kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Капител

Капител ( – заттың ұшар басы) – тіреу бағанының немесе белдеудің арқалықпен жалғасатын жері; архитектурада үйлесімді түрде арнайы көрсетілген ұшар басы. Капительдің алғашқы түрлері ежелгі Шығыста, әсіресе, көне Мысырда, көбінесе, ағаш құрылыстарда, кейін тастан салынған сарайларда қолданылды (Шумер, Мысыр мемлекеттері, біздің заманымыздан бұрын 3 – 2 мыңжылдық). Әсіресе, Мысыр перғауындары өздері тұрғызған сұсты да ғаламат храмдарының колонналарының ұшар басын салтанатты капительмен көркемдеуді мақсат етті. Ол заманғы К-дер түрлі гүл, өсімдік жапырағы түрінде кездеседі (папирус, лотос). Кейінгі дәуірлерде (біздің заманымыздан бұрын8 – 4 ғасырлар) ежелгі Шығыс пен Мысыр сәулет өнері игі ықпал еткен Жерорта территориясы маңайындағы елдерде, соның ішінде Ежелгі Грекияда колонналы храмдар тұрғызу жаппай қолға алынды. Ежелгі дәуірде капительдің тоскандық, дорилік, ионилік және коринфтік деп аталатын классик. түрлері қалыптасты (қ. Архитектуралық ордерлер). Капительдің соңғы үш түрі Еуропа архитектурасында кең тарады. Ионилік және коринфтік капительдің үйлесімді тұтасқан түрі композициялық капительді құрайды. Қытай мен Жапонияда, Мексика мен Византияда, роман және готика стильдерінде, ежелгі орыс архитектурасында, Армения мен Грузияда, Орта Азия мемлекеттерінің сәулет өнерінде капительдің өзіндік түрлері пайда болды. Қайта өрлеу дәуірінен бастап ұлттық өрнектермен толықтырылған капительдің көне түрлері кеңінен пайдаланылды. Кейіннен әр елдің өзіндік ою-өрнегімен, өнер стилімен жасалған капительдер өркен жайып, ұлттық сәулет кешендерін көркейтті. Қазақтың орта ғасырдағы тамаша сәулет ескерткіші Айша-бибі кесенесі (12 ғасыр) өзіндік капительмен ерекшеленеді. Сондай-ақ, қазіргі заманда тұрғызылған Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының, Қазақ опера және балет театры ғимараттарының тіреуіш колонналары қазақи өнер стилімен безендірілген, капительмен өрнектелген. Дереккөздер
Байлар

.]] Байлар (өзд. атауы — байцзы, байни) — халық. Халық Республикасының Юньнан провинциясында тұрады. Жалпы саны — 1,3 млн. адам (1995). Моңғол нәсілінің оңтүстік-азиялық тармағына жатады. Тілі — тибет-бирма тіл шоғырына енеді. Қытай тілі де кең тараған. Будда дінін ұстанады. Аруаққа, қасиетті ағашқа (терекке) сиынады. Қытайда Байлардың бірнеше автономдік округі мен уезі бар. 20 ғасырға дейін 3 — 4 ұрпақты біріктіретін үлкен отбасылары бір шаңырақта тұрып келген. Қамыстан, каркастан тұрғызылып, сырты саз балшықпен сыланған, жайпақ шатырлы үйлерде тұрады. Байлардың негізгі кәсібі егін шаруашылығы Күріш, қант қамысы, зығыр, таро, қарақұмық, арпа, бидай егеді. Таулы жердің тұрғындары мал шаруашылығымен (шошқа, қой, ешкі, жылқы өсірумен) айналысады. Дереккөздер
Байлар-Жандар

Байлар-Жандар — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша, Орта жүздің Қоңырат тайпасының Көктіңұлының (Тәңірберген) үш баласы болған, олар (Абатқұл, Жабатқұл, Қара). Абатқұлдан Байыс, Боғыз, Тайыс, ал Боғыздан Байдербіс пен Жандербіс тарайды. Байлардан - КөшікКөбек, Құланшы, Елбақ-Қойбақ. Жандардан - Сырымбет, Қарабала, Шора пальцы, Жолдербіс, Мама-Сүйіндік, Қазаяқты, Байжігіт, Баймұрат. «Жандарлар» Евразия құрлығында, Түркі халықтарының құрамында көптеп кесдеседі. «Жандарлар» тіл үндестігіне байланысты, әр халықта әр қалай аталады. Мысалға: Жандар, Яндар, Чандар, Шандар, Түркия мемлекеті Анадолы да Жандароғұллары деген атпен белгілі. Жандароғұллары Түркия (Осман ) империясын құруда маңызды рөл атқарған тайпалардың бірі, (Исфандиярогуллары деп те айтылады). Солтүстік Кавказ, Дағестан республикасында Құмық халқының құрамында 40-мыңдай Джандар тайпасының өкілдері Каякент,Кайтағ аудандарында тұрады. Қарақалпақ халқының құамындағы Жандарлар, Жанлар деген атпен белгілі. Ресей, Башқұрт халқының құрамында Байлар-Жандар тайпасының, Байлар руы жасайды. “Жандар” тайпасы қытай деректемелерінде Янтор, Янто деген атпен белгілі. Қытай деректерінен алынған мәліметтерге сүйенсек Қыпшақ мемлекетінің негізін қалаушы қуатты екі Сир (Сыр) мен Янтор(Жандар) тайпалары болған. Атақты Шынғысханның анда дос дала баты,гурхан Жамуха осы жандар тайпасының өкілі болған. Тұлғалар * Мұсабек батыр * Күлен би * Қанай би * Сапақ Көктіңұлы * Мырзагелді Кемел Дереккөздер
Ішекті музыкалық аспаптар

Ішекті музыкалық аспаптар, хордофондар – ішектері арқылы үн шығаратын музыка аспаптары. Ішекті музыкалық аспаптары дыбысының жоғары-төмен болып өзгеруі ішегінің қысқа (мысалы, скрипка, қобыз), немесе белгілі бір диапазонға келтіріліп қойған ішегіне (мысалы, фортепиано) байланысты. Ішекті музыкалық аспаптартардың дені ағаштан әзірленеді де, дека деп аталатын негізгі үнді тербеліске түсіріп шығаратын бөлігі шырша, не болмаса самырсын ағашынан жасалады. Әдетте ішекті музыкалық аспаптардың кейбір бөлшектерін бекіту және механизмдік тетіктері үшін металл (ішектен басқа) қолданылады. Ішекті музыкалық аспаптар дыбыс-үн шығаруына қарай ысқылы (виола, виолончель, гиджак, қобыз, скрипка, т.б.), шертпелі (арфа, балалайка, гитара, гусли, домбыра, т.б.), соқпалы, соқпалы-тілді (цимбал, фортепиано, т.б.) және шертпелі-тілді болып жіктеледі; қ. Музыкалық аспаптар. Дереккөздер
Капитолий (төбе)

:Капитолий (латынша Capіtolіum, Capіtolіnus mons) — Италиядағы Тибр өзенне таяу жердегі, Ежелгі Рим орналасқан қос өркеш тәрізді төбе. Алғашқыда ол әулиеге табынатын діни орын болған, кейін қала шегіне енгізіліп, дуалмен қоршалды. Төбенің бір басы қамалға айналдырылды, екіншісінде этрустар үстемдігі дәуірінде Капитолий ғибадатханасы салынды. Орта ғасырлардың басында Капитолийдегі құрылыстар қираған. Микеланджеланың жобасы бойынша Капитолийді қалпына келтіру 16 – 17 ғасырларда жүзеге асырылды. Дереккөздер
Капитолий (Вашингтон)

:Капитолий (Capіtol) – Вашингтондағы АҚШ Конгресінің мәжілістері өтетін үйі; *Капитолий үйінің құрылысы 1793 жылы18 қыркүйекте басталды. *Ағылшын-американ соғысы (1812 – 14) кезінде өртке шалдықты (1814). Капитолийдің аласа күмбезді орталық бөлігі 1827 жылы, солтүстік және оңтүстік қанаттары 1859 жылыал осы күнгі биіктігі 300 футқа жететін темір күмбезі 1865 жылысалынып бітті. Сондай-ақ, АҚШ астанасындағы жергілікті заң шығару жиналыстарының сессиялары өтетін ғимараттарды “Капитолий” деп атайды. Дереккөздер:
Іш кебу

Іш кебу (Tympanіa rumіnіs) – тез ашитын жемшөп жегеннен күйіс қайыратын малдың қарынына шамадан тыс газдың жиналуы. Жайылымдағы малдарда Іш кебу жиі ұшырасады. Ол жіті, созылмалы және қайталамалы түрде өтеді. Жіті түрі тез ашитын жем-шөпті тез және көп жеуден, шық түскен жоңышқа, беде егістігіне жайылудан, қайталамалы түрі кейбір улы өсімдіктер жеуден, жұқпалы аурулардан, өңеш кептелуінен, ал созылмалы түрі бүйрек аурулары мен әр түрлі ісік салдарынан болады. Іш кебуден мал кенет мазасызданып, оттамай бүйіріне қарай береді. Сол жақ бүйірі бұлтиып кебеді, ентігу пайда болады. Іш кебу газ жиналудан болғанда (жіті түрі) 2 – 15 сағат аралығында мал өледі. Созылмалы түрі бірнеше апта бойы жүреді. Емдеу жолдары: үлкен қарындағы газды басатын ихтиол, формалин, т.б. препараттар егеді, кекірткіш дәрі береді, әлсін-әлсін тілін тартады, бүйірін уқалайды, күнбағыс, т.б. өсімдік майын ішкізеді. Егер нәтиже шықпаса малдың бүйірін жүннен тазартып, иод ерітіндісін жағып, сол жерге трокар салу керек. Трокардың саңылауы арқылы іштегі газ біртіндеп сыртқа шығады. Аурудың алдын алу үшін мал азығының сапасын тексеріп, құрғақ жемнен көк балаусаға біртіндеп ауыстырып, малды жайылымға бірден шығармай, оты мол жайылымда малды ұзақ жаймау, ішетін суға аздаған мөлшерде (түсі өзгеретіндей) марганцовка ерітіндісін қосу, т.б. шараларды орындау қажет. Дереккөздер
Жексенбек Мәкейұлы Әділов

Жексенбек Мәкейұлы Әділов(25.11.1949 жылы туған, Алматы қаласы) – инженер-құрылысшы, экономика ғылымның докторы (1998). Қазақ политехнологикалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және Мәскеу құрылыс-инженер институтының аспирантурасын (1977) бітірген. Алматы сәулет-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) ассистент, аға оқытушы,доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1980–2000), Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрилігінде департамент директоры (2001–2004), 2004 жылдан Семей мемлекеттік университетінің ректоры қызметтерін атқарады. «Управление устойчивым экономическим развитием производства (на примере производственной базы строительства)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әділов 70-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектің, оның ішінде 7 монографияның авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://history.kazntu.kz/kk/node/191] * [http://www.kazntu.kz/rector/rec] * [http://kazgazeta.kz/?p=3384] Дереккөздер
Сайрагүл Ербосынқызы Нұрсұлтанова

Сайрагүл Ербосынқызы Нұрсұлтанова (24 мамыр 1952, Алматы, Қазақ КСР) – балерина, Қазақстанның халық әртісі (1990). Өмірбаяны 1968 жылы Алматы хореография училищесін (профессор Б.Ғ. Аюханов және Р.М. Көрпешованың жетекшілігімен) бітірді. 1968 – 93 жылы “Алматының жас балеті” (қазіргі Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі) ансамблі құрамында қызмет етіп, Қыз Жібек(Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек”), Қарашаш (Е.Рахмадиев, “Алпамыс”), Гертруда (А.П. Исакова, “Гамлет”), Татьяна (П.И. Чайковский, “Татьяна Ларина”), т.б. партияларды орындады. 1993 жылдан Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театры труппасында биші әрі “Гүлдер” эстрада жастар ансамблі құрамында педагог-репетитор ретінде (шәкірттері Л.Әлпиева, Г.Тұтқыбаева, т.б.) қызмет етеді. Дереккөздер
Ішкі ақпарат

.]] .]] Ішкі ақпарат – корпорация туралы ақпарат. Ішкі ақпарат директорлар мен қызметшілердің қолында болады, бірақ көпшіліктің пайдалануы үшін жарияланбайды. Онда корпорацияның қаржылық жағдайы, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-құрастырымдық жұмыстары, стратегиясы мен жоспарлары, т.б. туралы неғұрлым егжей-тегжейлі ақпарат беріледі. Бұл ақпарат көпшілікке жариялана қалған күнде акциялардың бағамына әсерін тигізуі немесе бәсекелестердің білуі корпорацияның нарықтағы жағдайына салқынын тигізуі ықтимал. Бірқатар елдердің ұлттық заңнамасы басшы қызметкерлер мен қызметшілердің өздері жұмыс істейтін корпорация туралы Ішкі ақпаратты жеке мүдделері үшін, соның ішінде бағалы қағаздар нарығында операциялар жасауда пайдалануға тыйым салады. Дереккөздер
Капитуляция

Капитуляция (, – «келісім жасаймын», «тарауларға бөлемін», – «тарау», «бөлім», «баб») — құқық теңсіздігімен сипатталатын келісімшарттардың ерекше түрі. Онда жеңілген мемлекет азаматтарына қарағанда шетелдіктер үшін артықшылығы бар режим шарттары тіркеледі. Капитуляция мазмұны келісуші жақтардың күштерінің арасалмағымен анықталады. Соғыс қимылдары нәтижесінде қарулы күштердің немесе олардың бөлімдерінің ұрыс аймағы мен аудандарында, қамалдарында, бекіністі немесе елді мекендерде, теңізде және теңіз базаларында, т.б. жерлерде жеңуші жақ шарттарына мойынсұнып, немесе екі жақ қолбасшыларының өзара келісуіне сәйкес қарсылығын тоқтатып, тізе бүгуі де “Капитуляция” деп аталады. Капитуляция кезінде, халықаралық құқыққа сәйкес, соғысушы жақтың барлық қару-жарақ, соғыс кемелері мен ұшақтары, қамалдар мен бекіністі мекендері, соғыс жабдықтары жеңімпаздың қолына өтіп, әскер күші тұтқынға алынады. К., әдетте, сөзсіз тізе бүгу жөніндегі актіге қол қою арқылы жүзеге асырылады. Мысалы, фашистік Германия 1945 жылы 8 мамырда, Жапония 1945 жылы 2 қыркүйекте сөзсіз капитуляция жөніндегі актіге қол қойды. Тарихи мысалдар Орта ғасырларда Франция королі Франциск I-ге өз мемлекеттеріндегі христиандарды қорғау туралы хаты. 1528 жылғы қыркүйек. Ұлттық мұрағат, Париж, Франция.]] «Капитуляция» деп аталатын сауда артықшылықтары жүйесі IX ғасырда халиф Харун ар-Рашид император Ұлы Карлдың азаматтарына шығыс сауда құқықтарын берген кезде пайда болды. Франк империясы құлағаннан кейін бұл тәжірибені тәуелсіз итальяндық қала-мемлекеттер қабылдады. Генуя 1098 жылы Антиохия княздығынан осындай жарғы алды, ал 1136 жылға қарай артықшылықтар Венеция мен Марсельге де таратылды. Кейінірек, 1173 жылы Сұлтан Саладин Пизаға сауда артықшылықтарын берді. Уақыт өте келе Византия императорлары да бұл жүйені қабылдап, Генуя, Пиза және Венеция үшін арнайы құқықтарды қамтамасыз етті, бұл республикаларға Жерорта теңізі саудасын қатаң бақылауға алуға мүмкіндік берді. Осман империясы мен шетелдік держава арасындағы алғашқы тізе бүгу туралы келісімге 1536 жылы Франциямен қол қойылды. Бұл келісімшарт король Франциск I мен сұлтан I Сүлеймен арасындағы ортақ қарсыласы, император Чарльз V-ке қарсы біріккен стратегиялық одақтың нәтижесі болды. Жаңа заманда Италия соғыстан жасырын түрде шығуға тырысты, бірақ Германия келіссөздерге қатысты байланыстарды ұстап алды. Немістер опасыздық жасады деп күдіктеніп, Итальяндықтар берілуі жағдайында Италия аумағын басып алу үшін «Aschen» операциясын жоспарлай бастады. Сонымен қатар, Пьетро Бадольо Гитлерге адалдығына сендіріп, елінің жақындап келе жатқан жеңілісінен аулақ болуға тырысты. 1943 жылы 2 қыркүйекте Джузеппе Кастеллано одақтастардың шарттарын қабылдау үшін Кассильге келді, дегенмен Бадольо оған тікелей жауапкершіліктен жалтару үшін жазбаша рұқсат бермеді. 3 қыркүйекте сағат 14:00-де құжатқа қол қойылды: Кастеллано Италия атынан, ал Уолтер Беделл Смит одақтастар атынан қол қойды. Процесті жеделдету үшін Дуайт Эйзенхауэр соңғы сәтте Римге 500 ұшақ қатысатын ауқымды әуе шабуылын тоқтатты. Гарольд Макмиллан Уинстон Черчилльге ешқандай өзгеріссіз бітімгершілік келісіміне қол қойылғанын хабарлады. Дереккөздер
Нағашыбай Қорғанбекұлы Атшабаров

Нағашыбай Қорғанбекұлы Атшабаров (1953 ж.т., Ресей, Челябі облысы Біреді ауданы Калинин с.) — заңгер-құқықтанушы, ҚР ҰҚК-нің генерал-майоры. ҚР ҰҚК-нің ардагері. Фактілер Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан. * ҚазМУ-ды (ҚазҰУ-ды, 1979 ж.) * КСРО МҚК Жоғ. курсын (1980) бітірген. * Еңбек жолын 1971 ж. Қостанай облысы Жітіқара ауданы Жітіқара кеңшарындағы орта мектепте мұғалім болып бастаған. * 1979 жылдан ҚР ҰҚК-нде жұмыс жасайды. * Спорттың самбо, акробатика, шаңғы және гір көтеру түрінен спорт шеберлігіне кандидат. * 1982 — 84 ж. «Вымпел» арнайы бөлім құрамында Ауғанстан жерінде болған. * Алматы, Мәскеу, Талдықорған, Ақтау, Қостанай, Қарағанды қалаларында,Астана қ-ндағы ҰҚК орт. аппаратында міндетін атқарған. * ҚР ҰҚК Ақмола облысы департаментінің бастығы қызметін атқаруда. * Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.nomad.su/?a=3-200705080116/ Глава государства присвоил высокие воинские звания и наградил отличившихся военнослужащих]
Ішкі әскерлер

Ішкі әскерлер – құқықтық тұрақтылықты сақтауға, арнайы мемлекеттік нысандарды қорғауға және басқа да қызметтік әскери міндеттерді орындауға арналған әскери бөлімдер. Өздерінің әскери міндеттерін орындауда Ішкі әскерлер әскери қызметтегі “Жалпыға бірдей міндеттілік және әскери қызмет туралы” заңды басшылыққа алады. Ішкі әскерлердің әскери қызметшілері Қазақстан Қарулы Күштерінің жауынгерлері мен офицерлеріне берілген барлық жеңілдіктер мен құқықтарды пайдаланады. Дереккөздер
Нұртас Ахатов

Нұртас Ахатов (1961, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Қоскөл а.) — ғалым, филология ғылымдарының кандадаты (2004), Қазақстан білім беру ісінің үздігі (2000) және құрметті қызметкері (2007). Ш.Уәлиханов атынд. Көкшетау мемлекеттік университетін бітірген (1987). Зеренді ауданындағы мектепте мұғалім (1987 — 90), 1993 жылдан Ж.Мусин атынд. Қазақ пед. уч-щесінің директоры. Көкшетау қ-лық мәслихатының 3-, 4-шақырылуының депутаты. Мақтау қағаздарымен марапатталған. Дереккөздер
Ішкі бақылау

.]] .]] Ішкі бақылау – кәсіпорын, ұйым, фирма билігінің алаяқтық немесе жолсыз әрекет жасауы мүмкіндігін барынша азайту үшін қолданатын шаралар. Оларға белгілі бір құжаттарға бір адамның емес бірнеше адамның қолы қойылу талабы, бағалы қағаздармен операциялар жасау кезінде қолданылатын қауіпсіздік шаралары, бақылау шоттарын енгізу, арнаулы парольдерді пайдалану, компьютерлік файлдарды бақылау, т.б. жатады. Ішкі аудиттің аса маңызды міндеттерінің бірі – Ішкі бақылаудың сыртқы аудиторлар ұйымның шоттары мен есеп-қисаптарына сеніммен қарайтындай жұмыс істеуі. Ішкі бақылау сондай-ақ басқарушылардың өз қызметінің заңдылыққа сай әрі дұрыс жүргізіліп отырғанын іштей сезінуіне, сенімді болуына мүмкіндік беруге тиіс. Дереккөздер
Ішкі геометрия

Ішкі геометрия– геометрияның беттің иілуі кезіндегі ішкі қасиеттерін зерттейтін саласы. Мысалы, бет иілген кезде осы беттегі қисық сызық доғасының ұзындығы өзгермейді де, оның қисықтығы өзгереді. Ішкі геометрияның негізгі ұғымдарына қисық сызық доғасының ұзындығы, қисық сызықтардың қиылысу нүктесіндегі олардың арасындағы бұрыш, фигура ауданы жатады. Планиметрия жазықтықтың Ішкі геометриясын, ал сферадағы геометрия сфераның Ішкі геометриясын зерттейді. Иілген беттің Ішкі геометриясын екі өлшемді иілген кеңістіктің геометриясы ретінде де қарастыруға болады. Иілген кеңістік ұғымының дамуы нәтижесінде риман кеңістігі деп аталатын кеңістік теориясы жасалды. Дереккөздер
Петропавл — Шу темір жолы

“Петропавл — Шу” темір жолы — Қазақстан темір жолының солтүстік ТрансҚазақстан темір жол магистралына жататын “Петропавл — Көкшетау — Астана — Қарағанды — Шу” бөлігі. Бұл темір жол сондай-ақ, Қытай, Қазақстан, Ресей, Беларусь, Польша және Германия аумақтары арқылы өтетін Солтүстік көлік дәлізінің және Ресей мен Қазақстан жеріндегі темір жол тораптарынан құралған “Үлкен сақинаның” құрамдас бөлігі болып табылады. Жолдың “Петропавл — Көкшетау” бөлігі 1920 — 22 жылдары салынды, ал “Көкшетау — Ақмола” бөлігі 1929 жылы пайдалануға берілді. 1984 жылы “Көкшетау — Ақмола” бөлігі электрленді. Темір жолдың жүк өткізгіштігі мен пойыздардың қозғалыс жылдамдығы бойынша “Петропавл — Көкшетау” бөлігі 2-санатқа (жолаушы пойызының жылдамдығы сағатына 120 км, жүк пойызынікі 70 км), “Көкшетау — Ақмола” бөлігі 1-санатқа (тиісінше 140, 80 км) жатады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Ішкі конверсия

.]] Ішкі конверсия– атом ядросының қозған күйінен энергиясы аз күйге ауысуы кезінде энергиясын -квант түрінде шығармай, сол атомның бір электронына тікелей беруі нәтижесінде байқалатын құбылыс. Ішкі конверсия кезінде бөлініп шыққан электрон конверсиялық электрон деп аталады. Электрондар атомның әр түрлі ішкі қабықтарынан бөлініп шығады. Осыған сәйкес олар К-, Л-, М-электрондар, т.б. болып ажыратылады. Электронның энергиясы – конверсия ядросы ауысу мен электрон ұшып шығатын қабықтың байланыс энергиясының айырмасына тең. Конверсия электрондардың энергетикалық спектрлерін өлшеу арқылы ауысу энергиясы мен олардың мультипольдігі анықталады. -кванттарды шығару арқылы өтетін ауысу ықтималдығына қарағандағы Ішкі конверсияның ықтималдығы Ішкі конверсия коэффициент арқылы сипатталады. Бұл коэффициент конверсия электрондар ағыны қарқындылығының сол ядро ауысудағы -кванттар ағыны қарқындылығына қатынасы бойынша анықталады. Ішкі конверсия коэффициент өрістің кванттық теориясының тәсілдері арқылы есептеледі. Есептеу кезінде ядро зарядын басқа қабықтардағы электрондарының қалқалауы (экрандауы) және ядро мөлшерінің шектілігі еске алынады. Ядро ауысудың энергиясы тыныштықтағы электронның екі еселенген энергиясынан артқанда (Е02mc2=1,022 Мэв) Ішкі конверсия процесі электрон-позитрон жұбын (қос конверсия) түзу арқылы да өтуі мүмкін. Бұл процестің ықтималдығы ауысу энергиясы өскен сайын арта түседі. Пайдаланылған әдебиет ﻿
Пётр Леонидович Капица

{{Ғалым { style="background: transparent" Физика саласындағы Нобель сыйлығы (1978) - М.В.Ломоносов атындағы үлкен алтын медаль (1959) } { style="background: transparent" } { style="background: transparent" - - } { style="background: transparent" } { style="background: transparent" } }} Капица Петр Леонидович (8.7.1894, Ресей, Кронштадт қаласы – 8.4.1984, Мәскеу) – орыс ғалымы, КСРО ғылым академиясының академигі (1939), профессоры (1947). *1918 жылы Санкт-Петербург политехникалық институтын бітірге соң, сонда жұмыс істеді. *1920 жылы Н.Н. Семеновпен бірге атомдар шоғындағы атомның магниттік моментін анықтайтын әдісті ұсынды. *1921 жылы Англияға ғылыми іссапарға жіберілді. Онда Э.Резерфордтың жетекшілігімен ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол Кавендиш лабораториясы директорының орынбасары (1924 – 32), кейін Кембридждегі Монда атындағы лабораторияның директоры (1930 – 34) болып қызмет атқарды. *1923 жылы бірінші рет Вильсон камерасын күшті магнит өрісіне қойып, альфа бөлшектің қозғалысын бақылады. *1924 жылы аса қуатты магнит өрісін алудың импульстік әдісін ұсынып, магнит индукциясы 320 килогаусске жететін өріс алуға арналған қондырғы жасады. *1928 жылы күшті магнит өрісіне орналасқан кейбір металдардың электрлік кедергісі өріс кернеулігіне тура пропорционал болатындығын ашты. (оң жақта), Кустодиев, Борис Михайлович портреті, 1921]] ]] *1934 жылы ол адиабаталық әдіспен көп мөлшердегі гелийді сұйылтатын қондырғыларды да құрастырды. *1935 – 46 жылы және 1955 жылдан бастап, өзі негізін қалаған КСРО ғылым академиясының Физика проблемалары институтының директоры. *1939 жылы төменгі қысымдағы тиімділігі жоғары турбодетандер циклінің көмегімен ауаны сұйылтатын жаңа әдісті ойлап тапты. *1938 жылы сұйық гелийді зерттей отырып, асқын аққыштық құбылысын ашты. *1947 жылы сұйықтардың жұқа қабатындағы қозғалыстағы толқындық және жылулық процестерге зерттеулер жасау арқылы теңіз толқындарының желмен өзара әсерлесуінің сандық теориясын жасады. *1947 жылдан Мәскеу Физика-техникалық институтының профессоры болды. *1950 – 55 жылдары қуаты 300 кВт-қа жететін аса жоғары жиілікті генераторлардың жаңа түрлерін жасады. *1929 жылы Лондондағы Корольдік қоғамның және басқа да көптеген шетелдік ғылым қоғамдар мүшесі. *1955 жылдан “Эксперименттік және теориялық физика журналының” бас редакторы болды. *1978 жылы Нобель сыйлығының және КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының (1941, 1943) лауреаты. Социалистік Еңбек Ері атағын екі рет алған (1945, 1974). 5 рет Ленин орденімен, тағы көптеген орден және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Амантай Қойшыбайұлы Ахетов

Амантай Қойшыбайұлы Ахетов (1947 жыл, Көкшетау) — ақын, журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1990). * ҚазМУ-ды (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) бітірген (1972). * Еңбек жолын 1966 жылы қазіргі Уәлиханов ауданындағы «Красное знамя» және «Қызыл ту» газеттерінде бастаған. * 1977 — 1980 жылдары осы газеттерде редактор * 1980 жылдан Қазақстан мемлекеттік телерадио компаниясында, Қазақстан мемлекеттік баспасөз комитетінде, Қазақстан Республикасының мемлекеттік ұлттық комитетінде, Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде жауапты қызметтерде болды. * «Азия дауысы» және «Республика — 2000» республикалық газеттерінде бас редактор, «Юридическая газета» редакциясында бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Шығармалары * А.Мырзахметованың «Лучезарная» * З.Жакенованың «Зов очей земли» * Ж.Кизатованың «Испытание войной» * Қ.Ахметбекованың «Солдат Победы» романдарын * Ш. Мұхаметжанованың өлеңдер жинағын * «Антология казахской этнопедагогики» жинағын қазақшаға аударған. Марапаттары * Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [http://www.kazpravda.kz/c/1179779254/ Амантай АХЕТОВ: К покаянию жестокость людскую взываю…]
Ішкі нарық

.]] Ішкі нарық – елдің ішінде, оның шегінде әрекет ететін нарық, мемлекеттің шекарасы шеңберінде шектелген тауар айырбасы; қ. Нарық. Сондай-ақ, ол кейде ұлттық нарықпен синоним ретінде қолданылады. Дереккөздер
Галей Авхадеевич Ахмадеев

Галей Авхадеевич Ахмадеев (1908, Петропавл — 1974) — еңбек ардагері. Соц. Еңбек Ері (1959). * Еңбек жолын 1926 ж. паровоздың жүргізушісі болып бастады. * 1929 жылдан Бурабай курорты ст-нда, т.ж. көлігі локомотив депосында темір ұстасы, машинистің көмекшісі, тепловоз машинисі болып жұмыс жасады. Еңбек Қызыл Ту ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Каппадокия

Каппадокия немесе Қападоқия (; ; ; ) — Кіші Азияның орталық бөлігіндегі аймақтың ежелгі атауы. Ерте заманда Каппадокия халқы өздерін “хаттармыз” деп атаған. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықта бұл өңірге үндіеуропа тайпалары басып кіре бастады. Кейін осында Хет патшалығының негізгі бөлігі орналасты, Ассирияның сауда қоныстары болды. Біздің заманымыздан бұрын 6 ғасырдан бастап Каппадокияны Мидия, Иран, кейін Рим империясы жаулап алды. Біздің заманымыздың 17 жылы елдің соңғы патшасы Архелей өлгеннен кейін Рим империясының провинциясына айналып, ел астанасы Мадак – Рим императоры Августың құрметіне Кесар деп аталды. Рим бөлінген кезде Каппадокия Византияның құрамында қалды. 1047 жылы аймақты селжұқтар басып алып, 15 ғасырдан бастап Осман сұлтандығының құрамында болды. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда Каппадокия өзінің әйгілі сарайларымен әйгілі болды. Каппадокия территориясынан ежелгі Ассирия жазу үлгілері табылып, ол “Каппадокия кестесі” деп аталды Дереккөздер
Ішкі немесе Бөкейлік қазақ ордасы

Ішкі немесе Бөкейлік қазақ ордасы (“Внутренняя или Букеевская киргиз-казачья орда”) – зерттеуші А.Евреиновтің еңбегі. “Современник” журналының 1851 жылғы 9 – 10-нөмірлерінде жарияланған. 1846 – 47 ж. қызмет бабымен Бөкей Ордасында болған Евреиновтің зерттеу жұмысында қазақтардың Жайық өз-нің оң жақ бетіне қоныс аудару тарихы, хан ордасының сипаттамасы, Бөкей Ордасының орналасуы мен шекарасы, қыстау-қоныстардың атаулары, билеуші топтың әлеум. құрылымы, хан билігі, жайлау мен қыстауға көшу көріністері, сауда, мал бағу, халық медицинасы, халық мейрамдары мен тойлары, бөкейлік қазақтардың мінез-құлықтары туралы жазылған. Пайдаланылған cілтемелер
Каприччо

:Каприччо, каприччио (итальянша caprіccіo) – орындаушыдан үздік шеберлікті талап ететін аспаптық пьеса. 16 – 17 ғасырларда полифониялық музыкада Каприччо тәрізді шығармаларды ричеркар немесе фантазия деп атады. Каприччоның озық үлгісін жазған композиторлар: Н.Паганини (скрипкаға арналған 24 Капириччолар), Н.А. Римский-Корсаков (“Испан каприччосы”), П.И. Чайковский (“Итальян каприччосы”). Дереккөздер:
Петропавл бөгені

‎‎ Петропавл бөгені — Есіл өзенінде орналасқан бөген. Петропавл бөгетінен Қарғалы аралына дейін 30 км-ге созылып жатыр, ең енді жері 170 м-ге жетеді. Су айдынының аумағы 5 км². Ең терең жері — 6 м. Бөгеннің аумағы 19,2 км². Пішіні Есілдің аңғарымен сәйкес келеді және онымен бірнеше ескі арналар байланысқан. Бөгеннің негізгі міндеті – өзен суын реттеп отыру, Петропавл қаласын және оның кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ету, Түмен облысына ағын бойымен кепілді су жіберу және санитарлық тазалықты сақтау. Петропавл гидрокешені бетон бөгеттен, шахталық су шығарудан, диаметр 600 мм құбырдан және топырақ үйіндісінен тұрады. Осы техникалық құрылыс бойынша Есіл өзені арқылы тас жол салынған. Гидрологиялық режімі Бөген көктемде толығады. Су тасқыны басталғанша бөгет толығымен жабылады. Суы мол жылдары тасыған су бөгет жармаларынан ағып қана қоймай, айналма арна бойымен Есіл өзенінің барлық жайылмасымен лықсып ағады. Петропавл бөгенінен тұрғын халықты және облыс орталығының кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ететін Петропавл қалалық су құбыры су алады. Жеке сорғы стансасы бар Петропавл ЖЭО-2 негізгі тұтынушы болып табылады. Бақша-саяжай кооперативтері де (100-ден астам) осыдан су алады. Жағалауында жағажай орналасқан. Дереккөздер
Ішкі Орданы басқару жөніндегі уақытша кеңес

.]] Ішкі Орданы басқару жөніндегі уақытша кеңес, 1846 жылы 21 қаңтарда “Бөкей Ордасын уақытша басқару жобасы” негізінде құ-рылды. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін Ішкі Ордада (Бөкей Ордасында) жаңа хан тағайындалған жоқ. Ресей өкіметі хандық жүйесін жойып, басқару жүйесін қайта құрды. Жаңа жоба бойынша Бөкей Ордасын уақытша басқару Орынбор шекара комиссиясына жүктелді. Ішкі Орданы орт-тан басқару Мемлекеттік мүлік министрлігінің құзырына берілді. Жаңа басқару жүйесі бойынша хан ордасындағы арнайы Кеңестің құрамына оның төрағасы, төрағаның кеңесшісі, айрықша билік берілген екі орыс шенеунігі немесе сұлтандардан екі адам енуге тиіс болды. Екі кеңесшінің әрқайсысына бір-бірден көмекші, екі хатшы, отыз шабарман берілді. Кеңес төрағасы мен оның көмекшілерін Орынбор шекара комиссиясының ұсынысымен Орынбор генерал-губернаторы бекітті. Төтенше орыс қызметкерлерін Мемлекеттік мүлік министрлігі ұсынып, бекітті. Уақытша комитеттің міндеті – Бөкей Ордасындағы қазақтар арасында тыныштық сақтау, тәртіп бұзушыларға қарсы шара қолдану болды. Кеңестің алғашқы төрағасы болып Жәңгір ханның інісі Әділ Бөкейұлы, кеңес мүшелігіне Бөкейханұлы Меңдігерей, Шөке Нұралыұлы тағайындалды. Комитетті құру – Бөкей Ордасында хандық билікті толық жою, жергілікті әкімшілік басқару жүйесін Ресейлік отарлық жүйеге бүтіндей бағындыру ниетімен жасалған алғашқы қадам болды. Дереккөздер
Петропавлдағы машина жасау зауыты

Петропавлдағы машина жасау зауыты — кәсіпорын. Мәскеу қаласының Симонов слободасында 1895 жылдан жұмыс істеп келе жатқан “Парострой” зауытының 2-дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Петропавл қаласына көшірілген бөлімшесі ретінде құрылып, 1941 жылы қарашада өз өнімінің алғашқы топтамасын майданға жөнелтті. Желтоқсанда бөлімше ғ239 зауытқа айналдырылды. Осы жылдары трактордың жаңа тіркемесі игерілді, жеңіл автомоб-дердің тіркемелерін, тұтас металды термостар, мотоқопсытқыштар, балалардың мотороллерлерін, шкафтар мен басқа да өнім түрлерін жаппай өндіру жолға қойылды. 1994 жылы кәсіпорын “ЗИКСТО” ААІ деп аталды. Қазіргі кезде зауыт Қазақстанның жетекші кәсіпорындарының біріне айналды. Ол республиканың қорғаныс-өнеркәсіптік кешеніне жатады және “Қазақстан инжиниринг” ұлттық компаниясының құрамына кіреді. Кәсіпорын арнаулы өнімнен басқа өндірістік-азаматтық мақсаттағы бұйымдар шығаруға да бағдарланған, олардың негізгі түрлері: мұнай кешені үшін арнаулы техника (мұнай-бензин цистерналары), агр. салаға арналған өнім, отын-энергет. кешен жабдығы, жылжымалы құрамды жөндеу, темір жол үшін қосалқы бөлшектер мен жабдықтар дайындау. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Ішкі орта

Ішкі орта – түрлі тауарлар алмасу операцияларының жиынтығы. Ішкі ортаға баспа-бас айырбас, өтемақылық келісімдер, бай-бек, екі жақты клиринг жатады. Халықаралық тауар айналымының ширегі ыңғайласпа сауданың үлесіне тиеді. Көптеген дамушы елдер өз импортының шарты ретінде өз тауарларын сатып алуды талап етеді. Дереккөздер
Қазақстантрактор

ҚАЗАҚСТАНТРАКТОР-Машина жасау кәсіпорны. 1968 жылы Павлодар қаласында құрылған. 1998 жылы кәсіпорынды Алматыдағы “Поршень” заводты сатып алып, 1999 жылы 27 қаңтарда тіркеуден өткізді. Акциялар пакетінің 100%-ы жеке адамдар мен жеке тұлғаларға тиесілі. Өндірістік қызметті 1999 жылғы 1 ақпаннан қайта жандандырды. Кәсіпорынның Алматы қаласы мен Ақмола облысының Макинск қаласында бөлімшелері, өз алаңында бірнеше еншілес кәсіпорындары бар. Шығаратын өнімдері: ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған ДТ-75МЛ-С4 тракторлары, ауыл шаруашылығы және жол-құрылыс жұмыстарына арналған НЗО-162 аспалы бульдозерлі ДТ-75МЛ-РС4 тракторлары, жаңбырлатқыш қондырғылы суландыру жұмыстарына арналған ДТ-75МЛ-ХС4 тракторлары, жол-құрылыс жұмыстарына арналған НЗО-130 аспалы бульдозерлі және скреперлі Т-90П-С3 тракторлары, диаметрі 45, 60, 80, 100, 120 мм шарлар, болат пен шойыннан құйылған өнімдер, ыстық қалыптауыштар. Өз өнімінің бәсеке жарамдылығын арттыру және оны ұлғайта түсу мақсатымен кәсіпорында 1999 жылы жаңадан тартым күші 4 тонналық, энергиямен жарақтандырылған Т-95.4 тракторының құралымы әзірленді. З-т қысқа мерзім ішінде машинаны сынақтан өткізіп, 2000 жылдың соңғы тоқсанынан бастап өндіріске берді, бұл машина сырттан әкелінетін техниканы ауыстыратын өнімге айналды. Өндірістік қуаты жылына: 20 мың дана трактор мен бульдозер, 118 мың тонна болат және шойын құймалары, 12 мың тонна шыңдалмалар мен қалыптауыштар. Кәсіпорында технология жағынан дамыған өндірістің барлық түрлері бар, сондай-ақ оның құрамында жоғары техникалық деңгейдегі трактор техникасын шығаруды қамтамасыз ететін көмекші және қызмет көрсетуші бөлімшелер жұмыс істейді. Тракторларға фирмалық қызмет көрсету үшін орталық сервис құрылған, оның облыстық бөлімшелері бар. “Қазақстан” з-тының шынжыр табанды тракторлары мен бульдозерлері Ресейге, Қытайға, Өзбекстанға, Түрікменстанға, Қырғызстанға, басқа да бірқатар елдерге шығарылады. 2000 жылы 1067 дана шынжыр табанды машина, соның ішінде 974 трактор және 93 бульдозер шығарылды. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.zakon-online.com/Admin/login.aspx?doc_id=2177529]
Ішкі сақтық қорлар

Ішкі сақтық қорлар, Шаруашылық ішіндегі сақтық қорлар – өндіріс әлеуетін тиімді пайдаланудың нәтижесінде өнім шығару көлемін ұлғайту, оның өзіндік құнын кеміту, еңбек өнімділігін арттыру, бұйымның сапасын жақсарту мүмкіндігі. Дереккөздер
Петропавл — Көкшетау — Ақмола газ құбыры

“Петропавл — Көкшетау — Ақмола” газ құбыры — “Богадинка — Есіл — Петропавл — Көкшетау — Ақмола — Қарағанды” газ құбыры желісінің негізгі бөлігі. Ресейдегі Түмен газ кеніштерінен Қазақстанның солтүстік және орталық өңірлеріне газ тасымалдау үшін жобаланған. Құбырдың диаметрі 720 мм, газ өткізгіштігі 5,8 млрд. м3. Дереккөздер
Никколо Паганини

Никколо Паганини (27.10.1782, Генуя қаласы – 27.5. 1840, Ницца қаласы) – италиялық скрипкашы және композитор. Әкесінен мандолина мен скрипкада ойнауды үйреніп, Дж.Коста және А.Ролла, Д.Пиретти, Ф.Паэр сынды өнерпаздардан сабақ алған. 1793 ж. Генуя жұртшылығы 11 жасар Паганинидің жеке концертін тамашалайды. Ол 1797 – 98 ж. Солтүстік Италия аймақтарында жиі өнер көрсетіп, 1801 – 05 ж. соло скрипкасына арнап 24 каприччио, гитара, шекті аспаптардың сүйемелдеуінде скрипкаға сонеттер жазады. 1815 ж. Миландағы өнер сапарында Паганини мен француз Ш.Лафон скрипка сайысын ұйымдастырады. Бұл сайыс ескі классикалық мектеп (Ш.Лафан) пен жаңа романтикалық бағыттың тартысы іспеттес болатын. Паганини жеңіске жетеді. 1828 жылдан Еуропа елдерінде ұласқан концерттік сапары Паганиниға атақ-даңқ әкеледі. Ол скрипкада өнер көрсетудің жаңа тәсілдерін ойлап тауып, бұл аспапта ойнаудың қазіргі техникасының негізін салды. Паганинидің композиторлық шығармашылығы да өзгеше. Скрипкаға арналған 6 концерт, квартеттер, концерттік пьесалар, 24 каприччио, сонаталар, көптеген вариациялық топтамалар, т.б. жазды. Паганини гитарада да жақсы ойнаған. Гитараға арнап 200-ден аса пьеса жазған. Г.Берлиоз, Ф.Лист, Ф.Шопен, Р.Шуман, т.б. бірқатар композиторлар Паганиниді үлгі-өнеге тұтқан. Ол туралы көптеген көркемсуретті фильмдер түсіріліп, кітаптар жазылды. 1954 жылдан Генуяда скрипкашылардың Паганини атындағы дәстүрлі халықаралық байқауы өткізіліп тұрады. Дереккөздер
Капур Радж

:Капур Радж (шын аты-жөні Ранбир Радж) (14.12. 1924, Пешавар – 1988) – үнді актері, кинорежиссер, продюсер, сценарист. Әкесі Капур Притхвирадждың театрында актер әрі суретші болды. Капур 20 ғасырдың 30-жылдарынан киноға түсе бастады. Дебюты “Жер сілкінісінен кейін” (“Революция”, 1935) атты фильмінде өтті. 90-ға жуық фильмге түсті. Еңбегі 1947 жылы Бомбейде “Радж Капур филмс” фирмасын ұйымдастырды. Әлеуметтік әділетсіздік пен касталық нанымға қарсы қойылған “Қаңғыбас” (1951, Канн халықар. кино фестивалінің бас жүлдесі, 1953), “Мырза-420” (1955), “Түн ішінде” (1957), “Сингам” (1964), “Менің атым клоун” (1970), “Бобби” (1973) фильмдері оның есімін әлемге танытты. К. “Дем” (1953), “Тазартқыш” (1954), “Сергек болыңдар” (1956, Кеңес прокатында “Түн астында”; басты рөл орындағаны үшін Карлови-Вари халықар. кинофестивалінің бас жүлдесі, 1957), “Ганг өзені елінде” (1960), “Өткен, бүгін және болашақ” (1971), “Кек” (1975) және т.б. фильмдердің режылыәрі картинаның көркемдік жетекшісі болды. *Капур – лирикалы-комедиялық актер, биші. Актерлік ойыны – әсерлі, муз. бояуы молдығымен ерекшеленеді. Үндінің “Падма Ихушен” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ішкі шаруашылық есеп айырысу

Ішкі шаруашылық есеп айырысу, шаруашылық ішінде есеп айырысу – дербес теңгерімге немесе бөлек теңгерімдерге бөлінген құрылымдық бөлімшелермен есептесу. Ішкі шаруашылық есеп айырысу айырысу шоты кәсіпорындардың бөлімшелерімен, өкілдіктерімен, басқа да оқшауландырылған кіші бөлімшелерімен есеп айырысудың барлық түрлерінің: бөлінген мүлік бойынша, материалдық құндылықтарды бір-біріне босату бойынша, өнімді өткізу бойынша есеп айырысу; ортақ басқарушылық қызмет бойынша жұмсалған шығынды беру, бөлімшелер қызметкерлеріне жалақы төлеу, т.б. бойынша есеп айырысу есебін жүргізуге арналған. Ішкі шаруашылық есеп айырысу кәсіпорынның теңгерімінде көрсетілмейді. Дереккөздер
Ішкі энергия

Ішкі энергия – дененің (жүйенің) тек ішкі күйіне байланысты энергия. Ішкі энергияға дененің барлық микробөлшектерінің (молекулалардың, атомдардың, иондардың, т.б.) ретсіз (хаосты) қозғалыстарының энергиясы, микробөлшектердің өзара әсерлесу энергиясы, атомдар мен молекулалардың ішкі энергиясы, т.б. жатады. Ішкі энергия ұғымын 1851 жылы У.Томсон енгізген. Дененің бір күйден екінші күйге ауысу барысындағы Ішкі энергиясының өзгерісі (ΔU) мынаған тең: ΔUΔQ–A, мұндағы Q – жүйенің қоршаған ортамен алмасқан жылу мөлшері, А – істелген жұмыс. Бұл теңдеу жылу алмасу процесі басты рөл атқаратын жүйелердегі энергияның сақталу және айналу заңын (термодинамиканың бірінші бастамасын) өрнектейді. Энергияның сақталу заңына сәйкес Ішкі энергия физикалық жүйе күйінің, яғни осы күйді анықтайтын тәуелсіз айнымалылардың (мысалы, температура, көлем не қысым), бір мәнді функциясы болады. Q және А шамаларының әрқайсысы жүйені Ішкі энергиясы U1-ге тең күйден U2-ге тең күйге ауыстыратын процестің сипатына тәуелді болады, ал ΔUU2–U1. Жүйе бастапқы күйіне қайтып келетін (U2-U1) кез келген тұйық процесс үшін Ішкі энергияның өзгерісі (ΔU) нөлге тең және QA (қ. Дөнгелек процесс). Адиабаттық процесте (қоршаған ортамен жылу алмасу болмаған, яғни Q0 жағдайда) жүйенің Ішкі энергияның өзгерісі жүйенің істеген жұмысына не жүйеге жасалған жұмысқа тең. Газдардың кинетикалық теориясы бойынша идеал газдар Ішкі энергиясының өзгеруі нәтижесінде, температураға байланысты молекулалардың кинетикалық энергиясы өзгереді. Сондықтан идеал газдың (немесе қасиеттері сол идеал газға жуық газдардың) Ішкі энергиясының өзгерісі тек оның температурасының өзгерісімен анықталады (Джоуль заңы). Бөлшектері өзара әсерлесетін физикалық жүйелерде (реал газдарда, сұйықтықтарда, қатты денелерде) молекулааралық және молекула ішіндегі өзара әсер энергиялары да Ішкі энергияға жатады. Мұндай жүйелерде Ішкі энергия температурамен қатар қысым мен көлемге де тәуелді болады. Абс. нөлге жуық (–273,16°С) төмен температуралар аймағында конденсацияланған жүйелер (сұйық және қатты дене) Ішкі энергиясының температураға тәуелділігі жойылып, ол белгілі бір тұрақты мәнге (U0) – “нөлдік энергия” дейтін мәнге ұмтылады (термодинамиканың үшінші бастамасы). Ішкі энергия негізгі термодинамикалық потенциалдардың бірі болып есептеледі. Көп атомды газдың ішкі энергиясы Көп атомды газдың ішкі энергиясы дегеніміз - серпімді шариктер деп қарастыруға болатын молекулалардың ілгерілемелі қозғалыстың орташа кинетикалық энергиясы. Егер екі атомды газды алсақ, онда бізге атомдармен емес, молекулалармен жұмыс істеуге тура келеді, ал олар түрлене де алады. Сондықтан, екі атомды идеал газдың ішкі энергиясы молекулалардың ілгерлемелі қозғалысының кинетикалық энергиясы мен айналмалы қозғалысының кинетикалық энергиясының қосындысына тең Дереккөздер
Баба түкті Шашты Әзіз кесенесі

Баба түкті Шашты Әзіз кесенесі – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Созақ ауданы, Құмкент ауылынан 3 км оңтүстікте, су қоймасының қасында орналасқан. Кезеңі XIX ғасыр ортасы. Кесене сипаты Шойтасы іргетас үстіне күйдірілген кірпіштен қаланған. Қасбеттік композицияға құрылған бір үйлі мазар. Төртқырлық жұмыр мойындыққа орнатылған еңселі күмбезбен көмкерілген. Қасбеті тегіс, әшекейі жоқ, тайыз әрі сүйір қуыс жасалған ортасында кіре берісі бар, қос босағасында шағын бедерлі мұнара орналасқан. Ішкі құрылымында шаршы үйдің өзегі бойынша сүйір аркалар салынған, күмбез осы аркаларға тіреледі. Қабырғаларына сылақ жүргізіліп, әктелген. Үйдің ортасына кірпіштен қаланған құлпытас орнатылған. Дереккөздер
Ибадуллаева Салтанат Жарылқасынқызы

ИБАДУЛЛАЕВА Салтанат Жарылқасынқызы (25.6.1965 жылы туған, Қызылорда қаласы) – биология ғылыми докторы (2007). Қызылорда педогокикалық институтын (1987, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университетті) бітірген соң осы институтта оқытушы, аға оқытушы (1993), 2003 жылдан доцент қызметтерін атқарады. «Взаимоотношение имунной, эндокринной и кардиореспираторной систем у жителей Приаралья и немедикаментозные методы повышения их функциональных возможностей» деген тақырыпта докторы дисс. қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – Арал өңірінің экологиялық және оның адам ағзасының физиологиялық көрсеткіштеріне зиянды әсерін зерттеу мәселелері. И. 12 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Бағаналы (жота)

Бағаналы – Қазығұрт жотасының батыс сілеміндегі аласа жота. Ең биік жері 875 м, батыс беткейі жарқабақты. Жер бедері, геологиялық ұрылымы Қырқалы жондарға тармақталған. Палеозойлық қатпарлыққа жатады, геологиялық жыныстары әктастан тұрады. Өсімдігі Топырағы ақшыл сұр. Қоңырбас, қияқ, өлең, аңғарларында бұта аралас жабайы жеміс ағаштары өседі. Дереккөздер
Сапалық тозу

]] Сапалық тозу – еңбек құралдарының толық табиғи тозуы басталғанға дейін бастапқы құнын бірте-бірте жоғалтуы. Екі нысанда көрініс табады. Бірінші нысанда еңбек құралдарының осы түрін өндіру тиімділігінің артуы нәтижесінде олар арзандайды. Екінші нысан жаңа‚ сапасы неғұрлым жетілдірілген және тиімді негізгі қорлардың пайда болуымен байланысты. Олардың пайдаланылуы өндірілетін өнімді арзандатады немесе оны нарықтан ығыстырады. Қолданыстағы қорлардың техникалық қасиеті осының нәтижесінде өзгермейді‚ бірақ олар жаңа қорлармен салыстырғанда өзінің тұтыну құнын жоғалтады‚ сондықтан бұрынғы (қолданыстағы) қорлар құнсызданады. Сөйтіп‚ бір жағынан‚ кәсіпорын жоғалтады‚ екінші жағынан‚ қоғам ұтады. Өйткені ескі қорлардың құнын жоғалтуы жаңа қорларды пайдаланудан болатын үнеммен тез өтеледі. Сілтемелер * Өнім * Қор * Кәсіпорын Дереккөздер
Капустин Юрий Николаевич

:Капустин Юрий Николаевич (15.6.1942 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Аткарск қаласы) – актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1991). *1965 жылы Саратов театр училещесін; *1987 жылы Киев театр өнері институтын бітірді; *1965 – 70 жылы Ресейдегі Ставрополь өлкелік драма театрында актер болды. Алғашқы рөлі – Э.Радзинскийдің“Махаббат туралы жүз төрт беттік хикаясындағы” Лева Карцев; *1970 жылы Қазақстанға қоныс аударып, сол кезден Алматыдағы Республика орыс драма театрында өнер көрсетеді. Осы жылдарда Капустин Андрей Гуськов (В.Распутиннің “Өле-өлгенше ұмытпасында”), балықшы Йост (Г.Гориннің “Тильінде”), Ксанф (Фигейред|Г.Фигейредоның]] “Эзопында”), Игорь (Н.Птушкинаның “Ол өлгеніншесінде...”), Уолтер Франц (А.Миллердің “Бағасында”), Жантық (Ғ. Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлуында”), көптеген сахналық бейнелерді жасады; *1979 жылы режиссер ретінде И.П. Щеголихиннің романы бойынша “Бұрқасын қар”; *1985 жылы А.Гельманның “Басқалармен оңаша”; *1994 жылы Э.Элис пен Р.Риздің “Екі жақты ойынын” қойды; *1998 жылы К. “Тағдырдың байқұс балалары” фильмінде Петрович; *2002 жылы “Ләйләнің намазында” Гарольд және отандық “Тоғысқан тағдырлар” теледидарлық сериалында Георгий Павлович рөлін сомдады. Дереккөздер:
Мая Мұхамед-Әлиқызы Бағызбаева

Мая Мұхамед-Әлиқызы Бағызбаева (1.5.1932, Шымкент қаласы – 9.12.2000, Алматы) – халықаралық шығармашылық академиясының академигі, Қазақстан Республикасының Жоғары мектеп Ғылым Академиясының академигі, филология ғылылымдарының докторы (1985) проффесор, Мәскеу мемлекеттік университетін үздік бітірген (1954). Еңбек жолын Шымкент педагогика институтында орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының оқытушысы болып бастады. 1961 – 1963 жылдары Мәскеу мемлекеттік университетінің орыс фольклоры кафедрасы бойынша аспирантурада оқып, филология ғылымдарының кандидаты болды (1963). 1963 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазМУ-де аға оқытушы, доцент, проффесор, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. Бағызбаева орыс халқының сөз өнерін зерттеуге зор үлес қосты. Қазақстандағы орыс фольклорын жинау, жүйелеу және зерттеу тұрғысында 100-ден астам ғылыми еңбек жазып, Қазақстандағы орыс ауыз әдебиеті үлгілерін бірнеше том етіп дайындап, баспадан шығарды, оқулықтар мен оқу құралдарын жазды. 1985 жылы «Қазақстандағы орыс фольклорын зерттеу мәселелері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады, 1990 жылы оның тікелей басқаруымен филология факультетінде фольклортану мәселесі бойынша ғылыми-зерттеу лабораториясы құрылды. Осы лабораториямен қоса орыс және шетел әдебиеті кафедрасын басқара жүріп, ол білікті мамандар тәрбиеледі, 20-ға жуық ғылым кандидаттары мен докторларын дайындады. Сөйтіп, Қазақстан ғылымында өзгеше ғылыми бағыттың негізін салды. Бағызбаева Қазақстан мәдениет қоры төралқасының мүшесі, Жоғары аттестациялық комиссиясының Диссертациялық кеңесінің төрайымы секілді түрлі қоғамдық қызметтер атқарды. Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым және техника қайраткері. Сілтеме
Құралай Серікханқызы Сарқытбаева

Сарқытбаева Құралай Серікханқызы (2.2.1975 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Талдықорған қаласы) – балет артисі, ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2002). 1993 жылы Алматы қаласындағы хореографиялық училищені (педагогтары С.А. Наурызбаева, Т.З. Мәлімбекова, Р.А. Қойгелдінова) бітірген; сол жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамына қабылданған. Осы театр сахнасында қойылған классикалық және осы заманғы балет спектакльдерінде жетекші рөлдерді орындады. Билеген елеулі партиялары қатарында Шырын (А.Д. Меликов, “Махаббат туралы аңыз”), Одетта, Одиллия, Аврора, Маша (П.И. Чайковский, “Аққу көлі”, “Ұйқыдағы ару” мен “Шаттауық”) т.б. бар. Сондай-ақ С. Левенсхольдтың “Сильфида”, Ж.Бизе – Р.К. Щедриннің “Кармен”, А.И. Хачатурянның “Спартак”, Чайковскийдің “Серенада”, Ф.Шопеннің “Шопениана”, Л.Ф. Минкустың “Дон Кихот”, А.Л. Рыбниковтың “Юнона мен Авось” қойылымдарында концерттік би нөмірлерін билеген. Мәскеу қаласындағы Үлкен театрда қойылған (1996) және Өзбекстанда өткен “Башори” халықаралық фестивалінде (2007,Ташкент) Чайковскийдің “Аққу көлі”; “Қырғызстан” халықаралық фестивалінде А.Аданның “Жизель” (2007, Бішкек қаласы) балеттеріне қатысқан. Гастрольдік сапармен Қазақстан (Павлодар, Өскемен, Қарағанды, т.б.), Ресей (Мәскеу, Санкт-Петербург, 1996; Орынбор, 1997; Тверь, 2002; Екатаринбург, 2004) және Украина (Киев, 1999) қалаларында, сонымен бірге Түркия (1998), Германия(1998),Мысыр,Үндістан, Қытай (2000) елдерінде болған. Сілтемелер * Украина * Ресей * Қазақстан Дереккөздер
Нұртай қорымы

Нұртай қорымы – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Қарқаралы ауданында, Талды темір жол бекетінен солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. Қорым сипаты Тас тақталардан жасалған қоршауы бар, диаметрі 3-16 м, биіктігі 0,1-0,7 м топырақ үйінділі 21 қола дәуірінен қалған оба, диаметрі 10-12 м, биікігі 0,1 м тас үйінділі 2 ерте темір дәуірінің обасы, сондай-ақ сопақша пішінді, өлшемдері 2*4 м, биіктігі 0,2 м шағын тас құрылыстан құралған, барлығы 24 нысаннан тұрады. 1980 жылы Қарағанды облысы тарихи-өлкетану музейінің экспедициясы (жетекшісі А.А. Ткачев) 15 қола дәуірі обасын қазды. Тас жәшіктер түріндегі 33 қабірде мүрделердің қол-аяғы бүгіліп, басымен батысқа қаратыла, бүйіріне жатқызылып жерленгені анықталды. Мұның ішінде 5 обаның үйіндісінде кезінде тағам құйылған қыш ыдыстар, жылқы мен қойдың сирақтары, сиырдың басы сияқты ас беру ғұрпының іздері сақталған. Бір обадағы қабір сыртынан аяқтарымен бір-біріне қарама-қарсы қойылып, бүйірлеріне жатқызылған 2 жылқының қаңқасы табылды. Олар ақ түсті балшықтан таптап арнайы жасалған алаңшаға қойылған, осы жерден басталған аласалау балшық жал қабірді айнала өткізілген. Ғалымдардың пайымдауынша, бұл – көне дәуірдің жауынгер арбасының символы. Қабірлерден 41 қыш ыдыс, қоладан құйылған пышақ, біздер, білезіктер, қапсырмалар, тізбелер, алқа-шекеліктер, моншақтар, қола, сүйек жебе ұштары, сүйек айылбастар, әктастан жасалған асатаяқ, тас қайрақ, 38 қой асығы және т.б. бұйымдар табылған. Барлығын қосқанда 798 қоладан, 15 тастан, 84 сүйектен, 1345 пастадан жасалған бұйымдар бар. Қыш ыдыстардан петровтық-алакөлдік белгілер байқалады. Қазылған обалары б.з.б. XVII-XV ғасырлар деп мерзімделетін Нұртай қорымы Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерінің айрықша маңыздылары қатарынан саналады. Дереккөздер