Ұлттық археологиялық мұражай (Болгария)

Ұлттық археологиялық мұражай — Болгарияның астанасы Софияның орталығындағы археологиялық мұражай. Бұл жай көрме алаңы емес, 60-тан астам адам жұмыс істейтін маңызды ғылыми орталық. Тарихы Алғашқы Болгар мұражайын құру идеясы XIX ғасырдың 40 жылдары пайда болды. Оның іргетасы Болгария түрік қамытынан азат етілгеннен кейінгі алғашқы айларда қаланады. Қоғамдық кітапхананы құру кезінде оның жанында шағын мұражай коллекциясы ұйымдастырылды, ол көп ұзамай мұражай бөліміне айналды. Оның антиквариат топтамасының ұлғаюы негізінен жеке адамдардың сыйлықтарына байланысты болды. 1892 жылы мұражай бөлімі Қоғамдық кітапханадан дербес мекемеге бөлініп, 1893 жылы 1 қаңтарда Болгар князі Фердинандтың жарлығымен Ұлттық музей болып өзгертілді. Оның көрмесі болгар жерінің көп ғасырлық тарихына арналады деп жоспарланған болатын, сондықтан мұражай өзінің алғашқы жылдарында өзінің жаңа профиліне сәйкес келмейтін барлық нәрселерден арылды. Жаратылыстану ғылымдарының жинағы университетке берілді, ал қалған материалдар үш бөлімге топтастырылды: көне заттар, нумизматика және этнография. Мұражай 1451–1494 жылдары түріктер салған бұрынғы Буюк мешітінің ғимаратында орналасты. 1877-1878 жылдардағы азаттық соғысы кезінде онда госпиталь болған, кейін оған Халық ағарту министрлігі кітапхана ұйымдастырған, бірақ мешіт ғимараты кітап сақтауға мүлдем жарамсыз болып шықты. Мұражай 1905 жылы 18 мамырда ресми түрде халыққа ашылды. Ол әуел бастан білім беру ғана емес, ғылыми мекеме де болды. Мұражай қызметкерлері Болгария аумағында археологиялық қазба жұмыстарын бірінші болып жүргізді және олардың тапқандары мұражай қорын айтарлықтай байытты. XIX ғасырдың аяғында ерте ортағасырлық Болгар мемлекетінің астаналары – Плиска және Преслав қалаларының қалдықтарына жүйелі зерттеулер жүргізіле бастады. XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында ғалымдар римдік Никополис-ад-Иструм және Эскус (Гиген) қалаларына, Асклепия құдайының Фракия киелі жеріне және Софиядағы Әулие Софияның ертедегі христиан шіркеуіне қазба жұмыстарын жүргізді. 1911 жылдан бастап мұражайға Болгарияның археологиялық картасын жасау міндеті жүктелді. Мұражай жеке тұлғаларға тиесілі антиквариат пен өнер туындыларын сатып алуға қомақты қаражат жұмсады. Нәтижесінде мұражай қорларының кеңейгені сонша, 1906 жылы оның этнографиялық коллекцияларын тәуелсіз этнографиялық мұражайға бөлу туралы шешім қабылданды. 1909 жылы Буюк мешітіндегі мұражай Ұлттық археологиялық мұражайдың ресми атауын алды және оның құрылымында төрт бөлімше құрылды: антиквариат, орта ғасырлар, нумизматика және өнер. 1920 жылы тарихқа дейінгі бөлім қосылды. 1938-1944 жылдар аралығында Буюк мешітінің ғимаратына екі қанат қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында мұражай бомбалаудан қатты зардап шекті, мұражай құжаттары мен кітапхананың бір бөлігі өртеніп кетті, бірақ негізгі жинақтар сақталды. 1948 жылы жөндеуден кейін мұражай келушілер үшін қайта ашылды. Сонымен бірге оның құрылымынан өнер бөлімі бөлініп, оның негізінде Көркемсурет галереясы құрылды. Мұражай ғимараты Мұражай астананың орталығындағы президент ғимаратының жанындағы бұрынғы Осман мешітінің (Ұлы Махмуд паша мешіті) ғимаратын алып жатыр. Буюк мешіті — Софиядағы ең көне ғимарат. Бұл Османдар жаулап алған кездегі қаладағы ең көне ғимарат. Ғимаратты 1494 жылы Мехмед II Фатих салған. Ішкі қабырғалары ақ түске боялған, бірақ қоймаларда гүлді әшекейлердің қалдықтарын көруге болатын жерлер бар. Архитектурасы бойынша Буюк мешіті Пловдивтегі Джумая мешітіне және Түркиядағы кейбір мешіттерге ұқсайды. Сырттай қарағанда, мешіт әсерлі, кейде қатал көрінеді. Жоспарда бұл шаршы. Төбе күмбездері төрт үлкен бағанаға тіреледі. Ғимараттың бүкіл көлемі тоғыз тең бөлікке бөлінген, үстіңгі диаметрі бірдей, бірақ биіктігі әртүрлі күмбездермен жабылған. Ежелгі заманның өзінде күмбездерді қаңылтырмен қаптаған, ол бүгінгі күнге дейін сақталған. Ғимараттың интерьері кең, жеңіл, айқын және нақты бөлінуімен ерекше мәнерлі. Мұражай экспонаттары Бүгінгі күні мұражайдың тұрақты көрмесі төрт залда орналасқан: тарихқа дейінгі зал, қазына залы, орталық зал және орта ғасырлар залы. Экспонаттарға қазіргі Болгарияның түкпір-түкпірінен, жоғарғы палеолит дәуірінен (б.з.б. 1–1,5 млн. жыл) Екінші Болгар патшалығы дәуіріне (1185–1396) дейін табылған заттар кіреді. Археологиялық мұражайдың бірінші қабатында Фракия, Грек, Рим және Византия кезеңдерінің туындылары: римдіктердің саркофагтары (тас табыттары), ерте христиандық кезеңге тән символдық бейнелері бар Айя-Софияның мозаикалық едендері, римдік құлпытастар, соның ішінде Софиядағы қазба жұмыстары кезінде табылған тақтайша (3-ші ғасырдағы жануарлардың көрінісі бейнеленген) қойылған. Фракиядан шыққан Вулчитрун қазынасы (Vulchitrun treasure) ерекше құнды — салмағы 12,5 кг (27 фунт) ерекше пішінді 13 алтын ыдыстың жиынтығы. Бұл ыдыстарды бас діни қызметкер діни рәсімдерді орындау кезінде қолданған болуы мүмкін. Вулчитрун қазынасы арнайы қорғалатын бөлмеде сақталады. Стара-Загорада табылған құдай Аполлонның алтын жалатылған қола мүсінінде қолдары мен аяғының бір бөлігі жоқ. Шамасы, Аполлон сол қолында лира ұстағанға ұқсайды. Болгар ғалымдарының пікірінше, оның авторы ежелгі гректің ұлы мүсінші Пракситель мектебіне жатады. Бұл мектептің тағы бір туындысы Плевен маңындағы Рибен ауылынан табылған «Демалушы Сатир» мүсіні. Ғалымдар мүсін Праксительдің өз туындыларының бірінің көшірмесі деп есептейді. Танымал олжалардың қатарына бұғының қола мүсіншесі (б.з. д. 8 ғасыр) және Ловеч маңынан табылған 2-3 ғасырлардағы римдік саркофаг жатады. Сондай-ақ Мадара ауылының маңындағы жартасқа қашалған Мадара шабандозының нақты өлшемдегі көшірмесі де әсерлі. Мүсін негізгі кіреберістің алдындағы қабырғаға қарсы орналасқан. Екінші қабатта неолит дәуірінің артефактілері: саз балшықтан жасалған ыдыстар, еңбек құралдары мен культтік заттар, көне қару-жарақ пен қыш ыдыстар қойылған. Қабырғаларында Несебра шіркеулерінде және Болгарияның басқа да көне жерлерінде табылған иконалар мен фрескалардың жинағы бар. Дереккөздер