kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ат бұршақ

Ат бұршақ , жембұршақ, атбас бұршақ (Vіcіa faba) — бұршақтар тұқымдасына жататын, сиыржоңышқа туысының бір түрі; қолдан өсірілетін бір жылдық өсімдік. Қазақстанның оңт. және солт. облыстарында, сондай-ақ Шығыс Қазақстан облысында Ат бұршақтың тез пісетін сорттары өсіріледі. Биіктігі 15 – 20 см, бұтағы селдір, сабағы жуан, төрт қырлы, тік өседі. Жапырағы күрделі, қалың, 1 – 3-тен қосақталған, сопақша, ұшы үшкір келеді. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Гүлі ақ түсті. Жемісі – бұршақ. Бұршағы ірі, түсі сары не қоңыр болып келеді. Ат бұршақтың дәнін, сабағын және жапырағын малдың қай түлігі болса да сүйсіне жейді. Ат бұршақтың құрамында белок көп. Гүлдеген кезде ат бұршақты өсімдік бітесі қатты зақымдайды, сондықтан сақтық шарасы ретінде өсімдік ұшын қырқады немесе сабын эмульсиясына темекі қосып қайнатып, осы ерітіндіні өсімдікке бүркеді. Дәндерінің құрамында 35% ақуыз, 55% көмірсулар, 0,8—1,5% майлар. Ат бұршақ минералды тұздарға, дәрумендерге және ферменттерге бай. Дереккөздер
Атеринотәрізділер

Атеринотәрізділер (Atherіnіformes) – нағыз сүйекті балықтар отряды. Дүние жүзінде Атеринотәрізділердің 5 тұқымдасқа, 40 туысқа бірігетін 180-дей түрі белгілі. Олар негізінен тропиктік және субтропиктік теңіздердің жағалауларында тіршілік етеді. Бұрын Атеринотәрізділер кефалтәрізділер отрядының құрамында қарастырылатын. Соңғы кезде Атеринотәрізділердің дамуы мен тіршілік ерекшеліктері кефалтәрізділерден мүлдем өзгеше екені анықталды. Атеринотәрізділердің арқасында екі жүзбе қанаттары бір-бірінен алшақ орналасқан. Алдыңғы арқа жүзбеқанатының сәулелі талшықтары жұмсақ, солқылдақ. Көпшілік түрлерінде бүйір сызығы байқалмайды. Жұп құрсақ жүзбеқанаттары құрсағының алдыңғы тұсында және жұп көкірек жүзбеқанаттарынан сәл ғана кейін орналасқан. Қазақстанда атерина туысына жататын Каспий атеринасының бір түр тармағы – Atherіna boyerі caspіa кездеседі. Ол Каспий теңізіне Жайық өзені құятын сағасында тіршілік етеді. Арал теңізіне кездейсоқ жерсіндірілген. Оның бүйір сызығы болмайды. Бүйірінің екі жағында ұзына бойына созылған қара қоңыр кейде күміс түстес жолағы болады. Бас бөлімінің үстіңгі жағында қабыршақтары болмайды. Алдыңғы арқа жүзбеқанатында 7 – 9 сәулелі талшықтары бар. Денесінің ұзындығы 11,7 см. Бекірелердің қорегіне бәсекелестік жасайды, өздері басқа балықтарға қорек болып табылады. Кәсіптік маңызы жоқ. Сыртқы сілтемелер * [http://arsob.getbb.ru/viewtopic.php?f69&t318&st0&skt&sd=a/ Отряд Атерннообразные — Atheriniformes] * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biology/130/%D0%9E%D1%82%D1%80%D1%8F%D0%B4/ Отряд Атеринообразные (Atheriniformes)] Дереккөздер
Атжайлау

Атжайлау – Жетіжол жотасының солтүстік-батысындағы Кіндіктас сілемінде орналасқан таулы массив. Географиялық орны Жамбыл облысы Қордай ауданы жерінде орналасқан. Солтүстік бөлігі Алматы облысының Жамбыл ауданында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2405 м. Тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа және шығысқа қарай 35 км-ге созылып жатыр, ендірек жері 15-17 км. Жер бедері орта таулық, оңтүстік, оңтүстік-батыс беткейлері тіктеу жартасты келген. Таудың бұл тұсынан Ырғайты және Батыс Ырғайты өзендері бастау алады. Солтүстік беткейлері көлбеуленіп Қопа жазығына (аңғарына) ұласып жетеді. Таудың шығыс баурайынан Шығыс Ырғайты өзені басталады. Геологиялық құрылымы Негізінен тас көмір кезеңінің кристалдық тақтатасынан, гнейстен және гранитоидтардан түзілген. Өсімдігі Атжайлау тауының оңтүстік беткейлерінде бидайық, тарғақ шөп, бозшағыл, етегінде жусан, көкпек, баялыш, теріскен, күйреуік өскен. Жоғарғы белдемінде бұта шоқтары аралас орман кездеседі. Атжайлаудың баурайы мал жайылымына пайдаланылады. Батыс бөлігінде Сұлутөр, Үлкен Сұлутөр елді мекендері орналасқан. Дереккөздер
Атжақсы

Географиялық орны Атжақсы – Ақтөбе облысындағы Жем өзенінің сол саласы. Ұзындығы 105 км, су жиналатын алабы 4680 км 2 . Бастауы Мұғалжар тауының оңтүстік-батысындағы Намазтау (318 м) тауының етегінен бастау алып, Көкжиде құмының тұсында Жем өзеніне құяды. Гидрологиясы Арнасы кең, ағысы баяу. Жемге құяр жердегі орташа су ағымы 2 м 3 /с. Қараша – сәуір аралығында суы қатады. Жаз айларында кейде суы тартылып, Жем өзеніне жетпей қалады. Дереккөздер
Атқұйрықтар тұқымдасы

Атқұйрықтар тұқымдасы – бақажапырақ тұқымдасына жататын қосжарнақты өсімдіктер. Негізінен Солт. жарты шардың салқын және қоңыржай белдеулерінде кездесетін 1 туысы – атқұйрық (Hіppurіs), оның 1 түрі – суқарағайатқұйрық (Н. vulgarіs) бар. Биікт. 15 – 45 (120) см, жалаң, жартылай не әбден суға батып өседі. Тамыр сабағы өрмелегіш, су түбінде тамырланады. Кейбір бұтақтары судан шығып тұрады, сол бұтақтарында гүлдері жетіледі. Жапырақтары шоғырлана орналасады, су бетіндегілері ұсақ, су астындағылары ұзын (ұзындығы 10 см) болады. Гүлдері бір-бірден жапырақ қолтығынан шығады, қос жынысты. Аталығы біреу, оның ірі тозаңқабы бар. Жел арқылы тозаңданады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ұсақ, бір тұқымды сүйекше. Олар сумен немесе құстармен таралады. Атқұйрық көптеген су жануарларының қорегі болып саналады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ат құлақ

Ат құлақ , атқұлақ – тарандар тұқымдасы, қымыздық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның солт., батыс, шығыс облыстарындағы өзен жағалауларында, орманды алқаптарында және шалғынды-жайылымды жерлерінде өседі. Биікт. 150 см-дей, сабағы тік, қырлы болады. Шоқтана біткен жапырағының сырт пішіні аттың құлағына ұқсас болғандықтан өсімдіктің аты соған байланысты қойылған. Шеті тілімденген, гүлшоғыры ұзынша келеді, кейде шоғырлана орналасады. Гүлшоғырына жиналған гүлі майда, ақшылдау. Мамыр – маусымда гүлдейді. Жемісі – үшқырлы жаңғақша. А. қ-ты мал жемейді. Оның тамырында 8 – 12% илік заттар бар. Одан сары немесе қара бояу алынады. Тамырынан алынған дәрілік заттар – іш және тері ауруларына ем. Халық медицинасында бауыр ауруын емдеуге де пайдаланады, тұқымынан қайнатып алынған дәрімен дененің күйген жерін емдейді. А. қ-тың құрамында 13% белок, 2%-ға жуық шикі май және ерітінді темір қоспасы бар. Сондықтан оның сабағы мен дәнінен ұн қоспасын алуға болады. Дереккөздер
Атмосфера әрекетінің орталықтары

Атмосфера әрекетінің орталықтары – жай көзбен байқалмайтын, бірақ ғылым жағынан әбден анықталған циклондар мен антициклондар басым аймақтар. Олар ауа райы карталарында көрсетіледі. Жыл бойы қалыптасқан атмосфера орталықтары тұрақты Атмосфера әрекетінің орталықтары деп аталады. Маусымдық Атмосфера әрекетінің орталықтары-ның бірі Азия антициклонының Қазақстан климатын қалыптастыруға тигізетін әсері зор. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Атмосфераны қорғау

Атмосфераны қорғау – атмосфера қабаттарының химиялық және энергиялық тұрақтылығы мен тепе-теңдігін сақтауға арналған шаралар жиынтығы. Адам баласы өзінің материалдық мұқтаждығын өтеу үшін өнеркәсіпті, автокөлікті, ғарышты, су көліктерін пайдалана отырып, атмосфераның ластануына жол береді. А. қ-дың негізгі шаралары – ірі кен байытатын, мұнай өнімдерін өндіретін және оларды өңдейтін өнеркәсіп орындарында аз қалдықты немесе қалдықсыз технологияға көшіру, автокөліктерден, ұшақтардан, жылу қазандықтарынан бөлінетін газ тәрізді, аэрозол, ауыр металдар, фенолдар, т.б. зиянды заттардың шекті мөлшерден асып кетпеуін бақылау. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Атпақияр

Атпақияр – асқабақтар тұқымдасына жататын бір не көп жылдық өсімдік. Қазақстанда 1 ғана – кәдімгі А. (E. elaterіum) түрі бар. Ол Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларында кездеседі. Биікт. 0,5 – 1,5 м. Тамыры жуан, жақсы жетілген. Сабақ бұталары қысқа, ұзындығы 10 – 20 см болады. Жапырақтары қатпарлана біткен ұзын келеді. Гүлдері ақсары түсті, жемісі ұзын, қанық жасыл, сыртында қылтаны болады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс бере бастайды. Бір үйлі, дара жынысты, аталық гүлдері шашақталып, ал аналық гүлі жалғыз өседі. Жетілген жемістері кәдімгі ас қиярына ұқсас келеді, тек айырмашылығы мөлшері кішілеу, сыртын қалың түк басқан. Піскен жемісіне бір нәрсе тисе болды, түп жағынан жабысқақ кілегей бөлініп шығып, тұқымдары 12 м-дей жерге шашырап кетеді. Осыған байланысты оны «атпақияр» деп атайды. А-дың бұл биол. ерекшелігі оның тұқымының тез таралып өсуіне мүмкіншілік береді. А-ды Қазақстанның оңт. аудандарында қолдан да өсіреді. Оның жемісі мен шөбін мал сүйсініп жейді. Дереккөздер
Атыжек

Атыжек – Қатутау жотасының шығысындағы тау. Географиялық орны Жетісу облысы Панфилов ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 1725 м (Сарытөбе тауы). Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 23 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км-дей. Солтүстік, солтүстік-шығыс беткейлері тіктеу келген, оңтүстігі көлбеуленіп жазыққа ұласып кетеді. Батыс бөктерінен Көктерек өзені ағып өтеді. Геологиялық құрылымы Тау мезо-кайнозойдың құмтас, мергель, әктас шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Далалық сипатты тауалды жазығында бұйырғын, жусан, күйреуік, тау беткейлерінде бұта, ши аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Атыжоқ

Атыжоқ – Сарқырама өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерінде. Ұзындығы 51 км. Бастауы Бастауын Сандықтау кентінің оңтүстік-шығысынан алады. Аудан жерін солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып өтеді. Гидрологиясы Жоғарғы және төменгі ағыстарында аңғары анық емес. Ортаңғы ағысында аңғары тарыла бастайды. Қар, жер асты суларымен толығады. Сәуірдің 1-онкүндігінде тасиды. Суы шаруашылық қажеттілігіне пайдаланылады. Дереккөздер
Атымтайшағыл

Атымтайшағыл – Ақсу өзенінің орта ағысы бойындағы құмды алқап. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 473 м. Батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге, оңтүстіктен солтүстікке қарай 18 км-ге созылып жатыр. Қырқалы төбешіктердің биіктігі 2 – 20 м. Жер асты сулары 1 – 3 м тереңдікте. Өсімдігі Құмында жусан, еркек шөп, теріскен, т.б. өсімдіктер бар. Өзен жайылмасында қамыс, құрақ, сораң өсімдік өседі. Көктемде, қыста мал жайылымдық. Дереккөздер
Атыраулық шөгінділер

Атыраулық шөгінділер – нің теңізге, көлге құятын жерінде жиылған теңіздік, қолтықтық және құрлықтық шөгінді жыныстар. А. ш. беттік, беткейлік және негіздік болып бөлінеді. Беттік шөгінділер су жиегінде қалыптасады. Оның құрамында құмды саздар, малтатастар, шымтезек пен көмір қабаттары, ірі кесекті жыныстар мен алеврит кездеседі. Беткейлік шөгінділер жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарымен, ірілі-ұсақты кесектермен араласып, көлбеу қабатты беткей болып түзіледі. Негіздік шөгінділер пирит, сидерит, т.б. минералдардың, флора қалдықтарының өте ұсақ түйірлі тұнбасы түрінде атырау суының түбіне көлденең қабат болып түзіледі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауа массалары

Ауа массалары – тропосфераның көлбеу бағытта біртұтас болып қозғалатын ірі, біртекті бөліктері. Белдемдік орнына байланысты: арктикалық (Оңт. жарты шарда – антарктикалық), қоңыржай белдеулік, тропиктік және экваторлық болып негізгі 4 түрге бөлінеді. Әрқайсысының өзіне тән температурасы, ылғалдылығы, көріну қашықтығы, т.б. ерекшеліктері болады. Бұлардың өзі теңіздік және құрлықтық болып екіге бөлінеді. Термодинамик. сипатына қарай салқын, жылы және жергілікті болып аталады. Салқын тұрақты ауа массалары құрлық үстінде, қыста үлкен антициклон жүйесінде, жер бетінің радиациялық салқындауы нәтижесінде пайда болады. Оған Сібір антициклонында қалыптасатын Саха (Якутия) үстіндегі құрлықтық ауа массасы жатады. Ол Қазақстан климатына (әсіресе қыста) елеулі ықпал жасайды. Қыс кезінде Сібір антициклонының әсерінен ауаның жоғарыдан төмен қозғалуына байланысты бұлт азайып, жер беті суып, аязды ауа райы қалыптасады. Сондықтан оны «Сібір қысы» деп атайды. Жазда Орт. Азия аумағы үстінде орнығатын тропиктік ауа массасы температурасы жоғары, өте құрғақ ауа райын қалыптастырады. Оны «Азиялық жаз» деп атайды. Ауа массалары - белгілі бір жалпы қасиеттері бар және материктер мен мұхиттардың үлкен бөліктері бойынша өлшенетін тропосфераның біртекті бөлігі; біртекті төселме беттің үстінде біртекті радиациялық жағдайда қалыптасады. Атмосфераның жалпы циркуляциясындағы ағыстардың бірінде тұтасымен орын ауыстырады және бір-бірінен атмосфералық Шептермен бөлініп тұрады. Ауа массаларын жіктеу ауа массаларын жалпылама кинематикалық және жылылық сипаттамалары немесе олардың ошағының географиялық орны бойынша болу. Бірінші жағдайда: жылы, суық және жергілікті, ал екінші жағдайда ауа массалары арктикалық, қоңыржай ендік (полюс ауасы), тропиктік және экваторлық ауа деп бөлінеді. Бұлардың әрқайсысында ауаның теңіздік және континенттік тип тармақтары болады. Ауа массаларының батыстан тасымалдануы Қоңыржай ендіктің тропосферасы мен стратосферасындағы ауа массаларының, негізінен, батыстан шығысқа қарай тасымалдануы. Ауа температурасы мен атмосфера қысымының субтропиктерден полюстік ендіктерге қарай төмендеуінің салдарынан туындайды. Ауа массаларының климатологиясы Ауа райының әр түрлі режімдерімен байланысты әр типтегі ауа Иссаларының қайталануын сипаттайтын климат, яғни серпінді климатологияның қарапайым нұсқасы. Ауа массаларының шығыстан тасымалдануы 1) тропиктер- пассаттар немесе полюстік ендіктер - әсіресе Антарктида маңындағы мұхит, ауаның шығыстан батысқа қарай тасымалдануы; 2) 20 км-ден жоғары бүкіл "жазғы" жарты шарымен өтетін ауаның шығыстан батысқа жазғы тасымалдануы. Дереккөздер
Ауан (жер атауы)

Ауан (Аван) – Кіші Арал теңізінің оңтүстігінде, Көкарал түбегінің солтүстігіндегі жер атауы. Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. Жер аумағы 0,3 мың км². 20 ғ-дың басында А-да осы өңірге жер аударылған орыс, қалмақ, неміс, корей, т.б. ұлт өкілдері тұрған. Ертеректе мұндағы тұрғындар теңіз жағасынан естілетін әуенді (дыбысты) «обен» деп атаған. Қазақтар оны Ауан деп атап кеткен. Жер бедері жазық, құмдақты. Арал теңізінің тартылуына байланысты А. құрлыққа айналған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауа райын болжау

Ауа райын болжау – ауа райын алдын ала ғыл. негізде анықтау. Алдымен синоптик. процестер (ауа массалары, антициклон, атмосф. шебі, т.б.) анықталады, соның негізінде атмосф. құбылыстар (жауын-шашын, тұман, боран, т.б.) болжанады. Уақыт ұзақтығына байланысты Ауа райын болжау өте қысқа, қысқа (1 – 2 тәулікке), орта (3 – 10 тәулікке), ұзақ (бірнеше айға дейін) және өте ұзақ (бір жылдан астам) мерзімдік болып бөлінеді. Синоптик. және аэрол. ст-лардан келетін мәліметтердің өңделуі нәтижесінде циклондар мен антициклондардың, т.б. синоптик. нысандардың қозғалысы бақыланады. Ауа райын болжау үшін қысым және топография карталары, ғарыштық түсірімдер, т.б. мәліметтер қолданылады. Синоптик. жағдайларды болжау бірнеше кезеңнен тұрады: 1) циклондар мен антициклондардың пайда болуын, дамуын және қозғалысын болжау; 2) атмосф. шептердің қозғалысын және өзгеруін болжау; 3) атмосферадағы ағындардың бағытын болжау. Гидрометеорология орт-нда ауа райынан басқа ауыл шаруашылығы дақылдардың өсуі, өнімділігі болжанады, сондай-ақ мал ш-на да қатысты болжаулар жасалынады. Ауа райы болжамы Iрі масштабты атмосфералық процестердің, ең алдымен, қысым өрісінің, температураның және желдің дамуын талдау негізінде жасалған ауа райының алдағы уақыттағы жайы туралы жорамал. Қысқа мерзімдік (бірнеше сағаттан 1-2 тәулікке дейін), біршама ұзақ мерзімдік (3—10 тәулік) және тым ұзақ мерзімдік (бір ай және одан да астам) деп ажыратады. Ауа райы болжамы арнайы (шаруашылықтың әр түрлі салалары үшін) және жалпы пайдалануға арналған деп бөлінеді. Ауа райы болжамы аумаққа (облыс, өлке, ел, теңіз айдыны және тағы да басқалары), сондай-ақ жеке елді мекендер, аэропорттар үшін және синоптикалық карталарды талдау негізінде (синоптикалық ауа райы болжамы) жасалады. Дереккөздер
Ауа райының жергілікті белгілері

Ауа райының жергілікті белгілері – жергілікті метеорологиялық бақылауларға сүйеніп, ауа райының жуық арада (бірнеше сағат ішінде) өзгеруін болжауға мүмкіндік беретін атмосфералық құбылыстар. Олар жай көзбен (бұлттың қоюлығы, жылжу бағыты және оның аспан күмбезіндегі мөлшері, ашық түнде жер бетіне шықтың түсуі, т.б.) және аспаппен байқалатын метеорол. құбылыстар болып бөлінеді. Қолайлы ауа райы ұзақ уақыт өзгермейтін болса, онда сол аймақтағы атмосф. қысым көтеріліп, түнде тымық, күндіз жұмсақ жел еседі, ауа температурасы күндіз жоғарылап, түнде төмендейді, кейде кешке қарай болмашы жауын-шашын себелейді. Мұндай ауа райы антициклонның ықпалы тиетін аймақтарға тән. Атмосф. қысымның төмендеп, желдің жылдамдығы мен ауа температурасының бір қалыпта болуы, аспанды түгелдей бұлт торлап, жауын-шашын толассыз, ұзақ жаууы қолайсыз ауа райының белгілеріне жатады. Ондай ауа райы циклон тараған аудандарда басым келеді. Ауа райының жергілікті белгілері — байқаушының көкжиек ауқымындағы болжамдық маңызы бар атмосфераның дамуындағы ерекшеліктері. Бұларға бұлттардың сипаты, көрінімнің алыстығы, атмосферадағы оптикалық құбылыстар, жергілікті атмосфералық кысым мен желдер және тағы да басқалары жатады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауа температурасы

Ауа температурасы – атмосфера-ның жылулық күйін сипаттайтын метеорологиялық өлшемдердің бірі. А. т. метеорол. ст-ларда жерден 2 м биіктікте, күн сәулесі түспейтін арнаулы үйшікте психрометрлік термометрмен, ал экспедициялық жағдайда аспирациялық термометрімен өлшенеді. А. т. ауа райына байланысты үнемі өзгеріп отырады. Жер шарында А. т-ның таралуы – Күн радиациясының жер бетіне жетуіне және сіңуіне, жер бедерінің сипатына және сәуле шашуына, сондай-ақ жалпы атмосфера айналымына байланысты. Жер бетінде байқалған ең төм. температура Антарктидада («Восток» ст-сында – 89,2°С), және Якутияда (Оймякон – 71°С), ал ең жоғ. температура (58°С) әл-Әзизияда (Ливия) тіркелген. Тропосфера қабатының жоғ. шекарасында (12 км) температура – 70°С-қа дейін төмендейді. Ал стратосферада (13 – 50 км) озон қабатының ультракүлгін сәулесін жұтуынан ауа температурасы 5°С-қа дейін көтеріледі. Одан жоғ. қабаттарда температура төмендейді. Тропосферада А. т. тік бағытта (әрбір 100 м сайын) шамамен 0,5 – 0,7°С-қа төмендейді. Тәулік бойында А. т-ның ең жоғ. нүктесі сағат 15-те, ең төм. нүктесі күн шыққаннан кейін 45 мин өткен кезде байқалады. Қазақстанда қаңтардың орташа температурасы солт-те (Петропавл қ.) – 19С, оңт-те (Шымкент қ.) – 4°С. Республикамыздың шығысында (Марқакөл көлі маңында) қыстың кейбір күндері ауаның температурасы – 55°С-қа төмендейді. Шілде айының орташа температурасы Қазақстанның көпшілік жерінде ең жоғ. температура 32°С-қа, қиыр оңт-те кейбір айларда 47°С-қа жетеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауа ылғалдылығы

Ауа ылғалдылығы – ауа райы мен климаттық ерекшеліктерді сипаттайтын негізгі метеорол. өлшемдердің бірі; ауадағы су буының мөлшері. Атмосфераға су буы топырақтан, өсімдіктерден және су бетінен булану арқылы таралады. Су буы негізінен тропосфера қабатына жиналады. Мұхит үстінде А. ы. құрлықтағыдан жоғары, шөлді аймақтарда төмен болады. Әр жердің А. ы. атмосфера айналымына тәуелді. Метеорологияда А. ы-ның абс. ылғалдылық (г/м3), салыстырмалы ылғалдық (%), меншікті ылғалдық (г/кг), су буының нақты қысымы (гПа), қанығу қысымы (гПа), ылғалдық тапшылығы (гПа) және шық нүктесі (с) сияқты жеті сипаттамасы бар. Олар негізінде психрометрлік әдіспен, яғни құрғақ термометрлердің температурасын салыстыру арқылы анықталады. Ал ауа температурасы –10°С төмен болған жағдайда гигрометрлік әдістер қолданылады. Жыл бойында қоңыржай белдеуде А. ы. қаңтарда жоғары, шілдеде төмен болады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы ar:رطوبة نسبية cs:Vlhkost vzduchu#Relativní (poměrná) vlhkost vzduchu en:Relative humidity et:Suhteline õhuniiskus fa:رطوبت نسبی fr:Humidité relative id:Kelembaban relatif io:Relativa humideso it:Umidità relativa lt:Santykinis drėgnumas lv:Relatīvais mitrums mr:सापेक्ष आर्द्रता nl:Relatieve luchtvochtigheid nn:Relativ fukt no:Relativ fuktighet pl:Wilgotność względna pt:Umidade relativa ru:Влажность воздуха simple:Relative humidity ta:சாரீரப்பதன் th:ความชื้นสัมพัทธ์ uk:Вологість відносна zh:相對濕度
Ауған желі

Ауған желі – Әмудария өзенінің жоғарғы ағысында, оңт.-батыстан соғатын мұнарлы әрі құрғақ ыстық жел. Ол Тұран ойпатына оңт.-батыстан келетін ыстық ауа массасы мен Гиссар жотасының солт.-батысынан келетін суық ауа шебінің қосылуы нәтижесінде пайда болатын аэродинамик. үдеудің әсерінен қалыптасады. Желдің жылд. 17 – 25 м/с-қа жетеді. Жел топырақтың беткі құнарлы қабатын суырып әкетеді де ауадағы шаң-тозаңды көбейтеді. Соның салдарынан егістік алқаптары бүлінеді және ауаның ылғалдылығы төмендеп, өсімдіктерді қуратып жібереді. А. ж. Қазақстанның оңт. облыстарында жиі байқалады. Ауған желі - Ауғанстаннан Батыc Памир мен Әмударияның жоғары ағыстарына оңтүстік-батыстан немесе оңтүстіктен соғатын жергілікті құрғақ күшті жел. Оның соғуы Термезде 70 күнге дейін байқалады, Әмудария, Сырдария, Вахш өзендерінің аңғарларымен төмен карай бойлай соғады (кейде үздіксіз 2 тәулік соғады). Оның лебі жиі-жиі Алай аңғары мен Синьцзян жазығына дейін жетеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауксиндер

)]] Ауксиндер ( – "өсемін") – өсімдік жасушаларында түзілетін физиологиялық маңызы зор, өсу процестеріне демеу болатын өсімдіктер гормондары, индол туындылары. А. жасанды және табиғи жолмен түзіледі. Ауксин өркендердің ұштарында, жапырақтарда және тұқым жарнақтарында, өсіп келе жатқан ұрықта түзіледі. Өсімдік тозағында да ауксин кездеседі. Жасанды А. – өсімдік өсіру тәжірибесінде қолданылатын кристалды заттардан (мыс., индолил май қышқылы, нафтил-сірке қышқылы, т.б.) алынады. Табиғи А. барлық жоғ. және төм. сатыдағы өсімдіктердің көпшілігінде, сондай-ақ бактерияларда түзіледі. Олар өсіп келе жатқан өркендердің ұштарында, тұқымда, тұқымжарнақта пайда болып, жасушалардың созылуын, сабақтың, жапырақтардың, тамыр кесінділерінің өсуін, олардың иілгіштік қасиеттерінің пайда болуын тудырады, қалемшелердің тамырлану қарқынын тездетеді. А. әсерінен қышқылданған клетка қабығы жұмсарып, оның құрамындағы целлюлоза және пектиндік полимерлері үзіліп, қасиеті өзгереді. Бұл ішкі (тургорлық) қысымның әсерінен өсіп келе жатқан жасушаның созылуын жеңілдетеді. А. қоректік ортада өскен өсімдік ұлпасында (каллус) және қалемшелерде қосалқы тамырлардың пайда болуына ықпал ететіндіктен көбеюі жеделдейді. А. мен өсімдік гормондары (цитокининдердің) біріккен үйлесімді әсері жасанды ортада өскен жасуша ұлпаларының жіктелуін және тамыр түзілуін қамтамасыз етеді. А. ш-нда А. қалемшелерді тамырландыру, түйіндер мен жемістердің ерте үзіліп түспеуі үшін және гербицид ретінде қолданылады. Ауксин ашылу тарихы Фототропизм жұмысын басқаратын және реттейтін заттың болуы туралы алғашқы болжамды Чарльз Дарвин «Өсімдіктердің қозғалу қабілеті туралы» (1880) еңбегінде ұсынды. Дарвин сабақтың әр түрлі бөліктерін көлеңкелеу тәжірибелері арқылы өсімдіктің гипотетикалық өсуін реттейтін затты анықтап, оны ауксин деп атаған. Ч.Дарвин ауксиннің өсімдіктің апексінде синтезделіп, жер үсті бөлігінде полярлы (жоғарыдан төмен) бағыты бойынша қозғалатыны туралы қорытынды жасады. 1931 жылы адам зәрінен, өсімдіктерде сабақтың майысуын тудыратын зат бөлініп алынды; бұл зат индолацетикалық қышқыл (IAA) болып шықты; ИЛҚ көп ұзамай өсімдік және саңырауқұлақ ұлпаларынан да шығарылған болатын. ИЛҚ өзінің табиғаты бойынша триптофан аминқышқылының туындысы болып табылады. ИЛҚ әр түрлі өсімдік түрлерінің тіндеріндегі барлық ауксиндердің 80-95% құрайтын негізгі табиғи ауксин болып табылады. Басқа табиғи ауксиндердің барлығы (индолбутир қышқылы, хлориндолилацет қышқылы) химиялық формуласы бойынша ИЛҚ-ға жақын және оның шығу тегімен байланысты. Дереккөздер
Аумақтық сулар

Аумақтық сулар – белгілі бір мемлекет иелігіне енетін, сол мемлекет аумағының бір бөлігі болып табылатын теңіз айдыны. А. с. жағалаудан 3 – 12 мильдік (бір теңіздік мильдің ұзындығы 1850 м) қашықтықтағы су айдынын қамтиды. А. с-ды пайдалану тәртібі сол мемлекеттің заңдары мен БҰҰ-ның 1982 ж. қабылдаған теңіз құқығы жөніндегі конвенциясы негізінде реттеледі. А. с. мемлекет жерінің жалғасы болып саналады. Дүние жүзінің барлық мемлекеттерінің теңіз кемелеріне А. с. жөніндегі халықар. келісімдерді және теңіз (көл), мұхит жағалауында орналасқан мемлекеттердің А. с. жөніндегі бекіткен заңдарын сақтай отырып, А. с. айдынын жүзіп өту құқығы берілген. Ал соғыс кемелері А. с-дан жүзіп өтуі үшін сол мемлекеттің рұқсатын алуға немесе оларды хабардар етуге міндетті. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Аурипигмент

Аурипигмент – сульфидтер класының минералы. Хим. формуласы As2S2. Моноклинді сингониядағы кристалдары призма пішінді. А. шыбықша, тарақша тарамдалған бүйрек тәрізді домалақ, шашыранды сәулелі құрылымы бар түрлі агрегаттар түзеді. Түсі – сары, күрең сары. Май сияқты жылтыр. Қатт. 1 – 2; менш. салм. 3,4 – 3,5 г/см3. А. жанартау әрекеті тоқтамаған аймақтардағы төмен темп-ралы гидротермаль кендерде, ыстық бұлақтардың ернеулерінде кездеседі, кейде биогендік және гипергендік жолмен де түзіледі. Өнеркәсіптік жолмен А-тен күшәла өндіріледі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы u
Аурукеткен

Аурукеткен – Мұзбел жонының оңтүстігінде Құланөтпес өзенінің аңғарындағы шоқы. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 457 м. Шоқының маңайынан су құбырлары жүргізілген. Көлді-аллювийлі жазықтағы қоңыр топырағында жусан басым астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Аутоэкология

Аутэкология (– өзім және экология) – қоршаған орта факторларының жеке организмдерге, популяцияға, түрлерге әсерін зерттейтін экологияның бір саласы. Ол адамның шаруашылық әрекеттерінің нәтижесінде енгізілетін және тірі табиғат пен өлі табиғаттың көптеген элементтерінен құралады. Аутэкология түрлердің алуан түрлі экологиялық жағдайларға (ылғалдану режиміне, жоғары және төмен температураларға, топырақтың құнарсыздануына (өсімдік үшін) физиологиялық, морфологиялық және өзге бейімділіктерін анықтайды. Соңғы жылдары аутоэкология бұларға қоса, орта ластануының химиялық және физикалық түрліше нұсқауларына организмнің жауап қайтару ерекшеліктерін зерттейді. Кейде аутоэкологияны тірі организмдерді, көбінесе сыртқы ортаның абиотикалық факторларына байланысты зерттейтін әдістемелік тәсіл деп санайды. Аутэкология ең алғаш рет экологияның жеке саласы ретінде ІІІ Халықаралық ботаникалық конгресте (1910) қабылданды. ІV Халықарарлық экологиялық конгрестің (Ұлыбритания, 1994) І сессиясында аутэкология тақырыбына арналған бірнеше баяндама жасалды. Экологияның бұл саласындағы зерттеулер жаңа әдістерді пайдаланып, жүргізіледі. Мысалы, Испанияда сұңқарлардың қоректенуі мен орын ауыстыруы радиотелеметрия көмегімен, ал Жапониядан ұшып келетін даур тырналары мен қара тырналардың тіршілік ету аймағы спутниктік бақылау арқылы зерттелді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://ecology.sci-lib.com/article0000063.html Аутэкология в Экологическом Словаре]
Ауызорпа

Ауызорпа – Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы Қаракешу тұзды көлінің солт.-батысында 3 км ойпаңдағы бірнеше құдық. Ойпаң табанында бірнеше орпа құдықтардың орны сақталған. А. құдығы қазір қолданыста. Бозащыдан Үстіртке баратын ежелгі керуен жолдарының бірі осы жерден өтеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауыл шаруашылығы географиясы

Ауыл шаруашылығы географиясы – а. ш. өндірісі орналасуының табиғи және әлеум.-экон. факторларын, оның жеке елдер мен аудандарда даму жағдайлары мен ерекшеліктерін анықтау мен талдауды қоса а. ш. өндірісінің аумақтық саралануының заңдылығы мен ерекшеліктерін зерттейтін географияның бөлімі; а. ш. өндірісін аграрлық-өнеркәсіптік кешеннің басқа салаларымен өзара байланысын қарастырады. Ауыл шаруашылығы географиясы. ауыл шаруашылығы өндірісінің орналасуы мен аумақтық ұйымдастырылуының жалпы теориясын, ауыл шаруашылығының жеке салаларының (егіншілік, мал шаруашылығы, т.б.) географиясын, әр түрлі аумақтарды аудандауды және типке бөлуді қамтиды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауыр металдар

Ауыр металдар – тығыздығы темірдің тығыздығынан (7,874 г/см3) артық болатын түсті металдар тобы. Оларға мырыш, қорғасын, қалайы, марганец, висмут, мыс, сынап, сүрме, никель, кадмий жатады. Қазақстандағы ауыр металдарды өндіру, өңдеу Ауыр металды кендердің құрамы өте көп болып келеді. Оларды тиімді пайдалану үшін шикізатты кешенді өңдейтін комбинаттар құрылған. Шымкентте қорғасыннан басқа 14 түрлі өнім алады. Ауыр металдарға күкірт ілесіп жүреді. Оның кендегі мөлшері 40% -ға дейін жетеді (Шығыс Қазақстандағы Николаев кешені). Балқыту кезіде улы күкіртті газ пайда болады. Газды бөліп алып, оны күкірт қышқылына айналдырады. Бұның қоршаған ортаға тигізетін зияны мол. Ауыр металдардың тағы бір ерекшелігі - құрамында пайдалы компоненттердің аз болуы. Сондықтан балқыту зауыттары шикізат көзіне таяу орналасады. Бұл - оларды орналастырудағы негізгі принцип. Ондай кендерді байыту үшін , әр компонентті біртіндеп ала отырып, көп кезеңді флотация қолданады. Концентратты арнаулы пештерде балқытып, тазартылмаған металл алады. Оны шақпақтап (зиянды қоспалардан тазартып), таза шақпақталған металл алады. Біздің елімізде ауыр түсті металдарды - мыс пен қорғасын-мырыш (полиметалл) өндірісі салалары шығарады. Концентраттағы металдың аз мөлшері (20-30%) мен энергияны аз қажет етуіне байланысты, мыс өндірісінің зауыттары шикізатқа таяу салынады. Мыс қоры Қазақстанның барлық аудандарында бар, ең үлкендері Орталық пен Шығыста орналасқан. Қазіргі кезде елімізде мыс негізінен Жезқазған мен Балқаштың кен-металлургиялық комбинаттарында (КМК) өндіріледі. Бұл қос кәсіпорнында мыс алудың барлық сатылары бар. Қорғасын және мырыш өнеркәсібінің ортақ шикізат базасы - полиметалл кендері бар. Ұзақ уақыт бойы олардың қоры жөнінен Шығыс пен Оңтүстік алда болды. Шығыстың кенінде қорғасынға қарағанда мырыш көп. Керісінше, Оңтүстіктің кенінде мырышқа қарағанда, қорғасын көп. Қорғасын, мырыш өнеркәсібінде концентраттың құрамында металл көбірек болады (45-65%). Біздің мемлекетіміздегі полиметалл өндірісінің басты ауданы - Кенді Алтай. Мұнда 3 ірі орталық бар - Алтай ауданы, Риддер және Өскемен. Олардың арасында өзіндік "еңбек бөлінісі" қалыптасқан. Оны Өскемен СЭС-ның арзан қуатына байланысты орналастырған. Бірақ ол қорғасын өндірісімен құрамдастырылған. Риддерде қорғасын мен мырыш өнеркәсібінің барлық кезеңдері - кенді өндіруден бастап, металл және қорытпа алуға дейінгі кезеңдер түгел қамтылған. Еліміздің оңтүстігіндегі полиметалл өнеркәсібінің ірі орталығы - Шымкент. Мұнда да Өскемендегі сияқты "өндірістің жоғарғы қабаттары" жолға қойылған. Ауыр металдардың зияны Ауыр металдардың көптеген қосылыстары, әсіресе, тұздары организм үшін зиянды. Олар тағам, су, ауа арқылы ағзаға түскенде ыдырамайды, кейбір органдарды (бүйрек, бауыр, буын, т.б.) жиналып, денсаулыққа қауіп төндіреді. Сондықтан Ауыр металдардың қоршаған ортадағы мөлшері белгіленген шамадан аспауы керек. Дереккөздер
Ауыспалы егіс

Ауыспалы егіс – топырақ құнарын сақтау және арттыру, тұрақты мол өнім алу мақсатында дақылдарды және танаптарды алмастырып отыру жүйесі. Ауыспалы егістің б.з.б. қолданылуы туралы мәліметтер Рим шежірелері (Катон, Варрон, Вергилий, т.б.) арқылы жеткен. Қазақстанда қара топырақты, ылғалдылығы жеткілікті аймақтарда 5 танапты және 8 танапты Ауыспалы егістің кеңінен қолданылады. Ауыспалы егістің жүйесі ауыл шаруашылығында өндірілетін өнім түріне қарай егістік, мал азықтық және арнайы болып үш түрге бөлінеді. Егістік ауыспалы егістің жүйесі бойынша ылғалдылығы мол жерлерде егістік дақылдарды (бидай, сұлы, арпа, жүгері, қызылша, күнбағыс, картоп, т.б.) себердің алдында танапқа 2 – 3 жыл жоңышқа егіледі. Ал қуаңшылық аудандарда сірі жер танабын бос қалдырады. Мал азықтық ауыспалы егіс жүйесі бойынша көп жылдық жоңышқа өсіруден кейін оның орнына отамалы дақылдар (бір жылдық, көп жылдық шөптер, сүрлемдік жүгері) өсіріледі. Арнайы ауыспалы егіс жүйесінде көкөністерді, мақтаны, темекіні, күрішті, т.б. жыл сайын орын ауыстырып егеді. Сондай-ақ арнайы ауыспалы егіс жүйесін қолдану үшін жер құнарлығы жоғары, ылғал, температура жеткілікті болуы керек. Ауыспалы егіс мол өнімді дақылдар егіп, халықты азық-түлікпен, малды жемшөппен және техниканы жыл бойы жұмыспен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Дақылдар алмастырылып егілгенде, өнім көрсеткіштері жақсарады, жердің құнарлылығы артады, топырақ эрозиясы төмендейді, егістіктің ластануы, зиянкестер мен ауру қоздырғыштардың көбеюі азаяды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ауыспалы қау

Ауыспалы қау – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық өсімдік. Батыс Қазақстан аймағындағы далалық жерлерде кездеседі. Биіктігі 50 — 60 см, сабағы тықыр, буын айналысы қауырсын түкті келеді. Түбі шымдана шоғырланып өседі. Сабағының ұзына бойына иіле орналасқан жіңішке тықыр, кейде бұдырлау жапырақтарының диам. 2 мм, ал қылтанының ұзындығы 20 — 25 см. Гүл шоғы — қысыңқы, көп масақты. Маусым — шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Ауыспалы қау — құнарлы мал азығы. Таралу аймағының жылдан-жылға азаюына байланысты, ол қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ахметбек әктас кен орны

Ахметбек әктас кен орны - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерінде орналасқан. 1951-1953 және 1965-1966 жылдары барланған. Қарағандының «Жолқұрылысматериалдары» комбинаты мен темір-бетон құрылымдар зауыты әктасты осы жерден алады. Геологиялық құрылымы, сипаты Өнімді қабат жоғарғы девонның фамен ярусының мейстров және сульциферлік қыртысына қабысып, ұсақ түйіршікті әктастармен, мергельдің жұқа қабатымен кезектесіп отыратын қалың кесекті бөліктермен ұштасады. Өнімді қабаттың қалыңдығы 200 м, көлбеулік бұрышы 10-15 ° , ашылған бөлігінің қалыңдығы 3,4 м. Ұсақталуы жағынан ірі фракциясы 600 маркасына, ал ұсақ және орта фракциясы 800 маркасына жатады. Әктастық ұсақ тастары жолға төсеуге, асфальтты бетонға және 300 маркалы бетонға қосуға жарамды. Дереккөздер
Ашамайлы

Ашамайлы – Қырғыз Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан асу. Географиялық орны Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерінде. Құлан ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 21 км жерде. Абсолюттiк биіктігі 1968 м. Өсімдігі Таудың қоңыр және қара топырағында әр түрлі шалғынды шөптесіндер мен бұталар өседі. Дереккөздер
Аширит

Аширит , ссайбелит – бораттар класының минералы. Хим. формуласы: MgHBO3. Табылған жері – Ашерслебен қ-ның (Германия) атауымен аталған. Ромбылық сингонияда кристалданады. Бор тәрізді борпылдақ немесе жіптей тарамдалған агрегаттар түзейді. Түсі – ақ. Қатт. 3 – 3,5; меншікті салмағы 2,65 г/см3. Борат кендерінің үгілу қабаттарында жаралады. А. – Атырау облысындағы борат кендерінің басты минералы. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ашудастар

Ашудастар – күкірт қышқылы қос тұздарының кристалгидраттары. Құрамы металдар валенттілігіне және су молекулаларының санына тәуелді. Хим. формуласы: Ме+Ме3+(SО4)2·12Н2О.Ашудастар құрамына бір валентті калий, рубидий, цезий, аммоний тобы, үш валентті алюминий, хром және темір кіреді. Ең жиі кездесетіні калий-алюминий ашудасы – КАl(SО4)2·12Н2О. Ол октаэдр не куб пішінді кристалдар түзеді. Дәмі қышқыл келеді, 92,5°С-та балқиды. Ашудастар сусыздандырылған сазға қанық күкірт қышқылын және калий сульфатын қосу арқылы алынады. Ашудастар төменгі температурада нашар ериді. Бірақ жоғ. темп-рада ерігіштігі күрт артады. Мыс., температурасы 0° суда 2,95 г, ал температурасы 100° суда 154 г калий-алюминий ашудасы ериді. Ашудастар адамға ертеден белгілі. Олар медицинада қабыну ауруларына қарсы, қан тоқтататын, құрғататын дәрі есебінде, өндірісте тері илеуде қолданылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ашудасты

Ашудасты – Жетісу облысы Көксу ауданы Көкшиелі тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 1160 м. Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 км. Батысы мен оңтүстік-батысында бірнеше ұсақ шоқылар бар. Беткейі негізінен жайпақ келген. Өсімдігі Таудың сұр топырағында жусан, қылқұрт, боз, селеу, баурайындағы бұлақтардың бойында астық тұқымдас шөптесіндермен бірге бұталар өседі. Дереккөздер
Ашық грунт

Ашық грунт – ерте көктемде, кейде күздігүні суыққа төзімді сәбіз, ақжелек сияқты дақылдар егілетін жер. Ал жылылық ұнататын дақылдардың тұқымы (қияр, асқабақ) көктемдегі суыққа ұрынбас үшін кешірек егіледі. Көшеттік дақылдарды отырғызу мерзімі, олардың суыққа төзімділігіне байланысты: қар кетісімен капуста, тарна, қызылша, баклажан; суық ұру кезеңі аяқталғаннан кейін қияр, асқабақ, кәді көшеттері отырғызылады. Күздігүні жылыжайға отырғызу үшін ашық грунттан қызанақ, ақжелек, пияз; парниктерде жетілдіріп өсіру үшін гүлді капуста алынады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ашық тұқымдылар

Ашық тұқымдылар, жалаңаш тұқымдылар (Cymospermae) – тұқымы мен тұқым бүрі жеміс жапырақшасының үстінде ашық жататын жоғары сатыдағы өсімдіктердің ежелгі тобы. Олар девон, тас көмір, пермь кезеңдерінде пайда болған. Ашық тұқымдылардың 600-дей түрі саговниктәрізділер Cycadophyta, гинкготәрізділер (qіnkgophyta), қылқан жапырақтылар (Conіferophyta) және Qnetophyta гнеттәрізділер немесе қабықты тұқымдылар (Qnetophуta) болып 4 топқа бірігеді. Қазақстанда 3 тұқымдасы, 6 туысына жататын 25 түрі бар. Олар негізінен Қазақстанның таулы аймақтарына топтасқан. Ашық тұқымдылардың түрлеріне Алтайдың самырсынды тайгасы, Тянь-Шаньның шырша және сирек аршалы ормандары жатады. Ашық тұқымдыларға жататын өсімдік түрлерінің тұқым мен тұқым бүрі жабық тұқымдылардай аналық керегесімен қапталмайды. Сонымен қатар олардың гүл серігі мен трахеялары да болмайды, ал гүлдері дара жынысты, бір үйлі. Ашық тұқымдылар – ағаш тәрізді өсімдіктер (ағаштар, бұталар, шырмауықтар), олардың ішінде шөптесін өсімдіктер мүлде кездеспейді. Ашық тұқымдылардың ормандарда атқаратын рөлі ерекше. Олар су айналымын реттейді, топырақты эрозиядан сақтайды. Кейбір түрлерінің (қарағай, самырсын, шырша, т.б.) шаруашылыққа маңызы зор. Құрылысы Спорофиттері негізінен ағаштар, сиректеу ағаштанған лианалар немесе бұталар. Шөптесін формалары жоқ. Бүйірінен бұтақтанады, сабағы моноподиальды өседі. Сабағы екінші рет қалыңдайды. Көптеген түрлерінің түтіктері жоқ, сүрегі тек трахеидтерден тұрады. Сүзгілі (електі) түтіктерінің серіктік клеткалары болмайды. Бір түрлерінің жапырақтары үлкен, тілімделген, папоротник тәрізділердің жапырақтарына ұқсас; ал екіншілерінде олар ұсақ, тұтас, қабыршақ тәрізді, немесе ине тәрізді (қылқан-хвоя) болып келеді. Ашық тұқымдылардың аздаған түрлерінен басқасының барлығы мәңгілік жасыл өсімдіктер. Тамыр жүйесі кіндік тамырлы. Кіндік тамырында да, жанама тамырларында да микориза түзіледі. Ашық тұқымдылардың негізгі белгілерінің бірі сол, олардың тұқымбүрі (семязачатки), немесе тұқымбүршігі (семяпочки) болады. Тұқымбүрі дегеніміздің өзі мегаспорангий, ол ерекше қорғаныш қызметін атқаратын қабықша интегументпен қапталған. Тұқымбүрлері мегаспорофилдерінде ашық орналасады, олардан ұрықтанғаннан кейін, дән пайда болады. Дәннің пайда болуы ашық тұқымдылардың споралы өсімдіктерге қарағанда көп мүмкіндікке (артықшылыққа) ие болуын және құрлықта басым болуын қамтамасыз етті.
Ашылған

Ашылған – Сырдарияның оң саласы. Географиялық орны Түркістан облысы Түркістан қалалық әкімдігі аумағында. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 721 км 2 . Бастауы Қаратаудың солтүстік-батыс беткейіндегі бұлақтардан басталады. Сырдарияға жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Жоғарғы ағысында арнасы тар, тік жарлы келеді, орта ағысында Ақарық ауылынан бастап арнасы кеңейеді. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 33 саласы бар. Жауын, қар, жер асты суларымен толығады. Жоғарғы бөлігінде бөгеме жасау арқылы егін суғарылады. Дереккөздер
Ащыбай

Ащыбай – Обаған өзенінің сол саласы. Географиялық орны Қостанай облысы Әулиекөл ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Бастауын Ащы жарлы сайынан алып, Құсмұрын кентінен оңтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде Обаған өзеніне құяды. Ұзындығы 81 км, су жиналатын алабы 30 мың км 2 , жылдық су ағымы 60 млн. м 3 . Көктемгі су тасу кезіндегі судың минералдығы 02 – 0,8 г/дм 3 , сабасына түскен кезінде 15,0 г/дм 3 -ді құрайды. Өзен аңғары шабындық және мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Ащыағар

Ащыағар – Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы өзен. Ұзындығы 45 км-ге жуық. Бастауы Маңғыстау тауларының оңтүстік бөктерінен бастау алып, Қарақия ойысының солтүстік-батысынан шығысқа бойлай ағады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Гидрологиясы Өзен ұзындығы 45 км, су алабы ауданы 15 мың км 2 құрайды. Өзен бастауын Қаратау жотасының оңтүстік бөктерінен бастап, Қарақия ойпатының батыс жағында орналасқан Батыр сорында тартылып қалады. Өзен арнасының ені - 10-50 м, жағалауының биіктігі – 1-4 м-ге тең. Суы тұщы болып табылады. Өзен негізінен қар суымен толығады. Су шығыны шамамен 5 м³/с тең. Сәуір айында су деңгейі орташа деңгейден 4-5 м асып, ауданда су тасқыны қауіпі кездеседі. Желтоқсан айының ортасында өзен қатып (қыстың соңында мұз қалыңдығы 0,5 м жетеді), наурыз айының басында өзен қайта ашылады. Дереккөздер
Ащыағар мұнай кен орны

Ащыағар мұнай кені — Маңғыстау облысы Ақтау қаласының шығысында 40 км жерде орналасқан. Құрылым 1987–89 жылдары барланып, 1990 жылы ашылды. Геологиялық құрылымы Құрылымның өлшемдері 3,1×1 км, амплитудасы 40 м-ге жуық. Кен ауқымының қимасы стратиграфиялық жағынан триастың терригендік-карбонатты шөгінділерінен, юра мен бордың терригендік жыныстарынан құралған. Коллекторы аралас типті, карбонатты, ашық кеуектілігі 9%, өткізгіштігі 0,19 мкм 2 . Құрамы Мұнайы жеңіл, тығыздығы 830 кг/м 3 , парафині 19,5%, 3,5% шайырлар мен асфальтендер бар, газға қанық қабаты 196 м 3 /т. Мұнайда еріген газ құрамы жағынан ауыр этан мен пропаннан тұрады. Дереккөздер
Ащыайрық

Ащыайрық – Ертіс алабындағы өзен, Ащысу өзенінің оң саласы. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданы Арқат тауларының оңтүстігінен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 50 км. Жағасы жоғарғы ағысында жарқабақты, сәл ирелең, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Суы жазда тартылып қалады. Өзен аңғарында суы тұщы құдықтар бар. Дереккөздер
Ащыболды

Ащыболды – Батыс Үстірт кемерінде орналасқан құдық. Маңғыстау облысы Қарақия аудында. Тереңд. 21 м, су шығымы 500 л/сағ. Сұрғылт қоңыр топырағында бұйырғын, ақ жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Жануарлардан ақ бөкен, қарақұйрық, қоян, т.б. мекендейді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ащыбұлақ (бөген)

‎ Ащыбұлақ бөгені — Жетісу облысы Ескелді ауданы жерінде, Ащыбұлақ өзені бойында 1977 жылы салынған. Гидрологиялық сипаты Суының көлемі 4,5 млн. м 3 , ұзындығы 3 км. Құрамында 3 гидротехникалық құрылыс бар. Аудан шаруашылықтарының егістігі суғарылады. Дереккөздер
Ащыкөл (көл, Ұлытау облысы)

Ащыкөл – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі тұйық, тұзды көл. Географиялық орны Қаракеңгір және Сарыкеңгір өзендері бастауларының аралығында, оңтүстіктен солтүстікке қарай созылып жатыр. Гидрографикасы Аумағы 16 км 2 . Ұзындығы 6,6 км, енді жері 4 км. Тереңдігі 0,8 м, су көлемі 12 млн. м 3 . Су жиналатын алабы 117 км 2 . Оңтүстігі мен шығыс жағалары жарлауытты, қалған жағалары жайпақ келген. Көктемде, жазда мал суаруға пайдаланылады, күзге қарай суы кермек татып кетеді. Жағалай қамыс өскен. Дереккөздер
Ащыкөл (көл, Ақкөл ауданы)

Ащыкөл – Ақмола облысы Ақкөл аудындағы көл. Аумағы Көлем аумағы 8,7 км 2 , су жиналатын алабы 148 км 2 . Теңіз деңгейінен 373 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,7 км, енді жері 2,3 км, жағалау сызығының ұзындығы 11,4 км. Жағалауы жазық келген, көл түбінде тұнба (ұйық) шөккен. Қар және жер асты суларымен толысады. Өсімдігі Солтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағалауында қарағайлы-қайыңды орман, жағалауында қамыс, құрақ өскен. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ащыкөл (көл, Қостанай облысы)

Ащыкөл – Қостанай облысы Қарабалық ауданы Аққұдық ауылынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 5,4 км 2 . Көл теңіз деңгейінен 96,1 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 2,4 км, ені 1,3 км, жағалау бойының ұзындығы 9,2 км. Жағалауы жазық қамыс, құрақ өседі. Аңғарының басым бөлігі жыртылған.
Ащыкөл (көл, Жамбыл облысы)

Ащыкөл – Жамбыл облысы Талас, Сарысу аудандарының аумағында, Ақкөл ауылының солтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан көл. Аумағы Ұзындығы 10 км, ені 8 км, жылдық жауын-шашын мөлшеріне байланысты аумағы 31-67 км 2 аралығында өзгереді. Тереңдігі 5 м-ге жуық. Жер бедері, өсімдігі Көлдің солтүстік жағалауы тік жарқабақты (биікт. 6 – 8 м), шығысы жазық, құмдауытты, оңтүстігі сазды, жағалауында қамыс, қоға өседі. Көлге оңтүстік-батыстан Көктал, шығысынан Аса өзенінің бір тармағы құяды. Желтоқсанның аяғында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Көлде қаз, үйрек, т.б. су құстары мекендейді. Дереккөздер
Ащыкөл тоғаны

Ащыкөл – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы тоған. Аса өзені алабында орналасқан. Өзімен аттас өзеннің суымен толығады. Тоғанның су сыйымдылығы. 4,7 млн. м 3 . Тоғанмен аудан аумағындағы шаруашылықтардың егістігі, шабындығы және жайылымы суғарылады және суландырылады. Дереккөздер
Ащыкөл ойысы

Ащыкөл ойысы – Қызылорда және Түркістан облыстары аумағында, Сарысу, Шу өзендерінің төменгі ағысында жатқан ойыс. Жер бедері Ойыс Бетпақдаланың жазықты оңтүстік-батыс бөлігінде ендік бағытта 80 км-ге созылып жатыр. Енді жері 25 км-дей. Өзендердің құмтасты-сазды және құмды аллювийлі шөгінділерінен түзілген. Ойыстың орта тұсында Ақжайқын және Ащыкөл көлдері орналасқан. Климаты Климаты континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –11°С, шілдеде 27°С, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 150 мм. Өсімдігі Сор, сортаң және шалғынды сортаң топырағында қамыс, айрауық, ажырық, боз жусан, теріскен және баялыш өседі. Дереккөздер
Ащықарасу

Ащықарасу – Сарысу алабындағы өзен, Атасу өзенінің сол саласы. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет және Ұлытау облысы Жаңаарқа аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 40 км. Бастауы Тасқаралы және Қушоқы тауының беткейінен ағып шығатын бұлақтардың қосылуынан құралады. Айшырақ ауылы тұсында Атасу өзеніне құяды. Гидрологиясы Өзен жағасы жарқабақты. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде арнасы толып тасиды. Жылдың қалған айларында қарасуларға бөлініп, тартылып қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады, өзен алабында мал қыстатылады. Дереккөздер
Ащықарын

Ащықарын – Тоқырау алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 30 км. Бастауы Сарыоба тауынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жердегі сордан басталып, Қотыр тауы маңында Тоқырау өзеніне құяды. Гидрологиясы Орта ағысында ұзындығы 3 км, ені 1 км-дей Ащықарын көлі бар. Өзен суы сәуірде тасып, жазғы ыстық айларда қарасуларға бөлініп қалады. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Суы кермек, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ащықұдық (көл)

Ащықұдық – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы тұйық, ащы көл. Тоғыз темір жол стансасының солтүстік-шығысында 39 км жерде. Гидрографикасы, жағалу сипаты Ұзындығы 8 км, ені 2 км-ден астам, аумағы 15,1 км 2 . Жауын-шашынға байланысты аумағы өзгеріп отырады. Жағасы жазық. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Құрғақ жылдары өте ащы болып, тұнба тұзға айналады. Көл жағаларында сораң өсімдіктер өседі.
Ащықұдық (Атырау облысы)

Ащықұдық – Атырау облысы Махамбет ауданы Махамбет ауылының батысында 19 км жердегі құдық. Тереңдігі 6 м, су шығымы 210 л/сағ. Жанынан Бағырлай, Бұғылыөзек өзендері ағып өтеді. Аллювий жазығының қоңыр сортаң топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, қара жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Ащықұдық (Батыс Қазақстан облысы)

Ащықұдық – Батыс Қазақстан облысы. Казталов ауданы. Жұлдыз а-ның солт.-батысында 8 км жердегі қыстау. Оңт-нен Сарыөзен өзен. ағып өтеді. Сұрғылт қоңыр сортаң топырағында жусан, бетеге басым өсімдік жамылғылары өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ащықұмкөл

Ащықұмкөл – Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Екпінді ауылының солтүстік-шығысында 2 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 5,4 км 2 . Көл теңіз деңгейінен 356,0 м биіктікте жатыр. Ұзынкөл көлінің оңтүстік-батысында 3 км жерде, Кеңбидайық ауылының оңтүстік-шығысында 23 км жерде орналасқан. Ұзындығы 4,6 км, енді жері 2,7 км, жағалауының ұзындығы 15,6 км,су жиналатын алабы 36,5 км 2 . Сопақ пішінді көл жағалауын қамыс басқан. Көл түбінде қалыңдығы 0,4 м тұнба шөккен. Жағалауы шабындыққа пайдаланылады.
Ащылы (Қарағанды облысы)

Ащылы – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы өзен. Торғай алабындағы Дулығалы Жыланшық өзенінің оң саласы. Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 885 км 2 . Бастауы Жалтау тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталады. Гидрологиясы Жағасы жарқабақты. Ащылыға ұзындығы 10 км-ден аспайтын 14 сала құяды. Сәуір айының ортасында су деңгейі көтеріліп тасиды. Жаздың ыстық айларында өзеннің суы қарасуларға бөлініп, кей жері құрғап қалады. Көктемде суы тұщы, жазда суы ішуге жарамсыз. Көбінесе мал суаруға, т.б. шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Дереккөздер
Ащылы (Сандықтау ауданы)

Ащылы – Жабай өзенінің сол саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерінде. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 1060 км 2 . Бастауы Бастауын Ұлан ауылы тұсындағы өзектен алып, Атбасар ауданындағы Борисовка ауылынан жоғарыда Жабай өзеніне құяды. Гидрологиясы Үлкенді-кішілі 22 саласы бар. Қар, жер асты суларымен толығады. Дереккөздер
Ащылы (Қорғалжын ауданы)

Ащылы, Талды – Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстік-батысындағы өзен, Есіл алабындағы Терісаққанның оң саласы. Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 1070 км 2 . Бастауы Ақсу көлінің оңтүстігіндегі жазықтан басталып, Терісаққан өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Өзеннің жоғарғы арнасы жазық, орта, төменгі арнасы тік жарлы. Ащылыға ұзындығы 10 км-ден аспайтын 4 сала құяды. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Мал суаруға, алабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер