kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жеке құқық

Жеке құқық - жеке мүдделер, тәуелсіздік және жеке меншік пен бірлестік (корпорация) иелері бастамашылдығын қамтамасыз ететін қатынастарды реттейтін құқық саласын білдіретін, олардың мүліктік қызметі мен жеке қатынасында, жария құқықтан айырмашылығы, жалпы мүдделерді реттейтін және қорғайтын жинақтаушы түсінік. Жеке құқықтың өзегі мүліктік байланысқан мүліктік емес қатынастарды, сонымен қатар сауда құқығын (сауда құқығы әрекет ететін кейбір елдерде) реттейтін азаматтық құқықты құрайды. Жеке құқықге келеші құқық саласа кіреді: 1. Азаматтық құқық 2. Отбасы құқығы 3. Еңбек құқығы 4. Банк құқығы Дереккөздер
Жеке кәсіпорын

Жеке кәсіпорын - кәсіпорынның тарихи тұрғыдағы барынша ежелгі пішімі. Жекеменшік құқығы негізінде әрекет ететін кәсіпорын. Жеке кәсіпорын азаматтың (отбасының) мүлкінен, алынған пайдаларынан, кредиттер мен басқа заңды көздерден құралады. Жеке кәсіпорын азаматтың (отбасының) мемлекеттік кәсіпорынды жекешелендіру барысында оны сатып алуы немесе жаңа шаруашылық, бірлігін кұру нәтижесінде құрылуы мүмкін. Дереккөздер
Күн активтілігі

Күн активтілігі (Солнечная активность) — Күнде болатын циклді және циклді емес физикалық құбылыстардың жиынтығы. Негізінен күннің магниттік өрісі мен плазманың өзара әрекетінен болады. Күн активтілігі ең көп жылдары аса зор электрмагниттер болып табылатын күн дақтарының саны көбейеді. Дақтардың айналасында күшті жарылыс (жарқыл) болады. Күн активтілігі ең аз жылдары дақтар саны мен жарылыстар азаяды. Жарқыл кезінде Күн зарядталған бөлшектер мен көп мөлшерде энергия шығарады, олар жерге жеткенде электрмагниттік дауыл, үйектік сәуле және т.б. құбылыстар болады. Күн активтілігінің өзгеруі климатқа және көптеген биосфералық процестерге, соның ішінде жануарлар санының өзгеруіне, адам денсаулығына және т.б. әсер етеді деген болжам бар. Жер сілкінуін, жанартаудың атқылауын да және т.б. құбылыстарды күн активтілігіне байланыстырады. Күн активтілігі биосфераға бір мезгілде тікелей және жанама әсер етеді. Бұдан құбылыстардың кезектесу дәлдігі бұзылады, буферлік эффектілерді тірі заттектердің екінші реттік реакцияларын және т.б. құбылыстарды ескеру кажеттігі туындайды. Дереккөздер
Жеке айыптаушы

Жеке айыптаушы - жеке айыптау ісі бойынша сотқа шағым берген және сотта айыптауды қолдаған адам, сондай-ақ мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда сотта айыптауды дербес қолдаушы жариялы және жеке-жариялы айыптау ісі бойынша жәбірленуші. Жеке айыптаушы оған тиесілі құқықтарды пайдаланады және өзіне жүктелген міндеттерді жеке немесе, егер ол құқықтар мен міндеттердің сипатына сәйкес келсе, өкіл арқылы атқарады. Дереккөздер
Екі ретті герменевтика

Eкі ретті герменевтика (Гидденс, 1984) - әлеуметтанудағы және әлеуметтік ғылымдағы түсіну әлеуметтік іс-әрекетті екі деңгейде: * а. «әлеуметтік акторлармен құрылатын маңызды әлеуметтік әлем ретінде»; * б. «бұл іс-әрекетті танып, түсіндіру үшін жасап шығарылған метатілдер ретінде» түсінуді білдіретіндігі туралы болжам. Дереккөздер
Адами капитал

Адами капитал — жұмыскердің еңбек ету мүмкіндігін, олардың еңбегінің жемісті болуын, еңбек өнімділігі мен сапасын көтеретін білім, біліктілік ілім, тәжірибе нысанында адамдарға салынатын капитал. Адами капитал заттық (жеке) капиталдан: сатылмауымен, сатылып алынбаушылығымен, тек қана адам капиталы жасаған қызметтер ғана сатылатындығымен дараланады. Адам капиталын иеленуші оның қожайыны да бола алады. Адам капиталын құру үшін материалдық қаражат жеткіліксіз, осы капиталды иеленушінің еңбегі, сонымен қатар отбасы мен қоғамның рухани және мәдени салымдары қажет. Дереккөздер
Еңбектің қос нарығы

Еңбектің қос нарығы - еңбек нарықтары екі салаға: бастапқы және екінші ретті салаларға бөлінетіндігі туралы болжам. Бастапқы еңбек нарығы мәнсаптылықты көтеруге перспективасы бар салыстырмалы жоғары ақы төленетін жұмыстарды қамтиды, ал екінші ретті нарықтың мұндай сипаттамаларында кемшілігі болады. Дереккөздер
Аменсализм

Аменсализм ( — стол, тамақ) — популяциялар арасындағы өзара қатынас түрі. Бұл кезде популяцияның біреуі екіншісінен өзіне пайда (теріс әсерде) алмайды. Мұндай өзара қатынас түрі өсімдіктерде жиі кездеседі. Мысалы, шыршаның астында өсетін жарық сүйгіш шөптекті өсімдіктер көлеңкеде қалып қояды да, зиян шегеді. Бұл шыршаға ешқандай әсер етпейді. Бұған ұқсас өзара қатынас зең саңырауқұлағы мен бактерия арасында да болады. Аменсал деп аталатын бір түр өсу мен дамудың тежелуіне ұшырайтын, ал екіншісі ингибитор деп аталатын түраралық қатынастардың түрі мұндай сынақтарға ұшырамайды. Антибиоз бен аллелопатия — қарым-қатынастың ұқсас түрлері. Өсімдіктердегі аменсализм Аменсализм өсімдік түрлерінің қарым-қатынасында кең таралған және ингибиторлық фактор — бұл теріс орта түзілуі (бір жақты немесе сирек өзара) немесе ингибитордың қоршаған ортаға аменсал өсімдігіне (аллелопатия) теріс әсер ететін кез-келген тірі секрецияны шығаруы. Бір жақты теріс ортаның пайда болуының мысалы ретінде мүк пен шөп қабаттарының түрлеріне доминантты ағаштардың әсері болуы мүмкін. Ағаштардың шатырының астында жарық азаяды, ылғалдылық жоғарылайды. Ағаштардың ыдырауы кезінде топырақ кедейленеді, өйткені қышқылдар түзіліп, минералды қоректік заттардың топырақ қабатына терең енуіне ықпал етеді. Бұл процесс әсіресе Тайга шыршасында белсенді, өйткені шырша күшті орта түзуші түр болып табылады. Жер жамылғысына қатысатын төзімді түрлер бұл әсердің зияндылығын өтейді және осындай орманда экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда ағаштар (ингибиторлар) жер жамылғысының түрлерімен (аменсалдармен) бәсекеге түспейді, өйткені бәсекелестік белгілі бір орта ресурсын пайдалану кезінде түрлер арасындағы бәсекелестікті білдіреді. Өзара теріс ортаның пайда болуының мысалы — сфагнум мүктері мен сфагнум батпағындағы тамырлы өсімдіктердің қатынасы. Шексіз өсіп келе жатқан сфагнум мүктері мен тамырлы өсімдіктер (ледум, Батпақты мирт, андромеда, мүкжидек), қарағай және кейбір қияқтар арасында бәсекелестіксіз өзара аменсализм қарым — қатынасы қалыптасады. Сфагнум мүктері өте тез өседі, батпақтың беткі деңгейін жоғарылатады және ингибиторлар ретінде әрекет ететін гүлді өсімдіктердің көпжылдық тірі мүшелерін біртіндеп қалыңдығына көмеді. Бұл тамырлар мен тамырларды жер беті тез өспейтін батпақты жерлерге де, батпақты жерлерге де жылжытуға мәжбүр болған гүлді өсімдіктердің тежелуіне әкеледі. Өз кезегінде гүлді өсімдіктер мүктерді жапырақ қоқысымен қараңғылайды, бұл олардың өсуінің баяулауына әкеледі. Осылайша, сфагнум мүктері мен гүлді өсімдіктер арасында бәсекелестік қатынастар пайда болмай, «қалыпты өзара қысым» тепе-теңдігі орнатылады. Жануарлардағы аменсализм Зубрихтер тек бұталардың астында туады, ал бұталармен қоректенетін бұғылар байқаусызда зубрихті стресске ұшыратты, ал олардың сүтпен қоректенетін және ұрпақтарының денсаулығы бар сәтті туу саны үш есе төмендеді дейді 1980 жылдары КСРО қорықтарындағы зерттеулер. Тікелей бәсекелестік жоқ. Дереккөздер
Техногенді ландшафт

Техногенді ландшафт (Техногенный ландшафт; , ) — антропогендік ландшафтың бір түрі. Оның қалыптасуы мен құрылымының ерекшелілігі адамның өндірістік іс-әрекетіне, күшті техникалық құралдарды пайдалануына байланысты болады. Әсері тікелей (өсімдіктің, жердің, механикалық бұзылуы, су басу және тағы бас) және жанама (өнеркәсіп шығарындыларымен ластану, жауын-шашынның қышқылдануы, мазасыздық факторы және тағы басқа) болуы мумкін. Дереккөздер
Дворяндық буржуазия

Дворяндық буржуазия - өз иеліктерінде өндірістік фабрикалар құрып, негізгі табысын дворяндық сияқты жерден емес, буржуазия ретінде өндірістен алатын XVIII ғ. Ресейдегі орыс дворяндығының бір бөлігі. Дереккөздер
Биржа мүшесі

Биржа мүшесі - биржа капиталында үлесі бар заңды немесе жеке тұлға. Биржа мүшесі биржада мәміле жасауға, оның басқарушы органдарына сайлауға және сайлануға, биржа саудасының жасауға қатысуға құқықты. Биржа мүшесі жыл сайынғы жарнаны, биржа алымдарын, биржа саудасының тәртіптері мен биржаның басқарушы органдарының қаулыларын орындауға міндетті. Дереккөздер
Дене мүшесін зақымдау

Дене мүшесін зақымдау - әскери қызметшінің ауруды сылтау ету немесе өзіне қандай да бір болмасын, зақым келтіру (дене мүшесін зақымдау), не денсаулығына өзге зиян келтіру немесе жалған құжат жасау немесе өзгеше алдау жолымен әскери қызмет міндеттерін аткарудан жалтаруы — әскери қылмыс болып табылады. Дереккөздер
Бұқаралық ақпараттың екі сатылы ағымы

Бұқаралық ақпараттың екі сатылы ағымы - бұқаралық қоғам теориясына қарсы, плюралистік қоғамда Бұқаралық коммуникациялар ағымы осындай екі деңгейлі ағымда жалғастырушы рөлін атқаратын лидерлердің ісәрекетінен туындайтындығы туралы идея (Лазарсфельд және басқалар, 1944, Кац пен Лазарсфельд 1955). Идея бұқаралық ақпарат құралдары теориясын жасап шығаруда маңызды орынға ие болды. Дереккөздер
Қос партиялы жүйе

Қос партиялы жүйе - сайлау бәсекесінде екі негізгі партия басымдық танытатын саяси жүйе (мысалы, Ұлыбритания немесе АҚШ). Негізінен бір партия «сол жақты», екінші партия «оң жақты» білдіреді, бірақ әрқашан емес (мысалы, Ирландия Республикасы). Дереккөздер
Дебюрократизация

Дебюрократизация - бюрократизмді жеңу үшін қолданылатын шаралар жүйесін жүзеге асыру. Мұндай шараларға: халықтың жалпы басқарушылық мәдениетін арттыру, ЭЕМ пайдалану, басқару процедураларының қарапайымдалануы, ортақ шешімдер қабылдаудың ашық болуы, мемлекеттік аппараттың қысқаруы, әлеуметтік маңыздылығы бар ақпаратқа еркін кол жеткізу, жатады. Дереккөздер
Сортаңданған топырақтар

Сортаңданған топырақтар (Засоленные почвы) — құрамында тез еритін түздары (натрий карбонаты, хлоридтер, сульфаттар, т. б. Сортаңданған топырақтар топырақ грунттарының түздануынан (қалдықты сортаңцану),түздардың грунт немесе жер беті суымен келуінен (суармалау дұрыс жүргізілмегенде), т.б. болуы мүмкін. Мұндай топырақтар қуаңшылық аудандарда (құрғак далалар, шөлейтгер, шөлдер) кездеседі және оларға сорлар мен сортаңдардың топырағы жатады. Мысалы, Орта Азия шөлдерінде сорлар аймактың 10%%-дан астамын алып жатыр. Біршама жақсы ылғалданғанда немесе грунт суы терең жатқан қуаңшылық аудандарда сордың орнына сортандар пайда болады. Сортаңданған топырақтағы өсімдіктер негізінен галофиттер болып келеді. Дереккөздер
Социобиология

Социобиология - тірі организмдердің (адамдарды коса есептегенде) әлеуметтік мінез-құлқының биологиялық негіздерін зерттеумен айналысатын ғылыми пон. Барлық тіршілік иелерінің, оның ішінде адамдардың іс-әрекетінің биологиялық негізін зерттейтін ғылыми бағыт, адам тіршілігіндегі биологиялық факторлардың мәнін абсолюттендіріп немесе тым асырып көрсететін казіргі социалбиологизмнің бір түрі. Дереккөздер
Стрессорлар

Стрессорлар (Стрессоры) — организмді мазасыз күйге түсіретін факторлар. Мұндай факторлар әр түрлі болады: температураның кұрт өзгеруі, сулы ортаның түздылығы, радиоактивтік ластану, шулық мазасыз күй, сыртқы ортаның әр түрлі улы заттектермен (пестицидтермен, фенолдармен, ПХБ-мен, бензапиренмен, ауыр металдармен және т.б.) ластануы. Дереккөздер
Осмотикалық қысым

Осмотикалық қысым. Ерітінді көлеміндегі еріген заттар молекулаларының жиынтығынан туындайтын қысым. Ерітіндідегі беткейлік тартылыс салдарынан оның құрамындағы еріткіштің ішкі қысымы орасан зор болады, сондықтан Осмотикалық қысымды көзбе-көз қадағалау мүмкін емес. Бұл үшін әдетте жартылай өткізетін мембраналар пайдаланылады, олар еріткіш молекулаларын ғана өткізетін, ал еріген заттарды тұтып қалатын қалқалар іспетті. Мұнай-газ алаптарында жартылай өткізуге қабілетті жыныстар ролін өзінің коллоидтылығын жоғалтпаған саздар ғана атқара алады. Олардың қуыстары сорылып алынған су молекулаларымен бітелген, сондықтан саз қабаты арқылы тек қана су массалары өте алады да, еріген заттар тұтылып отырады. Дереккөздер
Су тоқтату

Су тоқтату (Водозадержание) — жер бетіндегі ағыстарды азайту, топыраққа судың сіңуін арттыру және топырақтың беткейлік эрозиясын төмендету мақсатымен су жинау кезінде жүргізілетін шаралар (ағаш отырғызу, қар тоқтату, жерді көлденең жырту, т.б.). Дереккөздер
Қойнаулар қысымы

Қойнаулар қысымы. Жер қойнауының кез-келген деңгейінде орналасқан геологиялық түзілімдерге ұдайы әсер етіп тұратын, яғни тереңдіктерге тән қысым. Қойналар қысымының қуаты іс-тәжірибеде мұнай шоғырларын бұрғылау құбыры бойымен жоғары көтеру ісінде ұтымды пайдаланылады. Дереккөздер
Қалыпсыз қойнаулық қысым

Қалыпсыз қойнаулық қысым. Мұнай немесе газ шоғырының белгілі бір нүктесінде өлшенген сол нүктедегі шартты гидростатикалық қысым мөлшерінен көбірек немесе азырақ мөлшерлермен өлшенетін койнаулық қысым. Дереккөздер
Қалыпты жағдайдан жоғары қойнаулық қысым

Калыпты жағдайдан жоғары қойнаулық қысым.Мұнай (газ) шоғырын кіріктіретін қойнауқаттың ішкі өңіріне тән, артынды қысым көрсеткішіне (шоғырдың биіктігі) түзетулер енгізгеннің өзіндегі мөлшері өзі өлшенген нүкте деңгейіндегі шартты гидростатикалық қысым мөлшерінен жоғары көрсеткішпен сипатталатын қысым. Дереккөздер
Су теңдестігі алаңы

Су теңдестігі алаңы (Воднобалансовая площадка) — жоғарғы және жер асты ағыстарын өлшеуге арналған құрылғылар және аспаптармен жабдықталған, коршаған аумақтан су өткізбейтін кабырға аркылы бөлінген беткейдің үлескісі. Дереккөздер
Қалыпты жағдайдан төмен қойнаулық қысым

Қалыпты жағдайдан төмен қойнаулық қысым. Мұнай (газ) шоғырын кіріктіретін қойнауқаттың ішкі өңіріне тән, артынды қысым көрсеткішіне (шоғырдың биіктігі) түзетулер енгізгеннің өзіндегі мөлшері өзі өлшенген нүкте деңгейіндегі шартты гидростатикалық қысым мөлшерінен төмен көрсеткішпен сипатталатын қысым. Дереккөздер
Су микрофлорасы

Су микрофлорасы (грек, micros - кіші, лат floris — гүл) — суқоймаларда тіршілік ететін микроорганизмдердің оралуан түрлерінің (бактериялардың, микроскоптык балдырлар мен саңырау- құлақтардың) жиынтығы. Органикалық дүниенің қазіргі жүйесінде бактериялар мен саңырауқұлақтар өсімдіктер дүниесіне жатқызылмайтынына байланысты дәстүрдегі микрофлора термині дәл термин болмауға айналды. Дереккөздер
Бастапқы қойнаулық қысым

Бастапқы қойнаулық қысым. Мұнайлы немесе газды қойнауқаттың сонда кіріккен мұнай немесе газ қорын игере бастау сәтінде немесе аталған қордың өзге өңірлерге қарай қоныс аудара бастауы алдында өлшенген қойнаулық қысым мөлшері; кгс/см2 бірлігімен өрнектеледі. Дереккөздер
Аорист

Аорист ( – белгілен-беген) — Үнді-европа тілдеріндегі (коне грек, көне славян, ежелгі орыс, қазіргі оңтүстік славян) әрекеттін қысқалығын білдіретін, толығымен келмеске кеткен, оның дамуы мен түтелдей жузеге асуына көз жеткізу мүмкін емес шегін білдеретін етістіктің шақтық формасы (салыстыр. имперфект, перфект). Орыс тілінде бы шақтық мығыналы демеулігі (БЫХЪ сөзінен - быти етістігінің 2-ші және 3-ші жақтағы формалары) Аорист қалдығы болып табылады. Аорист кұрылымы мен динамикасы ата славян тілінің тарихында жақсы реконструкцияланады. Дереккөздер
Нақтылы шамаға келтірілген қойнаулық қысым

Нақтылы шамаға келтірілген қойнаулық қысым. Алдын ала өлшеніп алынған, бірақ нақтылы көлбеу жазықтықтағы (теңіз деңгейі, су — мұнай жапсарының айнасы, т.с.с. ) мөлшерімен салыстыруға ыңғайлы болуы үшін әдейі есептеулер енгізілген қойнаулық қысым. Дереккөздер
Конденсацияның басталу қысымы

Конденсацияның басталу қысымы-бір тарамды жүйенің қос тарамды жүйеге ауысуын қамтамасыз ететін, яғни шоғыр конденсатының бу тектес түрінен сұйық түрге ауыса бастауы жүзеге асатын қойнауқаттық қысым. Дереккөздер
Апокойну

Апокойну - бір басыңқы сөздің бірыңғай емес екі толықтауышпен қолданылу арқылы жасалатын құрылым (Ол бейбітшілікті және де барлық адамдардың бақытты бопғанын қалайды). Тағы қараныз: * Сөйлем * Сөйлем мүшелері * Сөз * Бастауыш * Баяндауыш Дереккөздер
Толқындық функция

Бұған дейін айтып кеткеніміздей, XX ғасырдың басында ашылған бірқатар құбылыстар мен тәжірибелік айғақтар классикалық физиканың негізгі тұжырымдарымен қайшылыққа келіп, оларды зерделеу нәтижесінде жаңа, кванттық көзқарас дами бастады. Микробөлшектердің корпускулалық-бөлшектік қасиеттерінің анықталуы, атомдық физика саласындағы зерттеулер классикалық физика заңдарын микробөлшектерге қолдануға қойылатын шектеулерді айқындады. Мұның өзі микробөлшектердің қозғалыс және өзара әсерлесу заңдарын сипаттайтын кванттық механиканың туындап, дамуына себепкер болды. Релятивтік емес (баяу бөлшектерге арналған) кванттық механиканың негізгі теңдеуін 1926 жылы Э . Шредингер тұжырымдап жазды. Бұл теңдеуді біз қарастырмаймыз, тек оның негізгі сипаттамасы мен салдарларын талдау жеткілікті. Бұл — толқындық теңдеу және одан тәжірибелерде бақыланатын бөлшектердің толкындық қасиеттері шығады. Кванттық механикада бөлшектің күйін толқындық функциямен сипаттайды. Толқындық функция — координаталар мен уақыттың комплекстік функциясы, оның айқын түрі Шредингер теңдеуінің шешуінен шығады да, соңында бөлшекке әрекет ететін күштердің сипатымен анықталады. Кеңістіктің берілген нүктесіндегі де Бройль толқындарының интенсивтігі (амплитудасының квадраты) осы нүктеге түсетін бөлшектердің санын анықтайтыны туралы жоғарыда айтқанбыз. Ал, егер жеке бөлшек қарастырылса, оған сәйкес де Бройль толқынының интенсивтігі бөлшектің осы нүктенің маңына түсу ықтималдығын білдіреді. Кванттық механиканың ең маңызды ерекшелігі — микробөлшектің күйін ықтималдылық тұрғысынан сипаттау. 1926 жылы М. Борн ықптималдық амплитпудасы деп аталатын шама толкындық заңдылықпен өзгереді деген болжам айтты, бұл шаманы толқындың функция немесе ψ(пси)- функциясы деп атайды. Толқындық функцияның модулінің квадраты берілген уақыт мезетіндегі бөлшектің кеңістіктің элементар d V аумағында болу ықтималдығын анықтайды: ::dW=|ψ| 2 dV Басқаша айтқанда, де Бройль толқындарының интенсивтігі толқындық функция модулінің квадратымен анықталады. Егер кеңістіктің шексіз үлкен аумағын қарастырсақ, бөлшек міндетті түрде оның бір жерінде орналасуы керек, ал айқын оқиғаның ықтималдығы бірге тең. Олай болса, ::ʃ|ψ| 2 dV=1 Соңғы өрнек толқындық функцияны нормалау шарты болып табылады. Қорыта айтқанда, толқындық функция микробөлшек күйінің негізгі сипаттамасы бола отырып, оның күй параметрлерінің орташа мәндерін есептеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Теңіз өрмекшілері

Теңіз өрмекшілері – теңіз буынаяқтылары. Денесі 1-ден 72 мм дейін. Басы денесімен жаксы бөлектенбеген, тұмсығы мен 3 жұп аяқтары бар. Олардың алдыңғысының хелифорында қысқышы қармалауыш тәрізді пальпылары, жұмыртқа тасымалдаушы аяқтары бар. Кеудесінде 3 жұп ұзын аяқтары болады, құрсағы қысқа. Ерекшелігі өте жақсы жетілген аяқтарының сырт жағында ішек өсінділері және түтікше тәрізді гонадалары орналасқан. Аузы тұмсығына орналасқан және бұлшық етті өңешпен жалғасады. Соңғысы аулап ұстаған, көбінесе омыртқасыздардың, ішіжұмсақ ағзаларын сорып жұғуға мүмкіндік береді. Тұздылығы орташа және тұщылау теңіздерде 10 тұқымдастың 600 түрі бар. Дара жыныстылар, толық өзгеріспен дамиды. Жұмыртқадан алты аяқты дернәсіл, протонимфон шығады Жыртқыштар және жартылай паразиттер. Теңіз өрмекшісі - Nymphon distensum. Дереккөздер
Теңіз шошқалары

Теңіз шошқалары (Cavia) - шошқа тәрізді тұқымдасына жататын кеміруші сүтқоректілер. Дене ұзындығы 35 см-ге дейін; құйрығы сыртынан байқалмайды, артқы аяқтары үш саусақты. Оңтүстік Американың ашық далалық аймақтарында таралған. Жеке дара, кейде топ құрып өмір сүреді. Ін қазады немесе басқа жануар індерін иеленеді. Белсенділігі түнде байқалады. Жыныстық жетілуі 55- 70 күн. Буаздылығы 60-70 күнге созылады. 1-4 ұрпақ береді. Жыл бойы көбейеді. 8 жыл өмір сүреді. Зертханалық жануар. Көптенген жаңа түрлері шығарылған терісінін бояумен, құрылымы әртүрлі. Дереккөздер
Теңіз пілдері

Теңіз пілдері – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі. 2 түрі бар. Оңтүстік теңіз пілдері, ең ірі ескекаяқтылар. Оның дене ұзындығы 6,5 м, салмағы 3,5 т. Аталықтарының бетінің ұшында пілдің тұмсығы тәрізді 40 см-дей тері қапшығы бар. Олар ашуланып қозғанда қапшықтары 80 см дейін ұлғаяды. Жаңа туған итбалықтың ұзындығы 70- 80 см, түгі қара, 2 айдан соң сұрғылт-күміс түске ауысады; ересектерінің түсі ашық-қоңыр, қоңыр. Ареалы, жердің оңтүстік бөлігінің субантарктикалық және қоңыр-салқын сулары. Маусымдық миграциялау қасиеттері байқалады. Полигамдар. Жиекте құрлықта көбейеді. Аталықтың үйірінде 20 дейін ұрғашылар болады. Қорегі, басаяқты ұлулар мен балықтар. Негізгі мекендері Георгий аралының онтүстігімен, Макуории, Кергелен. 700 мыңдай бас бар. Аулауға тиым салынған. Солтүстік теңіз пілі оңтүстік түріне өте ұксас. Ол Мексика мен оңтүстік Калифорния жағалауларында таралған. Саны 20 мындай. Қорғауга алынған. Дереккөздер
Теңіз иттері

Теңіз иттері - алабұға отрядының балықтары. Дене ұзындығы бірнеше см-ден 1 метрге дейін терісі қабыршақсыз, жалаңаш және анал жүзбеқанаттары құрсақ жүзбеқанаттары тамақ астына орналасқан, тікенегі бар. 95 туыстың 400-дей түрлері белгілі көпшілік түрлер тропикалық Суларды жайлайды, аздаған бөлігі қоңыр-салқын суларда кездеседі ТМД-да Blennius туысының 10 түрі және Coryphoblennius-тін 1 түрі Қара теңізді мекендейді. Судың таяз жерінде, жағалауға жақын және маржан рифтерінде өмір сүреді. Уылдырықтарын бөліп-бөліп көктем мен жазда шашады. Уылдырықтарын тасқа немесе ұлулардың бос қаңқасына салады. Дереккөздер
Дат ярусы

Дат ярусы. Бор жүйесінің жоғарғы бөлімінің төменнен жетінші, яғни ең үстіңгі ярусы. Кейбір ғалымдар дат ярусын палеоген жүйесіне кіргізуді дұрыс деп санайды.Сұйықтық капиллярлық қозғалысы. Сұйықтық капиллярлық және субкапиллярлық кеуектер, өте тар жарықшақтар бойымен қозғалысы. Сұйықтар аталған кеуектер бойымен сұйық пен газ жапсарындағы беткейлік тартылыс әсерінен жоғары қарай жылжыған жағдайда мұндай козғалысты капиллярлық биіктеу деп атайды, ал сұйық массалары төмен қарай немесе жан-жағына жамырай жылжыған жағдайда капиллярлық қоныс аудару процесі жүзеге асқан. Дереккөздер
Теңіз үйрекшелері

Теңіз үйрекшелері (Lepadomorpha) - торациктер отрядының мұрттыаяқтылар отряд тармағының шаянтәрізділері. Денесі екі бөліктен: басы симметриялы орналасқан, әктен құралған тақтайшалалармен қапталған және жалаңаш немесе қабыршақпен қапталған сабақтан тұрады. Ол бастың шығыңкы алдыңғы бөлігі. Оның көмегімен жануар субстратка бекиді. Жылы суларда өмір сүреді. 400 түрі белгілі. Су түбімен судағы әртүрлі заттарға жабысып тіршілік жасайды. Сүзгіштер. Дара жынысты және гермафродиг түрлері бар. Кейбір түрлері тағамға пайдаланылады. Көптеген түрлері теріңдікте (7 км дейін) өмір сүреді. Дереккөздер
Теңіз тасбақалары

Теңіз тасбақалары — тасбақалар отрядына жататын тұқымдас. Тропикалық және субтропикалық теңіздерде 4 туыстың 6 түрі таралған. Барлық 6 түрлері ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Сауытының ұзындығы 80 с-ден 1,4 м дейін, салмағы 600 кг. Сауыты сүйір, аласа, мүйізді қалқаншалармен қапталған. Басы кішкентай, мойыны сауытына толығымен кірмейді. Алдыңғы аяқтары артқыларынан ұзын, ескек тәрізді, жүзуге бейімделген, 1-2 тұяғы бар. Жылдам жүзеді, тереңге сүңгиді. Қорек және көбеюге жарамды жер іздеп жүздеген шақырым жерге жүзіп барады. Олар тек жұмыртқа салу үшін ғана құрлыққа шығады, (200- ге дейін домалақ, сырты терімен қапталған жұмыртқалар). Қоректері ұлулар, балықтар, теңіз балдырлары. Ең ірісі жасыл теңіз тасбақасы , сауытының ұзындығы 1,4 м, салмағы 600 кг. Саны азайған, өйткені оны еті, жұмыртқасы және сауыты үшін аулайды. Бұлар тропикалық теңіздерді мекендейді. Көбінесе жағалауларда, өзен сағасында тіршілік етеді. Балдырлармен және түрлі жануарлармен қоректенеді. Аралдардыӊ құмды жағалауларына жұмыртқа салады. Бір ұрғашысы 200-ге дейін жұмыртқа туады. Етінің қоректік сапасы жоғары болғандықтан жергілікті халық тамаққа пайдаланады. Тропиктік теңіздердің жағалауларында бисса немесе каретта деген түрі кездеседі. Оның сауытының ұзындығы 60-80 сантиметрге жетеді. Тек қана су жануарларымен қоректенеді. Каретталардың етін тамаққа сирек пайдаланады, бірақ сауытының әдемі мүйізді қабаты үшін аулайды. Мүйізді қабаттан әр түрлі бұйымдар (тарақ, пышақтың сабы) жасалады. Сондай-ақ ірі түрінің бірі логгерхед немесе үлкенбас тасбақа . Түрлері Теңіз тасбақаларының жеті түрі белгілі, олар – жайпақ арқалы, жасыл, бисса, Кемп Ридлей тасбақасы, терілі тасбақа, логгерхед және Ридлей зәйтүн тасбақасы. Аталған жеті түрдің барлығының да жойылу қаупі бар және де көптеген елдерде заңмен қорғалады. Дереккөздер
Теңіз шайтаны

Теңіз шайтандары (Lo­phiidae) - қармақшы тәрізділер отрядының тұқымдасы. Дене ұзындығы 1,5 м, салмағы 20 кг дейін. Басы мен денесі жалпақтау. Ауызы үлкен, тістері күшті. Арқа жүзбеқанаттары үшкір тікенекті 6 сәуледен тұрады. Денесінің екі жағында терінің шоқ шашағы байқалады. Атлант, үнді және Тынық мұхиттардың тропикалық және қоныр-салқын суларында 4 туыстың 20 түрі таралған. Су түбінде аңдып, аулайтын жыртқыштар. Қорегі балықтармен омыртқасыздар. Негізгі түрі теңіз шайтаны немесе Еуропалық қармақшы, (Lophius piscatorius), Еуропа теңіздерінде, Баренцтен Қара тенізге дейін, 50-200 м терендікте таралған. өсімталдығы 1,3-3 млн уылдырық. Кәсіпшілік маңызы болмашы. Дереккөздер
Сұйықтың (газдың) ламинарлық қозғалысы

Сұйықтың (газдың) ламинарлық қозғалысы. Сұйықтық капиллярлық қуыстар бойымен жылжу түрі. заңдылығы судың құмдардан сүзбеленуі жайлы 1865 жылы Дарси жүргізген тәжірибелер негізінде анықталған. Бұл тәжірибелерге сәйкес, нақтылы уақыт бірлігіндегі судың шығыны арындылық мөлшеріне (һ) және сүзгінің көлденең ңимасы ауданына (F) тура пропорциялы да, сүзбелену жолының ұзындығына (L) кері пропорциялы. Сонымен қатар,сұйықтың (газдың) ламинарлық қозғалысы тау жынысының су сіңіргіштік коэффициенті мөлшерімен (К) анықталатын су сіңіргіштік сипатына да тәуелді. Аталған заңдылықтарға сәйкес, судың шығыны төмендегі теңдеумен өрнектелетін болады: Q=K*Fh/L гидравликалық еңістік немесе арындық градиенті деп аталады да, жай ғана С әрпімен белгіленеді. Олай болса, келтірілген теңдеуді төмендегіше ықшамдауға болады Q=KiF Дереккөздер
Сызықтық спектрлер

Сиретілген газдар немесе кез келген химиялық элементтің буларын қыздырғанда жарық шығара бастайды. Егер осы жарықтың жіңішке шоғын призма арқылы өткізіп, спектрге жіктейтін болса, әр түсті, жіңішке жарқыраған айқын сызықтар көрінеді (түрлі-түсті қосымадағы 7,8-суреттер). Осындай сызықтардың жиынтығын сызықтық спектр деп атайды. Зерттеулер әр газдың тек өзіне ғана тән сызықтық спектрі болатынын көрсетті. Спектрдің әрбір сызығына қандай да бір нақты толқын ұзындығы, яғни жиілік сәйкес келеді. Олай болса, сиретілген газдар тек толқын ұындықтары (жиіліктері) белгілі бір нақты мәндерге тең электро-магниттік толқындар ғана шығарады. Heгe бұлай? He себепті берілген газдың спектрі жиіліктердің ν 1 ,ν 2 ,ν 3 ... дискретті мәндерінің жиынтығынан тұрады? Бұл мәндер немен анықталады? Бұл маңызды сұрақтарға жауапты атомдардың ішкі құрылымынан іздеу керек. Себебі кез келген сиретілген газ молекулалары жеке атомдардан тұрады, сондықтан сәулелену атомдардың ішінде жүретін процестерге байланысты болуы керек. Барлық сызықтық спектрлердің ішіндегі ең қарапайымы сутегінің спектрі. Спектрдің көрінетін бөлігі небары төрт сызықтан тұрады. Сондықтан тәжірибе жүзінде ең толық зерттелген — осы сутегінің спектрі. Тәжірибелердің нәтижелерін зерделей отырып швейцариялық ғалым Бальмер сутегі спектрінің көрінетін бөлігіндегі барлық сызықтардың жиілігін анықтайтын формуланы тапты: ::ν=R(1/2 2 -1/n 2 ), мұндағы R 1,0968 • 10 −7 м −1 — Ридберг тұрақтысы, n 3, 4, 5, 6, ... . Бұл — Бальмер формуласы. Бальмер формуласымен анықталатын спектрлік сызықтардың бір-бірінен өзгешелігі n-нің мәнінде, ал олардың жиынтығы Бальмер сериясы деп аталады. Кейінірек сутегі спектрінің ультракүлгін және инфрақызыл бөліктерінен тағы бірнеше сериялар табылды. Бұл сериялардағы сызықтардың жиіліктерін де Бальмер формуласына ұксас өрнектермен анықтауға болады. Барлық сериялар үшін жазылған өрнектерді біріктіре отырып, Бальмер мынадай жалпы формула жазды: ::ν=R(1/m 2 -1/n 2 ) мұндағы m 1,2,3,..., n (m+1), (m+2), (m+3)... Дереккөздер
Теңіз қояны

Теңіз қояны – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі жануар. Дене ұзындығы 2,2-2,4 м, салмағы 225-320 кг. Бетінде ұзын вибриссорлары бар. Жас итбалықтар, (ұзындығы 115-130 см) түгі қалың, жұмсақ, сұрғылт-қоңыр. Ареалы - арктикалық сулар мен соған жақын Тынық және Атлант мұхиттарының теңіздері; ТМД-да, Қиыр Шығыс пен солтүстік теңіздері. Қорегі - шаянтәрізділер, ұлулар, құрттар. Буаздылығы 10-11 ай. Саны 500 мыңдай. Аулау шектеулі, Охота және Беринг теңіздерінде жүргізіледі. Дереккөздер
Теңіз ірбісі

Теңіз ірбісі , теңіз қабыланы – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі. Басқа итбалықтарға қарағанда Антарктида жиі кездеседі. Оның денесіндегі май қабаты сол жерді мекендейтін басқа итбалықтарға қарағанда жұқа болады. Қыста теңіз қабылдандары Австралия, Отты Жер, Патагония жағалауларына кетеді, себебі ол жақ жылы болады. Жазда қайтып оралады. Жалғыздан жүреді. Оларды жүзіп бара жатқан мұз үстінде адам аяғы баспаған аралдар мен жағалаулардан көруге болады. Теңіз қабыланы - жыртқыш аң. Ол тек балықтар мен пингвиндер және итбалықтарды да жейді. Өлген иттердің етін де азық етеді Дене ұзындығы 3,5 м дейін, салмағы 40 кг дейін. Жаңа туған ірбіс ұрпағы, (ұзындығы 1,5-1,6 м), түгі ұзын, жұмсақ. Түсі ірбіске ұқсас. Антарктиданың ауытқыған сең аймағында тіршілік етеді. Қалқыған сеңмен Антарктида, Жаңа Зеландия, Австралия, Африка жағалауларында пайда болады. Негізгі қорегі балықтар мен басаяқты ұлулар. Сонымен қатар итбалықтар мен құстарға шабуылдайды. Саны 800 мыңдай. Дереккөздер
Сұйықтың арынды қозғалысы

Сұйықтың арынды қозғалысы. Сұйық сіңірмейтін жазықтықтармен шектелген сұйық қозғалыстары.Мұндай кеңістіктің кез келген нүктесіндегі сұйық тудыратын қысым мөлшері атмосфералық қысымнан жоғары болып келеді. Дереккөздер
Үнсіз масалар

Үнсіз масалар - қөбелек тәрізділер тұқымдасы. Денесін сұрғылт және сары қалың түк басқан, ұсақ жәндік. (дене ұзындығы 1,3-3,5 мм) Тропикалық және онтүстікке 130 астам түрі белгілі. ТМД-да, Молдавия, Украинаның онтүстігі, Закавказье, Оңтүстік Қазақстан және Орта Азияда 30-дай түрі таралған. Үңгірлерді, тас жарықшақтарын, жануарлар інін, үйлер мен мал және құс қораларын мекендейді. Ұрғашылары омыртқалылар қанымен қоректенеді. Шаққан жері ісіп, күлдіреп, қышиды, дене ыстығы көтеріледі. Дернәсілдері органикалық заттарға бай, ылғалдылығы орташа, індер мен құс ұяларын мекендейді. Үнсіз масалар папатачи безгегін, тері лейшманпозын, (пендин ашық жарасын) таратады. Дереккөздер
Ызылдауық масалардың дернәсілі

Ызылдауық масалардын дернәсілі - хирономид туыстарына жатады. Ағыны баяу немесе эвротропты тоғам суларын мекендейді. Дене ұзындығы 25 мм, жіңішке, цилиндрге уқсас. Қатты хитинделген басы, алдыңғы және денесінін артқы бөліктерінде 2 жұп жалған аяқтары бар. Гемолимфасындағы сұйық гемоглобин денесін қызыл түске бояйды. Бентоспен қоректенетін су жануарларының негізгі қорегі. Зертханалық жануарлар ретінде генетикалық және физиологиялық зерттеулерде қолданылады. Дереккөздер
Апокопа

Апокопа ( - қысқарту) - сөздің кысқаруына әкеліп соқтыратын соңғы екпінсіз дауыстының түсіп қалуы . # Сөздің акценттік-фонетик процесінің нәтижесінде соңғы бір немесе бірнеше дыбыстың түсіп қалған түрі. Мұндай құбылыс батыс тілдерінде жиі кездеседі. Орыс тіліндегі чтобы-ның орнына чтоб деу де осыған жатады. Аз да болса, қазақ тілінде де Апокопа ұшырасады. Мысалы , жергілікті тілдік ерекшелік ретінде жұмсалатын бер кел (бері кел-дің орнына), керім (керемет-тің орнына) осының дәлелі. # Қысқарту арқылы жаңа сөздердің жасалуы. Ғылым терминдер мен кәсіби лексикада, публицистикада мүның мысалдары мол кездеседі және олар көп жағдайда шет тілдер мен орыс тілінің әсерінен пайда болып жатады. Мысалы , метро (метрополитен-нің орнына), агроуниверситет (аграрлық университет-тің орнына), физгеография (физикалық география-ның орнына) т. с. с. Мұндай процесс апокоптану процесі деп аталады. Дереккөздер
Сұйықтың (газдың) ұйтқыма қозғалысы

Сұйықтың (газдың) ұйтқыма қозғалысы. Сұйық (газ) элементтері күрделі траекториялар бойымен ешбір ретсіз қозғалуы нәтижесінде сол қозғалған сұйық (газ) араласуы жүзеге асатын сұйық (газ) ағысының ерекше түрі. Сұйықтың (газдың)ұйтқыма қозғалысы ламинарлық ағыс өз орнықтылығын жоғалтқан жағдайда туындайды. Дереккөздер
Апостроф

Апостроф ( - жанына не артына қарата қойылған) - төмендегі жағдайларда қолданылатын үтір түріндегі жазу жолдың жоғарғы жағында келетін белгі: * а) Шет тілінен енген (о'Брайен, д'Астье); * б) Фонетикалық транскрипцияда дауысты дыбыстың жіңішкеруі. ( т.б.). Тағы қараныз: * Нүкте * Үтір * Леп белгісі * Сұрақ белгісі Дереккөздер
Түктілер

Түктілер (Lagrlidae) - әртүрлі жегіштер отряд тармағының қоңыздар тұқымдасы. Сасық қоңыздарға жақын. Дене ұзындығы 5-20 мм, денесі ұзыншақ, түк басқан. 600-дей түрі бар, негізінен тропикалық аймақтарда. ТМД-да 5 түрі белгілі, оның 1 түрі Еуропалық бөлігінде таралған кәдімгі түктілер, (Lagria hitra), дене ұзындығы 7-10 мм, қара, үстіңгі қанаты сары. Шілік-тал жапырақтары мен гүлдерінде дернәсілдерін кездестіруге болады. Дереккөздер
Аппликация

Аппликация ( - жапсыру) - бір морфеманың екінші морфемамен жартылай бірігуі, осының нәтижесінде бұл дыбыстар екі роль аткарады. ( сөзінде - ов дыбыстарының тіркесі түбірді аяқтап, суффикстіде беріп тұр, ягни қосымша жартылай тубірмен бірігіп кеткен). Дереккөздер Бастырма
Шартылдақ қоңыз

Шартылдақ қоңыз - тақтамұртты қоңыздар тұқымдастарының тегі. Дене ұзындығы 25-40 мм, қара-қоңыр, сыртқы қанаттарындағы ұсақ ақ түктер қоңызды мәрмәр түсті етеді. Орталық және оңтүстік Шығыс Еуропада таралған. ТМД-да, Еуропалық бөлігінің оңтүстік, шығысында, солтүстік Кавказда кездеседі. Маусымнан тамызға дейін ұшады. Қоңыздар ағаш жапырағымен қоректенеді: дернәсілдері құрғақ топырақта, ағаш тамырын жеп. 3-4 жыл бойы дамиды. Жас ағаштарды, әсіресе жүзім шіліктерін құртады. Дереккөздер
Мұражай қоңызы

Мұражай қоңызы – қатты қанаттылар сабының тері жегіш қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз. Дене ұзындығы 2-3,5 мм. Еуразияда таралған - Ересек қоңыздар көбінесе өсімдік гүлдерінде, ал дернәсілдері жануарлар өлекселерінде кездеседі. Зоологиялық коллекцияларды мал өнімдерін, (жүн, тері) бүлдіреді. Дереккөздер
Мукор

Мукор (басты ақ өңез) - ылғалды жағдайда өмір сүретін, сапрофитты саңырауқұлақ. Табиғатта топырақ микрофлорасының қызметтік құрамы ретінде таралған. Мукор, азық-түлік өнімдердің бұзылуын тудырады. Дереккөздер
Хайролла Мырзағалиұлы Нұрмұқанов

Хайролла Мырзағалиұлы Нұрмұқанов (16.6.1929 жылы туған, бұрынғы Фурманов ауданы, Таскүтір ауылы) — ғалым, филология ғылым доктары (1994), профессор (2000). 1942 ж. Талдықұдық орталау мектебін, 1954 ж. Орал педагогика итститутын, 1962 ж. ҚазМУ-ді сырттай оқып бітірген. Осы жылдары Қарағанды облысының Ақтөбе орта мектебінде мұғалім, мектеп директоры болған. 1963 жылдан Қарағанды педагогика институтының оқытушысы, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, деканы. 1998 ж. Қазақстан Әлеуметтік ғылымдар академиясының толық мүшесі болды. Ол 50-ден аса ғылыми еңбек, соның ішінде «Сөз және шеберлік» (1987) атты монография жазған. Шығармалары: *Эмоционально-экспрессивная лексика драматургических произведении Мухтара Ауэзова. АКД., А., 1969; *Кісі аттарының эмоционалды және экспрессивті ыңғайда қолданылуы//Аспиранттар мен ізденушілер жинағы. А., 1970, N 5; *Сөз және шеберлік. А., 1987; *Сөз және оның контекстегі қолданысы. ДДА; А., 1994. Дереккөздер
Жолақты мангуст

Жолақты мангуст — мангусттар тұқымдасынан. Дене ұзындығы 30-45см, құйрығы 23- 29 см. Аяқтары қысқа. Түсі сұрғылт-қоңыр, қабырға тұсында қара жолақтары бар. Саванна мен Шығыс, Оңтүстік және Орталық Африканың ашық ормандарында тұрады. Қатаң иерархия жоқ топтарда тұратын күндіз тіршілік ететін жануарлар. Баспана ретінде жартастардағы термитниктер мен жарықшақтарды қолданады. Топта аналықтардың көпшілігі ұрпағын береді, ал балаларын бірге өсіреді. Негізінен жәндіктер жейді. "Жолақ мангуст" атауы арқадағы жүнінің бояуымен байланысты. Сыртқы түрі Дене ұзындығы 30-45 см, құйрығының ұзындығы 23-29 см, салмағы 1,5-2,25 кг. Иықтан құйрыққа дейін өтетін 10-15 қара көлденең жолақты ою өзіндік ерекшелігі болып табылады. Жыныстық диморфизм жоқ. Басы шағын және кең, қысқа, өткір тұмсық, алмұрт тәрізді бас сүйегі. Құлақтары кішкентай және дөңгелектелген. Денесі өткір жүнмен жабылған, ол бас тұсында қысқа болып, құйрыққа қарай ұзара түседі, кейбір дарақтарында ұзындығы 45 мм дейін жетеді. Арқадағы жүн жамылғысының әрбір шашы мынадай түстерге ие: түбінде ашық түсті, ортасында екі кең қара жолақ және жіңішке қара ұшы. Арқаның жолақ үлгісі шаштың әр түрлі ұзындығынан қалыптасады. Мангустардың жолақ түсі түсініксіз, бірақ Дж. Кингдон сол түрдегі өкілдер үшін визуалды белгі бола алады немесе жыртқыштарға қарсы бағытталған аңдардың ұжымдық демонстрациясын күшейтеді (төменде қараңыз). Құрындағы жүн сирек кездеседі. Түсі аяқ-қолдың артқы жағындағы жүн сияқты. Жолақты мангустарда алдыңғы аяқтарда 5 саусағы және артқы жағында 4 саусағы бар. Алдыңғы аяқтың үлкен саусағы шағын, бірақ ұзын тырнақпен (шамамен 8 мм), ол қазу үшін қолданылады. Алдыңғы қолдардың басқа саусақтарында ұзындығы 20 мм иілген тырнақтар бар. Аналықтарда үш жұп құрсақ сүт бездері бар. Хромосомалардың диплоидтық саны-36, гаплоидты саны-18. Бұл жануарлардың скулярлық сүйегі нашар дамиды және сағитталды тарақ жоқ, бұл осы ерекшеліктердің жәндіктер өмір салтына бейімделуден туындаған деп болжауға негіз береді. Дереккөздер Әдебиеттер * Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 105. — 10 000 экз. * Cant M.A., Gilchrist J.S. Mungos mungo, Species Profile — Banded mongoose (англ.) // The Mammals of Africa, Carnivora (eds Kingdon J, Hoffman M), Academic Press, Amsterdam : in press. — Vol. 5. Архивировано 25 июля 2011 года. * Kingdon J. Banded mongoose (Mungos mungo) (англ.) // East African Mammals. — 1977. — Vol. III. — P. 215—225. * KARL FREDGA. Comparative chromosome studies in mongooses (Carnivora, Viverridae) // Hereditas. — 1972. — Т. 71, вып. 1. — С. 1—74. — doi:10.1111/j.1601-5223.1972.tb01005.x.
Тербелмелі тектоникалық қозғалыстар

Тербелмелі тектоникалық қозғалыстар. Көрініс беру масштабы мен ауқымы, жылдамдығы мен амплитудасы түрліше болып келетін және көрсеткіштерін белгігі бір уақыт өткеннен кейін өзгертіп отыратын, өзі етек алған өңірдің ішкі құрылысын өзгертпейтін (қатпарлы құрылымдар қалыптастырмайтын), тік бағытта ғана (жоғары-төмен) жүзеге асатын тектоникалық қозғалыс түрі. Екінші сөзбен айтқанда,тербелмелі тектоникалы қозғлыстар дегеніміз жер бетінің біршама ауқымды аудандарының өте баяу қарқында және бірте-бірте ойыса түсуін, немесе жоғары көтерілуін қамтамасыз ететін қозғалыстар. Олар көрініс берген өңірлерде түзілген тау жыныстарына қат-қабаттық пен реттілік тән, мұндай өңірлер теңіз және өзен кемерлерінің қалыптасуымен де сипатталады. Шартты түрдегі синонимі — эпейрогендік қозғалыс. Дереккөздер
Құмырсқажегіштер

Құмырсқажегіштер - толықтіссіздер тұқымдасына жатады. Дене ұзындығы 15 тен 120 см дейі, құйрығы, 90 см. Тұмсығының ұшы түтік тәрізді ұзыншақ. Ұзын жабысқақ тілі жәндіктерді аулауға бейімделген. Тістері жоқ. 3 монотиптік туысы бар: алып құмырсқажегіш (Myrmecophaga), тамандуа (Tamandua) және ергежейлі құмырсқажегіш (Cyclopes). Оңтүстік Мексикадан Парагвайға дейін таралған. Жерде және ағашта өмір сүреді. Алып Құмырсқажегіштер ХТҚО-ның Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
Орогенді тектоникалық қозғалыстар

Орогенді тектоникалық қозғалыстар (орогенез). Таулы белдеулердің яғни тау жүйелерінің пайда болуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстаржиынтығы. Эпейрогенді тектоникалық қозғалыстармен салыстырғанда, орогенді тектоникалық қозғалыстар нақтылы аймақтарды ғана қамти отырып өте қарқынды түрде өтетін болса керек. Дереккөздер
Құмырсқа арыстандары

Құмырсқа арыстандары (Myrmeleontidae, Myrmeleoni­dae) - тор қанаттылар тұқымдасына жатады. Ересек құмырсқа арыстандары инелікке ұқсас. Жақсы ұша алмайды. 2000 түрі негізінде тропикада таралған. ТМД-да 10 түрі белгілі. Кең таралған түрі кәдімгі құмырсқа арыстандары, (Myrmeleon formicarius). Дернәсілдері, жыртқыштар. Олардың жақтары ұзын, орақ тәрізді, басының алдыңғы жағында шығыңқы орналасқан. Қорегін тосқауылдап, аңдып ұстайды. Топырақтан алдыңғы жақтарын шығарып, жасырынын жатады да, топырақта малтығып жүрген жәндіктерді жағымен қағып алады. Дереккөздер
Мустанг

Мустанг - Солтүстік Америкаға Еуропадан тасымалданған үй жылқысының, жабайыланып кеткен түрі. Солтүстік Американың көгалды шалғынды аймақтарында таралаған. Жергілікті халық ұстап қолға үйреткен. 18 ғасырда 4 млн. бастап 20 ғасырда 20 мыңдай ғана сакталаған. Дереккөздер
Ермекқали Нығметов

Ермекқали Нығметов (1902, Орда ауданы, Бүргенді aуылы — 1992, Алматы) — қоғам қайраткері, 1938 ж. саяси қуғын-сүргінге ұшыраған. 11 жасынан ауылда мал бағып, Басқұншақта тұз шабу, Астраханда балық аулау жұмыстарын атқарды. Бастауыш орыс мектебінде оқып, білім алған. 1920-38 ж. комсомол жұмыстарына ауысты. Бөкей, Жаңақала, Азғыр, Ақмола аудандық партия, кеңес органдарында Қазақстан КП ОК-нде жауапты қызметтер атқарған. 1938 ж. тамызда қызметінен алынып, абақтыға қамалды. 17 жыл сталиндік лагерьде болды. 1955 ж. КСРО Жоғарғы Соты әскери алқасының шешімімен толық ақталып шықты. 1956-71 ж. Қазақстан Мемлекеттік кітап палатасының директоры қызметін атқарды. Көптеген танымдық мақалалардың` авторы. Дереккөздер
Ажырататын (жыртатын) тектоникалық қозғалыстар

Ажырататын (жыртатын) тектоникалық қозғалыстар. Өздері етек алған өңірлердегі тау жынысы массаларының жыртылуын және оларда әр түрлі жарықтардың пайда болуын, өз тұтастығын осылайша жоғалтқан тау жынысы дербес жондарының жыртылу жігі бойымен әртүрлі бағыттарға жылжуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыс түрі. Дереккөздер
Бүгінгі тектоникалық қозғалыстар

Бүгінгі тектоникалық қозғалыстар. Бүгінгі тарихи кезеңде яғни қазіргі дәуірде етек алған тектоникалық қозғалыстар. Жер қыртысының белгілі бір аймақтарының ойысуымен, ал екінші аймақтардың көтерілуімен, жыртылып-ажырау құрылымдарының қалыптасуымен және сол жыртылу жігі бойымен қозғалыстардың жүзеге асуымен, сол сияқты қатпарлы құрылымдардың жаппай етек алуымен сипатталады. Дереккөздер
Тышқандар

Тышқандар - ұсақ кеміргіштер тұқымдасы. Дене ұзындығы 12,5 см дейін, құйрығы, 10,5 см жетеді. Тышқандардың пайда болған жері, отаны – Азия, кейбір түрлері бүкіл дүниежүзіне таралған. Африкада (Сахараны есептемегенде), Евразияда, Малай архипелагының кейбір аралдарында, Филипинде 40 түріне дейін кездеседі. Бір қатар түрлері - синантропты. ТМД-да, космополотитті синантропты 1 түрі, үй тышқаны, жабайы табиғатта үнемі өмір сүретін 2-3 түрі бар. Бұл жануарлар дәнді дақылдармен, астықпен, тамырлармен, жидектермен, шөппен және басқа да жәндіктермен қоректенеді. Оңтүстік аудандарда және үйлерде жыл бойы көбейе береді. Сань шұғыл ауытқуы мүмкін. Егеуқұйрықтар мен тышқандарды бөлу шартты және тышқандардың көлеміне негізделген.. Басқа тұқымдастарға жататын кейбір тышқандарды (мысалы, бұғы тышқан, Қалталы сегіргіш) да ешқандай ғылыми негіздемесіз тышқандар деп атайды. Таралуы Олар Антарктидадан басқа барлық жерде таралған (әсіресе үй тышқаны және қара егеуқұйрық). Экваторлық ормандардан тундраға дейінгі экожүйелердің кең спектрін алыңыз. Түрлердің көп бөлігі тропикалық және субтропиктік ормандарда тіршілік етеді. Солтүстік және Оңтүстік Америка және көптеген аралдармен таныстырылды. Жерде қозғалатын, ағаш және жартылай суда тіршілік ететін түрлері бар, дегенмен олардың көпшілігі жартылай құрлықта немесе құрлықта өмір салтын ұстанады. Тышқанмен толтырылған тауашалардың кең тізімі олардың салыстырмалы түрде көптігін түсіндіруге көмектеседі. Кейбіреулері синантропты жануарлар (үй тышқаны, кейбір егеуқұйрықтар). Залал келтіруі мүмкін, бірақ көбі зиянсыз. Көптеген жыртқыш аңдардың олжасы болып табылады. Ақ зертхана тышқаны – үй тышқанының түрі. Дереккөздер
Тимофей Кириллович Овчаренко

Тимофей Кириллович Овчаренко (1926 жылы туған, Саратов облысы Перелюб ауданы, Масловка ауылы) — ұжым жетекшісі, Социолистік Еңбек Ері (1967). 1942 ж. Челябі трактор зауытында слесарь, 1943-46 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Әскерден келген соң Зеленов ауданының «Первомай» ұжымшарында тракторшы, 1961 жылдан трактор-егіс бригадасының бригадирі. Дереккөздер
Тышқан тәрізділер

Тышқан тәрізділер (Mu­ridae) - кемірушілер тұқымдасына жатады. Дене ұзындығы 5 тен 48,5 см дейін. Көпшілігінің құйрығы ұзын, тықыр. 100 - 120 туыстарының 480 түрі бар. ТМД-да 5 туысы таралған: тышқандар, ұсақ тышқандар, егеуқұйрықтар т.б., барлығы 12-13 түрі белгілі. Барлық табиғи аймақтарда кездеседі. Үй тышқандары мен егеуқұйрықтар, космополиттер ін қазып, жыл бойы белсенді тіршілік жасайды. 1 ден 22 дейін ұрпақ береді. Тіршілігі 1-3 жылға созылады. Түнгі жануарлар. Орман, ауыл шаруашылығы және қоймаларда зиян келтіреді. 20 астам ару қоздырғыштарын тасымалдайды. Олардың арасында оба, лептоспироз, сүзек сиякты аса қауіпті ауру қоздырушылары бар. Таза тұқымды тышқандар мен егеуқұйрықтар, зертханалық ғылыми зерттеулерде пайдаланылады. Дереккөздер
Жұмсақденелі қоңыздар

Жұмсақ денелілер — қатты қанаттылар сабының әр түрлі жегіш қоныздар отряд тармағынын тұқымдасы. Дене ұзындығы 15 мм, қара, қоңыр, сары немесе жасыл-жылтыр. Сыртқы дене қабықшасы жұмсақ. 3000 түрі белгілі. Кең таралған қоңыздар. ТМД-да 200 түрі бар. Дернәсілдері орманды жерде ағаш, жапырақ үйінділерінде мекендейді. Ағаш қабығының астымен ұлулардың бақалшығында сирек кездеседі. Жыртқыштар. Ұстаған қоректік жануарын өлтіріп, оның ішіне ерітетін фермент жіберіп, соңынан сорып алады. Жиі кездесетін түрі коңыр жұмсақ денелілер (Cantharus fusca). Дереккөздер
Пневматоз

Пневматоз (Pneumatosis - ауалану, керілу) : # Іштерінде ауа көпіршіктері пайда болғандықтан (шіріме қабынуда) немесе ауаның сырттан енуіне байланысты тканьдер мен органдардың кебуі болатын патологиялық процесс. # Рентгенологияда - ішек ішіндегі газдың көбеюі. Дереккөздер
Газдан арылу

Газдан арылу. Тау жыныстары, қойнаулық су, мұнай және жерасты газдары құрамынан табиғи газ массаларын бөліп алу процесі. Тексермені (үлгіні) жерасты жағдайынан атмосфералық жағдайға көшіру, яғни температура мен қысымының төмендеуі салдарынан туындаған газдан арылу процесін бір сәттік газдан арылу, ал ауасыздандыру арқылы термикалық, механикалық және химиялық жолмен жүзеге асқан газдан арылуды мәжбүрлік газдан арылу деп атайды. Дереккөздер
Ұңғыма құжаты

Ұңғыма құжаты. Ұңғыманы бұрғылау барысында жасақталатын басты-басты құжаттарды (бұрғылау журналы, каротаж қисық сызықтары, ұңғыманың геологиялық қимасы), және кенді игерудің бүкіл тарихын сипаттайтын құжаттарды (ұңғыма төлқұжаты, жұмыстың жылдық көрсеткіш карточкалары, тәулікті әрекеттер мен көрсеткіштер тіркелген игеру журналы, ұңғыманы зерттеу нәтижелері карточкалары т.б.) кіріктіретін ұңғыманың техникалық және геологиялық-кәсіптік құжаттарының жиынтығы. Дереккөздер
Арготизмдер

Арготизмдер ( сөзінен шыққан - жаргон) - әйтеуір бір аргоның құрамына енетін сөздер мен сөз тіркестері. Арготизмдер әдеби тілде стилистикалық мақсатта қолданылуы мүмкін. Тағы қараныз: * Арго Дереккөздер
Ұңғымадағы қысымның сылбырлануы

Ұңғымадағы қысымның сылбырлануы. Койнауқатта салыстырмалы статикалық теңдестік орнауы жағдайында мұнай (газ) өндіріліп жатқан ұңғымадағы динамикалық қойнауқаттың қысымдардың арасындағы, ал тоғыту ұңғымасындағы оқпандық және динамикалық қойнауқаттың қысымдардың арасындағы айырма; тоғыту ұңғымасы хақында бұл түсінік кейде "сылбырлану" термині емес, "буырқану" термині арқылы да беріледі.Синонимдері — ұңғыма оқпанындағы сылбырлану;қысымның жергілікті ауытқуы. Дереккөздер
Санаториялық Мектеп-Интернат

Санаториялық Мектеп-Интернат - М. Өтемісұлы атындағы - Орал қаласындағы жалпы білім беретін оқу орны. 1974 жылы ашылған. Арнаулы оқу кабинеттері, шеберханалары мен спорт залы, сондай-ақ шипалы шөптер өсіретін жер телімі бар. Мұнда негізінен облыс аумағындағы ауылдық жерлерден келген, денсаулығында кінәрат бар, арнаулы тіркеуде тұрған балалар оқып, білім алады және емделіп, күтіледі. Дереккөздер
Ерік Асқаров

Ерік Асқаров (10 қаңтар, 1959 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Дүйсеке ауылы - 2003 жыл) - ақын. Уақ тайпасынан шыққан. 1983 жылы Алматы мемлекеттік көркем-театр институтын бітіріп, режиссер мамандығын алған. Қазақ драма театры жанындағы актерлік студияны, Көкшетау гуманитарлық университетін бітірген. Республикалық Қазақ телевизиясында режиссер, «Жазушы» баспасында редактор, Қазақстан жазушылар одағы әдеби қорының директоры болған, Көкшетау, Астана қалаларында қызмет атқарған. Шығармалары * «Қарлығаш» * «Жетіген» ұжымдық жинақтары. * «Көгілдір», «Қазақстан ғасыры», «Астана жұртын айналсам» жыр жинақтары жарық көрді. * «Біржан сал» * «Петропавловск — қызылдардың қаласы» атты пьесалардың авторы. Айтыс өнеріне үлкен үлес қосқан ақындығымен қатар белгілі аудармашы, драматург. О. Бөкейдің «Қар қызы» повесі мен С.Сейфулиннің «Көкшетау» поэмасы бойынша бейнефильмдер түсірген. И.Гогольевтің «Наарасуох», Л.Табукаиевилидің «Арманымның ақ құсы» пьесаларын қазақ тіліне аударған. Жетістіктері Қазақстан жазушылар одағының М.Мақатаев атындағы сыйлығының (1988), Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының (1990) лауреаты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://adebiportal.kz/kz/authors/view/1250 ЕРІК АСҚАРОВ]