kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Келтеминар мәдениеті

Келтеминар мәдениеті– неолит дәуірінен Орталық Азияда сақталған ескерткіштердің ғылымдағы жиынтық атауы. Негізгі ескерткіштері Аралдың оңтүстігінде, Әмударияның ескі сағасы Ақшадария маңында орналасқан. Оларды 1939 жылдан бастап Хорезм археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеп, б.з.б. 4 – 3 мыңжылдықтармен мерзімдеді. Мәдени-типологиялық белгілері бойынша Келтеминар мәдениеті ауқымына жататын ескерткіштер Арал т-нің төрт тарапына жапсарлас өлкелерге тараған. Солтүстікте олар Қазақстанның батыс өлкелеріне (Келтеминар мәдениетінің Бат. Қазақстандық нұсқасы деп те атайды), Оңтүстік Оралға дейін жетеді. Әмудария сағасы, Арал мен Каспий аралығындағы ескерткіштердің шешуші маңызы бар. Бастапқыда жеке-жеке ашылып, сипатталған Келтеминар (Ақшадария сағасы), Лявлякан (Қшкі Қызылқұм), төменгі Зеравшан ескерткіштерін А.В. Виноградов Келтеминар мәдениеті этномәдени қауымдастығы деп біріктіреді және оның болған уақытын б.з.б. 6 – 3-мыңжылдықтарға жатқызды. Жанбас-4, Кават-7, Дарбазақыр-1, Лявлякан-26, Үшащы-131, Толстов атындағы тұрақтардан, Түмек-Кичиджик зиратынан құнды деректер алынды. Жер үстінде ағаш сырықтар мен бөренелерден қамыс, ағаш қабығын қолдана отырып тұрғызылған сопақ пішіндес үйлердің орташа ауданы 80 м²-ден 120 – 150 м²-ге жетеді, кейбірі 300 м²-ден асады. Мұндай үлкен үйлерде 50 – 65 адам тұрып, бір қоныста орта есеппен 150 – 200 адам мекендеген. Жер бетіндегі баспаналардан басқа кішірек жеркепелер де бар. Заттық мәдениеттегі ерекшеліктерге, ең алдымен, шақпақтас микролиттері үлгісіндегі құралдардың кең тарауы жатады. Пышақ тәріздес пластиналардан дайындалған жебе ұштары, түрлі қырғыштар, т.б. құралдар табылды. Түбі дөңес немесе үшкіл келген қыш ыдыстарға сызықты және қалыппен түсірілген оюлар тән. Өлген адамдарды кішірек шұңқыр қабірлерге арқасынан жатқызып, бастарын солт.-шығысқа қарата, ұлу қабыршақтарымен және сүйектермен жақсы безендірілген киімдерімен жерлеген. Қыш құмыра қабірде өте сирек, көбінесе, оның сынықтарын салған. Қабір ішіне көп мөлшерде охра ұнтағын себу үрдісі жиі кездеседі. Келтеминар мәдениетін жасаған адамдар матриархатқа негізделген кішірек рулық қауымдармен қоныс-қонысқа бөліне тіршілік еткен. Күнкөріс кәсібі аңшылық, балықшылық және терімшілік болған. Ескерткіштердің сипатында оңт. өлкелерге тән белгілер көзге түседі. Мұндай белгілер оның шығу тегін ғана емес, негізгі байланыстары да осы өлкелермен екі арада қалыптасқанын меңзейді. Осыны ескере отырып, ғалымдар Келтеминар мәдениеті Оңтүстік Түрікменстан мен Шығыс Иранның ерте егіншілік мәдениеттерімен тамырлас деп есептейді. Дереккөздер:
Ринит

Ринит, мұрын бітелу — мұрын қуысының шырышты қабатының қабынуы. Ауруды мұрын қуысына түскен микробтар мен вирустар тудырады. Қоздырғыштардың дамуына организмнің мұздауы, ауаның құрамында шаң-тозаң мен зиянды газдар мөлшерінің артуы, гүл тозаңдары (қ. Поллиноз) әсер етеді. Көп жағдайда Ринит жұқпалы аурулардың (тұмау, дифтерия) әсерінен де болады. Риниттің жедел және созылмалы түрлері бар. Кейде вазомоторлы (вегетативті жүйке жүйесінің қабынуы) және аллергиялық (организмнің аса сезімталдығы) түрлері де кездеседі. Аурудың бастапқы кезінде мұрынның шырышты қабаты ісінеді, науқастың тамағы қызарып, құрғайды. Бірнеше күннен кейін мұрыннан сұйық ірің ді бөлінді ағады. Бұл кезде дене температурасы аса көтерілмейді, бірақ науқастың басы ауырып, тыныс алуы қиындайды, көздің шырышты қабатының қабынып, көзі жасаурайды. Әсіресе мұрын бітелуі нәрестелерде ауыр өтеді, себебі, олардың мұрын қуысы тар болады да, мұрын жолдарының шамалы ісінуі нәрестелердің тыныс алуына, емшек емуіне кедергі жасайды. Кейде қабыну мұрын-жұтқыншақтың шырышты қабатына, есту түтікшесіне, көмейге, кеңірдекке, тіпті өкпеге де таралуы мүмкін. Ауруды дер кезінде емдемесе, асқынып, созылмалы түріне ауысады. Емі Емі: аурудың бастапқы кезінде денені жылы ұстап, бал немесе таңқурай қосылған шай ішу, мұрын ішіндегі қан тамырларын тарылтатын ерітінділер (санорин, галозалин, т.б.) қолдану. Ринитті болдырмау үшін денені шынықтырып, спортпен шұғылданған жөн; үйде және жұмыс орнында жеке бастың гигиенасын сақтау қажет; егер жұмыс орны шаң-тозаң, улы газбен байланысты болса, респираторлық немесе қорғаныш дәкесін қолдану керек. Дереккөздер
Асылхан Әшімұлы Шомантаев

Шомантаев Асылхан Әшімұлы (1.7.1953 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Жаңақорған кенті) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (2002), профессор (2004). Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1980, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген. Осы оқу орнының Қызылорда бөлімшесінде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан, аға ғылыми қызметкер (1980–2002) болды. 2003 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде декан. Ғылыми еңбектері ауыл шаруашылығында пайдаланылатын судың сапасын зерттеуге арналған. Дереккөздер:
Қарпық Құсайынов

Құсайынов Қарпық (12 қыркүйек 1928 жылы туған, Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы, Ақжар ауылы) — а. ш. ғылым докторы (1986). Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын (1954, қазіргі Қазақ ұлттық аграр университеті) және аспирантурасын (1957) бітірген. Осы университетте ассистент, доцент (1957–1973), Мал азығын өндіру және жайылым ғылым-зертеуш институтында лаборатория меңгерушісі (1973–1977), Қазақ мал ш. технологиясы ғылым-зертеуш институтында бөлім меңгерушісі, директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1978–1986) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылым еңбектері сүт өндіру кешендерінде сүтті сиырларды протеин-амин қышқылдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Келтесор

Келтесор – Тобыл алабындағы ағынсыз тұзды көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Екатериновка ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 12,2 км 2 , ұзындығы 10,5 км, енді жері 2 км шамасында. Жағалау бойының ұзындығы 19,2 км. Жағалауы жайпақ. Қар суымен толысып, көктемде ғана деңгейі көтеріледі. Суы кермек татиды, шаруашылыққа пайдаланбайды. Көл түбі лайлы. Дереккөздер
Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)

Рио-Гранде (Rіo Grande), Рио-Браво-дель-Норте — Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы, АҚШ пен Мексика жеріндегі өзен. Ұзындығы 2880 километр, су жиналатын алабының аумағы 570 мың км². Сеңгір (Жартасты) таулар жүйесіндегі Сан-Хуан тауынан басталып, қуаң үстірт, ішінара енсіз каньондар арқылы ағып, Мексика шығанағына құяды. Өзен Эль-Пасо қ-нан сағасына дейін АҚШ пен Мексика аралығындағы мемлекеттік шекара бойымен өтеді. Су деңгейі қыркүйек — қараша айларында көтеріліп, қуаң жылдары өзеннің кейбір телімдері құрғап қалады. Орташа су ағымы 570 м3/с. АҚШ пен Мексика мемлекеттері арасындағы келісім-шарт бойынша Рио-Гранде суын (энергия өндіру, жер суару) пайдалану үшін ірі бөгендер салынған. Өзен жағалауында Эль-Пасо, Ларедо, Альбукерке (АҚШ), Сьюдад-Хуарес, Нуэво-Ларедо (Мексика) қалалары орналасқан. Дереккөздер
Қылау

Қылау (сальмонеллез). Бұзау, құлын, торай және балапан денесінің қызуын көтеріп, асқазан мен ішекті қабындыраты0н жұқпалы ауру. Ауру асқынған кезде төлдің өкпесін қабындырады. Қозының анаэробтық дизентериясы Қозының анаэробтық дизентериясы немесе қозының қан тышқақ ауруы. Жаңа туған және 10 күннен аспаған қозылар мен лақтарда жедел өтетін жұқпалы ауру. Ауру пайда болған отарда қозының 40 – 50%-ы шығынға ұшырайды. *Қоздырғышы – В типті клостридиум перфрингенс, ауасыз жерде тіршілік етеді, спора түзбейді. Екі ұшы жұмырлау келген жуан таяқша пішінді. Сыртқы ортаға өте төзімді. ылғалды топырақта 220 күн, құрғақ топырақта 30 – 40 күн, мал қиында 5 күн бойы тіршілігін жоймайды. Жас қозыға ауру қоздырғышы енесін Оң сүтінен немесе ластанған судан жұғады. Ауруға шалдыққан қозылар сыртқы ортаға құмалағымен, зәрімен микробты көптеп шығарып, қораны және ауаны, төсеніштерді ластайды. Осыдан саулықтардың желіні және үрпісі микробтармен ластанып, қозы емген кезде ауру жұқтырады. Қндеттің жасырын кезеңі бірнеше сағатқа ғана созылады. Ауру қоздырғышы қозының ішегіне түсіп, өсіп-өну барысында у шығарады да, қанға тарап, уландырады. Ауру басталар кезде қозының нәжісі сұйылып, қоңырқай тартады. Ауру қозы енесін ембейді, дене қызуы көтеріліп, қызуы көтеріліп, бір-екі күннен кейін қан аралас іші өтеді, төлдер жаппай өле бастайды. Ауру қозыны сойғанда ішегі түгелдей қабынған, іші қан аралас сұйық нәжіске толы болады, ішектің әр жерінде қызарып түскен жара көрінеді. Шажырқай бездері, бауыры үлкейеді. Жүректі пышақпен тілгенде оның ішкі қабатының әр жерінен ұйыған қан көрінеді. Сонымен бірге жүрек еттерінің жұмсарғаны да жақсы білінеді. *Емі: Карантин қойылып, ауру қозылар оқшауландырылады да, гипериммунды қан сарысуы және фармазан-200 егіледі. Ауру қозылар тұрған орын күйдіргіш натрийдің 10%, хлорлы әктің 5%, бір хлорлы йодтың 1% ерітіндісімен күнделікті зарарсыздандырылады. Аурудың алдын алу үшін қой төлдейтін қоралар жаз айларында малдың қиынан тазартылып, екі қайтара зарарсыздандырылады. Дереккөздер
Қазақ халқын қорғаушылар одағы

“Қазақ халқын қорғаушылар одағы” – 1941 ж. қыркүйекте Жалпақтал ауылында құрылған жастардың астыртын саяси ұйымы. Оның ұйымдастырушысы әрі жетекшісі Орал мұғалімдер институтының 1-курс студенті Ғұбайдолла Әнесұлы Көшеков. Жастар ұйымы Қазақстанды Кеңес Одағынан бөлек шығарып, саяси тәуелсіз, экономикалық жағынан дербес ұлттық-социалдық мемлекет етіп құруды мақсат еткен. 1941 ж. қыркүйек, қараша айларында одақтың ұйымдастыру жиналыстары өтіп, мақсат-міндеттері айқындалды. Келешекте атқарылатын іс-шаралар ауқымы белгіленіп, жасырын баспаханада үнпарақтар, ұйым мүшелерінің билеттерін басып шығарды. Сонымен қатар КСРО мен Қазақ КСР-і үкіметі басшыларына ұйым атынан мәлімдеусіз (аноним) хаттар жолданды. 1941 ж. желтоқсан айында жастар ұйымының 14 мүшесі тұтқынға алынып, қатаң түрде жазаланды. Жергілікті НКВД органдарының айрықша кеңесінің (“үштіктің”) шешімімен Сейітқали Бәжекенов]], Сатқали Молдағалиев, Ғұмар Тұрымов – 10 жылға, Иғали Мұхамбетқалиев, Мұхамбетжан Нұралин, Сайдолла Шорабаев – 8 жылға, Өтеген Аманов, Мәннап Ахметов, Мәззап Әлиев, Қамал Мақұлбаев, Иманғали Насыров, Сүндетқали Қаражанов, Қайырғали Сапаралин – 5 жылға сотталған. Ал ұйым жетекшісі Көшеков ату жазасына кесілген. Ахметов пен Әлиев Ақтөбенің еңбекпен түзеу лагерінде, Сапаралин тергеу кезінде қаза тапты. Ұйым мүшелері 1993 ж. ҚР Бас прокуратурасының қаулысымен толық ақталды. Сілтемелер *http://old.kaztrk.kz/regions/oral/achievements/ *http://www.bsh.kz/print/news/1308586876.html *http://www.ertisdidary.kz/publ/3_alash_idejasyny_trbielik_mni/1-1-0-39 *http://www.egemen.kz/1404.html Дереккөздер
Келімберді

Келімберді – қазақ халқының құрамындағы ру, Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасына енетін Адай руының бір тармағы. Шежіре деректеріне қарағанда, Келімбердіден Ырысқұл-Құнанорыс (Жанбай, Жантуған), Ақпан (Қаракүшік, Қармыс, Сармыс), Шыбынтай (Өртілес, Қоршы-Жүйрік), Тобыш (Ораз, Бегей, Көпес) және Мұңал (Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы-Қырықмылтық, Жаулы) ұрпақтары тарайды. Келімберді ұрпақтары төңкеріске дейін Маңғыстауды, Гурьев уезі мен Бөкей ордасын қоныстанған. Маңғыстау мен Үстіртті, Каспий теңізінің солтүстік жағалауын қыстап, Ембі, Ойыл, Қобда өзендерінің бойын, Мұғалжар тауының бөктерлерін жайлаған. Дереккөздер:
Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Қаратөбе ауылдық округі – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Бәйтерек, Бектөбе, Қызылшарық ауылдары кіреді. Орталығы – Бектөбе ауылы. Жер көлемі - 11328 га. Ауылдық округте Аманкелді атындағы орта мектеп, Алтынсарин атындағы бастауыш мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, медициналық пункт бар. Ауыл маңы табиғаты Аса өзені - ағып өтеді. Өзеннің жағасы қалың тоғай және ашық тастақты аймақтардан тұрады. Бескемпір каналы - бүкіл ауылды суландырады. Дереккөздер
Ләйла Қабиденқызы Құсайынова

Құсайынова Ләйла Қабиденқызы (3.5.1948 ж.т., Қарағанды қ.) – физика-математика ғылымының докторы (2000). Новосибирск мемлекетік университетін (1973) және Қазақстан ҒА Матем. институтының аспирантурасын (1976) бітірген. Осы институтта кіші ғыл. қызметкер, Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, Қолданбалы математика институтында аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі (1976–2005), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (2005–06) қызметтерін атқарды. 1999 ж. «Теоремы вложения и интерполяции весовых пространств Соболева» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғыл. жарияланымның авторы. Дереккөздер
Риолит

Риолит(грекше rhyax — ағын, лава және lіthos — тас), липарит — кремнеземге бай (68 – 71% SіO 2 ) кайнозой типті эффузиялық тау жынысы. * Тығыз, сирек кеуекті түйірлері кварцтан, сілтілі дала шпаттарынан, плагиоклаздан, кейде биотит пен пироксеннен тұрады. Кристалданған Риолиттің түсі қызғылт, ақ, сұр немесе сарғыш ақ, порфирленген Р-тің түсі қызыл, сары, қоңырқай болады. * Риолиттер Na 2 O + K 2 O мөлшеріне қарай аз сілтілі ( 8%) болып бөлінеді. * Тығыздығы 2,14 — 2,59 г/см 3 , үгілуге қарсылығы 130 — 180 МПа. Риолит дүниежүзінің жанартаулы аймақтарында кездеседі, магмалық тау жыныстарының құрамдас бөлігі болып есептеледі. * Оны қиыршық тастар өндіруде, құрылыста қаптама тастар ретінде қолданады. * Синонимі: липарит. Дереккөздер
Полат Қазымбетұлы

Полат Қазымбетұлы(1947 ж. т., Мақтаарал ауданы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы, профессор. Өмірбаяны С.Ж. Аспандияров атындағы мемлекеттік медицина университетінің емдеу факультетін бітірген (1969). Аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтады. 1972 – 1985 жылдары институт жанындағы орталық ғылыми-зерттеу зертханасында ғылыми қызметкер болды. 1986 – 1988 жылдары Мәскеудегі Ресей онкология және радиология ғылыми орталығында докторантурадан өтті. 1990 – 2001 жылдары Аспандияров атындағы мемлекеттік медицина университетінде аға оқытушы, биология және радиология кафедрасының меңгерушісі, емдеу ф-тінің деканы болды. 2001 жылдан бері Ақмола мемлекеттік медицина академиясының ректоры әрі ҚР Медицина жоғарғы оқу орындары оқу-әдістемелік бірлестігінің төрағасы. Еңбектері Жүзден аса ғыл. еңбегі бар, 1 ғылым докторын, 4 ғылым кандидатын дайындаған. Сілтемелер
Жолымбек Қайназаров

Жолымбек Қайназаров – егінші, егіншілер тобының жетекшісі, Социалистік Еңбек Ері(1948). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Еңбек жолы мен жетістігі * 1928 жылы еңбек жолын Оңтүстік Қазақстан облысы, Төле би ауданы Қазақстан ауылында ұжымдастыру кезеңінен бастаған. * 1941 жылы тұқымдық бидай өндіретін звено жетекшісі болды. Жоғары сапалы тұқымдық бидай өндірді. * 1949 жылы ауданның экономикалық дамуына қосқан үлесі және жоғары сапалы тұқымдық бидай өндіргені үшін Ленин орденімен марапатталды Наградалары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * .Социалистік Еңбек Ері(1948) Дереккөздер
Құсанова Шағила Әкімбайқызы

Құсанова Шағила Әкімбайқызы (14.4.1923 ж.т.,Шығыс Қазақстан облысы Ұлан аудан Бозанбай а.) – тарих ғылым докторы (1978). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1949, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да оқытушы, кафедра меңгерушісі (1952) қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері социализмді құру және нығайту жолындағы Коммунистік партияның басшылық рөлі, социализм дамуының қазіргі кезеңіндегі партиялық ішкі жұмыстарды жетілдіру мәселелеріне арналған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тектұрмас гранит кен орны

Тектұрмас гранит кен орны – Қарағанды облысы Тоқырау өзенінің жағасында, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан кен. Кен орны 1990 жылы (геологтар В.И. Зубарь, В.М. Митченко, В.Н. Гончаров, Г.П. Осадчий) ашылып, 1993-1994 жылдары барланған. Геологиялық құрылымы Кен денесін карбон дәуірінде жаралып, шөгінді түзілімдер арасымен ұштасқан тектұрмас гранит сілемі құрайды. Пішіні эвгедралдық-қиыр, ұзындығы 800 м, ені 68 – 250 м, қалыңдығы 77 м. Құрамы Химиялық құрамы кәдімгі гранит тәрізді: SіO 2 – 69,52%, TіO 2 – 0,41%, Al 2 O 3 – 14,76%, Fe 2 O 3 – 1,39%, FeO – 0,95%, CaO – 1,86%, MgO – 0,49%, MnO – 0,05%, Na 2 O – 4,01%, K2O – 4,42%, P 2 O 5 – 0,15%, SO 3 – 0,06%. Қысымға төзімділік шамасы құрғақ күйінде 94,3 – 178,1 МПа, ал су сіңірілгенде 88,3 – 165,6 МПа. Суды сіңіруі 0,15 – 1,05, ылғалдылығы 0,09 – 0,94%, желіну шамасы 0,08 –0,21 г/см 2 , аязға төзімділігі 50 цикл, қышқылға төзімділігі 0,76%, орташа тығыздығы 2,67 г/см 3 , кеуектілігі 2,21%, көлемдік салмағы 2,61 г/см 3 . Қаптаушы құрылыс материалы ретінде қолданылады. Негізгі өлшенген қоры: С1 категориясы бойынша – 135,4 мың м 3 , ал С2 категориясында 265,5 мың м 3 (1997). Кен орнынан жылына 7400 м 3 гранит блоктары өндіріледі. Дереккөздер
Сыдық Алдабергенов

Сыдық Алдабергенов (10.11.1922, Сырдария ауданы Ортақшыл а. – 2005, Алматы) – жазушы. Өмірбаяны * Көп жылдар Сырдария және Жаңақорған ауданы газеттерінде редакторлық қызмет атқарған. * Кейін облыстық «Ленин жолы» газетінде жауапты хатшы, бөлім меңгерушісі, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде тілші қызметтерін атқарған. Шығармалары * Алғашқы «Дос қарызы» атты әңгімесі 1942 ж. жарық көрген. * Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1954; * Алға. Повесть және әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1960; * Ар алдында. Повесть А., ҚМ КӨБ, 1963; * Қанат үш қанда қатаяды. Повесть. А., «Жазушы», 1965; * Өмірге жолдама, А., «Жазушы», , 1966; * Асу, Роман. А., «Жазушы», 1969; * Жаңару. Роман. А., «Жазушы», 1975; * Мезгілсіз күз, Роман. А., «Жалын», 1978; * Жаңа жағалау, Роман. А., «Жазушы», 1983. Дереккөздер
Рифт

Рифт ( — жарықшақ, жарылым), рифтік белдем — белгілі бағытта жүздеген, мыңдаған км-ге созылған, аса тереңде жаралатын жер қыртысының ірі тектоникалық құрылымы. Ірі Рифттер рифтік белдемдер деп аталады. Ені 15 — 70 км-ден (Өлі теңіз Рифті) 200 — 400 км-ге (Қызыл теңіз Рифті) дейін жетеді. Рифт аумағында негіз және сілті құрамды тау жыныстары мол, қышқыл тау жыныстары аз кездеседі. Рифттердің осьтік грабендерінде гравитац. максимум байқалады. Рифттер жер қыртысының ерте кезде босаңсыған белдемдерінің аумағындағы ішкі құрлықтық Рифттер (мыс., Шығыс Африка, Байкал Рифттері), құрлықтық типті жер қыртысы жоқ белдемдердегі құрлықаралық Рифттер (мыс., Қызыл теңіз, Аден шығанағы Рифттері, қ. сурет) және жер қыртысының мұхиттық типі тараған ортаңғы мұхит жоталары аумағындағы ішкі мұхиттық рифттер болып бөлінеді. Қалыптасу себебі Қалыптасу себебі жер қойнауындағы күштермен байланысты, сырт пішіні орларға яки жарықтарға ұқсайтын, ұзыннан-ұзақ созыла сағаланатын (ұзындығы жүздеген, тіпті мыңнан астам шақырым) кұрылым. Дереккөздер
Тектұрмас күмбезі

Тектұрмас күмбезі – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл облысы Тараз қаласының оңтүстік-шығыс шеті, Талас өзенінің оң жағалауы, Тектұрмас тауының шыңында орналасқан. Күмбез сипаты Мазар (күмбез) 14 ғасырдың басында көне қаланың орнында салынған. Тектұрмас күмбезі түгелдей қираған, тек 19 ғасырдың 80-жылдарында түсірілген фотосурет бойынша ғана белгілі. Күмбезді мазар Сұлтан Махмұт ханның бейітіне орнатылған, астыңғы жағы төртбұрышты, жоғары жағы күмбезді, күйдірілген қызыл кірпіштен қаланған. Есігі батысқа – Тараз шаһарына қаратылып, құрылыстың бұрыштарына қабыстыра сәнді бағаналар қойылғаны, қабырғалары сылақпен сыланғаны байқалады. Тектұрмас күмбезінде 19 ғасырдың 2-жартысында В.А. Каллаур, ал 1939-1940 жылы Г.И. Пацевич зерттеу жұмыстарын жүргізген. 1986 жылы мазар маңы қоршалып, тиісті атауы жазылған ескерткіш тақта қойылды, ал 2002 жылы кәсіпкер А. Момышев жеке қаржысымен Тектұрмас күмбезін қайта жаңғыртып тұрғызды. Дереккөздер
Еркін бәсеке экономикасы

Еркін бәсеке экономикасы – нарықтық экономика (классикалық экономика, таза нарық) атқарымының мінсіз үлгісі. Ресурстарға жеке меншіктің үстем болуымен және экономикалық қызмет пен оны басқаруды үйлестірудің нарықтық тетігімен сипатталады, мұның өзі сайып келгенде мемлекеттің экономикаға араласпау саясаты деген сөз. Бұл абстрактілік үлгі таза түрінде ешқашан да болған емес, бірақ еркін бәсеке капитализм дәуірі деп аталған, 19 ғасырдағы Батыс елдері нарықтық экономикасының күйі белгілі дәрежеде оның шарттарына сай келді. Таза капитализм жағдайында олар жеке бастың мүдделеріне бағдарланады және еркін бәсеке жағдайындағы баға, пайда және залал жүйесі арқылы “көрінбейтін нарық қолымен” басқарылады. Мұндай қағидаттың сақталуы тауарлар нарығында нарықтық жағдайдың жетілген, яғни таза, бәсеке сияқты мінсіз тұрпаты үстем болғанда ғана мүмкін және барынша оңтайлы болмақ. Дереккөздер
Құспанғалиев Болат Орайханұлы

Құспанғалиев Болат Орайханұлы (10.8.1944 ж. т., Алматы қ.) – архитектурасы докторы (2000), профессоры, Халықаралық Шығыс елдерінің архит. академиясының акад. (2001). ҚР Білім беру ісінің үздігі. Ташкент политехникалық институтын бітірген (1969),Алматы бас архит. аппаратында архитектор, бөлім бастығы (1969–73), Орт. тұрғын жайлардың эксперименттік және типтік жобалау ғылым-зертеушы институтында аспирант (1973–77), Қазақ политехникалық институтында (1977–81, қазіргі Қазақ ұлттық тех. университеті) ассистент, доцент, професор. Алматы архитектурлық-құрылыс институтында проректор, 1-проректор (1983–2003, қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) болып жұмыс істеді. 2003 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университеті жанындағы департамент директоры қызметін атқарады. «Развитие архитектуры городского жилища Казахстана в XX веке» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланымның және жобалау жұмысының, оның ішінде 1 кітаптың («Жилищное строительство Казахстана», 2000) авторы. Дереккөздер
Ажаркүл Алдажарова

Ажаркүл Алдажарова (Алдажарова Ажаркүл Сейділдақызы, 25.1.1950 ж. т., Қазалы ауданы Майлыбас а.) – еңбек ардагері, күрішші, ХІІ шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, бұрынғы Қызылту кеңшарының күріш звено жетекшісі. Еңбек жолын 1967 ж. күрішші болып бастап, 1995 жылға дейін сол салада табысты жұмыс істеген. 1968 жылы күріштен 40 центнер, 1976 жылы инженерлік жүйеге келтірілген жерге егілген күріштен 70-99,6 центнерден өнім жинаған. 1999 жылға дейін қайнаған қызу еңбектің ортасында жүрген Ажаркүл ана 1978 жылы III дәрежелі «Еңбек даңқы» орденімен, 1980 жылы Бүкілодақтық ауылшаруашылығы көрмесінің «Алтын медалімен» марапатталған. 1972-1977 жылдары облыстық, 1987 жылы ауылдық кеңеске, 1990 жылы 4 жыл мерзімге Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. Бірнеше жылдар бойы социалистік жарыстың жеңімпазы, облыстық, аудандық партия конференцияларының делегаты болған. 1981 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған. 1990 – 94 ж. Қазақстан Жоғ. кеңесіне депутат болып сайланған. 3-дәрежелі «Даңқ» (1978) орденімен және халық ш. жетістіктері алтын медалімен марапатталған. Қазақстан Мемлекет сыйлығын алған. Бүгінде Алдажарова әйелдер кеңесінің төрайымы, «Өнегелі әжелер» ансамблінің мүшесі. Алты бала, олардан 18 немере - шөбере сүйіп отырған бақытты. Ардагерлер ұйымының әйелдер жөніндегі кеңесінің мүшесімін. Дереккөздер
Қыли

Қыли WARNING: All number of image has been changed!! Қыли, қылилық, гетерофория (strabіsmus) — көз ақауы; екі көздің көру бағытының бір нүктеде түйіспеуі..]] Қыли көздің бұлшық еттерінің қиысу қызметінің бұзылуы әсерінен пайда болады. Әдетте екі көздің қалыпты қызметі 2 — 3 жаста орнығады. Қыли осы жастағы балаларда жиі кездеседі. Көздің қалыпты жағдайының бұзылуы жарақат, бас сүйектегі ми аурулары, психикалық зақым (қорқу), көздің оптикалық ақауы (алыстан көргіштік, алыстан көрмеушілік), сондай-ақ, жұқпалы аурулар (қызылша, күл, скарлатина, тұмау, т.б.) әсерінен болады. Қылилықта көздің көруіне тек бір көз қатысады, ал шапыраш көз қимылдамайды. Қылилықтың жиі кездесетін түрлері: 1) аккомодациялық, үйлесімді Қылилық — аметропияны (көз кемістігін) түзеткеннен кейін жойылады; 2) аккомодациясыз Қылилық, ол аметропияны түзеткеннен кейін де жойылмайды; 3) ауыспалы Қылилық, ол кейде оң көзге, кейде сол көзге ауысып тұрады; 4) бір жақты (бір көздік) Қылилық — тек бір көздегі ақау; 5) салдық Қылилық — көзді қозғалтатын бұлшық еттер қызметінің бұзылуынан болуы; 6) шапыраш Қылилық — көздің сыртқа қарай ауытқуы; 7) қитар Қылилық — көздің ішке қарай ауытқуы. Егер Қылилық көздің оптикалық ақауы себебінен болса, онда арнайы емдік рецепт бойынша көзілдірік тағу қажет. Көзілдірік Қылилықтың жойылуына себепші болады, жас балаға арнайы көзілдірікті 1,5 — 2 жастан-ақ кигізіп, көзді жаттықтырады және сау көзіндегі көзілдірік әйнегіне ұзақ уақыт (4 айдан кем емес) мақта дәкеден жасалған не қағаздан жасалған жапқыш жауып қояды. Қылилық 1,5 — 2 жылда жазылмаған жағдайда хирургиялық әдіс қолданылады. Операция көз алмасын қозғалтатын бұлшық еттерді босаңсу немесе жиырылғыштығын арттыру мақсатында жасалады. Бірақ операциядан кейін екі көз де бірдей көру үшін көз алмасының бұлшық еттеріне арнайы жаттығулар жасау керек. Дереккөздер [Қазақстан энциклопедиясы]
Қайтпас-1

Қайтпас– Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Бозарық ауылдық округі орталығы. Шымкент қаласынан солтүстікке қарай 2 км жерде, ескі Сайрамсу өзенінің арнасында орналасқан. Тұрғыны 9,0 мың адам (2003). Ертеректе Шымыр ауылы, №10 ауылы деп аталды. 1927 ж. алғашқы артельдер құрылып «Жасасын» ұжымшарына бірікті. 1931 ж. «Қайтпас» ұжымшары болып ірілендіріліп, ауыл шаруашылық өнімдерінен мол өнім алды. Оның негізінде ӨК, шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда Шымкент қаласының бірнеше кәсіпорындары жұмыс істейді. Орта, орталау мектеп, клуб, кітапхана, аурухана, фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Фердинанд фон Рихтгофен

Рихтгофен, Рихтхофен (Rіcthofen) Фердинанд Пауль Вильгельм (5.5.1833, Польша, Ополь воеводствосы, Карлсруэ (қазіргі Покуй) — 6.10.1905, Берлин) — Шығыс, Оңтүстік Шығыс Азия мен Қытай жерін зерттеген неміс географы, геолог; Пруссия Ғылым Академиясының мүшесі (1899). Берлин географиялық қоғамының президенті (1873 жылдан). Бонн (1875 — 79), Лейпциг (1883 — 86), Берлин (1886) университеттерінің проф. 1860 — 62 жылдары Шығыс және Оңтүстік Шығыс Азияға, 1868 — 72 жылдары Қытай жеріне саяхат жасап, оның табиғаты туралы көлемді материалдар жинады; Қытай жеріндегі лëсс қабатының эолдық (желдің әрекетінен) түзілуі туралы болжамның авторы. Азияның ірі табиғи облыстарындағы жер бедерінің пішіндерін генетик. тұрғыдан жіктеп, геоморфология ғылымының негізін қалады.Рихтгофен атымен Наньшаньдағы тау жотасы аталған. Дереккөздер
Қошқарата ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Қошқарата ауылдық округі – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтасты, Қошқарата, Қызтоған ауылдары кіреді. Орталығы – Қошқарата ауылы. Жер көлемі Жер көлемі 23,908 шаршы шақырым. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлері 20,141 га, оның ішінде тәлімдік жер 8796,5 га, суармалы жер 38 га, жайылымдық 11300, шабындық 150 га. Инфрақұрылымы Округте Абай атындағы, С.Мұқанов атындағы орта мектептер, "Ақтасты" негізгі мектебі, үш елді мекенде де фельдшерлік пункттер бар. Орталық мәдениет үйі мен кітапхана жұмыс істейді. Қошқарата аймағын кілең Қаратау сілемдері қоршаған. Батысында Түркістан облысының Бәйдібек ауданымен шектеседі. Қошқарата, Сүңгі өзендері ағады. Дереккөздер
Қайтпас-2

Қайтпас – Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Бозарық ауылдық округ құрамында. Шымкент қаласынан солтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Тұрғыны 2,0 мың адам (2003). Іргесі 20-ғасырдың басында қаланып, Қосай ауылы деп аталған. Қайтпас-2 ұжымдастырудан кейін «Каганович», кейінірек 30 жылдық, Тассай ауылы аталып, қала маңындағы ет, сүт өндіру базасына айналды. Ауылда орта мектеп, мешіт, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Келі мен келсап

Келі мен келсап – тары, бидай, т.б. дәнді дақылдарды түйетін, ұнтақтайтын қатты ағаштан жасалған құрал. Келінің биіктігі 50 – 60 см жуан бөрене ағаштың ортасын 30 – 35 см тереңдікте ойып жасайды. Ағаш келінің екі түрі болады: тақта келі, шұңғыл келі. Шұңғыл келі тарыны қаралау, ақтауға пайдаланылса, тақта келі жармалап, ұнтақтауға қолданылады. Тақта келінің түбі тегістеу келеді де, келсап дәл тиіп, дәнді майдалауға, ұнтақтауға қолайлы болады. Сондай-ақ, тары, бидай, жүгері талқандауға пайдаланады. Келінің түйгіш ағашы болады, оны келсап деп атайды. Келсаптың келіні түйгіштейтін басы салмақты етіп жасалып, қолға ұстайтын жерінен қолайлы қос тұтқа шығарылады. Келсап ұзындығы 1,2 – 1,3 метр жуан ағаш. Халық тұрмысында келінің жер келі (келі орнына уақытша пайдаланылатын шұңқыр), тас келі (келісін тастан, келсабын ағаштан жасаған келі), ағаш келі (жуан ағаштан ойылып жасалады) сияқты түрлері кездеседі. Қазақ ұсталары келіні тұтас ағаш кесіндісінен ішін үңгіп жасайды.Келі мен келсап жасау үшін, көбінесе, ағаштың қатты түрлерін – қарағашты, қайыңды қолданады. Келі мен келсаптың Қазақстанның барлық өңірлерінде біркелкі етіп жасалғанын аңғаруға болады. Тек Ертіс бойындағы Келі мен келсаптың келісі биіктеу келеді. Сол сияқты Қазақстанның оңтүстік өңірінде құрама келілер жиі кездеседі. Бұл өңірде тұтас ағаш көп кездеспейтіндіктен, екі не үш ағаш кесіндісін қиюластырып, түйе терісімен тартып, қаптап тастайды. Келінің темірден жасалған түрін темір келі дейді. Келіні шеберлер мықты, әрі жарылмай көп жылға шыдауы үшін, қызған тандыр ішінде ыстық қозға қақтап алып, оның іші-сыртына қойдың құйрық майын, не түйе қомының майын сіңіреді. Келі жарылып кетпес үшін, әдетте, оның иіні мен тағанын түйенің иленбеген шикі терісімен қаптайды. Шикі тері кепкен кезде тартылады да, келіні қатты қысып қалады. Келінің сыртын қайыспен ысып жалтыратып қояды. Дереккөздер:
Бегділдә Әйділдәұлы Алдамжаров

Бегділдә Әйділдәұлы Алдамжаров (3 сәуір, 1946 жылы туған, Қазалы ауданы, №99 темір жол айырмасы) – ақын, жазушы, тележурналист. Өмірбаяны * ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) филология факультетін бітірген (1970). * Еңбек жолын Қазалы ауданының мәдениет бөлімінде бастаған (1964) . * Әр жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде қызмет істеген. * «Жазушы» баспасында қызмет істеген. * Қазақ теледидары музыка редакциясында редактор, аға редактор болып қызмет істеген. * Қазір «Жұлдыз» журналының бөлім меңгерушісі. Шығармалары Өлеңдері * Алғашқы өлеңдері 1960 ж. «Сәт сапар» деген атпен республикалық жастар газетінде жарық көрген. * Нөсер, А., 1968; * Жыл мезгілдері, А., 1969; * Айлы түндер, А., 1970; * Нұр мен түнек, А., 1973; * Іздедім сені, А., 1977; * Мизам айы, А., 1983; Бірқатар әндері "Ауыл кеші көңілді" жинағында жарық көрген. Сын жанрында да қалам толғап жүр. Прозасы * «Қара нөсер» (1981) * «Жықпыл» (1985) * «Ұлы сел» атты төрт томдық тарихи романының алғашқы екі кітабы (1988, 1992) жарық көрген. Аудармалары Төл туындыларынан басқа * Ә.Фирдоусидің «Шаһнама» эпопеясының «Мәнушеһір» (1973) және «Кей Хосроу» (1976) дастандарын * грузин ақыны О.Челидзенің балаларға арналған «Алхан мен Шалхан» атты дастанын (1971) қазақ тіліне аударды. * А.Пушкин * А.Блок * П.Неруда * Е.Евтушенко * Б.Ахмадуллина * А.Вознесенский, т.б. ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Сағади Байұзақұлы Бөлекбаев

Сағади Байұзақұлы Бөлекбаев (1946 жылы, Алматы облысы, Кербұлақ ауданы, Беріктас ауылында туған) – философия ғылымдарының докторы (1999 жылы), профессор (2000 жылы). 1973 жылы Қазақ Мемлекеттік Университеттің (қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) философия-экономика факультетін бітірген. 1973–80 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде, 1980–89 жылдары Қазақ Мемлекеттік Университетінде, 1989–94 жылдары Қазақ мемлекеттік архитектура-құрылыс институтында(қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы), 1994–99 жылдары Қазақ мемлекеттік заң университетінде, 1999–2000 жылдары'Орталық Азия университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болды. Бөлекбаевтың еңбектері өтпелі кезеңдегі экономика мен мемлекеттің өзара қарым-қатынасын, әлеуметтік-философия мәселелерін зерттеуге арналған. 40-тан аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы. Шығармалары * "Логика", Бөлекбаев С.Б.. Ғабитов Т.Х., Алматы, 1997. ; Дереккөздер Сілтемелер * [http://kz.ablaikhan.kz/kz/for_nash_universitet/fmokz.php «Халықаралық қатынастар факультеті»]
Әнуар Ғафурұлы Ақшорин

Әнуар Ғафурұлы Ақшорин(Акчурин) (28.4.1944 ж.т., Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Ақжайық ауданы, Бітік ауылы) – техника ғылымының докторы (1976), профессор (1982). Саратов механикаландыру және электрлендіру институтының механика факультетін бітірген (1965). 1972 ж. аға ғылыми қызметкер. Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1976), КСРО өнертапқышы (1983), Қазақстанның құрметті жолшысы (1983), КСРО Жоғары мектебінің үздігі (1989), ҚР ҒМ–ғылым академиясының үздік оқытушысы (2007), Халықаралық шығармашылық академиясының академигі (1994), Еуразия халықаралық экономия академиясының академигі (1997). 300-ден астам ғылыми еңбектің, патенттердің, т.б. авторы. Шығармалар Машиналардың техникалық диагностикасы, А., 1981; Өнімнің сапалығын компьютерлі басқару, А., 1992; Автокөліктік техникалардың бәсекелестікке қабілеттілігі, А., 2007. Дереккөздер
Алданазар Бұқарбайұлы

Алданазар Бұқарбайұлы (шамамен 19 ғасырдың 2-жартысы – 20 ғасырдың 1-жартысы) – Табын руынан шыққан белгілі би. Бұқарбай батырдың баласы. Жасынан топқа түсіп, Жетірудың ішіндегі түйінді мәселелерді, жер дауы, жесір дауын әділдікпен шешкен. Оның өткір тілі, әділдігі, ой-пікірі, би-болыстарға, патша шенеуніктеріне жақпай, оны Жизаққа, кейінірек Жаппас, Алтынға жер аударған. Деректерге қарағанда Алданазар 1916 жылы, Ташкентте маусым жарлығына байланысты шақырылған ортаазиялық жиында патша жарлығының әділетсіздігі туралы өз пікірін губернаторға ашық айтқан. Дереккөздер
Тектілік

Тектілік – адам бойындағы асыл қасиеттердің парасаттылықтың үлгісі ретінде ұрпақтан-ұрпаққа рухани сабақтастықпен берілуі. Тектілік құбылысы жақсы адамның кездейсоқ қалыптаспайтынын, ата-бабалардан берілетін дүниетанымдық, ділдік, психологиялық, т.б. бейімділіктері болуға тиістілігін көрсетеді. Дегенмен, кез келген адамның әлеуметтік ортада өзін жақсы жағынан көрсете білуге, өзін жетілдіру арқылы белгілі бір қоғамдық дәрежеге жету мүмкіндігі жоққа шығарылмайды. Яғни, тектілік гендік түрде берілетін биологиялық қасиет қана емес. Өзінің жеке басының кемшіліктерімен күреспеген жанға халықтың қырағы көзі өз бағасын беріп отырған. Сондықтан қандай текті жерден шыққанмен де өмірде өз жолын таба алмай, жеке басының ғана мүддесінің аясынан аса алмаушылықты тектілік деп танымаған. Яғни, тектіліктің негізгі өлшемдерінің бірі абыройлы азаматқа айналу болып табылады. Осыған орай халық арасында “Жаманнан жақсы туады адам айтса нанғысыз, жақсыдан жаман туады бір аяқ асқа алғысыз” деген қанатты сөз айтылады. Тектілік адамның ізгілікке, баянды мақсаттарға ұмтылып, жақсы үлгі-өрнек қалдыруынан көрінеді. Ал пендешілік пен нәпсіқұмарлықтың теріс жолына түскен азамат тексіздіктің құрсауына шырмала түседі. Нағыз тектілік сыпайылықтан, кешірімпаздықтан, мейірбандықтан көрініп, осы ізгі ниетпен ешкімді төмендетпей, шеттетпей биіктеуге мүмкіндік береді. Халқының, Отанының мүддесін жоғары қоя білген адамдардың қатары көбейген сайын тектіліктің де қадірі артып, қоғамдағы қайшылықтар шешімі жеңілдейді. Сілтемелер
Құмшағал ауылдық округі

Құмшағал ауылдық округі – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы құрамында болған әкімшілік бірлік. 2011 жылы Тараз қаласына қосылды. Құрамына Құмшағал, Көлтоған, Қызылабад, Шөлдала, Казарма ауылдары кірді. Тұрғыны – 11 109 адам (2009). Орталығы – Құмшағал ауылы болды. Жер көлемі - 862,41 га. Инфрақұрылымы Ауылдық округте Құмшағал, Шөлдала, Көлтоған орта мектептері, Қызылабад бастауыш мектебі, №18 негізгі мектеп, ауылдық кітапхана бар. Дереккөздер
Найман Бөбейұлы Қалабаев

Қалабаев Найман Бөбейұлы – техника ғылымдарының докторы, профессор, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры. Өмірбаяны * 1950 жылы Оңтүстік-Қазақстан облысында дүниеге келген. *1973 жылы Геодезия, аэрофототүсіру және картография инженерлерінің Мәскеу институтын инженер астроном-геодезист мамандығы бойынша тамамдаған. * 1973-1979 - инженер, КСРО Министрлер Кеңесінің Геодезия және картография Бас басқармасының партия экспедициясының басшысы; * 1979-1988 - оқытушы, аға оқытушы, ААСИ доценті, Қ. Сәтбаев атындағы ҚазПТИ; * 1988-1995 – техникалық ЖОО-дар мен университеттер бөлімінің басшысы, Жоғарғы білім беру Бас басқармасының бастығының орынбасары, Экономика және қаржы Бас басқармасының бастығы, ҚР БМ Ғылым басқармасының бастығы; * 1995-1998 – ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының, ҚР Премьер-Министрі Кеңсесінің білім беру және ғылым секторының меңгерушісі, кадрларды даярлау және қайта даярлау секторларының меңгерушісі; 1998-2000 – ҚР Президент Әкімшілігінің ішкі саясат бөлімі, қоғамдық-саяси бөлімі. * 2000-2004 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жоғарғы аттестаттау комиссиясының төрағасының орынбасары; * 2004 жылдың қарашасында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау және аттестаттау Комитетінің төрағасының орынбасары қызметіне тағайындалды. * 2007 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау және аттестаттау Комитетінің төрағасы қызметіне тағайындалды. * 2009-2011 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау Комитетінің төрағасы. * Қазақстан республикасының Білім және ғылым министрлігінің 2010 жылғы 31 желтоқсанда шыққан бұйрығына сәйкес Қалабаев Найман Бөбейұлы Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры қызметіне тағайындалды. Еңбектері 50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, оның ішінде 2 монография, 1 оқулық, 4 өнертапқыштық патент. 2 техникалық ғылымдар докторлары мен 4 кандидаттарын дайындаған. Мемлекеттік марапаттары: ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы (1979) және «Қазақстан Конститутциясына 10-жыл» мерейтойлық медалі. Сілтемелер
Келін

Келін – туыстық атау. Некедегі әйел өз күйеуінің жасы үлкен туыстарына, немере ағайын, аталастарына келін болып келеді. Алғашқы жылы басына сәнді жамылғы – желек салып жүрген жас келін тұңғыш баласы туғаннан кейін төркіндеп қайтады. Бірнеше жыл өткен соң, мәртебесі бекемделіп, келіншек аталады. Ол қонақ күту, дәстүрлі жоралғыларды атқару, шаруа жасау, бала тәрбиесіндегі ептілігі, жөн білгіштігі, көргенділігі мен икемділігі арқасында ауылдастар мен күйеуінің туыстарынан лайықты бағасын алады. Келіннен бірқатар тыйымдар мен қарым-қатынастағы этикет талап етіледі. Мыс., келін күйеуінің ата, апаларының, жасы үлкен туыстарының (әйел, еркек) және абысын-ажындарының, қайындары мен қайынсіңлілерінің атын атамайды. Мұндай ат тергеу келіннің инабаттылығына, тапқырлығына сын. Келін олардың туыстық жақындығы, мінез-құлық әрекеттеріне қарай ұнамды түрде тұспалдау, баламалау, астарлау түрінде аттар таңдайды. Келін деп өзімен бірге туған кісінің әйелі ғана емес, аталас, рулас ағайындылардың ішіндегі өзінен кіші адамның жұбайын да атайды. Сонымен қатар келін сөзі сыпайыгершілік мағынада да қолданылады. Тағы қараңыз * Келіншек * Келін түсіру Келін туралы мақал-мәтелдер Келін жаман емес, келген жері жаман. Келін қыз болмас, күйеу ұл болмас. Жақсы енені жаман келін жер қылады, жақсы келін жаман енені ел қылады. Келіннің зекіп айтқаны, езіп құйған умен тең. Көңілсіз берген тамағы, құм аралас күлмен тең. (Құлтума) Жау сырыңды алса, қызыңды алады. Ел анасы - қыз, жол анасы - із. Жаманнан жақсы туады, адам айтса нанғысыз. Жақсыдан жаман туады, бір аяқ асқа алғысыз. Жақсы бала бағыңа бітеді, жаман бала түбіңе жетеді. Ашық әйелден ақымақ дәмелі. Жақсы әйел аңғарғыш, жаман әйел шамданғыш. Келіннің жақсысы құрдасыңдай, ұлыңның жақсысы сырласыңдай. Әйеліңе балаң жоқ жерде ақыл айт, балаңа адам жоқ жерде ақыл айт. Төркіні тентек келіннің тілі ұзын, төркіні момын келіннің жібі ұзын. Дереккөздер:
Арман Жан дю Плесси Ришельё

Ришелье Арман Жан дю Плесси (5.9.1585 — 4.12.1642) француз саяси әрі діни қайраткері, кардинал. Ақсүйек тұқымынан шыққан Ришелье 9 жасында билеуші әулеттердің балаларын дайындайтын ерекше артықшылығы бар Навар колледжіне түсіп, 1600 жылы маркиз титулын алады. Онда латын, италия, испан тілдерін, теология, философия, өнер түрлерін, проза, өлең жазуды үйренді. Плюмвинел әскери академиясында соғыс өнерін үйренген ол 1607 жылы Сорбоннада теология мамандығы бойынша докт. дисс. қорғап шықты. 1616 жылы әскери және сыртқы істер мемл. хатшысы, король кеңесінің мүшесі, королева Мария Медичидің жеке кеңесшісі болып тағайындалды. Ришелье Францияда ең алғаш ақсүйектер арасында жиі кездесетін дуэльді жою мен мемл. қазынаның қаражатын жұмсауды қысқарту, шенеуніктердің жемқорлығына шек қоюға тырысты. Людовик ІІІ тұсында кардинал (1622), корольдің бірінші министрі (1624), герцог-пэр (1631) лауазымдарына тағайындалды. Ришелье абсолютизмді нығайту саясатын жүргізіп, халық көтерілістерін басып жаныштады. Король билігіне қарсы ірі ақсүйектер тарапынан болатын сепаратистік топтармен ашық күрес жүргізді. Сыртқы саясатта Ришелье Еуропаны билеген габсбуртер әулетіне қарсы күресіп, Ресей, Түркия, Иранмен сыртқы сауданы дамытты. Солтүстік Америкада, Мұхиттық аралдар мен Африкада отарлық саясат жүргізді. 1631 жылы Францияда тұңғыш газет (“La Gazette”) шығарды. 1635 жылы Франция академиясын құрып, басшылыққа өзі тағайындалды. Ол академия Францияның ұлттық мәдени орт-на айналды. Сорбонна ун-ті қалпына келтірілді, жанынан жаңа шіркеу салынды. Кейін өз өсиеті бойынша осы шіркеуде Р-нің денесі қойылды. 1640 жылы корольдің алғашқы типографиясын ашты. Ришелье жазған “Үлкен пастораль”, “Мирам”, “Еуропа” пьесалары Париж театрында қойылып, жақсы бағаланды. Ришельенің Францияда ең бай кітапхана саналатын жеке кітаптары, өнер коллекциялары Сорбоннаға мұраға қалдырылған. Ришелье Францияда алғаш әскери флот құрады. 1635 жылы Париж әскери мектебін құрып, онда 14 — 15 жас аралығындағы француз ұлтының кедей дворян отбасынан шыққан балалары қабылданды. Ришелье заманы — Франция мәдениеті мен философиясында “алтын ғасырдың” басталған кезеңі. Ришельенің Сорбоннадағы мазарын Напалеон ІІІ 1866 жылы жөндеуден өткізіп, мазар басына “Францияның ең ұлы адамы” деген сөздерді жаздырған. Дереккөздер
Қызыларық ауылдық округі

Қызыларық ауылдық округі – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақтөбе, Алатау, Қызыларық, Теріс-Ащыбұлақ ауылдары және Сұрым темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Қызыларық ауылы. 2002 жылы Бурнооктябрь және Ақтөбе ауылдық округтерінен жаңа бөлініп шыққан ауылдық округ. Жер көлемі 6445 га. Округтің елді мекендерінде Ы.Алтынсарин, Алатау, Ақтөбе орта мектептері мен "Теріс-Ащыбұлақ" бастауыш мектебі, 4 фельдшерлік пункт жұмыс істейді. Дереккөздер
Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев

Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев (1.1. 1909, Созақ ауданы – 2.12.1970, Алматы) – қобызшы-композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1944). Сүгірдің шәкірті. Өмірбаяны 1934 ж. Алматы қаласында өткен халық өнерпаздарының Бүкілқазақстандық 1-слетіне қатысқан. 1934 – 1937 ж. Қазақ халық аспаптар оркестрінде альт-қобызшылар тобының концертмейстері және оркестр солисті болды. 1968 – 1970 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясында (қыл қобыз класы бойынша) ұстаздық етті. Еңбектері Оның репертуарында негізінен Ықылас Дүкенұлының «Қазан», «Қасқырдың ұлығаны», «Қоңыр», «Жез киік», «Ерден», «Аққу», «Қамбар», «Кер толғау», т.б. күйлері болды. Сондай-ақ Құрманғазы, Тәттімбет, Қазанғап, Дәулеткерей күйлерін, Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ, Естай Беркімбаев әндерін орындаған. Қаламбаев көптеген күйлер мен әндердің («Кең өлке», «Күн толғауы», «Жұман күйі», «Қазақ маршы», «Еңбек маршы», «Амангелді маршы», т.б.) авторы. Шәкірттері: қобызшылар Г.Баязитова, Ф.Балғаева, Қ.Құдабаева, А.Шәңгереева, музыкатанушы Б.Сарыбаев, т.б. Марапаттары Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Серік Аймырзаұлы Алдашев

Серік Аймырзаұлы Алдашев (22 маусым, 1951, Арал қаласы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991), ҚР Жаратылыстану ғылым академиясының академигі. Новгород мемлекет институтын математика мамандығы бойынша бітірген (1973). Өмірбаяны * 1973 – 78 ж. Теміртау зауыт – ВТУЗ-да оқытушы, өтілгер-зерттеуші, аға оқытушы * 1978 – 96 ж. Алматы көлік инженерлері институтында доцент, аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі; * 1996 – 2005 ж. Қазақ көлік және коммуникация академиясының «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі. * 2005 жылдан ҚазУПУ-да кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері 70-тен астам ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген. Марапаттары *«Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2001) *«Қазақстан ғылымындағы еңбегі үшін» (2009 ж.) Дереккөздер
Қызылқайнар ауылдық округі

Қызылқайнар ауылдық округі – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жасөркен, Қызылқайнар ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылқайнар ауылы. Жер көлемі - 20644 га. Ауылдық округте Жасөркен, М.Әуезов атындағы орта мектептер, дәрігерлік амбулатория, медициналық пункт бар. Ауыл тарихы "Шолақ діңгек" - таудан аққан сулар жарды талдың кесілген діңгегіне ұқсатып шайғандықтан жер бедеріне байланысты Шолақ діңгек ауылдық кеңесі болып құрылып, құрамына Жасөркен және Қызылқайнар ауылдары кірген. 1939 жылы "Шолақ діңгек" ауылдық кеңесі Ақжар ауылдық кеңесі болып қайта құрылды. 1954 жылы Гродеково селолық кеңесі құрамында болды. 1975 жылы қайта бөлініп шықты. 1987 жылы қайтадан Гродеково әкімдігінің құрамына еніп, 2001 жылы Қызылқайнар ауылдық округі болып қайта құрылды. Дереккөздер
Зияш Қалауова

Зияш Қалауова (1921, қазіргі Кентау қалалық әкімдігіне қарасты Ащысай кеніші – 1952, Алматы) – ақын. Өмірбаяны Абай атындағы ҚазПИ-дің (қазіргі Алматы мемлекеттік университеті) филология факультетін бітірген. Алматы облысы мектептерінде көп жыл бойы мұғалім болды. Еңбектері Өлеңді 30-жылдардан жаза бастады. Ақын шығармаларына халық өмірі, елдің соғыс жылдарындағы ерлігі мен соғыстан кейінгі бейбіт еңбегі арқау болған. «Кавказ шыңында», «Қазақ жастары» атты поэмалары қазақ жауынгерлерінің майдандағы батырлығын паш етеді. Қалауованың «Шолпан» (1941), «Кавказ шыңында» (1946), «Бейбітшілік сүйеміз» (1951) атты өлең кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Телағыс

Телағыс – “Қырымның қырық батыры” эпосының жеке батырлар топтамасына жататын жыр. Мұрын жырау жырлаған бұл жырда қарт батыр Жаңбыршының он бес жасар баласы Телағыстың қалмақтарға қарсы соғысқа аттанғаны, онда көрсеткен ерлік істері баяндалған. Батырдың Ақбілек қызға үйленбек ниетінен туындаған ағайын арасындағы араздық оқиғаны шиеленістіріп, қарт Мамайдың ақыл-кеңесінің арқасында Телағыс пен Қарасай-Қази және қазақ батырлары қарым-қатынасында татулық, бірлік орнайды. Жырдың негізгі идеясы – жауға қарсы күресте ел ішінің жұмыла қайрат көрсетуі, ағайын-туғанның бірлігі. Жыр үлгісіндегі шығарма Мұрын жыраудың айтуынан жазып алынған, зерттеуші Қ.Сыдиықовтың дайындауымен “Қазақ халық әдебиеті” көптомдығының 12-томында (1990) “Жаңбыршыұлы Телағыс” деген атпен алғаш рет жарияланған. “Қырымның қырық батыры” жыр топтамасы қағазға түспес бұрын 1941 жылы Мұрын жыраудан жазып алынған “Телағыс” атты келесі бір нұсқада (Асайын Ханкелдіұлы жазып алған) Телағыс пен басқа да белгілі батырлардың ел қорғаудағы ерлігі қысқаша сөз етілген. Бұл нұсқа толық емес, батырлар жырынан алынған үзінділер қара сөз аралас жыр үлгісінде айтылған, “Мұса батыр” жырының үзіндісімен аяқталған. Жыраудың айтуынан 1942 жылы үнтаспаға жазылып, одан қағазға түсірілген жыр нұсқасы Орталығы ғылыми кітапхана қорында сақтаулы. Дереккөздер
Қылқанды арпа

Қылқанды арпа – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Өсу ареалы Қызылорда облысында, Бетпақдалада, Мойынқұм, Балқаш-Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатаулары мен Қаратаудың тастақты тау бөктерінде өседі. Ботаникалық сипаты Биіктігі 15 – 50 см. Сабағы жылтыр. Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді, көбінесе ширатылған. Гүлшоғыры – масақ, оның ұзындығы 2-2,5 мм-дей. Сәуір – мамырда гүлдейді. Масақтағанға дейін құнарлы мал азығы, сүрлемдік өсімдік. Масағы қатайғаннан кейін қылқаны оны азық ретінде пайдалануға мүмкіндік бермейді. Дереккөздер