kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гидромуфта

Гидромуфта ( су + муфта) — айналмалы қозғалыс беруге арналған гидравликалық құрылғы. Ол айналдыру сәтін жетекші біліктен жетектелуші білікке жеткізеді. Гидромуфтаға түсетін күш шамасын немесе оның жұмыстық тетігінің геометриялық сипаттамаларын өзгерте отырып, жетектелуші біліктің айналу жылдамдығын реттеуге болады. Гидромуфта көлік, жүк көтергіш, құрылыс және жол машиналарында т.б. қолданылады. Гидромуфта - берілетін айналдырушы иінді күшті өзгертпей беретін гидродинамикалық беріліс. Дереккөздер
Гидроорман мелиорациялық жүйе

Гидроорман мелиорациялық жүйе — орман аумағынан артық суды жинап, басқа жаққа бұрып әкету арқылы топырақтағы судың, ауаның алмасу режімін сақтау үшін қолданылатын гидротехникалық және т.б. инженерлік құрылыстар кешені. Дереккөздер
Жанартау туфы

Жанартау туфы – жанартау әрекетінің қатты заттардан тұратын өнімдерінен (күлдер, құмдар, шементастар,жанартау атпалары, тау жынысы кесектері және т.б.) олардың бір-бірімен дәнекерлене жымдасуы нәижесінде қалыптасатын барша тау жынысытардың жалпылама атауы;құрамына қарай базальтты, андезитті,липаритті және т.б. түрлері сараланады;өзін құрайтын кесектер мен түйірлердің сипатына қарай литокластикалық (тау жынысытардың кесектері мен түйірлері), крис-талкластикалық (жекелеген минерал сынықшалары), витрокластикалық (жанартау шыныларының кесектері мен түйірлері) және аралас құрамды (витро-кристалкластикалық, лито-кристалкластикалық және т.б.) түрлерге жіктеледі. Дереккөздер
Жанартау шығарындылары

Жанартау шығарындылары -жанартау әрекеті кезінде аспанға атылатын таужыныстардың ірі кесектері мен шағын бөлшектерінің яки тозаң-түйіршіктерінің жалпылама атауы (жанартау атпалары, қождар, лапиллилер, құмдар, күлдер және т.б.). Дереккөздер
Гидростатикалық қысым

Гидростатикалық қысым – су бағанасының өз табанына тигізер әсерімен сипатталатын қысым; мөлшерлік көрсеткіші метрмен өлшенген су бағанасының биіктігімен немесе атмосфера бірлігімен өрнектеледі. Синонимі – гидростатикалық арын. Гидростатикалық қысым — тыныштықтағы сұйықтықтың берілген нүктесіндегі сығымдаушы тегеурін. Оның шамасы: : → және оның әсер ету бағытына тәуелсіз. Гидростатикалық қысым тегеуріннің өлшем бірлігімен өлшенеді (күштің ауданға қатынасы): кг/см 2 , т/м 2 , кг/м.сек 2 немесе 1 атм. 1кг/см 2 -қа тең гидростатикалық қысымға және 10 м су бағанасының биіктігіне сәйкес келеді. Ауырлық күшінің әсерінен туындайтын гидростатикалық қысым: : , мұндағы — бастапқы гидростатикалық қысым деп аталатын сұйықтықтың бет қабатына түсірілетін қысым; — артық гидростатикалық қысым деп аталатын сұйықтықтың бір өлшемді салмағының сұйықтық қарастырылып отырған нүктесінің батырылу терендігіне көбейтіндісі. Идеал сұйықтық гидростатикалық қысымы нақты, бірақ тұтқырлығы аз сұйықтықтарға да қолдануға болатын өзіне тән мынадай үш қасиетке ие: : 1) Гидростатикалық қысым — оны қабылдайтын ауданға, сұйықтық көлемінің ішіне тікелей бағытталып әсер етеді; : 2) сұйықтықтың кез келген нүктесіндегі гидростатикалық қысым әсер ететін ауданның орналасу бағытына тәуелсіз, яғни гидростатикалық қысым барлық бағытта бірдей әсер етеді. теңдігі гидростатикалық қысымның екінші қасиетін өрнектейді; : 3) нүктедегі гидростатикалық қысым оның кеңістіктегі координаттарына тәуелді, өйткені нүктелердің бату тереңдігі артқан сайын оның қысымы өсіп отырады және бүған керісінше, батырылу терендігі азайған сайын — қысым кемиді. Гидростатикалық қысымның үш қасиеті мына формуламен көрсетіледі: ƒ . Дереккөздер
Гидротехник

Гидротехник – гидромелиорация саласының маманы. Топырақтың су жүргісін (ылғалы шамадан тыс болса құрғатып, қуаң жерді суару) реттей отырып, топыраққа қолайсыз табиғи жағдайларды жақсартудың шараларын жүзеге асырады. Ауыл шаруашылығы дақылдарынан тұрақты мол өнім алу үшін мелиорациялық жұмыстар жүргізеді. Гидротехник өз мамандығы бойынша түрлі жұмысты орындауға машықтануға тиіс. Дереккөздер
Пассат

Пассат (, — көшкенге қолайлы жел) — Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың тропиктік және экваторлық ендіктерінде субтропиктік жоғары қысымды аймақтардан (облыстардан) экваторға қарай жыл бойы соғатын тұрақты желдер; қос жарты шардағы субтропиктік жоғарғы қысым аймағы (25 градус — 30 градус ендіктер) мен экватор арасындағы жыл бойы байқалатын тұрақты түрдегі ауа массаларының тасымалдануы. Жер бетіне жақын ауа қабатында үйкелу мен Кориолис күшінің әрекетінен, Солтүстік жарты шарда Солтүстік-Шығыс желі, ал Оңтүстік жарты шарда — Оңтүстік-Шығыс желі қалыптасады. Жердің өз өсімен айналуының әсерінен өзінің алғашқы бағытынан бұрылып, Солтүстік жарты шарда солтүстік-шығыс, Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыс пассат желдері басым болады. Пассаттар мұхиттардың үстінде (әсіресе Тынық және Атлант мұхиттарында) тұрақты және айқын байқалады. Материктердің үстінде атмосфера қысымының жергілікті ерекшелігіне байланысты оншалық байқалмайды. Пассаттарда қозғалатын ауа қабатының қалыңдығы субтропиктік жоғары қысымды өңірде (25-30° ендіктер) 1—2 км құраса, экватор маңында бүкіл тропосфера қабатын қамтиды. Одан жоғарыда жел қарама-қарсы бағытта соғады (қ. Антипассат). Пассаттар атмосфераның жалпы циркуляциясы жүйесіне кіреді. Дереккөздер
Гидротехника

Гидротехника ( — су және техника) — су ресурстарын зерттеу, суды шаруашылықтың әртүрлі салаларында пайдалану, су тасқынынан қорғайтын инженерлік құрылыс салу мәселелерімен шұғылданатын ғылым мен техника саласы. Гиротехниканың негізгі су шаруашылық салалары, бағыттары төмендегідей: су энергиясын пайдалану, кеме қатынасын және сумен ағын ағызуды қамтамасыз ету; мелиорациялық суару және құрғату, елді мекендерді, көлік және өнеркәсіп орындарын сумен жабдықтау, пайдаланылған суды елді мекеннен сыртқа ағызып жіберу, балық, шаруашылығына қолайлы жағдайлар жасау, елді мекендерді, өнеркөсіп орындарын, көлік жолдарын, байланыс желілерін т.б. түрлі құрылыстарды су апатынан қорғау. Көп жағдайда гиротехниканың бұл мақсаттары кешенді түрде шешіледі. Су ресурстарын кешенді пайдаланудың мысалы ретінде Ертіс, Сырдария және т.б. өзендердегі су тораптарын айтуға болады. Қазақстанда бірінші су электр станциясы (СЭС) Ертіс өзені алабында Лениногор қаласының жанынан салынды. Кейін Өскемен және Бұқтырма (1959 ж.) СЭС-тері және Іле өзеніндегі Қапшағай СЭС-і (1970 ж.) іске қосылды. Көлемі және жабдықталуы жөнінен дүние жүзінде теңдесі жоқ Ертіс—Қарағанды каналы салынды. Гидротехника іс жүзінде пайдаланылатын ғылым ретінде гидрология, гидромеханика, гидравлика сияқты ғылым салаларына және инженерлік-құрылыс ғылымының инженерлік геология, грунт механикасы, серпімділік теориясы және т.б. салаларына сүйенеді. Гидротехникалық есептеу — сүзілу ағынының құрылысқа тигізетін әсерін есептей отырып, оның түрлерін анықтау және жер асты суларында орнатылған құрылыстардан сүзіліп, оларды айналып өтуі қозғалысын анықтау. Гидротехникалық жұмыстар — су ресурстарын ұтымды пайдалану, ұдайы молықтыру, қорғау және судың зиянды әсеріне қарсы күресу үшін гидротехникалық құрылыстарды салу жөніндегі жұмыстар. Дереккөздер
Пелагиаль шөгінділер

Пелагиаль шөгінділер (грекше: pelagos — теңіз) - планктондық организмдердің қалдықтарынан, құрлықтаң келіп түсетін ұсақ минералды бөлшектерден, теңізде өтетін химиялық процестердің өнімдерінен тұратын ашық теңіз тұнбалары. Дереккөздер
Гидротехникалық жапқыш

Гидротехникалық жапқыш — гидротехникалық құрылыстың су ағатын арнасын толық не жартылай жабуға арналған жылжымалы құрылғы. Ол әр түрлі гидротехникалық құрылыстарда су деңгейі мен өтімін реттейді, кеме, ағаш, сең және басқа да судағы жүзбе заттарды өткізіп отырады. Гидротехникалық жапқыш таяныш бөліктен және жылжымалы жапқыштан тұрады. Жапқыштардың ашылуы мен жабылуы орнықты не қозғалмалы механизмдердің көмегімен (шығырлар, крандар, көтергіштер және т.б.) су арынының әсерімен, ал суы аз арналарда қолмен атқарылады. Гидротехникалық құрылыстағы орналасуына (беттік және тереңдік), атқаратын жұмысының түріне (жөндеу, құрылыстық және т.б.), құрастырылған материалына (металл, ағаш, темір-бетон, пластмасса және т.б.) сәйкес гидротехникалық жапқыштарды әр түрге бөледі. Олардың ішінде көп тарағаны — беттік жапқыштар (жазық жапқыш, сегментті жапқыш, секторлы жапқыш, білікті жапқыш). Бұлардың құрылысы қарапайым әрі сенімді, техникалық-экономикалық көрсеткіштері жоғары. Су қысымы жоғары, тереңде орналасқан гидротехникалық құрылыстарда тереңдік жапқыштар (ысырмалы жапқыш, сегментті жапқыш, цилиндрлі жапқыш, дроссельді жапқыш, шар жапқыш, сүйір жапқыш, конус жапқыш) қолданылады. Дереккөздер
Перспективалық жоспарлау

Перспективалық жоспарлау — мелиорациялық және ауыл шаруашылығының құрылыстарының жобасын жасаумен қатар, оның бағытын айқындап, мелиорациялық және су шаруашылығы құрылысының болашақтағы даму кезеңдерін жоспарлау жұмыстары. Дереккөздер
Пластмассалық кәріздеу

Пластмассалық кәріздеу — жер құрғату үшін жер асты суларын пластмассадан жасалған құбырды пайдаланып су қабылдағышқа жинап, басқа жаққа бұрып әкетуге арналған жабық жер құрғатқыш жүйе, кұбырлы кәріздің көлденең түрі. Дереккөздер
Гидротехникалық имараттар

Гидротехникалық ғимараттар — су қорын дұрыс пайдалану үшін қолданылатын гидротехникалық құрылыстар немесе судың зиянды әсеріне қарсы жүргізілетін құрылыстар кешені; гидротехникалық имараттар арқылы судың деңгейі, су өтімі су ағынының бағыты және оның жылдамдығы реттеледі, су тұнбаларының режімі басқарылады. Гидротехникалық ғимараттың негізі — тау жынысытың шомбал бөлігі, тұрғызылатын гидротехникалық ғимараттың массалық және басқа да түсетін күшті қабылдайтын тау жынысы. Олар жартасты, жартылай тасты және тассыз болып бөлінеді. Гидротехникалық имараттардың өзгерісі — гидротехникалық имараттардың кейбір бөліктері мен негізгі құрылысының бастапқы жоспарланған жағдайынан сыртқы күштің әсерінен, топырақтың шөгуінен, табиғи, климаттық және т.б. факторлардың әсерінен өзгеруі. Гидротехникалық ғимараттардың бүлінуі — мелиорациялық жүйедегі гидротехникалық құрылыстың тозуынан немесе басқа сыртқы күштің әсерінен бұзылуы. Дереккөздер
Кенді дене

Кенді дене — кез келген пішіндегі (желілер, линза, шток, қойнауқат және т.б. пішіндер) кен шоғырының жиынтық атауы. Кенді ерітінділер Кенді құрамбөліктердің бір орнынан екінші орынға қозғалуын және түзілуін қамтамасыз ететін қөйнаулык ерітінділердің жалпылама атауы. Кен түзілу процесінде сулы ерітінділер ғана емес, магмадан бөлінген газ шоғырларының да рөлі ерекше деп есептеледі. Кенді ерітінділердің бөліну уақыты Кенді ерітінділердің магмадан бөліну уақыты. Белдемділік әсіресе уранның инфильтрациялық кен орындарында жақсы зерттелген. Кендер жіктемесі Кендерді минералдык және химиялык күрамына, құрылымдык және бітімдік ерекшеліктеріне, физикалык касиеттеріне қарай кластарға, топтарға, типтерге және түрлерге болу. Кендердің алмасудан қалған құрылымы Кендердің сұйық ерітінділер мен балқымадан кристалдану процесінде бір минералдың екіншісімен порменді түрде коррозиялануы нәтижесінде пайда болатын құрылымдардың жалпы атауы. Кендердің жеодалық бітімі Бос кеңістіктің қабырғасынан центрге қарай кристалдық агрегаттар концентрлі өскен көптеген жеодалардың болуы. Жеодалар сопақша немесе бұрыс пішінді, мөлшерлері — 1,5—25 см, кейде 1 м-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Гидротехникалық құрылыстар мен инженерлік коммуникацияларды тексеру

Гидротехникалық құрылыстар мен инженерлік коммуникацияларды тексеру — құрылыс туралы мәліметтер алу және оның техникалық жағдайын бағалау, сонымен қатар оның қазіргі жағдайында гидротехникалық құрылысты пайдалану мүмкіндігі мен гидротехникалық құрылыстарды ұтымды орналастыру жөнінде жобалау мекемелері жүргізетін жұмыс. Дереккөздер
Кендердің қайтадан қалыптасуы

Кендердің қайтадан қалыптасуы — бұрын қалыптасқан кен шоғырына тән рудалы заттардың кейінгі тектоникалық процестер нәтижесіндегі метаморфтық, магмалық немесе гидромермалық өзгеруінен мүлдем жаңа кен-орнының қалыптасуы. Кендердің құрылымы Kенді түзетін түйірлердің пішінімен, мөлшерімен және олардың арақатынастылығымен айқындалатын минералдык агрегаттар құрылысы. Шөгінді текті кендерде құрылымдық бірлікке органикалык қалдықтар да кіреді. Әдетте, микроскоп арқылы зерттеледі. Кендердің сеппелік бітімі Негізгі кенді емес массадағы кенді минералдар түйірлері немесе олардың агрегаттарының шашырандылары болуымен сипатталатын бітім. Магмалық, жапсарлы литсөматиттік, шөгінді және гидротермалық кен орындарда кездеседі. Кендердің сферолитті құрылымы Радиалсәулелі құрылысты, әр түрлі мөлшерлі сферолиттен тұратын кен құрылымы. Әдетте, коллоидтердің кристалдануы кезінде пайда болады. Шөгінді карбонатты, марганецті кейбір уранды-күмісті-көбальтты және т.б. кендерге, марказитке, молибденитке, графитке және т.б. минералдарға тән. Синонимі: радиалды сәулелі кен құрылымы. Кендердің торлы құрылымы Соңғы түзілген жіңішке кенді желілер минералдарының одан бұрынғылармен қиылысып торлама дамуымен сипатталатын құрылым. Кенді ерітінділердің тереңдік тектілігі гипөтезасы Қыртыс асты ошағында терен жарылымдарды бойлап көтерілген ерітінділер кентүзілу атырабындағы кенденудің көзі болып саналады. Терең қабаттардан аса терең жарышымдармен көтерілетін жылу энергиясы тау жыныстарын балқытып, металдардың қайта топтасып шоғырлануына себеп болады. Дереккөздер
Су айдауыш мұнара

Су айдауыш мұнара — елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесіндсгі су өтімі мен қысымын реттеп отыруға арналған құрылыс. Ол цилиндр тәрізді етіп арнайы болатган немесе темір-бетоннан жасалған бактан (ыдыстан) және оны көтеріп тұратын тіреуіштен тұрады. Мұнараның биіктігі 25—30 м-ге, бактың сыйымдылығы ондаған м 3 -ге дейін жетеді. Тіреуіш негізінен болатган, темір-бетоннан, кейде кірпіш немесе ағаштан жасалады. Бак ішіндегі судың қыста қатып қалмауы және ластанбауы үшін ол жылу өткізгіштігі төмен, жеңіл материалмен қапталып, үсті шатырмен жабылады. Галерея Дереккөздер
Кенді заттардың шашырау жиексәулелері

Кенді заттардың шашырау жиексәулелері - пайдалы қазба шоғырларын қоршаған өңірлердегітау жыныстарында кенді құрамбөліктердің фондық мөлшерден көп болуы. Алғашқы және қайта түзілген жиексәулелер болып бөлінеді. Соңғысы өз кезегінде механикалық, тұздық, гидрохимиялық (сулық)және атмохимиялық болып сараланады. Кенді кешен қозғалмалы белдемдер дамуының нақтылы сатысына тәуелді, нақтылы магмалық кешенмен генетикалық немесе парагенетикалық байланыста қалыптасқан рудалы кендер тобы. Кенді қалта (қапшық) кіріктіруші тау жыныстары арасында терeңдіктерге қарай созылған шағын рудалы дене; мөлшері штоктармен қарайлас. Кенді қат-қабат кенді түзілімдерді кіріктіретін нақтылы стратиграфиялық бөлімше (свита, серия, қойнауқат және т.б.) атауы. Кенді нүкте Қазбаның мөлшері де, сапасы да өндірістік игеру нысаны болуға жарамсыз өте шағын кен білінімі. Синонимі: минералданған нүкте. Кенді ошақ Жер қойнауларында руда кіріктіруші ерітінділердің туындау орны. Дереккөздер
Су айдамалаушы мұнара бағының көлемін анықтау

Су айдамалаушы мұнара бағының көлемін анықтау — су тұтыну кестесінің пайдалану түріне, сорғы станциясының екінші көтерімдегі су өткізгіштігіне, тәулік ішіндегі жобаланған жұмыс істеу режіміне байланысты мына тұрғыда сипатталады. Σ i24 i1 мұндағы Омг % — тоуліктегі Отах су өтімінен пайызбен алынган сағаттағы су өтімі.
Кенді өрістің болжам картасы

Кенді өрістің болжам картасы Кенденудің әр түрлі геологиялық факторлармен байланысы және болжаулық шешімдері көрсетілген кен өрісінін, 1 : 10 ООО (кейде 1 : 25 ООО) және одан ірірек масштабты құрылымдық картасы. Әдетте, кен өрісі көлеміндегі, әсіресе терең қабаттардың кендену мүмкіндігін көрсету үшін жасалады. Жеке кен орындар мен кен көздерінің болашағын бағалап, жүргізілетін іздеу-барлау жұмыстарының бағытын айқындайды. Кенді ұя Кендік заттардың изометрлі пішінді кішігірім шоғыры; әдетте көлденең өлшемі 1 м-ден аспайды. Кенділік Белгілі бір ауданның немесе нақтылы тау жыныстарының, қабаттың, свитаның және т.б. кенді түзілімдерді кіріктіруі; металкіріктірушілік терминінің синонимі. Кенділік ошағы Кенділік ерітінділерінің пайда болатын жері. Кенділікті ерітінділер Kенді құрамбөліктерді тасымалдайтын және түзілімдейтін, көбінесе тереңдік текті ерітінділер. Олар сұйықтық сулы ерітінділер және газды ерітінділер түрінде болады. Кенжаралу жүйесі Кен затының көзін, ауысу жолын және кенденудің жиналу орнын қамтитын физикалық жүйе. Дереккөздер
Кенжаралу кезеңділігі

Кенжаралу кезеңділігі - кенділік ерітінділерінің кентүзілу ортасына дүркін-дүркін келіп түсуіне байланысты гидротермалдық кен орындарының қалыптасуы процесіндегі кезенділік. Ол кен мен гидротермалдық өзгерген тау жыныстарындағы жасы әр түрлі минералдар парагенезисінің кезектілік қатарының туындауымен сипатталады. Минералдану кезеңділігі кенді ерітінділердің магма ошағынан дүркін-дүркін бөлініп шығуымен байланысты болуы ықтимал. Кенкіріктіруші флюид Кен кіріктіруші магма ошағынан кенді құрамбөліктерді бөліп ала отырып, олардың екінші өңірге қарай жылыстауын қамтамасыз ететін газды не сұйық ерітінділер. Бұл термин әдетте нақтылы агрегаттық жағдайы белгісіз ерітінділерге қатысты қолданылады. Кенмен астасқан таужыныстардаеы өзгерістер Кен шоғырларымен астасқан тау жыныстарындағы эндогендік (гидрөтермалық) өзгерістер. Кеннің кесектілігі Кендерді игеру барысында олардың нақтылы өлшемді және арнаулы пішінді кесектерге бөлшектену қасиеті. Кейбір пайдалы қазбалар үшін (темір кендері, қоспалар ретінде қолданылатын әктастар, көмір және т.б.) олардың кесектелу қасиеті өте маңызды көрсеткіші болып табылады. Кенорындардын, инженерлік геологиясы Геологиялық ортаның инженерлік-геологиялық жағдайларын зерттеп, ғылыми және практикалык мәселелерін шешумен айналысатын ғылым саласы; кен өндіруші кәсіпорындар жұмысының тиімділігін және геологиялык ортаның экологиялык тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталады. Дереккөздер
Адамның саяси құқықтары

Адамның саяси құқықтары - адамның мемлекеттің саяси және қоғамдық өміріне араласу мүмкіндіктері. Бұл құқықтарды жүзеге асыру үшін азаматтардың арнайы органдарды ескертуі және занды сақтау мақсатында олардың бұйрықтарын орындауы шарт. Адамның саяси құқықтарына мыналар: *адамның азаматтық алуға құқы; *сайлау құқы; *ар- ождан еркіндігі; *ақпарат алуға құқы және т.б. жатады. Дереккөздер
Кенорындардың инженерлік-геологиялық жағдайлары

Кенорындардың инженерлік-геологиялық жағдайлары -табиғи және техногендік факторлар жүйесі: табиғи-климаттық ерекшеліктері, кенорындардың геологиялық-тектоникалық құрылысы, құрылымы; тау жыныстарының жатыс жағдайлары, құрамы, қасиеттері және күйі, жер асты сулары; газдылығы, әр түрлі геологиялык процестер мен қүбылыстардың туындауы және дамуы. Кенорындардың инженерлік-геологиялық жағдайлары кенорындарды тиімді барлауға, ұтымды және қауіпсіз игеруге, кеніштерді жобалау мен пайдалануға негіз болады. Кенорынның (кен денесінің) моделі Жер қыртысы телімінің заттық көлемдік бейнесі; әдетте ол 1:100—1:200 масштабты кен орнын немесе жеке кен денесін қамтиды; осы арқылы нысанның геологиялық орны, құрылымы, кенденудің кеңістікте таралуы мен пішіні, кенсіз ойықтар, шығымды және шығымсыз кен блоктары мен бағанасы, табиғи типтері мен өнеркәсіптік сорттары туралы айқын мағлұмат беріледі. Дереккөздер
Қойырытпақ

Қойырытпақ — қатыққа, айранға, қымызға, ішетін іркітке сүт немесе су қосып, торсыққа құйып, қанжығаға байлап жүріп далада ішетін сұйық айран. Көп шайқалғанда Қойырытпақ ішуге дәмді, асқазанға жеңіл болады, ашыған дәмі білінбейді. Қойырытпақ жолаушыларға, әсіресе малшыларға өте қолайлы. Тағы қараңыз *Қатық *Айран *Қымыз Дереккөздер
Керамикалық пегматит

Керамикалық пегматит – керамика өндірісінде пайдаланылатын тек кана калишпаттан не альбиттен және кварцтан не нефелиннен тұратын пегматит. Оның құрамында басқа минералдар аз болады. Керамикалық пегматитке таза жолдық гранит-пегматиттер, силицийсізденген және нефелинді пегматит жатады. Дереккөздер
Кеңістіктік тор қатары

Кеңістіктік тор қатары — кристаллографияда, тура сызық бойында бір-бірінен бірдей қашықтықта орналасқан кеңістік тор түйіндерінің жиынтығы. Кристалдардың шынайы қабырғалары элементар бөлшектердің жиі орналасқан қатарларына сай келеді. Кеңістіктік тор Кристалдық тор терминінің синонимі. Дереккөздер
Кератофирлер

Кератофирлер — натрийлі (альбиттенген) эффузиялық тау жынысы. Кератофирлер және кварцты кератофирлер эффузиялық, кейде гипабиссал палеотиптік тау жынысы. Құрылымы — порфирлі, фенокристар альбит, кейде кварц (кварцты кератофирде), биотит, горнбленд, арқауы афанитгі, сілтілі далашпаттардың микролиттерінен тұрады. Кератофирлер диабаз, спилиттермен бірге кездеседі. Дереккөздер
Электрлі қоңырау

Қоңырау, электірлі қоңырау - ішке дыбыс беру үшін пәтердің кіре берісіне орнатылатын тетік. Қоңырау көбінесе электр магнитті болады. Ол электр магниттен, балғашалы зәкірден, металл табақшадан (немесе тілікшеден, не қоңыраудан) тұрады. Қоңыраудың батырмасын басқан кезде электр тогы электр магнитінің орамдарынан өтіп, балғашалы зәкір арқылы қоңыраудың металл тілшесіне соғылады. Қоңырау кернеуі 127 және 220 В болатын айнымалы ток арқылы жұмыс істейді. Пайдалану кезінде қауіпсіз болуы үшін әдетте қоңыраудың өзіне электр қуатының күшін бәсеңдеткіш трансформатор қойылады. өнеркәсіп кәсіпорындарынан шығарылатын қоңыраулар негізінен дыбысы мен сыртқы бітіміне қарап ажыратылады. Кейде қоңырауға жарығы әлсіз шырағдан бірге құрастырылады. Тұрақты және айнымалы токпен жұмыс істейтін электр магнитті қоңыраулармен қатар құлаққа жағымды әуенді дыбыс шығаратын (оның ішінде құс үніне ұқсас) электронды қоңыраулар да бар. Электронды қоңыраулардың үнін дыбыс реттегіші арқылы қалауынша өзгертуге болады. Дереккөздер
Кертпеш

Кертпеш — *1) Биіктік деңгейлері әр түрлі жазықтықтарды жалғастыратын, біршама тік құлама жербедер элементі; баурайлардың жеке түрі ретінде қаралуы ықтимал. *2) Кенорынды игеру жүйесінің элементі. *3) Тазарту қазындысы пішіндерінің бірі. Дереккөздер
Кері (полюстік) тор

Кері (полюстік) тор — бастапқы кеңістік тордың (100), (010), (001) координаталық торлары оларға нормаль координаталық осьтермен алмастырылған қосымша құрылыс. Кері тор кристаллографияның есептеу әдістерінде көп қолданылады. Дереккөздер
Кесектас

Кесектас — көбіне әктастар, доломиттер, құмтастар (әдетте жару әдісімен) алынатын ірі (көлденеңі 15-20 см) тау жынысы кесектері. Ӏргетастар қалауда, гидрөтехникалық және көліктік ғимараттар салуда және т.б. кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Кесекшоғырлық

Кесекшоғырлық — псефиттік тау жыныстарындағы сынықтардың шоғырлану дәрежесі. Сынықтар көлемінің тау-жыныстардың жалпы көлеміне немесе сынықтардың есептеп шығарылған орташа қашықтықтарына қатынасымен анықталады. Дереккөздер
Кианит

{{Infobox mineral }} Кианит , дистен — силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Аl2[SіO4]O. Сингониясы триклиндік, кристалдары баған, тақта тәрізді. Түсі — көгілдір, кок, кейде жасыл, сары, түссіз, қара, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы (010),(110) жақтарында — 7, (100)—4.5, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 3,56-3,68. К. аймактық метаморфизмде жоғары қысымда алюминийі көп тау жынысытарда пайда болады. Кианитті тау жынысытар —алюминийдің кені. Синонимі: дистен. Оптикалық екі осьті, солақай, 2u = 80°, бояуы қанық болғанда плеохроизмы күшті, Ng1,728, Nm 1,722; Np = 1,713—1,717. Жаратылысы. Кианит — метаморфизмның терең зоналарындағы тығыз тастардың және бірсыпыра пегматиттік желілердің негізгі минералы. КСРО-да дистеннін бірсыпыра ірі кендері белгілі. Оның химилық қатты минерал ретіндегі шашыранды түрлері құмтастарда көп кездеседі. Кианит — отқа және қышқылға төзімді бұйымдар үшін бағалы материал. Оның мөлдір түрлері зергер бұйымдарын жасау үшін қолданылады. Дереккөздер
Кинематикалық дифференциация

Кинематикалық дифференциация — магманың жарылымдар бойымен жер қыртысының жоғарғы горизонттарына көтерілу жолында мүмкін болатын дифференциациясы. Мұндай дифференциацияға мынадай бетбағыт тон: көтеріліп келе жатқан магмалық бағанның үстіңгі жағы SіО2 Аl2О3 және сілтілерге, ал төменгі жағы СаО, Мg0 және ҒеО-ға молығады. Дереккөздер
Азаматтылық

Азаматтылық - әлеуметтік-саяси ғылымда отанға деген сүйіспеншілікпен, патриотизммен, жетілген саяси санамен сипатталатын субектілердің нақтылы моральдық-өнегелік, психологиялық, әлеуметтік-саяси сапаларының жиынтығы; адамның мінез-құлқы мен санасында өз Отанының және қоғамның шынайы гүлденуіне ықпалы бар жоғары моральдық сапалардың болуы. "Азаматтылық" ұғымының мәні әртүрлі: * өзін азамат ретінде сезіне білу және іс-әрекетке бара білу мүмкіндігі; * саяси қауымдастықтың ісіне белсенді әрі саналы түрде қатысу; * адамдар қауымдастығының толыққанды, еркін қатысуының жоғарғы ізгілігі; * саяси қауымдастық мүдделеріне қызмет ету, осы мүдделер жолында жанын құрбандыққа шалу. Дереккөздер
Азаматтық бастама

Азаматтық бастама - билік органдарының азаматтардың қандай да бір мүдделерін шектеп, қысым жасау әрекетіне қарсы шығу немесе өзара көмек жасау үшін ұйымдастырылған ұжымдық белсенділіктің, азаматтық бастамашылықтың көрінісі. Ол әртүрлі саяси-әлеуметтік мәселелерді шешу мақсатында азаматтардың өз еріктерімен құрылады. Оған ұйытқы болған азаматтық топтар, бастама көтерушілер әртүрлі жиындар, шерулер ұйымдастырып, қол жинап, үнпарақтар таратып, барынша көп жақтастарды өздеріне тарту арқылы билік басындағыларға қысым көрсетуге тырысады. Азаматтық бастамаларда көтерілген мәселелер өз шешімін таппаса, ол ірі демократиялық қозғалысқа ұласуы әбден мүмкін. Дереккөздер
Азаматтық бағынбаушылық

Азаматтық бағынбаушылық - кең мағынада ұжымдық наразылықтың тағы басқа әдістерімен байланысты. Сондықтан бірін екіншісінен ажырату қиын. Әлде бір салыққа қарсы бейбіт наразылық әртүрлі себептермен зорлыққа айналып кетуі мүмкін, ал мемлекет, оған қатысушылардың абыройын төгу үшін, әрекет етуі ықтимал. Тар мағынада, мемлекет саясатын зорлықсыз әдістермен өзгерту әрекеті ретінде қоғамның түбегейлі немесе бір бөлігінің салық төлеуден, мемлекеттің заңдары мен нормаларына бағынудан бас тартуы. Мысалы: Гандидың Үндістандағы Британ билігіне қарсы наразылық әрекеттері. Осыдан біраз бұрын Британ сайлаушыларының белгілі бір бөлігі жергілікті өкімет органдарын қаржыландыруға арналған жергілікті салықты төлеуден бас тартып, салық көлемі қалай есептелетініне өзгерістер енгізуге мәжбүр етті. Дереккөздер
Кирлер

Кирлер — жер бетіне сыздықтай көтеріліп, субаэральдық жағдайда (ауа қабатымен беттесу жагдайында) өзіндік өзгерістерге ұшыраған азшайырлы метанды-нафтенді мұнайлар есебінен қалыптасқан таушайырлар түрі; түтқыр сұйықтар мен омырылғыш қатгы заттар аралығындағы кез келген күйде ұшырасуы мүмкін. Дереккөздер
Кларен

Кларен (лат. сіагиз — жылтыр) — қазба көмірлердің жартылай жылтыр кұрамдас бөлігі. Әркелкі көмірлерде қалыңдығы әр түрлі жолақтар түрінде кездеседі, кейде тұтас көмір қабатын түзеді, Кларен споралық, кутикулдык, шайырлы, фюзен-семифюзенді, споралы-фюзенді-семифюзенді болады. Кларен-дюрен Көмірлердің күрделі ингредиенті, қасиеттері бойынша дюренге жақын. Дереккөздер
Сорғының өнімділігі

Сорғының өнімділігі — белгілі бір уақыттағы сорғының айдамалау құбырына сұйықты жеткізіп беруі кезіндегі су өтімі, өлшем бірлігі л/с; м 3 /с. Оның өнімділігі даланылады) маңызды рөл атқарады. Сумен қамтамасызданғандық және жыл ішінде оның өзгеруі — организмдердің орналасу заңдылығын, сондай-ақ экожүйенің құрамы мен құрылымын анықтайтын ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Күн сөулесінің жылу энергиясынан су биосферада тұрақты айналады. Организмдерде су режіміне бейімделудің алуан түрлі көріністері қалыптасқан. Сумен бірге организмдер еріген заттектерді алады. Судың маңызды сипаттамасьша оның сапасы жатады. Ол ластану салдарынан бірден нашарлауы мүмкін. Экожүйенің сумен қамтамасыз етілуін антропогеңдік реттеу мүмкіндігі бар. Дереккөздер
Клинохлор

Клинохлор (грек, klino — еңкейту, һіеros — жасыл) — силикаттар класына жататын хлориттің магнийлі түрі. Химиялық формуласы: (Мg,Ғе)4,75Аl1,25[Sі2,75Аl1,25О10](ОН)8 Жасыл тақтатастарда көп тараған минерал. Дереккөздер
Клипп

Клипп — жаралу уақыты тұрғысынан біршама көне тау жыныстарының оларға Қарағанды жастау тау жыныстары арасында ұшырасатын жартастары мен жақпартастары. Синонимі: тектоникалық жамылғы жұрнақтары. Дереккөздер
Азаматтық ықпалдасу

Азаматтық ықпалдасу - этникалық топтар арасындағы мәртебелілік айырмашылықтардың жойылып, соның нәтижесінде этникалықтан өзге - азаматтық ұлттың қалыптасу процесі; халықтың әртүрлі әлеуметтік және этникалық топтарының мемлекетке адал ниетінің қалыптасуы. Дереккөздер
Суда жүзетін құстар мен сулы батпақты өңірлерді зерттеу жөніндегі халықаралық бюро

Суда жүзетін құстар мен сулы батпақты өңірлерді зерттеу жөніндегі халықаралық бюро— 1954 жылы құрылған. Қатысушылары — 44 мемлекет. Мақсаттары —халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастықты дамыту және үйлестіру арқылы сулыбатпақты өңірлерді және сулы-батпақты экожүйелердің биологиялық әралуандығын, әсіресе, суда жүзетін және сужағалаушы құстарды қорғауға жәрдемдесу. Негізгі қызметі — сулы батпақты өңірлерді бағамдау және мониторинг (түгендеу) жөніндегі жобаларды жүзеге асыру; құстарды халықаралық есепке алу (100-ден астам елде); құрып кету қатері төнген кұстардың түрлері туралы мәліметтерге салыстырмалы талдау жасау; жекелеген түрлер мен топтарды қорғау жөніндегі іс-қимыл жоспарларын дайындау; бірқатар халықаралық конвенцияларды, соның ішінде негізінен суда жүзетін құстардың мекен орны ретінде халықаралық маңызы бар сулы-батпақты өңірлерді қорғау жөніндегі конвенцияны қолдау; жиырма ғылыми топ шеңберінде халықаралық сараптау беру; оқыту, ақпарат тарату жөніндегі бағдарламаларды жүзеге асыру. Дереккөздер
Азат азаматтық қозғалысы

"Азат" азаматтық қозғалысы - қоғамдық-саяси ұйым. Құрылтай мәжілісі Алматыда 1990 ж. 1 шілдеде өтті. Басты мақсатын "Халықаралық Одақтық шартпен біріккен ерікті де тәуелсіз жаңа қоғамдастық шеңберінде Қазақстанның шынайы мемлекеттік егемендігіне қол жеткізу" деп белгіледі. Қозғалыстың 14 облыстық ұйымы бар. 1990-1993 жж. аралығында "Азат" газеті шығып тұрды. "Азат" қозғалысы Қазақстанды қазақ халқын отаршылық пен тоталитаризм зардаптарынан арылту ушін қажетті заңдардың қабылдануы, олардың дұрыс орындалуы жөнінде халыққа үндеулер таратып, үкіметке ұсыныстар жасады, сепаратистік пиғылдағы ұйымдарға тойтарыс беру, адам құқықтарын қорғау және т.б. ұлт мүддесін көздеген мәселелерді батыл көтере білді. Дереккөздер
Койтастар

Койтастар — диаметрлері 10 см-ден 10 м-ге дейін жететін, жұмырланған тау жынысы сынықтары. Су ағындары мен мұздыктардың тасымалдауынан жұмырланған мұндай койтастар аллювийлік және мұздықтык шөгінділерде көп. Дереккөздер
Ала қойлар

«Ала қойлар» - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 11 шумақтан тұрады, барлығы 44 жол. Мазмұны: арыстан аң патшасы болып, жануарлар әлеміне үстемдігін жүргізіп тұрған кезеңінде, бір күні жайылып жүрген ала қойларды көріп, жақтырмай қалады. Сонсоң оларды құртудың амалын ойлайды. Шетінен қырып тастауды ыңғайсыз көреді де, осының жолын табу үшін аю мен түлкіні шақырып ақылдасады. Сонда түлкінің берген кеңесі: Ала қойларды оңаша бөліп шығарып, қасқырға бақтыру керек. Арғы жағын қасқырдың өзі реттей жатады,- дейді. Айтқандай-ақ, аз уақыттың ішінде қасқыр баққан қойлардың аласы да, ағы да таусылып бітеді. Мысалдың астары: күштінің көңілінен шықпаған жанның бәрі жаман. Сондықтан ол жазалануға тиіс. Ол жазаны билеуші өз қолымен емес, басқа бір жаналғыш арқылы-ақ жүзеге асыра алады. Сонда оның атағына да кір келмейді, ойындағысы да орындалып тынады. Абай Крылов мысалының жалпы мазмұнын сақтай отырса да, кей жерлерде сөз тастап, не шумақ санын көбейтіп, 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазған. Мысал алғаш рет 1909 ж. С.Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық ауытқулар кездеседі. 1945, 1948 жылғы жинақтарда 6-шумақтың 2-жолы Мүрсейіт қолжазбалары бойынша: «Өлтірмек боп оңай-ақ, қойды сығып» деп берілсе, 1954 жылғы жинақтан бастап 1909 жылғы басылым негізінде: «Өлтірмегім оңай-ақ қойды сығып» деп түзетілген. Дереккөздер
Азаттық радиосы

Азат Еуропа/Азаттық радиосы — АҚШ Конгрессі қаржыландыратын халықаралық коммерциялық емес радиохабар тарату ұйымы. 1950 жылы Мюнхен қаласында Халықаралық большевизмнен құтқару қоғамы құрған «Азат Еуропа» радиостанциясының ізбасары. Қамқоршы ұйымы — АҚШ-тың ғаламдық медиа жөніндегі агенттігі. Миссиясы мен ұстанымы ретінде «демократиялық құндылықтар мен институттарды дамытуға үлес қосу, оған қоса билігі тәуелсіз, еркін медиаға жол бермей отырған елдердегі адам құқығын жаңалық тарату арқылы дамыту» деп санайды. Қазақ редакциясының тарихы 1953 жылға шейін хабарлар тек орыс тілінде таратылып келді. Осы жылы ғана "Азаттық" деп аталып, Кеңес одағының құрамына кірген барлық республикалардың тілдерінде хабар жүргізе бастады. Ең алғашқы қазақ тіліндегі хабар 1953 жылдың 18 наурызында эфирге шықты. Хабарларды біртұтас Түркістан редакциясы (Бас редакторы — Асан Қайғы (Мәулікеш Қайболды), орынбасары — Велли Зуннун) даярлады. Бұл редакция қазақ, қырғыз, тәжік, түркімен, өзбек тілдерінде хабарлар жүргізген. 1967 ж. Түркістан редакциясы "Оңтүстік Түркістан" және "Солтүстік Түркістан" деп екіге бөлінді. "Солтүстік Түркістан" редакциясы қазақ, қырғыз, ұйғыр тілдерінде хабар таратқан. 1968 ж. Түркістан редакциясында өзгерістер жүргізіліп, "Түркістан-1", "Түркістан-2", "Түркістан-3" болып үшке бөлінді. "Түркістан-3" редакциясы қазақ тіліндегі хабарларды таратты, басқарушылары — Тағыберлі және Жәкен Бапышұлы деген азаматтар болды. 1975 ж. бұл редакциялар жеке-жеке бөлініп шықты да, қазақ редакциясын Ж. Бапыш басқарды. 1988—1995 жж. аралығында редакцияға Хасен Оралтай басшылық жасады, қазақстандық бөліміне Қиял Сабдалин жетекшілік етті. Тәуелсіздік туын желбіретуге ұлттық рухта үн қосқан бірден-бір радио болды. Хабар тарататын тілдері мен жобалары ; Бүкіл әлем * ағылшынша (Free Europe/Liberty) ; Еуразия * орысша (Настоящее время, Votvot) ; Шығыс Еуропа * Украина: украинша (Свобода, Крым.Реалии), орысша, қырымтатарша (Крым.Реалии) * Беларусь: беларусша (Свабода) ; Орталық Еуропа және Балқан елдері * Мажарстан: мажарша (Szabad Európa) * Румыния: румынша (Europa Liberă) * Молдова: румынша, орысша (Europa Liberă) * Болгария: болгарша (Свободна Европа) * Босния, Черногория, Сербия: сербохорватша (Slobodna Evropa) * Солтүстік Македония: македонша (Слободна Европа) * Косово: албанша (Evropa e Lirë) ; Ресей * орысша (Свобода, Сибирь.Реалии, Север.Реалии, Кавказ.Реалии, Idel.Реалии) * шешенше (Маршо) * татарша (Азатлык) ; Кавказ * Армения: армянша, орысша, ағылшынша (Азатутюн) * Әзербайжан: әзербайжанша (Азадлыг) * Грузия: грузинше (Тависуплеба), орысша (Эхо Кавказа) ; Таяу Шығыс * Иран: парсыша, ағылшынша (Farda) ; Орталық Азия * орысша (Азаттык Азия) * Қазақстан: қазақша (Азаттық) * Қырғызстан: қырғызша (Азаттык) * Тәжікстан: тәжікше (Озоди) * Түрікменстан: түрікменше (Азатлык) * Өзбекстан: өзбекше (Озодлик) ; Оңтүстік Азия * Ауғанстан: дари, пушту (Azadi) * Пәкістан: пушту (Mashaal) Дереккөздер
Кокстенгіштік

Кокстенгіштік — ауа өткізбей 900°С-қа дейін қыздырған кезде көмір түйірлерінің беріктігі, ірілігі және физикалық-химиялық қасиеттері бойынша өнеркәсіптік талаптарға сай кесек кокс беру қабілеті. Кокстеу Кокс алу үшін табиғи отындарды өнеркәсіптік термикалық өңдеу әдістері. Таскөмір ауа жібермей 900—1100 С-қа дейін қыздырылып, ал мұнай өнімдері 420-560°С-та 0,65 МПа қысыммен көкстеледі. Коксты көмір Көмірленудің нақтылы дәрежесіне сойкес келетін, яғни метаморфизмнің IV сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,18—1,24 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы 1,28-1,29 г/см3; жылу болу қабілеті 8500-8700 ккал/кг; біріккіштік мөлшері 10—25 мм. Коксті лақтыру индексі Кокс беріктігінің сипаттамасы; оны металл плитаға тастаумен және одан кейін кесектерінің ірілік класын білумен анықталады. Дереккөздер
Судағы ауру қоздырушылар

Судағы ауру қоздырушылар - су жолымен тараған ауру қоздырушылар арқылы болатын жұқпалы аурулар. Елді мекен, мал шаруашылығы және бірқатар кәсіпорындардың (қасапхана, биофабрика, тері өңдеу зауыты, жүн жуу орны және т.б.) ақабалары — ауру таратушы (инфекциялы) сулар болып табылады. Ауру қоздырушыларды анықтаудың қиындығына байланысты тәжірибеде суда кездесетін ішек түтікшелері сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына ерекше бейімделгіш келеді. Біздің заңымыз бойынша, ауыз суды қарапайым тазарту мен дезинфекциялау үшін ондағы ішек түтікшелерінің мөлшері 1 литр суда 1 мыңнан аспауы шарт (1 мың колииндекс). Сондықтан ішек түтікшелерінің көрсетілген шамаға дейін шоғырлануы жағдайында суда ауру қоздырғыш микроорганизмдердің болуының мумкіндігі аз деп есептеледі. Сонымен, ережеге сәйкес тазартылған және дезинфекциядан өткізілгеннен кейін бұл көрсеткіш 1 мың колииндекске тең болған жағдайда халықты ауыз сумен қамтамасыз етуші су көздері жеткілікті шамада таза деп есептеледі. Дереккөздер
Азшылық

Азшылық - [minority] - 1930 жылдардан бастап бұл термин нәсілдік, этностық, биологиялықнемесе басқа сипаттарына қарай қаналатын немесе стигмалы әлеуметтік топтар жөнінде қолданылып келген. Мәселен, Луис Вирт азшылық тобына "Өздері өмір сүретін қоғамда тәндік немесе мәдениеттік сипаты салдарынан бөлектеніп, қорлап қарау нәтижесінде басқалардан ерекшеленіп тұратын, өздерін ұжымдық кемсіту нысаны санайтын адамдар тобы" деген анықтама берген. Ал осындай тұрғыдан қаралатын азшьшық тобы іс жүзінде қоғамдағы көпшілікті құрауы мүмкін. Мысалы: Африкадағы қара нәсілділер. Кейінгі он жылдық ағымындағы ең басты зерттеулердің бірі бол¬ған "азшылық" әлеуметтану, демография, статистика, саясат, құқық ғылымдарында белгілі бір орындарды иеленеді. Саяси тұрғыда тарихи дәлелдер мен белгілі бір топтың географиялық кеңістік немесе саяси жүйеге құқықтық арақатынасында көрсетіледі. Сонымен қатар саяси-әлеуметтік тұрғыда билікті бөлу мен материалдық игілікті бөлу жүйесіндегі үстемділік немесе бағыныштылық, дискриминациялық қатынаста анықталады. Дереккөздер
Айбат

Айбат - бір мемлекеттің (немесе бірнеше мемлекеттердің) басқа мемлекеттің өз ұлттық мүдделерін жүзеге асыруына қарсылық білдіруі. Айбат көрсету халықаралық қауымдастық субъектілерінің арасында шиеленісу тудыратын ширығушылықтың алғышарты. Дереккөздер
Коллофан

Коллофан — жасырын кристаллы апатит, сырттай опалға ұқсас тығыз, қабатты, колломорфты келеді. Агрегаттары тасберіш, сферолит, ұнтақ, бүйрек тәрізді. Түсі — сұрғылттау ақ, сарғыштау, қоңырқай, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 3—4, меншікті салмағы — 2,5—2,9. Фосфориттердің басты құрамбөлігі. Дереккөздер
Судағы тасындылар мен түптік шөгінділерді бақылау

Судағы тасындылар мен түптік шөгінділерді бақылау-судағы жүзбе тасындылардың сынамасын батометр көмегімен алынатын зерттеу жұмыстарының бастапқы кезеңі. Құрылымдық ерекшеліктеріне қарай батометрлер шапшаң толтырылатын және ұзақ уақытта толтырылатын болып екі түрге бөлінеді. Қазіргі кезде шапшаң толатын батометр, су лайлығын, ағыс лүпілін ескермейтіндіктен қолданылмайды. Ұзақ уақытта толатын түрлеріне сырыққа бекі- тілген батометр-шөлмек, жүкке орнатылған батометр—шөлмек және вакуумды батометрлер жатады. Суды басқару принциптері Суды басқару принциптері — Қазақстан Республикасындағы суды басқарудың су ресурстарын қорғау мен толықтыруды, су пайдаланудың оңтайлы шарттарын, айналадағы ортаның экологиялық тұрақтылығын сақтауды қамтамасыз ететін су шаруашылығы бассейндік және әкімшілік-аумақтық принциптерді үйлестірудің негізінде жүзеге асырылуы. Су шаруашылығы-бассейндік принцип өзен, көл бассейндері және басқа да сутоғандар шөгінде әкімшілік-аумақтық бірліктер арасында су ресурстарын бөлу кезінде іске асырьшады. Дереккөздер
Колумбит-танталиттер

Колумбит-танталиттер - оксидтер класына жататын изоморфты қатар қүратын минералдар. Химиялық формуласы: колумбит (Ғе,Мn)Nb2O6 — танталит (Ғе,Мn)Та2O6. Сингониясы — ромбылық, кристалдары призма, такта пішінді. Түсі қарадан қоңыр қараға дейін, сызығы қызылдан қызғылт қараға дейін, жылтырлығы — шала металдай, қаттылығы — 6—6,5, жіктілігі (010) жетілген,(100) жетілмеген, меншікті салмағы — 5,2—7,9. пегматиттерде кездеседі. Танталмен ниобийдің кені. Дереккөздер
Комагматиттер

Комагматиттер (комагматтар) — көнелігі, петрохимиялық және геохимиялық ерекшеліктері тұрғысынан өте ұқсас, кеңістікте де бірбірімен жапсарлас орналасқан, бүкіл болмыс-бітімі бірғана магмадан жаралғандығы анық байқалатын ақтарылма тау жыныстары бірлестігі немесе тектес магмалық таужыныстар жиынтығы. Дереккөздер
Аймақтық мәселелер

Аймақтық мәселелер - жекелеген құрлық, әлемнің ірі әлеуметтік- экономикалық аудандарында немесе тіпті салыстырмалы дәрежеде ірі мемлекеттер шеңберіндегі өзекті мәселелер, міндеттер, қиындықтар. Бұл мәселелер жекелеген аймақтар шеңберінен шықпайды, ал олардың шешімін табу - осы аймақтағы мемлекет пен мемлекеттер құзыры мен мүмкіншілігінде. Бұған мысал ретінде табиғи апаттарды, өте үлкен аумақты қамтитын, бірнеше мемлекетке зардабын тигізетін ауа райының өзгерісі болуы мүмкін. 1968 жылы Сахел аумағында Африка құрлығының Суданнан, Эфиопиядан, Сомалиден, Кениядан, Танзаниядан, Джибуттан Мавритания, Сенегалға дейінгі 18 мемлекетті қамтыған, 250 мыңдай адамның өмірін қиған "ғасыр апаты" аталған құрғақшылық аймақтық мәселе болып саналады. Оның салдарынан аталған елдер арасында аса қауіпті аурулар тарады, жаппай мал қырылды (18 мың бас), ал осы аймақтың жері шөл далаға айналды. Бұл қатарға тағы бір "ғасыр апаты" аталған Чернобыль қасіретін де жатқызуға болады. Дереккөздер
Коматииттер

Коматииттер – ультранегізді эффузиялық тау жынысы, перидотиттердің вулканогендік сыңары. Түсі қарадан жасылдауға дейін. Бітімі — бадамшатасты, құрылымы — порфирлі. Фенокристер оливин, арқауы серпентинденген шыны мен оливиннің дентриттерінен тұрады. Коматиттер пикрит, базальт, риолиттермен офиолиттік кешендерде бірге кездесіп, тасқындар, силдар, сығылмалар құрайды. Дереккөздер
Аймақтық қақтығыстар

Аймақтық қақтығыстар -бір аймақта екі немесе бірнеше елдердің қатысы бар саяси-әскери дау- жанжалдар және қарулы шиеленістер. Олардың шығу себептері әртүрлі: шекара мәселесі, жерге, суға талас, халықтардың тәуелсіздікке үмтылысы, идеологиялық, стратегиялық мақсаттар және т.б. "Қырғи-қабақ соғыс" жылдарында адуын мемлекеттер әлем елдеріне өз ықпалдарын жүргізу мақсатында қақтығысушы елдерді өз жақтарына тартуға тырысып, ол аудандарды әскери техника, қару-жарақ, әскер күштерімен қамтамасыз етіп, өз барлаушыларын жіберіп оларды реттеудің орнына шиеленістіре түсті. Соның нәтижесін¬де өшпенділік өрши түсіп, қарулы қақтығыс созылмалы сипат алды (мысалы, Үндістан мен Пәкістан арасындағы Кашмир мәселесі, Сомали мен Эфиопия арасындағы Африка мүйізіндегі жер мәселесі және т.б.). Отарлық жүйе жойылып, жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуымен аймақтық қақтығыстар өрши түсті. Ұлттық бірігу, ұлттық мемлекет құру, ұлттардың өз тағдырын өзі шешу заңдылығы БҰҰ-ның Жарғысында белгіленгенімен, шын мәнісінде түрлі геостратегиялық, идеологиялық, экономикалық, шекаралық қайшылықтар аймақтық қақтығыстар туғызды. Аймақтық қақтығыстар өршуіне ірі мемлекеттердің басқа елдердің ішкі істеріне қол сұғып, озбырлық саясат жүргізуі себеп болды. Шет елдердің астыртын әрекеттерінің арқасында Кавказда Ингушетия-Осетия, Грузия-Абхазия, Әзірбайжан-Армения арасындағы, Балқанда Босния мен Герцеговина, Косоводағы, Орта Азияда Тәжікстандағы аймақтық қақтығыстар болғаны белгілі. Кейбір аймақтық қақтығыстар асқынып, оған қатысушы елдер саны ұлғайып, бара-бара халықаралық дағдарысқа айналуы ықтимал (мысалы, Таяу Шығыстағы Палестина-Израиль, Үндіқытайдағы, Ауғанстандағы, Парсы бұғазындағы, Югославиядағы қақтығыстар). Бүгінгі таңда халықаралық қауымдастықтың негізгі мақсаты, жұмыла көтеретін жүгі - Аймақтық қақтығыстар болдырмау, алдын алу шараларын жүргізу, себептерін анықтау, әділ жолмен саралап, шешім айту, күш қолданбай бейбіт реттеу, ірі мемлекеттердің астыртын өз мүдделерін көздеуінен аластау, арағайындық жасау болып табылады. Дереккөздер
Суды бірлесіп пайдалану

Суды бірлесіп пайдалану— жеке пайдалануға берілген сутоғандарды немесе олардың бөліктерін қоспағанда, сутоғандардың түрлі заңды ұйымдар мен азаматтардың бірлесіп пайдалануында болуы мүмкіндігі. Суды бірнеше пайдаланушыға берген кезде төмен орналасқан су пайдаланушылардың мүдделері бірінші кезекте қанағаттандырылады. Су пайдаланушылар өзара мүдделерді ескеруге, бір-біріне суды пайдалану құқығын жүзеге асыруды қиындатпауға және зиян келтірмеуге міндетті. Суды жайылымдарды суландыру үшін пайдалану ]] Суды жайылымдарды суландыру үшін пайдалану — заңды ұйымдар мен азаматтардың мал суаруды қамтамасыз ету мақсатымен жайылымдарды суландыру үшін жер бетіндегі және жер астындағы суды пайдалануы. Жайылымдарды суландыру үшін суды пайдалану шегенді және құбырлы құдықтарды, тоғандарды, апандарды, суландыру каналдары мен баска да құрылыстарды салу арқылы жүзеге асырылады. Суару алаңдары мен басқа да құрылғылар болғанда суды мал суару үшін пайдалануға жол беріледі. Суды жеке пайдалану Суды жеке пайдалану— суды жеке пайдалануды талап ететін қызметті жүзеге асыру үшін заңды ұйымдар мен азаматтарға сутоғандардың немесе олардың бөліктерінің жеке пайдалануға берілуі. Баска су пайдаланушылардың жеке пайдалануға берілген сутоғандарын пайдалануына Қазақстан Республикасының Су Кодесінің 36-бабында көзделген жағдайларда жол беріледі. Суды жекеменшік қосалқы шаруашылық,бақ өсіру мен бақшашылық мұқтаждары үшін пайдалану ]] Суды жекеменшік қосалқы шаруашылық, бақ өсіру мен бақшашылық мұқтаждары үшін пайдалану — жекеменшік қосалқы шаруашылық жүргізетін, бақ өсіру мен бақшашылықпен айналысатын азаматтарға белгіленген лимиттерге сәйкес суару үшін судың бөлінуі. Жергілікті су ресурстары болмаған кезде суару үшін су бүрыннан бар су пайдаланушылардың лимиттерін қайта бөлу есебінен бөлінуі мүмкін. Дереккөздер
Қымыздық

Қымыздық – тарандар тұқымдасына жататын көп жылдық және бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Ақмола, Ақтөбе облыстарында, Күнгей, Теріскей, Жетісу (Жоңғар) Алатауларының шалғындарында, өзен-көл жағалауында, тастақты тау бөктерінде, субальпі және альпі шалғында өсетін 24 түрі кездеседі. Гүлі қос және дара жынысты, қос үйлі, түсі қызғылт, сары не қызыл. Аталығы 6 (ішкі гүл қоршауының арасында қосарланып жетіледі). Аналығы 1 не 3 жеміс жапырағынан тұрады. Бір ұялы, онда бір тұқым бүршігі болады. Қымыздықтың арасында жиі кездесетін, емдік маңызы бар түрі — кәдімгі Қымыздық (R. аsetosa). Оның биіктігі 1 м-дей. Сабағы тік, тамыры қысқа, түйнекті. Жапырағы ірі, сағақты. Аталық гүлдерінің гүл қоршауы ұзын. Аналық гүлі сыртқа қарай қайырылып, гүл сағағына жанасады. Қызыл, сары гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі — үш қырлы жаңғақша, жылтыр, қоңыр түсті (ұзындығы 1,5 — 2 мм, ені 1 мм). Жапырағында қышқыл дәмді калий тұзы, сондай-ақ, белок, темір және өте көп мөлшерде С витамині бар. Халық медицинасында кәдімгі Қымыздықты бауыр қызметін реттеуге, өттің бөлінуін күшейтуге, қан тоқтатуда пайдаланылады. Жапырағынан салат жасайды. Дереккөздер
Конвергенция

Конвергенция - *петрологияда: әр түрлі петрогендік процестер нәтижесінде құрамы мен құрылысы жағынан ұқсас тау жынысытардың қалыптасуы; *металлогенияда: жаралу тегінің түрліше болуына қарамастан, рудалы кендердің басты-басты белгілерінің (құрамы, құрылысы, геологиялық жағдайы) бір-біріне өте ұқсас болуы; *геоморфологияда: әр түрлі жағдайларда түрлі жолдармен қалыптасқан жербердер пішіндерінің өзара ұқсастығы; *аймақтық геологияда: әр түрлі геологиялық формациялардың жаралу тегінде айтарлықтай айырмашылықтар болуына қарамастан олардың құрамы мен құрылысында байқалатын ұқсастықтар. *лингвистикада: (лат. convergo - жақындасу, қосылу) лингвистикалық болмыстардың жақындасуы немесе екі не одан көп тілдік құбылыстын жакындап бірігуі. Конвергенция ұғымы глоттогониялык және күрылымдык-диахрониялыкекі түрғыда каралады. Глоттогониялық Конвергенция ұзак уақытқа созылған катынас негізінде бірнеше тілде (туыс немесе туыс емес) ортак құрылымдық белгілердін калыптасуын білдіреді. Ал құрылымдық-диахрониялық Конвергенция кейбір варианттык айырмашылыктардын жоғалуы нәтижесінде тіл жүйесіндегі эр түрліліктін азаюын білдіретін тарихи процесс. Бұл мағынадағы Конвергенция ұғымын қалыптастырғандар Е. Д. Поливанов пен Р. О. Якобсон. Фонология және грамматика жүйесіндегі Конвергенция бір-біріне ұқсастық негізінде тенестіру механизмі аркылы жүзеге асады. Мысалы, омонимдік грамматикалык формалардын жойылуы, септік жүйесінін ыкшамдалуы осыған жатады. Конвергенция — дивергенцияеа (Конвергенция) қарама-қарсы құбылыс. *этнографияда әртүрлі халықтардың мәдениетінде қоғам дамуының жалпы заңдарының ықпалымен бір-бірінен тәуелсіз туған өзара ұқсас немесе бірыңғай мәдени құбылыстарды білдіру үшін қолданылатын термин. *Ал мәдениет конвергенциясы — мәдениеттердің жақындасуын, бірігуге бейімділігін, процестерді айқындайтын термин. Мәдениет айырмашылығы күннен-күнге азаюда, бүның аяғы синтездік нәтиже беруі мүмкін деген болжам да жоқ емес. Дереккөздер