kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Балық өлең

Балық өлең - қайымдасып айтатын стереотиптік жұмбақ айтыстың бір түрі. Айтысушы екі адамның бірі балықтың тегі, түрі, аты туралы өлеңмен сұрақ қойып, екіншісі шешімін табады. -Айтайын айт дегенің емен екен, Мен көрдім емен жолы төмен екен. Көсілген қөмекейің ақын болса, Балықтың ең үлкені немене екен? -Балықтың ең үлкені жайын екен, Бір жұрты ер жігіттің қайын екен. Қылығың ел жұртыңа жағып өтсе, Алдыңда халал жарың дайын екен. -Айтайын айт дегенің емен екен, Мен көрдім емен жолы төмен екен. Жасыңнан жұмбақ қуған дана болсаң, Балықтың екіншісі немене екен? -Біреуі онан кейін шортан балық, Қонады түйелі бай сортаңды алып. Атадан артық туған асыл болсаң, Балықты мен ұстаған жүр таңдалық. Қарсыласының білігін, білімін, тапқырлығын сынау мақсатында берілген балыққа қатысты сан қырлы сұрақтарға екінші ақын өз пайымымен жауап береді, сұрақ-жауап түріндегі өлең осылайша жалғасады. Халық арасында мал, жан-жануар, табиғат көрінісі сияқты тақырыптар арқау болған тay өлең, су өлең, жер өлең, агаш өлең тәрізді айтыс түрлері де кездеседі. Дереккөздер
Балық сорпасы

Балық сорпасы — балық етін қайнатып дайындалады. Пияз, бұрыш қосып ішсе, шаршап, қалжырағанға әл беріп, көптеген дертке шипа болады, шаршауды шығарады, сүйекті күшейтеді делінеді. Қазақтың ежелгі тәжірибесі бойынша, аяқ-қолдың буыны ауырса, құрқұлақ сырқаты кезінде шортанның сорпасы ем саналады. Дәстүрлі ортада балық етін жегеннен ісейін ақ тағам ішпеген жөн деп санайды. Себебі «алапес» тәрізді қауіпті ауруларға душар болады деген. Үлкен өзен-көлдер жағасында тұратын қазақтар үшін Балық сорпасы күнделікті азық емес, тек емдік үшін қолданылған тағам болған. Бұл тағамға қатысты қазақы ортада «Құданың құдасы — балықтың сорпасы» деген сөз орамы жиі айтылады және ол балық сорпасының зәрушілікте емдік қасиеті болғанымен, мал етінің сорпасынан кенеуі кемшін, қуаты аз екендігін меңзейді. Ал бұл жердегі құданың құдасы дегені оның алыс туыс екендігін көрсеткені. Сонда аталмыш мақал құданың құдасы қаншалықты алыс туыс болса, балықтың сорпасы да қазақ дастарқаны үшін соншалықты зэру тамақ емес дегенді білдіреді. Дереккөздер
Балық шырышы

Балық шырышы - балықтың жылбысқы келген терісінің атауы. Мұсылмандық ұстанымда шырышы бар балық жеуге жарамды болмақ. Өйткені, шырышсыз балық бақа-шаян тектес деп саналып, жеуге тыйым салынған, ягни харам деп есептеледі. Дереккөздер
Балық уылдырығы

Балық уылдырығы (Балық тарысы) — балықтар мезгіліне қарай көшеді, қыс түсіп, мұз қалыңдағанда тармақ өзендегі балықтар ұлы өзенге, тереңге қарай тартады, ал көктемнен жазға дейін ағынды өзендерден уылдырықтың дамуына қолайлы тармақ өзендерге, суы жылы, ағыны баяу, таяз жерге жүзіп барып, уылдырық шашады. Балық уылдырығы тарыға ұқсайтындықтан опы балық тарысы деп те атайды. Балықтың құнарлы, нәрлі болатын уылдырығын ұнға аунатып алып қуырып та жейді. Ал бекіре, қызыл балық уылдырығын сүзгіден өткізіп, шырыш ажыратып, шикілей сақтау арқылы тағам ретінде пайдалапады. Дереккөздер
Балықты кие тұту

Балықты кие тұту - балық мифологиялық түсінікте төменгі су әлемінің өкілі болып саналады. Ежелгі түсінік бойынша, жерді балық көтеріп тұрады екен. Байырғы қазақ ортасында балыққа қатысты ырым-тыйымдарды қатаң ұстанған. «Аяғы ауыр әйел балық жесе, мылқау бала туады», «балықтың құйрығын ұстасаң, қармағыңды балық қаппайтын болады», «балық же» деп мәзірет жасауға болмайды, олай істесе, айтумен балық жеген адам балық қылқанына қақалып қалады деседі. Арал өңірінде «Сазан пейіш көрген балық, сондықтан оныңмың басын мүжісең, пейішке барасың» деген ұғым бар. Осы өңірде жайын балықтың арқасы неге шұбар болғаны туралы мынадай миф бар. «Адамата мен Хауана пейіштен қуылып жерге түскенде адасып қалып, ұзақ уақыт бір-бірін аңсап, бейнетпен тірлік кешкен деседі. Екеуі бірін-бірі ғаламат сағынады. Бұны жайын балық сезіп, екі мұңлықтың кездесуін тілеп, күтіп жүреді-міс. Суық күннің бірінде, жер бетіндегі судың бәрі қатып жатқан кезде, ақырьі екеуі табысып, мұз үстінде қауышып, төс түйістірген деседі. Әйел адамның бөксесі суық болатыны Хауа мұзға шалқайып жатқандықтан, ал еркектің тізесі суық болатыны Адам атаның тізесі алғаш мұзға тигендіктен деседі. Дәл осы сәтте жайын ол екеуінің астына келіп, жонын төсеп тұрады. Сол кезде махаббат нұры мол Адамата мен Хауананың жүрек оты тоң-мұзды ерітіп те жібереді. Ал Адамата тұқымы тасып-төгіліп мұз бетіне шашырал, жайынның жона жұғып та қалады, содан жайынның арқасы шұбар болып, ол ерекше күшке ие балыққа айналған» деседі. Асқа, аруаққа арнап сойылған малдың сүйегін толық мүжіп болған соң, түгел қалпында терең суға ағызып жібереді, себебі марқұмның артындағы ұрпағы балықтай молайып, тұқымы жайылады деп түсінген. Міне, осындай ырым-тыйым, мифтерден балықтың киелі екендігі тұспалданады. Дереккөздер
Балықшы әулие

Балықшы әулие -Түркістан облысындағы,Созақ ауданындағы Теріскейден Түркістанға асатын жолдағы Суындық деген жерде орналасқан киелі әулиелі орын. Басында үлкен бұлағы бар, ішінде толған балық, суы суық, емдік қасиеті мол. Бұлақ басы тоғайлы-тасты жер, балығына ешкім тиіспейді. Әулиеге түнеп сиынушылар балықтарға жем тастап, ырым қылады. Балығын ұстаған адам жаманшылыққа кезігеді деседі. Бұлақ пен балықтар Әулие басында салқын, тұщы бұлақ бар. Бұлақта көптеген балықтар өмір сүреді. Оларды ұстауға немесе жеуге тыйым салынған, себебі бұл әрекетке барған адамды жамандық күтуі мүмкін деген наным бар. Мәдени және тарихи маңызы Балықшы әулие Суындық асуы маңында орналасқан киелі орындардың бірі. Бұл жерде Бөкенбай әулие секілді тарихи тұлғалар да мәңгілік тыныс тапқан. Жергілікті халық бұл жерді “Ұлы дала пантеоны” деп атайды. Дереккөздер
Балықшылар пірі

Балықшылар пірі - Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Сырдария жағасында орналасқан әулиелі орын. Ел аузында тараған аңыз бойынша әулие Қармақшы ата (шамамен 1630-1710 жылдарда өмір сүрген, шын есімі Жүсіп, кейде Дәулен деп те аталады). Сыр бойының жағасынан жеркепе қазып, сонда тұрған, қармақ құрып, балықшылықты кәсіп еткен. Тапқан балығымен бүкіл ауыл-аймақты асырап, еліне қорған болған, аш-жалаңаштарға, жүргіншілерге қол ұшын берген қайырымды адам болған. Ел аузындағы аңыз әулиенің Қармақшы ата атануын балыққа қармақ салуды кәсіп еткендігімен байланыстырады. Қармақшы ата кейін балықшылар піріне айналып, әулие атаның шапағатына бөленген елді мекен кейін Қармақшы ауданы деп, осы кісінің атымен аталып кеткен. Әулие қабірінің басына кезінде мазар салынып, белгі тұрғызылған. Қармақшы ата Найман тайпасының Бағаналы руынан шыққан деседі. Дереккөздер
Балықшылық құралдары

Балықшылық құралдары - балық аулауға қажетті құрал-жабдықтар. *Қабадан — аудың бір түрі, ағаш шыбықтан жасалған бірнеше шеңбердің сыртын тормен қаптап, түбі бітеу, ауыз жағы ашық етіп үлкен ыдыс кейпінде жасалады. *Сылауыш — қайықтың қапталына іліп, шеті суға малынып тұратын жадырасынан істелген қол жуғыш. *Абақ - аудың ортасында болатын, кірген балық шыға алмайтын үлкен қанар. *Ау - балық ұстау үшін тоқылған тор. Оның қабадан, мардан, жылым, шонтай, қаза сияқты түрлері бар. Ауды әртүрлі жіптерден тоқиды. Ағаштан да балық аулайтын ау тоқып алатын болған. Талдан, шіліктен тоқып алған шағын ауларды қазақтар шөміш ау деп атап келген. Шөміш аумен таяз, арнасы қысыңқы сулардан балық аулайды. Балыққа арналған аудың мөлшері әртүрлі, яғни 1-2 құлаштан 8-10 құлашқа дейін барады. Үлкен аудың су беті жағындагы жиегіне торды суға батырмас үшін жүзбелер жасап, астыңғы жиегіне ауыр тас, қорғасындар байлайды. Тордың екі шетіне ұзын сырықты тірей, сырықтың бас жағын шалқайта зырғытып жүргізеді. Аудың тор көздері аулайтын балықтың айқұлағынан ілінетіндей, балықтың басы өтпейтіндей болады. Құрма ау - теңіз ауы; ұзындығы төрт-бес шақырымға созылатын теңізге құрылатын ау. Сере - балық аулайтын шанышқы. Шанышқыларды бір қырлап, кейде екі қырлап, қармақ шығарып, темірден соғып, оны ұзын ағашқа сырыққа бекітіп алады. Сере бір не бірнеше салалы болады. Шыжым таққан серелерді шыжымды сере дейді. Шыжымды серені ірі балықтарға қолданады. Көбінесе ат үстінен лақтырады. Жұтпа қармақ балық жұтатын жем шаншылған қармақ. Балық аулайтын жұтпаны темірден, тебен инеден отқа қыздырып жасытып, қармақ, ілгек шығарып иіп алады да, суға суарып бекітеді. Бұлай жасап алған жұтпаны кейде қармақ деп те атайды. Жұтпаны ұзын жіпке байлап, қармақты суға батырып тұру үшін жұтпадан аздап алып қорғасын тағып, судың тереңіне сай қалтқы тағады. Қалтқыны ағаштан, қабықтан, жеңіл, суға батпайтын заттардан істеп алады. Ол балықтың жұтқанының белгісін береді. Балық жұтатын құралды жұтпа деп атайды. Көбінесе жұтпаға жауынқұрт, қарақұрт, су шаяны, шегіртке, инеліктерді балық жемі ретінде шаншиды. Дереккөздер
Барақ (ит)

Барақ - асыл текті ит тұқымының бейнелі атауы. Ілкі дәуірлерге тән археологиялық қазбаларда итті адам мүрдесінің жанына жерлегені мәлім. Бұл итті жеті қазынаға жатқызатын наным-сенімнің көне бастауы болса керек. Ежелгі түсінікте барақ пен бөрінің жігі ажыратыла бермеген, екеуі де тотемдік ұғыммен байланысты болғандықтан, көне рәміздерде, нышандық белгілерде ит-қасқыр бейнелері түркі-моңғол халықтарында кеңінен көрініс тапқан. Мәселен, «Моңғолдың құпия шежіресінде» Шыңғысханның арғы анасы Алунғуаның жатырына түнде шаңырақтан сары нұр түсіп, ол таң бозаландағанда есіктен сары ит түрінде сағымданып шығып кеткендігі,содан ананың жүкті болып қалғаны айтылады. Сонымен бірге, қырғыз халқының арғы тегі қыз бен қызыл иттің жұптасуынан таралған деген аңыз бар. Түркі халықтары балаларына барақ деген атты көп қойған. Батырларын Бараққа теңеген. Дүрегей деген ит тұқымының еркегі барақ деп аталатыны жөнінде де біршама деректер сақталған. Дереккөздер
Барқыт

Барқыт — бет жағы тығыз түкті, жұмсақ мақпал мата. Жіңішке жолақтарының арасы тақырланып келген түрін шибарқыт деп атайды. Түгі қалың болып, жолағы жуан келсе жуан шилі барқыт деп аталады. Барқытты киім тысына пайдаланады, сым тігеді. Дереккөздер
Бармақ елі

Бармақ елі - бармақ еніндей қалыңдықты білдіретін халықтық өлшем. Бұл ұзындық пен қалыңдықты өлшеуге қолданылады. Мысалы, бармақ қазы деп майының қалыңдығы бармақ мөлшеріндей майлы, семіз қазыны айтады. Дереккөздер
Бармақ көже

Бармақ көже - жайылған қамырды бармақпен баса айналдырып, ширата түйіршіктеп жасаған қамыр қосқан көже түрі. Оның қолдама көже деген де аты бар. Сорпаға қамырды қолмен үзіп салса бармақнан деп те аталады. Дереккөздер
Бармағын басу

Бармағын басу сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Бармағын басу (қолын қою) — құжатты растау, куәландыру үшін сияға батырылған бас бармақ ұшын қағазға басу (қазіргі қол қою). *Бармағын басу (белгі беру) — ілкіде саудаласқан кезде дәстүрлі шапанның ұзын жеңі ұшынан басқаларға көрсетпей саудагермен қол алысып тұрып, жең ішінен бармақ, саусақтарымен жасырын белгі беру үрдісі
Бармағын басу (қолын қою)

Бармағын басу - құжатты растау, куәландыру үшін сияға батырылған бас бармақ ұшын қағазға басу (қазіргі қол қою), қандай бір маңызды салтты заңдастыру үшін жасалатын көне рәсім. Дәстүрлі қазақы ортада бармағын басу ресми қатынаста, соның ішінде Ресейдің қазақ даласындағы жергілікті әкімшілігі өкілдерімен жасалған әртүрлі ресми құжаттарды куәландыру үрдісінде қолданылды. Дереккөздер
Бармағын басу (белгі беру)

Бармағын басу - ілкіде саудаласқан кезде дәстүрлі шапанның ұзын жеңі ұшынан басқаларға көрсетпей саудагермен қол алысып тұрып, жең ішінен бармақ, саусақтарымен жасырын белгі беру үрдісі. Ол тауарын қаншалықты түсіріп саудалағанын, қаншаға беріп жатқанын тек алушы мен саудагер ғана білуін қамтамасыз етуді білдіреді. Сондай-ақ, тамыр-таныстық немесе пара беру арқылы іс тындыруды да бармақ бастылық жасау деп атаған. Жең ұшынан жалғасу; Бармақ басты, көз қысты ұғымдары «ымы-жымы бір болу» дегенді білдіреді. Дереккөздер
Баршын (бүркіт)

Баршын - қартайып, шау тартқан бүркіт атауы. Қазақ саятшылары жас бүркітті аққұс, сарықұс деп бөле атаған. Себебі, жас бүркіттің қанат құйрығының түп жүні ақала болып келеді де, жасы ұлғайған сайын қоңыр, не қарақоңыр түске еніп, содан әрбір түлеген сайын түстің қылаңдары мүлде азайып, шымқай қаратүске ауысады. Бұл құстың баршын тартқан кезі болып саналады. Дереккөздер
Барымташы

Барымташы — барымтаға қатысушы, барымта жасаушы адам. Аса қарулы, епті шабандоз, айлакер, ізшіл, жылқы, жер-су жайын білетін, түнде жұлдызға қарап жол таба алатын, күн райын ауа райына қарап бақылап, болжай алатын жан-жақты қабілеті бар адам. Барымташылар қолданатын айла-тәсілдер мол тәжірибелер негізінде қалыптасты. Дереккөздер
Бас алу

Бас алу — Орта Азия (Бұхара, Хиуа және т.б.) хандықтарында ертеден қалыптасқан өлім жазасына кесілген үкімдерді орындаудың түрі. Өлім жазасының бұл түрі көбінесе халық көп жиналған базар күндері орындалатын болған. Онын негізгі мақсаты қалың бұқара халыққа жазалаудың осындай тұрпайы түрі арқылы сес көрсету болса керек. Бас алу үкімінің орындалуын қаттақорған маңында көрген орыс офицері былай деп жазады: «Жендет «қатаң кесік алғандардың» бірнешеуін қатарластыра тізе бүктіре отырғызып қойып, бір-бірлеп арттан тізесінің арасыпа қысып алады да, өзіне келісті белгі берілген соң, қанды ісіне кіріседі. Ол өлім алдында жалма-жан күбірлеп аят оқып жатқан байғұстың басын кері қайырып алып кеңірдек пен мойын омыртқаның екі ортасынан өткір және ұшы ұзын пышақты сұғып осып жібереді де ілгері қарай итеріп тастайды. Жазаға кесілген қалғандары да осы аянышты халді бастан кешеді. Айта кетерлік жайт, бұл оқиганың ең сұмдығы, әлгі бақи болғандардың туыстары мен жақын жолдастары жендетке тарту жасайды, себебі пенденің жаны қиналмасын деп жалғыз малын беруге дейін барады екен. Өйткені жендеттің әрекетінен соң кейбір байғұстардың бірнеше сағат, тіпті тәулік бойы жаны үзілмей қиналып жатады екен». Ертедегі қазақ қоғамында жазалаудың бас алу түрі кездескені жайында деректер жоқ. Дереккөздер
Бас арқан

Бас арқан - керегесі керіліп, есігі салынған киіз үйдің дөңгелек қалпын сол күйінде сақтап, керегенің шалқайып кетпеуі үшін киіз үй керегесі шеңберінің бастарын айналдыра тартып сыртынан байлайтын арқан. Есік ергенек босағасының арқан өткізетін тесіктері болады. Арқанның бір ұшын алдымен қазанжақ босағаның көзінен өткізіп, керегенің ішкі жағынан мықтап байлап, арқанды «сауа тартып», керегенің шеңбер басын айналдыра оң жақ босағаның көзінен ішке қарай өткізіп, керегені тартып байлайды. Бұл арқан басқұр келетін тұстан төменірек ұсталатын болғандықган, басқұр арқан деп те аталады. Мұндай арқанның ұзындығы алты қанат үйлер үшін 13-16 құлаш етіп есіледі. Әлбетте бас арқан жіңішкелеу етіп ақ пен қара немесе шымқай қара түсті қылдан есіледі. Арқанның қай түрі болса да киіз үйге қатысты қолданылғанда, үй бөлшектерін бекітуге, үйдің өзін қозғалмайтындай орнықты етуге жұмсалған. Бас арқан тартылған соң үзік-туырлық жабылып, ту сыртынан белдеу арқан тартылады. Дереккөздер
Бас ат

Бас ат - еншіге берілген малдың ішіндегі ең мықты, асыл тұқымды жылқы. Асыл тұқымды жылқыны тай кезінен бастап-ақ бас ат деп атағаны Қыз Жібек жырында айтылады. Көк бурыл тұлпар бар, Былтыр құлын биыл тай, Мінетұғын бас атың, Қарағым саған сайма-сай. Бас атқа үй иесінің өзінің тума малынан таңдалады, біреуден сатып алған, тарту етілген ат бас ат бола алмайды. Дереккөздер
Бас балуан

Бас балуан - бірнеше балуанның ішіндегі жеңімпазы, топтағы балуандардың маңдайалдысы. Күрескен адамын үнемі жығатын, ерен күш, қайрат пен әдіс-айла иесі. Денесі аса ірі балуанды түйе балуан, өгіз палуан деп те дәріптейді. Бас балуан үлкен жиын, астарда ру мен қауымның беделі мен абыройы сынға түсетін шақтарда олардың намысын қорғаушы ретінде саналады. Көршілес халықтармен этномәдени байланыстарда бас балуан үлкен жиындарда елдің, жұрттың, ұлыстың намысы үшін сайысқа түскен. Қазақпен көршілес халықтарда Бас балуанды сайысқа шығарарда оның айбынын асыру үшін «ноқталап», арқандап шығару, денесін қайыспен орау, арнайы киім кигізу дәстүрі болған. Дереккөздер
Бас ию

Бас ию — басын еңкейте ию арқылы жасалатын ғұрыптық ишара. Мифологиялық түсінікте адамның басы аспандағы Тәңір әлеміне жақын тұрған ардақты мүше. Бас қимылдарымен әртүрлі ишарат, тұспалдарды білдіруге мүмкіндік мол. Мысалы, бас изеуден мақұлдау ишаратын аңғарсақ, бір адамнан кешірім сұрағанда, мәселен, қыз алып қашқан жағдайда кешірім сұрап барушы (жаушы) құдаларға барып, тымағын (бөркін) шешіп, ұмсынып жерге қойып, бас иіп, кешірім өтінеді. Сондай-ақ жеңілген жақ тымағын шешіп, тізе бүгіп, басын иіп, жауға берілгендігін мойыпдайды. Көне түрік жазуындағы «мойны бардың басын игіздім, тобығы бардың тізесін бүктірдім» деген сөздер осыны дәлелдейді. Көшпелілер қылмыскер адамды жазалағанда баскиімін шешіп алатын болған. Демек адамның өз еркімен баскиімін шешуі немесе зорлап шешіндіру, басын июі адамның кінәлі, яғни күнәлі, айыпты екендігін, кейде шарасыз халге түскендігін, кішірейгендігін білдіреді. Сол себептен де дәстүрлі мәдениетте адамның жалаңбас жүруіне тыйым салынды. Бөріктің көктегі рухтарға жақын рәміз екендігі «Едіге батыр» жырында былай баяндалады: Үлкендер бала Едігеден төрелік сұрап келгенде, келген адамдарды анадай жерге отырғызып қойып, баланың өзі оңаша шығып, таяғын жерге қадап, таяқтың басына бөркін кигізіп, күбір-күбір сөйлеп: «Екеуі болса бірі аға, біреуі болса бөркі аға» деген екен. Дереккөздер
Бас құда

Бас құда - бір-бірімен қыз алысып, қыз беріскен құдалардың ішіндегі әулеттің үлкені, күйеу жігіттің әкесі, қалыңдық әкесі немесе аталары, яғни құдалардың үлкені. Сондай-ақ сөз тізгінін ұстаушы адамды да бас құда дейді. Кейде құдалық үрдістері барысындағы көп барыс-келістің бірінде келгендердің іініндегі ең жақын туысы немесе ең үлкені де сол сәтте бас құда болып санала береді. Қазақтың ғұрыптық салтында құда түскенде киіт кигізіледі. Әлеуметтік жағдайына қарай киіт те әртүрлі болады. Бас құдаға ат, түйе берілсе, ал кейінгі құдаларға дәрежесіне, туыстығының жақындығына қарай орамал шаршы берілген. Киіт киген құдалықты бекіткеннің белгісі болып табылады. Дереккөздер
Бас сирақ ұйту

Бас сирақ ұйту - дәстүрлі ас тағам мәдениетіндегі мал өнімдерін өңдеу, кәдеге жаратуға лайықтау тәсілі. Сойылған мал басын, сирағын жүнінен, қылшық түгінен тазарту үшін от жалынына қақтау. Ол үшін отты шақтан маздатып жағады. Басты арнайы даярланған ағаш таяққа бауыздау өңеш тұсынан түйрей шаншып алып, оттың жалынына ұстай отырып, күйген түктері мен терісінің кездік немесе ағаш жаңқасы сияқты қырлы затпен әлсін-әлсін тазартып, қайталай отқа ұстап отырады. Ал сирақтарын жанып жатқан оттың үстіне тастап, не болмаса темір істікке буын жақ терісінен түйрей шаншып жалынға қақтайды. Сирақ буынынан жоғары қаратып отқа кақтаса, сирақ түзу қалыпқа енеді. Үйтіп жатқан мезетте бастың мүйізі болған жағдайда мүйізінен, сирақтарды тұяқ қабығынан, қолаңсасы мен оның ортасындағы қылшықтарынан тазартады. Бас, сирақ біркелкі жақсы үйтілу үшін жалынға тым көп ұстап, құйқаның күйіп, жанып, яғни тілініп, айырылып кетпеуін қадағалайды. Үйткен кезде от жалыны дұрыс тимейтін тұстарының түгін отқа қыздырылған істікпен қарып арылтады. Үйтіліп болған бастың екі езуін жақ сүйекке жеткізе тіліп бастан астыңғы жақ сүйекті ажыратып алады да мұқият жуып тазартады. Басты сонымен қатар тандырға (ішіне толтыра сабан, қурай жағып) үйтетін тәсіл де бар. Үйтіліп болған соң сумен жақсылап жуып, қырып тазартылады. Үйтілген қой, ешкі сирағын балалар мен әйелдердің табағына салады. Дереккөздер
Бас тоғыз

Бас тоғыз - бәйге, қалыңмал және айыпқа байланысты берілетін тоғыздардың ішіндегі ең көрнектісі. Кез келген тоғыздың құрамы, көбінесе Бас тоғыздың құрамына байланысты болады. Мысалы, түйе бастаған тоғыз - түйе, құлынды бие, қос ат, жамбы, жағалы киім, тұтас құндыз, қылыш, кіреуке бастаған тоғыздар деген сияқты. Яғни бас тоғыздан кейінгі тоғыздар өзінің құндылығы мен құрамы жағынан төмендей береді. Бас тоғызды кейде қасқа тоғыз деп те атаған. Дереккөздер
Басар

Басар сөзі төмендегідей бірнеше мағынаны білдіреді: *Басар (арқан) — қатты жел тұрған кезде киіз үйдің үстінен бастырылып салынатын арқан түрі. *Басар (қақпан) — эвфемизм, яғни кақпанның тұспал атауы. *Басар (ағаш) — шөп т. б. жеңіл затты жел ұшырып кетпеу үшін үстінен бастыра қойылатын ұзын сырық ағаш. *Басар (көруші) — Алла тағаланың сипатының бірі. *Басар (есім) — өлген баланың орнын басар, жасы ұзақ болар деген үміт, тілекпен қойылған есім. *Басар (сарымсақ) — тау сарымсағының көне атауы. *Басар (шүріппе) — мылтықтың шүріппесі, бастырма . Дереккөздер
Басар (арқан)

Басар - қатты жел тұрған кезде киіз үйдің үстінен бастырылып салынатын арқан түрі. Ұзын арқанның тұйығын киіз үйдің керегесінің оң немесе сол жақ босағасынан ішке қарай өткізіп алады да, ұшын үйдің артына қарай асырып, іргеде қағылған қазықтарға байланады. Қазыққа байланған тұсына салма деп аталатын үлкен қапқа салынған ауыр затты (тасты) бастырып қояды. Соған байланысты кей жерлерде оны салма арқан деп те атайды. Жел көп тұратын өңірлердегі ауылдар, әсіресе күзге қарай жел күшейетін уақытында басар арқанын тартып, салма салып қояды. Дереккөздер
Басбақ

Басбақ - малдың танау кеужіріне енген балпақ бөртпе құрттардың кесірінен өршитін және бөгелек, сәйгел, сона қоздыратын мал ауруының атауы. Шілдеде сары бөгелек жұқтыратын бұл ауру асқынса, танаудан ірің ағады, мал басын сілкілеп тынышсызданады. Егер құрт миға шапса, ауру малдың аяғы шалынысып, шалқақтап, бір орында айналып қалатын ауруға ұшырайды, мұны қойда айналма деп атаған. Қазақ емсектері мұндай ауру түрлерін емдеу, дауалау үшін күйдірілген тотияйын ертіндісін, у қорғасын қайнатындысын танауға құйып, меңдуана түтінімен ыстауды қатар жасайды. Қыста қорада ұзақ тұрған мал басбаққа көп шалдығатындықтан, қораның көңін алмастырып, аударыстырып тұрған. Дереккөздер
Басбілгі

Басбілгі - түйені бұйдасы, өгізді мұрындығы арқылы әрлі-берлі (оңға-солға) бұрғанда бөгетсіз жүретін, мініске үйренген жуас өгіз немесе түйе, яғни үйретілген мал. Малды алмастыру, сату кезінде қайрат-күшімен бірге, аттың жуас, басбілгі екендігі де ескеріледі. Дереккөздер
Басқалдақ

Басқалдақ - өзен суына қойылған бөгеттің қамыстан тоқылған түрі. Басқалдаққа балық көп жиналады. Кезінде Сырдарияға басқалдақ құрып, жиналған балықты шөміш аумен сүзіп алған екен. Бір түнде балық жиналған басқалдақтан бір- екі мың аққайран аулаған кездер болған. Сонымен бірге көл, теңіз жағасынан қыста балық аулау үшін үкі салуға сайланған орынды да басқалдақ дейді. Мұндай басқалдақты екі-үш түйе қамыс пен топырақты араластырып жасаған. Үкі салатын жерде басқалдақ болмаса, ол жердің иесі жоқ дегенді білдірген. Басқаша айтқанда, басқалдақ балық аулау жұмысын реттеу құралы ретінде де қолданылған. Дереккөздер
Басқы ат

Басқы ат - бәйгеде мәреге ең бірінші келіп жеткен сәйгүлік ат. Басқы аттың бәйгесі басқа аттардың бәйгесінен анағұрлым артықша болған. Мәселен, Қозы Көрпеш – Баян Сұлу жырында басқы аттың бәйгесіне байланысты: ...Өтірік айтса, ақынның жаны шықсын, Басқы аттың бес жүз жылқы бәйгесі бар, - деген жыр жолдары кездеседі. Кейбір өңірлерде бірінші келген ат бас aт, мәреге дейін шауып келген ең соңңы ат көктайынша aң деп аталады. Бәйгеден озып бірінші келген аттың бәйгесі ас пен жиынның дәрежесіне қарай қомақты болған. Озған атты көз, тіл тиюден сақтандыру үшін келе сала жабулап, кежімдеп жұрт көзінен тасалап, алып кеткен. Дереккөздер
Баспа тігіс

Баспа тігіс - тігістің бір түрі. Бұл тігіс көбінесе өңіржиектің астына астар салып баспалап тіккенде қолданылады. Сондай-ақ кең етекті көйлектің етегі астар салынып бастырмаланып тігілсе, біртегіс және салмақтылау болады да, көйлектің етегі төгіліп, дөңгеленіп тұрады. Сонымен қатар әжелер жаулықтарының немесе кимешектерінің жағын, өңірін қиғаштап кестелегенде баспа тігіс әдісімен тігеді. Шебер баспа тігіспен іс тігу барысында инені бас бармақ және сұқ саусағының көмегімен ұстай отырып, ортаңғы саусағының бірінші буынына жатқызып, яғни инені оңға қарай аздап қисайта отырып тігеді. Тігістің арасы жиі болғандықтан, мықты да болады. Дереккөздер
Бастырғы арқан

Бастырғы арқан - шаруашылықта қолданылатын арқан түрінің атауы. Жүк артқанда мықтап байлауға, жүктің үстіне жеңіл жабдықтарды бастыруға пайдаланады. Жасалуы басқа арқан түрлерінен өзгешелігі жоқ. Байырғы арқандар көбінесе қылдан ұзын да берік есілген. Қыл су тиген сайын ширығып қатая түседі. Тоғанақ басы иір келетін бастырғы арқан босаған кезде ширықтыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Басы қаралы

Басы қаралы - жесір әйел, қазақ әйелдері жоқтау айтқан кезде басым қаралы, бетім жаралы дейді. Бұл сонау ғұндар, көне түркілер заманынан жалғасып келе жатқан салт. Мысалы, қытай деректерінде ғұндардың дәстүрі бойынша Тәңірқұттың алдына бетін тіліп кіретіндігі, тіпті басқа елдің елшілері де бұл дәстүрге мойынсұнбаса, Тәңіркұтқа жолықтырылмайтындығы, бетін тілу жақсы көру, құрметтеудің белгісі екендігі туралы, сол сияқты түріктерде қайтыс болған адамның туыс-туғандары, жақындары түгелдей мәйіт қойылған үйдің қасына жиналып, ас беретіндігі, онан соң мәйіт қойылған киіз үйді жеті рет айналатындығы, айналып есік алдына келген сайын пышақпен беттерін тіліп, қанды жастарын ағыза дауыс салып жылайтындығы жайлы айтылады. Осыған қарап бетін тілу, бетін жырту сонау ғұндар мен көне түркілерден бастау алған, жақсы көру, адалдығын білдіру үшін істелетін дәстүр болғанын болжауға болады. Бетін жырту салтының қазақ арасында бар екені туралы бертінгі зерттеушілер (Н.И. Гродеков, А.И. Левшин, Ы.Алтынсарин т.б.) еңбектерінде де айтылған. Дереккөздер
Басыбайлы

Басыбайлы - еркіндігі жоқ, біреуге тәуелді, кіріптар адам. Қазақы ортада әдетте жаугершілік заманында қолға, тұтқынға түскендерді басыбайлы адам деп атады. Кейін басыбайлы адамдардың ішіндегі біліктілері бас бостандығын ғана алып қоймай, беделді тұлғаларға да айналған. Сондықтан басыбайлы ұғымының мағынасы шартты. Дереккөздер
Басына түнеу

Басына түнеу - «тілегім орындалса екен» деген ниетпен қайтыс болған ата-анасының, туысының немесе атақты, аруақты кісінің, әулиенің зиратына қонып, құрбандық шалып, игі тілек тілеу. Халық ауыз әдебиетінде перзент көрмей жүрген адамдардың киелі орындарға барып зиярат еткеннен кейін балалы болғандығы туралы көптеп айтылады. Осыған орай Қобланды батыр жырынан төмендегідей жолдар келтіруге болады. Тоқтарбай шал сексенге дейін бала көрмей бармаған жері, баспаған тауы қалмайды: Сексенге жас келгенше, Бір бала көрмей Тоқтарбай, Қайғыменен қан жұтып, Ақылынан адасқан. ... Әулие қоймай қыдырын, Етегін шеңгел сыдырын, Жеті пірге танысқан. Әулиеге aт қойын, Қорасанға қой айтып, Қабыл болган тілегі, Жарылғандай жүрегі. Аналықтай бәйбіше Қабырғасы майысқан. Елу жасқа келгенде, Көзім ашпай дүниеден, Өтемін бе дегенде Сонда көрген арыстан. Бір ұл, бір қыз атадан, Қыздың аты Қарлығаш, Қобландыға қарындас... Осындай оқиғадан кейін Тоқтарбай мен Аналықтын, ақ тілегі орындалып, Жасаған ие Қобландыдай ұл, Қарлығаштай қыз сыйлаған екен. Жыр жолдарындағы Әулие қоймай қыдырып, Етегін шеңгел сыдырып, Жеті пірге танысқан. Әулиеге aт қойып, Қорасанға қой айтып... дегені шал мен кемпірдің әулие-әнбиелердің басына барып түнеп, құрбандық шалғандығын бейнелейді. Дереккөздер
Бата асы

Бата асы - өлік жөнелту ғұрпында адам қайтыс болған күні берілетін астың, яғни қонақасының бір атауы. А.Балаубаева-Голяховскаяның жазбаларына қарағанда, егер сүйек адам өлгеннен кейін екі-үш күннен кейін жерленетін болса, онда бата асы бірінші күні берілген, өйткені өлген адамның отбасының ашығуына болмайды. Жерлеуге қатысқан ер азаматтар ауылға келген соң марқұмның жақын туыс әйелдері дауыс шығарып, көріседі. Кейін ер адамдар да, әйелдер де жуынып-шайынып, дәрет алып бата асына отырады, жаназа шығарған молда марқұмға Құран бағыштайды. Бата асынан соң марқұмның жақын туыстары мен құда-жекжаттары қалып, қайтатын адамдар қаралы үй мүшелері мен марқұмның жақындарына жұбату айтады. Қайтыс болған адамды еске алу төрт-бес жылға дейін жалғасады. Бата асына келген туыс ағайындар мен құда-жекжаттар жағдайларына қарай аза малын ала келеді. Дереккөздер
Бата оқыр

Бата оқыр - қайтыс болған адамды жерлеген уақытта келе алмаған жақын-жуықтар мен ілік-жұрағаттардың, ауылдас, тамыр-таныстардың артынан арнайы жұбатып келіп көңіл айтуы, бата қылуы, өліктің артынан жақсы сөз айтуы, Құран, дұға оқу рәсімі. Бата оқушылар адамы қайтқан үй иелерімен құшақтаса көрісіп, әйелдер жоқтау айтысады. Бата оқырға келген ер адамдар кейде үндемей отырады. Жоқтау айтқан әйелдерді сырттан келгендер басу айтып, жұбатқан соң, Құран бағышталып, бата айтылады. Соңыра сәлем, жөн-сұрау басталып, қазаға «қайырлы болсын» айтысып (қасына бармай, қашықтау отырып), қайғыға ортақ екенін білдіреді. Алыста тұратын ағайын, дос-жаран, тамыр-таныстар қаза туралы хабарды ести сала келуге тырысады. Келген адамдар жағдайларына және марқұммен жақындығына қарай екі-үштен, кейде жетіден онға дейін жылқы немесе түйе жетектеп келеді. Жақындары сауын сиыр, байлайтын бие, сойыс малын айдай келіп, өліктің артына салмақ салмай, даяшылық қызметті өздері атқарады. Бұл ысқат пен жерлеуге кеткен малдың орны толсын деген ағайынның көмегі ретінде саналады. Бата оқырға келген топ сойыстың ұсақ малы мен ірі қара, дастарқан дәмі, ас-су, саба қымыз т.б. көмекке деп ала келеді. Мұны иіс деп атайды. Бата оқып, көңіл айтпаған адамды адамы қайтқан үй адамдары күтіп отырады. Қазақы дәстүрде жақын-жуығы қайтыс болған адамды кездейсоқ кездестіріп қалып көңіл айту ұят саналады, сондықтан арнайы барып көңіл айтуға тырысады. Қазіргі кезде көңіл айта келгендер марқұмның балаларына, әйеліне, жақындарына бата оқырға деп ақша береді. Шығыс Қазақстанның Катонқарағай ауданында ауылдастарының ақша жинап табыс етуін береке деп атайды. Ал, Атырауда бата оқырға келген адам қол алысып амандасады. Құран оқығанда ақша салмай, тек марқұмның жақындарының қолына ақша ұстатады. Атырау облысында, Астраханда қайыр болсып айтып келгенде молда болмаса алдына ақ шүберек, ақ орамал қойылады. Соның үстіне немесе астыңғы шетіне ақша қыстырады не үстіне қояды. Келген адам сәлем бере келіп отырады (реті болса үндемей келіп). Құран оқылып, бата айтылған соң сәлем, жөн-сұрауды бастап, сонан соң қайтыс болған адамның жақындарына (қасына бармай-ақ) «қайырлы болсын!» айтады. Дереккөздер
Бата сұрау

Бата сұрау - ас қабылданып болған соң табақты жинап алудың алдында атқарылатын ғұрып. Әмин деп ас қайыртып бата сұрау дастарқанға береке, шаңыраққа амандық тілеген батаның жасалуы кезінде үйдің жастары, тіпті үлкен адамдары да қатарласа түрегеп тұрады. Дәстүрлі орта салты бойынша батадан соң келіндер табақ алып, батаға, табақ қайтарған үлкенге, дәмге құрмет көрсетіп сәлем салады. Бір адам (келін) екі табақ алмайды, күйеуі өлген жесір ғана солай жасайды деп тыйым салады. Қонаққа сойылатын қойға да бата сұралады. Дереккөздер
Батагөй

Батагөй - көпті көрген, әрқашан игі тілек пен батасын беріп, тілектес болып отыратын адам; ел ішінде де, ел билеушілері алдында беделі зор, аузы дуалы, көреген, тілегі қабыл болатын жасы үлкен адам. Дереккөздер
Аналас

Aналас - екі рет тұрмыс құрған әйелден туған балалары. Көшпелі қоғамда әмеңгерлік жолмен, өлген ағасынан қалған жеңгесіне үйленген азаматтың балалары сол ағасының балаларымен аналас болады. Жаугершілік заманда, ұрыс-соғыста кісі көп өлетін болғандықтан, ел ішінде - әмеңгерлік неке жиірек кездескен. «Қатын ерден кетсе де, елден кетпейді» деген мақал әмеңгерлікпен байланысты құқықтық қатынасты аңғартады. Яғни әмеңгерлік неке себебінен қазақ арасындағы туыстықтың бір түрі. Аналастықпен байланысты болып келеді. Дереккөздер
Ана сүтін ақтауы

Aна сүтінің ақтауы - аза ғұрпында сойылатын мал атауы. Дәстүрлі ортада емшектегі бала шетінегенде сойылатын малды ана сүтінің ақтауына деп міндетті түрде ұрғашы мал сойылған. Ғұрып өркендеу идеясымен байланысты, «өлмектің артынан өлмек жоқ» деген принципті білдіретін болса керек. Дереккөздер
Аманат мал

Аманат мал - кедей туысқандарға көрсетілетін жәрдем түрі, өсімге (молайтып, көбейтіп өсіріп алуға) деп несиеге төл беру жорасы. Бұл үрдіс XIX ғасырдың бірінші жартысында практикаға енгендігі туралы Е.Бекмаханов жазады. Несиеге беруші мен оны алушы басқа куәгерлердің қатысуымен аманат малдың шарты туралы келіседі. Несиеге алған төл орнына келесі жылы екі жасар, үшінші жылы үш жасар мал қайтаруды мойнына алады. Несиені қайтармаған жағдайда зардап шегуші биге жүгінеді немесе жұмыс істеп, еңбекпенен қарызды қайтарады. Еңбекпен қарызды өтеуді сауын деп атаған. Дереккөздер
Аманат көр

Аманат көр - кейбір артына сенбегендер зиратын көзі тірісінде салдырады. Зират салушыларға бір-бір белбеу орамал және ақша беріледі. Аманат көрді кейбір өңірлерде тірі бейіт деп те айтады. Ә.Бөкейхановтың зұлмат жылдары атылғанын естіген туыстары Ақтоғайдағы әулеттік қорымға Әлиханның баскиімін аманат көр қазып жерлеген,яғни кейін мәйітті әкелуді меңзеген. Алтайда Қобда бетінде өмір сүрген Рақымбай деген адам Ақкөл ауылында аманат көр қаздырып, жаназа шығартып, қара ешкі сойып көрге салдырып қойған екен.Өзі он сегіз жыл өткен соң қайтыс болған соң аманат көрге жерленген. Дереккөздер
Амал дәптері

Амал дәптері - дәстүрлі діни түсінік бойынша, адамның бұл дүниедегі істеген жақсы-жаман қылықтары мен істері тіркеліп отыратын «дәптер». Амал дәптергі тіркелген оң немесе теріс істер қиямет күндері тексеріліп, жаман істері жөнінде жанды-жансыздардың куәлік беруі арқылы анықталады. Мысалы, бұ дүниеде он екі мүшесінің бірін ұкыпсыздьқтан, салдыр-салақ қараудан,майып қылып алса, қиямет күні адамның сол мүшесі иесінің жаман қылығына куәлік береді. Адамның жаман-жақсы қылықтарын амал дәптеріне тіркеу о дүниелік болған кезінде, қиямет күніне дейін тоқталмайды. Қазақтардың амал дәптері жөніндегі наным-сенімдермен байланысты қалыптасқан этикалық норма бойынша, марқұмның тек жақсы қылықтары ғана айтылуы тиіс. Марқұмға бағышталып берілген қырқы, жылы, асы тәрізді қауымдасып өткізетін рәсімде, тек оның жақсы істері сипатталып, оң тілектер айтылады. Себебі, әр адамның жарқын, өнегелі істерін еске алу амал дәптеріне тіркеліп, оның тартатын жазасын жеңілдетеді. Кейде, оғаш қылықтарын айтуға тура келген жағдайда, қара жер хабар бермесін деп «ескертеді», яғнн амал дәптеріне тіркелмесін, қиямет күн куәлікке жүрмеймін деген мәнді аңғартады. Амал дәптері туралы діни түсінік бойынша, бұл дүниеде істеген жақсы істері де, жаман қылықтары да бір кездері алдыңнан шығады деген сенімнің қоғамдағы адамдар арасындағы әр түрлі этикалык-моральдық қатынастарды реттеуде өзіндік орны болды. Дереккөздер
Алыс ағайын

Алыс ағайын (жамағайын) - жеті атадан арғы аталары бірге туысатын және одан таралған ұрпақтардың бір-біріне туыстық қатынасы. Туыстығы алыс болса да түп аталары бірге тарағандықтан, қайғы мен қуанышта ортақтасып, бір-біріне тілеулес болып жүреді. Ру-қауымаралық қатынастар жүйесінде алыс ағайын институтының өзіндік орны мен рөлі болды. Әсіресе, қазақ даласында болып тұратын руаралық жанжалды реттеуде басқа да дәстүрлі институционалдық тәсілдермен қатар, алыс ағайын да маңызды функция атқарды. Дереккөздер
Алым

Алым сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Алым (заң) — мемлекеттік органдар көрсететін қызметтер үшін заңды және жеке тұлғалар төлейтін міндетті төлемдер, олардан алынатын ақша (алымдар). *Алым (кәде) — қазақтың байырғы неке-отбасылық дәстүріндегі, кыз ұзату рәсіміндегі кәде түрі. *Алым (салық) — қазақ отбасыларының патшалық әкімшілікке төлейтін жылдық салығының атауы.
Алым (кәде)

Алым - қазақтың байырғы неке-отбасылық дәстүріндегі, қыз ұзату рәсіміндегі кәде түрі, «қызқашар» рәсімі жасалған үйдің әйеліне берілетін сый. Қалыңмал төлегеннен кейін белгіленген қыз ұзату күні кыздың жеңгелері басқа ауылға алып кеткен калыңдықты іздеп тауып күйеудің жолдас жігіттері тартыс бастайды, түрлі кәделер береді. Ертедегі деректерге қарағанда, әдетте, біраз уақытқа созылған, кикілжіңнен соң жігіт жағы қалыңдықты алып кетерде қалыңдықтың жеңгелері оны кілемге отырғызып шығарып салады. Жігітжағы қызқашар жасаған үйдің әйеліне алым кәдесін береді. Алым небәрі бір-екі көйлектік мата ғана. Дереккөздер
Алым (салық)

Алым - қазақ отбасыларының патшалық әкімшілікке төлейтін жылдық салығының атауы. Оны шаңырақ алымы деп те атаған. Мөлшері төрт рубль болды. Салық төлеуді ұйымдастыру ауылнайдан (старшын) бастап, аға сұлтанға дейінгі орыс билігінің келісімімен сайланған ресми лауазымды адамдарға жүктелді. Алым, әсіресе, дәулетті «қоңыртөбел» дейтін отбасыларға ауыр тиді. Мезгілінде алым төлей алмаған кедейлер ұсақ малдарын (қой) саудагерге кепілге қойып, төлеуге мәжбүр болған. Саудагер кепілдік малдың әр басын сексен тиынға ғана бағалады. Сонда төрт рубль ақшаны және уақытында төлей алмағаны үшін айып-өсімді қосқанда, кедей отбасы алымға деп жылына жеті қой шығынға ұшырап отырды. Алымның тағы бір «ішкі» түрі (болыс пен старшынға тиесілі) «қара шығын» (земский сбор) деп аталды (толығырақ қ. Қара шығын). Алымды орыс отаршылдығының әлеуметтік- экономикалық салдары, әрі осы кезеңде қазақ даласына дендеп ене бастаған тауарлық ақша қатынастарының элементі ретінде қарастыру қажет. Дереккөздер
Алық

Алық - ертеде соғыста жеңілген елден немесе бағынышты елден үстем болған елдің алатын салық түрі. Қақтығыс, жауласу, соғыста екі жақ бір тоқтамға келіп, пәтуаласады, яғни бітіседі. Бұл жай бітісу, келісу емес, жеңген жақтың өктемдігін, ал, жеңілген жақтың мойынсұнғандығын білдіреді. Жеңген жақ ұрыс зардабын, одан келген шығынның орнын өз пайдасына толтыруға тырысады. Яғни екі елдің сөз ұстар адамдары шешімге келеді. Осында алық мәселесі қаралады: жауласқан екі жақтың жеңгенінің жеңілген елден алатын мал түріндегі алымы алық деп аталады. Дереккөздер
Алтын иық төре

Алтын иық төре - патша заманында орыс әкімшілігінің тарапынан арнайы шен-шекпенге ие болған қазақ қоғамындағы билік иелері, лауазымды тұлғалар. Яғни иығына лауазымдық дәрежені білдіретін әскери белгілерге ие болған тұлғаларды алтын иық төре деп атау қалыптасты. Бұл ретте төре тек Шыңғыс тектілерге қатысты ғана емес, қара сүйектен шықкан беделді тұлғаларға да байланысты қолданылған. Дереккөздер
Алтын босаға

Алтын босаға- адамның өсіп-өнген шаңырағы деген мағына білдіретін метафоралық атау. Атаудың түп төркіні көшпелі ортадағы жылжымалы баспана киіз үйдегі ерекше семантикалық мәнге ие қасиетті орын саналатын босағаны ардақтауға байланысты туған. Туған үй, ержеткен, бойжеткен үй, қыз әкесінің үйінің балама атауы, шыр етіп дүниеге келген, өмірге көз ашқан босаға. Қыздың әке үйіндегі кезінен екі жастың отау құрып кетерінде аттандырып салушылар «Алтын босағадан ақ, босағаға бара жатырсың» деп басу айтып, қыз көңілін аулап, ақыл-кеңестерін айтады. Бұл ұғым С.Мұқанов Ж.Аймауытовтың және т.б. халық жазушыларының шығармаларында кездеседі. «Шәмшиді шырғаланған қыз-келіншек үлкен үйдің ығында үйме-жүйме боп тұрғанда, жеңгелері күйеуді ертіп, үйдің оң жағын орап, «алтын босағасын» аттатты» (Ж.Аймауытов). Дереккөздер
Алтын аяқ

Алтын аяқ - ертеде дәстүрлі ортада этномәдени мәнге ие болған ғұрыптық ыдыс атауы. Мәртебелі меймандарға ас-су құйып беруге арналған алтын жалатылып жасалады. Алтын бауың менде, қайта айнала гөр,кә, кә! - құсбегі тұз қыранын көріп, ұнатып, тор құрып, ұстамақ болып қызыққанда айтатын жалбарыну сөзі. Дереккөздер
Алмас (ем)

Алмас - дәстүрлі қазақы ортада кеңінен қолданылған аса күшті ем түрі. Сынап хлориді немесе сулема деп аталатын күшті химиялық зат. Ертеректе халық емшілігінде асқынған жара түрлері мен «жаман ауру» деп атаған қатерлі ісік түрлерін дауалауға қолданған. Әсіресе, адамда болатын күйдіргі, жылқыдағы жамандат жарасын қыздырған темірмен қарыған соң суға езген Алмас ертіндісімен күйдірсе тез жазылады деп есептеген. Адамдағы жаман ауру түрлерін алмастың түтінімен «ыстап» емдеген. Ол үшін жылқының құмалағының ортасын ойып алмас түйірін салады да, құмалақты тұтатып, оның түтінін дененің ауру бөлігіне қарай жіберген. Сондай-ақ малда кездесетін қыршаңқы, көнтек сияқты тері ауруларын емдеуге қолданған. Сонымен қатар, қой түлігі айналма немесе тентек ауруына шалдыққан кезде қойдың бас сүйегін бізбен тесіп, жара орнына алмас салған. Мал пішу ксзінде қысқаш ағашты алмас ерітіндісіне шалып алса, жара асқынбай тез жазылады деп есептеген. Дереккөздер
Алқаз

Алқаз - белгілі бір әлеуметтік мәселемен байланысты жиналған топ, жиын, жиналыс. Алқа, алқалау сөзінің төркінін академик Р.Сыздықова араб тіліндегі дөңгелек деген мағынадағы хәлха сөзімен байланыстыра отырып, қазақ тілінде «адамдар тобы» деген ауыспалы мәнде қолданылғанын айтады. Этнографтардың айтуына қарағанда, Орта Азияны және Қазақстанды мекендеген халықтардың ислам дәуіріне дейінгі әдет-ғұрпында жылына бір рет өлгендердің бейітіне баратын дәстүр болған. Бейіт басына жиналған әйелдер алқаз құрып, қол ұстасып, ауық-ауық алақан соғып, дұға оқып, ортаны айналып жүретін болған. Қазақы ортада алқаз ұғымы, бір жағынан, ақсақалдар кеңесі, билер кеңесі, билер соты сияқты арнайы жиындардың ұйымдастырылу бітімін, екінші жағынан, сол институттардың ең шешуші кезеңін, яғни белгілі бір мәселені шешуге байланысты жиынға қатысушылардың арнайы мәжіліс-кеңесін білдіреді. Дереккөздер
Аңшылар мен қояндар

Аңшылар мен қояндар - балалар мен жастар ойнайтын ұлттық ойын түрі. Бұл ойынды жылдың қай мезгілі болса да ойнауға болады (жазда доппен, кыста жентектелген қармен ойнайды). Ойыншылар шартты түрде екі топқа болінеді: «аңшылардың» саны «қояндардан» екі есе аз болады. Ойын шарты бойынша (бір-бірінен 100-150 адымдай жерге) екі шеңбер сызылады. Сол екі шеңбердің бірі - «інге» «қояндар» орналасады. Шеңбер шетінде тұрған аңшылар «қоян» інін тықырлатып қаза бастайды (жерді аяқтарымен түрткілейді). Сол кезде «қоян» өз інінен шығып, екінші інге (шеңберге) қарай қашады. Осы кезде «аңшылар» «қоянды» ата бастайды. Екінші шеңберге жеткенше оққа ұшқан, яғни доп немесе қар тиген «қоян» ойыннан шығып қалады. Барлық «қоянды» атып біткенше, ойын тоқталмайды. Келесі ойында бұрынғы «қояндардың» жартысы «аңшылар» болып алмасып ойнай береді. Дереккөздер
Құс төресі

Құс төресі - аққу, сары ала қаз, көкек, көккептер, тоты сияқты құстарды аялап, атпайды, ауламайды да. Аңның төлдері мен аналықтарын атпаған. Соңынан жыртқыш қуып келе жатқандарын көрсе, атпай, керісінше, қөтқарып жіберіп отырған. Әсіресе, әулиелер жерленген аумақта жүрген жануарларға мүлдем тиісуге болмайды. Мысалы, Маңғыстаудағы Бекет атаның Оғландыдағы мешітінің маңайында жүрген «асыл текті арқар, киік секілді хайуандарга тиіскеннің отбасына жақсылық келмейді» дейді жергілікті халық. Бүркітшінің бүркіті түлкі алғанда, аңшының мылтығы аңға дарығанда, кезіккен жасы үлкен адамға байламай кетіп, ол адам дауласа, аңшы айып тартады. Аңшының біреуге байлаған аңы екінші адамға байланбайды. Сондай-ақ, жасы үлкен адамға бір рет аң байланса, оған екінші қайта байланбайды. Атпен немесе қүспен аң қағу барысында аң кіріп кеткен інге кімнің аты немесе қүсы бұрын жетсе де, әлгі аңға тиіспейді. Өйткені, аңды қолға түсіру үйге кіргенмен бірдей деп есептейді. Жарапанган жыртқыш аңга жуыуға болмайды, әсіресе жолбарыс, аю, қасқыр жараланган кезде тиіссе, олар қатгы кек сақтайды деп санайды. Кәнігі аңшылар атып алган аңның түрпатына, күйіне қарап, алдагы маусымға, мысалы, қыстың болашақ райына болжам жасаган. Мысалы, тұздің қоңыр аңының бүйрек майы бітеу болса, қыста қар қалың түседі. Тұздің қоңыр аңы үйір құрып, сай-саланы паналаса, ауа райы бұзылады. Тұздің қоңыр аңы кұзде бұлақ сағаласа, қыста қар жұқа түседі. Аңшылыққа байланысты томендегідей ырымдар жиі қолданыста болды: аңға шығарда қаруы мен қамшысына әйел адамның қол жалғауына болмайды. Ойткені, жолы болмай қалады деп ырымдайды. Сондай-ақ, аңшылар далага түнесе, өзі жаткан жерді айналдыра шеңбер сызып жатады. Шеңберге бәле-қаза, жыртқыш аң жоламайды- мыс. Аңшы аң атарда: Бисмиллахи рахмани рахим, Ғайыперен, қырық шілтен қайырып бер, Қайырып берсең, үйірінен айырып бер! — деп пірлерге сыйынып, медет тілейді. Қанжығасы майлы келе жатқан аңшының алдынан шыккан адам «майлансын» деп сәлем жолдайды. Сол заматта аңшы тілекшіге «байлансын» деп олжа байлайды. Құлыншақ ақынның өлеңдерінде осы аңшылық рәсім туралы төмендегідей жолдар кездеседі: Ер жігіт тазы қосып, түлкі алады, Кейбірі қолға үйретіп, құс салады. Көк атты көк дөненмен кездескенде, «Майлансын» деп түлкіні байланады. Дереккөздер
Аңға қатысты ырымдар мен тыйымдар

Аңға қатысты ырымдар мен тыйымдар - қазақтың саятшылық заңы бойынша, аңға мүлдем салынбаған, яғни бау ашылмаған бүркітті немесе ауыздандырылмаған тазы итті жазым еткен адам дәл сондай бүркіт немесе тазы күшігін беріп, шығын орнын толтыруы қажет. Бүркіттің құны бір бойдақ қойға тең. Алғыр тазы және қыран бүркіттің құны қымбатқа түскен. Аңға алғаш шыққан адам олжасын ешкімге байламайды. Жолаушыға айдалада кезіккен аң да киелі саналады. Осыған байланысты абыройы асар жігіттің алдына ажалды аң кезігеді деп, осы жайтты жақсы ырымға жорыган. Ерекше белгілері бар «нысаналы» киелі аң болса (сыңар мүйіз, теңбіл, қалыпты түстен өзгеше аң деген сияқты), оның киесінен қорқып, атуға бармаған. Дереккөздер
Аң ату

Аң ату — ату құралдарының көмегімен аң-құсты атып алу тәсілі. Қазақтар аң аулауда зақпы, атқы, садақ, мылтық түрлерін қолданған. Осы қаруларды қолдану арқылы қазақтар қоңыр аң деп атаған арқар, құлжа, бұғы, марал, таутеке, тауешкі тәрізді аңдарды және қасқыр, түлкі, аю, ілбіс, сілеусін тәрізді жыртқыштарды аулады. Кәнігі аңшылар аңның тұрағын, ойнағын, суатын, жайылымын, жалағын, жатар орнын, яғни олардың жусайтын және өретін орны мен уақытын дөп басып біліп отырған. Тіпті, аңдардың ізін де, исін де айыра білген. Аң аулауда кең тараған тәсіл тосқауыл жер табу, яғни кезеп ататын орынды дұрыс таңдау аңды жақыннан дәлдеп атуға мүмкіндік берді. Аң атудың ертеден кең тараған түрі - садақ пен зақпыны қолдану. Садақты пайдалану өткен ғасырға дейін кең қолданыста болғанымен, мылтық түрлерінің кең таралуына байланысты оның маңызы төмендеп калды. Дегенмен, XX ғасырдың басына дейін қолданыстан шыға койған жоқ. Дереккөздер
Аңды мылтықпен атып аулау

Аңды мылтықпен атып аулау. XIX ғасырдың ортасынан үрдіске кең ене бастады. Әсіресе, түлкі, аю, жолбарыс, сілеусін сияқты терісі бағалы аңдарды аулау пайда табудың бір көзіне айналуына байланысты мылтықтың пайда болуы көшпелілердің аң аулау дәстүріндегі кейбір қаруларды ығыстыра бастады. Қазақтар шақпақты және білтелі мылтықты пайдаланды. Мылтықпен аң ату үшін оған байқатпай мейлінше жақындау үшін, түйе сияқты жануардың қалқасына «жасырынып», «оқ тиетіндей» қашықтықтан аңды қарауылға алады. Аңдардың бірнешеуін ату үшін, әуелі бастаушы аталығын таңдап, атып түсіреді. Сонан кейін, бастаушысыз әбдіреп қалғандарын жеделдетіп атып түсіруге тырысады. Қару ұстаған аңшының айла-шарғысына қатысты aтy тәсілдер бірнеше түрге бөлінеді. Ұлып aтy тәсілі- қасқыр жүретін мекендерге жеткен аңшы атын тасаға байлап қойып, қасқыр болып ұлығанда, дауыс шыққан жаққа қарай арсалақтап жеткен қасқырды көздеп атып алады. Бұлғап немесе шақырып aтy - көбіне суыр аулағанда қолданатын тәсіл. Аңшы қолына түлкі, қарсақ, қоян немесе қодастың ақ түсті құйрығынан шоқтап жасап, кішкене сапқа байлаған құрал - бұлғауышты қолына ұстап, оңды-солды бұлғақтатып аңды шақырып алдап, қолайлы қашықтықтан нысанаға алады. Осыған ұқсас баспалап аң-қүс аулау тәсілі - аң-құстың мінез-құлқы және жердің ыңғайын жақсы білген аңшылар аңды көрінбей ұзақ уақыт тапжылмай отырып аңдиды. Иіс білдірмеу үшін жерден бір шөкім құм алып шашып, желдің бағытымен баспалап, аңға қарай жақындайды. Дереккөздер
Аңды ұрып алу

Аңды ұрып алу - аңшылықтың қарапайым түрі. Тазы ерткен аңшы қолына шойыл, шоқпар, дойыр сияқты ұру құралдарымен қаруланып, жүйрік атқа мінеді. Аң аулауға өрімі жуан, дойыр, өзегіне қорғасын қосып өрген сабы ұзын бұзаутіс және дырау қамшылар аң ұруға аса қолайлы болды. Балуан Шолақтың дойыр қамшысы «қашқан қасқырды қуып жетіп, онымен жоннан тартқанда, қабырғаларының көбесі, омыртқалары сөгіліп кетеді екен. Қашаган жылцылардыц ңандайы болса да, цабыргаларын қуалай тартып өткенде етпетінен түсетін көрінеді», — деп жазды С.Мққанов. Саятта, ұрыс-соғыстарда қамшымен олжа түсірген қамшыгерге өзіне тиесілі олжаның сыртында «қамшы сыбағасы» деген арнайы олжа берілген. Жыртқыш, күшті аңдарға шоқпарды қолданды. Аңшылыққа арналған шоқпарды тасжарған, қайың, терек сияқты берік ағаштан басын домалақтап, сабын қысқалау етіп жонып, малдың майына суарып (қайнатып) дайындайды. Түйе терісімен қаптаған босмойын шоқпар, алты-сегіз қырлы шоқпар, тақымға басатын сапты шоқпар, жең ішінде жүретін жең шоқпар деген түрлері болды. Берік ағаштан, басын жуандау, сабын ұзын етіп жасаған шоқпардың бұл түрлері аңды қуып жетіп талмау жерінен ұрып түсіруге қолайлы болды. Шоқпардың да, сойылдың да ұзындығы тұтынушының бойынан аспауы тиіс. Реті келсе, терісін бүлдірмеу үшін аңды соққан кезде тұмсығынан ұруға тырысады. Дереккөздер