kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фразеологиялық тізбек

Фразеологиялық тізбек - еркін тіркесті ауыспалы мағынада қолдану. Яғни тұрақты тіркес сыңарларының бастапқы лексикалы мағынасы бүтіндей жойылмағанымен, жойылуға жақындап, күңгірт тарта бастауы. Мұнда ерікті мағынасындағы сөз бен фразеология қалпындағы сөздің тіркесуінен жасалып, сол тізбек күйінде қолданылады. Мысалы, бота көз, қоян жүрек, асқар бел, тоң мойын, сойдақ тіс, қауға бас, оймақ ауыз, бауырсақ мұрын, кем иек, қабырға ағайын, көк жұлын, жүйке тамыр, аш бүйір, еркек кіндік, салқын қанды т. б. Фразеологиялық тізбек тің құрамындағы ерікті (тура) мағынадағы сөздің сан алуан сөздермен тіркесіп жұмсалу қабілеті болса, фразеология туынды мағынадағы сөз бірді-екілі сөзбен ғана шектеліп қолданылады. Мысалы, көк бет, қысыр сөз, қасқа жол деген Фразеологиялық тізбектердің қурамындағы бет (жалпақ бет, дөңгелек бет, сопақ бет), сөз (аз сөз, көп сөз, дұрыс сөз, бұрыс сөз), жол (ұлкен жол, қара жол, соқпақ жол) деген бірнеше сөздермен тіркесіп қолданыла берсе, фразеология мағынадағы көксөзі бет сөзімен, сөз — қысыр сөзімен, жол — қасқа сөзімен ғана тіркеседі. Фразеологиялық тізбек сыңарларының бастапқы мағынасы онша ашық та айқын болмағанымен, солғын тартып сөзіліп турады. Мысалы, көз ұшында, көз жеткісіз, көзін тырнап ашқалы, көзі тірісінде, көз шалым жер, көз барда, көзімдей көр, көзі жоғалды, көзі ілінді, көзі жетті т. б. Фразеологиялық байлаулы мағынадағы сөздің қолдану шеңбері шектеулі болады. Фразеологиялық тізбек құрылым-құрылысы жағынан екі топқа бөлінеді: # Құрылым-құрылысы сөздердің белгілі бір тіркесі болып келетін фразеологизмдер. Мысалы, шақша бас, қарақаткөз, ашықауыз, ала қол, бүйрек бет, қамыт аяқ, құба жон, қалқан құлақ, мұрты шағылмаған, жауырын құрлы көрмеді, саусақпен санарлықтай, кең иықты, ат жақты, иығы босады, алақанның аясындай, бармақ қазы, езуі жиылмайды, тісін басты, қас қарайды, кірпік қаққанша, сақалды басымен, ку гілді, кеңірдектен келді, тумсығы батпады, еңбегі қатпаған, төбесі тесік, өр көкірек, арқасы бар, бүйірі шықты, мұрынның қанындай т. б. # Құрылым-құрылысы жағынан сөйлемге тең фразеологизмдер. Мысалы, бір қолын екі ете алмады, екі иығынан дем алды, табанын жергө тигізбеді, аузына ақ ит кіріп, қара ит шықғы, көзіне көк шыбын үймелетті, кәрер таңқы көзімен атырды, аяқ-қолын бауырына алды, басы ауырып, балтыры сыздады, жеңген иттің желкесінен алды, көңілі су сепкендей басылды, қой үстінде боз торғай жумырт қалады т. б. Дереккөздер
Мінгесу

Мінгесу. Көлікке, дәлірек айтқанда, атқа, түйеге бірі алдына, бірі артына отырып екі адамның орналасуын тілімізде «мінгесу» етістігі арқылы түсіндіріледі. «Бір атқа мінгескен екі адам ауыл алдындағы жылға тасасына түсті» (Ә. Көшімов, Қысталаң.). Сырт қараған адамға «мінгес» сөзінің түбірі «мін» ал «гес» жұрнақ болып керінеді. Сездің түбірі «мін» екені рас. Бірақ бұл түбірдің алғашқы мағынасы қазіргі ұғымдағыдай емес, басқаша, анық айтсақ «көтерілу, шығу» мағыналарын бергендігін ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен білеміз. «Көтерілу» мағынасы осы кездегі алтай, телеуіт, ұйғыр тілдерінде сақталғандығын В. В. Радлов сөздігінен оқимыз. Бұл деректер арқылы «мін» сөзінің алғашқы мағынасын аша алдық. Сөздің екінші құрамы -гес — біз ойлағандай сөзден сөз тудыратын қосымша еместігін де ежелгі түркі жазба ескерткіштерінің жәрдемі арқылы анықтай аламыз. М. Қашқари сөздігінде «кечік» тұлғалы сөздің мағынасы — «бір атқа екі адамды отырғызу» деп түсіндіріледі де, жақша ішінде «аттың сауыры» делініп, тұсына сұрақ белгісі қойылған. Бұдан байқайтынымыз, ерте кездің өзінде «мін» түбір сөзінсіз-ақ «кечік» сөзі жеке тұрып та қазіргі кездегі «мінгес»-тің беретін мағынасын ұғындыра алғанын аңғарамыз. Кейін келе «мін» мен «кечік» сөзі біріге отырып «мінгес» тұлғасына Дейін өзгерген. Оның өзгеріс жолы: мін + кечік>мінкечік> мінкеч>мінгес. Бұл жерде сөз соңындағы «к» дыбысының түсірілуі мен біріккен кезде екінші сөздің басында- ғы «к»-ның «г»-ге айналуы да түркі тілдёріндегі дыбыс өзгерісі заңдылықтарына қайшы келмейді (мыс., өзбек- терде — сариқ, бізде — сары, ал екінші мысалға «бүгін» сөзінің бұл + күн сөздері қосындысы екенін еске салсақ та жеткілікті). «Кечік» сөзінің тұңғыш мағынасы нені білдірген деген сұрақты, бар мүмкіншілігімізше, ашық қалдырмау да қажет. Алайда, қолдағы тілдік деректердің тек жорамалға ғана күші жетерліктей. Мұнда біз, жоғарыда жазған, «аттың сауыры» деген күмәнді тіркесті тілге тиек етпекпіз. Түркі тілдері ішінде кене сана- латын якуттарда «арқа» (спина) мағынасы «көғүс» тұлғалы сөзбен беріледі. Осының өзі ертедегі түркі тілдерінде «ат сауырын» білдіретін «кечік» сезімен тұлғалас. Айырма — тек дыбыстардың орын алмастыруында (метатеза) ғана сияқты. Сөйтіп «кечік»-тің ертеректе «арқа» мағынасын берерлік те қасиеті болған тәрізді. Түркі тілдерінде «арқа» мағынасын берерлік басқа да сөздердің бар екендігіне тілімізде ұшырасатын «мінгесу» етістігімен мағыналас «мінгесіп- ұшқасу» қос сөзі арқылы да дәлелдеу қиынға соқпайды. «Мінгесіп-ұшқасу» да екі адамның бір келік үстіне жайғасуын түсіндіреді. «Мінудің» мағынасы белгілі, ал «ұшқасу» сөзінің мағынасын да түркі тілдерінен табамыз. Оның алғашқы тұлғасы «ұша» болғандығын өз тілімізден де білеміз. Түсіндірме сөздігімізде ол туралы түсінік берілген. Ал, Алтай төңірегіндегі кейбір түркі тілдерінде, дәлірек айтсақ хакастарда, «уча» біздегі «арқа» мағынасына мезгейді. Осыны еске ала келгенде, «мінгесіп-ұшқасудың» алғашқы мағынасы — «арқаға көтерілу» екен. Демек, бір аттың арқасына екі адамның мінуі. Әрине, алғашқы зат есім «уча»-ның етістікке айналғанын да ескерген жөн. Дереккөздер
Мақтымқұлы көшесі (Астана)

Мақтымқұлы көшесі (Астана) - бұрынғы атауы Строительный көшесі. Мақтымқұлы көшесі І.Жансүгірұлы көшесі мен Абылай хан даңғылын қиып өтіп, М.Төлебаев көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 4335,2 метр. Мақтымқұлы - 18 ғасырда өмір сүрген түрікменнің классик ақыны. Хиуа қаласындағы Шерғазы медресесінде оқыған. «Белгілі», «Ел жақсысы», «Керекті», «Болмаса да», «Сүйдім сені», «Налу», «Нұр түспес», «Өкінішпен өтіпсің» атты шығармалары бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Тұңғыш

Тұңғыш - бұл сөздің тілімізде «ең алғашқы, бірінші» мағынасын беретіні баршаға мәлім. (Т. Молдағалиев, Қош.). Мағынасы — «бірінші», тұлғасы —«тун» қалпында болған. Осы тұлға қырғыз тілінде сақталып, бізде -ғыш жұрнағын қосып алған. Дереккөздер
Мінеу

Мінеу. Бұл сөздің де ежелгі мағынасы өзгеріп, қазір «біреудің кемшілігін көрсету, сынау...» сияқты түсінік иеленген. «... әр оқушының өзімізше кемшілігін тауып, мінеп жатырмыз» (Ә. Нұршайықов, Махабб.). М. Қашқари сөздігінде «Мүне» дыбыстық құрамдағы сөз «кесу, қырқу, кесіп қысқарту» сияқты мағыналарда қолданылған. Осы етістік кейін келе қазақ тілінде адам мінезі мен іс-әрекетіндегі артық, көрер көзге әбес жағдайларын сөз арқылы әшкере, ашып айтып, жоюға ниеттену қалпын білдірерлік мағынаға ауысқан. Дәл айтсақ, нақтылы қимылды білдіретін сөз дерексіз (абстракт) ұғымды білдіруге көшкен. Дереккөздер
Фразеологиялық тұтастық

Фразеологиялық тұтастық - фразеологизмнің құрамындағы сөздердің бір-бірімен тұтасып, жымдасып кеткен мағыналық жігін ешқандай ажыратуға болмайтын тұрақты тіркестер. Мысалы, мұрнынан шаншылып жүр, мұрнына су жетпеді дегеннен қолы тимеді, бұрылуға мұршасы болмады дегенді түсінеміз. Бұл мағына осындағы үш сөздің тұтас жиынтығынан келіп шығады. Түйдек ішіндегі жекелеген сөздерге талдау жасап, бірін екіншісінен беліп алуға болмайды. Түйені түгімен жұтты дегеннен ойсырата пара алу деген мағына туады. Бұл мағынаның жасалуына түйе, түк, жұту сөздерінің тікелей қатысы жоқ, соларды бірінен соң бірін тіркеп, жұбын жазбай қолдану арқылыжасалған. Фразеологиялық тұтастық жеке сөздердің іүтас жиынтығынан пайда болғанымен, олар іштей түрлі белшектерге белінбей, іс-әрекетті, сапа мен белгіні, зат пен құбылысты бір бүтін атау ретінде көрсетіп бере апады. Дереккөздер
Тұрман

Тұрман Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — ер-тоқымның жабдығы. «Соның ішінде әсем тұрманы бар әдемі шананың қос қара атын айдаған осы Мәмбетпен таныстым» (I. Жансүгіров, Шығ.). «Тұрман» сөзі тілімізде «ат-тұрман», «ер-тұрман» қос сөздері құрамында да кездеседі. Сөздің алғашқы төркіні — парсы тілі. Онда: дарэман — атқа қажетті әбзел мағынасына мезгейді. Түсіндірме сөздіктегі «ер-тоқым жабдығы» сияқты анықтама «тұрман» сөзінің тақиясына тарлау. Ер-тоқымның өзі атқа қажетті жабдықтың бір бөлегі ғой. Дереккөздер
Автоморф функция

Автоморф функция - кешен аргументті қандай да болмасын бір бөлшек-сызықтық функция арқылы түрлендіргенде, мәндерін өзгерпейтін кешен айнымалды аналитикалық функция. Мұндай бөлшек-сызықтық түрлендірулер барлық бөлшек-сызықтық түрлендірулер тобының іштобын құрайды. Бұл іштопты, әдетте, автоморфизмдер тобы деп атайды. Автоморф функция — — кешендік жазықтық бөлшек-сызықтық түрлендіру группасының ішкі группа элементі болса облысында анықталған және сонда шартын қанағаттандыратын аналитикалық функция . Дереккөздер ja:保型関数
Фразеологиялық синонимдер

Фразеологиялық синонимдер — мән–мағынасы жағынан үйлесе келіп, бірінің орнына бірі балама болып қолданылатын тұрақты тіркестер. Қазақ тілі лексика синонимдерге қандай бай болса, Фразеологиялық синонимдерге де соншалықты бай. Бірақ олар өздерінің стильдік, мағыналық ерекшеліктерін сақтап отырады. Мысалы, аза бойы қаза болды, аза бойы тік турды, азар да безер болды, ат-тонын ала қашты дегенде мән-мағынасы жағынан бір-біріне жақын келгенімен, іштей өзіндік ерекшеліктері бар. Сол сияқты алғаны ас болмады, алғаны көзінен шықты, жегені желім болды, жегені желкесінен шықты, ішкен-жегені мұрынан шықты дегендер де белгілі бір ұғымды, жан-жақты сипаттап тұрғанымен, стильдік мәні жағынан бірдей емес. Фразеологиялық синонимдердер ұғымы жағынан бірінен-бірі сатылап өсіп, күшейіп отырады. Мысалы, көз (кірпік) ілмеді, көз шырымын алмады, түн баласына кірпік қақпады, түн ұйқысын төрт бөлді, көрер таңды көзімен аттырды дегенде әрбір Фразеологиялық синонимдернің алдыңғысынан соңғыларының қарқыны басым болып келеді. Фразеологиялық синонимдер сындық және үстеулік мағынада да кездеседі. Мысалы, сулулықты бейнелегенде: ай десе аузы бар, күн десе көзі бар, туған айдай, үріп ауызға салғандай, ай қабақ, алтын кірпік, қызыл ерін, еліктің баласындай, қыздың баласындай, ай мен күндей\ байлық, туралы: төрт түлігі сай, төрт құбыласы түгел, бес енесі бестен, не ішем, не жейім демейді, ішкені алдында, ішпегені артында, үріп ішіп, шайқап төгіп отыр; қатты ауырып жатқан адам жайлы: әл үстінде, өлім халінде, өлім аузында, өлі мен тірінің арасында, бір аяғы жерде, бір аяғы көрде деген тіркестер қолданылады. Фразеологиялық синонимдер керкем образ жасауда жиі қолданылады. Сондықтан бұлар тілдегі кез келген стильде тапғаусыз қолданыла бермейді. Бұлар көбіне көркем әдебиетте жиі қолданылады. Тілдегі лексикалық синонимдер мен Фразеологиялық синонимдер екеуі екі түрлі атапғанымен, түптеп келгенде, бір мақсатқа қызмет етеді. Ол мақсат ойлаған ойды нақты жеткізе отырып, жан-жақты баяндау болып табылады. Фразеологиялық синонимдер тәрізді тілдегі мақал-мәтелдер де бір- біріне синоним болып жумсалады. Бір ойды білдіру үшін мағыналас, мәндес бірнеше мақал-мәтел қолданылады. Мысалы, біреуге мап қайғы, біреуге жан қайғы; қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан кайғы; мысыққа ойын керек, тышқанға өлім керект. б. Бұл мақалдар үш түрлі құрылымда келгенімен, айтайын деген негізгі ой біреу ғана. Мақал-мәтелдердің өзді-өзіне синоним болуы Фразеологиялық синонимдерге ұқсас. Айырмасы тек мағынасында. Фразеологиялық синонимдер жеке сөздің орнына жүріп, соның білдіретін ұғымын білдірсе, мақал-мәтелдер тұтас сөйлемдік қызметте жұмсалып, әрқайсысы аяқталған ойды білдіреді. Мақал-мәтелдердің синонимдік қатынасы айтайын деген ой-пікірдің сарындас, үндес келіп, бір жерден шығуында. Дереккөздер
Көк (сөз)

Көк. Бұл жерде біздің әңгіме етпегіміз заттың түсіне немесе жаңа шыққан жас шәп, аспанның синонимі ретінде айтылатын «көк» туралы емес. Осы «көк» не 10 томдық түсіндірме сөздігімізге, не орфографиялық сөздікке ілінбеген. Бірақ қазіргі қазақ халқының тілінде жиі болмаса да, қолданыста болып тұратын сөз. Кейде қарттардың аузынан шыққан «көгі жақсы», «көгі жаман» сияқты тіркестерде де кездеседі. Аталған сөздің тілімізде өте ертеден келе жатқандығына ежелгі түркі жазба ескерткіштері және қазіргі кейбір түркі тілдері деректері куә. Мысалы, Қашқари сөздігінде «кәкүң кім» сияқты тіркестің аудармасы — «сенің шыққан тегің қандай?» дегенді ұғындырады (МҚ, II, 284). В. Радловтың көрсетуінше, телеуіт тілінде «көгі» сөзі «ру» мағынасында қолданылатындығын байқаймыз (В. Рад. ,Опыт.., II, 2, 1232). Сөйтіп, «көк» сөзінің біз білетін мағыналарынан басқа, ертеде жиі қолданылып, қазір сирек қолдану нәтижесінде ұмытылуға, естен шығуға айналып бара жатқан да мағынасы барлығын білдік. Дереккөздер
Маржансу көшесі (Астана)

Маржансу көшесі (Астана) - бұрынғы атауы Встреча көшесі. Маржансу көшесі Мирный көшесінен басталып, Арай көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 227 метр. Маржансу - «маржандай таза, мөлдір су» деген мағынаны білдіреді. Маржан арал - теңіз ақ тас түйіршіктері мен маржандар шоғырларынан құрылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мір, мірдің оғындай

Мір, мірдің оғындай. Тұрақты тіркестің қазіргі мағынасы — жанға қатты бататын, адам өңменінен өтетін зәрлі сөз. «Біреудің шын мүсіркегені маған мірдің оғындай тиеді» («Лениншіл жас» газеті.). Бізге тіркестің екінші сыңары «оғындай» сөзінің түбірін (оқ) талдау қажеттігі жоқ. Мағына жағынан күңгірт тартып, түсініксіздік тудыратыны бірінші сыңар — «мір». Кейде бұл түбір -дей жұрнағын қосып алып, «мірдей» қалпында жеке де қолданыла береді. Айта кетерлік жағдай, Н. Оңдасынов пен Е. Бекмухаметов өздерінің қазақ тіліне енген араб, парсы сөздері туралы жазған кітаптарында «мір» сөзін арабтың «әмир» (әкім, бастық мағынасындағы) деген тұлғасынан қысқарған деп санап, оған «оғындай» сөзін тіркестіре отырып, көркем әдебиеттен мысалдар келтірген. Шынын айтсақ, мұның өзі шындыққа жанаспайтын жорамал. Әмірдің оғы ғана адам жанын жаралап, басқаның атқан оғы дарымауы — сенімге симастық жайт. Ойға салсақ, бұл екі сөз (мір мен оқ) мағыналас, әрі кетсе, осы жағынан бірімен-бірі байланысты. Оны тілдік деректермен анықтай түсуге болады. Өте ерте кезде адам баласына тағы хайуандарды аулау үшін құрал қажет болды.' Ол кездерде мұндай құрал қызметін жай ғана таяқ атқарған. Таяқ жақындағы ақды ұруға, алыстағыны атуға арналған. Кейбір түркі тілдерінде осындай қарапайым құрал мен оны қолдану әдісіне берілген атау бүгінгі күнге дейін сақталған. Мысалы, хакас тілінде «миргеле» тұлғасы «лақтыру» дегенді білдірсе, ал туваларда «мирге» таяқ мағынасында қолданылады. Тофа тілінде де «таяқ» мағынасын «мерһе» аңғартса, алтай тілінде «мергеде»—лақтыру дегенді ұғындырады. «Таяқ» мағынасындағы көптеген «мирге» басқй түркі тілдерінде, соның ішінде, қазақ тілінде «оқ» сөзін меншіктенген. Біздің болжамымыз тунгус-маньчжур тілдерінің кейбір деректерімее анықтала түседі. Эвендерде «миир»— садақ оғы дегенге мезгесе, ал нанай тілінде «морали» деп «садақты» айтады. Осыларға қарағанда, ерте заманда қазақтарда да «садақ» мағынасын «мір» сөзі бере алған. Уақыт өтіп, қоғаім дамуымен қоса тіл байлығының өсуі нәтижесінде «мір» атауы «садақ» немесе «мылтық» сияқты сөздермев алмастырылған. Алайда, алғашқы атау «мір» осы кезге дейін тіліміздегі тұрақты сөз тіркесінде сақталғандығының куәсі болып отырмыз. Сөйтіп, «тілі мірдің оғындай» дегеніміз қазіргі түсінік бойынша, «тілі садақ оғындай» сияқты мағынамен бірдей. Ескерте кетер бір жағдай — сөйлегенімізде «мір» сөзінің тілмен қосақтала айтылатын (тілмар) басқа да дыбыстық түрі кездеседі. Бірақ мұндағы «мар» тұлғасын «мір» сөзімен сәйкестендіруге болмайды. Дереккөздер
Көлгір

Көлгір. Қазіргі түсінігімізде — мүләйім; жасанды қылық көрсету. «Енді ол көңілденіп, көлгір сыпайылыққа ауысты» (С. Омаров, Қиыр жол). «Ойында ештеме жоқ адамша... көлгірси қалды» (X. Есенжанов, Көп жыл.). Адамның құбылмалы, тұрақсыз мінезін көрсетуде ғана «көлгір» сөзі қолданылатыны әркімге мәлім. Осы жағдайды ойға орайластыра қарап, біздің болжауымызша, сездің пайда болуы ұқсастыру, сәйкестірумен байланысты сияқты. Мысалы, моңғол тілінде «гялгар», «гулгуур» тұлғалы сөздер біздегі «тайғанақ», «сырғанақ» мағыналарында қолданылады (Қаз.-мон. сөз., 1977, 287, 291). Осы сөздер кейбір түркі тілдеріне ауысқанда, мағынасына да езгеріс кіргендігін тува тілінен көруге болады: көгүдер — азғыру, аздыру, еріксіз қызықтыру сияқты мағыналарды ұғындырады (Рус.-тув. сл., 1980, 320). Дәл осы сияқты моңғол тіліндегі «гулгуур», «гялгар» сездері қазақ тіліне ауысып, ұқсатудан туған мағынада қолданылатын болған. «Ұқсатудан туған» деген пікірді былай түсіндіруге болады — сөзінде түрақ жоқ, қулықпен құбылып түратын адамның тайғақ мүздан несі ар- тық. Осындай реттермен жылпос жандарға «көлгір» сөзі тағылған. Дереккөздер
Көл-көсір

Көл-көсір. Қос сөздің бұл түрін естігенде белгілі бір нәрсенің ете көп, ағыл-тегіл, мол екендігін әрқайсымыз да түсінеміз: «Дәл осыны түсіндірудің езі оның бойына көл-көсір күш бітіріп, сенімін арттырып жібереді» (С. Сейітов, Сөз сұра.). Алайда, алғашқы кездегі, тұңғыш мағыналарының болғандығын түптеп, зерттей келгенде ғана анықтауға болады. Қос сөздің алғашқы сыңары — «кел» де теңеу арқылы пайда болған көптік, молдықтың белгісі. Бірақ оның алғажіқы мағынасы қазіргі түсінігіміздегі «көл» емес. Ертедегі түркі тілдерінде осы түбірлес етістік сөз болған. Мысалы, М. Қашқари сөздігінде көлер — жиналу, топталу (су жөнінде) (ДТС, 314). Демек, судың бір жерге жиналуын түсіндірген. Олай болса, ертеде «көлер су» немесе «көл су» дегеніміз, қазіргі тілімізге аударғанда—«жиналған су» болмақ. Бірақ алғашқы тұлға «көл су» қалыптасып, бері келе «су» сөзі түсіп қалып, «кел» тұлғасы су көп жиналған жерге атау күйінде қала берген (Балқаш көлі, Байқал көлі т. б.). Сөйтіп, қос сөзіміздің алғашқы сыңары — көл — жиналған, топталған дегенді аңғартады екен. Енді екінші сыңары — көсірдің түпкі тегі түркі тілінен еместігі сезіледі. Оның төркіні — араб тілі. Арабша кусер — молшылық, өте кеп (Араб.-рус. сл., 1970). Түркі және араб сөздерінің қабаттасуынан «кәл-кәсір» қос сөзі пайда болып, оның қазіргі қалыптағы аудармасы —«жиналған молшылық» дегенді ұғындырады. Дереккөздер
Алеф

Алеф - финикийліктер алфавитінің бірінші әріпі. Математикада Г. Кантордың ұсынысы бойынша, ақырсыз жиындардың қуатын белгілеуге пайдалынады. Мысалы, саналымды жиынының қуаты Хо (оқылуы А. нөл) деп белгіленеді. Дереккөздер als:א am:አልፍ ar:א arc:ܐܠܦ ba:Алеф (йәһүд хәрефе) br:Alef (lizherenn) ca:Àlef ceb:Alef cs:Alef da:Alef de:Aleph en:Aleph es:Álef fa:الف (حرف عبری) fi:Alef fr:Aleph (lettre) gd:Aleph (Eabhra) he:א hr:Alef (slovo) hsb:Alef ht:א hu:Álef it:Aleph ka:ალეფი nl:Alef nn:א pl:Alef pt:Álef ro:Alef sh:Alef simple:Aleph sv:Alef th:อะลิฟ tl:Alef tr:Alef
Назар, назар салмау

Назар, назар салмау. Қазақ тіліндегі мағынасы — көңіл аудармау, зейін қоймау. «Сәулетай... ешкімге назар салмастан,... бұлардың дәл қасынан өте берді» (С. Мұратбеков, Дос іздеп.). Сөздің шыққан тегі, төркіні—араб тілі: нәзәр — көз. Осы сөздің негізінде пайда болған оларда «қарау, көру,бақылау» сияқты туынды мағыналары да бар. «Назар салмау» тіркесінің нағыз қазақ тіліндегі сөзбе-сөз аудармасы — көз салмау болмақ. Дереккөздер
Марқакөл көшесі (Астана)

Марқакөл көшесі (Астана)- бұрынғы атауы №253 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ ). Марқакөл көшесі Қарасаз көшесінен басталып, Балқантау көшесінде аяқталады. Кәңгір, Таскескен, Арғанаты көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 435 метр. Марқакөл - Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданындағы көл. Мұнда Марқакөл қорығы орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Бидаш Кұдабайқызы

Бидаш Құдабайқызы (Қоданқызы; 1850 - 1927), Ұлытау өңіріндегі ел билігіне араласқан, әй- елден шыққан белгілі қайраткер. Ибеске Мамай Дүтбай ауылының қызы. Ол ел арасындағы түрлі дау-тартыстарда билік құрып, өзінің әдептілігі, әділеттілігі, шешендігі мен батырлығы арқасында халық сүйіспеншілігіне бөленген ана. Бидаш есімі Қожабай ақынның «Ұсталып Бидаш кетті» атты дастанында кезігеді. Түрмеге жабылған Бидашты Бұзау болыс кепілдікке шығарып алады. Екінші деректе, орыстың Ташкент бекінісіндегі 150-ге тарта әскері Ұлытау жерін басып, Орынборға қарай өтпекші болғанда, Бидаш болыстың рұқсат бермегеніне қарамай, солдаттар баса-көктеп кіре береді. 400-ге тарта қазақ жігітінің басын біріктіріп, ұйқыда жатқан отрядка тұтқиылдан соққы беріп, жеңілген орыстарды ізімен Ташкентке кері қайтуға мәжбүр еткендігі туралы айтылады. Бұл жолы да, осы қылығы үшін түрмеге жабылған Бидашты босатып алуға Бұзау болыс араласады. Дереккөздер
Көрші (сөз)

Көрші – үйлері іргелес отбасылар. Көрші сөзінің мағынасы «Көрші» сөзі қазақ тіліне моңғол тілінен ауысқан дерлік деректер жеткілікті. Біріншіден, біздегі «көрші мағынасын «хөрш» тұлғасы береді . Екіншіден, моңғол тілінің өзінде бұл сөздің «көрші» ұғымы алғашқы мағына еместігін көреміз. «Хөрш» тұлғасының моңғол тіліндегі әуелгі мағынасы біздегі «дәмдес» түсінігін берген (Сонда, 88). Ойға салып қарасақ та, қатар, іргелес үйдегі адамдар бірінің үйіне бірі кіріп, дәм-тұз татыспай тұрмайтыны бесенеден белгілі. Дәлірек айтқанда дәмдестік пайда болады. Демек, моңғол тіліндегі «хөрш», қазақ тіліндегі «көрші» сөздерінің тұңғыш мағынасы — «дәмдес» дегенді білдірген. Дәстүрлі қазақы ортадағы көрші ұғымының мәні мен түрлері Дәстүрлі қазақы орта үшін моральді-этикалық мәні айырықша ұғым. Оны атқаратын реттеушілік фунциясына байланысты институт ретінде де қарастыруға болады. Көшпелі ортада көршінің үш түрі болды: * біріншісі – үйлері іргелес отбасылар. Оны сыбай қонған көршілер деп атаған; * екіншісі – арасында бір-екі үй ғана аралайтын отбасылар; * үшіншісі – іргелес қоныстанған ауылдар. Мұндай ауылдар бір-бірін көрші ауыл деп атады. Бір ауылдың ішіндегі көршілердің (басқа ауылдастардың да) ара қатынасы жақын ағайын деп аталатын туыстыққа байланыстың ежелден орныққан ұғымдары мен нормалары арқылы ұйымдастырылып және реттелініп отырылды (ата, әже, әке, шеше, аға, іні, әкпе, сіңілі, қарындас, келін, абысын және т.б. Көрші ауылдардың арақатынасының институционалдық негізі ағайын, жамағайын сияқты туыстық байланыстың ұйымдастырушы формалары болды. Бірақ, ауылдағы көршілердің қатынасы, жоғарыда айтылғандай, этикалық мәнді болып келеді. Ел аузында ежелден кездесетін «құдай қосқан көрші» деп келетін сөз орамы осы жайтты білдірсе керек. Ауыл адамдарының арасындағы байланыстың осы түрі парыз, көрші қақысы деген сияқты көшпелі ортада ежелден қалыптасқан моральді-этикалық категорияларға негізделді. Бұлар белгілі дәрежеде, тіпті, социумдегі байланыстың нормалары мен принциптері функциясын да атқарды. Мұның бір көрнекі мысалы ретінде жоғарыда аталған көрші қақысы деген этикалық норманы (парызды) бұзған адамның әдеттік құқықтың қағидаларына сәйкес жүгініс, кейде, ақсақалдар кеңесі, тіпті, билер сотының шешімімен айыпқа тартылып отырғандығын айтуға болады. Демек, жоғарыда айтылғандай, көшпелі ортада ұйымдастырушы және реттеуші функция атқарған көрші әлеуметтік қатынастың қазақ социумына тән іргелі институттарының бірі болды. Дереккөздер Әдебиеттер * Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен неке (тарихи-этнографиялық шолу). Алматы: Ғылым, 1973; * Саққұлақұлы Е. Есім ханның ескі жолы. Қазақтың ата заңдары: құжаттар, деректер және зерттеулер. 4-том. Алматы: Жеті жарғы, 2005. 145-152 бб. * Зиманов С.З. Полное собрание сочинений в 10 томах. Алматы: Заң, 2009; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Сан антьесі

Cан антьесі - санның бүтін бөлігі. Нақты х санының бүтін бөлігі - осы саннан артық болмайтын бүтін сан. Бұл сан [х] немесе Е(х) деп белгіленеді де, «х санының бүтін бөлігі», (немесе «х-тен алынған бүтін бөлік», немесе «антье х», немесе «х-тен алынған антье») деп оқылады. А. - француз тілінен алынған entiere - сөзі. Мағынасы - бүтін х санының бүтін бөлігі M
Маятас көшесі (Астана)

Маятас көшесі (Астана) бұрынғы атауы №224 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Маятас көшесі Ұлытау көшесінен басталып, Шаңтөбе көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 309,7 метр. Маятас - мезолит дәуірінен сақталған тұрақ. Түркістан облысы, Отырар ауданы, Темір стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 шақырым жерде орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Тұрым, жазғытұрым

Тұрым, жазғытұрым. Кейде «жазғытұры» деп те айтылады. Мағынасы — көктем, жазға салым мезгіл. «Жазғытұры қалмайды қыстың сызы, Масатыдай құлпырар жердің жүзі» (Абай). Сөздің екі түбірден біріккені әркімге де көрініп тұр. Біріншісі -ғы жұрнағын қабылдаған «жаз» (жазғы) сөзі. Мұның төркінін, мағынасын іздестіруді міндет етпедік. Өйткені, көпшілік қауымға түсінікті. Екіншісі — «тұры» немесе «тұрым». Міне осы тұлға тілімізде жеке қолданылмайды әрі мағынасы да көмескі, түсініксіз. Зер сала, іздестіре келгенде оның да сыры мәлім бола бастады. моңғол тіліндегі «түрүүн» сөзі қазақ тіліндегі «әуелі, бұрын» орнына қолданылса, қалмақ тіліндегі «түрүләд» та осыны көрсетеді. Көрсетілген тұлғалар қазақ тілінде «тұры», «тұрым» болып өзгерген де, мағынасын сақтай отырып, «жаз» сөзімен бірігіп кеткен. Сонда «жазғытұры» -ның қазіргі түсінік бойынша берер мағынасы — жаздан бұрын, «жаздың әуелі». Демек, жыл мезгілінің «жаздан» бұрын, «жаз-дың» хабаршысы ретінде келетін маусым ұғымын білеміз. Дереккөздер
Көтере алу

Көтере алу. Саудаға түскен товарды бөлектеп, біртіндеп алмай, түгел сатып алу — қазіргі тілімізде осылай қалыптасқан. Бұдан басқа жағдайда «көтере» сөзі жеке не басқа сөзбен тіркесе түсіп, дәл осыңдай мағынада қолданыла бермейді. Ерте кездерде жеке қолданылып, кейін қазақ тілінде кейбір тіркестерде ғана сақталып қалғанын басқа түркі тілдерінің деректері арқылы білеміз. Мысалы, алтай (ойрат) тілінің туба-кижи диалектісінде көтөри немесе көтүре — бәрі, барлығы мағынасында қолданылады (Н. А. Баскаков, ДЧТ., 1966, 131). Осы дерекке қарағанда, «көтере алу» түсінігі — бәрін, түгел алу дегенмен барабар. Дереккөздер
Көш, бір көш жер

Көш, бір көш жер. Қазіргі сөздігімізде — бір қонатын жер; едәуір қашықтық деп түсіндірілген. «... бір көш жерде көгілдірленіп зор жота тұр» (Ол күндер. 4-том, 92). Әрине, сырт көзге, мағынасына бой ұрсақ, қашықтық, алыстық елшемі деу жөн сияқты. Кейде бұл тіркестің «жер» сөзінсіз де қолданылатыны бар. Мысалы, «ол бізден бір көш алда келе жатты» дегенде, мұнда «бір қонатын жер» деген мағынаға жуық келмейді. Осыған орай көне түркі тілдерінің жазба деректеріне үңіле түссек, «көш» сөзінің басқа да мағынасы болғандығы анықтала түседі. М. Қашқари сөздігінде көч — мезгілдің, уақыттың азғана бөлігі деген де түсінік бар. Және «бір көч күйгіл» сияқты мысал да келтірілген, оны қазіргі тілімізге аударсақ — «аз уақыт күт» дегенді ұғындырады (ДТС, 311). Осы деректі тілге тиек етсек, «бір көш жер» дегеніміз — «аз уақытта жетерлік жер» болмақ. Дереккөздер
Сәуле Әбдіқұлқызы Жапарбекова

Сәуле Әбдіқұлқызы Жапарбекова (25. 3. 1956 жылы туған, Мәскеу қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1991). Алматы педагогика шет тілдер институтының ағылшын тілі факультетін бітірген. Жамбыл қаласындағы №2 мектептің мұғалімі, Жамбыл педагогика институтының ағылшын филология кафедрасының оқытушысы болып істеді. 1984-1986 жылдары ҚР Ұлттық ғылым академиясының А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ізденуші-зерттеуші. 1986-1990 жылдары Абай атындағы педагогика институтта аспирантураның 1990 жылдан Жамбыл педагогика институтының ағылшын тілі кафедрасында оқытушы. Академик Ә. Қайдаровтың жетекшілігімен "Екі тілді сездіктердегі фразеология" деген тақырыпта кандидат диссертацияны қорғады. 6 мақалаларды жариялады. Дереккөздер
Күнелту

Күнелту. Сөз түсінігі — күн көру, өмір сүру, тіршілік ету екендігі рас. «Жалданып байға күнелту, Басқан таңба жарлыға» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Таңд. шығ.). Сөз екі түбірден құралған — күн және елту. Қазіргі тілімізде бұлардың екеуі де бар әрі мағыналарын да ұғындырып жатуды қажет етпейтін тәрізді. Бірақ мына біріккен сөздегі «күн» мен «елту» бізге мағынасы мәлім зат есім және етістікке жуық келмейді. Оның мәнісі — алғашқысы араб тілінің сөзі де, соңғысы түркі тілдерінің біріндегі өзгеше тұлғадағы етістік. Арабша күн — болу, бар болу, өмір сүру деген мағына береді (Араб.-рус. сл., 1970). Екінші сөз «елту», В. Радлов сөздігі бойынша, «еліт» (шағатай тілінде) тұлғасында беріліп, мағынасы — ұстау, қолға алу деп түсіндірілген (В. Рад.,Опыт..., I, 1, 819). Әрине мүның түбірі — ал, алу екендігі көрініп тұр. Сөйтіп, араб және түркі тілінің сөздері бірігіп, «күнелту» болып қалыптасып, қазіргіше айтсақ — «болуды қолға алу» немесе «өмірді, тіршілікті ұстау» деген мағынаға мезгейді. Дереккөздер
Түйдей, түйдей құрдас (жасты)

Түйдей, түйдей құрдас (жасты) Бір жылда туған; жасы қатар. «Оспанның шешесі Қәлім Сүлтанмен түйдей құрдас» (С. Жүнісов, Жапанда.). «Түйдей» сөзінің шыққан тегі — түркі тілдері. Ертеректе біздің тілімізде де жеке тұрын, өз алдына, дербес мағынасы болғанмен кейін ұмытылып, тек осы тұрақты сөз тіркесінде сақталған. Сібірдегі көптеген түркі тілдерінде біріне бірі сәйкес қосарлы затты білдіруде «төөй» тұлғасы қолданылған. Қазіргі кезде хакас тілінде «төөй», туваларда «дөмей» сөздері біздің түсінігіміздегі «бірдей», «ұқсас» орындарына жүреді. Дәл осындай мағынада бурят тілінде «түһөөтэй» тұлғасы ұшырайды. Әрине, бұл төңірегінде көрші отырған түркі тілдерінің әсері. Кейбір тунгус-маньчжур тіліне ауысқан «төөй» сөзі түркі тілдеріндегі «бірдей», «ұқсас» мағыналарынан айырылып, «құрдас» ұғымын қабылдаған. Бір тілден екінші тілге сөз ауысқанда мағына өзгерістерінің болып тұратыны осы сәтте де белгі бергендей. Сөйтіп, «түйдей құрдас» деген —«бірдей құрдас, ұқсас құрдас» екен. Дереккөздер
Фразеологиялық варианттар

Фразеологиялық варианттар — мағына бірлігінде ешқандай өзгешелігі жоқ, құрылым-құрылысы жағынан ұқсас (үйлес) келген тұрақты тіркестер. Фразеологиялық варианттар екі түрлі болады: 1) фонетикалық вариант, 2) лексикалық варианттан Фонетикалық вариантқа тұрақты тіркестің құрамына енген кейбір сөздердің бірде жуан, бірде жіңішке, кейде толық, кейде қысқарып айтылуы жатады. Мысалы, ай дейтін ажа жоқ, қой дейтін қожа жоқдегенді әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ деп те айта береді. Мұндағы ай мен әй, ажа мен әже бір-біріне фонетикалық вариант болып есептеледі. Бұлардың екі түрлі болып өзгеріп отыруынан тұрақты тіркестің мағына бірлігіне тигізер ешбір зияны жоқ. Сол сияқты адыра (адырам) қал, әдіре (әдірем) қал деп те айтыла береді. Мұнда бірде жуан, бірде жіңішке, кейде толық (адырам - әдірем), кейде ықшамдалып, қысқарып (адыра-әдіре) айтылып түрғанымен, тұрақты тіркестің мағынасын өзгертуге ешқандай себеп бола алмайды. Лексикалық варианттар фразеологизмдердің арасынан ете жиі ұшырасады. Мысалы, ағама жеңгем сай — апама жездем сай, аға өлсе, іні мүра — аға өлсе, жеңге мұра, адыра қалды — қараң қалды, ажар білдірді — қабақ білдірді, азуы алты қарыс — азуы кере қарыс, ай дала — жапан дала, айтып-айтпай немене — айтып-айтпай не керек, айт-үйт жоқ — ай-шай жоқ, екі удай болды — екі жар болды — екі жақ болды, жас өспірім — жас ұлан — жас түлек т. б. Кей жағасырдайда фразеологизмнің құрамындағы әрбір сөзден әр түрлі варианттар өрбиді. Мысалы, көңілге қуат (медет, медеу) қылды (тутты, етті), көңілден кір (дақ, дық, кірбің, қаяу, қылау) арылды (ашылды, кетті), көңіл ауды (бөлінді, кетті, құлады), көңіл көншіді (жайланды, тынды, орнықты, демеді), көңілін жыртты (жықты, қайтарды, қалдырды), көңілі өсті (сергіді, тасыды, шалқыды) т. б. Лексикалық варианттардың бір-бірінен сәл болса да ерекшелігі байқалады. Сондықтан Бұларды фразеологизмдердің синонимдік тәсілімен түрленуі деп те атауға болады. Варианттарда (фонетикалық, лексикалық) қапайда ең кемі бір сыңары ортақтаса қолданылса, синонимдес фразеологизмдерде ешбір компонент қайталанбайды. Дереккөздер
Күпі (сөз)

Күпі. Матамен тысталған тері тон не жабағы киімді қазақтар осылай атаған. «Айтжан үстіндегі тер сіңген ескілеу түйе жүнді ауыр қара күпісін шешіп, желпінді» (Сәкен Сейфуллин, Шығ.). Іздене қарағанда «күпі» сөзінің алғашқы мағынасы басқаша болғандығын анықтайтын тіл деректеріне кез боламыз. Хакас тілінде «күп», якут тілінде «көп» тұлғалас сөздер «жұмсақ», «үлпілдеген» немесе «түкті, жүндес» мағыналарында қолданылады (Хак.-рус. сл., 1953, 97; Як.-рус. сл., 1972, 180). Осыларды еске алсақ, алғаш түкті, жүндес мағынасында қолданылған «күп» не «көп» сөзі, кейін сондай заттардан жасалған киімге атау есебінде ауысқан. Айырмашылық — тек -і жұрнағының қосылып, қазақ тілінде «күпі» тұлғасына дейін жетуі ғана. Дереккөздер
Нарттай

Нарттай. Сөздікте бұл сөз мағынасы — қып-қызыл боп қызарған, албыраған. «Баламның беті нарттай болып... балбырап жатты» (С. Жүнісов, Құстар.). Қазақ тілінде сөз түбірі —«нарт» жеке қолданылмайды. Дыбыс құрамы жағынан бұған сәйкес сөз моңғол тобындағы тілдерде кездеседі. моңғолша нар — күн, қалмақтарда бұл мағынадағы сөз «нарн» қалпында айтылады. Біздің байқауымызша, қалмақ тіліндегі «нарта» (мағынасы — бұлтсыз ашық күн) сөзі қазақтарға ауысып, олар сөз түбірі «нарт» деп ұғынып, өздеріне тән -тай жұрнағын қосу арқылы «нарттай» сөзін тудырып, «қып-қызыл» мағынасында қолдануды дағдыға айналдырған. «Екі беті нарттай» тіркесінің сөзбе-сөз түсінігі—«екі беті ашық күндей». Дереккөздер
Мәриям Жағорқызы көшесі (Астана)

Мәриям Жағорқызы көшесі (Астана)- бұрынғы атауы №74 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Мәриям.Жағорқызы көшесі Тұран даңғылынан басталып, Қарашаш ана көшесінде аяқталады. Айғаным көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 729,2 метр. Мәриям Жағорқызы (1887-1959) - (шын аты-жөні Рыкина Мария Егоровна) халық өнерпазы, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері. Халық арасында кең тараған «Дударай» әнінің авторы. Ақмола облысының Қорғалжын ауданында дүниеге келген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Кілең

Кілең. Түсіндірме сөздіктің көрсетуінше, бұл сөздің мағынасы — ылғи, үнемі, әрқашан. «Журналға кілең орай көне түркі тілдерінің жазба деректеріне үңіле түссек, «көш» сөзінің басқа да мағынасы болғандығы анықтала түседі. М. Қашқари сөздігінде көч — мезгілдің, уақыттың азғана бөлігі деген де түсінік бар. Және «бір көч күйгіл» сияқты мысал да келтірілген, оны қазіргі тілімізге аударсақ — «аз уақыт күт» дегенді ұғындырады (ДТС, 311). Осы деректі тілге тиек етсек, «бір көш жер» дегеніміз — «аз уақытта жетерлік жер» болмақ. Дереккөздер
Түлен, түлен түрту

Түлен, түлен түрту. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — сайтан түртіп, бір пәлеге ұрыну. «Түлен түртіп, ажал айдап әкелді ме сені байлап» (Ж. Сыздықов, Асулар). Сөз төркінін ашуға көне түркі тілдерінің бірі — якут тілінің дерегі себепші болғандай. Бұл тілде «түлүөн» сөзі жеке қолданып та, қазақ тіліндегі «қырсық, әбігер» мағыналарын береді. Біздің тілімізде бұл тұлғалы сөз ұмытылып, тек «түлен түрту» тұрақты тіркесінде сақталған. Мағынасы бүгінгі түсінігімізше, «қырсық түрту», «әбігер түрту дегенге мезгейді. Дереккөздер
Фразеологиялық бірлік

Фразеологиялық бірлік - фразеологиялық тұтастық тәрізді орын тәртібі жағынан өте тиянақты болып келетін тұрақты тіркестер. Алайда, құрамындағы сөздердің мағынасының қаншалықты тасапануы я болмаса, тасаланбауы жағынан елеулі өзгешеліктері болады. Бұлар ең алғашқы еркін тіркесті ауыс мағынада қолданудан келіп шығады. Мысалы, ескіжараның аузын ашты деген өткенді қайта қозғады, ұмытып кеткенді еске салды деген мағына береді. Бұл фразеологизм мағынаның жасалуына, еркін тіркестегі тура мағынасы негіз болған. Сол мағынаға басқадай мән беріп, ауыстырып қолдану арқылы жасалған. Мысалы, Жатқан жыланның құйрығын басты деген фраза біреудің қытығына тиіп, жоқ жерде бір пәлеге тап болды деген мағынаны білдіреді. Бір қимыл-әрекетті басқа әрекетпен салыстырып қолдану арқылы фразеологизмдерге айнапып кеткен. Ит байласа гүрғысыз адам түгілі ит екеш ит те тұра апмайды деген мағынада. Мұндағы фразеологизм мағынаның жасалуына еркін тіркестегі бастапқы (лексикалық) мағына тірек болып тұр. Мысалы, қарғы баудеген тұрақты тіркестің үш түрлі мағынасы бар: # иттің мойнына тағатын бау, # қалыңмалдың алдын ала берілетін жоралғысы, # тамыр-таныстықпен қалап-сұрап алған зат үшін берілетін телем ақы. Осы сияқты тұрақты тіркестерді жасалу үлгісіне қарап (тамақ беру, балақбау, аяқбаут. б.), күрделі сөздің тобына да жатқызуға болады. Алайда, мұның соңғы екі мағынасы тұрақты тіркес екендігін, оның ішінде фразеологизм тұтастыққа жататындығын бірден танытады. Дереккөздер
Арцел теориясы

Арцел теориясы - төменде келтірілген тұжырым: бірқалыпты шенелген және біршенді үзіліссіз функциялар жиынының кез келген функциялар тізбегінен қандайда болмасын бір функцияға бірқалыпты жинақталатын іштізбек бөліп алуға болады. Дереккөздер
Қыңыр

Қыңыр. Көбіне мінезге байланысты қолданылатын қарыспа, қисық, қиқар, қыршаңқы сөздерінің орнына қолданылады. «Нағашысы Тұяқпай қарадан шыққан қыңыр еді, көрдің бе жиенінің қалай қарай тартқанын» (I. Есенберлин, Қаһар.). Сөздің алғашқы мағынасына төркін боларлық тұлғаны ескі шағатай тілінен ұшыратамыз. В. Радловтың сөздігінде «кіңір» жабайы есек мағынасында көрінеді. Қырғыз тілінде де «қыңыр» сөзі қазақ тіліндегідей «қиқар, қырсық» мағыналарын меншіктенеді. Жабайы есек былай тұрсын, қолдағы есектің де қырсықтығы өзіне жүк болғандай. Мінезі өте қырсық, қарыспа адамды жабайы есекке теңеуден «қыңыр» сөзі қалыптасқан. Дереккөздер
Қобда көшесі (Алматы)

Көшеге Қазақстанның батыс өлкесіндегі Елек алқабындағы өзеннің атауы (Алматы қаласы мәслихатының 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/185 қаулысы) берілген. Қобда Ақтөбе облысының Алға, Қобда ауданы жерімен ағады. Ұзындығы - 225 шақырым. Су жиналатын алабы - 14700 текше шақырым. Көше Медеу ауданындағы «Думан-1» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 700 метр. Дереккөздер
Қойшыманов атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті мемлекет қайраткері Ақан Қойшымановтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 17.09.1999 № 851 шешімі) берілген. Ақан Қойшыманов Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында дүниеге келген. Ол Қапшағай қалалық партия комитетінің хатшысы, Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы, Алматы қалалық партия комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Сайын көшесінен басталып, Береговой көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 1050 метр. Дереккөздер
Қырбық

Қырбық. Түсіндірме сөздікте бұл сөздің екі мағынасы көрсетілген: 1. Ұшқындап жауған жұқа (қар); 2. Сирек, тықыр. «Ана жылы қырбық қана мұрты бар Рақан, қазір қауға сақалды адам...» (С. Мұқанов, Есею жыл.). Қазақ тілінде «қырбық» өзімен сабақтасуда сөз талғайды. Оның көбіне анықтайтыны «қар», сирек болса да, «мұрт» сөзімен де үйлеседі. Түпкі төркіні түркі тілдерінің өзі. Сөз түбірі «қыра» екендігін якут тілі дәлелдейді. Оларда: «кыра» сөзі «ұсақ», «жартымсыз» мағыналарын ұғындырады. Осы түбірлерден «кішкентай, көріксіз» мағыналарын беретін қырғыздардағы «кырбый», «ұсақ» дегенді ұғындыратын хакас тіліндегі «хырбых», ең соңында, қазақ тіліндегі «қырбық» сөздері өрбіп, әр тіл өзінше аздап қосымша мағына үстеп отырған. Дереккөздер
Мусоргский көшесі (Алматы)

Көшеге орыс композиторы Модест Петрович Мусоргскийдің есімі 1955 жылы берілген. Мусоргский Модест Петрович (1839-1881) Псков губерниясында Карево елді мекенінде дүниеге келген. Ол - «Борис Годунов» және «Хованщина» музыкалық драмаларының, «Сорочинская ярмарка»,«Женитьба» операларының авторы. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Сүйінбай даңғылынан басталып, Севастополь көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Хамиди, Бәйішов, Жангелдин, Гастелло көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 1050 метр. Дереккөздер
Ақсуат атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы №2І7 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Ақсуат көшесі Арқалық көшесінен басталып, Зайсан көшесінде аяқталады. Ақмола, Наурыз, Айыртау көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 627,9 м. Ақсуат - мыс дәуірінің қонысы және қола дәуірінің бекініс орны. Қостанай облысындағы Ақсуат көлінің жагасында орналасқан. Қола дәуірінің бекініс орындарынан әр түрлі әшекейлер, қапсырмалар, жүзіктер, мыс ерітіндісінің қалдықтары, саз балшықтан жасалған ыдыстардың сынықтары табылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қыран

]] Қыран, қыран бүркіт. Түсіндірме сөздікте «қыран» сөзінің мағынасы — бүркіт, қаршыға, қырғи, ителгі сияқты алғыр құстардың жалпы атауы деп баяндайды. Әрине, бұл мағына аталған құстардың қасиетіне қарай кейін пайда болса керек. Кейбір түркі тілдерінде, атап айтқанда, қырғыздарда қыран — епті, алғыр сияқты мағыналарда қолданылады. Және бұл тілде тек жыртқыш құс қана емес, аңға салатын иттерге де (тазыға) айтыла береді. Шамалауымызша, сөздің алғашқы тұлғасы «қыр» болып, мағынасы — жою, құрту етістіктерімен синонимдес болуы ғажап емес. Құс атауы — «қырғи» да осы түбірден туындаған деуге болады. Бұл деректер бойынша, «қыран бүркіт» тіркесі «епті, алғыр бүркіт» түсінігімен деңгейлес келеді. «...жаз — қаршыға, қыс — бүркіт дегендей босағасынан бір қыраны арылмайтын еді» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.). Дереккөздер
Фразеологиялық байлаулы мағына

Фразеологиялық байлаулы мағына — сөздің белгілі ғана сөздермен тіркесу арқылы, яғни фразеологизм тіркестерде берілетін лексикалық мағынасы. Сөз өзінің атауыштық мағынасында заттар мен құбылыстарға тікелей бағытталып, қыруар сөздермен тіркесіп айтылуға өте-мөте бейім келсе, Фразеологиялық байлаулы мағынада кез келген сезбен емес, санамалы арнаулы сөздермен ғана тіркесіп қолданылады. Мысалы, қысыр деген сөз төлдемейтін, бойдақ деген езінің тура мағынасында қысыр бие, қысыр сиыр, қысыр мап деп бірқыдыру сөзбен емін-еркін айтыла береді. Ал қысыр сөз деген тұрақты тіркестің құрамындағы қысыр деген сөз бос, мәнсіз деген мағынаны білдіріп, атауыш (еркін) мағынада емес, Фразеологиялық байлаулы мағынада қолданылып тұр. Оның байлаулы мағынасы тек сөз деген сөзбен тіркескенде ғана айқындалады. Қазақ тілінде құлқын деген сөздің тура мағынасы ындын деген ұғымды білдіреді. Осыдан құлқыны құрыды, құлқынның құлы деген фразеологизм тіркестер жасапған. Ал құлқын сәрі деген тұрақты тіркестің құрамындағы құлқын сөзі тура мағынасынан біржола ажырап, өте, тым ерте деген Фразеологиялық байлаулы мағынада жұмсалып отыр. Құлқын сөзі Фразеологиялық байлаулы мағынаға тек сәрідеген сөзбен тіркескенде ғана ие болады. Демек, Фразеологиялық байлаулы мағына тіркесіп айтылған сөздерге тікелей бағынышты болыптурады. Солардың лексика-грамматика тұрғыда өзара тығыз байланысуынан көрінеді. Сондықтан да бұлар тура (еркін) мағынадан ажыратылып, сөздің Фразеологиялық байлаулы мағынасы деп аталады. Фразеологиялық байлаулы мағынаға ие болған тұрақты тіркестердің көбінесе синонимдік баламалары болады. Мысалы, бала жігіт, бала бұрс.Үдегендегі бала сезін жас дегенмен ауыстыруға келеді. Аталы сөз дегендегі аталы сөзін орынды, орнын тапқан жүйелі сөз деуге болады. Су жорға, судай жорға дегенді сутөгілмесжорға, тәрт аяғын тең басқан жорға, шайқалған жорға деуге келеді. Ата қоныс, ата дәулет дегендегі ата деген сөзді байырғы, ежелгі деген синонимдермен алмастыруға әбден болады. Тура мағынадағы сөздердің қолдану шеңбері соншалықты кең, ал Фразеологиялық байлаулы мағынадағы сөздердің қолдану өрісі тар, шектеулі деп, бір-бірін қарама-қарсы қойып айту лексикалық мағынапардың өзара кереғарлығынан шыққан. Дереккөздер
Обыр

Обыр. Біздің ұғымымызда — көзі тоймайтын, ашқарақ, жебір, қомағай. «Өскен, жетілген обыр балапанды асырау оңайға соқпады» (Д. Қасенов, Жаза). Қазақ тілінен басқа түркі тілдері ішінен бұл тұлғалас әрі мағынасы сәйкес сөзді қырғыздардан ғана ұшыраттық («обур»). Тіпті моңғол тобындағы тілдерде де мұндай мағына басқа дыбыс құрамында айтылады. Осыларға қарағанда, сөздің төркіні қазақ тіліне тән болар деген ойдамыз. Ойымызды төмендегі деректер қостайтын тәрізді. Біріншіден, «обыр» сөзінің түбірі өзімізге аян «обу» етістігі. Ал мұның мағынасы түк қалдырмай жалмап жеп, жұтып қою екендігі бәрімізге бесенеден белгілі. Қырғыз сөздігін құрастырушы — К. К. Юдахиннің көрсетуінше, «обур» сөзі қырғызстанның тек солтүстік тұрғындары тілінде қолданылады. Демек, ондағы қырғыздарға шекаралас, көрші отырған қазақтардан ауысқан, бұл — екінші. Етістік түбіріне -быр, -ыр жұрнақтары қосылып, зат есім тудыратын заңдылықтарды, бұл жерде, айтып жату артық. Бір таңданарлық жайт — парсы тілінде «оубар» тұлғалы сөздің «жеп қою, жұтып қою» мағынасымен шектелуі. Бірақ сөздікте осы сөздің тұсына парсы тілінде сирек қолданылатындығы айтылған. Осының өзі де бұл сөздің парсыларға басқа тілден, әсіресе, түркі тілдерінің бірінен ауысқандығына кепіл болмақ. Дереккөздер
Ақтасты атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Абай көшесі. «Железнодорожный» тұрғын алабы. Ақтасты көшесі Ә.Әлімжанов көшесінен басталады. Ұзындығы - 472 м. Ақтасты - жер-су атауы. Еліміздің көптеген өңірлерінде осы аттас өзен-көлдер, таулар, елді мекен атаулары бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Құстың бас сүйектері

Құстың бас сүйектері - бір-бірімен қайнаса бітісіп кеткен, шымыр, қатты болады. Сыпырықтанып келген желкеден төмен шүйдедегі шодырайып тұратын төмпегі басын барлық бағытта еркін, ширақ қимылдауына мүмкіндік береді. Аушы құстардың аңды шоқып айбар көрсететін тұмсығына қарай бір-бірінен ажыратуға негіз етіп алады. Тұмсықтың - көбе, оращ, тумсык, муйіз, оған жапсарлас иектің екі жағындағы қалқан, оған жапсарлас өткір қиғақ деп аталатын бөліктері бар. Тұмсық мүйізінің езуге жапсарласқан жиегі астыңғы иектің екі жағын жаба түскен мүйізділеу бөлігі делінеді. Өткір қиғағымен құс тістегенін қиып түсіреді. Дереккөздер
Қожабеков атындағы көше (Алматы)

Көшеге өмірді шынайы сүюдің үлгісі, талантты актер, Қазақстанның халық әртісі Кененбай Қожабековтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 29.12.1997 № 797 шешімі) берілген. Қожабеков Кененбай Молданұлы (1928-1988) Алматы облысында дүниеге келген. Республикалық Балалар және жасөспірімдер театрында еңбек еткен. Ол «Жамбыл», «Қыз Жібек», «Менің атым Қожа», Қасқырдың апаны», т.б. кинофильмдерге түскен. Ондаған басты рөлдерді сомдаған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Гагарин даңғылынан басталып, Розыбакиев көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Ровенская көшесі. Көшенін үзындығы - 600 метр. Дереккөздер
Мұқаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге белгілі педагог, ағартушы, көп жылдар Әуезов ауданына қарасты «Ақбұлақ» шағынауданындағы №154 мектептің директоры қызметін атқарған Мұқаев Несіпбектің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Ақбұлақ» шағынауданында орналасқан. Райымбек даңғылымен Шагиров көшелерінің аралығында созылып жатыр. Дереккөздер
Қырт

Қырт. Қазіргі кезде бұл сөз мағынасын — мылжың, езбе, көп сөзді қалпында түсінеміз, «... жол тосып жүрген жалқау-жампоз, қырт еркектер де бар екен» (Ғ. Мүсірепов, Кездесп. кет.). Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің бірі — М. Қашқари сөздігінде «қырт» сөзінің екі түрлі мағынасы кездеседі: бірі — қысқа, екіншісі — сараң, қарау (адам). Уақыт озған сайын сөз мағыналарына да өзгеріс кіріп отыратыны белгілі құбылыс. Кейде дыбыстардың орын ауыстыруынан (метатеза) алғашқы тұлғаға өзгеріс те енеді. Тұлғасында осындай өзгеріс болғанына қарамастан «қырт» сөзінің алғашқы мағынасы сақталған. Түркі тілдеріндегі тілдердің бірі — якут тілі. Олардың қазіргі қолданысындағы «күтүр» сөзі «сараң» мағынасын береді. Егер метатеза құбылысына ұшырамаса бұл тұлға М. Қашқари дәуіріндегі «қырт» тұлғасынан алшақ кетпеген болар еді. Енді бір түркі тілдерінде, мысалы хакастарда, алғашқы тұлғаны сақтап «хырт» болып айтылғанмен мағынасын өзгерткен де — «жек керу, көре алмау» дегенді ұғындырады. Ең соңында, қазақ, қырғыз тілдерінде де тұлғасын сақтағаңмен тағы да мағына өзгерісіне душар болған. Қырғыз тіліндегі айырмашылық — біздегі «мылжың» мағынасын беруде — «қырг» түбіріне -ыл жүрнағы қосылған. Хакас, қазақ, қырғыз тілдеріндегі мағыналардың негізінде сараң адамнан шығатын іс-қимыл, әрекеттер жатқандығын аңғаруға болады. Жек көру, көре алмаушылық —сараң жанның бойына біткен қосымша қасиеттердің бірі. Осы қасиетке нұсқайтын мағына хакас тілінде қалыптасқан. Сараң, қарау адамның тағы бір жанама қасиеті — езінен сабақты жіп шығармау үшін кездескен адамып сөзбен алдандырып, көрінгенді көкіп, көп сөйлеу. «Көп сөз — бос сөз» дегендей — мұның әзі «мылжыңның» синонимі. Бұл жағдай қазақ, қырғыз тілдерінен, «қырт», «қыртыл» сөздерін меншіктеніп, орын тепкен. Дереккөздер
Ақтау атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Октябрь көшесі. «Көктал» тұрғын алабы. Ақтау көшесі Болашақ көшесінен басталады. Ұзындығы - 320,3 м. Ақтау - Маңғыстау облысының орталығы, қала, теңіз және әуе порты. Каспий теңізінің шығыс жағасында орналасқан. Қарақия ойысы қаладан 40 шақырым жерде орын тепкен. Ақтауда облыстың басты кәсіпорындары шоғырланған. Химия өндірісі дамыған, газ өңдеу, пластмасса зауыттары, металлургия комбинаты бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]