kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гапоншылдық

Гапоншылдық- жұмысшылардың жалған ұйымын құру жолымен оларды революциялық күрестен алшақтату саясаты.Патшалы Рессейдегі үкіметті қолдайтын осындай жұмысшылар қозғалысын ұйымдастыруға бастама көтеруші және оның басшысы Г.А.Гапон болды. Полицияның рұқсатымен ол «Санк-Петербург фабрика-завод орыс жұмысшыларының жиналысы» деген ұйым құрды. Уставы 1904 жылы 15 ақпанда бекітілді. Гапоншылдық жұмысшыларды православие шіркеуіне берілгендік рухында тәрбиелеуге, оларды революцияға қарсы қоюға тырысты,таптық бітім идеясын уағыздады. 1905 жылы Петербургте 10 мыңнан астам фабрика-завод жұмысшылары тартылған «жиналыстың» 11 бөлімі болды. Гапонның бастамасымен петиция жазылып, жұмысшылар патшаға қарай бет алды. 1905 жылы 9 қаңтардағы бейбіт демонстрацияны патша әскері қанға бояды. Бұл жұмысшыларға сабақ болды. Демонстрация 1905-1907 жылдардағы революцияның басын бастап берді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Илия Гарашанин

Гарашанин Илия (16.1.1812-16.6.1874)- серб мемлекет және саяси қайраткері. Ауқатты саудагердің баласы. 1837 жылы князь Милош Обренович әскерінің қолбасшысы, полковник. Уставты даттаушылардың Обнеровичттер әулетіне қарсы күресіне белсене қатысты. Ішкі істер министрі (1843-1852,1858-1859),премьер және сыртқы істер министрі болды. Ол Югославия халықтарын Түркия үстемдігінен азат етуді, сол халықтарды Сербия монархиясы туы астына біріктіруді көздеген программа жасады. Бұл программаны іске асыру жолында Черногория, Грекия, Румыния мемлекеттерімен шарт жасасты. Дереккөздер
Нона Терентьевна Гаприндашвили

Гаприндашвили Нона Терентьевна (3.5.1941, Зугдиди қаласы) - совет шахматшысы, КСРО-ның еңбек сің. Спорт шебері (1964), халықар. шебер, 1966 жылдан КОКП мүшесі. Тбилисидегі шет тілдер институтын бітірген. Әйелдер арасында шахматтан өткен жарыста КСРО чемпионы (1964), 3 рет дүние жүзі чемпионы (1962, 1965, 1969) Тбилиси- Батуми (1961), Тбилиси-Сухуми (1962), Киевте (1967) және т.б. өткен әйелдердің халықар. турнирінде бірінші орын алды. Ерлер арасындағы халықар. турнирлерге де қатысқан. Ленин орденімен бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Гәнжә келісімі

Гәнжә келісімі (1735) - Ресей мен Иран арасында жасалған шарт 10(21) наурызда Ганджа қаласының түбінде қол қойылған. Орыс үкіметі Түркияға қарсы соғысқа әзірленіп, Иранмен одақтасуға мүдделі болды. Осыған байланысты Баку мен Дербентті провинцияларымен қоса Иранға берді. Иран Дербент пен Бакуді басқа мемлекетке бермеуге, түріктер басып алған жерлерді қайтарып алмайынша, онымен соғысты жүргізе беріуге міндеттенді. Екі жақ Түркиямен ешқандай келіссөз жүргізбеуге, бітім шартын жасаспауға Ганджа трактатын бұзып, кейін Түркияға қарсы соғыстан шықты. Дереккөздер
Гандемиан шарты

Гандемиан шарты (1873)- Рессей мен Хиуа хандығының арасында жасалған шарт. Шартқа 1873 жылы 12 тамыз Гандемианда (Хиуаға таяу) қол қойылды.Гандемиан шарты Хиуа хандығын Рессей империясында тәуелді ету мақсатын көздеді. Гандемиан шарты бойынша Амудария өзенінің оң жағалауындағы Хиуа жерлері Рессейге берілді. Одан Амудария бөлімшесі құрылды, оның бастығы Хиуа өкімет орындарының қызметін бақылап отырды. Рессей Амударияда кеме қатынасы ерекше право алды. Хандық жерінде құлдық пен құл саудасының жойылғанын жариялады. Гандемиан шарты Хиуа хандығын Рессей империясының жартылай отарына айналдыруға жағдай жасады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Михаил Михайлович Ипполитов-Иванов

Ипполитов–Иванов (шын фам. – И в а н о в) Михаил Михайлович (19. 11. 1859, Гатчина, — 28. 01. 1935, Москва) — совет композиторы, Республика халық артисi (1922). 1882 жылы Санкт-Петербург консерваториясының композиция бөлімін (Римский-Корсаковтың класы бойынша) бiтiрдi. 1882–1893 жылы Тбилисиде тұрды, мунда орыс муз. қоғамы жанынан училище ұйымдастырып, өзі оған басшылық етті, 1893 жылдан Москва консерваториясының профессоры, 1905-1918 жылдары директоры, ал 1919 – 1922 жылдары ректоры. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Артур Гарден

Артур Гарден (; 12 қазан 1865, Манчестер — 17 маусым 1940, Борн-Энд, Бакингемшир) — ағылшын биохимигі. 1909 жылдан Лондон корольдық қоғамының мүшесі. Өмірбаяны 1882-1886 жылдары Манчестердегі Виктория университетінің химия факультетінде, 1887-1888 жылдары Германиядағы Эрланген университетінде оқыған 1897 жылы химия және су анализі лабораторияларының меңгерушісі, 1907-1930 жылдары профилактикалық медицина институтында биохимия бөлімінің жетекшісі. 1912 жылдан Лондон университетінде биохимиядан профессор. Спиртті ашыту және осы процестерге қатысатын ферменттерді зерттеу жөніндегі еңбектері үшін 1929 жылы Нобель сыйлығын алған.
Құлпа хан

Құлпа хан - Алтын Орда мемлекетінің 13-ші ханы. Басқаруы Бердібек ханды өлтірген өгей бауыры Құлпа болатын.Ол 1358 және 1359 жылдары Гүлістанда,Берке Сарайда,Азақ пен Хорезмде өз атынан ақша шығарады.Бұл Құлпаның Алтын Орданың көп бөлігін қолында ұстағанының дәлелі.Бір қызығы,дәл сол жылдарда және сол жерлерде Наурыз есімді екінші бір Алтын Орда тағынан үміткер өз атынан ақша бастырған.Ал алтынордалық ақсүйектер Құлпаның да,Наурыздың да Алтын Орда тағына келгеніне онша қуанған жоқ.Себебі,олар Жәнібек ханның заңды әйелдерінен тумаса керек немесе олардың аналарының Алтын Ордада айтарлықтай ықпалдары болмаған.Құлпа мен Наурыз бір мезгілде қатар билік еткен.Құлпаның билігінің әлсіздігін пайдаланып,Наурыз оның иелігін біртіндеп басып ала береді.Ақырында,Құлпа да,оның ұлдары да Наурыздың қолынан ажал табады.Бұл Алтын Ордадағы жағдайды бұрынғыдан бетер шиеленістіре түсті.Елдегі ішкі тартыс 1360 жылдан 1380 жылдарға дейін,табаны күректей 20 жылға созылды.Құлпа мен Наурыз билікке келгеннен бастап ,1380 жылға дейінгі 20 жыл ішінде Алтын Орда тағына,зерттеушілердің есебінше 25-тей хан отырған.Олардың кейбіреуі,тіпті,империя астанасында билікті басып алуға қол жеткізді,алайда елді басқара алмады.Бұл әміршілердің ордалары бірде Ұлы даланың бір басынан, енді бірде басқа басынан көрініп тұрды.Мемлекеттік билік те бір жерден екінші жерге ауысып жүрді.Алтын Орда тарихындағы бұл кезең орыс жылнамаларында"Ұлы бүлік"деп аталады.Қазақта"нар мойыны Бердібек хан тұсында кесілген"деген сөз бар. Дереккөздер Тағы қараңыз
Гарибальди батальоны

Гарибальди батальоны-1936-1939 жылдары Испаниядағы ұлттық-революциялық соғыста республикашылар жағында шайқасқан итальян еріктілерінің антифашистік отряды, 1936 жылы қазанда 520 адамнан құралды,көпшілігі-коммунистер, 1936 жылы қарашада гарибальди батальоны 12-Интернационалдық бригаданың құрамында болды.Гвадалахара түбінде итальянфашист әскерлерін талқандауда шешуші роль атқарады. Соғыс барысында жаңа күштермен толықтырылып, 1937 жылы сәуірде Гарибальди бригадасы болып қайта құрылды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алоис Йирасек

Ирасек, Й и р а с е к (Jirasek) Алоис (23. 08. 1851, Гронов, — 12. 03. 1930, Прага) - чех жазушысы. Чех әдебиетiндегi реалистiк дәстүрдiң көрнектi өкiлi. Ирасек творчествосының негiзгi бағыты 19 ғасырдың 2-жартысында өpic алған ұлт-азаттық идеясының әcepімен қалыптасты. «Жартастар» (1886), «Ағыстар аралығында» (1887-1890), «Бәріне де қарсы» (1893), т. б. романдарында — әлеуметтiк теңсіздік пен ұлттық езгiге қарсы көтерiлген халық қозғалысының қуатты күшін суреттедi. Қалың бұқара арасынан шыққан қарапайым адамдардың жарқын бейнелерiн жасады. Дереккөздер
Гарибальди бригадалары

Гарибальди бригадалары-гитлершілердің тылында қарсыласу қозғалысы кезіндегі (1943-1945) екпінді партизан отрядтары. Итальян Компартиясы құрған. Дж. Гарибальдидің құрметіне осылай атады. 1945 жылы сәуірде гарибальди бригадаларының саны 575-ке жетті. Әрбір бригадада 40-50 адам болды, олар 5-6 топқа,ал әрбір топ 5-6 жауынгерден құралған екі буынға бөлінді. Дені-коммунистер. Бригадалардың жоғарғы командованиесін Л.Лонго басқарды. Гарибальди бригадалары партизан армиясы қарулы күштерінің 50%-ін құрады. 1945 жылы Сәуір көтерілісінің екпінді күшіне айналды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Сергей Григорьевич Волконский

Волконский Сергей Григорьевич (8(19).12.1788-28.11(10.12).1865, Черьнгов облысы)- князь, декабрист, генерал-майор. 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы. 1820 жылдан « Игілік одағының» 1921 жылдан Декабристердің Оңтүстік қоғамының мүшесі болды және Оңтүстік қоғамының Каменск басқармасын басқарысты. Солтүстік қоғаммен байланыс орнатты. 1825 жылы Поляк құпия қоғамы өкілдерімен арадағы келіс сөздерге қатысты. П.И.Пестельдің «Орыс шындығында» баяндалған Оңтүстік қоғам программасын жақтады. Өлім жазасына кесілді, кейін үкім каторгаға ауыстырылды. А.И.Герцев мен П.П.Огаревтің насихатын мақұлдап, олармен шетелде кездесіп тұрды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Станислава Высоцкая

Высоцкая Станислава (7.5.1878, Варшава-17.1.1940, сонда)- поляк актрисасы, режиссер қайраткері және педагог. Сахналық қызметін 1895 жылы Петербургте бастады.Бұдан кейін Люблин,Варшава,Познань, Краков театрыда ойнаған.1916 жылы Киевте эксперименттік «Студия» театрын ұйымдастырды. 1920 жылы Варшаваға оралып, өзінің студиясын ашты.Алғашқыда лирикалы комедиялық, кейіннен драм. Және трагедиялық рольдерде ойнады. Ол жасаған сахналық тұлғалар сыртқы кескін-келбеттілігімен ерекшеленеді және ол өз өнерімен театрдағы жалған романтикалық пен жалтыдаққа қарсы тұрды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Тасымалдаушы 2

«Тасымалдаушы 2» — 2005 жылғы атыс-шабыс фильм, «Тасымалдаушы» фильмінің жалғасы. Джейсон Стэтхем атақты Фрэнк Мартиннің яғни «тасымалдаушының» рөлінде қайта оралады. Оқиға желісі Майами қаласында орын алады. Сюжет Фрэнк Майами қаласындағы ықпалды отбасына жүргізуші болып жұмысқа орналасады. Оның міндеті жұмыс берушілердің кішкентай ұлын мектептен алып келу болатын. Басты рөлдерде *Джейсон Стэтхем - Фрэнк Мартин *Алессандро Гассман - Джанни *Амбер Валетта - Одри Биллингс *Кейт Наута - Лола *Мэттью Модайн - Джефф Биллингс *Джейсон Флеминг - Дмитрий Кит Дэвид Стэпплтон *Хантер Клэри - Джек Биллингс *Франсуа Берлеан - инспекторТаркони Фильм саунтрегі 1. Alexandre Azaria— Naughty Girl 2. The Servant— Cells 3. Amen Birdman— Icarus 4. Sin& Oomph!— Painful (Morphium mix) 5. Alexandre Azaria— Main Theme 6. The Strays— Life Support 7. The Servant— Body 8. Grand National— Talk Amongst Yourselves 9. Alexandre Azaria— Kendo 10. Anggun— Saviour 11. Kate Nauta— Revolution 12. Mylo— Paris Four Hundred 13. Shakedown— Can You Handle it (Eraserhead mix) 14. The Cinematics— Chase 15. DJ Cam— DJ Premier remix-Voodoo Child 16. Alexandre Azaria— Jet Boxin
Геннадий Иванович Воронов

Воронов Геннадий Иванович (31.7.1910, Калинин облысы)- Советтік мемлекет және партия қайраткері. 1931 жылдан КОКП мүшесі. Еңбек жолын 1929 жылы Череповец пен Пермь заводттарында электр монтерлік жұмысты бастаған. Томск индустрия институтын (1936) бітірді, Новосибирск марксизм-ленинизм институтында оқыды. 1937-1938 жылдары Томск қаласы,Киров ауданы партия комитеті үгіт-насихат бөлімнің меңгерушісі, 1939-1955 жылдары Чита облысы партия комитетінің секретары және оның 1-секретары, 1955-1957 жылдары КСРО А.ш министрінің орынбасары, 1957-1961 жылдары КОКП Орынбор облысы комитетінің 1-секретары болды. 1971-1973 жылдары КСРО Халықтық бақылау комитетінің председателі. 3-8 сайланған КСРО Жоғары Советінің депутаты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Константин Йозеф Иречек

Иречег, Й и ре ч е к (Jirecek) Константин Иосеф (24. 07. 1854, Вена, — 10. 01. 1918, сонда) — чех. тарихшысы. Оңт. славян тарихының маманы. 1877 жылы Прага университетін бiтiрген. 1884- 1893 жылдары Прага, 1893 жылдан Вена университеттерінің профессоры. Оның «Болгария тарихы» атты диссергациясы 1876 жылы чех. неміс және орыс тiлдерiнде жарық көрді. С. Сербия, Босния және Далмация тарихын зерттеуде көп еңбек етті. 1911-1918 жылдары «Сербия тарихын», сонымен бiрге Сербияның қоғамдық тарихы мен мемл. дамуы туралы очерктерін жазды. Дереккөздер
Зат құрамының тұрақтылық заңы

Зат құрамының тұрақтылық заңы.Химия Атомдар бір-бірімен белгілі қатынаста қосылады.Әр атомның валенттігі оның екінші атомның қаншасын қосып алатындығын көрсетеді.Егер А және В атомдары I валеннті болса,олардың биэлементті қосылыстарындағы арақатынасы 1:1.Оған АВ типті мынадай заттар мысал бола алады:HCl,KBr,NaCl.Ал А элементі II валентті,В элементі I валентті болса,онда олардың өзара қосылыстарынан АВ 2 типті молекула түзіледі,мысалы:H 2 O, H 2 S,MgCl 2 .Сондай-ақ ІІІ валентті А элементі мен І валентті В элементтерінің түзетін қосылысы АВ 3 типтес болып шығады, мысалы:NH 3 ,PI 3 ,AlCl 3 .Ал А элементі ІІІ валентті,В элементі ІІ валентті болған кезде олардың өзара қосылысы А 2 В 3 типтес болады,мысалы:Al 2 O 3 ,B 2 O 3 ,Al 2 S 3 .Осылайша биэлементті қосылыстардағы атомдардың әрқайсысының валенттігін біле отырып,түзілетін қосылыстардың формулаларын өрнектей беруге болар еді.Сонымен қатар,бастапқы әрекеттесетін заттардың салыстырмалы мөлшері қандай болғанына қарамастан,қосылысатын атомдар саны өзгермейді.Ендеше химиялық реакцияның нәтижесінде алынған жаңа заттың құрамы да әрдайым бірдей болып келеді.ХІХ ғасырдың басында француз ғалымы Ж.Пруст ашқан құрам тұрақтылық заңының тұжырымдамасы да осыны көрсетеді:Әрбір күрделі заттың алыну тәсіліне қарамастан құрамы тұрақты болады. Қосымша мәлімет Химияның жеке ғылым ретінде дамуына құрам тұрақтылық заңы өз әсерін тигізді.Француз ғалымы Ж.Пруст(1755-1826) заттың массалық құрамын анықтаумен айналысты.Әр түрлі елден(Испания,Жапония)әкелінген екі бөлек сырды зерттегенде олардың 86,2% сынаптан (Hg) және 13,8% күкірттен тұратыны анықталды.Перуден және Сібірден әкелінген күміс пен хлордың да құрамы бірдей болып шықты.Ас тұзы мен суды да Жер шарының кез келген жерінен кездестіруге болғанымен,олардың молекулаларының химиялық құрамы тұрақты болып қалады.Ж.Пруст жердің қай полюсінде орналасса да,қосылыстар табиғи тұрақты құрамды бірегей өнім болады деген шешімге келді. Дереккөздер
Петр Андреевич Вяземский

Вяземский Петр Андреевич (23.7.1792, Мәскеу-22.11.1878, Баден-Баден)-князь, орыс ақыны, әдебиет сыншысы. Дворян отбасында туған. Тұңғыш өлеңдері 1808 жвлв жарияланды. А.И.Герцен 1854 жылы Лондонда бастырған «Орыс тәңірісі» атты өлеңі (1828) патша бюрократиясына қарсы бағытталған. Оның өлеңдері декабристер поэзиясымен үндес болды. Эпигондық классицизмге қарсы шығып, романтизмді қорғады.А.С. Пушкинмен бірге «Арзамас» әдеби үйірмесіне қатысып, карамзиншілерді жақтады. Кейін патша сарайына жақын болып, цензураны (1856-1858) басқарды. 1863 жылдан бастап көбіне шетелде тұрған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Иван Алексеевич Вышнеградский

Вышнеградский Иван Алексеевич (20.12.1831 (1.1.1832), Вышний Волочек- 25.3(6.4).1895, Петербург)- орыс ғалымы, автоматты реттеу теориясының негізін салушы. Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1888), Петербург технологиялық институтының профессоры (1862), 1888-1892 жылы финанс министрі. Тікелей әсер етуші реттеуіштердің орнықтылық шартын және оны есептеу әдісін (1877) жасады. Көптеген көліктер мен механизмдерді жасап шығарды. Көлік жасаудың ғылми мектебін ұйымдастырды. 1870 жылдан бастап ғылми жұмыстарды тастап кәсіпшілікпен шұғылданады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Сергей Николаевич Вышелесский

Вышелесский Сергей Николаевич (20.10.1874, Витебск облысы-14.1.1958, Мәскеу)- совет эпизоотологы, БССР ғылым академиясының академигі (1928). 1899 жылы Варшава мал дәрігерлік институтын бітірген. Ол 1900 жылы ірі қараның оба ауырын жою үшін Закавказьеге жіберілді. Ол эксперименттік мал дәрігерлік институтта мал туберкулезін,маңқасын зерттеу бөлімдерін басқарды, сондай-ақ аусыл, ұшпа т.б. жұқпалы аурулардын зерттеу жұмысын басқарды.1927-1928 жылдары осы институттың директоры болды. Ол топалаң-ұшпаға қарсы вакцина дайындау және оны қолдану әдісін ойлап тапты. « Частная эпизоотология» оқулығын жазғаны үшін оған (1941) КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты атағы берілді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Вишня Остап

Вишня Остап (шын аты-Павел Михайлович Губенко) (11.11.1889, Сумы обл. Грунь,- 28.9.1956, Киев)-украин совет жазушысы,сатирик. Киев университетінде оқыған,бірақ азамат соғысына байланысты оны бітіре алмайды. Вишня шығармалары 1919 жылдан жариялана бастады. Ұлы Отан соғысы жылдарында Вишня неміс фашистерін қатты әжуалап, сорв.адамдарының бойына ерлік рух беретін көптеген сатиралық шығармалар жазды. Оның « Самостійна дірка» (1945), «Көркем көктем» (1949), «Вишняның мысқылдары»(1957), «Таңдамалылары» (1955) т.б. көптеген шығармалары жарық көрді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Степанида Демидовна Виштак

Виштак Степанида Демидовна (17.10.1918 жылы туған.,Киев облысы,Васильков ауданы)- дәнді дақылдар мен қант қызылшасын өсірудің әйгілі шебері. УССР, Киев облысы, Васильков ауданы «Ряданська Украина»колхозының жетекшісі.1950 жылдан КОКП мүшесі. Соц. Еңбек Ері атағын 2 рет алған (1949, 1952). Виштактың звеносы 1948 ж. бидайдың әр гектарынан 33,6 ц, 1949 ж. 38,3 ц, жүгеріден 1950ж. 76,9 ц, 1951 ж. 78ц өнім жинады. 1950ж. қант қызылшасынан рекордтық өнім(гектарынан 683 ц) алды. В-тың звеносы 1965-67 жылдары әр гектардан 370-460 ц қант қызылшасын жинады. В.- 4-8 сайланған КСРО Жоғ. Советінің депутаты. Украин КП ОК-нің мүшесі (1966 жылдан), КОКП 20-23-съездерінің делегаты. Ол 6 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Болеслав Прус

Прус Болеслав (лақап аты;шын аты-жөні-Александр Гловацкий)(20.8.1847, Хрубешув, Люблин маңы,-19.5.1912,Варшава)-поляк жазушысы. Даулеті қайтқан шляхтич семьясында туды.1863жылы гимназияда оқып журіп көтерілісшілер отрядына қосылғаны үшін түрмеге жабылды. Ол 1872 жылдан бастап бірыңғай әдебиетпен шұғылданды. П. орыс әдебиеті мен сурет өнерін жоғары бағалады. Ол Л.Н.Толстойды үлгі тұтты. Ол алғаш сықақ әңгімелерден бастап кейін келе көптеген повесть, романдар жазды: «Жетімнің көрген күні» (1876), «Стасяның қызық оқиғасы» (1879), «Балалық шақтың қатесі» (1883,орыс тілінде (1897), «Қайта соққан толқын»(1880), «Алдыңғы шеп»(1885,орыс тілінде 1887),»Қуыршақ»(1887-1889,орыс тілінде 1890), «Бостандық алған әйел»(1891-93, орыс тілінде 1900), «Перғауын» (1895-96, орыс тілінде 1897), «Балалар» (1908,орыс тілінде 1909), «Үзілістер» (1911). П. шығармалары Европаның көптеген тілдеріне аударылды. Оның «Перғауын» (1966), «Қуыршақ» (1968) романдары бойынша фильмдер түсірілді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Иполито Иригойен

Иригойен (Irigoyen) Иполито (13. 07. 1852, Буэнос-Айрес, — 03. 07. 1933, сонца) — Аргентинаның саяси және мемл. қайраткері. Азаматтың радикалдық одақ партиясының негiзiн қалаушылардың (1891) және жетекшілерiнiң (1893 жылдан) бiрi. 1916-1922, 1928-1930 жылдары Аргентина президентi. Сыртқы бағытта тәуелсіз саясат жүргiзiп, жұмысшыларға кейбір жеңілдiктер жасады, помещиктердің, шіркеудің және дiн басыларының өктемдiгiн шектедi, ал айда помещиктік олигархияның негiзгі экономик. бағытын өзгертпедi. Иригойендi жерлеу үкіметке қарсы демонстрацаяға ұласты. Дереккөздер
Марк Исаакович Прудкин

Прудкин Марк Исаакович(13.9.1898 ж.т., казіргі Москва обл., Клин)-орыс совет актері, КСРО халық артісі (1961). 1941жылдан КОКП мүшесі. 1918-24ж. Москва Көркем театрының 2-Студиясында актер болды. 1924 жылдан Москва Көркем театрында қызмет етеді. Басты рольдері: Шервинский (Булгаковтың «Турбиндер күнінде»), Незеласов (Вс.Ивановтың «Бронепоезд 14-69-ында»),Фигаро (Бомаршенің «Дулы кун немесе Фигароның үйленуінде»), Мехти-аға (Кронның»Терең барлауында»), Федор Павлович Карамазов(Достоевскийдің «Ағайынды Карамазовтары»бойынша) Яков(Горькийдің «Соңғыларында») т.б. Ойнайтын ролінің әлеуметтік және психол. бояуын терең ашуға ұмтылатын сахна суреткері. Ол-көбіне костюмге,гримге,мимика мен дауыс үніне ден қоятын актер.1969 ж. тұнғыш рет киноға түсіп, «Ағайынды Карамазовтар» фильмінде Федор Павлович Карамазовтың ролін орындады. КСРО (1946,1947,1949)және РКФСР (1974) Мемл.сыйлығының лауреаты. Ленин орденімен және басқа 2 орденмен,медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Тоқмағамбетов Ғанибек Асқарұлы

Тоқмағамбетов Ғанибек Асқарұлы (2.6.1932, Қызылорда обл., Тереңөзек ауданы 3-ауыл)-қазақ совет географы. Геогр.ғыл.кандидаты (1965). Каз ҚСР Геогр. қоғамының председателі(1975), КСРО ҒА Президиумы жанындағы сел-тасқын мәселелері жөніндегі Ғылми советтің мүшесі(1973). 1963жылдан КОКП мүшесі. С.М.Киров атындағы Қазақ мемл. ун-тінің геогл.-геогр. факультетін бітірген(1956).Қаз. ҚСР ғылым академиясының Геогр. секторының кіші ғылми қызметкері (1956 жылдан),ғылми секретарі(1961);1966 жылдан меңгерушісі. Т.-Қазақстанда гляциология ғылымының қалыптасуына елеулі үлес қосқан ғалымдардың бірі. Ғылми жұмыстары негізінен Қазакстанның таулы өңірінің қазіргі және көне мұздануы мәселелеріне арналған. 110 ғылми еңбегі бар. « Іле Алатауы мұздықтары мұзының қалыптасуы» еңбегін Британ гляциол .қоғамы ағылшын тілінде шығарды(1959). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Пьер Жозеф Прудон

Пьер Жозеф Прудон (; 15 қаңтар, 1809, Безансон — 19 қаңтар, 1865, Париж) — француз ұсақ буржуазиялық социалисі, анархизм теоретигі. «Жеке меншік деген не? (1840) атты кітабы жарияланғаннан кейін даңқы шықты, онда «жеке меншік-ұрлық», деп дәлелдеді. 1844-1845 Парижде К.Маркспен танысты, К.Маркс оның революциялық көзқарасын қалыптастыруды көздеді. «Экономикалық қайшылықтар жүйесі немесе қайыршылық философиясы» (1846) атты шығармасында кредит пен ақша айналымына реформа жүргізу арқылы қоғамды өзгерту жолын ұсынды, коммунизмге өршелене шабуыл жасады. Маркс «Философияның қайыршылануы» атты еңбегінде (1847) П. идеясын күйрете сынады. 1848 жылғы революция кезінде Құрылтай жиналысына депутат болып сайланды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Тракенен жылқысы

Тракенен жылқысы - мініс жылқысының тұқымы. 18 ғасырда Тракенен жылқы з-дында (қазіргі Калининград обл.) шығарылған. Бұл тұқымды шығаруда ағылшынның таза тұқымды мініс жылқысы, араб жылқысы, басқа да мініс жылқысының тұқымдары, олардың жергілікті литван жылқысымен араласқан будандары пайдаланылған.Бұл-тұрқы ұзын,сүйегі мықты,бұлшық еттері жақсы жетілген,спорттық жылқы. КСРО жылқы заводтарындағы айғырының орташа өлшемі:шоқтығына дейінгі биікт.166,қиғаш өлшегендегі дене тұрқы 168,7,кеуде орамы 196,2 жіліншік орамы 21,7. Айғырының орташа салм.595кг, биесі 560кг. Т. ж. КСРО-да, ГДР,ГФР,ПХР және басқа да Еуропа елдерінде өсіріледі, сондай-ақ Азия елдері мен Лат. Америкасында оны жергілікті мініс жылқысының тұқымын жақсарту үшін пайдаланады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Исмагилов Загир Ғарипович

Исмагилов Загир Ғарипович ( 08. 01. 1917 жылы туған, Башқ ACCP-i, Белорецк ауд.) — башқұрт совет композиторы. Башқ. АССР халық артисi, РКФСР-дiң еңбек сің. өнер қайраткері (1945). 1943 жылдан КОКП мүшесі. Жасында халық құрайшысы атанды. 1954 жылы Москваның П. И. Чайковский атынд. консерваториясының композиция бөлiмiн (В. Г. Ференің класы бойынша) бiтiредi. 1934-1937 жылдары Башқұрттың драма театры оркестрінде қызмет етті. АССР Жоғ. Советінің депутаты (1959), КОКП 22-23-съездерінің делегаты. Дереккөздер
Пушту тілі

Пушту тілі (Пушту: پښتو), пушту немесе ауған тілі-Ауғанстанда (8млн-дай,1971), одан басқа да жерлерде, негізінен, Пәкістанда тұратын ауғандардың тілі. Шығыс иран тілдері тобына жатады. Пушту тілінде бірнеше диалекті мен говор бар. Олар фонетикалық және грамматикалық белгілеріне қарай оңт.-батыс (кандагар деп те аталады) және сол.шығыс(немесе пешавар) деп аталатын екі диалектілік топқа бөлінеді. Осы екеуінің негізінде қалыптасқан екі әдеби тілі бар(қ. Ауғанстан әдебиет және өнер саласы). Жазуда араб-парсы алфавитін қолданады. 1964 жылғы конституция бойынша пушту және дари ресми тіл болып саналады. Жалпы алғанда Пушту тілінде 20 млн-дай адам сөйлейді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Пуллороз

Пуллороз(Pullorosis-балапан)-бациллалы ақ тышқақ-құстардың, әсіресе тауықтың жұқпалы ауруы. Пуллороздың қоздырғышы-salmonella pullorum, ұз. 3-5мкм, диаметрі 0,3-0,8 мкм, қозғалмайтын таяқша тәрізді бацилла. Глюкоза,левулоза,галактоза,маннит, рамиозаны қышқылға және газға ыдыратады. Қоздырғыш 60° С-қа дейін қыздырғанда 30 минутта, қайнатқанда 1 минутта өледі. Пуллорозға тауық,күркетауық,мысыр тауығы(әсіресе балапандары) жиі ұшырайды,сондай-ақ торғай,қырғауыл,теңіз щощқасы,ақ тышқан да ауырады. Пуллороз бацилласы ауру құстан сау құсқа жұмыртқа жем,су,төсеніш,саңғырықтан жұғады. Аурудың жасырын кезеңі 1-5 тәулік, ауырған балапан жемнен қалады, көзін жұмып әлсірейді, тыныс алуы жиілейді,іші өтеді. Дер кезінде емдемесе ауру құстың 50-90%-і өледі. Емі.:биомицин фурозолиден жемге қосып беріледі. Аурудың алдын алу үшін құсқа сапалы жем беріп, күтімін жақсарту, зоогигиеналық ережелер дұрыс сақталуы қажет. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Эдвин Пуллибланк

Эдвин Джордж Пуллибланк (7.8.1922 ж. т., Канада, Калгари қ.)-Орт. Азия мен Қиыр Шығыс тарихының маманы. Калгари қаласындағы Орта жоғары мектепте, Канададағы Альберта және Лондон университтерінде оқып білім алды. 1943-46ж. Канаданың мемлекет зерттеу Советінің қызметкері, 1946-53ж. Лондон университетінің жанындағы шығыс тану мектебінің оқытушысы. 1953 жылдан Кембридж ун-тінің профессоры. Монголиядағы ежелгі түріктер мен соғдылардың тарихы, ежелгі Жетісудің тарихы географиясы жөніндегі елеулі еңбектерінің авторы. Оның «Ежелгі қытай тіліндегі дауысты дыбыстардың жүйесі» атты еңбегінің кейбір тараулары Азияның ежелгі халықтарының, атап айтқанда ғұндардың этнонимикасы мен тілдерін зерттеуге арналған. Ол өзінің тарихи-теориялық зерттеулерінде дүние жүзі тарихының көпшілік мақұлдаған хронологиясына қарсы шығады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Мария Пуйманова

Пуйманова Мария (8.6.1893,Прага,-19.5.1958 сонда)-чех.жазушысы. Чехославакия халық суретшісі (1953).1945 жылдан ЧКП-ның мүшесі. Алғашқы әңгіме,повестері «Қанат аясында» (1920) жинағы мен «Дәрігер Геглдің пациенті» (1931) романында саяси-әлеуметтік, моральдық-этикалық мәселелер көтерілді. «Адасқандар» (1937), «Отпен ойнау» (1948), «Қайсар өмір» (1952) трилогиясы арқылы оның аты оқырмандар арасына кеңінен танылды. Фашизм басқыншылығы кезінде « Жыр жинагы» (1939), «Ана өлеңдері» (1940), « Алдын ала сезіну» (1942) т. б. өлеңдер жинағын жариялады. Ол өмірінің соңында «Пани Кюри» (1957) поэмасы мен «Аленнің қарындасы» (1958) повесін жазды. П. 1932ж. КСРО-да болып, «Жаңа жерге көзқарас»атты сапарнамасын жариялаған. Ол- 1937,1948,1951,1953, 1955 ж. Мемлекет сыйлығының лауреаты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Муса Исаевич Исмагилов

Исмагилов Муса Исаевич (15. 09. 1911 жылы туған, Орал обл., Усть-Уйский ауд., Дубровная деревнясы) — зоолог, биол. ғыл. докторы (1966). 1941 жылы Қазақтың мемл. университетінің биол. факультетiн бiтірді. 1941-1946 жылы Қызылорда облысындағы Барсакелмес қорығында ғылми қызметкер, 1947-1970 жылдары Қаз. КСР ғылым академиясының Зоол. институтында аға ғылми қызметкер, 1970 жылдан ҚазПИ-де зоол. кафедрасының меңгерушісі. Исмагилов еңбектерінің биология, медицина, а. ш. және аңшылық шаруашылығында үлкен маңызы бар. Дереккөздер
Эраст Павлович Гарин

Гарин Эраст Павлович (10.11.1902,Рязань)-орыс совет актері,режиссер,РКФСР халық артисі (1964). 1926 жылы РКФСР Халық Ағарту Комиссариатының мемлекет экспериментті театр шеберханасын бітірді. 1922 жылдан бастап Вс.Мейерхольд атындағы театрда ойнады. 1936-1949 жылдары Ленинградтың Комедия театрының актері әрі режиссеры болды. 1950 жылы Мәскеудегі Киноактерлердің театр студиясына ауысты. Рольдері: Тараканов («Музыкалық хикаяда», 1940),Король («Золушкада» ,1947) және т.б. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1941). «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Дэвид Гаррик

Дэвид Гаррик (19.2.1717,Херефорд-20.1.1779,Элтрон)- ағылшын актері,театр қайраткері,драматург,Еуропадағы сахналық реализмнің негізін салушылардың бірі, сахна реформаторы. 1741 жылы У.Шекспир трагедиясы бойынша Ричард 3 ролін орындады. Осыдан кейін-ақ оның есімі Англияның үздік актерінің санатына қосылды.1742 жылы «Друри-Лейн» театрына қызметке шақырылды. Сахнада ойнаумен қатар,1747-1776 жылдары осы театрға жетекшілік етті. 18 ғасырдағы ағылшын ағартушыларының театр эстетикасына сүйене отырып, классицизмнің шарттылықтарына қарсы күрес жүргізді. Творчествосында өзі ойнаған сахналық тұлғаларының көрермендерге етене жақын әрі түсінікті болуына баса назар аударды. Ол У.Шекспирдің 25 пьесасында ойнаған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Карим Исмаилов

Исмаилов Карим (02. 10. 1907 — 29. 06. 1968) — Тәж. КСР колхоз өндiрiсiнiң көрнекті басшысы, Соц. Еңбек Epi атағын екі рет (1948, 1957) алған. 1932 жылдан КОКП мүшесi. 1928 жылы Душанбеде партия мектебін бiтiрген. 1933-1941 жылдары Орджоникидзеабад ауд. атқару комитеті председателiнiң орынбасары, председателi. 1941-1945 жылдары Ұлы Оган соғысына қатынасты. Ол Ленин орденiмен, Еңбек Қызыл Ту және «Құрмет Белгici» ордендерімен, Бүкiл одақтың а. ш. көрмесінің Үлкен және Кiшi алтын, күмic медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Исмайыл Саттаров

Исмайыл Саттаров (1916, Алматы, — 20. 03. 1944, сонда) — ұйғыр совет ақыны, драматург, Алғашқы өлеңдері ұйғыр тiлiнде шығатын «Қизил туғ» («Қызыл ту» ) газетiнде 1936 жылы жарияланды. И. С. өзінің өмiрлi шығармаларымен 20 жылдардағы ұйғыр совет поэзиясының және оның көрнекті өкілдері Омар Мұхаммеди, Нұр Исраилов, Тұрды Хасан дәстүрiн алға дамытты. Ол лирикалық өлеңдермен бiрге «Гүлзар бақтың қызы», «Қopғaн» поэмаларын және бiрнеше драм. шығармалар жазды. Д. Ж. Свифттің «Гулливер ергежейлiлер елiнде», Виктор Гюгоның «Гаврош» шығармаларын т. б. бірқатар туындыларды ұйғыр тiлiне аударды. Дереккөздер
Иван Григорьевич Истомин

Истомин Иван Григорьевич (07. 02. 1917 ж. ш., Ямал-Ненец ұлт округы, Мужа с.) — ненец совет жазушысы, публицист, сыншы және суретшi. Ненец әдебиетiнiң негiзiн қалаушылардың бiрi. 1945 жылдан КОКП мүшесi. Обь жағасындағы балықшылар семьясында туған. Омбы пед. институтын бітірген. Шығармалары 1936 жылдан басыла бастады. Сов. өкіметі жылдарында ненецтердiң тұрмысы мен сана-сезiмiнде болған зор өзгерiстердi суреттейді. «Сауат», «Қуаныш», «Олжа» т. б. әнгімелерінде, «Соңғы көш» повесі мен «Қардағы гүл» пьесасында (1946) және көптеген өлеңдерiнде жаңа өмір орнатып, мәдениетке ұмтылған Ямал тұрғындарының бейнесiн жасады. Дереккөздер
Джеймс Гаррингтон

Гаррингтон,Харрингтон (Harington) Джеймс (7.1.1611,Аптон- 11.9.1677,Лондон)- 17 ғасырдағы ағылшын публицисі, жаңа дворяндық қауым мен буржуазияның идеологі. Ол екі жыл бойы Тринити колледжінде оқып, оны тастап кетті. Басты шығармалары: утопиялық роман «Мұхит аралдары республикасы» (1656), «Халықтық басқарудың артықшылығы» (1659). Ф.Бэконның мадуктивті әдісін қолдана отырып, ол мемлекетінің формасы және оның мекемелері қоғамдағы меншікті бөлу сипатына байланысты деп дәлелдеді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Силикатоз ауруы

Силикатоз ауруы - бұл тыныс мүшелеріне силикат шаңдары түскеде байқалатын ауру. Силикаттарға кремний қышқылы мен металл тотығы қосылыстары бар заттар жатады (асбест, тальк, каолин, оливин, нефелин, слюда, шайыр) және жасанды алынған қосылыстар (цемент, шыны талшықтары-шлак мақтасы, шифер, каучук, резина, пластмасса т.б.) Силикаттар әртүрлі өндірістерде қолданады: құрылыстарда термо-, электро- және дыбыс шектеуші ретінде, қышқыл-сілті материалдар ретінде. Силикатоздар силикат шаңдарын ұзақ жұтқан адамдарда дамиды, тау-кент өңдеуінде, силикаттарды іздеп табуда, сараптауда, шыны, керамика, текстиль, құрылыс заттарын (шифер, кірпіш, фанера т.б.) өндіруде. Силикаттар өнеркәсіптің көп түрлерінде қолданылады – авиацияда, машина жасауы, кеме салу, электротехникада т.б. Силикатоздар жиі силикатты қолдану және өңдеу жұмыстарымен айналысатын адамдарда дамиды. Ауру 10-16 жыл қолайсыз шаңды ортада жұмыс істегенде дамиды. Силикатоздардың ішінде жиі асбестоз және талькоз жайылған, сирек оливиноз, каолиноз, нефелиноз кездеседі. Дереккөздер
Карбокониоздар

Әртүрлі көміртекті шаңдардың әсерінен дамитын карбокониоздар, басқа пневмокониоздарға қарағанда сиректеу кездеседі. Бұлар: көмір, графит, күйе, кокс, алмаз шаңдары әлсіз фиброгендік қасиеті бар заттар. Осылардың ішінде өндірістерде көбіне көмірді табуда, пайдалануда, антракоз және графитоз жиі кездеседі. Бұл шаңдарда төмен мөлшерде бос екі қышқылды кремний болады. Бұл көмір шахтасында, көмірбайтқыш комбинаттарда жұмыс істейтін жұмысшыларда, көмір тасушыларда, түсірушілерде, кочегарларда кездеседі. Карбокониоздардың ішінде ең жиі антрокоз кездеседі. Антракоз - көмір шаңынан пайда болатын өкпедегі пневмокониоз. Жиі шаң-тозаң аралас антрасиликоз немесе силикоантрокоз түрінде кездеседі. Бұл аурумен құрамында кремний бар антроциттік көмір өңдейтін жұмысшылар ауырады. Антрокоз көбінесе көмір шахтасында, соның арасында көмір таситын сараптайтын жұмысшылар арасында байқалады. Көмір шахтасында жұмыс істейтін жұмысшылардың арасында антрокозбен ауыратын мамандардың 2 тобын ажыратады. Маусымдық жұмыспен айналысатын адамдардың арасында көбінесе силикоантрокоз дамиды. Көмір шаңымен негізгі қатынаста болатын, көмір түсіретін жұмысшылар антрокозбен ауырады. Антрокоз кезінде өкпенің склерозы ауыр дәрежеге жетуі мүмкін. Оның даму механизмі силикозға қарағанда басқа. Патогенезі: Антрокоз кезінде өкпе фиброзының дамуында механикалық факторларына көп көңіл бөледі. Өкпені көмір шаңы басқанда тіндердің тітіркенуі, сонымен қатар, лимфа ағымының бұзылыстарымен көрінеді. Лимфа тамырларында іркіліс пайда болады, дәнекер тін өсіп, перибронхиалдық пневмосклероздың ошақтары пайда болады. Патологиялық анатомиясы: антрокоздың морфологиясында интерстициалдық және түйінді түрлерін ажыратады. Бифуркациялық және бронхөкпелік түйіндер әдетте кеңейген қара түсті шаңнан қантамырлы, лимфа жолдарының тарылуы мен склероздың дамуы байқалады, осыған байланысты консистенциясы өте тығыз болады. Клиникалық көрінісі. Антрокоз баяу дамиды. Сондықтан 15-20 жыл көмірмен жұмыс істеген, яғни жұмыс өтілі ұзақ адамдарда байқалады. Ауыр ағымы сирек кездеседі Шағымдары жөтел, кеуде тұсындағы ауру сезімі, физикалық жүктеме кезінде қатты ентігу пайда болады. Көмір шаңы бронхтардың кілегей қабаттарына тітіркендіргіш әсер береді. Бұл бронхтық бездердің секрециясын өзгертеді, эпителийлері десквамацияланып, бронхиттің ерте клиникалық көріністерімен байқалатын қабыну реакциясы жүреді. Эмфизема дамыған себібінен тынысалуы әлсіреп өкпеде сырылдар естіледі. Рентгенограммада пневмосклероздың I, II кезеңінде сай белгілер көрінеді. Өкпе тамырларының күшейгені, өкпе түбірі кеңейгені және тығыздалғаны көрінеді.Антрокоздың түйінді түрінде ұсақ дақты көлеңкелер анықталады. Олар көмір шаңының плеврада жиналуы түйінді фиброздың бір көрінісі болып қарастырылады. Ауруларда ауыр жағдайларда пневмония, созылмалы бронхит және тыныс алу жетіспеушілігі дамиды, өкпе эмфиземасы қосылғанда жағдайы нашарлайды. Алдын алу шаралары Таулы жерлерде және тазартқыш салаларында, табиғи және жасанды алмаздарды өңдеумен қолдануда 24 айда 1 рет медициналық тексеру жүргізіледі, ал көмірді шахтадан табуда және оны өңдеуде 12 айда бір рет жұмысшыларды медициналық кезеңдік тексеруден өтізіледі. Дереккөздер
Металлокониоздар

Алюминий, сурьма, никель, титан, темір, марганец, вольфрам, тантал, хром, қалайы, церий, торий т.б. металдардың шаң-тозаңдарынан дамитын пневмокониоздар болуы мүмкін. Бұлар өкпеге түскенде өкпеде ерекше реакция жүргізіп, жайылмалы фиброздық үдеріс тудырады. Осындай типтік реакциялар металлокониоздарға тән. Металлокониоздар сирек кездеседі. Таза металлокониоздар едәуір баяу дамуымен және өкпе фиброзы дамуына бейімділіктің болуымен жүреді. Олардың рентгенологиялық белгілері пневмоноканиоздың I, II кезеңіне сай келеді. Кейбір металлдардың әсерінен (бериллий, мырыш, мыс т.б.) литейлік қызба (38-400С) дамиды, олар металдарды балқытқанда түзілетін металл аэрозольдерін деммен жұтқанда пайда болады. Бериллий шаңның түсімен байланысты металлоконкониозда көп мүшелерді зақымдайды (өкпеде - едәуір жөтел, ентігу; теріде – диффузды қара цианоз, дерматит, саркоидтар; буындарда - едәуір артропатиялар; РЭЖ - лимфа аденопатия, гепато-спленомегалия; тез жүдеу т.б.), оның клиникалық негізінде иммундық ауыр пневмония, гранулематоз және эмфиземамен көрінетін ерекше иммундық-патологиялық үдерістер дамиды. Металлокониоздар ішінен сидероз бен алюминоз кең түрде тараған. Дереккөздер
Сидероз

Сидероз негізінен домна пештерінен агломерациялық фабрикалардың жұмысшыларында кездеседі. Оның клиникасы мардымсыз болады, ұзақ уақыт бойы мұндай науқастарда өкпелік зақымдануды көрсететін белгілер болмайды. Тыныс алу қызметі өзгеріссіз сақталады. Тек өкпе рентгенограммасында аз дәрежедегі интерстициалдық фиброз және шашыранды, майда түйінді көлеңке түріндегі айқын контурлық металл шаңдары жиналған ошақтар көрінеді. Сондықтан сидероз диагнозы рентгенограмма зерттеулерге қоса науқас жұмыс істейтін өндірістегі шаңның құрамын ескере отырып қойылады. Сидероздың асқынуларыда өте сирек кездеседі. Сидероздың асқынған түрімен ауыратын науқастар көбіне қажет етпейді. Олардың еңбекке жарамдылығы толық сақталған. Мұқият дәрігерлік бақылау барысында олар бұрынғы жұмыс орнында қалдырылады. Дереккөздер
Дэвид Гартли

Гартли Дейвид (30.8.1705, Армли-28.8.1757,Бат)- ағылшын психологі, философ-материалист. Кембридж университетін бітірді.Эмпирикалық ассоциативті психологияның негізін салушылапдың бірі. Ол механикалық себептілік принципін психикалық құбылыстарды түсіндіруге қолданды. Оның пікірінше, адамның психикалық өмірі түйсіктен басталады. Басқадай психикалық құбылыстар мен процестердің бәрі үйлесуі мен қарапайым сезімталдық. Қимыл алғашқыда өздігінен тумайды, ол елестетумен жалғасып мұның өзі ақырында осы қимылдарды туғызады. Сөйтіп қимыл ырықты болады, ол адамның қалыптасуында тәрбие басты роль атқарады деп санайды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Сайрус Итон

Итон (Eaton) Сайрус (27. 12. 1883 жылы туған, Канада, Жаңа Шотландия провинциясы, Пагуош) — АҚШ-тың ipi өнер-кәсiп иесi қоғам қайраткерi. 1905 жылы Tоронтодағы Макмастер yниверситетiн бiтiрдi. 1913 жылы АҚШ азаматтығын қабылдады. Итон кливлендiк финанс. өнеркәс. топтарының беделдi басшыларының бiрi болды. 1958 жылы, 1960 және 1964 жылы КСРО-да болып қайтты. Итонның бастамасымен 1955 жылдан түрлi елдер ғалымдарының қарусыздануды және халықар. қауiпсiздiктi қолдаған Пагуош конференциялары үздіксіз өтіп келедi. Дереккөздер
Всеволод Михайлович Гаршин

Гаршин Всеволод Михайлович (14.2.1885,Екатеринослав губерниясы-5.4.1888, Петербург)- орыс жазушысы. Тұңғыш шығармасы 1876 жылы басылды. «Төрт күн» (1877), «Қорқақ» (1879), «Қатардағы солдат Ивановтың естеліктерінен» (1883) деп аталатын әңгімелерінде соғысқа қарсылық бейнеленген. Ол «Қызыл гүл» (1883) әңгімесінде әділетсіздікке қарсы күресті тұспалдай суреттеді. Оның негізгі тақырыбы- әлеуметтік теңсіздік, халыққа қызмет ету, адамның азаттығы үшін күресу. Бірақ бұлардан торығушылық сарыны аңғарылады. Оның творчествосын Л.Н.Толстой, М.Е.Салтыков-Щедрин, И.С.Тургенев жоғары бағаланған. Оның «Төрт күн», «Сигнал» деген шығармалары қазақ тіліне аударылған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Такома

Тако́ма — Вашингтон штатының Пирс округінде орналасқан АҚШ қаласы.Елдің солтүстік-батыс бөлігінде, Сиэтл қаласынан 51 км ара қашықтықта орналасқан.Пьюджет-Саунд шығанағындағы порттық қала. Қалада автомобиль жасау, ағаш өңдеу, химия және тамақ өнеркәсібі дамыған. Климаты Сыртқы cілтемелер * [http://www.city-data.com/ АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар] * [http://www.census.gov/ U.S. Census Bureau.]
Эдуард фон Гартман

Эдуард фон Гартман (23.2.1842, Берлин-5.6.1906, Грослихтерфельде)-немістің идеалист-философы. Ол иррационализм мен мистикалық идеалезм тұрғысынан панпсихизмді мойындап, дүниенің негізінде санасыз рухани бастама жатыр деп есептейді. Ал сана болса, дамудың қозғаушы күші болып табылатын дүние жүзіндегі еріктің құралы ғана дейді. Ол пессимистік, сары уайым этикасының негізін салды. Ол адамдардың ақылын баурап алған жер бетінде, о дүниеде бақытты болу және әлеуметтік процестің нәтижесінде бақытқа деген үш сағым қиялдан азат болу керек дейді. Әлеуметтік прогресс нәтижесінде бақытқа жетуге болатындығын мойындамаушылық ол философияның реакцияшыл сипатын айқын анық білдіреді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Порфирин гемінің биосинтезі

Лицин Активті форма янтарь қышқылы :::↓ Сукцинал КоА-коэнзима :::↓ Альфа-амино-бета-кетоадипин қышқылы :::↓ Дельта-аминолевулин қьшқылы :::↓ Порфобилиноген ІІІ :::↓ Уропорфириноген-ІІІ :::↓ Копропорфириноген-ІІІ :::↓ Протопорфирин IX :::↓ Ғе2+ - гем Порфириннің қалдық өнімі болып, глицин, янтарь қышқылы КоА мен байланысады, сукцинил КоА-ның активті формасын түзеді, яғни глицинмен қосылысып және альфоаминоны β-кетеоадипин қышқылын түзеді. Ең соңында дельта-аминолевулин қышқылы ферментінің синтезі болып табылады, сондай-ақ кофермент В6-ға, пиридоксальфосфатқа, липо қышқылына және витамин В1 синтезіне қатысады. Одан ірі дегидратаза дельта-аминолевулин қышқылы ферментінің синтезінен профобилиноген түзіледі. Содан кейін декарбоксилаза уропорфириноген ферментінің қатысуымен фибриноген түзіледі. Порфирин биосинтезінің қорытынды сатысы болып, декарбоксилаза копропорфириногеннің әсер етуінен, протопорфириннің темірімен байланысуынан гемнің түзілуі болады. Қорғасынның әсер етуіне байланысты порфирин алмасуының жағдайы өзгеріске ұшырап, «қорғасынды» анемия дамиды. Қорғасын дегидратазадельта аминолевулин қышқылының бөлігі гемнің биосинтезіне қатысатын фермент активтілігін төмендетеді және сульфидрильді тобын блокадалайды. Осының әсерінен несепте дельта-аминолевулин қышқылымен копропорфирин деңгейі жоғарылайды және гем синтезінде іске аспаған протопорфирин және темір құрамындағы эритроциттерде жиналады. Утилизациялық бұзылыстың соңында, қан сарысуында деңгейінің жоғарылауына және сидероциттердің пайда болуынан (құрамындағы эритроциттер кемуі) келеді. Гипохромды гиперсидеремиялық сидеробласты анемия дамиды. Несептегі қорғасынның (қалыпты жағдайда қорғасын 0,03-0,05 мг/л) қоры ағзаға жиналғанда, улану кезінде жиі токсикалық анемия дамиды. Гипохромия - науқаста темірдің мөлшері 1,0 мг/л төмен болған жағдайда дамиды. Қажетсіз темір анемиясы - акристалды, ал қорғасынды интоксикацияда - седокристалды немесе сидермиялы анемия деп аталады. Анемияның негізгі белгілеріне тері жамылғысының бозаруы, әлсіздік, көз алдының қарауытуы жатады, емге тез беріледі. Науқасты қорғасынмен қатынасқа түсірмесе гемоглобин қалыптасады. Дереккөздер
Александр Васильевич Вишневский

Вишневский Александр Васильевич [23.8.(4.9)1874, Дағыстандағы Чиръюрт аулы- 13.11.1948, Мәскеу]-сов.хирургі, КСРО МҒА-ның толық мүшесі(1947), РКФСР-дің еңбек сің.ғылым қайраткері(1934). Қазан ун-тетін бітірген(1899). 1914-25ж. Қазандағы хирургиялық клиника госпиталының, 1926-34ж. хирургиялық факультет клиникасының меңгерушісі. 1947 жылдан КСРО Мед. академиясының ин-тының директоры. Оның еңбектерінің ішінде ең маңыздысы операция кезінде белгілі бір жерді жансыздандыру әдісі, бұл әдісті осы күні хирургияда кеңінен қолдануда. Ол сондай-ақ, түрлі қабыну салдарынан пайда болған ауруларды новакаин мен емдеуді ұсынады. Оның маңызды әдісінің бірі майлы-бальзамды таңғыш салып емдеу. Бұл әдіс бірден антисептикалық жағынан тиімді болса, екіншіден нерв жүйесінің қызметін жақсартады және қабыну процесін бәсеңдетуде зор маңызы бар. Оның бұл әдісі Ұлы Отан соғысы кезінде кеңінен қолданылды. Елімізде оның ашқан хирургиялық мектебі бар. КСРО мемл. сыйлығының лауреаты(1942). В. Ленин орденімен , 2 басқа ордендермен және бірнеше КСРО медальдарымен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Александр Александрович Вишневский

Александр Александрович Вишневский (24 мамыр, 1906, Қазан қаласы - 19 қараша, 1975, Мәскеу)- кеңес хирургі, КСРО МҒА-ның академигі (1957), Социалистік Еңбек Ері (1966). Өмірбаяны * Қазан университетінің медицина факультетін (1929) бітірген. * КСРО МҒА-ның хирургия институтының директоры (1948) және сонымен қатар 1956 жылдан Сов. Армиясының бас хирургі. Ғылыми еңбектері * жүрек, өкпе және көкірек қуысына хирургиялық операция жасағанда жергілікті анестезияны және полимерді қолдануды ұсынған. * Ол 1953 ж. дүние жүзінде тұңғыш рет жүреккке операция жасап, жергілікті анестезияны қолданды. * 1957 ж. КСРО-да бірінші рет жүрекке операция «АИК» аппаратын қолдану арқылы жасалды. Марапаттары * Халықар. Лериш. атынд. (1955) * Лениндік (1960) сыйлық * КСРО Мемл. (1970) сыйлықтарын алды. * 2 рет Ленин * 6 басқа ордендермен және бірнеше медальдармен марапатталған. Қоғамдық қызметі * халықар. хирургтер ассоциациясының мүшесі * Чехославакияның Я. Пуркин атынд. ғылми мед.-қоғамының құрметті мүшесі * Швеция, Пьемонт дәрігерлер қоғамының мүшесі. Дереккөздер
Гоар Микаэловна Гаспарян

Гаспарян Гоар Микаэловна (14.12.1924 ж. Каир)- армян совет әншісі, КСРО халық әртісі (1956). Муз. білімді Каирде Э.Фельдман мен В.Карродан алған. 1948 жылы КСРО-ға келді. 1949 жылы Армянның опера және балет театрының әнші-солисі. 1965 жылы Ереван консерваториясын бітірді. Оның орындауындағы нәзіктік, көркем бейнені терең сезіммен, оймен жеткізушілік басты қасиеті. Ол-концерттік қызметімен де танылған әнші. Англия,Венгрия,Жапония,Польша т.б. елдерде гастрольда болды. 5-сайланған Армия ҚСР-і Жоғары Советінің және 7-8 айланған Жоғары Советінің депутаты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Cantharis annularis

Cantharis annularis – қатты қанаттылар сабының жұмсақ денелілер тұқымдасына жататын қоңыз. Ересек жәндігінің (имаго) ұзындығы 11 - 16 мм. Кеуденің бірінші сегментінің көлденең нотумы қанат үстінен жіңішке емес, әдетте екі қара дақтары болады. Аяқтары толығымен жирен түсті. Сілтемелер *[http://eunis.eea.europa.eu/species/106790]
Балауыз кескін

Балауыз кескін немесе Энкаустика ( - күйдіру) - бұл күнде сирек қолданыладатын кескіндеу өнеріндегі тәсіл. Мұнда бояу құрамындағы заттарды бір-бірімен байланыстыру үшін балауыз пайдаланылады. Суретші сурет қалыптағанда балауыз бояуды ыстық ерітінді күйінде де, ұшпалы маймен немесе эмульсиямен араласқан түрінде де қолданады. Балауыздың су өткізбейтін, өң бермейтін қасиеті Балауыз кескіннің өміршеңдігі мен беріктігін қамтамасыз етеді. Балауыз кескін Ежелгі Мысырда б.з.б. 3 мыңыншы жылы пайда болса да, Ежелгі Грекияда кең тараған. Гректің Апеллес өз шығармаларын осы тәсілмен салды. Балауыз кескіннің классикалық кезеңіндегі (б.з.б. 5 ғ.) шығармалар бізге жеткен жоқ. Бізге белгілі Мысырдан табылған фаюм (файюм) портреттері ғана Artists in the Mexican muralism movement, such as Diego Rivera and Jean Charlot sometimes used encaustic painting. The Belgian artist James Ensor also experimented with encaustic.. Галерея Дереккөздер
Силикотермия

Силикотермия (лат. Silicum – кремний және грек. Termo- жылу) - металл тотықтарын кремниймен тотықсыздандыру арқылы металдар мен қорытпалар алу процесі. Кендегі кейбір метал қалдықтарының тұрақты қысымда (изобаралық) пайда болу потенциалының өзгерісі кремнийдікінен төмен, яғни сыртқы жағдай өзгергенде кремний тотықтары металдардікімен салыстырғанда орнықты келеді (кремнийдің оттек қосып алу қабілеті металдардікінен жоғары). Сондықтан жоғары температурада кремний тотықтары көп мөлшерде түзіледі де, металл тотықсыздандырылады. Силикотермиялық процестер доғалық пештерде жүргізіледі. Силикокотермия көбінесе жоғары сапалы болатттарды қорытуға қажет ферроқорытпалар мен лигатура алу мақсатында қолданылады. Кремний көптеген металдармен силицидтер деп аталатын берік химиялық қосылыстар түзеді де, кальцийдің, магнийдің, цирконийдің, сирек металдардың т.б. рудаларын силикометриялық тәсілмен тотықсыздандыруға мүмкіндік береді. Силикометриялық процесс республикамызда Ермак ферроқорытпа зауытында кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Симмахия

Симмахия (грек:symmachia, syn-бірге, macbomai - шайқасамын) - Ежелгі Грекиядағы полистер арасында жасалған соғыс одағы. Б.з.б 6 ғасырда пайда болған. Одаққа кірген полистер соғыс әрекеттерін бірігіп жүргізуге міндеттенді, олардың қазынасы, кейбір басқару органдары ортақ болды. Тарихта Спартаның (Пелопоннес одағы), Афинының (Делос одағы), Мегалополдың (Аркад одағы) басшылығымен құрылған Симмахиялар, сондай-ақ Коринф, Этолия және Ахейя одақтарының болғаны мәлім. Дереккөздер
Синойкизм

Синойкизм (грек. Synoikismos, synoikizo - бірге қоныстанамын) – ежелгі мемлекетттерде (Грекияда, Римде т.б) бірнеше дербес қоныстар мен қалалардың біртұтас полиске бірігіп, қосылу процесі. Синойкизм нәтижесінде біртіндеп тайпалық бытыраңқылық жойылды, бір орталықтан басқару органдары пайда болды, экономикалық бірлестік күшейді, бұрынғы жекеленген тайпалар мен қауымдардың соғыс күші нығая түсті. Дереккөздер