kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бала Айдаһарлы

Бала Айдаһарлы – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ерте темір дәуірінен cақталған археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Шет ауданы Қызылтай ауылынан оңтүстікке қарай 48 км жерде, Бала Айдаһарлы тауының оңтүстік-шығыс етегінде орналасқан. Сипаты 1982 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж. Құрманқұлов) зерттеген. Тастан үйілген обаның диаметрі 20 м, "мұрттарының" ұзындығы 180-200 м. Айналдыра жыланның тілі немесе күннің шуағы сияқты өрнектер салынған. Заттай деректерге қарағанда оба біздің заманымыздан бұрынғы VII-V ғасырларға жатады. Дереккөздер
Балаған

* 1) Балаған (Парсы тілінде балахане - жоғарғы бөлме) -театр, цирк және эстрадалық ойын-сауықтар көрсету үшін уақытша тұрғызылған үй-жай. Балаған Ресейде 18 ғасырдың ортасынан бастап белгілі болды. Алғашқыда ойын-сауық өткізу үшін жәрмеңкелердегі сауда орындары пайдаланылды. Кейіннен төбесі кенеппен жабылған арнаулы ағаш үйлер тұрғызылды. Оның алдына көпшілікті ойын-сауыққа шақыратын артистерге арнап балкон (раус) орнатты. Балағанда жалған патриоттық пьесалар, классикалық шығармалардың мейлінше қысқарған түрлері мен фарстар, т.б. қойылды. Мұнда сауыққой даршылар, көзбайлаушы-сиқыршылар, күлдіргі-қуақылар өнер көрсетті. Балаған 20 ғасырдың 30-жылдарына дейін өмір сүрді. Қазақстанда Қоянды жәрмеңкесі өзінің осындай думанды сауықтарымен әйгілі болған; *2) Жазды күні үсті шөппен жауып жасалатын күрке, қос. Дереккөздер
Хан жақсы ма?

«Хан жақсы ма?» — қазақтың ұлттық ойын-сауығы. Шілдехана, қыз ұзату, келін түсіру сияқты думанды кештерде ойналады. Ойын ережесі бойынша думаншылар арасынан хан мен уәзір сайланады. Хан уәзіріне "халқымнан хан жақсы бола ма?" - деп сұра деген бұйрық береді. Уәзір ойыншыларды жағалай жүріп біртіндеп сұрап шығады. Бұған "хан жақсы", "мәз емес", "жаман" деген секілді сөзбен немесе "хан былай" деп ұрғыштап, келемеж етіп жауап беруге де болады. Ойыншылардың қайтарған жауабы мен қимыл-әрекетін уәзір бұлжытпастан ханның өзіне жасап көрсетеді. Өз кезегі келгенде хан өзін мазақтағандарға - "жаза" бұйырады. Екінші ойын айналымында хан "халқымның кімнен қорлық, кімнен зорлық көргенін сұра" деп тапсырады. Уәзір ойыншыларға жекелеп сұрақты қайталайды. Ойынға қатысушылар думанды қызықтырақ ете беру үшін жігіт қыздан, қыз жігіттен көрген "қорлық-зорлығын" айтып шағынады. Шағымшылардың сөз саптасына орай "Хан әмірін" беріп, бітімге келтіреді. Мысалы, жігіт "Сәуле екі алмамды ұрлап алды, соны өзіме қайтарсын немесе өзінікі екендігін дәлелдесін" деген секілді шағым айтады. Хан даушыларға "өзара келіссін", "айыбын тәлесін" яки, т.б. әмір береді, жаза қолданады. Әмір мен жаза күлкі тудыру мақсатымен түрліше үкімге орайластырылады. Дереккөздер
Ризвангүл Құддысқызы Хасанова

Ризвангүл Құддысқызы Хасанова (20.11.1951 жылы туған Алматы)- музыкатанушы, пианиношы, педагог, өнертану кандидаты (1987). * 1976 жылы Мәскеу консерваториясы, *1986 жылы Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) аспирантурасын бітірді. *1977 жылдан Алматы консерваториясында педагогика қызметпен айналысады. *1977 жылдан оқытушы, *1992 - 1996 жылдары концертісін ұйымдастыру мен музыкалық педагогика кафедрасының меңгерушісі, *1993 жылдан доцент, конңерт пен коммерциялық қызмет жөніндегі проректоры (1996 - 1999; 1993 - 1998 жылдары "Мюзикл интеллекшин" жауапкер-шілігі шектеулі серіктестігі музыка мектебінің директоры), *1999 жылдан ғалым-хатшы, *2002 жылдан фортепьяно факультетінің деканы. *1983 жылдан Қазақстанның кәсіби музыкасы мен композиторлар шығармашылығы, оған қоса музыкалық білім беру мен ұйғыр музыка мәдениеті мәселелеріне арналған мақала-зерттеулері жарияланып келеді. Дереккөздер
Хит

Хит(ағылш. һіt - соққы, нысанаға тию) - көпшілік-сауықтық мәдениет туындысының танымдық көрсеткіші. Көп жағдайда Xит поп немесе рок әуезі өтімді, коммерциялық тұрғыдан табысты өнімі ретінде қа-растырылады. Хитты анықтайтын танымалдық кестесі - чарт. Xит"біркүндік", "классикалық", т.б. болып бөлінеді. Xит - танымал өлең, спектакль, фильм, кітап болуы да мүмкін. Дереккөздер
Бенони қорғанысы

Бенони қорғанысы — дебют, келесі жүрістермен басталады: 1. d2-d4 Kg8-f6 2. c2-c4 c7-c5 Басқа қайнарларда ол былай сипатталады: 1. d2-d4 c7-c5 жабық бастамаларға жатады. Екі түрін- Модерн-Бенони д.а. (қаралар е пешкасын аққа айырбастап, өз ойнын көбінесе ферзьдік флангта құрастырады. Қазіргі сызба, өткірлеу әрі танымалдырақ) және жабық сызбалар (қаралар e5-d6-с5 пешкаларымен ортаны бекітіп,ойынды екі флангтың бірінде немесе f5 арқылы патшалықта немесе ферзьдікте – ақтардың рокировкасына байланысты) айырады. Модерн-Бенони шахматтағы ең өткір қорғаныстардың бірі және өте күрделі тактикалық ойынға апарып тірейді. Ақтардың ортада артықшылығы, ал қаралардың ферзьдік флангта инициативасы бар. Бенони қорғанысы Михаила Тальдың сүйікт і қорғанысы болған . Қазіргі жоғары деңгейлі шахматшылар арасында бұл қорғаныс Вугар Гашимовтың, Веселин Топаловтың және Василий Иванчуктың арсеналында. Үлгілер Модерн-Бенони: 3. d5 e6 4. Kc3 ed 5. cd d6 * 6. Kg1-f3 —Нимцович үлгісі * 6. е4 g6 7. Kf3 Cg7 8. Ce2 0-0 9. 0-0 a6 10. a4 Ле8 11. Kd2 Kbd7 — негізгі үлгісі * 6. е4 g6 7. f4 Cg7 8. e5 de 9. fe Kfd7 10. e6 fe 11. de Фе7 - күрделі ойынды үлгісі * 6. е4 g6 7. f4 Cg7 8. Cb5+ - Тайманов үлгісі * 6. Kf3, 7. g3 Классикалық Бенони: * 1.d4 c5 2. d5 e5 3. e4 Kf6 4. Kc3 d6 * 1. d4 Kf6 2. c4 c5 3. d5 e5 4.Kc3 Kf6 5. e4 d6 * 6...Ce7, 7...0-0 – кейінректе атты e8 арқылы g7ге ауыстыру * 6...g6 Дереккөздер Сілтемелер * [http://chessproject.narod.ru/glossary6.htm На сайте chessproject.narod.ru]
Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми - зерттеу институты

Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми - зерттеу институты - ғылыми-зерттеу мекемесі. 1998 жылы 24 наурызда құрылды. 1934 - 36 ж. жұмыс істеген "Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты"ның заңды мұрагері. Институт қызметінің негізгі бағыттары - мәдениет және өнер мекемелерінің мемлекеттік жүйесін жетілдіру жөнінде зерттеулер жүргізіп, түсіндірмелер жасау. Қазақстанның әлеуметтік мәдени дамуын басқаруды ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету, мәдениет пен өнер саласына байланысты ақпарат дайындау және жариялау. Оның құрамында: өнертану, мәдениет теориясы мен тарихы, талдау және әлеуметтік мәдени зерттеулер, редакциялық-баспа бөлімдері бар. Институт "Қазақстан республикасы мәдениетінің даму тұжырымдамасы" жобасын, сондай-ақ, "Ауыл мәдениетін сақтау, жаңғырту және дамыту тұжырымдамалары" жобасын әзірледі, облыстық мәдениет орталықтары директорларының қатысуымен "Ауыл мәдениетін дамыту және ауыл тұрғындарының бос уақытын тиімді пайдалануының қазіргі жай-күйі", "Халық шығармашылығы - ауыл мәдениетінің рухани қайнар көзі" атты тақырыптарда семинарлар өткізді, қазақ халқының тарихи, мәдениет ескерткіштерін зерттеу және оларға қатысты материалдар жинау жөнінде экспедициялар ұйымдастырды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері "Мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институтының хабаршысы, Вестник КазНИИКИ" ғылым-көпшілік, мәдени-талдамалық, ақпараттық журналдарына жарияланып отырған. Дереккөздер
Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр

Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр (20.12.1941, Жамбыл облысы Шу ауданы Жамбыл ауылы - 21.4.1999, Алматы, туған ауылына жерленді) -режиссер, Қазақстанның халық артисі (1998). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, 1963, А.Л. Мадиевский мей А.Тоқпановтың класы бойынша) және Мәскеудің Театр өнері институтының жоғарғы режиссура курсын (1970, Ю.А. Завадскийдің класы бойынша) бітірген. Еңбек жолы Жетпісбай режиссура өнер жолын 1963 ж. Шымқент облыстық драма театрында бастады. 1964 - 65 ж. қазіргі Атырау облыстық драма театрында, 1965 - 66 ж. қазіргі Қазақ академиялық балалар мен жасөспірімдер театрында, 1966 - 73 ж. Қазақ академиялық драма театрында, 1976 - 87 ж. Ұйғыр музыкалық драма театрында бас режиссер, 1995 - 99 ж. Астана қаласындағы музыкалық драма театрында көркемдік жетекші қызметтерін атқарды. 1984 - 1996 ж. қазіргі Қазақ ұлттык өнер академиясында дәріс берді. Еңбектері Оның қойған айтулы спектакльдері қатарында: Ә.Тәжібаевтың "Халқым туралы аңыз", Ш.Құсайыновтың "Күн шуақта", "Қилы-қилы тағдырлар", С.Жүнісовтің "Ажар мен ажал", "Оліара", О.Бөкейдің "Құлыным менің", А.Б. Вальехоның "Одиссейдің азабы", А.Сүлейменов "Кек", У.Шекспирдің "Юлий Цезарь", т.б. бар. Сонымен қатар Ақмола облыстық орыс драма театрында Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуын", Семей облысы орыс драма театры мен Қостанай облыстық драма театрында Бөкеевтің "Құлыным менің", Ұйғыр музыкалық драма театрында Мүсіреповтің "Қыз Жібегін", Ақтөбе облыстық орыс драма театрында М.Әуезовтің "Хан Кене", т.б. спектакльдер, 1987 ж. "Түрксіб" (С.Жармұхамедовпен бірге) фильмін қойды. Жетпісбай - бірнеше драмалық шығармалардың ("Алтыатар", "Алаяқтар", "Тойдан кейін") авторы. Дереккөздер
Хадиша Баймолдақызы Жиенқұлова

Хадиша Баймолдақызы Жиенқұлова (10 қараша 1916, Алматы - 1 мамыр 1982, сонда) — актриса. Өмірбаяны 1950 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академиялық драма театрында қызмет етті. Ойнаған рөлдері Хадиша ойнаған рольдер қатарында Бике (М.Иманжановтың "Менің махаббатымында"), Салтанат, Ақ-бала (М.Әуезовтің "Абайы" мен "Қарагөзінде"), Құмархан (А.Қаһардың "Ауру тістерінде"), Варвара (А.Н. Островскийдің "Найзағайында"), Мехмене Бану ("Фархад - Шырындай, Мирандолина ("Қонақ үйдің қожасында"), т.б. бар. 1954 жылдан киноға түскен ("Дала қызында" Гүлсара, т.б.). Фильмографиясы *1954 - Дала қызы - Гүлсара *1957 - Оның уақыты келеді - эпизод *1957 - Біздің сүйікті дәрігер - эпизод *1966 - Жоғалған дос - эпизод *1980 - Ебелек - эпизод Дереккөздер
Мария Васильевна Брадт

Мария Васильевна Брадт - (7.10.1897, Мәскеу қ. - ө.ж.б., сонда) - актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1938). Саратов консерваториясының драма класында оқыған (1917 - 1919). 1937- 1961 ж. Мемлекттік академия Орыс драма театрында актриса болып қызмет етіп, сан алуан жанрдағы спектакльдерде ойнады. 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онқүндігіне қатысты. Киноға түскен. "Құрмет белгісі" орденімен мараиатталған. Дереккөздер
Нина Леонидовна Жмеренецкая

{{Кинематограф { } }} Нина Леонидовна Жмеренецкая (1948 жылы 22 маусымда Молдовада туған) — актриса. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының әртісі (1971 жылдан). Толығырақ * Нина Леонидовна 1948 жылы 22 маусымда Молдованың Сороки қаласында дүниеге келген. * Кишинев драма мектебін бітірген. Мамандығы - театр және кино актрисасы. * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік институтын академиялық драма театры әртісі мамандығы бойынша бітірген. * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург), Кишинев, Бішкек, Алматы театрларында еңбек еткен. * 1971 жылдан М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының әртісі. Шығармашылығы * М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының сахнасында: 50-ден астам рольдерді: Нина Заречная (А.Л. Чеховтың "Шағаласында"), Жанна Д' Арк (Ж.Ануйдың "Қараторғайында"), Цезония (А.Камюдің "Калигуласында"), Эстер (А.Миллердің "Бағасында"), т.б. орындаған. Ж. киноактриса ретінде де танымал. Ол тұңғыш отандық "Тоғысқан тағдырлар" телесериялына, т.б. түскен. Марапаттары * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты. * Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі құрметті атағымен марапатталған. * 2003 жылы елбасының жарлығымен "Ерен еңбегі үшін медалі" марапатталған. Дереккөздер
Буффонада

Буффонада - (-сайқымазақтық) - актерлік ойын тәсілі (көбінесе комедиялық). Буффонадада орындаушы өзі ойнайтын сахналық кейіпкерлерінің мінез ерекшелігін тым әсірелеп, оны баса көрсетуге тырысады. Буффонада халықтық мим өнері, скоморохтардың алаң театрында туған. Кезінде итальяндардың дель арте комедиясында қолданылды. Буффонада жанрында Ж.Б. Мольер, К.Гольдони, А.В. Сухово Кобылин, В.В. Маяковский, т.б. шығармаларында бар. Орыс театрында Б. шеберлері Я.Д. Шумский В.И. Живоқини, Г.М. Ярән, т.б.; қазақ театрында М.Сүртібаев, т.б. болған. Буффонада әсіресе циркте кең тараған. Дереккөздер
Еркін Тілеуқұлұлы Жуасбеков

Еркін Тілеуқұлұлы Жуасбеков (24.4.1965 ж.туған, қазіргі Жамбыл облысы Байзақ ауданы Шақан ауылы) - театртанушы, өнертану кандидаты (1994). Алматы театр-көркемсурет (1988 ж. қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) институтын, Әдебиет және өнер институтының аспирантураны (1993, профессор Б.Құндақбайұлының жетекшілігімен) бітірген. 1988 - 90 ж. Әдебиет және өнер институтының театр және кино бөлімінде кіші ғылыми қызметкер, 1996 - 97 ж. Мәдениет комитетінің театр және кино бөлімінің бастығы, 1999 - 2001 ж. Неміс театрының директоры, 2001 жылдан Қазақ академиялық драма театрының әкімшілік директоры, әрі Қазақстан театр қайраткерлері одағының төрағасы (2004). 1992 - 98 ж. Алматы театр және кино институтында (қазіргі Қазақ ұлттык өнер академиясы) оқытушы болған. Дереккөздер
Оқырман

Оқырман - әдеби шығарманы қабылдайтын орта. Жазушы шығарманы тудырушы болса, оның қаншама ұзақ өмір сүретіні, әдебиетте қандай орын алатыны оқырмандарға байланысты. Сондықтан шығарманы оқырмандардың қалай қабылдап, зейінге алатынымен, сезініп-түсінетінімен жазушы санаспай отыра алмайды. Ол шығарма жазғанда белгілі ортаның ой-санасын, идеялық мақсат, тілек-талаптарын, көркемдік ұғым түсініктерін ескереді. Оқырман дегенді тек дайын шығарманы зейінге алып, қабылдаушы деп қана түсінбеу керек. Оқырман қауым жазушы ның шығарманың процесіне ықпал жасайды. Жазушы өз шығармғында болашақ оқырмандардың тілек-талаптарымен, ұғым-түсініктерімен қалайда санасады. Яғни, оқырман қауымның көңілінен шығуды ойлайды деуге болады. Бірақ мұны тар мағынасында түсінбеу керек. Сонымен бірге ол өзі айтып отырған жайлардың, өмір шындығының оқырман қауымға қаншалықты жақын, қызықты екендігін ескермей отыра алмайды. Өйткені автор түптеп келгенде шығарманы өзі үшін ғана емес, көпшіліктің, қалың оқырманның назарына салу үшін жазады. Ауыз әдебиеті дәстүрінде өлең ді, жыр ды халық алдында табанда шығарып айтатын ақын, жыршылар өз тыңдаушыларымен тікелей байланысты болады, тыңдаушыларға ненің ұнайтынын, оларды не қызықтыратынын жіті байқап олардың талабын, талғамын жанымен сезініп, сол талаптарға тиісті жауап беруге тырысады. Ал жазба әдебиетінде көркем шығарма баспа арқылы жарияланып, таралатын жағдайда жазушы мен оқырман арасындағы қарым-қатынас, өзара байланыс-жалғастық айқын көзге көріне бермейді. Ал бірақ ондай байланыс, жалғастық бар екені ешбір даусыз. Әдеби шығарма оқушы қауым көпшілік қабыл алып, қажетіне жаратқанда ғана, халықтың мәдени мүлкіне айналғанда ғана өзінің қоғамдық міндетін атқара алады. Олай болса шығарманы оқырмандар қалай қабылдап, түсінетіні аса маңызды мәселе. Бұл жағына көңіл аудармай, шығарманың оқырманға қандай идеялық ықпал жасап, көркемдік әсер беретінін анықтау қиянға соғады. Оқырманның шығарманы қабылдап сезіну, түсіну ерекшеліктерін белгілейтін жағдайларды сөз қылғанда, оның ой-сезім өзгешелігі, өмір тәрбиесі, қандай ортада туып-өскендігі, қай ұлттың, халықтың өкілі екендігі, тағы сондай жайлар маңызды болады. Әдеби шығарманың тәрбиелік мәнін, оқушы қауымға қандай идеялық-көркемдік әсер беретінін толық анықтау және айқындау үшін, оқырмандардың, олардың әр түрлі топтарының шығарманы белгілі ортада, нақтылы жағдайда қалай қабылдайтынын, ұғып-түсінетінін айқын ашып көрсету шарт. Әдеби шығарманы оқырмандардың қабылдауы әдебиет зерттеу ғылымы түрғысынан алғанда келелі мәселе екені көркем аударма проблемаларын тексергенде айқын аңғарылады. Әдеби шығарма қай қоғамда туса, қай тілде жазылса, сол ортаның, сол халықтың мәдени дәстүрлерімен, ұғым-түсініктерімен тығыз байланысты болатыны белгілі. Оны екінші басқа тілге аударғанда басқа халықтың өкілдері шығарманың кейбір тұстарын, жеке ерекшеліктерін басқаша сезінетіні белгілі. Бұл жағдай тіл өзгешеліктерінен ғана тумайды, екі халықтың өміріндегі, мәдени дәстүрлеріндегі, өзіндік ерекшеліктермен де жалғасып жатады. Дереккөздер
Сәлима Ескендірқызы Саттарова

Сәлима Ескендірқызы Саттарова (13.3.1920, Алматы 12.7.1985, сонда) - актриса, Қазақстанның халық артисі (1958). 14 жасынан сахнада ойнай бастады. 1934 - 40 ж. Ұйғыр музықалық драма театрында (қазіргі Ұйғыр музықалық комедия театры)актриса болып, Баян(Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Корпеш-Баян сұлуында"), Анархан (Д.Асимов пен А.Садыровтың осы аттас пьесасында), т.б. рольдер орындады. 1940 - 1949 ж. Қазақ академиялық драма театрында актриса, 1949 - 1980 ж. Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрының құрамында ойнады. Дереккөздер
Сауық кеші

Сауық кеші - 19 ғасырлардың аяғы мен 20 ғасырлардың басында оқыған қазақ жастары ұйымдастырған ойын-сауықтар. Сауық кештері бағдарламасынан ән, би, күй, қазақтың ұлттық ойындары, айтыс, көркемсөз кен орын алды. Ішінара шағын пьесалар қойылды. 1911 - 16 ж. Ақмешіт, Атбасар, Қызылжар, Орал, Семей қалаларында тұрақты көркемөнерпаздар үйірмелері мен өнер әуесқойлары қоғамдары жұмыс істеді. Сауық кеші Шығыс кеші деген атпен де өткізіліп тұрған. Сауық кештің қазақ театр өнерінің қалыптасуына үлкен әсері болды. Дереккөздер
Омарғазы Айтанұлы

Омарғазы Айтанұлы (20.11.1931, ҚХР, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы Майлы тауы дүниеге келген. Мәңгілік мекеніне - 26.5.1997 жылы аттанған, Үрімжі қаласы - жазушы, ақын. Шыңжаң институтын бітірген (1957). 1957 - 59 жылдары "Шұғыла" журналында редактор, 1959 - 1978 жылдары айдауда болған. 1988 жылдан шығарм. жұмыста. Тұңғыш өлеңі 1951 жылы жарияланған. 50-ден астам өлеңі Қытай тіліне аударылған. 1997 жылы "Таразы" романы үшін ҚХР мемлекеттік әдеби сыйл. алды. Жазушыға ШҰАР-дың құрылғандығының 40 жылдығында "Құрметті жазушы" атағы берілді. Дереккөздер
Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі

Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі - құрметті атақ. Театр, музыка, кино, эстрада, хореография және цирк өнерін өркендетіп, дамыту ісіне үлес қосқан өнер адамдарына берілген. 20 ғасырдың 20-жылдары "Қазақ АКСР-інің еңбек сіңірген әртісі" деген атақ белгіленіп, 1925 жылы алғаш Д.А. Летковскийге, 1934 жылы К.Байсейітова, Қ.Байсейітов, Е.Г. Брусиловский, Қ.Жандарбеков, Қ.Қуанышбаев пен М. Шамоваға берілді. 1936 жылдан бастап осы атақпен танымал өнер қайраткерлері марапатталып келді. 1991 жылға дейін "ҚазКСР-інің еңбек сіңірген әртісі" ал 1995 жылдан "Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі" деп аталды. 1999 жыл- дан бұл атақты беру тоқтатылды. Дереккөздер
Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері

Қазақстанның Еңбек Сіңірген Өнер Қайраткері құрметті атақ. Қазақстан өнерінің әр саласына (бейнелеу өнері, музыка, театр, кино, т.б.) сіңірген ерекше еңбектері, қосқан үлестері үшін танымал өнер шеберлеріне берілді. 1991 жылға дейін "Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері" болып аталды. 1999 жылдан бұл атақты беру тоқтатылды. Дереккөздер
Леонид Алексеевич Жуков

Леонид Алексеевич Жуков (8.4. 1890, Мәскеу қаласы - 3.11.1951, сонда) - балетмейстер, балет артисі, Ресейдің еңбегі сіңген артисі (1933). Мәскеу театр училищесін бітірген (1909). 1937 - 39 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында биші әрі балетмейстер болып қызмет істеп, осында П.И. Чайковскийдің "Аққу келі" балетін және қазақтың тұңғыш ұлттық балеті "Қалқаман - Мамырды" (1938, музыкасы В.В. Великановтікі) қойды. Жуков қазақ балетінің дамуына белсене араласып, ұлттық кадрлар дайындауда елеулі еңбек етті. Дереккөздер
Қазақстан халық әртісі

Қазақстанның халық әртiсі - құрметті атақ. Музыка мен хореография, театр мен кино, эстрада мен цирк өнерін дамытуға айрықша үлес қосқан адамдарға беріледі. 1920 жылдары белгіленген "Қазақ АКСР халық әртісі" атағы алғаш 1923 - 1924 жылы А.В. Затаевич пен Н.П. Анненкова-Бернарға, ал 1931 жылы Е.Өмірзақов пен Ж.Шанинге берілді. 1991 жылдан "Қазақстанның халық әртісі" деп аталды. 1999 ж. шілде айынан бастап бұл атақты беру тоқтатылды. 2023 жылдан бастап қайта қалпына келтірілді. Дереккөздер
Омарқұл мен Тәбия айтысы

"Омарқұл мен тәбия айтысы" - әлеуметтік мазмұны мен көркемдігі астасып ұшталған қыз бен жігіт айтысы. Мұнда қалыпты әзіл-қалжыңның әр алуан үлгілерімен қатар, халқымыздың жақсы, жаман, әдемілік, көріксіздік туралы түйген ғасырлар бойғы талғам-тілектері де кеңінен сөз болады. Мұнда жастардың болашақ бақыт-тағдыры жайында сөз болғандықтан, олардың қазақ даласындағы әлеум. өмірге зер сала қарап, өздерінше баға беруге талпынуы да орынды. Әсіресе байлық пен жарлықты, кедей қырсықты тірі адам бейнесінде сипаттауы ұтымды шыққан. Айтыс жеке бастың қайғы-зарын, арман-мұңын жырлаудан ірі әлеум. мәселеге, бас бостандығын сөз етуге ауысады. Өздері куә болып отырған өмірдегі әділетсіздіктер мен зұлымдықтар жайлы жырлайды. Қайымдасу айтыстары әуелгі топтық түрден жекелік сипат алды дейтін болсақ, соның жетілген, кемелденген үлгісі деп осы "Омарқұл мен тәбия айтысын" айта аламыз. Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Орталық Ансамблі

Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Орталық Ансамблі - өнер ұжымы. 1991 жылы ұйымдастырылды. Алғашқы көркемдік жетекшілері - Ю.В. Бондаренко. Ансамбль құрамында "Сарбаздар" фольклорлық-этнографиялық тобы, эстрадалық-симфониялық оркестрі бар. Ұжымда Қазақстанның еңбек сіңірген артистері В.Ли, Р.Стамғазиев, Б.Тайлақбаев, белгілі әншілер Ж.Ысқақова, Қ.Мақанов, Қ.Жүнісовтер, т.б. халықаралық, республикалық байқаулардың жүлдегерлері өнер көрсетеді. Ансамбльдің эстрадалық-симфониялық оркестрі "Алматы - менің бірінші махаббатым" фестиваліне, Қазақстанның халық артисі Р.Рымбаеваның жеке концерттік бағдарламаларын, көрнекті француз композиторы М.Легранның концертіне, т.б. қатысты. Қазақстан Республикасының Қарулы Күш - Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің эстрадалық-симфониялық оркестрлерінің 10 жылдығына орай қазақша патриоттық әндердің компакт дискідегі жинағын шығарды. Қазір Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Орталық Ансамблінің бастығы - майор Ж.Жұмағалиев, көркемдік жетекшісі - лейтенант Е.Зейіпханұлы. Ансамбль гастрольдік сапармен Қытай (2001), Біріккен Араб Әмірлігі (2005), т.б. шет елдерде болып өнер көрсетті. Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының Орталық ансамблі Алматы қаласынан Астана қаласына көшірілді. Орталық ансамблдің бастығы болып аға лейтенант Е.Жұмакенов сайланды. Сонымен қатар ансамбль ұжымы жаңа жас толқынмен толықты.
Әлішер Тоқмағамбетов

Әлішер Тоқмағамбетов (1913, Қызылорда облысы Тереңөзек ауданы - 1953, сонда) - педагог, сыншы, журналист. ҚазҰПУ-ды бітірген (1936). 1936 - 69 ж. Алматы педагогикалық училищесінде, мұғалімдер институтында оқытушы болған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946 - 48 ж. "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің тілшісі, 1949 - 53 ж. туған ауылында орта мектепте мұғалім болған. Көптеген сын макалалар, очерктер, әңгімелер, фельетондар жазған. "Абай творчествосының тәлім-тәрбиелік мәні, т.б әдеби-зерттеу мақалалары бар. "Қызыл Жұлдыз" орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Баймұхамбет Тоқтаров

Баймұхамбет Тоқтаров (10.5.1929, Алматы облысы Андреев ауданы Қызыл әскер ауылы - 1970) - жазушы, аудармашы. Мәскеудегі әдебиет институтын бітірген (1962). 1950 - 55 ж. Алматы облысы комсомол комитетінде, 1955 жылдан бастап журналистік қызметпен айналысқан. "Жұлдыз" журналында ұзақ жыл еңбек еткен. Тоқтаров орыс ақындары А.С. Пушкиннің, А.Гайдардың шығармаларын қазақ тіліне аударған. Медальдармен марапатталған. Шығармалары: *Бақыт жолы. Повестер. А.,1955; *Суретші. Повестер. А., 1959; *Өмір жолы. Повестер. А., 1960; *Жетісу жотасында. Роман. І-кітап А.. 1964; *Қырандар қанаты. Очерктер. А., 1967; *Таудағы ән.Роман. ІІ-кітап А, 1971. Дереккөздер
Толағай (аңыз)

"Толағай" - халық аңызы. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы тау атауына байланысты аңызда бұрынғы өткен заманда, үлкен өзен бойында Саржан Томанышұлы деген аңшы өмір сүргендігі, жылдар жылжып, күндер өткенде оның әйелі Айсұлу өмірге ұл әкелгендігі, қуанған әкешеше дүбірлетіп той өткізіп, балаға Толағай деген ат қойғандығы айтылады. Ертегі желісіндегідей сюжеттер бой көрсетіп, Толағай ай санап емес, күн санап өседі. Төрт жасында нағыз батырға айналып, жетіге келгенде белдесуге шақ адам табылмайды. Әкесімен бірге аңға шығып, атақты аңшыға айналады. Бірде олардың мекеніне жұт келеді. Жауын жаумай, қуаңшылық болады. Шөлден мал қырылып, адам өледі. Күннің ыстығынан киіз үйді паналап, анасымен әңгімелесіп, Толағай одан жаңбырлы жерді сұрайды. Анасы қиыр шетте өткен жастығын еске алып, ешқашан құрғақшылықты білмейтін, шөбі шүйгін мекеннің бар екенін айтады, таулары аспан тіреген жер жаннаты Тарбағатай жайлы ұзақ әңгімелейді. Ол көп жүріп шыңдарын қар басқан асқар тауларды тауып алады, оған биік тоғайлы, құстары сайрап, төбесін бұлт жапқан бір ғана тау ұнайды. Ол осы тауды құшағына алып, қатты ырғайды да арқасына салып, кері еліне қарай қайтады. Ол шаршамай ұзақ жүреді. Халық жылжып келе жатқан үлкен тауды көреді. Оны көтеріп келе жатқан Толағай екенін біледі. Найзағай ойнап, күн күркіреп, жауын селде- теді. Халық "Толағай" деп ұрандап, қуанышпен қарсы алады. Қуарған шөп көтеріліп, жан-жануар мөңіреп- азынап шулайды. Шаршаған батыр тау астынан шыға алмай "Апа!" деген жалғыз ауыз сөзге ғана шамасы келеді де, мәңгіге тау астында қалады. Бақытты ана айғайлы жылауға басады, халық қайғы жамылып, тау да бұған шыдай алмай көзінен жас бұлақ болып ағады. Содан бері бұл тау "Толағай" деп аталады. Аңызды Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының фольклорлық экспедициясы Тарбағатай өңірінен жазып алған. Қолжазба нұсқасы осы кафедраның арнайы қоры мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы. Дереккөздер
Александр Иванович Сахи Романов

Александр Иванович Сахи Романов (1 тамыз 1926 жыл, Қарақұм ауылы, Қазалы ауданы, Қызылорда облысы) — кеңестік және қазақстандық кино суретшісі, график, кескіндемеші, Қазақстанның халық суретшісі (1981). Өмірбаяны * 1944–1947 жылдары Мәскеу көркемсурет орта мектебінде, * 1947–1948 жылдары Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтында оқыған. * 1955 жылы Мәскеудегі Кинематография институтын бітірді. Сахи Романов "Қанатты сыйлық" (1956), "Алдар көс" (1964), "Ән қанаты" (1965), "Жангелдин отряды" (1967), "Найзатас баурайында" (1969), "Құлагер" (1972), "Даладағы куғын" (1978), т.б. фильмдердің декорациясы мен костюм нобайларын, "Қырық өтірік" ертегісінің графикалық иллюстрацияларын (1955), "Құрманғазының өмірі мен шығармашылығы" (1961) топтамаларын жасады. Сахи Романов қондырғылы кескіндеме монументтік түрлі-түсті сән жосығымен үйлескен "Қазақстанның халық артисі Ғ.Құрманғалиевтің портреті" (1957), "О. Сүлейменовтің портреті" (1965), "Автопортрет" (1973), "Мұхаммед Хайдар Дулати" (1978), т.б. портреттерді салды. Сондай-ақ, "Ант. Жер туралы декрет", "Отан аспаны аясында", "Құй бұғаудан босау" (үшеуі де 1970), "Бектау ата" топтамасы (1984), "Аврора жаңғырығы" (1986–1987), т.б. картиналарын салды. Еңбек Қызыл Ту және Құрмет белгісі ордендері мен медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сахналық әрекет

Сахналық әрекет - актерлік өнердегі негізгі тәсілдердің бірі. Сахналық бейне (спектакльде, концертте, репитицияда), негізінен, актердің қимыл-қозғалысы мен әрекеті арқылы жасалады. Актер мәнерлі Сахналық әрекеттің көмегімен көрермендерге өзі орындайтын кейіпкерінің мақсат-мұраты мен ішкі жан дүниесін ашып жеткізеді. Әсіресе драм. актер өнеріндегі маңызды мәселенің бірі - орындаушының көрерменге және әріптесіне арнайы айтқан сөзі немесе сөз әрекеті болып табылады. Дереккөздер
Сахна сөзі

Сахна сөзі - актер шығармашылығындағы негізгі элементтердің бірі. Ол пьесаның идеялық мазмұнын ашуға көмектеседі әрі театрда көркем образ жасаудың басты құралы болып табылады. Яғни актер мәнерлі Сахна сөзі арқылы жазушы шығармасында бейнеленген кейіпкердің ішкі жан дүниесін, идеялық ой-сезімін көрермендерге жеткізеді. Актер тілдің нақышты бояуы мен күш-қуатын терең сезінген жағдайда ғана өзі орындайтын сахналық кейіпкерінің әлеум. тегін, ұлттық-тұрмыстық мінез ерекшелігін, психол. сезім күйін аша алады. Қазақ театрында Қ.Қуанышбаев, Х.Бөкеева, Ф.Шәріпова, Ә.Әсімжанова, Р.Сәлменов, т.б. өз шығармашылығында Сахна сөзіне ерекше ден қойды. Дереккөздер
Келес өңірі ескерткіштері

Келес өңірі ескерткіштері - ежелгі тайпалардан қалған ескерткіштер. Түркістан облысы Келес ауданы Келес өзенінің оң және сол жақ жағалауларында ежелгі тас дәуірінен орта ғасырларға дейінгі мерзімде өмір сүрген алғашқы адамдар мен тайпалардың тіршілік үшін жасаған құрал-сайман, қару-жарақ, мекенжайларын білдіреді. Бұлар осы өңірлерде, әсіресе, Қазығұрт тауының бөктері мен Келес даласында көптеп кездеседі. 1973 - 74 жылдары тас дәуірінің ескерткіштерін археолог Х.Алпысбаев зерттеген. Ол қасиетті Қазығұрттың бөктері мен Өтем, Қаржантау тауларынан, Жалпақсу I, ІІ, ІІІ, Қияқты, Су-сіңген, Жалғызарша жерлерінен көне тас дәуірлерінің тұрақты мекен-жайларын тапқан. Сондай-ақ, 1948 - 58 жылдары Г.В. Григорьев, А.Н. Бернштам, Г.И. Пацевич, А.Т. Максимовалар зерттеу жұмыстарын жүргізіп, б.з.б. 3-6 ғасырларда өмір сүрген тайпалардың обаларын, 9 -12 ғасырлардағы тарихи тұрғындарды тұрақты мекенжайларын зерттеғен. Ал 1990 жылдан бастап Д.Тәлеев қаңлы дәуірінен орта ғасырдың орта кезі (10 - 12 ғ.) мен соңғы кезеңінің археол. ескерткіштерін ғылыми айналымға енгізді. Дереккөздер
Рахметолда Сәлменов

Рахметолда Сәлменов (1 қаңтар 1900, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы - 5 қаңтар 1970, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1966). Өмірбаяны 1930-1934 ж. кен өндіретін жерде, т.б. әр түрлі жұмыстар жасады. 1935 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академиялық драма театрында, сонымен қатар қазақ опера және балет театрында (1935- 39) қызмет етті. 1936 ж. Мәскеу қаласында өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Гастрольдік сапармен Қазақ академиялық драма театрының құрамында Қазан, Уфада өнер көрсетті. Ойнаған рөлдері Негізгі рольдері: Көкбай, Кобей, Есен, Жарылғап (М.Әуезовтің "Абай", "Енлік - Кебек", пен "Қарагозінде"), Қарабай, Қарасақал, Балта (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", "Ақан сері - Актоқтысында"), Сабатай (Ш.Құсайыновтың "Марабайында"), Жекшенқұл (Ш.Айтматовтың "Ана - Жер-анасы" бойынша), т.б. 1938 жылдан киноға түскен: Серік ("Амангелдіде"), Еркінбай ("Әзілшыны араласта", 1963), Базарбай ("Алдар көседе", 1964), т.б. Фильмографиясы *1938 - Амангелді - Серке *1958 - Біз - Жетісуданбыз - Қарабай *1960 - Бір ауданда - Сұлтанқұлов *1961 - Алёнка - сатушы *1963 - Әрі қалжың, әрі шын - Еркімбай *1963 - Менің атым Қожа - колхозшы *1964 - Алдар көсе - Жуанбай *1964 - Тұлпардың ізі - Жаухаздың әкесі *1966 - Ата-бабалар жері - эпизод *1966 - Ән қанатында - газета редакторы *1966 - Менің арманым - Сапардың ағасы Марапаттары "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Сәнділік

Сәнділік - өмір талабына байланысты жұртшылықтың мәдени әлеуметтік талғамына жауап беретін, жарасымды және көңілге жағымды тиетін құбылыстарды сипаттайтын эстетикалық ұғым. Әдетте сәнді деп заттың әдемі келуін, сырт көрінісінің мазмұнына қарай үйлесуі айтылады. Жеке алғанда сән дер кезінде ұнайтын нәрсеге қойылатын жарасымдылықты білдіреді. Сәнділік көбінесе тұрмыста қолданылады.Түрліқұрылыстар мен көшелер, киім-кешек, үй іші жиһаздары, күнделікті пайдаланатын мәдени заттар мен әшекейлі бұйымдар Сәнділік дәрежесі арқылы бағаланады. Дереккөздер
Сән және қолданбалы өнер

Сән және қолданбалы өнер - сән өнерінің бір саласы, тұрмыска қажетті көркем, жиһаздық заттарды жасайтын шығармашылық түрі. Негізінен, түрлі үй жиһаздарын (жиһаз, зергерлік ою-өрнекпен әшекейленген заттар, тіршілікке қажетті сәндік құрал-жабдықтар, сувенирлер, құмыра, сый кеселер, т.б.) жасайды. Сән және қолданбалы өнерінің материалдары - металл, керамика, ағаш, қыш, шыны, асыл тастар, сүйек, былғары, т.б. Негізгі техникалық әдістері көркем оймыш, шекіме, көркем жазба, кесте, құйма, т.б. Ол сүйек, ағаш, тері өңдеу, бедерлеу, зергерлік, инкрустация, фарфор, фаянс, кілем тоқу, көркем мата жасау секілді салаларға бөлінеді. Сән және қолданбалы өнер келелі өндірістік, технологиялық міндеттерді атқарғанымен, өз дәуіріндегі өнер мен мүліктік мөдениеттің даму дәрежесіне тәуелді болып, дәстүрлі, жергілікті этникалық ұлттық ерекшеліктің негізінде дамиды. Дереккөздер
Келінтамкүмбезі

Келінтамкүмбезі -мазар(12 -14 ғасырлар). Қарағанды облысы Жезқазған ауданы Қаракеңгір және Сарыкеңгір өзендерінің құйылысында, Қара-қеңгірдің оң жақ жағалауында. Мазараттың ішіндегі Келінтамкүмбезі Жошы ханның екінші әйеліне арналып тұрғызылған. Оның жанындағы хан ордасы дуалмен қоршалған. Мазараттың ішінен көк сырмен сырдақ әшекейлеген кірпіштің, керсеннің, жайпақ табақтық тостағанның сынықшалары табылды. Ыдыстардың барлығы көзе шеберханаларында жасалған.Келінтамкүмбезі кірпішінің көк сырмен сырланғандығына, салыну әдісіне және оның маңынан табылған көзелерғе қарағанда, мазар -12 - 14 ғасырларда тұрғызылған. Дереккөздер
Ақырап Құдайбергенұлы Жұбанов

Ақырап Құдайбергенұлы Жұбанов (7.11.1927 ж. туған, Ақтөбе)-суретші, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қайраткері (1989). Алматы театр және көркемсурет училищесін (1947), Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) жоғарғы көркем-кәсіби училищесін бітірген (1958). 1947- 48 ж. орта мектепте, 1949 - 52 ж. Петропавл педагогикалық училищесінде мұғалім болды. 1958 -59 ж. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының өнертану секторының кіші ғылыми қызметкері, 1959 - 60 ж. Қазақстан Суретшілер одағының шығармашылық секциясы бастығының орынбасары, 1960 - 62 ж. Қазақстанның Жергілікті өнеркәсіп минисрлігінің бас суретшісі, 1962 - 63 ж. Әдебиет және өнер институтының кіші ғылыми қызметкері, 1963 - 82 ж. Алматы көркемсурет училищесінің директоры, 1982 - 84 ж. Алматы қалалық атқару комитетінің Бас архитектура-жобалау басқармасында бас суретшісі, 1984 - 92 ж. Алматы көркемсурет училищесінің директоры қызметтерін атқарды. Жұбанов - Қазақстанның "Атакент" іскерлік-ынтымақтастық орталығының "Қазақстан" (1959), "Жеңіл өнеркәсіп" (1960), "Қазақстанның ауыр өнеркәсібі" (1966 - 67) павильондарын, Алматыдағы геология мұражайының (1968) безендіру жобасы авторларының бірі. Дереккөздер
Сән өнері

Сән өнері - бейнелеу өнерінің бір саласы. Ол адамдарды қоршаған материалдық ортасын көркем безендіретін, эстет. мәнге ие шығармалардан тұрады. Сән өнері архитектуралық ғимараттарды, бақ-парк құрылыстарын сәндеуге (монументті Сән өнері, архит. сән нақыштары, көркем қолтаңбалар, бедерлі суреттер, мүсіншелер, мозаиқалар, парктік мүсіндер, т.б.), қоғамдьпс және тұрмыстағы заттарды әрлеуге (сен және қолөнерде), мерекелік жасауларды айшықтауға, мұражай экспозициялары мен көрмелерге қойылатын бұйымдарды көркемдеуге (безендіру өнерінде) қолданылады. Сән өнері шығармалары түтас бір композициялық туындылардың - алаңдардың, гүлзарлардың, парктердің, көшелердің, интерьердің, киім үлгілерінің белгілі бір ерекше бөлшегі ретінде қызмет аткарды. Қондырғылы өнер туындыларына карағанда Сән өнері пайдаланылған ансамбльдердің көркін көлемдік-кеңістік жағынан болсын, эстетикалық жағынан болсын кең ашады. Қазақстандағы Сән өнері өзінің бастау көзін ғасырлар қойнауынан алады. Қазіргі кезде Сән өнері өнердің барлық саласында дерлік қолданылады. Дереккөздер
Рахым Сәрсенбин

Рахым Сәрсенбин (5 қаңтар 1891 жыл, қазіргі Алматы облысы Іле ауданы - 2 ақпан 1972 жыл, Алматы) - сән және қолданбалы өнер шебері, педагог, Қазақстанның халық ағарту ісінің үздігі (1958). 1938–1940 жылдары қазіргі КдзҰПУ-да оқыды. Алматы облысының Қарасай ауданындағы кэзақ орта мектебінде мүғалім (1940–1958) болған. Ол көптеген әсем ою-өрнек жасаған. Алматы қаласындағы жазушы-ғалым М.Әуезовтің мұражай-үйінің (1960) қабыргасы мен есік-терезе жактауларын әшекейлеп безендірген. Оның оюөрнек үлгілерін кезінде қалалар мен ауылдардағы тұрғын үйлер мен ғимараттардың сыртқы қабырғаларын әшекейлеуге, мата, кілем току фабриқаларында кеңінен пайдаланған. Ленин орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы

Сәтбаевтың мемориалдық мұражайы - Павлодар облысы Баянауыл ауылындағы мәдениет-ағарту мекемесі. Көрнекті ғалым және қоғам қайраткері Қ. Сәтбаевтың құрметіне 1964 ж. Баянауыл ауданы мәдениет үйінде құрылған. 1967 жылдан өз алдына жеке мекеме. Мұражайдың негізгі міндеті - ұлы ғалымға қатысты экспонаттарды жинау, толықтыру, зерделеу және сақтау жұмыстарын ұйымдастыру, мәдени құндылықтарды қалпына келтіру, дәрістер, көрмелер, экскурсиялар өткізу. Сәтбаевтың өмірі мен шығармашылығына, ғылымдағы жолына арналған бұл мұражай төрт залдан тұрады. Әрбір залдан ғалымның балалық шағы, Семей мен Баянауылда өткен жастық күндері, кенді Жезқазғанда жұмыс істеген жылдары жайында толық мағлұмат алуға болады. Мұражайда Сәтбаевтың Жезқазған, Ұлытау, Торғай, Атбасар, Есіл өңірлерін аралап, кен орындарын іздеп тапқаны, оның экономиканы өркендетуге қосқан үлесі, Ертіс - Қарағанды каналына сіңірген еңбегі жайында көптеген деректер жиналған. Келушілерге арналған 60 орындық кинозалдан ұлы ғалым жайында, Баянауылдан шыққан ғұламалар, ақын-жазушылар, ғалымдар, өнер адамдары жайында кинофильмдер көруге болады. Мұражайдың Торайғыров және Жаңажол ауылында екі бөлімшесі жұмыс істейді. Дереккөздер
Сәтмағамбет Ахметұлы

Сәтмағамбет Ахметұлы (1880, казіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Аққұм а. - 1917, сонда) — халық әнші-композиторы, ақын. Ол жас кезінен ән салып, домбыра тартқан. Есіл, Нұра бойына кенінен танымал болды. Ақан сері, Біржан сал, Ғазиз, Жаяу Мұса, Қапаш сынды өншілермен бірге серілік құрып, Қоянды, Атбасар, Қараөткел жәрмеңкелерінде ән салды, бірнеше рет айтысқа да (1914 ж.ш.) түседі. С. жыр, қиссаларды көп айтқан, оның дауысы қуатты, биік тенор болған. С. шебер орындаушылық өнерімен қатар ән мен өлендер жазған: "Қанатталды", "Ак Еркеш", "Арман сол", "Ақмандай", "Алтыншаш", "Қарға", т.б. әндері мен "Ақтұйғын", "Ғашықтық", т.б. өлең-термелері бар. С-тің әндерін насихаттағандар: Қ. Бабақов, Ж. Елебеков, Н. Әбішев, М. Көшкінбаев, т.б. Дереккөздер
Сәуле мен көлеңке

Сәуле мен көлеңке (светотень) - жарықтың әсеріне байланысты көлемдік форманың бетіне сөулені болу немесе үстіңгі бедерді байқау мүмкіндігін тудыру. Кескіндемелік және графикалық бейнелерде Сәуле мен көлеңке нұсқасын бедерлі немесе көлемді нәрсе ретінде қабылдау касиетін тудыратын жарықтағы сан алуан түстердің немесе бір ғана түстің реңін айыра білуді білдіреді. Сәуле мен көлеңке Ежелгі Шығыс кескіндемесі мен миниатюраларында кеңінен қолданылады. Қайта оркендеу дәуірі өнерінде негізі қаланды. 17 ғ-дан (Караваджо. Рембрант) Сәуле мен көлеңкенің көркемдік әсер-күші бейненің психологиялық-эмоциялық куатын арттыру максатында пайдаланылады. Дереккөздер
Толымды ұйқас

Толымды ұйқас - өзара үйлесетін сөздердегі сәйкес дауысты және дауыссыз дыбыстар түгелдей үндестігі жағынан дәлме-дәліне өте жақын келетін толық үн, ұйқас. Осындай ұйқасты толымды ұйқас деп, ал ұйқас үйлес сөздердегі сәйкес дыбыстар дәлме-дәл бірыңғай келмей, үндестігі жағына алшақтау келсе, ол толымсыз ұйқас деп аталып, қазақ өлеңінің ұйқас сапалық тұрғыдан негізгі екі түрге бөлінеді. "Тыныштық, жыр үні, Тамылжып оймен тілдескен, Сен нәзік, бейне жел лебі, Сен нәзік, гүлдей түнде өскен.(Т.Жароков) Осындағы тілдескен - түнде өскен толымды ұйқас болса, aл жыр үні - жел лебі толымсыз ұйқасқа жатады. Ұйқасты дыбыстық құрылымына, үндестік сапасына қарай ажырату басқа халықтардың өлең құрылысында да кездесетін құбылыс. Мысалы, орыс поэзиясында ұйқас дәлме-дәл және дәл емес немесе жұтаң ұйқас деп жіктеледі. Қазақ поэзиясында тілдің табиғатына, қазақ тіліне тән үйлесімділік заңы (сингорманизм) орайлас толымды ұйқас өте жиі қолданылады да, ал толымсыз, жұтаң ұйқастар сирек кездеседі. Толымды ұйқасты профессор Қ.Жұмалиев құрылым жағынан үндестігі екі буынды немесе үш буынды түгелдей қамтиды деп қараған. "Ұйқасатын сөздер соңғы екі буынның бастапқы дыбысынан басқа дыбыстарының дәлме-дәл ұйқасып келуі мүмкін (кейде екі буынның түгел ұйқасуы, тіпті үш буынның дыбыстары бірдей келуі де мүмкін). Бұл ұйқасты толымды ұйқас деп атаймыз". Әрине ұйқастың неғұрлым буын саны көбірек болса, үйлес сөздердің үндестік қуаты, әуезділігі, құлақы әсері арта түседі. Қазақ поэзиясында жиі қолданылатын төрт буынды ұйқастардан (құздарының-мұздарының-ызғарының) мұны анық байқаймыз. Ал, егер ұйқасқан сөздер бір буынды болса және дыбыс үндестігі дәлме-дәл толық болса, оны да толымды ұйқас дейміз. Ұйқасқан буындардың, сөздердің үйлестік жақындығы алдымен сәйкес дыбыстардың сөздің ішінде қай буында, буынның ішінде қай орында тұрғандығында үлкен мән бар. Ұйқастағы ең соңғы буынның үйлесетін буынмен үндестігі өте- мөте толық болуы шарт. Оның алдында өзіне сәйкес буынмен дыбыс үндестігі жағынан аздап болса да алшақтық, ал соңынан санағанда үшінші, әсіресе төртінші буында бірталай алшақтық болуы ықтимал. Алайда бүл ұйқастың дәлме- дәлдігіне, толымдылығына нұқсан келтіре алмайды: Мысалы: "Мен көрдім сынық қанат көбелекті. О да білер өмірді іздемекті." (Абай) Мұндағы көбелекті -іздемекті деген сөздердің соңғы сәйкес буындары толық үйлесіп келетіндіктен, осы сөздердің басындағы буынның бірыңғай еместігі байқалмайды. Дереккөздер
Сегіз сал

Сегіз сал - өнерпаздар тобы. Жетісудың әнші, күйші, ақын, биші, сал-серілерінен құралған. 1909 ж. айтыскер ақын Әшім Нұрлыбаев (1889 - 1963) ұйымдастырған. Сегіз сал тобының мүшелері халық әндері мен күйлерін, ежелгі қисса-дастан, толғау-жырларды насихаттаи, елдің рухын көтерді. Сауың кештерін, жыр сайыстарын, ақындар айтыстарын өткізді. 1909 ж. Арқаның әнін Жетісуға жеткізген Балуан Шолақтың тобымен бірге ел аралап, өнер көрсетті. Тапқан таянғандарын жарлы-жақыбайларға үлестіріп берді. Сегіз сал қызметі 1916 ж. қанды қырғында тоқтады. Дереккөздер
Сейсен ата қорымы

Сейсен ата қорымы (1420 ғасырлардың басы), Атырау облысының Сайөтпес т.ж. ст-нан солтүстікке қарай 45 км, Үстірт қыратынан шығысқа қарай 2,5 км қашықтықта орналасқан. Оның құрамына 17 күмбезді қорханалар, 10-нан астам сағанатамдар мен 100-ге тарта мемориалды ескерткіштер кіреді. Бір болмелі, тік төртбұрышты және алтыбұрышты күмбезді қорханалар дөстүрлі әдіспен оңделген тақтатас пен әктастан түрғызылған. Бұл әдіс көрхана қырына тақтатастарды қатар-қатар қалаумен үйлестіре жүргізілген. Көрханалардың құрылымы ерекшеліктері сан түрлі, архит.-пластиқалық шешімі үтымды, соны әрі дәстүрлі жергілікті тәсілдерге бой үсынған. Тік төртбұрышты пішіннен дөңгелек күмбезге үласуы аралық желкендер арқылы атқарылған. Күмбез жоғарғы қатарды төмендегіден тарта көне әдісімен қаланған әрі тегістелген тақтатастармен қапта.тған. Күмбезді көрханалар құрылымының төбесі бунақты болып біткен. Сағанатамдардың қабырғалары күмбезді көрханаларға ұқсас түрғызылады, ою-өрнектері жергілікті тәсілдерге негізделіп, халық сәулет өнерінің үздік үлгісін танытады. Шағын мемориалдық архитектуралық-сән формалары саркофагтас табыт түріндегі тас жәшік (сандықтастың), тік қойылған сәнді ескерткіш (құлпытас) пен бунақталған тас тақта (қойтастың) немесе құлпытас пен кішігірім тас қоршаудың өзара үйлесімдерінен тұрады. Сондайақ, қабір басына орнатылған құлпытастар да кездеседі. Қорымда ортағасырлық жауынгер дулығасының 6 тас үлгісі және қой мүсінді қошқартас сақталған. Дереккөздер
Даррен Хейз

Даррен Хейз (Darren Hayes; 8 мамыр 1972 жылы, Аустралияда, Брисбен қаласында туған) — заманауи поп-әнші, сазгер. Savage Garden тобының (дуэтының) қатысушысы. Жас кезі Ата-анасының үш балаларының арасында кенже ұлы еді. Жас кезінен әнмен, сазбен айналысуға бастады. Mabel Park High School мектебінде білім алған. 1989 жылы оқу бітіргенше мектеп концерттерінде қатысқан. Квинсленд университетіне түсіп, ән-саз шығармашылық академиясына бара алмай қалды. Ақырында, ән-саз саласында мансап үшін, жоғару оқу орынында білім алуын тоқтады. Ән-саз саласындағы карьера 1993–2001: Savage Garden 1993 жылы Дэниел Джонсмен кездесті. Дэниел Джонс топ жетекшісі бола алатын дарынды әншіні іздеймін деп жергілікті газетаға жарнама берген. Кездескен соң, олар екеу Savage Garden атты топты құрды. 1994 жылы жоба іске асырылды. 2000 жылы Сиднейде өткен жазғы олимпиялық ойындарының жабылу ресми салтанатында Savage Garden өз әнімен сахнаға шықты. Топ 2001 жылы қазан айында жоқ болды. 2002 жылынан бері 2002 жылынан бері Даррен Хейз жалғыз ән айтып жүр. Оның Spin деген алғашқы күйтабағы 2002 жылы наурыз айында Аустралияда жарық көрді. Одан бері осы уақытқа шейін әншінің 4 күйтабағы шықты. Spin күйтабағындағы "Insatiable", "Strange Relationship" дүниежүзінде өз кезінде әйгілі заманауи ән болып, әншіге атақ әкелді. Күйтабақтар *2002: Spin *2004: The Tension and the Spark *2007: This Delicate Thing We've Made *2011: Secret Codes and Battleships
Рахметбай Байназарұлы Телеубаев

Рахметбай Байназарұлы Телеубав (22 қаңтар 1935 жыл, бұрынғы Талдықорған облысы, Гвардия ауданы, Шанхай а. - 29 желтоқсан 1987 жыл, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1982). Өмірбаяны 1959 ж. ҚазҰПУ-ды, ал 1968 ж. Қазақ академия драма театрының студиясын бітірді. 1959 жылдан "Қазақфильм" студиясына қойылған көркем фильмдерге қатысып ойнай бастады. 1968 - 1985 ж. Қазақ академия драма театрының, 1985 - 1987 ж. Қазақ театрының (қазіргі Қазақ академия жастар мен балалар театры) кұрамында актер болды. Шығармашылығы Онын орындаған рольдері: Сланов ("Біздің ұлымызда", 1959), Әскен ("Ән шақырады", 1961), Дәуқара ("Найзатас баурайында", 1969), т.б. Театрда Тайман (Ә.Тәжібаевтың "Майрасында"), Кеңгірбай, Есен, Қазан (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Қара қыпшақ Қобыландысында"), Айдар (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш -Баян сұлуында"), Шораяқ (Ш.Құсайыновтың "Алдар көсесінде"), Мұса(С.Мұкановтың"Шокан Уәлихановында"), Хасен (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаевтың "Беу, кыздарайында"), Мергенбай (Ш.Құмарова-ның "Кімнің тойында"), Әлмен (Қ.Ыскақовтың "Таңғы жаңғырығында"), Айтжан (С.Санбаевтың "Бір күты мұнайында"), Жуховец (А.В. Софроновтың "Әкімдігінде"), Бутон (М.А. Булгаковтың "Жендеттерінде"), Баптиста (У.Шексиирдің "Асауға түсауында") секілді әр алуан рольдерде ойнады. Кезінде оның есімі көпсериялы "Қымызхана" теле-спектакліндегі Өкіреш рөлінің орындаушысы ретінде танымал болды. Дереккөздер
Айтат Жұбанышәлиев

Айтат Жұбанышәлиев (1 наурыз 1906, Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы Жетібай ауылы – 5 желтоқсан 1991, Алматы) — қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қызметкері (1971). Мәскеу қаласында Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетінде оқыған (1931–1933 жылдары). Еңбек жолы Еңбек жолын 1923 жылы бастады. 1938–1943 жылдары Орал облысы біріккен қазақ-орыс драма театрының, 1943–45 жылдары Қазақ академиялық драма театрының (1960–1966) директоры, 1945–1947 жылдары Қалап ауданы партия комитетінің хатшысы, 1947–1953 жылдары Қазақстан Министрлер кеңесі өнер істері басқармасының бастығының 1-орынбасары әрі Қазақтың академиялық опера және балет театрының директоры, 1953–1955 жылдары Қазақстан мәдениет минисрлігінің басқарма бастығы, 1971–1981 жылдар аралығында Қазақстан Театр одағы төрағасының орынбасары болып қызметтер атқарды. 1966 жылдан республикалық дөрежедегі зейнеткер. Жұбанышәлиев "Өнермен өзектес өмір" кітабының авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы, "Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен және Қазақстан Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотауылысымен (1966) марапатталған. Дереккөздер