kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аммиакаттар

]] Аммиакаттар - тұздар мен аммиактан түзелген кешенді қосылыстар. Мысалы, [Ag(NH 3 ) 2 ] + , [Ni(NH 3 ) 4 ] 2+ . Аналитикалық химияда комплекс қосылыс құрамындағы элементтерді, металдардың иондарын ашу үшін және оның мөлшерін табу үшін қолданылады. Алынуы Аммиакаттар * су ерітіндіде тұздар аммиакпен (NH 3 ) әсер ету арқылы алынады * газ түріндегі немесесұйық аммиакпен (NH 3 ) қатты тұздарға әсер ету арқылы алынады. Мысалы: :: Бұл жерде аммиактың судағы ертіндісі алдымен мыстың (II) иондарымен әсерлесіп, нәтижесінде жасыл түсті құбылмалы құрамды негізгі тұздар тұнба болып түседі. Бірақ олар реагенттін көбейгеде оңай еріп кетеді. Сосын көкшіл-күлгін түсті мыстың аммиакты комплексі түзеледі: :: Химиялық қасиеттер Амииакаттардың ертінділері тұрақты болады. Тек сары-қоңыр түсті кобальт (ІІ) аммиакаты ауадағы оттегімен бірте-бірте тотығып шие-қызыл түсті кобальт (ІІІ) аммиакатына айналады. Тотықтырғыштардың әсерімен бұл реакция лезде өтеді. Комплекстардың түзелуі немесе ыдырауы Ле Шателье-Браун заңдылығымен диссоциация тепетеңдігінің жылжуымен байланысты. Егер Ag + және NH 3 концентрациясы көбейсе - комплекста түзеледі. Ал егер азайса - комплекс ыдырайды: :: [Ag(NH 3 ) 2 ] + үшін Кн 9.3 ·10 -8 , ал NH 4 + үшін Кн 6 ·10 -10 . Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қызойнақ

Қызойнақ. «Бір күні қызойнаққа барып, таң ата келіп жатсам, ұйықтап қалған екенмін, әжем оятады» (Б.Майлин). Әке – шешелері жоқ кезінде бойжеткен қыздар оңаша қалып, ойын – сауық ұйымдастырады. Оған (жасырын түрде) жігіттер де қатысады. Бұл мәжіліс құпия өтеді және оны ұйымдастырушылар тек қыздар болғандықтан «қызойнақ» деп аталған. Қызойнақ көп ұйымдастырылмайды, ата – ана оған өз қатысуына қыздарына қатаң тыйым салған. Оның – мақсаты қыздардың жеңілтектіктен немесе ұятты болып қалудан сақтандырады. Дереккөздер 1. [http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=7] 2. Салт-дәстүрлер кітабы , Атамұра 2011ж. 3. [https://sozdikqor.kz/soz?id127851&aQYZOINAQ]
Тобық тығу (дәстүр)

Тобық тығу. «Қазақ дәстүрінде қыз бен жігіттің тобық алысуы құр ғана ойын емес, мұнда екі жастың өздері ғана түсінетін бір терең сыр да бар» (І.Есенберлин). Бұл серттесіп ойнаудың бір түрі. Мысалы, жігіт пен қыз тобық тығып алтын сағатқа немесе қалы кілем беруге серттеседі. Бір жылдан кейін бе, бес жылдан кейін бе тобықты тығуға алған жігіт кез келген уақытта, кез келген жерде «тобығымды бер» деген жерде қолына ұстата беруі керек. Егер жігіт тобықты тауып бере алмай қалса – ұтылғаны. Ол уәде бойынша серттескен затын беруі керек. Тобықты тығуға жігіттер де қатыса алады. Бұрын мұндай ойындар ел арасында көп болған. Бұл ойын ұқыптылыққа, бір сөзділікке тәрбиелейді. Мұның арты қыз бен жігіттің сүйіспеншілігіне, қосылуына жалғасады. Тобық тығуда қызықты оқиғалар да кездеседі. Солтүстік Қазақстан облысында бір жігіт сүйген қызына тобық ұсынған. Бірақ жігіт көп ұзамай Ұлы Отан соғысына аттанады. Үйіне «хабар – ошарсыз кетті» деген хабар келеді. Ал жігіт жау қолына түсіп тұтқында болады. Соғыстан кейін «тұтқында болды» деп еліне жібермей тағы айдалады. 12 жылдан соң еліне оралып, жігіт қыздан сертін сұрағанда салиқалы қыз тобықты ұстата беріпті. Содан екі жас қосылып, тату – тәтті өмір сүріп кеткен екен. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=7 2. http://www.zhasalash.kz/otbasy/10598.html
Тобық жұту (дәстүр, ырым)

Тобық жұту (дәстүр, ырым). Халықта қоянтобығын жұту ырымы ежелден бар дәстүр. Оның шарты тобықты жұтушы жас адам жұтар алдында: Батыр болсам жүрегімнен шық, Палуан болсам білегімнен шық, Шешен болсам таңдайымнан шық, Бақытты болсам маңдайымнан шық, - Деп серттесіп барып жұтады. Халық ұғымында тобық қасиетіне қарай әлгі адамның айтқан жерінен шығады деген түсінік болған. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=7 2. http://www.zhasalash.kz/otbasy/10598.html
Тұлым

Тұлым қою (ғұрып). – Сәрсеке! Көңілге солай еткен дұрыс та ғой, ләкинде шариғатта балаға тұлым қою дұрыс емес» (М.Дулатов). Баланың (ұл, қызды) кішкентай кезінде шашын өсірмей екі шекесіне екі шоқ шаш қояды. Мұны «тұлым» деп атайды. Тұлым көбінесе қыз балаға қойылады және ол сәбиге лайықты ғұрып. Тұлымды көз тимес үшін қояды. Ата-ана баласы бір жасқа толғанда, оның қарын шашын алып, төбесіне бір өрімдей ғана шаш қалдырып, оны өсіріп, көзді маржан, қаратас тағып, өріп қоятын болған. Тұлым қойған балаға арнап мал сояды. Ақсақалдарды шақырып, баласына бата алады. Сыйлы адамдардың отырған орнына аунатып, «балам осы адамдай болып өссін» деп тілек тілейді. Бірақ айдар шашты көбіне зарығып көрген балаға қойған. Ал ертеде хан ұрпақтары, бай-манаптар өздерінің ең жақсы көрген және орнымды басады-ау деген балаларына ғана тұлым қойған екен. Тұлымды он екі жасқа толғанда алып, алғашқы мүшел жасының құрбандығы ретінде ел-жұртқа көрсетіп, мал сойып, баласының ер жеткендігін паш етіп, елдің батасын алатын да салт бар. Мысалы тайланд халқы аурушаң балаға тұлым не айдар қойса, сауығып кетеді деп сенген. Сондай-ақ, өте сүйкімді балаларды жын-пері айналдырғыш келеді деп, жын-періні тұлым шаш үркітеді деп есептеген. Тылсым күштерден қорғайды деген сеніммен баланың шашын түрлі пішінде өсіретін елдердің қатарында қытайлар, корейлер мен мысырлықтарды да атауға болады. Ал өсе келе бозбала кежім жібереді. Кежім – желкеден жіберетін шаш. Кеңес кезінде айдар, тұлым, кежім қою дәстүрі ұмытылды деуге болады. Қытайдан келген қандастарымыз осы дәстүрді жаңғыртып, тарихи фильмдерде де көшпелінің бұрынғы кейпі тіріле бастады. Қазір Тәуелсіз Қазақстан ұландарын тұлымды жігіттер сипаттайтын сияқты. Әрине, көңілің өседі. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Көгентүп (Көгендік)

Көгентүп (салт). Туыс, ілік, жұрағат адамдардың қонаққа келгенде оның баласына ескерткіш, сый ретінде берілетін мал: (қозы, қой, бұзау, құлын, тай, бота, тайлақ, ат). Бұл бала үшін сый, қуаныш болса, оның ата-аналары үшін құрметтеудің белгісі десе де болады. Көгентүп беруді малды ауылдардың әлі де пайдаланып жүргені жақсы, жарасымды салттарының бірі. Көгентүп (көгендік) - жақын туыс, ілік, жұрағат адамдардың баласына сый ретінде берілетін мал (қозы, қой, бұзау, құлын, тай, бота, тайлақ, ат) Кеусен, көгентүп дәстүрлері қазіргі тұрмыс-тірлікте қолданыста болғанмен, ел үлкендеріне болмаса, жалпы көпшілікке аты ұмытыла бастағанға ұқсайды. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149 3.http://www.kyzdaralemi.kz/tarbyelik-jarasady-kyz-balaga/143-dastyr-turaly-ne-bilemiz.html
Кіндік кесер

Кіндік кесер (салт). «Кемпірлер кіндік кесе бастады». («Жас алаш» газеті). Ел ішінде «кіндік шешесі» немесе нәресте туған сәтте оның кіндігін кесетін әйелдер дайын турады. Кейде олардың «жол менікі» деп таласатын кездері де болады. Кіндік кесу – мәртебелі, абыройлы іс. Байыпты әжелердің шешімімен кіндік кескен әйелге «кіндік кесер» кәдесі беріледі. Бұл да жолы бөлек кәде. Кейін де «кіндік шеше» деп аталатын әлгі әйел сол баланың анасы есепті құрметке ие болады. Кіндік баласын оның өз анасынан кем санамауы керек. «Кіндік шеше» кейін келіп бала үйінен өз қалауын да ала алады. Баланың кіндігі түскеннен кейін де жасалатын халықтық ырымдар көп. «Елдің қорғаны болсын» деп ер баланың кіндігін атшаптырым жерге апарып көмеді. «Қыз отбасының тірегі болсын» деп от орнына немесе табалдырыққа көмеді. Кіндік шешенің атқаратын міндеттері Жүкті болған әйелді күту Екі жас үйленіп жатқан кезден кіндік шеше болуды қалап алатын әйелдер болады. Ол үшін алдымен екі жасты арнайы қонаққа шақырып, өз дастарханынан дәм таттырады. Осыдан кейін екі үй арасында да қарым-қатынас жиілеп, жарастық орнайды. Жүкті әйелді күтімге алады. Босану кезінде басы-қасында болу Толғақ мерзімі жақындағанда жеке үй дайындалады. От жағып су жылытылады. Үйдің іші-сырты дүние-мүлкі мұнтаздай тазаланады. Осы істердің, басы-қасында кіндік шеше ұйтқы болып жүреді. Жүкті әйелді толғақ үстінде кіндік шеше демеп тұрады және олай-бұлай жүруіне де рұқсат етіледі. Кіндігін кесу Кіндікті ақбалтамен кесіп, таза жіппен байлап, түбіне күл сепкен. Ақ балтаны өзге нәрсеге пайдаланбай, сақтап қойған. Ер баланың кіндігін ырымдап "үй күшік болмасын" деген оймен отбасы, ошақ түбіне көмеді. Сонымен бірге оқымысты болсын деп кітаптың, ат құлағында ойнасын деп аттың жалына байлайды. Балаға қамқорлық жасау Дүниеге келген сәбиді емізбестен бұрын таза суға малынған қасқырдың жүнімен ауыздандырған. Бала ер жетіп ел қатарына қосылғанша кіндік шеше өз назарынан тыс қалдырмай әрдайым қамқор болып жүрген Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Сүйіндір

Сүйіндір (салт). Келіншек босанғаннан кейін оның анасы кәде, жорасын алып әдейі келуге тиіс. Бұл – қалыптасқан салт және ананың міндетті парызы. Мұны қызын қияға қондырған әр қазақ әйелі білуге және орындауға міндетті. Ана болған өз баласының (қызының) қасында болып, оған рухани күш беріп, сенім туғызып, жас сәбиді емізу, күту жолдарын үйретеді, ақылшысы, сүйеніші, қамқоры болады. Құда – құдағиларының немерелі болған қуанышына ортақтасады, нәрестеге арнаған бұйымдарын, сәлем - сауықтарын ұсынады. Құрметті қонағы да болады. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Шілде қаққан

Шілде қаққан (ырым). Қазақта «әр бала туған сайын анасының бір тісін ала түседі» деген шындыққа сай келетін қағида бар. Анығында жас босанған әйелдердің тісі түсіп қалатыны бар. Мұны «шілде қаққан» дейді. Бұл жас ананың өз күтіміне де, денсаулығына да байланысты болады. Ырым бойынша жас босанған келіншек итке «кет» демейді. Онда тісі түсіп қалады дейді халық сенімі. Халық тәжрибесінде бұл да жәй айтыла салған сөз болмауы керек. Өйткені халық ырымы мен тыйымының бәрін бекерге шығару орынды іс емес. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Қара жығу

Қара жығу (салт). «Байдалы белдеудегі қараны суырып алып, Байсалға берді... Ол ырымын істеп, қараны жерге сұлатты да, табанымен басып, сындырып тастады».(М.Әуезов). Кісі қайтыс болған күні тігілген қараны жығу салты тағы бар. Ол жылы беріліп, ас өткен соң жасалады. Яғни қара жалауды алып, сындырады да отқа жағып жібереді. Бұдан кейін жақын – жуықтары, әйелі, балалары, елдің ақсақалдары құран оқып, бата береді. Соңғы жоқтау айтылады. Тұл аударылады. Бұл, қаралы жыл өтті, азалы күндер аяқталды деген сөз. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Тұл аудару

Қайтыс болған адамның жылы өтіп, асы берілген соң, оның жыл бойы қара жамылып қайғырған отбасы әдеттегі өмір тіршілігіне араласуға тиіс. Бұл «тұл аудару» салты арқылы жасалады. Қара жамылған соң, марқұмның киімдері оңына қаратылады. Ер – тұрманы ең жақын досына не болмаса мұраға беріледі. Әйелі, қыздары бүркейін алып, жақсы киімдерін киюге рұқсат етіледі. «Тұл аудару» салтына марқұмның ет жақындары, балалары, сыйлас – бастас адамдары қатысып, дұға оқылады, бата жасалады. Ақсақалдар үй - ішіндегі адамдарға, әйеліне, балаларына ақыл айтып, жақсы тілек білдіреді. Сол күннен бастап, отбасы адамдары «өлгеннің соңынан өлмек жоқ» деп қызықты өмір тіршілігіне кірісіп кетеді. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы, 2011ж.
Жерошақ майлау

Жерошақ майлау (салт). Қайтыс болған белгілі адамдарға ас беру ежелгі дәстүр. Бұған күні бұрын үлкен дайындық, ұйымдастыру жұмыстары жүргізіледі, сауын айтылады. Ас болатын күннен бір – екі күн бұрын дайындық жайын тексеріп, қорытындылайтын мәжіліс болады. Бұл үлкен тойдың ақырғы, қорытынды сәті. Бұған арнайы бір мал сойылып, ас алдындағы шағын бір той өткізіледі. Той өткізушілер бірауызды болуға, ел намысын қорғауға шақырып, бәтуаласады. Жерошақ майлау дегеніміз осы. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Шек беру

Шек беру (дәстүр). «Қазаққа ислам діні арқылы кірген мейрамның бірі – шек беру» (А.Жүнісұлы). Ораза және құрбан айттары алдына мал сойылып аруақтарға бағышталатын дұға. Шек беретін үй бұған жақын – жуық, қарт адамдарды шақырады. Мұнда олар ата – аналарын, өздері білетін аруақтарды еске алады, олардың есімдері аталып, құран оқып, қол жаяды. Бұл дәстүр әлі де сақталып келеді. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Қара тігу

Қара тігу (салт). «...өлік үстіне тіккен ақ үйдің оң жақ белдеуіне өз қолымен әкеп қара тікті. Сүйіндік жас кісі өлсе туы қызыл болатынын, кәрі кісі өлсе ақ болатынын айтып келді де, «Өжейдің орта жасты кісінің туы – бір жағы ақ, бір жағы қызыл болу керек дегенді айтқан» (М.Әуезов). Кісі өлген үйді бір сөзбен қаралы үй деп те айта береді. Қара тігілген үйді көргендер ол үйге соғып дұға жасап өтеді. Мұндай үй кісі күтуге де дайын отырады. Жыл бойы жоқтау айтылады. Бұл халықтық рәсім марқұмның жылы өтіп, асы берілгенге дейін жалғасады. Жыл болған соң «тұл аудару», «қаралы теңді бұзу», «қара жағу» сияқты ырымдар жасалады. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Ақтай жоқтау

Өмірде бәрі де бола береді. Мысалы құда түсіп, қалыңдық атастырылып, қалың төленіп, екі жақ келісімге келеді. Сөйтіп бұл жағдай жұрттқа белгілі болады. Екі ортада құдалық рәсімдер, барыс – келіс басталады. Күйеу жігіт ұрын барған кездер де болады. Осындай жағдайлардан кейін тағдырдың жазуымен күйеу жігіт қайтыс болса, әдет заңы бойынша оны оң жақтағы (өз үйінде отырған қыз) қалыңдық та жоқтайды. Бұл қазақ дәстүрінде белгіленген, оны «ақтай жоқтау» деп атайды. Бұл үшін қалыңдықты ешкім кінәлай алмайды. Ұлттық көне заң бойынша әлгі қалыңдық өзі атастырылған жігіттің ағасына немесе інісіне қосылады. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Тасборан

Тасборан (Заң жолы, ғұрып). «Тәңірге тіл тигізген адам егер мұны жеті куә растаса, тас лақтырылып өлтіріледі» (Әз Тәуке ханның «Жеті Жарғы» - заңынан). Бір адам ел – жұртына сатқындық жасаса, немесе әйелі еріне опасыздық жасаса немесе ел – жұрт естімеген, көрмеген қылмыс жасаса, айуандықпен жазықсыз адам өлтірсе т.б. өте ауыр қылмыстары үшін ол «тасборан» арқылы өлім жазасына кесіледі. Яғни, өлімге бұйырылушының аяқ – қолын байлап, жұрт алдына әкеліп, оған қатысқан барлық адам қолына бір – бір тас алып, қылмыскерді сол таспен өлтіреді. Мысалы, Құнанбай Қодар мен Қамқаны өлтіргенде осы «тасборан» заңын қолдаған. Дереккөздер Сен білесің бе? энциклопедиясы Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2.http://www.halyksozi.kz/news/view/id/149
Ақтық байлау

Ақтық байлау (ғұрып). «Ақтық байлау Сарыарқа жерінде кеңінен орын алған екен»( «Азия транзит» журналынан).Ел ішінде әулиелі, киелі, қасиетті орындарға ақтық байлайтын әдет бар. Осындай жерлерге келген адам таза келіп, таза киініп, дұға оқып, тілек тілеп, матаға түйіп ақша байлайды. Ақшаның аз, көп болуы шарт емес. Тек тілек, ниет түзу болса блоғаны. Бұл әдет әулие-әнбиелерді, дінді ұлт ұғымын сыйлап, құрметтеуден туған ықыласты көңіл. Ақтық байлау Бекет ата, Болған ана, Теректі әулие, Оспан қожа, Домалақ ана сияқты көптеген киелі жерлерде әлі көп кездеседі. Бұл салт-дәстүрді атқарғандарды әулие- әнбиелер де қолдайды. Байланған ақтықтарды жолы түскен кез келген адам «тілегі қабыл болсын» деп дұға оқып алуына құқы бар. Ақтықтан алынған тиын- тебенді теріс іс-әрекетке, жағымсыз жайларға, арақ-шарапқа жұмсауға болмайды. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Итаяғына салу

Итаяғына салу (дәстүр, ырым). Жас келіншек бір ауылға қыдырып барғанда, не есік көруге шақырғанда әйелдер не үлкен әжелер оған «Итаяғыңа» сал деп сақина, күміс, жүзік сияқты заттар береді. «Итаяғына салу» деген келіншек босанып баланы шаранасынан жуатын суға яғни «шілде суына» әлгіндей күміс жүзік, сақина, күміс түймесияқты заттарды ыдысқа салып жіберіп, нәрестені жуады. Жуып болған кейін әлгі заттарды сол жердегі әйелдер ырым қылып бөлісіп алып, мәз-мейрам болып тарасады. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Атбайлар

Атбайлар (салт). Мұның да екі түрі бар. Жас отаудың шаңырағы көтерілген соң ағайын-туыстар оған шашу шашып, «керегесі кең болсын», «босағасы берік блосын» деген тілек айтады. Байғазы береді. Ет жақыны босағаға жылқы байлайды. Мұның аты «атбайлар». «Атбайлардың» екінші түрі-кәде. Құда-құдағилар келгенде немесе күйеу қалыңдығын алуға келгенде олардың жеңгелері алдынан шығып түсіріп алып, атын байлайды.Бұл «атбайлар» деп аталатын той салты. Оған арнайы кәде беріледі. Ол кәдеден тағы бір әйел тәбәрік сұрайды. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Бие қысырама

Бие қысырамас (ырым). Жаңа түскен келіннің беті ашылғаннан кеиін енесі келіп, келіннің бетінен тағы сүйіп, жақсы тілек тілеп, сол жерде отырған әйелдердің ортасына «биелерің қысыр қалмасын» деп ақ мата тастайды. Бұл «бие қысырамас» деген кәде. Әйелдер бұл матаны жыртып, бөліпалып үйлеріндегі сабаның аузына «бием қысыр қалмасын, біссімілда» деп байлайды. Бұл кәде бәріне де жетуі керек. Жетпей қалғандардың өкпелеуге хақы жоқ. Соңғы жылдары халқымыздың мал шаруашылығынан қол үзе бастауына сәйкес бұл ырым ұмытылып бара жатыр. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Шаңырақ түйе

«Шаңырақ түйе» (дәстүр). Ұзатылып келе жатқан қыздың және оның жанындағы әйелдердің (шешесі, жеңгесі, сіңлісі т.б.) мініп келе жатқан көлігі «шаңырақ түйе» деп аталады. Және ол келін үшін ыстық қасиетті мал болып саналады. Бұған жолшыбай кездескен немесе бөтен адам мінбейді. Егер міне қалса оны көрген жұрт «пәленше келіннің шаңырақ түйесіне» мініп келді деп келемеждеген. Ертедегі салт бойынша көште үлкен шаңырақ жеке түйеге артылып, алдымен жүреді екен. Оған адам мінбейді, атпен жетелейді, «шаңырақ түйе» деген сөз осыдан шыққан. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Қапқа салар

Қалыңдығ ын алуға келген күйеу барлық жол-жоралғы ларымен яғни құдалық кәделерімен, үлкендерге арналған сый-сияпатымен, той малымен келеді. Той басталады. Қыз өз үйінен аттанар алдында оның әкесі барлық құдаларға киіт кигізеді. Күйеу баласына да сыйлық береді. Бірақ ол киіт емес «қапқа салар» деп аталады. Ол бағалы киім, қымбат ер-тоқым, жігіт жарақтары немесе мал болуы мүмкін. Әрине, бұл қайын атаның дәулеті мен мырзалығына, абырой-беделіне сай жасалатын жолды дәстүр. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Той малы

Той малы (дәстүр). «100 жылқы той малына кетіпті» (М.Ж .Көпеев). Келін алуға келген қадірлі құдалар ел дәстүр-салты бойынша – сән-салтанатымен, жөн-жосығымен келіп түседі. Бұл жолдың кәде-жоралары да көп болады. Соның ішінде ең басты кәдесінің бірі-осы топқа арнайы әкелген «той малы» деп аталатын жолды дәстүр. Бұған әр құда өз дәулеті мен шамасына қарай жылқы немесе бірнеше қой әкеледі. Күйеудің абырой, беделі осы кәдеге де байланысты болады. Бұған қымбат мата, бұйым, жеміс, қант, шай да қосылады. Әкелген мал арқылы құдалар қыз әкесінен, атасынан немесе сол ауылдағы жолы үлкен ақсақалдан бата тілейді. Батадан кейін әлгі мал сойылып, тойға жиналғандар одан ауыз тиеді. Той малы толымсыз болса қыз жеңгелері құдалар бетіне басады. Сондықтан да «той малының» мүшесі түгел әрі семіз болуы қатты қадағаланады. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Бата аяқ

«Бата аяқ» (салт). Ұлдың атасы «Бата аяқ» деп бір түйе, бір жылқы жібереді (Ә. Диваев). Құда болған кісі екі жақтың келісімінен кейін жігіт әкесі қыз ауылына келіп «бата аяқ» өткізеді. Кейде мұны «сырға тағар» деп те атайды. Осы жолы екі жақ тойды өткізу мерзімі, кәде-жора қалың мал жөнінде келіседі. Мұны бата, келісуді «баталасу» дейді. Батаның екі түрі бар: 1. Келісімді бата жасау, мал мөлшері, той уақыты, шығын мөлшері: алас-беріс, келу-кету т.б. 2. Кесімсіз бата- мал саны, мүлік мөлшері кесілмейді. Жағдайға, уақытқа қарай кейін белгіленеді. Ауқатты, елге есімі белгілі адамдар құдалығында бас жақсы, орта жақсы, аяқ жақсы деген ірі бағалы кәделер болады. Бас жақсыға – боталы түйе, құлынды бие, жағалы киім, бағалы бұйым, алтын, күміс, жамбылар жатады. Орта жақсыға – ең жақсы түйе не ат. Аяқ жақсыға ат, сиыр, қой т.б. жатады. Қазақ халқының тұрмысында құда болу салты айрықша орын алғандығы белгілі. Әдетте, қызды бесіктегі кезінде немесе ол бой жете бастаған кезде атастырған. Егер екі жақ балаларын бесікте жатқан кезінде атастырса, ұлдың ата-анасы қыздың бесігін кертіп белгі салған. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Шеге шапан

Шеге шапан (дәстүр, кәде). Құда болуға баталасқан екі жақ келіскенен кейін бір-біріне сый-сияпат ұсынады. Жігіт жағы «қарғы бау» ұсынғаннан кейін жаушыға «шеге шапан» жабады. Бұл уәде пісті деген сөз. «Жаушы» жіберген жақ жігіт ауылы келе жатқан өз «жаушыларының» үстіндегі яғни «шеге шапанын» көріп, оларды шашу шашып қарсы алады. Шеге шапан - сыйлық. Жігіт жағынан қарғыбау деп аталады. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Қыз көру

«Қыз көру» (салт) «Мырзалар қыз таңдаған келсін мұнда, жігітті қыз көретін біз көрелік» (Т.Жомартбаев) Кейде «қыз таңдау» деп те аталады. Салт бойынша белгілі кісілердің балары немесе өнерпаз, сал-сері жігіттер өзіне лайық қыздарды ел ішінен өздері таңдаған. «Пәлен жерде жақсы қыз бар» дегенді естіген жар таңдаған жігіттер өнерлі дос-жолдастарын ертіп, қыз ауылына барады. Қазақта «қызды кім көрмейді, қымызды кім ішпейді» деген мақал қыз іздеген жігіттерге жол ашады. Ондай жігіттерге ешкімнің наразылық білдіруге, тосқауыл жасауға хақысы жоқ. Керісінше жігіттерді салтанатпен қарсы алған. Ауылдың бойжеткен өр мінезді, еркін қыздары мұндайда «қыз көретін жігітті біз көрелік» деп белсене шығып, жігіттермен өнер сынасқан. Жігітке олар да сын көзбен қарап, өз ойын ашық айтқан. Осындай жолда бірін-бірі сынаған қыз-жігіттер айтысқа түскен. Осыдан кейін ұнатқан жастар сөз байласып, жігіт жағы құда жіберген. Демек, жігіт пен қыз бірін-бірі ұнатқан жағдайда да құдалық жолы жасалған. Олай болса, бұрын да қыз-жігіттің ұнатып, сүйіп қосылған кездері болған. Әрине, қазақ салтында «қыз таңдау», «қыз көру» әр кезде бола бермеген. Оған аты белгілі адамдардың балалары мен жігіттердің ғана қолы жеткен. «Қыз көру» салты Т.Жомартбаевтың «Қыз көрелік» романында кеңірек суреттелген. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Телегония

Телегония – пәктік туралы ғылым.Үйленіп,отбасын құрғандардың өз баласы болғанын қалайтыны белгілі. Бірақ көпшілігі болашақ ұрпағының денсаулығына пәктіктің қаншалықты әсер ететінін біле бермейді. Ал, ата-бабамыз қыдырымпаз қыздан жақсы бала тумайтынын білген. Сондықтан бұзылған қызбен тұрмыс құрмаған. Пәктік пен денсаулықтың байланысын өткен ғасырда телегония құбылысы туралы жаңалық жасаған генетик мамандар ғана ашып айтып бере алды. Жаңалықты ойда-жоқта осыдан 150 жыл бұрын жылқы өсірушілер ашқан. Олар жұмысқа шыдамды асыл тұқымды жылқы өсіру үшін жылқы мен зебраны шағылыстырады. Бірақ еркек зебра да, ұрғашы зебра да ұрықтанбай, тәжірибе сәтсіз өтеді. Осыдан кейін мамандар бұл туралы мүлдем ұмытып кетті. Тек арада біраз жыл өткен соң қара-ала құлындар туыла бастағанда тәжірибе еске түседі. Олар нағыз асыл тұқымды жылқылар еді. Дереккөздер 1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
ҚБТУ ғимараты

ҚБТУ ғимараты — Алматыдағы Астана алаңында орналасқан ғимарат. 1957 жылы салынған қаладағы тарихи және көрнекті ғимараттардың бірі. Сипаттамасы ҚазКСР Үкімет үйінің ғимараты Алматы қаласындағы архитектуралық ескерткіш. 1957 жылы сәулетші Б.Р. Рубаненко т.б жобасы бойынша салынды. Ұлы Отан соғысынан кейінгі кезеңдегі алғашқы архитектуралық ансамбль шоғырын құрып, қала орталығы келбетін айқындай түскен таңдаулы ғимараттардың бірі. Оның архитектуралық композициялық шешіміне бір-бірімен өтпе кеңістік арқылы жалғасқан үш блок алынған. Блок ортасындағы ішкі аулаға ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің мәжіліс залы орналасқан. Мәжіліс залының «қошқар мүйіз» капительді ордерлер жүйесі, қасбетіндегі 8 бағаналы портик ғимарат көлемімен үндестік тауып әрі оған ұлттық сипат берген. Қос қаптал қасбеті бедер жосықпен көмкерілген. Ғимарат пішіні жинақы әрі салтанатты. 1979 жылы қос қаптал көлемінің солтүстік жағы кеңейтілді. Тарихы Ғимарат бастапқыда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне қызмет көрсетуге арналған. Оның құрылысы 1938 жылы 14 миллион рубльге басталды, бірақ 1941 жылға қарай сол жерде тек қазба жұмыстары жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылыс тоқтатылып, 1951 жылы қайта басталып, 1957 жылы аяқталды. Ғимарат сәулетші Борис Рубаненконың жетекшілігімен Моспроект шеберханасында жобаланған. Жоба Қазгорстройпроект арқылы П. А. Мамонтов пен Г. А. Калиштің жетекшілігімен жүзеге асырылды. Ғимарат бір-бірімен кең жолдармен байланысқан үш композициялық құрылыстан тұрады. Олардың ортасында ғимараттың негізгі бойлық осін бойлай орналасқан Жоғарғы Кеңес залы орналасқан. Интерьерде ғимараттың ішкі кеңістігінің нақты схемасы бар. 1972 жылы бүйірлік залдар кеңейтілді. 1980 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті Республика алаңындағы жаңа ғимаратқа көшті. 1982 жылы ғимарат қала құрылысы және сәулет ескерткіштерінің тізіміне қосылды. 1987 жылы Қазан төңкерісінің 70 жылдығына орай ғимарат жанынан Бюсттер аллеясы мемориалдық кешені құрылды. Бұл ғимаратта 1991 жылы Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі туралы заң қабылданды. 1997 жылдан 2001 жылға дейін ғимарат Алматы облысы әкімінің резиденциясы қызметін атқарды. Осыдан кейін ғимарат Қазақстан-Британ техникалық университеті орналаспай тұрып бір жылдан аз уақыт бос тұрды. 2018 жылы ҚБТУ бас залы қайта жаңғыртылды. Бұл үшін биіктігі 14 метр болатын арнайы тіректерді салу қажет болды. Дереккөздер
Шу сүйрік қанаты

Шу сүйрік қанаты — тек Арал су алқабында тіршілік ететін балық. Аз зерттелген. Сирек кездесетін балықтың бір түрі. Денесінің ұзындығы 16 см. Табиғи таралу аймағы - Бішкек қаласынан төменгі Шу өзенінің су алқабы. 1960 жылдан бері бұл балық туралы нақтылы деректер жоқ. Осы су алқабының Қазақстандағы бөлігінде 1990-1993 жылдардың әр түрлі маусымдарында арнайы зерттеулер ешқандай нәтиже бермеді. Қолдан өсірілмеген. Арнайы қорғау шаралары белгіленбеген. Оның таралу аймағын және табиғи көбею мүмкіндігін анықтау үшін бұл түрді іздестіруді жалғастыру керек. Дереккөздер
Аммонал

Аммонал - аммониттер тобына жататын қопарғыш зат. Тарихы 1915 жылы алғашқы рет 1-ші дүниежүзілік соғысында Британ армиясы арзан қопарғыш зат ретінде қолданған. Британ аммоналының құрамында: 65% аммиак селитрасы, 15% тротил, 17% алюминия и 3% ағаш көмір болған. Қазіргі таңда өнеркәсіптік мақсаттарында динамит орнына қаолданады. Құрамы Құрамында аммоний селитрасы (80-90%), алюминий ұнтағы 5-10%), көмір, парафин т.б. қосылыстар (3-5%) бар. КСРО-да Аммоналдың екі түрі шығарылатын: # Аммонал (ГОСТ 21984) - сүр түсті ұнтақ, аз сусымалды, суға төзімді, сақтағанды тұрақты. Құрамы: аммиак селитрасыЖВ - 80,5 %, тротил — 15 %, алюминий ұнтағы — 4,5 %. Оқтарды жасауға қолданатын. # Аммонал тасты №3 - сүр түсті ұнтақ. Ең күшті қопарғыш заттың бірі. Жоғары суға төзімділік, сақтағанда тұрақты, детонациялық мүмкіндігі өте жақсы. Құрамы: аммиак селитрасыЖВ - 72 %, тротил — 16 %, гексоген — 1,5 %, алюминий ұнтағы — 8 %. Негізгі физика-химиялық қасиеттері және қопарғыш көрсеткіштері Детонация жылдамдығы - 3500 - 4500 м/с Фугастығы - 480 - 550 сm³ Уақтағыштығы - 13-16 мм Үйкеліске тұрақтылығының төменгі көрсеткіші - 5700 кгс/сm²-дан жоғары Тротил эквиваленті - 0,7 Қолдануы Кен ошақтарында және шахталарда қопарғыш жұмыстарын жүргізу үшін қолданылады. ҰОС кезінде тротилдің жетіспегенінде аммоналмен снарядтарды оқтайтын. Тасымалдауы, орауы және сақтауы * Патрондар түрінде шығарылады. Полиэтилен пакетке 10 данадан салынады. Пакеттер гофралынған қораптарға салынады. * Жабық қойма орындарда сақталады. * Тасымалдау кезінде атмосфералық жауын-шашыннан және тіке күн көзінен сақтау керек. Сақтау мерзімі - 12 ай. Сыртқы сілтемелер * http://www.ataka.org.ua/ Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Шұбар тоқылдақтар туысы

Шұбар тоқылдақтар туысы немесе Тоқылдақтар – Тоқылдақтәріздестер отрядына жататын Тоқылдақ тұқымдастарының ақ, қара және қызыл түстердің үйлесімінде жабын қауырсындармен сипатталатын кішкене және ірі денелі тоқылдақтар туысы. Шұбар тоқылдақтар туысы отыз үш түрден тұрады. Қазақстанда солардың төртеуі кездеседі. Бұлар ұяларын ағаштарға салады. Ағаштардың дәндерімен, жемістерімен немесе ағаш қабығындағы насекомдармен қоректенеді. Тоқылдақ тәрізділер қорегін мықты, мүйізденген тұмсығынын, жәрдемімен алады, оның формасы түрліше болады. Олар ағаш бойларымен тез козғалады. Тырнақтары иілген. Арқа омыртқалары бір-біріне бірікпегендіктен денесі өте қозғалымды. Тоқылдақтар негізінен тропикада көп тараған. Балапандары көп уақытқа дейін ұяларында болады.. Тұмсықтары Аталған тұқымдасқа жататын құстардың барлығы ағаш діңдеріндегі жәндіктерді алу үшін ағаштарды тесіп тастайтындығымен белгілі. Олар жәндіктерді өздерінің ұзын тілдерімен алады. Кішкентай тоқылдақтар мен дүпілдіктерге қарағанда тоқылдақтардың тұмсықтары ұзынырақ, үшкірірек және мықтырақ болып келеді. Қоректері Тоқылдақтар, кішкентай тоқылдақтар және дүпілдектер – бунақденелілермен, жәндіктермен және басқа да омыртқасыздармен қоректенеді. Кейбіреулері, сонымен қатар, жемістермен, шырындармен және шірнелермен де қоректенеді. Олардың ұзын тілдерін жабысқақ шырыш қаптап тұрады, соның көмегімен қоректерін ұстайды. Дереккөздер
Емізік тамырлар

Емізік тамырлар - паразитті тіршілік ететін өсімдіктердің тамырлары. Бұлардың пішіні, түсі басқа өсімдіктердің тамырларына мүлде ұқсамайды. Тамырлары басқа бір өсімдіктің сабағы немесе тамырына жанасқан кезде ғана пайда болады. Емізік тамыр алдымен сабақ өңінде өсінді түрінде шығады. Ол өзіне жанасқан басқа өсімдіктің өңіне еніп, емізік тамырға айналады. Паразитті тіршілік ететін өсімдіктерде хлорофилл болмайды. Сондықтан емізік тамыры арқылы дайын қоректік заттарды сорады. Емізік тамырдың өсуі паразит өсімдіктердің ерекше органикалық қышқыл бөліп шығаруынан басталады. Қышқыл - жанасқан өсімдіктің қабығын ерітеді. Паразит өсімдіктер қабығынан еніп емізік дамиды. Емізік тамырлар топырақта болмайда, екінші өсімдікке инеше қадалып тұрады. Бұл - паразит өсімдіктердің тіршілік ету жағдайына бейімделгендігінің айғағы. Дереккөздер Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген, толықтырылған. — Алматы: Атамұра,2011. — 208 бет. ISBN 978-601-282-245-8
Тұқымның өнуі

Тұқымның өнуі — ұрықтан өскіннің дамуы. Суға салынған тұқымның тыныс алуы жылдамдайды. Ұрықтың қоректенуіне оңай болу үшін қоректік қор заттары ерітіндіге айналады. Сыртындағы қабығы жарылып, ең алдымен ұрықтың алғашқы тамыршасы төмен қарай бағытталады. Топыраққа бекініп, су мен еріген минералды заттарды өзіне сіңіріп сора бастайды. Қос жарнақты тұқымда ұрық тамыршасынан алдымен негізгі тамыр өседі. Тамырдан соң бүршікшесі жер бетіне шығып, алғашқы жапырақтың қызметін атқарады. Дара жарнақты өскінде қосалқы тамырлар шығады. Дереккөздер Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген, толықтырылған. — Алматы: Атамұра,2011. — 208 бет. ISBN 978-601-282-245-8
Аммоний карбонаты

Аммоний карбонаты, (NH 4 ) 2 CO 3 , көмір қышқылының аммоний тұзы. Қасиеттері Түссіз кристалдар. Суда жақсы ериді. Ауада, сулы сұйықтықтарда өте тұрақсыз, бөлме температурасында аммиак NH 3 пен аммоний гидрокарбонатына ыдырайды. 60 °C температурасында , оксид углерода(IV)|-пен суға ыдырайды. Гидролиз: Қолдануы * Аммоний карбонатын өндірісте аммиак, көмірқышқыл газын және су буын әрекеттестіріп алады. * Тамақ өнеркәсібінде ашытқы ретінде (Е503), маталарды бояу, дәрі-дәрмек жасауда қолданылады. * Дәрі-дәрмектерде (жөтелге қарсы шәрбаттар, нашатыр спирті) * Олардан сұйық аммиакаттар, жануарлар жемі дайындалады. * Шарап өндірісінде фермент ретінде. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Өрмекші

Өрмекшілер (, , )&nbsp;— буынаяқтылардың түрлер санынан екінші орын алатын отряды, қазіргі таңда 42 мыңдай түрлері және 1,1 мыңға жуық жойылып кеткен, қазбалардан табылған өрмекшілер белгілі. Барлық жерде кең таралған. Өрмекшілер&nbsp;— басқа жәндіктермен қоректенетін жыртқыштар. Өрмекшілердің арасында тек қана бір түрі - паук-скакун Bagheera kiplingi өсімдіктер жапырақтарымен көректенеді. Өрмекшілерді Арахнология ғылымы зерттейді. Айқышты өрмекшінің аналығы аталығынан ірілеу болады. Айқышты өрмекші күзде нәзік өрмектен тоқылған пілдеге ұрықтанған жұмыртқа салады. Пілдені ағаш қабырғаның арасына, тас астына және т. б. сондай оңаша жерлерге орналастырады. Күзде аналық өрмекшілер өледі. Жұмыртқалары жылы пілдеде қыстап, көктемде одан жас өрмекшілер шығады. Анатомиясы Өрмекшітәрізділердің ересектерінің барлығында оларды басқа жәндіктерден ажыратып тұратын сегіз аяқтары болады. Олардың қанаттары мен мұртшалары жоқ. Бұлардың денесі просома (дененің алдыңғы бөлігі) немесе бас-кеуде және опистосома (буынаяқтылардың денесінің артқы бөлігі) немесе «құрсақ қуысы» деп аталатын екі бөлімнен тұрады. Барлық буынаяқтылар секілді өрмекшітәрізділердің сыртқы қаңқасы болады, сонымен қатар олардың «эндостернит» деп аталатын жасуша сияқты шеміршек талшығының ішкі құрылысы бар. Өрмекшілердің шағуы Өрмекшілердің шаққаны, әдетте, қауіпті емес. Көп өрмекшілердің шаққаны адам баласы үшін зиянды емес, шаққан жерді жай алғашқы көмек көрсету арқылы оңай жазуға болады. Алайда кейбір өрмекшілердің нейротоксинді улары болады, шаққанда адам баласының жүйке жүйесіне зиянын тигізуі мүмкін. Мысалы, қарақұрт шаққан адамның іші мен кеудесі қатты ауырып, денесі құрысып қалады. Жұмыртқалары мен балалары Өрмекшілер жынысты жолмен көбейеді. Ұрғашы өрмекшілер жібек қаптарға жұмыртқа салады. Бір ғана ұрғашы өрмекші бірден 3000-ға жуық жұмыртқа салады. Жұмыртқа қабы жұмыртқаларды ылғалдандыруға көмектеседі. Ұрғашы өрмекші әрдайым жұмыртқа қабын қорғап, өзімен бірге алып жүреді. Сонымен қатар, олар бұл қапты өрмекші торына да бекітіп қоюлары мүмкін. Жұмыртқалар ұсақ өрмекшілер болып ашып шығады. Көп түрлерінде жас өрмекшілерді аналары күтеді. Олар өскен сайын бірнеше рет түлеп, сыртқы жабындарының ескілерін жаңаларына ауыстырып отырады. Дереккөздер
Манас жыры

Манас жыры - мазмұн байлығы, көлемі мен көркемдік жыр кестесі жағынан да әлем халықтары әдебиетінің алтын қорынан ойып тұрып орын алатын батырлық эпос. Онда алып Манас батырдың дүниеге келгенінен бастап, бүкіл үрім-бұтағымен жалғасқан батырлық, ерлік дәстүр қосыла жырланады. Эпос аса ауқымды көлем құрайды. Ол - тек қырғыз халқының ғана емес, күллі түркі халықтарының тарихи мен салт дәстүрінен, рухани әлемінен мол мағлұмат беретін энциклопедия тектес мұра. Онда қазақ халқының тарихына қатысты оқиғалар да кеңінен қамтылып отырады, қазақ жырларымен сарындас тұстар да жетерлік. Манасшылар күнді-күнге, айды-айға қосып жырлайтын алып жырдың көркем табиғатына кезінде қазақтың ұлы ғалымдары Ш. Уәлиханов, М. Әуезов ерекше көңіл аударып, оның алғашқы зерттеушілері болған. Дереккөздер Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра, 2011. - 304 бет. ISBN 978-601-282-207-6
Блудов құртқашашы

Блудов құртқашашы – құртқашаштар тұқымдасының құртқашаш туысына жататын өсімдік. Онша көп емес Қазақстандық түрдің біреуі. Гүлінің түсі жиі таза сары болып келеді. Aлтай, Тарбағатай және Жоңғар алтауында (тек Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының көлемінде) шабындықты беткейлерде, орман алаңқайларында өседі. Тамырсабақты көпжылдық шашыраңқы түп құрушы. Жапырағы таспа тәрізді (ені 1 см), төменгілері 3 - 5 ораққа ұқсап аздап иәлген. Сабақ түбіне шоқтана жиылған, сабағының биіктігі 30 см - ге дейін, екіден - төрттен барынша қысқа жапырақты және екі ірі (диаметрі 5 - 7 см - ға дейін) гүлімен. Олардың түсі - ашық, жылтырауық сары, жіңішке күлгін жүйкелі. Гүлдердің түтіктері өте қысқа, сыртқы жапырақшалары ортасына келгенде жіңішке түтіктерден қалың сақал құрайды. Бұл түр көктемнің соңында гүлдейді - жаздың басы (мамыр-маусым). Жемістері сопақ, алты қырлы қорапша, көп санды дөңгеленген - күңгірт қоңыр тұқымдарымен. Тұқымдарының ұсақ ашық түсті қанатшалары арқылы таралады. Тұқымды құмырсқалар таратады. Тамаша декоративті түр, мәдени түрде жақсы өседі. Аязға төзімділігіне байланысты сұрыптауда қызығушылық тудыруда қайқиған жапырақшалары сәл ғана оралған, бұйралау. Осыдан келіп түрдің орысша атауы шағады. Аталықтары ірі қошқыл күлгін тозаңдарымен тиімді оқшауланады. Тозаңдар өздерінің ортаңғы бөліктерімен жіпшелерге ілінген, сондықтан ашық гүл ішінде тербеліп тұрады. Бұл түрдің гүлдеу мерзімі маусым - шілде, шілде - тамызда жеміс береді. Жемістері ірі, алты қырлы, үшкір қабырғалары бар қорапша, өзінің қайталанбас ерекшелігімен көңіл аудартады. Тұқымы қоңырлау, сарытегіс үш ұяшықтың әр қайсысына екі қатарлап жинақтала қойылған. Піскен қорапшалар бас жағындағы сызаттардан қақырайды және тұқымсабақ тербелгенде шашылады. Сұрыптауда алынған 100 - ге жуық түр бар. Пиязшықтары шикі және қайнтқан күйінде жеуге жарамды, кейбір жерлерде кофенің орнына және қойдың ірімшігіне азықтық қосымша есебінде пайдаланады. Олардан мата үшін қара бояу алынады. Халықтық медицинада пиязшығының тұнбасын бауыр ауырғанда, нерв шаршағанда, шикі күйінде ревматизмді, түрлі қабынуларды және жараны емдеуге қолданады. Гүлдері аралар үшін шірне көзі болып табылады. Гүлшоқтары үшін жаппай динау пиязшықтарын ұдай қазу бұл бағалы түрдің азайып кетуіне жол ашады, сондықтан ол Қазақстанның Қызыл кітабының екінші басылымына ұсынылған. Дереккөздер
Алтай шегіргүлі

Алтай шегіргүлі – шегіргүл тұқымдасына жататын өсімдік.Қазақстанда кездесетін 30 түрдің ішіндегі ең ірі гүлдісі,шалғындықта және ылғалданған ірі қиыршық тасты беткейлерде,орман белдеуінің жоғарғы бөлігінен бастап Альпі белдеуіне дейін таралған.Барлық биік тау жоталарында Алтайдан бастап,Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аралықтағы жиі қаулай өседі,гүлдеу кезеңінде күлгін немесе сары егістік құрайды.Бұл көпжылдық шөп (15 см,биік емес)жұқа тамыр сабақты,көп санда бұтақтары қысқы сабақтарға ауысады.Дөңгеленген жапырақтары қысқа сағақты,сабақ түбіне жақын орныққан.Гүлдері жалғыздан, ірі( диаметрі 3см-ге дейін)әр түрлі ұзындықтағы тостағанша жапырақша,желектер,аталықтар бестен,түйін ұзарған бағаналы,екі жеміс жапырақшасынан тұрады.Желектері күлгін,көк,көгілдір,төменгі және бүйірдегі сары анық көрінетін күңгірт қызылқоңыр сызықшаларымен.Астыңғы желектері басқаларына қарағанда кеңдеу.Жіңішке жоғары қарай қайырылған,шақшалы.Шегіргүл мамырдан тамызға дейін гүлдейді,жемістері сопақша,жұмыртқа тәрізді қорапша.Шілде- тамызда піседі,пісіп жетілген қорапша қайықшаға ұқсап,үш ұяшықтың жіктерімен қақырайды.Ұсақ көптеген тұқымдарын шашады.Декоративті өсімдік.Бұл түр бірнеше бауда өсірілетін шегіргіл сорттарының арғы тегі болып есептеледі. Сондай-ақ халық арасында "Анютины глазки" деген атпен танымал Дереккөздер
Амритсар

Амритсар - Солтүстік Үндістанның Пенджап штатындағы қала. Синкхтердің қасиетті қаласы, негізгі діни және мәдени орталығы. Амритсар - тоқыма өнеркәсібі мен сауда орталығы, темір жол торабы. Тарихы 16 ғ-дың аяғында синкхтердің төртінші гуруі(дін басшысы) Рим Дас негізін салдырды. Қала атауын ортасында Хармандир-Сахиб (Алтын ғибдатхана) орналасқан киелі бөгеттің атауынан алған. Хармандир-Сахиб - ол синкхтардың бас гурдварасы. Дәл осы жерде көптеген синкх тарихының оқиғалары болған. 1849 ж. ағылшындар жаулап алды. 1918-22 ж. ұлт-азаттық күресі орталығының біріне айналды. 1947 ж. Үндістанды бөлшектеген кезде үнді-мұсылман-синкх қырғындары салдарынан көп бүлінді. Климаты Үндістанның солтүстік-батысына ылайық - климаты шөлейт. Жылдың 4 мезгілін айқындауға болады: * қыс (қарашадан наурызға дейін), ауа температурасы 4-тен 19°С дейін; * жаз (сәуірден маусымға дейін), ауа температурасы 45°С жетеді; * муссонмуссон (шілдеден қыркүйекке дейін) * посмуссон (қыркүйектен қарашаға дейін). Жауын-шашынның деңгейінің орта жылдық көрсеткіші - 681 мм. Соңғы жылдарда ең төмер температура 21 каңтар 2005 ж. −6,6 °C болған, ең биік температура 21 мамыр 1978 ж. +49,7 °С[5]. Халқы Халқы саны - 1 183 705 адам (2011 ж. мәліметі бойынша). Оның ішіндегі еркектер - 55 %, 6 жасқа дейінгі балалар - 15 %. Сауаттылық деңгейі - 77,2 % ш. Негізгі діні - сикхизм, индуизм және т.б. діндер де бар. Негізгі тілі - пенджаби. Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Амудария кеніші

Амудария кеніші - б.з.б 4-2 ғ-дағы грек-бактерия дәуірінен қалған ескерткіш. Самарқан - құндыз аралығында Амудария өткелінен (Тәжікстан) 1877 ж. табылған. Амудария кеніші алтын мен күмістен жасалған 177 бұйым мен 1300 дана теңге ақшадан тұрады. Заттардың бедеріне көне грк, иран, сақ мәнеріндегі әшекей , ою-өрнек салынған. Қару-жарақ, қанжар асынған скиф кескіндес жауынгер, т.б. бейнеленген. Бұл Орта Азияның ертедегі көшпелі тайпаларының мәдениеті, сақ, массгеттер Қара теңіз жағалауының скифтеріне ұқсасдейтін дейтін Герадоттың пікірін дәлелдейді. Британ мұражайында сақталған. Галерея Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Фэнтези

Фэнтези ( – «қиял») – мифологиялық және ертегi мақам-сарындарын (мотив) қолдануға негiзделген фантастикалық әдебиеттiң жанры. Қазiргi өңі XX ғасырдың басында құрастырылды. Фэнтезидің қазiргi әлпетiнің қалыптасуына өткен ғасырдың ортасынан бастап Джон Рональд Руэл Толкиен орасан зор əсерін тигіздi. Оны кейбіреулер "фэнтези әкесі" деп те атайды. Фэнтези шығармалары көбінесе, əрекеті шынайы орта ғасырға ұқсас ойдан шығарылған əлемде өрбитін, ал ондағы кейіпкерлер ғажайып құбылыстар мен жаратылыстарға тап болатын, тарихи-шытырман оқиғалы романдарды еске түсіреді. Фэнтези жиі архетиптік сюжеттер негізінде құрастырылған. Ғылыми фантастикадан айырмашылығы - фэнтези шығарманың іс-əрекеті болып жатқан əлемін ғылыми тұрғыдан түсіндіруді көздемейді. Бұл əлем жорамал түрде ғана бар болып қабылданып, оның біздің əлемге қатысты орналасуы жиі еш ескертіліп өтпейді: бұл я параллелді əлем, не болмаса бөгде ғаламшар, ал оның физикалық заңдары жердегіден ерекше болуы мүмкін. Мұндай әлемде құдайлар, сиқыр, мифтік мақұлықтар(айдаhарлар, елфтер, гномдар, тролльдар, гоблиндер, кентаврлар жəне т.б.), елестер мен басқа да кез келген қиял-ғажайып тіршілік иелері ақиқи бар бола алады. Фэнтезиде болатын кереметтердің ертегілерде болатын кереметтерден ерекшелігі - бұлар сипатталынып жатқан əлем үшін дағды, қалыпты жайт болып табылады жəне табиғат заңдары сияқты жүйелі түрде жүзеге асады. Фэнтези - бұл сондай-ақ кино, кескіндеме, компьютерлік және үстел ойындарының жанры. Мұндай жанрлық əмбебаптық шығыс жекпе-жектері элементтері бар қытай фэнтезиіне ерекше тəн (усяны қараңыз). Әдебиет Болашақ жанрға ортағасырлық эпостар жəне серілік романдар үлкен ықпалын тигізді. Заманауи фэнтезидің алғашқы шығармалары XX ғасырдың басында пайда бола бастады. Олардың қатарына Эдвард Дансенидің «Эльфландия патшасының қызы»(1924), Роберт Говардтың «Конан»(1932), К. С. Льюистің «Нарния хроникалары»(1950-1956) секілді шығармаларды жатқызуға болады. Жанрдың əйгілі болуына Джон Рональд Руэл Толкиеннің «Сақиналар әміршісі» есімді 1954-1955 жылдары басылып шыққан романы септігін тигізді. Фэнтези жанрында дәл осы кезде мыңдаған жазушы-фантасттар жұмыс iстейдi. Кино Фэнтези жанрындағы фильмдердің басым көпшілігі кітаптар мен комикстер желісі бойынша түсірілген. Фэнтези жанрдағы ең танымал фильмдер: * «Конан-варвар» – Джон Милиус * «Уиллоу» – Рон Ховард * «Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)» – Питер Джексон * «Эрагон» – Кристофер Паолини * «Гарри Поттер» - Дж. К. Ролинг романдарының желісі бойынша * «Нарния хроникалары» - Эндрю Адамсон * «Алиса ғажайыптар елінде» - Льюис Кэрролл кітабы бойынша Қызықты факт Ұлы батыр Конан-Варвар құрметіне PokerDom аты аталатын ұяшықты құрды. Сыртқы сілтемелер * [http://sf-encyclopedia.com/The Encyclopedia of Science Fiction] Дереккөздер
Бема қызғалдағы

Бема қызғалдағы (лалагүлдер тұқымдасы) Қазақстан шөлінің жергілікті типтік түрі. Құмды және Балқаш-Алакөл шөлінің шұңқырлы, қиыршық тасты құмды жерлерінде және бетпақдаланың шығыс бөлігінде, Алматы және Жамбыл облыстарының жерлерінде, топырақта өседі. Басқа түрлерден пиязшығының ешқайсысына ұқсамайтын қабыршағының құрылысымен ерекшеленеді. Олар өте қатты жұмыртқаның қабығы тәрізді, қара қошқыл түсті топырақтың жоғарғы қабатына дейін созылған. Саны көп, қабыршақтардың бас жағы сабақтың жер беті бөлігінің айналасында тығыз қап құрайды. Түтіктің ұзындығы 15-20 сантиметрге жетеді. Мықты, жалаңаш, төрт жапырағы ұшына қарай біртіндеп қысқара түседі. Жапырағы ұзын, бірақ гүлінен қысқа, қандауыр жиектері толқынданған, гүлі жалғыз, үлкен, пішіні сәнді, бүршігінде иіңкі. Гүлсерігінің жапырақтары ашық сары түсті, жылтырақ, ұш жағына қарай тарылған, үлпілдек. Аталық жіпшелері және тозаңдары сары түсті, тозаңдарының қою сия немесе қара түстілері де кездеседі .Шөлге сән береді. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Бунге хориспорасы

Бунге хориспасы(крестгүлділер тұқымасы) Биік тауларға тән мекендеуші тек Алтайды ғана емес,Алтайдан оңтүстікке қарай барлық таулы жүйелерге орналасқан.Бұл түр Қазақстанда кездесетін алты түрдің ішіндегі ең көріктісі.Ірі қиыршық тасты ылғалды жерде және тастақты беткейлерде,альпі көгалдарында кездеседі.Кейде өзен малтатастарымен төмен орман белдеуіне дейін түседі.Бұл жатаған көп жылдық сабағының жоқтығымен(10 см)ерекшеленеді. Сопақ,ірі тісті жапырақтардың розеткасынан бірнеше гүлсидам шығады,олардың бас жақтарында бір-бірден болады.Осылайша барлығы бір қарағанда,жапырақтары әдемі пішінделген гүл шоғына ұқсайды.Гүлдерінің құрылысы кәдімгі крестгүлділерге тән:тостаған жапырақтары және жапырақтары төрттен,аталықтары алтау,екеуі қысқа,аналығы біреу,қысқа. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Дәрі мәрпі

Дәрі мәрпі (сарғалдақтар тұқымдасы) Қазақстанның солтүстік облыстарында орманды далалы жиірек дала аумағында,сондай-ақ Алтай,Тарбағатай және Жоңғар Алатауында кездеседі.Кесілген жапырақты ормандарда,алаңқайларда және егістіктерде,өзен,бұлақ жағалауларында тасты беткейлердегі шабындықтарда өседі.Тауларда субальпі белдеулеріне дейін көтеріледі.Көлемі кіші,жер асты бөлігі екі сопақ түйнекке ұқсайды,жапырағы көп тарамдалған және гүлдерінің түсі сары.Гүлдерінің пішіні бірдей,дөңгелене иілген,мәрпінің басым көпшілігіне ұқсас.Гүлшоғыры бәрінен бұрын жай шашақтың түріне жақын,аз бұтақты.Бұл түр шілде-тамызда гүлдейді.Улы заттар бөледі.Олар – алкалоидтар.Үй жануарлары жемейді.Халықтық медицинада жер үсті бөлігі қояншық ауруына,бас ауруларына және түрлі улануларға қарсы қолданылады. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Еркек усасыр папоротнигі

Еркек усасыр папоротнигі (кәдімгі папоротниктер тұқымдасы) Қазақстандық жеті түрдің ішіндегі едәуір танымалы және кең тарағаны.Республиканың таулы массивтерімен,қылқан жапырақты және аралас ормандарында,дала аймағының солтүстік-шығыс бөлігінде кездеседі.Бұл көпжылдық шөптесін споралы өсімдік жуан,мықты ескі жапырақ сағақтарының қалдықтарымен және кең жұмсақ қабыршақтарымен қымталған тамырсабағымен ерекшеленеді.Сабағы жоқ,тамырсабақтан ірі,екі қайтара қауырсынды-тарамдалған тақталы жапырақтар шоқтала өсіп шығады.Биіктіктері 100 сантиметрге жетеді.Жапырақтың өсуі көктемде басталады.Бастапқыда олар көптеген папоротниктерге тән оралған,ұлу тәріздес болады,кейін өсе келе түзеледі.Усасырдың тамырсабағы улы,бірақ бұрыннан бері тиімді ішек құртын түсіргіш зат ретінде медицинада ғана емес,мал дәрігерлері де қолданады.Барлық вегетациялық кезеңнің ұзақтығында усасыр сәндік сапасын сақтайды.Кейінгі кездері безендіру шараларына пайдаланып жүр. Дереккөздер:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.