kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Моногенез теориясы

Моногенез теориясы орысша теория моногенеза ( бір, genesis шыққан тегі)— адамзат тілінін бір тектен шыққаны туралы теория. Моногенез теориясы алдында адамзат әуелде бір тілде сөйлеген деген әр түрлі мифологиялық, діни аңыздар болған. 20 ғасыр басында әр түрлі тіл семьяларын салыстыра зерттеу жетістіктерін жинақтау кезеңі басталды. А. Тромбетти (Италия) алғаш рет ғылымда белгілі тіл семьяларын неғұрлым ірі топтарға (макросемья) біріктіріп, оларда лексикалык байланыс барлығына карап моногенез теориясын колдаған. Н. Я. Маррдың дүние жүзіндегі тілдер төрт әлементтен (сап, бер, йон, рош) шыққан деген теориясы да моногенез теориясының бір түрі болып табылады. 20 ғасыр 60 жылдары М. Сводеш (АКШ) тілдердің микро-макросемьяларын салыстырмалы-тарихи әдіспен зерттеу нәтижелеріне сүйеніп, Тромбеттти идеясына жақын идея ұсынды. Глоттохронология теориясының негізін салган Сводеш тілдердің макросемьяларынын арасында байланыс бар деп есептеп, Моногенез теориясын қолдаған. Қазіргі кездегі зерттеу әдістері тілдердін 10 мың жылдан арғы тарихын ашуға мүмкіндік бермейтінін байкатты. Моногенез теориясының бірден-бір ғылыми негізі — тегі бір деп саналатын тілдердін макросемьяларының, одан соң бүкіл әлем тілдерін біріктіретін семьяның бар екенін дәлелдеу идеясымен байланысты. Сайып келгенде, моногенез теориясы алғашкы Homo Sapiensо-ның Sapiens тілі болуы мүмкін деген көзқараспен ұштасып жатыр. Моногенез теориясын жақтаушылармен қатар, оны жоққа шығарушылар да бар. Моногенез теориясын дәлелдеу қаншалыкты қиын болса, оны жоққа шығару да соншалықты қиын. "Моногенез теориясы" ғылымы емес, әртүрлі ауыздык, және діни ілімдерінде айтылғандай, әуелде адамзат баласы бір тілде сөйлеген. (Бабылдағы тілдердің араласып кетуі туралы аңыз, көне гректің Эдип туралы аңызы, Шумерлік аңыз т. б.). Ежелден келе жатқан аңызға сүйенсек, онда көне еврей тілінен барлық тілдер тараған деп айтылады. XX ғ. басында әлемдегі тілдерді салыстыру басталды. А. Тромбетти бірінші болып тілдерді ірі топтарға біріктірді, олардың бір тілден тарау мүмкіндігін тілге тиек етті. "Моногенез теориясының" бір түрін Н. Я. Марр ұсынған еді. Ол алғашқы қоғам адамдарының тілінде төрт тілдік элемент (сал-бер-йон-рош) болғанын айтты. Осылардың негізінде басқа сөздердің барлығы жасалуы тиіс дейді, бірақ бүл гипотеза дәлел- денген жоқ. XX ғ. 60-ж. М. Сводеш А. Тромбетти идеяларына жақын, бірақ классикалық салыстырмалы-тарихи әдістерді қолдана отырып, "Моногенез теориясы" нұсқасын үсынды. М. Сводеш глоттохронологияның негізін қалаушы деп есептеледі. Ол қазір қолданатын глоттохронологиялық әдістер тілдердің 10 мың жылдық тарихын аша алды. Егер антропологтардың айтуынша, адамзат баласы жер бетінің бір бұрышында ғана пайда болса, адам моногенезі болған жағдайда, тіл моногенезі де болуы мүмкін. Дереккөздер
Кері соғу

Кері соғу (Отдача) — ату кезіндегі оқ-дәрі газы қысым күшінің оқатар қару (тапанша, мылтық, автомат, пулемет, артиллериялық зеңбіректер) ұшысының арнасы түбіне әсер етуі. Кері соғу қару түрлеріне байланысты ату бағытына қарама-қарсы, бүкіл карудың немесе оның бөлшектерінің (ұңғы, бекітпе) қозғалысы, қарудың секіруі, қарудың станок немесе лафетіндегі едәуір кернеуі, аткыштың иығына немесе қолына соғуы түрінде болады. Кері соғу салдарын (зеңбіректің артқа шегінуі, есеп айырудың әлсізденуі, көздеуді жаңылдыруы, атыстың жылдамдығы мен шоғырлануын төмендету) түрлі құралдар арқылы (кері тебуге қарсы құрылымдар, ұңғылы тежеуіштер, амортизаторлар) азайтуға ұмтылады. Кері соғу кері тебетін зеңбіректе бекітпедегі саңылау арқылы газдың біразын бұру есебімен жасалған реактивтік күшпен теңдеседі, оның нәтижесінде зеңбіректің артқа шегінуі болмайды. Кері соғу автоматты қаруда қайта оқтау (бекітпені ашу, атылған гильзаны лақтыру), кезекті патронмен оқтау, бекітпені жабу, соққышты енгізу үшін қолданылады. Ол атыс арқылы біршама ұлғаяды. Дереккөздер
Старттық қозғалтқыштар

Старттық қозғалтқыштар (Стартовые двигатели) — ракетаның стартық ұшуын қамтамасыз ететін немесе ұшақтың ұшар кезінде жүгіру жолын қысқартуға арналған реактивтік қозғалтқыш. Старттық қозғалтқыштар ракетаны аз уақыт ішінде тиісті биіктікке көтеріп, тиісті жылдамдыққа жеткізуі тиіс. Старттық қозғалтқыштар ретінде қатты отынды реактивтік қозғалтқыштар, ал кейде сұйық отынды реактивтік қозғалтқыштар қолданылады. Старттық қозғалтқыштар ұшу аппараты жабдықтарының тұрақты құрамына кіреді немесе пайдаланылу ретіне карай шығарылып тасталады. Дереккөздер
Старттық позиция

Старттық позиция (Стартовая позиция) — старттық батарея ракета үшыру қондырғысын иемденген немесе иемденуге дайындалған жергілікті жердің учаскесі. Старттық позиция негізгі, қосалқы және жалған болып бөлінеді. Дереккөздер
Кромескилер

Кромескилер— Оңтүстік француз тағамы. Негізгі өнім (мысалы, балық, ливер, көкөністер) кішігірім бірдей бөліктерге бөліп, қуырылады. Содан кейін қосымша өніммен қосылады да қою соуспен (жұмыртқа, қаймақ, май) бірге, тығыз массаға қайнатылады. Ол суытқанда қатады. Осы массадан шар немесе текшелер жасайды да, аунатылып қайтадан қуырылады, көжелерге, сорпаларға қосылып беріледі. Дереккөздер
Стереотүтік

Стереотүтік (Стереотруба) ауыспалы базалы (объектілер арасындағы қашықтықпен) бинокулярлы артиллериялық оптикалық аспап. Ол екі топсамен қосылған окулярлы дүрбіден тұрады. Ұстап тұрғыштан, лимбтен, үш аяқты мосыдан тұрады. Стереотүтік ұрыс аймағын тасадан бақылауда, тік және көлденең бұрыштарды, арақашықтықты өлшеуде, атыс кезінде снарядтардың жарылуын бақылауда және нысананы байқауда қолданылады. Жоғары стереоскопиялық жағдайда Стереотүтік 10-20 есе үлкейтеді, бұл алыс қашықтықтағы кеңістік тереңдігін анық көруге мүмкіндік береді. Стереотүтіктің оң окулярында бұрыш өлшеуіш тор орналастырылған, оның көмегімен 0-01 дәлдікте тік және көлденең бұрыштарды өлшеуге болады. Дереккөздер
Стратег

Стратег # Афиныда б.з. 6 ғ-ның аяғындағы халық жиналысы. Афины әскері мен флотында қолбасшылық ететін адамдарды (стратегтерді) сайлайтын болған. Стратегтікке сайлануға тек бай адамдардың құқығы болған. Осыдан стартег, стратегия деген сөздер тараған. # Стратегия — бұл соғыс өнерінің жоғарғы шыңы. Стратегияға қарулы күштерді соғысқа дайындалуының теориясы мен практикасы, соғыстың түпкі мақсаты мен оны жоспарлау және жүргізу, соғыс барысыңда қарулы күштердің әр түрлерін мақсатқа жету үшін пайдалану және оған басшылық ету кіреді. Дереккөздер
Стратегиялық

Стратегиялық (Стратегический) — мемлекеттің мүмкіндіктеріне қатысты айтылатын ұғым. Стратегиялық күштер — қарсыластың аймағына шабуыл жасауға және оның әскери олеуетін қиратуға арналған күш. Дереккөздер
Стратегиялық авиация

Стратегиялық авиация (Стратегическая авиация) — алысқа ұшатын бомбалаушы авиация. Ол жау ғылындағы стратегиялық мақсатқа арналган ірі соғыс өнеркәсібіне және басқа объектілерге соққы беруге арналады. Кей жағдайларда ол майдандық бомбалаушы авиацияның міндетін атқарады, құрлықтағы әскерлер мен әскери-теңіз күшінің қимылдарын қолдайды. Алысқа ұшатын авиация, стратегиялық мақсаттағы ракеталық бөлімдермен және Әскреи-теңіз флотымен бірлесе отырып, шекарадан қашықтағы жаудын маңызды объектілеріне Құрлықта да, мұхит кеңістігінде де бере алады. Бұл авиация ауа райына қарамастан күндіз де, түнде де ұшады. Дереккөздер
Монофтонг

Монофтонг (,phthongos дыбыс) — жалаң дауысты. Қосындысыз, жалаң құрамды дауыстылар: а, ә, ы, і, ұ, у. Ол артикуляциялық тұрғыдан біркелкі айтылып, акустикалық тұрғыдан бірыңғай естілетін дауысты дыбыс. Монофтонг дауысты дыбысты айтқанда сөйлеу мүшелері дыбысты айтып болғанша өзгеріссіз бір қалыпта тұрады. Оның акустикалық белгілері (форманттарының суреті) тұрақты болады. Монофтонгтардың дифтонгтардан негізгі айырмашылығы осында. Қазақ тілінің дауысты дыбыстары негізінен монофтонгтардың қатарына жатады (а, ә, ы, і, ү, ү). Ал о, ә, е дауыстылары туралы ортақ пікір жоқ. Бір топ ғалымдар (Қ. Жұбанов, I. Кеңесбаев, С. Татубаев, Ж. Арапбаев т. б.) оларды монофтонгтар қатарына қосады да бірыңғай артикуляциялык, сипаттама береді. Осы дауыстыларды дифтонг қатарына жатқызып, акустикалық дәлелдемелер ұсынған пікір де бар (Ә. Жүнісбек). Бұл дауыстылардың (о, ө, е) төңірегінде басқа да (төмендегідей) пікірлер айтылады. Кейбір ғалымдар: "дауыстылар фонетикалық жағдайына қарай әртүрлі комонофтонг бинаторлық варианттарда келе береді, е, о, ө дауыстылары сөздің бас позициясында үнемі ашық дифтонг (йе, уо, уе) саласында айтылады: есік (йесік), етік (йетік), елес (йелес), орамал (уорамал), олжа (уолжа), өмір (уөмір), өкпе (уөкпе) т. б. Сөздің өзге шенінде бүл дауыстардың ешқайсысы дифтонг түрінде кездесе алмайды. Анлауттағы йе, уо, уө ашық дифтонгтары мен сөздің өзге шенінде келетін е, о, е монофтонг-жалаңдарының арасында фонематикалық ерекшелік жоқ. Сондықтан йе, уо, уе дифтонггерін е, о, ө фонемаларының сөз басында айтылатын комбинаторлық не позициялық варианттары деп қараймыз", - десе, екінші бір ғалымдар: "бұл дауыстылар барлық буындарда да монофонемалық дифтонг қалпын сақтайды, Мысалы, елес (йелйес), емен (йемйен), ереуіл (йерйеуіл), орхон (уорхуон), оппонент (уоппуонйент) т. б." - дейді. Сол сияқты, дауыстылардың саны (9, 11, 12, 15...) жөнінен және и, у әріптері жайлы да бірауыздылық жоқ. Оларды (и, у) біреулер дауысты, енді біреулері монофтонг, дифтонгоид деп дәлелдеуге тырысады. Ал қазақ тіліндегі дауысты дыбыстарды эксперименттік жолмен зерттеп жүрген кейбір ғалымдар бұл әріптерді (и, у) дауысты дыбыстар қатарына жатқызбайды. Дереккөздер
Негізгі ату алқабы

Негізгі ату алқабы (Основная огневая полоса) — қорғану кезінде мотоатқыштар (танк) бөлімшелері (ротаның, взводтың, бөлімшенің) атысымен қарсыласты шығынға ұшыратуға арналған жергілікті жер алқабы. Оны ату жүйесін ұйымдастыру кезінде командир тағайындайды. Негізгі ату алқабыда бақылау ұйымдастырылады, ату құралдарына міндеттер белгіленеді. Ату аумағы мен бөлімшелердің шоғырландырып ату өңірлері тағайындалады, сонымен бірге пулеметтерге, зеңбіректерге, танкілерге және басқа да ату құралдарына негізгі және қосымша ату секторлары белгіленеді. Дереккөздер
Кері теппейтін артиллерия

Кері теппейтін артиллерия (Безоткатная артиллерия) — кері теппейтін зеңбіректерден тұратын әскери артиллерия. Ол танк және басқа сауытты нысаналарды жоюға арналады. Кері теппейтін артиллерия мотоатқыштар (мотожаяу әскер, жаяу әскер), авиадесант бөлімшелер және құрамалар құрамына кіріп, олардың ұрыс сапында әрекет жасайды. Кері теппейтін артиллерия үшін атыс позициялары қапталдан тікелей көздеумен ұрыс жүргізуді есепке ала отырып, танк шабуылы қаупі бар бағыттарда таңдалынады. Дереккөздер
Тегіс ұңғылы қару

Тегіс ұңғылы қару — оқатар кару. Ұңғысының арнасы ойыксыз және тегіс, ішкі беті тегіс түтікті елестетеді (көпшілік минаатарлар, кері теппейтін қарулар, кейбір танкіге карсы және танк зеңбіректері үлгілері). Тегіс ұңғылы қарудың артықшылығы құрылымы мен қолдануының қарапайымдылығы, кумулятивті оқ-дәрілердің әрекеті тиімділігінің жоғарылауы (снаряд айналуы кумулятивті әсерін нашарлатады) және калибрден кіші снарядтың үлкен бастапқы жылдамдығына жету мүмкіндігі. Дереккөздер
Радиобағыт

Радиобағыт — әскердегі радиобайланысты ұйымдастыру әдісі. Мұнда екі командир немесе штаб арасындағы байланыс әрқайсысына бөлінген радиостанциялар мен белгіленген жалпы радиомәліметтер көмегімен жүзеге асады. Радиобағыт ақпаратты жіберудің үлкен өткізгіштік қабілетін қамтамасыз ететін және радиожелі жүйесіндегі байланысты ұйымдастыру кезінде жұмыста жақсы амал қолдануға болатындай радиобайланысты ұйымдастырудың неғұрлым тиімді және оңтайлы тәсілі болып саналады. Дереккөздер
Негізгі курс

Негізгі курс (Генеральный курс) — 1) кеменің басты пунктінен шығу мен тікелей кіру пунктіне дейінгі курс; *2) Тікелей курс, оның бағытынан кеме сүңгуір кайыққа немесе артиллерияға қарсы маневр жасайды. Дереккөздер
Фрозен

Фрозен (коктейльдер) — мұздатылған коктейль. Ішімдік пен мұздың арақатынасы еріп жатқан қар сияқты. Салқындатылған металл коктейль стақандарына құйып, түтікшемен бірге береді. Дайындалуы Үгітілген мұзды балмұздақ пен немесе қалаған жеміспен блендерде араластырады. Блендр араластыруды бітіргеннен кейін, сусын әдемі еріген қарға ұқсайды. Фрозенді әйнек немесе металды шыныға құйып береді. Дереккөздер
Кесу позициясы

Кесу позициясы (Отсечная позиция) — шабуылға шыккан қарсыласты қаптал жаққа жібермеу үшін жолын кесу мақсатында жабдықталады. Кесу позициясы алдын ала дайындалып, қорғану ұрыстары жүріп жатқанның өзінде ол жерге әскер орналастырылады. Қарсы шабуылға (қарсы соққыға) әзірленген 2-ші эшелонның (резервтің) жазылу шебі болып, 2-ші эшелонда резервте тұрған танк, мотоаткыштар бөлімшелерінің жаяу әскер ұрыс машиналарындағы бөлімшелердің ату шебі бола алады. Қарсыластың жолын кесу позициясын жасау атыс түбектерінін құрылуына себептеседі. Дереккөздер
Хадиша Шалабаева

Хадиша Шалабаева (12.12. 1971 ж.т., Қоғам а.) — әншісі 1988 ж. Қоғам орта мектебін, 1995 ж. Шымкент педагогикалық институтын бітірген. 1996—97 ж. "Гүлдер" ансамблінде қызмет істеген. 1997 жылдан Ш.Қалдаяқов атындағы облысы филармонияның әншісі. Республика Ш.Қалдаяқов атындағы өнер байқауының (1992), Жетісай қаласында өткен "Мырзашел жұлдыздары" өн байқауының (1995), респ. "Жас қанат" байқауының (1996) лауреаты. Дереккөздер
Кеуде алқа, аксельбант

Кеуде алқа, аксельбант (нем. Achsel —иық, Band — таспа) — әдетге оң иықтағы погон астына түймеленген (тігілген) темір ұштығы бар өрілген жіп (алтын, күміс түсті немесе түрлі түсті). Қазіргі қарулы күштерде құрмет карауылы ротасындағы жеке құрамның және әскери парадтарға қатысушылардың шерулік киім түрінің керек-жарағы. Дереккөздер
Тез әсер ететін улағыш заттар

Тез әсер ететін улағыш заттар (Быстродействующие отравляющие вещества) — адам ағзасына әсері тыныс органдарына және теріге тигенде (мыс., кәгерткіш кышқыл, зарин және т.б.) бірден сезілетін ұлагыш заттар. Дереккөздер
Волапюк

Волапюк немесе волапүк — халықаралық көмекші тіл ретінде 1879 жылы неміс католигі И. М. Шлейер ұсынған жасанды тіл, бірақ ол кең тарап қолданыс таппаған. Əліпби Тағы қараңыз * Волапюк Уикипедиясы Дереккөздер
Радиобағыт бойынша байланыс

Радиобағыт бойынша байланыс — әскерде радиобайланысты ұйымдастыру тәсілі, тек екі командир немесе штабтар арасындағы әрқайсысына бөлінген радиостанция және белгіленген жалпы радиомәліметтер (толқын, шартты белгі т.б.) көмегімен байланысты қамтамасыз ету. Радиобағыт бойынша байланыс байланысты радиожелі жүйесінде ұйымдастырғанға қарағанда жұмысты жақсы жасырушы және хабарларды берумен қамтамасыз етуде жоғары мүмкіндігі бар, радиобайланысты ұйымдастырудың сенімді және қолайлы тәсілі болып табылады. Кемшілігі: радиостанциялардың және жұмыс толқындарының көп мөлшерде бөлінуі, циркулярлы берілісті жүзеге асыру мүмкіндігінің жоқтығы. Дереккөздер
Радиобайқау

Радиобайқау — қарсылас туралы тактикалық және оперативтік мәліметтер алу үшін қарсыластардың желісінің жұмыстарына радио арқылы бақылау жүргізу әдісі. Радиобайқау барлау жасауға арнайы бөлінген радиоқабылдағыштардың көмегімен жүзеге асады. Дереккөздер
Кешкі түгендеу

Кешкі түгендеу (Вечерняя проверка) — ротаның жеке құрамын кешкісін сарбаздар мен сержанттардың түгел болуын тексеру үшін, сондай-ақ бұйрықтарды, келесі тәуліктегі нарядты хабарлау үшін күнделікті сапқа тұрғызу. Кешкі түгендеу жұмысын жеке құрамды аты-жөні жазылған тізім бойынша атай отырып рота старшинасы жүргізеді. Кешкі түгелдеу біткен соң рота бойынша кезекші өз рапортымен (мәлімдемесімен) бөлім кезекшісіне келіп, сапта жоқтар туралы мәлімет береді. Дереккөздер
Фрикандо

Фрикандо — бұзау етінің жамбас бөлігінен дайындалатын тағам. Алдымен, етке май тықпалап, сыртына көкөністер мен татымдықтар салып, үстіне сорпа мен май құйып қайнатады да, бір сағаттай тұмшапеш ішінде көмбелейді. Осыдан соң етті пештен алып тазалап, сыртын майлап беті ашық күйінде тұмшапешке қайта салады. Сырты қызарған етті порцияларға бөліп гарнирмен бірге салып береді. Дереккөздер
Вульгаризм

Вульгаризм - әдеби тіл қабылдамайтын дерекі, қарапайым сөздер мен сөйлемдер. Мысалы: қортық, жаман неме, шуйке бас, өлмесең өме қап, пианшік. Тұрмыс жайын суреттеуде, кейіпкердің бейнесін жасауда көркем әдебиетте олар әдейі қолданылады. Мысалы: Әжібай деді: отырма, оттап үріп, Қақбассың журген жерің бәрі бүлік (С. Торайғыров). Дереккөздер de:Vulgar en:Vulgar (album) es:Vulgar (álbum) fi:Vulgar ja:VULGAR pl:Vulgar pt:Vulgar (álbum) sv:Vulgar
Шамет Ишан мешіті

Шамет Ишан мешіті– Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Кентау қаласында, Бұрынғы қамал-сарайға жақын, базар алаңында. Сипаты Құрылыс ісі бірнеше кезеңмен жүргізіліп (мазар, мешіт, медресе), ақыры XIX ғасырдың 70 жылдары қалыптасқан жалпы архитектуралық кешенге қосылды. Мешіт ғимараты негізгі намаз оқитын және қылуетті қамтитын кіші залдардан, шаруашылық бөлмесінен тұрады. Құрылыстың әр кезеңінде салынғаны оның жобалау композициясынан да көрініс тапқан. Ол Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің нақышына (сталактиттер, төменгі тұғыр қабат кенересі, көгілдір рең, қабырға нақыштағы көгеріс өрнек сюжеттер, т.б.) ұқсас етіп жасалған. Мешіттің аула жақ беті төбесі ағаш оймышпен әсемделген биік айуанмен көмкерілген. Қасбеті жағындағы екі залдың екеуі де жалған күмбезбен айшықталған, оның біршама бөлігі бертінгі темір шатырдың астында қаланған. Кешен медресе құрылысы салынғаннан кейін толық қалыптасты. Медресе "Г" іспетті, бір қабатты құрылыс. Аула жағындағы қаз-қатар орналасқан хұжыралары айуанмен көмкерілген. Дереккөздер
Акцидентальдық инволюция

Акцидентальдық инволюция (Асcidens involutio - кездейсоқ бүрісу - өшу - кездейсоқ өшу) — акцидентальдық инволюция. Клетканың үдемелі ыдырауының нәтижесінде мүшенің массасы мен көлемінің тез кішіреюі. Айырша бездің акцидентальдық инволюциясы балалардың көптеген ауруында кездеседі және оның даму дәрежесі аурудың ұзақтығы мен даму ауырлығына тәуелді болып келеді. Ол лейкоциттердің ыдырауы мен фагоцитоз болуының нәтижесінде бездің ретикулоэпителиінің коллапс болуына байланысты туындайды. Ұзаққа созылған ауруда атрофия бой көрсетеді. Дереккөздер
Радиобайланыс желісі

Радиобайланыс желісі — электромагниттік толқындардар көмегімен әр түрлі белгілерді бір пункттен екінші пунктке беруді қамтамасыз ететін радиотехникалық құралдар жиынтығы. Радиобайланыс желісі беретін құрылғыдан (радиобергіш, беру антеннасы, модульдеуші құрылғы, қоректендіру көзі) және радиоқабылдағыш құрылғыдан (радиоқабылдағыш, қабылдау антеннасы, шеткі аспап және қоректендіру көзінен) тұрады. Дереккөздер
Крепинет

Крепинет — көмір шоқтарының үстінде (көмір қабатынан 10 см-ден биік емес) рашпорда немесе гратарда (торда) бүтін ұшалармен қуырылған кептер немесе бөдене. Кейде крепинет деп рашпорда дайындалған майға оралған ет турамасын да айтады. Осы себептен қырыққабат жапырақтарына оралған кез келген турама орыс тілінде "голубцы" деп аталған, яғни "крепинеттерді" дайындау әдісіне ұқсас өнім. Дереккөздер
Видео-apт

Видео-apт (лат. video — көремін) — постмодернизмнің интерпәндік формаларының бірі. XX ғ. 60 жж. қалыптасты. Видео-aрттың мақсаты шығыстық мистика мен иррационалистік бастаулармен толықтырылып, батыстық технологиялық рационалдықтан арылу үшін сананы «ұлғайту» және көруші сезімдерін интенсивтендіру. Видео-aрттың қолданатын нәрселері материалды заттар емес, олар теледидарлық техника, лазерлік немесе голографиялық қондырмалар арқылы жасалатын визуалдық әлде аудиовизуалдық «объект-еместер» болып табылады. Видео-aрт өкілдерінің пікірі бойынша, осындай «объект-еместер» болмыс субстанциясын электрондық бейнемен білдіріп, төменгі сана тереңдіктерін көрсете және сездіре алады, тұлға назарын оның ішкі тылсым дүниесіне аударады. Осы арқылы объект пен субъектінің дуализімі шешіледі, индивидтің субъективтік сезім толқыныстары шегінде сыртқы заттық дүниемен түтастануы жүзеге асып, батыстық мәдениет жоғалтқан адам бірегейлігі қалпына келтіріледі. Осылай батыс адамдары «Шығыс даналарына» айнала алады, Батыс пен Шығыс инверсиясы жүзеге асады. Видео-aрт өкілдері сананы электрондық құралдар арқылы өзгерту нәтижесінде мәдениетті өзгерте аламыз дейді. Дереккөздер
Когнитивтік тіл білімі

Когнитивтік тіл білімі (лат.cognitoбілім, түсінік)— табиғи тілді сана әрекетінін көрінісі, ойдын тікелей шындығы ретінде зерттейтін тіл білімінін саласы. Когнитивтік тіл білімі табиғи тілдін игерілу, колданылу механизмін түсіндіруді және соған лайыконын моделін жасауды мақсат етеді. Ол үшін ниет, ее, еске сактау, түсінік, жоспарлау, басқару сиякты сөйлеуге катысты тілдік, психологиялык, физиологиялық т.б. акпараттардын басын біріктіретін когнитивтік категориялар пайдаланылады. Когнитивтік тіл білімі тілдін көмегімен акпараттын берілу, сақталу тәсілдері мен құрылымы жайында түсінікті кеңейтеді және машиналык аударма, акпараттық-ізденіс, есептеу жүйесімен т.б. байланысты бірқатар қолданбалы міндеттерді шешуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Марио Бунге

Марио Бунге (1919) - Аргентина физигі, философы, ғылыми матер, өкілі, физикамен, методологиялық мәселемен айналысқан. Өмірбаяны 1956-1960 жылдары Буэнос-Айрес университетінде теориялық физика профессоры, 1960-1966 жылдары АҚШ, Мексика, Оңтүстік Америка және Батыс Еуропа елдеріндегі әртүрлі университеттерде профессор болды. 1966 жылдан бастап Канадада жұмыс істеді, ол Монреальдағы Макгилл университетінде логика және метафизика профессоры болды. Оның негізгі қызығушылықтары-Ғылым философиясы, онтология, таным теориясы, сана философиясы және әлеуметтік философия, жүйелер теориясы. Сонымен қатар, Марио Августо Бунге физикалық теорияларды, әсіресе кванттық механиканы аксиоматизациялау бойынша үлкен жұмыс жасады. Ол "нақты философия кітапханасы"кітап сериясының редакторы болды. Оның пікірінше, ол философиялық материализмді аналитикалық философия жасаған қатаң әдістермен, сондай-ақ субъективтілік, спиритизм, позитивизм, механизм, диалектика сияқты құбылыстар мен ағымдардың барлық түрлерімен күресті біріктіреді. Саяси мағынада ол өзін солшыл либерал және демократиялық социалист, Джон Стюарт Милль мен Хосе Инхенерос дәстүрін жалғастырушы ретінде анықтады. Дереккөздер
Криль

Криль – ақуыз пастасын жасайтын Антарктика теңіздерінде болатын майда шаян тәріздестердің аты. Құрамында ақуыздан басқа майлар, дәрумендер және минералдық тұздар мол. Әр түрлі салаттар, бірінші жөне екінші тағамдар әзірлеуде пайдаланылады. Дереккөздер
Нейтронды типтегі ядролық зарядтың мақсаты

Нейтронды типтегі ядролық зарядтың мақсаты - зақымдаушы факторлардың қатынасын өткір радиацияға, дәлірек айтқанда нейтрондар ағынының үлесінің пайдасына шешу. Термоядролық синтез реакциясы нейтрондардың неғұрлым мол ағынын береді. Нейтрон қаруы жарылған кезде нейтрондардың пайда болу үлесіне жарылыс энергиясының жартысына дейіні кетеді. Оның әсерінен халықты қорғаудың негізгі әдісі ядролық жарылыстың зақымдаушы факторларынан қорғау әдісімен бірдей, бірақ басты назар халықты және АҚ жасақтарын радиациядан қорғауды күшейтуге аудару қажет. Дереккөздер
Фундук

Фундук — Қырымда, Кавказда және Орта Азияда өсетін орман жаңғағының түрі. Жемістері ірі. Шикі және қуырылған жаңғақтар тәтті тағам ретінде және үй аспаздығында қолданылады. Ботаникалық сипаттамасы Биіктігі 3-10 м үлкен бұта немесе ағаш. Діңгегі мен ірі бұтақтардың қабығы сұрғыш; жас өскіндер тығыз түскен, қызыл-жасыл; бір жылдықтары жалаңаш немесе сабақты бездері бар. Бүршіктері кері жұмыртқа тәрізді, ашық қоңыр, гүлділері жапырақтыларына қарағанда едәуір үлкен. Жапырақтары дөңгелек жүрек тәрізді немесе кең сопақша, ұзындығы 7-12 см, ені 6-10 см, қысқа ұшталған және сәл қалақты, біркелкі емес қос тісті, жасыл немесе жиі қою қызыл, төменгі жағы ашық түсті және тамырлар бойымен түкті, ұзындығы 0,8-2 см құрайды. Бөбешік жапырақтары ұзын. Аталық шоқ гүлдерінің ұзындығы 10 см-ге дейін, диаметрі 1 см-ге дейін. Жемістері 3-6-дан, сирек 1-ден немесе 8-ге дейін, сабағында тығыздалған, ұзындығы 3 см-ге дейін. Төменгі бөлігіндегі орам біршама етті, жаңғақтың ұзындығынан екі есе ұзын, оны тығыз қаптап және оның үстінде тарыла түсетін түтікке керілген. Жаңғақ сопақша-жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 2-2, 5 см, диаметрі шамамен 1,5 см. Наурыз айында гүлдейді. Қыркүйек айында жеміс береді. Дереккөздер
Киім-кешек пен аяқ киімді залалсыздандыру алаңы

Киім-кешек пен аяқ киімді залалсыздандыру алаңы (Площадка обеззараживания одежды и обуви) — әдетте, зақымдану ошағының шекарасынан тысқары жерге орналасқан алаң. Лас және таза бөлік болып бөлінеді. Таза бөлік жел жақтан, лас бөлік ық жақтан орын алады. Лас бөлікке ластанған заттар қоймасы және оны сұрыптау орны орналасады, ал таза белікке — кептіру орнын, сұрыптау алаңын және залалсыздандырылған заттар қоймасын жабдықтайды. Дереккөздер
Сауытбұзғыш-өртегіш оқ

Сауытбұзғыш-өртегіш оқ — жеңіл сауытталған нысаналарды зақымдау және оқ бұзған сауыттың арғы жағында орналасқан (сауытты автомобильдерде, сауытты транспортерлерде, ұшақтарда және т.б.) жеңіл жанатын заттарды өртеуге арналған оқ. Сауытбұзғыш-өртегіш оқ ерекше қатты металдан жасалған жүрекшеден және оқтың алдыңғы немесе артқы бөлігінде орналасқан нысанаға (бөгетке) соққанда тұтанатын өртегіш құрамнан тұрады. Дереккөздер
Тез жүретін ор қазатын машина

Тез жүретін ор қазатын машина (Быстроходная траншейная машина) — екі жаққа топырақты тастай отырып қатынас жолдары мен ор қазуға арналған инженерлік машина. Тез жүретін ор қазатын машинаның ротор типтес, жұмыс бөлшегі ауыр артиллериялық тартқыштың базасына орналастырылған; ротор диаметрі 3,45 м болатын 10 тісті ожауы бар дөңгелектен тұрады. Тез жүретін ор қазатын машина тереңдігі 1,5 м, жоғарыдағы ені 0,9-1,1 м, түбіндегі ені 0,7 м-ге дейін жететін ор қаза алады. Топырақтың қаттылығы және қазылатын ордың тереңдігіне байланысты Тез жүретін ор қазатын машинаның еңбек өнімділігі сағатына 500 м-ге жетеді. Дереккөздер
Натуралистік бағыт

Натуралистік бағыт (тіл біліміндегі) орысша натуралистическое направление — тіл біліміндегі натуралистік бағыт 19 ғасыр 1-жартысында салыстырмалы-тарихи тіл білімінін шеңберінде пайда болып, тілді, сөйлеу қызметін зерттеуде жаратылыстану ғылымдарының принциптері мен әдістерін таратқан. Бұл бағыттың өкілдері тілді материалдық кұбылыс деп таныған, өйткені ол дыбыстар мен таңбалар аркылы көрінеді, есту және көру мүшелерімен қабылданады, сөйлеушілердің еркінен тыс, өсімдік не жан-жануарлар сияқты табиғи эволюциялык жолмен дамиды деп есептейді. Сол себепті тіл білімін жаратылыстану ғылымдарына жатқызып, оны адамдар жасаған мәдени ескерткіштерді, мәтіндерді зерттейтін филологиядан бөліп қарайды. Бұл бағыттын негізін салушы А. Шлейхер тілдің табиғи организмдік жалпы заңдарын жасауда Г. В. Гегельдін объективті- идеалистік философиясына, Ч. Р. Дарвиннін эволюциялық теориясына сүйенді. Бірақ ол тілдің тек адамзатқа тән екенін, жануарларда тіл болмайтынын атап көрсеткен. Натуралистік бағыт идеясын кейін М. К.Рапп, М. Мюллер, А. А. Овелак т.б. дамытқан. Бұл бағыттың негізгі идеясы мынаған саяды. Тіл форма ретінде ұғымдар мен түсініктердің дыбысталуы нәтижесінде мағыналық сипат алғанда пайда болған, ал бұл екеуінің арақатынасы суффикстер мен флексиялардан керінеді. Осылайша тіл органимінің түбір, агглютинативті, флективті түрлері туады. Сөйтіп, ататіл формасынын үш түрі тек морфологиялық түрғысынан емес, әрі олардың дамуы мен жетілуі тұрғысынан қаралады. Тілдің праформалары фонетикалық процестер мен аналогияның әсерінен тарихи дәуірде жіктелген деп есептеледі. Тарихи дәуірде тілдердін жіктелуі туыс тілдер мен диалектілердің жасалуына алып келген. Ата тілдердің семьяларға, топтарға бөлінуін Шлейхер (үнді еуропа тілдері негізінде) бұтақты ағаш түрінде бейнелеп, оны генеалогиялык ағаш (генеалогическое (родословное) древо) деп атаған. Шлейхердін ғылыми идеяларының маңызы зор: ол тарихи тіл білімінде ата тілді қайта жанғырту әдісін жасауға мүмкіндік берді; ол ұсынған морфологиялық және генеалогиялық классификациялар жалпы тіл теориясына енді; тілдің жасалу табиғатын адамзатпен байланыстырып қарастыру тіл мен ойдың шығуы туралы ілімнің бір саласы болып табылады. Бірақ натуралистік бағыттың тілдің шығу тегін биологиялық факторлармен түсіндіруі, үнді еуропа тілдерін ең жетілген тілдер деп артықша сипаттауы, тілдің дамуы мен тарихын қоғам тарихынан бөліп қарауы дүрыс емес теория ретінде кезінде сынға алынған болатын. Натуралистік бағыт тіл дамуынын жалпы заңдарымен бірге, физиологиялық, психофизиологиялық түрғыда сөйлеу қызметін зерттейді. Натуралистік бағыттың физиологиялық мектептерінің жетістіктерін жас грамматиктер,дескриптивистер пайдаланды. Дереккөздер
Жаппай өрт аймағы

Жаппай өрт аймағы — адролық жарылыстан кейін көпшілік үйлер мен ғимараттарда өрт шығатын құрылыс учаскелері. Жаппай өрт аймағында жалынның бір үйден екінші үйді шарпуы жылудың өтуінен, ұшқын мен шоктың ұшуынан, технологиялық жарылыстардан, тез тұтанатын және газды сұйықтардың төгіліп жануынан болады. Жаппай өрт аймағына адам, техника жылу-сәуле әсерінен қорғайтын қүрсілдарды пайдаланғанда немесе оның интенсивтілігін қауіпсіз денгейге дейін азайтқанда ғана етеді. Дереккөздер
Кристофле

Кристофле — дәмдеуіштер мен қант қосып қайнатылған, содан кейін мұзда суытылған кез келген құрғақ немесе асханалық қызыл шарап (мыс., кахетин шарабы). 0,5 л шарапқа — 100 г қант, шымшым дәмқабық, екі-үш қалампыр гүлі, 3—4 бүршақ қара бұрыш, кардамон салады. Дереккөздер
Гаплология

Гаплология - диссимиляцияның әсерімен біркелкі буындардың біреуінің түсіріліп айтылуы. Қазақ тілінде гаплология құбылысы негізінен ауызекі сөйлеу тіліне тәң. Мысалы: балдар, баллар - балалар, арластыр - араластыр, көп мағыналық - көп мағыналылық, Тағы қараныз: * Гаплография * Гебраизм Дереккөздер
Хамраши

Хамраши – Орта Азияда кеспе, үрмебұршақ және қой етінен пияз қосып жасалған ет жентегінен дайындалынатын сорпа. Бұл компонеттер жекелей дайындалынады да майлы сорпаға салынады. Үстіне татымдықтар мен дәмдеуіштер қосып 15 мин-тай қайнатады. Өзбекстанда кең тараған дүнген тағамы. Дереккөздер
Клиренс (саңылау)

Клиренс (саңылау) (ағыл. clear¬ance саңылау) — жер беті деңгейінен танк, бронетранспортер, автомобиль, артиллериялық қару және т.б. құрылысындағы (қозғағыш элементтерін есептемегенде) ең төменгі нүктесіне дейінгі қашықтық. Жол саңылауы 1,5, 5 және 8-12 тонна жүк көтеретін автомобильдер үшін ең төмен Клиренс 200, 260 және 270 мм етіп белгіленген. Клиренстің үлкен болуынан ұрыс және көлік машиналарын жолсызбен (батпақты жер, күртік қарлар, ағаш түбірлері және т.б.) өткіштігі артады. Дереккөздер
Алгид

Алгид (Aldigus - салқын - шалажансар ) —алгид. Натрий хлориидін, калийді және бикарбонатты жоғалтуға байланысты организмнің сарығуы нәтижесінде туындайтын симптомокомплекс. Оған гипотермия, гиподинамикалық өзгерістер, анурия, аяқ-қол бұлшық еттерінің тоникалық құрысуы, ауыр ентігу тән; көбіне тырысқақпен ауыратындарда байқалады. Дереккөздер
Шаншар

Шаншар – көне қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Көксарай ауылынан 16 км оңтүстік-батыста орналасқан. Деректер, сипаты 1993 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейінің археология экспедициясы зерттеген. Төрткөлдің орталық бөлігінде төртбұрышты қамал бар. Қамалдың солтүстік-шығыс қабырғасының ұзындығы 80 м, солтүстік қабырғасы 85 м, оңтүстік-батыс қабырғасы 95 м, оңтүстік қабырғасы 82 м. Қорған дуалдарының ені 10-15м, биіктігі 2-3 м. Қамалдың төрт бұрышында төрт мұнара, оңтүстік-батыс қабырғасының ортасында қос мұнара (бірінің диаметрі 8 м, екіншісінің диаметрі 6 м) орны бар. Бұлар қорған ішіне кіретін орынды белгілеп тұр. Қамал мен оның айналасындағы аймақты тағы бірқатар қорған қоршап тур. Бүл қорғанның ұзындығы 1 км шамасында, қабырғаларында 23 мұнара орны бар. Қақпасы солтүстік-шығыс дуалында болғаны байқалады. Екінші қорғанның ең шығыс мұнарасынан 310 м қашықтықта тағы бір қорған-қамал орны бар. Бүл қамалдың оңтүстік қабырғасы 140 м, солтүстік қабырғасы 225 м. Әрбір бұрыштары мен қақпа тұсында да мұнара іздері байқалады. Оңтүстік қамалдың шығыс бұрышының ішінде ауданы 50x60x50x50 м келген кіші қорған орналасқан. Аталмыш қорғанның да бұрыштары мен қақпа тұсында мұнара орындары анықталған. Кіші қамалдың қақпасы солтүстік-батыс бұрышында. Негізгі қамалдың қақпасы оңтүстік қабырғасының ортасында орналасқан. Мұнаралар саны: солтүстік-шығыс қабырғасында 5, солтүстік-батыс қабырғасында 6. Қамалдың шығыс және солтүстік шығыс қабырғасының іргесінде терең ор ізі бар. Осы қорған қамалдан 100 м шамасында қаланың барлық аймағын қоршайтын, сырт жағында ор ізі бар үшінші қорған байқалады. Оның ұзындығы 4,8 км, алайда онда мұнаралар орны жоқ. Дереккөздер
Харчо

Харчо — грузиндердің ұлттық сорпасы. Тек сиыр етінен дайындалады. Харчоның бір ерекшелігі — оған тклапидің қосылуы. Етпен бірге 2 л сорпаға 1/2 стақан грек жаңғағын қосады. Харчоға еттен басқа күріш (1/2 стақан), 1 стақан үгітілген тклапи, 4 бас пияз, татымдықтар мен дәмдеуіштер, көктер, 1 асхана қасығымен жүгері ұны қажет. Харчоны пісіру 3 операциядан тұрады. 1) етті асу (кесектелінген ет салқын суға салынып жай отта 2—2,5 сағаттай қайнатылады); 2) күріш еті алынған сорпаға тамыр татымдықтарымен бірге салып, қайнатады. Қайнап болар кезде тамыр татымдықтары алынып сорпаға жаңғақтар салынады да күріш дайын болғанша қайнатылады; 3) сорпаға тклапи және басқа татымдықтар мен көктер салынып 5 мин-тай қайнатып болған соң ыдыстың қақпағын тығыздап жауып 3—5 мин-тай демделінеді. Дереккөздер
Хасип

Хасип — зере, қара бұрыш қосылып пияз, күріш, қойдың бауырын, бүйректерін, көк бауырын, құйрық майын қойдың ішектеріне тығындап тұздалған суға салып жай отта 2 сағаттай қайнатады. Тағамды ыстықтай немесе салқындатып беруге болады. Дереккөздер
Гебрайтану

Гебрайтану ( - көне еврей тілі мен жазба ескерткіштерін, еврей мәдениетін зерттейтін ғылым, 1 ғасыр пайда болған. Гебрайтанудын негізгі бөлігі інжілтану, онда Кене есиеттін (Ветхий завет) тұп нұсқасы және көне аудармалары зерттелген. 20 ғасыр 50 жылы бастап ивритті (осы күнгі еврей тілі) окытуға ерекше кеңіл бөлінеді. Дереккөздер
Крустадтар

Крустадтар - көжелерге арнайы дайындалған нан-басытқылар. Сорпаның тойымдылығын артгыру үшін дайындалады. Сорпаларға крустадтар қажет, себебі оны нан алмастыра алмайды. Кең тараған крустадтардың наннан, картоптан және күріштен жасалғаны болды. Крустадтарды даярлау ешқандай жалпы сызбаға бағынбайды, әрбір крустад түрі өздігін- ше дайындалды. Мысалы, борщқа арналған крустадтар нан мен сүтке, жұмыртқа және туралған пияз қосылған қамырдан даярланады. Сүтте жібітілген нанды қамырға батырып, сұйық майда тез қуырып алады. Картоп крустадтарын картоп езбесіне сүтте жібітілген нан мен жұмыртқа қосып дайындаған, мүндай қамырдан тіліктер кесіп алып майда қуырады. Тығыз қамырға езгілеп, шошқа майын қосып жасаған күріш крустадтарын жақсы пісірілген құрғақ күріш ботқасынан қалыптайды. Балық, саңырауқұлақтар, пияз, татымдықтар мен дәмқосарлар қосып жасаған күрделі даярланған, крустадтар жеке тағам ретінде де ұсынылуы мүмкін. Дереккөздер
Сауытты автомобиль

Сауытты автомобиль — сырты сауытталган доңғалақты машина. Қарсыластың тірі күшін және атыс құралдарын жоюға, байланыс жүргізуге, әскери қорғауға, барлауға арналған. Қару-жарағы — пулемет, кейде зеңбіректер. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда, сондай-ақ Ресейдегі азамат соғысында қолданылған. Қазіргі кезде сауытты автомобиль қолданудан шығып қалды, оның орнына негізгі қолдануына байланысты дөңгелекті ұрыс машиналары БТР, БРДМ деп аталады. Дереккөздер
Тез салынатын паналау ғимараттары

Тез салынатын паналау ғимараттары — ядролық жарылыстың зақымдаушы факторларынан қорғауға арналған. Тез салынатын паналау ғимараттарыда жеке қорғаныс құралдарынсыз отыруга болады. Тез салынатын паналау ғимараттары салу жағдай күрт киындаған кезде жоспарланады. Олар қысқа мерзім ішінде темір-бетон конструкциялары мен ағаш материалдарьінан құрастырылады немесе үйлердің подвалдарында жасалады. Тез салынатын паналау ғимараттарыын салу үшін алдын ала жобалау құжаттары жасалады. Оларды салатын жерді жер асты жүйелерінің (жылу жүйесі, канализация, су қүбыры, байланыс, электр кабелі және т.б.) өтуін ескере отырып таңдайды. Оны ылди жерлерде салуға болмайды, өйткені су жүйесі, не канализация бұзылған немесе аварияга үшыраған жагдайда паналау гимаратын су басуы мүмкін. Тез салынатын паналау ғимараттарыын жанар-жағармай, күшті өсер ететін улы зат, ағаш қоймаларынан және жарылғыш-әртену қаупі бар жерлерден алысырақ, қауіпсіздеу орынга салу керектігін естен шығармау кажет. Тез салынатын паналау ғимараттарына ауаны тазартып берегін сүзп орнатылады, ауа жіберетін және сыртқа шығаратын тесіктер ағаш және қорғағыштығыз жабылатын есіктермен бекітіледі. Сүзігі желдету режімі кезінде ауаның берілуін камтамасыз ету үшін өнеркәсіптік негізде жасалынған немесе қол немесе велосипед жетегімен жұмыс істейтін қуаты бір паналаушыға шаққанда кемінде 2 м3 сағ. ауа беретін қарапайым үлгідегі желдеткіштер қолданылады. Ауаны радиоактивті тозаңнан, уландырғыш бактериялық заттардан тазарту үшін өнеркәсіптік негізде жасалған сүзгілер, ал !олар болмаған жағдайда қолда бар ' заттардан жасалған сүзгілер пайдаланылады. Паналау гимараттарынын ішінде сақталатын ыдысқа бір тәулікгік ауыз су қоры жасаладьі. Суды ыдысқа толтырғаннан кейін оны 1 м3 суга 10 г хлорлы әк келетіндей есеппен хлорлайды. Санитариялық жүйенің астына паналаушылардан оқшау және ауа желдеткішінің ауаны сыртқа айдайтын арналарына жа0ын орналасқан арнаулы орын жасалады. Жарық кәдімгі әдіепен немеее батареяларды, аккумуляторларды, шамдарды және т.б. пайдалану арқылы берілуі мүмкін. Дереккөздер
Коалициялық қарулы күштер

Коалициялық қарулы күштер (Коалиционные вооруженные силы)— коалициялық соғысты жүргізу немесе бейбіт уакытта басқа құралдармен коалиция мақсатына қол жеткізу үшін бір басшылық қол астына біріктірілген екі немесе одан көп мемлекеттің карулы күштері. Әдетте, Коалициялық қарулы күштеріне ұлттық карулы күштердің бөліктері кіреді. Дереккөздер
Радиобақылау

Радиобақылау — әскерлерді жасырын басқару талаптарының орындалуын, жұмыс тәртіптерін, радиобүркеніш шараларын, техникалық пайдалану және радиобайланысты жүргізу ережелерін тексеру мақсатында радиобайланыс жұмысына белгіленген тәртіпті бақылау. Ол радиобайланыстың жұмыс тәртібін, ақпарат беру үшін радиоқұралдарды қолдану уақыты мен орнын белгілейтін штабтар тарапынан ұйымдастырылады. Радиобақылау бейбіт және соғыс уақыттарында әскерлердің (күштердің) қызметтерінің барлық түрлерінде жүргізіледі. Радиобақылауды жүзеге асыру үшін радиобайланыс бөлімшелерінен радиобақылау пункттері құрылады. Дереккөздер
Нестеров тұзағы

Нестеров тұзағы (Петля Нестерова) — ұшақты фигурадан шығарғаннан кейін де, оның (ұшақтың) ұшу бағытын сақтай отырып, тік жазықтықта тұйықталған қисық бойынша ұшуын білдіретін күрделі пилотаждык фигура, яғни ұшақты фигурадан шығарғаннан кейінгі тұзақ. Тік жазықтықтағы тұзақты 1913 жылы 27 тамызда көрнекті орыс ұшқыш-пилотажы, жоғарғы пилотаждың негізін салушы П.Н.Нестеров алғаш рет қолданды. Дереккөздер
Нейролингвистика

Нейролингвистика (грек, neuron жүйке, французша linguistique лингвистика, латынша lingua тіл) — неврология мен тіл білімінің түйіскен жерінде пайда болған, мимен байланысты тіл жүйесін зерттейтін ғылым саласы. Мидың зақымдануынан сөйлеудің бұзылуы (афазия) орта ғасырлардан белгілі, бірақ оның зерттелуі 19 ғасырдың 2-жартысында басталды. Оны зерттеуде И. А. Бодуэн де Куртенэ, В. А. Богородицкий, В. Щерба т. б. тіл қызметінің үш құрамнан — фонация (дауыстап айту), аудиция (қабылдау), церебрациядан (мида болатын процесс) тұратынына сүйенген. КСРО-да Н. дамуы Л. С. Выгодскийдің психологиялық концепциясына сүйенген А. Р. Лурия еңбектерінде көрсетілген. Нейролингвистикалық зерттеулер неврология мен тіл білімі теориясының дамуымен бірге дамыды. Нейролингвистика емдеу орындарында диагностикалық міндеттерді шешу қажеттілігінен туған. Мұндағы негізгі әдіс — әртүрлі жағдайда науқастың қалай сөйлейтінін байқау. 20 ғасырдың 2-жартысында нейролингвистиканы зерттеуге психолингвистика, нейропсихология, нейрофизиология, психоакустика, кибернетика және т.б. ғылым салалары ықпалын тигізді. Сөйтіп, қазіргі нейролингвистика адамның сөйлеу қызметін комплексті зерттеудің бір саласы болып табылады. Дереккөздер
Жаппай өрт шығу аймағы

Жаппай өрт шығу аймағы — ядролык зақым ошағындағы барлық өрт түрлерініц — түтас, жекелеген, отты дауыл өрттерінің жиынтығы. Жаппай өрт шығу аймағында үйлер мен ғимараттардың 90 пайыздан астамы өртенеді. Мүндай өрттің шарпу аумағы ядролық жарылыстың қуатына және құрылыстардың тығыздығына, үйлер мен ғимараттардың отқа төзімділігіне байланысты болады. Сөндіру жүмыстарын жүргізу кезінде өрттің одан әрі таралуын шектеуге арналған барлық күштер мен құралдарды пайдалану және жаппай, тұтас өрттер аймағынан өтпе жол салу арқылы адамдарды құтқару жөнінде жедел шаралар колданылады. Дереккөздер
Радио бақылау пункті

Радио бақылау пункті — әскери құпиясы бар ақпараттардың сыртқа кетуін болдыртпау мақсатында радиоэлектрондық құралдардың жұмысын бақылауға арналған бөлімше (мекеме). Радио бақылау пунктінің ұйымдастырушы-техникалық бірлігінің негізі болып радиоқабылдау, талдау, модульдеуші толымдары және тіркеуші аппараттары бар радиобақылау постылары есептеледі. Тұракты радио бақылау пункті арнайы үйлерде және жабдықталған тасаларда, ал жылжымалы радио бақылау пункті автомашиналарда, кемелерде және әр түрлі ұшу аппараттарында орналасып, өз тапсырмаларын атқарады. Дереккөздер
Хачапури

Хачапури — үккіштен өткізілген ірімшіктің мөлшері ұннан екі есеге көп болатын грузиннің ұннан дайындалатын ұлттық өнімі. Хачапуридің негізгі ерекшелігі — қамырында. Қамыр дайындауда ас содасын және мацони қосады. Қамыр жеңіл әрі жұмсақ болады. Ашытқы қолдануға болмайды. Құрамына 0,5 л мацони, 2 стақан сүт, 1 жұмыртқа, бір шымшым ас содасы, 1/4 шай қасық тұз кіреді. Салмасына чанах, имерет ірімшігі немесе брынза салынады. Ол үшін, алдымен, оларды 5 сағат бойы салқын суға салып тұзсыздандырады, содан соң паста тәрізді болғанша езгілеп, шикі жұмыртқа, сары маймен араластырады. 0,5 кг сырға — 1—2 жұмыртқа, 25—50 г май салынады. Пішінделген хачапуриді табаға салып қақпағымен жауып 10 мин-тай пісіріп, өнімді аударып май және жұмыртқа жағып дайын болғанша қайтадан пісіреді. Егер қамырды қаттамалы етіп жайса хачапуридің дәмдік сапасы артады. Дереккөздер
Крутон

Крутон — 1) нан мен тәтті жемістерден (сиропта қантталған немесе пісірілген) құралған десертті тағам, онда нан, бір жағынан, негіз болса, екінші жағынан, тағам тойымдылығын арттыратын құрамдас бөлік. Шабдалыдан крутон жасау үшін шабдалы екіге немесе тәртке бөлінеді, әр бөлігі оның конфигурациясын қайталайтын нанға салынады. Ол үшін ақ, майқоспалы немесе жоғары сапалы қара нан жұмыртқа қосылған тәттілендірілген сүтте жібітіліп, сәл қуырылады, қант ұнтағын себеді немесе жүмыртқа кремін жағады, содан кейін үстіне пісірілген, маринадталған, тосаптан алынған немесе балғын шабдалы бөліктері салынады. Бұл десертті тағамды 6, тіпті 12 адамға 3 шабдалыдан дайындап беруге болады. 2) ұзындығы немесе диаметрі 3,5—4,5 см болатын шағын гренкалар. Дереккөздер
Коалициялық соғыс

Коалициялық соғыс (Коалиционная война) — бір мемлекеттер коалициясының екінші коалицияға немесе елге қарсы жүргізілетін соғысы. Коалициялық соғыста әрбір мемлекет коалицияның жалпы мақсаттарымен қатар өзінің жеке мақсаттарына қол жеткізуге тырысады. Коалициялық соғысқа жекелеген мемлекеттердің қатысуының нақты сипаты мен түрі олардың саяси мақсаттарына, мүдделеріне, әскери экономикалық мүмкіндіктеріне, географиялық орналасуына және басқа шарттарға байланысты. Дереккөздер
Генеалогиялык ағаш

Генеалогиялық ағаш ( , ) - ата тілдердің тіл семьяларына, топтарға бөлінуін (үнді-еуропа тілдері негізінде) бұтақты ағаш түрінде А.Шлейхер бейнелеп жасаған модель (үлгі). Генеалогиялык теория - тілдердін шығу тегі туралы теория. Ол бойынша әр бір тіл бір кезде өмір сүрген тілдің кейін өзгеріске түсуінен немесе диалектілерге жіктелуінен тұған. Дереккөздер
Радиобарлау

Радиобарлау - қарсыластың радиотаратуларын ұстау және талдау, сонымен қатар жұмыс істеуші радиостанцияларды радиопеленгтеу арқылы қарсылас туралы мәліметтер жинау мақсатында жүргізілетін барлау. Радиобарлаудың жүргізу қашыктығы алыстығы радиобарлаушы аппаратпен радиосәулелерді тауып, бекіту мүмкіндігі бар қашыктықпен анықталады және қарсыластын радиоқұралдарының түрлері мен қуаттарына, сонымен қатар радиотолқындардың өту жағдайларыла байланысты болады. Радиобарлау бөлімдері, бөлімшелері мен посттары радиотосу, радиопеленгтеу және радиосигналдарды талдау жұмыстарын тәулік бойы жүргізеді. Дереккөздер
Жаппай соғыс

Жаппай соғыс — қарсыластың халқын жоюды немесе түгелдей құлдыққа түсіруді көздейтін агрессиялық (жаулап алушылық) соғыс. Жаппай соғыс теориясы соғыс идеологиясының негізі болып табылады. Қарсыластың қарулы күштеріне және бүкіл халқына қарсы кез-келген құралдарды пайдаланып соғыс жүргізуді, сондай-ақ бейбіт халықты қырып-жою мен бағындырудың зұлым да аяусыз әдістерін қолдануды көздейді. Дереккөздер
Кубеба

Кубеба — Индонезия мен Оңтүстік Үндістанда өсетін бұрыш түрі, қарапайым бұрыштан өткір күйдіргіштігімен, өткір хош иісімен және жалбыз сияқты суытқыш әсерімен ерекшеленеді. Кубеба басқа бүрыштар сияқты Оңтүстік-Шығыс Азия және француз аспаздығында дәмқосар ретінде қолданылады. Еуропада Кубеба, негізінен, ликер-арақ өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Нитроглицерин

Нитроглицерин - 7,8 м/сек. жылдамдықпен тұтанатын маңызды жарылғыш заттардың бірі. Нитроглицерин артиллериялық снарядтар мен миналардың, сондай-ақ кейбір жарылғыш заттардың, соның ішінде динамиттердің ұрыс зарядтарынан түтінсіз нитроглицеринді оқ-дәрі шығару үшін қолданылады. Дереккөздер
Радиобарлау станциясы

Радиобарлау станциясы — антеннадан, қабылдағыштан және талдау аппараттарынан тұратын арнайы радиоқабылдағыш қондырғы. Жұмыс істеуші радиостанциялар мен радионавигациялық жүйелердің түрін радиосәулеленуі бойынша дәл анықтауға арналады. Радиобарлау станциясы қабылдайтын радиотолқындар диапазоны, радиоқабылдағыш түрі, қолданылу орнына қарай (жер үсті, жағалаулық, кемелік, ұшақтық және арнайы), сондай-ақ өзге де белгілеріне қарай бөлінеді. Негізгі ерекшелігі — олардың бәрі де өте кең жиілік диапозонында жұмыс істеуі керек. Дереккөздер
Хинкал

Хинкал — өлшемі 3x5 см болатын қамыр кеспесі. Кавказ халықтарының арасында кең тараған. Әр түрлі сорпаларда пісіріледі (ет, тауық етінің сорпасы) де әр түрлі татымдықтар мен дәмдеуіштер қаймақ, қатық, қызыл бұрыш, үгілген сыр, май немесе шыжғырылған қой майы, сарымсақ, пияз және т.б. беріледі. Дереккөздер
Шауғар, Шавгар

Шауғар, Шавгар- ерте орта ғасырдағы қала.-10 ғасырдағы араб географтарының деректерінде, ол Отырар аймағындағы Кедер қаласынан бір күндік жерде, "Шавғар — бекіністі қала, базар маңында мешіті бар" деп сипатталады. Сол кездің жазбаларында Батыс Шауғармен катар, Шығыс Шауғар деген қаланың болғандығы айтылады. Шығыс Шауғар Жібек жолы бойындағы Тараздан оңтүстік-батысқа карай 25 км жерге орналасқан, түрік әкімдерінің тұрағы болған. Самани мемлекетінің билеушісі I Наср бен Ахмед (914-943) Шығыс Шауғарға жорық жасаған. Дереккөздер
Жаппай соққы

Жаппай соққы — қысқа мерзім ішінде қарсылас әскеріне шешуші соққы беру мақсатында майданның шағын бөлігіне шоғырланған барлық күш пен құралдарды толық немесе олардың басым бөлігін қолдана отырып соққы беру. Дереккөздер
Куверт

Куверт — жайылған дастарқанда толық асханалық аспаптарды (пышақтар, қасықтар, шанышқылар, тәрелкелер, бокалдар, майлықтар) білдіретін мейрамханалық термин. "12 К-ке дастарқан жаю" — 12 адамға толық жайылған дастарқан дегенді білдіреді. Дереккөздер
Радиобүркеніш

Радиобүркеніш — қарсыластың радиобарлауының әсерін төмендетуге бағытталған техникалық және ұйымдастыру шараларының жиыны; радиоэлектрондық бүркеніштің құрама бөлігі. Оған өздерінің радиостанция сәулеленуін, қабылдау-беру жұмыстарының уақытын шектеу, сәулелену қуатыл азайту, бағытталған антенналарды пайдалану, жылдам әрекетті аппараттарды қолдану, жалған радиотораптар мен радиобағыттарды және т.б. шараларды құру арқылы қол жеткізіледі. Дереккөздер
Химэ

Химэ — сиыр етінен дайындалатын бурят халқының шұжығы. Ет турамасына сиыр майын, пияз, шамалы ұн мен су қосады, қажетінше тұз бен бұрыш. Тұзды суда қайнатып пісіреді. Ыстық ет тағамы ретінде жіберіледі. Ішекке салып та дайындайды. Дереккөздер
Нұсқама

Нұсқама (Инструктаж) — жеке құрамды әскери қызметтің белгілі бір міндеттері мен қойылған міндеттерді орындауға дайындаудың түрі. Жоғары бастық немесе жоғары бастықтың тапсырған адамы түсіндіру, әңгімелесу, көрсету түрінде өткізеді. Нұсқама кезінде әскери қызметшілерге қойылған міндетті орындаудың реті мен жолдары ұғындырылады. Армияның күнделікті тәжірибесінде тәуліктік және гарнизондық нарядқа — қызметгі өткерудің ерекшеліктері бойынша, сабақ жүргізушілерге жауынгерлік дайындық бағдарламасы мен қолда бар оқулықтарға сәйкес, өтілетін сабақтардың әдістемесі бойынша, машиналардың жетекшілері мен жүргізушілеріне маршруттың ерекшеліктері туралы және қозғалыстағы қауіпсіздік шаралары туралы, іссапарға кететін команда бастықтарына міндетті орындаудың мақсаттары, тәртібі, мерзімі туралы, өзін-өзі ұстау ережелері және т.б.с.с туралы нұсқамалар өткізіледі. Дереккөздер