kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Лениногор кенді ауданы

Лениногор кенді ауданы - Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Құрамына Риддер-Сокольный полиметалл кен орны, Тишин полиметалл кен орны, Новолениногор және бірнеше ұсақ (Долинное, Шүлбі, т.б.) кен орындары кіреді. Игеру уақыты жағынан көнесі 1776 жылы Ф.Риддер ашқан Риддер-Сокольный полиметалл кен орны. Геологиялық құрылымы Кен орыны каледондық (микрокристалды тақтатастар) және герциндік (жанартаутекті шөгінді) жыныстардан тұратын екі құрылымға бөлінген. Мұндағы маңыздылығы жағынан екінші орындағы нысандардың бірі 1958 жылы А.А. Малыгин ашқан Тишин полиметалл кен орны болып табылады. Ол Негізгі және Солтүстік-батыс кен шоғырларына бөлінеді. Кенінде Zn — 6,5%, Pb — 1,12%, Cu — 0,61% сонымен қатар Au — 0,8 г/т және Ag — 12,8 г/т кездеседі. Жатыс сипаты Лениногор Кенді ауданындағы кен жыныстары 600 м тереңдікке дейін таралған және әр түрлі қабат пен линза тәрізді иірімдер түрінде ұшырасады. Pb — Zn, Zn — Cu және алтынмен байытылған (1,7 г/т) полиметалды кендер құрамында күміс көп (68,6 г/т) және қоспа ретінде Cd, Se, Te, Sb, Bі, Tl кездеседі. Минералдары Лениногор кенді ауданының негізгі кенді минералдары сфалерит, пирит, галенит, халькопирит, пирротин, алтаит, гессит, теллуровисмутин, сильванит. Кенді ауданның кен орындарын 1917 жылға дейін шетелдік кәсіпкерлер, ал одан кейін кеңестік заманда Лениногор полиметалл комбинаты игерген. Қазіргі уақытта “Қазмырыш” Акционерлік Қоғамына қарайды. Дереккөздер
Ленц Ережесі

ЛЕНЦ ЕРЕЖЕСІ, электрмагниттік индукция процесі нәтижесінде пайда болатын индукциялық ток бағытын анықтайды. Оның тұжырымдамасын 1833 ж. Э.Ленц (1804 — 1865) ұсынған. Ленц ережесі бойынша: тұйықталған контурда пайда болатын индукциялық ток оны тудыратын магниттік индукция ағынының өзгеруіне қарсы әсер жасайтындай болып бағытталады. Ленц ережесі электромагниттік индукцияға арналған Фарадей заңының: Еі=–Ф/t оң жақ бөлігінің таңбасын анықтайды; мұндағы Ф контурдан t — уақытта өтетін магнит ағынының өзгеруі. Электромагниттік индукция құбылысы диамагнеттік эффекті де түсіндіреді. Зат магнит өрісіне тап болған кезде орбитада қозғалып жүрген әрбір электронға Лоренц күші әсер ете бастайды, ол әрбір электронға түсірілген центрге тартқыш күшті арттырады, не кемітеді (бұл электронның айналыс бағытына тәуелді болады). Бұл дегеніміз орбитаны және электронның айналыс жиілігін өзгертеді, ал бұл дегеніміз электронның орбиталық қозғалысқа сәйкес келетін дөнгелек тогын кеміту немесе арттыру дегенмен тең, әрі электрондардың дөнгелек тогы, егер олардың магнит өрісі сыртқы өріске қарсы бағытталса, күшейеді де, ал өріс бойымен бағытталса, онда кемиді. Сонымен, сыртқы өріс жоқ кезде диамагниттің молекуласындағы электрондардың дөнгелек токтары бір-біріп теңгеріп, молекуланың магнит моменті болмайтын болма, сыртқы өрісте бұл тепе-тендік бұзылады да, молекуланың сыртқы өріске қарсы бағытталған қорытқы моменті пайда болады. Бұл нәтижені Ленц заңынан тікелей шығады деуге болады: молекуладығы дөнгелек тоқтын өзгерісі индукциялық ток болып табылады және оның магнит өрісі оны тудырған сыртқы өріске қарсы бағытталған болуы тиіс. Пайдаланған әдебиет Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Лепехин Иван Иванович

Иван Иванович Лепехин (10.9.1740, Санкт-Петербург, — 18.4.1802, сонда) — Ресей ғалымы, табиғаттанушы, саяхатшы. 1762 — 67 ж. Страсбург университетінде оқып, медицина докторы дәрежесін алды. 1768 — 72 ж. Ресейдің солтүстік-батыс бөлігін, Орал тауын, Еділ бойын зерттеуші академиялық экспедициялардың бірін басқарып, Орал, Орынбор қалалары, Каспий теңізінің жағалауы туралы мол мәлімет қалдырды. Мұнда ол ғылыми тұрғыдан құнды ботананикалық және нумизматикалық коллекциялар жинастырған. Лепехиннің еңбектері жаратылыстану, техника, этнография, экономика, т.б. ғылым салаларының сол тұстағы көкейкесті мәселелеріне арналды. Ресей империясындағы халықтар этнографиясы мен географиясы туралы нақтылы мәлімет беретін “Дневные записки путешествия... по разным провинциям Российского государства” (1 — 3-т., 1771 — 80; 4-т., 1805) деген басты еңбегінде “Қырғыз және Жоңғар даласы туралы” мәліметтер жасады. Дереккөздер
Лепсі мұздығы

Лепсі мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Лепсі өзенінің оң саласы Сарымсақтының бастауында. Мұздықты 1904 жылы В.В. Сапожников алғашқы рет зерттеп, осылай атады. Аумағы Ұзындығы 5,3 км, ашық жері 4,7 км. Жалпы ауданы 6,2 км 2 , ашық жатқан тілі 2,5 км 2 . Фирн (мұзқар) сызығы 3480 м биіктікте. Дереккөздер
Ли Виталий Гаврилович

Виталий Гаврилович Ли (1915, Ресей, Хабаровск – 1999, Алматы) – геолог ғалым, геол.-минералогия ғылымдарының докторы (1976), профессор (1976). Қазақ тау-кен институтын (қазіргі Қазақ ҰТУ) бітірген (1941). 1941 – 62 жылдары Ресей тау кен-металлургия және геология ғылыми-зерттеу орталықтарында, 1962 – 99 жылдары Геология институтында жұмыс істеген. Негізгі ғылыми жұмыстары сирек кездесетін және түсті металдарды барлау, геология-геофизизика және металлогендік кешенді зерттеулер мәселелеріне арналған. Ли Саяқ мыс кен орнын ашқан. 120-ға тарта ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Қазақстан (1972), КСРО (1984) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. Дереккөздер
Либретто

Либретто (италиялық Ііbretto, сөзбе-сөз кітапша), музыкалық-драмалық шығармалардың (опера, оперетта, кантата, оратория) сөз мәтіні немесе қысқаша мазмұны. Балеттің, пантомиманың да әдеби сценарийі Либретто деп аталады. Либретто атауы көрермендерге арнайы таратылатын опера мәтіні жазылған кішкене кітапшаларға орай шыққан. Либретто операның әдеби-драмалық негізі болып табылады. Оның сюжеттері халықтың ән-жырынан, аңыздардан, мифологиядан, көркем әдебиет туындыларынан алынып, драматургияның жалпы заңдылықтарына, музыкалық композиция шарттарына сәйкес жазылады. Жазушы мен композитордың бірлескен шығармашылық жұмысы Либреттоның сапалы болуының шарты. Қазақ музыка өнерінде М.Әуезов (“Абай” операсы, “Қалқаман — Мамыр” балеті), Ғ.Мүсірепов (“Біржан сал” операсы) Либреттоның озық үлгілерін жасады. Дереккөздер
Лиганд

Лиганд (лат. lіgo — байланыстырамын), аддендтер — кешенді қосылыстардағы орталық атомдармен (кешен түзушімен) байланысқан молекулалар немесе иондар. Мысалы, [Co(NH3)6]Cl3 қосылыстарында Co — орталық атом, ал Лиганд — NH3 молекулалары. Лигандтар иондар, полюсті молекулалар немесе аралас болуы мүмкін. Маңызды Лигандтарға мынадай полюсті молекулалар (H2O, NH3, CO, NO, NH2OH, т.б.) мен аниондар (F-, Cl-, Br-, І-, OH-, CN-, CNS-, S2O32-, CO32-, C2O42-, т.б.) жатады. Кешеннің ішкі сферасына Лиганд ретінде кіретін бөлшектер өте көп, оларға су, аммиак, анорганикалық және органикалық молекулалар, қышқыл қалдықтары, т.б. жатады. Дереккөздер
Лизосома

Лизосома ( – еру және sōma – дене) — жануарлар мен саңырауқұлақ жасушасының органелласы, жасуша ішінде ас қорыту қызметін атқаратын және гидролиттік ферменттердің қор ретінде жиналатын орны. Оның диам. 0,2–0,7 мкм. Лизосомалар қоректі, зиянды бөлшектерді, жасушаның ескі бөліктерін немесе жасушаның өзін қорытуы мүмкін. Лизосоманың құрылысы Олардың құрамына гидролиттік ферменттер тобы — қышқыл фосфатаза, нуклеаза, протеазалар, гликозидазалар т. б. (барлығы 20-дан астам) кіреді. Лизосома торшаның өзінің (аутолиз) және оның ішіне кірген заттардың ыдырауына қатынасады. Лизосома құрамына кіретін ферменттер торша және ақуыздарының жетілуіне (процессинг) қатынасады. Лизосомалардың ішінде гидролиздеуші ферменттердің жиынтығы болады. Лизосомалардағы нуклеаза, липаза, фосфатаза, ДНК-аза және РНҚ-аза берік бір қабатты жарғақшамен қоршалған. Мұның ферменттеріне рН-тың төменгі мәндері тән болғандықтан, лизосомада қышқылдық орта сақталады. Сондықтан да ферменттер жасушалардың органоидтары мен құрылымдарынан алшақ тұру керек, әйтпесе жасушаны бұзады. Лизосоманың ферменттері, ақуыз сияқты цитоплазманың рибосомаларында синтезделеді. Синтезделген ферменттер эңдоплазмалық тордың өзекшелері арқылы Гольджи мүшесіне барып, оның қуысында лизосома қалыптасады да одан цитоплазмаға өтеді. Лизосоманың қызметі Лизосоманың негізгі қызметтері: 1) Өсімдіктер жасушаларында лизосоманың рөлін ірірек вакуольдер атқарады. Жануарлар жасушаларындағы лизосомаларда гидролиздеуші ферменттердің жиынтығы болады. Бұл ферменттер ірі материяның барлық құрамдас бөліктерін, мысалы, нуклеин қышқылдарын, ақуыз молекулаларын, полисахаридтерді (көмірсуларды), т.б. ыдырата алады. Соңдықтан лизосомаларды жасушаның “ас қорыту жүйесі” деп атайды. Мысалы, бақа итшабағының (дернәсіл) құйрығы лизосомадағы ферменттердің әрекетіне байланысты жойылады (қысқарады). 2) Жасуша қартайған кезде лизосома жарғақшасының құрылысы бұзылып, ішіндегі ферменттері цитоплазмаға өтеді, сөйтіп ондағы заттарды бұзады. Осы бұзылу нәтижесінде жасуша тіршілігін жояды екен. 3) А дәрумені мол қорек затын артығымен алған жануарлардың шеміршектері мен сүйектеріңдегі гидролиздеуші ферменттер лизосоманы бұзып шығып, жасуша ішіндегі құрылымдарды жәнежасуша аралық заттарды бұзатындығы далелденді. Лизосома ферменттері пиноцитоз және фагоцитоз әрекеті барысында пайдаланылатындығын ескерген жөн. Дереккөздер
Лимит

Лимит(‚ – шекара‚ шек), шектелім – сатып алуға, сатуға, несиеге, тауарлардың әкелінуі мен әкетілуіне, пайдалы қазындыларды қазып алуға, табиғи ресурстарды пайдалануға, еңбекақы деңгейіне, валюталық операцияларға, т.б. белгіленетін мөлшер. Сатып алуға, сатуға, кредитке, мәміле көлеміне, тауарды кіргізу мен шығаруға, пайдалы қазбаларды өндіруге, еңбек жалақысы деңгейіне, валюталық операция жәнет.б. қойылатын мөлшер, шектеу. Дереккөздер
Линза

Линза(нем. Lіnse, лат. lens – оптикалық шыны, әйнек) — таужыныстар мен пайдалы қазбалар жатысының жасымық тәрізді нысаны; қалындығы шетіне қарай жұқара түсетін домалақ не овал дене. Линза деп екі тегіс дөңес немесе ойыс беттермен шектелген мөлдір денені атайды (беттердің біреуі жазық болуы мүмкін). Көбіне линзалардың бетін сфералық етіп жасайды да, ал линзаның өзі сыну көрсеткіші таңдап алынатын шынының арнаулы сорттарынан жасалады. Линзаның көптеген түрлері бар, олардың негізгілері: 1)Қос дөңес, 2)Жазық дөңес, 3)Ойыс дөңес; 4)Қос ойыс, 5)Жазық ойыс, 6)Дөңес ойыс. Ал олардан жарық өтуі бойынша 2-ге бөлінеді: 1)Жинағыш; 2)Шашыратқыш. Линзалардың негізгі кемшіліктері * сфералық аберрация (лат. aberratio — ауытқу) — жалпақ параллель сәулелер шоғын қолданғанда линзада бір фокустың орнына бірнеше фокустың пайда болуы. Сфералық аберрацияны жою үшін арнайы линзалар, диафрагма және линзалар жүйесі қолданылады; * хроматтық аберрация — линзалар жарық сәулелерін фокусқа жинағанда түске боялған дақтардың пайда болуы . Жарық толқындарының сынуы олардың ұзындықтарына тәуелді (толқынның ұзындығы үлкен болған сайын оның сынуы кіші) болғандықтан аталған кемшілік байқалады. Хроматтық аберрацияны арнайы лиызалар жүйелерінің (ахроматтар мен анахроматтар) көмегімен түзетеді; * астигматизм — линзаның ұзын және көлденең өлшемдеріне, яғни линзаның қисықтығына тәуелді болатын ақау . Егер дөңгелек линзалар қолдансақ, онда астигматизм жойылады; * дистпорсия (лат. distorsio — қисаю) — кескіннің қисаюы. Бұл қисаю көру аймағы шегінде линзаның көлденең ұлғаюының бірдей болмауынан туады. Осы жағдайда нәрсе мен оның кескінінің геометриялық ұқсастығы бұзылады. Мысалы, линза берген квадраттың кескіні көпшік немесе бөшке тәріздес болып шығуы мүмкін. Геодезия мен ұшақтан суретке түсірген кезде дисторсияны болдырмауға ерекше назар аударылады. Дереккөздер
Лисаков кен байыту комбинаты

Лисаков кен байыту комбинаты – қара металлургия өнеркәсібінің ірі кәсіпорны. «АрселорМиттал Теміртау» АҚ қарайды. Қостанай қ-ның оңт.-батысында 120 км жердегі Лисаковск қ-нда орналасқан, 1949 ж. ашылған. Өнеркәсіптік қоры 2,8 млрд т-дан асады. Кенінің құрамында таза темір – 65,2 %, фосфор – 0,5 %, саз балшық – 5,5 %.
Лисаков темір кен орны

Лисаков темір кен орны - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында, Тобыл темір жол стансасынан оңтүстікке қарай 20 км жерде. Кен орны 1937 жылы зерттелген. Ашық әдіспен игеріледі. Құрылысы мен сипаты Кенді қабаттың қалыңдығы 4 – 40 м. Кен гидрогетит және гидрогетит-сидерит-лептохлорит түрлеріне бөлінеді. Бұл минералдар қалыңдығы 4-24 м көлбеу кен денесін құрайды. Олардың шекарасы сынамалау әдісі бойынша анықталады. Аралары кенсіз тау жыныстары орналасқан төрт өнеркәсіптік кенді телімдерге бөлінеді: * Басты телім - ұзындығы 20 км, ені 100-2500 м, қалыңдығы 12 м, қоры 29,7%,жабынының тереңдігі 8 м; * Оңтүстік телім - ұзындығы 12 км, ені 100-1000 м, қалыңдығы 4 м, қоры 3,1%, жабынының тереңдігі 15 м. * Дала телімі - ұзындығы 11 км, ені 100-2000 м, қалыңдығы 5 м, қоры 3,3%, аршылымының қалыңдығы 15 м; * Шығыс телімі - жалпы қордың 63,9%-ы шоғырланған, оның ұзындығы 22 км, ені 100-2000 м, қалыңдығы 5 м, аршылымының қалыңдығы 20 м Минералдары Кенде кентастың бастапқы және үгілген түрлері бар: * Бастапқы кентас минералдары: гидрогетит, магнетит, сидерит. * Кентассыз минералдар: кварц, лептохлорит, пироксен, кальцит, эпидот, рутил, дала шпаты, гранат. Дереккөздер
Листвениттену

Листвениттену — гидротермалды ерітінділердің әсерінен ультранегізді (негізінен серпентиниттер) және негізді тау жыныстарының өзгеру процесі. Оның нәтижесінде листвениттер (метасоматик. тау жынысы) түзіледі. Қазақстанда Л. ультранегізді тау жыныстары тараған белдемдерде
Литография

Литография ( — тас және — сурет саламын) — электроникада, интегралдық схемаларды және басқа электрондық аспаптарды жасау процесінде металл, диэлектрик немесе шалаөткізгіш қабатында берілген бедерді (суретті) қалыптастыру әдісі. Литография (процесі сәулеленуге (оптикалық, УҚ, рентген және т.б.) немесе зарядталған бөлшектер ағынына (электрондардың, иондардың) сезімталдығы жөне ойып-өндеушіге берік резистерді пайдаланумен іске асырылады. Резисторге әсер ететін сәулелену түріне байланысты фоторезисті, электронорезисті, рентгенорезисті және ионорезисті пайдалану аркылы жүзеге асырылатын оптикалық литографияны, электронолитографияны, рентгенолитографияны, ионолитографияны және лазерлік литографияны бөліп қарастырады. Дереккөздер
Литология

Литология ( – тас) — геологиялық шөгінді тау жыныстарын, ондағы қазба байлықтарды, олардың құрамы мен құрылымын, жаралу тегі мен кеңістікте орналасу, таралу заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Литолоигя саласының дамуы Литология 19 ғасырдың аяғынан геологияның жеке саласы ретінде дамып, 20 ғасырдың І-ші жартысында дербес ғылым болып қалыптасты. Бұған стратиграфия, палеография, мұнай геологиясы, шөгінді жыныстар петрографиясы, океанология сияқты ғылым салаларының дамуы және океанографиялық зерттеулер әсерін тигізді. Литолгияның іргесін қалап, оны дамытуға көп еңбек сіңірген ғалымдар: * шетелдік ғалымдар - Й.Вальтер, Г.Сорби, Дж.Барелл, т.б.; * орыс және кеңес геологтары - Н.М.Страхов, П.А.Земятченский, Я.В.Самойлов, т.б. Литологияның мақсаты Литология жер беті мен теңіз, мұхит түбінде жүріп жатқан литогенез процестеріне бақылау жасаудан алынған деректерге, актуализм принциптеріне, сондай-ақ фация туралы ілімге, стратиграфия, тектоника, палеография, тарихи геология, пертография, климатология, океанология, геохимия, физика, химия, т.б. ғылым нәтижелеріне сүйенеді. Оның негізгі мақсаты: * шөгінді жыныстарға генетикалық және фациялық талдау жасау; * олардың бірге кездесетін табиғи топтарын (формацияларын) айыру; * әр түрлі шөгінді жыныстар мен қазба байлықтардың жер тарихы бойынша кеңістікте таралу заңдылықтарын анықтау; * литогенез теориясын дамыту. Литологиялық зерттеу жұмыстарының бағыттары Зерттеу жұмыстары үш бағытта жүргізіледі: * геологиялық нысандарды (тау жыныстары, геологиялдық құрылымдар) және табиғи құбылыстарды (жанартау әрекеттері, теңіз түбіндегі тұнба, гипергенез процестері, т.б.) бақылау; * лабораториялық зерттеулер, тәжірибелік жұмыстар; * геологиялық бақылау мен лабораториялық зерттеуден алынған деректерді қорыту, ғылыми талдау жасау. Литологиялық жұмыс жүргізгенде тау жыныстары мен шөгінді қабаттарының құрамы, құрылымы, құрылысы, физикалық және механикалық қасиеттері, олардың орналасу ерекшеліктері, белгілі бағытта фациялық тұрғыдан өзара алмасуы, олардың арасында сақталған фауна мен флора қалдықтары, т.б. зерттеліп, жан-жақты сипаттамалары жасалынады. Жинақталған геологиялық лабораториялық деректерге ғылыми қорытынды жасағанда шөгінді тау жыныстарына фациялық және формациялық талдау жасау, салыстырмалы литологиялық зерттеу тәсілдері қолданылады. Дереккөздер
Литота

Литота ( - қарапайым, қораш), немесе кішірейту — заттың не құбылыстың қасиетін кішірейте суреттейтін көркемдік құрал. Батырлар жырларында, өтірік өлеңдерде литота жиі қолданылған. Мысалы, "От орнындай тұяқтан, оймақтайы қалыпты" ("Ер Тарғын"). Литотаның мақсаты - тосын әсер туғызу. Мысалы, "Қайныма қарға мініп ұрын бардым" (өтірік өлең). Қазіргі қазақ әдебиетінде литота өтірік өлең айтысында қолданылып жүр. Мысалы: Етектейін еріннен Екі елісі қалыпты. Қиған қамыс құлақтан Бір тұтамы қалыпты. Жалбыраған жалынан Жалғыз қарыс қалыпты. Күлтеленген құйрықтан Бір тұтамы қалыпты. («Тарғын» жырынан) Литота және әсірелеу Литота — әсірелеу секілді, бейнелі сөздің бір түрі. Екеуінің айырмасы: әсірелеу бір құбылысты өте үлкейте суреттесе, литота бір құбылысты өте кішірейтіп суреттейді. Литота да, әсірелеу сықылды, автордың не айтайын дегеніне тығыз байланысты. Оқиға, жағдайға, суреттейін деген өмір құбылысына лайықты түрде таңдалынып алынады. Махамбет бір өлеңінде: Таудай болған талаптың Назары қайтқан күн болған... Телегей-теңіз шалқыған Қоғалы көлдер суалып, Тізеге жетер-жетпес күн болған. Жапанға біткен бәйтерек Жапырағынан айырылып, Қу түбір болған күн болған. Алқалаған жер болса, Азамат басы құралса, Мәшурат кеңес сұралса, Мәшурат берер ер едік. Исатайдан айырылып, Алқалай келген кеңесте Дем құрыған күн болған, - дейді. Бұл - халық көтерілісі жеңіліске ұшырап, Исатай өлгеннен кейін шығарылған өлең. Ханға қарсы көтерілушілердің басындағы ауыр халді айқынырақ етіп суреттеу үшін ақын өмірдің алуан құбылысын өте кішірейтіп көрсетеді. «Көлдер тізеге жетер-жетпес», «Бәйтерек - қу түбір» т.б. Осылардың бәрі де өлеңдегі негізгі ойдың қазығы. «Исатайдан айырылып, дем құрыған күн болған» деген жолдағы пікірді оқушылардың ой-сезіміне әсерлі, күштірек етіп жеткізу үшін қолданылып отыр. Әсірелеу мен литотаны кейбір әдебиетшілер троптың бір түрі деп қарайды. Ал кейбір әдебиетшілер көркем тілдің ерекше бір түрі деп біледі. Шындығында, осы соңғы пікір шындыққа жақын. Өйткені троптың қай түрін алсақ та, сөз өз мағынасында емес, ауыстыру, алмастырып айту мағынасында қолданылады. Әсірелеуде өмір құбылысы, қимыл, іс-әрекет, көрсетпек нәрсе қаншама үлкейтіліп айтылғанмен де, сөз өз мағынасында қолданылады. Зат, іс-амал, құбылыстар не өте үлкейтіледі, не өте кішірейтіледі. Бірақ өзінің бұрынғы мағынасынан ауыстырылмайды. Әсірелеу де, литота да өмір құбылысын суреттеудегі көркем тілдердің негізгі бір түрі есебінде бұрынғы және соңғы әдебиетімізден де орын алады. Бірақ ауыз әдебиетінде, әсіресе эпостық поэмаларда, көп кездеседі. Дереккөздер
Лихарёв Экспедициясы

Лихарёв Экспедициясы– Ресей патшасы Петр І-нің Қазақ хандығына аттандырған И.М. Лихарев бастаған арнайы экспедициясы (1719). Л. э. зерттеулерінің нәтижесінде Өскемен бекінісі салынды, экспед. жүріп өткен жерлер картаға түсіріліп, Ертіс жағалаулары мен Зайсан к-н геогр. жағы
Лицензия

Лицензия ( — рұқсат, құқық), рұқсатнама – экспортты‚ импортты және валюта қозғалысын бақылау мақсатымен экспорт-импорт операцияларын жүзеге асыруға мемлекет беретін рұқсат. # Мемлекеттік органдар әлдебір саладағы қызметпен аиналысу құқығын беретін рұқсат. # Мемлекеттік органдардың сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыруға беретін рұқсаты. Жеке тауарлар (жұмыстар, қызметтер) бойынша белгілі бір мерзімде қолданылатын экспорттық-импорттық операцияларға бақылау орнату нысанының бірі. # Жеке адамдар немесе ұйымдарға патентпен, техникалық біліммен, тәжірибе, өндірістік құпия, сауда маркасымен қорғалған өнертапқыштықты пайдалануға рұқсат беретін құжат. Лицензия нысаны Лицензия нысаны - лицензиялық келісім бойынша берілетін техниканың немесе технологияның нысаны. Лицензиялық жүйе Лицензиялық жүйе тауарлардың әкелімі мен әкетілімін ұйымдастыру нысандарының бірі. Мұнда импортшы немесе экспортшы өзінің тауарларының әкелімі немесе әкетілімі құқығын сатып алу үшін жазбаша рұқсат (лицензия) алуға тиіс, бұл орайда, лицензиялық алым алынатын болса, осы алымды төлейді. Лицензиялық келісім Лицензиялық келісім лицензияларды, "ноу-хауды", тауар белгілерін, т. б. пайдалану құқығын беру туралы келісім; Бұл келісімде патенттік лицензия беру; бірнеше патентті және олармен байланысты "ноу-хауды" кешенді түрде беру көзделуі мүмкін. Лицензиялық паспорт Лицензиялық паспорт - нысанды лицензиялық келісімшарт бойынша шетелдік сатып алушыға сатудың заңдылығын негіздейтін құжат. Онда лицензия пәніне қатысты техникалық құжаттардың көлемі; ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға қажет шығындар; лицензия нысанына кіретін өнер табыстар мен өнеркәсіп нысандарын патенттеу туралы мәліметтер және т.б. болады. Лицензиялық төлемақы Лицензиялық төлемақы заңды немесе жеке тұлғаның меншік иесіне немесе бір нәрсені жасаушыға (авторына) осы меншікті коммерциялық мақсатта пайдалану құқығы үшін ақы төлеуі. Дереккөздер
Логопедия

Логопедия ( — cөз, ілім, paіdeіa — тәрбиелеу, оқыту) - психология мен педагогиканың тіл кемшілігін, оны жою мен оның алдын алудың әдістері мен қағидаларын зерттейтін саласы. Бала тілінде болатын кемістіктерді зерттеп, оны жоюдың жолдарын іздестіретін арнайы педагогика тарауының бірі. Алғаш 17 ғасырда қолға алынғанымен тілінің мүкісі бар балаларды медицина және психология жолдармен зерттеп, тиісті емдеу шараларын қолданудың жолын табу әрекеттері XX ғасырдың 30-жылдарына дейін созылды. Кемшіліктердің қайсы бірі сөйлеу жағынан (мәселен, тіл мүкістігінен) байқалса, екіншісі оқуы мен жазуының (дислекция, дисграфия) бұзылуынан да көрінеді. Фонетика, сондай-ақ, лексика-грамматика жүйені (алалия, афазия) қамтитын бұзылулар бар. Көбінде тілдің кемістіктері оның қарқыны мен созылмалығына (тұтықпа) қатысты болады. Тілдің кемістігін зерттеу мен жою білімнің басқа салаларының психология, тіл білімі, физиология, медицина деректерін ескере отырып жүргізіледі. Дереккөздер
Локатор

Локатор (грекше loco – орналастыру, жайғастыру) – кері шағылысқан немесе өзі таралатын дыбыстық не электрмагниттік толқындар арқылы нысанның орнын анықтауға арналған құрылғы. Оның: *гидролокатор *радиолокатор *оптикалық Локатор деп аталатын түрлері бар. Дереккөздер
Локация

Локация Локация (греше locatіo — орналастыру, бөлу), дыбыстық локация — нысан тарататын дыбыстық өріс (пассивтік Локация) немесе ондағы арнаулы құрылғылар (активті Локация) тарататын дыбыстың кері шағылуы арқылы нысанға дейінгі ара қашықтықты және нысан бағытын анықтау. Активті Локация кезінде импульсті дыбыс көздерімен қатар үздіксіз дыбыс көздері де пайдаланылады. Импульстік режимдегі Локацияда нысанға дейінгі ара қашықтық шағылған жаңғырық-сигналдың кешіккен уақыты бойынша анықталады. Үздіксіз режимде жиіліктік-модульденген сигналды пайдаланып, қашықтықты жіберілген және шағылып қайта оралған жиіліктердің айырмалары бойынша анықтауға болады. Локация ауада, жерде, суда таралатын инфрадыбыстан ультрадыбысқа дейінгі жиілік диапазонында қолданылады. Инфрадыбыстық жиіліктер (Гц-тің бірнеше бөлігінен ондаған Гц-ке дейінгі) жер сілкінісін алдын ала болжауда, сейсмобарлауда, ашық мұхиттарда апатқа ұшыраған кемелерді алыстан анықтау жүйелерінде қолданылады. Пайдаланылатын тәсілдеріне қарай Локация: *дыбыстық *оптикалық *радиолокация болып ажыратылады. Дереккөздер *Ә. Күлімбетов
Локомотив

Локомотив – релісті жолдармен пойызды немесе жеке вагондарды қозғалтуға арналған машина. Локомотив латынның loco moveo – орнынан қозғалтамын деген сөзінен шыққан. Оның жылулық және электрлік түрлері бар. Орнатылған күш қондырғыларына (қозғалтқыш түріне) сәйкес жылулық локомотивтерге паровоз (бу машинасы орнатылған), бу турбовозы (бу турбинасы орнатылған), тепловоз, мотовоз (іштен жанатын қозғалтқыш орнатылған), газ турбовозы (газ турбинасы орнатылған), ал электрлік локомотивтерге контактілік (түйіспелік) және аккумуляторлы электровоздар (электр қозғалтқыштары орнатылған) жатады. Осы аталған локомотивтердің қозғалтқыштары будың, жанар майдың, газ бен электр тогының энергияларын оны қозғалысқа келтіретін механикалық энергияларға түрлендіреді. Пайдалану мақсатына қарай локомотив магистральды және өнеркәсіптік болып ажыратылады. Магистральды локомотив жүк пойызы мен жолаушылар пойызын жүргізетін және стансалық жұмыстарға пайдаланылатын локомотивтерге бөлінеді. Өнеркәсіптік локомотивтер зауыт ішілік жүктерді және кен орындары мен шахталарда, т.б. орындарда жүк тасымалдайды. Алғашқы локомотивтер (паровоздар) Ұлыбританияда 19-ғасырдың басында (1803, 1814), ал Ресейде 1834 ж. жасалды. Магистральды жүк паровоздарының соңғы түрінің қуаты 1800 кВт, жылдамдығы 80 км/сағ болса, жолаушылар паровоздарының қуаты 1900 кВт, жылдамдығы 125 км/сағ-қа дейін жетті. 20-ғасырдың басында паровоздар қуатты әрі пайдалы әсер коэффициенті жоғары тепловоздармен, электровоздармен алмастырыла бастады. Қазіргі қос секциялы жүк тепловозының қуаты 2200 кВт, жылдамдығы 100 км/сағ, ал жолаушылар тепловозының жылдамдығы 160 км/сағ-қа дейін жетіп, пайдалы әсер коэффициенті 20 – 21% (29 – 32%-ға дейін жетеді). 1895 ж. АҚШ-та алғашқы тұрақты ток электровозы жасалды. Қазақстанда 1933 жылдан бастап электровоздар қолданыла бастады. Электровоздардың қуаты жоғары, жылдамдығы 110 км/сағ-қа жетеді. Қазір локомотив паркінің негізін тепловоздар мен электровоздар құрайды. Жылдамдығы 200 км/сағ-қа жететін авиациалық газ турбиналары турбопойыздар мен реактивті және турбовинтті қозғалтқышы бар локомотивтер сынақтан өтуде. Пайдаланылған cілтемелер
Ломоносов темір кен орны

Ломоносов темір кен орны - Қостанай облысының Рудный қаласынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде ашылған (1949). Геологиялық құрылымы Кен орнының геологиялық құрылысы сарыбай, соколов, андреев свиталарының шөгінді-жанартаулық жыныстарынан тұрады. Тау жыныстары көптеген өзгерістерге ұшырап, гранатты, пироксенді және гранат-пироксенді скарндарға айналып, түрі өзгеріп отырады. Жатыс сипаты Кен орыны екі телімнен — Солтүстік-батыс және Орталық телімнен тұрады. Солтүстік-батыс бөлігінің кендері әктастар мен жанартаутекті-шөгінді қабаттар жапсарындағы пироксен-гранатты скарндар арасында орналасқан. Олардың ұзындығы 1200 м-ге және құлау бағыты 1600 м-ге созылған, қалыңдығы 303 м. Кен денелері бірнеше қабаттар түзеді. Орталық бөлігінің кендері андезитті порфириттер мен интрузивті жыныстар арасында орналасқан. Оның ұзындығы 600-900 м. Минералдары Негізгі кенді минералы — магнетит, қосымшалары — пирит, гематит, сфалерит, халькопирит, галенит, ал сидерит, ильменит сирек кездеседі. Темір кенінің қоры 117 млн. т, орташа мөлшері 35,8% Ломоносов темір кен орны қорының мөлшері жөнінен орташа кендер қатарына жатады. Дереккөздер
Сергей Данилович Луганский

Сергей Данилович Луганский (1918—1977) — қазақстандық ұшқыш, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры (2 қыркүйек 1943; 1 шілде 1944). 1938 жылы Орынбордағы ұшқыштар мектебін, 1949 жылы Мәскеудегі әскери-әуе академиясын бітірген. 1939–40 жылдары кеңес-фин соғысына қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Луганский 390 рет ұшу сапарына шығып, жаудың 37 ұшағын атып түсірді. 2 рет әуе таранын жасады. Соғыстан кейінгі жылдары КСРО Қарулы Күштерінің әскери әуе күштері саласында әр түрлі жоғары басшылық қызметтерде болды. Соғыс жылдарында көрсеткен ерліктері үшін Ленин, Александр Невский, 2 мәрте Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз (2 рет) ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Алексей Тимофеевич Лукьянов

{{Ambox }} Алексей Тимофеевич Лукьянов (12.4.1922 жыл, Ресей, Краснодар өлкесі, Армавир округі, Отрадно-Ольгинск селосы - 2010 жыл) — ғалым, физика-математика ғылым докторы (1969), профессор (1972), Қазақстан ҰА-ның академиясы (1991), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Өмірбаяны * 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1950 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің химия және физика-математика факультеттерін, аспирантураны бітірген (1959 ж.). * ҚазМУ-да математикалық пішіндеу проблемалық зертханасын (1967 ж.), кейін өзі бірнеше жыл бойы басқарған қолданбалы математика кафедрасын ұйымдастырды (1967 ж.). * Ғылыми істер жөніндегі проректор қызметінде жүріп ғылыми зерттеулерді ұйымдастыру мәселесіне көп көңіл бөлген (1977-1986 жж.). Оның бастамасымен ғылыми құралдар жасау тәжірибелік-сынақ зауыты құрылды. Ғылыми зерттеулерді автоматтандыру және математикалық пішіндеу факультетаралық зертханасының меңгерушісі болды. * 1969 жылы УКСР ҒА жанындағы кибернетика Институтында есептеу математикасы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. * 1972 жылы оған теориялық және математикалық физика бойынша профессор атағы берілді. * 1979 жылы ҚазКСР ҒА корреспондент-мүшесі, сонымен қатар “математика” мамандығы бойынша ҚР ҰҒА мүшесі болып сайланды (1994 ж.). Математикалық пішіндеу теориясы мен әдістері бойынша ҰҒА комиссия мүшесі, “Электронное моделирование” (Киев қ.) және “Вычислительные технологии” (Новосібір қ.) журналдарының редколлегия мүшесі. Ғылыми жұмыстары * Негізгі ғылыми еңбектері математика модельдеу әдістерін физика, химия, биология, техника есептерін шешуге қолдануға және дербес туындылы теңдеулерге арналған есептеу техникасы құралдарын жетілдіруге арналған. * 500-ден астам ғылыми еңбектердің, оның ішінде 6 монографияның және 70-тен астам өнертабыстың авторы. Ғылыми еңбектері * Лукьянов А.Т., Артюх Л.Ю, Ицкова П.Г. Резонансное равновесие в задачах теории горения. –Алма-Ата: Наука, 1989. * Жеребятьев И.Ф., Лукьянов А.Т. Математическое моделирование процессов тепло-и массопереноса с подвижными границами. –Алма-Ата: ҒЫлым, 1992. * Лукьянов А.Т., Ицкова П.Г., Вербицкая И.С., Математическое моделирование каталитического окисления газовых смесей. –Аматы: Қазақ университеті, 2000. Марапаттары * Қолданбалы математика саласына және резонансты құбылыстарды зерттеудегі еңбектері үшін халықаралық “Жыл адамы” (Кембридж, Англия, 1992), (Америка биография институтының, 1993) атағына ие болды. * ІІ дәрежелі Ұлы Отан соғысы * Еңбек Қызыл Ту * Парасат ордендерімен. * “Жауынгерлік ерлігі үшін” * “Киевті қорғағаны үшін” * “1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін” * “Отан қорғаушы” * “В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай ерен еңбегі үшін” медальдарымен * ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен. * А.Т. Лукьянов есімі IВС және АВІ Энциклопедиялық биографиялық анықтамалыққа енгізілген. Дереккөздер
Луна (автомат станциясы)

Луна — Айға ұшырылатын кеңестік планетааралық автомат стансалар сериясының және осы планетаны зерттеуге арналған жоспардың аты. “Луна” сериялы ең алғашқы планетааралық автомат станциясы (“Луна-1”) 1959 ж. 2 қаңтарда ұшырылды. Осы сериядағы алғашқы бір топ станциялар *“Луна-1” *“Луна-2” *“Луна-3” Жерден Айға тікелей бағытталып ұшырылды. Бұлардың ұшу траекторияларында бағдарлау және Ай маңында тежеу мәселесі қарастырылмады. Бұдан кейінгі автомат станциялар ең әуелі Жер төңірегіндегі орбитаға шығарылып, соңынан осы орбитадан Айға ұшырылатын болды. Бұған қоса ұшу траекториясында автомат станцияларды бағдарлау мен тежеу (“Луна-4”—“Луна-14”) мәселелері іске асырыла бастады. *“Луна-1” *“Луна-2” (1959 ж. 12 қыркүйек) *“Луна-3” (1959 ж. 4 қазан) планетааралық автомат станциялары Ай жайлы алғашқы ғылыми деректер берді, ал *“Луна-4” (1963 ж. 2 сәуір) *“Луна-9” (1966 ж. 31 қаңтар) *“Луна-13” (1966 ж. 21 желтоқсан) *“Луна-15” (1969 ж 13 шілде) *“Луна-18” (1971 ж. 2 қыркүйек) автомат станцияларын ұшыру кезінде жайлап қону және Ай бетіне ғылыми автомат станциялар жеткізу, *“Луна-10” (1966 ж. 31 наурыз) *“Луна-11” (1966 ж. 24 тамыз) *“Луна-12” (1966 ж. 22 қазан)* “Луна-19” (1971 ж. 28 қыркүйек) автомат станцияларымен Ай төңірегіндегі орбитада ұшу мәселелері іске асырылды. *“Луна-16” (1970 ж. 12 қыркүйек) *“Луна-20” (1972 ж. 14 ақпан) станциялары Ай бетінің әр түрлі аудандарына жайлап қонып, сол аудандардан ай грунтын алып Жерге қайтып оралды. *“Луна-17” (1970 ж. 10 қараша) автомат станция Ай бетіне ең алғашқы жылжымалы ғылыми лаборатория “Луноход-1-ді” (1970 ж. 17 қараша), ал “Луна-21” (1973 ж. 8 қаңтар) Ай бетіне “Луноход-2-ні” (1973 ж. 16 қаңтар) түсірді. 1974 ж. 29 мамырда ұшырылған “Луна-22” Ай төңірегіндегі орбитаға шығарылса, сол жылғы 28 қазанда ұшырылған “Луна-23” Айдың Кризис т. ауданына қонды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Луноход

Луноход — Ай бетінде әр түрлі зерттеулер жүргізе алатын жылжымалы автомат станса немесе ғарышкерлердің Айда мініп жүруіне арналған көліктік аппарат. Айдағы автомат “Луноходтың” қозғалысы Жер бетіндегі ғарышпен байланыс орталығынан басқарылса, көліктік “Луноходты” ғарышкерлер басқарып жүргізеді. 1970 ж. 10 қарашада ұшырылған кеңестік “Луна-17” планетааралық автомат станциясы 17 қараша күні Мәскеу уақыты бойынша 9 сағ 28 мин-та Айдың Жаңбыр т-не космонавтика тарихында тұңғыш рет “Луноход” апарып түсірді. Бұл “Луноход-1” (салмағы 756 кг) еді. Ол 1970 жылдың 17 қарашасынан 1971 жылғы 4 қазанға дейін, яғни 322 күн жұмыс істеді. Осы мерзім аралығында онымен 171 рет байланыс жасалды. “Луноход-1-дің” бортындағы рентгендік телескоп пен радиометр. аппаратуралар 3,5 ай шамасы әр түрлі ғылыми зерттеулер жүргізді. “Луноход-1-дің” радиотелевизор жүйелері Жерге Ай бетінің 206 панорамалық және 20000-нан астам жай суретін берді. “Луноход-1” Ай бетінде барлығы 10540 м жол жүрді. 1971 ж. 30 шілдеде америкалық “Аполлон-15” ғарыш кемесі Ай бетіне ғарышкерлер мініп жүруге арналған көліктік “Луноход” (“Довер”) түсірді. Оның Жер бетіндегі салмағы 211 кг, ал Ай бетіндегі салмағы 36 кг болды. Ай бетіне қонған “Аполлон 16” (21.4. 1972) мен “Аполлон-17” (11.12.1972) ғарыш кемелерінің экипаж мүшелері де Ай бетінде “Луноходпен” жүрді. 1973 ж. 16 қаңтарда “Луна-21” планетааралық автомат станциясы — Мәскеу уақыты бойынша 4 сағ 14 мин-та Айдың Айқындық т-не кеңестік екінші “Луноход-2-ні” түсірді. Ол 120 күн бойы әр түрлі ғылыми зерттеулер жүргізіп, 37000 м жол жүрді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Лупа

]] Лупа Лупа ( , ) — көзге нашар көрінетін ұсақ нысандарды (объектілерді) бақылауға арналған оптикалық аспап. Бақыланатын нәрсе ОО1 (1-сурет) Лупаның f фокустық қашықтығынан (FF —фокаль жазықтығы) аз ғана кішірек қашықтыққа орналастырылады. Осының нәтижесінде Лупа нәрсенің тура, үлкейген және жорамал ОО1 кескінін береді. ОО1 кескіннен шыққан сәуленің көзге түсу бұрышы () нәрсенің өзінен шыққан сәуленің түсу бұрышынан ( бұрышы) үлкен болады: Лупаның үлкейту әсері осымен түсіндіріледі. Лупаның үлкейтуі (Г) деп  бұрышының нәрсе Лупасыз ең жақсы көрінетін D250 мм қашықтықтан көріну бұрышына () қатынасын айтады. Лупаның үлкейтуі оның фокустық қашықтығымен Г250/f қатынасы арқылы байланысқан; Лупаның құралымына байланысты Г-ның мәні 2-ден 40 — 50-ге дейінгі аралықта жатады. Қарапайым Лупалар жинағыш жазық-дөңес линза болып табылады; әдетте олардың үлкейтуі аз (2 — 3) болады. Орташа үлкейту (4 — 10) кезінде екі және үш линзалы жүйелер қолданылады (2-сурет). Аз және орташа үлкейтетін Лупаларда кескіннің көріну бұрышы () 15 — 20Ә-тан аспайды. Үлкейтуі үлкен Лупаның көріну бұрышы 80 — 100Ә-қа дейін жетеді. Мұндай Лупаның кемшілігі: нәрседен Лупаға дейінгі қашықтықтың тым аз болуынан жарықталынудың қиындайтындығы және бірқатар қолайсыздықтың туындайтындығы. Мұндай кемшілік алыстағы нысанды (Г2,5), сондай-ақ, жақындағы нысанды (Г6) бақылауға қолданылатын телелупаларда жойылған. Сонымен қатар, призматикалық линзалармен бинокльдер үйлестіріліп жасалған, аздап қана үлкейтетін бинокулярлық (стереоскоптық) Лупалар да қолданылады. Лупа (оптикада) Лупа - бұл шыныдан жасалған қосдөңес қысқа фокусты линза. Ол арқылы кішкентай нәрселердің бөліктерін көре аламыз . Бұл үшін нәрсені линза мен оның фокусының арасында қояды, яғни d
Лұқпан Хакім

Лұқпан Хакім Лұқпан Хакім— шығыс халықтарының фольклорында кездесетін көркем бейне. Қазақ, өзбек, түрікмен, т.б. халықтар ертегілері мен хикаяттарында Лұқпан Хакім бейнесі жан-жақты сипатталған. Көп ізденіп, терең білім алған ол халқының қамқоршысы, әділетті, шындықты жақтап өткен жан ретінде айтылады. Лұқпан Хакім жайлы ел арасына тараған аңыздар Жиренше шешен мен Қарашаш жайлы аңыздарға өте ұқсас. Ел арасында “Лұқпан хакім мың жасапты” деген аңыз бар. Осыған орай Лұқпан Хакімнің берген жауабында: “Жақсы жандармен дидарласып, сұхбаттасқанда жасыма жас қосылады” депті. Гректің атақты мысалшысы Эзоптың Сирияда араб тіліне аударылған (12 ғ.) қырыққа жуық мысалы Лұқпан Хакім атына қатысты тараған. Түркі халықтарының ертедегі аңыздарында Лұқпан Хакім Ескендір Зұлқарнайынның кеңесшісі әрі дәрігері деп те айтылады. Шығыс аңыздарында Лұқпан Хакім бірде Йемен патшасы, кейде әулие деп аталса, енді бірде абиссиниялық құл деп айтылады. Орта ғасырдағы араб оқымыстылары Лұқпан Хакім тарихта болған адам деп жазады. Құран Кәрімнің 31-сүресі “Лұқман сүресі” деп аталған. Онда Лұқпан Хакімге шүкіршілік ету үшін даналық берілгендігі, оның пайғамбар емес дәрігер екендігі, сондай-ақ Лұқпан Хакімнің ұлына айтқан өсиеті баяндалған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Валерий Викторович Люкин

Валерий Викторович Люкин (11.9.1966 ж.туған, Ақтөбе қаласы) — гимнаст, КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (1987). 1980 жылдан Е.Жаровтың жетекшілігімен жаттықты. КСРО 9-спартакиадасының жеке жаттығулардан күміс және қола жүлдегері (Мәскеу, 1986). КСРО чемпионаттарының [төрт алтын, екі күміс (Челябинск, 1987), бір алтын, екі күміс (Дондағы Ростов, 1987), қола (Челябинск, 1988), екі алтын, екі күміс (Мәскеу, 1988)] жеңімпазы. КСРО кубогінің күміс (Мәскеу, 1988), бір алтын, бір күміс (Донецк, 1991) медальдарын жеңіп алған және командалық есепте чемпион атанған. Ізгі ниет ойындарында екі алтын (Мәскеу, 1986), бір алтын, бір күміс (Сиэтл, АҚШ, 1990) жүлдегері. Еуропа (Мәскеу, 1987) және әлем чемпионы (Роттердам, Голландия, 1987). 24-Олимпиялық ойындардың чемпионы және үш мәрте күміс жүлдегері (Сеул, Корея, 1988). 1992 жылдан бері АҚШ-та жаттықтырушы. Спорттағы табыстары үшін “Құрмет” орденімен марапатталған (1989). Дереккөздер
Люкс

Люкс (латынша lux — жарық), лк, lx — бірліктердің халықаралық жүйесіндег (СИ) жарықталынудың өлшем бірлігі. 1 Люкс — ауданы 1 м2 бетке 1 люмен жарық ағыны келетін беттің жарықталынуы. 1лк=10–4 фот. Дереккөздер
Люмен

Люмен ( — жарық) лм, lm — бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) жарық ағынының өлшем бірлігі. 1 лм — жарық күші 1 кандела болғанда 1 стерадианға тең денелік бұрышта нүктелік жарық көзінің шығаратын жарық ағыны. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Люминесценция

Люминесценция ( — жарық, escent — әлсіз) — табиғатта кездесетін кейбір заттардың сыртқы факторлар себебінен сәуле шығару құбылысы. Қысымы азайған заттардан электр тоғы өткенде немесе кейбір заттарға электрондық сәуле түскенде олардың сәуле шығару құбылысы катодолюминесценция деп аталады. Бұлардың біріншісі "күндізгі жарық" шамдарында пайдаланылса, екіншісі теледидар экранында бейнесигналды жарық сигналына өзгерту үшін пайдаланылады. Электролюминесценцияны газдардағы разряд кезінде бақылауға болады. Хемилюминесценция заттарда кейбір химиялық реакциялардың жүру барысында, мысалы, тотығу процесі кезінде байқалады. Оның жарықтылығы тәжірибе жүргізіліп отырған температурадағы жылулық жарық шығарудың жарықтылығынан бірнеше ондаған есе көп болуы мүмкін. Фотолюминесценция көрінетін немесе ультракүлгін электромагниттік сәулеленудің әсерінен байқалады. Оны зерттей отырып, 1852 жылы Д. Стокс люминесценциялық сәулеленудің толқын ұзындығы әрқашан оны тудырған жарық толқынының ұзындығынан артық болатынын тағайындады. Бұл Стокс ережесі деп аталады, оны энергияның сақталу заңы мен кванттық теория тұрғысынан оңай түсіндіруге болады. Түскен жарық квантының энергиясы фотолюминесценциямен қоса басқа да оптикалық емес процестерге (мысалы, ортаны қыздыруға) жұмсалады: ::hυ =Е + hυ Бұдан hυ>hυ люм немесе λ люм , яғни Стокс ережесі шығады. Кейбір жағдайда Стокс ережесі бұзылып, фотолюминесценттік жарықтың толқын ұзындығы оны тудырған жарықтың толқын ұзындығынан аз болады. Мұны антикстік сәулелену дейді. Бұл сәулелену кезінде қоздырушы сәулелену квантының hυ энергиясына люминесценцияланатын зат атомдарының жылулық қозғалыс энергиясы қосылады υ люм >υ болады. Табиғатта люминесценцияны кейбір жәндіктердің түнде жарқырауы, шіріген ағаштардың, минералдардың жарық шығаруы, солтүстік шұғыла (полюстік шұғыла) құбылыстарында бақылауға болады. Зат кұрамының люминесценттік анализін жасау тәсілі люминесценция құбылысына негізделген. Бұл — дәлдігі өте жоғарғы тәсіл. Люминесценцияның спектрлік сызықтарының интенсивтігі бойынша зерттеліп отырған 1 г заттың құрамындағы 10 −11 г қоспаны айыруға болады. Химиялық люминесценттік сапалық зерделеу тәсілі арқылы қоспаның құрамындағы заттарды анықтайды. Люминесценттік жарқырау сипаты бірдей болып көрінетін нәрселерді бір-бірінен айырып алуға мүмкіндік береді. Бұл — іріктеу люминисценттік анализ тәсілі. Осы тәсілмен медицинада аурудың диагнозын қояды. Ал ауыл шаруашылығында тұқымның сапасын зерттейді, сол сияқты мұнайдың құрамын анықтап, алмаздарды іріктейді. Дереккөздер
Люминофорлар

Люминофорлар (лат. lumen, lumіnіs – жарық және грек. phorоs – тасушы) – сыртқы факторлар әсерінен жарық шығаратын (люминесценцияланатын) органикалық және органикалық емес заттар. Люминофорлардың маңызды түрі – кристаллофосфорлар. Дереккөздер Люминофор
Махайрод

Махайрод, [мachaіrodus; грек. machaіra — қылыш, семсер және odus (odentos) тіс], қылыш тісті жолбарыс – мысық тұқымдасының жойылып кеткен бір туысы, жыртқыш аң. Неоген дәуірінде, бұдан 3 – 20 млн. жылдар бұрын Батыс Еуропа, Азия, Африкада тіршілік еткен. Алғаш оның сүйектері Германия жерінде табылған. Дене мөлшері ірі жолбарыстай. Үстіңгі сойдақ тістері ұзын, сорайып шығып тұрған, қылыш тәрізді қырлары өткір болған, аты осыған байланысты қойылған. Алдыңғы екі жақ тістері болған, ол жағының қысқалығын көрсетеді. Махайродтар сол кездерде тіршілік еткен жануарлардың ең ірісі мастодонтқа дейін шабуыл жасаған. Оның сүйектері Қазақстанда Асқазансор қазба фаунасында және Павлодар, Қарабастұз, Қалмақпай палеонтол. қазба орындарынан табылған. Б. Байшашов Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер sv:Sabeltandade tigrar
Махмұд Ғазнауи

Махмұд Ғазнауи, Махмұд ибн Себуктегін, Ймин әд-Даул (970 – 1030) – Ғазнауи әулетінен шыққан билеуші (998 – 1030), қолбасшы. 998 ж. Хорасанның әмірі болған. М. Ғ. бүкіл Шығыс Иранды, Рей мен Исфаханды, Ауғанстан аумақтарын, Солт. Үндістанның батыс бөлігін, Әмудария өз-н Махмұд Ғазнауи Махмұд ибн Себуктегін, Ймин әд-Даул (970 — 30.4.1030, Ғазни) – Ғазнауи әулетінен шыққан билеуші (998 – 1030), талантты қолбасшы. М. ұ. тұсында Ғазнауи сұлтандығы саяси қуаттылығының жоғ. шыңына көтерілді. 998 ж. Бағдат халифасы оған “йемин әд-Даул уа амин әлмилла” (мемлекет пен діни қауымның сенімді тұлғасы) деген атақ беріп, Хорасанның әмірі етіп тағайындады. М. ұ. бүкіл Шығ. Иранды, Рей мен Исфаханды, Ауғанстан аумақтарын, Солт. Үндістанның батыс бөлігін, Әмудария өз-не дейінгі жерлерді бағындырып, қол астындағыларға шариат тәртібін орнатты. Жерді толығымен мемлекет меншігіне айналдырып, қала ақсүйектерінің табысына қатаң бақылау орнатуға тырысты. Ол Солт. Үндістанға ислам дінін тарату мақсатымен 17 рет жорық жасады. Осы жорықтары үшін “Ғазиз” деген атақ алды. М. ұ. өз сарайына мұсылман ғұламаларын топтастырып, олардың ғылыммен айналысуына үлкен мүмкіндік туғызды. Әл-Утби өзінің “Китаб әл-Йамини” деген еңбегінде М.ұ-дің билік құрған кезі туралы жазды. Дереккөздер Якубовский А.Ю., Махмуд Газневи, Л., 1934; Шабани Р., Иран тарихы, А., 2002. С. Тортаев «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Махмұд ІІ

Махмұд ІІ (20.7.1784, Стамбұл — 1.7.1839) — түрік сұлтаны (1808 — 39). Бір орт-қа бағынған Осман империясын қайта күшейту мақсатымен бірқатар реформаларды жүзеге асырды. 1826 ж. тұрақты әскер құру туралы жарлық шығарып, іянычар полктерін таратты. 1836 — 38 ж. еур. типтегі Ішкі, Сыртқы істер және Қаржы мин-терін бекітті. Бірақ Египет билеушісі Мұхаммед Әлиге қарсы ұйымдастырылған 1831 — 33 және 1839 жылдардағы соғыста жеңіліске ұшырады, 1838 ж. Англиямен, Франциямен арадағы сауда конвенциясына қол қою салдарынан Түркияның Еуропа мемлекеттеріне тәуелділігі арта түсті. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Махмұд Ибн Уәли

Махмұд Ибн Уәли, Махмұд бин Әмір Уәли (1595/96, Балх — ө.ж.б.) — тарихшы, әдебиетші. 17 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген. Өз заманының жан-жақты білімді адамы болған. Орта ғасырдағы Қазақстан мен Орта Азия тарихы жөніндегі аса құнды деректеме саналатын “Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар” (“Мейірбан адамдардың ізгі қасиеттері жайлы телегей-теңіз құпия сырлар”) және т.б. шығармалар жазған. Оның “Махаббатнаме”, “Наджм-и сакиб”, “Ахлақ-и Хусайни” атты қасидалар мен ғазелдер жинағы және “Равайих-и тайиба” атты сопылық танымдағы шығармасы бар.1625 — 1630 ж. Үндістанға(Пәкістан) саяхат жасап, Кабул, Пешавар, Лахор, Дели, Аллахабад, Бенарес, Калькутта және т.б. қалаларда болды. Үндістаннан қайтып оралған соң Аштархан әулетінен шыққан Нәдір Мұхаммед ханның сарайында қызмет істеп, әуелі Балхта, сонан соң Бұхарада тұрды. Жоғарыда аталған негізгі еңбегін Нәдір Мұхаммедтің тапсыруы бойынша 1634 ж. 24 қыркүйекте бастап, 1640/41 ж. аяқтаған. “Бахр әл-асрар” — энциклопедиялық көлемді шығарма (7 том). Махмұд ибн Уәли бұл шығармасын жазуда араб, парсы-тәжік және түрік тілдерінде бұрынырақ түзілген (Ибн әл-Факих, Табари, әл-Истахри, Әбу Райхан әл-Бируни, Ата Мәлік Жуайни, Фазлаллах Рашид әд-Дин, Шараф әд-Дин Әли Йезди, Масуд бин Осман Кухистани, Әмин Ахмед Рази, Зайн әд-Дин Махмуд Васифи, т.б. ғалымдар шығармаларын) еңбектерді пайдаланған. Сонымен қатар бұл еңбекте қазақ хандарының шығу тегі, Ақ Орда, Әбілхайыр хан мемлекеті, Қазақ хандығының тарихына қатысты, 16 — 17 ғ-лардың басындағы қазақ, Орта Азия халықтары, қазақ-моғол қатынастары, Есім және басқа қазақ хандарының Шығыс Түркістандағы Шағатай әулетінің өзара талас-тартысына қатысуы жайлы да мәліметтер бар. Дереккөздер
Махмұд сұлтан

Махмұд сұлтан (1443 — 1476 жылы қайтыс болған) — Созақтың билеушісі, Жәнібек ханның баласы. М. с. Түркістанда Мұхаммед Шайбани ықпалының нығаюына кедергі жасап, осындағы өз иеліктерін Бұрындық ханмен келісе отырып кеңейтті. 15 ғ-дың 70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, Қаратауда, т.б. жерлерде бірнеше ірі шайқастар болып өтті. Йасыны (Түркістанды), Сығанақты бірде қазақ хандары, бірде Мұхаммед Шайбани басып алып, екі жақ кезек жеңіске жетіп отырды. Махмұд сұлтан сондай шайқастардың бірінде қаза тапқан.
Махмұт Тараби

Махмұт Тараби (т.ж.б. — 1238 ж.ө.) — Бұхарадағы моңғол басқыншыларына қарсы көтерілістің басшысы. Көтеріліс 1238 ж. Бұхарадан 18 — 20 км қашықтықта, Заравшан өз-нің жағасындағы Тараб елді мекенінде басталды. Көтеріліске Бұхара қ. мен оның айналасындағы қыстақтардан егіншілер мен қолөнершілер қатысты. Көтерілістің жалпы басшылығын қолөнерші М. Т. өз қолына алды. Көтерілісшілер Бұхараны басып алып, басқа қалалар мен қыстақтар тұрғындарын өздеріне қосылуға шақырды, арнайы үндеулер жолдады. М. Т. өзін Бұхара мен оның айналасындағы аймақтардың халифы деп жариялап, қала билеушілерін өз билігін ресми түрде мойындауға мәжбүр етті. Тарабтық саудагер Шамсуддин Махбуби бас садр (дінбасы) болып жарияланды. М. Т. моңғолдарға қызмет еткен ақсүйектердің бірқатарын жазалады, көпшілігін қаладан қуды. Карманадан шыққан моңғол әскерінің Бұхараға таяп қалғанынан хабардар болған М. Т. көтерілісшілерді бастап қарсы аттанды. Мәлік деген жерде болған шайқаста моңғол әскері жеңіліп, 10 мыңға жуық адамынан айырылды. Алайда көтеріліс басшылары М.Т. мен Шамсуддин Махбуби де шайқаста қаза тапты. Моңғол әскері басшылары өлген көтерілісшілерді арада бір апта өтпей-ақ ауыр жеңіліске ұшыратты. Моңғолдар Бұхараны қайтадан басып алып, 20 мыңнан аса адамды өлтірді. Дегенмен бұхаралықтар үшін алым-салық мөлшері азайтылды. Дереккөздер Узбекистан Республикаси, энциклопедия, Таш., 1997. Н. Әшіров "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер