kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Юрий Павлович Фалин

Юрий Павлович Фалин (12 сәуір 1937, Мәскеу қаласы — 3 қараша 2003), футболшы, шабуылшы. Футбол мен айналысуды 1952 ж. Мәскеуде бастады. Жоғары топтағы бірқатар командаларда ойнады, 246 матч еткізіп, карсыластар қақпасына 71 доп соқты. КСРО чемпионатының кола 1957, 1963, 1969 куміс (1957, 1963) жүлдегері, чемпионы (1960, 1962), КСРО кубогінің (1960, 1963, 1965) жеңімпазы. КСРО қурамасының (1958, 1964) мүшесі, 1958 ж. Әлем чемпионатына қатысушы. 1966 ж. Алматының "Қайрат" командасының сапында енер көрсетті. Дереккөздер
Юрий Александрович Севидов

Юрий Александрович Севидов (24 тамыз 1942, Мәскеу қаласы — 11 ақпан 2010) — КСРО-лық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. КСРО Спорт Шебері (1967). Шабуыл шебінде жене жартылай қорғаныста ойнады. Әкесі Александр Севидов та футболшы болған. Жетістіктері Клубтық * КСРО чемпионы: 1962 * КСРО кубогы: 1963, 1965 * Дереккөздер
Александр Александрович Севидов

Александр Александрович Севидов (5 қыркүйек 1921 жыл — 15 сәуір 1992, Мескеу каласы) — КСРО-лық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. КСРО-ның ЕСЖ-сы (1968). Мәскеу футболының түлегі, сонда әртүрлі командаларда ойнады. "Кайрат" командасында 1970 жылы аға жаттықтырушы болды. Ол 1971 жылы КСРО чемпионы, 1972-1973 жылы күміс жүлдегері, КСРО кубогінің финалисі Киевтің, КСРО чемпионы, (1976), қола жүлдегері (1975). Мәскеудің "Динамо", Киевтің "Динамо" командаларында аға жаттықтырушы болды. Ал "Қайрат" болса 1970 жылы I топтан жоғары топқа шықты. Жетістіктері * Чемпион СССР (2): 1971 («Динамо» Киев), 1976 (көктем) («Динамо» Мәскеу) Дереккөздер Сілтемелер
Сергей Егорович Рожков

Сергей Егорович Рожков (5. 02.1943, Мескеу қаласы), CШ-i, жартылай қорғаушы жене орталық қорғаушы. Мескеу футбол мектебінің түлегі, бұрын Москваның "С" командасында ойнаған КСРО чемпионатының күміс (1963, 1968), КСРО кубогінің (1965) жеңімпазы. Кейін "К" командасында енер көрсетті. 1984 ж. "С" командасында, Тунисте жаттықтырушы болды. Дереккөздер
Нью-футбол

Нью-футбол, шахмат тақтасына бейімделген ойын. Авторы - алматылық өнертапқыш Т. Әбілиев, патенті алынған, тиісті мекемелерде тіркелген. ойын 384 шаршысы бар шахмат - футбол тақтасында өтеді. Таныстыру 1997 ж. 7 маусымда Париж қаласында өтіп халықаралық шахмат бірлестігі мен ХОК-тің мүшелері бірауыздан жақсы ойын деп баға берді. ҚазКСР-і кубогінің иелері, 1968-"Д" (Цел), 1969-"Энергетик" (Жамб), 1970 жене 1988 "Трактор" (Павл), 1971-72 жене 1974-82 жылдары өткен жоқ, 1973-"Восток" (Ө.), 1983-"С" (Сем), 1984-85 және 1987-"Ме- лиоратор" (Ш), "1988"-"Түркіс- тан", 1995-"Актюбинец" (Ақтебе). Дереккөздер
Александр Андреевич Келлер

Александр Андреевич Келлер (1.05.1911, Саратов поселкесі РФ- 1982 Алматы) 1964-65 ж. "К" командасының аға жаттықтырушысы. 1924 ж. Мәскеудегі Ленин орденді дене тәрбиесі институтында оқып жүріп футболмен айналысты. ҰОС-ына дейін дипломды жаттықтырушы ретінде бірқатар командаларда, атап айтқанда "Торпедо" (Т), "Трактор" (Волгоград), Қыр КСР-інің "Д" командаларын жаттықтырды, оның басшылығымен "Пахтакор" (Ташк) 1962 ж. КСРО чемпионатында 6-шы орынға ие болды. Дереккөздер Сілтемелер
Станислав Францевич Каминский

Станислав Францевич Каминский (17 тамыз 1938 жыл, Барнаул қаласы, Алтай өлкесі, РФ — 13 қаңтар 2005 жыл, Барнаул) — Cпорт Шеберi, сол қанаттағы жартылай қорғаушы, ҚазКСР-інің Еңбек Сіңірген Жаттықтырушысы (1976). Өмірбаяны 1960-69 жылдардың арасын "К" командасының құрамында ойнады. 243 матчқа қатысып қарсыластарының қақпасына 5 доп соқты. Үлкен спортты тастағаннан кейін "Қайрат" командасында және "Б" тобындағы бірқатар командаларда аға жаттықтырушы болып қызмет істеді. Каминский жаттықтырған "Қайрат" 1976 жылы қайтадан жоғарғы топқа шықты, 1977 жылы 7-ші орынға ие болды. "Еңбек" ерікті спорт қоғамы балалар мен жасөспірімдер, Республикалық жастар командасының аға жаттықтырушысы ретінде футбол ізбасарын дайындауда үлкен еңбек сіңірді. Жетістіктері Ойыншы ретінде * КСРО Чемпионатындағы «А» класының күміс жүлдегері (1965 ) * «Б» клусындағы 5 аймақтық қола жүлдегері (1958) бапкер ретінде * 1 лига чемпионы (1976). * Қазақ КСР кубогы (1983). Дереккөздер
Күнтізбе-анықтамалық

Күнтізбе-анықтамалық, КСРО және республикалық футбол бірлестігі бекіткен еліміздің, республиканың футбол командаларының ойын кестесі бойынша шығарылған ойын кестесі. Мұнда чемпионатқа қатысатын барлық командалар, жеке ойыншылар туралы қысқаша меліметтер беріледі. Республикада алғашқы Күнтізбе-анықтамалық 1964 ж. шығарылды. құрастырушылары: В. Толчинский, С. Каратайұлы, Р. Ибрагимов, Ш. Сарыбаев, М. Исаев. Кейін осында күнтізбе-анықтамалықтар Карағандыда, Шымкент, Жамбыл, Семейде, Өскеменде, Қызылордада жене т.б. қалаларда шықты. 1981-91 жылдардың арасында КСРО футбол бірлестігі үздік анықтамалықтардың жыл сайын конкурсын жариялап отырды. Ол футболды жанкүйерлер арасында кеңінен насихаттауда үлкен міндет атқарды. Дереккөздер
Рафаэль Якубович Ибрагимов

Рафаэль Якубович Ибрагимов (1922, Кызылорда қаласы.), Бүкілодақтық дәрежедегі төреші, "ҚазКСР- інің еңбек сіңірген қайраткері" (1972), ҚР-ның футбол қауымдастығы кеңесінің мүшесі (1994-98). Көптеген спорт түрлерімен (футбол, нысана көздеу) бүкілодақтық жарыстарға қатысқан. "Қ" және Финляндия командаларының арасындағы тұңғыш халықаралық матчтың арбитрі. Республикалық футбол бірлестігі техникалық комиссиясының төрешілер коллегиясының бастығы. ҰОС-ының ардагері. "I дәрежелі Ұлы Отан Соғысы", "Еңбек Кызыл Ту" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Петр Григоревич Зенькин

Петр Григоревич Зенькин (1912, Реттов поселкесі Мескеу облысы -1985, Алматы қаласы) ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1965). 1956-59 ж. "Қ" командасының аға жаттықтырушысы. Бұрын футболшы болған 1930- 46 жылдары ЦДКА командасында ойнаған, жартылай қорғаушы. КСРО чемпионатының күміс (1938) жүлдегері, КСРО кубогінің иегері (1939). Дереккөздер
Олег Васильевич Долматов

Олег Васильевич Долматов (29 қараша 1948, Челябі қаласы), Халықаралық Деңгейдегі Спорт Шебері (1972), орта және жартылай қорғаушы. "Қайрат" командасының құрамында төрт маусым ойнаған. 1976 жылғы КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1972). КСРО құрама командасының құрамында 1967-71 жылдары өнер көрсетті. КСРО құрама командасында (1971-77) 14 ойын өткзді. Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері (1972). КСРО құрама командасының санында Әлем чемпионатының (1974, 1978) іріктеу жарыстарына қатысты. Жетістіктері Ойыншы ретінде * КСРО чемпионы: 1976 (көктем) * КСРО кубогы: 1977 * Маусым кубогы: 1977 * Кубок иелері кубогының финалисі: 1972 * Еуропа чемпионатының финалисі 1972 Бапкер ретінде * Ресей чемпионатының күміс жүлдегері: 1998 * Ресей чемпионатының қола жүлдегері: 1999, 2006 * 1 дивизион жеңімпазы: 2008 * Абхазия кубогы: 2010 Дереккөздер Сілтемелер *[https://footballfacts.ru/person/136 Профилі]
Алексей Григорьевич Гринин

Алексей Григорьевич ГРИНИН (21. 08.1991, Озеры поселкесі Мәскеу губ. - 1.07.1988 Мәскеу), ЕССШ-і (1946), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1967). 1967ж. "Қ" командасының аға жаттықтырушысы. Әлденеше мәрте КСРО-ның чемпионы, көптеген халықаралық жарыстарға қатысқан оның бай тәжірибесінен үйренген "Қ" командасының ойыншылары КСРО чемпионатындағы айбынды ұжымдардың біріне айналды. Дереккөздер Сілтемелер
Николай Яковлевич Глебов

Николай Яковлевич Глебов(27.04.1909, С-Петербург - 16. 01.1996, Мәскеу), ҚазКСР-інің жене РФ-ның ЕСЖ-сы. Жоғары топтағы бірқатар командаларға жаттықтырушы болды. Оның басшылығымен 1971 ж. Еуропаның "Арараты" КСРО чемпионатының күміс жүлдегері атанды. "Қ" командасында аға жаттықтырушы болған жылдарында оның жоғарғы топта қалуына кеп күш жұмсады. С. Квочкин, В. Лицицын, С. Каминский, Т. Сегізбаев, А. Федотов сынды ойыншылардың футболшы болып қалыптасуына үлкен әсер етті. Дереккөздер
Валерий Павлович Гладилин

Валерий Павлович Гладилин(19 қазан 1951. Люберецк ауданы Мәскеу облысы) — футболшы, жартылай қорғаушы "Қайраттың", "Шахтердің" (Караганды), "Мелиоратордың" ойыншысы. КСРО-ның чемпионатында 261 матч еткізіп, 52 доп соқты. Еуропа кубокте 14 ойын еткізіп, 5 доп соқты, О.о-дардың (1976) іріктеу жарыстарына қатысты, 1997 жылдан Мәскеудің "С" командасының жаттықтырушысы. Дереккөздер
Всеволод Михайлович Бобрев

Всеволод Михайлович Бобрев (1. 12.1922, Тамбов губерниясы - 1. 07. 1979, Мәскеу), ЕССШ-і (1948), КСРО-ның ЕСЖ-сы (1976) Шабуылшысы. Спортпен 1936 жылдан (Хоккеймен, футболмен) айналысты. Допты хоккейден (1945-46) қола (1964), күміс (1965-66) жүлдегері КСРО- ның, Еуропаның, Әлемнің (1973-47) чемпионы, Әлем чемпионатының (1972) күміс жүлдегері. Ол туралы ақын Е. Евтушенко "Гениям прорыва" атты өлең жазды, XX ғасырдың үздік спортшыларының бірі атанды. Алматының "К" командасының 2 жыл қатарынан аға жаттықтырушысы болды. Ол "Самый интересный матч" (М., 1963), "Рыцари спорты" (М., 1971) атты кітаптар жазды. "Ленин" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әнет Иманақышұлы Бектемісов

Әнет Иманақышұлы Бектемісов (15. 11. 1930), Қарақас аулы, Жамбыл ауданы, Алматы облысы 1970- 86 ж.ж. Республикалық футбол бірлестігінің президенті. Мәскеудегі техникалық институтты бітірген, құрылысшы инженер. 1964- 71 ж.ж. Алматы қалалық партия комитетінің хатшысы, екінші хатшысы, ҚазКСР-інің ауыр индустрия министрінің бірінші орынбасары (1971 - 77) болып қызмет істеді. Биік таудағы "Медеу" спорт комплексін салуға белсене атсалысты. Бектемісов республикада футболда дамытуға улкен үлес қосты. "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгісі" (екі рет) орденімен марапатталды. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Дереккөздер
Асылхан Рақымжанұлы Әбiшев

Асылхан Рақымжанұлы Әбiшев (22.09. 1951 - Кенен аулы Қордай ауданы Жамбыл облысы), биология ғылымдарының кандидаты (2007). 1991 ж. Қазақ дене тербиесі академиясын бітірді. Содан кейін мектепте мұғалім, Түркістандағы Қазақ-Түрік университетінде оқытушы болып қызмет істеді. 16 ғылыми еңбектің, 5 әдістемелік оқу құралының авторы. Дереккөздер
Асаба

Асаба - дәстүрлі қазақы ортада жиын-тойдың ретін ұйымдастырушы, яғни қонақ күту ғұрпын басқарушы. Асаба болып әдетте халықтық жосын-жоралғыны және дәстүрлі тағамның таратылу мәдениетін терең меңгерген, тәжірибесі мол пысық адам сайланған. Дереккөздер
Асаймұса (скипетр)

Асаймұса - еуропалық билік дәстүріндегі скипетр дегенге келеді. Қазақы ортада бұл заттың нақты қолданысы жөнінде деректер жоқтың қасы. Есесіне асаймұса жөнінде сан алуан мифтік және аңыздық сюжеттер кездеседі. Мифопоэтикалық түсінік бойынша, ерекше тылсым қасиетке ие қысқа таяқ сияқты бұйымның атауы. Атына қарағанда, Мұса пайғамбардың асасы деген ұғымды білдірсе керек. Қызырдың алып батасын, Мұсаның тұттым асасын, Шарапат бар бұйымда Пәлекет шайтан қашатын, - деп келетін байырғы діни сарында жазылған өлең жолдары осыны меңзейді. Дереккөздер
Асату

Асату - дәстүрлі ас-тағам мәдениетінде жолы үлкен адамның жасы кішілерге табақтағы еттің сыбағалы мүшесінен дәм таттыру арқылы өзінің ілтипатын білдіретін этикалық рәсім. Ет жеп болған соң, қонақтың жасы үлкені сый табақтан уысын толтыра ет алып, басқаларға өз қолымен асатады. Кішілер қалыптасқан әдет бойынша асату рәсімінен бас тартпайды, етті асар кезінде ер адамдар «құлдық» деп айтады. Бұл өзінен үлкенге құрмет көрсеткені, рахмет айтқаны болып есептеледі. Ал келіндерге «асатқаным» деп, үлкен табақтан ене - абысындарының бірі сыбаға бөліп береді. Келін орнынан тұрып, жілік ұсынган (асатқан) адамға арнап сәлем салады. Сондай-ақ, ет желініп болған соң табақтағы еттен қарттар жас балаларға, өзінің атқосшы немесе жолсеріктеріне асатады. Асар адамдардың арасындағы өзара көрсетілетін құрмет іспеттес. Мәні жағынан сыбаға беруге ұқсас жосын. Бұл дәстүр Сәбит Мұқановтың «Халық мұрасы» деген кітабында толық баяндалған. XIX ғасырдың соңына дейін (кейбір өңірлерде қазірге дейін сақталган) шығыс өңірінде келген мейманның етті үш түйірден қатарласа асату дәстүрі болған. Егер үш түйір етті бірден асай алмаса, қонақ ренжіп қалуы мүмкін. Асатуға берген ет үш түйірден көп болып және оған қақалып қалса, айыппұл төленетін болған. Айыппұл кұны жүз жылқыдай болған. Егер үш түйір етке қақалса, оған айыппұл төленбейді. Дереккөздер
Асқа бата

Асқа бата — дәстүрлі ас-тағам мәдениетіндегі этикет түрі, әдетте кәделі ас келгенде жасалатын рәсімнің атауы, дастарқан басында отырған жасы үлкен құрметті қонақтың тілек айтып, бата беруі. Асты қабылдаудың алдында жасы үлкен құрметті адам немесе өзіне кәделі сыбаға арналған адам асқа бата жасайды. Сонымен қатар ас желініп болған соң дастарқаннан кәделі табақты келін сәлем салып алар алдында сыйлы қонақ немесе жасы үлкен адамдардан ас иесіне, отағасына, оның отбасына арналған жылы лебіз, ыстық ықылас, жақсы ниет, ізгі тілекті айтқызу мақсатында қауым тарапынан бата сұралады. Көбінесе үйдің кенжесі «бата беріңіз» деп, төрде отырған үлкендерге қарап, қол жайып, ишарат білдіреді. Мұны астан кейін айтылатын бата болғандықтан, шартты түрде ас қайыру деп атайды. Бaтa гілек ұйқасты, мазмұнды сөзбен айтылады. Ac қайырғанда дастарқан басында отырғандар түгелімен қолын жайып, бата тілекке қосылады. Сол кезде төрдегі қария: Кетпес ырыс, кең пейіл берсін. Кеткенін келтірсін, Кемтігін толтырсын. Мал аман, бас түгел болсын. Тілегі қабыл, мұраты асыл болсын!... Ас бергенге бас берсін, Өмірі ұзақ жас берсін. Кетпес дәулет, кең пейіл, Қайырымды дос берсін! - деген сияқты ұйқасты тіркестерді шұбыртып, тақпақтап бата бсреді. Мұны үй иесіне ілтипат көрсету ғана емес, дәм-тұзды құрметтеудің үлкен нышаны деуге болады. Шаңырақ иесінің нені аңсап, нені көксейтінін аңғарған бата беруші кестелі сөзбен жиналған жиынның мақсатын, үй иесінің арманын дөп басып, ойына алған ісінің оңғарылуына тілеулестік айтады. Дәстүрлі этномәдени ортада батаның мазмұны көбінесе, мал мен бастың амандығы, ырыздықтың мол болуын тілеу тәрізді жалпы тілекпен қоса, үй иелерінің сапарға шықса жолы болуына, жас отауға жан басының өсуіне, келіннің аяғы ауыр болса, аман-есен босанып, ұл-қызды болуына игі ниет білдіру түрінде болып келеді. Дастарқан жайып, дәм татқызып отырған үйдің үйленгелі жүрген азамат ұлдары болса, солар тілге тиек болып, бата сөздің желісіне айналады. Қазақ ортасында астан кейін ас қайырылып, үлкен адам табақты дастарқаннан алып келінге ұсынады, ол сәлем етіп алады. Кейбір өңірлерде дастарқаннан табақты алып кеткен соң ғана ас қайырылады. Мұндайда үй иесі мен оның бала-шағалары босағада тізіліп тұрып, қол жайып, батаның қабыл болуына тілектестік білдіріп, бет сипасады. Дастарқан басында отырған адамдардың ас қайырылмай орындарынан тұрып кетуі әдепсіздік болып танылады. Діни сарынды, этикалық мәнді баталардың сан алуан түрлері бар. Дереккөздер
Асмалдық

Асмалдық- сән, салтанат кезінде түйелерге жабылатын сәнді жабу түрі. Асмалдықты көбіне көшкенде немесе той-думандарда пайдаланған. Асмалдық оюланып, әшекейленіп жасалады. Мойнына асатын немесе басына қадайтын жібек шашақты ызба түрлері болады. Қазақстан Республикасының Mемлекеттік Oрталық Mузей қорында (КП 25496-4) көк түсті пүліштен істелген асмалдық сақтаулы. Көлемі 212x207 см. Оның орта тұсынан қос өркеші сыятындай етіп, екі тілік тесік шығарылған. Ортасына қоңыр түсті барқыттан төрт құлақтьі тұлга мүйіз, ал асмалдықтың жиегін айналдыра сыңар өкше өрнегі қиыстырылып тігілген. Шетін айналдыра иірілген мақта жіптен шашақ төгілген. Дереккөздер
Асман

Асман- таулы жердің өзен-көлінде тіршілік ететін «мұртты» балық. Түсі шұбарланған қарасұр болып келеді. Қылқанды, еті дәмсіздеу. Алайда, қазақтар ішінара болса да реті келгенде аулап, асқа пайдаланды. Дереккөздер
Аспа бау

Аспа бау - уықтың иінінен жоғары тұстан сәндік үшін байлап, ұшын шашақтап түсіріп қоятын бау түрі, киіз үй жабдықтарының сәндік түріне жатады. Түр салып тоқылған баудан немесе ызылған жылқы қылынан жасалатын төрт жерден шашағын төгілдіріп, әсемдік үшін тағылатын құр. Аспа баулар адамның бойы жетпейтіндей биіктікте байланады. Өйткені, ырым бойынша, Аспа баудың ұшындағы шоғы адамның төбесіне тиіп кетсе, сол адам жаманшылыққа ұрынуы мүмкін. Ондай адамның жолы болмай, бақ құсы тұрақтамай, бағы қайтады дейді. Дереккөздер
Аспа тұзақ

Аспа тұзақ - аң аулауға арналған кұрылғының атауы. Қолданысына байланысты екі түрі қалыптасты. Біріншісі, көбінесе, аю сияқты ірі жыртқыш аңды аулауға арналған. Аспа тұзақтың бұл түрін орманда көбіне екі аша бұтақты мықты қарағайды арқау етіп құрады: қарағай ашасының ортасында жуан бөренені сүймен ретінде сүйеп, жуан басына темір қазықпен шынжырлап, дөңбектермен басып қояды. Сүйменнің жіңішкелеу үшын күшпен қайырып төмен тартып, қарағайдың діңіне байланған сым темірге тиек салып іледі, тиекке борсыған ет ілінеді. Сүймен ағаштың басына мықты сым темірден аю басы сиятындай етіп тұзақ орнатылады. Аспа тұзақты осылай құрған соң жан-жағын бұтақ бүрлерімен білдірмей қоршап қояды. Аю келіп сүймендегі етті тартқан кезде сүймен ағаштың басына іліндірген темір шығып кетіп тұзақ жоғары тартылады да, сүйменің екінші жағы ауыр болғандықтан, мойыны тұзаққа ілінген аю асылып, аяғы жерге тиер-тимес әрі-сәрі болып қалады. Аспа тұзақтың екінші түрі етін жеп, мамығын кәдеге жарататын желбесін құстарды ұстауға арналған. Оғап әдетте қыл тұзақтың ұзын етіп дайындалған түрі қолданылды. Мұндай аспа тұзақ көбінесе ақшыл түсті жылқы қылынан (баран түстісі көзге оңай шалынатындықтан оны көп пайдаланылмайды) жіңішке етіп есіледі. Аспа тұзақтарды құр тәсіліндегі өзіндік ерекшелігі бар. Әлбетте тұзақты іннің, тесіктің аузына жатқызып құрса, аспа тұзақты басын тұйықтап байлап, оны бұта-шілікке жанастыра ілшіп жан-жағынан шырпылармен сүйемелдеп, яғни екі үмі жағынан іліп «аспалап» кұрады. Аспа тұзақ, әдетте, ну орман-тоғайда кездесетін қыр құстары мен өзен-көлдегі су құстарын ұстауға пайдаланылады. Өзен-судың жағасына, судың адам бара алатындай жеріндегі қамыс-қоғаның арасына, құстың саңғырығы көп жиналған қонағына және жайылатын жеріне, ұя салған маңайға құрады. Аспа тұзақты қырға құрғанда ұшына қазық байлап жерге қағады. ал сулы жерде қоға-қамыс немесе ағашқа байлайды. Егер жақын маңайда суда өскен жіңішке ағаш болса, тұзақтың ұшын соған бекітеді. Жем іздеп тімтінген, бейқам суда жүзген, далада жорғалаган құс абайсызда аспа тұзаққа басын, аяғын сұғып алған кезде тұзақтың тұйығы сусып «қылқындырып» ұстап қалады. Дереккөздер
Аспақтау

Аспақтау - байырғы ортада қолданылған жазалау әдісі. Бірінші түрі - ауыр қылмыс істеп жазалы болған адамдарды (екі адамды) шөгерілген атан түйенің екі жағына мойнынан тұзақтап байлаған. Түйе тұрған кезде адам аяғы жерге жетпей асылып жан тәсілім еткен. Екінші түрі - шөгерілген екі түйенің ортасына өркеш тұсынан көлденең ағаш бекітіледі. Екі қолы артына қайырылып кісенделген қылмыскерді мойнынан тұзақтап, арқанды ағашқа байлайды. Түйелерді тұрғызғанда қылмыскер асылып қалады. Есімдері ауыз әдебиетінің қайғылы образдарына айналған Қодар мен Қамқа рулық тәртіптің (шежірелік жосынның) ежелден қалыптасқан нормалары мен принциптерін өрескел бұзғандары үшін рубасылары мен билердің ұйғарымымен осындай тәсілмен өлтірілгені тарихтан белгілі. Дереккөздер
Астар

Астар сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Астар (intimus) — қан (артериялар, веналар, артериолалар, венулалар, капиллярлар) және лимфа (лимфа капиллярлары, әкелгіш және әкеткіш лимфа тамырлары, лимфа өзектері) тамырларының ішкі қабығы *Астар (өң) — киімнің, сондай-ақ, матадан қабатталып жасалған бұйымның ішкі немесе астыңғы жағына са-лынатын ішкі «өң» беті.
Астар (өң)

Астар - киімнің, сондай-ақ, матадан қабатталып жасалған бұйымның ішкі немесе астыңғы жағына салынатын ішкі «өң» беті. Бой киім, бас киім, аяқ киімнің кез-келген түрінің ішкі бетіне астарлық мата деп аталатын жұқа, арзанқол матадан астар салынады. Көшпелі ортаның тұтыныс талаптарына үйлескен дәстүрлі киім-кешектер көбіне маусымдық киім түрінде қалың етіп жасалатындықтан, астар мен тыстың арасын да қалың етіп жасау үрдісі қалыптасқан. Ол үшін, көбіне, астар мен тыстың арасына жүн қосып сырылған бидайы деп аталатын қабат салынады. Әлбетте, бидайыға тозған мата қиындыларын қолдана береді. Киімнің астары оның тысындағы бөліктері тәрізді жеке пішіледі. Мысалы, шапанның астары екі жең, екі өңір, бой, шабу, қолтырмаш тәрізді бөліктеріне сәйкестендіріліп, жеке-жеке пішіледі. Әлбетте, астарды пішкен кезде оның бөліктерінің мөлшерлері бидайының калың немесе жұқалығына байланысты тысына қарағанда, біршама кішкене болып келеді. Осылай пішілген астар тыс пен бидайының ішкі жағына киімнің ұзындық бойымен қабылады. Бұл тәсіл киімнің тысы мен бидайының және астарының бір-бірінен алшақтап көшіп кетпеуін қамтамасыз етеді. Киім тігіліп болған соң қабылған жіп сөгіліп алынып тасталады. Сал шапанына жүн немесе мақта тартылмай бос астар ғана салынады. Желбегей жұқа сырттықтардың астары алыс қабылып, өң жағынан жіңішке әдіп қондырылады. Баскиімнің кез келген түрінің ішкі бетіне қалыңдау, жұмсақ маталардан астар тігіп, арасына кейде жұқалап жүн немесе мақта салып астарлайды. Киіз қалпақ үлгісімен сайларының іш жағына астарын бірге сырып та жібереді. Астарлық матаға көбіне шыт, бөз, сәтен сияқты маталар таңдалған. Көрпе-көрпешенің астыңғы бетіне тігілетін матаны да астар атайды. Сондай-ақ, түскиіз, дорба, қалта тәрізді кестеленген түрлі үй бұйымдарына да салынады. Бұйымның өрнегі көрнекті болуы және жиектері тартылып, тырысып қалмауы үшін ширақы матадан (көбінесе, жұқа кенептен) астар салады. Бұл тәсіл кесте жібінің нығыз түсіп, берік бола түсуінің кепілі болып табылады. Дереккөздер
Астық қору

Астық қору - піскен астықты жинап алу шарасы. Қазақ диқаншылары қолына сақпан, зырылдауық, балақпан (бишік түрін) ұстаған қорықшылар егіс алқабын таңсәріден қара кешке дейін қориды. Тіпті, шымшықты үркіту үшін егіс ортасына адам бейнесіндегі қарақшыларды да іліп қоятын. Ел арасында диқан мен тары айтысыпты деген өлең жолдары сақталған: Тары екпей бидай еккен пайда қылды, Пәркіңді сенің құдай майда қылды. Сонда тарыға тіл бітіп, диқаншының тәжірибесіздігі мен жалқаулығын айтып былай деген екен: Бола ма менен артық тары деген, Жеймін деп жау шымшықтың бәрі келген Құлаққа ала жаздай су қоймадың, Аузыңды «ұрайын» тары жеген. Құдай-ау, құрытсаңшы торғайыңды. Саламын ойбайымды торғай көрсем. Оңтүстікте маусымның аяғына таман екінші мәрте егілген тары тамыздың аяғына таман піскен кезде жыл құстарының қайту мерзіміне дөп келеді. Осы кезде далада қырғилар пайда болады. Ал қырғидан қорыққан шымшықтар топтасып ұша алмайды, Сөйтіп, адамдар тарыны шымшықтарғга тидірмей, рәсуә етпей орып жинап алады. Дереккөздер
Петр Васильевич Томасевич

Петр Васильевич Томасевич (1923, Украина, Одесса қаласы - 1984, Одесса қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, пулемет взводының командирі. Орыс. Соғысқа дейін Жамбыл облысы Жамбыл қаласында (қазіргі Тараз) тұрған. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың күзінде шақырылған. Ол 2- және З-Украина майданында Сталинград қаласынан Венгрия жеріне дейін жеткен. 1944 жылы Томасевич бір топ жауынгерлермен Тиса (Тисса) өзенінен өтіп, плацдармды үш тәулік бойы жауға бермей ұстап тұрды да, Кеңес әскерлерінің өзеннен өтуін қамтамасыз етті. Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Томасевичке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Бұл ұрыста Томасевич ауыр жарақаттанды. Комиссия ержүрек жауынгерді әскер қатарынан босатты. Одесса қаласына оралып, зауытта, кейіннен (27 жасында) Қара теңіз пароход кәсіпшілігінде жұмыс істеді. Мұнда ол қатардағы матростан капитанның бірінші көмекшісіне дейін көтерілді. Дереккөздер
Торғай, Семей, Орал және Сырдария облыстары өкілдерінің кеңесі

Торғай, Семей, Орал және Сырдария облыстары өкілдерінің кеңесі - қазақ өкілдерінің 1916 жылы 7 тамызда Орынбор қаласында еткен кеңесі. Ол Орынбор генерал-губернаторы Эверсманның рұқсат етуімен өтті. Оған Торғай, Семей, Орал және Сырдария облыстарының қазақ өкілдерімен бірге Алаш қозғалысы қайраткерлері де қатысты. Кеңесте 1916 жылғы 25 маусымдагы патша жарлығына сәйкес соғыс майданының тыл жұмыстарына қазақтардан адам алу мәселесі қарастырылды. Кеңеске жиналғандар төрағалыққа Ә.Бөкейхановты, хатшылыққа М.Дулатов пен О.Алмасовты сайлады. Кеңестің жұмысына А.Байтұрсынов та атсалысты. Кеңес тыл жұмысына адам алу іс-шарасы қазақ жұрты шаруашылығына зияны тимейтіндей етіліп жүргізілуін қалап, бұған орай мынадай талап-тілектерді білдірді: тыл жұмысына адам алу солтүстік өңірде 1917 жылға дейін, оңтүстік өңірде 1917 жылдың 15 наурызына дейін шегерілсін; алдымен 19 бен 31 жас аралығындағылардың үштен бірі алынсын; адам алу барысында қазақ халқына мұғалімдер жетіспейтіндігі ескерілсін; мектептер мен медреселерде оқып жүрген шәкірттер тыл жұмысына алынбасын; тыл жұмысына алынғандар отыз кісіден топтастырылып, олар тілмаштармен және молдамен қамтамасыз етілсін. Осы талап-тілектер Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясы мен А.Ф.Керенский атына жеделхат арқылы жолданды. Дереккөздер
Астық майқандау

Астық майқандау - астықты таптаған кезде оның дәнегі астына түсіп, бетіне шыққан сабанын сыпырып алу үрдісі. Астықты қол орақпен орып бір жерге жинағаннан кейін, оның сабағынан дәнін бөліп алу үшін, тұлықтаспен және ат тұяғымен арлы-берлі таптайды. Ертеде майқандалған сабақты астықтың бір шетіне жағып, түнде жарық ретінде пайдаланып, жұмысты әрмен қарай жалғастыра берген.Қырман басындағы шаруашылық харекеттерге байланысты ежелден өзіндік ғұрыптар, ырымдар және жосын-жоралғылар қалыптасты. Бұлар, түптеп келгенде, шаруашылық харекетін үйлесімді және тиімді атқаруды қамтамасыз етуге бағытталды. Қырманға келгендер жұмыс істеп жатқан егіншілерді Қырман тасысын! Диқан дарысын! Обаны ассын! деп құттықтайды. Дән суырушылар құттықтаушылардың алғашқыларына бір кеусен дән берген. Кейде әйелдер қырман басына ыдысқа пісірілген ет салып әкелетін, ал егіншілер ауыз тиіп, ыдыстарын бос қайтармайтын. Барлық өңірінде қуаңшылық пен су тасқындарының болып тұруына байланысты құдайға жалбарыну, тасаттық, беру мен дұға оқу ұстанымдары атқарылып отырды. Ақтөбе облысының егіншілері жер жыртып болған соң сабантой ұйымдастырған. Әйелдер жауын-шашын мол болсын деп, ауылға оралған диқаншылардың үсті су болғанша су шашатын. Бұл үрдіс той-думанмен аяқталатын. Қостанай және Қарағанды облыстарында Диқан бабаның құрметіне көк жағыс деп аталатын мейрам ұйымдастырылып отырды. Ал орақ кезінде күрделі ғұрыптар атқарылмаған, тек алғашқы астықтың түсімінен көже дайындалды. Осындай жосынды Шу өңірінің қазақтары қолданатыны туралы кеңес төңкерісіне дейінгі орыс зерттеушісі Л.Чермак жазды. Айта кетер жайт - Қазақстанның солтүстік өңірлерінде егін оруға әйелдер, ал оңтүстік аймақтарда тек ер адамдар шыққан. Оңтүстік облыстарда қолданылған тағы бір ғұрып қырман қандау деп аталады. Диқан бабаға арнап, құдай жолы деп қырман басында еркек қой сояды. Мұнысы жерге қан сіңсе, аруақтар риза болады, - дегенді білдіреді. Сондай-ак, қырман тойы ұйымдастырылып, осының құрметіне әлім ботқа деп аталатын ас әзірлеген. Дереккөздер
Астықты бөлу

Астықты бөлу — бұл үрдісті басқару беделді адамға тапсырылған. Ертеде дәстүрлі ортада қырманға жиналған астықты болу сәтті күндердің бірінде тыныш ымыртта жасалған. Бұл - тіл мен көзден сақтауды ырымдағаны. Егіншілер дәрет алып, таза киім киіп келуге тиіс. Намаз білетіндері намазын өтеген соң қырманға келеді. Бір адам тазартылып үйілген қызыл деп аталатын бидай үйіндісінің шетін ала айналдыра бір пұттай астықты сеуіп шығады. Ағаш күректі қолға алған диқан бисмилла деп кірісіп, үйіндінің орта тұсынан жүргізілген сызықты оңға қарай айналдырып шығады. Бұл жосынды белбеулеу деп атайды. Бұл - Диқан баба қырман басына келгенде, астықты айналып, өзінің шапағатына бөлесін деген ырымның көрінісі. Мұнан кейін үйіндінің үстімен белбеуге дейін жететін қосымша екі сызықты айқыштап сызады. Екі сызықтың бірі құбылаға бағытталуы тиіс және ондағы астыққа сабымен төмен қаратып күрек, айыр және сыпырғышты шаншиды. Үйілген бидайдың иесі етегінде кұбылаға қарап отырып: Бісміллэ деп аяқ-ыдысқа бидайды толтырып алады. Оны кеусен немесе ақұла деп атайды. Ол - кем-кетік, жетім-жесірлерге берілетін астықтың бөлігі. Малшы малдан зекет беретіні сияқты астықтың иесі де әлеуметтік жағдайы төмен топтарға астықтан ғұшыр береді. Астықтың бидай, сұлы, арпа, тары сияқты түрлерін жеке-жеке үйіп, бөлектеп қаптайды. Қырмандағы астық бір адамға ғана тиесілі болса, туысқандары мен көмекшілерінің көмегімен бидайды елеуішпен есептеп, сыйымдылығы бірдей қаптарға салып, арнайы қамбаға немесе ұраға тасыған. Егер астық бірнеше адамға ортақ болса, оларға өндірілген астықтың тең жартысы тиесілі болды. Қалған жартысы көбінесе, жалданған адамдарға бөлініп беріледі. Астық бөлуді оны басқарушы адам мен оның екі көмекшісі атқарды. Басқарушы адам өлшеуіш шараны (Сыр бойындагы егіншілер ағаш керсенмен өлшеген) бидайға толтырып алып, көмекшілеріне кезек-кезек беріп отырады. Олар бидайды алдын ала белгіленген жерге апарып төгіп отырды. Дереккөздер
Асықты жілік ұстату

Асықты жілік ұстату - ұл бала асырап алған кезде атқарылатын ғұрып. Балалы бола алмаған ата-ана немесе жалғыз ұлы немесе жалғыз қызы ғана болса, туған туыстарынан бала асырап алады. Бала асырап алуға келгенде көптің көзінше ер балаға асықты жілік, ал қыз балаға тоқпан жілік ұстатып ант етеді. Кейде баланың өз әке-шешесі басқаның қолына кеткен балағаталасқан жағдайда, асыраушы әке мен шеше оң қолына асықты жілік ұстатып едім ғой деп дауласады. Яғни бала асырап алуға байланысты уағдаластықтың кепілі болып табылатын асықты жілікті алға тартады. Бұл - таласқан жаққа антты бұзбаушылыққа шақырғаны. Қазақтың келіндері асықты жіліктің асығы бар басындагы сіңірді мұжымайды. Дереккөздер
Асыл тас

Асыл тас сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Асыл тас (әкімшілік кешен) — әкімшілік кешені Астана қаласында Есіл өзенінің сол жақ жағасында, № 1 көшеден оңтүстікке қарай, қаланың жаңа әкімшілік орталығында Сулы-жасыл бульварда (Нұржол желекжолы) орналасқан *Асыл тастар — зергерлік бұйымдарды, тұрмыстық заттарды, қолөнер бұйымдарын әшекейлеу үшін қолданылатын түрлі-түсті табиғи тастар. Көбінесе табиғи жолмен қазылып, табылып алынады.
Викентий Никонорович Тощенко

Викентий Никонорович Тощенко (1910, Алматы облысы Алакөл ауданы Үшарал қаласы - 27.11.1943, Украина, Днепр бойы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия капитаны. 1932 жылы Кеңес әскері қатарына алынып, тұрақты әскери қызметкер болды. Ұлы Отан соғысы басталған алғашқы күннен майданға жіберілді. 1-гвардиялык атты әскер дивизиясы 5-гвардиялық Тамань атты әскер полкінің қатарында Солтүстік Кавказдағы, Днепрдегі шайқастарға қатысты. 1943 жылы 26 қыркүйекте Тамань атты әскер полкінің 1-эскадроны полк штабының бастығы, гвардия капитаны Тощенконың басшылығымен бораған оқтың астында Днепрден өте бастады. Оң жағалауға шыгысымен Тощенко басып алған плацдармын кеңейтіп, басқа бөлімшелердің өтуін қамтамасыз ету үшін эскадронымен Вороново тоғайының жиегін басып алуға тырысты. Олар күші басым жаумен бір жарым тәулік шайқасты. Тощенко жараланғанына қарамастан, ұрысқа басшылық жасап жүрген кезінде екінші рет оқ тиіп, қаза тапты. Ұрыста көрсеткен ерлігі үшін Тощенкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1.1944). Дереккөздер
Ат айдаушы

Ат айдаушы - ат бәйгесі барысына бақылау жасаушы адам. Ол ат жарысының ережесін бұзылмауын қадағалайды. Ат айдаушы болып ат жарысының шарттары мен ережесін жетік білетін, көпшілікке сыйлы тұлға сайланды. Бәйгеге қатысушылардың санына сәйкес ат айдаушы өзіне көмекшілікке қажетті адамдарды алды. Бәйге барысында болуы мүмкін жанжалдың алдын алу үшін көмекшілікке әр рудың адамдары сайланды. Ат айдаушы қолына таяққа байланған ақ жалау ұстап жүрді. Бәйгеге қатысқан аттардың жасы, тұрпаты және шығу тегі жөніндегі мәліметтерді ат айдаушы мен оның көмекшілерінің білуі бәйгені тиімді ұйымдастырудың басты шарттарының бірі болды. Атшабар балаларды ертіп мәреге қарай жол тартқан ат айдаушының бірнеше көмекшілері, мәреге жақындаған кезде балаларға дәрет алып, бой жазуға кеңес береді. Алдын ала белгіленген бәйгенің мәресіне (құнан, дөнен, үлкен ат жарысы, аламан бәйгеге қарай) жеткен соң, ермен шабатын балалардың атының айылының дұрыс тартылуын қадағалайды. Содан кейін, бәйгеге қатысушыларды алдын ала белгіленген рет бойынша бірыңғай қатарластырады. Ал ат айдаушы биіктеу төбеге орналасып, жоғары көтерілген оң қолындағы ақ туды төмен кілт түсіріп, шабандоздарға жарысқа шығуға белгі береді. Жарыс барысында аттан құлап, мертіккен балалар болса, оларға ат айдаушы мен оның көмекшілері көмек береді. Ат айдаушының көмекшілерінің бір тобы ат жарысының жолында жарыс тәртібінің сақталуын қадағалайды. Егер қарақұрық жасаушылар болса, дереу шара қолданылады. Мұндайда тәртіп бұзғандар мен оның руластары айып төлеуге мәжбүр болған. Осы ретте ескере кетер жайт - жолдың қолайсыз рельефіне байланысты шаршаған атқа ат тарту деп аталатын тәсілді алдына ала жасалған келісім бойынша қолдану ат айдаушының көмекшілерінің қатаң қадағалауымен жүзеге асырылып отырды. Дереккөздер
Ат арқан

Ат арқан - ат арқандауға арналып, арнайы есілген арқанның ұзын түрі. Ат арқан берік болуы үшін қойдың жүніне жылқының қылы (құйрық, жалы) және сиырдың кұйрық, бауыр жүні, ешкі қылшығын қосып еседі. Бунақсыз, яғни сапалы есу үшін арқанға қосылатын қыл, жүн және қылшықтың мөлшеріне айырықша көңіл бөлінеді. Әдетте жылқы қылының мөлшері басым болып келеді - шамамен арқанды құрайтын материалдың үштен екі бөлігін алады. Әдетте арқанның осы түрі қарала түсті етіп жасалынады. Бұл - арқанның ала түсі ұры-қарыдан және ит-құстан сақтайды деп ырымдағаны. Қыл арқандар жаңбыр тиген сайын ширығып қатая түседі. Яғни мықтылығы артады. Ат арқанды алыс сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүреді. Дереккөздер
Ат арқандау

Ат арқандау - мініс атын таң атқанша жайылуына мүмкіндік беретін шағын аумаққа қағылған қазыққи арқан тағып бекіту тәсілі. Ол үшін ауылдан алыс емес суға жақын, шөбі бітік, көкмайса жер таңдалады. Ұры қарыдан сақтану мақсатында ондай жер жүргінші жолынан аулақ, көзден таса, қалтарыс аумақта болуы тиіс Ат арқандайтын жерді басқа малдан қориды. Ат арқандаудың сондай-ақ, саяқ жүретін немесе бөтен үйірден әкелген атты жерсіндіру үшін де қолданады. Ат арқандау үшін қазықтын айналсоғына арқанның бір ұшын бекітіп, екінші ұшын аттың басына киілген ноқтаға байлайды немесе алдыңғы екі аяғын тұсайды. Кейде аттың алдыңғы бір аяғын ғана байлап қояды. Дереккөздер
Ат арқан жер

Ат арқан жер - халықтық өлшем. Радиусы шамамсы ат арқаннан екі есе ұзын аумақтың мөлшерін білдіретін бірлік. Ол орта есеппен диаметрі 40-50 адым шеңбердің мөлшерін білдіреді. Әдетте бірнеше атты бір-біріне жақын арқандау үрдіске айналғандықтан aт арқандыққа аумағы едәуір үлкен, оты бітік жер таңдалынады. Аттар біріне бірі жетпейтіндей мөлшерде арқандалады. Дереккөздер
Ат арқасын суыту

Ат арқасын суыту - мініс атын дұрыс пайдалану ережелерінің бірі. Оның мәні - ұзақ жолдан, міністен (сондай-ақ, жүк тасудан, арба тартудан) соң бусанып тұрған аттың демін алдырып, терін бастыру. Егер суық маусым болса, бу санып келген атты қораға кіргізіп, тізгінмен қаңтарын (жем, суға жолатпас үшін), айыл-тартпасын босатып, жабулап қояды немесе ерін алып, тоқымын сол күйінде қалдырып, тартпамен бостау тартып қояды. Әбден тері кеуіп, ентігін басқан соң ер-тоқымын алып отқа қояды. Егер атты осындай күтімге алмай суытуы дұрыс болмаса, яғни жүріп келе салысымен бірден ер-тоқымы алынса, ат арқасын жел көтеріп, оның салдары жауыр өршуге алып келеді. Және аттың демі басылмай бірден су ішкізу немесе оттату түрлі ауруларды қоздыруы мүмкін. Сонымен бірге бәйгеге немесе көкпар тартуға қатысқан атты бірден тоқтатпай, ұзақ уақыт аяңдатып жүргізіп суытатын тәсілді ат аяғын суыту деп атайды. Әйтпесе, ат аяғына қан ұйып, яғни «аяғына қан түсу» деп аталатын ауыр дертке ұшырайды. Немесе қызылмай болып қалады. Сондықтан казақы ортада ат арқасын суыту үрдісіне ерекше көңіл бөлген. Ат арқасын суыту үрдісі таң атқанша созылады. Мұны таң асыру деп атайды. Қазақта шаршағаннан кейін демалудың қажеттілігін білдіретін аяқ суыту деген сөз осыған байланысты айтылса керек. Дереккөздер
Николай Архипович Турченко

Турченко Николай Архипович (16.6.1921, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Шаган ауылы - 1972, Ресей, Ставрополь өлкесі, Минеральные Воды қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, бөлімше командирі. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына алынып, Ульянов жаяу әскер училищесін бітірді. 1942 жылы шілде айында майданға келді (161- атқыштар дивизиясы 565-атқыштар полкі). Турченко 1943 жылы қыркүйекте Черкассы облысының Рымаровка селосы маңында «тілді» қолға түсірді. Жауап aлy кезінде немістердің атыс нүктелерінің орналасқан жері және жау әскерінің саны туралы маңызды ақпараттар алынды. 23 қыркүйек күні Киев ауданы Луковица селосының жанынан Днепр өзенінен алғашқылардың бірі болып Турченконың бөлімшесі өтті. Тұрған жерлерін анықтап алған соң, жаудың оқ-дәрісі сақталған қоймасын жойып, олардың бекіністеріне тұтқиылдан шабуыл жасады. Аз- ғана адаммен шайқасып жатқанын сезген жау шабуылға шықты. Осы мезетте негізгі күш келіп жетіп, жау әскерін Днепрден бірнеше шақырымға шегіндірді. Днепрден өту кезіндегі ерлігі үшін Турченкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.10. 1943). Соғыстан кейін әскер қатарынан босап, Ульяновск, кейін Минеральные Воды қаласында тұрды. Осы қаланың Кеңес Одағының Батырлары аллеясындағы мемориалда Турченконың барельефі орнатылған. Дереккөздер
Орман Түктібаев

Орман Түктібаев (Үрмәш) (17.11.1917, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Түктібаев ауылы - 20.7. 1944, Латвия, Лудза ауданы Нерзкое дер.) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, пулемет ұбөлімшесінің командирі, кіші сержант. Қазақ. Ұжымшарда егін бригадирі болып жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарына Қазалы ауданы әскери комиссариатынан шақырылған (17.8.1941). 2-Прибалтика майданы 3-екпінді армия 391-атқыштар дивизиясы 1280-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы 20 шілдеде Перелидер. (Латвия, Лудза ауданы) үшін ұрыста атыс позициясына бекінген Түктібаев қарсы шабуылға шыққан жауды атқылай бастады. Түктібаев тайсалмастан жаудың 20 әскерімен жеке айқасқа түсті. Осы шайқаста Түктібаев жаудың бірнеше әскерін жойып, ерлікпен қаза тапты. Түктібаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Туған жерінде Түктібаев есімімен аталатын ауылда ескерткіш орнатылған. Қазалы ауданының Бекарыстан би атындағы орта мектепке Түктібаев есімі берілген. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Түркістан әскери округі

Түркістан әскери округі - 1918 жылы 4 мамырда РКФСР ХКК-нің шешімімен құрылған әскери округ. Құрамына Закаспий, Жетісу, Самарқанд, Сырдария және Ферғана облыстары кірді. Штабы Ташкент қаласында орналасты. Оның құрамалары Азамат соғысы жылдары ақ гвардияшылар мен шетел интервенттерін, басмашыларды талқандауға қатысты. 1926-45 жылы Орта Азия әскери округі деп аталды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында округте жасақталған дивизиялар мен бөлімдер майданда ерлікпен шайқасып, даңққа бөленді (қ. Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы, Жетпіс екінші гвардиялық атқыштар дивизиясы, Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы,т.б.).1945 жылы тамызда осы аумақта екі әскери округ (Түркістан және Дала) құрылды. Түркістан әскери округі қазіргі Түрікменстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстан Республикаларының аумағын қамтыды. Ал Дала әскери округіне қазіргі ҚР-ның аумағы (штабы Алматы қаласында) енді. 1946 жылы екі әскери округ қосылып, Түркістан әскери округіне бірікті. 1969 жылы Орта Азия әскери округі құрылғанға дейін Қазақстан аумағы Түркістан әскери округіне қарады. 1969 жылдан Түркістан әскери округі құрамында қазіргі Түрікменстан және Өзбекстан Республикалары аумағында орналасқан әскерлер қалды. «Фрунзе-вец» атты газет шығарып тұрды. Округті әр жылдары И.П. Белов, М.В.Фрунзе, И.Е.Петров, А.И.Радзиевский, А.А.Лучинский, И.И.Федюнинский, Н.Г.Лященко, С.Е.Белоножко, Ю.П.Максимов басқарды. 1968 жылы Түркістан эскери округі Қызыл Ту орденімен марапатталды. Дереккөздер
Түркістан комитеті

Түркістан комитеті -Уақытша үкіметтің Түркістан өлкесіндегі жергілікті органы. Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 7 сәуірдегі қаулысына сәйкес құрылған бұл органға Түркістан өлкесінде туындаған мәселелерді шешу, орталық билік атынан басқару міндеті жүктелді. 9 адамнан тұратын Түркістан комитетіне кадеттер партиясының белсенді мүшесі Н.Н.Щепкин төраға болып тағайындалды. Түркістан комитеті құрамында Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, С.Мақсұдов секілді жергілікті халықтардан шыққан көрнекті қайраткерлер болды. Бөкейханов көп ұзамай Торғай облысы комиссары болып тағайындалуына байланысты Түркістан комитеті Құрамынан шығып кетті. Түркістан комитетінің мүшелері қызметке кіріскен бойда Уақытша үкімет жариялаған ұлттар арасындағы теңдік, демократ, принциптердің сақталуы туралы, т.б. қаулыларды жүзеге асыруды қолға алды. Түркістан комитетінің мүшелері Тынышбаев пен О.А.Шкапский Жетісу облысына барып, онда 1916 жылғы көтерілістен соң туындаған ауыртпалықтарды шешуге кірісті. Олар Қытайға ауып кеткен қазақтар мен қырғыздардың елге оралуын қамтамасыз етуде және котерілістен соң ушығып кеткен ұлтаралық қатынасты реттеуге көп еңбек сіңірді. Түркістан комитеті өлкедегі халықты азық-түлікпен қамтамасыз етудің шешімін таба алмай, оны шешуді орталық биліктен күтті. Бұл өз кезегінде жергілікті халықтың Түркістан комитетіне деген наразылығын күшейтті. Оның үстіне өлкедегі еуропалық нәсілдегі солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетітінен өздерімен санасуды талап етіп, жергілікті билік орындарына өз адамдарын қоюға ұмтылды. Мұндай ахуал Түркістан комитетінің қалыпты жұмыс істеуіне кедергі келтірді. Соған орай 1 шілдеде Щепкин Түркістан комитетінің төрағасы қызметінен отставкаға кетті. 19 шілдеде Уақытша үкіметтің қаулысымен Түркістан комитетінің төрағасы болып В.П.Наливкин тағайындалды. Түркістан комитеті құрамына Мұстафа Шоқай енгізілді. 12 қыркүйекте Ташкент қаласының жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетінің колынан бар билікті тартып алу мақсатында бүлік үйымдастырды. Бұл бүлікті басу мақсатында Уақытша үкімет Түркістан өлкесіне генерал П.А.Коровиченко басқарған жазалау экспедициясын аттандырды. Түркістан комитеті Ташкент қаласын әскери жағдайда деп жариялады. Жазалау экспедициясы келгеннен кейін 27 қыркүйекте жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі ұйымдастырған ереуіл тоқтады. Уақытша үкімет генералы Коровиченкоға Түркістан комитетінің үстінен билік жүргізетін Түркістан өлкесінің бас комиссары лауазымын берді және оны Түркістан әскери округінің қолбасшысы етіп тағайындады. Қазан төңкерісі жайлы хабар Ташкентке жетісімен өлкелік жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетін биліктен тайдыру жолына ашық кірісіп, қарулы жасақтар құрды. Осындай жасақтың күшімен 1 қарашада жұмысшы және солдат депутаттар кеңесі Коровиченконы тұтқынға алып, Түркістан комитеті таратылғанын мәлімдеді. Тұтқынға түскісі келмеген Түркістан комитетінің төрағасы Наливкин өзіне- өзі қару жұмсап, атылып өлді. Дереккөздер
Түркістандық саперлар көтерілісі

Түркістандық саперлар көтерілісі - 1912 жылы Түркістан өлкесіндегі патшалық Ресейдің саперлік батальонының ресми билікке қарсы бой көрсетуі. Оның шығуына осы жылы қаңтарда патша өкіметінің Лена өзені бойында жұмыс істеп жүрген шахтерлерді атуы және әскери адамдар жағдайының нашарлауы түрткі болды. Саперлер батальонындағылар Лена қырғынын айыптаған бірнеше митингілер өткізді, осы митингілердің барысында әскерилердің де әл-ауқатын жақсарту мәселелері көтерілді. Осыған байланысты Мервте орналасқан бұл батальон көп ұзамай Ташкентке көшірілді. Бұл жерде де батальон әскерлерінің тұрмыстық жағдайы жақсара қоймады. Соған орай саперлер батальонының әскерлері 1 маусым күні көтеріліске шығып, әскери басшылықты және жергілікті билік орындарының шенеуніктерін жазалауға ұйғарым жасады. Батальон әскерилері революциялық ұрандарымен қала көшесіне шығып, Түркістан әскери округінің штабына карай бет алды. Алайда саперлер батальонының көтеріліске шыққаны жайлы хабар жергілікті әкімшілік орындарына тез жетіп, көтерілісті басу үшін арнайы жасақталған отряд жіберілді. Көтерілісшілер жазалаушы отрядқа қарсы тұра алмай өз еріктерімен берілді. Бұған қарамастан Түркістандық саперлар көтерілісіне қатысушылардың 14-і дарға асу арқылы өлім жазасына кесілді, 208-і Сібірге каторгаға жіберілді. Түркістандық саперлар көтерілісі патшалық Ресейдің билік орындарындағы дағдарыстың күшейіп келе жатқандығын көрсетті. Дереккөздер
Тыңшы, шпион

Тыңшы, шпион (немісше Spion - шпион, Spahen - ізіне түсу) - мемлекеттік немесе әскери құпиялықты құрайтын деректерді шетелге (оның агентурасына) жеткізу мақсатында аңду, тыңшылық ету, ұрлау немесе жинаумен айналысатын адам. Тыңшыларға қойылатын мақсаттар іштей зерттеу, іштен жау табу, оларды оқытып- үйретіп, басын құрау, сөйтіп өз еліне қарсы әрекет еткізу; тапсырма бойынша ішке іріткі салып, бүлік шығару; шетел басқыншыларына қарсы күштерге бөгет жасау; мемлекеттік- әскери маңызы бар нысандарды (зауыт, фабрика, вокзал, аэропорт, су қоймалары, көпірлер, т.б.) істен шығару, жару, қопару, диверсия ұйымдастыру, лауазымды адамдарға қастандық жасау; қарсы қолданбақ іс- әрекеттер мен алға қойған жоспарларды қолға түсіру, телеграф-пошталарды істен шығару, беріліп, таратылып жатқан хабар, маңызды әскери деректерді жылдам әрі жасырын өз басшыларына жеткізу. Осындай сұрқия істердің бәрі астыртын, елеусіз, білінбей жасалатындықтан және бүкіл ел тағдырына, мемлекет құрылымына кері әсер ететіндіктен тыңшы әрі тыңшылық қылмыстық құқық бойынша өте қауіпті мемлекеттік қылмысқа жатқызылады. Дереккөздер
Қожахмет Тышқанбаев

Қожахмет Тышқанбаев (1916, Алматы облысы Панфилов ауданы - 1943) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант. 1942 жылдың қаңтар айынан майданның алдыңғы шебінде болды. 490-танкіге қарсы артиллериялық полктің (Солтүстік Кавказ майданы, 18-армия) зеңбірек нысанашысы сержант Тышқанбаев Керчь түбегінің Ельтиген кенті (қазіргі Керчь қаласы маңындағы Героевское кенті) маңындағы шайқаста ерекше көзге түсті. 1943 жылы 2 қарашада танк шабуылына тойтарыс беру кезінде, танкіні өзіне жақын келгенше күтіп, 5 танкіні жойды. Осы шайқаста қаза тапты. Ұрыстағы ерлігі үшін Тышқанбаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Алматы облысы Панфилов ауданы Үшарал ауылында Тышқанбаевқа мемориалдық тақта орнатылған. Дереккөздер
Ат байлар

Ат байлар сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Ат байлар (кәде) — күйеу жігіт қалыңдығының аулына тұңғыш рет барғанда орындалатын кәде. *Ат байлар (рәсім) — қазақтың неке және отбасылық ғұрпында орындалатын рәсім. *Ат байлар (атау) — дәстүрлі ортада қыз бала деген ұғымның тұспалдап атауы.
Ат байлар (рәсім)

Ат байлар - қазақтың неке және отбасылық ғұрпында орындалатын рәсім, жаңадан көтерілген жас отауға ағайын-туыстары тарапынан малдай берілетін сый атауы, әлеуметтік қолдау көрсету институтының бір түрі. Жас отауға шашу шашып, «керегесі кең болсын, босағасы берік болсын!» деген тілек айтып келген ет жақын туыстары отаудың белдеуіне жылқы байлайды. Жақын туысқандары шан қатықтық сүт болсын деп сауын сиырын(сүт беретін сиыр) береді, көші-қонына көлік болсын дәулетті аталары түйе сыйлайды. Ғұрыптың атауы ертедегі дәстүрлі ортада ұғымның жұрнағы ретінде үйленген кезде жастарға айтылатын тілектегі «шаңырағы берік болсын, ауылдың, ағайынның атбайлары болсын» деп келетін бата тілекте сақталған. Оның мәні іргелі үй, ас-дастарқаны мол, ырыс-несібесі үйге жолы үлкен қонақтар түсетін түсел (қонақ) түсетін үй, атбайлары мол отау деген сөз орамдарында сақталған. Дереккөздер
Могул

Могул, мұнда да спортшылар қолдан жасалған тосқауылдар мен кедергілерден өтеді. Жарыстың барысында спортшы кем дегенде екі акробатикалық жаттығуды орындайды. Мұнда секірістің биіктігі (20%), түрі (50%), беткейге түсудің сәттілігі (30%) есепке алынады. Олимпиялық ойындар мен халықаралық жарыстардың барлығында осы түрлердің бәрі енген. Су айдынында өткізетін ф-дың түрі де бар. Мұнда спортшы моторлы қайыққа (катерге), тікұшаққа байланған шылбырдан (арқаннан) ұстап судың бетінде түрлі қимыл-қозғалыстар жасайды. Қазақстанда XXI ғасырдың басында дами бастады. Алматы қаласында N 15 және Өскемендегі балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінде ф-мен айналысатын топтар бар. Тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстан Республикасы біздің заманымыздағы жазғы олимпиялық ойындарға 1996 жылдан бастап (АҚШ, Атланта) қатысып келеді. Дереккөздер
Акробатикалық секірулер

Акробатикалық секірулер, футболдың бүл түрінен жарысқа қатысушылар тау беткейіне әдейі үйіліп қолдан жасалган төмпешіктерден секіріп ауада әртүрлі қимыл-қозғалыстарды орындайды. (ауада айналу, бұрылулар, сальто, пируэт, курбет және т.б.). Беткейдегі жолда ешқандай тосқауыл, кедергі болмайды, екі қауіпсіздікті қамтамасыз ететін белгілермен шектеледі. Дереккөздер