kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Эффективтік масса

Эффективтік Масса – квазибөлшектердің негізгі сипаттамаларының бірі. Ол қатты дененің белдемдік теориясында электрондар мен кемтіктерге сыртқы электр-магниттік өрістің тигізетін әсерін сипаттау үшін пайдаланылады. Заряд тасығыштарға сыртқы электр-магниттік өрістен басқа кристалдың ішкі периодтық өрісі де әсер етеді. Заряд тасығыштардың қозғалысын тек сыртқы өріс әсерінен болады деп есептеу үшін (басқаша айтқанда заряд тасығыштарды сыртқы және ішкі өрістердің қорытқы өрісінде қозғалатын еркін бөлшектер, яғни квазибөлшектер деп санау үшін) олардың массасы эффективтік массамен алмастырылады. Эффективтік масса квазибөлшек энергиясының магнит өрісінде квантталуын анықтайды. Қатты денелерде (әсіресе жартылай өткізгіштерде) қарастырылатын кванттық ауысулар эффективтік массаның таңбасына тәуелді: оң таңбалы эффективтік масса электрондар қозғалысына, ал теріс таңбалы эффективтік масса кемтіктердің қозғалысына сәйкес келеді. Тәжірибе жүзінде эффективтік масса металдардағы диамагниттік (циклотрондық) резонанс тәсілі арқылы анықталады. Анықтама Эффективтік масса Ньютонның екінші заңы баламасымен анықталады. Кванттық механика көмегімен электрон сыртқы E электр өрісінде: : мұндағы — үдеу, — Планк тұрақтысы, — толқынды вектор, ол импульстан былай анықталады = , — энергияны толқын векторымен байланыстыратын дисперсия заңы. Электр өрісі бар кезде электронға күші әсер етеді, мұндағы заряд q әрпіме белгіленген. Осыдан эффективті массаны шығарып алуға болады : : Еркін бөлшек үшін дисперсия заңы квадратты болады, осылайша эффективті масса тұрақты әрі тыныштық массасына тең болады. Кристаллда жағдай күрделірек және дисперсия зағы квадраттық емес. Бұл кезде параболамен аппроксимациялауға болатын дисперсия заңының экстремумдарында ғана эффективті масса ұғымын айтуға болады. Эффективті масса кристалл бағытына да байланысты және жалпы жағдайда эффективті масса тензоры болып табылады. Дереккөздер:
Эффузиялық тау жынысы

Эффузиялық Тау Жыныстары (грек. effusіo – төгілу), жанартаулық тау жыныстары, вулканиттер – лаваның Жер бетінде немесе Жер қыртысының жоғары қат-қабаттары арасында суынуынан түзілген түзілімдер. Эффузиялық тау жыныстары жабын, тасқын түрінде қалыптасады. Бітімі көбінесе ағынды, кеуекті, бадамтасты, сирек шомбал. Құрылымы порфирлі. Құрамы әр түрлі; терең қабаттардағы тау жыныстарынан айырмашылығы – құрамында ультрақышқыл тау жыныстары мүлдем болмайды; ультранегізділер сирек кездеседі. Минералдық құрамында шыны, ірі кристалдар көп тараған. Қалыптаса келе эффузиялық тау жыныстарының шынысы кристалданады, бұзылып біраз өзгерістерге шалынады. Олардың атаулары тарихи қалыптасқан, интруз. сыңарларымен байланысы жоқ. Мысалы, граниттің эффузиялық сыңары риолит, габброныкі – базальт. Қазақстан жерінде қышқыл құрамды эффузиялық тау жыныстары девондық жанартаулық белдеуде кеңінен тараған. Дереккөздер:
Эхинококк

Эхинококк (Echіnococcus granulosus) – таспа құрттың бір түрі. Денесі 3 – 4 буыннан тұрады, ұзындығы 2 – 6 мм. Бір камералы, дамуы жетілген Эхинококк – іші сұйыққа толы, сырты қабықты көпіршік. Таспа түріндегі сатысы кейбір етқоректі және жыртқыш сүтқоректілердің ащы ішегінде дамиды. Эхинококктың дернәсілі адамның, сүтқоректілердің (аралық иесі – қой, ешкі, сиыр, шошқа, солтүстік бұғысы, ит, мысық, үй қояны, тышқандар) әр түрлі ішкі органдарында (көбінесе бауыр, өкпе, бүйрек, талақ) паразитті тіршілік етеді. Ересек эхинококк (ұзындығы 0,5 см-дей) ит организміне түскеннен кейін 45 – 95 тәулік өткесін бірнеше бөлікке бөлінеді. Сыртқы ортаға шыққан бұл бөліктерден жұмыртқа пайда болады да, олар шөпті, топырақты, мал түгін, суды, т.б. ластайды. Жылдың ылғалды кезеңдерінде (күзде, қыста, көктемде) 3 айға дейін тіршілік қабілетін жоймайды. Аралық иесі организмінде жұмыртқадан онкосфера (кейбір таспа құрттардың жұмыртқасынан шығатын, пішіні шар тәрізді, алты ілмегі бар ұрықтық сатысы) дамиды. Ол ішек қабырғасынан өтіп, қан не лимфамен орган, тіндерге тарап, көпіршік тәрізді дернәсіл сатысына дейін дамиды. Эхинококк әсерінен пайда болатын ауруды эхинококкоз деп атайды. Ауру қоздырғышы негізінен иттен, аздап қасқыр, шиебөрі, түлкіден тарайды. Итке ауырып өлген мал өлексесін не ішек-қарын қалдықтарын жегенде жұғады. Адамға иттен жұғады. Адам ішегіне түскен эхинококк жұмыртқасы қан тамырына өтіп, одан қан арқылы бауырды, өкпені, т.б. ішкі органдарды зақымдайды. Адам эхинококкозбен ауырғанда әр түрлі белгілер байқалады. Мысалы, бауырды зақымдаса, адамның оң жақ бүйірі ауырып, әлсіздік, эхинококк өкпеге түссе, адам ентігіп, жөтеледі, түкірігінде қан пайда болады. Ауруды ауруханада емдейді. Дереккөздер:
Эшелон

Эшелон (французша echelon) – # қазіргі заманғы мемлекеттердің қарулы күштерінің стратегиялық міндеттерін орындауға арналған топтамасының бір бөлігі; # әскерлердің (қарулы күштердің) оперативтік саптануының (ұрыстық ретінің) элементі; # темір жол пойызымен немесе кемемен тасылатын әскери бөлім не бірнеше бөлімше; 4) авиациялық бөлімдер көшірілгенде жаңа аэродромдарға ұшып баратын ұшақтар (тікұшақтар) ұшу эшелонын түзеді; # ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында әуе жолдарында ұшақтар үшін белгіленетін ұшу биіктігі. Дереккөздер:
Ювениль Сулар

Ювениль Сулар (латынша juvenіlіs– алғашқы, жас) – Жердің өте терең қабаттарындағы магмадан бөлінетін оттек пен сутектен түзілетін және жер бетіне таяу тереңдіктегі табиғи су айналымына алғашқы рет қатынасатын жер асты сулары. Ювениль Сулар терминін австриялық геолог Э.Зюсс ұсынған (1902). Ол ыстық бұлақтардан, гейзерлерден шыққан жоғары температуралы суларды да ювениль сулар деп санады. Ювениль Сулар жер бетіне таза күйінде жетпейді, себебі тау жыныстары қабаттарынан өткенде атмосфералық ылғалмен араласады. Ювениль Сулар қосылған ыстық бұлақтар көптеген жаңа жанартаулы аймақтарда (Исландия, Италия, Жаңа Зеландия, АҚШ, Жапония, Ресейдің Қиыр Шығысындағы Камчатка түбегі мен Куриль аралдарында) кездеседі. Дереккөздер:
Юечжа

Юечжа , юечжи, ұлы иозы, ұлы ружы – көне халық. Б.з.б. 3 – 2 ғасырлардан тарихи дерек көздерінде кездесе бастайды. Қытай дерек көздеріне қарағанда, юечжа бес тайпадан тұрған. Алғашқыда иваттар, кейіннен ятилер деп аталған. Отандық тарихнамада юечжилердің шығу тегі, орны мен рөлі, кейінгі уақыттардағы тарихы жете қарастырылмаған. Мұны дерек көздерінің жетіспеушілігімен түсіндірген дұрыс. Кезінде Птоломей юечжаларды тохарлармен туыстас халық деп жорамалдаған. Сондай-ақ юечжалар массагет, скиф және басқа тайпалардың тармағы болуы мүмкін деген болжамдар бар. Ғалымдардың басым бөлігі юечжа халқын тохарлардың арғы ата-бабалары деген пікірді ұстанады. Жазба деректемелерге қарағанда, юечжалар әуел баста Орталық Азияда тұрған. Б.з.б. 3 ғасырдың 2-жартысында қуатты мемлекетке айналып, ғұн билеушілері оларға өздерінің ұлдарын аманатқа беріп тұруға міндетті болған. Кейіннен ғұндар Мөде шаньюй тұсында күшейіп, б.з.б. 176 ж. юечжаларға ойсырата соққы берді. Екі жылдан кейін Мөденің ұлы юечжаларды біржолата талқандады. Олар батысқа, Шығыс Түркістан мен Жетісуға ығысты. юечжалар бұл жерде сақтарды күйреткенімен, үйсіндерден жеңілді. Сөйтіп, олар Орталық Азияның оңтүстігіне жылжып, б.з.б. 128 ж. Бактрияны жаулап алды. Зерттеушілердің пікірінше бір бөлігі Шығыс Түркістан мен Жетісуда қалған. Сол себепті Бактрияны қоныстанған юечжалар “Ұлы Юечжа”, Шығыс Түркістанда қалғандары “Кіші Юечжа” деп аталды. Бактриялық юечжалар ябғұлар басқарған бес иелікке бөлінді. Осыдан 100 жыл өткеннен кейін Гуйшуан (Кушан) руынан шыққан Куджула Кадфиз өзге төрт иелікті өзіне бағындырып, Кушан патшалығын құрды. юечжалар отандық тарихта айтарлықтай із қалдырған. Жетісу мен Шығыс Қазақстан жерінен олардың бірнеше қорымдары аршылып, зерттелді. Археологиялық материалдар юечжалар мен үйсіндер тұсындағы сан қырлы мәдениеттің орта ғасырларда аздап өзгерістерге ұшырап, өз жалғасын тапқандығын айғақтайды. Дереккөздер:
Юкатан түбегі

Юкатан түбегі — Орталық Америкадағы Мексика шығанағы мен Кариб теңізінің аралығында. Көпшілік бөлігі Мексикада (Юкатан штаты), оңтүстік-шығыс бөлігі Гватемала мен Белизге қарайды. Юкатан түбегі Орталық Америка мойнағындағы құрлықтың ең енді өңірін құрайды. Мұнда Атлант мұхиты мен Тынық мұхитты бөліп жатқан құрлықтың ені 860 км-ге жетеді. Ауданы 180 мың км шамасында. Жер беті негізінен ойпатты, тек оңтүстік-шығысы ғана аласа таулы (Майя тауы, 1122 м). Түбек оңтүстігіндегі Мексика Кордильерасының жалғасы болып табылатын Сьерра-Мадре тауларымен қоса тектоникалық тұрғыдан жас қозғалмалы алапқа жатады. Жер сілкіну жиі қайталанады. Жер бетіне неоген әктастары кең көлемде шығып жатады. Соған орай ылғалды климат жағдайында карст жер бедері пішіндері кең тараған. Мексика шығанағына қараған солтүстік және батыс жағалары аласа, лагуна сипатты. Кариб теңізіне қараған жағасы жарқабақты, маржан кемертастарымен жиектелген. Климаты тропиктік пассаттық, ыстық. Жыл бойы температура бірқалыпты. Ең салқын ай мен ең ең ыстық айлардың орташа температураларының айырмасы 3 – 5С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 500 мм-ден, оңтүстігінде 2000 мм-ге дейін. Карст құбылысының кең таралуына байланысты беткі ағыс дамымаған. Жауын-шашын мол түсуіне қарамастан су тапшы. Орталығы мен оңтүстігінде еуропалықтар келгенге дейін мәңгі жасыл тропиктік орман өскен. Қазіргі кезде көп жерде олардың орнын цитрус плантациялары басқан. Солтүстігінде ксерофитті бұталар мен сирек ормандар таралған.
Юкон

Юкон (Yukon; үндістерше – үлкен өзен) – Канада мен АҚШ (Аляска) жеріндегі өзен. Ұзындығы 3700 км, алабының аумағы 855 мың км². Кордильерадан басталып, жоғарғы ағысы Юкон таулы үстіртінің терең тау аңғарымен өтіп, көпшілік бөлігі Аляска жазығы арқылы ағып, Беринг теңізінің Нортон шығанағына құяды. Ірі салалары – Танана (сол), Пелли, Поркьюпайн, Коюкук (оң). Суының орташа ағымы 6,5 мың м3/с. Негізінен қар суымен толығады. Су тасу маусымында (мамыр – маусым) деңгейі 15 – 20 м-ге көтеріледі. Қазан – қараша айларынан сәуір – мамыр айларына дейін қатады. Мамыр – қыркүйекте сағасынан 3200 шақырымға дейін кеме жүзеді. Теңіз толысуы өзен бойымен 160 шақырымға дейін таралады. Ірі қалалары: Танана (АҚШ), Уайтхорс, Доусон (Канада). Дереккөздер:
Юкон Таулы Үстірті

Юкон Таулы Үстірті, Солтүстік Америкадағы Кордильера тау жүйесінің солтүстік бөлігінде. АҚШ (Аляска) және Канада жерінде. Биіктігі 1500 – 2000 м-лік жұмырланған массивтерден тұрады. Негізінен кембрийге дейінгі және палеозойдың шөгінді және кристалдық жыныстарынан және жас жанартаулық жабындылардан түзілген. 200 – 500 м биіктіктегі қазаншұңқыр түбі төрттік кезеңнің борпылдақ түзілімдерінен тұрады. Климаты субарктик., континенттік; батысында Тынық мұхиттың әсері бар. Орташа температура қаңтарда –15 – 20С, шілдеде 9 – 15С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 250 – 300 мм. Көпжылдық тоң қалыптасқан. Юкон өзені алабының тармақтары тарамданған. Террассалар мен аңғар бойы беткейлерінде 400 м биіктікке дейін – қылқан жапырақты орман, жоғарыда – сирек орман таулы тундра өсімдіктеріне ұласады. Алтын, мыс, қорғасын, таскөмір, мұнай кен орындары бар. Пайдаланылған әдебиеттер:
Юлий-Клавдийлер

Юлий-Клавдийлер – рим императорларының әулеті (б.з.б. 14 – б.з. 64). Император Августың туған және асырап алған ұрпақтарынан тараған. Оның өкілдері Юлийлер мен Клавдийлердің ақсүйек тұқымдарынан шығып, өзара туысқандық байланыста болды. Юлий-Клавдийлерден Тиберий (14 – 37), Калигула (37 – 41), Клавдий (41 – 54), Нерон (54 – 68) сияқты императорлар шықты. Бұл әулеттің негізгі әлеуметтік тірегі армия мен италиялық және провинциялық халықтың әр түрлі топтарынан құралған басқару аппараты болды. Юлий-Клавдийлердің сыртқы саясаты империя шекараларын кеңейтуге бағытталды, жаңадан жаулап алынған аумақтар рим провинцияларына айналдырылды (Жоғарғы және Төменгі Германия, Каппадокия мен Колмагенд, Мавритания, Британия, Фракия, Ликия, т.б.). Дереккөздер:
Юльевка

Юльевка — Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл, Сұлукөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Әулиекөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде, Сулыкөл көлінің жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1543 адам (717 ер адам және 826 әйел адам) болса, 2009 жылы 1190 адамды (564 ер адам және 626 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1929 жылы ауыл шаруашылығын ұйымдастыру жылдары қаланған. 1959 жылы ұжымшар негізінде асыл тұқымды қой өсіретін “Сулыкөл” кеңшары құрылды. 1995 жылы кеңшар негізінде Юльевкада өзімен аттас ЖШС ұйымдастырылды. Дереккөздер
Дэвид Юм

Дэвид Юм (, 26.4.1711, Эдинбург, Шотландия, – 25.8.1776, сонда) – ағылшын философы, тарихшы, экономист, көсемсөзші. Ғылыми еңбектері Юм жаңаеуропалық агностицизмнің негізгі қағидаттаран жүйелеп, позитивизмнің бастауында тұрды. Адам өзін қоршаған дүниені сезім мүшелерінің көмегімен, түйсіктерінің жиынтығы арқылы таниды деп мойындағанымен, материалдық дүниенің реалды өмір сүретіндігіне күмән келтіреді. Оның пікірінше, адамның ақылы сезім мүшелері беретін білімнен басқа білім бере алмайды, өзінің рухани тәжірибесінен басқаны қорыта алмайды. Юм ойынша, тәжірибе дегеніміз «әсерлер» ағыны, оның себептері түсініксіз және тәжірибені логикалық жолмен дәлелдеу мүмкін емес, сондықтан тәжірибелік білім дұрыс бола алмайды. 1739 – 40 ж. “Адам табиғаты жайлы трактатын” жариялады. Отанында Юм “Эссе” (1741) атты қоғамдық-саяси, моральдық-эстетикалық және эконикалық тақырыпқа арналған еңбегімен, ал, Францияда “Діннің негізгі тарихы” шығармасымен кеңінен танылды. Юмның таным теориясы Локтың материалистік таным теориясын, Берклидің субъетивті идеялизмін агностицизм және феноменология тұрғысынан қарастыруы негізінде қалыптасты. Психикалық детерменизм тұрғысынан ерік-жігер бостандығын жоққа шығарып, Беркли дамытқан субстанция сынын қолдана отырып, рухани субстанция ұғымын сынады. Социологияға байланысты пікірлерінде Юм “билік Құдайдан” деген ежелден келе жатқан идеяға да, мемлекеттің шығуына байланысты өз заманындағы басқа пікірлерге де қарсы болды. Юмнің пікірінше қоғам отбасылардың ұлғайып өсуімен пайда болған саяси билік немесе халық бағынып үйренген “әскери билік”. Оның заңдылығын билікте ұзақ уақыт тұруымен және жеке меншікті қорғай білуімен анықтауға болады. Юмның позитивистік идеяларының ықпалымен 19 – 20 ғасырларда эмпириокритицизм, неопозитивизм, лингвистикалық философия сияқты позитивистік ілімдер дамыды. Дереккөздер:
Юмореска

Юмореска (немісше Numoreske, Numor – әзіл) – музыкада көңілді, әдетте ойнақы, әзіл түрінде жазылған шағын музыкалық пьеса. Бұл жанрды алғаш енгізген Р.Шуман. Оның фортепьяноға (1839) және фортепьянолық триоға (1842) арналған юморескалары бар. Кейінірек 19 ғасырдағы көптеген композиторлар “Юмореска” терминін жеке, сонымен қатар шағын топтамалық, көбіне фортепьянолық пьесаларды атауға қолданды, әрі олар бұған Шуманнан гөрі басқаша мазмұн берді. Юморесканы Э.Григ (1865, фортепьяноға арналған юмореска), А.Дворжак (1894, фортепьяноға арналған 8 юморескасы), П.И. Чайковский (1872, фортепьяноға арналған екі пьеса), С.В. Рахманинов (1894, фортепьяноға арналған “Салондық пьесалары”), т.б. жазды. 20 ғасырда камералық оркестр үшін О.В. Тактакишвили, Р.К. Щедрин қалам тартты. Қазақ музыкасында юмореска жазғандар – композитор Л.Хамиди мен Н.Тілендиев. Дереккөздер:
Томас Юнг

Юнг (Young) Томас (13.6.1773. – 10.5.1829) – ағылшын ғалымы, жарықтың толқындық теориясын жасаушылардың бірі. 1811 жылдан өмірінің соңына дейін Лондондағы Әулие Георгий ауруханасында дәрігер болды. Сонымен бірге 1818 жылдан Бойлықтар бюросында хатшы болып қызмет атқарды. Юнгтің ғылыми еңбектері физика, химия, физиология, медицина, астрономия, геофизика, техника, филология, т.б. ғылым мен техника салаларына арналған. Ол 1793 ж. көз аккомодаттануының хрусталик қисықтығының өзгеруіне байланысты екендігін дәлелдеді. 1800 ж. “Дыбыс және жарық жөніндегі тәжірибелер мен проблемалар” деген трактатында жарықтың толқындық теориясын жақтады, сондай-ақ толқындардың суперпозициясын алғаш рет талдады, кейінірек интерференция принципін ашты. 1801 ж. “Жарық және түс теориясы” деген еңбегінде интерференция принципінің көмегімен Ньютон сақинасы құбылысын түсіндірді және алғаш рет жарық толқыны ұзындығының анықтамасын берді. Юнг поляризацияланған сәулелердің интерференциясы жөніндегі О.Френельдің еңбектері көлденең тербеліске жатады деген болжам жасады (1817). Ол түрлі түсті көру теориясына да елеулі үлес қосты. Ығысу деформациясы теориясына серпімділіктің (созылу және сығылу кезендегі) Юнг модулі деп аталатын сандық сипаттамасын енгізді. Юнг тәжірибесі Жарық интерференциясын ашқан Юнг 1802 жылы дифракциядан классикалық тәжірибе жасады.Мөлдір емес қалқаға ол түйреуішпен бір-біріне жақын, кішкене екі В және С тесік жасады.Бұл тесіктер екінші қалқадағы кішкене А тесіктен өткен жіңішке жарық шоғымен жарықталды.Ол кезде ойлап табуы оңай емес, дәл осы жайт тәжірибенің сәтті болуына себеп болды.Тек когерентті толқындар ғана интерференцияланады.Гюйгенс принципіне сәйкес А тесіктен пайда болатын сфералық толқын В мен С тесіктерде когерентті толқындар туғызады.Дифракция салдарынан В мен С тесіктерден, аздап бірін-бірі жабатын, екі жарық конус шықты.Жарық толқынндарының интерфенциясы нәтижесінен, экранда кезектесіп келетін ашық және көмескі жолақтардың жоғалып кеткенін көрді.Міне, дәл осы тәжірибе арқылы Юнг алғаш рет, әр түсті жарық сәулелеріне сәйкес келетін, толқындар ұзындығын өте дәл өлшеді. Дереккөздер:
Юнктад

Юнктад (UNCTAD – Unіted Natіons Conference on Trade and Development – БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы) – БҰҰ Бас Ассамблеясының халықаралық сауда ұйымы болып табылмайтын органы. 1964 ж. құрылған‚ оған 168 ел мүше. Негізгі міндеттері: халықар. сауданы‚ мемлекеттер арасындағы тең құқықты өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуға жәрдемдесу‚ халықар. экон. қатынастардың жұмыс істеуі жөнінде жан-жақты ұсыныстар әзірлеу‚ т.б. Жұмыстың топтық әдісі бойынша мүше мемлекеттер әлеум.-экон. және геогр. қағидаттар бойынша төрт топқа бөлінген. ЮНКТАД шешімдері қарарлар немесе мәлімдемелер нысанында қабылданады және ұсыныс сипатында болады. Бұл ұйымның қамқорлығымен көп тарапты келісімдер мен конвенциялар әзірленеді‚ оның жұмысына бірқатар халықар. ұйымдар қатысады. Жоғары органы – Сауда және даму жөніндегі Конференция мен Кеңес‚ оның шеңберінде алты комитет жұмыс істейді.
Юнситрал

ЮНСИТРАЛ (UNCІTRAL – Unіted Natіons Commіssіon on Іnternatіonal Trade Law) – Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясы. 1968 ж. Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімімен халықаралық сауда құқығын бірегейлендіру мақсатымен құрылған. 36 мемлекеттің өкілдерінен (14 Еуропа және басқа елдердің, 16 Африка-Азия және 6 Латын Америкасы елдерінің) тұрады. Штаб-пәтері Венада. Дереккөздер:
Юра таулары

Юра Таулары (Jura, кельттерше jurіa – орман)– Батыс Еуропадағы Альпі тау жүйесіне жататын тау жоталары. Франция мен Швейцария жерінде. Савойя Альпісінен солтүстік-батысқа қарай шығыңқы доға жасап Шварцвальд тауы етегіне дейін 250 км-ге созыла орналасқан. Биіктігі 1718 м (Неж тауы). Доғаның ішкі (шығысы) етегі Швейцария таулы үстірті нен биігірек массив жасап (биіктігі 1000 м-ге дейін) бөлініп тұрады; ал батысы біртіндеп Бургундия жазығына баспалдақ жасап төмендейді. Юра таулары неоген дәуірінде оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай доға тәрізді қатпарлыққа жиырылған юра кезеңі нің әктасы мен мергельдерінен құралған. Юра таулары ірі орогр. элементтердің негізгі тектоникалық құрылымға сай келетін Жер шарындағы бірден-бір ауданы (жер бедерінің мұндай пішіні “юра типі” деп аталады, Жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай жоталық Юра таулары (шығыс бөлігі), үстіртті Юра таулары және төрткүлді Юра таулары (қиыр солтүстік-шығыс бөлігі) болып бөлінеді. Жалпы Юра тауларына жер бедерінің карст пішіндері тән. Климаты қоңыржай, ылғалды. Жылдық орташа температура қаңтарда 0 – 5С, шілдеде 18С, тау алдында 15С, биік шыңдарда 10С. Жылдық жауын-шашын мөлшері батысында 1200 мм, неғұрлым биік шығыс бөлігінде 1500 – 2000 мм. Қыста қар жамылғысы қалың түседі. Жер бетінің кристалдық ерекшеліктеріне байланысты беткі ағын нашар жетілген; бірақ жерасты суының мол көздері кездеседі. Орман өсімдік жамылғысы таралған. 700 м биіктікке дейін емен араласқан шамшат орманы, жоталық бөлікте самырсынды орман, 1500 м биіктікке дейін негізінен самырсын және шыршадан тұратын қылқан жапырақты орман, орман белдеуінен жоғары – субальпі шалғыны мен тау қарағайы өседі. Юра таулары – Францияның ағаш даярлайтын негізгі ауданы. Тау аңғарларында бидай және жүзім өсіріледі. Пайдаланылған әдебиеттер:
Юрий Данилович

Юрий Данилович (туған жылы белгісіз – 21.11.1325) – Мәскеу қаласы (1303 – 25) мен Владимирдің ұлы князі (1317 – 25). Мәскеу князі Даниил Александровичтің ұлы, Александр Невскийдің немересі. Билікке келісімен Мәскеу князьдігіне Можайск мен басқа да аумақтарды қосып алды. Митрополит Петрдің қолдауымен ұлы князь тағы үшін Тверь князі Михаил Ярославичпен күрес жүргізді. 1314 ж. Тверьге қарсы Новгородпен одақ жасасты. Алтын Ордада 2 жылдай тұрып, Өзбек ханның қарындасына үйленген соң, ұлы князьдікке жарлық алды. Бірақ князь Михаилмен болған шайқаста жеңіліп, Новгородқа, одан кейін Алтын Ордаға қашты. Өзбек ханның көмегімен 1318 ж. өз бәсекелесін өлтіруге қол жеткізді. 1322 ж. новгородтықтардың Швецияға жасаған жорығын басқарып, 1323 ж. шведтермен Орехов бітімін жасады. Алтын Ордаға қайтқан кезінде Тверь князі Дмитрий Михайловичтің қолынан қаза тапты. Дереккөздер:
Юрий Күні

Юрий Күні – Орыс мемлекетінде шаруалардың бір жер иеленушіден екінші жер иеленушіге ауысуы белгіленген мерзім. 15 – 16 ғасырларда қолданылды. Бұл мерзім барлық егіс жұмыстарының толық аяқталған күніне орайластырылды (ескі стиль бойынша 26 қараша). Ол шаруалардың бұрынғы ауысу, “шығу” еркіндігін шектеді. 1580 – 90 ж. күші жойылды. Дереккөздер: bg:Гергьовден br:Gouel Jord ca:Diada de Sant Jordi de:Georgstag el:Εντερλέζι en:Yuri's Day eo:Tago de Sankta Georgo es:Día de San Jorge eu:San Jurgi Eguna hr:Jurjevo hu:Đurđevdan it:Đurđevdan ja:ゲオルギオスの日 lt:Jurginės ms:Hari St George nl:Diada de Sant Jordi nn:Jørgensdagen pt:Dia de São Jorge ro:Ziua lui Iuri sq:Dita e Shën Gjergjit sr:Ђурђевдан sv:Đurđevdan tt:Đurđevdan uk:Юр'їв день zh:圣乔治日
Юрт Тілі

Юрт Тілі – Ресей Федерациясы Астрахан облысының кейбір аудандарын мекендейтін юрт халқының тілі. Түркі тілінің қыпшақ бұтағына жатады. Юрт тілінде сөйлеушілердің саны 12,5 мыңдай адам (2002). Морфологиялық құрылымы ноғай тілімен ортақ болғанымен, юрт тілінің өзіндік ерекшелігі бар. Негізінен татар тілінің, ішінара қазақ тілінің әсері, әсіресе, фонетикалық жүйесінен айқын аңғарылады. Юрт тілінде 9 дауысты, 24 дауыссыз дыбыс бар. Жазуы кириллицаға негізделген. Қосымша арнайы әріптеріне ә, у, ө, ү, і, w, қ, ж, ғ, ї жатады. Юрт тілі жеке диалектіге бөлінбейді. Әдеби тіл ретінде юрттар 1962 жылға дейін татар тілін пайдаланып келді. Тек 20 ғасырдың 90-жылдарынан бастап татар тілі оқу орындарында қосымша пән ретінде оқытылады. Юрт тілінің сөздік құрамы ноғай тілінің лексикасын қамтиды. Татар, орыс тілдерінен енген сөздер көп кездеседі. Дереккөздер:
I Юстиниан

Юстиниан І (Justіnіanos І) (482/83, Таурисий, Жоғары Солтүстік Македония – 14.11.565, Константинополь) — Византия императоры (527 – 565). Шаруа отбасынан шыққан. Өзінің үлкен ағасы император Юстин І-нің (518 – 527) көмегімен император сарайына жақын болып, мемлекеттік істерге үлкен ықпал етті. Таққа отырған соң империяның бұрынғы шекараларын қайта қалпына келтіруге тырысты. Жер иеленушілер мен құлиеленушілерге сүйенді, православие дінінен қолдау іздеп, сенаторлардың қарсылығын шектеуге тырысты. Мемлекеттік саясатта императордың әйелі Феодора үлкен рөл атқарды. Юстиниан І кезінде рим құқықтары толықтай қалпына келтіріліп, заң шығарушылық қызмет императордың шексіз билігін орнатуға, құл иеленушілікті нығайтуға бағытталды. Оның 536–538 ж. жүргізген реформалары мемлекетті орталықтандыруға жағдай жасады. Әкімшілік округтер үлкейтіліп, мемлекеттік аппарат пен армия күшейтілді. Қолөнер мен саудаға мемлекет бақылауы қойылды. Юстиниан І-нің кезінде салықтар көбейіп, еретиктер қатаң қудаланды. Ол алып құрылыстар жүргізуге (варварлардың баса-көктеп кіруінен қорғану үшін әскери бекіністер, қалалар, сарайлар мен ғибадатханалар салуға) үнемі қолдау жасап отырды. Кең көлемді жаулап алу саясатын жүргізді: варварлар басып алған Батыс Рим империясының жерлері (533–534 ж. Солтүстік Африка, Сардиния, Корсика, 535–555 ж. — Апеннин түбегі мен Сицилия, 554 ж. – Пиреней түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігі) қайтадан тартып алынып, бұл жерлердегі құлиеленушілік тәртіптер қалпына келтірілді. Шығыста Иранмен (527–532, 540–561), солтүстікте славяндармен соғыс жүргізілді. Византияға қосылған жерлерде император билігіне қарсы жиі-жиі халық көтерілістері болып тұрды. Дереккөздер
Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов

Ысмайыл Әбдірасулұлы Юсупов (12 мамыр 1914 жыл, Талғар – 17 мамыр 2005 жыл, Алматы) — саяси қайраткер. Білімі * Талғар ауыл шаруашылық техникумын (1934) * Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) жоғары агрономдық курсын (1937) * КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін (1954) бітірген. Еңбек жолы * 1934 – 39 ж. Түркістан қаласындағы МТС-та агроном, бас агроном, МТС директоры * 1939 – 40 ж. Оңтүстік Қазақстан жер мекемесі бастығының орынбасары болды. * 1940 – 41 ж. Минск қаласындағы қысқа мерзімді әскери-саяси училищені бітіріп, 1941 – 42 ж. әскери бөлімде саяси жетекші болып істеді. * 1943 – 44 ж. Түркістан облысының Ильич ауданының партия комитетінің 1-хатшысы * 1944 – 45 ж. Түркістан облысының партия комитетінің 3-хатшысы * 1945 – 51 ж. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Су шарауашылық халық комиссары, министрі * 1954 – 55 ж. Қостанай облысының партия комитетінің 2-хатшысы * 1955 – 59 ж. Түркістан облысының партия комитетінің 1-хатшысы * 1959 – 62 ж. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы * Оңтүстік Қазақстан өлкелік комитетінің 1-хатшысы (1962) қызметтерін атқарды. * 1962 ж. желтоқсан – 1964 ж. желтоқсан аралығында Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1-хатшысы * 1965 – 66 ж. Орал облысының атқару комитетінің төрағасы * 1966 – 71 ж. Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы Тамақ өнеркәсібі министрлігінің арнайы жүзім трестінің директоры болды. * 1971 ж. зейнеткерлік демалысына шықты. Ел есінде қалған қызметі Юсупов Түркістан облысында қызмет еткен жылдары облыстағы су каналдарының құрылысына басшылық етті. Қызылорда бөгені, Георгиев каналының сол жақ сілемі, Ынталы су қоймасы салынды. Юсупов Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің кезінде 1963 ж. жалпы көлемі 3,5 миллион га жер Өзбекстанға берілді. Кейіннен бұл жерлердің көпшілігі Қазақстанға қайтарылғанымен қалған бөлігі біржолата Өзбекстан аумағында қалды. Марапаттары * 2 Ленин * Қызыл Ту * 1-дәрежелі Отан соғысы * 2 Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер:
Ютландия

Ютландия (, ) – Еуропадағы түбек. Солтүстік теңізі бен Балтық теңізініңнің аралығында, Дания мен Германия жерінде. Ауданы 40 мың км², ені 300 км. Жер бедері тегіс, ең биік жері 173 м. Бор және төрттік кезеңдерінің әктасы мен сазынан түзілген. Жағалауы аласа, құмқайырлы және қайраңды келеді, шығыс жағалауы қатты тілімденген. Климаты қоңыржай теңіздік; жылдық жауын-шашын мөлшері 600 – 800 мм. Жерінің 90%-ы шалғын, 10%-ға жуығы орман (негізінен қарағай және емен). Ірі қалалары: Киль, Фленсбург (Германия), Орхус (Дания).
Виктор Андреевич Ющенко

Виктор Андреевич Ющенко (укр. Ющенко Вiктор Андрiйович) 23.2.1954 жылы туған, Сумск облысы Недригайловск ауданының Хоружевка ауылы) – саяси қайраткер, Украина Республикасының Президенті. Өмірбаяны Тернополь мемлекеттік қаржы-экономика институтын бітірген (1975). 1976 ж. КСРО Мемлекеттік банкінің Ульяновка кентіндегі бөлімшесінде экономист, 1977 – 85 ж. банк бөлімшесінің бастығы болды. 1985 – 90 ж. КСРО Мемлекеттік банкінің Украин республикасының кеңсесінде әртүрлі жауапты қызметтер атқарды. 1990 – 93 ж. “Украина” агроөндірістік банкінің бірінші орынбасары, 1993 – 99 ж. Украина Ұлттық банкінің басқарма төрағасы, 1999 – 2001 ж. Украина Республикасының премьер-министрі болды. 2001 ж. сол кездегі билікке оппозицияда болған “Наша Украина” атты блокқа кіріп, 2002 ж. блоктың сайлаушылар тізімі арқылы Украинаның халық депутаты болып сайланды. 2003 – 05 ж. “Наша Украина” жалпы украиндық қоғамдық ұйымның басқарма төрағасы болды. 2004 ж. Украина Президенті сайлауына қатысып, қыркүйек айында қастандықпен уланды. Бұл оқиға Украинада және батыс елдерінде қарсылық акциясын тудырды. 2004 ж. желтоқсанда “қызғылт төңкеріс” ықпалымен, сот жолымен сайлаудың екінші туры өткізіліп, Ющенко жеңіске жетеді. Ющенко саяси реформаның жақтаушысы ретінде Украинаны парламенттік-президенттік республикаға айналдыру үшін Президент билігін шектеп, Жоғарғы раданың ықпалын кеңейту арқылы қол жеткізді.
Яблоновый жотасы

Яблоновый жотасы – Байкал сыртының орталық бөлігіндегі тау жотасы; негізінен Ресейдің Чита облысының жерінде. Ұзындығы 650 км, ені 20 – 120 км. Биіктігі 1678 м. Кейбір жоталары Тынық мұхит пен Солтүстік Мұзды мұхиттың суайрығы болып саналады. Гранит, кристаллдық тақтатас және құмтастан түзілген; ежелгі мұзбасу қамтыған. Беткейлері (1200 – 1400 м-ге дейін) балқарағайлы, шыршалы-самырсынды тайга, тек оңтүстік беткейлерінде ғана қарағайлы орман өседі. Солтүстік бөлігінің шыңдары таулық тундра өсімдіктерімен және қорым тастармен жабылған. ЯВА (Jawa) – Малайя топаралы, Үлкен Зонд аралдар тобының құрамындағы арал, Индонезия иелігінде. Ауданы 126,5 мың км2. Батыстан шығысқа қарай 1000 км-ге созыла орналасқан, жағалауы көп тілімденбеген. Ява жағалауын Үнді мұхиты, Ява, Бали т-дері мен Зонд бұғазының суы шайып жатыр. Аралда 100-ден аса жанартау бар, оның 30-ы әрекетті, жиі-жиі жер сілкінулер болып тұрады. Ең биік жері 3676 м (Семеру жанартауы). Солт. төбелі жазық. Климаты субэкваторлық муссонды. Орташа айлық температура 25 – 27С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1600 – 3000 мм. Мәңгі жасыл және жапырағын түсіретін тропиктік орман, тау шыңдарында бұталар мен шалғын, шығыс бөлігінде саванна мен сирек ормандар таралған. Балюран, Гунунг-Геде-Пангранго, Уджунг-Кулон ұлттық саябақтары құрылған. Жазық жерлері игерілген, жүгері, күріш, қант құрағы, кокос пальмасы, каучук ағашы өсіріледі. Мұнай кен орындары бар. Дүние жүзіндегі ең жиі қоныстанған ауданның бірі. Тұрғыны 103 млн. адам. Ірі қалалары: Джакарта, Бандунг, Сурабая. Пайдаланылған әдебиеттер:
Ява

Ява — Малайя топаралы, Үлкен Зонд аралдар тобының құрамындағы арал, Индонезия иелігінде. Ауданы 126,5 мың км2. Батыстан шығысқа қарай 1000 км-ге созыла орналасқан, жағалауы көп тілімденбеген. Ява жағалауын Үнді мұхиты, Ява, Бали т-дері мен Зонд бұғазының суы шайып жатыр. Аралда 100-ден аса жанартау бар, оның 30-ы әрекетті, жиі-жиі жер сілкінулер болып тұрады. Ең биік жері 3676 м (Семеру жанартауы). Солт. төбелі жазық. Климаты субэкваторлық муссонды. Орташа айлық температура 25 – 27С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1600 – 3000 мм. Мәңгі жасыл және жапырағын түсіретін тропиктік орман, тау шыңдарында бұталар мен шалғын, шығыс бөлігінде саванна мен сирек ормандар таралған. Балюран, Гунунг-Геде-Пангранго, Уджунг-Кулон ұлттық саябақтары құрылған. Жазық жерлері игерілген, жүгері, күріш, қант құрағы, кокос пальмасы, каучук ағашы өсіріледі. Мұнай кен орындары бар. Дүние жүзіндегі ең жиі қоныстанған ауданның бірі. Тұрғыны 103 млн. адам. Ірі қалалары: Джакарта, Бандунг, Сурабая.
Явалықтар

Явалықтар (вонг ява) — Индонезиядағы ұлт. Ява аралы мен Калимантанның кейбір аудандарында шоғырланған. Малайзияда, Сингапурда, Аустралияда, Жаңа Каледония мен Нидерланд елдерінде де тұрады. Халқы 95,2 млн адам (2010, халық санағы). Тілі Австронезий отбасындағы ява тілінде сөйлейді. Индонезия тілі де явалықтар арасында кеңінен тараған. Діні Дінге сенушілер сүнниттік мұсылмандар, аздап христиандар да кездеседі. Тарихы Мамандар явалықтардың ата-бабалары қазіргі отандарына б.з.б. 1-мыңжылдық ортасында келген, кейіннен Үндістанның мәдени ықпалына түскен деп жорамалдайды. Ұлт ретінде шоғырлану үрдісі Маджапахит империясы (1293 – 1520 ж. шамасы) тұсында жанданған. 17 ғасырдың бас кезінен Нидерландының (Голландия) отарына айналып, бірнеше ғасыр бойы үлттық езгіге ұшырады. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – егіншілік. Күріш, жүгері, кассава, батат, жер жаңғақ,бұршақ, банан, кокос, т.б. тропиктік дәнді-дақылдар егеді. Мүйізді ірі қара ұстайды, құс шаруашылығымен айналысады. Еңбек құралдары қарапайым – ағаш соқа, балта, кескіш пышақ, орақ, кетмен (патчал). Олар балық аулаумен кооперативті түрде айналысады, балық аулайды. Балық аулау үшін олар прау-майянг (үлкен, 20 адамға дейін) және прау (кіші) қайықтарды пайдаланады. Қолөнерден батик жасау, қару-жарақ, қайық, зергерлік бұйымдар, ою, керамика дамыған. Дәстүрлі қылыш – крис (панде) жасайтын шеберлер ерекше бағаланады. Ою үшін ағаш, тас, сүйек, мүйіз, жаңғақ қабықтары пайдаланылады. Тұрмыс салты Явалықтар қоғамы ұзақ уақытқа дейін вонг чилик (жұмысшылар мен шаруалар), сантри (саудагерлер мен қолөнершілер, дін тұтынушылар), прийяи (шенеуніктер, зиялылар), ндара (ақсүйектер) касталарына бөлініп келді. Туыстық қатынастары гавайлықтар мен [[ағылшындарға жақын. Явалықтар бай ұлттық әдебиетін, сәулет өнерін, музыкасы мен театрын сақтап қалған. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Халық тығыздығы жоғары Яван ауылдары (десы) бір-біріне жақын орналасқан. Үйлері жол бойында, суару арналарын қоршап тұрған бөгеттер бойында орналасқан. Ауыл бамбук қоршаумен қоршалған үй-жайлардан тұрады, орталығында қоғамдық үй (лангар), басшының үйі (лураха) және мешіті бар алаң бар. Тұрғын үй қаңқалы-бағаналы болып келеді, оның қабырғалары өрілген бамбуктен көтерілді, екі не төрт жаққа бағытталған шатыры пальма жапырақтарымен немесе қыш тастармен жабылады. Үйдің алдында ашық веранда бар, алдыңғы жағы қонақ және асхана, балаларға арналған жатын бөлме ретінде қызмет етеді. Шаруашылық ғимараттары - қора, қамба т.б. Дәстүрлі киімдері Ұлттық киімдері – каин, саронг. Ерлер күртеше, әйелдер кеудешені жауып тұратын кембен, ашық кофта киіп, иықтан түсіп тұратын орамал (сленданг), сан алуан әшекейлер тағып жүреді. Бастарына пүліштен жасалған пичи, икет (орамал түрі) киеді. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі тағамдары күрішке негізделген. Балықтан дайындалған тағам түрлері де көп. Дереккөздер
Явантроп

Явантроп, нгандонг, соло адамы Homo (Javanthropus) soloensіs – қазбадан табылған адам қаңқасы. Явантроп 1931 – 33 ж. Ява аралының Нгандонг елді мекенінің жанынан, Соло өзенінің жағалауындағы жоғарғы плейстоцен шөгінділерінен (11 бассүйек және екі жіліншік сүйек) табылған. Оны алғаш ашқан голландық ғалымдар В.Оппенорт пен К.Тер-Хаар. Алғашқы кезде геологиялық жасына және кейбір морфологиялық ерекшелектеріне қарап, явантропты палеоантропқа жатқызды. Кейін зерттей келе, бассүйегінің қарапайым ерекшеліктеріне (ми көлемі орта шамамен 1100 см3 , маңдай сүйегі тайқы, қабақ сүйектері өте көтеріңкі) және осы күнгі адамдардың қазба тектеріне жақын екендігіне сүйене отырып, явантропты архантроптарға (питекантроптаға) жатқызған. Явантроп бұдан 150 мың жыл бұрын өмір сүрген. Дереккөздер:
Ява теңізі

Ява теңізі – Тынық мұхиттың батысындағы Үлкен Зонд аралдар (Суматра, Калимантан, Ява, Сулавеси), аралық теңіз. Ауданы 552 мың км2, ең терең жері 1272 м. Жағалауы жайдақ. Ауаның орташа температурасы 27С, беткі су температурасы 27 – 29С. Тұздылығы 31,5 – 34,0‰. Толысу толқындары жарты тәуліктік және тәуліктік, 2 м-ге дейін көтеріледі. Маржанды рифтер (Каримунджава, Ракит, т.б.) кездеседі. Ірі аралы: Мадура. Балықтардан майшабақ, тунец және акула, теңіз тасбақасы, т.б. тіршілік етеді. Балық аулау және інжу өндіру дамыған. Порттары: Джакарта, Семаранг (Ява), Банджармасин (Калимантан).
Ягуар

Ягуар – Мысықтәрізділер тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі. Ягуарлар Оңтүстік, Орталық Америка мен Мексиканың тропиктік және субтропиктік қалың ормандарында, көбіне өзен бойында, тауларда тараған. Ағашқа жақсы өрмелейді. Дене тұрқы 2 м-дей, құйрығының ұзындығы 75 см, салмағы 68 – 136 кг. Денесінің тұрқы жолбарысқа ұқсайды; қызғылт сары, жұмсақ түгінде қара дақтар мен сақиналар анық көрінеді. Жыныстық жағынан 3 жылда жетіледі. Тамыз – қыркүйекте мауығып, 100 – 110 күн көтеріп, 2 – 3 бала туады. Кішігірім тұяқты жануарлармен, ұсақ кемірушілер, балықтармен, бақалармен қоректенеді, кейде тасбақаның жұмыртқасын да жейді. Ягуарлар мал шаруашылығына зиян келтіреді. Терісі үшін көп ауланған. Қазір олардың саны өте аз, сондықтан қорғауға алынып, Халықараралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қорегі Ягуар төбе жыртқышы болып табылады, бірақ арыстан мен жолбарысқа қарағанда, ол өзінің мекендеу ортасында тұяқтылардың аз ғана алуан түрімен кездеседі. Осы себепті ягуарлар көбінесе судың жанында салыстырмалы түрде кішірек, бірақ жақсы қорғалған жануарларды аулай отырып, балама тамақ көздерін іздейді. Ягуарлардың рационында кем дегенде 87 түрі тіркелген. Ягуардың сүйікті жемі - бұл капибаралар, каймандар және пеккарилер. Мүмкіндігінше олар бұғыларды, құмырсқа жегіштерді, мазам және тапирлерді аулайды, жыландарды (оның ішінде анакондаларды), суда жүзетін құстарды және балықты аулайды. Ягуарлардың рационына сонымен қатар маймылдар, түлкілер, игуандар, опоссумдар, құмырсқалар, кеміргіштер, мұрын және басқа да ұсақ жануарлар кіреді. Ягуар сонымен қатар тұщы су тасбақалары мен армадиллоларды аулайды - оның күшті жақтары олардың қорғанысын жеңе алады. Жағалауларда теңіз тасбақаларының жұмыртқалары (негізінен жасыл теңіз тасбақалары мен балдырлар), кейде оларды салуға шыққан аналықтарды ягуарлар жыртады. Кейде тіпті ересек аналық былғары тасбақаларды ягуарлар өлтіру жағдайлары тіркелген. Пумадан айырмашылығы, ягуар үй жануарларына, әсіресе ірі қара малға ықыласпен және жиі шабуыл жасайды. Алайда оңтүстік американдық фермерлерге сиырға тиімді балама ретінде ұсынылған азиялық буйвол ягуарлар үшін қол жетпес жем болып шықты. Дереккөздер:
Яғма

Яғма – көне түрік тайпасы. Орта ғасырлардағы негізгі мекені Іле өзенінің бойында болған. Махмұд Қашқари оларды 11 ғасырда Қара яғма немесе Батыс яғма деп бөлген және Тараз қаласының маңында осылай аталған бір мекеннің болғандығын жазады. Қашқаридың айтуынша яғма тайпасының өкілдері түркі тілді болған, өзіндік салт-санасымен ерекшеленген. Мысалы, Ят (Яда) аталатын тастың құдіретіне сенген. Парсы тарихшысы Гардизидің мағлұматтарына қарағанда, яғмалар көне замандарда біршама уақыт оғыздарға билік жүргізген және Солтүстік Моңғолия жерінде тіршілік еткен. Жылқы ұстаған. Ішкі руаралық соғыстардан бір бөлігі Халлухамға қоныс аударған. Кейбір зерттеушілердің пікірінше Ұйғыр қағандығының хан әулеті яғма аталған. Мемлекет ыдырағаннан кейін билеуші әулет басқалардан бөлінеді де, Іле бойына қоныс аударған. Мұнда яғмалықтар қарлұқтарды ығыстырып, шағын ауданда өз билігін орнатқан. Осы уақыттардан бастап жазба дерек көздерінде яғма, сондай-ақ қарлұғ-и ұйғыр (ұйғыр қарлұқтары), Қара яғма (Батыс яғма) деген атаулар ұшыраса бастайды. Яғма тайпасының өкілдері Қарахан әулеті мемлекетінің негізін қалауда елеулі рөл атқарды. 13 ғасырдағы моңғол шапқыншылығынан кейін яғмалықтар Орталық Азиядағы түркі халықтарының (қазақ, өзбек, т.б.) этнолық құрамына қосылып кетті. Дереккөздер:
Николай Михайлович Ядринцев

Ядринцев Николай Михайлович(18.10.1842, Омбы қаласы – 7.6.1894, Барнаул қаласы) – Сібірді зерттеуші этнограф, археолог, публицист. Омбы кадет корпусын бітіргеннен кейін 1860 – 63 ж. Санкт-Санкт-Петербург университетінің ерікті тыңдаушысы болды. “Сібір жерлестер ұйымы” студенттік үйірмесіне қатысып, 1865 ж. “Сібір патриоттарына” саяси мәнді үгіт парақшасын құрастырушы ретінде Омбы түрмесіне қамалды. 1874 ж. Санкт-Петербург қаласында тұруға рұқсат алды. 1876 ж. Батыс Сібір Бас басқармасына (Омбы қаласы) мемлекеттік қызметке орналасып, 1881 жылға дейін жұмыс істеді. Осы уақыт ішінде Ядринцев Орыс ppгеография]]сы қоғамының Батыс Сібір бөлімшесінің тапсырмасымен 1878, 1880 ж. Батыс Сібір мен Алтайға барып, өлкенің өткені мен қазіргі жағдайы туралы құнды мәліметтер жинап қайтты. 1880 жылғы экспедициясында “бұратана халықтардың тұрмысын” зерттеуге көп көңіл бөлді. Осы еңбектері үшін Орыс географиясы қоғамының алтын медалімен марапатталды. 1881 жылдан редакторлық, ғылыми жұмыстармен айналысты. 1882 – 89 ж. “Восточное обозрение” газетінде (1882 – 87, СПб.; 1888 – 89, Иркутск) редактор болды. 1885 ж. Еуропаға (Германия, Италия, Швейцария, Австрия) саяхат жасады. 1886 ж. Минусинск өлкесіне, 1890 – 91 ж. финн археологтарының ppҚарақорымға жасаған экспедициясына қатысты. Ядринцев ppҰйғыр қағандығы[[ның астанасы – [[Қарабаласағұн мен Шыңғысхан империясының астанасы – Қарақорымның орнына және Орхон өзені бойындағы ежелгі руна жазба ескерткіштеріне зерттеулер жүргізді. 1891 ж. “Сібір тұрғындары, олардың тұрмысы мен қазіргі жағдайы” атты кітабын шығарып, онда жергілікті халықтардың құқығын қорғады. Зерттеулер барысында Ядринцев Орталық Азия халықтарының өзіне тән жазуы болған деген қорытындыға келіп, ол ойларын “Орхон экспедициясы жайлы еңбектер” жинағында (1892) және “Байырғы моңғол атласы” (1892 – 99) атты еңбегінде жариялады. 1893 ж. АҚШ-қа қоныс аудару мәселесі бойынша зерттеу жүргізуге барды. 1894 ж. Барнаулға келіп, бекіністе орналасқан шаруашылықтар туралы мәліметтер жинаумен, қоныс аударушылардың жағдайын зерттеумен айналысты. Ол өз еңбектерінде Солтүстік Қазақстан өлкесі, соның ішінде Петропавл және Көкшетау уездері жайлы мәліметтерге көп көңіл бөлген. Сондай-ақ “Көшпелі тұрмыс және даладағы зерттеулер” (1886), “Батыс Сібірге сырттан келген халықтарды зерттеу жоспары” (1880) деген мақалаларында қазақ халқын антропологиялық, этнографиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеуді ұсынды. Шоқан Уәлихановпен жақын таныс болып, ол жайлы мақалалар жазды. Дереккөздер:
Ядро

Ядро — белгілі бір заттыӊ, ортаның ортаңғы бөлігі: * Атом ядросы — атомныӊ ортасындағы протондар мен нейтрондардан құралған бөлігі; * Жасуша ядросы — эукариоттар жасушаларындағы хромосомалардың сақталатын органелласы; * Жер ядросы — Жер планетасының барлық қабаттары астында орналасқан геосферасы; * Жұлдыз ядросы — жұлдыздардағы термоядролық реакциялар өтетін ортаңғы бөлігі; * Нейрофизиологияда — біркелкі қызмет атқаруға бағытталған нейрондардың тобы, мысалы жасымықша ядро; * Топтың «ядросы» — әлеуметтанудағы түсінік.
Язықтар

Язықтар (жазықтар, жазықтан келгендер) – көне тайпа. Антикалық деректерге қарағанда, сарматтардың бір тайпасы Язықтар деп аталған. Олардың саяси тарихы мен мәдениеті сарматтармен өте тығыз байланысты. Дерек көздерінде языгтар көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, рулық жүйені бастан кешіргендігі жазылған. Язықтардың сыртқы саясаты Риммен күрес аясында өрбіген. Соған байланысты бірқатар римдік деректемелерде атаулары сақталып қалған. Осы мәліметтер бойынша олар Дунай жағалауындағы Рим провинцияларына жиі-жиі шабуылдар жасап тұрған. Тіпті б.з.б. 69 ж. қыста Мезияға басып кіріп, Римнің екі когортын жойып жіберген. Бірақ келесі жылы мол әскер күшімен келген римдіктер оларды басып жаныштады. Б.з. I ғасырның орта тұсындағы деректерде языгтардың мекендеген негізгі орталығы Дунай мен Тиса өзендері аралығы деп көрсетіледі. Олардың бір бөлігі Рим империясының шекараларына жақын келіп қоныстанған. Қалғандары Орталық Еуропаның байырғы халықтарымен араласып кетті. Дереккөздер:
Иван Дмитриевич Яковлев

Иван Дмитриевич Яковлев (18 қаңтар 1910, Алтай өлкесі – 27 желтоқсан 1999, Мәскеу қаласы) – саяси қайраткер, Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы (1956 – 57). Еңбек жолы * Орта мектепті бітіргеннен кейін 1928 – 39 ж. комсомол және партия қызметтерінде болды. * 1939 – 55 ж. Новосибирск қаласындағы Киров ауданының партия комитетінің 1-хатшысы, қалалық партия комитетітінің 2-хатшысы, 3-хатшысы, атқару комитетінің төрағасы, Новосибирск облысының партия комитетінің 2-хатшысы, 1-хатшысы (1949 – 55) болды. * КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1949). * 1955 ж. Қазақстанға арнайы жіберіліп, Қазақстан КП ОК-нің 2-хатшысы * 1956 жылдың наурызынан 1957 жылдың желтоқсанына дейін 1-хатшысы болды. Яковлев Қазақстанды басқарған кезде тың және тыңайған жерлерді игеру қарқынды түрде жүріп, республикадан жылына 1 млрд пұт астық алып отыру – партиялық мақсатқа айналды. Республикаға басқа ұлт өкілдері көптеп әкелініп, қазақтар өз елінде азшылыққа айналды. Қазақ мектептері жаппай жабыла бастады. Жергілікті ұлт өкілдері сенімсіздік жағдайында жұмыс істеді. Қазақстанда ядролық қаруды сынау жүріп жатты. Сонымен қатар Яковлев тұсында мемлекеттік тұрғын үй құрылысы күшейді. Дегенмен, ол Қазақстанда өзін білікті басшы ретінде көрсете алмады. * Сондықтан көп ұзамай орнынан алынып, 1958 – 61 ж. Ульяновск облысының партия комитетінің 1-хатшысы * 1961 – 64 ж. Омбы қалалық атқару комитетінің төрағасы * 1964 – 73 ж. Омбы облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. * 1973 ж. зейнет демалысына шықты. Марапаттары * 2 рет Ленин * Октябрь Революциясы * 3 рет Еңбек Қызыл Ту * “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған. Шығармалары * “Вторая житница страны” (1957) кітабының авторы. Дереккөздер
Яксарт

Яксарт – Сырдария өзенінің ежелгі атауы. Бастапқыда Яксарт деп Сырдарияның қазіргі Ходженд пен Ташкент аралығындағы орта ағысы аталса, кейіннен ол өзеннің түгелдей атауына айналды. Птоломей, т.б. антик. авторлар “Яксарт” атауы бұл аймақты мекендеген сақтардың Яксарт тайпасынан шығуы мүмкін деген жорамал айтады. Яксарт көне түркі тілінде Иенгу-угуз (Інжу өзен), парсыша – Иахша-арта (шынайы інжу) дегенді білдіреді. Дереккөздер
Якут Алмасты Аймағы

]] Якут Алмасты Аймағы – Якутияның батыс бөлігінде орналасқан алмасты өңір. Ол Орта Сібір таулы үстірті мен Вилюй ойпатындағы Анабар антиклизасының оңтүстік мен шығысын, Тунгус синеклизасының шығысын, Вилюй синеклизасының батысын, Вилюй, Оленок, Муна өзендері алаптарын қамтыған. Бұл аудан алмасты өңір ретінде танылуы 1953 жылы Вилюй өзені алабынан алмасты қорымдардың, 1954 жылы алмастың түп кенінің (“Зарница” түтігі) табылуымен байланысты. Мұндағы алмас кендері түпкі және қорымды болып бөлінеді. Алдыңғылары трапп интрузияларымен байланысты ультранегізді тау жыныстары қатарындағы кимберлит түтіктерінде (ортаңғы триас пен төменгі юра) орналасқан. Кимберлиттер мен ксенолиттердің бастапқы минералдарына: алмас, оливин, пироп, пикроильменит, ильменит, диопсид, т.б. жатады. Жарылыстардың қиылысқан жерінде орналасқан кимберлит түтіктерінің диаметрі 40 – 600 м, іргелес жатқан тау жыныстарымен жапсары тікшіл болып келеді. Кимберлит түтіктерінің үгілуінен түзілген қорымды кендердің аллювийлік (терассалық, аңғарлық), элювийлік, делювийлік типтері ұшырасады. Якут Алмасты Аймағының түп және қорымды кендері шоғырланған аудандарына: Кіші Батуобия, Далдын - Алакит, Жоғарғы Муна, Алдан, Оленок жатады. Кіші Батуобия дүние жүзінің ең ірі алмас кені “Мир” түтігі және олармен байланысты Ирэлээх, Кіші Батуобия аллювийлік қорымдары бар. Алмас кристалдарының орташа ірілігі 1 – 2 мм, салмағы 6,7 – 10 мг. Ірілігі мен таралуы біркелкі, октаэдр, ромбододекаэдр, куб пішіндес болып келеді. Түстері мөлдір (өте көп), жасыл сарғылт, күлгін, солғын қызыл, қоңыр қызыл алмас кристалдарының 1 м 3 кимберлиттегі саны 1 – 24. Якут Алмасты Аймағынан “Якутияның 325 жылдығы” (54,14 карат), “Марья” (105,98), “Валентина Терешкова” (51,66), “Кенші” (44,62), “Үміт” (75), т.б. ірі алмас кристалдары табылған. Сілтемелер * Аллювий * Алмас * Алдан Пайдаланңан Әдебиет
Петр Самсонович Яловенко

Яловенко Петр Самсонович (15.7.1943 жылы туған, Украина, Кировоград облысы Гайворонский ауданы Солгутово село) – әскери қайраткер, генерал - майор (1996 жылы). Одессадағы Әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШІІ) әскерлерінің әскери техникалық училищесін (1965 жылы), ӘШІІ әскери - инжинер радиотехникалық академиясын (1974 жылы) бітірген. 1965 – 86 жылдары ӘШІІ әскерлері құрамында әр түрлі басшылық және техникалық лауазымдарда қызмет етті. 1986 – 92 жылдары ӘШІІ әскерлері бірлестігінің ракета қару - жарақтары қызметінің бастығы, зениттік - ракеталық әскерлер бастығының орынбасары, 1992 – 96 жылдары Қазақстан Республикасы ӘШІІ әскерлері қолбасшысының қару - жарақ жөніндегі орынбасары, 1996 – 98 жылдары Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің қару - жарақ жөніндегі орынбасары, қару - жарақ басқармасының бастығы, Бас әскери инспекцияда генерал - инспектор қызметтерін атқарды. 1998 жылы демалысқа шықты. Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Украина * Қазақстан * Республика Дереккөздер
Ямайкалықтар

Ямайкалықтар – Ямайканың жергілікті тұрғындары. АҚШ, Канада, Ұлыбритания, т.б. елдерде де тұрады. Жалпы саны 3,5 миллион адам (2004 жылы). Ағылшын тілінің жергілікті диалектісінде (“креоль“) сөйлейді. Христиан дінінің протестант, аздап католик бағытын тұтынады. Ямайкалықтардың этностық негізін 17 – 18 ғасыларда аралға әкелінген құлдардың ұрпақтары (зәңгілер мен мулаттар), еуропалықтар (ағылшындар, т.б.) құрайды. Ямайкалықтар боксит өнімдерін шығарумен және ауыл шауашылығымен айналысады. Қант қамысын, банан және цитрусты дақылдарды өсіру дамыған. Халық ауыз әдебиетінің үлгілерінде Батыс Африка халықтарының сарыны, сондай-ақ африкалық культтер мен наным - сенімдер сақталған. Сілтемелер * АҚШ * Канада * Ұлыбритания Дереккөздер