Әділбек Тауасаров

Әділбек Тауасаров (, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Ақарал ауылы - , Алматы) — қазақ жазушысы, драматург, ақын. Қазақ мәдениеті мен әдебиетінің, соның ішінде қазақ драматургиясының тарихында өзіндік із қалдырған қаламгер. Ол заманауи тақырыптарды қозғаған драмалық шығармаларымен және поэзиялық туындыларымен танылды. Өмірбаяны Зайсан ауданы, Ақарал ауылында туған. 1965 жылы Әділбек Тауасаров Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тәмамдаған түлектердің қатарында болды. Оның замандастары қатарында қоғам және мемлекет қайраткері Сағат Әшімбаев, жазушы Смағұл Елубаев, ақын-аудармашы Бекділдә Алдамжаров, әдебиеттанушы Алма Қыраубаева және басқа да қазақ зиялылары болды. Ол оқыған орта шын мәнінде қазақтың дарынды ұл-қыздары бас қосқан ерекше курс болды: Сағат Әшімбаев, Нұрлан Оразалин, Үміт Тоқмағамбетова, Фаузия Оразбаева, Шәрбану Бейсенова, Алдан Смайыл, Әшірбек Көпішев, Сайлаубек Жұмабеков, Ризабек Әдуов және Алма Қыраубаева. Алғашқы жылдың өзінде-ақ курс студенттерінің бірінің өлеңдері, бірінің әңгіме, новеллалары, тағы бірінің сын мақалалары мерзімді басылым бетінде жарық көре бастады. Университет жанынан профессор Бейсембай Кенжебаев ұйымдастырған, кейін Тұрсынбек Нұртазин, Зейнолла Қабдолов, Сейітқали Садырбаев әр жылдары жалғастырған, кейіннен Мұхтар Әуезов атын алған әдеби бірлестікті де осы курс өз қолына алды. Әдеби бірлестікті Сағат Әшімбаев басқарды. Жастар қауырсын-қалам туындыларын ортаға салып, өзара талқылап, сын айтып, пікір алмасты. Университеттен кейін ол қазақ теледидарында қызмет етті. Кейін мәдениет және өнер саласында әртүрлі редакторлық қызметтер атқарды: Мәдениет министрлігінің репертуар бөлімінде бас редактор, Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» студиясында деректі фильмдер бірлестігінің редакторы, соңғы жылдары министрліктің репертуарлық-редакциялық алқасында еңбек етті. Қызметі Қазақ теледидарында редактор, бөлім меңгерушісі. 1991 - 1993 жылдары Мәдениет министрлігінің репертуар бөлімінде бас редактор, 1993 - 1999 жылдары Қазақ теледидары директорының орынбасары, бас директорының орынбасары, бас директоры, Шәкен Айманов атындағы Қазақ кинофабрикасының деректі кинофильмдер шаруашылық бірлестігінде бас редактор. Қазақстан Мәдениет министрлігінде репертуарлық бөлімнің бас редакторы болған. 1982 жылы Республикалық балалар мен жасөспірімдер театрында "Аса құрметті ИКС" атты тұңғыш пьесасы (комедия) сахнада қойылды. 1983 жылы Республикалық байқауда "Сен жанбасаң..." атты пьесасы екінші орынға ие болды. Оның "Арманшыл қыз", "Махаббат аралы, "Сен болмасаң, кім?" пьесалары бар. 2003 жылы прозалық, драма шығармалар жинағы жарық көрді. Шығармашылығы Әділбек Тауасаров шығармашылық жолын поэзиядан бастады. Алғашқы өлеңдері мектеп қабырғасында-ақ жазылған. Өлеңдерінде жастық, махаббат, арман тақырыптары жиі қозғалды. 1982 жылы жас көрермендер сахнасында алғашқы «Аса құрметті Икс» пьесасы қойылды. Жастар театрында режиссер Райымбек Сейтіметовтің сахналауымен қойылды. Кейінгі көлемді еңбектерінің бірі – «Жұлдызым менің» пьесасы республикалық байқауда екінші жүлделі орынға ие болып, режиссер Нұрқанат Жақыпбайдың сахналауында көрерменге жол тартты. Сонымен қатар, оның «Махаббат аралы», «Арманшыл қыз», «Сен болмасаң қайтер ем», «13-үй», «Зауал», «Қожанасырдың бір күні» атты драмалық шығармалары да қазақ театр өнерінің репертуарына енді. «Сен жазбасаң» (1983 жылы республикалық байқауда 2-орын алған). Әсіресе, «Махаббат аралы» пьесасы қоғамдағы жемқорлық, адалдық пен сатқындық, махаббат пен опасыздық тақырыптарын көтерген терең психологиялық драма ретінде бағаланды. Спектакльде бар болғаны үш кейіпкер — орманшы, дәрігер-депутат және оның жас жары әрекет етеді. Қарапайым адамдар тағдыры арқылы заманауи әлеуметтік мәселелер көрініс тапты. Тауасаров қазақ телевизиясының алғашқы теледрамалық жобаларына да қатысып, «Қымызхана»бағдарламасының авторларының бірі болды. Кітаптары * Тауасаров, Ә. Махаббат аралы: Шығармалар жинағы. - Алматы: Өнер, 2001. - 528 б. * Тауасаров, Ә. Аққу әні: әңгімелер, хикаяттар, интермедиялар, монологтар, скетчтер. Т. 2, 2008. - 254 б. * Тауасаров, Ә. Махаббат аралы: пьесалар, новеллалар. Т. 2. - Алматы: Ан Арыс, 2009. - 280 б. * Тауасаров Әділбек. «Шығармалар жинағы» 2-том * * * Әділбек Тауасаров туралы кітаптар * Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр: анықтамалық. - Алматы: Ана тілі, 2004. - Б. 78. * Қазақстан жазушылары: анықтамалық. - Алматы: Ан-Арыс, 2009. - Б. 379. * Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: Аружан LTD, 2005. - Б. 495. * Ахметжан, Т. Жан әлемі: сұхбаттар. - Алматы: Сөздік-Словарь, 2006. - 240 б. * Тауасаров, Ә. Аққу әні: әңгімелер, хикаяттар, интермедиялар, монологтар, скетчтер. Т. 1. - Алматы: Ан Арыс, 2008. - Б. 3-8. * Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. - Б. 731. Әділбек Тауасаров туралы мақалалар * Көксегенұлы, Б. Әдебиеттiң Әдiлбегi: [драматург, сатирик Ә.Тауасаров туралы] // Қазақ Елi. - 1997. - 12 желтоқсан (N 49). - Б.4. * Әдiлбек Тауасаров: [қазанама] // Қазақ әдебиетi. - 1999. - 5 наурыз (N 10). - Б.15. * Сарбалаұлы, Б. "Көктем, көктем, мен сенi күтiп жүрмiн...": [драматург, ақын Ә.Тауасаров туралы және оның бұрын жарияланбаған өлеңдерi берілген] // Қазақ әдебиетi. - 2000. - 11 сәуiр. * Оразалин, Н. "Құлпытасқа қимай тұрмын, Әдiлбек!" немесе "Махаббат аралы" спектаклiнен кейiнгi толғаныс: [ақын, драматург Н.Оразалинмен драматург Әділбек Тауасаровтың траги-комедиясы жайлы сұхбат] // Қазақ әдебиетi. - 2002. - 8 наурыз. - Б.9. * Туған жер – ана: [сөзiн жазған Ә.Тауасаров; әнiн шығарған К. Дүйсекеев] // Парасат. - 2005. - N 12. - Б. 21. * Елубай, С. Рухтармен сырласу // Қазақ әдебиеті. - 2007. - 27 сәуір. - Б.20. * Қоңырова, З. Әдiлбек аға: [белгiлi драматург Әдiлбек Тауасаров туралы] // Әдебиет айдыны. - 2007. - 6 желтоқсан (N 48). - Б.10. * Сарбалаұлы, Б. Әділбек әлемі // Жұлдыз. - 2008. - №5. - Б.99-112. * Сегiзбайұлы, К. Әдiлдiктiң өзi едi Әдiлбек: [жазушы Әділбек Тауасар туралы естелiк] // Қазақ әдебиетi. - 2008. - 16-23 мамыр (№ 20). - Б.13. * Бейсембина, Н. Өмiрiмнiң шырайы – шынайлығымда: [жазушы-драматург Әдiлбек Тауасаров туралы] // Евразия. - 2008. - Қазан (№ 39). - Б. 3 б.: Қазақстан әйелдері. - 2009. - № 9. - Б.9-11. * Оразалин, Н. Рухы мықты едi...: [жазушы Ә.Тауасаров естелiк] // Әдебиет айдыны. - 2008. - 18 желтоқсан (№ 51/52). - Б.6-7. * Мырзахан, Асан. "Дариға-ай" жастар театры көрермендерімен қауышты: [драматург Ә. Тауасаров туралы.] // Семей таңы. - 2014. - 23 желтоқсан. - Б.2. Әділбек Тауасаров атында Алматы қаласындағы Алатау ауданы әкімі аудандағы атауы жоқ немесе қайталанатын көшелерге жаңа атаулар беру туралы ұсынысы бойынша қалалық ономастикалық коммиссия шешім шығарды. Осы шешімге сәйкес Алатау ауданына қарасты Өжет ықшамауданындағы көшеге Әділбек Тауасаров есімі берілді. Сонымен қатар Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында да көше аты берілді. Жеке өмірі * Әділбек Тауасаровтың жары — Нағигүл Нұрханқызы Бейсембина. Отбасында бірнеше бала тәрбиеледі. * Балалары: Айбек, Айдын, Асылбек, Алмасбек, қызы Жұлдыз. *Әділбек Тауасаровтың өмірлік серігі Нағигүл Нұрханқызы ол туралы былай еске алады: «Ағаңмен пойызда таныстым. Ол кезде университетті жаңа бітіріп, қазақ теледидарында қызмет етіп жүрген. Мен тоғызыншы сыныпта оқитынмын. Ашық-жарқын, сұрақтарына жауап беріп, аңқылдап отырғаным есімде. Кейіннен бұл таныстық үлкен махаббатқа ұласты. Бір күні автобуста жолақыға тиын сұрағанымда, тағы да Әділбекті жолықтырыппын. Осылай тағдыр жолымызды тоғыстырды. Көп ұзамай отау құрып, отбасын құрдық. Жиі серуендейтінбіз, табиғат аясында демалуды жақсы көретін. Өмірінің қысқа боларын сезгендей, бізді ерекше сүйді, балаларына қамқор болды…» Нағигүл апайдың айтуынша, Әділбектің ең үлкен қуанышы – қызы Жұлдыздың дүниеге келуі. «Қыз бала ғой» деп қызғанышпен есіктен сығалап, қолынан тастамай мәпелеген әкенің ыстық махаббаты жүрегінде мәңгі сақталған. Жазушының жүрекжарды хаттарының бірінде ол былай деп жазады: «Жаным, балам! Мынау қысқа ғұмырда енді қанша уақыт татар дәмім қалды, білмеймін. Бар арманым – сендер ер жеткенше демеу болып, жан­да­рыңда жүру ғана. Арман көп еді. Жазушы болсам, елге жаназық болатындай шығармалар жазсам дегем. Енді-енді еңсе көтерем бе дегенде мынау өтпелі кезең тап болды…» (13.08.1996 ж.) Сыртқы сілтемелер * [http://www.aorda.kz/?p=2794 Өмірдің шырайы — шынайылығында] * [https://altynqor.com/video/3626 Алтын қор. «Сөнбес сәуле». Әділбек Тауасаров. Жазушы, драматург] * [https://altynqor.com/video/1009 Алтын қор. «Руханият». Әділбек Тауасаров] * [https://www.youtube.com/watch?v=GAjqk6vuiOw Әділбек Тауасаровтың өмірі мен шығармашылығы. (YouTube)] * [https://www.inkaragandy.kz/afisha/599/mahabbat-araly «Махаббат аралы»драма. Видео] * [https://www.youtube.com/watch?vijMCKuqobl8 Қазақ телевизиясына 60 жыл. Руханият] [https://www.youtube.com/watch?vijMCKuqobl8 (YouTube)]. 22.04.2018 * [https://www.youtube.com/watch?vGFlJhk6cghE "Таңғы қонақ"] [https://www.youtube.com/watch?vGFlJhk6cghE бағдарламасы. Н.Нұрханқызының сұхбаты.] Дереккөздер