kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Түйнекөлі

{{taxobox * B.&nbsp;fluviatilis (Torr.) Soják * B.&nbsp;maritimus (L.) Palla * B.&nbsp;robustus (Pursh) Soják * B.&nbsp;yagara (Ohwi) Y.C.Yang & M.Zhan : List source : * Scirpus sect. Bolboschoenus Asch. – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер тегі. Таралуы Дүниениежүзінде кең таралған, тек қана солтүстік суық аймақтарда өспейді. 2013 жылдың жағдайында текте 15 түрі белгілі. Қазақстанның барлық жазық өңірлеріне тараған 3 түрі бар. Соның ішінде ең жиі кездесетіні – Теңіз түйнекөлігі . Ылғалды шабындықтарда, су бөгендерінің, жылғалардың және арықтардың жағалауларында, негізінен тұзды топырақты жерде өседі. Биіктігі 50 – 80 см. Төсемелі тамырларының ұшында шар тәрізді түйнектері болады. Сабағы үш қырлы. Жапырағы ұзынша, жалпақ. Гүлі қосжынысты, дара масақтан құралған шашақ гүлшоғырынан тұрады. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – үш қырлы жаңғақша. Теңіз Түйнекөлінің түйнегінде крахмал көп болады, оны ұн алуда пайдаланады. Жұғымды мал азығы. Түрлері * Bolboschoenus caldwellii, (V.J.Cook) Soják * Bolboschoenus capensis, (Burm.f.) Holub * Bolboschoenus fluviatilis, (Torr.) Soják * Bolboschoenus glaucus, (Lam.) S.G.Sm. * Bolboschoenus grandispicus, (Steud.) Lewej. et Lobin * Bolboschoenus laticarpus, Marhold, Hroudová, Ducháček et Zákr. * Bolboschoenus maritimus, (L.) Palla * Bolboschoenus medianus, (V.J.Cook.) Soják * Bolboschoenus nobilis, (Ridl.) Goetgh. et D.A.Simpson * Bolboschoenus novae-angliae, (Britton) S.G.Sm. * Bolboschoenus planiculmis, (F.Schmidt) T.V.Egorova * Bolboschoenus robustus, (Pursh) Soják * Bolboschoenus schmidii, (Raymond) Holub * Bolboschoenus stagnicola, (Raymond) Soják * Bolboschoenus yagara|aut=(Ohwi) Y.C.Yang et M.Zhan Дереккөздер
Күндебай Алдоғаров

Күндебай алдоғаров (1900, қазіргі Қармақшы ауданы – 1975, Сырдария ауданы) – айтыс ақыны, жырау. Өмірбаяны Н.Бекежанов, Ж.Омаровамен бірге Қазақстан, Қырғызстан, Қарақалпақ жұртшылығына өнер көрсетіп, күлдіргі әңгімелері мен есте қалған. * Б.Майлин, Тоқмағамбетов, Бекежанов, Ізтілеуов, т.б. ақындардың күлдіргі сықақ, әзіл-оспақ фельетондарын жатқа айтып, өзі де сықақ өлеңдер шығарған. * 1940 – 60 ж. Қызылордадағы Нартай бастаған концерттік топта жұмыс істеді. * «Біз Жетісуданбыз» кинофильмінде Өтеннің рөлін ойнаған. * 1943, 1946 ж. республикалық айтыстарға қатысқан. Шығармалары * «Жеңгесіне айтқаны» * «Салмаханға айтқаны» * «Есекпен үйге кіріп келу» * «Жездесіне көңіл айту» * «Қырық өтіріктің жаңа түрі», т.б. өлеңдері мен аңыздары жазылып алынған. Дереккөздер
Алмалы (Қызылорда облысы)

Алмалы (1997 жылға дейін — Плодоягодное) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Алмалы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шиелі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде, Сырдарияның оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1494 адам (773 ер адам және 721 әйел адам) болса, 2009 жылы 1276 адамды (648 ер адам және 628 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1952 жылы алма, жүзім көшеттерін жергілікті жерде өндіретін «питомник» ретінде қаланған. 1992 жылға дейін «Плодоягодное» деп аталған. 1976-1996 жылдары «Шиелі» жеміс-жидек кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде Алмалыда және округке қарасты «Орман шаруашылығы» елді мекенінде, ғ20 және ғ21 темір жол айырмаларында ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Лариса Евгеньевна Муравлева

Лариса Евгеньевна Муравлева (1956 жылы 24 наурыз) – биология ғылымдарының докторы (1995), профессор ([[1996). Қарағанды мемлекеттік университетін (1978) бітірген. Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік медицина академиясы) аға лаборант (1978), аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1989–94), кафедра меңгерушісі (1994–02) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан профессор 280-нен астам ғыл. жарияланымның, 1 монографияның авторы. Дереккөздер Cілтемелер *[http://www.famous-scientists.ru/2881/ Биология ғылымдарының докторы] *Қарағанды мемлекеттік медицина институты
Мақан Есболатов

Мақан Есболатов (27.8. 1928, Алматы облысы, Ескелді ауданы, Жетісу ауылы – 20.1.2007, Алматы) – құқық қорғау қызметінің қайраткері, милиция генерал-майоры (1973). КСРО ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері. 1947 жылы КСРО ІІМ-нің Алматы офицерлік мектебін, 1953 жылы Алматы Заң институтын бітірген. 1947 – 63 жылы Қазақ КСР-і ІІМ аппаратында жауапты жұмыста болған. 1963 – 67 жылдары Алматы облысы Ішкі істер басқармасында мемлекет мүлкін талан-таражға салуға қарсы күрес басқармасының бастығы, 1967 – 71 жылдары Целиноград облысы Ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, 1971 – 73 жылдары Алматы қалалық Ішкі істер басқармасының бастығы болды. 1973 – 80 жылдары Қазақ КСР-і Ішкі істер министрі, 1980 – 91 жылдары Алматы арнайы милиция мектебінің бастығы, 1991 – 92 жылдары ҚР ІІМ-нің Алматы жоғары милиция мектебінің бастығы қызметтерін атқарды. "Еңбек", "Қызыл Ту", “Құрмет” ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қылқан селеу

Қылқан сілеу – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарында шөл, шөлейтті жерлерде, кейде альпі белдеуінде де өседі. Биіктігі 40 — 80 см, тамыры шашақталып қалың шымқабат түзеді. Сабағы сидам, дара не бірнешеу болып өседі. Гүл шоғырына дейін созылған жапырақ қынабы түксіз. Жапырағы жіңішке, шеті ширатылған, ені 0,7 — 1 мм, астыңғы беті түксіз, үстіңгі беті түкті. Сыпыртқы гүл шоғырының ұзындығы 10 — 25 см, көп масақты қылқанның ұзындығы 12 — 18 см, екі рет иілген, тықыр. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Тұқымы піскенге дейін мал азықтық өсімдік. Шөп өнімділігі га-дан 17 — 20 ц. Тұқымы піскеннен кейін, Қылқан сілеу өскен алқапқа мал жаюға болмайды, әсіресе, бұл уақ мал үшін қауіптірек, себебі қылқанды тұқымы жүніне жабысып, жүн сапасын төмендетеді, кейде денесіне өтіп, оны жаралайды. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Лиза Ертасқызы Бөлекбаева

Лиза Ертасқызы Бөлекбаева (17 қазан 1931 жылы, Қызылорда облысы, Қазалы қаласында туған) – биология ғылымының докторы (1974 жылы), профессор (1984 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетінің (1954 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті), Қазақстан Ғылым Академиясының Физиология институтының аспирантурасын (1954–57 жылдары) бітірген. Осы институтта кіші (1958–62 жылдары), аға (1962–74 жылдары) ғылыми қызметкер. 1974 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. 150-ден астам ғылыми мақала, 3 монографияның авторы. Шығармалары 1. "Роль корковых структур головного мозга и мозжечка в регуляции лимфообращения", Алматы, 1974; 2. “Сравнительная физиология лимфотической системы“, Алматы, 1985; 3. "Лимфа айналымның реттелуінде бас миының қыртысы мен мишықтың маңызы", Алматы, «Ғылым», 1974; Сыртқы сілтемелер 1. [http://ardaktylar.kz/persons/blekbaeva-liza-ertasyzy/ «Бөлекбаева Лиза Ертасқызы»] Дереккөздер
Теле тайпалары

Теле тайпалары, телэ, телестер, тиректер — түркі тілдес тайпалар бірлестігінің жазба деректердегі жалпы атауының бірі. Қытай жазбаларында те-лэ, орыс деректерінде – тирсевичтер деп аталған. Бұлар 6–9 ғасырларда Еділден Солтүстік Моңғолияға дейінгі кең далада мал өсіріп, көшіп-қонып жүрген. Жылнама деректері бойынша 6 ғасырда Теленің құрамында көптеген тайпалар болған. 1) 20 мың жауынгері бар бұғы, тонгра, ұйғыр, байырқы, бура; 2) Жоңғария аумағы мен Жетісудың біраз бөлігін мекендеген 20 мың жауынгері бар Кипр, болат (қарлұқтар), шігіл, эдис; 3) Алтайдың оңтүстік-батысындағы 10 мың жауынгері бар сеяньто, тарнах, жабен, тарқай; 4) Каспий теңізі, Әмударияның жағалауына мекендеген аландар, печенегтер, т.б.; 5) Саян тауы етектерін мекендеген тубалар, т.б. тайпалар. Бұл тайпалар арасында қоғамдықаласысаяси бірлестік болмаған, қоныстарының орналасу жағдайына қарай Шығыс және Батыс Түрік қағандықтарына саяси тәуелді болған. Жазба деректерде Теле шетінен шабандоз, садақ тартуда өте шебер болды деп сипатталған. Телелер жылқы, қой, сиыр өсірумен айналысқан.7 ғасырдың бас кезінде теле 15 тайпаға бөлінді. Теленің шығыс тайпалары Тоғыз-Оғыз саяси одағына бірікті және 646 жылы Бірінші Ұйғыр қағанаты құрды. Ал батыс телелер шығыстық және батыстық одақтар - дулу мен нушиби болып топтасты. 7 ғасырдың бас кезінде Телелердің бір бөлігі, кипр тайпасынан шыққан Жамбұршы – Баға қағанның қол астына біріккен. Оның ордасы Тамған сілемінің (Шығыс Тянь-Шаньның) етегінде орналасқан. Бұл кіші қағандық Қарлұқтар талқандағанға дейін (651) тәуелсіздігін сақтады. Бұдан кейін Теле тайпалары Орта Азия мен Жетісудағы әр түрлі мемлекеттердің құрамына еніп кетті. Дереккөздер
Келісімдік баға

Келісімдік баға – тауарды сатып алу-сату мәмілесінде көрсетілген баға. Келісімшарт талаптарына қарай келісімдік баға: келісімшартқа қол қою сәтінде белгілі бір деңгейде тіркелген баға; тараптар келісімшартта келіскен мерзімде және келісілген белгілі бір бастау көздер негізінде кейіннен тіркеліп, жүзеге асырылатын баға; тараптар келіскен бағаның сырғуы формуласына сәйкес келісімшарттың қолданыстағы кезеңінде өзгертіліп отыратын сырғымалы баға болуы мүмкін. Дереккөздер:
Ертұғыр Есентайұлы

Ертұғыр Есентайұлы (19.8.1932, Семей облысы, Абай ауданы, Мұқыр ауылы – 5.2.2002, Алматы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1966), доцент (1970). Қазақ КСР-і халық ағарту ісінің еңбек сіңірген қызметкері (1989). Өмірбаяны * Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық (Қазақ ұлттық аграрлық университеті) институтын бітірген (1955). * 1955 – 58 жылдары Семей облысы Көкпекті ауданы “Үлгілі малшы” кеңшарында бас зоотехник * 1958 – 61 жылдары КазНИИЖ-дің аспиранты * 1962 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Еңбектері * Сарыарқа құйрықты ірі жүнді қойы тұқымы авторларының бірі. * 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 4 монография, авторлық куәлік пен патенттер бар. Марапаттары * Көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Теле

Теле (грекше tele – қашық, алыс) – күрделі сөздердің бөлігі. 1) қашықтықты, үлкен қашықтыққа әсер етуді білдіреді (мысалы, теледидар, телеграф); 2) “телевизорлық” сөзінің мәніне сай келеді. Сілтемелер
Мыңарал ауылдық округі

Мыңарал ауылдық округі – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Мыңарал ауылы және Қашқантеңіз, Мыңарал темір жол бекеттері кіреді. Орталығы – Мыңарал ауылы. Дереккөздер
Стальский шыңы

Стальский – Іле Алатауындағы шың. Талғар өзенінің жоғарғы бөлігінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 4514 м. Шығыс, батыс және солтүстік жағының беткейлері тік, онда Стальский мұздығы орналасқан. Аумағы Ұзындығы 3,3 км, аумағы 2,5 км 2 . Мұздың көлемі 0,11 м 3 , мұзқар 3570 м биіктіктен өтеді. Стальский шыңына 1938 жылы Орта Азия альпинизм нұсқаушылары мектебінің мүшелері шыққан. Шыңға ақын Сүлейман Стальскийдің аты берілген. Дереккөздер
Келісімпаздық

Келісімпаздық – 1) саяси келісімпаздық – саяси топтар мен партиялардың және саяси тұлғалардың белгілі бір мақсатқа жету жолында жасалатын өзара келісімдері мен іс-әрекеттері. Сондай-ақ, ұлттық және мемлекттік мүддеге қайшы келетін қарсы күштердің іс-қимылдарына ымырашылдық таныту, тойтарыс бермеу де келісімпаздық болып саналады. Саяси билікте келісімпаздық нышандарының белең алуы мемлекеттің экономикалық тоқырауына және саяси тұрғыдан тұрақсыздануына, әділетсіздіктің өрістеуіне алып келетін қауіпті құбылыс болып саналады; 2) жеке адам бойындағы жағымсыз қасиет. Бұл, негізінен, жеке адам бойындағы тұғырсыздықтан, принципсіздіктен, білімсіздіктен, көңілшектіктен, жағымпаздықтан, жасқаншақтықтан және сатқындықтан туындайды. Яғни, дұрыс пікірді соңына дейін дәлелдеуге тырыспау, бас пайдасы үшін өзінен күштінің алдында жарамсақтану және қарсы топтың мүддесі жолында қызмет ету, т.б. – адам бойында келісімпаздықты қалыптастырады. Жүсіп Баласағұни “таласқа түспеген ғылым мен саясаты жоқ патшаның тұрақтамайтындығын”, яғни қорғалмаған, дәлелденбеген ғылымның дамымайтынын, өзіндік тұғырнамасы, айқын ұстанымы мен дербес саясаты жоқ басқарушы биліктің алысқа бармайтынын, қарауындағы елді орға жығатындығын айтады. Дереккөздер:
Мыңбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)

Мыңбұлақ ауылдық округі – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Көлбастау, Талапты ауылдары кіреді. Орталығы – Көлбастау ауылы. Округ 2004 жылы құрылып, оның құрамына Ақсай ауылдық округі аумағының жартысы бөлініп берілді. Жер көлемі 155,7 шаршы км. 4947 га тәлімді жер, суармалы алқабы 502 га. Округ солтүстігінде Б.Момышұлы, батысында Ақсай, шығысында Қызыларық ауылдық округтерімен шектеседі. Оңтүстік бөлігі әйгілі Қырғыз Алатауының етегіне дейін алып жатыр. Ақсай өзені осы алқаппен өтеді. Оңтүстік-батысында атақты Ақсу-Жабағылы қорығының бірсыпыра жері бар. 2 орта мектеп, фельдшерлік пункт бар. Дереккөздер
Есеп

Есеп – бірдеңенің болуын анықтау, оның заттай және ақшалай тұлғада өлшенуі, сандық және сапалық жағынан тіркелуі; басқарылатын нысанның жай-күйі, оның айналысы, басқарушылық өкімдерінің орындалуы және қорытындылаушы мәліметтер туралы деректердің жиынтығы болып табылатын қажетті ақпаратты жинау мен тіркеу жүйесі. Есеп шаруашылық қызмет пен қоғамдық өмірдің түрлі аялары туралы тұрақты ақпаратты қамтамасыз етеді. Қоғамның (мемлекеттің, ұйымның) өндіргіш күштерінің дамуына байланысты есептік ақпараттың көлемі мен оның басқару ісіндегі рөлі арта түседі. Есеп бухгалтерлік, статистикалық және оралымды түрлерді біріктіретін бірыңғай жүйе болып табылады. Есеп беру Есеп беру - # актаушы құжаттардың, оның ішінде жұмыс және келген шығын туралы есептің жиынтығы жене т.б.; # жоғарғы органдарға есеп беру. Дереккөздер ru:Доклад
Мырзатай ауылдық округі

Мырзатай ауылдық округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Диқан, Мырзатай, Сеңкібай ауылдары кіреді. Орталығы – Мырзатай ауылы. Облыс әкімінің 12.06.2001 жылғы №839 қаулысымен жаңадан құрылған ауылдық округтердің бірі болып саналады. Ауыл маңы Диқан ауылының батысында "Балапан төбе" деген бейіт бар. "Балапан төбенің" атауының шығу тарихы жайлы ел аузында мынадай сөз бар. Осы жерді мекендеген бір ананың екі баласы жастай қыршын кетіп, осы төбеге жерленген. Содан бұл төбе "Балапан төбе" аталып кеткен. "Қоскемпір" атты төбе - баяғыда бір қарияның екі кемпірі бір күнде дүниеден өтіп, осында жерленген. Содан бұл төбе "Қоскемпір" аталады. Дереккөздер
Телевизия

теледидар/1000 адамдар Телевизия немесе телевидение (τήλε - грек тілі нен аударғанда «алыс», ал video — латын тілінен аударғанда «көремін» дегенді білдіреді; жаңа латын тілінде television — алыстан көру дегенді білдіреді), телекөрініс — қозғалмалы бейнелерді радиоэлектронды құрылғылардың көмегімен тарататын техника саласы. Телебейне таратушы түтік және кинескоп электронды телекөрініс жүйесінде 20 ғасырдың 30-жылдарының ортасында пайдаланыла бастады. Қазіргі телекөрініс жүйесінің дамуы кескіннің айқындылығын жоғарылатумен, оралғыға тұрақтылығын (кабельді телекөрініс) және қашықтығын арттырумен (серіктік телекөрініс) байланысты. 20 ғасырдың соңында цифрлы телекөрініс пайда болды. Қазіргі кезде интернет көмегімен интерактивті телекөрініс («Тапсырысты телекөрініс») – телекөрермендердің сұранысын орындау (ҚP-теледидары, TVoҚP, VoD) іске асырылды. Радиохабармен қатар Телевидение – ақпарат таратудың неғұрлым кең қолданатын бұқаралық құралы және ғылыми, ұйымдық, техникалық, басқа да қолданбалы мақсаттарда (мысалы, өнеркәсіп пен көліктегі диспетчерлік бақылауда, ғарыштық және ядролық зерттеулерде, әскери істе, т.б.) пайдаланатын байланыстың негізгі құралдарының бірі болып табылады. Дереккөздер
Ұлбала Алтайбаева

Ұлбала Алтайбаева - Социалистік Еңбек Ері (1972), күріш өсіруші, ауыл шаруашылығы озаты, Күріш атасы Ыбырай Жақаев шәкірттерінің бірі. 3 қаңтар 1923 жылы Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Керделі (қазіргі Еңбекші) ауылында туған. Еңбек жолы Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. * Еңбек жолын соғыстан бұрын бастаған ол 1940 жылы 17 жасынан еңбекке белсене араласқан. * 1955-1970 жылдары - "Коммунизм" колхозында колхозшы. * 1970-1972 жылдары - "Гигант" колхозында күріш звеносының жетекшісі. * 1972-1976 жылдары - "Коммунизм" колхозында күріш звеносының жетекшісі * Ұстазы Ыбырай Жақаевтың күріш өсірудегі озат үлгісі мен ғылымдағы озық жетістіктерін шебер қолдана отырып, диқаншы ретіндегі өзіндік тәжірибесін жетілдіре, шеберлігін шыңдай түскен ол 1971 жылы күріштің әр гектарынан 72,7 ц, 1972 жылы 109,3 ц, 1973 жылы 107 ц өнім алды. * 1976 жылдан бастап "Еңбекші" совхозында жүгері өсірумен айналысты. Жүгері егістігінің әр гектарынан 190 ц-ге дейін өнім алды. Жетістігі * Ауыл шаруашылығы озаты. * 1974 жылы 9-сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. * Комсомолдардың бүкiлодақтық ХIҮ делегаты, одақтық кәсiподақтардың ХҮII сьездерiнде делегат болған. * Москвада өткен Азия әйелдерiнiң конгресiне қатысқан. * Алтайбаева жайында 1975 жылы деректі фильм түсірілген, Ә.Тәжібаев, С.Мәуленов, т.б. ақындар оған жыр арнаған, ол жайында деректі повесть жазылған. Наградалары * Ленин ордені * Социалистік Еңбек Ері (1972) * 1,2,3-дәрежелі «Ана даңқы» және «Ардақты ана» ордендері * Медальдар Дереккөздер
Ақниет ауылдық округі

Ақниет ауылдық округі – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін Новосель ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Әбілқайыр, Дінмұхамед Қонаев ауылдары кіреді. Орталығы – Дінмұхамед Қонаев ауылы. Дереккөздер
Келісімшарттық санкциялар

Келісімшарттық санкциялар – азаматтық құқық бойынша заңда және келісімшартта көзделген мүліктік ықпал ету шаралары, олар жасалған келісімшарттардың тиісінше орындалуын қамтамасыз етуге тиіс. Келісімшарттық санкциялардың негізгі түрлері – келтірілген залалды өтеу және айыппұл немесе өсімпұл нысанында тұрақсыздық айыбын төлеу. Келісімшарттық санкцияларға, сондай-ақ, сатып алушының жеткізілген өнімнің кемшіліктерін жеткізуші есебінен өз күшімен жою құқығы, төлем талабын акцептеуден толық және ішінара бас тарту, жеткізілген өнім қабылданғаннан кейін сапасына қарай ақысын төлеу, тасымал төлемі төленгенше тасымалдаушының жүкті кідірту құқығы, тиісінше орындалмаған нәрсені қабылдаудан бас тарту, контрагент жасалған шарт талаптарын елеулі түрде бұзған жағдайда одан бас тарту сияқты түзелмейтін контрагенттерге ықпал ету шараларын қолдануға негізделген шұғыл санкциялар да жатады. Келісімшарт жасасу кезінде тараптар онда өздерінің келісімшарттық қарым-қатынастарының ерекшеліктерін көрсететін басқа да келісімшарттық санкцияларды қарастыруы мүмкін. Дереккөздер:
Есеп айырысу құжаттары

Есеп айырысу құжаттары – кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ұйымдардың, мекемелердің босатылған (жөнелтілген) тауар-материалдық құндылықтар, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтер үшін, сондай-ақ басқа да төлемдер бойынша ақшалай қаражатты қолма-қол ақшасыз есеп айырысу тәртібімен аудару жөніндегі жазбаша түрде ресімделген талаптары немесе тапсырмалары. Негізгі есеп айырысу құжаттары – төлем тапсырмасы, талап-тапсырма, аккредитив ашуға өтініш, есеп айырысу чегі, инкассалық тапсырма. Төлем тапсырмасы – қолма-қол ақшасыз есептесу жөніндегі негізгі құжат, төлемшінің банкіге өзінің шотынан белгілі бір соманы алушының шотына аудару туралы тапсырмасы. Талап-тапсырма – қаражат алушының төлемшіге банк арқылы белгілі бір соманы төлеу туралы талабы. Аккредитив ашу туралы өтініш – төлемшінің есептесудің аккредитивтік нысанында аккредитив есебінен жөнелтілетін тауарлардың ақысын төлеу үшін сатушының банкісіндегі жеке шотқа өзінің шотынан аккредитив сомасын депозиттеу туралы тапсырмасы. Есептесу чегі – чек берушінің банкіге өзінің шотынан белгілі бір соманы чек ұстаушының шотына аудару туралы тапсырмасы. Барлық есеп айырысу құжаттары бойынша ақшалай сома төлемшінің шотынан есептен шығарылғаннан кейін алушының шотына есептеледі. Дереккөздер
Телеграмма

Телеграмма, жеделхат (теле және грамма – грекше әріп, сызық) – телеграф аппараты арқылы жіберілетін құжаттық хабар. Байланыс кәсіпорны Телеграмманы тұрғындардан, мекемелерден, ұйымдардан қабылдайды. Оның ішкі (қалааралық және жергілікті) және халықар. түрлері бар. Телеграмма жалпы пайдаланылатын және абоненттік телеграф желісі арқылы таратылады. Сілтемелер
Отар ауылдық округі

Отар ауылдық округі – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Гвардейский кенті, Отар ауылы және Аңырақай, Бел темір жол айрықтары кіреді. Орталығы – Отар ауылы. Дереккөздер
Софья Алексеевна Гонцова

Софья Алексеевна Гонцова(1933 ж.туған, Мәскеу облысы, Коломна қаласы) – педагогика ғылымы докторы (1987ж.), профессор (1989ж.). Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтын (1959, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) бітірген. 1949–1958 ж. Қарағанды қ. орта мектебінде мұғалім, Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) қызметкер, оқытушы (1958–1988ж.), 1988 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінің шет тілдер кафедрасының меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 50 ғылыми мақаланың авторы. Шығармалар * Обучение специальной лексике и русскому словообразованию студентов национальных групп неязыковых вузов, А., 1985; Словобразование в научно-технической терминологии, А., 1990. Дереккөздер
Есеп айырысу-төлем жүйесі

Есеп айырысу-төлем жүйесі – шаруашылық жүргізуші субъектілер, банкілер арасындағы, сондай-ақ олар мен халық арасындағы қолма-қол ақшалай және ақшасыз нысанда төленетін ақшалай төлемдер бойынша есептесу қатынастарының жиынтығы. Кең мағынада – есеп айырысу-төлем жүйесі төлем айналымын, есептесу нысандарын, төлем әдістерін, т.б. қамтиды; тар мағынада – есеп айырысу-төлем жүйесі дегеніміз – банкаралық есептесу жүйелері, пластикалық карталармен есептесу, клирингілік есептесу, басқа да төлем түрлері. Бұрынғы КСРО-да банкаралық есеп айырысу-төлем жүйесі бөлімшеаралық айналымдар шоттарын біріктірді. КСРО ыдырап, егеменді елде екі деңгейлі банк жүйесі құрылғаннан кейін есептесудің және мемлекет пен банк ресурстарының ара-жігін ажыратуға, төлем айналымын жеделдетуге мүмкіндік беретіндей жаңа есеп айырысу-төлем жүйесін құру қажеттігі туды. Мұндай міндет есептесу-кассалық орталықтарды құру және дербес коммерциялық банкілердің корреспонденттік шоттарын ашу жолымен шешілді. Ел аумағында есептесу тәртібін Ұлттық банк реттейді. Төлем-есептесу операцияларының бәрі банкілер үшін дәстүрлі: қолма-қол ақшалай төлем (депозиттелген қаражатты шотқа қабылдау, ақшалай аударым), сондай-ақ ақшасыз айналым. Төлем операциялары қатысушылардың құрамына қарай банк ішіндегі, клиенттік, банкаралық болып бөлінеді. Ақша жүйесінің жұмыс істеуінің және есептесуді ұйымдастырудың ортақ құ-қықтық негіздері Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы және Банкілер мен банк қызметі туралы заңдарда айқындалған. Есептесу құжаттарының нысандары мен түрлерін енгізуді қоса, есептесудің нақты ережелерін Ұлттық банк белгілейді. Дереккөздер
Болат Олжабайұлы Алтынбаев

Болат Олжабайұлы Алтынбаев (1969 жыл, Жалағаш ауданы Қаракеткен а. – 3.7.1998 жыл) – әскери қайраткер. * Алматы қаласындағы арнайы әскери мектепте оқып * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы Нахимов атында жоғары әскери-теңіз училищесін (1991) * АҚШ-тың әскери-теңіз күштерінің академиясын (1986) * Ленин комсомолы атында жоғары әскери теңіз училищесін (1998) бітірген. * 1991 – 94 ж. Ресейдің Камчаткадағы Петропавловск қаласында электронавигация топ командирі * 1994 – 95 ж. ҚР Қорғаныс мин-де әскери-теңіз күштері бөлімінің аға офицері * 1995 – 97 ж. ҚР-ның тұңғыш «ПК-16-Сұңқар» әскери-теңіз катерінің алғашқы командирі болды. * Тәуелсіз ҚР-ның әскери-теңіз флотының құрылуына өзіндік үлес қосты. * Жалағаш кентіндегі бір көшеге есімі берілген. Дереккөздер
Әнес Алтынбеков

Әнес Алтынбеков (15.3.1909, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы – ө. ж. б. Қызылорда қ.) – күріш өсірудің шебері, агроном, ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген агрономы (1969). Арғын тайпасының Тобықты руының Дадан бұтағынан шыққан. Қызылорда облысының ауыл шаруашылық өндірісінде 40 жыл еңбек еткен. Аймақтың ауа райы мен жер жағдайын ескере отырып, алғаш 6 және 7 танапты ауыспалы егіс әдісін қолданып, күріш пен беде түсімін 2,5 – 3 есеге арттырады. 1954 – 56 ж. Алтынбеков басқарған топ тәжірибелік танап гектарынан 47 ц күріш жинады. Алтынбеков күріштің Қазалы 168/3, Қызылорда 356, т.б. сорттарын шығарды. 1965 жылдан Қызылорда аймақтық агрохим. лаб-н басқарды. Еңбек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Gylym/Altynbekov_A/ak_kurishtin_maytalman_mamany.pdf Белгілі ғалым Әнес Алтынбековтің туғанына - 100 жыл] * [http://farmers.kz/kz/news/rice/kurish-suda-osedi Күріш суда өседі... (Әнес Алтынбеков, «Дән қадірі» кітабынан)] * [http://anatili.kazgazeta.kz/?p=39984 Тіл мен топырақ – бір тағдыр]
Сиязбек Аманбекұлы Ақылбеков

Сиязбек Аманбекұлы Ақылбеков (10.8.1939 ж.т., Алматы облысы, Бөрілітөбе ауданы, Алғазы ауылы) – тау-кен инженер-геофизик, геология-минерал. ғылыми докторы (1997), Минералдық ресурстар халықаралық академиясының академигі. Қазақ политехникалық институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. 1962–85 ж. Жезқазған облысы (қазіргі Қарағанды облысы) Ақадыр геофизика партиясы тобында, Балқаш геофизика экспедициясында аға техник-геофизигі, инженер-оператор, партия геофизигі, бас инженері, Ақадыр кешенді геологтық-геофизикалық экспедициясының бас геофизигі, 1985–89 ж. Кубаның Гавана қалалық СЭВ экспедициясының бас геофизигі, 1989–93 ж. болжалдау және іздеу экспедиясында (Жезқазған облысы, Ақадыр станциясы) бас геологтың орынбасары болды, 1993 жылдан ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің ғыл. және ғылыми мекемелер басқармасының бастығы, пайдалы қазбаларды геологиялық болжауларды үйрену, сараптау және игеру басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 75 ғылыми жарияланымның авторы. Шығармалары Минерально-сырьевая база Республики Казахстан на рубеже перехода к рыночной экономике, Акылбеков, 1995. Дереккөздер
Телеграф аппараты

Телеграф аппараты – электрлік телеграф хабарларын қабылдауға және таратуға, телеграф байланысын құруға арналған аппарат. Алғашқы пайдалануға жарамды (электр-магниттік) телеграф аппаратын П.Л. Шиллинг ойлап тапты (1832). Телеграф аппаратының жетілдірілген түрін және осы аппаратта қолданылатын нүкте мен сызықшадан құрастырылған телеграф кодын америкалық С.Морзе ұсынды (1838). “Морзе әліппесі” кейіннен халықаралық стандартқа енді және көп жылдар қолданылып келді. Телеграф байланысының алғашқы кезеңінде кодталған хабар перне құрылғысын немесе телеграф кілтін пайдаланып Морзе аппаратымен таратылды, ал қабылдаушы жағында жазатын телеграф аппараты сынық сызық түрінде қағаз таспаға ондулятормен тіркелді. Хабар таратуды автоматтандыру бағытында бірнеше телеграф аппаратынан қабылданған сигналды тесілген қағаз таспаға тіркеу әдісі өте маңызды қызмет атқарды. Морзе кодымен тесілген қағаз таспа трансмиттер арқылы автоматты түрде электр сигналына түрлендіріліп, байланыс жолына беріледі. 20 ғасырдың 70-жылдарының орта кезіндегі Телеграф аппаратытары бір қалыпты және бірқалыпты емес кодты аппараттарға бөлінді. Экономикалық тиімділігінің төмендігіне байланысты бірқалыпты емес кодты аппараттар сирек қолданылады. Бірқалыпты кодты Телеграф аппаратында кез келген кодтық комбинацияның элементтер саны бірдей болады және әріптерді басып қабылдауды жүзеге асыруға мүмкіншілік тудырады. Тарату әдісіне байланысты мұндай телеграф аппараттары асинхронды (стратстопты) және синхронды болып бөлінеді. Әріп басатын телеграф аппаратытарында 7 элементті кодты қолданады. Мұндай телеграф аппаратымен сағатына 2600 сөзге дейін қабылдауға болады. Сілтемелер
Түктішөп

Түктішөп (Erіochloa) – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 25 түрі белгілі. Қазақстанда Жайық өзенінің су жайылымындағы шабындықтарда өсетін 1 түрі – қысыңқы Түктішөп (Е. succіncta) бар. Биіктігі 10 – 70 см. Сабақтары тік, кейде иіліп көтеріле өседі, сыртын жұмсақ түк жапқан. Жапырақтары жіңішке, кейде жалпақ болады. Тілшесі қысқа, кірпікшелі. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді, ұзындығы 3 – 15 см, оның бұтақшалары үш қырлы, түкті. Түкті масағының ұзындығы 3 мм, көлденеңі 1 – 1,5 мм. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Түктішөп – мал азықтық шөп. Дереккөздер
Кельтиберлер

Кельтиберлер (лат. Celtіberі) – Солтүстік-шығыс Испанияда тұрған ежелгі тайпалар бірлестігі. Негізінен, Кельтиберияны қоныстанған. Б.з.б. 5 – 3 ғ-ларда Пиреней түбегіне басып кірген кельттер мен жергілікті ибер тайпаларының араласуынан шыққан. Қой шаруашылығымен айналысып, жартылай көшпелі тұрмыс кешкен. Басты тайпалары: аревактар, лузитандар, беллдер, титтилер. Кельтиберлер карфагендіктерден (б.з.б. 3 ғ.), римдіктерден (б.з.б. 195 – 193, 153 – 151, 143 – 133 ж.) өздерінің тәуелсіздігін ерлікпен қорғады.Кельтиберлер Сертория көтерілісіне (б.з.б. 80 – 72 ж.) қатысты. Дереккөздер:
Гүлсара Асылбекқызы Алтынбекова

Гүлсара Асылбекқызы Алтынбекова (24.6.1954 ж. т., Өзбекстан, Сырдария облысы, Баяут ауданы) – қызметкер, саясаттанушы, саясаттану ғылымдарының кандидаты. Ташкент педогогикалық институтын (1976), БЛКЖО ОК жанындағы жоғары комсомол мектебін (1980), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтын (1991), ҚР Сыртқы істер министірлігінің жанындағы дипломат. академияны (1999) бітірген. 1970 – 72 ж. «Баяут-2» мақта кеңшарында жұмысшы, 1980 – 88 ж. БЛКЖО Қызылорда обкомының хатшысы, бірінші хатшы, 1988 – 95 ж. ҚЛКЖО ОК-нің хатшысы. 1995 ж. ҚР Президенті Әкімшілігі қоғамдық-саяси бөлімінің кеңесшісі, 2000 – 2001 ж. ҚР Премьер-Министрі Кеңсесінде әлеуметтік сектордың меңгерушісі, 2001 жылдан Үкіметтің ҚР Парламентіндегі Өкілдігінің заң шығару үдерісі мониторингі секторының меңгерушісі. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Эвенкі тілі

.]] Эвенкі тілі, эвенк тілі (өзд. атауы – тұңғыс тілі) – Ресей Федерациясы аумағында Енисей өзенінің оң жағалауынан бастап, Сахалин аралығына дейін шашырай қоныстанған эвенкі халқының тілі. Эвенкі тілінде 35 мыңдай адам сөйлейді (2002). Эвенкі тілінде сөйлеушілер ІХР-дың солтүстік-шығысы мен Моңғолияда да кездеседі. Эвенкі тілі эвен, негидаль тілдерімен қатар Алтай тіл тобы ішіндегі тұңғыс-маньчжур тілдері шоғырының солтүстік тобына жатады. Эвенкі тілінің солтүстік, оңтүстік, шығыс диалектілері өз ішінен бірнеше говорларға бөлінеді. Солтүстік диалектісін кейбір зерттеушілер жеке тілге жатқызады. Жергілікті ерекшелік ха-мен, се-мен, ше-мен сөйлеушілер деп ажыратылады. Әдеби тілі оңтүстік диалектісінің непек (полигусов) говоры негізінде қалыптасқан. Граммататикалық құрылымы жағынан жалғамалы тілдерге жатады. Сөз тудырушы, сөз түрлендіруші аффикстерге бай. Етістіктің есімше, көсемше түрлері мен септік жалғауының күрделі жүйесі қалыптасқан. Лексикасында саха, бурят тілдерінің ықпалы айқын аңғарылады. Қазіргі Эвенкі тілінде, әсіресе, орыс тілінен енген сөздер көп. Жазуы 1931 жылдан латын, 1936 жылдан кириллица негізінде қалыптасқан. Дереккөздер
Алтынқожа Биқожаұлы

Алтынқожа Биқожаұлы (1886, қазіргі Сырдария ауданы, Шіркейлі ауылы – 1943, Ресей, Ярославль облысы, Рыбинск ауданы) – діни қызметкер. Өмірбаяны Қожа руынан шыққан. * 19 жасында Өзбекстанның Үргеніш қаласындағы діни оқуға түскен. 14 жылдай оқып, ишан дәрежесін алған. * Елге оралып Қармақшының Қызылтам елді мекенінде мешіт ашады. Кіші жүздегі Алтын-Жаппас руында ислам дінін уағыздайды. * 1902 ж. Уфа қаласында өткен Алашордашылардың ІІ Думасына Қармақшы уезінен делегат болып қатысты. * 1929 ж. Кеңес органдары дүние-мүлкін кәмпескелеп, Қармақшыдан туған ауылына көшіп келеді. * 1937 ж. саяси қуғын-сүргін құрбаны болып, 10 жылға сотталып Ресейге жер аударылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.elim.kz/forum/index.php?showtopic=3032#entry22213 4.11.2012, 19:24 Сығай]
Телеграфия

Телеграфия – ғылым мен техниканың телеграф сигналдарын тарату әдістері мен оларды жүзеге асыратын құрылғыларды жасау, телеграф байланысын құру принциптерінің және телеграф арнасымен таратылған ақпараттың сапасын бағалау мәселелерімен шұғылданатын саласы. Атқаратын міндеттеріне байланысты телеграфия ғылыми-техникалық пән ретінде келесі бөлімдерден құралады: телеграфтық кодтар (тарату кезінде әріпті-цифрлық ақпаратты электрондық сигналдарымен үйлесімді ұтымды түрлендіру және қабылдау кезінде оны кері түрлендіру); шеткі телеграфтық аппаратуралар (телеграф аппараттарын, трансмиттерлерді реперфораторларды құру принциптері, сигналдарды тарату және қабылдау әдістері, электрондық аппаратураларды жасау); телеграф арналары (байланыс жолының қымбат тұратын құралдарын неғұрлым тиімді пайдалану, берілген сипаттамалары бойынша арналарды құру); телеграф желілері (шеткі мекендер мен абоненттерді жалғау әдістерін таңдау, станцияларды ұтымды орналастыру, абоненттерге қызмет көрсетудің сапасы). Таратудың жоғарғы сапасын қамтамасыз ету мақсаттарында телеграфия телеграф сигналдарының бұрмалану себептері мен заңдылықтарын, ақпарат тарату кезіндегі қателіктерді жою әдістерін зерттейді. Телеграфия саны шектеулі символдардан – әріптерден, цифрлардан және тыныс белгілерінен құрастырылған дискретті хабармен әрекет жасайды. Жалпы байланыс теориясы, ақпараттар теориясы және оралғыға потенциал тұрақтылығының теориясы телеграфияның теориялық негізі болып табылады. Телеграфия теориясында, сондай-ақ ықтималдықтар теориясы және логик. алгебра қолданылады. Телеграфияның ерекше саласы, факсимильді байланыс принциптерін зерттеу тарихи телеграфияның құрамына кіретін – фототелеграфия мәселесі болып табылады. Сілтемелер
Тұрмахан Алтыруов

Алтыруов Тұрмахан (1896 жыл, бұрынғы Жамансыр болысына қарасты Қорқыт өңірі – 1938, Магадан облысы) – қоғам қайраткері. Қармақшыдағы бастауыш мектепті бітіріп, Қарасақал болыстығында хатшы болған. 1920 – 23 жылы Қазалы уездік атқару комитетінің жауапты қызметкері, 1923 – 28 жылы Қызылорда округтік атқару клмитеті төрағасының орынбасары, 1928 – 31 жылы округтік «Қосшы» одағының төрағасы болып істеді. 1930 жылдардағы Қарақұм көтерілісіне қатысушылармен Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, С.Сейфуллинмен бірге келіссөз жүргізген. 1931–34 жылы округтік төтенше комиссияда жұмыс істеді. 1936 жылы қудаланып, 1938 жылы Магаданға айдалып, сол жақта қайтыс болды. Дереккөздер Сыыртқы сілтемелер * [http://doc.nlrk.kz/result/ebook_219/index.html#ps Дайрабай Тынышбек. Сырдың сырлы сыры Текст.- Алматы, 2005.- 496 б] * [http://old.aikyn.kz/ru/articles/show/16923-_myry_ibratty_ana Қармақшы ауданының құрылуына атсалысқан Алтыруов Тұрмахан] * [http://anikta.org/azastan-prezidenti-nrsltan-nazarbaevti-aza-handifini-550-jildi.html?page=27 Қазақстан Президенті Нұрсұлтан назарбаевтың Қазақ хандығының 550 жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзі] * [http://emirsaba.org/pars_docs/refs/6/5524/5524.pdf біз – ұлы дала ұрпақтарымыз - emirsaba.org]
Махмұт Өтегенұлы Телеғұсов

Махмұт Өтегенұлы Телеғұсов (16.2.1955 жылы туған, Ресей, Орынбор облысы Дмитриев селосы) – әскери қайраткер, генерал-майор (2000). Ташкент жоғары жалпы әскери командалық училещесін (1977), “Выстрел” жоғары офицерлер курсын (1987), Мәскеудегі әскери академияны (1994) бітірген. 1977 – 1992 жылы Қиыр Шығыс, Солтүстік Кавказ және Орта Азия әскери округтерінде взвод, рота командирі, штаб бастығы, батальон командирі болды. 1992 жылдан Қазақстан Қарылы Күштерінде штаб бастығы, полк командирі (1992 – 1996), дивизия штабы бастығы, дивизия командирі (1996 – 2001), Шығыс әскери округі әскерлері қолбасшысының қарулану ісі жөніндегі орынбасары (2001 – 02), ықшам күштер қолбасшысының қарулану ісі жөніндегі орынбасары (2002 – 2004), аэроұтқыр әскерлері қолбасшысының қарулану ісі жөніндегі орынбасары – қару-жарақ басқармасының бастығы (2004 – 2006) қызметтерін атқарды. Телеғұсов бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтемелер
Рақым Алшынбаев

Рақым Алшынбаев (27,1, 1893, Сырдария ауданы Қарақасқа а. – 1980, Тереңөзек кенті) – қайраткер, ұстаз. Аламесектегі (қазіргі Есет батыр ауылы) екі жылдық орысша–қазақша мектепті (1911), Қостанайдағы Ыбырай Алтынсарин ашқан мектепті, Троицкідегі расуилия мектебін, Бұқара медресесін (1917), Уфа мұғалімдер семинариясын (1919), Абай атында ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ, 1931) бітірген. 1919 – 58 ж. ұстаздық қызмет атқарды. 1929 ж. ашылған Азат мектебінің тұңғыш ұйымдастырушысы болды. Алшынбаев тіл ғылымына елеулі үлес қосты. 1936 – 37 ж. 4 – 7 сыныптарға арналған «Қазақ тілінің грамматикасы» оқулығын, «Педтехникумда қазақ грамматикасын оқыту методикасы» (1941) кітапшасын жазды. Алшынбаев Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Тереңөзек кентіндегі көшеге Алшынбаев есімі берілген. Отбасы Ұлы - Мұхтар Рахымұлы Алшынбай (Алшынбаев) (26.1.1926 ж.т.), техника ғылымдарының докторы (1969), профессор (1973), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003) және Ресей ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1978), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980). Дереккөздер
Еттұмсықтылар

Еттұмсықтылар, хоботтылар – сүтқоректілер отряды. Негізінен Африкада эоценнің орта шенінде тіршілік етіп, Еуразия мен Америкаға тараған; жақсы дамыған кезеңі неоген мен плейстоцен болып есептелінеді. Ертедегі еттұмсықтылардың биіктігі 1 м-дей, соңғы кезде тіршілік еткендерінікі 4,5 – 5 м-дей болған. Аяқтары бағана тәрізді, бес саусақты. Бұлардың сырт пішініндегі ерекшелігі – екінші күрек тістерінің ұзарып, сойдақ тіске және тұмсықтарының ұзын еттұмсыққа (хоботқа) айналуы. Өсімдікпен қоректенген. Еттұмсықтылардың жойылып кеткен тұқымдастарының ішінде меритерийлер, дейнотерийлер, мастодонттар, мамонттар және тағы басқалар. Осы күнгі жануарлар әлемінде еттұмсықтылардың денін пілдер құрайды. Ертедегі еттұмсықтылар су жағалауларында тіршілік еткендіктен, олардың тістері төмпешікті, аяқтары қысқа болған. Бертін келе олар ашық жерлерде тіршілік етіп, ағаштың бұтақтары және қатты жапырақтарымен қоректенуіне байланысты жеген қорегін уататын өте күшті жетілген үстіңгі күрек тістері – сойдақ тістер (азу) және үстіңгі ернімен біріккен ұзын еттұмсықтары пайда болды, аяқтары ұзарды. Қазақстан жерінде еттұмсықтылардың бір түрі – гомфотерийлер Жыланшық өзенінің бойында тіршілік еткен. Дереккөздер
Абдилаат Дооров

Абдилаат Дооров (1.09.1953, Қырғызстан, Баткен облысы, Лейлек ауданы, Кулунда ауылы) - ақын, журналист, Қырғыз Республикасының Мәдениетіне еңбек сіңірген іскер. Қырғызстанның Баткен облысының Лейлек ауданындағы "Ата-Жұрт" аудандық гәзетінің бас редакторы. Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз мемлекеттік ұлттық университетінің журналистика факультетін аяқтаған. 1998-жылы оның "Мың тамыр" өлеңдер жинағы жарық көрді. 2010-жылы жаңа өлеңдер жинағы шыққаны мәлім. Сыртқы сілтемелер * [http://doorov-abdilaat.blogspot.com/ Миң тамыр]
Теледидарлық байланыс

Теледидарлық байланыс – теледидар аппаратурасының көмегімен жүзеге асырылатын байланыс түрі. Теледидарлық байланыс әскерде жергілікті жерді бақылау, өз әскерлері мен қарсыластар әскерлерінің орналасуы мен қозғалысын, ұрыстық және арнайы техниканы, ядролық, ракеталық, бомбалық соққыларды бақылау, сондай-ақ ұрыс құжаттарын (карта, сызба, фотосурет, мәтіндік құжаттарды) жеткізу үшін қолданылады. Түрлі әскери мәліметтерді жинақтау мен әскерлердің ұрыс қимылдарын бақылау, т.б. мәселелер теледидарлық байланыс арқылы қамтамасыз етіледі. Сілтемелер
Эверсманн Эдуард Александрович

Эверсманн Эдуард Александрович (23.1.1794, Вестфалия, Хаген қаласы – 14.4.1860, Ресей, Қазан қаласы) – табиғат зерттеушісі, зоолог. Санкт-Петербург Ғылыми Академиясының корреспондент мүшесі (1842). Жоғары білімді Германияда алған. 1814 жылы Галле қаласыннда философия саласы бойынша, 1816 жылы Дерпт қаласында медицинадан доктор диссертация қорғады. 1816 жылы Ресейге қоныс аударып, Златоуст қаласында дәрігер болып қызмет істеді (1818 – 20). Бірақ осы кезде зоология ғылымына еліктеп медицинаны тастап, 1828 жылы Қазан университетінің зоология және ботаника кафедрасына профессор болып ауысты. Эверсманн Эдуард Александрович 1820 – 1821 жылдары Бұхараға жасалған орыс экспедициясына қатысқан. Ол Арал – Каспий өңірі мен Батыс Қазақстанның табиғатын зерттеуші алғашқы ғалымдардың бірі. 1825 – 1826 жылдары Үстіртке экспедицияға шығып, сол жердегі сүтқоректілер, құстар және жәндіктер түрлеріне сипаттама берді, тіршілігі мен таралуын зерттеді. Қазақстанның фаунасында Эверсманн жармасқысы (Grossobamon eversmannі) және Эверсманн атжалманы (Allocrіcetulus eversmannі) бар. Дереккөздер
Императивтік мандат

Императивтік мандат, аманаттық мандат — конституциялық құқықта өкілетті органның депутаты сайлаушылардың аманатын арқалап, өзінің өкілеттілік мерзімі біткенше олардың алдында жауапты болуға тиіс екені баяндалған ереже. Мұндай жағдайда сайлаушылар сенімін ақтамаған депутатты мерзімінен бұрын кері шақырып алу мүмкіндігі заң жүзінде бекітіледі. Императивтік мандат “социалистік” деп аталған елдерде қолданылған, бірқатар авторитарлық мемлекеттерде әлі бар. Демократиялық мемлекеттерде императивтік мандат ұлттық өкілеттілік принципіне қарама-қайшы келетіндіктен қолданылмайды. Әйтсе де Германия парламенті палаталарының бірі – бундесратта императивтік мандат нышаны бар; сайлаушылардың дауыс беруі арқылы емес, федерация үкіметінің ұсынуымен сайланатын бұл палатаның депутаттары өз үкіметінің нұсқауларын іске асыруға тиіс. Қазақстанда Парламент депутаты қандай да болсын аманаттық мандатқа тәуелді емес. Дереккөздер
Императивтік норма

Императивтік норма – заңмен белгіленген және құқық субъектісі үшін міндетті болып табылатын құқық нормасы. Императивтік нормада іске асырылуы барысында өзгертуге болмайтын ережелер, яки бас тартуға жол берілмейтін өктем тапсырмалар баяндалады. Мысалы, Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің бірқатар нормаларында шарт тараптары үшін міндетті мінез-құлық ережелері немесе шарт талаптары қарастырылған. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі тек қана императивтік сипаттағы нормалардан құралған. Іс жүргізу заңнамалары, негізінен, императивтік сипатта болып келеді. Мысалы, Әкімшілік іс жүргізу кодексі, Азаматтық іс жүргізу кодексі, Қылмыстық іс жүргізу кодексі өктем тапсырма сипатында. Жыл сайынғы демалысты ақшалай өтеммен ауыстыруға болмайтыны атап көрсетілген еңбек құқығының нормасы да императивтік норманың мысалы бола алады. Сілтемелер
Еуропалық инвестиция банкі

Еуропалық инвестиция банкі (ЕИБ) – Еуропа Одағының несие институты. 1993 жылы қарашаға дейін Еуропа экономикалық қоғамдастығының (ЕЭІ) институты болды. ЕЭІ құру туралы 1957 жылы Рим шартына сәйкес 1958 жылы құрылған. Люксембургте орналасқан. ЕИБ-ның Афиныда, Брюссельде, Лондонда, Римде бөлімшелері бар. Банкінің капиталы ЕІ-ға мүше 15 елге тиесілі. Міндеттері: артта қалған елдердің және ЕІ аймақтарының дамуына жәрдемдесу; жекелеген ел толық қаржыландыра алмайтын кәсіпорындарды жаңғыртуға, қайта құруға және салуға ұзақ мерзімді несие беру; жалпы ЕІ-ның мүдделері үшін бірлескен шаруашылық жобаларын іске асыру. Банк көлік пен телекоммуникацияны, энергетиканы дамытуға көмектеседі, қоршаған ортаны қорғау саласындағы жобаларды қаржыландырады, шағын кәсіпорындарға несие береді. Дереккөздер
Татьяна Михайловна Брагина

Татьяна Михайловна Брагина (26 ақпан 1954 жылы, Ресей, Ростов облысында туған) – биология ғылымдарының докторы (1987 жылы). Білімі * 1971-1976 жж. Үздік диплом. Ростов мемлекеттік университетінің биология-топырақтану факультетін (1976 жылы) бітірген. * 1981-1986 жж. КСРО Ғылым академиясының өсімдіктер мен жануарлар экологиясы институтында Аспирантурада оқыды. Биология, ғылымдар кандидаты диссертациясын қорғады 1987 - 03.00.16-Экология. * 1997-2000 жж. Экология және эволюция мәселелері институтында Докторантура. А. С. Северцова, РФ РҒА. Қорғалған дисс. дәрігер - биолог. 2004 жылы ҚР – да нострификацияланған 03.00.16-Экология. * 2005 ж."Биология"мамандығы бойынша қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағы берілді. * 2007 ж."Биология" мамандығы бойынша профессор (Full Professor of Biology) ғылыми атағы берілді. Жұмыс тәжірибесі * 1976-1984 жж. Қостанай облысы, Наурызым мемлекеттік қорығының, ғылыми қызметкері. * 1984-2001 жж.Науырзым мемлекеттік табиғи қорығы, директордың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, ғылыми бөлім бастығы. * 2001-2003 жж. Қостанай облысы облыстық аумақтық биоресурстар басқармасының бас маманы. * 2001-2005 жж. Қостанай мемлекеттік университетінің доценті / Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты. * 2005 жылдан қазіргі уақытқа дейін – ҚР БҒМ Ахмет Байтұрсынұлы атындағы "Қостанай Өңірлік университеті" КЕАҚ, Ө.Сұлтанғазин атындағы Қостанай Педагогикалық институттың жаратылыстану-ғылымдары кафедрасының профессоры. * 2010-2015 жж. Ресей Федерациясының Білім және ғылым министрлігі Оңтүстік федералды университетінің профессоры, толық емес жұмыс күні. Марапаттары * 2018 ж."Экологиялық қызметке 30 жыл" медалі, ҚР Энергетика министрлігі. * 2019 ж. ҚР БҒМ "ЖОО-ның үздік оқытушысы-2019" атағы мен мемлекеттік грантының иегері. * 2019 ж. "Қостанай мемлекеттік педагогикалық институтының құрметті профессоры"КМПИ төсбелгісі. * 2019 ж. "Өмірзақ Сұлтанғазин"ҚМПИ төсбелгісі. * 2022 ж. Ауыл шаруашылығы және биология ғылымдарына қосқан ғылыми үлесін мойындау үшін Scopus және ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің марапаты. * 2021 ж. ҚР БҒМ "Ы. Алтынсарин". Аймақтық жобалары * «Биология және экология мәселелерін зерттеу орталығы» сайтының үйлестірушісі (https://nic-peb.kspi.kz/). * 2018-2020 жж. «Жерді пайдалану мен климаттың өзгеруінің топырақ омыртқасыздары қауымдастығына (мезофауна) әсерін бағалау» бастама тақырыбының жетекшісі. * «Алтын дала» жобасының үйлестірушісі, «Алтын дала» мемлекеттік табиғи қорығының сайтын құруға қатысушы (https://altyndala.kspi.kz/). 50-ден астам ғылыми мақаланың авторы. Шығармалары 1. "Закономерности изменений животного населения почв при опустынивании", Мәскеу, 2004; 2. “Закономерности изменений животного населения почв при опустынивании (На примере сухостепной зоны Центральной Азии)“, Мәскеу, 2004; Сілтемелер 1. [http://school1-5959.narod.ru/p4aa1.html «Брагина Татьяна Михайловна»] 2. [http://www.kspi.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id708%3A2010-09-20-05-24-59&catid65%3A2010-09-20-04-30-19&lang=ru «Брагина Татьяна Михайловна»] Дереккөздер
Тиынтақ

.]] Тиынтық — бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Қазақстанның шалғынды жерлерінде, далалық аймақтарында, тау өзендерінің жағалаулары мен қарағай, қайың өскен ормандардың арасында, таудың субальпілік беткейлерінде өсетін 38 түрі бар, оның 15-і – эндемиктер (бозгүлді, Мыңжылқы, шалатегісті, Дмитриева, түкті, Павлов, тікенді, Линчевский, Крылов, үшкіржапырақты, Кіндіктас, Хантау, Жамбыл, Қастек, Бектауата Т-ғы). Бұлардың биіктігі 20 – 120 (180) см, сабақтары бұтақты, араларында сабақсыз түрлері де кездеседі. Жапырақтары сыңар қауырсынды, өркеннің бойында 4 – 8 жұп жапырақтары орналасады, сабағының ұшында жалғыз жапырағы болады. Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, күлтесінен қысқа. Қызғылт, күлгін, қошқыл, сары түсті гүлдері қалың шашақ гүлшоғырына жиналған. Маусым айынан шілдеге дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жалпақ не сәл дөңестеу бұршақ. Бұршағы тиынға ұқсас (өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған) бірнеше бөліктерден бұрады. Тиынтық – құнарлы мал азығы, бұларды қой, жылқы, марал жақсы жейді. 3 түрі: Бектауата тиынтығы, Қаратау тиынтығы (Н. karatavіense), шыбықша тиынтығы (Н. scoparіum) Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Қалампыр Рахимова

Рахимова Қалампыр (1949, Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Алмас ауылы – 1988, Алматы) – қазақ әншісі, Қазақ КСР-інің еңб. сің. арт. (1988). Алматы эстрада-цирк өнері студиясында оқып, Ғ.Құрманғалиевтен тәлім алған. Республика “Гүлдер” эстрадасының жастар ансамблі құрамында әнші болды. Оның репертуарынан қазақ және басқа халықтардың музыкалық шығармалары елеулі орын алды. Дереккөздер Толықтыру
Мәди ауылдық округі

Мәди ауылдық округі – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін Айрық ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Айрық, Едірей ауылдары кіреді. Орталығы – Айрық ауылы. Дереккөздер
Рахман

Рахман — Алланың бір есімі. Ерекше мейірімді, рахымды деген мағына береді. Мұхаммед пайғамбар хадисінде “Алла жерді жүз рақымымен жаратқан, жүз рақымының біреуі жер бетінде, сол рақымының шарапатымен аң төліне, ана баласына рақым қылады” дейді. Сондай-ақ тәпсіршілер Фатиха сүресінде ар-рахманир рахими деген сипаты жеке аят болып келуінің астарында Алланың ерекше мейірімділігі, рақымдылығы баяндалған деп түсіндіреді. Ислам дінінде Құранның түсуі, Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) келуі, шариаттың кемелденуі — Алланың рахымы деп есептеледі. Сондай-ақ Алланың жер бетінде жасап тұрған мейірім шапағатына, рақым әсеріне назар салу, жануарларға, қоршаған ортаға мейірімді болу әрбір мұсылманның парызы. Дереккөздер Толықтыру