kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хуханье

Хуханье (т. ж. б. — б.з.б. 31) — ғұн тәңірқұты. Өз аты — Керғұсан. Б.з.б. 58 ж. ухуандар ғұндардың шығысындағы Хағзақ ханға шабуыл жасап, оның бірталай халқын өзіне қаратып алды. Хағзақ хан олардан шегініп, шығыстағы декдалармен бірге ғұндарға қосылып, олардың оңтүстік-тегі тайпаларының билеушісі Керғұсанды “Хуханьие” (Қағанза) тәңірқұт деп жариялады. Бұл кезде ғұндардың өз ішінде алауыздық күшейіп, бес бірдей тәңірқұт билік жүргізді. Хуханье 40 — 50 мың қолмен батыстағы Оғиянқұтек тәңірқұтқа шабуыл жасады. Оғиянқұтек соғыста жеңіліп, өзіне-өзі қол жұмсады, халқы түгелдей Хуханьеге қосылды. Б.з.б. 56 ж. күзде Хуханье Туши тәңірқұтты жеңіп өлтірді, Ужи және Шыли тәңірқұттар да оған бағынды. Бірақ ол ағасы Чжичжи (Шөже) тәңірқұттан жеңіліп, Хань патшалығын паналап, баласын кепілге берді. Б.з.б. 51 ж. Хань патшалығына беріліп, қарамағындағы елімен оңтүстік-тегі Ханьгуанлу Ұлықорғанына барып тұрды. Б.з.б. 36 ж. Чжичжи қайтыс болғаннан кейін қайтып келіп, бүкіл ғұндарға билік жүргізді. Б.з.б. 33 ж. Хань патшалығының Ван Чжаочжун деген ханшасын алып, олармен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Дереккөздер
Ху Цзиньтао

Ху Цзиньтао, Hu Jіntao (21.12.1942 ж. т., Аньхуэй провинциясы, Чжиши қ.) — саяси қайраткер, 2003 - 2013 жылдар арасында Қытай Халық Республикасының төрағасы. Пекиндегі Цинхуа университетін бітірген (1964). 1964 — 68 ж. осы университетте ғылыми жұмыспен айналысты. 1968 — 82 ж. Су шығару және электр энергетика министірлігінде, Ганьсу провинциясындағы құрылыс комитетінде жауапты жұмыстарда болды. 1982 — 88 ж. Қытай Коммунистік жастар одағы ОК-нің хатшысы, 1-хатшысы, Бүкіл мемлекеттік жастар бірлестігінің төрағасы, Гуйчжоу провинциясы партия комитетінің хатшысы, 1988 — 92 ж. Тибет автономисы аудандық партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. ҚКП ОК Саяси бюросының тұрақты омитетінің мүшесі, орталық хатшылық басқармасының хатшысы (1992 — 2002), Орталық партия мектебінің ректоры (1993 — 2002), ҚХР төрағасының орынбасары (1998 — 2002), ҚХР және ҚКП ОК Орталық әскери кеңесі төрағасының орынбасары (1999 — 2002) болды. Ху Цзиньтао 2002 жылдан ҚКП ОК-нің Бас хатшысы, 2003 жылдан ҚХР төрағасы, 2004 жылдан ҚКП ОК Орталық әскери кеңесінің төрағасы, 2005 жылдан ҚХР Орталық әскери кеңесінің төрағасынің төрағасы. Ол өзіне дейінгі басшылардың саяси бағдарын дамыту негізінде Қытайда жарасымды қоғам құру саясатын жүргізуде. Мемлекет басшысы ретінде бірнеше рет Қазақстанда ресми сапармен болып қайтты. 2022 жылдың 22 қазанында Коммунистік партияның кезектен тыс жиналысында себепсіз залдан күштеп шығарылған, артынша барлық деректер ҚХР интернет желісінен жойылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.chinavitae.com/biography_display.php?id=19 Hu Jintao] (ChinaVitae.com) * [http://www.idcpc.org.cn/english/events/040428.htm Hu Jintao calls for upholding Marxism] (Xinhua) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4165209.stm China's leader shows his stripes] — Қаңтар 2005 BBC article arguing that Hu is more hardline than he initially appeared * [http://www.time.com/time/asia/magazine/article/0,13673,501050131-1019916,00.html Requiem for Reform?] Zhao Ziyang's vision of political change in China dims as Hu Jintao hardens the Party line (Time Asia) * [http://www.csmonitor.com/2006/0419/p01s02-woap.html China's Hu: well liked, little known], from the Christian Science Monitor, by Robert Marquand, 19 сәуір, 2006 * [http://www.esnips.com/doc/907de9f2-a212-46b3-9efe-d23813bc03f3/Kuhn-Media-Press-Hu-Jintao.pdf Hu Jintao's political philosophies and policies] by Dr. Robert Lawrence Kuhn
Хұкімет

Хұкімет, Юрисдикция — тиісті мемлекеттік органдардың дауларды шешу және құқық бұзушылық істерді шешу‚ яғни тұлғаның немесе өзге құқық субъектісінің іс-әрекетін олардың заңдылығы тұрғысынан бағалау‚ құқық бұзушыларға заң санкцияларын қолдану жөніндегі өкілеттіктерінің заңмен (немесе өзге нормативтік актімен) белгіленген жиынтығы. Хұкімет шешілетін істердің түрі мен сипатына (қылмыстар мен теріс қылықтар‚ мүліктік даулар)‚ қай аумаққа жататынына‚ іске қатысушы адамдарға қарай айқындалады. Сондай-ақ жоғарыда сипатталған ережелер қолданылатын қатынастардың саласы да Хұкімет деп түсініледі. Айталық‚ Қазақстан Республикасының Хұкіметінде болудың мәнісі барлық мәселелер Қазақстан Республикасының заңымен және оның аумағында шешілуге тиіс деген сөз. Дереккөздер
Петр Васильевич Радионов

Петр Васильевич Радионов (1925 жылы туған, Қостанай облысы Федоров ауданы Пешковка ауылы) – ветеринария ғылымының докторы (1991), профессор (1994). *1951 Троицк мемлекеттік малдәрігерлік институтын бітірген. *1951-1954 Қостанай облысы Пешковка ауданында бас мал дәрігері *1954-1958 Меңдіқара малдәрігерлік лабораториясының директоры *1958-1965 Қостанай малдәрігерлік ғылыми-зерттеу станциясында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі *1965-1971 Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласындағы гельминтология лабораториясында аға ғылыми қызметкер *1971-1979 Жамбыл педагогика институтында лаборатория меңгерушісі *1983-1993 доцент, профессор (1994 жылдан) болып жұмыс істеген; *1979-1983 Ресейдің Қаратопырақсыз аймақ ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (қазіргі Нижний Новгород қ.) қызметін атқарды. Ғылыми еңбектер 1990 ж. «Заболевание овец, вызываемое ассоциацией кишечных цестод и клостридий и принципы его профилактики» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. "Қазақ энциклопедиасы"
Мұсайып Хұсайынұлы

Мұсайып Хұсайынұлы (1936 ж. т., Баян-Өлгей аймағы, Аққол ауылы) — күйші-композитор, дирижер. Алматы мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы; 1967) бітірген. Баян-Өлгий аймақтық қазақ музыкалы драма театрында музыкант, дирижер, театрдың көркемдік жетекшісі, бастығы (1958 — 92) сондай-ақ Моңғолия Композиторлар одағының қазақ бөлімшесін басқарған, 1967 — 92), 40-тан астам ән, романс, хор, кантата, поэма жазған. Оның * “Тың қыз” (1966, либреттосы А.Хандсурэндікі) бен * “Бүркіт” (1970, либреттосы Б.Лхасурэндікі) атты балеті мен * “Аяқталмаған ән” атты операсы (1991, либреттосы Б.Имашхандікі) Баян-Өлгий аймақтық қазақ музыкалы драма театрында қойылды. Хұсайынұлы осымен қатар * “Бірлестікшілер” (1971) мен * “Аталар аманаты” (1981) атты қойылымдардың музыкасын, симфониялық шығармалар * “Бөбектер рондосын” (1968), * “Жеңіс увертюрасын” (1972), күйлер: * “Мереке”, 1960; * “Шашу”, 1967; * “Өзгерген өлке”, 1969; * “Жеңіс”, 1972; * “Жәзира”, 1989; * “Атажұрт”, 1994; * “Аймағым алтын ордам”, * кантата 1990; * Азаттық туралы ән; * поэма 1979, романстар : * “Туған жер”, 1967, * Мәңгілік алау, 1986, * әндер Достарым 1968, * Сағындыңба 1963, * Елде жүрсем 1996, 30-дай концерттік би музыкаларын; сондай-ақ Шайқас алдында көркем фиьлм”, 1972), деректі (“Домбыра сазы”, 1982); “[Бүркіт]”, 1989) фильмдерге музыка жазды. Хұсайынұлының “Туған жер” (1977) мен “Өлгий әуендері” (1983) атты әндер жинағы моңғол тілінде жарық көрген. 1989 ж. “Сыбызғы сазы” атты фольклорлық-этнографиялық ансамблін құрды. Хұсайынұлы — Моңғолия қазақтары арасында музыка өнерін кәсіби деңгейде дамыту ісіне елеулі еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1992 ж. Қазақстанға қоныс аударып, Сарқант гуманитарлық колледжінде (1993 — 2000) ұстаздық қызмет атқарды. Моңғолияның Алтын жұлдыз және Еңбек Қызыл Ту ордендері, Еңбек Құрметі қатарлы мерекелік медалдар мен мемлекеттік Сый-сияпаттардың иегері. Дереккөздер
Хұсрау мен Шырын

“Хұсрау мен Шырын” — Алтын Орда дәуірінің әдеби мұрасы. Авторы — Құтб қыпшақ тайпасынан шыққан. Ол бұл шығарманы Низами Гәнжауидің парсы тілінде жазылған “Хұсрау уа Шырын” поэмасынан аударған. Поэма Хұсрау деген жігіт пен Шырын есімді қыздың арасындағы шынайы махаббатты баяндауға арналған. Хұсрау мен Шырын махаббаты — Әзірбайжан ақыны Низами мен үнді ақыны Әмір Хұсрау Дехлевиден бастап қазіргі уақытқа дейін жырланып келе жатқан тақырыптардың бірі.Таяу Шығыс пен Орта Шығыс, Кавказ мен Орталық Азия, үнді халықтарының фольклорында “Хұсрау мен Шырын” аңызы негізінде жазылған барлығы 50-ден астам поэма бар. Ақын-жазушылардың талай ұрпағының назарын аударған бұл аңыз ғасырлар өткен сайын сан түрлі өзгерістерге ұшырап, өңделіп отырған. Оның әрбір нұсқасы қайталанбас халық даналығымен толығып, сюжеттері де көп өзгерген. А.Н. Самоилович "Хұсрау мен Шырынды" Алтын Орданың әдеби ескерткішіне жатқызады. Египетте 1883 жылы осы шығарманың көшірмесі жасалған. Бұл әдеби мұрамен белгілі шығыстанушы Е.О. Бертельс Парижде танысқан. Әдеби ескерткіштің тілін түрік ғалымы профессор М.Фуад Капрюлюзаде Алтын Орданың XV ғасырдағы аралас оғыз-қыпшақ тіліне жатқы: Бұл шығарманы поляк ғалым академик Зайончковский зертеді. 1958 жылы ол қолжазбаны екі бөлі тұратын факсимилесімен, Tранкрипциясымен басып шығады. 1961 жылы толықсөздігін берген. Қ тәржімасын Низамидің "Хұсрау мен Шырынымен" салыстырды. жазба 90 тараудан тұрады. Дереккөздер
Хұтба

Хұтба — хатибтың жамағатқа айтқан уағызы. Хұтба Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбар заманында пайда болғанға ұқсайды, өйткені пайғамбардың өмірнамасында көптеген хадистерде Хұтба туралы сөз болады. Хұтба негізінен жұма намазға жиналған қауымға немесе діни мерекелерде оқылады. Хұтбаны имам-хатиб мінберде тұрып оқиды. Хұтбаның саяси мәні де бар, уағызда ел басқарушының саясаты мен елдің ынтымағы сөз болады. Дереккөздер
Владимир Константинович Родостовец

Владимир Константинович Родостовец (16.5.1926, Украина, Запорожье облысы Васильевка ауылы – 1998, Алматы қ.) – экономика ғылымының докторы (1971), профессор (1971). *1958 Бүкілодақтық сырттан оқытатын экономика институтын бітірген. *1963-1964 ҚазМУ-да аға оқытушы, деканның орынбасары (қазіргі ҚазҰУ), *1963-1964 және 1976–1983 Алматы халық шаруашылығы институтында декан (қазіргі Қазақ экономикалық университеті), *1964-1966 доценттің міндетін атқарушы *1966доцент *1967 жылдан кафедра меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектер Родостовецтің ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – өнеркәсіп пен ауыл шаруашлығы өндірісіне есеп жүргізу және талдау. Алматы қаласында Родостовецтің есімімен көше аталады. Дереккөздер
Николай Владимирович Радостовец

Николай Владимирович Радостовец (15.12.1955 жылы туған, Алматы қ.) – экономика ғылымының докторы (1989). *1976 Алматы халық шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ экон. университеті) бітірген. *1976-1991 Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Экономика ғылыми-зерттеу институтында экономист, кіші ғылым қызметкер, ғалым-хатшы, сектор меңгерушісі *1991-1996 ҚР Антимонополия саясаты жөніндегі мемлекеттік комитетті төрағасының орынбасары *1996-1997, 1997-1998 ҚР Баға және антимонополия саясаты жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы *1997 ҚР Сауда және экономикалық вице-министрі *1998 ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлігінде комитет төрағасы *1998-1999 министрі *1999-2000 ҚР Еңбек және әлеумет қорғау министрі *2001-2003 Еуразия өнеркәсіп ассоциациясының төрағасы, вице-президенті *2003 жылдан Қазақстан экспортерлері ассоциациясының төрағасы қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 1989 ж. «Трудовая активность: природа и социально-экономический механизм реализации» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер
Кокс химиясы

Кoкcoxимия - тaбиғи жaнapмaйлapды (тac көмip) кoкcкe қaйтa өңдeу жәнe кoкcтeу әдiciмeн бacқa дa бaғaлы өнiмдepдi aлумeн aйнaлыcaтын xимия жәнe xимиялық өндipic aумaғы. Кoкcoxияның нeгiзгi өнiмдepiнe (кoкcтeн бacқa) - кoкcты гaз, шикi бeнзoлдың, тac көмip шaйыpының, aммиaктың (aммиaкты тыңaйтқыштap) қaйтa өңдeу өнiмдepi ; oлapдың 80- гe жуық aтaулapы бap ( шaмaмeн 160 түpi). Кoкcoxимиялық өнiмдep cияқты өнiмдep қaтapын мұнaйxимиялық өндipicтepдeн aлaды. Кoкcтeу төмeн кaлopиялы нeмece жoғapы кaлopиялы гaздapмeн қыздыpылaтын жaғapғы өндipicтiк кoкcтiк пeштepiндe жүpгiзiлeдi. Кoкcтeу шикiзaтынa пicipiлугe бeйiм apнaйы тacкөмipдiң copттapы қoлдaнылaды. Бipaқ мұндaй көмipлepдiң тaпшылығынaн кocтeу aлдындa әp түpлi көмip copттapынaн қocпa яғни шиxтaны дaйындaйды. Шиxтa құpaмынa өздiгiнeн кoкcтeнбeйтiн көмipлepдiң бeлгiлi бip мөлшepi eнгiзiлeдi, бipaқ мұндaй eceппeн шиxтaның caндық caпacы кoкcтeу пpoцeciн қaлыпты жүpгiзe aлу кepeк. Көмipдiң жәнe oның микpoкoмпoнeнттepiнiң opгaникaлық мaccacы – көп кoмпoнeнттi гeтepoгeндi жүйe бoлып тaбылaды. Oның бipкeлкi бoлмaу ceбeбi көмipдiң түзiлy жaғдaйлapы мeн бacтaпқы зaттapдың құpылыcының әp түpлiлiгiнiң caлдapынaн бoлaды. Көмipдiң opгaникaлық мaccacының құpылымды бyындapы apoмaтты қocылыcтapдың гидpoaлкилoкcи тyындылapымeн, coндaй-aқ aлифaтты, гeтepoциклдi жәнe eдәуip нaфтeндi тoптapмeн көpceтiлeдi. Әp түpлi зaттapдың coпoликoндeнcaциялaнyы apқылы түзiлгeн бipқaлыпты eмec құылымды жoғapы мoлeкyлaлық қocылыcтap ocы бyындapдaн тұpaды [ Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Төлеген Қазезұлы Раисов

{{Ғалым } { } }} Төлеген Қазезұлы Раисов (21 сәуір 1945 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Үлкен нарын ауданы, Жұлдыз) – қазақстандық гельминтолг-паразитолг, биолог ғалымы. Биололгия ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1998). Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы. Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері. ҚР Денсаулық сақтау ісінің Үздігі. Толығырақ *1945 жылы 21 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Үлкен нарын ауданы Жұлдыз ауылында дүниеге келген. *1968 жылы Семей мемлекеттік медицина институты *1973 жылы Харьков атындағы медицина институтының аспирантурасын бiтiрген. Еңбек жолы *1968-1970 жылдары Семей мемлекеттік медицина университетінде ассистент *1973-1987 жыдары доцент, кафедра меңгерушісі, проректор ректор *1987–2002 жылдары Семей мемлекеттік медицина институтының ректоры; *2002 жылдан Семей мемлекеттік медицина университетінің медициналық биология кафедрасының меңгерушісі және ректордың кеңесшісі қызыметінде; Ғылыми еңбектер Оның негiзгi ғылыми еңбектерi гельминтоздың патогенезiн, одан сақтану және оны емдеу жолдарын зерттеуге арналған. Раисов паразит пен иесiнiң арасындағы өзара байланысты (трихинеллез және эхинококк ауруларын) зерттеп, диагностикасын қоюдың және оны емдеудiң әдiстерiн жетiлдiрдi. Шалғай аймақтарда тұратын тұрғындардың денсаулығына ядролық сынақ полигонының радиациялық факторларының әсерiн зерттеумен шұғылданады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның iшiнде 4 монографияның («Патология при гельминтозах» 1991; «Иммуногенетическая структура жителей районов, прилегающих к территории Семипалатинского испытательного полигона», 1999; «Балалар организмiнiң гистологиялық ерекшелiктерi», 2000; т.б.), 4 өнертапқыштық куәліктің авторы. Ғылыми атақтары *1991 жылы Биология ғылымдарының докторы (ғылыми атағы); *1991 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді. *2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Мемлекеттік марапаттары *1994 жылы Сергеев атындағы РФ ғылым академиясының сыйлығының лауреаты; *1998 жылы ебасының жарлығымен «Қазақстанның Еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері» құрметті атағы берілді; *1997-1999 жылдары ҚР ғылым саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері; *1998 жылы «Астана» медалі; *2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі; *2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; *2012 жылы Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы (құрметті атағы берілді); *ҚР Денсаулық сақтау ісінің Үздігі; *Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері; * "Денсаулық сақтау ісіне қосқан үлесі үшін" медалі (ҚР Денсаулық сақтау министрлігі); * "Алтын дәрігер" құрметті атағы; *Семей мемлекеттік медицина университетінің Еңбек сіңірген құрметті профессоры; *РФ Ломоносов атындағы орденінің иегері; *ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің құрмет грамотасы және т.б көптеген алғыс хаттармен марапатталған. Дереккөздер
Аркадий Борисович Райз

Аркадий Борисович Райз (27.7.1899, Украина, Одесса облысы Балта қаласы – 23.2.1995, Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1943), профессор (1945), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). *1926 Украинадағы Одесса медицина институтын бітірген. *1951-1976 Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина универститеті) кафедра меңгерушісі *1976-1987 ғылыми кеңесші болды. Ғылыми еңбектер Негізгі ғылыми еңбектері хирургия мәселелеріне арналған. Райз асқазанға, өңешке түскен ойық жаралар мен өкпе-бауырдағы уытты ісіктердің пайда болуы мен таралу ерекшеліктерін анықтап, одан сақтану әдістерін жетілдірді. Қатерлі ісікті хирургиялық жолмен емдеудің тәсілдерін ұсынды. 110 ғыл. жарияланым мен 4 монографияның авторы. 2- Марапаттар Дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жалтырату

Жалтырату— кез келген заттың бетін жылтырату үшін ысқылап өндеу. Жиһаздардың бетін жылтырату үшін паста, сұйық және эмульсия түріндегі арнаулы жылтыратқыш заттар қолданылады. Олардың құрамына силикондар, эмульсияландырғыш, тұрақтандырғыш гидрофобияландырғыш қоспалар қосады. Балауыздар мен балауыз тәріздес заттар жиһаздардың бетіне жылтырайтын, тұтынуға төзімді қабыршақтар түзеді, силикондардың суға төзімділігі мен жылтырағыштығын арттырады. Дереккөздер
Майбалық көлінің минералды суды

Майбалық көлінің минералды суды Майбалық көлінің минералды суды — Ақмола облысы Бурабай кентінен батысқа қарай 6 км жерде орналасқан минералды су қоры. Ауданы 1 км², ең терең жері 6 м. Тік жағалары түп және борпылдақ жыныстардан тұрады, маусымдық жауын-шашын мен жер асты суларымен толығады. Көлдің хлоридті-сульфатты суында 17,5 мг/л бром бар. 1913 — 70 ж. су деңгейінің 2 м-ден артық төмендеуінен судың жалпы минералдары 6,6 г/л-ден 25,9 г/л-ге дейін артты. Көл суы гастрит, т.б. ауруларды емдеуге пайдаланылады. Химмялық құрамы мен шипалық қасиеті жағынан Майбалық көлінің минералды суды республиканың бірсыпыра бальнеолды курорттарында қолданылатын судан кем түспейді. 1968 — 70 ж. көл маңында бұрғыланған ұңғымалар нәтижесінде біршама тереңде жатқан, құрамы хлорлы-сульфатты, натрийлі-магнийлі, натрийлі, минералдары 5,8 — 152,2 г/л, бром мөлшері 3 — 137,2 мг/л су бар екендігі анықталды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Кола түбегі

Кола түбегі — Ресейдің еуропалық бөлігінің солтүстік-батысындағы түбек. Географиялық орны Мурманск облысы жерінде. Түбекті айнала Баренц теңізі мен Ақ теңізі сулары шайып жатыр, ауданы 100 мың км²-дей. Геологиялық құрылымы Тектоникалық тұрғыдан Балтық кристалдық қалқанының шығыс бөлігін қамтиды. Кембрийге дейінгі гнейс, гранит және тақтатастан түзілген. Жер бедері Жер беті біршама биіктігі Батыс бөлігі төбелі жазық (400 – 500 м). Ландшафтысында араларын ірі көлдер бөлген тау массивтері (Хибин, абсолютiк биіктігі 1191 м, Лобозеро тундрасы, 1120 м, Мончетундра, 1114 м, т.б.) көтеріліп тұрады. Орталық бөлігінде Кейва суайырық қырқасы өтеді. Шығысы белесті үстіртті. Климаты, өсімдік жамылғысы Климаты Нордкап жылы ағысына байланысты жұмсақ. Өзендерінің суы мол, шоңғалдар жиі кездеседі. Солтүстігінде тундра, орталығы мен оңтүстігінде орманды тундра мен тайга ландшафтысы таралған. Апатит, никель, т.б. кен орындары бар. Ең ірі қаласы және порты – Мурманск. Дереккөздер
Талжан Пердешұлы Райымбердиев

Талжан Пердешұлы Райымбердиев (13.4.1958 жылы туған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Қызылту а.) – инженер-механик, техника ғылымының докторы (1998), профессор (2003), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2008). *1981 Қазақ химия-технологиялар институтын бітірген соң осы институтта оқытушы (1981–1984), *1984-1985 Ленинград политехникалық институтында стажер-ізденуші (қазіргі Санкт-Петербург), *1985-1988 аспирант *1988-1989 инженер, *1989-1990 Қазақ химия-технолиялар институтында оқытушы *1990-1994 аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, *1994-1996 доцент *1996-1999 Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде доцент *1999-2001 профессор *2001-2002 ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры және оның орынбасары, ғылыми орталықтың жетекшісі *2001 Қазақ көлік және коммуникация академиясында декан *2002 Халықаралық қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі (2002), ғылыми-әдістемелік (2002) пен оқу-әдістемелік (2003) және тәрбие (2003–04) жұмыстары жөніндегі орталықтың директорының орынбасары, *2004-2006 вице-президенті *2006-2007 Түркістан Гуманитарлық ғылымдар және бизнес институты қызметтерін атқарды. *2007-2008 Жаратылыстану және медицина институтының директоры қызметтерін атқарды. *2008 жылдан Халықаралық қазақ-түрік универтінің ғылыми және халықаралық қатынастар жөніндегі вице-президенті. Ғылыми еңбектер «Малоцикловая прочность элементов конструкции машин при сложном напряженном состоянии, термомеханическом нагружении и ползучести» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Райымберидевтыңтің ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – күрделі кернеу жағдайында қайталанған айнымалы күш шарттарында машиналар мен құрал-жабдықтар элементтерінің иілімділігі және беріктігі мәселелері. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Майдажелек

Майдажелек , эригерон – астралылар тұқымдасына жататын көп (кейде бір) жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда жазық жерлер мен қыратты далаларда, альпі шалғындарында өсетін 31 түрі бар. Бұлардың биіктігі 1 м-дей. Тамыры өзекті, ұршық тәрізді. Сабағы бұтақты, түзу, қабықты. Жапырақтары қияқ тәрізді, ұзынша әрі сүйір, олар сабаққа қарама-қарсы орналасады. Ақ, сары, қызғылт, көгілдір, күлгін түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Кейде гүлдері ашылғаннан кейін басқа түске (мыс., сары қызыл түске, ал қызғылт гүл ақшылға) өзгереді. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Тұқымшасында 1 — 2 қатардан тұратын қылтанды айдаршасы болады. Майдажелек негізінен әсемдік үшін өсіріледі. Өсімдік гүлдеген кезде жиналған мүшелерінде эфир майы болады, сондықтан оны медицинада дәрі жасауға пайдаланады. Майдажелектің кейбір түрлері — арамшөп космополит өсімдіктер (мыс., Канада Майдажелекгі, т.б.). Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Кола шығанағы

Кола шығанағы (орыс: Кольский залив) — Баренц түбегіндегі шығанақ, Кола түбегінің солтүстік жағасында. Ұзындығы 57 км, ені шығанаққа кіре беріс тұсында 7 км, оңтүстік бөлігінде 1 км-ге жуық. Тереңдігі 200–300 м. Шығанаққа Тулома және Кола өзендері құяды. Жарты тәулікте су деңгейі бір рет қана көтеріледі (4 м). Қыста қатпайды. Мұнда Североморск және Мурманск порттары орналасқан. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Болат Омарғазыұлы Райысысов

Болат Омарғазыұлы Райысысов (13.6.1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы) – ауыл шаруашылығы доктор (2002), профессор (2003). *1976 Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтының агрохимиялық және топырақтану факульеті (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) мен *1988 Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1988) бітірген. *1976-1979 «Союзгипрорис» жобалау институтында инженер *1984-1988 Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер *1992-1995 Қызылорда агроөнеркәсіптік өндіріс инженерлері институтында доцент (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) *1995-2003 кафедра меңгерушісі *2003 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде проффессор қызметтерін атқарады. Ғылым еңбектері «Қазақстанның Арал өңірінде күріш өсірудің аймақтық технологиясын ғылыми негіздеу және жетілдіру» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының бағыты – Арал өңірі жағдайында ауыл шаруашылығы дақылдарын өңдеудің экология кауіпсіз технологияларын зерттеу мәселесі. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Майдандық қазақ газеттері

Майдандық қазақ газеттері Майдандық қазақ газеттері — 2-дүниежүзілік соғыс кезінде майдандағы қазақ жауынгерлеріне арналып шыққан әскери газеттер. Жауынгерлер арасында ақпарат таратуда, ұйымдастыру іс-шараларын жүргізуде Майдандық қазақ газеттерінің маңызы зор болды. Қазақ тілінде барлығы 20-ға жуық газет жарық көрді. Олар 1942 — 45 ж. шығып тұрған: *“Отан үшін” (Солтүстік-Батыс майданы) *“Жауға қарсы аттан” (1-Балтық жағалауы майданы) *“Суворовшы” (2-Балтық жағалауы майданы) *“Отанды қорғауда” (Ленинград майданы) *“Совет жауынгері” (3-Украин майданы) *“Қызыләскер ақиқаты” (Батыс, кейін 3-Белорус майданы) *“Отан намысы үшін” (1-Украин майданы) *“Майдан правдасы” (Волхов майданы) *“Жауды жоюға” (Брянск майданы) *“Сталин туы” (Оңтүстік, кейін 4-Украин майданы) *“Сталиндік жауынгер” (Приморье тобы, кейін Приморье соғыс округі) *“Отан үшін ұрысқа” (Карелия майданы) *“Дабыл” (Қиыр Шығыс майданы), т.б. Газет беттерінде 2-дүниежүзілік соғыстың барысы, елдегі хал-ахуал, қазақ жауынгерлерінің майдан даласындағы ерлік істері, т.б. мәселелер көтерілді. Газеттерді шығаруға: *Қ.Әбдіқадыров *Д.Әбілев *Ж.Молдағалиев *С.Мәуленов *С.Сейітов *Ж.Жұмақанов *Ы.Дүйсенбаев *С.Машақов *Ә.Бектемісов *Қ.Сағындықов *М.Дінішев *О.Құдышев *Б.Жұмағалиев *Қ.Шәріпов, т.б. ақын, жазушы, журналистер атсалысты. Дереккөздер
Андрей Андреевич Колесников

Андрей Андреевич Колесников (23.2.1918 жылы туған, Қырғызстан, Қарақол қаласы) – кинооператор, Қазақстанның еңбек сіңшрген өнер қайраткері (1971). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1937 жылдан Алматы кинохроника студиясында (қазіргі “Қазақфильм” киностудиясы) оператор. Ол, негізінен, шежірелік-деректі фильмдер түсірді. Колесниковтың таңдаулы операторлық еңбектері қатарында “Қазақстан миллиарды үшін күрес” (1956), “Мәскеудегі қазақ өнерінің мерекесі” (1962), “Мәскеудегі қазақ өнерінің апталығы” (1964), “Жеңіс күні” (1965), “Армениядағы әдебиет пен өнер онкүндігі” (1967), “Үлкен Қапшағай” (1969), “Медеу”, “Ерлікке толы түн мен күн” (1973), “Мұхтар Әуезов туралы сөз” (1978), “Халықтар достығының мерекесі” (1983) фильмдері бар. Колесников шежірелік-деректі кино саласында оператор-режиссер әрі сценарист ретінде де еңбек етіп, “Үлкен химия” (1963), “Жетісу маржандары” (1968), “Қазақстанның қой шаруашылығы” (1974), “Үндістанмен кездесу” (1978) ленталарын жасады. 1- және 2-дәрежелі “Отан соғысы” орденімен, медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Мәлік Мырқасымұлы Рақымбаев

Мәлік Мырқасымұлы Рақымбаев (9.11.1949 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Жаңаталап а.) – техника ғылымының докторы (2002). *1973 Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. *1973-1987 Қазақ минералды шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында инженер, *1987-2000 «Казнедра» АҚ-да департамент бастығы және «Қазақстанкаспийшельф» АҚ-да бас маман болды. *2000 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Сейсмология ин-тындағы «Геодинамикалық зерттеулер орт-ның» директоры қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 60-тан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы. Пайдаланыған әдебиеттер
Любовь Яковлевна Майзель

Любовь Яковлевна Майзель (21.12.1908, Беларусь, Гродно облысы Волковск — 25.8.1978, Алматы) — актриса. ҚазКСР халық артісі (1955). Өмірбаяны * 1925 — 28 ж. Харьковтың Пролеткульт театры студиясында оқып, өнер жолын осы театрда бастады. * 1934 жылдан қазіргі Лермонтов атындағы орыс академиялық драма театрында қызмет етті. Майзель орыс және шетел драматургтерінің шығармаларымен қатар қазақ жазушыларының пьесаларында Сәруар, Көклан (М.Әуезов, “Түнгі сарын” мен “Қарақыпшақ Қобыланды”), Қаныкей (Әуезов, Л.С. Соболев, “Абай”), т.б. рөлдерді ойнады. Марапаттары “Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жаңғақтар

Жаңғақтар — жоғары калориялы жемістер. Олардың неғұрлым көп тараған түрлері: грек жаңғағы, физалис жаңғағы, талшын жаңғағы, кешью жаңғағы, орман жаңғағы, бадам, пісте, су жаңғағы. Кондитер өнеркәсібінде жаңғақтар көп қолданылады. Олардан көптеген кәмпиттік жаңғақтық массалар, карамель салмалары жасалады, шоколадқа қосады, грильяжды массалар дайындайды, көптеген шығыс тәттілерін жасайды және қамырларға қосады. Жаңғақтардың құрамында май және ақуыз көп болады. Сондықтан олардың тамақтық құндылығы жоғары. Жаңғақтар қуырылып та, шикілей де пайдаланылады. Қуырылған жаңғақтардың иісі мен дәмі жақсарады. Грек жаңғағын ғана қуырмайды. Себебі оны қуырса жағымсыз дәм пайда болады. Жаңғақтар бүтін, жармаланған немесе ұнталған күйінде қолданылады. Суреттер жинағы Дереккөздер Тағы қараңыз * Жаңғақтар тұқымдасы * Дән
Зифа Мәтенқызы Рақымбекова

Зифа Мәтенқызы Рақымбекова (7.7.1940 жылы туған, Қарағанды қ.) – техника ғылымының докторы (1997), профессор (2001), Халықараралық ақпараттандыру академиясының академик (1998). *1963 Қарағанды политехникалық институтын ( қазiргi Қарағанды мемлекеттік техникалық университетi) бiтiрген соң осы институтта (1963–1973); *1973 жылдан Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) ғылыми-педагогикалық қызметтермен айналысты. Ғылыми еңбектер «Нелинейные стержневые системы за пределом упругости» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негiзгi ғылыми жұмыстары серпiмдiлiк шегiнен тыс сызықсыз инженерлік есептердi шешу әдiстерiне арналған. Нәтижелерi құрылыстарда, өнеркәсiп орындарында iс жүзiнде қолданыс тапты. Материалдар кедергiсi тақырыбы бойынша жоғары оқу орындарына арналған қазақ тiлiндегi оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Шығармалар: Изгиб балок за пределом упругости, А.-А., 1980; Нелинейные стержневые системы за пределом упругости, А.-А, 1982; Материалдар кедергiсi терминдерiнiң орысша-қазақша түсiндiрме сөздiгi, А., 1993. Дереккөздер
Майкельсон тәжірибесі

.]] Майкельсон тәжірибесі Майкельсон тәжірибесі, Жер қозғалысының жарық жылдамдығына әсерін өлшеу мақсатымен америкалық физик А.Майкельсон (1852 — 1931) жүргізген (1881). 19 ғ-дың аяғына дейін физика ғылымында жарық белгілі бір әмбебап әлемдік орта — эфирде таралады деген көзқарас қалыптасып тұрды. Мұның үстіне бірқатар құбылыстар (жарық аберрациясы, Физо тәжірибесі) негізінде эфир қозғалмайды не қозғалған дене эфирдің белгілі бір бөлігін өзімен ілестіре кетеді деген қорытындылар жасалды. Қозғалмайтын эфир жөніндегі гипотеза бойынша, Жер эфир ішінде қозғалғанда, “эфир желі” байқалуға тиіс, әрі жарық жылдамдығы жарық сәулесінің Жердің қозғалу бағытына қарағандағы бағытына ғана тәуелді болуға тиіс. Майкельсон тәжірибесі тең иінді Майкельсон интерферометрінің көмегімен жүргізілді. Оның бір иіні Жер қозғалысының бағыты бойынша, екіншісі оған перпендикуляр бағытта орналастырылды. Егер эфир қозғалмайтын болса, онда приборды 90-қа бұру кезінде сәуле жолдарының айырымы таңбасын өзгертуі керек және интерференция бейне (картина) ығысуы тиіс еді. Бірақ интерференция бейненің ығысуы байқалмады, яғни Майкельсон тәжірибесі теріс нәтиже берді. 1885 — 87 ж. Майкельсон мен оның отандасы Э.У. Морлидің аса үлкен дәлдікпен жасаған тәжірибесі де бастапқы тәжірибенің нәтижесін қайталады. 1964 ж. өзге америкалық физиктер жарық көздері ретінде аса жоғары дәрежелі монохроматты және кеңістіктік когерентті сәулелер беретін бірдей екі гелий-неонды лазерлерді пайдаланып, Майкельсон тәжірибесін қайталап, дәлдігі бұрынғыдан да жоғары теріс нәтиже алды. Классикалық физика Майкельсон тәжірибесінің теріс нәтижесін түсіндіруге дәрменсіз болды әрі қозғалыстағы орталардың электрдинамикасының ешбір құбылыстарымен үйлестіре алмады. Салыстырмалық теориясында жарықтың таралу жылдамдығының барлық инерциалдық санақ жүйелерінде тұрақты болуы, көптеген тәжірибе нәтижелерімен расталған постулат ретінде қабылданды. Пайдаланған әдебиет * Қазақ энциклопедиясы
Марат Есімғалұлы Рақымбердиев

Марат Есімғалұлы Рақымбердиев(1945 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қала) – физика-математика ғылымының доктор (1992),проффессор (1997). *1969 Мәскеу мемлекеттік университетін *1974 аспирантурасын бітірген. *1974-1991 Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтында кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер *1991-1994 ҚР Ғылым Академиясының Ғарыштық зерттеулер институтында лаборатория меңгерушісі институт директорының орынбасары (1994), *1995 ҚР Ғыл. министрлігі Ғылым Академиясының Қолданбалы және теория математика институтында лаборатория меңгерушісі , одан кейін Физика-математика бөлімшесінің академик-хатшысы міндетін атқарушы болды. Ғылыми жұмыстар «Устойчивость и распределение показателей Ляпунова» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Ғабдұлман Матов

Ғабдұлман Матов (1914, бұрынғы Орал облысы Жәнібек ауданы — 1942, Харьков қ. маңы) — дирижер, домбырашы, сазгер, Қазақтың халық аспаптары оркестрінің негізін қалаушылардың бірі. * Ол жасынан Құрманғазы, Мәмен, Түркеш, Мүсірәлі, Сейтек, Соқыр Есжан, т.б. өнерпаздардың күйлерін домбырада шебер орындаған. * 1934 ж.Алматыда өткен халық өнерінің Бүкілқазақстандық 1-слетіне қатысып, күйшілік өнерімен көзге түсті. * Матов халық аспаптар оркестріне домбырашы болып қабылданып, кейінірек көмекші-ассистент дирижері, домбырашылар тобының концертмейстрі болды. * 1935 ж. Балқаш қалсында, ал 1939 ж. Қарағанды қаласында халық аспаптар оркестрлерін ұйымдастырды. Ол * “Қарабас” * “Жастық шақ” атты күйлер * “Отан үшін” * “Біз жеңеміз” * “Туған жер”, т.б. әндерді шығарған. Дереккөздер
Жаңғақ қосылған кекс

Жаңғақ қосылған кекс. Үн еленеді. Ұнталған жаңғақ, мейіз, қант қосылып, жұмыртқаның ақ уызы құйылады да, әбден араластырылады. Алдын ала май жағылып, үн себілген формаға құйылады. Температурасы 230—240° С градус қуыру шкафына немесе духовкаға қойылып, 40— 50 минут пісіріледі. Содан соң жақсылап суытылады. Шай дастарқанына қойылады. 1,5 кесе ұнға — 2 жұмыртқаның ақ уызы, 1 ас қасық қант, жарты кесе ұнталған жаңғақ, 2 ас қасық мейіз. Дереккөздер
Су тұщыту

Су тұщыту-шаруашылыққа, ауыз суға қажет тұщы су алу үшін табиғи судағы тұз мөлшерін (1 г/дм3-ге дейін)азайту. Су тұщытудың: суды буландыру, катыру, ион алмастыру, электроионит әдістері бар. *Cу жұмсарту – кермек судағы тұз мөлшерін мейлінше азайту арқылы оны шаруашылық мақсаттары мен ішуге жарамды ету әдісі . Су тұщытудың бірнеше физикалық әдістері (буландыру, қатыру, ион алмастыру, электронит) бар. Буландыруда тұзды су буын арнайы қондырғыларда конденсациялайды. Кейде күн сәулесінің қуатын да пайдаланады. Тұзды судың қату және еру ерекшелігіне сүйеніп қатыру әдісін қолданады. Себебі еру кезінде бірінші ащы кристалдар еріп, бөлінеді. Су тұщытудың химиялық әдістерінде тұзды су химиялық қосылыстардың ерітінділерімен өңделеді. Мысалы, әк-сода әдісімен тұндырылған тұздарды натрий фосфатымен (фосфат әдісі) өңдейді: 3Ca(HCO 3 ) 2 +2Na 3 PO 4 =6NaHCO 3 +Ca 3 (PO 4 ) 2 3CaCl 2 +2Na 3 PO 4 =6NaCl+ +Ca 3 (PO 4 ) 2 **Ион алмастыру әдісі қолдан жасалған катиониттер мен аниониттердің кермек судағы тұздармен алмасу реакциясына негізделген. Бұл әдісте кермек суды катионит қабатынан өткізеді, сонда Ca 2+ , Mg 2+ иондары Na+, H+, NH 4+ иондарымен алмасады. *Жасанды катиониттер алу жөніндегі академик Е.Ерғожиннің қазақстандық мектебінің зерттеулері отандық және шетелдік ғылыми және тәжірибелік ортада кеңінен танылды. Су тұщытудан басқа су тазартудың мөлдірлендіру, залалсыздандыру, газсыздандыру, әдістері белгілі. Дереккөздер
Берік Серікбайұлы Рақымов

Берік Серікбайұлы Рақымов (25.12.1958 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Айшырақ ауылының Алтынбұлақ бөлімшесі) – филология ғылмының докторы (2000), профессор (2005). *1981 Қарағанды мемлекеттік университетінің филология факульетін бітірген *1984-1985 Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданындағы №12 орта кәсіптік-техникалық училищеде комсомол комитетінің хатшысы, оқытушы *1985-1996 «Жаңа-Арқа» ауданы газетінің жауапты хатшысы *1986 Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы *1987-1994 аға оқытушы *1994-1996 деканның орынбасары *1996-1998 кафедра меңгерушісі *2000 доцент қызметтерін атқарды. *2007 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінде декан. Ғылыми еңбектер «Тарихи жырлардың поэтикасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми жарияланымдары, оның ішінде монографиясы («Тарихи эпос табиғаты. Қазақ тарихи жанрларының поэтикасы», Қарағанды, 1999), оқу құралдары бар. Дереккөздер
Жаңғақ қосылған печенье

Жаңғақ қосылған печенье. Ас содасы араластырылған ұн стол үстіне еленіп, үйіледі де, қаймақ, сары май, жұмыртқа, қант, тұз, тәтті айран, қуырылған жаңғақ және мейізбен араластырылып, қамыр иленеді. Иленген қамыр 15—20 минут салқындатқан соң бөліктерге бөлініп, батон формасында жайылады да, үн себілген металл табаға салынады. Батонның қалындығы 5—6 см болады. Бетіне жымырта жағылып, қуырылмаған жаңғақ себіледі. 240—250° С температурада пісіріледі. 5 кесе ұнға — 1,5 кесе қаймақ, 250 г сары май, 6 жұмыртқа, 0,5 шай қасық сода, 1 кесе қант, 1 кесе мейіз, 1 кесе ұнтақталған жаңғақ, 4 ас қасық тәтті айран, шай қасықтың 1/3 бөлігіндей тұз. Тағы қараңыз Жаңғақ қосылған кекс Дереккөздер
Жаңқа

Жаңқа, жоңқа (Стружка) - кесетін құралмен бетінен сыдырылып алынған ағаш, металл және т.б. материалдардың жұқа, жіңішке қабаты. Қызылша қантын өндіруде қызылшаны арнаулы машинада тілімдеп жоңқалап, ондағы қант шырынын сумен шайып алады. Дереккөздер
Сутышқан

Сутышқан, су егеуқұйрығы – аламантәрізділер тұқымдасының бір туысы. 4 түршесі анықталған. Қазақстанның батыс, солтүстік, орта, оңтүстік-шығыс аудандарына таралған. Теңіз деңгейінен 2800 м-ге дейін көтеріле алады. Құрлықта, суда тіршілік етеді. Денесінің ұзындығы 14 – 25 см, құйрығының ұзындығы 15 см-дей. Түсі қара қоңыр. Жаз айларында інді, ұяны паналап, өзен-көл жағалауындағы және судағы өсімдіктерді, ал қыста – ағаш тамыры мен қабығын қорек етеді. Қорек іздеуге түнде шығады. Жылына 4 – 6 рет, әр жолы 6 – 8-ден (кей жағдайда 14-ке дейін) балалайды. Егістікке, орман мен бау-бақшаға үлкен зиян келтіреді. Жан-жануарлар арасына туляремия ауруын таратады. Терісі аса бағалы болмаса да аз мөлшерде ауланады. Дереккөздер
Суфлер

Суфлер(– үрлеу) – алдын ала салыстырылған пьеса мәтіні арқылы спектакль немесе репетиция барысын бақылайтын әрі қажетті жағдайда актердің ұмытып қалған сөзін есіне салып отыратын театр қызметкері. Ол көрермендер көзінен тасалау, арнайы жасалған орында отырады. 20 ғасырдың басына дейінгі театрларда (әсіресе, провинцияларда) көбіне коммерциялық мақсатты көздегендіктен, спектакль қысқа мерзімде, асығыс дайындалды. Осыған байланысты әрбір спектакль суфлер көмегімен жүргізілді. Суфлер 1920 – 1930 жылдардағы қазақ театрында да бой көрсетті. Қазіргі заманғы театр қойылымдарында суфлерлік қызмет пайдаланылмайды. Дереккөздер
Сухайла

Сухайла (т.-ө. ж. б.) – парсы тіліндегі ортағасырлық “Иманкули хан-наме” шығармасы авторының бүркеншік есімі. Оның шын есімі және қайда туып өскені жайлы мәлімет сақталмаған. Сухайланың шығармасы Аштрахан әулетінің өкілі Иманқұл ханға арналып, 86 тараудан тұратын өлең түрінде жазылған. Шығармада қазақ хандығы жайлы мәліметтер де берілген. Ондағы мәліметтер Есім хан мен Тұрсын хан арасындағы қақтығыстардың барысын, Сырдария бойындағы қалалар үшін қазақ билеушілерінің жүргізген күресін тереңірек түсінуге ықпалын тигізеді. Дереккөздер
Төлебай Қосабекұлы Рақыпбеков

Төлебай Қосабекұлы Рақыпбеков (13.2.1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Қарасу а.) – медицина ғылымының докторы (2001), профессор *1976 Семей мемлекеттік медцина институтын (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы), *1994 ҚазҰУ-ды бітірген. *1999 Жезқазған мемлкеттік университетін бітірген. *1976-1977 Лениногор полиметалл комбинатында интерн *1977-1990 «Лениногорқорғасынқұрылыс» тресінде ординатор, терапевт, бас дәрігердің орынбасары *1990-1993 ҚР Жоғары Кеңесі комитеті төрағасының орынбасары, *1994-1997 Жезқазған облысы денсаулық сақтау департаментінің бастығы *2000-2002 ҚР Мәдениет, білім және денсаулық сақтау минилігінде Денсаулық сақтау комитетінің төрағасы, ҚР Премьер-министрінің кеңесшісі болды. *2002 жылдан «Қазақстан темір жолы» ЖАҚ-да басқарма бастығы қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер «Теоретические основы и практика развития новых экономических отношений в здравоохранении Республики Казахстан» деген тақырыпта докторлық диссртация қорғады. Дереккөздер
Сухорабовка

Сухорабовка — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл, Сухорабов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сергеев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1076 адам (526 ер адам және 550 әйел адам) болса, 2009 жылы 649 адамды (315 ер адам және 334 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесін 1911 жылы Полтава губерниясынан (Ресей) келген шаруалар қалаған. 1929 жылы бұл жерде “Марс” ұжымшары құрылды. 1963–1996 жылдары астық өсірумен айналысатын Н.Быковский атындағы кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Сухорабовкада ұжымдық кәсіпорын ұйымдасты. Дереккөздер
Алшынбай Рақышев

Алшынбай Рақышев (19.4. 1931 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Т.Әубәкiров ауылы — 21.4.2020) – медицина ғылмының докторы (1968), профессор (1969), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академик (2003). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан. *1956 Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бiтiрген. *1956-1964 Осы институтта аспирант, ассистент,Целиноград мемлекеттік медицина институтында (қазiргi Ақмола мемлекеттік медицина академиясы) аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі, *1964-1968 оқу істері жөніндегі проректоры *1969-1977 қазiргi Қазақ ұлттық медицина университетiнде кафедра меңгерушiсi, оқу iстерi жөнiндегi проректоры *1994-1995 Халықаралық қазақ-түрік университетінің вице-президенті болып жұмыс iстеген. *1978 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер «Источники формирования тазового сплетения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негiзгi ғылыми еңбектерi адамның жүйке клеткаларының морфологиясын зерттеуге арналған. Рақышев вегетативтiк жүйке жүйесiнiң морфологиялық-функционалдық құрылымдарын, шеткi жүйке жүйесiнiң регенеративтiк қабiлетiнiң жолдары мен ерекшелiктерiн зерттедi. Гелий-неон лазер сәулелерiнiң жүйке және тамыр жүйелерiне әсер ететiн заңдылықтарын анықтады. 30 жылдан астам ұлттық медицина терминдерi мен атауларын құрастырып, оларды бiр iзге түсiрумен шұғылданды. Рақышевтың 150-ден аса ғылыми еңбектерi мен 18 монографиясы жарық көрдi. Марапаттар «Құрмет» орденімен (2005) марапатталған. Дереккөздер
Ғалымжан Боранқұлұлы Рақышев

Ғалымжан Боранқұлұлы Рақышев (1946 жылы туған, Ресей, Омбы қ.) – медицина ғылымының докторы (1994), профессор (1997). Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. *1971 Целиноград мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Астана мемлекеттік мед. академиясы) бітірген соң Целиноград қаласындағы №1-аурухана (1971–1975), *1976-1979 «Геологқұрылыс» емханасы мен Респубилика пульмонология ортасында дәрігер-хирург. *1979-1993 Хирургия ғылымының ортасында кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер *1993 жылдан осы орталықта бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 4 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Сушылқаралар

Сушылқаралар – торғайтәрізділер отрядының бір туысы. Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Кәдімгі сушылқараның (Cinclus cinclus) бауыры ақ, ал қоңыр сушылқараның (Cinclus pallasii) денесін түгелдей қауырсын жауып жатады. Сушылқара Тянь-Шань, Тарбағатай, Сауыр, Алтайдағы тау өзендерінің жағалауын мекендейді. Жүзгіш, ағысы қатты өзендерге сүңгиді де, су астында да жүре береді. Қайраңдағы тастар арасынан жемін тауып жейді. Су түбінде қанаттарын жазып жіберген кезде, күшті ағын құсты су түбіне батырады, ал қанаттарын қомдаған кезде су бетіне алып шығады. Дене мөлшері 14 – 20 см, салмағы 50 – 80 г. Құйрығы қысқа, аяғы ұзын әрі күшті, тұмсығы түзу, танауын терілі қақпақша жауып тұрады. Сушылқаралар омыртқасыз су жәндіктері және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Отырықшы құс. Ұясын өзен жағалауындағы жартасқа, кейде құлама судың тасасына салады. 2 – 5 жұмыртқа салып, оларды мекені мен қоразы кезектесіп 17 күндей басады, балапандарын да бірге асырайды. Дереккөздер
Май қышқылы

Май қышқылы — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Ол жағымсыз иісті, түссіз сұйықтық, суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Көміртегі тізбегінің құрылысына байланысты Май қышқылының екі изомері бар: * н-май қышқылы CH3CH2 CH2COOH (қайнау t 163ӘС, тығыздығы 20ӘС-та 0,953 г/см3) * изомай қышқылы (CH3)2CHCOOH (қайнау t 155ӘС, тығыздығы 20ӘС-та 0,949 г/см3) Қызыл фосфор қатысында Май қышқылын бромдағанда -бром пропион қышқылы түзіледі. Өнеркәсіпте Май қышқылын бутил спиртін тотықтыру, құрамында крахмал бар қалдықты (35-40ӘС) ашыту арқылы алады. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Жапон мушмуласы

Жапон мушмуласы (Локва) - раушангүлділер тұқымдас ағаштар мен бұталар. Қара теңіздің Грузия жағалауы мен Краснодар өлкесінде, сондай-ақ Әзірбайжан мен Қырымда өседі. Алмұрт бітімдес сарғыш немесе сап-сары жемісінің ішінде оңай алынатын қоңыр түсті, қатты, сопақша дәні болады. Жемісі шырынды, тіл үйіретін қышқылтым, хош иісті келеді. Мушмулада көмір су, белок, 10 мг % С витамині болады. Жас күйінде пайдаланылады әрі компот, шырын, қайнатпа, мармелад, повидло, қақ дайындауға қолданылады. Дереккөздер
Әл-Матуриди

Матуриди Әбу, Мұхаммед ибн Махмұд Әбу Мансұр әл-Матуриди ас-Самарқанди (870 — 944, Самарқанд маңындағы Матурид қ.) — кәлам мектебінің негізін қалаушы. “Матуридийа” имандылық (ақида) мектебін қалыптастырған. Таша Кубро Заданың айтуынша, “имандылықтың жоғары дәрежесіндегі” М. Ә. фикһты, яғни ислам теориясын ханафиттік құқықтанушылардан үйренді, кейін өзі де фикһ пен кәламнан дәріс берді. Оның “Та ауиләтул әһлис-сүннә” немесе “Та ауиләтул-Құран” аталатын кітабы матуридийаны ұстанушылардың негізгі оқу құралы саналды. Екінші туындысы “Китаб- ут-таухид” түрлі діни ағымдардың айырмашылығын көрсететін алғашқы еңбек. Мұнан басқа шариат негізінде жазыл-ған “Ма ахузуш-шараиғ”, “Әл-Жәдл” секілді еңбектері бар. М. Ә. ілімі, негізінен, Мауреннахрдағы ханафиттер арасында мәлім болды, оның жолын қуушылар бірқатар мәселелерді ашариттік түсінік тұрғысынан шешті. Бұл түсінік бойынша, Құдайдың бары хақ, Құран — мәңгілік. Күнәсіз жандардың о дүниеде Құдаймен жүздесуге мүмкіндігі бар. Адамның бүкіл іс-әрекеті Құдайдың құдіретімен жасалады. М. Ә. жолын ұстанушылар адамда таңдау еркіндігі (ихтийар, ықтияр) бар екенін мойындайды. А. Махат Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер ca:Maturidisme fr:Maturidisme he:האסכולה המאתורידית ja:マートゥリーディー派
Петр Филиппович Матущак

Матущак Петр Филиппович (7.11.1927 ж. т., Қамысты ауд. Ливановка а.) — палуан, проф. (1994). Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері (1990), Қаз. КСР-інің (1961) және КСРО-ның (1962) еңбек сіңірген жаттықтырушысы. 1954 ж. Қазақ дене тәрбиесі ин-тын (қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы) бітіріп, осы институтта ғылыми-педагогикалық жұмыстармен (1954 — 1978) және жаттықтырушылық қызметтермен айналысқан. Матущак еркін күрестен КСРО құрама командасын Индонезияға (1973), Үндістанға (1965), Қазақстанның құрама командасын Германияға (1961), Моңғолияға (1962 — 63), Кубаға (1972, 1974) бастап барды және осы елдердің арнайы шақыруы бойынша қысқа мерзімдік практикалық көмек көрсетті. Ұстаздық еткен жылдарында еркін және грек-рим күресінен 103-тен астам КСРО спорт шеберлерін даярлады. Матущак “Еркін күрестің 100 сабағы”, “Қазақша күрес”, “Қажымұқанның ізбасарлары”, “Қазақстан спортшылары Олимп шыңында”, “Тұрлыхан ұрпағынан шыққан батыр”, “Қабден Ақтамберді батырдың ұрпағы”, “Жақсылық — Қажымұқанның ізбасары”, “Қазақстанның олимпиадалық мақтанышы”, “Жетісудан шыққан чемпиондар” атты әдістемелік оқулықтардың авторы. 1998 жылдан Респ. спорт және олимп. даңқ мұражайының директоры.“Парасат” орденімен (2000) марапатталған. Ж. Хисымов Дереккөздер
Анар Сәдуқызы Рақышева

Анар Сәдуқызы Рақышева (19.7.1956 ж.т., Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (2002), профессор (2004). ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2001). *1979 Алматы мемлекеттік медицина институтының педиатрия факультетін (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген соң осы инситутта ординатор, лаборант, ассистент *1979-1995 доцент декан *1995–2000 қызметтерін атқарды. *2000 жылдан кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектер «Медико-социальные и клинико-эпидемиологические аспекты туберкулеза в пенитенциарных учреждениях» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 200-ге жуық ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Маукуф

Маукуф — шариғат бойынша өзінің жеке меншігіндегі мүлікті иелену құқығын қалдыра отырып, оны басқа біреуге тұтынуға немесе пайдалануға беру міндеттемесі. Мұндай міндеттеме аясында берілетін мүліктің заңды, анық және нақты болуы шарт. Алайда бұл шарттың міндеттемелік мерзімі болмайды. М. шартына сәйкес берілген мүлікті сатуға немесе үшінші біреуге сыйға тартуға рұқсат жоқ. М-тың басқа міндеттемелерден үлкен айырмашылығы мүліктің дін уағыздау жолында еңбек етуші топтар — уақыф әулет және уақыф қауымға берілетіндігінде. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер