kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Конформациялар

Конформациялар (лат. conformatіo – форма, орналасу, құрылу) – органикалық қосылыстар молекулаларының, олардың жеке бөліктерінің жай көміртек – көміртек байланыстарын айнала еркін қозғалуы кезінде қабылдайтын геометриялық пішіндері. Мұндай құрылымның химиялық және физикалық қасиеттері, стереохимияның бір тарауы – конформациялық талдауда зерттеледі. Конформациялардың пайда болуына атомдардың, олардың ішінде сутек атомдары мен атомдық топтарының өзара әрекеттесуі, тебілісі себеп болады. Қалыпты жағдайдағы әрбір молекула атомы бір жағдайдан екіншіге әрбір 10–10 с. сайын ауысады. Конформациялық изомерлердің тұрақтылығы зерттеудің физикалық әдістері (рентген-құрылымдық талдау, термодинамикалық есептеу, термохимиялық зерттеу, дипольдік моменттерді өлшеу, спектрлерді зерттеу) негізінде айқындалады. Конформациялық талдау органикалық молекуладағы тікелей байланыспаған атомдар мен топтардың әрекеттесуін сандық бағалауға жол ашты, барлық органикалық қосылыстардың (стероид, белок, көмірсу, алкалоид, т.б.) стереохимиялық қасиеттерін түсіндірді және реакциялардың кеңістіктегі бағыттылығын болжауға мүмкіндік беріп, конформациялық реакцияласу қабілетін анықтады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11-том
Құнды қағаздар нарығы

Құнды қағаздар нарығы, бағалы қағаздар нарығы — құнды қағаздарды шығару, айналысқа жіберу, ұнды қағаздар нарығын құру және сол бойынша кәсіпқой қатысушылардың қызметі барысында туындайтын қатынастар жиынтығы; кредит капиталдары нарығының бір бөлігі. Мұнда құнды қағаздарға сұраныс пен ұсыныс қалыптасады. Құнды қағаздар нарығы мемлекеттік және жергілікті құнды қағаздардың, корпорациялық эмиссиялық құнды қағаздардың шығарылуын және айналысқа түсуін, түрлі кәсіпқой қатысушылардың қызметін, өзін-өзі реттейтін ұйымдардың қызметін, мерзімді құнды қағаздар нарығының жұмыс істеуін қамтиды. Құнды қағаздар нарығы банкілер, арнаулы кредиттік мекемелер, қор биржалары арқылы кәсіпорындардың, банкілердің, мемлекеттің, жеке адамдардың ақшалай қорларын шоғырландырып, әдетте, ұзақ мерзімді инвестициялауға жұмсайды. Құнды қағаздардың жаңа шығарылымын және сауда-өнеркәсіп орындары облигацияларының орналастырылуын ғана қамтитын биржадан тыс (бастапқы) құнды қағаздар нарығы, бұрын шығарылған акциялар мен облигациялар сатып алынатын және сатылатын қор (қайталама) нарығы, шетел валютасы, шетел ақшасымен төленетін төлем құжаттары сатып алынатын және сатылатын валюталық нарық түрлеріне бөлінеді Дереккөздер А. Тоқсанбаев
Мойнаққарасу

Мойнаққарасу – Есіл өзенінің сол жақ саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Атбасар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 47 км. Бастауы Асанқожа көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерден, Новомариновка ауылының жанынан бастау алады. Гидрологиясы Мойнаққарасудың 6 ұсақ және 1 ірі саласы бар. Су жиналатын алабының жер бедері жонды-белесті-төбелі келген. Қошқыл-қоңыр сортаңданған топырағында бетегелі-боз, бетегелі-сұлыбасты, ал жайылмаларында бетегелі-қаулы шөптесіндер өскен. Су жиналатын алабының жыртылған. Жоғары және орта ағысында аңғары айқын байқалады, жағалауының биіктігі 2 – 5 м. Жоғары ағысында арнасы жазда жеке қарасуларға бөлініп қалады. Өзеннің кейбір жерлерінде топырақтан жасалған бөгеттер бар. Суын жақын жатқан елді мекендер пайдаланады. Дереккөздер
Мойынқұм (құм, Қарағанды облысы)

Мойынқұм – Бетпақдаланың солтүстігінде жатқан құмды алқап. Географиялық орны Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерінде, Сарысу өзенінің орта ағысының сол жағалауында орналасқан. Жер бедері Абсалюттік биіктігі 200 – 260 м. Батыстан шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр, ені 25 км-ге жетеді. Ауданы 1670 км². Солтүстік-шығыс бөлігінде төбешікті қырқа құмдардың биіктігі 5 – 10 м, кей жерлерінде ол 15 – 20 м-ге дейін барады. Өсімдігі Теріскен аралас еркекшөп, жүзгін, қоянсүйек, құмсағыз, қаңбақ, құмаршық өседі, аздап сексеуіл де бар. Тұщы жер асты сулары, құм алабының шет жағында 1 – 2 м тереңдікте кездеседі. Мойынқұм – қысқы мал жайылымы. Дереккөздер
Зұлқия Оспанбайқызы

Зұлқия Оспанбайқызы (1881, Ақмола облысы, Көкшетау қаласының маңы – 1919, сонда) – ақын. Жастайынан жоқшылық, кедейшілік көріп өскен. Ел билеуші шонжарлардың әділетсіз қылықтары мен жүгенсіздігі, қарапайым халықтың ауыр тұрмыс-тіршілігі Зұлқия Оспанбайқызы өлеңдерінің басты тақырыбы болды. Есейе келе қарт адамға өз ықтиярынсыз күшпен ұзатылған Зұлқия Оспанбайқызының жас басына еркіндік алу үшін болысқа жазған арыз өлеңі халық арасына кең тарайды. Ақынның нақты өмірбаяны туралы деректер аз, шығармалары да толық сақталмай, санаулы өлеңдері ғана там-тұмдап жеткен. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Василий Григорьевич Воинов

Василий Григорьевич Воинов (1941 жылы туған, ҚХР) – физика-математика ғылымдарының докторы (1989), профессор (1996). * Том мемлекеттік университетін бітірген (1963 ж.). * Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер * Физика-техника институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі * ҚР Білім және ғылым министрлігінің теориялық және қолданбалы матемематика институтында бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. * 110 ғылым жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. Дереккөздер
Баффин теңізі

Баффин теңізі, бұрынырақ Баффин шығанағы (, ) — Солтүстік Мұзды мұхиттағы Гренландия мен Канадалық арктикалық топарал аралығында жатқан жартылай тұйық теңіз. Ол Дейвис бұғазы арқылы Атлант мұхитымен, Канадалық арктикалық топарал аралығындағы бұғаздар арқылы Солтүстік Мұзды мұхитпен жалғасады. Аумағы 530 мың км². Ең терең жері 2414 м, орташа тереңд. 861 м. Теңізге Батыс Гренландия, Ирмингер және Лабрадор ағыстары әсер етеді. Қыста судың жоғарғы қабатындағы температура - 1°С-тан төмен, ал жазда ол 4 - 5°С-тан (оңтүстік-шығысында) 0°С-қа (солтүстік-батысында) дейін өзгереді. Тұздылығы 30—34‰. Баффин теңізі айдыны қыс мезгілінде ықпа мұзбен жабылады, мұздар жазда теңіздің орталық және батыс бөлігінде сақталады. Балықтардан белуга, треска, майшабақ ауланады. Теңіз ағылшын зерттеушісі У. Баффин құрметіне аталған.
Нейзилбер

]] Нейзилбер ( – жаңа күміс) – қоланың никель (5 – 35%) мен мырыш (13 – 45%) қосылған қорытпасы. Нейзильбер коррозияға төзімділігімен, формасы өзгергеннен кейін жоғары беріктігімен және серпімділігімен, салқын және ыстық күйлерінде иілгіштік қасиетімен сипатталады. Электртехникада, ыдыс-аяқ пен көркем бұйымдар, механикалық дәл приборлар, медицина аспаптарын, т.б. жасауда пайдаланылады. Сілтемелер * Негіздер * Химиялық элементтер * Электртехника Дереккөздер
Жол жүрісіне қатысушы

Жол жүрісіне қатысушы – көлік жүргізушісі, жаяу жүргінші, көлік құралдарының жолаушы сы, т.б. ретінде жол жүрісіне тікелей қатысушы адам. Қазақстанда азаматтардың жол жүру қауіпсіздігіне қатысты құқықтарына мемлекет кепілдік береді және бұл құқықтар Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңы мен Қазақстан Республикасы қол қойған халықаралық келісім-шарттарды орындау жолы арқылы қамтамасыз етіледі. Жол жүрісіне қатысушының өз құқықтарын іске асыруы басқа жол жүрісіне қатысушылардың құқығын шектеуге немесе бұзуға тиіс емес. Жол жүрісіне қатысушы белгіленген ережелерге сәйкес жолмен еркін және кедергісіз жүруге; қарамағында автомобиль жолдары бар атқарушы өкімет органдарынан, жергілікті өзін-өзі басқару органдарынан, заңды тұлғалар мен азаматтардан жол жүрісінің қауіпсіз жағдайлары туралы ақпарат алуға; тиісті уәкілеттік берілген лауазымды адамдардан жолмен жүруге шек қоюдың немесе тыйым салудың себептері туралы және жолдардың жол қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатысты сапасы мен көрсетілетін қызметтер туралы толық ақпарат алуға; жол-көлік оқиғасы кезінде заңдарда, өзге де нормативтік-құқықтық актілерде немесе берілген лицензияда көзделген ақысыз медициналық көмек алуға; құтқару шараларымен, т.б. жедел көмекпен қамтамасыз етілуге; жол-көлік оқиғалары салдарынан дене жарақатын алған, сондай-ақ көлік құралдары зақымдалған жағдайда шеккен зиянының заңдарда белгіленген негіз бойынша және тәртіппен өтемін алуға; жол жүру қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында өкілеттікті жүзеге асырушы лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттері жөнінде заңдарда белгіленген тәртіппен шағынуға құқылы. Жол жүрісіне қатысушы Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңының және осы заңға сәйкес шығарылған нормативтік-құқықтық актілердің талаптарын орындауға міндетті. Сілтеме
Ибн Арабшаһ

Ибн Арабшаh, Ахмед ибн Мұхаммед ибн Абдалла ад-Димашқи 1388, Дамаск – 1459 – ортағасырлық араб тарихшысы, әдебиетші. 12 жасар кезінде тұтқынға түсіп, Самарқанға әкелінді. Тұтқында болған шағында бірсыпыра саяхат жасап, Хорезмде, Астраханда, Сарайда, Қырымда болды. Парсы, түрік, моңғол тілдерін үйренген. Әмір Темірге арнап «Әжаиб әл-мақдур фи наваиб әт-Тимур» (Темірдің өміріндегі көргенділік ғажайыптары) деген шығарма жазды. Онда Шу мен Талас өңірін, Жетісуды Оңтүстік, Батыс Қазақстанды қоныстанған халықтар жайында көптеген мағлұматтар келтірілген. Автор Әмір Темірдің Моғолстанға, Ақ Ордаға жасаған жорықтарын жан-жақты суреттеген. Шағармалары Пищулина К.А., Юго-Восточный Казахстан в середине XІV – начале XVІ века, А.-А., 1977. Сыртқы сілтемелер * * Ибн Арабшах. История амира Темура. Ташкент. Институт истории народов Средней Азии имени Махпират. 2007 Дереккөздер Тараз энциклопедиясы
Қапаған хан

ҚАПАҒАН ХАН (Мочжо, Мочур) – 693 – 716 ж. Екінші Шығыс Түрік қағанатының екінші ханы, 693 ж. ағасы Құтлық қайтыс болғаннан кейін, 27 жасында таққа отырады. Қапаған хан өзін ірі мемл. қайраткері, дарынды қолбасшы және шебер саясаткер ретінде көрсетті. Ол билікке келген кезде түріктер толығымен Таң империясының үстемдігінен босамаған болатын. Қапаған хан ағасының саясатын жалғастырып, түркі тайпаларын азат ету мен күшті түрік мемлекетін құру үшін күрес жүргізеді. Оның кеңесшісі Тоныкөк болды. 694 – 698 ж. Қапаған хан Таң әскерін бірнеше рет жеңеді және Қытайға тонаушылық жорықтар ұйымдастырады. Қағанат жерін кеңейту үшін хан өзінің немере інілері Могилян мен Күлтегінді батысқа қарай жібереді. Олар 701 ж. Жетісуды, Шу бойындағы тайпаларды бағындырады. Орта Азиядағы Таң әскерін талқандап, Могилян кейін оралады. 703 ж. Таң императоры Шығыс Түрік қағанатын мойындап, келісімге келеді. Бірақта 706 ж. Қытай әскерлерінің Орта Азиядағы түркі тайпаларына жорық жасауы, Қапаған ханды Қытайға жорық жасатады. ІІ Шығыс Түрік қағанаты бірте-бірте күшейе бастайды. Екінші Түрік қағанатын жоюды күшпен жүзеге асыра алмаған Таң әулеті, енді дипломатияға көшеді. Қ. х-ға қарсы солтүстіктен – қырғыздар, батыстан – түргештер, оңтүстіктен – қытайлар одағы құрылады. Қапаған хан Тоныкөктің кеңесімен қарсыластарын жеке-жеке талқандайды. Бұл соғыстар Қапаған ханды тек қолбасшы ғана емес, сонымен бірге ірі саясаткер ретінде көрсетеді. 712 ж. 120 мыңдық қытай әскері талқандалып, қолбасшылары қолға түсіріледі. Осылайша, Қапаған хан тұсында Екінші Түрік қағанаты өзінің ең шырқау шегіне жетеді. Түркі тілдес тайпалар біріктіріледі, көршілер бағындырылады, Таң әулеті қағанатты мойындауға мәжбүр болады. Таң әулеті қағанатты жеңудің дұрыс жолы деп, тайпалар арасында іріткі салу саясатына көшеді. Нәтижесінде 708 – 714 ж. қарлұқтар, татаптар, қидандар көтеріліске шығады. Оларды ұйғырлар, Жетісудағы түріктер, Гоби, Иншань, Алтайдағы билеушілер қостайды. Көтерілістер күшпен басылады. 716 ж. 50 жасында Қапаған хан көтерілісшілер қолынан қаза табады. Қапаған ханның ерліктері мен жарқын істері жазба деректермен бірге, түркі жазуларында да сақталған. Білге қаған мен Күлтегінге арналған жазба ескерткіштерде оның Түрік қағанаты үшін жүргізген соғыстары мен жорықтары баяндалады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Мезон

Мезондар — адрондар класына жататын орнықты емес элементар бөлшектер. Мезондардың бариондардан айырмашылығы олардың бариондық заряды болмайды және нөлдік немесе бүтін спинге (бозондар болып табылады) ие. “Мезондар” атауы (грек. mйsos — орташа, аралық) — бірінші ашылған — пи-мезон мен К-мезон массаларының мәндері протон массасы мен электрон массасы аралығындағы мәнге ие болуына байланысты қойылған. Алғашқыда мю-мезондар деп аталған мюондар мезондарға жатпайды, өйткені оның спині 1/2-ге тең және олар күшті өзара әсерге қатыспайды. Кейінірек өмір сүру уақыты өте аз, кейбірінің массасы протонның массасынан да артық көптеген басқа мезондар (бозондық резонанстар) ашылды. Бұлардан басқа мезондардың бейтарап немесе зарядталған (оң немесе теріс элементар электр заряды бар), ғажаптылығы нөлге тең (мыс, пи-мезон), және нөлге тең емес (мыс., К-мезон), тағы басқа түрлері бар. Мезон арқылы нуклондардың өзара әсерлесуін (алмасу механизмін) түсіндіреді. Адрондардың кварктік моделі бойынша мезон кварктер мен антикварктерден тұрады; қарапайым Элементар бөлшектер. Дереккөздер
Балық аурулары

Балық аурулары, балық организмінде ауру қоздырғыштардың әсерінен немесе тіршілік ортасының қолайсыз жағдайынан болады, зат алмасу, ас қорыту, тыныс алу, т.б. тіршілік процестерінің қалыпты жағдайының бұзылуына әкеледі. Балық аурулары жұқпалы және жұқпайтын болып бөлінеді. Жұқпайтын Балық аурулары балықтардың тіршілік ортасының қолайсыз жағдайынан (оттек немесе қоректік заттардың жетіспеуі, темп-раның жоғары болуы, пестицидтер мөлшерінің көбеюінен судың улы заттармен ластануы, т.б.) туады. Балықтың жұқпалы аурулары инфекциялық және инвазиялық аурулар тобына бөлінеді. Инфекциялық аурулардың қоздырғыштары — вирустар, бактериялар, саңырауқұлақтар және су өсімдіктері. Инвазиялық ауруларды паразит құрттар (гельминтоз), шаянтәрізділер (крустацеоз) және қарапайымдар (протозоа) тудырады. Жұқпалы ауруларға балықтардың вирус аурулары (қызамық, балық торсылдағының қабынуы және т.б.), балықтың бактериялық кеселі (Aeromonas punctata — су бактериясы тарататын Балық аурулары), саңырауқұлақтардан болатын кеселдер (сапролегниз, т.б.) жатады. Сонымен қатар балықтың жұқпалы кеселіне қарапайымдар (кокцидиялар, талшықты инфузория) тарататын тұқының кокцидиоз энтериті, ихтиофтириоз; паразит құрттар тудыратын дактилогироз (қоздырғышы Dactylogyrus vastator және Dactylogyrus extensus құрттары), сангвиниколез (Sanguіnіcola іnermіs), диплостомоз (Dіplostomum chromatophorum), ботриоцефалез (Bothrіocephalus acheіlognathі), лигулез (Lіgula іntestіnalіs) аурулары жатады. Балықтың жұқпалы ауруларға төзімділігі ауру қоздырғыштар түріне, олардан қорғану қабілеті мен тіршілік жағдайына байланысты. Ауруға шалдыққан балықтар қоректенбейді, әлсіреп қырылып қалады.Балық ауруларының қоздырғыштары таралмау үшін карантин шаралары жүргізіледі. Дереккөздер
Тәртіптік жауапкершілік

Тәртіптік жауапкершілік – еңбек тәртібін бұзушыға құқықтық ықпал ету нысаны. Тәртіптік жаза қолданудан көрініс табады. Тәртіптік жауапкершілікке еңбек тәртібін бұзған жағдайда (себепсіз жұмысқа келмеу, еңбектік міндеттерді орындамау немесе тиісінше орындамау) еңбек шартымен жұмыс істеп жүрген еңбеккер тартылады. Мемлекет қызметкерлер үшін лауазымдық өкілеттілік шегінен шығу мен мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулерді сақтамау да тәртіптік жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Тәртіптік жазаның ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, қызметінен босату сияқты түрлері бар. Мемлекет қызметшіге бұларға қоса тәртіптік жаза ретінде қызметіне сәйкессіздігі туралы ескерту берілуі мүмкін. Тәртіптік жаза қолданылмас бұрын еңбеккерден жазбаша түсініктеме алынады және тәртіп бұзушылықтың деңгейі, оны жасау кезіндегі мән-жайлар және еңбеккердің біліктілігі мен мінез-құлқы ескерілуге тиісті. Бір тәртіп бұзушылыққа бір тәртіптік жаза қолданылады. Тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрық немесе қаулы еңбеккерге жарияланады. Мұндай бұйрық немесе қаулыны шағымдау тәртібі еңбек заңнамасында белгіленген. Кейбір қызметкерлер санатына қызмет ерекшелігіне орай тәртіп жарғысына сәйкес арнайы тәртіптік жазалар қолданылуы мүмкін. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Ибн әл-Асир

Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли, Ибн әл-Асир (12.5.1160 – 1233/1234) – араб тарихшысы. Әкесі қала билеушісі болған, кейін отбасымен Мосулға көшкен. Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли осында оқып, Арабия, Сирия және Палестинаға жасаған саяхаты кезінде тарих пен ескі аңыздарды (хадистер) зерттеп білуге баса көңіл аударды. Өмірінің көп жылын Мосулда өткізіп, ғылымға арнады. 1188 жылы ол түрік сұлтаны Салах әд-Диннің крест тағушыларға қарсы шайқастарына қатысқан. Өмірінің соңында тағы да Сирияға барып, қайтып оралған соң дүние салды. Негізгі еңбегі – 12 томдық “Тарихтың толық жинағы” (“Әл-кәмил фи-т-тарих”). Онда автор жылнама жүйесімен баяндау арқылы жалпы тарихи сипатта мағлұмат береді. Бұл еңбегінде 751 жылы Тараз қалада түбінде өткен Атлақ шайқасына көңіл бөлінген. Қарахандар дәуіріндегі Тараз қаласының Ұлы Жібек жолының маңызды тірек орны қызметін атқарғаны баяндалған. 10 ғасырға дейінгі кезеңді баяндауда ол біздің заманымызға дейін жетпеген бірнеше басқа шығармалардағы мәліметтермен толықтыру арқылы Әбу Жаффар Мұхаммед ат-Табари тарихын пайдаланған. Бұл еңбек, әсіресе, оқиғаларды зерттеуде құнды дерек. 10 ғасырдың жартысына дейінгі уақыт аралығындағы Хорасан мен Орта Азия тарихшысы Селламидың шығармасына сүйенген. Онда саяси оқиғалармен (арабтар, қарахандар, хорезмшаїтар, қарақытайлар жорығы, т.б.) бірге ертедегі халықтар мен тайпалардың рухани мәдениеті мен тұрмысы да жан-жақты әңгіме болады. Сондай-ақ, ол орта ғасырлардағы оғыздар, қарлұқтар, хазарлар мен қыпшақтар тарихы туралы да маңызды дерек болып табылады. “Әл-кәмил фи-т-тарихтың” соңғы тарауларында басқа оқиғалармен қатар Шыңғыс ханның Орта Азия мен Иранда, Кавказда жүргізген саясаты да айтылады. Бұл еңбекті шведтің араб тарихын зерттеушісі К.И. Торнберг 1861 – 76 жылдары 14 том етіп басып шығарды. Сілтемелер
Қапал батыр

Қапал батыр (1513, қазіргі Түркістан облысы Леңгір өңірі – 1606, Алматы облысы Ескелді ауданы Қоңыр ауылы) – батыр, би, Есім ханның тұсында өмір сүрген ел билеген ұлыс би, бектерінің бірі. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Жетісу мен Сыр бойындағы ұрыстарда қалмақтарға қарсы шайқасып, Есім ханның түменбасы болған. Ш.Уәлиханов өзінің “О киргиз-кайсацких могилах (молах) и древностях вообще” деген еңбегінде Қозы Көрпеш бейітінің маңында көптеген молалардың барын айта келе: “К числу их принадлежит могила Капал батыра, давшая названия речки и укреплению” деп көрсеткен. Ал “Материалы для статистики Туркестанского края под редакцией М.С. Саева, Вып. 1, Сиб. 1872” деген кітапта “Род жаныс, отделение капал” деген деректер келтірілген. Міне, осы мәліметтерге сүйенген белгілі тарихшы-ғалым, академик М.Қозыбаев “егер руының атын көпшілікке белгілі адамның есімінің құрметіне қойса, сол кейіпкер елдің ірі қайраткері болғаны. Демек, Қапал батыр тарихи тұлға, батыр, бір елге есімін берген ұлы баба, ел атауы аталған” деген тұжырымдама жасаған. Қазіргі кезде Қапал батырдың есімімен Алматы облысындағы кент, белгілі шипажай, өзен, Тараз қаласындағы көше мен канал және Жамбыл облысының Жамбыл ауданындағы ауыл, Шымкент қаласындағы үлкен даңғыл аталады. Алматы – Өскемен автомобильдық жолының “Қапаларасан” санаторийіне бұрылған жерінде Қапал батырға бюст, Шымкент қаласының ортасында үлкен ескерткіш орнатылған. 2002 ж. Қоңыр ауылындағы зиратының басына үлкен кесене тұрғызылды. Дереккөздер
Мезонефрос

Мезонефрос (мезо… және грек. nephros — бүйрек), алғашқы бүйрек, вольф денесі — омыртқалы жануарлардың жұп зәр шығару органы. Мезонефрос дөңгелекауыздылардың, балықтардың және қосмекенділердің дамуының барлық кезеңдерінде сақталады әрі зәр түзілетін орган болып саналады. Бауырымен жорғалаушыларда, құстарда және сүтқоректілерде мезонефрос олардың ұрықтарының дамуының алғашқы кезеңдерінде пайда болады да, кейінгі даму кезеңдерінде оның орнына жамбас немесе екінші реттік бүйрек (метанефрос) пайда болады. Бауырымен жорғалаушылардың, құстардың және сүтқоректілердің ұрықтарының дамуының соңғы кезеңінде аталықтарында мезонефростың көп бөлігі аталық бездің қосалқы бөлігіне, тұқым жолына және несепағарға ( вольф өзегіне ) айналады. Ал аналық организмдерде мезонефростан жұмыртқа жолының қосалқы бөлімі түзіледі. Кейбір аналық организмдерде мезонефрос жойылып кетеді. Дереккөздер
Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов

Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов (12 мамыр 1949, Новосібір, РКФСР) — қазақстандық әскери және мемлекеттік қайраткер. 1995—2000 және 2002—2003 жылдары Ішкі істер министрі. 2012—2016 жылдары Мәжіліс депутаты. Генерал-полковник және Халық қаһарманы. Дереккөздер Жетістіктер 1-дәрежелі “Даңқ” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.
Рентгендік астрономия

.]] Рентгендік астрономия – астрономияның ғарыш нысандарын олардан келетiн рентген сәулелерi арқылы зерттейтiн бөлiмi. Аспан денелерiнiң көбi рентген сәулелерiн шығарады. Күн тәжi – толқын ұзындығы 10–100Е болатын қарқынды рентген сәулелерiнiң көзi. Күнге жақын планеталар мен Ай Күннен шығатын протондар ағыны әсерiнен өздерi рентген сәулелерiн шығарады. Олардан келетiн сәулелердi зерттеу арқылы сол нысандардың құрамы, құрылысы, т.б. қасиеттерi туралы мәлiметтер алуға болады.
Қапал көшесі

ҚАПАЛ КӨШЕСІ – Тараз қаласындағы ертеден келе жатқан әрі үлкен көшелердің бірі. Тараз қ-ндағы ең ежелгі қоныстар Қапал көшесі бойында болған. Қапал Ұлы жүздегі ру аты. Оның негізін қалаған Қапал батыр деген дерек бар. Кеңес дәуірінде бұл қоныс көшеге айналып, марксизм-ленинизмнің негізін қалаушы К. Маркстің есімі беріледі. Егемендік алған соң көшеге тарихи атауы қайтарылды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Мезопауза

Мезопауза (мезо... және лат. pausa — тоқталу, үзілу) — атмосфераның шамамен 80 километр биіктігіндегі қабат аралық бөлігі. Ол мезосфера қабатының аяқталып, термосфераның басталар шегінде орналасқан. Мезопаузада ең төмен температура байқалады. Газдар циркуляциясы, температураның төмендеуі, тағы басқа құбылыстар мезосфера жағдайына, жоғары бөлігі ионосфера қабатына ұқсас келеді. Дереккөздер
Нұртаза Ақжанұлы Алтаев

Нұртаза Ақжанұлы Алтаев (3.6.1943 , Атырау облысы, Мақат ауданы, Сағыз станциясы) – тарих ғылымының докторы (1998). ҚазМУ-ды (1966, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Атырау қаласындағы кәсіптіктехникалық училище директорының орынбасары, Қызылқоға ауданы партия комитетінде нұсқаушы (1966–76), Ақтөбе педагогикалық институтында оқытушы, Саяси ағарту үйінің меңгерушісі (1976–90), Ақтөбе медицина институтында тарих кафедрасында (1990–91) қызметтер атқарған. 1998 жылдан Қазақ мемлекеттік басқару академиясында әлеуметтік-гуманитарлық кафедрасының меңгерушісі. «Формирования рабочих кадров промышленности Казахстана в 1950–1975-е жж.» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Алтаев 70 ғылыми жарияланымның авторы. Сыртқы сілтемелер *[http://pa-academy.kz/kk/aboutus/OurVision.aspx Қазақ мемлекеттік басқару академиясында] *[http://kaznu.kz/ ҚазҰУ-ның ресми сайты] Дереккөздер
Зұлмат

Зұлмат (арабша саңылаусыз, қараңғы әлем) – түрлі табиғи апаттар (зілзала, топан су, өрт, жұт) мен төтенше саяси-әлеуметтік қиыншылықтарды білдіретін ұғым. Қазақ халқының тарихындағы Жоңғар шапқыншылығы, 1931 – 33 жылғы ашаршылық, 1937 – 38 жылғы жаппай саяси қуғын-сүргін, т.б. оқиғалар зұлмат жылдар деп аталады. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Нейман есебі

Нейман есебі , екінші шеттік есеп – екінші ретті дербес туындысы бар дифференциалдық теңдеулер үшін қойылатын шеттік есептердің бірі. Нейман есебі қарапайым жағдайда (дербес жағдайда Лаплас теңдеуі үшін) белгілі бір облыста осы облыс шекарасында берілген нормаль туындының шешімін табуға қолданылады. Алғаш 1877 жылы К.Нейман (1832 – 1925) зерттеген. Ішкі Нейман есебі Ішкі Нейман есебі — G облысы шекарасында келесі шартты қанағаттандыратын шекті G облысындағы u гармоникалық функциясын, іздеу: : мұндағы n — G облысы шекарасына нормаль сыртқы бірлік. Потенциал теориясынан ішкі Нейман есебінің шешімі болуының қажет және жеткілікті шарты : екені белгілі, оның үстіне есеп шешімі тек константаға дейінгі дәлдікпен табылады. сыртқы Нейман есебі Шекті G облыстарында Нейман есебінде қосымша іздеулі u функциясының шексіздікте шекьі болуы талап етіледі. Бұл есептің n>2 өлшемді кеңістікте егер шексіздікте функция u→0 болса жалғыз шешімі болады. Екі өлшемді кеңістікте егер (*) шарт орындалса шешімі константаға дейін ғана анықталады. Сілтемелер * К.Нейман * Дербес * Лаплас Дереккөздер
Талшын Мұқадесқызы Үкібасова

[http://www.elgazeti.kz/?p=1772 Талшын Мұқадесқызы Үкібасова] - 1995 жылы 5 қарашада Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Чапай ауылында дүниеге келген. *1978 жылы Ақтөбе медицина институтын бітірген *1978–85 жылдары Орал қаласындағы ауруханада, Чапаев (қазіргі Ақжайық) аудандық ауруханасында дәрігер-ординатор, бөлім меңгерушісі, аудан бас дәрігердің орынбасары *1989 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Ақтөбе мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент қызметтерін атқарды *1997 жылы медицина ғылым докторы, «Система мать пациента плод в условиях воздействия соединений хрома» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады *2002 жылы профессор Қазіргі кезде кафедра меңгерушісі. 220-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография мен 8 оқулықтың авторы. Дереккөздер [http://www.elgazeti.kz/?p=1772 elgazeti.kz] Дереккөздер:
Оңғақ

Оңғақ – тұқытәрізділер отрядына жататын тұщы су балығы. Мекені Қазақстанда Есіл, Нұра, Торғай өзендерінде, Қамыс – Самар көлдерінде кең тараған, аздап Жайық өзенінде де кездеседі. Арал және Балқаш су алаптарында жерсіндірілген. Сипаттамасы Денесі жалпақ, жуан, тығыз ұсақ қабыршақтармен қапталған. Ұзындығы 32 см-дей. Екі езуінде қысқа мұртшалары болады. Балықтың сыртқы түрі негізінен қоңыр түсті, алтын сияқты жылтыраған рең байқалады. Судан шығарғанда түсі оңып кетеді, балықтың аты осыған байланысты қойылған. Аталықтарының құрсақ қанаттарының сыртқы талшықтары едәуір жуан, сол белгісімен аналықтарынан оңай ажыратылады. Оңғақ жыныстық жағынан 3 – 4 жылда жетіледі, уылдырығын (320 мыңдай) тұңғиық және шылау өскен жерлерге мамыр айынан бастап 3 – 4 ай бөліп-бөліп шашады. Оңғақ балдырлармен, бентостық организмдермен (әсіресе хирономидтер мен біркүндіктер) қоректенеді. Еті үшін көп ауланады. Кәсіпшілік және өсіру балықтары. Дереккөздер
Кәмел Құрманғалиұлы Нұрмақов

Нұрмақов Кәмел Құрманғалиұлы (25.12.1926 жылы туған, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауылы) – құрылысшы инженер, ҚазКСР-іне еңбек сіңірген құрылысшы (1979). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) инженерлік құрылыс институтын тәмамдаған соң (1955) Алматыдағы “Казместпромстройда” прораб (1955 – 56), “Казгорстройпроект” Мемлекет жобалау институтында инженер-конструктор (1956 – 59), бас инженер қызметтерін атқарды. 1971 – 85 жылдары “Алма-Атагипрогор” Мемлекеттік жобалау институтының директоры. Нұрмақов Алматыдағы “Жетісу” мейманханасы, Байланыс үйі, М.Әуезов атындағы Қазақ драма театрының ескі және жаңа ғимараттары, “Медеу” мұз айдыны, Ә.Қастеев атындағы Сурет галереясы, т.б.-лардың жобаларын жасауға қатысты. Нұрмақов Алматыдағы Республика алаңындағы ғимараттар жобасын жасады. КСРО Министрлік Кеңесінің (1979), КСРО Мемлекеттік (1982) сыйлығын алған. Сілтемелер *Өнертану *Медеу
Жасанды тілдер

Жасанды тілдер (ағылш. artificial language) — белгілі білім саласындағы формализация үшін (ғылымның символдық тілі), ақпаратты іздестіруде мәтінді өңдеу мен қысқарту үшін (автоматты тәржімалау, аудару), адамның ЭЕМ-на команда беруі үшін (бағдарлама тілдері), халықаралық қатынас үшін (Халықаралық Ж.т. Көмекші тіл) жасалған табиғи тілдің аналогі, қолдан халықаралық қарым-қатынас құралын жасау әрекетінің нәтижелері. Жасанды тілдер жасау 17 ғасырда латын тілінің халықаралық маңызы бәсеңдеуіне байланысты, әлем халықтарының қарым- қатынасын жеңілдету мақсатынан туды. Жасанды тілдердің ғылымда белгілі бірнеше түрі бар: * И.М. Шлейер жасаған волапюк (1879), * Луи де Бофрон жасаған идо (1907), * Э. де Вааль жасаған оксиденталь (1922), * О. Йесперсен жасаған новиаль (1928), * Марк Окранд жасаған клингон тілі (1984) * Нью-Йоркте А. Гоуданың жетекшілік етуімен “Көмекші тілдердің халықаралық ассоциациясы” жасаған (1950) интерлингва, т.б. * Жасанды тілдердің ішінде көп тарап, кең қолдау тапқаны — 1887 жылы поляк дәрігері Л.Л. Заменгоф жасаған эсперанто тілі. Жасанды тілдердің 200-ден астам түрлерінің жобасы жасалған. Бұлар әр түрлі тәсілмен жасалған: табиғи тілден сөз ала отырып, көбінесе, ойдан шығарылған сөздер пайдаланылған (волапюк, т.б.), интернационалдық лексика пайдаланылып жасалған (эсперанто). Жасанды тілдерде бірнеше оқулықтар мен сөздіктер жарық көрді. Дереккөздер
Жұмағалиева Фатиха

Жұмағалиева Фатиха – медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1972). Ташкент медицина институтын (1940) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Физиол. институтында кіші, аға ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1951–83) болған. Негізгі ғылыми еңбектері фармакология мәселелерін зерттеуге арналған. Маймен реакцияға түсетін, жүрек етін сергітетін өсімдік препараттарын, Бунге киікотының сұйық сығындысын, хош иісті алаботаны, т.б. күнделікті емдеу практикасына енгізген. Құрамында фламаноид, эфир майлары бар өсімдіктерге зерттеу жүргіген. 70-тен аса ғылыми мақаланың авторы. 1 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Мезосфера

Мезосфера ( — ортаңғы және sphaіra — шар) — атмосфераның 50 — 80 километр биіктіктегі ортаңғы қабаты. Стратосфера (мезосфера асты) мен ионосфера (мезосфера үсті) қабаттарының аралығында. Мезосферада жоғарылаған сайын температура төмендей береді: 50 километр биіктікте 70°С шамасында болса, 80 километр төңірегінде — 900°С-қа дейін төмендейді. Мезосфера құбылыстары (температурасы, қысымы тағы басқа) метеорологиялық ракетадағы құралдар күшімен анықталады. Термин 1951 жылы Географиялық және геофизикалық одақ шешімімен қабылданды. Мезосфераның газдық құрамы атмосфералық қабаттардың төменгі бөлігінде орналасқандар секілді тұрақты және 80% азот пен 20% оттегіден тұрады. Мезосфера төменгі қабаттағы стратосферадан стратопауза арқылы, ал жоғары қабаттағы термосферадан мезопауза арқылы бөлінген. Мезопауза негізінен турбопаузамен сәйкес келеді. Дереккөздер
Тәспі

Тәспі Тәсбих (арабша – Алланы, пайғамбарды мадақтау, мойындау, кешірім сұрау) – Алланы дәріптеу, сыйыну, пайғамбарға мадақ айту дұғаларын оқығанда қолданатын моншақтар тізбесі. Мұсылмандар Т-сі 33-тен үшке бөліп тізген 99 тастан немесе 33 тастан тұруы мүмкін. Кейде 999 тасқа дейін тас тізілген тәспі қолданылады. Белгілі бір мөлшерде қайталанатын дұғаларды жаңылмай оқу, Құран аяттарын қайталап оқып жаттау үшін пайдаланылады. Тәспі тастан, шыныдан, өсімдік дәнегінен, ағаштан, металдан, т.б. жасалады. Тәспі тастары әр түрлі әшекеймен немесе Алланың 99 көркем есімдерін жазып әсемделеді. 33 тастың өзара біріккен жерін ажырататын ерекше пішіндегі тас болады, оны “қожасы” деп атайды. Негізгі біріккен жерінде “Бисмилласы” деп аталатын әшекейлі, шашақты үлкен тас орнатылады. Тәспі орнына саусақ буындарын санау арқылы 33 сан мөлшерін есептеуге болады. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Клавдия Ивановна Волкова

Клавдия Ивановна Волкова (16 қазан 1926 жылы туған, Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – медицина ғылымдарыынң докторы (1980), проффесор (1985). * Ленинград мемлекеттік медицина институтын бітірген (1949) * 1-Ленинград медицина институтында ординатор, аспирант, ассистент (1952 жылдан) * 1983 жылдан Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми жұмыстары Оның ғылыми жұмыстары негізінен фтизиатрия мәселелеріне арналған. Ол туберкулез бен саркоидоз ауруына шалдыққан адам өкпесінің диффузиялық қабілетін зерттеп, оған кортикостероид гормонының тигізетін әсеріне жан-жақты сипаттама берген. Дереккөздер
Мойынқұм (Мойынқұм ауданы)

Мойынқұм — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл, аудан және Мойынқұм ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Тараз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 192 км жерде, Шу өзенінің сол жағалауында. Халқы Тарихы 1992 жылға дейін Фурмановка деп аталған. 1957-97 жылы қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Мойынқұмда 1997 жылдан “Мойынқұм” ӨК және 23 шағын кәсіпорын, жүзден астам шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Инфрақұрылымы Ауылда бірнеше оқу-ағарту, мәдени және денсаулық сақтау мекемелері орналасқан. Жақын темір жол станциясы – Хантау (100 км). Дереккөздер
Байбек Ақшаұлы

Байбек Ақшаұлы(1601, қазіргі Өзбекстан Республикасы Науаи облысы Нұрата аудыны — 1676, сонда) — би, Әйтеке бидің әкесі. Алшын тайпасынан тарайтын Төртқара руынан шыққан. Аталары Ораз, Сейітқұл қажылар, әкесі Ақша, туысы Жалаңтөс есімдері Орталық Азиядағы түркі тілдес халықтарға аян, беделді тұлғалар болған. Байбек Ақшаұлы Мир-Араб медресесін бітірген. Ходжент билеушісі Шығай ханның ордасында хатшылық қызмет атқарған. 1626 жылы Жалаңтөс баһадүр Самарқан әмірі болғаннан кейін, Байбек Ақшаұлы оның иелігіндегі елге келіп, Қызбибі тауының өңіріндегі елдің басын қосып, диқаншылыққа жұмылдырады. Сонымен қатар мал шаруашылығын өркендетуге де айрықша көңіл бөліп, Жалаңтөстің сарбаздарын жүйрік ат, күшті түйе көлігімен, азық-түлікпен үздіксіз жабдықтап отырады. Кейбір деректер бойынша, Байбек Ақшаұлы би жылқы мен түйенің тұқымын асылдандыру жұмысын ұйымдастырған. Ол өзінің қоластындағы және көршілес аудандардағы отырықшы, жартылай отырықшы және көшпелі қазақ, өзбек, тәжік,қарақалпақтардың ынтымағын жарастыруға көп күш жұмсаған. Қазақтарды ұлттық сана-сезімді, ата дәстүрді берік ұстауға тәрбиелеген. Халық Байбек Ақшаұлының әділ билігіне риза болып, оны "төрелі би, төре би" деп атаған. Дереккөздер
Жол-көлік оқиғалары

Жол-көлік оқиғалары – көлік құралдары ның жолмен жүруі кезінде және оның қатысуымен пайда болған, адамдар қаза тапқан немесе жарақаттанған, көлік құралдары, құрылыстар, т.б. зақымданған не өзгедей материалдық зиян келтірілген оқиға. Жол-көлік оқиғаларының пайда болу себептері мен жағдайларын талдау және осы себептер мен жағдайларды жою үшін әр елде, аймақта, қалада жол-көлік оқиғаларының есебі жүргізіледі. Оны елдің Ішкі істер министрлігі мекемелері, автомобиль жолдарын мемлекеттік басқару органдары, даралық және жеке меншік жолдарының иелері жол-көлік оқиғаларын есепке алу ережелеріне сәйкес жүргізеді. Медицина мекемелері меншік нысанына қарамастан жол-көлік оқиғаларында қаза тапқан немесе жарақаттанған адамдардың есебін жүргізеді. Жол-көлік оқиғаларының мемлекет статистика есептемесіне адамдар қаза тапқан немесе жарақаттанған жол-көлік оқиғалары ғана енгізіледі. Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңына сәйкес жол-көлік оқиғалары туралы мәліметтерді жариялауға рұқсат етіледі және олар мүдделі заңды тұлғалар мен азаматтарға белгіленген тәртіппен беріледі. Сілтеме
Қосағаш (Алтай Республикасы)

Қосағаш — Алтай Республикасындағы (Ресей) ауыл, Қосағаш ауданының орталығы. Республика орталығы — Таулы Алтай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 530 км. Негізінен, қой мен марал ш-тары дамыған. Егіннен тары, сұлы, бидай өсіріледі. Ауыл арқылы мемл. маңызы бар Таулы Алтай қаласынан Моңғолияға қарай автомобиль жолы (Шүй трактысы) өтеді. Тұрғын халқының басым бөлігі қазақтар. Дереккөздер
Сам ескерткіштері

Сам ескерткіштері — қазіргі Ақтөбе және Маңғыстау облыстарының Қарақалпақстанмен шекаралас Сам өңіріне шоғырланған архитектуралық ескерткіштер тобы. Тарихы Сам, В.В. Бартольдтың жазуынша, ежелгі қала орны болуы ықтимал. Бұл өңірдегі сәулет өнері ескерткіштері жайында В.Г. Григорьев пен А.И. Левшин де өз еңбектерінде ішінара тоқталды. Сам өңірін Орталық Азиядан Шығыс Еуропаға баратын керуен жолы (16 ғасырда “ноғайлы жолы” атанған), Арал мен Каспий теңіздері аралығымен өтетін байырғы жолдар басып өткен. Бұл өңірде сәулет өнері ескерткіштерінің мол шоғырлануына осы керуен жолдары да себепкер болды. Сипаттамасы Сам ескерткіштері шағын қала орындары мен бекіністер (Көптам, Шерқала, Мәслихаттөбе, т.б.), сағанатамдар мен құлпытастар, мазарлар мен қорымдар (Дауымшар, Қарасақал, Көп шейіт, т.б.), тас құдықтар болып келеді. Бұл ескерткіштердің құрылыс композициясы, қалап тұрғызу үлгісі Маңғыстау ескерткіштеріне ұқсас. Дереккөздер
Қаракемпір мемориалдық кешені

«Қаракемпір» мемориалды кешені – қастерлі орын. Меркі ауданындағы Алматы – Ташкент автотрассасының бойында, Қостоған және Андас батыр (Нововоскресеновка) ауылдарының ортасындағы биік төбеде, бұрыннан бар қорымның қасына орналасқан. 1993 ж. құрылысы аяқталған (1,2 м). Ұлттық киім киіп, ағаш бұтағына сүйеніп тұрған қартаң әйел. А. Қоразбаевтың «Қара кемпір» әнінің желісімен жасалған соғыстан ұлдарының қайтуын күткен қарт ананың скульптуралық бейнесі. Ескерткіштің жалпы биікт. 2,8 м. Төбенің етегінен ескерткішке баратын сатылы жолдың басында жазуы бар мәрмәр тас тұр. Дереккөздер
Мир-Саид Бахром кесенесі

Мир-Саид Бахром кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Шамамен 10 – 11 ғасыларда тұрғызылған. Өзбекстан Республикасы, Бұхара облысы Кермине маңында орналасқан. Ішкі аумағы 4,4*4,4 шаршы метр. Күйдірілген кірпіштен (21*21*2,5 см) қаланған қабырғалардан күмбезге өтер жері көрінбейтін белдеу арқылы көмкерілген. Ішкі қабырғаларының бұрыштары үшбұрыш тәріздес және қабырғаның орта бөлігі төртбұрыш тәріздес ойықшалармен безендірілген. Әр ойықтың тұсында қабырғадан шығып тұратын, бірақ біржола бөлініп кетпеген үшбұрышты және жалпақ (төртбұрышты) колонналар орналасқан. Кіреберіс есіктің айналасы күйдірілген кірпіштен өрілген сырты төртбұрыш, іші үшкірлене жасалынған аркадан тұрады. Оның бәрі П әрпі тәріздес көркем белдеумен көмкерілген. Кесене құрылысы мен көлеміне қарай портальды - күмбезді кесене түріне жатады. Кесененің портал қасбетінің ерекше ерекшелігі бар. Әдетте, пештактың ені алдыңғы қабырғаның еніне тең немесе ені кішірек, содан кейін олар әдетте жазықтықтан шығып тұрады. Мир-Сейд Бахрам кесенесінде Оңтүстік портал қабырғасы таяз кіреберістің арқасында қалған қабырғаларға қарағанда қалың ғана емес, сонымен қатар басқа қасбеттерге қарағанда ұзағырақ: ол ғимараттың жалпы көлемінен екі жағынан 40 сантиметрге шығып, сол жағынан алдамшы әсер қалдырады.ол өзінің нақты өлшемдерінен кеңірек. Осылайша, пештактың декоративті-сахналық мақсаты, оның нақты архитектураны жасыратын иллюзиялық архитектуралық Маска ретіндегі рөлі мұнда ерекше көрнекі болады Дереккөздер
Тәтиұлы Ораз

Тәтиұлы Ораз (1856, бұрынғы Торғай облысы Ырғыз уезі, Қабырға болысы – 1917) – би, болыс. 19 ғ-дың 80 – 90-жылдарында екі дүркін Қабырға өңірінде болыстыққа сайланған. Алаш партиясының 1-съезінде елдегі алауыздықты жою және отарлау саясатына қарсы жұмылу қажеттігін ұсынған. Осы съезде Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылмандар съезіне делегат болып сайланған. Сілтемелер hi:ताजिक ko:타지크족
Моисеенко Николай

Моисеенко (Мосиенко) Николай Александрович (1922, Бұланды ауданы Макинск ауылы– 1982) – комбаин жүргізушісі,Социалистiк Еңбек Ері (1957). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1937 жылы «Макинский труд» ұжымшарында бастаған. ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебін бітірген. Еңбекшілдер МТС-нда комбаин жүргізушісі, Прогресс кеңшарында машина тұрағының меңгерушісі болып жұмыс істеген. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Василий Никонович Азаров

АЗАРОВ Василий Никонович -1932 жылы Ресей, Воронеж облысы Воробьев ауданы Краснополье ауылында туған — еңбек ардагері, механизатор. Cоциалисттік Еңбек Ері (1967). Еңбек жолын 1949 жылы Воронеж облысы Воробьев ауданы Ленин атындағы ұжымшарда жұмысшы болып бастаған. 1955 жылы Ольховат механикаландыру училищесін бітіріп комсомолдық жолдамамен Көкшетау облысына тың жерді игеруге келген. Ленинград ауданы Восход кеңшарында трактор жүргізушісі, №3-трактор бригадасының бригадирі болып жұмыс істеген. Сыртқы сілтеме * [http://voronejmen.ru/publ/izvestnye_gorozhane_voronezha/geroj_soc_truda/geroi_socialisticheskogo_truda_voronezhskoj_oblasti/4-1-0-207 Герои Социалистического Труда Воронежской области] * [http://www.darvblago.ru/251.php История народов Средней Азии] Дереккөздер * "Қазақ Энциклопедиясы" * Воронежская Энциклопедия. — Воронеж, 2008. — Т. 1. — 524 с. — ISBN 978-5-900270-99-9. * Золотое сияние над воронежской землёй. — Воронеж, 2009. — Т. 1. — 300 с. — ISBN 978-5-7458-1193-7.
Балхаш Ғалиұлы Тыныбаев

Балхаш Ғалиұлы Тыныбаев (11.7.1947 ж.т.,Абай облысы Үржар ауданы Ақжар а.) – медицина ғылымдарының докторы (2006). Өмірбаяны Алматы мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Атырау қаласында дәрігер, емхана меңгерушісі, қалалық эпидстационардың бас дәрігері (1973–80), Алматы облысы ауруханасында дәрігер (1982–88), Атырау мед. колледжінде дәрігер-оқытушы, бөлім меңгерушісі (1983–88). Атырау педагогикалық институтында аға оқытушы (1988–2000), [http://www.atyrauuniv.kz/history-univer-kz.html Атырау мемлекеттік университетінде] Азаматтық қорғаныс штабының бастығы қызметін атқарды (2000–08). Ғылыми еңбектері «Каспий жағалауының солтүстік шығысындағы мұнай-газ кеніштерін игерудің қоршаған орта мен тұрғындардың денсаулық сапасына әсерлерін кешенді гигиеналық-экологиялық бағалау» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
Николай Алексеевич Волобоев

Волобоев Николай Алексеевич (30. 3. 1934 жылы туған, Ақтөбе) – медицина ғылым доктыры. (1979ж.), профессор (1981ж.). Свердловск (1958ж., қазіргі Екатеринбург) мед. институтын бітірген соң Шымкент (қазіргі Оңтістік Қазақстан) облысында дәрігер (1958–1967ж.), Целиноград медицина инситутында (қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, курс меңгерушісі (1968–1979), ал 1979 жылдан кафедра меңгерушісі болып жұмыс істеді. Ол уытты ісікке шалдыққан, жарақатты болған адамдардың қан айналысын зерттеп, қандағы патофизиол., патохим. өзгерістерді (артерия мен вена анастомазы, капиллярда белок алмасуы) бағдарлау әдістерін ұсынған. Дереккөздер
Полюс және поляра

Полюс және поляра, L екінші ретті сызығына (эллипс, гипербола, парабола) қатысты Р нүктесінің полярасы (неміс тілінде polare) деп Р, Q, Q1, Q2 (Q1 және Q2 нүктелері PQ түзуінің L қисық сызығымен қиылысу нүктелері) нүктелері гармониялық төрттік құратын Q нүктелерінің геометриялық орнын айтады. Поляра түзу сызық болады. Ал Р нүктесі өзінің полярасына қатысты полюс (латын тілінде polus — ось) деп аталады. Егер Р нүктесі екінші ретті қисықтан тыс жататын болса (Р нүктесінен екінші ретті қисыққа екі жанама түзу жүргізуге болады), онда поляра Р нүктесінен жүргізілген жанамалар мен қисықтың жанасу нүктелерінен өтеді (суретте Q1Q2 — түзуі Р нүктесінің полярасы). Егер Р нүктесі екінші ретті қисыққа тиісті болса, онда осы нүктеде екінші ретті қисыққа жүргізілген жанама поляра болып табылады. Егер Р нүктесінің полярасы Q нүктесінен өтсе, онда Q нүктесінің полярасы Р нүктесінен өтеді. Екінші ретті беттерге (эллипсоид, параболоид, гиперболоид) қатысты жазықтықтардың полюсі және полярасы да осы тәрізді болып анықталады. Полюс және поляра екінші ретті сызықтар мен беттерді проективтік классификациялау үшін проективтік геометрияда, т.б. мәселелерде кеңінен қолданылады. *Қазақ энциклопедиясы
Жасанды элементтер

Жасанды элементтер — ядролық реакциялар нәтижесінде алынатын химиялық элементтер. Жасанды элементтер (технеций, прометий, астат, трансуран элементтері) табиғатта кездеспейді, оларды жасанды жолмен алады. Мысалы, молибденді дейтронмен атқылағанда технеций, актинийдің ыдырауынан франций, висмутты альфа-бөлшектермен атқылағанда астат алынды. Жасанды элементтердің изотоптары радиоактивті болғандықтан, оларды радиоактивті элементтер деп те атайды. Кейбір жасанды элементтер (уран, плутоний) ядролық реакторда қолданылады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Әбжаппар Абайұлы Аблақов

Әбжаппар Абайұлы Аблақов (20.11.1928, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Жамбыл ауылы) – филология ғылымының докторы (1988), профессор (1991), Қазақ КСР-і (1986) және КСРО (1987) Халық ағарту ісінің үздігі. ҚазПИ-дің (1961, қазіргі ҚазҰПУ) қазақ тілі мен әдебиеті және тарих факультетін әрі аспирантурасын (1964) бітірген. Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, қазақ тілі және қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі (1964–88) болды. 1988 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) қазақ тілі мен әдебиеті, одан кейін қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. «Қазақ тіліндегі меңгеріле байланысқан сөз тіркестері (тарихи-салыстырмалы негізде)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Аблақов 150-ге тарта ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Ішкі сілтемелер *Қазақ КСР әнұраны *Қазақ КСР елтаңбасы Сыртқы сілтемелер *[http://www.zhenpi.kz/index.html Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетінің ресми сайты] Дереккөздер
Михедько Александр

Михедько Александр Михайлович (1911, бұрынғы Көкшетау облысы Арықбалық ауданы – 1979) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1957). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1929 жылы ұжымшарда жұмысшы болып бастаған. Армия қатарынан босатылғаннан кейін МТС-та механик болып жұмыс істеген. 1952 жылы Красный полевод ұжымшарының төрағасы, 1961 жылы бұрынғы Көкшетау облысы Константинов кеңшарының директоры болып тағайындалаған. Облыс аумағынан көшіп кеткен. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Қарақожа мешіті

Қарақожа мешіті – діни ғимарат. Мешіт XIXғ. соңы мен XX ғ. басында, Талас–Шу аймағында қалыптасқан діни-рухани сәулет нысандарына тән дәстүрлі үлгіге байланыстырылып тұрғызылған. Бұл мешіт Қара Қожаның бастамасы бойынша 1909 жылы тұрғызылған, кейіннен Қарақожаның аты берілген, ол 16,9х16,26м көлемде төрт бұрышты формада жоспарланып тұрғызылған.Жамбыл облысы Талас ауданы Ойық ауылында, Талас өзенінің оң жағалауында. Ғимарат 27см х 13см х 5см, 25см х 14см х 6см, 26см х 12см х 6см, 25см х 25см х 4см көлемді сазды лайдан күйдіріп құйылған қызыл кірпіштен тұрғызылған. Себебі ғимараттың негізгі құрылымына еур. қалыптағы кірпіш үлгісі қаланған да, қабырғаның күмбезге ұласар тұсына және күмбездердің өрілуіне көне шығыс қалпындағы кірпіштер пайдаланылған. Сылағына ғаныш ерітіндісі қосылған. Ғимарат күмбезді – галерея типті құрылыс тобына жатады. Тоғыз күмбезбен көмкерілген ескерткіштің оңт.-батыс құбыла жағындағы біреуі басқалардан тұрқы биік бас күмбез кенересімен мойындыққа табан тіреген. Мойындықтың шығыс жағында мешіт ішіне жарық түсетін терезе ойығы және михрап қуыстары бар. Қарақожа мешітінің Бұхара және Самарқан мешіттеріндегі сәулет өнері үлгісінде салынғанымен өтпелі доға тәрізді галерея құрылымынан өзіндік ерекшелігі байқалады. Мешітті зерттеу Алғашқы рет ескерткішті 1945 жылы Г.И.Пацевичтің басшылығымен ЭРУДА зерттеген. Кейіннен 1949 жылы Л.М.Ремпел бастаған Жамбыл облыстық музей экспедициясы зерттеді. 1975-1980 жылдары «Қазжобажаңғырту» сәулетшілері, 2000 жылы – НИПИ ПМК мамандары зерттеген. Жөндеу жұмыстары 80-ші жылдар соңына таман біртіндеп күмбез мүжіле бастаған, парапетті қабырғаларында көптеген жарықшақтар пайда болған. 1985-1989 жылдары жүргізілген жөндеу жұмыстары аяқсыз қалған. Толық қайта жөндеу жұмыстары 2003-2004 жылдары жүргізілді. Сыртқы сілтемелер *http://www.drevniytaraz.kz/install/index.php?optioncom_content&viewarticle&id107:2015-06-23-09-32-49&catid38:2010-02-28-16-21-42&Itemid=2 *http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/region/zambyl_oblast/memorial/karakoja *http://www.info-tses.kz/news/islam-d-n-n-tarat-1179-an-1241-ulieler/
Жол қоры

Жол қоры – елдегі жалпыға бірдей пайдаланудағы автомобиль жолдарын күтіп ұстау, жөндеу, жаңғырту, салуға байланысты шығындарды қаржыландыруға, жол қызметтерін көрсету нысандарын, жол-құрылыс материалдары мен құралымдары, машиналары, механизмдерін өндіретін кәсіпорындарды салуға, жабдықтар сатып алуға, жалпы салалық сипаттағы ғылыми-техникалық жұмыстарды жүргізуге, жол шенін басқаруға, т.б. арналған мақсатты қаражаттар жиынтығы. Қор республикалық жол қоры және жергілікті жол қоры болып бөлінеді. Олар отынға, көлік құралдарын сатып алуға салынатын салық, транзиттік салық, автомобиль жолдарын пайдаланушылар қаражатынан аударым, автомобиль көлігін пайдаланудан түсетін табыстан аударым және басқа көздер есебінен құралады. Сілтеме