kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұлытау таулары

Ұлытау — Сарыарқаның оңтүстік-батысындағы аласа таулы массив. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері — Ақмешіт (1133 м). Тарихы Ұлы қорғандар, қорымдар, Беғазы Дәндібай мәдениетінің кесенелері, тастағы таңбалар, петроглифтер, шахталар, мыс, қалайы, күміс, алтын және балқытқан металл қорыту пештері және басқа да көне ескерткіштердің табылуы мен ғалымдардың зерттеулерімен Ұлытау көне заманнан бері Сарыарқаның және барлық даланың орталығы болғанын куәландырады. Ұлытау — бұл біздің ата-бабаларымыздың мыңдаған ғасырлық рухани, аңызына айналған, ақындары жырлаған, сан ғасыр адамдарды баураған қазақ халқының құрметтейтін қасиетті жері. Осы бір көне таудың кереметтігі Қазақстанның ұлттық тарихының маңыздылығымен берілген. Ұлытау көшпенді тайпа хандарының сүйікті орнына айналған. Осы жерде ұлы Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы ханның ордасы орналасқан, осы жерден Батый хан шығысқа бағыттаған өзінің жаугершілік жорығын бастаған. Ұлытауда Жошы хан мен түркі тілдес тайпалардың негізін қалаушылардың бірі Алаша ханға кесенелер көтерілген. Есімдері Алтай, Орал, Қырым, Солтүстік Кавказ және Өзбекстанның халықтық ауыз әдебиетінде мәңгілік сақталған. Алтын Орданың ханы Тоқтамыс, Ордалық ұлы қолбасшы, әмір Едігеде осында жер қойнына берілген. Ұлытаудағы Алтыншоқы тауындағы тас тақтаға 1391 жылы осында болғаны турасында ұлы Ақсақ Темір жазба қалдырған. Ұлытауда сақталған ескерткіштер палеолит пен неолит дәуірлеріне жол бастап тұрғандай. Археолог-ғалымдар баяғы заманғы адамдардың талай мекендерін және олардың еңбек құралдарын тапты. Қаракеңгір өзенінің жағасында палеолит дәуірінің Қазақстандағы ең ірі шеберханасы табылды. Өзендердің бойында көне заманның бай елді мекендері сан қилы көмбелер, сағаналары жерленген көне мәдениеттің байлықтары болғаны белгілі болған. Осы күнге дейін «мұрты бар қорғандардың» құпиясы ашылған жоқ. Бір археологтар бұл мәйіт басына салынған құрылыстар десе, екіншілері көне обсерватория дегенге саяды. Археологиялық қазба жұмыстары мұнда осыдан үш мың жыл бұрын да тау-кен өнеркәсібімен кеңінен айналысқанын және ондағы жергілікті тайпалардың Иракқа, Үндістанға және Грекияға мыс, қалайы, күміс және алтын жөнелтіп отырғандығына куәлік етеді. Ұлытау аумағында ботаникалық және географиялық зерттеулер бойынша 617 өсімдік түрлері белгілі болған, оның ішінде 90 түрінен дәрі-дәрмекке пайдаланылады. Ұлытауды «көлдер мен бұлақтар елі» деп атайды. Ұлытаудың кең бұлақ суларының пайдалы қасиеттері туралы осы өңірден шеткері жерлерде білген. Дереккөздер
Түпқараған мүйісі

Түпқараған мүйісі – Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында орналасқан мүйіс. Тарихы 8-12 ғасырлардағы орта ғасырлардың араб ғалымдарының жылнамасы осы жерде ежелгі қала болғандығын пайымдайды. Түпқараған көп ғасырлар бойы Шығыс Каспийдің теңіз кеме қатынасының күзет бекеті ретінде қызмет еткен. Осылайша, Түпқараған көптеген тарихи ғасырлардың бесігі болып қалыптасты. Ұлы зерттеуші Александр Бекович-Черкасский Шығыс Каспийдің алғашқы қамалының негізін құруға Қараған ең ыңғайлы орын деп санады. Радионың ойлап тапқаннан кейін екі жыл өткен соң осы жерде, 1909 жылы, тұңғыш рет Қазақстан мен Орта Азияда радио станциясы қондырылды. Сыртқы сілтемелер * [https://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places//0/19/ Түпқараған мүйісі]
Саура көлі

Саура көлі үш жағынан жарты тостаған тәрізді биіктігі елу метрдей тұйық бет түріндегі тік жартастармен қоршалған. Саура шатқалы өзіне жұмбақтығымен көз тартады. Мұнда батпақ тасбақалары мекендейді. Батпақ тасбақалары шағын көлдің су кеңістігіне қанағат тұтып паналап, шөл даланың тасбақаларынан оқшау мекендеуде. Барлық адамдар өмірінде өзінің жартысын іздеуде. Маңғыстаудың көне көз қариялары Саура шатқалынан елу метрдей жердегі Саура өзенінің екінші жартысы бар екендігін біледі. Кішкене төбешіктен өткен соң, жаңа жолдар мен әсерлі көріністерге қызығушылар жарылған тостағанның екінші жартысын тамашалай алады. Табиғат-ананың сыйлығы тек бұл ғана емес. Көз алдыңызда тұщы көлге жақын жерде тұзды теңіз! Теңіз жағалауы жібектей қайыр топырақпен төселген. Теңіз түбі құм қайраңды, мінсіз тегіс. Ең таң қаларлығы, мұнда өркениет дөңгелегімен және адамзат аяғымен бұзылмаған көптеген ірі ұлу қабыршағын кездестіруге болады. Теңіз тасқынымен пайда болған шағын көлшіктер күн сәулесіне күмістей шағылысуда. Кішкентай тамшылары жалғыз көлге әр жақтан ағын су болып құйылып, оның өмірін жалғастыруда. http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/
Шар алқаптары

Көп шақырымға созылған тегістіктен кейін, күтпеген жерден бұрыш секілді тас шарлар алқапқа жайылған. Осы тас шарлар қайдан түсті немесе Маңғыстау түбегіне оларды кім әкелген? Теңіздің ар жағындағы Атлант дәуі немесе өжет батыр Ерсары-Баба зеңбіректен атып, жерге шашылған тас жаңғақ дәндер Шар алқабына айналған ба? Міне 250 жыл бойы ғалымдар бастарын қатырып, болжамға батып, бір пікірге келе алмауда. Бір нәрсе түсінікті, осы тас шарлар немесе тас конкрециялар ғалымдармен зерттелудегі ерекше күш қуатымен қуатталған дөңгелек түрдегі минералдық тау тастарын құрайды. Ал біздер, табиғаттың таң қаларлық туындысы – Маңғыстау жеріне шашылған тас кесектерін тамашалаумен қанағаттанамыз және осы шар конкрециялары өлкенің назар аударарлық кереметі болғанына қуанамыз. Сыртқы сілтемелер http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/
Сисем-Ата

Сисем ата қорымы (Сисем ата) – Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ансамбльдер мен кешендер түріне жататын ескерткіш. Қазақстанның жалпыұлттық сакралды нысандар тізіміне енгізілген. Орналасқан жері Маңғыстау ауданы, Сайөтес бекетінен солтүстікке қарай 30 км, Үстірт шоқысының батыс шыңында. Кезеңі ХІІІ-ХІХ ғасырлар. Тарихи деректер Қорым Маңғыстаудың мемориалды жерлеу кешендерінің ең киелі орындарының бірі болып саналады. Әдебиеттерде алғаш рет ол 1825-1826 жылдары полковник Ф. Бергтің жетекшілік еткен бірінші орыс әскери-шолу экспедициясының есептерінде аталады. Сисен ата кешенінде діни ғимаратардың барлық танымал архитектуралық үлгілері байқалады. Негізгі жерлеу кешені осы өңірдің көрнекті ислам дінін уағыздаушылардың бірі Сисен ата мазарының айналасында пайда болады. Ол туралы нақты мәліметтер жоқтың қасы, бірақ аздаған аңыздарда оны оғыз-қыпшақ дәуірінде өмір сүрген делінеді. Сисен ата кешенінде отыз ірі күмбезді кесенелер бар. Оған Маңғыстаудағы адай руының алғашқы қоныс аударуын басқарған батырлар, билер жерленген. Бұл кесенелер хиалық хандарға және басқа жаулап алушыларға қарсы шыққан халық батырлары Төлеп батыр, Қонай батыр, Сүйінқара батырға арналады. Сондай-ақ мұнда адай әулетінен шыққан атақты өкілдері жерленген. Қорым сипаты Қорымды салуда басқа да осындай кешеннен ерекшеленетін сәулет өнерінің озық тәсілдері пайдаланған, пішіндерінің әсемдігі, ерекше бөліктер, әрлеудің нәзіктігі, мысалы, әйелдердің қабіріне орнатылған кейбір құлпытастар, еркектердің құлпытастары соғыс белбеуінің, қолөнер құралдарының, кейде соғыс жылқылары мен алуан түрлі қарулар да бедерлі суреттерімен бейнеленеді. Маңғыстаудың басқа қорымдарының ішінде Сисен ата біршама жақсы сақталған. Қорым көріністері Дереккөздер
Иманғали мешіті

«Иманғали» мешіті – Атырау қаласының орталығы, Сәтбаев даңғылында орналасқан мешіт. Сипаттама Пайдалы көлемі - 1093,1 шаршы метр, 600 адамға арналған. 2 қабаттан тұрады, екі үлкен зал: бес уақыт намаз оқитын зал, ерлер мен әйелдер намаз оқитын зал, Құран оқитын бөлме, медресе, кітапхана, ерлер мен әйелдер үшін дәрет алатын бөлмелер бар. Жалпы аумағы 9358 шаршы метр жерді алып жатыр. Құрылысын «Атыраугорстрой» ЖШС-і мен «Алматыгорстрой» ЖАҚ жүргізді. Қаражатын «Шапағат» қоғамдық қайырымдылық қоры көтерді. Мешіттің сыртында - 235,2 шаршы метр қосымша ғимарат бар. Онда имам және шаруашылық қызметкерлерінің бөлмелері орналасқан. Архитектурасы Қабырғасы силикат кірпішпен қаланып, сырты мәрмәрмен қапталған. Кіре беріске әдемі плита, еден бетіне ковралан төселген. Диаметрі 7 метрлі - үлкен күмбезді, барабандағы биіктігі 23 метрлі – ғимарат. Намаз бөлмесінің төріне, орталық күмбезді айналдыра және орталық қақпаның қос қапталына қасиетті Құран аяттарының сүрелері жазылып, жапсырылған. Мешіт қабырғасының биіктігі - 15 метр. Есік маңдайшаларының жоғарғы жағы батырлар дулығасы іспетті. Мешіттің екі мұнарасы бар. Бас мұнарасының биіктігі - 20,7 метр. Мінбердің биіктігі - 3 метр. Ол жоғарғы сапалы ағаштан жасалған. Үлкен күмбездің диаметрі - 5 метр, қалған 6 кіші күмбездерінің диаметрлері - 1метр. Орталық күмбез астындағы салмағы жарты тонна 150 шамы бар алып аспалы шам бар. Дереккөздер
Успен соборы

Успен соборы – Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші, орыс православ шіркеуі. Орналасқан жері Атырау қаласы, Тайманов пен Гагарин көшелерінің қиылысында орналасқан. Жары тастан қаланған. Мөлшері 4500 м/куб. Жалпы алаңы 230 шаршы м. Сыйымдылығы - 900 адам. Негізгі күмбезінің биіктігі 40 м. Ал басқа күмбездері – 10 м. Жіңішке. Осы собор Қазақстанда әрекеттегі ең ежелгі ғибадатханалардың ішіне кіреді және республикалық маңызындағы сәулет өнерінің ескерткіштер тізіміне қосылған. Тарихы Успен соборы Атырауда (ол кезде Гурьев) Ф. Тудаков есімді көпес пен оның әйелінің қаражатына салынған. Құрылыс 10 жылға созылып, 1888 жылы пайдалануға берілген. Собор ғимараты сол кезге лайық болған жалған орыс стилінде салынып, ежелгі орыс пен орыс сәулет өнер дәстүрлерінің, сонымен қатар олармен бірге орайластыратын византиялық сәулет өнерінің элементтерінің синтезін көрсетеді. Әйткенмен, 19 ғасырда сол үлгімен салынған көптеген ғибадатханалардан ерекшеленетіні - Успен соборы ғимараттың жалпы құрылысының әлдебір қарапайымдылығы мен жеңілдігі сай болатын ерекше жергілікті сәулет мектебі болып табылады. Ф. Тудаковтың байлығына байланысты қызықты аңыз бар. Оған сәйкес саудагердің әкесі Иван Тудаков көптеген орыс-түрік соғыстардың біріне қатысты. Дәл орыстар жеңген ірі ұрыстардың бірінен кейін ол соғыстан бай адам болып оралды. Аңыз бойынша байлығының көбісін Қара теңіз суына кеткен алтынды тасымалдаған түрік кемесін тауып, алды. Кейін оның ұлы Ф. Тудаков сауданы сәтті жүргізіп, кәсіпшілікке ие болып, әкесінің мүлкін арттыра түсті. Құрылыс пен жарықтандырудан кейін Успен соборы Гурьев (Атырау) қаласының орталық ғибадатханасы болды, бірақ төңкерістен кейін собор жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО-да дінге қатысты мемлекеттің саясаты жұмсарды, елдің барлық түкпірлерінде ғибадатханалар ашылып, қайта салынды. Успен соборы КСРО-да ашылған ғибадатханалардың алғашқы 10000 кірді, кейін ғибадатхананың діни маңызы өсіп, оған екінші Кафедралы собордың мәртебесіне ие болды. Жүз жылдан артық уақыт бойы соборда маңызды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілмеген және ғимарат құлдырап кеткен. 2000 жылы Атырау облысының әкімі И. Н. Тасмағамбетовтың бұйрығы бойынша Успен соборы толығымен қайта салынды. Негізгі ғимараттың іргетасын күшейту бойынша үлкен жұмыс жасалған, собордың қасбеті мен күмбезі қайта салынды. Қалпына келтіру жұмыстардың зор ауқымына қарамастан, мамандар сәулет ескерткішінің тарихи бейнесін толығымен сақтай алды. Бүгінде Қасиетті Успения шіркеуі – Атыраудағы ең үлкен және өзіндік ерекше ғимараттардың бірі. Мұнда қасиетті мәскеулік Тихон Патриархтың, Қасиетті Дивеев монахиняларының, қасиетті Алматылық Николай митрополиттің мүрделері; сонымен қатар аса қадірлі иконалар - "Құдай- Ана Успения", "Құдай-Ана Тихвиндік иконасы", "қасиетті Алматылық Николай митрополиттің иконасы" сақтаулы. Дереккөздер
Ақмешіт – Бекет

19 ғасырдың бас кезінде Жем бойында Бекет ата салған жер асты мешіті. Қатты бор жынысынан қашалған, үш дөңгелек етіп бір-бірімен жалғаса иіліп жасалған төбесі бар бөлмеден тұрады. Мешітке кіретін жер тар, ұзынша, бірінші бөлменің төбесінде сәуле түсетін тесігі болған. Қабырғаларында қуыстар, оңтүстік-батысында, түпкі жақта михраб орналасқан. Мұндай жарлы-үңгірлі кешендерді Бекет Оғыландыда (өзі жерленген жерде) және Ескі Бейнеу маңында жасаған. Ембідегі екінші жер асты мешіт – Бекеттің шәкірті Құлшан жасатқан Ақмешіт – Құлшан мешіті. Ол жеке-жеке екі бөлмеден тұрады, оның біреуіне мешіттің негіздеушісі жерленген. Мазарат кішікерім 32 құлпытастан, 2 қойтастан, 2 күмбез кесенесінен және 1 сағантамнан құрылады. 13 құлпытас сәулетшiлiк - сәндiгiн және тарихи-этнографиялық мәндерін білдіреді.
Емельян Пугачевтің мұражай-үйі

XVIII ғасырдағы сәулет өнерінің туындысы және құнды тарихи ескерткіш болып саналатын Е.И. Пугачевтің музей-үйі қала тұрғындары мен қонақтардың сұранысына ие. Әр адамның санасында Отан деген ұғым өзі мекендейтін қаланың тарихымен оның архитектуралық және тарихи ескерткіщтердің бірі – Емельян Пугачевтің музей-үйі. Бұл музейдегі жәдігерлердің әрқайсысының тарихы бар. 1773-1775 жылдардағы шаруалар соғысының өртіне шарпылған мекені ретінде тарих бетінен өз орнын алған музей-үйінің тарихи құңды деректер жинаумен шұғылданған ұлы орыс зерттеушілері мен жазушыларының есімдерімен де тығыз байланысты екендігі дауысыз. 1967 жылы бұл үйде кітапхана болса, 1991 жылдан бастап қайталанбас тарихи ескерткіш облыстық тарихи - өлкетану музейінің қарамағына берілді. Мұнда қазақтардың тұрмыстық бұйымдары мен қару жарақтарының түп нұсқалары, тулар, зеңбіректер, құнды патша сыйлықтары орын алған. Музей көрмесіндегі жүздеген жәдігерлер - өлке тарихы мен Жайық қазақтарының тұрмыстық келбеті мен өзіндік ерекшелігінің айшықты белгілерінің бірі. Орал қ., Достык-Дружба даң., 35, тел: 8 (7112) 26 49 86
Орал Мұз айдыны Спорт Сарайы

Орал қаласындағы Мұз айдыны спорт сарайы 2001 жылдың 28 қарашасында ашылды. 2001 жылдың 27 желтоқсанындағы Батыс Қазақстан облысы Әкімшілігінің № 77 қаулысымен оның негізінде МКҚК БЖСМ Мұз айдыны сарайы ашылды. Мұз айдыны сарайының жалпы көлемі – 4635 ш.м., 1300 орындық, мұз айдыны – 60х30 м. Мекен-жайы: Орал қаласы, Евразия даңғылы, 236 тел.: 8 7112 -54 32 39, 54 37 42 Сілтеме http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/279/
Ғ.Құрманғалиев атындағы облыстық филармония

Ғ.Құрманғалиев атындағы облыстық филармония - 1966 жылы құрылды. Филармония жанында Дәулеткерей атындағы ұлттық аспаптар оркестрі, эстрадалық ұжым, «Орал сазы» фольклорлық ансамблі, «Назерке» би ұжымы, «Классика» камералық ансамблі, арасында Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Қ.Қожақов, С.Таудаева, Ж.Рахимова еңбек сіңірген мәдениет қайраткері Е.Қазиев бар квинтет, басқа да әр түрлі республикалық және облыстық конкурстардың лауреаттары жұмыс істейді. Бүгінде филармония өз артистерінің жетістіктерін мақтан тұтады, мысалға «Орал сазы» фольклорлік ансамблі Халықаралық «Ялта-2003» конкурсының лауреаты болып табылады. «Назерке» би ансамблі Ш.Жиенқұлова атындағы Республикалық конкурстың Лауреаты болып табылады. «Классика» камералық ансамблі 2006 жылдың сәуірінде Мәскеу қаласында өткен «Қазіргі заманғы өнер мен білім беру» атты Халықаралық конкурс-фестивалінің дипломанты атағын иеленді. Филармония ғимараты ХІХ ғасырдың тарихы мен мәдениет ескерткіші, Карев үйінің 3 қабатында орналасқан. Үй 1990 ж. салынған. Мұнда әртүрлі уақытта С.Сейфуллин, Т.Жароков, А.толстой, М.Шолохов және т.б. болған. Филармония ғимаратында 2001 жылы қайта жаңарту мен қалпына келтіру жүргізілді. Ол қазіргі уақытта XX ғасырдың басындағы кейпінде тұр. Дереккөздер
Екінті намазы

Екінті немесе Аср ( , "түстен кейінгі намаз") — Исламда түс ауа оқылатын төрт ракәғаттан тұратын парыз намазы. Аср намазы Құран кәрімнің әл-Бақара сүресінің 238 аятында айтылады, және де 103-сүреде айтылады. Асыр намазының оқылу реті Асыр (екінді) намазы. (4 парыз) 1.«Қомат» айтылады. # Аллаһу акбар. 4-рет. # Әшһәду әл-ләә иләһә ил-лаллаһ. 2-рет. # Әшһәду әннә Мухаммадар-Росулуллаһ. 2-рет. # Хаййа ъалас-соләһ. 2-рет. # Хаййа ъалал-фаләх. 2-рет. # Қод қоматис солах 2 рет # Аллаһу акбар. 2-рет. # Ләә иләһә иллаллаһ. 1-рет. 2.Ниет етіледі. 3.«Аллаһу акбар»-деп тәкбір жасалынып, қол байланады. Бірінші ракат. # Субханәкә дұғасы. # Әъузубилләһи... # Бисмилләһи... # «Фатиха» сүресі # Бір сүре қосамыз. # «Аллаһу акбар»-деп рукуъге барады. # Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады. # «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады. # Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді. # «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады. # Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады. # «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады. # Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп 2-ші ракатқа қол байлап тұрады. Екінші ракат. # Бисмилләһи... # «Фатиха» сүресі # Бір сүре қосамыз. # «Аллаһу акбар»-деп рукуъке барады. # Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады. # «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады # Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді. # «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады. # Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады. # «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады. # Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп тіке отырады. # «Әттәхият» дұғасын оқиды. # «Аллаһу акбар»-деп 3 ракатқа қол байлап тұрады Үшінші ракат. # Бисмилләһи... # «Фатиха» сүресі # «Аллаһу акбар»-деп рукуъге барады. # Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады. # «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады. # Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді. # «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады. # Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады. # «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады. # Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп 4 ракатқа қол байлап тұрады. Төртінші ракат. # Бисмилләһи... # «Фатиха» сүресі # «Аллаһу акбар»-деп рукуъке барады. # Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады. # «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады. # Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді. # «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады. # Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады. # «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады. # Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. # «Аллаһу акбар»-деп тіке отырады. # «Әттәхият» дұғасын оқиды. # «Салауат» дұғасы # «Роббәнә әтинә» дұғасы. # Оң иыққа қарап: « Әс-сәләму ъалайкум уа рохматуллаһ» # Сол иыққа қарап: « Әс-сәләму ъалайкум уа рохматуллаһ» # Батасы: « Аллаһумма әнтәс-сәләм уа минкәс-сәләм. Тәбәроктә иа залжалали уал икром» Дереккөздер
Мәнерлеп сырғанау VІІ қысқы Азия ойындарында

VІІ қысқы Азия ойындары барысында мәнерлеп сырғанау жарыстары ақпанның 3 мен 5 аралығында Астанадағы Алау мұзайдыны сарайында өткізілді. Жарыстар Медальдар Сыртқы сілтемелер * [http://www.astana-almaty2011.kz/gis/menu/en/Sports/Schedule_Results.aspx Жарыс кестесі]
Шайбалы хоккей VІІ қысқы Азия ойындарында

VІІ қысқы Азия ойындары барысында шайбалы хоккей бойынша жарыстар қаңтардың 28-нен ақпанның 6-на дейін жүргізіледі. Ерлер арасындағы дода Астана қаласында, ал әйелдер додасы Алматыда өтеді. Бұл ойындарда 12 ер командасы және 5 әйел командасы қатысады. Ерлер командалары екі дивизионға бөлініп жарысады. Медальдар Ерлер Ерлер додасы астаналық Қазақстан спорт сарайында (Арена 1 және Арена 2) өтеді. 12 ер команданың ішінде 5 мықты команда жеке дивизионда жарысып, қалған 7-і премьералық дивизионда жарысатын болады. Әр дивизионда жеке медаль комплектісі беріледі. Жоғарғы дивизион құрамалары: Жапония, Қазақстан, Қытай, Оңтүстік Корея, Тайвань. Премьералық дивизион құрамалары: Бахрейн, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Қырғызстан, Малайзия, Моңғолия, Таиланд. Бастапқыда сайысқа 14 ер командасы қатыспақ болған. Бірақ кейін Үндістан мен Катар құрамалары ойындарға қатысудан бас тартты. Әйелдер Әйелдер додасы Алматы қаласындағы Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында өтеді. Қатысушы құрамалар: Жапония, Қазақстан, Қытай, Оңтүстік Корея және Солтүстік Корея. References
Жағалтай

Жағалтай - сұңқар тектес кішкене жыртқыш құс. Саятшылықта қолданылады, саят құстарының қатарына жатады. Түр-түсі жағал, бауыры ала болғандықтан жағалтай атанған. Ұсақ құстармен, қосмекенділермен қоректенеді. Аңшы, саятшылар қолға тез үйретеді. Дене түрқы 33— 35 см. Салм. 170—350 г., қанатының үз. 270 мм. мекиені мен қоразының түсі бір-біріне ұқсас, арқалары кара , бауырында ашық қоңыр теңбіл жолақтары болады. Жыл құсы. Қазақстанға сөуірдің аяғында үшып келіп, үясын ағаштың басына салады. Көбінесе басқа құстардың үясын пайдаланады. Маусым—шілде айларында ұясына 2—5-тен жұмыртқа салады, оны мекиені мен қоразы кезектесіп 28 күндей басады. Балапандары ұядан 30— 35 күнде ұшады. Қазан айының басында қыстауға Азия мен Африканың оңтүстігіне ұшып кетеді. Қазақстан аймағында кең тараған құс, тек Үстірт пен Бетпакдалада ғана жок. Жағалтай әр түрлі ұсақ сүт қоректілер, ұсақ құстар, кесірткелер, ірі насекомдармен қоректенеді. Жағалтай — сүң-қар түқымдасының ең ұшқыры, жемін ұшып жүріп аулайды. Қазақстанда Үстірт пен Бетпакдаладан басқа барлық жерді мекендейді. Тұрқы 33-35 см, қанатының Ұзындығы 270 мм, салмағы 170-250 г. Мекиені мен қоразының түсі бір-біріне ұқсас, арқалары қара, бауырында ашық қоңыр теңбіл жолақтары болады. Тамағы мен мойнының екі жағы ақшыл, сирағы қауырсынсыз, сары түсті. Жағалтай — жыл құсы. Жетісуға сөуірдің аяғында келіп, қазанда жылы жаққа ұшып кетеді, ұясын ағаштың басына салады, көбінесе, басқа құстардың ұясын пайдаланады. Маусым-шілде айларында ұясына 2-5-тен жұмыртқа салады, оны мекиені мен қоразы кезектесіп, 28 күңдей басады. Балапандары ұядан 30-35 күнде ұшады. Жағалтай — сұңқар тұқымдасының ең ұшқыры, жемін ұшып жүріп аулайды. Жындан-жылға саны азаюда, соңдықтан қорғауды қажет етеді. Дереккөздер
ADP халықтың жұмыспен қамтылуы баяндамасы

Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасы ADP компаниясының демеушілігімен дайындалатын баяндама. Осы баяндама Macroeconomic Advisers жауапкершілігі шектеулі компаниясымен дамытылып, тап осы компаниямен қолданылып, бекітіледі. Баяндама тұрғындардың жұмыспен қамтылу деңгейiн көрсетеді. Осы баяндаманы құрастыру үшін ақпараттар анонимді ішкі жиын дерекнамалардан алынады. Олар шамамен 500 мың Америка Штаттарының заңды тұлғаларын (кәсіпкерлерін) құрайды. Жиырма (20) ай бойы, 2010 жылдың маусым айына дейін осы ішкі жиындар орташа өлшемделiп (яғни математика бойынша орта сан алынып), 340 мың Америка бизнесінің заңды тұлғаларына дейін (кәсіпкерлеріне дейін) және 21 миллионнан артық АҚШ-ның жұмыскерлеріне дейін қысқартылды/жиындалды. Алдыңғы сөйлемде айтылғандай, есепке алынған 21 млн жұмыскерлер өнеркәсіптік секторлардың барлық бөлiндiлерiнде жұмыс істейтіндер. Шағын бизнес (кәсіпкерлік) туралы ADP баяндамасы . Осы баяндамада ай сайынғы жұмыспен қамтылуды бағалауы айтылады. Бағалау кезінде дербес/жеке ауылшаруашылық емес сектордың бөлiндiде жұмыс атқаратын Америка (АҚШ) компаниялары, жұмысшылары шамашем 1-ден 49 адам құрайтын кәсіпорындар есепке алынады. Осы баяндама Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасының ішкі жиыны болып табылады. Осы екі баяндамалар үшін мәліметтер есеп беру кезендерінде жиналады және олар интерполяцияланылады (яғни бастапқы деректерге өзгертулер, түзетулер, ескертулер, жаңа мәтіндер енгізілуі мумкін) әр айдың 12-ші жұлдызына дейін аптаны қосу үшін. Бүкіл мәліметтер статистикалық әдiстемелермен өңделіеді. Қолданылатын әдістемелер Америка бюросының еңбек санағында қолданылатын статистикалық әдістемелеріне ұқсас. Америка бюросы осы әдістемелерді халықтың жұмыспен қамтылуын есептеу үшін қолданады. Мысалы, ай сайынғы мекемелердi зерттеуi, жұмыспен қамтылу деңгейiн анықтау мақсатымен. Осы өңдеуге сәйкес, Ұлттық жұмыспен қамтылу деңгейiн көрсету үшін ішкі жиындар өзгертіледі. Сол себептен, жұмыспен қамтылу деңгейінің өзгерілу нәтижесінде, ол Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасы үшін саналады/есептеледі, бірақ ADP-ның Америка бизнесінің заңды тұлғалар (кәсіпкерлер) туралы ортақ дерекқорында өзгертулер көрсетілмейді. Сыртқы сілтемелер * [http://www.adpemploymentreport.com/ Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасы] * [http://www.macroadvisers.com/csx3/csxPage.asp?APPNAMEMacroecon&LABELCSXGETPAGE&CLASSMacroecon.pclsMain&METHODpageMain Macroeconomic Advisers] * [http://www.stock-trader.ru/about/stat/adp/ Доклад о занятости ADP]
Маори тілі

Ма́ори, немесе маори тілі (өз атауы — Te reo Māori) — Жаңа Зеландия аборигендері маорилерінің тілі. Жаңа Зеландияның екінші мемлекеттік тілі. Фонетикасы Лексика Морфология Әдебиеттер * В. Крупа. Язык маори. Изд. «Наука», М., 1967. * Biggs B. The structure of New Zealand. «Antropological linguistics», 1961. * Klienberger H.R. Bibliography of the Oceanic linguistics. London, 1957. Сілтеме * [http://www.tetaurawhiri.govt.nz/english/issues_e/reo/index.shtml О языке маори] на сайте Комиссии по Маорийскому Языку. На английском языке. * [http://www.maoridictionary.co.nz/ Māori Dictionary Online] - маорийско-английский online словарь. * [http://www.krugosvet.ru/articles/82/1008203/1008203a1.htm «Полинезийские языки»] — статья в онлайн- энциклопедии [http://www.krugosvet.ru «Кругосвет»]. * [http://www.tereo.govt.nz/act87/index.shtml Māori Language Act 1987] * [http://www.korero.maori.nz/ korero.maori.nz] Māori language educational resources * [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=mri Ethnologue report for Maori] * [http://www.tetaurawhiri.govt.nz/ Māori Language Commission] (sets definitive standards). * [http://translator.kedri.info/ English and Māori Word Translator] , originally developed at the University of Otago. * [http://www.learningmedia.co.nz/nz/online/ngata/ Ngata Māori-English English-Māori Dictionary] from Learning Media; gives several options and shows use in phrases. * [http://www.nzdl.org/niupepa Collection of historic Māori newspapers] * [http://www.maorilanguage.info/mao_phon_desc1.html Maori Phonology] * [http://www.maorilanguage.net/ maorilanguage.net] Learn the basics of Māori Language with video tutorials * [http://www.microsoft.com/downloads/info.aspx?na22&p1&SrcDisplayLangen&SrcCategoryId&SrcFamilyId&u%2fdownloads%2fdetails.aspx%3fFamilyID%3d27ab0ec0-c2b3-409e-bdf1-d56cd5e90d9c%26DisplayLang%3den Microsoft New Zealand Māori Keyboard] * [http://www.nzhistory.net.nz/node/2282 Maori Language Week (NZHistory)] — includes a history of the Māori language, the Treaty of Waitangi Māori Language claim and 100 words every New Zealander should know * [http://www.huia.co.nz Huia Publishers], catalogue includes Tirohia Kimihia the world’s first Māori monolingual dictionary for learners * [http://www.imdb.com/Sections/Languages/Maori/ IMDb website; Māori language films] * [http://www.tpk.govt.nz/en/in-print/our-publications/?s=a568a773-1f8c-433c-8669-288ae44d2c6c Publications about Māori language] from Te Puni Kōkiri, the Ministry of Māori Development
ИС-4

ИС-4 (701объекті ) — кеңес ауыр танкы майданан кейінгі кезеңге жатады, қару-жараққа 1947 жылы алынған. Құрылу және шығарылу тарихы Сериялы түрде 1947 жылдан 1948 жылға дейін шығарылған ИС-2 ауыр танкы базасында құрастырылған, қатаңдығы жоғары дәнекерленген денесімен қабырғалар қалыңдығы айнымалықұйылғанды мұнарасы бар.Бір пулемёті — ірікалиберлі, зеңбірекпен қосақталған, екіншісі — зениттік,зарядтайтын люк турелінде орнатылған, коллиматорлық нысанамен жабдықталған. Трансмиссия — планетарлық, бұрылудың өзіндік механизмымен мультипликаторы бар.Зеңбіректі келтіру электромеханикалық 10РК-26(10РТ). радиостанциясымен жабдықталған.Қару жараққа алғанша дейін танктың бірнеше тәжірибелік нұсқасы жасалған, біреуі - 701-2, 100 мм зеңбіректі С-34 және мұнарасының алдыңғы бронясы 160 мм (массасы 55,9 т). Басқа, 701-5 и 701-6 нұсқалары 122 мм Д-25 зеңбірекпен жабдықталған (массасы 58,5 т). 701-6 нұсқасы жетілдіру жұмыстарынан кейін ИС-4 көрсеткішімен қару жабдыққа алынды. Қанау барысында танк массасы көпірлермен көлік құралдарының көбінің жүккқтергіштігінен артық екені аныұталды. Сонымен қатар, трансмиссияның жеке түйіндерінің жеткіліксіз сенімділігі айқындалды. Шағын сериялы шығарылымнан кейін өндірістен алынып тасталды. 1956 жылы барлық танкілер Дарницк танкыжөндеу заводында капиталды жөндеуден өтіп, Осиповичтағы базаға сақтауға қойылған. 1970 жылы Осиповичта солардың негізінде құрамында 10 танк, ЗИЛ-130 жүк машинасы, ЗОП дан атуға арналған артиллериялық бөлімшесі, аспаздар бар 20 жеке ӘБ құрастырылып, барлық кеңестік-қытай шекарасы бойына аттандырылды. Жетпісінші жылдар аяғында барлық танктар балқытуңа жіберілді. Сақталған даналар Танкінің шығарылым уақытының : * : ** Кубинкадағы сауытты танкілер мұражайы (Мәскеу облысы) — мұражай экспозициясында ** Чита қ. — мұражай экспозициясында ** Забайкальскқтш Чита облысы ескерткіш Сонымен қатар, бөліктерге ажыратылған, бұрын ҰОНсі ретінде қолданылған, танктардың бірнеше данасы ҚХРмен шекарада қалды . Әдебиет * М.Барятинский, М.Коломиец, А.Кощавцев. Кеңес Одағының ауыр майданнан кейінгі танктары. — М.: Бронеколлекция, № 3 шығарылым, 1996. * М.Барятинский. Кеңес Одағының сауыттытанкылық техникасы 1945—1995. — М.: Бронеколлекция, № 3 шыңарылым, 2000. * Карпенко А. В, Отандық сауыттытанктық техникасына шолу (1905—1995 жж.), СПб, Невский Бастион, 1996 ж. * Ескертулер
Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні

Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні — тарихы тереңде жатқан елдің жаңа заманда өз алдына қайта егеменді ел болған күні. Тәуелсіздік күні мерекесі әр жылдың 16 желтоқсанда аталып өтеді. Бұл күн ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі елеулі мереке болғандықтан 16 желтоқсан күні күнтізбеде демалыс болып табылады. Жыл сайын республика азаматтарының арасында мәдениет қайраткерлері, әлеуметтік саладағы ерекше қызметімен көзге түскен мамандар, әскери шенділер мен офицерлер, құқық қорғау саласының қызметкерлері және ел өміріндегі белсенді өзге де сала өкілдері елеулі еңбек еткендері үшін мемлекеттік марапаттармен марапатталады. 16 желтоқсан күні Қазақстанның барлық жерлерінде мерекелік мәдени ойын-сауық іс-шаралары ұйымдастырылады. Кешке қарай үлкен орталықтардың аспаны отшашумен көмкеріледі. Тәуелсіздік тек Қазақстан тұрғындары үшін емес, сонымен бірге, шетелдердегі қазақ халқының өкілдері үшін де маңызы зор мереке. Тарихы 1991 жылы КСРО ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. 1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі “Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы” заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң 1990 жылы 25 қазанда қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті. Қазақстанның Тәуелсіздігін ресми түрде ең алғаш болып мұхиттың арғы жағында жатқан Америка Құрама Штаттары мойындады, екінші болып Қытай, сонан соң Ұлыбритания мойындады. Оның артынан Моңғолия, Франция, Жапония, Оңтүстік Корея және Иран мойындады. Иран — Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мұсылман мемлекет. Ал “Тәуелсіздігімізді ең алғаш болып бауырлас Түркия мемлекеті мойындады” деген сөздің ақиқат еместігін білгеніміз жөн. Түркия алғаш болып Қазақстанда өз елшілін ашты, бірақ тәуелсіздігімізді мойындауда он жетінші болды. Бұл деректі еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған, елдің сыртқы саясат тұжырымдамасы авторларының бірі болған Вячеслав Ғиззатов келтірген. ҚР Сыртқы Істер министрлігінде тіркелген дипломатиялық құжаттарда Түркияның Қазақстан тәуелсіздігін ресми түрде мойындайтын протоколға 1992 жылдың 2 наурызы күні қол қойғандығы көрсетілген. Алғашқы күндері әлемнің салмақты елдері мойындап, кейіннен басқа да елдер мойындап жатты. Осылайша әлемдік саясат аренасында ҚАЗАҚСТАН деген мемлекет тәй-тәй басты. Небары бірнеше аптаның ішінде әлемнің көптеген беделді елдері Қазақ елінің тәуелсіздігін мойындап, дипломатиялық қатынастар басталды. Дереккөздер
Наурыз (айрық)

Негізгі ұғымдар: * Наурыз – қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 3-ші келетін март айына сай қазақша атауы. * Наурыз – ежелгі заманнан қалыптасқан жыл бастау мейрамы. Елді мекен: * Наурыз – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
Латыш тілі

Латыш тілі — Үндіеуропа шоғырының балтық тілдері тобына жатады. Лексикалық құрамы жағынан литван тіліне жақын, морфологиялық тұрғыдан қопармалы (флективті) тіл. Латыш тілі орта латыш, ливон, жоғарғы латыш диалектілеріне бөлінеді, әдеби тілі орта латыш диалектісі негізінде қалыптасқан. Латыш әліпбиінде 33 әріп бар, фонема саны — 50; 12 дауысты, 28 дауыссыз, 10 дифтонг дыбыстан тұрады. Дауыс екпіні сөздің бірінші буынына түседі, соңғы буындағы созылыңқы дауыстылар қысқарып айтылады да, қысқа дауыстылар мүлдем түсіп қалады. Латыш тілі неміс тілінің әсеріне ұшыраған. 1922 жылдан готикалық жазу орнына латын әліпбиі енгізілді. 1988 жылдан Латвия Республикасының мемлекеттік тілі, 2004 жылдан Еуропалық Одақтың ресми тілдерінің бірі. Латвияда ана тілі ретінде сөйлеушілерінің саны 1,39 миллион, шетелдерде шамамен 110 000. Дереккөздер * Қазақ ұлттық энциклопедиясы Сыртқы сілтемелер * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=lav Ethnologue]
Ерейментау таулары

Ерейментау – Ақмола облысы Ерейментау қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан тау сілемдері мен шоқылардан тұратын тау массиві. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 901 м (Ақдым тауы). Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 70-75 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км. Беткейлері тік, жыралармен тілімденген бірнеше таулардан тұрады. Солтүстігінде Алтынтау (750 м), батысында Жартас (524 м), шығысында Қаратау (661 м), Бозашықыртау (658 м) және т.б. таулар орналасқан. Тауда тас және қола дәуірінің көптеген қорымдары, скиф ескерткіштері, түркі тас мүсіндері бар. Жануарлар дүниесі Ерейментаудың фаунасы сирек кездесетін әртүрлілігімен ерекшеленеді. Мұнда тау, орман және дала жануарларының түрлері мекендейді: арқар, сібір елігі (шырша), құм борсығы, түлкі, қасқыр, қарсақ түлкі, суыр, дала аққұйрығы, қарақұйрық, қоян және қоян қояндары, ұсақ тиін, кәдімгі хомяк, су. егеуқұйрық, кәдімгі бозторғай, сұр және ақ кекілік, кәдімгі бөдене, ағаш көгершін, жартас көгершін, кәдімгі көгершін, жүгері, сұр және ақ маңдайлы қаздар, қарақұйрық, қарақұйрық, түйеқұйрық және т.б. Өсімдігі Қазақстан таулы аймақтарына тән тау бөктеріндегі далаларда, кең аңғарларда, тік және еңкіш беткейлерде, терең шатқалдарда өсімдік түрлерінің бай гендік қоры сақталған. Тамырлы өсімдіктердің 400-ден астам түрі әртүрлі экологиялық жағдайларда тау жотасының салыстырмалы түрде шағын аймағында өседі. Олардың ішінде сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлер тағамдық, дәрілік, жемдік, сәндік және ғылыми терминдерге қызығушылық тудыруда. Дереккөздер
Ботай мәдениеті

Ескерткіш 15 га алаңды алып жатыр. Ботай мәдениеті ежелгі адамның алғаш рет жылқыны қолға үйреткендігімен әлемге әйгілі. Бұл мәдениеттің өмір сүру уақытты б.з.д. V-IV мыңжылдықта өтті. Зерттеулердің тарихи маңызы - жылқыны алғаш қолға үйретудің жер жүзінде ең басты орталығы Қазақстан болып саналуында. Ботай әлемдегі – ертедегі Еуразия жылқы өсірушілерінің ғажайып қонысы. Ботай мәдениеті — энеолит дәуірінде Солтүстік Қазақстанды мекендеген тайпалар мәдениеті. Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданының Никольское ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жердегі Ботай қоныстарына байланысты аталған. Қазба жұмыстарын жүргізген Солтүстік Қазақстан университетінің археологиялық экспедициясы (1981 — 83, жетекшісі В.Ф. Зайберт) 15 га жерді алып жатқан қоныстан 158 үйдің орны қазылып аршылды. Олар қабырғалары бір-біріне жалғастырып салынған бірнеше тұйықталған бөліктерден тұрады. Кейбіреулерінде 30-ға тарта үйлер болған. Шаруашылық құралдары түрлі тастардан, балшықтан және сүйектерден жасалынған. Ботай мәдениетін жасаған тайпалар жылқыны қолға үйреткен. Тастан жасалған пышақ, қанжар, жебенің, найзаның ұштарының көптеп табылуы қоғам өмірінде аңшылықтың рөлін айқын көрсетеді. Сонымен қатар гарпун, ине, жуалдыз, тескіштер, тұмар және әшекей бұйымдардың кездесуі шаруашылықтың әр саласынан хабар береді. Ботай мәдениетінің қалыптасуына Атбасар неолиттік мәдениетін жасаған тайпалары араласқан. Ботай мәдениеті Жайық пен Ертіс өзендерінің аралығын қоныстанған тайпалар мәдениетіне жатады. Сілтемелер 1. [http://www.inform.kz/kaz/article/2259588 «Ботай мәдениеті»] Дереккөздер
Имантау тасаралы

Арал бұл жердегі сирек кездесетін қазақ аршасымен жамылған, ол аралдың жағалауында өсіп, оған ғажайып күй береді. Аралда кәдімгі қарағай, сүйелді қайың, итмұрын, шие, таңқурай өседі. Өсімдік дүниесі құлпынай, бүлдірген, әр түрлі дәрілік өсімдіктермен ұсынылған. Жануарлар әлемінен рептилиялар – сарыбас жылан, улы сұр жылан кездеседі.
Қазақстан (айрық)

Қазақстан келесі мағыналарды беруі мүмкін: * Қазақстан — Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда орналасқан мемлекет. Елді мекендер Ақмола облысы * Қазақстан — Жақсы ауданындағы ауыл. * Қазақстан — Зеренді ауданындағы ауыл. Алматы облысы * Қазақстан — Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. Батыс Қазақстан облысы * Қазақстан — Сырым ауданындағы ауыл. Жетісу облысы * Қазақстан — Ақсу ауданындағы ауыл. * Қазақстан — Алакөл ауданындағы ауыл. Түркістан облысы * Қазақстан — Келес ауданындағы ауыл. * Қазақстан — Төле би ауданындағы ауыл. * Қазақстан — Шардара ауданындағы ауыл. Шығыс Қазақстан облысы * Қазақстан — Марқакөл ауданындағы ауыл. * Қазақстан — Тарбағатай ауданындағы ауыл. Басқа да мағыналар * Qazaqstan — телеарна. * Қазақстан — телерадиокорпорация. * Қазақстан — қонақ үйі. * Қазақстан — Алматыдағы кинотеатр. * Қазақстан — коньяк. * Қазақстан — Астана қаласы жаңа әкімшілік-іскерлік орталығындағы концерт залы. * Қазақстан спорт сарайы — Астана қаласында орналасқан спорт стадионы.
Қыс

Қыс — жыл мезгілі, әр аумақтағы ауа температурасы ең төмен болатын климаттық маусым. Сипаттамасы Астрономиялық ұғым бойынша, қыс — қысқы күн тоқырауы сәтінен көктемгі күн мен түннің теңесуіне дейінгі (Солтүстік жарты шарда 21—22 желтоқсаннан 20—21 наурызға дейін, Оңтүстік жарты шарда 21—22 маусымнан 23 қыркүйекке дейін) уақыт аралығы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай ендіктерінде қыс айлары деп шартты түрде желтоқсан, қаңтар, ақпан, ал Оңтүстік жарты шарда — маусым, шілде, тамыз айлары есептеледі. Қоңыржай ендіктерде (оның ішінде, Қазақстан жерінің басым көпшілігінде) қыс тұрақты қар жамылғысымен, өзендер мен көлдерде мұз қатуымен, өсімдіктің өсіп-өнуінің тоқтауымен, жануарлардың көптеген түрлерінің ұйқыға кетуімен немесе анабиозымен сипатталады. Қыстың ұзақтығы климаттық және фенологиялық маусым ретінде төменгі географиялық ендіктерден жоғары ендіктерге қарай өсіп отырады. Тропиктік ендіктерде қыс мүлдем болмайды, субтропиктерде оның ұзақтығы 1—2 айдан аспайды, қоңыржай ендіктерде — 3—4 ай, полюстік ендіктерде 6—7 айға және одан да көбірек уақытқа созылады. Қазақстандағы қыс Қазақстанның солтүстігінде оның оңтүстігімен салыстырғанда, қыс 1—1,5 айдай ұзағырақ болады. Дереккөздер
Автобус

Автобус (француздың autos – өзі және латынша (omnі) bus, яғни баршаға арналған деген сөзінен шыққан) — жүргізушімен қоса есептегенде тоғыз және одан да көп адамды алып жүруге арналған, қорабы вагон түріндегі автомобиль. Алғашқы автобус 20 ғасырдың басында пайда болды. тағы екі қабатты автобус]] Автобус қалалық, қала маңы, қалааралық, жергілікті, т.б. болып бөлінеді. Автобус сыйымдылығы мен ауқымына (негізінен ұзындығына) қарап: ең кіші (5 м), кіші (7,5 м), орта (8,5 м және 9,5 м), үлкен (11 м), өте үлкен (12 м) және жалғастырылмалы (16,5 м) автобус болып ажыратылады. Ұзындығы 7,5 м қалалық автобусқа 35 – 40, ал ұзындығы 12 м автобусқа 110 – 120 адам, сондай-ақ жалғастырылмалы автобусқа 160 адам сияды. Ең жоғары жылдамдық қалалық автобус үшін сағатына 70 км, қала маңы және жергілікті автобус үшін сағатына 80 км, қалааралық автобус үшін сағатына 100 км болып белгіленген. Кейбір елдерде 1,5 және 2 қабатты автобустар пайдаланылады. Автобус – негізгі қала көлігі. Мысалы, ұзындығы 1500 км-ден асатын Алматы қаласы көшелерінде күн сайын 120 маршрут бойынша 800-ден аса автобус қатынайды. Түрлері Үлкен класты автобус - ұзындығы 10,5 метрден 12 метрге дейінгі автобус. Қалалық автобус - қала ішінде және қала маңындағы бағытта жүретін, жолаушылардың түрегеп тұруына арнайы кең орны бар және олардың еркін кіріп шығуына қолайлы, кем дегенде екі есігі бар автобус. Ұзақ жүріс автобусы - алыс қашықтыққа жолаушылар тасымалдауға арналған, арнайы киім ілетін, сусын ішетін орны және жабдықталған әжетханасы бар, ал кейбір жағдайларда өзінде немесе тіркеме арбасында жатын орынмен жабдықталған автобус. Кіші класты автобус - ұзындығы 6 метрден 7,5 метрге дейінгі автобус. Бағыттық, маршруттық автобус - белгіленген бағытпен жүретін, жүретін бағытының нөмірі, негізгі және соңғы тоқтайтын аялдамалары туралы мағлұматы сыртына көрнекті қылып жазылған автобус. Қалааралық автобус - қалааралық бағытта жолаушылар тасымалдауға арналған, көбінесе жұмсақ отырғыштармен жабдықталған, жүк салатын орны бар максимальді жүріс жылдамдығы сағатына 100 шақырымнан кем емес автобус. Ауыларалық автобус - ауыл арасында жолаушылар тасымалдауға арналған, әдетте сыйымдылығы шағын бір ғана жетекші белдігі бар автобус. Класы өте үлкен автобус - ұзындығы 16,5 метрден 24 метрге дейін, әдетте екі бөліктен жалғастырып құрастырып жасалған автобус. Класы өте кіші автобус - ұзындығы 5,0 метр және одан да қысқа автобус. Саяхаттық автобус - жолаушылардың сыртқы көріністерді көруіне ыңғайлы, микрофонмен және басқа да экскурсия жүргізушіге қажетті жабдықтармен жабдықталған автобус. Экспресс-автобус - белгіленген бағыты бар, жолдағы аялдамаларға негізінен тоқтамайтын, тікелей екі соңғы шеткі аялдамаға қатынайтын автобус. Қосымша мәліметтер * [http://kaz.newsfactory.kz/24212.html Автобустар желісі] * [http://www.soltustik.stat.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id585%3Apress106&catid1%3Alatest-news&Itemid50&langkz Облыс автобустарының маршруты] Дереккөздер
Автомат (қару)

Автомат қару (Автомат деген грекше autуmatos, яғни өздігінен іске қосылатын деген ұғымды білдіреді) — шағын қашықтықтағы ұрыстарда жеке адамның оқ атуына арналған соғыс қаруы. Ату кезінде дәрі газының күшімен қайта оқталып, үздіксіз атылады. Оның конструкциясы мен жұмыс істеу принципі дәрі газының күшін пайдалану тәсіліне негізделгендіктен автомат қарудан үздіксіз де, жекелеп те атуға болады. Автомат қару қолданылу мақсатына қарай автомат тапанша, автомат (тапанша-пулемет), автомат винтовка (карабин), өздігінен оқталатын винтовка, қол пулемет, станокты пулемет, ірі калибрлі пулемет, автоматты зеңбірек түрлеріне бөлінеді. Автомат қару 19 ғасырдың 2-жартысында пайда болды. Америкада 1883 ж. автомат мылтық жасалды, сондай-ақ сол жылы америкалық Хайрем Максим жасаған станокты пулемет (Максим) пайда болды. Автомат қарудың жеңіл түрі 1-дүниежүзілік соғысқа дейін-ақ жасала бастады. Қару-жарақ ғылымы мен техникасының дамуына орай 2-дүниежүзілік соғыста тамаша жетілдірілген түрлері қолданылды. Автомат қаруды жасаушы конструкторлар: Михаил Калашников, Николай Макаров, т.б. Дамыған мемлекеттердің армияларында тек автоматты және өздігінен оқталатын қарулар ғана қолданылады. Автомат қарудың кейбір түрлері Қазақстанда Орал қаласындағы «Металлист» зауытында жасалады. Дереккөздер Қосымша мәліметтер * [http://www.inform.kz/kaz/article/1182811] — Калашников автоматы
Айдаһар

Айдаһар — байырғы наным-сенім бойынша бірнеше басты алып жыртқыш, адам баласына өлім әкелетін дүлей күш, жалмауыз. Айдаһар — әлем халықтарының фольклорында жиі кездесетін кейіпкер. Әсіресе, батырдың айдаһармен соғысу сюжеті мол. В.Я. Пропптың анықтауынша, айдаһар отырықшы-диқан, қалалық мәдениетте болған халықтарда қалыптасты. Айдаһар қазақ ертегілерінде қауымнан ауыр салық алып тұратын дүлей күш жалмауыз ретінде бейнеледі. Ол «борандатып, дауылдатып» келеді, алдын ала адамдардың дайындап қойған малын, кісісін тірідей жұтиды. Әсіресе, қыздарды жалмайды, тіпті патшаның қызын жұтам деп, жұрттың үрейін ұшырады. Онымен шайқасуға бел буған батыр-аңшыны айдаһар жұтқан кезде, ол қырық құлаш семсерін сертке ұстап ішіне кіріп, қақ жарады да, жұртты азат етеді, айдаһарды өлтіргенінің белгісі ретінде жонынан таспа тіліп алады. Бұдан қазақтағы айдаһар стадиялық даму сатысына сай өзіндік ерекшелікке ие екенін байқаймыз. Қытай, Мысыр, Үндістандықтар тәрізді диқап халықтар айдаһарды аузынан от шашқан, қанаты, төрт сирағы бар, жаңбыр жауғызып, кейде құрғақшылық жасап, елге апат төндіретін, найзағай ойнататын бейне. Кейбір қазақ ертегілері мен хикаяларында әйел кейде айдаһардың етіне жерік болады және ол тотемдік сенімнің қалдығы, ал айдаһардың адамды жұтуы кәмелеттік сынақ салтының ізі екендігі фольклортану ғылымында анықталып отыр. Қазақтардың төл түсінігінде айдаһар жыланның алып түрі ғана. Сан қатпарлы осы күрделі бейнені жан-жақты талдаған академик С.А.Қасқабасов: «Айдаһар түптеп келгенде ғаламат алып жылан» деп пайымдайды. Қазақ ертегілерінде айдаһар «алып жылан» түрінде кей ертекте, халықаралық сюжеттерде кездесетіндей, сумен қатысты бейнеленеді. Мысалы, әйел бейнесінде құбылып жүріп, жігітке тұрмысқа шығады, шөлге шыдамсыз, түнде тұрып ап, үйдің шаңырағынан мойнын созып, өзеннен су ішкендігі айтылады («Айдаһар»), Кейде ысқырып, аспаннан жаңбыр жауғызады («Айдаһар қатын»), Шөлден қаталап жарылып өлгенде күн бұзылып, жаңбыр жауып кетеді («Арғы мерген»), Әлбетте, бұл сарындар диқаншы, отырықшы халықтарда кездеседі. Айдаһарды жауын-шашын, су иесі деген ұғым қазақ этномәдениетіне сыртқы отырықшы жұрттардан ауысып орнықты. Көптеген халықта айдаһарды ұшатын қанаты бар, аузынан от шашатын, сирағы бар мақұлық кейпінде елестетеді. Кейде ертек айтушылар жылан, айдаһар деген атауларды қатар қолдана береді. Айдаһар төменгі өлілер әлемінің күзетшісі, жанды о дүниеге жеткізуші рух-ие. Ежелгі заманда осы тәрізді неше алуан құбыжықтарға малды, тіпті тірі адамды да құрбандыққа шалатын қатігез салттың талай түрі болғандығы көне мәдениет тарихынан белгілі. Дереккөздер
Айман-Шолпан

«Айман-Шолпан» — лиро-эпостық жыр. Алғаш жазып алып, баспаға ұсынған – Жүсіпбек Шайхысыламұлы. 1896, 1898, 1901, 1906, 1910, 1913 жылдары Қазан баспасынан жеке кітап болып басылып шықты. Төңкерістен кейін де бірнеше қайтара басылды (1939, 1957). Жырдың оқиғасы, негізінен, 19 ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ елінің әлеуметтік-қоғамдық тіршілігін, тұрмыс-салтын қамтиды. Кейіпкерлердің ішінде тарихта болған адамдардың есімдері кездеседі (Көтібар, Арыстан, Есет, т.б.). Жырдың негізгі оқиғасы тама руының байы Маман мен шекті Көтібар батыр арасындағы өзара күресі. Жырда жеке бас бостандығы көтеріледі. Айман тек жеке басының азаттығын көксеген қыз емес, ел тыныштығын, қауым ынтымағын ойлаған ақылды да айлалы, өжет мінезді адам ретінде көрінеді. Жырда Көтібар бейнесі де шебер берілген. Бұрынғы батырлықтың азып, ел ішіндегі ұсақ-түйек тентектікке айналғаны осы бейне арқылы көрсетіледі. Құрылысы, бейнелер жасау әдісі, тіл ерекшеліктері жырдың ескі поэтикалық дәстүрде туғанын көрсетеді. Ежелгі жыр, айтыс үлгілері кеңінен пайдаланылады. Эпикалық ұзақ дастандардағыдай, оқиғалар арасын қарасөзбен жалғап отыру үрдісі, жазба әдебиет дәстүріне тән белгілер де кездеседі. «Айман-Шолпан» — реалистік мәнерде шығарылған, аса көркем жырлардың бірі. Мұхтар Әуезовтың «Айман-Шолпан» жыры бойынша жазған музыка драмасы (1934) Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының репертуарынан көп жылдар бойы түспей келді. 1960 жылдан драмалық театрлар сахналарында қойыла бастады. Дереккөздер