kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фонетикалық заңдылықтар

Фонетикалық заңдылықтар — сөз құрамындағы және сөздер арасындағы дыбыстардың үндесуі, ықпалдасуы, алмасуы мен өзгеруі арқылы тілдің табиғи айтылу нормасын сақтайтын ережелер жүйесі. Фонетикалық заңдылықтар, дыбыс заңдылықтары — дыбыстардың өз қалпын сақтауы мен үздіксіз болып отыратын өзгерістерін, өзара алмасуы мен тіркеотерін зерттеп отыратын дыбыстардың даму заңдылықтары. Дыбыс заңдылықтары фонетикалық күнделііаі сөйлеу үстіндегі шынайы құбылыс-тардың, аллофондық түрленулердің, дыбыстың сөздегі орнына байланысты болатын өзгерістердің себепшісі болады. Аллофондық түрленулер керші дыбыстардың әсеріне байланысты және кез-келген сөзге тән, сол тілде сөйлейтін кез-келген адамның тілінде кездесе береді. Мысалы, қазақ тілінде етістік сөздің соңында кездесетін -ды (-ді) өткен шақ көрсеткіші сөйлеу үстінде -ткөрсеткішімен алмаса береді: барады - барат, келеді - келет т. б. Екі дауыстының арасындағы қатаң дауыссыздың үяңдану ы (жақ — жағып, оқ — оғып. б.), көрші дыбыстардың бір-біріне икемделуі (басшы — баш- шы, көзсіз — көссіз т. б.) белгілі бір Фонетикалық заңдылықтардың әсерінен болады. Мұндайда артикуляциялық Және акустикапық өзгерістер қатар жүреді: мен крлдім — мең гелдім, тап басты — тап пасты т. б.' Тіл дами келе шынайы фонетикалық өзгерістер тұрақты күйге түседі: қол қап — қол ғап — қолғап, жар қанат—жар ғанат—жарғанатт. б. " Фонетикалық заңдылықтар" деген ұғымды тіл біліміне младограмматиктер енгізген. Олар бір тілдің ішіндегі диалектілерде немесе бір-біріне талас екі дәуірде қатар жүрген дыбыстардың бір тілге қалай сиысып жүргендігін осы жолмен түсіндіріп отырған. Фонетик. өзгерістер тұрақты заңдылықтардың арқасында ғана болып отырады. Егер тұрақты заңдылыққа бағынбайтын фонетикалық өзгерістер кездесіп қалса, онда олардың бір себебі бар. Ендеше сол себептерді іздеу керек. Мысалы, аршаты (неге аршалыемес), қаракөл елтірісі (неге қарагөл елтірісі емес) т. б. Фонетикалық заңдылықтар барлық тілдерге тән әмбебеп болуы да мүмкін немесе бір немесе туыстас бір топ тілге ғана бірегей болып келуі де мүмкін. Дереккөздер
Морф

Морф (— тұлға) - морфеманың тектестігі нақтылы қолданылатын түрі. 1947 ж. Ч. Ф. Хоккет морф терминін терминімен қоса ұсынған. Аллофон фонеманың, морф морфеманың қолданыстағы түрі деп түсіндіреді. Морфема бір болмаса, бірнеше морфтан да тұруы мүмкін. Мысалы, үйлер, үйге, үймен, үйшік дегенде үй түбір морфемасы ешқандай өзгеріссіз бір морф қаппында қолданылып тұр. Ал септі, себеді, сеуіп дегенде бір морфема үш морфта (сеп, себ, сеу) қолданылып тұр. Морфтардың жасалу жолдары Морфтардың жасалу жолы әр түрлі: *1) дыбыстардың алмасуы арқылы; (зы- тыр - жытыр, құрбан - құрман, түгелде - түген- де т. б.); *2) морфема аралығына қыстырма дыбыс қойылу арқылы (осы сөзіне -ша, -дай жұрнақтары жалғанғанда осынша, осындай болып айтылады да осын морфы пайда болады); *3) морфема соңына селбеспелі дыбыстар (эпитеза) қойылып айтылу арқылы (бүк-бүге, шік- шіге, лық-лықа, мүлде-мүлдем т. б.); *4) морфема құрамы ықшамдалу арқылы солай ет - со-(ла)й(е)т - сөйт болып ықшамдалғанда - солай морфынан -сөй, ет морфынан -ет қалып жеке морф жасалып тұр); *5) метатеза жолымен де (со- рық сөзіндегі -ық морфемасы метатеза арқылы сорғы болып айтылғанда -ғы морфы пайда болады) жасалады. Морфема - жаппы атау да, морф — морфеманың нақтылы өкілі, сөзге морфологиялық талдау жүргізгенде морфемаға емес, морфқа бөлеміз. Дереккөздер
Мүсірепов атындағы бульвар (Алматы)

Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, қазақ сөз өнерінің хас шебері, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан Ғылым академиясының академигі, социалистік еңбек ері Ғабит Мүсіреповтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 06.09.1986 №16/407 шешімі) берілген. Мүсірепов Ғабит (1902-1985) Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ол - «Қазақ, солдаты», «Ұлпан», «Оянған өлке», «Кездеспей кеткен бір бейне» романдары мен басқа да повестер жинағының авторы. Ғабит Мүсірепов «Қазақстан» баласының бас редакторы, «Социалистік Қазақстан» газетінің редакторы, «Қазақ әдебиеті» газетінің және «Ара»-«Шмель» басылымдарының бас редакторы, Қазақстан Жазушылар Одағы басқармасының бірінші хатшысы, Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 800 метр. Дереккөздер
Қарағанды педагогика институты

Қарағанды Педагогика Институты (ҚарПИ; 27-шағынаудан, Мұқанов к., 1) 1970 ж. Қарағанды Педагогика Институтынын спорт факультеті негізінде Қарағанды дене шынықтыру педагогика институты болып құрылды; 1984 жылдан осы аты берілді. Халық ағарту жүйесіне бастапқы әскери оқу, педагогика және психология (мектеп жасына дейінгі), педагогика және бастауыш білім беру, методикасы, дене тәрбиесі (оқу мерзімі — 4 жыл), дефектология, математика, еңбек оқуы, физика, сызу (оқу мерзімі —5 жыл) мамандықтары бойынша кадрлар даярлады. Институт құрамында 6 факультет (бастапқы әскери оқу, мектепке дейінгі тәрбие,педагогика және бастауыш білім беру методикасы,физика-математика, инженерлік-педагогика,дене тәрбиесі), 150 тындаушыға арналған даярлық бөлімі, 26 кафедра болды. Институт ректоры 1970-73 ж. Б. С. Мусин, 1973-1982 ж. Д. А. Шаймұханов, ал 1982 жылдан С. Қ. Досмағамбетов болды. 1996 ж. Қарағанды мемлекетгік университетіне косылды. Дереккөздер
Медеу көшесі (Астана)

Медеу көшесі (Астана)- бұрынғы атауы А.Островский көшесі. Медеу көшесі Ш.Бөкеев, Аспара, Т.Шевченко, Оқжетпес көшелерін қиып өтіп, Д.Карбышев көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 2664,2 метр. Медеу - жасанды мұз айдыны]] бар дүние жүзіндегі ең ірі спорт кешені. Алматы қаласынан 18 шақырым жерде, Алматы шатқалында теңіз деңгейінен 1691,2 метр биіктікте орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Раиса Ахметқызы Үрекенова

Раиса Ахметқызы Үрекенова (25. 2. 1930 жылы т., Батыс Қазақстан облысы, Камен ауданы) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1969). Мәскеудің М. В. Ломоносов атындағы университеті филология факультетінің түрік тобын бітірген (1953). ҚР ҒАның Тіл білімі ин-тында құрметті демалысқа шыққанша аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеді. ҚР ғылым академиясының корр.-мүшесі М. Балақаевтың жетекшілігімен "Орыс тіліндегі қатыстық сын есімдердің қазақ тілінде грамматикалық игерілуі" деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады. Үлкен қазақша-орысша сөздікті құрастыруға қатысты. Дереккөздер
Мыңбаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге биология ғылымдарының докторы, селекционер ғалым, Қазақ КСР Ғылым акдемиясының корреспондент-мүшесі Керім Мыңбайұлы Мыңбаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 04.11.1956 Ые28 шешімі) берілген. Мыңбаев Керім Мыңбайұлы (1906-1948)Қарағанды облысында дүниеге келген. Ол Қазақстан Мемлекеттік жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, ВАСХНИЛ Президиумының Қазақ бөлімінің төрағасы қызметтерін атқарған.Көше Бостандық ауданында орналасқан. Манас кәшесінен басталып, Түркебаев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Әуезов, Айманов, Жароков, Розыбакиев көшелерін қиып өтеді.Бұрынғы атауы - Гвардейский қиылысы. Кешенін ұзындығы - 2600 метр. Дереккөздер
Қағанақ, сағанақ

Қағанақ, сағанақ. «Қағанағы қарық, сағанағы сарық». Осы бір тұрақты тіркестің мағынасы жалпы түсінікті. Тіліміздің түсіндірме сөздігінде оны — мәз-мейрам, уайым-қайғысы жоқ деп ұғындырады. Мысалы: «Адамы тоқ, малдары күйлі, егіншөптері шығымды... дегендей, ауыл адамдарының қағанағы қарық, сағанағы сарық» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Есею.). Сәбең құрастырған осы сөйлемнің өзінде де тұрақты тіркес мағынасы айқындала, анықтала түседі. Алайда тіркестегі төрт сөздің ішінен «қарық» қана ішінара басқа сөздермен тіркеске түскенмен («қарық болу» сияқты) қалған үшеуі жеке-дара қазіргі тілімізде қолданылмайды десе де болады. Осы сөздердің алғашқы мағынасын, теркіндерін іздестіре келгенде мынаны байқаймыз. «Қағанақ»— қазақ тіліне ерте кезден тән сөз. В. Радлов сөздігінде кағанак — сиыр бұзаулағаннан кейінгі пісірілген бірінші сүт (В. Рад. Опыт..., II, I, 72). Дәлірек айтсақ, алғашқы уыз сүт. «Қарық» сөзінің түбірін М. Қашқари сөздігінен табамыз. Онда қар — ыдыс ернеуінен асып тегілу мағынасын береді (ДТС, 422). Әрине, бүл мол дүниенің белгісі. Бұл жерде мынадай жорамалға жол беруге де болады. Бір кезде түркі тайпалары «қарық» сөзін араб тілінен ауысып алса керек. Арабтарда «ғарих» сөзінің бірнеше мағынасы бар. Солардың бірі— 1. шектен асқан, шексіздік; 2. шому, бату (Араб.-рус. сл., 1970). Араб тіліндегі мағыналар да белгілі бір нәрсенің молдығын аңғартады. Енді екі сөздің басын қосып, қазіргі қалыпта мағынасын түсіндірсек, «қағанағы қарық» дегеніміз «уызы шексіз» болмақ. Демек, ертедегі қазақ сияқты мал баққан халықтың басты қорегінің молдығының белгісі. «Сағанақтың» әзірге біз білетін екі мағынасы бар. Оның бірі М. Қашқари сөздігінде: сағнағи — кептірген асқабақ (ДТС, 481). Екіншісі бізде — сағанақ, қырғыздарда — саканак тұлғасында ұшырасатын сөз. Мұның мағынасы «кереғе жасайтын таяқшалар». Біздің назарымызды көбірек аударатыны соңғы тұлғалы сөз бен соның берер мағынасы. Себебі, ертеде көшіп, қонып өмір өткізген қазақ халқы асқабақ егіп, оны кептіріп, кәделеп, қадірлеп тұтынды деу ойға сиыспайтын сияқты. Көшпелі халыққа баспананың қымбаттысы, қолайлысы да киіз үй және оның ағаш тасы, әсіресе керегесі десек орынсыз болмас. Осы ойымызға ат басын тіресек, сағанақ керегеге теңеліп, баланып айтылып отыр. «Сарық» сөзінің төркінін көп іздеп қиналуға болмас. Өйтқені, ол қазіргі тілімізде жиі қолданылатын түс түрі — сарының ертедегі дыбыстық түлғасы. Оның ертедегі түркі тілдері сөздіғінен — сарығ (ДТС, 488) немесе өзбек тілінен де («сариқ» қалпында) кездестіреміз. Әрине, кереге таяқшаларының алтын түстес сары сырмен боялуы да ертеде дәулеттіліктің нышаны демеске болмайды. Сөйтіп, «сағанағы сарық» дегеніміз «кереге ағашы сары» болып түсіндірілмек. Қорыта айтсақ, «қағанағы қарық, сағанағы сарық» тұрақты сөз тіркесін қазіргі тілімізге сөзбе-сөз аударсақ, «уызы шомылуға жетеді, керегесі сары алтындай» болып шығар еді. Демек, «тамағы тоқ, үйі күмбездей көк»— бұл сәл ауыспалы мағына. Дереккөздер
Қағыс есту

Қағыс есту. Сөз тіркесінің түсіндірме сөздіктегі мағынасы — анық емес, жаңылыс, басқаша есту болып түсіндірілген. «Әмірші қатты шошынды, қағыс естідім бе деп қалды» (Д. Досжанов, Жібек.). «Қағыс» түлғасы тілімізде кез келген сезбен тіркесе бермейді. Көбіне «есту» етістігінің алдында келеді. Кейде «қағыс қалу» болып та тіркеседі. Мұндағы «қағыс» сөзін «қаға берісте» тіркесімен өзгертуге болады да, ал «қағыс есту» тіркесіндегі «қағыс» ондай өзгеріске көнбейді. Тілімізде кездесіп, әңгіме болып отырған «қағыс» сөзінің төркіні боларлық тұлғаны басқа түркі тілдерінен кездестіре алмадық. Алайда, түркі тілдеріне жақын, жуық саналатын тілдерден мына сөзді кездестіреміз: хагас — жарты, жартылай, шала (Қаз.-мон. сөз., 1977, 345) мағыналарында қолданылады. Моңғол тілінен ауысқан «хагас» сөзінің қазақ тілінде «қағыс» болып езгеріп, «есту» етістігімен тіркеске түсіп, қалыптасуына толық мүмкіндігі бар деп топшылаймыз. Өйткені «қағыс есту» орнына «шала есту», «жартылай есту» деген тіркестердІң қолданылуы тілімізде ұшырасып отырады. қадағалау. Мұқият бақылау, тәптештеп тексеру мағыналары орнына тілімізде осы кезде де қолданыла береді. «...ұдайы өз көзімен көріп, қадағалап отырады» (С. Аққошқаров, Бақыт.). Түркі тілдері ішінде туваларда осыған сәйкес «кадагалар» тұлғасы кездеседі де, мағынасы — сақтау, қорғау дегенді білдіреді (Рус.-тув. сл., 1980, 555). Шамасы, бұл сөз оларға моңғолдардан ауысса керек. Себебі моңғол тілінде «хадгалах» тұлғасы да қазақ тіліндегі «сақтау» мағынасында қолданылады (Мон.-қаз. сөз., 1954, 2І51). Осы деректерге қарағанда сөз түбірі ертеден түркі-моңғол тобындағы тілдерге ортақ болып, кейінгі кездерде осы топтағы тілдердің әрқайсысы өзінше мағына бергендігі сезіледі. Бірақ ол мағыналар бірінен-бірі онша алыс кеге қоймаған. Жорамалымызды құптарлықтай тағы бір деректі хакас тілінен табамыз. Онда «хадаг» сөзі біздегі «күзетші» мағынасына нұсқайды (Хак.-рус. сл., 1953, 262). Қазақша «бақылау», хакас тілінде «күзету», шынында да, мағына бірлігін тудырып тұр. моңғол тува тілдеріндегі «хадгалах», «кадагалар» тұлғаларының берер мағынасы —«сақтау» да, «бақылау» мен «күзету»-ден жырақ кетіп тұрған жоқ. Бұл жерде әр нәрсенің сақталуы бақылау мен күзету нәтижесі екендігін еске алсақ болды. Дереккөздер
Мырзабеков атындағы көше (Алматы)

Көшеге қоғам қайраткері, белгілі ақын Кеңшілік Мырзабековтің есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 20.11.2006 № 292 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 29.11.2006 № 7/1448 қаулысы) берілген. Мырзабеков Кеңшілік (1946-1989) Қостанай облысы Жангелді ауданы Жәнібек Тархан мекенінде дүниеге келген. Ол - «іңкәр дүние» (1972), «Саруар» (1980), «Қасиетті қас қағым» (1985), «Ауыл мен астана» (1994), «Менің мұңым - махаббат» (2003) т.б. өлеңдер жинағының авторы. Көше Әуезов ауданындағы «Алтын бесік» шағынауданында орналасқан. Кешенін ұзындығы - 500 метр. Дереккөздер
Өгейсу

Өгейсу. Қазіргі сөздігімізде бұл сөздің мағынасын —бөтенсу, жатсыну; құлазу; аңсау, сағыну сияқты сөздермен түсіндірген. «Әжесін өгейсіп, менен қашқалақтап жүр» (Қ. Оразалин, Абай.). Сөз түбірі «өгей» екені даусыз. Бірақ «өгей шеше», «өгей әке» тіркестеріндегі «өгей» -мен мағыналас, түбірлес деп қарасақ қателескен болар еді. Алғашқы төркіні — моңғол, қалмақ тілдері. моңғолдарда «үгүй», қалмақ тілінде «уга» біздегі «жоқ» мағынасында қолданылады. Тіпті моңғол тілінде «үгүйлех» тұлғасындағы сөз — жоқсыну, жоқтығын байқау мағыналарын меншіктенеді. Осы сөздің соңындағы моңғол тіліне тән қосымша -лех түсіріліп, қазақтар ездеріне тән -сін жұрнағын қосқанда, алғашқы кезде «үгүйсін» кейін өз тіліміздің ыңғайына түсіп, «өгейсін» болып қалыптасқан деп жорамал жасаймыз. Сонда «өгейсу» дегеніміз «жоқсыну»-мен мағына жағынан бірдей. Жоғарыдағы сөйлемді «әжесін жоқсынып, менен қашқалақтап жүр» десек те, мағынасына нұқсан келмейді. Жалпы алғанда, «Түсіндірме сөздігімізде» берілген «бөтенсу, жатсыну, құлазу» сияқты түсініктер «өгейсуге» балама бола алмайтын тәрізді. Қалған түсініктер (аңсау, сағыну)—ауыспалы мағына ретінде болса да, дұрыс балама деп қараймыз. моңғолдың «үгүй» тұлғасының «өгей» қалпына дейін өзгеруін түсіндіріп жату артық. Дереккөздер
Маңғаз

Маңғаз. Қазіргі түсінігімізде— 1) паң, керенау, кербез, тәкаппар; 2) байсалды, байыпты, салмақты тәрізді мағыналарын білеміз. «...анау бір кекірейген маңғаз» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз). «Күләш отыр сыпайы ғана үлбіреп, Жүсіпбек отыр маңғаз» (И. Жақанов, Екі жирен.). Бұл тұлғалас әрі мағынасы жуық келетін сөзді араб, парсы, моңғол тілдерінен кездестіре алмадық. Тұлға жағынан «маңғазға» сәйкес якут тілінде «маңаас» сөзі ұшырайды да, мағынасы «ақ бас» дегенді білдіреді. Бірақ біздегі «маңғаз» сөзін онымен жанастырудың жөні жоқ. Іздестіре келгенде, «маңғаз» сөзінің алғашқы төркіні боларлық тұлғаны тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден ұшыратамыз. Сөздің алғашқы түбірі «маң» болғандығын осы топқа жататын эвен тілі дерегі анықтайды. Бұл тілде «маң» тұлғасының өзі — қатты, мықты, табанды, ауыр, мызғымайтын сияқты көптеген мағыналарды меншіктенеді. Осы түбірге түрлі қосымшалар жалғану арқылы сол топтағы баска тілдерде де жоғарыда аталғандай мағыналарды иемденеді. Мысалы, маньчжур тілінде: «маңға» тұлғасы «күшті, мықты, салмақты, тапжылмайтын» іспеттес мағынада қолданылса, «маңғаса» батыл, епті, азамат мағыналарына нұсқайды. Біздің тілімізде «маңғаз» дыбыстық қалыпта тұрақтап, ертедегі көп мағыналар ішінен тек «салмақты» дегенді сақтаған да, бері келе сол «салмақтылықтан» туындайтын «байсалды, паң» сияқты үстеме мағыналарға да ие болып, қазіргі кездегі ұғымымыздың пайда болуына көмек жасаған. Дереккөздер
Мереке көшесі (Астана)

Мереке көшесі (Астана)- бұрынғы атауы Мир көшесі. «Интернациональный» тұрғын алабы. Мереке көшесі Құрылысшылар, Көлсай, Армандастар, Өркениет, Нұрлыжол көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 979,7 метр. Мереке — көп қырлы қоғамдық құбылыс. Ол дамыған мәдениеттің бір көрінісі. Мерекелі күндер халықаралық, дүниежүзілік ынтымақты, достық пен бауырластық, айырықша тарих жағдайлар мен белгілі бір мамандық ерекшелігін салтанатпен атап өтетін күндер. Қазір тәуелсіз мемлекетіміздің өз мерекелері бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мырзағалиев атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Ғибадулла Мырзағалиұлы Мырзағалиевтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берліген. Ол Қазақ КСР-нің жергілікті өнеркәсіп министрі қызметін атқарған. Көше Әуезов ауданындағы «Таугүл-3» шағынауданында орналасқан. Ахметов көшесінен басталып, Тополев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Мусин, Бейсембаев, Төлебаев, Исаев көшелері қиып өтеді. Кешенін ұзындығы - 1050 метр. Дереккөздер
Қадақ

Қадақ. Тіліміздің 10 томдық түсіндірме сөздігінде бұл сөздің мағынасына — екі жүз грамға тең салмақ өлшемі деген анықтама берілген. «қоржынның бір басындағы 5—6 қадақ кепкен ерікті үлестіріп бердім» (Б. Момышұлы, Шығ.). Қазақ тілінен басқа бұл тұлғалас әрі мағыналас сөзді — қырғыздарда — кадак (К. Юд. КРС, 1965, 313), түрікмендерде — гадак (Рус.-туркм., 1956, 823), өзбектерде — қадоқ (Уз.-рус. сл., 1959) тұлғаларында кездестіреміз де, ал мағынасына келгенде түрліше түсінік аламыз. Қырғыз, өзбек тілінде тек «фунт» деген түсінік берілген де, қазақ, түрікмен тілдерінде бұған қоса, мұндай салмақ өлшемі — 409,5 грамға теңдігін және бурынғы орыс өлшемі екенін көрсеткен. Фунттың 409,5 грамға, ал қадақтың 200 грамға тең болуы таңдандырмаса керек. Өйткені фунттың алғаш шыққан тегі — латынның «салмақ», «ауырлық» мағынасында қолданған «pondus» сөзі. Осы сөз Еуропа елдеріне тарағанда «бір фунт» деген еөз түрліше өлшем ұғымына ие болған (ағылшындарда — 453,6 грамға, орыстарда — 409,5 грамға тең болса, аптекалар өлшемінде — 373,2 грамм. (СЭС, М., 1985, 1431). Осындай есептерден де екі тілдік сөздіктерде «фунттың» аудармасын «қадак» деп түсіндіру шартты түрде алынған деу жөн. Тіліміздегі «қадақ» сезі ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де «қадаһ» тұлғасында кездеседі. Бірақ түркі тілдеріне меншікті сөз емес, араб тілінен ауысқандығы белгіленген. Алайда, кейбір түркі тілдеріне етене болып, сіңіп кеткен. «Қадаһ» сөзінің араб тіліндегі мағынасы — сопақша келген метал ыдыс (кубок), тостаған (чаша) (ДТС, 401). Біздің ойымызша, қазақ арасына жайылған қадақ өлшемі арабтардын, осы сөзімен байланысты болса керек те, ал салмақ жағы сол ыдыс ішіне сиған затпен өлшенген деуге болады. Демек, ыдыс ішіне 200 грамм зат сыйса, ол бір қадақ болып қалыптасқан. Дереккөздер
Меркі көшесі (Астана)

Меркі көшесі (Астана)- бұрынғы атауы Мереке көшесі. Меркі көшесі Космонавтар көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 584,6 метр. Меркі - Шу алабындағы өзен. Мерке ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы - 100 шақырым. Өзен Қырғыз Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан басталып, Шимен ауылы тұсында Қорағаты өзенше құяды. Сонымен қатар, Меркі - көне қала атауы және Тараз облысындағы аудан орталығы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қоңыр Іштуан Мандоки атындағы көше (Алматы)

Көшеге белгілі туркітанушы, ана тілін, туған тарихын сүюдің шынайы үлгісі, ғұлама ғалым, Түркология ғылымының докторы, қазақ және венгер халықтарының достығын қалыптастыруда зор үлес қосқан ірі қоғам қайраткері Қоңыр Іштуан Мандокидің есімі (Алматы қаласы мәслихаты мен Алматы қаласы әкімінің 03.03.2000 № 221 қаулысы) берілген. Қоңыр Іштуан Мандоки Бенгрияның Қарсақ қаласында дүниеге келген. Ол қазақ ертегілері мен қазақ әңгімелерінің Шажар тіліне аударылуына тікелей дәнекер болған. Көше Медеу ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 1600 метр. Дереккөздер
Бағалау (әлеуметтану)

Бағалау — әлеуметтік өзгерістерге, жеке адамдардың қызметіне, мінез-құлықтарына деген көзқарас, олардың мәнділігін, қоғамдағы белгілі бір нормалар мен принциптерге сай келетін-келмейтінін анықтау (қолдау және жеккөру, келісу және сынау, т.б.). Бағалау жеке адамның не әлеумемтік топтың мәдени және адамгершілік даму дәрежесімен тығыз байланысты. Екінші жағынан, іс-әрекеттің себептерін, құралдарын және мақсаттарын, жағдайларын еске алып отыру — іс-әрекеттерді дұрыс бағалаудың қажетті шарты. Адамдар, оның ішінде, қоғамда білгілі орны бар жеке тұлғалар өздеріне көпшілік тарапынан берілетін бағалауды елемей жүре алмаған, бағалаудың өзі жөнінде дұрыс, ұнамды болуын қалаған. Сондықтан да қазақтың хандары мен байлары, сұлтандары мен бектері жандарында ақын-жыршылар ұстап, оларға өзі жөнінде Бағалау айтуына жағдай жасаған. Қазіргі кезде де адамдар өздеріне әріптестері, әлеумемтік топтар, халық тарапынан беріліп жататын Бағалауды құрмет тұтып, өздерінің мінез-құлық, іс-әрекеттерімен олардың дұрыс, ұнамды сипаттағы бағаларын алуға тырысып отырады. Осы тұрғыдан дұрыс бағалау, еңбектің әділ бағасын беру адамдардың іс-әрекеттерін реттеп отыруға ықпал етеді. Бұл, әсіресе, біздің болашағымыз — жас ұрпақты тәрбиелеуде, оларға ненің жақсы, ненің жаман екенін танытуда, үйретуде, оларды қоғамдық, халықтық мұраттарға сай етіп өсіруде, баулуда үлкен рөл атқарады. Дереккөздер
Бағалау (педагогика)

Бағалау — оқыту нәтижесін анықтау үшін қолданылатын тәсіл, оқушының берілген тақырыпты меңгерудегі кемшіліктерін жоюда, оның үлгерімінің нәтижелі болуына ықпал ететін фактор. Бағалау, көбінесе, баға қоюдың синтездік түрі (1-ден 5-ке дейінгі ранг) арқылы жүзеге асады. Сондай-ақ, мектеп тәжірибесіндегі бағалау баға қоюмен ғана шектелетін тәсіл емес, ол материалды меңгеру, меңгермеу фактісімен қатар оның себептерін анықтауға мүмкіндік беретін оқытудың маңызды құрамды бөлігі болып табылады. Жоғары оқу орындарында бағалау рейтингтік әдіс арқылы жүргізіледі; қаласының Рейтинг. Дереккөздер
Мырзағұлұлы атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың батыры, қалмақтармен шайқаста ерлік көрсеткен, ел аузында көріпкел ретінде аты аңызға айналған тұлға, Есет Көкіұлы батырдың ұрпағы Бекет Ата Мырзағұлұлының есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 №5/764 қаулысы) берілді. Бекет Ата Мырзағұлұлы (1750-1813) Атырау облысының Құлсары ауылында дүниеге келген. Қазір Маңғыстау облысында Бекет ата кешені бар. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Ахметов көшесінен басталып, Шаймерденов көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атауы - 10-шы көше. Көшенің ұзындығы - 1050 метр. Дереккөздер
Аушы құстардың сыны

Аушы құстардың сыны - Бүркіт - ердің серігі. Ол ерлік, өжеттілік, қайраттылықтың символы. Бүркітке байланысты наным-сенімдер, әдет-ғұрыптар, ырымдар оны қолға түсіріп, ұстап әкелгеннен кейін-ақ басталады. Бүркіттің басы, көзі, қанаты, көзқарасы мен мінезі, дене бітімі, езуі, жемсауы, айыр сүйегі және дене буындарына қарай оның сыны айтылады. Буркіттің мусіні, дене бітіміне, сыртцы турпатына щараймынадай сын айтылады: ұзын құс, кербез құс, жапырақ құс, төртбас құс, домалақ құс, қайық төс құс, жатаған құс, шомбал құс т.б. толып жатқан теңеулер. бұл аталған бүркіт сынына байланысты атаулардың өзіндік мәні, теңеуіне қарай құстың алғырлық қасиеттерін аңғарып білуге болады. "құс қанатымен үшып, құйрығымен қонады" деген қазақ құстың қанат бітісіне ерекше назар аударады. Әсіресе, «он екі кұйрык,, бес шалгысына», яғни он екі дана құйырық қауырсыны мен қанатының ең қарулы бес шалғысына ерекше мән береді. құстың үшуын тежеп, кенеттен тоқтатуын құйрық шалғы атқарады. Қаршыға, түйғын тәрізді құстардың құйрығы ұзынырақ келетіні сондықтан. Аң алатын құстардың құйрық шалғысы 12-ден кем болса (13 болса жақсы делінеді) үшуға олақ, қимылы орашолақ, өзі қорғалақ, ебедейсіз қимылдайтын болады. Дереккөздер
Гүлсім Насырқызы Жаркешова

Гүлсім Насырқызы Жаркешова (5.12.1914 жыл, Ақмола облысы, Есіл ауданы - 25.5.1969, Алматы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1949). Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген (1945). 1947 жылдан бастап ҚазКСР ҒА-ның Тіл және әдебиет институтында аға ғылыми қызметкер болып істеді. "Қазіргі қазақ тіліндегі біріккен сөздер" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Қазақ тілінің орфографиямен, лексикологиямен, лексиког. мәселелерімен айналысқан. "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін", "Абай тілі сөздігін" құрастыруға қатысты. Қазақ тіл білімінің мәселелері жайлы 20-дай мақалаларды жариялады. Дереккөздер
Жарылқасын Бикенов

Жарылқасын Бикенов (1943 жылы туған) — бухгалтер-экономист, өлкетарихын зерттеуші. Нұраның түлегі. Новосібір кеңес және кооперация саудасы институтын бітірген (1968). Кооперация жүйесінде еңбек етті. 30 жылдан астам Қарағанды облысы Тұтынушылар одағы бас бухгалтері. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1994). Арғын тайпасы Қуандық руының Қарпық-Қалыбек бөлімінен шыққан.. Қазақ тілінде «Бухгалтерлік есеп теориясы» оқулығын (авторлармен бірге) шығарған. Жаңаарқа, Нұра өңірі шежіресімен шұғылданады. 2006 жылы 6 қаңтарда Нұра ауданының құрметті азаматы атағы берілді. Кітаптары * «Тоқа шежіресі» (2000); * «Қарпық шежіресі» (2002). Дереккөздер
Қаймана

Қаймана. Бұл сөздің мағынасын түсіндірме сөздікте — еш қатысы жоқ, көлденең, бөгде қалпында ұғындырады. «...өзге қаймана қазақтың бұнымен ісі жоқ» (Б. Аманшин, Көкжар). Сөз төркіні — араб тілі. Онда бұл тұлғалас сөздің мағынасы — құпия, жасырын. Біздің тілімізде, көп жағдайда, «қазақ» сөзімен тіркесіп келсе, қырғыз тілінде басқа да сөздермен қосарланып айтыла береді (қаймана сөз, қаймана болу сияқты). Қазақ тіліне енген арабтардың бұл сөзінде мағына өзгерісі болғандығы жоғарыда көрсетілген түсініктен көрініп тұр. Шынында да, сырын білмейтін көлденең адамның құпия көрінетіні де белгілі. Дереккөздер
Натаров атындағы көше (Алматы)

Көшеге 28 гвардияшы-панфиловшылар дивизиясының жауынгері, Иван Моисеевич Натаровтың есімі (1956 жылы) берілген. Натаров Иван Моисеевич (1910-1941) Ставропольск облысында дүниеге келген. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Бөлтірік шешен көшесінен басталып, Потанин көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Почтовой, Бондоренко, Сидиркин көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 1860 метр. Дереккөздер
Мирный көшесі (Астана)

Мирный көшесі (Астана)- Марғұлан, Тобылғысай, Толағай, Маржансу көшелерімен қиылысатын Астана қаласындағы көше. Ұзындығы - 457 метр. Мирный - «бейбіт, тыныштық» деген мағынаны білдіреді. Осы аттас елді мекендер де кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қайран

Қайран. Қазіргі түсінігімізде — әл-дәрмен, қауқар дегенді білдіреді. «...оған қарсы қоюға өзімнің еш қайраным жоқ...» (Ө. Қанахин, Жер бас.). «Қайран» сөзінің бір ерекшелігі көбіне «жоқ» тұлғасымен тіркесте көрінеді. Сөз төркіні түркі тілдері деуге дерек жоқ емес. Хакас тілінде «хайрал» тұлғасы үш түрлі мағынада кездеседі: #қам, қамқорлық; #жәрдем; #құтқару, құтылу (Хак.-рус. сл., 1953, 267). моңғол тілінде «хайран» сөзі — біздегі «қайран» тұлғасы беретін мағынамен қоса «аянышты», «сорлы» дегендерді де меншіктенеді (Мон.-қаз. сөз., 1954, 253). «Қайран» сөзінің тарихы қалай болғанда да түркі, моңғол халықтарының тілімен байланыстылығына шек келтіруге болмайтын сияқты. Өйткені тұлға жағының сәйкестігін былай қойғанда, мағыналарының өзі бірінен-бірі алшақ кетіп жатқан жоқ. Бір тілде «әл, дәрменді» ұғындырса (қазақтарда), екіншісінде — осылармен байланысты жәрдем, қүтқару (хакастарда) немесе сорлылық, аянышты (моңғолдарда) жағдайларды түсіндіреді. Демек, іс-қимылдың шама-шарқы және содан туындайтын нәтиже мағыналарын сезінеміз. Анығырақ айтқаида, әл, дәрмені жоқ адамньщ қолдан келер жәрдемі, қамқорлығы да жоқ, осылардың бәрінен жұрдай адам сорлы да аянышты болары өзінен-өзі белгілі. Дереккөздер
Ентелеу

«Жадыра жеңгей азырақ елегізгендей ентелей басып, тысқа шықты» (С. Талжанов, Сейфулла.). «Жұрт Мырзашты жан-жақтан ентелей қамай түсті») (Ерубаев). Екі сөйлемде де «ентелеу» сөзінің түсіндірме сөздіктерде берілген мағыналарына сәйкестік көрінеді. Біріншідегіні — «ұмтыла басты», екінші сөйлемдегіні — «киіп-жарып қамай түсті» деп өзгертсек те, мағынаға нұқсан келмейтіні байқалады. Демек, «ентелеу» дегенде «ұмтылу, кеуделеу, киіп-жару» мағынасын түсінеміз. Ал шынына келсек, «ентелеу» етістігінің алғашқы тұлғасы бір буынды, ал мағынасы басқаша болғандығы кейбір түркі тілінің дерегі арқылы анықтала түседі. Якут тілінде «ын» сөзі «жақын келу», «жанаса жақындау» мағыналарын иемденеді. «Ын» түбірінің қазақ тілінде «ен» қалпына дейін дыбыстық өзгеріске түсуі, түркі тілдеріндегі тіл заңдылықтарын ескерсек, таңдандырмаса керек. Ал мағына өзгерісі бір тілдің өзінде де бола береді. Якут тілінде дәл осы түбір арқылы жасалған туынды сөздер «кеуделеу», «өзеуреу» сияқты мағыналарды да ұғындырады. Қазіргі тілімізде осы іспеттес мағына беретінін жоғарыда келтірдік. «Ентелеу» сөзінің пайда болу кестесі былай болмақ: ын > ен + те > енте > енте + ле > ентеле + у => ентелеу. Дереккөздер
Бүркіттің қанат, құйрық, қауырсын сыны

Бүркіттің қанат, құйрық, қауырсын сыны - қайқықанат, солқылдақ қанат, қарақанат, жеңіл қағысты қанат, абдыра қанат, дөңгелек қанат, қияққанат, құрт қанат, кездейқұйрық, ақ құйрық, келте құйрық, шолақ құйрық, тарлан құйрық, ұзын құйрық, күрекқұйрық, ағаш құйрық, майысқақ құйрық, қамыс құйрық, сүңқар құлаш, ірі қауырсын, доғал қауырсын. Қанат қағысына қарай бүркітті сынайды: ол қатты сіл- кінген кезде таудан тас құлағандай күлдірлесе, немесе жауған бүршақтай сатырласа, қанатының аса қайратты, бүркіттің өте қауқарлы екендігінің белгісі. Бүркіттің басымен тұмсығының бақабас, жыланбас, кешкілбас, торсық шеке, тобыршық шеке, терең қабақ, айқабақ, иір жақ, жыланезу, қайырылған езу, қоңқы тұмсық, көктұмсық, қылыштұмсық, иіртұмсық, шығырықтұмсық, қысқа тұмсық сипаты мен бітімін ажыратады. Тұмсық мүйізі жұқалтаң, екі бүйірі қысыңқылау үсті жазаңдау, орағы сүйірлеу, мелжемділеу тұмсық деп атайды. Ондай құстарды «қылыш тұмсық қырып сал» деп мақтайды. Шынымен көп күй талғамайтын, алғыр келеді. Үсті дөңес, иірі молдау, қошқар тұмсықты келген орай тұмсықтылар бап талғағыш болады. Ұзын сүйірлеу тұмсықты, үсті түсіңкілеу болса, кешкіл тұмсық дейді. Ондайлар кезеген, шүйілгіш келеді. Дереккөздер
Әмір Өсіпұлы Тілеукеев

Әмір Өсіпұлы Тілеукеев (5. 7. 1929 жылы т., Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылым кандидаты, доцент. Шымкент педогокиалық институтын бітірген (1960). 1960—1966 жылы мектептерде мұғалім, мектеп директоры. 1966— 1970 жылы Шымкент облысы партия к-тінде нұсқаушы. 1970—1971 жылы Келес ауданы халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі. 1971—1979 жылы Шымкент педогокикалық институтында оқытушы. 1979 жылдан осында кафедра меңгерушісі. Филология ғылым докторы С. Тапжановтың жетекшілігімен "А. Тоқмағамбетовтың сатиралық шығармаларының тілдік ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады. Дереккөздер
Еңсеру

Бүгінгі кезде қазақ тілінде бұл сөздің мағынасы апырып-жапыру, ойсырату, бар күшін салу, тындыру. «Табақтағы еттің жартысын еңсеріп барып, Қарасай тағы да үн қатты» (С. Жүнісов, Жапанда.). Сөз төркіні түркі тобындағы тілдерден. Мысалы, қырғыз тілінде: эншер — азайту, кеміту. Әлі де мұны біз «еңсеру» сөзінің алғашқы мағынасы дей алмаймыз. Бірақ белгілі бір іс-әрекеттің нәтижесінен туған, ауыспалы мағына деуге тұрады. Бұл ойға себеп —тағы бір түркі тілінің дерегі. Якуттарда «иңсэ» сөзі «ашқарақ», «қомағай» мағыналарын мезгесе, осыдан туындаған «иңсэр» етістігі «қомағайлану», «ашқарақтану» сияқты ұғымдар береді. Қомағайлық, ашқарақтықпен қаруланғам адам не нәрсені болса да, ойсырата азайтып, кемітетінін есімізге алсақ, қырғыз тіліндегі «эншер» етістігін.ің мағынасы сондай іс-әрекет салдары екендігін теріске шығару қиын. Ашқарақ, қомағай адамға біткен тағы бір қасиет жан-жағына жалақтап қарау болса, мүндай мағынаны берерлік сөзді ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен табуға болады: іңес іңес кіші — жан-жағына жалақтап қарайтын адам . Осыларды жинақтап қорыта келгенде «еңсеру» сөзінің алғашқы тұлғасы «еңсе», ал тұңғыш мағынасы «қомағайлық, ашқарақтық» деп топшылауға болатын тәрізді. Дегенмен, бұл сөздің қазіргі кезде жиі қолданылатын басқа мағынасын кедестіруге болады. Мәселен, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде "еңсерілмейтін күш" термины қолданылады. Бұл терминнің мағынасы құқық субъектісінің еркінен тыс, дәрмені жетпейтін құбылыстар мен төтенше уақиғалар дерегі деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар, "еңсеру" сөзі "жеңіске жету" және "қиындықтан жеңіп шығу" деген мағынада қолданылады. "Біз ондай қиындықтардан талай мәрте өткенбіз, келешекте де жұмған жұдырықтай бірлесіп еңсереті­німізге кәміл сенемін" (Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Астанадағы Тәуел­сіздік сарайында ел Тәуелсіздігінің 17-ші жылдығына байла­ныс­ты өткізілген салтанатты жиында сөйлеген сөзінен).. Бұдан басқа, "еңсеру" сөзі "еңсе" сөзімен тығыз байланысты екенін ұмытпауымыз қажет. Түбірі болып табылатын "еңсе" сөзі сөз тіркестерінде ар, намыс, абырой, мықты рух және адамгершілік деген сияқты жоғары тұлғалық қасиеттерді өзіне қамти алады. Мысалы, "еңсесі биік", "еңсеңді көтер". Олай болса, "еңсеру" сөзінің келесідей мағынасын тұжырымдауға болады: сырт көзбен қарағанда немесе көптің пікірі бойынша шешімі табылмайтын мәселенің шешімін асқан тапқырлық пен ой ұшқырлығы арқылы, төзімділік пен рухани мықтылық арқасында табу. Дереккөздер
Ептеп-септеу

Қазіргі кездегі мағынасы — оғып-бұғып, өйтіп-бүйтіп, амалдап, аз-аздап. «Бір жыл ептепсептеп шыдап көрейін» деген оймен жүрген еді. Қос сөздің алғашқы сыңары «ептеп» (ептеу) тілімізде өз алдына, жеке тұрып та қолданыла береді. Мағынасы да баршаға мәлім (байқау, абайлау дегендерді білдіреді). Алайда оның алғашқы мағынасы басқаша болғандығын басқа түркі тілдерінің деректері анықтай түседі. Қырғыз тілінде «эпте» тұлғасы «желімдеу» «жалғау», «жөндеу», ал якутша «эп» сөзі «қосу», «үстей түсу» тәрізді мағыналарды береді. Біздіқ ойымызша, «ептеп» сөзінің алғашқы мағынасы осы тілдердегідей «жамау-жасқау», «жөндеу» болса керек. Бұған қарағанда қос сөздің төркіні түркі тілдеріне тәндігі байқалады. Қос сөздің екінші сыңары — «септеу» төркіні жөнінде 1966 жылғы «Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» пікір айтылған (173-бет). Бұл сөз төркіні жөнінде әңгіме қозғаған автордың пікірі шындықтан алшақ емес. Тува тілінде «жөндеу» мағынасын «септээр» сөзі беретіндігі де рас. Дегенмен мына бір деректі де еске сала кету міндет сияқты. Хакас тілінде: сипсет — сақтау, қорғау тәрізді мағыналарды береді. Осы деректі еске алып, «септеп» тұлғасының алғашқы мағынасын сақтау, қорғау болмады ма екен деген де ой келеді. Егер «септеп» жөнінде алғашқы автор пікірін қостасақ, «ептеп-септеудің» қазіргі мағынасы «жалғау», «жамау» сөздерінің қайталамасы болмақ. Ал біздің жорамалымыз бойынша, «ептеп-септеп» қос сөзінің мағынасы «жамап-жасқап сақтау» дегенді ақғартпак. Ойға салсақ, жамап-жасқау, жөндеу арқылы ғана белгілі бір затты, нәрсені сақтап қалу мүмкіндігі болмақ. Екі жорамалдың қайсысын қалағысы келеді, ол оқырмандар еркі. Дереккөздер
Морфемика

Морфемика — тілдің морфемдік құрылысы, сөз құрамындағы морфемалардың жиынтығы және солардың түрлері; сөздің құрамындағы морфемалардың түрлері мен құрылысын зерттейтін тіл білімінің бір саласы. морфемиканың негізгі зерттеу объектісі — морфема. Сол себепті морфемика морфемалардың өзара бөлінуі және өзгеріске түсу ерекшеліктерін анықтауды мақсат етеді. Морфемиканың негізгі бөлімдері дәрежесінде бөлінетін мәселелері: *1 )морфемалардың түрі мен олардың қызметіне байланысты сөз құрамындағы реттік жүйесін зерттеу (түбірлер мен қосымшалар жүйесі); *2) морфемалардың лексикалық және грамматикалық мағыналарын анықтау (түбірлер мен қосымшалардың мағыналары); *3) сөз құрамындағы морфтарды өзара жіктеу және қандай морфемалардан тұратынын анықтау процесін (тір, тірі, тірлік) зерттеу; *4) морфемелардың өзара бірігуінде болатын дыбыстық өзгерістерді зерттеу; *5) морфемалардың дыбыстық құрылысын анықтау (бір, екі, үш, төрт дыбысты). Алғашқы бөлімге қатысты мәселенің бірі — морфемалық талдау. Мұнда жеке сөз алынады да, оның қандай морфемалық тұлғалардан құрастырылғаны және морфемалардың орын тәртібі анықталады. Сөзді бұлайша бөлшектеу морфемиканың негізгі процестерінің бірінен саналады. Дереккөздер
Ербеңдеу

Сөз мағынасы— ербең қағу, ербең-ербең ету, шошаңдау. «Дәуғара жалаң бас, екі қолы ербеңдеп, бұларға қарай жүгіріп келеді екен» (О. Сәрсенбаев, Жалғыз күрке). Түсіндірме сөздігімізде кездесетін «ербию» сөзінің де мағынасы «ербеңдеу» тұлғасымен сәйкес келеді. Сөз төркінін іздестіргенде еске алатын нәрсе — түсіндірме сөздіктерде берілген анықтамалар ішіндегі «шошаңдау», «селтеңдеу» сөздерінің мағынасы. Осы мағыналарды кеңірек түсіндірсек — «бір жерде байыз таппай, ұшып-қону». Кейбір түркі тілдерінде, одан әрі барсақ, моңғол тілінде қасиеті мен іс-әрекеті дәл осы мағынаға сәйкес жәндік атауын ұшыратамыз. Ол — көбелек. «Көбелекті» сағай тілінде «ербэң»; хакас тілінде «өрбекей»; моңғолша «эрвээхий» з.,; қалмақ тілінде «эрвәкә» тұлғаларында көрінеді. Адамда кездесетін «жеңілтектік», «шошаңдау» сияқты мінездер «өрбэң» (көбелек) атауымен байланысты туса керек. Алайда, көбелекке қойылған бұл атаудың (ербэң) өзі іс-қимылды ұғындыратын етістік тұлғадан шығуы да мүмкін. Өйткені моңғол тілінде «жалп ету», «жалпылдау» мағынасын «эрвэн» тұлғасы береді. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде «ирви» тұлғасы — «сүйір құлақ» (ДТС,; 213), сондай-ақ якут тілінде — «эрбэй» сөзі — «жан-жаққа сорайып шығып тұру» іспеттес мағыналарды береді. Біздің ойымызша, бұл сөздер көбелек қаңатына ұқсатудан, бейнелеу нәтижесінен туған сияқты. Көрсетілген деректерге сүйене келіп, «ербеңдеу» етістігінің алғашқы төркіні түркі, моңғол тобындағы тілдер екен де, тұңғыш түбірі — эрвэн, мағынасы —«жалпылдау» деген қорытынды жасауға болатын тәрізді. Дереккөздер
Мойылды көшесі (Астана)

Мойылды көшесі (Астана) — бұрынғы атауы №14 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Мойылды көшесі Ақмола көшесінен басталып, Наурыз көшесінде аяқталады. Ақтөбе көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 514,4 метр. Мойылды - Шалқар алабындағы өзен. Ақмола, Қостанай облыстарының Амангелді, Жарқайың аудандарының жерімен ағады. Ұзындығы - 91 шақырым. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ер жету

Есею, азамат болу, үлкею мағыналарында қолданылатын сөз тіркесі екендігі жұмбақ емес. «Ер жеткен, жігіт болған баласы бар». Қазіргі тілімізде екі сөзден қалыптасқан тұрақты тіркес сияқты көрінгенмен сөз төркінін іздестіре келгенде алғаш бір сөз ғана болғандығына көз жеткізу қиынға соқпайды. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен мынаны оқимыз: «ерэт» немесе «ерэдз» тұлғалары «еркек қалпын игеру, ерлерге ұқсау» (ДТС, 176). Қазіргі біздің түсінігіміздегі «азамат болу» сияқты тіркес те көрсетілген мағыналардан онша алшақ кетпейді. Ескерткіштегі «ерэт» немесе қазіргі қолданылуымыздағы «ер жет» тіркесінің қайсысы да тек ер балалардың үлкейіп, есеюіне арналған. Дәл осы мағына жағына табан тірей отырып, бүгінгі қолданылып жүрген «ер жет» тіркесінің төркіні «ерэт» деуімізге толық мүмкіндік бар. Оның тіркес болып қалыптасуы қазақ тілі заңдылығынан туған: ерэт > арйэт > ериет > ержет > ер жет + у => ер жету. Жазба ескерткіштегі тұлғаға жақын дыбыстық құрам тува тілінде сақталған: элаэди. М9нда тек л ~ р дыбыс сәйкестігі ғана байқалады (ерэт>элээди). Ал моңғол тілінде біздегідей сөз тіркесіне айналған: эрийн цээнд хурэх . Дереккөздер
Тірнектеу

Тірнектеу Түсіндірме сөздіктегі мағынсы — аз-аздап, там-тұмдап, тырнақтап жинау. «Жаздайғы тірнектеп жинаған шөбін аттылы-жаяу аулаға таситын» (О. Бөкеев, Қайдасың.). Сөз төркінін қарастырып отырғанда кейде таңданарлық жайттарға тап боласың. «Тірнектеу» етістігі, әдетте, тек «жинау» сөзінің алдында ғана келіп отырады. Осыған қарап өзінше мағынасы бар екен деп, көп іздеп әуреленеміз. Оның мағынасына түсінік беруде де сөз таппай, «аз-аздап», «там-тұмдап» сияқтыларды «жинау» етістігі алдына әкеп жармастырамыз. Ол былай тұрсын, бір нәрсені жинаудағы негізгі құрал — қолды ұмытып, қиындықпен жиналған дүние екені сезілсін дегендей, тырнаққа жұмыс артамыз. «Тірнектеу» түркі тіліне әуелден тән екіндігі сөзсіз. Түріктерде дәл осыған ұқсас «дэрнек» немесе «дирнек» тұлғалас сөздер қазіргі біздің тіліміздегі «жинау» ұғымында жұмсалады. Осы тұлғалардағы сөз түбірі «дэр» не «дир» екені тағы даусыз. Тағы бір ескертетін нәрсе — түрік тілі, түркі тілдерін іштей бөлгенде, оғуз тобына жатады. Қыпшақ тобына жататын тілдерде (соның бірі — қазақ тілі) сөз басында «т» дыбысы жиі қолданса, оғуз тобындағыларда «д» -ньң айтылуы басым. Осыны есепке алғанда «дэр», «дир» түбірлері біздің тілімізде «тер» немесе «тир» болмақ. Енді ерте кездегі түркі жазба ескерткіштеріне назар салсақ «тер» және «тир» түбір сөздері қазіргі кездегі «жинау, топтау» мағыналарын берген. Біздің тілімізде де бір кезде -нақ, -нек жұрнақтары сөз тудыруға жиі қатысқандығын осы тұста байқаймыз. Сол кезде «тир» түбіріне -нек қосымшасы жалғанып «тирнек» (бізде қазір — тірнек) пайда болып, танытпас, шешілмес жұмбаққа айналып отыр. «Тер» етістігінің баламасы «жи» да -нық жұрнағы арқылы «жинақ» тұлғасын иеленген. Бірақ біз оны жақсы танимыз. Өйткені «тернек» қолданудан қалған да, «жинақ» осы күнге дейін бізбен қатар жүріп келеді. Сөйтіп, «тірнек»— қазіргі «теру» етістігіңің ертеректе жұрнақ қабылдап қалыптасқан тұлғасы. Ал кейінгі дәуірлерде біздің тілімізде қолданудан қалып, тек өзімен мағыналас «жию» етістігімен тіркесте ғана сақталған. Сондықтан «тірнектеп жинаудың» ертедегі мағынасы — «теріп жинау» болған. Дереккөздер
Олжабай Кәйкенұлы Жармақин

Олжабай Кәйкенұлы Жармақин (28. 1. 1935 жылы туған, Павлодар облысы, Краснокутск ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты, доцент. Алматы шет тілдер институтын бітірген (1956). Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. Қазіргі уақытта Павлодар педагогикалық институтының шет тілдер кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарып жүр. Профессор Т. Қордабаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі бұйрықты сөз тіркестері" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 10-нан аса ғылыми мақалалардың авторы. Қазақ тілінің фразеологиясы мәселелерімен айналысып жүр. Дереккөздер
Ермек

Алданыш, жұбаныш, серік мағыналарында қолданылады. «Бұл екі әйелге ермек, жұбаныш боп-отырған жас қыз» (Мұхтар Омарханұлы Әуезов). Басқа түркі тілдерінде де осы тұлғалас сөздер кездесіп, бірақ мағына жағынан өзгеше болып келеді. Телеуіт, алтай тілдерінде, сондай-ақ шағатайдың кітаби тілінде «эрмэк» сөзі қазіргі кезде біздегі «әңгіме», «сөз» мағыналарында қолданылады және қолданылған. Қазіргі түркі халықтарының бірі туба-кижилерде де «эрмек» — әңгіме, сөз, хабар т. б. мағыналарды ұғындырады. Мына келтірілген және қазақ тіліндегі «ермек» сөзінің мағынасы — туынды мағына деп шамалаймыз. Өйткені, тіліміздегі алданыш, жұбаныш сияқты мағыналар көп жағдайда әңгіме, сөзден туындап отырады. Ал әңгіме мен сөз — болмыс пен түрмыстың көрінісі. Олай болса, «ермек» сөзінің тұңғыш мағынасы «болмыс», «тұрмыс» сияқтыларды ұғындыру үшін қолданылған. Біз бұл ойымызды ертедегі түркі жазба есткерткіштері дерегіне сүйеніп айтып отырмыз. Онда «ермек» сөзінің мағынасы —«болмыс», «тұрмыс». Осы тұста еске салатын нәрсе — сөздердің дыбыстық құрамы мен мағынасы үнемі қатар, жарыса, байланыса өзгеріске түсе бермейді екен. Тарихта қоғам дамуымен бірге кейбір сөздердің мағынасы өзгерсе де дыбыстық құрамы сол қалпында қала беретіндігі «ермек» сөзін талдағанда байқалады. Бұған керісінше, дыбыстық құрамын жаңартып, тұлғасын өзгертсе де, енді біреулері мағынасын сақтап қала беретін жағдайлар да ұшырасып отырады. Мұндай құбылысқа мысалдар кейінгі жазылған жолдардан талай рет кездеспек. Дереккөздер
Қақаған

Қақаған. Сөздік жасаушыларымыздың түсінігінше, мұның мағынасы — қатты суыну, үскірік ату. «Қақаған аязда туған құлын көп кешікпей қата қалуы күмәнсіз» (Ж. Тілеков, Хинған асу.). Мына мысалға қарағанда «қақаған» есімше тұлғасы үнемі «аяз» сөзінің анықтауышы болуға жаратылғандай. Шынында да солай. Кыстың күніндегі аяздың күштілігін, қаттылығын сипаттауда «қақаған» және соған сай келерліктей «сақылдаған», «сықырлаған», «қытымыр», «қызыл шүнақ» сияқтьі анықтауыштардың «аяз» сөзінің алдында келуі қазақ тілінде жиі кездесетін дәстүр. Бұл жерде біз оның бәріне мысал келтіріп жатуды артық көрдік. Тек қана «қақағаи» сөзінің төркінін анықтауға себі тиер мына бір-екі мысалмен шектелеміз, «Дала сықырлаған аяз» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Аспаз). «Сырттағы сықырлаған сары аязға қарамай, төбеге кеп қалған күн терезеге төнді (Ә. Нұрпейісов, Сергелдең). Осы мысалдарға қарағанда «қақаған» түлғасын «сықырлаған». сөзімен де алмастырып қолдануға болады екен.Осыған бой ұрсақ, «қақаған» мен «сықырлаған» мағыналас болар деген жорамал туады. Сонда сөз түбірі «қақ» не «қақа» болмақ. Бұл жорамалымызды кейбір түркі тілдері, қала берді, моңғол тілінің деректері құптағандай. Мысалы, якут тілінде біздің тіліміздегі «сықырлаған аяз» тіркесін «хатан дьыбар» (трескучий мороз) тұлғалы сөздер береді (Як.-рус сл., 1972, 489). «Хатан» сөзіндегі түбірдің «қақ» болмай, «хат» болуы түркі тілдеріне тән дыбыс сәйкестігі заңдылығымен байланысты (ол туралы талай еске салынған). Демек, якут тіліндегі «хатан» біздегі «сықырлаған» мағынасымен бірдей деген сөз. Мұнан да гөрі ойға қонымды, сендірерлік деректі моңғол тілінен ұсынамыз. Оларда «хахинах» қазақ тіліндегі «сықырлау» мағынасымен бірдей (Мон.-қаз. сөз., 1977, 268). Шамасы, «қақ» не «хах» түбірлері өте ертеден түркі және моңғол тобындағы тілдерге ортақ болса керек. Дереккөздер
Етене

Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — тым жақын, бірге есіп, біте қайнаған. «Нұрғайша бүрын кермеген, білмеген туыстарды атам заманнан етене адамдай қарсы алды». «Етене» сөзінің тілімізде қазіргі қолданылып жүрген, дәлірек айтқанда, түсіндірме сөздіктегі мағынасы — кейін пайда болған туынды мағына болса керек. Сөз төркіні парсы тілі болар дерлік те дерек жоқ емес: этэна — көңіл, ықылас, назар аудару, қамқорлық мағыналарында қолданылады. Бірақ қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерін тізіп берген Н. Оңдасынов, Е. Бекмұхаметов кітаптарынан дәл осы тұлғалас әрі мәндес сөзді кездестірмедік. «Етене» сөзін парсы тілінен ауысқан деуге болмайтындығына бұл бір дәлел болса, екіншіден, парсы тіліндегідей мағынада және тұлғасы жағынан ұқсас сөзді ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен ұшыратамыз әрі онда араб не парсы тілінен ауысқан деген белгі де жоқ. Онда едзлә — көңіл көрсету, қамқорлық жасау мағынасында көрінеді. Мұның тіліміздегі «етенеден» тұлға жағынан айырмасы—«т» орнына «дз» аффрикатының қолданылуы мен «н» дыбысының «л» қалпында қолданылуы. Бұлар түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктері заңдылығынан оқшау тұрған жоқ. Ал мағына өзгерісі қоғам дамуымен туған құбылыс. Қазіргі қазақ тіліндегі мағынасы алғашқыдан онша алшақ кетпегендігін байқау қиын емес. Ойға салсақ, адамдар арасындағы тым жақын қатынас, олардың біріне-бірі көңіл бөліп, қамқорлық жасауынан пайда болатындығы анықтала түседі. Осыларды еске ала келгенде «етене» сөзі ежелдей түркі тілдеріне тән болса керек, ал парсы тіліне солардан ауысуы мүмкін деген жорамал жасауға болады. Дереккөздер
Бименде Ерденұлы

Бименде Ерденұлы (1861-1918), ел билеген, болыс болған, ислам жолын ұстаған адам. Ерден Сандыбайұлының бел баласы. Ерден дүние салғаннан кейін 30 жылға тарта болыс болған. Омбыда патша мұрагерлерінің тойына қатысқан. Бименде 50 жасқа келген шағында болыстықты тастап,таза дін жолына түскен. Меккеге қажылыққа барып, ақыры көп пайғамбарлар жатқан Байтулладан топырақ бұйырады. Бименде өте нұрлы адам болған деген аңыз бар. Дереккөздер
Жоңғылап аралау тізбектері

Жоңғылап аралау тізбектері (орыс. линии фрезернопильные) - жоңғылау және аралау операциялары арқылы арқылы бөренелерден белгіленген қималары бар араланған материал жасауға қолданылатын тізбектер.Жоңғылау - аралау жабдықтарының негізінде тізбектердің үш түрі болады жоңғылап сырықтайтын, бөренелерді агрегаттық өңдетін және жоңғылап аралайтын. Дереккөздер