kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Су жаңғағы

Су жаңғағы (чилим)— суда өсетін бір жылдық өсімдік. Жапырағы ромб пішіндес, қабығы қалың, жылтыр, сағағы жуан. Жапырағының бір бөлігі суға батып тұрады. Гүлдейтін кезде өсімдік тұтасымен су бетіне шығады. Ұсақ ақ түсті гүлдері жапырақ қолтығына орналасады. Ұрықтанып болғаннан кейін өсімдік су астына түседі. Жемісі су астында дамып, піседі. Жемісі — қара қоңыр, қатты жаңғақ. Әр жаңғақтық 2—4 ірі сояуы және бірнеше ұсақ тікендері болады. Қабығы мен сояуы өте қатты, шірімейді. Жаңғақ ішінде ақ түсті ұн сияқты ұнтақ дәні болады. Су жаңғағы еліміздің Европалық бөлігінде, Сібірде, Қиыр Шығыста, Каспий теңізі жағалауында, Кавказ бен Орта Азияда, әсіресе Волга өзенінің сағаларында, көптеп кездеседі. Дәнінің дәмі талшынның дәміне ұқсас. Су жаңғағы шикілей пісірілген және қайнатылған түрінде тәтті тағам ретінде желінеді. Жемісінің құрамында крахмал, май және минералдық заттар бар. Дереккөздер Су шылымы
Көкөністі физалис

Физалис жаңғағы. Кәдімгі физалисті халық арасында шие деп те атайды. Бұл шырмауықты, жіңішке ағаш тектес бұтақты бақша өсімдігі. Жапырағы жүрек пішіндес, айқын түсті, дара, қоңырау гүлді. Сәуір -май айларында гүлі бүр жарады. Осыдан кейін-ақ қызғылт — қызыл шар тәріздес жемісі шығады. Оның бүлдірген дәмдес, хош иісті жемісін жасаң түрінде пайдаланады. Құрамында минералдық тұздар, қант, пектин бар. Кондитерлік тағам, маринад, икра (уылдырық) жасарда және басқа да тағамдардың тұздығын келтірерде қолданылады. Дереккөздер
Қара сөз

Қара сөз (проза) - көркем әдебиеттің үлкен бір саласы. Өлең поэзиядан бір айырмасы - онда сөз ырғағы еркін, әдебиеттегі сөз саптау қалпына сәйкес келеді, өлеңдегідей қандай да белгілі өлшемдер сақталмайды. Қара сөзбен жазылған көркем шығармада өмір құбылыстарын, әр түрлі оқиғаларды баяндау тәсілі айрықша болады. Сөйтіп, әдебиетте өлең мен қара сөздің бір-біріне қарағанда жасалу жолдары да, мәні де, әсері де өзгеше келеді. Біраз уақыт поэзияға қарағанда қара сөз көркем шығармаға жатпайды дегендерде болды. Қара сөздің нақты сөз өнері екені орыс әдебиетінде Пушкин заманында терең таныла бастады. Расында поэзияға қарағанда қара сөздің кеш дамығаны белгілі. Сөйтсе де, ежелгі және орта ғасырда оның алғашқы белгілері болған. Ертегі, аңыздар қара сөз түрінде туған. Кейін өлең-жырлардан қалыспай, қара сөзбен жазылған драма дүниеге келді. Мұның өзі әдебиеттің жаңа құбылысын танытумен бірге, сөз өнеріндегі сыртқы формалық және ішкі мазмұндық өзгерістерді де дүниеге әкелді. Кейде көркем сөз қара сөздің ауызекі әңгімеден, немесе жазба сөзден айырмасы шамалы деген пікірлер айтылған. Алайда, зерттеушілер пікіріне қарағанда және көркем сөз өнерімен айналысатын шеберлердің айтуына қарағанда, өлгіндей пікірлердің біржақты екені байқалады. Қара сөзбен жазылған шығарманың көркемдік қуаты ерекше көрінеді. Ойлау, бейнелеу, суреттеу арқылы қара сөздің ішкі мәні ашылады. Жазушы шығармасын оқи отырып, қара сөздің тапқыр да, ұтқыр қолданғанының куәсі боламыз. Жинақтап айтқанда, қара сөз арқылы эпикалық жанрлар туындайтынын байқаймыз. Арғы-бергі әдебиет классиктері көркем сөз арқылы адамзаттың рухани азығы боларлық туындылар жазып қалдырған. Әңгіме, повесть, роман-эпопеялар қара сөздің тікелей жемісі болып табылады. Абайдың қара сөзінің өзгешелігі бар, ол нақыл әңгіме түрінде алынған. Қара сөздер саясат, публицистика, философия тұрғысында жазыла береді. Ал қазіргі заманғы жазба әдебиетті алсақ, роман, повесть, көркем әңгіме сияқты алуан түрлі прозалық жанрлардың сөз өнерінің аса құнды, өнімді саласы ретінде жан-жақты дамып келеді. Дереккөздер
Әдеби қаһарман

Әдеби қаһарман көркем шығармада мінезімен, іс-әрекетімен, ой-толғамымен мейлінше нақтылы дараланып, бейнеленген тұлға. Тарихи орта сипатын айғақтап, халықтық үлгіде тәрбиелі қасиеттерді жеткізуші, жан-жақты сомдалған толыққанды образ, бас кейіпкер.Әрқашанда жақсылық, әділет үшін күресіп, халық махаббатына бөленген Ахиллес, Прометей, Геракл, Муромец, Алпамыс, Қобыланды сынды образдар -әдеби қаһарманның үздік үлгілері. Әдеби қаһарманның ең жоғары жан-жақты шебер мүсінделген түрі - тип. Әр кездегі қоғамның мақсат-мұратына, эстетика ұғым-түсінігіне сәйкес әдеби қаһарманның түрліше типі болғандығы мәлім. Мысалы, қазақ ауыз әдебиетіндегі Ер Төстік, Алпамыс, Қобыланды, Қыз Жібек, 20 ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі Абай, Құнанбай, ("Абай жолы" эпопеясында), Еламан, Кәлен ("Қан мен тер" трилогиясында), т.б. Қаһарман - батыр, ерекше ерлігімен, батырлығымен көзге түскен адам. Қаһарман сөзі араб, парсы тілдерінде құдірет деген мағына береді. Қаһарман қаһарлы, сұсы басым, түсі суық, айбынды, айбарлы адам. Араб, иран тілдеріндегі қиссаларда Қаһарман батыр ұғымына эпитет ретінде кездеседі. Оның жасаған қаһармандық іс-әрекеті өскелең ұрпақты жігерлілік, батылдық, табандылық, төзімділік секілді қасиеттерге баулиды. Еліміз тәуелсіздікке ие болғаннан кейін ерекше ерлігімен немесе ұзақ жылдардағы озық еңбегімен көзге түскен Қазақстан азаматтарына ең жоғарғы - Халық қаһарманы атағы берілетін болды. Дереккөздер
Серік Мүсілімұлы Байхонов

Серік Мүсілімұлы Байхонов - (13.5.1953 жылы туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Авангард ауылы) - жазушы. КазҰУ- ды (1976), Алматы Жоғары партия мектебін (1980) бітірген. "Жалын" баспасында редактор, "Қазақфильм" киностудиясында жүмыс істеген. 1990 - 98 жылдары Қазақ республикасы Телерадиосында бас редактор болып жүмыс істеген. Қазір "Қазмырыш" ашық акционерлік қоғамында еңбек етеді. Тұңғыш повесі "Жалғасым менің - жалғасым" 1973 жылдары "Жалын" журналында жарияланды. Қазақстан Жазушылар одағы сыйлы лауреаты (1989). Шығармалары орыс тіліне аударылған. Шығармалары.: Жалғасым менің - жалғасым. Повестер мен әңгімелер. А., 1977; Ең ыстық маусым. Повестер. А., 1979; Қос шатырлы үй. Повестер. А., 1983; Сал үстіндегі маусым. Саяхат кітабы. 1987; Қүйылыста. Хикаяттар мен әңгімелер. А., 2001; Ғажапстанга саяхат, А., 2001. Дереккөздер
Қожақов Қанатқали Қамөқұлы

Қожақов Қанатқали Қамөқұлы (5.9.1953 жылы туған., Тасқала ауданы, Беленькое село.) — облыстық филармония әншісі, Қазақстанның еңбегісің. артисі (1990). Жетістіктер Республика жас орындаушылардың теледидарлық конкурсының лауреаты (1977). Орал музыкалық училищесін тәмамдаған (1976). Сол жылы Рига қаласындағы Бүкілодақтық әншілер конкурсына қатысқан. Мәскеу, Саратов, Алматы қалаларында өз өнерімен жұртшылыққа танымал болды. Орда халық аспаптар оркестрі құрамында Германияға гастрольге барған. Дереккөздер
Кәдірхан Жұматайұлы Баққараев

Кәдірхан Жұматайұлы Баққараев - (1.9.1935 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Ақкөл ауылы) - журналист, жазушы. Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі ҚазҰУ) (1962), Алматы жоғары партия мектебін (1966) бітірген. 1956 - 60 жылдары Жамбыл облысы Талас ауданы Пионерлер үйінің директоры, ауданы сот хатшысы, ауданы білім беру бөлімі әдістемелік кабинетінің меңгерушісі. 1960 жылдан баспасөзде, қаламгерлік жұмыспен айналысады. Жамбыл облысы Талас, Сарысу ауданаралық "Ленин жолы" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1960 - 64), Жамбыл облысы "Еңбек туы" (казіргі "Ак жол") газеті редакциясында бөлім меңгерушісі (1966 - 70), Шу ауданы" Шу өңірі - Чуйская долина" газетінің редакторы (1970- 74), "Еңбек туы" газетінің бөлім меңгерушісі, меншікті тілшісі (1974- 91), Халықаралық "Қазақ тілі" коғамы Жамбыл облысы филиалының жауапты хатшысы, төрағаның орынбасары және қоғамдык Әулиеата газетінің редакторы (1992 - 94), Жамбыл облысы қоғамдық-экологиялық "Табиғат аясы" газетінің редакторы (1994 - 96). 1996 жылдан Халықар. "Қазақ тілі" қоғамы Жамбыл облысы филиалының төрағасы. Әзіл-сықак, сатиралық жанрдағы әңгімелері республика және облысы баспасөзде жарияланған. 3 көркем шыгарма жинактарының авторы. Шығармалары: Ұзатылған қауын. Сатиралық әңгімелер, фельетондар, А., 1993; Алтын жұмыртқа. Әзіл-сықак әңгімелер, Тараз, 2004. Дереккөздер
Табиғат Төлемісұлы Қожанбаев

Қожанбаев Табиғат Төлемісұлы (20.6.1966 жылы туған, Казталов ауданы, Жұлдыз аулы) — суретші-қолөнерші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1993) Гоголь атындағы Алматы көркем сурет училищесін (1992), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеттін (1997) бітірген. Ұлпық қолөнерді дамытушы. Оның қолынан шыккан саба, мес, торсық, талыс, баспақ, көнек, сандық, шақша, т. б. көптеген бұйымдар республиканың әр түрлі музейлеріне қойылған. Жетістіктер Қожанбаев «Жігер» ортаазиялық жас суретшілер фестивалінің лауреаты (1995), Оңтүстік Корея астанасы Сеулде өткен халықаралық туризм көрмесіне жүмыстары қөйылды (2001). Оның көптеген жұмыстары Еуропа елдерінің жеке коллекцияларында. Қожанбаев туындыларына ағаш, тері, мүйіз, сүйек, темір секілді материалдарды кеңінен пайдаланады. Ол қазір облысы қазақ драма театрында суретші. Дереккөздер
Қожантай Қайырлыұлы

Қожантай Қайырлыұлы (1878, Жаңақала ауданы - 1956, Ресей, Астрахан облысы. Володар ауданы, Кәрін ауылы) — ақын. Қожантай ақынның шығармалары сын-сықақ, өсиет, мысал түрінде болып келеді. Ақынның көп өлең-жырларын ауыз әдебиет үлгілерін жинаушылар Т. Ауатанов, Т. Күнтуғанов ел аузынан жазып алып, Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасына және М.Әуезов атындағы. Әдебиет және өнер инститының қолжазба қорына тапсырған. Өлеңдері «Пернедегі термелер» атгы жинақта басылған. Дереккөздер
Лептотена

Лептотена—жіңішке жіпшелер сатысы. Бұл—мейоздың I профаза кезеңінің алғашқы сатысы. Мұнда хромосомалар ширатылып, жарық микроскопы арқылы ұзын өрі жіңішке түрінде әрең көрінеді. Лептотена кезеңіне тән белгінің бірі — хромосоманың жіңішке құрылымында моншақ, тәрізді хромомерлер пайда болады. Әрбір хромосома сіңлілі екі хроматидтен тұрады. Дереккөздер
Қожантай мешіті

Қожантай мешіті Жалпақталда 1900-1905 жылдары салынған. Қабырғасы қызыл кірпіштен қаланып, төбесі қаңылтырмен көмкерілген. Ішінің ауданы 160 м 2 . Мешіттің мұнарасын 1936 жылы кеңес белсенділері қиратқан. Бұл үйде 1937-1983 жылдары аудандық мәдениет үйі, 1988 жылы ауданы тарихи-өлкетану музейі орналасқан. Оны Қазан татары — Қожантай хазірет салдырған. Осындағы медреседе Ғумар Қараш дәріс берген деген дерек бар. Мешіттің төбесінде араб әрпімен жазылған жүздеген кітаптар 1936 жылға дейін сақталып, кейін өртелген. Дереккөздер
Қойсарысор

Қойсарысор — Қалдығайты өзенінің ағысындағы көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының оңтүстік-шығысында, Жаманқұдық ауылынан солтүстікке қарай 18 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 3,37 км 2 , ұзындығы 2,2 км, ені 1,9 км, жағалауының ұзындығы 13,8 км. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзынан арылады. Суы тұзды, ащы. Көктем айларында суы молайып, жаз айларында екі бөлініп, сор батпаққа айналады. Жағалауы жайылым. Дереккөздер
Зиготена

Зиготена—(ұқсас) жұп хромосомалардың белгілі бөліктерін қосатын саты. Гомологті хромосомалар конъюгацияланып, бивалент түзеді. Бивалент—бұл екі еселенген гомологті хромосомалардың жұп қосылыстары, яғни әрбір бивалент төрт хроматидтен тұрады. Ядродағы бивалент саны гаплоидті хромосомалар санына тең болады. Адамда 46 хромосома 23 жұп гомологті хромосомалар конъюгацияланатындықтан, биваленттің саны 23-ке тең, ол гаплоидті хромосомалар санына сәйкес келеді. Дереккөздер
Пахитена

Пахитена — жуан жіпшелер сатысы. Мұнда хромосомалардың ширатылуы мен олардың қыскаруы сиякты процестермен қатар гомологтік хромосомаларда айқасу немесе кроссинговер процесі жүзеге асады, яғни сәйкес бөліктерінің айқасып алмасуы жүреді. Мейоздық профаза сатысының ішіндегі ең ұзаққа созылатыны — бұл пахитена сатысы. Кроссинговер кезінде жұп хромосомалар ітттінде генетикалық акпарат алмасады. Ерекше айта кететін жайт, мейоз кезінде әкесі мен шешесінен алынған жұп хромосомалардың жақындасуы жүреді. Соның нәтижесінде, кроссинговер кезінде бір гаплоидті хромосомаға ата-анасының екеуінің де қасиеттері мен белгілері беріледі. Мысалы, шешесінен берілген кәзінің көк түсі, ал әкесінен берілген шашының қара түсі. Дереккөздер
Диплотена

Диплотена — жіпшелердің бір-бірінен алыстау сатысы. Мұнда гомологтік хромосомалардың арасында тебіліс күші пайда болып, олар бір-бірінен ажырай бастайды. Гомологиялык хромосомалар бір-бірінен ажырап алыстағанда, X тәрізденген өрнектер пайда болады. Бұл өрнектерді хиазмалар деп атайды. Бірак кроссинговер өткен аймақтар, хиазмаларда өз байланыстарын үзбейді. Диплотена сатысында хромосомалар біршама кысқарып, конденсацияланады, нәтижесінде, оның 4 жіпшелі құрылымы анык кәрінеді. Хиазма аймағында 4 хроматидтің тек екеуі ғана айқасады жөне олар әрбір гомологтен бір-бірден алынған. Дереккөздер
Диакинез

Диакинез — қос жіпшелердің оңашалану, жекешелену кезі. Бұл мейоздың I профаза кезеңінің соңғы сатысы. Мұнда гомологтік хромосомалар тек белгілі бір хиазма нүктелерінде ғана бірігіп тұрады және сақина, сегіздік, т.б. ерекше формаларға ие болады. Олар алдымен бірнеше жерден байланған арқандарға ұқсас болады. Осы фазадан кейін жасушалардың мейоздық бөлінуі басталады. Сонымен, гомологтік хромосомалар арасында пайда болатын тебіліс күштеріне қарамастан, I профаза кезеңінде биваленттердің толық бұзылуы жүрмейді. Овогенездегі мейоздың ерекшелігі сол, мұнда сперматогенезде болмайтын диктиотена деп аталатын арнайы сатысы болады. Адамның эмбриогенезі кезінде жүретін бұл сатыда хромосомалар "лампалық щетка" формасына ие болып, көптеген жылдар бойы өз құрылымын өзгертпейді. Аналық организм ұрпақ беретін қалыпқа жеткенде, гипофиздің лютеинздеуші гормонының өсерінен овоцитте ай сайын мейоз жүріп отырады. Хиазмалар саны азайып, биваленттер қысқарып, ядро ыдырап, ұршық жіпшелері түзіле бастайды. Дереккөздер
Аманхан Әлімұлы

Әлімұлы Аманхан (20.01.1952 жылы туған Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қожатоғай ауылы - 30.03.2020) - ақын. ҚазҰУ-ды (1980), Мәскеудегі Бүкілодақтық A.M.Горький атындағы Әдебиет институтының жоғары курсын (1993) бітірген. Республикалық басылымдарда және "Заң" газетінің жауапты хатшысы болып қызмет істеген. "Кездесу" (1983), "Жанымның жапырағы" (1989), "Ай нұры алақанымда" (1996) жыр жинақтарының авторы. Соңғы жылдары "Жариямайдай" жыр жинағы жарық көрді. Дереккөздер
Ирисалы Жұманов

Жұманов Ирисалы (15.3.1942 жылы тұған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Манкент ауылы) - ақын. Сайрам баспаханасында жұмыс істеген. 1965 жылы Сайрам ауданы орта мектеп жаныңдағы педагогикалық курсты бітірген. Қарабұлақ, Манкент ауылындағы мектептерде мұғалім болған. 1991 жылы "Дустик байраги", "Дидар" газеттерінде қызметкер. 1993 жылы "Иманымнан айырма" кітабы жарық көрген. Дереккөздер
Жұмбақ өлең

Жұмбақ өлең - қазақтың жұмбақтары көбінесе өлең түрінде айтылады. Тақпаққа тән ерекшеліктер ұлғая, ұштаса түседі. Коркемдік суреттеу құралы ретінде жұмбақ өлеңде теңеулер, метафоралар, каламбур тәрізді сойлемшелер елеулі орын алады. Жұмбақталған объект өзіне сәйкес басқа нәрсемен теңеліп, салыстыру арқылы қалыптасқанбей не болып шығады. Мысалы, "Біреудің бір ұлы бар және қызы. Біледі ол екеуін дүние жүзі. Ұйықтайды ұлы түнде, қызы күндіз. Жүргенде білінбейді басқан ізі". (Күн мен Ай). "Кілемнің түрлеріндей жүндері бар, Айбатты, жан шыдамас үндері бар, Шаршы бой, сұлу құйрық, қысқа құлақ, Кететін зиян қылып бір жері бар". (Жолбарыс). Дереккөздер
Жұмысшы (газет)

"Жұмысшы" - қазақ жұмысшыларына арналған тұңғыш мерзімді басылым. 1928 жылдың мамырынан 1929 жылдың мамырына дейін Қызылорда қаласында, осы жылдың қыркүйегінен 1930 жылдың тамызына дейін Алматыда жарық көрген. Таралымы 11 мың дана болған. Газетте шет елдердегі жұмысшылар қозғалысы, Кеңес Одағында және Қазақстанда болып жатқан жаңалықтар, өндіріс жайы, жұмысшылар тұрмысы жан-жақты жазылған. Басылым оқырман хаттарын жариялап, әр түрлі сауалдарына жауап жазып, қазақ жұмысшыларының ой-санасын оятып, мәдени-білім дәрежесін көтеруді мақсат еткен. "Жұмысшы" газетінде Ә.Байділдин, Ә.Айсарин, О.Беков, Б.Майлин, Е.Малдыбаев, Қ.Әбдіқадыров, М.Боранбайұлы, Ә.Тәжібаев, С.Мұқанов, Қ.Тайшықов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Сыздықов, І.Құрамысов, Ж.Тілепбергенов, Е.Калымбетұлы, тағы басқа қаламгерлердің әр түрлі жанрдағы шығармалары жарық көрген. Дереккөздер
Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев

Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев (3.12.1937 жылы, Павлодар облысы Лебяжье ауданы Қызылкоғам ауылы) - әдебиет зерттеуші, педагог. Қарағанды педагокилық институтын бітірген (1961). 1961 - 1964 жылы мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі. 1964 - 1975 жылы Павлодар облыстық мұғалімдер бөлімін жетілдіру интернатында қазақ тілі мен әдебиеті кабинетінің меңгерушісі. 1975 -1988 жылы Қазақстан Оқу министрлігінің қазақ тілі мен әдебиетін оқыту жөніндегі инспекторы қызметін атқарады. 1988 - 1993 жылы өзі негізін салған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының директоры. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев қазақ әдебиетін оқыту мен оның методикасы, теориясы туралы көптеген оқу құралдарының, ғыл. мақалалардың авторы. "Әдебиет теориясынан алғашқы адымдар" (1981), "Мектепте драмалық шығармаларды оқыту" (1985), "С.Сейфуллин творчествосы бойынша жазба жұмыстар ұйымдастыру" (1975) және т.б. көптеген еңбектері мен әдістемелік құралдары, оқушыларға арналған орысша-қазақша сөздіктері көпшілікке белгілі. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев сондай-ақ қазақ орта мектептерінің 7 сыныбына арналған араб тілі оқулығының қосалқы авторы. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Нитроқосылыстар

Нитроқосылыстар — молекуласындағы сутек атомы нитротопқа ( -NО 2 ) алмасқан көмірсутектердің туындылары. Нитроқосылыстарды азот қышқылындағы HО-NО 2 гидроксил тобының орнын алкил немесе арил басқан қосылыстар деп қарастыруға да болады. Нитроглицерин мен нитроцеллюлозаның құрамында да — NО2 тобы болғанымен, оларда азот атомы көміртекпен тікелей байланыспай, оттек атомы арқылы жалғасқан. Бұндай қосылыстар нитроқосылыстарға емес, азот қышқылының қүрделі эфирлеріне жатады. Нитротоптың санына байланысты нитроқосылыстар — мононитро-, динитро- және полинитроқосылыстар болып бөлінеді. Нитротоп байланысқан көміртек атомына байланысты нитроқосылыстар біріншілік (а), екіншілік (ә), үшіншілік (б) және ароматты (в) болып бөлінеді: Халықаралық номенклатура бойынша нитроқосылыстарды көмірсутектердің атына қосымша нитро- деген сөз қосу арқылы атайды. Өндірісте нитроқосылыстарды көмірсутектерді нитрлеп алады. Дереккөздер
Қаңбақ шал

"Қаңбақ шал" - Қазақ халқының тұрмыс-салт ертегілерінің бірі. Жас ұрпақты қарапайымдылыққа, ақыл мен адал еңбек етуге тәрбиелейтін, халықтық мәні зор шығарма. Ертедегі даңғой қара күш пен айлакер- алдауыштыққа қарсы қойылады. Халық адал жанның ақылмен істеген істерін жақтап, айлакер түлкіні мазақ етеді. Қара күшіне сенген үш дәуді де даңғой, ақылсыз, құр кеуделер ретінде мысқылдайды. Бұлардың бәрінен де қарапайым Қаңбақ шалдың мерейі үстем. Себебі ол - ешкімге зиян ойламайтын, өзінің адал еңбегімен күнелткен еңбек адамы. Оны түлкі біткен жеті атасынан бері алдап-арбап, табысына ортақтасып келген, қара күш иелері де барынша қанаған. Көрген қорлық пен зорлық Каңбақ шалды ойландырады. Ойланып ақылмен істеген әрекеттері оны қулық иесі түлкілер қорлығынан да, тауды тауға соғып менменсіген үш дәудің зорлығынан да азат етеді. "Қаңбақ шал" - әлі күнге тәрбиелік мәні бар халық даналығының куәсі. Дереккөздер
Қандыкөз мамыт-үрбике

"Қандыкөз мамыт-үрбике"- дастан. Авторы халық ақыны Иманжан Жылқыайдаров. Шығармаларының екі нұсқасы бар. Бірі автордың өз қолымен жазып тапсырған нұсқа да, екіншісі - қарағандылық О.Шоновтың Иманжанның өз аузынан жазып алған нұсқасы. Дастанда Ноғайлы елінің басшысы Мамыттың Үрбике қызға үйлену жайынан сыр шертіледі. Екі нұсқа да 11 буынды қара өлең үлгісіне құрылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Қолжазбалары Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Қарадөң батыр және оның ұрпақтары

"Қарадөң батыр және оның ұрпақтары" - Мұрын жырау жырлаған "Қырымның қырық батыры" эпосының топтамасына енетін батырлық жырлар. Бұл жырларды алғаш рет 1942 жылы Мұрын жырау Сеңгірбайұлының айтуынан ақын М.Хакімжанова жазып алған. Жырларда Ноғайлы дәуірінен басталған қазақ халқының қоғамдық, тарихи-әлеуметтік жай-күйі айқын көрініс береді және Қарадөң батыр мен оның қаһарман ұрпақтарының ерлік күрестері суреттеледі. "Қарадөң батыр және оның ұрпақтары" батырлық эпосы топтамасына енетін жырлар: * "Қарадөң". Көлемі 1000 жолдан тұрады. Жырда Қарадөң батырдың Қараменде, Харазым деген қалмақ хандарымен соғысып жеңген ерліктері баяндалады; * "Жұбаныш". 1290 жолдан тұратын жырда Қарадөң батырдың әбден қартайған шағында аңсап көрген баласы Жұбаныш батырдыц өз елін шапқан қалмақ ханы Қылышханнан өш алып, Мұнартау деген жердегі қалмақтарды жеңуі, туған жерін жаудан азат етуі сөз болады; * "Сүйініш". 1560 жолдық жырдың бас кейіпкері - Жұбаныштан туған бала батыр Сүйініштің қалмақ хандарына қарсы соғыстағы ерлік істері әңгімеленеді; * "Ер Бегіс". Келемі 848 жолдан тұратын жыр Сүйініш батырдың қырық жасқа келгенде туған баласы Ер Бегітің қалмақтарға қарсы жорықтарда көрсеткен батырлық істерін баяндауға арналған. * "Көгіс-Тегіс". 704 жол құраған жырда кеш үйленген Бегіс батырдың баласы Көгістің және Бегістің соғыста қаза тапқан досының баласы Тегістің қалмақтармен соғысып, жеңіспен оралуы, достыққа адалдығы айтылады. * "Тама". Көлемі 680 жол- дан тұратын жыр Көгіс батырдың баласы Таманың қалмақтарды ойсырата жеңіп, көп олжамен оралуы жайлы сыр шертеді. * "Тана" жыры. * "Нәрік" жыры. * "Шора" жыры. "Қарадөң батыр және оның ұрпақтары" цикліне енетін жырлардың барлық нұсқалары толық, 7-8 буынды жыр үлгісіне құрылған, көркемдігі құнды, суреттеу тілі жатық. Тақырып жағынан бір-бірімен ұқсас болғанымен соғыс көрінісін суреттегенде айырмашылық байқалады, негізгі сюжетке қосымша берілген эпизодтар да әр түрлі. Бұл жырлар алғаш рет "Батырлар жырының" 3-томында (1964), "Ақсауыт" жинағының 2-томында (1977) және "Қазақ халық әдебиеті" коптомдығының 11-томында (1989) жарық корген. Жыр нұсқалары Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Құбайыс Қаратаев

Құбайыс Қаратаев (1903, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Батбақкөл ауылы - 1943, Сталинград майданы) - ақын. 1928 - 31 жылдары Орынбор қаласындағы аймақтық милиция мектебінде оқыған. Аудандық милиция, есеп-санақ, финанс мекемелерінде қызмет еткен. Өлеңдері, жыр-толғаулары ел арасына кең тараған. 1938 жылы Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ашылған халық ақындарының екі айлык курсында оқыған. Кейін аудандық мәдениет бөлімінде, концерт-эстрада бригадасында жұмыс істеген. Өлеңдері облыстық аудандық газеттерде жарияланған. Солтүстік-Батыс майданында шығып тұрған "Отан үшін" газетінде бірнеше өлеңдері жарық көрген. Отан соғысына қатысып, жауынгерлік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қарашаш

Қарашаш - қазақтың Жиренше шешенге байланысты тұрмыс-салт ертегілерінің кейіпкері, Жиреншенің әйелі. Қарашаш туралы ертегілердің сюжеттері, көбінесе, шешендік жұмбақтар сарыны негізінде құрылған. Қазақ фольклорында "Қарашаш" деген атпен әйгілі болған типті бейненің қалыптасу тарихы өте ұзақ. Ол шешендік, тапқырлық, даналық туралы ертегілердің болу, қалыптасу және даму тарихымен тығыз байланысты. Бұлардың ең арғы түп-тамыры жаңа тас дәуірі мен бастапқы металл дәуірінде орын алған дәстүрлі ырымдар мен сол ырымдарға негіз болған наным-сенімдерден туған. Сондай шешен, даналық туралы ертегілер кейіннен Қарашаш пен Жәнібек хан Жиренше туралы аңызда дамып, қалыптасты. Қарашаш бейнесі - өз бойына фольклорлық дәстүрдің түрлі ерекшеліктерін сіңірген күрделі бейне. Қарашаштың есімі әрқашан да Жиренше шешен атымен қоса айтылып жүреді. Жиренше шешенмен байланысты ертегілер орта ғасырлардың бастапқы кезеңдерінде шоғырланып, құрала бастаған. Осыған қарағанда, шешендік жұмбақ, дана қыз туралы сюжеттердің Қарашаш атымен байланыстырылуы да осы кезден басталған. Дереккөздер
Сұлы жармасы

Сұлы жармасы құрамындағы белок пен май мөлшері жағынан дақыл тұқымдастар дәнінен дайылдалатын жарма арасында бірінші орын алады. Сұлыдан: буланған дәні бүтін және жаншылған жарма дайындайды. Сондай-ақ геркулес үлпегі мен талқан жасалады. Сұлы жармасын супқа салады, суп пюре т.б. тағам дайындауға пайдаланады. Буланып, уатылмаған сұлы жармасын түктеу арқылы дайындайды. Жаншылған сұлы жармасы жеңіл сіңеді, әрі тез піседі. Геркулес үлпегін буланып, жаншылған және келтірілген жоғары сортты түктелген сұлы жармасынан алады. Ол оңай әрі тез піседі. 10—15 минут ішінде бұдан сіңімді және дәмді ботқа дайындауға болады. Талқан — сұлы дәнін арнайы өңдеуден өткізіп алынатын жоғары сапалы нәрлі тағам. Талқаннан диеталық және балалар тағамдарыл дайындауға болады. Оның құрамында организмге пайдалы, май тәрізді органикалық зат — лецитин бар. Дереккөздер
Қарқабат

"Қарқабат"- батырлық дастан. Авторы Оңтүстік Қазақстандық халық акыны Белгібай Бектұрғанов. Дастанда зұлымдық пен ізгілік, опасыздық пен адалдық бетпе-бет келіп, әділдік пен парасаттылық салтанат құрады, зорлық-зомбылық пен жоқшылықты көп көрген патша баласы Шерқуат өзінің ақылдылығы мен батырлығы арқасында мұратына жетеді. Дастан бұрын еш жерде жарияланбаған, нұсқасы толық, 7- 8 буынды жыр үлгісіне құрылған. Қолжазба нұсқасы Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сактаулы. Дереккөздер
Жүнісұлы Ахмет

Жүнісұлы Ахмет (20.6.1926, Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы Қызылтас ауылы - 2.4.1998, Алматы) - жазушы, журналист, этнограф. ҚХР, Үрімжі қаласындағы педагогикалық институтты бітірген (1947). 1947 - 1961 жылдары Шыңжаң әлкелік "Шұғыла" журналының бас редакторы қызметін атқарған. Жүнсісұлының алғашқы әңгімелері елуінші жылдардан бастап жарық көрген. Шыңжаң баспасынан шыққан әңгімелер жинағы қытай, ұйғыр тілдеріне аударылған. Қазақстанға 1961 жылы оралғаннан кейін Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауылынданда орта мектепте ұзақ жылдар мұғалім, 1995 - 1997 жылы "Ана тілі" газетінде қызмет істеген. Шығармалар: “Жанасыл”, “Әңгімелер мен повестер”,1964; “Өмір іздері”,Әңгімелер мен повестер, 1971; Аласапыран кез. Әңгімелер мен повестер, 1978; Жолаушы. Әңгімелер мен повестер, 1978; Ақжелең. Әңгімелер, 1987; Екі ошақтың түтіні. Повестер мен әңгімелер, 1998; Пәниден бакиға дейін, Әдет-ғұрып әліппесі, 2001; Дереккөздер
Қуанышбай Бозаев

Қуанышбай Бозаев(1894, Ақмола облысы, Атбасар ауданы, Қарақойын]] - 1937, сонда) - ақын. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан. Осы тарихи оқиғаға арнап жазған "Қарақойын көтерілісі" дастаны жеке кітап болып басылып шыққан ("1916 жыл", 1936, 1940). Ақын шығармашылығы туралы Е.Ысмайыловтың, Б.Кенжебаевтың, М.Жармұхамедовтың зерттеу еңбектерінде жазылған. Дереккөздер
Кәуәппісіргіш

Кәуәппісіргіш, электр кәуәппісіргіш. Кәуәп әзірлегенде қолмен немесе электрлі қозғалғыштық көмегімен айналатын 4—6 істікке (шампурларға) туралған ет түйреледі. Қыздыру үшін корпусындағы электрлі қыздырғыш элементі немесе кварц сәулелендіргіші пайдаланылады. Тетіктері тік немесе көлбеу кәуәппісіргіштер болады. Істіктері көлбеу орналасқан және электрлі айналу механизмі бар кәуәппісіргіш кеңінен тараған. Бұл үлгідегі кәуәппісіргіштер қыздырмалы торлармен жабдықталған. Ол туралған ет пен балық қуыруға, котлет, бифштекс т.б. әзірлеуге, сондай-ақ алма, картоп, нан пісіруге де оңтайлы. Жұмыс істеу қуаты 1000—1200 Вт. Дереккөздер
Болат-Жанат

"Болат-Жанат","Сауда ишан", "Опасыз ишан " - дастан. Ақын Нұралы Нысанбайұлы жырлаған дастан нұсқасы "Сауда ишан" деген атпен жеке кітап болып жарық көрген (1974). Жырдың оннан астам нұсқасы бар. С.Аққожаев жырлаған нұсқасы көркемдігі қуатты, композициялық құрылымы жинақы нұсқа ретінде "Қазақ халык әдебиеті" көп томдығының дастандарға арналған 13-томында жарық көрген(1990). Дереккөздер
Қуанай Қосдәулетов

Қуанай Қосдәулетов, Қуанай хазірет (1863, Жымпиты, Қособа а. — 1937) — діндар, хазірет, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Бағдат қаласындағы Жоғары діни оқу орнын үздік бітіріп, Стамбул қаласындағы Айя София мешіт-медресесінде имам болған. Күнбатыс Алашордасы басшыларына рухани қолдау көрсетіп, ақыл-кеңесін беріп отырған. 1928 жылы үш жылға жер аударылып, дүние-мүлкі тәркіленген. Қуанай 1937 жылы РКФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының 2, 6, 7, 11-тармақтарымен айыпталып, «үштіктің» қаулысымен атылған. 1958 жылы ақталды. Дереккөздер
Болман Қожабайұлы

Болман Қожабайұлы (1880, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы - 26.9.1972, сонда) - айтыс ақыны. 1961 жылы Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған халық ақындарының конференция негізінде өткен ақындар айтысында Болман жеңімпаз атанған. Ақынның өлендері "Айтыс" (3-т.,1966), "Қаһарлы сөз қамал бұзады" (1955) жинақтарында жарияланған. Найман тайпасының бағаналы руының Жұртшы бөлімінен шыққан. Болман Қожабаев (1880, Жезқазған облысы Жезді ауданы Бала Жезді өзені бойындағы Қара адыр қыстағы – өлген жылы белгісіз) - айтыс ақыны.«Өлеңім өмір серік бала жастан, Тұлпарым сүрінбеген қия тастан. Атақты Жезқазғанның тілмарымын, Өнерлі дәстүрімен үлгі шашқан», - деп күй баптап, ән шырқаған, сүре айтыстың дүлдүлі. Әкесі Қожабай от ауызды, орақ тілді, тапқыр, айтқыш ақын болған. Бұл әулеттен Тайлақбай сынды сыбызғышы шықкан. Оның «Айрауықтың ащы күйі», «Ақтабан шұбырынды», «Алқакөл сұлама» деген күйлері ел жадында сақталып қалған. Зейінді Болманның үлгі-өнеге алған асыл дәстүрі, тағылымды өнерпаздық мектебі осындай болған. Болман шығарманың негізгі арқауы - туған жері Жезқазған, оның абзал адамдары. Әрі Арқа белін «солқылдата қозғап, құрыш балқытып, сел ағызған» қырандарын, әсіресе, халқымыздың ардағы, көрнекті ғалым Қаныш Сәтбаевты ыстық сезіммен, беріле жырлаған («Ақылы дария Қаныш ғалым, Атағы Алатаудай жұртқа мәлім. Білімнің тереңіне сүңги бойлап, Ойлаған жастайынан елдің қамын. Сан кеннің жерімдегі көзін тауып, Көмірін, марганец, жезін тауып. Қанышым берген еді қысталаңда, Ажал боп жау басына тұрды жауып»), 1944 жылдың 17 тамызы күні Балқаш қаласында мыс өнеркәсібі озаттарының 1000-нан аса адам қатысқан жиналысында Болман Шашубаймен айтысқан. Болман мұнда халқының ұлылығы мен өнерінің сұлулығын сипаттап сөйлейді. Қасиетті, берекелі Сарыарқасын, оның «асылдан таққан алқасын» дәріптейді. Сонымен бірге жезқазғандық жырау ақындардың айтысын ұйымдастырумен де шұғылданады, төрелік жасайды, қоғамдық жұмыстарға белсене араласады. Ол Орталық Қазақстанның аса жүйрік ақындары Тайжанмен, Доскеймен, Шашубаймен, сондай-ақ замандастары Маясармен, Көшенмен, Қайыппен, Нұртазамен, Ілияспен, Ниязбен айтысты. Болман Сәтбаевпен бірге, батыр Амангелдіні, дала комиссары Әлібиді жырға қосты. Қанышпен Қарсақбайда өз үйінде кездескен, сұхбаттасқан. Қазақ КСР Ғылым Академиясы Орталық ғылыми кітапханасы мен М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөлімінде Болманның өлең жырлары мол жинақталған. Дереккөздер
Көпен Әмірбек

Көпен Әмірбек (29 наурыз 1950, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Ешкіқора ауылы — 9 қараша 2022, Астана) — журналист, сықақшы, Қазақстанның қоғам қайраткері. Өмірбаяны Көпен Әмірбек қоңырат тайпасынан шыққан. ҚазҰУ-ді (1974) бітірген соң, Владивосток қаласында екі жылдық әскери-партия мектебінде оқыған. 1975 жылдан бері шығармашылықпен айналысып келеді. "Қазақ әдебиеті", "Егемен Қазақстан" газеттерінде сатира, фельетон бөлімінің меңгерушісі, "Білім және еңбек", "Ара - Шмель" журналында жауапты хатшы, Республиканың Бас прокуратурасы мен Жоғарғы Сотта баспасөз хатшысы болып ұзақ жылдар қызмет істеген. "Ара" журналының бас редакторы, Қазақ радиосы директорының орынбасары болған. Қазақстан жазушылар одағы басқармасы сатира кеңесінің төрағасы. Мәскеу (1980) мен Ташкентте (1980) өткен Бүкілодақтық жас сатириктер конкурсының лауреаты. Әр жылдары жарық көрген "Аты жоқ кітап", "Алып", "Тілім қышып барады", "Қысыр әңгіме", "Ауызбастырық", "Мың бір мысал", "Неменеңе жетісіп күлесің?", "Өзіңді танисың ба?", "Сайдағы қойшыдан сарайдағы патшаға дейін" атты әзіл-сықақ, пародия кітабы арқылы оқырмандарға кеңінен танымал болған. "Тамаша" ойын-сауық отауының белсенді авторы. Өзі құрған "Көпен келе жатыр!.." әзіл-сықақ, пародия театрымен де көрермендердің көзіне түскен. Дереккөздер
Қоскөл (көл, Батыс Қазақстан облысы)

Қоскөл — Қалдығайты өзенінің орта ағысындағы көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы Қоскөл ауылының шығысында 19 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 2,84 км 2 , ұзындығы мен ені 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 7,6 км. Негізінен қар, жаңбыр суымен толығады. Қараша айының 2-жартысында қатып, сәуірдің ортасыңда мұзы түседі. Жағалауында қамыс, қоға өскен. Жазда көл суы құрғап қалады. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Кефир

Кефир — диеталық сусын. Оны әзірлеу үшін пісірілген сиыр сүтіне ашытқы салып ұйытады. Кефирдің бір күн, екі және үш күн ұйытылатын түрлері болады. Кефир неғұрлым ұзақ ұйыса, онда спирт (0,2—0,6 % ке дейін), сүт қышқылы мен көмір қышқыл газы соғұрлым мол жинал алады. Сүт заводтары майлы кефир (2,5, 3,2 және 6% сүт майы бар), С витаминді майлы кефир, жеміс-жидек сиропы қосылған жемісті кефир, майлылығы 2,5%-тік кефир және майсыз (0,5%-ке жуық сүт майы бар) кефир шығарады. Кәдімгі кефирден Таллин кефирінің айырмашылығы: — оның құрамында майсыз құрғақ заттар көп болады (80%-тің орнына 11%-ке дейін). Сүтке қарағанда кефир тез қорытылып, жақсы сіңеді. Кефир құрамындағы спирт пен көмір қышқылы және де оның өзіне тән қышқылтым дәмі жүйке мей жүрек-қан тамырлары жүйелеріне пайдалы, жұғымды. Сондықтан да кефир — емдік сусын. Асқазан сөлінің қышқылы жоғары, қарын мен тоқ ішегінде жарасы бар адамдарға ашып кеткен кефирді ішу зиян. 80С температурада кефирді 3 тәуліктей сақтауға болады. Тағыда қараңыз * Сүт бөтелкесі Дереккөздер
Сурет

Сурет, бөлмедегі сурет. Сурет әртүрлі бояулармен: акварельмен (қағазға немесе картон), майлы бояумен (холстқа, картонға, ағашқа), пастельмен (ерекше түрлі-түсті қарындаштармен қағазға немесе картонға) салынатын өнер түрі.Акварельмен салынған суреттерді ақ және түрлі-түсті (ашық емес) қағаздан жасалған паспартуға қоюға болады. Сурет көзге кішірейт көрінбес үшін паспартудың ені тым жіңішке болмауы керек. Оны былайша жасауға болады: қатты қағазды суреттің көлеміндей етіп тіледі; мұндай қағаз раманы суреттің үстіне оны жан-жағынан қоршайтындай етіп қояды. Сосын паспарту тілігінің шетін (ені 4—7 мм, ал үлкен суреттерге 10 мм және одан да енді) сурет жағына қарай бүктейді (1-, 2-суретті қараңыз). Пастель-сурет, гравюра, литографияларды да дәл осылайша безендіруге болады. Майлы бояумен салынған суреттерді қоятын раманың түсі, ені, бедері мен тереңдігі оған салынатын суреттің түсі мен сипатына сәйкес болғаны жөн. Қоңырқай түсті суреттерді ашық рамаға салса, сурет одан әрі күңгірт болып көрінеді, бұған керісінше қоңырқай рамаға салынған ашық түсті суреттер көз тартпайды. Көлемді суреттің рамасы соған лайық болуы керек. Кейде үлкен рамаға салынған шағын суреттердің жақсы үйлесім табатынын да ұмытпаған жөн. Суреттерді талғамсыз бедерленген, олақ, шала-шарпы боялған рамаға салуға болмайды; егер дайын рама болмаса, оны ағаштан немесе багеттен (рама жасауға арналған әшекейлі планка) жасап алуға болады.Акварельмен, пастельмен салынған суреттерді әйнектелген рамаға салып, суреттің сыртынан қатты қағазбен бастырып, біріккен тұсын жіңішке қағаз және коленкормен желімдеу керек.Суреттерді қабырғаға немесе бұрышқа сәл еңкейтіп іледі.Егер сурет тіктеу ілінсе, оның жоғары жағы жылтырап, нашар көрінетін болады, ал тым еңкіш ілінсе, сурет сиықсыз көрінеді, жарық та жеткіліксіз түседі. Қабыр-ғаларға суреттерді ілерде оған түсетін жарық мөлшерін де ескеру керек: жарық аз түсетін қабырғаға ашық ал мол түсетін қабырғаға қоңырқай түсті суреттер ілген дұрыс. Акварель күн сәулесінен оңып кетеді, сондықтан оны көлеңкелі қабырғаға іледі. Суреттің жоғары-төмен орналасуы да біршама роль атқарады. Егер сурет тым биік немесе тым аласа ілінсе, ұсқынсыздау көрінеді. Мебельдің орналасу ретін де ескерген жөн. Биік мебельдердің үстіне (стеллаж, шкаф) сурет ілуге болмайды; оны бос орынға ілген ыңғайлы. Қабырғаның бірыңғай түсті болуы кез келген суретке қолайлы фон болып есептеледі.Қабырғаға тек қолтума суреттер ғана емес, бірыңғай немесе түрлі түсті картиналардың репродукцияларын, литография, гравюра, фотографияларды да ілуге болады. Дереккөздер bg:Картина en:Picture lv:Glezna ru:Картина uk:Картина
Әлімжан Қатбайұлы

Әлімжан Қатбайұлы (1935, ҚХР Текес ауданы Қамыстыбұлақ ме­кені - 23.11.1988, Үрімжі қаласы) - ақын, аудармашы. Шыңжаң институтын бітір­ген (1954). 1954 - 1967 ж. "Шыңжаң оқу-ағарту" журналында редак­тор, тілші, осы журналды алғашқы шығарушылардың бірі болған. 1962- 1974 ж. Шыңжаң халық баспасында редактор, 1974 жылдан өмірінің соңына дейін Шыңжаң оқу-ағарту баспасында қызмет етті. 600-ге жуық өлеңі, 10-га жуық дастаны, 20-дан аса әр тақырыптарға арналған мақала-очерктері бар. Қытайдың әйгілі ақын-жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударған. Қазақ мектептері үшін тіл-әдебиет оқулықтарын құрастыру, аудару-редакциялау жұмыстарын атқарды. Қытайдағы қазақ баспасөзінің қалыптасуы мен дамуына үлес қосқан. Шығармалары: * Белес (өлеңдер). Ү., 1981; * Аққулар қайда барады (киносценарийлер), Ү., 1992. Дереккөздер
Зұлпықар Балғабаев

Зұлпықар Балғабаев - (1874, Онтүстік Қазақстан облысы Алғабас ауданы - 1941, сонда) - ақын. Шаян, Қарнақ медреселерінде оқыған. Ысты руынан шыққан. Ақынның *"Қарабатыр Құлшықтың үш қызына айтқаны", *"Алдабергенмен хат-айтысы", *"Екі келіншекпен айтысы", *"Нұралымен айтысы", *"Шежіре жыр", *"Оби белсендіге", т.б. шығармалары ел арасына кен тараған. Дереккөздер
Қос Қарағай

Қос Қарағай Ордадан Қауран аулына барар жолдың жиегінде өскен екі ағаш. Бұл қарағайларды 1941 жылы қазан айында Мешітқұм ауылының бір топ жігіттері майданға аттанар алдында, әскери жаттығу кезіндегі үзіліс сәтінде еккен. Сол жігіттердің бірі — Ғалым қарағай көшеттерін отырғызып жатқанда қасына келген «Жаңаталап» бастауыш мектебінің 10 жасар оқушысы Кәкенге күтіпбаптауды аманаттайды. Кәкен сол ағалар аманатын орындайды. Бірақ майданға аттанған Ғалым да, басқалары да оны көре алмады, қаза тапты. Ал олардан қалған белгі — қос қарағай елі өсіп тұр. Дереккөздер
Көркемдік деталь

Көркемдік деталь (бөлшек, бедер-белгі) - мағыналық, көркемдік мәні бар ұсақ ерекшелік, сөз болып отырған нәрсенің жекелеген сипат-белгілері. Әншейінде оп-оңай көзге түсе бермейтін өзгешеліктерді байқағыштықтан, көрегендіктен туындайды, сондықтан ол өмір құбылысының әр түрлі нәрсенің ерекшелігін сондай-ақ адамның бойындағы қандай да бір қасиет- сипатты дәл тауып, бейнелеп беру шеберлігін танытады. Кейіпкердің мінезіндегі, кескін-келбетіндегі, іс-әрекеті мен сөйлеу мәнеріндегі немесе шығарманың сюжеттік желісіндегі, композициялық құрылысындағы жекелеген ерекшеліктер немесе суреттеменің, баяндаудың дәлдігін, нақтылығын арттыра түсетін әр түрлі бояу-нақыштар - көркемдік деталь ретінде алып карауға болады. Мұхтар Әуезов "Абай жолы" роман-эпопеясында жас Абайдың Тоғжанға деген ыстық сезімін суреттегенде қолданылатын портреттік деталь - қыздың бейнесін оның шолпысының сылдыры арқылы әсерлі елестетуі. Шолпы әуелі жиі сылдырлап, аздан соң баяулай бастап, тағы біраздан соң анда-санда бір ғана шылдыр ете түсіп ұзап барады. Абай өз жүрегінің аттай тулап соққан дүрсілін естіді. Шолпы үнін сол басып барады. Өзгеше ыстық, қымбат шолпы ең соңғы рет бір шылдыр етті де, білінбей кетті. Түн тыныштығын ұрлап кеткендей жұтып кетті". Шолпының әдемі сылдыры жас қыздьщ қимыл-козғалысының, жүрісінің бір ажырамас белгісіндей көрініп, Абай мен Тоғжанның алғашқы кездескен сөттері суреттелгенде-ақ біздің көңілімізге берік ұялайды. Шолпының дыбыстык әсері жас қыздың қимыл-қозғалысының айрықша келісті сәнділігін көзге елестетеді. Бұл көркемдік тәсілдің айрықша ұтымдылығы - аз сөзбен көп мағына беріп, өмір күбылысын ықшамды, орамды түрде, ұтымды бейнелеуге ұмтылуда. Айталық, адамның мінезін, қимыл-әрекетін суреттегенде, бірнеше дөп басып көрсетілген сипат-өзгешелік аркылы оның бейне-тұлғасын көзге тұтас күйінде айқын елестетуге мүмкіндік туады. Не нәрсе суреттеліп, қандай жағдай баяндалса да, бүтінді жеке бір бөлшегі арқылы, тұтас құбылысты кейбір дара сипаттары арқылы немесе адамның іс-әрекетін, жүріс-түрысын бір-екі кимыл-қозғалысы арқылы әсерлі көрсету - міне, көркемдік деталь қолданудағы жазушының шеберлігі осыдан жақсы аңғарылады. Сондай-ақ. аз ғана сөздің айқын суретке айналып, шындықты дәл танытуы, көл-көсір мағынаға ие болып, оқырманды қызықтыруы. Мысалы,"Сеземін шоршып ұшып, қонғанын да, Кірпіктей қанаттары жыпылықтап" (Ж. Молдағалиев) Дереккөздер
Бөгенбай батыр (жыр)

Бөгенбай батыр жыры — тарихи жыр. Авторы Үмбетей жырау. 18 ғасырдың 70-жылдарында шығарылған. 7 - 8 буынды шалыс ұйқас, ерікті ұйқас үлгісіндегі туынды. Жырда жоңғар шапқыншылығы заманында 26 жыл бас қолбасшы болған Қанжығалы Бөгенбайдың қайтыс болғаны (1775) "Батырың өтті Бөгенбай" деп Абылайға естірту түрінде басталып, оның қалмаққа қарсы күрестегі ерлігі, туған халқының азаттығы үшін сіңірген еңбегі бейнеленеді. Батырдың әкесі мен шешесі туралы мағлұмат бар. Бөгенбаймен бірге Жантай Атан мен Қаракерей Қабанбай сияқты батырлардың да ерлігі жырланады. Сол кездегі қазақтың ру-тайпалары, олардың ұлы күреске ат салысқан басты адамдары жөнінде тарихи-этнографиялық мәліметтер берілген. Қалмаққа қарсы ірі шайқастар болған Баянауыл, Қызылтау, Абыралы, Шыңғыстау, Қозымаңырақ, Қоймаңырақ сияқты жер атаулары көрсетіледі. "Бөгенбай батыр" жырының бір нұсқасын профессор С.Аманжолов 1936 жылы кітап етіп бастырып шығарған. Көлемі 4212 жолдай. Жырдың өзге нұсқалары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы. Дереккөздер
Қособа

Елді мекендер: * Қособа – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл. * Қособа – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл. * Қособа – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Қособа – Абай облысы Аягөз ауданындағы тау. * Қособа – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы тау. * Қособа – Ақтөбе, Батыс Қазақстан облыстары жерінде орналасқан тау. * Қособа – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы Көктерек ауылы маңындағы оба. * Қособа – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы тау. * Қособа – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы тау. * Қособа – Тобыл алабындағы батпақ.
Абдумажит Шарипұлы Дулятов

Абдумажит Шарипұлы Дулятов (31.3.1949 жыл, Алматы облысы, Шелек ауданы Байсейіт ауылы) - ақын. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1982). ҚазҰУ-дың журналистика факультетін бітірген (1971). 1971 - 74 ж. ауыл мектебінде мұғалім, 1974 - 80 жылы "Коммунизм туғи" (қазіргі "Ұйғыр авази") газетінде корректор, тілші, бөлім меңгерушісі, 1980 - 82 жылы "Жазушы" баспасында редактор болды. 1984 жылдан бері "Коммунизм туғи" газеті бас редакторының орынбасары. "Мен жиырмадамын" (1973), "Көктемнің қайтып оралуы" (1977), "Адамға махаббат" (1980), "Туған жердің жыры" (1986), "Қанатты ойлар" (1986), "Ақ таңдар" (1990) атты өлеңдер жинақтары шыққан. Орыс тілінде Мәскеуден шыққан "Ветвы чинары" (1980), "Истоки" (1984) жинақтарына өлеңдері енді. 1992 жылы Ұйғыр ауданы тағайындаған Илья Бахтия атындағы сыйлық лауреаты атанды. 1993 жылы Алматы қаласында өткен түркі поэзиясы мүшәйрасының жеңімпазы. Дереккөздер
Бөген батыр

"Бөген батыр" - жыр. Жырды І.Нурмағамбетов 1930 жылы ел аузынан жазып алып, 1935 жылы казіргі Әдебиет және өнер институтына тапсырған. Жырдың негізгі идеясы - халық арасынан шыққан Бөген мен оның ұлы Тұрғын батырларды ел қамқоры, қорғаны етіп көрсету. Жыр екі томдық "Батырлар жырының" 2-томына енген (1951). Жыр нұсқасы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы. Дереккөздер
Көркемдік қиял

Көркемдік Қиял - көркемдік ойлау ерекшелігі, суреткердің дүниеде, өмірде болатын, болуы мүмкін нәрселерді, жай-жағдайларды қиял арқылы елестету қабілеті, бейнелеп көрсету тәсілі. Көркемдік Қиял шындық пен шарттылықтың бірлестік-тұтастығына негізделеді. Көркемөнерде тақырып таңдау, оның тереңіне бойлау, өмір құбылыстарының ішкі қабаттарына барлау жасау, солардың әлеуметтік-эстетиткалық мәнін үғыну, сан алуан кейіпкердің бейнесін, жан дүниесін, жүріс-түрысын суреттеу Көркемдік Қиялға байланысты. Бүл жерде ескеретін жай - көркем әдебиеттегі шындыққа сай келетін өмір көрінісі де, сондай - армандау, қиялға берілу арқылы жасалатын әдемі елес түріндегі болжам негізіндегі шығармалар болады. Мысалы, қиял-ғажайып ертегілерде кездесетін бейнелер ойдан шығару, көркемдік қиял негізінде туады. Бұдан біз көркем өнердегі ойдан шығару, Көркемдік Қиял дегеніміздің екі түрлі мағынада айтылатынын байкаймыз. Бірінші, кең мағынасында, қандай да болсын өмірдегі кездесетін, кездесу мүмкін қүбылыстары ойша елестетіп бейнелеп көрсету деген ұғымды білдіреді. Бұл түрғыдан қарағанда көркем әдебиеттегі адам бейнелері, өмір суреттері түгелдей ойдан шығару, шындық пен Көркемдік Қиялды ұштастыру арқылы жасалады. Екінші, тұра мағынасында, тек ғажайып сипаты бар, болмыста әлі сол қалпында кездеспейтін қиялдан туған коркемдік бейне, көріністер ғана ажыратылып алынады. Мұндай таза Көркемдік Қиялдан туған бейнелер де қалайда белгілі, өмірде кездесетін нәрселердің нақтылы сипат-белгілерін негізге алып, соларды ойдан шығарылған бейнеге телу арқылы пішінделеді. Дереккөздер
Дәуір (кәсіпорын)

"Дәуір" - Қазакстандағы ірі полиграфиялық кәсіпорын. Алматы қаласыннда орналасқан. Газет-журнал, кітап, т.б. баспа өнімдерін көп данамен басып шығаруға маманданған. 1918 ж. Қалалық "Заря свободы" газетінің түңғыш саны жарық көрген шағын баспахана негізінде 1932 ж. Құрылған. Ұзақ жылдар бойы Қазақстан КП ОК-нің газет-журнал баспаханасы аталып, респ. газет-журналдарды басып шығаратын негізгі өндірістік база міндетін атҚарды. 1991 жылдан "Д." респ. газет-журнал баспасы аталды. Баспа 2000 ж. "Дәуір" жабық акционерлік қоғамға айналды. "Дәуір" 4 тілде - қазақша, орысша, ағылшынша жөне түрікше шығатын 44 газет пен 22 журнал редакцияларына кызмет көрсетеді. Мүнда мерзімді басылымдармен қатар қапың мұқабалы кітаптар, түрлі түсті басылымдар, мектепке арналған өнімдер, көрнекілік күралдары басылады. 1998 ж. Парижде өткен көрмеде үздік өндірістік-технол. көрсеткіштері үшін "Д." халықар. "Алтын жүлдыз" белгісімен марапатталды. Дереккөздер
Әмірхан Балқыбек

Әмірхан Балқыбек - (19.5.1969 жылы туған, Түркістан облысы, Жетісай ауданы) - 08.04.2014 жылы қайтыс болды. Ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1995). 1989 - 90 жылдары. Шардара ауданы "Өскен өңір" газетінде тілші, 1995 - 2000 жылдары. "Парасат" журналында, "Жас Алаш", "Ана тілі" газеттерінде тілші, 2000 - 2004 жылдары "Қазақ әдебиеті" газетінде бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қазір "Жас қазақ" газетінде бөлім редакторы. Өлең топтамалары "Ауылдан ұшқан аққулар", "Толқынпан толқын туады", "Жас ақындар поэзиясының антологиясы" ұжымдық жинақтарына енген. "Метаморфоза" (1996), "Сынған сәуленің шағылысуы" (2001) жыр жинақтарының авторы. 1997, 1998 жылдардағы ҚР Президенті стипендиясының иегері. Ақын 2014 жылы 8 сәуірде қайтыс болды. Дереккөздер
Көркемдік Ойлау

Көркемдік Ойлау өнер туындысын жарататын және одан эстетикалық нәр алып қабылдайтын ақыл-ой қызметінің ерекше бір түрі. Мұның ғыл.-теориялық ойлау жүйесінен өзгешелігі бар. Көркемдік ойлаудың табиғаты мен мәні - дүниені көркемдік тұрғыдан игерудегі рухани қабілет екендігімен анықталады. Образдық-сезімділік түрғыдан әлемді тану, адам болмысына үңілу, тіршілік-түрмыс мәнісін бағалау, көңіл-күй қүбылыстары және киял ыркымен жүзеге асатын суретті, бейнелі үғымдар синтезі Көркемдік ойлаудың ерекшелігі болып табылады. Көркем сананың эмоциялық белсен- ділігі, эстетикалық сезімінің кемелдігі, сергектігі, тез, шапшаң шабыттану, болжағыштық, түтанғыштық қасиеттер Көркемдік ойлаудың тегеурін-қуатын танытады. Эстетик. талғам, киыннан қиыстыру, метафоралық толғам- көркемдік ойлаудан туындайды. Ал осының негізінде идея, концепция жасалады. Дереккөздер
Шапет Қоспанұлы Қоспанов

Шапет Қоспанов (5.12.1914 жылы туған, Октябрь ауданы, Солтүстік Қазақстан облысы) - еңбек ардагері, Қазақстанның еңбегісің. зоотехнигі (1958). Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. 1936 жылы Алматы зоотехникалық - мал дәрігерлік институтын бітірген. 1936-47 жылдары «Сенжар», «Пресновский» кеңшарларында аға зоотехнигі, Солтүстік Қазақстан облысы кеңшарлар трестінің бас зоотехник. 1947-50 жылдары Қаз.КСР Кеңшарлар министрлігі басқармасының бас инспекторы. 1959 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Қостанай облысы партия комететтінің 2-ші, Батыс Қазақстан облысы партия комететтінің 1- ші, КП ОК-нің хатшысы болды. Жетістіктер 2 рет Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен, бірнеше медальмен марапатгалған. Дереккөздер
Николай Степанович Душкин

Николай Степанович Душкин (20 желтоқсан 1922 жыл, Усть-Боровушка ауылы, – 1984 жыл) — кеңестік ақын, аудармашы. 1941 жылы Алматыда орта мектепті бітіріп, КСРО әскері қатарына алынған. Харьков артиллерия училищесінде оқып, атыс взводы командирі ретінде Курск - Орёл иінінен Венаға дейін майдан жолынан өткен. 1946 жылы запасқа шығып, ҚазҰУ-дың журналистика факультетін бітіреді, 1950 жылдан баспасөз органдарында істейді. Бірнеше жинақтар шығарған, қазақ ақындарының өлеңдерін аударған Қызыл Ту және II дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Шығармалары Дружба. Стихи. А., 1952; Отчий край. Стихи. А., 1961; Подорожник.Стихи. А., 1975; Внучек бабушку учит. Стихи. А., 1981; Мужание. Повесть. А.,1984. Дереккөздер