kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Газ турбиналы қондырғының (ГТҚ) тұйықталған циклы

Жоғарыда қарастырылған, ГТҚ-ның оқшауланған циклындағы, отынның жанушы өнімінің атмосфераға шығуы немесе ГТҚ-дан шығуы бойынша келешекте пайдалану. Осыған байланысты, жұмысшы дене, толассыз толығады, сондықтан сығымдағышта сығылу жұмысы атқарылу үшін, атмосферадан жаңа ауаның санды мөлшері толассыз қосылып отырады. Тұйықталған циклда, жұмысшы денені, қайталап пайдаланады. ГТҚ-ның оңашаланған циклымен салыстырғанда, мұнда, қосымша бетті салқындатушы қажеттілігіне арналған, жұмысшы денені салқындату - ауаның сығымдаушыға қайта түсуінде. Жұмысшы дене ретінде, ауаны және басқа газдарды қолданады, тек қана жанушы өнімді қолданбайды. 1 суретте - сығымдаушыда сығылған ауа 2 ден 3...4 МПа қысымымен, регенератор 6 арқылы, ауалы қазандыққа 9 бағытталады да, мұнда, оның құбыршалы беті арқылы өтеді және тұрақты қысым кезіндегі, 690...700°С дейінгі, температурада қыздырылады. Турбиналардың жоғарғы қысым 1 және төменгі қысымда 7, ыстық ауамен жұмыс істейді. Жоғарғы қысымды турбинадан кеңейгеннен соң 1, ауа төменгі қысымды турбинаға 7 (ТҚТ) келіп түседі, ал одан кейін регенераторға 6 және ауа салқындатқышқа 3 өтеді, мұнда, жылуды салқындатқыш сумен алып кету жолымен жүреді, оның температурасының кемуі, қажетті температураға дейін кеміген соң, қайтадан сығымдаушыға оралады. Цикл, сонымен тұйықталады. Ауаның ең соңғы қысымы 0,8... 1 МПа, тұрақты қосымша сығымдаушымен 5 ұсталып тұрады, қондырғыдан ауаның кемуін (утечка) толтырып отырады. Циклды, ауаның салқындатуын желдеткіш 4 көмегімен іске асырады. ГТҚ-ның тұйықталған циклының, кейбір жақсы жағы бар: сығымдаушыға шаң-тозаң қонбайды және қалақшаларына ылғал тұрмайды, ауаға сүзгінің қажеті жоқ. ГТҚ-сатысының дағдылы кезіндегісі үшін, қысымның ұлғаюын, ауаның жоғарғы бастапқы қысымының 4...5 МПа дейінгісіне қолданады және осыған сәйкес, циклдағы жоғарғы соңғы қысымда, бұлар турбина мен сығымдаушының өлшемдерін кішірейтуге мүмкіндік береді. Ауалы қазандықта 9, сыртқы жағуды 8 қолдануда, ГТҚ-да қатты немесе төменгі сортты сұйық отынды пайдалану мүмкіндігін береді. Бұл вариантта, турбинаға таза ауа немесе газ келіп түседі. Сондықтан, турбинаға кірер алдындағы, газдағы күлдердің қатты бөлшектерінен тазалау, қиын болмайды, мұндай жағдай ГТҚ-ның оңашаланған сүлбесінде орын алады. Бұл қондырғының жақсы жағы - қондырғыны ең тиімді санды реттеуді қолдану мүмкідігі. Бұған, барлық цикл процессіне қатысатын, газ мөлшерін өзгерту арқылы, жетуге болады және онын қысымын, сүлбеге, қосымша сиымдылықты қосу жолымен де кемітуге болады. Оған, аз жүктеме кезіндегі газдың біраз бөлігін жібереді және одан, үлкен жүктеме кезіндегі, газ жетіспеушілікті қайтадан алып, жүйеге толықтыра қосады. ГТҚ тұйықталған сүлбесін, газ салқындатқышты реакторлы атом электростанциясында қолдану, болашақта тиімді. Дереккөздер
Вольтамперометрия. Аналитикалық қолдану

Сапалық талдауды иондардың немесе молекулалардың жарты толқындық потенциалы бойынша жүргізеді, әйтсе де, бұл шаманың мәніне аялық (фон) электродиттің ықпалы. ерітіндінің рН, кешенделетін агенттер мен беттік актив заттардың қатынасуы, тағы басқалардың едәуір ықпал ететінін ескерген жөн. Сандық есептеу үшін Илькович теңдеуін онын барлық параметрлерінің сандық мәндерін анықтау қиындығына байланысты қолдануға болмайды. Сондықтан да іс жүзінде не түзудің теңдеуі (І=КС), не тура өлшемдеу әдісі, не стандарттық түзу немесе стандарттық қосымшалау әдістері пайдаланылады. Егер екі ионның жарты толқындық потенциалының айырымы 0,2 В-тан артық болса, онда полярограммада екі толқын байқалады, яғни екі ионды қатар анықтауға болады. Анықталатын деполяризатордың (талданатын ионның) концентрациясы 10 −2 мен 10 −6 моль/л аралығында, әдетте 10 −3 -10 −4 М бола алады. Ал полярографияның басқа түрлері бұдан да төменгі концентрацияларда жұмыс жүргізуге мүмкіндік береді. Ортаны дұрыс таңдағанда (аялық электролитті, рН, т.б.). тамшылайтын сынапты электродтың көмегімен барлық металдарды, тіпті сілтілік металды да анықтауға болады. Ал тамшылайтын анодтық электрод көмегімен аниондарды талдап анықтауға болады, мысалы: 2Hg + 2Вг - -> Hg 2 Br 2 + 2е; Hg + 4CN - -> [Hg(CN) 4 ] 2-1 + 2е Органикалық заттар тамшылайтын сынапты анодтық электродта тотықсызданып не тотыққан кезде, көбінесе бұл қатынас қайтымсыз және сатылай жүреді. Осыған қарамастан қазіргі кезде көшеген органикалық қосылыстарды анықтау әдістемесі жасалған: альдегидтердің, кетондардың, нитрилдердің, тиолдардың, хинондардың халкогенді және галогенді туындыларын. нитро-, азо-, т.б. қосылыстарды дәстүрлі полярографияны ғылыми-зерттеу және өндірістік лабораторияларда қолданады. Соңғы кездері полярография жаңа бағыт алып, оның сезімталдығы мен тандау мүмкінділігі артты. Мысалы, полярография жүйесінде осциллографты қолдану, катодты-анодты процестерді реттеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл әдістін бір түрінде айнымалы тоқтарды да қолданады. Мұндайда электродка бір қалыпты және түзу сызықты өсетін кернеу мен айнымалы кернеу беріліп, аз мөлшердегі заттарды талдағанда, полярограмманы ауытқытатын конденсаторлық токты азайтуға мүмкіндік болады. Дереккөздер
Рамазан Сағымбеков

Рамазан Сағымбеков - (1932-1996) журналист, тарих ғылымдарының кандидаты. Өмірбаяны Қарқаралының түлегі. ҚазМУ-дің журналистика бөлімшесін бітірген. Республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің әдеби қызметкері, Шығыс Қазақстан облыстық газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, Қазақ радиосының бас редакторы, ҚазМУ-дің оқытушысы қызметтерін атқарды. 1974-1982 жылдары «Орталық Қазақстан» газетінің редакторы. Кейінгі жылдары Қарағанды педагогикалық институтында,ҚарМУ-да ұстаздық етті. «Қарқаралы» қоғамдық саяси журналының негізін калады. «Терең тамырлар», «Алматыдан сөйлеп тұрмыз», «Ақжар-Мәскеу», «Достық нұры» сияқты кітаптардың, көптеген тарихи - публицистиқалық мақалалардың авторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1979). Оның есімімен Қарқаралы ауданындағы Аппаз орта мектебі аталады. Дереккөздер
Инверсиялық полярография

Инверсиялық полярография. Бұл әдісті Баркер (1956) ұсынған. Бұл мөлшері өте аз талданатын затты тұрақты потенциалда электролизбен таза қалпында электродта жинақтап, оған түзу сызықты өзгертетін потенциал бере отырып, оны электрохимиялық әдіспен ерітуге негізделген. Алдын ала тазаланған затты жинақтап, катионды анықтау үшін стандартты электродта катодты полярлауды жүргізіп, сосын оны анодты поляризациямен, яғни анодтық жолмен ерігумен жалғастырады және керісінше. Инверсиялық полярография әдісінде басқалармен салыстырғанда сезімталдық 2-3 реттіліктен жоғары болады. Электрлік еріту кезінде алынған потенциал - ток қисықтарында тісті сүйіршелер байқалады, ондағы ойық тереңдігі зат мөлшеріне пропорционал, ал әлгі сүйіршелер биіктігі абсцисса өсінде затты талдауға мүмкіндік береді. Бұл әдісте әр түрлі тектегі электродтар қолданылады: тамшылы-амальгамды, стандартты сынап тамшысы, стандартты металдық және графиттік, амальгамдалғандар (жұқа кабаты). Дереккөздер
Сохоцкий теоремасы

Сохоцкий теоремасы - Кешен айнымалды функциялар теориясындағы Сохоцкий теоремасы бойынша, егер z 0 аналитикалық f(z) функциясының елеулі ерекше нүктесі болса, онда кез келген кешен α саны үшін, z 0 нүктесіне жинақталатын }z n {, n=1,2,..., нүктелер тізбегін теңдігі орындалатындай етіп табуға болады. Дереккөздер
Амперметрлік титрлеу

Амперметрлік титрлеу - вольтамперметрия әдістерінін бір түрі. Мұнда титрлеудін соңғы нүктесін табу титрлеу барысындағы диффузиялық шекті ток шамасының өзгерісін анықтауға негізделген. Я. Гейровский 1927 жылы диффузиялық шекті ток (ДШТ) пен деполяризатор концентрациясының арасындағы тура пропорционал тәуелділікті тапты. Ол алғашында титранттың әрбір мөлшерін қосқаннан кейінгі полярограмманы реттілікпен алып, зерттейді. Майер (1936) ДШ токқа сәйкес болатын тұракты потенциалды тамшылатқыш электродқа бергенде, гальванометрдегі ауытқу деполяризатор концентрациясына тура пропорционал екендігін көрсетті. Соңғы кезде амперметрлік титрлеу аппаратурасы едәуір жеңілдетілді. Қазір амперметрлік титрлеуде полярограмманың қажеті жоқ, талдау қатты электродты пайдалану арқылы жүргізіледі. Дереккөздер
Амантай Сағындықов

Амантай Сағындықов (1935-1999), журналист . Қарқаралынын түлегі. ҚазМУ- д і бітірген. Еңбек жолын республикалық «Лениншіл жас» газегінде бастады. 1961-63 ж . осы газеттің Қарағанды облысы бойынша меншікті тілшісі. Одан кейін «Орталық Қазақстан » газетінің тілшісі , Егіндібұлақ аудандық газетінің редакторы міндетін атқарды . 1968-1975 ж . республикалық «Социалистік Қазақстан » газетінің Қостанай , Қарағанды облыстары бойынша меншікті тілшісі . 1975 жылдан зейнеткерлікке шыққанша «Орталық Қазақстан » газетінің бөлім меңгерушісі болды. Көркем очерктері республикалық басылымдарда жарияланды . Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1979). Дереккөздер
Магмалық жьныстардың минералдық құрамы

Магмалық жьныстардың минералдық құрамы. Тау жыныстарының минералдық құрамы, олардың химиялық құрамына сәйкес, магманың өзгешеліктерімен және оның кристалдану жағдайларымен анықталады. Сондықтан магмадағы басты элементтер — оттек пен кремний. Демек, магмалық жыныстардың өте маңызды бөлшектері силикаттар және кварц болады. Магмалық тау жынысының құрамына кіретін минералдар екіге бөлінеді: #басты минералдар — бұлар тау жынысының қай топқа жататынын анықтаушылар #екінші дәрежедегі минералдар — бұлар жыныстарда аз мөлшерде кездеседі немесе тіпті болмайды; олардың болу-болмауынан жыныстың жалпы түрі өзгермейді. Бұдан басқа, жыныс құраушы минералдар түсті және түссіз минералдар болып та бөлінеді. *Түсті минералдар — темірлі магнийлі (фема) силикаттар—бұлар амфиболдар, оливин-пироксендер, биотиттер. *Түссіз минералдар құрамында кремний мен алюминий тотықтары басымырақ , сондықтан оларды «сал» минералдар деп те атайды. Бұлар көбінесе мөлдір келеді. Түсті минералдары көп жыныстар меланократтық , түссіз минералдары кептері лейкократтық бөлігі айрылады. Дереккөздер
Pussycat Dolls

The Pussycat Dolls (PCD, Пуссикэт Доллс) — 1995 жылы хореограф Робин Антиннің бастамасымен Лос-Анджелесте құрылған, бурлеск стилінде билейтін америкалық тобы. Ақыр соңында Антин 2003 жылы дыбыс жазушы компания Interscope Records лейблімен келісім-шартқа отырып, топтан музыкалық франшиза жасап шығарады. Содан кейін топ Антин, interscope Records және әртүрлі серіктестердің арқасында әлемдік имидж бен коммерциялық брендке ие болады. Олар ТВ реалити-шоуларға, Лос-Анджелестегі көрсетілімдерге және тағы да басқа әртүрлі жарнамалық роликтерге түседі. АҚШ-та 3-ші орынға жайғасқан, 2005 жылы шыққын топтың алғашқы альбомы PCD - топқа үлкен жетістік алып келеді. Оның құрамында 3 сингл өте сәтті шыққан - Don't Cha, Buttons, Stickwitu. Соңғысы топқа Грэмми номинациясын жеңіп алып береді. Құрамы: * Николь Шерзингер (Nicole Scherzinger), * Эшли Робертс (Ashley Roberts), * Кимберли Уайатт (Kimberly Wyatt), * Мелоди Торнтон (Melody Thornton), * Джессика Сатта (Jessica Sutta). Альбомдары: "PCD", "Doll Domination". Алғашқы альбомы "PCD" 2005 жылы жарыққа шықты. Альбомдағы негізгі хиттар: Don't Cha, Beep, Buttons, I Don't Need a Man, Stick With U, Wait a Minute. Екінші альбомы "Doll Domination" 2008 жылы мынадай хиттармен танымал болды: When I Grow Up, Whatcha Think About That, Bottle Pop, Hush-Hush, Jai Ho (You're My Destiny), I Hate This Part. Дискография * 2005: PCD * 2008: Doll Domination * Doll Domination: The Mini Collection Синглдар Қосымша синглдар DVD альбомдар 2006 Pussycat Dolls: Live from London 2009 Robin Antin’s Pussycat Dolls Workout Бейнеклиптер Шақырылған топ ретірде
Сырықтың келтірілген еркін ұзындығы

Сырықтың келтірілген еркін ұзындығы. , мұндағы μ - келтірілген ұзындық коэффициенті, - еркін ұзындық дегенді берілген сыры тәрізді кризистік күші бар топсалы тиянақталған сырықтың ұшы бекітілген сырықты ұштары топсалы тиянақталған сырықтың жартысы деп қарасақ, онда . Демек, μ = 2. Екі ұшы бекітілген сырық үшін майысудың қос нүктесі арасындағы жарты толқын ұзындығы сырық ұзындығының жартысын құрайды, демек, бұл жағдайда μ = о,5. Дереккөздер
Мүмкін кернеу

Қауіпсіз кернеу, мүмкін кернеу. Қауіпті кернеулердің қор коэффициентіне қатынасымен анықталады: ; ; созымды материал үшін - ағу шегіне, ал морт сынғыш материал үшін 160 МПа, ал ағаш үшін 10 МПа тең. Үшінші және төртінші беріктік теориялары бойынша . Дереккөздер
Жаншылу кезіндегі қауіпсіз кернеу

Жаншылу кезіндегі қауіпсіз кернеу. , яғни жаншылу кезіндегі кернеу негізгі қауіпсіз кернеуден екі-екі жарым есе үлкен болады, өйткені бұл жағдайда беріктік жанасу кернеулері бойынша есептеледі. Дереккөздер
Кесу кезіндегі қауіпсіз кернеулер

Кесу кезіндегі кауіпсіз кернеулер. Мүмкін кернеулер - тойтарма шегені кесуге есептегенде болады, ол тойтарма қосылыстардың істелу тәсіліне тәуелді дұрыс алу үшін бірнеше тойтарма қосылыстарды сынақтан өткізеді. Дереккөздер
Тұнбаға түсу реакциясы

Тұндыру әдісі бойынша кондуктометрлік титрлеу қисығының түрі (бастапқы, қосымша) негізінен тұнбаға түсетін иондардың қозғалғыштығы мен олардың концентрациясына түзелді. Неғұрлым тұнбаның ЕК аз болса, соғұрлым э.н. маңайында титрлеу қисығы айқын болады. Мысалы, егер бинарлы тұнбада ЕК −5 ерітінді 0.1 моль/л болса, онда кондуктометрлік титрлеу нәтижесі қанағаттанарлық шығады. Еритін тұнбалар үшін э.н. қиынырақ анықталады, өйткені титрлеу қисығы өте баяу доғаланады. Бастапқы ерітінді концентрацияның кемуімен титрлеу қисығындағы сыну көмескілене түседі. Бастапқы ерітіндінің концентрациясы 10 −3 М болған жағдайда, э.н.-і нақты табу үшін нашар еритін қосылыстың ЕК −9 болуы керек. Талданағын жүйеге органикалык еріткішті енгізу оның ерігіштігін кемітеді, сондықтан титрлеу қисығындағы сыну айқынырақ көрінеді. Егер тұнбалық иондардың козғалғыштығы тұндырғыш иондардікінен артық болса, онда ерітіндінің э.н.-ге дейінгі электр өткізгіштігі азаяды және теңелгенде де, ол өзгермейді, ал егер тұнбалық иондардың козғалғыштығы тұндырғыш иондардікінен кем болса, онда э.н.-ге дейінгі электр өткізгіштік өседі. Барлық жағдайда да э.н.-ден кейін ерітіндідегі ион концентрациясының есебінен электр өткізгіштік өседі. Мысалы барий сульфатын тұнбаға түсіргенде: Ba(NО 3 ) 2 + Na 2 SО 4 -> BaSО 4 + 2NaNО 3 Эквивапенттік нуктеге дейін электр өткізгіштік біршама төмендейді, өйткені ерітіндіде α о (Ва 2+ )63,6 орнына NaNО 3 (X(Na + ))50,1 түзіледі, эквивалентті мөлшердегі, яғни қозгалғыштығы аз болатын катион пайда болады. Ал э.н.-ден кейін ерітіндінің электр өткізгіштігін күрт жоғарылататын артық Na 2 SQ4 пайда болады. Ол титрантты қосқан сайын өсіп отырады. Тұндыру әдісі бойынша кондуктометрлік титрлеу кәдімгі тұндыру әдісіндегідей қателіктермен сипатталады. Бұл қателіктер бірге қосарлана тұндыру және адсорбция, тепе-теңдіктің қалыптасуы тез орнамағандықтан, және т.б. себептер есебінен болады. Дереккөздер
Тотығу-тотықсыздану реакциясы

Тотығу-тотықсыздану реакциясы — тотығу дәрежесінің өзгеруімен жүретін реакция. Мұндай реакцияға әрдайым тотықтырғыш зат пен тотықсыздандырғыш зат қатысады. Басқа заттар берілген реакция жүретін орта ретінде әрекет етуі мүмкін. Кондуктометрлік титрлеу практикасында сирек қолданылады. Бұл жағдайда кондуктометрлік титрлеу әдісінің мүмкіндігі шектеулі, өйткені тотығу-тотықсыздану реакциясы қышқылдык және негіздік ортада жүреді, сондықтан электр өткізгіштігінің шамасын анықтауға кедергі жасайды. Тотығу-тотықсыздану реакциялардын оте тез жүруі де әдістің кемшілігіне жатады. Реакция жылдамдыгын арттыруға мүмкіндік беретін температураның кетерілуі кондуктометрлік ұяшықтың температурасын тұрақтандыруды талап етеді. Әрине, бұл оңай шешілмейтін мәселе. Осының барлығы эквиваленттік нүктені анықтауды қиындатады. Мысалы, арсенит ионын иод ерітіндісімен кондуктометрлік титрлеуді қарастыруға болады: AsO 3 3- +I 2 + Н 2 O -> AsO 4 3- + 2Н + +21 - Ерітіндіге КНСО 3 қосқанда бұл тепе-теңдік Н + иондарын НСО, иондарымен байланыстырудан оңға ыгысады, өйткені сутек ионы бір валенгті гидрокарбонат анионымен әрекеттесіп, жоғарғы қозғалғыштығы бар (78,84) иодид ионының концентрациясы артады. Бұл электр өткізгіштігінің жоғарылауына келтіреді. Егер арсенитті иодтың спирттегі ерітіндісімен титрлесе, онда электр өткізгіштік э.н.-ге дейін-ақ (су ерітіндісінен гөрі бірден) өседі, ал э.н.-ден кейін өзгермейді. Бұл жағдайда иілу бұрышы сүйірлеу болады. Дереккөздер
Жалынды эмиссиялық спектроскопия

Жалынды эмиссиялық спектроскопия (жалынды фотометрия). Жалынды эмиссиялық спектроскопия - сәуле шығару көзі ретінде факел жалыны пайдаланылатын эмиссиялық спектрлік талдаудың бір түрі. Жалынды фотометрия әдісінің принципі қарапайым: қандай болмасын жанғыш газбен жұмыс істеп тұрған жанарғы жалынына арнаулы тозаңдатқыш арқылы аэрозоль түріндегі талданатын ерітіндіні енгізеді. Жалында туындаған анықталатын элементтің сәуле шығаруы оптикалық жүйе арқылы өте отырып, санақ қондырғысы бар ФЭК көмегімен тіркелінеді. Жалындағы қозу көзі ретінде пайдаланатын жоғарғы температура оңай қозатын болмашы ғана элемент сызықтары бар жәй спектрді береді. Жалын фотометрия әдісі талдаудың тездігі мен қарапайымдылығынан, аппаратураның аса күрделі болмауына және едәуір дәлдігінен байланысты сілтілік жер металдарын анықтау үшін кең қолдануда. Жалынды фотометрия қондырғысынын принциптік схемасы 1-суретте келтірілген. Жалынды эмиссиялық спектроскопия әдісі үшін аса маңызды параметрлердің бірі - жалын температурасы. Бұдан бірдей элементтің спектрін қоздыру үшін құрылғының жарамдылығы тэуелді бола- ды. Кейбір жалындардың температурасы 2-суретте келтірілген. Талдау үшін екі газды қоспа пайдалы, олар: ауа-ацетилен және азот- ацетилен шала тотығы. Ауа-ацетиленді қоспа көптеген элементтерді анықтау үшін кеңінен қолдануда және ол температураға тұрақты оксид түзілмеген жағдайда, әрі жалындағы фотометрия, әрі атомды абсорбциялық спектроскопия әдісінде де пайдалы. Дереккөздер
Кешенді қосылыс түзу реакциясы

Кешенді қосылыс түзетін әдіс бойынша жүргізілетін кондуктометрлік титрлеу кезінде әр түрлі катиондар үшін тихрант ретінде қымыздық, шарап, лимон сияқты оксиқышқылдардың, әр түрлі комплексондардың және басқа да лигандалардың ерітінділерін пайдалануға болады. Бұлардың арасында ЭДТА реагенті жиі қолданылады. Мәселен, темір иондарын ЭДТА ерітіндісімен титрлегенде келесі реакция жүреді: Fе 3+ + Н 2 Ү 2+ -> ҒеҮ + 2Н + Ғе 2+ + Н 2 Ү 2- ^ ҒеҮ 2 + 2Н + Реакция нәтижесінде сутек ионы бөлінеді, демек, ерігіндінін электр өткізгіштігі артады. э.н.-ден кейін ол төмендейді, өйткені бөлінетін Н + иондары ЭДТА анионымен қайта байланысады: Н + + Н 2 Ү 2 -> Н 3 Ү - Са 2+ иондарын буферлі ерітіндіде, яғни сілті ерітіндісінде титрлегенде қисық өзгеше түр алады, яғни 11.12-теңдеудегі тепе-теңдік солға қарай ығысады. Са 2+ ЭДТА-мен әрекеттескенде бөлінетін Н + ионы буферлі жүйедегі протонды-акценторлы кұрамдас бөлікпен өзара әрекеттесіп, электр өткізгіштікке едәуір ықпал тигізеді. э.н.-ге дейін иондары концентрациясының өсуінен ол шамалы ғана артады, өйткені әдетте этилендиаминсірке қышқылынын (ЭДТСК) екі натрийлі тұзын пайдаланады. Эквиваленттік нүктеден кейін ЭДТА тұзының көптігінен электр өткізгіштік күрт өседі. Дереккөздер
Газ турбиналарының, іштен жанатын қозғалтқыштарымен (ІЖҚ) үйлесуі

Газды турбиналар, іштен жанатын қозғалтқыштармен үйлестіріп бірге қолданады. Өздеріне тән, үйлестірілген сүлбелер төмендегідей. Іштен жанатын қозғалтқыштың (ІЖҚ), пайдаланылған газдар энергиясын пайдалануда, газды турбина, қозғалтқышты үрлеуге және сығымдаушының айналдыруын жүргізеді (1 сурет). Қозғалтқыштың бірлік қуатын арттыруына, үрлеуші мүмкіндік туғызады және оның үнемділігін арттырады. Турбинада жұмыстың жасалынуы, пайдаланылмаған газ энергиясының есебінен өтеді де, ол ІЖҚ-тың цилиндірінде, олардың толық кеңею есебінен жүреді. Басқа вариантында, ІЖҚ барлык қуаты, сығымдаушыны айналдырушысының үрлеуі үшін жұмсалады. Бірінен соң бірі, косылған ІЖҚ газды турбина, одан ұшып шыққан газдармен жұмыс атқарады. Сонымен, қондырғының барлық пайдалы қуаты турбинамен өнідіріледі. Жоғарғы температуралы сатыларды, дизельдің орнына қолдануын, еркін піспекті газды генератор (ЕПГГ) деп атайды (2 сурет), ол өзіне қос тактылы цилиндірлі ІЖҚ 1, сұйық отын бүріккішімен 2 біріктірілген, екі қатарлы үрлеуші терезелер 8, 9 және екі қозғаушы әрекеттегі піспекті сығымдағыш 7. Турбина, 12 ІЖҚ цилиндрден шыққан газбен жұмыс істейді. Терезе 8 сығымдағыштың цилиндірімен жалғасуы арқылы, айдамалаушы клапанымен ауа қозғалтқыш цилиндіріне түседі, ал терезе 9 - пайдаланылған (выхлапной) құбырмен 10, газ турбинасына келеді. Газ генераторының екі қос сатылы піспегі бар, олар, бір біріне қарама-қарсы жылжиды. Сатының кіші диаметірлігі 6 қозғалтқыш піспегіне, ал үлкен диаметірлі 5 - сығымдағыштың піспегіне қызмет керсетеді. Көбінесе, турбиналарды ЕПГГ бірнешеуінен газбен қамтамасыздандырылады, бұл турбина алдындағы газ қысымының тұрақтылығын және қондырғының берілген қуатын қамтамасыздандырады. Турбина алдындағы жағушы камерадағы 11, отынды қосымша жағу кезінде, қондырғыда, қосымша қуат алады және ауаның меншікті жұмысы едәуір артады. Еркін піспекті генераторды қолдануда, газдың массасы және қондырғының құны кемиді. Турбина алдында, газ температурасының төмен болуына байланысты, соңғысының бағасы азаяды. Қондырғының артықшылығы, пайдаланудағы жоғарғы сенімділігі. Оның ПӘК 40% аралығында. Дереккөздер
Идеалды газдардың қайтымды изохоралы процесі

Тұрақты көлем кезіндегі (изохорлы) PV-диаграммасындағы жағдайдың өзгеру процессі V const P және характеристикалық теңдеуден T var pν = RT. V const кезінде P/T const немесе P 2 /P 1 = T 2 /T 1 . Сонымен, изохорлы процесс кезіндегі газ қысымы, жылудинамикасының абсолютты температурасына тура пропорционалды болады. Координатадағы графикалық процесс pν 1-2 тік түзу сызықпен бейнеленеді (dp>0). Қысымның ұлғайуымен, температура да ұлғаяды (dT>0). Изохорлы процесс кезінде жұмыс атқарылмайды, себебі dV= 0 сондықтан, * Сонымен, dq du c ν dt, ал q — C νm (Т 2 - Т 1 ) және Q - mc νm (Т 2 - Т 1 ). Дереккөздер
Заттардың физика-химиялық қасиетін және сипаттамасын кондуктометрия көмегімен анықтау

Сұйытылған ерітінділердің электр өткізгіштігін өлшеу Аррениус ашқан электролиттік диссоциация теориясының дамуына негіз болды. Берілген НА әлсіз қышқылы С 0 концентрациясымен схема бойынша диссоциацияланатын болса: НА —> Н + + А - , оның диссоциация дәрежесі бойынша а шамасы ерітіндінің электр өткізгіштігі арқылы табылады: α [Н + ]/С 0 Х/Х о , (11.14) мұндағы X - эквиваленттік электр өткізгіштігінің тәжірибелік мәні, АА - шексіз сұйытылғандағы эквиваленттік электр өткізгіштік, оны иондар козғалғыштығының қосындысы ретінде кестеден табады. Қышқыл диссоциациясының тұрақтысы арқылы диссоциация дәрежесін өрнектеуге болады: К HA [Н + ] [ A - ] / [ H A ] α 2 C o /(1 - α) = α 2 С 0 (α 0 - α)α Кестеде иондар қозғалғыштығы жайлы ешбір дерек болмаған жағдайда, Кил мен мэнін тәжірибе арқылы әр түрлі концентрациядағы ерітінділердің электр өткізгіштігі бойынша анықтайды. Сондай-ақ кондуктометрия кейбір химиялық реакциялардың кинетикасын зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл көбіне реакцияға қағысатын немесе реакция өнімі, жалпы қоспаның электр өткізгіштігінің өзгеруіне келтіретін иондар болған жағдайда іске асады. Дереккөздер
Плазмамен индуктивті байланысқан эмиссиялық спектрлік талдау

Плазмамен индуктивті байланысқан эмиссиялық спектрлік талдау. Қазіргі кезде спектрлік талдау ісінде жалын мен доғалы разрядтың ең жақсы жақтарын біріктірген сәуле шығару көзінің жаңа түрі енуде. Жанарғының құрылысы 1-суретте келтірілген, оны плазматрон деп те атайды. Плазматроннын өзі біріне-бірі сәйкес кигізілген үш түтіктен тұрады. Мүнда да аргон электродсыз тұрақты туындаған жоғарғы жиіліктегі разряд қоздырушы міндетін атқарады. Сыртқы және ортадағы түтік арасындағы саңылауға салқындататын газ ағыны (аргон немесе молекулалық газ), ортадағы түтікке аралық ағын беріледі. Осындай ағымды жасау үшін тек аргон газы ғана қолданылады. Орталық түтік аркылы талданатын сынаманы аэрозолмен бірге плазмаға жеткізетін ағын беріледі. Жанарғынын ашық ұшы жоғарғы жиіліктегі генератормен жалғасқан индукциялық катушкамен қоршалған, өйткені индикатордағы кернеу жұмысшы газдын ойып жіберетін кернеуінен біршама кем болады. Разрядты қоздыру үшін әуелі газды иондау қажет. Газды иондау үшін жоғары вольттық ұшқынды қолданады. Газ ток өткізгіштік касиетке ие болғаннан кейін энергиясы магниттік өріспен берілетін разряд пайда болады. Орам-соленоид арқылы өтетін жоғарғы жиілікті ток магнит өрісін, сондай-ақ орамның ішіне бағытталған айнымалы өрісті тудырады. Құйынды электр тогы төменнен келетін газдың жаңа үлесін джоульдік жылу есебінен қыздырып, иондайды және мүндагы температура он мың градуска дейін көтеріледі. Индукциялық плазмасы бар атомдық-эмиссиялық талдау бір мезгілде көптеген элементтерді (70-ке дейін) анықтауға мүмкіндік береді. Анықтаудың төменгі шегі (10 −7 - 10 −4 г/л), қайталанушылығы жоғары (Sr = 0,001 - 0,003). Әрі концентрация диапозоны кең (10 −6 - 10 −8 г/л). Дереккөздер
Газ турбиналы қондырғылардың, мысалды құрылмалары (конструкциялары)

1 суретте Неваның машина жасау зауытының ГТ-700-5 түрінің 5000 кВт қуатты газ турбиналы қондырғысының, бойлык кесіндісі көрсетілген. Турбина алдындағы газ температурасы 700°С, еркін турбинаның айналу жиілігі 5500 мин −1 . Газды турбина қос білікті, бір цилиндірлі, бір жалпы құрамды роторлы, өсті сығымдаушы, жоғарғы қысымды турбиналы және еркін турбиналы, жеке роторлы болып бөлінеді, олардың жұмыс істеу процессі, табиғи газбен атқарылады. Турбина корпусы 12, төменгі ілгеріленген болаттан құйылған, бір горизонталды және бір тік ажыратылғышты болады. Турбиналардың корпусының тікелей ыстық газдармен шектеспеуінен арзан материалдардан жасау мүмкіндігі. Корпус, газдардан - ішкі болатты қоспамен 10 және соңғы және корпус аралығын изоляциялы қабатпен 8 бөлінген. Бағыттаушы қалақшаны бекітуге арналған жеңілдетіліп кесілген обоймаларды 11, сығымдаушы турбина үшін, аустенитті болат және еркін турбина үшін, перлитті болаттар қолдану қарастырылған. Газды патрубок 24 арқылы, корпустың төменгі жартысына енгізілуімен іске асырылады, ал пайдаланылған газдың жағуы, екіге бөлінген, өсті патрубок 14 арқылы жүреді. Лабиринтті нығыздағыштан 23, газдың ағуын кемітуде және ротордың қораптан шығар жеріне ауа жеткізіледі. Роторға орнатылған қалақшаның 21 арқасында, лабиринттен шығарында, сонымен қатар, ауалы затвор пайда болады. Жоғарғы қысымды турбина қосвенецті дөңгелектен 9, ол, сығымдағыш роторына 25, консолды бекітіліп, он радиалды штифтамен 22, ыстық түрінде отырғызылған. Төменгі қысымды турбина (еркін) - бір венецті дөңгелектен 13 тұрады, бекітілуі 22 ұқсас. Еркін турбинаның білігінде, арнаулы барабан қарастырылған 14, ол, ротордың динамикалық тұрақсыздығын теңдестіруге арналған. Қалақша құйрығы мен диска жотасы, ағыншалы ауалы салқындатқышы бар. Салқындатқыш ауа, сығымдағыштан, жалпы шығынының 1,5% мөлшерінде беріледі. Еркін турбинаның білігі, екі подшипникте орналасқан, оның біреуі 16 берік тіреуішті. Әрбір қос ротор, білік айналдырушы құрылғымен 2 жабдықталған. Қос біліктердің жылдамдығын реттеуін, гидродинамикалық реттеу жүйесімен орындалады. Майдың реттеу жүйесіне берілуін, негізінен, майжүргізгіш сұйық сорғыш 1 (білігіндегі ТЖҚ) және сұйық сорғыш 17 атқарады (ТТҚ жағынан). (ТЖҚ - турбина жоғарғы қысымды; ТТҚ - турбина төменгі қысымыды). Қозғалтқышты оталдыру үшін, турбодетанатор қолданылады. Бұл, қосымша турбина - турбина негізінің білігімен, тісті берілісімен жалғасқан, онда, оны жағуға дейінгі ГТҚ (газ турбиналы қондырғы) жүргізу кезіндегі, табиғи газдың кеңеюі. 1 суретте көрсетілген, өсті компрессордың барабанды 6 типі, 11 сатыдан тұрады. Оның, ағынды бөлігінде бірқатар кіруінде, бағыттаушы қалақшасы 30, бірінші сатысының алдында орналасқан және соңғы сатысында бір қатар түзетуші қалақша 29 бар. Бағыттаушы қалақшасын, корпустың сақиналы Т түріндегі пішінді, ойықшасына (паз) бекітеді. Жұмысшы қалақшасы тісті, құйрықты бекіткіші бар, оның, нығыздалуы 27 тарақшалымен орындалады. Сығымдағыштың шойынды корпусының 5, жоғарғы жағына сорушы патрубка 4 орналасқан, айдамалаушы патрубоктың 28 төменгі жартысына орналасып, айрық түрінде орындалған. Дереккөздер
Электр өткізгіштікті анықтайтын құрылғылар

Кондуктометрлік өлшеуді айнымалы ток көзіне қосылған Ч.Уитстон көпірінің көмегімен жүргізуге болады. Тұрақты токты пайдалану жарамсыздау, өйткені ерітіндіде электролиз жүреді. Көпірді қоректендіру үшін жиілігі 1000 гц, ЗГ-1, ЗГ-10 дыбыс генераторынан өндірілген ток пайдаланылады. Эталондық кедергі ретінде Р-517 М, Р-58 және т.б. тектегі кедергі дүкенін пайдаланады. Ондағы нөл - аспап қызметін телефон, гальванометр немесе осциллограф, ИНО-ЗМ тектегі осциллографиялық индикатор. электрондық индикатор Ф-510 және т.б. атқарады. Қазіргі кезде өнеркәсіптерде ток өткізгіштігін анықтауға арналған кондуктрометрлерді, аспаптарды көптеп шығаруда. Олардың кейбіреулерінің меншікті элеор өткізгіштік бірлікте есептелген сандық санағы бар (мысалы "Импульс" KЛ-1 - 2 кондуктометрі). Кондуктометрияда ұяшық пайдаланылады. Олардың құрылғысы әр түрлі. Тура кондуктометрияда онда электродтар мықтап бекітілген ұяшықтар қолданылады. Кейде, кез келген ыдыста титрлеуді жүргізуге мүмкіндік беретін (яғни ішінде электрод жұбы бар) бағырылатын электродтарды да пайдаланады. Тәжірибеде өлшенген ерітінді кедергісінің шамасы электродтың өлшемі мен ара кашықтығына тэуелді болғанда емес, ол өзара орналасу түріне, ерітінді көлеміне, концентрациясына, ыдыс пішініне және т.б. ескеріле бермейтін себептерге де тэуелді. Ерітіндінің нақты электр өткізгіштігі к өлшенген γ':γ=Ө шамасына тура пропорционал. Бұлардың арасындағы тура пропорционалдық тұрақтысын үлкен де кең температура мен концентрациянын кең аймағында белгілі мәні бар стандартты ерітінділердің электр өткізгіші бойынша табады. Дереккөздер
Идеалды газдардың қайтымды изобарлы процесі

Изобарлы процесс кезінде, қысым тұрақты болады: Р = const, басқа көрсеткіштері өзгереді, яғни V var және Т var. Характеристикалық теңдеуден pvRT кезіндегі Pconst табамыз: V/T const немесе V 2 /V 1 Т 2 /Т 1 . Сонымен, изобарлы процесс кезінде жылудинамикалық газ көлеміне тура пропорционалды болып өзгереді. Қайтымды процессті жүргізу үшін, изохорлыдағыдай, әр түрлі температурадағы көп жылулық көзін қажет етеді. Мұндай процесстің графигі суретте, көлденеңі 1-2 және 1-2 P=const кезіндегісі бейнеленген. 1-2 изобар- лы кеңею {dv>0) жылулықты (dq>0) жеткізуіне сәйкес, оның температурысының ұлғаюымен байланысты. 1-2 изобарлы сығылу (dv ν dT + pdν C ν dT +RdT (C ν + R)dT. Себебі, pν RT және dp 0 кезінде pdν = RdT. Майердің теңдеуінен келіп шығады: C ν + R немесе C p - C ν = R. Барлық газдар үшін М ср - MC ν MR 8315 қатынастың өзгешелігі мынада: *K = C p /C ν . Қос атомды газдар үшін К= 1,4. Атомның артуына қарай, оның К мәні бірге жақындайды. Дереккөздер
Идеалды газдардың қайтымды изотермиялық процессі

Егер, берілген температурада, жеткілікті үлкен сыйымдылықтағы жылулық көзі бар деп ұйғарсақ, қайтымды изотермиялық процесстің өзгеру күйін жүзеге асыруға болады. Сонымен, тұрақты температура кезінде, барлық процесс ішінде жылулықтың денеге толассыз жеткізілуі қамтамасыз етіледі. Мұнда Tconst, Pvar және V=var. Осы процесстің теңдеуінде Т = const кезінде мына түрінде жазылады: * P/V const немесе P 2 /P 1 V 1 /V 2 . Яғни, изотермиялық процесстің қысымы, меншікті көлеміне кері пропорционалды болады. Процесстің графигі PV=const болғанда, координат жүйесінде PV, тең бүйірлі гиперболамен бейнеленеді. *1-2 изотермиялық кеңею (dν>0). Т = const кезінде газдың кеңеюінде жылуды (dq>0) жеткізуді қажет етеді. *1-2 изотермиялық сығылу (dν ν dT = 0; немесе *dq dt және q l, *Q ml L; Изотермиялық процесстегі, меншікті жқмысты былай анықтайды: * өйткені PV + const. Бұдан интегралданғаннан кейін * және меншікті жылу санын анықтаимыз: *q = RT ln(V 2 /V 1 ) Дереккөздер
Хронокондуктометрлік титрлеу

Хронокондуктометрлік титрлеу - кондуктометрлік титрлеу барысында талданатын ерітіндіге титрант белгілі бір тұрақты жылдамдықпен немесе бірдей мөлшердегі шамалы үлеспен белгілі бір уақыт аралығында беріледі. Өзі жазатын аспаптын диаграммалық таспасында электр өткізгіштік пен уақыт координатына сәйкес келетін кондуктометрлік титрлеу қисығының үзіліссіз сызық немесе үзікті көп нүкте түріндегі ізі түседі. Мұнда талданатын қосылыс концентрациясы аспап көрсеткішіне пропорционал болуы керек. Титрлеудің соңғы нүктесіне дейін титрлеу уақыты косылған титрант көлеміне пропорционал болатындықтан, талданатын құрамдас бөліктің концентрациясын эквивапент нүктесіне дейінгі титрант концентрациясы мен уақыты бойынша анықтайды. Қазіргі кезде құрылымы мен қолданылуы сан алуан автотитрлеу қондырғылары шығарылуда. Дереккөздер
Идеалды газдардың адиабатты процессі

Көп жағдайда, изотермиялыққа қарағанда, адиабатты процесстер үшін өзіне тән: Р var, Т var және V = var. Бірақ та, ол жеке шектеулерді сақтайды. Газ күйінің адиабатты өзгеру кезі деп есептеледі де, жұмыстық дене, жылу ажыратушы (адиабатты) қабығында орналасқан. Сонымен, жылуды жеткізуге немесе алып кетуге болмайды. Қозғалыстағы ағында, үйкелістің бар болу кезінде, ішіндегі үйкеліс жұмысы есебінен, дәл осындай жылу бөлініп шығады. Жалпы жағдайда, оны есептеуге болады: *dq = dq а + dq үйк мұндағы, dq а - сырттан жылу алмасу есебінен жылулықтың меншікті санды өзгеруі; dq үйк - ол да, сыртқы жылу алмасу есебінен өтеді. Егер де, кеңею процессі қарастырылса немесе қозғалтқыш піспектің жеткілікті, баяу жылжуы кезіндегі, жылу ажыратқыштығындағы сығылуы өтсе, онда үйкеліс есебінен, ішінде бөлінетін жылулық туралы, түсінік берудің қажеті жоқ. Адиабатты қайтымды процесс дегеніміз - қайтымды өзгеріс куйінде жылулық алмасу жүрмейді (dq а =0) және үйкеліс болмайды (dq үйк =0). Бұл процессті, изоэнтропийлі процесс деп атайды. Изоэнтропийлі процесске арналған жылудинамикасының бірінші заңының талдау формуласы мына түрде жазылады: *du + dl = 0. *du = C ν dT кезіндегісін табамыз: *dl - du - C ν dT. Бұдан көрінгендей, жұмыстың пайда болуы, газдың ішкі энергиясының өзгеру нәтижесінде өтеді. Жұмыстан кеңею, оң жұмыс (dl>0) кезінде, ішкі энергияның кемуіне (du 0) немесе температураның ұлғаюына (dT>0) сәйкес келеді. Қайтымды адиабатты немесе изоэнтропийлі процесстер кезіндегі, көрсеткіштер аралық байланыстарды, келесі түрінде анықтайды: *C ν dT + pdν = 0. pν = RT кезінде, бұл теңдеу былай түрленіп жазылады: *C ν dT/T+ Rdν/ν = 0. Ары қарай, С р - C ν = R болғанда табамыз: *R/C ν С р /C ν - 1 k - 1. Мұнда, k = С р /C ν > 1 - адиабат көрсеткіштері. Бұдан dT/T + (k - 1) dν/ν = 0. Интегралдауды қысқарту үшін, есепке k = const деп аламыз. Практикалық есептеулерде, k орташа шамаларын бастапқы және соңғы температура шегімен алынады. Сондықтан, интегралданғаннан кейін: *T 2 /T 1 = (V 1 /V 2 ) k-1 Теңдеу температура және көлем аралық байланысты білдіреді. Қысым мен көлем аралық байланысты жоғарыдағы теңдеумен табуға болады. Ол үшін төмендегі теңдеуді қолдансақ, жеткілікті: *P 1 V 1 RT 1 ; P 2 V 2 RT 2 Бір теңдеуді екішісіне бөліп, табамыз: T 2 /T 1 = P 2 V 2 /(P 1 V 1 ) одан кейін теңдеу орнына қойып: *P 2 /P 1 = (V 2 /V 1 ) k-1 , *P 2 /P 1 = (ρ 2 /ρ 1 ) k РгІРу = (УгІУдк~\ (3.28) Р2ІР1 = (р2/рі)к (3.29) немесе *P 1 V 1 k P 2 V 2 k PV k = const. Теңдеу Пуассонның адиабатты теңдеуі деп аталады. Сол сияқты, жоғарыдағы теңдеудің көмегімен температура және қысым аралық байланысын табады: *T 2 /T 1 = (P 1 /P 2 ) (k-1)/k Енді жұмысты анықтаймыз теңдеуден: * Сонымен, теңдеу мүшелерін қысқарту үшін C ν =const қабылдаймыз, теңдеуде кездеседі және басқа түрінде де, мысалы: * * Газдың, қалай болса солай алынған массасы m үшін: * Адиабаттың pν k =const, pν - диаграммасында d-a-c қисық сызығы тіктеу сызылған, pν = const (қисық сызық е-а-в) изотермасы бейнеленген, себебі адиабат көрсеткіші k-1. Дереккөздер
Магмалық жыныстардың жарықтары мен бөлшектері

Магмалық жыныстардың жарықтары мен бөлшектері. Магманың сууынан оның көлемі едәуір кішірейеді. Сонын нәтижесінде магмалық жыныстарда тәртіппен орналасқан көптеген жарықтар пайда болып, олар бөлшектерге бөлінеді. Жарықтардың белгілі бір заңдылықпен таралуы бөлшектердің әр түрлі формаларын шығарады. Мысалы, граниттер көбінесе параллелопипед бөлшектерге бөлінеді. Ал табиғи өзгеріс жеке параллелопипедтердің қырлары мен бұрыштарын бұзады. Сондықтан граниттердің үстіңгі беттері жұмыр қойтас кесектеріне айналады. Сонымен, граниттердің үстінде қаланған жастық немесе матрац тәрізді,қабатты немесе плита тәрізді жік болады. Төгілме жыныстарда (базальттарда) және андезиттерде жиі байқалатын жарықтардың бір-біріне орналасу жөніндегі бұрыштары 60 0 -қа жақын, яғни бөлшектері алты қырлы призма осі оның салқындау беттеріне тік келеді. Негізді магмалардың тез салқындауы арқасында жұмыр доп немесе шар, пияз қабығы тәрізді бөлшектер пайда болады. Төгілме қышқыл жыныстарда көбінесе тәртіпсіз арылған жарықтар өте жиі байқалады. Кейде ондай жыныстарда анық белгіленген, бір бағытты жарықтар кездеседі, ал жыныстар соның бойымен тақтадай плитаға бөлінеді. Жарық бағыттарын зерттеу жер қабығының кейбір орындарында геологиялық дамуды белгілеу үшін қажет, өйткені магманың кристалдану мезгілінде шығатын қысымдар оның бағытын анықтауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Ультрақышқыл жыныстар

Ультрақышқыл жыныстар. Кремний тотығы 75%-тен жоғары болса, жыныстар ультрақышқыл тобына кіреді. Олар — көбінесе аляскиттер мен аляскит-граниттер.Аляскиттер толық кристалды, ашық сұр массивті, тереңде пайда болатын орта түйіршікті, кейде уақ түйіршікті жыныстар болып табылады. Аляскиттердің басты-басты құрамды бөлшектері — калийлі дала шпаты мен кварц; кварц мөлшері кейде 40%-тен асады. Ал плагиоклаз бен түсті минералдар онда жоқ. Аляскиттер керамика жасау үшін және қышқылға төзімді шикізат ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Жоғарғы жиіліктік титрлеу (ЖЖТ) және онын теориялық негіздері

ЖЖТ - кондуктометрлік талдаудың түйісусіз варианты. Сыртқы электр жиілігін жоғарылатқанда ерітіндінің электр өткізгіштігі артады (Дебай - Фалькенгаген эффектісі). Айнымалы ток өрісіндегі иондардың тербелу амплитудасы азайып, иондардың тербелу периоды иондық атмосфераның релаксациясымен өлшемдес болғандықтан, сұйылтылған ерітіндіде релаксациялық эффектінің тежегіштігі артады. Жоғарғы жиілікгегі өрісте молекулалар деформацияланады (деформациялық поляризациялау белгілі бір бағыт алады), нәтижесінде электр өткізгіштікті, диэлектрлік қасиеті бар ерітіндінің магниттік өтімділігін өзгертетін қысқа мерзімдік ток пайда болады. Жиілігі 1-ден 100-ге дейінгі мГц-ке болатын токты жоғарғы жиіліктегі ток деп атайды. Кез келген молекуланың электрондары электрлік өріс әсерінен оң зарядталған электродка, ал ядро теріс зарядталған электродқа қарай ығысады. Полюсті молекулалар болса, диполь молекулаларын өріс бойымен бағыттауга ұмтыла келіп. деформациялық және ориентациялық майысу және бағдарлық поляризациялануға ұшырайды. Молекулалардың поляризациялануы ерітіндінің диэлектрлік жоне магниттік өтімділігін біраз өзгертеді. Бұл титрлеу кезіндегі молекуланың қасиетін зерттеуге мүмкіндік береді. Сыйымдылық пен индуктивтен тұратын тізбектің толық электр өткізгіштігі активті λ (нағыз) және реактивті (жалған) λ құраушылардан тұрады. λ = λ акт + j λ реакт Реактивті құрастырушы сыйымдылық пен индукцияға тәуелді: *λ с (реакті = V • С *λ L (реакт) = L / V мұндағы v - жиілік, С - сыйымдылық, L - индуктивтік. j = √(-1) Бұдан титрлеу кезінде өткізгішгік пен сыйымдылықтын немесе өткізгіштік пен индуктивтіктін өзгерісін бақылауға болатыны шығады. Дереккөздер
Аспаптар және ЖЖТ-ді орындау

Жоғары жиілікті титрлеуге арналған қондырғылар көбінесе төменгі жиіліктік кондуктометрлік қондырғыдан өзгеше болады. Бірінші типтегі үяшықты конденсаторлы немесе сыйымдылықты деп атайды, өйткені электродтар ұяшық сыртына орналасып, конденсатор түзеді (С-ұяшықтар). Екінші типті ұяшықтардағы электродтар индукциялық катушканы елестетеді, сондықтан оны индукциялық деп атайды. Бұл ұяшықтарда да электродтар талдапатын ерітіндімен түйіспейді, әдістің бұл да бір артықшылығы. Мұндай ұяшықтарды пайдаланғанда электродтардың поляризациялануы, олардың талданатын қосылыстарымен химиялық әрекеттесуі болмайды. Ондағы электродтар өлшенілетін тізбекпен индуктивті немесе сыйымдылық арқылы жалғасқан. Сондықтан да олар кез келген металдардан әзірленуі мүмкін. Сыйымдылық ұяшықтары электр өткізгіштігі төмен, индуктивтігі жоғары ерітінділерді талдау үшін пайдаланылады. Лабораториялық тәжірибелерде жоғары жилікті сыйымдылықты ұяшығы бар ТВ-6Л титраторлары және "Пунгор" жүйесіндегі ОК-301 маркалы асциллотитраторлар жиі қолданылуда. Төменгі жиілікті титрлеуге қарағанда жоғары жиілікті титрлеудің едәуір жоғары сезімталдығы ЖЖТ-де осындай эффектінің өзгеруімен байланысты, бұл иондардың қозғалғыштығына ғана емес, ерітіндідегі диэлектрлік түрлену шамасына да тәуелді. Әдісте түтікше сияқты С-және L-ұяшықтарды қолданғанда, ЖЖТ титрлеу процесінде ерітінді көлемінің өзгерісі ұяшық константасын өзгертпейді, өйткені ұяшықтағы жиіліктік өрісінің таралуы сырттағы электродтардың беткі кабатымен ғана шектеледі. Жоғары жиілікті титрлеуді жемісті жүргізу, өлшейтін аспап пен ұяшықтың түріне, өлшеу әдісі мен әлшенетін өлшем сияқтыларға тәуелді титрлеу қисықтарының сипаттамасын нақты білгенде ғана мүмкін болады. Қосымша бақыланатын күшейткіш жалғанған тізбекті пайдаланып, электр өткізгіштікті өлшеу басқаша болады. Күшейткіштің екі шыға берісіндегі кернеу тен ұсталатындықтан, айнымалы кернеу тікелей Ешык ұштарында пайда болады да, осыдан ұяшықта туындайтын ток тандап алынған кедергі Rt арқылы күшейткіш ұшындағы токпен теңестіріледі. Шыға берістегі кернеуді Е0 келесі теңдеумен өрнектейді: Егер Rf мәні айтарлықтай үлкен шамада болса, ондай жағдайда теңдеудегі бірлікті ескермеуге болады, әрі шыға берістегі айнымалы кернеу ерітіндінің электр өткізгіштігіне тура пропорционал. Бұл аспап кедергі көпірін қолданғанда да, теңестіруді қажет етпейді, алайда ол үздіксіз санап есептеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Вольтамперометрия

Полярографиялық әдісті 1922 жылы Я. Гейровский ашқан, мұны кейде вольт-амперметрлік әдіс деп атайды. Бұл әдіс токпотенциалын өлшеуге, әрі олардың арасындағы тәуелділік қисықтарын шешуге, талдауға негізделген. Алынған деректерге суйеніп, талданатын қосылыс сапалық, әрі сандық тұрғыдан сипатталады. Бұл тарауда полярографиялық әдістің сандық талдауы қарастырылады. Ол анықталатын заттын концентрациясына тәуелді өзгеріп отыратын шекті диффузиялық токты анықтауға негізделген. Полярографиядағы басты шарттың бірі - электродтардағы ток тығыздықтарының үлкен айырмашылықта болуы. Бұл электро-химиялық реакция жүретін электродтағы жұмысшы беттің аз, әрі оған сәйкес ток тығыздыгының жоғары болуынан. Ал, екінші қосымша электродтың беткі ауданы үлкен болуы керек, ондай электродқа электролизер түбіндегі сынап, каломельді электрод және т.б. жатады. Әдетте, сынап электродынын тамшысын жұмысшы электрод ретінде қолданады. Сұйық сынаптың қатты металдан көп артықшылығы бар. Электролиз кезінде қайта қалпына келген металдар сынап тамшысымен әрекеттесе келіп, амальгама түзеді. Сондықтан тамшы беті ылғи да "таза", әрі қатаң түрде қайталанып отырады. Сонымен қатар сынап мөлшері ерітіндімен, онын құрамындағы талдалылатын қосылыспен салыстырғанда тым аз болатындықтан өлшеу кезінде оның концентрациясы өзгеріссіз қалады. Сынап электродының кернеуі шамадан тыс жоғары болғандықтан, сутегі бөлінбейді, ал бұл жай мырыш, марганец сияқты активті металдарды анықтауға мүмкіндік береді. Электролиттік ұяшықтағы электродқа түсірген кернеу катод пен анодтагы поляризациялануды тудырып, токтың электролит арқылы өтуіне жүмсалады: Е = Е а - Е к + I R. (12.1) мұндағы Е я мен Е к - анод пен катодтың потенциалдары, R - электролиттік ұяшықтың кедергісі, I - одан өткен ток күші. Егер ерітіндіде бейтарапты злектролит болса, онда кедергі шамасы өте кіші болып, оның ток күшіне кебейтіндісін ескермеуге болады. Ал қосымша электродтың беткі ауданының үлкен екенін ескерсе, оның поляризациялануы шамалы ғана болады да, Е=Е К теңеледі, яғни сыртқы кернеудің өзгерісі толығымен дерлік жұмысшы электродтын потенциалын өзгертуге кетеді. Осылайша кернеуді біртіндеп арттыра отырып, вольтамперлік қисығын (полярографиялық қисық немесе толқын) алуға болады. Дереккөздер
Қалдық ток

Анықталатын зат тотықсыздана бастайтын потенциал кезінде ток шамалы, әрі потенциалдың өсуімен баяу әседі. Бүкіл электролиз уақыты ішінде байқалатын мұндай токты і 0 не I 0 қалдық ток деп атайды. Ол сыйымдылық (4) іс тогы мен Фарадейлік (і F ) токтың қосындысы: і 0 = і с + і ғ- Сыйымдылық тогы ұяшыққа түсірілген кернеуді арттырғанда қос электр қабатындағы зарядтың артуы салдарынан туындайды. Бұл ток полярографиялық әдістің сезімталдылығын төмендетеді, яғни ол зиянды. Оның ықпалын азайту үшін және сол арқылы әдістің сезімталдылығын арттыру үшін, жалпы жуйедегі тізбекті күрделендіре түсетін, полярографияның жалпы принциптік схемасын күрделендірегін әр түрлі әдістер пайдаланылады. Қалдық токтың кұрамды бөлігі - фарадейлік ток. Ол ерітіндідегі болмашы қоспалардың электродтарда тотықсыздану процесінен пайда болып, өте аз мәнге ие болады. Мұндай токтың пайда болуы электродтағы тотығу не тотықсыздану құбылыстарымен байланысты, эсіресе оған ерітіндіде еріген оттегінің ықпалы баршылық. Демек, оны болдырмау үшін алдын ала тиісті шаралар қолдану қажет. Әдетте, ток қалдығының шамасы 10 −7 А. Төменгі концентрациядағы ерітінділерді (10 −5 М) талдағанда ток қалдығы диффузиялық токпен шамалас келеді және ол полярографиялық талдау әдісінің шекті сезімталдылығын шектейді. Дереккөздер
Шекті ток

Ыдырау потенциалына жеткен кезде (мысалы, мырыш үшін ол -0,9 В шамасында) сынап тамшысы бар электродтағы иондар зарядсызданады да, амальгама түзеді. Катод потенциалының әрі қарай өсуімен ұяшык арқылы өтетін ток шамасы артады да, содан кейін ол ерітіндідегі деполяризатор концентрациясы тура пропорционал болатын шекті шамаға жетеді. Деполяризатор иондары электр өрісі мен өздігінен болатын диффузия әсерінен жұмысшы электродқа қарай жылжиды, сондықтан да мұндай токты миграциялық і м және диффузиялық i d екі токтың қосындыеы ретінде қарастырады. Дереккөздер
Миграциялық ток

Миграциялық токтың зиянды ықпалын болдырмау мақсатында талданылатын электролитке бейтарап электролитті қосады және ондағы катиондардың тотықсыздану потенциалы талданылатын заттың потенциалынан гөрі едәуір теріс болуы керек. Мұндайда фондағы, яғни бейтарап электролиттегі катиондар катодтың беткі ауданында тотықсызданбай-ақ, электр өрісін қалқалай, қос электрлік қабат түзеді. Сондықтан да, зерттелінетін иондар электр өрісі әсерінен катодқа қарай ауыспайды. Олардың орын ауыстыруы тек диффузиямен ғана байланысты болады. Фонның болуымен катиондардың тотықсыздану (немесе аниондардың тотығу) кезіндегі шекті ток (і ш ) фон жоқ кездегідей - кіші, ал аниондардың тотықсыздану кезіндегі (немесе катиондардың тотығу кезінде) - үлкен. Бұл бірінші жағдайдағы қосумен (і ш = і м + i d ), екінші жағдайдағы азайтумен і ш =(і(1-і м ), яғни электродтағы әрекеттесетін иондардың электр өрісімен не тартыла, не тебіле әрекеттесуіне орайлас түсіндіріледі. Ал, оттек, асқын су, органикалық қосылыстар сияқты бейтарап заттар тотықсызданғанда, шекті ток шамасы өзгермейді. Дереккөздер
Жарты толқын потенциалы

Деполяризатордың тотықсыздану (немесе тотығу) процесі басталған кезіне сэйкес келетін токтың бірдей үлкейгендігі потенциалы зерттелінетін заттың табиғатын сипаттай алмайды, ейткені ол деполяризатор концентрациясына тәуелді. Сондықтан да деполяризаторды сипаттау үшін токтың кенет өзгеру учаскесіндегі майысу нүктесіне сәйкес жарты потенциалды толқынды (φ 1/2 ) яғни полярофафиялық толқынның ортасы пайдаланылады. Жарты толқын потенциалы деполяризатор концентрациясына тәуелді болмайды. Фонды анықтау үшін деполяризатордың табиғатын сипаттайды. Егер ерітіндіде сәйкес келетін жарты толкын потенциалдары бар бірнеше деполяризатор болса, онда күрделі полярограмма (полярографиялық кисық) алынады және оны полярографиялық спектр деп атайды. Мұндай спектрлердегі деполяризатор қоспасын алдын ала бөліп алмай-ақ, оларды сандық және сапалық талдау үшін пайдаланады. Дереккөздер