kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Күйіс қайыратындар

Күйіс қайыратындар (Ruminantia) - жұптұяқтылар отряд тармағы. Ірі, сымбатты жануарлар. Аяқтарының төрт, кейде екі саусақтары тұяққа айналған. Жоғарғы күрек тістері жетілмеген. Олардың орнында сүйелденген қатты білік орналасқан. Азу тістері үсті ойықтау, шөпті үгітуге бейімделген. Қарын төрт бөліктен тұрады: таз қарын, тақия қарын жылбыршақ қарын, ұлтабар. Күйіс қайтарады. Өсімдікпен қоректенеді. 15 тұқымдастың 255 туыс, 130 түрі белгілі, (бұғытәрізділер, бұғылар, керіктер, құдыр). Әлемде тек Австралия мен Мадагаскар аралында ғана кездеспейді. Дереккөздер
Мырзағали Қожағұлұлы Ысмағулов

Мырзағали Қожағұлұлы Ысмағулов - 1950 жылы 7 қарашада Талдықорған облысы Қапал ауданы Қоңыр ауылында туған. 1975 жылы С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ді бітірген, математик. *1968-69 жылдары - «Қазгипрокоммунқұрылыс» жұмысшысы. *1969-70 жылдары - Үкімет Үйі Басқармасының слесарі. *1970-75 жылдары - Қазақ энергетика ҒЗИ аға лаборанты. *1975-91 жылдары - ҚазКСР Мемлекеттік сақтандырудың автоматтандырылған өңдеу бөлімінің бастығы. *1991-92 жылдары - «ВТО» ШК директоры. *1992-94 жылдары - «Трансойл» сақтандыру компаниясы» АҚ бөлімінің бастығынан Басқарма төрағасына дейін. *1994 жылдан - «Трансойл» сақтандыру компаниясы» АҚ Басқарма төрағасы. «КСРО-дағы мемлекеттік сақтандыруға 70 жыл» мерейтойлық естелік белгісімен (1991) және т.б. естелік белгілерімен марапатталған. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Әділдік, жауапкершілік». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Көргенділік, мақсаткерлік, жанасқыштық». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Бүгінгі таңда экономиканың сақтандыру секторы белгілі бір даму деңгейіне қол жеткізді. Сонымен бірге, ел экономикасының қазіргі даму кезеңі сақтандыру индустриясы алдында жаңа мақсат-міндеттер қойып отыр. Тәуекелдерді басқарудың тиімді нарықтық механизмдерінің бірі - сақтандырудың дамуы экономиканың басқа да салаларының тұрақты дамуына септігін тигізеді». Дереккөздер
Ми қарны

Ми қарны (ventriculi cerebri) — орталық жүйке жүйесінің бір-бірімен қуыстар арқылы жалғасқан мидың жұлын сұйығын шығаратын бөлігі. Алдыңғы мидың үлкен жарты шарында 1 және 2-ші сыртқы ми қарындары арқылы мида, 3-ші артқы және сопақша мида, 4-ші ми қарны ?орналасқан. Бұлардың барлығы орталық өзекке қосылып, жұлынның ми қарнына айналған. Адамның ми қарнының көлемі 30-50 мл. Дереккөздер
Қарын сөлі

Қарын сөлі - безді қарны бар жануарлардың, құрамы күрделі, түссіз қарынның кілегей қабаты шығаратын сөлі. Онын құрамында протеиназ ферменттері, (пепсин, гастрексин, ренин, желатиназ), аздаған липаздар, тұз қышқылы және қарын шырыны бар. Қышқыл ақ заттар денатурациясы мен оларды жұмсартып, қабартады және бактериоцидтық әсер етеді. Қарын сөлі ішектің сөл бөлуін күшейтеді. Шырын қарынның кілегей қабатын әртүрлі механикалық және химиялық әсерлерден қорғайды. Адам тәулігіне 2 л сөл шығарады. Қарын сөлі құрамы қоректік затқа және ас қорыту жүйесінің ауруларына байланысты өзгеріп тұрады. Жануарлардан алынған қарын сөлі медицинада қолданылады. Дереккөздер
Қаттықанатты қоңыздар

Қаттықанатты қоңыздар (Соіеоріеrа) - толық өзгеріспен дамитын жәндіктер отряды. Дене ұзындығы 0,3мм-ден 150 мм дейін. Алдыңғы қанаттары қатты. Ол астыңғы ұшу қанатымен жұмсақ кеуденің артқы бөлігімен құрсақты зақымданудан сақтандырады. Басы мен кеуденің алдыңғы жағы артқы бөліктерімен қозғалмалы жалғасқан. Ауыз аппараты кеміргіш типті. Көптеген түрлерінін түсі ашық боялған, жылтыр. Қоңыздардың негізгі түсі қара-коңыр, ал үңгірлермен топырақ қоңыздары түссіз ақсарғыш. Қоңыздар 3 отряд тармағына жіктелген: архостематтар, жыртқыштар және талғамсыз қоректілер. Қоңыздар ортядында 140 тұқымдастар 30 мыңдай түрі бар. ТМД-да 25 мыңдай, (100 тұқымдастың) түрі белгілі. Олар, Антарктидадан басқа барлық табиғи аймақтарда таралған. ТМД-да жалпақ жапырақты Еуропа ормандары, Кавказ және Қиыр Шығыс түрге бай. Дара жыныстылар. Негізінде жұмыртқа салып көбейеді. Тірі табатындары да бар, кейбір сасық қоңыздар жапырақжегіштер және бізтұмсықтарда, партогенезбен көбейу байқалады. Қоңыздар дамуы 4 сатымен өтеді: * жұмыртқа; * дернәсіл; * қуыршақ; * имаго. Ерексектері 2-3 ай өмір сүреді. Қыстайтын түрлері, 6-10 ай, ал кейбіреулері 2-3 жыл өмір сүреді. Ағаш жапырақтарында жемістерінде, өлекселерде және жыртқыштар дернәсілдерінде 1-4 ай бойы дамиды. Қуыршақ сатысы бірнеше тәуліктен 1 айға созылады. Қоңыржай табиғи аймақтарда қоңыздар жылына бір ұрпақ береді. Дернәсілдері 2 түрлі болады: камподеотәрізді, (сырт пішіні Campodea туысына ұқсас), дараланған басы, денесі қатты қабыршақталған, үш жұп аяқтары бар, өте жылдам, еркін өмір сүретін, жыртқыштар; және құрт тәрізділер, өте жуан, етті, сыртқы қабыршақтары жұмсақ, аяқтары қысқа, баяу қимылды қоңыздар. Қуыршақтары ашық, ақ түсті. Қоректену ерекшеліктеріне сәйкес қоңыздар бірнеше топка жіктеледі: фитофагтар, сапрфагтар, (өсімдік қалдықтары, копрофагтар, некрофагтар) және жыртқыштар. Түр байлығымен тіршілік ерекшеліктеріне байланысты қоңыздар құрлық биоценозының дамуына көп әсер етеді. Көптеген түрлері топырақ түзу, санитарлық жұмыс, басқа жәндіктердің санын реттеуге қатынасады. Кейбір түрлері ауыл шаруашылық өсімдіктерінің зиянкестері. Бірталай түрлері, (ханқызы, ызылдақ қоңыз) басқа жәндіктерге қарсы биологиялық қару ретінде пайдаланылады. Қоңыздардың 33 түрі КСРО-ның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Тірі жұтатындар

Тірі жұтатындар - алабұға тәрізділер отрядына жатады. Денесі 10-30 см, аузы үлкен. Азу тістерге ұксас тістері бірнеше қатарға орналасқан. Қарын мен денесі созылмалы. Барлық мұхиттардың жылы суларында таралған. 300 м тереңдікте өмір сүреді. Жыртқыштар. Өзінен 6-12 есе ірі балықтарды жұтады. Қара тірі жұтатын балық өзінен 6-12 артық салмақты балықтарды жұта алады. ТМД-ға қатнасты суда кездеспейді. Маолиндер мен тунецтердің корегі. Дереккөздер
Тірі туатындар

Тірі туатындар - тұщы су ұлулары. Бақалшығы айналғыш тәрізді, ашық коңыр, жасыл, коңыр, қара жолақтары бар. Тұмсығы мен қармалауыштары ұзын. Еркектерінің оң жак қармалауыштары дөңгелек, жалпақ, шағылысуға қатысы бар. Дара жыныстылар. Жұмыртқада тірі дернәсілдері дамиды. ТМД-да 3 түрі белгілі. Кен таралғаны кәдімгі тірі туатын ру (V. viviparus). Дереккөздер
Тірі туатын сүтқоректілер

Тірі туатын сүтқоректілер - нағыз аңдар, сүтқоректілер клас тармағы. Жұмыртқа салып көбейтетін сүтқоректілерден айырмашылығы тірі туатын жануарлар. Көпшілігінде ұрпақжолдасы болады. Сүт бездері емшекте ашылады. Алдыңғы аяқ сүйектерінде прокоракоидпен қаракоиды жетілмеген. Қарындарында ас қорыту бездері бар. 2 инфракласка бөлінген: * қалталылар; * ұрпақ жоладастылар. Дереккөздер
Күзгі істік тұмсық қара шыбын

Күзгі істік тұмсық қара шыбын - нағыз шыбындар тұқымдасы. Денесі 5,5-7 мм, кен таралған. Күзге қарай шыбын саны өсіп, жануарларды қатты мазалайды. Өсімталдығы 300- 400 жұмыртқа. Жұмыртқаларын 20-25 топтастырып, көңге салады. Қансорғыш насеком. Мал қоралары мен үйлерге жиналады. Олар аса кауіпті ауру қоздырушыларын, (сібір жарасы, туляремия, трипоносомоздар) тасымалдайды. Дереккөздер
Мүйізді қоңыздар

Мүйізді қоңыздар, немесе бұғы-қоңыздар тобы қатпаралымұрттардың 1250 түрін біріктіреді. Аталықтарының ұзын күшті жақтарында тісшелер орналасқан және әдетте бұл тармақталған бұғы мүйізін еске түсіреді. Ал аналықтары мұндай қасиеттен ада.Мүйізділердің тағы бір маңызды ерекшелігі-ирек "таяқтармен" бітетін мұрттар. Ғажайып бейнелі ірі қоңыздар ежелден-ақ құмарпаздардың көздерін қызықтырып,соның салдарынан көптеген түрлері сиреп қалды. Мүйізді қоңызға Еуропа фаунасындағы ең ірі қоңыз бен Ресейдегі ең үлкен бұғы қоңыз жатады. Ол Қызыл кітапқа енгізілген. Қоңыздың аталықтарының ұзындығы "мүйізін" қосқанда 7,5 см-ге жетеді,аналықтары шағын және мүйіссіз.Аталықтар жақпен кеміре алмайды,сондықтан ағаш қабығынан ағатын сөлмен қоректенеді. Аналықтар қабықты тесіп,мұндай асқа қол жеткізуге қабілетті.Шілде-тамыз айларында қоңыздар қатты ызыңмен емен түбін айнала ұшып жүреді. Аталықтар аналықтар мен сөл ағатын жерлер үшін бәсекелестермен ұрысқа түседі.Аяусыз жекпе-жекте олар артқы аяғымен тұрып, бір-бірін ағаштан аударып тастауға тырысады,тіпті мүгедек етіп тынады. Мүйізді қоңыздардың дернәсілдері ортаңғы аяғының түрпітәріздес ирек мүшесін артқы аяғымен егеп, ызың әуендер шығара алады.Бірақ мұның не үшін қажет екені әлі күнге құпия күйінде қалуда. Мүйізді қоңыздардың аналықтары жұмыртқасын кәрі ағаштардың қабығына (негізінен емен мен шамшат ағашы)немесе томарға салады. Дернәсілдер ағашты үңгіп қоректенеді.Олар 4-6 жыл ішінде дамып бітеді және қуыршыққа айналмай тұрып,13,5 см,ұзындыққа жетеді және жуандығы адамның бас бармағындай болады. Ол жерде,ағаш қоқымынан жасалған "қуыршақ" қалпына енеді. Грант мүйіздісі немесе хиазогнат-әлемдегі ең ерекше қоңыздардың бірі.Ол Оңтүстік Америкада,Чили аймағындағы кейбір тропикалық ормандарда тіршілк етеді.Аталықтары 6,5-7,5 см ұзындыққа дейін жетеді,оның жартысы ұсақ өткір инелермен керілген жоғарғы жаққа кетеді.Ғалымдардың бақылауы бойынша,аталықтар аналықтармен ұшырасу үшін ағаш діңдерімен 20-25 м биіктікте орналасқан ұшар басына өрмелеген кезде жақтары жәрдемге келеді,және біздің бұғы-қоңыздарға ұқсас жақты қарсыластарымен айқаста пайдаланады. Грант мүйізділері ағаш сөлдерімен қоректенеді. Грант мүізділері-Халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген сирек түр. Дереккөздер Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.
Грек жаңғағынан жасалған компот

Грек жаңғағынан жасалған компот - Құрамы: 3 кг жаңғақ, 3 л су, 2,5 кг құмшекер, 5 тал қалампыр, 1 түйір үгітілмеген корица (тропикалық өсімдіктің кептірілген дәмі әрі хош иісті қабығы) қажет. Таңдап алынған жасыл грек жаңғақтарын әбден жуып, ағаш бізбен теседі де, 9—10 күндей салқын суға салып қояды. Күніне екі рет суын ауыстырады. Белгілі уақыт өткеннен кейін сол суымен плитаға қойып, жұмсарғанша пісіреді. Ағаш біз бір жағынан екінші жағына еркін өтіп кететіндей болып жұмсарғанда сүзгіге салып, суын әбден ағызады. Көрсетілген мөлшерде су, қант, қалампыр мен корицаны араластырып қайнатып, сиробын жаңғаққа құяды да, осы қалыпта бір тәуліктей ұстайды. Одан кейін сиропты ағызып алып, қайнатады, қайнаған сиропты қайтадан жаңғаққа құнды. Өстіп екі рет (екі күн) қайталайды. Екі күн өткеннен кейін барлығын тағы бір қайнатып, жаңғақтарды суыған соң жеке ыдысқа (банкаға) салады. Ал сиропты сүзгіден өткізіп, аздап қайнатып, суыған соң жаңғақтық үстіне қайыра құнды. Ыдыстың аузын қымтап жауып, түбі тор көзді кастрюльге салып қайнай бастағанда (90о) 10—20 минуттай буға ұстайды. Дереккөздер
Бұғы қоңыз

Бұғы қоңыз – қатты қанаттылар сабының мүйізді қоңыздар тұқымдасына жататын, саны қысқарып бара жатқан, табиғатқа сән беретін ірі қоңыз. Еуропаның жалпақ жапырақты ормандар аймағында кең таралған, шығыста Жайық өзеніне дейін жетеді. Тек жалпақ жапырақты ормандарда ғана емес, орманды далаларда да кездеседі. Дернәсілі шіріген емен ағашында, сонымен қатар, кейбір басқа жапырақты ағаш тұқымында да дамиды. Дамуы 6 жылға созылады. Қоңыздар ымырт кезінде белсенді. Жараланған ағаш сабағынан аққан шырын мен (әсіресе емен ағашының) қоректенеді. Шілде, тамыз айларында ұшады. Барлық таралу аймағында саны қысқаруда; түрдің саны Қазақстанда, сірә, ешқашан көп болмаған. Жайық аңғарында емен орманының көлемі қысқаруы, оның тіршілік ортасын азайтып отыр. Мүмкіндігінше Жайық өзенінің жағалауында еменді қорғау үшін қорық ұйымдастыру қажет. Бұл қорық бұғы қоңызды, сонымен қатар, жайылма ормандағы бүкіл жануарлар бірлестігін қорғайтын еді. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Каз
Шел қабық коңыздары

Шел қабық коңыздары (Scolytus) - қабықжегіштер туысынан. Денесі 1,5-7 мм, қара немесе коңыр қоңыз. 200 түрі белгілі; ТМД-да 50 түрі оңтүстік аймақтар мен Қиыр Шығыста таралған. Жапырақты ағаштардың кабығының астын мекендейді. Қабықты және қабық шелін жеп, үнгіп жол салады. Ормандар мен жеміс ағаштарының зиянкестері. Ең зияндылары әжімді Ш.қ.қ., (S. rugulosus) жеміс ағаштарында, кайың Ш. Қ . Қ . , (S. ratzeburgi), қайында және шегіршін Ш.к.К., (S. scolytus), шегіршінде дамиды. Дереккөздер
Бунақ бұйра

Бунақ бұйра - цимойды көп ярусты монохариальды гүл шоғыр. Басты білікті аяқтайтын терминальді гүлден төмен, тағы бір гүлді бүйір білік созылған. Одан сол бағытқа тағы 2-ші-3-ші және т.с.с. ретті біліктер созылып жатыр. Дихазия түріндегі басты біліктің бірінші бұтақтанған түрі, қос бунақ бұйра да кездеседі. Мұндай бунақ айлаулық тұқымдас өкілдерінің көбіне тән. Дереккөздер
Серікбай Қасымұлы Құрбанов

Серікбай Қасымұлы Құрбанов - 1969 жылы 7 қарашада Алматы облысы Іле ауданы Дмитриевка ауылында туған. *1995 жылы ҚазМБА-ны бітірген, экономист. *2003 жылы ҚазМЗА-ны бітірген, заңгер. *1989-90 жылдары - КСРО Жинақ банкінің Алматы Октябрь бөлімшесі филиалының меңгерушісі. *1990-91 жылдары - Қазақстан ЛЖКО Алматы қаласы Октябрь ауданы комитеті тексеру комиссиясының төрағасы. *1991-97 жылдары - «Тұранбанкі» Қазақ акционерлік банкінің жетекші экономисі, заңды тұлғалардың бағалы қағаздары мен депозиттері белімінің бастығы. *1997-98 жылдары - «ТұранӘлем Банкі» ЖАҚ заңды тұлғалардың бағалы қағаздары мен депозиттері бөлімінің бастығы. *1998-99 жылдары - «Тұрғын үй құрылыс банкі» ЖАҚ несие тәуекелдері басқармасы бастығының орынбасары - несие саясаты, үйлестіру жөне талдау бөлімінің бастығы. *1999 жылы - «Банк ЦентрКредит» ААҚ ішкі аудитінің аудиторы. *1999-2003 жылдары - «Банк ЦентрКредит» ААҚ Семей филиалының директоры. *2004-05 жылдары - «АВЕ корпорациясы» АҚ, «АВЕ Invest» НС» ЖШС Басқарма терағасы. *2005-06 жылдары - «Темірбанк» АҚ аймақтық қаржыландыру басқармасының бастығы. *2006 жылдан - «ДАМУ» ипотекалық ұйымы» АҚ Басқарма төрағасы. Семей қалалық Мәслихатының депутаты (1999-2003). Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Алға қойған мақсатқа жету». Іскер адамның бойындагы құнды қасиеттер: «Көргенділік, жауапкершілік және мақсаткерлік». Дереккөздер
Түйін (биология)

Түйін (ovarium) - ұрықтанғаннан кейін тұқым дамитын тұқым бүрлері бар қос жарнақты өсімдік гүл аналығының төменгі кеңейген бөлігі. Түйіннің басқа гүл бөліктеріне қатынасын және олармен бірігіп өсуін қарай отырып үшке бөледі. Олар: төмеңгі, жоғарғы және жартылай төмеңгі. Жоғарғы түйін, иілген немесе дөңесті тегіс гүл тұғырында еркін орналасады. Ол тек қана ұрық жапырақтарынан құралады, (сарғалдақ, үрме бұршақ). Дереккөздер ku:Organên cinsî yên jinan ro:Ovar (anatomie umană)
Қояндылар

Қояндылар (Leporidae) - Қоянтәрізділер тұқымдастары. Денесі 75 см дейін. Артқы аяқтары алдынғыларынан ұзын. Құйрығы қысқа. Құлақтары ұзын. 10 туыстың 45-47 түрі белгілі. ТМД қоян туысының, (Lepus) 4 түрі таралған: * ор қоян; * ақ қоян; * толай; * үй қояны. Түнгі жануарлар 70 шақырым жылдамдықпен секіріп жүгіреді. Сумен құрлықта және орманда мекендейтін түрлері бар. Жылына 2-8 рет, (15 дейін) 2-5 ұрпақ береді. Інде тұратын түрлерінің көжектері соқыр, тақыр терілі, әлсіз болады, ал інде тұрмайтындарының көжектерінің жүні калың, көздері жетілген, еркін өмір сүре алады. Дереккөздер fi:Jänikset ja kaniinit
Ұрық қап

Ұрық қап (Sacculus embryonalis) - жұмыртқа торшасы дамитын және қос қабат ұрықтану жүретін, гүлді өсімдіктер тұқым түрінің орталық бөлігі. Ұрық қап атқаратын функциясы және шығу тегі жағынан аналық гаметофит болып табылады. Ұрық қап, ұрық қаптың аналық торшасы деп аталатын, дара гаплоид торшадан, (мегаспора) дамиды. Мегаспора ядросының үш рет бөлінуіне байланысты, жетіклеткалы сегізядролы дене пайда болады. Ұрық каптың протоплазма бөлігі әрбіреуінің айналасында жекеленуіне байланысты үш торшаға айналған үш ядро, ұрық қаптың жоғарғы шетінде орналасады. Бұл жұмыртқа аппараты. Жаңағы үш торшаның біреуі жұмыртқа торшасы деп аталады және аналық жыныс гаметасы болып табылады. Ал қалған екеуі синергид деп аталады және ұрықтану кезінде көмекші қызмет атқарады. Ұрық каптың ортасында орналасқан екі ядро полярлы деп аталады. Олар көбінесе қосымын немесе ұрық каптың орталық ядросы деп аталатын, бір ядроға бірігіп кетеді. Тағы үш ядро ұрық қаптың төмеңгі бөлігінде орналасады және антиподтар деп аталатын үш торшаға айналады. Қос қабат ұрықтану барысында тозаң түтігі ұрық қапқа еніп жарылады және бар ішіндегісін ішке құяды. Ал ұрық каптың ортасында тұрған екінші спермий қосымша, (орталық) диплоидты ядромен қосылып, триплоидты ядро қалыптастырады, ол кейін дами келе эндосперм деген қорек ұлпасына айналады. Дереккөздер
Жасылкөкшілдер

Жасылкөкшілдер (Dolichopodidae) - тікжікті қысқамұрттылар тұқымдстары. Денесі 2-8 мм, жасыл, сұрғылт, жылтыр. 3500-дей түрі белгілі. ТМД-да 800 түрі таралған. Шөп арасында, ағаш-бұталардың сабақтары Мен жапырақтарында тіршілік етеді. Жыртқыштар. Қабыршағы жұмасақ омыртқасыздармен қоректенеді. Дернәсілдері көбінесе топырақта өмір сүреді. Дереккөздер
Жасылдылар

Жасылдылар (Chloris) - нақ туыстары. Денесі 13,5-14,5 см, сары, жасыл, қоңыр түсті. Кәдімгі Ж., (С. chloris) Еуразия мен Солтүстік Африкада таралған, ТМД-да, Азияның шығысына дейін. Ормандар мен баубақшаны мекендейді. Қытайлық Ж. (С. sinica), Азияда, ТМД, Амур сонымен қатар Камчаткадан Сахалинге дейін таралған. Солтүстік аудандарда Ж. Оңт. ұшып кетеді. Аралас және жапырақты өскіндерде саябақтарда тіршілік етеді; ұясын ағаштарда және бұталарда салады. Ән салушы, ызыңдау тән. Негізгі қорегі тұқым. Дереккөздер br:C'hloris ca:Cloris (mare de Carpos) es:Cloris et:Chloris fa:چلوریس fi:Khloris fr:Chloris (nymphe) lt:Chloridė pl:Meliboja (córka Amfiona) pt:Clóris ru:Хлорида sv:Chloris tr:Chloris (mitoloji) zh:克洛莉丝
Жертесерлер

Жертесерлер - жәндікқоректілер тұқымдасы. Бұлардың қазба қалдықтары эоцен дәуірінен белгілі. Дүние жүзінде кең тараған (тек полюстік облыстар мен Австралияда және Оңтүстік Америкада кездеспейді), 21 туысы, 290 түрі белгілі. Республикамыздың солтүстігінде және шығысында, оңтүстік-шығысында шөбі қалың өзен, көл маңында, таулы жерлерде, 2500 – 2600 м биіктікке дейін тіршілік етеді. Жертесердің Қазақстанда 5 туысының 13 түрі мекендейді, олардың ішінде путорактар, ала жертесерлер, кішкентай жертесерлер, ақтіс жертесерлер және су жертесері бар. Дене тұрқы 3 – 18 см, салмағы 1,5 – 4 г-дай. Құйрығының ұзындығы 1 – 12 см. Тышқанға ұқсайды, бірақ басы үлкен, тұмсығы үшкірлеу. Құлақ қалқандарының құрылысы ерекше қалта тәрізді қатпарлы болады. Мұрттары ұзын. Көзі кішкентай. Жүні барқыттай жұмсақ, қоңырқай, сұр, қара не қара қоңыр. Ересек еркектерінің бүйірінде, шабында өзіне тән иіс шығаратын бездері болады. Қорек талғамайды, омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Тәулігіне жейтін қорегінің мөлшері өз салмағынан 1,5 – 2 есе артық болады. Арнайы ін қазбайды, басқа кемірушілердің бос інін пайдаланады. Өте өсімтал: жылына 2 – 3 рет (әр жолы 6 – 8, кейде 14-тен) балалайды. Зиянды жәндіктерді жеп пайда келтіреді. Дереккөздер
Топырақ қасқыры

Топырақ қасқыры - қорқау қасқыр тұқымдастары. Басы ұзын, тұмсығы жіңішке, жақтары нашар. Алдыңғы аяқтарының саусақтары бесеу. Дене ұзындығы 55-80 см, құйрығы, 30 см, жалы ұзын. Түсі сұрғылт-сары, көлденең қара жолақтары бар, құйрығы ала. Оңтүстік және Шығыс Африканың далалық және шілікті-бұталы жерлерінде таралған. Қорегі, жәндіктер мен ұсақ омыртқалылар. Дереккөздер
Дәнектілер

Дәнектілер (Bruchidae немесе Lariidae) — түрлі жегіш отряд тармағының тұқымдастарының қоңызы. Денесі қысқа, дөңестеу, 2-6 мм, қара немесе қоңыр, ақшыл, түкті. Дернәсілдері ірi, аяқсыз, ақ басы қоңыр. 1200 түрі белгілі, олардың 120 ТМД-да таралған. Фитофагтарға жатады. Бұршаққаптылардың, шырмауықтардың, шатыршагүлділердің және т. б. дәнінде дамиды. Ересектері жұмыртқаларын бұршақтылардың гүліне немесе бұршаққапқа салады, ал дернәсілдері дәнге еніп, дамиды. Дереккөздер
Зымырандар

Зымырандар - көкқарғатәрізділер отрядынын тұқымдасы. Денесі 10-45 см, басы үлкен, мойны қысқа, тұмсығы ұзын, түбірі жалпақ. Әлемде 2-4 туыстың 22-24 түрі таралған. Көпшілік түрлері тропикалық Азия мен Африкада кездеседі. Кейбір түрлері су жәндіктермен балықтарды сүңгіп аулайды. Ағаш қуыстары, жануарлар індерін паналайды. ТМД-да 6 түрі бар, үшеуі жергіліктілер. Дереккөздер
Дәндідақылдылар шыбындары

Дәндідақылдылар шыбындары (Chloropidae) - дөңгелек жікті қысқа мұрттылар тұқымдастары. Денесі 1-8 мм. 2500 түрі белгілі; ТМД-да 500 түрі бар. Далада, шалғынды-көкалда, орман шеттерінде, сазды,батпақты жерлерде кездеседі. Дернәсілдері дәнді дақылдармен қоректенеді. Кейбір түрлері жыртқыштар, өрмекшілердің, дәуіттердің пілләларында өмір сүреді. Кейбір тропикалық түрлері көз жасын, жарадан аққан қанды жалап жануарларда конъюнктивит, фрамбезиді, іріңді аурлар қоздырушыларын тасымалдайды. Дереккөздер
Шаңкөбелектер

Шаңкөбелектер немесе Алтынкөзділер — жәндіктердің тор қанаттылар тұқымдастары. Олардың дене тұрқы аса үлкен емес. Қанат құлашы 40 мм, көзі шығынқы, алтын түсті. 800 - дей түрі белгілі, олардың 40-тайы ТМД да кездеседі. Ересектері мен дернәсілдері жыртқыштар, бітелермен және сымырлармен қоректенеді. Жұмыртқаларын жапыраққа бітелерге жақын салады. Көздері үлкен әрі сыртқа қарай дөңестеліп айқын байқалады және көздері алтын түстес болып жарқырап тұруына байланысты Алтынкөзділер деп аталған. Алтынкөзділердің ересектері де, дернәсілдері де жыртқыш. Ересектері көбіне ашық жасыл түсті. Екі жұп қанаттарын жайған кездегі ұзындығы 40 мм-ге жетеді. Қанаттары жұқа, мөлдір, ондағы жіп тәрізді жүйкелер торланып жатады. Екі жұп қанаттары да жақсы жетілген. Бір жұп мұртшалары ұзынша жіп пішінді. Ауыз аппараты сорғыш. Жұмыртқаларын жапырақтарға топ-тобымен бекітіп қояды. Алтынкөзділерді көбіне ормандар мен бақтардағы ағаш жапырақтарынан жиі кездестіруге болады. Дүние жүзінде Алтынкөзділердің 800-дей түрі белгілі және олар Антарктидадан басқа барлық құрлықта кездеседі. Қазақстанда көбірек кездесетін түрі – кәдімгі алтынкөз. Оның дене тұрқы 1 см, қанаттары жылтыр әрі нәзік, үлбіреген өте жұқа. Ол күндіз көп ұшпайды, тиіп кетсең жағымсыз иіс шығарады. Жұмыртқалардан дамыған дернәсілдерінің жақтары ұзын әрі орақ тәрізді иілген үшкір келеді. Дернәсілдері ақ пілләға оранып, қуыршаққа айналады. Алтынкөзділердің көп түрлері толық зерттелмеген. Дереккөздер
Шаң көбелегі

Шаң көбелек — Қабыршақ қанаттылар отрядының көбелегі. Қанат құлашы 26- 40 мм; құрсағының ұшында сарықызғылт бір шоқ қылтанақтары бар. Еуропа, Солтүстік Африка, Кіші Азия, Солтүстік Америкада таралған. ТМД, Еуропалық бөлігінің орталық және оңтүстік аймақтарында, Қырымда, Кавказда кездеседі. Маусымнан тамызға дейін ұшады. Жұмыртқаларын қылтанақтарымен жауып жапырақтарға салады. Жас жұлдыз құрттары топтапып, (200-300) жібек жіппен оралған жапырақ ұяларында қыстайды. Ересектерінің денесін түк басқан. Егер оған қол тисе ызылдап, ашытады. Қалың жылдары жеміс ағаштарының жапырақтарынан түк қалдырмай жеп қояды. Дереккөздер
Жыланбастылар

Жылынбастылар - алабұға отряд балықтарының тұқымдастары. Денесі 15 тен 120 см дейін. Басы үлкен. Арқа және анал жүзбеқанаттары ұзын. Олардың желбезек үстінде ауамен тыныстайтын арнайы тыныс мүшесі бар. 2 туыстын 11 түрі Африканың Оңтүстік және Оңтүстік-Шыгыс Азияның тропикалық суларында таралған. ТМД-да 1 түрі, жыланбас белгілі. Оның ұзындығы 85 см, салмағы 7 кг. Амур өзені бассейні мен Ханка көлінде таралған. Жыланбас шөп басқан лас суларда да тіршілік ете алады. Сусыз бірнеше күнге шыдайды. Жыныстық жетілуі 3 жылға созылады. Уылдырық шашу мерзімі маусым-шілде. Уылдырығын бөлігі шашады. Өсімталдығы 7300 уылдырық. Уылдырықтарын ұрғашылары су өсімдіктерінің су бетіне тақау жапырақтары мен сабақтарына салады, ал еркектері оны күзетеді. Жыртқыштар. Кәсіпшілік балықтары. Дереккөздер
Жаңғақ пудингі

Жаңғақ пудингі — жаңғаққа сүт, нан, жұмыртқа, қант, сарымай араластырылған тағам. Дайындау тәртібі Кептіріліп, қауызынан ажыратылған грек жаңғағының ядросын ет турағыштан өткізеді (ет тартқышпен турайды). Ақ нанның жұмсағын сүтке шылайды. Жұмыртқаның. сары уызына құмшекер сеуіп, с\*қе шыланған нан, тортасы айырылған сары майды қосып, бәрін жаңғақ массасымен араластырады. Алынған массаға көпіршіктелген белок қосады да, түбіне май жағылған қалыпқа не табаға салып қызуы орташа духовкаға немесе пеште шамамен 30—40 минуттай ұстап пісіреді. Дайын болған пудингті қалыптан төңкеріл алып, ыстық күйінде тұздық (соус) құнды да, дастарқанға қояды. Тұздықты алдын-ала құймай-ақ жеке беруге болады. 150 г жаңғақ дәніне 2 стакан сүт, 250 г ақ нан, 3 жұмыртқа, 3/4 стакан құмшекер, 100 г сары май керек. Жасаң бадам қайнатпасы суға сірке қышқылының ерітіндісін қосып, сарқылдатып қайнатады да, оған жасаң бадамдарды салып сыртқы қабығы бармақпен жеңіл бөлініп алынғанша пісіреді. Піскеннен кейін Піскеннен кейін жемісін сүзіп алып, суық суға салады. Суығаннан кейін теріл алып, жіңішке инемен әр жемісті 5—6 жерінен тесіп, жұмсара түсуі үшін қайта отқа қойып, қайнатады. Содан кейін инемен тесілетіндей болып жұмсарғанда тағы суық суға салады да, 8—10 сағаттай ұстайды. Уақыт өткенде суын сорғытыл, тәрелкеге салып, үстіне құмшекер сиробын суықтай құяды. Осы күйінде бір күн бойы қозғамай салқын жерге қояды. Одан кейін сиропты құйып алын 5 минут қайнатады, көбігін алып суытыл, суыған сиропты бадам үстіне қайта құяды да, аздап қант қосып, 8—10 минуттай бабында қайнатып, тағы суытады. Бадамның суын сорғытып, үстіне сироп құяды. Тағы бір күн қояды. Төртінші күн дегенде сиропты қоюланғанша қайта қайнатады. Қайнап жатқан сиропқа бадамдарды салып, 2 күндей салқын жерде қозғамай қояды. Үшінші күні жемістерді теріл алып банкаға салады. Банкадағы бадамдардың үстіне тағы сироп қайнатыл, ыстық күйінде құяды. Тосап әбден суыды-ау дегенде банканың аузын пергамент қағазбен қымтай байлап, салқын, құрғақ жерде сақтайды. Көк бадамның жаңғақ соусы Көк бадамның жаңғақ соусы (тұздығы). Грек жаңғағының дәнін у сарымсақпен (шалқан пияз) араластыра жаншыл (ұнтақтап), оған тұз бен түйілген қызыл бұрыш, кесілген шалқан, пияз немесе көк жуа, көк петрушка қосады. Бәрін мұқият араластырып қалағанынша сірке су құнды. Дайын болған соң оны қайнатылған қабықты лобияға (баданаға) құяр тұздық (соус) ретінде пайдаланады. Сүтке пісірілген талшын жаңғағы Сүтке пісірілген талшын жаңғағы. Талшын жаңғағының дән ін тазалаған соң кастрюльге салып, ретіне сүт құяды да, кастрюльдің қақпағын жауып 50— 40 минут қайнатады. Одан кейін ұнға аунатылған сары май салып, оның үстіне құмшекер және тұз қосып бәрін жақсылан араластырады. 200 г талшын жаңғағына: жарты стакан сүт, 1 ас қасық сары май, 1 қасық бидай ұйы, тұз және құмшекер қалағанша салады. Дереккөздер
Зубр

Зубр – сүтқоректілер класы, қуысмүйізділер тұқымдасына жататын жануар. Негізгі мекені Батыс Еуропаның және Орталық Еуропаның орманды аймақтары болып саналады. Зубр – ірі жануар. Дене тұрқы 3,5 м, биіктігі 2 м-дей (шоқтығынан алғанда), салмағы 1 тоннадай. Жүні қалың, қоңыр түсті. Бұқасының да, сиырының да мүйізі болады. 2 – 3 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Шілде – қыркүйекте күйлеп, 9 айдан соң аналығы жалқы бұзау туады. Бұзауын 5 айдай, кейде 1 жылға дейін емізеді. 20 ғасырдың басында таза тұқымды зубрлар тек қорықтарда сақталып қалды. Сондықтан Ресейде алғаш рет зубр мен бизонды шағылыстырып, түраралық будан – зубр-бизон алынды (1907). Бұларда зубрдың да, бизонның да белгілері болады, бірақ әдетте, екеуінен де ірілеу келеді. Басы зубр басынан үлкенірек, артқы аяғының пішіні өзгешелеу, басының, кеудесінің жүні қалыңдау. Салмағы 600 – 1000 кг. Аңшылық шаруашылық үшін маңызы зор. 1960 жылы Алматы хайуанаттар саябағында өсірілген бес зубр-бизон Іле Алатауындағы Табынқарағай орманына жіберілген болатын. Бірақ қысы суық, қары мол бұл жерде зубр-бизондар тіршілік ортасына бейімделе алмай, келесі жылы түгелдей шығынға ұшырады. Сондай-ақ осы жылдары төрт таза тұқымды зубрды Іле Алатауының ормандарына жерсіндіру де сәтсіз аяқталды. Зубрлар жойылып кету қаупі бар жануарлар тобына жататындықтан, Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Зубробизон

Зубробизон - зубр мен бизоннан алынған гибрид. Екеуінің де көріністері байқалады, екеуінен де ірі. Зубрдан айырмашылығы басы үлкен. Зубрмен де, бизонмен де тұқым береді. Бірінші рет З. Россияда Аскания-Новода 1907 ж. алынған, 1940 ж. Кавказға жерсіндірілген. Қазіргі уақытта Казказдың көп жерінде таралып, көбейуде. Дереккөздер
Инеаяқты жапалақ

Инеаяқты жапалақ - ұзындығы 20-25 см. Түсі күңгірт, коңыр, бауыры ақшылтым. Қабағының үсті, қатты қауырсынды, тұяқтары қатты қылтанақпен қапталған. Оңтүстік, оңтүстік-шығыс және шығыс Азияда таралған. Орманды мекендейді. Ағаштың қуысын ұялайды. 2-4 жұмыртқа салады. Ірі жәндіктер, ұсақ құстар және кеміргіштермен қоректенеді. Дереккөздер
Игуаналар

Игуаналар – кесіртке тұқымдастар. Дене пішіні мен түсі әртүрлі. Бірнеше см. 2 м жететін кесірткелер. Бастары ұсақ, көптеген қалқаншалармен қапталған. Аяқтары жақсы жетілген. 700-ден астам түрлері белгілі. Солтүстік және оңтүстік Америка, Мадагаскар және Полинезия аралдарында таралған. Қорегі, жәндіктер. Жұмыртқа салады. Еті мен жұмыртқалары жеуге жарамды. Терісі пайдаланылады. Қорегі Отбасының басқа түрлерінің көпшілігі жасыл игуана тек шөпқоректі болып табылады, тропикалық өсімдіктердің 100-ге жуық түрінің жапырақтарын, өркендерін, гүлдерін және жемістерін жейді. Сонымен, Панамада кесірткенің сүйікті деликатестерінің бірі - ямайка қара өрігі (Spondias mombin).Табиғатта игуаналардың көк және жемістерімен қоректенетін ағаш өсімдіктерінің басқа түрлері ладан ағашы (Bursera simaruba), тік текома (Tecoma stans), үшкір аннона (Annona acuminata), дүрбелең лиана (Amphilophium paniculatum), мерремия болып табылады. ambellata (Merremia umbellata). ) және т.б. Жас кесірткелер көбінесе аз калориялы вегетариандық тағамды қорытуға қажетті микрофлораға қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ересек жануарлардың нәжісін жейді. Дереккөздер
Идиобластар (биология)

Идиобластар ( - ерекше, өзгеше және blastos - өскін) - жалғыз жасушалар. Олар қандай да бір ұлпалар құрамына кіреді. Ұлпалардың жасушалардан айырмашылығы пішінінде, көлемінде, қызметін немесе ішкі құрылысында, жасушаларында кальций оксалаты кристаллы немесе кейбір өсімдіктердің жапырақ қабатты мезофильдерінде кездесетін тасты жасушалары бар. Дереккөздер
Физалис қайнатпасы

Физалис қайнатпасы Құрамы: 1 кг физалис жаңғағы, 1,2 кг қант. Физалис жемісінен хош иісті қайнатпа жасауға болады. Оның жемістерін іріктеп, теріл алған соң жуып, қыздырады. 1 кг жеміске 500 г қант және 0,5 л су келетіндей есеппен сироп дайындал, 3—4 минут қайнатады, одан кейін сол ыстық күйінде кастрюльге салынған жеміске құяды да, 3—4 сағат қойып қояды. Уақыт өткен соң әр килограмм жеміске 500 г құмшекер салып, қант әбден ерігенше жайлап араластырып, 10 минут бабында қайнатады. Одан кейін 5—8 сағат салқындатып алып, 100— 200 г қант салып, екінші рет 10—15 минуттай қайнатады. Дереккөздер
Изийди

Изийди ( - Изийдің шашы, мысырлық әйел құдайы) - қынанын ішкі құрылысым қайталайтын, талломаның сыртқы қабатынан өсіп шығады. Изийдидің сырты қыртысты қабықпен қапталған. Оның астында балдырлардың жасушасы және санырауқұлақтардың жіпшесі орналасқан. Өскіндердің бұтағын сындырған кезде жаңа талломдар өсіп өнеді. Изийдидің қызметі ретінде вегетативті көбейту және де ассимиляциялық сыртқы қыртысты жуандату болып саналады. Дереккөздер
Арман Асылбекұлы Мекішев

Арман Асылбекұлы Мекішев - 1967 жылы 9 шілдеде Алматы қаласында туған. 1990 жылы МФТИ-ді бітірген, математик; *1996 жылы қаржы академиясын (РФ) бітірген, экономист. *1991 жылы - Мәдени, әлеуметтік және ғылыми-техникалы даму орының инженер програмисі. *1992-93 жылдары - «Каздорбанк» АБ жетекші экономисі. *1993 жылы «Номадбанк» АКБ бөлімінің бастығы. *1993-98 жылдары - ҚР Ұлттық банкі бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары, бастығы, банк қадағалауы департаменті директорының орынбасары, сақтандыру қадағалауы департаментінің директоры, банк қадағалауы департаментінің директоры, банк және сақтандыру қадағалауы департаментінің директоры, Женева қаласы өкілі. *2003-04 жылдары - «Қазақстан ипотекалы несиелерге кепілдік беру қоры» АҚ Басқарма төрағасы. *2004-05 жылдары - «Қазақстан Халық Банкі» АҚ даму жөніндегі басқарушы директоры. *2005 жылы - «Казахинстрах» АҚ Басқарма төрағасы. *2006 жылдан - «Қазақстан ипотекалы несиелерге кепілдік беру оры» АҚ Басқарма төрағасы. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерейтойлы медалімен марапатталған (2001). ҚР Президентінің Алғыс хатын алған. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Алға нақты мақсат-міндеттерді қою, оларға жоспарлы түрде жетіп, орындау». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Іс жүргізу кезінде ашық болу, өзіне және айналасындағыларға үлкен талапшылды, іскер серіктестері алдында міндеттемелерін орындау». Дереккөздер
Оқшаулау (биология)

Оқшаулау (isolation - бөлу, ажырату) - түр арасында еркін шағылысу мүмкіндігінің қиындау нәтижесінде жеке топтар мен жаңа түрдің қалыптасуы. Оқшалаудың географиялық және репродуктивтік, (биологиялық) түрлері бар. Соның нәтижесінде табиғатта бір-біріне тәуелсіз екі популяцияның генефонды қалыптасып, жаңа түрлердің пайда болуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Ильницалар

Ильницалар - ызылдауық шыбындар тұқымының Eristalis туысына жататын шыбын түрлері. Ұзындығы 7-16 мм. Бал арасына ұқсас. ТМД аймағында 20 түрі кездеседі. Өсімдіктің тәтті шырынымен қоректенеді. Балаң құртының денесі цилиндрге ұқсас, (2 см), денесі өте ұзын, (6-7 см ден 15 см дейін) тыныс түтікшесімен аяқталады. Балаң құрттар жиегі батпақты, шіріген өсімдік қалдықтарына бай, жуынды су өзекшелерінде, садырада өмір сүреді. Дереккөздер
Имаго

Имаго — буынаяқтылардың ересек даму сатысы. Бұл сатыда жәндіктер өспейді, түлеймейді, тек қана көбейіп, кең таралады. Жәндіктердің кейбір топтары (қосқанаттылар, көбелектер, қоңыздар) толық түрленіп дамиды және даму барысында қуыршақ сатысынан өтеді. Ал толық емес түрленіп даму кезінде жәндіктер балаңқұрттан тікелей ересек жәндікке айналады (биттер, жүн-қауырсын жегіштер). Имаго сатысының ұзақтығы бірнеше тәуліктен бірнеше жылға дейін созылады.
Импала

Импала - қара тұяқ киік, қуысмүйізді сүтқоректілерге жатады. Қарақұйрықтарға ұқсас. Ұзындығы130- 180 см, шоқтығының биіктігі, 75- 100 см. Аталықтарының мүйізінің ұзындығы 50-92 см. Оңтүстік шығыс және оңтүстік Африканың сирек орманды және шілікті, талды даласын мекендейді. Қауіпті жағдайда 3 м биіктікпен 10 м ұзындыққа секіре алады. Бір тұқым береді. Жылдамдығы 75-90км/сағ. Импаланың денесінің ұзындығы аталықтарында 125-160 см, аналықтарда 120-150 см, құрғаудағы биіктігі сәйкесінше 80-95 см және 75-90 см, құйрық ұзындығы 30-45 см. салмағы 45-80 кг, еркек және 40-60 кг аналығы. Этимология Импала сөзі зулус тілінен шыққан. Одан Уганда астанасы Кампаланың аты шыққан. Мінез-құлықтары Импалалар әдетте шағын топтарда немесе гарем табындарында ұстайды; кейде құрғақшылық кезінде жануарлар үлкен табындарға жиналады (әрқайсысы 100-200 дара); пілдер және басқа тұяқтылар көбінесе импалалармен бір табында болады. Импалалар күндізгі болып табылады, бірақ күн тым ыстық болса, олар түнде қоректенуі мүмкін. Қоректенуі Импалалар - шөпқоректілер. Олардың диетасына жапырақтар, бүршіктер, шөптер, жемістер және акация бүршіктері кіреді. Импала су көздеріне жақын жерлерді жақсы көреді және су тапшы болса, шырынды өсімдіктерге жүгінеді. Талдау рациондағы шөптердің үлесі алғашқы жаңбырдан кейін айтарлықтай өсетінін (90%-ға дейін) көрсетті, бірақ құрғақшылық кезінде азаяды. Дереккөздер
Руслан Төлеутайұлы Менояқов

Руслан Төлеутайұлы Менояқов - 1972 жылы 14 желтоқсанда Алматы қаласында туған. 2000 жылы ҚазМАА-ны бітірген, инженер-экономист. *2000-04 жылдары ҚР Ұлтты банкінің қаржылы қадағалау департаментінің жетекші экономисі. *2004-05 жылдары - ҚР-ның қаржы нарығын және қаржылы ұйымдарды реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігінің стратегия және талдау департаментінің бас экономисі. *2005 жылдан - «Бірінші Ипотекалы Компания» АҚ директоры. Қазақстан Республикасындағы ипотека мәселелері бойынша мақалалардың авторы. Халыаралық және отанды қаржы ұйымдарынан бірқатар оқыту сертификаттарын алған. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Жүйелілік және мақсаткерлік». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Ымыраға келе білу». Дереккөздер
Өсімдіктерді жерсіндеру

Өсімдіктерді жерсіндеру ( - кіріспе) - белгілі бір өсімдік түрін немесе сұрпын климаттық жағдайдың қолайсыздығынан қандай да бір басқа қалаға немесе елді, мекенге ауыстыру, (көшіру). Өсімдікті жерсіндіру теориясын негізін салған А. Декандоль, (1855). Кейіннен Н.И. Вавиловтын еңбегі арқасында бұл теория одан әрі дамытылған. Дереккөздер
Эрлан Қадырқұлұлы Бажанов

Эрлан Қадырқұлұлы Бажанов - 1975 жылы 15 маусымда Бішкек қаласында туған. 1996 жылы ҚазМБА-ны бітірген, экономист. *1996-98 жылдары - «Еуразиялы банк» ЖАҚ экономикалы талдау және ақша айналымы бөлімінің жетекші маманы, экономикалық талдау және перспективалы даму департаментінің директоры. *1998-2001 жылдары «Бизнесбанк» ААҚ несие басқармасының бас менеджері, «Банк «Береке» ААҚ валюта бөлімінің жетекші маманы, «ТрансАзиялы Сауда Банкі» ААҚ экономикалық талдау және жоспарлау бөлімінің жетекші экономисі, бастығы, Басқарма төрағасы. *2001 жылдан - «ТАТ» НС» ЖШС Басқарма төрағасы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Жүйелілік». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Кәсіпқойлы, әділдік». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қаржы нарығында тұрақты өсім мен даму байқалады, ол туралы өз ұйымымызға қарап айтуға болады». Дереккөздер
Құдыр

Құдыр — құдыр тұқымдас сүтқоректі. Дене Ұзындығы 1 м, салмағы 17 кг тақау. Артқы аяқтары алдыңғыларынан ұзын. Басы кішкентай, құлақтары тік. Мүйіссіз, тұқыл. Аталықтарының ұзын, кайқы азу тістері иек астынан шығып тұрады; жұпар бездері бауырына орналасқан. Шығыс және оңтүстік-шығыс Азияда таралған. ТМД-де солтүстік аймақта, таулы орманды, (тайга) жерде кездеседі. Қынамен қоректенеді. Қараша мен желтоқсанда күйлейді. 1-2 бұзауы болады. Жұпар бездері үшін аулайды. Құдыр – тұяқты жануарлар ішіндегі ең кішісі. Биіктігі жарты метрден сәл асады. Артқы аяғы алдыңғысынан ұзын болғандықтан, денесінің артқы жағы биік келеді. Осыған байланысты жүрісі де қызық. Ол тауды, құз, жартастар мен тоғайды мекен етеді. Негізгі қорегі- қына. Жазда түрлі ағаш бұтақтарын, қыста қарағай, самырсын сияқты орман ағашының қылқандыжасыл жапырақтары бар жас бұтақтарын азық етеді. Өте сақ және үркек жануар. Мекендеген жерінен ұзамайды. Қауіп төнгенде жүгірісіне көз ілеспейді. Таңертең, ымыртта, және түнде жайылып, күндіз тасаға тығылады. Жауы- құну мен сілеусін. Құдыр еркегінен иіс суға қосатын бағалы сұйық зат алынады. Дереккөздер
Қарашақаздар

Қарашақаз (лат. (Branta) - қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда Солтүстік Қазақстанда, Зайсан ойпатында, Сілеті көлінің маңында, Наурызым қорығы мен Алматы қаласының маңындағы сарқынды су қоймасы - Сорбұлақ көлінде кездеседі. Қарашақаздың екі түрі: дара қаз - ТМД елдерінде, тундра мен орманды-тундрада; ақ бетті қараша қаз - Жаңа Жердің Оңтүстік аралында таралған. Канадтық қарашақаз ТМД елдерінің жерінде ұялайды. Олар тундраның құрғақ жерлерінде сирек шоғырланып орналасады. Ақ бетті қарашақаз Қызыл кітапқа енгізілген. Сипаты * Дене тұрқы қаздан кіші (62 см): * * қанатының ұзындығы 36-см-дей, жайғанда 124 см-дей; * * құйрығының ұзындығы 11 см.; * * салмағы 1,5-2,5 кг. * Басы, мойыны және төсі қара, мойнында жіңішке сақина тәрізді ақ жолағы болады, сондай-ақ құйрығының астыңғы жағы ақ. Ұшқанда алдынан қарағанда қара, артынан - ақ түсті болып көрінеді. * Батпақты, сазды жерлерде ұялайды. Ұясын құрғақ жерге шұңқыр жасап салады, оның ішіне мамық төсейді. * Қорегі - су өсімдіктері, астық тұқымдастары. Егістік жерлерде дәнді дақылдармен қоректенеді. * Қарашақаз жыл құсы. Топталып ұшып, ұзақ уақытқа жұп құрады. * Ұшып келісімен сәуір-мамыр айларында мекиені 3-6 жұмыртқа (қоңырлау келген) салып шайқайды, кежегі ұяны қорғайды. Балапандарын қанаты қатайғанша мекиені мен кежегі бірге ертіп жүреді. * Қазан-қараша айларында қыстау үшін Иран, Ирак, Үндістан және тропиктік, субтропиктік аймақтарға ұшып кетеді. Тағы қараңыз * Қазақстанның қызыл кітабы Дереккөздер
Кайрамондар

Кайрамондар - басқа жануарлар түрлеріне телімділік әсер ететін, қоршаған ортаға бөліп шығаратын заттар. Бұл заттар тіршілік бейімделуін немесе физиологиялық реакцияларын туғызады. Кайрамондар оны бөліп шығарған жеке бас жануарына қауыпты немесе зиянды болуы мүмкін, бірақ популяция деңгейінде пайдалы деп есептелінеді, өйткені соның нәтижесінде жануарлар саны реттеледі. Кайрамондар жыртқыштар немесе паразиттерді өзіне тартататын жануарлар шығаратын иісті заттар. Дереккөздер
Каланидтар

Каланидтар - ескекаяқты шаяндар отрядына жатады. Басы мен кеудесі, жіңішке құрсағынан ұзын болады. Ұрғашысының жұмыртқа қабы біреу немесе болмайды. Теңіздерде 1200, тұщы су қоймаларында 400 түрі белгілі. Қалқыма жануарларға жатады. Құрылыс ерекшеліктері: ұзын мұртшалары тармақталған қылтанақтары мен іш майы, шаянға суда еркін қалқып жүруге мүмкіндік береді. Қоректену әдісіне сәйкес сузушілер және жыртқыштарға бөлінеді. Көптеген балық түрлері мен мұртты киттін азық коры. Дереккөздер
Каллус

Каллюс, каллус ( - жуан тері, құс) — меристемадағы тірі жасушалардың бөліну мен өсу жолы арқылы пайда болған өсімдіктің сыртқы қабатының дөмбікшіген ұлпасы. Өсімдіктің кез келген мүшесінде өсіп шыға алады. Каллюс деп құс басқан дене мен елеуіш тәрізді түтікшелерді айтады. Дереккөздер
Тарбақ аяқ

Тарбақ аяқ, каракатица - басаяқтылар отряды былқылдақденелілеріне жатады. Дене ұзындығы 1-ден 50 см дейін, салмағы 12 кг дейін жетеді. Нағыз тарбақ аяқтылардың қабыршағы болмайды немесе ізбестен құралған. Қос қармалауыштары арнайы қалташада жатады. 20 туыстардың 150 түрі белгілі. ТМД аймағында 2 туыстың 6 түрі кездеседі. Нағыз тарбақ аяқтылар тропикалық және субтропикалық теңіздерде 500-1000 м тереңдікте тіршілік етеді. Кешқұрым және түнде белсенділік байқатады. Ұсаұ балықтармен былқылдақ денелілерді аулайды. Жұмыртқа салып көбейеді. Дереккөздер
Тайпиған қоңыз

Тайпиған қоңыз - қоңыз тұқымдастарының талғамсыз жеушілер отряд тармағына жатады. Денесі 0,6-20 мм, қабыршағы қатты, тығыз, мұрттары шоқпарға ұқсас, сыртқы қанаттары қысқа, аяқтары қазуға бейімделген. 3500 түрі белгілі, оның 286 түрі ТМД-да кездеседі. Көң, өлексе, хайуандар іні мен құстар ұясын мекендейді. Жыртқыштар, әртүрлі жәндіктердің дернәсілдерін, (шыбындар, қабық жегіштер т.б.) жеп, қоректенеді. Дереккөздер
Босап кеткен шалуларды іліп алу

Босап кеткен шалуларды іліп алу - Кей кезде тоқу кезінде шалулар инеден шығып кетеді. Егер мұны бірден байқаса, инені төменгі рельске қойып, босап кеткен шалу үстіндегі бағананы тарқату керек. Көршілес шалуларды платинадан шығарады. Шалу ілгіш инені ілмегін төмен және өзіне қа-ратыл ұстап, босап кеткен шалуға тоқыманың оң жағынан апарады. Шалуды іліп алып, ине тілінің артына ауыстырыл, инені бүйірлете бұрып, оның тілімен көлденең жіпті ысырып, инені тура бұрады. Бір қатар тоқырай соң, инені жоғары тартады. Содан кейін инені қайтадан бүйірлете бұрып, төмен түсіріп, шыққан шалуды ине тілінің артына ауыстырады. Осылайша бүкіл бағана қалпына келтіріледі. Соңғы шалуды жұмысшы инеге кигізеді. Егер босап кеткен шалу бірден байқалмаса, бағанадан бөлек-бөлек етіп қайта қалпына келтіреді, немесе тоқыманы тоқып болған соң жөндейді. Тоқитын жіптің ұшын теріс жаққа бекітіл, жібі бар инені көтерілген шалудың ортасымен оң жағына ауыстырады. Оның оң және сол жағында жартылай шалулар көрініп тұрады (қалпына келген бағананың басында). Инені оң жақ жартылай шалуға оң бетінен шаншыл, теріс бетінен сол жақтағы жартылай шалудан шығарады. Ине теріс жағына көтерілген шалудың ортасымен қайтару керек . Жіптің ұшын жақсылап бекіту керек. Дереккөздер
Айбар Рафхатұлы Ешкеев

{{Ambox }} Айбар Рафхатұлы Ешкеев - 1970 жылы 24 тамызда Қарағанды қаласында туған. 1998 жылы Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ-ды бітірген, экономист. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. *2002-03 жылдары - «БТА Лизинг» АҚ менеджері. *2004-05 жылдары - «БТА Лизинг» АҚ аға менеджері, Алматы қалалы клиринг палатасының президенті міндетін атқарушы. *2005 жылы - «БТА Лизинг» АҚ басқарушы директоры, бас менеджері. *2005 жылдан - «Лизинг Групп» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Әлемдік корпоративтік стандаттарға сай еңбекті ұйымдастыру». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Кәсіпқойлы, креативті ойлай білу». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қаржы жүйесі алыптасып, ілгері даму үстінде. Теңдестірілген мемлекеттік бюджет, серпінді дамып келе жатан несие, сатандыру және аз дәрежеде ор нарығы жасы макроэкономикалы көрсеткіштер көрсетті. Екінші деңгейдегі банктердің жоғары капитализациясы және сырттан арыз алудың табысты саясаты халықты ипотекалы және тұтынушылы несиелеудің, шағын, орта және корпоративтік бизнестің жылдам өсуіне әкеліп, кәсіпкерлік белсенділікті арттырды. Халытың салымдары банк секторының тратылығын қамтамасыз етті. Зейнетақы орларына инвестициялау ралдары санының артуы, лтты орды тиімді басару, одан арғы институционалды реформалар жаңа сапалы даму деңгейіне көшуге мүмкіндік бермек». Дереккөздер
Жанна Болатханқызы Жақыпова

Жанна Болатханқызы Жақыпова - 1966 жылы 28 тамызда Шығыс-Қазақстан облысында туған. 1996 жылы ҚР Президенті жанындағы ҚМЭБИ-ді бітірген, іскерлік әкімшілік жүргізу магистрі. *1996 жылы - айырымдылы корпусының бас бухгалтері (Алматы). *1996-97 жылдары - ЮСАИД жекешелендіру және бухгалтерлік реформалар жөніндегі жобаның ассистенті. *1997-2002 жылдары - қайырымдылық корпусының несие маманы, жеке несиелеу бағдарламасының менеджері (Алматы). *2002-06 жылдары - «Азиялық Несие қоры» атқарушы директоры. *2006 жылдан - «Азиялық Несие қоры» НС» ЖШС Басқарма төрағасы. Қазақстанның шағын аржы йымдары ауымдастығының, «Компаньон» қаржы тобының (ырғызстан) Директорлар кеңесінің мүшесі, Шығыс Еуропа және ТМД елдеріндегі Шағын қаржы орталығының жаттытырушысы, Рокфеллер қорының «Көшбасшылар тұрақты даму үшін» халықаралық бағдарламасының түлегі. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «қиынды жолынан өтіп, жұлдыздарға қосылу». Іскер адамның бойындағы нды асиеттер: «Масаткерлік, жауапкершілік,ұқыптылық, әділдік». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Шағын қаржы қызметі шағын бизнесті дамытуға, тұрмысы төмен халықтың кіріс және тұрмыс деңгейін көтеруге жәрдемдеседі. Бірақ, ШҚҰ санының өсуіне қарамастан, көрсетілетін қызметтерге деген сұраныс ұсыныстан едәуір асып түседі. БҰҰДБ жүргізген сараптық талдау мәліметтеріне сәйкес мұндай сұраныс 140-220 мың клиентті қамтиды, шағын қаржы нарығының жалпы көлемі мұндай сұраныс кезінде 800 млн. АҚШ долларын құрауы мүмкін. Бұл мәліметтер Қазақстандағы шағын қаржы аясының дамуының жоғары әлеуетін көрсетіп, бізді ұзақ жылдарға жұмыспен қамтамасыз етеді». Дереккөздер
Кардиналдық денелер

Кардиналдық денелер (corpora cardiaca) - жәндіктердың эндокриндық және нейрогуморалдық органдары. Бұл органдарда нейросекреттер жиналып, гемолимфаға құйылады. Ол секреттер әртүрлі гормоналдық қызмет атқарады: диуретикалық, гипергликемикалық т.б. Дереккөздер
Кардинал (балық)

Кардинал, жалған неон – тұқы балық тұқымдасы. Ұзындығы 4 см дейін. Денесі жіңішке, қоңыр сары. Ересектерінің денесін бойлай алтын түсті, жас балықтардың, көкшіл-жасыл, жарқыраған жолақтары орналасқан; қалақты жүзбеқанатының ортасы алқызыл. Топталып тіршілік жасайды. Жыныстық жетілуі бірінші жылда аяқталады. Дереккөздер
Қызыл кардинал

Кардинал - кардинал тұқымдасының құсы. Дене ұзындығы 20 см таяу. Еркегі, ашық-қызыл, тұмсығының айналасы қара шеңбермен көмкерілген; ұрғашысы сұрғылт-қоңырқұйрығымен қанаттары қызыл. Солтүстік және Орталық Америкада таралған. Дереккөздер
Ергежейлі кит

Ергежейлі кит - ергежейлі киттер тұқымдасының жалғыз түрі. Дене ұзындығы 6,4 м. Арқасы қара, бауыры ашық сұрғылт. Ауыз қуысы мен тілі ақ. Ақ сары мұрт пластиналарының биіктігі 70 см, саны 230 жұп. Арқа жүзбеқанатының биіктігі 30 см. Жер шарының оңтүстік бөлігінің коңыржай және суық суларын мекендейді. Дереккөздер
Тұқы балық биттері

Тұқы балық биттері немесе тұқыжегіштер – шаян тәрізділер. Балықтардың терісі мен желбезегінде тоғышарлық тіршілік етеді. 60 түрі бар. Тоғышарлық өміріне сәйкес мұрттары мен мұртшалары қармақшаларға, төменгі жақтары, қан соратын тұмсыққа, жоғарғы жақтары, екі жақсы жетілген сорғышқа айналған. Сорылған қан ішектің тұйық бөліктерінде жиналады. Биологиялық сипаттамасы Оның дене тұрқы 3-8 мм, пішіні жалпақ, сорғыштарымен балықтың терісіне жабысып, қанын сорады. Бір балықтың қанын сорып тойған соң, оны тастап, екінші балыққа жабысады. Тұқыжегіштердің 60 түрі белгілі. Олар көбіне тұщы сулар мен теңіз суларында тіршілік етеді. Тұқыжегіш шаяндардың денесі алдыңғы және артқы бөлімнен тұрады. Алдыңғы ( баскөкірегі) бөлімін тұтанша қалқанша қаптап тұрады, басындағы бір жұп күрделі көздерінің арасында 3 жай көздері бар. Бас көкірегінде 4 бунақтың әрқайсысында бір жұптан аяқтар орналасқан. Ұшы екіге тармақталған аяқтары жүзу қызметін атқарады, құрсағы өте қысқа. 2 жұп қысқа мұртшалары болады. Қанға әбден тойған тұқыжегіш 3 аптаға дейін қоректенбейді. Жүрегі болмайды, қан дене қуысындағы ішіктері мен құрсақ бөлімінің бұлшық еттерінің жиырылуынан қозғалады. Тұқыжегіш паразиттер балықтан басқа тритондарға, бақаның дернәсілдеріне де зиян келтіреді. Аналығы шөпке, тасқа жабыстырып 20-дан 250-ге дейін жұмыртқа салады. 3-5 апта өткен соң ұзын мұртшалы жас шаяндар дамиды. Олар мұртшаларының көмегімен жүзеді де, алдыңғы мұртшаларымен балықтың желбезегіне жабысады. 8 күнде 2 рет түлеген соң артқы мұртшалары қысқарып, жүзу аяқтары дамиды. Үшінші рет түлегенде сорғыштары пайда болады. Әрбір 3-4 күнде түлеп, бесінші рет түлегеннен соң ересек шаянға айналады. Дереккөздер