Төлеубұлақ петроглифтері

Төлеубұлақ петроглифтері – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген, Қазақстандағы тас дәуірінен қалған ең көне жартас өнері ескерткіштердің бірі болып табылады. Орналасқан жері Мұғалжар ауданы, Бұлақты ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км, Мұғалжар тауының етегіндегі Төлеубұлақ қыстағынынан солтүстікке қарай 1,5 км жерде орналасқан. Зерттелуі Төлеубұлақ үңгіріндегі петроглифтер Қазақстан-Ресей бірлескен халықаралық экспедициясының 2000 жылы Мұғалжар ауданы аумағындағы тас дәуірінің қоныстарын зерттеу кезінде анықталып, ғылыми айналымға енгізілді. Аталған халықаралық экспедицияның жетекшісі Ресей ғылым академиясының академигі, археолог А.П. Деревянко, профессорлар В.Т. Петрин мен Ж.К. Таймағамбетов және т.б. археолог ғалымдар болды. Сонымен қатар мұнда 2006 жылы Ә. Марғұлан атындағы археология институтвның маманы, археолог З. Самашев одан әрі зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сипаты Төлеубұлақ үңгіріндегі петроглифтердің киелілік маңыздылығы сол – Қазақстанның ең ежелгі жартас суреттері бар ғибадатханасы болып табылады. Эолдық әрекет нәтижесінде кремнийлі құмтасты жартас қалдықтарында шағын үңгірлер қалыптасып, ежелгі адамдар оны сурет салу үшін табиғи киелі орындар ретінде пайдаланған. Суреттер бұдан шамамен 10 мың жыл бұрын үңгірді мекендеген тас дәуірінің адамдарымен салынған. Еденіне салынған суреттердің тереңдігі 5 см, диаметрі 15-25 см көлемінде. Шағын үңгірлердегі петроглифтерден тұяққа немесе саңырауқұлаққа ұқсас пішіндер, антропоморфтар, сонымен қатар терең ойып жасалған сызықтар кездеседі. Жоғарыда аталған символдардың ең алғашқылары мезолит, тіпті палеолит кезеңінде, неолит кезеңінен әрі уақытта пайда болған деген пікірде отыр ғалымдар. Алайда бірқатар зерттеушілердің пікірінше, бұл шұңқыр тәріздес символдар жер бетінде жүздеген мың жыл бұрын пайда болған ең көне символдар болуы мүмкін деген болжам бар. Осыдан шамамен 250-300 жыл бұрын Солтүстік Арал маңынан Мұғалжар тауына қоныс аударып, мекен еткен Кіші жүздің Шекті тайпасы Жақайым руынан шыққан Төлеу деген кісінің атымен Төлеубұлақ атанған. Төлеубұлақ үңгірі нысандары Ескерткіш бірнеше нысаннан тұрады, ортаңғысы әуелгі кезден Ембі-1 үңгірі деп аталады. Ол төбенің батыс бөлігінде орналасқан, ауданы шамамен 20 м 2 , үңгірдің аузы оңтүстік жағында орналасқан. Үңгірдің еңіс келген табанындағы жартас бетіне қашау, сирек жағдайда тегістеу әдістерімен салынған ежелгі суреттер үш топты құрайды. Бірінші, жоғарғы топ параллельді және субпараллельді қашалған сызықтар мен шағын терең емес ойықтардан тұрады. Екінші, ортаңғы топ фигура – фаллостық белгілер арқылы өткен екі сызықты тұйықталмаған сопақ пішіндерден тұрады. Үшінші, төменгі топ тостаған тәрізді ойықтардан (тереңдігі 6 см дейін және диаметрі 25 см дейін) тұрады. Барлық үш топ, ойықтар, қашалған сызықтар мен белгілер бір уақытқа жатады. Ембі-1 үңгірінен 400 м солтүстікке қарай Ембі-2 шағын үңгірі орналасқан. Мұнда аңдық және антропоморфты бейнелер болмағанымен, сызықтық-геометриялық пішіндер мен тостаған тәрізді ойықтар басым. Ембі-2 үңгірінің петроглифтері композициялық жағынан Ембі-1 үңгірінің петроглифтерімен бірдей. Осы тау жотасының солтүстік бөктерінде Ембі-2 үңгірінен 100 м батысқа қарай бөлек тас үйіндісінде кейінгі уақытқа жататын, қашау жолымен түсірілген бірнеше (түйе, жылқы, антропоморфты) бейнелер орналасқан. Тостаған тәрізді ойықтар мен қашалған сызықтарға ұқсас бейнелерді зерттеушілер бір болжам бойынша мезолиттен ерте темір дәуіріне дейін, екіншісі бойынша энеолитпен мерзімделетін Солтүстік Азов маңындағы Каменная Могила үңгірінің материалдарынан байқаған. Ескерткіштің өзі неолит дәуірімен мерзімделеді, бірақ одан ерте уақытпен де кейінгі палеолиттен бастап мерзімделуі де мүмкін, өйткені Төлеубұлақ үңгірінің (Ембі-1) маңынан кейінгі палеолиттік тұрпаттағы тас бұйымдар көп кездеседі. Қазіргі уақытта Төлеубұлақ үңгірі облыстық маңызы бар археология ескерткіші және ішкі туризм нысаны болып табылады. Дереккөздер