kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Флот

Флот — кейбір мемлекеттердің әскери-теңіз күштеріндегі оперативтік бірлестік. Флот мұхит пен теңіздегі әскери іс-қимыл театрында оперативтік және стратегия міндеттерді орындайды. Флотатың маңызды міндеттеріне: қарсыластың база мен теңіздегі флоттық күштерін жою, жердегі объектілерін қирату, теңіз десантын бір жерден екінші жерге ауыстыру мен түсіруді қамтамасыз ету, қарсыластың мұхит пен теңіздегі коммуникацияларын бұзу, жағалауды теңіз апаттары қаупінен қорғау, өзінің коммуникациясын қорғау, жағалаудағы құрлық әскерлерін атыспен қолдау жатады. Флота әр түрлі әскер түрлерінің құрамасынан — сүңгуір қайықтардан, су үсті кемелерінен, теңіз авиациясынан, теңіз жаяу әскерінен және жағалаулық ракета-артилл. әскерлерден тұрады. Флотаты қолбасшы (АҚШ әскери-теңіз күштерінде бас қолбасшы) басқарады. Оның құрамына штаб және басқа басқару органдары, сонымен қатар тыл, байланыс, қару-жарақ, кеме жөндеу, апаттан құтқару, гидрограф., т.б. қызметтер кіреді. Флотатың әскери іс-қимылдары операция және өзіндік ұрыс жүргізу немесе қарулы күштердің басқа да түрлерінің құрамаларымен бірлесе отырып қимыл жасау жолымен орындалады. Флотатың базалары мен тұрақты пункттері бар жетілдірілген орналасу жүйесі болады. Оларда кемелердің тұратын жері, олардың жөндеуі, барлық түрлердің тылдық жабдықталуы қамтамасыз етіліп, жауынгерлік дайындық жүргізіледі. Теңізге шығу мүмкіндігі бар кейбір шағын елдерде бір Флота қана болады. Қрі мемлекеттердің (мыс. АҚШ, Ресей) әскери-теңіз күштерінің құрамы бірнеше Флотатардан құралған. Флотатар Әскери-теңіз флоты, сауда Флотаы, кәсіпшілік Флотасы, әуе Флотасы, әскери және азаматтық Флотатар жиынтығы болып бірнеше түрге бөлінеді. Қазақстанның Каспий тезендегі әскери-теңіз күштері 1993 ж. сәуірде құрылып, 1998 ж. Шекара күзеті күштерінің құ-рамына енгізілген. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Жалама айдаған жылдар

Жалама айдаған жылдар — 1912 — 1914 жылдары Батыс Моңғолияда болған қанды оқиға. 1911 жылы Моңғолияның Қобда қаласын Цинь империясының әскерінен азат етуге қатысып моңғолдар арасында беделін күшейтіп алған қалмақ Да Лама Дамбийжанцан Моңғолияның батыс бөлігін орталықтан бөліп алып Батыс Моңғол хандығын немесе бұрынғы Жоңғар хандығын қайта құруды көздейді. Өзін Әмірсананың шөбересі деп жариялаған ол Батыс Моңғолияның орталығын Қобдадан 60 шақырым жердегі Шарцэх аталатын елеусіз кішкене шіркеуге ауыстырып, батыстағы қазақтарды моңғолдар тығыз орналасқан шығысқа қарай көшуге мәжбүр етеді. Көш кезінде талай адам қаза тауып, мал басы шығынға ұшырайды. Бұған наразы болып Алтай (Шыңжандағы Алтай аймағы) асып қашпақ болғандары аяусыз жазаланады. Қазақтардың бір тобы Да Ламаның әскеріне қарсылық танытып Шүйге барып паналайды. Да Лама мұның қарымтасын жергілікті қазақтардан қайтарып елді қырғынға ұшыратады. Кейін Ресей мен Моңғолия үкіметтерінің бірлескен қимылымен Да Лама тұтқындалып, аталмыш нәубет аяқталады. Бұл оқиға Моңғолия қазақтары арасында “Жалама айдаған жылдар” (“Жалама” сөзі Да Ламаның қазақша айтылуы) деген атпен есте қалған. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Құланбасы

Құланбасы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс сілеміндегі тау. Малайсары жотасының батысында, Жуанқұм мен Жіңішкеқұм құмды алқаптарының аралығында, Іле өзенінің оң жағасында орналасқан. Батыс етегінде Құланбасы ауылы бар Жер бедері Теңіз деңгейінен биіктігі 892 метр, ұзындығы 24 км, ені 7 км шамасында. Солтүстік беткейі түйетайлы, сай-жыралармен тілімделген. Геологиялық құрылымы Құланбасы пермьнің туф аралас эффузиялық жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Құнарсыз қиыршықты құмдақты топырағында жусан, эфемерлі өсімдік өседі. Дереккөздер
Флотация

Флотация ( — су бетіне қалқып шығу) — сулы ортадағы бір минералды басқа минералдан ажыратып алу әдісі. Ол бір минерал бөлшегінің ауа көпіршігіне жабысып көбік қабатына ауысуына (концентрат), ал басқа минералдың су түбіне шөгіп қалуына (шөгінді, қалдық) негізделген. Флотацияны тиімді жүргізу үшін минерал бетінің физика-химия қасиеттері флотация реагенттермен күшейтіледі. Флотация машиналарда жүргізіледі. Флотацияның майлы, қабыршақты, көбікті деп аталатын түрлері бар. Флотация сирек кездесетін және құрамында өте аз заттарды байытып, бөліп алу үшін кеңінен қолданылады. Флотациялық машиналардың қуаттылығы 100 мың т-ға жетеді. Дереккөздер
Әдеп

Әдеп ( адаб) - қоғамдағы адамдар мінез-құлқына қойылатын этикалық талаптардың жиынтық атауы. Әдеп - 1. Моральдық категория, адамдар қарым-қатынасында ізгілік нормаларын мүлтіксіз орындауды білдіретін ұғым. Белгілі бір халықтың әдет-ғұрпында тұрақтанып қалыптасқан этикалық тәртіп, тәрбие, ізеттілік, сыпайылық, ибалылық. Қоғамдағы адамдар мінез-құлқына қойылатын этикалық талаптарды білдіреді. Әдептің қоғамдағы басты қызметі тұлғалық қатынастарды адамгершілік талаптарына сәйкес ретке келтірумен байланысты. 2. Халықтың әдет-ғұрпында қалыптасқан этикалық тәртіп. Игі әдетпен, өміршең әдет-ғұрыпппен қалыптасқан ұлттық мәдениеттің көрінісі, мәдени үрдістердің, имандылықтың тірек негізі. Әдептің қоғамдағы басты қызметі Әдептің қоғамдағы басты қызметі тұлғалық қатынастарды адамгершілік талаптарына сәйкес ретке келтірумен байланысты. Бұл сипатта Әдеп мәдениеттің іргелі бір құрамдас бөлігіне жатады. Мәдениеттің қалыптасу барысында ізгі мінез-құлық белгілері әдептілік талаптарына айналып отырған.Әдеп өлшемдері арнаулы қаулы арқылы жарияланбайды және олар данышпан адамдардың ойлап тапқан құндылықтары емес. Әдеп ережелері өркениет пен мәдениеттен сұрыпталып алынған. Әдептің қалыптасуына әсер еткен факторлар Қазіргі заманғы ғылым әдептің қалыптасуына әсер еткен 3 басты факторды атап өтеді. Олар : жыныстық қатынасты реттеу арқылы аналық рудың пайда болуы; тайпа мүшелерін өлтіруге тиым салу; қариялар мен балаларға қамқорлық ету (альтруизм). Мәдениеттің өзегін салт-дәстүр, Әдеп құрастырады. Егер соқыр сезім (инстинкт) жануарлар тіршілігіне қалай әсер етсе, салт-дәстүр де алғашқы адамдардың іс-әрекеті мен мінез-құлқына, ақыл-ойына сондай әсер етті. Алғашқы рулық қоғамдағы Әдеп көріністері: “қанға қан, жанға жан” (талион) принципі, сезімнің ақылдан басым болуы, жеке бас бостандығының қауымдық мүдделермен тежелуі т.б. осындай жайттардан байқалады. Дәстүрлі қоғамдағы Әдептің қарапайым түрін кейін рационалды имандылық қағидалары алмастырды. Алайда бұдан көне Әдеп жүйесі жоғалып кетті деген ой тумайды. Себебі көне мәдениет қазіргі ұлттық мәдениеттің архетипі қызметін атқарады. Қазақ халқының ұлттық Әдеп жүйесі сонау көшпенділер мәдениетінен нәр алады. Ол қазіргі заман талаптарына сәйкес жаңара түскенімен, бастапқы негізін сақтап келеді. Дереккөздер
Бөкей хан

Бөкей хан (туған жылы белгісіз — 21.5.1815) — Бөкей ордасының ханы (1801 — 15). Өмірбаяны Әбілқайыр ханның немересі, Нұралының баласы. Айшуақ хан тұсында хан кеңесінің төрағасы болды. Бөкей 1801 жылы Ресей өкіметінен рұқсат алып, Кіші жүз қазақтарының бір бөлігін Жайық пен Еділ аралығындағы ноғайлы қазақтардың ескі жұртына қоныстандырды. Каспий жағалауындағы Дамбай деген жерде өз ордасын тікті. 1812 жылы Бөкей ордасының ханы болып сайланды. 1815 жылы хан тағын мұрагерлік жолмен Жәңгір иеленді. Бөкей ханның бейіті Еділдің оң жағасындағы Сейіт баба зиратында (қазіргі Астрахан облысы Краснояр ауданы). Тағы қараңыз * Бөкей әулеті Дереккөздер
Әдептілік

Әдептілік — адам бойындағы жағымды қасиет, оның қоғамда қабылданған әдеп талаптарын мінсіз орындауы. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Ә-ке ерекше мән беріледі. Әбу Наср әл-Фараби “Қайырымды қала адамдарының көзқарастары” атты еңбегінде Ә-ті әрбір жеке тұлғаның рухани байлығы деп есептейді. Ғұламаның этика жөніндегі тұжырымдарында жақсылық, мейірбандық категориясы басты орын алады. Сондықтан мейірбандық Ә. ұғымын толықтыра түседі, оны ұдайы жетілдіріп отырады. М. Жұмабаев 1922 жылы жазған “Педагогика” оқулығында Ә. пед. сендіру, мәдениеттілік, тәрбиенің нақты іске асқан үлгісі екенін айтқан. Пед. ғылымында Ә. гуманистік Ә., демократиялық Ә. және діни Ә. болып бөлінеді. а) Гуманистік Ә. — оқу-ағарту жүйесін және жоғары мәдениеттілікті арттыруға негізделген; б) Демократиялық Ә. — қоғамның рухани дамуы мен экон. жетілуінің басты мәселесі ретінде шешуші рөл атқарады; в) діни Ә. — гуманистік және демократиялық Ә-ті жүзеге асырудың бір тірегі болып табылады. Дереккөздер
Үшбұлақ (Күршім ауданы)

Үшбұлақ (1992 жылға дейін – Пугачёво) — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Маралды ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Күршім ауылынан шығысқа қарай 136 км, округ орталығы Маралды ауылынан 26 км жерде, Қаңсар тауының (2065 м) етегінде, Күршім өзенінің жағалауында орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1958-1995 жылдары аралығында қой өсіретін “Маралды” кеңшары бөлімшесінің орталығы болып келді. Оның негізінде Үшбұлақта шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Чакона

ЧАКОНА http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/77/%D0%A7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D1%85%D0%B0.jpg (исп. chacona, итал. cіaccona) — ескілікті музыка жанры. Қазіргі уақыттағы музыкада Ч. өзгеріссіз қайталанып отыратын полифон. вариациялар жасау үшін ғана қолданылады. Ч. 16 ғ-дың аяғынан бастап Испанияда алғашында халық биі ретінде белгілі болған. Бастапқыда Америкадан келген бұл би өте шапшаң, жылдам орындалатын; бірте- бірте еур. елдерге тарап, 17 ғ-да ол баяу, салтанатты сипаттағы балет биіне айналды. Қарқыны баяу Ч-ның муз. өлшемі . Комп. Ж.Б. Люлли балеттерінің соңғы қорытынды нөміріне Ч-ны пайдаланған. 17 — 18 ғ-ларда Ч. өзгеріссіз, тұрақты түрде қайталанып отыратын аспаптық пьеса ретінде қалыптасты. Осы муз. жанрда көптеген композиторлар еңбектенді. Әсіресе, комп. И.С. Бах жеке скрипкаға арналған ғ2 партиттерінде Ч-ның үздік үлгісін жасады. Л. ван Бетховен фортепьяноға арналған көптеген пьесаларын (соның ішінде 32 вариац. до минорын) Ч. түрінде жазған. С. Көбеева
Цезарь

Цезарь, Кесарь (лат. Caesar), бастапқыда Ежелгі Римдегі патрицийлік Юлийлер әулетінің бір тармағының атауы болды. Цезарь атағын Гай Юлий Цезарь бірінші болып алды. Ежелгі Римнің императорлық кезеңіндегі билеушілер мен олардың мұрагерлері де Цезарь деп аталған. Орыстың царь (патша) сөзі өзінің негізін осы Цезарь дан алады. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Абрис

#Абрис ( — сызба) — жер бетінің бедерін қағазға түсіру кезінде сұлба түрде салынатын сызба. Мұнда түсірілетін аумақтың, ондағы объектілердің нобайы, өлшеу нәтижелері, бедер элементтері т.б. мәліметтер көрсетіледі. Абрис екі түсірім сызбаларын қамтиды. Теодолитті (горизонталды) түсірімнің абрис — тірек пункттердің, сызықтардың және түсірілетін объектілердің өзара орналасуын көрсететін сызба болса, ал тахеометрлік (биіктік) түсірімнің абрисі — өлшеу станциялары мен қада нүктелерінің өзара орналасуы аралығындағы реттік нөмірі көрсетілген сызба. Онда жердегі біркелкі еңіс бағытының қосылып, бедердің негізгі қаңқасы жасалынады. Абристі пайдалану арқылы жер бетінің дәл және толық нобайы кескінделеді. #Абрис- жергілікті жердің кез келген бөлімшесіндегі өлшемдер мен қажетті түсінік, жазба деректер көрсетілген нысандардың сызықпен берілетін кескіні - дәл геодезиялық түсіру жұмыстары кезінде сұлба түрінде жасалатын бір жердің планы. Жер бетін топографиялық тусірудің кейбір әдістерін (мысалы, теодолитпен) қолдану арқылы жасалады, Дәл топографиялық пландарды жасау кезінде, сондай-ақ аэротүсіруде геодезиялық торап нүктелерін танып айыруға пайдаланылады. #Абрис - құрылыс салынатын жердің ара катынастарының сүлбеленген жоспары, сырткы жалпы көрінісі, тұрпаты. Дереккөздер
Ұрық жолы

Ұрық жолы — ұрықтың бастапқы жыныс клеткаларынан бастап, гаметалардың пайда болуына дейінгі клеткалар жиынтығының даму жолы. Ұрық жолы туралы түсініктемені неміс ғалымдары М.Нуссбаум (1880) және А.Вейсман (1885) берді. Олардың анықтамасы бойынша жыныс клеткалары ұрық дамуының бастапқы кезеңінен-ақ басталады және олардың ядроларында организмнің тұқымқуалаушылық қасиеттерін ұрпақтарға тасымалдайтын ұрық плазмасы болады. Жыныс клеткаларының ұрық дамуының бастапқы кезеңінен бастап-ақ түзіле бастайтыны көптеген жануарларда анықталған. Алғашқы жыныс клеткалары ұрықтың бөлшектену кезеңінде пайда бола бастайды. Бірақ көпшілік жануарларда (буынаяқтыларда, қосмекенділерде, құстарда) бастапқы жыныс клеткаларын ультракүлгін сәулелерімен немесе басқа қауіпті заттармен әсер етіп жоятын болса, организмнің одан әрі дамуында жыныс бездері жетілмейді. Бастапқы жыныс клеткаларының соматикалық клеткалардан морфологиялық және биохимиялық тұрғыдан үлкен айырмашылықтары бар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Алғашқы адамдар тобыры

Алғашқы адамдар тобыры — адамдардың тас дәуіріндегі тіршілік үшін бірлесіп күресу қажеттілігінен туған алғашқы тобы. Археологияда төменгі және орта палеолит дәуірін, антропологияда архантроптар — питекантроп, синантроп, атлантроп, Гейдельберг адамдарының өмір сүрген кезеңін қамтиды. Б.з.б. 1,9 млн — 36 мың жыл аралығында үңгірлерде өмір сүрген, отты пайдалана білген. Тастан, ағаштан, сүйектен құралдар, қарулар жасаған. Табиғатқа толық тәуелді болған Алғашқы адамдар тобырына ұжымдасу адамдарға қорғануды, шабуыл жасауды, аң аулауды, жиын-терін жүргізуді, ұрпақ жалғастыруды үйретті. Рудан бұрынғы бұл әлеуметтік құрылымның өзгешелігі — қоғамдық қатынастар қалыптаспаған, әлсіз болды, қауым-үй шаруашылығы болмады, туысқандық қатынас тым қарапайым сипат алды. Сонымен қатар бұл құрылымға неке байланыстарының біршама реттелгендігі тән. Алғашқы адамдар тобырының мекендері Қазақстанда Сарыарқадан, Батыс және Оңтүстік Қазақстаннан, Жетісудан, Балқаштың солтүстік өңірінен табылды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ұйымдасқан топ

Ұйымдасқан топ — қылмыстық құқықта — қылмысқа қатысу нысаны, мұнда қылмысты бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін күні бұрын біріккен адамдардың тұрақты тобы жасайды (ҚР Қылмыстық кодексі, 31-бап). Ұйымдасқан топтың міндетті белгілері — алдын ала сөз байласу және тұрақтылық. Ұйымдасқан топтың тұрақтылығы — оның мүшелері арасында тұрақты байланыстың болуы және бір немесе бірнеше қылмысқа дайындалу мен оны жасау әрекетінің айрықша әдістерінің болуы. Ұйымдасқан топты құрған не оған басшылық еткен адам осы қылмысты ұйымдастырғаны не оған басшылық еткені үшін, сондай-ақ осы қылмыс оның қаскүнемдік ниетімен жасалса, Ұйымдасқан топ немесе қылмыстық сыбайластық (қылмыстық ұйым) жасаған барлық қылмыс үшін қылмыстық жауапқа тартылады. Ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық сыбайластықтың (қылмыстық ұйымның) басқа қатысушылары қылмысқа қатысқаны үшін, сондай-ақ өздері дайындауға немесе жасауға қатысқан қылмыстар үшін қылмыстық жауапқа тартылады. ҚР Қылмыстық кодексінде көзделмеген жағдайда Ұйымдасқан топ құру қылмыс жасау үшін құрылып, қылмысты жасауға дайындалғаны үшін қылмыстық жауапқа апарып соқтырады. Тағы қараңыз * Ұйымдасқан қылмыс Дереккөздер
Чанг

ЧАНГ http://commons.wikimedia.org/wiki/File:0131-chang-persian-harp.jpeg — ішекті, соқпалы цимбал тектес музыка аспабы, ертедегі арфаның бір түрі. Шығыс және Орт. Азия елдері арасында таралған. Ч. аспабының ежелден сақталып жеткен бір түрі шамамен 3-мыңжылдыққа саяды. Қазіргі ґзбекстан мен Тәжікстан аумағында қолданылып жүрген бұрышқа ұқсас түрі 17 ғ-да жасалған. Ч. ағаштан жайпақ жәшік (кейде аяқты) тәрізденіп, трапец. пошымда жасалады, жіңішке сым ішектер (оның саны 40-қа дейін жетеді) тағылады; екі таяқшамен соғу арқылы шығатын дыбысы ашық, созылмалы, құлаққа жағымды. Диапазоны үлкен октаваның ля-бемолынан екінші октаваның ми-бемолына дейін жетеді. Хроматик. дыбыс қатары бар Ч-тың жетілдірілген осы заманғы түрі ґзбекстан мен Тәжікстанның халық аспаптары оркестрлерінде, ансамбльдерде қолданылады. Оның пиккола, прима, тенор және бас секілді түрлері бар. Ч. аспабы грузиндерде чанги, абхаздарда аюмаа, ал аджарларда дуадастанон, т.б. деп аталады. Әдеб.: Кароматов Ф., Узбекская инструментальная музыка, Таш., 1972; Музыкальные инструменты мира, ағылш. аудару, Мн., 2001. И. Әбішева, С. Көбеева
Шашырау ореолы

Шашырау ореолы, шашырау атырабы (франц. aureole — жарқырау, шашырау) — кен орындарымен байланысты химиялық элементтер мөлшерінің геохимиялық фонмен салыстырғанда жоғары (кейде төмен) болып келетін табиғи түзілімдердің белдемдері. Пайда болу жағдайларына қарай Шашырау ореолы бастапқы (эндогендік) және туынды (гипергендік) болып бөлінеді. Бастапқы Шашырау ореолы кен денелерімен бір процестердің әсерінен қалыптасады. Бұл ореол бай кентастардың табиғи жалғасы болғандықтан, кен байыту технологиясының жетілдірілуіне қарай кентасты кендердің қатарына өтеді. Бастапқы Шашырау ореолының құрылысында белдемділік байқалады. Олардың кен денелері төңірегіндегі ішкі белдемдерінде барлық кентас элементтері кездеседі. Сыртқы белдемдерде химиялық элементтер саны азая береді. Сынап, сүрме, күшән сияқты элементтердің ореолдары сыртқы белдемнен орын алады. Шашырау ореолының белдемділігі химиялық элементтердің миграц. (көшу) қасиеттері мен кентаста шоғырлануына байланысты. Бастапқы Шашырау ореолының белдемдік құрылысының заңдылығы кентастардың орналасу тереңдігін анықтау үшін қолданылады. Бастапқы Шашырау ореолының геометриялық көлемі мен пішіні кен орнының тектоникасы мен тау жыныстарының физикалық-химиялық қасиеттеріне байланысты. Шашырау ореолы кен денелерінен жүздеген, мыңдаған м қашықтыққа таралады. Туынды Шашырау ореолы. кен денелері мен бастапқы Шашырау ореолының гипергендік процестер бұзылуы нәтижесінде хим. элементтердің табиғи түзілімдер ішінде бірнеше рет орын ауыстыруынан пайда болады. Туынды Шашырау ореолы механикалық (қатты заттардың бөлшектері түрінде шашырандылар), тұздық (ерігіш химиялық қосылыстар) және газды, биохим. болып бөлінеді. Механикалық Шашырау ореолы кендері физикалық (темп-раның, климаттың, т.б. өзгеруі) жолмен бұзылғанда жиылатын бастапқы және гипергендік минералдардың сынықтарынан, үгінділерінен тұрады. Олар элювийлік-делювийлік тау жыныстарында қалыптасады. Тұздық Шашырау ореолы жер асты суларында кездесетін ерігіш қосылыстардың (сульфаттар, т.б.) диффузия және капилляр күштері әсерінен бірнеше рет орын ауыстыруынан құралады. Газдық Шашырау ореолы радиоактивтік элементтер, мұнай, табиғи газдар кендерінің бетін жауып жатқан тау жыныстары арасында орналасады. Биохимиялық Шашырау ореолы кентастық хим. элементтердің өсімдіктерде шоғырлануымен байланысты. Орналасу жағдайларына қарай туынды Шашырау ореолы. ашық және жабық болып бөлінеді. Бұлардың алғашқылары жер бетіне шыққан тау жыныстары арасында, кейінгілері әр түрлі тереңдікте кездеседі. Бастапқы және туынды Шашырау ореолын Қазақстан геологтары кен іздеу ісінде кеңінен қолданады. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Әкімбек Мырза Әлдебекұлы

Әкімбек Мырза Әлдебекұлы (1833—1886) — қазақ байы. Баянауыл өңіріндегі Қызылтау болысының құрылуына бастамашы болып, оған өзі қайтыс болғанша болыс болды. Халық арасында беделінің зор, абыройының жоғары болғандығынан онымен ешбір адам болыстыққа таласпаған. Ағайынға, кем-кетікке қайырымды, намысқой, қолы ашық болғандықтан “Әкімбек мырза” атанған. Жомарттығымен аты шығып, ізгілікті істері ел-жұртының жадында қалды. Қызылтау бауырындағы Түндік ауылында өз қаражатына мектеп салдырып, 20 орындық пансион ашты. Ақын Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өзінің еңбек жолын 16 жасында Әкімбектің ауылында молда болудан бастады. Әкімбек мырзаның материалдық қолдауымен ол Бұхар қаласында оқуға мүмкіндік алды. Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Әдебиеті: Көпеев М.-Ж., Таңдамалы, 1-т., А., 1990.
Монастырь

Монастырь ( – тақуалар құжырасы) – бірқатар діндерде бірыңғай өмір сүру ережесін қабылдаған монахтар (еркектер монастырі) немесе монах әйелдер (әйелдер монастырі) қауымдары. Ежелгі Монастырь б.з.б. 1-мыңжылдықтың ортасында Үндістанда пайда болды. Оған құлдар мен қарыздар адамдардан және патша күтушілерінен басқалардың барлығы қоғамдағы орнына қарамастан қабылданған. Монастырь кейіннен Бирма мен Тайландта (б.з. 2 – 3 ғасырлары), Вьетнам мен Қытайда (4 ғасыр), Корея мен Жапонияда (6–8 ғасырлар), Индонезияда (7 ғасыр) пайда болды. Кейінгі кезде Үндістанда индуизм, Жапонияда конфуцийшілдік пен синтоизм, қытайда – конфуцийшілдік ықпалының нығаюына байланысты бұл елдерде будда Монастырьының ықпалы әлсіреп, сан жағынан кеміп кетті. Буддизмнің ламаизм тармағы тараған Тибетте, Моңғолияда және Орталық Азияның басқа аудандарында Монастырьдың рөлі күшті болды. Христиан Монастырьы алғашқы монахтар мекені ретінде (3 – 4 ғасырларда Египетте) пайда болды. 4–5 ғасырларда Монастырь Палестина мен Сирияға, бұлардан кейін бүкіл Жерорта теңізіне, сондай-ақ Галлия мен Ирландияға тарады. Католиктік Монастырь басында аббаттар, православиеде игумендер отырды. Монастырь Ресейде 11 ғасырда христиан дінін қабылдауға байланысты пайда болды. Тарихшы С.Б. Веселовскийдің есептеуінше, 16 ғасырдың 2-жартысында Ресейде 200-ге жуық Монастырь болған. Батыс Еуропадағы сияқты Ресейде де Монастырьлар ірі жер иелігіне айналды. Монастырь архитектурасы сан алуан сипатта дамыды. Монастырьдың Моңғолияда көшпелі жағдайға лайықталған киіз үй іспеттес «хуре», Қытайда «сумэ», Тибетте «хит», Бурятияда «дацан» деп аталатын түрлері қалыптасты. Бұлар көбіне ағаштан салынды. Византия, Балқан славяндары, Русь пен Грузия және Армения православиелік монастырі ғасырлар бойы қалыптасқан жобасының еркін де әр түрлігімен ерекшеленеді. Кейін христиан, сондай-ақ будда Монастырьларының көпшілігі ғасырлар бойы жиналып келген архитектура, мүсін, кескіндеме және қолөнер ескерткіштерінің мұражайына айналды. Дереккөздер Толықтыру # Денисов Л. И., Православные монастыри Российской империи, М., 1908; # Будовниц И. У., Монастыри на Руси и борьба с ними крестьян в XІV – XVІ вв., М., 1966.
Құланөтпес

Елді мекендер: * Құланөтпес – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Құлан ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Құланөтпес – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Құланөтпес ауылдық округі құрамындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Құланөтпес – Теңіз көлі алабындағы өзен.
Әджеми Әбубәкірұлы

Әджеми Әбубәкірұлы(12 ғ-дың 20 ж. 13 ғ-дың басы) — сәулетші. Орта ғасырдағы Нахичевань сәулет өнері мектебінің өкілі. Кусейир ұлы Юсуф (1162) пен Момине хатун (1186) кесенелерін және Нахичевань қаласындағы опрталдары бір-бірімен жалғасқан мұнараларды тұрғызған. Ғимараттарының монументті, әсем болып келуі әрі құрылысқа сол кездегі жаңа конструкцияны енгізе білуі — Әджемидің сәулетшілік өнеріне тән сипат. Бұл құрылыстарды көркемдеуге ою-өрнектің алуан түрлері мен ашық бояулары бір-бірімен үндестік тапқан. Әджемидің композициялық, сәндеу әдістері Әзербайжанның ғана емес, көршілес елдердің де сәулет өнеріне әсерін тигізді. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық энциклопедиясы
Дрезден сурет галереясы

Дрезден сурет галереясы - Германияның Дрезден қаласындағы әлем суретшілерінің таңдаулы туындылары жинақталған сурет көрмесі. Мұнда 15 — 18 ғасырлардағы италиялық (Рафаэль, Джорджоне, Тициан, П.Веронезе, Корреджо, т.б.), 17 ғасырдағы голланд және фламан (Рембрандт, Я.Вермер, П.П. Рубенс, т.б.), испан (Д.Веласкес, Х.Рибера, т.б.), 17 — 18 ғасырлардағы француз (Н.Пуссен, А.Ватто, т.б.), 16 ғасырлардағы неміс (А. Дюрер, Г. Гольбейн, т.б.) суретшілерінің картиналары қойылған. Дрезден сурет галереясы 16 ғасырда саксондық курфюрсттер Кунсткамерасының (сирек кездесетін заттарды жинайтын орын) бір бөлімі ретінде пайда болған. 18 ғасырда кеңейтіліп, 19 ғасырдың ортасында мұражайға айналды. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде немістер галереяны қала сыртындағы үңгірге көшіріп, тығып тастаған. Соғыс біткен соң галерея КСРО-ға (1945) көшіріліп, ал 1955 жылдың жазында ГДР-ге қайтарылады. 1956 жылы маусым айында Дрезденде қайтадан ашылды. Дереккөздер
Үш дене есебі

Үш дене есебі — астрономияда бір-біріне бүкіл әлемдік тартылыс заңы бойынша тартылып, материялық нүкте ретінде қарастырылатын үш дененің қозғалысы туралы есеп (Ньютон заңы). Күн, Жер және Ай үш дене есебінің классикалық мысалына жатады. Финн астрономы К.Ф. Сундман 1912 ж. Үш дене есебінің уақыттың кез келген мезеті үшін жинақты болатын қатарлар түріндегі жалпы шешуін тапты. Бірақ Сундман қатарлары өте баяу жиналатындығына байланысты тәжірибелік есептеулер үшін пайдасыз болып шықты. Кейбір арнаулы бастапқы шарттар орындалған жағдайда үш дене есебінің қарапайым шешімдерін (Лагранж шешуі) табуға болады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Менгес

Менгес Карл Генрих (; 22.4.1908, Майн, Франкфурт) – неміс түркітанушысы, лингвист. Биографиясы Франкфуртте, Мюнхенде және Берлинде оқыған. * 1937 жылдан Анкара университетінің профессоры болған. * 1940 жылдан Колумбия университетінде сабақ берді. * 1980 жылдан Венедағы ғылыми орталықта еңбек етті. Менгес Карл Генрих – түркітану мен алтай халықтарының тарихы, ностра тілдерінің (орал, алтай, дравидий, үндіеуропа тілдері) морфологиясы мен этимологиясы жайындағы зерттеулердің авторы. Еңбектері Ағылшын және неміс тілдерінде жазған басты еңбектері: * “Қарақалпақ тілінің грамматикасы” (1947) * “Морфологиялық мәселелер” (1960) * “Түркі тілдері және түркі тілдес халықтар” (1968) * “Тұңғыс тілі” (1968), т.б. Менгес Карл Генрих қазақ тілі жөнінде де мақалалар жазды . Дереккөздер
Әкімшілік акт

Әкімшілік акт, басқару актісі — белгілі бір құқықтық қарым-қатынастарды орнатуға, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталатын мемлекеттік басқару актілерінің бір түрі. Әкімшілік акт басқару органдарының құрылымына лайықты жасалады, оның мазмұны орындаушыларға мәлім етіледі. Әкімшілік акт нақты, белгілі бір салаға билік жүргізіп, тікелей басшылық ету барысында құқықтық нормаларды жүзеге асыру тәсілдерінің бірі болып табылады. Ол қолданыстағы заң қағидаларына сәйкес, басқару тәртібіне байланысты жасалады. Әкімшілік актлері айырмашылықтарына орай қаулы, өкім, шешім және бұйрық деп аталады.
Үкек Үстірті

Үкек Үстірті - Ресейдегі Таулы Алтай республикасы аумағында. Батысы Қазақстанмен шектеседі. Солтүстігінде Үкек, шығысында Сайлүгім, оңтүстік, оңтүстік-батысында Оңтүстік Алтай жотасы орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 120 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 65 км-ге созылған. Үкек үстірті теңіз деңгейінен 2200 — 2600 м биіктікте жатыр. Үстірт арқылы Қатын өзенінің салалары Арғыт, Ақ Алаха, Қара Алаха, Қалғұты, Ақкөл, Жазықтөр өзендері ағып өтеді. Оңтүстік мен шығысында Мұздыбұлақ, Қалжыңкөл, Зюрлюкөл, Қаракөл көлдері жайғасқан. Үстіртте таулы дала және таулық тундра өсімдіктері өседі. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 300 мм шамасында. Қысы суық ызғарлы. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –24 — 26 С, жазы қоңыр салқын, шілденің орташа температурасы 10 — 14 С. Үкек үстірті көбіне мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Айнымалы мінез-қылық

Айнымалы мінез–қылық — адам мінезінің тұрлаусыз, тиянақсыз, құбылмалы болып отыруы. Құбылмалы мінезді адам айнығыш келеді, қабылдаған шешімін өзгерткіш. Уәдеде тұрақсыздық көрсетіп, пікірінен жиі қайтып отырады. Берген сертінен таяды. Сөзде тұру, уәдеге берік болу, серттен таймау адамның кісілік қасиетімен бірге, оның мінезінің де тұрақты әрі өнегелі екенін білдіретін ерекшеліктері. Айтқанын орындамайтын, сөзінде тұрмайтын адамның бойында кісілік қасиет аз болады. Ондай адамдарды әлеуметтік өмірде іс-әрекетінен айнығыш, тұрақсыз деп бағалап, оларға жауапты істер тапсырылмайды. Сілтемелер
Азаматтық парыз

Азаматтық парыз — адам мен қоғам үйлесімділігін білдіретін әлеум.-этикалық ұғым, жеке тұлғаның туған жер, ата мекен, Отан, халық алындағы парызы. Қазыбек би “Алтын ұяң — Отан қымбат, туып өскен елің қымбат, кіндік кесіп, кір жуған жерің қымбат” деген. Адамзат пен Отанды сүю тек азаматтық парыз емес, сонымен бірге ар-намыспен де байланысты. “Ерді намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді” деген осыған мегзейді. Азамат үшін тіршіліктің ең қиыны, күрделісі — нағыз адам болу. Адамға өз ісін жетік білу де — азаматтық парыз Пайғамбар хадистерінде “үйренуге қорланбадым, әркімнен үйрендім, әркімге үйреттім” деген ұлағатты сөздер бар. Азаматтық парыз адам құқықтарын қастерлеумен тығыз байланысты. Азамат өз құқықтарын пайдаланып қана қоймай, сонымен бірге қоғам, заң және басқа тұлғалар алдындағы жауапкершілігін сезіну қажет. Азаматтық парыз азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет және халықтың шынайы билігі бар жағдайларда толық жүзеге аса алады. Дереккөздер
Дрейк бұғазы

Дрейк бұғазы — Отты Жер мен Шетленд аралдары аралығында, Тынық мұхит пен Атлант мұхитын жалғастырып жатқан Жер шарындағы ең енді бұғаз (1120 км). Ұзындығы 460 км, тереңдігі 5249 м. Теңіз дауылдары жиі болып тұрады. Оңтүстік бөлігі қыста қатады, жаз айларында ірі мұзтаулар жиі кездеседі. 1578 жылы осы бұғаз арқылы алғаш жүзіп өткен ағылшын теңіз саяхатшысы Ф.Дрейктің (1540 — 1596) есімімен аталған. Тарихы 1578 жылы ағылшын теңізшісі Фрэнсис Дрейк бұл бұғазды алғаш рет кесіп өтіп, оған “Дрейк бұғазы” деген ат берді. Ол осы аймақтың қатал желдерімен, дауылдармен және мұз тауларымен күресуге тура келді. 17-18 ғасырларда еуропалық теңізшілер бұғазды пайдаланып, Оңтүстік Американы айналудың қысқа жолдарын іздеді. 19 ғасырда кіт аулаушылар мен мөр аулаушылар бұғазды жиі кесіп өтіп, Антарктика жағалауындағы ресурстарды іздеді. 20 ғасырдың басындағы зерттеушілер бұл аймақтағы климаттың өзгеруін, мұздықтардың қозғалысын және теңіз тіршілігін зерттеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дрейк бұғазы стратегиялық маңыздылыққа ие болды. 1950-жылдардан бастап бұл аймаққа арнайы зерттеу станциялары салынып, Антарктиканың экожүйесі және климаты зерттелді. Климаты Дрейк бұғазында әлемдегі ең күшті желдер соғады. Бұл желдер Оңтүстік полюс жағынан соғып, кеме жүзуді қиындатады және климатты суық және ылғалды етеді. Антарктиканың айналымы Дрейк бұғазы арқылы өтеді, бұл суық, мұзды су ағысы аймақтың температурасын төмендетеді. Дрейк бұғазында жиі жаңбыр жауады және қар да көп жауады. Бұл жауын-шашынды бұғаздың жағалауындағы таулар жиі жауын-шашын тудыратын мұхит ағыстары қозғалысы мен ауа массаларының қақтығысы тудырады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 мм-ден асады. Жыл бойы өте суық, орташа температура 0°C (32°F) шамасында болады. Қыста температура -20°C (-4°F) -қа дейін төмендеуі мүмкін. Қатты және тұрақты желдер, орташа жылдамдығы 30-50 км/сағ. Кейде 100 км/сағ-тан асатын желдер соғады. Географиясы Ұзындығы шамамен 800 километр (500 миль). Ені ең тар жерінде 480 шақырым (300 миль) және ең кең жерінде 970 шақырым (600 миль). Орташа тереңдігі 3400 метр (11,200 фут). Антарктика айналымы Дрейк бұғазы арқылы өтіп, судың қозғалысын тудырады. Сілтемелер
Қадиша Мамырбекқызы

ХАДЫ-ВАҢ, Қадиша Мамырбекқызы (1893/1900, Қытай, Шыңжаң өлкесі, Толы ауд. — 1963, Үрімжі қ.) — қоғам қайраткері, Қытай қоғамдық қауіпсіздік әскерінің ген.-майоры. Төре руынан шыққан. Шыңжаңдағы Алтай аймағы қазақтарының билеушісі болған Әлен Жеңісханұлының әйелі. Жас кезінде мұсылманша білім алған. 1933 жылдан бастап әлеум. оқу-ағарту істеріне белсене араласты. Қоғамдық істерге белсенді араласқаны үшін 1942 ж. Шыңжаң өлкелік үкіметі оны отбасымен Үрімжіге жер аударып, күйеуімен бірге түрмеге қамады. Екі жылдан соң оны түрмеден босатып, Үрімжі аймағындағы қазақтардың арасына елді Үш аймақ төңкерісін қолдамауға үгіт-насихат жүргізуге жіберді. 1946 ж. Шыңжаң өлкелік коалиц. үкіметі құрылғанда Үрімжі қала-аймағының уәлиі (әкімі), ген.-м. дәрежесіндегі аймақтық қоғамдық қауіпсіздік әскерінің басшысы, Гоминьдан партиясының депутаты болды. 1949 ж. Гоминьдан шенеуніктерімен бірге Қытай Компартиясы жағына шықты. 1951 ж. барлық қызметтерінен босатылып, зейнетке жіберілді. Дереккөздер Сілтемелер: * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Құлантау вермикулит кен орны

Құлантау вермикулит кен орны - Түркістан облысындағы Шақпақ баба ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде. Кен орны 1964-1968 жылдары барланып, 1971 жылы қорының мөлшері анықталған. Геологиялық құрылымы Құлантау вермикулит кен орны ортаңғы-жоғарғы кембрий әктастарынан тұрады, олар солтүстік-шығысқа қарай құлдилап еңістене орналасқан. Мору қыртысының түзілуі барысында биотит гидраттану салдарынан гидробиотит пен вермикулитке алмасқан. Жатыс сипаты Вермикулитті мору қыртысы дамыған бөлікше Құлантау үстіндегі тегіс алаң түрінде шығысқа қарай еңістеу (5- 10 ° ) орналасқан. Кендік бөлікше ендік бағытта 500-600 метрге созылған, ені 400 метр. Оны қалыңдығы 3-5 метр голоцендік түзілімдер жауып жатыр. Бұрғылау ұңғымаларының деректері бойынша кен денесінің қалыңдығы 15-40 метр, орташа мәні 20 метр. Кендегі вермикулиттің мөлшері 35% (орташа мөлшері 12,6%). Қатты қыздырғанда вермикулит күмпиіп ісінеді, ісіну коэффиценті 4,8-11, көлемдік салмағы 75-200 кг/м 3 , жылу өткізгіштігі 0,04-0,06 ккал/мЧсағЧград ауқымында, толық деформацияланғыштығы 21- 25%, шартты серпімділігі 1-3%, түйірлерінің морттық көрсеткіші 2-6%. В + С1 категориясымен есептелген вермикулит қоры 168 мың тонна. Қолданысы Кенді өңдеу арқылы алынған вермикулитті сұйық шыныға, бентонит сазына, қиын балқитын сазға, портландцементке қосып, жылу өткізбейтін түрлі бұйымдар алады. Сондай-ақ, ол құрылыс материалы ретінде, ауыл шатқалында топырақтың құнарын арттыруға, т.б. мақсаттарға да пайдаланылады. Дереккөздер
Акрил қышқылы

Акрил қышқылы (CH 2 =CHCOOH) — түссіз, өткір иісті сұйық зат, Қайнау t 1410 o С, балқу t 130 o С, тығыздығы 1,049 г/см 3 . Спиртте, эфирде жақсы ериді, сумен кез келген қатынаста араласады. Өнеркәсіпте оны ацетиленнен, сондай-ақ этиленциангидриннен алады. Акрил қышқылын полимерлер өндірісінде қолданылады. Физикалық қасиеттері Акрил қышқылы суда және органикалық еріткіштерде еритін өткір иісі бар түссіз сұйықтық болып табылады. Стандартты жағдайларда оның тығыздығы 1,051 г/см3, балқу температурасы +13 °C, қайнау температурасы +141 °C.
Хисемидолла Исхақұлы Үкібаев

Үкібав Хисемидолла Исхақұлы (10.11.1937 жылы туған, Ресей, Астрахань облысы Байбек с.) — ғалым-селекционер, ауыл шаруашылығының ғылыми докторы (1990), проффессор (1992), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). Үкібаевтың ғылыми еңбектері қаракөл қойлары терілерінің әр түрлі түстерін (янтарь, платина, бронза, т.б.) жасауға және құйрықты қойлардың етті-майлы тұқымдарының тез жетілу жолдарын зерттеуге арналған. Ол 115-тен аса ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 20 авторлық куәлігі бар. КСРО Мемлекеттік сыйлығын (1992), Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығын (2005) алған. “Халықтар достығы” ордені және медальдармен марапатталған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Әкімшілік жауапкершілік

Әкімшілік жауапкершілік — азаматтар мен лауазымды адамдардың өздерінің әкімшілік құқық бұзушылық әрекеттері үшін заң алдындағы жауапкершілігінің бір түрі. Кінәлі адамдар өзі құқық бұзған уақытта және территорияда қолданылатын заңдар негізінде әкімшілік жауапкершілікке тартылады. Қазақстан Республикасында 1984 жылы 24 наурызда қабылданған (1995 жылы 1 сәуірде бірнеше рет өзгерістер мен толықтырулар енгізген) “Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі” қолданылады. Осы құжат бойынша әкімшілік жауапкершілікке құқық бұзған сәтте 16 жасқа толған азаматтар ғана тартылады. Әскери қызметшілер мен әскери жиындарға шақырылатындар, ішкі істер органдарының қызметкерлері әкімшілік құқықты бұзған ретте тәртіптік жарғылар бойынша жазаланады. Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарын — сәйкесті Парламент палатасының, жергілікті мәслихат депутаттарын — сәйкесті өкілетті органның келісімінсіз, ал Қазақстан Республикасының судьяларын Қазақстан Республика Президентінің келісімінсіз Әкімшілік жауапкершілікке тартуға болмайды. Сондай-ақ республикадағы шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарды, өзінің іс-әрекетіне есеп бере алмайтын, есі дұрыс емес адамдарды т.б. Әкімшілік жауапкершілікке тартуға қатысты мәселелер қолданыстағы әкімшілік кодексте егжей-тегжейлі көзделген. Әкімшілік құқық бұзушылық белгілеріне: # Құқыққа қарсылық # Кінәлілік # Әкімшілік жазалау # іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілігі жатады Әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін қолданылатын жазалар * ескерту жасау; * әкімшілік айыппұл салу; * әкімшілік құқық бұзушылықты жасау құралы немесе оның тікелей объектісі болған затты, өтемін төлеп алу; * әкімшілік құқық бұзушылық жасау құралы немесе оның тікелей жасау объектісі болған затты, сол сияқты әкімшілік құқық бұзушылықты жасау * салдарынан алынған мүлікті тәркілеу; * арнаулы құқықтан айыру; лицензиядан айыру, т.б.; * жеке кәсіпкердің қызметін тоқтата тұру немесе оған тыйым салу; * заңсыз салынып жатқан немесе салынған құрылысты мәжбүрлеп бұзып тастау; * әкімшілік қамауға алу; * шетел азаматын немесе азаматтығы жоқ, адамды Қазақстан Республикасының шегінен әкімшілік жолмен кетіру. Дереккөздер
Азаматтық талап

Азаматтық талап — қылмыстық процесте: азаматтың немесе заңды тұлғаның қылмыстық әрекет салдарынан шектірілген материалдық зиянды өтету үшін қылмыстық іс процесінде берген, қылмыстық іспен бірге қаралатын талап-шағымы. Қылмыстық іске қатысты азаматтық талаптың мөлшері мен дәлелдеу негіздемелері қылмыстық іс жүргізу заңдары бойынша айқындалады. Егер азаматтық талап азаматтық іс жүргізу тәртібімен қаралмаған болса, онда ол қылмыстық іс қозғалған сәттен бастап сот тергеуі басталғанға дейін ұсынылуы керек. Азаматтық талап қылмыстық істі жүргізуші тергеушіге, анықтау және сот органдарына талап шағымын жазу арқылы қойылады. Азаматтық талапкер деп тану немесе одан бас тарту туралы анықтау органы, тергеуші және судья — қаулы, ал сот — ұйғарым шығарады. Сондай-ақ, қайтыс болған адамның асырауындағылар да азаматтық талап қоюға құқылы. Азаматтардың мемл. және қоғамдық мүдделері мен құқыларының қорғалуы қажет болған жағдайда, жәбірленушінің азаматтық талабын прокурордың өзі ұсынады немесе қолдайды. Заңға сәйкес азаматтық талап бойынша жауапкершілікті айыпталушы емес, өзге адам (мысалы, кәмелетке толмаған айыпталушының заңды өкілі) көтеретін болса, онда ол кісі азаматтық жауапкер ретінде қатысады. Айыпталушы немесе оның істеген әрекеті үшін материалдық жауапкершілік арқалайтын өзге адамдардың мүліктерін тұтқындау арқылы азаматтық талапты қамтамасыз етіледі. Азаматтық талап берген кезде мемл. алым төленбейді. Үкім шығару барысында сот азаматтық талап қанағаттандырылуға жата ма, жоқ па, кімнің пайдасына және қандай мөлшерде қанағаттандырылуға тиіс деген мәселені шешуге міндетті. Істеген қылмысына байланысты адамды айыпкер деп тани отырып, сот азаматтық талап негіздерінің дәлелденуіне және мөлшеріне орай оны толықтай немесе жартылай қанағаттандыруға; ал істелген қылмыстың салдарынан ешқандай материалдық зиян шектірілмегені анықталса, оны қанағаттандырудан бас тартуға жатқызады. Ерекше жағдайларда ғана, мысалы, азаматтық талаптың мөлшерін есептеу мүмкін болмаған кезде, сот істі қарауды кейінге қалдырмай-ақ, талапкердің талабын қанағаттандырумен шектеледі, ал оның мөлшері жөніндегі мәселенің шешімін табуды азаматтық іс жүргізу тәртібі бойынша сот қарауына жатқызады. Егер азаматтық талап берілмеген болса, бірақ сот істелген қылмыстық әрекет салдарынан материалдық зиян шектірілді деп ұйғарса, онда өз еркімен немесе прокурордың ұсынысымен зиянды өтеуге қатысты мәселені шешуге құқылы. Сот ақтау үкімін шығару кезінде қылмыстық оқиға анықталмаса не сотталушының оған қатысқандығы дәлелденбесе, сотталушының іс-әрекетінде қылмыстың құрамы болмаса, азаматтық талап қанағаттандырылмайды немесе қараусыз қалдырылады. Мұндай жағдайда талапкер азаматтық іс жүргізу тәртібімен азаматтық талабын қайтадан беруге құқылы. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
Шаян (шоқжұлдыз)

Шаян — ең жарық жұлдызы 3,5-көрінерлік жылдық шамада жалтырап тұратын зодиактік шоқжұлдыз. Бұл шоқжұлдызда жай көзбен байқауға болатын М44 шашыранды жұлдыз шоғыры орналасқан. Шаян шоқжұлдызы Қазақстан аумағында жыл бойы көрінеді. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Дрен

Дрен (ағылш. draіn — құрғату) — грунт суларын жинауға, бұрып әкетуге және топырақ құрғатуға арналып жер астында жүргізілген жасанды су арналары (құбыр, ұңғыма, кәріз). Дрен қолдану мақсатына (құрғатқыштар, коллекторлар) және құрылымы мен жасалу материалдарына (қыш, ағаш, керамика, пластмасса, т.б.) қарай ажыратылады. Дрен дрендеу машиналарымен төселінеді. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Фатих Карими

ФАТИХ КАРИМ, Каримов Фатих (1870 – 1937) – татар халқының көрнекті қоғам қайраткері, публицистік 1892 – 96 жылы Орынбордағы “Мектебе мулкия-и махане” атты мұсылман мектебінде білім алған. 1902 жылы Орынбор қаласында “Каримов-Хусаинов” атты мұсылман баспаханасын ашып, түркі-мұсылман халықтары ақын-жазушыларының шығармалары мен ауыз әдебиеті үлгілерін кітап етіп шығаруды қолға алды. Бірінші орыс революциясы жылдары Ресей империясындағы түркі-мұсылман халықтарының азаттық үшін күрес жолында бірлесіп, күш біріктіре отырып әрекет етуін қолдады. Бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезіне қатысып, “Ресей мұсылмандар одағының” ОК-сіне мүше болып сайланды. Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясымен тығыз байланыста болды. 1906 – 17 жылы Орынборда шығып тұрған “Вахит” (“Уақыт”) газетінің редакторы ретінде газет беттерінде сол кездегі қазақ халқының қоғамдық-саяси және мәдени өміріне қатысты материалдар жариялап отыруға ерекше мән берді. 1917 жылы Торғай облыстық қазақ съезіне қатысып, оның делегаттарын татар халқының атынан құттықтады. 1917 – 18 жылы “Янга вахит” (“Жаңа уақыт”) газетінің редакторы, 1925 – 36 ж. КСРО халықтары Орталық баспасындағы татар бөліміне жетекшілік етті. 1937 жылы саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Хажы-гирей

ХАЖЫ-ГИРЕЙ (т. ж. б. — 1466/1480) — Қырым хандығының негізін салушы, Гирейлер әулетінің ең алғашқы билеушісі. 1420 ж. Қазан хандығын билеген Гияссадин ханның ұлы. ХАЖЫ-ГИРЕЙ көп әскермен келіп, 1433 ж. Қырымда орналасқан генуялықтарды талқандады. Бірақ 1435 ж. Ұлығ-Мұхаммед хан әскерінен жеңіліс тауып, Қырымнан кетуге мәжбүр болды. Литваға қашып барып, ондағы жергілікті билеуші Сигизмунд Кейстутовичтің қамқорлығымен Литва қ-ның әміршісі атанды. 1443 ж. (кейбір деректерде 1449 ж.) Литваның ұлы князі Казимир ҚV пен өз жақтастарының қолдауымен Қырымды қайтадан жаулап алып, хан тағына отырды. Сыртқы саясат мәселелерінде Литвамен достық қатынаста болуды жақтады. 1454 ж. түріктермен одақтасып, генуялықтарға қарсы соғысты. Бұл жағдай Қырым хандығын Осман сұлтандығына тәуелді етті. ХАЖЫ-ГИРЕЙдің 1465 ж. Үлкен Ордаға жорық жасауы оныңМәскеуге шабуылын кейінге қалдыруға мәжбүр етті. Қшкі саясатқа ол тәуелсіз билеуші ретінде Қы-рымда өз атынан теңге соқтыруды қолға алды. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Азаматтық талапкер

Азаматтық талапкер (қылмыстық құқықта) — қылмыстық әрекеттің салдарынан материалдық зардап шеккен, оның орнын толтыру жөніндегі талап қойған жеке азамат немесе заңды тұлға. Азаматтық талапкер ретінде танылған тұлға процестің қатысушысы болып саналады және алдын-ала тергеу аяқталған сәттен бастап іс материалдарымен танысу, алдын-ала және сот тергеулерінің барысында дәлелдемелер келтіріп, қузаухат жазу, тергеушіге, прокурорға, судьяға, сарапшыларға және процестің өзге қатысушыларына қарсылық білдіру, тергеушінің, прокурордың, соттың әрекеттеріне шағым түсіру, сот мәжілісіне қатысу және сотта сөйлеу, соттың үкімі мен ұйғарымдарының азаматтық талапқа тиесілі бөліктеріне наразылық білдіру, т.б. құқыларға ие. Осы құқыларды азаматтық талапкердің өзі тікелей немесе заңды өкілі арқылы жүзеге асыра алады. Егер де азаматтық талапкер жеке азамат болса, онда ол жәбірленушінің де процессуалдық құқыларын пайдалана алады. Соттың талап етуі бойынша азаматтық талапкер берген талабына сәйкес өзінде бар тиісті құжаттарды тапсыруға міндетті. Дереккөздер
Ұрық қабықшасы

Ұрық қабықшасы, кейбір омыртқасыздарда, шеміршекті балықтарда және барлық жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар мен адамда ұрықтың тіршілік етуін және түрлі зақымдардан сақталуын қамтамасыз етеді. Ұрық қабықшасының жұмыртқа қабықшаларынан айырмашылығы, олар жұмыртқа клеткасының жетілу барысында емес, ұрықтың дамып жетілуі кезінде ұрық клеткаларынан түзіледі. Ұрық қабықшасына қағанақ, бүрлі қабықша (хорион) және зәр қабықшасы (аллантоис) жатады. Қағанақ ұрықтан тыс эктодерманың және бүйір тақташаларындағы сыртқы жапырақшаның бүйірлік қатпарларынан немесе ұрық клеткаларының аралығындағы қуыстың қалыптасуынан пайда болады. Қағанақ қабықшасы қатпарларының сыртқы қабырғасы бүрлі қабықшаны құрайды. Зәр қабықшасының бастамасы ұрықтың ішек түтігінің артқы бөлігіндегі өсіндісі ретінде қалыптасады. Бауырымен жорғалаушыларда және құстарда зәр қабықшасының пішіні қапшыққа ұқсас болады, ол қарқынды түрде үлкейіп, қағанақ пен сарыауыз қапшығын сыртынан жауып тұрады. Қан тамырларға өте бай болғандықтан зәр қабықшасы ұрықтың тыныс алу мүшесі болып табылады. Зәр қабықшасының ішкі қуысына ұрықтың зат алмасу өнімдері (негізінен несеп) жиналады. Адам мен сүтқоректілердің зәр қабықшасы аса үлкен болмайды және оның мезенхимасында ұрықты бала жолдасымен байланыстырып тұратын кіндік тамыры түзіледі. Ұрық дамуының соңғы кезеңдерінде зәр қабықшасының ұрық ішіндегі бөлігінен қуық (сүтқоректілер мен адамда) немесе клоака (бауырымен жорғалаушылар мен құстарда) қалыптасады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Құлбарақ Табылдыұлы

Құлбарақ Табылдыұлы (1777, Маңғыстау өңірі, Бозащы – 1832) — Байұлы тайпасы Беріш руынан шыққан халық батыры. Хиуа хандарының озбырлығына қарсы күрескен. Матай ақын: «Батыр болып туыпты, Табылдыдан Құлбарақ, Алты сан Алаш жиылып, Кем деген жоқ бір қазақ» деп жырлаған. Құлбарақ ұрыс кезінде қаза тапқан. Тарихы Аталары беріш Есболай батыр Маңғыстауға алғаш келіп қоныстанушылардың бірі. Жергілікті түрікмендермен анда болысып, қыз алысып, бейбіт қарым-қатынасты қалыптастырған. Құлбарақ Адайдың атақты Сүйінқара батырының жиені. Құлбарақ батырдың ерлігі негізінен Хиуа хандығының аламан-қарақшыларынан ел қорғау ұрыстарында танылған. 1832 жылы қысында Хиуа ханы Аллақұл Маңғыстауға 3 мың қол аттандырады. Құлбарақ аз қолмен күші басым жаумен Тиген жерінде ерлікпен ұрысып қаза тапқан. Аңызда қарақшы қол Құлбарақтың басын Сүйінғара батырдікі деп есептеп кесіп алып, хан алдына апарады. Сол жерде бұрыннан оны білетін, батырлығын бағалайтын хан басты құрметпен жерлеуге әмір етеді. Хиуаға жақын Махмұд палуан күмбезіне таяу жерленген Құлбарақтың басы содан бері елдің аузында «Бас әулие» делініп, зиярат ететін киелі орын саналады. Батырдың Тигенге жақын төбе басындағы зираты да әулие жер болып есептеледі. Бертінде басына сәнді күмбез, түнеухана салынды. Дереккөздер
Әкімшілік зайиет

Әкімшілік зайиет, әкімшілік юрисдикция — мемлекеттік басқару органдары мен лауазымды адамдардың нақты әкімшілік құқық бұзушылық іс-әрекеттерді қарап, шешімін табуға және арнаулы тәртіпке сәйкес заң алдындағы жауапкершілік шараларын қолдануға қатысты заң актілерімен белгіленген қызметі. Бұл: 1) әкімшілік құқық бұзушылық жөнінде; 2) азаматтардың шағымдары, өтініштері бойынша; 3) жаңалық ашу, өнертабыс жөнінде; 4) әкімшілік қадағалау, еріксіз емдеу т.б. бұлтартпау шараларын қолдану жөнінде іс жүргізу қызметтеріне бөлінеді. Әкімшілік зайиет әкімшілік. құқық бұзушылық жөнінде іс жүргізудің сатыларымен — іс қозғау, істі қарау және қаулы шығару, шығарылған қаулыға шағымдану (қарсылық білдіру), қаулыны орындау арқылы жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының арнаулы заңдарында мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың әкімшілік құқық бұзушылық жөніндегі істерді қарау және жаза шараларын белгілеу құзіреті, іс жүргізу мерзімдері, қатысушылардың құқылары мен міндеттері, т.б. белгіленген.
Үш жақты комиссия

Үш жақты комиссия, “Трилатераль” (Trіlateral) — халықаралық бейресми қоғамдық Бильдерберг клубының белсенділері 1973 ж. құрылған. Комиссияны Халықаралық қатынастар жөніндегі кеңес пен Бильдерберг клубының құрамына кіретін америкалықтар басқарды. Нью-Йоркте орналасқан Еуропада және Жапонияда тағы да екі штаб-пәтері бар. Үш жақты комиссия атауы іргелі геосаяси мақсатқа негізделген. Ол атлантизм мен АҚШ-тың қамқорлығымен Еуропа және Тынық мұхиты кеңістігін біріктіруге, олардың техник. дамуы мен нарықтық экономикасына жетекшілік етуге тиіс болды. Комиссияның құрылуына Батыстағы жетекші елдер мен Жапонияның өрге басқан экономиқалық қуаты арасындағы бәсекенің күшейе түсуі себеп болды. Үш жақты комиссия қызметінің басты бағыты — ресурстарды ғаламдық тұрғыда жоспарлау және ұзақ мерзімге қайта бөлу. Үш жақты комиссия мүшелері жасырын жағдайда қабылданған шешімдер Батыстың барлық елдерінің саясаткерлері үшін өзінше бір заңға айналып отыр. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том