Бірінші Афина теңіз одағы

Бірінші Афина теңіз одағы, сондай-ақ Делос одағы (Делос симмахиясы) — б.з.д. 478 жылы құрылған грек полистерінің бірлестігі, оған 150-ден 330-ға дейін мүше қала қатысқан. Бұл одақтың жетекшісі — Афина болды. Одақтың мақсаты — Платея түбіндегі гректердің жеңісімен аяқталған парсылардың Грекияға екінші жорығынан кейін, Парсы империясына қарсы күресті жалғастыру еді. Делос одағы бастапқыда парсыларға қарсы қорғаныс мақсатында құрылып, тең құқықты полистерді біріктірді, олар Афинаның басшылығын мойындай отырып, қорғаныш іздеді. Бұл одақтың құрылуы Афинаның Анатолиядағы иониялық грек отарларына қолдау көрсету ниетіне байланысты болды. Делос одағы өзінің басты стратегиялық мақсатына жетті — Эгей теңізіндегі парсы күштерін толықтай қуып шықты. Нәтижесінде, келесі елу жыл бойы Парсы Грекия үшін елеулі қауіп төндірмейтін болды. Алайда б.з.д. V ғасырдың ортасына қарай бұл альянс іс жүзінде Афина империясына айналды: Афина толық үстемдік орнатып, одақтастардың тәуелсіздігі барған сайын шектеліп отырды. Одақ мүшелері саясатты айқындау үшін өкілдік жиналысқа қатысып, коалицияға адалдық туралы ант беретін. Аполлон ғибадатханасында одақ мүшелері кеңеске жиналатын, сол жерде одақтың қазынасы да сақталған. Одақтың қазынасы бастапқыда Делос аралында сақталған болатын, алайда б.з.д. 454 жылы Перикл одақтың қазынасын символдық мәні бар қадам ретінде Афина акрополіне көшірді. Делос одағы құрылған сәттен бастап Афина оның басты әскери күші болды, ал одақтастардың көбі салықты (жарнаны) әскермен емес, ақшамен төлеуді жөн көрді. Уақыт өте келе Афина одақтың қаражатын өз мүддесіне пайдалана бастады, мысалы, өзінің теңіздегі үстемдігін нығайту үшін. Бұл жағдай әлсізірек одақтастармен қақтығыстарға алып келді — кей кездері бұл көтеріліске дейін жететін, мысалы, б.з.д. 465 жылы Фасос аралының бүлігі сияқты. Алғышарттар Грек-парсы соғыстарының алғышарттары — б.з.д. 550 жылдан кейін Ұлы Кир басқарған Ахемендік Парсы империясының Кіші Азиядағы грек қалаларын, әсіресе Ионияны жаулап алуына байланысты болды. Парсылар иониялықтарды басқаруда қиындықтарға тап болып, ақырында әрбір иониялық қалада билікке өздеріне бағынышты тирандарды қоюды жөн көрді. Грек мемлекеттері бұған дейін де тирандармен басқарылып келгенімен, бұл басқару түрі сол кезеңде әлсірей бастаған еді. Б.з.д. 500 жылға қарай Иония парсы вассалдарына қарсы көтеріліске дайын болды. Жасырын қарсылық ақыры Милет қаласының тираны Аристагордың әрекетімен ашық көтеріліске ұласты. Ол б.з.д. 499 жылы Парсы қолдаған бір жорықтың сәтсіздігінен кейін өз орнын сақтау мақсатында Милетте демократия жариялады. Бұл әрекет бүкіл Ионияда, одан әрі Дорида мен Эолида аймақтарында да ұқсас төңкерістер тудырып, Иония көтерілісінің басталуына түрткі болды. Грек қалалары — Афина мен Эретрия — Аристагордың шақыруымен бұл қақтығысқа араласты. Олар көтеріліс барысындағы жалғыз жорық маусымында (б.з.д. 498) парсылардың өңірлік астанасы Сард қаласын басып алып, өртеп жіберуге қатысқан. Осыдан кейін Иония көтерілісі сыртқы көмексіз тағы бес жыл жалғасты, бірақ ақыры парсылар тарапынан толығымен жаншылды. Алайда тарихи тұрғыдан маңызды шешім қабылдаған І Дарий патша — көтерілісті басып тастағанына қарамастан — Афина мен Эретрияны жазалау міндеті әлі аяқталмаған іс деп есептеді. Өйткені Иония көтерілісі Дарий империясының тұрақтылығына елеулі қауіп төндірген еді, ал Балқан түбегіндегі грек полистері бұл тұрақтылықты алдағы уақытта да шайқалтуы мүмкін еді. Сондықтан Дарий бүкіл Грекияны жаулап алу туралы ойлана бастады — алдымен Афина мен Эретрияны жоюдан бастауды көздеді. Алайда бұл шапқыншылық б.з.д. 490 жылы Марафон шайқасында Афинаның шешуші жеңісімен аяқталды. Осыдан кейін І Дарий қайтыс болып, соғысты жалғастыру міндеті оның ұлы — І Ксеркске өтті. Ксеркс б.з.д. 480 жылы Грекияға екінші рет басып кіріп, аса үлкен (бірақ жиі әсіреленіп сипатталатын) әскер мен флотты өзі бастап алып келді. Қарсыласуды таңдаған грек полистері («Одақтастар») құрлықтағы Фермопил және теңіздегі Артемисий шайқастарында бір мезгілде жеңіліс тапты. Осылайша, Пелопоннес түбегінен басқа бүкіл Грекия парсылардың қолына өтті. Бірақ парсылар одақтастардың флотын біржола жоюға ұмтылған кезде, олар б.з.д. 480 жылы Саламин шайқасында күйрете жеңілді. Келесі жылы, б.з.д. 479 жылы, грек одақтастары тарихтағы ең ірі грек әскерін жинап, Платея шайқасында парсы әскерін жеңді. Бұл шайқас парсы шапқыншылығының және Грекияға төнген қауіптің аяқталуын білдірді. Сол күні (дәстүр бойынша) грек флоттары Самос аралы маңындағы Микале түбінде парсы флотының қалдықтарын талқандады. Бұл шайқас парсы шапқыншылығының соңғы нүктесі және грек-парсы соғыстарының жаңа кезеңі — грек қарсы шабуылының бастауы болды. Микаледен кейін Кіші Азиядағы грек қалалары қайтадан көтеріліс жасап, енді парсылар оларды тоқтата алмай қалды. Одақтастар флоты бұдан соң парсылардың бақылауында болған Фракиядағы Херсонеске (Қазіргі Галлиполи түбегі) бет алып, Сест қаласын қоршауға алып, басып алды. Келесі жылы, б.з.д. 478 жылы, одақтастар Византий (қазіргі Ыстамбұл) қаласын алуға күш жіберді. Қоршау сәтті аяқталғанымен, спарталық қолбасшы Павсанийдің әрекеттері көптеген одақтастардың наразылығын тудырып, ол ақырында кері шақыртылды. Қалыптасуы Византийді алғаннан кейін Спарта соғысқа қатысуын аяқтауға ынталы болды. Спарталықтар Афинаның күшеюін өз билігіне төнген қауіп ретінде қабылдады. Сонымен қатар, олар Грекияның құрлықтағы бөлігінің және Кіші Азиядағы грек қалаларының азат етілуімен соғыстың мақсатына қол жеткізілді деп санады. Бұған қоса, Кіші Азия гректеріне ұзақ мерзімді қауіпсіздік орнату мүмкін емес деген ой да болған болуы мүмкін. Микале шайқасынан кейін спарталық патша Леотихид Кіші Азиядағы барлық гректерді Еуропаға көшіруді — оларды парсы үстемдігінен біржола босатудың жалғыз жолы ретінде — ұсынды. Одақ мүшелері Делос одағына / Афина империясына (шамамен б.з.д. 478–404 жж.) мүше болған қала-мемлекеттерді екі негізгі топқа бөлуге болады: # Одақтастар (симмахия) — олар туралы мәліметтер Афина салық тізімдерінің (б.з.д. 454–409 жж.) тас тақталарында кездеседі. Бұл мемлекеттер одақтық салық — симмахиялық форос — яғни ақшалай жарна төлеген. # Қосымша одақтастар — олар жайлы деректер эпиграфиялық (тас жазбаларда) немесе тарихи шығармаларда кездеседі. Бұл мемлекеттер өз үлесін кемелермен, ағашпен, астықпен немесе әскери көмекпен қамтамасыз еткен. Одақ құрамында тұрақты және кездейсоқ мүшелер, толық бағынышты және шынайы ерікті одақтастар болған. Әрбір қаланың төлеген салығының мөлшері аттикалық сандармен жазылған. Салықтың алуанның бірі (бірден алпысыншы бөлігі) қаланың қамқоршы құдайы Афинаға бағышталған. Мүше болу тек иониялықтармен немесе грек қала-мемлекеттерімен шектелмейді. Батыс Грекиядағы одақтас қалалар Шығыстағы Фракиялық, Геллеспонттық, Аралдық, Карийлік және Иониялық форос тәрізді қаржы аймақтарына жатқызылмайды; бұл аймақтар біршама бұрынғы Ахемен әулеті сатраптықтары — Скудра, Геллеспонттық Фригия, теңіздің осы бетіндегі Яуна, Кария және теңіздің арғы бетіндегі Яунаға ұқсас. Мүшелерді осы қаржылық аймақтар бойынша топтастыру алғаш рет б.з.д. 443/2 жылғы тізімде пайда болды. Б.з.д. 438 жылдан кейін Карийлік форос Иониялық аймақтың құрамына енді, ал шамамен б.з.д. 425 жылдан кейін Геллеспонттық аймақтан бөлініп, Троада жағалауын қамтитын жаңа Актайос форосы құрылды. Сицилия жорығы кезінде, сақталған үзіндіге қарағанда, Афина мемлекеті Ұлы Грекияға (Magna Graecia) арналған қаржылық аймақ құрған. Оқуға болатын есімдер мыналар: Наксостікілер, Катанеліктер, Сикулдер, Регийліктер. Қазіргі уақытқа дейін Понт форосына қатысты сілтемелер тек б.з.д. 425/4 және 410/09 жылдарға тиесілі тізімдерде ғана кездеседі. Қызығы сол, қазіргі заманғы тарихнамада бұл одақ «Делос одағы» деп аталса да, Делос аралынан одаққа тікелей қатысты жазбалар әлі табылған жоқ. Қазынаның Делос аралынан көшірілгені туралы ақпарат тек б.з.д. 454 жылғы алғашқы аттикалық салық тізімінің хронологиясы негізінде белгілі, ал бұл туралы Фукидид айтпайды. Ол тек қазынаның және афиналық билік/одақтың орталығының Делоста орналасқанын хабарлайды (Фукидид, I.96–97). Афиналықтар мен олардың одақтастары туралы алғашқы эпиграфиялық жазба шамамен б.з.д. 475 жылға тиесілі және Дельфыдан табылған; бұл жазба бөлшектер түрінде сақталған және одақтастардың есімдері не оқуға келмейді, не мүлдем аталмайды. Б.з.д. 475–454 жылдар аралығында эпиграфиялық деректерде үзіліс бар, дегенмен «афиналықтар мен олардың одақтастары» тіркесі тарихи еңбектерде (мысалы, Фукидид I.109, Мысырдағы жорық) үнемі кездеседі. Қала аттары көрсетілген кейбір жазбалардың нақты орналасуы әлі де талқыланып келеді. Афиналық клерухиялар мен Амфиполь секілді отарлар Афина мемлекетінің тікелей бөлігі ретінде қарастырылады және Делос одағының мүшелері болып саналмайды. Одақтың құрылымы және көтерілістер Одақ мәңгілікке арналған симмахия (өзара әскери көмек туралы келісім) ретінде құрылды. Ол сауданы дамытып, көлік жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз етті, сондықтан оны көпестер мен қолөнершілер кеңінен қолдады. Одақтың құрылуындағы басты мақсат — Парсыға қарсы бірігу — шамамен б.з.д. 449 жылы жасалған Каллий бітімімен жүзеге асты деп есептеледі. Осы сәттен бастап Афинаның одақты өз протекторатына айналдыруға ұмтылысы айқын көріне бастады. Афиналықтар одақ істерін басқа одақтас мемлекеттердің өкілдерінің қатысуымен басқарғанымен, шешуші ықпалға ие болды — себебі олар ұсақ қалалардың өкілдері есебінен өздеріне көпшілік дауыс жинай алатын (барлық одақтас мемлекеттерге дауыс беру құқығы тең берілген еді). Алғашында одаққа мүше мемлекеттерге кемелермен көмек көрсету немесе ақша төлеу (форос) ұсынылған болатын; алайда көп ұзамай теңіз күштері мен экипаждың жарақтандырылуын біріздендіру үшін мүшелердің көбі ақшалай салық төлеуді жөн көрді. Бұл жарналарды бөлу ісі Аристидке тапсырылды, ол өмірінің соңына дейін альянс істерімен айналысты және Плутархтың айтуынша, жаңа мүшелер үшін төлем мөлшерін анықтап жүрген кезінде қайтыс болған. Уақыт өте келе, әсіресе көтерілістерді басуға байланысты, Афина одақтың қалған бөлігіне де толық бақылау орнатты. Демократияның үстемдік орнатудағы рөлі Афинаның теңіз одағындағы гегемон ретіндегі билікті кеңейтуі мен грек кеңістігіндегі ұлы алпауытқа айналуы саяси-әлеуметтік тұрғыдан дамыған аттикалық демократияның қалыптасуымен тығыз байланысты болды. Б.з.д. 461 жылғы Эфиальт реформалары демократияның жолын ашып, мүліксіз азаматтар — феттер (егіншілік пен қолөнерде жалдамалы жұмысшы ретінде немесе Афина флотын күшейтудің басталуынан бері триер кемелерінде ескекші ретінде табыс табатындар) — үшін саяси өмірге қатысу мүмкіндігін қалыптастырды. Феттер үшін Афинаның теңіздегі абсолютті және кең ауқымды үстемдігі — олардың тіршілік етуінің негізі болды. Сондықтан теңіз одағы Аттика үшін тек әскери пайдамен ғана шектелмей, экономика мен сауда үшін де маңызды еді. Одан да маңыздысы — феттер арасындағы демократиялық даму нәтижесінде саясиланған әлеуметтік база одақты Афинаның таза билік құралына айналдыруды алға жылжытты. Осылайша, аттикалық демократия теңіз одағының ұйымдастырушылық құрылымына айтарлықтай ықпал етті. Сонымен қатар, афиналықтар өздерінің мемлекеттік құрылымын билік құралы ретінде экспорттауға тырысты. Демократиялық конституция одақтан шыққан қалаларға — мысалы, Колофон жағдайында — жаза ретінде міндеттеліп енгізілді. Бұған жағдай жасаған екі негізгі фактор болды: # Көтеріліске қатысқан полис азаматтарын мақсатты түрде жазалап, таңдаулы түрде жою # Афина шенеуніктерінің уақытша тағайындалуы мен феттерді қоныстандыру, олар афиналық демократия үлгісін жаңа ортада орнықтыруға қызмет етті. Олигархияларды жою мен демократия орнату Афина мен оның одақтастарының кедей топтары арасындағы ортақ мүддені қалыптастыруда айтарлықтай тиімді болды, тіпті Афинаның үстемдігі басқа жағынан жақтырмаушылық туғызса да. Самос мысалында, Шуллер мемлекеттік құрылым түрі мен одаққа адалдық арасындағы байланысты дәлелдейді. Алайда арал жеңіліс тапқан соң, кейінгі ұқсас көтерілістер негізінде пайымдағанда, қорған қабырғаларын бұзуға, флотынан айырылуға және Одақтағы дауыс беру құқығынан айырылуға мәжбүр болған деп есептеледі. Фасостағы көтеріліс Б.з.д. 465 жылы Афина Стримон өзенінің бойында Амфиполь отарын құрды. Бұл әрекет одақ мүшесі Фасос үшін алаңдаушылық туғызды — олар Афинаның Фракиядағы алтын кен орындарына қызығушылық танытып отырғанын байқады. Бұл кеніштер Фасосқа тиесілі болатын және олардан айырылу қала экономикасына елеулі соққы болар еді. Сол себепті Фасос тұрғындары одақтан шығатынын және Парсыға қосылатынын жариялады. Сонымен қатар, олар Спартадан көмек сұрады, ал Спарта Аттикаға басып кіруге келісім берді. Алайда бұл жорық жүзеге аспай қалды — өйткені сол кезде Спартада жойқын жер сілкінісі болып, тарихтағы ең ірі илоттар көтерілісі басталды. Екі жылдан астам уақытқа созылған қоршаудан кейін Фасос афиналық қолбасшы Аристидке берілді және одаққа қайта кіруге мәжбүр болды. Қаланың қорған қабырғалары қиратылды, ал фасостықтарға жыл сайынғы салық түріндегі айыппұл салынды. Бұдан бөлек, олардың Фракиядағы жерлері, әскери кемелері мен кен орындары Афинаға тәркіленді. Фасостың қоршауы — Афина одағының одақтық бірлестіктен Фукидидтің сөзімен айтқанда, гегемонияға айналғанының айқын белгісі болды. Қалғандары Киренаға қашып, кейін үйлеріне оралған. Бұл оқиға — Афина билігінің Делостың қазынасын өз қаласына көшіруінің ресми себебі болды. Бұл шешім одаққа Афинаның бақылауын одан әрі күшейтті. Парсылар жеңіске жеткен соң, Кипрдегі бақылауын қалпына келтіру үшін флот жіберді. Бұған жауап ретінде Афина б.з.д. 451 жылы остракизмнен оралған Кимонның басшылығымен 200 кеме аттандырды. Кимон Китион қаласын қоршау кезінде қайтыс болды, бірақ соған қарамастан афиналық флот Кипрдің Саламин маңында құрлықта да, теңізде де парсыларға қосарлы жеңіс әперді. Бұл шайқас парсылармен болған соңғы ірі қақтығыс болды. Көптеген дереккөздер б.з.д. 450 жылы Каллий бітімі деп аталатын бейбіт келісім жасалды деп жазады. Алайда кейбір зерттеушілер бұл келісімді кейінірек ойлап табылған, Афинаның беделін арттыру мақсатында жасалған миф деп есептейді. Қалай болғанда да, екі тарап уақытша бітімге келгені анық, бұл Афинаға Грекия ішіндегі оқиғаларға назар аударуға мүмкіндік берді. Грекиядағы соғыстар басталған кездегі Грекия]] Осыдан көп ұзамай Пелопоннес одағымен соғыс басталды. Б.з.д. 458 жылы афиналықтар Эгина аралын қоршауға алып, сол уақытта мегаралықтарды коринфтіктерден қорғау үшін тым жас немесе керісінше, тұрақты әскери қызметке жарамсыз қариялардан құралған әскер жіберді. Келесі жылы спарталық әскер Беотияға келіп, фивылықтардың қуатын қалпына келтіріп, Афинаны тежемек болды. Афиналықтар олардың кері шегіну жолын кесіп тастады, және Танагра шайқасында жеңіске жеткен спарталықтар Ұзын қабырғалар әлі салынып бітпеген Афинаға қарай беттеді. Алайда афиналықтар Танаграда әдейі жеңілгендей көрініп, спарталықтарға Мегарида арқылы үйлеріне қайтуға мүмкіндік берді. Екі айдан кейін Миронид басқарған афиналықтар Беотияға басып кіріп, Энофита шайқасындағы жеңістің арқасында Фивыдан басқа бүкіл аймаққа бақылау орнатты. Б.з.д. 449 жылы Парсымен бейбіт келісім жасалғаннан кейін жағдай Афина үшін қолайсыз бағытта өрбіді. Б.з.д. 447 жылы Коронея шайқасындағы жеңілістен кейін олар Беотиядан бас тартуға мәжбүр болды. Эвбея мен Мегарада көтерілістер басталды. Нәтижесінде Эвбея салық төлейтін одақтас мәртебесінде сақталып қалды, бірақ Мегара біржола жоғалтылды. Бұдан кейін Афина мен Пелопоннес одағы арасында отыз жылға есептелген бейбіт келісім жасалды. Алайда бұл келісім тек б.з.д. 431 жылға дейін ғана сақталды, сол жылы Пелопоннес соғысы басталды. Соғыстың барысында көтеріліске шыққандарға Митиленаның тағдыры ескерту болды — бұл қала Лесбос аралының негізгі халқы болатын. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін афиналықтар аралдағы барлық ер адамдарды өлтіруді бұйырды. Алайда кейін ойланып, бұл бұйрықты кері қайтарып, көтеріліс жетекшілерінен 1000 адамды ғана жазалады. Аралдың жері Афинадан көшіп келген қоныстанушыларға беріліп, олар Лесбосқа орналастырылды. Мұндай қатыгездік тек көтерілісшілерге ғана емес, бейтарап қалғандарға да бағытталған еді. Фукидид Милос аралының мысалын келтіреді — бұл кішкентай арал соғыс кезінде бейтараптық ұстанып, Спарта тарапынан құрылған болатын. Афиналықтар милостықтарға: Афинаға қосылу немесе жаулап алыну деген таңдау қойды. Мелос қарсылық танытқанымен, қала қоршауға алынып, басып алынды: ер адамдар түгел өлтірілді, ал әйелдер құлдыққа сатылды (қараңыз: Мелос диалогы). Афина империясы (б.з.д. 454-404 жылдар) Б.з.д. 454 жылға қарай Делос одағына Афина империясы деп сипаттама беруге толық негіз болды. Сол жылғы ең маңызды оқиғалардың бірі — Делос одағының қазынасын Делос аралынан Афинаға көшіру еді. Бұл оқиға көбіне одақтан империяға өтудің басты белгісі ретінде қарастырылады. Алайда, ол шынымен де маңызды болғанымен, афиналық империализмнің қалыптасуын тек осы бір оқиға арқылы ғана түсіндіру дұрыс емес — бұл құбылысты бүкіл кезеңді тұтас түрде қарастыра отырып бағалау қажет. Пелопоннес соғысы басталғанда, тек Хиос пен Лесбос қана Афинаға кеме беруді жалғастырып жатқан еді, бірақ бұл мемлекеттер ол кезде тым әлсіз болып, сырттан қолдау болмаса, одақтан шыға алмайтын жағдайда еді. Лесбос бірінші болып көтеріліс жасамақ болды, бірақ толығымен сәтсіздікке ұшырады. Хиос — Делос одағының Афинадан кейінгі ең қуатты мүшесі — Сицилия жорығынан кейін көтеріліске шықты. Ол бірнеше жыл бойы табысқа жетіп, бүкіл Ионияны көтеріліске шабыттандырды. Соған қарамастан, Афина бұл көтерілістерді ақыры баса алды. Афина империядағы билігін күшейту мақсатында, Перикл б.з.д. 450 жылы арнайы саясат бастады — клерухиялар (яғни, жартылай отарлар) құру. Бұл мекендер Афинамен байланыста қала отырып, одақ аумағында гарнизон ретінде қызмет етті. Сонымен қатар, Перикл Афина империясын басқару үшін бірқатар қызметтер енгізді: * проксениялар — Афина мен одақтас мемлекеттер арасындағы жақсы қатынасты сақтау үшін; * эпископтар мен архонттар — салық жинауды қадағалау үшін; * эллинотамийлер — жиналған жарналарды Афина атынан қабылдау үшін. Афина империясы онша тұрақты болмады, және 27 жылға созылған соғыстан кейін, Спарта, Парсы мен Афинаның ішкі шиеленістерінің көмегімен, ақыры оны жеңе алды. Алайда бұл жеңіліс ұзаққа созылмады. Б.з.д. 377 жылы Екінші Афина теңіз одағы құрылды — бұл теңізде өзін-өзі қорғау одағы болды және оны тағы да Афина басқарды. Дегенмен, афиналықтар ешқашан бұрынғыдай толық билігін қалпына келтіре алмады, ал олардың жаулары бұрынғыдан да күшті әрі әртүрлі бола түсті. Дереккөздер