kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақкиізтоғай

Ақкиізтоғай — Атырау облысының Жылыой ауданындағы ауыл, Ақкиізтоғай ауылдық округі орталығы. Орналасуы Аудан орталығы – Құлсары қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде,Жем өзенінің жағалауында орналасқан. Жақын теміржол стансасы — Құлсары (42 км жерде), тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Тарихы Кіші жүздің биі болған Қожаназар Жанайұлының асын бергенде Жем өзені бойында мың ағаш үй тігіліп, „Кіші жүздің ханы Айшуақтың жүретін жолына мініп келген арбасы тұрған жерден арнайы тігілген үйге дейін ақ киіз төселген екен. Сол алқап кейін Ақкиізтоғай аталған“ деп тарихшылар жазған. Халқы 1989 жылы елді мекенде 1210 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1379 адам (735 ер адам және 644 әйел адам) болса, 2009 жылы 2232 адамды (1138 ер адам және 1094 әйел адам) құрады. Ал 2021 жылы 1454 адамды (751 ер адам және 703 әйел адам) құрады. Әлеуметтік және мәдени нысандары * №10 Амангелді атындағы орта мектеп — 1928 жылы 4 кластық бастауыш мектеп болып ашылды, 1938 жылы 7- жылдық мектепке айналды. Ал 1962-1963 оқу жылынан бастап 11 жылдық мектеп болды. 1975 жылы екі қабатты мектеп үйі, ал 1976 жылы интернат пайдалануға берілді. 1996-1997 жылдары интернат жабылды. * «Ақбөбек» бөбекжай бақшасы * Дәрігерлік пункт * №2 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2017 жылы ашылды. Шаруа қожалықтары, кәсіпкерлік Бұрынғы кеңшар негізінде ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы өнімдерін өндіретін “Жаңа таң” АҚ жұмыс істейді. Діни ұйымдар қызметі * Есенгелді Нұршайұлы мешіті — Мешіт құрлысы 2004 жылы басталып 2005 жылы аяқталды. Құрлысты жүргізген «Жылыоймұнайгаз» және «Жаңа-Таң» ЖШС. Бір күмбезі бар. Ерлер және әйелдер намаз оқитын бөлмелері бар. Ауыл көшелері * Айжарық Көшербайұлы көшесі * Ақберен көшесі * Ғани Мұратбаев көшесі * Жаңа таң көшесі * Жәңгір хан көшесі * Қойшыбай Боқанов көшесі * Меңдекеш Сатыбалдиев көшесі * Молхат көшесі * Мөңке би көшесі * Мұқағали Мақатаев көшесі * Сүйінбай Аронұлы көшесі * Сыпыра жырау көшесі * Сырбай Мәуленов көшесі * Түркеш көшесі * Тілекқабыл Жанаев көшесі * Шалкиіз Тіленшіұлы көшесі * Шафиық Ізбасов көшесі * Ілияс Жансүгіров көшесі Ауыл суреттері Дереккөздер
Жек көру

Жек көру — бір адамның өзге адамға қатысты ішкі сезімін білдіретін ұғым. Белгілі бір адамға қатысты жек көру сезімінің туындауы, ең алдымен, әлгі адамның жеке басындағы кісілік қасиеттерінің жоқтығы, мінез-құлқының ұнамсыз жақтарымен танылуы, өзінің азаматтық борышына немқұрайды қарап, қарым-қатынас жасаудағы жағымсыз оғаш әрекеттеріне байланысты болады. Жек көру мінездің өзіндік ерекшелігімен тығыз байланысты психологиялық күй. Мұндай күй адамның жан-дүниесіне қолайсыз әсер етіп, көңіл-күйін жабырқатады, мұңаю мен қамығу сезімін оятып, ренжітеді. Психологияда адамның өз көңіл-күйін билеп, жабырқау мен мұңаюдан бойын аулақ ұстауы ерік әрекеттеріне байланысты қарастырылады. Жек көру — тілімізде жеккөрінішті, жексұрын, сүйкімсіз дейтін атаулармен қолданыла береді. Жек көру сүйкімсіз, мінез-құлқы мен іс-әрекеті жағымсыз адамға қатысты білдіретін көңіл-күйі. Жек көру, негізінен, адамның оғаш қылықтарын, дөрекі мінезі мен жүріс-тұрысының да жексұрын қимыл-қозғалыстарын білдіреді. Жек көру адамның ұнамсыз, тартымсыз, қылықсыз, жағымсыз түр-сипатынан, іс-қимылынан, сөйлеген сөзінен, өзге адамдармен жағымсыз қарым-қатынасынан да көрініп тұрады да маңындағылардың жек көру сезімін тудырады. Жек көру адамның өзге адамдарға деген көңіл-күйінің қатынасын білдіретін сезімі. Жек көру сезімінің туындауы *ең алдымен жеке басындағы кісілік қасиеттерінің жоқтығы; *екіншіден, маңындағы адамдарға жағымсыз мінез-құлқының ұнамсыз жақтарымен көзге көрінуі; *үшіншіден, өз басының әлеуметтік орны мен азаматтық борышына немқұрайды қарап, қарым-қатынас жасаудағы жағымсыз, оғаш әрекеттеріне байланысты болып отырады. Жек көру сәбилер мен бүлдіршіндердің өмірінен айқып байқалып отырады. Ойын үстінде балалар біріне-бірі дөрекілік жасап, құрбысына әділетсіз әрекет жасаса, оны өзгелері жек көріп, оған жиіркенішті сезіммен қарайтын болады. Ондай құрбыларымен бірлесіп ойнағысы келмей тартыншақтық көрсетеді. Жек көру мінездің өзіндік ерекшелігін білдіретін сезіммен тығыз байланысты психологиялық күй. Жек көру сезімі адамды дұшпанға, қаскөйлердің жауыздық әрекеті мен дұшпандық іс-әрекетіне деген көзқарасында тұрақты болып келеді. Жек көру жексұрындық пен сүйкімсіздік адамның жан дүниесіне қолайсыз әсер етіп, көңіл-күйін жабырқатады, мұңаю мен қамығу сезімін оятып ренжітеді. Психологияда адамның өз көңіл-күйін билеп, жабырқау мен мұңаюдан бойын аулақ ұстауы ерікті әрекеттеріне байланысты деп көрсетеді. Дереккөздер
Нил Петрович Орлов

.]] Орлов Нил Петрович (27. 11.1896,Ресей, Тверь облысы, Млев селосы. – 11.11.1961, Алматы) – ғалым-паразитолог, малдәрігерлік ғылым докторы (1940), проффессор (1934), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1945). Сібір малдәрігерлік институтын (Омбы, 1924) бітірген. 1931 жылдан Алматыда. 1931 – 63 ж Алматы зоотехнологиялы-малдәрігерлік институтында паразитология кафедрасының; 1946 – 50 ж Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында лаборатория меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері малдәрігерлік паразитология мәселелеріне арналған. Республикада мал гельминтоздарының таралуын зерттеп, олардан арылу шараларын белгілеп берді, мал кокцидиозын химиялы дәрілермен емдеу әдістерін ұсынды. Дереккөздер
Зонд аралдары

Зонд аралдары (зунд немесе сунд – Ява аралының батысындағы тайпаның атауы) — Малайя (Индонезия) топаралының негізгі бөлігі саналатын бір топ аралдар. Үлкен Зонд аралдары (Суматра, Ява, Калимантан, Целебес) мен Кіші Зонд аралдарына (ірілері Бали аралы, Ломбок, Сумбава, Сумба, Флорес, Тимор) бөлінеді. Соңғысына кейде Тимор мен Жаңа Гвинея арасындағы бір топ аралдарды да кіргізеді. Ауданы – 1,4 млн. км 2 -ге жуық. Жер бедері, негізінен, таулы келген. Жанартаулық процестер дамыған. Аралдардың өн бойында ылғалды тропиктік орман, оңтүстік аралдарда муссондық ормандар қалыптасқан. Зонд аралдарында Индонезия, Малайзия, Бруней, Шығыс Тимор елдері орналасқан. Дереккөздер
Экологиялық тәуекелді сақтандыру

Экологиялық тәуекелді сақтандыру – өндірісте болған апаттан қоршаған табиғи ортаның ластануы және кейіннен ықтимал азуы үшін жауапкершілігін сақтандыру түрі. Мұндай жағдайды тудырған апаттың салдары еңбек етуге қабілетті азаматтардың өмірден өтуіне, денсаулығынан айрылуына, еңбек ету қабілетін жоғалтуына, мүлкінен айрылуына, пайданы кем алуына, басқа да залал шегуіне себеп болады. Апаттық ластануға әдетте апаттық оқиғалардың салдарынан атмосфераға (гидросфераға) зиянды заттектердің шығарылуы (сарқындының ағызылуы), бұл заттектердің топыраққа жайылып сіңуі (суға жайылып араласуы), шуыл, діріл, радиация, темп-раның өзгеруі, басқа да жайсыз әсерлер жатады. Экологиялық тәуекелді сақтандырудың мақсаты – сақтанушылар мен сақтандырушылардың өзара қоршаған ортаны апаттық сипатта ластау қатерін азайтуға экономикалық мүдделілігін қалыптастыру және табиғат қорғау шараларын қаржыландырудың қосымша көздерін іздестіру. Ол ерікті негізде де, міндетті негізде де сақтандырылады. Міндетті сақтандырудың мақсаты – сақтандыру жарналарын өндірістік шығынға жатқызу мүмкіндігін жасау және сол арқылы кәсіпорындарды осы сомадан салық төлеуден босатады. Қазақстанда Экологиялық тәуекелді сақтандыру “Қоршаған ортаны қорғау туралы” Қазақстан Республикасы заңында (1997) көзделген. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 10 том
Тибет медицинасы

Тибет медицинасы – дәстүрлі медицина түрі. Тибет медицинасы Тибет жерінде 5–7 ғасырларда кең етек алған көне қытай және үнді медицинасы (Аюрведа саласы) жетістіктерінен бастау алады. Тибет медицинасы туралы алғашқы деректер 9 ғасырда санскриттен аударылған «Чжуд-ши» («Төрт баяндама») трактаттарында келтірілген және бұл еңбек осы күнге дейін Тибет медицинасын оқып-үйренуде өз маңызын жойған жоқ. Табиғаттағы барлық тіршілік иелерінің үш бастамадан (жел, сілекей, өт) құралатыны жөніндегі түсінік – Тибет медицинасының түп негізі болып табылады. Бұл заттар үнемі қозғалыста болады. Егер бұл заттардың арасындағы сәйкестік (гармония) бұзылмаса – физиологиялық норма, ал бұзылса – патология деп есептелінеді. Олардың өзара қатынасы әрбір адамның темпераменті мен мінез ерекшеліктерін анықтайды. Тибет медицинасымен емдегенде дәрігер ауруды «көруі, естуі және зерттеуі» қажет. Ауруды «сатымен жоғары көтерілу» әдісімен емдейді, яғни әуелі кеңес беру, одан кейін организмге қажетті диета тағайындау, дәрі беру, мұның бәрі көмектеспеген жағдайда ғана пышақ қолдану. «Чжуд-ши» трактатында 400-дей аурудың түрі мен олардан туатын 1616 жаңа аурудың түрі сипатталған. Ең қиыны бала мен әйелді емдеу екені атап көрсетілген. Ежелгі Тибетте дәрігерді қасиетті, киелі адам деп есептеген. Зерттеушілер Тибетте дәрі-дәрмекті пайдаланудың 2 кезеңін бөліп көрсетеді: # б.з. 1-мыңжылдығының басында тропиктік белдеуде орналасқан Үндістан мен Қытай дәрілері; # б.з. 1-мыңжылдығының ортасында жергілікті дәрілерді пайдалану. Сол кезде Тибет дәрілерінің тізімі 1000-нан асып кеткен. Тибет медицинасының ең негізгі бөлімі – диететика (дұрыс және таза тамақтану). Әр түрлі жануарлардың еті (құстар, сүтқоректілер, тасбақа, жылан) көптеген ауруларды емдеуге пайдаланылды. Дұрыс, бір мезгілде тамақтанатын адамдарда ас қорыту, зат алмасу процесі жақсы жүретіні, соның нәтижесінде организм қалдықтары (үлкен дәрет, несеп, тер) организмнен толық шығатыны, ал мұның өте пайдалы екені насихатталды. Сонымен қатар ұйқы, демалу, жыныс қатынасы туралы да кеңестер беріледі. 13 ғасырда Моңғолия Тибет медицинасын толықтай қабылдады. Ал Қазақстанда Тибет медицинасын оқыту Дәрігерлер білімін жетілдіру институтындағы кафедрада, Халықаралық қазақ-түрік универитетінде (Түркістан қаласы) жүргізіледі. Дереккөздер
Егемқұл Тасанбаев

Егемқұл Тасанбаев (23.2. 1917 ж. т., Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Молбұлақ а.) – қоғам қайраткері, Соц. Еңбек Ері (1957). Еңбек жолын ауданы газет баспаханасында әріп теруші болып бастаған. 1937 – 38 ж. Алматыдағы қазақ журналистика ин-тының дайындық бөлімшесінде оқиды. 1938 – 40 ж. әскер қатарына алынып, кеңес-фин соғысына қатысты. 1940 ж. елге оралып, ауданы газетте қызмет істеді, ауданы партия к-тінде нұсқаушы болып жүргенде соғыс басталып, әскерге қайта алынды. Ташкенттегі әскери-саяси оқу орнын бітіріп, жүзінші қазақ ұлттық атқыштар бригадасында саяси жетекші болды. Соғыстан кейін Шымкент облысы партия к-тінде нұсқаушы (1948), бірінші хатшының көмекшісі(1950), Иличьев ауданы партия к-тінде 2-хатшы (1951) болды. Мәскеудегі КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітіріп (1955), Жетісай, Мақтаарал, Киров ауданы партия к-ттерінің 1-хатшысы болып қызмет істеді. 1963 – 71 ж. Өзбек КСР-і Сырдария облысы атқару к-тінің төрағасы, облысы партия к-тінің 1-хатшысы, 1971 – 75 ж. Өзбек КСР-і кеңшарлар (совхоздар) министрі, 1975 – 77 ж. КСРО Жер суландыру және су ш. мин-нің жанындағы Орта Азия күріш кеңшарлары құрылысы бас басқармасы бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. Т. “Өзбекстанның а. ш-на еңб. сің. қайраткері”. Ленин, Октябрь революциясы, 2 Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Жетісай, Қазығұрт аудандарының құрметті азаматы. Дереккөздер Қазақ ұлттық әдебиеті, 8 том
Жекпе-жек

Жекпе-жек * Жеке батырлар шайқасы. Ежелгі және орта ғасырларда ұрыс алдында қарсыластар шеп құрып тұрып, екі жақтан ортаға бір-бірден батыр шығарған. Шарт бойынша олар аты-жөндерін сұрасып, қалай соғысу тәсіліне (атыспақ, алысбақ, жұлысбақ, қылыштасу, найзаласу, т.б.) алдын ала келісіп алған және кімнің батыры жеңілсе, соның әскері тізе бүгетін болған. Жекпе-жек шайқастары қазақ халқының қаhармандық эпостарында (“Қобыланды”, “Алпамыс”, “Ер Тарғын”, т.б.) зор шабытпен жырланған; * адамның күшін, шеберлігін, әдіс-айласын сынайтын бәсеке. Ежелгі гректердің олимпия ойындарының бағдарламасында (күресу, жұдырықтасу), басқа да халықтардың ұлттық ойындарында кездеседі.Жекпе-жек қазіргі спорт жарыстарында (күрестің барлық түрі, бокс) межелі салмақ категориясы бойынша (фехтованиеден басқасы) өткізіледі. * Жекпе-жек, полиция, қауіпсіздік, кеден комитеттері арасында кең тараған әскери жекпе-жектің түрі. Ол қарусыз және қарумен ж.-жек өткізу түрлері болып бөлінеді. XX ғасырдың 80-ші жылдары Шығыс ж.-жектерімен жастардың жаппай айналысуы байқалды, бұл қарулы күштерге де құқық қорғау органдары қызметкерлеріне ықпал жасамай қалған жоқ. Респ-лық "Д" ерікті спорт қоғамының мамандары қазақ, самбо, дзюдо күрестері, каратэ, бокс сияқты жекпе-жек түрлерінің әдіс-айлаларын саралап ойлап тапқан спорт түрін "жекпе-жек" деп атады. Бұрын да бір рет солай болған еді. XX ғасырдың 30-шы жылдарында күрестің білікті мамандары В.Ощепков, А.Харлампиев, Е. Чумаков және т.б. кең- байтақ КСРО халықтарының ұлттық күрес түрлерінен самбоны (қарусыз қорғану) ойлап шығарған еді. Ақыры 1938 жылы КСРО-ның дене тәрбиесі және спорт комитеті самбо күресін жаңа спорт түрі деп жариялады. 1984 ж. жекпе-жек ҰҚК-ті (Ұлттық қауіпсіздік комитеті) милиция басқармасы қызметкерлерінің арасында сынақтан өтіп жақсы баға алды. 1997 ж. Р. Абдалимов және жаттықтырушылардың бір тобы жекпе-жектің ережесін жасап шығарды. Сол 1997 ж. Респ. жекпе-жек бірлестігі құрылды, оның тұңғыш төрағасы болып Ішкі істер кызметінің генерал-майоры Б.Сәрсеков сайланды. Жыл сайын МВД және МҚК (мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) қызметкерлері арасында ч-ттар өтіп тұрады.
Студия

Студия ( – оқу бөлмесі) — # Кескіндемеші, мүсінші және фотограф мамандықтарына арналған арнаулы орын, шеберхана; # Кескіндемеші мен мүсіншілерді даярлайтын оқу орны, мектеп; # Шығарманы және оқу қызметін жүргізуді мақсат ететін театр ұжымы. Әдетте өмірге деген ой-көзқарасы, эстетикалық мақсат-мұраты бір ұжымды студия деп атайды. Алғашында студия тек ірі театрларда ғана ұйымдасты. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында “студиялық” театрлар кең өріс алды. Мысалы., Мәскеуде М.Н. Ермолова атындағы театр студиясы, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласында С.Э. Радлов жетекшілік еткен студиялар (1920 – 30), сондай-ақ ұлттық студиялар (Мәскеудегі мемлекеттiк театр өнері институтының жанындағы қазақ, қырғыз, тәжік, мари, чуваш, адыгей, т.б. Студиялары) жұмыс істеді. Қазақстанда 20 ғ-дың 30-жылдарынан (мыс., Қазақтың мемлекеттік академиқалық драма театры, Қазақтың мемлекеттік академиқалық опера және балет театры студиялары) жұмыс істей бастады; # Көркем фильмдер түсіретін шығармашылығын ұжымы. Басқа мәнде #Аудиостудия — дыбыстың үшiн аппаратура жабдықталған жазулары арнайы, акустикалық дайын тұрған бөлме. #Фотостудия — фототүсiрулердi өткiзу үшiн жарық арқылы аппаратура жабдықталған арнайы бөлме. #Видеостудия — кино және видеотүсiрулердi өткiзу үшiн жарық арқылы және дыбыстық аппаратура жабдықталған бөлме. #Киностудия — ұйыммен және кино өнiмнiң өндiрiс шұғылданатын ұйым. #Пәтер-студия, бiр бөлмелi пәтер. Дереккөздер
Химиялық талшықтар

Химиялық талшық, жасанды талшық — табиғи органикалық және синтездік полимерлерден алынатын талшықтар. Шикізатқа байланысты оның синтездік (синтездік полимерлерден) және жасанды (табиғи полимерлерден) жолмен алынатын түрлері болады. Кейде бейорганикалық қосылыстардан (шыны, металл, базальт, кварц) алынатын талшықтарды да химиялық талшық деп атайды. Жасанды химиялық талшыққа ацетат, вискоза, мыс-аммиакты талшық, штапель, т.б., ал синтездік химиялық талшыққа полиамид, полиэфир, полиакрилнитрил, полипропилен, т.б. көптеген талшықтар жатады. Химиялық талшық өнеркәсіпте моноталшық (ұзын жеке талшық), штапель талшық (талшықтың қысқа кесіндісі), филамент жіптер (жіңішке, өте ұзын талшықтарды ширатып жасаған буда) түрінде шығарылады. Филамент жіптің қолдануына қарай тоқыма және техникалық немесе арқан (мықты жуан жіп) сияқты түрлері шығарылады. Химиялық талшықты әр түрлі заттардан (желім, шайыр) алу мүмкіндігі жөнінде 17 және 18 ғасырларда түрлі пікірлер айтылған, бірақ 1853 жылы ағылшын ғалымы Аудемарс шексіз жіңішке жіпті нитроцеллюлоза ерітіндісін спирттің эфирдегі қоспасына араластыру арқылы алу әдісін ұсынды. 1891 жылы француз инженері И. де Шардонне осындай жіпті өндірістік көлемде шығаруды алғаш ұйымдастырды. Қазіргі кезде химиялық талшық өндіру күшті дамып келеді. Қазір кең қолданылатын синтездік полиамид талшығы 1940 жылы (АҚШ) шығарылды. 1954 — 60 жылы полиэфир, полиакрилонитрил және полиолефин синтездік талшықтары өндірілді. Химиялық талшық — берік, өзінің пішінін сақтайтын, ылғал, жарық әсеріне тұрақты зат. Химиялық талшыққа жаңа тоқыма бұйымдарын дайындау үшін табиғи талшық қосуға болады. Химиялық талшық арнайы ерітінді немесе балқыма дайындау, қалыптау, талшықты өңдеу процестері арқылы өндіріледі. Арнайы ерітінділер дайындау үшін бастапқы полимерді тұтқыр-аққыш күйге келтіріп, ерітінділерді механикалық қоспалардан, ауа көпіршіктерінен, т.б. тазартады және оған жылу мен жарыққа тұрақтылығын арттыратын әр түрлі заттар қосылады. Арнайы ерітінді металдан жасалған көп тесікті кішкене қалып — филер арқылы өткізіледі. Қолданылуына қарай филердің диаметрі, тесіктер саны әр түрлі болады. Қалыптау процесінің жылдамдығы жуандығына, қалыптау әдісіне байланысты. Бұдан кейін талшық әр түрлі реагенттермен өңделеді. Құрамындағы кіші молекулалы қосылыстар, еріткіштер кетіріледі, қышқылдар, тұздар, т.б. заттардан жуылып, тазартылады және кептіріледі. Химиялық талшық өнеркәсіптің әр түрлі саласында жібек, жүн, мақта талшықтарының орнына қолданылады. Қазақстанда Қостанай қаласында мыс-аммиакты жасанды штапель талшығын өндіретін зауыт бар. Дереккөздер
Темір кентастары

Темір кентастары – темір металын бөліп алу экономикалық жағынан тиімді саналатын табиғи минералдық түзілімдер. Темір кентастары минералдық құрамы, темірінің мөлшері, пайдалы және зиянды қоспалары, түзілу жағдайлары, өндірістік қасиеттері жағынан әр түрлі болып келеді. 300-дей минералдарының ішінде кентас құрайтындары: магнетит, гематит, магномагнетит, мартит, гетит, гидрогетит, сидерит, сидероплезит, шамозит, тюрингит, липидокрокит, титаномагнетит. Өндірістік кентастардағы темір мөлшері 16 – 70% аралығында. Пайдалы қоспаларына Nі, Co, Mn, W, Mo, Cr, V тағы басқа; зиянды қоспаларына S, P, Sn, Pb, As, Cu, тағы басқа жатқызуға болады. Темір кентастары бай (Fe50%), орташа (Fe30 – 50%), жұтаң (Fe25%) болып бөлінеді. Магматогендік, экзогендік және метаморфогендік процестерге байланысты қалыптасқан кендерді магниттік, сеперациялық, гравитациялық әдістермен өндіреді. Магмотогендік тип магмалық, жапсарлық-метасоматикалық (скарндық), гидротермалдық болып жіктеледі (Соколов, Сарыбай кендері). Экзогендік типтегі шөгінді кендер теңізге, көлге, өзен маңайына көшіріліп әкелінген тау жыныстарынан немесе хим. тұнбалардан түзіледі (Кривой Рог, Курск магнит аномалиясының кендері). Метаморфогендік типтің кендері шөгінді, жанартаутекті тау жыныстарының жоғары темп-ра мен қысым жағдайында күшті өзгеруінен және минералдардың өзара ауысуынан қалыптасады. Темір кентастарынан негізінен шойын, болат, ферроқорытпа балқытылады. Қазақстандағы темір кентастарының басты белдемдері: Атасу, Қостанай, Қарсақбай, Жуантөбе. Пайдаланылған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы, 8 том
Батыр руы

Батыр руы - қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі Сіргелі тайпасынан Бораш, Кеңірдек, Тұрымбет рулары таратылып, соның Борашынан Батыр руы тармақталады. Батырдан Есболат, Ескене, Есназар аталары бөлінеді. Батыр руының атауы парсы деректері мен қытай жылнамаларында да кездеседі. Ұраны - Тоғанас. Таңбасы - Сірге. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Төменгі температуралар

ТӨМЕНГІ ТЕМПЕРАТУРАЛАР, криогендік температуралар (грекше kryos – суық; genos – тегі) – 120 К-нен төменгі температуралар. Саласы Шарт бойынша төменгі температуралар үш салаға бөлінеді: *орташа төменгі температура 300 К-нен 120 К-ге дейін (ауаны кондиционерлеу үшін, тағам өнімдерін сақтау, химиялық реакторларды суыту, т.б.); *120 К-нен төменгі температура (ауаны және өндірістік газдарды бөлу, метанды, оттекті, сутекті, неонды, гелийді сұйылту және осы сұйықтармен салқындату процестері); *0,3 К-нен төмен асқынтөменгі температуралар (физикалық зерттеулерде қолданады). Жоғоғарғы температураларда молекулалардың жылулық қозғалысымен тасаланып тұратын материяның қасиеттерін зерттеудің және жаңа құбылыстарды ашудың бірегей мүмкіндігін төменгі температуралар қамтамасыз етеді. Температураны елеулі төмендеткенде заттың ерекше қасиеттері мыс., асқын өткізгіштік, сұйық гелийдің асқын аққыштығы, Джозефсон эффектісі, т.б. байқалады. Алу жолы Төменгі температураларды алу және оларды белгілі бір уақытта сақтап тұру үшін сұйытылған газдар пайдаланылады. Газды сұйылту үшін оны сындық температурасынан төмен жататын қайнау температурасына дейін суытып, конденсация жылуы алынады. Криогеникада төменгі температураларды алу үшін сығылған газды ұлғайтудың үш тәсілін қолданады: *дроссельдеу, *сыртқы жұмыс істелінетін изоэнтроптық ұлғайту (детандерлеу), *тұрақты көлемдегі газды шығару (пайдаланылған газды шығару). Дроссельдеу Тар тесік арқылы баяу өткен газдық, сұйықтықтың немесе бу ағынының қысымын төмендету дроссельдеу деп аталады. Дроссельдеу кезінде нақты газдың температурасы өзгереді (Джоуль-Томсон эффектісі). Детандер Сыртқы жұмыс істелінетін изоэнтроптық ұлғайту детандер деген арнайы машинада өтеді. Детандерде ұлғаятын газ пайдалы жұмыс істейді. Идеал детандерде газдың ұлғаюы энтропия кезінде, нақты детандерде ұлғаю процесі энтропияның өсуімен өтеді. Қолданылуы Детандерлеу ең тиімді суыту әдісі болғандықтан қазіргі криогендік қондырғыларда жиі пайдаланады. Жоғарғы және орташа қысымда сығылған газды сұйылту үшін піспектік детандерлер, ал орташа және төмен қысымда сығылған газды сұйылту үшін турбодетандерлер қолданылады. Тұрақты көлемдегі газды сығып шығару кезінде істеген жұмысы есебінен газ салқындайды. Бұл суыту тәсілінің тиімділігі детандерлеу мен дроссельдеуден төмен болады. Сығылған газды ұлғайтудың осы аталған үш тәсілімен кез келген газды сұйылтуға болады. Төменгі температуралар кванттық күшейткіштер мен генераторлардың жұмыс істеу қабілеттілігін және тиімділігін, электрондық, т.б. аспатардың сезгіштігін арттырады, асқын жоғары вакуум мен асқын таза заттарды алуға, изотоптарды бөлуге көмектеседі. Бұл температуралар химия, биология және медицина саласында кеңінен қолданылады. Сілтеме
Шығыс Тянь-Шань жоталары

Шығыс Тянь-Шань жоталары – Тянь-Шань тауларының Орта Азиядағы бөлігі. Батыстан шығысқа қарай ұзындығы 1250 км. Солтүстігінде Жоңғар жазығымен, солтүстік-батысында Жетісу Алатауымен, батысында Орта Тянь-Шаньмен, оңтүстігінде Тарим қазаншұңқырымен, батысында Хамий ойысы арқылы Бэйшань тау жоталарымен шектеседі. Шығыс Тянь-Шань жоталары ендік бағытта параллель жатқан екі тау жоталары тобынан тұрады. Солтүстік бөлігіне Борохоро, Ирен-Хабырға (биіктігі 5500 м-ге дейін), Санжи-Мұзтау, оңтүстігіне Халықтау (биіктігі 6811 м), Көктекетау (4287 м), Борохотан жоталары кіреді. Тұрфан қазаншұңқырларынан шығысқа қарай Богдошань (Богдо-Ола тауы, 5445 м), Барқұлтаг, Мэчин-Ула, Қарлұқтаг, тағы басқа солтүстік жоталар (4925 м-ге дейін), биіктігі орташа Құрықтаг және Қызылтаг (2809 м-ге дейін) оңтүстік тау жоталары жатыр. Шығыс Тянь-Шань жоталары палеозой және кембрийге дейін шөгінді, метаморфтық және атпа жыныстарынан (тақтатас, әктас, мәрмәр, гранит) түзілген. Климаты тым континенттік, орташа температура қаңтарда –10қ – 20қС, шілдеде 20 – 30қС. Жылдық жауын-шашын мөлшері 150 – 350 мм, қазаншұңқырларда 100 мм. Өзендері қысқа, басқа өзен алаптарына қосылмайды. Ірі көлдері – Бақырашкөл, Сайрам-Нұр. Негізінен шөл, шөлейт және дала өңіріне тән өсімдіктер кездеседі; биік таулы өңірлерде қылқан жапырақты орман және альпі шалғыны өседі. Ақ бөкен, қара құйрық, құлан, қызыл қасқыр, марал, таутеке, арқар, қабан, аю, барыс, құстардың көптеген түрлері мекендейді; қаласы Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районы. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9т mn:Тэнгэр уул
Егіз

Егіз, медицинада — жүкті әйелден екі, үш (кейде одан да көп) сәбидің тууы. Егізді көп жағдайда 18 жасқа дейінгі немесе 30 жастан асқан әйелдер көтереді. Егіз бала көтерудің тұқым қуалайтыны ғыл. дәлелденген. Егіз бір ұрық клеткасының немесе екі ұрық клеткасының ұрықтануынан да болады. Бір ұрық клеткасынан дамыған егіздің бір ғана бала жолдасы болады. Мұндай жағдайда бір жынысты егіз туады және бұлар бір-біріне өте ұқсас болады. Екі ұрық клеткасының ұрықтануынан болған егіздің бала жолдасы бөлек, екеуінің бірі ұл, бірі қыз не бір жынысты болады. Олардың ұқсас болмауы да мүмкін. Ал бірнеше ұрық клеткасынан дамыған жүктілік (екі не одан да көп ұрық клеткасының бір уақытта ұрықтануынан) кезінде әйелдің жүрек-қан тамыр жүйесінің қызметі бұзылады, аяқ ісініп, варикоз ауруы күшейеді, кіші дәретке баруы жиілеп, мезгілінен бұрын босанып қалуы мүмкін. Егізді ультрадыбыспен зерттеу арқылы жүктіліктің 6-аптасынан анықтауға болады. Егіз балалы ана әйелдер консультациясында ерекше есепке алынады. Егер әйелдің денсаулығы қалыпты жағдайда болса, жүктіліктің 36-аптасынан перзентханаға жатқызады. Мұндай әйелдерге айрықша қамқорлық жасалады, босанғаннан кейін егіз сәбилер мен ананың денсаулығы мезгіл-мезгіл тексеріліп тұрады. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Еділ-Жайық

Еділ-Жайық — эпостық жыр. Шығармада екі батыр — Еділ мен Жайықтың бірін-бірі түсінде көруі, бірге сапарға аттануы, жолда жыртқыш аңдармен кездесуі, жезтырнақ, Қара дәу сынды қаскөй күштермен арпалысы, т.б. сипатталады. Бұлар — жырдың көне ертегілік нұсқасынан ауысқан белгілер. Бейбіт елді жауламақ болған Қара дәудің көзін жою үшін бірлескен күрес, белгілі бір қауым атынан жасалған әрекет жырға эпостық сипат қосқан. Ел қорғаны батырлардың, адамға дұшпан күштердің мінездемесі эпикалық әсірелеу дәстүрінде берілген. Еділ жезтырнақтарға қарсы соғыс ашқанда қарапайым халық жәрдемге келеді. Жайық пен Қара дәудің айқасы әділдік пен зұлымдықтың майданы іспетті. Қара дәудің кескіні қорқынышты болып суреттеледі. (“Аузынан шыққан ақ көбік, аспанда көшкен бұлттай, Қара дәудің қабағы, қараңғы түнек ымырттай, танауынан шыққан дем, Сібірден соққан суықтай...”), Қара дәуді өлтіріп, оның тұтқынында зарыққан Ақтұйғынды босатуы Жайықтың асқан ерлігі ретінде суреттеледі, Еділ мен Жайықтың бейнесі халықтың азат, бақытты өмір туралы мәңгілік арманымен үндеседі. Жыр Орт. ғыл. кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Тұғыр ат

Тұғыр ат - жұмыс аты. Мініске, жегуге төзімді жылқы. Әдетте мұндай жылқы жуас болады, онша жүйрік емес. Тұғырды қазақтың жабысынан жиі кездестіреді. Тұғыр ат тез қоң жинайды, ерекше күтім таңдамайды, ауа райына көнбісті келеді. Дереккөздер
Тұз көлі

Тұз көлі — Түркияның Анадолы таулы үстіртіндегі тұзды көл. Деңгейінің биіктігі 899 м, ауданы 1,6 мың км 2 (көктемде 2,5 мың км 2 -ге жетеді), орташа тереңдігі 2 м. Тұздылығы 340‰. Тұз жаз маусымында қалыңд. 0,2 – 2 м-лік тұз қабыршықтарына айналады. Тұз өндіріледі. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Батырбасы

Батырбасы - жауынгерлік өнерді жетік меңгерген кәсіби әскерилерден, батырлардан құралған ерекше әскери бөліктің әскербасы. Қазақ қоғамында бұл лауазымга соғыс барысын, жағдайын сараптап, талдау жасап, тиянақты шешім қабылдай білетін, соғыс ісін жете меңгерген тәжірибелі батыр тағайындалған. Дереккөздер
Ақмолда Байзақұлы

Ақмолда Байзақұлы (1824 - 1873) — батыр, би. Әулиеата (Тараз) өңірі қазақтарының Қоқан хандығына қарсы азаттық көтерілісі басшыларының бірі. Ұлы жүз Дулат руының Шымыр атасынан. Атасы Мәмбет батыр Абылай ханмен дос болған. Әкесі Байзақ датқа Кенесарыны қолдаған. Өзі бас батыр атанған. Әкесі екеуі де Қоқан езгісіне қарсы ауық-ауық көтеріліс ұйымдастырып отырған. 1858 ж. Ташкент бегі Мырзахмед басқарған алым-салық жинаушыларға қарсы қазақтар мен қырғыздардың көтерілісінен кейін (1864 ж.) 75 жастағы Байзақ датқа тұтқынға алынады, Ақмолда өзіне қарасты елді Шымкент маңына көшіріп кел деген парманашы Нұрмұхамедтің талабын орындаудан бас тартқан. Верныйға келіп полковник Черняевпен байланыс жасайды. 1864 ж. маусымда өз сарбаздарымен Әулиеатадағы орыс армиясына қосылып, Шымкентті қоқандықтардан азат ету соғысына қатысты. Дереккөздер
Исландия (арал)

Исландия — Атлант мұхитының солтүстігіндегі арал. Ауданы 103 мың км². Арал жанартау әрекетінен пайда болған, негізі базальтты лавадан тұрады. Қазір де жиі-жиі жанартау атқылайды, жер сілкінеді, ыстық су мен газ шығып жатады, гейзерлер атқылайды. Жер бедерінде базальтты үстірт басым (биіктігі 400 – 600 м), оның үстінде көптеген жанартау конустары көтеріліп тұр. Ең биік нүктесі – Хваннадальсхнукур жанартауы (2119 м). Ойпаттар, негізінен, батысы мен Оңтүстік-батысында. Биік тегіс тау массивтерін мұз жауып жатады (мұз басу ауданы 12000 км²). Аралдың Оңтүстік жағалауын бойлап өтетін жылы ағыс мол жылу әкеледі. Сондықтан, Солтүстік биік ендіктегі орнына қарамастан, қысы жылы. Ең суық айдың орташа температурасы 0 0 С маңында (+2 0 С-тан –3 0 С-қа дейін). Ішкі бөліктерінде қыс суығырақ (–5 – 15 0 С). Жаздағы орташа температура 7 – 12 0 С-тан аспайды. Жылдық орташа жауын-шашын мөлш. орт. бөлігінде 300 – 500 мм-ден, Оңтүстік, Оңтүстік-батыс жағалауда 1000 мм-ге дейін. Өзендерінің суы мол. Олар шоңғалдарды басып буырқанып ағады. Өсімдігі, көбінесе, мүк, қына және бұталардан тұрады. Солтүстік бұғысы, ақ түлкі, Исландия тышқаны мекендейді. Табиғат жағдайлары ауыл шаурушылығына қолайсыз. Халқының басым көпшілігі балық аулаумен айналысады. Маңындағы ұсақ аралдармен қоса Исландия мемлекетінің аумағын құрайды.
Алексей Ильич Бортников

Алексей Ильич Бортников (25.2.1909, Қызылорда облысы Қармақшы кенті — 2.5.1989, Ресей, Санкт-Петербург) — суретші. Алғашқы ұстаздары — Н.Г. Хлудов пен А.С. Пономарев. * 1932 ж Одесса көркемөнер институтының сурет факультетін бітірген. * Геологиялық экспедиция құрамында Бетпақдала мен Орталық Тянь-Шаньда болып, КСРО ҒА Геологиялық музейінің (Санкт-Петербург) тапсырмасы бойынша “Орталық Тянь-Шань тауларының панорамасын” және “Хан Тәңірі шыңын” бейнелеген. * 1936 ж. Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан. * Бортников — бейнелеу өнеріндегі Қазақстан тарихына қатысты бірнеше туындылардың авторы ** “Жалау қасында тұрған қазақтың комсомол қызы” ** “Жазалаушы отряд” ** “Фурмановтың Верныйдағы көтерілісшілер митингісінде сөз сөйлеуі” ** “Ә. Молдағұлованың портреті”, т.б. Дереккөздер
Ақ Мұстафа қорымы

Ақ Мұстафа қорымы — қола, ерте темір дәуірлерінен және орта ғасырлардан сақталған ескерткіші. Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. 1976 — 1981 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшілері М.Қ.Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов) зерттеген. 107 бейіт бар. Тігінен қадалған жақпар тастармен көмкерген 89 қоршау сақталған. Пішімі шеңбер, дөңгелек, төртбұрышты. Зерттелген 40 қабірдің бәрі бұрын тоналған. Адам сүйектері шашылып қалған. Сақталған сүйектерге қарағанда олар тізелері бүгіліп, қырымен, басын батысқа қаратып жерленген. Бас жағына қыш ыдыс қойылған. Асқа сойып, өлікке бағышталған қой мен жылқы, кейбір жерде сиыр мүшелері қабір ішіне немесе оның батыс жағына қойылған. Ақ Мұстафа қорымынан геометриялық өрнегі бар көзе, 5 қабыршақ бойтұмар, мыс моншақ, білезіктер, сыртын алтынмен қаптаған құйма салпыншақтар, жебе ұштары табылды. Атасу кезеңінен кейін келетін Нұра кезеңіне тән қоршаулы төртбұрышты обалардың қабырғалары жалпақ тастардан қаланған. Сыртқы қоршау көлемі 5,6х5,6 метр, ортасындағы қоршау көлемі 2,8х2,9 метр. Оның ішіндегі терең қабір қабырғалары да жалпақ тастардан өрілген (циста). Ортасына өртелген кісі сүйектері үйілген. Қабір ішінен мыс моншақ, қоладан иіп, сыртын алтынмен қаптаған 2 дөңгелек сырға табылды. Ер-тұрманымен көмілетін атқа арналған қоршау қорымның шығыс жағында бөлек орналасқан. Қоршау дөңгелек пішінді, шығысында ұзындығы 2 метр, жоғары жағы ат тұмсығындай етіп үшкірлеген сымтас қойылған. Оның айналасында қабір ішінен лахат жасап кісі жерлеген орта ғасыр молалары да бар. Дереккөздер
Калән мұнарасы

Калән мұнарасы - Орталық Азия архитектурасының көрнекті ескерткіштерінің бірі, Бұхарадағы (Өзбекстан) мұнара мен мешіттің атауы. Калән мұнарасы (1127) алғаш Қарахан әулетінен шыққан Арслан ханның әмірімен 12 ғасырда тұрғызылды. Бұл көркемдігі жағынан өте сұлу жасалған мұнара – ағаштан салынған (қасында үлкен мешіті бар, 12 ғасыр) алып кешеннің бір бөлігі. Кейін ағаш мұнара құлап, жанындағы мешітті басып қалған. Оның орнынан шақпақ кірпіштен, ғаныш лаймен ұстастырып қаланған қазіргі мұнараның өте берік болу жағы қарастырылған. Биіктігі 60 м мұнараның 10 м-дейін жер астына жіберілген. Мұнараның сырты айналдыра тегістелген қалақ кірпіштермен көмкеріліп, нақышты жазуы бар түрлі түсті плиткалармен өрнекті белдеу жүргізілген. Мұнара жанындағы Калән мешіті өзінің аумақтылығымен (130-80 м), ауласындағы күмбездер галереясының нақыштылығымен көз тартады. Калән мұнарасы мен мешіт Мір Араб медресесімен (1536) қосылып Бұхара қаласының орталық ансамблін құрайды. “КАЛЕВАЛА” (Kalevala) – карел-финн халқының эпосы. Балтық жағалауындағы финн тайпаларында пайда болып, кейінірек карел халқына тараған. “Калән” бірнеше жырлардан тұрады. Алғаш зерттеп, оның тұтас жыр екендігін анықтаған және біріктіріп (1835 жылы, 32 жыр; 1859 жылы, 50 жыр) бастырған Э.Ленрот (1802 – 1844) болды. “Күлән” эпосында халыққа гүл, егін егуді үйреткен ақылды Вяйнямейнен, шебер ұста Ильмеринен, ер жүрек батыр Лемминкяйнен, өз қожасы көрсеткен азапқа төзбей, күш жұмсауға көшкен Куллерволар арқылы карел-финн халқының тарихы мен салт-санасы, арман-мүддесі бейнеленді. “Калән” орыс, ағылшын, неміс, француз, швед, жапон, т.б. халықтардың тіліне аударылған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Батыр Хайрхан

Батыр Хайрхан, Хайрхан (Батыр төбешігі) — киелі жер. Моңғолияның бұрынғы “Шар сум”, қазіргі Қобда аймағының орталығынан 7 км жердегі жалғыз төбе. Биіктігі теңіз деңгейінен 1200 м, аумағы 3 км. Төбешіктің әрбір тасына суреттер салынған. Ертедегі түркілер бұл төбенің басында құрбан шалған деген аңыз бар. XVII-XIX ғасырларда Моңғолияда Будда діні кеңінен таралып, ламалар Хайрхан төбешігіне табынып, киелілік рәсімін жасайтын болған. 1911 жылы Манжу-Цин империясының 220 жылға созылған отарлық езгісіне қарсы моңғолдардың ұлт-азаттық қозғалысы өріс алады. Нийслэл Хүреден (астанадан) басталған бұл күрес 1912 жылы шілдеде Қобда қаласында азат ету жолында болған қанкешті ұрысқа ұласады. Ұрыс Хайрхан маңында моңғолдардың жеңісімен аяқталады. Осы жеңістен кейін халық бұл төбешікті “Батыр Хайрхан” деп атап кеткен. 1937-38 жылдары “халық жауы” атанып, қаралы тізімге іліккен моңғолдардың діни адамдары мен қазақтар Қобдаға айдалып, “Батыр Хайрхан” киелі төбесінің түбінде сотсыз атылып, көмілген. Осы оқиғаға орай халық арасында Батыр Хайрхан төбешігінің құмды өңірі қыбырлап жатады деген аңыз тараған. 1937 жылы қазан айында Қобда түрмесін бұзып шыққан қазақтардың ең ұзағаны осы төбешіктің түбіне жетіп мерт болған. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ыдырыс Тілеубергенов

Ыдырыс Тілеубергенов (2.9.1920 ж. т., Түркістан ауд. Құшата аулы) – соғыс және еңбек ардагері. Облыстың құрметті азаматы (2002). Құшата, Түркістан, Сайрам балалар үйлерінде тәрбиеленген. Тараз қаласындағы педагогикалық техникумды бітірген (1939). 1939 – 1946 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1947 – 1970 ж. Кентау қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстық партия комитеттінің хатшысы, облыстық атқару комитеті мұрағат бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту (1971), Ленин (1974), «Құрмет белгісі» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби

Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби, Исмаил бин Хаммад әл Жауһари Әбу Наср әл-Фараби (940, Отырар – 1002, Отырар) – ғалым, ақын. Нағашысы Исхақ әл-Фараби оны Бағдадқа алдырып, белгілі араб ғалымдары Әбу Әли әл-Фариси мен Әбу Саид ас-Сирафидің дәрістерін тыңдатады. Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби Хижазға сапар шегіп, жергілікті бәдәуилердің тіл ерекшеліктерін меңгеріп, болашақ еңбектеріне қажетті білім жинаған. Одан Хорасанға қайтып, Нишапур мен Рейдің арасындағы Дамиғанда тұрған. Дамиғанда Әбу Әли әл-Хусайн Әлимен танысып, одан каллиграфия ілімін үйренеді. Белгілі ортағасырлық ғұлама ас-Са алиби Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби жазуының ерекше әдемілігіне тоқтала келіп, “оның жазуын аббастық халифаның уәзірі әрі каллиграфы Әбу Абдолла бин Мұқланың жазуынан айыру қиын” деп жазған. Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби ғылымда “ас-Сихах” атты еңбегімен белгілі. Еңбектің толық атауы: “Тәж әл-луғат уа сихах әл-арабийа” (“Тіл тәжі және араб тілінің дұрыс сөздері”). Бұл еңбек – 40 мың түбірді біріктірген араб тілінің классикалық түсіндірме сөздігі. Сөздік араб тілі ғана емес, әдебиеті жөнінде де аса бай мағлұмат береді. Сөздіктің үлгілері Лондон, Берлин, Булан, Каир, Калькутта, Лейден, Махачкала, Париж, Санкт-Петербург, Ташкент, Тебриз, Эскуриал, т.б. қалалар мұражайлары мен кітапханаларының қолжазба қорларында сақтаулы. Алғаш рет “ас-Сихах” Сауд Арабиясының королі Фахд бин Әбд әл-Азиз Әл Саудтың алғысөзімен 1956 жылы Каирде жарық көрді. Кейін Бейрутте 1979, 1984, 1990 жылы үш рет қайталанып басылды. Исмаил әл-Жауһари әл-Фарабидің бұл шығармасы бүгінде 6 томнан тұрады. Исмаил әл-Жауһари әл-Фарабиді бұдан басқа “Аруд әл-урқати”, “Муқаддимат фи-н-наху” трактаттарының авторы. “Муқаддимат фи-н-наху” атты еңбектері бар. “Аруд әл-урқатидың” (“Аруд”) қолжазбасы 1991 жылы Түркияның Стамбұл қаласындағы Атыф Ефенди кітапханасынан табылған. Қолжазбаны түрік ғалымы Нихад Четин тауып, “Ислам энциклопедиясында” “Аруд” атты мақала жариялады. Алайда, қолжазбаны жариялауға үлгермеген. Шәкірті Мұхаммад Сади Чугенлі 1994 жылы Ерзурум қаласында Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби осы еңбегіне алғысөз жазып, қолжазбаны жарыққа шығарды. Он ғасыр бойы тағдыры белгісіз болып келген бұл шығарма толық сақталып жеткен өлең теориясы жөнінде жазылған трактаттардың ең көне нұсқасының бірі.Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби ғылым еңбектерімен қатар поэзиялық шығармалар да жазған. Дереккөздер
Цзю Тан Шу

Цзю Тан Шу — қытай тіліндегі жылнамалық тарихи еңбек. Қытай тілінен аударғанда “Тан патшалығының көне тарихы” дегенді білдіреді. (“Тань” — Тан патшалығы, “Цзю” — көне, ескі, “шу” — жазу, кітап). Кейіннен Оу Янь Сю мен Сунь Ци сияқты тарихшылар “Цзю Тан Шудың” жалғасын жазып, оны “Синь Тан Шу” (“Жаңа Таңнама”) деп атады. “Цзю Тан Шуды” 941 — 45 ж. патша сарайындағы тарихшылар жазған. Шығарманың жарық көруіне патша уәзірі Лю Ци жауапты болғандықтан автор болып есептелген. Қолжазба нұсқасы 200 бумадан тұрады. Онда Тан патшалығының құрылған уақытынан бастап, 841 жылға дейінгі 230 жылдық тарихы баяндалған. Негізгі мәліметтер патша сарайындағы құжаттар мен “Патшалық тарихы” еңбегінен алынған. “Цзю Тан Шу” 3 бөлімнен тұрады: #“Бинь чжи” — патшалар мен олардың әулеттерінің ғұмырнамаларына; # “Чже” — сол кездегі патшалықтағы әлеум. оқиғалар мен табиғи құбылыстарға; # “Ле Чжуань” — патшалықтағы атақты адамдар мен жат елдердің тарихы мен қоғамдық жағдайлары, олардың Тан патшалығымен қа-рым-қатынастарына арналған. 3-бөлім көлемі жағынан ең үлкені болып табылады (150 бума). Қазақстан мен Орта Азия жөніндегі құнды деректерді осы 3-бөлімнен табуға болады. “Цзю Тан Шуды” 1958 — 78 жылдар аралығында Қытай тарихшылары зерттеп, түсініктемелер беріп, жеке жинақ етіп баспадан шығарды. 1997 ж. бұл еңбек қайта басылды. 194 буманың “Түріктер” тарауында түркілер мен түргештер жөнінде, 148 буманың “Ұйғырлар” мен “Батыс өлкелер” тарауында Қазақстан тарихына байланысты аса бағалы деректер келтірілген. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Жіп иіру станогы

Жіп иіру станогы – қысқа талшықтардан жіп иіретін өндіріс машинасы. Алғашқы механикаландырылған жіп иіру станогы 1738 жылы Англияда жасалған. Жіп иіру станогында тазаланған талшықтардан ширатылған шүйке созу тетігінде жіңішкертіліп, станок ұршығымен иіріледі де, одан жіп алынады. Станок 2 түрге бөлінеді: 1) үзілмелі жіп иіру станогында созу, ширату және орау процестері жеке-жеке жүргізіледі; 2) үздіксіз жұмыс істейтін жіп иіру станогында барлық 3 процесс бір мезгілде атқарылады. Әр машинада 200 – 500 ұршық болады. Ұршықтар әр түрлі. Солардың ішінде әрі қарапайым, әрі жоғары өнімді болғандықтан, сақиналы ұршығы бар жіп иіру станоктары көп қолданылады. Мұндағы шүйке бағыттау түйінінің үстімен созу тетігіне қарай өтеді. Одан шыққан шүйке жіп түрінде ширатылады. Жіп жүргізгіштен өткен жіп сақинаға орнатылған жүгіртпеге бағытталады. Жүгіртпенің әр айналымы жіпті бір рет ширатып өтеді, ал жүгіртпенің ұршықтан кейін қалған әр айналымы жіпті келепке бір рет орап шығады. Ұршық 8 – 14000 айн./мин жасайды. Ұршықтың әрқайсысы 1 минутта 8 – 18 метр жіп иіреді. Жіп иіру станогында жұмыс істейтін бір адам 200 – 2000 ұршық жұмысын бақылайды. Дереккөздер
Батырхан Жанғазы Тюрин

Батырхан Жанғазы Тюрин (туған-өлген жылы белгісіз) - Хиуа хандығына қарсы 1855 - 56 жылдардағы қарақалпақтар көтерілісіне қатысқан қазақтардың басшысы. 1856 жылы көтерілісшілердің қолдауымен Қоңырат руының билеушісі болды. Көтерілісті ұйымдастырған Ерназар Алагөз бимен бірге Зарлықты қарақалпақтардың ханы етіп көтеруге қатысты. Сырдария өзені бойындағы қазақтарды қарақалпақтар көтерілісін қолдауға шақырып, Елеке сұлтанға хат жолдады. Хиуа ханы Сейд Мұхаммед қарақалпақтар көтерілісін басқаннан кейін Зарлық ханның інісі Серғазы бастаған топпен Сырдарияның оң жағалауына өтіп кетті. Одан кейінгі тағдыры белгісіз. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?categoryall&page374 «Казахстан». Национальная энциклопедия, 1 том . Человек с книгой. Статьи и публикации]
Цзялинцзян

Цзялинцзян — Қытайдың оңтүстік-шығысындағы өзен, Янцзы өзеннің сол жақ ірі саласы. Ұзындығы 1119 км, су жиналатын алабының ауданы 160 мың км². Циньлин тау жотасының оңтүстік беткейінен Аньхэ және Сиханьшуй бастауларымен басталып, жоғарғы және орта ағыстарында тау өзені, төменгі ағысында (Сычуань қазаншұңқыры үстінде) жазық өзені сипатты. Ірі салалары: *Дунхэ; *Цюйцзян; *Байлунцзян; *Сихэ; *Фоуцзян. Орташа су ағымы 2100 м³/с. Су тасу жаз маусымына келеді. Негізінен егін суаруға пайдаланылады. Наньчун қаласына дейін кеме жүзе алады. Сағасында Чунцин қаласы орналасқан. Ciлтемелер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Ксения Александровна Струнина

Ксения Александровна Струнина (3 қараша 1915, Ресей, Благовещенск қаласы – 18 қыркүйек 1980, Павлодар қаласы) – орыс актрисасы, Қазақ КСР халық әртісі (1965). Өмірбаяны * 1935 жылы Благовещенск қаласындағы Амур театры жанындағы студияны бітірген. * 1947 жылға дейін бірқатар орыс драма театрлары құрамында (Өскемен қаласы, т.б.) қызмет етті. * 1947 – 51 және 1953 – 80 жылы Павлодар облыстық орыс драма театрында актриса болды. Ол орыс және шетел классикалық драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерде негізінен басты рөлдерде ойнады. Актрисаның ойыны терең эмоциясы бояуымен, драма және лириканың сезімінің молдығымен, бейнелеу тәсілдерімен, сахналық сөзге мән беруімен әрі парасаттылығымен ерекшеленді. Марапаттары Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Батыс Гат

Батыс Гат немесе Сахьядри - Үндістан түбегінің батысындағы тау жотасы. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай 1800 км-ге созылған. Ең биік жері - Анаймуди тауы (2698 м). Батыс Гат жотасы, негізінен гнейс пен базальттан түзілген. Батыс беткейі Араб түбегіне біртіндеп сатылап түседі, ал шығыс беткейі көлбеу еңістеніп Декан таулы үстіртіне жалғасады. Климаты субэкваторлық-муссондық. Батыс беткейіне жылына 2000 — 5000 мм, шығыс бөлігіне 600 — 700 мм жауын-шашын түседі. Жылдық орташа ауа температурасы 32°С, кей жерінде 40°С-қа дейін жетеді. Батыс Гат тауын муссондық ормандар алып жатыр, мұнда пілдер көптеп кездеседі. Ормандардан тазартылған жерлерде күріш, мақта, кокос пальмасы, қант құрағы, темекі өсіріледі. Дереккөздер
Цзянхань жазығы

Цзянхань жазығы — Шығыс Қытайдағы жазық. Янцзы мен оның сол саласы Ханьшуй өзен аралығындағы тектон. ойыста орналасқан. Ауд. 100 мың км²-дей. 1000 — 1500 м биіктіктегі тау жоталарымен қоршалған. Өзен және көл тосқындарынан түзілген. Жер бедері тегіс, жиектеріне таман қырқалы және түпкі жыныстар көрініп жататын жекеленген төбелерден тұрады. Климаты Климаты субтропиктік, қысы құрғақ жылы, жазы ылғалды ыстық. Қаңтардың орташа температурасы –2 — 4°С, шілдеде 30°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 1200 мм. Цзянхань жазығы көптеген өзендер және каналдармен тілімделген; тым батпақты. Көлге бай (жалпы ауд. 15 мың км²-ден артық); ірілері — Дунтинху, Лянцзыху, т.б. Жазда өзендерінде қуатты су тасулар болып тұрады. Негізінен шалғынды-аллювийлі батпақты топырақ (“күріш топырағы”) кең тараған. Цзянхань жазығы — Қытайдың маңызды а. ш. аудандарының бірі. Күріш, бидай, мақта, жүгері, зығыр өсіріледі. Халық жиі қоныстанған. Ірі қалалар Ірі қаласы — Ухань. Ciлтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 18 том
Шұға (көл)

Шұға – Ертіс алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Абай облысының Жаңасемей ауданы аумағында. Теңіз деңгейінен 235,5 м биіктікте. Аумағы Ауданы 11,2 км 2 , ұзындығы 5,2 км, ең енді жері 3,6 км, су жиналатын алабы 311 км 2 . Жер бедері Көл қазаншұңқыры Шаған өзені алабындағы үстіртте. Солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс жағалары тілімделген, кей жерлерінде шайылған. Көлде 6 құм қайыры, 6 бұғаз бар. Жағалауын боз жусан, изен жайлаған, сирек ши кездеседі. Су айдыны өсімдіктерден таза. Түбі лайлы, қалыңдығы 0,4 м. Жауын-шашын суымен толығады. Көктемде деңгейі көтеріліп, жаз-күз айларында сабасына түседі. Құрғақ жылдары кеуіп, сорға айналады. Суы тұзды. Қарашаның соңында қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы түседі. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Цзян Цзэминь

Цзянь Цземин (17.8.1926 ж. т., ҚХР, Ужиянсу провинциясы, Янчжу қ. - 30.11.2022) — саяси қайраткер, Қытай Халық Республикасының төрағасы (президенті) (1993 — 2002), Қытай коммунистік партиясы ОК-нің бас хатшысы (1989 — 2002), Орт. Әскери кеңестің төрағасы (1990 — 2004). Шанхайдағы Көлік ун-тінің электрқозғалтқыштар ф-тін бітірген (1947). *1950 — 55 ж. Шанхайдағы з-тарда бас инженердің орынбасары, цех жетекшісі, партия ұйымының хатшысы қызметтерін атқарды. *1955 — 56 ж. Мәскеу қаландағы Сталин атынд. машина жасау з-тында мамандығын жетілдірді. *1956 — 62 ж. Чанчунь машина жасау з-тында басшылық қызметтер атқарды. *1962 — 80 ж. Ухань механика ғыл.-зерт. ин-тының директоры, механика министрлігі сыртқы экон. байланыстар басқармасының бастығы болды. *1980 — 89 ж. электроника өнеркәсібі министрінің орынбасары, министрі, Шанхай қ-ның мэрі, Шанхай қалалық партия к-тінің хатшысы сияқты жауапты қызметтер атқарды. *1989 ж. студенттердің Пекиндегі бас көтеруінен кейін бұрынғы басшылық орындарынан кетіп, Қытай коммунистік партиясы ОК-нің бас хатшысы болып сайланды. *1990 ж. ҚХР Орт. Әскери кеңесінің төрағасы, *1993 ж. наурызда ҚХР төрағасы болып сайланды. *2002 ж. қарашада ҚХР-дың төрағасы, ҚКП ОК-нің Бас хатшысы міндетінен өз еркімен босады. Цзянь Цземин — Дэн Сяопиннің саяси бағытын жалғастырды. Оның басшылығы кезінде Қытай экономикасы қауырт дамып, халықар. беделі өсті. ҚХР мен Қазақстан Республикасы арасында дипломат. қатынас орнап, екі елдің арасындағы шекара нақты анықталып, шекараға байланысты мәселелердің бәрі түбегейлі шешілді. Қытай мемлекетінің басшысы ретінде ол бірнеше рет ресми сапармен Қазақстанда болып қайтты. Бұл сапарлардан кейін екі ел арасындағы мәдени, сауда, достық, көршілік қатынастар нығая түсті. Ciлтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Шұғыла (журнал)

“Шұғыла” – Қытайдың Шыңжаң өлкесіндегі Жазушылар одағының қазақ тілінде жарық көретін әдеби журналы. 1953 ж. Шәуешек қаласында алғашқы 2 саны жарық көрді. Одан кейінгі сандары Үрімжіде шығып келеді. Алғашқы санын шығарушылар А.Жүнісұлы, Ж.Жүнісұлы, І.Бақайұлы. Журналдың аты 1953 жылдан қазірге дейін “Шыңжаң әдебиет – искусствосы”, “Шұғыла”, “Шыңжаң әдебиет көркем өнері”,“Шыңжаң әдебиеті”, қайтадан “Шұғыла” болып бес рет өзгерді. 1953 – 1965 ж. төте жазу мен араб әрпінде, 1965 – 1975 ж. жартылай латын әрпінде, 1976 – 1981 ж. тұтас латын әрпінде, 1982 жылдан қазірге дейін төте жазумен (араб әрпімен) жарық көріп келеді. Қазірге дейін 420 саны жарық көрді. Алғашқы саны – 4 баспа табақ болса, қазіргісі – 8 баспа табақ болып шығады. Дереккөздер