Мамай (беклербек)

Мамай (1320/1330 — 1380 ж.ж.) — Алтын Орда беклербегі және әскери қолбасшысы, Бердібек ханның күйеу баласы. Мамайдың атамекен иелігі — Қырым түбегі, Қият тайпасының өкілі. 1361-1380 жылдар аралығында «Ұлы дүрбелең» (Алтын Ордадағы ұзаққа созылған азамат соғысы) кезеңінде ол Бату әулетінен шыққан қуыршақ хандардың атынан Алтын Орданың батыс бөлігі – Мамай Ордасын басқарды. Өмірбаяны Шыққан тегі Мамай 1320-1330 жылдар арасында дүниеге келген. Туылғандағы берілген есімі Кіші Мұхаммед, лақаб аты Мамай болып тарихта қалады. Өзбек хан кезеңінде Алтын Орда беклербегі болған әйгілі Исатай Қияттың немересі. Әкесі Алыш би де Алтын Орданың қарашы бегі болған еді. Мамай 1357-1359 жылдары билік құрған Бердібек ханның құрдасы және бала күнгі досы болған. Беклербек атануы Мамай 1350 жылдардың екінші жартысынан бастап Қырым мен Солтүстік Қара теңіз аймағының қарашы бегі болды. 1357 жылы Жәнібек хан қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда тағына Жәнібектің ұлы Бердібек хан болып тағайындалады. Бердібек билікке келген соң, Орданы басқарудағы ең маңызды қызметтің бірі беклербегі лауазымын, өзінің адал досы, және күйеу баласы Мамайға береді. Бұл лауазым жауапкершілігіне - әскер басшылығы, сыртқы істер және жоғарғы сот қызметі кірді. Ал Мамайға дейін беклербегі болған Құтлұқ Бұқа Қырымға ұлысбегі болып тағайындалып, Мамайдың жақтасы болып қалады. Ұлыс басында 1359 жылы Бердібек ханды Құлпа өлтіргеннен кейін, Мамай оған соғыс ашады. Ордада «Ұлы дүрбелең» деп аталатын азамат соғысы басталды. Мамай Шыңғыс ұрпағы болмағандықтан ресми түрде өзі хан бола алмады. Сондықтан 1361 жылы тамызда, Бату әулетінен шыққан Абдолланы Алтын Орданың ханы етіп жариялайды. Алайда бұған Алтын Ордадағы бектер мен беделді рубасылары қарсы болып, Сарайдағы билік үшін соғыс басталады. Бұл соғыста үш үлкен қарсылас тап айқындалады — Мамай басқарған Қияттар, Моғұл Бұқа мен Тайдула ханым (Бердібек ханның туған әжесі) басқарған Қыпшақтар, және Хорезмді билеген Нағанай би мен Құтлұқ Темір ұрпақтары бастаған Қоңыраттар. Бұл таптар 1359-1380 жылдар арасында таққа таласқан 21 ханды ауыстырып үлгереді. 1366 жылға қарай Мамай Орданың батыс бөлігін (Қырымнан Еділдің оң жағалауына дейін) өз қол астына алып, сол арқылы орталық билікті әлсіретеді. Кей жылдары (1363, 1367-1368, 1372-1373) Мамай Еділдің шығыс жағалауындағы астана Сарайды да басып алады. Мамайдың өз ордасы Днепрдің төменгі ағысындағы Замық қаласында орналасқан. Шығыс хандықтар арасында қолдау таппаған Мамайдың сыртқы саясаты еуропалық мемлекеттермен – Генуямен, Литва Ұлы Княздігімен, Венециямен жақындасуға бағытталды. 1370 жылы маусымда Абдолла хан қайтыс болды. Замандастары оны Мамай өлтірді деп болжаған. Алайда бұған сенімді дәлел табылмайды. 1370 жылы Мамай Ордасының ханы болып Бату әулетінен шыққан сегіз жасар Мұхаммед Бұлақ жарияланады. Мәскеумен қарым-қатынас Мамайдың Мәскеумен қарым-қатынасы өте қарама-қайшы және құбылмалы болды. Билігінің басында Мамай Мәскеуді қолдайды. 1363 жылы жас князь Дмитрий тұсындағы Мәскеу княздігінің іс жүзіндегі билеушісі митрополит Алексиймен князьдіктен алынатын алым-салықты азайту туралы қорытынды келісім жасалды. Бұған дейін Мамай Митрополит Алексийдің 1358-1359 жылдары болған Литвадағы түрмеден босатылуына үлес қосқан деген мәліметтер де бар. 1363 жылы Мамай ұлы князьдік жарлығын жас Мәскеу князі Дмитрийге береді, осылайша князь өзінің Сарайдан шыққан заңды хандарға емес, Мамайға және ол жариялаған хан Абдоллаға тәуелді екенін мойындады. Алайда 1370 жылы Мамай ұлы князьдікті Дмитрийден тартып алып, Михаил Тверскойға берді. Бірақ 1371 жылы Дмитрий Мамай Ордасына жеке өзі келіп, Мамай жариялаған жаңа хан Мұхаммед Бұлақтың қолынан ұлы князьдікке арналған жарлықты қайтарып сұрап алады. 1374 жылы Мәскеу мен Мамай Ордасы арасы суып, алым-салық төленбей, бұл 1380 жылы Куликово даласындағы үлкен қақтығысқа әкеледі. Тоқтамыспен күресі 1377 жылы Шыңғыс ұрпағы Тоқтамыс хан Әмір Темір әскерінің қолдауымен Алтын Ордада өз билігін орнату үшін үлкен жорық бастайды. 1378 жылдың көктемінде мемлекеттің шығыс бөлігі (Ақ Орда) құлағаннан кейін, Тоқтамыс Мамай басқаратын Орданың батыс бөлігіне басып кірді. 1380 жылдың сәуіріне қарай Тоқтамыс Солтүстік Азов аймағына дейінгі Алтын Орданы, соның ішінде Азақ (Азов) қаласын да басып алады. Мамайдың қолында тек оның туған Солтүстік Қара теңіз аймағы мен Қырым қалады. 1380 жылы 8 қыркүйекте Мәскеу княздігіне қарсы жорық кезінде Мамай әскері Куликов шайқасында жеңіліс тапты. Оның үстіне, Мамай өз ордасының ханы деп жариялаған Бату ұрпағынан шыққан Мұхаммед Бұлақ, сол Куликов шақасында қайтыс болады. Бұл Мамайдың билігінің заңдылығына ұлкен нұқсан келтіреді. Куликов даласындағы жеңіліс Мамай үшін ауыр соққы болды, бірақ өлімге әкелген жоқ. Алайда бұл жағдайдың барлығы заңды хан Тоқтамыстың Алтын Орда тағына отыруына көмектесті. Сәлден кейін 1380 жылы қазан немесе қараша айларында Мамай мен Тоқтамыс жасақтары арасында Калка өзені маңында шешуші қақтығыс орын алады. Алайда шындығында, шайқас болған жоқ, өйткені майдан даласында Мамай жасақтарының көпшілігі заңды хан деп мойындалған Тоқтамыстың жағына өтіп, оған ант берді. Мамай қалған адал серіктерімен қантөгіс жасамай, Қырымға қашады, ал оның жанұясы мен әйелдерін Тоқтамыс тұтқынға алады. Тоқтамыстың жеңісі мемлекетте заңды биліктің орнауына, ұзаққа созылған азамат соғысының («Ұлы дүрбелең») аяқталуына және Алтын Орданың уақытша нығайуына әкеледі. Тоқтамыс әскерлерінен жеңіліс тапқаннан кейін Мамай Кафаға (қазіргі Феодосия) қашып кетеді, бірақ Генуялықтар оны қалаға кіргізбейді. Солхатқа да кірмекші болады, бірақ Тоқтамыстың жасақтары оның жолын кесіп, өлтіреді. Мамайды Тоқтамыс жалдаған жансыздар өлтірген деген де болжам бар. Мамай шейх-Мамайда (қазіргі Қырымның Кировск ауданындағы Феодосия қаласына жақын Айвазовское ауылы) жерленген. Жанұясы Бердібек ханның қызы Тұлынбек ханымға үйленген. Артынан қалған ұрпақтары туралы мәлімет аз. Глинский князьдерінің отбасылық аңызына сәйкес, Мамай ұрпақтары Литва Ұлы Княздігінде қызметші княздері болған. Қазіргі Украинаның Полтава және Черкас облыстарының жерінде орналасқан Глинскийлер әулетінің тегі Мамайдың баласы болып саналатын Мансұр Қияттан тараған делінеді. Михаил Глинский Литвада көтеріліс жасап, оның сәтсіздігінен кейін ол Мәскеу княздігіне қызмет ете бастайды. Оның жиені Елена Глинская Иван IV Грозныйдың анасы болған. Днепр өлкесінің казак қауымының дамуында, Запорожье әскері мен оның қарамағындағы Запорожье жерлерінің қалыптасуында Глинский князьдерінің, Ружинский, Острожский, Дашкевич және Вишневецкий княздарының туыстары маңызды рөл атқарды. Дереккөздер