kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Соқыржылан

Соқыржылан – өзі аттас туысқа жататын ұсақ жылан. Қазақстанда Маңғыстаудың тасты шатқалдарында ғана кездеседі. Денесінің ұзындығы 30 – 35 см, құрт тәрізді, басы мен құйрығы денесінен бөлінбеген. Құйрығы қысқа, жуан, ұшында өткір қылтаны болады. Көзі терісінің астында орналасқан. Төменгі жағында жұп тістері болады. Жамбас сүйегінің қалдығы сақталған. Негізінен жер астында тіршілік етеді. Жер бетіне жаңбырдан кейін шығады. Күн көзіне шықпайды, себебі денесіне күн тисе, 10 – 15 мин-тан кейін өліп қалады. 2 – 6 ұзынша жұмыртқа салады. Негізгі қорегі – ұсақ омыртқасыздар (құмырсқалар, термиттер және олардың дернәсілдері мен қуыршақтары). Залалсыз жылан, адамды шақпайды. Пайдаланылған cілтемелер
Қараөзек (Сырдария алабындағы өзен)

Қараөзек – Сырдария алабындағы өзен (тармақ). Географиялық орны Қызылорда облысының Сырдария, Жалағаш, Қармақшы аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 188 км. Бастауы Сырдарияның тармағы. Сырдариядан Қараөзек ауылы тұсында бөлініп, Жосалы кенті тұсында қайта қосылады. Гидрологиясы Аңғары қатты шайылуға ұшыраған. Алабында бірнеше ұсақ көлдер, (Бірқазан, Лайкөл, Бегінкөл, Серкеш, т.б.), қамысты батпақтар бар. Орташа жылдық су ағымы бастауында 323 м 3 /с, Сырдарияға қосылар тұсында 245 м 3 /с. Суы егін, бау-бақша шаруашылығында пайдаланылады. Дереккөздер
Сәкен Өтегенов атындағы Қазақ соқырлар қоғамы

Сәкен Хайдарұлы Өтегенов атындағы Қазақ соқырлар қоғамы – қоғамдық ұйым. Соқырлар қоғамы Әлемдік және Еуропалық соқырлар одағының мүшесі болып табылады. Тарихы 1935 жылға дейін Қазақстанда Халық ағарту және әлеуметтік қамсыздандыру халық комиссариаттары соқырлармен жұмыс жүргізіп келді. Осы жүйеде Бүкілресейлік соқырлар қоғамының (БСҚ) өлкелік бөлімі жұмыс істеді. 1935 жылғы 19 мамырдағы Қазақ АКСР-і Орталық атқару комитетінің қаулысымен БСҚ-ның өлкелік бөлімі Әлеуметтік қамсыздандыру халкоматының секторына айналдырылып, оның облыстық ұйымдары құрыла бастады. Республика бюджеттен соқырларға арналған оқу-өндірістік мектеп (ОӨМ), клубтар ашылды. 1937 ж. Қазақ соқырлар қоғамы (ҚСҚ) болып қайта құрылды. ҚСҚ-ның 1-съезінде Орталық басқарма төрағасы болып 1-топтағы мүгедек Зекен Бейсеков сайланды. ҚСҚ туралы ереже мен оның жарғысы 1941 ж. бекітілді. 1941 жылға дейін ОӨМ Алматы, Талғар, Шымкент, Семей қалаларында жұмыс істеді. Ол орындарда 200-ге жуық соқырлар аяқ киім, қол дорба, себет даярлаумен айналысты. 1941 – 49 ж. аралығында республика бойынша 13 ОӨМ және әрбір облыс орт-нда ҚСҚ басқармалары құрылып үлгерді. 1954 ж. ҚСҚ мемл. дотациядан бас тартып, толық шаруашылық есепке көшті. ҚСҚ өз қаражатына Алматы мен Қарағанды қ-ларында арнайы соқыр балалар мектеп-интернаттарын, Петропавл қ-нда муз. мектеп, Шымкент қ. маңында ақыл-есі кем балалар мектеп-интернатын салдырды. 1992 ж. 22 қаңтарда ҚСҚ ҚР Әділет мин-не тіркелді. 1997 ж. 11 ақпанда ҚР Азаматтық заңнамасына сәйкес “Қазақ соқырлар қоғамы” қоғамдық ұйымы болып қайта тіркеуден өтті. Мақсаты Соқырлар қоғамының басты мақсаты – 1-, 2-топ мүгедегіне жататын соқырлардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, әлеум. қамсыздандыру, еңбекке қосу. Өз мақсаттарын жүзеге асыру үшін соқырлар қоғамы мүгедектер жөніндегі комиссиялар мен кеңестердегі өз өкілдері арқылы мемл. биліктің өкілдік және атқару органдарымен ықпалдасады. Құрамы мен шығаратын өнімдері Қазіргі уақытта соқырлар қоғамы 20 мыңнан астам соқырларды ұйымдастырып отыр. 14 облысы және 2 қалалық бөлімшесі, 200 ұйымы, 33 кәсіпорны және “Спутник” демалыс үйі (120 орын) бар. Кәсіпорындарынан 150 түрлі өнім шығарылады, оның ішінде автобөліктер, пластмассалық, тігін және полиграф. өнімдер бар. БАҚ *Алты нүкте журналы ҚСҚ басшылығы ҚСҚ председателі — Алмат Сәбитжанұлы Наурызбаев. Пайдаланылған cілтемелер *[https://ookos.kz/kz/ ҚСҚ ресми сайты]
Соқырлық

Соқырлық – екі көздің көру қабілетінің мүлдем жойылуы; адамның жарық пен қараңғыны ажырата алмауы. Соқырлықтың өндірістік және кәсіби түрлері бар. Мысалы, көздің көру қабілеті оптикалық аспаптар (көзілдірік, т.б.) қолданудың көмегі тимейтіндей дәрежеде кемісе – өндірістік, ал адам өз мамандығы бойынша дағдылы жұмысын атқара алмаса – кәсіби Соқырлық деп аталады. Соқырлықтың іштен туа біткен және жүре пайда болатын түрлері болады. Іштен туа біткен Соқырлық мидың кейбір бөлімдерінің, көру жүйкелерінің және көздің торлы қабығының жұмысының бұзылуынан дамиды. Жүре пайда болатын Соқырлық көз ауруларының (суқараңғы, трахома, кератит, т.б.) немесе түрлі жұқпалы аурулардың асқынуынан, сондай-ақ көз алмасының жарақаттануынан болады. Бұл ауру 10 жасқа дейінгі балаларда, 50-ден асқан адамдарда жиі кездеседі. Маньчжур тілінде «соги» немесе «сохи» тұлғалы сөздер біздің түсінігіміздегі «ластау», «қоқым түсу» сияқты мағыналарда қолданылады. Бұл сөздер, әсіресе, көзбен байланысты жиі айтылады. Сондай-ақ «күңгірттену» мағынасы да сол тұлғалар арқылы беріледі. Маньчжурларға бұл тұлғалар моңғолдардан ауысқандығы белгіленген. моңғол, бурят тілдерінде «көзден айырылу» түсінігін «сохрь», «сохорто» сөздері береді. Түркі тілдерінің ішінде якуттарда ғана «қиқым түскен», «ластанған» сияқты мағыналарды «сыыһыр» сезі береді. Пайдаланылған cілтемелер
Біржан Манкин

.]] Біржан Манкин (1900, бұрынғы Ақмола облысы Петропавл уезді – 1939) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Өмірбаяны 1924 жылы Қазақ педагогикалық техникумының дайындық бөлімін, 1928 жылы Орынбор жұмысшысы факултетін бітірген. Петропавлдағы “Бостандық туы” газетінде корректор, “Жас қазақ” журналында жауапты хатшы болып істеген. 1928 – 30 жылдары Қазақ өлкелік жасөспірімдер мектебінің директоры (Орынбор қ.), 1930 – 33 жылдары Қазақ АКСР-і Ағарту халық комиссариатының меңгерушісі, Түрксіб политехникумының (Алматы) директоры болды. 1933 – 38 жылдары Қазақ өлкелік партия комитетінде меңгеруші, Қазақ КСР-і КП Алматы қалалық комитетінің, Қарағанды облысы комитетінің 2-хатшысы, Қазақ КСР-і ағарту халық комиссары, Түркістан облысы партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 1938 жылы тұтқынға алынып, ату жазасына кесілді. 1967 жылы наурыз айында ақталған. Сілтемелер * Баспахана * Газет * Корректор * Қазақстан Дереккөздер
Ықтималдық

Ықтималдық , математикада анықталған шарттарда саны шексіз рет қайталана алатын қандай да болмасын белгілі бір оқиғаның пайда болуының мүмкіндік дәрежесінің сандық сипаттамасы оқиғалардың тең мүмкіндігіне (тең ықтималдығына) сүйенеді. Тең мүмкіндік немесе тең ықтималдық ұғымдары алғашқы ұғымдарға жатады, олар логикалық (формалды) анықтама беруді қажет етпейді. Бірнеше оқиғалар тең мүмкіндікті қос-қостан үйлесімсіз және оқиғалардың толық тобын (жүйесін) құраса, онда ол оқиғаларды сынаудың мүмкін (мүмкін болатын) нәтижелерінің орнына тең мүмкіндікті барлық жағдайлар немесе жалпы жағдайлар саны (не жағдайлар) деп атайды. Ал тең мүмкіндікті үйлесімсіз және оқиғалардың (жағдайлардың) біреуінен бір А оқиғасының пайда болуы мүмкін, яғни басқаша айтқанда, А оқиғасы тең мүмкіндікті бірнеше оқиғаларға бөлінеді және олардың кез келген біреуінің пайда болуынан А оқиғасының пайда болуы шығады. Мысалы, кубты бір рет лақтырғанда оның кез келген тақ нөмірі А1, А3, А5, пайда болуынан А оқиғасының пайда болуын байқаймыз. Былайша айтқанда, А оқиғасы тақ нөмірлі А1, А3, А5 үш оқиғаға (жағдайға) бөлініп отыр. Бұл тақ нөмірлі оқиғалар саны (ол 3-ке тең) осы А оқиғасына қолайлы жағдайлар болып табылады. Сонымен, сынау нәтижесінде А оқиғасы бөлінетін мүмкін мәндерді осы оқиғаға (А-ға) қолайлы жағдай деп атайды. А оқиғасына қолайлы жағдайлар санының (m) сынаудың тең мүмкіндікті барлық жағдайлар санына (n) қатынасын А оқиғасының ықтималдығы деп атайды және ол былай жазылады: . Ықтималдықтың бұл анықтамасын классик. анықтама деп атайды. Оны алғаш рет П.С. Лаплас берген. Ықтималдықтың бұдан басқа үлкен сандар заңына сүйенген анықтамасы да бар. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Солақай

Солақай — адамның оң қолына қарағанда сол қолының икемді екенін білдіретін ұғым. Солақай орта жүйке жүйесіне, әсіресе, кейбір жүйке орталықтарының орналасуына байланысты. Солақайдың туа және жүре пайда болатын түрлері кездеседі. Жүре пайда болатын түрі түрлі жарақат, қолдың дертке шалдығуы, салдану, т.б. жағдайларға байланысты. Туа пайда болатыны көп жағдайда тұқым қуалайды. Мұның жасырын, яғни бірден байқалмайтын түрі де бар (баланы жасынан дұрыс дағдыландырса, бұл кейін білінбей кетеді). Туа пайда болған Солақайды ажырату үшін баланың көзін байлап, бір бағытта түзу жүргізгенде Солақай бала көбіне оңға, оңқай солға қарай бұрылады. Солақай баланы қорқытып, ұрып-соғып, не келемеждеп оңқайлыққа үйретуге болмайды. Ондай балалар қорыққаннан қыли көз, тұтықпа, мінез-құлқы өзгеріп, ашуланшақ, ызақор болуы мүмкін. Пайдаланылған cілтемелер
Диаспоратану

Диаспоратану – диаспора дамуының теориялық, әдістемелік, тарихи, экономикалық, демографиялық, этнологиялық және әлеуметтік-психологиялық, әлеуметтік-саяси, мәдени-тұрмыстық, практикалық, т.б. мәселелерін зерттейтін әлеуметтік ғылым саласы. Бұл терминді алғаш рет ғылыми айналымға Ә.Нысанбаев пен Ә.Арғынбаев енгізген (1992). Даспоратанудың басты міндеті – белгілі бір диаспораның пайда болуы мен қалыптасуының, дамуының, көші-қон мәселелерінің себептері мен сипаттамаларын анықтау, тарихын зерттеу. Сондай-ақ, түрлі диаспоралардың өкілдерімен әр алуан сипаттағы (экономикалық, мәдени-рухани, ғылыми, т.б.) байланыстарды нығайту, олардың көкейкесті мәселелерін шешу жөніндегі нақтылы іс-шаралардың жүйесін жасап, оларды ұйымдастыру да диаспоратанудың міндетіне жатады. Дереккөздер
Қараөзек қаласы

Қараөзек – Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты темір жол стансасы, ауылдық округтің орталығы. Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағалық аңғарында, Талдыкөл көлінің оңтүстік жағындағы қамыс, құрақ, т.б. шөптесіндер өскен шалғынды сұр, шалғынды-саз топырақты өзен жайылмасында орналасқан. Тұрғыны 2,4 мың адам (2005). 1967 – 97 жылдары бау-бақша дақылдарын өсіретін Қызылорда тәжірибе шаруашылығының орталығы болған. Оның негізінде Қараөзекте және округке қарасты Айнакөл, 10 Қараөзек темір жол айырмасында ЖШС және шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Солғын кентастар

СОЛҒЫН КЕНТАСТАР – тетраэдрит пен теннантиттің изоморфтық қоспасынан тұратын сульфотұздар класының минералы. Химиялық формуласы mCu12Sb4S13 (тетраэдрит) + nCu12As4S13 (теннантит). Тетраэдритте Cu – 45 – 77%, Sb – 22,22%, теннантитте Cu – 51,57%, As – 20,26% болады. Қоспалары: Ag, Hg, Pb, Nі, Co, V, Sn, Ge, Te, W, Zn, Cu, Bі. Cондай-ақ Ag, Fe, Hg, Zn, Bі қоспаларына байланысты С. к-дың аргентотеннантит пен фрейбергит, ферротеннантит пен ферротетраэдрит, шватцит, зандбергит пен биннит деп аталатын түрлері болады. Солғын кентастар кубтық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары тетраэдр, куб, октаэдр пішінді. Кристалдық агрегаттары тұтас масса, сеппелер түрінде кездеседі. Солғын кентастар болаттай сұр кейде темірдей қара да болады, ауада тез күңгірттеніп, “түсі қашады” (Солғын кентастар аталуы осыдан), қатт. 3 – 4, мортты, сынымы шытынақ, тығызд. 4,4 – 5,1 г/см3. Солғын кентастар түсті және сирек металдар кендерінің түрлі генетик. типтерінде сульфидтермен бірге таралады. Солғын кентастардың тотығуынан малахит, азурит, т.б. түзіледі. Қазақстанның Бозшакөл, Ақбастау, Құсмұрын, Текелі, Ақсу, Бестөбе, Майқайың кеніштерінде кездеседі. Пайдаланылған cілтемелер
Николай Яковлевич Тер-Эммануильян

Тер-Эммануильян Николай Яковлевич (1925 жылы туған, Ресей, Дондағы Ростов қ.) – техника ғылымының докторы (1989), профессор (1991). Ташкент темір жол көлік инжинерлері институтын бітірген (1950). «Алмалықалақұрылыс» тресінде (Өзбекстан) шебер, прораб, аға инжинер (1951–1953), Ресейдегі «Иртышлестрансстрой» тресінде бас инжинер (1953–1955), Мәскеудегі орман техника институтында аспирант, «Волгоградметаллургстрой» тресінде бас инжинердің орынбасары, өндіріс бөлімінің бастығы, Волгоград инжинерлері институтында доцент, аға оқытушы, деканның орынбасары (1955–1968), қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент (1968–1973); 1973 жылдан қазіргі ҚазҰУ-да доцент, профессор қызметінде. 1988 ж. «Метод полной дискретизации и численное решение задач теории вязкоупругости и ползучести» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер:
Соленоид

Соленоид ( – түтік және – түр) – ток жүретін оқшауланған сымнан оралған цилиндр тәрізді индуктивті орама. Соленоидтың ішкі қуысының орта бөлігінде (ұзындығы Соленоид диаметрінен едәуір үлкен) магнит өрісі соленоид осіне параллель бағытталады және біртекті әрі бұл өрістің кернеулігі ток күшіне және орам санына (жуық шамамен) пропорционал болады. Соленоидтың сыртқы магнит өрісі сырықты магниттің өрісіне ұқсас. Ішкі қуысында темір өзекшесі бар соленоид электрмагнит болып есептеледі. (СИ), (СГС) Дереккөздер
Шошқа тілмесі

Шошқа ТІЛМЕСІ – шошқаның жұқпалы ауруы. Қоздырғышы Erysіpelothrі іnsіdіosa бактериясы. Көбінесе 3 – 12 айлық торайлар жиі ауырады. Шошқа тілмесі жылқы, сиыр, қой, ит, т.б. жануарларға да жұғуы мүмкін. Шошқа тілмесі ауру және денесінде ауру қоздырғыштары сақталған шошқадан, кемірушілерден, насекомдардан, азық, су, құрал-саймандар арқылы жұғады. Аурудың өте қатты түрінен шошқа бірнеше сағатта өледі. Ауырған шошқаның температурасы 41°С-қа көтеріледі, асқазан қызметі бұзылады, жүрегі қатты соғады, терісінде қызғылт дақ пайда болып, кейін қызарып ісінеді. Аурудың созылмалы түрінде шошқаның іші өтеді, арықтап, буындары іседі. Емдеу жолы: тілмеге қарсы арнайы сарысу және антибиотиктер егеді. Алдын алу үшін 2 – 4 айлық торайға вакцина егіп, 4 – 5 айдан соң қайталайды. Шошқалардың тұратын жеріне дезинфекция жасалып, кемірушілер мен насекомдардан тазартылады. Шаруашылыққа карантин қойылады. Дереккөздер
Тұрақбай Жетенұлы Үмбетов

Үмбетов Тұрақбай Жетенұлы - 1938 жылы Ақтөбе облысыНовороссийск, қазіргі Хромтау ауданы Мағаджан ауылында дүниеге келді. ;1966 жылы :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі Ақтөбе мемл. мед. академиясы) және Новосибирск мед. ин-тының аспирантурасын (1971) бітірген. ;1966–68, 1971–75 жылдары :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ассистент ;1975–86, 1989–90 жылдары :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында доцент ;1989 жылы :медицина ғылымынң докторы ;1991 жылы :профессор ;1990–96 жылдары :Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі болды ;1996 жылдан :Ақтөбе мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. ;1999 жылы :Қазақстан Республикасы Медицина ғылыми академиясының корреспондент мүшесі ;1998 жылы :Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі ;2006 жылы :Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі Тұрақбай Жетенұлы *1988 жылы «Морфо-функциональное исследование региональных лимфатических узлов почек при действии алкоголя в условиях нормальной и нарушенной гемо- и лимфоциркуляции» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде: #монография(«Лимфатический узел при алкогольной интоксикаций», 1992) #оқулықтың («Общая эмбриология», 1997) авторы. Дереккөздер:
Сол жақ

СОЛ ЖАҚ – киіз үй кеңістігінің дәстүрлі бөліктерінің бірі. Еуразиялық көшпелілердің (қазақ, моңғол, тыва, алтай, түрікмен, қарақалпақ, ноғай, қырғыз, т.б.) дуалистік дүниетанымы бойынша киіз үйдің іші екі бөлікке – ер және әйел (төрден қарағандағы оң және сол) жақтарына бөлінеді. Үй іші бөліктерінде отбасы және қоғам мүшелерінің әлеуметтік мәртебесі мен жас, жыныстық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан дәстүрлі орындары белгіленген. Сол жақта ыдыс-аяқ пен тағам қоятын асадал, сөре сияқты үй заттары мен бұйымдары тұратындықтан ол “қазан-аяқ жақ” деп те аталады. Осыған сай Сол жақ“әйелдер жағы”, яки әйелдер отыратын орын болып саналады. Ыдыс-аяқтардан жоғары үй иесі әйелінің төсегі орналасады. Үйге кіргенде ерлер өз жағы “оң жаққа” өтіп, әйелдер “сол жаққа” өтіп, жоғарыдан төмен жасына қарай отырады. Бұл бөлініс күнделікті тұрмыста, әсіресе, той мен ас беру сияқты, т.б. түрлі салтанатқа қатысушы көпшілік халық жиналғанда қатаң сақталып отырған. Пайдаланылған cілтемелер
Әлкен Нұрмағанбетұлы Қазанғапов

Әлкен Нұрмағанбетұлы Қазанғапов - (25.9.1930 жылы туған, Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Найзакескен станция) – техника ғылым докторы (1991), профессор (1992). ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ), Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика секторының аспирантурасын (1957) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Қолданбалы математика және машинатану лабораториясында кіші ғылыми қызметкер (1957–65), Математика және механика институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1965–94) қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Қазақ көлік және коммуникация академиясында және ҚазҰУ-да оқытушы. «Жоғары өнімді есептеу құралдарын құруға номографиялық әдістерді жасау» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады. 130-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Пайдаланған әдебиетттер
Ықтималдықтар тығыздығы

Ықтималдықтар тығыздығы ,  кездейсоқ шамасының – а мен b-ның кез келген мәнінде аb теңсіздігінің ықтималдығы тең болатын р(х) функциясы. Мысалы, егер Х кездейсоқ шамасының қалыпты үлестірілуі бар болса, онда болады. Егер р(х) функциясының ықтималдықтар тығыздығы үздіксіз болса, онда dx-тің жеткілікті кіші мәндерінде хх+dx теңсіздігінің ықтималдығы шамамен р(х)dx-ке тең. Ықтималдықтар тығыздығы әрқашан төмендегі шарттарды қанағаттандырады: Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Зееман эффектісі

Зееман эффектісі - магнит өрісі әсерінен атомның, т.б. атомдық жүйелердің энергия деңгейлері мен спектрлік сызықтарының жіктелуі. Бұл құбылысты голланд физигі П.Зееман (1865 – 1943) ашқан (1896). Магнит өрісі әсерінен энергия деңгейлері зеемандық қосымша деңгейлерге жіктеледі: і және k қосымша деңгейлердің арасындағы ауысулар кезінде бір спектрлік сызықтың орнына бірнеше полярланған құраушылар түзіледі. Магнит өрісі кернеулігінің (Н) бағытына перпендикуляр бағыттағы дара спектрлік сызықтар үшін (1-сурет) Н-тың бағытымен полярланған σ-құраушының алғашқы сызықтарымен салыстырғанда ығыспаған зеемандық триплет (үш еселі) және Н-қа перпендикуляр полярланған әрі π-мен салыстырғанда симметриялы σ-құраушылар пайда болады (жай Зееман эффектісі және қалыпты Зееман эффектісі, 2-суретті қ.). Зееман эффектісінің жоғары ретті дублеттері (екі еселі) мен мультиплеттері (көп еселі) үшін жіктелудің күрделі бейнесі байқалады: бір-бірінен бірдей қашықтықта тұрған бірнеше σ-құраушылары және олармен салыстырғанда симметриялы екі σ-құраушылар тобы (аномальды немесе күрделі Зееман эффектісі) түзіледі. Жіктелудің шамасы Н-қа пропорционал және оның мәні салыстырмалы түрде аз (H¤20 кЭ үшін оның шамасы -нің ондық үлесіндей). Күшті магнит өрісінде күрделі Зееман эффектісінің орнына зеемандық триплетті (Пашен-Бак эффектісі) байқауға болады. Зееман эффектісі кванттық жүйенің (мысалы, атомның) магниттік моментінің (μ) болуымен түсіндіріледі. Ол атомның механикалық моментімен (M) байланысқан және кеңістікте белгілі бір бағытпен ғана бағдарлануы мүмкін. Н-тың бағытындағы магниттік моменттің (μ) әрбір проекциясына (Н) қосымша энергия сәйкес келеді де, деңгей жіктеледі. Зеемандық жіктелу бейнесін зерттеу арқылы атомның және атомдық жүйелердің нәзік түзілістерін талдауға болады. Бұл эффектінің негізінде кванттық электроника құрылғылары жасалады. Дереккөздер
Түрікмен-Қорасан таулары

Түрікмен-Қорасан Таулары – Иранның солтүстік-шығысы мен Түрікменстанның оңтүстігіндегі (Эльбрус және Паропамиз тауларының аралығындағы) тау жүйесі. Ұзындығы 600 км-ден астам, ені 250 км-дей. Орташа биіктігі 1500–2000 м (ең биік жері Кенгзошк тауы, 3314 м). Атрек және Кешефруд өзендерінің аңғарлары Түрікмен-Қорасан Тауларынан Көпеттау және Нишапур тауларына бөледі. Түрікмен-Қорасан Таулары жоғары сейсмикалық ауданға жатады. Тас көмір, полиметалл, құрылыс материалдары, табиғи газ және кен орындары бар. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ерімбет Көлдейбекұлы

Қарасақал Ерімбет, Көлдейбекұлы Ерімбет (1844, бұрынғы Қазалы уезі, қазіргі Арал ауданы Көкаша мекені – 1916, Арал ауданы Көкаша) – ақын. Шыққан руына орай елге Қарасақал Ерімбет болып танылған. Хиуадағы «Шеккі Хазірет» медресесінде оқып, білім алған. Қарасақал Ерімбеттің ақындық өнер жолының қалыптасуына Шернияз Жарылғасұлы (1807 – 1867), Қашқынбай Қожамбетұлы, т.б. ақындар ықпал еткен. 1877 – 79 жылдары Қалыңбас аумағында болыстық қызмет атқарған. Жыраулық, жыршылық, әншілік, ақындық, сал-серілік өнері тоғысқан Қарасақал Ерімбет пен оның өнерпаздық айналасы: Базар Оңдасұлы, Омар Шораяқұлы, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Даңмұрын Кенжебекұлы, Әзілкеш Шымырұлы, Оңғар Дырқайұлы, Жарылқасын Сырманұлы, Тұрымбет Салқынбайұлы, т.б шайырлар Сыр бойының жыраулық-жыршылық мектебін қалыптастырды. Қарасақал Ерімбет шығыстық дидактика-философиялық мазмұндағы әдеби дәстүрді одан әрі дамытып, ислам дінінің гуманистік-ағартушылық идеяларын қазақ поэзиясының поэтикалық өзегімен тұтастыра жырлады. Оның насихаттық өлеңдеріне: * «Жақсылар бұл қиссадан ғибрат ал» * «Әй, балам, саған насихат» * «Жалғанның түбін ойлап, күтініңдер!» * «Сыйлап қал бір-біріңді соқпай саның» * «Жадыңа, ислам халқым, неге алмайсың?» * «Халықтың қалсын сөзі құлағыңда» Алланың құдіреті, Құранның шындығы, пайғамбардың өсиеті, білім-ғылымға ұмтылу жырланса, дастандарына: * «Атымтай жомарт» * «Хазіреті Ғали мен Дариға қыз» * «Әбу Шашма» * «Сәдуақас Сақи» * «Ақтам сақаба» * «Бап Раушан», Құран кітабындағы хикаялар, Мұхаммед пайғамбар мен оның сахабаларына байланысты аңыз әңгімелер өзек болған. Сондай-ақ, ол қазақтың дәстүрлі айтыс өнеріне де өзіндік ерекшелігімен үлес қосты. Қарасақал Ерімбеттің негізгі жазба айтыстары («Қарасақал Ерімбет пен Шораяқтың Омары», «Ерімбет пен Аппақ», «Ерімбет пен Қаңлы Жүсіп», «Ерімбет пен Ыбырайым») жұмбақ айтыс тұрғысындағы идеялық, композициялық құрылымымен ерекшеленеді. Қыз бен жігіттің сөз сайысы («Қарасақал Ерімбет пен Жекей қыз») түріндегі айтыстары да ақынның әдеби шығармаларының дәстүрлі табиғатын танытады. Қарасақал Ерімбеттің жазба айтыстарында дидактикалық бағдардағы сюжеттер, нақылдар, мақал-мәтелдер, бейнелеу өрнектері мол қолданылады. Ақын шығармалары «Айтыс» (1965, 2-т.), «Қазақ поэзиясының антологиясы» (1992) жинақтарында жарияланды. «Ұлағат сөзім ұрпаққа» (1995) атты жеке жыр кітабы жарық көрді. Дереккөздер
Шоштан батыр

Шоштан Шегедекұлы, Кершолақ атты Ер Шоштан (туған-өлген жылдары белгісіз, шамамен 15 ғасырдың 2-жартысы) – батыр, бағаналы найман ішінде жаугершілік заманда тарыдай шашырап кеткен елдің басын қайтадан біріктіруші, оны ежелгі ата қонысы – Ұлытау аймағына қайта топтастырушы ретінде аты аңызға айналған қайраткер. Шоштан жөнінде ел ішінде 2 түрлі жорамал бар. Алғашқысында ол 13 ғасырдың басында өмір сүрген деп айтылады. Ел басына күн туған үркіншілік заманында ауылда тігерге тұяқ қалмай тек бала Шоштанның Кершолақ құнаны қалады. Кершолақ құнанға мініп, қолына найза ұстаған Шоштан жылқыларын қуып әкеткен жаудың соңынан қуып жетіп, жылқыны жаудан айырып, ауылына айдап әкеледі. Сол күннен бастап бала батыр – “Кершолақ атты Ер Шоштан” атанады. Шоштан бұрынғы ерлердің ұстаған салтын жалғастырып, маңайына әр елден ер-палуан жігіттерді жинап әскер құрып, Сарыарқадан қызылбастарды қуып шыққан. Қалың бағаналының жау шапқынынан тоз-тоз болып кеткен үрім-бұтағын жинап, бір тудың астына топтастырған. Байқоныр өзенінің беткейінде, Бұлантының төменгі ағысында «Шоштан тамы», «Шоштан көлі» деген жер атгары бар. Шамасы Ер Шөштанның мекенжайы сөл жер бөлса керек. Екінші жөрамал бойынша, Шоштан Келбүға-Кетбұғалардан екі ғасырдай кейін өмір сүрген адам. Кетбұғаның 1260 жылы қыркүйектің 3-де Сириядағы Айн-Джалуд (бүгінгі Назарет) қаласы маңында жорық үстінде қайтыс болғандығы белгілі. Сондықтан Кершолақ атты ер Шоштан 15 ғасырдың бел ортасында өмір сүрген деп пайымдауға негіз бар. Дереккөздер
Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев

Нұржұман Байжұманұлы Ықтымбаев (14 мамыр 1941 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел ауылында) – актер, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1990). Өмірбаяны Алматы музыкалық училищесінде (1954 – 1957) оқыған. 1966 жылы Жаркент қаласындағы педагогика училищені, 1968 жылы “Қазақфильм” студиясы жанындағы актерлік студияны бітірген. 1968 жылдан “Қазақфильм” студиясында киноактер болды. Ойнаған рөлдері Алғаш ойнаған рөлі – “Қилы кезең” фильміндегі Қапан (1966). Таңдаулы рөлдері қатарында Сағатбай (“Балалық шаққа саяхат”), Төлеген (“Ұшы-қиырсыз жол”, 1968), Нұржан (“Мәншүк туралы жыр”, 1969), Хакім (“Атаманның ақыры”, 1970), Комиссар (“Орман балладасы”, 1972), Контрабандашы (“Ыстықкөлдің алқызыл гүлдері”, 1973), Смайылбек (“Көксерек”, 1974), Пачкаев-Бүркіт (“Бүркіттің соңғы жылы”, 1976; Ереван қ-нда өткізілген 11-Бүкілодақтық кинофестиваль дипломымен марапатталды, 1978), Мұраталиев (“Нан дәмі”, 1979; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1980), Сейіт (“Қызыл керуен”), Тыко Вылко (“Түпсіз құрдым”, 1981), Барысбай (“Қызыл отау”, 1983), т.б. Ол сонымен қатар “Адамдар арасындағы бөлтірік” (1988), “Аллажар” (1992 – 1995), “Жамбылдың жастық шағы” (1996), т.б. көркем фильмдерге де түскен. Марапаттары КСРО Кинематографиясының үздігі (1986). “Парасат” орденімен марапатталған (2007). Дереккөздер
Сол қанат

Сол қанат – әскер шебінің сол жақ бөлігі. Көшпелілер қоғамында халық, оны құрайтын рулар екіге (оң мен солға) бөлінген. Оғыз дарда үш оқтар Сол қанатты құраған. Түрік қағандығы нда Сол қанат тардуш деп аталса, түркі-моңғолдарда жоңғар деп аталған. Мұндай бөлініс Орталық Азия халықтарында біразға дейін сақталды. Қазіргі кезде әскери атау ретінде қолданылады. Пайдаланылған cілтемелер
Сол қол ережесі

СОЛ ҚОЛ ЕРЕЖЕСІ – магнит өрісінде орналасқан тогы бар өткізгішке әсер ететін механикалық күштің бағытын анықтауға арналған ереже. Ол былай тұжырымдалады: сол қолды магнит өрісінің күш сызықтары алақанға енетіндей етіп, ал төрт саусақты ток бағытымен ұстағанда, бас бармақ өткізгішке әсер ететін күштің бағытын көрсетеді (ток бағыты етіп электронның немесе электр өрісіндегі теріс иондардың қозғалысына қарсы бағыт алынады) Пайдаланылған cілтемелер
Солма

СОЛМА (Pіroplasmosіs) – малдың және көптеген тағы жануарлардың трансмиссивті ауруы. Қоздырғыштары – жануарлар қанының эритроциттерінде паразитті тіршілік етіп, оларды ыдырататын пироплазмалар. Пироплазмаларды иксод кенелер таратады. Солма қоздырғышы жануарлардың түріне қарай әр түрлі болады. Кенеден жұққан аурудың жасырын кезеңі 8 – 12, қаннан жұққанда 2 – 20 күнге созылады. Солмамен ауырған мал селқостанады, дене қызуы тез көтеріледі (41 – 42С), жүрек соғуы, тыныс алуы жиілейді, ас қорыту жүйесінің қызметі бұзылып, іші қатады немесе іші өтеді, эритроцит пен гемоглобиннің мөлшері кемиді. Келесі күндері несебіне қан араласады, буаз мал іш тастайды. Ауру асқынғаннан кейінгі 3 – 5 күннің ішінде малдың өліп кетуі де мүмкін. Науқастан айыққан малда иммунитет пайда болады, бірақ 1 – 2 жыл паразитті сақтаушы болып есептеледі. Емі: науқасқа қарсы трипансинь, флавакридин, приоплазмин, гемоспоридин препараттары қолданылады. Солманың алдын алу үшін малды кенесі жоқ жайылымда бағады. Пайдаланылған cілтемелер
Зейдерзе

Зейдерзе ( – Оңтүстік теңіз) — Солтүстік теңіздің Нидерланд жағалауындағы оңтүстік шығанағы. Теңізден Батыс Фриз аралдары арқылы бөлініп жатыр. 1282 жылы болған теңіз дауылы әсерінен жағалаудағы бөгет құлап, Флево көлінің теңізбен қосылуынан пайда болған. Жағалауы аласа, батпақты. Бөгеттер мен дамбылар арқылы бекітілген. Шлюздік дамбы арқылы солтүстігінде Вадден-зе, оңтүстігінде Эйсселмер шығанақтарына бөлінеді. Тереңдігі 3 – 4 м, кеме жүретін бөліктерінде 8 – 24 м-ге дейін жетеді. Толысу толқындары 1,4 – 1,9 м-ге дейін көтеріледі. 1920 жылдан бастап құрғату жұмыстары жүргізілуде. Құрғатылған жерлер – “польдер” деп аталады. Шығанақ жағалауындағы ең ірі порт – Амстердам.
Қарасопы күмбезі

Қарасопы кесенесі – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген киелі нысан ескерткіші. Орналасқан жері Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Жаңақорған кентінен оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Сырдарияның жағасында орналасқан. Кезеңі XIX ғасыр. Сипаты Кесене шамамен XIX ғасырдың екінші жартысында аймақтағы ардақты діни қайраткерлердің бірі Қара сопыға арнап салынды. Ескерткіш айтарлықтай үлкен, сонымен бірге пропорционалды орталық күмбезді ғимарат. Сұсты пештагы кесененің жалпы құрылымына үйлесімді салынған. Пештақтың мұндай түрі ерте ортағасырдан бастап, ортаазиялық діни архитектураның барлығына тән болып келеді. Тік бұрышты ғимарат (күмбезімен қоса есептегендегі биіктігі – 9 м) екі бөліктен тұрады: кіреберіс тобы және қабірханның орталық бөлмесі. Негізгі бөлігі сегіз қырлы барабанда кішкентай әсем күмбезбен жабылған. Кесене күйдірілген кірпіштен қаланған. Негізгі фасады оңтүстік-батысқа қарай бағытталып, портал түрінде безендірілген. Қасбетінің негізі оңтүстік-батысқа қарай қаратылып, портал түрінде жабдықталған. Кесененің сегіз айқышты, қас бетінің үсті негізгі қабырғадан биік өріліп, күмбезі, қабырға карниздері де өрнектелген. Жобадағы өлшемі 14х9 м, биіктігі-9 м, үстінде 8 айшығы бар, шағын екі бөлмеден тұрады. Қабір жатқан бөлменің аумағы 12,34х8,70 м, қосалқы бөлме аумағы 6,50х5, м. Есігі құбылаға қараған, алдында Қара сопы бейіті бар. Қарасопы кесенесі ислам сәулет өнері үлгісінде салынған. Осы аймақтағы Қорасан Ата, Қылышты Ата, Айқожа, т.б. тарихи жәдігерлер олардың көшпелі өзбектер дәуіріне қатысын байқатады. Қара сопы күмбезі арнайы зерттелмеген. Ескерткіш 1982 жылы Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштерінң тізіміне енді. Мемлекеттің қорғауына алынған. Тарихи деректер Халықта "сопы" деген мағына әлеуметте үлкен құрметке ие діни тұлға дегенді білдіреді, әдетте, адамгершілік қасиеті жоғары, сирек кездесетін рухани қасиеттерімен ерекшеленетін диуана. Қара сопы бала кезінен қарапайымдылық, даналық, білімге деген құштарлық, ерекше рухани, емшілік қасиеттерге ие болған деп есептейді. Жас жігіт көп жылдарын Бұхарда өткізеді, Айқожа, Марал мен Құлболды ишандармен бірге медреседе оқиды. Жергілікті жердегі аңыздарға сүйенсек, Қара сопы Айқожа ишанды бала кезінен өсірді, жеке өзі әкесі ретінде оны Бұхар мен Меккеге апарып жүрді. Кейін риза болған Айқожа ишанның баласы Атақожа Қара сопыға арнап осы кесенені тұрғызады. Атауына қарамастан, кесененің өзінде Айқожа ишанның ұлдары Ыбырайымшайық пен Мамырайымшайық жерленген. Қарапайым болғандығы сонша, Қара сопы тірі кезде-ақ өзін жай ғана жерлеуді өтінді. Аңыз бойынша Айқожа ишан қайтыс болғаннан кейін өзінің ұстазы Қара сопының аяқ жағына жерленгісі келген. Бүгін Қара сопы кесенесі аймақтың маңызды киелі орны болып есептеледі. Оған қажылыққа келетіндердің легі күннен күнге артуда. Халықта әулие оларға дертінен айығуға көмектеседі, күш пен ақыл береді, ұялшақ адамдардың бойына ержүректілік пен қызуқандыларға жақсы мінез ұялатады деп сенген. Дереккөздер
Ықшам аудан

Ықшам аудан, мөлтек аудан, микроаудан – қала ішіндегі тұрғын үйлер және мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері шоғырланған шағын құрылым. Оның жалпы ауданы 20 – 35 га жерді құрайды; ал құрамына қоғамдық-сауда орталығы (ауданы 0,5 – 1,5 га), балалар мекемелері (ауданы 2 – 4 га), спорт алаңдары, демалыс орындары, жасыл желек аймақтары кіреді. Шағын қалаларда ықшам аудан тұрғындарының саны 4 – 5 мыңға, орташа және үлкендерінде 6 – 12, ал ірілерінде 15 – 20 мыңға дейін жетеді. 20 ғ-дың 60-жылдары Қазақстанда Алматы үй құрылысы комбинаты іске қосылғаннан кейін тұңғыш тәжірибелік ықшам ааудандар салына бастады. Содан бері Алматы қаласында 30-дан астам ықшам аудандар ірге көтерді. Сондай-ақ Қарағанды қаласында “Солтүстік-Шығыс” (арх. С.И. Мордвинцев, А.В. Ермолаев, М.О. Жандәулетов), Шымкент қаланда “Солтүстік” (археолог Г.С. Садырбаев, А.К. Беккер), Астана, Тараз, Қызылорда, т.б. қалаларда ықшам аудандар бой көтерген. Дереккөздер
Солтүстік

Солтүстік – көкжиектің басты нүктелерінің бірі. Солтүстік әлемнің Солтүстік полюске жақын жатқан аспан меридианының математикалық көкжиекпен қиылысу нүктесі ретінде анықталады. Пайдаланылған cілтемелер
Керімбек Шманов

Керімбек Шманов (1906, Жамбыл ауданы Аса ауылы – 1975, сонда) – ауыл шаруашылығы өндірісінің ұйымдастырушысы. Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы мұғалімдер курсын бітірген (1925). *1925 – 1927 ж. Жамбыл ауданы «Октябрь-Жеміс» мектебінде директор, *1927 – 1944 ж. «Құрамыс» ұжымшарының төрағасы, Түрксіб темір жолын салу кезінде Жамбыл ауданы жұмысшылар кәсіподағының төрағасы, *1944 – 1946 ж. Жамбыл ауданы қаржы бөлімінің меңгерушісі, *1946 – 50 ж. Талас ауданы «Бостандық» ұжымшарының төрағасы, *1950 – 1954 ж. Жамбыл ауданы «Пионер» ұжымшарының төрағасы болды. *1954 – 1957 ж. Молотов атындағы ұжымшарда қызмет атқарған. *1957 – 64 ж. ауданы су шаруашылығы бөлімінің бастығы, *1964 – 1966 ж. «Аса» кеңшарында жүгері бригадасының жетекшісі болып жұмыс істеген. Еңбек жолында Шманов өзінің іскерлігімен, білімділігімен және өнегелі қызметімен көріне білді. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің, облысы және ауданы кеңестің депутаты болып сайланды. «Ленин» орденімен, медальдармен марапатталған. Жамбыл аудандағы орталау мектепке Шманов есімі берілген.. Cілтемелер
Солтүстік атлант ағысы

СОЛТҮСТІК АТЛАНТ АҒЫСЫ – Атлант мұхитының солтүстік бөлігіндегі қуатты жылы ағыс, Гольфстримнің жалғасы. Үлкен Ньюфаундленд қайраңынан солтүстік-шығыс бағыттағы Баренц түбегінене дейін созылады. 60 с.е. маңында батыс тармағы – Ирмингер ағысы бөлінеді. Солтүстік Атлант ағысы Ұлыбритания, Исландия жағалауларынан (Норвег ағысы) өтіп, шығысқа тармақ жасап (Нордкап ағысы) Шпицберген жағалауына қарай бағытталады. Жылд. 0,9 – 1,9 км/сағ. Суының орташа температурасы оңтүстігінде 15С, солтүстігінде 7С, тұздылығы 35,5‰-дей. Еуропа климатының ылғалды, жылы болуына ағыстың тигізетін әсері мол. Пайдаланылған cілтемелер
Нептуний

Нептуний (лат. Neptunіum; Np) — актиноидтар тобына жататын жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент. Нептунийдің атомдық нөмірі 93, атомдық массасы 237,0482. Нептун ғаламшарының құрметіне аталған. Оны 1940 ж. американдық ғалымдар Э.М. Макмиллан (1907–1991) және Ф.Х. Эйблсон ашқан. Нептунийдің 15 изотопы белгілі; ²³⁷Np және ²³⁹Np изотоптары уран қазбаларында өте аз мөлшерде кездеседі. Нептуний морт, аздап күміс жылтыры бар металл, тығыздығы 20,45 г/см³, балқу t 637 °C, қайнау t 4100 °C. Тотығу дәрежелері +3-тен +7-ге, сулы ерітінділерде тұрақтысы +5-ке дейін өзгереді. Суықта біртіндеп тотығады, қыздырған кезде сұйытылған HCl-дың Na 2 SіF 6 қоспасында ериді. H 2 , N 2 , C, Sі, P және тағы басқа элементтермен әрекеттеседі. Нептуний негізінен ғылыми-зерттеу жұмыстары мақсатында қолданылады. Қасиеті Нептуний изотоптарының радиоактивті қасиеттері : Сілтемелер *Химия *Менделеев кестесі Дереккөздер
Ықылас Дүкенұлының мемориалы

Ықылас Дүкенұлы мемориалы – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген тарихи және сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Сарысу ауданы, Саудакент ауылына оңтүстік жағынан кіреберіс жолында орналасқан. Кезеңі 1993 жыл; сәулетшілер – Э.М. Байтанов, А.С. Еспембетов, Г.Б. Сахариева. Сипаты Мемориал халық күйші-қобызшысы Ықылас Дүкенұлының туғанына 150 жыл толуы қарсаңында тұрғызылды. Тұтас құймалы темір-бетон мен күйдірілген кірпіштен тұрғызылып, оның сыртқы жағы мәрмәр және гранитпен қапталған. Өзара үйлесім тапқан үш бөлімді құрылыс белдеулік осьпен тартылған. Мемориалдың негізгі көлемі – гөрхана негізіндегі дөңгелек (жерлеу орны), тік көтерілген биік конус тәрізденіп біткен; ал алғы беті жағынан көлденең биіктігі 5,4 м әшекейлі шынымен бөлінген. Ықылас Дүкенұлы мемориалының құрылысы қабырғаларында майшам-шырақтар қоятын қуыстар жасалған; интерьерінің ортасында жазбалары бар мемориалды тақта орнатылған. Мұнда Ықылас Дүкенұлы жерленген бейіттен (Шығанақ ауылынан солтүстікке қарай 18 км жердегі Шу өзенінің бойында орналасқан Қуарал деген мекен) бір уыс топырақ әкелініп, басына құлпытас орнатылды. Дереккөздер
Шөгінді кендер

ШӨГІНДІ КЕНДЕР – теңіз, өзен, көл, т.б. су айдындары түбіндегі шөгінді жиналу барысында пайда болған түзілімдер. Шөгінді тау жыныстарының және олармен байланыстағы пайдалы қазбалардың қалыптасуы седиментогенез, диагенез, катагенез сатыларында өтеді. Жаралу ортасына қарай Шөгінді кендер өзендік, батпақтық, көлдік, теңіздік, мұхиттық болып бөлінеді. Соңғы екеуі платформалық, геосинклиндік болып бөлінеді. Қалыптасу процесіне байланысты Шөгінді кендер механикалық, химиялық, биохимиялық, жанартаутекті-шөгінділік болып келеді. Шөгінді кендер қалыптасуының физика-химиялық және геололиялық жағдайлары шөгінді тау жыныстары қалыптасуының жалпы бағытымен байланысты өздерін сыйыстырушы тау жыныстарымен сәйкес жатады да, белгілі стратиграф. деңгейді қамтиды. Кен пішіндері қабат, жайпақ линза, конкрециялар түрінде болып келеді. Метаморфтану мен тектоникалық қозғалыс әсерінен Шөгінді кендердің кен денелері кейде күрделі пішіндерге ие болады. Жеке қабаттардың ұзындығы ондаған км-ге, қалыңдығы ондаған, жүздеген м-ге жетеді. Шөгінді кендерді құраушы минералдар үш топқа бөлінеді: #құрлықтан ысырылған, үгілуге төзімді, үлкенді-кішілі кесек сынықты минералдар (кварц, рутил, магнетит, дала шпаттары, амфиболдар, пироксендер, слюдалар, т.б.); #химиялық үгілудің түзілімдері (каолинит, гидрослюдалар, темір мен марганецтің гидрототықтары, т.б.); #шөгінді жиылумен байланысты қалыптасқан жаңа түзілімдер (карбонаттар, тұздар, фосфаттар, кентас минералдары, кремнийлі және көміртек қосылыстары, т.б.). Шөгінді кендерге барлық жанғыш пайдалы қазбалардың кендері (мұнай, газ, көмір, жанғыш тақтатас, шымтезек), көптеген металдар мен радиоактивті элементтер (темір, марганец, алюминий, мыс, қорғасын, мырыш, алтын, циркон, титан, уран, торит, т.б.), бейкентасты пайдалы қазбалар (барит, саз, күкірт, фосфорит, диатомит, көптеген құрылыс материалдары, т.б.), жартылай асыл және әшекейлік тастар (родонит, янтарь, яшма, т.б.) кендері жатады. Шөгінді кендердің қалыптасуына климаттық факторлармен байланысты литогенез процестері себепші болады. Гумидтік литогенезде темірдің, марганецтің, алюминийдің мол шоғыры жиылады. Мыс, қорғасын, фосфорит кендерінің қалыптасуы аридтік литогенез жағдайында өтеді. Қазақстандағы ірі Шөгінді кендерге Лисаков оолиттік теміртас, Торғай боксит, Қаратау фосфорит, Маңғыстау мұнай, Қарағанды, Екібастұз көмір кендері жатады. Дереккөздер
Ықылас

и хатымен жазылған «Ықылас» сүресі]] Ықылас (, ) — өтірік пен екіжүзділікті тастау. Діни мағынасы: бір істі атқарғанда тек Аллаһқа ғана жақындықты қалау, Оның әміріне бағыну, рия мен атақты ол іске араластырмау. Сонымен қатар Ислам дінінде діннің негізі саналатын куәлік сөздері — «Ықылас сөздері» деп аталады, себебі бұл сөзбен адам Аллаһтан басқа құлшылық етілетін заттардан бас тартады, тәрк етеді. Ықыластылық, шын көңіл адами қасиеттердің ең маңыздыларының бірі, бірақ шын ниетпен айтылған сөз кейде адамдардың көңіліне жақпауы мүмкін. Бұндай жағдайда сыпайылық пен шыншылдық арасында таңдауға тура келеді. Құран Кәрімнің 112-ші сүресі «Ықылас» деп аталып, оның ішінде Аллаһтың бірлігі, Оның сипаттары туралы, Оған ешкімнің тең келмейтіні туралы айтылған. Дереккөздер
Солтүстік вэй

СОЛТҮСТІК ВЭЙ, Тоба Вэй, Юань Вэй – Солтүстік Қытайдағы мемлекет (386 – 534). Солтүстік Қытайды 4 ғ-дың 2-жартысында көшпелі сяньби тайпалары жаулай бастады. Көп ұзамай оларға табғаш руының көсемі Тоба Гуй билік құрды. 398 ж. ол өзін император деп жариялайды. Оның немересі билеген кезең Хоу Вэй немесе екінші Вэй патшалығы аталады. Көшпелілер қытайлық мәдениетпен билік тәсілін қабылдап, империяның қытайлануын күшейтті. 534 – 35 ж. Солтүстік Вэй саяси-әлеуметтік қайшылықтардан әлсіреп, екіге – Шығыс Вэй (534 – 550) және Батыс Вэй (535 – 557) мемлекеттері болып бөлініп кетті. Әдебиеттер Новая история Китая, М., 1972; Алдабек Н.Ә., Орта ғасырлардағы Қытай тарихы, А., 2004. Пайдаланылған cілтемелер
Органикалық тыңайтқыштар

Органикалық тыңайтқыштар – жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарының органикалық қосылыстары түрінде кездесетін қоректік заттар. Органикалық тыңайтқыштар бұдан 3 мың жылдай бұрын Қытай мен Жапонияда қолданыла бастаған. Бұрынғы КСРО аумағында 14 – 15 ғасырлардан бастап ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыратын құрал ретінде кеңінен таралған. Органикалық тыңайтқыштарға көң, қи, құс саңғырығы, садыра, жасыл тыңайтқыштар, сабан, т.б. өсімдік қалдықтары, залалсыздандырылған тұрмыстық және өндіріс қалдықтары, ақаба сулардың тұнбалары, т.б. жатады. Өнеркәсіпте мочевина шығарылады. Органикалық тыңайтқыштар құрамында топырақтың ең маңызды агроникалық қасиеттеріне қажетті макро- және микроэлементтер бар. Топырақты қарашірікпен, қажетті химиялық элементтермен байытуға, оның ылғалдылығын молайтып, ауа мен су режимінің реттелуіне, физикалық қасиеттерін жақсартуға мүмкіндік береді. Органикалық тыңайтқыштар ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін жоғарылатып, сапасын арттырады. Құнарсыз топырақты құнарландыру үшін және суландыру жүргізілген жерлерді игеру үшін міндетті түрде органикалық тыңайтқыштар себіледі. Көбіне топырақты жыртқан кезде тұқымды себуге дейін енгізіледі. Қопсыту кезінде өте шіріген қарашірік, тауық қиын, т.б., ал үстеп қоректендіргенде көбіне садыра және тауық қиын қолданады. Картоп, жүгері, көкөніс және техникалық дақылдарды, күздік дақылдарды, т.б. отырғызғанда оның шұңқырына салу тиімді. Жылыжайларда егістік бетін жабындауда қолданады. Органикалық тыңайтқыштарды қолданудың тиімділігі ылғалы жеткілікті аудандардағы шымды-күлгіндеу және орманның сұр топырақтарында жоғары, ал күлгінденген және сілтісіздендірілген қара топырақтарда төмендеу, құнарлы және қарапайым қаратопырақтарда төмен болады. Органикалық тыңайтқыштардың мөлшері дақылдың түріне және топырақ-климаттық жағдайға байланысты 15 – 60 т/га-ға тең. Минералды тыңайтқыштармен бірге қолданғанда оның мөлшері азаяды. Құрғақшылық аудандарда жырту қабатының барлық тереңдігіне енгізіледі, ал ауыртопырақты жерлерде оның тереңдігі 15 – 18 см-ден аспауы керек. Дереккөздер
Маңғыстау артезиан алабы

Маңғыстау артезиан алабы — Маңғыстау облысындағы жер асты сулы алап. Толығырақ Батысы – Каспий, шығысы – Арал теңізі, солтүстігі Қаратау жотасы, оңтүстігі Түрікменстанға дейінгі аймақты қамтиды. Ауданы 60 мың км²-ден астам. Жалпы қалыңд. 4 км-ге дейін созылатын юра, бор, палеоген шөгінділерінің әр түрлі тереңдікте жатқан құмды белдеулерінде. Юра, бор, палеоген, неоген шөгінділерінен құралған алаптың жалпы тереңдігі Қаратау маңында 1,5 км-дей, ал алап орт-нда 5 – 6 км шамасында. Юра мен төменгі бор шөгінділерінде қалыптасқан сулардың арын күші өте зор, ащы, кейде тұздық сулар да кездеседі. Мұнай кендерімен шектесетін арын күші зор бұл сулар мұнай шығаруды жеңілдетеді. Ұңғымалардан су өздігінен шығады. Бұрғылау тереңдігіне байланысты олардың температурасы 15 – 20С-тан 120 – 160С-қа дейін ауытқиды. Басым бөлігінде суы ащы. Минералдығы 10 г/л-ден асады, тереңнен шыққан суда 180 – 200 г/л-ге жетеді. Қаратаудан оңт-ке және солт-ке қарай жер асты суларының тереңд. 75 – 100 м-ден 700 – 800-ге, ұңғымалардың су шығымы 500 – 1000 м³/с-тен 2000 – 3500 м³/с-ке, минералдығы 0,6 – 1,5 г/л-ден 3 – 5 г/л-ге, сулы горизонттардың жалпы қалыңд. 20 – 30 м-ден 100 – 150 м-ге дейін жетеді. Тұщы және ащылау судың ғасырлық жалпы қоры 100 млрд. м3, жыл сайын қосылатын қоры 100 млн. м3-дей. Тұщы судың пайдаланылатын қоры жылына 35 – 40 млн. м3. Дереккөздер
Тұрсын Балапанов

Балапанов Тұрсын (1914, қазіргі Сырдария ауданы Далакөл ауыл округы - 13.1.1978, Сырдария ауданы Ақжарма ауылы) - еңбек ардагері. Еңбек жолын Аламесек (қазіргі Есет батыр ауылы) МТС-нда тракторшының көмекшісі болып бастаған. 1936 жылы Сұлутөбедегі механизаторлар курсын бітірген. 1936 - 45 жылы Аламесек МТС-нда бригадир, шеберхана меңгерушісі, бөлімше механигі, ал 1945 - 53 жылы аға механик қызметтерін атқарды. 1953 - 78 жылы қазіргі Ақжарма ауылында күріш өсірушілер звеносының жетекшісі болған. Ол күріш өсіруде Ы.Жақаевтың іс-тәжірибесін насихаттап, егіншілік мәдениеті мен мол өнім алу саласында көп еңбек еткен. Б. «Ленин», «Октябрь революциясы» ордендері және бірнеше медальдармен марапатталған. Балапановтың өмір жолы А.Тоқмағанбетовтің «Мұзбалақ» поэмасына арқау болған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Солтүстік Кавказ

Солтүстік Кавказ, немесе Теріскей Кавказ — Шығыс Еуропадағы Ресей басқаратын аймақ. Ол Еуропа мен Батыс Азия арасындағы табиғи шекараны құрайтын кеңірек Кавказ аймағының солтүстік бөлігін құрайды. Батысында Азов және Қара теңіздермен, шығысында Каспий теңізімен, оңтүстігінде Кавказ тауларымен шектеседі. Бұл аймақ Оңтүстік Кавказ елдері Грузия және Әзербайжанмен құрлықпен шектеседі. Краснодар — Солтүстік Кавказдағы ең үлкен қала. Галерея Қосымша ақпарат Дереккөздер Тағы қараңыз * Солтүстік Кавказ федералды округі
Шоғырлы

Шоғырлы – Шу-Іле тауларының қиыр солтүстік-батысындағы үстіртті массив. Мойынқұм ауданының жерінде орналасқан. Үстірт солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 27–32 шақырымға созылып жатыр, ені 10–12 шақырым. Теңіз деңгейінен 450–570 метр биіктікте. Кембрийге дейінгі және палеозой эрасының эффузиялық шөгінді жыныстарынан түзілген. Беткейлері сай-жыралармен тілімденген; етегінде ысырынды малта тастар көп. Етегінде қиыршық тасты сұр, сұрғылт-сортаңды топырағы қалыптасқан. Онда жусанның бірнеше түрлері, бұйырғын, жыңғыл, күйреуік, баялыш өседі.. Cілтемелер
Солтүстік Каспий артезиан алабы

СОЛТҮСТІК КАСПИЙ АРТЕЗИАН АЛАБЫ, батысында Еділ, Жем өзендері, солтүстігінде Жалпы Сырт қыраттары, оңтүстігінде Каспий т-мен қоршалып шеңбер тәрізді иіле орналасқан терең жер асты су қоймасы. Алаптың палеозой дәуіріне дейінгі тым көне қыртыстардан тұратын табанының тереңд. шет жақтарында 5 – 10 км, ал орт-нда 18 – 23 км-ге жетеді. Солтүстік Каспий артезиан аалабының тік кескінінің орта шенінде, кунгур дәуірінің қыртысында маңайындағы тау жыныстары мен жер асты суларын тұзға қанықтыратын қалың тұзды қабат қалыптасқан. Осыған қарамастан алаптың қойнауында әр кезеңдерде тұщы су қабаттары пайда болған. Су қабаттары геологиялық ерекшеліктеріне байланысты үш ірі артезиандық бөлікке бөлінеді. Оларға солт. Ресейге қарай созылған Жалпы Сырт қыратының оңтүстігіндегі, солтүстік-шығысында Орал, Мұғалжар таулы қыраттарының алдыңғы жағындағы және оңтүстігінде Каспий ойысының тұзды күмбезді сулы алаптары жатқызылады. Аталған үш артезиандық алаптың солтүстік-шығыс бөлігінде қоры мол, минералд. 0,2 – 3 г/л, тұщы және аздап ащы жер асты сулары 300 – 800 м тереңдікте аллювий, палеоген, төменгі бор кеуекті шөгінді жыныстарына таралып жатыр. Көзі ашылған әр ұңғымадан тәулігіне 100 – 120 м3, кей жерде арынды су шығады. Олардың табиғи қоры мыңдаған млрд-қа жетеді, оның үстіне жыл сайын 1,2 – 1,5 млрд. м3– 1,5 млрд. м3 сіңбе су қосылады. Мұнымен қатар пермь дәуірінің тереңдігі 0,5 – 2,5 км құмтасты шөгінділері таралған жерлерінің (Ақтөбе қ. маңы) тұздық суларында (1 л тұздықта) 15 – 43 мг йод, 100 – 120 мг бром, 100 – 400 мг калий, 10 – 100 мг стронций, т.б. элементтер кездеседі. Алаптың солтүстік бөлігіндегі аллювий, неоген-палеоген және жоғ. бор сулы қабаттарында 150 – 300 м тереңдікте жер асты сулары тараған. Ұңғымалары тәулігіне 30 – 60 м3 су береді. Қоры ондаған млрд. м3, әр жылдық тұщы су ресурсы 100 – 150 млн. м3-ге жетеді. Солтүстік Каспий артезиан аалабындағы минералдылығы мен өнімі, қоры аз жер асты сулары оңт. бөлігінде орналасқан. Пайдаланылған cілтемелер
Солтүстік Қазақстан артезиан алабы

СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН АРТЕЗИАН АЛАБЫ – жер асты суы өңірі. Орталық Қазақстанның ұсақ шоқылары мен Батыс Сібір ойпатының оңтүстік шетін қамтыған. Алаптың күшті арынды сулары бор кезеңінің құмды шөгінділерімен қоса, палеоцен-эоцен және олигоценнің құм-сазбалшықты қабаттарымен байланысқан. Минералды жоғары, өнімдері аз жер асты сулары кейбір жерлерде юра кезеңінің құм-сазбалшықты және палеозойдың жарықшақтық тау жыныстарында бар. Арынды сулар кең көлемді қамтып, оңтүстіктен солтүстікке қарай тереңдей түседі. Бор кезеңінің сулы кешенінде олардың тереңд. алаптың оңтүстігінде 200 – 300 м болса, солтүстікке қарай 500 – 800 м-ге дейін жетеді. Тереңде жатқан бор және палеоцен-эоцен горизонттарының сулары Орталық Қазақстан таулы қыраттарының жарықшақты қабаттарының суларымен, Тобыл-Обаған ойпатынан келетін тұзды және Ертісмаңындағы аз тұзды сулар арқылы толысады. Жоғары олигоцен қабаттарының астындағы құмды шөгінділерден құралған ойпаттар қысқы-көктемгі жауын-шашын суларымен толығады. Су алмасу жағдайлары өте қиын орналасқан бор және палеогендік сулар жоғары минералдылығымен ерекшеленеді. Олардың құрамы хлорлы, натрийлі минералд. 8 – 12 г/л-ге жетеді. Сарыарқаның ұсақ шоқыларына жанасқан бор және палеогендік сулы қабаттардың минералд. 3 – 5 г/л. Бор шөгінділерінің жер асты суларының өнімд. әдетте 1 – 3 л/с-тан аспайды. 700 – 1300 м тереңдіктегі судың температурасы 30 – 50С. Алап суларының елді мекендерді сумен жабдықтаудағы маңызы төмен. Пайдаланылған cілтемелер