kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шоқай датқа

Шоқай Датқа Қарабекұлы – Қаратау өңірінде, ортағасырлық гүлденген қала болған Саудакентте 19 ғасырда өмір сүрген белгілі тарихи тұлға. Ұлы жүз - ысты руынан шыққан. Ысты руынан шыққан. Ол қара қылды қақ жарған әділдігімен, ауыздыға сөз бермес шешендігімен кеңінен танылған, жастайынан ел басқару ісіне араласып, рулар мен тайпалар арасында ғана емес, көрші жатқан туыстас елдер арасында мәмілегерлігімен аты шыққан қайраткер. Шоқай датқа 19 ғасырдың басында Саудакентте өмірге келген. Тарихымыздан белгілі, 19 ғасырдың екінші жартысына дейін Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс аймағы Қоқан хандығының ықпалында болды. Қаһарлы Қоқан ханы болған Омар, одан кейін Құдияр қазақтарға олардың арасынан шыққан беделді, ел арасында қадірі асқан ықпалды тұлғалар арқылы басшылық жасады. Қаратаудың теріскейіндегі қазақ елінің беделді, билікке араласа бастаған жас Шоқайына Қоқан билеушілерінің қалауы түсіп, оған хан сарайының лауазымды қызметі – датқа атағы берілді. Шоқай датқа Қарабекұлы Құдияр ханға және оның шылауындағы зорлықшыл топқа емес, өзінің халқына қалтқысыз адал қызмет етті. Сол замандағы оңтүстік өңірінің тарихи тұлғалары Сапақ датқа, Бөлтірік шешен, Байзақ датқа, Жәкел датқа, Майкөт ақын, басқа да белді азаматтармен қарым- қатынаста болды. Ел бірлігіне, халықтың болашағына байланысты мәселелерді солармен ынтымақта шешіп отырды. Ол Кенесары хан Шу бойына келгенде онымен дәмдес, тұздас болды. Оған қолдау көрсетті. Қырғыз, қазақ арасындағы дау-дамайларды шешуге араласты. Қоқан хандығында қызметте жүріп Шоқай датқа қазақ халқының дербес дамуын, тәуелсіздігін армандады және осы жолда күресті, өмірін арнады. Ол орыс халқымен экон. және әскери бірлікті жақтаған прогрессивті қайраткер болды. Оңтүстік қазақтарын Ресейге бірігуді жүзеге асырған тұлға да Шоқай датқа. Бұл жөнінде нақты тарихи дерек бар. Полковник Черняевтің өзінің басшылығына жолдаған хатында Қоқан хандығына да ықпалы зор, қазақтар арасында да зор беделге ие Шоқай датқа Қарабекұлымен осындай келісім болғандығын жазады. Шоқай датқаның орыстармен ынтымаққа баруын қатыгез Қоқан ханы кешірмейді. Кейбір деректер бойынша, Шоқай датқа кезекті бір сапардан оралғанда қоқандықтардың үзеңгісіне у жаққанынан қайтыс болады. Шоқай датқа – еліне, жеріне өлшеусіз қызмет жасаған, артында сөзі мен ісі қалған ірі тарихи тұлға. Оның өмірі мен қызметі қазақ елі тәуелсіздік алғаннан кейін ғана зерттеліп, жарық көре бастады. Шоқай датқа жайлы мемл. «Дарын» жастар сыйлығының лауреаты, ақын М.Ыбыраев дастан жазды. Жазушылар Б.Әбілдаұлы хикаят, Д.Шалқарбаев пьеса, М.Төлепбергенов, Ж.Миллионов зерттеу мақалалар арнады. 2001 ж. Алматыда «Үш қиян» баспасынан журналист Ж.Миллионовтың құрастыруымен және Шоқай датқаның тікелей ұрпағы, кәсіпкер Серік Аппазовтың демеушілігімен тарихи танымдық «Шоқай датқа» кітабы шықты. Сол жылы Саудакент а-ндағы өзінің кесенесі жанына Шоқай датқаның еңселі ескерткіші орнатылды. Оның 200 жылдығы Сарысу ауданы көлемінде кеңінен аталып өтті. Шоқай датқаның туған жері Саудакент а-ндағы кесенесі 19 ғ-да салынған, респ. мәндегі сәулет өнерінің үздік үлгісі болып саналатын бағалы тарихи ескерткіш. Ол мемл. қорғауға алынған. Сілтемелер
Тілеуғабылов Сүлеймен Мұстафаұлы

Тілеуғабылов Сүлеймен Мұстафаұлы (1935 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – техника ғылымының докторы (1993), профессор (1993). ҚР Инженер академиясының акададемигі Магнитогорск тау-кен металлургия институтын бітірген (1960). Магнитогорск металлургия комбинатында диірменші (1958–59), Қарағанды кеңестік халық шаруалар басқармасында бас домнашы (1965), Химиялық-металлургия институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1965–92), ҚР Инженер академиясы Жамбыл бөлімшесінің төрағасы (1992–94); 1994 жылдан Қарағанды металлургия институтында кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарды. 1992 ж. «Развитие теоретических положений и разработка технологии твердообычного и фосфорсодержащего сырья» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Координациялық байланыс

Координациялық байланыс, донорлы-акцепторлы байланыс – кешенді қосылыстарға тән химиялық байланыс түрі. Бөлшектердің біреуі донор, ал басқасы электрондар жұбының акцепторы болады. Акцептор деп бос деңгейі (орбитасы) мен оң заряды болатын,молекулалық (атомдық) жүйені айтады. Электрондар жұбы бос (бөлінбеген) жүйе донор деп аталады. Координациялық байланыс түзілгенде бөлінбеген электрондар жұбы донор мен акцептор үшін ортақ болады. Оның табиғатын түсіндіретін үш теория бар: валенттік байланыс, молекулалық орбиталь және кристалдық өріс. Алғашқы екеуі Координациялық байланысты коваленттік байланыстың бір түрі деп қарастырса, үшіншісі электрстатикалық әсерлесу күші деп есептейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 11-том
Құм қоян

Құм қоян – қоян туысының бір түрі. Құм қоян – қояндардың ішіндегі ең кішісі. Дене тұрқы 38 – 53 см, салмағы 1,5 – 2,5 кг. Арқасы мен бүйірі қоңыр, сұр, ал бауыры ақ түсті. Қазақстанда Арал Қарақұмы, Қызылқұм, Мойынқұм да және Қызылорда, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау облыстарындағы құмды жерлерде мекендейді. Құм қоян өсімдіктің 118 түрімен қоректенеді. Оның 66 түрі шөптесін өсімдіктер, 38 түрі бұталар, 14-і ағаш тектес өсімдіктер. Құ мқоян қорегін іздеуге ымырт түскен кезде, түнде шығады. Ұйығу қаңтар мен ақпанның аяғында басталады. Құм қоян – өте өсімтал, жылына 3 рет көбейеді, әр туғанда 1 – 9 көжектен табады. Көжегінің дене тұрқы 11 см, салм. 85 – 95 г болады. Құм қоян жыртқыш сүтқоректілер (түлкі, шиебөрі, қасқыр, дала мысығы, т.б.) мен құстар (бүркіт, жамансары, қарақұс, кезқұйрық, үкі, т.б.) аулап, қорек етеді. Көбейіп кетсе бау-бақшаға едәуір зиян келтіреді. Сондай-ақ, кейбір жұқпалы ауруларды таратады. Терісі жеңіл өнеркәсіпте пайдаланылады. Дереккөздер
Шеріпжан Марупұлы Нәдіров

Шеріпжан Марупұлы Нәдіров (10.5.1948 жылында туған, Алматы қаласында) – географиялық ғылым докторы (1995), профессор ҚазПИ-ді (1971, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясы-ның География институтында аға инженер, аға ғылым қызметкер (1971–1985), ҚазҰПУ-да және Қазақстан Ғылым Академияның Ұйғыртану институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1989–1995), Қазақстан Ғылым Академиясы-ның Шығыстану институты директорының орынбасары (1996–1998), Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында бөлім меңгерушісі (1998–2001) болды. 2001 жылдан Қазақстан Ғылым Академияның География инсттутында бас ғылым қызметкер, ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Экономико-географические проблемы трансформации территориальных структур и развитие интеграционных процессов в народном хозяйстве СУАР КНР и Республики Казахстан»тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Макроэкономикалық көрсеткіш

Макроэкономикалық көрсеткіш — жалпы экономика бойынша өндіру мен тұтыну көлемі, кірістер мен шығыстар, тұрмыс деңгейі, экономика құрамы, экспорт пен импорт, экономикалық өсу қарқыны, т.б. көрсеткіштер. Дереккөздер
Ақбұйым

Ақбұйым (А қ б и і м) — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Ұлы жүздегі Жалайыр тайпасынан таратылады. Ұраны — Бекбау, Бақтияр, таңбасы — тарақ. Ежелгі қонысы Алтынемел тауы мен Іле өзенінің арасы. Қыстауы — Іле өзенінің оң жағасы, Шолақ тауының іші, Алтынемелдің күнгей жақ беткейіндегі Бақтияр, Қосқұдық, Жартасты, Көктөбе жерлерінде. Жаздың ыстық айларында Қапал — Арасан тауларындағы Жалғызағаш, Қоянды, Арасан, Ақжар жайлауларына шыққан. Жидебай, Көшентоған, Теректі т.б. қыстаулардың маңына егін салған. Ақбұйым Сары, Құйас деген екі атаға бөлінеді, кейбір шежірелерде Құйас, Маман, Саман, Тұрлыбай, Көлбай, Есет, Дәуей деп таратылады. Тағы қараңыз *Ұлы жүз Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Құрбы

Құрбы — жас жағынан қатарлас, замандас адамдар. Құрбылардың бір айда не бір жылда туылып, түйдей жасты болуы шарт емес. Жас жағынан бір-екі кейде үш-төрт жас үлкен немесе кіші де болуы мүмкін. Құрбылар арасында әзіл-қалжың, сыйластық, пікірлестік жағы басым болады. Дереккөздер
Пайда нормасы

]] Пайда нормасы – пайданың авансыланатын капиталға қатынасы. Шаруашылықты жүргізу тиімділігінің‚ кәсіпкердің қолда бар өндіріс ресурстарын неғұрлым ұтымды пайдалана білуінің өлшемі ретінде қолданылады. Пайда нормасының шамасы (% есебімен көрсетіледі) қосылған құнның нормасына және капиталдың табиғи құрылымына байланысты, яғни ол авансыланатын капиталдың көлеміне ғана емес‚ сонымен бірге оның құрылымына да байланысты. Оған капиталдың айналымы да елеулі ықпал етеді – ол жыл бойына неғұрлым көп айналса‚ норма да солғұрлым жоғары болады. Пайда нормасының құрылымы: фирманың меншікті капиталының құны; сала бойынша орташа Пайда нормасы; нақты фирма пайдасының нормасы. Пайда нормасы – нарықтық экономиканың басты санаттарының бірі. Сілтемелер * Өтпелі кезең экономикасы * Қазақстан экономикасы * Капитал Дереккөздер
Октябрь (Алматы облысы)

Октябрь – Алматы облысы, Көксу ауданындағы ауыл, ауылдық округ орталығы. Аудан орталығы – Балпық би кентінен батысқа қарай 18 км жерде, Мұқыр және Мұқаншы өзендері аралығында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Тұрғыны 1,1 мың адам (2004). 1970 – 97 жылы 23-партсъезд атындағы қызылша өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Октябрьде және округке қарасты Бозтоған, Мұқаншы ауылдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Ішкі сілтемелер * Алматы Дереккөздер
Тіказулы орман пілі

Тіказулы орман пілі – жойылып кеткен пілдер тұқымдасының бір түрі. Плейстоцен кезеңінде Еуразия ормандарында тіршілік еткен ірі сүтқоректі. Орман пілінің сәл иіліп келген жоғарғы екі сойдақ тістері ұзын болған. Жақ тістері басқа түрлермен салыстырғанда жіңішке және тіс қатпарларының арасы сиректігімен ерекшеленген. Орман пілдері өзен, көл жағалауларындағы орман алқаптарында тіршілік етіп, негізінен ағаштың бұтақтарымен, жапырақтарымен қоректенген. Бұл тұқымдастың өкілдерінің қаңқалары Қазақстанда Ақмола, Алматы облыстарының жерінен табылған. Дереккөздер
Игорь Николаевич Нечаев

Игорь Николаевич Нечаев (11 наурыз 1933, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) — ғалым, ауыл шаруашылығының ғылыми докторы (1983), профессор (1984), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академиясы (2003). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1996). Қазақ ұлттық аграрлы университетін бітірген (1962). 1956–1984 жылдары Қазақ мал шаруашылығының ғылыми-зеррттеу институтында, Бетпақдала тәжірибе станциясында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді және басшылық қызметтер атқарды. 1984–1991 жылдары ВАСХНИЛ-дың батыс бөлімшесі төрағасының орынбасары, кейін Қазақ Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы президентінің орынбасары болды. 1991 жылдан ҚР Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталығында ғылыми кеңесші. Еңбектері Ғылыми еңбектері жылқының өнімділігін арттырудың селекциялық және технологиялық тәсілдеріне арналған. Нечаевтың басшылығымен және тікелей қатысуымен ет-сүт бағытындағы мұғалжар жылқысының тұқымдары шығарылды. Ол мұғалжар тұқымының және оның екі тұқымішілік және бір зауыттық түрінің авторы. 150-ден астам ғылыми еңбек жазған. Сыйлықтары Жылқы өсіруде ірі селекцияда нәтижелерге жеткені үшін академик А.И. Бараев атындағы сыйлық лауреаты (2002) атанды. Бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалары * Мясное коневодство (табунное), А., 1975; * Технология производства мяса, А., 1983; * Продуктивное коневодство, М., 1985; * Коневодство Казахстана, А., 1989. Дереккөздер
Мірәлі Баба

Мірәлі Баба – 12 ғасырда өмір сүрген діни ғұлама. «Сайрам туралы рисала» кітабында Мірәлі Бабаның ислам қағидаларына жетік болғандығы, дінді уағыздау мен ел арасына таратуда орасан зор еңбек еткендігі айтылады. Әкесі Мәлік шах I пен ұлдары Қожа Насыролла, Қожа Фатхоллалар өз дәуірінің оқымыстылары саналды. Сайрам ауылының маңында Мірәлі Бабаға арнап күмбез тұрғызылған. Кесене ғимаратының алғашқы нұсқасы 15–16 ғасырларда бой көтергенімен, кейіннен қирап, 19 ғасырда қайта орнатылған. Аумағы 9,8х6,4 м, күмбезінің биіктігі 9 м кесене төрт бұрышты портал-күмбез түрінде салынған, ішкі құрылымы аркалы қабырғалардан тұратын шаршы үй. Мойындығы мен күмбезін қасбетке қаратылған кірпіш белдеу бөліп тұр. Дереккөздер
Тілеужанов Матжан Мақсымұлы

Тілеужанов Матжан Мақсымұлы (15 желтоқсан 1927, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы – 1995, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы) — филология ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1987). Орал педагогикалық институтын (1950, қазіргі [http://www.wksu.kz/index.php?lang=kz Батыс Қазақстан мемлекетік университетін] ) бітірген. 1950 жылдан осы оқу орнында аға оқытушы, доцент, декан, кафедра меңгерушісі қызметін атқарған. «Қазақ әдебиетіндегі (прозасындағы) юмор мен сатираның идеялық көркемдік өзгешелігінің проблемалары» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми еңбектері қазақ әдебиетінің проблемалық мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Байқалып, Балықтар

Байқабыл, Балықтыарал — Балқаш коленінің солтүстік бөлігіндегі түбек. Оңтүстік-шығыс бағытта 20 км-ге созылған, ені 1 — 8 км, абс. биіктігі 396 м. Түбектің орта тұсы дөңестеу болып келеді. Жағаларының қатты тілімделген жерлерінде силур кезеңінің құмды туфтары кездеседі. Құнарсыздау сұр топырағында жусанды-сораңды шөптесін өсімдіктер өседі. Су жиегі — қамысты қоға. Дереккөздер
Шұңқыр өзені

Шұңқыр – Қорағаты алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Қырғыз Алатауындағы Шұңқыр асуынан алып, Қорағаты өзеніне жетпей Құлан ауылы тұсында тартылып қалады. Ұзындығы 32 км. Гидрологиясы Жоғары және орта ағысында арнасы тік жарлы келген. Төмендегі жағалауы жайпақ. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Суын ауданның шаруашылықтары егіске пайдаланады. Дереккөздер
Зияткерлік меншікті бағалау

Зияткерлік меншікті бағалау – иеленушісіне белгілі бір пайда беретін зияткерлік қызмет нәтижелеріне құқық көлемінің құнын айқындау. Халықаралық нормаларға сәйкес зияткерлік меншік өндірістік, ғылым, әдеби және көркем салалардағы зияткерлік қызметке қатысты құқықтар деген мағынаны білдіреді. Зияткерлік меншік өнеркәсіптік меншікке, коммерциялық құпия құқығына, авторлық құқық пен сабақтас құқықтарға бөлінеді. Зияткерлік меншік кәсіпорында жасалуы немесе сатып алынуы мүмкін, бірақ кез келген жағдайда оның құны бағалануды талап етеді, бұл баға зияткерлік еңбектің нақты нәтижелеріне құқықтарды иелену үшін заңды немесе жеке тұлға қанша төлеуге дайын екенінің ақшалай өлшемі болып табылады. Зияткерлік меншікті бағалау кезінде құнның бірнеше түрлері: нарықтық, есептік, инвестициялық, теңгерімдік құн түрлері пайдаланылады. Зияткерлік меншікпен жасалатын операциялардың тұрпатына қарай құнның келісімді, өткізу, бастапқы, қалдықтық, қалпына келтіру, тарату (жою), тағы басқалар түрлері де пайдаланылады. Құнның түрі бағалау мақсатына байланысты таңдалады. Зияткерлік меншіктің құны халықаралық тәжірибеде қабылданған тәсілдердің: шығындық, салыстырмалы (нарықтық) және табыстық тәсілдердің көмегімен бағаланады. Сілтемелер *[http://medialaw.asia/book/export/html/5419 Мүлікті бағалау] *[http://medialaw.asia/taxonomy/term/57?page=4 Құқықпен СМИ] Дереккөздер
Құрғақ аңғар

Құрғақ аңғар — көктемгі қар немесе жазғы жаңбыр суымен толығып, кейін құрғап қалатын арна. Өздігінен ондаған км-ден бірнеше жүздеген км-ге дейін созылады. Солтүстік Африкадағы Арабия шөлдерінде құрғақ аңғарды уәди (вади) деп атайды. Қазақстанда құрғақ аңғар көбіне жері шөлейтті Қызылорда (Қуаңдария), Қарағанды (Табақкеңтатыр аңғары), Алматы (Құрбақанас, Ортабақанас) облыстарында кездеседі. Дереккөздер
Потенциал

Потенциал (потенциалдық функция) — физикалық күш өрістерінің кең көлемді тобын (электрлік, гравитациялық, т.б.) және физикалық шамалардың вектормен көрсетілген өрістерін (сұйықтық жылдамдығының өрісі, т.б.) сипаттайтын ұғым. Әрбір векторлық шама а өзінің потенциалының градиентіне тең: а=gradj. Мұндай жағдайда векторлық өрісті потенциалдық деп атайды. Потенциал векторлық өрісті сипаттау үшін көмекші функция ретінде енгізіледі. Термодинамикада потенциал берілген жүйе күйін сипаттаушы макропараметрлерге байланысты функция ретінде қарастырылады. Потенциал арқылы термодинам. жүйенің барлық қасиетін анықтауға болады. Физикада потенциал ұғымының басқа мағынасы да бар. Мысалы, электр өрісінде ол бірлік зарядты электр өрісінің берілген бір нүктесінен шексіздікке тасуға кеткен жұмысына тең. Потенциал(Педагогика) - қандай да болсын міндетті шешу үшін, белгілі мақсатқа жету үшін пайдаланылуы мүмкін қайнар-көздер, мүмкіндіктер, құралдар, қорлар, белгілі бір саладағы жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің мүмкіндіктері. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Мірәлі Баба күмбезі

Мірәлі Баба күмбезі – архитектуралық ескерткіш. Сайрам ауылының маңында. Аңыз бойынша кесене 11–12 ғасырларда өмір сүрген киелі кісінің қабіріне 15–16 ғасырларда тұрғызылып, кейінгі кезде жойылып кеткен мазардың орнында тұр. М.Е. Массонның мәліметтері бойынша 1925 жылы күмбез әлдеқашан құлап қалған, ғимараттың соңғы қалдықтары мүлде бұзылған. Қазіргі құрылыс 19 ғасырдың аяғына жатады, көлемі 120х250х60 мм күйдірілген кірпіштен қаланған, жөнделген, сыланбаған, жобасы текшеленіп келген күмбезбен жабылған. Күмбездің сырты сыланған. Қасбеті биік аркалы қуысы бар порталмен нақышталған. Қуыс ойығынан кіре беріс есік шығарылған. Ішкі құрылымы аркалы қабырғалары бар шаршы үй болып келеді. Қабырғалары мен едені сыланған. Дереккөздер Тағы қараңыз * Мірәлі Баба
Желдіқара (тау, Алматы облысы)

Желдіқара – Жетісу облысы Көксу ауданы жерінде орналасқан тау. Айнабұлақ және Сарыөзек стансалары аралығында. Жер бедері Тау сілемдері, негізінен, ұсақ шоқылы қыраттар болып келеді. Абсолюттік биіктігі 1357 м. Шығыстан батысқа қарай ұзындығы 10 км-ге созылған, ені 8 км-ге жуық. Батыс және оңтүстік беткейі тік жарқабақты. Геологиялық құрылымы Каледон қатпарлығы жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Таудың етегі жазық, сайлы-жыралы, шөбі тықыр келген. Мұнда изен, жусан, бетеге, селеу, тобылғы, қараған өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Ибадулла Үмбетаев

Ибадулла Үмбетаев - 1951 жылы сәуір айының 15-і Түркістан облысы Жетісай ауданы Үлгілі ауылында дүниеге келді. *1972 жылы Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы интститутын ( қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірді *1972–78 жылдары аралығында :Мақтаарал мақта шаруашылығы тәжірибе станциясында аға лаборант, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі *1978–78 жылдары аралығында :КСРО Мақта ғылыми-зерттеу институтында аспирант *1979–82 жылдары аралығында :Түркістан облысы Жетісай ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бас агрономы, аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, кеңшар директоры *1982–88 жылдары аралығында :Келес ауаткомы төрағасының орынбасары, аудандық агроөнеркәсіп бөлімінің төрағасы *1988–91 жылдары аралығында :Шымкент (қазіргі Оңтүстік Қазақстан) облыстық агроөнеркәсіп бастығының орынбасары, 1-орынбасары, Бөген ауаткомының төрағасы *1991–92 жылдары аралығында :бұрынғы Шымкент облысы аткомы төрағасының орынбасары *1992–97 жылдары аралығында :Жетісай ауданының әкімі *1997 жылы Мақтаарал су шаруашылығы жүйесі басқармасының бастығы *1997–99 жылдары аралығында :Мақтаарал ауданының әкімі *2004 жылы ауыл шаруашылығы ғылымының докторы *1999–2006 жылдары аралығында :Мақтаарал мақта шаруашылығы тәжірибе станциясының директоры *2006 жылдан Мақта шаруашылығы ғылыми зертттеу институтының директоры қызметін атқарады. Ибадулла Үмбетаев «Научные основы сортовой технологии возделывания хлопчатника на мелиорируемых почвах юга Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады. Дереккөздер
Координациялық сан

Координациялық сан – кристалдық тордағы әрбір атомның (ионның) айналасында бірдей қашықтықта орналасқан ең жақын атомдардың (иондардың) саны. Кристалдық тордағы металдар үшін Координациялық сан 8 және 12, ал кешенді қосылыстардағы Координациялық сан 1-ден 12-ге дейін болады. Егер іргелес орналасқан атомдардың (иондардың) арасын өзара түзумен қосса, онда координациялық көпжақ деп аталатын фигура шығады. Мысалы, хлорлы натрийдің кристалдық торында натрийдің әрбір ионын октаэдр/октаэдрдыңъъ бұрыштарында орналасқан хлордың 6 ионы қоршап тұрады. Осы иондар саны натрийдің немесе хлордың Координациялық саны деп аталады. [[Анион мен катион радиустарының айырмашылығы азайған сайын Координациялық сан артады. Керісінше, иондардың радиустарының айырмасы артқан сайын Координациялық сан азаяды. 2-ге тең Координациялық сан бір валентті күміс, алтын, мыс, т.б. кешенді қосылыстарда кездеседі. Мысалы, [CuCl2]–, [Ag(NH3)2]+, [AgCl2]–. Мұндай кешендерде орталық атом мен екі лиганд бір түзудің бойына орналасады, демек құрылысы түзу сызықты болады. Координациялық саны 3 болатын қосылыстар сирек кездеседі. Олардың құрылысы тең қабырғалы үшбұрыш болады. Кешен түзушінің Координациялық саны 4 болғанда кешенді ионның құрылысы тетраэдр немесе квадратты болып келеді. Координациялық саны 5-ке тең кешендер онша көп емес. Мұндай кешендердің құрылысы үшбұрышты бипирамида немесе квадратты пирамида пішінді болады. Ең жиі кездесетін Координациялық сан– 6. Мұндай кешендердің құрылысы октаэдр пішінді. Алтыдан үлкен Координациялық сан сирек кездеседі. Ондай кешендерді 5-және 6-периодтағы d-металдар, лантаноидтар мен актиноидтар түзеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том
Сүт бездері

Сүт бездері – адам мен жануарларда сүт түзетін қос без. Малда оны желін деп атайды. Адамда сүт бездері 15 – 20 безді бөліктерден тұрады. Осы бөліктерде ана сүті түзіледі. Сүт бездерінің өсіп-жетілуі ішкі секреция бездерінің (гипофиз, қалқанша безі, т.б.) бөліп шығаратын гормондарына байланысты. Бұл кезең қыздарда (жыныстық жетілу кезеңінде) 10 – 12 жаста байқалады. Cүт бездерінің толықтай қалыптасуы 18 – 20 жаста аяқталады. Cүт бездеріндегі физиологиялық және анатомиялық өзгерістер етеккір келгенде немесе жүктілік кезінде айқын көрінеді. Cүт бездері әйел босанғанда және жас сәбиді емізгенде өзінің даму шегіне жетеді. Ал климакс кезінде кері процесс жүреді. Cүт бездерінің негізгі қызметі – сүт шығару. Бұл процесс гипофиздің алдыңғы бөлігінде шығарылатын гормондар (пролактин, маммотеген – Қ және ҚҚ, т.б) арқылы басқарылады. Баланы ана сүтімен ұзақ уақыт емізу пролактин мен эстроген гормондарының қызметіне байланысты. Cүт бездерінің жағдайына эндокриндік жүйенің аурулары үлкен әсер етеді. Мысалы, қыздар мен әйелдерде жыныс органдарының (аналық бездердің) жұмысы бұзылса, Cүт бездерінде қатерсіз ісіктер пайда болады. Сондай-ақ әйелдерде мастопатия жиі кездеседі. Әйел организміндегі гормондық тепе-теңдіктің бұзылуы нәтижесінде сүт бездерінде пайда болатын ісікті түйіндер көбінесе бала таппаған немесе сәбиін емізбеген әйелдерде жиірек байқалады. Сүт бездеріндегі қабыну үдерістері, негізінен, мастит кезінде көрініс береді. Cүт бездерінің ауруларын болдырмау үшін жыныс жүйесі ауруларын дер кезінде емдеу; әсіресе босанғаннан кейінгі кезеңде жеке бастың гигиенасын сақтау; сәбиді емізу ережелерін бұлжытпай орындау қажет. Егер сүт бездерінде түйін пайда болса, дереу маммологқа қаралу керек. Cүт бездеріндегі қандай да бір өзгерістерді флюрография және маммография – рентгенологиялық әдістерімен анықтайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Потенциалдар айырмасы

Потенциалдар айырмасы - электр заряды бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда электр өрісі күшінің атқаратын жұмысының сол зарядтың шамасына қатынасы. Потенциалдар айырмасының өлшем бірлігі — вольт (В). Потенциалдар айырмасы ұғымы өріс күшінің жұмысы зарядтың қозғалыс траекториясына тәуелсіз болғанда ғана қолданылады. Бұл жағдайда екі нүктенің Потенциалдар айырмасы осы нүктелердің орындары арқылы бір мәнді анықталады. Егер j1, j2 — зарядтың бастапқы және соңғы нүктелеріндегі потенциалдары болса, онда потенциалдар айырмасы: uj1–j2, ал потенциалдың өзгеруі Djj2– –j1=–u. Бірлік оң заряд бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда электр өрісі атқаратын жұмыс осы нүктелер арасындағы электр кернеуі деп аталады. Электр өрісі стационар болса, кернеу мен потенциалдар айырмасы бірдей болады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы немесе
Леонид Павлович Ни

Леонид Павлович Ни (9.4. 1923, Ресей, Владивосток қ. – 30.7.2005, Алматы) – металлург-ғалым, техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1969), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі (1994). Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1946) және аспирантурасын (1951) бітірген. 1951 жылдан Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1970 – 1981). Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері алюминий тотығының (глинозем) физикасы-химиясы мен технологиясын зерттеуге арналған. Павлодар алюминий зауытында төменгі сапалы бокситтерді өңдеудің жаңа тәсілін жасап, өндіріске енгізді (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1980). Кеңқұрамды глиноземі бар жүйелердің құрылымдық және фазалық ауысуларын, алюминий ерітінділеріндегі күрделі зат алмасуларын, қатты фазалардың кристалдану процестерін, олардың метатұрақты және нағыз тепе-теңдік жағдайындағы құрылымдық түрлендірілу тәсілдерін зерттеді. Ни Леонид Павлович 700-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 15 монографиясы, 100-ден аса патенті мен авторлық куәлігі бар. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған. Шығармалары * Щелочные гидрохимические способы переработки высококремнистых бокситов, А., 1967; * Переработка высокожелезистых бокситов (физикохимия и технология), М., 1979 (соавт.); * Комбинированные способы переработки низкокачественного алюминиевого сырья, А., 1988 (соавт.). Дереккөздер
Төрешілдік

Төрешілдік – мемлекетаралық саяси қарым-қатынаста және мемлекеттің ішкі даму мәселелерін реттеуде қолданылатын құбылыс. Төрешілдік сонымен қатар қоғамдық қозғалыстар мен партиялар қызметтерінде де кездеседі. Қазіргі қоғамда төрешілдік құбылысы кең тараған. Мысалы, Қазақстан 2008 жылы Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық одағына төрешілдік етуге ниет білдіруде. Халықаралық дау-шар мен шиеленістерді шешуде үшінші бір бейтарап мемлекетті төрешілдікке тағайындау арқылы шешу кең қолданылатын тәсіл. Біріккен Ұлттар Ұйымы және оның Қауіпсіздік кеңесі, ОБСЕ-нің Еуропа кеңесі секілді халықаралық ұйымдар әлемдік немесе аумақтық мәселелерді реттеу мақсатында төрешілдік айтады. Сілтеме
Құрғақшолақ

Географиялық орны Құрғақшолақ, Майжеген, Ақтасты – Жамбыл облысының Шу, Алматы облысының Балқаш аудандарындағы өзен. Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабы 457 км². Бастауы Құрғақшолақ Шу-Іле жотасындағы Айтау бұлақтарынан басталып, Серәлі бейітінен солтүстікке қарай 7 км жерде тартылып қалады. Гидрологиясы Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Арнасында көктемде ғана ағын болады. Алабы мал жайылымы. Дереккөздер
Гүлнәр Ермұратқызы Нәдірова

Гүлнәр Ермұратқызы Нәдірова (28.10.1955 жыл, Қарағанды қаласы) – филология ғылымдарыны докторы (2006). Ленинград (1978, Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін және Мәскеу қаласындағы Шығыстану институтының аспирантурасын (1990) бітірген. 1978 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент болды. 1997 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Эволюция художественного создания в современной арабоязычной литературе Туниса» тақырыбында доктор диссертация қорғады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kk.convdocs.org/docs/index-65903.html ғылым докторы ғылыми дәрежесіне қайта аттестатталғандар]
Байқағыштық

Байқағыштық — адамның қандай да бір нысанаға назарын аудара білуі, құбылыстар мен заттардың елеулі, өзіне тән, сонымен бірге аса елеулі емес қасиеттерін байқай білу және қабылдау. Адамның жақсы қасиеттерінің бірі. Ол көп аңғарылмайтын, мән берілмейтін нәрселерге ерекше зейін қою түрінде көрініс береді. Оған ие болу жіті көру мен қалтқысыз естуді, бір зат пен екінші заттың байланысын аңғара білуді қажет етеді. Байқағыштық қасиет адамның өмір сүрген ортасына, алған тәлім-тәрбиесіне, мамандығына, айналысқан кәсібіне де байланысты. Мысалы, аңшылықты кәсіп еткен адамдар басқаларға қарағанда аң-құстың ізіне қарап, оның түрін, дене бітімін, т.б. қасиеттерін жақсы ажыратады. Байқағыштық — өмірдің әр саласы үшін өте қажет. Ол, әсіресе, ғылыми жұмыста, ақын-жазушының өмірінде, әскери және мұғалімдік қызметте ерекше орын алады. ::Aдамның жақсы қасиеттерінің бірі. Байқағыштық кез келген уақытта көзге ілінбейтін, ілінсе де оған көбінесе мән берілмейтін нәрселерге ерекше зейін қоюшылық. Мәселен, бүркіт пен тазының арасындағы шайқастың ұсақ-түйектерін тек жақсы аңшы ғана байқай алады. Осы суретті А.Құнанбаев «Қан сонарда бүркітші шығады аңға» деген өлеңінде жақсы көрсеткен: «Біреуі көк, біреуі – жер тағысы, Адам үшін батысып қызыл қанға, Қар аппақ, бүркіт қара, түлкі қызыл, Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға» - «қар аппақ», «бүркіт қара», «түлкі қызыл» деген тіркестерде кез келген адамға байқала бермейтін көріністер сөз болып отыр. Мұндай сөздерді осы нәрсені өте жетік білетін адам ғана айта алады. Байқағыштық жаңа фактілерді білуге құмарлықты, олардың егжей-тегжейін білуді, адамның әрдайым қабылдауға даярлығын тілейді. Сонымен қатар жіті көру мен қалтқысыз естуді, бір зат пен екінші заттың байланысын аңғара білуді қажет етеді. Байқағыштық қасиет – адамның өмір сүрген ортасына, алған тәлім-тәрбиесіне, мамандығына, айналысқан кәсібіне байланысты. Осы айтылғанды да көптеген фактілер дәлелдейді. Мәселен, Австралияның абориген тайпасының балалары шөл даладағы мың сан «белгілерді» қатесіз оқи алады, құмға түскен ізге қарап, көптеген '«құпия сырларды» ашады. Олар қандай құстың ізі суатқа келетінін, кенгурудың тырнағы тиіп, аударылып түскен жалпақ тастың жерге қарап жатқан бетінің аз-маз өзгергенін, ізге иқарап адамның оң иығында ауыр заттың барлығын, бойының ұзындығын, денесінің салмағын табады. Байқағыштық – өмірдің әр саласы үшін өте қажетті қасиет. Байқағыштық әсіресе ғылыми жұмыста, мұғалімдік қызметте, ақын-жазушының өмірінде ерекше орын алады. Қабылдаудың кейбір түрлері (көру, есту, қозғалыс, сипай сезу) түйсіктердің түрлеріне қарағанда күрделі болады. Демек, қабылдауда бірнеше анализаторлар бірлесіп жұмыс істейді. Мәселен, қозғалыс анализаторының қабылдаудың барлық түрінде де кездесетіндігі біздің осы айтқанымызға дәлел бола алады. Дереккөздер
Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков

Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков (17.5.1927, Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылы – 23.5.2004) – еңбек ардагері, облыстың құрметті азаматы (2002). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Еңбек жолын ауылдық Кеңестің хатшысы болып бастаған. 1959-65 жылдары облыстық партия комитеті ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, аумақтық ұжымшар-кеңшар басқармасының бастығы, 1965–75 жылдары Созақ және Бөген ауданы партия комитеттерінің бірінші хатшысы, облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, облыстық партия комитетінің хатшысы болып қызмет атқарды. 1976–87 жылдары облыстық орман шаруашылығы және орманды қорғау басқармасының бастығы болды. 1992 жылы Халықаралық Д.А. Қонаев атындағы қордың облыстық филиалының президенті болып сайланды. Бүкілодақтық дәрежедегі дербес зейнеткер. Ленин, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет белгісі» ордендерімен, 7 медальмен марапатталған. Шымкент қаласының, Түркістан, Ордабасы, Созақ аудандарының құрметті азаматы. Сілтемелер
Құрман Ата

Құрман Ата (Құрбан Ата) — (шамамен 1604 – 1712, Сауран қаласы) – діни қайраткер. Қоңырат тайпасының Көтенші руы Жаманбай тармағынан шыққан. Өмірбаяны Ел ішінде сақталған деректерде Құрман Атаның тоғыз жасында әкесі қайтыс болады. Күнкөрістері қиындаған соң, ағалары мал ұрлап, «Қыл белбеу» ұры атанады. Ұрлықтарын айтып қоя бергендіктен, Құрман Атаның көзін байлап, Созақ өңіріндегі Жартөбе деген жерге апарып тастайды. Ол хантағылық Ақтамбердіден діни оқу үйреніп, соңынан Түркістан медресесінен екі жыл дәріс алады. Отыз жастан асқанда туған жері Сыр бойына оралады. Меккеге қажылыққа барады. Діни білімі, ақыл-парасаты, турашылдығымен аты шыққан ол ел ішінде әділ би, Құрман әулие атанған. Тәуке хан тұсында қабылданған қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы «Жеті жарғыны» жасауға қатысқан. Тәуке хан кеңесшілерінің бірі болған. Құрман ата ұрпақтары Құрман Атаның ұрпақтары Түркістан облысы жəне Қызылорда облыстарына тараған. Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданындағы Арыстан Баб кесенесі жанында Құрман Атаға күмбезді сағана орнатылған. Е. ӘкімқұлұлыҚұрман Атаның өмірін негізге ала отырып «Құрман ата» романын жазды (2004). Дереккөздер
Қуаныш Жетпісұлы Балтабаев

Балтабаев Қуаныш Жетпісұлы (1948 жылы туған, Зеренді ауданы Айдабол ауылы) — эконономика ғылылым докторы (2000), профессор (2001). Қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1976). 1966 — 67 жылы жүргізуші болды. 1967 — 70 жылы Әскери теңіз флотында әскери борышын өтеген. 1976 — 81 жылы зерттеуші-стажер, аспирант, 1981 — 99 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1999 — 2001 жылы [http://www.enu.kz/kz/ Еуразия Ұлттық университетінің] доценті, кафедра меңгерушісі, 2001 — 02 жылдары ҚР Парламент Сенатының аппаратында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2002 жылдан бастап ҚР Конституциялық Кеңесінің мүшесі. «Құрмет» орденімен марапатталған. 50 астам мақаланың, монографияның авторы.. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Потенциалдық тосқауыл

Потенциалдық тосқауыл — бөлшектердің кез келген түрі үшін жоғары потенциалдық энергиясы бар шектелген ұзындықтағы аймақ. Квантты- механикалық эффектілерді ескермегенде (мысалы, туннелдік эффект), Потенциалдық тосқауылды энергиясы оның биіктігінен асатын бөлшектер ғана басып өте алады. Электрондар үшін потенциалдық тосқауыл өткізгіштігі әр түрлі орталардың шекарасында пайда болады. Әр түрлі өткізгіштердің түйіспесі үшін және шалаөткізгіштегі электронды-кемтіктік өткел үшін потенциалдық тосқауыл осы түйіспе жасалған материалдардың шығу жұмыстарының айырымына сәйкес келіп, электрон заряды мен түйіспелік потенциалдар айырымының көбейтіндісі тең болады. Дереккөздер
Сәуле Полатқызы Назарбекова

Сәуле Полатқызы Назарбекова (3.12.1956 жылы туған, Шымкент) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (2001), профессор (2002). Қазақ химия-технология институтын (ҚазХТИ) бітірген (1979). 1979–80 жылдары ҚазХТИ-да инженер, ғылыми қызметкер. 1981–90 жылдары ҚазМУ-да ғылыми қызметкер, 1990 жылдан М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекетік университетінде ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент, жалпы білім беру пәндері кафедрасының меңгерушісі. Комплекс түзуші металдардың ғылыми негіздерін жасау және аса таза бейорганикалық қосылыстарды алу мәселесін зерттейді. 2 ғылым кандидатын даярлаған.«Комплексообразование гибридов и гасогенидов щелочных, щелочно-земельных металлов, редкоземельных элементов в диэтиловом эфире и получение чистых веществ» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады.100-ден астам ғылыми еңбегі жарияланған, оның біреуі монография, алтауы оқу құралы және патент. Дереккөздер Сілтемелер *Химия *Қазақ химия-технология институты *Инженер
Операнд

Операнд (лат. operandum, operor – жұмыс істеймін, әрекет етемін) – компьютер командасында немесе бағдарламасында кез келген операцияға (іс-әрекетке) қатынасатын мәліметтер элементі. Олар арифметикалық немесе басқа операциялар таңбаларымен біріктіріледі. Компьютер кез келген амалды – операцияны Операнд түріндегі екі сан арасында жүргізеді, мысалы, алу операциясына азайғыш және азайтқыш түріндегі екі Операнд қатынасады. Компьютердің машиналық командасында Операндтар нақты түрде немесе олардың адрестерін беру арқылы көрсетіледі. Бағдарламалау тілдерінде Операндтар арифметикалық, логикалық өрнектердегі тұрақтылар, айнымалылар, функциялар, т.б. түрінде беріледі. Мысалы, х-3,1415cos(а) арифметикалық өрнегінде Операндтар болып х, 3,1415 сандары және cos(а) функциясы саналады. Сілтемелер * Компьютер * Код * Арифметика Дереккөздер
Құттыбай

Құттыбай, Қу дауысты Құттыбай (шамамен 1700–1770) — би. Найман тайпасының Қаракерей руының Сыбан бөлімінен шыққан. Арғы аталары Жанкөбек, Нарынбайлар өз заманында әйгілі билер болған. Құттыбай 1760 жылы Абылай және Әбілмәмбет хандардың тапсырмасымен Пекинге Цинь императоры Цяньлунге қазақ елшілігін басқарып барды. Елшіліктің сапары нәтижелі болып, Қытаймен шекарадағы аймақтарға қазақтардың қоныстануына жол ашылды. Қазақ саудагерлерінің Үрімжі, Құлжа, Шәуешек қалаларына келіп сауда жасауына рұқсат етілді. Құттыбайдың баласы Байғара, немересі Ақтайлақ билер де әйгілі адамдар болды. Ақтайлақ би 1773 жылы Әбілпейіз хан мен Болат сұлтанның атынан Ежен ханға елші болып барған. Даналық, озық ойлылылық, батылдық, батырлық, қаталдық пен мейірім, байлық, біліктік, кісілік, парасат пен тектілік аталатын бар қасиет бір басынан табылып елге қызметі айырықша өткендіктен де болар Дулат жырау бабамыздың тұлғасын былай сомдаған ғой: "Қу дауысты Құтыбай, Қазақ туын көтерді. Даналықпен айырды, Келер менен кетеді. Өтірік деші қанеки, Мен айтпаймын бекерді. Тұлпар мініп, ту алып, Олжа салды еліне. Тояттаған сұңқардай, Құйылып еді жеміне. Қазықтай жерге қадады. Дұшпанын деген "сені ме". Тізе қосып теңесті, Тепкісі тең теңіне!" Дереккөздер
Потенциалдық шұңқыр

Потенциалдық шұңқыр — бөлшектер өзара әсерлескенде бөлшектердің потенциалдық энергиясының оның сыртындағыдан аз болатын физикалық табиғаты анықталатын кеңістіктің шектеулі бөлігі. Потенциалдық шұңқырдың формасы мен оның мөлшерлері бөлшектердің өзара әрекеттесуінің физикалық табиғатымен анықталады. Атом электронының ядроға тартылуын сипаттайтын кулондық потенциалдық шұңқыр — маңызды жағдай болып есептеледі. “Потенциалдық шұңқыр” түсінігі атомдық және молекулалық физикада, қатты денелер мен атомдық ядро физикасында кең қолданылады. Дереккөздер
Ибраһим І (Шығыс Қарахан)

Ибраһим І – Шығыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі (1057 – 59). Ибраһим І-нің әкесі Мұхаммед өзінің ағасы, Қарахандар әулеті мемлекетінің ұлы ханы Сүлеймен ибн Жүсіп Арслан ханмен билік үшін күрес жүргізеді. Мұхаммед билік басына келіп, бұғыра хан атағын алады. Кейін ол үлкен баласы Хусейн чагры тегінді өзінің мұрагері етіп тағайындайды. Бірақ Мұхаммед ханның екінші әйелі өзінің баласы Ибраһим І-ді таққа отырғызбақ болып, оның мұрагеріне у беріп өлтіреді. Ибраһим І билік еткен қысқа уақыт аралығындағы тарихи оқиғалар жөнінде деректер тапшы. Ибраһим І таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Барсханды билеуші Янал тегінге қарсы жорықта қаза тапқан. Тағы қараңыз *Қарахан мемлекеті Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Тілеулиев Талап Әбдіманапұлы

Тілеулиев Талап Әбдіманапұлы (2.1.1941 ж.т., Оңт. Қазақстан облысы Шымкент қ.) – экономика ғылымының докторы (1984), профессор (1984). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984). Қазақ политехникалық институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. [http://site.kstu.kz/?page_id425&langkz Қарағанды политехникалық институты] нда лаборант, стажер-зерттеуші (1964–66), 1966 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетінде аспирант, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері өндірісті басқару функциялары мен методологиясына арналған. Дереккөздер
Зенон Элейлік

.]]Зенон, элейлік (б.з.б. 490 – 430 ж.ш., Оңт. Италия, Элея қ.) – ежелгі грек философы. Зенон дүниенің біртұтастығы туралы Парменид (б.з.б. 540 ж.ш.) ілімін дамытып, сезімдік болмысты түсініп болмайды деп дәлелдейді. Аристотель Зеноны диалектиканың негізін салушы деп атаған, себебі ол қайшылықтарды ашумен көп шұғылданып, қарама-қарсы пікірлер мен қайшылықтар туралы айтыс көмегімен немесе оларды талдап түсіндіру арқылы ақиқатқа жете аламыз деп ойлаған. Ол ғылым тарихында өзінің әйгілі парадокстерімен (апорилері) белгілі. Зенонның парадокстерінің негізгі мәні мынада: үздіктілік, алуан түрлілік, қозғалыс сезім мүшелері қабылдайтын әлемнің көрінісі ғана, бұл көрініс айқын ақиқат емес, дүниенің шын мәнін тек ойлау арқылы түсініп білу. Зенон өзінің диалектикасында “дұрыс ой қайшылықсыз болуға тиіс” деген қағидаға сүйенеді. Үздіктілік, әр түрлілік, қозғалыс ұғымдары қайшылыққа соқтырса, онда бұл ұғымдардың негізі қате, сондықтан бұларға қарама-қарсы үздіксіздік, біртұтастық, тыныштық сияқты ұғымдардың ақиқат болғаны деп тұжырымдайды. Зенонның апорилері ежелгі дәуір философиясының дамуында маңызды кезең болды. Сонымен бірге бұл парадокстер жаңа заман философиясының, әсіресе, математиканың дамуына, оны филос. тұрғыдан негіздеуге елеулі ықпал етті. Дереккөздер
Ниагара сарқырамасы

Ниагара су құламасы — Солтүстік Америкадағы АҚШ пен Канаданың шекарасымен ағып өтетін Ниагара өзенінің орта ағысындағы алып сарқырама. Географиясы Сарқырамалардың негізгі бөлігі Канаданың Онтарио провинциясында және АҚШ-тың Нью-Йорк штатында орналасқан. Эри мен Онтарио көлдерінің қысқа аралығында Ниагара өзені 100 метрге жуық биіктіктен төмен қарай құлап ағады. Су құламасының астындағы тау жыныстары доломитті әктастар мен сазды тақтатастардан тұрады. Әктастардан тұратын кемері үнемі шайылудың әсерінен Эри көліне қарай жылына 7 – 10 см жылжуда. Ниагара су құламасы Козий аралымен 2 бөлікке бөлінген: канадалық (“таға” – тоғыз жүз метрлік доға) бөлігінің биіктігі 48 м, ені 800 м және америкалық бөлігінің биіктігі 51 м, ені 300 м. Судың гүрілі 25 км жерге дейін жетеді. Туризм дамыған. Сарқыраманың су қуаты гидроэлектростанциялар арқылы электр энергиясын өндіру үшін қолданылады. Сарқырамалардың жанында су шашырандысынан пайда болатын кемпірқосақтарды көруге болады. Бөліктері Ниагара сарқырамасы үш сарқырамадан тұрады: # Таға сарқырамасы (Horseshoe Falls): Ең үлкен және ең әйгілі сарқырама. Ол Канада жағында орналасқан және аттың тағасы тәрізді иіліп келгендіктен осылай аталған. Судың негізгі ағыны осы жерден құлайды. # Америка сарқырамасы (American Falls): Екінші үлкен сарқырама, АҚШ жағында орналасқан. Оның ұзындығы Таға сарқырамасынан кішірек, бірақ оның өзіндік сұлулығы бар. # Фата сарқырамасы (Bridal Veil Falls): Ең кіші сарқырама, ол Америка сарқырамасының жанында орналасқан. Ол нәзік және жіңішке көрінеді, сондықтан “фата” деп аталған. Галерея Тағы қараңыз *Ұлы көлдер Дереккөздер Сілтемелр * [http://www.niagarafalls.ca/ «Official Website of Niagara Falls»] * [https://waterfallsofontario.com/niagara-falls.php Waterfalls of Ontario - Niagara Falls] * [https://archive.today/20061009004524/http://www.archives.gov.on.ca/english/exhibits/freeland/index.html Panorama] * [http://www.nflibrary.ca/nfplindex/ Historic Niagara Digital Collections] * [https://web.archive.org/web/20080228083429/http://www.hq.usace.army.mil/cepa/pubs/nov99/story16.htm U.S. Army Corps of Engineers] * [http://www.history.com/topics/niagara-falls The History of Niagara Falls] * [https://visitingniagarafalls.com/attractions/ Niagara Falls Attractions] * [https://books.google.com/books?idytwDAAAAMBAJ&dq1954+Popular+Mechanics+January&pg=PA115 "Niagara Power Goes Under Ground"] * [http://niagarafallsupclose.com/american-attractions/niagara-power-vista/ Niagara Power Vista] * [https://www.youtube.com/watch?v=_CWh6i4jSxQ Niagara] * [http://cathymariebuchanan.com/the-day-the-falls-stood-still The Day the Falls Stood Still] * [http://www.mcclelland.com/catalog/display.pperl?isbn=9780771034763 The Whirlpool]
Тасқын

Тасқын – қар мен мұздықтың тез еруінен және мол нөсер жаңбырдан өзен деңгейінің қысқа мерзімде күрт көтерілуі. Тасқынның су тасудан айырмашылығы жылдың кез келген уақытында болады. Егер Тасқын өзеннің жеке бір бөлігінде байқалса, онда бұл құбылыс ағыспен төмен қарай қатты шапшаңдықпен (жазық өзендерде – 5 км/сағ., тау өзендерінде 45 км/сағ.) таралады. Күшті Тасқындар су басуына ұласуы мүмкін. Ағыны реттелген өзендер алқабына Тасқын қауіпті емес. Пайда болу себептеріне байланысты су тасқынын шартты түрде үш топқа бөлуге болады: # күшті жауын-шашыннан немесе қардың (мұздың) тез еруінен; # қуалай соққан желдің әсерінен және өзеннің теңізге құятын сағаларында; # су астында жер сілкінудің салдарынан пайда болады. Мұнда аса ірі толқындар көтеріліп, жойқын кушпен жағалауға соғады, толқынның биіктігі 15-30 метрге дейін кетеріліп, таралу жылдамдығы сағатыпа 400-800 километрге жетуі мүмкін.
Ибраһим І (Батыс Қарахан)

Ибраһим І, Бөрі тегін, Тамғаш хан (1052 – 1068) – Батыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі. 1037 жылы Қарахандар әулеті мемлекетінің батыс бөлігінде билік құрған Әли тегін әулетінің ұрпақтарымен күресе отырып, ол өзіне Мауераннахрдың басым бөлігін қаратты. 1040 жылы Бөрі тегін Әли тегін ұлдарының қолындағы Мауераннахрдың қалған бөліктерін қаратып, Бұхара мен Самарқанда өз атынан теңге соқтырады. Осы кезден бастап ол Тамғаш хан (Хандардың ханы) деген жоғары лауазымға ие болады. 1060 жылы Ферғана өлкесін өз иелігіне қосып, Шаш пен Түнкет қалаларын алады. Ол билік еткен тұста мемлекетті басқару ісін жақсартуға күш салды. Ферғанада ақша жүйесін ретке келтірді. Мемлекеттегі әр түрлі діни ағымдарға қарсы күрес жүргізді. Тақ мұрагері етіп баласы Шамс әл-Мүлік Насырды тағайындаған. Тағы қараңыз *Қарахан мемлекеті Дереккөздер
Клара Ғалымбекқызы Нәдірова

Клара Ғалымбекқызы Нәдірова (1933 жылында туған, Ресей, Новосибирск облысында Барабинск қаласында) – медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор, ҚР Жаратылыстану ғылым академиясының корпорация мүшесі. Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) және Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын (1963, Мәскеу қаласында) бітірген. Теміртау қаласында цех дәрігері (1958–1960), Еңбек гигиенасы және кәсіптік аурулар институтында (1963–1964, Қарағанды қаласында) ғылыми қызметкер болды. 1964 жылдан Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Эпидемиология и медико-социальный прогноз перинатальных поражений мозга детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Тілеулин Серік Жұмағалиұлы

Серік Жұмағалиұлы Тілеулин (6 қантар 1926 жыл, Петропавл, Солтүстік Қазақстан облысы) — биология ғылымының докторы (1987), профессор (1989). Қазақ мемлекеттік медициналық институтын (1950, қазіргі [http://www.kaznmu.kz/ Қазақ ұлттық медициналық университеті] ) бітірген. Алматы қаласында дәрігер (1950–57), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1957–66), 1966 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Физиология институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектері негізінен нейрофизиология саласына арналған. 120-дан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Орман хайуанаттары

.]] Орман хайуанаттары– орманды аймақта тіршілік ететін жануарлар. Бұл ландшафт жануарлар әлеміне өте бай. Себебі орманды аймақ жануарлардың тіршілік етуі үшін өте қолайлы. Қазақстанда құрлық омыртқалыларының 730-дай түрінің 140-тан астамы (яғни 20%-ы) орманды жерлерде ұялап, тұрақты тіршілік етеді. Республикамызда кездесетін сүтқоректілердің 178 түрінің 43-і, атап айтқанда жәндікжегіштер (кірпі, жертесер, т.б.); кеміргіштер (тиін, борша тышқан, қаптесерлер, т.б.); жыртқыштар (қасқыр, түлкі, ақкіс, т.б.); ашатұяқтылар (құдыр, марал, елік, бұлан, т.б.), құстардың 480-дей түрінің 90-ға жуығы, оның ішінде: күндізгі жыртқыштар (қаршыға, жамансары, бақалтақ қыран, т.б.); тауықтәрізділер (меңіреу құр, қырғауыл, т.б.); кептертәрізділер (дыркептер, түзкептер, т.б.); көкектәрізділер (меңіреу көкек, т.б.); жапалақтәрізділер (жапалақтар, байғыз, т.б.); тоқылдақтәрізділер (дүпілдек, тоқылдақ, т.б.); торғайтәрізділер (тағанақ, мысықторғай, шымшық, т.б.), бауырымен жорғалаушылардың 49 түрінің 5 түрі (секіргіш кесіртке, жасыл кесіртке, сары жылан, өрнекті абжылан, кәдімгі сұр жылан), қосмекенділердің 12 түрінің екеуі (сүйіртұмсық бақа, шөпбақа) орманда тіршілік етуге бейімделген жануарлар. Орман хайуанаттарының арасында зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіретін түрлері көп. Мысалы, кәдімгі жертесер жылына 5,5 кг-дай зиянды жәндіктермен] қоректенетіні белгілі. Орман хайуанаттарының көптеген түрлері бағалы аң аулау нысаны болып табылады. Мысалы, бұлғын, елік, тиін, т.б. Ал кейбір түрлері орман шаруашылығында бағалы саналатын ағаштар мен бұталардың тұқымдары және жемістерімен қоректеніп, оларды басқа жерге таратуға септігін тигізеді. Сонымен қатар орман хайуанаттары қыста ағаштар мен бұталардың қабығымен қоректеніп, зиян да келтіреді. Мысалы, тиін, қоян, бұлан, т.б. Араларында түрлі аурудың (кене энцефалиті, туляремия, лептоспироз, құтыру, т.б) қоздырғышын таратып қана қоймай, [[эктопаразиттердің (бүрге, кене, бит, т.б.) иелері, ішкі паразиттердің аралық иелері болып табылатын түрлері де жеткілікті. Дереккөздер