kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кептіру

Кептіру (киім-кешек немесе кір жаю) . Аз ғана киім-кешекті кептіру үшін ұзына бойында сырық басы киілетін ұялары бар екі қада орнатады. Ұяға көлденең сырық, басы кигізіледі (қалауынша). Олардың жоғарғы ұшынан төмен қарай бірнеше жерден жасалған саңылауларына диаметрі 2 ем таяқшаларды кесе-көлденең іліп қоюға болады. Киім-кешек кепкен соң, кедергі келтірмес үшін сырықты суырып алып қояды. Кір жаюға арналған алаңға әдетте бірнеше жерден екі қатар бағаналар орнатады. Қатар аралығы 6—8 м қашықтықта болғаны жөн. Әр қатардағы бағаналардың жоғарғы жағы бір-бірімен арқалық арқылы жалғасады. Бағаналар мен арқалықтар ағаштан немесе металл трубалардан жасалып, металл тоттанбауы үшін майлы не басқа бояумен сырлан ады. Арқалық арасына бір-бірінен 0,35—0,5 м қашықтықта кір ілуге арналған жіп кереді. Кейде арқалықты ілмекті етіп жасайды, бұл жіпті тез керіл, жинап алуға мүмкіндік туғызады. Қажетіне қарай мұндай 2 немесе 3 ілгішті қатар орнатады. Ілгіштердің қасына кір салынған шылапшын мен корзинаны қоятын (0,5 м) сандықтан ар қойған жөн. Ағаштан жасалған жаңа кір қыстырғышты алдын-ала жақсылан қайнатыл алған жөн. Өйтпеген күнде кірде шайыр дағы қалуы мүмкін. Сондай-ақ кір келтіруге арналған электр кептіргіштер де шығарылады. Дереккөздер
Қажар

Қажар - қалмақ халқын құрайтын 4 атаның бірі хазардан тарайтын ұрпақ. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «Сол хазардан үш атаның ұлы парсы жұртында қалып еді: Қажар, Афшар, Үш ташлы»деген дерек бере келіп, біздің қазақтың әйгілі «Ақтабан шұбырындыға» ұшырауына солардың шапқыншылығы себеп болғанын жазады. Өз заманындағы Нәсіридден шаһтың осы Қажардан шыққан кісі екенін айтады. Дереккөздер
Седиментометрлік талдау

Седиментометрлік (седиментациялық) талдау - дисперсиялық жүйеде бөлшектердің өлшемі бойынша таралу функциясын табуға мүмкіндік беретін зерттеудің сандық әдістері; затты түйірөлшемдік талдаудың тиімді тәсілдерінің бірі. *Седиментометрлік талдау екі класқа бөлінеді: Жердің тартылыс күші өрісінде талдау және орталыққа тартылу, электр және тағы басқа күштер өрісінде талдау. *Геологияда қолданылатын седиментометрлік талдау бөлшектердің өлшемін олардың сұйық бағанасында (су үшін гидравликалық ірілігі бойынша) шөгу жылдамдығы бойынша өлшеу принципіне негізделген. *Бөлшектердің сұйық ортада шөгу жылдамдығы мен олардың өлшемдері арасыңдағы тәуелділік бірқатар теориялық теңдеулермен өрнектеледі. Олардың ең маңыздысы — Стокс теңдеуі. *Бөлшектер диаметрін анықтаудың практикалық шекарасы — 100м мен 0,5м аралығы. Геологиялық практикада cедиментометрлік талдаудың көптеген әдістерінің ішінен ең көп қолданылатыны Сабанин әдісі мен тамшуырлық (Робинзон) әдістер Дереккөздер
Линзалы бітім

Линзалы бітім — тілімше және ине тәрізді ұсақ түйірлі массада (биотит, мусковит, серицит, тальк, хлорит, актинолит және т.б.) қатты минералдардың (кварц, гранат, далашпаттар) параллель бағдарланған линзаларымен сипатталады. Линзалы бітім метаморфтық таужыныстарға тән. Дереккөздер
Абайдың мемориалдық мұражайы

Абайдың мемориалдық мұражайы - Абайдың өмірі мен ақындық жолына байланысты материалдар жинақталған мәдени мекеме. 1980 ж. 30 қазанда Абай қанда (Қарағанды облысы) Қарағанды облыстық мұражайының бөлімшесі ретінде ашылған. Мұражай қорында Абай Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығына және ақын атымен аталатын қаланың өткені мен бүгініне қатысты 1341 экспонат жинақталған. Мұражайдың 3 экспозициялық бөлімі бар. Олар: «Абай Құнанбаев өмір сүрген орта», «Ақынның шығармашылық ортасы», «Абай және қазіргі заман». Ӏ-бөлімге ақынның туыстары, достары, жақындары, сондай-ақ, ұрпақтарына қатысты құжаттар және фотосуреттер жинақталған. Мұнда ақын тұтынған заттар да бар. Абайдың шығармашылық мұрасына арналған 2-бөлімде ақын шығармаларының дүние жүзі халықтарының 17 тіліне аударылған кітаптары бар. Экспозицияның 3-бөлімі Абай қаласына арналған. Мұнда Шерубайнұра кеншілер поселкесінің (қазіргі Абай қ.) алғаш бой көтеруі, оның экономикалық және мәдени өмірдегі табыстары жайлы баяндайтын материалдар қойылған. Мұражайдың ғылыми қызметкерлері көшпелі көрме ұйымдастырып, Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы лекция оқып тұрады. Мұражайда лекторий, халық университетінің факультеті, «Патриот» атты болашақ жауынгер клубы жұмыс істейді. Өз кітапханасы мен архиві бар. Дереккөздер
Қажымас дос халықта жоқ...

«Қажымас дос халықта жоқ...» — Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. Туындыда ақын биік адамгершілік талабының деңгейінен адалдықты, әділдікті, қайырымдылықты, дос пейілділікті жақтайды, өзімшілдікті, опасыздықты, өсек-өтірікті, қулық- сұмдықты сынға алады. Өлеңнен ақынның өз заманындағы қоғам тіршілігіне араласа жүріп, көңіліне қаяу түсірген келеңсіз жәйттерден түңіле мұңайған көңіл күйі сезіледі. Өлең 7 буынды, шалыс ұйқаспен өрнектелген. Ойлы, орамды тілмен орайын келтіріп айтқан ұтқыр да ұшқыр жыр жолдары мақал-мәтел, нақыл сөз іспетті көңілге қонымды. Туындының түпнұсқасы 1905 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбасында бар: «Бұйда тақ та мұрныңа, Бер деседі қолыма. Жарасар ма өзіңе Иттің ерсең соңына», - деген 3-шумақ пен: «Жақсы досың бар болып, Жанды аяған жарамас. Оңбаған дос жар болып, Ұятыңа қарамас», - деген соңғы шумақ барлық басылымдарға енгізілмеген. Сондай-ақ жинақтарға 6-шумақтың алғашқы жолы 1909 жылғы басылым негізінде: «Сыйласарлық тектінің» болып алынған. Бұл жол Мүрсейіт қолжазбаларында «Сақтасарлық жақсының» делініп жазылған. Өлең қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Қазаға ұрынған қара шекпен

«Қазаға ұрынған қара шекпен» («Қорасында бір байдың...») - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Түпнұсқа көлемі 39 жол болса, аударма 56 жол. Ақын түпнұсқаның жалпы мазмұнын сақтап еркін аударғанымен, мысал өлеңде өзгерістер бар. Мысалдың атындағы «в беде» сөзі аудармада «қазаға ұрынған» деп өзгеше берілген. Ауқатты шаруаны «бай» деп алған. Түпнұсқада сарайға бір ғана ұры түссе, аудармада ұрылар лапкені бұзып талқандайды, үйін де үптеп кетеді. Абай аудармасында бай ұрыны іздеп таба алмайды. «Қарны да әбден ашады, Ішеріне шай да жоқ». Крылов кейіпкері көпшіліктен көмек сұрайды. Абайда ол жылап, мұңын шағады. Орысшасында ақыл-кеңес берген тамырының, құдасының, көршісінің нақтылы аттары аталса, қазақшасында олардың есімдері көрсетілмеген. Крылов мысалын басыңа іс түссе достарың ақыл-кеңеске жомарт келеді де, нақты көмек керсетуге келгенде жақсы досыңның өзі саңырау қалады деп түйіндейді. Осы ойларды Абай ағайынға күнің түссе - көмектің орнына «бишара» мен «байғұс» сөздеріне қарғыс тигендей боласың деп қорытады. Мысал өлең 7-8 буынды шалыс ұйқас (-а, -б, -а, -б) өрнегімен кестеленген. Аударма Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1957, 1977 жылғы жинақтарда 3- шумақтың 3-жолы «Сыр жалаңаш түк те жоқ» түрінде берілсе, 1909, 1933, 1954 жылғы жинақтарда бұл жол «Тыр жалаңаш түк те жоқ» делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында 9-шумақтың 4-жолы «Өзіңнен болды-ау - деседі» болса, басылымдарда бұл жол 1909 жылғы жинақ негізінде «Өзіңнен болды, - деседі» болып алынған. Дереккөздер
Қазақ ақындары өлеңдерінің жинағы

«Қазақ ақындары өлеңдерінің жинағы» - Ұланбатырдағы «Шултұуд» баспасынан 1959 ж. моңғол тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырған Б. Энэбиш. Жинаққа Абайдың «Ауру жүрек ақырын соғады жай...» деген өлеңі енгізілген. Кітап көлемі 2,8 баспа табақ, 3000 дана болып басылған. Дереккөздер
Селективті адсорбция

Селективті адсорбция (латынша selectio — таңдау, іріктеу; латынша adsorbens —сіңіруші) — газдардан тұратын немесе сұйық қоспаның жеке бөліктерінің белгілі бір адсорбентпен жұтылу қабілетінің бірдей болмайтындығына негізделгеп процесс; көпқұрамбөлікті қоспаларды бөлу әдісінің негізі болып табылады. Дереккөздер
Сеппелер

Сеппелер — кристалдар сынығы немесе тектоникалық қозғалыстар кезінде желілерде жаралатын кристалдар. Олар шашылып, басқа кристалдардың жоғары қараған жақтарын жабады, осыдан кейін өсуін тоқтатады. Мысалы, тау хрустадіндегі хлорит сеппелері. Кристалдар өскен кездегі жағдайды калпына келтіретін белгілердің бірі. *Синонимі: фенопішіндер, сеппе бөлшектер. Дереккөздер
Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі

«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» - Абайдың И. Бораганскийдің«Восточная» баспасынан 1909 ж. жарық көрген тұңғыш жинағы. Құрастырып, бастырғандар Кәкітай Ысқақұлы мен Тұрағұл Абайұлы (кітапта Кәкітай, Тұрағұл Құнанбайұғылдары деп көрсетілген). Кітаптың әзірленіп, баспадан жарық көруіне Ә. Бөкейханов көп еңбек сіңірген. Ол ақын өлеңдерін жинап, редакциялауға белсене араласты. Тұрағұл әзірлеп, Бекейханов редакциялаған Императорлық орыс географиялық қоғамының Семей бөлімшесі шығармақ болған алғашқы жинақтың қолжазбасы Кереку түрмесінде қолды болған. Ал 1909 жылғы жинақ жарық көрген соң М. Дулатов: «1909 жылы Абайдың балалары мен інілерінің ризалығы Һәм Әлиханның ыждаһатымен Абай кітабы Санкт-Петербургте Бораганский баспасында басылып шықты», - деп жазды. Кітапқа енгізілген ақын өлеңдері «Халық туралы», «Өлең туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Ой туралы», «Насихат туралы», «Замандастар туралы», «Сегіз аяқ», «Сұлу ұрғашы туралы», «Жаз», «Күз», «Қыс», «Аңшылық туралы», «Переводтар», «Аттың сыны» деген 16 бөлімге топтастырылды. Абайдың «Масғұт әңгімесі», «Ескендір» дастандары жеке бөлімде берілген. Белімдердің көлемі, оларға енгізілген шығармалар саны әр түрлі. Мысалы, «Халық туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Насихат туралы» бөлімдеріне 10-нан 37-ге дейін өлең топтастырылса, жыл мезгілдеріне байланысты бөлімдер, «Сегіз аяқ», «Аңшылық туралы», «Замандастар туралы», «Сұлу ұрғашы туралы»бөлімдері бірді-екілі өлеңнен ғана тұрады. Ақынның А. С. Пушкиннен, М. Ю. Лермонтовтан, И. А. Крыловтан аударған 41 өлеңі жеке бөлімге топтастырылған. Дегенмен құрастырушылардың Абай шығармаларын бұлайша топтастыруын шартты жіктеу деп қарау керек. Өйткені тақырыптық жағынан олар сол бөлімдерге сай келе бермейді. Жинақта Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаевтың ақын өмірінен аса құнды деректер беретін және Абай туралы алғашқы жазбаша құжаттардың бірі саналатын «Абай (Ибраһим) Құнанбайұғылының өмірі»деген көлемді мақаласы жарияланған. Кітап ақынның фотосуретімен жабылады (бұл фото да аса құнды деректі материал). Кітаптың көлемі 120 бет. Дереккөздер
Әскери қауiпсiздiкке төнетiн қатерлер

Әскери қауiпсiздiкке төне-тiн қатерлер - мемлекеттің аумақтық түтастығына, бостандығына, еркіндігіне, тәуелсіздігіне, егемендігіне, мем¬лекеттік бірлігіне, оның үлттық қүндылықтарына және мүдделеріне қауіп төндіретін қарулы озбырлық; жауыққан, соғысқүмарлық сипаттағы мәлімдемелер; әскери қүралдарды пайдалану арқылы арандату, қысым көрсету, қоқанлоқы корсету шаралары; әдейі ойластырылмаған әскери қақтығыстың, оның ішінде байқамай ядролық соғыс өртінің шығу ықтималдығы. Әскери қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Қайнар көздері: экстремистік-экспансиялық мақсатта әске¬ри күш қолдану мүмкіндігін мойындайтын әскери доктриналар және саясат; басқа мемлекеттердің аса жоғары қорғаныс қажеттіліктерін қамтамасыз ететін әскери күшінің үдей түсуі, ядролық қарудың болуы және ядролық соғыс қаупінің сақталуы, ядролық әлеуетін арттыруға талпынатын мемлекеттер тобының болуы; әскери-саяси (аймақтық және ғаламдық) түрақсыздықтың өршуі; мемлекетпен шекаралас аймақта немесе мем¬лекеттің өз аумағында әскери-саяси шиеленісу мен қарулы қақтығыс ошақтарының болуы; әскери барлаудың белсенділігінің артуы; әскери қауіпсіздік мәселелері жөніндегі келісім-шарттардың бүзылуы және т.б. Дереккөздер
Серия

Серия (латынша series — қатар) — таужыныстардың мейлінше қалың қабатын қамтитын және біртұтас шөгінділі, жанартаулық немесе тектоникалық оралымға сәйкес келетін неғұрлым ірі стратиграфиялық бөлімше; бірнеше свиталарға жіктеледі. Дереккөздер
Қазақ әдебиетінен үзінділер

«Қазақ әдебиетінен үзінділер» - Венгрияның М32ВТ баспасынан 1969ж. венгр тілінде жарық көрген жинақ. Жинаққа Абайдың «Жаз», «Күлембайға» тағы да 5 өлеңі мен қанатты сөздері енгізілген. Аударғандар Тренчени Имре мен Радо Георгиу Фордитос. Кітап көлемі - 107 бет. Дереккөздер
Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілi

«Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілi» - Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1960 ж. жарық көрген монографиялық еңбек. Авторы - Қ. Жұмалиев. Еңбек кіріспеден, «Шоқан Уәлиханов», «Ыбырай Алтынсарин» атты тараулардан және абайтану мәселелеріне арналған үлкен 2 бөлімнен тұрады. Монографияда автор Абайдың өмірбаянына шолу жасап, ақынның қазақ халқының әлеуметтік, мәдени өміріндегі тарихи орнына баға береді. Ақын өлеңдерінің құрылысын зерттеп, қазақ әдебиетіне мазмұн, идея, тіл көркемдіктері жағынан енгізген жаңалықтарын ашып көрсетеді. Абай шығармашылығын қазақ әдебиетінің кейінгі кезеңдерімен байланыстыра талдайды. Көлемі 21,5 баспа табақ, 20 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Серпентиниттер

Серпентиниттер — гипербазиттердің гидротермалық-автометасоматоз жағдайында өзгеруі (серпентиндену) нәтижесінде қалыптасатын таужыныстар; негізінен серпентин минералдарынан және карбонаттар мен магнетиттің қосалқы минералдарынан тұрады; хромит, тальк, тремолит, брусит, кварц және халцедон минералдары да ұшырасуы мүмкін. Дереккөздер
Серпентинсіздену

Серпентинсіздену - серпентиндену процесіне қарама-қарсы процесс, яғни серпентиниттердің өз бойындағы су молекулаларынан арылып, қайтадан оливиниттерге, перидотиттерге және тағы басқа "сусыз" таужыныстарға айналу процесі. *Серпентинсіздену процесі серпентинит дербестігінің сақталуына қолайлы көрсеткіштерден жоғары температуралар жағдайында, ғана (800— 820°С) жүзеге асады. Дереккөздер
Кетчуп

]] Кетчуп— томаттан дайындалған дәмдеме.Кетчуп - қытайдың "кэциап" сөзінен (ферменттелген балық соусы) — көптеген тағамдар, өнімдермен бірге берілетін дәм-деуіш. Құрамында томат езбесі, сірке суы және татымдықтар бар. "Кэ-циап" соусын Америкаға қытайлар апарған, ал оның кең тарауына Нью-Йорк тұрғыны Генри Джон Хайнц көп еңбек етті. Тағы қараңыз *Томат Дереккөздер
Серіктес элементтер

Серіктес элементтер— тау-кен ісінде: пайдалы қазба құрамында дербес минералдар түзбейтін, кенді байыту барысында өзіндік концентрацияға дараланбайтын не өздерімен изоморфтық қосындылар құрайтын металл концентрациясының құрамында ғана ұшырасатын қосалқы пайдалы элементтер; басты-бастылары: кадмий, индий, германий, галлий, рений, гафний және тағы басқа. Дереккөздер
Абайдың музыкалық творчествосы (кітап)

«Абайдың музыкалық творчествосы» - ҚазССР Ғылым Академиясы баспасынан 1954 ж. қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген этнографиялық жинақ. Кітапқа Т. Арғынов, М. О. Әуезов, К. Байғұтдинов, Ж. Елебеков, Ә. Қашаубаев, С. Қасымжанов, Қ. Лекеров, М. Мұхаметжанов, А. Ысқақов сынды әдебиет пен өнер адамдарынан жазып алынған Абайдың 20 әні енгізілген. Әндерді А. Э. Бимбоэс, А. Қ. Жұбанов, Е. Г. Брусиловский, Б. Г. Ерзакович, А. В. Затаевич, Л. А. Хамиди нотаға түсірген. Сондай-ақ, жинаққа профессор В. П. Чернованың шолу мақаласы берілгенерал Онда автор Абай әндерінің ырғақтық, саздық, үндік ерекшеліктеріне талдау жасайды. Кітап өнертанушыларға, әншілерге, жалпы ән сүйер қауымға арналған. Көлемі 5,3 б. т., 10 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Сиалитті мору қыртысы

Сиалитті мору қыртысы- мору қыртысының геохимиялық типі, алюмосиликаттардың толық шайылуымен және қарқынды гидролизімен сипатталады. *Сиалитті типке: каолинитті, галлуазитті, аллофонды, монтмориллонитті, бейделитті, нонтронитгі, гидрослюдалы, гидрохлоритті, гидросиликат-магнезиялы, шамазитті қыртыстар жатады. Сиалитті мору қыртысы түрлі ендіктерде гумидтік климат жағдайында, магмалық таужыныстар, сонымен бірге алюмосиликатты метаморфтық таужыныстар, аркозды құмтастар, карбонаттар және тағы басқа моруынан жаралады. Дереккөздер
Абайдың нақыл сөздері (жинақ)

«Абайдың нақыл сөздері» (афоризмдері) - ҚазССР саяси және ғылыми білімдер тарату қоғамы 1958 ж. шығарған зерттеу еңбек. Авторы - Қ. Өмірәлиев. Еңбек «Абайдың нақыл сөздерінің қалыптасу жолдары» және «Абайдың нақыл сөздері» деген тақырыптардан тұрады. Онда автор Абай шығармаларында кездесетін тұжырымды ой мен ұтымды ұйқасқа құрылған нақыл сөздерді сала-салаға жіктеп, талдау жасайды, олардың қоғамдық сипатын танытып, әлеуметтік астарын ашады. Қазақ жазба әдебиетінде нақыл сөздердің негізі Абайдың дидактикалық шығармалары арқылы орныққанын нақты деректермен айғақтайды. Ақынның қысқа қайырымды, мағынасы бай, тәрбиелік мәні орасан зор көркемдік дәрежесі жоғары, айшықты, қанатты сөздерін тарихи қажеттіліктер негізінде туған, уақыт жүгін арқалайтын күнделікті өмірде сүйіспеншілікпен қолданылатын, үлгі-өнеге тұтатын еңбек деп бағалайды. Кітапша әдебиетшілер мен ғылыми қызметкерлерге, көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 2,5 б. т., 8 мың 500 дана болып басылған. Дереккөздер
Карбонат түзілу

Карбонат түзілу - мұхит, теңіз және көл түптеріндегі шөгінділер (тұнбалар) құрамында карбонаггардың түзілуі. Бұл процестің ең көп тараған түрлері — биогендік және хемогендік карбонаттардың түзілуі. Карбонат түзілуінің сындарлы терендігі Мұхит суы терендіктерінің шартты деңгейі. Бұл деңгейден тереңірек аудандарда түзілген пелагиадаық шөгінділер құрамында карбонатты тау жыныстары болмайды. Бұл құбылыс аталған ортаның физикалық-химиялық ерекшеліктерімен (қысым мөлшері, судың температурасы, СО, мөлшері және т.б.), сол сияқты карбонаттардың түзілу және еру мүмкіндіктерінің өзара қатынас мөлшерінің өзіндік көрсеткішімен түсіндіріледі. Тынық мұхит алабында бұл деңгей 4000-5100 м, Үнді мұхитында 4500—5100 м, ал Атлант мұхитында 3650— 6000 м тереңдіктер аралығында. Карбонат шөгінділер Негізінен (немесе 30%-дан артық) карбонат минералдардан (кальцит, арагонит, доломит, кейде т.б.) тұрады; биогендік, хемогендік және сынықты түрлерге бөлінеді. Дереккөздер
Кешью жаңғағы

Кешью жаңғағы — тропиктік ағаш жинағы; кондитер өнеркәсібінде кеңінен пайдаланылады, торттар мен пирожныйлардың бетіне салатын, С витамині мол жаңғақ дәндері. Жемісінен тәтті шырын дайындайды, құрамында 5% су, 25% ақуыз, 50% май, 13,6% көмірсу және 3% күл болады; қолданар алдында қуырады. Суреттер жинағы Дереккөздер
Керогаз

Керогаз. Пілтесі асбест немесе мақта-матадан жасалған, бір немесе екі конторлы керогаздар болады. Асбест пілтелі керогаз Керосин шығыны сағатына—180—190 г., 4 литр суды қайнату үшін 30—35 минут қажет. Резерзуарының сыйымдылығы 0,75 л. Пілтесі мақта Пілтесі мақта - матадан жасалған керогаздың қуаты асбест білтелі керогазға қарағанда екі есеге жуық төмен. Керосин шығыны — сағатына 80 г., 4 л суды қайнату үшін —55 минут жұмсалады. Резервуарының сыйымдылығы —1 л. Керогазды жағу кезінде нұсқауда көрсетілген ережелерді қатаң сақтау керек. Керосиннің орнына бензин немесе басқа жанармай қолдануға, жұмыс істеп тұрған кезде оған керосин құюға, үрлеп өшіруге, жанып тұрған керогазды бір орнынан екінші орынға қозғауға болмайды. Тағы қараңыз *Газ Дереккөздер
Липарит

Липарит — қышқыл құрамды кайнотипті эффузиялық магмалық тау жынысы. Түсі — қызғылт, сарғыш, сұр, ақ. Бітімі — ағынды, кейде шомбал, кеуекті, құрылымы порфирлі, кейде афирлі. Фенокристер кварц, калишпат, қышқыл плагиоклаз, кейде биотит болып кездеседі, Арқауы фельзиттік, сферолитгік, микропойкилиттік болып, кварц пен далашпаттардан, кейде түгел шыныдан тұрады. Липарит тасқындар, күмбездер, сығьшмалар, нектер құрайды. Синонимі: риолит. Дереккөздер
Айналайын, құдай-ау

«Айналайын, құдай-ау»-Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Көлемі 124 жол. Жоқтау. Сүйікті ұлы Әбдірахман қайтыс болғанда, оның әйелі Мағышқа ақын өзі шығарып берген. Жалпы сарыны қазақтың дәстүрлі жоқтау өлеңдеріне ұқсас болғанымен, өлеңдік мәдениеті олардан әлдеқайда жоғары, ішкі мазмұны да бай. Мұнда сүйген жарынан айрылған жас әйелдің ішкі күйігі мен жан қайғысы, жүрек дерті аса зар сезім күшімен беріледі. Ескі жоқтауларда ішінара қыстырылып кетіп отыратын бөгде сөздерден таза, тек айтушының өз басындағы қасіреті мен өлген күйеуінің артықша адамгершілік қасиеттері ғана айтылады. Сөз арасында әйелдің өткен өмірі еске алынып, жас басынан жетімдік көргені, сонан соң сүйген адамына қосылып, енді ғана бақытқа қолы жеткенде, мынадай қайғылы халге душар болғаны қоса айтылып, жоқтау әсерін күшейтіп отырады. Әсіресе, қатарынан озып шығып, үлкен қалалардан мол білім алып келген оқымысты күйеуінің асыл қасиеттері: оның асқан ақылы, ашық мінезі, ізгілігі, мейірбандығы, кішіпейіл, көпшілдігі т. б. сүйкімді қылықтары тізбектеліп, өмірден ерте кеткен серігінің жарқын бейнесі жасалады. Сондай жақсы жармен тым аз күн ғұмыр кешіп, тым болмаса бір-екі жыл қызығын көрмеген арманы айтылады. Сонымен бірге жоқтауда сол замандағы қазақ әйелінің іштен тынып жүрген бір өкінішті жайы да сезіледі. Ол - күйеуі бірнеше жыл алыстағы орыс қалаларында оқуда, қызметте жүргенде, іште булыққан сағынышты сезімін сыртқа шығара алмай, үнсіз зар шеккен шерлі мұңы. Ауыр науқасқа душар болған жарының қиналған сәтінде қасында болып, өз қолынан күте алмауы, ақтық жолға өз қолынан аттандырып, бақылдасып қалмауы - бүл да жас зайыптың қайғы-қасіретін күшейте түсетін қапа. Абай осы қазаның барлық ауыртпалығын әкелік жүрекпен өзі де тарта отырып, сүйікті келінінің басындағы бақытсыздықты ақындық дарын күшімен өте әсерлі етіп жеткізеді. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1939 жылғы толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасы бойынша басылымдарда 1-шумақтың 11-жолы «Айырып, от қып өртедің», 2-шумақтың 4- жолы «Шыққалы ана қарнынан», 5-шумақтың 3-жолы «Сағынып көрген қылықты», 7-шумақтың 4-жолы «Жалғанда болмас жұбаныш» болып алынған. Бұл жолдар Мүрсейіттің 1905, 1907 жылғы қолжазбаларында «Айырып, от қып өртеген», «Шыққалы бір мен қарыннан», «Сағынып көрмек қызықты», «Жалғанда болмас сүйеніш» түрінде берілген. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Керосинка

Керосин шам — шағын ғана жарық көзі. Бірақ оның жарығы кезінде тұтас ауылды, бүкіл елді жарықтандырып, адамзат өркениетінің бір кезеңін алға сүйреген болатын. Керосин шамының тарихы XIX ғасырдың ортасына қарай бастау алады. 1853 жылы поляк ғалымы Игнаций Лукасевич мұнайдан бөлініп алынған жаңа сұйықтық — керосинді (керосене) жарық көзі ретінде қолдануға болатынын дәлелдейді. Бұл — электрден бұрын, бірақ майшамнан кейінгі үлкен техникалық серпіліс еді. Бұған дейін халық шыраққа, балауыз шамға, тіпті жануар майын пайдаланып, жарық шығаруға тырысқан болатын. Алайда олардың жарығы әлсіз, түтіні көп, ал қолдану мерзімі қысқа болды. Керосин шам болса, жарқын, ұзақ жанады, үнемді әрі қарапайым. Керосин шамның құрылымы өте қарапайым: төменгі бөлігінде сұйық күйдегі керосин құйылады. Оған матадан немесе арнайы материалдан жасалған фитиль батырылады. Шамның үстіңгі бөлігіндегі әйнек колба желден қорғап, жалынның тұрақты жануына мүмкіндік береді. Фитиль арқылы керосин жоғары тартылып, от берілгенде жану процесі басталады. Бұл — сол кездегі ең тиімді жарық көзі болды. Шамды бұрап қою арқылы жарықтың деңгейін де реттеуге болатын — бұл да өз уақыты үшін үлкен жаңалық. Керосинка. Оның бірнеше — білтелі, екі түтікті, бір және екі конфорлы;түрі бар. Білте ретінде ені жалпақ мақта-мата пайдаланылады. Кейбір керосинкалардың конфоркасы қозғалмайтындай немесе бір мезгілде екі астро қоюға болатындай жазылмалы етіп жасалады. Керосинка жанып тұрған кезде май құятын тесігі жабық болуы тиіс, ыс-жалын шықпас үшін білтенің күйген жерін қиып тастап отырады. Керосинканы жағу үшін алдымен білтені тұтандырып, 2—3 минут қыздырады да, содан кейін жалынды ретке еліреді. Керосин біткенше жағудың қажеті жоқ, өйткені білте бүлінеді. Керосинканы өшіру үшін жалынды барынша басу қажет. Тағы қараңыз * Керосин Дереккөздер
Лиственит

Лиственит — карбонатты-кварцты гидротермалық-метаморфтық тау жынысы; ультранегізді тау жыныстардың өзгерістері нәтижесінде қалыптасады; бұл тау жыныспен көбіне алтын кенорындары байланысты. Дереккөздер
Карбонаттарды танымалдау әдістері

Карбонаттарды танымалдау әдістері — дала жағдайында 5%-дық тұз қышқылымен, лабораториялық жағдайда иммерсиялық, бояу, рентген-құрылымдық, химиялык, термиялық әдістермен ажырату. Карбонатты керіш Карбонатты таужыныстардағы органикалық қалдықтарды, оолиттерді, сферолиттерді бір-бірімен біріктіретін зат. Құрамы жағынан ол кальцитті, кейде доломитті, сидеритті, саздыкарбонатты болады. Басқа шөгінді таужыныстардан айырмашылығы — карбонатты таужыныстарда керіштену кеуекті және крустификациялық болады. Дереккөздер
Кеспе

Кеспе — бидай ұнына жұмыртқа және басқа қажетті заттар қосып иленген қамырды жіңішкелеп кесіп, қайнаған суға қайнатып пісірілген тағам. Балқан мен Жапонияға дейінгі барлық елдердің ұлттык тағамының құрамына кіреді. Дайындаудың жылдамдығы мен жеңілдігі, кепкен түрінде жақсы сақталатындығы оны әртүрлі тағамдарда қолдануға мүм-кіндік береді. Кеспенің басты технологиялық ерекшелігі — ол жайылған қамырдай дайындалуы. Тағы қараңыз * Қамыр Дереккөздер
Карбонатты таужыныс

Карбонатты тау жынысы - кальций, магний, темір карбонаттарынан тұратын тау жынысытар. Шөгінді карбонатты тау жынысы тар (әктас, доломит, әксаз, бор), метаморфогенді карбонатты тау жынысытар (мәрмәр) және магматогенді карбонатты тау жынысытар (карбонатит) болып сараланады. Құрамының жартысынан карбонатты минералдардан тұратын иегінді тау жынысытар. Карбонатты тау жынысы іиегінді құрамында молынан таралған (орта есеппен оның құрамының 20-25 пайызы),олар әдетте әктастар (негізінен кальцит минералынан тұратын Карбонатты тау жынысы), доломиттер негізінен доломит минералынан тұратын Карбонатты тау жынысы) және осы екі тау жынысытардың әр түрлі қатынастағы қосындылары (доломитті әктастар, әкті доломиттер) түрінде ұшырасады. Карбонатты тау жынысытардың өзге түрлері (сидериттер, магнезиттер, анкериттер) сирек кездеседі. Өзінің жаралу тегі жағынан Карбонатты тау жынысы хемогендік, органогендік және сынықты тау жынысы болуы ықтимал. Әктас — доломит тізбегіне қарасты Карбонатты тау жынысы жарықшақты жинауыштар рөлін атқаруы өте жиі байқалатын құбылыс. Дереккөздер
Карелия мұзбасуы

*Бұл геологияға қатысты тақырып. Ресей құрамындағы республика жайында мына мақаланы көріңіз: Карелия Республикасы. Карелия мұзбасуы (Карелия бойынша) — Шығыс Еуропа жазығындағы соңғы төрттік мұзбасуы, кейде валдай мұзбасуының бір сатысы саналады. Карелиялық қатпарлық Протерозой эонына тән қатпарлық; бүгінгі күннен шамамен 1600-1850 млн жыл бұрын аяқталған болса керек. Дереккөздер
Карлар

Карлар — қырқалар мен көтерілімдер жүйесі, әр түрлі бағытта тарамдалған атыздармен — астаушалармен бөлінеді. Ерігіш тау жыныстары бетінде аққан су сорғаламалары (атмосфералық, өзен, кейде көл мен теңіз толқындары) әрекетінен пайда болады. Карст дамуының бастапқы сатысына тән. Дереккөздер
Карлинг

Карлинг (немісше: Karling) — пирамида пішінді, көбінесе үш қырлы шың, кеңейген карлар мен цирктердің бірнешеуінің артқы қабырғаларының қиылысуы нәтижесінде жаралады. Биік тауларда дамығын. Мысалы, Альпідегі Маттерхорн тауы. Дереккөздер
Килька, шабақ балық

Килька, шабақ балық — майшабақтар тұқымдасына жататын кәсіптік майда балық; ұзындығы 17 см-ге дейін. Негізгілері: хамса тәрізді килька — дене тұрқы — 15,5 см, массасы — 26,4; балдырлармен, балық уылдырығымен қоректенеді. Өздері жыртқыш балықтарға жем болады. Етінен консерві жасалады, тұздалады, кептіріледі; Каспий килькасы — дене тұрқы —10—11 см, массасы — 50 г; балық уылдырығын, ұсақ су жәндіктерін қорек етеді; ездері жыртқыш балықтарға жем болады. Тұздалған етінің майлылығы — 14—21 %, консерві жасалады. Тағы қараңыз * Жыланбас балық * Жұмыр ақ балық * Балық * Кальмар * Итбалық * Жылтыр тұқы * Жылан балықтар Дереккөздер
Тоңның ұлғаюы

Тоңның ұлғаюы– жылудың ұдайы тапшылығына байланысты грунттың (тау жынысытың) қатып, тоңның ұлғаюы. Жылдық орташа температура —2°С-тан аспаған жағдайда грунт жібіп үлгермейтіндіктен, уақыт өткен сайын тоңға айналған тау жынысы біртіндеп қалындай түседі. Нәтижесінде бедердің айрықша пішіндері жаралады (ісінген төбелер, аяз жарған жарықгар және т.б.). Маусымдық тәң қыс кезеңінде көп жылдық тоңға ұласады. Дереккөздер
Киіз үйдің сыртқы әбзелдері

, кереге, ши)]] Киіз үйдің сыртқы әбзелдері — күн сәулесін түсірмеу және су өткізбеу, жылу сақтау және т.б. қызметтер атқаратын әбзел — туырлық, үзік, түндік, киіз есік. Үйдің сыртқы әбзелдерін бір-бірімен байланыстыру үшін — бау-құрлар (таңғыш, бас арқан, белдеу, шалма, желбау, басқұр, туырлық бау, үзік бау), шаңырақты көтеруге арнаулы бақан қолданылады. Керегенің ішінен түрлі түспен боялған шилер тоқылады. Дереккөздер Тағы қараңыз *Киіз үй сүйегі *Киіз
Топырақ пен таужыныстың жылу тендестігі

Топырақ пен таужыныстың жылу тендестігі – энергия сақталу заңына негізделген,атмосфера-топырақ-литосфера жүйесіндегі топыраққа немесе таужынысқа түсетін жылу энергиясының кірісі мен шығысын салыстыру.Жылу теңдестігінің элементтері тәуліктік және жылдық өзгеріске түседі. Шамасы мен таңбасы бойынша олар уақыт ағымында және жергілікті географиялық ендік пен бойлыққа байланысты айтарлықтай өзгеріп отырады. Жылу теңдестігінің ең маңызды құрамдас бөлігі радиациялық тендестік (R), содан кейін — конденсация мен булану кезінде пайда болатын жылу (L), атмосфера мен оның астындағы бет арасындағы турбуленттік жылу алмасу (Р),жылу тасымалдау немесе автокция (А), сонымен қатар астындағы бетке,яғни топыраққа кететін жылу (Ф). Астыңғы беттің жьлу тендестігінің тендеуі: R + L + Р + А + Ф = 0. Дереккөздер
Маар

]] Маар— лава атқыланбай газ қопарылысы ғана болған жанартау әрекетінен пайда болған шұңғылша не цилиндр бітімдес ойыстар; ылғалды климат жағдайында Маарлар суға толып, маар көлдері деп аталатын көлдер пайда болады. Маар диаметрі 200-3200 м, тереңдігі 150-400 м аралыгында болып келеді. Маарлар жанартау әрекетінің өте қарқынды өткен жалғыз ғана қопарылысы нәтижесінде калыптасатын болса керек. Дереккөздер
Топырақ суы, ылғалы

Топырақ суы, ылғалы -топырақ қабатында (аэрация зонасы) молекулалық тартьлыс күшінің әсерімен түйіршіктерге жабысып тұратын су (ылғал). Ол топырақтағы кеуектер мен қуыстарды грунт сулары сияқты толық толтырмайды, өйткені қуыстардың едәуір бөлігі су буы мен ауаның үлесіне тиеді. Т.е. — өсімдіктердің өніп-өсуіне қажет негізгі су көзі. Құм топырақтар салмағының 4—10%-ын, құмайт, құмды саздар-Ол тұрақталған шеткі аймақтың не қатпарлы атыраптың орталық массивтеріңдегі немесе оның жақтауы мен қатпарлы атыраптың аумағындағы синхронды қозғалысты бейнелейді. Дереккөздер
Толеит

Толеит — 1 негізді плагиоклаздан ,пироксеннен,мүйізалдамыштан, кейде оливиннен тұратын базальт немесе долерит түрлері; құрамы кварцты–калий - шпатты гранофирлерге сәйкес келетін жанартау шыныларының жекелеген түйірлерін кіріктіреді; 2. Кремний қостотығымен (SіО2) қаныққан (тіпті аса қаныққан) базальт түрлерінің бүгінгі петрологиялық әдебиетте өте жиі ұшырасатын атауы; сілтілі (немесе оливинді) базальт деген атауға қарама-қарсы мағынада колданылады. Дереккөздер
Литораль

Литораль (лат. жағалық, жағалау) — теңіздер мен мұхиттардағы толысу кезеңі кезіндегі су басатын, ал бұған керісінше жағдайда құрғап қалатын жағалау бөлігі. Литораль ені 1, кейде 10 км-ге дейін жететін түрлі өсімдіктері жағалауды тұтаса басып кететін аумақ. Ол судың ең жоғарғы көтерілуі мен ең төменгі қайтуы деңгейлерінің арасында орналасады, Кейде Л. ұғымы кеңірек қарастырылады, яғни ол: супралиторальдар мен сублиторальдар деп бөлінеді. Көлдерге қатысты — түптік өсімдіктер өсетін белдем ұғымына келеді. Дереккөздер
Кокос

Кокос— кокос пальмасының шырынды жемісі; қабығынан ор түрлі токарлық бұйымдар жасалады, талшықтарынан төсеніштер тоқылады арқан есіледі; кокостың ұлпасынан тамақтық және техникалық кокос майы алынады; кеспеген жаңғақтарының шырыны — кокос сүті — шол қандыратын сусын. Тағы қараңыз *Банан *Киви жемісі Дереккөздер
Майбалық минералды суы

Майбалық минералды суы — Ақмола облысындағы "Бурабай" курортының солтүстік-шығысында 8 км жердегі көл шарасындағы минералды су. Суының терендігі — 7 м, балшық қабаты қалыңдығы — 2 м-дей. Хлоридті-сульфатты судың минералдылығы — 10—16 г/л, "ерекше" қасиеті мен минералы жоқ бальнеологиялық топқа жатады. Бұл су "Бурабай" курортында асқазан ауруларын емдеуге пайдаланылады. Балшығы: сульфатты, минералдылығы — жоғары, ерітіндісі — хлоридті натрийлі-магнийлі, минералдылығы — (мг/л). Құраушыларының мөлшері (мг/л): күкірт-сутек — 50-60, бром 1,6, йод — 1,3. Дереккөздер
Максималды ағын

]] Максималды ағын — өзен тасығанда пайда болатын су көлемінің табиғи құбылысы. Кейде бұған қатысты: "Өте көп су шығыны" деген шартты аталым қолданылады. Оның су тасқыны кезіндегі көлемін есептеуде көктемгі қар, күзгі мұздың еруінен, қатты нөсер жауыннан пайда болатын суға сәйкес жүргізілетін мелиоративтік жүйенің құрылыстарын жобалағанда және оны пайдалану кезіндегі су тасқынының деңгейі мен негізгі көрсеткіштерін міндетті түрде есепке алу өте қажет. Осы көрсеткіштерді ескере отырып, гидротехникалық құрылыстардың негізгі көрсеткіштері мен өлшемдерін анықтайды. Дереккөздер
Мал шаруашылық ағындылары

]] Мал шаруашылық ағындылары - Өзен, көл аңғарларына орналасқан көптеген мал фермалары суқоймаларды ластайтын негіздер болып табылады. Малдарды суаруды жеңілдету үшін, әдетте, мал фермаларын су көздерінің жағасына немесе жақын жерге орналастырады. Сұйық қалдықтар көп жинайтын орын болмаған жағдайда, бұл қалдықтар жаңбыр суымен оңай жуылып, су көздерін ластайды. Кішігірім өзендерде, фермадан төмен орналасқан алқапта табиғат қорғау шаралары болмаған жағдайда су лайланып иістенеді және балық қырылады. Мал шаруашылық қалдықтары, олардың құрамында ауру қоздырғыш ішек құртының жұмыртқалары (гельминттер) және патогендік микроорганизмдердің болуымен де қауіпті. Әсіресе, шошқа кешендерінің қалдықтары аса қатерлі болады. Дереккөздер
Малталар

Малталар — аққан сумен немесе теңіз, көл толқындарымен мүжіліп, жұмырланған, өлшемі 10—100 мм аралығындағы тау жынысы сынықтары. Қазіргі заманғы және ертедегі шөкпе кабаттарда жиі кездеседі. Дереккөздер
Толықкристалды таужыныс

Толықкристалды тау жынысы - құрамына шыны тектес заттарды кіріктірмейтін, түгелімен кристаллы заттардан тұратын тау жынысы; кұрамбөліктері тек қана микроскоппен көрінетін өте ұсақ кристаллы түрлері де ұшырасады. Дереккөздер
Кола

Кола – құлқайырлар тұқымдасына жататын тропиктік Африкада өсетін ағаш түрі; кейбір түрлерінің жемістері медицинада, сондай-ақ ликер және кока-кола сусынын жасауда қолданылады. Кока-кола Кока-кола — сергітетін алкогольсіз сусын, көптеген елдерде кеңінен тараған; The Coca-Cola Company компаниясының өнімі; 200-2010 жылдар арасындағы әлемдегі ең үздік бренд болып саналады. «Кока-кола» сусыны 1886 жылдың 8 майда (Джоржия штаты, АҚШ) Атлантада ойлап тапқан. Дереккөздер
Кольеретка

Кольеретка— шөлмектің негізгі цилиндрлік бөлігіне емес, "мойны мен иығының" жалғаспағына жапсырылатын, ішіндегі сұйықтықтың сапасына қатысты қайсыбір анықтама беретін қосымша затбелгі. Кольеретканың болуының өзі-ақ өнімнің сапасы жоғары екенін көрсетеді. Қатардағы өнімдерде Кольеретка болмайды. Негізгі жапсырмасы болмайтын, тек Кольеретка ғана жапсырылатын өнімдер де кездеседі. Дереккөздер
Кольраби

Кольраби — шаршыгүлділер тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдік туысы; көкөніс өсімдігі. Тағамға етті жуан сабағы пайдаланылады. Өнімділігі гектарынан 100 ц және одан жоғары болады. Тағы қараңыз *Сәбіз *Картоп *Пияз *Қияр Дереккөздер
Компот

Компот — сұйық десерт тағамы; аздап қант салынған суға қайнатылған жас немесе кепкен жемістердің қоспасы. Компот дайындауға жеміс-жидектің барлық түрі пайдаланылады. Жуылып, тазаланған жеміс-жидектерге қантты шырын құйылып дайындалады. Компотты кептірілген, консервіленген және жаңа жиналған жеміс пен жидектен әзірлеуге болады. Жаңа жиналған алма мен алмұрттан жасалған компот Тазартылған алманың әрқайсысын 6—8 бөлікке бөліп, өзегін алып тастау керек. Алма қарайып кетпеуі үшін қайнатқанға дейін аздап лимон қышқылы қосылған салқын суға салып қойған жөн. Ішінде қанты бар кастрөлге 2 стақан ыстық су құйып, оған туралған алманы салып, жұмсарғанша 10—15 минут (алма сұрпына қарай) қайнатады. Егер компот піскен антоновка алмасынан дайындалса, оны қайнауына жеткізсе болады. 500 г алмаға: 3/4 стақан қант қажет. Жаңа жиналған алмұрттан жасалатын компотта осы әдіспен дайындалады, бірақ қантты (алмұрттың тәттілігіне қарай) азайтуға болады. Жаңа жиналған өріктен жасалған компот Өрікті салқын сумен жуып, сүйегінен ажыратады. Кастрөлге қант салып, 2 стақан ыстық су құйып араластырып, үстіне өрікті салып, қайнату керек. 500 г өрікке: 3 л стақан қант қажет. Жаңа жиналған алма мен шиеден жасалған компот Шиені салқын сумен жуып, сүйегінен ажыратыл, табақшаға салады. Шиенің сүйегіне су құйып қайнатып, елекпен немесе дәкемен сүзеді. Алынған шырынға қант сеуіп араластырып, үстіне тазартылып кесілген алма салады. Алма жұмсарғанша 10 минут баяу қайнатады да, үстіне шиені қосып, қайта қыздырады. 300 г алма мен 200 г шиеге: 3Д стақан қант қажет. Жаңа жиналған алма мен өріктен жасалған компот Кастрөлге қант үстіне 2 стақан ыстық су құйып араластырады да, тазартылып, кесілген алма қосып, жұмсарғанша 10 минут баяу қайнатады. Сосын оған сүйегінен тазартылған өрік салып, қайтадан қайнату керек. 300 г алма мен 200 г өрікке: стақан қант қажет. Тоңазытылған жеміс пен жидекті де компот дайындау үшін (алдын ала пісірмей-ақ) пайдалануға болады, қант пен судан өзінше бөлек шәрбат жасау керек 500—700 г жеміске 3/4 стақан қант және 2 стақан су құйып, шәрбат суығаннан кейін үстіне жеміс салады. Жеміс қағынан жасалған компот. Қақты жуып, ұзақ қайнатуды керек ететін неғұрлым қатты алма мен алмұртты іріктеп алып, үстіне салқын су құйып, 15—20 минутт баяу қайнатады. Сонан соң қант, ваниль немесе лимон ұнтағын, қалған жемісті қосып, тағы да 5—6 минут қайнатады. 200—300 г кептірілген жеміске: 1 стақан қант, 4 стақан су, ваниль мен лимон қабығының үгіндісі дәміне қарай қосылады. Қара өріктен жасалған компот. Қара өрікті жуып, үстіне ыстық су құйып, қант салып, 10—15 минут қайнатады. 200—300 г қара өрікке: 3/ І стақан қант, 3 стақан су керек. Тағы қараңыз *Алма *Өрік *Шие Дереккөздер ca:Compota cs:Kompot de:Kompott eo:Kompoto es:Compota fr:Compote he:לפתן io:Kompoto ja:コンポート nl:Compote no:Kompott pt:Compota sk:Kompót sv:Kompott tr:Komposto yi:קאמפאט
Кондитер өнеркәсібі

Кондитер өнеркәсібі- жете механикаландырылған, автоматтандырылған кәсіпорындары бар тамақ өнеркәсібінің ірі саласы; кондитер өнімдерін шығарады. Тағы қараңыз *Кондитер өнімдерін жіктеу *Кондитерлік майлар Дереккөздер
Кондитерлік майлар

Кондитерлік майлар (Кондитерские жиры) — ор түрлі майлардың қоспасынан дайындалатын майлар; құрамды бөліктері табиғи майлар немесе майлардың өңделген түрлері болуы ; мүмкін. Кондитерлік майлар печеньеге, вафлиге, сергіткіш салмаларға, шоколадты өнімдерге арналған, кәмпиттерге арналған қатты майлар болып бөлінеді. Бүл майлардың құрамында фосфатидтер мен анти тотықтырғыштар және т.б. болады. Барлық кондитер майлары (печеньеге арналғанынан басқасы) түсі ақтан ашық сарыға дейін өзгереді, кейде сұрғылт немесе қоңырқай ) түсті болады. Печеньеге арналған майдың түсі сарыдан сұрғылтта дейін өзгереді. Сұйық кондитер майларының түсі ашық сарыдан ашық қоңырға дейін болады. Тағы қараңыз *Кондитер өнімдерін жіктеу *Кондитер өнеркәсібі Дереккөздер
Кондиция

Кондиция — тауардың, материалдың, өнімнің және т.б. белгілі бір нормаға сай болуы, сапасы. Кондиция — кендегі пайдалы заттың өнеркәсіпте қолдануға тиімді не тиімсіз екенін анықтайтын шекті сапасы немесе технология жағынан кедергі келтірмейтін (мыс., кен кесектерінің ірілігі) шекті шама көрсеткіштер.. Дереккөздер
Консерві өнеркәсібі

Консерві өнеркәсібі- өсімдік және жануар тектес өнімдерді (жемістерді, көкөністерді, сүтті, етті, балықты) өндейтін тамақ өнеркәсібінің саласы. Консервілер (герметикалық ыдыстағы жартылай фабрикаттар мен дайын азықтар) шығарады. Тағы қараңыз *Консервілер *Алматы жеміс консервілеу зауыты *Консервілеу тәсілдері *Консервілеу Дереккөздер
Консервілер

Консервілер — сақтаған кезде бұзылып кетпес үшін термикалық, химиялық немесе басқаша өңдеуден өткізілген азық-түлік өнімі. Консервілер төмендегідей болып жіктелінеді: * балаларға және диетикалық жалпы консервілер: асарлық, түстік, табиғи, көкөніс маринадтары, көкөніс шырындары, көкөністі; * томатты консервілерлер: томат шырыны, томат езбесі, томат пастасы, томат соусы; * жеміс консервілері: компоттар, повидлолар, тосаптар, джемдер; * табиғи жеміс-жидек шырындары: жүзім, жемістер. Тағы қараңыз *Консерві өнеркәсібі *Алматы жеміс консервілеу зауыты *Консервілеу *Консервілеу тәсілдері Дереккөздер
Консервілеу тәсілдері

Консервілеу тәсілдері Тамақ өнімдерін консервілеудің бірқатар тәсілдері бар. * Пастерлеу — ферменттердің әсерінен өтетін биохимиялық процесті тоқтату мақсатында өнімдегі ашытқы, зеңдерді, бактерияларды жою үшін өнімді қажетті уақыт бойы 75-100° С аралығындағы температурада өңдеу. Өнімдегі бүл микроорганизмдер 100° С-та жойылады. Джемді, тосапты, кейбір жеміс шырындарын, көкөніс және жеміс маринадтарын, ұзақ сақталмайтын кейбір балық консервілерін де пастерлейді. * Зарарсыздандыру — өнімді ұзақ уақыт сақтау үшін 100° С-тан жоғары температурада, барлық микрофлораны жоюға қажетті уақыт бойы өңдеу. * Кептіру — микроорганизмдер тіршілік ететін ылғалдылықты азайту процесі. Кептіру өнімнің түріне байланысты, микроорганизмдер тіршілік ете алмайтын ылғалдылыққа дейін 40 — 240° С температурада жүргізіледі. Жеміс-жидекті, етті, балықты, сүтті, саңырауқұлақтарды, жұмыртқаны және т.б. өнімдерді кептіреді. Тағы қараңыз *Консервілер *Алматы жеміс консервілеу зауыты *Консерві өнеркәсібі *Консервілеу Дереккөздер
Борис Андреевич Ненахов

Борис Андреевич Ненахов (1928-71) - суретші. Графика саласында жұмыс істеді. Ол «Абай Құнанбаевтың туғанына 125 жыл» атты альбомға «Түбінде баянды еңбек егін салған» өлеңі бойынша (1971, түрлі-тұсті, линогравюра; Қазақстан ұлттық кітапханасының қоры) сурет салды. Дереккөздер
Не іздейсің, көңлім, не іздейсің?...

«Не іздейсің, көңлім, не іздейсің?...» - Абайдың 1892 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты, 8 шумақтан тұрады. Ақын адам баласының шын мақтауға іңкәр көңіл-күйін, көптен алғыс алуды, елге жақсылық жасауды тіршілігінің мәні деп тұсінетін гуманист жанның өз арымен сырласуын өлең ернегіне тұсірген. Мақтаудың өзі сатылып, «екі сөзді тәңірі атқандар» деңгелекше шыр айналып, тарысы піскенніңтауығы болған заманда адам қадірін кім білмек. «Сатып алма, сөз сатса, Ол асылды аңдамас», «Мен - мақтанның қҰлы емес, Шын ақылға зорлық жоқ. Антұрған көп пүл емес, Өлім барда қорлық жоқ» деп ақын ар алдындағы берік сертін, кісілік парасатын білдіреді. «Өмір, дұние дегенің, Ағып жатқан су екен. Жақсы-жаман көргенің, Ойлай берсең, у екен» деген ақын түйінінің астарында көңіл көзі көреген, өзі емес өзгенің болашағын ойлаған адамның жүрегін өкініш уы өртеп, аққан судай өмірден опықжеумен өтетіні, ойлы адамның көңілі іздегенін таппақ емес деген ишара жатыр. Ақынның бұл өлеңіне композитор М. Маңғытаев арнайы ән-романс шығарған. Өлеңнің алғашқы шумағы 11 буынды, қалған шумақтары 7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Қунанбай ұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер ұшырасады. Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасында 4-шумақтың 1-жолы «Мақтан - жел сөз жанға қас», 5-шумақтың 1-жолы «Журттың бәрі сөз сатса» болса, барлық басылымдарда бұлжолдар Мүрсейіттің 1905, 1907 жылғы қолжазбаларына, 1909 жылғы жинаққа сүйеніп, «Мақтау - жел сөз жанға қас», «Жұрттың бәрі сөз сатқан» болып алынған. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Нимец Иван Иванович

Нимец Иван Иванович (1938 ж. т.) - суретші. Монументті енер саласында жұмыс істейді. 1968 ж. К. С. Федоридимен бірге Абайдың мемллекеттік әдеби-мемориалды музейінде көрме үйымдастырды. Осы көрме үшін ол «Абай» (металл, шекіме), «Абай оқыған медресе» (қағаз, ернек, акварель) суреттерін салды (екеуі де автордыңжеке қорында). Дереккөздер
Антонина Тимофеевна Никитина

Антонина Тимофеевна Никитина (1902-1990) - суретші. Көркем керамика саласында жұмыс істеген. Алматы керамик. станциясының (қазіргі Алматы экспериментальді керкем керамик. заводы) негізін қалаушылардың бірі. Ол Абай портреті салынған сәндік қумыра мен табақша (керкем сурет, оймыштау) жасады. Дереккөздер
Владимир Александрович Новиков

Владимир Александрович Новиков (1937 ж. т.) - композитор. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Ол Абайдың «Қараңғы түнде тау қалғып», «Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа», «Татьянаның сөзі» әндерін өңдеген. Сондай-ақ «Домбыраға қол соқпа», «Махаббат, достық қылуға», «Абайдан» вокалдық триптихтері, скрипка, бас, виолончель және фортепиано үшін жазған әндері бар. Дереккөздер
Новоселов

Новоселов - тергеуші. 1884 ж. 26 қазанда Үзікбай Бөрібайұлының Ибраһим Құнанбаевтың үстінен жазған арыздарын тексерген. Новоселовтың бұл істі тексеруіне И. Қүнанбаев қарсылық білдірген соң, істі тексеру Семей уөзінің соты П. Е. Маковецкийге тапсырылған. Дереккөздер
Новроцский

Новроцский 1903 ж. көкшетаулық Шаймерден Қосшығұл Ұлының жазған арызына байланысты Абайға мүсылман фундаментализмі бойынша күдік келтіріп, оныңқыстауына, балалары Мағауия мен Турағулдың үйлеріне тінту - Нворороцкийдің басшылығыменжүргізілген. Ол Абайға мінездеме жазып, арызда жазылған күдіктің негізсіз екенін анықтаған. Дереккөздер
Өзеннің дамуы

Өзеннің дамуы - өзеннің барлық ирелендерін қоса есептегендегі нақты ұзындығы мен оның бастауы және сағасын қосатын түзу сызық ұзындығының қатынасы. Бұл сипаттама өзен ағатын жер бедерінің ойқы-шойқылық дәрежесі мен иректік дәрежесін көрсетеді. Дереккөздер
Изотермия

]] Изотермия — метеорологияда: 1) атмосфераның белгілі бір қабатындағы биіктікке байланысты ауа температурасының өзгермеуі; 2) белгілі бір атмосфералық процестердегі температураның (мыс., изотермиялық кеңею кезіндегі) тұрақтылығы. Дереккөздер en:Contour line#Temperature and related subjects
Силицийсізденген пегматит

Силицийсізденген пегматит — гранит-пегматиттік балқыманың ультранегізді не карбонатты жыныстарға кіріп силицийсізденуінен пайда болған пегматигтің түрі. Бұл процесте кремнезем мен сілтілер қапталдық жыныстарға кетіп, балқыманың құрамы көп өзгереді. Ультранегізді жыныстардағы силицийсізденген пегматитпен корундтың, изумрудтың кендері кездеседі. Дереккөздер
Нұрғазы

Нүрғазы -Абайдың өміріне қастандық жасаушы топтың адамы. 1898 ж. Муқыр сайлауында Нүрғазы ақынға қамшысын ала ұмтылғанда Уәйіс Сопин Абайды өз денесімен қорғаштап, соққыны тигізбей, аман алып қалған. Дереккөздер
Инерциялық ағыс

Инерциялық ағыс — қозғалыс тудырушы күштер тоқтағаннан кейін байқалатын су қозғалысы. Инерциялық ағыс Кориолис күші мен ортаға тартқыш күштер теңдеуіне байланысты су бөлшектері полюстерде — 12 сағаттық кезеңмен шеңберлене қозғалса, ал 30 градус ендікте — 24 сағаттық кезеңмен, сондай-ақ экваторда айналу кезеңі шексіз болады. Дереккөздер
Нүрғали Қошқарбайулы

Нүрғали Қошқарбайулы Семей қаласында турып, қымызхана устаған кісі. Нүрғалидың үйі мен қымызханасына Абай балаларымен, жақын- дарымен келіпжүрген. Біржолы Абай қымызхана алдында қасына әнші, домбырашы Әлмағанбет ҚапсәлемҰлы мен скрипкашы Тұсіпжанды алып суреткетұскен. Бұл суреттіңтупнүсқасын Нүрғалидың келіні Көшенқызы Бижамал Абайдың мемл. әдеби-мемориал. музейіне тапсырды. Ақынның бұл сирек фотосы музей экспӨзициясына уздіксіз қойылып келеді. Дереккөздер
Инесүзгі

Инесүзгі - су ағыншасының көмегімен гидравликалық тәсілмен грунтқа батыруға мүмкіндік беретін, төменгі жағына арнайы сүзгі мен сүйір ұштық жалғанған құбырлар тізбегінен тұратын құдық. Инесүзгі грунт сулары деңгейін төмендету және кен орындарында ашылатын сулы тау жыныстарды құрғату үшін қолданылады. Дереккөздер
Нұрғаным Бердіқожақызы

Нұрғаным Бердіқожақызы (т. ж. б. - 1911) - Құнанбайдың кіші әйелі. Абайдың баласы Ақылбайды бауырына салып тәрбиелеген. Абай әкесі Құнанбай қазасынан кейін Ақылбайды бөлек шығарып, Нүрғанымды өз қолына алған. Шығармалар Нүрғанымның «Колхоз жыры», «Еңбек», «Меке» атты жыр жинақтары жарық көрген. Нүрғанымның шығармашылық еңбегінің бір саласы - Абай шығармаларын халыққа кеңінен насихаттау болды. Ол 1916 ж. Орынбор қаласында өз қаражатымен Ұлы ақынның бурын баспа жүзін көрмеген: «Жазды күні қылтиған бір жауқазын...»., «Ата-анаға көз қуаныш...», «Құр айғай бақырған...», «Белгілі сөз өлді-өлді...», «Күшік асырап ит еттім...», «Тайға міндік...», «Жарқ етпес қара көңлім не қылса да...» атты өлеңдері мен бірінші қара сөзін жинақтап, «Абай термесі» деген атпен Орынборда жеке кітап етіп бастырып шығарды. Павлодар қаласында орыс тілінде шығып тұрған «Степной пахарь» газетінің 1922 ж. 29 қазандағы санында жарияланған «Біздің ақындарымыз және әдебиет» мақаласында орыс оқырмандарын Абай шығармаларымен таныстырып, ақын өлеңдеріне талдау жасады. Дереккөздер
Инжектор-қоспалағыш

Инжектор-қоспалағыш — сұйықтықтарды қоспалауға арналған ағыншалық сорғы; мысалы, мұнай өнімдерінің дистилаттарын үздіксіз тазалағанда, тазаланушы дистилатқа реагенттер — күкірт қышқылы, сілтілер және т.б. қоспалау үшін қолданылады. Дереккөздер