kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шеркез

Шеркез - алабұталар тұқымдасына жататын, биіктігі 3 метрге жететін, көп жылдық, бұталы өсімдік. Ботаникалық сипаты * Қабығы ақ сұрғылт түсті. * Жапырақтары жіңішке кезектесе орналасқан. * Гүлдері майда, жапырақтарының қуысында масаша тәрізденіп өскен. * Жемісі - шар тәрізді қанатты жаңғақ. * Мамыр айынан қараша айына дейін гүлдейді. Құмды жерлерде және далалы аймақтарда өседі. Шеркездің аз жапырақты түрі - биіктігі 120 см-ге дейін жететін аласа бұта. * Жапырақтары қалыңдау әрі тықыр болады. * Сазды және тастақты беткейлерде, сортаңды және құмды жерлерде өседі. Құрамы және емдік қасиеті Дәрі жасау үшін күзде шеркездің жемісі мен қалған гүлдерін жинайды. Ал азжапырақты шеркездің көк бұталарын пышақпен кесіп алады. Құрамында сальсолин, сальсолидин деге алкалоидтар, сальсомин бар. * Медицинада шеркездің спритті тұнбасы мен сальсолин, сальсолидин деген алкалоидтері қолданылады. Олармен қан қысымын төмендететін, мидың қан тамырларын кеңейтетін, жалпы жүйке жүйесін тыныштандыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты бұл өсімдіктерді қан қысымы көтерілгендебас ауырғанда, бас айналғанда емге қолданады. * Бауыры және бүйрегі ауыратын, жүрегінің қызметі нашарлаған адамдарға шеркезді дәрі ретінде пайдалануға болмайды. Дәріні дайындау және қолдану тәсілі * Өсімдік жемістері мен гүлдерінің, немесе кептірілген жас бұтақтарының ұнтақталған 20 грамын 1 стақан қайнап тұрған суға салып, жарты сағат тұндырады да, жарты ас қасықтан күніне 2-3 рет ішеді. * Спиртті тұнба: ұнтақталған өсімдік жемістерінің 1 ас қасығын жарты стақан араққа салып 8-10 күн тұндырады да, 60 тамшыдан күніне 2-3 рет ішеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер
Дәрілік шытыра

Дәрілік шытыра - көкнәрлер тұқымдасы шытыра туысына жататын, көлбей өсетін, бір жылдық, шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 15-20 см-ге жетеді. * Сабығының іші қуыс, сырты қырлы, түрі жасыл. * Жапырақтары кезектесіп орналасқан, екі-үш салалы, қауырсын тәрізді, екі бөлімді. * Гүлдерінің түсі қызыл, гүл сабақтары қысқа, бұтақтарының ұшында масақ тәрізденіп шоғырланып тұрады. Гүл жапырақшалары төртеу, олар гүл тостағаншасының бөліктерінен 3 есе ұзын болып келеді. * Мамыр айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Ол арамшөптер тәрізді мәдени дақылдардың арасында, бұталары көп жерлерде, бақтардың ішінде кездесе береді. Құрамы және емдік қасиеті Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады. Құрамында фумарин, критокрпин, ауротепсин, ащы заттар бар. Халық медицинасында шытыраны кеңінен пайдаланады: * Сулы тұнбасын геморрой түйіндерін, бауыр ауруларын, өкпе туберкулезі мен шемен аурруын және сары ауруды емдеу үшін қоланады. * Әйелдердің ақ етеккірі келгенде, өт қабынғанда және іш өткенде қолданылған жағдайларда шытырадан жасалған дәрілер аса шипалы болып табылады. * Бұл өсімдіктің қақырық түсіреті қасиеті бар. Осыған байланысты бронх қабынғанда да қолдануға болады. * Асқазанға жара түскенде, іш желденгенде емдеу үшін пайдаланады. Дәріні дайындау және қолдану тәсілі * Ұнтақталған 15 грамм өсімдікті 300 мл қайнап тұрған суға салып, 20 минут тұндырады да, 1 ас қасықтан 3 мезгіл ішеді. * Спиртті тұнба: өсімдіктің ұнтақталған 25 грамын 100 мл спиртке салып, 8-10 күн тұндырады да, 30 тамшыдан 1 мезгіл ішеді. * Асқазанның қышқылы кемігенде өсімдіктің ұнтақталған 3 шай қасығын 2,5 стақан қайнап тұрған сыраға қосып 10 минут тұндырады да, жарты стақаннан күніне 5 рет ішеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер
Маралқурай

Маралқурай – Melanthiaceae тұқымдасының тамырдәрі туысына жататын биіктігі 1,5 метрден асатын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сипаты * Тамыр сабағы жуан әрі жұмыр, қара қоңыр және көптеген ақ түсті қосалқы тамырлары бар. Тамыр сабағынан жыл сайын қурап түсіп қалатын тамыр жапырақтарының орнын көуге болады. * Сабақтары жуан, іші қуыс, тік өседі, бұтақтары жоқ. * Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ірі, эллипс тәрізді, шеттері бүтін, сабақты қоршай өседі. * Гүлдері ірі, ақ немесе жасыл түсті, өсімдіктің жоғарғы жағында сыпырғы тәрізденіп шоғырланып тұрады. * Жемісі үш жерінен ашылады, ішінде тұқымы көп, қауашақ. * Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Батпақты жерлерде, өзендердің жағаларында, ылғалды шабындықтарда, таулы беткейлерде өседі. Емдік қасиеті Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамыр сабағын және тамырын күзде немесе ерте көктемде жинап алады. Құрамында қант, қоймалжың, бояулық заттар, вератрамин дейтін гликозид, протовератрин алкалоиді бар. * Халық медицинасында подагра мен ревматизмге байланысты буынның сырқырауын қойдыру үшін майдәрі жасап ауырған жерлерге жағады. * Өсімідк тамырының тұнбасын шашта қайызғақ пайда болғанда және шаштың өсуін күшейту үшін басты жууға пайдаланады Сақтық шарасы Маралқурай - улы өсімдік. Оның тамырын жинау барысында сақталатын шаралар: * ауыз бен мұрынды дымқыл орамалмен, дәкемен байлау қажет; * тамырды жинап болғанша тамақ немесе су ішуге болмайды; * жұмыс біткен соң қолды жақсылап сабындап жуу керек. Маралқурайды дәрігердің бақылауынсыз пайдалану - адамның улануына әкеліп соғады. Улану белгілері: * сілекей ағады; * түшкіреді; * аузының іші ашып, тамағын, жұтқыншағын бір нәрсе тырнаған сияқты болады; * құсады; * іші өтеді; * көзінің көруі нашарлап, дем алысы, жүрегінің соғысы сирейді, басы ауырады; * денедегі бұлшық еттер тырысып, адамның талықсып кетуі мүмкін. Уланудың алғашқы белгілері пайда болысымен-ақ дәрігерге хабарлау керек. Дереккөздер Тағы қараңыз Дәрілік өсімдіктер
Қызылқұлақ сұлыкеш

Қызылқұлақ сұлыкеш (Emberisa cioides) – шағын денелі (20-25 г), қошқыл реңді сұлыкеш. Өзіне көбірек ұқсас тау сұлыкештен қызылқұлақ сұлыкештің айырмашылығы – құлағын жабатын және төбесінде сарғылт реңнің болуы, оның жемсауынан да осындай реңдікөлденең жолақ болады. Одан басқа ол ұзын құйрықты болып көрінеді. Қазақстанда оңтүстік шығыс және шығыстың – Алтай және Сауырдан Алматыға таяу Іле Алатауына дейін таулы өңірлерде ұялайды. Біз осы сұлыкештің өргізген ұялас балапандарын Қарқаралы тауларынан кездестірдік. Қызылқұлақ сұлыкеші – отырықшы көшпенді құс. Ұялары жерге жасырып салынады. Бір жылда екі рет балапан өргізеді, салындыда әр жолы 4-6 сұлыкештерге тән жіңішке қисық сызық түрінде безендірілген жұмыртқалары болады. Басқа сұлыкештердің тобына араласып, қыстайды. Дереккөздер Қазақстан табиғаты
Қырқұлтайрең сұлыкеш

Қырқұлтайрең сұлыкеш (Emberiza rustica) – шағын денелі (15-22 г) сұлыкеш. Жоны – қоңырқай сарғылт және басы – ақ шұбарланған қара. Ол Еразияның тайга зонасында – Скандинавиядан Тынық мұхитқа дейін таралған. Қазақстанда көптеген жерлерден қыркүйек-қазандағы күзгі ұшып қту кезінде аздаған мөшерде кездеседі. Көктемде Қостанай түбінде сәуірде тек қана 1-рет кездесті. Кейбір жылдары қырқұлтайрең сұлыкештер тобы Алматы және Шымкент аймағынан кездеседі.
Тартарлар туысы

Тартарлар туысы – 18 түрі бар тырнатәріздестер отрядына жататын құстардыңбір туысы. Бұлар – зәйтүн түстес қоңыр, сарғылт немесе қара реңді, қысқа тұмсықты және ұзын саусақты құстар. Бауырының артқы бөлігін және құйрық астын көлденең ақ жолақтар жабады. Көпшілігінде көздің нұрлы қабаты қызыл болып келеді. Қазақстанда тартар туыстылардың 3 түрі: тартар, кішкене және титтей тартарлар өмір сүреді.
Тасшарлағандар

Тасшарлағандар - конус тәрізді қысқа, мықты тұмсығы және төрт саусақты аяғы болатын балшықшы құстардың оқшауланған туысы. Тасшарлаған туысының құрамында 2 түрі бар. Солардың бірі Қазақстанда кездеседі.
Тау сұлыкеші

Тау сұлыкеш (Tvbiriza cia) – шағын денелі (19-28 г), ашық түсті сұлыкеш. Аталығы басқа сұлыкештерден ашық сұр түсті басындағы бойлай созылған үш қошқыл жолақтарымен жақсы ажыратылады. Дауысты – қысқа ғана “шырылдау”, бұл ғылыми атау қызметін де атқарады. Қазақстанда оңтүстік және шығыстың Алтайдан Қаратау жотасын қоса, Батыс Тәңіртауға дейінгі тау өңірлерде ұялайды. Әдетте бұталары бар тасты тау жартастарына ұялайды. Жазда бунақденелілермен қоректеніп, солармен балапандарын жемдейді. Көктемде наурыздың ортасында оңтүстікке ұшып келеді. Ұяларын әдетте тас астына, жерге салады. Салындыдағы 4-5 айқын жіңішке сызықтары бар жұмыртқаларды аналығы 2 аптаға жуық басады. Балапандарды ата-енелері қоректендіреді. Бір жылда екі рет балапан өргізеді. Тау сұлыкештерінің үлкен бөлігі Қазақстан шегінен тыс қыстайды. Дереккөздер Қазақтан табиғаты
Ұзынқұйрық тағанақ

Ұзынқұйрық тағанақ — Тағанақ тұқымдастарына жататын құс, Қазақстан фаунасындағы тағанактардын 7 түрінің бірі. Дене мөлшері бойынша кішкене қарқапақтар мен едәуір денелі үлкен және кіші тағанақтардың аралығында сияқты. Ұзынқұйрық тағанақтың дене мөлшері кіші тағанақтан сәл кішірек (37-42г), одан айырмашылығы – жонындағы жабын қауырсындар реңінің қызғылтсары ренжітіп бауыр жабын қауырсындарында да болуы. Тағы бір тамаша ерекшелігі – ұзын құйрығын тұлғасына бұрыш жасай жиі-жиі бүйіріне қарай қисайта ұстауы. Өте ширақ және қиушыл әуеде ұсақ құстарды жиі-жиі қуып жүреді. Барлық тағанақтардың ішінде ұзынқұйрық тағанақ дақылды ландшафтқа әуес және көбінесе қыстық бақтарынан кездеседі. Бұл ортаазиялық тағанақ таяу уақытқа дейін Қазақстанда, Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарының шегіндегі Батыс Тәңіртаудың солтүстік тау етегінде кездесіп жүрді. Алайда ол бірнеше ондаған жылдарда солтүстікке және шығысқа қарай алға жылжи түсуде. Ол XX ғасырдың 60-жылдарында – Алматыға, 80-жылдарында – Талдықорғанға және Сырдарияны бойлай Қызылордаға жетті. Ұзынқұйрық тағанақтың әуені сықырлақ және әуесіздеу болғанына қарамастан, көрнекті, қунақ құс, ол ауы және қала ландшафтын өте жандандарып жіберді. Дереккөздер
Шөже сұлыкеш

Шөже сұлыкеш – шағын денелі сұлыкеш. Шөже сұлыкештің тұмсығынан желкесіне қарай созылған екі қошқыл жолақта, басы сарғылт қызылсары болып келеді. Ол Еуразияның орманды аймақтарында қоныстанады. Қазақстанда осы сұлыкештің өргізген ұялас балапандарын Қарқаралы тауларынан кездесті.
У-шу

У-шу – барлық жастағы, әр түрлі салмақтағы адамдардың айналыса беруіне болатын, сырқаттығына, дененің кемістігіне еш зиян тигізбейтін аса пайдалы жаттығулардың тұтас жүйесі. Қытай халқының жекпе-жек спорттарын жалпы түрде «У-шу» деп атайды. Ол «соғыс техникасы» немесе «соғыс өнері» деген мағынаны білдіреді. У-шу көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан спорттың түрі. Қазіргі кезде оның неше түрлі мектептері, олардың өздеріне тән көптеген ерекшеліктері бар. У-шудың адам өз еркімен, асықпай, байыппен жасайтын әдіс – тәсіл жаттығулары денсаулықты сақтауда және нығайтуда өте пайдалы. Шығыс жекпе – жектерінің бұл түрі негізінен қарсы жақтың шабуылынан қорғану үшін қолданылады. Қорғану мен шабуыл жасауға адамның барлық дене мүшелері қатысады. Сонымен бірге бірнеше құрал түрлері пайдаланылады. У-шу адамның жаны мен тәнін бірдей шынықтырып, жетілдіретін, алуан түрлі шабуылдан қорғануға өте қолайлы спорт түрі болғандықтан, ғасырдан ғасырға жалғасып, дүние жүзіне тарады. Дереккөздер * Дене шынықтыру : Жалпы білім беретін мектептің 3-сыныбына арналған оқулық
Шұбар сайрақтар

Шұбар сайрақтар – Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздестер отрядының сайрақ тұқымдастарға жататын 13 туысының бірі. Шұбар сайрақтар туыстылар – бұғыншықты жерде өмір сүретін , шұбар реңді ірі денелі ( 150-200 г) құстар. Бірқатар түрлері көбінесе түнде және іңір қараңғысында белсенділік жасайды. Қанатының ұшы дөңгелек. Далалық белгісінің сипаты – желпуіш қауырсындыларының түбі - ақ, бұл ұшып жүргенде жақсы көрінетін ірі ақ теңбіл түзеді. Тропиктік сайрақтардың шағын тобы. Қоңыжай ендіктерге бір түрі ғана жете алады , сол түрі Қазақстанда да кездеседі. Дереккөздер * Құстар. Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра, 2010. – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Торқанатты барылдауық қоңыз

Торқанатты барылдауық қоңыз – таралу аймағы үзік, саны тез қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Қазақ шоқыларының орталық бөлігінде, Кинела тауларында, Ақтөбе маңында, Жанарқада, Сарысу өзені аңғарында таралған. Каспий теңізінің батыс жағалауынан табылғаны жайлы мәлімет бар. Орталық Еуропадан белгілі. Ашық далалы жерлерде, сирек құрғақ қарағайлы ормандарда, егістіктерде кездеседі. Қоңыздар көктемде және жаз басында белсенді, бірақ кейде тамыз, қыркүйекте де кездеседі. Жыртқыш-полифаг. Тіршілік ету ортасының адам әрекетінің әсерінен(жер жырту, улы химикаттар мен минералды тыңайтқыштар пайдаланудан) қысқаруына байланысты түрдің жойылып кету қаупі бар. Дереккөздер * Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Митяев, Р.В.Ященко, В.Л.Казенас.
Сортаңдық айбатмия

Сортаңдық айбатмия — бұршақ тұқымдасы айбатмия туысына жататын биіктігі 1 метрге дейін жететін, көп жылдық, шөп текстес өсімдік. Сипаты * Өсімдіктің өн бойын қысқа және сирек түк басқан. * Тамыр сабағы ұзын жіп секілді, қосалқы көптеген өрнектері бар. * Сабағы қысқа, тік өседі. * Жапырақтары сопақша эллипс тәрізді, кезектесіп орналасқан. Қосалқы жапырақшалары жіңішке әрі өткір болады. * Гүлдері әр түрлі (көбелекгүл тәрізді, қызыл) ұзындығы 4-10 см-лік шашақ сықылданып шоғырланып тұрады. Гүл тостағаншасы 5 қалақшадан тұрады. * Жемісі — сопақша, шар тәрізді, ішінде ұсақ дәнектері бар, буылтық қауызды мәуе. Шөлді және сортаңды жерлерде, армшөп ретінде егістіктердің арасында өсе береді. Емдік қасиеті * Дәрі жасау үшін сортаңдық айбатмияны жемісімен, гүлдерімен қоса жинап алады. * Құрамында 0,4 процентке дейін алкалоидтар бар. Олардың ішінен сферофизия атты алкалоид бөлініп алынады. Бұл алкалоидтің қан қысымын төмендететін, жатырдың бұлшық еттерін жиылдыратын қасиеттері бар. Осыған байланысты әйелдердің босануын тездету үшін және босанғаннан кейін жатырдан кеткен қанды тоқтату үшін қолданылады. * Сферофизин қанның қысымын тұрақтандырып, ұзақ уақытқа төмендете алады. * Өсімдік улы болғандықтан тек дәрігердің бақылауымен ғана қолданылады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер
Бұғықоңыз

Бұғықоңыз- тарақ мұртшалылар немесе мүйізділер тұқымдасына(lucanidae)жатады. Таралу аймақтары. Еуропада,сонымен қатар Кіші Азия мен Солтүстік Африкада таралған.Бұл Еуропа фаунасының ең ірі қоңызының таралу аймағы-кәдімгі Батыс Жерорта теңізі. Еуропада жалпақ жапырақты ормандар аймағының дерлік барлық жерінде тіршілік етеді, тек биік таулы жерлерде кездеспейді. Кейде далалы орманды аймақтарда да кездеседі. Шығыста Жайық өзенінің жайылмасына дейін жетеді. Қазақ ССР Ғылым Академиясының зоология институтының коллекциясына әуесқой энтомолог Әділбеков 1980 жылы бір дана қоңызды берген болатын, оны Орал облысы Чапаев ауданынан 1980 жылдың 29 шілдесінде ұстаған. Сыртқы Құрылысы. Түрдің сыртқы құрылысы өте ерекше және дене мөлшері үлкен.Бұл ірі сопақша және жалпақ қоңыздардың жыныстық айырмашылықтары жақсы байқалады. Аталықтары ірілеу (30-75мм, ең үлкендері 87мм-ге дейін жетеді), денесінің ұзындығының 3 бөлігінен көбін ұзын қаруланған жақтары алып тұрады, ол бұғының мүйізің еске түсіреді,сондықтан осындай атқа ие болып отыр.Аталығының үстіңгі қанаты мен жақтары қызыл қоңыр, ал басы мен алдыңғы кеудесі әдетте қара түсті. Аналықтары ұсақ(28-45мм), кара қоңыр түсті және мүйіз тәрізді жоғары жақтары болмайды, олар салыстырмалы қысқа жақты. Сонымен қатар түр үшін келесі белгілер тән: қоңыздардың ортаңғы және артқы сирақтарының сыртқы жағында бірнеше тікене болады, мұртшалары бірден бүгілген 4 буынды тарақты,көздері шамамен жартысына дейін шығыңқы бетімен бөлінген, алдынғы сирақтарының жоғары жағында сайлары жоқ. Дернәсілдері. Дернәсілдері сүттей ақ түсті, дене пішіні имек "С" әріпіне ұқсас, түсі-ақ, тұрқы-14см, жуандығы 2 см. Қоныздың дернәсілі - Қазақстан фаунасындағы ең үлкен насеком. Олар шіріген емен ағашында, сонымен қатар сирек басқа кейбір жапырақты ағаштарда(шамшат,тал,алмұрт,қайың,қарағаш,т.б.)да дамиды. Дернәсіл даму кезінде шіріген ағашты түйіршікті қиқымға айналдырады, сөйтіп ағаш қалдықтарын ыдыратып, ьопырақ түзу ісіне өз үлесін қосады. Дернәсілдерінің дамуы 4 айдан 6 айға дейінгі уақыт аралығында созылады. Қоректенуі толық зерттелмеген. Дернәсілдер құрғақшылыққа төзімді-20 цельсий градус аязға шыдай алады. Өмір ұзақтығы. Ересек бұғымүйіздер ұзақ өмір сүре алмайды,3-4 аптадан соң тіршілігін тоқтатады. Бұларды дер кезінде қорғамаса,аумақтары тарылып,түрдәі жойылу қауіпі бар. Дереккөздер "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.
Хабиб Мухаммедович Абдуллаев

Хабиб Мухаммедович Абдуллаев (; 31 шілде 1912, Араван, Ферғана облысы — 20 маусым 1962, Ташкент, Өзбек КСР) — көрнекті өзбек совет геологы, металлогенист, Өзбекстан КСР ҒА-ың академигі (1947), вице-президенті (1947-56), президенті (1956-62), КСРО ҒА-ың корреспондент-мүшесі. Орта Азия индустрия институтын геология фаультеті бітірген (1936). Әуелі Москваның геология барлау институтында, кейін (1940) Орта Азия политехникалық институтында педогогикалық қызметінде болды. 1941-50 ж. Орта Азия индустрия институтының және Өзбекстан КСР ғылым академиясының геология институтының директоры. 130-даң аса гылыми еңбек (оның ішінде 6 монография) жазды. Постмагматикалық кеңдердің жаралуындағы гранитоидтардың орны туралы теория жазды. Ташкент Политехникалық иститутында Совет Одағында бірінші болып металлогения курсынан лекция оқыды, зерттеу жұмыстары ұйымдастырып, гылыми кадрлар даярлады. Абдуллаев Хабиб Мухамедович - Франция геология және Ұлыбританияның минералогия қоғамдарының толық мүшесі (1960). Көптеген ғылыми сессиялар мен жиналыстарды, 1950-61 ж. өткен Халықаралық геологиялық конгресстің үш сессиясын ұйымдастырушының бірі. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Мал азық сайсабақ

Мал азық сайсабақ, Биік прангос - биіктігі 1,5 см-ге жететін, көп жылдық, шатыршагүлділер тұқымдасы сайсабақ туысына жататын шөп тектес өсімдік. Ботаникалық сипаты Биік парангос – биіктігі 1,4 – 1,6 метрге дейін жететін, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Оның тамыры жуан және жұмыр болады. Сабағы тік, түзу өседі, ұзындығы бойына сайлары бар. Тамырдан тікелей өсіп шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын, бірнеше бөліктерге бөлініп, тілімденіп тұрады. Сабақ жапырақтары отырмалы, олар топ – топ болып өседі. Гүлдері шоғырланып, қолшатырға ұқсайды, түстері – сарғыш. Жемісі – майда, ақ түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Таудың тастақты беткейлерінде, бұталардың арасында өседі. Табиғатта таралуы. Республикамыздың оңтүстік және шығыс облыстары тауларының тастақты күнгей беткейлерінде, тау етектерінде, жабайы бұталардың арасында жиі өседі. Химиялық құрамы. Өсімдік тамырының құрамында илік заттар, эфир майлары, смолалар, аздаған алколоидтар, ал шөбінің құрамында протеин, көмірсулар, клетчатка, аздаған мөлшерде майлар бар. Қолданылуы. Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің тамырын жаздың соңында, күздің басындажәне ерте көктемде қазып алып, әдеттегі әдіспен кептіреді. Емдік қасиеті және қолданысы Мал дәрігерлігі практикасында өсімдік тамырының тұнбасымен ірі малдың қышымасын, қойдың қотырын емдейді. Екі литр суғазөсімдіктің майдаланған 250 – 300 г тамырын салып, 25 – 30 минут бүлкілденіп қайнатады да, суытып, дәкемен сүзеді. Дайын болған тұнбаны арнайы ыдсқа - принцовкаға - құйып тері қышымасын жақсылап жуады. Керек болса дәрілік тұнбаны көп мөлшерде дайындап алуға да болады. Киіз үйде шыбын – шіркей көбейіп кетпес үшін жаз айларында еденге тамыр тұнбасын шашып қояды. Қою тұнба зиянды жәндіктердің бәрін қырып салады. Бірақ тамыр тұнбасын жас балалардың қолы жетпейтін жерге қою қажет. Дәрі үшін өсімдіктің тамырын жылдың кез келген уақытында жинап ала береді. * Құрамында эфир майлары, шайыр, илік заттар, алкалоидтар бар. * Бұл өсімдіктен жасалған дәрімен қышыма қотырды, тіс түбі еттерінің қабынуын емдейді. * Сонымен қатар зиянды жәндіктерді жою үшін пайдаланады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер
Қызтоған

Қызтоған — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Қошқарата ауылдық округінің ең шеткері елді мекені. Географиялық орны Жуалы ауданының солтүстік-батысында, Түркістан облысы Бәйдібек ауданына жақын орналасқан. Бұл ауылдың Қызтоған аталу себебі, Ұлы Отан соғысы жүріп жатқан сұрапыл жылдары бар ауыртпашылық, тауқымет бала-шаға мен қыз-келіншектерге түскені белгілі. Сол атыраптағы егінді суару мақсатымен қыз-келіншектер жабылып, өзен бойынан тоған салған екен. Сол тоғанның орны әлі бар. Қыздар салған тоған "Қызтоған" аталған. Кеңестік дәуірде "22-партсъезд" атындағы үлкен кеңшардың бір бөлімшесі болған. Халқы Дереккөздер
Құмсуат (Жамбыл облысы)

Құмсуат — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Тоғызтарау ауылдық округінің құрамындағы Билікөл, Тоғызтарау өңіріндегі суыртпалы құмға қонған елді мекен. Жыңғыл және басқа да бұталар қалың өскен соң, бұрын жел соқса боран суырып тұратын құм мінезі басылған. Ілгеріде осы жерден терең құдық қазып, мал суарған деседі. Содан Құмсуат аталып кетсе керек. Географиялық орны Аудан орталығы - Аса ауылының солтүстік-батысында 25 км-дей жерде, Билікөл көлінің шығысында орналасқан. Халқы Дереккөздер
Дәрілік авран

Дәрілік авран (Бұзартүзер лат. Gratiola officinalis) - биіктігі жарты метрге жететін, бақажапырақ тұқымдасына жататын шөп тектес өсімдік. Сипаты * Сабағының жоғарғы жағы төрт қырлы. * Тамыры көлбеу өседі. * Жапырақтары кезектесіп орналасқан, отырмалы, ұштары сүйір, шеттері ара тісті, жіңішкелеу келеді. * Гүлдері ақ немесе ашық қызыл түсті, гүл сабақтары ұзын, жапырақтарының қуысында орналасқан. Гүл тәжі сары түтікшеге ұқсайды. * Мамыр-шілде айларында гүлдейді. * Жемісі қыркүйек айында піседі. * Өзендердің, көлдердің жағаларындағы ылғалды жерлерде, суармалы шабындықтарды, ормандардың шеттерінде өседі. Емдік қасиеті Дәрі үшін авранның жерге түскен бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады және оған қосымша тамырын да пайдаланады. * Құрамында грациозид, грациамид, грациотоксин атты гликозидтер, сапониндер, органикалық қышқылдар, майлар бар. * Бұл өсімдіктен жасалған дәрілердің несеп айдайтын, іш жүргізетін, құстыратын, ішек құрттарын түсіретін қасиеттері бар. Осыған байланысты шемен ауруын, бауыр және тамақ ауруларын, геморройды, подаграны емдеу үшін пайдаланады. * Терінің көптен жазылмай жүрген ауруларын, қышыма қотырды да емдейді. * Сығылып алынған жас сөлін майға араластырып дене сыртындағы жараларға жағуға да болады. Сақтық шаралары Дәрілік авран улы. * Егер мөлшерін аздау етіп алса іш жүргізеді, көптеу етіп алса құстырады. * Басқа өсімдіктермен араластырып жеп қойған жағдайда малдың ішінен қан кетеді, құсады, кейде өліп те кетеді. Сондықтан дәрілік мақсатқа аса үлкен сақтықпен, тек дәрігердің рұқсатымен ғана қолданылады. Дереккөздер
Ақтоған (Жуалы ауданы)

Ақтоған (2011 жылға дейін — Марьяновка) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Ақтөбе ауылдық округінің құрамында. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан шығысқа қарай 23 км-дей жерде. Жаңаталап ауылымен екі арасы 4-5 шақырым. Халқы Бүгінде тұрғындардың көбі округ орталығы Бәйтерек (бұрынғы Октябрский) ауылына көшіп кеткен. Ауылда жиырмаға жуық түтін бар. Ауыл атауы баяғы переселендердің келуімен байланысты қойылған. Дереккөздер
Талапты (Жуалы ауданы)

Талапты — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Мыңбұлақ ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Ұлы Отан соғысынан кейін "Ескі қыстау" елді мекені маңындағы сай-жыралардың басына шашырай қоныстанған жұртшылық осы жерге жиналып, үй салып жаңа ауылдың іргесін қалайды. 1950 жылдары бұл ауылға "Талапты" деген атау берілді. Қазақстанның халық жазушысы, белгілі қоғам қайраткері Шерхан Мұртаза осы өңірде дүниеге келген. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-дей жерде. Халқы Дереккөздер
Жартылайтістілер

Оңтүстік Америкалық пампа мен тропикалық орманда тісінің құрылысымен ерекшеленетін өзгеше жануар өмір сүреді.Азу тісі арқылы жартылай тісті деп аталған. Ленивец-жүні керісінше өседі, ағашқа арқасын беріп ілінуге үйренген.Көк-жасыл түсі арқылы олар жақсы жасыл өсімдіктерде жасырынады.Бұл жануарлар есімдеріне сай:өмірінің көбісін ағашқа жармасып тұру арқылы өткізеді, жапырақпен қоректенеді.Жай қимылдап,ауа жұтуға да жалқауланады.Аштыққа төзімді, егер жем біткенде ғана бір ағаштан екінші ағашқа өтеді.Өзінің атауын броненостар денесін сақтайтын сүйекті сауыты арқылы алды.Тасбақадан айырмашылығы ойнақы қабырғалары арқылы азулы жыртқыштардан жасырыну үшін дөңгеленеді.Ашық жазықтарда қоныстанады.1 мен 4-ке дейін балалайтын ол ұзын ін қазып, түкпіріне жұмыртқалайды.Қызығы - олардың балалары бірыңғай аталық немесе бірыңғай аналық болады.Тек қана әрдайым төрт егіздер төлдейді. Құмырсқажегі.Құмырсқажегілерде тіс болмайды.Ол атына сай жәндіктермен қоректенетіндіктен , тісті қажет етпейді.Ерекше формадағы басы азықты жинауға көмектеседі.Құмырсқаның илеуін тапса, аяғымен бұзып, тұрбатектес мұрнымен сорады.Минутына 160 рет қозғалатын аузындағы жылжымалы тілі арқылы азығын шығарады.Шайнауды қажет етпей-ақ асқазанына түскен азық ұсақталады.
Теріс-Ащыбұлақ

Теріс-Ащыбұлақ — Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Қызыларық ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Тарихы Теріс өзенін бөгеп үлкен су қоймасын салу қолға алынған сонау 1948 жылы өзен жағасына жұмысшы ауылы орнай бастайды. Алғаш құрылыс мамандары, жұмысшылар тұратын бірнеше барақтар бой көтереді. Су қоймасының құрылысы қарыштап, кең құлаш жайған 1950 жылдары бұл жерге жан-жақтан жұмысшылар ағылып келіп, алғашқы тұрғын үйлер салына бастайды. Сөйтіп, бұл елді мекен "Новостройка" аталады. 1962 жылы алып су қоймасының құрылысы аяқталып, оған "Теріс-Ащыбұлақ" су қоймасы деген атау берілген соң, оның іргесіндегі жұмысшы ауылы да сол атаумен аталады. 1963 жылы бұл ауылда республикалық мәндегі туберкулезден сауықтыру шипажайы ашылып 1995 жылға дейін жұмыс істеген. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде. Халқы Дереккөздер
Қунақ тұқымдасы

Қунақ тұқымдасы немесе Тау шымшықтар – торғайтәрізділер құстар отрядына жататын 73 тұқымдастың бірі. Дене мөлшері алуан түрлі ( 7 – 100 г) үлкен құстар тобы. Қунақ тұқымдасының түрлерін мынандай ортақ белгілермен сипаттауға болады: * дене бітімі мығым, * басы үлкен, * мойны қысқа, * тұмсығы – дәнжегіштер типті: конус пішінді үшкірқомақты болып келеді. Доғалданған немесе үшкір қанатының ұзындығы – орташа. Қауырсындануы – қалың, жұмсақ немесе денеге тығыз жанасады, реңдерінің түсі айқын. Аталығы аналығынан ашық өңді, ал жас қунақтар аналықтарға ұқсас. Көптеген құс түрлері – тамаша сайрағыштар, оның үстіне аналық та жиі сайрайды. Жеке жұп түзіп ұялайды, ал жылдың қалған уақытында топ түзеді. Дәнжегіш, оған қоса көптеген қунақтар балапандарын өсімдіктердің тұқымымен қоректендіреді. Бірқатар түрлерде монофагия дамыған, яғни бір түрге жататын өсімдіктер тұқымымен қоректену басымырақ. Қоңыржай ендікте – жыл құстары және жылыстаушылар, тропиктік елдерде – отырықшы. Бұл құстар түрінің көпшілігі ағаш – бұталы өсімдіктерге байланысты, дегенмен тауда (және биік тауда) өмір сүретін түрлерінің де бірсыпыра топтары бар. Ұялары тостаған тәрізді аузы ашық, олардың орналасатын орындары аса алуан түрлі. Мадагаскар, Аустралия және Жаңа Зеландиядан басқа жерлерде өте кең таралған. Тұқымдаста 43-67 туысқа топтастырылатын 243-270 түр және үш тұқым тармағы бар. Олар: * галапагостық немесе Дарвин қунақтары тұымдас тармақтары (4 туысқа жататын 14 түр, Галапагосс аралы), * кардиналдық тұқымдас тармағы (12-31 туысқа жататын 110-132 түр, Солтүстік және Оңтүстік Америка) және * нағыз қунақ тұқымдас тармағы (27 – 32 туысқа жататын 119 – 125 түр, Африка және Еуразия). Қазақстанда тек қана нағыз қунақ тұқымдастар кездеседі. Олар – төменде аталатын 18 туыстастардың 32 өкілдері. Атап айтқанда 18 туыстастарға мыналар жатады: * Қунақ туысы, * Баққунақтар туысы, * Жасылтуылжықтар туысы, * Шымшықтар туысы, * Пайыз туысы, * Шоңайнақтар туысы, * Тау қунақ туысы, * Қызылқанат құралай туысы, * Шөл суықторғайлар туысы, * Құралайлар туысы, * Қызыл қунақ туысы, * Кезқұйрықтар туысы (урагустар), * Орман қызыл қунақтар туысы, * Қызылқунақтар туысы, * Қайшыауыздар туысы, * Ементұмсықтар туысы * Арша ементұмсықтар туысы. Дереккөздер
Қунақ туысы

Қунақ туысы – торғайтәрізділер құстар отрядына жататын қунақ тұқымдасы құстардың негізгі туысы. Қунақ туысы – шағын денелі (18 – 30 г.) құстар. Қунақтардың дене бітімі мығым, олар – үшкір қанатты және конус пішіндес түп жағы шығыңқы тұмсығы бар құстар. Аталығы және аналығының реңдері бірдей емес, жас қунақтар аналыққа ұқсас. Қунақ туысы Еуразияға кең таралған және үш түрден тұрады. Қазақстанда олардың екі түрі – * Fringilla coelebs&nbsp;және Fringilla montifringilla&nbsp;кездеседі. Дереккөздер
Қунақ

Қунақ немесе құнақ ( Fringilla montifringilla ) – Қазақстандағы қунақ туысқа жататын екі өкілдің біреуі . Дене мөлшері де , пішіні де жаурауыққа ұқсас құс . Қунақтардың одан айырмашылығы реңінде ғана . Қунақ аталығының басы және жоны – жылтыр қара , белі және бауыры – ақ ; тамағы , бөтегесі , төсі және иығы – сары қызғылт . Дауысы жаурауықтың шақырған үніне өте ұқсас , алайда әуені әлдеқайда әлсіз . Қунақтың дауысы қысқа құбылған үн , шиқылдау және шырылдау болып келеді . Жазда негізінде бунақденелілермен қоректеніп , балапандарын да солармен қоректендіреді . Қыста әр алуан тұқымдарды жейді . Өмір сүру аумағы Еуразияның бүкіл тайгасына кең таралған . Қазақстанда тайга өлкесі бар Алтайда ғана ұялайды , оның есесіне қыста және күзгі ұшып өту кезінде Қазақстанның кез – келген жерлерінен дерлік кездестіруге болады . Оларды ішінара қазаннан наурызға дейін Алматы , Тараз , Шымкент қлалық тынымбақтардан және өзге оңтүстік қалалардан жиі көре аламыз . Мұндай кездерде олар жаурауықтар тобымен көбінесе бірге кездеседі . Пайдалаылған әдебиет К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Тау қунақтар туысы

Тау қунақтар туысы ( Leucosticte ) – Қазақстандағы қунақ туысына жататын 18 туыстың біреуі . Дене мөлшері торғайдай ( 17 -35 г ) қунақ тұқымдас құстар , тау қунақтар туысына жататын құстардың дене бітімі – тығыз , қанаты – ұзын , үшкір , бастың жарты мөлшеріндей конус пішінді тұмсығы бар , жабын қауырсындарының реңінде сұр және қоңырқай реңктер басымырақ болады . Дәнмен қоректенеді , тіпті балапандарын да дәнмен қоректендіреді . Жануартекті азықтарды тек қана өсімдіктекті азықтармен қоспалап жейді . Биік таулардың ашық кеңістіктерінде мекендейді . Отырықшы - көшпенді құстар , сонымен бірге көшпенділігі негізінде жоғары сипатты немесе әр түрлі тәртіптегі жұптастарға орын ауыстырады . Өте қауымшыл құстар . Тіпті шоғырласып орнықпаған құс түрлері жеке жұп болып өмір сүреді , оңай жиналып , үлкен үйір түзеді . Орталық Азия , Сібір және Солтүстік Американың биік тауларында мекендейтін бірнеше түрлерден туыс түзіледі . Қазақстан тауларында 3 түрі – аршашыл , інжурең және бұлдыр қунақтар кездеседі . Дереккөздер К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Түктібай

Түктібай (1993 жылға дейін – Гагарино) — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Нұрлыкент ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Тарихы Колхоздастыру кезінде "Чкалов колхозы", одан кейін "Қызылкүншығыс ауылы" деп аталған. Ауыл деп аталғанымен халық сай-салада, төбе-төбеде тұрып келген. Тек 1958 жылы бытыраған халықтың басын қосып, көше тіліп топтастырған. 1961 жылы күзде ауыл аты Кеңес Одағының тұңғыш ғарышкері Гагарин атына ауыстырылған. 1990 жылы бұрынғы тарихи атауы -Түктібай қайтарылды. Бұл мекенде Түктібай батыр жоңғар-қалмақ басқыншыларына қарсы соғыста батырлығымен, ерлігімен көзге түскен және ауыл тұрғындарының көп бөлігі осы батыр ұрпағы. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде. Халқы Дереккөздер
Жердің сейсмикалық белдеулері

Литосфералық плиталардың шекаралары – бұл қозғалмалы аймақтар . Мұнда көптеген сөнбеген вулкандар ( жанартаулар ) шоғырланған және жер сілкіну жиі болып тұрады . Мұндай аймақтарды «сейсмикалық белдеулер» деп атайды . Олар 1000-даған километрге дейін созылып , құрлықтағы , мұхит ортасындағы жоталардағы терең жарықтар зоналарымен және терең сулы науалармен тұспа-тұс келеді . Жер бетінде 800-ден астам сөнбеген жанартаулар бар . Олар құрлық бетіне және мұхиттың түбіне лава , күл , газ бен су буын көп мөлшерде атқылап шығарады . Литосфераның құрылысы мен даму тарихы жөніндегі білімнің пайдалы қазбалардың кен орындарын іздестіруге зор маңызы бар . Мысалы , плиталардың шекараларында рудалы қазбалар түзіледі деген жорамал айтылады . Мұнда қазбалар магмалық жыныстардың жер қыртысына енуінен түзіледі . Пайдаланыған әдебиет Материктер мен мұхиттар географиясы : Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық /В.А.Коринская , В.А. Щенев , И.В.Душина ; Алматы «Рауан» 1992 жыл.
Негізгі климаттық белдеулер

Негізгі климаттық белдеулер- 4 ауа массалары типтерінің орналасуына сәйкес келеді . Экватор аймағында экваторлық климаттық белдеу орналасқан . Бұл белдуде жыл бойы экваторлық ауа массалары , төмен атмосфералық қысым басым болады . Күн көкжиектен жоғары тұратындықтан , мұнда бүкіл жыл бойы ауаның температурасы жоғары болады . Өрлеген ауа ағындары басым болатындықтан , сондай – ақ пассаттармен бірге ылғалды мұхит ауа массаларының келуі нәтижесінде экваторлық белдеуде жауын – шашын мол түседі . Тропикалық белдеулерде тропиктік ауа массалары , жоғарғы атмосфералық қысым , төмендеген ауа қозғалысы басым болып келеді . Жазда ауа массаларының температурасы өте жоғары , ал қыста - салқынырақ болады . Тропикалық ауа массалары әдетте өте құрғақ болады . 10 – 12 км биіктікте ауа экватор аумағынан тропиктерге келгенде ылғалы едәуір азаяды . Ауа төмендей келе , қызады да , бұрынғыдан да құрғақ бола түседі . Жаңбыр – құрлықтағы жазықтарда ғана емес , тіпті мұхит үстінде де сирек кездесетін құбылыс . Қоңыржай белдеулерде қоңыр салқын ауа массалары мен батыс желдері басым болып келеді . Мұнда тропиктік белдеулерге қарағанда едәуір салқын . Жыл мезгілдері айқын байқалады . Жауын – шашынның жылдық мөлшері тұтас алғанда едәуір , бірақ олар әркелкі бөлінген . Материктердің батыс бөліктеріне жауын шашынның көп түсетіндігін картаға жасаған талдаудан көруге болады .Оларды мұхиттан бұл жерлерге теңіздік ауа массалары әкеледі . Шығысқа қарай бағытталған ауа ылғалынан айрылатындықтан , материктердің ішкі бөліктеріне жауын – шашын аз түседі . Мұхиттардың әсеріне байланысты материктердің шығысына жауын – шашын көп түседі . Дереккөздер Материктер мен мұхиттар географиясы : Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық /В.А.Коринская , В.А. Щенев , И.В.Душина ; Алматы «Рауан» 1992 жыл.
Өтпелі климаттық белдеулер

Өтпелі климаттық белдеулер - негізгі белдеудің аралығына орналасқан . Негізгі белдеулер секілді, өтпелі белдеулердің де атаулары олардың географиялық орындарына байланысты қойылған. Субэкваторлық белдеу ( «суб» жұрнағын латын тілінен аударғанда «маңында» деген мағына береді) – экватор маңындағы, субтропиктік белдеу – тропик маңындағы белдеу деген сөз. Өтпелі белдеулерде ауа массалары жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Олар мұнда көршілес белдеулерден келеді. Сондықтан солтүстік жарты шардағы субэкваторлық белдеудің климаты жазда экваторлық белдеудің климатына, ал қыста – тропиктік белдеудің климатына ұқсас болып келеді. Субтропиктік бедеудің климаты жазда тропиктік белдеудің , ал қыста – қоңыржай белдеудің климатына ұқсас болып келеді . Картаға қараған уақытта, онда климаттық белдеулердің шекаралары қатаң түрде параллельдердің бойымен өтпестен , кейбір жерлерде бірде солтүстікке , бірде оңтүстікке қарай ауытқитындығын көруге болады . Себебі: жергілікті жердің климатына сонымен қатар жер бетінің сипаты – жер бедері, мұхиттар, құрлық, теңіз ағыстары, мұздық жамылғысы да зор әсер етеді Дереккөздер
Құрқылтай тұқымдастар

Құрқылтай тұқымдастар – торғайлар отрядына жататын құстар. Биологиялық сипаты * Дене бітімі кішірек. Денесінің ұзындығы шамамен 120 мм, салмағы 20 г-дай. * Бастары көбінесе сұр түсті, бастарындағы қара жолағы ерекше көзге түседі. * Тұмсығы – жіңішке, үшкір, қалыпты ұзындықта. * Қанаттары мен құйрықтары қара түсті, ақ жолақтары бар. Құйрығы дөңгеленіп біткен, құйрығы қанатынан қысқа, қауырсындары жұмсақ, қалың, қоңыр түсті, құрсақ тұсы ақ келеді. * Аяғы – қысқа , алайда табаны – мықты, жақсы дамыған артқы саусағы бар; тырнақтары – ілмектенген, тұтқыр. Қорегі, тіршілік сипаты Жәндіктер және қоңыздармен қоректенеді, алайда жылдың суық мезгілінде өсімдік тұқымдарын да жейді. Бұл тұқымдасқа жататын құстардың көбі ұясын қолғап тәрізді етіп, қамыс немесе талдың бұтақтарына өсімдік талшықтары мен мамықтан салады. Бүйірінен аузы шығарылған жабық ұясы ерекше құрылым. Ұяға 5-10 ақ түсті жұмыртқа салады. Балапандары жұмыртқаны 14 күннен кейін жарып шығады. Таралу аймағы Еуропа мен Азияда 51° солтүстік ендікке дейін тараған. Қазақстанда Еділ-Жайық аралығында, Елек өзен (Ақтөбе облысы), Талас, Шу өзнедері тоғайларында (Жамбыл облысы), Балқаш-Алакөл алабының қамысты-құрақты жерлері мен ормандарында, Іле, Талас Алатауларында мекендейді. Бұл тұқымдасқа жататын құстардың кейбір түрлері жыл құсы, кейбірі жыл бойы Жерорта теңізі аймағын тұрақты мекен етеді. Еуразия, Африка және Солтүстік Америкада қоныстанатын құстардың тұқымдасында 4 туысқа жататын 10-125 түрі бар. Қазақстанда тұқымдастың негізгі туысына жататын 3 түрі кездеседі: кәдімгі құрқылтай (Remiz pendulinus), қарабас құрқылтай және қамысшыл құрқылтай (Remiz macronyx). Дереккөздер
Қамысшыл құрқылтай

Қамысшыл құрылтай (Remiz macronyx) –кәдімгі құрқылтайдан сәл ірі денелі (9-11 г) және басының, мойнының және бөтегесінің қара түсті болуымен ерекшеленетін құс. Шөл өзендері және көлдерінің жағасында қалың өскен қамыстарға қоныстанады. Қазақстанда Каспии аралы мен Арал маңынан бастап (Сырдарияның бүкіл аңғарын қоса) Балқаш –Алакөл қазаншұңқырына дейін орын тебеді. Оңтүстік Каспий маңының және Орта Азия ішкі суқоймаларының қоныстарында қыстайды, алайда ішінара Қазақстанның оңтүстігінде де қыстап жүр. Сәуірде ұшып келеді. Құрқылтай жас қамыс өсіп жетілген кезде ұя салуға кірісіп, жоғарғы бөлігінің үштен бірін кіретін ауыз жасап (кіретін түтіктің болмауы да мүмкін), сопақтау келген жабық құрылысты оның сабағына бекітеді. Аналық ұшып келгенше аталық, ұя құрылысына кірісіп те кетеді, ал аналық келген соң жұмыс шапшаңдай түседі. Ұя біткенге дейін аналық жұмыртқалай бастайды. Салындыда 5-7 жұмыртқа болады. Жұмыртқаларды басу және балапандарды қоректендіреду зерттелмеген. Қазақстанның Сырдария атырабында және Шымкент маңында қыстайды. Дереккөздер К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Тымаққа салу

Тымаққа салу –қазақ халқының ұлттық әдет – ғұрпы болып табылады . Ел арасында « шала туып тымаққа салып өсірген » деген сөздер жиі естіледі . Халықта әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып бар . Оның себебі шала туған ұстауға , бесікке салуға келмейді , тымақ жылы әрі бөлеуге ыңғайлы болады . Және сәбидің неше күні кем болса , сонша күн керегенің әр басына ілініп қойылатындықтан күн кереге басы арқылы есептеледі . Мысалы: 40 күн кем болса , керегенінің қырқыншы басынан кейін бала тымақтан алынып , әдетте жаңа туған рәсімі жасала бастайды . Айталық , ат қою, бесікке салу т.б.( Егер бала қыста туса , онда үй қабырғасына бірнеше шеге қағылып ілінеді) . Тымаққа салу (салт). Ел арасында «шала туып тымаққа салып өсірген екен» деген сөздер жиі естіледі. Халықта әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып бар. Оның себебі шала туған сәби ұстауға, бесікке салуға келмейді, тымақ жылы, әрі бөлеуге, ұстауға ыңғайлы болады. Және сәбидің неше күні кем болса, сонша күн керегенің әр басына ілініп қойылатындықтан күн кереге басы арқылы есептеледі. Мысалы: қырық күні кем болса, керегенің қырқыншы басынан бала тымақтан алынып, әдетте жаңа туған баланың рәсімі жасала бастайды. Айталық, ат қою, бесікке салу т.б. (Егер бала қыста туса онда үй қабырғасына бірнеше шеге қағылып ілінеді). Дереккөздер "Жеті қазына" ; Принт баспасы
Жақы

Жақы – ертеректе ауқатты адамдар киген, бұл күндері өте сирек кездесетін жағалы әрі асыл киімдердің бірі. Ол тек жылқы терісінен тігілетіндіктен құлын жақы, тай жақы, құнан жақы деп бөледі . Жақы тіктіру үшін жылқы ішінен қара, қоңыр (жылқы атауында торы) түсті мал таңдалып алынады да арнаулы күтімде ұсталып, түгі әбден жетіліп, жылтырағаннан кейін сойып, терісін еппен сыпырып алып, илейді . Жақы тігу үшін құлыншақ жалын арқасына, екі иығына келітіріп пішеді. Жылы болу үшін оған арасына жұқа мата салып, астарлайды. Жақыға басқа тері немесе мата қосылмайды. Тек өз терісінен құрастырылып тігіледі. Жақы сәндікке де, жылылыққа да киіледі. Ол қазір ел арасынан кездесе бермейді. Алаш көсемі ардагер ақын, қайраткер Міржақып Дулатов киген тайжақы қазір Торғай қаласындағы А. Байтұрсынұлы мен М. Дулатов атындағы әдебиет музейінде сақтаулы тұр. Дереккөздер "Жеті қазына" ; Принт баспасы
Қосбастау

Қосбастау — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Нұрлыкент ауылдық округінің құрамындағы темір жол айрығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 9 км-дей жерде, Түктібай ауылы мен іргелес темір жолдың үстіңгі жағында орналасқан. Халқы Тарихы 1922 жылы №111-ші разъезд болып іргесі қаланған. Оның қасында суы мол, арасы 15 метр болатын 2 бастау қатар тұр. Оны жұрт "Қосбастау" деп атайды. Ертеректе Түктібай бабаға әкесі еншісін бөліп берерде, ол: "Әке, еншімді әзір алмай қоя тұрайын. Бірінші өзіме лайық жер іздейін" деп үйінен шығып кетсе керек. Сонымен осы бұлақ басына келгенде Түктібай бұлақ басында өсіп тұрған 2 талды көріп, бұлақ суынан дәм татады. Қос бұлақ суы көздің жасындай мөлдір су екен. Одан торсығына су толтырып алып қатын-баласына беріп, әкесінен осы жерді сұрап алып қоныстанады. Разъездің "Қосбастау" атануы осыдан. Дереккөздер
Құрт көже

Құрт көже – тағамдық қуаты мол жеңсік ас . Ол көбінесе қыста дайындалады . Қазақтар мұны қыстың қымызы деп дәріптейді . Өйткені құрт көже әрі тамақ әрі сусын . Әзірлеу әдісі Құрт көжені әзірлеу үшін қажетті мөлшердегі суға ұн сеуіп қайнатып алады .Суды онша суытпай құртты салып , қолмен езе бастайды . Езілген құрт белгілі бір уақыттан кейін қоюланып ашқылтым әдемі дәм енеді . Оған сөк немесе күріш қосып , қайтадан бір қайнатып алады . Ыстық көжеге май немесе шыдық қосып оның дәмін келтіре түседі . Пайдалы тағам Бұрын қыста далада , сапарда жүретін , елден алыстағы малшылар мен жылқышылар құртты мол дайындап алатын болған . Көженің қызуы суыққа да бермейді . Құрт көжені езгеннен қалған ұсақ немесе жартылай бөлінгендерін малта деп атайды . Жылқышылар қыста малтаны қалтасына салып жүріп тамақ әрі сусын есебінде қолданған . Нақыл сөз Батыр ақын Махамбеттің «Алты малта ас болмай , әр түйірі ат болмайды» деген сөзі малта қасиетін бейнелейтін сөз . Дереккөздер "Жеті қазына" ; Принт баспасы
Тесіктас (Жамбыл облысы)

Тесіктас — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Қошқарата ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Ауыл маңындағы үлкен жартаста табиғат құбылыстарынан болған - бір адам әрі-бері өтерліктей тесік бар. Осыған байланысты ауылға "Тесіктас" атауы берілген. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Дереккөздер
Сәуір көтерілісі (Болгария)

Сәуір көтерілісі (1876 ) - Болгарияда 1876 жылы 18 сәуірден 23 мамырға дейін болған ұлт-азаттық және антифеодалдық көтеріліс. Негізгі қорғаушы күші шаруалар мен қолөнершілер болды. Оны сол кезде Джурджу қаласында болған Болгар революциялық орталық комитеті мен Болгарияның өз ішіндегі революциялық комитеттері әзірледі. Олар елді рев. 4 округқа бөліп, жаппай көтерілісті 1876ж. 1 майда бастамақ болды. Бірақ құпияның сақталмауынан, округтарға жасырын жиналысқа қатысушылардың бірінің опасыздығынан түрік өкіметі көтерлістің әзірленіп жатқанын біліп қойды. Сондықтан оны белгіленген мерзімнен бұрын бастауға ұйғарылды. Көтеріліс әсіресе оңтүстікте кең өріс алды. Оған Т. Каблешков, Г. Бенковский басшылық етті. Көтерілісшілерді түрік әскерлері аяусыз талқандады. Х.Ботев Румыниядан жасақтап әкелген көтерілісшілердің соңғы отряды да жеңілді. Болгарияның ірі буржуазиясы А. к-не қарсы болды. А. к жеңілгенімен, түрік феодалдарының Болгариядағы үстемдігі қатты әлсіреді. Мұның өзі болгар халқының ұйымдасып қимыл жасаған жағдайда жеңіске жететіне сенім туғызды. Көтеріліс халықаралық саяси жағдайдың шиеленісуіне, Орыс - түрік соғысының ( 1877-1878 ) тууына түрткі болды.Бұл соғыстың нәтижесінде Болгария түрік езгісінен азат етілді.
Теріс (ауыл)

Теріс — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Көкбастау ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде, Теріс өзенінің бойына орналасқан. Онда 8-ғасырда Абартшада деген арабтар салған қала болған. Қазақшасы - Теріс деген мағына береді. Мұнда 1899 жылы орыс тарихшылары болып, Абартшада қаласының орнын картаға түсірген. Қазір сол қаланың жартысы жер астында жатыр. Бұл жерге 1880 жылы орыс шаруалары келіп қоныстанған. Алғашында ауыл "Суворов" деп аталған. 1950 жылдары ауыл "Теріс" деп аталып, тарихи атауы қайтарылған. Ауылдың оңтүстік бетіне 1986 жылы көше тігіліп, жаңа ауыл бой көтерді. Оны студенттік құрылыс отряды салған. Оны "Жаңа Теріс" деп атаған. 2004 жылы ол ауылдың негізін салған Ә.Қойбақовтың аты сол ауылға берілген. Теріс пен Ә.Қойбақов ауылдарын Аманбаев тас жолы бөліп жатыр. Халқы Дереккөздер
Хофу

Хофу (жап.防府市 ) — Ямагути әкімшілік бөлінісінде орналасқан Жапонияның қаласы. Қаланың ауданы 188,59 км², тұрғыны 116 105 адам, халық тығыздығы 615,65 адам/км². Қаланың 1936 жылдың 25–тамызында қаланады. Бұл қалада ірі Mazda зауыты орналасқан. Дереккөздер http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO-title.htm Сыртқы сілтемелер http://www.city.hofu.yamaguchi.jp/Ресми сайты
Абдулхақ Хамид Тархан

Абду-л Хамид Тархан - (1851-1937) - түрік ақыны. Көп жылдар дипломатиялық қызметінде болған. Екі өлеңдер жинағының, "Көр" атты элегиялық поэманың (1885, әйелінің өліміне арнап жазған), бірнеше романтикалық трагедиялар драмалардың авторы. Көрнекті еңбектері * Үнді қыз - 1875 жыл * Тарик - 1879 жыл * Эшбер - 1880 жыл Бұл шығармаларында Англияның Үндістандағы отарлау саясатына қарсы шығады, патриоттық пен азаттықты ардақтайды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Абд әр-Раззақ Самарқанди

Абдураззақ Самарқанди (Абдар-Раззақ Камал ад-Дин би Жалал ад-Дин Исхақ ас-Самарканди; 1413–1482) — тарихшы. Ғиратта туып, сонда қайтыс болған. Абдураззақ Самарқанди өмірінің көпшілігін Самарқандта өткізіп, білім алды. 1429 жылдан бастап Мауараннахр әмірі Шаһрухтың сарайында қызмет етті. 1441–1444 жылдары Үндістанда, 1446 жылы Ғилянда елші болды. Шаһрух қайтыс болғаннан кейін оның мирасқорлары - Мырза Абду-л-Латифқа, Мырза Абдоллаға және Мырза Әбу-л-Қасымға қызмет етті. 1463 жылдан бастап Шаһрухтың Ғираттағы дәруіш мешітінде шайхы болды. Темір заманының тамаша өкілі ретінде Абдураззақ Самарқандиға атақты ақын, әрі уәзір Әлишер Науаи қамқорлық етті. Абдураззақ Самарқанди - "Матлаъи Саъдайн уа мажмаъи бахрайн" ("Бақытты екі жұлдыздың қосылған жері және екі теңізді түйіске жері") атты 2 томдық белгілі еңбектің авторы, 1467–1471 жылдары жазылған. Оның 1 томы Темірдің өліміне дейінгі (1404), 2 томы Әбу Сайдтың өліміне дейінгі (1469) тарихи оқиғаларды баяндайды, сондай-ақ монғолдар тарихын қамтиды. Шығармада Темір мен Темір әулетінің заманын зерттеу үшін өте құнды материал бар. Абдураззақ Самарқанди еңбегінен оның Ғират тарихы жөнінде де кітап жазғаны байқалады. Бірақ ол бізге жетпеген. Дереккөздер
Карл Вильгельм Шееле

Швед химигі Карл Вильгельм Шееле 1742 жыл 9- желтоқсанда Швецияның құрамына кірген Помераниядағы Штральзундте дүниеге келеді . Әкесі сыраханада жұмыс жасаса , ал анасы астық сатумен айналысты . Шееле Штральзундтегі жеке меншік мектепте оқиды . Бірақ 1757 жылы Гетеборгке көшіп кетеді . Карл отбасындағы 7-ші бала еді . Ата- анасы қаржы жағынан қиналған соң , Карл жоғарғы оқу орнында оқи алмайды . Ол дәріханашының шәкірті бола жүріп , химиялық эксперимент жасаудың сырын ұғына біледі . Гетеборгте сегіз жыл жұмыс жасаған соң , Карл Мальмаға көшіп келеді . Сөйтіп осында ол әрбір күннің батар уақытында химиялық лабораториялық жұмыстармен айналысып жүрді . Шееле тіпті Стокгольм дәріханасында (1768-1769), Упсала дәріханасында (1770-1774) және сөйтіп , 1775 жылы Чёпинг дәріханасында жұмыс жасады . Мұнда ол өмірінің соңына дейін зерттеулермен айналысты . Король Фридрих II Шеелені Берлин университетінің химия кафедрасына жұмыс жасауға шақырады . Бірақ Карл бұдан бас тартады . Ол 1775 жылы өзінің химиядағы зертеулері мен еңбегінің арқасында Швед Король ғылыми Академиясының мүшесі атанды . Ол жоғарғы оқу орнында оқымай , осындай дәрежеге жеткен жалғыз ғалым еді . Шееленің химия аумағында ашқан жаңалықтары өте көп еді . Ол 1769 жылы фосфор алудың әдісін ұсынады. 1771жылы ерекше оттегі қоспасын алады . 1774 жылы Шееле Ю.Г.Ганмен бірге марганецті еркін күйде бөліп алды . Хлор және барий оксидін алады .Хлорды зертеп , ол туралы тарихта бірнеше жаңалықтар қалдырады . 1775 жылы мышьяк сутегін және мышьяк отттегін ашады . 1777 жылы Карл Вильгельмнің «Химический трактат о воздухе и огне» атты еңбегі жарыққа шығады 1778 жылы Шееле екі жаңа металл – молибден және вольфрамды ашады . Өзінің «Исследования и заметки об эфире» (1782) атты еңбегінде «эфир» терминіне анықтама береді. Сөйтіп 1786 жылы 21 мамырда өмірден озады . Дереккөздер 1.»Әйгілі химиктер өмірі». Неміс тілінен аударылған 1981жыл ; 2. Волков В.А., Вонский Е.В., Кузнецова Г.И.»Әлем химиктері» – М.: ВШ, 1991. 656 с.;