kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Квадрат теңдеу

2-дәрежелі көпмүше немесе квадраттық теңдеу, квадраттық үшмүшелік деп : түріндегі көпмүшелі теңдеуді айтамыз. Мұндағы a≠0 (Егер a = 0 болса, теңдеу ). Квадрат теңдеудің графигі - парабола (яғни квадрат функция).Квадрат теңдеу – 2-дәрежелі алгебралық теңдеу. Оның жалпы түрі мынадай: ax2+bx+c=0, a≠0. Квадрат үшмүше комплекс сандар жиынында сызықтық көбейткіштерге жіктеледі: ,мұндағы квадрат тендеудің түбірлері; — сандарыквадрат үшмүшенің түбірлері деп те, сонымен қатар бұлар квадрат функциясының нөлдері деп те аталады. Квадрат үшмүшені мына түрде де жазуға болады: * Осы өрнек нақты айнымалының квадрат функциясының графигін салу кезінде функцияның ең үлкен ( болғанда) немесе ең кіші ( болғанда) мәндерін анықтау үшін пайдаланылады. квадрат функциясының графигі парабола болады, оның нүктесінде орналасқан. -— түзуі параболаның симметрия осі болып табылады. болғанда параболаның тармақтары жоғары карай, болғанда — төмен қарай бағытталады. болғанда нүктесінде максимумға кетерілсе, ал болғанда нүктесінде минимумға төмендейді. Парабола ордината осін нүктелерінде қиып өтеді. Егер квадрат үшмүшенің нақтытүбірлері болса, онда парабола абсцисса осін және нүктелерінде қиып өтеді, болса, парабола абсцисса осімен нүктесінде жанасады. a, b, және c әріптері - коэффиценттер деп аталады: a квадраттық коэффиценті - x 2 -тың коэффиценті, b коэффиценті - x-тің коэффиценті, ал c - тұрақты коэффицент немесе тұрақты мүше Квадрат формуласы Квадрат теңдеудің коэффиценттері нақты болса, оның екі шешімі немесе түбірі болады. Оларды квадрат формуласы сипаттайды: : , яғни: : Дискриминант Төмендегі формула квадрат түбірлерді табуға қажет: : Бұл дискриминант деп аталады. Квадрат функцияның коэффиценттері нақты сан болса (комплекс сан емес) онда оның бір әлде екі нақты немесе екі комплекс түбірлері бар. Осыған байланысты дискриминант түбірлердің түрі мен санын анықтайды. Дискриминант мәніне байланысты үш жағдай болуы мүмкін: * Егер дискриминант оң сан болса теңдеудің 2 түбірі бар және олар нақты: : * Егер дискриминант нөлге тең болса, теңдеудің бір нақты түбірі бар: *: * Егер дискриминант теріс сан болса теңдеудің нақты түбірлері жоқ. Керісінше, теңдеудің екі комплекс түбірі бар: *: мұнда - абсолют мәні(+ve) және = *: Виет формуласы x2+px+q=0 түріндегі келтірілген квадрат теңдеудің шешімі төмендегіше өрнектеледі: x1,2=. Квадрат теңдеудің түбірлері мен коэффициенттері бір-бірімен мынадай қатынастар арқылы байланысқан: x1+x2, x1x2 . Мысалдар * теңдеуінде дискриминант оң: және екі нақты шешімі (түбірлері) бар: *: *: * теңдеуінің дискриминанты нөлге тең: =0 яғни, теңдеудің бір шешімі бар: *: * теңдеуінің нақты сандар арасында шешімі жоқ, өйткені: . Бірақ екі комплекс түбірлері бар: *: *: Квадрат теңдеудің сол жақ бөлігін a(x–x1)(x–x2)=0 түрінде көрсетуге болады. ге келтірілетін есептерді шешу мәселесі ежелгі дәуір математиктеріне де белгілі болған. Квадрат теңдеу терминін неміс философы әрі математигі Х.Вольф (1679 – 1754) енгізген (1710). Дереккөздер
Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев

Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев (15 қазан 1924 жыл, Қостөбе, қазіргі – 24 шілде 1991 жыл, Алматы) — кеңестік қазақ балалар жазушысы. Соқпақбаев Менің атым Қожа хикаяты үшін белгілі болды, Қазақстан Жазушылар одағында түрлі қызмет атқарды (1952–1970). Биографиясы Соқпақбаев Албан тайпасы Құрман руының Беснайза тармағынан шыққан. Өскен отбасы өте кедей еді. Бердібек 8 жасында анасынан айырылды, бұл оның өмір бойы айнымас азабы болып қалды. Баланың бойына білімге деген сүйіспеншілікті кейін соғыста қаза тапқан ағасы Сатылған сіңірткен. Бала аштық пен ауыр жұмысты және т.б қиыншылықтарды басынан өткерген. Дегенмен, ол өте ізденімпаз, қабілетті бала болып өсті және өмір бойы өзінің оптимизмі мен көңілділігін сақтап қала алды. Мектептен және ФЗО-дан кейін ол әскерде қызмет етті. Одан кейін Алматыда Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінде оқып (1945–1948), кейін туған ауылында екі жыл ұстаз болып жұмыс атқарды. 1950 жылдан бастап Алматы қаласындағы «Пионер» және «Қазақстан пионерлері» қазақ газеттерінің редакцияларында қызмет етті. Кейіннен Соқпақбаев Мәскеудегі Жоғары әдеби курсты (1955–1957) бітірген. Бір кездері Соқпақбаев Нарынқол ауданында мұғалім болды, «Жұлдыз» және «Балдырған» журналында жұмыс істеген. Бердібек Соқпақбаев жазушылық жолын «Бұлақ» (Көктем) жыр жинағынан бастады. 1950 жылы жарық көріп, бірден өз оқырмандарын тапты. Жазушының келесі кітабы — «Он алты жасар чемпион» повесі. Шығармалары * Бұлақ (1950) өлеңдер жинағы * Он алты жасар чемпион (1951) * Бақыт жолы (1952) * Алыстағы ауылда (1953) * Балалық шаққа саяхат (1960) повесі ** повес бойынша кейін фильм түсірілді (1965) * Дала жұлдызы (1960) * Аяжан (1963, орыс тілінде 1965) * Гауһар (1966) повесі * Менің атым Қожа (1957) повесі ** Қазақфильм кейін кітапқа фильм негіздеген (1963) * Бозтөбеде бір қыз бар (1958) * Әпенденің айласы (1960) * Менің атым Қожа (1967) т. б. драмалық шығармалар жазды. * Өзім туралы. Жекпе-жек (1957) повесі * Өлгендер қайтып келмейді (1979) әңгімесі Соқпақбаевтың қырқыншы жылдардағы жастар өмірінен жазған «Өлгендер қайтып келмейді» романы (1940–1974) орыс тіліне аударылып басылды (1969). Естеліктер * Туған ауылы Қостөбе мен Алматыдағы көшелер, Нарынқолдағы орта мектеп оның есімімен аталады. * Нарынқолда жазушының қоладан жасалған ескерткіш-бюстін Алматы суретшілер одағының төрағасы Ескен Сергебаев орнатты. Дереккөздер
Әділбек Байзолдаұлы Абайділданов

Абайділданов, Әділбек (1932 жылы 18 наурызда Алматы облысы Ақсу ауданындағы Бақалы ауылында (қазіргі Сарқан ауданы) шаруа отбасында туған) —ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. . 1950 жылы Лепсі педучилищесін бітіргеннен кейін Ақсу ауданының «Октябрь» жетіжылдық мектебінде мұғалім болған. 1956 жылы Қазақтың мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Университет қабырғасында жүргенде алғашқы өлеңдері республикалық баспасөз беттерінде жарық көрген ақын сол кезде-ақ газет жұмысына араласқан. 1956 — 1959 жылдары Талдықорған облыстық «Советтік Жетісу» газетінде, кейін Алматы облыстық «Жетісу» және «Қазақ әдебиеті» газеттерінің редакцияларында қызмет істеген. Абайділданов аударма жұмысымен де шұғылданған. Лермонтов, Блок, Иван Франко шығармаларын, орыс кеңес поэзиясының антологиясын аударуға қатысты. 1969 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Латын Америкасының ақындары» жинағынан Чилидің XX ғасырдағы әйгілі тұлғалары Габриэла Мистраль мен Павло Неруданың өлеңдерін, 1976 жылы «Өнегелі адамдар өмірі» (ЖЗЛ) сериясымен жарық көрген «Николай Островский» атты кітапты (авторы Раиса Островская) аударды. Шығармалары *Ақ қайың. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1961; *Салтанат. Өлеңдер. А, ҚМКӘБ, 1964; *Қыран. Поэма. А., «Жазушы», 1966; *Алыс көкжиек. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1968; *Сокол. Стихи и поэма. А., «Жазушы», 1969; *Маржан. Өлеңдер мен поэма; Прометейдің аспанға қарап айтқаны. Поэмалар. «Ана тілі», Дереккөздер
Жарасқан Әбдірашев

Жарасқан Әбдірашев (7 наурыз 1948 жыл, Аманөткел ауылы, Арал ауданы, Қызылорда облысы - 10 ақпан 2001 жыл, Алматы) — қазақ ақыны, сыншы, аудармашы, сықақшы. Өмірбаяны 1954-1960 жылдары Ақшатау бөлімшесіндегі бастауыш, Арал қаласындағы Т.Г. Шевченко атындағы орта мектепте оқыған. 1963 жылы «Жақсы қылыш» («Сольтрест») жұмысшылар кентіндегі орта мектептің тоғызыншы сыныбын тамамдап, Қазалы ауылшаруашылық техникумынің механика факультетіне оқуға түскен. 14-15 жасар кезінде Арал аудандық «Толқын», Қазалы аудандық «Ленин туы», Қызылорда облыстық «Ленин жолы» газеттерінде тырнақалды өлеңдері, мақала, əңгіме, аудармалары (М.Зощенконың «Қарасу» əңгімесі) жариялана бастады. 1965 жылы Қазақтың (қазіргі əл-Фараби атындағы) Мемлкеттік университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, 1969 жылы бітірген. Осы оқу орнының аспирантурасында сырттай оқыған. Еңбек жолы * 1969 жылы "Лениншіл жас" газетінің әдебиет пен өнер бөлімі; * 1969-1970 жылдары "Қазақ əдебиеті" газетінің сын бөлімін басқарған; * 1970-1974 жылдары "Жалын" альманағының сын және поэзия бөлімін басқарған; * 1974-1985 жылдары "Жұлдыз" журналының сын жəне библиография бөлімінің меңгерушісі; * 1989-1992 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы Көркем аударма жəне əлемдік əдебиеттер байланысы бас редакциясы Төрағасының орынбасары; * 1992-1997 жылдары "Тамаша" сатиралық телехабарының Бас редакторы; * 1997 жылдан бастап шығармашылық демалысқа шыққан. Шығармашылығы * «Тұңғыш кітап» (1969). * «Ақ қайран» (1970). * «Найзағайлы жаз» (1971). * «Саяхат» (1972). * «Парасат пен парыз» (1973). * «Дала, сенің ұлыңмын» (1975). * «Соғыстан соң туғандар» (1977). * «Перзент парызы» (1980). * «Сана соқпағы» (1988). * «Әзілің жарасса» (1989). * «Сана соқпағы» — 3 томдық тағдамалы жырлар жинағы (1998). * «Көңіл көкпары» (1998). * «Шежірелі шаңырақ» (1998). * XX ғасыр басындағы Алаш азаматтарының рухына бағыштаған тағзым жырлардан тұратын көркемдік құрылымы бөлек «Құлпытас» (2001) кітабын жазды. "Құлпытас" жинағы Жарасқан Әбдірашев көзі тірісінде өзі дайындап үлгерген соңғы кітабы. Алайда кітап ақын қайтыс болғаннан кейін 2 айдан кейін жарық көрген. Аударма Жарасқан Əбдірашев үнді ақыны Р.Тагордың (1969 жыл), француз ақыны П.Элюардың (1972 жыл) белорус ақыны Я.Купаланың (1982 жыл), палестиналық ақын М.Бсисудың (1981 жыл) таңдамалы өлеңдер жинағын, балалар ақындары К.Чуковскийдің «Дəрігер Айболит», А.Бартоның «Ойыншықтар», «Өсіп келем» сияқты туындыларын аударған. Сондай-ақ, А.С.Пушкиннің, А.Блоктың, Г.Гейненің таңдамалы өлең кітаптарын аударуға ат салысқан. Сонымен бірге Б.Окуджаваның, Е.Евтушенконың, Р.Рождественскийдің жəне басқалардың шығармаларын тəржімалаған. Жарасқан Әбдірашевтің құрметіне *Жарасқан Əбдірашевтің атында 2001 жылдан бері Алматы қаласында көше бар. *Туған жері Арал қаласында бір көшенің, мектептің аты Жарасқан Әбдірашевтің атымен аталады. *Алматы қалалық Ономастика жөніндегі комиссияның шешімі бойынша Ж.Əбдірашевтің қазақ əдебиетіне сіңірген зор еңбегі ескеріліп, оның соңғы жылдары тұрған үйіне ескерткіш тақта орнатылды. Дереккөздер
Бекен Әбдіразақов

Бекен Әбдіразақов (1936 жыл Түркістан облысы Арыс қаласы - ақын. * Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. * «Лениншіл жас» газетінде * «Жетісу» газеттерінде жұмыс істеген * «Жұлдыз» журналында жауапты хатшы * «Жазушы» баспасының редакторы қызметтерін атқарған. Бірнеше жыр жинақтарының авторы. Аударма және сын салаларында да еңбек сіңірген. Шығармалары Тұңғыш өлеңдер жинағы 1963 жылы жарық көрген. Отыз шақты жыр кітабы шыққан. * «Сағыныш» (1965) * «Күн толқыны» (1965) * «Жігіт дәурен», (1967) * Таңдамалы (1976) * «Жырлайды жүрек» (1993) * «Көгілдір кеш» (1993) * «Өмір мен көңіл» (1993) Аударма саласында өзбек, қырғыз, түрікмен әдебиетінің шығармаларынан жасаған тәржімалары мол орын алады. Ол сондай-ақ М.Лермонтов, С.Нова, К.Чуковский өлеңдерін қазақшалаған. Жетістіктері * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Сыртқы сілтемелер * [http://kalamger.kz.iatp.net/index.php?id281&sectionwriters&subsection=members Бекен Әбдіразақов] Дереккөздер
Төкен Әбдірахманов

Төкен Әбдірахманов 1917 жылы Семей облысы Ақсуат ауданы Қызылтас ауылында дүниеге келген. 1941 жылы Абай атындағы Қазақ педагогтық институтының филология факультетін бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитетінің аппаратында қызмет еткен. «Пионер» журналының редакторы болған. 1952 жылы Абай атындағы Қазақ педагогтық институтының қазақ әдебиеті кафедрасына ұстаздық қызметке ауысты. Филология ғылымдарының кандидаты. Жарық көрген кітаптары мен шығармалары * «Қарғаш» өлеңдер жинағы (1952). * «Екі ертегі» (1957). * «Бекет Өтетілеуов» (1961). * «На заре новой эры» монографиясы (1969). * «Қожанасыр хикаялары» (1977). Дереккөздер
Дәстүрлі бата үлгілері

Ұлыстың ұлы күні берілетін Тышқан жылы тыныштық бер, Сиыр жылы ырыс-құт бер. Барыс жылы мал-басымды өсір, Қоян жылы жайлы қонысқа көшір, Қой жылы туымызды құлатпа. Жылан жылы жұрттан жылу сұратпа. Ұлу жылы ұл-қызымызды жылатпа, Жылқы жылы жеткізе гөр мұратқа. Әумин! Көпшілікке арналған Жаратқан Алла жар болсын! Бақ қарап, қыдыр дарысын! Алла өзі оңласын! Еш жамандық болмасын! Дастарханға береке берсін! Кетпес дәулет, кең пейіл берсін, Ұзақ өмір жас берсін! От айнала бас берсін, Өріс толы мал берсін! Айдан аман сақта, Жылдан есен сақта! Тойға берілетін Тойыңыз тойға ұлассын тағы болып, Қосылған екі жастың бағы болып, Сүйсінсін олардағы, ұрпағынан, Көретін той-қызығы тағы болып. Әумин Дастарханға берілетін Дастарханға берілетін Жарылқап құдай жанды қыл, Бейбіт күннің алды қыл! Жарылқа Алла қабыл ет, Жарылқаудың қамын ет. Ізет – абырой Бақ – дәулет Қыдыр қарап, бақ қонып, Не тілесең Соның бәрін қабыл ет. Жаз келіп көңілін жай болсын, Көргенің шаттық , той болсын. Абзал досың көп болсың Берген батам сол болсың, Уа құдайым, күзде берсін, Күзде берсе, үзбей берсін. Уа құдайым, көктемде берсін, Көктемде берсе, көктей берсін. Уа құдайым, қыста берсін, Қыста берсе, қыспай берсін. Уа құдайым, жазда берсін, Жазда берсе, жазбай берсін. Ішкенің шырын, бал болсын. Жегенің жая, жал болсын. Бал қылықты сәбилер басын құрап Үйіңнің алды шаң болсын, Сол шаңынды басатын, Үйіңнің алды тал болсын. Сенен өрбіген ұрпақтар, Ешкімге есе жібермей, Батыр да, әрі нар болсын. Жүз бір қатерден сақта, Мың бір пәледен сақта! Аузы қанды бөріден сақта! Қолы қанды ұрыдан сақта! Күле кіріп, күңірене шықаннан сақта! Ізет абиыр, бақ-дәулет! Дереккөздер
Болат Жүсіпұлы Жуандықов

Болат Жүсіпұлы Жуандықов (27 шілде 1965, Семей облысы, Жарма ауданы, Жаңғызтөбе ауылы) — Желтоқсан оқиғасының қаһарманы. Өмірбаяны * Орта мектепті бітіргеннен кейін бірден әскер қатарына алынады. * Әскерден кейін Алматыға келіп, ет комбинатында жұмыс істейді. * 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысып, 5 жылға бас бостандығынан айырылған. Ол ішкі Ресейдің атышулы түрмелерінде болып, көптеген қиыншылықтарды бастан өткереді. * Кейіннен ақталып, елге оралған. Түрмеде нақақтан-нақақ 2 жыл 5 ай отыруға мәжбүр болған. * Бұл күнде Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданында тұрады. Дереккөздер
Тақиялы періште

«Тақиялы періште» — кеңес уақытында түсірілген қазақ комедиясы. Режиссёрі — Шәкен Айманов. Тұсаукесері 1969 жылы өтті. Фильм Алматы қаласында түсірілген. Сюжеті «Тақиялы періште» деп фильмнің басты кейіпкері — география пәнінің мұғалімі Тайлақты еркелетіп атайды. Тайлақ — алпамса денелі, періште мінезді, кең пейілді жан. Ол өз анасынан артық шеше жер бетінде жоқ деп санайды. Сонымен қатар, Тайлақ тіпті дастарқан басында өзінің сүйікті тақиясын басынан тастамайды. Ұялшақ «періштенің» бойдақ өміріне балта шапқысы келген анасы Тана ұлына қосақ іздеп Алматыға келеді. «Еркекке жалғыз өмір сүруге болмайды, оның қасында анасы, жоқ дегенде әйелі болуы қажет» - деп пайымдайды. Келін іздеу барысында ол, оған өз көңілін білдіре бастаған Нияздың отбасымен танысады. Осы кездерде Тайлақ көрікті Айшамен танысады. «Періштенің» анасы ұлының таңдауын бірден қабыл алмайды. Айшаның әкесі — кезінде Танамен сөз байласып, кейін сөзінен тайқып шыққан Тайыр екені белгілі болады. Мұндай жәйтті ұмыту қиын. «Періштеге» тұрмысқа шығуды сыра сатушы Алтыншаш та аңсайды. Сатушының артынан түсуден құтылған Тайлақ Айшаға үйленуді ұсынады. Нияз болса, Тананың оған әйел болуын қалайды. Осы бір көңілді оқиға қос тоймен аяқталады. Рөлдерде *Тана — Әмина Өмірзақова *Тайлақ — Әлімғазы Райымбеков *Айша Досанова — Шолпан Алтайбаева *Алтыншаш — Раиса Лунева *Шыңғыс — Ермек Серкебаев *Нияз — Әубәкір Ысмайылов *Аймен — Райхан Шанина Сыртқы сілтемелер * [http://lang.kazakhfilmstudios.kz/kz/films/archive/retro/angel_v_tyubeteyke Қазақфильм сайтындағы беті]
Абиотикалық факторлар

Абиотикалық факторлар ( — теріс және bіotіkos — тірішілік, өмір) — бейорганикалық ортаның тірі организмдерге жасайтын тікелей немесе жанама әсерлерінің жиынтығы; сыртқы ортаның бейорганикалық, физикалық және химиялық жағдайлары. Ол ф и з и к а л ы қ абиотикалық фактор (температура, жарық, жел, ылғалдылық, атмосфераның қысымы, ағыстар, радиациялық деңгей, радиоактивті сәуле шығару т.б.), х и м и я л ы қ Абиотикалық фактор (атмосфера, су, қалдықтар, топырақ, шөгінді құрамы және олардағы қоспалар т.б.), к л и м а т т ы қ абиотикалық фактор (күн радиациясы, атмосфералық жауын-шашын, гидросфералық қысым т.б.) болып бөлінеді. Өсімдік пен жануарлардың ыстыққа, суыққа, ауа қысымына, су тереңдігіне, хим. құрамына қарай бейімделуі, кейбір жануарлардың қысқы, жазғы ұйқыға кетуі т.б. Абиотикалық факторға байланысты. Жер бетінің, ауаның, судың химиялық және физикалық құрамының өзгеруі тірі организмдерге де әсер етеді. Мысалы, 20 ғасырда Арал теңізінің тартылып, ауада тұз концентрациясының көбеюіне байланысты, миллиондаған тонна тұзды шаң тірі организмдерге үлкен әсерін тигізді. Абиотикалық факторлар: жарық ( өсімдік) 3-ке бөлінеді: жарықсүйгіш, көлеңкесүйгіш және көлеңкеге төзімді. Абиотикалық факторлар: жарық (жануарлар) 2-ге, яғни күндізгі және түндегі. Абиотикалық факторлар: су ( өсімдіктер) 2-ге: ылғалсүйгіш және құрғақшылыққа төзімді. Абиотикалық факторлар: температура (өсімдіктер) жылусүйгіш және суыққа төзімді болып бөлінеді. Ал, абиотикалық факторлар: температура (жануарлар) жылыққанды , суыққанды болады. Абиоталық факторды химиялық Абиоталық фактор|химиялық (атмосфераның, теңіздің, тұщы судың құрамы және тағы да басқалары) және физика Абиоталық фактор|физикалық (климат, орография) деп екіге бөледі. Абиоталық фактор биоталық және антропогендік факторлармен қосылғанда экологиялық факторлар құрайды. Әдебиет * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Дереккөздер it:Fattori ambientali#Fattori abiotici ru:Экологические факторы#По происхождению
Абиссаль аймақ

Абиссаль аймақ — мұхиттар мен теңіздердің біршама терең аймақтары. Әдетте абиссаль шамамен 3000 м тереңдіктен басталады деп есептеледі. Мұндағы су полюстерден экваторға қарай өте баяу ағады, темпиратурасы 1-2С, полюстерде 0С-дан да төмен; тұзды, тығыздығы тұрақты және түбіне күн сәулесі жетпейді. Соның әсерінен өзіне ғана тән жануарлар дүниесі болады. Әлемдік мұхит түбінің 90-ін әртүрлі микроорганизмдер мен жануарлар қалдықтарынан (органогенді), теңіз ағысы алып келген тау жыныстары мен минералдардан, жанартау атқылауынан кейінгі заттардан түзілген абиссаль шөгінділер жапқан. Дереккөздер
Абиссаль шөгінділер

Абиссаль шөгінділер — мұхиттың абиссаль аймағында 2–4 км астам тереңдікте жиналатын теңіз шөгіндісі. Ол Тынық, Атлант және Үнді мұхиттарының түбінің 40 проценттейін алып жатады. Абиссаль шөгінді теңіздегі ұсақ организмдердің ізбес жөне кремний қаңқаларынан пайда болады. Абиссаль шөгіндінің ішінде органогендік тұнбалар мен минералдық шөгінділер көбірек ұшырасады. Ұғымды 1907 жылы неміс зерттеушісі О. Крюммель енгізген. Ол Абиссаль шөгінділер қатарына негізінен 3-4 км тереңдікте түзілетін қызыл түсті тереңсулық саздар мен радиолярийлік лайларды жатқызған. Алайда бұл түсінік тереңсулы мұхит төсенішін көмкеретін барша шөгінділер мен тұнбалар үшін, соның ішінде 4-6 км тереңдікте түзілетін пелагиальдық саздарға да қолданылады. Абиссаль шөгінділер полигендік құраммен сипатталады. Олар әдетте күшті тотыққан қоңыр түсті, сирегірек кірпіш — қызыл түске боялған карбонатсыз лай түрінде кездеседі. Сондай-ақ Абиссаль шөгінділері мұхит пен теңіздің жағалаудан қашық аудандарына су ағысымен немесе жел күшімен жеткізілген ұсақ дисперсиялық терригендік және жанартаукластикалық материалдар есебінен де түзіледі. Бірақ оның құрамында темірдің (3-10% ) және марганецтің (0,23%) айтарлықтай мөлшерде болуы мүмкін. Соңғы жағдайда Абиссаль шөгінділері темірлі-марганецті конкрециялар түрінде болады. Ал оның құрамында аталған металдардың концентрациясы жоғары болса, олар темір-марганец кендерін түзе алады. Абиссаль шөгінділері құрамында органикалық заттар аз мөлшерде (0,5%-тен аз), керісінше кейбір микроэлементтердің (Сo, Nі, Cu, Pb, Mo, т.б.) концентрациясы біршама жоғары болып келеді. Әдебиет * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Дереккөздер
Азор антициклоны

Азор антициклоны — субтропиктік және тропиктік ендіктердегі атмосфералық әрекеттің тұрақты климат орталығы, жоғары қысымның тұрақты аймағы. Бұл қыста Сахараға, жазда Жерорта теңізіне және Оңтүстік Еуропаға, оның ішінде Украинаға дейін әсерін тигізеді. Көп жылдық орташа қысымы өзінің орталығында қаңтар айында 1022 мб-ден жоғары, шілдеде 1025 мб-ден жоғары болып келеді. Дереккөздер
Альпілік таулар

Альпілік таулар — Альпі типтес таулар, яғни Альпі немесе Альпіге ұқсас басқа биік таулар рельефі. Бұл үнемі қар мен мұздықтар басып жататын биік шыңды таулар, олар өзінің географиялық құрылысы жағынан тастақ болып келеді және Альпі қатпарлығы дәуірінде пайда болған таулардың қатарына жатады. Мысалы, Альпі, Апеннин, Қарпат, Қырым, Кавказ, Көпетдаг, Памир, Гималай т. б. таулар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Антипассаттар

Антипассаттар — ауаны экватордан субтропикке өткізетін пассаттық циркуляцияның жоғарғы тармағы. Антипассаттар Солтүстік жарты шарда негізінен оңтүстік батыстан солтүстік шығысқа, Оңтүстік жарты шарда — солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа қарай бағытталады. Антипассат қабатының төменгі шекарасы 4 шақырымдай биіктікте орналасады, ол субтропиктен экваторға және қыстан жазға қарай жоғарылайды. Атлант мұхиты үстінде оның биіктігі 10°.с. е. жазда — 15 км, қыста 6 км шамасындай, 30° с. е. жазда — 5 км, ал қыста — 2 км. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Триангуляция

Триангуляция(лат. traіngulum – үшбұрыш) — геодезиялық тірек пункттер (нүктелер) торын құру әдістерінің бірі және осы әдістермен жасалған сол тордың өзі. Ол бір-бірімен жалғасып жатқан үшбұрыштар жүйесінен немесе тордан құралады. Триангуляцияда берілген координаттар жүйесінде үшбұрыштар төбелерінің орны анықталады. Ол үшін бастапқы үшбұрыштың қабырғасының біреуі жүргізілген өлшеулер нәтижесі бойынша есептеледі және әрбір үшбұрыштың үш бұрышы өлшенеді. Егер бастапқы үшбұрыштың қабырғасы тікелей өлшеулер арқылы анықталса, онда ол базистік қабырға деп аталады. Триангуляция тәсілі Жер пішіні мен мөлшерін анықтау, жер қыртысының горизонталь қозғалыстарын зерттеу; әр түрлі топографиялық түсірулер мен геодезиялық жұмыстарды негіздеу, т.б. үшін кеңінен қолданылады Сілтеме
Трог

Трог (нем. Trog — сөзбе-сөз: астау) — мұздық қозғалысы салдарынан тау баурайларының жемірілуі нәтижесінде пайда болатын астау пішіндес аңғар. Трог — көлденең қимасында формасы астау тәріздес болып келетін тік беткейлі, ойыс түпті аңғар. Оның беткейлері қаншама тік болғанымен етек жағында едәуір көлбеуленеді де, аңғар түбіне қалтңысыз ауысады. Беткейлердің көлбеуленген тұсында трог деп аталатын бүгін байқалады. Трогті формалар ең алғаш эрозиялың, ал кейінде ертедегі және қазіргі мұздану басңан бұрынғы тау аңғарларында пайда болады; мұндай аңғарлар мұздықтың аңғар түбі мен беткейлерінде жүргізген эрозиялық әрекеттерінің салдарынан түзіледі. Бірақ беткейлер мұздықтардың өңдеу әрекеттеріне, мұздық бүйірлерінің көтерілген биіктіктерінде ұшырайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Антиклиналь

Антиклиналь, антиклинальдық қатпар— тау жынысы қабаттарының жоғары қарай доғалана қатпарлануы. Антиклинальдің орта шенінде ескі, ал қанаттарында кейінгі жас қабаттар орналасады. Антиклин (грек, anti — қарсы, klino — еңкейтемін) — шөгінді, эффузиялық немесе метаморфтық таужыныстар бірлестігіне тән қат-қабаттардың өзара астасу пішіні. Жымдасқан қабаттар жиынтығының бірлесе иілуі нәтижесінде антиклиналь қатпарлар дөңес пішіндер түзеді. Қатпар ядросын, яғни оның ішкі өңірін қүрайтын қабаттар сыртқы өңірдегі, яғни қатпар қанаттарындағы таужыныстардан көнелеу болып келеді. Нақтылы қатпардың иілу нүктесі "қатпар құлпы" деп аталады, ал осы қатпар жүйесінің қүлыптары орналасқан нүктелерді жазық бағытта ойша жалғастырған жағдайда пайда болатын шартты сызық "қатпар топсасы" деген атауға ие. Синонимі: антиклиндік қатпар. Дереккөздер
Ашылу

Тау жыныстарының ашылуы — тау жыныстарының жер бетіне шығып тақырланып жатуы. Ашылу табиғи немесе жасанды болуы мүмкін. Бұл төрттік борпылдақ тосқындардың ашылуы мен байырғы (төрттікке дейінгі) жыныстардың ашылуы болып екіге бөлінеді. Ашылу - таным деңгейіне бұрындары белгісіз түбегейлі өзгерістер енгізетін қолданыстағы обьективті заңдылықтар, қасиеттер және материалдық әлем құбылыстарын енгізу. Дереккөздер
Тау жұрнағы

Тау жүрнағы — денудация мен эрозия әсеріне ұшырамаған, жеке дара қыраттар, бір кездегі биік таулы елдің аумақтары. Тау жұрнағының сақталып қалу себебі тау жыныстарының өте беріктігінен, эрозия базисінің қашықтығынан болуы мүмкін. Бастапқы жер бетінің сақталып қалған аумақтары, тау жұрнақтары куәлік таулар деп те аталады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Компас

Компас — жер бетін бағдарлауға, географиялық немесе магниттік меридианның бағытын анықтауға арналған аспап. Кішкене деңгелек қобдишаның ортасында орнатылған тік үшкір иненің үстіне қондырылған магнитті болат тілі болады. Тілдің бір жағы үнемі Солтүстікті, екінші жағы Оңтүстікті керсетіп тұрады. Қобдишаның сыртңы деңгелегі градустарға белінген (360°), горизонт жақтарында Солтүстікті, Шығысты, Оңтүстікті, Батысты керсететік (С. В. Ю. З.) әріптері жаэылған. Компастардың мынадай түрлері болады: # магниттік компас # механикалық немесе гироскоптік компас # радиокомлас # астрокомпас. Тарихы Магнитті компас Қытайда ойлап табылған. Осыдан 4000 жыл бұрын қытай жазбаларында керуеншілер көздің қарашығындай сақтаған ақ балшықты құмыра туралы айтылады. Онда ағаш қалтқыда темірді жақсы көретін қоңыр тас жатыр. Ол қалай бұрылса да, жолаушыларға оңтүстік жақты көрсетеді. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. *Оқушының анықтамасы:1-4 сынып. Ж.Қ Балтабаева, Ф.С Лекерова, М.Қ. Солтанғазина, Т.В. Вахрушева, Е.В. Попова, О.Б Глушкова, В.А. Черепенко, А.И.Болдырева, С.В. Черкизова, С.Ә. Әбілмәжінова. Алматыкітап,2007,523 бет Тағы қараңыз * Тау-кен компасы
Синклиналь

Синклиналь — мульда, иілген бөлігі төмен қарап тұрған жер қабығы қабаттарының астау тәріздес қатпарлануы. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Тағы қараңыз * Антиклиналь
Сирокко

Сирокко — Жерорта теңізінде, Сицилия аралы мен Апеннин түбегінің оңтүстігінде бірнеше сағат, кейде бірнеше төулік бойы үздіксіз соғып тұратын ыстық, құрғақ, күшті жел. Ол Солтүстік Африка шолдерінен ауған құрғақ, ыстык ауаның әсерінен пайда болады. Сицилия аралында сирокко жоғары температуралы, құрғақ болып келеді де, таулардың ықтасын беткейлерінің жағында фёнге айналып, бұрынғыдан да құрғай түседі. Одан әрі теңіз үстімен өтуіне байланысты бұл жел солтүстік Италияға ылғалданған ауа әкеледі. Сирокко әсерінен Сицилия мен Оңтүстік Апеннинде ауа кенет құрғап, шаңқыған ыстық түседі де, өсімдіктер қурап, адамдар көп азап шегеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сағым

Сағым — 1)атмосфера қабаттарының әр түрлі тығыздығының болуы салдарынан жарық сәулесінің кейбір ауа қабатынан шағылуы, оған байланысты болатын сәуленің сынуы.Жер бетінен ауаның қызған қабаты кетерілгенде бұл жиі байқалады. Жер бетіндегі бір заттан шыққан жарық сәулесі түгелімен шағылысқа ұшырауы мүмкін. Сондықтан нәрсенің кескіні ауада ілініп тұрған секілді болып керінеді. Сағымның арқасында жайшылықта көкжиектің тасасында жатып көрінбейтін заттардың көрінуі мүмкін. 2)мираж( франц. mirage-шағылысу,сағым)- көкжиекте нысанның( ғимараттың, талдың, т.б) бір немесе бірнеше жалған бейнесі байқалатын оптикалық құбылыс. Жалпы мінездеме Сағым заттың астыңғы жағында(төменгі сағым),үстіңгі сағым (жоғарғы сағым) немесе бүйір жағында( бүйірлік сағым) орналасуы мүмкін.Ауа температурасының,тығыздығының әркелкі болуына байланысты жарықтың атмосферадағы сыну көрсеткіші біртіндеп өзгереді. Осы өзгеріске сай атмосфера арқылы өткен жарық сәулесі де біртіндеп қисаяды.Сағым нәтижесінде пойда болған көкжиектегі жорамал кескіндер кейде шөл даладағы адамға су сияқты елестер береді. Заттың түрі едәуір бұзылып көрінетін күрделі құбылыс Морган тоғыны (Фата-Моргана)деп аталады. Тағы қараңыз * Сағым - қазақтарда ерлер есіміне беріле береді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Дереккөздер #[http://massaget.kz/bilim/tarih/kuger-kzimen/5030 Сағым – тылсым дүние ме?] #[http://kk.picjoke.net/tag/%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 Сағымдары бар фото эффектілер тегін, сағым фото эффектісі ]
Мистраль (жел)

Мистраль — Франциядағы Севеннен Рона аңғарына қарай соғатын, бора секілді, қатты және суық солтүстік-батыс жел. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. af:Mistral (wind) bg:Мистрал ca:Mestral da:Mistral de:Mistral (Wind) en:Mistral (wind) es:Mistral (viento) et:Mistraal fi:Mistral (tuuli) fr:Mistral (vent) io:Mistral it:Maestrale (vento) ja:地方風 ko:미스트랄 (바람) nl:Mistral (meteorologie) oc:Mistral (vent) pl:Mistral ru:Мистраль (ветер) sl:Maestral sv:Mistral (vind) uk:Містраль vi:Gió Mistral
Сиырағаш

Сиырағаш Оңтүстік Америкада өседі. Олардың қабығын тіліп жіберсе сүтке ұқсас, бірақ химиялық құрамы өзгешелеу, аппақ сұйық бөлінеді. Қайнатқан кезде көп өзгеріске ұшырамайды. Майға шыжғырылған еттің иісі шығады. Сүт белогі – казеиннің орнына қан белогіне ұқсас, ал сары су орнына қантты сұйық зат бар. Сиырағаш жер таңдамайды. Биіктігі 25 метрге жетеді, тамыры тереңге кетеді.
Астық ағашы

Астық ағашы (лат. Artocarpus altilis) Үндістан мен Малая аралында өседі. Оның асқабақ тәрізді же­містері болады. Кей­бірінің салмағы 25 келіге дейін жетеді. Ағаштың же­місінің крахмалы көп, дәмі бидайдың наны сияқты. Жергілікті тұрғындар осы нан ағашының же­місін бөлшектеп турап, қуырып ас етеді. Сондай-ақ әлгі жемістерді салқын шұңқырға салып, құрамындағы крахмалды ашыту арқылы қамырға ұқсас қоспа алып, одан дәмді тоқаш пісіреді. Ал, нан ағаш гүлдеп біткен кезде, оның тұқымын жинап шикідей де, қуырып та жейді. 21 жастағы бір нан ағашының жемісі 3-4 адамды бір жыл асырап шыға алады. Дереккөздер
Қатпарлық

Қатпарлық — жер қабығының әрбір бөлігіндегі қатпарлар жиынтығы. Қатпарлық деп қатпар құрылу процесін де атайды. Формалары жағынан оны сызықты, үзілмелі және аралық деп үш типке бөледі. Сызықты қатпарлық түгелімен геосинклиналды аймақтарға тән болып келеді де, тұтасып жатады; үзілмелі қатпардың платформалы аудандарға тән де, күмбез тәріздес болып шашыранды түрінде кездеседі; ал аралық қатпарлық қырқа тәрізді болады. Әрбір геологиялық дәуірлердегі қатпарлар жасына қарай кембрийге дейінгі, каледондық, герциндік, яньшандық, альпылық қатпарлық болып бөлінеді. Бірақ сыртқы күштердің әсерінен қатпарлар бұзылып және тегістеліп кетеді де, алғашқы формасы тек кейбір қатты жыныстардан тұратын бөліктерінде ғана сақталып қалады. Қазіргі таулардың, оның ішінде қатпарлы және қатпарлыжақпарлы таулардың пішіндері қатпар құрылудан емес, кейінгі уақыттағы алапты көтерілу мен жақпарлы көтерілуден пайда болды. Тау жоталары Жер бетінің бестен бір бөлігін алып жатыр. Миллион жыл бойы тектоникалық плиталардың бір-бірімен соқтығысуының нәтижесінде тау жоталары пайда болады. Көптеген тау шынжырлары, мысалы Гималай тізбектері жоғарыға қарай өседі. Көтеріледі және қапталады Жер беті бойынша жылжитын тектоникалық плиталардың қозғалысынан пайда болған таулардың көбісі қатпарлы болып келеді. Екі тектоникалық плиталар соқтығысқанда жер қабатының жыныстары көтеріледі және олар бір-бірінің үстіне шығып қапталады. Уақыт Өткен соң осы қатпарлар көбейеді. *Жылжымалы құм *Таудың пайда болуы барысында жыныстардың қатпарлануы қалай бұзылып, қатпарланатынын көрсету үшін төмендегі тәжірбиеде көрсетілгендей, қағаз бетіндегі құмның қабаты жер қабатының бір қабатын суреттейді. 100 секунд сайын 1 см амплитудасымен парақ-қағаз жай ғана жылжиды. Осылайша ол артынан құмды тартады. Осы құбылыс жер қабатының бойымен қоғалатын жай жүзіп өтетін Жердің сыртқы мантиясының қозғалысын бейнелейді. Таулардың типтері Барлық таулар қатпарлы бола бермейді. Бір таулар анар таудың атылуы нәтижесінде пайда болса, екіншілері жер қабаты жарылғанда сыртқа қарай ысырылған тау жыныстарының салмақты қатпарларынан құралған. Таулардың үшкірлігі қатты эрозиядан пайда болған, ол тау жыныстарын жан-жақтан қажап, ұштайды. Эрозия дегеніміз тау жыныстары бетін аққан судың шаюы. Дереккөздер Дереккөздер
Қатпарлар

Қатпарлар — бүйірлік (тангенциальдық) күштер мен вертикальдық қозғалыстардың әсерінен пайда болған Жер қабығы қабаттарының ыдырамай толқынданып иілуі. Қатпарлар пайда болған жағдайда қабаттардың бір бөлігінің имесі жоғары қарап (антиклинальды қатпар), ал екінші бөлігінің имесі төмен қарап (синклинальды қатпар) орналасуы мүмкін. қатпар тік, колбеу, жатпа және төңкерілме болып түзіледі. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Друмлиндер

Друмлиндер — әдетте ішкі ядросы флювиогляциялық құмдардан, сыртқы беті мореналық шөгінділерден немесе байырғы жыныстардан құралған ұзынша төбелер. Биіктігі 20 м, ұзындыгы бірнеше жүз метрге дейін барады. Друмлиндер ескі мұздықтардың дамыған облыстарында, көбінесе жазықтарда, тау етектеріндегі аудандарда кездеседі. Ұзындығы жүздеген метрден 2—3 км-ге, ені 100—200 м (кейде 700 м), биіктігі бірнеше метрден ондаған метрге дейін болады. Байырғы мұздықтардың жылжыған бағытымен созылып жатады, жайдақ тегістелген беткейі бұрынғы мұздыққа, ал тіктеу келген беткейі қарама-қарсы жаққа қарайды. Друмлиндер көбінесе мұз астындағы аккумуляциялық процестердің және мұздық эрозияның әсерінен пайда болады. Кейде Друмлиндер друмлин далаларын түзеді. Олардың ең үлкенінің (АҚШ-тың Нью-Йорк штаты) ішінде 10 мыңға жуық Друмлиндер бар. Друмлиндер Эстония мен Латвия жерлерінде де кездеседі. Дереккөздер
Эрозия

Эрозия (лат. еrosіo – мүжілу), геологияда – тау жыныстары мен топырақ бетін аққан судың шаюы. Шайылу және ұсақ түйірлердің тасымалдану қарқыны тау жыныстарының қаттылығына, топырақ қабаттарының жатыс бағытына, су ағынының жылдамдығына және мүжілу нәтижесінде пайда болған массаның ірілі-ұсақтығына байланысты. Эрозиялық құбылыстың дамуына сол жердің топырақ-өсімдік жамылғысы және геологиялық құрылысы да әсер етеді. Эрозия жер бедерін қалыптастырушы факторлардың бірі. Түзілген жербедер пішіндеріне байланысты беткі эрозияға (ағын өткен жер беті ой-шұңқырлары тегістеледі) және тілімдеу эрозиясына (жер беті сай-жыраларға тілімделеді) ажыратылады. Беткі эрозия аңғар және арнаның бүйірлері бұзылып, ағынның жайылуынан, ал тілімдеу эрозиясы ағын арнасының тереңдеуінен қалыптасады. Демек, эрозиялық бедер пішіндері – бүйірлік және тереңдік эрозиялардың нәтижелері. Кейбір ғылыми әдебиетте “эрозия” термині негізінен мұздық, жел және теңіз толқыны әрекетін сипаттағанда жиі қолданылады. Эрозия құбылысына қарсы күресу жолдары – табиғатты қорғаудың басты шараларының бірі болып табылады. Сонымен қатар эрозияның қалыпты (табиғи) және жеделдетілген (табиғи ортаны дұрыс пайдаланбау салдарынан) түрлері болады; қ. Топырақ эрозиясы. Ә. Байбатша Дереккөздер
Самум

Самум (құм бораны) — шаңтозаңдарды аспанға көтеріп, күнді мұнарландырып бірнеше сағат соғатын (бірақ құйын есебінде соғуы бірнеше минутқа ғана созылатын) Аравия мен Солтүстік Африканың тропиктік шөлдерінде соғатын өте ыстық, құрғаң жел. Самұм соққанда температура кенет жоғарылайды да, салыстырмалы ылғалдық кенет томендейді. Бұл Сахара шөліне өтемөте тән жел. Орта және Орталық Азия шөлдерінде бұл жел сиректеу соғады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Күміс түсті бұлттар

Күміс түсті бүлттар — жұлдыздарды көруге бөгеті жоқ, 80— 85 км биіктікте орналасқан шығыстан батысқа қарай 40—80 м/сек жылдамдықпен көшетін, түнде жарық шашып тұратын стратосфералық бұлттар. Бірінші рет олар 1885 жылы Кракатау вулканы атқылағаннан кейін байқалды. Сондықтан күміс түсті бұлттарды вулкан күлдерінің жиынтығы деп те санайды. Шынында олар ұлпа мұз кристалдарынан тұратын бұлттар болып табылады. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Синеклиза

Синеклиза (грекше syn - бірге, enklisis — еңкею) — антиклизаға қарама-қарсы орналасатын платформаның кең көлемді ойысы. *aлабында белдердің, күмбездердің, кіші мульдалардың пайда болуына байланысты бұл күрделі де болып кетуі мүмкін. Мысалы, Орыс платформасындағы Мәскеу синеклазасы мен Сибирь платформасындағы Тунгус синеклизасы осыған жатады. *планда бұрыс овал не изометриялық нысанда болатын, жайпақ ірі (көлденеңі жүздеген км, кейде 300 км-ден асатын) ойыс платформалық құрылым *беткі өңірі, әдетте, қалыңдығы 3-5 км-ге жететін (кейде 8-10 км-ге жетуіде ықтимал) шөгінді, кейде жанартаутектішөгінді таужыныстармен көмкеріліп жатады Тағы қараңыз *Антеклиза Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Күлгін топырақтар

Күлгін топырақтар — жылдық ауа температурасы төмен, жауын-шашыны мол және булануы аз қоңыржай суық белдеулік топырақ. Ол магний мен кальций сияқты көмір қышқылды тұздары аз мұздың тұнбалардан, құмдардан, балшыктан, ұлпа балшықтан және тағы басқа аналық жыныстардан тұрады. Күлгін топырақ қара шіріндіге бай, үстіңгі қабаты едәуір, кейде күшті сілтіленген болады да, ал күлгін қабаты кремнийге бай келеді; одан теменгі қабаттарда темір қышқылы мен алюминий жиналады. Кулгін топырақ орман зонасында таралған. Кұнарлылығы аз, бірақ тыңайтқыштармен өңдегенде және дұрыс агротехникалық жұмыстарды жүргізгенде, оның құнарлылығы көп артады. Күлгін топырақ, қылқанды және қылқан жапырақты ормандар астында, қоңыржай салқын климат жағдайында, шайылмалы жер асты ағысы қамтамасыз етілген аймақтарда кездесетін топырақ түрі. К. т. Солт. және Орт. Еуропаның, Америка мен Канаданың, Ресейдің салқын орманды аймақтарында кеңінен таралған. Қазақстан аумағында К. т. жоқтың қасы. Тек Алтайдың таулы қылқан жапырақты ормандарында біршама күлгін типтес топырақтар кездеседі. Топырақтың күлгінденуінің негізгі себептері – топырақ ортасы қышқылдығының әсерінен топырақтың беткі қабаттарындағы сазды бөлшектердің, негіздердің және жартылай оксидтердің кеміп, керісінше кварц пен кремнийдің артуы К. т. нашар күлгін, орташа күлгін, аса күлгін және қалың күлгін болып бөлінеді. К. т. қимасында мынадай қабаттарға (горизонттарға) ажыратылады: А0 (жапырақ пен орман қалдықтары қабаты) қалыңд. 1 – 10 см-дей; А1 (элювийлі-қара шірінді қабат) –1 – 20 см-дей, сұр түсті, құрылымы ұнтақ тәрізді, бітімі бос болып келеді (құрамындағы қара шіріндісі 1 – 4%, кейде 6%); А2 (күлгінді қабат) – 2 – 20 см-дей, түсі ақшыл сұр, бітімі бос (борпылдақ); В [балшықтанған (иллювийлі) қабат] – 10 – 50 см, тығыз және жоғ. қабаттарға қарағанда мех. құрамы ауырлау, қошқыл түсті; С (аналық тау жынысы қабаттары). Негізінен күлгіндену процесі қылқан жапырақты ағаш қалдықтарында, жергілікті гидротермальдық жағдайда, саңырауқұлақтардың қатысуымен түзілетін фульвоқышқылдарға байланысты. Себебі, олар суда жақсы еритіндіктен, топырақ бойымен төмен жылжып, топырақтың минералды бөлігін ерітіп, толық ыдыратады. Нәтижесінде топырақтың А0 жоғ. қабаттарындағы органик. және минералды қосылыстар ерітінді күйінде топырақтың төм. қабатына шайылады. Топырақтың А2 қабаты фульвоқышқылына ерімейтін кварц пен аморфты кремнеземге байып, қабаттың түсі ақшыл, күлгін тартады Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Түбек

дағы түбек]] Түбек — теңізге немесе көлге сұғына орналасқан құрлықтың бөлігі. Түбектер өзінің пайда болуы жөніндө материктік, аралдық болып екі түрге бөлінеді: 1) Материктік түбектерге — Апеннин, Пиреней тағы да басқа түбектер жатады, себебі олар Еуропа материгімен бірдей уақытта пайда болды; 2) Аралдық түбектердің бірі Үндістан түбегі, себебі ол Азия материгі құрылғанда, оның оңтүстігінде орналасқан бөлек құрлық — арал болды; кейінгі геологиялық дәуірлерде ғана ол материкпен жалғасты. Дереккөздер Әдебиет * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Шөлейт

Шөлейт – аридтік климат жағдайында қалыптасатын ландшафт түрі. Далаға және шөлге тән өсімдік түрлері аралас кездеседі. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың қоңыржай, субтропиктік және тропиктік белдеулерінде таралған. Шығыс жарты шардың қоңыржай белдеуінің Шөлейті – Каспий ойпатының батысынан Ордостың (Қытай) қиыр шығысына дейінгі 10 мың км-ге созылған; субтропиктік және тропиктік белдеулердегі Шөлейт – Сахарада, Оңтүстік және Оңтүстік-батыс Африкада, Арабия түбегінде, Кіші Азия мен Иран таулы қыратында, Үнді алабында, Австралияның ішкі бөлігінде кездеседі. Батыс жарты шардың қоңыржай белдеуінің Шөлейті – Сеңгір таулардан шығысқа қарай 1300 км-ден астам алқапты қамтиды; субтропиктік және тропиктік белдеулердегі Шөлейт – Колорадо үстіртінде, Үлкен алапта, Мексика таулы қыратында, Анд тау¬ларынан шығысқа қарай жатқан бөлігінде қалыптасқан. Шөлейтте климат өте қуаң, булану жауын-шашын мөлшерінен әлдеқайда артық болады. Жер беті суы мардымсыз. Ағын суы шағын өзен мен жылғалардан тұрады. Ащы сулы шағын көлдер көп. 2 м тереңдікте грунт суы кездеседі. Шөлейт бедері адырлы, құм бұйратты келеді. Қоңыржай белдеудегі Шөлейтте борпылдақ жыныстар шоғыры, субтропиктік, тропиктік шө¬лейттерде карбонатты берік жабындылы, қатты бедер пішіндері басым. Топырағы бозғылт қызыл қоңыр. Өсімдік жамылғысы ылғал тапшылығына төзімді шөп және бұта түрлерінен тұрады. Қоңыржай белдеу Шөлейтнде боз, бетеге, еркекшөп, жусан, қараған, Австралияның субтропиктік Шөлейтнде спинифекс, эвкалипт, т.б. өседі. Жануарлар дүниесінде пржевальский жылқысы, құ-лан, бөкен, кемірушілер мен бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері, т.б. кездеседі. Мал ш-нда Шөлейттің жайылымдылық маңызы зор; қала Шөлейт белдемі. Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Шоңғалдар

Шоңғалдар — өзеннің арна жасаған жеріндегі тау жыныстарының біркелкі шайылмауының салдарынан, немесе жуырдағы тектоникалық жылжулардың әсерінен пайда болған езен арнасының түбінде кездесетін тасты бұдырлар. Олар көбінесе таулық, жазық таулық езендерде кездеседі. Шоңғал ауданында шоғырланған өзен тасқынының қуатынан су электростанциясын салу арқылы электр қуатын өндіруге болады. Шоңғалдан төмен салынған тас бөгет арна суының деңгейін жоғары көтеріп, өзеннің жолқатынастық жағдайын жақсартады (мыс.: Днепр шоңғалынан төмен салынған Днепрогэс). Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. cs:Peřej de:Stromschnelle en:Whitewater et:Kärestik fi:Koski he:אשד it:Rapida lt:Upės slenksčiai nl:Stroomversnelling uk:Стремнина
Амфибореальдық таралу

Амфибореальдық таралу — Солтүстік Атлант және Тынық мұхиттардың қоңыржай және суық белдеулерінде кездесетін, бірақ Солтүстік Азия мен кейде Солтүстік Европаны қоршап жатқан теңіздерде ұшырамайтын кейбір жануарлар түрінің (туысының) бөлектене таралуы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Анемометр

Анемометр — желдің жылдамдығын, кейде бағытын өлшеу үшін қолданылатын аспап. Анемометрдің ең қарапайым түрі — флюгер. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Анероид

Анероид — ауа қысымын сұйықтықтың көмегінсіз өлшейтін аспап. Анероид — өзгерту күшіне пропорционал серпінді қорапшаның (види қорапшасы) өзгеруі бойынша, яғни оған үстеме қысымның өзгеруі бойынша атмосфераның қысымын өлшейтін аспап. Дереккөздер