kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мүсілім Мүкімұлы Абдуллин

Мүсілім Мүкімұлы Абдуллин (14 наурыз 1916, Өскемен – 7 желтоқсан 1996, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық әртісі (1947). Ришат Абдуллиннің егізі. Өмірбаяны 1939 — 65 жылдары Абай ат. Қазақ опера және балет театрында әнші болды. 1965 жылдан өмірінің соңына дейін “Қазақконцерт”бірлестігінің көркемдік жетекшісі болып қызмет атқарды. Абдуллин негізінен лирикалық кейіптегі опералық бейнелерді сахнаға шығарды. Мысалы: Төлеген, Қайрақбай, Балпан, Арыстан (Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, “Жалбыр”, “Ер Тарғын” және “Айман-Шолпанында”), Ленский (П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегинінде”), Серік (М. Төлебаевтың “Біржан-Сарасында”), Зілқара (Брусиловский мен Төлебаевтың “Амангелдісінде”), Тұяқбай (Е. Рахмадиевтің “Қамар сұлуында”), Әзім (А. Жұбанов пен Л.А. Хамидидің “Абайында”) тағы да басқа. Ол 1936 жылы Мәскеуде (Ресей) өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Абдуллин әнші ретінде қазақтың халық әндерімен бірге отандық және шетелдік композиторлардың ән-романстарын ерекше нақышпен орындаған. Отбасы Әйелі — Абдуллина Камаш және төрт баласы: * Қызы — Абдуллина Ғалия (1941) * Ұлы — Абдуллин Сағынай (1953) Дереккөздер
Абдыра

Абдыра немесе Әбдіре — үй бұйымдары мен ұсақ бағалы заттарды сақтайтын, көлемі үлкендеу, үстіңгі қақпағы, бүйірлерінде бірнеше суырмалары (қобдишалары) бар үй жиһазы. Құрылымында бірнеше өзіндік ерекшеліктері бар: сыйымдылығы үлкен абдыра горизонталды түрде қақ ортасынан тақтайшамен екі бөлікке бөлінеді. Оның үстіңгі үлкен бөлігі жалпақ қақпақпен жабылып, ортасында құлып (ілмелі) салатын бастырма және құлып салатын тайпақ орнатылады. Ол тетікті айдаршық немесе кекіл деп атайды. Ал астыңғы бөлігіне бірнеше қорапша тәрізді суырмалы қобдишалар салынады. Кейде, оған ойып салған (жасырын) құлып орнатылады. Мұндай суырмалы қобдишалар бет жағына (алдына) және екі жақ бүйіріне (жанына) де орнатылады. Абдыра кебеженің үлкен түріне жатады. Абдыраның төрт аяғы - оның сұлбасының ерекшелігі. Олардың арасы қалыңдығы бір елідей сүргіленген тақтайдан қиюластырылып мүйізден, ағаштың шайырынан жасалған желіммен жымдастырып, желімделеді. Абдыраның бетімен екі бүйірін оймыштап, түрлі өрнек, бедер салып әшекейлейді. Дереккөздер
Абзанов Елшілігі

Абзанов елшілігі — 1767 жылы маусым-шілде айларында Орынбор әкімшілігінің тапсырмасымен Қылшақты өзенінің бойындағы Абылай Ордасына жіберілген башқұрт старшындары Құтлышар Абзанов, Әкімбай Құрманиев, Уақит Түнғатаровтардың сапары. Елшіліктің мақсаты аймақтағы саяси ахуалды анықтау болды. Елшілік Абылайдың Қоқан билеушісі Ерзенеге қарсы соғыс ашпақ болған ниеті іске аспай, еліне оралғаны, бұл соғыста Абылайдың қытайлардың әскери көмегіне арқа сүйемек болған мақсаты кейбір қазақ руларының арасынан қолдау таппағаны жөнінен хабардар болды. Абылай Ресеймен ынтымақтаспақ ойы бола тұра Орынбор әкімшілігімен кездесуден бас тартты. Елшіліктің бұл сапарының нәтижесінде башқұрт пен қазақ халықтарының, Орынбор әкімшілігі мен Абылай ханның арасындағы қарым-қатынас тұрақтала түсті. Дереккөздер
Абиогенез

Абиогенез ( – болымсыздық, жоққа шығару, bіos — тіршілік, genesіs — пайда болуы), жансыздан өрбу — тірі табиғатта ферменттердің қатысуынсыз организмнен тыс пайда болатын органикалық қосылыстар; кең мағынасында — эволюциялық даму барысында тіршіліктің яғни тірі организмнің органикалық емес заттардан пайда болуы жөніндегі теория; организмнен тыс, тірі табиғатта ағзадан тыс, ферменттердің қатысуынсыз таралған органикалық қоспалардың қалыптасуы. 19 ғасырдың ортасына дейін ғылымда тіршілік өзінен-өзі пайда болған, өлі заттардан күрделі құрылымды тіршілік иелері шыққан деген ұғым сақталды. Бірақ 18 ғасырда италиялық ғалымдар Ф. Реди, Л. Спалланцани, француз ғалымы Л.Пастер бұл ұғымның қате екенін өздерінің ғылыми еңбектерінде дәлелдеп берді. Абиогенез теорияларының ішіндегі көбірек таралғаны — А.И.Опарин теориясы. Қазіргі кезде ғалымдар жер бетінде тіршіліктің пайда болуы, ерекше ғасыр дәуірде басталған күрделі де ұзаққа созылған процесс болғанын мойындайды. Жер бетінде қалыптасқан сол дәуірдегі жағдайларды жасанды түрде тудыру арқылы 20 ғасырдың ортасында тәжірибе жүзінде белок тектес және басқа да органикалық заттардың абиогенді синтезі жүзеге асырылды. Тіршілік— табиғи дамудың белгілі бір кезеңінде пайда болған материя қозғалысының ерекше түрі. Мұндай қозғалыстағы материя даму барысында алуан түрлі кезеңнен өтеді де, барған сайын күрделене береді. Аристотель теориясы Тіршіліктің пайда болуы туралы Абиогенездік (өлі заттардан өздігінен пайда болған) теорияны мен ескі және заманауи деп бөлдім. Ескі теория Аристотельдің "Жануарлар тарихы" кітабынан бастау алады. Онда ол "балықтар балшықтан, шлаушан топырақтан т.б. пайда болады" деген көзқарас ұстанған. Бұл теорияға тіпті Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары да сенген араларында "Теңіз жағасында шыршаны толқын ұрса одан қаздар пайда болады, кір жейдемен бидайды бірге қойсаң 21 күнде тышқан пайда болады" деп, ол тәжірбиелерді дәлелдегендері болды. Бұл Ескі абиогенез теориясына Ф. Реди 1668 жылы жоққа шығарып Биогензді ұсынды. Опарин теориясы 20 ғасырдағы Опарин-Холдейндің тіршілік биохимиялық жолмен эволюциялық дамудан пайда болды деген теориясы Заманауи Абиогенездің негізін қалады. Оны Юрий мен Миллер (Miller–Urey experiment) 1953 жылы алғашқы жер шары жағдайын эксперимент жасай отырып, сол кездегі бейоргеникалық заттардан органикалық зат тіршіліктің негізін құраушы нәруыздың бірілі амин қышқылын алуы болды дегенді ұсынды. Бұл ғылымға серпіліс әкелді. Алайда тәжірбиені қайталаған ғалымдар екі нәрсеге әлі күнге күмәнданып келеді. Бірінші теория мен тәжірбиедегі алғашқы жер шары моделі қаншалықты шынайы деген мәселе. Екінші, ақуыздар тұнбаға түспейді. Сонымен бұл теория мен тәжірбие әлі дәлелденген жоқ. Есесіне бұл кейін органикалық заттар батпақтардан, теңіз шұңымасынан, мұздықтардан т.б. жағдайларда пайда болды деген абиогенздік көзқарастардың пайда болуы мен дамуына түрткі болды. Дереккөздер
Абонент

Абонент ( — жазылу) — абонементті пайдаланатын тұлға (адамдар тобы, мекеме, ұйым). Байланыс Абоненттің телефон, телеграф станциялары және радиоторап қызметін, есептеу техникасының абоненті — есептеу жүйесі қызметін пайдалануға құқығы бар. Қазақстанда жалпылай пайдаланылатын телефон желісіне 1,81 миллион Абонент, радиотораптарына 3,79 миллион Абонент қосылған (1997). Абонент (Abonent, subscriber, user): — шалгай орналасқан абоненттік пункттен мөлімеггер өндеу жүйесіне қатынас құра алатын компьютерді пайдаланушы адам; — есептеу жүйесінің қызметін пайдалануға құқығы бар адам (адамдар тобы, ұйымдар). Дереккөздер
Аборигендер

Аборигендер (лат. Aborіgіnes — бастапқы, негізгі, байырғы, тұрақты) — автохтонды тұрғындар. Аборигендер көбінесе елдің, өлкенің, белгілі ауданның байырғы тұрғындары ретінде өзара ру-тайпалық, туған-туыстық және тарихи-әлеуметтік, экономикалық қарым-қатынаста болады. Қазақтар өз жерінің тұрақты-автохтонды халқы ретінде бірнеше мыңдаған жылдар бойы ата, ру, тайпа, жүздік одақтар ретінде қордалана келіп, алдымен ұлыс, кейін біртұтас ұлт болып тарихи түрде қалыптасқан. Аборигендер - [лат. aborigine - әуел бастан, бұрыннан] - ел аумағында қазіргі тұрғындарынан бұрын өмір сүретін, түпкілікті байырғы, ежелгі, іргелі халқы (мысалы, АҚШ пен Канададағы үнді тайпалары, Австралиядағы австралиялықтар және т.б.). Кейде аборигендерді автохтондар (грек, autos - өзі, chton - жер) деп те атайды. Аборигендер - белгілі бір аумақта ежелден, бірнеше ғасыр бойы өмір сүріп келе жатқан байырғы тұрғындар. Көп жағдайда аборигендер бір ұлттық-этникалық қауымдастықтың құрамына кіреді. Мысалы, Америка Австралияны отарлау барысында жергілікті халық қырғынға ұшырады, жекелеген жағдайларда халықты атамекенінен күштеп көшіріп, арнайы шет аудандарға ығыс- тырып, қоныстандырған. Мысалы, АҚШ- та бүгінгі күні Ӏ млн.-ға жетер-жетпес үндіс қалған. Аборигендер (латынша— әуел бастан) — * қандай да болмасын бір аумақтың ежелгі, байырғы халқы; * биологияда автохтондар деген мағынада қолданылады. Дереккөздер
Абруй

Абруй (6 ғасыр) — Бұхар әмірі. Абруй есімі парсы тарихшысы Наршахидің деректерінде Орта Азияның отырықшы алқаптарына Түрік қағанаты билеушілерінің орнығуымен байланысты айтылады. Шамамен 580 жылы түркі шаруалары мен соғдылықтар Абруйды Бұхар әмірі етіп сайлайды. Абруйдың аса қатал билігінен қашқан ақсүйектер мен саудагерлер Түркістан мен Таразға барып, түркілер билеушісі Қарашорыннан көмек сұрайды. Қарашорын өзінің ұлын қолбасшы етіп Абруйды тақтан құлатуға әскер жібереді. Абруй жеңіліп, азапталып өлтірілгеннен кейін түркілер қағаны Бұхарды билейтін болды. Дереккөздер
Абсент

Абсент — таза қанды ақалтеке тұқымдас сәйгүлік. 1952 жылы Жамбыл облысының Луговой асыл тұқымды зауытында (қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы Көгершін ауылы)Бакира есімді биеден туған. Абсенттің арғы тұқымы араб есімді айғыр 1936 жылы 83 күнге созылған «Ашғабад—Мәскеу» (4300 км) салт жүру жарысына қатысқан. Абсент 1960 жылы өткен 27 Рим олимпиялық ойындарында КСРО құрама командасы атынан жарысқа қатысып (шабандоз С. Филатов), бас жүлдені жеңіп алды. 1964 жылы Токио олимпиясында командалық есеп бойынша күміс медальға ие болды. 1969 жылы Абсент өзінің күтіп-бағылған жері — Луговой жылқы зауытына қайтарылып берілді. Абсенттің бас бапкері — Кәрім Шалабасұлы Әсенов (1905–1978) 19 жасынан әскери қызметте болып, Орынбор қаласындағы Қырғыз (қазақ) Орталық атқару комитеті атындағы біріккен әскери мектебін (1926) және Ташкент атты әскер мектебін (1928), Фрунзе атындағы әскери академияны (1943) бітірген. Ол қазақ ұлттық атты әскер полкында взвод командирі, полк командирінің орынбасары қызметін атқарды. 21-Таулы Кавказ дивизиясының, 17-Таулы Кавказ полкының құрамында Ұлы Отан соғысы шайқастарына қатысқан. 1946 жылы әскер қатарынан босап, ат баптаумен айналысады. Әскери көпсайыстан КСРО чемпионы (1928) атанды. Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1960). Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Абсолют

Абсолют — мәңгілік, шексіз, өзгеріссіз, тұрақты деген ұғымдар жиынтығын білдіретін түсінік. Абсолют — жалқы, мәңгі және ол барлық салыстырмалы шарттылықтарға қарама-қарсы. Философиялық айналымға Абсолют терминін 18 ғасырдың ақырында М.Мендельсон мен Ф.Якоби енгізді. Кейін Ф.Шеллинг пен Г.Гегельдің философиялық жүйелері негізінде Абсолют "жеке", "апейрон", "логос", "дао", "субстанция", "жалпы субстанция" деген түсініктерді біріктіретін категорияға айналды. Абсолют туралы дін мен философияда екі көзқарас қалыптасқан: # Апофатикалық (терістеушілік) — Абсолют туралы нақты ештеңе айтуға болмайды, ол тек қана мәндік қасиетке ие; # Катафатикалық (нақтылық) — Абсолют көптеген жетістіктерге ие (Абсолютті қарапайымдылық, Абсолютті күрделілік т.с.с.) деп дәлелдейді. Философияның өз ішінде де Абсолют туралы түсінік біртекті емес. Кейбір философтар мәселен, И.Г.Фихте Абсолютті “Мен” деп түсінеді, ал Г.В.Гегель үшін ол дүниелік парасат (абсолют рух), А. Шопенгауэрде — ерік, А. Бергсонда — түйсік. Материалист философтар Абсолютті материя деп түсінеді. Материалдық бастауларды мәңгі өзгеріп тұратын дүниенің негізі ретінде ұғады. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Абсолют ұғымы Тәңірмен, кейін Алламен (Хақпен) байланыстырылған. Қазақ дүниетанымында (мысалы, қ. Йасауи ілімінде) Алла ғана мінсіз, пенде атаулы сол Абсолютке жақындауға ұмтылуы қажет. Дереккөздер
Абсолют қара дене

Абсолют қара дене — өзіне түскен сәуле ағынын оның спектрлік құрамы мен температурасына қарамай толық жұтатын дене. Абсолют қара дененің сәуле жұтқыштық коэффициенті 1-ге тең. Ал сәуле шығарғыштық қабілеті, оның температурасы мен толқын жиілігіне байланысты анықталады. Табиғатта өзіне түскен сәуле ағынын түгелдей жұтатын (спектрлік құрамына қарамай) дене кездеспейді. Өзінің оптикалық қасиеті жағынан Абсолют қара денеге тым жақындайтындар қара күйе, қара барқыт және қарайтылған платина болып есептеледі. Олар жарық ағынының көрінетін бөлігін түгелдей дерлік (99 %) сіңіріп алады. Физикада Абсолют Қара Дененің моделі ретінде сыртқы беті сәуле ағынын өткізбейтін, ал ішкі беті өзіне түскен сәуленің біраз бөлігін сіңіріп алатын кішікене тесігі бар қуыс дене алынады. Мұндай қуыс денеге енген сәуле оның ішкі жағына сан рет шағылып, сыртқа шықпай түгелдей дерлік қалып қояды. Абсолют қара дене ғылым мен техникада жарық эталоны ретінде қолданылады. Ашылуы «Абсолют қара дене» ұғымын 1859 жылы неміс физигі Густав Кирхгоф (1824–1887) енгізген. Дереккөздер
Термодинамикалық температура

Абсолют Температура(термодинамикалық температура) – абсолют нөлден бастап есептелетін температура (T). Абсолют температура ұғымын ағылшын физигі У. Томсон (Кельвин) 1848 жылы енгізген. Осыған байланысты Абсолют Температура шкаласын Кельвин немесе термодинамикалық температуралық шкала деп атайды. Абсолют Температура Кельвинмен (К) өлшенеді. Абсолют Температураның Цельсий шкаласы (t°C) бойынша өлшенетін темпиратураға қатынасы t = Т — 273,15 К теңдеуімен анықталады (қ. Температуралық шкала). Абсолют температура - Кельвин шкаласы бойынша абсолют ТОМ тура нөл температурадан басталып келетін температура. Абсолют температураның бір Кельвин (К), мәні Цельсий (I) ' 273,16 С қатынасымен байланысты. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Абыл Тарақұлы

Абыл (шын аты – Абылай) Тарақұлы (1820, Оймауыт-Желтау мекені – 1892, сонда) – күйші, Маңғыстау домбырашылық мектебінің негізін салушы. Өмірбаяны Бала кезінде еркелетіп Абыл атанған; жастайынан ән мен күйді серік етіп, Боғда, Қошқар сынды күйшілерді өзіне ұстаз тұтқан. Олардың күйлерін үйреніп қана қоймай, бертін келе өзі де күй шығарып, орындаушылық-күйшілік өнерімен танылған. Абыл Қазақстанның батыс аймағын, Түрікменстан, Қарақалпақстан, Хиуа аумағын аралап, сан рет күйшілер өнерінің сайысына түскен. Күйлері Абылдың: * «Абыл», * «Ақжелең» (А. нұсқасы), * «Нар ату», * «Ақсақ құлан», * «Кеңес», * «Аранжанның шалқымасы» аталатын күйлері сақталған. Мәнері мен шәкірттері Стильдік жағынан оған шалқыма пошымы, нәзік қайырымдар, күрделі үндестік тән. Есбай (Тазбала), Алтынай, Сәулебай, Өскенбай, Арал, Құлшар, Қауен, Есір, т.б. күйшілер өздерін Абылдың шәкірті санаған әрі оның күйшілік өнерін, орындаушылық дәстүрін жалғастырып, кейінгі ұрпаққа жеткізген. Дереккөздер
Абылайша

Абылайша/ Абылайқос/ Абылайдың қара қосы - жаугершілік заманда әскери жорықта, үдере көшкенде пайдаланылатын уақытша баспана түрі. Абылайша құрылымдық жағынан шаншыма қосқа өте жақын: сырықтары қара қостағыдай байланыстырылмай кішігірім шаңыраққа кигізіледі; керегесі болмайды, ал пошымы киіз үйге ұқсас, киіз жабыны түндік пен үзіктен тұрады, туырлығы болмайды, киіз есігі бар. Шаңырақтың тоғынында сырықты өткізетін қаламдық тесігі қиғаштау тесіледі. Жерге шаншылатын түзу уықтарында иіні жоқ, әрі ұшына қарай сыптығыр (жіңішкелеу), әрі ұшталған қаламы бар, ал жерге шаншылатын жағы жуантық келеді. Шаншыма қостан айырмашылығы уық орнында жүретін сырықтары ұзын болғандықтан еңсесі биік, шаңырақ тоғынының шеңбері үлкенірек болғандықтан көлемі де үлкен болып келеді. Киіз үйдің байырғы дәуірдегі прототипі болып табылатын уақытша баспананың бұл түрі Абылай тұсындағы жаугершілікпен байланысты қайта жаңғырып, яғни абылайша аталған көрінеді. Жортуыл - жорық кезінде мұндай үйде сардарлар тұрған. Қазақ тарихының сынға түскен кезеңінде шешуші міндет атқарған қостың бұл түрі кейінгі кезеңде ерекше құрметке ие болған, ел қамы үшін қызмет етіп, қарекет етіп жүрген жандар тұтынуы оған қатысты өзіндік норманы қалыптастырған. Яғни мұнан кейінгі уақыттарда кез келген жолаушы иен далада қос кезіксе «Абылай тіккен қара қос, Абылайдың қосын аттамайық», - деп, міндетті түрде бұрылып ат басын тіреп, сәлем беріп, ас-суынан ауыз тиіп, өзінің алып жүрген қоржынындағы жол азығынан сыбаға қалдырып кететін болған. XX ғ.-дың ортасынан бастап Абылайшаның да, шаншыма қостың да маңызы азая бастады. Дегенмен, мал шаруашылығының экстенсивті түрімен шұғылданатын қазақтар арасында ішінара сақталған. . Дереккөздер
Абыралы көтерілісі

Абыралы көтерілісі(1931 жылы ақпан-наурыз) — қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абыралы ауданы шаруаларының Кеңес өкіметінің күштеп ұжымдастыру, мемлекетке мал тапсыру саясатына қарсы бас көтеруі. 1931 жылы қаңтар айында БК (б)П ОК мен өлкелік комитетінің, Қазақ АКСР-ыүкіметінің шешіміне сәйкес бүкіл республикасы бойынша өкіметке мал тапсыру жоспарының 70%-і сол жылдың 1-тоқсанында орындалуы талап етілді. Жоспар бойынша Абыралы ауданының шаруалары әуелі 8745 тонна, кейін түзетілген есеп бойынша 3379 тонна ет өткізуге тиісті болды. Бірақ бүкілауданы халқының қолындағы малды түгел өткізген күнде де шаруалар бұл жоспарды орындай алмайтын еді. Олардың басы артық малы осыған дейін-ақ ортаға және өкіметке тартып алынған болатын. Соған қарамастан ауданы мекемелер бұл науқанды іске асыруға қызу кірісіп кетті. Осының нәтижесінде 1931 жылы 12 ақпанда аудандағы барлық ауылдарда қарсылық әрекеттері басталды. Ауданның шығыс жағындағы 2, 3, 5, 7, 12 және 14 а-дардың Қосқан Бітебаев, Түскей Смағұлов т.б. бастаған 700-дей адамы аудан орталығы — Қайнарға шабуыл жасады. Қайнарды қорғап тұрған қарулы отряд оған тойтарыс берген соң, олар ауылдарға тарап, ұсақ топтарға бөлініп, маусым айына дейін қарсылық әрекетін тоқтатқан жоқ. 1931 жылы маусымда ОГПУ әскерлерінің күшімен олардың бәрі тұтқындалып, жауапқа тартылды. Ауданның солтүстік-батыс жағындағы 4-6-ауылда Ысқақ Кемпірбаев бастаған 300-ден астам шаруалар (қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы “Бақты”, “Еңбек”, “Прогресс” ауылдарының жерінде) қарсылығы тегеурінді сипатта өтіп, кеңестік әскерге бір айға дейін берілмеді. Ауданнан шыққан коммунарлар отрядын (20 адам) тұтқынға алып, үкіметке зорлық-зомбылық саясатын тоқтату жөнінде талап қойған олар елден тартып алынған мал мен астықты халыққа қайтартып бергізді. Бірақ Қарқаралыдан, Семейден келген ОГПУ-дың тұрақты әскери бөлімдеріне төтеп бере алмай жеңіліске ұшыраған көтерілісшілердің көпшілігі қаза тапты. Көтеріліс басшысы Ы. Кемпірбаев және басқалары тұтқынға алыңды. 1931 ж. күзде Абыралы көтерілісіне қатысқан 500-ден астам адам жауапқа тартылды. Тек Кемпірбаевтың жасағында болғандардан 274 адам сотталып, 85 адам атылды. Дереккөздер
Аванс

Аванс( – алда, алдын ала) – 1) болашақ еңбекақы есебінен алдын ала берілетін ақша не зат, өзара несие берудің бір түрі; 2) кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың қызметкерлеріне іссапарда жүрген кезеңдегі шығындарына, шаруашылыққа қажетті зат. Азаматтық құқық бойынша — борыштының кредиторға орындалған жұмыстар, көрсетілген қызметтер немесе мүлікті беру үшін болашақ төлемдер есебінен беретін мүліктік ұсынылымы. Аванс, тәртіпке сәйкес, ақшалай түрінде ақша нысанында беріледі, бірақ оның орнына төленетін немесе төлем есебінен берілетін материалдық құндылықтар, азық-түліктер немесе басқа да заттар жүруі мүмкін. Кепілақы сияқты, аванс та шарттың жасалуының дәлелі болады. Hесиелеу жағдайында Аванс несиелеу жағдайында өнім жеткізу кезінде міндетті, әдетте келісімшарттың 10-40%-ын құрайды және ақтық есеп айырысулар да ссептеледі; 100% аванс сирек қолданылады. Міндеттемелер орындалмаса аванс қайтарылуға тиіс Ірі келісімшарттар кезінде аванстың қайтарылуы банк кепілдсмесі арқылы қамтамасыз стіледі. Аманат ақшадан бір айырмасы аванс міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету әдіс болып табылмайды. Дереккөздер
Хосров Кургинович Аветисян

Аветисян Хосров Кургинович (3.11.1900, қазіргі Армения, Гукасян ауданы, Илли станциясы – 24.3.1954, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1941), профессор (1940), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1946). Мәскеу Тау-кен академиясын (1929) бітірген. 1931–39 ж. Мәскеудің Түсті металдар және алтын институтында доцент, кафедра меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында түсті металдар лабораториясының меңгерушісі, 1939 жылдан Армения Тау-кен жұмысшылары одағының, Кәсіподақтар кеңесінің басшыларының бірі болды. Мыс балқымалары штейндері мен қалдықтарын зерттеудің негізін салған. Балқытылған және күйдірілген өнімдердің құрамын тез және оңай анықтауға мүмкіндік беретін магнитометриялық әдістер жасап, оларды мыс қорыту заттарына енгізді. Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалар Основы металлургии, М., 1951, Берлин, 1951 (неміс тілінде); Тепловые данные по плавлению медных шихт, А.-А., 1953; Металлургия черновой меди, М., 1954. Дереккөздер
Автовокзал

Автовокзал (грек тілінен autos — өзі, ағылшын тілінен vauxhall — көңіл сергітетін мекеме) — қалааралық автобус жолдарының соңғы және тораптық пункттерінде жолаушылар мен автобус қызметкерлеріне қызмет көрсетуге арналған қала ғимараттары кешені. Ол жолаушылар үйі, ішкі көлік аумағы және вокзал алаңынан тұрады. Автовокзал ғимаратында жолаушылардың күту залы, кассалар, ана мен бала бөлмесі, қол жүгін сақтайтын қоймалар, кафетерий, сантехникалық тораптар, диспетчерлік қызмет, автобус жүргізушілері және әкімшілік бөлмелері т.б. болады. Автовокзал аумағында жолаушыларды автобусқа отырғызып-түсіретін перрон, рейс аралықтарында автобустар тұратын алаң, автобус қорабын жуатын қондырғылар т.б. орналасады. Автовокзал автобустар қозғалысын басқаруға арналған автоматты сигнал беру құралдарымен, радиобайланыс және теледидар құралдарымен жабдықталады. Автовокзал кейде темір жол не өзен вокзалымен біріктіріліп те салынады. Алматы қаласының автовокзалы әзірге Қазақстандағы бірегей құрылыс болып табылады. Одан облыс орталықтарына, Бішкек және Ташкентке тәулігіне 1 мыңнан аса автобус қатынайды. 32 мың жолаушы тасылады (1998). Дереккөздер
Автогравюра

Автогравюра( – өзім және – линолеум) – темір немесе ағаш тақтасына суретші түсірген гравюралық композициядан алынатын графикалы парақ. Қазақстанда Автогравюрамен суретшілер Қ.Зәкіров, М.Қисамединов, Т.Ордабеков, Ә.Рахманов, т.б. айналысты. Дереккөздер
Автодром

Автодром (авто... және — "жүгіру орны") — жүргізуді үйрету мен автомобильдерді сынақтан өткізу үшін, сонымен қатар автомобильдік жарыстар өткізу үшін жабдықталған аймақ. Жүргізуді үйретуге арналған автодромға кедергілері мен бөгеттері және габариттік өткелдері бар жол кешені, жаттығу орындауды кадағалау жүйесі және жүргізу негіздері мен тәртібін оқитын, нормативтерді орындайтын орындар мен жаттығу жасайтын тренажерлер кіреді. Техникалық сынақ өткізу автодромында автомобильдердің тактикалық-техникалық сипатын жан-жақты тексеру үшін әр түрлі кедергілер мен күрделі жол бедері болады. Жарысқа арналған автодром тректен, мәнерлеп жүргізу алаңдарынан, автомобильдерге қызмет көрсету бөлмелерінен, гараждардан және басқалардан тұрады. Дереккөздер
Автолитография

Автолитография ( – өзім, – тас және – жазамын) – басылатын бейнені литограф шебер емес, суретшінің өзі литографиялық тасқа түсірудің бір түрі. Репродукциялық литографияда салынған автолитографиялық өрнекті арнаулы маман литограф. тасқа не автолитограф. қағазға қайта жаңартып өрнектейді. Қазақстан бейнелеу өнерінде Автолитография 1950 - 60 ж. пайда болып, өркендеді. Қазақстанда Автолитографиямен бірінші болып график-суретші Р.В. Великанова, одан кейін К.П. Баранов, Е.Бейсембинова, И.Исабаев, Ә.Рахманов, т.б. айналысты. Аның дамуына график-суретшілер Е.М. Сидоркин, М.Қисамединов, Қ.Қаметов, т.б. шығармашылық ықпал етті. Автолитография полиграфияда жиі қолданылады. Дереккөздер
Автономия

Автономия (грекше: autos — өзі, nomos — заң, тәуелсіздік) — мемлекет аумағында жинақы, топтасып өмір сүретін әлеуметтік қауымдастыққа берілетін ішкі өзін-өзі басқару мүмкіншілігі немесе мемлекеттік билікті өзінше жүзеге асыру. Мемлекеттік құрылым құрамында конституциямен бекітілген, салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси субъектілердің өзінше қызмет ету құқы. Мәдени, ұлттық, аумақтық түрлері болады. Әдетте, тілдік, тұрмыстық және экономикалық ерекшеліктері бар аймақтарда жүзеге асырылады. Көп этносты мемлекеттерде автономия ұлт мәселесін шешудің мемлекеттік-құқықтық тәсілі ретінде жиі пайдаланылатын, әрі белгілі аумақ шегінде қалыптасып, дамитын мемлекеттік құрылым. Дербестік деңгейіне қарай ұлттық автономия "ұлттық- аумақтық" және "ұлттық-мәдени" деп ажыратылады. 1920—1936 жылдары Қазақстан саяси-ұлттық құрылым ретінде Ресей Федерациясы құрамынан автономия алды. Автономия әлемнің бірқатар елдерінде кездеседі. Мысалы, АҚШ-тың федералды штаттары, Испанияда — Каталония, Баскі мен Галисия, Канададағы - Квебек штаты, Ресей Федерациясындағы - автономдық республикалар, т. б. Дереккөздер
Автопортрет

Автопортреті, шамамен 1655 жыл]] Автопортрет ( – өзім + – кескіндеу) — суретшінің өз портреті. Автопортреттің авторға ұқсауы шарт емес, ол көркем бейне ретінде қабылданады. Автопортрет жанрын елімізде Ү.Әжиев, Д.Әлиев, А.Ғалымбаева, А.Дүзелханов, т.б. суретшілер ұлттық бояумен байытты. Дереккөздер
Авторитарлық

Авторитарлық - айналасындағы адамдармен қатынасында өктемдік көрсететін адамның мінез-құлығының сипаттамасы. Авторитарлы адам басқа адамдарға психологиялық қысым көрсетеді, олардың өз пікірлерімен және сезімдерімен санаспай, белгілі бір әрекеттерді орындауда зорлық жасайды. Ол демократиялыққа жатпайтын ықпал ету құралдарын пайдаланады: бұйрық беру, нұсқау, жарлық беру, қорқыту, жазалау. Авторитарлық синонимдеріне автократтылық, директивтік, өктемшілік жатады. Дереккөздер nl:Autoriteit sr:Власт
Агенттік

Агенттік ( — әрекет етуші) #өкілетті мекеме, бөлімше. Бір аймақта (басқа елдерде, қалаларда) ірі мекеменің, кәсіпорынның ісін жүйелі жүргізіп, тапсырмаларын орындайды, олардың өнімдерін тарату және сатумен айналысады. Мысалы, фирманың маркетинг қызметін көрсететін агенттік жарнама құралдарын жоспарлау және пайдалану, маркетинг жөнінде кеңес беру мәселелерімен айналысады. #белгілі мемлекет, қоғамдық, әлеуметтік міндеттер атқаратын мекеме. Мысалы, халықаралық энергетика агенттігі — мұнай дағдарысын болдырмау мәселесімен айналысатын ұйым. #мемлекеттік басқару құрылымындағы орталық атқарушы орган. Қазақстан Республикасы Президентінің басқару пәрменділігін одан әрі арттыру, мемлекет органдар жүйесін реформалауды жақсарту мақсатында шығарған жарлығына (1997 жылы 15 қазан) сәйкес Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалау жөніндегі агенттігі құрылды. Ол республикасы Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін орталық атқарушы орган. Оның төрағасы Қазақстан Республикасы-ның министрі, Қазақстан Республикасы Үкіметінің мүшесі болып табылады. Сондай-ақ әртүрлі министрліктердің құрамында да салалық істер бойынша қызмет атқаратын агенттіктер бар. Мысалы, Қазақстан Республикасы ҒМ — Ғылым Академиясында — Ұлттық агроғарыштық зерттеулер агенттігі, Атом энергиясы жөніндегі агенттік , Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде — Ұлттық зейнетақы агенттігі, Әділет министрлігінде — Жылжымайтын мүліктерді және заңды тұлғаларды тіркеу жөніндегі агенттік бар. Сонымен қатар Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы орган — Қазақстан Республикасы көші-қон және демография жөніндегі агенттігі құрылған (1997). *Агенттік бұқаралық коммуиикация құралдары ислсрі тарапынан төленетін комиссиялық сыйақыға және жарнама берушілерден түсетін қаламақыға тіршілік етеді. Сауда-өнеркәсіп орнының агенттігі енімді өткізумен айналысады. Оның басты міндеті-өнім тұтынушыны тауып, одан пайда көру. Банк агенттігі бас банктің бөлімшесі міндетін атқарады. Маркетингтік зертгеулер жүргізу жөніндегі агенттік тауарды рынокқа шығару жөніндегі шараларды жүзеге асырады. Дереккөздер ar:وكيل تأمين de:Vertretung (Deutschland) en:Agency (law) ja:代理 ko:대리 nl:Agent (vertegenwoordiger) pt:Representação (direito) vi:Đại lý zh:代理
Агломерат

Агломерат (латын тілінен agglomera — қосамын, жинақтаймын) — 1 қара және түсті металлургияда — байытылған кентас концентраты мен майда кендерді шахта пештерінде қорытар алдында күйдіріп алынған кесек өнім. Темір кентасына марганецті қосып күйдіріп кесектелген концентрат темір-марганец Агломератты, ал құрамындағы СаО мен МgO қосындылары SіO2 мен Al2O3 қосындысына бір-бірімен тең болған шихтадан жасалған темір, кентасты Агломератне өзі ерігіш Агломерат делінеді. Сол сияқты бессемер және шаңды Агломерат бар. Агломераттың 95-тен астамы қара металлургияда, түсті металлургияның алюминий, никель, қорғасын, мыс өндірістерінде пайдаланылады. Агломерат — мейлінше ірі де үшкір кесектерден (көлденеңі 30-2000 мм) түратын борпылдақ, босаң жанартаулық таужыныстар. Таужыныстардың түзілу орнына орай агломераттар көмей агломераттары (жанартау көмейіне шоғырланған кесектер) және қожды агломераттар (жанартау жапсарындағы қож тәрізді кеуек кесектер) болып бөлінеді. Пайдаланған әдебиет
Агрегат

Агрегат ( — бірлестіремін, қосамын) * Агрегат (техникада) — жұмыс процесін жылдамдату және тиімді ету мақсатында әр түрлі қызмет атқаратын бірнеше машиналарды немесе аппараттарды бірлестіру (мысалы, электрлік қозғалтқыш, сорғы); * Агрегат (минерал) — кен жынысын немесе оның бір бөлігін құрайтын минералдардың жеке түйіршіктері мен олардың өсінділерінің жиынтығы (мысалы, гранит-дала шпатының, кварцтың және слюданың түйіршікті агрегаты); * Агрегат (химияда); * Агрегат (экономикада) — экономикалық агенттердің жекелеген операцияларының жалпылама қорытындысы, экономика жай-күйінің жиынтық статистикалық сипаттамалары; * Ақша агрегаттары — ақша массасы құрылымының көрсеткіштері, бір-бірінен өтімділік дәрежесімен ерекшеленетін ақша түрлері.
Ағайынды Нобельдер Серіктестігі

Ағайынды Нобельдер Серіктестігі, Ағайынды Нобельдердің мұнай өндіру Серіктестігі — ағайынды швед кәсіпкерлері Роберт, Альфред және Людвиг Нобельдер Бакуде құрған (1879 жылы) мұнай өндіру және сатумен айналысатын кәсіпорын. Бакуде мұнай өндіретін зауыт ашып, тез байыған ағайынды кәсіпкерлер Каспийдің шығыс алабына, Қазақстан мен Түркіменстанға көз сала бастады. Жайық пен Жем, Маңғыстау өңірлерінің қазақтары жер бетіне шығып жатқан, тайыз құдықтарға жиылатын мұнайды сонау ерте замандардан бері білетін. Геологтар мен инженерлердің нақты есебіне сүйенген Нобельдер қазақ даласын бұрғылап, зерттеу жұмысын қолға алды. Қазақстандағы мұнайды бұрғылау алғаш 1892 жылы Жайық-Жем алабынан басталды. 1899 жылы Қарашүңгіл мұнай кен орнында бұрғыланған 7-скважинадан 40 метр тереңдіктен тәулігіне 25 тонна мұнай беретін фонтан атқылады. 1911жылы 29 көкекте Доссорда бұрғыланған 3-скважинадан 226 метр тереңдіктен мол мұнай ақтарылды. 1914 жылы Мақат мұнай кен орны пайдалануға берілді. Ағайынды Нобельдер Серіктестігінің Қамысқалада (Новобогатта) 2/64 скважинасынан тәулігіне 50 тонна мұнай атқылауы Қазақстандағы мұнай кендерінің зор болашағын көрсетті. Нобельдер осы өңірден “Ембі” мұнай қоғамын ашты. 1914]жылы Мақат пен Доссорда өндірілген мұнай көлемі 272746 тоннаға жетті. Мұнайдың басым көпшілігі Ағайынды Нобельдер Серіктестігінің Бакудегі мұнай өңдеу зауытына жөнелтіліп, одан керосин, парафин және басқа да өнімдер алынды. Жастайынан Ресейде (Петербугта) өсіп, Кавказ өңірін, Қазақстан мен Орта Азияны жетік білетін Нобельдер Каспий өңірінде мұнай өнеркәсібін өркендетуге елеулі үлес қосты. Олар өз заманының білімді де білікті адамдары еді. Станок конструкторы, Орыс техникалық қоғамының мүшесі Людвиг Нобель Петербургте әкесі негізін салған “Людвиг Нобель” (“Русский дизель”) зауытын машина жасайтын ірі кәсіпорынға айналдырды. Оның қаржыландыруымен Швецияда жасалып, Каспийге алып келінген “Зороастр” кемесі дүние жүзіндегі тұңғыш мұнай таситын танкер еді. Людвигтің інісі әрі кәсіптесі, Лондондағы корольдік қоғамның және Швеция Ғылым Академиясының мүшесі Альфред Бернхард Нобель (21.10.1833 — 10.12.1896) жарылғыш динамитті ойлап тауып, оны өндіретін кәсіпорын ұйымдастырған дарынды өнертапқыш болатын. Қазіргі химиялық, физикалық, медициналық, экономикалық, әдебиет саласында аса көрнекті жетістіктерге жыл сайын берілетін халықаралық Нобель сыйлығының қоры сол кісінің қаржысына құрылған. Ағайынды Нобельдер Серіктестігін жиырма жылдай басқарған Эммануэль Нобель (Людвиг Нобельдің баласы) оны 1920 жылы “Стандарт ойл” (АҚШ) мұнай компаниясына 11,5 миллион долларға сатты. Дереккөздер
Ағашаяқ

Назар Ағашаяқ (шын аты-жөні Назаролла Жүндібайұлы; 1818, бұрынғы Семей губ. Өскемен уезі, Делбегетей болысы, Сапақ а. - 1898, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Саттық қыстағы) – әнші, ақын, өнерпаз, сал-сері, батыр, балуан. Найман ішінде Матай руының Құдас бұтағынан шыққан. Жастайынан қолына домбыра ұстап, ән айтқан, серілік құрған. 18 жасыңда әнші, ақын, сері, балуан деген атаққа ие болды. Екі бақан таңып аттылы адаммен жарысқа түсуі оны ел ішінде А. атандырды. Ағашаяқ түрлі аң-құстың өуеніне салған, бет-әлпетін құбылтып, неше алуан күлдіргі ойындар көрсеткен. "Беташар", "Билерге", "Баласы Жүндібайдың атым Назар", т.б. мысқыл өлеңдерінде әділетсіз атқамінерлерді шенесе, "Атандым өзім Назар Ағашаяқ", "Жарқылдадым жас күнде", "Кәрілік" секілді өлеңдерінде көңіл-күйін, өмірден көріп-түйгенін тақпақ, нақыл сөздер арқылы білдіреді. Оның "Қара жорға", "Ау, жаным, Жәнікей-ау", "Сары өзен" әндері ел ішіне кең тараған. Ағашаяқ өлеңдері Әдебиет және өнер ин-тының қолжазбалар орталығында сақтаулы. Ағашаяқ (Берікбол Көпенұлы) #(шын аты — Берікбол Көпенұлы; 1861 жылы т., қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Мұқыр ауылы — 1932 жылы, сонда) — әнші-күйші, ақын, өнерпаз. Ағашаяқ әнші-күйші әрі ақындығының үстіне биші, желаяқ жүйрік, шабандоз, алуан түрлі цирк ойындарының шебері, күлдіргі-сайқымазақ болған. Дәстүрлі 8 пернелі домбыраға 2 перне (барлығы 10 перне) 3-шек қосып тарту төркіні осы Ағашаяққа саяды. Домбыраны башаймен тарту, дауыспен әр жастағы адамның, әртүрлі аң-құстың үнін салу Ағашаяқ өнерінің бір қыры саналған. “Аяғым-ай”, “Ахахау-ахау”, “Ой, жиырма бес”, “Жиырма жеті қыз”, “Жетімнің әні”, “ Ұмпа-ұмпа парадай”, “О, дүние, кемпірім-ай”, “Құдыреттің кер тайы-ай” атты күлдіргі әндер шығарған. Әміре Қашаубаев Ағашаяқтың “Ағашаяқ” әнін Париж сахнасында орындаған. Әміреден оны А. Затаевич жазып алып, нотаға түсіріп “Қазақтың 500 ән-күйі” кітабында жариялады (1933 жылы). Ән мәтіні “Қазақтың халық әндері” жинағында (1955 жылы) жарық көрді. Ағашаяқ өз жанынан күй де шығарған. Абайдан көп үлгі алып, ұлы ақынның әндері мен өлеңдерін ел арасына таратқан, оның Көкбай, Уәйіс, Ақылбай сияқты шәкірттерімен жақын дос болған. Дереккөздер
Ағашері

АҒАШЕРІ (парсыша ағач-эри) — түркі тілдес тайпа. Ол туралы алғашқы деректер Византия жазушысы Приск Панийскийдің (5 ғасырдың 3-ширегі), рим жазушылары Иорнанд пен Кассиодордың (6 ғасырдың ортасы) еңбектерінде кездеседі. АҒАШЕРІ Каспий теңізінің солтүстігін мекендеген. 1245 жылғы араб-түрік-моңғол сөздігінде АҒАШЕРІ “Орман адамдары” деп аталады. Рашид ад-Дин АҒАШЕРІні оғыздардан тараған тайпаларға қосады (“Жами ат-тауарих”). Ертеректегі деректерде АҒАШЕРІ хазарлардың бір буыны ретінде сипатталады. Бұлар алдымен Солтүстік Кавказды, кейіннен оғыз тайпалары — афшар, баятпен бірге Шығ. Анадолының Мараш тауын мекендеген. 1246 жылы АҒАШЕРІ басқа түрік тайпаларымен бірлесіп, моңғол қолбасшысы Байчу-ноян әскерлеріне қарсы тұрған. Осы кезеңде АҒАШЕРІнің үшінші тобы салжұқтардың Аққойлы мен Қарақойлы одағына енді. Қазіргі кезде АҒАШЕРІ ұрпақтары Иранның оңтүстік-шығысын мекендейді. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ағыбай батыр кесенесі

Ағыбай батыр кесенесі – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген 19 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Шет ауданы, Киікті теміржол бекетінен оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде. Сипаты Кесене Ағыбай Қоңырбайұлына арналып 19 ғасырдың 1880 жылы Бетпақдаланың солтүстік-шығысындағы Шұнақ, Тайатқан тауларының аралығында, Сарыбұлақ өзенінің сол жағалауында тұрғызылған. Шаршы түріндегі (8,80х8,58 м), бір бөлмелі күмбезді ғимарат. Сыртқы бұрыштары қосар мұнаралармен өрнектеліп, күмбезі өріліп шығарылып, ілкіде ұшар басына Ағыбай батырдың самаурыны қойылған. Кіретін бөлігі жеңіл ағашпен айван үлгісінде жабылып, оңтүстік жағынан шығарылған. Бөлменің ішкі бұрыштарындағы ширек бағаналар күмбез шеңберімен бірігіп кеткен. Бөлменің төменгі жағы ақ түсті, жоғарғы жағы сарғыш түсті әкпен әктелген. Кесене ішінде 12 мәйіт бар. Ағыбай батырдың сағанасы бөлменің түкпірінде солтүстік-батыс бұрыштан екінші орында жатыр. Дереккөздер
Адалбақан

Адалбақан — киім және тағы басқа үй мүліктерін ілуге арналған жабдық. Адалбақан көбінесе бұтағы көп балапан қайың мен шыршадан (самырсыннан) жасалады. Жас ағашты кесіп алып қабығын аршығаннан кейін, оның бұтақтарын түп жағынан бір сүйемдей қалдырып, ұшын кесіп тастайды, бұтақ түбірлерін бақанның жоғарғы ұшының бағытымен майыстырып иеді де, ұштарын қайыспен не мықты жіппен бақанның діңіне таңып, көлеңкеде кептіреді. Иілген бұтақтар жазылып кетпейтіндей болып әбден кеуіп қалыптасқан кезде таңғышты шешіп алып, оның ұштарын үшкірлеп жонып ілгек жасайды. Кейде адалбақанды бұтақсыз ағашқа басқа ағаштың бұтағын не болмаса бөкеннің мүйізін бекіту арқылы да жасайды. Адалбақан сәнді болу үшін шеберлер оның сыртын әр түрлі бояулармен өрнектеп сырлайды, бүршік бас алтын, күміс шегелермен нақыштайды. Дереккөздер
Адам Морфологиясы

Адам Морфологиясы — ғылым саласы. а) биологияда адам ағзасының тіршілік әрекетіне, өмір сүрген ортаға байланысты физиологиялық даму ерекшеліктерін зерттеу. Оған адам анатомиясы, эмбриологиясы, гистологиясы енеді; б) А н т р о п о л о г и я д а: адамды жасына, жынысына, расасына, этник., конституц., геог. ерекшеліктеріне қарай зерттеу. Адам морфологиясы бүгінгі адамдар мен археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған көне заман адамдарының сүйектері арасындағы морфологиялық ұқсастық пен ерекшеліктерін анықтайды. Ол м е р о л о г и я және с о м а т о л о г и я деген екі бөлімге бөлінеді. Мерологияда адам денесінің құрылымы жеке-жеке қарастырылып, арасындағы өзара биол. байланыстар зерттеледі. Яғни, адам денесінің сыртқы және ішкі құрылысы, бұлшық еттері, қаңқа сүйектері, ми құрылысы, тамыр жүйелері т.б. морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктері сараланады. Соматология бөлімінде адам денесінің құрылысы: бойы, салмағы, тұлғасы, пропорциясы, биол. қарым-қатынастары сипатталады. Бұл саладағы зерттеулердің нәтижелері адам денесінің биохимиялық эндокринологиясын, генетикасын, этникасы, физиологиясы. т.б. ерекшеліктерін ескере отырып, адамды дамытуға ғылыми тұрғыдан бағыт сілтеуге қойылатын стандарттық талаптарды айқындауға мүмкіндік береді. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Адаптер

Адаптер (– икемге келтіремін) — # компьютер мүмкіндіктерін арттыруға пайдаланылатын электрондық тетік (плата). Пішімі мен типі бойынша фотоаппараттың құрылымында пайдаланылуы қарастырылмаған жарық сезгіш материалдарды қолдануға мүмкіндік беретін қосымша кассета. #Стандартты емес бекітпесі бар алмалы-салмалы объективтерді фотоаппара фотоаппараттарға орнатуға арналған құрылғы. Дыбыс алғыш құрылғылардың жалпылама атауы. Адаптер (Adapter) - # дербес компьютердің жүйелік шинасын мәліметтерді әр түрлі тәсілмен бейнелейтін шалғай құрылғылармен сигналдарды сәйкестендіре отырып байланыстыру үшін дербес компьютерге орнатылған тақша. Ол бір жүйе кұрамында немесе қатар жұмыс атқаратын бірнеше жүйенің әр түрлі бөліктерінің жұмысын бір-бірімен сәйкестендіруге арналған аралық құрылғы; # шалғай құрылғы контроллерінің қызметін орындайтын схема. Ол алмалы-салмалы электрондык тақшада немесе тікелей дербес компьютердің аналық тақшасына орналастырылады; # есептеу желілерінде - абоненттік жүйелер хаттамаларының физикалык және арналык деңгейлері жұмысын жүзеге асыратын станцияның бір түрі; # процессордың шалғай құрылғылармен байланысын (мәліметтер алмасуды) жүзеге асыратын арнайы құрылғы. Графикалық адаптер - мәниторды процессормен байланыстыратын қосқышы бар арнайы тақша, оны бейнекарта (видеокарта) деп те атайды. Дереккөздер cs:Adaptace (rozcestník) de:Anpassung en:Adaptation (disambiguation) es:Adaptación et:Adaptatsioon fr:Adaptation gl:Adaptación it:Adattamento (disambigua) nn:Adapsjon (fleirtyding) pl:Adaptacja pt:Adaptação ru:Адаптер sk:Adaptácia sv:Adaption (olika betydelser)
Адахкес

Адахкес, (Адахкет) — орта ғасыр саяхатшыларының жазбаларында аталатын қала атауы. Ғалымдардың болжауынша, қазіргі Жамбыл облысы Талас өзенінің бойында, Тараз қаласының солтүстік-батысында орналасқан. Араб географы Ибн Хордадбех (9 ғасырда) Кавакет Тараздан 7 фарсах жерде, ал одан Қимақ патшалығының астанасына дейін 80 күндік жер деп жазса, 10 ғ-да өмір сүрген тағы да бір араб географы Әл Хамадамидің айтуынша, Тараздан қимақтарға баратын жол (солт-ке қарай) Кавакиб деп аталатын жерде орналасқан жақсы жабдықталған екі елді мекен арқылы өткен. Осы екі қаланың аттары басқа деректерде Адахкес және Дех Нуджикес деп аталады. Олардың орындары Тараздың солтүстік-батысында орналасқан Қаракемер мен Бектөбе қаласы жұрттарына сәйкес келеді. Бұл екеуі де орталық бөлігі ұзын дуалмен қоршалған төбелер. Бір-бірінен 500 м қашықтықта орналасқан. Бектөбенің аумағы 120 м, биікт. 6 м. Төбенің маңынан жиналған ыдыс сынықтары 6-12 ғ-ға жатады. Қаракемер — төртбұрыш тәріздес келген төбе. Оның көлемі 450х450 м, биікт. 8 м. Қаланы қоршаған дуалдың аумағы 2 км. Бұл төбе басынан жиналған ыдыс сынықтары да 6-12 ғ-ға жатады. Екі төбенің орнында да үлкен қала болғандығы анық байқалады. Бұларды 1938 жылы Жамбыл археологиялық экспедициясы (жетекшісі А. Н. Бернштам) зерттеген. Төбелердің қайсысы Адахкестің, қайсысы Дех Нуджикестің орны екендігі анықталмаған. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том
Аджаиб Әл-Бұлдан

Аджаиб Әл-Бұлдан (“Елдер ғажайыптары”) — араб тарихшысы, географ Зәкәрия әл-Қазуинидің (13 ғасыр) шығармасы. Алғаш 1263 жылдан кейін 1275 жылы “Асар әл-билад уа ахбар әл-ибад” (“Қалалар ескерткіштері және Алланың құлдары туралы мағлұматтар”) деген атпен қосымшалармен толықтырылып 2-рет жазылды. Автор шығармасында 50-ге жуық орта ғасыр тарихшыларының, солардың ішінде әл-Жайхани, әл-Жаһиз, әл-Масуди, әл-Бируни, Әбу Дулаф, ибн Фадлан еңбектеріне сүйенеді. “Аджаиб Әл-Бұлдан” жер беті жеті бөлікке бөлінеді, олардың әрқайсысында орналасқан қалалар, таулар мен өзен-көлдер, теңіздер мен аралдарға геогр. сипаттама береді. Шығарма 9-11 ғ-да қазіргі Қазақстан жерін мекендеген оғыз, қыпшақ, қимақ, қарлұқ т.б. түркі тайпаларының орналасуы, кәсібі, мәдениеті, діні жөнінен мағлұматтар беретін құнды дерек болып табылады. Жер шарының картасы беріліп, ондағы түркі тайпаларының орналасуы көрсетілген. “Аджаиб Әл-Бұлдан” 1848 жылы неміс арабтанушысы Ф. Вюстенфельд бастырып шығарды.
Темір тигізген зардаптарды болжау ғажайыптары

Аджаиб Әл-Мақдур Фи Нәуаиб Ахбар Тимур, “Темір тигізген зардаптарды болжау ғажайыптары” — тарихи шығарма. 1436 — 37 жылдары жазылған. Авторы — Әмір Темірдің жанындағы дамаскілік шежіреші ибн Арабшах (1450 ж.ө.). Еңбекте Орта Азия мен оған көршілес Шығыс елдерінде өткен оқиғалар (14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың басы) баяндалады. Шығармаға автордың Самарқанға келген сапарында (1401 — 1408 жылдары) замандастарынан естіген, Әмір Темір шапқыншылығына ұшыраған елдерге саяхаты кезінде (1408 — 22) өзі жинаған географиялық мәліметтер енгізілген. Оның ішінде Дешті Қыпшақ пен оның астанасы — Сарай қаласы, Алтын Орда мемлекеті, Шағатай әулеті кеңінен қолданған ұйғыр жазуы туралы деректер, әдебиет пен өнер адамдарына, ел билеуші ақсүйектерге берген сипаттамалар т.б. қызықты мәліметтер бар. Дереккөздер
Аджип

Аджип(Agіp) — ЭНИ корпорациясының (Италия) мұнай мен табиғи газды барлап, өндіретін және өткізетін трансұлттық мұнай-газ фирмасы. 1926 жылы құрылған. 1959 жылы фирма Еуропадағы ашық теңіздегі тұңғыш скважинаны бұрғылады. Содан бері Аджип өзінің қызметін бүкіл дүние жүзінде өрістете отырып, аса маңызды мұнай компанияларымен біріккен кәсіпорындар түрінде жұмыс істеп келеді. Аджип көмірсутегін тазарту және өткізумен айналысатын СНАМ және Аджип Петроли фирмаларына метан мен мұнай жеткізіп береді. 1995 жылы Аджиптің жалпы табысы 11,407 млрд итальян лиріне жетті. Фирма 5 құрлықтағы 24 елге қызмет көрсетеді. Дүние жүзіндегі көмірсутегінің 58 пайызын өндіреді. Фирмада 13000 адам қызмет істейді. Аджип аса маңызды халықар. және жеке меншік ұйымдармен берік байланыс орнатып, Ресей, Әзірбайжан, Қазақстан және Қытаймен болашағы мол жаңа жобаларды қолға алды. Соның бірі — Батыс Қазақстан облысында 1979 жылы ашылған Қарашығанақ кенішінен мұнайгаз конденсатын өндіру. Бұл жоба 1992 жылы дүниеге келген еді. Қазақстан Үкіметі кенішті игеруге тендер жариялаған кезде таңдау Аджип және “Бритиш газ” мұнай компанияларына түсті. 1998 жылға дейін бұл жерден 3,9 млрд текше метр газ және 3,3 млн тонна конденсат өндірілді. Мұнда жыл сайын 4,0 млрд текшеметр газ және 4,0 млн тонна конденсат өндіруге мүмкіндік бар. Скважиналарды жөндеуде олардың бұрынғы жетілдірілген түрлері мен шетелдік бұрғылау кондырғыларын пайдалану жөнінде кең ауқымды жұмыс жүргізу туралы “Сайпем” және “Қарашығанақгазөндірісі акционерлік қоғамы” компаниялары арасындағы біріккен кәсіпорын болып есептелетін “Ақ Жайық” бұрғылау компаниясымен шарт жасалды. Таяудағы 40 жыл ішінде бұл кеннен 500 млрд текше метр газ және 300 млн тонна мұнай мен конденсат өндіру көзделіп отыр. Бұл газ Ұлыбритания мен Италияны он жыл бойы қамтамасыз етуге жететін қор. Серіктестер кенді игеруге бөлгелі отырған 6 млрд. АҚШ доллары Қазақстан экономикасын көтеруге игі ықпал жасап, ұзақ уақыт пайда табуға жол ашпақ. Бұдан жиналған қордың көбісі осы кеннен өндірілген газ бен мұнайды өңдейтін зауыт құрылысына және оның өнімдерін Батыс Еуропаға тасып жеткізуге жұмсалады. Қарашығанақ кенішінде инженерлік, құрылыс және конструкторлық жұмыстар жүргізу жөніндегі кешенді шарттарда жергілікті тұрғындарды жұмысқа көбірек тарту арқылы мұнайлы аймақ кеншілерінің әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсарту көзделіп отыр. Фирмада қоршаған ортаны қорғау және қалпына келтірумен айналысатын арнаулы қызмет бар. Аджип фирмасы соңғы жылдары мұнай мен газ өндірудің жаңа технол-сын енгізу саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарына 300 млрд-тан астам итальян лирін бөлді. Фирма жоғары температура мен төтенше жағдайлардағы қысымнан құтқаратын қазіргі заманғы технол. жасады. Бұл әдіс мұнайды ашық теңізде 850 м, тіпті 1000 м тереңнен өндіруге мүмкіндік береді. Аджип фирмасы Каспий теңізінің қайраңының астындағы мұнай мен газ қорын барлап, оны игерудің зиянсыз және тиімді технологиясын табу мақсатымен құрылған (1993) халықар. “Қазақстанкаспийшельф” Консорциумының құрамында алға қойған міндеттерін аз уақыттың ішінде орындап шықты. Аджип фирмасы Каспий мұнайын тікелей игеріп әлемдік рынокқа шығармақшы үміткерлердің бірі.
Адрес

Адрес (франц. adresse — бағыттау) — 1) Есептеу техникасында — * мәліметтер орналастырылатын жад өрісінің (ұяшықтар немесе есте сақтау құрылғысының аймағы) символдық белгісі; * адрес деп ЭЕМ командасының адрестік бөлігін де атайды; * компьютер желілерінде — бір жерден екінші жерге берілетін мәліметтерді жіберуші мен алушының тұрған орындары. Адрес(Адрес; address) — құрылғыны немесе жад ұяшығын белгілейтін сан, символ немесе символдар тобы. Мысалы, 1) ақпарат элементінің компьютер жадында орналасқан орнын көрсететін цифрлардан тұратын немесе цифр мен әріп араласқан белгі; 2) команданың мәліметтер орналасқан орынды немесе мәліметтердің өзін анықтайтын кез келген бөлігі; 3) есептеу торабының жұмыс бекетін немесе есептеу торабы арқылы тасымалданып жатқан мәліметтер кестесін нақты анықтайтын сандар жиыны; 4) компьютердің жедел жадына мәліметтер жазу/оқу үшін қолданылатын оның кез келген ұяшығының нөмірі; 5) байланыс желілеріндегі электрондық пошта немесе Интернет мәліметтерінің (хабарламаларының) адресі. Электрондық пошта адресі, мысалы, BAXIT@NURSAT.KZ, мұнда @ белгісі арқылы екіге бөлініп жазылған "кімге" (пайдаланушының аты Baxit) және"қайда" деген домен (түйінді компьютерлер) аты мен мекеменің типі немесе әртүрлі деңгейдегі домендік адрестерден құралады. Дереккөздер
Адыр

Адыр, берік тау жыныстарынан құралған мұқыл аласа тау. Биік сілемдерден төмен қарай ысырылған жыныс шөгінділерінің бір-бірімен ұштасуынан калыптасады, яғни тау жыныстарының үгіліп бұзылуынан пайда болған лесс-конгломерат қабаттарынан түзілген. Көпшілігі төңірегіндегі жазық өңірлерден 100-400 м көтеріңкі тұрады. Беткейлері құрғақ, сай-жыралармен тілімделген. Шөл және шөлейттік ландшафтысында эфемер өсімдік басым тараған. Сарыарқадағы беткейлері тік-құламалы, жақпар тасты, сусыма қорым тасты, терең сай аңғарлар мен жондар, шөлді аймақтардағы аумақты қыраттардың төбесі, жұрнақтары да адыр деп аталады. Бұлар көбінесе Қарқаралы, Кент, Қызыларай т. б. таулар төңірегіңде кездеседі (Ақадыр, Қараадыр т. б.) және морфологиялық (жер бедерінің пішіні және құрылысы) жағынан негізгі тау жоталарынан өзгеше келеді. Дереккөздер