Перу-Эквадор соғысы

Перу-Эквадор соғысы — 1941 жылғы 5–31 шілде аралығында болған Эквадор мен Перу арасындағы шекаралық қақтығыс. Бұл XX ғасырдағы екі ел арасындағы үш әскери қақтығыстың біріншісі. Соғыс барысында Перу қарулы күштері Эквадордың батысындағы Эль-Оро провинциясын және Лоха провинциясының бір бөлігін басып алды. Қақтығыс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде орын алғанына қарамастан, онымен байланысты болған жоқ, өйткені тараптардың ешқайсысы одақтастардан да, Ось елдерінен де қолдау алған жоқ. Бітім 1941 жылғы 31 шілдеде күшіне енді. 1942 жылғы 29 қаңтарда тараптар «Рио-де-Жанейро хаттамасына» қол қойды, содан кейін перу әскері оккупацияланған аумақтардың бір бөлігінен шығарылды. Екі ел арасындағы аумақтық келіспеушіліктер XX ғасырдың соңына дейін сақталып, тек 1995 жылғы Альто-Сеньепа соғысынан кейін және 1998 жылғы қазанда Бразилияда Президенттік актіге қол қойылуымен толық шешілді. Алғышарттар Соғыстың себебі Анд тау жотасы мен Мараньон өзенінің арасындағы Амазонканың бассейнінде орналасқан аумақтарға қатысты Перу мен Эквадор арасындағы көп жылдық дау болды. Даудың бастауын отарлық кезеңнен іздеуге болады. XIX–XX ғасырлар бойында әуелі Перу мен Ұлы Колумбия арасында, ал Ұлы Колумбия ыдырағаннан кейін Перу мен Эквадор арасында бірнеше әскери қақтығыс орын алған. Қатынастарды бейбіт жолмен реттеуге бірнеше талпыныс жасалғанымен, қақтығысты тоқтату мүмкін болмады. 1940 жылы шекаралық қақтығыстар жиілей түсті. 1941 жылғы 11 қаңтарда Перу президенті Мануэль Прадо-и-Угартече эквадорлықтар Сарумильядағы перу аумағына басып кіріп жатыр деп мәлімдеп, қарулы күштерге қарсы тараптың әрекеттерін тойтару үшін Солтүстік топтаманы құруды бұйырды. Барысы 5 шілдеде шекаралық қақтығыстар ашық соғысқа ұласты. Әскери әрекеттерді қай тарап бірінші бастағаны жөнінде даулар әлі күнге дейін жалғасып келеді: перу нұсқасы бойынша, эквадорлықтар Сарумилья провинциясының аумағына басып кіріп, перу патруліне оқ атқан; ал эквадорлық полковник Родригестің нұсқасы бойынша, эквадорлық патруль Эквадор аумағында бірнеше перу азаматтық тұлғасын және бір полицейді кездестірген, сол полицей бірінші болып оқ атып, бір эквадорлықты өлтірген. Осы уақыттағы күштердің арақатынасы мынадай болды: Эквадор Сарумилья өзені бойында орналасқан 2 батальонға ие еді (3 аға офицер, 33 офицер және 743 қатардағы әскери қызметші), бұдан бөлек, әскери іс-қимылдар орын алған ауданға жақын жерде 4 аға офицер, 3 офицер, 28 сарбаз, 93 ерікті және 500 карабинер болды; Перуда 11 500-ден 13 000-ға дейін адам шоғырланған еді. 5–7 шілде аралығында Сарумильяның құрғап қалған арнасы бойында артиллерия белсенді қолданылған шайқастар жүрді, ал Перу тарапы авиацияны да қолданды, содан кейін біраз уақытқа үнсіздік орнады. Бұл перу жағына шешуші шабуылға дайындалуға мүмкіндік берді. 23 шілдеде олар өзінің едәуір саны басымдығын және Чехословакиядан бұрын сатып алынған танктерді пайдаланып, Эквадордың теңізден перу флотымен қоршалған Пуэрто-Боливар портты қаласы бағытында шабуылды бастады. Бір мезгілде перу авиациясы Уакильяс, Аренильяс, Санта-Роза және Мачала қалаларын бомбалауды бастады. 27 шілдеде перу әуе десанты Пуэрто-Боливарды алды (бұл Батыс жарты шардағы алғашқы әуе-десант операциясы болды; оған барлығы 30 десантшы қатысты). 31 шілдеден кейін әскери іс-қимылдар баяу сипатқа ие болды. 21 қарашада Перу мен Эквадор бітімге қол қойды. Нәтиже 1942 жылғы 29 қаңтарда Рио-де-Жанейро хаттамасына қол қойылып, Перу мен Эквадор арасындағы бітім ресми түрде бекітілді. Құжатқа сәйкес, Амазонканың жоғарғы ағысындағы 278 мың км² эквадорлық аумақ Перуге берілді. Келісімнің орындалуына Аргентина, Бразилия, АҚШ және Чили кепіл болды. Алайда Сенепа өзені бойындағы 78 км шекара бөлігі бес жыл бойы демаркацияланбай қалды. Кейін бұл жағдай жаңа қарулы қақтығысқа негіз болды. 1960 жылы Эквадор президенті Хосе Мария Веласко Ибарра хаттаманы жарамсыз деп жариялады. Оның айтуынша, құжат Эквадор аумағы перу әскерінің бақылауында болған кезде қол қойылған. Бірақ Перу, Бразилия, Аргентина, Чили және АҚШ хаттаманың заңды күшін мойындауды жалғастырды. Перу мен Эквадор арасындағы шиеленіс екі рет қайтадан соғысқа ұласты: 1981 жылы (Пакиша соғысы) және 1995 жылы (Альто-Сеньепа соғысы). Тараптар арасындағы түпкілікті бейбіт келісім тек 1998 жылғы 26 қазанда Бразилиада жасалды. Соңында Эквадор даулы аумақтардың Перуге берілуін ресми түрде мойындады. Сілтемелер * [http://www.airwar.ru/history/locwar/lamerica/andy/andy.html Котлобовский А., Жирохов М. Андыдағы соғыс («Уголок неба»)] * [http://www.hronos.km.ru/sobyt/1941peru.html Соғыс хронологиясы] * [https://web.archive.org/web/20060112025400/http://www.usip.org/library/pa/ep/ep_rio01291942.html Рио-де-Жанейро хаттамасының мәтіні] * Benavides Correa, Alfonso (1997). Una difícil vecindad. Los irrenunciables derechos del Perú en Arica y la inadmisible pretensión ecuatoriana de acceder con soberanía al Amazonas. Lima: Fondo Editorial de la UNMSM. ISBN 9972-46-035-5. * Rodríguez Asti, John (2008). Las operaciones navales durante el Conflicto con el Ecuador, 1941: apuntes para su historia. Lima: Dirección de Intereses Marítimos e Información. Marina de Guerra del Perú.