kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мойва

Мойва (сары ерін балық) — ұсақ балықтар тұқымдасына жататын, ұзындығы 22 см-ге дейін, салмағы 17 кг-ға дейін болатын теңіз балығы. Екі түрі бар: атланттық және тынық мұхиттық. Еті дәмді, майлылығы 10—12 %. Оның екі түрі болады: атлант мойвасы -— оны Атлант мұхитының солтүстік бөлігінен, Баренң, Ақ және Карск теңіздерінен аулайды; Тұнық мұхит мойвасы — оны Канада, Жапон теңіздерінің жағалауынан, Охот, Беринг және Чукот теңіздерінен аулайды. Салмағы 25—30 г. Мойваны сауда орындарына кептіріліп, ыстыққа қақтал, консервілен, жастай тоңазытыл т. б. жібереді. Дереккөздер
Бағамдық айырмашылық (валюталық айырмашылық)

Бағамдық айырмашылығы — ұлттық валютаның шетелдік валютаға шаққандағы бағамының өзгеруі кезіндегі айырмадан пайда болатын coмa. Шарт жасасылған сәттен бастап ол бойынша төлем төленетін уақытқа дейін пайда болады. Бухгалтерлік есеп пен қаржы есептемесі жүйесінде бағам өзгерген жағдайда шетелдік валюта өлшемдерінің есептік валютаға (Қазақстанда теңгеге) шаққандағы мөлшерін көрсету нәтижесінде туындайды. Айырмалар шаруашылық операция жасалған күн мен осы операция бойынша есеп айырысу күні немесе есеп беру күні арасындағы кезеңде пайда болады. Валюта бағамының қолайлы серпінінде оң Бағамдық айырма (бағамдық пайда), бағамдық арақатынастың қолайсыз өзгеруі кезінде теріс Бағамдық айырма болып бөлінеді Салық салу мақсатымен оң Бағамдық айырма табыста есептелмейді, ал теріс Бағамдық айырма шығында есептелмейді. "Бағамдағы қиғаштық" — ресми және нарықтық бағамдардың сай келмеуі ұғымы да Бағамдық айырмамен байланысты. Бағамдық айырмашылығы валюталық ашық позицияның жойылуы немесе оның қайта бағалануы кезіңце валюталар бағамдарының өзгеруі нәтижесінде пайда болады. Бағам қолайлы қалыптасса, валюталық по зиция жағымды бағамдық айырмашылыққа, қолайсыз жағдайда - теріс бағамдық айырмашылыққа (бағамдық ұтылысқа) әкелуі мүмкін. Ашық позицияны қолдап отыруға байланысты шығынға бару тәуекелін банкаралық рынокта немесе биржаларда эр түрлі мерзімді валюталық мәмілелер жасау, сондай-ақ келісімшарттар мен келісімдерге қорғану ескертгіелерін енгізу арқылы сақтандыруға болады. Бағам бойынша айырмашылығы мұндай бола алады: * оң * терiс Дереккөздер
Агрегаттар

Агрегаттар ( - қосылған) - макроэкономикалық агрегаттар — экономикалық агенттердің жекелеген операцияларының жалпылама қорытындысы, экономика жай-күйінің жиынтық статистикалық сипаттамалары. Агрегаттар, әдетте, ұлттық шоттар жүйесінде көрсетілетін теңгерімдік қорытындыларды қосу жолымен шығарылады (мысалы, жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ), ұлттық табыс). Ақша агрегаттары Ақша агрегаттары — ақша массасы құрылымының көрсеткіштері, бір-бірінен өтімділік дәрежесімен ерекшеленетін ақша түрлері. Ақша агрегаттарның құрамы елдер бойынша ажыратылады. Көбінесе М0 (айналыстағы қолма-қол ақшаның көлемі), М, (қолма-қол ақша мен талап етілмелі салымдардың көлемі), М2 (қолма-қол ақшаның, талап етілмелі салымдардың және аздаған мерзімді салымдардың көлемі), М3 (қолма-қол ақшаның және барлық банк салымдарының көлемі), L (қолма-қол ақшаның, салымдардың және бағалы қағаздардың кейбір түрлерінің көлемі) Агрегаттары пайдаланылады. Дереккөздер
Жанғали Нәбиуллин

Жанғали Нәбиуллин - 1936 жылы ІЗ желтоқсанда бұрынғы Орал облысының Жаңақала ауданында дүниеге келген. 1960 жылы Орал қаласындағы А.С. Пушкин атындағы педагогикалық институттың тарих-филология факультетін бітірген. Көп жылдар бойы Қазақстан Жазушылар одағының Орал өңіріндегі әдеби кеңесінде, Орал облыстық «Орал өңірі» газетінде қызмет істеген, қазір зейнеткер. Жаңақала, Бөкей Ордасы аудандарының, Орал қаласының Құрметті азаматы. Еңбектері Ақынның тұңғыш өлеңдері 1961 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан жарық көрген «Жас дәурен» атты ұжымдық жинаққа енді. Бірнеше өлеңдер кітабының авторы. Ең үздік өлеңдері 1977 жылы «Қазақ Совет поэзиясының антологиясына» енген. ҚР Құрмет Грамотасымен, Елбасының мақтау грамотасымен, Қазақстан Журналистер Конгресінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Шығармалары Ақ жаңбыр. Өлеңдер кітабы. А., «Жазушы», 1968; Таныс әуендер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; Ақ сөйле, жүрегім. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; Орда - қаһармандар қаласы. Өлеңдер .А., «Жазушы», 1972; Қас қағым. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; Жырлайды жылдар. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1985; Жоғарғы кернеу. А., «Жазушы», 2001; Жетінші перне. Алты томдық таңдамалы өлеңдер. «Полиграфист», 2001-2003. әңгімелер. А., «Жазушы», 1981; Шынығу шағы. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1984; Алақайғы. Эсселер. 2002. Дереккөздер
Мосы, үштаған

Мосы, үштаған (таган, тренога) — көшпелі дәуірде, қазір далаға саяхатқа шыққанда ас пісіру үшін қолданылатын үш аяқты, үстіне қазан орнатылатын, шәугім ілінетін құрал. Мосы қазіргі кезде темірден жасалынады, ал бұрын ағаштан жасаған, оны мосыағаш деп атаған. Жоғары ұштарынан тесік жасалып, олар темір шығыршық арқылы қосылады. Шығыршыкқа шәугімнің тұтқасы не күзудің (өрмек тоқығанда) бауы ілінетін тіл (ілгек) бекітіледі. Мосының сирағы 1,5-2 метрге дейін болады. Шағын мосыны ас-су қайнату үшін серуенге шыққанда қазір де пайдаланады. Дереккөздер
Кәрім Баялиев

Кәрім Баялиев (1 наурыз, 1926 жыл, Тараз – 2004) - жазушы, журналист. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Әулиеата (қазіргі Тараз) қаласының батыс жағындағы Билікөлдің жағасында, сол аймақтың болысы (волостной управитель) Байелдің отбасында туған. Әкесі ұжымдастыру кезінде большевиктер тарапынан қудaлaуғa ұшырaғaн. Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген. Облыстық әділет басқармасы бастығының орынбасары, мұғалім, облыстық «Еңбек туы» (қазіргі «Ақ жол») газетінде әдеби қызметкер, Қазақ радиосының Жамбыл облысындағы меншікті тілшісі, Қазақстан Жазушылар одағының облыстық бөлiмшесiнiң бaсшысы болып істеді. Еңбегі Алғашқы әңгімелері баспасөзде елуінші жылдардың басында жариялана бастады. * Тұңғыш әңгімелер жинағы 1959 жылы «Жол үстінде» деген атпен басылып шықты. Содан бері * «Адам ізі» * «Нөсер» * «Дегелек келді, жаз болды» * «Мейірім» * «Той бастар» * «Лебіз» * «Жер тынысы» * «Жасарған Жамбыл жерінде», тағы басқа кітаптары жарық көрді. Соңғы жылдары өзіне таныс заң қызметкерлері өмірінен жазылған * «Үрей» * «Ар жазасы" * «Бөтен бала» * «Кескіленген келіншектер» атты шытырман оқиғалы повестері «Жазушы» баспасынан кітап боп шықты. * «Оралу», «Атаң келеді артыңда», «Қос дегелек» атты спектакльдері Жамбыл, Шымкент және Қырғызстанның Ош театрларында қойылған. Жетістіктері * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Грамотасымен марапатталған (1977) * Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1982) * Жамбыл облысының құрметті азаматы (2003). Дереккөздер
Тарату (әскери іс)

Тарату (демобилизация) — қарулы күштер мен халық шаруашылығының соғыс жағдайынан бейбіт жағдайға көшірілуі. Қарулы күштердің таратылуы соғыс уақытында құрьшған штабтар мен мекемелердің, әскери бөлімдер мен бірлестіктердің бейбіт өмір штаттарына дейінгі қалпына келтіріліп, қысқартылуынан, артық офицерлер мен сарбаздарды запасқа босатудан, жұмыддыру кезінде алынған техника мен мүліктерді халық шаруашылығына қайтарудан тұрады. Әскери қызметшілердід соғыс біткеннен кейін Қарулы Күштерден босатылуы мемлекеттің жоғары органдарынын шешімімен жүзеге асырылады. Қарулы күштердің Таратуы — мемлекет істерінің әр түрлі салаларына әсер ететін күрделі процесс. Кеңес Қарулы Күштері Азамат соғысынан кейін 1921 жылдан бастап 1924 жылға дейін жүргізілген Тарату процесінде 5,5 миллион адамнан 562 мың адамға дейін қысқарған еді. Ұлы Отан соғысынан кейін армия мен флоттан 8,5 миллионға жуык адам босатылды. Дереккөздер uk:Демобілізація (воєнні дії)
Куртаж

Куртаж (франц. courtage — комиссия) — биржа мәмілесін жасасу кезіндегі делдалдығы үшін тауарларды немесе бағалы қағаздарды сатудан делдал алатын сыйақы. Жасасылған мәміле сомасының мыңнан бір үлесі есептеледі, сатушы да, сатып алушы да төлейді. Куртаж мөлшерлемесі бағалы қағаздар санатына байланысты, ал мөлшері биржалардың жарғыларымен айқындалады. Биржада мәміле жасау кезінде брокердің делдалдық үшін ақы төлеуі. Куртаж ставкасы құнды қағаздар мен тауарлардың түрлеріне, сондай-ақ мәміленің көлеміне тәуелді болады. Ақы төлеу мөлшері биржа жарғысы немесе биржалық мәмілеге қатысушы мен маклер арасындағы келісім бойынша анықталады. Дереккөздер
Аддендум

Аддендум / Толықтырма ( - қосу, үстемелеу) # бұрын жасасылған сақтандыру немесе қайта сақтандыру шартына жазбаша толықтыру; #ортақ апатты есептеуде анықталған қателіктерге байланысты диспашеге диспашер енгізген жазбаша толықтыру; #шартқа, атап айтқанда чартерге қол қоюшы тараптар әзірлеген толықтыру. Дереккөздер
Жиналу пункті

Жиналу пункті - әскери бөлімшелерді, әскери қызметшілердің немесе әскери міндеттілердің кейбір категорияларын, әскери техниканы, әскери мүліктерді және т.б. шоғырландыру орны. Ұрыс дабылы бойынша жиналу үшін жиналу пункті төмендегідей болып бөлінеді: әскерлердің ауысымы кезіндегі жиналу пункті; бөлімдер мен бөлімшелердің жаттығуға, өрт сөндіруге немесе апатты құбылыс зардаптарын жоюға, сонымен қатар басқа да тапсырмаларды аткаруға шығатын жиналу пункті; арнайы әскери қызметшілердің (барлаушылардың, саперлердің, минашылардың және т.б.) ұрыстык тапсырмаларын орындау алдында, орындау барысында, орындап болған соң жиналу пункті. Дереккөздер
Экологиялық тәрбие

Экологиялық тәрбие - табиғат туралы білімнен және табиғатты ең жоғары ұлттық және жалпы адамзаттық құндылық деп бағалай отырып, оған ізгі, жауапкершілікті көзқараспен қараудан тұратын жоғары экологиялық мәдениетті - жасөспірім ұрпақта мақсатты дамыту. Дереккөздер
Интернационализм

Интернационализм — (лат. inter — " арасында "және natio — "халық") - ұлттар арасындағы достық пен ынтымақтастықты уағыздайтын идеология. Интернационализмнің әртүрлі нұсқалары бар: атап айтқанда, марксизмдегі пролетарлық интернационализм қанаушыларға қарсы күресте әртүрлі елдердің пролетариаттарының ынтымақтастығын білдіреді. Қазіргі уақытта бұл термин жаһанданудың балама нұсқасын ұсынуға тырысатын солшыл идеологияны білдіреді. Тұжырымдама ұлтшылдықтың антитезасы ретінде қолданылады. Кеңестік идеологияда пролетарлық интернационализм бір жағынан ұлттық эксклюзивтілік идеологиясы және шовинизм деп түсінілетін "буржуазиялық ұлтшылдыққа", екінші жағынан кез-келген ұлттық мәдениетті жоққа шығару ретінде түсінілетін "буржуазиялық космополитизмге" бірдей қарсы болды.
Уытсыздандыру

Уытсыздандыру - улардың шоғырлануын және биологиялық белсенділігін азайтуға, сонымен бірге олар әсер еткен ағза құрылымдары мен қызметтерін қалпына келтіруге бағытталған ағзаның әсерленіс кешені. Дереккөздер
Ажио

Ажио( - артығы) — ақша белгілерінің, вексельдердің, басқа да бағалы қағаздардың аталған құнымен салыстырғанда олардың нарықтық бағамының көтерілуі (керісінше оның төмендеуі — диажио). Ажио термині атаулы құны бар және қор нарығында бағаланатын барлық бағалы қағаздарға қатысты пайдаланылады. Ақша белгілері мен вексельдерге қатысты тұрғыда лаж термині тең құқықта қолданылады. Ажио сондай-ақ валюта нарығында да қолданылады, бұл орайда атаулы құн ретінде базалық баға үшін қабылданған баға тіркеледі. Бағалы қағаз бағамының атаулы құннан төмен ауытқуы "дижазио" ( — жетіспеушілік), ал тепе-тең болуы — альпари ( - тепе-тең) деп аталады. Биржалық бағам немесе нарықтық баға мен атаулы құн арасындағы салыстырмалы айырма ретінде қаралатын Ажио қосымша, сыйлықақы ретінде, ал дижазио — дисконт ретінде қаралады. Ақша белгілерінің, вексельдер мен басқа да бағалы қағаздардың нарықтық бағамының көрсетулі құнынан асып түсуі (ажио терминіне ұқсас). Алтын стандартының қолданысы кезеңінде — алтынның нарықтық бағасын көтеру жағына қарай ауытқу, ол алтынның белгілі бір мөлшерін атаулы түрде білдіретін ақша белгілерінің санымен салыстырғанда қағаз ақшада көрініс табады. Ақша белгілерінің, вексельдер мен басқа да бағалы қағаздардың көрсетулі құнынан олардың нарықтық бағамының көтерілуі жағына қарай ауытқуы. Дереккөздер
Моэль

Моэль — сүйек майы, қызыл шарап қосылған қызыл соус негізінде дайындалған соус. Құрамындағы лимон шырыны, мускат жаңғағы, кайен бұрышы және қалампыр ерекше дем береді. Бифштекске, ростбифке, лангетке және антрекотқа қосып береді. Дереккөздер
Дайын өнім

Дайын өнім - кәсіпорында жасалып шыққан (өңдеудің барлық сатыларынан өткен) және өндірістік немесе жеке бастың тұтынуы үшін жарамды өнімдер; өнеркәсіпте — бұдан әрі өңдеуге немесе құрастыруға жатпайтын және сыртқа (басқа кәсіпорындарға, ұйымдарға, халыққа) босатуға арналған өнімдер; құрылыста - іске қосылған негізгі қорлар; ауыл шаруашылығында - егіншіліктің өсіріліп, жиналған өнімдері, өсірілген түлік, т. б. Өнеркәсіптегі дайын өнім өндірістік тұтынуға да жататын (машина, жабдық, басқа да еңбек құралдары), бейөндірістік тұтынуға да жататын (халық тұтынатын заттар) түпкілікті өнімдерге, сондай-ақ басқа кәсіпорындарда өңделуге тиіс және халық шаруашылығы тұрғысынан дүмбілзаттар болып табылатын өнімдерге (мыс., қақтама, мақта) бөлінеді. Дереккөздер
Экономикалық тәрбие

Экономикалық тәрбие — Тәрбиеленушілердің шаруашылықты оңтайлы жүргізудің, өндірісті ұйымдастырудың, байлықтарды дұрыс бөлудің және тұтынудың табиғатына, принциптері мен ережелеріне сәйкес білімдерін, біліктерін және дағдыларын, қажеттіліктерін, қызығушылықтарын және ойлау стилін қалыптастыруға бағытталған тәрбиешілер мен тәрбиеленушілердің мақсатты ықпалдасуы. Дереккөздер
Сайлаухан Накенов

Сайлаухан Накенов (1940-2008) - 1940 жылы 25 маусымда Қарағанды облысы, Жаңарқа ауданы, Өркендеу ауылында туған. 1963 жылы Қазақ Ұлттық Уиверситетінің филология факультетін аяқтаған. Еңбек жолы Әр жылдарда Өркендеу ауылында мектеп директоры, «Советтік Қарағанды» газетінде әдеби қызметкер, «Жаңа-Арқа», «Новая степь» газеттерінде бөлім бастығы, Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде меншікті тілші, әдеби қызметкер, «Жезқазған туы» газетінде мәдениет және әдебиет бөлімінің меңгерушісі, Қазақ радиосының Жезқазған облысы бойынша меншікті тілшісі, «Жезқазған туы» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болып қызмет істеген. 1977 жылы «Жазушы» баспасынан «Құдіретті қолдар», 2000 жылы «Жүмақтың жолы» жыр жинақтары жарық көрген. «Жезқазғанға — 50 жыл» күміс медалінің (2004) иегері, КСРО Журналистер Одағының Құрмет грамотасымен, Қазақ ССР телевизиялық және радиохабары жөніндегі Мемлекеттік комитетінің Құрмет грамотасымен, Қазақстан Журналистер одағының, Халық депутаттары облыстық Кеңесінің, Жезқазған қалалық мәдениет бөлімінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Бірнеше республикалық жыр мүшәйраларының жүлдегері. Дереккөздер
Тарту күші

Тарту күші — әсерінен ракета қозғалатын, ракета қозғалтқышын күш қондырғысы ретінде анықтайтын негізгі шама. Отынның жану барысында ұдайы қатты қызған газ бөлініп, қуыс канал (сопло) арқылы өте отырып, ракетаны қарсы бағытқа итереді. Осы күш реактивті күш немесе қозғалтқыштың тарту күші деп аталады. Тарту күші ракетаға іштен де, сырттан да әсер ететін барлық қысым күшіне тең әсер етеді. Тарту күші екі негізгі құрамды бөліктен қалыптасады: * қозғалтқыштың ішкі бетіне әсер ететін жану өнімінің қысым күшінің тең әсері * қуыс канал кесіндісінде қысымның түсуі нәтижесінде ракетаның сыртқы бетіне әсер ететін қысым күшінен тұрады. Тартудың негізгі үлесі реактивті күшке тарту күшінің негізгі құрамдьі бөлігіне тиеді. Ракетаның ұшуы барысында Тарту күші тұрақты емес: биіктеген сайын атмосфералық қысым азайып, қозғалткыштың тарту күші артады. Алыс қашықтыққа ұшатын баллистикалық ракеталарда атмосфералық қысымның әсерінен тарту күші 15%-ға артады. Тарту күші ұшырудың бастапқы не соңғы учаскесінде де тұрақты шама бола алмайды. Тарту күші кг-мен (тоннамен) өлшенеді. Дереккөздер
Мұз балық

Мұз балық — шортан тұқымдастарға жатады. Мұхиттың антарктикалық аймағы нда тіршілік етеді. Бұл балықтың қаны түссіз болады. Салмағы 60-450 г-ға дейін. Еті жұмсақ әрі дәмді болып келеді. Етінен көптеген тағамдар әзірлеуге болады. Дереккөздер
Дүрлікпе

Ажиотаж ( - қозу) - Дүрлікпе - жалдаптық желік; жағдаяттың, сұраным мен ұсынымның, тауарлар бағасының, құнды қағаздар бағамының, валюта бағамының күрт өзгеруіне байланысты нарық пен биржадағы тез арада мол пайда тауып қалуды көздейтін алып-сатарлық желпініс. Ажиотаж - пайда табу мақсатымен жасанды, спекулятивті биржалық қағаздар курсын немесе тауарларға бағаны жоғарылату немесе төмендету. Дереккөздер
Лингвистикалық философия

, 1914]] Лингвистикалық философия — көптеген, тіпті барлық философиялық мәселелердің шешілуі не шешілмеуі тілге көңіл бөлу/бөлмеуге қатысты деп есептейтін, тілге реформа жасауды, немесе күнделікті тілді тіпті де жақсы түсінуді дәріптейтін философиялық көзқарас. Лингвистикалық философияның бұрынғы ұстанымы идеал тіл философиясы болып, оның көрнекті мысалы логикалық атомизм есептеледі. Оның кейінгі ұстанымы қарапайым тіл философиясы жақтайтын көзқарастар болып есептеледі. Мурдың "дұрыс мағына" философиясы және кейінгі Витгенштейннің көзқарастары Лингвистикалық философияға идеялық бастама болды. Лингвистикалық философия 1930-1960 жж-ы АҚШ пен Ұлыбританияда кең таралды. Мур мен Витгенштейннің ізбасарлары бола отырып, лингвистикалық философия өкілдерінің логикалық позитивистерден айырмашылығы: табиғи тілді формаландырылған логикалық тілге немесе ғылыми тілге қарай жетілдіруге шақырған жоқ. Лингвистикалық философия мектептерінің бірі (Д. Уиздом, М. Лазеровиц, Э. Эмброуз) психоанализге жақын болды, енді біреулері - оксфорд мектебі, "қарпайым тіл" - лингвистикалық әрекеттің позитивті тұжырымдамасын жасады (П. Стросон, Г. Райл, Д. Остин және тб.). 1960 жылдары лингвистикалық философия мен лингвистиканың бірқатар бағыттарының мәселелері мен тәсілдері өзара қосыла бастады. Тағы қара * Аналитикалық философия * Лингвистикалық бетбұрыс * Тіл философиясы Тіке сілтеме * Ричард Рорти, 1967. Кіріс сөз: Лингвистикалық философияның метафизикалық өзгешеліктері (Introduction: Metaphilosophical difficulties of linguistic philosophy). Рортидің редакциясымен: Философиялық әдіс туралы таяудағы эсселер (Recent Essays in Philosophical Method). The University of Chicago Press, Chicago and London, 1967. Сыртқы сілтеме * [http://www.iep.utm.edu/analytic/ философиядан Интернет энциклопедиясы, "аналитикалық философияға" ену] Дереккөздер
Интерфикс

Интерфикс - кейбір ғалымдардың (Е.А. Земская, М.В. Панов) пікірінше, сөз бөлігінің дербес мәнге ие болмауы, сөз тудырушы құрал болып табылмауы, түбір мен жалғаулықтардың қосылуы қиындаған немесе морфологиялық себептермен мүмкін болмаған жағдайларда олардың арасында «іліккерлік» қызмет атқаруы. Басқа зерттеушілердің (Н.М. ІЛанский, Л.Г. Свердлов) пікірінше, мұндай жағдайда біздің алдымыздағы дербес сөз таптары емес, кайта бұзылу жолымен жасалған сөз тудырушы жұрнақтың компоненттері. Дереккөздер
Ажур

Ажур (франц. a juor — бүгінге дейін, бүгінгі күн бойынша) — бухгалтерлік есепті жүргізуде талдамалы есеп пен жинақтамалы есеп, қоймалық және бухгалтерлік есептер деректерінің, жинақтамалы шоттар бойынша шығарылған қалдықтар мен айналымдар есептері деректерінің Бас кітапта шығарылған қалдықтар мен теңгерімдік қалдықтарға сай келуі. Мұнда санақ операцияларының бәрі шаруашылық операциялары орындалған күні жүргізіледі; есепке алу-есептеу жұмыстары белгіленген мерзімде жүзеге асырылады. Ажурда көрсету көбінесе "толық ретке кел- тірілген" деген мағынаны білдіреді. Жалпы түрде ажур — ағымдағы есеп пен есептеме деректерінің толық сай келуі. Дереккөздер
Мускус

Мускус — жануарлар мен өсімдіктерден алынатын құрамы күрделі, ерекше иісті зат. Жануарлар мускусы арнайы бездерде түзілетін қоңыр түсті, түйіршікті масса. Құрамында макроциклды кетондар тобы болатындықтан өзіндік ерекше иісі бар. Сонымен бірге, оның қүрамында ақуыз, май, холестерин, түрлі тұздар болады. Өсімдік мускусының иісі ондағы макроциклды лактондарға байланысты. Мускус парфюмерияда пайдаланылады. Дереккөздер
Қой шаруашылығы

Қой шаруашылығы ет - жүн бағытындағы және биязы, жартылай биязы жүн бағытындағы болып бөлінеді. Ет-жүн бағытындағы қой шаруашылығы ылғалы жеткілікті және климаты біршама жұмсақ аудандарда, ал биязы жүнді қой шаруашылығы неғұрлым құрғақ аудандарда таралған. Дүниежүзі бойынша қой саны 1,2 млрд басқа жетіп отыр. Қой шаруашылығының ет-жүн бағытындағы тауарлы өндірісі Солтүстік және Оңтүстік Американың, Аустралия мен Оңтүстік Еуропаның, Орталық және Орта Азияның, Оңтүстік Африканың қоңыржай және субтропиктік белдеулерінің құрғақ аудандарында жақсы дамыған. Биязы жүнді қойлар өте сапалы жүн береді, ол жүн маталарын жасау, кілем тоқу мен тері-былғары өнеркәсібінде қолданылады. Алдыңғы Азия, Орта Азия және Оңтүстік Африка елдерінде қаракөл елтірісін дайындау жолға қойылған. Дүниежүзіндегі қойы ең көп ел — Аустралия (130 млн астам), одан кейін Қытай (112 млн-нан астам). Ал Қазақстандағы қойдың саны 2008 жылы 16 млн-нан сәл ғана асты. Жүн өндіруден жетекші елдер қатарына Аустралия, Қытай, Жаңа Зеландия, Уругвай және Ресей жатады. Қой шаруашылығының дүниежүзіндегі аса ірі аймағы — Аустралияның шөлейтті аудандары. Қойдың басым көпшілігі жеке иелерге немесе компанияларға қарайтын ірі қой шаруашылығында өсіріледі. Ондай шаруашылықтар "шипстейшнз" деп аталады. "Шипстейшнз" ондаған, кейде тіпті жүздеген мың гектарды алып жатады. Оның ең үлкенінің ауданы 2 мың км²-ден асады. Мұнда бір мезгілдегі қой басы 10—20, тіпті 50—100 мыңға дейін жетеді. Қой бүкіл жыл бойы табиғи жайылымдарда жайылып бағылады. Көбінесе жоғары сапалы жүн беретін биязы жүнді қой тұқымы — Аустралия мериносы өсіріледі. Гоулберне қаласында осы қойға "Үлкен Меринос" деп аталатын ескерткіш орнатылған. Дереккөздер
Жұқпасыздандыру

Жұқпасыздандыру - қоршаған ортадағы жұқпалы аурулар қоздырғыштарын жою. Жұқпасыздандыру түрлері: :* Биологиялық :* Ылғалды :* Газды :* Қорытынды :* Алдын алу (сақтандыру) :* Агымдагы Жұқпасыздандыру құралдары: Қоршаған ортадағы жұқпалы аурулар қоздырғыштарын жою үшін қолданылатын құралдар. Дереккөздер
Жалған кәсіпкерлік

Жалған кәсіпкерлік — кәсіпкерлік қызметті немесе банк қызметін жүзеге асыруды ниет етпей коммерциялық ұйым құру. Ол несие алу, салықтардан жалтару, ақшалай қаражатты немесе мүлікті жария ету, валютаны қолма-қол ақшаға айналдыру, т. б. мақсаттарды көздейді. Қылмыстық тәртіппен жазаланады. Дереккөздер
Мусс

Мусс — жаңа жиналған бетте тоңазытылған жидек пен жемістен, жеміс-жидек сөлдері мен шырындарынан, тосаптардан бұлғағышпен араластырып немесе миксерде жасалатын тәтті тағам. Тез бұлғап алу үшін мусс салынған ыдысты суық суға қойып алады. Бұлғамас бұрын оның колемінің екі, екі жарым есе ұлғайып көбейетінін ескеру қажет. Дереккөздер
Еркін тәрбие

Еркін тәрбие – әрбір баланың күш-қуаты мен қабілеттерін қандай да болмасын шектеулермен тарылтпай дамыту. Еркін тәрбие баланың тұлғасын басуға, өмірі мен жүріс-тұрысын қатаң тәртіпке салуға негізделетін оқу-тәрбие жүйесін мүлдем мойындамайды. Дереккөздер
Диссимиляция

Диссимиляция ( - ұқсамау) — Диссимиляция ассимиляцияға қарама-қарсы комбинаторлық өзгерістің бір түрі. Сөз ішінде қатар келген ұксас немесе бірдей дыбыстардың сөйлеу тілінде өзге дыбысқа айналуы. *Мысалы: алла — алда, молла — молда, балалар — баладар, коридор — колидор. Тағы қараңыз: * Ассимиляция Дереккөздер
Аквизиция

Аквизиция (латын. acquisio - сатып аламын, табамын) — аквизитордың жаңа тапсырыскерлер, жүктер, сақтандырулар тартуы; аквизитордың немесе бір топ аквизиторлардың кәсіпорын акцияларының бақылау пакетін сатып алуы. Дереккөздер
Наж

Наж — өнімдерді қайнатуға арналған, бірақ тамаққа қолдануға болмайтын сұйықтық. Тағамды а-ля наж түрінде пісіру дегеніміз — аспаз қайнату сұйықтығына қажетті мөлшерден көп тұз, сірке су, шарап, татымдықтар қосуы мүмкін, себебі сұйықтық тағамға пайдаланылмайды. Мұндай тәсілмен лангустер, омарлар, шаяндар, асшаян, ал қамырдан жасалған тағамдардан - варениктер, мәнтілер дайындалынады. Дереккөздер
Таса

Таса — жеке құрам, әскери техника және мүліктерді бүркемелеу және қорғау үшін пайдаланатын жергілікті жер заттары және жер бедерінің элементтері, фортификациялық құрылыс. Әскерлер орналасқан аудандар мен позицияларда, әдетте, жеке құрам үшін — саңылаулар, блиндаждар және паналар; әскери техника және басқа да материалдық құралдарға — шұңқыр және шанақ типтестер, қуыстар мен ұралар жасалынады. Ерекше маңызды әскери техника түрлері үшін жою құралдарынан қорғануды қамтамасыз ететін аса жоғары деңгейдегі жабық түрдегі Таса жабдықталуы мүмкін. Сүңгуір қайықтар, эсминецтер және ракеталық (торпедалық) катерлер үшін таса күз немесе тік жартасты жағалауларда жасалады. Дереккөздер
Дефектологиялық білім

Дефектологиялық білім - жоғары педагогикалық білімнің саласы, ерекше қажеттілігі бар балаларды оқыту мен тәрбиелеу үшін педагогикалық кадрлар дайындау жүйесі. Негізінен педагогикалық институт (кейде университет) іске асырады. Арнайы (коррекциялық) білім беру мекемелері мен оқушылардың жастарына қарай топтарға бөлінген олигофренопедагог, сурдопедагог, тифлопедагог, логопед біліктілігін береді. Дереккөздер
Грант-элемент

Грант-элемент - несиенің жеңілдікпен берілуі дәрежесінің жалпылама көрсеткіші, ол несиенің берілуі шарттарын салғастыру үшін халықаралық статистикада қолданылады. Әрбір несиенің (қарыздың) шарттары үш белгімен: берілу мерзімімен, жеңілдікті кезеңмен және пайыздық мөлшер- лемесімен сипатталады. Онда салыстырылатын несие мәмілелері үшін осы үш белгінің әрқайсысының айырмашылықтары ескеріледі. Ол кәдуілгі коммерциялық несиемен салыстырғанда неғүрлым жеңілдік шарттарымен несие беру нәтижесінде несиегер борыштың өтелуі есебінен төлемнің қандай бөлігін кем алатынын көрсетеді. Дереккөздер
Келісімді ақы

Келісімді ақы(итал. accordo — келісім, шарт) — аяқталған жұмысқа төленетін бір жолғы кесімді ақы. Әдетте келісімді ақы жұмысты жедел орындау керек болатын және тапсырыскер ол үшін көтеріңкі тариф бойынша төлеуге әзір тұратын жағдайларда қолданылады. Дереккөздер
Наршараб

Наршараб — анардың қышқыл және жабайы сорттарының күнде кептіріліп қоюланған шырыны. Әзірбайжан аспаздығында ет, көкөніс тағамдарына құйма ретінде, салқындатқыш сусындарға, киселдерге қосылады. Дереккөздер
Михаил Немцов

Михаил Немцов - 1956 жылы 16 мамырла Шығыс Қазақстан облысы, Лениногорск қаласында туған. Мектептің 8 сыныбын бітірген соң, Лениногорск кең-металлургия техникумына түскен. Әскер қатарында әскери тілші болған. 1979 жыл Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институтына түскен. Лениногорскіде өндіріс орындарында жүмыс істеген. «Родство», « Голоса Беловодья», «...А все остальное слова!» өлең жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Келісімді жұмыс

Келісімді жұмыс(итал. accordo - келісім, шарт) - Келісімді жұмыс / Көтеріңкі ақылы жұмыс - келісім не шарт бойынша орындалатын және кесімді ақы төленетін жұмыс, мұнда күні бұрын жүктелген жұмыс көлемін (келісімді тапсырманы) орындағаны үшін кесімді ақы төленеді. Дереккөздер
Халықаралық сауданы ырықтандыру

Халықаралық сауданы ырықтандыру - халықаралық сауданы дамыту жолында тұрған кедендік және бейтарифтік кедергілерді азайту үдерісі. Шаруашылық өмірді интернационалдандыру үдерісіне және халықаралық еңбек бөлінісін тереңдетуге, демек, ұлттық ұдайы өндіріс үдерістерінің тиімділігін арттыруға септігін тигізеді. Дереккөздер
Тілдің негізгі функциялары

Тілдің негізгі функциялары – тілдің терминдерінде зерттеу және сипаттау құралдары, тілді қолданған кезде олар бір-біріне шартты болады. Тілдің негізгі функциялары: коммуникативті, когнитивті, эмоционалды, метатілдік. Дереккөздер
Нан пісіру

Нан пісіру — нан дайындауға арналған технологиялық процесс. Республикада нанның 200-ден астам түрі пісіріледі. Нан пісіру үшін бидай мен қара бидайдың, т.б. дақылдардың ұны пайдаланылады. Қосымша шикізаттар ретінде ашытқы, тұз, қант, сүт, жұмыртқа секілді тағамдық және дәмдік заттар қосылады. Нан пісіру ұн мен шикізаттарды өндіріске дайындау, қамыр илеу, оны ашыту, ашыған қамырды бөлшектеу, толықсыту және пісіру жұмыстарынан тұрады. Қазіргі нан зауыттарында нан пісіру процестері толық механикаландырылған. Нан арнайы металл қалыпта (табада) немесе қалыпсыз бос күйінде пісіріледі. Пісірілетін нанның түріне байланысты қамыр даярлау да түрлі-түрлі болады. Дереккөздер
Нұрмияш Көбенов

Нұрмияш Көбенов(1934-1996) - 27 желтоқсанда Көкшетау облысының Щучье ауданында дүниеге келген. Бурабай ауыл шаруашылығы техникумын бітірген. 1960 жылдан агроном болып қызмет істеген. 1964 жылы «Тұңғыш кітап» атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. Содан бергі уақытта бірнеше кітабы шыққан. Шығармалары *Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964; *Дала са малы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; *Дала дүбірі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1978; *Көкше. Өлеңдер. А., «Жалын», 1984; *Құштар көңіл. Өлеңдер, поэма. А., «Жазушы», 1986. Дереккөздер
Жүк мағлұматы

Жүк мағлұматы - әлдебір көлік құралымен тасылатын жүктен тұратын тауарлардың тізімі көрсетілген құжат. Жүк мағлұматында тауар туралы коммерциялық деректер (көлік құжаттарының нөмірлері, жүк жөнелтуші мен жүк алушының атауы, таңбалануы, жүк орындарының саны мен түрі, сондай-ақ жүктің сипаттамасы мен мөлшері) көрсетіледі. Дереккөздер
Есеп айырысудың аккредитивтік нысаны

Есеп айырысудың аккредитивтік нысаны / Есептесудің аккредитивтік нысаны / Аккредитивтік есептесу нысаны — тауар-материалдық құндылықтар мен көрсетілген қызметтер үшін аккредитив арқылы қолма-қол ақшасыз қала аралық және халықаралық есеп айырысу нысаны. Нақты алушының атына аккредитив ұсыну операцияларына негізделеді. Құжаттамалық аккредитивтердің бірегейлендірілген ережелері мен ғұрыптарында, үкімет пен орталық банкінің ережелерінде немесе ерекше жеткізілім шарттарында көзделген жағдайларда қолданылады, яғни жеткізуші мен сатып алушы арасындағы келісім бойынша; сатып алушы тауарларды жеткізуші тұратын жерде қабылдаса; жеткізуші мен сатып алушы арасындағы қарым-қатынас тұрақты сипатта болмағанда, т. б. реттерде қолданылады. Дереккөздер
Тасаланған өлі және зақымданған кеңістік

Tacaланған, өлі және зақымданатын кеңістік — таса жотасынан кездесу нүктесіне дейін оқ өтпейтін, бүркеме сыртындағы кеңістік. Неғұрлым таса биік және оның траекториясы негұрлым жазық болған сайын, соғұрлым ол да үлкен болады. Нысана орналасқан және бұл траекторияда оны жою мүмкін емес болатын тасаланған кеңістіктің бөлігі өлі кеңістік деп аталады, неғұрлым таса биік, ал нысана аласа және траектория жазық болған сайын, соғұрлым ол да үлкен болады. Нысана зақымдануы мүмкін кеңістіктің қалған бөлігі зақымданатын кеңістікті құрайды. Дереккөздер
Қастек Баянбай

Қастек Баянбай (15 қараша 1936 жыл, Алматы облысы Алакөл ауданы Талдыбұлақ) - балалар жазушысы, ақын. Қазақ мемлекеттік университетінде білім алған. 1960 жылдан бастап Алакөл аудандық, 1965 жылдан бастап Алматы облыстық газет редакцияларында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып істеген. 1971 — 1995 жылдары «Жазушы» баспасында редакция меңгерушісі, «Жалын» баспасында Бас редактор қызметтерін атқарған. Еңбегі Балаларға арналған «Арғымақ» атты алғашқы жинағы «Жазушы» баспасынан жарық көрген. Өлеңдері бастауыш сынып оқулықтарына, көмекші құралдарға еніп, кейбіріне әндер жазылған, ертегілері бойынша мультфильмдер түсірілген, орыс, украин, белорус, өзбек, болгар, молдован, түрікмен, әзірбайжан, литван және басқа тілдерге аударылған. Аудармалары Бельгия ақыны Э.Верхарнның, болгар ақыны Л.Левчевтің, орыс ақындары С.Михалковтың, А.Бартоның, Р.Рождественскийдің, З.Александрованың, якут ақыны С.Даниловтың, түркімен ақыны Қ.Тәңіріқұлиевтің, молдован ақыны Г.Виерудің және тағы басқа ақындардың туындыларын қазақшалаған. Екі томдық «Орыс поэзиясының антологиясын» аударуға қатысқан. Жетістіктері 1986 жылы «Тәтті сабақ» жинағына I.Жансүгіров атындағы сыйлық берілген. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне Құрмет Грамотасымен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен (2005) марапатталған. Шығармалары *Арғымақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1962; *Атай неге солақай. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964; *Адамға хат. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1966; *Балаларға базарлық. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1966; *Шапағатты шақ, Өлеңдер. «Жазушы», 1968; *Ильич пен аңшы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; *Ақ шағала. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973; *Қол шатыр көтерген он батыр. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974; *Әсем әлем. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жалын», 1976; *Құс сүті. Өлеңдер. А., «Жалын», 1977; *Алау. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1978; *Зайчик в очках. Стихи. А., «Жалын», 1979; *Богатыри под дождем. Стихи. М., «Детская литература», 1979; *Жол. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жазушы», 1982; *Тәтті сабақ. Өлеңдер. А., «Жалын», 1984; *Той. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жалын», 1986; *Бір қоржын жаз. Өлеңдер. А.,»Жалын», 1991; *Жүз жыл жаз. Таңдамалы өлеңдері. А.,»Балауса», 1995; *Құс сүті. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жалын», 1996; *Қырық күн шілде. Өлеңдер. А., «Рауан», 1997; *Юрта. Стихи. А., «Шартарап», 2001; *Кемпірқосақ. Өлеңдер. Аст., «Балалар әдебиеті», 2003. *Асар. Әңгімелер. «Балалар әдебиеті», А., 2006; *2 томдық таңдамалы шығармалары. «Балалар әдебиеті», А., 2007; *Араша. «Раритет», А., 2008. Дереккөздер
Әлеуметтік тәрбие

Әлеуметтік тәрбие - адамның ең жақын өмірлік ортасымен және мақсатты тәрбиенің (отбасылық, рухани-адамгершілік, азаматтық, құқықтық, діни, т.б.) жағдайларымен өздігінен әрекеттесудің процесі және нәтижесі; адамның белгілі рөлдерге, нормативтік ұстанымдарға, әлеуметтік көріністер үлгілеріне белсенді бейімделу процесі; адамның әлеуметтену процесінде едәуір мақсатты дамуы үшін жоспарлы түрде жағдай жасау. Дереккөздер
Асханалық құралдар

]] Асханалық құралдар - басытқылық, балықтық, асханалық, десерттік және жеміс-жидекті құрал-аспаптар жатады. Басытқылық құрал-аспаптар шанышқы мен пышақтан тұрады. Салқын немесе ыстық басытқыларға (құймаққа) арналады. Балықтық құрал-аспаптар — төрт қысқа тістері бар, сүйектерді белуге арналған тереңдетілген шанышқыдан және қалақша тәрізді қысқа және жалпақ жүзді пышақтан тұрады. Екінші ыстық балық тағамдарына арналады. Асханалық құрал-аспаптар: шанышқы, пышақ және қасықтан тұрады. Бірінші және екінші ыстық тағамдарға арналады. Десерттік құрал-аспаптар: қасық, шанышқы және пышақтан тұрады. Өлшемі бойынша басытқылық құрал-аспаптардан кіші болады. Шанышқы мен пышақты тәтті тағамдарды жібергенде қолданады (алма шарлоткасы, пирожное). Десерттік қасықты мусс, кілегейдегі және сүттегі жеміс-жидектерді бергенде қолданады. Жеміс-жидекті құрал-аспаптар шанышқы мен үшкір кысқа жүзі бар пышақтан тұрады. Шай қасық — шайға беріледі. Балмұздаққа арналған қасық — қалақша сияқты жалпақ формалы болып келеді. Кофеге арналған қасық — шай қасықтан кішілеу болады. Кофеге беріледі. Кокотты шанышқы — үш қысқа жалпақ тістері бар шанышқы. Ыстық басытқыға беріледі. Сорпалык қасық — асханалық қасықпен салыстырғанда кішігірім, ол сорпа ішуге ыңғайлы. Дереккөздер
Мақсұт Неталиев

Мақсұт Неталиев - 1934 жылы 9 наурызда Атырау облысының Исатай ауданына қарасты Бегайдар аулында дүниеге келді. Еңбек жолы 1952 жылы бұрынғы Гурьев мемлекеттік мұғалімдер институтын бітіргеннен кейін, еңбек жолын аудандық мектептерде ұстаз дықтан бастады. 1968 жылы Алматыда Жоғары партия мектебін бітірген соң, Маңғыстау аудандық «Жаңа өмір» ғазетіне редактор болып тағайындалды. 1972 — 1979жж. «Жетісу» газетінде меншікті тілші, бөлім меңгерушісі, 1979 — 1989 жж. «Жазушы» баспасында аға редактор, кейін ақтаңдақтарға байланысты құрылған ынталы топтың жетекшісі болып еңбек етті. 1990— 1992 жж. марксизм-ленинизм классиктерінің еңбектерін қазақ тілінде шығаратын Бас редакцияла жетекші редактор қызметін атқарды. Бүл күнде зейнеткер. Алғашқы кітабы «Жырлайды гүлдір» деген атпен 1966 жылы шықты. Содан бері ұзын-ырғасы жиырмаға тарта жыр жинақтары, аудармалары, көркемсөз кітаптары жарық көрді. Өлеңдері бұрынғы Кеңес Одағы халықтарының тіліне аударылып, жекелеген және арнаулы жинақ-тарға енді. Очерктері «Үлкен жол-дың үстінде» (1978, «Қайнар») деген атпен жарық көрді. «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталды. Исатай және Махамбет аудандарының Құрметті азаматы. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. Шығармалары: Жырлайды гүлдер. Өлеңдер. А., "Жазушы», 1966; Шопан бала. Балаларға арналған өлеңдер. А., «Жазушы», 1967; Сағыныш саздары. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; Қайдасың, гүлім. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974; Менің замандастарым. Өлеңдер. А., «Жалын», 1977; Көктемім едің. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1980; Ұлыма сыр. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; Қырдағы қызғалдақтар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1982; Гүл шоғы. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1984; болмайды гүлдер. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жалын», 1986; Нұрлы шақ. Өлеңдер менпоэмалар. А., «Жазушы», 1988; Ақ шуақ. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1991; Ақ ерке Жайық. Таңдамалы өлеңдер мен поэмалар. А., «Қазақпарат», 2002; Қазына. Шежіре. А., «Арыс», 2002; Кіші Жүз. Шежіре. А., «Арыс», 2007; Атасы мен немересі. Балаларға арналған өлеңдер. А., «Бауыр», 2008. Дереккөздер
Тәрбиеленуші

Тәрбиеленуші - бір жағынан, белгілі бір адамның (мұғалім, тәрбиеші, ата-ана) және (немесе) әлеуметтік ортаның (отбасы, шығармашылық, еңбек, спорт немесе оқу ұйымы) тәрбиелік өзара әрекетінің объектісі болып табылатын адам. Басқа жағынан, Тәрбиеленуші өзін-өзі тәрбиелеу іс-әрекетінің субъектісі болып табылады - ол өзінің жеке басының қасиеттерін қалыптастыруда белсенді рольге ие. Дереккөздер
Тұйық рай

Тұйық рай (- белгісіз)- қопармалы және жалғамалы тілдерде бар және баяндауышты, сол сияқты предикативтік мәнді сөздерді сөйлемнің есімді мүшелері тұрғысында рәсімдеу үшін қолданылған етістіктің финитті емес тұлғасы. Дереккөздер
Нерпа

Нерпа - итбалық тұқымдасының бір туысы. Туысты 3 түр құрайды: * Pusa caspica * Pusa hispida * Pusa sibirica Солтүстік, Тынық және Атлант мұхитында (P. hispida) таралған: ТМД-ның барлық солтүстік теңіздерінде бұл түр кездеседі. Су бетіне жақын жүретін балықтар және шаянтәсеррізділермен қоректенеді. Шектеліп ауланады. Ладога, (Р.h. ladogensis) және балтикалық, (Р.h. botnica) түршелері КСРО Қызыл кітабында. Каспий итбалығы, (P. caspica) саны 400-450 мыңдай. Аулау шектелген, (жылына 40-45 мыңға рұқсат етіледі). Биологиялық сипаттамасы Ұзындығы 110—140 см, салмағы 40—80 кг, ақшыл, теңбілді, қара көк түсті. Еті майлы (әр нерпадан 6020 кг май алынады), терісі үшін ауланады. Кәсіптік маңызы бар. Дереккөздер
Тарату комиссиясы

Тарату комиссиясы — таратылуға тиіс заңды тұлғаны уақытша басқару органы. Тарату комиссиясы тағайындалған сәттен бастап (не құрылтайшылар — ерікті түрде тарату тәртібімен, не сот — мәжбүрлі түрде тарату тәртібімен) оған тарату барысында заңды тұлғаны басқару жөніндегі өкілеттік көшеді, яғни ол сотқа жүгінеді, баспасөзді заңды тұлғаның таратылатыны туралы хабарландыру жариялайды. Дебиторлық берешекті жүзеге асыру және несиегерлермен е айырысу шараларын қолданады, тағайындалған сәттен бас қабылданған барлық шешімдер бойынша әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікті мойнына алады. Дереккөздер
Әлібек Көбентаев

Әлібек Көбентаев(1950-2007) - 13 шілдеде Қарақалпақстан Республикасы, Нөкіс қаласында туған. 1969 жылы Хожелі педагогикалық училищесін, 1979 жылы Ресейде Таганрог мемлекеттік педагогикалық институтының орыс тілі және әдебиеті факультетін бітірген.Көп жылдар Нөкіс қалалық педагогикалық училищесінде мұғалім болған. «Халыққа білім беру қызметінің үздігі». 1995 жылдан Өзбекстан және Қарақалпақстан Жазушылар одағының мүшесі. 1997 жылы тарихи Отанына оралды. 1992 жылы «Қарақалпақстан» баспасынан «Нұрлы ағыс», «Көргенді перзент», 1993 жылы «Арал» баспасынан «Алағадалы кеш» әңгіме, повесть жинақтары, 1993 жылы «Пән апталықтары», «Оқушы-практиканттарға ескертпе» ғылыми-әдістемелік кітаптары жарық көрген. 1992 жылы М.Дулатовтың «Қазақ қайдан шыққан?» кітабын аударып, «Әліп» баспасынан шығарған. Дереккөздер
Тасалау аймағы

Тасалау аймағы — қорғаныстағы ұрыс қимылдар аймағының бөлігі. Ол қарсыластың құрлықтағы әскерлерінің кездейсоқ соққысынан қорғаныстағы әскерлердің басты топтастығын бүркемелеуге, қарсыласты қорғаныстың негізгі аудандарының орналасуы жайында адасушылыққа әкеп соқтыруға, оның әскерлерін уақытынан бұрын жазылуға мәжбүр етуге және оларды шығынға ұшыратуға арналган. Майданнан — мемлекеттік шекарамен, тылдан корғаныс аймағындағы алдыңғы қорғаныс шегінің алғы шебімен, капталдан — әскери кимылдар театры шекарасымен шектелген. Бірлестіктер мен құрамалардың әрекет жолағына кіретін Тасалау аймағы учаскесі олардың қамтамасыз ету алкабын құрайды. Ұрыс қимылдарын жүргізу үшін тасалау аймағында тасалау әскері қанат жаяды. Дереккөздер
Рафаэль Ниязбеков

Рафаэль Ниязбеков - 1943 жылы 24 наурызда Жамбыл облысы, Талас ауданының қазіргі Тамабек ауылында дүниеге келген,2021 жылы 20 қыркүйекте дүниеден өтті. 1961 жылы орта мектепті бітірген соң, Талас аудандық «Ленин жолы» газетіне қызметке тұрған. Ысты руынан шыққан. Еңбек жолы 1978 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін тамамдаған. 1967 жылы Қазақ радиосы әдебиет редакциясында қызметке орналасқан. 1971 — 1977 жж. «Жұлдыз» журналында, 1977—1991 жж. «Жазушы» баспасында редактор болып істеген. 1972 жылы сыншылардың Бүкілодақтық кеңесіне қатысқан. Қазақстан Жазушылар одағының I. Жансүгіров атындағы сыйлығының иегері. Чечен Республикасы Жоғарғы Мемлекеттік «Ұлт намысы» орденінің иегері. Чеченстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Б. Момышұлының 90 жылдығына арналған республикалық ақындар мүшәйрасының бас жүлдегері. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған республикалық ақындар мүкі әйрасының бірінші жүлдегері. Шығармалары: Келер күндер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; Қаратау мен Алатау. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971; Темірқазық. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973; Жалын кешкен. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; Жер жанары. Өлеңдер. А, «Жазушы», 1977; Отағасы. Повестер. А., «Жалын», 1978; Өркен. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1980; Қаңтар. Повестер. А., «Жалын», 1981; Биіктей бер, тауларым! Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; Қызыл үй. Роман. А., «Жазушы», 1985; Тас құдай. Роман. А., «Жазушы», 1993; Тамұқ отына жанбаған. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Мерей», 1997; Шешендер. Өлеңдер. А., «Жібек жолы», 1991; Ичкәрия. Өлеңдер. Орыс тілінде А., «Жібекжолы», 1996; Тыңда мәні, замана. Өлеңдер. А., «Сөздік-словарь», 2001; Қыдыр ғұмыр. А., «Жалын», 2002; Махамбет майданы. «Арыс», 2003; Жүрегімде ғасырлардың салмағы. А., «Қазақстан», 2003. Дереккөздер
Активтер

Активтер — өндірістік және бейөндірістік мақсаттағы жылжымайтын және жылжымалы мүлік түріндегі меншік, сондай-ақ шаруашылық мақсатта пайдаланылып жүрген жер, орман-тоғай, пайдалы қазбалар қоры, ақшалай құны бар, заңи және жеке тұлғалардың меншігі болып табылатын нәрселердің бәрі; елдің шетелден алынған (мысалы, тауар әкетілімінің нәтижесінде алынған) ақшалай табысының оның шетелдегі шығысынан асып түсуі. Қысқа мерзімді активтер — қолма-қол ақша түріндегі және қолма-қол ақшаға айналдырылмақшы, сондай-ақ сатуға болатын немесе бір жыл бойына немесе ұзақтығы бір жылдан асатын болса, оперативтік өндірістік өткізу циклі бойына пайдалануға болатын активтер;ұзақ мерзімді активтер — қолма-қол ақшаға айналдыру, сату немесе бір жыл немесе оперативтік цикл бойына пайдалану көзделмейтін активтер; оперативтік активтер — жер, үймерет, жабдық және басқа негізгі қорлар сияқты өндіріс барысында пайдаланылатын ұзақ мерзімді активтер; өтімді активтер — пайыз түрінде табыс әкелмейтін және иелеріне өздерінің міндеттемелері бойынша төлем төлеуге мүмкіндік беретін, оңай өткізілетін қаражат (қысқа мерзімді мемлекеттік бағалы қағаздар, ірі компаниялардың акциялары мен облигациялары, ағымдағы шоттар, қолма-кол ақша). Нарықтық экономикасы дамыған елдерде, мысалы, Ұлыбритания мен басқа да елдерде мынадай сыныптамалар қолданылады: негізгі активтер — құны бар және компания жай қайта сату үшін емес, тауар өндіру немесе қызметтер көрсету мақсатымен сатып алатын мүлік (бір жылдан астам кезең бойына өндірістік үдеріске пайдаланылатын нәрселердің бәрі); ағымдағы активтер (айналым құралдары) — құны бар, келесі 12 ай бойына ақшалай қаражатқа айналуы мүмкін мүлік (босалқы қорлар, дебиторлық берешек, ақшалай қаражат). Ұлттық шоттар жүйесінде активтерге тек экономикалық қызметте пайдаланылатын немесе меншік құқығы объектісі болып табылатын активтер ғана жатады, ал экологиялық активтер (теңіз, ауа), сондай-ақ тұтыну тауарларының едәуір бөлігі, "адами капитал" дейтін (тәжірибе, білім, қабілет), экономикалық қызметте пайдаланылмайтын табиғи ресурстар, т. б. есептелмейді. Ұлттық активтер материалдық активтер мен бейматериалдық активтерге бөлінеді. 1. Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, жеке (жеке адамдар) немесе заңды тұлғаның мүлкі. Активтердің мынадай түрлері болады: күрделі (негізгі қорлар), қаржылық (құнды қағаздар, кредиттер) және материалды емес активтер. 2. Бухгалтерлік есепте — қарыздар мен қарыздық міндеттемелерге қатысы жоқ барлық нәрселер енеді. Материалдық емес активтер Кәсіпорындардың, фирмалардың ұзақ мерзімдік активтерінің ажырамас құрамдас бөлігі. Материалдық, емес активтерге материалды нысанға ие емес, заттық касиеттері жоқ бірақ кәсіпорынға ұзақ уақыттар бойы немесе тұрақты түрде табыстар әкелуге мүмкіндік беретін нысандар жатады. Шаруашылық, құралдың бұл тобына: табиғи қорларды, жерлерді пайдалану құқығы; өнертапқыштық, патенттер, лицензиялар, "ноу-хау" құқығы, сауда маркасы, тауар белгілері, сатып алынған бағдарламалық өнімдердің, делдалдық орындардың немесе делдалдық орындарды пайдалану құқығының құны, фирманы және тағы басқаларын тіркеуге дейін орындары бар құжаттар мен жарнамаларды дайындау үшін ұйымдастырылған шығындар жатады. Дереккөздер
Лингвистика тарихнамасы

Лингвистика тарихнамасы (лингвистикалық ілімдер тарихы) - ғылым мен мәдениет тарихында тіл туралы білімнің дамуына, сол дамуды теориялық пайымдауға, тұтастай сол сияқты жекелеген аспектілерінде, дәстүрлерінде, ағымдарында, бағыттарында, бөлімдері мен мектептерінде лингвистикалық ой генезисінің теорисы мен тұжырымдамасын талдауға арналған зерттеулердің бағыты. Дереккөздер
Өңделме шикізат

Өңделме шикізат - жаңа өнім әзірлеу үшін ұқсатуға берілген (қабылданған) өнім. Өңделме шикізаттың бар-жоғы өнімнің тапсырыс берушінің өнімінен даярланғанын анықтайды. Өңделме шикізат экспорт-импорт келісім шарттары бойынша "кеден аумағында ұқсату" тәртіптемесінде ақырғы өнім еліне уақытша әкелінетін немесе кейіннен қайтарылу шартымен уақытша әкетілетін тауарлар; тапсырыс берушінің ұқсатуға немесе жаңа өнім әзірлеу үшін жиынтықтаушы материалдар ретінде мердігерге беретін тауарлары түрлеріне бөлінеді. Тауарларды меншіктену құқығы берілмейді, мердігердің ұқсату жөніндегі көрсеткен қызметтерінің көлемі ғана оның табысы болып саналады, есеп теңгерімнен тысқары шоттарда жүргізіледі. Дереккөздер ru:Давальческое сырье
Тәрбиежұмысы

Тәрбиежұмысы - тұлғаның толыққұнды дамуына жағдай жасауды көздейтін ересектер мен балалардың өмірі мен іс-әрекетін ұйымдастыру жөніндегі мақсатты іс-әрекет. Тәрбиежұмысы арқылы тәрбие процeсі жүзеге асырылады. Дереккөздер cs:Výchova de:Erziehung fy:Grutbringen hi:बाल संस्कार nl:Opvoeding pl:Wychowanie ru:Воспитание sk:Výchova sr:Едукација uk:Виховання