kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Калицинит

Калицинит — КНСО 3 . Өте сирек кездесетін минерал. Түсі ақ, сингониясы моноклиндік, меншікті салмағы 2,17. *Жаратылысы. Калицинит көл тұнбасы болып есептеледі. Егер қышқыл тұз орташа түрге айналса, оны сақар (К 2 СО 3 ) деп атайды. Ол минерал түрінде тұрақты емес. Сақарды тек өсімдік күлінен ғана алуға болады. Дереккөздер
Цейлон хроникалары

Цейлон хроникалары - Дипавамса» («Арал хроникасы»), «Махавамса» («Үлкен хроника») және «Чулавамса» («Шағын хроника»). Бұлардың бәрінен бұрынғысы, сірә, біздің дәуіріміздің IV—V ғасырларында дүниеге келген болуы керек. «Махавамса» ертеректегі түпнүсқаларға негізделген. Хроникалар Цейлондағы британдық орталық биліктің басталуына дейінгі уақытты қамтиды. (XVIII ғасырдың аяғы). Бұларда Цейлон тарихы буддизмдік көзқараста баяндалады. Олар, сонымен бірге, Оңтүстік Үндістанның тарихын зерттеу үшін де маңызды түпнүсқалар болып табылады. Тағы қараныз: * Шри-ланка Дереккөздер
Деформация (Материалдар механикасы)

Деформация ( бұзылуы, қисаюы), күштер әсерінен дене өзгеруі және дене пішіннің қалыпсыздану - сыртқы формасының жалпы бөлшектерінің өзара орналасуының сандық өзгеруі. Әрекетті деформация Деформация кезінде кернеу артып отыратын деформация. Қисық білеудің деформациясы Июші момент (M F ) және күш (N F ) әсерінен туатын элементтегі ұзару және бұралу бұрышы. Өстік талшықтың ұзаруы, , мұндағы ЕА - созылу кезіңдегі қатаңдық, R 0 - өстік талшықтың радиусы, dS - қисықтың кесіндісі. Қималардың бұрылу бұрышы, мұндағы FSRq EARQ S = l * A - қиманың статикалық моменті, l - бейтарап сызықтан ауырлық центріне дейінгі қашықтық . Сызықтық деформация Элементтердің тік кернеу әсерінен туатын сызықтық ұзаруы немесе қысқаруы. Қалдық созымды деформация Сыртқы күш әсері жойылғанда, деформация толық жойылмай қалса, ондай деформация қалдық немесе созымды деформация деп аталады. Дереккөздер
Чанди

Чанди - (үнділік тәңірия Дурга бұл есімде өлім құдайы ретінде бейнеленеді) — әуел баста мазардың аты, ал кейініректе — Ява аралының (Индонезия») Будда немесе индуистік құдайлар бейнелері орналасқан діни құрылыстары. Цокольді іргетасқа орналасқан целла қарапайым құрылыс ретінде ерекшеленеді; оған көтерілетін басқышы, төбесінде мұнарасы бар. Дереккөздер
Реттелетін қапсырмалар

Реттелетін қапсырмалар - тексерілетін бұйымдар диапазоны кең қапсырмалар. Реттелетін қапсырмалар шекті өлшеулер көмегімен реттеледі. Реттелетін қапсырмалар әдетте сериялық өндірісте қолданылады. Бірақ, оның тексеру дәлдігі реттелмейтін қапсырмалардікінен кем. Дереккөздер
Натрий нитраты

Натрий селитрасы — NaNО 3 (Чили селитрасы). Химиялық құрамы: Na 2 О 36,5%, N 2 О 5 63,5%. Қаттылығы 1,5—2, үгілгіш зат. Жымдастығы ромбоэдр бойынша жақсы білінеді. Меншікті салмағы 2,24—2,29. Түсі ақ, сұр, кейде қызғылт күрең. Жылтырлығы шыны тәріздес. Сингониясы тригондық; дитригон-скаленоэдр. Кристалдық құрылысы негізінде кальцитке ұқсас. Оптикалық солақай, N т 1,585, Nр 1,337. Кристалдық бейнесі кебінесе ромбоэдр (кальцитке ұқсас). Көбінесе түйіршікті тұтас түрінде кездеседі. *Жаратылысы. Натрий селитрасы ыстық, өсімдігі жоқ шөл жерлерде ішінде азоты бар органикалық, заттардың тотығып бұзылуынан пайда болады. Мысалы, құстардың және басқа жануарлардың қиы (тезегі) ыдырағанда шығатын заттан немесе азотты бактериялар мен микробалдырлар қалдықтарынан құралады. Осыдан пайда болған селитра жауын суымен шайылып ойпаттарға жиналады, сонан селитра сортаңдары пайда болады. Оның ішінде әр түрлі тұздар да — галит, гипс, мирабилит, иодаттар — болады. Натрий селитрасы — өте бағалы минералды тыңайтқыш. Ол никель кенін қорыту үшін металлургияда тотықтырғыш, шыны өнеркәсібінде тазартқыш ретінде, тамақ өнеркәсібінде (балық — ет консервтерінде), мылтық дәрісі және басқа қопарылғыш заттар жасау үшін қолданылады. Кендері. Бұрынғы КСРО-да натрий селитрасының онша ірі кендері жоқ. Оның аздаған кендері Каспий жағасында (Қазақстанда), Орта Азияда, Алтайда, Қырымда, Байкал сыртында бар. Шет елдердегі ірі кендері Чилиде, Калифорнияда, Египетте, Сахарада т. б. кездеседі. Дереккөздер
Болымдылық және болымсыздық категориясы

Болымдылық және болымсыздық категориясы — іс-әрекеттің болуы я болмауы туралы хабардар ететін етістіктің формалары. Болымдылық етістіктің түбір, туынды және күрделі формалары арқылы беріледі (айт, көмектес, бере сал), болымсыздық сол формаларға арнаулы -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе қосымшалары жалғану арқылы жасалады (айтпа, көмектеспе, бере салма). Етістік негіздеріне жалғанатын езге формалардың бәрі де (есімше, көсемше, рай, жіктік жалғаулары) осы болымсыз түр қосымшасынан кейін қолданылады (айтпаса, айтпаған, айтпас-ты т. б.). Болымсыздық қосымшасы стильдің талабына сай күрделі (аналитикалық) етістіктердің біреуіне ғана жалғанып та болымсыздық мән бере береді (алмай қойды, ала қоймады, таба қоймады т. б.). Күрделі аналитикалық етістіктердің жетекші етістігіне де, көмекші етістігіне де болымсыздық қосымшасы қатар жалғанатын болса, болымсыздық мән жоғалып, керісінше іс-әрекеттің орындаушысы арқылы табандылықпен іске асқаны көрсетіледі (алмай қоймады, таппай қоймады). Болымсыздық мән етістіктің есімше формаларына -ар, -ер, -р, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, - пек, -қан, -кен, -ған, -ген, -атын, -етін, -йтын, -йтін қосымшалар және емес, жоқ сездері тіркесу арқылы да беріледі (барар емес, барған жоқ, алатын емес т. б.). Болымсыздық есімдіктері де сөйлемде бастауыштық, анықтауыштық, пысықтауыштық қызметтің бірінде келіп, болымсыздық мәнді айқындай түседі (ешкім келмеді, ешқандай болмай шықты, ешбір жұмысты істемеді т. б.). Дереккөздер
PH-метр

рН-метр - әртүрлі биологиялық объектілердің сілтілік немесе қышқылдық дәрежесін сипаттайтын сутекті иондардың концентрациясын (1 ... 14 аралықта) өлшеуге арналған аспап. Ол электродтық жүйеден, күшейткіштен, индикатордан (немесе өздігінен жазғыштан), реттеуіш құрылғыдан, орындауыш механизмнен тұрады. рН-метрлердің өлшеу принципі жағынан 2 түрі болады: потенциометрлік (нөл-аспаптар) және тура есептейтін. Дереккөздер
Калий селитрасы

Калий селитрасы — KNО 3 . Бұл Үнді селитрасы деп те аталады. Қаттылығы 2, меншікті салмағы 1,99. Сингониясы ромбылық. Басқа қасиеттері және жаратылысы натрий селитрасымен бірдей, бірақ онан гөрі сирек кездеседі. Ерте кездерде Үндістанда болған, бірақ қазір таусылған. Басқа жерлерде оның кені жоқ деуге болады. Оптикалық солақай, 2u 7°, 1,506, Nm 1,505, Nр = 1,335. Дереккөздер
Жарықтылық өлшегіш

Люксометр – жарықтылықты өлшеуге арналған оптикалық құрал. Жұмыста жарықтылықты өлшеу үшін люксметр аспабы қолданылады. Люксметрдің жұмыс істеу принципі ішкі фотоэлектрлік эффектінің құбылысына – жарықтың әсерінен (фотоөткізгіштік) диэлектриктердің немесе жартылай өткізгіштердің электр өткізгіштігін арттыруға негізделген. Люксметр өлшегіш құрал мен саптаулары бар жеке селенді фотоэлементтен тұрады. Селеннің жарыққа сезімтал қабатына түсетін жарық әсерінен (электромагниттік сәулелену кванттары) фотоэлементтің тізбегі мен онымен қосылған гальванометрде фотоағын туындайды, оның мәні фотоэлементке түсетін (фотоэлемент бетінің жарықтылығы) жарық ағынына пропорционал.Пайда болатын фотоағын шкаласы жарықтылық бірлігімен (люкспен) градуирленген гальванометрдің бағыттауышын ауытқытады. Дереккөздер
Созылу және сығылу кезіндегі деформациялар

Созылу және сығылу кезіндегі деформациялар. Бойлық күш әсерінен форма өзгеруі. Созылу және сығылу кезіндегі деформациялар: *абсолют көлденең жіңішкеру, абсолют бойлық ұзару, *салыстырмалы көлденең деформация, *салыстырмалы бойлық деформация. Дереккөздер
Роквелл әдісі

Роквелл әдісі (, американ металлургі Rockwell құрметіне қойылған) — материалдардың (көбінесе металдардың) қаттылығын өлшеуге арналған әдіс. Ұшындағы бұрыш 120° (A, С болу мөлшері) болатын алмасты иденторды немесе шынықтырылған болат диаметрі 1/16 немесе 1,588 мм шарикті (В бөлу мөлшері) қаттылығы өлшенетін бетке батыру арқылы қаттылық анықталады. Роквелл әдісімен қаттылық шартты бірліктерде өлшенеді. Қаттылық бірлігі ретінде идентор үшының 0,002 мкм-ге осьтік жылжуына сәйкес келетін шама алынған. Роквелл әдісі бойынша сынау арнайыландырылған үстел үстіне қойылатын аспаппен жүрігізіледі. Ол қаттылық санын бірден көрсететін индикатормен жабдықталған. Дереккөздер
Сульфаттар

SO 4 2− моделі]] Сульфаттар. Сульфидтерде күкірттің өзі жеке түрде аниондық ролін атқарады, ал сульфаттарда күкірт оттекпен қосылып күрделі (комплексті) [SО 4 ] -2 анион құрайды. Күкірттің осы сияқты екі түрлі күйде болуы негізінде: оттек жетіспейтін жерде күкірт жеке анион болады, ал оттек жеткілікті жерде күкірт ең алдымен сол оттегіне қосылып, комплексті ион құрайды. Оттек жердің ішкі қабаттарында жетіспегенімен жердің бетінде көп болады. Соған байланысты сульфидтер — көбінесе жердің астыңғы қабаттарында пайда болатын минералдар, ал сульфаттар — көбінесе жердің бетінде атмосфераның қатысы бар жағдайда пайда болатын минералдар. Сондықтан көп жерлерде сульфидтердің тотыққан беттерінде сульфаттар пайда болады деуге тура келеді. Бір валентті, екі валентті және үш валентті металдардың тұздары сульфаттар түрінде кездеседі. Сонымен қатар қос тұздар, күрделі тұздар да болады. Сульфаттардың сусыз және сулы түрлері бар. Халық арасында ежелден белгілі ашутас, тотияйын деген минералдар осы сульфаттар қатарына жатады. Сонымен, сульфаттар қатарына жататын минералдардың түрі көп. Дереккөздер
Жарықтылық температура

Жарықтылық температура - энергиялық жарықтылықтың спектрлік тығыздығы тұтас спектр бөліп шығаратын берілген сәулелендіргіш дене үшін де сондайларымен сәйкес келген кездегі абсолют қара дененің температурасы. Дереккөздер
Сульфидтер

Сульфидтер. Табиғи жағдайда көптеген металдар күкіртпен қосылған минералдар түрінде кездеседі. Күкірттің қасиеті көп жағдайларда оттекке ұқсас. Егер металдардың химиялық қосылыстарға, яғни минералдарға айналатын жағдайларында оттек жетіспей, күкірт кездесетін болса, онда тотық орнына сульфидтер пайда болады. Күкіртті қосындылар түрінде кездесетін металдар көбінесе мыналар: темір, мыс, мырыш, қорғасын, күміс, сынап, сурьма, молибден, мышьяк, никель, кобальт т. б. Осы металдардың сульфид минералдарын кен минералдары деуге болады. Мысалы, пирит, халькопирит, антимонит, молибденит, арсенопирит сияқты минералдардан жоғарыдағы айтылған металдарды қорытып алады. Сол себепті сульфидтер ерекше маңызды минералдар қатарына жатады. Көпшілік кендерде бірнеше сульфид аралас кездеседі. Сондықтан ондай кендерді полиметалды (көп металды) кендер деп атайды. Осы минералдардың кәбі езіне тән ерекше физикалық қасиеттерімен (металдық жылтырлығынан, меншікті салмағының ауырлығынан, аз мелдірлігінен, электр еткізгіштігінен) белгілі болады. Жаратылысы, құрылысы және қасиеттері жағынан сульфид минералдары типтес минералдар да бар. Оларда күкірттің орнында селен, теллур, мышьяк, сурьма элементтері болады. Мысалы, никелин (NiAs), тиманит (HgSe) сияқтылар. Бұлар сол сульфид минералдар тобына жатады. Осы сульфид типтес минералдар саны 350 деп мөлшерлейді. Демек, мұның силикаттардан кейінгі екінші орында болғаны. Сульфидтер әр түрлі жағдайларда түзіледі. Бірқатар сульфидтер (темір мен никель сульфидтері) магмалық балқыған заттан кристалданып пайда болады. Бұл типтес кендер никель рудасының негізгі шығатын көзі болып есептеледі. Күкіртті кендердің өте көп таралған типтері ыстық судың ертінділерінен, яғни гидротермалық жолмен шығады. Осыдан күкіртті рудалардың ете негізгі желілі кендері пайда болады. Сульфидтер оттек жетіспейтін, яғни тотықтанбайтын, атмосфера және басқа табиғи тотықтандырғыштар қатыспайтын жағдайда пайда болып жиналады. Сондықтан сульфид минералдарының орнықты алабы жер бетіндегі оттегі бар атмосфера шекарасынан төмен болады. Бұл шекараның үстіндегі сульфид минералдары бұзылады да, әр түрлі оттекті қосындылар — тотықтар, сулы тотықтар, карбонаттар т. с. с. пайда болады. Сульфид минералдары мен рудаларды зерттегенде оларды мөлдірлігінің нашарлығына және металша жылтырлығының күштілігіне қарай айырады. Ол үшін микроскоп қолданылады. Шығу тегі Табиғатта кең таралған, жер қыртысының массасының шамамен 0,15% құрайды. Шығу тегі негізінен гидротермиялық, кейбір сульфидтер тотықсыздану ортасы жағдайында экзогендік процестерде де түзіледі. Олар көптеген металдардың кендері — Cu, Ag, Hg (HgS), Zn, Pb, Sb, Co, Ni және т.б. сульфидтер класына қасиеттері жағынан жақын антимонидтер, арсенидтер, селенидтер және теллуридтер жатады. Тағы қараңыз [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%82 пирит] [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%82 марказит] [http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%82 халькопирит] Дереккөздер
Марказит

Марказит-— FeS2 . Марказиттің химиялық құрамы көбінесе темірден (46,6%), күкірттен (53,5%) және аз ғана мөлшерде мышьяк (As) пен титаннан (Ті) тұрады. Қаттылығы 5—6, меншікті салмағы 4,6—4,9. Электр тогын нашар өткізеді. Сингониясы ромбылық ; ромб-дипирамидалық , конкреция түрінде. Құрылысы сәуле сияқты; садақ оғы және тарақ сияқты қоспақтары бар. Жартылысы Марказит аса қышқылды салқын су ерітінді-лерінен пайда болады, бірақ үлкен жинақтары болмайды, гидротермалық желілерде сирегірек кездеседі. Марказит саз тақта тастардың, мергельдердің арасында көп таралған. Марказит пирит сияқты күкірт қышқылын жасауға қолданылады. Марказит көп тараған минерал. Ол Борович кен орнынан (Новгород облысы), Уралдан шығады. Дереккөздер
Секундөлшер

Секундөлшер — уақытты секунд бірлігінде өлшеуге арналған сағаттық механизмі бар аспап. Секундөлшердің қалтаға салып жүретін, қолға тағатын, үстел үстіне қоятын түрлері болады. Секундөлшер көрсеткісін іске қосуды, тоқтатуды жоне нөлге қайтадан келтіруді жасайды. Дәлдігі ең жоғары секундөлшер - электрондық секундөлшер. Ол кварцтық генератордан істейді. Қателігі 1 мкс. Секундөлшер өнеркәсіпте, спортта және т.с.с. салаларда қолданылады. Дереккөздер
Нүктелердегі деформацияланған күй

Нүктелердегі деформацияланған күй. Нүкте арқылы өтетін барлық алаңдар және өстер бойынша туындайтын деформациялардьщ жиынтығы. Нүктелердегі деформацияланған күй деформациялардың алты компонентімен: үш сызықтық салыстырмалы деформация (,,) және үш бүрышты салыстырмалы деформациямен(,,) анықталады. Дереккөздер
Сенситометр

Сенситометр ( — сезгіш және - өлшеймін) — фотоматериалдардың қасиеттерін жарыққа сезгіштік, жалпы жарыққа сезгіштік, эффективті жарыққа сезгіштік, контрастық коэффиценттерін анықтайтын аспап. Полиграфияда қолданылатын сенситометрдің моделі ФСР-4. Ол оптикалық жиынтықтан, фотопленка кассеталарынан, электроаппаратурадан және т.б. тұрады. Дереккөздер
Температуралық деформация

Температуралық деформация. Температура әсерінен дененің сызықтық өлшемдерін өзгерту шамасы , мұндағы - материалдың температуралық сызықтық ұлғаю коэффициенті, t 1 , t 2 - дененің бастапқы және кейінгі температуралары, -дененің сызықтық өлшемі. Дереккөздер
Серіппелі өлшеуіш аспаптар

Серіппелі өлшеуіш аспаптар — беріліс механизмінде жазық және оралған серіппелердің серпілу қасиетін пайдаланатын аспаптар. Бұл аспаптарда үйкеліс аз болғандықтан, олардың бөлу құны мөлтек, дәлдіктері өте жоғары. Мүндай аспаптарға микрокаторлар жатады, Олардың негізгі бөлшегі — оралған жазық серіппесі фосфорлық немесе берийлік қоладан жасалынады. Оның ені 0,08 .. 0,15 мм. қалыңдығы 0,005 ... 0,012 мм болады. Дереккөздер
Серіппелі өлшеуіш бастиек

Серіппелі өлшеуіш бастиек — микрокатор, салыстырмалы өте дәл өлшеуге бөлшектің геометриялық пішінінің ауытқуын тексеруге арналған аспап. Бөлу баға мөлшері 0, 0001 ... 0,01 мм. Өлшеу шегі х0,004 ... 0,30 мм, Қателігі х0,15 ... х5 мкм. Сезгіштігі өте жоғары, өлшеу күші өте аз. Дереккөздер
Кернеулердің шартты диаграммасы

Кернеулердің шартты диаграммасы. Тік кернеу *: мен салыстырмалы ұзару арасындағы тәуелділікті көрсететін график. Мұндағы F - созу күші, А 0 - үлгінің бастапқы ауданы, - абсолют ұзару, -үлгінің ұзындығы. Диаграмма шартты деп аталу себебі оны құрғанда үлгінің көлденең қимасы ауданының кішіреюі ескерілмейді. Беріктік шарттарын қарастырғанда шартты диаграмма мәндері пайдаланылады. Дереккөздер
Манганит

{{Infobox mineral }} Манганит — МnO 2 -Мn(ОН) 2 . Мұнда екі және төрт валенттік марганец аралас екені анықталған. Химиялық құрамы: МnО 40,4%, МnO 2 49,4%, Н 2 0 10,2%. Қоспалары: SiO 2 , Аl 2 O 3 , СаО, В 2 O . Қаттылығы 3—4, меншікті салмағы 4,3 Жылтыр қара, сызығы қоңыр қара. Жымдастығы бір бағытында (010) едәуір жақсы білінеді. Сингониясы моноклиндік. Оптикалық мөлдір емес, N g 2,53,N m N p = 2,24. Кристалдық құрылысы әлі шешіліп білінбеген. Кристалдық бейнесі призмалық , бағана тәрізді. Жақтары тік бағытта штрих сызықпен түрленген. Кристалдарының гидротермалық кеңдерде друзалар, бағана тәрізді түрлері жиі кездеседі. Шөгінді кендерде жұқа кристалл агрегаттары кең тараған. Сондай-ақ олар оолиттік, сирек те болса іркінді формаларда байқалады. Жаратылысы. Дұрысында манганит оттегінің біршама жеткіліксіз жагдайында пайда болады. Ол гидротермалық кендерінде минералдардың соңғы құралу қатарында баритпен, кальцитпен бірге кездеседі. Манганит шөгінді кендерде исиломелан-пиролюзиттік рудалардың (төрт валенттік марганец қоспаларының) және екі валентті марганец карбонат рудаларының арасында аралық орын алып, оолиттіц және тұтас массалардың түрінде көп мөлшерде кездеседі. Сонымеи қатар ондай оолиттердің арасында кварц немесе өзге бір заттың кесегі болса, оның сыртынан қабат-қабат болып манганит қоршап жатады. Балшықта сазды жерлерде кейде «сферосидериттерге» ұқсас радиал-сәулелі құрылысы бар, жалбыршақ түрінде кездеседі. Манганит тоттану зоналарында түрақсыз. Оңай өзгеріп жасырын кристалды сусыз тотыққа (МnO 2 ) ауысады, яғни барлық марганец тотықтанып төрт валенттенеді. Сондықтан лимонит қақпа сияқты марганец қақпақтарда манганит көп кездеспейді. Манганит псиломелан-пиролюзит сияқты рудалық минерал. Кендері. КСРО-да ірі массаларда манганит Чиатура (Грузия) кенінде оолиттік руданың қоңыр түсті түрінде кездеседі. Сонымен қатар қара түсті шар тәрізді конкрециялар Никополь кенінде (Украинада) кең таралған. Ірі гидротермалық кендер Германиядағы Гарцта (Ильфельд кені), Тюрингияда (Ильменау кені), Швециядағы Вермланда (Лонгбан кені) және басқа жерлерде бар. Дереккөздер
Созылу диаграммасы

Созылу диаграммасы. Үлгіні күші F пен ұзару арасындағы тәуелділікті көрсететін график. Созылу диаграммасы қарастырылған үлгінің күйін сипаттайды. Зерттелетін материалды тікелей сипаттау үшін кернеулердің шартты диаграммасын пайдаланған ыңғайлы. Дереккөздер
Тенардит

{{Infobox mineral Тенардит — Na 2 SО 4 . Аты өткен ғасырдағы француз химигі Тенардың есіміне қойылған. Химиялық құрамы: Na 2 О 43,7%, SО 3 56,3%. Қоспасында кейде аздаған К 2 О , механикалық аралас түрінде ангидрит т. б. болады. Қаттылығы 2—3, меншікті салмағы 2,68—2,69. Жымдастығы (010) бойынша орташа, (111) бойынша нашарлау білінеді. Түсі су сияқты мөлдір, кейде қызғылт шапақ сияқты. Суға ерігіш, ауада көп тұрса ұнтаққа айналады. Сингониясы ромбылық ; ромб-дипирамида формасында. Кристалдарының сырт формасы да сол қос пирамида түрінде. Айқас қоспақтары жиі кездеседі. Оптикалық оңқай; 2u 84°, Ng 1,485. Nm 1,474, Nр 1,464. *Жаратылысы. Тенардит басқа тұздармен қатар суалған көлдер түбіне тұнады. Сонымен қатар ол көбірек кездесетін мирабилит тұзының сусыздануынан пайда болады. Тенардит пен мирабилиттің айырмашылығы жоғарыдағы ангидрит пен гипс айырмашылығына ұ қсас. Тенардит кейде вулкандармен байланысты фумарола әрекетінен пайда болады. *Тенардит мирабилитпен қатар шыны, сода т. с. с. өндірістерде қолданылады. Тенардит кендері Қазақстанда Құлынды көлінде т. б. бар. Оның ірі кендері өте сирек, ал аздаған минералдық түрлері көп кендерде кездеседі. Дереккөздер
Гидраргиллнт

Гидраргиллнт — А1(ОН)3 . Минералдың аты грекше екі сөздіц түбірінен қ ұралған: гидро — су, аргиллос — ак саз. Химиялық құрамы: А12 03 65,4%, Н2 0 34,6%. Баскаша айт- қанда алюмннийдіц сулы тотығы. Қоспалары: Ғе2 03 , Ga2 0 3 . Гидраргиллиттің суы кемдеу болса, мысалы А1(ОН)2 —ол боксит, ал онан да кем болса, мысалы А1(ОН)—ол диаспор деп аталады. Кейінгі сипаттауларда осы минералдардың орташа қасиеттерін келтіреміз. Химиялық кұрамы өзгермслі болғандық - тан бокситті тау жынысы қатарына да қосады. Олай болса көбінесе бір тектес келетін гидраргиллит минерал болып табы- лады. Қаттылығы 2,5—3,5, меншікті салмағы 2,35. Түсі ақ , сұр, ксй- де қызғылт (кірпіш тәрізді — боксит). Жымдастығы бір бағы- тында жақ сы (001) білінеді. Сингониясы моиоклиндік немесе аморфтық . Кристалы приз- ма түрінде; қ ұрылысы қабатты. Көпшілігінде уақ дисперсия структурасы болады. Агрегаттық бейнесі саз, яшма тәрізді, бірақ саз сияқты емес, қ ұрғак, катты тиеді. Бейнесі оолиттік, топырақ тәрізді, темірдіц азды-көпті сулы тотықтарымен қатты, кремнеземді болып цементтелінеді, кейде уақ және ірі оолитті қ ұрылыста болады. Оптикалық оңқай, Ng 1,587, Л^ 1,566, TV^ = 1,566, 2v — кішкене. Жаратылысы. Гидраргиллит алюминий бар тау жыныстары- ның еріп, жайылуынан, топырак, лимонит сияқ ты пайда болады. Ондай болу үшін суында органикалық қышқылдар көп, сілтілі жағдайда климаты ылғалды, жылы (тропикалық немесе суб- тропикалық) арнаулы орыпдар болу керек. Тск кейбір жағдай- ларда ғана өте төмен температуралы гидротермалық гидрар- гиллит аздап кездеседі. Қолданылуы. Гидраргиллит алюмшіий қорытып алу үшін қолданылады. Алюминий химиялық жағынан төзімді, жеңіл металл. Ол самолет, ыдыс-аяқ , кеме жасауға т. б. пайданылады. Кені Ленинград облысында (Тихвин), Солтүстік Уралдың шығысында (Қызылбөрік), Орта Уралда (Черемухинск т. б.),. Орталық Қазақстанда (Қостанай, Целиноград, Павлодар облыс- тары) кездеседі. Боксит кендері көи елдерде бар. Дереккөздер
Сығылу диаграммасы

Сығылу диаграммасы. Сығылу кезіндегі материалдардың күйін зерттеу үшін сығылу диаграммасын құрады. Күш әсерінен бастапқы кезде аз көміртекті созымды болат 3-тің сығылу диаграммасы созылу диаграммасындай көлбеу болып диаграмма сызығы қисаяды, оның горизонтальға көлбеулігі азаяды. Дереккөздер
Бөлшек бөлік

Санның бөлшек бөлігі - берілген х санымен осы санның бүтін бөлімі (антье) х-тің айырымы ретінде барлық нақты х-тер үшін анықталғын функция. Әдетте санның бөлшек бөлігі {х} - деп белгіленеді. Мысалы, {1,03}0,3; {-1,25}0,75; {π}{3,14...}0,14. Функция қасиеттері * Анықталу облысы . * Мәндер облысы . * Функция периодты, Дереккөздер
Функция максимумы

Функция максимумы/минимумы - y=f(x) функциясының, x 0 нүктесінің жеткілікті кішкене маңайындағы мәндерінен кіші болмайтын, f(x 0 ) мәні. Функция максимумы/минимумы былай табуға мүмкін: f(x)-тің макс/минимумы - f’(x)=0; бұл арқылы x 0 табылады. Мысалы: f(x)=4x^2+10 f’(x)(4x^2+10)’8x+0 f’(x)0; 8x+00, 0=x 0; y 0 4*x 0 ^2+10 10; Дереккөздер ru:Максимум (математика)
Жиын өлшемі

Жиын өлшемі - евклид кеңістігінің Е жиынының теріс емес аддитивті θ(Е) функциясы: θ(Е)≥0 және θ(Е 1 )+θ(Е 2 ) θ(Е 1 Е 2 ), егер Е 1 Е 2 0. Саналымды аддитивті, демек :: болганда, және кесіндінің өлшемі оның ұзындығына тең болатын, бірден-бір өлшем-жиынының Лебег өлшемі. Лебег өлшемі анықталған жиын өлшемді жиын деп аталады. Дереккөздер de:Maßtheorie eo:Mezurteorio fi:Mittateoria
Моноген функция

Моноген функция - кешен айнымалды аналитикалық функцияның жалпылануы. Е кешен сандар жиынында анықталған кешен айнымалды f(z) функциясының Е жиынының шектік z 0 нүктесінде туындысы бар болса, онда f(z) осы нүктеде моноген функция деп аталады. Егер f(z) функциясы Е жиынының әрбір нүктесінде моноген функция болса, онда f(z) Е жинында моноген функция деп аталады. Е жиыны аймақ болған жағдайда моноген функция ұғымы аналитикалық функция ұғымымен түйіседі. Дереккөздер
Муавр формуласы

Муавр формуласы - тригонометриялық түрде берілген кешен санды дәрежеге шығару формуласы. Муавр формуласы мына түрде жазылады: комплек саны үшін : кез келген үшін орындалады. Муавр формуласы И. Ньютонның досы ағылшын математигі И. Муаврдың атымен аталған. Муавр формуласы бүгінгі түріне келтірген Л. Эйлер. Муавр формуласы кей жағдайда Моавр формуласы деп атайды. Дәлелдеу Муавр формуласы Эйлер формуласы және экспонент теңдігінен , мұндағы b — бүтін сан, бірден шығады. Дереккөздер
Күштер әдісі

Күштер әдісі. Машина жасау сырықтық жүйелердің статикалық мағандығын анықтауда қолданылады. Оның мәнісі мынада: анықталмайтын жүйе байланыстардан босатылып, олардың күштермен және моменттермен ауыстырылады. Күштер әдісімен есептеу мынадай тізбекпен орыңдалады: # статикалық анықталмағаңдық дәрежесі анықталады; # қосымша байланыстар Алынып тасталады; # негізгі жүйеде берілген сыртқы және белгісіз күш әсерінен арылып, баламалы жүйе алынады; # негізгі жүйе берілген жүйеге баламалы болу үшін белгісіз күш әсерін таңдағанда олардьщ бағытгарында түсіру нүктелерінің орын ауыстыруы нөлге тең болуын ескеру керек, алынған теңдеуден белгісіз күш әсерінің мәні табылады; # белгісіз күш әсері анықталған соң ішкі күштердің эпюралары құрылады да, көлденең қималар таңдалын алынып, беріктік тексеріледі. Дереккөздер
Су қыздырушы қазандықтар

Қазіргі кездегі, өндірістік және коммуналдық қазандықтарының, аз қуатты қазандары, қазылып алынатын, жоғарғы сапалы отынның 10% артығын жағады. Осы кездегі, қазандық қондырғылардың аз қуаттылығының жұмыстарының талдауы көрсеткендей, пайдалы әсер коэффициенттері негізінен 70-75% аспайды, сондықтан, жылудың көп бөлігі (25% дейін), ұшпалы газбен жоғалады, олардың температурасы 350-400°С құрайды да, қазандықтың қыздыру бетінің өте төменгі жылулық жүктемесінде болады. КазНИИ Энергетиканың жасаған құрылмаларының ерекшелігі - жағушы экранның артқы жағынан, конвективті газ жүргізуінің жасалынуы, онда газды түтін, өзінің жылуының едәуір бөлігін, конвекциямен береді және сәулеленумен газдан, суға жылу беру процессін тез күшейтеді. Одан басқа, орнатылған конвективті газ жүргізгіштегі көлденең турбулизаторлар, ағынның құйындатуын туғызады да, сол арқылы, газдан суға конвективті жылу беруін арттырады. Мұның барлығы ұшпалы газдардың температурасын (250°С дейін, қазіргі кездегі қазандықтардың, осындай қуаты 350-400°С) тез кемітуге, мүмкіндік туғызады және ПӘК-ін 85% дейін арттырады. Қазандық бетін қыздырудағы жылу шиеленістігін арттырғанда, оның, метал сыйымдылығын кемітеді. Қазандықты пайдалану кезіндегі, өнімділігі 2 Гкал/сағ (2,33 МВт) отын шығынын кемітеді, қазіргі кездегімен қазандықтардың, сондай қуатымен салыстырғанда, оның ПӘК 10% арттырса, 80 кг/сағ құрайды, ал, қазандықтың жұмыс істеуінің, жылыту кезеңіндегісі (жылына 210 күн, тәуліктегі 24 сағатта), отынды 400 т үнемдейді. Металды түріне қарай, шойынды және болатты су қыздырғыш қазандықтарға бөледі. Шойынды қазандықтар аз жылу өндіргішті болады да, қуаты 1,2...1,6 МВт артпайды. Мұндай қазандықтар жеке ғимараттарды ғана жылумен қамтамасыздандыруға арналған. Болаттан жасалғаны, тым жоғары жылу жасаушы болып есептелінеді. ЦКТИ әр түрлі жылу жасағыштың (4...180 МВт) қазандығының біріңғайландырылған сериялы (унифицированный), болатты су қыздырғышты жасау жұмысын жүргізуде. Соңғы жылдары, үлкен тұрғын массивтерін, орталықтандырылған жылумен, қамтамасыз етуге арналғанын, жылуландырудың, су қыздырушысын болаттын жасап, қазандықтардың өте үлкен жылу жасағыштарын, кеңінен қолдануда (ПТВМ және ТВГМ). Жылытушы су қыздырғышты қазандықтың жылу жасағыштығы 50 МВт дейінгі, газ бен мазутты жағуға арналған, циклонды жағу алды көрсетілген. Қазандық, үш циклонды камерадан 1, жағушы 8, оның қабырғасы, экранды бетпен жабылған 2, фестонмен 4, бұрғыш камерадан 3 кейін, түсіргіш шахтада қыздырудың конвективті беті 5 орналасқан. Қазандық, тік ағынды ретінде орындалған. Кері аққан желі суы, алдымен, экранды құбырдың үш циклонына келіп түседі, одан кейін, кезекпенен қалқан бетіменен, алдыңғы және артқы экранмен, қазандықтың конвективті бөлігімен, бүйірлік экранмен, коллекторлардан, су желісіне өтеді. Циклонды камерада, жылдамдатып жағуын қолдануда, қазандықтың көлемін едәуір азайтуға болады: оның көлемі екі есе кіші, П - түріндегі қазандыққа қарағанда және сондай өнімділіктегі үлкен камераны мазутпен жаққан сияқты. Дереккөздер
Статикалық анықталмағандық дәрежесі

Статикалық анықталмағандық дәрежесі жазық жүйелер үшін келесі формуламен анықталады: :Π = 3k - m , мұңдағы k - жабық контурлардың саны, m - топсалардың саны. Сырықтық және жақтаулық жүйелердің статикалық анықталмайтындығын анықтауда күш әдісі (метод сил) қолданылады. Дереккөздер
Шикхара

Шикхара - үнділік (буддалық және индуистік) храм күмбезі. Орта ғасырлардағьі оңтүстік үнділік храмдар сәулетінде әуелде әдейілеп көлденеңінен бөлшектеу орын алған. Солтүстік үнділік шикхараларда, бұған керісінше, тік шынарлық биіктікті ашып көрсете түсетін болған. Солтүстік үнді храмы ғибадатханасы үстінде басты мұнарамен бірге залдар, вестибюльдер төбелерінде де негізгіге ұқсас ұсақ мұнаралар болған (Мәселен, Бхуванешвара мен Кхаджурахода). Дереккөздер
Набла-оператор

Набла-оператор - (V-oneратор немесе Гамильтон операторы) - төмендегі дифференциалдық оператор: :: мұндағы - ортогонал бірлік векторлар. Егер f(x,y,z) скаляр функция болса, онда :: Егер :: - векторлық болса, онда :: және векторларының скаляр көбейтісіне ұқсас. Егер осы векторлардың векторлық көбейтіндісін құрсақ :: теңдігіне келеміз. Дереккөздер
Сырық

1. Сырық — жіңішке ұзын білеу, әдетте тік осьті болады. Сырық созылады және сығылады, құрылыста сырықтардың біріктірілген түрлері көп кездеседі, мысалы, ферма, жақтау (рама). 2. Сырық — көшпелі тұрмыста қолданылған ұзындығы екі-үш құлаш жуандығы білектей түзу ағаш құрал. Дереккөздер
Бағыттаушы косинустар

Бағыттаушы косинустар - түзуінің бағыттаушы косинустар деп осы түзудің бағыттауышы векторы -дің Ox,Оу,Oz координат өстерінің оң бағытымен жасайтын α, β, γ бұрыштарының косинусын атайды. Бағыттаушы косинустар өзара теңдігімен байланысады. Бағыттаушы косинустар осы бағыттағы бірлік векторлардың координаттары болады. Үш-өлшемді Картезиандық координаттар жүйесінде Егер v - ℝ 3 евклидттік үш-өлшемді кеңістіктегі евклидтік вектор болса : мұндағы e x , e y , e z картезиандық стандарт базис, онда бағыттаушы косинустар үшін келесі теңдіктер орынды : Оларды квадтраттап қосқанда шығатыны: : Мұндағы α, β және γ - v/|v| бірлік векторының бағыттаушы косинустары, ал a, b және c v векторының бағыттаушы бұрыштары. Бағыттаушы бұрыштар a, b және c сүйір бұрыш немесе доғал бұрыштар, яғни 0 ≤ a ≤ π, 0 ≤ b ≤ π және 0 ≤ c ≤ π және олар v және e x , e y and e z базистік бірлік векторларының арасындағы бұрыштарды белгілейді. Дереккөздер
Болымсыз етістік

Болымсыз етістік — қимыл, іс-әрекеттің болмауын, жүзеге аспауын білдеретін етістік. Қимыл, іс-әрекеттің яғни етістік білдіретін мағынаның жүзеге аспауы, болмауы арнайы грамматикалы амал-тәсілдер арқылы беріледі. Ол етістіктің негізгі, туынды, күрделі түбірлеріне, етіс, күшейтпелі етістік тұлғапарына -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе қосымшасы қосылу арқылы жасалады да, тек етістіктің болымсыздық түрін жасап қоймайды, болымдық мәнге қарама-қайшы болуы, оппозициялық сипаты және соған сәйкес граммат. жүйелі тұлғасы болу арқылы етістіктің болымсыздық (болымды-болымсыздық) категориясын жасайды. Болымсыздық категориясының бірден-бір тұлғалық көрсеткіші -ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе болымсыздық тұлғасы. Атап айтқанда, есімшенің -ған, -ген, -қан, -кен тұлғасы етістікке жоқ модаль сөзі, есімшенің, -ған, -ген, -қан, -кен, -атын, -тін,- йтын,-йтін, -ар, -ер, -р, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек тұлғалы негізгі етістіктерге емес, кейде емен көмекші етістігі (құрамы: е көмекші етістікке -ме болымсыз етістік тұлғасы мен -с болымсыз есімшенің қосымшалары қосылған) тіркесіп жасалады. Болымсыздық категориясы етістіктің лексика-грамматика категориясы болып табылады. Себебі, біріншіден, бұл категорияның қосымшасы етістік түбірге жалғанғанда, түбір семантикасына аздап болса да әсер етіп, өзгеріс енгізеді, яғни түбір беретін мағынаның болмайтынын білдіреді, екіншіден, етіс категориясы сияқты түбірдің грамматикалық сипатын сақтап қалады: # бұйрық райдың 2-жақ жекеше анайы тұлғасымен сәйкес келіп, онымен омоформа жасайды; # тікелей жіктелмейді; # сол күйінде қолданылмайды, етістіктің таза грамматикалық категорияларын жасауға негіз болады: рай, шақ, есміше, көсемше және тұйық етістік тұлғалары тек болымсыз етістік тұлғасының үстіне ғана жалғана алады, көрісінше болмайды. Болымсыздық қосымшалары (-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе) етістік түбірлері және етістік түбірлерінің грамматика сипаты тән (тікелей жіктелмейтін, бұйрық райдың 2-жақ жекеше, анайы түрімен сәйкес келетін) етіс, күшейтпелі етістік сияқты тұлғалары мен рай, шақ, жақ тәрізді етістіктің таза грамматика категорияларының шекарасын көрсетіп тұратын белгі ретінде жұмсалады (Ы.Маманов). Күрделі етістікте болымсыз форма бірде негізгі етістікке жалғанса, бірде көмекші етістікке жалғанады: айт-па-й жүр, сөй-ле-ме-й қалды, бер-ме-п еді және айтып жүр-ме, сөйлеп қой-ма, беріп жібер-ме т. б. Әрине, бұлар қимыл, іс-әрекеттің болымсыздық мәнін білдірумен бірге негізгі немесе көмекші етістікке жалғануда белгілі стильдік мән білдіреді, егер болымсыздық форма екі етістікке де әрі негізгі, әрі көмекші етістікке бірдей жалғанса, онда ол болымдылық мәнді білдіреді де әдеттегі болымдылықтан өзгеше ерекше стильдік бояуы болады: айтпа-й қой-ма-ды, жаз-ба-й отыр-ма-ды, сұра-ма-й кет-пе-ді т.б. Дереккөздер
Экстремумның қажетті шартты

Экстремумның қажетті шартты - 1. Бір айнымалды yf(x) функциясының х 0 нүктесінде экстремумы бар болуы үшін f'(х)-тің осы нүктеде нөлге тең болуы немесе туындының болмауы қажетті шарт; 2. Көп айнымалды u f(х 1 , х 2 ,...,х n ) функциясының (х 1 0 , х 2 0 ,...,х 0 n ) нүктесінде экстремумы бар болуы үшін осы нүктеде функцияның барлық дербес туындыларының нөлге тең болуы: :: немесе кейбір туындылырының бар болмауы қажетті шарт. Дереккөздер
Қозғалмайтын нүкте

Қозғалмайтын нүкте - кеңістікті түрлендіргенде өзіне өзі сәйкес келетін нүкте. Толық метрикалық кеңістікті қысу операторы арқылы түрлендіргенде тек қана бір қозғалмайтын нүкте бар болатынын С.Банах дәлелдеген. Дереккөздер
Гүлнұр Смағұлқызы Боранбаева

Гүлнұр Смағүлқызы Боранбаева (17. 2.1968 жылы туған, Талдықорған облысы, Жаркент ауданы, Қоңырөлең ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1994). Абай атындағы педагогакалық институтың филология факультетін бітірген (1990). 1990 — 1993 жылдары осында аспирант. 1993 жылдан Алматы мемлекеттік университетінің жалпы тіл білімі және қазақ тілі тарихы кафедрасында аға оқытушы. Профессор Р. Сыздықованың жетекшілігімен "ХҮ—ХҮІІІ ғ. қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 10-нан аса ғылыми мақаласы және "ХҮ—ХҮІІІ ғ. қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер" атты оқу құралы жарық көрді. Қазақ әдеби тілінің тарихы саласында еңбек етіп жүр. Шығармалары ХҮ-ХҮІІІ г. казак, поэзиясы тіліндегі фразе- ологизмдер. КДА., А., 1994. Дереккөздер
Кристалдық энергия

Әрбір ионның өзіне тән энергиясы болады. Иондар бір-біріне жанасып қосылғанда иондық энергияның бір бөлімі босанып шығады. Демек, кристалл құралу экзотермалық процесс болып табылады. Кристалды қайтадан ерітіп сұйық қалпына келтіретін болсақ, оған сол кристалл пайда болуда босанып шыққан энергия мөлшеріндей қуат жұмсаған болар еді. Мұны қуат сіңіретін эндотермалық процесс дейді. Сол кристалды еріту үшін жұмсалатын потенциалық энергияны (35) өрнек бойынша есептеп шығаруға болады. Кристалдың энергиясы бір моль затқа шыққан жылудың килокалориясымен есептеледі. Моль деген — граммолекула, яғни заттың молекулалық грамм саны. Килокалория дегеніміз — 1 кг (литр) суды 1 градусқа жылытуға кететін жылу. Осы өлшемдердің негізінде М. Борн, М. Гольдшмид, A. Е. Ферсман, А. Ф. Капустинский т. б. (35) өрнектің (k) коэффициентін есептеп тапқан. A. Е. Ферсман мынадай формула қолданған: Мұндағы а әрпі Маделунг коэффициенті деп аталады. а кристалдың структурасына қарай, басқаша айтқанда иондардың құрылыстық орналасуына қарай өзгеретін шама. Жабайы куб формалас ас тұзының кұрылысын алатын болсақ, оның Маделунг коэффициенті a 1,7475. Осы санды өлшем (стандарт) ретінде алсақ , (35) өрнектің коэффициенті мынаған тең fe 293X 1,7475 = 512,1. Ac тұзық ұрылысындағы ион саны екеу (натрий, хлор). k санның әрбір ионға тиесі үлесі мынау: 512,1 : 2 = 256,1. Дереккөздер
Үзіліссіз функция

Үзіліссіз функция - функциясы Р 0 (х 0 1 , x 0 2 ,...,x 0 n ) нүктесінде үзіліссіз деп айтылады, егер кез келген ε>0 саны үшін δ>0 санын, |х i - х i 0 | 1 ,x 2 ,...,x n ) нүктелері үшін |f(P)-f(P D )| 0 нүктесінде үзіліссіз, егер Р нүктесі Р 0 -ге ұмтылғанда, f(P) функциясы f(P)-ге ұмтылса, демек теңдігі орындалса. М жиынының барлық нүктелерінде үзіліссіз функция осы жиында үзіліссіз деп айтылады. Дереккөздер cs:Spojitá funkce fr:Continuité ja:連続 (数学) la:Continuitas (mathematica)
Өндірістік шығындар концепциялар

Өндірістік шығындар концепциялар - Шығындарды зерттеумен саяси экономия классиктері де айналысқан. А.Смит абсолюттік шығындар деген түсінік енгізген, ал Д.Рикардо салыстырмалы шығындар теориясының авторы. «Шығындар» деген терминді олар, бірлікке жұмсалған орташа қоғамдық шығыңдар деп түсінген, немесе, өнімнің жеке бірлігі орташа кәсіпорын үшін не тұрады, немесе, саладағы кәсіпорындардың барлығына бірдей орташа шығындар көлемі қандай шамада болады. Классиктер шығындарды ренталық төлемдермен есептескендегі өндіріс бағасы деп те дәлелдеді. XIX ғасыр соңында бірнеше жаңа концепциялар пайда болды. Маржиналистер (Менгер, Визер) бойынша, шығындар шекті пайдалылыққа негізделген психологиялық құбылыс болып табылады. Олардың шекті пайдалылығымен (сатушы көзқарасы бойынша) белгіленетін, өндіріс факторлары үшін фирмалар төлейтін соманың шамасы белгіленеді. Маржиналистік экономикалық теорияда шығындар түсінігі тек жеке көсіпорынға тән жағдай деп есептелінеді. Осы кәсіпорнының табысы мен шығындары өндіріс масштабының функциясы деп түсініледі. Шығындардың институционалистік теориясының көрнекті өкілдері Дж.К.Кларк және Джом А.Гобсон. Кларк қосымша шығындар (overhead costs) мәселелерімен айналаскан және шығындардың әрқилы типтерін индивидуалдық, қоғамдық, абсолюттік, үстеме, қаржылық, өндірістік, ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді жан-жақты зерттеген. Гобсон адамға жасалатын шығындар деген ұғым енгізді. Бұған еңбек амалының сапасы мен сипаты, оның қабілеттілігі және қоғамдағы еңбек бөлінісінің тиімділігі жатады. Өндіріс шығындарының неоклассикалық концепциясы, оны өндіріс факторларына жұмсалатын шығындар (тұрақты және өзгермелі) сомасы дейді. Соңғы жылдары неоинституционалистік трансакциондық шығындар теориясы пайда болды. Бұған кобінесе айналыс шығындары жатады — тауарды өткізу шығындары (жарнамаға, нарықтық жағдайды ұстап тұру үшін т.б.). Трансакциондық шығындар деге түсінікті американдық экономист Р.Коуз енгізді. К.Эрроу бойынша экономикадағы трансакциондық шығындар физикадағы үйкеліспен ұқсас дейді. Неоинституционалистер нарықтың функциясы трансакциондық шығындарды үнемдеу болып табылады дейді. Ал оның артыкшылығына айырбас мүшелерінің әркайсысының информация алуға жұмсалатын шығындардың барынша темендеу тенденциясы жатады дейді. Дереккөздер
Болат Елтайұлы Боранбай

Болат Елтайұлы Боранбай (20.1.1964 жылы туған, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Бестам ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1997). Қызылорда педагогикалық инситутын бітірген (1988). 1988 - 1990 жылы Қызылорда облысы, Шиелі ауданы N 205 қазақ орта мектебінде мұғалім. 1991 - 1994 жылдары Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасында оқытушы. 1994-1997 жылдары ҚР ҰҒА Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында аспирант. 1997 жылдан Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінде оқытушы. Филология ғылыми докторы С. Омарбековтың жетекшілігімен "С. Жиенбаевтың лингвистикалық мұралары" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Шығармалары * С. Жиенбаевтың лингвистикалық мұралары. АКД., А., 1997. Дереккөздер
Қос сульфаттар

Сульфаттардың екі түрлі тұзы (кейде онан да көбірек түрлері) бірге қосылып жаңа минерал құрайды. Соны қос сульфаттар дейді. Қос сульфат құрайтын металдар көбінесе сілтілі металдар мен сілтілік жер металдары. Сонымен қатар кейде үш валентті металдардың да қос сульфаттары кездеседі, бірақ олардың жаратылысы басқаша келеді. Мысалы, сілтілі қос сульфаттар көбінесе көлдегі галоид тұздарымен араласып келетін болса, ал үш валентті элементтердің қос тұздары боксит сияқты қалдық мннералдарға байланысты болады. Сондықтан алғашқысын көлдік қос сульфаттар деп, кейінгісін қалдық қос сульфаттар деп атайды. Бүл жерде «көлдік», «қалдық » деген сөздер сол минералдардың кепшілік жағдайда кездесуін көрсетеді. Бұл минералдарды біз жеке-жеке қарастырмай-ақ , жалпы тізім бойынша тіркеп өтеміз. Көлдік қос сульфаттaрға: *глауберит — Na 2 Ca[SО 4 ] 2 , *астраханит — Na 2 Mg[SО 4 ] 2 • 4Н 2 О , *леонит — K 2 Mg[SО 4 ] 2 • 4Н 2 О , *полигалит — K 2 MgCa 2 [SО 4 ] 4-2H 2 О , *каинит — MgSО 4 • KC1 • 3H 2 О т. б. жатады. Қалдық қос сульфаттар: *алунит — KAl 3 [SO 4 ] 2 [OH] 6 , *ярозит — KFe 3 [SO 4 ] 2 [OH] 6 . Ашутастар : *натрийлі ашутас — NaAl[SO4 ] 2 • 12Н2O, *калийлі ашутас — KA1[SO4]2 • 12Н2O, *аммонийлі ашутас —NH 4 A1[SO 4 ] 2 • 12Н 2 O т. б. Дереккөздер
Күштердің динамикалық әсері

Күштердің динамикалық әсері. Күштердің қарастырылатын дене бөліктерінде немесе олармен жанасатын бөліктерде үдеу болу әсері. Жүк үдеумен көтерілсе, бұл әсер динамикалық болады. Шарлы машиналардың шатуны жөне іштен жанатын двигательдер элеметтері айнымалы жылдамдықпен қозғалатындықтан, динамикалық әсерге ұшырап отырады. Дереккөздер
Иілу кезіндегі дифференциалдық тәуелділіктер

Иілу кезіндегі дифференциалдық тәуелділіктер. Кез келген күш факторлары кезіндегі М және Q эпюралар арасында болатын өзара байланыстар июші моменттің z бойынша алынған бірінші туындысы қимадағы көлденең күшке, ал екінші туындысы қимадағы таралған күштің қарқындылықтарына тең. Бұл тәуелділіктерді М және Q эпюраларды салу және салынған эпюралардың дұрыстығын тексеру үшін пайдалануға болады. Дереккөздер
Өзіндік емес интеграл

Өзіндік емес интеграл немесе Меншікшіз Интеграл — Риман интегралы бар болуы үшін төмендегі екі шарттың орындалуы қажетті екені белгілі: 1) функцияның интегралдау кесіндісінде шенеулі болуы; 2) интегралдау кесіндісінің ұзындығы шенеулі болуы. Осы екі шарттың ең кемінде біреуінің орындалмауы өзіндік емес интеграл ұғымына әкеледі. Меншікшіз Интеграл – шектелмеген функциялар және шексіз аралықта берілген функцияларды интегралдау кезінде классикалық интеграл ұғымын жалпылау. Екі жағдайда да меншікшіз интеграл қосымша шектік ауысудың көмегімен әдеттегі интеграл арқылы анықталады. * Егер [a, N] аралығының кез келген ақырғы бөліктерінде f(x) функциясы интегралданса және бар болса, онда оны [a, ) интервалындағы f(x) функциясының меншікшіз интегралы деп атайды және түрінде белгіленеді. * Егер бұл шек бар болса меншікшіз интеграл жинақты, ал шегі болмаса жинақсыз делінеді. Меншікшіз интегралдың дәл анықтамасын 1823 жылы О.Коши (1789 – 1857) берген. Меншікшіз интегралды есептеуде параметрлері бойынша дифференциалдау және интегралдау, қатарларға жіктеу, қалынды теориясын қолдану, т.б. әдістер қолданылады. Пайдаланылған әдебиет
Тотияйындар

Бірнеше екі валентті жай металдардың сулы сульфаттары ертеден белгілі болған. Оларды әр түрлі дәрі-дәрмек ретінде қолданған. Солардың жалпы атын халық тотияйын дейді. Ішіндегі металдарына қарай тотияйын әр түрлі болады. Тотияйын құраушы металдар көбінесе мыналар: мыс, темір, мырыш, никель, кобальт, магний. Осылардың ішінде ең көп кездесетіні және қолданылатыны мыс тотияйыны. Оны түсі ашық көк болғандықтан көк тас деп те атайды; минералдық аты халькантит. Онан кейін екінші орынды алатын темір тотияйыны, оның түсі сарғыш жасыл; минералдық аты мелантерит (FeSО 4 •• 7Н 2 О ) . Дереккөздер
Тензодатчик

Тензодатчик. Қатты денелердің деформациясын электросигналға түрлендіргіш. Тензодатчиктің жұмысы металл сымның деформация кезінде созылу немесе сығылуына, өзінің электр кедергісін өзгерту қасиетіне негізделеді. Дереккөздер
Жұп және тақ функциялар

Тақ функция - анықталу аймағы нөлге қатысты симметриялы болатын және f(-x)=-f(x) теңдігін қанағаттандыратын f(x) функциясы. Жұп функция – өзінің анықталу облысындағы барлық х үшін f(-x)f(x) шартын қанағаттандыратын f(x) функциясы. Жұп функцияның анықталу облысы x0 нүктесіне қарағанда симметриялы болады. Мысалы, x2, cosx, ln|x| Жұп функцияға жатады. Жұп функцияның графигі ордината осіне қарағанда симметриялы болып орналасады. Жұп функцияның қосындысы, айырмасы, көбейтіндісі, сондай-ақ, бөліндісі де Жұп функция болады; қ. Тақ функция. Дереккөздер
Абдухамит Диханбайұлы Бөрібаев

Абдухамит Диханбайұлы Бөрібаев (15.3.1925 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы — 27.7.1970 Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1966). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1952). 1952 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында алғаш кіші, одан соң аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ҚазКСР ғылым академиясының корр.-мүшесі Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен "Орда қазақтары тіліндегі жергілікті ерекшіліктері" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады (1966). Екі томдық қазақ тілінің түсіндірме сөздігін, қазақша-орысша сөздікті құрастыруға қатысқан. Тіл мәселесіне байланысты 10-нан астам мақ. жариялады. Шығармалары Языковые особенности урдинских казахов. АКД., А., 1966; Крзақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1- том, 1974; 2-том, 1976 (құраст. бірі). Дереккөздер
Айқындалмаған функция

Айқындалмаған функция - Ғ(х,у)=0 түрінде берілген функция. Бірөлшемді түрі Айқындалмаған функция жайлы қарапайым теорема тұжырымдамасы: Егер функциясы * нүкте маңында үздіксіз * және * x тұрақты болғанда F(x,y) функциясы берілген маңда y бойынша қатал өспелі болса, онда кез келген нүктесі үшін : теңдігі орындаталын үзіліссіз функциясы табылатындай екі өлшемді нүктесі маңы болатын аралығы табылады Дереккөздер
Халькантит

{{Infobox mineral }} Халькантит — CuSО 4 • 5Н 2 О. Грекше халькос — мыстың гүлі деген сөз. Қазақша аты көк тотияйын. Қаттылығы 2,5, меншікті салмағы 2,1—2,3. Жымдастығы (110) бойынша ете жақсы білінеді. Түсі ашық көк, шыныдай жылтырайды. Суға жақсы ериді, аздаған тіл қуыратын ашқылтым дәмі бар. Сингониясы триклиндік. Оптикалық солақай, 2u 56°, Ng 1,546, Nт 1,539, Np 1,516. Кристалдары әдемі, тақташа жұқ а келеді. Көбінесе тұтас кесек немесе сталактит формалас болады. *Жаратылысы. Халькантит мыс кендерінің тотыққан бетінде құрғақ климат жағдайында пайда болады. Халькантит табиғатта сирек кездеседі. Сондықтан оны қолдан жасайды. Ол химиялық өндірісте бояу жасауға, кейбір зиянды жәндіктермен күрес жүргізуде т. б. қолданылады. Халькантит кені мыс сульфид кендерінде кездеседі. Дереккөздер
Функцияның төменгі шегі

Функцияның төменгі шегі - y=f(x) функциясының Е жиынындағы x айнымалының с нүктесі маңындағы төменгі шегі деп осы функцияның Е жиынының с маңындағы қабылдайтын барлық мәндер жиынының төменгі шегін айтады. Функцияның Е жиынындағы төменгі шегі * ; ал x n сандар тізбегінде былай да белгідейді: * деп белгіленеді. Дереккөздер
Роза Мажекенқызы Бутина

Роза Мажекенқызы Бутина (17.1.1940 жылы туған, Челябинск) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1971), доцент (1971). Алматы шет тілдер институтын бітірген (1961). 1974 — 1978 жылдары ҚазМҰУ-дың шеттілдер кафедрасында доцент. 1978 — 1988 жылдары осында кафедра меңгерушісі. 1988 — 1992 жылдары Жоғары Командалық шегарашылар училищесінде кафедра меңгерушісі. Қазір Президент аппараты жанынан құрылған Қазақтың менеджмент, экономика және болжам институтында (КИМЭП) қызмет істейді. Профессор М. В. Брофманның жетекшілігімен "Тілдердің байланыс мәселелері (ағылшын тіліндегі түркі лексикалық элементтері материалы негізінде)" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Қазақ аудиториясында шет тілін оқыту әдістемесі мәселесімен айналысып жүр. 50-ден аса ғыл. мақ. авторы. Шығармалары К проблеме контактов языков (на материале тюркских лексических элементов в английском языке). АКД., А., 1971; Тюркизмы в английском, франиузском и русском языках. А., 1986. Дереккөздер
Жалпы шешім

Жалпы шешім - y (n) f(x,y,y',...,y (n-1) ) қарапайым дифференциалды теңдеудің жалпы шешімі кез келген тұрақты n шамадан үзіліссіз тәуелді уΦ(x,С 1 ,С 2 ,...,C n ) функциялар жүйесі түрінде анықталады. Осы тұрақтылардың мәндерін сәйкесінше таңдап алу арқылы теңдеудің кез келген дербес шешімін алуға болады. Тұрақтылардың мәндерін таңдау бастапқы (шекаралық) шарттарды қойумен пара-пар. Бастапқы шарттар арқылы жалпы шешімнен дербес шешім бөлініп алынады. Егер х, у және n кез келген тұрақтыларды байланыстыратын теңдеу у аркылы шешілмеген $(x,у,С 1 ,С 2 ,...,С n )=0 түрінде берілсе, онда бұл арақатнас қарапайым дифференциалды теңдеудің жалпы интегралы деп аталады. Дереккөздер