kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дода

Дода— ат үстінде көкпарға таласып, үймеленген көкпаршылар тобы, көкпар тартысы. Дода – көкпарға салынған серкені тартып алып тақымға басу үшін көкпаршылардың тартысқа түсуі. Серкенің Д.-ға түсуі көкпар ойынының шарықтау шегі болып табылады. Д. кезінде жүйелі жəне тұрақты тəртіп сақталмайды. Д. көкпар тартудың бір түріне жатады. Өйткені, көкпар жаппай тартыс жəне дода тартыс болып екі түрге бөлінеді. Жаппай тартыста əркім серкеге өзі ие болуға күш салады. Ал дода тартыста бірдей бөлінген екі топ күш сынасады. Жікке бөлінген топтар тұтас сайысқа түседі. Кейде жерде мұны марта тарту деп те атайды. Д.-ға түсу үшін сайыс алаңы белгіленеді. Қарсы жақтар Д.-ға өздерінің белді атқа мінген мықты азаматтарын салады. Ердің қайраты, аттың қабырғалысы осы Д. үстінде айқындалады. Мұндайда оза шауып, есе бермеген ерге, топты жарып өткен атқа мадақ айтылып, ел аузында қалған. Д.-ға кірген көкпаршыны додаға түсті, ал көкпарға тартылған серкені додаға салды дейді. Көкпарға тартылатын серке алдын ала дайындалады, жеңіл əрі мықты болуы үшін ішек-қарнын алып, тұзды суға салып қояды, терісін қайта тігеді. Егер ойын кезінде тері шыдамай жыртылса, оны біреудің есігінің алдына немесе үйдің уығының үстіне қарай лақтырып тастайды. Д. тартыста жеңіске жеткен көкпаршылар көкпарын көбінесе ру ақсақалдарының, балаға зар боп жүрген үйдің алдына əкеліп тастап, «көгерт, көгерт, көгерт!» деп айғайлайтын болған. Балалы үйге бағы жанып, үбірлі-шүбірлі болсын, баласы жоққа маңдайы кере қарыс ұл берсін деп тілек айтқан. Үй иесі шабандоздың жолы деп үстіне шапан жауып, бір тартар ақ орамал ұсынған. Көкпар тиген үй көптің тақымынан шыққан ет, жанға – дəру, тəнге – шипа болады деп ырым етіп, серке етін қалдырмай түгел асып, бөлісіп жеген. Дереккөздер
Дорба

Дорба — құрғақ тамақ немесе әр түрлі ұсақ-түйек заттар салуға арналған кішігірім қапшық. Дорбаны матадан не жүн жіптен тоқып жасайды. Матадан тігілген дорбаның аузы бүгіліп, бау өткізіледі. Ішіндегі зат төгіліп қалмауы, сырттан шаң-тозаң енбеуі үшін дорбаның аузын бүріп, бауымен байлап қояды. Дорба жолға шыққанда алып жүруге де, үйде іліп қоюға да қолайлы. Дереккөздер
Сулавеси

Сулавеси , Целебес — Малайя топаралы, Үлкен Зонд аралдар тобының шығысындағы арал; Индонезия құрамында. Ауданы 179,4 мың км 2 (маңындағы ұсақ аралдармен қоса 189 мың км 2 ). Арал орталығы бөлігінен жан-жаққа қарай 4 ұзын түбекке тілімделген; түбектер арасын Томини, Боне, Толо терең шығанақтары бөліп тұрады. Жер бедері тік беткейлі, төбесі тегіс жоталардан тұрады; ең биік жері Рантекомбола тауы (3455 м). Әрекетті жанартаулары: Клабат (1995 м), Сопутан (1661 м). Климаты экваторлық, орташа айлық темп-расы 25 – 27С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 2000 мм, оңтүстігінде 4000 мм. Ылғал аздау бөліктерінде биік шөптері басым өскен саванна, 1500 м биіктікке дейін ылғалды экваторлық ормандар (пальма, сандал, тик, лианалар, бамбук, т.б. өседі), одан жоғарыда жалпақ және қылқан жапырақты ормандар таралған. Жануарлардан үнді-малайялық өкілдер басым: бабирусса, аноа, айдарлы макака, австралиялық түрлерден жұмақ құсы, какаду, балсорғыш құстар, т.б. кездеседі. Темір, никель, алтын, күміс, мыс, қорғасын, қалайы, көмір, мұнай кен орындары бар. Кокос пальмасы, кофе, қант құрағы, күріш, темекі, мақта, каучук ағашы өсіріледі. Негізгі порттары: Уджунгпанданг (Макасар), Манадо.
Масалик әл-Абсар Фи Мамалик әл-Амсар

“МАСАЛИК әл-АБСАР ФИ МАМАЛИК әл-АМСАР” (“Мемлекеттердің ірі қалаларын сипаттау жолдары”) — араб әдебиетшісі Шихаб әд-Дин Ахмед ибн Яхья ибн Фадлаллах әл-Омари әл-Димашқидың (1301—1349) географиялық-тарихи энциклопедия. Энциклопедия 2 бөлімнен, 32 томнан тұрады. 1-бөлім — жер, мемлекеттер мен елдер (Қытай, Үндістан, Гилян, Анадолы, Мысыр, Сирия, Африка, Марокко, Андалусия) туралы, 2-бөлім — халықтар, олардың тарихы мен діни ғұрыптары жайлы. Бұл бөлім ислам дініне дейінгі және одан кейінгі дәуірлердегі әулеттер туралы тараулардан құралған. Энциклопедияда Алтын Орда мемлекеті жайлы өте құнды деректер бар. Еңбектің тек бір томы Лейпциг қ-нда жарық көрген (1924). Дереккөздер
Іңкәр Ахметқызы Бірімжанова

Іңкәр Ахметқызы Бірімжанова (27 қазан 1915 жыл, Қостанай облысы) – медицина ғылымдарының докторы (1964 жылы), профессор (1965 жылы). Арғын тайпасы Шақшақ руының Аю бөлімінен шыққан. Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1935 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1935–45 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетін) аспирант, ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1963 жылы «Эстеро и интероцептивная влияния на лимфоток в онтогенезе» деген тақырыпта докторы диссертация қорғаған. Дереккөздер
Когеренттік

Когеренттік Когеренттік (лат. сohaerens – байланыста тұрған) – бір-бірімен қосылған бірнеше тербелмелі не толқынды процестердің уақыт пен кеңістікте үйлесімді өтуі. Когерентті тербелістер Егер тербеліс фазаларының айырмасы уақыт бойынша тұрақты әрі ол қосынды тербелістің амплитудасын анықтайтын болса, онда мұндай тербелістер когерентті тербелістер деп аталады (мысалы, жарық толқындарының Когеренттігі). Бірдей жиіліктегі екі гармониялық (синусоидалық) тербеліс әрқашан когерентті болады. Когеренттік электрмагниттік толқындарда да байқалады. Когерентті толқындар қосылған кезде бір-бірін күшейтеді не әлсіретеді (толқын интерференциясы байқалады). Когерентті толқын Когерентті толқын — егер екі толқынның тербеліс жиілігі мен тұрақты фаза ығысуы бірдей болса, олар когерентті толқындар деп аталады. КогеренттӀ сәуле шығару КогеренттӀ сәуле шығару — сәуле шығару кезінде өрістің кез келген екі нүктесінде тербеліс фазаларының айырымы тұрақты қалатын сәуле шығаруы. Дереккөздер
Дуст

Дуст — баяу өсер ететін заттармен (тальк, каолин және т.б.) араластырылған инсектицидтердің майдаланған ұнтағы. Қандалаға және тарақанға қарсы қолданылады. Дуст түрінде "Фосфолан", "Нео-пин", "Неопинат", "Сульфолан", "Хлоропин" және т.б. препараттар шығарылды. Өзге ерітінділер мен эмульсияларға қарағанда тарақандарды жою үшін дустың өсер ету қасиеті жоғары. Дезинсекциялау кезінде дусты аумағы 1 шаршы метр жерге 10—20 грамнан келетіндей есеппен алмұрт тәріздес резеңке шашқышпен немесе арнайы жасалған құтымен насекомдар шоғырланған тұсқа (плинтус, қуыс қуысқа, жиһаз, кілем, құбырлар мен батареялардың артына және т.б.) шашады. Бес тәулік өткен соң, сол тұсты тазартып, жинап алу керек. Препараттардың көпшілігі улы келеді, сондықтан олармен жұмыс істеу кезінде сақтық шараларын қолданған жөн. Дереккөздер
Масат Ата

Масат ата — қорым. Атырау облысының Үштаған сілемінен оңтүстікке қарай 25 км қашықтықта. Аңыздарға қарағанда бұл қорым Мешхедтен шыққан әулие Масаттың есімімен аталған. Құрылысқа жер бетіне шығып жатқан әк тастар пайдаланылған. Осы жерде есігі оңт-ке қаратылған жартылай жер асты бір бөлмелі мешіт тұрғызылған. Масат Ата қорымында түрікмен және қазақ бейіттері бар. Ескерткіштердің бірінші тобы (14 — 18 ғ-лар) гөрханадан және қойтас тұрпатты көптеген құлпытастан құралған. Ескерткіштер ықшам аумақты сәндік белгілермен, жазу-сызулармен безендірілген. Құлпытастарға таңбалар, әр түрлі бедерлер салынған. Қазақ бейіттері қорымның солт.-шығыс шетіне тұтас орналасқан. Дереккөздер
Бақтығұл Қабдырұлы Бірімжаров

Бақтығұл Қабдырұлы Бірімжаров (1 маусым 1947 жылы, Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Сайқын) – тарих ғылымының докторы (1997 жылы), профессор (1996 жылы)'. Өмірбаяны * Қазақ Мемлекеттік Университетін (1972 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. * 1972 жылдан қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде жұмыс істейді. * 1981 жылдан декан болды. * Еңбек жолын Мәншүк Мәметова атындағы Сайқын орта мектебінде мұғалімдіктен бастаған (1966–1967 жылдары). Әль-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университетінің тарих факультетін үздік дипломмен бітірген 1972 жылдан Батыс Қазақстан Мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор қызметтерінде, тарих факультетінің деканы, КСРО, Қазақстан Республикасы тарихы кафедрасының меңгерушісі. * 1992-1993 жылдары Дәулеткерей атындағы Батыс Қазақстан мәдениет институтының деканы, 2001– 2002 жылдары Орал Еңбек және Әлеуметтік Қатынастар Академиясының кафедра меңгерушісі, ғылыми істер жөніндегі проректоры. Шығармалары * 80-нен аса ғылыми-зерттеу еңбегі, оның ішінде 2 монографиясы жарық көрген. * "Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы 1946-2000 жылдарда"; Сілтемелер * [http://olketany.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id193%3A--l---r&catid46%3A2011-04-28-06-52-00&Itemid60&langkz «Қазақстан тәуелсіздігімен құрдас кафедра»] Дереккөздер
Кода

Кода – # музыкалық шығарманың қосымша қорытынды бөлімі. Кода музыкалық шығарманың басты әуезін бекіте түседі, туындының ән бойындағы музыкалық дамуды жинақтайды; # Қалыптасқан түрдегі поэзиялық шығарманың негізгі жобаланған құрылымынан артық қосылған қосымша өлең, сондай-ақ, туындының негізгі бөлігінен ұйқастардың орналасуымен, жол санымен, басқа да белгілерімен ерекшеленетін күрделі шумақтың қорытынды бөлігі. Дереккөздер
Масжид әл-Ақса

Масжид әл-Ақса, Масджид ул-Ақса, әл-Ақса мешіті (арабша: المسجد الاقصى al-Masjid al-Aqsa, , — тым шалғайдағы ғибадатхана) — “Масжид ул-Харамнан” кейін Құдыс (Иерусалим) қаласында салынған ең алғашқы мешіт. Нұр әл-Дин бұйрығымен жасалған, бірақ Салах ад-Дин орнатқан]] Әл-Ақса мешітінің іргетасын Дәуіт Пайғамбар (ғ.с.) қалаған, құрылысты аяқтау үшін Сүлеймен пайғамбар (ғ.с.) Финикиядан сәулетшілер алдыртқан. Пайғамбар хадисінде мешіт құрылысына жындар да жегіліп, жеті жылда салынып біткен делінген. Әл-Ақсаны Ассирия әміршісі талқандап, парсы патшасы Кейқұсрау қалпына келтірді. Біздің заманымыздың 70-жылдары римдіктер қайтадан қиратып, 123 жылы Византия патшасы қайта жөндеді. Мешіт әл-Ақсаның шынайы мәртебеге ие болуы ислам дінімен тікелей байланысты. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) хадисінде зиярат етуге болатын үш мешіттің бірі ретінде аталған Масжид әл-Ақса (һижра бойынша 16 жылға дейін) мұсылмандар үшін құбыла саналды. Құран Кәрімнің “әл-Ісра” сүресінде Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) миғраж түні Мешіт әл-Ақсаға барып, намаз оқығандығы жайлы айтылады. Әл-Уәлид тұсында (705 —715) мешіт зәулім ғимаратпен алмастырылды, көп ұзамай (780) зілзаладан зардап шеккен ғимаратты Әбу Жапар Мансұр мен Мәһди бин Мансұр халифалар қайта қалпына келтірді. Мешіттің көл. 105 70 м, оңт. қабырғасы әл-Харам аш-Шарифпен жапсарласқан. Масжид әл-Ақса 12 ғасырдың басында король сарайы болды, 1128 жылы Балдуин ІІ оның бір бөлігін рыцар орденіне сыйға тартты. Жөндеу жұмыстары кезінде ғимарат көп өзгеріске ұшырамай, бастапқы қалпын сақтаған. Масжид әл-Ақса орналасқан мекен қазір Израиль мемлекетінің аумағында. 1988 жылы Израиль әскері Ақса мешітін басып алған. , құбыла нышаны]] Дереккөздер
Кодаленко Нұрғали Қадылбекұлы

Кодаленко (Қадылбеков) Нұрғали Қадылбекұлы (1899, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Жаманқыстау ауылы – 1933) – қоғам қайраткері. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Баянауыл мен Керекудегі орыс-қазақ мектептерінде, Омбы мұғалімдер семинариясында оқыған. 1916 – 18 ж. “Бірлік” ұйымының мүшесі, 1920 – 24 ж. РК(б)П Павлодар уездік камитетінің қазақ-татар секциясының хатшысы, уездік жер бөлімінің меңгерушісі, уездік рев. камитет төрағасының орынбасары, Өскемен (Семей облысы) және Темір (Ақтөбе облысы) уездік атқару к-тінің төрағасы, 1924 – 31 ж. Ақмола губерниясы сотының төрағасы, БК(б)П Ақмола губерниялық камитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Сырдария губ. прокуроры, “Түрксіб” темір жол құрылысы басқармасы бастығының орынбасары, БК(б)П Қазақ өлкелік камитетінің нұсқаушысы, Берікқара ауандық атқару камитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1931 – 33 ж. “Қарағанды көмір” тресінің кадрлар бөлімінің меңгерушісі болды. Ол алапат аштық жылдары Қарағандыға ағылған қандастарына нақты көмек көрсетті. “Ұлтшыл-байшыл, сәдуақасовшыл ағымының көрнекті өкілі” деген жаламен саяси қуғынға ұшыратылды. 1933 ж. қарашада “ұлтшыл ұйым құрды және қазақ жұмысшыларына айрықша жағдай жасауға әрекеттенді” деген айыппен сотталды. Абақтыда қаза тапты. 1960 ж. 27 сәуірде Қазақ КСР-і Жоғ. Сотының шешімімен ақталды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Маска

Маска — (,) — өзін танытпау үшін және арнайы салт-жоралық мақсатпен киілетін жасанды бет перде. Адамның бет-бейнесі, аңдар мен мифология кейіпкерлердің бас пішіні түрінде жасалады. Әр түрлі салт-жораларда киіледі; қ. Бет перде; Театр маскалары. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Совет Мешітбайұлы Біттібаев (Биттібаев)

Совет Мешітбайұлы Біттібаев (Биттібаев) - (30 қыркүйек 1933 жылы, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тереңөзек кентінде туған) – техника ғылымының докторы (1991 жылы), профессор Мәскеу жоғары техника училищені инженер-механик мамандығы бойынша бітірді (1957 жылы). 1957–61 жылдары Ресей қорғаныс зауытында, 1961–62 жылдары Новосибирск қаласындағы Заельцовский ауданы комсомол комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1962 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында бас инженер, директордың орынбасары, Жоғары қуатты физика институтының бас инженер қызметтерін атқарды. 1975–77 жылдары «Гидромаш» қорғаныс кәсіпорнының құрылуына белсене араласты. 1977 жылдан Алматы темір жолы көлік инженерлері институтында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) кафедра меңгерушісі. 400-ден астам ғылыми еңбегі, бірнеше патенті бар. Дереккөздер
Маскарен аралдары

Маскарен аралдары — Мадагаскар аралының шығысындағы (Үнді мұхитында) аралдар тобы. Ірі 3 аралдар тобынан [Реюньон (Франция иелігінде), Маврикий және Родригес (Маврикий тәуелсіз мемлекеті)] тұрады. Жанартаулық жыныстардан түзілген. Биікт. 3069 м-ге (Реюньон аралында) дейін жетеді. Климаты тропиктік, пассаттық, ылғалды. Тау беткейлерінде мәңгі жасыл тропиктік ормандар, саванна бар. Қант қамысы, кокос пальмасы, шай, алоэ, кофе өсіріледі. Дереккөздер
Темірбек Қожакеев

Қожакеев Темірбек (17.12. 1926, Жамбыл облысы Меркі ауданы Ойтал ауылы – 29.12.2003, Алматы) – ғалым, филология ғылымдарының докторы (1970), профессор (1974), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). Шанышқылы тайпасының Қырықсадақ руынан шыққан. ҚазМУ-ді бітірген (1953). 1953 жылдан өмірінің ақырына дейін әл-Фараби атындағы ҚазМУ-де қызмет атқарды. Қожакеев қазақ сатирасының тарихы мен оның жанрлық-көркемдік ерекшеліктерін ғылыми тұрғыдан зерттеді. Қазақ сатирасының даму жолына арнап “Қазақ сатирасы” (1970), “Абай – сатирик” (1970), “Қазақ совет сатириктері” (1975), “Сатира және дәуір” (1976), “Бүгінгі қазақ сатирасының проблемалары” (1978), “Адам. Қоғам. Сатира” (1980), “Сатиралық жанрлар” (1983), “Сатира – күштілер қаруы” (1985), “Сатира негіздері” (1996) сияқты еңбектер жазды. Қазақ әдебиеті мәселелері бойынша “Абай және Сұлтанмахмұт” (1969), “Қазақ мысалы” (1969), “Әлемнің Әуезові” (1997) зерттеулерін жариялады. Кеңестік қуғын-сүргінге ұшыраған мемлекеттік қайраткерлері мен жазушылар, журналистер мұраларына арналған еңбектері жарық көрді. Қожакеев Жамбыл облысы Меркі ауданының құрметті азаматы (2002). “Құрмет белгісі” орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мадагаскар ағысы

Мадагаскар ағысы Мадагаскар ағысы — Үнді мұхитындағы жылы ағыс. Оңтүстік Пассат ағысының бір тармағы. Мадагаскар аралының шығысы және оңтүстік жағасымен өтеді. Оңтүстік және оңтүстік-батысқа қарай ағысының жылдамдығы 0,9 — 1,1 км/сағ аралығында. Су бетінің орташа температурасы 22 — 28ӘС. Оңтүстік-батысында Ине мүйісінің жылы ағысына ұласады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Егеу балық

Егеу балық , теңіз майқаны – Скорпена тәрізділер отрядының бір тұқымдасы. 7 туысқа бөлінетін 13 түрі бар. Ұзындығы 1,0 м-ге дейін, ал салмағы 18 кг-ға дейін болады. Е.б. Тынық мүхитта ауланады; тікен қанатты көкала балық, ұзындығы — 34—42 см. Дереккөздер
Ежігей

Ежігей — қайнатылған қатық пен сары ірімшіктің қоспасы, қышқылтым құрт; қой сүтінен дайындалған тағам. Қой сүтіне езілген құрт қосқан қойыртпақ. Тоқ тамақ. Ежігей жеген адам тез торланады. Дереккөздер
Шәйсандық 1, 2

Шәйсандық 1, 2 – түркі дәуірінің ескерткіштері (6 – 9 ғасырлар). Жамбыл облысы Мерке ауылынан оңтүстікке қарай 28 км жерде, биік таулы жайлауда, Ұлысай өзенінің шығыс бөлігінде орналасқан. 1996 жылы Мерке кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.М. Досымбаева) зерттеді. Шәйсандық 1 ескерткіші диаметрі 5 – 7 м, биіктігі 0,4 – 0,6 м-ге дейін жететін тастан қаланған үш қорғаннан тұрады. Диаметрі 7 м болатын қорғанның ортасында беті шығысқа қаратылған әйел мүсіні орналасқан. Мүсін граниттен жасалған. Мүсіннің кеуде бөлігінің көл. 60 см  50 см   0,32 м-ге тең. Бас киімі, көзі, мұрны, қастары мен ауызы көрсетілген бет-әлпеті барельеф әдісі бойынша орындалған. Шәйсандық 2 ескерткіші Шәйсандық 1-ден шығысқа қарай 0,5 км жерде орналасқан. Бұл да тастан қаланған үш қорғаннан тұрады. Қорған үйіндісінің диаметрі 3 – 12 м, биіктігі 0, 3 – 1, 2 м, болатын қорған жарым-жартылай бұзылған. Үйіндінің шығыс жағы іргесінен граниттен дайындалған екі әйел мүсіні табылды. Мүсіннің көл. 1,2 м  35 – 40 см  34 см екі мүсін де типологиялық жағынан ұқсас және бір нақышта орындалған. Терең барельеф арқылы дене бөліктері, яғни басы, мойны, кеудесі, қолдары қашалып көрсетілген. Бас киімі мен бел тұсына ыдыс ұстаған қолдары барынша өңделген. Сонымен қатар құлақтары, қастарына жалғасқан тік келген мұрны мен көзі, аузы анық байқалады. Пайдаланған әдебиет
Езбе

Езбе — # ұсатылған азықтардан (көбіне өсімдікті) — картоп, сәбіз, тарна, шалқан, сондай-ақ асбұршақ, үрмебұршақ, жармадан, қарақұмықтан, күріштен және т.б. дайындалатын біртектес қою біркелкі масса. Езбе жеке тағам болып саналатындықтан, оның құрамына түрлі май, жұмыртқа, сорпа және дәмдеуіш қоспалары кіреді. Пісіруден басқа Езбе технологиясы үгу, ұсақтау, бұлғауды (әсіресе бұршақ, картоп және жеміс езбесі) қамтиды; # тағам немесе тағамдық дәмдеуіш ретінде пайдаланылатын езгіленген көкөніс немесе жемістер. Кондитер өнеркәсібінде алма езбесі коп қолданылады. Алма езбесін дайындау үшін Алманың күздік сорттарын салқын сумен жуып, одан соң бумен немесе ыстық сумен шарпиды. Шарпылған алма жұмсарады, зарарсызданады және алма құрамындағы қышқылдар температурасының жоғарылауынан пектин пайда болады. Тор көзді елек бетімен ысқыланып қабығынан, ұрықтарынан ажырап, біртекті массаға айналады. Осы массаны үстіне ыстық су құйып, тағы да шарпиды. Содан соң масса екінші рет ысқыланады. Алынған езбені мармелад өндірісінде қолданады. Осындай ретпен басқа да жемістерден езбелер дайындалады. Дайын езбелерді ұзақ уақытқа сақтау үшін консервілейді. Ол үшін өнімге микроорганизмдерді жоятын химиялық заттар (бензол және күкірт қышқылдары, сорбин қышқылының тұздары) қосылады. Езбені сақтаудың химиялық тәсілден басқа қыздыру, мұздату немесе кептіру тәсілдері де бар. Дереккөздер
Тамерлан Сосламбекович Шишханов

Шишханов Тамерлан Сосламбекович (8.3.1937, Орджоникидзе қаласы – 9.5.1983, Тула қаласы, Ресей) – металлург ғалым, техника ғылымының кандидаты Қазақ кен-металлургия институтын (Қаз ҰТУ-ды, 1959) бітірген. “Тулачермет” ғылыми-өндірістік бірлестігінде ғылым қызметкер, директордың ғылым істер жөніндегі орынбасары болып жұмыс істеді. Шишханов ұнтақты металлургия негізін салған. Ванадий қождарын жаңа технология негізінде өңдеуді өндіріске енгізгені үшін Лениндік сыйлықты алған (авторлар ұжымымен бірге, 1976). Дереккөздер
Мадейра (өзен)

]] Мадейра Мадейра — Амазона алабындағы өзен. Боливия және Бразилия елдерінің жерімен ағады. Амазонка өзенінің ең ірі оң саласы. Жоғарғы ағысында Бразилия таулы қыратын солтүстік-батыс бөлігінен айналып өтеді. Маморе өзенінің бастауынан есептегенде ұзындығы 3200 км, алабының аумағы 1,4 млн. км²-ге жуық. Мұндағы бірнеше шоңғалдар мен құлама сулар (сарқырамалар) өзенге ерекше көрік береді. Порту-Велью қаласынан (Бразилия) бастап Амазона ойпатымен ағады. Жылдық орташа су ағымы 30,5 мың м3/с. Тұрақты кеме қатынасы (ұзындығы 1060 км) Порту-Велью қаласынан басталады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы Сілтеме *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD БСЭ] Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Езілген какао

Езілген какао — какао бұршақтарын қабықтарынан тазалап, қуырып және ұнтақтап алынған өнім. Бүл өнімді сақтау үшін оның температурасы какао майының еру температурасынан жоғары болу керек. Бүл жағдайда өнім, бұршақ құрамындағы қатты заттардың түйіршіктері бір қалыпты араласқан, қоймалжың какао майындай болады. Осы күйін сақтау үшін, өнімді үнемі араластырып түру қажет.Езілген какао жоңқа, ұнтақ және сұйық күйлерінде өндірісте шығарылады, түсі қара-қоңыр, ал қатып қалған кезінде қоңыр болады. 16—18° С температура аралығында — қатты, ал 40° С-та қоймалжың күйге енеді. Дереккөздер
Езілген құрт

Езілген құрт Сорпаға, тұздыққа, көжеге және басқа тағамдарға қосу немесе сұйық күйінде ішу үшін кепкен құрт астауға салып ұнталады, келіге түйіледі немесе қол диірменге тартылады. Езілген құрттың ең соңғы шайындысын ақ малта деп атайды. Ол өте жұғымды және тез сіңетін тағам болып саналады, оны сол сұйық күйінде ішеді. Езілген құрттыңтаусыншақ түйіршіктерін малта дейді, ол әрі жұмсақ, әрі сүйкімді ас саналады. Ұзақ сапарға шыққан адам оны ауызға салып суын жұтса, ол әрі сусын, әрі қорек болады. Дереккөздер
Езінді

Езінді (Мезга) — # шарап дайындауға арнап езілген жүзім жемістері; # езілген, ұнталған, үгілген ботқа тәріздес масса, немесе осы массаны сығымдағаннан қалған сығындылар (шарап дайындауға арналған жүзім езіндісі, мал жемі ретінде пайдаланылатын крахмал өндірісіндегі қалдық). Дереккөздер
Мадияр (ру)

Мадиярлар — Орта жүздің арғын, қыпшақ тайпасының құрамындағы ру. Тоқал арғын жауғашты ұрпағынан — алдияр, мадияр, құдияр тарайды. Мадиярлар *ақбар *айтқұл *боз *абыз *шеру *қаламбет деген 6 атаға бөлінеді. 1843 ж. Орынбор ведомоствосының дерегі бойынша құрамында 375 шаңырақ бар арғын-мадиярлар Торғай өзен бойын мекендеген. Ы.Алтынсариннің дерегі бойынша Сарықопа болысында 1869 ж. 277 мадияр отбасы болған. Ал қыпшақ-мадиярлар Ақмола округінде (55 отбасы) тұрғандығы архив деректерінде сақталған. Қыпшақ-Мадиярлар: *сүлімалып *көбікқалық (ақ көбік), *мүйізді сарыабыз *құлан қыпшақ *бұлтың *орыс *төбет болып таралады. Мадиярлардың дені Торғай өңірін, Ертіс бойын (Омбы, Кереку) және Ақмола аймағын мекендеген. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Аристов Н.А., Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведение об их численностей, СПб., 1897; *Арғынбаев Х., Мұқанов М., Востров В., Қазақ шежіресі хақында, А., 2000.
Ақмырза ауылдық округі

Ақмырза ауылдық округі — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Ақмырза ауылы кіреді. Орталығы – Ақмырза ауылы. Округ құрамында болған Жолбасшы ауылы 2025 жылы таратылған. Дереккөздер
Емдәм нұсқалары

Емдәм нұсқалары (Варианты диета). Емдік тағамдар ор түрлі нөмірлерге бөлінеді. Мысалы, № 1 емдом нұсқасы асқазанның және ұлтабар безінің жарасы кезінде, асқазан сөлінің жоғары және қалыпты қышқылды гастритімен ауырғанда белгіленеді. Тамақты суға немесе буға пісіреді және көбіне ұнтақталып беріледі. Дайын тамақтың температурасы — 60° С. Тамақ ішу жиілігі — күніне 5-6 рет. Мұндай емдемдік нұсқаға бидай наны, кептірілген ақ нан, құрғақ бисквит; жармалар мен пісірілген көкөністер, ақ қауданды қырыққабат қосылып суға пісірілген әр түрлі көжелер, сүт көжелер, сиыр еті мен құс, балық еттерінен пісірілген тағамдар, сүт ботқалары, пісірілген көкөніс езбелері, шала піскен жұмыртқа қамтылады. Дереккөздер
Емдәмдік тамақтар

Емдәмдік тамақтар (Диетические блюда). Емдәмдік тамақтар кәсіпорындар мен мекемелердің, оқу орындарының асханаларында, сондай-ақ арнаулы емдемдік асханаларда немесе жалпы асханаларда дайындалады. Емдемдік асханаларда күнделікті үш түрлі емдемдік I нұсқалар, ал жалпы асханаларда олардың I 5-6 түрі болуы қажет. Оларға нөмірлері 1,2, 5, 7, 9, 10 емдемдік нұсқалар жатады. Салқын тағамдар салаттар, винегреттер және басқа тағамдар емдемдік қоспалармен демделеді. Қышасы бар қоспалар қолданыл майды. Дереккөздер
Емдәмтану

Емдәмтану— сау және науқас адамның тиімді тамақтануын, дұрыс тамақтандырудың ғылыми негіздерін және оны ұйымдастыру әдістерін зерттейтін ғылым. Емдем танудың ғылым ретінде пайда болуы Гиппократ есімімен байланысты. Емдәмтану тағам гигиенасымен тығыз байланысты. Қазақстанда Емдәмтану емдеу-профилактикалық мекемелерде, демалыс орындары мен санаторийлерде емдемтану қызмет көрсету ісін ұйымдастыруға байланысты 1930 жылдан дами бастады. Емдәмтану саласындағы зерттеулерді 1973 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Тағамтану институты (қазіргі "Тағамтану институты" жабық акционерлік қоғамы) үйлестіріп отырады. Емдәмтану мамандарын даярлау мәселесімен Алматы қаласындағы Дәрігерлердің білімін жетілдіру институты (1982 жылдан) және Қазақ ұлттық медицина университетінің тағамтану кафедрасы (1994 жылдан) шұғылданады. Дереккөздер
Емен кеспек

Емен кеспек (Дубовая бочка) - емен тақтайларынан жасалған сыйымдылық. Темір таспалармен құрсауланған шығыңқы бүйірлі, екі табанды, сұйықтық сақтауға арналған, үлкен цилиндр тәріздес. Парап, коньяк өндірістерінде, консерві өндірісінде кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Еменжаңғақ

дағы тал еменінің еменжаңғақтары (кішіден үлкенге дейін, орталықтан сағат тіліне қарсы): Q. phellos (тал емені), Q. falcata (оңтүстік қызыл емен; жоғарғы оң жақта), Q. alba (ақ емен) және Q. coccinea (қызыл емен). (Жоғарғы оң жақтағы ақ түсті масштаб жолағы 1 смді білдіреді.)]] нің (English oak) еменжаңғағы]] Еменжаңғақ — емен ағаштарының және олардың жақын туыстарының әрі тұқым ретіндегі, әрі жемісі ретіндегі жаңғағы (Quercus, Notholithocarpus және Lithocarpus тұқымдасы, Fagaceae тұқымдасы). Ол әдетте екі котиледонмен (көшет жапырақтары) қоршалған, перикарп деп аталатын қатты қабықпен қоршалған және тостаған тәрізді құмыраға салынған көшеттен тұрады. Еменжаңғақтың ұзындығы 1–6 см және майлы жағында 0,8–4 см болады. Еменжаңғақтың пісуі үшін 5-24 айға дейін (түріне байланысты) қажет; емен классификациясының егжей-тегжейлері үшін Quercus түрлерінің тізімін қараңыз, оларда еменжаңғақ морфологиясы мен фенологиясы маңызды факторлар болып табылады. Еменжаңғақ әдетте Кофе тәріздес сусын дайындауға, мал жемін дайындауға пайдаланылады. Дереккөздер
Мадлен мәдениеті

]] , Bédeilhac grottoe, Ariège]] Мадлен мәдениеті, палеолит дәуірінің соңғы кезеңін — шамамен б.з.б. 16 — 10 мыңжылдықтарды қамтиды. Ла-Мадлен (Дордонь, Франция) үңгірінің атына байланысты аталған. 1872 ж. француз археологі Г.Мортилье зерттеулерінде атап көрсетті. Мадлен мәдениеті, негізінен, Франция, Бельгия, Испания, Швейцария, Германия жерлеріне тараған. Бірақ оған тән белгілер Орал тауы маңына дейінгі аралықты да қамтиды. Бұл кезде адамдар үңгірлерді, жер кепелерді ішінара жер үстіне салынған үйлерді мекен еткен. Олар, негізінен, аң және балық аулаумен, терімшілікпен айналысты. Мадлен мәдениетінде еңбек құралдары жетілдіріліп, шақпақтастан түрлі тескіш, кескіш жасау, хайуанаттар сүйектері мен мүйіздерінен найза ұшын, ине, біз дайындау дамыды. Сүйектен жасалған бұйымдардың дамуына қарап зерттеушілер А.Брейль мен Р. де Сен-Перье Мадлен мәдениетін алты фазаға бөледі. Алғашқы үшеуі түрлі пішінді сүйектен дайындалған найза ұштарымен, қалғандары гарпун түрлерімен сипатталады. Гарпун балықпен қатар аң аулауда да қолданылды. Сүйектен қармақ ілгегіне ұқсас құралдар жасалынды. Мадлен мәдениетінде солтүстік бұғысының мүйізінен жасалған “көсемдер аса таяғы” кең тарады. Бұл бір немесе бірнеше тесігі бар, жан-жануарлар суреті не болмаса өрнектер салынған құралдар мен найза ағаштарынан түзетілген зат болатын. Тұрмысқа қажетті бұйымдар жасау ісінің жоғары дәрежеде дамығандығын құс сүйегінен дайындалған ине қорапшалары да растай түседі. Мадлен мәдениеті кезеңінде адамдар солтүстік бұғыларымен бірге жиі қоныс аударып отырды. Осы негізде Еуропаның солтүстік аудандарын игере бастады. Олар солтүстік-батыс Еуропада гамбург, федермессер, аренсбург, Шығыс Еуропада свидер мәдениеттерін қалыптастырды. Мадлен адамдары хайуанаттар үңгірінің қабырғаларына, төбелеріне түрлі бейнелер (Альтамир, Испания; Қап үңгірі, Башқортостан; т.б.) мен саз балшықтан кескіндеме мүсіндер (Ле-Тюк-д, Одубер, Франция) салды. Қазақстанда Мадлен мәдениеті кезеңіне сай келетін тұрақ, қоныс орындары Қаратау мен Мұғалжар тауларынан, Маңғыстау жерінен, Сарыарқа өңірінен табылып, зерттелді. Мадлен мәдениетінің соңғы кезеңінде адамзат біртіндеп мезолит дәуіріне өте бастады. Дереккөздер
Еменқұлақ

Еменқұлақ (Поддубовик) Жапырақты және аралас орманда өсетін өсімдік. Басы қызыл қоңыр-сүр. Ақ саңырауқұлаққа ұқсас, бірақ басының төменгі жағы қызғылт. Жұмсағын омырғанда көгереді. Еменқұлақ қою тағам әзірлеуге, маринадтауға, тұздауға және кептіруге пайдаланылады. Дереккөздер
Мажар тілі

Мажар тілі (magyar, magyar nyelv, ескірген атауы — мадияр тілі (мажарлардың өздерінше атауынан — magyarok, модёрок)) — Орал-Алтай тілдері шоғырының пин-ұғор тармағы, ұғор тобына жататын тіл. Ханты, мансы тілдеріне жақын. Мажарстан Республикасының ресми тілі, ондағы халықтың 96,6% мажар тілін ана тілі деп санайды. Мажар тілінде 16 млн-нан астам адам сөйлейді. Румыния, Югославия, Словакия, Украинаға тараған. Қарпат өңірінде мемлекеттілігін жалғастырған мажарлар кейіннен латын әрпіне негізделген әліпбиді қолдана бастаған. , "Rovás" әліпбиі. Мажар елі Стефан I патшасы кезінде (997-1038) латын әліпбиіне көшкен, 1844 жылға қарай]] Тарихы Көне құртқа бәдіз жазуы ROVAS ІRAS (роваш ираш) да өз маңызын жоғалтпай, XVII ғасырға дейін қатар қолданылып келген. Мажар тілінің бірінші жазба ескерткіші — “Құлпытас сөзі” (1200 ж. шамасы). XVI—XVIII ғасырлар аралығында Б. Балашиш (1554 — 1594) П.Пазман (1570 — 1637), М. Зрани (1620 — 1664), т.б. әдеби тіл нормаларының негізін қалады. Әдебиетші К. Ференц басшылығымен жүргізілген «тіл жаңарту қозғалысы» бірнеше мың жаңа атаулар мен терминдер жасап, ғылыми айналымға қосты. Соның нәтижесінде мажар тілінде шет сөздер жоқтың қасы, барлығының дерлік мажарша баламалары бар. Мыңдаған жылдар бойғы өзге тілдер әсеріне қарамастан, мажар тілі пинн-ұғорлық сипатын сақтап қалды. Латын тілінен көбіне, діни, мәдени, әкімшілікке қатысты, славтардан жер өңдеу, киім, тағам атаулары, неміс тілінен сауда, өнеркәсіп, әскери өнер лексикалары енген. Мажар тіліне түркі сөздері енуі бірнеше кезеңмен байланысты: * V ғасырда Еділ (Аттила) патша билеген ғұндар дәуірінде келген этнонимдер мен сенім-нанымға қатысты лексикалар; * қыпшақ даласымен тығыз байланыста болған тұста шаруашылыққа қатысты енген атаулар; * Осман сұлтандығы қол астында болған (1490 — 1526) уақытта енген тағам, жеміс, киім атаулары мен кәсіптік атаулар. Ғұн-қыпшақтар тілі арқылы мажар тіліне енген ортақ атаулар: арқан, боза, цөткен (сүттіген — дәрілік шөп), даку (дақы — ішік түрі), барак (ит), чоллак (шолақ), кандьига (қанжыға), карамбел (қалампыр), балта, арпа, ес, вай (май), өл (өлтіру), мох (ағаш мүгі), иечке (ешкі), т.б. Мажар тілінде бірнеше диалект бар: батыс, солтүстік-шығыс, құншақ және секей диалектісі. Соңғы екеуі Румыниядағы, Молдовадағы мажарлар арасында кездеседі. Құншақ диалектісінде жоғарыда аталған түркі тіліне ортақ сөздер, топонимдермен қоса, фольклор үлгілері көп. Мажар тілі фонетикасында сингармонизм заңдылығы берік орын алған. Морфологиялық құрылысы жағынан жалғамалы тіл, екпін көбіне басқы буынға түседі, “тек” категориясы жоқ, тәуелдік пішімі бар және ол көпше есімге де қатысты. Сын есім, сан есім, анықтауыш сөзбен қабыса байланысады және жекеше түрде қолданылады, септік түрі — 13. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://neise.0rq.in/303-macar-danisiq-kitabcasi Мажарша тілашар]
Кәкім Әбдіқадыров

Әбдіқадыров Кәкім (1920, бұрынғы Сырдария облысы 14 разъезд – 1.11.1978) – соғыс ардагері, [Даңқ ордені|Даңқ орденінің толық иегері (1942 – 43).2-дүниежүзілік соғыс| 2-дүниежүзілік соғысқа басынан аяғына дейін қатысқан. Ленинград майданы құрамында Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласын қорғауда 2 рет ауыр жарақат алған. Соғысты Прага қаласында аяқтаған. Бірнеше медальдармен марапатталып, 4 рет Жоғарғы Бас қолбасшыдан алғыс алған. Соғыстан кейін халық шаруашылығында еңбек еткен. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Әбдімомынов Оралбек

Әбдімомынов Оралбек (1927 жылы туған) – актер. Қазақстанның еңбек сіңірген артиті (1973). [Түркістан пед училищесі|Түркістан пед училищесін бітірген. 1961 жылдан Н.Бекежанов атындағы облыстық музыка драма театрында еңбек етті. Театр Талдықорған қаласына көшірілгенде Сырдария ауданы мәдениет үйінің директоры болды. Есен (М.Әуезов, «Еңлік – Кебек»), Тәнеке («Түнгі сарын»), Тайман Қараман («Қарақыпшақ Қобыланды)», Балуан, Қоңқай ( Ғабит Мүсірепов, «Ақан сері – Ақтоқты»), Глостр (В.Шекспир, «Король Лир»), т.б. рөлдерді сомдаған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Байжігіт Әбдіразақов

Байжігіт Әбдіразақов (12.4.1928 жыл, Қазалы ауданы Түктібаев ауылы – 2.8.1995 жыл, Қызылорда) – жазушы, журналист. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1987). Білімі * Қазалы педагогикалық училищесін (1946) * ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) филология факультетінің журналистика бөлімін (1959) бітірген. Өмірбаяны * 1946 – 54 жылы ауылдық мектептерде мұғалім * 1959 – 64 жылы аудандық «Социалистік жол» газетінде жауапты хатшы, облыстық «Ленин жолы» газетінде бөлім меңгерушісі * 1964 – 90 жылы «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Қызылорда облысы бойынша меншікті тілшісі қызметтерін атқарған. Шығармалары * Алғашқы очерктер жинағы «Армандастар» деген атпен 1968 жылы жарық көрген. * Кейін «Ерлік еңбек адамдары» (1968) * «Жаңару» (1970) * «Дала жұлдыздары» (1970) * «Сандалкөк» (1974) * «Серпіліс» (1975) * «Терең тамырлар» (1983) * «Сырдария тарландары» (1985) * «Дала толғауы» (1990), атты повесть, әңгімелер жинақтары жарық көрген. Әбдіқадыровтың шығармаларында дәуір тынысы, замандас бейнесі, туған өлке тағдыры, сонымен қатар көркем туындыларында ауыл тіршілігі суреттелген. Есте қалдыру Өзі оқыған мектепке Әбдіқадыров есімі беріліп, Қызылорда қаласында тұрған үйіне ескерткіш-тақта орнатылған. Дереккөздер
Мақсұт Әбдіразақов

Әбдіразақов Мақсұт (1937, Қызылорда қаласы – 2000, сонда) –ауыл шаруашылық [Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты|Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген (1959). 1959 – 61 жылы Жалағаш ауданы «Коммунизм» ұжымшарында зоотехник, 1961 – 63 жылы ауданы комсомол комитеттінің 1-хатшысы, 1963 – 67 жылы Қызылорда облысы партия комитеттінде нұсқаушы, кейін Сырдария ауданы атқару комитетті төрағасының орынбасары, 1970 – 73 жылы төрағасы, 1973 – 88 жылы Тереңөзек (Сырдария ауданы), Жалағаш ауданы атқару комитеттерінің төрағасы, 1988 – 93 жылы облысы агроөнеркәсіп бірлестігі төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. 1993 жылдан қазақ-түрік бірлескен «Қорда» кәсіпорнының бас директоры болды. Әбдіқадыров үш мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері мен бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Күләнда Әбдіраманова

Әбдіраманова Күләнда (1920, қазіргі Сырдария ауданы Н. Ілиясов ауылы – 1995, Қызылорда қаласы) – еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1949). Орал қаласындағы ауыл шаруашылық мамандарын даярлайтын мектепті бітірген (1952). 1938 – 48 жылы Сырдария ауданындағы қазіргі Н.Ілиясов атындағы ауылда звено жетекшісі, 1952 – 60 жылы сол ауданындағы Ворошилов атындағы ұжымшарда агроном болды. 1960 жылдан туған ауылында күріш егумен айналысып, 1948 жылы 18 га егістіктен 34 ц-ден бидай алды. Сілтемелер * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=29008 Абдраманова Куланда], Ел қаһармандары
Ысқақ Махмұдұлы Өтеғалиев

Өтеғалиев Ысқақ Махмұдұлы (6.1.1931 жылы туды, Гурьев облысы (қазіргі Атырау), Исатай ауданы, Манаш ауылы) – Қазақстанда тамақ өнеркәсібі саласын белсенді ұйымдастырушылардың бірі, қоғам қайраткері. * 1989-Қазақстанның еңбек сіңірген өнеркәсіп қызметкері. * Еңбек жолын 1946 жылы “Қызыл балық” (Гурьев облысы) ұжымшарында балықшы болып бастаған. * 1959 жылы Астрахан (Ресей) балық өнеркәсібі институтын бітіргеннен кейін Гурьев балық өнеркәсібі Басқармасының бас инженері, бастығы. * 1965 – 1980 жылдары Қазақстан Балық шаруашылығы министрі болды. * 1980 – 1994 жылдары республика су айдындарындағы (теңіздер, көлдер, өзендер, т.б.) балық қорын қорғау және көбейту жөніндегі Бас басқарманың бастығы қызметін атқарды. Өтеғалиевтің тікелей басшылығымен республикада балық шаруашылығының өндірістік-техника базасы жаңадан жасалды. Соның нәтижесінде тоңазытқыш қондырғылармен жарақталған 15-тен астам кешенді балық комбинаты, балық өнімдерін даярлайтын заттар салынып, іске қосылды. Мысалы: Шардара балық питомнигі, Қазалы, Қарғалы тоғандары, Қапшағай аймақтық балық питомнигі, т.б. Өтеғалиевтің ұсынысы бойынша 1993 жылы Жайық – Каспий алабындағы қызыл балықты қолдан өсіру, оның санын көбейту жөніндегі республикалық маңызы бар Бағдарлама бекітілді. Үш мәрте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D3%A8%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96_%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D0%98%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B Қазақ Тамақ Өнеркәсібі Ғылыми-Зерттеу Институты.]
Пазылбек Қанатбекұлы Әдірахманов

Әдірахманов Пазылбек Қанатбекұлы [15.10.1920, қазіргі Сырдария ауданы, Жамбыл кеңшары (қазіргі Қоғалыкөл ауылы) – 12.3.1991, Қызылорда – заңгер, Қазақстанның еңбек сіңірген заңгері (1972), соғыс ардагері. Алматыдағы екі жылдық заң мектебін бітірген (1948). 1943 жылы майданда ауыр жарақаттанып, елге оралғаннан кейін халыққа білім беру саласында, 1948 – 1966 жылы облысы прокуратурада еңбек еткен. 1966 – 83 жылы Шиелі ауданының, Қызылорда қаласының прокуроры қызметтерін атқарған «Қызыл Жұлдыз», 1-дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Қодар би

Қодар би – би, Жолбарыс ханға қызмет еткен. 18 ғ-дың 30-жылдарында Ұлы жүздегі белгілі қайраткерлердің бірі болған. Жоңғарларға қарсы соғыста Ресеймен одақтасуды жақтап, Әбілқайыр хан арқылы Ресеймен байланыс орнатуға тырысқан. Ресей патшайымы Анна Иоанновна 1734 ж. 10 маусымда Орынбор комиссиясының басшысы, Сенаттың обер-хатшысы И.К. Кирилловқа жіберген грамотасында Ұлы жүздің өте ықпалды адамдары Қодар би, Төле би, Сатай, Хангелді, Бөлек батырларға “аса зор мейірімділікпен ... қарау, әрі осының бәрі туралы білуге рақым білдіреді”. Алайда Ұлы жүзді Ресей құрамына алу аймақтың тым алыстығына және Ұлы Орданың ойраттарға тәуелділігіне байланысты кейінге қалдырылатыны айтылады. Дереккөздер
Жақып Әбдіхалықов

Әбдіхалықов Жақып (15. 1.1922, Қызылорда қаласы – 29.6. 1984, сонда) – еңбек және соғыс ардагері. Қазақстан кәсіптік-техника білім беру ісінің үздігі. ҚазКСР кәсіптік-техника біліміне еңбек сіңірген қызметкер (1965). 1947 – 50 жылы Сырдария ауданы Сұлутөбе МТС-нда даярлық курстарының меңгерушісі, 1951 – 59 жылы Қызылорда, Қазалы ауыл шаруашылық механикаландыру училищелерінде мұғалім, директордың оқу-өндірістік жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1959 жылдан [Сұлутөбе|Сұлутөбедегі 120-кәсіптік-техника училищесінің директоры болды. Әбдіхалықов екі рет «Даңқ», «Қызыл Жұлдыз», «Ұлы Отан соғысы» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова

{{Музыкант { } }} Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова (1970 жылы 22 сәуірде Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Шәменов ауылында туған) — айтыскер ақын, композитор, эстрада әншісі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017). Филолгия ғылымдарының кандидаты (2004). Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). Толығырақ * Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова 1970 жылы 22 сәуірде Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Шәменов ауылында дүниеге келген. * 1992 жылы Қызылорда гуманитарлық университетінің филология факультетін бітірген. * Елена Әбдіхалықова мектеп қабырғасында жүргенде-ақ айтысқа қатысып, 1990 жылы Қызылорда қаласында өткен Рауан аймақтық фестивалінің лауреаты атанды. Бішкекте (1993), Алматыда (1994), Ташкентте (1995), Шымкентте (2002) өткен халықаралық айтыстардың жүлдегері. «Қарашық» өлеңдер мен әндер жинағы, «Бақыт құсы» атты жыр жинағы (2004) жарық көрген. Әбдіхалықованың «Есіңе мені алғайсың», «Көздеріңе ғашықпын», «Сыр елі», т.б. әндері халық арасына кең тараған. * Халық арасына “Есіңе мені алғайсың”, “Сыр елі”, “Маңғыстау”, “Көздеріңе ғашықпын”, “Сені көрдім”, “Барады жылдар жылжып”, «Кош дерсің», «Аманат», «Қазақ елі», «Доспен қоштасу» т.б. 60-қа тарта әндердің авторы әрі орындаушысы. Оның әндері Мәдина Ералиева, Роза Рымбаева, Мақпал Жүнісова, Майра Ілиясова, Рамазан Стамғазиев, Тамара Асар, Жұбаныш Жексенұлы сияқты белгілі әншілердің ғана емес, жалпы халықтың сүйіп орындайтын әндеріне айналған. 2000 жылы “Есіңе мені алғайсың” атты аудио - ән жинағы жарық көрсе, 2004 жылы “Қош дерсің…” , 2010 жылы «Көздеріңе ғашықпын» атты компакт-дискісі шықты. Қазақстанның барлық аумақтарында, Түркия, Монғолия, Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей қазақтарының арасында өнер көрсетті. * 2001 жылы Қызылорда “Сыр елім менің” атты шығармашылық кеші, 2002 жылы Алматыдағы Ғалымдар үйінде, 2004 жылы Астанадағы Конгресс-Холлда “Есіңе мені алғайсың” атты шығармашылық кештерін өткізді. “Сыр сүлейлерінің жазба айтысы” деген тақырыпта зерттеу еңбегі жарық көрді. Осы тақырыпта филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады. Марапаттары * 1996 жылы ҚР Президентінің жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері" құрметті атағы берілді * 2004 жылы Филолгия ғылымдарының кандидаты * 2017 жылы 5 желтоқсандағы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағы берілді. Дереккөздер
Масса (Өлшем бірлігі)

Масса — экономикада: тауарлардың мөлшері (тауар‚ақша массасы‚ конкурстық масса). Топтамалардың құнын‚ шамасын‚ салық салу базасын‚ т.б. анықтау үшін пайдаланылатын тауарлардың аса маңызды сипаттамаларының бірі. Мынадай салмақ (масса) өлшемдері қолданылады: * 1 тонна 10 центнер 1000 килограмм = 1000000 грамм * 1 ағылшын тоннасы 20 центнер 2240 сауда фунты * 1 сауда фунты 16 сауда унциясы 256 сауда драхмасы * 1 ағылшын тоннасы = 1016 килограмм * 1 ағылшын сауда центнері = 50‚802 килограмм * 1 сауда фунты = 0‚453 килограмм * 1 сауда унциясы=28‚349 грамм * 1 сауда драхмасы = 1‚77 грамм * 1 ағылшын граны = 64‚799 грамм * 1 американ шағын тоннасы = 907‚17 килограмм * 1 дәріханалық фунт12 дәріханалық унция 373‚24 грамм * 1 дәріханалық унция8 дәріханалық драхма31‚103 грамм * 1 дәріханалық драхма 3 скрупула 3‚888 грамм * 1 пұт = 16‚38 килограмм * 1 байырғы орыс фунты = 409‚5 грамм * 1 лот = 12‚8 грамм * 1 мысқал = 4‚266 грамм * 1 үлес = 44‚43 миллиграмм Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 6 том Сілтемелер
Мажоритарлық сайлау жүйесі

Мажоритарлық сайлау жүйесі (majorіte — көпшілік) — сайлау кезінде дауыс берудің нәтижелерін анықтау тәртібі. Мажоритарлық сайлау жүйесі кезінде үміткер немесе партия сайлануы үшін сайлаушылардың көпшілік дауысын алуы қажет. Әрбір округтегі депутаттық орындар белгіленген дауыстың көпшілігіне ие болған үміткерге тиесілі. Мажоритарлық сайлау жүйесі абсолютті және салыстырмалы аталатын екі түрге бөлінеді. Абсолютті жүйеде басым көпшілік дауысты (50%+1) алған үміткер сайланады. Үміткер көпшілік дауыс ала алмаған жағдайда сайлаудың екінші туры өткізіледі. Мұнда бірінші турда көп дауыс алған 2 үміткердің қайсысы көп дауыс алса, сол сайланған болып есептеледі. Салыстырмалы Мажоритарлық сайлау жүйесі бойынша қай үміткер көбірек дауыс жинаса, сол сайланады. Онда 50%-дан артық дауыс алу шарт емес. Мажоритарлық сайлау жүйесінің екі түрінде де сайлау округтері бір мандатты болып келеді, яғни әрбір округтен бір ғана депутат сайланады. Мұндай Мажоритарлық сайлау жүйесі АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Жапонияда дамыған. Мажоритарлық сайлау жүйесі қарапайым әрі оңай. Мажоритарлық сайлау жүйесінің артықшылығы: *Үкімет құрудың жеңілдігі мен оның тұрақтылығы; *Сайлаушылар мен депутаттар арасында тұрақты байланыстардың қалыптасуында жатыр. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *В., Политология, М., 2001; Жамбылов Д., Саясаттану, А., 2003.
Масса ақауы

Масса ақауы, масса дефектісі — атом ядросын құраушы нуклондар (нейтрондар мен протондар) массаларының қосындысы мен ядро массасының (М) арасындағы айырым :=ZMp+(A––Z)Mn–M , мұндағы Z — ядродағы протондардың саны, А — ядроның массалық саны, Мр мен Мn — протон мен нейтронның массалары. М. а. массаның атомдық бірлігімен өрнектеледі және ол ядродағы нуклондардың байланыс энергиясына тең (кері таңбамен алынған). М. а. неғұрлым үлкен болса, соғұрлым байланыс энергиясы жоғары және ядро орнықты болады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер fr:Liaison nucléaire
Мажыра

Мажыра (Comarum) — раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта түрінде де кездеседі. Республикада Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының батпақты, шалғынды жерлерінде өзен-көл жағалауларында өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні — батпақ Мажырасы (C. рalustre). *Биіктігі 30 — 100 см, ұзын, төсемелі тамырлы. *Қызғылт түсті, қатты сабағы, қауырсын тәрізді жапырағы бар. *Қарақошқыл түсті гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. *Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. *Жемісі — дән. *Мажыраның құрамында органикалық қышқылдар, С витамині, каротин, илік заттар, флавоноидтар кездеседі. *Емдік мақсатқа Мажыраның жазда жиналған шөбі мен күзде алынатын сабағын, тамырын пайдаланады. *Медицинада Мажырамен қанды тоқтатады, оның, сондай-ақ, қабынулардан сақтайтын қасиеті бар. *Шөбін жаралар мен ісіктерге басады. *Жүн, мақта матасын бояуға да қолданылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Массагеттер

Массагеттер (көне грек. Μασσᾰγέται, лат. Massagetae) — ежелгі грек авторларының деректері бойынша Каспий мен Арал теңізі аралығын мекендеген тайпалар тобының ортақ атауы. Массагеттердің шыққан тегі мен қалыптасуы туралы нақты ғылыми деректер жоқ. Этнонимнің шығу тегі Массагеттер этнонимнің шығуы туралы бірнеше нұсқа бар. Вильгельм Томашек пен Йозеф Маркуарт авесталық masyo-ға, яғни балық дегенге жақындастырады. Осыдан көпше түрінің жалғауы -ga, олар masyaka ~ masyaga алып, массагеттердің (батпақта тұратындар) жартысы балықпен тамақтанады деп жазған Страбоның хабарымен салыстырады. Басқаша айтқанда, Томашек пен Маркварт массагет этнонимі балықпен тамақтанатындар дегенді білдіретініне сенді. Басқалары, мас-, -сақа- және -та демеулікктерден қалыптасқан этнонимдік құрамды «ұлы сақ (скифтер) ордасы» деп түсіндіреді. Бұл этноним ежелгі қытай хроникаларында «да (үлкен) юечжи» дегенді білдіреді, «ұлы (үлкен) геттерге» жартылай жақын деген нұсқасы да бар. Алайда юэчжилердің сөздерін зерттеген Бертольд Лауфер ежелгі қытай фонетикасының ерекшеліктерін ескере отырып, Хан әулетінің жазбаларында сақталған юэчжи деген сөзді sgwied-di ретінде қалпына келтірді және оны белгілі Sogdoi, яғни Соғдиана атымен осетиндік, скифтік, соғдылық және ягнобтық тілдерінің ұқсастығына қарай сөз алдына қойылатын -di қосымшаны көпшенің демеулігі сияқты мағынасын ашты. Бірақ ежелгі авторлардың бірде-біреуі Согдианада тұратын массагеттерді ауыздықтамайды. Тарихы Кеңес ғалымы С.П.Толстов соңғы болжамның шындыққа жақындығын дәлелдей келіп, Сырдарияның төм. жағындағы археол. ескерткіштерді Массагеттерге тиесілі деп санайды. Бірақ оған қарсы пікірлер де бар. Геродоттың айтуынша, Массагеттер көшпелі тайпалар. Олар соғысқа атпен де, жаяу да шыққан, ат әбзелдерінің бірнеше түрлері болған. Қару-жарақтары мен әшекей бұйымдары мыс пен алтыннан жасалған. Ахемен әулеті патшасы Кир Массагеттермен соғыста олардың падиша-ханымы Томиристен жеңіліп, қаза тапқан. Мәдениеті Страбонның жазуынша Массагеттер күнге табынған. Оған құрбандыққа жылқы шалатын болған. Страбон Массагеттерге жер өңдеуді кәсіп еткен Арал маңындағы хорезмдік басқа тайпаларды да қосады. Дереккөздер Пайдаланылған әдебиеттер * Толстов С.П., По древним дельтам Окса и Яксарта, М., 1962; * Акишев К.А., Кушаев Г.А., Древняя культура саков и усуней долины реки Или, А., 1963.
Өтекин Әлкей

Өтекин Әлкей Өтекин Әлкей – қоғам қайраткері. 1894 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы, Қойтас ауылында туып – 1937 көс жұмды. Омбы гимназиясын бітірген. Әлкей Жангелдин ұйымдастырған Қызыл керуен ағарту ұйымында жұмыс істеген. 1923 – 1937 жылдары Қазақ АКСР-і ХКК-нде (Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті) іс басқармасының бастығы, Балқашқұрылыс жұмысшы жабдықтау бөлімінде қызмет атқарған. Жастайынан өнерімен, сал-серілігімен танылып, інісі Қаскей екеуі С.Сейфуллинмен дос-жаран болған. Саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Өтекин жайлы деректер жазушы-ғалым Т.Кәкішевтің “Ескірмейді естелік” атты кітабында кездеседі. Сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%BA%D1%81%D1%80_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті.] Дереккөздер