Оңтүстік (арал, Жаңа Жер)

Оңтүстік арал (орыс. Южный остров) - Жаңа Жер архипелагының аралы, Солтүстік аралдан Маточкин Шар бұғазы арқылы (ені 2-3 км), Вайгач аралынан - Кар Қақпасы бұғазы (ені шамамен 50 км) арқылы бөлінген. Ресейдің Архангельск облысының әкімшілік бөлігіне кіреді. Ауданы - 33 275 км², бұл Ресейде Сахалин және Солтүстік аралдарынан кейінгі үшінші ірі арал. Батыста Қазды жер түбегі орналасқан. Ең биік нүктесі - Первоусмотренная тауы (1291 м). Тарихы Ежелгі дәуірде аралды белгісіз тайпа мекендеген, ол, мүмкін, Усть-Полуй археологиялық мәдениетіне жататын. Мүмкін, өздерін жеушілердің (ненецтер) мифологиясында олар сиртя деген атаумен белгілі. Шамамен XII-XIII ғасырларда аралды Новгород көпестері ашты, бірақ бұл жайлы тарихи дәлелдемелер жоқ. Сондай-ақ архипелагты ежелгі скандинавдықтар бірінші ашқандығы дәлелденбеді. Батыс еуропалықтардан аралға бірінші болып «Солтүстік-Батыс өткелін іздестіру» және Ресей мемлекетімен қарым-қатынас орнату үшін Лондондық «Мәскеулік компания» экспедициясын Эдуард VI (1547-1553) жарлығымен жетекшілік еткен ағылшын зерттеушісі Хью Уиллоби 1553 жылы келді. Голландық ғалым Герард Меркатордың 1595 жылғы картасында Жаңа Жер архипелагі әлі біртұтас арал, тіпті түбек ретінде көрінеді. 1671 жылы Парижде «Солтүстік елдер бойынша саяхат» шығармасы жарияланды, оның авторы, Лотаринг ақсүйегі Пьер Мартен де Ла Мартиньер 1653 жылы Жаңа Жер архипелагының оңтүстік аралына даттық көпестердің кемесімен барды. дат теңізшілері мен Мартиньер үш қайықпен жағалауға шыққан кезде сол жерде садақпен қаруланып, ағаштан жасалған пұттарға сыйынатын аңшы-өздерін жеушілерді кездестірді. Атақты голландық табиғат зерттеуші-ғалым Николаас Витсен «Солтүстік және Шығыс Татария» (1692) кітабында, Батыс Еуропада Сібір және Ресейдің солтүстігі туралы алғашқы ғылыми еңбекте, Петрдің аралда орыс әскери бекініс құруды жоспарлағанын хабарлайды. Оңтүстік аралдың алғашқы орыс зерттеушісі - штурман Федор Розмыслов (1768-1769). ХІХ ғасырдың екінші жартысына дейін поморлар мен норвегтер үнемі аң, балық аулап жүргенімен, шын мәнісінде, аралда адамдар өмір сүрмеген. Олардың бірде-біреуі аралда өмір сүре алмаса да, уақыт өте келе Ресей империясы әрқашан аралға құқықтарын жариялаған ұсақ дипломатиялық қақтығыстар болды. Аралды белсенді қоныстандыру 1869 жылы басталды, онда бірнеше ненец отбасылары мәжбүрлеп қоныстандырылды. 1877 жылы аралда Малые Кармакулы елді мекені пайда болды. XIX ғасырдың сексенінші жылдарында Жаңа Жерде ненецтердің және орыс өнер кәсіпшілердің шағын колониясы болды. 1901 жылы жергілікті жас ненец Тыко Вылканы өзімен бірге жол көрсетушісі ретінде алып кеткен белгілі полярлық суретші Александр Борисов аралда жұмыс істеді. Иттермен 400 шақырымдық жол жүру кезінде Борисов үнемі сурет салып отырды. Кескіндемеге қызығушылық танытқан Вылканың талантын байқап, Борисов Тыко Вылканы кескіндеме өнеріне үйретті. 1903 жылы суретші және жазушы Степан Писахов аралға жер аударылған кезде, ол сондай-ақ жас ненецтің талантын атап өтіп, бояулар мен қарындаштар сыйлады. 1909 жылы аралға Тыко Вылкамен бірге Жаңа Жер архипелагының барлығын зерттеп, оның нақты картографиялық сипаттамасын жасаған полярлық зерттеуші Владимир Русанов келді. 1911 жылғы Жаңа Жер экспедициясы Оңтүстік аралды зерттеп, орыс өнеркәсіпкерлерді сол күнге дейін белгісіз болған кентке жинады. Картада еш жерде аталмаған, ешқандай атаусыз, шыңында орналасқан Қара мұрында ауылдың жағдайы қайғылы болды: адамның бас сүйектері, қаңқалары, сүйектері барлық жерде шашыраңқы жатқан. Мұнда тұрған кресттер, шамасы, зираттарда мүлдем тозып және жанып күл болып, бөренелері құлап, жазулары өшіп қалған. Барлығы экспедиция шамамен 13 адамның қалдықтарын санап шықты. Қашықтықта тағы үш жартылай бұзылған кресттер болды. Красино тұрағы Қара кірмесінің жағасында орналасқан. 1954 жылы ядролық сынақ аймағында нысандарды салу үшін мұнда алғашқы әскери қызметшілер келді. 1997 жылы В.Н.Калякиннің орнитологиялық экспедициясы Малый кірмесі жағалауының солтүстік бөлігінде Медный түбегінде (Костин Шар бұғазының шығыс жағалауында), Жоғалған екі тасты лабирит тапты.