kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Виктор Аркадьевич Соломин

Виктор Аркадьевич Соломин (1950 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997). * ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. * Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында аға лаборант, инжинер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1972–1996); 1996 жылдан институт директорының орынбасары қызметін атқарды. 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Транспортер

Транспортер – әскерлерді, әскери техниканы, материалдық қажеттіліктерді тасуға арналған шынжыр табанды немесе доңғалақты машина. Егер сауытты қалқаны болса, онда ол бронды транспортер деп аталады. Суда жүзетіндері де болады. Қолданылуына байланысты (оның ішінде қар мен батпақта жүретіні де) әр түрлі мақсатта пайдаланалыды. Транспортер арнайы көпірге арналған, паромға арналған, десанттық, кез келген жерде жүретін, т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Трансуран элементтері

ТРАНСУРАН ЭЛЕМЕНТТЕРІ – элементтердің периодтық жүйесінде ураннан кейін орналасқан, ат. м. 93-тен көп химиялық элементтер. Жалпы саны 17 Трансуран элементтері белгілі. Радиоактивті ыдырауының жоғарғы жылдамдығына байланысты Трансуран элементтері жер қыртысында елеулі мөлшерде сақталмаған. Жердің жасы шамамен 5х109 жыл болса, Трансуран элементтерінің неғұрлым ұзақ өмір сүретін изотоптарының жартылай ыдырау периоды 107 жылдан аз. Жер өмір сүрген уақыт ішінде нуклеосинтезпроцесінде пайда болған. Трансуран элементтері толықтай ыдырады немесе олардың мөлшері күрт азайды (1012 есеге дейін). Табиғи минералдардан неғұрлым ұзақ өмір сүретін 244Рu изотопының (Т1/2~8Һ106 жыл) өте мардымсыз мөлшері табылды, оның Жер қалыптасқан уақыттан бері сақталып қалуы мүмкін. Табиғи минералдардан 237Np(Т1/22,14Һ106 жыл) және 239Pu(Т1/2~2,4Һ104 жыл) изотоптарының іздері табылды. Олар U ядроларының қатысуымен ядролық реакциялар нәтижесінде құрылады. Алғашқы Трансуран элементтерін 20 ғасырдың 40-жылдары Берклиде (АҚШ) Э.Макмиллан (1907 – 1991) мен Г.Сиборг жетекшілік еткен ғалымдар тобы жасанды жолмен алды (Нобель сыйлығы, 1951 ж.). Трансуран элементтерінің бәрі де радиоактивті элементтер; оларды ядролық энергия өндіруде пайдаланудың маңызы өте зор. Сілтеме
ЛСС

ЛСС (нем. hss lsch — бос, борпылдақ) — борпылдақ тау жынысы. Ашық сары түсті, біртекті кеуекті, әдетте қабатсыз, кварцтық, дала шпатының, сазды минералдардың және кейбір силикаттардың өте майда шаң-тозаңды бөлшектерінен тұрады. Құрамында 6% және одан да жоғары кальций бар. ЛСС-тің қалыңдығы әр түрлі, мысалы, Қытай жерінде оның қалыңдығы 200 м-ге жетеді. ЛСС-тің негізгі қасиеттері: кеуектігі жоғары дәрежеде (40 — 55%), қабаттарында құм, қиыршықтас, малтатас линзаларының жоқтығы. ЛCC тәрізді жыныстар Азияда (Қытайдағы Ләсс үстірті), Еуропада, Солтстік Америкада, Аргентинаның (Оңтүстік Америка) қоңыржай белдемдерінде, Орталық Азияда, Кавказда, Карпат сыртында ұшырасады. Қазақстанда Іле, Талас Алатауларында, сонымен қатар Қаратау және Шу-Іле таулары беткейлерінде, Сарыарқа мен Торғай далаларында кездеседі. ЛCC-тің пайда болуы жөнінде эолдық, аллювийлік, топырақтық, т.б. ғылыми теориялар жасалған. Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Қайталама қазу

ҚАЙТАЛАМА ҚАЗУ, қайталап кен қазу – кен орындарын игеру кезінде жер қойнауында кентіректер түрінде қалдырылған баланстық қорларды қазып алу. Жер қойнауының байлығын кешенді игеру, қалдықсыз әрі ысырапсыз пайдалану мәселелері және экономиканың металға, оның ішінде түсті, сирек металдарға деген мұқтаждығының артуы, сондай-ақ, кендердің тереңнен қазылуы себепті оның шығынының артуы Қайталама қазу әдісін қолдануға мәжбүр етеді. 20 ғ-дың бірінші жартысында, Қазақстанда кен қазу өндірісі жаңа дамып келе жатқан шақта, жер қойнауынан толық алынбаған пайдалы қазбаларды сарқып алу Қайталама қазудың негізгі бағыттарының бірі болды. 1960 ж. Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында пайдалы қазбаларды Қайталама қазу лабороториясы ұйымдастырылды. Институт ғалымдарының ұсыныстары Жезқазған кен-металлургия комбинатында тәжірибелік-өндірістік сынақтан өтті. Бұл комбинатта Қайталама қазу үшін бетоннан және бетон блоктарынан жасалған діңгектер пайдаланылды. Мұндай кен орнын игеру кезінде минералды шикізаттың шығыны азаяды. 50 м-лік тереңдікке дейін жатқан кендерді ашық әдіспен, ал бұдан тереңдегілерін құлату немесе кен алынған қуысты бітеу тәсілімен өндіріледі. Мысалы, Мырғалымсай кеніші үшін тірек діңгектерді ішінара қазып алу әдісі қолданылды, бұл мақсат үшін қашықтан басқарылып, өздігінен жүретін құралдар пайдаланылды, көрші камералар толтырылып, бітелген соң таспалы діңгектер қопарылыс гидроәдісімен қазылды. Кен орнын игеру барысында шоғырлардың жиектеріндегі қалыңдығы жұқа, уатылмаған кен де Қайталама қазу нысаны саналады. Олар шағын өлшемді құрал-жабдықтармен өндірілуі мүмкін. Кеніштерде кен орнын игеру барысында тиісті технологиялар мен арнайы құрал-жабдықтардың болмау себебінен қазып алуы тиімсіз шоғырлар мен олардың бөліктері ғана қалдырылады. Мұндай нысандар техника мен технологияның дамуына байланысты болашақ Қайталама қазудың шикізаттық базасы бола алады. Қазу барысында қалдырылған кендерді Қайталама қазу Ащысай, Зырян, Жезқазған, Лениногор, т.б. кеніштерде кеңінен қолданылды. Дереккөздер
Трансференттік баға

ТРАНСФЕРЕНТТІК БАҒА – кәсіпорынның көтерме сауда бағасының бір түрі. Бір фирманың немесе кәсіпорынның бөлімшелері арасында коммерциялық операциялар жасау кезінде қолданылады. Трансференттік баға халықаралық бірлестіктер, фирмалар, компаниялар, ұлтаралық корпорациялар, холдингілер (соның ішінде олардың түрлі елдерде орналасқан бөлімшелері) арасында тауарлар көрсетілетін қызметтер жеткізілімі үшін есеп айырысу кезінде барған сайын кеңінен таралып келеді. Трансференттік бағаны бас компания бөлімшелерге, еншілес компанияларға жеткізілетін не олардан алынатын тораптарға, бөлшектерге, жинақталатын бұйымдарға, күрделі дайын техникалық бұйымдарға тағайындайды. Бұл баға әдетте жария етілмейді. Сонымен қатар Трансференттік баға басқарушылық төлемдер мен қаржы операциялары үшін де, мысалы фирма ішіндегі қарыз бойынша пайызды айқындау кезінде пайдаланылады, сондай-ақ пайдамен айла-шарғы жасау және оны салық заңнамасы неғұрлым жұмсақ елге аудару үшін де жиі қолданады. Сілтеме he:מחירי העברה
Қайталама сүзек

Қайталама сүзек (typhus recurrens) – жедел басталатын жұқпалы ауру. Ауру қоздырғышы – ирек пішінді спирохета бактериялары. Алғаш рет Қайталама сүзек қоздырғышын 1868 ж. неміс ғалымы О. Обермейер науқас адамның қанынан тапқан. Аурудың бит арқылы жұғатынын орыс ғалымдары Г.Н.Минх 1874 ж. және И. И. Мечников 1881 ж. өздеріне жұқтыру тәжірибесін жасау арқылы дәлелдеген. Бұл індет кенелердің кейбір түрлері арқылы жұғатыны анықталған (Д.Ливингстон, 1857; Ф.Росс, 1904; Дж. Десттон, 1905). Қайталама сүзектің бит арқылы жұғатын түрін эпидемиялық не еуропалық, ал кене арқылы тарайтынын – эндемиялық не ортаазиялық, парсылық Қайталама сүзек деп атайды. Ауру адамды шаққанда спирохеталар биттің организміне еніп, онда өсіп-өнеді де, 6 күннен 40 күнге дейін мұндай биттер ауру жұқтыру қаупін сақтайды. Осындай биттер сау адамды шаққанда спирохеталар адамның қан тамырлары арқылы ретикулды-эндотелиальды органдар жүйесінде өсіп-өніп, қанға көптеп түседі де ауру қоздырады. Кенелер жануарлардың өзіне спирохеталар жұқтырады да, адамдарды шаққанда эндемиялық Қайталама сүзек қоздыруға себепкер болады. Қоздырғыш жұққаннан ауру белгісі басталғанға дейінгі жасырын кезеңі 3 – 14 күн, көпшілік жағдайда 7 – 8 күндей болады. Қайталама сүзектің екі түрінде де ауру белгілері бірдей. Ауру жедел басталады, науқас қалтырайды, дене қызуы 40 – 41С-қа дейін көтеріледі. Науқастың басы ауырады, белі, бұлшық еттері, әсіресе балтыры сырқырайды, әлсізденеді, құсады, мұрны қанайды, сол жақ бүйірі шаншып, бауыры мен тамағы ісінеді, көзінің ағы және денесі сарғыштанады. Мұндай жағдай 6 – 8 күнге созылады, бұдан кейін дене қызуы қалыпты температураға дейін күрт төмендейді, 6 – 7 күннен кейін дене қызуы тағы да бірден көтеріліп ауру қайталанады. Осылайша 3 – 4 рет, кейде одан да көбірек қайталануы мүмкін. Қайталама сүзектің халық арасында таралуына әлеуметтік жағдайлар әсер етеді. Аурудың клиникалық белгілеріне, эпидемиологиялық мәліметтерге қарап және науқастың қанын тексеру арқылы диагноз қойылады. Аурудан алдын ала сақтану үшін тазалық сақтау, кене шағудан сақтану, ауырған адамды дер кезінде диагнозын анықтап, ауруханаға жатқызу, т.б. керек. Дереккөздер
Трансферт-агент

ТРАНСФЕРТ-АГЕНТ – бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушы; тіркеушімен шарт бойынша бағалы қағаздарды иеленуші тұлғалардан немесе олардың уәкілетті өкілдерінен тіркелімге өзгерістер енгізу үшін қажетті ақпарат пен құжаттарды қабылдап, тіркеушіге табыстау міндетін, сондай-ақ тіркеушіден алынған ақпарат пен құжаттарды қабылдап, бағалы қағаздардың иеленуші тұлғаларына немесе олардың уәкілетті өкілдеріне табыстау міндетін орындаушы заңи тұлға. Трансферт-агент тіркелген тұлғалардың дербес шоттарын ашпайды және тіркелімде өзге операцияларды жүзеге асырмайды. Сілтеме
Лесс үстірті

ЛЁСС ҮСТІРТІ, Ләсс жазығы (қыай Хуантутугаоюань), Қытайдағы Хуанхэ өзенінің орта алабында орналасқан. Батысы Tайханшань, Цинлин жоталарымен, шығысы Наньшань тауларының сілемдерімен қоршалып жатыр. Аумағы 430 мың км². Биіктігі 1200 — 1500 м (кейбір жоталары 2500 м-ге дейін) жонды-төбелі жазық. Беткі қабатын қалыңдығы 100 — 250 м қалың лсс топырағы жауып жатыр. ЛСС үстірті. толықтай эрозияға ұшыраған, әр 1 км²-і ұзындығы 5 — 6 км жыралармен (тереңдігі 100 — 150 м) тілімделген. Терең шатқалдармен ағатын өзендер көп тасындылар мен ысырындыларды алып шығады. Лсс топырағының құнарлы болуына байланысты барлық жері егістікке пайдаланылады. Мақта, тары, гаолян, бидай өсіріледі. Табиғи өсімдігі игеруге ыңғайсыз жерлерінде ғана сақталған. Тас көмір кенінің мол қоры бар. Үстіртте халық тығыз қоныстанған. Ірі қалалары — Сиань, Таюань. Дереккөздер
Қайталау

Қайталау, қайталама ұйқас – сөз әсерін, айтар ойды күшейте түсу үшін бір сөзді немесе сөз тіркесін бірнеше мәрте қайталап қолдану тәсілі. Қайталаудың бірнеше түрі бар. * Жай қайталау – бір сөзге ерекше екпін түсіріп, бірнеше рет қайталау. “Мұнар да мұнар мұнар күн, Бұлттан шыққан шұбар күн. Буыршын мұзға тайған күн, Бура атанға шөккен күн. Бұлықсып жүрген ерлерден Бұрынғы дәурен өткен күн...” (Махамбет); * Еспе қайталау – алдыңғы тіркестің аяғы, келесі тіркестің басында қайталанып отырады: “Сарқырайды мұз бұлақтар. Мұз бұлақтар у да шу” (С.Сейфуллин); * Анафора – өлеңнің әр жолы немесе әрбір ой ағымы бір сөзден басталып отырады: “Ұйқыдан соң – Жапырақпын, Жаңбыр шайып жаңарған. Ұйқыдан соң – Құспын, Ұзақ ұшып, көліне кеп дем алған” (С.Мәуленов); * Эпифора – өлеңнің әр жолының немесе ой ағымының соңындағы бір сөз бірнеше рет қайталанады: “Үйімде тыныш қана жатар едім. Қойшыға мен мінгізіп қояр едім, Семіртіп мен соғымды сояр едім.” (І.Жансүгіров). Дереккөздер hu:Tautológia#Nyelvtudományi és irodalmi tautológia
Федор Иванович Тютчев

Федор Иванович Тютчев (5 желтоқсан 1803, Орел губерниясы,Брянск уезі, Овстуг селосы – 27 шілде 1873, Петербургтегі Новодевичий монастырында жерленген) – орыс ақыны, лирик, дипломат, публицист. Өмірбаяны 1803 жылы 5 желтоқсанда Орел губерниясының ақсүйектер отбасында дүниеге келді. 1816 жылы жаңа жылға арнаған өлеңін (“На новый 1816 год”) ақын А.Ф. Мерзляков әдеби ұйымның талқысына салып, Тютчевті осы ұйымның мүшесі етіп қабылдады. Мәскеу унститутінің тіл бөлімінде М.П. Погодин, С.П. Шевырев, В.Ф. Одоевский, А.И. Муравьевпен бірге оқыған (1819 – 21). Сыртқы істер алқасында қызмет атқарып, Мюнхен мен Баварияда (1822 – 37), Туринде (1837 – 39) дипломатиялық жұмыста болды. Шетелдерде жазған өлеңдері мен аудармалары Мәскеу журналдарында жиі жарияланып тұрды. 1836 жылы досы И.С. Гагарин Тютчевтің Германияда жүргенде жазған өлеңдерін А.С. Пушкин “Современник” журналында туындыларды жоғары бағалап жариялаған. 1844 ж. Ресейге оралып, 1848 жылы министрдің бас бақылаушысы, 1858 жылы шетел цензура коммитетінің меңгерушісі лауазымын атқарды. Біраз уақыт өлең жазудан қол үзіп, публицистикалық мақалаларын (“Россия їәм революция” 1849; “Папалық және рим мәселесі” 1850, т.б.) жариялады. 1850 жылы Н.А. Некрасов Тютчев шығарма туралы талдау мақала жазып, оны Пушкин мен М.Ю. Лермонтов деңгейіндегі қаламгер деп таныды. Тютчевтің алғашқы өлеңдер жинағы И.С. Тургеневтің көмегімен 1854 жылы жарық көрген. Ақын ұстаздарының бірі ретінде аудармашы, ақын С.Е. Раичті атауға болады. Тютчев шығармалары романтизммен тығыз байланысты, оны символистер ұстазы санайтын зерттеушілер де кездеседі. Табиғат тақырыбына арналған өлеңдерінде символик. күн, түн, теңіз, найзағай, жыл мезгілдерінің бейнеленуі философиялық сипат алған. Ол туындыларында неміс романтигі Шеллингтің идеяларына еліктей отырып, табиғаттың тылсым сырларын тануға ұмтылды, махаббат күйінің драмалық тағдырын терең лиризммен жырлады. Тютчевтің “өлеңдер” атты жинағы 1970 жылы қазақ тілінде баспадан шыққан. Дереккөздер
Жүндес мамонт

Жүндес мамонт — пілдер тұқымдасының мамонттар туысына жататын жойылған түрі. Антропоген кезеңінің плейстоцен дәуірінің 2-жартысында Еуропа, Солтүстік Азия, Солтүстік Америкада тіршілік еткен. Туыстық жағынан азия піліне жақын. Қазіргі пілдерге қарағанда денесі ірі (аталықтарының биіктігі 3,5 м, салм. 5 — 6 т шамасында болған), әсіресе, алдыңғы жауырын тұстары өте үлкен, әрі биік, сирағы мен құйрығы қысқа, жүндері ұзын, ішкі жағына қарай иілген, үстіңгі жақ сүйегіндегі екі күрек тістері (ірілерінде ұзындығы 4 — 4,5 м-ге, диаметрі 18 — 19 см-ге, салмағы 100 кг-ға жеткен) болған. Жақ сүйектеріндегі тістері бір-бірден, үлкен, жалпақ, эмаль қабаттарынан тұрған. Мамонт қаңқасы мамандардың есептеуінше 123 ірі-ірі сүйектерден құралады. Негізінен ашық аймақтарда, тундрада тіршілік етіп, шөптесін өсімдіктермен, бұталармен (күніне 300 — 400 кг-дай) қоректенген. Көбіне 12 — 15 М. бірігіп тіршілік еткен. Сібір аймақтарының көп жылғы мұзды тоң қабаттарында осы кезге дейін бұзылмай сақталған денелері (жұмсақ тіндерімен, терісімен және жүнімен қоса) табылған. Қазақстанда Мамонттың сүйектері солт. аймақтарда жиі кездеседі. Сондай-ақ олар Қаратаудан, Тараз қаласының маңынан, Арал теңізі маңынан, Жетісудан, Батыс Қазақстан облысы аумағынан көп ұшырасқан. Мамонттар плейстоценнің соңында құрып кеткен. Оның негізгі себептері ауа райындағы өзгерістер мен адамдардың аңшылық әрекеті. Дереккөздер
Ли Хам Дек

ЛИ Хам Дек (3.3.1914, Ресей, Приморье өлкесі, Находка қаласы — 23.12.2001, Алматы) — әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1962). 1934 жылдан Қазақстандағы Корей музыкалы комедия театрының актерлік труппасында қызмет етті. Катерина (А.Н. Островский, “Найзағай”), Дездомона (У.Шекспирр, “Отелло”), Панова (К.А. Тренев, “Любовь Яровая”), т.б. басты рөлдерді орындады. Корей ұлттық драмаларында Сен Чен (Цой Ен, “Сен Чен”), Хын Будың зайыбы (Тхай Дян Чен, “Хын Бумен Норбу”), т.б. рөлдерді ойнап, аналар бейнесін сомдады. Ал Баян (Ғ.Мүсірепов, .“Қозы Көрпеш — Баян сұлу”), Еңлік (М.Әуезов, “Еңлік — Кебек”) рөлдерінде актрисаның табиғи дарыны сан қырынан ашылды. Ли “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Қайта сақтандыру

Қайта сақтандыру – экономикалық қатынастар жүйесі. Бұл қатынастарға орай сақтандырушы тәуекелді істі сақтандыруға қабылдап алады да, сақтандыру қорын жасау және сақтандыру операцияларының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін нақты сақтандыруға байланысты жауапкершіліктің бір бөлігін келісілген шарттармен басқа сақтандырушыға береді. Тікелей сақтандыру операцияларын жүргізбейтін, тек қайта сақтандырумен айналысатын және қайта сақтандырылған тәуекелдіктің бір бөлігін ретроцессияға бере алатын компания кәсіпқой қайта сақтандырушы деп аталады. Қайта сақтандырудың негізгі нысаны – облигаторлық қайта сақтандыру. Біріншіден, мұнда, белгілі бір елдің аумағында әрекет ететін барлық сақтандыру компаниялары қолданыстағы заңдарға сәйкес сақтандыруға қабылданатын тәуекелді істердің бәрін мемлекет не өзге қайта сақтандыру компанияларына табыстауға міндетті. Қайта сақтандырудың бұл түрі – валютаның қайта сақтандыру арналары бойынша шет елге ағылуының жолын кесу үшін елдің сақтандыру рыногінің сыйымдылығын барынша пайдалануды мақсат етеді. Екіншіден, облигаторлық қайта сақтандыру – қайта сақтандырудың шарты болып табылады. Бұл шартқа орай түпкілікті сақтандырушы (цедент) сақтандырудың осы түрі бойынша барлық тәуекелді істі қайта сақтандырушыға табыстауға, ал қайта сақтандырушы оларды қабылдауға тиіс. Дереккөздер
Трансценденттік теңдеу

ТРАНСЦЕНДЕНТТІК ТЕҢДЕУ – құрамында белгісіз (айнымалы) шамалардан тәуелді трансценденттік функциясы болатын теңдеу. Мысалы, sіnx+lgx=x. Жуық шешуден басқа жалпы түрде шешу жолы жоқ болғандықтан, әдетте Трансценденттік теңдеулерді көрсеткіштік, логарифмдік және тригонометриялық теңдеулер түрінде қарастырады. Сілтеме
Трансценденттік функция

ТРАНСЦЕНДЕНТТІК ФУНКЦИЯ – алгебралық емес аналитикалық функция. Көрсеткіштік, логарифмдік және тригонометриялық функциялар Трансценденттік функцияның қарапайым мысалы бола алады. Егер Трансценденттік функцияны комплекс айнымалыдан тәуелді функция ретінде қарастырса, өзіне тән ең болмағанда бір ерекшелігі болады. мысалы ez, cosz, sіnz функцияларында z нағыз ерекше нүкте, z0 және z= lgz-тің шексіз ретті тармақталу нүктесі. Трансценденттік функциялардың жалпы теориясының негіздері аналит. функциялар теориясында қарастырылады. Арнайы Трансценденттік функциялар гипергеом., эллипстік, цилиндрлік және бессель функцияларының, т.б. теориясында зерттеледі. Сілтеме
Қайта сақтандыру шарты

Қайта сақтандыру шарты — қайта сақтанушы мен қайта сақтандырушы арасындағы келісім, олардың өзара қатынастарын айқындайтын және құқтары мен міндеттерін белгілейтін заңды құжат. Қайта сақтандыру шарты бойынша бір компания (қайта сақтанушы) тәуекелді істі қайта сақтандыруға беруге, ал екінші компания (қайта сақтандырушы) оны қабылдауға міндеттенеді. Қайта сақтандыру шартында қайта сақтандыру әдісі, қайта сақтандырушы жауапкершілігінің лимиттері, оның шартқа қатысу үлестері, сыйлықақы мен залал бойынша есептесу нысандары, қайта сақтандыру комиссиясы, тантьема, т.б талаптар келісіледі. Бұл шара қайта сақтанушы мен қайта сақтандырушы арасындағы дауларды сот немесе төрелік жолымен талқылау кезінде қаралатын негізгі құжат болып табылады. Ол үйлесімді және үйлесімсіз Қайта сақтандыру шарты болып бөлінеді. Үйлесімсіз шарттарға үлестемелік және эксцеденттік шарттар, үйлесімсіз шарттарға көбінесе “Тоқтатым-лосс” (“Стоп-лосс”) деп аталатын залалдылық шарттары жатады.
Мамонт үңгірі

Мамонт үңгірі - Бұл дүние жүзіндегі карсты үңгірлердің ең ұзын жүйесі, жолдарының жалпы ұзындығы 530 км, Кентукки штатындағы (АҚШ) Луисвиллден оңтүстікке қарай шамамен 144 км жерде орналасқан. Еуропалықтар оны 1797 жылы тапты. Осы күнге дейін үңгірдегі ғажап сталактиттер, сталагмиттер, су құламаларына ұқсайтын салбырап тұрған әк тасты "шымылдықтар", сондай-ақ жабайы гүлдерге ұқсайтын гипстің әдемі ақ кристалдары таңдандырады. Жер бетінен шамамен 110 м тереңдікте ағып өтетін эхо өзені — балықтардың кейбір түрлері, шаяндар мен асшаяндардың тіршілік ететін ортасы. Жер асты суларындағы бұл тіршілік иелері соқыр және түссіз, өйткені олардың арғы тектері көптеген ұрпақтар ауысқанға дейін толық қараңғылықта тіршілік еткен. Жер асты өзендері Грин-Ривер өзенінің жүйесімен байланысқан. Үңгірде соқыр шегірткелер мен өрмекшілер, ал оның суында — соқыр балықтар мен шаяндар мекендейді. 1973 жылы көршілес орналасқан Флинт-Ридж үңгірімен жалғас екендігі анықталды. Мұнда ұлттық саябақ ұйымдастырылып, туризм жолға қойылған. Дереккөздер
Қайтымды процесс

Қайтымды процесс, термодинамикада – термодинамикалық жүйенің тура процесінің барлық аралық күйлерін кері бағытта ретімен қайталай отырып, бастапқы қалпына қайта оралуы мүмкін болатын бір күйден екінші күйге ауысуы. Табиғатта өтіп жататын процестердің ешқайсысы да бұл шартты қанағаттандырмайды, олар қайтымсыз процесс болып табылады, тек олардың кейбіреулерін ғана идеалдандырған жағдайларда Қайтымды процесс деп қарастыруға болады. Қайтымды процесс уақыттың таңбасын өзгерткен кезде өзінің түрін өзгертпейтін теңдеулермен сипатталады. Механика мен электрдинамиканың (егер үйкеліс күштері түріндегі күштерді ескермесе) көптеген есептері, т.б. Қайтымды процесстерге негізделіп зерттеледі. Қайтымды процесс түсінігі уақытқа айқын тәуелді болмайтын термодинамиканың бірінші және екінші бастамаларына сүйенетін макроскопиялық термодинамика тепе-теңдігінің негізгі түсініктерінің бірі. Термодинамикада Қайтымды процесс бір-бірінен айырмашылығы шексіз аз болатын тепе-теңдік күйлердің үздіксіз қатары ретінде қарастырылатын өте баяу процесс, демек Қайтымды процесс тепе-теңдік жүйені анықтайтын термодинамикалық параметрлердің баяу өзгерісімен сипатталады. Мұндай процестер квазистатикалық немесе квази тепе-тең процестер деп аталады. Квазистатикалық процестің қайтымды болатыны оның әрбір аралық күйінің термодинамикалық тепе-теңдік күйде болатындығында, сондықтан процестің тура не кері бағытта өтіп жатқандығы ескерілмейді. Қайтымды процесстің микроскопиялық теориясы статистикалық физикада қарастырылады. Дереккөздер
Маморе

Маморе — Оңтүстік Америкадағы өзен. Шығыс Кордильера тауларынан басталып, Боливия — Бразилия шекарасының бойымен ағады. Ұзындығы 2300 км, су жинайтын алабы 620 мың км². Су деңгейінің көтерілуі Гуапоре өзенімен қосылар жерінде 8 м-ге жетеді. Бастауы жартасты, сағасы кең жайылма. Бени өзені қосылған жерден бастап Мадейра өзені деп аталады. Жылдық орташа су ағымы 8100 м³/с. Ақпан, сәуір айларында жауын-шашын есебінен тасиды. Жазық жеріндегі ағысында кеме қатынасы жолға қойылған. Дереккөздер
Қайтымды реакция

ҚАЙТЫМДЫ РЕАКЦИЯ – әрекеттесуші жүйеде қарама-қарсы екі бағытта өтетін, жылдамдықтары тең, химиялық тепе-теңдік күйдегі реакция. Реакцияның қайтымдылығын көрсету үшін теңдік белгісінің орнына қарама-қарсы бағытталған екі тілше (стрелка) қойылады. Солдан оңға қарай жүретін реакцияны тура, ал оңнан солға қарай жүретін реакцияны кері реакция деп атайды. Мыс.: 3H2+N22NH3; H2+І22HІ; Cl2+H2OHCl+ +HClO, т.б. Реакцияның қайтымды немесе қайтымсыз екендігін анықтау үшін тепе-теңдікке жеткен жүйенің құрамына сапалық талдау жасайды. Егер жүйеден өнімдермен қатар бастапқы реагенттер де табылатын болса, онда реакцияның қайтымды болғаны. Қайтымды реакция соңына дейін, яғни, реагенттер түгел таусылатындай жағдайға жетіп үлгермейді. Реакция өнімдерінің концентрациясы артқан сайын әрекеттесуші массалар заңы бойынша кері реакцияның жылдамдығы жоғарылай бастайды. Бір кезде тура реакция мен кері реакцияның жылдамдықтары теңеліп, жүйеде жылжымалы тепе-теңдік орнайды. Әрекеттесуші заттардың концентрацияларын, қысымды немесе темп-раны өзгерту арқылы жүйеде орнаған тепе-теңдікті қалаған жаққа ығыстыруға болады. Дереккөздер Әдеб.: Надиров Н.К., Химическое равновесие и принципы его смещения, А., 1986.
Тянь-Шань скутигері

Тянь-Шань скутигері(Scutіger tіanschanіcus) – базидиомицеттер класы, скутигер туысына жататын саңырауқұлақ. Қазақстанда Теріскей, Іле Алатауларында (Есік, Кіші және Үлкен Алматы шатқалдарында) кездеседі. Жемісті денесі түбірінен әдетте, жалғыздан, кейде екіден бірігіп өседі. Диаметрі 1,5 – 5 см, қалыңдығы орталық бөлігінде 0,4, ал жиегіне қарай 0,1 см. Қалпақшасы етті және ортасына қарай ығысқан, майда қабыршақты, сарғыш сұр түсті, кепкеннен кейін қою сарғыш түске енеді. Қалпақша жиегі жұқа және иректелген қалақша тәрізді. Ұлпасы қалың етті, ақшыл түсті, кепкен кезде қатты әрі сынғыш келеді. Түтікшелері өзара қара түсті жіңішке сызықпен бөлінген, саңылау тесіктерінің пішіні бұрыш, кейде ромб тәрізді болады. Оның диаметрі 0,25 – 1 мм. Аяқшасы қалпақшасының ортаңғы бөлігіне қарай орналасқан, ұзындығы 1,5 – 3 см, ені 0,4 – 0,7 см, тегіс, түссіз, қалпағына бекіген тұсында жуанырақ болады. Жеуге жарамсыз. Тянь-Шань скутигері – өте сирек кездесетін, эндемик түр. Жылдан жылға саны азаюда, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сілтемелер
Мамун

Мамун, әл-Мамун Әбуль-Аббас Абдуллаһ Мамун (786 — 33) — халифа (813 — 33) Аббас әулетінен шыққан. Құлдар мен шаруалар көтерілістерін, қол астындағы кавказ халықтарының ұлт-азаттық көтерілістерін аса қаталдықпен басып-жаншып отырған. Ол билік құрған тұста әдебиет пен өнер дамыды, ежелгі гректердің ғылыми жазбалары араб тіліне аударылды. Мамун Бағдадтағы обсерватория, ғалымдар үйін, медицина мектептерін салуға қаражат бөлді. Дереккөздер
Қайум

ҚАЙУМ – шиит қағидасы. Қайум Мұхаммед бин әл-Ханафия (700 ж.) есімімен байланысты 8 ғ-да пайда болған атау. Ислам ілімі оны былай түсіндіреді: ғайып болған Қайум (ғ. с.) Алла тағаланың бұйрығымен жерге қайта оралады, әуелі Меккеге келіп, одан Куфаға орнығып, бүкіл әлемді билейді, мұсылмандар арасында әділеттік орнатады. Бұл идеяны алғаш таратушы – мүбәракшылар ағымының имамы Мұхаммед бин Ислам бин Жафар болатын. Қайум идеясы шииттер арасында кең тарады, Қайум мен оның туыстарынан өзгелердің мемлекетті билеуі заңсыз деп саналды. Кейбір діни ағымдағылар Мұхаммед бин әл-Ханафияны Әли әулетінен, Дариға палуаннан туған Мәһди деп есептейді. Сүннит жолындағылар “Иса пайғамбар жерге түсіп, Мәһди оның орынбасары болады” деп санаса, шиит жолындағылар Мәһдиге “құдайдың құдіретімен қойылған билеуші әкім” ретінде қарайды. Сондай-ақ, мұсылмандық құқықта Қайум үкімет тарапынан тағайындалатын қамқорлық деген ұғымды да білдіреді. Дереккөздер
Тянь-Шань таулы өлкесі

Тянь-Шань таулы өлкесі, Қазақстан жерінің оңтүстік-шығыс және шығыс бөлігін қамтиды. Негізінен ендік бағытқа жақын жатқан тау тізбектерінен құралады. Биік шыңдары – Жеңіс (7439 м) және Хантәңірі (6995 м). Қазақстанға Қаратау, өгем, Қырғыз Алатауы, Шу-Іле таулары, Іле Алатауы және Кетпен (Ұзынқара) жоталары қарайды. Тянь-Шань жоталары палеозой және кембрийге дейінгі шөгінді, метоморфтық және атпа жыныстарынан түзілген. Қазаншұңқырлары мен аңғарлары негізінен кайнозойдың борпылдақ шөгінді жыныстарымен жабылған. Өлке протерозой, каледон және герцин қатпарлық қозғалысына ұшыраған. Герциннен кейінгі уақытта палеозойлық жоталар пенеплендік (тегістелу) процеске ұшырап, бүкіл палеоген және неогеннің басында Тянь-Шань түгелдей тектоникалық көтерілімі, төмендеуі байқалған платформа болған. Неогеннің аяғынан бастап бүкіл төрттік дәуірді қамтыған күшті дифференциалдық қозғалыс амплитудасының артуынан платформалық режим бұзылып, қазіргі Тянь-Шаньның жер бедерлік пішіні қалыптасқан. Өлке өзен торына бай. Оның сұр және сортаң топырақты шөлді бөлігі қызғылт қоңыр және қара топырақ жамылғысындағы бұта және ағаш сирек өсетін бөктерлік шөлейт пен дала белдемдеріне ауысады. Тау жоталарының орта белдеуіндегі қалың орман өскен қоңыр топырақты жерлер жоғарырақтағы қылқан жапырақты орманды алқапқа жалғасады. Одан биігіректе альпі шалғыны белдемі орналасқан. Тянь-Шань таулы өлкесі 2 облысқа және 6 өңірге бөлінеді. Сілтемелер
Уағыз

Уағыз – ислам дінінде Алланың барлығы мен бірлігі, дін шындығы жайлы және адамдарды дінге шақыру мақсатында айтылатын насихат сөздер. Уағыз жамағаттың алдында, оның сұранысына орай белгілі бір тақырыпты ашу үшін Құран Кәрім аяттарынан, ғұлама-әулиелердің сыр сөздерімен дәлелдене отырып баяндалады. Заманауи ғылыми жетістіктердің жаңалықтарының да Құран ақиқаттарымен ұштасар тұстарын дәлелге тартып, ғылыми-техникалық жетістіктерді, жануарлар әлемінің табиғат аясындағы өмірінің ерекше үйлесімі мен таңғажайып табиғат құбылыстарын тілге тиек етіп уағыз айту дәстүрі бар. Уағыз барысында Құдайдың рахметінен үміттендіре отырып, қаһарынан қорқыту исламның имандылық шарттарына сәйкес айтылып, ізгілікке, адамгершілікке шақыру бағытында насихатталады. Уағыз мешітке жиналған жамағат үшін мінберге шыққан имам тарапынан айтылады. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) дінге тартуға зорлық жүрмейтінін, адамдарды дінге көркем мінезбен, тартымды үгіт-насихатпен шақыруды өсиет еткен. Сілтемелер
Мамық

Мамық (латынша pluma, plumula), 1) құстарда — үлпілдек, сояуы жоқ қауырсынның бір түрі. Мамық құс денесінде жылу сақтағыштық қызмет атқарады. Мамық құстың бүкіл денесіне біркелкі таралады (қазтәрізділерде, ескекаяқтыларда, дегелектерде, мұнтаздарда, тотыларда, т.б.) не тек қауырсын өсетін тері бөлігінде, яғни птерияда —құпияқұйрықтыларда (тинамуларда) немесе қауырсынсыз тақыр денесінде (аптерийде) ғана (құтандарда, тентекқұста, жапалақтарда, торғайтәрізділердің көпшілігінде) орналасады. Балшықшыларда және көкектерде мамық нашар дамыған, қырсызтөстілердің, кептерлердің кейбір ересек дарабастарында мамық болмайды. Құтан, тоты, т.б. құстарда ұнтақталғыш қауырсын — опамамық орналасқан тері бөлігі болады. Опамамық — құстардың төсінде болатын ерекше қауырсындар; одан тозаң тәрізді мүйізтекті майда зат (опа) түзіледі, ол қауырсындарды “опалап”, ылғалданудан сақтайды. Сөйтіп, жетілмеген құйымшақ безінің рөлін атқарады. 2) Сүтқоректілерде мамық — қылшық астындағы денені салқындаудан қорғайтын өте майда да жіңішке, мамыққа ұқсас түк талшықтар (түбіт). Мысалы, жұпартышқанның денесіндегі барлық түктің 99,3%-ы түбіттен тұрады. Дереккөздер cy:Manblu da:Dun de:Daune en:Down feather eo:Lanugo fi:Untuva fr:Duvet (plumage) ht:Divè io:Ederduno ja:羽毛 nl:Dons no:Dun sv:Dun th:ขนอ่อน uk:Пух zh:绒羽
Уайт-спирит

Уайт-спирит – тікелей айдаудан алынған бензин өнімі. Қайнау t 165 – 200С, тығыздығы 0,795 г/см3, булану t33С, ксилол бойынша ұшқыштығы 3 – 4,5. Уайт-спирит құрамындағы ароматтық қосылыстардың мөлшері 16%-дан, күкірті 0,025%-дан аспайды. Уайт-спириттіті мұнайды тікелей айдау арқылы алып, лак-бояу өндірісінде еріткіш ретінде қолданады. Оның қасиеттеріне: фракциялық құрамының тарлығы, бу қысымының төмендігі, уыттылығының аздығы, құрамында қанықпаған көмірсутектердің болмауы, қабыршақ түзуші бояғыш заттарды жақсы ерітуі жатады. Қазақстанда таза күйдегі уайт-спирит Атырау мұнай өңдеу зауытында өндіріледі. Сілтемелер
Уайым

Уайым – адамның жан дүниесіндегі сағынышпен, рухани мұқтаждықты сезінумен байланысты құлазу, қайғыру сезімі. “Уайым ер қорғаны есі барлық” деп Абай айтқандай уайым адамның тәубешілдігімен, рухани ізденісімен байланысты сезім. Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) хадисіндегі “Көп жылаңдар, аз күліңдер” деуі де адам баласын баянсыз ойын-сауыққа алданбастан, мәнді, мағыналы өмір сүруге үндейді. А.Құнанбаевтың төртінші қара сөзі толығымен осы уайым-қайғы ұғымын талдап жан-жақты ашуға арналған. Күлкішілдікті мастық деп таныған Абай оны ғафылдыққа балайды. Ал уайым адамды жинақылыққа, жауапкершілікке тәрбиелеп, әрекетшілдікке талаптандырады деп біледі. Түпсіз уайым түбіне кетудің де зиянын ескеріп, орынды әрекетпен қиындықтарды жеңе білуге шақырады. Уайымсыз салғырттық ақылдың кеселі болуымен қатар, ардың да дәулеттің де дұшпаны. “Досы жоқпен сырлас, досы көппен сыйлас; Қайғысыздан сақ бол, Қайғылыға жақ бол” деген ғибратты сөздерден уайымның негізгі себебі мен түп бастауы адамның әзелдегі отанына деген сағынышы, хаққа деген махаббаты екені көрінеді. Сілтемелер
Мамықжегі

Мамықжегі (Mallophaga) — жәндіктер класы отрядының бірі. Табиғатта кең таралған. 2500-дей түрі бар. Ұзындығы 1 — 11 мм. Түсі сары, қоңыр кейде қара. Мамықжегі құстардың қауырсындарының, сүтқоректілер түгінің арасына жабысып, паразиттік тіршілік етеді. Көзі болмайды, аузы кеміргіш. Зәр шығару мүшесі мальпиги түтігінен тұрады. Мамықжегі дара жынысты, шала түрленіп дамиды. Жұмыртқаларын құстардың қауырсыны мен жануарлардың түгінің арасына салып, оны жабысқақ сұйықтықпен жабыстырады. Дамуы 3 — 4 аптадай. Дернәсілдері ересек дарабастарынан денесінің мөлшері, қылшықтарының орналасуы мен формасы бойынша ғана ажыратылады. Мамықжегі құстар, сүтқоректілер терісінің эпидермис қабатымен, мамығымен, түгімен, қанымен қоректенеді. Мамықжегі сау организмнің екінші бір ауру организмге жанасуы кезінде жұғады. Қос қанатты қан сорғыштар дернәсілдерін тасымалдап жұқтырады. Үй жануарларына жаппай таралып кетсе олар қатты қышынып, мазасызданады, әлсіреп, алынатын өнім мөлшері азаяды. Күрес шаралары: ауру байқалған сүтқоректілердің қоралары мен құстардың ұяларына түрлі инсектицидтер шашу, сондай-ақ жануарларды күшәла, креолин салынған ваннаға тоғыту қажет. Дереккөздер
Қайшылықты құқық

ҚАЙШЫЛЫҚТЫ ҚҰҚЫҚ – әр түрлі мемлекеттер заңдарының арасындағы қайшылықтардың шешімін табатын нормалардың жиынтығы. Әрбір мемлекеттің қайшылықты нормаларының жиынтығы оның Қайшылықты құқығы болып табылады. Осы мағынада ол ұлттық сипат алады. Қайшылықты құқық халықаралық жеке құқықтың құрамына кіреді және оның тарихи негізі әрі ұйтқысы болып табылады. Кейбір елдерде (мыс., Ұлыбританияда, АҚШ-та) халықар. жеке құқық ұғымы Қайшылықты құқық ұғымымен мәндес. Қайшылықты құқық көздері жалпы құқыққа тән барынша алуан түрлі нысандарда көрініс табуы мүмкін. Көп жағдайда Қайшылықты құқық “жазылған құқық” актілерінде – заңдарда, заңнан туындаған актілерде, сондай-ақ, халықаралық келісімшарттарда тұжырымдалған. Сонымен қатар, түрлі елдерде қайшылықты-құқықтық реттеу нормалары тиісінше сот шешімдерінде де, ғұрыптарда да баяндала береді. Дереккөздер
Манас аралы

Манас аралы – Арал теңізінің шығысында, Сырдарияның атырауында, теңізден 3,5 км жерде. Сипаты Теңіз суының тартылуына дейін Манас аралының ауданы 9 км², солтүстіктен оңтүстікке қарай 10 км-ге созылып жатқан, ал енді жері 1,5 км болған. Жер бедері ақшыл түсті кварцитті құмнан түзілген. Солтүстігінде жер бедері көтеріңкі, су деңгейінен биіктігі 10 м болған. Жусан, сораңшөп және жағалауында қамыс өскен. 20 ғасырдың 80-жылдарынан бастап теңізге құятын өзен суларының күрт азаюына байланысты Манас аралы және оған жапсарлас орналасқан Айжарым, Жалпақ, т.б. аралдар теңіз жағалауымен қосылып кетті. Дереккөздер
Манас күмбезі

Манас күмбезі — ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Қырғызстандағы Талас жазығында 14 ғасырда тұрғызылған. Ескерткіштегі жазуларға қарағанда, Шағатай ұлысының әмірі Әбуктің қызы Кәнизак-хатунның сағанасы екендігі байқалады. Ел аузындағы аңызда Манас батырдың мазары атанып кеткен. Манас күмбезі Орталық Азияға кең тараған пештақты-]]күмбезді]] үлгіде салынған. Өлшемі 4,38х4,48 м, пештақтың қабырғасы 0,84 м. Төбесі иректелген он алты қырлы сүйір екі қабатты күмбезбен жабылған. Қабырғасы күйдірілген кірпіштен өріліп, пештағы қималы терракот тақтатаспен қапталып, бүкіл беті әсем өрнектермен, жазулармен нақышталған. Пештақтың жиегін бойлай эпиграфтық белдеу жүргізіліп, қос қапталы шығыңқы бағана тәріздес қаланған. Алдыңғы және екі жанындағы қасбетінде аркалы сүйір есік ойығы бар. Дереккөздер
Қазақстан – Zаман

Қазақстан – Zаман – халықаралық қоғамдық-саяси, танымдық газет. 1992 жылы 17 қаңтарда алғаш рет “Заман-Қазақстан” болып жарық көрді. Қазақстандағы алғашқы халықаралық басылым ретінде 2000 жылы “Казмедия” ЖШС компаниясының құрамында қайта құрылып, “Қазақстан-Zaman” болып өзгертілді. Аптасына бір рет, 12 беті қазақ тілінде, 4 беті түрік тілінде шығады. Газетте Қазақстандағы саяси, әлеуметтік, экономикалық, танымдық тақырыптармен бірге халықаралық жаңалықтар беріліп тұрады. Газет Қазақстан мен Түркия арасында ақпараттық байланыс орнатуға елеулі үлес қосып келеді. Құрылтайшылары: Түркия жағынан – Айдын Эрдем, Қазақстан жағынан – Нұрлан Оразалин. Республикамыздың барлық аймақтарына тарайды. Дереккөздер
Сәкен Обашев

Сәкен Обашев (7.1.1930 жылы туған, Ақтөбе облысы Темір ауданы Бәшенкөл ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (1995), Нью-Йорк ғылыми академиясының мүшесі (1995). Оқу жолы ҚазПИ-ді (1953, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Жұмыс жолы Қазақстан Ғылым Академиясының Астрофизизика институтында кіші ғылыми қызметкер (1953–1963), аға, жетекші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1953–1996); 1996 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Ғылыми еңбектер *1994 жылы «Исследование пятен и их проявления в атмосфере солнца» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады *Обашев 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Евгений Кипониевич Огай

Евгений Кипониевич Огай (22.4.1946, Атырау облысы, Мақат ауданы, Мақат кенті) – техника ғылымдарының докторы (1994). Оқу жолы Мәскеу мұнай және газ өнеркәсібі институтын бітірген (1969). Жұмыс жолы Еңбек жолын 1963 жылы «Қаратон» мұнай кәсіпшілігі басқармасында оператор болып бастаған. Маңғыстау мұнайының өндірістік бөлімінде геолог, аға геолог (1969–1972), Қазақ мұнай жобалау ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория жетекшісі, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1972–1994), «Kent Internatiоnal» компаниясында инженер (1995–1996), «Атамекен Петролеум» (1996–2000) және «Needham Group» компаниясында (2000–2003) менеджер болды. 2004 жылдан «ҚазМұнайгаз» АҚ-да атқарушы-директор болып жұмыс істейді. Ғылыми еңбектер * «Развитие методов повышения нефтеотдачи сложнопостроенных месторождений с аномальными нефтями» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 кітаптың («Нефти Мангышлака», 1981; «Перспективы развития газовой промышленности Мангышлака», (1994) авторы. * 7 патенттің иегері. Дереккөздер
Сұлтан Мәжитұлы Оздоев

Сұлтан Мәжитұлы Оздоев(7.11.1939 жылы туған, Ресей, Солтүстік Осетия Республикасы, пригородный ауданы Базоркино селосы) – геология-минералдық ғылымының докторы (1986), профессор (1994). Қазақстан Ұлттық Fылым Aкадемиясының академигі (2003). Оқу жолы Қазақ политехникалық институтын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Жұмыс жолы 1967 жылдан Қазақстан Fылым Aкадемияның Геология ғылымдар ғылыми-зерттеу институтында инженер, аға, бас инженер, кіші, аға, жетекші және бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. Ғылыми еңбектер *«Геология и нефтеносность Устюрта и других осадочных бассейнов с обращенным платообразным рельефом» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның мұнай алаңдарының геологиясын зерттеу мәселелеріне арналған. *Оздоев зерттелмеген кен орындарының болашағы мен оны анықтаудың бұдан бұрын қолданылмаған әдістерін: мұнайгаз кен орындарын барлап-болжау жұмыстарында қолданыс тапқан тау жыныстарының толқынданып орналасуына негізделген жаңа критерий ұсынды. *3 монография, 60-тан астам ғылыми еңбек жазған. Қосқан үлесі Оздоев 1995 жылдан Қазақстандағы ингуш ұлттық-мәдени орталығының төрағасы. Дереккөздер
Рысқұл Ойнаров

Рысқұл Ойнаров(1947 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Көларық ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (1994), профессор. Оқу жолы (1997), Нью-Йорк ғылым академиясының мүшесі. ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Жұмыс жолы Қызылорда облысы Арал қаласындағы кешкі №64-мектептің мұғалімі (1969), кейін ҚазМУ-да оқытушы, Қазақстан Ғылым Академиясының Математикалық және механикалық институты мен Сейсмология институтында инженер, Математикалық және механикалық институтында аға инженер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, Оңтүстік Қазақстан техникалық университеті және [http://www.enu.kz/kz/#.UKXMwIcz3JM Еуразия ұлттық университетінде] кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды Ғылыми еңбектер *1993 жылы «Весовые оценки интегральных и дифференциальных операторов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Рафаил Петрович Окатов

Рафаил Петрович Окатов (15.11.1937, Ресей, Архангельск қаласы – 2005, Қарағанды қаласы.) – техника ғылымының докторы (1986), профессор (1986). Оқу жолы Қазақ политехникалық институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Жұмыс жолы Қарағанды қаласындағы шахтада таукен ісінің шебері, маркшейдер (1962–1967), 1967 жылдан Қарағанды политехника инстиутында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1967–1990), кафедра меңгерушісі (1991–2005) қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектер *1985 жылы «Комплексное маркшейдерское обеспечение устойчивости карьерных откосов в скальных и полускальных породах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады * Оның ғылыми еңбектері көмір өнеркәсібінің кен рудасы карьерлері құламасының орнықтылығын маркшейдерлік жағынан қамтамасыз ету мәселелеріне арналған. *130 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Владимир Николаевич Околович

Владимир Николаевич Околович (1.1.1933 жылы, Ресей, Владивосток қаласы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1978), профессор(1982), Қазақстан ғылым академиясының академигі(1989). Оқу жолы Томск политехникалық институтын бітірген (1956). Жұмыс жолы Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында аға лаборант (1956–1957), кіші ғылыми қызметкер (1957–1960), аспирант (1960–1963), аға ғылыми қызметкер (1964–1966), институт директорының орынбасары (1966–1986), Қазақстан Ғылым Академиясы физика-математикалық ғылымдары бөлімшесінде академия-хатшының міндетін атқарушы, академик-хатшы, бас ғылым хатшы (1984–1986), Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті (1989–1996) әрі Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында лаборатория меңгерушісі болды. 1997 жылдан Минск қаласында (Беларусь) тұрады. Ғылыми еңбектер *1977 жылы «Исследование процесса деления доактинидных ядер в реакциях (заряженными частицами)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *Негізгі ғылыми еңбектері ауыр ядроның бөлінуі мен құрылымы физикасына және оның қасиеттерін зерттеуге арналған. *250-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Ішкі сілтемелер * Ресей Федерациясы * Лаборатория Дереккөздер
Қаби Оқаев

Қаби Оқаев(2.9.1929, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Утеры кенті-22.12.2017, Алматы) – педагог, экономика ғылымының докторы (1975), профессор (1978), КСРО Жоғары мектебінің үздігі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1995). Оқу жолы (1999) ғылым академияларының академигі. ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Жұмыс жолы ҚазМУ-да оқытушы, аға оқытушы (1959–1963), Алматы халық шаруашылық институтында декан (1963–1964 және 1970–1987, қазіргі Қазақ экономика университеті), доцент (1967), кафедра меңгерушісі (1975–2005) болды;2005 жылдан профессор қызметін атқарады Ғылыми еңбектер *«Система экономических рычагов и проблемы стимулирования использования основных фондов (по материалам промышленности Казахстана)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *Оқаев өнеркәсіптегі негізгі қорлардың ұдайы өндірісі, шаруашылық есеп қатынастарын, экономиканы басқарудың шаруашылық тетігін жетілдірудің экономика заңдылықтарын зерттеумен айналысып, осы салалар бойынша Қазақстанда ғылыми мектепті қалыптастырды. *Окаевтың өнеркәсіп саласындағы ұсыныстары мен әдістемелері Қазақстанның машина жасау, түсті металлургия, жеңіл өнеркәсіп және құрылыс ұйымдарында енгізілді. *250-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 15 монографияның авторы. Марапаттар «Құрмет Белгісі» орденімен (1986), медальдармен марапатталған. Шығармалары Шығармалары: Эффект технического перевооружения, АУЫЛЫ-АУЫЛЫ, 1988; Экономика промышленного предприятия (соавт.), АУЫЛЫ, 1994; Предпринимательство в Республике Казахстан (соавт.), АУЫЛЫ, 1999. Дереккөздер
Есенәлі Омар

Есенәлі Омар (31.12.1943 жылы туған, қазіргі Түркістан облысы Төле би ауданы Қазақстан ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы (2003). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Оқу жолы Шымкентпедагогикалық институтын (1969, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) және Мәскеу мәдениет институтының аспирантурасын (1980) бітірген. Жұмыс жолы Орта мектепте мұғалім (1968–1971), Шымкент педагогикалық мәдениет институтында аға лаборант, оқытушы (1971–1975), кафедра меңгерушісі (1981–1983), 1996 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде декан, доцент қызметтерін атқарды Ғылыми еңбектер *2002 жылы «Қазақстандағы мектептен тыс мекемелердің қалыптасуы және дамуы (1917–1990 жжылы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *Оның ғылыми еңбегі Қазақстандағы мектептен тыс мекемелердің (ұйымдардың) жеткіншектер тәрбиесін бос уақытта ұйымдастырудың тарихи-теория және перспективалық мәселелерін зерттеуге арналған. *70-тен астам ғыл. жарияланымдардың, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Нұрберген Омарқожаев

Нұрберген Омарқожаев (20.2.1949 жылы туған., Алматы облысы Райымбек ауданы Шалкөде ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1995), профессоры (1997). Албан руынан шыққан. Оқу жолы Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1971, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және аспирантурасын (1974) бітірген. Жұмыс жолы Осы университетте кіші ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент (1974–1997); 1997 жылдан профессор қызметтерін атқарады Ғылыми еңбектер *«Обоснование рационального применения микроэлементов в животноводстве Юго-Востока Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады *60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Бауыржан Жұмаханұлы Омаров

{{Мемлекеттік қайраткер } { style="background:transparent" } }} Бауыржан Жұмаханұлы Омаров (1 мамыр 1962, Қаратерең ауылы, Арал ауданы, Қызылорда облысы) – Қазақстанның мемлекет қайраткері, журналист, әдебиеттанушы, 2019 жылдан бастап президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың кеңесшісі. Филология ғылымдарының докторы (2001), профессор (2002), Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (2013). Оқу жолы ҚазМУ-дың журналистика факультетін (1986, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу халықаралық бизнес және ақпараттық технологиялар университетін (1998), Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетін (2006) бітірген. Жұмыс жолы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің тілшісі, аға тілшісі, аудармашысы, бөлім меңгерушісі (1986–1994), ҚазҰУ-дың аға оқытушысы (1994–1996), аға ғылыми қызметкері (докторант) (1998–2000), профессоры (2002–2003), Қызылорда мемлекеттік университетінің проректоры (1996–1997), Қызылорда қаласы әкімінің орынбасары – Қызылорда арнайы экономикалық аймағы әкімшілік кеңесі төрағасының орынбасары (1997–1998), М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі (2000–2003), «Қайнар» университетінің профессоры (2001–2002); ҚР Мәдениет министрлігінің Тілдерді дамыту департаментінің директоры, ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі Тіл комитетінің төрағасы (2003–2006), «Литер-Media» ЖШС атқарушы директоры, «Астана хабары» газеті бас редакторының бірінші орынбасары, «Айқын» газетінің бас редакторы, Қызылорда облысы әкімі аппаратының жетекшісі, «Қазақ газеттері» ЖШС бас директоры (2006–2009), ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитеті төрағасының орынбасары, Ақпарат және мұрағат комитетінің төрағасы, ҚР Мәдениет министрлігі Тіл комитетінің төрағасы, ҚР Президенті Баспасөз қызметінің сектор меңгерушісі (2009–2013) қызметтерін атқарды. 2013 жылдан бастап ҚР Президенті Баспасөз хатшысының орынбасары болды. Ғылыми-зерттеу саласы - әдебиеттану. 2019 жылы Бауыржан Омаров Қазақстан Президентінің кеңесшісі болып тағайындалды. Үйленген. Жұбайы - Ермағамбетова Тойған Нұрғалиқызы (1963 ж. т.), балалар дәрігері. Ұлдары - Бақытжан (1987 ж. т.), Дәурен (1988 ж. т.), Дәулет (1991 ж.т), қызы – Айжан (1995-2003). Немерелері – Аяжан (2010 ж.т.), Сая (2012 ж.т.), Сана (2014 ж.т.), Расул (2015 ж.т.). Ғылыми еңбектер *1993 жылы Абай атындағы Алматы мемлекеттік педагогикалық университетінде "Мұрат Мөңкеұлының әдеби мұрасы" атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. *2001 жылы М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында «Қазақ әдебиетіндегі зар заман ағымы (генезис, типология, поэтика)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *Мұрат Мөңкеұлының шығармаларын, қазақ әдебиетіндегі зар заман ағымын, ежелгі әдебиет мәселелерін зерттеді. *100-ден астам ғыл. жарияланым мен 10 ғылыми және публицистикалық кітаптардың авторы. Дереккөздер