Фарерліктер

Фарерліктер — Даниядағы скандинавиялық халық, Фарер аралдарының негізгі халқы. Антропологиялық жағынан атлант-балтық нәсіліне жатады. Халқы 34,6 мың адам. (2011, халық санағы); Данияның басқа аймақтарында 20 мыңға жуық адам тұрады. Олар Норвегия мен Исландияда да тұрады. Этнонимі Føroyingar (фарер) этнонимі аралдар атауымен байланысты, олардың этимологиясы әртүрлі пікірлер бар («қауырсын аралдары», «алыс аралдар», «қой аралдары» т.б.). Эндоэтнонимдері Дат тілінде - «Færing»; неміс тілінде – «Färinger»; швед тілінде - «Faeröerders»; норвег тілінде - «Færøyinger»; исланд тілінде - «Færeyingar»; ағылшын тілінде – «Faroese»; голланд тілінде - «Faeröerders»; ирланд тілінде - «Faaroee»; фин тілінде - «Färingit»; эстон тілінде - «Fäärilased»; литва тілінде - «Fareriečiai»; латыш тілінде - "Fērieši"; мажар тілінде – «Feröeriek»; итальян тілінде - «Faroesi»; украин тілінде - «Фарерці»; хорват тілінде – «Ferojci». Тілі Тілі — фарер тілі, батыс скандинав тілі, батыс норвег диалектілері мен исланд тілі арасында аралық орынды алады. Діні Дінге сенушілер — лютерандар. Пұтқа табынушылықтың кейбір ізі әлі де аралдарда бар. Мысалы, кейбір аралдарда адамдар әлі күнге дейін эльфтердің, гномдардың және пұтқа табынушылықта шынайы деп саналатын басқа мифологиялық тіршілік иелерінің бар екеніне сенеді. Фарер аралдарында христиандық культі дамымаған, тіпті өздерін сенуші деп санайтын адамдар аралдарда аздаған ежелгі христиан храмдары қалғанына қарамастан, шіркеулер мен храмдарға сирек барады. Елдің жергілікті халқының қалған 6 пайызы не өздерін атеистпін деп санайды және жоғары күштердің бар екеніне сенбейді, немесе басқа діни нанымдарды, атап айтқанда иудаизм мен исламды ұстанады. Алайда олардың саны аз. Тарихы Фарер аралдарының алғашқы қоныстанушылары VI ғасырда осында келген гаэлдік тақуалар мен монахтар болды. Скандинавиялық гаэльдер аралға IX ғасырда келе бастады; Олар өздерімен бірге скандинавия мәдениеті мен тілін алып келді. Аңызға сәйкес, көптеген скандинавиялықтар Норвегия королінің елді біріктіру саясатына наразы болған, сондықтан басқа елдерге, соның ішінде батыста жаңадан ашылған жерлерге қашып кеткен. Фарер аралдарының ең көне елді мекендеріндегі кейбір жер атаулары кейбір қоныстанушылар Шотландия аралдары мен Британ жағалауынан келген болуы мүмкін деп болжайды. Атауы аралдарға қатысты қалыптасқан. 1814 жылдан Дания құрамында. 1948 жылы дербес басқарылатын округ мәртебесін иеленген. Кәсібі Фарер аралдары ежелден балық аулау мен қой шаруашылығына сүйенді, бұл олардың экономикасы мен мәдениетінде маңызды рөл атқарды. Балық аулау жергілікті халықтың азық-түлік және табыс көзі болды. Олар гарпунмен балық аулау және тормен балық аулау сияқты дәстүрлі балық аулау әдістерімен танымал болды. Балық арал тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар көрші аралдарға және континенттік Еуропаға экспортталды. Қой шаруашылығы олардың шаруашылығында да маңызды орын алды. Қой ет, жүн, тері беріп, киім-кешек пен басқа да бұйымдарды дайындады. Сонымен қатар, қойлар фарер мәдениеті мен дәстүрлерінің бір бөлігі болды. Мысалы, олар дәстүрлі қой жарысы мен басқа да мерекелік шараларға қатысты. Фарер халқының халықтық қолөнері – тоқу және кесте тігу. Жергілікті әйелдер дәстүрлі өрнектер мен мотивтерді пайдалана отырып, әдемі тоқылған бұйымдар мен зергерлік бұйымдар жасайды. Бұл өнімдер көбінесе туристерге кәдесый ретінде сатылады немесе фарерлердің күнделікті өмірінде қолданылады. Бүгінгі таңда Фарер аралдарында балық аулау және қой шаруашылығы маңызды салалар болып қала береді, бірақ олар сонымен бірге климаттың өзгеруі және тұтынушылардың қалауларының өзгеруі сияқты заманауи қиындықтарға тап болуда. Дегенмен, олардың бай тарихы мен дәстүрлерінің арқасында балық аулау және қой шаруашылығы Фарер аралдарының мәдениеті мен мұрасының ажырамас бөлігі болып қала береді. Тұрмыс салты Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі елді мекендер — хуторлар немесе шағын ауылдар (IX-XI ғасырларда) орналасқан. Фарер аралдарында жыл сайын 300 күн жаңбыр жауады, сондықтан қоныс аударушылар қатты жаңбырдан қорғану және жылу оқшаулауын қамтамасыз ету үшін шөп шатырларын сала бастады. Төбесі қайың қабығымен, шымтезекпен (сирек арпа сабанымен) жабылған. Скандинавиядағы шатырлар ерте заманнан бері қайың қабығымен және шыммен жабылған болуы мүмкін. Викингтер дәуірінде және орта ғасырларда үйлердің көпшілігінде шымтезек төбесі болды. Шіркеулер мен төбесі биік тік басқа ғимараттар ғана тақталармен, ағаш тақтайшалармен немесе қорғасынмен жабылған. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі фарер ерлерінің ұлттық киімі бірнеше элементтерден тұрады, олардың әрқайсысының өзіндік мәні бар. Негізгі элементтердің бірі - «фермингар» немесе кестеленген өрнектері бар дәстүрлі жүннен жасалған күрте. Бұл күрте суық пен желден қорғайды, сонымен қатар безендіру ретінде қызмет етеді. Ұлттық киімдері қой жүні мен терісінен жасалған. Ерлер тоқылған свитер немесе кофта, жағасы тік, екі қатар түйме орнатылған қара не көк камзол, қызыл жилет, тізеден сәл төмен қысқа шалбар, ою-өрнектелген шұлық, басына қалпақ, аяғына былғары етіктер киеді. Фарер әйелдерінің ұлттық киімі де өзіндік ерекшелігімен, талғампаздығымен ерекшеленеді. Әйелдер киімі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан кестелі және өрнекті дәстүрлі көйлектерді қамтиды. Әйелдер гүлдермен немесе кестемен безендірілген дәстүрлі бас киімдерді де киеді. Фарер әйелдері аксессуарлар, білезік, алқа, сырға сияқты күміс әшекейлерді пайдаланады. Әйелдер кеудесі жіппен жабылатын тоқылған кофта, өрнекті ұзын белдемше, алжапқыш, иығына жүн орамал, аяғына табаны жұқа тері башмақ киіп жүрген. Фарер ұлттық киімінің әрбір элементі символдық мағынаға ие және осы халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын көрсетеді. Кестелер, өрнектер мен түстер Фарер аралдарымен байланысты тарихты, мифтер мен аңыздарды жеткізу үшін қолданылады. Ұлттық киімдер жай ғана киім емес, мәдени мұраны сақтаудың және жеткізудің тәсілі. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі фарер тағамдары ет (қозы мен кит), балық, қой ірімшігі және картопқа негізделген, жаңа піскен көкөністер өте аз. Жергілікті тұрғындар қарапайым және дәмді тағамдарымен, қарапайым рецепттермен ежелгі скандинавиялық дәстүрдің элементтерін үйде ғана дайындайды. Тұзды аз тұтынув оларға тән қасиет болып табылады. Қой еті көптеген жергілікті тағамдардың негізі болып табылады. Аралдардың ең танымал дәстүрлі тағамы - теңіз самалында жақсы кептірілген ет жолақтары. «Расткиот» (кептірілген қой еті) және «ёг-спик» (кит етінің кептірілген жолақтары) сияқты танымал тағамдар ұқсас рецепт бойынша дайындалады. Басқа ерекше фарер деликатестеріне «рюйскйот» (ашық ауада бірнеше ай кептірілген ет) және «скерпикйот» (бір жылдан астам кептірілген, содан кейін әрі қарай өңдеусіз жейтін ет) жатады. Етті кептіру үшін арнайы жасалған "хьяллур" сарайларын әлі де көптеген фарер үйлерінің сыртында көруге болады. Шошқа етінен жасалған әртүрлі стейктер мен шұжықтар, ветчина мен бекон, ірімшік және әртүрлі сүт өнімдері кеңінен таралған. Дәстүрлі алкогольсіз сусындар кофе мен шай болып табылады. Фольклоры Фарер халқының фольклоры аралдардың дүниетанымы мен тарихын бейнелейтін сан алуан ертегілер мен аңыздарға бай. Олар табиғат рухтары, теңіз құбыжықтары, батырлар мен қарапайым адамдар туралы әңгімелейді, бұл өткенді есте сақтауға және табиғатпен байланысты нығайтуға көмектеседі. Фарер мәдениетінде музыка ерекше мәнге ие. «Kvæði» деп аталатын дәстүрлі фарер әндері ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріледі. Олар күнделікті өмір, теңізшілердің шытырман оқиғалары, махаббат пен табиғат туралы әңгімелейді. Халықты жақындастыратын, қоғамдық байланыстарды нығайта түсетін ұжымдық ән айту дәстүрі де бар. Дәстүрлі фарер билері аралдардағы өмірді және олардың табиғатпен байланысын көрсетеді. Олар көбінесе фестивальдарда және дәстүрлі шараларда музыка мен әнмен бірге орындалады. Фольклор Фарер аралдарының мәдени мұрасының құрамдас бөлігі болып табылады. Жергілікті тұрғындар түрлі мәдени іс-шаралар, фестивальдар, танымдық бағдарламалар арқылы осы дәстүрлерді өскелең ұрпаққа жеткізуге белсене атсалысуда. Бұл фарер халқының бірегей мәдени болмысын сақтауға көмектеседі. Дереккөздер