kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тепуи таулар жүйесі

Тепуи – Оңтүстік Американың Гвиан атты таулы қыраттарында жатқан тегіс таулар жүйесі. Олар алып шоқылардың құлау нәтижесінде пайда болған. Бұл шоқылар сонау Оңтүстік Америка мен Африканың бөлінбеген дәуірінде, яғни, 200 миллион жыл бұрын пайда болған. Олар Атлант мұхиты жағалауынан Ориноко, Амазонка, Риу-Негру өзендеріне дейін жалғасып жатқан көрінеді. Эрозия мен жауын-шашын әсерінен бүгінде осындай таңғажайып таулар пайда болып отыр. "Тепуи" сөзі Гран Сабана жерін мекендейтін пемон тайпаларының тілінде "Құдай үйі" деген мағынаны білдіреді. Ғалымдар атауды олардың өте биік болуымен байланыстырады. Әрбір тепуи жеке тау саналады және біріншісінде кездесетін өсімдік басқаларында мүлде ұшыраспайды. Бұл жердің ең терең жері – «Abismo Guy Collet» үңгірі. Оның тереңдігі 671 метрге жетеді. Ал ең әдемі тепуи ретінде Аутананы атауға болады, орман арасынын бой көтеріп тұрған Аутана жартастарының ең биігі 1300 метр. Сарисариньяма тауы да басқалардан ерекшеленеді, мұнда 100 метрге дейін жететін дөңгелек тесіктер өте көп кездеседі екен. Тағы да бір танымал тепуи Ауянтепуи аталады, біле білсеңіз, мұнда әлемдегі ең биік Анхель сарқырамасы орналасқан. Жалпы, мұндағы ең үлкен тепуи 3000 метрге жетеді. Үш қана тауға жаяу шығуға болады, оның бірі – биіктігі 2180 метр болатын Рорайма тауы. Бұл тау 1884 жылға дейін мүлде таныс емес болып келген еді. Шотландиялық қаламгер Артур Конан Рорайма тауынан ерекше әсер алып, "Жоғалған әлем" атты роман жазған екен. Тепуилар бір қарағанда құлазып жатқандай болып көрінгенімен, онда тіршілік қайнап жатыр. Үстіңгі жағында жиі жаңбыр жауып, салқын болып тұрғанымен, төменгі аймағында тропикалық климат патшалық құрған, көбіне жылы болып тұрады. Жалпы Венесуелаға тиесілі 9400 өсімдіктің 2322-сі осы мекенде. Дереккөздер #http://massaget.kz/alemtanu/syrly-alem/15900
Музеолог

«Музеолог» дегеніміз ауани мүкәммалдық кәртішкелері бар электронды тізімдеме. Оның артықшылығы жылдамдығында, пайдалану қолайлығында, негізгі немесе тапсырма берілген реквизиттер бойынша іздеудің автоматты жүйесінде, бейнелерді түрлі көлемде көру, ақпаратты толықтыру және түзету мүмкіндігінде, бір коллекцияның заттары туралы немесе жеке бір реквизит бойынша (мысалы, қор құрушының тегі бойынша) деректердің автоматты түрде топтастырылуында. Оның тағы да бір артықшылығы – осы бағдарламаны Европаның, Таяу Шығыс пен Орта Азияның 21 елінде пайдаланады, мұның өзі оның бірізді болғанын және жаһанданғанын көрсетеді. Осыған байланысты бағдарламалар «Музеологтің» Интернет-жүйеде жұмыс істеу мүмкіндігін көздеген. Тіпті бағдарламаның өзі Internet Explorer 5.0 қосымшасымен ойдағыдай әрекет етуде. Осындай жағдай көптеген елдер мұражайшыларының ақпаратпен алмасу шеңберінде, сондай-ақ бірлескен жобалар құруда да өзара тығыз іс-қимыл жасауына ықпал етеді. 2010 жылдың 1 қаңтарына қарағанда Музеологтің деректер базасына – 1811 фотобейнелері бар 1537 жазба енгізілген. «Музеолог» деректер базасын енгізу мониторингі үшін, сондай-ақ осы қосымшаны әзірлегендермен және пайдаланушылармен байланыс жасау үшін ақысыз серверде «Мұражайлық цифромания» блогы құрылған болатын. Пайдаланушылар бағдарламамен қалай жұмыс істеу керектігі жөнінде осы блогтан нұсқау түсіре алады және қарапайым кеңестер ала алады. Қор бөлімінің қызметкерлері сайт үлгісін жасауда. Блог одан әрі жетілдіре түсу үшін әзірлеушілерге проблемалар мен міндеттерді жүйелеуге көмектесті. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Аламан мен Жоламан (ертегі)

Мазмұндама Қазақ ертегісі. Әкесімен баласының арасында татулық туралы жазылған. Мерген Аламанның әйелі - Қарашаш. Бір уақытта Қарашашатың шашы суға түседі, оны көрген Сұлтан оған ғашық болады. Жалмауыз кемпір Қарашашты әкелуге көмектеседі және Аламанды байлап тастайды. Жоламан ұлы әкесін байлаудан шешуге көмектеседі. Аламан ханды және оның әскерлерін өлтіреді. Ол әйелін, қызын және ұлы Жоламанды атасына апарады. Атасы Қарашаштың істеген ісін білген соң, Қарашашты және қызын өлтіреді. Ал Аламанға өзінің қызын (Қарашаштың сіңлісін) қосады. Жалмауыз кемпір ханның өлгенін естіп, Аламанды өлтіргісі келеді. Жоламан кемпірді өлтіреді. Сөйтіп Аламан мен Жоламан өз мақсаттарына жетіп, ауылына келеді. Басты кейіпкерлер Аламан- Мерген. Қарашаштың күйеуі болды, бірақ Қарашаш Сұлтанға ғашық болады. Аламан сол үшін Сұлтанды өлтіреді. Жоламан- Аламанның ұлы. Ол Аламанның босауына көмектеседі. Соңында жалмауыз кемпірді өлтіреді. Қарашаш- Аламанның әйелі болды. Бірак Сұлтанға ғашық болып, соған күйеуге шықты. Сол үшін оның әкесі оны өлтірді. Сұлтан- Қарашаштың шашын көріп, оған ғашық болады. Сол үшін Аламан оны өлтіреді. Кемпір- Ол Қарашашты Сұлтанға әкелуге көмектесті. Соңынды Жоламан жалмауыз кемпірді өлтірді.
ХVIII ғасырдағы Ресей

Ресейдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы. XVIII ғасырдың біріңші ширегіңде Ресейге тәң ңәрсе: қолөңер мең маңуфактура өңдірісіңің, соңдай-ақ ауыл шаруашы- лығыңың дамуы болды. Мемлекет Батыс елдеріңең аңа- ғүрлым артта қалды. Ресейде әлі де феодалдық қатыңас- тардың сарқыңшақтары сақталды, капиталистік өңдіріс- тің элемеңттері еңді ғаңа еңе бастады, ал Батыста бүл кезде капитализм қаңат жайып, өркеңдеп түрғаң еді. Елдің ауыл шаруашылығыңың өркеңдеуі өңделетің жер көлемің арттыру есебіңең іске асты. Ресейдің оңтүстік аудаңдарывда жәңе Украиңада қой өсірудің дамуы ауыл шаруашылығыңа үлкең үлес қосты. Бүдаң басқа мемлекеттік өңеркәсіп үшің зығыр мең сора шикізатыңа көтеріңкі сүраңыс пайда болды. 1715 жылы үкімет жарлығы бойыңша барлық губерңияларда зығыр мең сора егістігі үлғайтылды. Соңдай- ақ жылқы өсіру, темекі егу ісі жолға қойылды. Үзаққа созылғаң Солтүстік соғыстың салдары басыбайлы шаруаларға ауыр тиді. Патшаңың 1714 жылғы жеке мү- ралық туралы жарлығымең барлық жер дворяңдардың меңшігіңе беріліп, жермең бірге шаруалар да помещиктің жекемеңшігше айңалды. Феодалдар ңеғүрлым көбірек пайда табу үшің шаруаларды қаңаудың мейліңше қатыгез түрің таңдады. Басыбайлы шаруашылық екі қалыпта жүргізілді: жері өңдеуге қолайсыз, қара топырақты емес аудаңдарда фео- далдар шаруалардаң ақшалай алым жиңаса, ал оңтүстіктегі қүңарлы жерлерде айдалатың жер көлемі кеңейтіліп, бар- щиңа көлемі үлғайтылды. Шаруаларды жүмысқа жүмылдыру туралы, кезекті жәңе кезексіз рекрутқа шақыру туралы көптегең жарлықтар жа- рияланды. Жеке мұралық туралы жарлықтан кейін дво- ряндардың топтасу процесі аяқталды. Феодалдар табы дара басқарушыдан дворяндық сословиеге бірігіп, нығайды. Бұл оның мемлекеттегі билеушілік рөлін бекіте түсті. Алайда енді дворяндар өмір бойы мемлекеттік қызметте қалуға мін- деттелді. Дворянның армияда солдат болуға, кемеде матрос болып жұмыс істеуі де мүмкін еді. Олар Сібір, Камчатка, Орта Азия сияқты алыс және ауыр экспедицияға бекіністер мен канал- дар салуға жұмсалды. Дворяндардың кейбіреуінде, әсіресе ақсүйектерінде мұндай қызмет наразылық тудырды. Осын- дай жағдайдан дворяндық сословиенің бір бөлігі I Петрдің қайта өзгертулеріне қарсы оппозицияға шықты. Бұл кезеңде мемлекеттің өнеркәсібінде маңызды өзге- рістер болды. Ңолөнері және ұсақ тауарлы өндіріс өсу үстін- дегі ішкі және сыртқы рыноктың сұранысын қамтамасыз ете алмады. Ңолөнердің ұсақ тауарлы өндіріске айналуы және іріленуі нәтижесінде мануфактуралы өнеркәсіп өсті. Ңазыналық мануфактура өндіріске өмір бойы бекітілген мемлекеттік шаруалардың еңбегін пайдаланды. Ал көпестік мануфактураларда басыбайлы адамдар еңбек етті. Мануфактуралық өндірістің басты салалары — металлур- гия, металл өңдеу, кеме жасау, қару-жарақ шығару, тоқыма өнеркәсіптері болды. Өндіріс орындары ішінде металлур- гиялық зауыттар ерекше орында тұрды.
Франциядағы адам және азамат құқықтарының декларациясы

26 тамызда жиналыс “Адам және азамат құқықтарынын декларациясын” қабылдады. Декларацияның 17-бабында революциялық принциптер ретінде ағарту идеялары: халық егемендігі принципі, әрбір адамның заң алдында теңдігі, сөз, баспасөз жөне ар-ұждан бостандығы жөнінде жазылды. Өз позициясын нығайту мақсатында жиналыс буржуазиялық өкіметті қалыптастыруға белсенді түрде кіріседі. Азаматтық теңдік принципін ұстай отырып, жиналыс таптық жеңілдіктерді және дворяндық титулдар мен гербтерді, сондай-ақ дворяндық мұрагерлікті құртты. Өздерінің кәсіпкерлік еркін қызметін бекітіп, мемлекеттік шектеуді және цехтық жүйені жойды. 1789 жылдын 2 қарашасында құрылтай жиналысы шіркеу қызметкерлері мүлкін қайта қарау туралы декрет қабылдады. Билік басында түрған орташа монархияшыл конституцияшылдар көпшілік бұқаранын наразылығын туғызды. Қоғамдық-саяси күресте саяси клубтардын маңызы өте зор болды. 1789 жылы ұйымдастырылған Якобшілер клубы (әулие Якоб шіркеуінде жиналатындарды осылай атады) Францияның саяси өмірінде үлкен рөл атқарды. Революция кезінде елде көптеген мерзімді басылымдар пайда болды. Солардың ішінде аса үлкен беделге және танымалдылыққа Жан Поль Марат шығарған газет ие болды. 1791 жылы құрылтай жиналысы Францияда буржуазиялық конституциялық монархияны бекіткен конституцияны дайындауды аяқтады. Заң шығарушы билік заң шығарушы мәжіліске, атқарушы билік мұрагерлік монархқа және ол тағайындаған министрлерге негізделді. Сөйтіп, құрылтай жиналысы ірі буржуазияның әлеуметтік және саяси билігін заңды түрде бекітті. Монархияның құлауы Бұрынғы билеуші топтың көпшілігі — дворяндар революциямен бітіспес күрес бастады. 1792 жылдың 20 сәуір күні Франция Аустрияға соғыс жариялады. Соғыс барысы Франция үшін сәтсіз болып, елге нақты қауіп төнді. Революциялық көңіл күйдегі халық көтерілді. 1792 жылы монархиялық конституцияны негізге алған бүкіл мемлекеттік саяси жүйе құлау алдында тұрды. Саяси дағдарыстың күшейе түсуіне орай, елдегі демократиялық қозғалыстар корольді құлатуды және монархияны жоюды талап етті. 1о тамыздың түнінде Парижде көтеріліс басталып, көтерілісшілер корольдің Тюильри сарайын басып алды. 1792 жылғы 1о тамыздағы көтеріліс революцияны жаңа деңгейге көтеріп, “ескі тәртіп” қалдықтары демократиялық жолмен жойылды. Көтеріліс барысында монархия іс жүзінде құлады. Жиналыс Людовик XVI-ны тақтан түсірді. Қайта қалпына келтірілген коалиция әскері шабуылға шықты. 20 қыркүйекте Коллерман мен Дюмурье қолбасшылық еткен революциялық армия пруссиялықтардын шабуылын тойтарып, оларды Франция шекарасынан кейін шегінуге мәжбүр етті. Дереккөздер
Контрибутция

Контрибутция ( − салық жинау) — жеңілген мемлекеттің жеңген мемлекетке салық төлеуі. Пайда болуы Контрибуция сөзін ежелгі кезеңдерге жатқызуға болады. Бұл сөз соғыс болатын кездерден бері бар. Ежелгі кезде жеңіске жеткен мемлекет жеңілген мемлекетке өзінің талаптарын қоя алған. Сол кезден бастап жеңілген мемлекет өз елінің тыныштығы үшін соғыс шығынын ақша, мал-мүлік, бағалы заттар немесе жер түрінде өтейтін болған. Өтеу құнын жеңіске жеткен мемлекет өзі қоятын. Сонымен қатар, соғыс шығынын ғана емес және оның үстінен пайда көрген. Контрибуция адал болмаған (мына сөзбен теңестіруге болады − тонау). Дереккөздер
Құбығұл (эпос)

Қазақ эпосы "Құбығұл" көне ауыз әдебиетінің мысалы. Қазіргі кезде эпос көптеген кітаптарда басылып, таратылған. Қысқаша мазмұны Осы эпос Уәли ханның және оның ұлы Құбығұл батырдың хикаялары туралы әңгімелейді. Батырдың балалық шағынан шын махаббатын тапқанын және ханның кәрілігін де оқи аламыз. Басты кейіпкерлер * Уәли хан – Құбығұлдың әкесі. Ол қайғыда болғанда оған әулие келіп көмектеседі. Ол батырды өзінен гөрі көбірек ұнатады. * Құбығұл – өмірді сүйетін батыр. Жақсы жігіт жасынан бостандыққа саяхатқа ұмтылады. Жасы жеткенде ғажайып орманды аралап қызға ғашық болады.
Ақсақ киік (аңыз)

"Ақсақ киік" — ертеден ауыздан ауызға таралып келе жатқан байғұс киіктің аянышты жолмен қаза болғаны жайындағы аңыз. Осы аңыздың Сәкен Сейфуллин жазған қысқаша үзіндісі бар: Арқаның Бетпақ деген даласы бар, Бетпақ шөл, ойлы-қырлы панасы бар. Сол жерде ел жоқ, көл жоқ өсіп-өнген, Жәндіктің киік деген баласы бар... Киікті қазақ және дейді бөкен, Бетпақты байғұс бөкен қылған мекен. Киікті атып аңшы өлтіргенде, Жазықсыз жан өлді деп ойлай ма екен... Бөкеннен сұлу аңды мен көрмедім, Басқаға жануарды-ау теңгермедім. Көздері мөлдір қара ақ бөкенді, Адамның баласынан кем көрмедім... Азайды соңғы кезде байғұс бөкен, Мың-мыңдап баяғыда жүреді екен. Бұл күнде келе жатқан жолаушыға, Кездесіп анда-санда саяқ некен. Кей қазақ әдет қылған киікті атып, Мүйізін пайда қылып, шетке сатып. Сандалған бір киікке ұшырастым, Бір жылы Бетпақ шөлде келе жатып. Бетпақта келе жатты ақсақ киік, Сандалып қаңғырақтап басын иіп. Пана іздеп шыбын жанға сүйретіліп, Мергеннің кеудесінде оғы тиіп. Тамады қара жерге аққан қаны, Қиналып ентігеді шыбын жаны. Боялып ақ денесі қызыл қанға, Келеді әлі бітіп, жығылады... Сандалып келе жатты ақсақ киік, Бір тоқтап, анда-санда әлін жиып. Ақбөкен сахараның бота көзі, Атты екен қандай мерген көзі қиып?.. Бота көз сахарада қына терген, Кім екен жапан түзде сені көрген? Аяныш сезімі жоқ бір қазақ-ау, Дәл көздеп жүрегіңе атқан мерген!.. Қысқаша мазмұны Арқаның Бетпақ деген елсіз-көлсіз даласында мергендер дамыл қылмый бірте-бірте азайып келе жатқан бейшара киікті атады. Бұл өлең жолдарында адамдардан жазасыз киіктерді атпауды, аяныш сезімі жоқ қатігез жан болмауды сұрайды. Кейіпкерлер * Киік — өзге аңға теңелмейтін сұлу жануар ретінде сипатталады. Түр келбетін ақын былайша суреттейді: "Қап-қара екі көзі мөлдіреген, Әдемі екі танау желбіреген." * Аңшы — аяныш сезімі жоқ қатігез адам ретінде сипатталады. Дереккөздер *Қазақ Әдебиеті. Хрестоматия: Орыс тілінде білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық / Әбдезұлы Қ., Тұрсынғалиева С.Ч., Астана: "Арман-ПВ" баспасы, 2012. -176 бет.
Ислам фестивальдары

Ислам фестивальдары ислам дінінің қағидаларына сүйенеді. Әдетте, ислам мейрамдарында мешіттерде намаз оқылады. Ораза айы мен айт мерекесі – мұсылмандар үшін ең үлкен мейрам. Айт – қуаныш пен шаттыққа толы күн деген ұғымды білдіреді. Ораза айт күндері әр бір мұсылманның шаңырағында шелпек, бауырсақ пісіріліп, ерекше мерекелік дастарқан жайылып, қонақтар шақырылады. Мұсылмандардың тағы бір ұлық мерекесінің бірі – Құрбан айт. Ораза айт сияқты бұл мереке де үш күн бойы аталып өтеді. Ауқатты, тұрмысы жақсы адамдар Алла разылығы үшін құрбандық шалып, кедей әрі мұқтаж адамдарға қамқорлық көрсетеді. Мұсылмандарда тойланатын тағы бір маңызды мереке – 22 наурыз. Бұл күнi күн мен түн теңеледi. Адамзаттың бойына қан жүгiрiп, табиғат, Жер-Ана, жан-жануар түлеп, жаңарады. Бұл күнді «Ұлыстың Ұлы күнi» деп те атайды. Бүкiл Шығыс халқына ортақ бұл мейрамда араздасқандар татуласып, дүйiм халық ауызбiршiлiкте болады. Дереккөздер ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-455-4
Мультфильм кейіпкері

Мультфильм кейіпкері – мультипликациялық киноның және мультсериалдардың бас немесе екінші дәрежедегі кейіпкері. Ол адам, өзге планеталық, жануарлар, құдайлар немесе қозғалмайтын заттар болуы мүмкін. Кейіпкерлер көбіне фантастикалық оқиғалардың ортасында жүреді. Олар адамның қолынан келмейтін, таңғаларлық нәрселердің бәрін жасай алады. Олардың бірі шынында таңдай қақтырарлықтай қаһарман, ал енді бірі ақылға сыймайтын шектен тыс нәрселерді істеп, көңіліңді көтеріп, күлкіге қарық қылады. Мысалы, Багз Банни, Том мен Джерри, Супермен, Өрмекші адам, Бэтмен, Робин сияқты кейіпкерлердің қолынан келмейтіні жоқ. Сол сияқты Тарзан, Ричи Рич, Попай, миф батыры – Геракл тәрізді қаһармандар істі өз пайдасына қалай бұруды біледі және олардың жүрегі таза. Көптеген мультфильмдер қаһармандары арқылы балаларды ерлікке, отансүйгіштік пен адалдыққа тәрбиелейді. Мультфильм қаһармандарының көпшілігі ұлы жазушылардың еңбектерінен алынған. Мысалы, джунгли қаһарманы – Тарзан Эдгар Райз Берроуздың «Тарзан – маймылдардың баласы» романының басты кейіпкері. Кейіпкерлерді жасау және жою үдерісі «Мінездеме беру» деп аталады. Мультфильм жасау үшін суретшілер мен жазушылар тобы бірлесіп жұмыс істейді. Кейіпкерлерді актерлер дыбыстайды. Дегенмен, кейіпкерлерді компьютерлер дыбыстаған жағдайлар да кездесіп тұрады. Дереккөздер Мультфильм кейіпкері, Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-452-Х
Славянка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Славянка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заградов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстікке қарай 65 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 158 адам (80 ер адам және 78 әйел адам) болса, 2009 жылы 102 адамды (52 ер адам және 50 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Тонкошуровка

Тонкошуровка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заградов ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстікке қарай 49 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 606 адам (312 ер адам және 294 әйел адам) болса, 2009 жылы 258 адамды (124 ер адам және 135 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Калиновка (Есіл ауданы)

Калиновка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Амангелді ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 11 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 239 адам (116 ер адам және 123 әйел адам) болса, 2009 жылы 46 адамды (21 ер адам және 25 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Аппиан

Аппиан Александриялық ( — Аппианос Александреус) — ( б.з. 95 - 170 ж.ш.) — Ежелгі Рим тарихшысы, шығу-тегі - грек, ежелгі грек тілінде жазған. Өмірбаяны Аппианның өмірі туралы мәлімет аз. Траян, Адриан, Антонин Пий императорлардың тұсында өмір сүрген. Аппиан Мысырда жоғары лауазымды қызмет атқарғаны белгілі. Римда адвокат болып істеген туралы мағлұмат бар. "Рим тарихы" Б.з. 160—170 ж.ш. Апииан грек тілінде "Рим тарихы" я ( — Ромаика / Ромаикэ хисториа) атты 24 кітап жазған. 24 кітаптің жартысына таяуы сақталған: VI—VIII и XII—XVII. Қалғандарының жартылай немесе үзінділері біздің кезге дейін жеткен. Және Аппианның өзі жазған алғысөзі сақталған. Эта точка зрения была впервые озвучена голландским историком Йоханом Вейнне (Johan Wijnne) в 1855 ж.. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://barnascha.narod.ru/books/appianus/loeb.htm Аппиан в издании «Loeb classical library» (греческий текст и английский перевод)] * [http://www.vehi.net/istoriya/rim/appian/mitridat.html Аппиан, Митридатовы войны] * [http://ancientrome.ru/antlitr/appian/index.htm Сочинения Аппиана на сайте «История Древнего Рима»]
Герберт Аптекер

Герберт Аптекер (, 31 шілде 1915 — 17 наурыз 2003) — американ тарихшысы және публицист. АҚШ коммунистік партиясының мүшесі, саяси белсенді марксист. Өмірбаяны Аптекер Бруклинде (Нью-Йорк) еврейлер отбасында бес баланың соңғысы болып туған. Әкесі - бизнесмен Бенджамин Аптекер, шешесі - Ребекка Комар-Аптекер. 16 жасында, әкесімен бірге іс сапарына Алабамаға барып келгенненкейін мектеп газетіне "Оңтүстіктің қараңғы жағы" («Dark Side Of The South») атты мақала жазады. Мақала афроамерикандықтардың ауыр жағдайы туралы талқыланған. 1936 жылы Колумбиялық университетті бітіріп, геологиядан бакалавр дәрежесін алып, әрі қарай аспирантураны америка тарихы саласында жалғастырады. 1937 жылы Ната Тернердің басқаруындағы көтеріліс туралы жазылған диссертациясын қорғап шығады. 1939 жылы Коммунистік партияның мүшесі. Национального комитета КП АҚШ с 1957 жыдан 1991 жылға дейін АҚШ Коммунисттік Партиясының Ұлттық комитетінің мүшесі болған. 1943 жылы доктор дәрежесіне еге болып, В 1948—1959 жылдары «Мэссмер энд мейнстрим» баспаның бас редакторы, 1957—1963 жылдары Коммунисттік Партияның теоретикалық органынының "Саяси хабарлар" (Political Affairs, «Политикал Афферс») бас редакторы болды. Бірнеше жыл қатарынан Джефферсон атындағы әлеуметтік ғылым мектебінде тарих пәнінен сабақ берді. 1964 жылдан Американ марксисттік зерттеулер институтының директоры. Аптекердің АҚШ ұлттық мұражайларының материалдарына негізделген еңбектерінің ішінде бастысы - "Құрама Штаттардағы негр халқының документті тарихы" (1951). Бұл - негрлертарихы жайындағы документтердің тұңғыш жинағы. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/HISaptheker.htm Herbert Aptheker ] * [http://chronicle.com/article/Herbert-Aptheker-the/19897 Herbert Aptheker: the Contradictions of History]
Нәзигүл Бекмұхамбетова

Бекмұхамбетова Нәзигүл - Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. 2005 жылдың 12 сәуірінде Ф. Достоевский мұражайында суретші Нәзигүл Бекмұхамбетованың картиналарының экспозициясы болып өтті. Бұл көрме суретшінің ең алғашқы жеке көрмесі болып табылады. Суретшінің картиналары өз көрерменін әр түрлі түспен боялған суреттерімен тамсандырады. Өз картиналарының композициясын ең алдымен түрлі түсті бейнелерде көретін суретші өз жұмыстарын майлы, акварель, пастель краскаларымен салады. Суретші портрет, пейзаж жанрында қалам тартады. Жыл сайын сәуір айында суретші өз жұмыстарын өнерсүйер қауымға ұсынады. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Петр Водолазов

Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. Петр Водолазов 1960 жылдары Семей қаласына комсомолдық жолдамамен келіп, қаланы ұнатқаны соншалық осы қалада тұрып қалды. Ол 1938 жылы Минск қаласында туған. Балалар үйінде тәриеленіп, әскерде Евпатрияда болды. Суретшінің ең алғашқы көрмесі 1964 жылы Семейдің өлкетану мұражайында өтті. Петр Александровичтің жұмысы тек қана Семей қаласының көрмелерінде ғана емес, Қазақстанның басқа қалаларында да көрмелері болып өтті. 2004 жылдың күзінде суретшінің «Знакомые места» көрмесі Ф.Достоевский мұражайында болып өтті. Көрме залына қойылған суретші жұмыстары 70 – ші жылдардың аяғы мен 90 – шы жылдардағы жұмыстарымен аяқталады. Суртешінің жұмыстары туған Семей қаласының кейбір таныс бейнелерімен қуантады. Суретшінің әрбір жұмысынан өз қаласына деген сүйіспеншілік пен таңдану байқалады. Көрмені аралап жүрген адам бала күнгі таныс мекендерді аралағандай әсерде болады. Картиналарында ескі көпір, мешіт, диірмен т.б. қаланың басқа әдемі орындары бейнеленген. Қазіргі кезде қала көркейіп, тез өзгеруде. Суретші қаланың көрікті жерлерін кейінгі ұрпаққа мирас қып қалдыруда көп еңбек сіңіруде. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Жанболатұлы Мұратбек

Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. Мұратбек Жанболатов Абай ауданы, Қарауыл ауылында 1948 жылы 20 шілдеде туған. 1966 жылы Абай орта мектебін тәмамдаған ол Алматыдағы Гоголь атындағы көркемсурет училищесіне оқуға түседі. 1970 жылы оны сәтті аяқтайды. Сонан кейін Абай атындағы драма театрында жұмыс істеген ол Мәскеудің Суриков атындағы сурет институтына түсіп, онда алты жыл оқиды. Сол жылдары Ресейдің небір тума дарындарынан дәріс алып, Италияның қайта өрлеу дәуірінің суретшілерінің, шеберлерінің шығармаларымен кеңірек танысады. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Виктор Маркелов

Қазақстанның әйгілі суретшілерінің бірі. Виктор Маркелов 1971 жылы Семей педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетіне оқуға түседі. Суретші жұмыстарымен көрермендер ол 1 курс студенті болып жүргенде-ақ танысқан. 1975 жылдан бастап суретшінің жұмыстары қалалық, облыстық көрмелерге қойыла бастады. 1996 жылы суретшінің ең үлкен көрмесі ұйымдастырылып, оған суретшінің «Портрет девушки», «Кони», «Портрет старика», «Натюрморт», «Красный закат», «Көктем» картиналары қойылды. Суретші шеберлігінің тағы бір қыры, ол атақты, ұлы суретшілердің шығармаларын көшіруді асқан шеберлікпен орындайды. Суретшінің асқан жетістіктерінің бірі Левитан картинасының «Натюрморт» көшірмесі, Рембранттың «Портрет старушки», «Возвращение блудного сына» және тағы басқа көптеген картиналар көшірмесі. 2003 жылы Невзоровтар отбасы мұражайында суретшінің «Күзгі салон» сериясы бойынша өткізілетін көрмесінде аса шеберлікпен орындалған шығармалары қойылды. Бұл жолғы шығармаларының ішінде суретшінің натюрморты «Сирень и сакура» шығармасы көңіл аудартады. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Ғұмар Ескендірұлы Макаров

Ғұмар Ескендірұлы Макаров — 1951 жылы Шығыс Қазақстан облысының Зайсан қаласында дүниеге келген. Төрт жасында анасынан айырылған оның балалық шағы, есею жылдары Өскеменде, осындағы Жамбыл атындағы қазақ мектеп-интернатында өтіпті. Мектепті бітірісімен Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының сурет-графика факультетіне оқуға түседі. Оны бітірген соң жолдамамен 1972 жылы Семей педагогикалық институтына сабақ беруге келеді. Содан бергі 30 жыл бойы ол ұстаздық пен шығармашылықты қатар алып келеді. Жұмыс орны Ғ.Е. Мақаров Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің дизайн және бейнелеу өнері кафедрасының аға оқытушысы. Жыл сайын жазғы мезгілде Қазақстан даласына, таулы аймағына сапар шегеді, ұзақ әрі жемісті еңбекпен шұғылданады. Шығыс өңірінің қатал да сұлу табиғаты, суретшінің пейзаждарынан ерекше орын алады. Суретші живописьтің ішінде пейзаж, яғни табиғат көріністерін салғанды ұнатады. Суретшінің өзі бұл туралы : «туған жерімнің әсемдігі, кең даламның дархандығы менің бойыма қуат бітіреді. Содан да болар менің көрмелеріме жиналған көрермендер Жасыбай көлінің күміс суын, күн шуағына маужыраған тау мен қырқаларды, қарағай көмкерген шатқалдарды көргенде қатты толғанады. Мен сурет салғанда бір нәрсенің өзін мың құбылтып беруге тырысамын.» дейді. Туындылары Ғұмар қатысқан көрмелердің жалпы саны жиырма шақты, әрбірінің өзі жеке тақырып деуге болады. Оның творчествосымен тек қазақстандық жерлестері ғана емес, шетелдіктер де жақсы таныс. Шығармашылық жұмыстары Германия, Израиль , Ресей, АҚШ, Қытай меншік көркем өнер иегерлерінің қолында. Жалпы туындыларының саны 300 – ден асады. Алматыда «Ұмай тәңірісі » галереясы, Владимир Филатовтың ұйымдастыруымен халықаралық фестиваль аясында тағы да көрмесі ашылған еді. Осы фестивальда еңбегі жоғары бағаланып, «Мастер-класс» фестиваліне қатысып, «Қазақстанның Жібек жолы» номинациясында жүлдегер атанды. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Назарханұлы Сәкен

Сәкен Назарханұлы 1964 жылы 11 сәуірде Саржал ауылында туған. Биографиясы Мектеп бітірген соң, әскер қатарына барып, азаматтық борышын өтеп келгеннен кейін, Семейдегі дизайнерлік училищеге түсіп, оны ойдағыдай аяқтайды. Бұдан кейін суретші-дизайнер мамандығы бойынша осындағы «Союз-Мир» суретшілер шеберханасында жұмыс істеді. Жұмыс істей жүріп Шәкәрім атындағы университеттің бейнелеу өнері факультетін сырттай оқып бітіреді. Тоқсаныншы жылдардың басында ұлттық қолөнерімен ден қойып айналысқан. Ең алдымен сандық , жер үстел , бесік, тостаған, торсық, ожау секілді заттарды ағаштан ойып жасады. Жай жасаған жоқ оларды ою-өрнектермен безендіреді. Одан кейін қобыз, домбыра жасаумен айналыса бастайды. Біртіндеп тері, киізден бұйым жасауды меңгерді. Уақыт өткен сайын сол заттарына сұраныс арта түсті. Сөйтіп ол темірден де түйін түюге ұмтылған. Ұлттық өрнектермен безендірілген қылыш пен оның қынабын, темір қалқан жасады. Сол жұмыстарының бәрі дерлік түрлі көрмелерге қойыла бастады. Көрмелердің көбінде ұлттық өнерді насихаттаудағы еңбегі арнайы дипломдармен марапатталып жатты. Мұның жұмысына шетелден келген меймандар да қызығушылық танытып, бұйымдарын жиі сатып алып жүрді. Енді Сәкен гобелен өнерін меңгеруді ойластырып жүр. Ши мен жүнді орнымен пайдалана отырып, жасаған әр затына ұлттық әр беру де ойында. Ұлттық өнерді ұлықтап келе жатқан Сәкен кез-келген дүниеде ұлттық нақыш ою-өрнектердің болғаны жөн екенін түсінді. Ал, ұлттық нақышын дәл келтіру үшін бұйымның шығу тегіне , астарына үңілуді әдетке айналдырды. Оның қолынан шыққан дүниелерден қазақы болмыс пен қазақы мәдениеттің иісі аңқып тұратындықтан да болар, шетелдіктердің көбірек қызығушылық танытатыны. Алғашқы бұйымдарының бірі – тостаған жиынтығына ағылшындардың ынтасы артып, зор ықыласпен сатып алған болатын. Бүгінде ағаш, сүйек, тері, мельхиор, күміс сияқты материалдарды пайдаланып, түрлі бұйымдарды , бүркітші құралдарын , бес қаруды , ұлттық музыка аспаптарын жасап жүрген Сәкен Назарханұлы Алматы, Астана қалаларында өтетін көрмелерге тұрақты қатысып тұрады. Туындылары Үйеңкіден ойып домбыра жасауға әбден төселген Сәкеннің назары қобызға ауа береді.Оған кез-келген материалдың таңдалып алынбайтындығының өзі неге тұрады? Шанағына түйе терісі , ішегіне бесті айғырдың құйрық қылы, мойнына – кебуі келіскен қарағаш, қайың сынды қатты ағаштар қолданылып жасалған қобыз ғана ғасырлар қойнауынан тіл қата алады. Сондай қобыздың бірі Семейдегі музыкалық колледжінің тапсырысы бойынша жасалған болатын. Шебердің ең кейінгі туындыларының бірі Тәуелсізідігіміздің 15 жылдығына арналды. Қылқобыз,таңбалы тастар,және Қазақстан картасының символдары біріктірілген композициялық туынды Невзоровтар атындағы мұражайда тұр. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Оразғалиев Архат

Архат Оразғалиев 1964 жылы бұрынғы Семей облысы, Абай ауданы, Саржал ауылында мұғалімдер отбасында дүниеге келген. Орта мектепті ауылдан бітіріп, екі жыл әскер қатарында азаматтық борышын өтеп келгеннен кейін Алматыдағы сәулет құрылыс институтында оқып, 1990 жылы сәулетші мамандығын алып шығады. Екі жыл «Семжилстрой» тресіндегі жобалау институтында жұмыс істейді. Бала күнінен әртүрлі заттарды жасауға бейім тұрады. Негізгі құралы арша мен жаңғақ ағашы. Бірде Ертіс жағасынан динозаврдың кескінін елестететін ағаш кесегін тауып алып,артық жерін жонып, сыртын лактап, жасыл түсті динозавр жасап шығарды. Сондай-ақ марал , арқар, бұғылардың мүйізін тауып алып, басын ағаштан сомдайды. Ағашқа қоса қатырма қағазды іске жаратады, мәселен әйгілі «Титанник» фильміндегі кеменің макетін жасап шығарады. Ал қару – жарақтарға көбінесе темірді пайдаланып , садақ, арбалет, айбалта шоқпар, қанжар, қылыш сияқты көне қару түрлерін , олардың қыны мен оқ-жебелерін жасай бастайды. Архат жасаған дүниелерді көпшілік қауым сыйлық үшін алады. Ол Ұлы «Абай жолы» эпопеясындағы сегіз кейіпкерді ағаштан қашап апарады. Барлығы да өз иесін тапты. Сол жолы «Бала Абай» деген туындысын Сара Назарбаеваға тарту етті. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Нұрбұлан Өтепбаев

Өтепбаев Нұрбұлан 1951 жылы бұрынғы Семей облысы, Баженова ауылында дүниеге келді. Шығыс Қазақстан өңіріне танымал суретші, Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері кафедрасының профессоры Нұрбұлан Өтепбаев 1969 жылы Семей педагогикалық институтында тұңғыш рет ашылған көркемсурет және графика факультетінің студенті атанды. 1973 жылы институтты тәмамдап, дипломын қолға алған жас маман Абай ауданына жолдама алды. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Вячеслав Васильевич Протопопов

В.В.Протопопов живописьші, график Семейде туды. 1977 жылы Мәскеу жоғары көркемсурет – өнеркәсіптік училищесін бітірген. Қазақ көркемсурет қорында, Уфада, Семейде көркемсурет шеберханасында жұмыс істеді. Көптеген қалалық, республикалық көрмелерге қатысты. Пейзаж, натюрморт, портрет жанрында жазды. Қазіргі уақытта суретшінің пейзаж, натюрморт, портрет жанрында жазылған картиналары Достоевский әдеби-мемориалдық мұражайында, Невзоровтар отбасы мұражайында, Абай атындағы қорық-мұражайда сақтаулы. Сондай-ақ Мәскеу қаласында, АҚШ – та, Жаңа Зеландиядағы жеке коллекцияларда сақтаулы. В. Протопопов көптеген жылдар бойы Воскресенск соборында суретші, шіркеу хорының әншісі болып қызмет істеді. 2005 жылдың жазында суретшінің көрмесі Ф.Достоевский мұражайында ашылып, көрерменін қуантты. Суретшінің Америкадан әкелген жаңа жұмыстары «Американский альбом» негізінен этюд, суреттеме жанрларында орындалған. Суретші 2004 жылдың қараша айынан АҚШ-тың Оклахама – сити қаласындағы ғибадатхананы өрнектеу, шығармашылық жұмысымен айналысып жүр. Америкада суретшіге ғибадатхананы өрнектеуге 70-150 – дей адам көмектесіп жатыр. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Талғат Татиев

Татиев Талғат Әбікенұлы 1966 жылы 7 қарашада бұрынғы Семей облысы, Мақаншы ауылында туған. 1991 жылы Семей педагогика институтын бітірген. 1997 жылға дейін Невзоровтар отбасы атындағы мұражайда суретші-реставратор болды. Сол жерде қалалық жыл сайынғы сурет көрмелеріне қатысып жүрді: «Күзгі салон», «Мен өмір сүремін» көрмесінде ( 1994 ж.) 1997 жылы суретші А.Е. Махномен бірге «САК» тобын құрады. 1998 жылы суретшілер тобы Алматылық «Вояджер» галереясында бірлесіп жұмыс істейді. Астаналық көркемсурет өміріне белсене араласып, Ә.Қастеев атындағы мемлекеттік бейнелеу өнері мұражайының галереялар парады көрмесіне жұмыстары қойылды. Сол жылы «САК» тобы Сорос қорының грантын жеңіп алып, Семейде суретшілердің «Барлық елдердегі Семейліктер бірігіңдер» көркемсурет акциясын өткізді. 2003 жылдан бастап Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің бейнелеу өнері және дизайн кафедрасында еңбек етеді. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Ертіс Тәтиев

Ертіс Тәтиев 1957 жылы мамырдың 17-де Саржал ауылында дүниеге келді. 1974 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін, сол кездегі саясаттың әмірімен қой өсірушілер комсомол-жастар бригадасында еңбек етіп, 1976-1978 жылдары әскери борышын өтегеннен кейін, Семейдің Н.К.Крупская атындағы педагогикалық институтының көркем сурет графика факультетін 1983 жылы бітірген Саржал ауылының тұрғыны, Ш. Тоқжігітов атындағы орта мектептің мұғалімі Ертіс Исайынұлының осындай өнерге үлес қосқан талантты шебер . 1985 жылы Ұлы Отан соғысының жеңісінің 40 жылдығына арналған «Белгісіз солдат» ескерткіші, 1989 жылы Ұлы Отан соғысына арналған тағы бір «Белгісіз солдат» ескертіші Қасқабұлақ ауылында 1998 жылы «Ауыл шежіресі», «Еңбек даңқы» аллеясын жасауда қажымай еңбек етіп, терін төге білді. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА
Симбиогенез

Симбиогенез — теориясы эукариоттық жасушалардағы кейбір органоидтардың: митохондрия, пластидтердің пайда болу механизмдерін түсіндіреді. Эндосимбиоз теориясының пайда болу тарихы Хлоропласттардың эндосимбиотикалық түізлу теориясын алғаш рет 1883 жылы Андреас Шимпер жасуша ішіндегі өздігінен репликациялануы нәтижесі бойынша ұсынды. Оның пайда болуына А.С. Фаминцин мен О.В. Баранецкийдің қыналардың екі жақты қисетін яғни саңырауқұлақ пен балдырлар дың симбиоз түзуі негіз болды. 1905 жылы К.С. Мережковский «симбиогенез» терминін енгізді.
Жоңғар жершошағы

Жоңғар жершошағы (Cynomorium coccineum var. songaricum) — жершошақтар тұқымдасына жататын бір жылдық паразитті, шөптесін өсімдік. Көбінесе саңырауқұлақтың жеміс беретін денесіне ұқсас, түрі әдеттен тыс ерекше, гүлдесін өсімдікке ұқсамайды. Ол хлорофил түзбейді. Түрлі шөлде өсетін тамырлы, қоректік ақ тікен, сораң, жыңғылдардың есебінен тіршілік етеді. Таралуы Шөлді аймақтарда Мойынқұмнан Зайсанға дейін, солтүстік Тянь-Шань, Қаратау (Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облысының оңтүстігі) тауларының тау етегінде кездеседі. Сортаңдалған топырақтарда, қиыршық тасты топырақта жалғыздан немесе топталған өркендермен өседі. Ботаникалық сипаттамасы Сабақтың жер асты бөлігі жуанданған түйнек тәрізді, жер үсті бөлігінің биіктігі 10-80 см. Ол да барынша үлкен, етті, күңгірт қызыл немесе қошқыл сиякөк түске боялған. Көп санды қабыршықтар сабаққа кезектесе орналасқан - түрі өзгерген жапырақ. Олар жерден көтеріліп келе жатқан жас өркенді механикалық зақымданудан қорғайды. Сбағы барынша әлсіз, сондықтан қой жайылғанда жиі жапырылып қалады. Сабақтың түйнек тәрізді бөлігіне жиналған заттар қоры өсімдікке тапталан жағдайдың өзінде де гүлдеу және жеміс беру мерзімін толық аяқтауға мүмкіндік береді. Гүл шоғыры үлкен (ұзындығы 25 см-ге дейін, ені 3 см) цилиндр немесе түйреуіш тәрізді. Оның жуан өстік бөлігіне бірнеше жүздеген ұсақ гүлдер топталады, гүлдің құрылысын тек бірнеше есе үлкейтіп барып көруге болады. Гүлдер қызметіне байланысты үш типке бөлінеді - аталық, аналық, қосжынысты. Олардың барлығында жалғыз төрт-алты тілше тәрізді боялған қабыршықтан тұратын жай гүл серігі бар. Аналық гүлдер (олар аталықтан 2-3 есе үлкен) бір ғана аналықтан тұрады. Аталықтар бір аталықтан және 1-2 ашық сары түсті шірнеліктерден тұрады. Қосжыныстылары бір аталықтардан және тіпті болымсыз жетілмеген түйіннен тұрады. Гүлдеу мерзімінде гүл шоғыры 2 кезеңге бөлінеді - аталық және аналық. Бірінші кезең жылдам - үш-бес күнде өтеді, бұл уақытта аталықтар тез өседі және тозаң қатарының гүлсеріктерінің жалпы тобына алып шығарады. Гүлдер өткір сасық иіс шығарады. Нәтижесінде шыбындар, ұсақ қоңыздар, құмырсқалар т.с.с ұшып келе бастайды. Жәндіктер шірнелеріне тозаңдарды жинайды. Аналық кезең екі аптаға жуық созылады. Өсімдіктің иісі әлі де сақталады, шірнеліктер қалыптасуын жалғастырады. Онымен қоса жәндіктерді қос жынысты гүлден төгілген тозаң өзіне тартады. Біздің елімізде туысы жоқ осы бір ерекше өсімдік осындай күрделі жолмен айқас тозаңданады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.chineseherbshealing.com/cynomorium-songaricum/ Cynomorium Songaricum (Suo Yang)]
Чарграфф ережесі

Чаргаф ережесі - сандық арақатынастарды азотты түптің түрлі үлгілерінің арасында ДНК суреттеуші эмпиризмдік айқында жүйесі. Эрвин Чаргаффтың биохимик тобының жұмысының нәтижесінде 1949-1951 ж. болды. Чаргаффтың биохимиктар тобының жұмыстарына дейін " тетрануклеотитті " теория, кейіннен ДНҚ бөлек төрт түрлі азотты негізден(аденин, тимин, гуанин және цитозин) тұрады. Чаргаффқа және қызметкерлергіне ДНҚ нуклеотидтарын бөліп алу арқылы, қағаздың хроматографиясының және өзге нуклеотидының арасындағы нақты сандық арақатынастарын анықтады. Олар бірталай эквимолярлықтан ерекшелендіы, мұны күтуге болатын еді, егер барлық төрт негіздің тең пропорцияларда көрсетілгенде. Чаргафф сәйкесінше, аденин(А), тимин(Т), гуанин(Г) және цитозин(Ц). Чаргафф ережесі : #Аденин саны тиминге, ал гуанин саны цитозинге тең: AT , ГЦ. #Пуринаның саны пиримидиннің санына тең А+Г=Т+Ц. #Аминогруппаның 6 жағдайда тең негіздің саны мен кетогруппаның 6 жағдайда: А+Ц=Т+Г, бірге сәйкесінше (A+Т) :(Г+Ц) ДНҚ-ның әр түрлі бөлек түрлі болуы мүмкін. Олардың біреулері жұптар табады АТ , өзгелері ГЦ. Чаргаффтың ережесі рентгеноструктуралық анализдың деректерлерімен, Дж. Уотсон және Фрэнсис Криконның ДНҚ құрылымның түсіндірудде шешуші рөлді атқарды. санат:биохимия
Шірін Жұмаханұлы

Шірін Жұмаханұлы (1911-1943) – Ұлы Отан соғыс ардагері. 1929 жылғы колхоз басшысы. Өмірбаян 1911 жылы Төрелер отбасында дүниеге келген. 1929 жылы Комсомол атындағы колхоз құрылып сол колхозда есепші болып қызмет істеген. Кейіннен сол колхозда бастық боған. Колхоз бастығы болып тұрған кезінде соғыстан бронмен босатылғанына қарамастан өз қатарлары соғысқа алынып жатқанда өз еркімен 1942 жылы маусым айында соғысқа кеткен. Кейінгі кезде соғыстан оралмаған боздақтар деген кітапта 1943 жылы 30 тамызда Украинаның Донецк облысы Вишневка хуторында жерленген деген дерек бар. Дереккөздер
Абамүслім Досанұлы

Абамүслім Досанұлы (1910-1948) – Ұлы Отан соғысының қайраткері, Қараспан сельпосының бастығы. Өмірбаяны Досанұлы Абамүслім 1910 жылы дүниеге келген.1938 жылы Алматы қаласында Қазпотребсоюздің 1-жылдық бухгалтерлер дайындайтын курсын бітіреді. Курсты тәмәмдағаннан кейін Қараспан сельпосында бухгалтер, осы мекеменің бастығы болып қызмет атқарған. 1941 жылдан 1943 жылдың сәуір айына дейін Ұлы Отан соғысына қатысады. Соғыста бірнеше медальдармен марапатталып, соғыс кезінде ауыр жарақат алған. Соғыстан келгеннен кейін Қараспан сельпосының бастығы, Комсомол колхозының бастығы қызметтерін атқарады. Соғыстан алған жарақатынан 1948 жылы тамыз айында қайтыс болған. Дереккөздер
Абшерон түбегі

Абшерон түбегі (Апшерон, ) — Каспий теңізінің батыс жағалауындағы Әзірбайжан территориясындағы түбек. «Апшерон» атауының шығу тегінің екі нұсқасы бар: "ащы су" ("аб" - су, "шерон" - ащы Тат тілінде) және "тәтті су" ("аб" - су, "ширин" - тәтті ). Географиясы Ұзындығы - 60 км, ені - 30 км-ге дейін жетеді. Биіктігі 50-165 м. Антропоген және неоген шөгінділерінен түзілген. Апшерон түбегінің мұнайы, газы, минералды бұлақтары ерте кезден белгілі. Климаты құрғақ субтропиктік, топырағы қоңыр және сұр. Шөлейт жердің өсімдіктері өседі. Апшерон түбегі - Әзірбайжанның халығы тығыз қоныстанған бөлігі. Түбекте Сумгаит қаласы және көптеген мұнай кәсіпшіліктері бар. Суармалы жерде жүзім, бау-бақша өсіру дамыған. Апшерон түбегінің жағасында Баку орналасқан. Бакудың маңайында (10—15 км) "Апшерон ауылдары" немесе "Баку ауылдары" атты көптеген елді мекендер орналасқан. 1870 жылы олардың саны 40 тұғын. Қазір ауылдардың саны 61 болып кетті. ]] Ірілері: * Амираджан, * Ахмедли, * Баладжары, * Балаханы, * Биби-Эйбат, * Бильгях, * Бина, * Бинагади, * Бузовна, * Бюльбюле, * Геокмали, * Говсаны, * Горадиль, * Гюздек, * Дарнагюль, * Джорат, * Дигях, * Забрат, * Зира, * Зых , * Кала, * Кишлы, * Кобу, * Кюрдаханы, * Мамедли, * Мардакан, * Масазыр, * Маштага, * Нардаран, * Новханы, * Пиракешкюль, * Пиршаги, * Рамана, * Сабунчи, * Сарай , * Сураханы, * Тюркян, * Фатмаи, * Ходжасан, * Хырдалан, * Шаганы. Апшерон түбегінде көптеген тарихи ескерткіштер сақталған: Нардаран қамалы - (XIV ғ.), Дөңгелек бекініс (1232 жыл), Төртбұрышты бекініс (XIІ ғ.), От ғибдатханасы «Атешгях» (XVII—XVIII ғ.), Мардакян дендрарийі. Дереккөздер Әдебиет * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0244.htm Апшеронский полуостров] / Словарь современных географических названий, Издательство «У-Фактория», 2003. — ISBN 5-94799-148-9 * [https://web.archive.org/web/20041116130553/http://seymur-world.boom.ru/regioni/apsheron.html Апшеронский регион]
Арабиноза

Арабиноза , C 5 H 10 O 5 - табиғи пентоза тобына жататын көмірсутек. Фишер формуласында D(+)- формасының ОН 2-ші көміртек атомының қасында орналасқан. Молярлық массасы - 150,13; тығыздығы - 1,585; балқу температурасы - 164—165°С. Қасиеттері Түссіз кристалдар, дәмі - тәтті, суда жақсы ериді. Екі стереоизомерлі түрінде болады: (−)-арабиноза және (+)-арабиноза. Табиғатта таралуы Арабиноза өсімдіктерде, көбінесе басқа күрделі көмірсутектердің - гемицеллюлоздердің, пентозандардың және шие желімі - пектиндік заттар құрамында болады. Арабиноза өсімдіктерде "L" түрінде кездеседі, "D" түріндегісі кейбір гликозидтер құрамында ғана болады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Араби-паша

Араби-паша, Ахмед (01.04.1842 — 21.09.1911, ) - Мысырдың мемлекеттік және әскери қайраткері, Мысырдағы ұлт-азаттық қозғалысының (1879-82) басшысы. Полковник. Ауқатты шаруа отбасынан шыққан. Каирдағы әскери мектебінде білім алып, полковник шеніне дейін жеткен. 1881 ж. қыркүйекте Каир ганизонның "Мысыр мысырлықтар үшін" деген ұранмен өткен көтерілісін басқарған. Көтеріліс нәтижесінде ұлттық үкімет құрылып, 1882 ж. ақпанда Араби-паша соғыс министрі болып тағайындалды. Сол жылғы шілде-қыркүйекте Мысырға басып кірген ағылшын әскерлеріне арсы күресті басқарды. Ағылшындарды жеңген соң, Араби-паша ұсталып, Цейлон аралына жер аударылды. Мысырға 1901 ж. мамыр айында оралды. Бірақ, саяси-қоғамдық істерге араласқан жоқ. Араби-пашаның даңқы Мысыр халқына кең тараған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Мультсериалдар

Мультфильм сериалдары – теледидарда тұрақты түрде көрсетілетін мультфильм шоуы. Кейіпкерлердің ерекшелігі мен керемет сценарийдің арқасында танымал болған бірнеше мультфильм сериалдары бар.Мультфильм сериалдарының түсініктері де әрқалай. «Флинстоундар» – 1960–1966 жылдардағы танымал анимациялық теледидар сериалдары. Ол тас дәуіріндегі адамдардың негізінде жасалған кейіпкерлер туралы еді. «Симпсондар» – теледидар шоуларының ең табыстысы. Ол «Эмми» мен «Пибодидің» жүлдесін алған және сыншылар мойындаған американдық анимация. «Том мен Джерри» – анимациялық мысық пен тышқан тобы. Бұл сериалдар Голливудтағы Metro-Goldwyn-Mayer мультипликациялау студиясында 1940 жылдан 1957 жылға дейін жасалған. Сондай-ақ, танымал мультфильм сериалдарына «Дак Тэйлз», «Гарфилд және оның достары», «Джунгли кітабы», «Микки Маус» т.б. жатады. Дереккөздер МУЛЬТФИЛЬМ КЕЙІПКЕРЛЕРІ. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-452-Х
Африкалықтар

Африка — піл, арыстан, керік, зебра, тағы басқа көптеген жабайы аңдар мекендейтін үлкен құрлық. Ол жерде, негізінен, зәңгілер, яғни қара нәсілді адамдар тұрады. Африка — ежелгі адамдардың мекені болған құрлық. Алғашқы адамдар алдымен осы аумаққа қоныстанған. Мұнда түрлі тайпалық одақтар тіршілік етеді, олардың ертеден келе жатқан өзіндік салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы бар. Африкада адамды құл етіп ұстап, оны сату, сатып алу дәстүрі болды. Мұны тарихта «құл иеленушілік» кезеңі деп атаймыз. Бұл үрдіс бірнеше ғасырға ұласты. Құлдар қабілетіне қарай әскер, қызметші, қолөнерші, тәрбиешілердің міндетін атқарды. Оларды, тіпті, құрбандыққа да шалды. Африка тұрғындары сауатты болған, жазу-сызу өнерін меңгерген. Оған Ежелгі Египет мұралары дәлел бола алады. Бұл құрлықта ауылшаруашылығы мен металл өндіру ісі де жақсы дамыды. Ежелгі Египет сияқты мемлекеттер де Африкада қалыптасты. Финикиялықтар, гректер мен римдіктер сауда жа сауды меңгерген соң, солтүстікке қарай көшті. Арабтар дүниежүзіне ислам дінін таратты. Осы кезде бұл өлкедегі байырғы тұрғындардың түрлі тайпалары әртүрлі мәдениеттің ықпалында болды. Кейін Еуропалықтар құрлықтағы жерлерді жеке-жеке бөліп алып, өздерінің колониясына айналдырды. Дереккөздер ӘЛЕМ ХАЛЫҚТАРЫ. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-448-1
Полинезиялықтар

Полинезия – бірнеше аймақтан, аралдардан құралған географиялық аудан.«Полинезиялықтар» деп, әдетте Австралия, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея елдері мен Малай архипелагы аралдарының тұрғындарын атайды. Сондай-ақ, Тынық мұхиттың маңында шашырай орналасқан аралдардың да жалпылама атауы осындай. Полинезияның жергілікті тұрғындары бірнеше жылдар бұрын Африкадан келген. Кейін еуропалықтар бұл жерге өз колонияларын орнатты. Алғашқы қоныстанушылар Папуа және Папуа Жаңа Гвинеядан Соломон аралдарына келіп, Вануату, Жаңа Каледония және Фиджи аралдары мен Меланезия архипелагының маңына жағалай орын тепкен. Гвинеяның байырғы тұрғындары «папуастар» деп аталады. Таити аралдары – полинезия, француз және азиялықтардың мәдениеті тоғысқан өлке. Сондай-ақ, тұрғындардың жартысы фиджилер болса, қалғандары үндістер. Олар үйлерінің қабырғасын тоқылған бамбук пен шөптерден тұрғызса, төбесін сабаннан жасалған шатырмен жабады. Панданнан14 тоқылған кілемдер жерге төселеді. Жаңа Зеландияның байырғы тұрғындары «маорилер»деп аталады. Олар полинезиялықтардың қатарына кіреді және Жаңа Зеландия халқының 10 пайызын құрайды. Дереккөздер ӘЛЕМ ХАЛЫҚТАРЫ. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-448-1
Театр фестивальдары

Театр фестивальдары – фестивальдардың ішіндегі ең көнесі. Оны драмалық шығармалар мен театр өнерінің мерекесі деуге болады. Классикалық грек театры деген кезде, Диониске арналған діни фестивальдар еске түседі. Ортағасырдағы мифтік шығармаларға негізделген көріністер христиан діни мерекелерінде қойылатын. Соңғы жылдары театр фестивальдары Уильям Шекспир немесе Бернард Шоу сияқты даңқты драматургтердің еңбектерін кеңі нен насихаттау мақсатында өтетін болды. Фриндж театр қозғалысы сияқты фестивальдарда жас драматургтер мен өнер жолын енді бастаған актерлердің еңбегін ынталандыру көзделеді. АҚШ штаты Солтүстік Каролинадағы Триангл театр фестивалін (ТТФ) ұйымдастырушы коммерциялық емес ұйымдар халыққа театр өнерін түсіндіру мен оның қасиетін, құдіретін ұғындыруды мақсат етеді. Сол үшін жыл сайын Триангл театр фестивалін ауқымды етіп өткізеді. Уильямстаун театр фестивалі жазда өтеді. Онда өнер биігінен көрініп жүрген әйгілі актерлер жиналып, көрермендермен тәжірибе бөліседі. Дереккөздер ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-455-4
Музыкалық фестиваль

Музыкалық фестиваль — музыка мен оның түрлі салаларына арналады. Олардың ішіндегі ең танымалы – рок музыка фестивалі. Музыкалық фестивальдардың көбі ашық аспан астында, далада өтеді. Әдетте, ән мен жыр фестивалі мен тағам фестивалі бірге өтеді. Қоғамдық белсенді топтар да осы шараларға атсалысады.Музыкалық фестивальдар жыл сайын бір уақытта немесе алдын-ала белгіленген мерзімде өткізіледі. Гластонбери фестивалі – әлемдегі ең танымал музыкалық мереке. Кейбір музыкалық фестивальдар музыканың бір бағытына ғана арналады. Корриб өзені жағалауын дағы Ирландияның Голуэй қаласында өтетін Голуэй көне музыкалар фестивалі орта ғасыр, қайта өрлеу кезеңі және барокка дәуіріндегі шығармаларды еске түсіреді. Ондағы негізгі мақсат – шараға қатысушылардың көңілін көтеріп, ерте замандағы мұраларды халыққа насихаттау. Үндістан штаттарында жыл бойы классикалық музыка фестивальдары толассыз өтіп жатады. Дереккөздер ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-455-4