикалық жүйке жүйесі талшықтарының регенерациялық қабілеттері жоғары болады. Оның қозуы нәтижесінде организм стресс жағдайынан шығады, жүрек жұмысының ырғағы жиілеп, артериялық қысым жоғарылайды. Бұлшық еттің қанмен жабдықталуы жақсарып, қандағы глюкоза деңгейі көтеріледі, ал асқазан жүйесінің қызметі баяулайды. Осы әсерлер организмнің күшін жинақтап, оның стрестен шығуына мүмкіндік туғызады. Симпатикалық түйіндер тізбегі * Симпатикалық бөліктің орталығы жұлынның арқа сегменттерінде жүйке жасушалары шоғырланып орналасады. Шеткі бөліктеріне омыртқа жотасының екі бүйірінде орналасқан бір жұп симпатикалық бағанасына жатады. Симпатикалық бағанада 20-25 жүйке түйіндері бар. Жүйке түйіндері жүйке жасушаларының шоғырынан тұрады. Олардан құрсақ және жамбас қуысында орналасқан мүшелерге, ірі симпатикалық өрімдерге жүйкелер тарайды. Құрсақ қуысындағы ең ірі өрімнің жүйке түйіндерінен құрсақ қуысындағы барлық мүшелерге жүйкелер таралады. * Парасимпатикалық бөліктің орталығы ортаңғы мида, сопақша мида және жұлынның сегізкөз сегменттерінде орналасқан. Шеткі бөлімі ішкі мүшелердің маңында не тікелей өзінде жүйке өрімдері түрінде кездеседі. * Симпатикалық бөлімде қан тамырлары тарылтады, көз қарашығы ұлғаяды, жүректің жиырылуы артады, ас қорыту мүшелері тежейді, қуық босаңсиды, сілекей бездері азаяды, бүйрек үсті бездерінің гормон бөлуі күшейеді. * Парасимпатикалық бөлімде барлығы тікелей керісінше жүреді. Дереккөздер
Симфониялық оркестр

Симфониялық оркестр — ішекті ысқылы, үрмелі және соқпалы музыка аспаптары тобынан құралған оркестр. Алғаш рет симфониялық оркестрдің осылай құрылу тәртібі 18 ғасырда Еуропада бой көрсетті. Симфониялық оркестрдің құрамын дыбыс бояуы әр алуан жиырмадан астам музыка аспаптары (гобой, флейта, кларнет, фагот, валторна, литавра, тромбон, барабан, т.б.) құрайды. Сондай-ақ Симфониялық оркестр құрамына арфа, ксилофон мен фортепьяно да қосылады. Композитор осы аспаптардың дауыс-үнін еркін, кеңінен пайдалана отырып, симфониялық оркестр құрамының орындауына лайықты музыкалық шығармасын жазады. Симфониялық оркестрлердің дамуына Ғ.Жұбанова, Н.Тілендиев,[Б.Жұманиязов, т.б. композиторлар елеулі еңбек сіңірді. Қазақстанда 1958 жылы ұйымдастырылған ҚР-ның мемлекеттік симфониялық оркестр жұмыс істейді. Дереккөздер
Симфониялық поэма

Симфониялық поэма (французша poeme symfonіque, грекше poіema — көркем әдеби туынды) — романтизм кезеңіндегі бағдарламалы музыканың басты жанры; формасы жағынан музыкадан гөрі өнердің басқа түрімен, көбіне кескіндеме немесе поэзиямен байланысты жазылатын оркестрге арналған бір бөлімді шығарма. Симфониялық поэма ақынның өлеңмен жазылған лирикалық, тарихи я болмаса философиялық мазмұндағы поэмасына, яғни белгілі бір сюжетке құрылады. Симфониялық поэмаға өз шығармаларында алғаш көңіл аударған композиторлар қатарында Л. ван Бетховен (мыс., “Эгмонт” пен “Леонора” увертюрасы), Г.Берлиоз бен Ф.Мендельсонды атауға болады. Симфониялық поэма өз алдына жеке жанр ретінде Ф.Листтің шығармалық арқылы бекіп қалыптасты. Ол 1848 — 58 ж. осы салада 12 шығарма жазды; әсіресе “Мазепа”, “Орфей”, “Гамлет”, “Тассо” секілді туындылары көпке белгілі болды. 19 ғасырдың 2-жартысында Симфониялық поэма жанры француз музыкасында (К.Сен-Санс, В.д’Энди) кең өріс алып, шырқау шыңына көтерілді. Композитор Р.Штраус та “Дон Жуан”, “Дон Кихот”, т.б. партитураларын жазу арқылы симфониялық поэма жанрының дамуына үлкен үлес қосты. Осы кезеңде орыс (М.А. Балакирев, А.П. Бородин, М.И. Глинка, М.П. Мусоргский, П.И. Чайковский) және чех (А.Дворжак, Б.Сметана) композиторлары да Симфониялық поэма жанрында жемісті еңбек етті. Қазақстан композиторлары қатарынан осы жанрда Қ.Қожамияров “Ризвангүл”, М.Қойшыбаев “Мәншүк” пен “Қазақстан” атты шығармалар жазды. Дереккөздер
Синагога

]] Синагога ( — жиын) — яһудиліктің ғибадатханасы. Синагога толық мәніндегі храм емес, онда садақа беруге, құрбандық шалуға рұқсат етілмейді. Негізінен ол қауым болып бас қосып, ғибадат жасайтын, қоғам мәселелерін шешетін үй болып саналады. Оның өз қазынасы, мүлкі бар. Еврейлер қауымдарын раввиндер басқарады. Раввинді беделі мен біліміне қарай қауымның өзі сайлайды. Синагогада яһудилікте ерекше маңызды саналатын «Шма, Израэль» (Тыңда Израиль) дұғасы оқылады. Синагоганың Иерусалимге қараған қабырғасына Көне өсиеттерде айтылатын кеме бейнесі орнатылып, оған иленген былғарыға қауырсынмен жазылған Тора мәтіндері қойылады. Үлкен Синагогада ерекше мейрамдарда хор ұйымдастырылады. Қазақстанда Алматы, Астана, Шымкент, Қызылорда қалыларында синагогалар бар. 1998 ж. Алматыда еврей мәдени орталығы ашылып, ондағы синагогаға Леви Ицхақ аты берілді. Дереккөздер
Синай түбегі

Синай түбегі — Батыс Азиядағы Қызыл теңіздің Суэц және Акаба шығанақтары аралығында; Мысыр жерінде. Аумағы 25 мың км². Оңтүстігін гранит, гнейс, кристалды тақтатастан тұратын тау (Катерин тауы, биіктігі 2637 м), солтүстігін 500 — 1000 м-ге төмендеген, күшті тілімделген Эгма үстірті алып жатыр. Суэц шығанағын бойлай жіңішке құмды ойпат орналасқан. Мұнайдың (Судр, Әбу-Рудайс, Әт-Тур), марганец кентасының (Умм-Бугма) кен орындары бар. Климаты субтропиктік, тропиктік; ыстық, қуаң. Жылдық жауын-шашын мөлшері 50 мм. Тұрақты өзені жоқ. Өсімдік жамылғысы сирек (эфемерлік). Көшпелі мал шаруашылығы (қой, ешкі, түйе) дамыған. Шұраттарда құрма пальмасы, арпа, жүгері өсіріледі. Сәулет өнері мен мәдени ескерткіштерден — қасиетті Екатерина монастыры (IV ғ.), Византия өнерінің құнды толық жинағы, орта ғасырлық қолжазбалар, ежелгі христиан икондары (VI ғ.) сақталған.
Бейжің адамы

Пекин адамы (Пекиндік Синантроп, латынша сина — қытай мен грекше antropos — адам, қысқартылып Пекин адамы) — көне дәуірде, бұдан 400 мың жылдар бұрын өмір сүрген адам тектерінің бірі. Адамның бұл тегі қазба жұмыстарынан соң белгілі болды. Ең алғаш оның сүйек қалдықтарын 1927 жылы ағылшын ғалымы Д.Блэк Пекин маңындағы Жукоудиан үңгірінен тапқан. Синантроптың алғашқы морфологиялық ерекшеліктері осы күнгі адамның қазба тектеріне өте жақын. Оны қазіргі түге бөлу бойынша алғашқы адамның Һомо Еректус тобына жатқызады. Дереккөздер
Синантропты организмдер

Синантропты организмдер (грекше syn — бірге, anthropos — адам) — адамға және оның тіршілік еткен жеріне әр түрлі дәрежеде қатысы бар жануарлар, өсімдіктер мен микроорганизмдер. Ауру тарататын микроорганизмдер синантропты организмдерге жатпайды. Синантропты организмдер — адам мен үй жануарларының паразиттері мен шаруашылық, тамақ қалдықтарымен қоректенеді. Синантропты организмдердің адаммен байланысы әр түрлі. Адамның ішкі және сыртқы паразиттері (гельминттер, кене, бүрге, маса, т.б.) толық, ал тұрғын үйден тыс, елді мекендерде тіршілік ететіндері жартылай синантропты организмдер деп аталады. Көптеген омыртқасыздар (қарапайым құрттар, буынаяқты моллюскалардың кейбір түрі) мен омыртқалылар (қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер) елді мекендерді, тұрғын үйлер мен қолайлы қоныстарды, ал қарлығаштар үйлерді, құрылыстарды баспана ретінде пайдаланады. Кейбір синантропты организмдер (сарышұнақ, аламан, көптеген жәндіктер, т.б.) далада, шабындықта, жайылымда, саябақтарда, т.б. жерлерде тіршілік етуге бейімделсе, кейбіреулері (үй тышқаны, сұр және қара егеуқұйрықтар, төсек қандаласы, сары және қара тарақандар) тек елді мекендерде ғана өмір сүреді. Теңіз, әуе жол қатынасы дамуына байланысты синантропты организмдер кең тараған. Синантропты организмдер үлкен материалдық шығын келтіреді. Дереккөздер
Сингапур аралы

Сингапур аралы — Малакка бұғазындағы арал, Малакка түбегінің оңтүстігіне таяу орналасқан. Сингапур мемлекетіне қарайды. Жерінің аумағы 541 км², орташа биіктігі 176 м; жағалауы жазық, батпақты, шығанақты келеді. Аралдың солтүстік бөлігі құрлықпен дамба арқылы жалғастырылған. Климаты экваторлық, қаңтар айының орташа температурасы 26ӘС, шілдеде 27ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2500 — 3000 мм. Негізгі қаласы және порты — Сингапур. Дереккөздер
Сингапур бұғазы

мен бұғазы]] Сингапур бұғазы — Малакка түбегінің оңтүстік шеті мен Сингапур аралының және Риау топаралының аралығындағы бұғаз. Оңтүстік Қытай теңізін Малакка бұғазымен жалғастырады. Ұзындығы 114 км, ені 12-ден 37 км-ге дейін жетеді. Кеме жүзуге қолайлы, ең терең жері — 22 м. Сингапур бұғазы — Оңтүстік Азияны Шығыс Азия, Америка және Австралия порттарымен, Шығыс Азияны Еуропа және Африка порттарымен байланыстыратын маңызды теңіз жолы.
Сингония

молекуласы]] Сингония (грекше syn — бірге, gonia —бұрыш) — кристаллографиялық жүйе —қырлары арасындагы бұрыштардың жиынтығы бірдей кристалдарды біріктіретін жүйе. *Барлығы 7 сингония сараланады: триклинді, моноклинді, ромбылы, тригонды, тетрагонды, гексагонды және текше сингониялар.
Синдикат

Синдикат (латынша syndіcatus — құрама, бірлестік) — тар аядағы белгілі бір мақсатқа жету үшін екі және одан көп меншік иелерінің немесе фирмалардың бірігуі. Монополия нысандарының бірі, құрамына кірген кәсіпорындардың өндірістік және заңды дербестіктерін сақтай отырып, коммерциялық қызметті (баға белгілеу, өнім өткізу, т.б.) жүзеге асыруды мойнына алатын кәсіпкерлердің бірлестігі. Дереккөздер ast:Sindicatu eu:Sindikatu gl:Sindicato hr:Sindikat ja:シンジケート ko:노동조합 sl:Sindikat
Синд мемлекеті

Синд мемлекеті, б.з.б. 5 ғасырда Қара теңіз жағалауында құрылған. Бұл мемлекетті Қара теңіздің жағалауын, Таман түбегін мекендеген меот тайпаларынан бөлініп шыққан топ құрды. Синд мемлекетінің тұрғындары негізінен егіншілікпен, балық аулаумен, қолөнермен және саудамен айналысты. Б.з.б. 4 ғасырдан бастап Синд мемлекеті өзінің саяси дербестігінен айырылып, Боспор патшалығы ның құрамына кірді. Синд мемлекетінің тұрғындары гректердің тілі мен жазуын, әдет-ғұрыптарын қабылдады. Синд мемлекетінің Семибратное (Кубань маңында), Раевск (Анапа маңында) қалалары археологиялық қазбалар арқылы белгілі. Дереккөздер
Синдхтар

Синдхтар — Пәкістандағы Синд аймағының негізгі тұрғын халқы. Жалпы саны 60 млн-нан астам адам (2011). Тілі Синдхи тілінде сөйлейді. Синдхи тілінде төрт диалекті бар, оның әдеби құрамдас бөлігі вичол диалектісі. Араб және парсы тілдерінен алынған сөздерге байланысты тіл қатты өзгерді. Жазба тілі араб тіліне негізделген, бірақ кейбірі деванагари жазуын пайдаланады. Діні Көбінесе синдхилер сунниттік исламды ұстанады. Алайда олардың арасында христиандық, сопылық, сикхизмді ұстанатындар да бар. Үндістанда тұратын адамдардың бір бөлігі индуизмді ұстанады. Тарихы XV - XVI ғасырларда синдхтардың этногенезіне кейбір белудж тайпалары мен Оңтүстік Пенджабтан шыққан жеке Джат рулары әсер етті. 1843 жылы ағылшын отаршылары Синдті Үндістандағы британдық иеліктерге қосып алды. XIX ғасырдың аяғында мұсылман сектасының жетекшілігімен феодалдық және отаршылдыққа қарсы қозғалыс басталды. Қозғалыс ұлттық сананың өсуіне, топтасуына ықпал етті. 1935 жылы синдхилер Синдті Бомбей провинциясынан бөлуге қол жеткізді. 1947 жылы Пәкістан құрылғаннан кейін Синд оның құрамына кірді, ол жерге Үндістаннан көптеген мұсылмандар қоныс аударған. Синдхи қоғамында бөлінуге дейін брахмандар мен шудрлардың касталары болған жоқ. Кәсібі Синдхтардың негізгі кәсібі – егіншілік (тары, құмай, күріш, бидай, бұршақ, майлы дақылдар), жасанды суару қолданылады. Ірі қара мал (негізінен буйвол, зебу), жылқы өсіріледі. Жағалауда және Инд атырауында балық аулаудың рөлі зор. Қолөнердің кейбір түрлері - қолмен тоқу, былғары өңдеу, кілем жасау сақталған. Тұрмыс салты Әртүрлі аймақтардағы синдхилердің отбасылық институттары мен өмірлік циклінің салттары негізінен ұқсас. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Синдхтар ауылдық тұрғын үйлері қыш немесе сылақпен қапталған, ал ауқаттылардың арасында шикі және күйдірілген кірпіштен тұрғызылған, әдетте қоршаумен қоршалған. Төбелері тегіс, топырақ себілген сырықтар мен қамыстан жасалған. Дәстүрлі киімдері Ерлер мен әйелдердің киімдері шаровар және жейделер (ерлерде белбеу бар). Шаровардың үстіне көптеген әйелдер белдемше киеді, ал кейбіреулері сари киеді. Синдхтардың едәуір бөлігі аяқ киім киеді. Бас киімдер әр түрлі, ерлерде — шалма, әйелдерде — жеңіл жамылғы киім (чадар), көптеген зергерлік бұйымдар, соның ішінде мұрынға үлкен сырғалар тағады. Дәстүрлі тағамдары Тағамдарының негізі - тары шелпектері, бұршақ, тарыдан жасалған бұқтырылған тағамдар, Инд атырауында - күріш және балық. Олар ет (шошқа етінен басқа), құс етін, көкөністерді, жемістерді, буйвол мен ешкі сүтін пайдаланады. Шай - танымал сусын. Фольклоры Күнтізбелік мерекелерден танымалы - Холи, Рам Навами, Джанмаштми, Дассера, Дивали. Бихардың Горахпур және Канпур аудандарында синдхилер маусым-шілде айларында Амарлал меланы тойлайды. Музыкалық-әндік фольклор сақталған. Әйелдер биін бетперде киген ерлер орындайды, дхоба биі танымал. Үндістандағы синдхтар арасында жоғары касталардан шыққан үндістермен өнімдер мен тағамның салттық алмасуы қолданылады. Сілтеме * Дереккөздер