kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аралас таужыныс

Аралас тау жынысы - ірілігі әр түрлі сынықты материалдардан, мысалы, қүмдақ, саздақ, қүрамы әр түрлі хемогендік материалдардан, мысалы, оксаз, доломитті октас, окті силицит, сынықты және хемогендік материалдан түратын тау жынысы, мысалы, құмайтты доломитит, құмды октас. Аталған аралас тау жынысытардың әр типінің қүрам мөлшеріне қарай жеке жіктемелері бар. Дереккөздер
Гранодиорит

Гранодиорит — қышқыл магматиттерге жататын интрузиялық, құрамы бойынша гранит пен диоритгің аралығындағы тау жынысы. *Гранодиориттердің **түсі қызғылт, сұрлау қызғылт, ақшыл сұр; **бітімі шомбал, бағдарлы, жолақты; құрылымы орта, ірі түйірлі, порфирлі. Ондағы фенокристар микроклин, ортоклаз болып келеді. Гранодиориттер граниттермен бірге дамып, штоктар, лакколиттер, лаполиттер, батолиттер құрайды, кейде жеке массивтер болып та кездеседі. Көбінесе олар гранит массивтерінің шет жағын құрады. Гранодиориттермен полиметалдардың, сирек металдардың, алтынның кендері кездеседі, құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Модальды терезе

Жүйелік модальдық диалогтық терезе (жүйелік хабарлар терезесі) (Системное модальное диалоговое окно, (окно системных сообщений); system model dialog box (system model message box) — Windows жүйесінде — белгілі бір іс-әрекеттерді орындау барысында шығатын жүйелік хабардан тұратын диалогтық терезе; бұл терезеде ОК немесе Болдырмау (Cancel) батырмалары болады, олардың көмегімен терезе жабылғанға дейін кез келген әрекеттерді орындау (немесе орындамау) жүзеге асатын диалогтық терезе. Дереккөздер
Ұлпа тынысы

Ұлпа тынысы— жоғары сатыдағы жануарларда жасушалар мен ұлпалар (тіндер) қаннан оттетін қабылдап өзінен көмір қышқыл газын шығарады. Мұндай газ алмасу газдардың нарипалдық қысымның қан мен тін арасында әр түрлі болуына баплапысты яғни көптен азға қарай ауысып отырады. Дереккөздер
Иммуноблотинг

Иммуноблотинг — мунохимия әдісі, кейінгі кездерде антидененің бөлек антигендермен байланысын іздеуге қолданылып жүр. Бұл үшін антигендерді полиакриламид гелінде электрофорезбен бір-бірінен бөледі, бөлек антигендерді гелден арнайы жинақтағышқа кешіреді, оған зерттелетін: қан сарысуын қосады да, байланысқа түскен антиденелерді иммунофермент әдісімен анықтайды. Бұл ғылыми зерттеулерде де және вирус ауруларына диагноз қоюда да қолданылады (Мысалы адамның иммунды тапшылық вирусын зерттеуде). Дереккөздер
Қырып тазарту

Қырып тазарту. Созылмалы инфекциялық жараны, пародонтологиялық қалтаны, пародонтитті қырып тазарту арқылы таза жарақатқа айналдыру әдісі. Бұл әдіс нәтижелі болса, патологиялық қалта жойылып, түседі. Дереккөздер
Кеңірдек пен кеңірдек тарамындағы бөгде заттар

Кеңірдек пен кеңірдек тарамындағы бөгде заттар— кенеттен ішке қарай қатты дем тартқанда тыныс жолына әр түрлі бөгде заттардың түсуі нәтижесінде бөгде заттар төменгі тыныс жолдарына көбінесе ауыз немесе мұрын қуыстарына түседі. Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі Дереккөздер
Контексті жад

Контексті жад (Контекстная память; context store) — кез келген уақытта тапсырманы қайта іске қосуға рұқсат ететін тапсырма мәтінінің мағыналық бөлігін сақтауға арналған жад. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd4&ved0CD8QFjAD&urlhttp%3A%2F%2Fwww.linkedin.com%2Fcompany%2Fknowledgemill%2Fcontext-store-17985%2Fproduct&eiQgMMTuT6IpCYOpGntbsL&usg=AFQjCNEgDFwPZj1Y8ZHje8gAxVf8V0euWg Context Store | LinkedIn]
Жүйелік программалау

Жүйелік программалау (Системное программирование; system programming) — программалауды жөне компьютер пайдалануды едәуір жеңіл- дететін кызмет көрсеткіш программалар жүйесі; ортақ программалық жасақтаманы: операциялық жүйелерді, программалау жүйелерін, сондай-ақ ортақ міндет жүктелген қолданбалы программалар дестелерін әзірлеу. Дереккөздер
Жүйелік программашы

Жүйелік программашы (Системный программист; systems (software) programmer, toolsmith) — жүйелік программалық жасақтаманы әзірлеумен, пайдаланумен және сүйемелдеумен айналысатын программашы. Дереккөздер
Экстирпация

Экстирпация — хирургиялық операция. Жеке бір мүше, ағза немесе оның бөлігін толық алып тастау. Тіс ұлпасы қабынғанда жарамай қалған тканьді пульпэксктрактормен біржолата тістен алып тастау. Дереккөздер
Жүйелік талдау

Жүйелік талдау — жүйелік тәсілдің негізінде орындалатын объектілерді (программаларды, жүйелерді, құрылғыларды) талдау; жүйелік құралдармен атқарылатын талдау; саяси, экономикалық, ғылыми жөне техникалық сипаттағы күрделі проблемалар бойынша шешімдерді дайындауға жөне негіздеуге пайдаланылатын әдіснамалық құралдар жиынтығы. Ол жүйелі тәсілге, сондай-ақ бірқатар математикалық мәндер мен қазіргі заманғы басқару әдістеріне де сүйенеді. Оның негізгі процедурасы нақты жағдайдың өзара байланысын бейнелейтін жалпыланған модель құру болып табылады. Екінші анықтама : жүйелік талдау - жүйелеудің жалпы теориялық әдісі. Бұл әдістің өзіне тән ерекшелігі — зерттеу нысанын белгілі бір жүйе құрамында қарап, оның бүкіл байланыстарын ескере отырып саралау қажеттілігі. Дереккөздер
Граносиенит

Граносиенит — құрамы бойынша гранит пен сиениттің аралығындығы интрузиялық тау жынысы. *Минералдық құрамы: калишпат — 40-50, қышқыл плагиоклаз — 20-30, кварц — 15-20, фемалық минералдар — 5-10%%. Соңғысы биотит, горнбленд, кейде пироксен болып келеді. *Түсі — қызғылт, кейде қызғылт-сұр *Бітімі шомбал, бағдарлы, жолақты, таңдақты, құрылымы орта, ірі түйірлі, кейде порфирлі. Граносиенит тер кішігірім штоктар, сығылмалар, лакколиттер, сақина тәрізді денелер құрайды. Дереккөздер
Алунд

Алунд — жоғары сортты бокситтерді немесе басқа да алюминийлі кристалдарды электр пештерінде балқыту нәтижесінде алынатын корунд. Қажақ материалдар ретінде жиі қолданылады. Алунд — алунд — алюминии өндірілетін боксит рудаларын немесе алюмосиликаттарды электр пеште қыздыру арқылы алынатын алюминий тотығы — таза глинозем. Мұны техникада электркорунд немесе жасанды корунд деп атайды. Бұдан отқа төзімді тигельдер жасайды, металдарды ажарлайтын, қайрайтын құралдар істеледі.. Дереккөздер
Мультижүйелік режім

Мультижүйелік режім (Мультисистемный режим; multisystem mode) — көп машиналы есептеу жүйесінің жұмыс режімі. Бұл режімде барлық негізгі жад пен сыртқы жад құрылғыларының көп бөлігі барлық орталық процессорлар үшін ортақ болып саналады. Дереккөздер
Ашық кілт

Ашық кілт (Открытый (общедоступный) ключ; public key) — абонентке хабар жіберу үшін қабылдаушы абоненттегі адамға ғана белгілі сол абоненттің кілті. Абонент өзінің жеке кілті арқылы келіп түскен шифрлы хабарларды қарапайым жазуға айналдырады. Дереккөздер
Жүйелік тәсіл

Жүйелік тәсіл (Системный подход; approach system) — объектіні негізінен жүйе ретінде қарастыратын ғылыми таным мен практиканың әдіснамалық бағыты; зерттеушіні объектінің тұтастығын ашуға, байланыстар типтерінің көп түрлілігін жөне оларды бірыңғай теориялық картинаға жинақтауды анықтауға бағыттайды. Жүйелік тәсіл принципі кибернетикада, техникада, басқаруда, экономикада және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Матрицалық үлкен интегралдық схема

Матрицалық үлкен интегралдық схема (Матричная БИС; the matrix large integrated circuit) — белгілі бір қызметті орындау үшін ауыстырып қосатын біртекті элементтердің (логикалық вентилдердің) матрицасы бар үлкен интегралдық схема. Дереккөздер
Жүйелік техника

Жүйелік техника (Системная техника; system engineering) — күрделі жүйелерді жобалау, даярлау, сынау, пайдалану мәселелерімен айналысатын ғылыми техникалық бағыт. Жүйелік техникада радиоэлектроника, информатика және есептеуіш техника құралдары, сондай-ақ жүйе, кибернетика мен модельдеу теориясының әдістері кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Аралас терраса

Аралас терраса — терраса алаңқайынан төмен орналасқан беткейінің екі жікқабатты қүрылысымен сипатталады. Жоғарғы жікқабаты террасамен бірдей генезисті түзілімдерден (өзендік, көлдік, теңіздік), ал төменгісі түпкілікті таужыныстардан қүралатын түғырдан турады, кейде көне террасаның түзілімдері құрайды. Дереккөздер
Жүйелік программалық жасақтама

Жүйелік программалық жасақтама (Системное программное обеспечение; system sof tware) — компьютерді пайдалану мен техникалық қызмет етуге, есептеу жұмыстарын ұйымдастыру мен қолданбалы программалар әзірлеуді автоматтандыруға арналған программалық жасақтама. Операциялық жүйе және программалау жүйесі жүйелік программалық жасақтаманың негізгі бөліктері болып табылады. Аймақтық, мемлекеттік және космостық жүйелердің алуан түрлерімен бірге олардың архитектуралық формасын, жұмыс істеу тәсілдерін, қоршаған ортаға әсерін және адамдық фактордың қатысуын қамтиды. Дереккөздер
Томас әдісі

Томас әдісі— қатты дем алғаннан және дем шығарғанпан кейін бір және сол рентгеп сәулесінің көмегімен түсірілген диафрагманың бейнесін алуға негізделген диафрагманың тыныс алу қозғалысын зерттеу әдісі. Дереккөздер
Мультиқабатталған желі, көпқабатты желі

Мультиқабатталған желі, көпқабатты желі (Мультирасслоенная сеть, многослойная сеть; the multistratified network, the Multilayered network) — бір кіру қабаты, бір шығу қабаты және бір немесе одан көп ішкі қабаттары бар нейронды желі. Дереккөздер
Қанды дақ

Қанды дақ. Қан тамырлардың зақымдануынан теріде немесе шырышты қабықта пайда болатын қанталау. Қанды дақтың үстін басқанда қанды дақ кетпейді. Қан құйылудың уақытына байланысты реңдері алғаш қызыл, кейін қызыл-көк, жасыл-сары болып келеді. Дереккөздер
Лизис

Лизис - ыдырау, еру)— әртүрлі ауру әсерінен (ферменттер, қышқылдар т. б.) жасушаның, жасушааралық заттың, сондай-ақ бактерияның еруі, жасушаа құрылымының бұзылуы. Мәселен, қанжелде тіс ұяшығының сау тканьдері ыдырайды. Лизис — лизисомалардың құрамындағы эндогендік немесе экзогендік ферменттердің, басқа да еріту қасиеті бар агенттердің әсерімен торша мембранасының не түгел торшаның ыдырауы, еруі. Цитолиттік қасиет вирус гликопротеидтерінің көпшілігінде бар. Мысалы, грипп вирусының гемагглютининінде, парагрипп вирусының НN ақуызында, адам иммун тапшылығы вирусының сыртқы гликопротеидінде. Дереккөздер
Иммуногез

Иммуногез — иммунитет құрылу процесі. Екі сатыдан — индуктивті (бастама) және продуктивті (туынды) — тұрады. Бастама сатысына антигенді еккен кезден бастап, оның иммунды жауапты торшаларды тану, Т және В лимфоциттермен қарым-қатынасқа түсу, В-лимфоциттердің әр түрге бөліне бастау процестері кіреді. Ал туынды сатысында лимфоид торшалары бөлінеді, плазмациттер құрылады, антиденелер түзіледі. Дереккөздер
Контексті мәзір

бағдарлама мәтiндегi мәзірдің мысалы]] Контексті мәзірі (Контекстное меню; context menu) *белгіленген объектінің командалар жиынынан түратын меню; тышқанның оң жақ батырмасын басқанда шақырылады; *агымдағы объектімен байланысқан командалар жиынынан түратын арнайы меню. Windows 95/98 операциялық жүйесінде мағыналық мәтіндік меню объектіде тышқанның оң жақ батырмасын басқанда ашылады. Дереккөздер Сілтемелер: *[
Гранулит

Гранулит — аймақтық метаморфизмнің ең жоғары температурасында, гранулиттік (В,) фацияда қалыптасатын тау жынысы. Сондықтан оларда слюда, амфибол сияқты құрамында суы бар минералдар кездеспейді, не кездессе, өте аз мөлшерде болады. *Гранулиттер метапелиттер және метабазиттер бойынша пайда болады. Біріншісін қышқыл гранулиттер, екіншісін негізді гранулиттер дейді. **Қышқыл гранулиттер негізінен ортоклаз, плагиоклаз (олигоклаз,кварцтан тұрады) Олардың құрамында гранат (альмандин-пироп) гиперстен, диопсид, силлиманит, кордиерит те кездеседі. ***Қышқыл гранулиттер ашық түсті, шомбал, кейде жолақты, аздап тақтатасты бітімді болады; ***құрылымы ұсақ гранобластық, гетеробластық, оларда кварц көбінесе табақ пішіндес болып келеді. **Негізді гранулиттер қара түсті, негізінен плагиоклаз, гиперстен, диопсид, гранаттан тұрады. Оларға рутил де тән. ***Бітімі шомбал, кейде жолақты. Плагиоклаз жыныста андезин не Лабрадор, онда полисинтетикалық егіздіктер кездеспейді, пішіні изометриялы. Гранат жыныста альмандин болып келеді, оның құрамында пироп молекуласы едәуір болады. Дереккөздер
Жүйені баптау

Жүйені баптау (Настройка системы; system tuning) — жүйенің қызметтік сипаттамаларын анықтау, жақсарту мақсатымен оны қолдану параметрлерін өзгерте отырып, оны жаңа жұмыс жағдайына бейімдеу. Дереккөздер
Эластопласт

Эластопласт. Хлорвинил сополимер негізінде бутилакрилат қосып алынған, икемді пластмасса. Үнтақ және cұйықтықтан тұрады. Боксерлердің тіс-жақ сүйегін сақтау үшін осындай шендеуіштер жасалады. Дереккөздер
Мультимедиа

Мультимедиа (Multimedia) - компьютерде дыбысты, ақпаратты, тұрақты және қозғалыстағы бейнелерді біріктіріп көрсету үшін жинақталған компьютерлік технология. Ол ақпаратты кешенді түрде бейнелеуді — мәліметтерді мәтіндік, графикалық, бейне-, аудио- және мультипликациялық түрде шығаруды — жүзеге асырады. Мәтін, түрлі-түсті графика, дыбыс, сөз бен кескін синтезін жасап, ақпараттың өте көлемді мөлшерін жадында сақтап, диалогтық түрде жұмыс істейді. Мультимедиа элементтерімен еркін интерактивті түрде қатынас құруға, дыбыспен сүйемелденетін бейнекөріністерді компьютер экранында көрсетуге, тыңдауға толық мүмкіндік бар. Мультимедиалық программалар сөйлейтін энциклопедиядан бастап, бейнеклиптік мәліметтер базасын жасау жұмыстарын толық қамти алады.Мультимедиа термині латын тілінен мульти көп және медиа орта деген сөздердің бірігуінен құралады. Дереккөздер
Иммунды генетика

Иммунды генетика — иммунологияның бір саласы. Иммунитет факторларының генетикалық негізін, бір түрдің ішіндегі айырмашылықтарды және ұлпа антигендерінің тұқым қуалауын, макро және микроорганизмдердің өзара қатынасын генетика және популяция тұрғысынан түсіндіреді және ұлпа қабылдамаушылығын зерттейді. Бұл ұғымды 1930 ж. американдық ғалым Ирвин енгізген. Дереккөздер
Жүйені жобалау метрикасы

Жүйені жобалау метрикасы (Метрика проектирования системы) — жүйенің қалып-күйі өзгерісінің фазалық жолын анықтайтын және оган барабар геометриялық кеңістікге жүйені сипаттауға пайдаланылатын түрлендірулер тобы. Дереккөздер
Тораколапаротомия

Тораколапаротомия — кеуде және құрсақ қуысын бір тілікпен жарып сою үшін қолма-қол (жедел) ашу; кеуде қуысының төменгі және құрсақ қуысының үстіндегі бөліктерінің қол жетпейтін тұстарына хирургиялық операция жасағанда қолданылады. Торакофренолапаротомия — диафрагмасы кесумен жасалатын тораколапаротомия. Дереккөздер Тағы қараңыз * Торакалды хирургия
Араласқабатты минералдар

Араласқабатты минералдар - көп қабат қүрылымды минералдар. Әр қабаты қабатты силикаттан не алюмосиликаттан тұрады. Қабаттар (А және В) ретпен 1:1, 1:2 не ретсіз алмасып келіп отырады. Ретпен орналасатын араласқабатты минералдар минералдық түрге жатады, олардың көпшілігінің өз аттары бар. Араласқабатгы минералдар моруда, шөгіндінің диагенезінде, катагенезінде, метагенезінде, төмен температуралы гидротермалық процесте, көбінесе қабатты минералдар бойынша пайда болады. Олардың қалыптасуы сілтілі және сілтілі-жерлік элементтердің белсенділігіне байланысты. Олар — сазды минералдардың қайта өзгеру процесінің көрсеткіші. Дереккөздер
Аяққы

Аяққы (терминалдық) жасақтама (Оконечное (терминальное) обеспечение; terminal equipment) - мәліметтерді жеткізу желісіне қосылған жабдық; пайдаланушыны мәліметтерді жеткізу жүйесінің стандартты интерфейсімен жасақтайтын жабдық. Дереккөздер
Контекстік іздестіру

Контекстік іздестіру (Контекстный поиск; context searching) — қүжаттардың (түсініктемелердің) матіні бойынша іздестіру; іздестірудің "мәтін бойынша іздестіру" шартын таңдаған кезде орындалады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd2&ved0CB4QFjAB&urlhttp%3A%2F%2Fwww.zin.ru%2FAnimalia%2FColeoptera%2Frus%2Fsearch.htm&ei6QQMTs6nAc-ZOvSQya8L&usg=AFQjCNHCq02Y-yyFGHRp0qJY0mYVYbOyIg Контекстный поиск по всем страницам сайта]
Аллювийлiк аккумуляция фазасы

Аллювийлiк аккумуляция фазасы — аллювий түзілу процесінің уақыты; түбіңде шөгінді жиналатын аңғардың эрозиялық даму сатысын білдіреді. Аллювийлiк аккумуляция фазасы аллювий будаларының бірінің үстіне түсуімен және қалындығы біршама қат-қабат қалыптасуы бойынша білінеді. Аллювийлiк аккумуляция фазасының ауысуы аңғардың әр түрлі бөлікшелерінде ең жаңа тектоникалық қозғалыстар білінімінің ерекшеліктеріне және климаттық жағдайлардың өзгерулеріне байланысты. Дереккөздер
Қосалқы (жұмыстық) айнымалы

Қосалқы(жұмыстық) айнымалы(Вспомогательная (рабочая) переменная; target variable) — аралық мәліметтерді сақтау үшін программада пайдаланылатын айнымалы; кірістік немесе шығыстық мәліметтерге жатпайтын айнымалы. Ішкі сілтемелер *Айнымалы Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Variable_(computer_science) Variable (computer science)] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_(%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5) Переменная (программирование)] Дереккөздер
Жүйені қорғау

Жүйені қорғау (Защита системы; system security) — программалар мен жүйе мәліметтеріне рұқсатсыз қатынас құруды болдырмауға немесе жүйе жұмысына араласпауга күні бұрын жасалған шаралар жиынтығы. Дереккөздер
Өкпедегі күре тамырлардың кеңеюі

Өкпедегі күре тамырлардың кеңеюі — өкпедегі үлкен күре тамыр мен кіші күре тамырдың арасындағы туа біткен байланыс, терең жаралы немесе үлкейген жараны елестетеді. Өкпеге келетін және өкпеден кететін қан тамырлары, әсіресе кіші күре тамыр, дағдыдағыдай, едәуір ұлғайтылған. Дереккөздер
Аяқтайтын өңдеу

Аяқтайтын өңдеу (Завершающая обработка) — тапсырманы немесе сұранысты орындағаннан кейін жүйемен орындалатын операциялар жиынтығы. Бұл операциялардың қатарына нәтижелерді шығару, қорларды босату, компьютердің жедел жадынан тапсырмаларды жою кіреді. Дереккөздер
Жүйені молықтыру

Жүйені молықтыру (Насыщение системы; system saturation) — барлық түскен сұратуларға жеткілікті мөлшерде тез жауап бере алмайтын жүйенің қалып-күйі. Бұл оның қолданылу тиімділігін төмендетеді жөне жекелеген сұратуларды жоғалтута әкеліп соғуы мүмкін. Дереккөздер
Иммуногендік

Иммуногендік — бактерия және вирус антигендеріне карсы қанда және торшада иммунитет туғыза алатын кабілеттілік. Антигеннің иммуногендік қабілеті бөліктерінің мөлшеріне, пішінінің үйлесіміне, химиялық құрлысына, бөтендік дәрежесіне және иесінің сезімталдығына байланысты. Иммуногендіктің мөлшеріне әсер ететін факторлар Заттың иммуногенділік дәрежесіне келесі факторлар әсер етеді: * Антигеннің табиғаты. Ақуыздар мен көмірсулар жоғары иммуногенділікке ие. Нуклеин қышқылдары, липидтер және басқа органикалық заттар көбінесе әлсіз иммуногенді болып табылады және тек күрделі қосылыстардың құрамында тиімді антигендер ретінде әрекет ете алады. * Зат молекуласының мөлшері. Молекулалық салмақтың жоғарылауымен иммуногенділік артады. Ақуыздар үшін иммуногенділік пайда болатын молекуланың шекті мөлшері α-спиральды құрылымның пайда болуымен байланысты сияқты. Антигеннің молекулалық салмағы ақуыздың белгілі бір қайталама құрылымының қалыптасуына ғана емес, сонымен қатар эпитоптардың санына және олардың әртүрлілігіне әсер етеді, бұл антигеннің валенттілігін арттырады және оның иммуногенділік дәрежесіне де әсер етеді. * Антиген молекуласының құрылымының қаттылығы, яғни белгілі бір конфигурацияны сақтау қабілеті иммуногенділікті арттырады. * Антигендердің жоғары жануарларға тән полимерлер класына жатуы олардың соңғысы үшін иммуногенділігін арттырады. Атап айтқанда, омыртқалы жануарларға тән емес D-аминқышқылдарынан тұратын полипептидтер олар үшін әлсіз иммуногенді. Бұл қажетті ферменттердің болмауына байланысты осы заттардың деградациясының қиындығына байланысты болуы мүмкін деп болжануда. Дереккөздер
Граптолиттер

Граптолиттер - палеонтологияда: суда еркін жүзген немесе су түбіне жабыса тіршілік еткен теңіз жәндіктерінің түгелімен қырылып біткен түрлерінің бірі. Граптолиттердің шөгінді таужыныстар бетінде сақталған таптарын зерттеу арқылы осы таужыныстардың салыстырмалы көнелігі анықталады. Граптолиттер ортаңғы кембрийден ерте таскөмір дәуіріне дейін тіршілік еткен. Дереккөздер
Математикалық жасақтама, жасақтау

Математикалық жасақтама, жасақтау (Математическое обеспечение; mathematical support) — 1) цифрлық есептегіш машинада қолданылатын әрі оның логикалық және математикалық мүмкіндігін сипаттайтын аппараттық, ммкропрограммалық және программалық іске асырылған алгоритмдер; 2) цифрлық есептегіш машиналардың математикалық жасақтамасын әзірлеудің теориясы мен практикасы. Дереккөздер
Геофизикалық карта

Геофизикалық карта - Жердің гравитациялық, магниттік, геотермиялық және т.б. өрісін бейнелейтін карта. Бұл карталар былайша сараланады: 1) геофизикалық түсірулер барысында алынған бақыланған өрістер карталары; 2) бақыланған өрістерді интерпретациялау нәтижесінде алынған трансформацияланған өрістер карталары; 3) Жер өрістерінің өлшенген не есептелген физикалық параметрлерінің картасы; 4) Жердің физикалық өрістерінің бейнесін геологиялық, тектоникалық және т.б. мәліметтермен ұштастыратын геологиялық-геофизикалық карталар. Дереккөздер
Аралды қырқалар

Аралды қырқалар - су асты қырқасының немесе сызық бойымен орналасқан тау шыңдарының су бетіне көтерілуінен жаралған жанартаулық немесе маржандардан түратын аралдар тізбегі. Аралды қырқалар мүхиттың орталық бөліктерінде тура сызық бойымен, ал материктер маңында доға тәрізді болып орналасады. Дереккөздер
Жүйенің артықтығы

Жүйенің артықтығы (Избыточность системы; system redundancy) — жүйенің сенімділігін және қорғалғандығын арттыратын, бірақ оған жүктелген мәселелерді шешуге қажет емес қосымша құралдар (элементтер, тораптар, блоктар, программалар, мәліметтер). Дереккөздер
Математикалық жасақтама жүйесі

Математикалық жасақтама жүйесі (Система математического обеспечения; mathematical support system) — аппараттық, микропрограммалық және программалық жүзеге асырылган, тұрақты қызмет ететін немесе кейбір есептеу машинасында қызмет етуге дайын және оның логикалық, математикалық мүмкіндіктерін сипаттайтын алгоритмдер кешені. Дереккөздер
Аллювийлiк су

Аллювийлiк су — аллювийлік шөгінділерге шоғырланған жер асты суы. Көрініс беру алаптары көне өзендер мен бүгінгі өзендер аңғарына сәйкес келетін болғандықтан, олар ұзақ қашықтықтарға сағаланады, бірақ мейлінше енсіз болады; көп жағдайда өзен суларымен өзара байланыста болады. Дереккөздер
Жүйенің даярлығы

Жүйенің даярлығы (Готовность системы; system availability) — жұмыс қалып-күйіндегі жүйенің өз функцияларын орындау қабілетінің өлшемі. Даярлық қалып-күйдің сандық өлшемін даярлық коэффициентімен бағалауға болады. Дереккөздер
Математикалық қосалқы процессор

Математикалық қосалқы процессор (Математический сопроцессор; mathematical coprocessor, aloating point unit) — жылжымалы нүктелі сандармен операцияларды жылдам орындауға арналган процессор. Дереккөздер
Жүйенің осалдығы

Жүйенің осалдығы (Уязвимость системы; criticality of system) — жүйенің қауіп төнген кезде қорғанысының бұзылуына себепші болатын қасиеті. Дұрыс жобаланбауының немесе толық жөнделмеуінің, кездейсоқ немесе әдейі жасалған әрекеттің салдары болуы мүмкін. Дереккөздер
Граувакка

Граувакка(немісше grau— сұр, wаске — саз) — әр түрлі таужыныстар мен минералдардың сынықтарынан, көбінесе далашпаттар мен кварцтан тұратын құмды жыныс. *Грауваккаларда жыныс сынықтарының мөлшері 20%-дан кем болмауы тиіс. *Грауваккаларды түйірлер нашар жұмырланып, нашар іріктелген, керіші ор түрлі, полиминералды, көбінесе сазды минералдар басым болады. *Құрылымы әркелкі псаммитгі, бітімі сол қабатгы, түсі көбінесе сұр, жасыл сұр, қара сұр. Дереккөздер
Жүйетехника

Жүйетехника (Системотехника) — күрделі жүйелерді жобалау, жасау, сынау және жұмыс істету мәселелерімен шүғылданатын гылыми-техникалық багыт. Жүйетехникада радиоэлектроника, ақпараттану және есептеу техника құралдары, модельдеу ілімдері кеңінен қолданылады. Жүйетехника жергілікті, аймақтық, ауқымдық, мемлекеттік және ғарыштық жүйелермен бірге олардың алуан түрлері мен жұмыс істеу тәсілдерін, қоршаған ортаның әсерлерін және адамдардың қатынасуын қамтиды. Дереккөздер
Математикалық модель

Математикалық модель (Математическая модель; matemathical simulation) — объектінің қызметі мен құрылымын сипаттайтын математикалық тәуелділіктер жүйесі, яғни математикалық формулалар мен тендеулер арқылы өрнектелетін объектілердің математикалық сипаттамалары. Дереккөздер Математикалық модельдеу
Аллювийлiк шашылымдар

Аллювийлiк шашылымдар - сынықты материалдың су ағыңдарымен тасымалдану және түзілу нәтижесінде жаралып, аллювий түзілімдерінде орналасады. Элювийлік, делювийлік, коллювийлік, көне шашылымдар және түпнүсқа таужыныстар мен кенорындардың шайылуынан пайда болады. Аллювийлiк шашылымдарға өзен, аңғар, арна және терраса шашылымдары кіреді. Дереккөздер
Жүктейтін сектор

Жүктейтін сектор (Загрузочный сектор) — бірінші сектордың нөлінші бетіндегі нөлінші сызықжолы. Жүктемелеуіш (жүйелік) дискінің бұл жерінде операциялық жүйені жүктемелейтін программа орналасады. Дереккөздер
Жүктеме, жүктеу

Жүктеме, жүктеу (Загрузка; load, loading) — 1) жүктеме — жүйенің жұмыспен жүктелу сипаттамасы; 2) жүктеу — мәліметтерді сақтайтын құрылғының бірінен екіншісіне ауыстыру; 3) жалпы қызмет көрсету жүйесі жұмысының көптігінің сипаттамасы; 4) мәліметтерді мәліметтер тасуыштан негізгі жадқа немесе тікелей процессор амалдарында пайдалану үшін негізгі жадтан регистрлік жадқа жіберу. Дереккөздер
Торакопластика

Торакопластика (син.: өкпені қалпына келтіру) — хирургиялық операция: өкпенің зақымдалғап бөлігінің жетілуіне жағдай жасау мақсатымен кеуденің белгілі бір бөлігіндегі қабырғаларды жою немесе операция жасап алып тастау. Сірі қабық аралығындағы торакопластика — сірі қабық қуысын ашып және қабырғадан басқа париетальды сірі қабық аймағын кесіп тастайды. Сірі қабықтан тыс торакопластика — сірі қабық қуысын ашнайды. х Жотарты торакопластика — қабырғаның үстіңгі бөлігінде, соның ішінде 1-қабырғада орындалатын торакопластика. Дереккөздер Тағы қараңыз * Коффи-Антелав операциясы * Торакалды хирургия
Контроллер

Контроллер : *компьютердің жеке құрылғыларының жұмысын басқаратын электрондық схема; *бір немесе бірнеше құрылғыны басқаруды, ал кейбір жағдайларда компьютерге қосылған интерфейстердің сәйкес болуын орындайтын дербес компьютер блогы; *оган қосылған құрылғылардың жұмысын басқаратын бағыныңқы жүйе, бірақ әдеттегідей одан өтетін ақпараттар ағынын өзгертпейді; *компьютерге қосылған құрылғыларды басқару қызметін атқаратын бағдарламаланатын аралық құрылғы. Дереккөздер
Математикалық программалау

Математикалық программалау (Математическое программирование; mathematical programming) — функцияның тиімді мәнін табу мәселелерін зерттеумен және осындай мәселелерді шешуге арналган әдістер табумен шұгылданатын қолданбалы математиканың бөлімі. Дереккөздер
Орақ тәрізді-клеткалы қаны аздық

]] Орақ тәрізді-клеткалы қаны аздық (син: өкпенің көрінуі) — қанның орақ тәрізді қызыл түйіршіктері бар, обтурация салдарынан өкпенің жіңішке қан тамырларына қан құйылуының бүзылуы альвеола арасындағы қолқаны жансыздандыруға әкеледі, рестриктивті белгісі үлғайған өкпенің жоғарғы күре тамырларының қан толтыруы. Дереккөздер
Торакалды хирургия

Торакалды хирургия ( — көкірек қуысы) — кеуде клеталарының ішкі қуысында орналасатын, ішкі кеуделік ортада жүргізілетін хирургия. Дереккөздер Тағы қараңыз * Торакоскопия * Торакотомия * Тораколапаротомия * Торакопластика
Мультимедиаға арналған жаңарту жинағы

Мультимедиаға арналған жаңарту жинағы (Комплект модернизаций для мультимедиа; multimedia upgrade kit) — мультимедиалық дербес компьютерді жасауға қажетті құрауыштар жинағы. Жинаққа міндетті түрде әрқашанда CD-ROM жинақтауышы мен дыбыстық тақша кіреді. Міндетті емес, бірақ құрауыштар жинағына CD-ROM жинақтауышының интерфейсі мен динамиктер қосылады. Дереккөздер
Динамикалық жүктеу

Динамикалық жүктеу (Динамическая загрузка; dynamic program loading) — негізгі жадқа программа тұтасымен жазылмайтын программаларды жүктеу тәсілі. Жадта жоқ модульдер қажет болған кезде біртіндеп жүктеледі. Жүйені жүктеу (Загрузка системы) — жүйе модульдерін сыртқы жадтан негізгі жадқа жазу. Мәліметтер базасын жуктеу (Загрузка базы данных; database load) — мәліметтерді мәліметтер базасына жазу. Программаны жүктеу (Загрузка программы; program loading) — программаны сыртқы жадтан негізгі жадқа жазу. Сұраныс бойынша бетті жуктеу (Загрузка страницы по запросу; demand paging) — дискі беттерін қажетіне қарай негізгі жадқа жіберуге арналған виртуал операциялық жүйенің механизмі. Дереккөздер
Қатпарлық айнасы

Қатпарлық айнасы - қатпарланған нақтылы стратиграфиялық қабаттың сол қатпарлар жүйесіндегі барша құлыптарын бір-бірімен ойша жалғағанда пайда болатын шартты жазықтық. Бүл жазықтық көлбеу бағытталуы, еңістеле сағалануы, дөңес немесе ойыс, ал арагідік өте күрделі пішінді болуы мүмкін. Дереккөздер
Контроллердің қалыпкүй блогы

Контроллердің қалыпкүй блогы (Блок состояния контроллера; status controller block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — контроллер жайында динамикалық мәліметтері бар операциялық жүйенің кестесі. Оны басқарушы бағдарлама мен енгізу-шығару құрылғысының драйверінде пайдаланады. Дереккөздер
Мультимедиалық объект

Мультимедиалық объект (Мультимедийный объект; multimedia object) — ұсынудың екі немесе одан да көп әр түрлі тасуыштарына жататын объектілерден тұратын құрама объект. Мысалы, мәтіндегі құрама дыбыстық сүйемелдеу. Дереккөздер
Қосақталған машина

Қосақталған машина (Спаренная машина; coupled computer) — қос машиналы есептеу кешенінің бір компьютері. Ішкі сілтемелер *Машина *Компьютер Сыртқы сілтемелер *[http://www.uni-weimar.de/cms/fileadmin/bauing/files/professuren/bauinf/aktiv/SummerSchoolWienFirmenich.pdf Coupled Computer Systems for Civil Engineering Applications, Berthold Firmenich)] *[http://www-pub.iaea.org/MTCD/publications/PDF/te_1539_web.pdf Use and Development of Coupled Computer Codes for the Analysis of Accidents at Nuclear Power Plants] Дереккөздер
Аралдық доғалар

Аралдық доғалар — шеткі теңіздердің қазаншұңқырларын мұхиттың терең науаларынан бөліп тұратын, тізбектелген тау жоталары. Аралдық доғалардың негіздері көбіне жанартаулы, теңіз деңгейінен көтеріңкі көптеген шоқтықтары бар (ені 40—400 км, ұзындығы 1000 км және одан да көп) аралдар болып келеді. Аралдық доғаларға анық сараланған гравитациялық және магниттік өрістер, күшті жылу ағыстары, белсенді вулканизм мен сейсмикалылық тән. Аралдық доғаларлар негізінен Тынық мұхит алабының батыс өңірінде шоғырланған; бүл құрылымдар жүйесі "Тынық мұхиттың отты шығыршығы" деп аталатын жалпыпланеталық алып құрылымның бір бөлігі болып табылады. Синонимі: жанартаулы аралдық доға. Дереккөздер
Альбиттену

Альбиттену — метасоматоз процеcінің бір түрі. Жер қойнауларынан көтерілген гидротермалық ерітінділердің әсерімен түпнегіз таужыныстар құрамындағы силикатты және алюмосиликатгы минералдар есебінен альбит кристалдарының пайда болуы. Дереккөздер
Өкпе инфаркті

Өкпе инфаркті — плевраға қараған, түбір бар, үш бұрыш формасына ие болатын өкпе геморагиялық инфаркт, әдетте өкпе артериясы бітелген кезінде пайда болатын, қан қақыру ауруымен байқалады. Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Дереккөздер
Конфигурация, пішін үйлесім

Конфигурация, пішін үйлесім *белгілі бір жүйені, аппараттық жабдықтарды, оның нақты параметрлерін (сипатгамаларын), құрылғылар қүрамын (бөліктерін), өзара байланыстарын анықтай отырып орналастыру. Көрсетілген кешенге, жүйеге, компьютерге қосылатын құрылғылардың жұмыс істеу және бірбірімен байланысу мүмкіндерін тиянақтау десе де болады. Конфигурация белгілі бір тұтыну кезеңі ішінде пайдаланылатын есептеу жүйесіндегі аппараттық қүралдар мен олардың арасындағы байланыс параметрлерін бекітеді; *дербес компьютерді пайдаланушының белгілі бір мәселелерді орындауына арналған кызметтік құрылғылардың жинағы; есептеу жүйесіндегі аппараттық құралдардың және олардың арасындағы жалғастырулардың белгілі бір жиынтығы. Дереккөздер
Иммуноглубиндер

Иммуноглубиндер (ИГ) — белоктар тұқымдастығы. Оған антиденелік қасиеттері бар белоктар, В-лимфоциттердің антиген байлағыш рецепторлары және антигендік ерекшеліктері мен химиялық, құрылымы жағынан антиденелерге ұқсас белоктар кіреді. Қан сарысуында, лимфада, уызда, сілекейде және торшалардың сыртқы қабатында болады. Бірқатар белгілер негізінде ИГ молекулаларын 5 түрге (ИГО, ИГМ, ИГА, ИГД„ ИГЕ) бөледі. Мысалы 150 000-дан: 900 000 дейін. Барлық кластарға жататын ИГ-нің негізгі кұрылымдық бірліктері болып Н және Ь-полипептиттік тізбектері саналады, олар өзара әртүрлі типтегі ковалентті емес байланыстар және тізбек аралық дисульфпдті көпіршелер арқылы ұсталып тұрады. ИГ мономер молекуласы мысалы 22 500 болатын екі Ь-тізбектен және мысалы 50 000—75 000 болатын екі Н-тізбектерден тұрады. Ь- тізбекте барлық кластарға ортақ детерминант болады. Ал Н-тізбектерде тек ИГ әр класына тон антигендік детерминанттар болады. Антигендік қатынастарға байланысты Ь-тізбек екі типке (К и Я), ал Н-тізбек бес типке (ү, ц, а, е, б) бөлінеді, олар өзара аминқышқылдардың реттілігіне байланысты ажыратылады. Әр Ь-және Н-тізбек өзгермелі Ы-терминальды бөлімнен және тұрақты С-терминальды бөлімнен тұрады. Дереккөздер
Машинадан тыс ақпараттық база

Машинадан тыс ақпараттық база (Внемашинная информационная база) — барлық құжатталган мәліметтер мен хабарлар жиынтығы. Бүл жиынтық басқарудың автоматтандырылған жүйесінде және басқа да автоматтандырылған жүйеде пайдаланылады. Дереккөздер
Грейзендер

Грейзендер- көбінесе қышқыл құрамды интрузиялық, эффузиялық, шөгінді және метаморфтық тау жынысытардың пневматолиттік-гидротермалық өзгерістері нәтижесінде қалыптасатын, минералдық құрамы негізінен кварцтан, мусковиттен, литийлі слюдалардан, турмалиннен, топаздан, флюориттен, берилден, рутилден, басқа да кейбір рудалы минералдардан тұратын тау жынысы. Дереккөздер
Геохимиялық алаң

Геохимиялық алаң - нақтылы химиялық элементтер тобының немесе олардың жекелеген ассоциацияларының арнаулы концентрациясы шөгінді таужыныстардан тұратын нақтылы свиталарға ғана шоғырлануы нәтижесінде геохимиялық сипаты тұрғысынан біркелкілікпен сипатталатын алаңдар. Дереккөздер
Қос (ұзын) сөз

Қос (ұзын) сөз (Двойное слово (длинное); double (long) word) — 1) жазылуында төрт байт пайдаланылатын мәліметтер. Мұндай сөздер 16 және 32 разрядтық машиналарда қолданылады; 2) біртұтас бүтін ретінде өңделетін іргелес машиналық сөздердің жұбы. Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Long_double Long double] Дереккөздер
Анестезиолог

]] Анестезиолог — ауыртпау және хирургиялық жолмен араласу кезінде организмнің өмірлік маңызды функцияларын меңгеру мәселелері бойынша арнап даярлықтан өткен маман дәрігер. Дереккөздер sl:Anesteziolog
Бөгеннің гидрологиялық сипаттамасы

]] Бөгеннің гидрологиялық сипаттамасы (Гидрологическая характеристика водохранилища) — гидрологиялық режімнің элементі; су қоймысының сандық көрсеткішінің өзгеру жағдайы мен оның пайдалану кезіндегі режімі мен тәуелділігін, сонымен катар су қоймасының табиғи жағдайы мен су жиналу алқабының көрсеткіштерін анықтау. Дереккөздер
Каверна (медицинада)

Каверна — ағзаның ішкі мүшелерінде (көбінесе өкпеде, бүйректе) некроздан пайда болатын қуыстар. Түрлері Икемді каверна — өз бетімен ыдырауға және тыртықтануға қабілетті шағын өкпелік каверна. Созылмалы каверна (син.: сіреснелі, фиброздық каверналар) — ыдырауға қабілетсіз, кенересі фиброздық өзгеріске ұшыраған өкпелік каверна. Ашық каверна — сыртқы ортамен патологиялық процесс барысында табиғи немесе пайда болған өзек арқылы қатынасады. Секвестрленген каверна — некроздалған тканьдердің шеткі учаскелерінің балқуымен және секвестр түрінде бөліктері бойынша орталық учаскелерге бөлінуімен сипатталатын каверна. Жедел каверна — ұлпа некрозының жас ошағының орнында пайда болған жүқа жеңіл ыдырайтын өкпелік каверна. Дереккөздер
Аралық көмірлі алап

Аралық көмірлі алап — геосинклин мен платформа аралығындағы тектоникалық режімде жаралған көмірлі формациялардан тұрады. Бүл типті алап көмірлі қат-қабаттың біршама қалындығымен, көмір қабаттары санының орташа болуымен (ондаған), көмір метаморфизмінің орташа дәрежесімен, таужыныстардың шамалы дислокацияланғандығымен сипатталады. Дереккөздер
Диагенез

Диагенез ( — іс-әрекеттің тәмамдалуын білдіретін қосымша, — пайда болу) — Жер қыртысының жоғарғы белдеуі жағдайында қопсық шөгінділердің (суқоймалар түбінде және құрлықта) шөгінді таужынысқа айналуының табиғи физикалық-химиялық процесстерінің жиынтығы. Бастапқы диагенез — шөгінді құрамының физикалық-химиялық тұрақтану кезеңі және кейінгі диагенез — заттың әр түрлі минералдық жаралымдар түзіп қайта бөліну кезеңі сараланады. Дереккөздер
Конфигурация диспетчері

Конфигурация диспетчері (диспетчер конфигурации; configuration manager) — жүйенің пішім-үйлесімі жайындағы мәліметтерді сақтауды және таңдап алуды жеңілдететін бағдарламалық құрауыштар жиыны. CONFIG.SYS, AUTOEXEC.BAT және әр түрлі INI файлдарын қолдану қажеттігінен босатады. Оның құрамына пішін-үйлесім тізілімі, тізілімнің бейнесызбалық редакторы және жабдықтарды ажырата білетін (оның ішінде жадта түрақты сақтайтын құрылғыларда жүзеге асырылган) құралдар кіреді. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBcQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Ftechnet.microsoft.com%2Fru-ru%2Flibrary%2Fms174212.aspx&ei8QgMTrvDDsSWOqjIyLQL&usg=AFQjCNEq8d7aT_6TJZUI1SQnMBfVQf3M0g Диспетчер конфигурации SQL Server]
Мультиплексор

Мультиплексор - екі немесе одан да көп мәліметтер тұтынушылар арасында бір ортақ арна арқылы бір мезетте мәліметтер жеткізуге мүмкіндік беретін қызметтік құрылғы; бір мезгілде бір желі арқылы бірнеше сигнал жеткізуге мүмкіндік беретін құрылғы. Мультиплексор бірнеше кіріс сигналын бір шығыс сигналына айналдыратын логикалық схема немесе бірнеше кіріс ақпараттық ағынын бір шығыс ақпараттық ағынына айналдыратын құрылғы. Мұнда сигналдарды мерзімдік, жиілікті және статистикалық біріктіру тәсілдері қолданылады. Дереккөздер
ИГА

ИГА — әртүрлі формада қан сарысуында және секреттерде кездеседі. Сарысу құрамында негізінен мономерлер түрінде, сондай-ақ димерлі және жоғарғы құрылымда да кездесе береді. ИГА сарысудағы концентрациясы 156—294 мг/100 мл. Мономердің мысалы 150000— 160000, түну керсеткіші 75. Н-тізбектің мысалы 55 000-дей. Димердің тұну көрсеткіші 105, тримердікі — 135, тетрамердікі 16—175. ИГА-ның жартылай ыдырау мерзімі 5—6,5 күн. Молекула құрамына 5—10% карбогидраттар кіреді. ИГА- ның өзі екі топқа бөлінеді ИГА1 және ИГА2. ИГА-лимфоциттердің антиденеге тәуелді уыттылығын күшейтеді, вирус аурулары кезінде вирусты орап алып оның нысана-торшаға енуіне мүмкіндік бермей, үлкен қорғаныс қызметін атқарады. Сjл ИГА-дері — уыз, сілекей, көз жасының негізгі ИГ тобы. Сарысу ИГА-дан сөлдік ИГА- ның өзгешілігі ол негізінен ИГА2 тұрады. Мономер, димер және тримерлі формаларда кездеседі. Димерлер мен тримерлер құрамына қосымша екі полипептиді секреторлы компонент (5с) және Л-тізбегі кіреді. ИГА пішініне байланысты мысалы 305 000 және одан жоғары болады, диментация тұрақтылығы 11,53. Сөлдік ИГА-сы тыныс, ас корыту жолдарының шырышты қабаттарының эпителий торшаларына ауру қоздырғыштары еніп және жиналатын жерлерінде басты корғаныс қызметін атқарады. Дереккөздер
Геохимиялық атырап

Геохимиялық атырап - Жер қыртысының кейбір элементтер мөлшері кларктан көбірек ұшырасатын өңірлері. Геохимиялық алаптың құрам-бөлшегі болып есептелетін Геохимиялық атырап кенді алап немесе кенді торап ұғымдарына сәйкеседі. Дереккөздер
Машиналық аударма

Машиналық аударма (Машинный перевод; machine translation) — мәтіннің немесе сөздің бір тілден басқа тілге компьютер көмегімен орындалатын аудармасы. Машиналық аударма, немесе автомат аударма — электронды-есептеуіш машинаның (ЭЕМ) көмегімен бір тілдегі мәтінді екінші тілге аудару. Автомат аударма инженерлік тіл білімі мен қолданбалы ғылымдар саласына жатады, тілді табиғи код (шартты белгі) ретінде қарастырып, статистикалық және теориялық-акпараттық әдістерді қолданады. Зерттеу салмағы көбінесе лексикадан синтаксис саласына ауысып, семантикалық анализдің көмегімен мәтіннің мағына жағына көп көңіл бөлінеді. Көптеген тілдік мәліметтерді қамтитын кең көлемді машиналық сөздіктер жасайды. Қазақстанда профессор Бектаевтың жетекшілігімен кұрылған шағын топ әр түрлі мәтіндерді қазақшадан орысшаға аударумен шұғылданып, теориялық және практикалық зерттеулер жүргізуде. Автомат аударма сол күйінде тұтынушының қажетіне жарамды болмаған жағдайда, аудармашы мамандардың жеңіл-желпі өңдеуінен өтеді. Қазіргі кезде ЭЕМ-нің көмегімен іске қосылған ағылшын, неміс, француз тілдерінен орысшаға аударатын жүйелер бар. Дереккөздер
Жанартаулық тектоникалық депрессия

Жанартаулық тектоникалық депрессия — планда сақиналы, сопақ немесе полигонды oпырылған құрылым, вулкандық процестерге байланысты дамиды, бірақ белгілі бір жанартау орталығының әрекеті мен эволюциясына байланысты емес. Бұл мағынада жанартаулық тектоникалық депрессия кальдераға керісінше. Жанартаулық тектоникалық депрессия диаметрі 12—15 км-ден 60—80 км, кейде 100 км-ге дейін жетеді, сыртқы жағынан лықсымалар жүйесімен шектеледі. Төмендеудің көрінетін амплитудасы 300 м-ден 700—1000 м-ге дейін болады. Депрессияның салынуы вулкандық әрекеттілік цикл басталудан бұрын жүреді. Жанартаулық тектоникалық депрессия ауқымында вулкандық аппараттар тобы орналасады, олар көбінесе өнімдердің базальттан дацит пен липаритке дейінгі толық қатарын береді. Дереккөздер
Бөгеннің көлемі

]] Бөгеннің көлемі (Объем водохранилища) — су қоймасының тосылған деңгейіндегі белгілі (нақты) су көлемі. Бөген көлемінің мынадай түрлері бар: толық су қоймасының көлемі: су қоймасының табаны мен қалыпты суды тіреу деңгейінің арасындағы су көлемі, пайдалы (пайдаланылатын) көлем мен нәтижесіз су көлемінің деңгейіне дейінгі су көлемі, нәтижесіз су көлемінің деңгейінен су коймасының табанына дейінгі су көлемі. Тездетіп өткізу көлемі (су қоры) нормалы тіреу деңгейі мен тездетіп өткізгіш тіреу деңгейінің тездетілген тірелу деңгейі екеуінің арасында орналасқан су көлемі. Су қоймасының нәтижесіз көлемі түнбаларды тұндыруға, коймадағы судың сапасын арттыруға арналған. Тездетіп өткізу көлемімен су тасығандағы су көлемінің біразын қоймада ұстап алып калып, суға тапшы кезінде төменге су жіберіп пайдалану әдісі. Құрылыс көлемін (имарат материалдарының жұмсалуы кемиді) кемітуге пайдасы тиеді. Дереккөздер
Альмандин

Альмандин — силикаттар класы гранаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: ғе3а12 [§ю4]3. Сингониясы - текшелік, кристалдары додекаэдр түрінде, көбінесе түйірлі агрегаттар құрайды. Түсі — қызыл, күлгін қызыл, қоңыр қызыл, жылтырлығы шыныдай, қаттылығы - 7 - 7,5, жіктілігі жіктелмеген, меншікті салмағы — 4,25. Кристаллы тақтатастар мен гнейстерде кездеседі. Альмандин қажет материал ретінде пайдаланылады, мөлдір қызыл түсті түрі асылтас боп саналады. Кендері Карелияда, Оралда, Шығыс Сібірде белгілі. Жаратылысы Альмандин тау жыныстарында сирек кездеседі. Ол — слюдалы тақтатастардың және пегматит желілерінің негізгі минералы. Анарлардың жақсы құралған кристалдары Уралда, әсіресе Таганай тауындағы Златоустыға жақын жерде кездеседі. Ол Орта Уралдағы Осиновск мен Глобичинск кендерінен де табылған. Абразив (шарық қайрақ, түрлі қағаз жасауға қолданылатын) анардың ірі кендері — Карелиядағы Шугерецк станцияның қасында да бар. Галерея Дереккөздер
ИГД

ИГД — адам қан сарысуында аз мөлшерде (0,3—0,4 мг/ 100 мл) және кейбір лимфоцит мембраналарының бетінде кездеседі. Әрқашан мономерлі формада, тұну көрсеткіші 6— 75, м. с. 170 000—200 000 болады. ИГД молекуласы екі түрде кездеседі — сарысулы және рецепторлы. ИГД қызметінің маңызы әлі толық анықталмаған, бірақ антигенмен алғашқы байланысқа түсу кезінде антиген байлайтын рецепторлар ретінде маңызды роль атқарады. ИГД түзілуі ИГО қарағанда 100 есе бәсең жүреді. ИГД аутоиммунды аурулар кезінде көбірек кездеседі. Дереккөздер
Торакотомия

Торакотомия — хирургиялық операция: көкірек арқылы сірі қабық қуысын ашу. Қабырға аралық торакотомия — қабырғаларды кеспей, қабырғалар арасымен тілініп сойылады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Торакалды хирургия
Бөгеннің көтеріңкі көлемі

]] Бөгеннің көтеріңкі көлемі (Форсированный объем водохранилищ) — жаңбыр мен нөсер аркылы тасқын қалыптасатын ағын суларда (мысалы, басталуы мен мөлшерін алдын ала білу қиын өзендер) оны реттеу үшін бөгенде жасалатын арнайы резервтік сыйымдылық. Арнайы сыйымдылық аз сулы кезеңдердің ағындысын көбейту үшін жасалған сыйымдылықтың үстінде орналастырылады. Одан басқа орасан су тасулар мен тасқындарды өткізу кезінде, әдетте, бөгеннің қалыпты тежеу деңгейінен (ҚТД) сол биіктеу деңгейден су босату әрекеті де кездеседі. Оны көтеріңкі деңгей деп атайды. Бұл жағдайда тасқын ағындысын реттеуге көтеріңкі призма да қатысады. Дереккөздер
Геохимиялық ая

Геохимиялық ая — біршама ауқымды аймақты алып жатқан нақтылы тау жынысы құрамындағы элементтердің орташа мөлшері; бұл мөлшер кларкқа сәйкес келуі, одан көбірек немесе азырақ болуы ықтимал. Геохимиялық аяны не ая мөлшерін анықтау кенорындарды геохимиялық әдістер арқылы іздестіру барысында шешуші рөл атқарады. Дереккөздер
Созылған қуыс

Созылған қуыс (іскен)—«Вентиль» түрі бойынша жараның іріңін түтік арқылы шығаратын кеңірдек тарамы өткізгіштігінің бұзылуына бола өкпедегі қуыс мөлшерінің едәуір үлғаюымен және ұсақ жараның іріңін түтік арқылы шығаратын кеңірдек тарамының бір уақытта ерекше зақымдануымен бірге өкпе тканінің ыдырауы. Өткізгіштігін қалпына келтіруде қуыс мөлшері қүрылысының бұзылуына сәйкес тез кішірейеді. Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі Дереккөздер
Машиналық графика

Машиналық графика (машинная графика; computer graphics) — адам әрекеттерінің нәтижесі ретінде қарастырылатын, компьютер көмегімен кұрастырылған екі өлшемді графикалық кескіндердің негізінде қолданбалы мәселелерді шешуге арналган программалық және техникалық құралдардың жиынтығы; компьютер экранында мәтінге жатпайтын графикалық объектілерді бейнелеу. Компьютерлік графикага графикалық объектілерді құрастыру, енгізу, сақтау, бейнелеу, диаграммалар мен графиктер жасау, оларды қайталап көрсету, экранға шығару, түрлендіру және түзету тәсілдері мен амалдары жиыны жатады.. Машиналық графика пайдаланушының компьютермен әрекеттестігінің ең тиімді үлгісінің бірі. Ол ақпаратты графикалық еңгізу-шығару құрылғыларымен жабдықталған графикалық терминалдар мен дербес компьютердің пайда болуының арқасында жобалауды, математикалық модельдеуді, мәліметтер талдауды автоматтандыруда кеңінен қолданыла бастады. Дереккөздер
Альфа-бөлшек

Альфа-сәулелер — радиоактивті ядролардан зор жылдамдықтармен (шамамен 10 см/с) бөлініп шығатын бөлшектерден тұратын сәулелер. Альфа-сәуле шығару — ядролық реакторлардың жұмыс процесінде, ядролық жарылыста пайда болатын немесе ядролық зарядтардың құрамына кіретін радиоактивті изотоптардың ыдырау барысында ядролардың гелий атомдарын (альфа-бөлшектер) шығаруы. Альфа-сәуленің өткіш қабілеті аз болғандықтан, ол тек альфа — сәулеленгіш изотоптар организм ішіне түскенде ғана қауіпті. Дереккөздер
Бөгеннің қалыпты тіреу деңгейі

]] Бөгеннің қалыпты тіреу деңгейі (Нормальный подпорный уровень водохранилища) — су қоймасын жобалағандағы оның судың ең жоғарғы тірелу деңгейі, су қоймасының жоғарғы ернеуіндегі жиналған суды гидротехникалық имараттармен әдеттегі жағдайда пайдалану. Дереккөздер
Конфигурация тізілімі

Конфигурация тізілімі (Реестр конфиіурации; configuration registry) — есептеу машинасының конфигурация жайындағы ақпарат сақталатын мәліметтер базасы. Мүндай ақпаратқа, мысалы, орнатылған аппараттық құралдар мен программалық жасақтама, жұмыс істейтін ортаның параметрлері және жүйені пайдаланушылардың енгізген басқа да мәліметтері жатады. Дереккөздер
Иге

ИГЕ — азғана мөлшерде қан сарысуында және секреттерде кездеседі және организмнің өз тканьдеріне сол биологиялық түрдің мүшелеріне өте жақын, жылдам басталатын аллергиялық реакцияға қатысады. Мысалы шамамен 190 000, тұну көрсеткіші 85. Сарысуда өте аз (0,0001—0,0007 мг/100 мл) мөлшерде кездеседі. Кейбір аллергиялық және тоғышар құрттар жұқтыратын аурулар кезінде қан сарысуында ИГЕ қоюлылығы бірнеше есе көбейеді. Оның вирусқа қарсы иммунитеттік маңызы әзір толық анықталмаған. Дереккөздер
Қаттардың гидродинамикалық өзара әсері

Қаттардың гидродинамикалық өзара әсері - бір-бірімен байланысқан (тектоникалық жарылымдар бойымен, бұрғылау ұңғымаларымен, қосылысқан белдемдер бойынша және т.б.) мұнай-газды қаттардағы (қабаттардағы) қысымның қайта бөлінуі. Қаттардың гидродинамикалық өзара әсерінің қарқындылығы қаттардың ұзындығына, қалыңдығына, жинауыштық қасиеттеріне және т.б. байланысты болады. Дереккөздер
Мультипрограммалық жүйе

Мультипрограммалық жүйе (Мультипрограммная система; multiprogram system) — мультипрограммалау режімінде жұмыс істейтін, яғни екі немесе одан көп мәселені бір мезгілде орындауға рұқсат беретін есептеуіш жүйе. Дереккөздер
Машиналық жаңылысуларды өңдеу

Машиналық жаңылысуларды өңдеу (Обработка машинных сбоев; machine check handler) — машиналық үзілімдерді талдайтын және командалардың қайталану қателіктерін жөндеуге әрекеттенетін қүрал. Егер қайталау нәтиже бермесе, онда жаңылысуды алып тастау немесе осы қателік әсер ететін мәселені оңашалау әрекеттері жасалады. Дереккөздер
Геохимиялық диаграмма

Геохимиялық диаграмма — минералдардың кристалдану процесі немесе химиялық элементтердің таралу заңдылықтары уақыттың не температураның өзгеруі тұрғысынан әр түрлі сатыларға сәйкестендіре кескінделетін сызба нұсқа. Дереккөздер