kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Еркін Елесбекұлы Мұсабаев

Еркін Елесбекұлы Мұсабаев (3.1.1943 жыл, Қазығұрт ауданы, Майлыошақ ауылы) – әскери қайраткер, генерал-майор (1991). Өмірбаяны * Ташкент электротехникалық байланыс институтының радио байланыс және радио хабарларын тарату факультетін бітірген (1965). * 1965–67 жылдары Шымкент қалалық теледидар хабарларын тарату орталығында инженер, аға инженер, Оңтүстік Қазақстан байланыс басқармасы ұжымының комсомол комитетінің хатшысы. * 1967–68 жылдары Минск қаласындағы КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) жедел қызметкерлер даярлайтын жоғары курсында оқыды. * 1968–74 жылдары Түркістан облысы бойынша Қазақ КСР мемлекеттік қауіпсіздік қорғау басқармасында жедел іздеу қызметкері, топ жетекшісі, бөлімше бастығы. * 1974–78 жылдары Түркістан ауданы бөлім бастығы. * 1978–79 жылдары МҚК Оңтүстік Қазақстан облысы басқармасында бөлім бастығының орынбасары. * 1979–82 жылдары КСРО МҚК-нің орталық аппаратында бөлім бастығының орынбасары, өндірістік қарсы барлау басқармасының партия ұйымының хатшысы (Мәскеу қаласы). * 1982–85 жылдары МҚК Қостанай облысы басқармасы бастығының орынбасары. * 1985–87 жылдары МҚК Торғай облысы басқармасының бастығы. * 1987–88 жылдары Қазақ КСР МҚК-нің коллегия мүшесі, қарсы барлау басқармасының бастығы. * 1988–93 жылдары МҚК Павлодар облысы басқармасының бастығы. * 1993–96 жылдары ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) коллегия мүшесі, ҰҚК-нің Алматы қаласы мен Алматы облысы бойынша басқарма бастығы. * 1996–97 жылдары «Өнім» АҚ президентінің сыртқы байланыс жөніндегі кеңесшісі. * 1998 жылдан «Армор групп» ағылшын өкілеттігінің Қазақстандағы жетекшісі. Марапаттары * көптеген медальдармен, КСРО қауіпсіздік комитеті төрағасының бағалы сыйлығымен марапатталған. * Қазығұрт ауданының құрметті азаматы (2002). Дереккөздер
Қуанышбек Мұсабеков

Қуанышбек Мұсабеков (1940 жылы туған, Түркістан қаласы) – ғалым, жаратылыстану ғылымдарының докторы, профессор Қазақ Мемлекеттік университетінің химия факультетін бітірген (1964). 1964–70 жылдары Ғылым академиясында лаборант, аспирант, химия институтында кіші ғылыми қызметкер. 1970 ж. Қазақ мемлекеттік университетіне оқытушы болып ауысты. 1972–73 жылдары химия факультетінің кафедра меңгерушісі, 1987–95 жылдары факультет деканы Дереккөздер
Жирант

Жирант ( – соманы аудару) – вексельдің сыртқы бетіне табыстама жазушы адам; индоссант деген сөзбен мағыналас. Жирант - вексельге оны басқа біреуге аудару жөнінде жазба жазатын тұлға. Дереккөздер Сілтемелер *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/fin_enc/13286 Жирант Академик сайтында] *[http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82/ Жирант Яндекста] *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/econ_dict/5750 Жирант]
Мылтықбай Қараев

Мылтықбай Қараев Әбішұлы (1.1.1934, Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Үржар ауылы – 9.12.2000, Алматы қалысы) – филолог ғылым доктор (1996), профессор (1998), Қазақстан Республикасы Гуманитарлық ғылым академиясының академигі (2000). ҚазМУ-ды (1964, қазіргі ҚазҰУ), Қазақ педагогика ғылыми-зерттеу институтында аспирантурасын (1970) бітірген. Мектепте мұғалім (1964–66), Оқу мин-лігінде әдіскер, кабинет меңгерушісі, Алматы шет тілдер ин-тында (қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері ун-ті) аға оқытушы, доцент (1967–86), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, кафедра меңгерушісі (1987–2000) қызметтерін атқарған. «Қазақ әдебиетінің тарихи даму кезеңдеріндегі көркемдік әдіс мәселелері» тақырыбында докт. дисс. қорғаған. 90-нан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның («Қазақстан әдебиетіндегі реализмнің даму жолдары») авторы. Дереккөздер
Темірхан Сырбайұлы Мұсаев

Темірхан Сырбайұлы Мұсаев (28.2.1949 жылы туған, Түркістан) – ғалым, технологиялық ғылыми докторы (2003), ҚР Ұлттық Инженерлік академиясының академигі (2004).Ташкент темір жол көлігі инженерлері институтын бітірген (1974). Еңбек жолын Алматы жол дистанциясының инженері болып бастаған. 1981–96 жлдары Алматы темір жол көлігі инженерлері институтында ассистенттен ректорлыққа дейінгі жолдан өтті. 2005 жылдан оқу ісі жөніндегі проректоры. Негізгі ғылыми еңбектері құрылысқа қажетті жетілдірілген құйматас алуға, фосфор-қож тұтқырғышын жасау технологиясын жетілдіруге, темір жол шпалдарының бүгінгі күн талаптарына сай беріктігі мен қолданылу мерзімін ұзартуға арналған. Көптеген әдістемелік оқулықтар авторы. Дереккөздер Cілтемелер * ректор * технология * инженер
Педагогикалық энциклопедия

Педагогикалық энциклопедия — педагогикалық ғылыми түсініктер жинақталған анықтамалық. Алғаш 1895-96 ж. Санкт-Петербург ун-ті жанынан акад. С.И.Ожоговтың басшылығымен жарық көрді. Ол бастапқыда бір том болып шығып, сол заманғы пед.терминдер мен ойларға, әлем халықтарының әр дәуірдегі ойшыл педагогтарының еңбектеріне ғыл. түсініктеме беруге арналды. Екінші рет кеңестік дәуірде 1927-29 ж. үш томдық П. э. шықты. Мұнда жалпы тәрбие мәселесіне, оның ішінде бала тәрбиесіне партиялық саясат тұрғысынан қарап, жеке тұлға тәрбиелеудегі қоғамдық ортаның рөліне баса көңіл бөлінді. Кеңестік педагог-ғалымдар марксизм классиктерінің еңбектеріне сүйене отырып, жеке тұлғаның қоғамдағы рөлін жоққа шығарды. Экон., саяси-идеол. өзгерістерге байланысты бұл энциклопедия 1964-68 ж. қайта түзіліп, "Кеңес энциклопедиясы" баспасынан төрт том болып шықты. Одақтас республикалардың педагог-ғалымдарының еңбектері туралы түсініктерді сол республикалардағы ғыл.-зерт. ин-ттарының ғалымдары жазды. 1996-2000 ж. шыққан 32 томдық қазақша-орысша терминол. сөздіктің пед. мен психологияға арналған 25-томы 2000 ж., ал 2002 ж. 4000-ға жуық термин енгізілген түсіндірме сөздік жарық көрді. *1895 — 1896 жылдары Санкт-Петербург университеті жанынан aкадемик С.И. Ожоговтың басшылығымен жарық көрді. Ол бастапқыда бір том болып шығып, сол заманғы педагогикалық терминдер мен ойларға, әлем халықтарының әр дәуірдегі ойшыл педагогтарының еңбектеріне ғылыми түсініктеме беруге арналды. *1927 — 1929 жылдары eкінші рет Кеңестік дәуірде үш томдық Педагогикалық энциклопедия шықты. Мұнда жалпы тәрбие мәселесіне, оның ішінде бала тәрбиесіне партиялық саясат тұрғысынан қарап, жеке тұлғаны тәрбиелеудегі қоғамдық ортаның рөліне баса көңіл бөлінді. Кеңестік педагог-ғалымдар марксизм классиктерінің еңбектеріне сүйене отырып, жеке тұлғаның қоғамдағы рөлін жоққа шығарды. Экономикалық, саяси-идеологиялық өзгерістерге байланысты бұл энциклопедия. *1964 — 1968 жылдары қайта түзіліп, “Кеңес энциклопедиясы” баспасынан төрт том болып шықты. Бұл энциклопедияның редакциясының алқасын сол кездегі Ресей Педагогикалық Ғылым Академияның президенті И.А. Каиров басқарды. Одақтас республикалардың педагог-ғалымдарының еңбектері туралы түсініктерді сол республикалардағы ғылыми-зерттеу институт тарының ғалымдары жазды. *1996 — 2000 жылдары шыққан 32 томдық қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің педагогика мен психологияға арналған 25-томы 2000 жылы жарық көрді. *2002 жылы 4000-ға жуық термин енгізілген түсіндірме сөздік жарық көрді. Дереккөздер
Мыңбұлақ ойлауыты

Мыңбұлақ ойлауыты – Арал қарақұмының шығысындағы қазаншұңқыр. Қызылорда облысының Жалағаш және Қарағанды облысының Ұлытау аудандары аумағында, теңіз деңгейінен 50 – 80 м биіктікте орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 – 80 км-ге созылған, енді жері 35 – 40 км. Мыңбұлақ ойлауытын биіктігі 70 – 150 м болатын сайлы-жыралы келген аласа үстірт қоршаған. Оңтүстік-батысы Мойынқұм құмды алқабымен шектеседі. Қазаншұңқыр табанында суы кермек татитын 170-тен астам бұлақ бар. Сұр, сортаңды топырағында қамыс, құрақ, қара жусан, баялыш, бұйырғын өседі. Дереккөздер
Людмила Қаражанова

Людмила Қаражанова Құсайынқызы - 1943 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ақсуат ауылы – 1994 медицина ғылым доктор, 1995 профессор . Қазақстан Республика Медицина ғылыми академиясының корреспондент мүшесі. Семей Мемлекеттік Медицина Институтын 1960 жылы (қазіргі Семей Мемлекеттік Медицина Академиясы), Алматы Мемлекеттік Медицина Институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) аспирантурасын 1973 жылы бітірген. Павлодар облысы Успен ауданы ауруханасында дәрігер (1966–69), Алматы мемлекеттік медицина институтында оқытушы, доцент (1969–96); 1996 жылдан профессор қызметін атқарады. «Клинико-функциональная, иммуногенетическая характеристика хронического гломерулонефрита с артериальной гипертензией и его дифференцированная терапия» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер:
Жиробанк

Жиробанк – аударым арқылы қолма-қол ақшасыз есеп айырысуға арналған несие ұйымы. Мұнда банкіде ағымдағы шоттары бар тұлғалар қолма-қол ақшасыз есеп айырыса алады. Жиробанк - банкте ағымдағы есептері бар клиенттер арасында есеп айырысу операцияларын жүргізетін банк. Сілтемелер *[http://ru.wiktionary.org/wiki/%D0%B6%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA Уикипедияның сөздігінде орысша мағынасы] *[http://www.finam.ru/dictionary/wordf01283/default.asp?n=2 Жиробанк] *[http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA/ Жиробанк Яндекс сөздігінде] Дереккөздер
Мыңғылши

Мыңғылши – Алматы облысы Балқаш ауданындағы құрғақ арна. Өзен 106 км. Іле өзенінің Балқаш көліне құятын ескі тармағы. Бақанас жазығындағы Орта Бақанас құрғақ арнасының шығысынан тармақ болып бөлініп, көлге тіреледі. Арнаның көп жері үрме құммен толған. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Қайыр Қаракесов

Қайыр Қаракесов Қожанғалиұлы (1935, Қарағанды қаласы – 1987, сонда) – экономика ғылымының докторы (1986), профессор (1986). ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды облысының кәсіпорындарында аға инженер, жоспарлау өндірістік бөлімінің бастығы (1959–65), Қарағанды политехника ин-тында (қазіргі Қарағанды мемл. тех. ун-ті) аға оқытушы (1962–72), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, декан қызметтерін атқарды (1972–74). Қайыр Қаракесов «Методологические проблемы статического исследования факторов экономической эффективности строительного производства» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғыл. жарияланымның, 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Ақмола бекінісі

АҚМОЛА БЕКІНІСІ — қорған. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс кезінде бекіністі аға сұлтан Қоңырқұлжа Құдаймендиннің отряды мен әскери старшина Карбышев басқарған қамал гарнизоны қорғады. 1838 жылдың күзінде Кенесары қолы айналасы ормен қоршалған А.б-не шабуыл жасады. Оның садақшылары қамалды садақ оғының ұшына тез тұтанатын майланған шүберекті байлап атқылады. Қамалдың көптеген жерлерінде өрт шықты. Бекіністегі солдаттардың бір бөлігі өртті өшіруге ұмтылғанда, Басығара батыр бастаған Кенесары отрядының бір бөлігі қалаға басып кірді. Бекіністі шабуылдау кезінде Басығара батыр ерлікпен қаза тапты. А. б-н талқандаған соң, Кенесары жүйелі түрде бекеттерге шабуыл жасап, жем-шөпті және байланысты жойып, партизандық күрес жүргізуді жалғастыра түсті. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Мыңғытөбе

Мыңғытөбе — бірнеше жүз қорғандардан тұратын обалар. Түркістан облысы Шардара қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде. Обаларды 1950 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева және Г.И. Пацевич) зерттеген. Обалар отыз-қырықтан топ-топ болып бір-бірімен жалғаса үйілген. Үш обаға мүрдені өртеп барып қойғандығы анықталды. Өліктерді өртеп жерлеу салты мен обаларды жасау әдісі олардың біздің заман VII–IX ғасырларында өмір сүрген тайпалардың қорымы екенін дәлелдейді. Дереккөздер
Жиробұйрық

Жиробұйрық – төлемшінің шотынан алушының шотына жирошот бойынша төлеу тәртібімен ақша аудару туралы жазбаша өкім. Көптеген елдердің коммерциялық банкілері мен жинақ банкілері азаматтар арасында қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жөніндегі операцияларда пайдаланады. Дереккөздер
Сүндет күмбезі

Сүндет күмбезі – Ақтөбе облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші, сәулет өнері. Орналасқан жері Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Жарқамыс ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 68 км, Жем өзенінің сол жақ жағасында орналасқан. Кезеңі, авторы XIX ғасырдың екінші жартысы, авторы – халық шебері Дәулетнияз. Тарихи деректер Сүндет мазары – орталық күмбезді ерекше архитектуралық жоспары бар құрылыс. Сегіз қырлы қабырғаның үстіне 6 м биіктікте тұрған барабанды күмбез орнатылған. Қабырғалары баспалдақты ірге үстіне тұрғызылған, конструкцияға сәйкес қабырғалары екі қабатты әктас опиталармен жабылып, шой таспен толтырылған. Мазардың сыртқы қырларында кішігірім төртбұрышты ойықтар жасалған, жазық жерлері сұлбалы оюлармен жабылған. Оңтүстік батыс қасбетінің жақтау фризі жайпақ бедерлі түйетабан ою-өрнегімен әшекейленген. Құрылыстың ішкі жағы түрлі-түсті безендірудің жарқындығымен таң қалдырады. Мазарды бірқатар салттық нысандар қоршап тұр – сандықтастар, жиырма шақты өңделмеген тас қабірүсті дуалдар және алты құлпытас. Қазіргі уақытқа дейін Сүндет туралы сенімді деректер сақталмаған. Дегенмен, риза болған ұрпақтары алып мазар тұрғызғанына қарағанда, ол халық арасында аса құрметке ие тұлға болғаны белгілі. Күмбезге құрылыс материалы ретінде Маңғыстауда жиі кездесетін ұлутас қолданылған. Сүндет күмбезі композициясының жинақы әрі беріктігімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Ақмола жүк тасу бөлімшесі

АҚМОЛА ЖҮК ТАСУ БӨЛІМШЕСІ — «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы АҚ-ның бөлімшесі; Көкшетау және Целина т.ж. базасында құрылған (1994). Бөлім Солт. Қазақстанның 3 аймағына көлік пен жүк тасымалдау қызметін көрсетеді. Т.ж-ның жалпы ұзындығы 1569,9 км. АЖТБ құрамына 65 жекеленген пункттер кіреді: 36 ст. — Ақмола облысында, 25-і — Солтүстік Қазақстан облысында. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Райымқұл Қарақұлов

Райымқұл Қарақұлов (13.8. 1942 жылы туған, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы) – медицина ғылым доктор (1986), профессор (2001). КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1986), КСРО өнертапқышы (1986). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) бітірген. Атырау қаласындағы облыстық балалар ауруханасында хирург (1967–68), Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент (1968–69), Байкал әскери округінде аға дәрігер (1969–71) болып жұмыс істеді. 1983 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 1985 жылы «Радиационная реакция опухолей и биологические факторы ее повышения» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 220-дан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Заряд

Заряд - әр түрлі мақсаттарға арналған қопарғыш заттардың белгілі бір мөлшері. Ол қолданылу мақсатына, жасалыну тегіне және қолданылу тәсіліне байланысты бірнеше түрлерге бөлінеді: : 1) тау-кен өндірісінде заряд тұтасып жатқан қатты кенді (кентас, көмір, т.б.) шетінен ұсатуға пайдаланылады. Мұнда заряд массасы мен пішіні алдын-ала қопарылысқа есептеліп арнайы заряд қуысына салынады; : 2) жарғыш заряд – снаряд корпусын жару немесе оның ішіндегі жарақаттағыш заттарды жан-жаққа шашырату үшін снаряд ішіне салынатын қопарғыш зат; : 3) атомдық заряд – ядролық қаруда (ракета, снаряд, бомба) қопарылыс тудыру үшін қолданылатын зат; : 4) қопарғыш заряд - әскерлердің қозғалысына тосқауыл келтіретін құрылыстарды жою үшін пайдаланылады; : 5) қатты ракеталық отын заряды – белгілі бір пішінде бір немесе бірнеше блок етіп жасалып, ракеталық қозғалтқыштың камерасына салынған қатты отын; : 6) термоядролық заряд – ядролық синтез реакциясына бейім әрі орасан көп энергия бөліп шығаратын сутек изотоптарының қоспасы. Дереккөздер
Нығымет Мыңжани

Нығымет Мыңжани (22. 3.1922, Тарбағатай аймағы Толы ауданы – 22.6.1993, сонда) – тарихшы, этнограф, әдебиет зерттеушісі. 1941 жылы Үрімжідегі Моңғол-қазақ училищесін және полиция училищесін бітірді. 1945–49 жылы Шыңжаң өлкелік Қаржы департаментінің бас хатшысы, 1949–50 жылы өлкелік үкімет бас хатшысының орынбасары, 1950–52 жылы ҚКП ОК Шыңжаң басқармасының бастығы, 1952–58 жылы Бейжің ұлттар баспасы қазақ редакциясының бөлім меңгерушісі болды. 1958 жылы “оңшыл” ретінде тұтқындалып, 1976 жылға дейін түрмеде отырды. 1978 жылы толық ақталып, аз санды ұлттар тілін зерттеу институтында ғылыми жұмыстармен айналысты. Мыңжани қазақ, ұйғыр, ескі түркі тілдерін білумен қатар қытай, орыс, араб тілдерін де меңгерді. 1980 жылдан қазақ тарихымен айналысып, “Шыңжаң қазақтары” (1981), “Қазақ ру-тайпалары мен ұрандары” (1982) және мемлекеттік тапсырыс бойынша “Қазақтың қысқаша тарихы” атты еңбектер жазды. Ол “Тіл – әдебиет” (1942), “Қазақ тарихының дерегі” (1949), “Қазақ хандығының ауыз әдебиеті” (1980), “Қазақ әдебиетінің қалыптасу және даму дәуірлері” (1981), “Қазақ қиссасы”, “Бақтияр және оның қырық бұтағы” (1982), “Қазақ әдебиетіндегі қисса-дастан жанры” (1982), “Қазақ халық дастандарының тарихына тән кейбір деректер жайында” (1982), “Қорқыт ата кітабы және қазақтың Қорқыт жыры жайында” (1984), “Қазақтың мифтік аңыздары” (1986) атты көптеген зерттеу еңбектер жазды. Ғалымның 1987 жылы “Қазақтың қысқаша тарихы” және “Қазақтың мифтік аңыздары” атты монографиялары жарық көрді. Сондай-ақ Мыңжанидың “Тұрмыс тілшісі” повесі (1948) мен өлеңмен жазылған “Қарлығаш” романы қытай қазақтары әдебиетінің өсу жолындағы елеулі шығармалар болды. Мыңжани аударма саласына да үлкен еңбек сіңірді. Ол “Сәлиха-Сәмен” дастанын, Шәкәрімнің “Қазақ шежіресін”, Абайдың “Қазақтың түбі қайдан шыққандығы туралы” атты еңбектерін қытай тіліне аударды. Сондай-ақ қытайдың ескі әдеби тілінде жазылған “Су бойында” (3-томын), “Қызыл сарай түсі” (4, 6-томдарын) сияқты классикалық шығармаларды қазақ тіліне аударды. Дереккөздер
Сыпатай Қарамендин

Сыпатай Қарамендин Ыдырысұлы (19.12.1922, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Әтей ауылы – өлген жылы белгісіз) – экономика ғылым доктор (1980), профессор (1981). Алматы заң институтын бітірген (1951). Алматы мемлекеттік консерваториясында аға оқытушы (1953–62, қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогически институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогически университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, проректор (1962–64), Қазақ педагогически а.ш. институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) доцент, профессор (1965–74), декан, 1975 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерінде болды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Мыңжасаркөл

Мыңжасаркөл – Жем алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 46 км жерде, теңіз деңгейінен 149,7 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Ауданы 9,30 км 2 , ұзындығы 6,0 км, ені 3,1 км-ге жетеді. Жағалау сызығы 18,2 км. Жағалауы тік жарлы. Жауын-шашын суымен толығады. Суы тұзды. Кей жылдары құрғап қалады.
Мұхаммед Құл Ата

Мұстафа Құл Ата, Мұстафақұлы Қожа – діни ғұлама, Қожа Ахмет Иасауидың нағашы немере інісі. Сайрам қаласында өмір сүрген. Мұстафа Құл Ата ауылы Оны Сүзік ата деп атаған. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, ол бала кезінде момындығымен ерекшеленеді, Иасауи бабасы оның ұяңдығына, ілтипатына риза болып, «кел шырағым, менің сүзігім» дейді екен, содан «Сүзік ата» аталып кетеді. Мұстафа Құл Ата ауылы ислам дінінің қазақ топырағына тарауына үлкен еңбек сіңірді. Сайрамның оңтүстікнде Сүзік ата кесенесі (12–14 ғасырлар) орналасқан, 18 ғасыр шамасында қираған кесене ғимараты 1996 жылы қайта тұрғызылды. Сілтемелер
Текей Қарамұрзиев

Текей Қарамұрзиев (1930 жылы туған, Атырау облысы, Жылыой ауданы) — экономика ғылым доктор (1992), Мәскеу мұнай институтын бітірген (1956). «Құлсарымұнай» кәсіпшілігінде (1956–1957), Атырау халық шаруа кеңесінде инженер-экономист (1957–1960), «Қазақстан мұнай геофизикасы» тресі жоспарлау бөлімінің бастығы (1960–1964), ҚР ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында жетекші маман, лаборатория меңгерушісі (1964–1993), ҚР Ұлттық ғылым академиясының Батыс бөлімшесінде (Атырау) Аймақтық экономиканы зерттеу орт-ның директоры (1993–1996) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Атырау мемлекеттік университетінің профессор «Экономическая оценка подземных вод Казахстана (теоретические, методические и практические проблемы)» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. 1 авторлық куәліктің иегері. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Мыңжылқы (шатқал)

Мыңжылқы – Кіші Алматы өзенінің бастауында орналасқан шатқал. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 28 км қашықтықта, теңіз деңгейінен 3000–3300 м биіктікте. Екі жағы тік жартасты, ұзындығы 4 км. Шатқалды Тұйықсу мұздығы қоршап жатыр. Галерея Дереккөздер
Жироесептесу

Жироесептесу – банкілер мен жинақ кассалары соманы бір шоттан екінші шотқа аудару арқылы жүргізетін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу түрі. Жай шоттардан өзгеше түрде жироесепшоттардағы сома нақты ақшаға айналдырылмайды. Жироесептесуге вексельдер, чек арқылы есеп айырысу жатады. “Жироесептесу” термині кең мағынада – қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың бүкіл жүйесін таңбалау үшін қолданылады. Сілтемелер *[http://www.kreditdeneg.ru/bankovskie-vqichisleniya_0.htm Банк кредиттері] *[http://referat.resurs.kz/ref/poryadok-rascheta-i-otrazheniya-v-uchete-obyazatelnih-rezervov Жироесеп туралы реферат] *[http://www.banki.ru/services/responses/methodology/ Жироесеп] Дереккөздер
Сүңгу жабдығы

Сүңгу жабдығы – адамның су астында жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін әр түрлі құрылғылар жиынтығы. Ол тыныс алуға қажет газ қоспасын беру тәсіліне қарай автономды және автономды емес сүңгу жабдығы, сүңгушінің тыныс алу тәсілі бойынша желдеткішті, ашық, жартылай тұйық және тұйық сүңгу жабдығы; газ қоспасының құрамына сәйкес ауалы, оттекті, азот-оттекті, гелий-оттекті сүңгу жабдығы болып ажыратылады. Сүңгу жабдығының құрамында сүңгушіні сыртқы ортадан оқшаулап, газ бен су өтпейтін қабат жасайтын су асты скафандры болады. Шланг арқылы берілетін сығылған ауамен тыныс ала отырып, сүңгуші су астына 60 м-лік тереңдікке дейін бата алады. 100 м тереңдікке дейін ауалы-оттекті сүңгу жабдығын, 300 м-ден астам тереңдікке бату үшін гелийлі-оттекті сүңгу жабдығын пайдаланылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы

Педиатрия және бала хирургиясы ғылыми орталығы — ҚР Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты ғылыми-зерттеу мекемесі. *1932 жылы Алматы қаласында құрылған. *1972 жылға дейін Аналар мен сәбилер денсаулығын қорғау ғылыми-зерттеу институты болып *1980 жылдан Алматы мед. институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) балалар хирургиясы кафедрасымен біріктіріліп, қазіргі атымен аталады. *1992 жылы кандидаттық *1993 жылы докторлық жұмыстар жөнінде Диссертациялық Кеңес ашылды. Орталықтың құрамында 200 орынға есептелген: *мерзімінен бұрын және жаңа туған нәрестелер * хирургия *урология *реанимация және интенсивті терапия *онкогематология * кардиоревматология * гастроэнтерология * пульмонологиялық консультативті-диагностикалық бөлімдер жұмыс істейді. Сондай-ақ, бірнеше лаборатория бөлімшелер: микробиология, патоморфология, генетика, ағынды цитофлюориметр, полимерлі-тізбекті реакция, биохимиялық анализаторлар, компьютерлік томография, ультрадыбыстық сканир, т.б. бар. Негізгі ғылым бағыттары: *бала ауруы мен мүгедектігінің алдын алу және емдеу әдістерін жасау *балалардағы гематология * жүрек-қан тамырлары аурулары, бронх-өкпе және гастроэнтерология аурулардың клиникалық-эпидемиялық ерекшеліктерін айқындап, олардың терапия және реабилитация әдістемелерін жасау; * балалардың туа және жүре пайда болатын хирургиялық ауруларының емдеу-диагностикалық тәсілдерін қалыптастыру; Арал өңіріндегі балалар денсаулығын зерттеу және оларды емдеу жөнінде ғылым негізделген бағдарламалар жасау. Жетістіктер Ғылыми-техникалық жетістіктері үшін орталық 110 патент алған. 25 монография шығарып, 70-тен астам әдістемелік ұсыныстар жасады. Орталық “Халықтар достығы” орденімен марапатталған (1983). Тағы қараңыз * Педиатрия Дереккөздер
Мыңжылқы құдығы

Мыңжылқы құдығы – гидротехникалық құрылыс. Шамамен 18 ғасырда қазылған. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Құрайлы даласында. Мыңжылқы құдығы – қазақ даласындағы теңдесі жоқ гидротехникалық құрылыс үлгісі. Мыңжылқы құдығының кіре берісі кеңдігі 20 – 25 м арық ретінде қазылып, әр метр сайын 10 см-ге тереңдей беретін каналға айналған. Өзен 400 м жерді төмендете қаза келіп, 40 м тереңдегенде жер асты суына жетеді. Құдықтың айналасын кірген мал су ішіп, айналып шығатындай кеңейте қазып, түбін тереңдете тазартып, кішкене көлшік жасаған. Суға баратын канал жолы кең, 5 – 6 жылқы жоғары-төмен қатарынан еркін түсіп, көтеріліп, өз бетімен су ішіп, кіріп-шығып жүреді. Күні бойы мыңдаған жылқы ілгерілі-кейінді су ішіп шыға алады. Ел аузындағы аңыздарда бұл құдықты Қабанбай батырдың жасағы жорық алдында аялдау үшін қаздырғандығы туралы айтылады. Осы шөл даладағы құдықтан түз тағылары мен жыртқыш аңдар да бір-біріне зиян тигізбей, шөлдерін қандырады-мыс. Айналасы 30 – 40 км жерде өзен, су, елді мекен жоқ шөлді сары даладағы құдықтың шаруашылық және әскери-стратегиялық маңызы зор болған. Дереккөздер "Қазақ энцикопедиясы VI-том"
Қараспантөбе

Қараспантөбе-І – ортағасырлық қалашық орны. Түркістан облысы Ордабасы ауданы Ынталы елді мекенінің оңтүстік шетінде орналасқан. Оны 1960, 1972 жылы бұрынғы Шымкент педагогика институты (қазіргі Халықар. қазақ-түрік университетінің Шымкент институты) археол. экспедагогика тобы (жетекшісі Н.П.Подушкин) зерттеген. Ескерткіштің Оңтүстік-шығыс бөлігін өзен суы шайып кеткен. Қазіргі орны аумағы 3 га, биіктігі 3–3,5 м рабадтан, диам. 70–75 м, биіктігі 7 м қамал төбелерден тұрады. Қаланы қоршай салынған қабырғаларының орны қазір биіктігі 1,5 м төбешік. Оның батыс және шығыс жақтарынан кіретін қақпалары болған. Жинастырылған материалдар: қыш ыдыстар, дән үккіш, қайрақ тастар, т.б. Алынған заттарға қарағанда, тұрғындар қалашықты 10–17 ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Кейбір зерттеушілер (Е.И.Агеева, Г.И.Пацевич) Қараспантөбе қалажұртын ортағасырлық Қарасаман қаласымен бір деп қарастырып жүр. Мұнда Низамаддин Шами мен Шараф-ад-дин Йездидің дерегі бойынша 1392 жылы әмір Темір Тоқтамыс ханның елшілерін қабылдаған. Ал, Хафиз Таныштың айтуынша, 1581 жылы Абдаллах ханның әскерінің бір бөлігі мен арбалы керуендері осы жерде болған. Дереккөздер:
Мыңжылқы (тау сілемі)

Мыңжылқы, Бессаз – Қаратау жотасының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау басы. Жер бедері, геологиялық құрылымы Абсолюттік биіктігі 2176 м. Протерозойдың метаморфтанған жыныстарынан түзілген. Беткейлерінен бірнеше шағын өзендер (Байылдыр, Біресік, тағы басқа) бастау алады. Өсімдігі Оңтүстік етегінде бұта аралас әр түрлі астық тұқымдасты шөптесіндер, ал солтүстігінде баялыш, сұр жусан аралас эфемерлі өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Жиро

Жиро - жиро ( – айналым‚ айналыс) – #Көптеген елдерде қолма-қол ақшасыз есеп айырысу түрі; #Вексельдің, чектің және басқа несиелік айналыс құралдарының сыртқы бетіне жазылған табыстау жазбасы; #вексельдің, чектің және т.б. сыртындағы оларды басқаға аударып беру жөніндегі жазба. Жиро атаулы және ұсынушыға арналған жиро болуы мүмкін. Сілтемелер *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/econ_dict/5758 ЖИРО] *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_fwords/17873/%D0%96%D0%98%D0%A0%D0%9E ЖИРО-БАНК] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%BE Жиро Уикипедияда] Дереккөздер
Қарауылтас

Қарауылтас – ортағасырлық мұнара, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау ауданы, Жезді кентінен солтүстікке қарай 17 км жерде, Есқұлы тауының басында. Оның биіктігі 1,5 м-дей ғана. Сипаты Алғаш Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген. Қарауылтас тың жобасы төрт қырлы қалпаққа ұқсас: табаны жалпақ келгенмен, қабырғалары биіктеген сайын сүйірлене түседі. Ол төрт бұрышты тақтатаспен тұрғызылған. Қарауылтас қазіргі уақытта қирап қалған. Зерттеушілердің пікірінше Қ. Басқамыр қалашығының қарауыл мұнарасы болған. Ол арқылы қарауылдар төңіректі шолып, айналаны бақылап отырғанға ұқсайды. Қарауылтас орта ғасырларда Орталық Қазақстанды мекен еткен оғыз-қыпшақ заманындағы бірегей ескерткіш туындыларының қатарына жатады. Дереккөздер
СИФ

СИФ (, — құн, — сақтандыру, — фрахт) — сыртқы саудадағы сатып алу-сату шартының түрі; шеттен әкелінетін тауардың шекаралық бағасы, онда шетелден сатып алуға жұмсалатын шығын, тауарды келетін портына жеткізу, кеме бортынан айлаққа түсіру үшін қажетті халықаралық тасымал мен сақтандыру төлемі қамтылады. Тауарды СИФ шартымен жеткізу кезінде оның шартта көрсетілген сату бағасына тауардың құны, сақтандыруға және апарылатын портқа дейін тасымалдауға жұмсалатын шығын кіреді. Мұндай жағдайда сатушы тауарды өзінің есебінен жөнелтілетін портқа (бекетке) жеткізуге, кемені (немесе ондағы орынды) жалдауға, тауарды әкетумен байланысты барлық алымдарды, салықтарды, баждарды төлеуге, оны сақтандыруға, сатып алушыға тауар құжаттарын тапсыруға міндетті. Тауар кеме бортына тиелген сәттен бастап оның бүліну немесе кездейсоқ опат болу қатері сатып алушыға көшеді. Дереккөздер
Мыңқайнар

Мыңқайнар – ежелгі қорымдар, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Тұрар Рысқұлов ауданы Жақсылық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 24,5 км жерде, Қырғыз Алатауы қырқасындағы Шұңқыр шатқалында. Зерттелуі 1988 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.М. Досымбаева) зерттеген. Бұл жерден ара қашықтығы 0,5-1 км келетін Мыңқайнар-1, Мыңқайнар-2, Мыңқайнар-3, Мыңқайнар-4, Мыңқайнар-5, Мыңқайнар-6 обалары аршылды. * Мыңқайнар-1-дің қазіргі орны топырақ үйіндісіне айналған, диаметрі 5 м-ден 22 м-ге, биіктігі 0,3-1,5 м-ге жететін 3 обадан тұрады. Жергілікті жердің топографиялық жағдайына байланысты обалар шағын қырқаның үстіне шоғырланған. Олардың ара қашықтығы 60-320 м-ге дейін жетеді. * Мыңқайнар-2 оңтүстікке қарай тізбектеле созылған 8 обадан тұрады. Топырақ үйіндісіне айналған обалардың диаметрі 6 м-ден 20 м-ге дейін жетеді, биіктігі 0,5-тен 1,2 м-ге жуық. Оба диаметрі 6 м, оңтүстік бөлігінде табанының диаметрі 8 м шеңбер тас бар. * Мыңқайнар-3 оңтүстікке қарай тізбектелген 5 обадан тұрады. Бұл обалардың диаметрі 7 м-ден 18 м-ге, биіктігі 0,5-1,3 м-ге дейін жетеді. Обалардың біреуінің үйіндісі сопақтау. Батыстан шығысқа қарай созылған, ауданы 22x15 м, биіктігі 1,2 м. * Мыңқайнар-4-де солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай тізбектеле созылған топырақ үйінділерінен тұратын 8 оба бар. Үйінділердің диаметрі 18 м-ден 32 м-ге, биіктігі 1,2-1,5 м-ге дейін жетеді. * Мыңқайнар-5 қорым қырқаның үстіне жүйесіз шоғырланған 15 обадан тұрады. Обалардың топырақ үйінділерінің диаметрі 6 м-ден 22 м-ге дейін жетеді, биіктігі 0,3-2,1 м. * Мыңқайнар-6 қорым таулы қырқаның үстіне тізбектеле орналасқан 16 обадан тұрады. Топырақ үйінділерінің диаметрі 8 м-ден 22 м-ге дейін жетеді, биіктігі 0,3-2 м аралығында. Зерттеу барысында барлық обалар ерте темір дәуірінде өмір сүрген тайпалардікі екендігі анықталды. Дереккөздер
Қарғалы обасы

Қарғалы Обасы – Қазақстандағы тас, топырақ үйіндісінен тұратын көне зират. Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы ауылында орналасқан. 1939 жылы Жетісу археолог экспедагогика (жетекшісі А.Н.Бернштам) зерттеген. Зерттеу нәтижесінде зираттан қыш ыдыстар, жапырақ тәрізді қола пышақтар, біздер, дән үккіштер табылды. Тас табытқа салынып жерленген адамдардың сүйегі аршылды. Қарғалы обасынан табылған заттар Жетісуда б.з.б. 8–7 ғасырларда сақ мәдениетінің қалыптасу кезеңін көрсетеді. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Мыңсуалмас

Мыңсуалмас – Үстірттің солтүстік-батыс бөлігіндегі ойысты мекен. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында орналасқан. Сарматтың әктасы, мергель, құм сазынан түзілген. Батысы кемермен шектелген, биіктігі 152 метр. Батыстан шығысқа қарай 90 км-ге созылған, енді жері 30 – 55 км. Кемерді бойлай бұлақтар (Қараңғыбұлақ, Молақұдық, тағы басқа) кездеседі, суы тұзды. Жер асты суы 1 – 5 метр тереңдіктен шығады; минералды, кермек татиды. Сұрғылт топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш, қара жусан өседі. Атау қазақтың маңы суалмас, суы арылмас деген идиома тіркесінен шыққан. Ертеде бұлақтар сайлармен ағып ұзындығы 4 км-ге жететін. Бұлақтардың сағасында қамыс өскен. Олардан 1 км жерде төртбұрыш тәрізді ұзындығы 2 сажын, бұрыштарының қиылысқан жерінде жартылай шеңбер тәрізді оқ атар саңылауы бар көне қамал бар. Қамалдың қабырғалары сыртынан өңделген тау тасынан қаланған, іші күйдірілген кірпіштен өрілген. Әскер үйлері қамалдың солтүстік, батыс және оңтүстік бөлігінде 8 кіші бөлмеден тұрады. Батыс бөлігінде 4 бөлме бар. Қамал 1850 жылы дейін жақсы сақталғанымен, кейіннен қирап қалған. Қамалдан 1 км жерде Мыңсуалмас атты 2 мола орналасқан. Олар кезінде киелі орын саналған. Дереккөздер
Фаррух Кәрімұлы Зәкіров

Зәкіров Фаррух Кәрімұлы (өзбек. Farrux Zokirov; , Өзбекстан, Ташкент) – өзбекстандық композитор. «Ялла» ансамблінің жетекшісі ретінде әлемге танылған өнерпаз. Өмірбаяны Әнші туралы фактілер Өзбекстанның (1987), Қазақстанның (1995), Қырғызстанның (1996) халық артісі Ташкент консерваториясын бітірген (1969). 1969–71 жылы Өзбекстан эстрада оркестрінің әншісі болды. 1971 жылдан «Ялла» ансамблінің әншісі, 1976 жылдан көркемдік жетекшісі. «Ялла» ансамблінің дүние жүзіне танылуы Зәкіровтің шығарм-мен тығыз байланысты. «Түнгі жұлдыз», «Сен болмасаң жанымда», «Бәйшешек», «Көңілді шайхана», «Ләйлі – Мәжнүн», «Лола», «Үшқұдық», «Шахрисабз», «Өзбекстан Отаным», т. б. әндердің авторы, әрі орындаушысы. Өзбекстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1989), бірнеше медальдермен марапатталған. 2002-2004 жылдары Өзбекстан мәдениет министрі қызметін атқарды. Ағасы Батыр Закиров та әйгілі әнші. Дереккөздер Сілтемелер * http://www.kultura.uz/view_8_r_742.html
Желек

Желек. * Сәукеле мақаласын қараңыз. * Геологияда: өз тектестерімен қалыпты яки стратиграфиялық тұрғыдан астасқан тау жыныстары қабатының беткі жазықтығы. * Тау-кен өндірісінде: пайдалы қазба қабатшасының (желісінің, шоғырының т.с.с.) үстіңгі жапсарындағы пайдасыз жыныстар. Желек терминінің осы мағынасына синоним ретінде кейде қақпақ сөзі қолданылады. Дереккөздер
Сихотэ-Алинь

Сихотэ-Алинь — Ресейдің оңтүстік-шығысындағы таулы аймақ. Жапон түбегі, Татар бұғазы және Амур, Уссури өзен алабының суайрық жотасы. Ұзындығы 1200 км-дей, ені 200 — 250 км. Орташа биіктігі 800 — 1000 м, ең биік жері 2077 м (Тордоки-Янги тауы). Сихотэ-Алинь өзендердің терең аңғарларымен бөлінген жоталар мен үстірттерден тұрады. Тынық мұхиттық белдеудің мезозой қатпарлық облысының эпиплатформалық таулары. Тектоникалық ойыстарда тас көмір және қоңыр көмір қабаттары орналасқан. Интрузияға байланысты алтын, қалайы, полиметалл кентастары таралған. Климаты қоңыржай муссондық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы батыс бөлігінде –22 — 26С, шығысында –10 — 12С. Шілде айының орташа температурасы батыс беткейінде 21С, шығысында 19С. Жылдық жауын-шашын мөлш. орталығында 1000 мм, батысында 600 — 800 мм, Сихотэ-Алиньнен Уссури, Иман, Бикин, Хор, Самарга, т.б. өзендер басталады. Өзендерінің суы мол. Орталық және оңтүстігінің 500 м биіктікке дейінгі бөлігінде қылқанды — жалпақ жапырақты (самырсын, үйеңкі, терек, жөке) ормандар, тік беткейлерінде еменнің шоқ тоғайы өседі. Солтүстігінде аян шыршасы, ақ қабықты самырсыннан тұратын қылқан жапырақты орман, жоғары белдеуді тау тундрасы алып жатыр. Жануарлардан уссурий жолбарысы, қабан, қоңыр, қара аю, құстардың көптеген түрі мекендейді. Сихотэ-Алинь аум-нда Сихотэ-Алинь қорығы орналасқан. Суреттер Дереккөздер
Сицзян

Сицязн, Чжуцзян, Інжулі — Қытайдың оңтүстік-шығысындағы өзен. Ұзындығы 2130 км, су жиналатын алабы 437 мың км 2 . Юньань таулы үстіртінде Юцзян (солтүстік) және Цзоцзян (оңтүстік) бастауларының бірігуінен басталады. Наньлин тауының оңтүстігіндегі шатқалдар арқылы ағып, Аомынь қаласы маңында Қытай теңізіне атырау (аум. 16,9 мың км 2 ) жасап құяды. Салалары: Хэцхян, Цяньцзян, Гуйцзян, т.б. Жылдық орташа су ағымы Учжоу қаласы маңында 8 мың м 3 /с, жазғы муссондық тасқындар кезінде — 58 мың м 3 /с. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 15 — 20 м. Жиі су тасқындары болып тұрады, алабында ұзындығы 2 мың км-дей дамбалар салынған. Суы егін суаруға пайдаланылады. Төменгі ағысында інжу бақалшақтары жиналады. Учжоу қаласына дейін кеме жүзеді. Сицязн атырауында Гуанчжоу (Кантон) теңіз порты орналасқан. Пайдаланылған cілтемелер
Сицилия (арал)

Сицилия — Жерорта теңізіндегі ең үлкен арал. 9 провинциядан тұратын Италияның әкімшілік облысы. Сицилия аралы Апеннин түбегінен жіңішке (енсіз жері 3,5 км) Мессина бұғазы арқылы бөлінген. Аумағы 25,7 мың км 2 . Тұрғыны 5 млн. адам (2000). Жер бедері таулы-төбелі. Солтүстік жағалауын бойлай кристалды тақта тас, әк тастардан тұратын тау жоталары (Пелоритан, Неброди, Ле-Мадоние таулары) алып жатыр. Шығысында Еуропадағы ең биік әрекетті жанартау — Этна (3340 м) орналасқан. Шығыс және батыс жағалауларын аккумулятты жазықтары алып жатыр. Жиі жер сілкінулер болып тұрады. Күкірттің, мұнайдың, газдың кен орындары бар. Климаты субтропиктік жерортатеңіздік. Қаңтардың орташа температурасырасы жағалық бөлігінде 11 — 12 o С, таулы аудандарда 4 — 8 o С, шілдеде жағалауда 27 — 28 o С, тауда 20 — 24 o С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері жазықта 400 — 600 мм, таулы бөлігінде 1200 — 1400 мм. Жазық бөлігінде жерортатеңіздік бұталар — маквис, гариг және дала өсімдіктері өседі. Өзен аңғарлары мен жазық жерлерде субтропиктік дақылдар, жүзімдіктер, бау-бақша өсіріледі. Ірі қалалары: әкімшілік орталық және ірі порт — Палермо, Мессина, Катания.
Пейджер

Пейджер ( — парақ) — сөзбен берілген ақпаратты қабылдап, оны экранында (таблосында) әріп-цифрлардан тұратын мәтін түрінде көрсететін шағын радиоқабылдағыш. Байланысты пейджерлік орталық операторы жүзеге асырады. Әр пейджердің өз номері, жады бар. Пейджерлік орталық операторы абонентке түскен ақпаратты оның номеріне жібереді. Пейджер хабар түскенін білдіретін сигнал береді де, ол хабарды жадында сақтайды. Абонент хабарды сол сәтте немесе кейін қарай алады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Мұратбек Мұханбекұлы

Мұратбек Мұханбекұлы (1948 жылы туған, Асықата ауылы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы. Ауыл шаруашылығы институтының орман шаруашылығы факультетін бітірген. 1978–88 жылдары Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында бөлім бастығы, бас инженер, 1979 жылдан аудандық атқару комитетінде халықтық бақылау комитеті төрағасының орынбасары, ал 1988 жылдан Ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі болған. 1991–92 жылдары Сызғанов атындағы хирургиялық ғылыми-зерттеу институтында директордың экономика жөніндегі орынбасары болды. 4 кітаптың авторы. Дереккөздер Cілтемелер * экономика * Сызғанов
Шотқара

Шотқара – ортағасырлық қала жұрты. Ұлытау облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан солтүстікке қарай 40 км, атақты Жошы хан кесенесінен оңтүстік-батысқа қарай 9 км жерде, Қаракеңгір өзенінің алабында орналасқан. Орталық Қазақстандағы ортағасырлық қалалары мәселесін арнайы ғылыми бағыт ретінде қалыптастырған Ә.Марғұлан ізденістері барысында белгілі болды. Кейіннен С.Жолдасбаев осы төңіректе зерттеулер жүргізді. 1980 – 1990 жылдары Ж.Смайылов басқарған экспедиция Орталық Қазақстандағы көптеген басқа да қалалармен бірге осы ескерткішке де арнайы археологиялық қазбалар жасап, оның деректерін жазба еңбектердегі мәліметтермен салыстыра отырып, кешенді түрде зерттеді. Шотқара Кеңгір өзеніне шағын жылғаның құяр тұсындағы жазыңқы төбешік іспеттес алаңқайда орналасқан. Ол айналасын ор және бұрыштарында қарауыл мұнараларының шөккен қирандылары бар жалдар қоршаған, бұрыштары әлемнің 4 тарапына қаратылған тікбұрыш пішіндес құрылыс түрінде салынған. Қабырғаларының ұзындығы шамамен 28 – 32 м. Оңтүстік-шығыс жағында қазіргі құрылыстармен бүлінген, ал қалған үш жағында жақсы сақталған ордың жалпақтығы 2,5 – 6,5 м, тереңдігі 0,5 м (қазіргі өлшемдер). Жалдардың жалпақтығы 5 – 8 м, биіктігі 0,75 – 1,2 м. Қарауыл мұнараларының төбешік-үйінді тәрізді орындарының диаметрі 12 – 14,5 м, биіктігі 0,9 – 1,7 м. Ескерткіштің оңтүстік-батыс шетіне салынған ауданы 200 m² қазбаның нәтижесінде қаланың балшықпен бойлай отырып, тастан қаланған қабырғалары мен тас балшықтан тұрғызылған жалдың, бір қарауыл мұнарасының құрылымы анықталды. Қазба деректеріне қарағанда, қабырғалардың сол кездегі жалпақтығы 3 – 3,5 м болған, ал мұнара қабырға бойынан 1,8 – 2,2 м-ге сыртқа қарай шығандау етіп салынған да, тұрғындар ішкі жақтан бұл мұнараның үстіне тас баспалдақпен көтерілген. Аз мөлшерде ғана табылған заттай деректерді қолдан иленген және құмырашы дөңгелегінде жасалған қыш ыдыс бөлшектері құрайды. Қазбаның табанын тазалау барысында оңтүстік-батыс қабырға іргесінен байқалған ұзындығы 2,45 м, ені 0,5 м қарайған дақтың астынан атымен бірге жерленген жауынгер қабірі табылды. Ғалымдардың пайымдауынша, 10 – 11 ғасырларға мерзімделетін бұл қабір қала өмір сүрген уақытқа емес, оның алдындағы кезеңге жатады. Кезінде Марғұлан кеңінен пайдаланған жазба деректердің бірінде, яғни Хафиз Таныштың Бұқар әмірі Абдаллах ІІ туралы жазбаларында Орталық Қазақстан өлкелеріне жорыққа шыққан осы билеушінің Жошы хан мазарының алдында орналасқан Сарай бекінісінің жанында болғанын атап өтеді. Марғұланмен келісе отырып, Смайылов осы жазба деректерде аты сақталған Сарай бекінісінің қазіргі Шотқара қалашығы болуы мүмкін деп есептейді. Типологиялық тұрғыдан күшейтілген бекініске жататын Шотқара қалашығы Алтын Орда дәуірінде, атап айтқанда 13 – 14 ғасырларда салынған. Дереккөздер
Жобалық-сметалық құжаттама

Жобалық-сметалық құжаттама – жаңа кәсіпорындарды, үйлер мен ғимараттарды салудың, кеңейтудің, жаңғыртудың немесе техникалық жағынан қайта жарақтандырудың технологиялық, көлемдік-жоспарламалық, құ-растырымдық (конструкциялық), ұйымдық шешімдері, техникалық-экономикалық және құндық көрсеткіштері баяндалатын құжаттар кешені. Онда болашақ нысанның салынатын (жаңғыртылатын) жері, оның архитектурлық, аумақтық, құрастырымдық шешімдері, кадрларға, құрылым материалдарына, машиналар мен жабдықтарға, ақшалай қаражатқа мұқтаждығы айқындалады. Ондағы техника-экономика негіздеме кәсіпорынды жобалау мен салудың (жаңғыртудың) тиімділігін және шаруашылық мақсаттағы қажеттілігін қуаттайтын жоба алдындағы құжат болып табылады. Дереккөздер
Сиырбұршақ

{{Taxobox Condylostylis Piper Dolichovigna Hayata Haydonia R. Wilczek Liebrechtsia De Wild. Plectrotropis Schumach. Ramirezella Rose Scytalis E. Mey. Voandzeia Thouars Wajira Thulin Пайдаланылған cілтемелер
Ерғали Мұхитдинов

Ерғали Мұхитдинов (1.7.1950 жылы туған, Ордабасы ауданы Қарааспан кеңшары, Жамбыл бөлімшесі) – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1984), профессор (2001). Өмірбаяны * Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген (1978). 1978–96 жылы институтта аға оқытушы. * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтының дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі. * 1996 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінің кафедра меңгерушісі. * 2005 жылдан Көлік және коммуникация академиясының дене тәрбиесі кафедрасының меңгерушісі. Қоғамдық қызметі * ҚР қазақша күрес федерациясының төрағасы, президенті (1981–96). Шығармашылығы * 30 ғылыми еңбегі жарияланған, 7 оқу құралы шыққан. Дереккөздер
Жанымхан Тілеубайұлы

Жанымхан Тілеубайұлы (1888, Қытай, Алтай аймағы — 1951) — Қытайда тұратын қазақтар арасынан шыққан қоғам қайраткері. Әкесі абақ керейдің шақабай руының тәйжісі болған. Жанымхан 23 жасында әке орнын басып, ел басқару ісіне араласады. 1937 жылы қажылық парызын өтеп қайтқан. Ел ішінде мешіт, медресе салдырып, оқу-ағарту ісіне ат салысқан. Жанымхан 20 ғасырдың басында Алтай аймағындағы халықты Қытай мен Ресей империяларының екі жақты қысымынан азат ету жолындағы күреске араласады. 1930 — 1940 жылдардағы аймақтағы ұлт-азаттық қозғалыстар тұсында Гоминьдан әкімшілік Жанымханды халық өкілі ретінде өз тарапында ұстауға тырысады. Жанымхан алғашында Алтай аймағы үкіметінің орынбасары, кейін өлкелік үкімет құрамында қазына министрі қызметін атқарады. Жанымхан Оспан батыр Исламұлымен бірлесіп ел арасында мұсылман дінін тұншықтырмақ болған коммунизм идеяларына қарсы шығады. Ел еркіндігін, дінді насихаттайтын “Алтай” журналын шығаруға қатысады. 1950 жылы Шығыс Түркістанда коммунистік билік орнағанда Ж. ұлт-азаттық күреске қатысушылардың бір тобын бастап шет елге қашып бара жатқан жолда ұсталады. 1951 жылы Оспан батырмен бірге атылады. Жанымханның артында қалған балалары — Дәлелхан мен Мәжит Үндістан арқылы Түркияға барып тұрақтайды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Мың үй

Мың үй – ҚХР-дың Шыңжаң өлкесіндегі буддалық діни-ғұрыптық ғибадатханалар кешені. Ғибадатханалар өзен жағалауларындағы биік жарқабақ-жартастарға үңгір іспетті қазылған. Мұндай үңгір-ғибадатханалар салу өнері ең алғаш Солтүстік Үндістанда (Ауғанстан, Пәкістан) Кушан патшалығы тұсында пайда болды, ал Шығыс Түркістанда будда дінімен бірге таралды. “Мың будда” ұғымына байланысты ұйғырша “Мың үй” аталып кеткен. Алғашқы Мың үй 3 ғасырда салынып, 4 – 5 ғасырларда “Мың үйлік” діни-сәулет өнері ерекше дамыды. Ең ірі және ең көне (3 ғасырдың соңы) Мың үй ғибадатхана кешені – Бай ауданындағы қызыл Мың үйі. Онан кейінгілері қатарында Күшәр ауданындағы Құмтұра, Сімсім және Қызылқарға Мың үйлерін атауға болады. Тұрфан аймағындағы ірі Мың үй – Тұйық мазар және Безеклік Мың үй ғибадатханаларының ішкі құрылымы күрделі. Көбіне орталық тұсында тіреу-бағаналар орнатылып, бөлме-бөлмеге бөлінген үңгірлер Сакия Муни мен Пусар мүсіндерін қоюға арналды. Мың үй уағыз айтуға арналған, мінажатхана мен монахтар тұратын бөлмелерден тұрады. ұибадатхана ішінде түрлі мүсіндермен бірге қабырғалары мен түңліктеріне түрлі-түсті бояулармен алуан суреттер, атап айтқанда Сакия Мунидің өмірі (Жатака), будда ном-бітіктеріндегі діни аңыздар мен хикаялар, пусалар мен тақуа діндарлардың (доногорлар) бейнелері, тағы басқа нақышталып салынды, кей тұстарында діни мәтіндер де жазылды. Мың үй ескерткіштерінің орта ғасырлардағы түркі тектес халықтардың сәулет өнерін, діни және зайырлы өмірін, дүниетанымы мен өлы Жібек жолындағы мәдени-рухани байланыстарды зерттеуде маңызы зор. Ескерткіштер қазір мемл. деңгейде қорғауға алынған, оларды зерттеумен арнайы айналысатын ғылыми-зерттеу институттары жұмыс істейді. Дереккөздер
Сүңгуір үйректер

Сүңгуір үйректер – қазтәрізділер отрядының үйрек тұқымдасына жататын құс. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және суық белдемдерін мекендейтін 7 түрі бар. Қазақстанда 4 түрі: # алакөз сүңгуір үйрек. (A. nyroca) – Зайсанда, Іле – Шу атырабында, Сырдария өзендерінің аңғарларында; # көк сүңгуір үйрек (A. ferina) (дене тұрқы 50 см-дей, салмағы 0,7 – 1,1 кг, қоразының басы және мойны жирен, арқасы көгілдір сұр түсті) негізінен республикамыздың солтүстік бөлігінде, Алакөл ойысында; # айдарлы сүңгуір үйрек (A. fuligula) – Қазақстанның солтүстігінен оңтүстік-шығысына дейінгі жерлерде; # теңіз сүңгуір үйрек (A. marila) кездеседі. Сүңгуір үйрек – жыл құсы. Ұяларын тайыз суға, бөген не көл жағалауларына салады. Сәуір – мамыр айларында 5 – 14 жұмыртқа салып, оларды мекиені 4 аптадай басады. Балапаны 1,5 – 2 айда қанаттанып, өздігінен ұша алады. Сүңгуір үйрек су өсімдіктері және омыртқасыздармен қоректенеді. Әуесқойлық және кәсіптік жолмен ауланады. Сүңгуір үйректер - су кұстарының туыс тобы, үйрек тұқымдастарына жатады. Артқы саусақтарында тері қалақтары болады, үйректің сүңгуіне мүмкіндік береді. Қызыл сүңгуір, қара тұрпаң кең таралған. Дереккөздер