Алмат Тобабергенұлы кесенесі

Алмат тамы – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасырдың соңында салынған сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ырғыз ауданы, Ырғыз ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде орналасқан. Тарихи деректер Ескерткіштің негізгі нысаны – монументалды мемориалдық құрылыс: Алмат Тобабергенұлы мен оның бес ұлына (Төремұрат, Мақмұрат, Қосмұрат, Пірмақан және ең үлкені Самұрат, бірақ ол Қызылорда облысының Байғожа станциясы маңында жерленген) арналған кесене. Қорым ХІХ ғасырдың 30 жылдары ата тектік бейіт ретінде Солтүстік Арал маңындағы белгілі қайраткер, шөмекей руының ішіндегі бозғыл-шабдар атасынан шыққан Алмат Тобабергенұлының (өмір сүрген жылдары: 1804–1892, не 1893 жылдар) отбасылық бейіті ретінде пайда болған. Алғаш бұл жерге оның әкесі Тобаберген Киікбайұлы (1766–1841 жылдар) жерленеді: шикі кірпіштен қаланған, құлпытасты, құлағалы тұрған қоршау. Нысан қазақтар көп қоныстанған Солтүстік Арал маңы мен Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы жергілікті тұрғындар арасында аса қасиетті орын болып саналады. 1994 жылы кесене қорған қоршаумен қоршалып, кесене алдына мемориалдық тақта орнатылып, онда ХІХ ғасыр соңынан бастап жерленген адамдардың (барлығы 20 адам) аттары жазылады, Алмат Тобабергенұлының суреті мен өмір сүрген жылдары жазылған естелік белгісі бар құлпытас қойылады. Кесене сипаты Ескерткіш Алмат Тобабергенұлының көзі тірісінде халық сәулетшісі Жығаның 1886–1988 жылдары салған көп бөлмелі бірегей кесенесінен тұрады. Құрылыс өзінің шынайы композициялық-жоспарлық шешімімен және әшекейімен аса ерекшеленіп, ХІХ ғасырдың қазақ сәулеткерлік өнерінің қайталанбас үлгісіне айналған. Жергілікті маңызы бар сәулет ескерткішіне жатады. Кесене төңірегінде пайда болған шағын ата-тектік бейіттерді, құлпытастары қабырғалары шөккен бірнеше қоршауларды қамтиды. Негізгі ескерткіш – Алмат тамы: жоспары бойынша тікбұрышты (12,70х12,10 м) қабырғаларының екі жағы күйдірілген қышпен қапталған, шикі кірпіштен өрілген бөлмелі ғимарат. Жоспары бойынша дөңгелек келген орталық залдан аркалы ойықтар арқылы зороастрийлік дәстүрді еске салатын (кезекті мәйітті жерлеу үшін алдыңғы жерленген өліктің сүйектерін бөлменің бір бұрышына жинап, босаған орынға жаңа мәйітті қойған) ежелгі салт жоралғы бойынша жерлеуге арналған сағаналы іргелес бес бөлмеге өтеді. Барлық бөлмелер күмбезбен жабылған, тіпті орталық және солтүстік-шығыс бөлмелердің аралығын кішірейту үшін аркалар мен өтпе тоғыстарды пайдаланған. Бұл бөлмелердің барлығында мәйіттерді жерлеуге арналған лақаттар бар. Орталық залдың фризіне араларына ою-өрнектер бастырылған ғаныштық тақталардан тұратын белдеулік орнатылып, сәнді белдеумен әшекейленген. Кесененің сырты да өте әсем безендірілген, оны оңтүстік-батыс фасадында ішінара сақталған жекелеген қаптамалары (қабырға бойының қалақ арқылы үш бөлікке, белдеуге бөлінуі) дәлелдейді. Жалпы алғанда сәулетші бірегей мемориалдық құрылыстың композициялық-жоспарлық және қызметтік ерекшеліктерін ұтымды ұштастырып, қайталанбас ескерткіш жасай білген. Ескерткіш ұзақ жылдардан бері апатты жағдайда тұр және мемлекеттік деңгейде қорғау қалпына келтіру және сақтау жұмыстарын жүргізуді және туристік маршруттарға қосуды қажет етеді. Дереккөздер