kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Паритет

ПАРИТЕТ, Бара-барлық ( – тепе-теңдік) – * Екі немесе бірнеше тараптардың, мақсаттардың, факторлардың, қаражаттардың бірдейлігі, бара-барлығы, рыноктағы түрлі субъектілер құқықтарының міндеттерінің, төлемдерінің, жағдайының тепе-теңдігі; * Түрлі елдердің ақша бірліктерінің не осы ақша құрамындағы алтын мөлшері бойынша не олардың сатып алуға жарамдылығы бойынша арақатынасы; * Бағалы қағаздың атаулы құнына бара-бар құны. Облигациялар бойынша операциялар жүргізілген жағдайда оның маңызы зор, өйткені ол өтеу тәуекелдігінің көрсеткіші болып табылады; * Экономикалық даулар мен еңбек дауларын қарау кезінде тараптардың тең болуы қағидаты. Түрлері: валюталық паритет – үкімет аралық деңгейде заңнамалық тәртіппен белгіленетін валюталардың арақатынасы; алтын паритеті: а) елдің ақша бірлігіндегі таза алтын құрамы (салмағы), оны үкімет белгілеп, заң жүзінде тиянақтайды. Мысалы, АҚШ [http://www.dollar-usd.ru/ долларның] құрамында 0,818513 грамм таза алтын бар; ә) екі ақша бірлігінің құрамындағы алтын ретінде белгіленген алтынның салмағы бойынша арақатынасы; мәнет паритеті: *а) екі тараптың ақша бірліктерінің құрамындағы алтынның немесе күмістің арақатынасы; *ә) ақша жүйесі әр түрлі екі елдің ақша бірліктерінің құрамындағы алтынның не күмістің нарықтық құнының арақатынасы; атаулы паритет – ақша бірлігі мен эталон ретінде қабылданған металл не басқадай валюта арасындағы қатынас; опциондар паритеті – колл-опцион үшін өткізу бағасы плюс сыйлықақы тиісті фьючерстік келісімшарт бағасына тең болатын, ал пут-опцион үшін өткізу бағасы минус сыйлықақыға тең болатын опцион жағдайы; сатып алуға жарамдылық паритеті – екі (немесе бірнеше) валютаның арасындағы олардың белгілі бір тауарлар мен көрсетілетін қызметтер жиынын сатып алуға жарамдылығы бойынша қатынасы. Тауарлар жиынының номенклатурасына қарай сатып алуға жарамдылық паритеті жекеше (белгілі бір тауарлар тобы бойынша) немесе ортақ (барлық қоғамдық өнім бойынша) болуы мүмкін; валюталардың Ласпейрес формуласы бойынша сатып алуға жарамдылық паритеті – ұлттық экономиканың қалыптасқан құрылымын ескере отырып, екі елдегі баға деңгейінің арақатынасын көрсететін халықар. индекс; Пааше формуласы бойынша сатып алуға жарамдылық паритеті – бірыңғай тауарлар жиыны – өз елі мен шет мемлекет өкілдері бағасы деңгейінің арақатынасы, бұл қатынас өлшемдеуші-шетел экономикасы құрылымының көрсеткіштері арқылы валюталардың паритеті түрінде жалпыланады; пайыздық паритет – пайыздық ставкалардағы айырма валютаның форвардтық бағамының дисконты немесе сыйлықақысы мөлшерінде тікелей көрсетілетін жағдайда екі валюта арасындағы қатынас; пайыздық ставкалар паритеті – форвардтық айырбас бағамы мен “спот” бағам арасындағы айырма тиісті шет елдегі пайыздық ставка мен ішкі пайыздық ставка арасындағы айырмаға тең екенін білдіретін теориялық қағида; бағалар паритеті – ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер өткізетін өнімнің бағасы мен олар сатып алатын өнеркәсіптік тауарлар және осы тектес көрсетілетін қызметтер бағасының арасындағы қатынас. Дереккөздер uk:Паритет
Паркет

Паркет – еденге төсеуге арналған қысқа әрі жіңішке тақтай; осы тақтайлардан қиюластырып төселген еден. Паркетті сүрегі қатты ағаштардан (емен, бук, т.б.) жасайды. Паркеттің ұзындығы 150 – 450 мм, ені 30 – 60 мм болады. Жасалу ерекшелігіне орай паркет жеке даналық, әшекейлі (мозаикалы), паркеттік тақтайлар және тақта (щит) паркетке ажыратылады. Паркет (, ) — әдетте қатты жынысты ағаштардан жасалған еденге төсеуге арналған қысқа және жіңішке тақтайлар. Паркеттің мынандай түрлері болады: дана паркет, өрнекті паркет, паркетті тақта және қалқан. Дана және өрнекті паркет ағаштардың құнды жыныстарынан жасалады. Паркет жұмыстары Паркет жұмыстары — еденді паркетпен жабуға (бет қабатын) арналған жұмыс. Паркетті бетоннан, асфальттан немесе тақтайлардан жасалған қатты тегіс тұтас еденге төсейді. Паркет ағаш еденге шеге арқылы бекітіледі. Жасанды материалдардан жасалған еденге суық немесе ыссы мастика арқылы бекітіледі. Паркетпен жабылған беттер қолмен немесе паркет әдімелеу машинасымен тегістеледі. Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек Паркет тақтайшаларын жасайтын тізбек — тақтайшалардың алдыңғы және сырт беттерін долбарлап және таза жоңғылауға, оң және сол бойлау жиектерінде ойықтарды және тарақтарды қалыптастыруға, сонымен қатар тақтайшаларды ұзындығы бойынша шетжақтау және тақтайшалардың шетжағында ойықтар мен тарақтарды жоңғылайтын тізбек. Өңделетін материалдың өлшемдері: ұзындығы 150...500 мм, ені 20... 100 мм, қалыңдығы 8... 18 мм. Дереккөздер
Парсек

.]] Парсек (пк) – [http://astro-all.narod.ru/ астрономияда] қолданылатын үлкен қашықтықтың өлшем бірлігі. Парсек сөзі параллакс және секунд сөздерінің алғашқы үш әріптерінен шыққан. Парсек объектіге дейінгі арақашықтық. Жылдық параллаксы бір бұрыштық секундқа тең болатын қашықтық. : 1 пк а. е. ≈ (петаметр) 3,2616 жарық жылы. Сонымен қатар, еселік өлшем бірліктер де қолданылады. Мысалға, килопарсек, мегапарсек, гигапарсек және тағы да басқа. Ал миллипарсек, микропарсек секілді өте кіші сандар астрономияда қолданылмайды. Кейбір арақашықтықтар * 1 астрономиялық бірлік 4,848 микропарсекке тең; * Күннен жарық жұлдыздарға (Проксима Центавр) дейінгі арақашықтық 1,3 парсекті құрайды. * 10 парсекке тең арақашықтықты жарық 32 жыл, 7 ай, 6 күнде жүріп өтеді. Күннен жерге дейінгі арақашықты жарық 8,35 минутта жүріп өтеді. Күннен жерге дейінгі арақашықтық 4,8 мкпарсекті құрайды. * Күннен біздің галактикамыздың центріне дейінгі арақашықтық - 8 000 парсек. * Біздің галактиканың өлшемі - 30 000 парсек. * Дева галактикалар жиыны бізден 18 000 000 парсек қашықтықта орналасқан. Қосымша * Параллакс * Жұлдыз Сілтеме https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA
Партитура

Партитура – (, дәлме-дәл – бөлу, бөліп беру) – вокалдық және аспаптық немесе вокалды-аспаптық шығармадағы барлық дауыстардың жинақталып нотаға түсірілген түрі. Партитура арқылы бір мезгілде барлық партияда орындалып жатқан дыбысты қадағалауға болады. Тарихы Алғашында, партитурада көпдауысты шығармалар жазылып (XVI ғасыр), тек жекелеген дауыс жиынтығы түрінде ғана жарияланды. Партитуранң түрлері * Вокалдық партитура; * Симфониялық оркестрлік партитура. Вокалдық партитураның дыбыстары Жоғарыдан төменге қарай орналасады * Тенор * Баритон Симфониялық оркестрлік партитура аспаптары * Ағаштан жасалған үрмелі музыкалық аспаптар * Барабандар * Арфа Партиялық топ Әрбір партиялық топ дыбыс биіктігіне байланыстыанысты орналасады. Энциклопедиялық анықтамалық * Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
Партия

Партия ( – бөлік, топ) * жеке дауыспен немесе жеке музыка аспапта орындау үшін жазылған оркестрлік музыка драма немесе ансамбльдік шығарманың құрамды бөлігі. Операда партия дауысқа қарай бөлінуімен (сопрано партиясы, бас партиясы) бірге опера қаһарманының атымен де (мыс., Е.Рахмадиевтің "Қамар сұлу" операсындағы Қамар партиясы) атала береді; * сонаталық формадағы экспозиция бөлімі. * партия – идеялары, көздеген мақсаттарының ортақтығы негізінде біріккен адамдар тобы
Александр Владимирович Парыгин

Александр Владимирович Парыгин (25 наурыз 1973 жыл, Алматы қаласы, Қазақ КСР) – қазақстандық бессайысшы, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері (1996). Азия чемпионатының күміс жүлдегері (1993), 12-Азия ойындарының жеңімпазы (1994) және Азия чемпионы (1995), Әлем кубогы бәсекесінің күміс жүлдегері (1995), 1996 жылғы Жазғы Олимпиадалық ойындардың жеңімпазы. Жетістіктері Дереккөздер Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20120529082134/http://idwhoiswho.kz/node/1329 http://idwhoiswho.kz/node/1351 ПАРЫГИН Александр Владимирович]
Парыз

Парыз ( фарз) - анық, бұлтартпас дәлелдермен әмір етілген діни іс-әрекеттер мен міндеттер. Мәселен, дәрет алу, намаз оқу, ораза ұстау, зекет беру. Парыз өз ішінде «айн» және «кифая» болып екіге бөлінеді: «Айн парыз» - әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, өтеуге борышты парыздар. Мұсылман бұл парыздарды жеке өзі орындауға тиіс. Намаз бен ораза секілді. Біреудің парызын басқа біреу етей алмайды. «Кифая парыз» - жалпы мұсылманға Парыз бола тұрса да, кейбір мұсылмандардың іске асыруы арқылы барша мұсылманның мойнынан түсетін парыздар. Алайда ешкім орындамаса, барлық қоғам жауапты. Мысалы, жаназа намазын оқығандай. Бір қалада кейбір мұсылмандар қайтыс болған мұсылманның жаназа намазын оқыса жетіп жатыр. Сол кезде қалған мұсылмандар осы жауапкершіліктен құтылады. Бірақ кифая парыздың сауабы өтеген адамдарға ғана жазылады. Өтелмеген жағдайда күнәсі барлық мұсылмандарға жазылады. Парыздың өтелуінде зор сауап пен жақсылық бар. Мойнындағы борышын өтемегендер ақырет азабын тартады. Айта кететін бір жайт, кімде-кім парызды теріске шығарып, Парыздығын қабылдамаса, діннен шығады. Алайда парыз екенін мойындап, бірақ өтемесе, тек қана мойнының борышы болып қалады. Яғни, мұсылман - күнәһар деп есептелінеді. Дереккөздер
Пассаж

Пассаж 1) архитектурада – сауда-саттық ғимаратының бір түрі. Пассаж негізінен Еуропада 19 ғ-дың 2-жартысында тұрғызыла бастады; 2) музыкада – орындауы қиын әрі виртуозды музыкаға тән шапшаң орындалатын дыбыс қатарларының рет белгісі. Дереккөздер
Пассив

Пассив(лат. passіvus – енжар, әрекетсіз) – бухгалтерлік баланстың бөлігі, оң жағы. Ол кәсіпорын қаражатының белгілі бір күнгі құралу көздерін, нысаналы мақсатын, елдің шетелдегі шығысының шетелден түсетін түсімнен асып түсуін, төлем балансының тапшылығын көрсетеді. Дереккөздер
Пастораль

Пастораль ( — бақташылық) — # 16 ғасырда Италияда пайда болып, кейінірек Батыс Еуропа елдерінде кең тараған сарай театры жанры. Көбіне сарайда өткізетін мерекелер бағдарламасынан орын алған; # Ауыл өмірін асыра дәріптеуге бағытталған опералық, пантоми. Дереккөздер * Коробова А.Г. Пастораль в музыке европейской традиции: к теории и истории жанра. Екатеринбург, 2007 Сыртқы сілтемелер
Паталаха Евгений Иванович

Паталаха Евгений Иванович (9.5.1933 жылы туған, Украина, Луганск облысы Ровеньки қаласы) – геология-минералдық ғылылым докторы (1971). Новочеркасск политехникалық институтын бітірген (1956). Геологиялық партиялар мен экспедицияларда жұмысшы (1956–1960), Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында аспирант, ғылым қызметкер (1960–1968) Лаборатория меңгерушісі (1968–1974) 1974 жылдан директордың орынбасары болды.. Ғылыми еңбектері 1968 жылы «Механизм возникновения структур течения в зонах смятия (на примере Успенской зоны)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері тектофациялық анализдің негізін жасауға арналған. Марапаттар КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1985). Дереккөздер
Патент

Патент (лат. patents – ашылым) # Мемлекеттің жеке адамға (фирмаға) беретін және онын өнертапкыштыкты белгілі бір мерзім ішінде пайдалануына ерекше құқықты мойындауды қамтамасыз ететін құжат. # Салық төлеушілердің жекелеген топтары үшін жеңілдетілген салық режимін тағайындайтын құжат; белгіленген шарттарды сақтау мен төлемді енгізу (патенттік алым) кезінде, белгілі бір қолөнер кәсібі немесе тірлікпен (сауда, тауарды сатып алу және т.б.) айналысуға рұқсат беретін құжат. Патенттік құқық Патенттік құқық (;) Патентті беру жолымен — өнертапкыштыктың — техникалық және басқа шешімдерінің құқығын қорғау жүйесін бекітетін құқықтық нормалардың жиынтығы. Патенттік құқық дербес сала болып саналмайды. Пагенттік құқықтың негізгі көзі — өнертапкыштық зияткерлік меншіктің басқа нысандарымен байланысты құқықтық қағынастарды реттейтін арнайы зандар болып саналады. Патент заңы Патент заңы (;) Осы Заңмен енеркәсіптік меншік объектілерін жасауға, құқықтық қорғау мен пайдалануға байланысты мүліктік, сондай-ақ оларға байланысты жеке мүліктік емес қатынастар реттеледі. Интеллектуалдық меншіктін өзге объектілерін (селекциялық жетістіктер, интегралдық микротәсім топологиялары, тауар таңбалары, қызмет көрсету таңбалары, тауар шығарылатын жерлердін атаулары және басқалар) қорғау өзге заң актілерімен реттеледі. Links Дереккөздер
Патология

Патология(грек. pathos – қасірет және logos – ілім) – патологиялық процестер мен жеке ауруларды зерттейтін ғылым; қалыптан тыс ауытқу әдетте патология деп аталады. Медицинаның адам мен жануарлар организміндегі әр түрлі ауытқуларды зерттейтін клиника саласы. Патологияның негізгі екі саласы бар: Патологиялық анатомия Патологиялық физиологиясы Бұдан басқа, өлкелік Патология, әскери Патология, кәсіптік Патология деген салалары бар. Соңғы кезде салыстырмалы Патология (аурудың дамуын эволюциясы тұрғыдан қарап, олардың адам мен жануарлардағы даму ерекшелігін айқындау) қарқынды дамуда.. Дереккөздер
Патриархат

Патриархат (ежелгі грекше πατήρ — әке, ἀρχή – билеу; тура мағынасы — әке билігі) – алғашқы қауымдық қатынастардың ең көп тараған формасы. Патриархат тұсында қоғамда, шаруашылықта, үйде, ер адамдардың рөлі үстем болды; алғашқы қауымдық кұрылыс кезінде матриархат формациясының құлдырауынан кейінгі оны ауыстырған формация. Патриархалдық отбасы Патриархалдық отбасы - ең жақын туыстардың бірнеше ұрпағынан тұратын, бірлесе шаруашылық жүргізетін, ер адам отағасы ретінде абсолюттік билікке ие болатын отбасы. Дереккөздер
Пацифизм

Пацифизм ( — татуластыру, тыныштық орнату) — бейбітшілікті жақтайтын, зорлық-зомбылықты жоюға бағытталған идеология. Пацифисттік қозғалыс, бейбітшілік үшін қозғалыс соғыс пен озбырлыққа қарсы бейбіт құралдармен әрекет ететін антисоғыстық қоғамдық қозғалыс болып табылады. XIX ғасырдың 2-жартысында АҚШ пен Ұлыбританияда либералды интеллигенция ортасында пайда болған пацифистік қозғалыс кез келген соғысқа қарсы шығып, елдер мен халықтар арасындағы қарулы күресті айыптады. 1848 жылы Брюссельде, 1898 жылы Туринде (Италия), т.б. елдерде пацифистердің халықаралық конгрестері соғысқа тыйым салуға, жаппай қарусыздануға, елдер арасындағы дауларды аралық соттар арқылы шешуге шақырды. Пацифизмді жақтаушылар соғыстың бейбіт іс-шаралар арқылы алдын алу мүмкіндігіне сенім артады. Олар соғысты әділетті, әділетсіз деп бөлмейді, соғыс атаулының бәріне де қарсы. Олар соғыстың шығу себептерін жоймай-ақ, оны болдырмау мүмкін деп сенеді. XX ғасырдың 80-жылдары саяси ықпалы артқан пацифистік қозғалыс халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында соғыстарға тыйым салу туралы халықаралық конгрестер өткізіп, жалпыға бірдей қарусыздану мәселелерін көтерді. Қазіргі кезде пацифистік қозғалыс көптеген елдердің сыртқы және ішкі саясатына пәрменді ықпал етуге қабілетті бұқаралық халықаралық, демократиялық қозғалысқа айналды. Дереккөздер
Пачикина Любовь Ивановна

Пачикина Любовь Ивановна (2.5.1919 жылы туған, Ресей, Саратов облысы Баландин ауданы Новые Выселки с.) – ғалым-топырақтанушы, ауыл шаруашылығы ғылым кандидаты (1950). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1942, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Топырақтану институтында аспирант, аға, жетекші ғылым қызметкер болып еңбек етті (1946–1994). Ғылыми еңбектер «Суғармалы егіншілікті негіздеу үшін топырақты мелиоративтік бағалаудың ғылыми негіздер» Марапаттар «Суғармалы егіншілікті негіздеу үшін топырақты мелиоративтік бағалаудың ғылыми негіздері» деген ғылыми еңбегі үшін бір топ ғалымдармен бірге П-ға Қазақстан Мемлекеттік сыйлық берілді (1984). «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.. Дереккөздер
Беркімбай Пәрімбетов

Беркімбай Пәрімбетов (1929 – 1996) – (11.9.1929 жылы туған, Шиелі ауданы ) – инженер-технолог, техникалық ғылым доктор(1982). Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы (1973). Қазақ химия-технологиялық институтын (М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университеті) бітірген (1951). 1954 – 1961 және 1963 – 1965 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясы-нда, КСРО Құрылыс және архитектура академиясында, КСРО Құрылыс материалдары өнеркәсібі мемлекеттік комитетінде жұмыс істеген. 1965 – 1973 және 1979 – 1984 жылдары Қазақстан Құрылыс материалдары өнеркәсібі министрі. 1973 – 1979 жылдары КСРО Министрлер кеңесі жанындағы Қазақстан министрлер кеңесінің тұрақты өкілі қызметтерін атқарған. 1984 жылдан Мемлекеттік құрылыс комитетінің «Казоргтехстрой» мекемесінің директоры болды. Анорганикалық байланыстырғыш материалдарының қатаю процестерін, құрылыс материалдарының коррозияға төзімділігін, оны өндіру үшін өнеркәсіптік минералды қалдықтарды пайдалануға арналған.. Марапаттар КСРО Министрлер кеңесі сыйлығын алған (1974). 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Певцов Михаил Васильевич

Певцов Михаил Васильевич (2.6.1843, Новгород губ. — 10.3.1902, Петербург) — Орталық Азияны зерттеуші, орыс саяхатшысы, генерал-майор. 1876 жылы Шығыс Жоңғарияға, 1876 — 79 жылы Моңғол Алтайы мен Гобиге саяхат жасады. Саяхатшының “Жоңғария саяхатының жол жазбалары”, “Моңғолияға және Ішкі Қытай провинцияларына саяхат жазбалары” деген еңбектерінде бұл аудандардың тұңғыш геогр. сипаттамасы берілді. Орталық Азияны зерттеуге жасақталған бесінші экспедицияны басқарып, 1889 — 90 жылдары Қашқар және Куньлуньға бағыт алды. Экспедиция құрамындағы В.Роборовский, П.Козлов және Т.Богдановичтармен бірге өздері жүріп өткен 10250 км жолды “Шығыс Түркістан мен Тибеттің солтүстік шетінің” картасына түсірді. Певцов серіктерімен бірге Тұрфан қазаншұңқырының батыс бөлігі — Тоқсын ойысын ашты; тау жыныстарының, өсімдіктер мен жануарлардың орасан зор коллекциясын жинады. Жиналған материалдар “М.Певцовтың басқаруымен 1889 — 1890 жылдары атқарылған Тибет экспедициясының еңбектері” деген атпен жарияланды (1 — 3 бөлімдер, СПб., 1892 — 1896). Певцов биіктіктегі бірдей екі жұлдызды бақылау арқылы геогр. ендікті анықтау әдісін ашты, барометрлік нивелирлеу тәсілдерін пайдаланды. Оның есімімен Алтайдағы мұздық аталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Педиатрия

Педиатрия (грек. paіdos — бала және іatreіa — емдеу) — медицина ғылымының балалар ауруларын зерттейтін саласы. Бала организмінің анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктерін, бала ауруларының себептерін анықтау, емдеу, олардан сақтану, сондай-ақ, нәрестені туғанға дейін және туғаннан кейін дұрыс күту, тамақтандыру әдістерін қарастырады. *19 ғасырдың 2-жартысынан педиатрия өз алдына ғылым саласы ретінде дами бастады. Оның дамуына үлкен үлес қосқан ағылшын дәрігерлері У.Кадоган, Г.Армстронг, т.б. болды. *19 ғасырдың аяғында Парижде Педиатрия мектебі ашылды, ол бүкіл Еуропаға педиатрлар дайындайтын орталыққа айналды. Ресейде 1866 жылы орыс педиатры А.Н. Тольский (1832 — 1891) алғаш Педиатрия клиникасының негізін салды. Қазақстанда Педиатриялық зерттеулерді A.И. Авенирова бастады. *1933 жылы оның басшылығымен Қазақ медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) Педиатрия кафедрасы ашылып, мұнда туберкулез,безгек, күл, полиомиелит, т.б. аса қауіпті бала ауруларына қарсы шаралар іздестірілді. Қазір зерттеу жұмыстарымен Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы, сондай-ақ, республикадағы медициналық академиялар мен Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының Педиатрия кафедралары шұғылданады. Қазақстандағы педиатрия *Қазір Қазақстанда 6 жоғары медициналық оқу орындарында Педиатрия факультеті бар. Педиатр-дәрігерлердің саны — 6 мыңнан астам (2005). Республикада травматология және ортопедия саласында, туа біткен аномалия, асқазан-ішек жолдарының бұзылуы, өкпе хирургиясы, реанимация және белсенді терапиямен емдеу әдістері жетілдірілді (К.Ормантаев, К.Қожақанов, т.б.), операциядан кейінгі ішек резекциясынан сақтану жолдары табылды (З.Аханзарипов), балалардың туа біткен обструктивті уропатиясын хирурггиялық жолмен емдеу ретроспективті тұрғыдан зерттеліп, бұрыннан қолданылып жүрген хирургиялық коррекция тәсілдері жетілдірілді (І.Мәжібаев, Б.Майлыбаев). Ревматизм мен жүре біткен жүрек ақауының (Б.Хабижанов, т.б.) және эндокриндік сырқаттарды (Р.Базарбаева) анықтау, емдеу әдістері табылып, күнделікті дәрігерлік жұмыста қолданылатын болды. Жас нәрестелерге арналған сүт тағамдарының (“Балдырған”, “Балбөбек”, т.б.) тұңғыш рет кешенді клиникалық-гигиеналық негіздемесі зерттелді (Ә.Машкеев, т.б.). Қазір Педиатрия саласы бойынша республикада ғылыми орталықтар құрылуда. Онкогематология орталықта тұңғыш рет балалардағы жедел лейкоз, апластик анемия және қатерлі ісікқан ауруларын емдеудің жаңаша бағдарламасы енгізілді (К.Омарова, т.б.), неонатология орталық қалыптасты (Т.Чубакова).. Тағы қараңыз * Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы Дереккөздер
Пейзаж

Пейзаж ( – мекен, өлке) – белгілі бір жердің, мекеннің, табиғаттың көрінісі. Тақырыпты толығырақ ашу үшін Пейзаж кескіндеме жанрының басқа түрлерінде де (портрет, баталия жанры, т.б.) қолданылады. Пейзажда суретшінің сезімі, көңіл-күйі, түсінігі, табиғатқа деген эстетикалық, этикалық көзқарасы аңғарылады. Қазақстанда Пейзаж жанрының тууы мен дамуы — көптеген этнография мәндегі, деректі-құжатты дәлдікке негізделген камер. пейзаждардың (“Алматы шыңы”, Н.Г. Хлудов, 1886, т.б.) тарихымен байланысты. Ә.Қастеевтің ерте кезде салған Әбілхан Қастеевдарына кеңістікті молынан қамту, композиц. дұрыс шешім табу (“Шалкөде жайлауы”, 1956; “Гүл жарған алма ағашы”, 1958) тән. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том . «Грачи прилетели», 1871]] . «Отплытие царицы Савской»]] . «Вид Дельфта»]] . «Вестминстерский мост в Лондоне»]]
Пенопласт

Пенопласт, көбікті пласт — газбен толтырылған пластмасса. Пенопласт көбікті (пенопласт) және кеуекті (поропласт) деп бөлінеді. Пенопласттың жеңіл (тығызд. 5,0 г/см3), өте жеңіл (тығызд. 5,0 — 8,0 г/см3) және эластиктік, қатаң, жартылай қатаң түрлері де алынады. Пенопластты алу технологиясы композицияны дайындау процесінен, полимер жүйесіне газ фазасын енгізуден, көбіктенген массаға қажетті қалыпты беруден тұрады. Пенопласттың жанғыштығы, жылу және химия төзімділігі оны құрайтын полимердің табиғатына, ал су, ылғал сіңіргіштік, электрлік қасиеттері макроқұрылымның морфологиясына байланысты. Пенопласт — жеңіл жабдықтауда және жылуоқшаулағыш материал ретінде қабырға панельдерінде, тоңазытқыш, мұздатқыш, рефрижераторларда, т.б. пайдаланылады. Суды нашар сіңіретіндіктен қалқыма бұйымдар (бакен, понтон), құтқарушы құралдар (сал, белдік, кеудеше) және жеңіл қайық, катер, т.б. жасауда қолданылады. Газдар мен сұйықтар сүзгіш және орағыш материал ретінде пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том ar:متعدد الستيرين de:Styropor ja:発泡スチロール#スタイロフォーム nn:Isopor no:Isopor
Первомайский

* Первомайский – Алматы облысы Іле ауданы Первомайский ауылдық округі орталығы болған. 2014 жылдан бастап Алматы қаласына біріктіріліп, Алматы қаласы Жетісу ауданындағы шағын аудан. * Первомайский – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы кент.
Перемётное

Перемётное — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, аудан (1939 жылдан) және Перемётный ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті. Географиялық орны Облыс орталығы - Орал қаласынан батысқа қарай 45 км жерде, Деркөл өзенінің жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 4406 адам (2227 ер адам және 2179 әйел адам) болса, 2009 жылы 4308 адамды (2032 ер адам және 2276 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4340 адамды (2118 ер адам және 2222 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1894 жылы Саратов - Орал темір жолын салуға байланысты қаланған. Ауыл шаруашылығн ұжымдастыру жылдары мұнда бірнеше шағын артель, 1936 жылы астық өсіретін “Путь к коммунизму” ұжымшары құрылды. 1964 жылы Орал жөндеу зауытының қосалқы шаруашылықтары ұйымдастырылды. 1996 жылдан бұрынғы шаруашылықтар негізінде ЖШС-тер, шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Перигелий

Перигелий ( – маңы, helios – Күн) — Күнді айнала қозғалатын кез келген аспан денесі (планета, комета және т.б.) орбитасының күнге ең жақын нүктесі; Күнді айнала қозғалатын планеталардың, құйрықты жұлдыздардың және қандайда бір аспан денелерінің орбиталарының Күн центріне ең жақын нүктесі. Жер перигелий жағдайына Солтүстік жарты шардың қыс айында (3 каңтар) келеді. Жердің күнге ең жақын (147 млн км) және ең алыс (152 млн км) нүктелерінің айырмасы 5 млн км. Бірақ жердің күннен орбитадағы орташа қашықтығымен салыстырғанда тым мардымсыз болғандықтан оның жылудың таралуына ешқандай ықпалы болмайды. Дереккөздер
Перинатология

Перинатология (грек. perі — маңында, айнала және лат. natus — туу және грек. logos — ілім) — құрсақтағы нәрестенің және жаңа туған сәбидің перинаталдық кезеңіндегі дамуы мен денсаулығын қорғау мәселелерін зерттейтін акушерлік іс пен педиатрияның саласы. Перинатология 1973 жылы медицинаның жаңа саласы ретінде акушер-гинекологтардың 7-дүниежүзілік конгресінде қабылданған. Перинаталдық кезең жүктіліктің 22-аптасынан басталып, нәресте өмірінің 7-күнінен кейін аяқталады. Бұл кезеңде құрсақтағы нәрестенің қалыпты жағдайдағы салмағы - 500 граммдай болады. Перинаталдық кезеңдегі шетінеуге — ерте өлу (нәрестенің босануға дейін және босану кезіндегі өлімі) және ерте неонаталдық өлім (нәрестенің туғаннан кейін 168 сағат ішінде қайтыс болуы) жатады. Перинаталдық өлім көрсеткіші — жүкті әйел мен жаңа туған нәрестенің денсаулығына медициналық, биологиялық және әлеуметтік факторлардың тигізетін әсерін бағалаудың айқын критерийі болып табылады. Перинаталдық шетінеу жаңа туған нәрестенің салмағына тікелей байланысты. Неғұрлым нәрестенің салмағы аз болса, соғұрлым баланың шетінеу мүмкіндігі жоғары болады. Перинатология перинаталдық кезеңмен ғана шектелмейді. Ол эмбриология, физиология, медициналық генетика, неонтология, адамның жалпы және инфекция патологиясының өзекті мәселелерін біріктіріп, нәрестенің дамуын, бейімделу процесінің қалыптасуын, гомеостаз, әсіресе, иммундық жүйенің қалыптасу, т.б. заңдылықтарын зерттейді. 1990 жылдардан бастап акушерлік іс саласына енгізілген ультрадыбыс арқылы жүктілікті, оның уақыты мен құрсақтағы нәрестенің даму ерекшеліктерін анықтап, генетик. тұрғыдан зерттеуге қол жетті. Жаңа технология жетістіктердің арқасында құрсақтағы нәрестеде пайда болған патологияны анықтап, оны емдеуге, тіпті операция жасауға мүмкіндік туды. Қазіргі уақытта жүктілік кезіндегі әйел организмінде ерекше функциондық-морфологиялық жүйенің (ана — бала жолдасы — құрсақтағы нәресте) пайда болуына орай, ана мен құрсақтағы нәрестенің өзара қарым-қатынасының ерекшеліктерін анықтайтын перинаталдық физиология мен патология қалыптасты. Дереккөздер
Периодты Бөлшек

Периодты бөлшек — белгілі бір орнынан бастап периодты түрде қайталанып отыратын цифрлардың белгілі бір тобынан құралатын шектеусіз ондық бөлшек. Мысалы, 2,4161616…; бұл бөлшек қысқаша былай жазылады: 2,4(16), яғни жақша ішінде периоды (16) көрсетіледі. Периоды үтірден кейін басталатын Периодты бөлшек таза Периодты бөлшек деп [2(71)=2,7171...], ал үтірден кейін периодының алдында тұратын цифрлары бар Периодты бөлшек аралас Периодты бөлшек деп аталады [мыс., 2,4(16)]. Кез келген рационал санды ондық бөлшек түрінде көрсеткенде әр уақытта не шекті бөлшек, не Периодты бөлшек шығады. Егер қысқармайтын жай бөлшектің бөлімінде 2 мен 5-тен басқа жай сандардан тұратын көбейткіштер болса, таза Периодты бөлшек шығады, ал егер бөліміндегі көбейткіштердің ең болмағанда біреуі 2 не 5 сандары болса, аралас Периодты бөлшек шығады. Кез келген Периодты бөлшекті жай бөлшекке айналдыруға болады. Таза Периодты бөлшек — периоды бөлшектің алымы, ал бөлімі оның периодында қанша сан болса, сонша рет 9 саны жазылған жай бөлшекке тең. Мысалы, . Аралас Периодты бөлшекті жай бөлшекке айналдырғанда жай бөлшектің алымы — аралас Периодты бөлшектің екінші периодының алдындағы цифрлармен белгіленген сан мен оның бірінші периодының алдындағы цифрлармен белгіленген санның айырмасына тең; ал жай бөлшектің бөлімін табу үшін аралас Периодты бөлшектің периодында қанша цифр болса, сонша рет 9 цифрын жазып, оның оң жағына жалғастырып Периодты бөлшектің периодына дейін қанша цифр болса, сонша рет нөл жазу керек. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Перифраз

Перифраз ( — айналым) — құбылыстар мен заттардың атын атап, түсін түстемей, айрықша белгі-қасиеттеріне негіздей отырып ауыстыру тәсілі. Перифраз мәтіннің идеялық-эстетикалық және көркемдік байлығын арттырады. Мағыналық реңк пен оның әсерін күшейтеді. Мысалы, орман патшасы (арыстан дегеннің орнына), дала кемесі (комбайн), қара алтын (көмір), пәниден бақи кетті, аққу ұшып көлге кетті (өмірден өтті), т.б. Дереккөздер
Перпендикуляр

Перпендикуляр (лат. perpendіcularіs — тік) — берілген түзумен (жазықтықпен) тік бұрыш жасап қиылысатын түзу (жазықтық). Түзулердің перпендикулярлығын белгілеу үшін "⊥" белгісі пайдаланылады. Жазылуы: AB⊥CD. Оқылуы: "AB түзуі CD түзуіне перпендикуляр". Перпендикуляр түзулер жазықтықты төрт тік бұрышқа бөледі. Берілген нүктеден түзуге дейінгі қашықтық сол нүктеден түзуге тұрғызылған перпендикулярдың ұзындығына тең. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Константин Петрович Персидский

Константин Петрович Персидский (20.10.1903 жыл, Ресей, Сызрань қаласы — 22.6. 1970 жыл, Алматы) —ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1946), профессор (1934), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1951), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1945). * 1927 Қазан университетін бітірген — 40 жылдары осы университетте, * 1940 — 1968 жылдары Қазақ ұлттық университетінде * 1966 — 1970 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтында ғылыми-педагогика және басшылық қызметтер атқарған. Ғылыми еңбектер * Негізгі еңбектері дифференциялық теңдеулерді шешудегі орнықтылық теориясына арналған. * Ол математикадағы жаңа бағыт — сызықтық емес кеңістіктердегі дифференциалдық және кейбір функционалдық теңдеулер теориясының негізін салды. * Қазақстанның жоғары оқу орындарында математиканы оқытуды ұйымдастыруға зор еңбек сіңірді. Марапаттар * 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пері

Пері — дүниелік өлшемнің сыртында, қатар өмір сүретін адам, жан-жануар бейнесіне ене алатын мифологиялық бейне. Пері кейде жын сөзінің парсы тіліндегі баламасы ретінде қолданылады. Табиғаттан тыс жаратылған зұлым күш ретінде түсіндіріледі. Ескі наным-сенімше, адамды көзге көрінбейтін түрлі жамандықтар тосады. Олардың қастандығынан тек киелі қасиет иелеріне сүйеніп қорғануға болады-мыс. Перілердің мекені адам аяғы жетпеген Қап тауының ұшар басы тәрізді қиын жерлер болып келеді. Бұлардың қанаттары болады және кез-келген жерге әп-сәтте ұшып бара алады. Кейбір мифтік аңыздарда перілер су астын да мекендейді. Оларды су перісі дейді. Тағы қараңыз * Жын Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Песо

Песо($) — #1497 жылдан бастап Испанияда шекілген, кейін Америкадағы испан иеліктеріне таралған күміс мәнет; #Боливия, Гвинея-Бисау, Доминикан Республикасының, Колумбия, Куба, Мексика, Уругвай, Филиппин,Чилидің ақша өлшемі, 100 сентимоға тең. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петербург шарты (1881 жыл)

Петербург шарты — 1881 жылы Ресей мен Қытайдың Іле аймағындағы шекара мәселесін айқындауға арналған келісімі. Қытайдағы мұсылмандар көтерілісінің қол астындағы ұлт аймақтарына қанат жаюынан сескенген Ресей 1871 жылы қазақ жеріне жақын Іле аймағын басып алды. Қытай Шыңжаңдағы көтерілісті басқаннан кейін Ресейге Ілені қайтару туралы талап қойды. Екі ел арасындағы ұзаққа созылған дипломат. келіссөздерден кейін 1881 жылы 12 ақпанда екі жақ Петербург шартына қол қойды. Келісім бойынша орыс әскерлері басып алған Іле аймағы Қытай үкіметінің билігіне қайтарылды, тек Цин өкіметінің билігінде қалғысы келмейтіндерді орналастыру үшін деген желеумен Ресей Іленің батыс бөлігін иемденді. Іле халқына бір жыл ішінде Ресейге дүние мүлкімен кедергісіз қоныс аударуға рұқсат берілді. Екі мемлекеттің Іле аймағындағы шекарасы Бежінтаудан басталып, Қорғас өз-н бойлай оның Ілеге құяр тұсына дейін созылып, одан қазіргі Алматы облысындағы Көлжат ауылының шығысын орап өтіп, оңтүстікке қарай Ұзынқаратауға дейін, ал қалған жері 1884 жылғы Шәуешек келісімінде көрсетілген сызықпен өтетін болды. Алайда қазақтардың бұрынғысынша жайлау мен қыстауларын ауыстырып, көшіп-қонып жүруі Ресей мен Қытай шекарасында біраз қиындықтар туғызды. Келіссөздер барысында патша өкіметі “жерлері дұрыс бөлінбеген қазақ рулары тұтасымен Ресей бодандығында болу керек” екендігін дәлелдеу арқылы, Зайсан мен Қара Ертіс аумағындағы шекараны Ресейдің пайдасына қайта белгілеуге қол жеткізді. Шекара сызығы Қара Ертістің Күйтін тауларынан Сауыр жоталарына қарай кесіп өтетін болды. Сондай-ақ Қоқан хандығы Ресейге қарағаннан кейін Ферғана облысы мен Шығыс Түркістан арасындағы шекара сызығы айқындалды. Осы келісімде белгіленген шекараны одан әрі айқындау шаралары 1882 — 84 жылдары жүргізілді. Бірақ өкінішке орай, шекараны айқындау кезінде шекара маңын мекен еткен қазақ пен қырғыз халқының жерлері бәрібір дұрыс бөлінбей, біртұтас халық екі мемлекет аумағына бөлініп кетуге мәжбүр болды. Петербург шартынан кейін екі мемлекеттің Орталық Азиядағы шекаралық иеліктерінің жалпы бағыты айқындалып, орыс-қытай шекарасының қалыптасуына мүмкіндік туды. Бұл Ресей мен Қытайдың Орталық Азияда әкімшілік-аумақтық биліктерін толық заңдастырып алуына жол ашты. Шыңжаңның шекарасы айқындалып, ол Қытайдың ажырамас бөлшегіне айналды. Ресей империясының ұлт аймақтарындағы аумақтық шептері айқындалып, әкімшілік және шекаралық мәселелерін реттеуге жағдай туғызды. Осы келісімнен кейін Қытайдың бірнеше қаласында Ресей өз консулдықтарын ашты және Іле, Тарбағатай аймақтары мен Қашқар, Үрімжі қалаларында салық төленбейтін сауда жеңілдіктерін алды. Бекітілген келісім-шарт мәтіндері 1881 жылы 19 тамызда алмасылды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петрология

.]] Петрология (грек. petros — тас, logos — ілім) — эндогендік (магмалық және метаморфтық) тау жыныстарының құрамын, құрылысын, геологиялық ерекшеліктерін және жаратылысын зерттейтін ғылым. Петрологиялық зерттеулердің негізі — тау жыныстарының минералдық, химиялық құрамы, бітімі, құрылымы, жатыс пішіні, жасы, басқа тау жыныстарымен қарым-қатынасы болып табылады. Петрология пайдалы қазбалар туралы іліммен, тектоникамен, минералогиямен тығыз байланысты. Петрологияның петрофизика, петрохимия, петротектоника, физикалық және тәжірибелік Петрология, техникалық Петрология, ғарыштық Петрология сияқты тараулары бар. Петрологияда тау жыныстарына құрылымдық, петрохимиялық, физикалық-химиялық, термодинамик., т.б. талдаулар жасалады. Осындай жан-жақты зерттеу нәтижесінде магмалардың қалыптасуы, эволюциясы, басқа тау жыныстарына әсері, эндогендік жыныстардың қалыптасуының термодинамик. жағдайы, флюидтердің рөлі, олармен химиялық элементтердің тасымалдануы және бастапқы тау жыныстарының құрамы анықталады. Петрология магматизм мен метаморфизм процестеріндегі жеке аймақтардың геологиялық даму тарихын, жер қыртысының қалыптасу заңдылықтарын, басқа геологиялық процестермен өзара байланысын анықтауға мүмкіндік туғызады.. Тағы қараңыз * Петрография Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петропавл атқарушы тетіктер зауыты

Петропавл атқарушы тетіктер зауыты — машина жасау кәсіпорны. 1941 жылы КСРО-ның батыс ауданынан көшірілген кәсіпорын негізінде құрылған. Соғыс жылдары ғ347 кәсіпорын атауымен қорғаныс өнімін шығарды. 1958 жылдан приборлар, негізінен магнитофондар шығаруға маманданды. Сонымен бірге ауыл шаруашылығы техникасы үшін бөлшектер мен тораптар шығарды. Зауыт цифрлық бағдарламалық басқару қондырғысы бар станоктармен, термопластавтоматтармен, жартылай автоматты құйма машиналармен және роботты техникамен жарақтандырылған. Кәсіпорында бөлшектерді ұнтақ металлургия әдісімен дайындау игерілді. Кейін зауыт “Мұнаймаш” ААІ болып қайта құрылды. Кәсіпорын өндіретін негізгі тауарлардың тізбесі: піскілеуіш және қамыр илеуіш машиналар, кернеуді реттеуіш, бензин сорғыштар, электрлі тұтатқыштар, шығырлар, шұралар, гараж, пәтер, пошта құлыптарын, май қысымын бергіштер, әмбебап шырағдандар, тереңнен су тартатын ЭЦВ 6/8/10 сорғыштар, штангалы ПНН мұнай сорғыштары, НШ сор-ғыштары, топтық жылу есептеуіштер, су өлшеуіштер, бекітпелер, резина-техникалық бұйымдар, әуезді қоңыраулар. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петропавл нан комбинаты

Петропавл нан комбинаты— тамақ өнеркәсібі орны. 1933 жылы құрылған. Нан-тоқаш және кондитерлік тағамдар өндірумен шұғылданады. 1936 жылы “Главхлеб” жүйесі, 1939 жылы респ. “Қазнан” наубайхана, макарон және кондитер өнеркәсібі тресі құрамына кірді. 1957 жылы Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті өнеркәсіп басқармасының қарамағына көшті. 1960 жылы қалалық тамақ комбинатымен қосылды, одан кондитер цехы мен крахмал-шірне зауытын қабылдап алды. Қазіргі кезде нан-тоқаш, кондитер, макарон өнімдерінің 120-дан астам түрін шығарады. 1993 жылдан ашық тұрпаттағы АІ. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петропавл уезі

Петропавл уезі — Ақмола облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бөлік. 1868 жылы құрылған. Жер аумағы 60 953 км², тұрғындарының саны 1901 жылы 66570, 1909 жылы 78169 адам болды. Уезд 12 болысқа бөлінді. Уезде жылқы, ірі қара,қой өсірілді. 1897 — 1901 жылдары Петропавл уезінде қазақтар 4287 мың десятина жерде егіншілікпен шұғылданды. Ресейге тері, мата, май жөнелтіліп, ал ол жақтан металл бұйымдары, мануфактура өнімдері, т.б. әкелінді. Уезде сауда айналымы 7 млн. сом құрайтын ірі сауда жәрмеңкесі — Тайыншакөл жұмыс істеді. Онда 1875 жылы 78000 қой сатылған. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Ақмола облысының әкімшілік құрылымы өзгеріп, Петропавл уезі Ақмола губерниясы құрамына енді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петропавл Шағын Литражды Двигательдер Зауыты

Петропавл шағын литражды двигательдер зауыты — машина жасау кәсіпорны. 1942 жылы құрылған. Алғашқы өнімі — Л6/3 двигателі. 1945 жылы Л12/4 маркалы двигательдің сериялы өндірісіне көшті. 1966 жылдан автомобильдің бензин сорғыштары, электр генераторының жетектеріне арналған 2 СДМ-1 двигателін шығара бастады. 1980 жылғы тамыздан “Пчелка” мотокультиваторын сериялап шығару қолға алынды. Нарықтық қатынастар жағдайында зауыт құрылымдық тұрғыдан қайта құрылды. 1997 жылы қазанда “Күш агрегаттары зауыты” ЖШС ұйымдастырылып, 2000 жылы оның негізінде “Шағын литражды двигательдер зауыты” ЖШС құрылды. Негізгі өнімін (2 аттың күшінен 12 аттың күшіне дейінгі шағын литражды двигательдер) өндірумен қоса ауыл шаруашылығына қосалқы бөлшектер (орақ пышағының шалғытісін, саусақтарын, орақтың құранды пышағын, “Дон”, “Джон-Дир” комбайндары көлбеу камерасының тасымалдауыштарын, ДТ-75, Т-4 тракторларының тежегіш барабандарын), шағын архит. пішіндер (фонтандар, саябақ отырғыштарын, көше шамдарын, қоқыссалғыштар, сәнді қоршаулар), сондай-ақ “Қызылжар” деп аталатын тіркемелі білікшелі орақтар шығаруды да игерді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Пианино

Пианино ( — жайлап ойнау немесе кішкене фортепиано) — дека, механика және шектері тігінен орналасқан фортепианоның бір түрі. Қазақ музыкатануында бейресми түрде — “күйсандық” деп те аталады. Пианиноны алғаш жасаған америкалық Дж.Хокинс (1800). Кейін аспап шеберлерінің бірнеше өңдеуінен өткен Пианиноның осы заманғы түрі (шойын қақпа, тоғыспалы шектер, механика, дыбыс аралығы 7 октава) қалыптасты. Пианино рояльға қарағанда жинақы, сандық сияқты. Жіңішке, жуан шектері қақпағы жабық сандықтың ішінде керіліп, дауысы біркелкі ұяң естіледі. Пианино үй жағдайында ойнауға ыңғайлы. Концерттерде “соло” ойнауға дыбысы қаттырақ, клавиатуралық диапазоны Пианиноға қарағанда кеңірек рояль пайдаланылады. Дегенмен ойнау техникасы екеуінде бірдей. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Пигменттер

Пигменттер (лат. pіgmentum — бояу), биологияда — ағза ұлпасы құрамында болатын боялған заттар. Пигменттердің түсі күн спектрінің әр түрлі сәулесін сіңіретін хромофор тобына байланысты анықталады. Пигменттердің ағза тіршілігінде, әсіресе фотобиология процесінде маңызы зор. тардағы хлорофилл]] Жануарлар мен өсімдіктер ағзасында порфирин, каротиноид Пигменттері көп мөлшерде кездеседі. Порфирин жасыл өсімдіктердің хлорофилл молекуласында; фотосинтезге қатысатын бактериялардың бактерио-хлорофиллдерінде; жануарлардың тыныс алу процесіне қатысты пигменттерінде (гемоглобин, миоглобин, хлорокруорин, т.б.) болады. Өсімдіктердің гүлі, жемісі, жапырағына түс беретін, химиялық құрылысы, түсі мен таралуы жөнінде бір-бірінен ерекшеленетін заттар (антоциандар, флавондар) өсімдік Пигменттерінің үлкен тобы — флавоноидтердің құрамына кіреді. Жануарлардың көру мүшесінде құрамы күрделі көру Пигменттері бар. Пигменттер жасуша мен түрлі мүшелерде сұйық күйде болады. Адам ағзасындағы Пигменттер алмасуы бұзылуының бұзылуы ағнаны ауруға шалдықтырады. Пигменттердің өзгеріске ұшырауы тұқым қуалайды және жүре пайда болады. Пигменттер алмасуы бұзылуының жүре пайда болуы бауырдың ауруынан (гепатит, ісік, т.б.), ағзада дәруменнің жетіспеуінен, қан ауруларының асқынуынан болады. Пигменттер химияда — пластмасса, резина, қағаз, т.б. бояуда, баспахана мен құрылыс бояуларын дайындауда қолданылатын түрлі-түске боялған химиялық қосылыстар. Пигменттер бейорганик. және органик. түрлерге бөлінеді. Бейорганикалық Пигменттер табиғи, минералды, синтетик. болып бөлінеді. Оларға: өтпелі металдардың (Fe, Co, Cr, т.б.) оксидтері, тұздары, кешенді қосылыстар, түсті металдардың (Al, Cu, Zn, Fe, Nі) ұнтақтары, құймалар (қола, латунь), күйе жатады. Органикалық Пигменттер — әр түрлі химиялық құрылысты синтетик. бояғыш заттар. Олардың ішіндегі негізгілері — азопигменттер мен азолактар. Пигменттер боялған материалдың көптеген қасиеттерін (коррозияға төзімділігін, әсемділігін, т.б.) жақсартады. Пигменттерді алуда табиғи шикізатты үгіту (мысалы, темір жосасын алуда), сулы ерітінділерді химиялық тұндыру (литопон алу), т.б. әдістер қолданылады. Дереккөздер
Пион

Пи-Мезондар, -мезондар, пиондар — екі зарядталған (p+, p—) және бір бейтарап (pо) мезондардан тұратын үш тұрақсыз элементар бөлшектер тобы. Пи-Мезондар өзара күшті әсерлесуге қатысатын элементар бөлшектердің (адрондар) ішіндегі ең жеңілі. Массалары протон массасынан 7 есе жеңіл, электрон массасынан 270 есе ауыр. Спині (J) нольге тең, Бозе-Эйнштейн статистикасына бағынады. Зарядталған Пи-Мезондардың эл. заряды (Q) электрон зарядына тең, изотоптық спині (І) (+1, 0, –1), ішкі жұптылығы (Р) –1-ге, бариондық заряды (В) мен ғажаптылығы (S) 0-ге тең. p+-мезон мен p—-мезон біріне бірі антибөлшек болғандықтан олардың өмір сүру уақыты () мен массалары бірдей: (2,60240,0024)10–8с, mp140 МэВ/с2264 mе. pо-мезон өзінің антибөлшегімен бірдей, ол өзі өмір сүретін =(0,840,10)10–16 с уақыт ішінде көбіне екі -фотонға ыдырайды, ал оның массасы: mpо(134,96450,0074) МэВ/с2273 mе. Пи-Мезондар өзара әсерлесудің барлық түріне қатысады. Әлсіз өзара әсерлесу, мысалы, олардың орнықсыздығының негізгі себепкері. Пи-Мезондарды ядролық күштердің тасымалдаушысы дегенді 1935 жылы жапон физигі Х.Юкава (1907 — 81) болжап айтқан. Ядролық күштердің қысқа қашықтыққа әсер етуін және өте үлкен болу себебін Юкава осы бөлшектер арқылы түсіндірді. Зарядталған Пи-Мезондар 1947 жылы ғарыш сәулелерінің құрамынан табылды, ал 1948 жылы лаб. жағдайда алынды. pо тәжірибе жүзінде 1950 жылы алынды. Пи-Мезондардың элементар бөлшектермен және атом ядроларымен әсерлесуін зерттеудің элементар бөлшектер мен ядролардың құрылымын анықтауда маңызы зор. Әзірге Пи-Мезондардың өрістері мен басқа өрістердің өзара әсерлесуін сипаттайтын жүйелі теория жасалған жоқ. Пайдаланылған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том
Пирометаллургия

Пирометаллургия ( — от және металлургия) — жоғары температураларда өтетін металлургиялық процестердің жиынтығы (күйдіру, қорыту, конвертерлеу, тазарту және айдау). Пирометаллургия — металлургияның негізгі және көне салаларының бірі. Күйдіру процестерінде материал қатты күйін сақтай отырып, құрамын өзгертумен бірге біршама іріленеді. Қорыту процесінде шикі құрам толық балқып, 2 немесе 3 қабатқа (қож, штейн, металл) бөлінеді. Отынның жануынан бөлінетін жылу және оттекпен үрлеп тотықтыру арқылы металл қорыту процесінің бір түрі — конвертерлеу. Тазартылмаған металдың балқымаларын тұздар, сілтілер және металдар арқылы өңдеу, арнайы әдіспен қождау, вакуумдау, т.б. тәсілдер тазарту процесі деп аталады. Тотықсыздандырылған металды қайта сұйықтыққа (конденсациялау) айналдыру тәсілі — айдау процесі. Қазақстандағы пирометаллургия Қазіргі кезде Қазақстанда қара және түсті металдар өндіретін бірқатар көптеген ірі комбинаттар мен зауыттар жұмыс істейді. Мысалы, Қарағанды мен Теміртауда — шойын мен болат қорытатын, Ақтөбе мен Ақсуда ферроқорытпалар, Жезқазған мен Балқашта мыс, Шымкент пен Өскеменде қорғасын, қорғасын-мырыш және титан мен магний өндіретін, т.б. кәсіпорындар бар. Қазақстанда Пирометаллургияның негізін қалауға ат салысқан Х.К. Аветисян, А.Л. Цефт, ал процестердің теориясы мен практикасын түбегейлі зерттеп, оның дамуына үлкен үлес қосқан И.А. Онаев, А.Н. Квятковский, А.М. Қонаев, С.М. Қожахметов және т.б. болды. Дүние жүзінде өндірілетін шойынның, болаттың, қорғасынның 100%-ы, мыстың 95%-ына жуығы, мырыштың 60%-ынан астамы Пирометаллургия әдістерімен алынады. Дереккөздер
Писарева Надежда Федоровна

Писарева Надежда Федоровна (10.5.1927 ж. т., Ресей Федерациясы, Орынбор облысы) — ғалым, биология ғылымдарының кандидаты (1959). ҚазҰУ-ды бітірген (1951). Қазақстан ҒА Ботаника институтының флора және төменгі сатыдағы (споралы) өсімдіктер лаб-нда кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Писарева Батыс, Солтүстік және Орталық Қазақстанның микрофлорасын анықтауға арналған экспедицияларға қатысты. Соның нәтижесінде, Қазақстанда өсетін саңырауқұлақтардың таралу тәртібіне талдау жасап, микрофлораның республика жерінде қалыптасу тарихын зерттеді. Саңырауқұлақтардың 457 түрі мен 353 формасына ғылыми сипаттама берді. Писарева саңырауқұлақтардың әр түрлі жүйелілік жіктелімін салыстыра отырып, бұрын ғылымға белгісіз болған 18 түрі және 3 формасын анықтады. Писарева — Schwarzmannіa жаңа саңырауқұлақ туысының авторы. Писареваға “Қазақстанның споралы өсімдіктер флорасы” (1956 — 87) атты 13 томдық еңбектің негізгі авторларының бірі ретінде Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын берілді (1988). «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Питомник

Питомник– 1) өсімдіктердің екпе көшеті мен тікпе көшетін, сонымен қатар жануарлардың жаңа түрлерін шығарумен айналысатын шаруашылық; 2) ғыл.-зерт. немесе тәжірибе мекемесіндегі а.ш. өсімдіктерін өсіруге, көбейтуге арналған телім. Көшеттік, екпелі көшеттік, жемістік, сәндік, ағаштық, бұталық және орман Питомнигі болып бөлінеді. Мұндағы іріктеу жұмыстары тұқым дайындаудан бастап, бір немесе екі жылдық тікпе көшеттер өсіріп шығарғанша жүргізіледі. Ормандық және орман мелиоративтік Питомниктерінде орманға егілетін 1 — 2 жылдық көшеттер, көгалдандыру және жидек Питомнигінде негізінде елді мекендерге отырғызылатын көшеттер өсіріледі. Питомниктерде топырақ құрғату, жер суару, тыңайтқыш қолдану, машина пайдалану жұмыстары жүргізіледі, арнайы құрылыстар салынады. Ауа-райы жағдайына, топыраққа, өсірілетін көшеттердің түріне байланысты көп танапты ауыспалы егіс жүйесі қолданылады. Питомниктерде өскен көшеттерді 2-, 3-, 4-жылы күзде немесе ерте көктемде машинамен қазып алып, көшет отырғызатын жерлерге жібереді. Питомниктің тез және жай өсетін ағаш, бұта түрлерін тұқымынан себетін және қалемшелермен көбейтетін, телу жұмыстарын жүргізетін, жеміс-жидек көшеттерін, шекілдеуікті және сүйек жемісті ағаш түрлерін, тех. құнды, әсемдік үшін ағаш, бұта түрлерін өсіретін бөлімдері болады, ал дендрологиялық бөлімінде құнды, сирек кездесетін ағаш, бұта түрлеріне бақылау жүргізіледі. Мал бағу, күзетуге арналған иттерді, кеден жұмыстары үшін иісшіл иттерді баулуға арналған арнайы ит Питомнигі де болады. Тағы қараңыз *Ит өсіру Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том