kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Иттер тұқымдасы

Иттер тұқымдасы — сүтқоректілердің жыртқыштар тұқымдасы. Дене тұрқы 18—22 см-ден 160 см-ге дейін. Тұқымдасқа 14 туыс тармағын құрайтын 35-тей биологиялық түр кіреді. Барлық құрлықтарда кең таралған (Антарктидадан басқа). Олар жыртқыш аңдар болып табылады және үй иттері, қасқырлар, түлкілер, шибөрілерден тұрады. Олардың ықшам денелерін жүн басқан. Олардың олжаны ұстап алуға және шайнауға арналған мықты тістері бар. Иттер тұқымдасы түрлі орталарда тіршілік ете алады. Шибөрі – қасқырдан кішірек. Ол шығыс жартышарға жақын өмір сүреді.Иттер тұқымдасына жататын сүтқоректілер иіс пен дыбысқа аса сезімтал, тамаша аңшылар болып табылады. Олар, әдетте, тышқандарды, қояндарды, еліктерді, бұғыларды және басқаларды аулайды. Иттер тұқымдасының аяқтары ұзын, құйрықтары шолақ. Кейбір жабайы иттер «үйір» деп аталатын топпен өмір сүреді және аң аулайды. Олар тамақты бір-бірімен бөлісумен қатар, бірін-бірі жаудан қорғайды. Үй иттерін адам қолға үйреткен. Олар олжаларына байқатпай келіп, тап береді. Қолға үйретілген иттерге спорттық иттер, тазылар, жұмысшы иттер, терьерлер және сәндік иттер жатады. Иттер жоғалған нәрсені табуға өте қабілетті. Олар үй-жайды да жақсы күзетеді. Адамдар ең жиі асырайтын иттер – бульмастиф, ши хуа хуа, далматин, бульдог, пудель, ағылшын той спаниелі, неміс овчаркасы, Бостон терьері, корги, қылшық жүнді колли, ағылшын бақташысы, Йоркшир терьері, мопс, чау чау. Түлкілер, шибөрілер мен қасқырлар да ит тұқымдастарына жатады. Дереккөздер
Жарғанаттар тұқымдасы

Жарғанат – 900-1000 түрге бөлінетін сүтқоректілер болып табылады. Жарғанаттардың сырт түрі қорқынышты көрінуі мүмкін. Олар сырғанаумен ерекшеленетін, бұлшық ет қозғалыстары көмегімен ұшатын бірден-бір сүтқоректілер болып табылады.Жарғанаттар қанатын жайғанда 5 сантиметрден 1,5 метрге дейін түрлі дене пішінде болады. Олар әлемнің барлық бөлігінде бар. Әйтсе де, тропиктік аймақтарда ерекше көп кездеседі.Жарғанаттар – үлкен көмекшілер болып табылады. Олар жәндіктердің таралуын қадағалауға, кесілген ормандардың қайта шығуына және адамдарға азық ретінде жарамды өсімдіктерді тозаңдандыруға көмектеседі.Түкті сүтқоректілер жемтіктеріне ауада, тегістері қанаттарымен шүйлігеді.Жарғанаттың денесі тышқанға ұқсайды және оны түк басқан. Олардың бет-әлпеттері түріне байланысты әрқалай болады. Олардың бет құрылысы дыбыс вибрацияларын бөлетін және қабылдайтын сенсорлық аппарат сияқты. Жарғанаттың әрбір түрі қараңғыда қоректенетін немесе ұшатын кезде арнайы дыбыс шығарады. Көптеген жарғанаттар жәндіктермен қоректенеді. Арасында кейбіреулері жемістерді, балықтарды, бақалар мен басқа да шағын жануарларды жейді. Дереккөздер ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
Тұңғиық жануарлары

Тұңғиық жануарлары - мұхиттың түбінде сирек кездесетін алуан түрлі тіршілік иелереі. Балықтардың көптеген түрлері жоғары қысым мен төмен температурада өмір сүруге бейімделген. Әдетте, мұхиттың тереңінде аждаһа-балық, теңіз аты, жыланбалық, мұнтаз-балық, теңіз шошқасы, теңіз кірпісі, теңіз жұлдызы, түтікше құрт, устрица, кальмар, скат, сегізаяқ және басқалар тіршілік етеді. Сегізаяқтың сегіз тармақ қолы болады. Ол теңіз түбінде оңаша өмір сүргенді жақсы көреді. Сегізаяқтың 100-ден аса түрі бар.Теңіз өрмекшілері де өмірін тұңғиықта өткізеді. Оның 100-ден астам түрі белгілі. Көлемдері де әртүрлі: 1-10 мм-ден 90 см-ге жететіндері кездеседі. Түсініктемелер ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
Теңіз құстары

Теңіз құстары - теңіз ортасында өмір сүретін құстардың кез келген түрін сипаттауға қолданылатын жалпы термин болып табылады. Теңіз құстары болып саналатын құстарға шағалалар, қарқылдақтар, альбатрос, дауылпаз, су құзғыны, қалытқы, пингвиндер мен олуша жатады. Теңіз құстары өмірлерінің көп бөлігін жемтігін іздеумен, мұхитты шарлаумен өтеді. Көпшілік түрлері азығын өзі табуға бейімденген. Алайда, мол әрі өтіп бара жатқан азық көздерін аулау үшін топ болып бірігеді. Албатростар мен дауылпаз сияқты су құстары басқа су құстарына қарағанда ұзағырақ өмір сүреді. Ата-аналық міндеттер екеуі үшін де бірдей болып табылады. Түрлі құстар азығын әртүрлі жолдармен аулайды. Көпшілігі мұхит ағыстарымен келетін криль, балық, кальмар, т.б. жейді. Көптеген құстар азығын аулау үшін суға сүңгиді. Суқұзғындары,олушалар, тропиктік құстар, кейбір қарқылдақтар және қоңыр бірқазандар ұшып барып, жылдам қимылдайтын жемтігін аулай алады. Сонымен қатар, басқа құстардың тамағы мен жұмыртқаларын ұрлайтын құс түрлері де бар. Дереккөздер ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
Зоопланктон

Зоопланктон - теңіздің, су айдындарының әртүрлі тереңдігінде мекендейтін және суда қалқып тіршілік ететін, су ағынына төтеп бере алмайтын тірі организмдер тобы. Ол планктонның бір бөлігі болып саналады. Зоопланктон көптеген теңіз жануарларына азық. Кейбір зоопланктонды организмдер су айдындарының ластануының индикаторы болып есептеледі.Судағы зоопланктон мөлшері олармен қоректенетін жануарлар, су ағысы, жыл мерзімі, т.б. көптеген жағдайларға байланысты бірнеше км-ден бірнеше м-ге дейін өзгеріп отырады. Дереккөздер ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-446-5
Іле таңы (газет)

«Іле таңы» — 1970 жылдың 1 қаңтарынан апта сайын шығарылатын қоғамдық-саяси аудандық газет. Басылым аудан көлеміндегі ресми ақпаратты және мәдениет, білім беру, ел тұрмысы жайындағы ақпаратты жариялайды. Ішкі сілтемелер * Іле ауданы
Ондық бөлшектерді көбейту

Ондық бөлшектерді көбейту Ондық бөлшектерді көбейту үшін: 1. Үтірлерге назар аудармай натурал сандарды көбейткендей көбейтуді орындау керек; 2. Көбейткіштерде үтірден кейін неше цифр екенін санау керек; 3. Көбейтіндінің соңынан бастап, сонша орыннан кейін үтір ажырату керек. Ондық бөлшектерді көбейтуге арналған өлең Үтірлерін ескермей, Көбейте бер сескенбей Натурал сан деп есепте, Бұрын оқып кеткендей. Үтірден соң қанша сан Бөлшек орнын санаңыз Оңнан солға сонша сан, Аттап үтір қоямыз. Тапқан саның соңында Жауап болар оныңда.
Райымжан Әзиханұлы Бөкейханов

Райымжан Әзиханұлы Бөкейханов (1908-1993) - Байырғы Семей облысына қарасты Қарқаралы уезіндегі Тоқырауын болысының №7 ауылында (Қазіргі Қарағанды облысы , Қоңырат ауданы) 1908 ж. туған. Халқымыздың ұлт азаттық күресіндегі Алаш қозғалысының бас көсемі, Алаш партиясы мен Алашорда өкіметінің төрағасы Әлихан Нұрмұқамбетұлы Бөкейхановтың (1866-1937) бірге туған інісі Әзихан Нұрмұқамбетұлы Бөкейхановтың белбаласы, яғни Әлиханның немере інісі. 1924 ж. Қарқаралыдағы жетіжылдық мектепті бітірген соң Семейдегі Потанин атындағы екінші басқышты мектепке келіп оқуға түседі. Ол осында немере ағасы Әлиханның үзеңгілес серіктеседі, болашақ математика профессоры Әлімхан Ермековтың тәрбиесінде болады,құрдастары Сәдуақас Боқаев және Алексей Маркушевичпен достасады. 1925 ж. ақылшы ұстазы Ә.Ермековтың кеңесі арқасында және Семей қалалық білім беру бөлімінің жолдамасымен А.И.Маркушевич екеуі Ташкенттегі Орта-Азия мемлекеттік университетінің физика-математика факультетіне оқуға түседі. Кезінде Орта-Азия мемл. университетін бітірген, Ташкенттегі Қазпединститутының ректоры (1929-33) және Қаз.ССР халықағарту коммисары болған Әлімхан Ермековтың қарындасы Дәмештің күйеуі Темірбек Жүргенов(1898-1939) Райымжан мен оның достарына орасан зор қамқорлықтар жасайды. Орта-Азия мемлекеттік университетінде маңдайалды үлгеріммен оқып жүрген кезде оның «жанкүйер жазғыш достары» жалалы хатты жаңбырдай жаудырады. Олардың айтар басты айғақтары: «Райымжан-кеңес өкіметі мен компартияның саясатына қарсы, Алаш көсемі Әлімханның немере інісі; оған кеңестік оқу орнында орын болуы мүмкін емес». Соңына түскендер 1929 ж. 4 курста үздік үлгеріммен оқып жүрген ғылым сүйер студентті университеттен кетуге мәжбүр етеді. 1929-38 жылдар арасында Ташкентте педтехникумда, жұмысшы-батрақ мектебінде, Алматыдағы зооветинститутында математикадан сабақ береді. 1938 жылдан бастап математика және физика пәндері бойынша оқу кітабын шығаратын баспада үзіліссіз қызмет етеді. Ол көптеген оқулықтың редакторы немесе ортақтас авторы. Бейнелеп айтқанда, қазақ математикасы тілінің абзал абызы. Ақтөбелік жазушы Қуандық Шаңғытбаевпен бірлесіп, Г.Чернышевскийдің «Не істеу керек?» деген романын қазақ тіліне аударған көркем тәржімеші.
Тайыр Жомартбайұлы Боқаев

ТАЙЫР ЖОМАРТБАЙҰЛЫ БОҚАЕВ (1884-1937) Байырғы Семей облысына қарасты Абай ауданының Мұқыр деген жерінде өмірге келген, сүйегі Тобықты ішіндегі Көкше руынан. Жомартбай Боқайдың алтыншы ұрпағы. Жомартбайдан Хасен мен Тайыр туған. Тайырдан – Масғұт, Өзбек, Моряк, Сағида, Халима; Хасеннен – Садуақас, Ербосын Тайырдың үлкенұлы Масғұт (1913-1979) Мәскеудің «Түсті металдар және алтын» институтында Дінмұхамед Қонаевпен (1912-1993) бірге үздік оқып, институтты 1936 жылы қызыл дипломмен бітірген. Ортаншы ұлы Өзбек жоғары білімді педагог-химик, кенже ұлы Моряк физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесі бар, ғылыми-зерттемгер болған. Қыздары Сағида мен Халима жоғары білімді педагогтар боп қызмет еткен. Тайыр 12 жасқа дейін көкбай медресесінде, сонан соң Архат бекетіндегі орыс мектебінде оқиды. Кейін атасы Хасен оны Семейдегі медресеге оқуға әкеледі. Сонан соң Уфадағы «Медресе-Ғалияда» оқиды. Мұнда: дінтану, шығыстану пәндері, логика, математика, тарих, географиямен қатар орыс тілі және әдебиеті де оқытылған(ҚСЭ, 5-том,564-бет) 1911 жылы «Медресе-Ғалиядағы» қазақтар (Б.Майлин, Т.Жомартбаев, т.б.) өз қаражаттарына «Әліппе және төте оқу» атты қазақша оқу кітабын баспадан шығарады. 1911 ж, «Медресе-Ғалияны» аяқтаған соң Семейге оралып, онда Ертістің сол жағалауындағы «Заречная слободкада» (қазіргі Жаңа-Семей) 1910 ж. ашылған мұсылман мектебінде жаңаша сабақ береді. 1912 ж. Семейде «Балаларға жеміс» деген педагогикалық кітабын баспадан шығарады. 1916-1927 жж. Зайсан қаласында мектеп мүдірі боп ұстаздық, әдеби-шығармашылдық жұмыстармен шұғылданады. 1927-1937 жж. Семейдегі орта мектептер мен педтехникумда математикадан, әдебиеттен сабақ бeрeді. Ақын ұстаздың «Бөлшек сандар ережелері» дейтін өлең шығармасы шәкірттері жадында жатталып, ел арасында кеңінен тараған. Тайыр Жомартбайұлы математиканы өлең жолдарымен оқытқан алашшыл ағартушы-ақын.
Қымбат металлдар

Асыл металдар Саф алтын тау жыныстарында ұсақ дәндер күйінде кездеседі Тарихтағы ең ірі алтын 112 кг болған Грек аңыздары бойынша адамзат алдымен алтын ғасырдан, одан соң мыс ғасырынан өткен. Скифтердің аңыздары бойынша жер өңдейтін құралдар алтыннан жасалған. Ал К.Маркс айтуы бойынша, «Алтын –адамзат ашқан ең бірінші металл» Ерте заманда алтынға ең бай мемлекет болған Мысыр. Ніл өзенінің 1тонна құмынан 80 грамм алтын табылатын. Тарихи деректер бойынша, 3,5 мың жыл бұрын жылына 50 тонна алтын өндірілетін еді. 1910 жылы Патшалық Ресейде жылына 63 тонна алтын өндірілді. Еуропа елдеріңінде өз алтыны аз болған сондықтан оны шетелден әсіресе Америкадан испан және португал конкистадорларына (жаулаушылар) 16- 18 ғасырларда жергілікті тұрғындары – ацтектер мен майяларды түгелдей жойып жіберген . Алтынды қарқынды өндіру 19 ғасырда бастады. Алтынның бай кен орындары алдымен Орал мен Сібірден, кейінірек Калифорния, Аустралия, Оңтүстік Африка, Аляска және т.б жерлерден табылған. Егер 1800 жылы әлемде небәрі 19 тонна алтын, ал 1850 жылы 54.8 тонна, ал 1900 жылы 316.3 тонна, 1940 жылы КСРО -ны қоспағанда 1281.9 тонна алтын өндірілді. Алтын өндірісінің дамуына кен орындарының ашылуы ғана емес оны өндірудің амалдарының көбею де фактор болады. Бұрын алтынды құм мен ұсақ кварц жыныстарынан сумен шаймалап бөліп алатын. 1843 жылы орыс инженері П.Р. Багратион қазіргі кезде алтын металлургиясында көп тараған әдістерінің бірі – алтынды кеннен калий цианидінің ерітіндісі арқылы алудың гидрометаллургиялық әдісін ұсынды. Ежелден алтынды металл патшасы дейтін. Алтын –ашық сары , жылтырақ, созылғыш, иілгіш металл. Алтыннан созылған сымның жуандығы өрмекші торы тәрізді. Алтыннан өте жұқа қабыршақ алынады. Мұндай қабыршақтан күн сәулесі еркін өтеді. Алтынның балқу температурасы 1063 градус ал қайнау температурасы 2710градусменшктісалмағы 19,3 г/смкуб. Алтынға байланысты аңыз бар. Сиракуз әміршісі тәж жасау үшін зергерге біраз алтын береді. Зергер жұмысын аяқтаған соң тәжді өткізеді. Бірақ патшаға бұл тәж таза алтннан емес дейді. Ашуланған хан еліндегі ең сыйлы ғалымдардың бірі Архимедті шақырады. Оған тәжді бұзбай таза алтын еместігін дәлелдеуі қажет еді. Ұлы ғалым ойланып қалады, да моншаға түсіп жатып таптым таптым эврика эврика дейді. Алтынның және тәждің меншікті салмағын есептеуге кіріседі. Алтынның салмағы судың салмағынан 19,3 есе ауыр болады дп ойлайды. Алтынды суға толтырылған ваннаға салып ығысқан судың массасы алтынның массасынан 19,3 есе жеңіл болуы тиіс дейді де тәждің таза алтын еместігін дәлелдеді. Н.Нұрахметов. Асыл металдар. Химия оқу кітабы. Алматы. Мектеп. 2010ж
Горчаков айдаршөбі

Горчаков айдаршөбі Тянь-Шаньның биік тауларында және Жоңғар Алатауында тастақты беткейлерде, жартас айырықтарында, субальпі және альпі шалғындықтарында өседі. Алдынғы түрден жер асты бөлігінің құрылысымен ерекшеленеді, түйнектің орнына мұнда жуан бұтақтанған тамырымен. Сабақтарының биіктігі 40 см, едәуір ірі, сағақты айтарлықтай ұсақ таралған жапырақшалармен, гүлдері қызғылт сары, сары, кең түзі шақшалы. Маусым – шілдеде, қыркүйекке дейін (еріген қар үйінділерінде) гүлдейді. Құрамында әсер етуі зерттелмеген түрлі алкалоидтар бар.
Қоңыр жүзгін

Қоңыр жүзгін – тарандар тұқымдасының жүзгін туысына жататын көп жылдық бұта. Биіктігі- 70см, бұтаұтарының қабығы сарғыш сұр түсті. Жапырақтары қандауыр тәрізді. Гүлі ұсақ, ұзындығы 4мм-дей,ені 10мм-дей болатын сопақша жаңғақша, қылтанағы қатты, ортасынан жоғары қарай 2-3 бұтаққа тарамдалған.Тұқымынан көбейеді. Мамырда гүлдеп,маусым айында жеміс береді. Қазақстанда Арал маңындағы Мойынқұмның құмды жерлерінде өседі. Өте сирек кездесетін эндемик. Мал жайылымы және отынға пайдалану салдарынан таралу аймағы азаюда. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Қоңыроба

Қоңыроба – Тоқсанбай жотасының солтүстік-шығысындағы тау массиві. Географиялық орны Жетісу облысы Кербұлақ ауданының шығысы және Қытай шекарасы бойында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3497 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 23-24 км-ге созылған, енді жері 6-7 км. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы герцин қатпарлығының тау жыныстарынан түзілген. Жер бедері Қиыр оңтүстік бөлігінің беткейлерімен аңғарларында цирктер, терең шатқалды аңғарлар кездеседі. Қоңыробаның батыс беткейлерінен Көксу өзенінің салалары бастау алады. Өсімдігі Тау бөктерінде қылқанды және жалпақ жапырақты ормандар өседі. Дереккөздер
Қалталы қасқыр

Қалталы қасқыр немесе Тасман қасқыры немесе Тилацин - жойылып кеткен жануар, қалталы қасқырлар тұқымдасының (Thylacinus) жалғыз өкілі. Алғашқы рет жануардың сипаттамасын 1808 жылы ағылшын натуралист Джордж Прайдо Роберт Харрис берген. Өз еңбегінде ол жануарды "Ит басты қалталы жануар" - "cynocephalus" деп атаған. Таралуы XVIII ғ. және XIX ғ. басында қалталы қасқырдың саны өте көп болып, Тасманияда кең таралған болатын. XIX ғ. 30-шы жылдары мал шаруашылығына зиян келтіргендіктен Тасмания тұрғындарымен жануардың жаппай жою басталды. Қанқұмар жыртқыш туралы аңыздар таралып, жануарды ауыл шаруашылығының жауы болып есептеген. Жаппай қырып-жоюдың нәтижесінде 1863 жылға таяу қалталы қасқырларлардың соңғылары адам жете алмайтын таулар мен ормандарда сақталған. XX ғасырдың басынада жануардың бас саны кенет азаяды. Адамдардың жыртқышты жою саясатымен бірге себебі болған - эпизоотия болды: иттерден жұққан белгісіз ауру, мүмкін ит обасы. 1914 жылдың санауымен қалталы қасқырлардың саны оншақтыдан аспаса да, 1928 жылы қабылданған Тасмания фаунасын қорғау заңына қалталы қасқырдың аты кірмеген. Сонымен, бостандықтағы соңғы қалталы қасқыр 1930 жылы 13 мамырда адамдармен өлтірілген, ал еріксіздіктегі қасқыр Хобарт жеке зообағында кәріліктен өлді. 1938 жылы Тасманияда Қалталы қасқырдалды қорғау туралы заң қабылданды. Ең өкініштісі, 2013 жылы ғалымдар қызықты жаңалық ашты: қалталы қасқырлар өздерінің жақ сүйектерінің дамымағандығынан қойларды еш аулай алмаған!!! Бірақ жануар түрі бәрі бір жойылуға өте қауыпты тұғын, оның себебі - төмен генетикалық түрленуі. 2005 жылдың наурыз айында аустралиялық The Bulletin журналы Қалталы қасқырды тірілей ұстап берген адамға 1,25 млн аустралиялық доллар сыйлық бар екенің мәлімдеді, бірақ сый әлі егесін таппаған. Биологиялық сипаттамасы Қалталы қасқыр қалталы жануарлардың ішінде ең ірісі болған. Дене тұрқы 100-130 см, бойы 60 см, салмағы 20-25 кг. Сырт көрінісі иттер мен қасқырларға өте ұқсас, бірақ денесі ұзындау келіп, аяқтары саусақтармен аяқталған. Екі белгі: біріншіден, құйрығының басы қалың, аяқ жағында жеңішкелігі және артқы аяқтары бүгіліп қалғандығы жануардың қалталы екенін ұмыттырмайды. Тұмсығы ұзын, созылып қалған, 120 градусқа ашылатын. Түсі - сарғыш-сұр, арқасында 13-19 иығынан басталып құйрығына дейін коңыр жол-жол тілкем бар. Тұмсығы сұр, көз маңында ақшыл дақтармен. құлағы қысқа дөңгеленіп қалған. Бүгіліп қалған артқы аяқтарымен айрықша секіріп (кенгуру сияқты) қимылдайды. Ұрғашы қасқырлардың қарынында қалта болады. Жүктілік мерзімі өте қысқа - 35 күн. 2-4 әлсіз күшік туады, 2,5-3 айдан кейін қалтадан шықса да, 9 айға дейін анасының қасында жүреді. 8 жыл өмір сүреді. Қалталы қасқырдың дауысы ыңырсыған үнді еске салады, бірте бірте ол дауыс қырылдаған жөтелге ұласады. Жерде тіршілік етеді, түнде атжалмандарды, ұсақ кенгуруларды, тотықұстарды аулап азық етеді. Кейде, тіпті, қой секілді өзінен үлкен жануарларға да шабуыл жасайды. Бақа мен шаяндарды да жей береді. Галерея Дереккөздер
Декупаж

Декупаж (фр. decouper - ой-) - суреттің қос- негізде- түрлі пәндік сәнде- техникасы, суреттің немесе бедердің (әдеттегі ой-) біріктірілуінен немесе қырқып алынған бейне Тақталық декор Декупаж орта ғасырда пайда болған. Осы сияқты өнерлер тұңғыш рет XV ғасырдың соңында Германии атанады, қайда болсын ой- суреттер жиһаздың сәні үшін пайдаланылатын болды. Сол кезде сәнге бедерлі- қытайлық немесе жапондық стильдегі жез жиһаз кірген. Венециялық шеберлер өнерлі суреттерді ойды, оларды жиһаздың бетіне жапсырды және лаканың бірнеше қабатымен ық үшін басты. Жиһазшылар жиһаз дизайнын таяу шығысқа ұқсатып жасады. Олар- бірталай арзан, алайда, аз сұрау түсті. Соңғы кездерде бұл өнер Италияда Arte povera ("сорлының өнері") атала бастады. Қазірде мынадай жиһаз көп емес бірақ қазіргі сұоаныстардағы жиһаздар стилі сол жиһаздардың стиліне еліктейді. Декупаж франциялық король Людовик XVI ауласында өте сәнді болды. Мария Антуанетта және оның сарайдағы бикелері Ватто және бер барысында ұлы франциялық революцияның жоюшысы- Фрагонара жұмысының сәні үшін пайдаланған. Англия декупажы ара сапа хобби Америкаға дейін өтіп кетті, сауда біріншінің және екінің арасында жаядай белгілі дүниежүзілік соғыстармен болды. Қазір сол ескі техника тағы сәнд болды және жаядай түрлі елдерде тарап кетті- сәнде- сөмкенің, қалпақтардың, шыршалық сәндердің, жайма-шуақ сағаттардың, шкатулкалардың, ыдыстың, теңгелердің дизайнына айналды.
Құздықара

Құздықара - Мұғалжар тауларының солтүстік-батыс бөлігіндегі қыстау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Құмсай ауылынан батысқа қарай 21 км жерде, Құласу және Шилі өзендерінің аралығында орналасқан. Батысында Құласу, шығысында Құмбұлақ, оңтүстігінде Кемербұлақ қыстаулары бар. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, көкпек, бұйырғын, бидайық, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Шетелдегі үрмелі аспаптар

Еуропалық елдерде XVIII ғасырдан бастап белгілі болған үрлемелі аспаптары: «гусенок», украинаның «фигурка птиц», кубаның екі дыбыс ойықты «құсысқырығы», колумбияның үш дыбыс ойықты «глиняная свистулькасы», комилердің «юсь-пэляны» т.б. қазіргі кезде де жиі қолданылады. Үрмелі аспаптар сүйек пен мүйізден жасалатын түрлері де ертеден бері сақталған. Олар қамыс-қурай, ағаштан жасалатын үрлемелі аспаптарға қарағанда ұзақ сақталып, бүгінге дейін жеткен. Поляктарда теріден жасалатын үрлемелі аспап козел (ешкісаз) аталады. Оның себебі, аспаптың ағаштан орнатылатын басы ешкі басты етіп жонылады немесе басы бөлек алынбаған ешкі терісінен тұтас етіп жасалады.
Әжім

Әжім- организмнің сола бастауының сөзсіз болатын белгісі. Сипаттама Қартаю процесінде теріде бірқатар өзгерістер болады. Қан және лимфа айналысының бұзылуы салдарынан бұл өзгерістер бәрінен де бұрын беттің , мойынның, қол саусақтарының терісінде пайда болады. Дененің ашық бөлігінің терісі сыртқы ортаның оған тигізетін қолайсыз әсерінің салдарынан (күн көзі, салқын жел мен құрғақ ауа) дененің жабық жүретін бөлігінің терісіне қарағанда анағұрлым тез тозады. Алайда әжім тек қартаюдың ғана бөлігі емес. Себептер Әжімнің ерте түсуіне үнемі маңдайын тыржиту, қабақты жоғары керу, немесе түю , көзін сығырайту, еріндерін тістеу , езуін жиіру, басты тұқыртып жүру себеп болады. Әжімнің түсуіне сыртқы және ішкі ортаның қолайсыз факторларының әсері , сондай-ақ организмнің әр түрлі ұзақ созылмалы аурулары да әсер етеді. Әжім бет және мойын терісін күту ережелерін сақтамаудан бетті ағартатын майларды, спирт ерітінділерін жиі қолданудан , опа-дәрі майларынан және басқалардан бетті дер кезінде тазартпаудан түседі. Тағы қараңыз #Тері #Қартаю Дереккөздер # Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1989
Арагац

Арагац: * Арагац (компьютер) — Электрондық есептеу машинасы, 1958-60 жылдары Ереван Математикалық машиналарды Ғылыми зерттеу институтында жасалған. * Арагац — тоңазытқыштар тауар таңбасы (Кеңес одағында). * Арагац — Армениядағы тау массивы, биіктігі 4090 м. * Арагац (станциясы) — Оңтүстік Кавказ темір жолының Тбилиси — Ереван желідегі станциясы. * Арагац — Армениядағы топоним. Елді мекендердің атауы: ** Арагац — Арагацотн облысындағы ауыл, Апаран қаласының маңында. ** Арагац —Арагацотн облысындағы ауыл, Аштарак қаласының маңында. ** Арагац — Армавир облысындағы ауыл.
Бұғы сыбызғы

Үрлемелі аспаптардың сүйек пен мүйізден жасалатын түрлері де ертеден бері сақталған. Олар қамыс қурай, ағаштан жасалатын үрлемелі аспаптарға қарағанда ұзақ сақталып, бүгінге жетті. Соның бірі - бұғы сыбызғы. Аспаптың дыбысы марал мен бұғылардың даусына ұқсас болғандықтан, жайылып жүрген марал-дарды бір жерге жинау үшін қолданылады. Оның дауысы шыққан жерге жиналған маралдар мен бұғыларды аңшылар қолға үйретіп, асырайтын болған. Мұның өзі бұл аспаптың аңшылық, мал бағу кәсіптерімен тығыз байланыстылығын көрсетеді. Аспаптың бұғышақ аталуы «бұғы шақырғыш», «бұғышақ» деген түсініктерден туындаған. Кей кезде оның мүйізден жасалғандығына сай үрлемелісін «мүйіз сырнай», соғып ойнайтын үлгісін «мүйіз қақпа» деп атайды. Бұғы, сиыр малдарының мүйізін тазалап, сырты жылтырағанша қайнатып, кептіреді. Мүйіз сырнай жасауда өгіз, сиыр, қошқар мүйіздері қолданылады. Қой мен ешкі мүйізін үрлеп ойнау оңай, әрі дыбы-сы жеңіл шығады. Ал сиыр, өгіз мүйізінен шығатын дыбыс ащы емес, құмығыңқы болып келеді. Жиек-терін жұқалап жез металмен қаптап, сыртын оюлап-өрнектейді.
Құбылмалы бахтах

Құбылмалы форель немесе бахтах – бұл балықтың Отаны – Солтүстік пен Орталық Америка. Форель албырттарға жатады. Бағалы қызғылт түсті еті үшін адамдар бұл балықты кең таратуға тырысты. Нәтижесінде бұл балық тоған балық шаруашылығының нысаны болды, дүние жүзінде көптеген елдерде жерсіндірілді. Ол Қазақстан Шелек өзені су қоймасында тіршілік етеді. Бұл – орташа пішінді (ұзындығы 0,5 метрдей, салмағы 6 кг), арқасы сұр түсті, бүйірінде жарқыраған теңбілдері мен қызыл (аталықтары уылдырық шашу кезінде) бүйір жолақтары бар балық. Өзінің «құбылмалы» деген атын кей түрлерінің ашық боялғандығынан алған. Қоректенуі алуан түрлі – бентос, ұсақ балықтар, жәндіктер және тағы басқалар. Форельге жақын балық – албырт. Қазақстанда 2 түрше – Каспий және Арал албырттары тіршілік етеді, олар Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген. Тағы қараңыз #Балық #Қызыл кітап
Желқобыз

Желқобыз – жарғақ теріден жасалатын үрлемелі аспап. Желқобызды тұтастай ірілген қозы немесе ешкі терісінен жасайды. Желқобыз аталу себебі ел ішіндегі көнекөз қариялардың айтуынша, буаз сиыр желінінің тырсылдап, емшектерінің жан-жаққа тырсия жайылуына ұқсас болғандығына байланысты болса керек. Жасалу барысы Аспаптың жасалу әдіс-тәсілі күрделі. Ен далада мал бағатындар оны қозы, ешкі терісінен жасаса, теңіз жағасында тұратындар итбалық (тюлень) асқазанынан жасайды. Желқобызды жасау үшін теріні бітеу сойып, малмаға салып, жұмсарта илеп, керіп-созып кептіреді. Онан соң бөксе жағын арасына сыздық сала тігіп, қос қапталын металл құрсаумен қыса шегелеп, мойын қуысына ағаш тығынмен бекітіледі. Местің сырты рауғаш немесе қынамен боялады. Алдыңғы пұшпағының біріне қамыс түтік, екіншісіне сыбызғы қондырылады. Алдыңғы бір пұшпаққа бекітілген қамыс түтікті бір буынынан алып, бунағына тақалған жерден еппен ойып тіл шығарады. Одан әрі жағалата бірнеше ойықшалар ойылады. Желқобызды үрлеп ойнау барысында сыбызғыша дыбыс шығарады. Местің мойын қуысына сырнай бекітуге де болады, мұндайда ол негізгі сыбызғының үніне сай құбылып үздіксіз сарнап тұратын болады. Желқобызға мойынға асуға болатындай қайыс бау тағады. Орындаушы желқобызды қолтыққа қысып, түтіксырнайдың ойықтарын басып әуендетеді. Аспаптың жалпы ұзындығы 65-70 см, ені 30-35 см болып келеді. Ел арасында ол "желбуаз", "қуық кеп", "месқобыз", "желсаз" деп түрліше аталады. Аспаптың жасалу және ойналу әдіс-тәсілі күрделі болғандықтан да ел арасында сирек кездеседі. Аспап қазір "Отырар сазы" оркестрінде қолданылып жүр. Желқобыздың қалпына келтірілген қарапайым нұсқасы 1983 жылы Халық саз аспаптары мұражайының сөресіне қойылған. Қалпына келтірген шебер – А. Хасенов. Поляктарда осыған ұқсас теріден жасалатын үрлемелі аспап козел (ешкісаз) аталады. Оның себебі, аспаптың ағаштан орнатылатын басы ешкі басты етіп жонылады немесе басы бөлек алынбаған ешкі терісінен тұтас етіп жасалады. Сонымен қатар желқобызға ұқсас саз аспаптарының үлгілері болгар, эстон, орыс халықтарында (волынка), беларусь, украин халықтарында да (дуду) бар. Дереккөздер Әдебиеттер * Жәкішева З.С. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009; * Мұқатайұлы Н. Қазақтың музыка аспаптары. Үрімжі: ШҒТБ., 2009; * ҚР ҰМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Тоз сырнай

Үрлемелі ысқырықтардың сирек бір түрі - тоз сырнай. «...Тоз сырнай қайыңның сыртқы қатқыл қабығын аршып тастап, діңіне таяу жеріндегі биязы тозына алып, үлкендігін бас бармақтай етіп пішіндеп, содан кейін екі бүктеп доға тәріздес етіп жасайды. Кесілген жағын ерінге қыстырып үрлеу арқылы дыбысы шығарылады» . Қарапайым ғана әдіс-тәсілмен жасалатын «ауыз сырнай», «қалта сырнай», «қағаз сырнай», «ағаш сыр-най», «қайың ысқырық», «ысқырық» деп ел арасында түрліше аталып жүрген этнографиялық аспаптардың түп-тегі осы тоз сырнай.
Қос қамыс

Қос қамыс — Әл-Фарабидің еңбектерінде «қос сыбызғы» делінсе, түркітанушы ғалым В.В. Радловтың еңбегінде «түтік», «камыш», Б. Сарыбаевта «қос сырнай» деп түрліше аталады. Атауы айтып тұрғандай, аспап табиғатта өсіп тұратын қамыс затынан жасалады. Даусы ашық, ысқырықты. Екі түтікшесі қамыстан жасалып, 5-6 жерден ойықтар салынады. Қамыс сырнайдың көлемі: *түтігінін, ұзындығы — 183 мм, *тілінің ұзындығы — 36,7 мм, *тілінің ені — 5,7 мм. *тілдің түтіктің ұшынан бастап қашык,тығы—11 мм, *түтіктің үрлейтін жағының ішкі диаметрі —9,7 мм, *түтіктің үрлейтін жағының сыртқы диаметрі—12 мм, *түп жағының ішкі диаметрі —7,3 мм, *түп жағының сыртқы диаметрі—11 мм. Дереккөз Қазақтың ұлттық аспаптары
Ұран (ұлттық аспап)

Ұран - өзегі алынып, қаққа бөлінген іші қуыс екі ағашты қайта біріктіріп, сырты қайыспен орап жасалады. Даусы күшті, жуан, алайда, 1-2 дыбыстан артық дыбыс бермейді. Ертеде жаугершілікте ұран шақырып, құс салып, аң қамауға қолданылған. Түрік тілдес халықтар арасында ол ұлттық мереке, діни-салт жораларда, мешіт-мазар төбесіне шығып белгі беруге қолданылады. Тұтасымен металдан жасалатын керней туралы: «...Керней, сырнай тарттырып, Қарып түсті Алпамыс, Қаракөз айым үйіне...», деп келетін эпикалық жыр-дастандарда батырлардың кернейлетіп ел ішіне келген қуанышты сәті көрсетіледі. Кернейге дыбыс ойықтар салынбайды, үрлеу арқылы дыбыс шығарылады. Кернейдің жез металынан жасалатын үлгісінің жалпы ұзыны 1 метр 50 см, ені 30-35 см болып жасалса, ағаштан жасалатын кернейдің ұзындығы 1 метр, шеңбер аумағы 20-25 см етіліп, сыртына түйе өңешін қаптап жасайды.Ол үшін өзегі алынған іші қуыс ағашты өңешке өткізіп кептіреді. Бұл ағаштың жарылып кетпеуі үшін қолданылатын халықтық әдіс. Керней этнографиялық аспап ретінде сирек кездеседі. Дереккөз Қазақтың ұлттық аспаптары
Арагац (тау)

Арагац — Арменияның батысындағы тау массивы; бүкіл Кавказ Сырты қыратындағы ең биік (4090 м), қалқан пішінді тектоникалық тау. Ұзындығы: батыстан шығысқа қарай 40 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай - 35 км. Тау еңісінде ормандар мен шабындықтар орналасқан. . Палеоген мен неогеннің вулкантекті жыныстарынан құралған. Бетінде антропоген дәуірінде пайда болған вулканның дациттік конусы жатыр. Кіші-гірім мұздық кездеседі. Тау беткейінде жайылымдық шұрайлы жерлер бар. Күнгей беткейінде орта ғасырдағы Анберд қорғанының орны сақталған. Галерея қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]] Дереккөздер
Торсылдақ сылдыршөп

Торсылдақ сылдыршөп — Қазақстанда кездесетін 63 түрдің ішіндегі көпке танымалы, көпжылдық қалампыр тұқымдасына жататын өсімдік. Таралуы Қазақстанның солтүстік бөлігінде кеңінен тараған, Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейін, кесілген ормандарда, шалғындықта және тау беткейлерінде жиі кездеседі. Биологиялық сипаттамасы Бұл көп жылдық өсімдік өзіне тән көкшіл сұр түсті, тік сабақты биіктігі 100 см-ге дейін, үшкірленген, қарама-қарсы орналасқан жапырақты, және шашыраңқы сыпырғы пішінді гүл шоғыры . Ерекшелігі тостағаншасы торсиған жұмыртқа тәрізді. Тостағаншада өсімдік гүлін ашқанша, ауа саңылаусыз сақталып тұрады. Сондықтан қатты бір зат тиген жағдайда, өзіне тән бір дыбыс шығарып, жарылып кетеді. Бұл түрдің халық берген атауы осыдан келіп шыққан - "Торсылдақ". Тостағаншасы бірігіп өскен 5 жапырақшадан тұрады, ұш жағы тісті, қабырғаларының жұқалығы соншалық ол арқылы ақшыл-көк талшықтары көрініп тұрады. Күлтелері ақ, тостағаншасынан едәуір ұзындау. Жапырақ тақтасы екі жіңішке бөлікке бөлінген. Негізінен әр гүл екі шеңберге орныққан 10 аталық және үш бағанда жатын. Гүлдің нәрі гүлдердің қалтарысында көгілдір тостағаншада болғандықтан, тозаңдану тек ұзын тұмсықты көбелектер көмегімен жүреді. жемісі шар тәрізді, қауашақ ұшында алты тістемен ашылады. Ұсақ та жеңіл тұқым сабағын жел шайқағанда немесе адам не мал жүріп өткенде шашылады. Химиялық құрамы Жер бетіндегі бөлігінің құрамында көбіктенетін зат (сапониндер), витамин С (дәрумен), активті әсер ететін заттар бар. Қолдануы Халықтық медицинада жиі қолданылады, бронхы ауруларын және кейбір тері ауруларын емдейді. Кейбір жерлерде жас өскіндерін салат ретінде жейді. Басқа пайдалы қасиеттеріне байланысты - омарталық және декаротивті құрғақ гүлшоқтарын жасау үшін қолданылады. Синонимдар * , * , * , * Дереккөздер
Шіңкілдек

Шағын үлгіде жасалатын, балаларға арналған екі ішекті шіңкілдек аспабынын жалпы ұзыны 45-50 см. ені 8-10 см болып келеді. Шанағы құрамалы немесе тұтас ағаштан ойып та жасалады. Сыртына ұлттык ою-өрнектер салынып жасалатын нәзік, ашық үнді аспап. Шіңкілдек басқа аспаптардын дыбысымен косылғанда ашық үні ерекшеленіп тұрады. Оның үні әсіресе шертер мен кылқобызға, сазсырнай мен адырнаға қосылғанда ерекше байқалады. Аспап негізінен 4 және 7-10 жас аралығындағы балаларға арнап жасалады. Балалардың жан дүниесіне, нәзік сезіміне. қиялына, музыкалық қабілетіне үйлесімді болып келеді. Жасалу тәсілі қарапайым. домбыра жасау әдісімен ортақ. Дереккөз Қазақтың ұлттық аспаптары
Үш ішекті домбыра

Домбыра тобындағы сирек қолданылатын үш ішекті нұсқасы. Ертедегі өнерпаздар арасында колданыста болған, бұл домбыра негізінен Шығыс және Орталық Қазакстан өңірлерінде дамыған. Кәдімгі екі ішекті домбыраның құрылысынан және жасалу тәсілінен айырмашылығы жок. Аспап ішек санымен және орындалатын шығармаларымен ерекшеленеді. Ұлы Абайдың кезінен, өз ән-күйлерін сүйемелдеген, үш ішекті тарихи домбырасы сақталған. Шанағы ұзынша, бұрышты, бет тақтайы қайыннан жасалған, шегелермен бекітілген, мойыны жалпақтау болып келеді. Дереккөз Қазақтың ұлттық аспаптары
Жағалық қияқөлең

Жағалық қияқөлең – қияқөлеңдер тұқымдасының қияқөлең туысына жататын кең таралған түрі (Қазақстанда 103 түрі бар), сазды және жағалауларды мекендейді. Оңтүстік батыс бөліктегі шөлден басқа Қазақстандағы барлық жазықтар, далалар мен тауларда кездеседі. Бұл көпжылдық тең қысқа жер сабағы, жуан өрмелегіш өркендері бар. Осы туыстың басқа өкілдеріне ұқсас өркені 2 түрлі - бірі тұқым бермейді, тек жапырақты, сабақты және жеміс береді. Сабағы үш қырлы, бұдырлау, жалпақ, қау жапырақты (1-1,5- см-ге дейін). Бұл түрдің жапырағы ұзын, сабағы мен бірдей, кейде сабақтан ұзындау болады. Шашақтары сабақтың басына жиналған. Аталығы мен аналығы бөлек. Жоғарғы (3-5) аталығы цилиндр пішінді, түйіскен ұзындығы 6 см. Төменгілері аналықтар едәуір алшақтанған, аталық шашақтан аздап ұзындау. Түстері әр түрлі аталық шашақтар қошқыл-қоңыр түсті. Мамыр-маусымда гүлдейді, тозаңдану желдің көмегімен жүреді. Жемісі жаңғақ тәрізді, су арқылы таралады. Шаруашылықта мал азықтық маңызы бар, бар араларының жемі, сәндік үшін пайдаланылады. Сәндік өсімдік ретінде жасанды су тоспаларының жағалауларында өсіруге ұсынылады. Дереккөздер
Некенің тоқтауы және бұзылуы

Некенің бұзылуы - отбасы өміріне ғана емес, қоғам өміріне де кері ықпалын тигізетін жағымсыз әрекет. Көптеген мұсылман елдерінде әлі күнге дейін некені бұзуға тыйым салынған. Қазақ халқының дәстүрінде отбасын, некені сақтап қалуға арналған салттар аз болмағанын білеміз. Мысалы, құда түсу арқылы қыз алу, әмеңгерлік, т.б. салттар болашақ отбасының берік болуына ата-аналарының да мүдделі екендігін білдірген. Қысқаша шолу Әр отбасының ажырасу тарихы, себебі алуан қилы. Әлеуметтанушы ғалымдар ажырасуға әкеліп соғатын үш түрлі себептерді көрсетеді. Алайда әр отбасында оның себептері әр түрлі болуы мүмкін: * - Тұрмыс Жағдайының ауыртпалылығы (материалдық қажеттіліктер, тұрғын үй қиыншылығы. т.б.); * - Тұлғааралық келіспеушіліктер (өзара сүйіспеншілікті жоғалту, дөрекілік, маскүнемдікке салыну); * - Ішкі жағдайлар (жаңа отбасының пайда болуы, жаңа сезімдердің пайда болуы). Заң тұрғысынан алғанда, некенің бұзылуы дегеніміз - жұбайлардың арасындағы мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастардың тоқтатылуы. Бұл ерлі-зайыптылардың араындағы құқықтық қарым-қатынастардың тоқталғанын білдіреді. Некені тоқтату мынадай жағдайларда жүргізіледі. # Жұбайлардың біреуінің қайтыс болуына байланысты. # Жұбайлардың біреуін сот тәртібімен хабар-ошарсыз кетті деп танығанда. Некені сот тәртібімен бұзу Ерлі-зайыптылардың: # Кәмелеттік жасқа толмаған ортақ балалары болса; # Жұбайлардың біреуі некені бұзуға келісім бермесе; # Ерлі зайыптылардың біреуі некені бұзуға қарсы болмаса, бірақ өз әрекеті немесе әрекетсіздігі арқылы некені бұзудан жалтарса, неке сот тәртібімен бұзылады. Некенің жарамсыздығы Некенің жарамсыздығы дегеніміз - некеге тұрғаннан бастап пайда болған барлық құқықтық салдарды жою. Некенің күшін жоюдың мәнісі мұндай неке бұрын-сонды болмаған деп танылады, ешкімге құқықтар мен міндеттер жүктелінбейді. Мысалы, бірлесіп тапқан мүлік тепе-тең мөлшерде бөлінбейді, алимент алу немесе талап ету құқығы жойылады: * - некеге тұрушы ер адаммен әйелдің өзара еркі келісім нәтижесінде құрылмаса; * - заңда көрсетілген неке жасына толмаған болса; * - неке, араларында неке қиылуына жол берілмейтін адамдар арасында жасалса; * - некеге тұрушы адамдардың біреуі екіншісінен отбасы мүшелеріне , жеке басына, қоғамға қауіпті ауруын жасырып келсе, неке сот тәртібімен жарамсыз деп танылады. Сыртқы сілтемелер *[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/] *[http://mtdi.kz/audarmashyga-komek/audarma-matinder/iskagaz-ylgileri/enbek-katynastar/] *[http://kazreferat.org/shop/681/desc/] Дереккөздер
Илхандар мемлекеті

«Илхандар мемлекеті» Илхандар (елхандар немесе Хулагу әулеті мемлекеті) әулеті Таяу және Орта Шығыста 1256 жылдан 1353 жылға дейін өмір сүрді. Бұл мемлекет құрамына қазіргі Ауғанстан, Иран, Ирак, Әзірбайжан, Армения елдерінің аумағы толықтай енді. Илхандар мемлекетінің негізін қалаған – Шыңғыс Ханның Төледен туған немересі Хулагу хан. 1253 жылы Қарақорымда өткен құрылтайда Шыңғыс хан империясының сол кездегі Ұлы қағаны Мөңке Таяу Шығысқа жорық жасауды ұсынады. Жорықты басқаруды өз інісі Хулагуге тапсырады. Хулагу сарбаздары Ауғанстан, Иран, Ирак, Сирия аумағын жаулап алып, Құдыс (қазіргі Иерусалим) шаһарына жетеді. Оларға Египетті билеген қыпшақ Құтыздың Бейбарыс сұлтан бастаған сарбаздары (мәмлүктер) қарсы тұрады. Дәл осы кезде Хулагуге Қарақорымнан «Ұлы қаған Мөңке қайтыс болыпты» деген хабар жетеді. Империяның Ұлы ханы болудан үміті бар Хулагу Құдыс түбіне жиырма мың сарбазымен Кетбұғаны қалдырып, өзі Қарақорымға қайтады. Құдыс қаласының маңындағы Галилей жазығында 1260 жылдың 3 қыркүйегінде болған шайқаста Бейбарыс бастаған мәмлүктер Кетбұғаның жиырма мыңдық әскерін тас-талқан етіп жеңеді. Кетбұға сол шайқаста қаза табады. Ал Хулагу Тебриз қаласын астана етіп, жаңа Илхандар мемлекетінің негізін қалайды. Мемлекеттің христиан сенімін ұстанатын алғашқы хандары Рим папасымен, Франция королімен одақтасып, мұсылмандықты қабыодаған Алтын Ордамен, Египет мәмлүктерімен, Осман сұлтандығымен үнемі соғыс жүргізген. Хулагу 1265 жылы қайтыс болып,ақсүйектер арасында билік үшін талас өршиді.Жан-жақтағы мұсылман елдерімен соғыс толастамайды. 1353 жылы соңғы елхан Туга Темір өлген соң Ильхандар мемлекеті мүлдем құлап,Иран жерінде тәуелсіз мемлекеттер құрыла бастады. «Дереккөздер» «"Сен білесің бе?" энциклопедиясы./Құраст.:Қ.Ж.Райымбеков,Қ.Т.Байғабылова. - Алматы: "Аруна" баспасы.» .
Қыз айттыру

Қыз айттыру— дәстүр. Әр ата-ана өз ұлының болашақ қалыңдығын ерте ойластырады, өзінің теңін іздейді.«Анасын көріп қызын ал» деген қағиданы қатаң ұстайды. Яғни, болашақ құдасын орынды жерден, жақсы кісілерден, аталы, іргелі ауылдан қарайды. Түқымында, тегінде ауруы бар отбасының қыздарына сөз салмайды. Лайықты деген адамдарына әдейі барып, балаларының болашағы туралы әңгіме қозғайды, өздерінің құда болу ниетін білдіреді. Мұны «қыз айттыру» дейді. Бұл жолдың да түрлі ереже, тәртіптері бар. Егер балалар (ұл, қыз) жас болса, тіпті іште жатса да ерте келіп сөз байласады. Мұндай адамдар көбіне бірін-бірі жақсы білетін, өте сыйлы, дос кісілер арасында болады. Олар алдымен іште жатқан балаларын бір-біріне (әрине бірі ұл, бірі қыз болса) қосу туралы келіседі. «Атастыру» деген осы. Мұны «бел құда» дейді. Бесікте жатқан балаларды атастырса «бесік құда» дейді. Кейде қыз алған құда енді сол үйге өз қызға беретін болса, мұны «қарсы құда» дейді. Бұрын құда болған кісілер қүдалықты тағы жалғастыратын болса, оны «сүйек жаңғырту» деп атайды. Қыз бойжеткен, ұл ержеткен жағдайда екі жасты қосу «құда түсу» арқылы жасалады. Қазақтың ертеден белгіленген заңы бойынша жеті атадан бері қыз алыспайды. Некелік ережеде әйел күйеуден 8 жас, еркек әйелден 25 жас үлкен болса, қосылуға рұқсат етілмейді. Әрине әмеңгерлік жолда бұл шектеуге қарамайтын жайлар да бола береді. «Қыз айттыру», баталасу жас отаудың беріктігін, сенім мен сыйластықтың негізін қалайды Дереккөздер
Кенгуру (сайыс)

Кенгуру - математика пәніне бойынша халықаралық оқушылар зияткерлік жарыс-ойын. Кенгуру жарысының негізін қалау идеясы аустралиялық Питер Холлорандқа тиесілі. Ол есептерді күрделілігіне қарай топтастырып жауаптарынмен бірге тест ретінде беруге ұсынды. Осындай жарыстар Аустралияда 80-ші жылдардан өтіп жүрді. Ал 1991 жылы алғаш рет Францияда өткізіліп сол жылы шыққан елі құрметіне Кенгуру жарысы атанды. Осы жылдан бастап жарысқа қатысу үшін аздаған төлем алынатын болды, осының арқасында жарыс демеушілерден тәуелсіз болып жеңімпаздарға аздаған сыйлықтар таратын болды. Кенгуру жарысы 1984 жылы алғаш жария болған. Біздін елге кенгуру математикалық жарыстың жария болғанына он жыл өтіпті.Қазақстан осы олимпиада бойынша 3-ші орын алады екен.Білім сапасы жағынан да 3-ші орын. Жарыстың артықшылығы компьютер арқылы тез арада нәтижелерін өңдеп шығару, оңай да, қызықты есептердің болуы. Осының бәрі жарыстың кең тарауына арқау болып 2008 жылдың өзінде 42 елден 5 миллионнан астам оқушылар қатысқан. Казақстанда бұл жарысқа қатысатын оқушылар саны 100 мыңға жуық.
Қамшы қайтару

Қамшы қайтару — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Аталған дәстүр — құдалық, яғни, құда түсу жолында жасалатын таза қазақи ұғымды көрсететін жолдардың бірі. Мұның жөн-жосығы былай. Ұлына қалыңдық іздеген жігіт әкесі ауылдың ақсақалы мен азаматтарына және өз туыс-туғандарына жолығып, шаруасын айтады. Бұған жанашырлар ақыл қосып, пәлен жерде осындай жақсы адам бар және оның бойжеткен қызы барын айтады. Әрине, бұл жерде болашақ құдалардың текті аталардан болуын әркім қалайды. Сөйтіп жігіт әкесі өзінің беделді адамдарын ертіп қыз әкесінің үйіне барып түседі. Қонақасын ішіп аттанған қыз әкесі өз қамшысын кереге басына іліп кетеді. Мұны көрген қыз әкесі келген кісілердің аты-жөнін, ата-тегін білгеннен кейін, оларға тиісті жауабын беруі керек. Егер қыздың басы бос болмаса (яғни, біреуге айттырылып қойылса) немесе қызын бергісі келмесе қамшы иесіне қайтарылады. Мұны «қамшы қайтару» дейді. Бұған жігіт әкесі ренжімейді. Дереккөздер
Кеуірт

Кеуірт-ол сіріңкенің синонимі болып келеді ( орыс тілінде айтқанда(спичка)). Оны адамдар күнделікті өмірде пайдаланады. Кеуірт арқылы от жағуға болады. Себебі, кеуірттің ұшы күкірт қышқылынан жасалған , ал төменгі жағындағы таяқ ол қарапайым ағаштардан жасалған. Сіріңке қорабының жан-жағына үңіліп қарасақ қара заттарды байқаймыз. Ол бізде күкірт қышқылы. Кеуірттің ұшындағы күкірт қышқылы мен қорап сыртындағы күкірт қышқылы үйкеліскенде от пайда болады.
Киім тігу

Киім тігу — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Киім тігу салты бойынша құдаларының үйіне келген құдалар мен құдағилар түні бойы ұйықтамаулары керек. «Жақсы тамақ қалғанша, жаман қарын жарылсын» деп, құдалардың бергенін жей беру керек, бірақ ұйықтауға болмайды. Егер ұйықтап кетсе, киімін құдалардың бірі тігіп тастап, айып төлеттіреді. Сол үшін ішіп-жеуге де, ұйқыға да, өлең айтысуға да шыдау керек. Бұл қазақтың қызықты дәстүрлірінің бірі. Егер ұйқыда жатқан адам оянып кететін болса, тігіп жатқан адам айыппұл төлейді.Киім тігу құралдары:ине, жіп қайшы, сызғыш,бор,лекало,туйрегіш. Дереккөздер
Өлтірі

Өлтірі — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Қазақтар құдалық бекіп, құйрық-бауыр жесіп, құдай деп құда болған соң, күйеу жағынан құдаларына бір білікті адамды бас етіп «өлтірі», яғни кәделі мал жіберіледі. «Өлтірі» деген — «өлі мен тірі арасында адалмыз, құдай қосқан құдалығымыз ақиқат» деген ұлттық ұлағатты ұғымды білдіреді. Бұл үлкен кәделі әрі маңызы жол-жоралғы, құдалық бекіді деген сөз. Атам қазақ «өлі риза болмай, тірі байымайды» бала алғалы жатырмыз, алдымен аруақ разы болсын дегені. Өлтірі келген соң, қыз жақ туыстарын, көршілерін шақырып келген малды сойып, аруақтарға арнап құран оқытып, шағын той жасап, құда болғандарын, қыз ұзатқалы жатқандарын дүйім елге паш етеді, жариялайды. «Өлтірі өткен соң өлген күйеу жатпайды» деп бұдан кейін күйеу қалыңдығына «ұрын» баруына жол ашылады және қайғысыз өмір сүреді. Дереккөздер
Шалшық

Шалшық- ол беторамал.Оны кейде сүлгі деп те атайды. Шалшық әртүрлі мата түрлерінен жасалады. Жалпы қазақ отбасылары шалшықты екіге бөліп қоятын болған. Олар күнделікті өмірде пайдаланатын және меймандарға арналған шалшық түрлері.
Сәукеле кигізу

Сәукеле кигізу— қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Қалыңдыққа сәукеле кигізудің орны бір бөлек. Себебі сәукеле әйел киімдерінің ішіндегі ең асылы ғана емес, оның жұбайлық өміріндегі елеулі кезінің естен кетпес ыстық сәті. Ол - бұлғақтап өскен оң жақтағы және ақ босаға аттар арасындағы қимас та қызықты кездің ескерткіші. Бұл аз болса келіншекке сәукеле кигізудің өзі бір ерекше салтанат. Бұған құда-құдағилар шақырылады. Шашу шашылады. Ақ бата арналады. Сәукеле байғазысының бағасы да олқы болмайды. Сәукелелі келіншек ажарлы да базарлы көрінеді. Оны жұрттың бәрі көруте ынтық. Оның көрімдігі де соғанлайық болу керек. Жас отау, сәукелелі келіншек, ойын-сауық, көңілдікүлкі жаңа өмірдің бақыт есігін ашқандай әсер етеді. Дереккөздер
Күйеу киімі

Күйеу киімі — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Қалыңдығын алуға баратын жас күйеу міндетті түрде «күйеу киімін» киюге тиіс. Алдынан шыққан жеңгелер мен жас қыз-келіншектер күйеуді киімінен танып алады. Сондықтан күйеу басқа жігіттерден салт бойынша ерекше киінеді. Бөркіне үкі тағып, қызыл шапан, биік өкше етік киеді. Бөркін көзіне түсіріп төмен қарап, кішілік көрсетіп тұрмаса айып төлейді немесе сөзге, күлкіге үшырайды. Сол бетімен қыз-келіншектердің ортасына түскен күйеу небір азапты әзіл-қалжыңға төзеді. Оның мінген атын «күйеу атымен күл тасы» дегендей ауыл балалары мініп алып қызыққа бөленеді. Дереккөздер
Төркіндеу

Төркіндеу — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Мұның негізі «төркін» деген сөзден шыққан. Ұзатылған қыздың төркін жұртына арнаулы (ресми) түрде баруы «төркіндеу» деп аталады. Мұндай жағдайда қыздың барлық туған-туыстары оны қонаққа шақырып, құрмет көрсетіп, қалаған затын беріп риза етіп аттандыруға тиіс. Төркіндеу — әр қыздың парызы және ол бір-ақ рет төркіндеп баруға хақысы бар. Төркіндеудің халықтық, дәстұрлік маңызы зор және ол әйелдерге ғана тән ғұрып. Қазақ салты бойынша ұзатылған қыз бір жыл өткеннен кейін ғана төркініне барып қайтады. Жыл аунамай төркіндеуді жаман ырымға балайды. Ерекше өлім-жітім, той-томалақ, ас бергенде болмаса, жыл толмай төркініне бармайды. Ұзатылған қыздың жыл аунап төркіндеуінің өзіндік жолы, сыры, мәні мағынасы бар. Төркініне жалғыз күйеу баланы ғана сопитып ертіп баруды ерсі көрген. Қайта сәбиді көтеріп, төркіндесе, әдемі жарастық, жақсы жол болады. Үшеулеп келген күйеу, қыз, жиенге арнап ақ сары бас қой сойып, үлкен той жасап береді. Күйеумен қызға, балаға төс, асық жілік арнап асады. Кетерінде жиенге қырық шыбар тай (кей жерде қырық серкеш) қызына бұзаулы сиыр, күйеуге шапан жауып ат мінгізеді. Қызына әсте сыңар мал бермейді, жағдайына қарай құлынды бие, қозылы қой, боталы түйе, лақты ешкі береді. Онысы - «қуыс үйден құры шықпасын», «бала жолы - бал» десе, енді бір жағынан сыңар мал бермеуі - қызымыз сыңар қалмасын, дәні арылмасын, жан жарынан айырылмасын ылғи да жұп жүріп, ұрпақты болсын дегені. Ал жыл өтпей, уақыт жетпей төркіндетпеуі - ұзатылған қыз жат жерге бауыр бассын, үйіне қайта берсе, төсегінен суып қалмасын деп отбасына сүйспеншілігі артсын дегені. Дереккөздер