Николай Иванович Михновский

Николай Иванович Михновский ( 31 наурыз 1873 жыл, Туровка, Полтава губерниясы, Ресей империясы — 3 мамыр 1924 жыл Киев, Украина КСР) — украин заңгері, саяси және қоғам қайраткері, XIX ғасырдың соңы - XX ғасырдың басындағы украин ұлттық қозғалысы жетекшілерінің бірі, Украинаның мемлекеттік тәуелсіздігі идеясының жақтаушысы, украин ұлтшылдық негізін салушылардың бірі. Н.Н.Михновский Шығыс Украинадағы алғашқы саяси партия – Революциялық Украина партиясын (РУП) құруға қатысты. Украина халық партиясының жетекшісі (1902-1907), Украина Демократиялық астықшылар партиясын ұйымдастырушыларының бірі (1917), Тәуелсіз халықтардың бауырластығының мүшесі. Жастық шағы, тәуелсіздікке деген белсенділігі Николай Михновский 1873 жылы Полтава маңындағы Туровка ауылында дүниеге келген. Оның әкесі Иван Михновский діни қызметкер болған, сонымен бірге 17 акр жері бар ауқатты қожайын болған. Николайдың әкесі өз жерін қатты жақсы көретін нағыз, шынайы украин болды. Ол Прилуки гимназиясында білім алған. Прилуки гимназиясын бітіргеннен кейін Николай 1890 жылы Киев университетінің заң факультетіне оқуға түсіп, бірінші курс студенті ретінде украин істеріне араласып, «Жас қоғамдастықтың» мүшесі болды. 1891 жылдың жазында Тарас тауындағы Каневте украин студенттерінің шағын тобы революциялық ұлтшыл ұйым құру туралы шешім қабылдады. Т.Г.Шевченконың құрметіне ол "Тарасовтар бауырластығы" деп аталды. Оның қатарына Николай Михновский де қосылды. Оның өте жоғары интеллектуалды деңгейіне тез көз жеткізген, бауырластық басшылары оған құпия ұйымның идеялық-теориялық негіздерін әзірлеуді тапсырды. Михновский және оның серіктері тәуелсіз мемлекет — Украинаны құруды, Ресей империясын жоюды және оның барлық халықтарына өзін-өзі анықтауға нақты құқық беруді, сайып келгенде, украин жерінде қоғамдық жүйе құруды жақтады. Басқаша айтқанда, Михновскийдің өзі де, оның жолдастары да Украина тәуелсіздігінің ғана емес, Украина социалистік мемлекетінің де жақтастары болды. Бұл құпия ұйымның ұяшықтары Украинаның Киев, Харьков, Одесса, Екатеринослав және басқа қалаларында болған. Оның басты ұйымы, Киевте болды (оның жұмысын Михновскийдің өзі тікелей басқарды). 1892 жылы Николай Михновскийдің белсенді қатысуымен барлық «Тарасов» ұйымдарының заңсыз съезі өтті, онда «белсенді әрекетке» көшу идеясы бекітілді. Бірақ бұл жүзеге аспады. Келесі 1893 жылы «Тарасовшылар бауырластығын» патша полициясы әшкерелеп, басып тастады. Саяси кезеңі 1899 жылы Михновский Харьковке қоныс аударды. Ол заңгер болып, өз кеңсесін ашты және табысты заңгер ретінде тез танымал болды. Николай Михновский аз уақыт ішінде Харьковтің украин жұртшылығы арасында беделге ие болды. 1900 жылдың басында студенттер қауымы оның жетекшілігімен орыстандырылған Харьковте И.Котляревскийдің «Энеида»сының 100 жылдығына арналған мерекелік концерт берді. 1900 жылы 19 және 26 ақпанда Михновский Полтава мен Харьковтағы Шевченко мерекелеріне қатысушылар алдында сөйлеп, украин халқының құқықтары үшін қарулы күреске шақырды. Оқу-жаттығу жиынына қатысушылар бұл үндеуді сенімсіздікпен қарсы алды, бірақ соған қарамастан сөзді құлшыныспен тыңдаған жастар да болды. Украина Халық партиясын құру 1902 жылы революциялық Украина партиясында социалистік және автономиялық тенденциялар үстемдік ете бастағанда, Михновский бірнеше пікірлес адамдарымен бірге УНП-дан шығып, 1904 жылдың басында 1904 жылы өзінің мақсатын Украинаның тәуелсіздігі үшін күрес деп жариялаған Украин халық партиясын (УХП) құрды. Николай Михновский оның жетекші және басты идеологы, УХП бағдарламасының және басқа да партиялық басылымдардың авторы болды, олар ұзақ уақыт бойы украин ұлтшылдарының көптеген ұрпақтары үшін басты басылым болды. Оның 1903 жылы жазылған тәуелсіздікшілердің «БҰҰ-ның он өсиеті» атты манифесі кеңінен танымал болды. «Біз шетелдіктермен шетелдіктер болғандықтан емес, қанаушы болғандықтан күресеміз» - деп түсіндірді ол өз ұстанымын. Осылайша, Михновскийдің ұлтшылдығы біршама қорғаныстық, қорғану сипатта болды. Тәуелсiздiк белсендiлерi санының аздығына қарамастан, екпiндi демонстрацияларды, кеңiнен ықпал ету жолын табандылықпен iздестiрiп отырды. Бұл бір мақсатпен жасалды: ұлттық сана-сезім, ұлтқа қатыстылық сезімін дамыту, Украинаның тәуелсіздігі идеясына мүмкіндігінше көп украиндықтарды тарту. Николай Михновский осы мүмкіндіктердің барлығын үгіт-насихат жұмыстарына пайдаланғысы келді. Оның күш-жігерімен 1909 жылы «үшінші Харьков өзара несие серіктестігі» құрылды. Полиция бұл ұйымды саяси мәселелерді талқылайтын «украиндық топтардың заңды қорғанышы» деп бағалады. 1912-1913 жылдары ол Квитка-Основяненко атындағы Харьков серіктестігінде белсенді жұмыс істеді. Полиция Михновскийді және УХП-ның басқа мүшелерін тәуелсіздік көзқарастарын алға жылжыту үшін серіктестікті пайдаланды деп күдіктенеді. Михновскийдің қарсыластарының сыны Өз идеяларын көпшілікке, украин зиялыларының кең тобына жеткізу үшін тәуелсіздікшілер тек қана патшалық бюрократия мен орыстандырылған мәдени элитаның қарсылығын жеңу емес, олар социалистер мен байсалды украин басшылары тарапынан түсінбеушілікке, тіпті ашық дұшпандыққа тап болды. Шындығында, оларға барлық басқа саяси күштер қарсы болды. Михаил Грушевский Михновскийден «қабілеті бар, бірақ одан да үлкен амбициялары бар, авантюризмге, интригаға және демагогияға қатты бейім» адамды көрді. Кейінгі естеліктерінде ол тіпті оны «фашист» деп атады. Саймон Петлюра «Украина» журналының беттерінде Михновскийді сынап, оны «шектеулі» және «мүмкіндігі тар» деп айыптады. Оның достары мен пікірлестері Михновскийді мүлдем басқаша қабылдады. Солардың бірі Николай Евтимович оны былай сипаттады: Ол жоғары білімді де тәжірибелі заңгер, нәзік психолог, табысты бастамашы, көрнекті ұйымдастырушы, тамаша шешен, дарынды публицист, зерделі де әдепті басшы, интуитивтік әскери қолбасшы, өткенімізді, тарихымызды, тарихымызды жақсы білетін сарапшысы, типтік революционер, яғни шешуші әрекетке қабілетті адам болды. Жақсы украиндық дәстүрлерде тәрбиеленген, украин ауылында тәрбиеленген Николай Михновский украиндық мәдениеттің үлгісі болды. Донбасстағы іс-шаралар Михновский Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі соңғы бес-алты жылды украиндық ұлттық қозғалыстан әлі де алыс адамдар арасында, атап айтқанда Слобожанщина мен Донецк бассейнінің өнеркәсіпшілері мен астық өндірушілері арасында ұлттық идеяларды насихаттауға арнады. Мемлекеттерді тек ұлттық интеллигенция ғана емес, ең алдымен өндіруші таптар мен ірі кәсіпорындарды ұйымдастырушылар құратынын Михновский сол кезде түсінді. Оның өзі Славянск ауданында тұз өнеркәсібін ұйымдастыруға белсене қатысқан. Оның ықпалымен көптеген өнеркәсіпшілер украин ұлттық қозғалысына қатысты. Донецк ауданындағы көмір өнеркәсібінің атақты ұйымдастырушысы Алексей Алчевскийдің ұлы мен қызы Михновскийдің ықпалымен ұлттық қозғалысқа қосылды, Христина Алчевская әйгілі украин ақындарының біріне айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы 1917 жылғы көктемдегіі революциялық процестер Ресей армиясының шектен тыс саясаттануына әкелді. Бұл орасан зор рөлді Петроград Кеңесінің әйгілі №1 бұйрығы атқарды, оған армияда кең құқықтар берілген сарбаздар комитеттері енгізілді, кең құқықтар берді, ал офицерлерге таптық жаудың рөлі мен орны берілді, бұл негізінен армияның күйреуіне және оның бақыланбайтын күшке айналуына әкелді. 1917 жылғы наурыз-сәуір айларында тылда және майдан бөлімдерінде жаппай ұлттық негізде құрылған украиндық әскери комитеттер – сайланбалы армия органдары пайда болды. Украинаның әскери комитеттері демократиялық ұстанымдарды ұстанып, билікті күшпен басып алу әрекеттеріне қарсылық білдіріп, жалпы ресми органдардың шешімдерін қолдады. Комитеттер шаруашылық мәселелерін, жұмыстан босату мен демалысты қамтамасыз етуді бақылауға алды, өздерінің кадр саясатын жүзеге асыруға тырысты, жауынгерлер бұқарасы арасында саяси үгіт ұйымдастырып, дамытты. Украина революциясы Николай Михновскийдің бастамасымен 1917 жылы наурызда Киевте үш әскери жиналыс өтті, оның соңғысы 11 наурызда Гетман Богдан Хмельницкий атындағы бірінші украин полкін құру туралы шешімді бекітті. Украин әскерилері Михновскийдің идеяларына құлшыныспен жауап берді: олар Украинаның тәуелсіздігі үшін қолдарына қару алып соғысуға дайын болды. 1917 жылы 16 наурызда Николай Михновский басқарған «Гетман Павел Полуботок атындағы Украин әскери клубы» серіктестігі құрылды. Сол күні Киев гарнизонының әскерилері Михновскийдің баяндамасынан кейін Украинаның әскери ұйымдастыру комитетін сайлады және дереу өз ұлттық армиясын құруды бастау туралы шешім қабылдады. Комитет өз міндетін Ресей армиясын украиндандыру, яғни оның құрамында украиндық бөлімшелерді құру деп жариялады, армия бөлімдерінде украиндық қоғамдық ұйымдарды құру, бірінші Украин полкін дереу құруды жариялады. Николай Михновский Украина ұлттық конгресінде (1917 ж. 6-8 сәуірде) Украина әскери ұйымдастыру комитетінің қызметі туралы айтты. Ол кезде комитет Ресей армиясының қолбасшылығымен екі украин бригадасын құру туралы келіссөздер жүргізіп жатқан болатын. Конгресс Михновскийді Гетман Павел Полуботок атындағы Украина әскери клубынан Орталық Раданың мүшесі етіп сайлады. Бірінші Бүкіл украиналық съезде (1917 ж. 5-8 мамыр) Николай Михновский Украинаның сол кездегі ең жоғары әскери органы - Украинаның жалпы әскери комитетінің (УГВК) мүшесі болды. Украинаның социалистік ұлттық демократиясы «төтенше жағдайда» халықтың өзі «халықтық милицияға» жиналады деп үміттеніп, өз армиясын құруға теріс көзқараста болды. Сондықтан Орталық Рада жетекшілерінің арасында Михновскийге сенімсіздік артты. Украина парламенті басшыларының сенімсіздігін сезінген Николай Михновский УГВК-дан кетті, онда ол Орталық Раданың саяси бағытының дамуына әсер ету мүмкіндігінен айырылды. Бірақ тәуелсізшілер берілмеді. 1917 жылы маусымда олар өздерін Гетман Павел Полуботок атындағы екінші украиндық казак полкі деп жариялаған әскери бөлімді құрды. Полкті Ресей билігі де, Орталық Рада да мойындамады, Киевте тәуелсіз армияның пайда болуынан қатты қорықты. Владимир Винниченко полкте болып, жауынгерлерді өз бөлімдеріне оралып, майданға аттануға шақырды. Полуботоктар тәуелсіз Украинаны жариялау мақсатында әскери төңкеріс жасамақ болды. Михновскийдің өзі әзірлеген, тәуекелді және шын мәнінде авантюристтік көтерілістің жоспары болды. Шілденің 3-інен 4-іне қараған түні полк казармадан шығып, арсенал мен Киевтің орталық бөлігін басып алды. Бірақ бұны Орталық Рада қолдамады, олар әлі де саяси жолмен Украина автономиясын алуға үміттенді. 6 шілдеде көтерілісшілер қаруларын тастап, олардың біразы тұтқынға алынды. Әскери прокуратура қазан айына дейін созылған тергеуді бастады. Николай Михновскийдің көтеріліске қатысқаны туралы тікелей деректер болған жоқ. Оған қатысты ешқандай тергеу жүргізілмесе де, ұсталды. Орталық Рада қауіпті бәсекелесті, «авантюристті» Киевтен әкетуге мәжбүр болды. Владимир Винниченко мен Симон Петлюраның өтініші бойынша жандармерияның қорғауындағы әскерилер оны Румыния майданына қызмет етуге жіберді. «Полтава кезеңі» Николай Михновский Румыния майданында Қазан төңкерісіне дейін болды. Ол 1917 жылдың күзінің аяғында Украинаға оралып, Полтава облысына қоныстанды, онда Лубенский земство оны бейбітшіліктің судьясы етіп сайлады. Бұл кезде аймақта жаңа саяси ұйым – Украинаның біртұтас неосоциалистік партиясы – Украина Демократиялық астық өсірушілер партиясы (УДХП) күшейе бастады. Оның негізін салушылар Михновскийдің байырғы достары - ағайынды Владимир мен Сергей Шемет және белгілі тарихшы және саяси қайраткер Вячеслав Липинский болды. УДХП Украинаның мемлекеттік тәуелсіздігін, елде Президент және өкілді билік басқаратын республикалық саяси жүйені қорғады. Партия помещиктердің иеліктерін жоюды жақтады, бірақ социалистік революцияшылдардан айырмашылығы, жеке меншіктің болуы мүмкіндігін сақтап, қуатты фермерлікке назар аударды. Николай Михновский Украинадағы билікті ұйымдастырудың монархиялық принципіне сүйене бастады, енді социалистік елестерді тастап, Украинаның болашағын демократиялық астық өсіру бағдарламасын жүзеге асырумен байланыстырды. Ол бүкіл Украинаға ықпалын кеңейтуге үміттеніп, УДХП қызметіне араласты. Гетман қозғалысына қатысу Михновскийдің өмірбаянының жаңа беті ол неміс армиясы басып алған Киевке көшкеннен кейін басталды. Орталық Раданың саясатын қатты сынға алған УДХП 1918 жылы 29 сәуірде мемлекеттік төңкерісті қолдады. Алайда оның Гетман Павел Скоропадскиймен қарым-қатынасы оңай болмады. Павел Скоропадский өзінің "естеліктерінде" Михновскийді бағалауды сұрағандардың бәрі қай кезде болмасын Михновскийді биліктегі кез-келген лауазымға шақырмайтындығы туралы ескерткенін айтты. Скоропадскийдің өзі Михновскийге неге мұндай бірауыздан теріс көзқарасты түсіне алмады. Осыған қарамастан, гетман Михновскийді Украина мемлекетінің премьер-министрі лауазымына үміткер ретінде байыпты қарастырды. Оған оның антисоциалистік көзқарастары және шаруалардың жеке жерге иелік ету құқығын мойындауы қатты әсер етті. Павел Скоропадский Орталық Раданы құлатуда Украинаның Демократиялық астық өсірушілер партиясы үлкен рөл атқарғанын ұмытпады. Алайда Павел Скоропадский Михновскийді премьер-министр етіп тағайындамай, өзінің жеке кеңесшісі қызметін ұсынды. Николай Михновский бұған келіспей УДХП -мен бірге ол гетман режиміне оппозиция болды, бірақ гетманға қарсы қастандық дайындап жатқан Украина ұлттық одағының құрамына кіруден бас тартты. Николай Михновский гетманның саяси режимін шын мәнінде танымал украин үкіметіне айналдыру үшін көп күш жұмсады. Ол гетманға тікелей бағынатын үкімет құрамы мен оның саясатын сынайтын бірқатар құжаттардың авторы болды. Михновский неміс оккупативтік биліктеріне сөз сөйлеген делегациялардың құрамында болды. Социалисттерге сенбей, Николай Михновский, барлық демократиялық астық фермерлері сияқты, Гетманға қарсы жаппай көтеріліс идеясын қолдамады. Симон Петлюраның республикалық армиясы мен гетманның қарулы құрамаларының қалдықтары арасында күрес өршіген кезде, ол гетман билігін сақтай отырып, тараптардың татуласуын және коалициялық украин кабинетін құруды жақтағандардың қатарында болды. Михновский осындай ұсыныспен Украина делегациясы Одессаға Сергей Шемет бастаған Антанта экспедициялық күштерінің басшылығына аттанды. Одақтастардың тараптарды татуластыруға көмектесу идеясы болды. Дәл осы уақытта Михновский сол мақсатпен Харьковке аттанды, онда республикалық әскерлердің ең жақсы құрамаларының бірі - Запорожье корпусы орналасқан. Бірақ екі миссия да сәтсіз аяқталды. УХР дирекциясын құлату әрекеті Михновскийдің директорияға деген көзқарасы теріс болды. Ол социалистік режим өзінің экстремистік саясатымен ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпте одан әрі анархияға әкеліп соқтыратынын, әкімшілік аппараттың ыдырауын, армияның күйреуін және большевиктік Ресейге қарсы Украинаны дәрменсіз ететінін алдын ала білді. 1918 жылдың соңы — 1919 жылдың басында УХР-ның жағдайы қиындай түсті. «Бірдеңе істеу керек! Әйтпесе, бұл Украинаның соңы! Біздің еліміз жойылады», - деді Николай Михновский УДХП жетекшілер кеңесінде. Демократиялық астық өсірушілер директорияны биліктен алып тастаудың жоспарын жасады. Онда Украина армиясының ең жауынгерлік дайын екі құрамасының – полковник Петр Болбочанның Запорожье корпусының және полковник Евгений Коновалецтің украиндық атқыштар корпусының көмегімен Украинада әскери диктатура орнатуы керек еді. Сонымен қатар, Михновский полковникті өзінің әскери бөлімдерін сол кезде шамамен 3 мың адам болған «ерікті астық өсірушілермен» толықтыруға шақырғысы келді. Артынша, УДХП астық өсірушілер одағымен келіссөздерден кейін тағы 40 мыңға жуық адамды жинауға дайын екендіктерін білдірді. Бұлар негізінен большевиктер билігі оларды толығымен жойып жіберетінін түсінген украиналық орта және ұсақ помещиктердің өкілдері болды. Алайда бұл миссия оның соңғы саяси әрекеті болды, келесі күні Петлюраның бұйрығымен Петр Болбочан қамауға алынды. Николай Михновский іш сүзегімен ауырып, ауруханаға түсті. Большевиктер қалаға кірген кезде Михновский тұтқындалды, бірақ жергілікті интеллигенцияның өтініші бойынша тез босатылды. Өмірінің соңғы жылдары Ауыр аурумен науқастануы Н.Михновскийдің денсаулығына нұқсан келтірді. Сонымен қатар, ол саяси өмірден мүлдем шеттетілді. Ол біраз уақыт Полтава маңында тұрып, 1920 жылы Новороссийскіге келді, ол жерден қоныс аударуға тырысты. Деникиншілдер «Ресейдің жауы» ретінде оған виза беруден бас тартты. Михновский төрт жыл бойы Кубанда тұрып, мұғалім, содан кейін кооперативтік органдарда жұмыс істеді. 1924 жылы Киевке оралып, тұтқынға алынады. Бірнеше күндік тергеуден кейін ол босатылды. Бірақ келесі күні, 1924 жылғы 3 мамырда Н.Михновский жалдап тұрған пәтер үйдің бақшасында асылып өлген күйінде табылды. Есте қалдыру *2008 жылы көктемде Аймақаралық басқару академиясының қаражатына Николай Михновскийдің зиратына ескерткіш орнатылды. *2003 жылдың 24 тамызында Украина Тәуелсіздігінің 12 жылдығына және Михновскийдің өмірі мен шығармашылығын байланыстыратын Харьков қаласында украин қайраткерінің туғанына 130 жыл толуына орай Николай Михновскийге ескерткіш тақта ашылды (Харьков инженерлік-педагогикалық академиясының аумағы, Университетская көшесі, 16). *Львов қаласында 2007 жылғы қыркүйекте Николай Михновский Львовқа сапары кезінде тоқтаған Костющко көшесіндегі №1 үйдің қасбетінде мемориалдық тақта ашылды. Сонымен қатар, Львовта ағайынды Михновскийлер көшесі бар (Николай Михновскийдің ағасы Юрий - әйгілі украиндық діни қайраткер). *2013 жылдың 5 сәуірінде Чернигов облысының Прилуки қаласында Николай Михновскийге арналған мемориалдық тақта ашылды. *2017 жылғы 27 мамырда Полтавада Михновский «Тәуелсіз Украина» мәтінін алғаш рет оқыған үйде мемориалдық тақта ашылды. *2013 жылы Згуровский ауданы Туровка ауылында Михновскийге ескерткіш орнатылды. 2008 жылы оның туған жері Киев облысы Згуровский ауданы Туровка ауылындағы орталық көше Николай Михновскийдің құрметіне өзгертілді. 2013 жылы 25 сәуірде Винниковский қалалық кеңесінің сессиясы көшеге Николай Михновскийдің есімін берді. 2015 жылғы 25 желтоқсанда Бровары қаласында Карл Маркс көшесі Николай Михновский көшесі болып өзгертілді. 2016 жылы Кропивницкий қаласында Ватутина көшесі Николай Михновский көшесі болып өзгертілді. 2016 жылдың 17 мамырында Харьков қаласындағы Анна көшесі Николай Михновский көшесі болып өзгертілді. 2016 жылы Чернигов қаласындағы көшеге Николай Михновскийдің есімі берілді. 2022 жылы Ровно қаласында Циолковский көшесі Николай Михновский көшесі болып өзгертілді. Дереккөздер