kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Уәлі Итенұлы

Уәлі Итенұлы (1798, қазіргі Қызылорда облысы, Құмкөл өңірі - 1881, Қорқытата қорымы) - би. Ресей патшасының қазақ жерін отарлау саясатына сай туған жерінен ығыстырылған қазақ ауылдарымен бірге әкесі Итен де балаларын алып, қазіргі Ақтөбе, Қостанай облыстарының жеріне көшкен. Қазір де Қостанай өңірінде «Құлтының қара моласы» деп аталып кеткен жер бар. Ағасы Құлты қайтыс болғаннан кейін Уәлі өзіне қарасты ағайындарымен Сыр бойына қоныс аударып, осы күндері Жайлау, Байзақ, Сүйінқара, Шоңмұрын, Жапырақты, Шақпақты аталатын тоғайларға орналасқан. Уәлі алтын руынан шыққан Тобжан, Әлібай сияқты халыққа қадірменді кісілермен бірігіп, елдің тұтастығын, татулығын сақтауда белсенді қызмет атқарды. Уәлі Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт- азаттық қозғалысын қызу қолдады. Оның өткір де батыл сөздері халық арасында кең тараған. Қарақұмда мал жайылымын игеру мақсатында құдық қаздырып, ол бүгінде «Уәлі құдығы» аталып кеткен. Ақын Асқар Тоқмағамбетов Уәліні жырға қосқан. 1996 жылы ұрпақтары «Уәлі құдығы» басына ескерткіш-белгі орнатты. Дереккөздер
Скийфинг

Скийфинг, мотоспорт пен шаңғы сүйретілетін спорт үйлестірілетін жарыс түрі. Оның негізінде бұғылармен шаңғышылар жарысы жатыр. Спортшылар бұғылардың орнына мотоциклдерді пайдаланды, сөйтіп қазіргі скийфинг пайда болды. Шаңғышылар бұған бірнеше рет шапшаңдық қоспаққа тырысты. Су спортының шеберлері ұшаққа байланған шаңғымен сырғанады. XX ғасырдың 30-шы жылдарда шабандоздар Мәскеу өзенінің мұзымен мотоциклге жиналған шаңғышыларды сүйреді. Скийфингте слалом шаңғышылары, кубатурасы 125-тен 350 см-ге дейінгі мотоциклдер пайдаланылды. Сүйреу үшін ұзындығы 6 метрлік жіп-сымды жалғастырады. Жарыс жолының ұзындығы км-ге жақын. Қатынасушылар оны үш жарыста 4-5 реттен өтуі тиіс. Дереккөздер
Унковский елшілігі

Унковский елшілігі- Ресей өкіметінің 1722 жылы Жоңғар хандығына жіберген елшілігі. Орыс артиллериясының капитаны И.Унковский басқарған бұл елшілікке жоңғар билеушісінен Ресей бодандығына мойынсұнатындығы жөнінде ант қабылдау және Жоңғар хандығы жерін картаға түсіру міндеті жүктелді. Елшілік 1722 жылы 26 қарашада Севан Рабдан қабылдауында болып, оған Ресей патшасы жіберген сыйлықтарды табыс етті. Севан Рабдан Ресей бодандығын қабылдау Цин әскерлерінің Шығыс Түркістанға басып кіруіне тосқауыл қояды деп санады. Бірақ бодандық мәселесін шешу үшін ол жоңғар ақсүйектерімен 6 айдан астам уақыт бойы кеңес жүргізді. Севан Рабданның ұлы Шоно-Лоузан мен лама шіркеуінің ақсүйектері Ресей бодандығын қабылдауды жақтады. Ал әскери жасақтардың басшылары Ресей бодандығын қабылдауға мүлде қарсы шықты. Осыған орай Севан Рабдан Унковский елшілігіне Ресей бодандығын қабылдауға ант беруден бас тартты. 1723 жылы қазанда ештеңе шеше алмаған елшілік Ресейге қайтты. Елшілік барысында капитан Унковский күнделік журнал жүргізді. Онда сол дәуірдегі Орталық Азиядағы саяси жағдай, соның ішінде жоңғар-қазақ қарым-қатынасы жөнінде көптеген деректер қамтылған. Дереккөздер
Фристайл

Фристайл, соңғы жылдары көптеген елдерде кең тараған қысқы Олимпиядалық ойындарының бірі, Азия ойындарының бағдарламасына енген қысқы спорт түрлерінің бірі. Қарлы беткейінен құлдилап түсу кезінде әртүрлі бағдарламаларды орындайтын Фристайл: * 1) балет, * 2) акробатикалық секірістер, * 3) могул болып үшке бөлінеді. Балет: түрлі айналыстар мен секірістерден, жүру, акробатикалық, хореографиялық бөліктерден құралатын, спортшының өзі қалап алған музыканың сүйемелдеуімен орындалатын бұл эстетикалық мәні зор көріністердің бірі. Балет орындалатын беткей қарлы, кедір-бұдырсыз, тегіс болуга тиісті. Музыка сөредегі төреші рұқсат бергеннен кейін басталады. Есептелген баллдық 50%-ы композиция мен мәнер үшін есептеледі. Балет жаттығулары орындалатын аумақтың ені құлдилау беткейінің енінен аз болады. Дереккөздер
Фальстарт

Фальстарт "фоле" деген ағылшын сөзінен шыққан. Толығынан - жалған, бұрыс, қате, жаңылыс деген мағынаны білдіреді. Фальстарт жасағанда спортшы бәсекені басқа қарсыластарынан бұрын бастап бұл үшін ескерту алады. Екі рет ескерту алған спортшы үшіншіде жарыстан шығарылады. Фальстарт көбінесе спортшының қатты қобалжуынан туатын жағдай, кейде қарсыластарын қалыпты жағдайдан шығару үшін де әдейі жасалады. Дереккөздер en:False start#Athletics (track and field)
Сергей Кириллович Уфимцев

Сергей Кириллович Уфимцев (1921, Ресей, Алтай Республикасы Усть-Кан ауданы Черный Ануй селосы - 14.4.1944, Днестр өзенінің бойында) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, 387-сапер батальонының бөлім командирі. Орыс. Алматыда құрылыс істеріне қатысты. 1941 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1943 жылдың басында майдандық өмірі басталды. 213-атқыштар дивизиясы кескілескен ұрыстар жүргізе отырып, Днепрге жақындай түсті. Уфимцевке қарсы беттегі жағалауды барлауға бұйрық берілді. Саперлер жағалауды минадан шапшаң әрі іскерлікпен тазартып, Кеңес әскерлерінің Днепрге шығуын ойдағыдай қамтамасыз етті. Жаяу әскер мен жауынгерлік техниканы өткелден толассыз өткізудің арқасында дивизияның Днепрдің оң жағалауындағы плацдармды басып алуына мүмкіндік жасалды. Сапер Уфимцевтің Днепрдің оң жағалауындағы ерліктері үшін оған КСРО Жоғарығы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (26.10.1943). Сондай- ақ Уфимцев «Қызыл Жүлдыз» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мирослав Тырш

Мирослав Тырш (1832-1884), филология ғылымдарының докторы жазушы және әдебиет сыншысы Париждің бейнелу өнері университетінің профессоры. 1861 ж. "Қыран" гимнастикалық қоғамын ұйымдастырған жене оның бірінші басқарушысы болған. Тырш "гимнастиканың негіздері" кітабында жарияланған. "Қырандардың" шығармашылық ережесін жазған (1872 ж). Чехтардың гимнастикалық терминологиясын жасаған, 1871 ж. бастап "Қыран" журналын шығарған. Гимнастиканың эстетикалық тербиелік мәні" шығармасын жазған. Дереккөздер
Ат бекіту

Ат бекіту - мініс атын күндіз немесе түнде отқа қойғанда, алысқа ұзап кетпеу үшін және ұры-қарыдан сақтануға байланысты аттың қозғалысын шектейтін тәсілдердің атауы. Осыған байланысты арнайы құралдар пайдаланылады. Олар арнайы қайыстан, мықты арқаннан соңдай-ақ, темір шынжырдан жасалады. Дереккөздер
Борис Петрович Ущев

Ущев Борис Петрович (31.3. 1915, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы - 13.3.1996, Ресей, Санкт-Петербург қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан-лейтенант 1-гвардиялық дивизиясы торпедалық катерлер отрядының командирі. Орыс. Орта мектептен кейін 1939 жылы Жоғары әскер-теңіз флоты училищесін бітіріп, 1939-40 жылы Кеңес-фин соғысына қатысты. Ущевтің қол астындағы торпеда катерлері неміс басқыншыларының үрейін алды. Балтық флотының маңызды жауынгерлік операцияларында Ущев басқарған торпеда катерлері звеносы отряды соғыстың аяғына дейін белсенділік танытты. 1941 жылы 28-29 тамызда Кеңес флоты Таллиннен Кронштадтқа бұзып өткен кезінде Ущевтің звеносы «Максим Горький» крейсерін күзетуді сенімді атқарды. 27 қыркүйекте Сарем аралының My шығанағында Ущевтің торпеда катерлері «Кельн» крейсерін және жаудың үш эсминецін суға батырып жіберді. Соғыстың аяқ шенінде капитан Ущев басқарған торпедалық катерлер дивизионы Данциг портына басып кірді. Кеңестік торпеда катерлері осы порттан үздіксіз әрекет жасап, жаудың ең соңғы қатынас жолын істен шығарды. Шығыс Пруссияда жаудың екі ірі транспорты мен екі десант баржасын ержүрек капитан суға батырып жіберді. Осы көрсеткен ерліктері үшін Ущевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (22.8.1944). 3-рет Қызыл Ту, 1-дәрежелі 3-рет Отан соғысы, «Қызыл Жүлдыз» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Альберт Михайлович Чеусов

Альберт Михайлович Чеусов (1931). СШ-І. (1973 ), нұсқаушы. 1969-77 жылдары республикалық мамандандыру комитет терағасы, 1977- 1981 ж. аралығында ҚазКСР туристік бірлестігінің терағасы. Алматы облысы спорт туристік федерациясы Құрмет кітабына есімі жазылған. Тянь- Шань, Памир, Кавказ, Забайкалье өңірлеріндегі таулы, шаңғы жене велосипед туристік жорыкқтарына басшылық жасаған. Дереккөздер
Халықаралық туризм күні

Халықаралық туризм күні — дүниежүзілік туристер ұйымының бас ассамблеясының 3-ші мәжілісінде, 1979 ж. Манилада қаралып бекітілген. 1980 ж. 27 қыркүйегінен бастап жыл сайын аталып өтілуде. Туризмнің мәдениет саласын дамытудағы үлкен жетістігіне, әлем халықтар арасындағы достықты нығайтуға бағытталған жұмыстарды насихаттау мақсатында аталып өтуде. Дереккөздер
Ұйымдастырылған туризм

Ұйымдастырылған туризм, туристік мекемелер ұйымдастырған туристік саяхаттар, жорықтар, пойыз жене автобуспен жүріп саяхаттарға қатысу. Бұл белгілі маршрут көлеміндегі кептеген күндерге созылған, белгілі бір маршрут бойынша арнаулы жерлерге тоқтап демалуға арналган. Саяхат туристік жолдамалар негізінде ұйымдастырылады. Ұйымдастырылған туристік саяхат жорықтар, байқаулар, жарыстар және оқулық мақсатындағы шараларға жатады. Дереккөздер
Туристік эмблема

Туристік эмблема (гр. emblema - қосымша, рельефті әшекей ұғымында), туристік немесе оның кейбір жеке түрлерін сипаттауға арналған нышандар көбінесе қағаз бетіне елде қағаз матаға бейнеленіп салынады. Туристік эмблема белгілері туристік жарыстар мен байқаулардың жеңімпаздарына беріледі; қызмет бабына орай клуб, ұйым мүшелеріне берілетін арнайы белгілер, әдетте киімнің жеңіне тігіледі. Оның сувенирлік түрлері иегердің саяхатқа қатысқанын, кептеген қалалар мен туристік базаларда болғанын, еске салады. Дереккөздер
Туристер базасы

Туристер базасы, туристерге, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсетуге, тамақ ішулеріне, оларды орналастыруға арналған құрылыс кешені. Алғашқы туристік база Алматы маңындағы Күйгенсай ("Горельник") Шатқалында 1936 ж. ашылған болатын. 01. 06. 2009 ж. республикада 9 туристік базасы болды. Солардың ішінде Қарағандыда "Қарқаралы", Павлодарда "Баянауыл", Көкшетауда "Алтын қарағайлы орман", Алматы облысы "Алматау", Батыс Қазақстан облысы "Орал", Түркістан облысы "Оңтүстік", Шығыс Қазақстан облысы "Алтай шығанағы", Қостанай облысы "Орманды", Апматы қаласы Алматы туристік базасы демалушыларды қабылдады. Барлық туристік базасында жылына 68 мыңға жақын туристік демалып жорықтарға қатысты. Барлық туристік базасында 677 - жаяу жүруге арналған туристік маршруттар 600 - сулы, 830 - велосипедшілер 680 шақырымдық қайықпен туристік саяхаттарға қатысты. Дереккөздер
Туристік жарыстар

Туристік жарыстар, осындай жарыс түрлеріне белгілі бір маршрут бойымен табиғи және қолды қойылған, туристік құралдарды пайдаланып сол кедергілерден өту. Арнаулы тәсілдік және әдістік тапсырыстарды орындау. Туристік жарыстардың мақсаты - туристердің шеберлігін кетеру. Жарысқа қатысатын туристерді әдістік дайындық деңгейлері және төрешілердің мамандық шеберлігі жарыс дәрежесіне сай болуы қажет. Жарыстардың көлемі арақашықтық белгілі бір қиындықтардың санына, трассаның ұзындығына, биіктіктің деңгейіне, жол бойы кездесетін қиындықтарына қатысты болады. Қиындықтардың көлемі 4 топқа бөлінеді: қарапайым 1-ші, 4-ші, күрделіліктердің арасында. Дереккөздер
Ақуыз (термин)

Ақуыз - малдың төлдегеннен кейінгі қою, құнары жоғары алғашқы сүті. Төлдегеннен кейінгі алғашқысы «қарауызды» төліне емізіп оттықтырып алады. Онан кейін бірнеше күн қатарынан сауған кездегі қою, майлы құнарлы сүтті қазақ ақуыз деп атаған. Қалыптасқан дағды бойынша барлық көрші-қолаң, ағайын-туысқа ақуыздан түгел дәм татыратын дәстүр бар. Мұндайда уызға қоса көтенішек қосып асады және ол ғұрыпты көтенасар деп атайды. Оның мәні малдың сүті көп болып, желіні ерте суалмасын, ақ мол болып, молшылыққа кенелсін деген өсіп-өну, өркендеу идеясымен байланысты. Дереккөздер
Туристік жорық

Туристік жорық, туристік жорықтар көбінесе ауылды жерлермен немесе тұрғылықты халқы сирек аймақтарда белгілі бір мақсатпен жаяу жүріп саяхат шегу: танып-білу, сауықтыру, спорт, оқулық және жаттықтырушылық мақсатында туристік жорықтар ұзақтық мерзіміне қатысты (1-2 күндік немесе кеп күндік), жүру әдістері туристік түрлеріне, бағытына, мысалы, жаяу немесе шаңғымен жүру, таулы өңірге саяхат, сумен, велосипедпен , автомашинамен жүруге арналған саяхаттар, спелеожорықтар, сонымен қатар белгілі қиындық дәрежелері бойынша саяхат жасау. Туристік жорықтың басқапардан айырмашылығы - табиғи кедергілерден міндетті түрде өту сипатына қатысты. ҚР-сы аумағында туристік жорықтарын ұйымдастырудың ережесі. ҚР-ның туристік және спорт миннистрлігінің 29.07.93 ж. N 6-2 бұйрығына сейкес бекітілген. Қазақстан аумағында спорттық және көпшілікке арналған жорықтар мен экспедицияларды ұйымдастырудың тәртібі бар. Дереккөздер
Туризм шебері

Туризм шебері, деген атақ турист нормативтері мен ережелерін орындаған адамдарға беріледі (1949 ж). Республикада осындай атаққа алғашқы кезекте В.Хомулло, И.Ларионовқа (1957), В.Зиминге (1958), Ю.Ереминге, Ю.Накатковқа (1962) берілді. 60 жылдың басында құрылған туристік-экскурциялық басқарманың туризмге арналған орталығының кеңесі басында құрылды, туристік спорт жетістіктерінің мамандандыруға қатысты жағдайларды бекітті. Дереккөздер
Туристік маршрут

Туристік маршрут (немістің marschrute деген сез мағынасында), туристер жүріп өтетін бағытты күні бұрын жоспарлау арқылы тарихи орындар мен мәдениет ошақтарын аралап танысуға бағытталған сонымен қоса табиғат ескерткіштерімен танысуға байланысты жол. Бағыт қозғалыстарына қарай- тіке бағыттағы, радиалды және шеңберлі бағыттағы жүрудің әдіс амалдарын (жаяу, шаңғымен жүру, су және с.с) қолданып, өту, автобуста отырып, темір жолдармен және т.б. да көлік түрлерімен жүру. Сонымен бірге қай уақытта, жылдың қай мезгілінде, қанша рет осы жерлермен жүріп өтудің түр сипаттарын, топтасып немесе жекешеленіп етуге болатындығын белгілейді. Туристік маршрут жоспарлы түрде (туристік ұйымдардың жолдамаларымен) және ез беттерімен саяхат жасауға болатындығын анықтайды. Дереккөздер
Туристер клубы

Туристер клубы, аудан, қала, облыс көлеміндегі туристерді біріктіретін қоғамдық ұйым, сонымен қатар туристік жұмыстардың әдістемелік тәсілдерін ұйымдастыру орталығы. Туристер клубының негізгі мақсаты туризмнің қай түрі болмасын, оның көпшілік бағытындағы жұмыстарын түсіндіріп, насихаттау. Туристер клубы негізінен өз бетімен жорық ұйымдастырушы адамдарды біріктіріп, түрлі саяхаттарға қатысады. Олардың негізгі мақсаты: * өндіріс орындарында дене шынықтыру ұжымдарының туристік секцияларын ұйымдастыру, * туристерге нақтылы көмек керсету, * оқу орындары мен басқа да мекемелерде демалысты ұйымдастыру. Сонымен қатар жақын және алыс жерлерге туристік саяхаттар, экскурцияларды ұйымдастырып әртүрлі байқаулар мен жарыстарға қатысу, көрмелер ұйымдастырып, лекциялар оқу. Туристік саяхатқа қатысқандармен кездесу ұйымдастыру. Қоғамдық турист мамандарын дайындап, мамандандыру дережелерін көтеру; туристерді өлкелік және қоғамдық пайдалы жұмыстарды зерттеу жұмыстарына ұйымдастыру, табиғат пен медени ескерткіштерді сақтауға атсалысу, туристік ең жақсы тәжірибелерді жинақтауға және өмір жүзінде іске асыруға көмектесу; мектеп пен балалар мекемелеріне, әсіресе балалар туризмін дамыту бағытында аталған мекемелерге көмек көрсету; сонымен бірге кесіпорындар мен жергілікті жерлерде туристік сауықтандыру лагерлерін ұйымдастыру. Жоғары мекеменің тапсырысымен туристік клубтарға туристерді саяхат шегуге дайындауларына мүмкіндік беріледі. Сонымен қоса осы саяхаттарға рұқсат алып беруге көмектеседі. Туристер клубының арнаулы жұмыс орны, туристік жабдықтар мен құралдарды беруге арналган қоры болады. Осымен қоса арнайы кітапханасында туристік саяхаттарға арналған карталар және басқа да оқу құралдары болады. Радио және теледидар арқылы және баспасез бетінде туристік жорықтар мен саяхаттарға арналған түрлі насихаттау жұмысын ұйымдастырады. Дереккөздер
Туристің күнделігі

Туристің күнделігі, саяхат жұмыстарының есебіне арналған (ауызша немесе жазбаша) күнделікті жүріп өткен жолдардағы (жер жағдайлары, табиғи кедергілер немесе әртүрлі белгілерге қатысты) экскурциялық нышандар жол-жөнекей кепшілікке тиімді жұмыстарға қатысты, жергілікті адамдармен кездесулер және туристік саяхатқа арналған жолбазалар жазылады. Туристік күнделікте қозғалыс және жылдамдықтары туралы нақтылы деректер, сонымен қоса демалатын жерге қай уақытта тоқтағандығы және сол жерден қашан кетіп одан ері қарай туристік саяхатты жалғастырғандары туралы және саяхат жол бойындағы күрделі жолдар көрсетіледі. Егерде туристік топ ғылыми мекеменің тапсырысы бойынша бақылау жұмыстарын жүргізетін болса, сол істің нәтижелері тіркеледі. Дереккөздер
Тоңу

Тоңу — денеміздің тоңып, салқындауы кебінесе суықта ұзақ уақыт болғанымызда, дымқылды жерде көп уақыт тұрып қалғанымызда және қолайсыз ауа райы жағдайында сезіледі. Тоңу ағзаның әлсіреуіне, сууына, қажу, болдыру, шаршау, бір орыннан қимылдап жүрмей ұзақ уақыт түрып қалған жағдайда, әсіресе ашаршылыққа тап бол- ғанында көбірек кездеседі. Дененің тоңазытып әлсіреуі үсуге әкеп соқтырады. Дене тоңазығанында салқындық сезілмей, температурасы төмендей бастайды; қозғалыс қимылдары нашарлайды, сезімталдығы төмендеп әлсіздік, солғындық белгілері пайда болады. Босаңдылығы байқалып, үнемі ұйқысы қанбаған адамдай әлсіреп, үсік пайда болып, есінен танылуы мүмкін. Дереккөздер
Тау шаңғысы туризмi

Тау шаңғысы туризмi, туризмнің - қарлы өңірде немесе арнайы дайындалган трассадан тау шаңғысымен сырғанап, көбінесе таулы өңірде саяхат ұйымдастыру. Осындай жорықтарға қатысу үшін туристердің арнаулы дайындықтарының болуы қажетті жағдай. Олар таудан және т.б. құламалы жерлерден тау шаңғысымен биіктен төмен қарай сырғанап өтеді. Дереккөздер
Сукук

Су́кук (, сөзі " صك Сакк" – "заңды құжат, акт, квитанция") — Шариғатпен бекітілген заңды құжат, исламдық облигациялардың эквиваленті. Әлемде 2007 жылы сукук қаржысының әлемдік көлемі 31 млрд АҚШ доллары көлеміне жетті.. Татарстан республикасы сукук бекітуге шешім қабылдады . Сілттемелер * [http://www.rb.ru/inform/126187.html Сукук деген не?] * [http://www.mrwolf.ru/Ikonomika/Pro4ee/8627 Қаржы мекемелерінің жұмыс істеу негіздері]
Лев Борисович Стесин

Лев Борисович Стесин (08. 12.1943 Алматы) республикалық мамандандыру комитетінің мүшесі (1977- 2001). К- спорт туристік бірлестігі терағасының орынбасары (1981- 2001 ж). Қазақстан спорт туристік бірлестігі комитетінің терағасы (1977- 2001). Ангрен өзенінде (Өзбекстан) 1983 ж. өткізілген су туристік арналған бүкілодақтық жарыстың қола жүлдегері. Республикалық жарыстардың жеңімпазы (1969, 1974-75, 1977). Шарын өзеніндегі ең жоғаргы қиындық кат-гы су жорығын басшылық еткен және алғашқы кезекте өткен (1969, 1974), Қараоба (1973), үлкен Кемин (1974), Шатқал (1977), Тентек (1991) өзендері арқылы алғаш рет ұйымдастырылған жорықтарды басқарған. Катамаран және қауіпсіздік кеудешесін (жилет) жоспарларының авторы. Дереккөздер
Виталий Гаврилович Скрипченко

Виталий Гаврилович Скрипченко (1933 СШ-і Алматы облысы спорт және туристік бірлестігі, велотуристік комиссиясының терағасы, тау туристік және велотурнирінің нұсқаушысы, велотурнирінің әдістемелік нұсқаушысы, туристік әндердің авторы. XX ғ. 70-80 ж.ж. велотуристік нұсқаушыларын дайындауға арналган республикалық семинарларды басқарған. Дереккөздер
Олег Геннадьевич Симонович

Олег Геннадьевич Симонович (1947 Алматы) СШ-і аға нұсқаушы, төреші. Апматы облысы спорт туристік бірлестігінің қоғамдық мамандар бойынша туристік комиссиясының төрағасы, "Эдельвейс", "Есік келі" (1963-67, 1971-73), туристік базаларының аға нұсқаушысы, Қазақ туристік кеңесінің құтқарушылар қызметінің бастығы (1973-86), Алматы қалалық туристік кпубының директоры (1986-88 ж) қызметін атқарған. 2004 ж. "Алматау" туристік базасының директоры. Дереккөздер
Серуендер

Серуендер, балалар мен жасөспірімдер, сонымен қатар теменгі және орта мектеп жасындағылар туристік саяхаттарға қатысқан уақыттары ұйымдастырылады. Осындай серуендер олардың денсаулығын сауықтыру, түсініктерін жақсарту және тәрбиелік мақсатында өткізіледі. 1-3 сынып балаларға арналған туристік серуендерінің узақтығы 1-1,5 сағ. аспауы керек, 4-5 сынып оқушылары үшін 3 сағ. дейінгі көлемде. Серуендеуге шығар алдында оған қатысушыларға арнайы тапсырыс беріледі: демалатын жерлерді жайғастыру, табиғат көріністеріне кеңіл аудару, жайғасқан жерлерін анықтау. Дереккөздер
Салт атпен саяхат жасау

Салт атпен саяхат жасау, адамдардың денсаулығына өте пайдалы. Теледидарлардан тумысынан аяғын басып жүрмеген, бір орыннан тұра алмай қалған балаларды атқа жайдақ отырғызып жүргізу арқылы сол балалардың денсаулығын жақсартуға көп ықпал беретінін көрсетеді. Әсіресе біздің қазақ халқы жылқының қасиетті жануар екендігін жақсы біледі. Атпен салт жүрудің жаяу жүрумен салыстырғанда шапшаң, сағатына 4,5-5 шақырым жолды жүріп өтуге болады. Атты саяхат кезінде бір сәт жаяу жүріп демалуына да мүмкіндік беріледі. Атты туристік саяхаттар команда алғашқы кезекте ШҚО-да қолға алынды. Алматы облысы Шілік өзені бойымен Көлсай көліне дейін атты саяхаттарға көптеген туристер қатысты.1999 жылдың тамыз айында Баянкөл, Алатау аймағында атты саяхатқа арналған арнаулы маршруттар ашылды. Дереккөздер
Николай Францевич Рекубратский

Николай Францевич Рекубратский (1947-1995 Теміртау қаласы), CШ-i, (1980). 1970-80 ж.ж. Магнит" туристер клубын басқарған. Жоғары категория жорықтарды, соның ішінде 4-ші категория қиындықтағы жорықтарды басқарған. (1973-74, 1985), 5-ші категория қиындықтағы (1976-79. тау туризмі бойынша Бүкілодақтық жарыстың жеңімпазы (1978), ең жақсы республикалық жарыстардың жүлдегері (1979 ж. Орталық Тянь- Шань). Күміс жүлдегер (1976 ж. Кавказ), қола жүлдегер (1974) Орталық Тянь-Шань. Дереккөздер
Анатолий Константинович Резников

Анатолий Константинович Резников (13.04.1937 ж). Қазақстан велотуристік CШ-i. (1976 ж) Республикалық спорт және туристік федерация комитет велотуристік бойынша XX ғ-дың 70-90 ж.ж. төрағасы. Мамандандыру комитетінің орынбасары. Ең жақсы туристік саяхаттарға арналған республикалық жарыстардың жеңімпазы (1973- 74, 1978). Бүкілодақтық жарыстың қола жүлдегері (1977 Кавказ). ҰОС-ына қатысқан. Дивизия ұрыс жүргізген жерлерге туристік экспедициясын (1975-85) ұйымдастыруға басшылық еткен. Туристік кептеген түрлері бойынша - тау, жаяу журу, вело жорықтарын басқарған. Дереккөздер
Георгий Михайлович Порошин

Георгий Михайлович Порошин (1942, Теміртау қаласы), СШ-і (1975), (1975 ж.жоғары қиындықтағы жорықтарды соның ішінде 4-ші категория жорықты басқарған, 5-ші қиындық категория (1971- 72, 1974-75). ең жақсы туристік сапарға арналған республикалық жарыстардың жеңімпазы (Памир, 1970, 1974-75). Бүкілодақтық жарыстарда 4-ші орынға ие болған (1975 Орталық Памир). Дереккөздер
Полиспаст

Полиспаст (гректің polys- pastos - көп жіптермен тартылған деген ұғымды білдіреді), көптеген блоктан немесе арқаннан құралып, жүктерді және адамдарды көтеруге арналған жүйе. Туристік тәжірибеде полиспаст үшін блок ретінде көбінесе карабиндер пайдаланылады, кейбір жағдайларда карабиндер блоктары немесе жеңіл ерітпе қоспасынан жасалған кіші көлемді арнайы блоктар қолданылады. Дереккөздер
Аркадий Георгиевич Поздеев-башта

Аркадий Георгиевич Поздеев-башта (03.08.1940 Алматы), СШ-і тау туристік нұсқаушысы "Тамга" туристік базасының аға нұсқаушысы (1979). Орта Азия әскери округінің туристік және спорт саласы бөлімі бастығының орынбасары (1985). Журналист, туристік арналған көптеген мақалалар мен кітаптардың авторы. Таулы саяхаттардың 4-5 категориясындағы соның ішінде Солтүстік Тянь-Шань, Теріскей Алатау өңірлеріне ұйымдастырылған жорықтарды басқарған. Дереккөздер
Николай Валентинович Пагануццы

Николай Валентинович Пагануццы (1899-1989 Қарағанды қаласы), СШ-і туристік нұсқаушысы. Фан таулары мен Памир-Алтай, Тянь-Шань, Кавказ өңірлерін зерттеушілердің бірі. Карағанды облысы өңіріне алғаш туристік жорықтар ұйымдастырған, КСРО жағрапиялық қоғамының мүшесі. Фан тауларына арналған бір- сыпыра кітаптардың авторы. Әртүрлі категориядағы су, тау, шаңғымен жүру жорықтарын басқарған, альпиниадаларға қатысқан. Дереккөздер
Өзін-өзі қауіпсіздендіру

Өзін-өзі қауіпсіздендіру, бұл әркімнің жеке басына қатысты, топ мүшелерінің көмегінсіз атқарылатын болады. Өзін-өзі қауіпсіздендіру Қазақстантурнирінің барлық түрлерінде қолданылады. Соның ішінде кең көлемде және әртүрлі мақсатта тау туризмі және спелеологиямен айналысқандар қолданады. Өзін-өзі пассивті түрде сақтандыру оның үстіндегі киімдері, аяқкиімі, әртүрлі қолданыс құралдарының көмегімен туристің өзін жарақат алудан сақтандырады. Өзін-өзі сақтандырудың белсенді түрі көп жағдайда арнаулы құрал жабдықтарды, әдістерді орындау жолымен (туристік арқан, ледоруб, айсбайл, аль-пеншток, темір ілмектер және т.б.) сақтандыруға арналған құралдар қолданылады.ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 Дереккөздер
Тың игеру (Павлодар облысы)

Тың игеру (Павлодар облысы) 1954 ж. тың игеру басталды. Қазақстанға күллі КСРО-дан құрылыс материалдарымен, жиналатын үйлерімен, ауылшаруашылық техникаларымен, жылжымалы электростанцияларымен, жүк автокөлігімен эшелондар ағыла бастады. Тың игеруге механизатор, диканшылармен қоса мұғалімдер, дәрігерлер, инженерлер келді, сол арқылы ауылдың мәдени деңгейі біршама көтерілді. 1954-1956 ж. павлодарлықтар екі миллоннан астам гектар жаңа жерді игерді, жалпы егу ауданын 1953 ж. салыстырғанда төрт есеге кеңейтті, ал егін жнау көлемі сегіз есеге дейін өсті. Осы жылдары жаңа техника арқылы 32 жаңа бидай совхоздары мен 8 МТС құрылып, жаңа техникамен жабдықталды. Бауырлас елдер мен облыстардан мемлекет есебінен Павлодар облысына тұрақты тұруға 50 мың тұрғындар жіберілді. Облыс ауылшаруашылығын қамту үшін сан мыңдаған трактор, комбаин, жүкті автомобиль, алуан түрлі ауылшаруашылық машиналары мен жабдықтары берілді. Егін аудандырының кеңеюі мен егіннің мол шығуы колхоздар мен совхоздардың экономикасын біршама көтерді, еңбек етушілердің өмір сүру деңгейі де көтерілді. 1954 жылы 143 колхоздар миллионер болды десек те жеткілікті, тың геруді жаңа бастаған кезде олардың саны небары 17 болды. Осылайша, тың және тыңайған жерлерді игеру Павлодар облысын Қазақстандағы ғана емес, Кеңес Одағындағы ірі бдай шаруашлығы орталығына айналдырды.. Ескерту Әдебиет # Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі) # Павлодар Ертіс өнірі бойынша. В.Критинин, И.Лагутин, Ю.Юханов - Павлодар, 1964
Өзін-өзі кадағалау

Өзін-өзі кадағалау, жаттығулар немесе жорық кезінде олардың дене дайындықтарын қадағалап байқауымен анықталады. Оның негізгі мақсаты - әсіресе саяхат кезінде өз ағзасының қалыпты жағдайына аса көңіл аудару. Әсіресе денсаулығына, алаңсыз ұйықтауына, тағамға деген тәбетіне, дене салмағына, жүрек-қан тамырлары жүйесінің жұмысын, тыныс алуын және т.б. жағдайларын үнемі бақылап тексеріп отыруы керек. Ұзақ уақытқа созылған алыс қашықтықта денесіне түскен ауырлыққа қатысты осы жорықтарға бұрын қатыспаған немесе дайындығы төмен адамдардың денсаулықтары нашарлап, тыныс алуы төмендеп қиналуы мүмкін. Сондықтан да, саяхат сәтіндегі әрбір адамның өз денсаулығына кеңіл аударуының орны ерекше. Саяхат барысында алғашқы күндері денесіне түскен салмаққа имкемделіп үйренетін болады. Көтеріңкі көңіл күйі әсем табиғаттың таңғажайып көріністеріне орай қан тамырларының соғуы 10-15 мин. уақыт демалғаннан кейін қалыпты жағдайына оралады. Егер жоғарыда аталған уақыт мөлшерінде қалыпты жағдайына оралмай, кез келген нәрсеге ашуланып, тәбеті темендеп, саяхатқа деген қызығушылығы азайып, жүрген кезде сүріне берсе, сонымен бірге, тыныс алуы одан әрі нашарласа, шамадан тыс терлей бастаса, сол адамның жүгін жеңілдетіп немесе одан әрі қарай жүрулерін тоқтату қажет. Оны бір орынға жайлы отырғызып, арқасындағы жүгін алып сол қолының білезігін тамырын саусағымен басып жүрек соғуының жиілігін анықтау керек. Біраз демалғаннан кейін сол адамның қан тамырын басып, қан тамырларының соғуы 10-15 мин. қалыпты жағдайына оралып жақсы тыныс алса, онда жорықты одан әрі жалғастыруға болады. Тамырларының соғуы 15 сек. 15-20 қағыс болғанында, олардың денсаулықтары қалыпты жағдайда деу керек. Қан тамырларының соғуы шағын кітапшаға жазылады. Дереккөздер
Мушарака

Мушарака Исламдық банкингте — өзара бөлісілген мекеме, инвесторлар Инвестициондық пайға байланысты қаржы иеленеді. Мудараба Муда́раба — инвестор исламдық банк болатын мекеме Сілттемелер * Шуремов Е. [http://takafol.ru/arts.php?art=52 Влияние отказа от ссудного процента на развитие отдельных субъектов экономической деятельности и экономики в целом] * [http://islamic-finance.ru/news/2011-12-12-1047 Мудараба – между ростовщичеством и марксизмом]
Өзін-өзі тоқтату

Өзін-өзі тоқтату, дегеніміз кездейсоқта тепе-теңдігін жоғалтып құлаған сетінде, ез қауіпсіздігін сақтауға бағытталған іс-қимылдары. Мысалы, биік еңістен темен қарай құлағанында (немесе сырғанап түскенінде) жылдамдығын азайтып, мүмкіндігінше өзін-өзі тоқтатуға бейімделуіне арналған қауіпсіздік шаралары. Осындай қауіпсіздік шараларын туристік жорыққа қатыспастан бұрын міндетті түрде жаттығулары керек. Әсіресе, жалғыз адам таулы өңірге саяхатқа шыққанында немесе жолдастарымен жүргенде қауіпсіздік ережесін сақтаудың маңызы ерекше. Дереккөздер
Александр Григориевич Нам

Александр Григориевич Нам (26.08.1946 Алматы қаласы),СШ-і (1979). Республикалық спорт туристік федерациясы төрағасының орынбасары (1981-2001 ж). Ең жақсы туристік саяхатқа арналған бүкілодақтық байқаудың қола жүлдегері (1973). Орталық Тянь-Шань өңіріндегі таулы жорықтар республикалық конкурсының жеңімпазы (1973). Дереккөздер
Дмитрий Поликарпович Багаев

Дмитрий Поликарпович Багаев (5 қыркүйек, 1884, Ресей империясы, Туманы ауылы, қазіргі Киров облысы - 23 шілде, 1958, Павлодар қаласы, ҚазКСР) - фотограф, өлкетанушы, облыстық өлкетану мұражайының негізін қалаушы әрі алғашқы директоры. Білімі Омбы фотографы Коркиннен сабақ (1901—1903) және Мәскеуден фотосабақтарын алды (1928). Мансабы * 1905- фотостудия иесі * Тамбов фотографиялық ұйымының мүшесі болып сайланды. (1912). * Әскер қатарында болды (Новониколаевск қ., 1915—1918). * Қазақстан және Павлодар Ертіс өңірінің көптеген этнографиялық экспедиияларының қаысушысы (1928, 1930, 1952,1956). * «Қазақстанды зерттеу ұйымы» Павлодар бөліміме тығыз қатынаста болды (1936-42). * 1928 ж. Аудандық және облыстық газеттер бетінде мақалалар мен 154 өлке тарихы туралы еселіктер, Корякова көлі, Екібастұз, Баянауыл, Майқайын туралы ірі мақалалар жариялады. * 1942-58 Павлодар облыстық өлкетану мұражайының директоры Қала мен облыстың жартығасырлық фотобаянын дайындады, негативтер саны 3000 аса. Ескерткіш Қабір басында тақтасымен бірге ескерткіш, бұрынңы мұражай ғимаратында ғұмырнамалық тақта орнатылды (1990). Оның атымен Павлодарда көше аталады (1991) және Үй – мұражай (2001), мүсін орнатылған (мүсінші Қ. Темірғалиев, 2002). Дереккөздер
Маршруттық - мамандыққа баға беретін комиссия

Маршруттық - мамандыққа баға беретін комиссия (ММК) туристік секцияларда, турист клубтарында туристік жорықтарды ұйымға бағытталған спорттық туристердің көмегімен кұрылады; ММК кұрамына тәжірибелі маман туристер енеді. Олар жорықтарға қатысқалы отырған туристермен таңдаған маршрут бойынша арнайы кеңес жургізіп, олардың сұрақтарына жауап береді; т.ж-ға дайындықтарын, жорық- тарға арналған құжаттар есебін қарап тексереді, сонымен бірге спорт атақтары мен туризм разрядтарын беруге байланысты маршруттарды қарайды; ыңғайсыз жағдайларды тиянақты тексеріп, жорық ережелерінің бұзылғанын жергілікті мекеме қызметкерлерінің көмегімен жүргізіп м-ғы қолайсыз жағдайларды ескертіп, одан сақтандырудың жолдарын айтады. Өз бетімен спорт жорықтарын ұйымдастырғалы отырған топты басқарушы маман жорықтың басталуына 15 күн қалғанға дейін бүкіл құжаттарға қатысты 2 м.к-ны ММК-ның қарауына ұсынады. ММК дайындалған маршрутты және топ қозғалысының кестесін негізгі құжат және запас варианттары бойынша тексеру жұмыстарын жүргізеді. Сонымен қатар жорыққа қатысушы туристер мен топ басшысының тәжірибесін, қозғалыс жағдайындағы олардың білімін м-ғы табиғи кедергілерден өтудің негізгі әдіс- амалдарын сұрайды, қауіпсіздікті сақтандыруға бағытталған жұмыстарға көңіл аударып, картографиялық нақтылы материалдар мен маршрут сипатына көңіл бөледі, қажетті құрал-саймандарды, азық-түлік көлемін, дәрі-дәрмектерді және т.б. байқап тексереді. Дереккөздер
Маршрутты таңбалау

Маршрутты таңбалау (немістің markieren сөзінен белгі қою), шартты белгілеу жүйесі көмегімен, туристік жорықтар мен саяхаттардың маршруттарын белгілеу. Бұл негізінен туристер тынығып демалатын, табиғи қиындықтардан және қауіпті жерлерді анықтайтын жол бағытындағы арнаулы белгілер. Олар көбінесе табиғаттың әсем керіністерін, тарихи және мәдениет жетістіктерін көріп тануға арналады. Маршрутты таңбалау саяхат қауіпсіздігін сақтауға туристер мен саяхатшыларды ұйымдастыруға және табиғаттың әсем көріністерін сақтауға мумкіндік береді. Дереккөздер
Маршрут паспорты

Маршрут паспорты, туристік саяхат туралы қысқартылып жазылған есеп беру құжаты. Оның мазмұнында саяхат ұйымдастырылған маусым, саяхаттың жобасын, қозғалыс уақытын саяхат ұйымдастырылған аймақ, оның ұзақтығы, қашықтығы экскурсия нышандары, сонымен қоса басқа да деректер жазылады. Дереккөздер
Орденбек Белісбекұлы Мазбаев

Орденбек Белісбекұлы Мазбаев (1954. Алматы), педагогика ғылымдарының докторы, өлкелік туристер ұйымын басқаушы. 1994 жылдан бастап оқушылардың халықаралық туризм орталығының директоры. 2003 ж.бастап Абай атындағы мемлекеттік университеттің туризм кафедрасының меңгерушісі, педагогика ғылымдарының кандидаты. Дереккөздер
Валерий Иванович Логинов

Валерий Иванович Логинов (1943 Алматы). (1970), төреші, әдістемеші-нұсқаушы. "Торельник" және "Алтын орман" туристер базасының аға нұсқаушысы жұмысын атқарған. Қазақ туристік кеңесінің бақылау-құтқару қызметін басқарған (XX ғ. 70 ж.). Дереккөздер
Ағартушылар мен академиктардың мүсін аллеясы

Ағартушылар мен академиктардың мүсін аллеясы, Павлодар қ., (Ломов, 64). С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекетік университеті бас корпусының алдындағы скверде 2003 ж. Павлодар облысы тумалары 9 көрнекті қайраткерлердің мүсіндері орнатылған. Мүсіндер ікбұрыш субүріккішті жағалай екі қатар болып бір-біріне қарамақарсы орнатылған. Оң жақтағы мүсіндер: * Бұқар жырау, * М. Ж. Көпеев, * Ж. Аймауытов, * Е. Бекмаханов, Сол жакта академиктердің мүсіндері: * Қ. И. Сәтпаев, * А. Бектұров, * Ә. Марғулан, * Ш. Шөкин. Мүсін аллеясының симметриялық композициясын жеке тұрған – С. Торайғыровқа арналған мүсін аяқтайды. Скверге кіру жерінде мынадай жазуымен гранитік тумба орын тапқан: Бүгіндегі жастарға оқу міндет, Тек қана оқуменен өнер білмек. Өнер-білім, адалдық, ар-намысты Жоятын надандық қой емсіз індет. Мүсіндер қоладан жасалған, қызыл гранитпен қапталған постаменттерде орнатылған. Мүсін аллеясы шығыс архитектурасының шығармашылықстиліне жақын, оның көзге түсер ерекшелігі - экспозициялар гармониясы. Ескертулер Әдебиет • Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі)
Ала қаптың аузын ашты

Ала қаптың аузын ашты - қуанышқа кенелген сәтте соның белгісі ретінде ас-тағамның сақталған қорын ортаға салды дегенді, яғни той мен қуанышқа, қысылтаяң күндерге деп сақтап отырган құрт-ірімшігі, мейіз-науат, қарын мен бүйендегі май, жент сияқты тәтті-дәмдісін ортага салды, барын аямады, бәрін төкті, сырын аиіты деген мағынаны білдіреді. Қуаныш кезінде, үй иесінің кұрдастары қуанышымен құттықтай отырып, «ала қаптың аузын аш!» деп әзілдейді. Бұл үрдіс көптеген поэтикалық шығармалардың мәнді сюжеттерінің біріне айналды. Мысалы: Ала қаптық аузын аш, Ішіңе жиып сақтамай, Белгілі байтах, көп кеңес, Тосаңсып әлде қалғапба, Не қылып жатыр қаптамай Сондай-ақ ала қаптың аузын ашты ұғымы адамның ерекше қуанышын білдіретін когнитивтік метафоралық образ да. Дереккөздер
Қазақстан турисі

"Қазақстан турисі" кеудеге тағылатын арнайы куәлігі бар белгі. Белгілі бір нормаға қатысты тапсырысты орындағандарға - туристерге тапсырылады. "Қазақстан турисі" белгісінің нормасын тапсыруға 14 жастан асқан адамдар ала алады. Белгінің Алматы облысы спорт туристік федерациясы А.Чукреев, суретші Р.Жүсіпов 1998 ж. жасап шығарды. Дереккөздер
Владимир Александрович Ильницкий

Владимир Александрович Ильницкий (04.04.1928. Алматы), Туризмді ұйымдастырушы, педагог. "Горельник" туристер базасының директоры (1953-65). КазКСР Республикалық туризм бірлестігінің терағасы (1960-63). Солтүстік Тянь-Шань, Фан таулары мен Алтайдың таулы өңірлеріндегі саяхаттарды басқарған. Дереккөздер
Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды

Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды — ортақ игілікті бөле жарып пайдалануга болмайтындығын меңзеген тәрбиелік-тағылымдық мәнге ие сөз орамы. Пареманың түптөркіні ала койдың жүнін қыркылған соң түсіне карай белек-белек жинап алу мүмкін емес екенін, шашылып кететінін білдіреді. Яғни қазақ қауымының тіршілігінің бірден бір кепілі ауызбіршілік екендігін білдіретін метафора. Дереккөздер
Жорықты басқарушы

Жорықты басқарушы, туристер тобының жалпы жиналысы кезінде тағайындалып бекітілген үлкен тәжірибелі және беделді жорыққа қатысушылардың бірі. Туристік топтың дайындығына, жорықтың сәтті аяқталуына, қауіпсіздік шараларын қамтамасыздандыруға және жорық жолдарынан жақсы жүріп өтуді ұйымдастырады. Жорықтан қайтып оралысымен мамандық комиссиясына өзі басқарған жорық туралы есеп береді. Дереккөздер
Жорық туралы есеп беру

Жорық туралы есеп беру, жүріп өткен туристік сапар туралы жүйелі түрде жазылып, негізгі мақсаты пайымдалған жазбаша қағаз. Осындай жазбаша қағаз бойынша туристік маршрут анықталынып, оның қиындық категориясы белгіленеді. Дереккөздер
Жетекші (туризм)

Жетекші, жорыққа қатысушылардың бастапқы сапын бастаушы әдетте жетекші топты басқаратын басшы адам немесе солардың қатарынан белгіленген тежірибелі туристік болады. Жорық уақытында қозғалыс қарқынын анықтап, қауіп-қатерсіз жол бағытын таңдап, қажет болған жағдайда жүру бағытындағы жолды күні бұрын дайындайды. Жол-жөнекей кедергілерден өтулеріне көмектесіп, демалатын жерлерді іздестіріп, жаяу жүру жорықтарының қашықтығын қадағалап отырады. Дереккөздер
Түкеш Қабалұлы Жездібаев

Түкеш Қабалұлы Жездібаев (1935 ж. Ақтөбе облысы Алға станциясы, Қазақстан, Алматы қаласы 2003), Кіші жүздің Адай (Байтөбет) руынан, спорт туризмінің облыстық бірлестігі, ардагерлер кеңесінің төрағасы, президиумының мүшесі. Тау туризмінің аға нұсқаушысы, төрешісі. 1961- 97 ж.ж. республикалық туристер стансасы директорының орынбасары. Дереккөздер
Жартас балғасы

Жартас балғасы, жартастар мен мұзға темір ілгектерді қағып кіргізу жұмыстарында қолданылады, сонымен қоса жартастың кертпесін өңдеу, тазарту немесе қауіпсіздендіру жұмыстарын ұйымдастырғанда жартастың жарылған жерлерін кеңейтуге арналған балға. Дереккөздер
Еру жасау

Еру жасау, туристік топтың жорық кезіндегі демалысы, түскі тамақ, медициналық көмек көрсетуге қатысты қысқа уақыт көлемінде аялдап демалулары. Маршрут бойынша жүргеніндерінде қысқа уақыт көлемінде тынығып (қиын жолдардан өтіп шаршаған жағдайларында) әрбір 30-50 мин сайын 5-20 мин. аралығында демалуларына мүмкіндік беріледі; тамақ ішуге тоқтаған жағдайда 30 мин-тан 2-3 сағ. көлемде демалыс ұйымдастырылады. Қысқа уақыт демалатын жерді жорыққа қатысушыларға ыңғайлы және қауіпсіз жерлерде, ішімдік сулары бар бұлақтар басына, сонымен катар ашық жерлерге тоқтайды. Дереккөздер
Еру

Еру, Белгілі маршрут бойынша саяхатты жалғастыру тапсырысын орындау мақсатындағы бір күндік демалысты ұйымдастыру. Бір күндік демалыс кезінде туристік топ бір орнында қалып, нақтылы жерде орналасқан лагерді ауыстырмайды; егер туристер бір күндік саяхат жасап лагерлерін басқа жерге ауыстырғандарында бұл "жарты күндік" еру деп айтылады. Бір күндік демалысты сапардың қиын-қыстау жолдарына дейінгі немесе одан кейінгі уақыттарында ұйымдастыруға болады. Дереккөздер
Николай Николаевич Енин

Николай Николаевич Енин (1936-1984) СШ-і. Теміртау қаласындағы Қаз. Магниткасының металлургі. Жоғарғы категориялы таулы жорықтарды басқарған, соның ішінде 4-ші категориялы қиындықтағы (1965, 1975, 1976 ж), 5-ші категориялы қиындықтағы (1967-68, 1970-72, 1975, 1977, 1979, 1983-84 ж). Ол За және 36 категориялы қиындықтағы 19 асулардан жорықты басқарушы ретінде, соның ішінде 7 асулардан алғаш рет өткен. Дереккөздер
Геннадий Ильич Гурьенков

Геннадий Ильич Гурьенков туризмнен және тау туризмнен СШ-і (1965) Алматы қаласы туристер клубының директоры. Алматыдағы "жасөспірім" таулы туристердің кіші нұсқаушыларына арналган мектеп директоры (1967). Дереккөздер
Алақан

Алақан - дәстүрлі түсінікте кез келген заттың кеңейіп, жалпақтау келген бөлігінің атауы. #Алқаның кейбір салпыншақтардың шынжырмен, топсамен байланысатын бөлек-бөлек күміс пластинка түріндегі негізгі болігі (толығырақ қ. Алқа). #Қамшының сабы мен өрімінің түйіскен жеріндегі жалпақ қайысы, яғни өрімнің басы. #Бұл айылдың ат төсі мен шабын орап түратын бөлігі. Оның бір басына айылбас, бір басына жырым бекітіледі. Ат денесін қажамау үшін алақан жұмсақ қайыстан немесе ызылған құрдан, сондай-ақ ірі қара терісінен тілінген таспадан оріліп жасалады. Ұшына айылбас (тоға) тағылады. Дереккөздер
Алақан жаю

Алақан жаю - бата бергенде, Құран оқыған сәтте отырған адамдардың оған назар аударып, тыныштық сақтай отырып, кос қолын жайып, алақанын бір-біріне жақындатып, саусақтарын түйістіріп ұстау жосыны. Бұл үрдістің мәні бата мен діни құлшылық ниеттері қабыл болсын деген мағынаны белдіреді. Аят немесе бата айтылып құптаған сәтте «әумин» дей отырып, оқылып болған соң «Аллану акбар!» - деп бет сипайды. Қазақтардың дәстүрлі пайымы бойынша қол жайған кезде екі қолдың саусақтарының басы немесе екі алақанның арасы бір-біріне түйісіп тұрғаны абзал. Себебі, дәстүрлі наным-сенім бойынша, ырыс пен береке, жақсылық пен молшылыққа бастайтын құт сол алақанға тұрақтайды. Дереккөздер
Алақан соқпақ

Алақан соқпақ - көбіне бозбала мен жас жігіттер жиылып ойнайтын ұлттық ойын түрі. Ойыншылар шеңбер жасай жайғасады да, өз орталарынан бір адамды «хан» сайлап алады. «Хан» қолына арнайы орамалдан немесе ұзыншалап ұстаған киімді «арқан» етіп алып, ортаға шығады да, отырған ойыншылардың біреуіне келіп алаканын көрсетуін талап етеді. Қыз немесе жігіт өз алақанын көрсетеді. Сол кезде хан олардың алақанынан соғып, «Арқан қайда?» деп сұрағанда, жігіт өзі ұнатқан қызды көрсетеді. «Хан» көрсеткен адамға келіп, алақанын көрсетуін сұрағанда ол адам алақанын көрсетеді. «Хан» оны да алаканынан соғып, жоғарыдағы сұрағын қайталайды. Ол өз кезегінен басқа адамды көрсетеді. Сойтіп ойын ары карай жалғаса береді. Кей кездері екі қарсылас бірін- бірі көрсете береді де, «хан» олардың біреуі жеңілгенін мойындағанынша, демек қарсыластың біреуі көрсетуін доғарғанға дейін алақанын кезек-кезек ұра береді. Дереккөздер
Алақарақ

Алақарақ - шеміршек ауруы. Алақарақ болған жылқының екі танауы делдиеді, қиналған малдың көзі аларып, алақтап тұрады. Көз бен танау шеміршегі өскендіктен көзі аларып кетеді. Оның дәстүрлі емі - танау астын тіліп, көлденеңінен пышақ жүгірту, танау ішіне жас тал шыбықты бойлату жолымен қан ағызу деп санаған. Дереккөздер
Алақұрт жиек

Алақұрт жиек - сырмақшылық өнерінде киіз оюын қиюластырғанда, ою шетіне басылған иіріліп ширатылған жиектің тігіс жібінің белінен басып тігілген тігіс түрі. Оюларының шеттері алацұрт жііекпен көмкерілген сырмақ. Дереккөздер
Итшана жарысы

Итшана жарысы, ит жеккен шанамен жарысу Сібір жерін мекендеген көптеген халықтарда бұрыннан бар. Арасына уақыт салып барып итшана экипаждары бір күнде сөреге шығады. Белгіленген қашықтықты ең аз уақытта жүріп өткен экипаж жеңіске жетеді. Жол бойында шанаға жегілген иттердің алмастырылуы мүмкін. Мұндай жарыстарда бір ит айдаушы (машер) және бір иттерді үйретуші болады. Кейде осы екі міндетті бір адамның атқаруы мүмкін. Итшанамен жарыс кейде бірнеше жүздеген километр қашықтыққа созылып бәсеке әлденеше күнде өтуі мүмкін. Дереккөздер
Қызмет иттерімен өткізілетін көпсайыс

Қызмет иттерімен өткізілетін көпсайыс. Көпсайыс бағдарламасына итпен 600 м-ге жүру. 300 метрлік кедергілер алабынан жеңіл атлетші үшін - тосқауыл, тұтас дуал, гранатты нысанаға лақтыру, еңбектеп өтілетін алап, окоп, бум, өту, пневматикалық винтовканы нысанаға ату кіреді. Көпсайыс 1975 жылдан бастап спорттық классификацияға енді. 1978 ж. КСРО чемпионатында Қазақстанның құрама командасы көпшілік күтпеген жағдайда 5-орын алды. Сол уақыттан бастап команданың жоғары өрлеуі басталды: 1979 және 1980 жылдары 3-орын жылдардың таңдаулы спортшыларының қатарына жарыстар арасындағы бүкілодақтық спорт ойындары мен КСРО чемпионатында С. Яковцев - абсолюттік чемпионы, В. Филлер 1981 ж. 2-орын алып енді. Үздік ондықтың қатарына Қазақстаннан бірден үш спортшы кірді: В. Филлер, В. Хасанов, М. Причина оларға теңдесетіндер болмады. Осы жылдардың бәрінде құрама команданың жаттықтырушысы В. Приходько болды. Дереккөздер
Тазылар жарысы

Тазылар жарысы, 8 кейде 10 иттің арасында өткізіледі. Жарыс қашықтығы 230-дан 1200 ярдқа дейінгі аралықты құрайды. Иттерді тордан босатқаннан кейін олар тректе тұлыпты қуалай бастайды. Спорттың осы түрінде ұтыс жүйесі қарастырылады, ал жеңімпаздарға жүлделер тапсырылады. Айдаушылар басқаратын иттер командалары арасында өтетін жегілген иттердің шанамен жарысы командалар уақыттың белгілі бір аралығында сөреден шығады. Қашықтықты ең қысқа уақыт ішінде жүгіріп өткен команда жеңіске жетеді. Жарыс өтетін жер мен қашықтыққа байланысты жегілген иттердің санын езгертуге болады. Тізгінді шығыршықпен жалғастыратын карабин сегіздік түрінде иілген жартылай дөңгелек серіппелі болат темірден тұрады. Карабиннің бөлігін оны өздігінен ашылып кетуден сақтайтын, серіппені қысу арқылы ашылады. Дереккөздер
Ұлттық намыс

Ұлттық намыс - ар-ож-даннан бастау алатын, отан- сүйгіштікпен ұштас, рухани- құндылық сезім. Ұлттық намыс адамның ұлттық құндылықтарының маңызын түйсінуден туындап, халқының мұң-мұқтажын түсініп, туған елін корғауымен сипатталады. Ұлттық намыс намыстың негізгі көрінісі адамның туған еліне сүйіспеншілігінен, төл мәдениетіне деген кұрметінен байқалады. Намыс адамның өзіне етене жақын дүниесінің, ұлттық рухани мұраларының қадірін білуімен негізделгендіктен оның құрамдас бөлігі ұлттық намыстың этностың рухани өмірінде өзіндік айырықша маңызы бар. Ұлттық намыс ұлттың өзіндік менін, өткен тарих тағылымын ұмытпай, ар-ожданын таптатпауы үшін керек. Елдің зиялы қауымының қайғысы күнкөріс тіршілік қамынан аспай қалуы Ұлттық намыстың әлсіреген әлжуаз күйін көрсетеді. Ұлттың ұйтқысы, ақыл-ойы мен намыс-парасатының нақты айғағы ғылыми және шығармашылық қауымның туындыларынан көрініс береді. Бұл шығармалар халықтың қайратын жанып, ерлігін дәріптеп, елдің еңсесін көтеруге қызмет етеді. Сондықтан ұлттық намыстың қозғаушы күш-қуатын әдеби мұралардан: батырлық жырлардан, тарихи жырлардан, соларды арқау еткен тарихи шығармалардан айқын көреміз. Ұлттық намыс елдің ұлттық тұтастығы, рухани бірлігіне қызмет жасайтын, елдікпен егіз ұғым. Елдікті ардақтаған ерлер есімі ел намысын қорғаушы, сонымен қатар халықтың бірлігі, ел іргесінің бүтіндігі үшін күресуші ретінде ел есінде қалады. Қазақтың көне тарихын айтпағанда қазақ хандығы тарихындағы Қасым хан, Тәуекел хан, Есім хан, Салқам Жәңгір, Абылай хандар - ұлттық намыстың жоқтаушысы болған, елін, жерін сүйген ақылға кеніш, ерлікке кемел тұлғалар. Олар ұлт игілігіне қызмет жасап, дұшпаннан қорғап, ұлысының өрісін кеңейтті, тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Ұлттық намысты сақтаудың үлгісін елді сыртқы жаулардан қорғаған батырлар да көрсеткен. Кейіннен елдің рухани серпіні көркем сөзден бой көрсетіп, Бұқар жырау, Махамбет бастаған отаршылдыққа қарсылық ұраны, азаттық жыры Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкір жырларына өзек болған. Бодандық ахуал, Абай шақырған жаңғыру, өркениет көшіне ілесу идеясы Ұлттық намыстың айрықша көрінісі, яғни ұлттық тұтастыққа ұмтылған, рухани серпіліс беріп көкірек көзін ашқан қуатты құбылыс еді.Ұлттық тәуелсіздік мәселесін бірінші орынға қойып, саяси күреске толы төңкеріс жылдарында бел шешіп күреске шыққандар Алаш арыстары болды. Ұлттық намысын қорғаған осы күрескерлердің көтерген ұлттық мәселелерінің қай кезенде болсын өзектілігін жоймайтыны бүгінде дәлелденіп отыр. Демек Ұлттық намыс халықтың мәңгілік құндылықтарын сақтаудың кепілі. Дереккөздер