kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мейрам-арық

Мейрам-арық – ирригациялық жүйе. 1973—76 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригациялық тобы (жетек. В.Грошев) зерттеген: жалпы ұзындығы 35 км. Мейрам-арық басталатын канал бөлігі Шолак-арық аяқталған маңайдан 3 км жерде. Озен суы ұзындығы 150 м бас канал арқылы келеді де, тармақтарға бөлініп кетеді. Оның су жүретін табанының ені 12 м, жанындағы үйінді жал биіктігі 3 м, тереңдігі 2 м. Батыс тармағы 3 км-ден соң Мейрамтөбе қалашығына жеткен. Қала жұртының батысында су үлестіруші каналдан, ол батыс, шығыс және солтүстік тармақтарға бөлінген. Батыс тармағы ұзындығы 2 км, солтүстік канал тармағының ұзындығы 1,5 км, ал шығыс тармақ каналының ұзындығы 3 км. Тармақтардың бойында көлемі әр түрлі егіс тораптары сақталған. Мейрам-арықтың солтүстік бағыттағы негізгі трассасы 6 км-ден кейін Қотан қалашығына жеткен. Одан соң Қотаннан 5 км солтүстікте орналасқан Қаршығалық қала¬шығына жақын келген. Мұндағы ені 5 м, әрбір үйінді жал ені 12 м, биіктігі 1,7 м. Мейрам-арықтың басқа бөліктері анық сақталмаған. Археологиялық зерттеулер бары¬сында алынған сырлы және сыры жоқ ыдыстар, өзге де тұрмыстық шаруашылық бұйымдар үлгілері Мейрам-арықты халық 10-17 ғасырларда пайдаланып, егін еккендігін, мал өсіргендігін айғақтайды. Дереккөздер
Қарынгүрлі

Қарынгүрлі – Мұзбел жонының шығысында жатқан аңғар. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Жер бедері Аңғар солтүстіктен оңтүстікке қарай 65 км-ге созылған, енді жері 2 – 4 км-дей. Аңғар табанына көктемде 10 – 15 күндей су ағатын құрғақ арна жатыр. Табаны теңіз деңгейінен 85 м биікте, беткейлері көлбеу келген. Олардың салыстырмалы биіктігі 50 – 55 м. Өсімдігі Сүйірлене келген аңғардың басында жуа, сарсазан, баялыш, жайпақ бөлігінде бұйырғын, баялыш, сораң шөптесіндер өседі. Қарынгүрлі аңғары жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Шалаөткізгішті пластика

Шалаөткізгішті пластика — планарлық технология әдістерімен шалаөткізгіш аспаптарды, сондай-ақ интефалдық схемаларды жасау үшін қолдануға арналған шалаөткізгіш материалдан дайындалган жұқа пластина. Әдетте, Шалаөткізгішті пластика қалындығы ондаған мкм-ден бірнеше жүздеген мкм-ге жететін диаметрі 20—200 мм диск түрінде дайындалады. Шалаөткізгішті пластика ШӨ цилиндрлі монокристалдарды (құймаларды) (әдетте, Si немесе АПІ Bv типті қосылыстар) дискілеп кесіп алу арқылы жасайды. Содан соң дискілерді беттің берілген талапқа сай қасиеттерін алу, оны үшін өндейді. Дереккөздер
Эруициялық бұлт

Эруициялық бұлт – жанартау қопарылысы барысында бұлт шоғыры түрінде аспанға атылған газдар мен қатты бөлшектер массасы; пішіні мен биіктігі жанартау әрекетінің қуаты мен өзіндік сипатына тәуелді. Дереккөздер
Шалаөткізгіштік электроника

Шалаөткізгіштік электроника — шалаөткізгіштерде электрондардың электр магниттік өрістерімен өзара әрекеттесуін және осы әрекетті электр магниттік энергияны түрлендіру (мысалы, электр сигналдарыл өңдеу және тарату үшін) мақсатында пайдаланатын электрондық аспаптар мен құрылғыларды жасауы әдістерін зерттейтін қатты денелі электрониканың бөлімі. Дереккөздер
Жылға (техника)

Жылға (Ручей) — деформаңияны жүргізгенде дайындаманың түрін жөне өлшемін өзінің түріне жөне өлшеміне сөйкес ететін қалыптың қабырғасымен шектелген қуыс. Жылғаны түрлері *Арнайы сыртпішіндеуші жылға (Специальный формовочный ручей) — соғылманың өсінді бөлімдерін алу үшін қолданылатын жылға. *Алдыңғы жылға (Предварительный ручей) — қалыптың қуысының өлшемі жөне түрі соңғы жылғаға 4 жақын, бірақ қылау арнасы жоқ жылға. *Алдыңғы-дайындамалық жылға (Ручей заготовительно- предварительный) — бастапқы және дайыңцаушы жылғалардың жұмысын атқаратын жылға. *Ақырғы жылға (Окончательный ручей) — қалып қуысының өлшемі мен түрі ыстық соғьшманың сызуына сөйкес келетін қылау арнасы бар жылға. *Ақырғы сыртпiшiндету жылғасы (Окончательный формовочный ручей) — қалып қуысының өлшемі мен түрі ыстық соғьшманың сызуына сәйкес келетін көлденең соғу машинасының жылғасы. *Жылжымалы жылға (Ручей подкатной) — бастапқы дайындаманың кейбір жерлері көлденең қимасының ауданын кішірейтетін, ал кейбір жерлерінің үлкейтетін тоқпақ жылғасы. *Ию жылғасы (Гибочный ручей) — ақырғы жылғаның түріне сәйкесті дайындаманы сыртпішіндеу үшін және дайындаманы ию үшін қолданылатын жылға. *Кесуші жылға (Отрезной ручей) — шыбықтан соғьшманы бөлу үшін қолданылатын көлденең соғу машинасының жылғасы. *Конусты жиынтық жылға (Ручей конический наборный) — бастапқы дайындаманың ұзындығын кішірейту есебінен оның бас жағының қимасын үлкейтетін көлденең соғу машинасының жылғасы. *Қайта қысатын жылға (Пережимной ручей) — бастапқы дайындаманың ұзындығы бойынша металды қайта бөлетін және кейбір қимада оның енін үлкейтетін тоқпақ немесе баспақ жылғасы. *Қапыптайтын жылға (Ручей штамповочный) — баспақтың немесе тоқпақтың алдыңғы жөне ақырғы жылғалары. *Қиюшы жылға (Обрезной ручей) — радиалды қылауды соғылмадан болу үшін қолданылатын көлденең соғу машинасының жылғасы. *Қобылаушы жылға (Прошивной ручей) — саңылаусыз немесе саңылаумен тесік алуға қолданылатын көлденең соғу машинасының жылғасы. *Радиал қысатын тоқпақтың жылғасы (Ручей бойка для радиального обжатия) — радиал қысатын машиналардың қалыбының жанаушы, жаншушы, қобылаушы, қиюшы, кесуші, сырт пішіндеуші жылғалары. *Созба жылға (Ручей протяжной) — бастапқы дайындаманың көлденең қимасының ауданын кішірейту арқылы ұзындығын үлкейтетін тоқпақ жылғасы. *Таза жылға (Ручей чистовой) — соғьшманың түрі мен өлшемін дөл етіп алу үшін қолданылатын жылға. *Тоқпақ жылғасы (Ручей бойка) — тоқпақтың қалыбының жүмысшы бетінде орналасатын дайындаушы немесе қалыптаушы жылға. *Тоқпақ қалыптарының кесушi жылғасы (Отрубные ручьи молотовых штампов) — жасалған соғылманы шыбықтан белуге қолданьшатын жылға. *Шогеру жылғасы (Ручей высадочный) — бастапқы дайындаманың ұзындығын кішірейту есебінен, оның бір бөлімінің қимасын үлкейтетін жылға. Дереккөздер
С классты күшейткіш

С классты күшейткіш (Class С amplifier)- Автоығыстыруы бар күшейткіш, оның жұмыс нүктесі күшейткіш каскады нөлге тең облыста автоматы түрде орнатылады. Мұндай күшейткіш кіріс сигналды анықталған деңгейге жеткен кезде ғана күшейте бастайды. Нәтижесінде кіріс сигналдың жарты периодты толқынының оңнан бір бөлігі және теріс периоды толығымен қиылады. Күшейткіштің мұндай бір типі ФМ және ЧМ таратқыштардың шығыс кластарында қолданылады. Дереккөздер
Қасқа жусан

Қасқа жусан, боз жусан, кермек жусан – астралылар тұқымдасының жусан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. *Шөл, шөлейтті жерлерде өседі. *Биіктігі 25 – 35 см. *Жапырақтары қауырсын пішіндес тілімденген. *Гүлі қос жынысты, сары түсті. *Гүлшоғыры – себет, онда 3 – 4 гүлі болады. *Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. *Жемісі – тұқымша. *Қасқа Жусан малазықтық шөп, оны күзде және қыста түйе, қой, ешкі жақсы жейді. Дереккөздер
Ювенилді жер асты сулары

Ювенилді жер асты сулары (— балғын) — жер қойнауының өте терең қабаттарында будан, мүмкін сутек пен оттектің диссоциацияланған атомдарынан пайда болған сулар. Ювенилді жер асты сулары таза түрде жер бетіне шықпайды. Терминді 1902 ж. австриялық геолог Э.Зюсс ұсынған. Дереккөздер
Скрайбирлеу

Скрайбирлеу ( — тырнау) — алмас кескіш (скрайбер) көмегімен шалаөткізгіш пластиналарды бөлу әдісі. Алмас кескіш көмегімен пластина бетін, ал келесі сатыда оны, яғни монокристалдарды сындырып бөлу үшін озара перпендикуляр кесіктер жүйесі жасалады. Дереккөздер
Шекаралық жиілік

Шекаралық жиілік — электр тізбектегі (сүзгідегі, тербелмелі контурдағы және т.б.) кернеу және ток, сондай-ақ күшейткіш элементі сипаттамасының тіктігі қалыпты жиіліктегі шамаларынан ең төменгі деп белгіленген шама- ларға дейін (көбіне V2 есе) темендейтін жиілік. Төменгі және жоғарғы шекаралық жиіліктер есепке алынады. Дереккөздер
Шектен тыс модуляциялау

Шектен тыс модуляциялау — амплитудалық модуляциялауда тасымалдаушы тербеліс амплитудасының мөні өзінің қалыпты жағдайдағы мәнінен жүз пайыздан артық шамада артуы мүмкін. Бірақ ол тек нөл шамасына дейін кеми алады, яғни жүз пайыздан төмен кеми алмайды. Осылайша модуляциялаудың төменгі шегінде сызықты емес бүрмалану орын алады. Дереккөздер
Сөздік сигналдың жолағы

Сөздік сигналдың жолағы (voice band). Әдетте, телефондық арнаның 300— 3400 Гц-ке тен жиіліктің стандартты жолағында жатады. Нақты дыбыс сигналдары диапазоны 16 Гц пен 16000 Гц аралығында жатады. Ең жоғарғы есту жиілігі — 20 кГц-ке дейін балаларда, ал ең төменгісі қарт адамдарда 10 — кГц-ке дейін байқалады. Дыбыс (сез) сигналдардың динамикалық диапазоны 130 дБ-ге тең. Телефондық арнаның жолағы 300— 3400 Гц қазіргі заманғы барлық байланыс жүйелерінде стандартталған. Бірақ сөзді немесе музыкалық программаларды (радиохабар тарататын сигналдар деңгейінде) жоғары сапалы жаңғырту қажет болған кезде 10 кГц және одан да жоғары жолақты пайдалану қажет болады. Дереккөздер
Аценафтен

Аценафтен — бұл полициклді ароматты көмірсутек (PAH), ол нафталин мен 1 және 8 орындарды қосатын этилен көпірінен тұрады, химиялық формуласы C 12 H 10 . Ол түссіз қатты зат болып табылады. Көмір шайыры шамамен 0,3% осы қосылыстан тұрады. Марселин Бертело тарапынан ыстық нафталин буын ацетиленмен әрекеттестіріп дайындалды, ал бір жылдан кейін ол этиленмен ұқсас реакцияны қайталап, аценафтенді көмір шайыры құрамынан тапты. Кейін Бертело мен Барди α-этилнафталиннің циклденуін пайдаланып бұл қосылысты синтездеді. Өнеркәсіптік деңгейде ол әлі де көмір шайырынан және оның туындысы аценафтилен (және басқа көптеген қосылыстар) бірге алынады. Басқа арендер сияқты, аценафтен төмен валентті металл орталықтарымен кешендер түзеді. Мысалы, (η 6 -аценафтен)Mn(CO) 3 ] + . Қолданылуы Ол кең көлемде нафталиндикарбоксил ангидрид (ағылшынша naphthalene dicarboxylic anhydride) дайындауға қолданылады, ол бояғыштар мен оптикалық жарықтандырғыштардың прекурсоры болып табылады (мысалы, 1,4-бис(2-бензоксазолдық)нафталин). Сонымен қатар, ангидрид бірнеше коммерциялық пигменттер мен бояулардың прекурсоры болып табылатын перилентетракарбоксил диангидриді алуға да пайдаланылады. Дереккөздер
Гүлбақыт Жолдасбекқызы Меңлібекова

Гүлбақыт Меңлібекова (23.10.1962 жылы туған, Маяқұм ауылы) - ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (2002). 1979 жылы Қоғам орта мектебін, 1983 жылы І.Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтын, 1992 жылы АлМУ-нің аспирантурасын бітірген. 1983-2001 жылы Талдықорған педагогикалық институтында жауапты жұмыстар атқарған. 2001 жылдан Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі, университет ректорының кеңесшісі. 50-ге жуық ғылыми еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Материктік аралдар

Материктік аралдар - абразияның немесе құрлық бөлігінің теңіз деңгейінен төмен түсіп кетуінің салдарынан материктерден бөлінген аралдар. Олардың өңірілері: Калимантан, Мадагаскар, Гренландия. Материктік беткей Материктік беткей - қайраң мен материк баурайы арасындағы материктің су асты шетінің бөлігі. Жер қыртысының континенттік типімен, бетінің ылдилығымен (орташа 4° шамасында, көбінесе 15-20°, кейде 40°) және бедердің қатты тілімденуімен (су асты сатылары, тар шатқалдар және т.б.) сипатталады. Материктік жарты шар Материктік жарты шар - аумағында құрлық көп таралған жердің жарты шары (47%-ын қамтиды). Материктік жарты шар орталығы Франиияның оңтүстік-батысында орналасқан. Материктік қайраң мұздығы Материктік қайраң мұздығы - ағысы жағадан басталатын жүзбе мұздық немесе бір бөлігі теңіз табанына тірелген мұздық. Тақта тәрізді, шеті тік жар болып бітеді. Жер бетіндегі мұздық жалғасы, көбінесе Антарктика жағалауында таралған. Материктік суайрық, континенттік суайрық Материктік суайрық, континенттік суайрық - әр түрлі мұхиттарға құятын өзендердің алаптарын материкте бөліп тұратын (мыс., Атлант пен Тынық мұхит өзендерінің алаптарын бөліп тұратын Оңтүстік Америкадағы Анд суайрығы) сызық (немесе су ағыстарын айыратын кеңістік). Материктің су асты шеті Материктің су асты шеті - жер қыртысының материктік типімен сипатталатын, мұхит деңгейінен төмен орналасқан материктің бөлігі. Бедердің ерекшелігіне қарай материктік қайраң, материктік беткей және материктік баурай деп ажыратылады. Материктің су асты шеті шегінде толқындар әрекеті, көтерілу мен қайтулар, лайлы ағындар сияқты процестер белсенді жүреді. Дереккөздер
Қауынды

Қауынды – Маңғыстау үстіртінің оңтүстігіндегі ойыс. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Каспий теңізінен 30 км жерде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Ауданы 390 км 2 , ұзындығы 37 км, ені 17 км. Ойыс табаны теңіз деңгейінен 57 м төмен жатыр. Кемерлі шыңы көбіне әктастан түзілген және сай-жыралармен терең тілімденген. Ойыстың солтүстік-шығыс бөлігінде биіктігі 115 м қалдық төбе бар, шет жақтарында суы тұзды құдықтар (Сарышоқы, т.б.) кездеседі. Мұнда су 6 – 10 м тереңдікте жатыр. Ойыс табанында жусан, сораң шөптер өседі. Қауындының солтүстік-батыс тұсынан мұнай, газ құбырлары өтеді. Дереккөздер
Шешуші кері байланысты жүйе

Шешуші кері байланысты жүйе . Шешуші кері байланыс жүйесінде берілген хабардың дұрыс екенін қабылдау орнында белгілі бір қабылданған ереже тексеріп, нәтижесінде дұрыс немесе қате деген шешім шығарады. Дұрыс болса, кері байланыс арнасымен растайтын, ал қате болса қайта беруді сұрайтын команда жіберіледі. Қабылдау орнындағы тексеру әдісіне байланысты шешуші кері байланысты жүйе әр символды жекежеке тексеретін немесе комбинацияны түгелдей тексеретін болып бөлінеді. Символ бойынша тексеретін әдісте әр символдың шекті мәндеріне сәйкес келмегендері өшіріліп, хабар беруші орынға "өшірілді" деп, сәйкес келгеңдерін "өшірілген жоқ" деп команда беріледі. Мысалы, қабылданған символдың мәні жоғарғы шектен жоғары болса, " 1" деп алынып, ал төменгі шектен төмен болса, "0" деп, егер екі ортасында болса, онда өшіріледі. Комбинация бойынша қайталанатын жүйеде берілетін хабардың едөуір бөлігі бірден беріледі. Қабылдау орнында жадқа сақтайтын құрылғы комбинациялардың барлығын, яғни әрбір кодалық комбинацияларды дербес тіркегішке жазып алады. Содан кейін барлық кодалық комбинациялар өздеріне белгіленген тіркегіштерді толтырып, ал қате қабылданған кодалық комбинациялар өшіріліп, оларға тиіс тіркегіштер толтырылмай қалады. Содан соң кері байланыс арнасымен қате қабылданған кодалық қомбинациялардың адресі беріледі. Хабар беруші орында осы комбинация қайталап беріледі. Сөйтіп, барлық кодалық комбинациялар қатесіз қабылданып болғаннан кейін тіркегіштердің барлығы да толтырылып, содан соң қабылданған хабардың бөлігі ақпарат қабылдаушыға беріледі. Дереккөздер
Іңірбай Маханов

Іңірбай Маханов (1913, Форт-Шевченко қаласы – 1977) – мал дәрігері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1934). Ленинградтың малдәрігерлік академиясының аспирантурасында оқып, ғыл. жұмысын бітірер алдында Қырғыз ауыл шаруашылығы институтында іссапармен барып, сонда «үштік» үкімімен 10 жылға сотталады. 1954 жылы ақталып, елге оралып, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылында малдәрігерлік санитария телім меңгерушісі болды. 1964 – 1973 жылы Маңғыстау ауданында ашылған алғашқы малдәрігерлік лабораторияда директор, аудандық малдәрігерлік станция бастығы, 1973 – 1977 жылы облыс малдәрігерлік лабораторияда бөлім меңгерушісі болған. Дереккөздер
Маусымдық көші-қон, уақытша көші-қон

Маусымдық көші-қон, уақытша көші-қон - халық көші-қонының негізгі түрлерінің бірі - олардың уақытша (маусымдық) аумақтық мекен ауыстыруы. Маусымдық көші-қон мемлекет ішінде және мемлекетаралық болады. Маусымдық көші-қонды маусымдық жұмыс кезеңінде шаруашылық салаларын жұмыс күшімен қамтамасыз | етудің қажеттілігінен туындайтын көші- қон және азаматтардың оқуға, емделуге, демалысқа баруымен және туризммен байланысты көші-қон деп бөледі. Дереккөздер
Рашай Маханов

Рашай Маханов (1915, Адай уезі Жармыш ауылы – 2003) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының маманы. Қазақстанға еңбегі сіңген мал шаруашылығының үздігі (1976). 1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 жылдан Бозащы шаруашылығында бақташы болды. Еңбек Қызыл Ту (1976), Отан соғысы (1985) ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Мәңгі қарлар

Мәңгі қарлар - полюс атыраптарында және тауларда қар сызығынан жоғары жатқан қар мен мұздың көп жылдық жиынтықтары. Қатты атмосфералық жауын-шашынның жылдық балансы оң атыраптарына тән. Мұнда қардың кейбір бөлігі жылдан-жылға сақталып қалып отырады. Мәңгі тоң Мәңгі тоң - қалындығы 1-2 метрден жүздеген метрге дейін болатын, жазда ерімейтін жер қыртысының қатқан қабаты. Дереккөздер
Кенжеғұл Қашақов

Кенжеғұл Қашақов (1924, бұрынғы Гурьев облысының Шевченко ауданы– 1973, Ақтау қаласы) – милиция қызметкері. *Жоғары милиция мектебін бітірген (1960). *1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1947 – 1965 жылдары Шевченко аудандық ІІБ-де инспектор, аға инспектор, аға тергеуші *1965 – 1970 жылдары Маңғыстау ауданы милиция бөлімі бастығының орынбасары, бөлімше бастығы *1973 жылы облысының ІІБ-де бөлім бастығы қызметтерін атқарды. *Қызыл жұлдыз орденімен, «ІІМ-де үздік қызметі үшін» белгісімен, «Ерлігі үшін» және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мегабедер

Мегабедер - жер беті бедерлерінің ең ірі элементтері - материк көтерілімдері, мұхит ойпаңдары, таулы және жазық атыраптар, бедерде айқын көрінетін ұлы планеталық жарылымдар. Мегабедердің пішіндері эндогеңдік және экзогендік сипаттағы барлық басқа күштер мен жалпы планеталық күштердің өзара әрекетінен туындайды. Дереккөздер
Молла Есжан Қоңыратли

Молла Есжан Қоңыратли (18 ғасырдың 2-жартысы — 19 ғасырдың басы) — хаттат. Туған жері, өскен ортасы, білімі, өмірі, қызметі туралы накты деректер жоқ. Оның бізге жеткен мұрасы — 1900—01 жылы көшірген антологиясы. Бұл еңбекте "Азат", "Джунун" секілді бүркеншек атпен белгілі Мырза Арджуманд бин Әбд әл-Гани Кашмири (? — 1722) мен Сайб Табризи атты ақындардың поэмалары мен ғазалдары жазылған. Молла Есжан Қоңыратли сонымен қатар ауған ақыны Зуһур ад-Дин бин Шейх Сағад ад-Дин Ансари әл-Кабулидің "Диуан Зуһу" ("Зуһур жи¬нағы") немесе "Гул жинағы" атты өлеңдер жинағын, қоқандык ақындар антологиясында (1900—01) көшірген. Оның қара сөздерді емес, өлең жолдарын көшіруіне қарағанда, өзінің де ақын болуы мүмкін. Молла Есжан Қоңыратли жоғарыда аталған еңбектері Ташкент Қолжазба институтының қорында сақтаулы. Дереккөздер
Елубай Қашығұлов

Елубай Қашығұлов (1939, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы–1999, Шетпе ауылы) – зоотехник. *Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1965). * Маңғыстау ауданында зоотехник, ферма меңгерушісі, бас зоотехник, ұжымшар директоры, аудандық кеңес атқару комитетінің төрағасының орынбасары, облыстық партия комитетінде алғашқы нұсқаушылардың бірі, «Шетпе кооперативтік дайындау» ЖШС-нің директоры болды. * «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Өтелбек Махмұтов

Өтелбек Махмұтов (1941, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 1980) — дәрігер-хирург, медицина ғылым кандидаты (1974). * Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1964). * 1972–1974 жылдары сол институттың аспиранты. Махмұтовтың негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты Маңғыстау мұнайшыларының өндірістік жарақаттары мен олардың алдын алуға арналған. * 1964–1980 жылдары Шевченко қаласындағы Жаңаөзен ауданында аурухананың бас дәрігері, травматология бөлімінің меңгерушісі болды. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Жаңаөзен қаласында бір көше Махмұтовтың есімімен аталады. Дереккөздер
Молла Шаһ Хакім Түркістани

Молла Шаһ Хакім Түркістани — 19 ғасырда өмір сүрген түркістандық ғалымдардың бірі. 1880 ж. Нұр әд-Дин Абд ар-Рахман Жамидің 73 жасында жазған "Баһар Бустан" ("Көктемгі бак") еңбегін көшіріп шыққан соң, араға уақыт салып, 17 ғ-да ғұмыр кешкен Әмин өд-Дин хан бин Сайд Әбу-л-мәкөрім Әмірхан өл- Хусейни Әл-Харауи атты ғалымның "Дар байан данастин киймат джауаһир" ("Асылтастардың бағасын білу жайлы") деген еңбегінің "Маглумат әл-афақ" ("Мағлұматтар көкжиегі") атты тарауын хатқа түсірген. Дереккөздер
Мейрамбай Қибасов

Мейрамбай Қибасов (1946 жылы 1 мамырда туған, қазіргі Түрікменбашы қаласы) — қазақстандық журналист. *Ашхабадтағы ПТИ-ді (1967) *ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1984) бітірген *1969 – 1971 жылдары Өзен кен орнында оператор *1971 – 1990 жылдары Жаңаөзен қаласындағы «Жаңарған Маңғыстау», облысының «Коммунистік жол» газеттерінде әдеби қызметкер, аға тілші, бөлім меңгерушісі *1990 – 1995 жылдары «Жаңаөзен», «Маңғыстау» газеттерінің бөлім меңгерушісі, редакторы болды. Дереккөздер
Шешуші күшейткіш

Шешуші күшейткіш — аналогтық есептеу машиналарында тұрақты ток күшейткішінен және кері байланыс тізбегін құратын сыртқы элементтерден (резисторлардан) тұратын кешендік құрылғы; аналогтық шамалар мен кейбір математикалық амалдарды (қосу, интегралдау, дифференциалдау және т.б.) орындауға арналған. Дереккөздер
Құбайдолла Махутов

Құбайдолла Махутов (1950 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы) – геолог, геология-минералдар ғылым кандидаты (1985), философия ғылым докторы (1993). *Қазақстан Минералдық ресурстар академиясының корреспондент мүшесі (1966), ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1972). *1975 – 1987 жылдары – «Маңғышлақмұнай» өндірістік бірлестігі жүйесінде әр түрлі инженер-техник жұмыстарды атқарды. *1987 – 1997 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» экспедициясының бас геологы, *«Маңғыстаугеология» АҚ-ның вице-президенті, *«Қазполмұнай» ЖАҚ бас директоры. *1998 жылдан «Арман» ЖШС-нің директоры. *Жер қойнауының барлау үздігі. Дереккөздер
Құрманбек Момбеков

Құрманбек Момбеков (1902, Төбекүм мекені — 1989, Қоғам ауылы) — құсбегі. Әкесі, арғы аталары атақты құсбегілер болған. Қырандарды түрге, топқа, текке айыра алатын, оларды өз ішінен жікке, туыстыққа, ұрпаққа бөле білетін өте білгір құсбегі ретінде танылған Қызылқұмда өзіндік дәстүрі бар құсбегілік мектебін қалыптастырған. Ол әсіресе құм бүркітінің табиғи ерекшеліктерін жетік білген, түр-тұлғасына қарай айырып, баптаған. мертіккен құстарды емдеген. Момбеков қазақ халқының ежелгі мәдени мұраларының бірі — саятшылық өнерді сақтап, оған қатысты көптеген сөздерді, құстардың биологиясы жайлы ұлттық мағлұматтарды кейінгі ұрпаққа жеткізген. Дереккөздер
Байбоз Қилыбаев

Байбоз Қилыбаев (1897 – 1988) – партия, кеңес қайраткері, халықаралық қатынастардың білікті маманы. * Қазан төңкерісі қарсаңында күнкөріс қамымен Астраханға барып, 15 жасында Руковишников деген кәсіпкерге жалданады. * Астраханда жүріп рев, қозғалысқа қатысады. * 1916 жылы Ташкенттегі мұғалімдер семинариясында оқыған. * Қызыл ротаға мүше болады, одан кейін халық ағарту бөлімін басқарған. * Мәскеудің Халықаралық сауда институтын бітірген (1936) * Бірнеше шет тілдерін: ағылшын, неміс, француз және араб тілдерін жетік білген. * 1920 жылдан уездік ревком, округтік аткомның төрағасы болды. * 1927 жылы Кеңестердің 4-съезіне делегат, Қазақстан тұтынушылар қоғамының инспекторы болды. КСРО сыртқы сауда Халық комиссариатының Қытайдағы төтенше өкілі * Гурьевтегі (қазіргі Атырау) балық-консерв комбинатының директоры (1937)қызметтерін атқарған. * 1930 жылы Форт-Шевченкода ашылған тұңғыш қазақ мектебі Қилыбаев атымен аталған. * Кейін «Халық жауы» аталған соң С.М. Киров аты берілген. * 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, ату жазасына кесілді. Алайда бұл жаза 18 жыл түрмеде отырылумен ауыстырылды. * 1946 жылы босанып, көмір тресінде, аудандық қаржы бөлімінде басшысы болып қызмет істеді. * Ленин орденінің және бірнеше медаль, Құрмет грамоталарының иегері. Дереккөздер
Дирижистер

Дирижистер - Францияда мемлекеттің экономиканы басқаруын қолдайтындардың атауы. Дирижистер II дүниежүзілік соғыстан кейінгі дағдарыстан шығудың тұжырымдамасын жасады. "Атлантистер" мен "колониалистерге" қарама-қарсы дирижистер - ірі буржуазиядан шыққан жоғары білімді маман-технократтар. Дағдарыстан шығудың жолын елдің ішкі ресурстарын дамытудан, түбегейлі құрылымдық қайта құрудан, мемлекеттің экономиканы жоспарлаудағы, қаржыландыру мен несиелендірудегі рөлін күшейте отырып, жоғары технологиялық өндірісті дамытудан іздеді. Сондай-ақ АҚШ-тың экономикалық экспансиясына біртүтас батысеуропалық қауымдастық болып қарсы түру идеясы да осы дирижистерге тиесілі. Де Голльдің билік басына келуі және Бесінші республиканың құрылуы дирижистердің зор жеңісі болды. Осы кезеңде олар көптеген жоғары мемлекеттік лауазымдарға келді. Тағы қараныз * Буржуазия Дереккөздер
Талдаулық бұрыштық қиылыстырулар

Талдаулық бұрыштық қиылыстырулар — пункттің орнын белгілі пункттерден сол пунктке қарайғы бағытты өлшеу арқылы (тура қиылыстыру), немесе сол пункттен белгілі пункттерге қарайғы бағытты өлшеу арқылы (кері қиылыстыру), немесе тура және кері бағыттарды біріктіру аркылы (құрастырылған қиылыстыру) анықтау. Дереккөздер
Қазақстан аумағының геологиялық құрылысы

Қазақстан аумағының геологиялық құрылысы Геологтардың негізгі мақсаттарының бірі — тау жыныстарының жасын анықтау. Ол мақсатты орындау палеонтологиялық зерттеу тәсілін қолданудың нәтижесінде мүмкін болды. Бұл тәсіл тірі ағзалардың (өсімдіктер, жәндіктер және жануарлар) эволюциясын зерттеп, оларды даму кезеңдеріне бөлуге және соның негізінде геохронологиялық кестені дайындауға мүмкіндік берді. Палеозойга дейінгі жыныстар Ең ежелгі кезеңдерде қалыптасты. Ол күшті үгілу нәтижесінде таулы аудандардың орталық қыркаларында жер бетіне шығып жатады. Кристалды тақтатастар мен гнейстердің жер бетіне шығып жаткан жерлері Солтүстік Тянь-Шань жоталарында, Мұғалжарда жәнө Сарыарқадағы Ұлытау мен Көкшетауда байқалады. Палеозой жыныстары Көптеген таулы аудандарда кездеседі. Мұғалжар, Сарыарка, Солтүстік Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Тарбағатай жәнө Алтай таулары осы жыныстардан тұрады. Оған: ақтас, кұмтас, кызғылт кұмтас, сазды тақтатас жатады. Мысалы, қорғасын, темір, марганец, қалайы, вольфрам, алтын, т.б. кен орындарының пайда болуы палеозойлық жыныстардың таралуына байланысты. Мезозой жыныстары Біршама сирек кездеседі. Бұлар Маңғыстаудағы Қаратау жотасында, Жем үстіртінде, Іле және Торғай ойыстарында көп тараған. Кайнозой шөгінділері Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Олар палеогендік, неогендік және антропогендік болып белінеді. Палеогендік шөгінділер Шу, Іле, Зайсан жәнө т.б. қазаншұңқырлар мен ойыстардың жиектерінде, Үстіртте, Арал маңында, Торғай жазығында таралған. Неогендік шөгінділер қызыл түсті, тығыз кұмды саздардан, малтатасты, құмды қабатты сары саздауыттан тұрады. Неогендік Шөгінділер барлық биік тау аймақтарында кездеседі. Антропогендік (төрттік) шөгінділер Қазақстанның барлық аймақтарында ұшырасады. Жердің геологиялық тарихында антропоген дөуірі ең соңғы және уақыты жағынан ең қысқа кезең. Бірақ антропоген шөгінділері қазіргі кезеңде де ірі жазықтармен тау аралық ойыстарда көптеп кездеседі. Олар әр түрлі жолмен пайда болған. Каспий маңы ойпатында, Қаракұм жәнө Торғай үстіртінде теңіздік шөгінділер тараған. Жердің геологиялық тарихында антропоген дәуірі ең соңғы және уақыты жағынан ең қысқа кезең. Бірақ антропоген шөгінділері қазіргі кезеңде де ірі жазықтарымен тау аралық ойыстарда көптеп кездеседі. Олардан көлдік және өзендік террасалар мен жағалау бойындағы жазықтар түзілген. Мұздық шөгінділер қазіргі мұз басқан Алтай, Жетісу Алатауы және Тянь-Шань тау жүйелерінің аңғарларында кездеседі. Дереккөздер
Әділғазым Махұтов

Әділғазым Махұтов (1911, Атырау облысы Ембі ауданы – 1911) – бұрғылаушы, Социал Еңбек Ері (1959). Еңбек жолын 1929 жылы Красная Эмба ұжымшарында балықшы болудан бастап, 1939 жылы оператор, 1940 жылдан Құлсары терең бұрғылау мекемесінде бұрғылаушы, бригадир болды. КСРО Геология министр коллегиясының шешіміне сәйкес 1967 жылы осы министрліктің Еңбек даңқы «Құрмет» кітабына енгізілген. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мегантиклинорий

Мегантиклинорий - жоғары дәрежедегі бірнеше антиклинорий мен синклинорий топтары бірікгірген жалпылай биік төбесі ортасында орналасқан күрделі қатпарлы құрылым (мыс., Оралдың, Кавказдың қатпарлы құрылыстары). Әдетте, қатпарлық-геосинклиналдық жүйеге сәйкес келеді. Дереккөздер
Қарағашты әулие

Қарағашты әулие қорымы – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген тарихи ескерткіш, көне ескерткіштер тобы. Орналасқан жері Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 57 км жерде, Қараған түбектің солтүстік жақ шетіндегі жазықтықта орналасқан. Кезеңі Х-ХІХ ғасырлар. Тарихи деректер Қорымның атауы осы жерге тән емес қарағаштардың тобына байланысты пайда болған. Ең көне ағаштар уақыт өте келе оралып өсіп, таңғажайып пішінге айналды. Қарағаш – бірлесе келе күрделі кескіні бар ерекше семантикаға ие ағаш, оны халық арасында тіпті «киелі ағаш» деп те атады. Бір жағынан бүл жерлеу кешені – өңір үшін қарапайым пішін, бірақ екінші жағынан алып қарағанда, «Қарағашты әулие» аумағында кесенеден бастап кішкене архитектуралық пішіндегі барлық салттық нысандардың түрлері жиналған. Шамамен 180 ғимарат мемлекет қорғауына алынды. Сипаты «Қарағашты әулие» кешенінің өзгешелігі – құлпытастардағы оюлы және көркем бейнелердің көптігі. «Стандартты» оюлы құрылымдардан басқа, құлпытастар мұнда жерленген адамның кәсібінен хабар беретін символдық стильде әшекейленген. Мысалы, ол тас кесу құралдары (қашау, қысқаш, зілбалға, т.б.) немесе жауынгерлік құралдар (қылыш, қалқан, дулыға) және басқа да көптеген құралдар болуы мүмкін. 2005 жылы мұнда үлкен көлемде қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде көптеген ғимараттарға өзінің алғашқы бейнесі қайтарылды. Ескерткіштермен жұмыстан басқа, жоспар бойынша айтарлықтай маңызды қорым аумағынан су жүргізу жұмыстары жүргізілді. Жалпы «Қарағашты әулиені» жаңарту үшін 82 000 000 теңге қаражат жұмсалды. 2006 жылдан бастап «Қарағашты әулие» қорымы Маңғыстау облысының ТЖД қызметкерлерінің қарамағына бекітілген әлеуметтік жоба жұмыс істейді. Әр көктемде мұнда кешеннің аумағын жинастыру үшін сенбіліктер өткізіледі. Мұндай шаралардың басты мақсаты - осы бірегей ескерткішті сақтап қалып, өңірдің мәдени дамуына өз үлесіңді қосу. Дереккөздер
Темірхан Бисенқұлұлы

Бисенқұлұлы Темірхан (1950 жылы туған, Түрікменстан, Ташховуз облысы Захметкеш ауылы – спорт шебері, Қазақстанға еңбек сіңірген жаттықтырушы. Ташкент дене тәрбиесі және спорт институтын бітірген (1976). Еңбек жолын Жаслық ст-нда дене тәрбиесі пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1978 ж. Бейнеу ауданы спорт мектебінде жаттықтырушы, 1980 – 90 ж. Мұнайлы, Бейнеу ауданында ауданы спорт комитетінің басшысы, 1991 – 95 облыста спорт комитеті бастығының орынбасары болды. 1996 жылдан облысы спорт басқармасының Балалар және жасөспірімдер спорт мектебінің директоры қызметін атқарады. Дереккөздер
Тас өзендер

Тас өзендер - тас қорымның бір түрі; тау беткейлеріндегі жыңғылды бойлап төмен қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатқан шойтастар мен шақпатастардың үйіндісі. Сынған қатты тау жыныстары ауырлық күші мен солифлюкция процесінің әсерінен тау басынан етегіне қарай баяу жылжиды. Басын, әдетте, тас теңізден алады, ұзындығы бірнеше км, кейде опдаған км-ге жетеді. Климаты катаң континенттік және көп жылдык тоң тау жыныстары таралған аймактарға тон. Сібір тауларында жиі кездеседі. Дереккөздер
Медициналық климатология

Медициналық климатология, адам биоклиматологиясы — адам организміне климат пен ауа райы факторларының әсерін зерттейтін климатологияның бөлімі. Бұл факторларды емдеу-сақтандыру максатында пайдалану жолдарын анықтайды. Дереккөздер
Сайлаубай Қарабалаев

Сайлаубай Қарабалаев (1947 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – педагог. Гурьев педагогикалық институттын (Атырау университетті) бітірген (1972). 1964 – 72 жылы Қызыләскер сегіз жылдық мектебінде, Сам орта мектебінде мұғалім, 1972 – 81 жылы мектеп жанындағы интернат меңгерушісі, 1982 жылдан мектеп директоры қызметін атқарады. ҚР Білім минститутнің Құрмет грамотасымен (1995) марапатталған. Дереккөздер
Нысанов

Нысанов, Нсанов, Батыс Елемес – мұнай-газконденсат кені. Бейнеу ауданында, Опорная стансасынан оңтүстік-шығыста 40 км жерде орналасқан. Кен 1987 ж. ашылған. Төменгі бор мен жоғарғы юраның мұнайлы көтерілімі ендікке жуық бағдарланған брахиантиклиналь. Табиғи сыйымдылықтың түріне қарай барлық иірімдер қабаттық, тектоникикалық қалқаланған, литологиялық шектелу элементтері байқалатын болып қалыптасқан. Коллекторлары терригендік, саңылаулы. Мұнайлы иірімдерде жалпы тиімді қалыңдықтар 1 – 35 м-ге, мұнайға қаныққаны 1 – 20,2 м-ге дейін өзгеріп отырады. Иірімдердің биіктігі 1,6 – 32,5 м-ге дейін ауытқиды. Мұнайда еріген газ құрамында 55 – 85% метан, 5,4 – 14% этан, 1,9 – 7% пропан, 1,3 – 5,2% бутан, 2,6%-дай метанның жоғары гомологтары болады. Газ құрамында азот (1,75%), өте аз мөлшерде көмір қышқыл газы бар. Қабат сулары хлоркальций типті тұздық түрінде. Иірімдердің режимі мұнайда еріген газдың білінуімен серпімді суарынды. Кен пайдалануға 1996 ж. берілген. Дереккөздер
Мезобедер

Мезобедер — биіктігі бірнеше метрден артық ауытқымайтын (кіші өзен аңғарлары, сайлар, жоталардың қосалқы сілемдері, мореналық төбелер, жағалық шағылдар, лайлы жанартаулар және т.б.), көлемі бойынша макробедер мен микробедер пішіндерінің арасындағы бедердің орта пішіні. Көбінесе экзогендік процестердің (аккумуляция, эрозия, дефляция және т.б.) әсерінен пайда болады. Дереккөздер
Машырық қажы Хожаназарұлы

Машырық қажы Хожаназарұлы (1842, қазіргі Ақ¬шұқыр ауылы – 1919) – Маңғыстау түрікмендерінің старшинасы (1870 – 1919). 19 ғасырдың аяғында Маңғыстауды мекендеген түрікменнің абдал, егдір, шәудір рулары ақылды, өмір тәжірибесі мол Машырық Хожаназарұлын өздеріне басшы етіп сайлайды. Алғашында майор, подполковник , артынан полковник атағын алған. Машырық қажы сонымен қатар 1903 жылы 3-дәрежелі Қасиетті Станислав орденімен, 1873 жылы Хиуа жорығына қатысқаны үшін үлкен күміс медальмен, 1887 жылы Александров лентасындағы үлкен алтын медалімен марапатталған. Машырық қажы тек патша өкіметі алдында ғана емес, Маңғыстау түбегін мекендеген түрікмен, қазақтар арасында да беделді, сыйлы болды. 1919 жылы өзі басқарған руларымен Түрікменстанға қоныс аударады. Дереккөздер
Санбай Қилыбаев

Санбай Қилыбаев(1941, Маңғыстау ауданы,Жыңғылды ауылы– 1989) – жоғары санатты дәрігер. *Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1965). *1966 – 1971 жылдары Бейнеу темір жол ауруханасында бас дәрігер *1972 – 1989 жылдары Алматы Қазақ Темір жол ауруханасында бөлім бастығы, бас дәрігер болды. *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Қойлыбай Қаражанов

Қойлыбай Қаражанов (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қарашағыр ауылы) — педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі». Маңғыстау облысының, Маңғыстау ауданының құрметті азаматы. Өмірбаяны *Орал педагогикалық институттын бітірген. *1960 – 83 жылы Тұщықұдық, 1-Май, Шайыр орта мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, 1983 – 91 жылы Қызан ауылдық кеңесінің төрағасы, 1991 – 92 жылы «Тұщықұдық» кеңшары партия комитетінің хатшысы, 1995 – 99 жылы БУТТ мекемесінде инженер-техник. Марапаттары *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» мерекелік медалімен марапатталған. "Еңбек ардагері" медалімен, облыстық партия комитеті мен Кеңес атқару комитетінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. *Қазақ ССР Халық ағарту ісінің озық қызметкері, Қазақстан Республикасы Журналистер Одағының мүшесі, Маңғыстау облысының құрметті азаматы, Тұщықұдық ауылының және Маңғыстау ауданының Құрметті азаматы. Еңбектері Өлкенің көрнекті тұлғалары Қ.Сарғожаев туралы "Тағдыр тауқыметінен тағылым", ғалым-дәрігер Е.Оразақов туралы "Антына адал азамат", заңгер Ү.Сағымбаев туралы "Әке рухына тағзым", Маңғыстау ауданының 80 жыллдығына орай "Аудан асқан асулар", "Ұрпаққа ұлағат" кітаптарының авторы және Ұлы Жеңістің 65,70 жылдығына орай шығарылған "Тағзым 1-3", "Адай көтерілісі 1-2" атты жинақтарды құрастырушылардың бірі. Дереккөздер
Мезомасштабтық құйын

Мезомасштабтық құйын - мұхит суының жүздеген немесе мыңдағын метрлік қабатын қамтитын және диаметрі 10—1000 км, циклон немесе антициклон кезінде байқалатын, осі тік немесе көлбеу құйын түзілімі. Мыс., Гольфстрим рингі деп аталатын Гольфстрим меандрларынан түзіліп, Саргасс теңізі арқылы араласатын мезомасштабтық құйын. Дереккөздер
Көжек Өтебаева

Өтебаева Көжек (1936 ж. т., Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1978). Ақтөбе қаласындағы Н.Байғанин атындағы педогогикалық институтты бітірген (1955). 1955 – 88 ж. В.И.Ленин атындағы орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі болды. 1984 ж. «Аға мұғалім» атағы берілген. «Құрмет белгісі» (1976), Еңбек Қызыл Ту (1981) ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Жылжыма (Салазки)

Жылжыма - білдектің немесе машинаның жұмыс органы орналасқан және өңделетін тетікке, бұйымға немесе объектіге қатысты орын ауыстырып отыратын түзілімі; жұмысшы орган орнатылған және өңделінетін бөлшекке, бұйымға немесе объектіге қатысты қозғалыста болатын станок немесе машина тетігі. Жылжыма үстіңгі, төменгі және револьверлі болып бөлінеді. Дереккөздер
Төрәлі Озғанбаев

Төрәлі Озғанбаев (1933 ж. т., Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі. Бұрынғы Гурьев мұғалімдер институтын (1955), Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі университет) үздік бітірген (1968). 1955 – 93 ж. Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім. Озғанбаевтың озат іс-тәжірибелері аудан, облыс көлемінде таратылған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Қазақ КСР-і ағарту ісінің үздігі» белгілерімен марапатталған. Дереккөздер
Мезометеорология

Мезометеорология - микрометеорологиядан ірілеу, бірақ циклондық әрекеттен біршама ірі масштабтағы атмосфералық құбылыстарды (мыс., найзағай, дүлей құйын, бриз типтес жергілікті циркуляция, жергілікті топографияның ірі масштабты атмосфералық процестерге әсері) зерттейтін метеорологияның саласы. Дереккөздер
Бегалы Озғанбаев

Бегалы Озғанбаев (1938 жылы т., Маңғыстау ауданы Жаңажол ұжымшары, Аусары жері) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Өмірбаяны * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1961). * 1961 – 72 ж. Маңғыстау ауданы Бозащы, 1-Май ұжымшарларында бас зоотехник * 1972 – 86 ж. Қарақия (Ералиев) ауданы, «Сенек», «Қарақұдық» кеңшарларында бас зоотехник * 1986 – 98 ж. Қарақия ауданына қарасты «Құланды» жылқы кеңшарында директор болды. Марапаттары * «Құрмет белгісі» (1980) ордені * Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасы (1966) * КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған. Дереккөздер
Тұрлыбек Мұратбай

Тұрлыбек Муратбай (1960 жылы туған, Отырар ауылы) — суретші-зергер. Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1999). 1989 жылы Жүргенов атындағы Алматы көркемсурет-театр институтын бітірген. Бүкілодақтық, республикалық, облыстық көрмелерге катысқан. Жұмыстары Қазақстан Орталық мемлекеттік музейінде, шетелдік көрме қауымдастықтарында сақтаулы. Дереккөздер
Жылжыпсырғымалық

Жылжыпсырғымалық ([http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B7%D1%83%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2 Ползучесть]) — уақытпен байланысты тұрақты кернеуде және температурада пайда болатын илемді деформация. Жылжыпсырғымалыққа кедергi Жылжыпсырғымалыққа кедергi (Сопротивление ползучести) — материалдың жылжыпсырғымалыққа қарсы тұруға қабілеті. Дереккөздер es:Arrastramiento (deformación) fa:خزش sk:Tečenie
Тұраш Озғанов

Тұраш Озғанов (1935, Маңғыстау ауданы Бекі ауылы – 1987, Шетпе ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Оқу ісінің үздігі». 1957 – 63 ж. мұғалімі, 1963 – 72 ж. Маңғыстау аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің нұсқаушысы, 1972 жылдан өмірінің соңына дейін Жыңғылды мектеп интернатының директоры болып істеген. Дереккөздер
Мекендер географиясы, елді мекендер географиясы

Мекендер географиясы, елді мекендер географиясы - аумақтардың әр түрлі таксондық дәрежедегі алғашқы бірліктері бойынша (елді мекендер мен жеке мекендік нүктелер) және мекендердің аумақтық жиынтықтары бойынша (қоныстаyған жерлердің торы мен жүйесі) халықтың қоныстануын зерттейтін географияның бөлімі. Мекендер географиясында қоныстанудың типтелуіне, олардың дамуының географиялық ерекшеліктеріне, әр елдің және ауданның қоныстануының топтық пішіндерін зерттеуге, мекендер жиынтығының жүйесін — құрылымын қарауға көп коціл бөледі. Мекендер географиясының құрамында қалалар географиясы мен ауылдар географиясы бар. Дереккөздер
Температура аномалиясы

Температура аномалиясы ( — қалыпты жағдайдан ауытқу) — белгілі бір нүктеде өлшенген көп жылдың орташа температурасының сол нүкте орналасқан бүкіл параллель шеңберінің есептелген көп жылдық орташа температурасына сәйкес келуі. Температура аномалиясының жер бетінде таралуы изоаномал карталарында көрсетіледі. Ондай карталарда жайылма беттің, мұхит ағыстарының және массаларының тасымалдануының температураның таралуына әсері айқын көрінеді. Дереккөздер
Ойл сервис компани ЖШС

«Ойл сервис компани» ЖШС – «Маңғыстаумұнайгаз» акционерлік қоғамының сервистік қызмет көрсететін кәсіпорны. 2001 жылдың наурыз айында үш мекеменің – «Бұрғышы», «Шегендеу», «Ұңғымаларды күрделі жөндеу және химияландыру» мекемелерінің қосылуы негізінде құрылды. Әрқайсысының ұзақ жылдық тарихы бар бұл ұжымдар Маңғыстау түбегінің мұнай кен орындарын ашып, игеруде өз үлестерін қосты. Атап айтқанда, Жетібай, Асар, Шығыс Жетібай, Оңтүстік Жетібай, Қаражанбас, Қаламқас, Құмкөл, т.б. кен орындары осы ұжымдардың күшімен қазылып игерілді. Серіктестік Қаламқас пен Жетібай кен орындарындағы жұмыстарды «Жетібай Сервис» және «Қаламқас Сервис» екі өндірістік басқармасы арқылы атқарады. Әр басқармада ұңғымаларды күрделі жөндеу, жер асты жөндеу, бұрғылау, технологиялық көлік автотізбектері, мұнай өндіру процестерін технологиялық химияландыру цехы, орталық өндірістік қамту базасы жұмыс істейді. Дереккөздер
Қостөбе (Оңтүстік Қостөбе)

Қостөбе (Оңтүстік Қостөбе) – ортағасырлық қалашық орны. Орналасқан жері Түркістан облысы, Отырар ауданының орталығы Шәуілдір ауылынан оңтүстікке қарай 7 км жерде. Зерттелуі 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тапқан. 1969 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.А. Ақышев) барлап көрді, 1970 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1982 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.А. Ақышев) кең көлемде қазба жұмыстарын жалғастырып, ескерткішке қатысты көптеген мәліметтер алды. Сипаты Қалашық орны бүгінгі күні екі қабаттан тұратын төбе, диаметрі 70 м, биіктігі 5 м. Оған құрылыс іздерінің орны сақталған алаңқай-төбешік жалғасады. Оның ортасында тікбұрышты келген, аумағы 50x80 м, биіктігі 1,5-2 м төбе бар. Төбенің біраз бөлігі аршылып, одан шикі кірпіштен қаланған құрылыс орындары, қыш ыдыстар сынықтары қазылып алынған. Хронологиялық жағынан олар 5-7 ғасырларға жатады. Екінші құрылыс горизонтынан ауданы 112 м 2 жер аршылған. Қазба кезінде үш бөлмеден тұратын баспана орны анықталған. Оның сақталған қабырғаларының биіктігі 35-40 см. Көлемі 40-42x20-22x10-12 см шикі кірпіштен тұрғызылған. Қабырғаларының ені 0,5-0,8 м. №1 бөлме аумағы 5x5,5 м. Екі қабырғасынан ені 1,5 м, биіктігі 0,2 м "Г" тәрізді сыпа табылған. Бөлме ортасынан ошақ орны, бұрыштан хум қазылып алынған. Бөлме ішінен тіреу ағаштарының орындары да аршылған. №2 бөлме аумағы 5x2,7 м. Мұнда да "Г" секілді суфа және ауданы 50x50 см ошақ орны аршылған. №3 бөлме аумағы 2,7-3,5 м. Бұл бөлменің Тек бір қабырғасын бойлай салынған суфа орны аршылған. Зерттеу барысында бұл баспаның өрттен қирағаны анықталды. Қыш ыдыстар алуан түрлі. 300 морфты ұстағышы бар құмыралар, саптаяқтар ұшырасады. Кейбір ыдыстарға айқыш,сопақша келген таңба-белгілер салынған. Банка тұрпатты бір ыдыс сынығынан антропоморфты бейне мен құстың суреті кездескен. Алынған материалдар Ташкент оазисіндегі археологиялық ескерткіштермен, жетіасар кешенімен үндеседі. Бұл жерді Отырар-Қаратау мәдениетін қалдырған тайпалар мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен айналыскан. Дереккөздер
Айтбек Mұсаев

Айтбек Mұсаев (5.1.1936 жылы туған, Қарақоңыр ауылы) — еңбек ардагері. "Темір" кеңшарындағы комсомол жастар бригадасының алғашқы ұйымдастырушысы әрі жетекшісі ретінде көрсеткен еңбегі үшін Ленин орденімен марапатталған (1963). Қазақ КСР-нің "Құрмет Алтын кітабына" есімі енген (1963). Отырар ауданының "Құрметті азаматы". Дереккөздер
Айтуар Оспанұлы Өтегенов

Өтегенов Айтуар Оспанұлы (1946 ж. т., Атырау облысы Жылыой ауданы Ақкиізтоғай ауылы) – ақын, әкімшілік қызметкері. ҚазМУ-дың журналистика факультетін және Алматы жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын көмекші шопан, механизаторлықтан бастаған. Ол Жылыой аудан газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, аудан партия комитетінің нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 1985 ж. Бейнеу ауданы «Рауан» газетінде редактор, кейіннен Бейнеу аудан кеңесіне төраға, аудан мәслихат хатшысы болып сайланған. Аудан әкімінің орынбасары, облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасында бас маман, «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның жұртшылықпен байланыс тобының жетекшісі болды. Ө-тың «Тұңғыш» (1978), «Ақкөйлек» (1980), «Ақсұқсыр» (1994), «Арманым саған ауған» (1998), «Қарашүңгіл – қаракөзім тұңғиық» (2000), «Адыраспан» (2003) атты жыр жинақтары шыққан; ұжымдық жинақтарға бір топ өлеңдері мен очерктері енген. Бірнеше ақындар мүшәйрасының (Форт-Шевченко қаласының 150 жылдығына, Шотан мен Досан батырды, Абыл ақынды еске алуға, т.б. арналған) бас жүлдегері болған. Бейнеу ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Әнуарбек Қосымұлы Бимағамбет

Бимағамбет Әнуарбек Қосымұлы (1980 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қосқұлақ ауылы) – ақын. Маңғыстау гуманитарлық-экономика колледжін, Алматы мемлекеттік педагогика институтын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. «ТVТ» телестудиясында, «Үш қиян» республикалық газетінде меншікті тілші (1999 – 2002), республикалық «Хабар» агенттігі мен «Қазақстан» ұлттық телеарнасының Маңғыстау облысындағы меншікті тілшісі (2002 – 05) болды. 2005 жылдан Маңғыстау облысы әкімі баспасөз қызметінің жетекшісі. «Жетімтоғай жапырағы» жыр жинағының (2006) авторы. «Каспий – достық теңізі» фестивалінің, респ. Шотан батырға арналған мүшәйраның жеңімпазы, респ. «Менің атым – Махамбет» телемүшәйрасының және халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты. Дереккөздер
Керім Машырықов

Керім Машырықов (1909, Маңғыстау уезі Ақшұқыр ауылы – 1974) – ғалым, Геология-минералдар ғылым докторы (1957), профессор (1960), Түрікменстан ғылым академиясының академия (1959), Түрікменстан ғылымына еңбегі сіңген қайраткер (1969). *Мәскеудегі Губкин атындағы тау-кен академиясын (1935), *Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Бүкілодақтық геология институтының аспирантурасын бітірген (1950). *1870 – 1919 жылдары маңғыстаулық түрікмендердің старшинасы болған Машырық қажының баласы. *Красноводск (қазіргі Түрікменбашы), Ашғабад, Ташкент қалаларында білім алған. *1935 – 1939 жылдары асыра сілтеу қармағына ілініп, Ухта-Печора, Солтүстік темір жолдары лагерьлерінде болды. Айдауда жүріп геология партиялары мен экспед-ларында коллектор, геолог, басқару қызметтерін атқарған. *1940 – 1947 жылдары Красноводск, Ташховуз, Яғман, Балқан геологиялық экспедицияны басқарды. *1950 – 1958 жылы Түрікменстан ғылым академиясының вице-президенті, *1967 – 1970 жылдары Түрікмен мемлекеттік университетінің ректоры. *1960 – 1970 жылдары Түрікменстан «Білім қоғамы» басқармасының төрағасы. «Солтүстік-батыс Түрікменстанның юра дәуіріндегі көмірлі қабаттары және оның Қырым-Кавказ-Каспий маңының көмірі аймағына қатысы» (Ашғабад, 1958), *«Түрікменстан геологиясының негіздері» (Ашғабад, 1973), т.б. еңбектердің авторы. *Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Температура градиенті

Температура градиенті - атмосферадағы температура өзгеруінің қашықтық бірлігіне келетін шамасы. Вертикальды және горизонтальды температура градиенті болып бөлінеді. Горизонтальдық немесе термиялық температура градиенті 100 км қашықтыққа градустың оннан бір бөлігіне өзгеруімен сипатталады; шептік зоналарда бұл өзгеріс 100 км-ге 10°С-тан көп болуы мүмкін. Тропосферадағы вертикальды температура градиенті орта есеппен 100 км-ге 0,65°-қа өзгереді, кейде 100 км-ге 1°С-қа өзгеруі немесе теріс мәнге ауысуы мүмкін. Дереккөздер
Өтегенов Мерей

Өтегенов Мерей (1951 ж. т., Маңғыстау ауданы Калинин ауылы) – шопан. 1968 жылы шопан болып істеген. Тұрыш орта мектебін бітіріп, көмекші шопан болып істей бастады. Мал өнімін алудан бірнеше жыл бойына жоғары көрсеткіштерге жеткен. 10-сайланған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты. 2, 3-дәрежелі Еңбек даңқы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ойра

Ойра – Түпқараған түбегіндегі Сарытас шығанағының батыс шетінде жатқан мүйіс. Географиялық орны Бозащыдан теңіз жағалап, Кетікке (Форт-Шевченко) қатынайтын ежелгі керуен жолының бойы. Сайдан шығатын қия жол бойының бірнеше жерінде жылымшылап аққан бұлақ көздері бар. 1950 жылдың басында негізгі шаруашылығы балық аулау болған. «Путь к коммунизму» ұжымшарының орталыққа көшіп келуіне байланысты, тауды іргелей балық тұздап сақтайтын қоймалар салынып, жол жөнделген. Қазір құрылыс орындары сақталған. Дереккөздер
Ақмұхан Өтегенұлы

Өтегенұлы Ақмұхан (1895, Бозащы түбегі – 1967, Шетпе ауылы) – белгілі атбегі. 1957 – 61 ж. екі Қаратөбел аты облыстық, республика көлемінде бәйгеге қосылып, жүлделі орындарды иеленіп отырған. Өтегенұлының екі Қаратөбел аты да Қызыл таң ұжымшарындағы жылқы үйірінен болған. Үлкен Қаратөбел 1962 ж. Маңғыстау ауданы атынан қазақтың биші қызы Ш.Жиенқұловаға сыйға тартылды. Дереккөздер