kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ахмет Риза мешіт-медресесі

Ахмет Риза мешіт-медресесі, мешіт-медресе. 19 ғасырдың 50-жылдарында Семей қаласынан ашылған. Мешіттің имамы Қазанның «Маржани» медресесін бітіріп келген Ахмет Риза деген оқымысты адам болған. Ол мешіттің қасынан шәкірттер түрақты жатып оқитын медресе ашады. Бұл медресенің өзге діни оқу орындарынан өзгешелігі - ислам мен түркі ғылыми әлемінде аса үлкен реформаторлық-жәдидтік ілімді қалыптастырған ғұлама Шаһабуддин Маржанидің ағартушылық бағытын ұстанады. Ахмет Риза имам «Шариғат», «Тарихат», «Мағрифат» атты үш негізден тұратын тарихи, философиялық қоғамтану ғылымдарын тереңдетіп оқытты. Түркі, араб, фарсы тілдері және шығыс поэзиясы мен сөз өнерінің заңдылықтары, математика, жағырафия, жаратылыстану пәндері негізгі дәріс ретінде жүргізілді. «Алланы - ғылым мен ақыл-сана арқылы тану керек» деген үрдісті оқу бағдарламасына енгізді. Құнанбай дың әуелде Абай ды Ғабдұлжаппар деген имамға беріп, артынан Ахмет Ризаның мешіт-медресесіне ауыстыруы да мұндағы ғылым жолын тереңдетіп оқытатынына көзі жеткендіктен болса керек. Оның үстіне Құнанбай Софы Аллаярдың діни уағызын өте құрмет тұтып, балаларына үйретіп отырған. Ал Ш. Маржани сол Аллаярдың ілімін одан әрі дамытуды мақсат еткен ғұлама еді. Абай бұл мешіт-медреседе шамамен 1855-1858 жылдардың арасында дәріс алды. Жәдид тік бағыттың аса ықпалды болғаны сондай, Абай осы үш жылдың ішінде шығыс тарихы мен философиясын, тілін, поэзиясын жетік меңгеріп шығады. Фарсы тілінде өлең жазатындай дәрежеге жетеді. Ахмет Риза медресесінен дұрыс ғылыми бағыт алған шәкірттің көзқарасы сол жәдидтік арнада дамып, ғұламалық танымға неғіз қалады. Мұны Абайдың өзі де ерекше мойындаған. Біліммен сусындауға толық еркіндік берілгенін оның орыс мектебінен қосымша дәріс алуына мүмкіндік жасалуынан-ақ аңғарылады. Абай медреседен алған білімін есінде қатты сақтап, кейіннен өзінің шәкірттері мен балаларына айтып беріп, пәлен кітаптың пәлен бетінде солай жазылған деп сілтеме жасап отырған. Бұл жөнінде Ә. өзінің «Абай (Ибраһим) Құнанбаев (1845-1904)» атты монографиясында толық жазған (20 томдық шығармалар жинағы, 1985, 18-т., 73-74-беттер). Аллаяр Софы мен Ш. Маржанидің ғылыми-діни ілімдері Абайдың философиялық көзқарасын қалыптастыруға тікелей негіз қалағаны туралы Әуезов барлық зерттеулері мен мақалаларында баса айтады. Патшалық-миссионерлік саясаттың жазалау саясаты мен мұсылмандық діни оқуларға шөктеу қою жөніндегі ерекше нұсқаудың кесірінен және қадымша оқытуды діни оқудың бірден-бір жолы деп санаған ескішіл молдалардың қысым көрсетуі салдарынан Ахмет Риза мешіті кейіннен медресеге бала қабылдауды тоқтатады. Қадым мен жәдид оқуының қайсысын таңдау жөніндегі Семей мешіттерінің арасындағы дау-дамайға Абайдың да қатысқанын Әуезов өзінің «Абай жолы» роман-эпопеясында барынша шынайы суреттеді. Ахмет Ризаның жолын Камараддин қазірет жалғастырды. Алайда ол Баянауылға ауысға мәжбүр болды. Ахмет Риза мешіт-медресесінің үйі Кеңес өкіметі тұсында қоймаға, кеңсеге айналды. Соғыс жылдарында мешіт үйі өртеніп кетті. Шәкірттер оқитын медресе үйі ғана сақталып қалды. Ол үй қазір өзінің бұрынғы орнынан көшіріліп, Абайдың қорық-мұражайы кешенінің қасына орналастырылды. Дереккөздер
Ампулалық бездер

Ампулалық бездер (glandulae ampullares; — без, — ампула, қампима) — еркек жануарлар шәует жолының несепжыныс өзегіне ашылар алдындағы ампула тәрізді қампиып кеңейген бөлігі қабырғасында кездесетін бездер. Ампулалық бездер құрылысы жағынан тарамдалған көпіршікше-түтікше бездерге жатады. Қабандар мен еркек мысық тұқымдастары шәует жолдарының төменгі бөліктері, басқа жануарлардағыдай, қампиып кеңеймейді. Бірақ, олардың қабырғаларында да ампулалық бездер болады. Бұл бездердің сөлі қоректік заттарға бай болып келеді. Сондықтан, шәуетке араласқан без сөлі сперматозоидтар үшін қосымша қоректік орта қызметін атқарады. Дереккөздер
Ауыз қуысы

Ауыз қуысы — ас (азық) корыту жүйесі бас бөлімінің аддыңғы бөлігі. Ауыз қуысының сүйектік негізін: тұмсық сүйек, жоғарғы жақ сүйек, таңдай сүйек, төменгі жақ сүйек, тіл асты сүйек құрайды. Ауыз қуысының жоғарғы және төменгі еріндер аралығындағы кіреберіс тесігін — ауыз саңылауы, ал оның тіл түбірі мен жұмсақ таңдай аралығындағы жұтқыншаққа шығатын тесігін — есін деп атайды. Ауыз қуысының алдыңғы сыртқы қабырғасын — жоғарғы және төменгі ерін, ішкі қабырғасын — күрек тіс пен қызыл иек, екі бүйірінің сыртқы қабырғасын — оң және сол ұрт, ішкі қабырғасын — оң және сол жақтағы азу тістер мен қызыл иек, төбесін — қатгы және жұмсақ тандай, ал төменгі жақаралық кеңістікте орналасқан ауыз қуысының түбін тіл құрайды. Ауыз қуысы ағзаларына аталған мүшелерден басқа қабырғалық (интрамуральды) майда сілекей бездері (ерін, тіл, таңдай, ұрт сілекей бездері) және ауыз қуысы қабырғасынан тыс жатқан ірі (экстрамуральды) сілекей бездері (қүлақ түбі, төменгі жақ және тіласты жүп сілекей бездері) жатады. Ауыз қуысы екі бөліктен: ауыз қуысының кіре берісінен және негізгі ауыз қуысынан тұрады. Ауыз куысында ас (азық) механикалық өңдеуден өтеді: ол шайналады, ұсақталады, сілекеймен араласып жібиді, жүтуға дайындалады. Сілекей құрамындағы ферментгердің әсерінен ас (азық) құрамындағы крахмал қорытыла бастайды (глюкозаға ыдырайды). Жалпылама Астың өңделіуі ауыз қуысынан басталады. Ол екі бөлімнен тұрады. Олар: ауыз кебіргісі және нағыз ауыз қуысы. Астыңғы және үстіңгі жақсүйетері ашпай, тістетініп тұрғанда, ауыз кіреберісі айқын көрінеді. Ауыздың сәл ашылуы ауыз қуысы болып саналады. Ауыз кіреберісі жағынан еріндер және ұртпен, ішкі жағынан тістер мен қызылиекпен шектеледі. Ұрттың сыртқы жағын бұлшықттер қаптайды және ұрт еріндерімен ұласады. Ауызды кең ашқанда нағыз ауыз қуысы көрнеді. Нағыз ауыз қуысы астыңғы және үстіңгі жақсүйектерде орналасқан тістермен басталып, соңғы жағы аранмен шектеледі. Ауыз қуысының үстіңгі жағында, қатты таңдай сүйегі жұмсақ таңдай жалғасып, таңдай ең жұмсақ таңдай ауыз қуысын кеңсіріктен бөліп тұрады. Ауыз қуысында 3 жұп сілекей бездерінің өзегі ашылады. тағам алдымен ауыз қуысында шайланып ұсақталады әрі сілекеймен араласып, жұтылады. Тамақты жұту күрделі физиологиялық үдеріс. Дереккөздер
Элитоцид

Элитоцид - (франц. elite - үздік, таңдаулы, жақсы-жайсаң және caedo - өлтіру; тура мағн. - элитаның қырылуы) - элитаның және қоғамдық өмірде оның белгілерінің деградацияға ұшырау процесі. Элитоцидтің екі негізгі түрі аталады: табиғи (элита генотипінің азғындалуы немесе табиғи апат салдарынан қырылуы) және күштеу (төңкеріс немесе соғыс барысында мақсатты түрде елдің жақсы-жайсаңын қырып-жою). Элитоцид идеясы алғаш рет Платонның атақты Атлантида жайлы аңызындағы "Тимей" және "Критий" диалогында өрбітіледі. Элитасыз қоғамның болуын ол екі жағдайда ғана көреді: 1) элита генезисінің әлі қалыптасып болмаған, әрі оның ол қоғамды басқару қабілетінің ашылмаған әлеумет дамуының бастапқы кезеңдерінде; 2) элитоцид жағдайында. Платон элитоцид процесін нақтылықпен белғілейді. Соғыстар, эпидемиялар, табиғи апаттар әлеуметтің әлеуметтік-мәдени әлеуетін төмендетеді, өйткені қашан да алдымен белсенді, мәдени бөлігі - элита - алда жүріп, қаза болады. Ғасырлар тезінен тек игілікті бекзаттардың есімі жетеді, ал істері ұмытылады. Қазіргі ғылымда элитоцид идеясын жаңғыртқан ағылшын тарихшысы - А.Дж. Тойнби. Оңың пікірінше, әр өркениет өз дамуында төрт кезеңді басынан өткереді: алғашқы пайда болуы, өсім, мертігу және ыдырау. Әр кезеңнің өзіне сай шығармашылық азшылығы (элитасы) болады. Өркениеттің дамуының себебі әр кезеңнің элитасының өз дәуірінің жекпе-жегіне төтеп бере алу қабілетіне байланысты ("Шақыру және Жауап"). Бұл кезде өркениет гүлденеді. Басқа жағдайда өз міндетін өтей алмаған элита тарих сахнасынан кетуге мәжбүр болады ("Кету және Қайтып оралу") және ол кезде өркениет құлдырап, құриды. Элитоцид - өз дәуірінің қиыншылықтарымен арпалыса алмай, бұқараны соңынан ертіп, басқара алмаған элитаның өтемақысы; бұл рухани жағынан элитаның бұқарамен теңдескендігінің, яғни игілікті бекзаттығынан (ерекшелендіретін қасиетінен) айырылғандығының көрінісі. Алайда тарих сахнасынан кетіп "өлген" элитаның орнына міндетті түрде өз дәуірін бағындыра алатын, элитократияның тәсілдерін жақсы меңгерген жаңа элита келеді. Элитоцидтің алдын алуға, одан қашып құтылуға постиндустриалды (ақпараттық) қоғам орнауы барысында тиімділігі артатын элитарлық құрылымның либералды жүйесі мүмкіндік береді. Дереккөздер
Кәрім Тоқтабаев

Кәрім Тоқтабаев-XX ғасырдың басында өмірі күреспен өткен, күрделі тұлғалардың бірі, бұрынғы Торғай облысы, Торғай уезінің Шұбалаң болысында туған. Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан. 1909 жылы Орынбордағы Қазақ мұғалімдер мектебін бітіреді. 1909 жылдан бастап 1912 жылға дейін Тосын болыстық мектебінде мұғалім болады. 1912-1919 жылдары Торғай қаласындағы медресе жанынан ашылған орыс сыныптарының меңгерушісі болып тағайындалады. Сонымен бірге Торғайдың жоғары бастауыш мектебінің математика және физика пәндерінің оқытушысы болады. 1917-1919 жылдары Торғайдан шыққан ұлт қайраткерлері - А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатовқа жәрдемдесті. Мұғалімдік қызметті ол жаны сүйіп, бар ынтасымен істейді. К.Тоқтабаев үшін мектеп өзінің алған білімін жастарға беріп, ұрпақ тәрбиелейтін орын ғана емес, халықты ояту идеясын жастарға сіңіретін, Алаш жұртының мүддесі үшін күресетін саяси мінбе болды. Ақпан төңкерісінен кейін 1917-1918 жылдары ол саяси күреске бет бұрады. Алаш қозғалысына араласып, Торғай кеңесіне мүшелікке алынады. Кейіннен кеңес үкіметі жағына шығады. *1919 жылдан 1921 жылға дейін Семей губерниялық халық ағарту бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарады. *1921 жылы Көкшетау уезінің азық-түлік комиссары болып бір жылдай жұмыс істейді. Қазақ орталық атқару комитетінің Қызыл керуен уәкілі болады. *1922-1924 жылдары Қазақ автономиясы кеңестік социалистік республикасы Халық ағарту комиссарының орынбасары, саяси ағарту жұмыстары бас басқармасының бастығы болады. *1924-1925 жылдары Қазақ орталық атқару комитеті егін шаруашылығы халық комиссариаты жерге орналастыру бас басқармасының меңгерушілігіне көтеріледі. Бір жылдан кейін 1925 жылы Семей губерниялык атқару комитетінің төрағасы болып тағайындалады. *1927 жылы Қазақ орталык атқару комитеті халык ағарту, Егін шаруашылығы комиссары қызметтеріне тағайындалып, бұл міндетті 4 жыл атқарады. *1931 жылдан бастап үш жыл КСРО БРОАК жанындағы Қазақстанның өкілі болып Мәскеу қаласында тұрады. Алматы облысындағы «Дегерес» қосалқы шаруашылығының меңгерушісі болды. Кеңес үкіметі Тоқтабаевты лауазымды жұмыстарға қойса да, оның сонау баста алашшыл болғанын ұмытпайды. *1933 жылы қазанда тұтқынға алынады. Алашордашыл деген қылмыс тағылып, 1934 жылы сәуірде бес жылға бас бостандығынан айырылады. *1934 жылы мамырда Воронеж қаласына жер аудару жазасымен ауыстырылды *1936 жылы айдауда қайтыс болды. Дереккөздер
Гиппокамп

Гиппокамп (лат. hippocampus) - гиппокамп саңылауы мен алмұртша бөлік аумағындагы ми қыртысының самай бөлігі негізінде орналасқан қатпары. Гиппокамптың жоғарғы беті жолақты дененің құйрықты ядросынан кейінгі бүйірлік ми қарыншасының түбін құрайды және ол құйрықты ядродан бүйірлік қарыншаның тамырлы өрімі арқылы бөлінген. Гиппокамп ми қыртысының қатпары ретінде, төменгі бағытта сыртқа және артқа қарай орақ тәрізді иіліп, алмұртша бөлікпен жалғасып кетеді. Ал оның көру төпегінен жоғары жатқан алдыңғы ұшы - гиппокамп аяқшасы (pes hippocampi) немесе аммон мүйізі (cornu ammonis) деп аталады. Аммон мүйізін көру төмпегінен үшінші ми қарыншасының тамырлы өрімі бөліп тұрады. Гиппокампта жоғары қыртысасты ассоциативті иіс және дәм сезімі орталықтары болады. Гиппокамптың орталықтары үлкен ми сыңарлары қыртысының әртүрлі орталықтарымен және басқа да жоғары қыртысасты орталықтармен өт- кізгіш жолдар арқылы байланысып жатады. Өткізгіш жолдар ми күмбезін (fornix) жасайды. Гиппокамп қатпары жоғарғы бағытта көтеріліп, ми жабынының белдеу қатпарына (gyrus cinguli, s. limbicus) жалғасады. Белдеу қатпары күсті дененің (corpus collosum) жоғарғы жағымен, оны алдыңғы жағынан айналып өтіп, иісмаңы алаңымен байланысады. Гиппокамп қатпары мен белдеу қатпары — ми жабыны қыртысының (neocortex s. neopallium) бөліктері. Күмбездің өткізгіш жолдары гипп0кампты аралық мидың емізікше денесімен (corpus mamillare) байланыстырады. Ми қыртысының белдеу қатпарымен, күмбезбен және жолақты дененің бадамша ядросымен бірге гиппокамп иіс миының лимбикалық жүйесінің (pars limbica rhinencephalon) құрамына кіреді. Лимбикалық жүйе мидың эмоциялық реакцияларына және еске сақтау механизміне жауапты. Дереккөздер
Данабике Байқадамова

Байқадамова Данабике (1913–1993), стенографист-машинистка. Алматы қалалық екі жылдық стенографистер курсын бітірген. Республикалық газеттер мен баспасөз орындарында қызмет істеген. Құдайберген және Ахмет Жұбанов, Б. Майлин, Ж. Жабаев т.б. ақын жазушылардың шығармаларын, Жазушылар одағының съездері пленумдарының материалдарын стенографиялаған. «Қазақ стенографиясы» оқулығын, бірнеше том естеліктер жазып қалдырды. 1948 жылдан Әуезовтің «Абай жолы» романын жазушының ауызша айтуы арқылы стенографияға түсірген. «Мен білетін Әуезов» естелігінде (1961) ұлы жазушының сырт көзге белгісіз мінез-құлықтарынан, отбасылық тіршілігінен, сондай-ақ еңбекқорлығынан, аса биік адамгершілігінен, зор парасаттылығынан, кішіпейілділігінен т.б. көптеген жайлардан хабардар етеді. Мұхаң қаза болғанда, жоқтау шығарған. Дереккөздер
Афферентті

Афферентті (лат. afferens — әкелгіш) — организмнің сезім мүшелерінде пайда болған жүйке толқынын (импульсін) орталық жүйке жүйесінің мүшелеріне, олардағы жүйке орталықтарына өткізу құбылысы. Дереккөздер
Эмпиризм

Эмпиризм - етрегіа - тәжірибе - сезім тәжірибесін білімнің бірден-бір көзі деп есептейтін, барлық білім тәжірибеге сүйенеді дейтін таным теориясындағы бағыт. Кейбір эмпириктер (Гоббс, Юм) рационализмнің ықпалымен тәжірибе білімге қажетті және жалпыға бірдей маңыз бере алмайды деген тұжырымға келді. Эмпиризмнің шектелу сипаты сезімдік танымдағы тәжірибенің рөлін метафизикалық тұрғыда әсірелей көрсетуінде. Дереккөздер
Евгения Ивановна Агеева

Агеева Евгения Ивановна (2(19).10(9).1916, Семей қаласы - 1964, Алматы қаласы] — археолог, ғалым, тарих ғылымы кандидаты (1954). 1941 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін бітірген. 1941—43 жылы Қорық, зоопарк және көне ескерткіштерді қорғау басқармасында инспектор, 1943—46 жылы Орталық мемлекеттік музейде аға ғылыми қызметкер, 1947 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында кіші, кейіннен аға ғылыми қызметкер болды. Қазақстан мен Қырғызстанның байырғы өркениеттерін зерттеген бес Археологиялық экспедициялар жұмысына, Александр Натанович Бернштам жетекшілік еткен Оңтүстік Қазақстан Археологиялық экспедицияның жұмыстарына қатысқан, кейіннен осы экспедицияны басқарған. Баба Ата кала жұртында нәтижелі қазба жұмыстарын жүргізген. Отырар, т.б. көне қалалар мөдениетін, Сырдария мен Қаратаудағы қыш ыдыстар ерекшеліктерін зерттеген. Оңтүстік Қазақстан жерінен бірнеше ежелгі қала орындарын анықтаған. 40 шақты ғылыми және ғылымдық-танымдық еңбектердің авторы. Дереккөздер
Энциклика

Энциклика - [лат. encyclica - жалпыға ортақ] - барлық католиктерге бағытталған, дінді ұстанушыларға нұсқаулық мәні бар папаның Жолдауы. Энциклика бағдарламалық сипатта болады және діни, қоғамдық-саяси, өнегелік және өзге де мәселелерге арналады. Олар латын тілінде жазылып, мәтіннің алғашқы сөзімен аталады. Папа Лев ХӀӀӀ-нің 1891 ж. жарық көрген "Рерум новарум" ("Жаңа заттар туралы") энцикликасында Католик шіркеуінің негізгі әлеуметтік-саяси көзқарастары, 1991 ж. шыққан Иоан Павел ӀӀ-нің "Центесимус аннус" ("Жүзінші жыл") энцикликаларында кездеседі. Дереккөздер
Салыстырмалы саясаттану

Салыстырмалы саясаттану - әртүрлі елдер мен халықтардың саяси дамуындағы ортақтық пен ерекшелікті зерттейтін саяси ғылымның бір бағыты. Ал кейбір зерттеушілер салыстырмалы саясаттану ерекшелігі оның әдісінде деп есептейді. Тағы бір анықтамаға сүйенер болсақ, салыстырмалы саясаттану пәні - ұлттар мен олардың саяси жүйесін салыстырмалы зерттеу. Әртүрлі саяси жүйелер қызметін теориялық және тәжірибелік түрғыдан салыстырмалы зерттеу келесі міндеттерді шешуге мүмкіндік береді: 1) олардың негізгі ерекшеліктері мен белгілерін, әлеуметгік табиғатын, мазмұнын жақсырақ түсінуге; 2) қоғамдық теория мен тәжірибенің үдемелі дамуына көмек беретіндей олардың әлді және әлсіз жақтарын нақты анықтауға; 3) әртүрлі саяси жүйелердің экономикалық, әлеуметтік-саяси, идеологиялық негіздерін, олардың икемделу тетігін тереңірек зерттеуге. Салыстырмалы саясаттану ТМД елдері үшін саяси ғылымдағы жаңа бағыттардың бірі, сондықтан бұл бағыттағы ізденістер саны да саусақпен санарлық. ТМД-дағы алғашқы оқулық 1992 ж. жарық көрді, оның авторы - Шаран. Келесі оқулық екі бөлімнен түратын Краснов Ю.-дің еңбегі (Политика: теория и практика. Основы срав. полит. - М., 1993. Ч. 1, 2). Жалпы ресейлік зерттеушілер салыстырмалы саясаттану саласында біраз жетістіктерге қол жеткізіп үлгерді. Әсіресе, осы бағыттағы Л. Сморгунов пен Г.В. Голосов ізденістерін ерекше атап өтуіміз керек (Сморгунов Л. Сравнительная политология: теория и методология измерения демократии. - Спб., 1999.; Голосов Г.В. Сравнительная политология. - Новосибирск, 1995.) Ал шетелдік зерттеушілерден Г. Алмондты айтуға болады (Сравнительная политология сегодня. - М., 2002.) Дереккөздер
Баймұқамбетұлы жолдас

«Баймұқамбетұлы жолдас» — Мұхтар Әуезовтің очеркі. 1935 жылы жазылған. Шығарма Алтайдағы Ақжал алтын қазу кен орнындағы саяси басшы Жанай Баймұқаметұлының ұйымдастыру, тәрбиелік қызметін көрсетуге арналған. Очерк жанрлық жағынан - портреттік очерк. Оның композициялық құрылысынан, сюжеттік желісінен аңғаратын жәйт - онда әрбір эпизод, әрбір деталь, штрихтар басты кейіпкердің образын ашуға қызмет етеді. Автор суреттеуінде Баймұқаметұлы тек салмақты пікірлер білдіретін білікті маман, жұмысшыларды бір мақсатқа жұмылдыратын іскер басшы ғана емес, сонымен қатар ол қазақ әні мен күйін сүйетін, әдеби кітаптарды ден қойып оқитын, соған ой айта білетін мәдениетті азамат та. Мұның бәрі очерк кейіпкерінің бейнесін жан-жақты ашуға септігін тигізеді. Ақжалдың құлазыған кешегісі мен керкейген бүгінгісі кең байтак, Қазақстанда енді-енді жұмыс істей бастаған бірнеше өндіріс орындарының өткен тарихы мен алғашқы адымдарын танытса, қойшы-қолаңнан шыққан қарапайым Жанай бейнесі - сол кездегі кен орындарындағы басшылардың жинақталған, тұтасқан тұлғасы. Автор сөз арасында 1932-1933 ж. ашаршылыққа соқтырған асыра сілтеу саясатының зардаптары туралы да жанамалай сыр аңғартып өтеді. Очерктің келесі бір тұсында Әуезов жаңа қалыптасып келе жатқан алғашқы қазақ жұмысшыларының өкілдерімен таныстырады. Тәжірибелі кеншілер Бокин, Қарауылұлы, Ырғызбайұлы сияқты азаматтардың әңгімелері арқылы бас кейіпкер Жанайдың алғашқы ұлттық жұмысшы кадрларын даярлауда, қалыптастыруда сіңірген еңбегі ашыла түседі. 30-жылдары жүргізілген индустрияландыру саясаты кезіндегі, алғашқы бесжылдықтар тұсындағы еңбек адамдарының ерлік істерін керсету мақсатында жазушы алыс аудандардағы өнеркәсіп орындарын да аралаған. Шығыс Қазақстандағы қазақ жұмысшылары тіршілігінен сыр шертетін очерктерінің бірі - осы шығарма. Әуезовтің өндіріс орнының саяси басшысы туралы жазған бұл очеркінде қаламгердің тілдік, стильдік өзгешелігін көрсететін тұстар баршылық. Қазақ публицистикасының сөздік қорын орыс тілінен енген саяси-әлеуметтік, мәдени терминдермен, өндіріске қатысты кәсіби сөздермен байыта түскен. Шығарманың қолжазбасы сақталмаған. Алғаш рет 1935 ж. 26 қазандағы «Социалды Қазақстан» газетінде жарияланған. Жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 8-ші кітабына сол газеттегі нұсқасы өзгеріссіз енгізілген. Дереккөздер
Баймұқанбетов Жанай

Баймұқанбетов Жанай (1903-1937), жазушы Мұхтар Әуезовтің кейіпкері. Азамат соғысы жылдарында бөлімше комиссары болған. 1933 ж. Мәскеуде Қызыл профессура институтын бітіріп, 1933-35 ж. «Аптай- алтын» тресіне қарасты Ақжал кен басқармасыңда партиялық жұмысты үйымдастырушы болып істеген. 1935-37ж. Баймұқанбетов Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінде өнеркәсіп белімінің меңгерушісі, облыстық партия комитетінің 2- хатшысы қызметін атқарған. Әуезов 1935 ж. Ақжалда болған кезінде Баймұқанбетовтың ұйымдастыру-тәрбиелік іс-әрекетін көзімен көріп, «Баймұханбетұлы Жолдас» деген мақала жазып, сол жылғы 26 қазанда «Социалистік Қазақстан» газетінде жариялаған. Одан бұрын 1935 ж. 23 қазанда «Правда» газетінде «Товарищ Жанай» деген атпен басылып шықты. Дереккөздер
Принтер буфері

Принтер буфері (Буфер принтера; printer buffer) — қағазға басылып шығатын мәтін уақытша сақталатын принтердің ішкі жады рөлін атқаратын шағын программа. Құжатты қағазға шығару кезінде драйвер қолданбалы программаның басқару кодтарын принтерге түсінікті кодтарға айналдырады. Орыс, қазақ әріптерін басып шығару үшін де олардың сызылуымын қағазға кескіндеп шығаратын драйвер болып табылады. Драйверді алғаш рет принтерді компьютерге қосқанда бірақ рет орнатады. Дереккөздер
Ахилия

Ахилия (асһуііа; грек, а — жоқ; chylos — сөл) — уақытша немесе тұрақты түрде қарын (асқазан) сөлінің қарында (асқазанда) болмауы. Ахилия — көбіне қарынның (асқазанның) қабынуы (гастрит) немесе жануарларды дұрыс, уақтылы азықтандырмау, тамақты мезгілсіз ішу кезінде өрбиді. Дереккөздер
Гистиоциттер

Гистиоциттер (histiocutus. грек, histos — үлпа жөне kytos - жасуша) — талшықты борпылдақ дәнекер ұлпа сында кездесетін макрофагтар. Гистиоциттердің цитоплазмасы негіздік бояулармен көкшіл түске (базофилді) боялады. Олар пішіні сопақ, дөңгелек болып өзгеріп отыратын қозғалмалы жасушалар. Гистиоциттер биологиялық белсенді заттар (интерферон, лизоцим, пироген, қышқылды гидролаза) бөлу арқылы фагоцитоз процесіне қатысады. Гистиоциттер — сүйектің қызыл кемігінде болатын діңгекті жасушалардан және олардың туындысы моноциттерден дамып жетіледі. Дереккөздер
Сандық әдіс

Сандық әдіс - қазіргі математика мен есептеуші техниканың жетістіктерін пайдалана отырып, әлеуметтанулық мәлімет жинақтауда қолданылатын әдістер, тәсілдер, процедуралар жиынтығы. Сапалық талдаулармен тығыз байланыста болады. Саясатта, әлеуметтік басқаруда іс жүзінде әлеуметтанулық білімді қолдана отырып, статистикалық және динамикалық заңдылықтарды терең зерттеуде маңызды рөл атқарады және жылу мен ылғал арасындағы байланыс қатынасын, өсімдік, топырақ, табиғат зоналарының зоналды типін анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Болат Баймұратов

Болат Баймұратов (1936 жылы туған) - режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызмектері (1976). Әуезовтің «Қарагөз», «Еңлік-Кебек», Б. Майлиннің «Жалбыр», А. Шамкеновтің «Адасқан қаз» пьесаларын сахнада қойды. Спектакльдері Мәскеу, Алматы театрларында көрсетілді. Әуезовтің туғанына 70, 80, 90, 100 жыл толуына орай, Қарауылда өткен халық ойындары мен сахналандырылған көріністерді ұйымдастырды. Дереккөздер
Чары Аширов

Чары Аширов (1910 ж.т.), түрікмен ақыны. Түрікменстанның халық жазушысы (1970) Әуезовтің 80 жылдық мерейтойын тойлауға қатысып, салтанатты кеште сөз сөйледі. : «Әуезов шығармаларының тәрбиелік мәні аса зор, сондықтан олар Түрікменстанда бірнеше рет басылып шықты. Оларға деген қуштарлық таусылар емес. Оның туындыларында биік гуманизм, адамзаттың болашағына деген сенім ерекше көрініс тапқан» деді ойын қорытып. Дереккөздер
Агроирригациялық жүйек

.]] Агроирригациялық жүйек (Бақша) - егін егілген телім. Шәуілдір аймағынан солтүстікке карай 5 километр жерде. Агроирригациялық жүйек XV-XVII ғасырларда Отырар оазисін мекендеген егіншілікпен айналысатын отырықшы тайпалар қалдырған. 1977 жылы Отырар aрхеологиялық экспедицияның ирригациялық тобы зерттеген. Агроирригациялық жүйек белгілі бір бөлігі тікбұрышты пішінде (12x25 метр). Бөлік жүйектерге бөлініп, ені 3/4 метр және арықтары 1 — 1,5 метрді кұрайды. Онда бақша дақылдары өсірілген. Осындай жүйектерде Орталық Азияда қауын және қарбыз егілгендігі белгілі. Дереккөздер
Гистогенез

Гистогенез (histogenesis, грек, histos — үлпа, genesis — даму, түзілу) — ұрық жапырақшаларынан адам мен жануарлар организмдері ұлпаларының эмбриогенездегі қалыптасу және даму кезеңі. Эктодермадан — жүйке ұлпасы, тері эпидермисі және оның туындылары (тері түктері, тер, май, сүт бездері, мүйізтүяқ, тырнақ, майтабан, мүйіз); энтодермадан — ас қорыту және тыныс алу мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездері; мезодермадан — нағыз тері қабаты, бұлшықеттер, омыртқа бағанының ұлпалары мен несеп-жыныс мүшелерінің эпителий қабаттары және бездері; мезенхимадан (эмбриондық дәнекер үлпасы) — бірыңғай салалы ет ұлпасы мен барлық тірек-трофикалық (қан, лимфа, борпылдақ және тығыз дәнекер, ретикулалы, май, шеміршек, сүйек ұлпалары) ұлпалар дамиды. Дереккөздер
Ацидофилия

Ацидофилия (acidiphilia; лат. acidum — қышқыл; грек, рһііеіп — жақсы көру) — гистологиялық препараттарды дайындау үшін жануарлар организмі мүшелерінен алынған жонынды микроқұрылымдарының физикалық және химиялық қасиеттеріне сәйкес қышқылдық бояулармен боялу қасиеті. Қышқылдық бояуларға эозин, пикрин қышқылы, азокармин, флоксин, конгорот, лихтгрюн, оранж және т.б. қышқылдар мен олардың тұздары жатады. Бұл бояулар мүшелер құрамындағы ұлпалардың, жасушалардың микроскопиялық құрылымдарын бояудың түсіне сәйкес қызыл, қызғылт, сары, қызғылт-сары, жасыл түстерге бояйды. Дереккөздер
Байсал

Байсал (1816-1875), жазушы кейіпкерінің прото¬типі. Руы –Кетібак. Дерек айтушылар 59 жасында өлген еді дейді. Ел аузындағы естеліктерде: «Орынқожа сықылды, имектеу, ұзын, қызыл, қойкөз» десе, тағы бір жерде «Байсал арам кісі емес еді. Қараторы, жіңішке, сұлу кісі» деген пішіндемелер кездеседі. Орынқожа - Байсалдың ұлы, жазушы оны білетін болған соң, көргендер әдейі онымен салыстырып отыр. Абай жас кезінде суға түсіп жүргенде, өтіп бара жатқан Бөжей, Байсалдарды кереді де, алдарынан киініп шығып, сәлем береді. Сонда Байсал: «Сәлемін алып неғыласың антұрғанның баласының» дейді. Бірақ оған қарамай, Бөжей батасын береді. Ал осы бір мезетті жазушы «Абай жолы» романында ауылда емес, Құнанбай, Бөжейлердің Қарқаралыға дауласа барған кезіндегі жағдайлармен байланыстырып көрсетеді. Осындай аздаған өзгерістер болмаса, тұтас алғанда Байсалға қатысты әңгімелердегі мінез, пішін, іс-әрекеттері эпопеяда сол калпында суреттелген. Дереккөздер
Сарбаздар (ырғыз) көтеріліci

Сарбаздар (Ырғыз) көтеріліci — сталиндік-голощекиндік зорлық- зомбылыққа, қуғын-сүргінге қарсы Ақтөбе округінің Ырғыз ауданының шаруаларының бас көтеруі. Көтеріліс 1930 жылы 25 ақпанда басталды. Наразылыққа қатысушылар ақпан айында белгілі діндар Мұқатай Саматовтың мешітінде жиналыс өткізіп, АЛЛАға сыйынып өз орталарынан Қанаев Айжарқынды хан сайлайды. Көтерілісті басу үшін Волга бойы әскери округіне Саратов қаласынан подполковник Евсеев басқарған 8-атты әскер дивизиясының бөлімдері шақыртылды. Орынбор арқылы темір жолмен келіп жеткен, тачанкамен, пулеметтермен және аэропландармен жабдықталған, қаруланған жазалаушылар ен далада көтерілісшілерді қуалай атып, қанға бөктірді. Шешуші шайқас 1930 жылы 9 наурызда Күнқамыс деген жерде болып, онда төңкеріс басшысы хан А.Қанаев және оның 35 серігі мерт болды. Күш тең ұрыстан жөңкіле қашқан салт атты көтерілісшілерді жазалаушылар пулеметпен қудалай атып, қылышпен кескілеп қырды. Бірнеше жүздеген көтерілісшілер құрбан болды. 131 көтерілісші қолға түсті. ПП ОГПУ-дің Ерекше үштігі көтерілісшілерді белсенді түрде жазалады. Жазалау 1930 жылдың шілдесінен 1932 жылдың наурызына дейін созылды. Нәтижесінде барлығы 42 адам ату жазасына кесіліп, 262 адам әр түрлі мерзімге сотталды және жер аударылды. Дереккөздер
Байсалды зерттеу қажет

«Байсалды зерттеу қажет», жазушының мақаласы. Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиетінің очерктерін жасау женінде 1955 ж. Алматыда өткен республикааралық мәслихатта сөйлеген сөзі. Осының негізінде жазылған мақала «Қазақ әдебиеті» газетінің сол жылғы 24 маусымдағы санында жарияланды. Кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында жарық көрді. Жазушы бұл мәслихатта жарыссезге қаты- сушы ретіңде сейлеп, Орта Азия мен Қазақстан халықтарының казіргі әдебиетін зерттеу меселелері жөнінде ой-ұсыныстарын айтқан. Бұл ретте дәстүр мен жанашылдық проблемасын халықтық дәстүрлерді еркеңцетуге байланысты көтеріп, шеберлікті уйрену мәселесін де ұмытпауды айтады. Реализм әдісін игеру мәселесін сез етіп, шығармалардың ңцеялық мазмұн, заман шындығын суреттеу жағынан реалистік туынды дәрежесіне кетерілуіне септігін тигізетін жайларды әңгімелейді. Біріккен мәслихат жұмысындағы кейбір кемшіліктерге де тоқталып, проблемалык мәселелерді талқылауда жалпы шолу жасау, шығармалардың аттарын тізу- мен шектелу, қазіргі әдебиет мәселелерін айтудан ауытқып, еткен ғасырлар әдебиеті туралы сез қозғау жайларын сынға алады. Жоғары дәрежелі көркем шығарма жазатын «әдебиетшілер үшін, әсіресе жас әдебиетшілер үшін оқу, оқу және оқу керек дер едім» деген аталы пікірімен қоса, «шеберлікті қажымай-талмай үйренбейінше болмайды» деп кеңес береді. Дереккөздер
Аш ішек

Аш ішек (intestinum jejunum; Латын іntestinum — ішек; jejunum — аш) — адам мен жануарлар ащы ішегінің ілмекгі келген ең ұзын бөлігі. Ол құрсақ куысындағы ұзын ішек шажырқайына ілініп, көптеген ішек ілмектерін түзеді. ішектің ұзындығы жануарлардың қоректену сипатына тікелей байланысты. Адам мен етпен қоректенетін жыртқыш жануарларда аш ішек — қысқа, талғаусыз жануарларда (мыс. шошқада) — орташа, шөппен қоректенетін жануарларда — ұзын болып келеді. Мысалы, аш ішектің орташа ұзындығы: итте — 2-7 м, сиырда — 40 м, жылқыда — 20-30 м, қойда — 30 м-ының негізін — кемік сүйек заты құрайды. Кемік сүйек затының сүйектік арқауын, жілік бастарына сырттан түсетін күш бағытгарына сәйкес бір-біріне әртүрлі бұрыштар жасап орналасқан сүйектік тақташалар құрайды. Олардың аралықтарындагы ұяшықтарда организмдегі қан түзілу процесінің орталық мүшесі — сүйектің қызыл кемігі майы болады. Жілік бастарының буын қуысы жағындағы буындық беттері гиалинді шеміршекпен қапталған. Дереккөздер
Гистологиялық бояғыштар

Гистологиялық бояғыштар (гистологические красители) - адам мен жануарлар мүшелері мен ұлпаларынан алынған гистологиялық препараттардағы жекеленген құрылымдарды анықтау үшін қолданьшатын бояғыш заттар. Гистологиялық бояғыштар — ұлпалар мен мүшелер құрылымдарының боялу сипатына қарай: қышқылдық, негіздік және арнайы бояғыштар болып үш топқа бөлінеді. Қышқылдық бояғыштар (пикрин қышқылы, эозин, флоксин, азокармин т.б.) — гистологиялық құрылымдарды — қызғылт, негіздік бояғыштар (гематоксилин, сафронин, пиронин, тионин) — көкшіл түске бояйды. Арнайы бояғыштарға май және май тәріздес заттарды анықтайтын бояулар (осмий қышқылы, судан -III) жатады. Дереккөздер
Асықты жілік жүйкесі

Асықты жілік жүйкесі (лат. nervus tibialis) - артқы аяқты (адамда — аяқты) жүйкелендіретін (нервтендіретін) шонданай жүйкесінің жалғасы. Шонданай жүйкесі — құйымшақ (сегізкөз) жүйке торабынан шыққаннан соң, жамбас-ортан жілік буынының терең орналасқан бұлшық еттерін жүйкелендіруге тармақтар бөледі де, үлкен шонданай ойығы арқылы жамбас аумағының сыртқы бетіне шығып, асықты жілік және шыбык жүйкелеріне ажырайды. Асықты жілік жүйкесі артқы аяқтың (адамда — аяқтың) артқы бетіне өтіп, латеральды және медиальды плантарлы жіліншік жүйкелеріне ажырайды да, осы аумакты жүйкелендіріп, одан әрі плантарлы бақай (саусақ) жүйкелеріне айналады. Асықты жілік жүйкесі жамбас-ортан жілік және тілерсек буындарының жазғыш, бақай (саусақ) буындарының бүккіш бұлшық еттерін, аталған аумақтардағы сүйектерді, буындарды, теріні жүйкелендіреді. Дереккөздер
Джованни Сартори

Сартори Джованни (; 13 мамыр 1924, Флоренция — 4 сәуір 2017, Рим) — итальяндық саясаттанушы, саяси компаративистика, саяси партиялар социологиясы, демократия теориясы, элиталар теориясы саласындағы ірі зерттеушілердің бірі. Дж.Сартори өзінің "Демократиялық теория" атты еңбегінде көп жақтан полиархия тұжырымдамасына ұқсас демократия теориясын ұсынады. Итальяндық ғалым тұжырымдамасының басты белгісі - оның демократиялық жүйелердің тұрақтылық мәселесіне ерекше назар аударатыны. Сарторидің ойынша, демократиялық идеал саяси тәртіптің ең басты деген негіздемелерін бағалаудың дерексіз белгісі қызметін атқара алады, алайда оны шын мәнісінде қолдану әрекеттері айтарлықтай шектеулі болуы қажет. Осы орайда мүлдем парадоксалды жағдай қалыптасады. Демократиялық идеал қоғамдық әрекеттестіктің осы жүйесінің ең жоғары деңгейінде жүзеге асырылуы тиіс. Бірақ демократиялық жүйе орнығып, тұрақтылыққа ие болғаннан соң-ақ идеал екінші орынға шығуы керек. Демократиялық идеал демократиялық саясаттың шынайы мәселелерін шешуде көмек көрсете алмайды. Керісінше, шынайы мәселелер идеалдың абсолютті талаптарынан көріне бастаған кезде демократияның жойылу қаупі төнеді. Сарторидің пайымдауынша, демократияға ең көп қауіп төндіретін әлдебір "ақсүйектердің" олигархиялық дәмеленулеріне төтеп беруге қабілет- сіздік емес, демократиялық бірыңғай күшті жетекшілердің орнын әлеуметтік- саяси бағыты авторитарлы немесе тоталитарлы сипатқа ие демократиялық емес қауым топтарының басу мүмкіндігі болып табылады. Сартори саяси партияларды "қоғам мен өкімет арасындағы басты дәнекерші" ретінде қарастырған. Ол қазіргі партиялық жүйелерді партиялық бәсекелестік негізінде 7 түрге бөлген: 1) бірпартиялық жүйе; 2) гегемон партиясы бар жүйе; 3) басым партиясы бар жүйе; 4) екіпартиялық жүйе; 5) шектелген плюрализм; 6) шектен шыққан плюрализм; 7) бөлшектенген жүйе. Марапаттары * 2005 — Әлеуметтік ғылымдар Астурия сыйлығының ханзада». лауреаты Дереккөздер
Насирдин Байтеміров

Байтеміров Насирдин (1916 жылы туған), қырғыз жазушысы. Балаларға арналған «Ертегілер» кітабы 1948 ж. жарық көрді. Бұдан кейін «Азамат» повесі (1948), «Салтанат» (1949), «Соңғы патрон» (1955), «Жұлдызым» (1958), «Тарих ескерткіші» (1966), «Санта» (1970), «Өмір елегі» (1972) романдары т. б. жарияланды. Әуезовті 30-жылдардын соңынан бастап білген. Әр түрлі жиындарда, конференциялар мен съездерде, Бішкек пен Алматыда ұлы жазушымен кездесіп, ой-пікір алмасып жүрген. Бұл туралы қолжазба естелігінде жазған және Мұхаңа «Көлде жүрет» деген ұзақ, өлең арнаған. Байтеміровтің көптеген кітаптары Әуезовтің кітапханасында сақталған, солардың біразына автор қолтаңба жазып сыйлаған. Дереккөздер
Асқын өткізгішті кабельдер

Асқын өткізгішті кабельдер (Сверхпроводящие кабели) — 273°С-та криогендік температурадағы кабельдің өшуі өте аз болады. Кейбір жағдайларда осындай кабельді пайдалану керек. Сондай жағдайда кабельді әдейі жасалған құрылғыға салып сақтайды. Дереккөздер
Василий Анисимович Бернадский

Бернадский Василий Анисимович (1917-1991) - орыс ақыны, журналист. ГУЛАГ-лагеріндегі көп жылғы қуғындаулардан кейін, Қазақстанда қызмет етіп, өмір сүрген. «Жаңа өлеңдер» (1965), «Солтүстік ызғары» (1968), «Күз қуанышы» (1975), «Сеулелі қабырға» (1989) т. б. өлеңдер жинағының авторы. Бірқатар қазақ ақындарының шығармаларын орыс тіліне аударған шебер аудармашы. 1967 ж. 9 желтоқсанда «Вечерняя Алма-Ата» газетінде Әуезовке арнаған «Ол биікті сүйетін» атты өлеңі жарияланды. Ал «Сөзге өлім жоқ» деген мақаласында («Простор», 1964, №1) Әуезовтің адамгершілік қасиеттері жайлы толғана келіп: «Абай Мұхтарға шабыт берді, содан барып ұлы эпос дүниеге келді» деп жазды. Дереккөздер
Гүлбараш Байтоғаева

Гүлбараш Байтоғаева (1928 жылы туған) - педагог, ғалым. Филология ғылымының кандидаты (1959), доцент (1963). ҚазМУ-дың филология факультетін (1949), Ұлттық ғылым академиясының аспирантурасын (1957) бітірген. «Қазақ тіліндегі күрделі анықтауыш сөйлемдер» (1962), «Қазақ және орыс тілдеріндегі күрделі сөйлемдерде салаластырудың сабақтастарға ауысуы» (1968) т.б. ғылыми еңбектері жарық көрді. «Есте жүрген естелік» («Егемен Қазақстан», 29 маусым, 1996), «Ұмытылмас ұшырасулар» (сонда, 24 қыркүйек, 1996), «Жадымда жүрген жаңғырық» (сонда, 25 қыркүйек, 1996), «Ұлы ұстаз шапағаты» (сонда, 19 қараша, 1996), «Ұлы ұстазбен ақырғы ұшырасу» (сонда, 10 қыркүйек, 1997), «Мұхаңның мұражайы осылай ашылған» («Жас алаш», 15 наурыз, 1997) т.б. мақалаларында Әуезовтің өмір кезеңдерінен елес беріп, оның теңірегіндегі адамдармен қарым-қатынасы, адамгершілігі, білімпаздығы, жүрегінің кіршіксіз тазалығы сияқты асыл қасиеттері туралы өз пайымдауларын баяңдаған. Байтоғаеваның осындай естеліктері «Біз және біздің замандастар» атты кітабында қайта жарияланды. Дереккөздер
Ғаламдық апат

Ғаламдық апат — бірқатар ірге - лес мемлекеттердің аумағын қамтитын апат; мүндай апаттардың болу мерзімі 30-40 жылда бағаланады, оның салдарынан зардап шеккен халық саны 100 мың адамнан асып, экономикалық шығын 100 млрд. доллардан аса болады. Мүндай салдар ірі көлемді техногенді азаматтық және әскери сипаттағы ядролық реакторларда, ядролық циклдегі мекемелерде, атом сүңгуір қайықтарында, химиялық қару сақталатын қоймаларда, қатты эсер ететін улы заттар бар ірі химиялық мекемелерде болған апаттармен байланыстырылады. Ғаламдық залалы бар табиғи апаттарға ірі жер сілкінісін, вулкандар атқылауын, цунами, алапат дауылдарды жатқызуға болады. Тағы қараныз * Биосфера * Атмосфера * Ғаламдық қауіпсіздік * Биологиялық алуан түрлілік конвенциясы * Ғаламдық мәселелер * Ғаламдық мәселелер бойынша ғаламдық конвенция * Бүкіләлемдік кезекшілік институты Сыртқы сілтемелер * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Глобальные_проблемы Глобальные проблемы] * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Ядерное разоружение Ядерное разоружение] * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Глобальная_катастрофа Глобальная катастрофа] Дереккөздер
Вакуумдық конденсатор

Вакуумдық конденсатор — астарлары вакуумдық аралықпен бөлінген электр конденсаторы; газ тәріздес диэлектригі бар конденсатордың бір түрі. Вакуумдық конденсатордың номиналды сыйымдылығы бірнеше пФ-тан мыңдаған пФ-қа дейін болады. Вакуумдық конденсатор 1—100 МГц жиіліктер диапазонында жұмыс істейтін радиотарату аппаратурасында, сондай-ақ жоғары жиілікті және жоғары вольтты, қуатты электротехникалық құрылғыларда қолданылады. Дереккөздер
Сақталғыштық, сақталушылық

Сақталғыштық, сақталушылық (Живучесть; viability) — жүйенің сыртқы әсерге қарамастан жұмыс қабілетін жоймау қасиеті; есептеу жүйесінің тиімділігі төмендесе де, жұмыс істеу қабілетін жоғалтпай, апаттық сипатты факторларға қарсы тұра алатын, ал шатасу мен жұмыс істемей қалған жағдайларда өзінің негізгі қасиеттерін толық я жартылай сақтай алатын немесе қайта бұрынғы қалпына келтіре алатын қабілеті. Дереккөздер ru:Русский
Контактолдар

Контактолдар - электрондық және электротехникалық құрылғыларда жеке элементтер арасында электр түйіспелерін және ток өткізгіш жалғауларды жасауға арналған ток өткізгіш желімдер мен қоймалжыңдар (пасталар). Контактолдар құрамына ұсақ дисперсті ток өткізгіш толтырғыш (мысалы, Ag,Ni, Pd, Си, металдар нитридтері, техникалық көміртегі ұнтақтары) және байланыстырғыштар (мысалы, эпоксид және кремний органикалық шайырлар, әр түрлі полимерлер) кіреді. Дереккөздер
Принтер драйвері

Принтер драйвері (Драйвер принтера; printer driver) — қолданбалы программа мен принтер арасында дәнекер программа мәтінінің басылымы. Драйверлердің түрлері Компьютерде орнату мүмкіндігінен басқа, драйверлер принтерлердің ендірілген микробағдарламасында болуы мүмкін және желілік протокол арқылы қол жетімді болуы мүмкін (мысалы, IPP). Принтердің енгізілген микробағдарламасы желілік протокол арқылы жалпы мақсаттағы пішімдегі (мысалы, PDF) басып шығару деректерін қабылдау арқылы компьютерге кез келген драйверді орнату қажеттілігін жоя алады. Басып шығару құбырының әртүрлі кезеңдерін стандарттау бойынша кейбір күш-жігерге қарамастан, принтер интерфейстері әлі де көп меншікті және өндірушіге тән. Демек, драйверлер орындайтын функциялардың сипаты әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, орындалатын функция негізінде драйверлерді келесідей жіктеуге болады. Құрылғыдан тәуелсіз түрлендіргіштер Бұл драйверлер басып шығару деректерін бір жалпы мақсаттағы пішімнен (мысалы, PDF, DVI т.б.) басқа жалпы мақсаттағы пішімге (мысалы, PS) түрлендіре алады. Мысалы, Ghostscript және т.б. Құрылғыға арналған пішімге түрлендіргіштер Бұл драйверлер басып шығару деректерін бір пішімнен (мысалы, PS) принтердің аппараттық құралы өңдеп, басып шығаруды жасай алатын соңғы құрылғыға арнайы пішімге түрлендіреді. Бұл драйверлер басып шығару тапсырмасын принтерге жеткізудің соңғы кезеңі ретінде әрекет етеді. Бұл драйверлер принтердің микробағдарламасына ендірілген болуы ықтимал. Өндіруші арнайы пішімдердің мысалдары мыналарды қамтиды: *Printer Command Language (PCL) (Hewlett-Packard) *PostScript (PS) (Adobe) *Ink Jet Printer Data Stream (Kodak) *Samsung Printer Language Ultra Fast Rendering (Canon) Дереккөздер
Асықты жілік

Асықты жілік (лат. tibia — асықты жілік) — адамның аяғы мен жануарлардың артқы аяғы сирақ аумағының негізін құрайтын, ұзын қуысты сүйек. Асықты жілік — жоғарғы жілік басынан (проксимальды эпифизден), төменгі жілік басынан (дистальды эпифизден) және эпифиздердің аралығындағы ұзынша келген қуысты жілік денесінен (диафизден) тұрады. Асықты жіліктің проксимальды эпифизі ортан жіліктің дистальды эпифизімен және тобық сүйекпен байланысып, құрылысы жағынан күрделі бірбілікті тобық буынын, ал оның дистальды эпифизі тілерсек сүйектерімен және артқы жіліншіктің проксимальды басымен байланысып, күрделі бірбілікті тілерсек буынын құрайды. Асықты жілік диафизінің сүйектік негізі — тығыз сүйек затынан тұрады. Ал жілік диафизі қуысында жілік майы болады. Жілік эпифиздері сыртынан тығыз сүйек затының жұка қабатымен қапталған, ал жілік басталық жыныс жасушалары: сперматогониялар, біріншілік сперматоциттер, екіншілік сперматоциттер, сперматидалар, сперматозоидтар көбейіп, өсіп жетіледі. Интерстициальды ұлпада топтасып жатқан жасушалар интерстициоциттер деп аталады. Бұларда аталық жыныс гормоны - тестостерон түзіледі. Бөлікшелердегі ирек түқымдық өзекшелер — ен ортасына қарай түзу тұқымдық өзекшелерге айналады. Олар ен ортасында бір-бірімен өзара байланысып ажырап, ен торын жасайды. Жетіліп қалыптасу сатысындағы сперматозоидтарды ен торынан тұқым әкеткіш өзекшілер алып шығып, ен қосымшасы өзегіне өткізеді. Жетілген сперматозоидтар — орташа диаметрі 1 мм ен қосымшасы өзегінде уақытша сакталады. Дереккөздер
Жүйенің сақталушылығы

Жүйенің сақталушылығы (Живучесть системы; liveness system) — жүйенің өзіне тағайындалған пайдалы міндеттерін ұзақ уақыт орындау қабілеті. Сақталушылық қабілетін жоғалту жағдайларына тұйыққа тірелу жағдайы және процестің тұрып қалуы жатады. Дереккөздер
Жан-Поль Сартр

Жан-Поль Шарль Эма́р Сартр (; 21 маусым 1905, Париж, Франция — 15 сәуір 1980, Париж, Франция) — француз философы, публицист, романист және драматург. Биографиясы II дүниежүзілік соғыс кезінде неміс тұтқынында болған, одан оралған соң қарсылық көрсету қозғалысына қатысты. Соғыстан кейін Альберт Камю, Морис Мерло-Понти және Симона де Бовуармен бірге саяси бағытталған "Les Temps Modernes" журналының негізін қалаған.Сартр отаршылдыққа ашық қарсылық көрсеткен. Ол Батыс және Шығыс лагерлерінің арасында бітімнің орнауын қолдады. АҚШ-тың Вьетнамдағы соғысы кезінде ол Бертран Расселмен бірге әскери қылмыстар бойынша ресми емес Трибунал төрағасы болған. Сартр өмірінің соңғы күніне дейін ғаламдық әділеттілікті қорғаушы, сол үшін күресуші ретінде танымал. Дереккөздер
Сателлит

Сателлит - [лат. satellites - жолаушы, жақтас] - көне Римде өзінің қожайынын қорғау үшін бірге жүретін жалданбалы әскер; тәуелді, басқа адамның еркін орындаушы; формалды тәуелсіз, бірақ іс-жүзінде басқаларға тәуелді мемлекет; қандай да бір планета серігі. Дереккөздер
Бақтажар

«Бақтажар», қисса. Тәжік-парсы әдебиеті арқылы тараған, оны Әуезов зерттеген, «Абай жолы» романыңда пайдаланған. Эпопеяның жиілік сөздігінде «Бақтажар» деген атау бес рет көрсетілген. Романның «Биікте» деген тарауында («Татьянаның қырдағы әні») көп оқыған, ізденгіш, ұдайы араб, парсы хикаяларын «жадына жиған» жас Ырсайдың Ысқағы туралы мынадай жолдар бар: «Ол білмеген «Жәмшит», «Қаһарман Қатран», «Рүстем дастан», «Бақтажар», «Мың бір түн», «Көр ұғлы сұлтан» әңгімелері жоқ деуге болады». Дереккөздер
Әбдіғали Алдажарұлы

Әбдіғали Алдажарұлы (1890-1937), әнші, өнерпаз. Ырғызбайдың қара шаңырағының иесі, оның кенже ұлы Жортардың немересі. Атасы Иемберді Жортарұлы аса дәулетті адам болған. Алдажар Иембердіулы 1910 ж. Меккеге қажылық қа барып қайтар жолда қайтыс болған. Сүйегі Медине қаласының зиратына жерленген. Әбдіғали атадан қалған жалғыз ұл болғандықтан, ерке өскен, сал-серілік құрған. Абайдың, Шәкәрімнің, Шәкәрімнің Қабышының, Ағашаяқ Берікболдың әндерін ел арасына кеңінен насихаттаған. Шәкәрім Шақпақтағы шошаласында жалғыз жатқан кезде шығарған әндерін өзі ойлап тапқан сандық (цифрлық ) нотаға түсіріп Әбдіғалиға жолдап отырған. Әбдіғали 1922-28 ж. Шыңғыстау болысының орынбасары, төрағасы болып қызмет істеген. 1928 ж. тәркіге алынып, түрмеге қамалған. 3 айдан кейін абақтыдан босап, Шөптіқақ деген жерде қоныстанады, Семей радиосынан аракідік ән айтып, қымыз сатып күнелтеді. 1931 ж. тағы да қамауға алынып, бір жарым жылдан соң босап шығады. М. Әуезов Әбдіғалидан Әмірдің, Майбасардың, Мұхамеджанның әндерін жазып алып, «Абай жолы» эпопеясына пайдаланған. Ұлы суреткер Әбдіғалимен бірге Шыңғысқа келген сайын сауық-сайран құрып, саятқа шығып тұрған. Дереккөздер
Атреттік фолликул

Атреттік фолликул (follculus atreticus; лат. follculus — фолликул, грек, а — жоқ; trema — тесік) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтың фолликулалы аймағында кездесетін ыдырау сатысындағы фолликул. Дереккөздер
Программалық өнімдердің сақталғыштығы

Программалық өнімдердің сақталғыштығы (; ) — машинаның жаңылысу немесе кейбір жабдықтарының істен шығу сәттерінде программалық өнімдердің қалыпты жұмыс істеу қабілетін жоймау қасиетін сипаттайтын сапалық көрсеткіші. Дереккөздер
Атриовентрикулалы буда

Атриовентрикулалы буда (fasciculus atrioventricularis; лат. fasciculus – буда, atrium – кіреберіс; ventriculus – қарынша) — жүректің жүрекшесі мен қарыншасын байланыстырып, олардың ырғақты жиырылу қызметін реттеп тұратын өткізгіш жүрекет жасушалары (кардиомиоциттері) мен жүйке талшықтарының бір-бірімен тығыз байланыста қызмет атқаратын қатар жатқан будасы. Дереккөздер
Айбектөбе

Айбектөбе - кене қоныс орны. Көксарай аймағынан батысқа қарай 11 километр, Айбек құдығынан 500 метр жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейінің және Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зерттеулік орталығының Археологиялық экспедиция зертгеген. Ескерткіш 6 бөліктен құралған. Ең негізгі үлкен төбе (№ 1) ортада, оның солтүстік жағында №7 және №2 төбе бар. №7 төбенің аумағы 42x40 метр, биіктігі 4 метр, №2 төбенің аумағы 32x32 метр, биіктігі 2 метр. №1 төбенің оңтүстігінде №6 төбе (аумағы 20 метр, биіктігі 1 метр) бар. №1 төбенің шығысында №3 (аумағы 34x36 метр, биіктігі 2 метр), №4 (аумағы 40x48 метр, биіктігі 1 метр), №5 (аумағы 62x55 метр, биіктігі 4 метр) төбелер орналасқан №5 төбе үстіне географиялық үш таған белгісі қойылған. №11 төбенің аумағы 18 метр, биіктігі 1 метр. №12 төбе үшінші өзектің бойында орналасқан. Ең шеткі төбе (аумағы 36x40 метр, биіктігі 3x2 метр). № 14 төбе №8,9,10 төбелердің ортасында, биіктігі 25 метр, аумағы 50x60 см аралығында. №13 төбе №8 төбеден солтүстік-батысқа қарай 90 метр жерде. Аумағы 40x35 метр, биіктігі 1 метр жуық. Ескерткіштің көп бөлігін құм басқан, сексеуіл өскен. Ескерткіштің Оңтүстік, Оңтүстік-батыс жағындагы белек-белек терең өзектер — ежелгі су жинайтын қоймаларға ұқсас. Дереккөздер
Сауалнама

Сауалнама - нақты адамдар тобына сұрақтар қою арқылы алғашқы ақпаратты жинау әдісі. Зерттеушінің респондентпен анкета арқылы жүзеге асырылатын байланысына негізделген эмпирика лық зерттеуін әлеуметтанулық өлшеу тәсілі.Сауалнама мақсаты - жеке және қоғамдық санадағы құбылыстар немесе қарапайым фактілер, оқиғалар туралы ақпарат алу. Сауалнама ақпараттың дәлдігі мен жүйелігін қамтамасыз етеді. Бұл әдіс экономикалық тұрғыдан да тиімді, яғни оған шығын, уақыт және құрал аз жұмсалады. Сауалнаманың әртүрлі жолдары бар: қалыпқа түспеген (еркін сұхбат, т.б.) және қалыпты (алдын ала дайындалған сұрақтар көмегімен). Сауалнама өткізу жиілігіне байланысты бір рет және көп рет болып бөлінеді. Сонымен бірге сауалнама жазбаша және ауызша деп те бөледі. Сауалнама тиімділігі тұрақты сұхбат алушы және сауалнамаға қатысушылардың болуынан тәуелді. Жалпы сауалнама нәтижелері тек ғалымдарға ғана емес, сонымен бірге өкіметтік және қоғамдық ұйымдар өкілдеріне, жалпы қауымға да белгілі болады. Дереккөздер de:Enquête en:Inquiry eo:Enketo fr:Enquête he:תחקיר it:Inchiesta ja:探究 nl:Enquête pl:Dochodzenie sv:Enkät
Балағаз Қауменұлы

Балағаз Қауменұлы (туған-өлген жылдары белгісіз), «Абай жолында» суреттелген Базаралының ағасы. Бұның да батырға лайық іс-қимылдарымен аты шыққан. Тоқпамбет, Мұсақұл қақтығыстары кезінде ерекше ерлігімен оның аты шығады. Бұларды жазушы романында жеткізе суреттесе, ел аузынан жинаған деректерде былай айтылады: «Жігітек пен Айдос жанжалы. «Балағазға кім шығады» дейді Қажы. Сонда Тұрсынбай «мен шығам» дейді. Әуелі Айдостар аттарын қуып алысады. Тұрсынбай, Балағаз жаяу балта ұстасып жүгіріседі. Бұл оқиға Бөжей қыстауының үстінде, Тоқпамбет жанында болады» . Романда Қараша баласы Абылғазы мен Балағаздың бай ауылдардың жылқысын ұрлағаны, содан Құнанбайдың аңду салуымен ұсталғаны, жер аударылғаны көрсетіледі. Сөйтіп ұрлыққа қатысқандар тобы жер аударылып, Абылғазы, артынан Әділхан қашып құтылады да, Балағаз сол кеткеннен қайтып оралмайды. Дереккөздер