kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мұқадес Есламғалиұлы

Мұқадес Есламғалиұлы - 1946 жылы 18 ақпанда Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, «Ақырап» ұжымшарында дүниеге келген. *1967 жылы Орал педагогикалық институты қазақ тілі және әдебиеті факультетін бітірген. *1976 жылы Орал облыстық радио-телевидение комитетінде аға редактор, *1979 жылдан бастап республикалық «Жалын» баспасында аға редактор, *1983 — 1984 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, *1984 — 1990 жылдары республикалық телеарнада «Тамаша» ойын-сауық хабарының Бас редакторы, *1990 — 1993 жылдары «Денсаулық» журналында Бас редактордың орынбасары, *1993 — 1995 жылдары «Жазушы баспасында жетекші редактор, *1998 жылдан Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып жұмыс істеді. Шығармашылығы Тұңғыш әңгімесі «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде 1966 жылы жариялайды. «Аққу сазы» (1977), «Екінші тыныс» (1982), «Қайырлы таң» (1984), «Екі басқа дүние» (1986), «Пробный камень» (1990, орыс тілінде) атты повестері мен әңгімелері, «Толқын мен ағын» романы (1992), «Өз жүрегіңе үңіл» (1996) атты роман, повесть және әңгімелер кітабы, «Тұман ішіндегі көш» (2000) романы, пьесасы мен әңгімелер жинағы; 2003 жылы «Әйтеке би» атты тарихи-философиялық дилогиясы, тарихи зерттеулері топтастырылған «Сан қилы сауал» (1995), «Әйтеке би» (ғұмырнама, 1998); «Ғұмырнамалар мен ғибратнамалар» (2000) атты кітаптары жарық көрді. «Төле би», «Партизан Қасым Қайсенов», «Ақ бата», «Тамаша», «Жаһанша Досмұхамедов» атты жинақтарды құрастыр ды. В.Распутин, В.Шукшин, т.б. шетел жазушыларының әңгімелерін қазақ тіліне тәржімалаған. «Жазықсыз тамған жас» атты пьесасы Ғ. Мүсірепов атындағы Жастар мен балалар театрында және облыстық театрларда қойылды. 2001 жылы «Тұман ішіндегі көш» романы үшін қаламгерге Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілді. Дереккөздер
Гамаздық кенелер

Гамаздық кенелер (Gamasoidea)- когорта - (20 тұқымдас) тоғышар типті кенелер отряды. Сипаттама Ұзындығы 0,2-2 мм дейін 3-4 мың түрі бар - ТМД-да - 700-ге дейін түрі бар. Көбеюі Көп гамаздық кенелер жұмыртқалап басады, ал кейбіреулері, тірі туушылар. Қысқа мерзімде дамиды, 1 маусымда оншақты ұрпақ болады. Қоректенуі Еркін өмір сүрушілер және тоғышар типтілер. Гамаздық кенелердің көбі, жыртқыштар - олар топырақты жер қыртысында, сол сияқты орман төсеніштерінде, көлдерде мекендейді, ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Көп гамаздық кенелер, жер үстіндегі омыртқалылардың эктотоғышарлары - қанмен қоректенеді - мысалы тышқан кенесі, кейбіреулері, эндотоғышарлар, инфекциялы аурулардың қоздырғыштарының тасымалдаушысы. Кейбір жыртқыш гамаздық кенелерді жылы жайда өсімдіктермен қоректенетін кенелерден қорғау үшін қолданады. Дереккөздер
Мерзімінен бұрын шартты түрде босату

Қылмыстық заңдарға сәйкес — сот түзеу жұмыстарын, әскери қызмет бойынша шектеу, бас бостандығын шектеу, тәртіптік әскери бөлімде ұстау немесе бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам өзінің түзелуі үшін сот тағайындаған жазаны толық өтеуді қажет етпейді деп таныса, ол мерзімінен бұрын - шартты түрде босатылуы мүмкін. Бұл орайда адам қосымша жаза түрін өтеуден толық немесе ішінара босатылуы мүмкін. Дереккөздер
Аралық coт

Аралық coт (ағыл. arbitration court; court of arbitration; нем. Scliiedsgericht it, Arbitrage f) - Жоғары сыныпты заңгер-кәсіпкерлер құратын сенім соты. Мемлекеттен және кәсіпкерлік құрылымнан толық тәуелсіз орган. Екі немесе бірнеше шаруашылық субъектілері арасында дау туындағанда, аралық сотқа жүгіну пайда болады. Егер шарт тараптарының біреуі аралық сот шешімін орындамайтын болса, екінші тарап мұндай әрекетке қарсы төрелік сотқа шағымдануына болады. Дереккөздер af:Arbitrasie ar:تحكيم az:Arbitraj komitəsi bg:Арбитраж cs:Rozhodčí řízení da:Voldgift eo:Arbitracio et:Vahekohus fi:Välimiesoikeus fr:Arbitrage (droit) he:בוררות hr:Arbitraža it:Arbitrato ja:仲裁 ko:중재 nl:Arbitrage (conflict) no:Voldgift pt:Arbitragem (direito) ru:Третейский суд sh:Arbitraža sl:Arbitraža sr:Арбитража sv:Skiljenämnd th:อนุญาโตตุลาการ tr:Tahkim zh:仲裁
Жалған етікші қоңыз

Жалған етікші қоңыз - Әртұрлі қоректік заттар қоңыздар отряды тармағының тұқымдастары. Дене ұзындығы 1,7 ден 40 м дейін. Бізтұмсық қоңыздарға ұқсас, бірақ олардан айырмашылығы мұрттары бунақталмаған және бас түтікшегі жайпақ, қысқа. Әлемде, әсіресе тропикалық аймақтарда 2200 тұрі кездеседі. ТМД-да 20- дай тұрі белгілі. Ересек қоңыздар шљппен ағаш бағаналарында, ал дернђсілдері шіріген ағаштарда дамиды, мысалға дене ұзындығы 7-10 мм ақшыл жалған етікші қоңызы. Кейбіреулері ағаш бүрлері мен жемістерде тіршілік етеді. Олардың арасында жыртқыштарда кездеседі. Brachytarsus туысы қоңыздары сымыр және қалқандылар жұмыртқаларымен қоректенеді. Дереккөздер
Серік Сәбитұлы Әбдірахманов

Серік Сәбитұлы Әбдірахманов (2 наурыз 1966 жыл, Қаратөбе ауданы, Батыс Қазақстан облысы) — қазақ әнші, Ғарифолла Құрманғалиев шәкірті. Алматыдағы эстрада-цирк өнері студиясында оқыған (1987-89). Әбдірахманов – 1993 ж. Ақтау қаласында өткен Ғарифолла Құрманғалиев атындағы халықаралық әншілер байқауының, 1995 ж. Шымкент қаласында өткен Әміре Қашаубаев атындағы 4-республикалық әншілер байқауының лауреаты. 1995-96 ж. Алматы эстрада-цирк колледжінде Ғарифолла Құрманғалиевтің класында дәріс берді. 1998 ж. Ақтау қаласында өткен аймақтық әншілер байқауының бас жүлдегері, 2001 ж. Мұхит Мереліұлының 160 жылдық мерейтойына орай еткен республикалық әншілер байқауының лауреаты атанды. Дереккөздер
Акцентология

Акцентология - екпіннің (табиғатын, тұрлері мен кызметін) мэселелерін зерттейтін тіл білімінің бөлігі, фонетикада тілдің екпін жүйесін, табиғатын, түрлерін және атқаратын қызметін зерттейтінсаласы. Түркі тілдері оның ішінде қазақ тілінде акцентология өткен ғасырдың екінші жартысынан зерттеле бастады. Ол түркітанудың көп зерттелген саласының бірі. Акцентология екпіннің түрлерімен қатар фонологиялық (сөз құрастырушылық, сөз мағынасын түрлендірушілік, сөз жігін ажыратушылық) қызметін, акустикалық (лепті, лебізді, созылыңқы, сапалық екпін) табиғатын да тексереді. Тарихи-салыстырмалы А. екпіннің тіл жүйесіндегі алатын орны мен қызметін анықтайды. Тағы қараныз: * Акценттеу * Акцент * Акцентуация Дереккөздер
Төлеш Әбдірахманов

Төлеш Әбдірахманов (1878, Жәнібек ауданы, Ақоба ауылы - 1966) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 жылдан Сталин атындағы ұжымшарда, кейін Жәнібек кеңшарында шопан, аға шопан болып еңбек етті. Еділбай тұқымды қой саулықтарынан төл алудағы жоғары жетістігі үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді. Дереккөздер
Ақсай кәсіптік-техникалық лицейі

Ақсай кәсіптік-техникалық лицейі - Бөрлі ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. 1958 жылы 26 желтоқсанда Буденовка селосында ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебі ретінде ашылған. 1981 жылы ол Ақсай қаласына көшіріліп, Березовка, Бөрлі, Тұңғыш Успеновка, Ақсу, Пугачев селоларында филиалдарын ашты. Кейін оқу орнының атауы да, статусы да өзгерді. 1998 жылдан «№15 кәсіптік техникалық лицей» деп аталады. Құрылғаннан бергі 43 жылдың ішінде лицей 14 мыңнан аса жұмысшы мамандар даярлаған. Қазір мұнда жеке автосервис ұйымдастырушысы, газбен, электрмен дәнекерлеуші, ауыл шаруашылығы өндірісі мастері, аспаз-бухгалтер, тігінші-бухгалтер, сондай-ақ дизельді генератор операторы, мейманханашы, бұрғылаушының көмекшісі, орта жене шағын бизнес иесі мамандықтары бойынша оқытады. Оқушыларға жоғары білімді, өндірістік тәжірибесі мол инженер-педагогтар сабақ береді, лицейдің материалдық оқыту базасы осы заман талабына сай жабдықталған. Оқу орны түлектері арасынан Н.А.Бурмаков Соц. Еңбек Ері (1961) атанған. Лицей түлектері С.Шарупов, АМаняхан бокстан, Б.Кужербаев күрестен «спорт шебері» болды. Дереккөздер
Хамза Әбдірахманов

Хамза Әбдірахманов (1896, бұрынғы Жалпақтал ауданы — 1980) — шаруашылық басшысы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1930—1939 ж. Ақоба ауылдық тұтыну коғамының төрағасы. 1942—1945 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945—1951 ж. Жалпақтал ауданындағы] «Жұлдыз» ұжымшарының төрағасы болды. Басқаруындағы шаруашылық 1947 ж. ерекше табысқа жеткені үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді. Дереккөздер
Акцентуация

Акцентуация - # Екпіннің көмегі арқылы сөздегі немесе фразадағы бір элементтің ерекшеленуі; # Сол немесе туыстас тілдер тобындағы баска тілдердегі екпін жұйесі; # Жазба мәтіндерінде екпіннің таңбалануы Тағы қараныз: * Акценттеу * Акцентология * Акцент Дереккөздер en:Accentuation
Қарипулла Шынышұлы Әбдішев

Әбдішев Қарипулла Шынышұлы - тракторшы, Социалистік Еңбек Ері (1976). 1939 15 қыркүйекте Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, Жалпақтал ауылында туған. Еңбек жолы * Орта мектепті бітірген соң 1954- 1955 жылдары қолөнер училищесінде оқыды. * Ресейдің Саратов облысы, Ровен ауданындағы «Луговской» кеңшарында, Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданындағы «Путь к коммунизму» ұжымшарында еңбек еткен. * 1972-1986 жылдары тракторшылар бригадасының бригадирі болады. Оның бригадасы тракторлық жұмыстарды уақытында және межелеген жоспарды артығымен орындап, колхоздың астықтан мол өнім алуын қамтамасыз етеді. Наградалары * 2 мәрте Ленин ордені (1971, 1976) * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1976) Дереккөздер
Халықты әлеуметтік қорғау қоры

Халықты әлеуметтік қорғау қоры - әлеуметтік сақтандыру қаражатын мемлекеттік басқаруды жүзеге асыратын дербес қаржы-несие ұйымы. Оның ақшалай қаражаты мемлекеттік бюджеттің құрамына кірмейді, өндіріп алынуға тиіс емес, банк мекемелерінде сақталады. Қор өзінің қызметін қолданыстағы заңдарға сәйкес ұйымдастырады және зейнетақы қоры мен әлеумеггік сақтандыру қорын қамтиды. Негізгі міндетгері: зейнетақы мен жәрдемақыға, басқада әлеуметтік төлемдерге жұмсалатын шығынды қаржыландыру, зейнетақымен қамсыздандыруға, жәрдемақы төлеуге арналған сақтандыру жарналарын жинап, шоғырландыру. Қор қаражаты: кәсіпкерлік қызметпен айналысушы адамдардың сақтандыру жарналары, азаматтардың жалақыдан аударылатын міндетті сақтандыру жарналары, әскери қызметшілерге зейнетақы төлеуге, балаларға жәрдемақы төлеуге арналып республикалық бюджеттен бөлінетін қаржы, заңды және жеке тұлғалардың ерікті жарналары, жұмыска жалдаушылардың зейнетақы төлеуге арналған төлемдері, сондай- ақ кері талап бойынша түсетін түсімдер. Халықты әлеуметтік қорғау қорының қаражаты жасына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына байланысты берілетін зейнетақы, әлеуметтік зейнетақы төлеуге, баланы күтуге берілетін жәрдемақы, әр балаға арналған ай сайынғы жәрдемакы төлеуге, тұрмыс деңгейі индексінің өзгеруіне және жалақынын өсуіне байланысты зейнетақыны көбейтуге, қарттар мен еңбекке жарамсыз азаматтарға материалдық көмек көрсетуге, кері талап- ты ресімдеуге жұмсалатын шығынды өтеуге, қорды басқару органдарын ұстауға, олардың күнделікті қызметін қамтамасыз етуге жұмсалады. Дереккөздер
Құмар Әбуғалиев

Әбуғалиев Құмар (1898, Қаратөбе ауданы, Ақкөл ауылы - өлген жылы белгісіз) - ақын, әнші-композитор, термеші, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Жетіру тайпасы Кердері руынан шыққан. Әбуғалиев жақсы домбырашы және жыршы да болған. Азамат соғысы кезінде жігіттерден топ құрып, атаман Толстовтың бандыларымен күресу, олардан қорғану ісін ұйымдастырған. Кейін ауылдық кеңестің төрағасы, ауыл шаруашылығы орталығында төраға, қойма меңгерушісі боп жұмыс істеген. Дайындау мекемесінде агент болып жүргенде «халық жауы» ретінде тұтқындалған. «Кеңес үкіметіне қарсы насихат жұмыстарын жүргізген, Кеңес Одағын құлату мақсатында құрылған обком хатшысы I.Құрамысовтың зиянкестік тобының құрамында болған» деген кінәмен 1940 ж. 26 наурызда сотталып, 10 жылға үкім кесілген. Одан соңғы тағдыры белгісіз. Оның халық арасына кең тараған бір туындысы «Құмар термесі» деп аталып жүр. Дереккөздер
Жалған қалқандылар

Жалған қалқандылар - Coccidae тұқымдасыныц қалқандыларының бірнеше туыстары. Ұрғашылары қанатсыз, денесі жарты шар тәрізді, арқасы дөңес, тығыз немесе арқасы қатты желімделген балаусамен қапталған. Барлық континенттерде кездеседі. ТМД-да 40 тұрі бар, көпшілігі оңтүстік аймақтардан тасымалданған. Ағаш, шіліктерде мекендейді. Кейбіреулері, олардың арасында алма және жұмсақ Жалған қалқандар, жеміс, сәндік және орман ағаштарының және оранжерея өсімдіктері зиянкестері. Дереккөздер
Қызмет көрсетулер

Тұрғындар мен қоғамның белгілі бір қажеттілігін қанағаттандыруға бағытталған кәсіпорынның (ұйымның) немесе жекелеген адамның, өндірістік емес қызметінің нәтижесі. Заттық пішімге ие болмайтын қызметтер, енбектің өзіне тән өнімі іспетті, тірі енбектің пайдалы тиімділігі түрінде көрінеді. Мысалы, дәрігердің, мұғалімнің, актердің, шаштараздың және т.т. қызметтері осыларға жатады. Сатып алу-сату объектісі, тұтыну заты және т.т. бола алатын олардың еңбегі, белгілі бірөнімді заттық пішімге жатпайтын түрде өндіре алады. Қызмет көрсету саласындағы ілгерілеушілік, сондай-ақ, қызмет саласындағы еңбек бөлінісі, білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, көлік, пошта, телекоммуникация, банктер, сақтандыру қоғамдары және т.б. саласындағы қызмет түрлері маңызды әр түрлілікке алып келді. Дереккөздер af:Diens ar:خدمة bg:Услуга cs:Služba da:Service de:Dienstleistung el:Παροχή υπηρεσιών en:Service (economics) eo:Servo es:Servicio et:Teenus eu:Zerbitzu (ekonomia) fa:خدمات fr:Service (économie) hak:Fu̍k-vu he:שירותים (כלכלה) id:Jasa io:Servado is:Þjónusta it:Servizio ja:サービス ka:მომსახურება ko:서비스 lb:Service lo:ການບໍລິການ lt:Paslauga lv:Pakalpojums ms:Perkhidmatan my:ဝန်ဆောင်မှု nl:Dienst (economie) no:Tjeneste pl:Usługa pt:Serviço ru:Услуга sr:Услуга sv:Tjänst sw:Huduma tr:Hizmet uk:Послуга vi:Dịch vụ zh:服务 zh-min-nan:Ho̍k-bū
Ақсу (Бөрлі ауданы)

Ақсу — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Ақсу ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсай қаласынан оңтүстікке қарай 30 километр жерде, Жайықтың сол саласы - Шыңғырлау өзенінің жағалауындағы қамыс, құрақ аралас бетеге, сұлыбас, т.б. өр түрлі астық тұқымдасты шөптесін өскен шалғынды-қоңыр, қызылқоңыр топырақты, құрғақ далалық белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 854 адам (442 ер адам және 412 әйел адам) болса, 2009 жылы 504 адамды (245 ер адам және 259 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 477 адамды (235 ер адам және 242 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі тың жерлерді игеру жылдары (1954) осы маңда «Ақсу» астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Ақсуда жене Жаңақоныс ауылында 10 шаруа қожалығы құрылған. Инфрақұрылымы Орта, бастауыш мектептер, мөдениет үйі, кітапхана бар. Халыкқа дәрігерлік амбулатория мен фельдшерлік-акушерлік пункт қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Макроклимат

Макроклимат ( - үлкен) — жердің біртұтас, ірі аймақтарының (құрлықтар, мүхиттар) немесе олардың едәуір бөлігінің (табиғи белдемдердің, атыраптардың) климаты. Макроклимат үлкен, ірі және жер бедері — жер беті бедерінің басты нысандары: тау жоталары, жазық таулар, жазықтықтар, ойпаттар. Дереккөздер
Әбуханов Ғабдірахим

Әбуханов Ғабдірахим (25.2.1912, Жәнібек ауданы, Ұзынкөл а. - 28.4.1995, Орал) - ғалым, филология ғылымдарының кандидаты (1955), Қазақстан жоғары мектебіне еңбек сіңірген қызметкер, бес рет қайта басылған «Қазақ тілі» оқулығының авторы. 1939 ж. Орал педагогика институтын үздік бітіріп, осы оқу орнының оқытушысы болған. 1944 ж. Жымпиты орта мектебінде директор, 1944-46 ж. Орал қаласындағы Мұғалімдердің білімін жетілдіру институтты директорының орынбасары. 1952-55 ж. ҚазМУ-дің аспирантурасында оқыған. 1955-58 ж. Ақтөбедегі Н. Байғанин атындағы педагогика институттың ректоры, 1958-75 ж. Орал педагогика институтында кафедра меңгерушісі, проректор болған. Бірнеше орденмен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Арасанбай Естен

Арасанбай Естен - 1953 жылы 18 желтоқсанда Құлжа қаласында дүниеге келген. *1956 жылы атамекені — Қазақстанға оралады. *1970 жылы Арасан орта мектебін бітіргеннен кейін үжымшарда құрылысшы, аудандық газетте корректордың көмекшісі болып жұмыс істейді. *1980 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Қапал аудандық «Қапал еңбеккері» газетінде аудармашы, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор қызметтерін атқарған. *2002 жылдан ЖШС «Баянжүрек» баспасының директоры. Шығармашылығы Алғашқы повесі «Шырғалаң» 1982 жылы «Таң нұры» атты ұжымдық жинақта («Жалын») жарық көрген. Республикалық «Жалын» баспасы өткізген жабық бәйгелердің үш мәрте (1977, 1986, 1995), «Астана — Бәйтерек», Халықаралық «Дарабоз» конкурстарының бірнеше дүркін жүлдегері. «Наурыз тойы», «Үйленутойы», «Жігіттің үш жұрты» жинақтарын қүрастырған. *Ауыл таңы. Повесть және әңгімелер. А., «Жалын», 1985; *Баянжурек баурайында. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1987; *Тасжарған ерте көктейді. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1991; *Айжаңғырық. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1996; *Әліппемен қоштасу. Өлең, жұмбақ, жаңылтпаштар. А., «Рауан», 1997; *Мектептегі мейрамдар. Сценарийлер. А., РБК, 2000; *«Жансауға». Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 2002; *Жеті сан киелі. Өлеңдер. «Олжас», 2003; *Періштелер патшалығы. Әңгімелер мен повестер. «Баянжұрек», 2009. Дереккөздер
Ғұсман Нығметұлы Әзірбаев

Әзірбаев Ғұсман Нығметұлы (1904, Бөкей ордасы, 3-бол., Далбын а. - 1943, Ресей, Ростов облысы, Останкино селосы) — Азамат және Ұлы Отан соғыстарына қатысушы. Малшы отбасында дүниеге келген. 1918 ж. 2 кластық орыс-қазақ училищесін бітіргеннен кейін, қазақтың тұңғыш үлгілі атты әскер под- кіне өз еркімен алынып, арнаулы мектебінде оқыды. Ол 1919- 20 ж. Чапаев басқарған 25-дивизия құрамында Орал мен Орынбор губернияларын азат ету кезінде ерлік көрсеткен. Ұлы Отан соғысына қатысып, 1943 ж. ерлікпен қаза тапты. Қызыл Ту (1920), Қызыл Жұлдыз (1943), т.б. ордендермен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Аллографа

Аллографа - нақты манифестациялық графеманың бір түрі (графикалық нұсқа). Ағылынша с мен qu жазба фонемада [к]-ны бейнелейтін графеманың аллографы; орыс а мен я жазу фонемасында [а]-ны бейнелейтін графеманың аллографы. Дереккөздер
Масажегіш балық

Масажегіш балық - пецилие тұқымдас балықтар. Сипаттама Еркектерінің ұзындығы 4 см-ге дейін - ұрғашының 7,5 см-ге дейін. Денесінің бояуы біртүрлі - сұр-зэйтүнді. Еркектердін алдыңғы сәулелі құйрықасты жүзбеқанаты біріккен орган - (жыныс бездері). Таралуы Солтүстік Американың оңтүстік бөлімінде ағынсыз суда мекендейді. Көбеюі Тірі туушы. 1-2 айында жыныстық жетіледі. Жаз айларында ұрғашылары 5 мөлшерге дейін әркайсысы 15-100 шабақтан туады. Қоректенуі Маса балаң құрттар және құрт-құмырсқаның көбелектерімен - қалқыма су ағзалары - уылдырықтар және балық шабақтарымен қоректенеді. Масажегіш балық пен адам Көптеген Еуразия елдерінде - Аргентинада - Гавай аралдарынада - ТМД-ның Кавказында - Орта Азияда және Оңтүстік Украинада жасанды бейімдендірілген - сондықтан да оларды безгек масасымен күресу үшін қолданады. Оның көп мөлшерде болуы балық шаруашылығына зиян келтіреді -көптеген балық түрлерінің уылдырықтарын жеп қояды. Аквариумда жылдам азғындалады көбеюін тоқтатады. Дереккөздер
Заңи фактілерді анықтау

Азаматтық іс жүргізуде - ерекше өндіріс ісіндегі категориялардың бірі. Заңнамада сотпен тағайындалуы мүмкін заңды фактілердің мысалдық тізімдері келтірілген. Олардың қатарына туыстық қатынастарды анықтау, адамның асырауда болуы, туылуды тіркеу, асырап алу, неке, ажырасу, өлім, бақытсыз жағдай, мұраны қабылдау және т.б. фактілер жатады. Егер заңмен оны тағайындаудың басқа тәртібі көзделмесе, сот заңдық маңызға ие басқа фактілерді тағайындауға құқықты. Дереккөздер
Еңбекақы қоры

Еңбекақы қоры - қаржыландырылу көзіне қарамастан еңбекке ақы төлеу үшін кәсіпорын (фирма, ұйым, мекеме) есептеген барлық сома, ынталандырушы және өтемдік төлемдер, соның ішінде бағаның өсуіне және заңдарла көзделген нормалар шегінде табысты индекстеуге байланысты өтемдік төлемдер, сондай-ақ жұмысшыларға жұмыс істелмеген уақыт үшін есептелген ақшалай қаражат; яғни кәсіпорынның барлық жұмыскерлерге белгілі бір кезеңде еңбекақы және әлеуметтік сипаттағы төлемақы телеуге жұмсаған жинтық шығыны. Нарықтық қатынастар жағдайында еңбекақы қорын кәсіпорынның өзі нарықтың жағдаятын жұмыс күшінің құнымен байланысты ахуалды, инфляция деңгейін,басқа да факторларды ескере отырып, дербес белділейді. еңбекақы қорын есептеу кезінде кәсіпорындар әдетте жұмыскерлердің жалпы санын, орындалатын жұмыстардың көлемін, тарифтік жүйені және қолданылатын еңбекақы жүйелерін басшылыққа ала отырып, тікелей әдісті қолданады. Дереккөздер
Меланоз

Меланоз (МеIаn - қара қоңыр - патологиялық күй) - Мүшелер мен тканьдерде меланин пигментінің түйінді немесе жайылма жиналуы. Ішек меланозы, өңеш меланозы, патологиялық меланоз, іштен туа болған меланоз, пигментті дақтар, пигментті невустар. Дереккөздер
Мұхамет Ақтанов

Мұхамет Ақтанов (1850, Орал облысы, Орданың орта бөлігі, Затон форпостының маңы – өлген жылы белгісіз) қазақтың алғашқы арнаулы білімді мал дәрігері. 1869 жылы Орынбор облыстық басқармасының жанындағы қазақ мектебінің дайындық класына түседі. 1870–1877 жылдары Орынбор ерлер гимназиясында 6 класс оқиды. 1877–1882 жылдары Қазан ветеринария институтында оқып, «мал дәрігері» мамандығы бойынша 160/570 нөмірлі диплом алған. Ақтанов — Ресей жоғары оқу орнында оқып, ресми түрде мал дәрігері мамандығын алған тұңғыш қазақ. 1883 жылы 23 қарашадан Ырғыз және Торғай уездерінің мал дәрігерлік бөлімін басқарды, 1884 жылы 4 желтоқсаннан Торғай уезінің мал дәрігері. «Коллеж секретарь» атағын алған (12 наурыз, 1890). Ол 1893 жылдың шілде айынан бастап Архангельск губерниясындағы селолық жерлерде мал дәрігері болып қызмет істеген. Бұдан кейінгі өмірі туралы дерек жоқ. Әдебиеттер Ветеринария Казахстана, А., 1970 жыл. Дереккөздер
Экономикалық қажeттіліктер

Экономикалық қажeттіліктер — төлем төлеуге қабілетті сұраныс нарығында белгілі бір тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді алу тілегі. Экономикалық қажeттіліктерді канағаттандыру қажеттігі экономикалық қызметтің барлық түрінің бірінші себебі болып табылады. Экономикалық қажeттіліктер жеке бастың экономикалық қажeттіліктері және өндірістік экономикалық қажeттіліктер болып бөлінеді; олардың қанағаттандырылуы тиісінше жеке бастың тұтынуы және өндірістік тұтыну нысанында көрініс табады. Жеке бастың экономикалық қажeттіліктері тұтынудың үтымды нормаларын әзірлеу кезінде ескеріледі. Өндірістік экономикалық қажeттіліктер материалдық-техникалық қамтамасыз етуге, қаржы ресурстарына, жұмыс күшіне сұраныста керініс табады. Халық шаруашылығы ауқымындағы өндірістік экономикалық қажeттіліктер салааралық теңгерім әдісімен анықталады. Дереккөздер
Талап етуден қайту

Міндеттеме негізінде несие берушіге тиесілі құқықтың (талап етудің) ол мәміле (талап етуді беру) бойынша басқа адамға берілуі немесе ол құқық заң құжатының негізінде басқа адамға ауыстырылуы мүмкін. Дереккөздер
Кездейсоқ пиғыл

Кездейсоқ пиғыл - Тиісті жағдайлар кезінде мүмкін болатын, кейбір жағдайлар кезіндегі пиғыл. Қылмыстық құқықта - кінәнің түрі ретіндегі жанама пиғыл, пиғылдың (тікелейлікпен бірге) әртүрлілігі. Дереккөздер
Өсімдіктің күюі

Өсімдіктің күюі -пестицидтердің (өсімдіктің химиялык күюі), жоғары температураның (өсімдіктердің ыстықтан күюі), аяздың (үсіктен) әсерінен немесе жылу мен суықтың күрт алмасуынан өсімдіктердің жапырақтарының, сабақ және т.б. бөліктерінің қурауы. Дереккөздер
Целиноград наразылығы

Целиноград наразылығы — 1979 жылғы 16 — 19 маусымда Целиноград (қазіргі Астана) қаласында болған әміршіл-әкімшіл жүйеге қарсы наразылық қимылдары. Еділ бойындағы неміс автономиясы таратылғаннан кейін оның мыңдаған азаматтары Қазақстан жеріне көшірілді (қ. Депортация). КОКП 20-съезінен кейін 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында таратылған көптеген автономиялы республикалар қалпына келтірілгенімен Еділ бойынан көшірілген немістер жөніндегі шешім қайта қаралмай қалды. Осыған байланысты жер аударылған немістер арасында тарихи отандары — ГФР-ға көшу мәселесі жиі көтеріле бастады. Бұл процесті тоқтату үшін кеңес өкіметі немістердің тарихи отанына оралуына шек қойды және Қазақстанда неміс автономиялы облысын құру туралы шешім қабылданды. Ол шешім 1979 жылғы көктемде КОКП ОК Саяси Бюросының мәжілісінде республика үкіметі мен Жоғарғы Кеңестің келісімінсіз қабылданды. Бұл шешімнің конституцияға сәйкес келмейтініне қарамастан, Қазақ КСР-і үкіметі мен Қазақстан Коммунистік партиясы ОК елеулі қарсылық көрсете алған жоқ. Бұл автономиялық облысқа Ақмола, Павлодар, Қарағанды және Көкшетау облыстарының біраз аудандары беріліп, Ерейментау қаласы оның орталығы болып белгіленді. Автономиялы облыс құру туралы мәлімет республикаға тез тарап, қазақ халқының заңды қарсылығын туғызды. 16 маусым күні таңертең негізінен облыс орталығындағы жоғары оқу орындары мен техникумдарының студенттері қаланың орталық алаңына жиналды. Жастар қазақ және орыс тілдерінде “Қазақстан бөлінбейді!”, “Неміс автономиясына жол жоқ!” және басқа да ұрандар жазылған тақтайшалар алып шықты. Митинг Кремльдің неміс автономиясын құру туралы шешімін айыптаған үндеу қабылдады. Облыс басшыларының митингіні тез арада таратуға тырысқан әрекеті іске аспады. Митингіге қатысушылар шеп түзеп, қала көшелерімен ұрандатып өтті. Облыстың және қаланың партия басшылығы тоталитарлық жүйенің дәстүріне сай әрекет жасай отырып, халықтың Саяси бюроның ойланбай алған шешіміне қарсы жасалған шеруі мен ашу-ызасын идеологиялық жұмыс дәрежесінің төмендігіне әкеліп саяды. Студенттер жатақханаларына “түсінік жұмысын жүргізу үшін” насихатшылар тобы жіберілді. Автономия құру туралы шешім болған жоқ деп мәлімдеп, облыс басшылығы КОКП ОК Саяси Бюросының автономиялы облыс құру жөніндегі жобасынан іс жүзінде бас тартты. Келесі шеру 19 маусымда болды. Оны аудандардан келген соғыс және еңбек ардагерлері бастады. Оған 2-4 мыңдай адам қатысты. Шеруге қатысушылар облыс басшыларына автономияны құруға қарсы үндеу тапсырды. Целиноградтан кейін шағын митингілер мен шерулер Атбасарда, Ерейментауда, Көкшетауда өтті. Бұл бой көрсетулерден соң жазалау науқаны шектеліп, тіпті әкімшілік істері бойынша да сот процесі жүрген жоқ. Алайда республика басшылығы және Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті бұл шерулер туралы ақпарат таралмауы үшін қолдан келгеннің бәрін істеді. Баспасөзде, партия активтері мен пленумдарда бұл оқиғалар туралы ештеңе айтылмады. Дегенмен, Целиноград наразылығы туралы қауесет халыққа тарап кетті және ол қазақтардың ұлттық сана-сезімінің оянуына үлкен әсер етті. Дереккөздер
Әзекен Кәрімұлы Бірімжанов

Әзекен Кәрімұлы Бірімжанов (1921 жылы туған) — маман-экономист, Ұлы Отан соғысының ардагері. Өмірбаяны ҚазМУ-дің экономика факультетін бітірген. 1946-1974 жж. - ұжымшар, кеңшар шаруашылықтарында, МТС-та істеген. Жаңақала, Фурманов және Казталов ауданында экономист жұмыстар саласында басшылық қызмет атқарған. 1974-1996 жж. - Орал ауыл шаруашылық институтының экономика факультетінде оқытушы болды. Ғылыми еңбектері Шаруашылық есебі, коллективтік мердігерлік және aуыл шаруашылық кәсіпорындарында еңбекақы төлеуді жетілдіру мәселелеріне арналған ғылым еңбектердің авторы. Марапаттары 1, 2 дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Қорланым қоры

Қорланым қоры - өндірістік және бейөндірістік негізгі қорларды молайту үшін, сондай-ақ босалқы сақтандыру қорлары мен сақтық қорларын жасау үшін пайдаланылатын ұлттық табыс бөлігі. Оның негізгі бөлігі материалдық өндіріс саласының негізгі қорлары мен айналым қаражатын үлғайтуға және сапалық жағынан жетілдіруге жұмсалады, өндірістік қорлану қорын құрайды, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды қайта құруға және жаңаларын салуға, өндірістік аппаратты жаңғыртуға және жаңартуға пайдаланылады; екінші бөлігі — бейөндірістік мақсаттағы қорды құрайды, ол негізгі бейөндірістік қорларды үлғайту, саудадағы айналым қаражатын, тұтыну игіліктерін молайту арқылы халықтың тұрмыс деңгейіне тікелей ықпал жасайды. Дереккөздер
Еңбек заңнамасы

Еңбек заңнамасы (ағыл. labour law (s) (legislation); law of industrial relations; нем. Arbeitsgesetzgebung f ; arbeitsreclitliclie Bestimmungen f pi) - Қазақстан Республикасының ен- бек заңнамасы Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және осы Кодекстен, Қазақстан Республикасының заңдары мен Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады. Дереккөздер
Эвикция

Азаматтық құқықта — сатып алушыдан оның сатып алған мүлкін сатудан бұрын туындаған негіздемелер бойынша соттасып алу (мысалы, үшінші бір тұлға меншік құқығы сатушыға емес, өзіне тиесілі екендігін алға тартады); яғни, затты заңды негізде алу. Дереккөздер
Эвтаназия

Эвтаназия - (грек тілінен εὖ - жақсы, θάνᾰτος - өлім ) Әлдебір әрекетпен немесе құралдармен, соның ішінде оның өмірін жасанды ұстап тұрған аспаптың жұмысын тоқтату жолымен, төзгісіз аурумен ауыратын науқастың өлімін тоқтату тәжірибесі. "Эвтаназия" термині қазір әртүрлі мағыналарда қолданылады: ауыр азапты бастан кешіріп жатқан адамдардың өлімін тездету; артық, қажеті жоқ адамдардың өмірлерін тоқтату (Мысалы, Т-4 бағдарламасы); өмір мен өлім арасындағы адамдарға көсетілетін қамқорлық, көмек (мысалы, хоспис); адамға өлу мүмкіндігін беру. Сонымен қатар, "эвтаназия" деп кейде зертханалық және кезбе жануарларды қоса алғанда жануарларды ұйықтату саналады. Дереккөздер
Жароков атындағы мектеп

Жароков атындағы мектеп — жалпы білім беретін мектеп. 1935 ж. Жәнібек ауылында ашылған. 1966 ж. мектепке Тайыр Жароков есімі берілді. Құрылған күннен бастап мектепті орта есеппен 3 мыңнан аса оқушы бітіріп шықты. Түлектер арасында қазір республикаға белгілі ғалымдар — техника ғылымдарының докторы, профессор Пангерей Шолақов, ғалым-механик, техника ғылымдарының докторы, профессор Шмидт Айталиев, химия ғылымдарының докторы Ажар Ілиясова, Қазақстанға еңбек сіңірген оқытушы Тамара Ахметова және т.б. бар. Пайдаланған әдебит
Жалақы қоры

Жалақы қоры - белгілі бір уақыт кезеңінде қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу үшін қастырылатын ақшалай қаражаттың жалпы сомасы. Негізгі және қосымша жалақыдан тұрады. Сондай-ақ кәсіпорынның штана жататындығына қарай штаттық (тізімдік) құрам қорына және штаттан тыс (бейтізімдік) құраы қорына бөлінеді. Ақы төленетін жұмыстардың сипатына қарай өнеркәсіптік-өндірістік қызметкерлер қорына (жұмысшылардың, қызметшілердің, мамандардың жалақысы) және кәсіпорынның бейөнеркәсіптік шаруашылықтарында істейтін қызметкерлердің қорына (тұрмыстық-коммуналдық щаруашылық, мәдени-тұрмыстық мекемелер қызметкерлерінің жалақысы), камтылатын кезеңіне қарай сағаттық кезеңге арналған корға (еңбекақы төлеудің қолданыстағы жүйесі бойынша нақты жұмыс істелген уақыт үшін жүмысшыларға адам-сағат есебімен теленеді), айлық, тоқсандық, жылдық кезеңдерге арналған қорларға ажыратылады. Дереккөздер
Экономикалық реформалар

Экономикалық реформалар — шаруашылықты жүргізу, экономикалық басқару жүйесіндегі, экономикалық саясатты іске асырудың жолдары мен әдістеріндегі терең жаңғыртулар. Экономикалық реформалар экономикалық дағдарыс пайда болғанда, ел басқа елдерден артта қалып қойғанда, экономика тиімсіз жұмыс істегенде, т.с.с. жүргізіледі. Бұрынғы КСРО аумағында 90-шы жылдары жүргізілген экономикалық реформалар нарықтық экономикаға көшуге бағытталған. Дереккөздер
Ақтөбе операциясы

Ақтөбе операциясы - азамат соғысы жылдары Батыс Қазақстан аймағында жүргізілген әскери операция. 1919ж. 14 тамызда большевиктер құрған Түркістан майданының әскерлері (М.В.Фрунзе басқарды) адмирал Колчак армиясының Оңтүстік тобына (генерал Белов) қарсы шабуылға шықты. Ақ гвардияшылардың негізгі күшін Орск ауданында қоршап талқандау екі бағытта — темір жол бойымен Ақтөбе арқылы және Жайық өзенінің бойымен Орынбор арқылы Орскіге беттеген Верхнеуральск екпінді әскери топтарының күшімен жүргізілді. Бұл 2 топтың ортасында 20-атқыштар дивизиясының 2-бригадасы шабуылға шықты. Верхнеуральск тобы Орскінің солтүстігінде ақтардың күші басым тобымен кескілескен ұрыс жүргізді. Орынбор тобы 29 шілдеце Орскіні, 2 қыркүйекте Ақтөбені ақтардан азат етті. Жеңілген ақтардың калдықтары Ташкент темір жолымен Арал стансасына жетіп, одан теңіз арқылы Красноводскідегі ағылшын интервенттерімен қосылуға тырысты. Бірақ өкшелей қуған 1-армия бөлімшелері мен Арал станциясынан қарсы шабуылға шыққан кеңестік Түркістан әскери тобы оларды түгелдей дерлік қолға түсірді. Ақтардың Орал тобы Колчактың Сібір бөлімдерінен байланысын үзді. 13 қыркүйекте 1-армия және кеңестік Түркістан армиясының бөлімшелері Мүғалжар бекетінде кездесті. Ақтөбе операциясы Колчак армиясын және олармен байланыс жасаған Орал ақ казактарын талқандауда маңызды рөл атқарды. Пайдаланған әдебиттер
Қабыршақты (ауыл)

Қабыршақты (2018 жылға дейін - Первомай) — Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданындағы ауыл, Қабыршақты ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Чапаев ауылынан батысқа қарай 40 км-дей жерде, Көшім жайылмасының сұлыбас, бетеге, еркекшөп өскен жазық, қуаң далалық белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1325 адам (659 ер адам және 666 әйел адам) болса, 2009 жылы 1078 адамды (561 ер адам және 517 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 918 адамды (479 ер адам және 439 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1931 жылы ≪Первомай≫ кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. 1997 жылдан кеңшар негізінде Бірінші мамырда және Үшқұдық ауылында 11 шаруа қожалығы мен серіктестік жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта, бастауыш мектептер, дәрігерлік амбулаторлық және фельдшер-акушерлік пункттер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауыл көшелері * Азаттық (1 ферма) көшесі * М.Әуезов көшесі * Бейбітшілік көшесі * Жақсылықов көшесі * К.Саттаров көшесі * Келешек (Чапаев) көшесі * Қазақстан-2050 (Гагарин) көшесі * М.Мәметова көшесі * Сейфуллин көшесі * Т.Бокин көшесі * Ш.Сақташев көшесі * Ынтымақ (Киров) көшесі Дереккөздер
Гаметангий

Гаметангий (грекше: gamete - аналық, angeion - түтік) — кейбір өсімдіктерде кездесетін жыныс мүшесі. Бір немесе көпжасушалы аталық және аналық жыныс жасуша гаметаларынан тұрады. Аналық гаметангий әдетте архегоний, ал аталық гаметангий антеридий деп аталады. Дереккөздер
Экономикалық ықпалшаралар

Экономикалық ықпалшаралар (экономикалық санкциялар) қаржы-шаруашылық қызметінде бұрмалаушылыққа жол берген, сол арқылы өзінің серіктестеріне және мемлекетке зиян келтірген кәсіпорындарға (ұйымдарға) қолданылатын күштеп ықпал жасау шаралары. Дереккөздер
Процеске қатысушылар

Қылмыстық ізге түсуді және сотта айыптауды қолдауды жүзеге асыратын органдар мен адамдар, сондай-ақ қылмыстық, іс бойынша іс жүргізу кезінде өздерінің немесе өздері білдіретін құқықтар мен мүдделерді қорғайтын адамдар: прокурор (мемлекеттік айыптаушы), тергеуші, анықтау органы, анықтаушы, сезікті, айыпталушы, олардың заңды өкілдері, қорғаушы, азаматтық жауапкер, оның заңды өкілі мен өкілі, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, олардың заңды өкілдері мен өкілдері. Дереккөздер
Экологиялық қылмыстар

Экологиялық қылмыс – қылмыстық құқықта қоршаған ортаға нұқсан келтіретін қылмыс түрі. Экологиялық қылмысқа шаруашылық қызмет пен өзге де қызметке қойылатын экология талаптардың бұзылуы, экология тұрғыдан қауіпті химикалық, радиоактивті және биология заттарды өндіру мен пайдалану кезінде микробиология немесе басқа да биология агенттермен жұмыс істеу кезінде сақталуға тиіс қауіпсіздік ережелерінің, ветеринарлық ережелердің, өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне қарсы күресу үшін белгіленген ережелердің бұзылуы, суды ластау, бітеу, сарқу, теңіз аясын ластау, Қазақстан Республикасының құрлықтық қайраңы және айрықша экономика аймағы туралы заңдардың бұзылуы, жануарлар дүниесін қорғау ережелерін бұзу, су жануарлары мен өсімдіктерін заңсыз алу, заңсыз аңшылық, жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерімен заңсыз әрекет жасау, ағаштар мен бұталарды заңсыз кесу, ормандарды жою немесе зақымдау, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар режимінің бұзылуы, экология ластау зардаптарын жою шараларын қолданбау, т.б. жатады (ҚР Қылмыстық кодексі, 278 – 292-баптар). Экологиялық қылмыстарға мыналар жатады: *шаруашылық және өзге де қызметке қойылатын талаптардың бұзылуы; *ықтимал экологиялық, қауіпті химиялық, радиоактивті және биологиялық заттарды өндіру мен пайдалану кезінде экологиялық талаптардың бұзылуы; *микробиологиялық немесе басқа биологиялық агенттермен немесе улы заттармен жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік ережелерінің бұзылуы; *ветеринарлық ережелердің және өсімдіктердің аурулары мен зиянкестеріне қарсы күресу үшін белгіленген ережелердің бұзылуы; *суларды ластау, бітеу және сарқу; *атмосфераны ластау; *теңіз аясын ластау; *Қазақстан Республикасының құрылыстық шельфі туралы және Қазақстан Республикасының айрықша экономикалық аймағы туралы заңдардың бұзылуы; *жерді бүлдіру; *жер қойнауын қорғау және пайдалану ережелерін бұзу; *су жануарлары мен өсімдіктерін заңсыз алу; *заңсыз аңшылық; *жануарлар дүниесін қорғау ережелерін бұзу; *жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген түрлерімен заңсыз іс-әрекеттер; *ағаштар мен бұталарды заңсыз кесу; *ормандарды жою немесе зақымдау; *ерекше қорғалатын табиғи аумақтар режимінің бұзылуы; *экологиялық ластау зардаптарын жою жөнінде шара қолданбау. Тағы қараңыз * Экологиялық проблема * Экологиялық салық * Экологиялық құқық Дереккөздер
Аллоним

Аллоним - географиялық обьектінің нұскаулық атауы және т.б. (орысша Георгий- Юрий, Константинополь - Стамбул). Аллоним (-бөтен, бөгде, - есім) - қаламгерлердің өз атыжөнін мүлде қолданбай, автор ретінде өзге бір есімді бүтіндей иеленуі. Мысалы Париж коммунасыпың белгілі қайраткері Паскаль Груссе революция жеңіліске ұшырағаннан кейін Жаңа Каледонияға жер аударылады да, одан қашып шығып, басқа фамилиямен өмір кешіп, өзінің ғажайып окиғаларға толы романдарын Андре Лори деген атпен жариялап отырған. Беларусьақыны К.М.Мицкевичтің туындыларына өз атын көрсетпей Якуб Колас деп қоюының басты себептерінің бірі, ұлы поляк ақыны Адам Мицкевичпен фамилиялас болуы еді. Орыс әдебиетінде М.Горькийдің өз атыжөні - А.Пешковт. Қазақәдебиетінің өкілдеріде аллонимді қолданып жүр. Әкім Таразидің өз атыжөні - Ә.Әшімов, т.б. Дереккөздер
Дөнен Итемгенов

Дөнен Итемгенов (туған — ө.ж.б.) — 18 ғ.-да Жайық бойында өмір сүрген би-шешен, батыр, рубасы. Байұлының масқар руынан шыққан. Орысша-қазақша сауатғы адам болған. Батыс Қазақстанның бірқатар ауылдары патша үкіметінен Еділ-Жайық аралығына қоныстануға рұқсат алған кезеңде масқар руының 1000 үйін бастап өткен. 1787 ж. қыркүйекте Қобда ө. бойында старшиналардың жиынына қатысқан. Дөнен Итемгенов би туралы тарихи еңбектерде, мыс., Ы.Вяткиннің «Сы- рым батыр» (А., 1951) атты кітабында деректер бар Дереккөздер
Бірінші кәсіптік мектеп

Бірінші кәсіптік мектеп — Орал қаласындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. 1940 ж. 2 қазанда 6 фабрика-зауытқа еңбек резервтерін даярлайтын мектеп (ФЗО) ретінде ашылған. Оның алғашқы түлектері оқу бітірісімен (1941) соғысқа аттанды. Кейінгі жылдары оқу орнының атауы бірнеше рет өзгерді. 1996 ж. ≪1-кәсіптік мектеп≫ деп аталды. Мұнда негізінен байланыс, техника жабдықтарға қызмет көрсету, өнеркәсіп салаларының мамандары, атап айтқанда, жөндеуші-слесарьлар, электр монтерлары, сантехниктер мен радиомеханиктер даярланды. Мектепте сабақ беретін инженер-педагог мамандардың 8-і білім беру ісінің үздігі, 12-сі жоғары білікті оқытушы. Мектеп оқушылары қоғамдық жұмыстарға, спорт секцияларына белсене қатысады. Әсіресе олар қалалық, республика жарыстарда армрестлингтен, футболдан, жеңіл атлетикадан, көпсайыстан, т.б. жыл сайын жүлделі орындар алып жүр. Дереккөздер
Аллофон

Аллофона басқа и дыбыс - фонема дивергенті, альтернаты, нұсқасы, фонеманың нақты манифестациясының бір түрі (орысша [a] палка, [а] пять, [a] папа [A] фонемасының аллофонасы болып табылады). Аллофон бір дыбыстың айтылуындағы ауытқу, басқаша айтқанда, фонеманың жүзеге асырылуы, оның айналасындағы нақты фонетикалық жағдайға негізделген нұсқасы. Аллофонды фонеманың сөйлеу үстінде кездесетін әртүрлі реңктері, фонеманың варианты десек те болады. Аллофон үнді, еуропа тілдерінде кең тараған. Қазақ тілінде дыбыстың үндестік аллофондары кездеседі. Мыс.: бас сөзінде "б" жуан, бес сөзінде "б" жіңішке айтылып, фонема вариантын (реңкін) жасап тұр. Аллофонның фонемадан айырмашылығы оның абстрактілі ұғым емес, нақты сөздік дыбыс болуында жатыр. С.Мырзабеков тілдегі бұл құбылысты былайша түсіндіреді: «Дауысты дыбыстардың созылыңқылығына, сөз ішіндегі орны мен басқа дыбыстармен көршілес келуіне байланысты нақты бір фонема дыбыстар тобында түрлі реңк алып отырады. Мәселен, дауысты дыбыстардың әсерімен "т" дыбысы бірде жуан (ат, от), бірде жіңішке (ет, өт), бірде еріндік (от, өт), бірде езулік (ат, ет) болып, біршама ауытқу, ерекшеліктермен немесе әртүрлі реңмен айтылады да, қызметіне қарай бір-ақ фонема деп танылады. Бір дыбыстың айтылуындағы мұндай ауытқу, рең тіл білімінде аллофон (rp.allos – басқа) делінеді. Сондықтан сөз дыбыс емес, фонемадан құралады десе де болады». Дереккөздер
Бірғаным Сарықызы Әйтімова

Бірғаным Сарықызы Әйтімова (26.2.1953 жылы туған, Бәйтерек ауданы, Бакаушин ауылы) — мемлекет және қоғам қайраткері. Орал педагогика институтын (1974), Алматы саясаттану институтын (1989), Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ді (1994) бітірген. * 1974-76 ж. мектеп мұғалімі, * 1976-79 ж. — Бәйтерек ауданы «Пермь» кеңшары комсомол комитетінің хатшысы, * 1979-83 ж. — Орал қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы болды. * 1983-87 ж. ЛКЖО ОК-нің хатшысы, * 1987- 90 ж. Қазақстан балалар қоры төрағасының орынбасары, * 1990- 93 ж. Жоғары Кеңес депутаты, * 1993-96 ж. Жастар ісі, туризм және спорт жөніндегі министр, * 1996-97 ж. сенатор, * 1997 жылдан Қазақстанның Израиль мемлекетіндегі төтенше және уәкілетті елшісі. Әйтімова «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Физикалық өріс

Физикалық өріс - шексіз еркіндік дәрежесінің санына ие және физикалық шаманың кеңістікте үздіксіз таралуымен сипатталатын жүйе түріндегі материяның ерекше түрі. Өріс– еркіндік дәрежесі шексіз көп физикалық жүйе, материяның негізгі түрі. Электрлік, гравитациялық, ядролық және әлсіз әсерлесуге қатысатын нысандардың өз өрістерітері болады. Өріс – осы нысандардың әсерлесуін тасымалдайтын орта. Бір бөлшектің күш әсері екінші бөлшекке өріс арқылы біртіндеп шекті уақытта беріледі. Әсерлесу кезінде өріс бірінші бөлшектің энергиясы мен импульсының бір бөлігін екінші бөлшекке қарай тасымалдайды. Сондықтан өріс материяның негізгі түрі болып табылады. Өріс ұғымын тұтас ортаның қасиеттерін зерттеуге де қолданады. Бұл жерде ортаның әр нүктесінің күйін анықтайтын физикалық шамалар жиынтығы (қысым, температура, тартылыс күші, т.б.) өріс болып табылады. Ал кванттық механикада әр бөлшекке оның физикалық қасиетінің кеңістікте таралуын сипаттайтын толқындық функциялар өрісі сәйкес келеді. Яғни, элементар бөлшектерді және олардың әсерлесуін сипаттауда өріс басты ұғым. Өрістерді сипаттайтын теңдеулерден бөлшектердің барлық қасиеттерін анықтауға болады. Қазіргі кезде кеңінен қолданылып жүрген өріс теңдеулері сызықты, локалды және нормаланған болып келеді. Өрістердің бейсызық, локалды емес теңдеулері соңғы кездерде қарастырылып жүр. Ол сызықты теорияның негізгі принциптерін өзгертіп, қайта қарастыруды қажет етеді. Дереккөздер Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%A8%D1%80%D1%96%D1%81 Гравитациялық Өріс] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%A8%D1%80%D1%96%D1%81 Электрмагниттік Өріс] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5 Жүйе]
Рамазан Әкімов

Рамазан Әкімов (1881-1971)— жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1881 жылы, Орал болысы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы), Фурманов ауданында (қазіргі Жалпақтал ауданы) туған. Еңбек жолы * 10 жасынан бастап байдың атын бақты. * 1933-1960 жылдары - "Правда" газеті атындағы колхозда (қазіргі "Көктерек") жылқышы, аға жылқышы болып еңбек еткен. Жетістігі * 1947 жылы 50 биеден 50 құлын, ал 1948 жылы 60 биден 60 құлын алған. * 1948 жылы жылқы басын 293-тен 580-ге өсірген. Наградалары * Социалистік Еңбек Ері (1948) * Социалистік Еңбек Ері - Жоғарғы Кеңес Президиумының 1948 жылғы 21 шілдедегі Жарлығымен. * Құрмет Белгісі ордені Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/586.html История народов Средней Азии]
Гаплостела

Гаплостела (грекше: haploos - жай және stele - рет, қатар) - протостела, тығыз цилиндрлі сүректен тұрып, жан-жағында тін жатады. Бұнымен риниофиттер және сабақты өсімдіктер ие болған. Гаплостела жоғарғы сатылы споралы өсімдіктердің сабақтарында кездеседі. Дереккөздер
Фик заңдары

Фик заңдары - сыртқы әсерлер болмаған кездегі идеал ерітінділердегі диффузияның заңдары. Дереккөздер ar:انتشار be:Дыфузія be-x-old:Дыфузія bs:Difuzija ca:Difusió cs:Difuze da:Diffusion de:Diffusion el:Διάχυση en:Molecular diffusion es:Difusión (física) et:Difusioon fa:نفوذ (فیزیک) fi:Diffuusio fr:Diffusion de la matière he:פעפוע hu:Diffúzió id:Difusi it:Diffusione molecolare ja:拡散 ka:დიფუზია ko:확산 lt:Difuzija mk:Дифузија nl:Diffusie nn:Diffusjon no:Diffusjon pl:Dyfuzja pt:Difusão molecular ro:Difuzie ru:Диффузия sh:Difuzija simple:Diffusion sk:Difúzia (fyzika) sl:Difuzija sr:Дифузија sv:Diffusion th:การแพร่ tr:Difüzyon uk:Дифузія vi:Khuếch tán zh:扩散作用
Алтын сақа

Алтын сақаның бас қаһарманы, идеялық нысанасы - халықтың арман-мұраты. Мұнда да халықтың аңсары ертегінің басты арқауы. Қазақ ертегілерінің бас қаһармандары аңшы-мерген, жауынгер-батыр, кенже бала, тазша бала, жалғыз бала және басқа әлеуметтік теңсіздіктегі бұқара өкілі. Бұлардың бәрі - халық арманынан әр кезде туған идеал кейіпкерлер. «Алтын сақадағы» бала сондай кейіпкер. Онда классикалық батырлық ертегіге тән белгілердің бәрі бар. Бала жұртта қалып қойған алтын сақасын алып келуге барып, жалмауыз кемпірге кез болған бала кемпірдің алдағанына сенбей, сақасын ат үстінен іліп алып, қаша жөнеледі. Мыстан кемпір тұра қуады. Осымен оқиға шиеленісе түседі. Бұл ертегіде де сайыста кейіпкер өз күшімен емес, керемет достарының арқасында жеңуі - батырлықтан гөрі қиял-ғажайып ертегінің заңдылықтарына жақындау. Қазақ балалар ертегілерінің басты ерекшелігі есте жоқ ерте заманда туып, ежелгі дәуір құбылыстарын сақтап келсе де, олардың бәрі біріншіден, халқымыздың тұрмысын, салтын бейнелейді, күнделікті өмірін көрсетеді. Әрине, өмір шындығын қиял-ғажайып ертегілер тікелей, сол қалпында емес, эстетикалық тұрғыда бейнелейді. Өмірдегі тартыстар, болмыс-көріністер, әдет-ғұрып бәрі де халықтың эстетикалық рухына сай түзіледі. Екіншіден, ертегілердің бәрі дерлік бас кейіпкерлерін қиын да күрделі, азапты да аянышты кешулерге сала отырып, балаларды ерлікке, отансүйгіштікке баулиды. Мәселен, «Алтын сақада» сол сақасын алуға барған баланың ерлігінің арқасында оның ата-анасы ғана емес, тұтас туған елі жалмауыз кемпірдің қорлық-зорлығынан азат болады. Дереккөздер
Эксгумация

Эксгумация - Қайтыс болуының себебін анықтау немесе мәйіттің ұқсастығына көз жеткізу мақсатымен, жерленген мәйітті көмілген орнынан аршып алу. Мақсатын көрсете отырып (қайтыс болушының жеке басын анықтау, қосымша немесе қайталама сараптама өткізу үшін) тергеушінің қаулысы (немесе соттың ұйғарымы) бойынша жүзеге асырылады. Тергеушінің, куәгерлер мен сот медицинасы саласындағы маманның қатысуымен жүзеге асырылып, тергеу әрекетінің хаттамасын жүргізумен ілесе жүреді; Хаттамаға фотосуреттер тіркеледі. Мәйітті тану мен тексеру, үлгілер алу эксгумация жасалатын орында жүргізілуі мүмкін. Бұл жағдайда тергеу іс-әрекетін жүргізуден алынған деректер және олардың реті мәйіт эксгумациясының жалпы хаттамасына енгізіледі. Мәйітті эксгумациялаудан және кейінгі іс жүргізу әрекеттерінен соң жерлеуді мәйітті эксгумациялау туралы қаулы шығарған адамның немесе органның қатысуымен жерлеу орны әкімшілігі жүргізеді. Анықтау органдары тергеушіге эксгумация жүргізуге жәрдемдесуге міндетті. Дереккөздер