kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Өнеркәсіп (Тантал мен ниобий)

Өнеркәсіптік кенорындардың типтері Тантал мен ниобий кенорындарының негізгі өнеркәсіптік мәнге ие болатыны мына типтері: магмалық, пегматиттік, альбиттік, қалдық мору және шашылымдық шөгінді. Магмалық кенорында лопаритті нефелин сиениттерді мен карбонатиттерден тұрады. Нефелинді сиениттер стратификатталған ірі интрузияларды қалыптастырады. Лопарит барлық таужыныстарда, әсіресе ырғақты кезектескен қабаттардың төменгі бөліктерінде көп шоғырланады. Руда қалыңдығы шамалы(1-2) қабат тәрізді денелерді құрап, олар барлық массивті қиып өтеді. Пирохлорлы карбонатиттер ультранегізгі-сілтілі таужыныстар массивтерінде орналасқан. Олар- құрамында амфибол, апатит, магнетт қоспалары бар эндогендік карбонат таужыныстар. Рудада ниобийдің мөлшері танталдан басым болады. Кенорындардың бұл типі ТМД, Канада мен Бразилияда белгілі. Пегматиттік кенорындарда көбінесе тантал мен ниобий болады, бірақ басты рөлді литийлі типті пегматиттер атқарады. Руда кварц, далашпат пен мусковиттен тұрады; басты руда минералдар-танталит пен колумбит. Рудадан сондай-ақ сподумен, лепилолит, касситерит пен берилл де айырып алынады. Бұл типті кенорындардың ірілері Канада, Бразилия, ҚХР, Зимбабве мен АҚШ-та бар. Альбиттік кенорындар шағын гранит күмбездерінің жоғарғы бөліктерінде, олардың ішкі жапсары мен тектоникалық бұзылыстарда орналасады. Руданың құрамында колумбит-танталит, микроклин, кварц, альбит, топаз, лепидолит, касситерит пен вольфрамит кіреді. Тантал мен ниобийдің мұндай кенорындары Нигерия, Конго мен Бразилияда белгілі. Қалдық мору кенорындары құрамында тантал және ниобий бар пегматиттер мен граниттер морыған кезде қалыптасып, алаңдық типті жатындар жаралады. Мору қыртысында кварц, касситерит, тантал-ниобаттар мен берилл болады, кенорындардың бұл типі Бразилияда, Зимбабведе, Нигерияда анықталған. Шашылымдық кенорындар элювийлік-делювийлік және аллювилік типтерге бөлініп, мору қыртысы шайылған кезде жаралады. Оларда тантал-ниобаттар касситерит және вольфрамитпен бірге кездеседі. Бұл типті шашылымдар Конго, Нигерия мен Бразилияда өндіріледі.
Әсемтаз

Әсемтас шикізат өзінің эстетикалық құндылығын анықтайтын физикалық қасиеттерінің көрсеткіштеріне, таралғандығына, сондай-ақ бағасына байланысты бірнеше топқа бөлінеді. Е.Я.Киевленко ұсынған жіктемеде мынадай топтармен кластар қабылданған: 1) зергерлік(асыл) тастар – алмас(қырланған түрде-гәухар),(зүбаржат), лағыл,жақұт, александрит-дихромды хризоберилл (I реттік әсемтастар);жирен, күлгін және жақұт, әсем жадеит(II реттік); демонтоид (ашық-жасыл әкті-темірлі анартас), шпинел; және жалынды опал,сутас(жасыл көк берилл),топаз, родолит, турмолин(III реттік); хризолит циркон, сары, жасыл және қызғылт берилл, кунцит, феруза, аметсит, пироп, альмандин, айтас пен күнтас, хтизопраз, цитрин(IV реттік); 2) зергерлік-әшекей тастар-ләпсітас,жадиет,нефтир,малахит,янтарь, тау хрусьталі,чароит(I реттік);ақық, амозонит, радонит, гематит-қантас, құбылма обсидиан, кәдімгі опал, мөлдір емес құбылмадалашпан (II реттік); 3) әшекей тастар-яшма, жазба гранит, тасағаш, мәрмәр оникс, листвинит, обстдиан, гагат, селенит,флюорит, авантюрин кварцит, агальматолит, түсті мәрмәр, порфир, брекчия.
Плутоногендік кенорындар

Плутоногендік гидротермалық кенорындар қышқыл, біршама қышқыл және біршама сілтілі магмалық таужыныстармен кеңістіктік және генетикалық байланыста. Рудалану тік бағытта 1-2 км тереңдікке дамып, жақсы ұстамдылығымен ерекшеленеді. Руда денелері қуыстарды толтыру немесе метасоматоздық жолмен қалыптасады.Олардың пішіні сыйыстырушы таужыныстар мен тектоникалық құрылымдарға байланысты болып , әр түрлілігімен сипатталады. Изометрлі, жалпақ және құбыр пішінді үйлесімді және үйлесімсіз типті жатындар белгілі. Денелердің өлшемі кең ауқымда өзгереді- ұзындығы бірнеше метрден ондаған километрге дейін. Ең көп таралғаны-қалыңдығы аз, саны көп руда денелерінен тұратын кенорындар. Руда жаралу сыйыстырушы таужынстардың қарқынды өзгеруімен ұштасады. Оларды серициттену,серицитетну, хлортттену, кварцталу, доломиттену,листветтену, серпентиндену, флюоритетену,пириттену, гематиннену қен таралған. Рудалардың бітімі- секпілді, желішікті, шомбал, ал құрылымы- түйірлі, порфир тәрізді, эмульсиялық, пластиналық, торлы. Плутонгендіктерге кенорындардың мынадай типтері жатады: * алтын-кварцты; * вольфрамит-молибенит-кварцты; * касситерит-кварцты; * никель-кобальт-арсенитті; * молиденит-халькопиритті (мысты порфирлік); * галенит-сфалеритті; * алтын-сульфидті; * кассиерит-силикат-сульфидті; * талькті; * магнезитті; * хризотил- асбестті; * флюоритті және киноварь-антимонит-кварцты. Осы типтердің негізгілерін қысқаша сипаттайык.
Хабар айту

Хабар айту қаралы хабар айту және естірту сынды екі мазмұнды қамтиды. Хабар мәйітті оңашалап болған соң, қаза болушының жақын жамағаты хабар айтуды ұйымдастырады. Қаза болушының туыс-туғаны, құда жұраты, дос-жараны тағы басқа өлімге шақырылатындардың отырықтанған орнының жағдайына қарай хабаршы бекітеді. Сондайақ оларға хабар айтылатын кісілердің жағдайын, қаза болушы қашан қаза болғандығын, намазының қашан болатындығы жөніндегі мазмұндарды түсіндіреді. Қаралы хабар айту жұмысын, хабаршы мойнына алған міндеті бойынша, өзіне тиісті айтатын орындардағы кісілердің жағдайына қарай, хабарды тез жеткізудің жөнін жобалап хабар айтады. Міне бұл қаралы хабар деп аталады. Естірту-хабар айтушылар әр отбасыға хабар жеткізу барысында, қаза болушыға 3 ата аралық туысқандарға төте жеткізбей, сол ауылдың біліктілері мен карияларының біреуіне қаза болушының туысқанына естіртуді тапсырады. Сол білікті кариялар, бірнеше адам ұйымдасып, қаза болушының жақын туысының үйіне барып қаза болу жөнінде естірту жасайды. Одан соң қаза болушының туысын өлімге жалғыз жібермей ертіп барады. Мұны естірту деп атаймыз. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Өлімге келу

Өлімге келгенде өлім болған үйге дауыс шығарып келу, жоқтау, көңіл айту сынды жосын жүргізіледі. Дауыс шығарып келу-қаза болған кісі үлкен кісі болса мекем, қормалым, бас ием, қорғаушым деп дауыс шығарып келеді. Тең-туысы болса замандасым, жолдасым деп; жақын туысы иәки жасы кіші болса бауырым деп; ал балиғатқа толған жас бала болса жас парқына қарай бауырым, балапаным, құлыным, жеткіншігім, ат байларым деп дауыс шығарып келеді. Бұлай болуы қазақ халқының бауырмалдығының айғағы. . Жоқтау үш буындық туысқан, қандастық қатынастағы ер әйел қаза болған кісіні жоқтап жылайды. Ерлер болса, сыртта таяқ таянып, әйелдер жағы болса, арнаулы бір үйде тізіліп отырып жоқтау айтады. Мұндағы жоқтау сөз түріндегі жоқтау болып, мекем, қормалым, қорғаушым, жел жағыма пана болған, күн жағыма сая болған қормалым қаза болушы жас адам болса жеткіншігім, бауырым, жал құйрығым, арманда кеткен арысым, бір ауыз сөзге зар қып кеткен балапаным . ТБ сөз түріндегі жоқтау айтылады. Көңіл айту-дауыс шығарып келушілер әредік дауыс тоқтаған аралықта, сырттағылар ерлермен қол берісіп, үйдегі әйелдер әйелдермен (туыс туғаны, құда жегжәт, дос жараны, әйелдерменде) қол берісіп сабырлық етіңіздер «қаза қайырлы болсын, өлмейтін адам жоқ, сынбайтын темір жоқ, иманы жолдас болсын, жаны жәннәттә болсын»! Деп көңіл айтады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Мәйітті суға алу

Мәйітті суға алуға көбінесе бес адам шығады. Әсіресе білікті кісілер ауыл ақсақалдары, жасы өте үлкен кісілердің мәйітін суға алуға, таласып қалатын жағдайларда кездеседі. Өлім ісін басқарушы көпшілікке дауыстап, мәйтті суға алуға дайындалып жатырмыз. Үлкен рулардан суға алуға шығамын деушілер барма? Деп жариялайды, Адам шықпаса өлімге келген жұрт ішіндегі әр рудан бірден, бес кісі дайындайды. Бұлар мына міндеттерді өтейді. Қаза болушының өз руынан шыққан адам басына түседі. Біреуі ортасына, және біреуі аяғына, су құятын бір адам, су тасып беретін бір адам орналастырылады. Қаза болушының тұстас адамдарынан шығарылады. Өйтпегенде тән ұялады деп қарайды. Мәйітті жуудың алдында молда жуудың әдісін түсіндіреді. Содан соң жуындырады. Молда босағада «тақа» сүресін оқып отырады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Кебіндеу

Кебіндеу ер адамды 5 құр, әйел адамды 7 құр, балиғатқа толмаған балаларды 3 құр ақ кездемемен орайды. Ер болса сәлде, жейде (тізесіне дейін), тақым жапқыш, құрғақ тартқыш, көрпе жолын істейді. Әйел болса кимешек, салы, іш жейде (көйлек), омырау тартқыш, тақым тартқыш, шапан, көрпе жолын істейді. Балиғатқа толмаған балалар болса ұлдарға: бас шыт, жейде, көрпе. Қыздарға: жаулық, көйлек, көрпе жолын істейді. Кимешек, жейделер басқа, бетке, мойынға тура келетіндей етіп ойып пішіп жасалады. Тақым жапқыш ерлер жөнінде екі қабат болады. Бір қабаты суға алғанда ұятты жерін көргізбеу үшін алдының бірнеше жерін ойып су құю арқылы жанынан жандатып жуып шаяды. Одан соң құрғақ тартқышпен орап тартып қояды. Әйелдер жөнінде ұятты жерін тақым тартқышпен жауып қояды. Жалпы жұмысты жүргізу барсында, ақырет киімдері іштен сыртқа қарай теріс қаусармаланып, ең соңында басынан, белінен, аяғынан үш жерден буылады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан. Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Підиә өткізу

Підиә өткізу Бір өлімге кемінде бірнеше молдаға хабар айтылады. Қаза болған адамның өсиеті бойынша, підиәсі мен намазын өткізіп беруге молда бекітіледі өсиеті болмаса өлімге келген молдалардың ішінен, ақы иелерінің талабы бойынша екі молда орналастырылады. Біреуі підиәсін, біреуі намазын өткізуге жауапты болады. Бұларды жұртқа жария етеді.Підиәға бір тұяқ ұсақ мал, сансыз дән (жарым қалта мөлшерінде жүгерінің дәні), тақ санды ақша даярланады. Есік алдына бір парша киіз жазып молдалар және қарт кісілер тізерлеп отырады. Жалпы қауымды пидиә өткізуге шақырады. Сондайақ підияға байланған бір тұяқ жанды малды, підиә өткізуге жауапты болған молда, ‹‹сауапқа›› келетін кісілер барма? Деп ұқтыру жасайды. ‹‹сауапқа›› келмесе мешіттің алқасынан біреуі келіп «сауапқа» отырады. Молда бір тұяқ малдың бұйдасын ұстап тұрып, қайтыс болған адамның жасы, балиғат жасын шығарғанда қалған жасы, әке-шешесінің атын айтып, бақидан пәниге аттанды. Балиғат жасын шығарғанда пәленбәй жастың өтелмеген парызы, өткізген күнәләрі үшін жамағат алдында қабыл қылып алдыңызба? Деп үш қайтара ‹‹сауапқа» отырған кісінің қолын алып қолдасады. Егер жеті мүшелі аяқталған қарт адам болса 2 жас, 100 жасқа таяған иәки 100 жастан асқан адам болса, 3 жас қосып жасын шығарады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Мәйітпен қоштасу

Мәйітпен қоштасу Мәйітті көмуге алып жүргенде үй ішіндегі әйелдер жағы есіктен басын шығарып, босағада тұрып жабыла дауыс айтады. Міне мұны сүйекпен қоштасу деп атаймыз. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Шам ақым

Шам ақым (шам көр)-бір кісіге емес көптеген адамдарға арнап жасаған, бірата әулеттеріне арнаған (тән) қабырыстан шам көрдеп аталады. Шам көр көбінесе жасы үлкен, ұлағатты кісілер қаза болудың алдында қазып, даярлап қоятын қабырыстанды көрсетеді. Жерасты кең көлемді қазылып, өлгендерді қаз қатар жатқызып, ішкі бетіне шымылдық ұсталатын арнаулы есік бекітілген, адам қаза болғанда, шам көтеріп кіріп мәйітті қатарға орналастыратын қабырыстан болмақ. Бұл ерте кезде қазақтарда пайдаланған қабырыстан. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жан ақым

Жан ақым жан ақымның құдығы әдетте өңтүстіктен сөлтүстікке қарай ұзын төрт бұрыш формасында болып ұзыны 2.5 метр, ені 1.8метр, тереңдігі 2 метр тік қазып түсіріледі. Батыс керегесінен адам сиятындай тесік қазып, ішкі жаққа төмендеп қазып ақымды қазуды бастайды. Ақымға бір кісі көсіліп жатса бас-аяғы тимейтін, малдас құрып отырса төбесі тимейтіндей етіп қазып бОлған соң төбесі бесік формасына келтіріледі. Ақыммен құдықтың арасындағы керегесі 0.5метр болуы керек. Кей жерлерде ақым мен құдық арасындағы кереге берік болуы үшін әрі мәйітті алып кіруге қолайлы болуды ойластырып, құдық шығыстан батысқа, ұзын төрт бұрыш формасында қазылып жатқан жәйттерде кездеседі. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жарма ақым

Жарма ақым Бұл түрдегі ақым топырағы жұқа, саздауыт өңірлерде қазылады. Қазу формасы жан ақым мен бірдей болып бірақ құдық тереңдігі 1.5 метр шамасында қазылып, батыс қапталынан 0.8 метр мәйіт жатқызуға келетіндей етіп үңгіп кіреді. Формасын бесік тектес жасап шығады. Осы бойынша мәйіт қойылып болған соң ауыз жағы шикі кесекпен немесе қалың тақтаймен бекітіледі. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Тік ақым

Тік ақым Таулы өңірлерде, құм және тастақты мекендерде тік ақым қазылады. Оны жер ошақ секілді қазады. Терең болғанда 1.5 метр бөліп мәйіт түсіруге қолайлы болатындай қазылады. Мәйітті ішіне түсірген соң жалпақ тастармен немесе жұмыр ағаштарды туралап кесіп бетін жапқан соң тас тізіп, бүркемелеп қалап шығады. Бұны жұрт тас бейіт немесе құм бейіт деп атайды. Құмды өңірлерде ошақ пішінде дөңгелектеу қазылып, бетіне ағаш белағаштарды келтіріп, қамыспен бекемдеп бекіткен. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Ошақ көр

Ошақ көр - Нәрестелерге, бес жастан төмен балаларға қазылатын ақым. Құдықтың ені – ұзындығы бір метр, тереңдігі бір метр шамасында қазылып, ошақтың аузы тектес ақымы жармалап қазылады. Таулы өңірлер мен тастақты, құмды өңірлерде ошақ тектес қазып аузын бекітеді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Айви Лигасы

Айви Лигасы — АҚШ солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Құрама штаттардың және әлемнің ең үздік жоғары оқу орындар қауымдастығы. Ағылшынша "Ivy" сөзі қазақ тілінде шырмауық дегенді білдіреді. Қауым­дас­тықтың бұлай­ша аталуына уни­вер­ситеттің көне ғимараттарының шыр­­­мауық­пен көмкеріліп жата­тын­дығы се­беп болды. Айви лига­сы­на енетін уни­вер­ситеттер білім са­па­­сының жоға­ры­лығымен ерек­ше­ленеді. Айви Лигасына кіретін сегіз жоғары оқу орындардың тізімі: * Браун университеті * Дартмут университеті * Гарвард университеті * Принстон университеті * Пенсильвания университеті * Йель университеті * Колумбия университеті * Корнелл университеті Лиганың өзара бәсекелестігі Айви лига­сы­на енетін уни­вер­ситеттердің іріктеушілігі аса жоғары болып табылады. Қабылдау көрсеткіші 7-18% болып табылады. Бұл университеттер студенттерді тарту үшін өзара бәсекеге түседі. Дереккөздер
Мәйітті жерлеу

Мәйітті жерлеу Мәйітті жерлеу-мәйіт бейіт басына апарылғаннан кейін, алдымен ақым ішін торқалап шығады. Торқалау дегеніміз-ақым ішіндегі топырақты майдалап мәйітті жатқызғанда топырағы майда болсын дегендік. Одан соң, ақы иесінің біреуі ақымның ішіне кіріп көреді. Ақы иесі мақұлдаған соң, ақым ішіне екі адам кіріп, құдықта төрт адам тұрып қолдасып, мәйіттің аяқ жағы алдымен ақымға түсіріледі. Бұл барыста құдық төбесінде төрт адам ақырет киіздің төрт бұрышынан кере жайып күнді тасалап тұрады. Осы арқылы саумалап, ақым ішіне кіргізілген соң бас топырағы (құдықты қазуды бастағандағы бірінші күрек топырақ) және ақым ішіне барлық жамағат бір шымшымнан күрекке топырақ салып бас топырақпен бірлікте ақым ішіне жеткізіледі. Бас топырақты ақым ішіндегі бір адам, мәйіттің бас жағына паршаламай қойып, шымшымнан апарылған топырақты мәйтті айландыра шашып шығады да, мәйіттің үш жерінен буылған белбеу ағытылып мәйіттің басын батысқа бұрыңқырап, ақырет киімінің жағалық жағымен бет жағын қалқалап (бұл жерде мәйіттің басы солтүстікте аяғы оңтүстікке келтіріп жатқызады) жайғастырып болған соң, ішіндегі екі адам шығып, ақымның аузы бекітіледі. Ақы иесі алдымен жеті күрек топырақ тастаған кейін, бейіт басындағы жамағат толық отырып, молда құран оқиды. Одан соң жамағат құдыққа кезекпен Олған соң төбесі бесік формасына келтіріледі. Ақыммен құдықтың арасындағы керегесі 0.5метр болуы керек. Кей жерлерде ақым мен құдық арасындағы кереге берік болуы үшін әрі мәйітті алып кіруге қолайлы болуды ойластырып, құдық шығыстан батысқа, ұзын төрт бұрыш формасында қазылып жатқан жәйіттерде кездеседі. 1. Топырақ салу Топырақ тастағанда күректі қолдан-қолға алмайды. Күрек жерге тасталған соң, екінші кісі күректі алып топырақ тастайды. Топырақ тасталып шөккен нардың формасына келтіріліп үйіледі. Топырақты жасап қоймайды. Сонымен жамағат тағы отырады. Молда құран оқып тілек айтқан соң жерлеу аяқталған есептеледі. 2 .Ат қойып келу – жерліктен қырық адым ұзаған соң ақы иелері дауыс шығарады. Кей жерлерде дауыс шығармайтын жәйіттерде кездеседі. Жерліктен қайтқан жамағат әдететтегі аяңмен келеді. Ақы иелері үйге жақын қалғанда атты желдіртіп ат қойып келеді. Бұл дауысты естіген үй ішіндегі әйелдер жағы дауыс айтады. Ұлар шу болып сөгіліп жоқтау айтады. Жерлеуге кеткен ақы иелері мен көріспеген жақын жамияты, ер әйел қайта көріседі. Көріспеген басқа жамағат қол алысып көңіл айтады. Үлкен кісілерден бірнешеуі дауыс тоқтату жөнінде сабыр сұрайды. . 3. Аманат қою – жорықтарда, үркіншіліктерде, қолайсыз көші қондарда қаза болған адамдардың мәйітін аманат қояды. Бұл дегеніміз тау үңгірлеріне, жар, жота, сайлардың ыңғайлы жерлеріне мәйіттің бетін тасалап мықты бекітіп жауып, ел орныққанда көшіріп жерлеуді көрсетеді. Мәйітті аманатқа қойғанда Ақы иелері ‹‹аманат›› деп үш қайтара серт жасайды . Аманатқа келген жамағат соңынан ‹‹аманат›› деп бір ауыздан қайталайды. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы Ахметұлы Бейсен]
Топырақ салу

Топырақ салу Топырақ тастағанда күректі қолдан-қолға алмайды. Күрек жерге тасталған соң, екінші кісі күректі алып топырақ тастайды. Топырақ тасталып шөккен нардың формасына келтіріліп үйіледі. Топырақты жасап қоймайды. Сонымен жамағат тағы отырады. Молда құран оқып тілек айтқан соң жерлеу аяқталған есептеледі. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Ат қойып келу

Ат қойып келу Жерліктен қырық адым ұзаған соң ақы иелері дауыс шығарады. Кей жерлерде дауыс шығармайтын жәйіттерде кездеседі. Жерліктен қайтқан жамағат әдететтегі аяңмен келеді. Ақы иелері үйге жақын қалғанда атты желдіртіп ат қойып келеді. Бұл дауысты естіген үй ішіндегі әйелдер жағы дауыс айтады. Ұлар шу болып сөгіліп жоқтау айтады. Жерлеуге кеткен ақы иелері мен көріспеген жақын жамияты, ер әйел қайта көріседі. Көріспеген басқа жамағат қол алысып көңіл айтады. Үлкен кісілерден бірнешеуі дауыс тоқтату жөнінде сабыр сұрайды. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Аманат қою

Аманат қою — дәстүрлі өлікті жөнелту салтында орын алған мәйітті уақытша жерлеу жосыны. Көшпелі, жартылай көшпелі дәстүрге орай, жаугершілік кезінде соғыста шейіт болғандарды уақыт тығыздығынан жерлеуге мұрша болмаған жағдайда және өзінің туған жерінен шалғайда қайтыс болған атақты адамдарды аманат ретінде уақытша жерлеу салты болды. Сондай-ақ, күн райының қолайсыздығынан - қарлы бұрқасын, қар басу, тоң ерімеген, аязды, боранды кездерде (қыстағы жіті өтетін амалдарда, жұт кездерде) қайтыс болған адамды жер қойнына тапсыруға мүмкін болмаған жағдайда аманат қойылады. Олай істеу үшін марқұмды «Аманат, аманат, аманат» деп үш рет айтып жерлеп, кейіннен өз жеріне, ата-баба қорымына әкететін болған. Кейін, туған жеріне, рулық зиратқа, қайта жерленеді. Мұндай жағдай қазақ арасында бұрын жиі болып тұрған. Мысалы, Абайдың сүйікті ұлы Әбдірахман Алматы қаласындағы зиратқа аманат қойылып, артынан сүйегі еліне әкелінгені белгілі. Орталық Қазақстанда таралған аманат жерлеудің бір түрі сөрелеп жерлеу. Қайтыс болған адам туған-туыстарымен бақұлдасқан сәтте қойылатын жерін аманат етіп қалдырса және қыс кезінде қайтыс болса көктемге дейін середе сақтайтын болған. Қыс кезінде Сарыарқа жерінде дүниеден озған төрелер мен билерді Түркістанға жеткізу қиын болғандықтан, оларды биік сөрелерде, былғарыға орап сақтаған. Аманат жерлеуге ұқсас ғұрыптар қайыра жерлеу, сүйегін әкелу сияқты ғұрыптарда мәйітті жер қойнауына береді.Ертеде орын алған және мұндай жағдайда өлік жөнелтуге байланысты барлық жосын, жоралғылар бірінші жерлеу кезінде атқарылады да, екінші жерлеуде орындалмайды. Дереккөздер
Үші және жетісі

Үші және жетісі Қазақ халқында адам дүниеден өтіп, 3 күн толғанда берілетін нәзірүші, жеті күн толғанда берілетін нәзірін жетісі деп аталады. Қаза болған адамның намазы оқылып болғанда, басқарып жүрген кісілерден біреуі, жамағатқа үші мен жетісінің қашан болатындығын ұқтырады. Көбінесе мәйітті жерлеп келгеннен кейін қазаға келген жамағаттың жағдайын ескере отырып, үшімен жетісін мәйітті көміп келгеннен кейін өткізіп кетеді. Үшімен жетісіне ұсақ мал сойып немесе ірі қарадан бір бас, қонағасына ұсақ малдан бір тұяқ сойып өткізеді. Ал үш күн, жеті күн толғанда үшімен жетісін сындырамыз деп көршілерін, ауылдастарын және жақын туысқандарын шақырып шелпек салып аят оқытып айрым ас беріп қояды. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Қырқы нәзірі

Қырқы нәзірі Қаза болушының дүниеден өткеніне 40 күн толғанда берілетін ас қырқы нәзірі деп аталады. Көбінесе ерлер жөнінде 39-37 күнде, әйелдер жөнінде37-35 күн толғанда (тақ күн) беріліп келеді. Малын бейсенбі күні сойып жұма күні тарқатып жүр, туыс туған, жегжәт жұрағат, ағайын-туыс, ауылдастарға сауын айттырып беріледі, қырқы нәзірінде ірі қара сойылады, жағдайына қарай ұсақ мал соятындарда болады, дастарқанын жақсылап жасап шелпек пісіріп дастарқан жаяды, өліміне келе алмаған адамдар қырқы нәзірінде арнаулы жоқтап келеді, мұнда көбінесе үйдегі әйелдер дауыс айтады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жыл нәзір

Жыл нәзір Ас беру деп айтады. Ас беру үшін алажаздай, қаза болушының мініс атын тұлдайды, ерте қамданып дайындық жұмыстарын істейді. Біршама көлемді өткізіледі, қадыр қымбаты жоғары, жасы үлкен кіслер болса ас соңында көкбар және бәйге беретін жағдайларда бар. Жыл назыры көбінесе бір жыл толғанда, ішінара 6-3 ай болып күз мезгіліне тура келсе өткізе беретіндерде кездеседі, ал жыл уағы болғанда жылын сындырып аят оқып өткізіп береді. Қазақстан республикасының басым обылыстарында 100 күндік нәзірі яғни Жүзін өткізеді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Боқша

Боқша — әйел кісілер 70 жастан өткен соң боқша даярлайды, боқшаның ішіне асыл кездеме, жүзік, білезік, сырға, күміс түйме, күміс қалып, жаулық, көйлек т б әйелдерге қатысты нәрселер салып даярлап қояды. Қайтыс болғанда тең туыстарынан бір әйел боқшаны ашады. Боқша ашудан бұрын молда аят оқиды. Боқшаның ішіндегі ең асыл нәрсені боқшаны ашқан әйел алады. Басқасын сол орындағы әйел жамағатқа таратып береді де, қартамыс әйелдер боқша даярламаса сынға ұшырайтын жәйіттерде кездеседі. Боқша тек әйелдер үшін ғана ұсталады. Дереккөздер
Ақырет киіз

Ақырет киіз (иман киіз) Бұл қаза болған кісіні ақырет киімі сырттан орайтын бір парша көлемді ақ киізді көрсетеді. Бұл қойдың жүнінің қылшығын суырып, қалған ақ түбітінен басып даярланатын киіз, оны арнаулы жүкке жиып таза сақтайды. Тірі кезде төсенішке істетпейді. Атам заманда халқымыз ақ киізді кебін ретінде істеткен. Сондықтан мұндағы жылдарға дейін ақырет киіз жасалып, ол тек мәйітті орап жерлікке апару аралығында ғана істетілетін болып, істетілу көлемі кішірейген. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Шың киім

Шың киім Мәйітті орап киіндіретін киімді көрсетеді, төркіндемеген қыз болса әке – шешесі қал үстінде жатқанда шік ким үшін ақ болатынайдан 24 метр сатып алып әкеліп, қал үстінде жатқан адамға көрсетпей оның жастығының астына тығып қояды. Қайтыс болғанда ақырет киімдікке істетіледі. Оны қал үстінде жатқан әке-шешесі көріп қалса қуанады. Кейбіреуі ренжиді сондықтан оны көрсетпей жасырады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Естіртпей әкелу

Естіртпей әкелу Қаза болушының бала шағасы, тіке қандастық кісілері науқас болса, кейде науқас болмасада, көңілі толқымасын деп, қаза болған адамды естіртпей ‹‹науқастанып қалыпты››, ‹‹сәлдеп қалыпты››, ‹‹қал үстінде екен››, дегендей сылтау көрсету арқылы бір адам жауапты болып ертіп келіп қазалы үйге жақын қалғанда естіртеді, сондай-ақ сабырлық сұрап аттан түскенде жоқтап келуші әйел болса екі әйел алдынан шығып сүйеп ерлермен көрістіріп, сүйеп үйге кіреді. Ер болса бір адам шығып сүйеп қазалы үйдің мүшелерімен көрістіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Көріспеу

Көріспеу Қаза болған үйге дауыс шығарып келушілер ішінде, әйелдер жағынан сол үйге келін жолындағы кісілер болса, жоқтау айтып тұрған кісілердің ішінде қайын ата, қайын аға жолындағы кісілерге көріспей аттап отып, басқалармен көрісіп үйге кіреді. Жылап келуші ерлер болса, дауыс айтып тұрған ерлер мен толық көрісіп, үй ішіндегі әйел қауымдармен көріскенде келін жолы бар әйелдермен көріспей басқалармен көрісіп өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Дауыс шығарып келу

Дауыс шығарып келу Қаза болған кісі үлкен кісі болса мекем, қормалым, бас ием, қорғаушым деп дауыс шығарып келеді. Тең-туысы болса замандасым, жолдасым деп; жақын туысы иәки жасы кіші болса бауырым деп; ал балиғатқа толған жас бала болса жас парқына қарай бауырым, балапаным, құлыным, жеткіншігім, ат байларым деп дауыс шығарып келеді. Бұлай болуы қазақ халқының бауырмалдығының айғағы. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жоқтаудың айтылатын мезгілі

Таң ертең күн ұясынан шыққанда, кеш мезгілінде күн ұясына отырғанда айтылады. Бұл бұрын қырқы нәзіріне дейін жалғасады. Қазір жетісін өткізгенге дейін айтып жүр. Жетісін өткізгенде, сондайақ ел тарағанда бір реттімен айтылады. Қырқы нәзіріне мал сойылған кезде бір рет, нәзір тарағанда бір рет айтылады. . Асы берілетін күні мал сойылғанда бір рет, туын жығып ел тарағанда бір рет айтылады. Дауыс шығарып көңіл айта келгендер болса үнемі дауыс айтылып отырады. . Төрт маусым көшіп кетіп бара жатып ауылдардың маңынан өткенде тұлданған атқа қаза болушының ер тұрманын ерттеп, киімін үстіне бөктеріп, әйел қыздары жетектеп -дауыс айтып өтеді. Адам қаза болған күннің ертесі таң қылаулағанда ер – әйелдер дауыс шығарып жоқтау айтады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Сүйек күзету

Сүйек күзету - Адам қайтыс болған күні түнде, үлкен кісілерден бір екі адам мәйіт басына шам жағып мәйітті күзетеді. Бұл деген қайтыс болған адамның өлген–өлмегендігі, әрі бала–шағаның үйден кіріп шыққанда, шошынып қалуынан сақтану үшін жасалатын әрекет. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Суға алғанда берілетін киім

Суға алғанда берілетін киім Суға алушылар мәйіттің басына, ортасына, аяғына түсетіндер деп бөлінеді. Басына түскен кісілерге сырт шапан, бас киім беріледі. Міндеті: басын жуып шаю дәретін алуды көрсетеді. Ортасына түскен кісіге ішкі қазекей, жейде беріледі. Міндеті: кеуде болымын жуып шаю, аяғына түскен кісіге іш киім ретінде ақ кездеме етік, және оның ішіне салатын ақ шұлғау береді. Оның міндеті: аяқ бөлімін жуып шаю, ал су құятын кісімен су таситын кісіге жолдық ретінде кездеме береді. Олар бұл жол жораны алғаннан кейін үйіне қайтып барып, екі әрекет намаз өтеп аят оқыған соң пайдалануына болады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Теберік

Теберік Үлкен кісілер қайтыс болғанда, бейіт басында немесе өлім шыққан үйде бір метр ақ торғынды шыт үлкендігіндей жыртып, жамағатқа таратылып беріледі. Міне бұл теберік деп аталады. Қаза болған кісі әйел адам болса жоғарыдағы теберікті тарқатудың сыртында, 40 инеге жіп сабақтап оған қоса бір кесектен шәй қосып, әйелдер қауымына жіп-шу деп тарқатады. Бұл дегендік тірлігінде қарыз алған жіп-шуы болуы ықтимал. Мойнына қарыз болып жүрмесін деген ойдан туындаған. Теберік ретінде қаза болған кісінің бетіне ұстаған шымылдықты жыртып тарататындарда бар. Бұлардың барлығы үшімен жетісі аралығында таратылып болуы керек Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Құран аударту

Құран аударту Әркім жағдайына қарай құран аудартады. Құран аударту дегеніміз-‹‹құран кәрімді›› бірнеше қайта оқып шығу дегендік. Өлім үстінде құран тапсырады. Құранды молдалар аударады. ‹‹үшімен жетісі›› беріліп болған соң, көңілге алған молданы бекітіп құран аударуды өтінеді. Үстіне алған молда, қаза болған кісінің қырқы нәзіріне дейін аударып болады. Аударуға арнаулы жол жора береді. Ілгеріде құнан өгіз бергендерде болған. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Сыпар өткізу

Сыпар өткізу - Бұл құран аударумен бірдей, қаза болған адамға құран аудартпаса, сыпар өткізеді. Сыпар өткізу дегеніміз - қаза болған адамның үші, жетісі, қырқы нәзірлері барысында бірнеше молда жиналып кезекпен ‹‹құран кәрімдегі›› қатысты аятты оқып аударуды көрсетеді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме *[ҚХР Іле жастары журналынан/ Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Тұлдау

Тұлдау Нәзір беріліп, аят оқытып қаза болушы үлкен кісі, ауыл ақсақалы, беделді кісілерден болса, өзі тірі күнінде мініп жүрген атын немесе басқа бір бас жылқыны арнаулы атап, жылын беруден бұрын аттың жалын күзеп, құйрығын кесіп, кекіліне ақ байлап, жаздай өріске бос қоя береді. Ал сол кісі тірі күнінде мінген ер тұрманын жүкке жинап, ер басына сол кісі киіп жүрген бас киімін кигізіп, қамшысын алдыңғы қанжығасына іліп жылын күтеді. Мұны тұлдау деп атаймыз. Жылын бергенде тұлданған жылқының басы жағынан ажыратылып, пітеу (бөлмелемей) пісіріледі. Жылына келген жамағат тарқап кеткенде артында молда-қожалар, туыс туғандары іркіліп қалады да, құда-жұрағат, үлкен кісілерден біреуі тұлданған нәрселерді орнынан қозғап, жабулы тұрған жапқыштарды ашады. Бұны туын жыққтық деп атайды да, айрым дастарқан жазып жылқының басы табаққа салынып молдалармен қалған туыстардың алдына тартылады. Бір жігіт жылқының піскен басының құйқасын кертіп-кертіп жұртқа таратады. Соңын да таза мүжіліп ағаштың басына іліп қойылады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Қаралық шайға шақыру

Қаралық шайға шақыру Қаза болған адамның отбасындағы адамдарды туыс-туғаны, көрші-қолаңы, құда-жегжәті, дос-жараны қаза болған кісінің қырқы нәзірі берілгенге дейін, мал сойып үйіне шақырып күтіп, жол-жора беріп қайтарады. Міне бұл қаралық шайға шақыру деп аталады Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Ақтық салу

Ақтық салу Қаза болған кісінің қыздары, құда-жегжәті, сондаяқ туысқандары жылы берілген күні жылқы, сиыр, қой сияқты малдардан бір тұяқ және жол-жолсын үшін, кездеме қосып алып келіп көмек көрсетеді. Мұны қазақ халқы ‹‹ақтық салу›› деп атайды. Олар қайтқанда оларғада жол-жорасын беріп қайтарады Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жер ошақ қоңырсыту

Жер ошақ қоңырсыту Жылын өткізетін күні арнаулы ошақ қазып, қазан асып, бір тұяқ қой және тұлданған атын алып келіп құран оқытады. Қойды алдымен сойып қазанға асып, пісіріп жәрдемге келген жамағат аят оқып алдымен ауыз тиеді. Ошақ қазған кісіге жол-жора беріледі. Міне мұны жер ошақ қоңырсыту деп атаймыз Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Туын жығу

Туын жығу Бұрынғы өткен кездерде қаза болған кісіні жерлеп келгеннен кейін, шаңарақтан немесе босағадан ту шығарып жылына дейін тұрғызады. Жылы өткізіліп ел тарқайтын кезде, арнаулы бір кісі тігулі тұрған туын алып сабын сындырады. Міне мұны туын жығу деп атайды. Қазіргі кезде үйдың ішкі керегесіндегі қазыққа киімін іліп қояды. Ол киімді екінші бір қазыққа жөткеп іліп жүр, бұларға жол-жора көрсетіледі. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Бой жасау

Бой жасау - ауру адамның, бақилық болар алдындагы бір сәтке сергуі, аурудан айыққандай сезінуі. Әл үстінде жатқан жанның басын көтеріп, көңілі өсіп, тілге келіп, тіпті ас-су ішіп, жүріп-тұратын кезін, кейде ауырып жатқан адамдардың сергіген сәтте туысқандарының үйіне қыдырып қайтуын сыртқары адамдар «ақырғыі бой жазуы ма екен» деп жатады. Бой жасау -тіршілік шырағы сөнер алдыпда соңғы қуатын танытатын шолақ сәт. Дереккөздер
Жемек-ішпекті ауашалау

Жемек-ішпекті ауашалау - адам жан үзуге таяғанда тамақтарды, ыдыс аяқтарды, қазан шелектерді, жемек-ішпектерді ауашалау үйге жөткейді. Иәки барлық нәрселердің аузына бүркеншек жауып бүркемелейді. Бұлай істеуі адам жан үзгенде үйдың ішіне көзге көрінбейтін қан шашырайды деген танымнан келген. Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Шам жағу

Шам жағу Қайтыс болған адамды жатқызып ауашалаған үйге қырық күнге дейін шам жағып қояды. Бұлай болуы балалар үрейленіп қорқудан сақтану Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Шырақ жағу

Шырақ жағу -қайтыс болған адамды ауашалап суға алған жеріне, сүйекті шығарып кеткен кештен бастап, әр күні ымырт жабылғанда жеті шырақ (мақтадан шиге орап сумайға шылап тұтандыратын шырақ) жағылады. Бұл жеті күн жалғасады. Шыраққа балалар қолын табындырып қол аяқ аурудан сақтағай деп ырымдайтын жәйт бар. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Арулау

Арулау -ертеректе ер адамдәр шаш қоймайтындықтан, қал үстінде жатқан кісінің шашын алып, сақалын басып, тырнағын алып тазалық жүргізетін. Ал бұл салт қазірде қолданып келеді. Мұбада тұйықсыз өлімдер болса, мәйітті суға алудың алдында, жоғарыдағы жұмыстарды жүргізеді. Кей жағдайда жас өлім болса шашын алмай, сақал мұртын басып, сол бойынша жерлеп келе жатқандарда бар. Бұлай болуы адам туылғанда шашымен туылады. Туылғанда қандай болса, өлгенде де солай болсын деп қарайтын, көз қарастағы кісілер осылай атқарып келеді. Әйел адам болса ері ертеректе қайтыс болған жағдайда, шашы өріліп артына түсіріледі. Егер ері өлмеген болса, шашын алдына жайып, ортасынан бөлып екі қолтығының астына шаш ұшын туралайды. Өйткені әйел адамның өмірінде шашы бір рет жайылады деген ырымнан туындаған. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Алымсақ сұрау

Алымсақ сұрау -қазақ халқында қайтыс болған кісінің жасын есептеу де, мүшел қайырып жыл қуады, сол арқылы жасын бекітіп жасын шығарады. Мұнда ер болса 12 жас әйел болса 9 жас балиғат жасы деп есептеп, жалпы жасаған жасынан шығарып қалған жасын, күнә өткізу мүмкіндігі бар жас деп қараса; 7 мүшелден өткен адам болса (85 жастан асқан адам болса) асқан жасында күнә мүмкіндігі жоқ жас деп қаралады. Сондай ақ, мүшелден өткен адамдар болса 2 жас, 100 жасқа таяған адамдар болса 3 жас қосып, жалпы жасаған жасын тұрақтандырады. Бұл жас қосу әр жылы 365 күн деп есептегенде, 33 жылда бір жылға жуықтаған күн қорытындысы шығады. Сондықтан 85 жастан өткен ксілерге 2 жас, 100 жасқа таяған ксілерге 3 жас қосылатын себебі осыдан. Жыл нәзірі беріліп тарағанда, сол кісінің тірлігінде ұстанған киімі, жабдығы қалап сұраған адамдарға беріледі. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Күрек жаңғырту

Күрек жаңғырту -бүл мәйтті жерлеп болып, жамағат қайта бергенде, жерлігін қазуға істетілген саймандарды, бір-біріне өзара шағылтырып, дауысын шығарып жабысқан топырақты тазалайды, күректердің сабын жонып жаңғыртады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Таяқ таянбау

-мәйітті жерлеп жамағат үйге қайтып келгеннен кейін, сыртта жылайтын ерлер жағы, таяқ сүйенбей бүйірін сүйеніп сөгіліп жылайды. Алғашқы таянған таяқты жинап тастайды. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Сәлем бермеу

Сәлем бермеу -өлім шыққан күні ерлер-ерлерге сәлем бермейді. Әйелдер сәлем беретін кісілер көрілседе сәлем жасамайды. Бұл қаралы өлімге аза тұтуды көрсетеді. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Құлып бекіту

Құлып бекіту -қаза болушы жыл арасы, ай арасында өлген болса немесе сол адам қаза болғаннан кейін сол үйден өлім шығымы көрілсе соңғы өлген адам жерленгенде ақымның аузына құлып бекітіп, кілтін сыртқа тастайды. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Қаралы ту

Қаралы ту -қаралы ту жас адамдар үшін қызыл ту, қарт адамдар үшін ақ ту, орта жас адамдар үшін бір бөлегі қызыл бір бөлегі ақ ту тұрғызады. Бұл шама дінінің сарқыншағы болса керек Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Ақ жамылу

Ақ жамылу -қаза болған кісі ер адам болып оның әйелі болған болса, абысындарының біреуі ‹‹қормалың жоқ боп қасыңда, ақ бүркеп салдық басыңа›› деп дауыс айтып, басына ақ шаршы жаулық салады, жаулық байланбайды, омырауына түсіріп қояды. Жыл нәзірі берілген күні, жаулық салған абысыны арнаулы жасаған кимешек немесе салы әкеліп, алмастырып салып ақ бүркеншекті алады. Бұғанда өзіндік жол-жора беріледі. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Құлып тас орнату

Құлып тас орнату және күмбез тұрғызу Қаза болған кіснің басына белгі тас орнату және күмбез тұрғызу істері, көбінесе жыл нәзіріне дейін немесе қаза болғаннан бір жылға толғанға дейін, орындалатын әрекетті көрсетеді. Тас орнату болсын, күмбез тұрғызу болсын бір малды атап сойып нәзір беріп орнатылады. Құлып тастың бас жағына жарым ай формасын ойып келтіріп, ‹‹бійсімылла раһыман раһим›› деп жазу түсіріп, марқұм деген жазу жазылып аты-жөні, туған уақыты, қайтыс болған уақыты деген соң пәниден бақиға кетті, жаныңыз жанатта болсын! Деп қояды. Тас тұрғызу, күмбез орнату болсын барлығы қаза болушының кім екендігі жөніндегі ‹‹белгі›› болмақ. Күмбез көбінесе атақ даңқы үстем кісілерге, бар кісілерге орнатылады. Дереккөздер * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы, толықтаған: Ахметұлы Бейсен] Сыртқы сілтеме www.senkazakh.com
Мәйітті жууға қолданылатын қазан аяқтар

Мәйітті жууға қолданылатын қазан аяқтар -мәйітті жуудың алдында, қазаның қақ майын кетіру үшін, отқа төңкеріп күйдіріп тазалап жуып су ысытады. Ерлер үшін шелек және су құятын таза тегеш, әйелдер үшін ұсталмаған шәйнек арқылы су құйылады. Негізінен мәйітті жууда табыт, қазан, шелек, тегеш ұсталмаған жаңа шәйнек қолға орап жуатын ысқы шүберек қолданылады. Қолданылған аяқтар кетілмеген яғни сынбаған болуы керек. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жан үзу

Хал үстінде жатқан адам өте самдағай, тым сергек кісі болса, тілі сөзге келетіндей қалде жатса, әке шеше иәки бауыр – туған, бала шағаға өзіне тиісті насихаттарын айтып бұл дүниеден ол дүниелік болатындығын, артқы істерінің жақсы жүргізілуі жөніндегі көптеген істерді айтады. Бұлбір ауыз сөз деп аталады. Егер тілі бір қайрымға келмесе ымдап, ишараттай береді. Мұны бала шаға, туыстары бір ауыз сөз айта алмай қиналып жатыр деп межелеп, молда иәки аят білетін үлкен кісілер бір шыны суға ‹‹алһамдылла›› аятын оқып, қасықтап ұрттатады. Су іше алатын күйі болса оны бірақ ішіп қояды. Бұны дем су деп атайды. Қал үстінде жатқан адам нашарлаған сайын үй ішіндегі адамдарды азайтады. Деседе қал тартып жатқан адам жас кісі болса жан жағындағы үлкен кісілердің біреуі «құдайдың құлымын, мұхаметтың үмбетімін» «алла» де, деп айтып тұрады. Сондаяқ құдайдың «ақ өліміне» ризамыз. Қидық сізді деп дыбыстайды. Қал үстінде жатқан адам жан үзгенде көзін уқалап жауып, жағын таңып, қолын екі жамбасының қырына қырлап түзеп, екі аяғының басбармағын ақ шүпірекпен шатып байлап мүрдені түзулейді. Алда-жалда өте қиналып жан таласып кетсе, басындағы жастықты алып, басын түсірсе болады. Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Дәрет суға алу

Қаза болған кісіні ең алғаш көрші қолаңға, жақын дос-жаранға хабарлаған соң, қаза болған кісінің тең туыстары қаза болушының мүрдесінің дәретін алып, бетін жуып, қолын шайып, ең алғашқы суға алады. Мұны дәрет суға алу яғни сербек суға алу деп атайды Дереккөздер Сыртқы сілтеме * [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Сот психологиясы

Coт психологиясы — психологияның сот ісін жүргізуге қатысты мәселелерді зерттейтін саласы. Бұл мәселелер: судьялардың, тергеушілердің және құқық қорғау органдары мен адвокатураның басқа да қызметкерлерінің психологиялық, олардың кәсіптік қызметінің психологиялық мазмұны, іріктеу және оқыту әдістері, айыпталушылардың, куәлардың, жәбірленушілердің психологиясы, куәлардың айғақтарының психологиясы, тергеушілік және сот іс-әрекеттерінің (жауап алу, беттестіру және т.б.), жедел-іздестіру жұмысының психологияльіқ негіздері. Coт психологиясы сараптамасының әдіснамасы мен әдістемесі және басқа да мәселелері. Дереккөздер
Соттық психологиялық сараптау

Соттық психологиялық сараптау - арнаулы психологиялық білімдердің қылмыстық процесте іс жүзінде қолданылуының басты нысандарының бірі. Тергеушінің қаулысы бойынша не соттың анықтауы бойынша қылмыстық іс жүргізу кодексінің нормаларына сәйкес, психикалық тұрғыдан сау айыптаушыларға, куәгерлер мен жәбірленушілерге қатысты қолданылады. Соттық психологиялық сараптаудың жалпы пәні — қылмыстық істер бойынша ақиқатты анықтау үшін зерттелуі қажет психикалық қарекеттің ерекшеліктері. Соттық-психологиялық сараптаудың жекелей пәндері мыналар болуы мүмкін: айыпталушының қылмыс жасаған сәтте аффектіде болған болмағанын диагноздау, куәлардың және жәбірленушілердің (ең алдымен, балалардың) іс үшін маңызды жағдайларды дұрыс ұғынуға және олар туралы дұрыс айғақтар беруге принципті тұрғыдағы қабілеттілігі және т.б. Дереккөздер
Социометриялы статус

Социометриялы статус - социометриялық тест арқылы ішкі топтық тұлғааралық қатынастар жүйесіндегі адамның орны. Социограмма ( — қоғам және — белгі, сызық) — социометрияда — топ элементтері арасындағы өзара әрекет құрылымын сұлбамен бейнелеу. Социометриялық тест (сынақ) — стандартталған әдістеменің кең таралған аталуы, социометриялық тест шағын топтардағы тұлғааралық қатынастарды көрнекі-кестелік және индекстік көріністер арқылы айқындауға арналған. Дереккөздер
Сөзге түсінбеу

Сөзге түсінбеу — семантикалық афазияның бір түрі. Әрбір сөздің грамматикалық құрылысы мен мәнін жеткізудегі кемістік. Мысалы, осындай кемістігі бар адам "әкесі", "баласы" деген сөздерді дұрыс айтқанымен, "әкесінің ағасы" немесе "әкесінің інісі" деген сөздердің мәнін ажырата алмайды. Мұндай ауруға душар болған адамдар сөздерді дұрыс қабылдай алмайды, олардың дыбыстық бөлшектерінің мәнісін түсінбейді. Дереккөздер
Сөздік-логикалық ойлау

Сөздік-логикалық ойлау - ойлау әрекетінің ерекше бір түрі. Сөздік-логикалық ойлауда белгілі ұғым-түсініктер түрлі ой-әрекеттері арқылы анықталып, жүйеге түседі. Мұндай ой әрекеті заттар мен тікелей сезімдік, таным тәжірибелеріне негізделмейді. Ойдың шындығы мен ақиқаттығы ақыл-ой талқысы арқылы анықталады. Сөздік-логикалық ойлау — ойлау түрлерінің бірі, ұғымдарды, логикалық кұрылмаларды пайдаланатынымен сипатталады. Сөздік-логикалық ойлау өз функциясын тілдік құралдар негізінде атқарады және ойлаудың тарихи және онтогенездік дамуының неғұрлым кейінгі кезеңі болып табылады. Сөздік-логикалық ойлаудың құрылымында жалпылаулардың алуан түрлері өз функцияларын атқарады. Дереккөздер
Статус (әлеуметтік психологияда)

Статус (әлеуметтік психологияда), (— жағдай, күй) — субъектінің тұлғааралық қарым-қатынастар жүйесіндегі оның құқықтарын, міндеттері мен мұрсаттылықтарын анықтайтын жағдайы. Сол бір ғана индивидтің өзінің әр түрлі топтарда әр қилы статусы болуы мүмкін. Топтық даму деңгейі жөнінен іс-әрекет пен қарым-қатынастың мазмұны жөнінен ерекшеленетін топтардағы индивид иеленетін статустардағы елеулі алшақтық екінің бірінде фрустрацияның, кикілжіңдердің және т.б. себептері болуы мүмкін. Эксперименттік тұрғыдан статус әр түрлі әлеуметтік-психологиялық әдістерді қолдану арқылы анықталады. Статустың маңызды сипаттамалары төңірегіндегілердің индивидтің сіңірген еңбегін тануының өзіндік бір өлшемі ретіндегі мәртебе мен бедел болып табылады. Дереккөздер
Стеникалық

Стеникалық ( — күш деген мағынада) — индивидтің жұмысқа барынша қабілеттілігінің, әр түрлі бөгеттерге беріктігінің, тіпті бірнеше тәулік бойына ұйықтамағанның өзінде ұзақ уақыт үздіксіз қызмет атқаруға қабілеттіліктің сипаттамасы. Стеникалықтың қарама-қарсы ұғымы — астеникалық. Дереккөздер
Кендзи Мидзогути

Кендзи Мидзогути (16 мамыр 1898, Токио – 24 тамыз 1956, Киото) — жапон кинорежиссёрі. 1919 жылы сурет өнерін меңгерген соң, «Никкацу» студиясының актері болып қызмет атқарады, ал 1922 кинорежиссёр ретінде дебютке шығады. Оның еңбектері: "Уличные зарисовки" (1925), "Токиолық марш" (1929), "Осак элегиясы" (1936), "Кешкі хризонтема поэмасы" (1929). Ол 80-нен астам көркем картиналарының көбісінде қазіргі және дәстүрлі құндылықтар арасындағы дауды бейнелеген. Жапонияның соғыстан кейінгі нақты жағдайын бейнелеген "Угэцу моногатари" (1953) атты фильмінің арқасында әлемге танылған. Оның әйелдер тағдырын сипаттайтын "Сумако әртісінің махаббаты" (1947), "Түнгі әйелдер" (1948), "Ұят көшесі" (1956) атты көрнекті фильмдері бар. Сыртқы сілтемелер * [http://www.filmref.com/directors/dirpages/mizoguchi.html Аккуарелло: "Кендзи Мидзогути". Қатал фильмн мектебі] * [http://lejaponchezvous.blogspot.com/2007/06/19kenji-mizoguchi-lintendant-sansh-1954.html Sansho the Bailiff екі бейне таспасы] * [http://www.chicagoreader.com/movies/archives/0297/02077.html Кампер Фред: "Қоғамдағы уақиғалар: The Loyal 47 Ronin". Чикаго оқымыстысы, 1997] * [http://www.latrobe.edu.au/screeningthepast/firstrelease/fr1201/ckfr13a.htm Чика Киношита: "Көңілдің хореографиясы: Tanaka фильмдерде Kinuyo әрекетті Мидзогути саралауда". 2001] * [http://www.latrobe.edu.au/screeningthepast/firstrelease/fr1201/tgfr13b.htm Галлахер Таг: "Мидзогути және еркіндік". 2001] * [http://www.sensesofcinema.com/2002/great-directors/mizoguchi/ Алекс Жакоби: "Кендзи Мидзогути". Критикалық дерекқор]
Ән-Нахл сүресі

128 аяттан тұрады. Яһқұб пайғамбар "(Мұхаммед Ғ.С.) сонсоң расында Раббың, білмей жамандық істеп, істерін түзелткендер жағында. Рас Раббың бұдан кейін де әлбетте жарылқаушы, ерекше мейірімді. (16:119) Шынында Ыбырайым (Ғ.С.) нағыз Аллаға бойсұнушы, хаққа бейім бір басшы еді. (16:120) Алланың нығметтеріне шүкір етуші еді. Алла, оны таңдап, тура жолға салды. (16:121) Оған дүниеде жақсылық бердік. Сондай-ақ ол, ақыретте де әлбетте игілерден болады. (16:122) (Мұхаммед Ғ.С.) Сонан соң саған, хаққа бейім Ыбырайым (Ғ.С.) ның жолын қууыңды уахи еттік. Ол серік қатушылардан болған емес. (16:123)" Сілтемелер * Құран * Аят Дереккөздер
Әл-Хижр сүресі

99 аяттан тұрады. Бұл Меккелік сүре Мұхаммед пайғамбарға 12-ші сүре Жүсіп-тен кейін Мұхаммед пайғамбардың Меккеде болған соңғы жылы уахи етілген. Салиһ елі "Әлбетте (Салих елі) Хыжырлықтар да пайғамбарларды жасынға шығарған еді. (15:80) Оларға мұғжизаларымызды келтірдік. Алайда олар, одан бет бұрған еді. (15:81)" Лұт пайғамбар "Оларға Ыбырайым (Ғ.С.) ның қонақтарының да жайын айт. (15:51) Сол уақытта періштелер, Ыбырайым (Ғ.С.) ның жанына кіріп: “Сәлем” дегенде, Ыбырайым (Ғ.С.): “Біз сендерден қорқамыз” деді. (15:52) (Періштелер): “Қорықпа! Біз сені білімді бір ұлменен сүйінілейміз” деді. (15:53) (Ыбырайым Ғ.С.): “Маған кәрілік жеткенде қуантасыңдар ма? Мені неліктен сүйіншілейсіңдер?”, – деді. (15:54) (Періштелер): “Біз, сені бір шындықпен сүйіншіледік. Енді күдер үзушілерден болма!” деді. (15:55) (Ыбырайым Ғ.С.): “Раббының рахметінен адасушылардан басқа кім күдер үзеді?”, – деді. (15:56) (Періштелерге): “Әй елшілер! Жұмыстарың не?”, – деді. (15:57) (Елшілер): “Расында біз бір қылмысты елге жіберілдік” деді. (15:58) “Лұт (Ғ.С.) тың сыбайластарын түгел құтқарамыз”. (15:59) “Бірақ, оның жұбайы құтқарылмайды. Өйткені, оны типыл болатындардан болуын ұйғардық”. (15:60) Елшілер, Лұт семьясына келгенде: (15:61) “Сөзсіз сендер бөгде кісілерсіңдер” деді. (15:62) (Елшілер): “Жоқ біз олардың күмәнданған азабын алып келдік” деді. (15:63) “Біз саған нақты шындықты келтірдік. Әрине шын айтамыз”. (15:64) “Дереу кештің бір бөлімінде түн қатып, үй-ішіңді алып жөнел. Өзің, олардың артында жүр. Сендерден ешкім артына қарамасын. Бұйырылған жерге жете беріңдер”. (15:65) (Лұт Ғ.С. ға): “Күдіксіз олардың соңы таңменен жоғалады” деген бұйрықты білдірдік. (15:66) Қаланың халқы (арсыздық істеу үшін) қуанысып жетті. (15:67) (Лұт Ғ.С.): “Рас бұлар, менің қонағым. Мені қорламаңдар” деді. (15:68) “Алладан қорқыңдар. Мені ренжітпеңдер…” (15:69) (Олар): “Біз сені елді қорғаудан тыймап па едік?”, – деді. (15:70) (Лұт Ғ.С.): “Егер айтқанымды істейтін болсаңдар, мыналар қыздарым” деді. (15:71) (Мұхаммед Ғ.С.) Өміріңе серт! Олар, расында мастықтарында дел-сал еді. (15:72) Сонда оларды күн шыға ащы дауыс алды. (15:73) Оны, асты-үсті қып, үстеріне қатқан қиыршықтан тас жаудырдық. (15:74) Күдіксіз осыда қырағылар үшін әлбетте өнегелер бар. (15:75) Өйткені, ол жер, жол үстінде еді. (15:76) Күдіксіз осыда мүміндер үшін ғибрат бар. (15:77)" Сілтемелер * Құран * Аят * Тирмизи Дереккөздер