Үлкен Богдо

Үлкен Богдо тауы — Ресейдің Астрахан облысының Ақтөбе ауданындағы биік созылған төбе (тұзды күмбез), Каспий маңы ойпатының ең биік нүктесі, теңіз деңгейінен 152 м (басқа деректер бойынша биіктігі 149 м). Жақын жерде карст рельефінің жер үсті және жер асты түрлері дамыған — сайлар, шұңқырлар, үңгірлер, гроттар және т.б. Қазіргі уақытта 30-дан астам үңгірлер бар, олардың ең үлкені 1,5 км-ге жетеді. Богдинско-Баскунчак қорығының аумағында орналасқан. Атауы «Богдо» — моңғол (қалмақ) тіліндегі «ұлы» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіретін терминнің орыс тіліндегі дәстүрлі түрде берілген нұсқасы. «Үлкен» деген нақтылау көршілес Қазақстан аумағында (Батыс Қазақстан облысында) орналасқан Кіші Богдо тауын ажырату үшін қолданылады. Бұл тау солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан және теңіз деңгейінен биіктігі небәрі 37,5 метрді құрайды. Тау атауы одан 19 шақырым оңтүстікте орналасқан Богдо теміржол станциясына берілген. Аймақтың географиясы, геологиясы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне арналған революцияға дейінгі дереккөздерде таудың атауы ер жыныс түрінде — «Үлкен Богдо» (сондай-ақ «Кіші Богдо») деп қолданылған. Ал революциядан кейінгі дереккөздерде орта жыныс түріндегі «Үлкен Богдо» нұсқасы кеңінен қолданыла бастады. Соған қарамастан, ХХІ ғасырда да дәстүрлі түрде ер жыныс нұсқасы — «Үлкен Богдо» атауы жиі қолданылады. Тарихы Тауды зерттеу жұмыстары 1769 жылы С. Г. Гмелиным басталған. 1774 жылы зерттеулер П. С. Палластың жетекшілігімен жалғасты, алғаш рет Ресей үшін мұнда цератит қабықшалары түрінде триас кезеңінің геологиялық шөгінділерін тапты (Палластың заманына дейін геология бұл кезеңді анықтамайтын еді). 1854 жылы тауды И. Б. Ауэрбах басқарған экспедиция зерттеді. Таудың географиялық орнын анықтап, Санкт-Петербургке күкірт пен қазба фаунасының үлгілерін әкелді. Сондай-ақ, мұнда әктас, балшық және гипс бар екенін анықтады. 1926 жылы Иван Антонович Ефремовтың (1908—1972) жетекшілігімен, болашақ ғалым және фантаст жазушының алғашқы тәуелсіз экспедициясы Каспий маңы өңіріндегі Үлкен Богдо тауына жасалды. Бұл экспедиция кезінде Ресейде алғаш рет төменгі триас кезеңінің амфибиялары — лабиринтодонттардың қаңқалары табылды. Ефремов сол кезде небәрі 18 жаста болатын. Бұл нақты оқиға кейін оның алғашқы әңгімелерінің бірі — «Белый Рог» шығармасының негізіне айналды. Географиясы Таудың етегінде Басқұншақ көлі жатыр, оның деңгейі теңіз деңгейінен 21 м төмен, таудың шыңы теңіз деңгейінен 149 м биіктікте. Шығыңқы тұзды күмбезге байланысты таудың биіктігі жыл сайын шамамен 1 мм-ге артады. Үлкен Богдо тауы мен Басқұншақ көлінің маңында ұзындығы 1,5 км-ге жететін карст шұңқырлары, ойпаңдары, шұңқырлар мен үңгірлер (Басқұншақ үңгірі) бар. Геологиясы Тау – құмтастармен, саздармен, әктастармен жабылған тұзды күмбездің шеті. 1958, 1961 және 1963 жылдары жергiлiктi құрылымдардың вертикальды тектоникалық қозғалыстарының сипаты мен жылдамдығын зерттеу мақсатында нивелирлеу жұмыстары жүргiзiлдi. Басқұншақ көлі мен Үлкен Богдо тауы аймағында Каспий маңы ойпатын жалпы зерттеу шеңберінде жұмыс істейтін сынақ полигоны құрылды. Өлшемдер негізінде қазіргі тектоникалық қозғалыстардың диаграммасы жасалды. Барлығы 13 эталон құрылды, онда Верхний Басқұншақ ауылындағы №1 эталон шартты 0 болып алынды. Үлкен Богдо Быздың жоғарғы жағында №9 эталон орнатылған. Зерттеу нәтижелері Басқұншақ тұзды-күмбезді құрылымының көтерілу жылдамдығы 0,1-1,1 мм/жыл екенін көрсетті. Ең жоғары жылдамдық №9 эталонда (таудың шыңы) көрсетілген. Дегенмен, бұл зерттеу тау жыныстарының жоғалуы еңіс бұрышы мен жер бетінің шөгу дәрежесіне байланысты жылына 3-тен 14 мм-ге дейін болатынын көрсетті. Богдо тауының етегінде ауа-райының бұзылуы кезінде пайда болған скраб ізі жасырылады. Оңтүстік-батыс беткейінің жартасты жартастарында палеозой дәуіріндегі құмтастар мен басқа жыныстардың ыдырауының әсерлі формаларын көруге болады. Таяз үңгірлердің, тас тауашалар мен бағаналардың, карниздердің және алып бал ұяларына ұқсас көптеген ойпаттардың болуы Үлкен Богдоны керемет тау етті. Бұл құбылыс тас бағаналар мен байланысатын үңгірлердегі сызбалар арасындағы ауа тербелісімен түсіндіріледі. Сондықтан оңтүстік-батыс беткейі халық арасында «Әнші жартас» деп аталады. А. П. Карпинский 1880 жылы бұл тауда Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі триас дәуіріне жататын алғашқы қабаттар анықталғанын анықтады. Төрттік кезеңдегі Арал-Каспий трансгрессиясы кезінде Үлкен Богдо Арал-Каспий теңізіндегі арал болған. Жартас беттерінде корразия процестері байқалады. Тағы қараңыз * Баскүнжақ Дереккөздер Сыртқы сілтемелер