kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Иштван I

ИШТВАН I, Қасиетті Стефав X (970 ж. ш.— 15. 8. 1038) — 997 жылдан кпязь, 1001 жылдап Вепгрняныц тұц-ғыш королы. Ол билеген тұста Венгрияда ертедегі феод. мемл. біржолата қалыптасты. И. I елдің ескі тайпалық бөлінуін жойьга, оны террпторнялық әкімш. округтарға — королъдық комн-теттерге бөлді, оларды испандар бас-қарды. И. I. феод. құрылысты нығайту мақсатымен елте католнк дінін күштеп енгізді. Ірі жер иелерінің пайда болуы-на жағдай жасады. 1030 ж. И. 1-нің басқаруымен неміс феодалдарының Венгрияға шабуылы тойтарылды Дереккөздер
Ишутиншілер

Ишутиншілер— Москвада Н. А. Ишутин құрған құпия революцияшыл қоғамға қатысушылар. ¥йымның мақсаты социализмді насихаттау жо-лымен шаруалардың соц. революциясын әзірлеп, мемл.-басқару ісін ха-лыққа әперу үшін өкімет бплігін ре-волюцняшыл партияның қолғд алуын қамтамасыз ету еді. Коғам «Жер және ерік» ұйымына жататын үйірмө түрінде 1863 ж. сентябрьде пайда болды. «Жер және ерік» таратылғап-нан кейін Москва астыртын ұйымда-рының орталығы-на айналды. 1865 ж. Петербург ұйымымен қосы-лып, ноляк революционерлерімен,орыс саяси эмитранттарымен баила-ныс жасады. Губерниялардағы үйір-«елерге ықпалын тпгізді. Қоғамды Н. А. Ишутин, П. Д. Ермолов, Д. А. Юрасов, М. Н. Загпбалов, В. Н. Шага-пов, П. Ф. Николаев, Д. В. Каракозов Гіасқарды. 1866 жылдың басында ишу-тинші И. А. Худяков Женеваға барып келгеннен кейін, ұйымның жаңа фор-масына көшіп, Орталық рев. агентура және астыртын «Ад» тобы құрылды. Программа мен устав жасан, жер-жер-де жасыратын қоғамдар құруды және жеке террор тактпкасын қолдануды белгіледі. Н. Г. Чернышевскийді ка-торғадан қашыруға әзірлік жүргізді. Александр II патшаны өлтірмек бол-ған Д. В. Каракозовтың өрекеті (1866) сэтсіз аяқталғаннан кейіп астыртын қоғам ішіпара эшкереленіп, әкімш. жолмен жазаға тартылды. Ңалғандары Нечаев үйірмелерінде, «Рублев қоғамында» және басқа ұйымдарда рев. күрес жүргізе берді. И-дің өреке-тіне шаруалар қозғалысының бәсең-деуі, террор, интеллигенцияның қас-тандық арқылы революция жасауға тырысуына байланысты реакцияның күшеюі әсер етті. Әдебиет Виленская Э. С., Револю-ционвое подполье в России (1860-е годы XIX в.), М„ 1965; её ж е, Худяков (1842— 1878), М„ 1969. Дереккөздер
Иудушка Головлев

ИУДУШКА ГОЛОВЛЕВ — орыстың сатирик жазушысы М. Е. Салтыков-Щедриннің «Головлев мырзалар» (1875—80) романындағы үнамсыз ке-йіпкер. Жазушы романындағы негізгі кейіпкерлердің бірі — И. Г-тың жа-ғымсыз бейнесі арқылы сол кездегі бурж. қоғамының іріп-шіріп, әбден күйреген мүшкіл сиңып ащы мысңыл-мен аяусыз шенеп көрсеткен. В. И. Ле-нин революцияға, халыңңа ңарсы өлеу-меттік топтарды әшкерелеуде И. Г-тың ұсңынсыз образын талай рет мы-салға келтірген. Дереккөздер
Ифигения

ИФИГЕНИЯ — ежелгі грек мифоло-гиясындағы Микен (немесе Аргос) патшасы Агамемнонның қызы. Ол грек әскердерінің Трояға аман-есен өтуі үшін И-ны Артемида құдайына құрбандыққа шалмақ болады. Бірақ құдай Н-ньтң орнына ланьды құрбан-дықңа шалдыртады да, Ңырымдағы Тавридаға алын кетіп, езінің абызы етіп қояды. И. туралы аңыз Евршшд-тің («Авлидадағы И.» және «Таврида-дағы И.»). ІРасиннің («И».), Гетёнің («Тавридадағы И.»), Гауптманның («Авлидадағы И.» және «Дельфалар-дағы И.») трагедияларына, Глюктің операларына («Авлидадағы И.» және «Тавридадағы И.») т. б. сюжет болған. Дереккөздер
Ифни

Ифни (Ifni; берберше сөзбе-сөз — тас-таң шөл дала) — Мароккодағы аймақ. 1860 ж. оны Испания басып алды. Француз-испан келісімдері (1904 және 1912) бойынша Ифни испан аймағына қосылды. 1958 ж. Испания Ифниді испан провинциясы деп жариялады. Ифни халқы испан отаршылдарына қарсы табанды күрес жүргізді. Марокко мен Испания үкіметтерінің көп жылға созылған келіссөздері нәтижесінде 1969 ж. 4 қаңтарда Ифниді Мароккоға қайтару туралы шартқа қол қойылды. 1969 ж. маусымында Ифни жері Мароккоға қайта қосылды да, Тарфая провинциясының құрамына кірді. Дереккөздер
Тері қартаюының сыртқы белгілері

Сыртқы қартаюдың кейбір белгілері генетикалық бейімдеушілікке, сонымен бірге тұрмыстық жағдайларға тәуелді. Бет пен мойын терісіндегі қартаю өзгерістері айқынырақ болады. Қартаюдың негізгі және қосымша белгілерін ажыратады. Негізгі қартаю белгілеріне: жұмсақ тіндер серпімділігінің төмендеуі, құрғау, жұқару, терінің әжімденуі мен қатпарлануы, кәрілік деформация жатады. Қосымша белгілеріне: көз айналасындағы ісіну және борпылдақтың, телеангиэктазиялар, розацеа (қызғылт түйіршік), жұлдыз тәрізді ангиомалар, «румин денешіктері» гипертрихоз, гиперпигментация, себореялық кератоздар, ксантелазмалар жатады. 60 жастан асқан адамдардағы тері патологияларының құрылымында негізгі орынды, 55,8 және 47,4% құрайтын аллергиялық және қышыма дерматоздар (дерматит, кәрілік қышыма, экзема, токсидермия, нейродермит, есекжем) алады. Дерматоздар. Аллергиялық дерматоздардың ішінде бірінші орынды дәрілік аллергия құрайды, бұл қарттық жастағы науқастардың қосымша аурулары бойынша көптеген дәрілерді қабылдауымен байланысты болуы мүмкін. Кейде әртүрлі ауруларын бір мезгілде емдеу үшін 6-8 және одан да көп дәрілік заттарды тағайындап жатады. Қарт науқастарда орта есеппен алғанда 4 аурулары болады, және қай дәріден аллергодерматоз туындағанын байқау мүмкін болмайды. Көбіне аллергиялық реакцияларды антибиотиктер, жүрек-тамырлық заттар, В тобының дәрумендері, анальгетиктер, никотин қышқылының препараттары шақырады. Дәрілік аллергиялардың клиникалық көрінісі әртүрлі болып келеді. Жиі аллергиялық дерматит, Квинке ісінуі, шектелген (сульфаниламидті) эритемалар кездеседі; дәрілік аллергияның жалпы 23 түрін ажыратады.
Ибуфен

Ибуфен Фармакологиялық тобы Қабынуға қарсы және ревматизмге қарсы препараттар, пропион қышқылының туындысы. Фармакодинамикасы Ибупрофен ыстықты түсіретін, ауруды басатын және қабынуға қарсы әсері бар пропион қышқылының туындысы. Ибупрофен әсер ету механизмі ең алдымен арахидон қышқылының простагландиндерге, простациклин және тромбоксанға айналуын реттейтін ферменті – циклооксигеназа белсенділігін төмендету есебінен простагландиндер биосинтезін бәсеңдетуге байланысты. Бұл кезде арахидон қышқылыныңциклооксигеназалы метаболизмі жолын қайтымды тежеу нәтижесінде простагландиндер концентрациясын төмендету брадикинин, эндогенді пирогендер, басқа биологиялық белсенді заттардың, оттек радикалдары және азот оксидінің түзілуінің азаюымен қатар жүреді. Қабылдағаннан кейін 30 минуттан соң дене қызуының төмендеуі әсері басталады, оның ең жоғары әсері 3 сағаттан соң байқалады. Қолданылуы * Әртүрлі генездегі дене температурасы жағдайында: * Суық тиіп ауырғанда * Жедел респираторлы вирусты жұқпаларда * Тұмауда * Баспада (фарингитте) * Поствакцинальді реакцияларда * Әр түрлі ауыру синдромында: * Тіс ауырғанда, тіс ауыртып шыққанда * Бас ауруы, бас сақинасы * Қимыл-тірек аппаратыныӊ жарақаты салдарынан бұлшықет, буын аурғана * Ортаӊғы құлақ қабынуы кезіндегі құлақ ауруында Қолдануға болмайтын жағдайлар * Препараттыӊ қандай да бір құрамдас бөлігіне, сондай-ақ қабынуға қарсы стероидты емес дәрілік препараттарға жоғары сезімталдық * Ацетилсалицил қышқылы және қабынуға қарсы стероидты препараттарды қолданғаннан кейін мұрын бітелуі, тері бөртелері, бронх түйілуініӊ реакциялары сияқты бұрын болған аллергияныӊ қандай да бір симптомдарында * Асқыну кезіндегі асқазан және он екі елі ішектіӊ ойық жара ауруында * Жүктіліктіӊ соӊғы триместрінде * Үш айға дейінгі балаларға Дереккөздер
Көп қанатты балықтар

Көп қанаттылар (Рolypterus) — сан жағынан аз болса да құрылысында өздеріне тән ерекше белгілері бар тұщы су балықтары. Денесі ромб тәрізді ірі, өз ара қозғалмалы болып байланысқан қабыршақтармен жабылған. Арқа қанаты көптеген ұсақ қанаттардан тұрады, соған байланысты бұларды көп қанатты балықтар деп атаған. Көкірек қанаттарының түбінде етті алақаншасы болады. Жүзу торсылдағы ерекше құрылысты болады. Оның оң жақ бөлімі үлкен, ал керісінше сол жақ бөлімі кішірек болып келеді.Екі бөлімі де жалпы канал арқылы ішекпен жалғасып, қосымша тыныс алу ағзасыныӊ қызметін атқарады. Әйткенмен, қос тыныстылар мен саусақ қанаттылардан ерекшелігі — көп қанаттылардың ішкі танау тесігі болмайды. Көп қанатты балықтар тропиктік Африкада таралған. Олар өзендердің түбінде, лайлы (илистый) бөлімінде тіршілік етеді. Негізінен жануар текті қоректермен қоректенеді. Дамуы — өзгеру арқылы орындалады. Личинкаларында өте жақсы дамыған сыртқы желбезектері болады. Кәсіптік маңызы жоқ. Қазір көп қанаттылардың он шақты түрі белгілі. Қазба қалдықтары түрінде әлі анықталмаған. Дереккөздер
Аллергиялық дерматит

Аллергиялық дерматит — аллергенмен тікелей түйіскеннен аллергиялық реакциясын қоздыратын тері ауруы. Этиологиясы Аллерген ретінде медикаменттер, косметика немесе парфюмерия заттары, бояғыштар, металдар, полимерлер, өнеркәсіп заттары т.б. Аллерген терінің кішкентай аймағымен тікелей әсерлессе де, бүкіл организм сенсибелизация береді. Клиникасы Аллергиялық дерматит диаметрі 2-5 см болып келетін қышымалы эритематозды дақты көрініспен сипатталады, жиі иық, тізе және денеде серозды, кейде геморрагиялық құрамды көпіршіктер де дамуы мүмкін. Везикулезды бөртумен қатар, кіші папуллезді бөртпелер де байқалады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Біріккен жақты балықтар

Біріккен жақты балықтарға (Рlectognathi) көбінесе теңіздерде, әсіресе тропикгік теңіздерде жиі кездесетін балықтардың азғана тобы жатады. Олардың жақаралық және жоғарғы жақ сүйектері өсіп, соның нәтижесінде жақты “тұмсық” қалыптасқан. Тістері қашау, немесе пластинка тәрізді болады. Бұлардың тістері шаян тәрізділердің, моллюскалардың бақалшақтарын ұстауға бейімделген. Денесі ірі қабыршақтармен немесе сүйекті пластинкалармен қапталған. Мұндай сүйекті сауыт олардың денесін сыртқы ортаның қолайсыз әсерлерінен сақтайды. Кейбір түрлері жағалауға жақын жерлерде тіршілік етеді. Нағыз өкілдері: ине кұрсақтылар (Tetrodon hispidus) мен кузовкалар (Ostracion quadricornis). Дереккөздер
Наливкин Владимир Петрович

Наливкин Владимир Петрович -орыс офицері ,шығыс зерттеушісі,этнограф. 19 ғасырдың 2-ш жартысында орыс армиясының офицері ретінде Орта Азияға жасалған әскери жорықтарға қатысты. Әскер қатарынан өз еркімен босағаннан кейін , Наманган уездінің Намай қыстағында өзбектер арасында тұрды. Жергілікті халық тілін үйреніп, тарихы мен қолжазба мұраларын зерттеді.Наливкин Наманганда ауыл шаруашылығының дамуына, өзбек әйелдерінің тұрмысы, жалпы өлке тану мәселелері жөнінде бірқатар еңбектер жазды. Зайыбы Мария Владимировнамен бірге жазған кітабы да бар.
Дмитрий Васильевич Наливкин

Наливкин Дмитрий Васильевич-совет геологы және палеонтологы.Академик, Түрікмен ССР ғылым академиясының құрметті мүшесі, Социалисттік Еңбек Ері. Петроград тау-кен институтын бітірген. Осы институттың профессоры ,фациялар туралы ілім курсынан алғашқы лекцияларды оқыды. КСРО ғылым академиясының Түрікмен филиалының председателі, КСРО ғылым академиясының Көл тану лабороториясының директоры, 1954 жылдан КСРО ғылым академиясының Мекемеаралық стратиг. коммитетінің председателі.Наливкиннің негізгі еңбектері Оралдың , Орта Азияның палеозойының стратиграфиясына ,пайдалы қазындыларына арналған.
Наманған облысы

Наманған облысы (уәлаяты, ) — Өзбекстанның шығысындағы облысы. Жері 7,8 мың шаршы километрге тең, және халық саны 2,867,400 адамға (2021) тең. Әкімшілік орталығы — Наманған қаласы. Тарихы Наманған уәлаяты 6 наурыз күні, 1941 жылы Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасының облысы ретінде құрылған. Облысқа Қасансай, Наманған, Нарын, Пап, Төреқорған, Үйші, Үшқорған, Шуст және Жаңақорған аудандары және Наманған және Шуст облыстық бағынысты қалалары кірді. 1950 жылы Шартақ ауданы, және 1952 жылы Задарьинский (Күнгей Дария) ауданы құрылды. 1959 жылы екеуі де ыдыратылған еді. 1960 жылы 25 қаңтарда Наманған облысы таратылып, оның аумағы Әндіжан және Ферғана облыстарының құрамына кірді. Облыс 1967 жылы 18 желтоқсанда қалпына келтірілді. 1970 жылы Тұрақорған өңірі, 1973 жылы Қасансай мен Нарын, 1980 жылы Чартақ аудандары құрылды. 1969 жылы Чуст облыстық, 1974 жылы Үшқорған, 1979 жылы Қасансай, 1983 жылы Чартак, 1988 жылы Хаққұлабад қаласы мәртебесін алды. Әкімшілік бөлінісі Наманған облысының 12 әкімшілік бірлігі бар: 11 аудан мен орталығы, Наманған қаласы. Дереккөздер
Наньчан көтерілісі

Наньчан көтерілісі -Ұлттық революция армия бөлімдерінің контррев. гоминьдан өкіметіне қарсы Қытай Коммунисттік партиясы ұйымдастырған қарулы көтерілісі. Көтеріліс 1 тамызда Наньчан қаласында басталды. Оған ККП-нің майдан комитеті басшылық етті . Көтерілісшілер 1 тамызда Наньчандағы гоминьдан гарнизонын қарусыздандырып 3-5 тамызда Гуанчжоудағы революциялық базаны қалпына келтіру мақсатында оңтүстікке беттеді. Олар шығыс Цзянси мен Батыс Фуцзянь арқылы 50 күн жүріп Чаожоу-Шаньтоу (шығыс Гуандун ) ауданына жетті.
Насыри Қаюм

Насыри Қаюм-татар ағартушы педагогы ,жазушы,ғалым. > медресесінде Қазан университетінде оқып ,білім алды. Қазанның орыс рухани училищесінде және семинариясында татар тілінен сабақ берді. 1871-76 жылдары Қазанда ашылған алғашқы орыс -татар мектебінде мұғалім болды. 1876 жылдан өмірінің соңына дейін ғылыми-педагогикалық , әдеби және баспа жұмыстарымен шұғылданды. 1885 жылы Қазан университетіндегі археология , тарих және зтнография қоғамының толық мүшесі болып сайланды. Насыри Қаюм Ы.Алтынсаринмен таныс болды.
Станислав Чеславович Куницкий

Куницкий (Kunicki) Станислав — поляк революционерi. Петербургте «Поляк—литва әлеуметтік-рев. партпясын» ұйымдастыруға қатынасты (1881). 1882 жылы Куницкий «Пролетариат» 1-партиясына мүше болып, оның басшысы Л. Варыньский тұтқынға алынғаннан кейін OK-тi басқарды. Куницкий партияның теориялық органы «Таптар күресінің» («Walka klas») негiзiн салушылардың; бiрi. Куницкийдiң ұсынысы бойынша поляк және орыс революционерлерiнiң бірлескен күресі туралы «Пролетариат» пен «Халық еркі» партиялары келісімге келді. Куницкий 1884 жылы июльде тұтқынға алынып, әскери соттың үкімімен дарға асылды. Дереккөздер
Алвару Куньял

Куньял (CunhaI) Алвару (10. 11. 1913 жылы туған, Коимбра) — португал және халықаралық коммунистік, жұмысшы қозғалысының қайраткері. Адвокаттың семьясында туған. 1931–1935 жылдары Лиссабон университетінің заң факультетiнде оқып жүріп, КСРО достарының Лигасын, МОПР секциясын ұйымдастырды. 1935 жылы Португал компартиясының қатарына өтті. 1935–1940 жылдары Португал коммунистік жастар Одағының бас секретары болды. 1936-1937 жылдары OK-тің тапсырмасы бойынша респ. Испанияға барьып, испан халқының Ұлттық-рев. соғысына қатысты. 1961 жылдан ПКП-нiң бас секретары. Дереккөздер
Гордон Купер

Купер (Соорег) Гордон (06. 03. 1927 жылы туған, Шони кқаласында, Оклахома штаты) - АҚШ- тың ұшқыш-космонавы, подполковник. Гавай аралындағы университетті бiтiргеннен кейін (1949) әскери-әуе күштерiнiң офицерi болды. 1956 жылы әскери-әуе күштерiнiң технологиялық институтын, ал 1957 жылы әскери-әуе күштерінің Эдуардс авиац. базасындағы сынаушы-ұшқыштар мектебін бiтiрдi. 1959 жылы АҚШ Аэронавтика және космос кеңістігін зерттеу жөнiндегi ұлттық басқармасының космонавтар тобына алынды. 1963 жылы 15 мамырда «Меркурий» космос кораблiмен бiрiншi рет космосқа ұшты. 1965 жылы 21 тамызда ол «Джемини-5» кораблінің командирі ретiнде (Ч. Конрадпен бiрге) екінші рет космосқа ұшты. Дереккөздер
Канефрон

Канефрон Фармакотерапиялық тобы Урологиялық ауруларды емдеуге арналған басқадай препараттар. Фармакодинамикасы Канефрон Н препаратының белсенді компоненттерінің диуретикалық, спазмолитикалық, қабынуға қарсы, бактерияларға қарсы және қан айналымын жақсартатын әсерлері бар. Маңызды фармакологиялық ингрединттері мыналар: эфир майлары (сүйментамыр, гүлшетен, толғақшөп шөбі), фталидтер (сүйментамыр) және сарыкекіре (толғақшөп шөбі). Препараттың спазмолитикалық әсері дәрілік сүйментамыр және сарыкекіре толғақшөп тамырының құрамына енетін фталидтер (бутилидин және лигустилид) есебінен жүзеге асады. Қан тамырын кеңейтетін әсері қуықтың және несеп шығару жолдарының қан тамырлы қабырғалары тонусының төмендеуінің салдарынан болып, ол несептің бөлініп шығуын жылдамдатады. Несеп шығару әсері де гүлшерен жапырағының құрамындағыфенолкарбонқышқылының әсеріне байланысты, ол липоксигеназаның өзіне тән емес комплиментарлы белсенділенуін бөгейді, сөйтіп, қабынуды жүзеге асыруға қатысатын лейкотриен синтезін бөгейді№ Қолданылуы * Жедел және созылмалы циститте, пиелонефритте, гломерулонефритте, интерстициальды нефритте * Несеп тасының пайда болуының алдын алуға * Несеп тастарын операция жасап алып тастағаннан * Қолдануға болмайтын жағдайлар * Препарат компоненттеріне жоғары жеке сезімталдықта. Дереккөздер
Қорам каналы

Қорам каналы – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында орналасқан. Гидрологиялық сипаты Арнасының ұзындығы 70 км, тереңдігі 0,9-1,5 м, ені беткі жағында 8-14 м, табанында 6-11 м. Бастауын Қайрат ауылынан төменде Шілік өзенінен алып, Қазақстан ауылынан төменде Жарсу өзенінің саласы – Қарсу өзеніне құяды. Су егістік жерлерді және мал суаруға пайдаланылған. Кейін Үлкен Алматы каналының салынуына байланысты (1979-1984 жылдары) Қорам каналымен су жүру тоқтатылды. Дереккөздер
Омепразол

Омепразол Фармакологиялық тобы Ойық жараға қарсы қолданылатын препараттар мен гастроэзофагеальді рефлюксті емдеуге арналған препараттар. Фармакодинамикасы Омепразол бензоимидазольді туындыларға жатады. Асқазанның париетальді жасушаларының қышқылды ортасында омепразол белсенді метаболитке –Н, К, -АТФ-азаның цистеинді топтарының бірімен қайтымсыз байланысатын және ферменттің (протонды помпаның) белсенділігін тежейтін сульфенамидке айналады. Осылайша, омепразол қышқыл түзу үдерісіне тұз қышқылы фермент белсенділігінің тежелуы дозаға тәуелді сипатта болады. Қолданылуы * Асқазан мен 12-елі ішектің ойық жара ауруында * Эрозиялық емес және эрозиялық эзофагитте * Гастроэзофагеальді рефлюксті ауруда, рефлюкс-эзофагитте * Золлингер-Эллисон синдромында * Біріктірілген ем құрамындағы асқазанның Helicobacter pylori-ұласқан ауруында * Қабынуға қарсы стероидтер емес дәрілерді қабылдауға байланысты асқазан-ішек * * * жолдарының эрозиялық-ойық жаралы зақымдауында Қолдануға болмайтын жағдайлар * Препараттың кез-келген компонентіне асқын сезімталдықта * Жүктілікте және лактация кезеңінде * Балаларға және 16 жасқа дейінгі жасөспірімдерге. Саудалық атаулары Омез, омегаст, лосепразол. Дереккөздер
Линекс

Линекс Фармакологиялық тобы Диареяға қарсы препараттар. Фармакодинамикасы Линекстің құрамына кіретін бифидобактериялар, лактобацилалар және тобының уытты емес сүт қышқылы энтерококктары ішек микрофлорасының физиологиялық қамтамасыз етеді (антимикробтық, витаминдік, ас қорытқыштық). Лактобактериялар және сүт қышқылы энтерококктары ащы ішекте ал бифидобактериялар – тоқ ішекте кездеседі. Қолданылуы * Антибиотиктерді, сульфаниламидтерді, химиотерамиялық препараттарды, сәулемен емдеуді қабылдау кезінде және эртүрлі емдеуден кейінгі дисбактериозды емдеу және алдын алуда * Жедел ішек жұқпасында (бактериялық және вирустық) кешенді ем құрамында * Дәреттің бұзылуы: созылмалы іш қатуы, диарея, жолаушылар диареясы * Тамақтану, ем-дәм тәртібі бұзылғандағы диспептикалық синдром (кекіру, жүрек айнуы, қусу, метеоризм, іштің аурулары). Қолдануға болмайтын жағдайлар * Препараттың кез-келген компонентіне жоғары сезімталдық (көтере алмайушылық) * Сүт өнімдерін көтере алмаушылық. Дереккөздер
Маалокс

Маалокс Фармакологиялық тобы Қышқылдықтың бұзылуына байланысты ауруларды емдеуге арналған препараттар. Алюминий, кальций және магний препараттарының біріктірімі. Фармакодинамикасы Маалокс өңештің, асқазанның және 12 елі ішектің шырышты қабығын қорғайды. Алюминий мен магний гидроксидінің әсері асқазан сөлінің тұзды қышқылын бейтараптандыруына негізделген. Алюминий гидроксиді мен магний гидроксидінің сәйкестенуі қышқылға қарсы белсенді заттардың әртүрлі реакцияларын пайдаланады, ішектің жиырылу қабілетіне әртүрлі жолдармен әсер етеді. Қолданылуы * Ересектер мен 15 жастан асқан балаларда қыжыл мен қышқылды кекірікте. Қолдануға болмайтын жағдайлар * Препараттың қандай да бір компонентіне жоғары сезімталдықта * Ауыр бүйрек жеткіліксіздігінде. Дереккөздер
Суық көкгүл

Суық көкгүл (Көкгүлдер тұқымдасы) - Алтай, Батыс Тянь-Шяньда және Альпі белдеуінде ғана кездеседі. Батпақтанған Альпі шалғындығында, мүкті балшықта, ылғалды тасты беткейлерде, бұлақ жағасында өседі. Оның ұзындығы 35 см-ге дейін, мықты сабақтарымен, ірілеу жапырақтарымен, сабақ түйіндегі және сабақ бойындағы қарама-қарсы (2-4 жұп) жапырақтарымен ерекшеленеді. Гүлдері әдетте үшеу, сабақұшына тығыз шоғырланған. Жапырағы ұсақтау, сарғыш жылтыраған, күлгін сызықтарымен және күлтенің жоғарғы бөлігі дақты. Бұл түр жазда кеш (шілде-тамыз) гүлдейді, әр елдің халық медицинасында жер үсті бөлігі гүлдері бауыр ауруларына, тыныс жолы ауруларына, өкпе қабынғанда, қызу көтерілгенде және тәбет ашуға, жоғары қызулы жұқпалы ауруларды емдеуге кеңінен қолданады. Дереккөздер
Жер асты сүтқоректілері

Жер асты сүтқоректілерге көртышқандар, соқырлар, цокорлар жатады. Көртышқандар жәндік жеушілердің отрядына, соқырлар, цокорлар кемірушілердің отрядына, қалталы көртышқан көп тістілер отрядына жатады. Бұлардың бәрі де жер астында тіршілік етуге бейімделген, өмір бойы жер қыртысының астыңғы қабатында мекендейтін организмдер. Сүтқоректілердің бұл түрлері жердің әр түрлі бөліктеріне тараған, мысалы көртышқандар, цокорлар, соқырлар Евразияда, көртышқандар Солтүстік Америкада, қалталы көртышқандар Австралияда тараған. Бұлар жер астында тіршілік етуге маманданғанымен де, олар жеке топ құра алмайды, өйткені сүтқоректілердің ішінде де жер бетінде тіршілік етуге көшкендерін табуға болады. Мысалы, саршұнақтардың іні — тұратын мекені ғана, ал қоректік затын жер бетінен табады. Көптеген тышқандар, дала тышқандары жерден күрделі ін қазып, бірсыпыра қорегін сол жерден алады. Қыстақ маңында мекендейтін кішкентай сұр тышқан (Місrоtus sосіаlіs) тереңдігі 10—20 см және әрбір 10 м² жерде 40-қа жететін ауызы бар иректелген күрделі індер қазып, соған азығын жинап тұрақты түрде мекендейді. Орта Азияның оңтүстігінде тараған жалпақ тісті егеуқұйрықтар (Nesokia indica) тіршілігінің көпшілігін жер астында өткізеді және олар өсімдіктің тамырларымен қоректенеді. Жалпақ тістілер кейде түрлі кезеңде жер бетіне шығып, тамақтық зат іздейді. Жоғарыда келтірілген түрлердің барлығының да інінде сыртқа ашылатын тұрақты аузы болады. Жер астында тіршілік етуге толық көшкен — көртышқандар цокорлар және соқырлар болып есептеледі. Олар күндіз ешқашанда жер бетіне шықпайды. Іні тұрақты мекені емес, жер астымен жүріп өткенде қалған ізі сияқты. Көртышқан бос топырақты жерді қазбай, оныӊ ішінде топырақты жан-жаққа ысырып, жүзіп бара жатқан сияқты болады. Сондықтан жер астын мекендейтін аңдар індерінің біраз ғана бөлігін (0,01%) мекен етіп, дем алады және балалайды. Нағыз жер астын мекендейтін жануарлардың құрылысында — ерекше белгілері болады. Денесі жұмыр, мойын айқын бөлінбеген. Аяғы қысқа, бірақ күшті. Түгі барқыт сияқты қысқа болады. Көздері кішкентай, кейде соқырлардікі тері қатпарлармен жабылып, құлақ қалқаны болмайды. Кейбіреулерінің құйрығының жұрнағы ғана болады. Осындай ерекшеліктердің барлығы олардың жер астындағы інінде де жүруге бейімделушілігі болып саналады. Әр түрлі жануарлардың жерді қазып, ін жасау тәсілдері түрліше болады, мысалы, көртышқандар — өзініӊ қалақша тәрізді алдыңғы аяқтарының мықты тырнағымен топырақты қазып босаған топырақты жан-жақка және артқа қарай ысырып отырады. Вертикаль індерде топырақты денесінің алдыңғы жағымен итеріп шығарады. Цокорларда алдыңғы аяқтарының табандарымен қазады. Соқырлардың алдыңғы аяқтарының табандары мен тырнақтары нашар жетілген, сондықтан олар жерді өте жақсы жетілген күрек тістерімен қазады. Босаған топырақты көртышқандар мен цокорлар сияқты иығымен сыртқа ысырып шығарады. Дереккөздер
Шектелген обыр алды гиперкератоздар

Шектелген обыр алды гиперкератоздар – нағыз қатерлі ісіктің алғашқы белгісі болып табылады. Төменгі еріннің қызыл сызығында орналасады және диаметрі 1см-ге дейінгі ақ-сұр түсті тығыз жабысқан қабыршақтардың айқын шектелген ошақ ретінде болады. Қарттардағы гиперкератоздың ерекше түріне гипстік кератоз құрайды. Тобықтың сырт жағында, тізе мен шынтақ буындарының иілгіш беткейінде гиперкератоз ошағын түзетін тығыз папулалар байқалады, оны ажыратқан кезде жеңіл алынатын ақ түсті қабыршақтар түседі. Ошақ гипсті еске түсіреді. Емі Емі – зақымдалу ошағын міндетті түрде гистологиялық зерттеу жүргізе отырып алып тастаумен қорытындыланады.
Петр Андреевич Куприянов

Куприянов Петр Андреевич (27. 01. 1893, Санкт-Петербург — 13. 03. 1963, Ленинград) - совет хирургi, Мед. FА-ның академигi (1944) және вице-президентi (1944-1950). РКФСР-дiң еңбек сiц. ғылым қайраткері (1942), Соц. Еңбек Epi (1963), мед. қызметінің ген. – лейтенанты. Әскери–мед. академияны (1915) бiтiрген. 1930-1949 жылдары Ленинград мед. институтының хирургия кафедрасының меңгерушiсi және 1944 жылдан С. М. Киров атынд. Әскери–мед. академиясының хирургия кафедрасының бастығы. Ұлы Отан соғысы кезiнде (1941-1945) Солтүстiк және Ленинград майдандарының бас хирургi. Куприянов 3 Ленин орденiмен, 5 басқа орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қорғанқұм

Қорғанқұм – Тауқұм құмды алқабының оңтүстігіндегі құм. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Енсіз келен Қорғанқұмның ұзындығы шамамен 65-70 км. Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 394 м (Жуан төбесі), аумағы 140 км 2 шамасында. Құм төбелер арасында суы тұщы (Келімбай) және тұзды (Қосащы) құдықтар кездеседі. Алқаптың солтүстік бөлігінде артезиан құдығы орналасқан. Жусандала даласына ұласатын оңтүстік шетінде тереңдігі 13 м, су шығымы сағатына 200 л болатын тұщы құдық бар. Құм арасында шағын тұзды көлдер кездеседі. Көктем айларында Қорғанқұмның батысында сор батпақты алқап пайда болады. Өсімдігі Беткейлері мен құмаралық ойпауыттарда ебелек, жүзгін, қаңбақ, баялыш, теріскен, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Қорғас жер асты су кені

Қорғас жер асты су кені, Алматы облысы Панфилов ауданы Жаркент ойысында орналасқан. Сулы қабат арасында құмдақ, саздақ, саз қабаттары кезектесіп отыратын қойтастар және кесектасты-малтастан, орта және төменгі төрттік кезеңінің аллювийлі, аллювийлі-пролювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Қабаттың жалпы қалыңдығы 400-450 метр, тиімді қалыңдығы 200-250 метр. Жоғарғы сулы қабат (80 метр тереңдікке дейін) сәл арынды. Тау жыныстарының су молдылығы жоғары, ұңғымалардың дебиті 40-63 л/с-тан (аллювийлі шөгінділерінді) 64-156 л/с-қа дейін (аллювийлі-пролювийлі шөгінділерінде). Дереккөздер «Атамекен» географиялық энциклопедия.
Қорған жотасы

Қорған жотасы – Алтай тау жүйелерінің батысында. Географиялық орны Ресей Федерациясы құрамындағы Алтай Республикасы мен Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданының шекарасында орналасқан. Чарыш және Ертіс өзендерінің суайрығы саналады. Абсолюттік биіктігі – 2232 метр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 45 км-ге созылған. Геологиялық құрылымы Орта девон кезеңінің эффузивтік жыныстарынан, саздақты тақтатас, граниттен түзілген. Жер бедері Батысында Калмыцкий Белок, Шуменский Белок, Коровинский Белок таулары, оңтүстік-шығысында Көксу жотасы бар. Биіктік белдеуінде көптеген шағын көлдер шоғырланған. Өсімдігі Беткейлерінде самырсын, шырша, майқарағай, өзен аңғарларында көк терек, қайың, ал 2000 метрден жоғары биіктікте альпілік шалғын өседі. Дереккөздер
Байкал жотасы

Байкал жотасы — Байкал көлінің солтүстік-батыс жағалауындағы тау жотасы. Ұзындығы 300 км-дей. Ең биік жері - Черский тауы (2572 м). Жотаның тауларының орта биіктігі - 1900-2200 м. Негізінен протерозойдың кристалды тақта тас, гранитінен түзелген. Байкал көліне қараған тік беткейі - 900-1000 м, биіктікке дейін орманды дала, қарағай орманы, ал одан жоғары қылқан жапырақты тайга. Жотаның орта және солтүстік бөлігінде жалпақ жапырақты тайга басым. 1400 м биіктіктен жоғарыда жалпақ жапырақты селдір орман, тау тундрасы мен қорым тас. Жотаның оңтүстік жағында Байкало-Ленский корығы орналасқан. Дереккөздер
Иван Алексеевич Куратов

Куратов Иван Алексеевич (19. 07. 1839, Кебра, қазіргі Коми ACCP-i, Куратово селосы — 29. 11. 1875, Верный, қазiргi Алматы қаласы) — коми жазушысы, тiл маманы, демократ–ағартушы. Коми әдебиетінің және әдеби тiлiнiң негiзiн салyшы. Вологда дiни семинариясын бiтiрген. 1860 жылы алғаш мұғалім болып, 1866 жылдан өмірінің соңғы күніне дейiн Жетiсуда әр түрлi әскери қызмет атқарды. Қазақтармен тығыз байланыста болды. Қазақ әндерін жинады. Куратов өлеңдерiнде өз мақсатын, халқының ауыр тұрмысын («Менің Музам», «Диуана», «Кедей жігіт»), еңбекші шаруалар бейнесiн суреттеп, кулак, чиновник, поп, монахтарды мысқылдайды. Ол Батыс және Шығыс классиктерiнiң шығармаларын коми тiлiне аударды. Коми тiлiнiң грамматикасын жасады. Дереккөздер
Қисымбай мұнай-газконденсат кен орны

Қисымбай мұнай-газконденсат кен орны — Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 210 км жерде, Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығысында орналсқан мұнай-газконденсат кен орны. Кен орны 1978 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы * Тектоникалық тұз күмбезді құрылымнан тұрады. Тұз үстіндегі жыныстар кешенінің стратиграфиялық қимасында төменгі бор мен жоғарғы юраның шөгінділері мұнайлы. * Өнімді қабаттың төменгі бор кезеңіндегі мұнайлы валанжин қабаты жоғарғы юра кезеңінде газды келловей ярусы және газды мұнайлы қабаттары бөлінген. * Валанжин қабатының тереңдігі 1564 м, келловейдікі - 1710-1736 м. * Иірімдер қабаттың дөңдік Валанжин иірімдерінің биіктігі 23,6 м, келловейдікі 5,18 м. * Су мұнай жапсары - 1597,8-1756,1, газ-су жапсары 1740,1 м-лік белгіде жүргізілген. * Өнімді қабаттар терригендік таужыныстардан құралған коллекторлы кеуекті. * Мұнайға қаныққан қабатының қалыңдығы 2,7-10,5 м, газға қаныққан қабатының қалыңдығы 1,6-5,9 м. * Коллекторлардың ашық кеуектілігі 20,7-21%, өткізгіштігі 0,39-4,645 мкм 2 . * Мұнайға қаныққан коэффициенті 0,61. * Бастапқы қысымы 15,99-19,88 МПа, температура 60-61 ° С. Құрамы Мұнайдың тығыздығы 871-881 кг/м 3 . Құрамында: * Күкірт 0,89-0,94% * Шайыр 11,86% * парафин 0,51-3,84% Газ құрамында: * Метан 61,68-72,34% * Этан 5,77-7,45% * Пропан 0,09-44,38% * Азот 12,17% Тұрақты конденсаттың бастапқы мөлшері 96 г/м 3 , тығыздығы 871 кг/м 3 . Хлор-кальцийлі суының тығыздығы 1190-1120 кг/м 3 , минералдікі 182,0-277,5 г/л. Тағы қараңыз * Кен орны * Қазақстанның кен ресурстары Дереккөздер
Байкал маңы

жазығы]] Байкал маңы - Байкал көлін (Ресей) айнала қоршаған жоталар мен тау аралық қазан шұңқырлар алып жатқан физикалық-географиялық облыс. Батысында Приморье (биіктігі - 1728 м) мен Байкал (257 м) жоталары, орталық бөлігінде Байкал көлі мен Тунка, Баргузин, Жоғары Ангара т.б. қазан шұңқырлар, шығысында Хамар-Дабан ( м), Улан-Бургасы (2049 м), Икат (2573 м), Баргузин (2840 м) жоталары орналасқан. Облыс архей мен протерозойдың тақта тас, әк тас, кварцит, гнейстерінен түзелген. Жоталардың беткейлерінде түгелдей таудағы тайгалық, тау аралық қазан шұңқырларда дала өсімдіктері өседі. Ең биік таулардың басы жалаңаш келеді. Байкал маңында пайдалы қазбалардан слюда, алтын және құрылыс материалдары бар . Дереккөздер
Байкал сырты

қаласы]] Байкал сырты - Байкал көлінің шығысында жатқан физикалық-географиялық облыс. Оған Батыста Байкал көлінен (көлдің шығыс жағалауындағы жоталар қосылмайды) * шығысында Шилка мен Аргуньның түйіскен жерінің меридианына дейінгі, * солтүстікте Солтүстік Байкал таулы қыраты мен Витим таулы үстіртінен оңтүстікте Ресейдің мемлекеттік шекарасына дейін аймақ жатады. Биктігі орташа 1000м, 1500 м, 1800 м жоталар көп. Ең ірілері: Яблони, Черский, Даур, Борщовочный т.б. Олар гранит, сиенит, кристалды тақта тастан түзілген. Солтүстік-шығысында базальттан тұратын Витим таулы үстірті бар. Өзендері Байкал көлінің, Лена және Амур өзендерінің алабына жатады. Жоталардың Беткейлерінде таудағы тайга өсімдігі, оңтүстігіндегі тау аралық ойыстарда дала өсімдіктері өседі. Байкал сырты пайдалы қазбаларға бай (түсті металдар, темір, көмір, құрылыс материалдары). Минералды суы, шипалы бұлақтары көп. Дереккөздер
Ұшатын сүтқоректілер

Ұшатын сүтқоректілерге қолқанаттылар немесе жарқанаттар жатады. Бұлар орманды жерді мекендеп, ағаштан-ағашқа секіру, кейін қалықтап барып түсу, соңында ұшуға бейімделген. Мысалы, тиін секіргенде аяқтарын жан-жағына кең жайып жіберіп, денесі керіліп, ауа кедергісін күшейтеді. Австралияның қалталы тиіндерінің (Реtаurоіdеs) алдыңғы аяғының басына дейін жететін кішкене ұшу жарғағы болады. Біздің ұшарлардың (Рtегоmуs volans ) және оңтүстік азиялық жүн қанаттының (Gаlеоріtһеcus) алдыңғы және артқы аяғының арасында екі бүйірінде ұшу жарғағы бар. Бұл жануарлар он шақты метр жерге ұшып бара алады. Нағыз ұшатын жануарларға — қол қанаттылар немесе жарқанаттар жатады. Өйткені, бұларда құстарға ұқсас бірнеше жаңа белгілер пайда болған. Мысалы, ұшуға әсер ететін еттері бекінетін, төс қыры болады. Оның кейбір элементтерінің бірігіп кетуіне байланысты көкірек қуысы мықты болып құрылған. Ми сауытының сүйектері де кірігіп кеткен. Түн жануарлары болғандықтан есіту және сезім ағзалары өте жақсы жетілген. Дереккөздер
Байляньцзяо

Байляньцзяо немесе Ақ лотос сектасы (қытайша - 白蓮教) - Қытайдың солтүстік және орталық аймақтарындағы буддашылардың құпия сектасы; шамасы Оңтүстік Сун әулеті (1127-1279) билік жүргізе бастаған кезде пайда болып, 19 ғасырдың басына дейін өмір сүрген. Негізін монах Хой Юань құрған. 14 ғ-дың 2-ші жартысында басқа құпия буддашыл секталармен бірігіп, бұқаралық ұйымға айналды. Оның құрамына негізінен шаруалар, қолөнершілер кірді. 14 ғ-дың 2-ші жартысында секта моңғолдың Юань әулетіне қарсы қарулы күрес ұйымдастыруға белсене қатысты. Келесі ғасырларда шаруаларды талай рет көтеріліске бастады (1406 ж. Хубэдэ, 1418 ж. Шаньсиде, 1505 ж. Хэнанда, 1555566 ж. Сюй Хун-жудің басшылығымен Шаньдунде т.б.). Әсіресе 1796-1805 ж. көтеріліс күшті болды. Оны басқан кезде маньчжур-қытай феодалдары сектаның 20мыңнан аса мүшесін жазалап өлтірді. Дереккөздер
Әлемдар Мұстафа паша

Алемдар Мустафа-паша (1755—1808) - Түркияның саяси және мемлекеттік қайраткері. 1806 жылдан Рущук аймағының аяны (әкімі). Селим ІІІ құлатылғаннан кейін "Рущук достары" құпия саяси ұйымын басқарды (1807 ж.) 1808 ж. шілдеде Стамбулда мемлекеттік төңкеріс жасады. Янычар сұлтаны тағайындаған Мұстафа ІV-ні құлатты. Махмұд ІІ тұсында ұлы уәзір қызметін атқарды. Феодалдық анархияны жоюға бағытталған прогрестік реформалар жариялады. Көтеріліс жасаған янычарларға қарсы соғыста қаза тапты Дереккөздер .
Лесь Курбас

Курбас Лесь (Александр Степанович) (12. 09. 1887, Ескі Скалат селосы, қазіргi Тернополь облысы — 15. 10. 1942) — украин совет режиссерi, актер, театр қайраткері, ұлттық театрдық негiзiн салушылардың бiрi, УССР халық артисi (1925). Вена және Львов университетiнде оқыды. 1915 жылы «Тернополь театр кештері», 1916 жылы «Жас театр», 1922 жылы «Березиль» (1934 жылдан Украинның Т. Г. Шевченко атынд. театры) труппасын ұйымдастырды. Таңдаулы рольдерi: Астров (Чеховтың «Ваня ағайында»), Хлестаков (Гогольдiң «Ревизорында»), Гнат (Карпенко-Карыйдың «Дарынсыз қызында») т.б. «Вендетта», «Макдональд: жвне «Арсеналшылар» фильмін жасады. Дереккөздер
Дмитрий Николаевич Ушаков

{{Ғалым { style="background: transparent" } }} Ушаков Дмитрий Николаевич (24.1.1873, Мәскеу-17.4.1942, Ташкент)- орыс совет тіл маманы, КСРО ғылым академиясының корр. мүшес (1939). Мәскеу университетінің, М.Горький атындағы әдебиет институтының профессоры, 1895 жылы Мәскеу университетін бітірді. Ф.Ф.Фортунатов пен Ф.Е.Корштың шәкірті. Оның көрнекті еңбектері орыс диалектологиясы мен орфоэпиясы, жалпы тіл білімі мен лексикографиясы т.б. мәселелеріне арналған. Ол- « Орыс тілінің түсіндірмелі сөздігінің» (1-4-т, 1934-1940) бас редакторы және авторларының бірі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Ушаков Симон (Пимен) Федорович

, 1658 жылы жазылған ]] Ушаков Симон (Пимен) Федорович(1626, Мәскеу-25.6.1686)-орыс кескіндемешісі. 1648-1664 жылдары Күміс және Алтын палаталарда суретшілік қызмет атқарды. 1664 жылдан Қару-жарақ палатысының жалақылы иконашысы әрі икона шеберханасының жетекшісі. Икона,миниатюра, фреска салды. Мәскеу Кремліндегі Архангель және Успен соборларының (1660) қабырға өрнектерін салушыларға жетекшілік етті. Географиялық карталар мен жобалар сызды, гравюралар мен офорттар жасады. Ол «Өліммен теңдес жеті күнә»(1665) офортының, «Үштік»(1671, Ленинград, Орыс музейі), «Владимир құдай-анасы» (1668, Мәскеу, Третьяков галереясы) туындылары мен « Әсем икона жазбалары жайлы сөз» (1666) атты трактаттың авторы. С.Ф.Ушаков- орыс кескіндемесінде алғашқылардың бірі болып икона бейнесіне өмір шындығына жақын кейіп беру мәселесін көтерген суретші. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Гюстав Курбе

Жан Дезире Гюстав Курбе (; 10 маусым 1819, Орнан — 31 желтоқсан 1877, Ла-Тур-де-Пельз) — француз кескіндемешісі. Фермер семьясында туды. Париж бен Орнанда қызмет істеген. Өмip шындығын шынайы бейнелеген алғашқы еңбектерiндегi (Мүштiктi автопортрет, 1846–1847, Монпелье; «Былғары белдiктi адам», 1849, Париж, Лувр) асқақ романтика суретшiнiң өзіндік творчестволық бет алысын танытты. Курбе француз сурет өнерiндегi прогресшiл бағыттың негiзiн салып, реализмдi ту ғып көтердi. Курбе творчествосы 19 ғасырдағы европ. сурет өнерінің дамуына үлкен әсер етті. Дереккөздер
Қазақстанның құрама командасы қатысқан Бүкілдүниежүзілік шахмат олимпиадалары

ХХХ *1992 Манила.102 ерлер 62 әйелдер командасы қатысты. *Қазақстанның құрамасы:Б.Асанов,С.Темірбаев, В.Ткачев , В.Середенко, В.Насыбуллин,Р.Иржанов – 45 орын;Г.Сахатова , Э.Сахатова, Л.Тәжиева Ф.Ускова – 8 орын. XXXI 1994 Мәскеу *126 ерлер және 76 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы:Жуан мәтін В.Ткачев, П.Коцур Р.Иржанов, О.Дзюбан С.Темірбаев Н.Воронцов -41 орын; Э.Сахатова, Ф.Ускова Л.Тәжиева, Т.Гиркиян – 9-13 орындар. ХХХІІ *1996 Ереван 127 ерлер мен 82 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы: С.Темірбаев, Р.Иржанов, О.Дзюбан, В.Насыбуллин П.Коцур,М. Қажығалиев – 30 орын; Э.Сахатова, Ф.Ускова, Т.Клинк, Т.Сергеева – 8-9 орындар. ХХХІІІ 1998 Элиста *110 ерлер және 72 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы: Р.Иржанов, П.Коцур,С.ТемірбаевМ. Қажығалиев, П.Костенко – 16 орын; Т.Клинк, Т.Сергеева, М.Сергеева, А.Сон – 21 орын. ХХХIV 2000 Стамбул *126 ерлер мен 84 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы :Д.Сәдуақасов П.Коцур, Е.Владимиров, М.Қажығалиев, П.Костенко, С.Темірбаев – 41 орын; Ф.Ускова, Т.Клинк М.Сергеева А.Есіркепова – 19 орын. ХХХV 2002 Блед *144 ерлер мен 100 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы:Д.Сәдуақасов Р.Садықов, Н.Ыбраев, Е.Егоров П.Коцур, П.Костенко – 30 орын М.Сергеева, С.Зигангирова Д.Әкетаева – 20 орын. ХХХVI 2004 Мальорка *129 ерлер командасы мен 87 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы Д.Сәдуақасов С.Темірбаев, Н.Ыбраев К.Кудеринов П.Гнусарев – 26 орын.М.Сергеева , Ф.Хасанова(Ускова), С.Зигангирова Е.Анкудинова – 33орын. ХХХVII 2006Турин *149 ерлер мен 108 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы:Р. Козлов, К.Кудеринов Ә.Есмағанбетов Д.Исабаев А.Өтеғалиев, Ж.Аманов – 53 –орын; Д.Әкетаева ,С.Зигангирова Г.Дәулетова – 45 орын. ХХХVIII 2008 Дрезден. *146 ерлер мен 111 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы:М.Қажығалиев П.Коцур, Ә.Есмағанбетов,Н.Ыбраев, Р.Жұмабаев – 37 орын.М.Сергеева, Г.Дәулетова, Г.Нақбаева, Ә.Ырысбаева, Д.Сәдуақасова – 45 орын. ХХXІХ 2010 Ханты-Мансийск *149 ерлер мен 115 әйелдер командасы қатысты.Қазақстанның құрамасы: М.Қажығалиев, Р.Жұмабаев, Ә.Есмағанбетов, К.Кудеринов, В.Гребенщиков – 27 орын.Г.Нақбаева, Г.Дәулетова, М.Дәулетбаева,Д.Сәдуақасова,Е.Анкудинова – 29 орын. Шахмат олимпиадалары ерлер Шахмат Олимпиадалары әйелдеҏ Дереккөздер
Федор Федорович Ушаков

Ушаков Федор Федорович (1744, Ярославль губерниясы, Романов – 14.10.1817, Темников қаласы)- орыстың флот қолбасшысы, адмирал (1799 жылы контр-адмирал; 1793 жылы вице-адмирал). Теңіз кадет корпусын бітірді (1766). Балтық флотында қызмет етті. 1768–1774 жылы орыс-түрік соғысына қатысты. 1787–1791 жылы орыс-түрік соғысының басында «Св.Павел» кораблін басқарды. Қара теңіз флотының командашысы. Ол 1790 жылы Керчь теңізі шайқасында, Тендра көлінде (1790) түрік флотына күйрете соққы берді. 1799 жылы сәуірде А.В.Суворовтың армиясы Италияға кіргенде, ол француз армиясын Оңтүстік Италиядан қуды. Александр 1 оның еңбегін бағаламады, оны әуелі Балтық еспе флотының командирлігіне тағайындады да, кейін 1807 жылы отставкаға шығарды. 1812 жылы Отан соғысы кезінде У.Тамбов губдндағы халық жасақтарының бастығына тағайындалды, бірақ ауру болғандықтан қызметтен бас тартты. Өз имениесінде қайтыс болды. Орыс және Совет Әскери-Теңіз Флотының бірнеше жауынгер корабліне Ф.Ф.Ушаков есімі берілген. КСРО Жоғарғы Советі Президиумының 1944 жылғы 3 наурыздағы Бұйрығымен 1- және 2-дәрежелі Ф.Ф.Ушаков ордені және Ушаков медалі белгіленді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Цифрлық нотация

Цифрлық нотация — цифрлар көмегімен шахмат ойынын жазып алу тәсілі. Жазысуға негізделген халықаралық жарыстарда қолданылады. Шахмат партиясы цифрлық кодпен келесі түрде жазылады. Жүріс төрт мәнді цифрмен жазылады: фигура жүрілген шаршы мен ол жылжытылған шаршы көрсетіледі. Фигуралар мен басқа таңбалар – шах, мат қалдырылып кетеді. Рокировка тек корольдың жүрісімен жазылады; ақтар үшін қысқасы- 5171, ұзыны – 5131; қаралар үшін сәйкес 5878 және5838. 8 немесе 1-деңгейлеске жеткен пешкалар фигураға айналған кезде ол айналған фигураны білдіретін цифр қосылады: 1-ферзь, 2-тура, 3-піл,4- ат.Испан партиясының ашық вариантының бастапқы жүрістерін жазу мысалы. Тағы қараңыз *Алгебралық нотация *Сипаттамалық нотация Дереккөздер
Құтан тұқымдасы

Құтан тұқымдасы (Аrdеidае) - 62 түрден құралған 14 туысты дегелектәрізділер отрядына жататын құстар түқымдасы Қазақстанда 7 туыстан(көкбұқа туыстас, оқпан туыстас, құтан туыстас, сабалаққұтан туыстас, сарықұйрық құтан туыстас және аққұтан туыстас) 9 түрі кездеседі. Олардың дене мөлщері 150 грамнан(оқпан) 2 килоға дейін(көк құтан) болып келеді. Құтандар туысына тұмсығы тік, әрі ұзын болатын біршама ірі құстар жатады. Тұмсығы екі жағынан қысыңқы және жиегінде ұсақ тісшелері болады. Көпшілігі топталып жүреді. Бұлар ұяларын ірі ағаштарға немесе қалың қамыстарға салады. Қоректері көбінесе балықтар, амфибилер, шаян тәрізділер және жәндіктер. Оларды судан аулайды. Кәдімгі көк құтан (Аrdеа cinerea ) біздің фаунамызда орта және оңтүстік облыстарда көбірек кездеседі. Үлкен ақ құтан (Еgrеttа аІbа) біршама назар аударарлық. Оның түсі жынысына, жасына және жыл маусымына қарамастан үнемі ақ түсті болады. Күй салтанаты кезінде арқасын қуалай құйрық қанатының үстіне дейін жалданып ұзын қауырсындар “эгретка” немесе “эспри” пайда болады. Бұрынғы КСРО-ныӊ Европалық бөлімнің оңтүстігінде, Кавказда, оңтүстік-батыс Сібірде, бүкіл Орта Азия мен Қиыр Шығыстың қолайлы жерлерінде ұялайды. Зиянды жәндіктерді құртып, ауыл шаруашылығына аздап пайдасын тигізеді. Дереккөздер
Набатей патшалығы

Набатей патшалығы, Набатея – б.з.б. 3 ғ-дың аяғы – б.з. 106 жылдарында (қазіргі Иордания территориясында) өмір сүрген ежелгі набатейлер (араб тайпасына жататын халықтар) мемлекеті. Астанасы – Петра қаласы. Б.з. 3 ғ-дың аяғы – 2 ғ-дың басында Птолемей Египет ықпалында болды. Набатей патшалығының тарихта белгілі болған тұнғыш болған – Харитат I (б.з.б. 169 жалдын бастап билік еткен). Харитат III тұсында (б.з.б 87-62) Набатей патшалығы Дамаскіні бағындырып алды.Б.з.б. 1 ғ-дың 60 жылдарының ақырында Набатей патшалығы Римге тәуелді екенін мойындады. Харитат IV билік құрған кезде (б.з. 9-40) Набатей патшалығының жоғары даму дәрежесіне жетті. Біздің заманымыздың 106 ж. Набатей патшалығын Рим императоры Троян жаулап алып, ол территорияда Римнің Арабия провинциясын құрды. Тарихы Патшалық Идумеянің басым бөлігін алып жатты. Сол себепті жас державалар арасындағы бәсекелестікке себепші болды. Ондай мемлекеттер қатарына Селевкидтер мемлекеті мен Птолемейлік Мысыр жатады. Бәсекелестіктің негізгі мақсаты – Арабиямен сауда-саттық қатынастарын жүргізу болды. Набатей патшалығының бұл бәсекелестердің назарында болуының бірден бір себебі мемлекет сауда керуендерінің жолында, тоғысатын орнында орналасқан. Бұл аймақта сауда-саттық қайнап жатқан болатын. Б.з.б. 312 жылы диадохтардың бірі Антигон І Петра қаласын жаулап алуға әрекеттенеді. Мұнысынан еш нәтиже шықпай, жеңіліс табады. Набатей патшалығы б.з.б. II ғасырға дейін Птолемейлік Мысырдың ықпалында болып келді. Селевкид мемлекетінің құлауы кезінен бастап, өз аумағын кеңейтті. Набатей патшалығын б.з.б. 169 жылы Арета II билеген кезде олар хасмонейстік Идуеймен соғыс әрекеттерін жүргізді, ал Арета III кезінде, яғни б.з.б. 84 жылы Дамаскты және Сирияның бір бөлігін бағындырды. Римдік жаулап алу шағында, яғни б.з.б. I ғ — б.з. I ғасырында патшалық өзінің тәуелсіздігін сақтап қала алды, сонымен қатар Рим мемлекетімен достық қарым-қатынаста болды. 105 жылы Траян өлімінен кейін Раббэль II Набатеяны Римға қосып алды. Өнері Набатей патшалығының өнері (ертедегі араб көркем өнерінің дәстүрін сақтай отырып) эллинистік мәдениетке еліктей дамыды. Олар архитектурада ордерлік элементтерді пайдаланып,бейнелеу өнерінде грек мифологиясы сюжеттерін алуға ұмтылды. Набатей патшалығының елеулі ескерткіші – Петра қ-ндағы шыңнан үңгірлеп жасалған ғибадатханалар, мазарлар, тұрғын үйлер, театрлар т.б. құрылыстар (б.з.б. 3 ғ-дың аяғы – б.з. 1 ғ-ы). Патшалары * Арета I (б.з.б. 168 жылы) * Раббел I (б.з.б. 129 жылы) * Арета II (б.з.б. 103 жылы — б.з.б. 96 жылы) * Обода I (б.з.б. 96 жылы — б.з.б. 86 жылы) * Арета III Филэллин (б.з.б. 86 жылы — б.з.б. 62 жылы) * Обода II (б.з.б. 62 жылы — б.з.б. 59 жылы) * Малих I (б.з.б. 59 жылы — б.з.б. 30 жылы) * Обода III (б.з.б. 30 жылы — б.з.б. 9 жылы) * Арета IV Филопатор (б.з.б. 9 жылы — б.з. 40 жылы) * Малих II (б.з. 40 жылы — б.з. 70 жылы) * Раббел II Сотер (б.з. 70 жылы — б.з. 106 жылы) Әдебиеттер * М. Қ. Қаратаев. Қазақ Совет Энциклопедиясы. 6 том
Он үш жылдық соғыс

Он үш жылдық соғыс (1454-66) – Тевтон ордені мен Польша корольдығы арасындағы соғыс. Грюнвольт шайқасынан (1410) кейн Поморье және Пруссия қалаларында орден үстемділігіне қарсы наразылық күшейтіп, 1440 ж. орденге қарсы Прусс одағы құрылды. 1454 ж. ақпанда одақ көтеріліс бастады.1454 ж. 6 наурызда Польша королы Каземир IV орден жері Польшаға қосылды деп жариялады. Алайда 1454 ж. 18 сентябрьде Хойниц түбінде поляк жасақтары женіліске ұшырап орден қарсы шабуылға шықты. Соғыс ұзаққа созылды. 1463-64 ж. Польша әскері елеулі жеңіске жетті.1466 ж. Торунь бітімі жасалып, соғыс Польшаның жеңісімен аяқталды. Дереккөздер Қазақ энцеклопедиясы
Алгебралық нотация

Алгебралық нотация.Әрбір жүрістің жұбы нөмірленеді, 1 сонымен бірге, бірінші ақтардың жүрісі жазылады:мысалы 1.е2-е4 е7-е5. Әуелі фигураның әріптік белгіленуі, одан кейін – ол қозғалған шаршының әріптік –цифрлық белгіленуі – 2.Сf1-b5 жазылады.Егер бұл пешка болса, онда тек ол жылжыған шаршы белгіленеді. Жүрістің нөмірінен кейінгі нүктелер, оның түсіп қалғанын білдіреді.Үш нүкте жүріске түсініктеме беру үшін тастап кеткенін білдіред және одан кейін жанданады: 11.Kf1-f3 . . .(Жауапты түсіндіру мәтіні т.б.) 11.Cc8-g4. Ойын алдында тақта а1 қара шаршы сол жақта төменде болатындай етіп орналастырады.Фигуралардың орналастырған кезде ферзь өз түсінің шаршысына қойылады.Әдеттегідей ферзь өз түсін жақсы көреді. Тағы қараңыз *Цифрлық нотация *Сипаттамалық нотация Дереккөздер
Жұлдызаралық газ

Жұлдызаралық газ. Жұлдызаралық газдың химиялық құрамы шамамен жұлдыздар сияқты: ең көп бөлігін – сутегі, шамалы – гелий, өте аз мөлшерде – барлық қалған химиялық элементтер құрайды. Жұлдызаралық газдың массасы біздің Галактикадағы барлық жұлдыздардың қосынды массасының бірнеше пайызын құрайтындықтан өте үлкен, ал газдың тығыздығы шамамен 10 кг/м³-ке тең. Мұндай тығыздықтың болуы 1-2 см³ жұлдызаралық кеңістікте тек бір ғана газ атомы бар екенін көрсетеді. Жұлдызаралық газдардың қорлары үнемі өзгеріп отырады: олардың бір бөлігі жұлдыздар құрамына ауысады, ал жұлдыздардың өмір сүру процесінде қалғаны Жұлдызаралық кеңістікке ығыстырылады. Жұлдызаралық газ мөлдір және кеңістікте ретсіз газ бұлттарын құрай таратылады.
Диффузиялық тұмандықтар

Диффузиялық тұмандықтар – ыстық жұлдыздар маңайындағы газдардың иондалған бөлігі (әлем кеңістігіндегі ең ыстық жұлдыздар). Диффузиялық тұмандық ыстық газ қысымы әсерінен ұлғаяды. Аз ғана тығыздалған жұлдызаралық газдар мен тозаңдарға кездескен ұлғайған тұмандық оларды айналып өтеді. Осы тығыздалған бөліктердің ыстық газбен сығылуы болашақта жаңа буын жұлдыздарының «ұрығы» пайда болатындай салқын тозаңды газ бұлттың бөлініп шығуына көмектеседі. Диффузиялық тұмандықтар аса жаңа жұлдыздардың тұтануы кезінде де пайда болуы мүмкін. Аса жаңа жұлдыздардың тұтануы жұлдыздар дамуында болатын апатты процесс, оның нәтижесінде орталық бөлігі сығылып, жұлдыздардың көлемді сыртқы қабығы бөлініп жоғары жылдамдықпен сыртқа лақтырылады. Жүздеген жылдардан кейін апат орнында жаңа тұмандық – заттың жарылуы кезінде жарықшақтың бастапқы қалдығы байқалады. 1054 жылы 4 шілдедегі аса жаңа Торпақ шоқжұлдызындағы тұтану қалдығы 23 күн бойы көрінген. Ол «Шаян пішінді» тұмандық деп аталады.