kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Голландиялық қорғаныс

Голландиялық қорғаныс — дебют, келесі жүрістермен : 1. d2-d4 f7-f5 басталады, жабық бастамаларға жатады. Тарихы Алғашында Голландиялық қорғаныс голландиялық шахматшы Элиас Стейнның (Elias Stein) «Nouvel essai sur le jeu des Echecs» кітабында 1789 жылы сипатталған. Ең кең тараған нұсқалары болып голландиялық қорғаныста : Стаунтон гамбиты, Ильин-Женевский нұсқасы және «Тас қабырға» нұсқасы саналады. Соңғы 30 жылда ең танымал нұсқасы: Ленинградтық жүйе. Ленинградтық жүйе голландиялық қорғаныспен Ежелгіиндиялық қорғаныс идеяларына негізделген. Дебют идеялары Партияның ең басындағы немесе дәл бірінші жүріспен f пешкасының қозғалысы —бұл e4 нүктесін бақылауға алуға және — келешекте — қарсылас патшасына шабуылға ұмтылыс. Голландиялық қорғаныстың қаралар үшін кемшілігі: қз патшасының позициясыныі әлсіреуі, және «нашар» ақөрісті пілдің пайда болуы – ол өз пешкаларымен жабылып қалады . Қаралардың жоспары: e4 пунктын бақылауға алып, оған мүмкіндігінше атты орналастыру және ақ патшаға шабуыл дамыту мақсатымен патшалық флангыда фигураларды жинақтау. Ақтар ортаны e2-e4 немесе d4-d5 жүрісімен бұзуға және өз фигурасын ферзьдік флангыда дамытуға ұмтылады ( «Тас қабырға» нұсқасы немесе Ленинградтық жүйе) болмаса қаралардың патшалық флангысының әлсіреуін қолдануға тырысады (Стаунтон гамбиты). Жиі ақтар ақөрісті пілді фианкеттайды . Дебюттер энциклопедиясы дебюттар энциклопедиясында голландиялық қорғаныстың әртүрлі нұсқаларын белгілеу үшін 20 коды бар: A80 — A99. * A80: 1.d4 f5 * A81: 1.d4 f5 2.g3 * A82: 1.d4 f5 2.e4 (Стаунтон гамбиты) * A83: 1.d4 f5 2.e4 fxe4 3.Кc3 Кf6 4.Сg5 (Стаунтон гамбиты) * A84: 1.d4 f5 2.c4 * A85: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.Кc3 * A86: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 * A87: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 g6 4.Сg2 Сg7 5.Кf3 (Ленинградтық жүйе) * A88: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 g6 4.Сg2 Сg7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 c6 (Ленинградтық жүйе) * A89: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 g6 4.Сg2 Сg7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Кc6 (Ленинградтық жүйе) * A90: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 * A91: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 * A92: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 * A93: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d5 7.b3 (Тас қабырға) * A94: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d5 7.b3 c6 8.Сa3 (Тас қабырға) * A95: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d5 7.Кc3 c6 (Тас қабырға) * A96: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 * A97: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Фe8 ( Ильин-Женевский нұсқасы) * A98: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Фe8 8.Фc2 ( Ильин-Женевский нұсқасы) * A99: 1.d4 f5 2.c4 Кf6 3.g3 e6 4.Сg2 Сe7 5.Кf3 0-0 6.0-0 d6 7.Кc3 Фe8 8.b3 ( Ильин-Женевский нұсқасы) Дереккөздер
Екі қатарлы сап

Ekі қатарлы сап — бір қатардагы әскери қызметшілер екінші қатардағы әскери қызметшілердін артында бір адым (созған кол) арақашықтықта орналасатын caп. Қатарлар бірінші және екінші деп аталады, бұрылыстарда екі қатарлы саптың атауы өзгермейді. Ekі қатарлы сап жиналма немесе жазылған caп болуы мүмкін. Дереккөздер
Екінші класты аэродром

Екінші класты аэродром — авиацияның және елдің әуе шабуылына қарсы қорғанысының жойғыш авиациясының авиациялық бөлімін немесе бөлімшелерін орналастыруға арналған аэродром. Ол ұзындығы 1800-2000 метр және ені 50 метр болатын жасанды ұшып-кону жолағымен жабдықталады. Екінші класты тұрақты аэродромның негізгі ұшу жолағының жалпы ұзындығы шеткі кауіпсіздіктің жолақтарын қоса есептегенде 2800 метрге жетеді. Дереккөздер
Екінші peт зақымдану ошағы

Екінші peт зақымдану ошағы — ядролық қарудың және басқа закымдаушы құралдардың зақымдау факторлары әсерінен пайда болатын ошақ. Мысалы, ядролық кару соққысы салдарынан мұнай өңдейтін және мұнай әндіретін кәсіпіорындардагы сыйымдылықтар қираған кезде өрт шығып, жарылыстар болуы мүмкін, әлар келтіретін зардаптын ауқымы сол карудың тікелей зардабынан едәуір асып түседі. Химия кәсіпорындарында ядролық соқкы салдарынан қүбырлар мен ыдыстар қираған кезде адамдар уланып, айнала зақымдануы мүмкін, ал гидротехникалық құрылыстардың қирауы салдарынан елді мекендерді су басады. Екінші peт зақымдану ошағының пайда болуы құтқару жұмысының көлемін бірнеше есе арттырады және адамдардың көп шығын болуына әкеп соқтырады, қыруар экономикалық шығынға ұшыратады. Мұнда да зақым ошағындағы халықты құткару шаралары жасалады. Дереккөздер
Екінші эшелон

Екінші эшелон — шабуыл барысында соққы күшін өрістету, қорғаныстың беріктігі мен белсенділігін арттыру, сондай-ак бірінші эшелондағы шығынға үшыраған кейбір бөлімшелерді (бөлімдерді) ауыстыруга арналған әскердің ұрыс ретіндегі бір бөлігі. Екінші эшелон ұрысқа кіргенге дейін өтіп кеткен қарсыластармен, оның десанттарымен шайқасады. Екінші эшелон құрамы ұрыс мақсатына, нақты ұрыс жағдайына карай аныкталады. Екінші эшелонның ұрыс міндеттері бірінші эшелондағы бөлімшелердің міндеттерімен қатар, яғни әскери бұйрык берілген кезде айқындалады. Дереккөздер
Ел аумағының әуе шабуылына қарсы қорғанысы

Ел аумағының әуе шабуылына қарсы қорғанысы (ӘШҚҚ) — өнеркәсіпті аудандарды, әкімшілік-саяси орталықтарды, халықты әуе шабуылынан қорғау мақсатында жүргізілетін жалпы мемлекеттік шаралар және әскерлердін (күштердін) ұрыстық қимылдар жиыны. Әуедегі қарсыластың шабуылына (соққысына) тойтарыс беру үшін ӘШҚҚ жүйесі құрылады. ӘШҚҚ әуе қарсыласының қолданатын қимылдарының сипатын, күштер мен құралдардың ұрыстық тапсырманы атқаруға тұрақты дайындығын камтамасыз етуді ескере отырып жүзеге асырылады. ӘШҚҚ-тың төмендегідей түрлері болады: аймақтық ӘШКҚ (шектерінде тасаланатын объектілері бар жеке аудандарды қорғау үшін құрылған күштер мен құралдардың бірынғай тобы); аймақтық-объектілік ӘШҚҚ (аймақтық ӘШҚК, ең кажет объектілерді тікелей калқалауға қолданылады); объектілі ӘШҚҚ (күштер мен құралдар ең қажет объектілерді қорғау үшін колданылады). Дереккөздер
Елді қарулы қорғауды жүзеге асыру

Елді қарулы қорғауды жүзеге асыру — агрессия жасапған жағдайда ел қорғанысын Қазақстан Республикасын қарулы қорғауды, мемлекеттің күллі әскери және экономикалық әлеуетін жұмылдыруды, азаматтық және аумақтык қорғанысты жүзеге асыруды, одақтас мемлекеттердің қарулы күштерімен бірлескен іс-қимылдарды көздейді. Қазақстан Республикасы әскери қақтығыстардың алдын алу, халықаралық қауіпсіздік пен тұрақтылықты нығайту ісінде: :— Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығында Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт шеңберінде, сондай-ақ екіжақты және көпжақты негізде; :— аймақтық деңгейде — Орта Азия мемлекеттерімен, Азиядағы өзара ісқимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңеске қатысушы елдер шеңберінде; :— ғаламдық ауқымда — Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше барлық мемлекеттермен халықаралық құкық нормалары негізінде ынтымақтасады. Дереккөздер
Елдің әуе шабуылына қарсы күрес әскерінің салалары

Елдің әуе шабуылына қарсы күрес әскерінің салалары — елдің әуе шабуылына қарсы күрес әскерінің құрамдас бөлігі: зенитті ракеталық әскер, жойғыш авиация және радиотехникалық әскерлер. Әскердің әр түріндегі құрамалар мен бөлімдерді қаруландыру үшін ұрыс техникасының бір түрі бөлінеді. Дереккөздер
Контргамбит

Контргамбит — шахматта, қарсы гамбит (дебютте бір жақтың құрбанды ұсынуына, екінші жақтың, оны қабылдамай, өзі құрбан етуі). Тағы қараңыз * Патшалық контргамбит * Альбин контргамбиты * Нимцович контргамбиты * Фалькбеер контргамбиты * Винавер контргамбиты Әдебиет *
Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері

Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері — ракетаға, ұшақтарға, ғарышқа қарсы қорғанысқа арналған қарулы күштер түрі. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері зениттік ракеталық өскерлерден, ракета тасымалдаушы жойғыш авиациядан, радиотехникалық және арнаулы әскерлерден тұрады. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің негізгі міндеті — еліміздің аумағын ядролық соққылар мен әуеғарыштык шабуылдың кез келген құралдарынан қорғау. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері қарсыластың әуе-ғарыштық шабуылын тойтарып, олардың елдің өуе кеңістігіне кіруіне жол бермеуі тиіс. Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері өз міндеттерін қарсыластарды әуеде жою, әуе ұрысында оған радиокедергілер жасау арқылы іске асырады. Бұл үшін оларда алыс және жақын биіктіктегі нысананы жою дәлдігі жоғары зениттік ракеталық кешендер, дыбыстан жоғары жылдамдықтағы ракета тасушы жойғыштар — тосып алғыштар, тез байқайтын және ескертетін радиотехникалық құралдар бар. Дереккөздер
Елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері

Елдің (мемлекеттің) әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері — елдің (мемлекеттің) әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің негізгі түрлерінің бірі. Ол дыбыстан жылдам ракета таситын жойғыш тосып алушылармен жасақталған. Олар кез келген метеорологиялық жағдайда, ұшудың кез келген жылдамдығы мен биіктігінде қанатты ракеталар мен тасығыш ұшақтарды жоюға қабілетті. Дереккөздер
Жартылайашық дебюттер

Жартылайашық дебюттер —ақтардың бастапқы 1. e2-e4 жүрісімен қаралардың 1. ... e7-e5тен басқа кез келген жауабынан соң туындайды. Жартылай ашық бастамалардың танымалдылығы қазіргі шахмат тәжірибесінде қаралардың контройындық үлкен мүмкіндігімен комбинациялық ойынды миттельшпиль кезеңіне ауыстырып, дебютте позициялық-манёврлық бұлтарумен сипатталған. Жартылайашық бастамалар көбінесе тез ықшамдаудың ең аз мүмкіндігі бар күрделі ойынға апарып тақайды. Орталық үшін күрес жартылай ашық бастамаларда түрлі сарында қалыптасуы мүмкін: француз қорғанысында 1.e2-e4 e7-e6 2.d2-d4тен кейін қаралар 2-ші жүрісімен (2. ... d7-d5) e4 пешкасын қорқытады, ал оның алға өту жағдайында d4 пешкасына c7-c5 арқылы жабуыл жасайды; скандинавиялық қорғаныста 1. ... d7-d5 жүрісі 1. e2-e4ке жауапқа бірден, Каро-Канн қорғанысында — дайындық 1. ... c7-c6 тен кейін жасалады. d7-d5 жылжуын жүзеге асыру сицилиан қорғанысында тым қиынға түседі, бірақ оның қажеті де болмайды, өйткені ақтар, орталық пешкаларының бірі айырбастап алып (3. ... c5-d4), орталықта пешкалық басымдылыққа қол жеткізе ала алмайды. Алехин қорғанысында (1. ... Кg8-f6) ақтар қуатты пешкалық орталық құра алады, бірақ қараларда оны бұзудың мүмкіндігі бар — 4. ... d7-d6 әріқарай Kc6 және т.с.с. Дереккөздер Тағы қараңыз * Шахмат дебюттер коды * Шахмат дебюттер энциклопедиясы Әдебиет * «Шағын дебюттер энциклопедиясы», құрастырушы Яков Эстрин, «Физкультура и спорт», 1985 жыл.
Елестету кедергілері

Елестету кедергілері — *1) радиолокациялық станцияларға арнайы имитаторлармен әдейі жасалатын белсенді кедергілер; *2) елестету кедергілері индикаторлар экранынан жалған нысана ретінде байкалады. Ол нағыз нысана мен оның координатын анықтауды қиындатады. Дереккөздер
Елеусіз сым бөгеттер

Елеусіз сым бөгеттер — әуеден және жерден арнайы бүркеніші болмаған жағдайда да білінбейтін, жаяу әскерге қарсы құрылған, тікенексіз сымнан жасалған бөгеттер. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда қолданылған. Оларға: аласа қазықшалы сым торлар, ирек торлар, тұзақтар және басқалар жатады. Ең тиімдісі — білінбес бөгеттердің зауытта дайындалған стандартты пакеттерінен жасалған сым торлар. Қиындатылған үлгісіндегі бұл пакеттің өлшемі 120x60x12 см, салмағы 30 кг. Жергілікті жерге қондырғанда биіктігі 100¬120 см торт қабатты кеңістік торы жасалынады. 1 километр бөгетке 100 пакет қажет. Сым торлары әскер позицияларының алдына және маңызды объектілердің касына басқа бөгеттермен және табиғи кедергілермен сәйкестендіріліп қойылады. Олар тек жаяу әскердің ғана емес, сонымен қатар ЖҮМ-лардың, бронетранспортердың, автомобильдердің, кейде танктердің козғалысын токтата алады. ЕСБ сонымен қатар, теңіз жағалауындағы десантқа қарсы қорғаныста да қолданылады. Дереккөздер
Еліктеу, елестету

Еліктеу, елестету (Имитация;) — *1) елестету құралдары аркылы жүзеге асырылатын бүркеніш тәсілі. Ол басқа бүркеніш тәсілдерімен үйлестіре жасалады; *2) елестету құралдары арқылы қазіргі ұрыстың сыртқы сипатын тактикалық сабақтарда, жаттығуларда және маневрлерде жаңғырту. Дереккөздер
Емдеу-эвакуациялық қызмет көрсету

Емдеу-эвакуациялық қызмет көрсету — ұрыс жағдайында әскерге медициналық қызмет кәрсететін маңызды бөлімдердің бірі. Оған жаралылар мен ауруларға медициналық қызмет көрсету шараларының жиынтығы енеді. Ұрыс кезінде тікелей майдан шебіндегі барлық жаралылар мен ауруларды емдеу мен госпитальдау мумкін емес, сондықтан жаралыларды ұрыстағы армияның емдеу мекемелерінен тылға жүйелі түрде эвакуациялау қажеттігі туады. Дереккөздер
Енжар қорғаныс

Енжар қорғаныс — нысаналарға қарай ұшқан ракеталарды ұстау жөніндегі "белсенді" шаралардан айырмашылығы, азаматтық және әскери нысаналарды сол нысаналардың өзін өзгерту арқылы қорғау. Азаматтық нысаналарды енжар қорғау шаралары радиацияға қарсы баспаналарды және азаматтық қорғаныстың басқа да түрлерін камтиды. Әскери нысаналарды енжар қорғау нысаналарды нығайту, камуфляждау, бытыратып орналастыру және басқа тәсілдерді қолдану арқылы жүргізілуі мүмкін. Дереккөздер
Енжар радиолокация

Енжар радиолокация — объектінің өзінен тікелей шығатын және оған сыртқы кеңістіктен (атмосфераның радиосәулеленуі) және басқа көздерден түсетін энергияда бейнеленетін, жиілігі өте жоғары электрмагнитті энергияны қабылдау негізінде объектінің орнын табу және анықтау әдісі. Табылған объектіні сәулелендіру қажеттігі болмағандықтан, енжар радиолокаторларда радиоқабылдағыш болмайды және қарсыластардың радиотехникалық барлауы оны анықтай алмайды. Дереккөздер
Ең үлкен қашықтық бұрышы

Ең үлкен қашықтық бұрышы — оқтың (снарядтың) көлбеу қашықтығы неғұрлым үлкен болатын өрлеу бұрышы. Ең үлкен қашықтық бұрышы шамасы әр түрлі атыс қаруларының оғы үшін 35°-қа, ал артиллериялық снарядта 42°-қа жуық. Дереккөздер
Инфрақызыл сәулелерді қабылдағыш

Инфрақызыл сәуле — көзге көрінбейтін сәулелер. Тамақ өнімдерін кептіруге, қыздыруға, пісіруге арналған пештерде, аппараттарда қолданылады. Инфрақызыл сәулені қабылдағыш (Приемник инфракрасных лучей) — сәулелі энергияны қабылдауға және оны электр тоғының (сигнал) энергиясына айналдыруға арналған құрал. Өзінің қасиеттеріне қарай инфрақызыл сәуленіі қабылдағыш фотоэлектрлік және жылулық деп екі топқа бөлінеді. Инфрақызыл сәулелерді қабылдағыш инфрақызыл сәулелерді қолданатын құралдардың бөлінбес бөлшегі болып табылады. Инфрақызыл сәуле көздері (Источники инфракрасных лучей) — табиғатта бар және абсолютті нольден жоғары температурадағы (-273°С) барлық денелер. Техникалық инфрақызыл сәулелер болатын физикалық процесіне қарай негізгі 3 түрге бөлінеді: температуралық сәулелену, электрлюминесцентті және аралас сәулелену (температуралыкэлектрлюминесцентті). Инфрақызыл сәулелердің көздеріне қараңғыда да жарқырамайтын барлық денелер: жылу электр орталықтары, домналар, металлургиялық зауыттар, кемелер, ұшақтар, танктер, прожекторлар, электролюминесцентті газдар және т.б. кіреді. Тағы қараңыз *Ультракүлгін сәуле *Физика *Жарық Дереккөздер
Инфрақызыл техника

Инфрақызыл техника (Инфракрасная техника) — көзге көрінбейтін инфрақызыл (жылулық) сәулелерді пайдалануға негізделген түрлі мақсаттағы құралдар. Әскери мақсаттағы инфрақызыл техника құралдарын негізгі-негізгі үш топқа бөлуге болады: # жылулық байқағыштар немесе жьшу пеленгациялық құралдар (жылу пеленгаторлары, жылу оқтұмсығы, ракетаны өздігінен бағыттаудың жылулық оқтұмсығы және басқалары); # инфрақызыл сәулелерді фотосуретке түсіру құралдары; # түнгі жағдайда көру құралдары (түнгі барлау, көздеу, машина жүргізу үшін және т.б. қолданылады). Инфрақызыл техника қарулы күштерде нысаналар мен объектілерді анықтау, оларға жою құралдарын жіберу және бақылау мен сигналдау үшін қолданылады. Дереккөздер
Маңғыстау кедені

Маңғыстау кедені, таможня – (түркі тілінде тамға – таңба, белгі сөзінен шыққан) – тауардың және көлік құралдарының, мүлік, басқа да заттардың кеден шекарасы арқылы өтуі тәртібін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. *Маңғыстау кеденінің ашылуы 1991 жылдары гурьевтік (қазіргі Атыраулық) кеденнің Шевченко (қазіргі Ақтау) кеден бекетінің құрылуымен байланысты. Сол кезде кеден ұжымында 6 адам болды. Кеден бекеті Ақтау теңіз порты, әуежай және Маңғышлақ туған жылдары станциясында импорттық-экспорттық операцияларға бақылау жүргізді. *1992 жылдары ҚР КК-нің №142 Бұйрығымен Маңғыстау кеден бекеті қазіргі атымен қайта құрылды. Облыстық кедендік бақылау департаментінің құрылымы 3 басқарма, 10 ерікті бөлім, 2 дербес бөлім және 10 кеден бекетінен (Ақтау кедендік рәсімдеу орталығы, Энергетика, Теңіз порты, Әуежай-Ақтау, Маңғыстау, Жаңаөзен, Темір-Баба, Қара-Шекпен, Бейнеу, Тәжен) тұрады, штат саны – 247 адам (2007). Департамент басшысы – Ә.Н. Қартов. *2007 жылдары қаңтар – қыркүйек айларында Маңғыстау облысының сыртқы сауда айналымының жалпы көлемі 5 887 млн. АҚШ долларын құрады, бұл 2006 жылмен салыстырғанда 13%-ға өскенін көрсетеді. 2007 жылдары бюджетке кедендік төлемдер мен салықтар түсімі 23%-ға өсіп, 5,1 млрд. теңгені құрады. *Кедендік бекеттер мен кеден күзеттерін дамыту және оларды барлық керек-жарақтармен қамтамасыз ету облыс экономикасын өркендетуге, облыстың кірісін молайтуға, кеден бақылауының тиімділігі мен сапасын жақсартуға, құжаттардың ресімделуін жеделдетуге, сервистік қызмет көрсетуге, сондай-ақ тасымалдаушылардың арнаулы қажеттерін қанағаттандыруға септігін тигізеді. Дереккөздер
Кабрирлеу

Кабрирлеу (франц. cabrer сөзбесөз: шалқалай көтерілу) — ұрыс ұшақтарының (тікұшақтарының) тік жазық,тықта шаншыла биіктеп жасайтын маневрінің бір түрі. Ұшу аппараттарының өздері тастаған жарылғыш құралдардан қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорық

«Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорық» – тарихи-археологиялық, мәдени-сәулет және табиғи-ландшафтық ескерткіштерін қорғау аймағы. 1980 жылдары «Маңғыстау мен Үстірттің материалдық мәдениетінің ескерткіштерінің мұражай қорығы» деген атпен құрылған. Мақсаты 1991 жылдан қаіргі атымен белгілі. Қорықтың мақсаты облыс көлеміндегі барлық тарихи, сәулет, археологиялық табиғи-ландшафтық ескерткіштерді анықтау, есепке алу, зерттеу, мемлекеттік қорғауға қабылдауға ұсыну, сақтап қорғау және насихаттау болып табылады. *Қазіргі облыс аумағындағы жалпы ескерткіштердің 195-і мемлекеттік қорғауда; *21-і республикалық дәрежеде болса, ал 13 мыңнан астамы жеке нысан ретінде мемлекеттік есепке алынған. «Маңғыстау мемлекеттік тарихи -мәдени қорығының» археология, сәулет, есепке алу және қорғау, қор, экскурсиялық көпшілік бөлімдері бар. Жергілікті тұрғындарға, әсіресе, жасөспірімдер арасында өлкенің тарихи-мәдени мұрасын насихаттау мақсатымен қорықта жылжымалы көрмелер («Ежелгі Маңғыстау», «Маңғыстау археологиясы», «Маңғыстау киелі орындары», "Дәстүрлі сәулет өнері», «От киесі», тағы басқалар ) жасақталып ұйымдастырылды. Қорық жұмысы Қорық археологиялық барлау, бұрын белгісіз болып келген ескерткіштерді анықтау, олардың техникалық жағдайын айқындап, есеп құжаттарын жасау, археологиялық қазба жұмыстары мен ғылыми-зерттеу сараптамаларын жүргізу, экспедициялар мен іссапарлар ұйымдастыру ісімен де айналысады. *Қорық қорында 66 мыңнан астам құжат-бірліктері (ескерткіштердің ғылыми сипаттамалық және төл құжаттары, суреттері, есеп карталары, археологиялық есептер, бейне, фото, аудиотаспалар мен фотосуреттер, этнографиялық зерттеулер мен кітаптар, тағы басқалар ) сақталып жинақталған. 1989 – 2000 жылдары қорық аса маңызды, нәтижелі ғылыми-археологиялық жұмыстарын (Мысалы , Дықылтас, Түбіжік-1, Түбіжік-2, Меретсай, «Үлкенқұдық» – қола дәуірінің қабірлеу кешені, Бейіттөбе – алғашқы көшпелілер қорымы, б. з. б. 1-мыңжылдық; Бәйте-3 – ерте темір дәуіріндегі күн тәңірінің ғибадатханасы, «Сырлытам» – алан дәуірінің катакомбалық қабірі, б. з. б. 1 ғ.; ортағасырлық «Қызылқала» қалашығы, 10 – 13 ғасырлар) жүргізді. *Соңғы жылдардағы археологиялық зерттеулер нәтижесінде қорықта құрылған «Ежелгі Маңғыстау мұралары» атты тұрақты көрме жұмыс істейді. Мектеп оқушылары мен студенттер үшін өлкетанушылармен кездесу кештері, дәрістер мен экскурсиялар ұйымдастырылып тұрады. Жылына қорықтың ғылыми-ағарту шараларына 7 мыңнан аса адам қатысады. 2007 жылдары қорықта «Маңғыстау ескерткіштері» атты тұрақты экспозиция жасақталып ашылды. *Қорықтың алғашқы директоры Қ.Сарбалаев пен Е.Берқалиев тарихи-мәдени мұраларды зерттеуді ғылыми негізде жүйелеу жұмысына едәуір еңбек сіңірді. Дереккөздер
Өткелден өтудің қолдағы құралдары

Өткелден өтудің қолдағы құралдары (Подручные переправочные средства) — әскерлерді су бөгеттерінен өткізу үшін қолданылатын жүзбелі заттар, сондай-ақ жергілікті әткелден еткізу құралдары (қайықтар, катерлер, салқайықтар және т.б.) Дереккөздер
Отырғызу пункті

Отырғызу пункті — эвакуацияланған халықты ұйымдасқан түрде көліктерге отырғызып жіберуге арналған пункт. Ол темір жол станцияларында (платформаларда, кәсіпорындардың кірме жолдарында), кемежайларда (айлактарда) эвакуациялық жиын пунктіне жақын жерде ұйымдастырылады. Автомобиль кәлігіне отырғызу пункті эвакуациялық жиын пунктімен қатар орналасуы мүмкін. Отырғызу пункті қажетті отырғызу жабдықтарымен — траптармен, сатылармен, көпіршелермен және т.б. жарақтандырылады. Отырғызу пункті әкімшілігі құрамына көлік органдары, қоғамдык тәртіпті сақтау, медицина қызметі өкілдері кіреді. Дереккөздер
Каземат

Каземат (франц. casemate — қабырғалары қалың бөлме) # жабық фортификациялық құрылыстарда жеке құрам мен қару-жарақты қарсылас оғынан қорғауға арналған жай. Казематтар ұрыстық, бақылау, тұрғын жайлық, снарядтық болып бөлінеді. # Кеме артиллериясы зеңбірегін орнатуға және жеке құрамды қорғауға арналған кеме кемерінің бойындағы сауытғалған жабық жай. Дереккөздер
Бөгет жасау тобы

Бөгет жасау тобы — жолдарды, көпірлерді, т.б. қирату және миналау, бөгет жасау үшін тағайындалған бөлімше немесе уақытша құрылым. Шегінген кезде немесе тежей тұру кимылдарын жүргізгенде инженерлік бөлімшелер құрылады. Бөгет жасау тобы калқалау әскерінін кұрамына кіреді. Дереккөздер
Өткелдің беріктігі

Өткелдің беріктігі (Живучесть переправы) — бүлдіру факторларына қарсы төзімді құралдардың болуына, сақталуы мен корғалуына, әуе шабуылы қаупінен қорғалуына, бүркемеленуіне, өткелдердің бытыраңқы орналастырылуына, өткел құралдары корының болуына, өткелде қызмет ететін бөлімшелердің жоғары моральдық-жауынгерлік жағдайы мен шеберлігіне, әскердің өткелден өтудегі ұйымшылдыгына және өткелдердің тез жөнделуіне, эвакуацияқұтқару жұмыетарының жүргізілуіне байланысты. Дереккөздер
Маңғыстау мен үстірт арқылы өткен ұлы жібек жолы тармақтарындағы ескерткіштер

Маңғыстау мен үстірт арқылы өткен ұлы жібек жолы тармақтарындағы ескерткіштер оңтүстік-шығыс Азияны Батыс Еуропамен байланыстырған Ұлы Жібек жолының (б. з. 6 ғ.) солтүстік тас жолы тармақтары Үстірт жазығы арқылы, бірі Каспий теңізін солтүстік жағынан айнала құрлықпен, енді бірі Маңғыстау түбегіндегі теңіз айлақтары арқылы Кавказ – Еділ бағытында өткендері белгілі. Осы кезеңнен қалған Үстірт шыңдары мен Қаратау – Ақтау шатқалдарындағы қарауыл-мұнаралар, Қарлыбас, Қараған, Үшқия, Қаңға, Емді қорғаныс бекіністері, Үстірттегі Қосқұдық, Белдеулі, Борқұдық керуен сарайлары ескі керуен жолдарының негізгі бағыттарын нақты көрсетеді. Ортағасырлық тарихи деректерге сүйене отырып, зерттеушілер Қызылқала қалашығы әйгілі түбектің астанасы Маңғышлақ қамалы болуы ықтимал деген пікір айтады. Орта ғасырларда түбектің сауда байланыстарында маңызды орын алған қалалар – Бозащы түбегінде 17 ғасырдағы орыс саудагерлерінің жазбаларынан белгілі Қабақты қаласы және қазіргі Форт-Шевченко қаласының маңайындағы Алтын Орда кезеңімен белгіленетін Кетікқала бекінісі. Дереккөздер
Өткізгіш құбыр

Өткізгіш құбыр (Трубопровод) дала жағдайында жанармай жеткізетін техникалық кұралдар кешені. Ол далалық магистральді Өткізгіш құбыр, далалық қоймадағы өткізгіш құбыр және далалық мазут өткізгіш болып бөлінеді. Өткізгіш құбыр қотарушы құрылымдардан, кұбырдан, бекітпе арматурадан, бақылауыш-әлшеуіш аспаптардан және кәмекші құрал-еаймандардан тұрады. Далалык мазут өткізгіштердің мазутты сұйылтқыш заттары, ал қүбырлардың жылу оқшаулауышы болады. Дереккөздер be:Трубаправод be-x-old:Трубаправод de:Rohrleitung en:Piping eo:Tubkondukilo fa:لوله‌کشی he:צנרת io:Tubulo it:Sistemi di tubazioni lt:Vamzdynas ru:Трубопровод tr:Boru tesisatı uk:Трубопровід
Бөгет жолағы

Бөгет жолағы — қарсыласты титықтату, оны шығынға ұшырату, оның жылжуын бәсендету мақсатында бөгеттер койылған жергілікті жердегі жолақ. Кеңес армиясының Ұлы Отан соғысына дейінгі жарғыларында қорғаныстың алғы шебінің алдында 10-12 км қашықтықта бөгет жолақтарын дайындау карастырылатын. Онда артиллериялық-минаатарлық және пулеметтер атыстарымен тасаланатын табиғи бөгеттермен үйлестіре отырып, әр түрлі бегеттер орнату көзделген. Бөгет жолағыдағы көпірлер мен жолдар қиратуға дайындалатын болған. Дереккөздер
Әсерлесу

Әсерлесу (кейде Өзара әсерлесу, ) — екі немесе одан да көп объектілердің өзара әсер етуінен туындайтын әрекет түрі. Қосбағытты әсер әсерлесу тұжырымдамасының негізі болып табылады, ол бірбағытты себеп-салдар әсерінен үлкен айырмашылыққа ие. Көбінесе әсерлестік (interactivity) пен байланыстылық (interconnectivity) ұғымдары жақын мағынада айтылады, мұнда Байланыстылық деп мәлім жүйе ішіндегі әсерлесудің әсерлесуі болып, онда қарапайым өзара әсерлесулер комбинациясы таңқаларлық тосын феномендер туғызуы мүмкін. Әсерлесу әртүрлі ғылымдарда әртүрлі бейімделген мағыналарға ие. Әскери істердегі Әсерлесу Әсерлесу - әскери күштердің операция мақсатына жетудегі мақсаттары мен міндетгерін орындау үшін орын мен уақыт, сондай-ақ тәсілдер бойынша келісімді іс-әрекет жасауы. Әсерлесу әдетте қаруды күштердің әр түрлері (бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар мен бірлестіктер, әскер және арнайы әскер) арасында ұйымдастырылады. Әскердің (күштердің) үйлесімді қимыл тәртібін командир (колбасшы) ұрысқа шешім кабылдағанда анықтайды және ол туралы нұсқауды ұрыс тапсырмасымен бірге береді. Кейіннен ол ұрыс қимылдары ұйымдастырылғанда және жүргізілгенде нақтыланады. Шабуылдауда өзара қимыл. міндеттер, шептер, бағыттар мен уақыт бойынша, ал қорғаныста қарсыластың іс-әрекет жасау мүмкіндігі бар бағыттар бойынша, өз әскерінің міндетгері мен карсы шабуыл бағыттары бойынша ұйымдастырылады. Өзара қимылды ұйымдастыру ұрысты іс жүзінде дайындаудың маңызды шараларының бірі болып келеді. Өзара қимылды тактикалық буында әдетте жергілікті жерде ұйымдастырады, оперативті-стратегиялық буында картада немесе жергілікті жердің макетінде, ал уақыт болса оның кейбір жеке мәселелерін жегілікті жерде қарастырады. Өзара қимыл командалық-штабтық және тактикалық жаттығуларда атқарылуы мүмкін. Бөлімдер мен құрамалардағы өзара қимыл әдетте командирдің шешім картасында, ал оперативтік буында операция жоспарының бір белігі болып саналатын өзара қимылдың жеке жоспары (жоспарлы кесте) түрінде ресімделеді. Өзара қимыл жоспарының көшірмелері өскерлерге жіберіледі. Өзара қимылдың реті туралы нұсқаулар жазбаша жауынгерлік бүйрықта (өкімде) көрсетілуі мүмкін. Ұрыс іс-кимылдарының аумагы мен оған катысушы әскердің (күштің) құрамына байланысты. Өзара қимылды тактикалық, оперативтік және стратегиялық деп бөледі. Дереккөздер fr:Interaction (sciences sociales)
Өткізу осі

Өткізу осі (Проводная ось) өткізу байланыстарын ұйымдастыру тәсілі. Мұнда штаб командирі бірнеше командирмен байланысты бір осьті өткізгіш желі арқылы жүргізе алады. Басты осьтік желі өзінің командалық пункттерін (штаттарын) бағыт бойынша орналастыру арқьшы жүзеге асырады. Дереккөздер
Бөгет торабы

Бөгет торабы — қарсылас қозғалысынын ықтимал деген жолына жасалатын әр түрлі инженерлік бөгеттердің жиынтығы. Оны ұстауға ыңғайлы әрі тактикалық мақсатка сай пунктте жасайды. Б.т-на, әдетте, киратуға дайындалған көпірлер, жол құрылыстары немесе орман, тау, батпақ, арқылы өтетін жол бөліктері мен киылыстары, миналықжарылғыш бөгеттер кіреді. Дереккөздер
Карбюризатор

Карбюризатор (, — көміртекпен байыту) белгілі бір жағдайларда көміртекті басқа затқа бере алатын көміртек құрамды зат. Көміртекті болаттан жасалған бұйымдарды беттік көміртектендіру үшін, мартен пештерінде шикі құрамда шоиынды паидаланбай болат қорыту кезінде қолданылады. Дереккөздер
Қазақ совет балалар әдебиеті

«Қазақ совет балалар әдебиеті», оқу құралы. Жоғары оқу орындары мен педагогика училищелерінің студенттеріне арналған. Авторы - Ш. Ахметов. 1976 ж. «Мектеп баспасы» баспасынан шыққан. Кітаптың бір тарауы Әуезовтін өмірі мен жазушылық қызметі туралы мағлұмат береді (91-98-беттер). Оның қаламынан жиырма жасында жазған «Еңлік-Кебек» пьесасынан бастап толып жатқан шығармалар туғанын, бұл асыл мұралардың адам өмірінің жалғасы - балалардың өздерімен, өз ұрпақтарымен бірге мәңгі жасай бермек деп түйіндейді автор. Одан әрі ол «Жетім» әңгімесінің және «Көксерек» повесінің мазмұнымен таныстырып, бұл шығармалар жасөспірімдерді ана тіліндегі бай мұрамен қауыштырады, көркемдік талғамын ұштап, сез байлығын молайта беруге жәрдемдеседі деп тұжырымдайды. Кітаптың көлемі 12,46 баспа табақ, таралымы 6 мың дана. Дереккөздер
Өткізу тәртібі

Өткізу тәртібі — күзетілетін аймаққа (әскери бөлімге, мекемеге, орынға, жабық түрдегі көсіпорынға, т.б.) кіру мен шығудың, түрлі заттарды (жүктерді) кіргізу мен шығарудың, сонымен қатар жеке құрам мен келушілердің күзетілетін аймақта болуының тәртібін анықтайтын, міндетті түрде орындалатын ережелер жүйесі. Өткізу тәртібінің негізгі мақсаты — мемлекеттік және әскери құпияны, жоғары кырагылықты және әскерлердің жауынгерлік әзірлігін сақтауды қамтамасыз ету. Ол қандай да бір бақылау түрлерін (әдетте, рұқсаттама, жеке куәлік және т.б.) және тұлғаларды (заттарды, жүктерді) тексеру ережесін қолданудан тұрады. Өткізу тәртібіне сәйкес ережелер, басшылыктар, бұйрықтар, нұсқаулар белгіленеді. Өткізу тәртібін ұйымдастыру жауапкершілігі әскери бөлімнің, мекеменің, әскери оқу орнының және т.б. командирлеріне (бастықтарына) жүктеледі. Өткізу тәртібін күнделікті сактау үшін кейбір жағдайларда арнайы бәлінген тұлғалар белгіленіп, бақылау-өткізу пункті кұрылады. Сондай-ақ, мемлекеттік шекараны күзету жүйесінде де одан заңсыз әтуге және шекаралық аймақ пен шекаралық алқапта бөгде адамдар болуына тыйым салу үшін өткізу тәртібі орнатьшады. Дереккөздер
Өзара қимылдың жоспарлы кестесі

Өзара қимылдың жоспарлы кестесі — әскерлердің жауынгерлік міндетгерін атқару барысында бірлескен қимылдары бекітілетін ұрыс жоспары құжатының бірі. Оны қоса берілген және қолдаушы бөлімдер мен бөлімшелер штабымен бірлесе отырып кұрама (бөлім) штабы жасайды. Өзара қимылдың жоспарлы кестесісі негізгі тапсырмаларды, олардың орындалу тәртібін, бөлімдер мен бөлімшелердің орындайтын тапсырмаларын, орындары мен уакыты бойынша қимыл тәртібі; байланыс және өзара хабар алысуды, тануды, хабарлауды, нысананы көрсетуді, дәлдеуді ұйымдастыру жоспарларын қамтиды. Дереккөздер
Маңғыстаумұнайгазбарлау

«Маңғыстаумұнайгаз барлау» тресі - Маңғыстауда мұнай-газ кендерін іздестіру мен барлауға мамандандырылып, «Қазақстан мұнай» бірлестігінің қарамағында 1957 жылы ұйымдасты. Форт-Шевченко қаласында орналасты. *Трест Түбіжік, Қызан, Ақшымырау, Қошақ, Жетібай, Өзен, тағы басқа алаңдарда мұнай іздестіру жұмыстарын жүргізді. 1961 жылдары ірі Жетібай, Өзен кендерінің ашылуымен және бұл ауданда мұнай барлау жұмыстарының өрістеуіне байланысты, 1962 жылдары Жетібай, Өзен барлау экспедициялары ұйымдастырылды, ал «Маңғыстаумұнайгаз барлау» тресі Ералиев кентіне (қазіргі Құрық ауылы) көшірілді (1973). *1960 жылдары трест пен экспедиция геологтары Жетібай және Өзен кендерінде сапалы барлау жүргізіп, Теңге, Тасболат, Шығыс Жетібай, Қарамандыбас, Ақтас, Доңға, тағы басқа кендерін ашып оларға барлау жүргізді. Осының нәтижесінде елімізде мұнай өндірудің жаңа ауданы пайда болды. «Маңғыстаумұнайгаз барлау» бірлестігі қалыптасты, қысқа мерзімде Мақат-Бейнеу-Өзен темір жол, Өзен – Атырау – Самара мұнай құбыры салынды, Жаңаөзен қаласы дүниеге келді. *1965 жылдары трест құрамында жаңа Оңтүстік Маңғыстау мұнай-газ барлау экспедициясы ұйымдастырылды. *1966 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз барлау» тресі Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды, ал мамандар тобы Лениндік сыйлық иегері болды. *1973 жылдары жүргізілген қайта ұйымдастыру нәтижесінде «Маңғыстаумұнайгаз барлау» тресі кешенді мұнай-газ барлау экспедициясы, ал Жетібай, Қарақия, Оңтүстіk Маңғыстау экспедициялары кешендік «Маңғыстаумұнайгазбарлау» экспедициясының ауданы, инженер-техникалық қызметін атқарушы болды. Кешенді экспедиция Елемес, Нысанов, Айыршағыл, тағы басқалар алаңдарда терең бұрғылау (5 км-ден астам) жүргізді. *1992 жылы экспедиция өндірістік геология бірлестігі болып қайта құрылып, «Маңғыстаумұнайгазгеология» болып аталды. *1995 жылдары ол «Құрық» акционерлік қоғамымен АҚ бірге «Жарқын» мемлекеттік холдинг компаниясының құрамына енді. *1996 жылдары «Жарқын» компаниясы тарап, оның орнында «Маңғыстаугеология» АҚ ұйымдасты, оған «Құрық» АҚ кірді. Дереккөздер
Бөгеттер жиілігі

Бөгеттер жиілігі — жалпы бөгеттер ұзындығының (км бойынша) тасаланатын бағыттағы (алқаптағы, шептегі) майданшебінің еніне катынасы. Әдетте Бөгеттер жиілігі түсінігі мина жарылгыш бөгеттерге ғана қолданылады және танкіге карсы және жаяу әскерге қарсы миналар үшін жеке-жеке анықталады. Олар, әдетте, санмен (0,1; 0,3; ... 1,0; 1,3 және т.б.) белгіленеді. Мыс., танктің жүруіне қолайлы ені 20 км бағытга қорғанысты дайындауда корғаныстың бірінші алқабыныц тереңдігі бойынша жалпы ұзындығы 18 километр болатын танкіге қарсы және жаяу әскерге қарсы ұзындығы 15 км миналанған алаңдар орнатылса, онда танкіге қарсы бөгеттер жиілігі 18:20 0,9 ал жаяу әскерге қарсы бөгеттер жиілігі — 15:20 0,75 сай келеді. Дереккөздер
Кандирлеу

Кандирлеу — қанттың кристалдануы және— кең мағынада кондитерлік іспен айналысу, қантты қайнатып кондитерлік өнімдерді жасау. Тура мағынада "кандирлеу" — тосап қайнату немесе белгілі бір өнімді қайнап жатқан қантқа батырып қажетті түс, дәм беру. Дереккөздер
Маңғыстаумұнайгеофизика

«Маңғыстаумұнайгеофизика» – геофизикалық трест. 1966 жылдары Бозащы және Маңғыстаудың мұнай-газ кәсіпшіліктерінде барлау, іздеу жұмыстарын күшейту үшін КСРО-ның Мұнай өнеркәсібі министрлігі құрамында құрылды. Кен орындарында тақташылардың мұнай беруін көтеру үшін перфорациялық жұмыстар, құбырларды кәсіптік-геохимиялық зерттеу, сейсмикалық барлау жұмыстарын орындады, мұнай кен орнын пайдалану және барлау жүргізгенге дейінгі физикалық жұмыстарды жүргізумен қамтамасыз етті. Трестің геофизикалық зерттеулерінің арқасында Маңғыстаудың триастық кешенінің мұнайлы екендігі дәлелденіп, бірнеше мұнай және газ кен орындары ашылды. 1993 жылы трест облыста мұнай компанияларының тапсырысы бойынша сейсмикалық барлау жұмыстарын орындайтын «Маңғыстаумұнайгеофизика». акционерлік қоғамы АҚ болып қайта құрылды. Дереккөздер
Өзгерткіш бояу

Өзгерткіш бояу — жылжымалы объектілердің (танкілерді, автокөліктерді, сауытты көліктерді, зеңбіректі) түсі қоршаған ортаның негізгі аясына сәйкес келетін ірі дақтармен бояу аркылы бүркемелеу. Өзгерткіш бояу объекті сұлбасын анықтауды қиындатады. Жекелеген дақтар аямен астасып, объектінің әр түрлі аяда байқалуын азайтады. Жеке бөліктегі өзгерткіш бояу мен бүкіл объектідегі өзгерткіш бояу суреттері барынша әр түрлі болуы тиіс. Дереккөздер
Қазақ ССР Ғылым Академиясы (анықтамалық)

«Қазақ КСР Ғылым Академиясы» («Академия наук Казахской ССР»), анықтамалық 1987 ж. «Ғылым» баспасы орыс тілінде шығарған. Онда Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылымы, оның академиктері мен корреспондент мүшелері, сондай-ақ үкімет наградаларымен және құрмет грамоталарымен марапатталған академияның мүшелері, қызметкерлері туралы мәліметтер, академияның тарихына қатысты аса маңызды мағлұматтар бар. Мысалы, сол кезде академияның 7 ғалымы - Социалистік Еңбек Ері атағын, 18-і - Лениндік сыйлықты, 34-і - КСРО Мемлекеттік сыйлығын, көптеген ғалымдар Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын т. б. алган екен. Кітапта Әуезовтің өмірі мен жазушылық, қоғамдық қызметтері кеңінен баяндалып, ғылыми-зерттеу еңбектері жан-жақты сөз етілген, ұлы жазушының дарқан дарынын жоғары бағалаған. Анықтамалықтың көлемі 15,1 баспа табақ, таралымы 3 мың дана. Дереккөздер
Нысан

Нысан - ең алдымен сыртқы кескін, заттың сыртқы түрі; қандай да бір мазмұнның ішкі көрінісі, сонымен қатар, ішкі кұрылысы, кұрылысы, заттың анық немесе анықтаушы тәртібі және процестің өту тәртібі, материяның құраушысы немесе маңызы. Дереккөздер
Маңғыстау облыстық әмбебап кітапханасы

Маңғыстау облыстық әмбебап кітапханасы – мәдени-ағарту мекемесі. *Кітапхана Маңғыстау облысы атқару комитетінің 1973 жылдары 23 тамыздағы шешімімен ашылған. Оның директоры Н.З. Әшімбаева болды. **Алғашқы кезде кітапхана қоры 13400 данадан құралды. *1976 – 1980 жылдары аралығында кітапхана орталықтандырылды. *Кітапхана жанынан 1976 жылдан бастап облыс көлеміндегі кітапханаларды маман кадрлармен қамтамасыз ету мақсатымен бір жылдық кітапханашылар курсы жұмыс істеп, ол 120-ға тарта маман кадрды дайындады. *1988 жылдары үш облыстық кітапхана Маңғыстау облыстық әмбебап кітапханасы болып біріктірілді. **Кітапхананың қорында 400 мыңға жуық кітап және 1 млн-дай мерзімді басылымдар бар. Қаладағы жоғары оқу орнының студенттері, қызметкерлер мен жұмысшылар, зейнеткерлер, тағы басқалар кітапхананың оқырмандары болып табылады. Кітапханаға жылына 20 мыңға жуық оқырман келіп, оларға 400 мыңдай баспа басылымдары беріледі. *Кітапханада жасөспірімдер үшін «Талапкер», балаларға арналған «Жас суретші», «Шебер қолдар» секілді үйірмелер де жұмыс істейді. Жергілікті ақын-жазушылармен, еңбек адамдарымен әр түрлі тақырыптық кештер, кітап беташары, конференциялар өткізіліп тұрады. Қазіргі заман талабына орай кітапханада кітап қоры электронды каталогқа құю мен интернет жүйесіне қосылған. Дереккөздер
Өткір радиация

Өткір радиация — ядролық жарылыс кезінде тарайтын радиоактивті сәулелер (гаммасәулелер мен нейтрондар). Ядролық жарьшыс кезінде пайда болып, лезде жанжаққа тарайтын, көзге көрінбейтін және адамдар сезінбейтін сәуле ағыны. Өткір радиацияға атом жарылысы энергиясының 10-15 пайызы кетеді. Өткір радиацияның әсері 10-15 секундқа созылады да, ол организм клеткаларын иондап, оған зиянды биологиялық әсерін тигізеді. Оның әсерінен тірі клеткалар кобею мүмкіншілігін жояды да, сәуле ауруына шалдығады. Аурудың дәрежесін радиоактивті сәулелендірудің молшері арқьшы біледі, оны рентген көрсетеді. Тротнлді эквиваленті 20 мың тонна ядролык бомба ашық жерде жарылғанда эпицентрден 600 м қашыктықта сәулелену дозасы 10 мың рентгенге, 1 км қашықтықта 1000 рентгенге, 1,5 км қашықтықта 100 рентгенге жетеді. Әр түрлі заттардан (оның ішінде ауадан да) өткенде гамма-сәулелер мен нейтрондардың күші кемиді. Радиацияның әсері жабулы блиндаждардан, баспаналардан, тік ордан, үйлердің кабырғаларынан, кемелер мен танкілердің корпусынан өткенде азаяды. Бұлар сәулелерден де қорғайды. Жер астында немесе су астында жасалған ядролық жарылыстың әсерін жер қабаттары (немесе су) едәуір азайтады, қауіпсіздендіреді. Мыс., 10 см бетон, 14 см жер қабаты, қалыңдығы 25 см ағаш Өткір радиацияның күшін екі еседей кемітеді. Сондықтан да жарылыс кезінде арнаулы орындарга жасырынган адамдар бірдей кашықтыкта түрғанның өзінде радиацияның мөлшерін ашық жерде қалғандардан едәуір аз қабылдайды. Дереккөздер de:Kernwaffenexplosion fr:Explosion atomique sv:Kärnexplosion
Маңғыстау облыстық әскери теңіз институты

Маңғыстау облыстық әскери теңіз институты – әдістемелік мекеме. Қазақстан Республикасының Қорғаныс Министрлігінің жоғары әскери-теңіз училищесін ҚР Үкіметінің №314 1 наурыз 2001 жылғы қаулысына сәйкес құрылды. ҚР №684 10 шілде 2003 жылғы Үкімет Қаулысымен Әскери-теңіз институты болып саналады. *Институтта алты кафедра жұмыс жасайды: #әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы; #жаратылыс ғылымы және жалпы кәсіби кафедрасы; #кеме жүргізу кафедрасы; #кеменің құрылысы мен төзімділігі кафедрасы; #флоттың тактика және әскери құралдар кафедрасы; #су үсті кемелерінің радиотехникалық қару-жарақ кафедрасы. *Әскери-теңіз институты теңіз ісіне маманданған жоғары білімді офицерлер дайындайды. **Оқу мерзімі-5 жыл. *Институт құрамындағы Әскери-теңіз колледжі теңіз ісіне маманданған орта білімді түлектер дайындап шығарады. **Оқу мерзімі 2 жыл. Дереккөздер
Бөгеттер жүйесі

Бөгеттер жүйесі— карсыласты шығынға ұшырату, алға жылжуын кідірту, маневрін киындату және оны атыспен, карсы шабуылмен (шешүші соққымен) жою мақсатында қорғаныста бірыңғай жоспар бойынша құрылатын әр түрлі бөгеттер жиыны. Бөгеттер жүйесі камтамасыз ету алқабында, алдыңғы позицияда, алдыңғы шептің алдында және өз корғанысының тереңдігінде құрылатын бөгеттерді камтиды. Ол табиғи бөгеттермен үйлестіріліп, операция (ұрыс) шешіміне сэйкес, әскердің маневрін ескере отырып құрылады және атыс жүйесімен тығыз байланыстырылады. Бөгеттер тығыздығымен сипатталады. Бөгеттер жүйесінің негізін танкіге карсы, жаяу әскерге карсы миналы алқаптар, ал корғаныс кезінде теңіз жағалаулары мен десантқа қарсы бөгеттер кұрайды. Ол негізінен инженерлік әскерлердің күштері арқылы құрылады. Ұрыс кимылдары барысында қатерлі бағыттарда Бөгеттер жүйесіін жылжымалы бөгеттер жасағы нығайтады. Дереккөздер
Каперс

Каперс (capparis spinosa) — Жерорта теңізі бұтасының бүршіктері, оларды арнайы маринадтайды да, сол күйінде калья — көжелерге, тұз көжеге, бүйректен жасалған екінші (ет) тағамдарға, салаттарға дәмқосар ретінде қолданады. Құрғақ, маринадталған және тұздалған күйінде сатылады. Ағаш, бұта не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Тропик, субтропик аймақтарда өсетін 250-300 түр» белгілі. КСРО-да 2 түрі, оның ішінді Қазақстанда 1 түрі тікенді киеуіл өседі. Бұл- көп жылдық шала бұта. Жапырағы дөңгелектеу келген, гүлі ірі, ақ не солғын қызыл, аталығы көп. Жемісі бұршаққын тірәзді, қызғылт ет- женді жидек. Жер Орта теңізі маңында, Алдыңғы Азияда, Үндістанда, Оңтүстік Қырым, Кавказ, Орта Азияда, Қазақстанда саздауыт, қиыршық тасты, шөлді аймақта, сортаң жерлерде, Жоңғар, Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Киеуілдің гүл бүршігі жеуге жарамды, жас жемісін, өркенінің ұшын сірке суында маринаттаған не тұздаған түрінде дәм-татымдық зат ретінде пайланады. Піскен жемісін шикілей де жеуге болады. Жемсінің құрамында 18% ақуыздық заттар, тұқымында 30% май, бітеу гүлінде 0,32%- тей рутин болады. Өсімдікте алколоид, капцарин бар, гүлінен бал арасы бал жинайды. Батыс және Оңтүстік Еуропада,Үндістанда,Филиппин аралдарында, Солтүстік Африка (Марокко), Солтүстік Африкада қолдан да өсіріледі.Дагестан жерінде өсетін жабайы түрлерінің кәсіптік маңызы бар. Дереккөздер
Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық

Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық — басқарылатын ракеталарда, бомбаларда, торпедаларда және басқа да жою құралдарында орнатылған және оларды нысанаға бағыттауға арнаған арнайы құрылғы. Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық нысана мен оның айналасындағы аясының арасындағы жылулық қарама-қайшылығын қолдану принципімен жұмыс істейді. Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық снарядтың баскы бәлігіне орнатылады және сыртынан жарық пен инфрақызыл сәуле өткізетін маталы орамамен жабылады. Нысананы байқау және оған снарядты бағыттау сәулелі энергия индикаторымен және автоматика жүйесімен камтамасыз етіледі. Алынған сигналдардың ықпалымен өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық қажет пәрмендер жасап, оларды ракеталардың, бомбалардың, торпедалардың және т.б. ұшу траекториясын басқаратын тиісті орындаушы блоктарга жібереді. Ату кезіндегі негізгі міндет снарядты нысанаға бағыттаудың жарылғыш заттың әсер ету радиусымен емес, өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсықтың әсер ету аумағымен анықталған дәлдікпен жіберу болып табылады. Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсықпен басқарылатын ракеталар жоғары дәлдікпен бағытталатындығымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Өтпелер жасау

Өтпелер жасау (Проделывание проходов) — әр түрлі ұрыс әрекеттері түрлеріндегі міндеттерді атқару кезінде әз әскерлерін өткізуге арналған орындарды тазарту. Жасалатын әтпелер саны ұрыс (жорық) ретіне, бәгеттер сипатына және олардан әту тәсіліне, қолда бар күштер мен құралдарға байланысты болады. Мина жарылғыш бөгеттерде өтпелер жасау жару, механикалық тәсілдермен және т.б. жүзеге асырылады. Жару тәсілі реактивтік қозғалтқыштар көмегімен немесе тралы бар танкімен сүйреу арқылы ұрыстың миналанған аландарына берілетін ұзартылған зарядтар кәмегімен оларды қопару жолымен миналарды жоюдан тұрады. Механикалық тәсіл миналарды жоюға немесе оларды белгіленген өтпелер шектерінен алып тастауға саяды. Танкіге қарсы миналанған аландардағы өтпелер миналы тралдар, ал жаяу әскерге карсы миналанған аландардағы етпелер танкілер мен басқа шынжыр табанды машиналарға орнатылған бульдозерлік жабдықтар арқылы немесе арнайы кұрылғылар — иін темірлер қолданылып тазартылады. Үйінділердегі өтпелер жол салғыштар, инженерлік машиналар, жарылғыш заттар заряды, аспалы бульдозерлік жабдықтары бар танкілер арқылы жасалады. Дереккөздер
Формализация

Формализация - мыналарға қатысты болуы мүмкін: * Формалды жүйе - формал логикада * Формалды спецификация - информатикада жүйені және бағдарламалық жасақтаманы іске асыруға көмектесетін математикалық әдістер. * Формашылық - әлеуметтану бойынша бюрократияның күшейген түрі * Формализм
Маңғыстау облыстық білім беру ұйымдары қызметкерлерінің біліктілігін арттыру институты

Маңғыстау облыстық білім беру ұйымдары қызметкерлерінің біліктілігін арттыру институты – әдістемелік мекеме. *Алғашқы директоры – А.Нәжімеденов. *Институт өлкеміздегі ұстаздар қауымын 5 жылда 1 рет (қажеттілік туындаса, одан да жиі) білім жетілдіру курсынан өткізіп тұрды. *Курстардың тақырыбы алуан түрлі: жаңа технология, методикалық ғылым, теория тағы басқалар жетілдірулер. *Қазіргі директоры – И.Т. Жұмағалиева. Тарихы *1973 жылдары Маңғышлақ облысының мұғалімдер білімін жетілдіру институты болып құрылды. *2006 жылдан бері осы атымен аталады. Ашылған кездегі мекен-жайы: Шевченко қаласы, 3 «А» шағын ауданындағы кешкі мектеп. Міндеті Институттың қазіргі міндетіне педагогтарды қайта даярлау, жаңарған білім мазмұнына сай оқытудың әлемдік озық технологиялары мен әдістерін педагог мамандарға үйрету, 12 жылдық білім беруге көшуге байланысты педагог кадрларды қайта даярлауды жүзеге асыру, оқу орындарында жүргізілетін сынақ-байқау жұмыстарына әдістемелік көмекші құралдар, оқыту бағдарламаларын, өлкелік таным бағытындағы оқу құралдарын шығару, тағы басқалар ұйымдастыру-әдістеме жұмыстары кіреді. Институттың құрамында 1 кафедра, 3 орталық, 4 кабинет бар. Олар: теория және әдістемелік оқыту кафедрасы, педагогика мониторинг орталығы, ақпараттық технологиялар орталығы, кәсіптік білім беру орталығы, жаратылыстану-математика кабинеті, тәрбие кабинеті, қоғамдық гуманитарлық пәндер және мемлекеттік тілді дамыту кабинеті, баспа қызметі кабинеті. Қазіргі жағдайы 2006 жылдың қыркүйек айында институт жанынан «Ұстаздар үйі» ашылды. Онда ТСО (техникалық құралдармен оқыту кабинеті), интернет класы, медиатека, химия және баспа кабинеттері жұмыс жасайды. Сонымен қатар 40 орынға арналған қонақ үйі, 150 орындық акт залы, 60 орындық асханасы бар. 2006 жылдың 6 мамырынан бастап айына 2 рет, білім саласындағы ақпараттық-инновациялық материалдарды, озат іс-тәжірибелерді таратып отыратын ақпараттық, танымдық және әдістемелік «Маңғыстау мұғалімі» газеті жарыққа шығарылады. Институт 13-шағын ауданның 47-ғимаратында орналасқан. Дереккөздер
Кенерме

Кенерме (Напуск) - бөлу мен шектеу максатыннда пайдаланылады. Кенерме сонымен бірге пісіру тоғын бірқалыпты реттеп отыруға арналған ауыспалы индуктивтік кедергі ретінде де қолданылады. # Белгілі бір бұйымды жасағанда жұмысты жеңілдету үшін соғып әзірленген немесе қалыпталған дайындамада аздап металлы артығымен жіберу төсілі. Ол артық металл дайындаманы өндеу үстінде жонылып тасталады немесе сол күйінде қалуы да мүмкін; # Тетіктің қарамы бойынша соғылманы жасау экономикалық қолайсыз және қиын болғандықтан, соғылманың түрін оңайлату үшін өдіпті жергілікті үлкейту. Дереккөздер
Қамтамасыз ету алқабы

Қамтамасыз ету алқабы (Полоса обеспечения) — қарсыласпен түйіспейтін тысқары жерде қорғанысқа көшу кезінде, әдетте бірінші эшелонда, қорғалатын әскерлердің маңдайшебінің алдында, ал кейбір жағдайда қашықтықтағы қорғаныс шебінің алдында құрылатын алқап. Қамтамасыз ету алқабын құрудьің мақсаты: қарсыласты қорғанысының шын құрылысынан жаңылдыру және оны дайындау үшін уақыт ұту, қарсыластың күштері мен құрамын, іс-қимыл бағытын және сипатын уақытында анықтау, қарсыластың шабуылын кідірту, оның басты күштерінің алдын ала жазылуына және өзіне ыңғайлы бағытта шабуылдауға мәжбүр ету, оның адам күштері мен техникасын қорғаныс шебінің алғы шебіне жеткізбей шығынға ұшырату. Қамтамасыз ету алқабының тереңдігі операция мақсаты мен мәнісіне, жергілікті жердің сипатына, сондай-ақ қорғанысты ұйымдастыруға берілген уақытқа байланысты анықталады. Қамтамасыз ету алқабы бірнеше позициядан, қорғаныс тораптарынан және бөгеттер жүйесінен тұруы мүмкін. Қамтамасыз ету алқабы минажарылғыш бөгеттер, торуылдар, қиратулар және т. б. кеңінен қолданылып, дайындалған позицияларда кезекпен ұрыс қимылдарын жүргізетін қалқалаушы әскерлердің алдыңғы жасақтарымен немесе бөлімдерімен қорғалады. Дереккөздер