kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құм қояны

Құм қояны- қояндар ішіндегі ең кішісі. Салмағы 1,5-2,5 килограмдай ғана болады. Ол республикамыздың территориясында шөл аймақтарда және Тянь- Шань тауының етегінде таралған . Өзінің аты көрсетіп тұрғандай , қоянның бұл түрі оңтүстік бөлігіндегі шөл аймақтардағы құмда көп кездеседі. Ол әсіресе Қызылқұмда , Қарақұмда және Мойынқұмда жиі қоныстанады. Оның қоры Іле өзенінің атырауы мен Балқаш көлінің төңірегінде көп Шөл аймақтағы құмды жерлерге қарағанда сулы аудандардағы өзендердің бойындағы құм қояндарының көбірек кездесетіндігі анықталып отыр. Мәселен Мойынқұмда бір шаршы километр жерге 2 қояннан , ал Шу өзенінің жағасында осындай жерге 13 аңнан келеді Құм қояндарының мекендері- төбе –төбе құ сексеуіл , жыңғыл сияқты ағаштардың арасы , көлдердің жағасындағы , қамысты сортаң жерлер . Әсіресе олар әр түрлі бұталы ағаштар өскен су жағасында көбірек мекендейді. Өйткені мұндай өңірлерде қоян жейтін жыңғыл , шеңгел сияқты бұталармен қатар жусанның түр – түрі сораң алабота қаулап өседі. Құм қояны жатағынан жер бетіне көбіне түгі мезгілде шығады. Бұл отырықшы тіршілік ететін аңның бірі . Сонымен бірге жыл бойына және маусымға байланысты ол жақын жерлерге қонысын ауыстырып отырады. Жаз айларында су қояны су бойына жақын , қамыс өскен жыңғылды бұталар арасын мекен етеді Өйткені ол кезде су маңы салқындау болады да , аң шілденің қайнаған ыстық күндерінде одан жақсы сая табады. Ал аязды қыс айларында сексеуіл өскен құмға қоныс аударады . Құм қояны өсімтал келеді . Ол да басқа қоян түрлері сияқты жылына екі – үш рет көжектеп , әр туғанда 1- ден 9- ға дейін , көбінесе 4-6 көжек табады. Сөйтіп әрбір ұрғашы қоян орта есеппен 12-15 көжек береді . Сөйтіп Қазақстанның кең – байтақ даласында қоянның үш түрі тараған. Олар ор қоян , ақ, және құм қояндары. Бұлардың біріншісі батыс , екіншісі-солтүстік ал үшіншісі – оңтүстік облыстардың жерінде көбірек кездеседі.
Бұрқанбұлақ

Бұрқанбұлақ — Қазақстан Жетісу облысы Ескелді ауданы Жоңғар Алатауындағы ең бір шұрайлы Қора өзенінің (Текелі қаласынан жоғары) шатқалында орналасқан, Орталық Азиядағы ең биік сарқырама. 4 құлама судың суммалық (каскад) биіктігі 168 м, ал көрінетін бөлігі – төменгі үш құлама суы (каскад) -114 м. Ол 125 метрдей адам аяғы баспайтын құз басынан құлақ тұндыра күркірей,тонналаған мұзды су құлай ағатын жұмбақ құбылыс. Қарақошқыл гранит құздан мөлдір моншақтай құбыла төгілген ағыстан көк жасыл мүк басқан құз жартас қалың су тозаңы арасынан сарқыраманың бүкіл бойында кемпірқосақтың түсімен құлпыра ойнайды. Дереккөздер
Қызылұрт сарышұнақ

Қызылұрт саршұнақ – кішкентай саршұнақтан сәл ғана ірілеу келеді. Дене тұрқы 23-30, құйрығы 4-8 см. Жотасының түсі сарғылт-қызыл, ара-арасында білінер-білінбес қоңыр дақтары болады. Бауыры ақшыл сары. Бұлардың бір айырмашылығы ұртында жирен дақтары бар. Қазақстанда қызылұрт саршұнақ негізінен тың және тыңайған жерлерді игерген аудандарда көп таралған. Ол Қостанай облысының солтүстік-шығыс бөлігінде, Солтүстік Қазақстан, Целиноград, Көкшетау, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстарының барлық аудандарында және Жамбыл, Алматы, Талдықорған облыстарының солтүстігінде кездеседі. Әсіресе Қазақстанның шығысындағы аудандарында бір гектар жерде 10-нан 20-ға дейін саршұнақтан келеді. Қызылұрт саршұнақтың қорегі өсімдіктердің жапырақ –сабақтары, дәндері және насекомдар. Бұл кеміргіштер шамамен 40 түрлі өсімдікті қорек етеді. Мұның ішінде қара құмықты, көдені, ебелекті, бедені, май таспаны, жусанды, жауқазынды, баданалы қоңырбасты т.б. өсімдіктерді құнығып жейді. Кейде шыбын-шіркейді, әсіресе қоңыздарды, жұлдыз құрттарын, көктемде тіпті өздерінің жаңа туған балаларын да жеп қояды. Қызылұрт саршұнақтың тіршілік жағдайы көбінесе кішкентай саршұнаққа ұқсайды. Бұлар да қысқы ұйқыдан көктемнің басында оянады және ол мекендейтін жерінің жағдайына байланысты болады. Мысалы, солтүстік-шығыста олар наурыз айының аяғында, ал оңтүстікте осы айдың бас кезінде ұйқыдан жаппай оянып, тіршілік қамына кірісіп, жан-жаққа тарайды. Көктемде қар тез еріп, топырақ тез жылынса, саршұнақтар да жаппай жер бетіне шығып, шағылысады.
Қызғылт жирен сарышұнақ

Қызғылт жирен саршұнақ – бұл дене тұрқы 25-34, құйрығының ұзындығы 5-9 сантиметрдей біршама ірі келген кеміргіш. Сондықтан оны кейде үлкен саршұнақ деп те атайды. Ұйқыға кетер алдында еркектерінің салмағы 900-1500 грамға дейін барады. Жотасы жылтыр сары немесе сұрғылт қоңыр. Оның екі ұртын қызыл жирен қоңыр дақтар, көзінің айналасын дөңгелене біткен қоңыр сақина тәрізді жолақ қоршап жатады. Саршұнақтың бұл түрін осы белгілеріне қарап оңай ажыратуға болады. Қазақстанда қызғылт жирен саршұнақ Орал, Гурьев, Ақтөбе, Торғай облыстарының кейбір аудандарында тараған. Оның шығыстағы таралу шекарасы Есіл өзеніне дейін барады.Әсіресе бұл саршұнақтың көп тараған жері – Ақтөбе облысының Мартөк, Ленин, Қобда, Новоресей, Алға аудандары. Мұнда саршұнақ мекендеген жерлердің әр гектарына есептегенде 12-18 қызғылт жирен саршұнақтан келеді. Кей жерлерді кішкентай саршұнақпен бірге мекендесе, кей жерлерде қызылұрт саршұнақ бар жерлерде кездеседі. Бірақ бұлардың мекені басқаша болып келеді. Қызғылт жирен саршұнақ көбінесе далалық аймақтарда қоныстанады. Дереккөздер
Сайрағыш сандуғаш

Сайрағыш сандуғаш — сандуғаштар тұқымдасының ұсақ құсы. (салмағы 20–25 гр). Денесінің үсті сұр, төбесі қаралау, төменгі жағы ақ түсті, қара қарашықты, ақшыл ақшыл көзі қара басына жақсы айқындалып тұрады. Бұл кішкентай құс – атына сай өте жақсы әнші.Жалпы сайрағыш сандуғаштар Жер орта теңізіндегі таулы жерде мекендейді. Қазақстанда тек Батыс Тянь –Шань тауында ұялайды. Таудың орта белдеуінде биік дінді аршалар мен жапырақты бұталарда тіршілік етеді. 4–5 сирек теңбілді көгілдір жұмыртқаларын аналығы мен аталығы 11–12 күнде басып шығарады, осынша уақыт ұясында асырайды. Жәндіктермен қоректенеді, жаз соңында сүйсіне жидектер жиді. Ұялайтын жерінде сәуірдің соңынан қырқүйектің ортасына дейін кездеседі.
Мүйізді бозторғай

Мүйізді немесе құлақты бозторғай – торғай тектестер үшін дене пішіні орташа құс.(салмағы 30-40гр).Қазақстандағы құлақты бозторғайлардың жалғыз өкілі. Сипаттама Ерекше сұр түсті және көзіне дейін ақ тамағының айналасында қара сақиналары, төбесінде қара түсті “мүйіздері бар”. Мүйізді бозторғай өсімдігі аз, құрғақ тасты жерлерде тіршілік етеді. Бұл сымбатты , әдемі , орташа денелі (30-40г) бозторғай ерекше боялған. Жоны-әлсіз шарап түсті қызғылт реңкті біркелкі сұр, бауыры- бозғылт ақ түсті. Төсінде- қара таға немесе алқымын шектейтін қара сақина ( солтүстікте, тундрада өмір сүретіндердің) алқымы- сары. Ақшыл түсті төбсінде қара қауырсындардан ұшталған "құлағы" бар. Тәңіртаудың биік тауларында өмір сүретіндердің алқымын айналатын қара сақина болады. Бұл түрше атауы бозторғай- ақақыл бозторғай. Мекені Қазақстанда 2 түрлі қоныстану орны: жазықтықта шөл мен шөлейт және теңіз деңгейінен 3 мың метр биік тауларда ұялайды. Сонымен қатар бізде Тундрадан келген бозторғай қыстайды. Альпі белдеуінде ұялайтын мүйізді бозторғайда тамағының айналасында ашық түсті тұйық қара сақинасы бар. Қазақстан жазықтығы, дәлірек айтқанда еспубликаның орталық бөлігіндегі тау жұрнақтарының тасшақпақты далалық және шөлейт ауқымындағы үлескілер- қлақты бозторғайдың қазақстандық түршесі өмір сүретін орындар. Оның алқымындағы қара теңбіл ұштары тұйықталмаған таға тәрізді болады. Сары алқымды бозторғайлар тундрада өмір сүреді және Қазақстанға қыста ұшып келеді. Өзге бозторғайлар сияқты құлақты бозторғай жақсы сайрайды, тек қана көбінесе ауада ұшып жүріп емес, жерде сайрайды. Оның дауысы едәуір жоғары . Ұялауы Ұясын жерде шұңқырда салады, ішіне шөп, сонан кейін мамық жүн төсейді. 2-4 қоңыр дақты жұмыртқаларын аналығы басады, аталығы өте сирек ауыстырады. Балапандарын екеуі де асырайды. Ұялау кезеңі –ұя салғаннан балапан ұшырғанға дейінгі уақыт, 30 күнге созылады. Сондықтан кейде екінші рет балапан шығарады. Жәндіктермен және өсімдік дәндерімен қоректенеді. Жұптасып өмір сүреді, жерді шұңқырлап, ұя жасайды, көбінес далада өскен шөптердің сабағымен мардымсыз жапқан болады. Әдетте аталығы аналығына жұмыртқа басуға жәрдемдеседі, салындыдағы 2-3 бозғылт теңбілді жұмыртқа салады; балапандарын екуі бірлесіп қоректендіреді. Ұялау соңынан үлкен топ құруға жиалып, Қазақстанның оңтүстік облыстарында , Тәңіртау та бөктеріне дейін қыс бойы жылыстайды. Дереккөздер
Леонидовка (Есіл ауданы)

Леонидовка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Корнеев ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 260 адам (131 ер адам және 129 әйел адам) болса, 2009 жылы 170 адамды (84 ер адам және 86 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Новоузенка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Новоузенка — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Корнеев ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 34 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 603 адам (294 ер адам және 309 әйел адам) болса, 2009 жылы 204 адамды (101 ер адам және 103 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Сары (түс)

Сары түс – жеңілдік пен қуанышты, сабырсыздықты, нұр сәулені білдіреді. Қуаныштың, күн шапағатының нышаны. Сары түс адамды болашаққа бағыттайды, жаңалыққа талпындырады, заманауилыққа, дамушылыққа құштар етеді. Сары түсті Гете «ашық түстердің ішіндегі ең мықтысы» деген екен. Сары түс адам бойын сергітеді, көңілдендіреді деп көрсетеді. Ғаламның тілдік бейнесіне байланысты орыс халқында сары түсі «ашықтық пен жақсы көңіл-күйді» ассоциацияласа, қазақы ұғымда сары түс жағымды мағынада да, жағымсыз мағынада да қолданылады. Көбіне қазақы ұғымда сары түсі «уайым мен қайғыны», «мұң-шер мен ауруды» ассоциациялаған. Психологияда: «Бұл түсті таңдаған кез-келген адам қиындықты тезірек жеңуге құлшынып, тезірек босап шығудың амалын іздеп тұрады. Өзгерісті жиі қалап тұрады, сары түске құмар адамға тұрақсыздық тән. Сары түс - адамның ойлау, тез қабылдау қабілетін жақсартады. Өз өзіне сенімсіз, ұялшақ адамдарға оң әсерін тигізеді. Адамға күлкі, қуаныш әкеледі. Әдетте, бұл түс қуаты мол, көп сөйлейтін, әртістік өнерге, шығармашылыққа жақын адамдарға тән. Сары түсті киім адамға сарғыш түс сияқты әсер етеді. Сары түсті еркіндікті қалайтындар және арманы биік, қиялға берілгіштер ұнатады. Олар күтпеген оқиғаларды жақсы көреді. Үнемі ізденісте жүреді. Мұндай мінезді адамдардың маңайында көбінесе әзілге жақын адамдар жүреді.Тың идеяларды талқылап, ой таразысына салғанды жаны қалайтын адамдар өзгені тыңдап, өз пікірін де ұмыт қалдырмайды. Бірақ кейде жауапкершіліктен қашады. Бұл өзін еркін сезінгісі келетін адамдардың жиі таңдайтын түсі. Бірнеше тілдік материалдарын салыстыратын болсақ, А.Залевскаяның талдауы бойынша төмендегілерді атап көрсетеміз: сары түс – неміс халқында жек көрушілік, қызғаныш, жалғандық, салқындық; америкалықтарда – қорқақтық, қауіп төнетіндей жағдай, француздарда – сатқындық; орыс ұлты үшін – күзгі жапырақ деген ассоциацияларды тудырады. Дереккөз http://massaget.kz/tehno/bilesiz-be/11633
Ашшур (көне қала)

Ашшур немесе Ассур ( / ; ), - ежелгі Ассирия астанасы, қазіргі Кальят-Шаргат (Иракта). Аты ассириялық Ұлы Тәңірінің құрметіне қойылған. Көне қаланың жұқанасы Шергаттың ( Ирак) оңтүстігінде, Бағдаттың солтүстік-шығысында 260 км қашықтықта орналасқан.. Тарихы Археологиялық мәдени қабаты б. з. б. 4 мың жылдыққа жатады. 3-мың жылдықтың аяғы мен 2-мың жылдықтың басында қала өз алдында мемлекет, ал 2-мың жылдықтың ортасынан бастап Ассирияның астанасы болды. Б.з.б. 9 ғасырда ол әлі де астана саналғанымен, патша сарайы мұнда болған жоқ. Ашшурдың мемлекеттік салықтар мен міндеткерліктен босатылады. Ашшурды мидяндар (б.з.б. 613 ж.) қиратты. Кейін Парфияға қарады. Ашшурдың 70 га жерді алып жатқан қираған орны 1821 ж. ашылды. Алғаш ағылшын ғаламы О.Лейард (1845-1847), одан кейін неміс оқымыстылары Р.Кольдевей мен В.Андре (1903-1914), зерттеп, бағалы мәдени мұраларды, сына жазулы кітапхананы танты. Ашшурда сәулетті қақпа, екі қатар қорғаныс шебінің құрылыстары, сауда, тұрғын кварталдар т.б. бар. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Тағы қараңыз * Ассирия * Ассириялықтар * Ашшур (ассириялық тәңір)
Ғарыштық биология және медицина

Ғарыштық биология және медицина - тірі организмдердің, сонымен қатар адамның, ғарыштағы ұшу уақытындағы организмінің жұмыс істеу процессін зерттейтін ғылым. Тарихы Ғылымның бұл түрі адамның ашық ғарыштағы ұшу кезіндегі өмірінің және денсаулығының қалпында сақтауға және жаңа әдістерді тиімді пайдалануға негізделген.Ғарыштық биология мен медицина космонавтика, астрономия, астрофизика, геофизика, биология, авиациондық медицина салаларымен тығыз байланысты. Ең алғашқы зеріттеулер 1949 жылы ракеталар ұшу кезіндегі биопроцесстерді зерттеуге мүмкіншілік берді. 1957 жылы ашық космосқа Лайка есімді ит жіберілді, 1961 жылы адам жіберілді. Ұшу процессінде барлық жайттар ескеріліп отырылды: ракетадағы бастапқы секундтар, ғарыштағы орбитальді ұшу, қайту мен жерге қону процесстері. Ең көп көңіл аспандағы салмақсыздық пен ғарыштық сәулелену процессіне аударылды. Мұндай биологиялық эксперименттер (екінші және кайтымды қайық ракеталарда) психологиялық, гигиеналық, физиологиялық және т.б зерттеулер арқасында казіргі таңда адамзат ашық космосқа шыға алатын дәрежеге жетіп отыр. Сонымен қатар осы тәжірбиелер арқасында адам организмінде болатын өзгерістерді қадағалай алатын жағдайға жеттік. Бұл өзгерістер арқылы енді жануарлар мен өсімдіктерде тәжірбие қоюға жол ашты. Жалпы түсінік Ғарыштық биология мен медицинаның дамуы жалпы космонавтиканың дамуына үлкен үлесін қасты. ҒАрыштық биология мен медицинаның даму жолында дәрігерлердің ракетамен ұшу процессі де әсерін тигізді. Олар көптеген тәжірбиелер жүргізе отырып ғарышкерлердің физикалық жағдайын қадағалап отырды. Сонымен қатар оладың денсаулықтарында ақау байқаған жағдайда медициналық көмек көрсетіп отыратын. Бұл өте маңызды процесстердің бірі болып табылады. Қазіргі таңда көптеген дәрігерлер мен биологтарды осы салаға жұмыс істеуге шақырылып жатыр, олар ғарыштық биологияда жаңа инновация енгізеді деген үміт бар. Ғарышта болу кезінде тірі организмде көптеген өзгерістер байқалуда. Соның ішінде адам организміндегі динамикалық өзгерістер: үдеу, салмақсыздық, шу, тербеліс. Герметикалық жағдайларда болуы: өзгертілген газды аймақ, гипокинезия, жүйкелік-эмоционалды шаршау, т. б.
Альвеококк

Альвеококк - альвеококкоз ауруын тудырушы паразит. Адам денесінде таралуы эхинококкозға ұқсас, бірақ алғаш бауырды зақымдайды. Географиялық таралуы Эхинококкоздан ерекшелігі- ошақты болып келеді. Батыс Сібір, Орта Азия, Якутия, Башқұртстан т.б.елдерінде кездеседі. Морфофизиологиялық ерекшелітері Личинкалық сатысы эхинококкқа ұқсас, айырмашылығы басында қармақшалар саны аздау, жатырының дөңгелек болуы, жыныс тесігінің жыныс мүшесінің артқы жағында емес алдыңғы жағында орналасуы. Финналық сатысы ерекшелеу- финнасы көптеген ұсақ көпіршіктерден құрылған және сұйықтығы болмайды, үнемі бүршіктеніп өсіп отырады да метастаз пайда етеді. Тіршілік циклы Түпкілікті қожайындары- түлкі, қасқыр, ит, аралық қожайындары кемірушілер (тышқандар) және адам. Жалпы алғанда тіршілік циклы эхинококкқа ұқсас. Адамдар түлкі, ит т.б. терілерінде болатын жұмыртқаларын жұтып зақымданады. Патогендік әсері Альвеококкоз эхинококкозға қарағанда сиректеу кездеседі, бірақ ол қатерлі ісік секілді жайылып, бауырды зақымдайды. Альвеококк көпіршігінің диаметрі 15см. жетеді. Алдын алу шаралары # жеке тазалықты сақтау; # егесіз, қаңғып жүрген иттерді жою; # сойылған ірі ұсақ қара малдардың еттерін экспертизадан өткізу; Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004
Ашшур (ассириялық тәңір)

Ашшур (Ассур) (аккад тілі ) — соғыс тәңірі, жауынгер-тәңір, ежелгі ассириялықтардың Ұлы Құдайы. Ассирияның астанасымен аттас, бастапқы кезде ассириялықтардың аңшылық тәңірі болып есептелетін. Көбінесе қолында садақ ұстаған аңшының түрінде немесе өгіздердің (ассириялықтардың киелі жануары) арасында жүргені бейнеленетін. Кейінрек, Ашшур Ассирияның астанасы болғаннан кейін, сонымен бірге көптеген соғыстар кезеңінде Ашшур жауынгер-тәңірі болып есептелді. Және оған бүкіл әлемнің жаратушы, құдайлардың атасы мәртебесі қосылды. Ашшур қаласындағы ғибдатхананың аты Э-харсаг-кур-курра - ассириялық тілінен аударғанда "Әлемнің тауларының үйі" дегенді белгілейді. Ашшурдың жұбайы - Иштар әйел-тәңір. Жоғары абызы - Ассирияның патшасының өзі болған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * М. Б. Ладыгин, О. М. Ладыгина Краткий мифологический словарь — М.: Издательство НОУ «Полярная звезда», 2003. Тағы қараңыз * Ассирия * Ассириялықтар * Ашшур (көне қала)
Ара уы

Ара уы немесе апитоксин - жұмысшы ара шаншары арқылы улы бездеріненшығатын өткір иісті, түссіз, қоймалжын улы зат. Тығыздығы 1,1313 г/мл, сулы ертіндісінің pH 4,5-5,5. Уда 40 % құрғақ қалдық болады, ауада тез кебеді. Токсикалық қасиеттер ұзақ уақыт сақталады. Химиялық құрамы Ара уының құрамын кіретін химиялық белсенді заттарды бірнеше топқа бөлуге болады: # ферментті қасиеттері бар ақуыздар, арасында ең маңыздылары - фосфолипаза A2, гиалуронидаза және қышқыл фосфатаза, # Токсикалық қасиеттері бар полипептидтар: мелитин ( 50 %), апамин, МСD-пептид, тертиапин, секапин. Және құрамында гистамин бар пента- және тетра пептидтер, мысалы, прокамин В # биогенді ақуыздар: гистамин, аз мөлшерде дофамин, және норадреналин # соңғы зерттеу жұмыстарында - құрамынан α-глюкозидаза, фосфомоноэстераэа, р-галактозидаза және бассқа ферменттер табылған. Удың химиялық құрамы араның жасына байланысты өзгереді. Клиникасы Уланудың клинакалық көрінісі әр түрлі болады. Көбіне ара шаққан ағзаның ерекшеліктеріне байланысты. Көбінесе - жанға батырлық ауру, ісіну. Ісінуі ауыз қуысында немесе тыныс алу жолдарында болса - адам өміріне үлкен қауып тудырады: асфиксияға әкелуі мүмкін. Ара уына аллергиялық реакция 0,5—2 % адамдарда бар. Кейбір сезімтал адамдарда анафилактиялық шок болуы мүмкін. Алғашқы көмек Ара шаққанда алғашқы медициналық көмек - араның шаққан жерінен бізгегін алып тастау керек. Сосын шаққан жерін этил немесе мұсатырлы спиртімен сүртіп қою керек. Антигистамин препараттар жақсы көмектеседі. Ауыр жағдайларда - жедел медициналық жәрдемді шақыру керек. Апитерапия Апитерапия - араның уымен емдеу тәсілі. Ара уы белгілі мөлшерде гемоглобин деңгейін көтереді, қанның қоюлығын және көтерінкі ұйығыштығын кемітеді. Сонымен қатар, холестерин деңгейін түсіріп, диурезды көтереді. Қан тамырларын кеңейтіп, ауру мүшеге қанның жеткізілуін күшейтіп, жалпы тонусын көтеріп, ұйқыны дұрыстап, тәбетті күшейтеді.. Халық медицинада Бүйрек ауруларын емдеуге, туберкулезде кең қолданады. Дереккөздер
Ара сүті

Оң жағында - ара тұқымдары, сол жағында - ара сүтіндегі балаңқұрттар. Ара сүті - жұмысшы бал арасының безінен шығатын биогендік қасиеті бар зат. Жұмысшы ара болатын балаңқұрттарды 3 күнге дейін, аталық аралардың құрттарын жетілдіргенше, ал ана арасы - өмір бойы қоректендіреді. Химиялық құрамы Ара сүті - ақ түсті, қоюлығы кисель тәрізді қышқыл дәмді сұйықтық. Құрамы күрделі: * 65—66,5 % су, * 9—19% ақуыз, яғни альбумин мен глобулин (2:1), құрамы қанның ақуыздарына ұқсас ақуыздар, * 8—19% қанттар, (глюкоза, фруктоза, сахароза) * 2—9% майлар * 1% астам минералды тұздар * және дәрумендер: А, Д, С, В1, В2, В3, В6, В12, В15, Н, Е, РР, пантотен қышқылы * микроэлементтер * ацетилхолин * стерин * липидтар * гормондар (эстрадиол, тестостерон, прогестерон) және т.б. Ара сүтінде микробтар көбеймейді, себебі құрамында гермицидин бар. Қолдануы Ара сүтін құрғатып, одан дәрі дайындайды. Ара сүті жас баланың тәбеті төмендегенде және ересек адам гипотония, себорея (бет терісінің ауруы) ауруларымен ауырғанда, жүйке жүйесі қызметі бұзылғанда қолданылады. Ара сүтін Адиссон ауруымен ауыратын адамға беруге болмайды, сондай-ақ, бұл дәріге ағза сезімтал келіп қабылдамайтын болса, онымен емдеу мөлшерін азайтады не тоқтатады. Және ара сүтінде силденафилге құрамы ұқсас заттар табылған. Сол себепті ара сүтін еркектердің белсіздігін - ипотенцияны емдеуге қолданады. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том *
Пётр Александрович Чихачёв

Пётр Александрович Чихачёв (, Гатчина — 13 қазан 1890 жыл, Флоренция) — ресейлік географ, геолог пен саяхатшы. Өмірбаяны Бүкіл әлемдік, география ғылымына үлкен үлес қосқан аса талантты ғалым, Ресей және басқа көптеген Батыс Еуропа мемлекеттерді зерттеуге, Ғылым академиялары мен Географиялық қоғамдарының мүшесі П.Чихачёв бастаған экспедиция аттандырылады. Экспедицияға аталған өлкені, әсіресе Оңтүстік Алтайдың табиғатын, жер қойнауын, ондағы халықтың кәсібін, Ресейдің отарлық саясатына жергілікті халықтың көзқарасын білу тапсырылады. П.Чихачёв бұл міндетті өзіне тән іскерлікпен орындап шығады. Оңтүстік Алтайды, осы арқылы қазіргі Шығыс Қазақстан территориясының табиғи байлығын, ондағы негізгі халықтың тұрмысын зерттеп, көргендерін жаза отырып, қазақ жері табиғатының ерекшелігін, байлығын көрсетіп, сол кездегі алғашқы зерттеушілердің қатарында қазақ халқына оңды баға береді. Ол қазақтардың шаруашылығына, тұрмыс салты мен дәстүріндегі ерекшеліктеріне тоқталады. Пётр Чихачёв «Оңтүстік Алтайға саяхат» атты кітабын жазды. Оған шетел ғалымдары жоғары баға берді. Осы еңбек арқылы Еуропа оқырмандары Алтай тауларының оңтүстігін мекендеген қазақ деген халық бар екендігін білді, оның өзіндік ерекшелігімен, тұрмысымен танысты. Еңбектері *Voyage scientifique dans l'Altaï oriental et les parties adjacentes de la frontière de Chine, 1845, Paris *Lettres sur la Turquie, 1850, Bruxelles *Asie Mineure: Description physique, statistique et archéologique de cette contrée, huit volumes de 1852 à 1868, Paris *Le Bosphore et Constantinople, 1864, 2e édition en 1877 *Considérations géologiques sur les îles Océaniques, 1878 *Espagne, Algérie et Tunisie, 1880, Paris *Études de géographie et d'histoire naturelle, 1890 Дереккөздер
Владимир Афанасьевич Обручев

Владимир Афанасьевич Обручев (1863-1956 жж.) Академик. Владимир Афанасьевич Обручевтің есімі бүкіл әлемнің геологтары мен географтарына әйгілі. Оның осы саладағы жазған еңбектері ТМД елдерінің жер құрылысы мен беткейлерін, табиғатын тануға зор үлес қосты. Владимир Афанасьевич Обручевтің есімімен Орталық және Орта Азияда, Сібірде ғана емес, Шығыс Қазақстанда жүргізілген зерттеулер де тығыз байланысты. Ол 1905 жылғы Орта Азияға саяхаты кезінде Семей облысын солтүстігінен батысына, оңтүстігінен шығысына дейін өтіп Тарбағатай сілемдерін, Маңырақ қыраттарын, Зайсан ойпатын, Қара Ертіс жағалауын зерттеді. Зайсанда болды. Ол, әсіресе, Қалба тауларының геологиялық және географиялық құрылысына ерекше назар аударды. Алғашқы жыл өткен соң ғалым бұл жерге екінші рет экспедиция жасады. Ғалым 1911 жылы Өскеменде болып, күнделігіне ол туралы — деп жазды. Ол Өскеменде өзіне Қалба таулары туралы деректер берген саяси жер аударылған Е.П.Михаэлиспен танысты. В.А.Обручев жаз бойы өз баласы Сергеймен, тау-кен инженері Павловпен бірге Қалба тауларын геологиялық зерттеумен шұғылданып, бірқатар алтын қазатын рудниктерде болды. Ақжал поселкесі ауданында тау жыныстарының 300-ден аса түрлерін жинап, топографиялық және геологиялық карталар жасады. Ол өз еңбектерінде археологтардың назарын Қалба тауларын тас дәуірінде адамдар мекендеген жерлер ретінде зерттеу керектігіне аударды. Қалба тауларына жасаған екі экспедициясы туралы Обручевтің «Менің Сібірдегі саяхаттарым» деген кітабында жазылған. Қалба тауларында болғанда ол Алтайдың геологиясына ерекше мән берді. Алтай ежелгі тау жүйесі деген ұғым дұрыс емес деген қорытындыға келді. Ғалымның 1914 және 1936 жылғы саяхаттары Алтайды тереңірек зерттеуге арналды. Соның нәтижесінде маңызды ғылыми жаңалықтар ашылды. Бұл В.А.Обручевті біздің еліміздегі даңқты геологтар қатарына қосты. Дереккөздер
Борис Васильевич Щербаков

Щербаков Борис Васильевич (1939 ж.) жазушы — натуралист. Өмірбаян Борис Васильевич Щербаков 1939 жылдың 06 шілденің Өскемен қаласында дүниеге келген. Ата-анасы соғыс уақытында қайтыс болған. Ата-анасынан ерте айырылған Борис апасының қолында тәрбиеленеді. Кішкентайынан өз күнін өзі көрген ол, білім алуға талаптанады. Туған өлке табиғатына деген махаббаты кейін Бористің ғылыми бағытта жұмыс істеуіне жол ашады. Алғашқыда ол қанатты құстарды байқап қадағалап жүреді де, кейін біріңғай орнитологияның ғылыми-зерттеу жұмысымен шұғылданады.1967 жылы Өскемен педагогикалық институтының (қазіргі ШҚМУ) биология факультетін тәмамдаған. Биология ғылымының кандидаты дәрежесін қорғаған. Б.Щербаков жиырма жылға жуық жас натуралистердің облыстық станциясының зоологиялық үйірмесін басқарған. Сол кездері ол жас натуралистермен бірге туған өлкеге саяхат жасап жүреді. Борис жол дәптеріне жорықта көргендері мен кездескен қызықты оқиғаларды жазып отырған. Осы жазбаларынан туған табиғат жайлы суреттемелері мен әңгімелері «Жас натуралист», «Природа», «Охота и охотничье хозяйство», «Казахстанская правда», «Ленинская смена», «Рудный Алтай» газет-журналдары мен «Лик земли» жинағында жарық көріп жүрді. 1976 жылы «Жалын» баспасынан «Житель лунных тугаев» атты тұңғыш кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа табиғаттың таңғажайып көріністерін суреттейтін жиырмаға жуық әңгімесі топтастырылған.«Кулуджунские звезды», «Подруги», «Осень в лесу», «Красное, желтое…», «Зимняя сказка» т.б. суреттемелерінде жазушы-натуралистің бақылау дәлдігімен таныстырса, «Кларка», «Семка», «Житель лунных тугаев» әңгімелерінде автор өсімдік пен жануарлардың ішкі дүниесіне зер салғандай әсер етеді.1980 жылы жарық көрген «У озера звенящих колоколов» кітабы арқылы шөл және шөлейтті жерлерді мекендеушілердің қызғылықты әлемін ашуға тырысады. Шығармада Зайсан өзені өңірі, Қара Ертіс бойы, Маңырақ шатқалдарында мекен етуші жәндіктер мен өсімдік дүниесінің өмірі тартымды баяндалған.1983 жылы қаламгерлеріміздің «Золотыми тропами осени» деген кітабы дүниеге келеді. Бористің жас натуралистермен Батыс және Кенді Алтай алқаптарына жасаған саяхаттары жайлы «Тропа длиною в год» (1985ж) кітабында әңгімеленген. Автор нақты дәлелдер келтіре отырып бұл жерлерде қорық аймағын құру керектігі жайлы ұсынысын білдіреді.Б.Щербаковтың кейінгі творчестволық тақырыбының өзегі — экономикалық мәселелер болды.1996 жылы өлкетанушы Б.Щербаков «Птицы за окном» деген атпен Шығыс Қазақстанда мекендейтін құстар туралы кітабы жарық көрді. Ғалым елді мекендер мен оның маңайын мекендейтін құстардың, олардың түрлері мен санының өзгеруіне тарихи шолу жасайды да, өлкеміздің Батыс және Кенді Алтай аймақтарының қысқаша географиялық жағдайын сипаттайды. Сондай-ақ қоршаған ортаны сақтау, құстардың мекендеуіне жағдай жасау, елді мекендерді көгалдандыруға ерекше маңыз береді.Борис Васильевич Щербаковтың қай шығармасын алсаңыз да, қоршаған ортаны сақтауға, табиғат байлығын қорғап және оны аялай білуге шақырады Дереккөздер
Верден қырғыны

Германия 1916 жылы басты соққысын батыс майданда өткізуді көздеді, ол үшін, алдымен, Верден қамалы маңында орналасқан француз қорғанын бұзуды жоспарлады.Ұзаққа созылған артиллериялық атқылаулар мен неміс жаяу әскерінің шабуылы француз қорғанысын толық бұза алмады. Неміс әскерінің шабуылы жазға қарай әлсіреп, оның алға қарай ұмтылу әрекеті 7 шақырымнан аспады. Верден түбіндегі шайқастың бәсеңдеуін күтпей- ақ ағылшын - француз әскерлері Сомма жағасындағы шабуылды бастады. Бұл аудандағы шайқас қарашаның соңына дейін жалғасты. Антанта әскерлері тұңғыш рет ағылшынның 79 танкін қолданса да қарсы жақтың майдан шебін бұза алмады.Верден мен Соммадағы шайқаста екі жақ 2 млн адамынан айрылып, үлкен шығынға ұшырады. Бұл шайқастың нәтижесінде Германия ағылшын - француз әскерін талқандауға дәрменсіздігін танытып, қорғанысқа көшті. Батыс майдандағы Германия белсенділігі жойылды. 1916 жылғы 4 маусымда Шығыста Ресей армиясының Оңтүстік - Батыс майдандағы жаңашабуылы басталды. Генерал Брусиловтың қолбасшылығымен орыс әскері Луцкінің шығысындағы Австро - Венгрия майданын бұзып өтіп, Буковинаны және Галицидің үлкен бөлігін азат етті және Карпатқа жетті. Шығыс майдандағы сәтті шайқастар одақтастардың Верден түбіндегі жағдайын жеңілдетіп, Соммада шабуыл бастауға мүмкіндік берді. Италия әскерін Австро - Венгрияның қошауынан құтқарды және 17 тамызда жасалған шарт бойынша Румынияны Антанта жағына тартуға мүмкіндік алды. Жалпы, 1915 және 1916 жылдардағы шайқастар Үштік одақтың күш - қуатын барынша әлсіретті. Антанта ,керісінше өзінің пайдасына тиісті бетбұрыс жасады. Соғыс өрті шалған жерлерде босқындар пайда болды. Халық соғыс кезіндегі қиыншылықтарды өз елінің мүддесімен байланыстырып, оларда Отанды жақтайтын патриоттық сезімдер бой көтерді. Осыған байланысты жергілікті халық ереуілдерге, шерулер мен көтерілістерге шықты. Дереккөздер *Дүние жүзі тарихы, Алматы, Мектеп баспасы 2006 жыл.
Үшкірқұрт

Үшкірқұрт - энтеробиоз ауруын тудыратын, кең таралған және жиі кездесетін адам паразиті. Үшкірқұрт адамның аш ішегінің (жіңішке ішек) төменгі, тоқ ішектің алдыңғы бөлімінде кездеседі. Морфофизиологиялық ерекшеліктері Ұрғашылары 10-12мм, еркек даралары 2-5мм болып келетін ақ түсті құрт. Ауыз қуысын кутикула ісіндісі-везикула қоршап тұрады, ол ішек қабырғасына бекіну үшін қажет. Жұтқыншақтың артқы жағында да шар тәрізді ісінді- бульбос болды, ол да бекіну қызметін атқарады. Үшкірқұрт ішекте қорытылған аспен, кейде қанды жұтып қоректенеді. Тіршілік циклы Ішек ішінде ұрықтанады, ұрықтанғаннан кейін еркек даралары өліп қалады. Ұрғашы дараларының жұмыртқаға толтырылған жатыры өте ұлғайып, бульбосты қысады да, құрттың ішек қабырғасынан босануына мүмкіншілік туғызады. Олар ас ағынымен, ішектің жиырылуы салдарынан тік ішекке келіп жетедеі. Түнде анустан сыртқа шығыпанус айналасындағы тері бетіне, шапқа жұмыртқалайды (13000 данаға дейін). Содан кейін, құрт өліп қалады. Жұмыртқалардың әрі қарай дамуы үшін 34-36 градус жылылық, 70-90% ылғал қажет. Анус айналасында, шапта жоғарыдағыдай жағдайлар болғандықтан 4-6 сағат ішінде жұмытқалар дамып инвазиялық сатыға жетеді. Инвазиялық жұмыртқа адам ішегіне түсіп ересек формаға айналады. Ересек даралар ішекте 30 тәулікке дейін өмір сүреді. Энтеробиозды толық емдеу өте қиын, себебі бұл аурумен көбінесе жас балалар ауырады, және ауру адамдар үшкірқұрт жұмыртқаларын өздеріне өздері жұқтырады. Ұрғашы даралары жұмыртқалағанда теріні қышытады, сол кезде ол инвазиялық сатығы жетеді. Лас қолмен тамақ жеген адам оларды ішке жұтады. Патогендік әсері Қышу, тәбеттің болмауы, әш өту, мазасызданып ұйқының бұзылуы. Лабораториялық анықтау Шап терісінің жұғындысын микроскоп арқылы зерттеу. Алдын алу шаралары Жеке тазалықты сақтау. Суреттер Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004
Саз айқабағы

Саз АЙҚАБАҚ (Acrocephalus palustris) - мөлшері де,түсі де қамыс айқабаққа өте ұқсас болғанымен, қамыста емес, көбінесе бұталарда,әсіресе суға жақын өскен талдарда өмір сүретін құс. Қазақстанда тек қана Жайық аңғарын бойлай және солтүстіктегі кейбір жерлерде ұялайды. Өз атауына қарамастан, аса батпақты шалғындық үлескілерден аулақ жүреді,солардың арасынан бұталы және шөптері бар көтеріңкі жерлерді таңдайды. Ерекшеліктері Саз айқабақ дауысының қамыс айқабаққа жалпы ұқсастығына қарамастан өте жақсы сайрайды. "Көптеген құстардың үнін қағып алып,ғажап дәлме–дәлдікпен бере алу бейімділігінің жоғары дамуы арқасында әуезі үнді,әуенді және айрықша алуан түрлі. Өзге құстар әуенінің үзінділері өзінің шыңқылдаған дауысына тосыннан және басқаға ұқсамайтын қалыпта ұласады. Соның нәтижесінде өте шапшаң орындалатын өзіне тән әуездер құрамасы туындайды. Бір жолы Жайық аңғарында саз айқұлақтың аталығы 15 минутта он екі құстың:бұлбұл,алабұдбұл, сұр сандуғаш,жауторғай,орман жадырақ,қызылқұйрық, сарыбауыршымшық ,тентекқұс, жағалтай, сарыалқым арасақ және көкшіл шымшықтың үнін келтіріп сайрағаны байқалды" Дереккөздер 1. Құстар энциклопедиясы.
COM технологиялары

COM (Component Object Model – көп компонентті объектілер моделі) - Windows технологияларының ішіндегі негізгілердің бірі.COM – бұл компоненттердің объектілі моделі.COM – технологиясы API – ді суреттеу кезінде және әртүрлі программалау ортасы мен әртүрлі тілдер объектілерін үйлестіру үшін қолданылатын екілік стандартты суреттеу үшін қолданылады.СОМ компоненттер мен приложениялар арасындағы қарым – қатынас моделін ұсынады.СОМ – технологиясы СОМ – объектілермен жұмыс жасайды.Объект СОМ серверінің бөлігі болып табылады.СОМ – объекттер Delphi визуалды кітапханасының объектілеріне ұқсас.VCL Delphi объектілеріне қарағанда СОМ-объектілерінің құрамында әдістер,қасиеттер және интерфейстер болады.Жай ғана СОМ-объектінің құрамында бір немесе бірнеше интерфейс болады.Егер интерфейстер бірнеше болса, онда олардың ішінде ұқсас функцияларды орындайтын көптеген әдістер болады. Интерфейсті жариялаудың құрамына оның әдістерін және қасиеттерін суреттеу кіреді бірақ оны жүзеге асыру кірмейді.Сонымен қатар интерфейсті жариялаған кезде оналты байттық сан көрсетілуі мүмкін, ол интерфейстің идентификаторы.Әр интерфейстің өзіндік көрсеткіші болады. СОМ – технологиясының екі ерекшелігі бар: - СОМ – объектілерді құру программалау тіліне тәуелді емес.Осындай жолмен СОМ-объектілері кез – келген тілде жазылуы мүмкін. - СОМ-объектілері Windows – қа арналған кез – келген программалау ортасында қолданылуы мүмкін.Осы орталардың құрамына келесілер кіреді: Delphi, Visual C++, C++Builder, Visual Basic және тағы басқалар.Microsoft фирмасы Windows операциялық жүйесін құрастырған кезде алдына қойған ең басты мақсаттарының бірі,Windows – та жұмыс істейтін әртүрлі программалардың бір – бірімен үйлесімділікте болуы.Бұл оңай емес мәселені шешудің алғашқылары алмастырулар буфері,бөлетін файлдар және мәліметтерді динамикалық алмастырулар технологиясы (Dynamic Data Exchange, DDE) болды.Осыдан кейін объектілерді енгізу және біріктіру технологиясы (Object Linking and Embedding, OLE) құрылды.Алғашқы нұсқасы OLE 1,құрамды құжаттарды құру үшін арналған.Бұл нұсқа жетілдірілмеген болып танылды.Оның орнына OLE 2 нұсқасы шығарылды.Жаңа нұсқасы әртүрлі программалардың бір – біріне өздерінің функцияларын ұсыну туралы сұрақтарды шешуге мүмкіндік берді.Бұл технология 1996 жылға дейін қолданылған.Одан кейін оның орнына ActiveX технологиясы келді.Оның құрамына автоматтандыру (OLE-автоматтандыру),контейнерлер,басқарушы элементтер,Web-технологиялар және т.б. кіреді. дереккөздер #1referat.kz
Сақатов Марат Сәйдешұлы

Сақатов Марат Сәйдешұлы(1947-2000) - өнер қайраткері. Марат Сақатов Өскемен мәдени -ағарту училищесінің оқытушысы, Семей облыстық драма театрының режиссері ретінде де өзін үлкен ұжымдар арасында таныта білді. Еңбекжолы 1947 жылы 27 тамызда Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы (қазір Күршім ауданы) Ақбұлақ ауылында дүниеге келген. 1966 жылы Боран орта мектебін бітіріп, 1970 жылдарға дейін ішкі істер бөлімінде қызмет еткен. Mектеп жасынан -ақ өнерімен көзге түскен, тума талант Мараттың жолы өнер еді. 1970 жылы келіп, өмірінің ақырына дейін сол жолдан таймай қызмет етті. 1976 жылы Москвадағы Щукин атындағы жоғарғы театр училищесін сырттай бітіріп шықты. 1975-1977 ж. аралығында Марқакөл халықтық драма театрында режиссер болып, сол жылдары сахнаға «Қозы Көрпеш Баян сұлу», «Абай», «Ақан сері -Ақтоқты» т.б. кесек туындыларды шығарды. 1980-1982 жылдары Марқакөл аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі бола жүріп, ұйымдастырушылық қырынан да көрінді. Мараттың Марқаның «Тамашасын» қалыптастырып, шыңдалуына да сіңірген еңбегі ерекше. Сатиралық көріністердің сценариін өзі жазып, өзі шебер орындаушы ретінде көрермендерін күлкіге кенелтті. Дереккөздер 1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы.186б 2. http://imena.pushkinlibrary.kz/
Кемер белбеу

Кемер белбеу — қыздар мен әйел адамдар буынатын белбеу. Оның былғары немесе барқыт жолағына металл шытырлар қондырып көбіне күмістен соққан. Қыздардың киіміндегі бұл ерекшелік жалпыға бірдей әйел киім-кешегінде қайталанбаған. Маусымньң суық кездерінде барқытпен тысталған пұшпақ iшік киіп, белдікпен қаусырынатын болған. Кемер белбеу кice белбеуге қарағанда анағұрлым жалпақ әpi әшекейлеп нақышталуы күрделірек болып келген. Кемер белбеуге бағдарлап қарала салу, лажы жүргізу, жапсырмаларына асыл тастардан көз салу, күмбездеп ширата жүргізу сияқты күрделі техникалық тәсілдер қолданатындықтан, олардың көркемдік сапасы әрдайым жоғары болған. Сондықтан халық: «Кемер белбеу белге сән, Кемелді жігіт елге сән», - деп текке айтпаған. Кемер белбеулердің екі ұшы қақталып күміс жалатылған жалпақ, топсалы қапсырмалы болып келген. Сонымен қорыта келгенде, қазақ белбеуін жасалган материалдарына, безендірілуіне, қосалқы бөліктерінің бар-жоғына байланысты мынадай топтарға: *қолданылатын жеріне байланысты - күнделікті тұрмыста, жиын тойларда және соғыста; *жасы мен жынысына байланысты - бойжеткен мен бозбаланыкі, әйелдер мен ер адамдардікі; *әскери-әкімшілік иерархиядағы орны мен қызметіне байланысты - батырлардікі, ру ақсақалдарыныкі, аға сұлтандар мен хандардыкі деп топтастыруға болады. Дереккөздер 3. Самашев, Ж. Жетібаев. Қазақтың этнографиялық суpeттерiндегі белбеу мотивы // КазМУ хабаршысы. Тарих сериясы, №12.57-67-66.
Арбенс Гусман

Хакобо Арбенс Гусман (, 14 қыркүйек, 1913 жыл — 27 қаңтар, 1971жыл) — Гватемалының мемлекеттік және саяси қайраткері. 1945-50 жылдары қорғаныс министрі. 1951 жылы президент болып сайланған. Арбенс Гусман үкіметі елдің ұлттық мүддесін қорғау саясатын жүргізді, американ монополияларының, әсіресе, "Юнайтед фрут компанидің" (United Fruit Company) «зорлық-зомбылығына қарсы шықты. Мекемеде жұмыс істеп жүрген жергілікті адамдарға айлығын екі есе көбейткізді. Бірсыпыра прогрестік шараларды жүзеге асырды: * аграрлық реформа туралы заң қабылдаттырды (1951) * американ монополиясы жерінің 160 мың гектары мемлекет қарамағына алғызды, * помещик шаруашылықтарының 554 мың гектар жері экспроприацияланған және т.б. АҚШ ұйымдастырылған қарулы интервенция (1954 ж., маусым) салдарынан Арбенс Гусман үкіметі құлатылды. Биліктен бас тартқаннан кейін Арбенс шетелге кетті. Алғашқы кезде Парижде тұрды, сосын Прагаға көшіп кетті. 1957 жылы Уругвайға барды. 1960 жылдан бастап Фидель Кастроның шақырылуымен Кубада болады. 1965 жылы Арбенстің қызы Арабелла Мексикада өз-өзіне қол салып қайтыс болады. Қызының жерлеуіне келген Арбенс Мехикода қалып кояды. 1971 жылы өз пәтерінде ванна бөлмесінде өлігі табылады. Өлімінің себебі және мән-жайі осы күнге дейін белгісіз. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Арболит

Арболит ( «ағаш», "тас") — органикалық толтырмалар( 80-90% ), химиялық қоспалар, су және байланыстырғаш материалдар қоспасынан алынатын жеңіл бетон. "Ағаш бетон" деген атымен де белгілі. Толтырма ретінде: * сұйық шыны, * ағаш, * қамыс, * кендір қалдықтары қолданылады. Байланыстырғыш материал ретінде * портландцемент пайдаланылады. Көлемдік салмағы 400-700 кг/m³. Жылу өткізгіштігі 0,07-0,17 Вт/(м·К) Арболиттен жасалған бұйымдар мен конструкциялар өндірістік және қоғамдық уйлердің қабырғалары мен жылу сақтайтын жабындарда қолданылады. Отқа төзімді, шірімейді. Тарихы Кеңес Одағында 60-шы жылдары өнделіп, стандартталған. КСРО-да 100-ден астам арболит зауыттары жұмыс істеген. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Арбузов реакциясы

Арбузов реакциясы немесе Михаэлис — Арбузов реакциясы, немесе Арбузов қайта топтауы - 3 валентті фосфор қышқылы эфирінің органикалық галогениттер әсерінен 5 валентті фосфор қосылыстарын түзе қайта топталуы. Арбузов реакциясы нәтижесінде фосфор - көміртектің жаңа байланысы түзеледі: : Егер де 3-алкилфосфит пен алкилгалогенид R 1 и R 2 бірдей болса, бұл жағдайда көбінесе реакция Арбузов қайта топтауыдеп аталады. Реакция 1898 жылы Август Михаэлиспен алғашқы рет жүргізілген.. Бірақ дәлірек Александр Арбузов зерттеп, зерделеген. Қазіргі таңда Арбузов реакциясы С-Р алкилденген байланысымен немесе 3 валентті фосфордың толық эфирлерін арилдану үшін қолданылады: : RR 1 POR 2 + R 3 X RR 1 R 3 P=O + R 2 X Реакция механизмі І сатысы: : ІІ сатысы - Арбузов қайта топтауы реакциясы Пайдалануы Арбузов реакциясы әр түрлі фосфор-органикалық қосылыстар, дәрі-дәрмектер алу үшін пайдаланылады. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Арғұн

Арғұн (Хайлар, , эвен. Ергэне) — Шилкамен қосылып Амурды құрайтын өзен. Ұзындығы - 1620 км, оның 944 км-і Ресей мен Қытай шекарасын бойлай ағады. Алабы 164 мың кm². Манчжуриядағы Үлкен Хинган жотасының солтүстік-батыс беткейінен басталады. Бастауында Хайлар деп, ал Мутная тармағынан төмен - Арғұн деп аталады. Жотадан шыққаннан кейін Арғұн жайылмасы үлкен кең аңғармен ағады. Сағасына таяу жерде аңғары тарылады да, жағалары жар қабаққа айналады. Жылдық орта су шығыны сағасында 400 m³/сек. Негізінен жаңбыр суынан құралады. Жылы маусымда тасиды. Басты салалары: * сол жақтан - Газимур, Уров, Урюмкан * оң жақтан - Гэньхэ, Нюэрхэ. Арғұнда балықтың 60 түрі бар, соның ішінде амур, сазан, кета көп ауланады. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Аргус

Аргус: * Аргус (мифология) — ежелгі грек мифологиядағы көп көзді алып. * Аргустар — Тауықтәрізділер (Phasianidae) тұқымдасы құстарының екі монотипті турі: ** Алып аргусы (Argus giganteus) ** Айдарлы аргус (Rheinardia ocellata) * Аргус — тұздар ерітіндісінің гомогенді ядролы реакторы. * Аргус (журнал) — журнал (Санкт-Петербургта XX ғасырдың басында шығарылған). * Аргус (Warcraft) — Warcraft ойынындағы ғаламшар * Argus (фотоаппарат) — 1936 жылдан бастап АҚШ-та шығатын фотоаппарат. * Аргус (фрегат, 1807) — Ресей империясының желкенді әскери кемесі (фрегат). * HMS Argus (1917) — Ұлы Британия авианосецы. Тағы қараңыз * Argus Motoren — неміс авиақозғалтқаш зауыты.
Аргус (мифология)

Аргус , - ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкер алып, көп көзді, асқан қырағы сақшы. Әйел тәңірісі Гераның әмірімен Зевстің ғашығы Ионы (сиқырмен сиырға айналдырылған) күзеткен. Аргусты Гермес өлтіріп, Ионы босатып жіберген. Гера өлген Аргустың көп көзімен тауыстың құйрығын әшекейлеген. Көп көзді Аргус әуелде жұлдызды аспан бейнесінде суреттеледі екен. Аргус - қалғымас қырағы сақшының символы. Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Арденна

Арденна (, , ) - Еуропадағы қырат. Бельгия, Франция, Германия, Нидерланд, Люксембург жерінде орналасқан. Көп жерінің биіктігі 400 м шамасында. Ең биік шыңы Хохе Ахт, биіктігі 747 м. Негізінен кристалл жыныстардан, сазды тақта тастан, әк тастан түзелген Арденна қыратында тас көмір мен темір рудасы, минералды бұлақтар бар. Солтүстік беткейінде орман өспейді, оңтүстік беткейінде емен, қайын ормандары бар. Жеміс бақтары өседі. Таулы қарыт атауымен солтүстік-шығыс Франциядағы департаменты және Шампань аймағы аталған. 2011 жылы Арденна таулы қырат аумағында көлемі 116 мың га "Арденна" ұлттық табиғм паркі ашылған. Галерея Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Еуразиялық Одақ

Еуразиялық Одақ — ортақ саяси, экономикалық, әскери, кедендік, гумаритарлық және мәдени кеңістікті мемлекеттердің одақ жобасы. Еуразиялық Одақ 2015 жылдың 1 қантарында құрылатын Еуразиялық Экономикалық Одақ кеңістігенде интерграциялық прогресстердің жоғары сатысы. Еуразиялық Экономикалық Одақ мүшелігін құрмақшы Ресей, Беларусь және Қазақстан 2011 жылдың 1 шілдесінде Кедендік Одақтың, ал 2012 жылдың 1 қаңтарында Ортақ Экономикалық Кеңістік негізін қалаған еді. Еуразиялық Одақ идеясына Нұрсұлтан Назарбаев 1994 жылы мұрындық болған. Дереккөздер
Сарман (Солтүстік Қазақстан облысы)

Сарман — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Спасов ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 201 адам (106 ер адам және 95 әйел адам) болса, 2009 жылы 103 адамды (58 ер адам және 45 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Мумия оралады (фильм)

«Мумия оралады» — 2001 жылы шыққан америкалық шытырман оқиғалы фильм, «Мумия» фильмінің жалғасы. Фильмнің оқиғасы 5 000 жыл бұрын орын алатын «Сарышаяндар патшасы» атты спин-оффы бар; Сюжет Дуэйн Джонсон ойнаған фильмде де көрсетілген Сарышаян патшасының оқиғасына негізделген. Сондай-ақ 2008 жылы «Мумия: Айдаһар патшасының қабірі» тікелей жалғасы түсірілді. «Мумия оралады» аралас пікірлерге қарамастан коммерциялық табысқа ие болды. Басты рөлдерде *Брендан Фрейзер *Рэйчел Вайс *Дуэйн Джонсон *Джон Ханна *Арнольд Вослу Сюжет Б.з.б 4333 жыл. Сарышаяндар патшасы өзінің жер қайысқан қолымен жолындағысың барлығын жайпап өтіп, жорықтарын жалғастырды. Алайда ол соңғы шайқаста ірі жеңіліске ұшырады. Содан соң, әскерін шөл далаға шегіндіреді. Оның сарбаздары бірінен соң бірі ажал құшады. Патшаның өзі жанын Анубис құдайға тапсырып, Анубис әскеріне ие болады. 1933 жыл. Алдыңғы оқиғадан кейін он жыл өткен. Рик О'Коннол мен Эвелин некелерін қиған. Олар ежелгі пирамидадан Сарышаян патшасының білезігін тауып алады. Олардың он жасар ұлы Алекс білезікті қолына киіп, көзіне пирамидалар елестейді. Анксунамунның егізі Имхотепті тірілтіп алады. Имхотеп Сарышаяндар патшасын өлтіріп оның әскеріне ие болғысы келеді. Дегенмен Сарышаяндар патшасын Рик өлтіріп, оны тозаққа қайтарады. Имхотеп тозаққа құлап кетеді. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.themummy.com/ Ресми сайт]
Стэнли Болдуин

Стэнли Болдуин (; 3 тамыз 1867, Бьюдли, Уайр орманы, Вустершир, Англия, Ұлыбритания — 14 желтоқсан 1947, Бьюдли, Уайр орманы, Вустершир, Англия, Ұлыбритания) — ағылшын мемлекеттік қайраткері, консервативті партияның мүшесі, Ұлыбритания Премьер-министрі (1923—1924, 1924—1929, 1935—1937). Дереккөздер
Геоглиф

Геоглиф — жерге ойып салынған ұзындығы 4 метрден асатын геометриялы немесе бейнелі өрнек. Кейбір геоглифтардың үлкендігі соншалық, оларды тек аспаннан ғана көруге болады. Геоглифтерді салудың бірнеше түрі бар. Бірі—жердің беткі қабатынан белгілі бір тереңдікке дейін қазып, таңба түсіру. Ал екіншісі арнай қиыршық немесе ірі тастарды төсеп, бейне жасау. Тағы бір түрі—ағаштарды белгілі бір бейне жасай отырып егу. Таралуы : Колибри]] Әлемге әйгілі геоглифтердің бірі Перу жеріндегі Наска шөліндегі Наска сызықтары. Бұл алып бейнелер өткен ғасырды 39 жылдарына дейін белгісіз болып келді. Бұл бейнелерді оның үстімен ұшып келе жатқан ұшқыштар алғаш байқаған. Наска сызықтарының ерекшелігі белгілі бір қашықтықтан көрінуінде. Геоглифтер әлемнің әр жерінде таралған. Солардың бірі Англиядағы Уффингтон ақ аты. Ұзындығы 110 метр болатын ат таңбасы Оксфордшир графтығына таяу жердегі әктас төбеде орналасқан. Бұл 1994 жыл табылған жалғыз ағылшындық геоглиф. Зерттеген ғалымдардың айтуынша оның салыну уақыты б.з.д X ғасыр. Осылар секілді геоглифтер АҚШ-тың Огайо штатында, Ресей Федерациясында (Челябинскте), Африкада (Виктория көлінің оңтүстігі мен Эфиопияда) және Аустралияда (Марри адамы) таралған. Ал Қазақстанда Қостанайдағы 101 үйіндіден тұратын «Үштоғай шаршысы» мен Торғайдағы севастиканы, т.б бейнелерді атаса болады. Мақсаты Ғалымдардың болжауынша Наска геоглифтері онда мекендеген ежелгі тұрғындардың жұмысы. Деректерде б.з.д 500 жылдары ол аймақта құрғақшылық басталған. Наска аймағын мекендеген тұрғындар құрғақшылықты тоқтату үшін құдайдың мейірімін тілеп, көптеген қиыншылықтар арқылы үлкендігі 14 шақырымға жуық колибри құсы, маймылдың, алып киттің бейнелерін салған. Басқа геоглифтердің мақсаты әлі де белгісіз. Суреттер Сыртқы сілтемелер [http://books.google.ru/books?idYzsV0t0v8MQC&pgPA233&dq%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%8B&hlru&saX&eivCZAUdWjAcmG4ASh14HQCw&ved0CDIQ6AEwAQ#vonepage&q%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%8B&ffalse Жердің құпия мекендері] Дереккөздер