Ишанбазар мешіті

Ишанбазар мешіті – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген шамамен 1886-1916 жылдары салынған сәулет өнері ескерткіші. 1982 жылдан бастап мемлекет қорғауына алынған. Орналасқан жері Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Аққойлы ауылының солтүстік-шығыс шеті. Мешіт атаулары Мешіттің бірнеше атауы бар: Күмеш мешіті (өзеннің аты бойынша), Аққойлы (осы жерде тұратын қазақтың аққойлы руына байланысты), Ақмешіт, Ахун (Ақын) мешіті, Ишанбазар. Мұнда алғашқы кезден-ақ заманына лайық діни, қоғамдық, мәдени іс шаралар ұйымдастырылған. Апта сайын жұрт базарға жиналған. Мерекелерде күрес, бәйге сияқты ұлттық ойындар тамашаланған. Ескерткіштің "Ишанбазар мешіті" аталуының себебі осында. Кейінірек жергілікті рудың атымен "Аққойлы медресесі" делінді. Кезінде халық ақыны Нұралы Нысанбайұлы шәкірт шағында осы медреседе дәріс алғандықтан, "Аққойлы мешіті" біраз уақыт "Ақын мешіті" атанды. Мешіт түрі, міндеті Мешіт – Қазақстандағы қала маңындағы мешіттің сирек түрінің бірі намазгох (мусалла ал-ид – "мейрамда намаз оқуға арналған орын" немесе мусалла ал-идайн – "қос мейрамда намаз оқуға арналған орын"). Ол мұсылмандардың жылына екі рет келетін ірі мейрамдары күндері жамағаттың намаз оқуына арналған: ид аль-адха немесе ид аль-кабир, ид аль-курбан (арабша), құрбан мейрамы (түрікше) мен ид аль-фитр, ид ас-сагир (арабша), ораза мейрамы (түрікше). Намазгохтің міндеті – көп адам жиналатын орын ретінде қызмет ету. Оның идеясы – оларды Құдайға ортақ мінәжат етуге біріктіру. Зерттелуі 1981-1983 жылдары Қазақ КСР-і Мәдениет министрлігінің "Қазақ жобалау-қалпына келтіру" институтының экспедициясы сәулет ескерткіштерін төлқұжаттау кезінде ескерткіш алғаш рет зерттеледі. Ол Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері жинағына енгізілген (Г.М. Камалова). 1983 жылы архитектурасын өлшеп, іргесін анықтау үшін ғимараттың оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс бұрыштарына археологиялық шурф салынады. Тарихи деректер Мешіт Аққойлы ауылында, Арыс алқабының өзіндік орталығы болған төбеде орналасқан. Бұл жер қазан төңкерісіне дейін аймақтың діни және қоғамдық өмірінің қайнаған орталығы болған. Қала маңындағы монументалды мешіт құрылысы, сондай-ақ киелі табиғи ландшафтқа себепші бола алады. Жергілікті аңыз бойынша осы жерде Сағындық және Егемберді ақындар өмір сүрген. Егемберді Бұхара қаласында отыз жыл оқып ишан лауазымын алады және мешіттің бірінші имамы болып, оның жанынан медресе ашады. Егембердінің ұлы Мади қари де Бұхарада рухани білім алады. Ол шамамен 1886 жылы мешіт құрылысын бастап, жұмысқа жетекшілік етеді. Іргетасын Ташкенттен келген екі шебер қалаған, сонымен қатар құрылыс жұмыстарына Жүсіп деген есімді ташкенттік сәулетші басшылық жасағандығы туралы араб тілінде мешіт интерьерінде жазылған. Мешіт жергілікті тұрғындардың көмегімен Мади мен оның туыстарының қаражатына салынған. Мешіт құрылысы шамамен 30 жылдай жүргізіледі. 1926 жылы мешіт жабылғаннан кейін, 40 жыл ішінде мешіт біртіндеп қирап, оның кірпіштері басқа құрылыс жұмыстарына қолданылады. Мешіт сипаты Ишанбазар – ортасында үлкен көлемді күмбезі, ал негізгі фасадында күмбезді айваны бар 2-қатарлы, 5-аралықты мешіт. Оның порталы күмбезді айванның көлемі мен биіктігі бойынша болмашы ғана ерекшеленеді. Ишанбазар мешітінің архитектуралық-жоспарлау шешімі кеңістік және оған іргеле алаңмен тығыз байланысты. Мешіт XIX ғасырда қолданылған, өлшемі 27х14х7 см күйдірілген кірпіштен қаланса, ал күмбездері, аркалары және басқа да қиғаш келген бөліктері өлшемі 25х25х5 см болатын төртбұрышты кірпіштен тұрғызылған. Тоғыз бөлмеден тұрады: михрабты үлкен намаз залы (қысқы мешіт), оған солтүстік және оңтүстік жағынан қос төртбұрышты бөлмелер жалғасқан. Михрабты залға бөлмелердің кең аркалармен қосылғандығы соншалықты – еркін кеңістікті құрап жатыр. Ғимараттың бұрышында имам және шәкірттерге арналған құжыра (тұрғын бөлмелер) орналасқан. Ишанбазар архитектуралық жағынан медресе емес. Бірақ культтік және қоғамдық-мәдени маңыздылығы сондай – оның типологиялық аясын өсіріп, көптеген адамдарды өзіне тартқан орталыққа айналған. Ол – мейрам күндеріндегі мешіт әрі марқұмдарды еске алу орны бола тұрып, рухани мектеп пен халық үйі қызметін де атқарды және монументалды архитектуралық құрылыс ретінде аймақ өмірін ұйымдастырудың бастаушысы. Мінәжат етушілерге қараған шығысындағы көркемделген айван мешітті безендіріп тұр. Оның терең көлегейлі ұяшықтары сыртқы қабырғаларының саңылаусыз тегіс бетіне кереғар жасалған. Бүкіл ғимараттың үстін және басты мінәжат залын көлемді келте күмбез толықтай жапқан. Ол аркалық және қалқанша желкеннен тұратын құрылымда салынған. Михрабты залға солтүстігі мен оңтүстігінен жалғасқан бөлмелердің төртбұрышты жоспарынан шағын сфероконусты күмбездеріне өтуі қабырғалардың өсі бойынша сүйір келген аркаларға сүйенген шағын қалқанша желкендердің көмегімен жүзеге асырылған. Қалқанша желкеншенің үстіндегі сүйірлі күмбездер қатары айванның өтпелі галереясын жауып тұруы әбден мүмкін. Басты залдың батыс қабырғасына әдемі михраб жасалынған болса, қабырғаның өзі дәстүрлі өрнектер сарынындағы шешек атқан гүл шоқты вазалы картуш пен панноға бөлінген. Қабырғаны көлденеңі бойынша теңдей бөліп тұрған секілді көк түсті сегіз бұрышты жұлдызшалардан тұратын гирихті жіңішке лента аяқтаған. Үлкен панноның үстіне шағын эпиграфикалар жазылған. Эпиграфиялық зер бағдарламасы Құран аяттары мен хадистің үзінділерін қамтиды. Олардың кейбіреулерін оқып, қайта жаңартуға болады. Қайта қалпына келтіру барысы Ишанбазар мешітінің ғимаратын қайта қалпына келтіру қажеттігі жөніндегі мақалалар 1968 жылдан бастап әр түрлі басылымдарда жарық көре бастады. Бөген аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы Ж. Қожабаев, халық депутаттары аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы С. Әлібеков, аудандық қаржы бөлімінің меңгерушісі Т. Балабеков, аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі С. Әубәкіров, т.б. азаматтардың қолдауымен 1986 жылы мешіт құрылысын қайта қалпына келтірудің жобасы жасалып, жергілікті бюджеттен 1 миллион 272 мың сом бөлінді. Түркістан қайта жаңғырту шеберханасының телім бастығы Б. Ташқараев бастаған топ жөндеу жұмысына 1989 жылы кірісті. Шымкент қаласындағы кәсіпкер Мұсаев Шүкірәт Ергешұлы 2001 жылы өз қаржысына Хорезм қаласынан ұсталар мен кірпіш алдырып, біршама игілікті іс тындырды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 12 ақпандағы ғ171 қаулысымен республикалық бюджеттен Ишанбазар мешіті ғимаратын толық жөндеуге 16 млн. теңге бөлінді. Қалпына келтіру жұмыстарын Ә. Халилаев бастаған топ жүргізді. Дереккөздер