kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сапарғали Ысқақұлы Бегалин

Сапарғали Ысқақұлы Бегалин — (1895 жыл, 24 қараша, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылы – 1983 жыл, 10 наурыз, Алматы облысы, Алматы қаласы) қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, жазушы, шоқантанушы. Биография Арғын тайпасы Қаракесек руының Байбөрі бөлімінен шыққан. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929 — 1935 жылдары Дегелең облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қарқаралы уездік атқару комитетінің мүшесі. Бөлім меңгерушісінің орынбасары, аудандық халық судьясы болды. Қазақ егіншілік халық комиссариатында, Түркісіб басқармасына жауапты жұмыстар атқарды. 1935—1956 жылдары «Теміржолшы» газетінде, Қазақ КСР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында (қазіргі Әдебиет және өнер институты), Қазақстан Жазушылар одағында қызмет етті. Еңбегі Алғашқы өлеңі — «Қазақ боз-балаларына» 1914 жылы «Айқап» журналының N2 9 санында басылды. * «Қыран кегі» (1943), * «Цимлян теңізі» (1953), * «Таңдамалы» (1956), * «Сырлы қайнар» (1963), тағы басқа өлеңдер мен поэмалар, * «Көксегеннің көргендері» (1948), * «Ермектің алмасы» (1955, 1985), * «Сәтжан» (1947, 1973, 1978), * «Жас бұтақ» (1953), * «Жеткіншектер» (1960), * «Мектеп түлектері» (1961), * «Шоқан асулары» (1971), * «Қыран туралы аңыз» (1976), * «Екі томдық шығармалар» (1976), тағы басқа әңгіме, повестер жинақтары, * «Замана белестері» (1975) романы жарық көрді. Аудармалары Пушкиннің,Лермонтовтың, Шевченконың жекелеген туындыларын, Д. Н. Мамин-Сибиряктың, Л. В. Соловьевтің кейбір әңгімелері мен повестерін қазақ тіліне аударған. Бегалин Абай шығармаларын насихаттауға мол еңбек сіңірген. Ақынның өнегелі өмірі, мұрасы, замандастары жайлы тың деректер беретін «Қияспай» (Пионер, 1956, №4), «Сауық кеш» (Қазақ әдебиеті, 1971, 10 желтоқсан), «Назипа Құлжанова» (Қазақстан әйелдері, 1973, № 10) тағы басқа мақалаларын жариялаған. Абай рухына арналған «Ұрпақтарға» («Совхоз туы», 1964, 5 май) атты өлең жазған. Абайдың туғанына 70 жыл толуына орай 1915 жылы 13 ақпанда Семейдің приказчиктер клубында еткен әдеби кешті ұйымдастыруға қатысқан. * Халық ақындарының шығармаларын сұрыптал жинақ етіп шығарды (« Халық ақындары », 1953; «Өмір жыры», 1953), өнер саңлақтары жөнінде («Сахара сандуғаштары», 1976), жыр алыбы Ж.Жабаев туралы монография жазды. Көптеген туындылары шетел тілдеріне тәржімеленді. Жетістіктері Халықтар Достығы, «Құрмет Белгісі» (2 рет) ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бегалы сұлтан

Бегалы сұлтан (туған-өлген жылы белгісіз) - сұлтан, Кіші жүз ханы Нұралының баласы. Ханның Ресейдегі аманаты болды (1760 - 63). Кейін әкесінің әр түрлі тапсырмаларын орындады. 1771 жылы Санкт-Петербургте болып, Екатерина II-ге әкесінің хатын тапсырды. 1792 жылы Бегалы сұлтан канцлер А. Безбородкадан өзінің қол астындағы қазақтарды бағыныштылықта ұстау үшін Жайық өзені бойынан, Сахаровск қамалына жақын жерден бау-бақшалы үй салып беруді өтінді. 1815 жылғы құжатта Кіші жүздің алаша руын басқарғаны аталады. Дереккөздер
Бегім Ана мұнарасы

Бегім-Ана мұнарасы — шамамен X — XII ғасырлардан бері сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Қызылорда облысы Арал ауданы Жаңақұрылыс ауылынан оңтүстікке қарай 35 км жерде орналасқан. Сипаттамасы Мұнара шикі кірпіштен тұрғызылған, екі қатар күйдірілген кірпішпен (23х26х6) қапталған. Биіктігі 10,5 м. Жоғары қарай сәл қусырыла келген сегізқырлы призма пішінді, төбесі пирамида болып біткен. Орта деңгейге (шамамен 5,5 - 6 м) дейін мұнара бағанасы тұтас, одан жоғары бөлме бар; бұған шығыс жағындағы аркалы ойық арқылы кіруге болады. Мұнара ескерткіш үшін де, не әлдебір белгі беруге, қарауыл қарауға арналып салынуы да мүмкін деген болжам бар (Малбағар Меңдіқұловтың пікі бойынша). Қазақстанда осы тәріздес ортағасырлық мұнаралар (Ұзын там, Сараманқоса) көп кездеспейді, ал Орта Азияда мүлде жоқ. Бірақ “мұнаралы кесене” деген атаумен белгілі (XIII - XIV ғасырлардан кейін) мұндай ескерткіштер Иран, Түркия, Әзербайжанда кең тараған. Бұл жағдай осы елдерге Арал аймағынан түркі тайпаларының ығысып баруына байланысты болуы мүмкін. Тарихы 1979 жылы Қазақстан Тарихи және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі Ә.Оспанов) зерттеген. Аңыз бойынша, Бегім ана Жанкент әмірінің әйелі, нақақ жаланың құрбаны болған. 1982 жылы 1982 жылы мазар Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштерінң тізіміне енді. 1989 жылы мұнара жөндеуден өтті. Дереккөздер
Леонид Игнатьевич Беда

Беда Леонид Игнатьевич (16. 8.1920, Қостанай облысы Ұзынқол ауданы Ново-Покровка с. - 26.12.1976 Минск, Беларусь) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, авиация генерал-лейтенант (1972), ұшқыш-шабуылдаушы. КСРО-ға еңбек сіңірген әскери ұшқыш. Орыс. Орал пед. институтын (1940) бітірген. 1940 ж. Кеңес әскері қатарына шақырылды. Чкалов әскери авиациялық ұшқыштар мектебін бітірген соң 1942 жылдың тамыз айында майданға жіберілді. Ол Сталинград, Донбасс, Таганрог, Кенигсберг қалаларын азат ету шайқастарына қатысты. 75-гвардиялың авиациялық шабуылдаушы полктің (4-Украина майданы, 8-әуе армиясы, 1 -гвардиялық шабуылдаушы авиациялық дивизия) әскадрилья командирі 1944 жылдың сәуіріне дейін 109 рет әскери тапсырмамен жау әскері шоғырланған жерлер мен бекіністерін шабуылдады. Осы ерліктері үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлыгымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (26.10.1944). Сол полктің (З-Беларусь майданы, 1-әуе армиясы, 1-гвардиялық шабуылдаушы авиациялық дивизия) командирінің орынбасары бола жүріп, 105 әскери тапсырманы орындады. Осы ерліктері үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Бедаға екінші рет Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (29.6.1945). Соғыс аяқталған соң Әскери-әуе және Бас штабтың әскери академияларын бітірді. Ленин, 4 рет Қызыл Ту, Александр Невский, l-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Әскери қызметтегі міндетін орындау кезінде қаза тапты. Бедаға Қостанай к-нда қоладан бюст орнатылған. Минск қаласында бір даңғылға, Гродо облысы Лида қаласындағы көшеге, Харьковтағы мектепке Беда есімі берілген. Дереккөздер
Бедерлеу өнері

Бедерлеу өнері - ежелден келе жатқан дәстүрлі қолөнердің бір саласы; ағаштан, сүйектен, мүйізден, былғарыдан, қыштан жасалған заттар мен алтын, күміс, мыс бұйымдарға түрлі әшекей, ою-өрнектердің ойылып бедерленуі. Көбінесе, зергерлік бұйымдар және ожау, астау, келі, келсап, кебеже, сандық, торсық сияқты тұрмыстық заттар жасауда қолданылады. Сәндік мақсатқа қоса белгілі бір заттың бетіне, табанына, қырларына беріктік, тұтқырлық сапа дарыту үшін ойық шаппашот, ыңғуыр, пышақ, сарнауық, қырғы, қашау, шекіме, т.б. арнаулы құралдар пайдаланған. Шеберлер сандық, кебежелерді қаптаған қаңылтырға ою-өрнектер сызып, оларды қуалай шекіме аспабымен із түсіріп, ұрып бедерлеген. Торсық жасағанда иі қанып, тобарсыған теріні ою-өрнекті ағаш қалыпқа қигізіп, ұрып бедер салады. Бедер түсіруші шеберлерді бедерші деп атаған. Бедерлеу өнері халық арасында бүгінге дейін өз жалғасып тауып келеді. Дереккөздер
Бежінтау жотасы

Бежінтау – Жетісу (Жоңғар) Алатауының шығыс бөлігіндегі жота. Қазақстан аумағындағы ең биік жері – 4098 м. Ұзындығы 100 км шамасында. Тоқсанбай мен Тышқантау жоталарының түйіскен жерінен басталып, шығысқа, Қытай аумағына қарай ұласады. Жер бедері Жотаның күнгей беткейі тік жарқабақты, қатты тілімденген, солтүстігі кертпештелген баспалдақ пішіндес. Баурайынан үлкенді-кішілі өзендер бастау алады. Ірілері: Көксу, Қорғас, Ортақсары. Жотада 50-дей мұздық бар. Геологиялық құрылымы Метаморфтанған кварцит, әктас, тақтатас, гранит жыныстарынан түзілген. Топырағы, өсімдігі Бежінтауда тауға тән альпілік және субальпілік шалғын шөп өскен шым топырақ қалыптасқан. Жотаның солтүстік беткейінде қарағайлы-шыршалы орман, ал 600 – 1300 м биіктікте (таулық-далалық белдеу) бұта аралас дала өсімдіктері өседі. Дереккөздер
Безбен

Безбен - қол таразы. Ұста Дәркембай Шоқпарұлының мәліметі бойынша безбен - қымбат металдарды өлшейтін күйентелі, ыдысқа салынған сусымалы заттарды өлшейтін серіппелі, салмағы 25 кг-ға дейінгі тұтас заттарды өлшейтін иінді таразының бір түрі. ҚР MOM қорындағы безбен металдан жасалған. Екі басында ілгегі бар көлденен орнатылған темірден (иін) және басында шығыры мен ұшында ілгегі бар білтемірден тұрады. Көлемі 82x52 см. Безбенмен өлшеу тәсілі қарапайым. Иықшаның бір басына ілінген кір тасының салмағына иықшаның екінші басына ілінген тауар салмағы теңдескен кезде ортасындағы тіл дәл ортаға келеді. Тауар салмағы осылайша өлшенеді. КП 12006 нөмірлі, алтын, күміс сияқты металдарды нақты өлшейтін зергер безбені қоладан жасалған. Иінінің ұзындығы 19 см, табақшаларының диаметрі 9,5 см. Иінінің екі ұшында жіп арқылы табақшалар бекітілетін екі тесігі бар. Ортасындағы белтемірі және дәлдікті көрсететін тілі тікбұрышты шығыр арқылы орнатылған. Дереккөздер
Андрей Иванович Безсонов

Андрей Иванович Безсонов (27.4.1875, Төменгі Новгород – 26.2.1962, Алматы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1936), профессор (1926). Қазақ КСР ғылым академиясының корр. мүшесі (1946), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1945). Санкт-Петербург ун-тін бітірген (1898). 1921–1938 ж. Ресейде (Мәскеу, Самара, Башқортостан) ғылыми-зертхана және пед. жұмыстарда болды. 1938–1951 ж. КСРО ҒА Топырақтану ин-тының Қазақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану ин-тында директордың ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған. Негізгі еңбектері топырақтану мәселелеріне арналған. Орт. Қазақстан, Ертіс аймағы, Сырдария, Тянь-Шань, Алтай аймақтарының топырақ жамылғысын зерттеуге қатысты. Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы бір шың мен мұздық Б. есімімен аталған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Үлкен бейнарық

Үлкен бейнарық – қазтәрізділер отряды үйректер тұқымдасына жататын құс. Қазақстанның тауларында және тау етектерінде кездеседі. Салмағы 1 – 2 кг-дай денесі ірі болады. Ұшы ілмекше иілген ұзын тұмсығы бар. Бейнарық суда жақсы жүзіп, сүңгиді. Жеңіл де тез ұшады. Аталығының басы, жоны, қанатының ұшы жылтыр, денесінің басқа бөлігі ақ түсті, қызыл тұмсықты, аналығының басы жирен, алқымы ақ болып келеді. Бейнарық – жыл құсы. Қазақстанға ақпанның орта шенінде ұшып келіп, балығы мол өзендер мен көлдер маңында ұялап, 8 – 15 сарғыш түсті жұмыртқа салады, оны аналығы 32 күн басады. Қазан – қараша айларында Атлант, Тынық мұхит жағалауларына ұшып кетеді. Негізінен балықтармен, сондай-ақ су жәндіктерімен, су жыланымен, моллюскалармен қоректенеді. Әуесқой аңшылардың аулауына рұқсат етілген. Дереккөздер
Бейнемагнитофон

Бейнемагнитофон (Видеомагнитофон) — магниттік таспаға бейненің электр сигналын жазуға және жазылған сигналды бейне түрінде қалпына келтіруге арналған құрал. Жұмыс істеу принципі магнитофонның жұмыс істеу принципіне ұксас. Бірақ бейне жазу 50 Гц — 6,5 МГц жиілік жолагын қамтитын болғандықтан, жазу процесі біршама күрделі орындалады. Жиілік жолағының кең болуы бейнетаспанын аса зор жылдамдықпен қозғалып, оның көп көлемде жұмсалуын талап етеді. Бұл мәселе бейнетаспамен қоса бастиектің (бастиектердің) де бейне таспа қозғалысына кері бағытта айнала қозғалуы арқылы шешілген. Мысалы, дыбыс таспаның бір шетіндегі жолға ұзына бойы жазылса, бейнежазу бастиектің айналма қозғалысы арқылы таспаға қиғаш жазылады. Бастиектің айналу жылдамдығы — 3000 айн/мин-қа жетеді. Бірнеше бастиектер болуы мүмкін. Видеомагнитофон- магниттік лентаға жазуға және сол лентадан кескін мен дыбысты қайта жаңғыртуға арналған аппарат. Тұрмыстық видеомагнитофон ақ-қара не түрлі-түсті телевизор мен комплект құрап, үй жағдайында телевизиялық программаларды жазуға және қайта жаңғыртуға ,басқа видеомагнитофонда жазылған хабарларды көруге мүмкіндік береді. Магнитофон секілді видеомагнитофондағы бір лентаға бірнеше дүркін жазуға болады. Магнитофонмен салыстыру Оның магнитофон нан басты ерекшелігі қайта жаңғырту жиілік диапазоны барынша кең болып келеді. Егер дыбыс жазу кезінде қайта жаңғырту жиілігінің жолағы 20 кГц-тен аспаса, видео жазу кезінде ол 6 Мкц-ке дейін жетеді. Сондықтан телевизиялық сигналды жазуда магниттік лентаның видеожазғышпен салыстырғандағы жылжуы магнитафондағыдан әлдеқайда тез болуы қажет. Бірақ жылдамдық ты арттыру лентаны тез тоздырады. Тез қозғалу кезінде лентаны жазғышпен үнемі түйістіріп отыру қиындыққа соқтырады және лента көп шығын болады. Сол себепті тұрмыстық видеомагнитофондардың көпшілігінде лентаның тез жылжуын қамтамасыз ету үшін айналмалы видеожазғыш арқылы, көлбеу-сызықты тәсілмен жазады. Видеожазғыштың айналу жиілігі мен лента жылдамдығын видеожазғыш толық бір телевизиялық кескінді жарты кадр жазатындай есеппен белгілейді. Кескіннің қалыпты қайта жаңғыртуын қамтамасыз ететін дыбыстық және синхронды сигналдар,кескін жазылатын лентаның жиегіне бөлек дыбыс жазғышпен жазылады. Отандық өнеркәсіп телевизордан берілетін түрлі- түсті және ақ-қара телевизиялық хабарларды жазуды және дыбысымен қосып қайта жаңғыртуды, сондай- ақ ақ- қара кескінді протативті видеокамера көмегімен жазып, дыбысты камераның ішіне орнатылған микрофон арқылы таратуды қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Бейнеу

Бейнеу — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, аудан және Бейнеу ауылдық округі орталығы. Қазақстандағы халық саны ең көп ауыл – Бейнеу ауылы болып саналады. Тарихы Іргесі 1916 жылы қаланған. 1948–1963 жылдар аралығында Бейнеу өңірін игерудің бірінші кезеңі аяқталады. Екінші кезең 1963 жылы Мақат-Маңғыстау, Бейнеу-Қоңырат теміржолдарының салынып, пайдалануға берілуінен бастау алады. Бұрынғы «Жібек жолы» торабы қайтадан ел мен елді жалғастыратын, араластыратын күретамырға айналды. Бейнеу стансасының бағы жанып, тоғыз жолдың торабы, Орта Азияға шығатын Қазақстанның қақпасы атанды. Теміржол стансасы негізінде Бейнеу поселкесі қалыптаса бастады. 1965 жылғы 26-шы қаңтарда Гурьев облыстық кеңесі атқару комитетінің «Ембі ауылдық кеңесінің орталығын көшіру туралы» №17 қаулысына орай, Ембі ауданының Молқат елді мекенінде болған ауылдық кеңес Бейнеуге көшіріледі. Сол жылы өткен жергілікті Кеңестердің сайлауынан кейін, ауылдық кеңестің атауы Бейнеу поселкелік кеңесі болып өзгертілді. Ауылдық кеңестің ілкі қалыптасуына басшылық жасаған төраға Мұрын Ысмағұлов Боранқұл поселкелік Кеңесіне төраға болып кетеді де, сайлаудан кейін аты өзгерген Бейнеу поселкелік кеңесіне Шанықұл Иманбаев төраға болып сайланады. Бұған дейін Ембі ауданына қараған Бейнеу поселкелік кеңесі 1967 жылдың 16-шы тамызынан бастап Маңғыстау ауданы қарамағына беріледі. Бейнеу поселкесінің жан-жақты қалыптасуына елеулі еңбек сіңірген адам – Ш. Иманбаевтан кейінгі төраға, Ұлы Отан соғысының ардагері Ш. Шыңғысов, одан кейін Нұрбай Жақашев, Оңғарбай Дәулетбаев, Жұлдызбай Есбосынов, Жеткізген Рзаевтар төрағалық етті. Кейін әкімшілік басқару жүйесі қалыптасқанда, М. Сейілханов әкім болады да, беріректе Қ. Әбілшеев, А. Ұлықпанов, Д. Жоламанов басшылық етті. Орталық Азия газ құбыры желісі тартылып, компрессор стансасының орналасуы, Бейнеу поселкесінің өсуіне зор әсерін тигізді. Газшылар Бейнеу мен Боранқұл ауылдарын сәнді ғимараттармен әрлей түсті. Айналасы он жылдың ішінде Бейнеу теміржолшылардың, газ бен мұнай тасымалдаушылардың, құрылысшылардың көшелері көк желекке толы қала типті мекеніне айналды. 1969-шы жылы Сам өңірін өріске толтырған мал фермаларының негізінде Маңғыстау кеңшары (директоры Таушан Қорбақов) құрылды. Халқы {| class="wikitable" Галерея Дереккөздер
Бейнеу қорымы

Бейнеу қорымы - 16 ғасырдан бастап сақталған архитектуралық ескерткіштер тобы. Маңғыстау облысының Бейнеу кентінен оңтүстікке қарай 17 км жерде, Жем мен Сағыз өзендерінің сағасы арқылы Сарайшыққа өтетін тоғайлы керуен жолының бойында орналасқан. Бейнеу қорымын архитектор Т.Жанысбеков зерттеген. Екі терең сайдың арнасымен 3 бөлікке бәленген ауқымды қорым 800-ге тарта бейіт құрылыстарынан тұрады. Күмбезді бір бөлмелі қабірханалар, сағанатамдар мен құлпытас, қойтас, сандықтас бейнесіндегі шағын мемориалдық архитектуралық сәнді құрылыстар Арал-Каспий аймағына тән құрылыммен тұрғызылған. Сайдың түбінде жартастан кашалып Бекет ата жер асты мешіті салынған. Этнографиялық, көркемдік маңызы бар ескерткіштер тобына 3 күмбезді қабірхана, 5 сағанатам, 40-тан астам шағын бейіт кірелі. Бір бөлмелі, шағын күмбезді қабірханалар тас тақта мен қиылған әктастан дәстүрлі әдіспен қаланған. Төртбұрышты негізді арқалық желкендер арқылы күмбезге ұйқастыра қалап жіберуі сол кездегі құрылысшылардың шеберлігін көрсетеді. Қабірхана қасбетінің оңтүстік қабырғасы биіктетіліп тұрғызылған. Бейнеу қорымының көне оңтүстік-шығыс жақ бөлігіндегі биіктігі 110 м қоршаулар сағанатам құрылымының ерекшелігі болып табылады. Қорымда өңделген әрі ықшамдалған жабайы қой мүсіні - қошқартас сақталған. Дереккөздер
Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев

Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев (22 қараша 1908, Елтай ауылы, Верный уезі, Жетісу облысы, Ресей империясы — 23 маусым 1987, Алматы, Қазақ КСР) — кеңестік партия қайраткері, әр жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, 1966-1971 жылдары КОКП ОК мүшесі болған. Өмірбаяны 1908 жылы 22 қарашада Ресей империясының Жетісу облысы Верный уезі, Елтай ауылында (қазіргі — Алматы облысы, Қарасай ауданы) кедей шаруаның отбасында дүниеге келген. Ол Ұлы жүздегі Дулаттың ішінде Ботпай руының Қоралас руынан шыққан. 1925 жылдан бастап Алматы ауылшаруашылық техникумының студенті болды, оны 1931 жылы кіші агроном мамандығы бойынша бітірді. * 1931 — 33 жылдары Қазақ АКСР-і Егіншілік халкоматында жұмыс істеді. * 1933 — 36 жылдары Алматы ауыл шаруашылығы техникумының директоры болды. * 1936 — 41 жылдары Қазақстан К(б)П ОК-нің және Алматы облытық партия комитетінің аппаратында жауапты қызметтер атқарды. * 1941 — 42 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. * 1942 — 70 жылдары Алматы облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қазақстан КП Ақмола облыстық атқару комитетінің 2-хатшысы, Көкшетау облыстық атқару комитетінің 1-хатшысы, ҚазКСР-і Министірлік Кеңесі төрағасының 1-орынбасары (1954 — 58) және төрағасы (1964 — 70) болды. * 20 ғасырдың 60-жылдарының 2-жартысында Қазақстандағы шаруашылық реформалардың жүзеге асырылуына елеулі үлес қосты. Бейсебаевтың басшылығымен Қазақстанда титан, магний, синтетик, каучук, полиэтилен, т.б. өндіріс түрлері қолға алынды. Өскемен конденсатор, Кентау трансформатор, Семей кабель зауыттары іске қосылды. Химия өнеркәсібі қуатты салаға айналып, Маңғыстаудағы мұнай және газ орындары игеріле бастады. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі дамып, көлік, байланыс жүйелері жақсарды, Рудный, Ақтау сияқты жаңа қалалар бой көтерді. Бейсебаев Қытайдан Қазақстанға оралған 20 мыңнан астам отандастарымызды қабылдап, ата мекенге орналастыруда зор еңбек сіңірді. * Көптеген ордендер, медальдeрмен марапатталған. Дереккөздер
Шабал Бейсекова

{{Музыкант } { } }} Шабал Бейсекова (1 қараша 1919, қазіргі Жаңаарқа ауданы, Ұлытау облысы — 25 мамыр 1997, Алматы) — әнші, актриса. Өмірбаяны Арғын тайпасының Қуандық руының мойын-алтыбай бөлімінен шыққан. Қазақстаннын халық артисі (1959). Вокал өнерін әйгілі сахна шеберлерінен үйренді, негізгі опералық партияларды ұкыпты игерді. М. Төлебаевтын «Біржан-Сарасындағы» Сара, Е. Г. Брусиловскийдің «Қыз Жібегіндегі» Жібек, С. Мұхамеджановтың «Айсұлуындағы» Айсұлу, П. И. Чайковскийдің «Евгений Онегинідегі» Татьяна т. б. рөлдерін орындап, шеберлігін шыңдады. Әуезов либреттосын жазған А. Жұбанов пен Л. А. Хамидидің «Абай» операсындағы Ажар партиясы Бейсекованың орындауында жан-жақты шешімін тапты. Үздік орындаушылық шеберлігі үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды (1949). Естелік Астана қаласында Шабал Бейсекова атындағы көше бар. Дереккөздер
Серікбай Бейсембаев

Бейсембаев Серікбай(27.12.1912, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылы – 20.12.1989, Алматы қаласы) – тарих ғылым докторы (1969), Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі (1975). Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан. Білімі * Украиндік советтік сауда институтын (1936, ж.Харьков) * 1936–1937 ж. әскер қатарында, 1937–1939 ж. Қазақстан БЛКЖО ОК-нің нұсқаушысы болды. * 1939–44 ж. Минск, Борисов және Архангельск қ-ларындағы әскери уч-щелерде қызмет етті. * СО КП ОК жанындағы Қоғамдық ғылым академиясының аспирантурасын (1951) тәмамдады. Еңбек жолының негізгі кезеңдері * Қазтұтынуодағы базасын меңгеруші (1936) * Қызыл әскердегі қызметі (1936-37) * Қазақстан ЛКЖО ОК –ны насихаттау бойынша нұсқаушы * ЛКЖО ОК –ны насихаттаушылар мектебінің директоры, комсомол бөлімшесінің меңгерушісі * Қазақстан КП ОК жанындағы начихаттаушылардың жоғары мектебі директорының орынбасары (1937-39) * Ұлы Отан соғысындағы қызметі (1941-46) * 1946 жылдан бастап Республикалық партия мектебі директорының орынбасары, осы мектептің аға оқытушысы * 1952-1955 жылдары СОКП кафедрасының меңгерушісі және С.М. Киров атындағы ҚазМУ-дің проректоры. * Қазақстанның КП ОК-ның ғылым және мәдениет бөлімінің меңгерушісі (1955-57,1960-63) * 1957-60 жылдары ҚазССР –ның жоғары және арнаулы орта білім беру министрінің орынбасары (1963-64) * Қазақстанның КП ОК жанындағы партия тарихы интитутының директоры (1964-80) * 1980 жылдан бастап Қазақстаннның КП ОК ғылыми аға қызметкері * ҚазССР-дің Жоғары Одағының депутаты Еңбектері Ғылыми мақалалардың, монографиялардың, оқу құралдарының авторы, көпшілік документалдық материалдардың құрастырушысы және редакторы. Саясат мәселелерін, мемлекеттік құрылыс пен халықтардың достастығына арналған ғылыми еңбектердің негізін қалаушы. Наградалары Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы,«Қазан революциясы», Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Болат Балтақайұлы Бейсембаев

Бейсембаев Болат Балтақайұлы(1.10.1938, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Георгиевка ауылы (Қалбатау) – 9.10.1999, Алматы қ.) – тех. ғыл. докт. (1984), проф. (1992), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1989). Қазақ кен-металлургия ин-тын (1961) және оның аспирантурасын (1964) бітірген. 1965–1975 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, 1981–1975 ж. зертхана меңгерушісі, 1975–1995 ж. ин-т директорының орынбасары, ал 1995–1999 ж. сол ин-ттың директоры және 1999 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Жер туралы ғылымдар бөлімшесінің акад.-хатшысы болды. Негізгі ғыл. еңбектері түсті және сирек металдар металлургиясын зерттеуге арналған. Ол түсті металдар мен фосфордың баланстан тыс және қиын байытылатын кентастарын кешенді өңдеу процесінің хим.-металлург. негізін жасады. Сапасы төмен Жаңатас кварциті мен құрамында марганеці бар Шолақтау фосфоритін қайта өңдеу технологиясын өндіріске енгізді. Титан өндіру кезінде ванадийлі қосылыстар алудың жаңа технологиясын, сондай-ақ қорғасын-мырышты кентастарды жер астында шаймалау жобасын жасады. Геотехнол. тәсілін қолдану нәтижесінде Ақтоғай және Айдарлы мыс кентасы орындарының қоры едәуір арттырылды. Васильков кен орны кентасынан жыл бойы алтын шаймалау технологиясы игерілді. Қазақ КСР-і Мемл. сыйл. лауреаты (1982). Дереккөздер
Әсет Көпбайұлы Бейсеуов

Әсет Көпбайұлы Бейсеуов (13 қазан 1938 жыл, Жамбыл ауданы, Алматы облысы – 20 наурыз 1996 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық композитор, Қазақстанның халық әртісі (1991). Өмірбаяны Шапырашты руынан шыққан. * Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, В.В. Великановтың класы бойынша) бітірген (1960). * 1961–1964 жылдары Текелі қаласының музыка мектебінде мұғалім * 1964–1966 жылдары Мәдениет үйінде қызметкер * 1966–1967 жылдары Есік музыка мектебінде мұғалім * 1967–1968 жылдары Ұзынағашта Мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі болды. * 1969–1974 жылдары «Гүлдер» ансамблінде * 1974–1980 жылдары Қуыршақ театрында қызмет істеді. Шығармашылығы Бейсеуов қазақ эстрадасында музыкасының дамуына үлес қосты. Композитордың «Алмалы Алматым», «Гүлдер», «Шақырады көктем», «Мұңайма», «Алтыным», «Маралдым», «Сандуғаш», «Сырласу вальсі», «Жұлдызым», «Армандастар», «Жайықтан қайтқан тырналар», т.б. туындылары қазақ ән өнерінің алтын қорына енді. Сондай-ақ, Бейсеуов бірнеше спектакльдерге (Сұлтанәлі Балғабаевтың «Қыз жиырмаға келгенде», Әділбек Тауасаровтың «Аса құрметті Икс»), кинофильмге («Көртышқан мен қоян»), телефильмдерге («Алдар көсе», «Жаздың соңғы күні», т.б.) музыка жазды. Көптеген ән жинақтары жарық көрді. Марапаттары Бейсеуов — Қазақстан Комсомол сыйлығының иегері (1972). Дереккөздер
Бейтараптық

Бейтараптық - - ешкімнің тарапына қосылмай қалыс қалу немесе енжар, селқос қарау. Мысалы: екі мәселенің де бағытына назар аудармай, ешкімнің де тарапын қолдамай қалыс қалушылық. Халықаралық құқықта және әлемдік саясатта соғысқа қатысудан бас тартатын, бейбіт өмірде әскери одақтарға кіруге қүлық танытпайтын мемлекеттің мәртебесі. Кеңірек мағынада кез келген мемлекетаралық бірлестіктерге қатысудан бас тартуы мүмкін. Әдетте ол басқа мемлекеттермен келісім-шартпен бекітіледі. Бейтарап мемлекеттердің, сондай-ақ қарулы қақтығыс жағдайында соғысушы жақтардың бейтарап мемлекеттерге қатысты құқықтары мен міндеттері 1907 жылғы Гаага конвенцияларымен "Бейтарап елдер мен тұлғалардың қүрлықтағы соғыс жағдайындағы қүқықтары мен міндеттері" және "Бейтарап елдер мен түлғалардың теңіздегі соғыс жағдайындағы қүқықтары мен міндеттері" және сонымен қатар, бейтарап мемлекеттер аумағы әскери әрекеттер сахнасына айнала алмайтындығы жайлы бірқатар халықаралық- қүқықтық актілермен реттелген. Бейтараптық саясатына қарсыласушы мемле¬кеттер мен мемлекеттер одақтарының арасындағы мүмкіндіктердің теңдігіне талпынуы, саяси тепе-теңдік немесе күштер тепе-теңдігі алғышарт бола ала¬ды. Еуропада жаңа кезеңде халықаралық саясаттың негіздерінің бірі ретінде кеңінен тарады. Бейтараптықтың ерекше алғышарты - мемлекеттің діни саяси жағдайы және үлттық дәстүрлері. Осылайша, үзақ уақыт бойына бейтараптық саясатын Ұлыбритания, Франция және Германияның мүдделерінің тоғысқан түсында калган Бельгия үстанды. Еуропаның нақ ортасындағы Швейцария да осындай саясат үстануға тырысты. Ол тіптен, бейтараптықты шектен шығарып, үжымдық қауіпсіздік шараларына немесе әзге мемлекеттерге қатысты экономикалық санкцияларға қатыспау үшін БҰҰ-на мүшеліктен бас тартты. Белгілі бір мағынада бейтараптық саясат пен қазіргі Еуропа Одағындағы ықпалдасудың тереңдеуіне сақтықпен қарайтын еуроскептиктердің (мысалы, Данияда) арасынан үқсастық іздеуге болады. Әлемдік саясатта бейтараптық күштер тепетеңдігі саясатын жүмсартып, жауласқан араз екі елдің арасындағы "аралық" мемлекет болып пайдалы қызмет атқарды. Онымен қоймай, бейтарап-мемлекеттер "ара ағайындық" қызмет те атқара алатын еді. Бейтарап- мемлекеттердің өздеріне де мұндай саясаттың пайдасы тиді, ол одақтас-мемлекеттердің ісшараларынан тыс қалумен байланысты болды. Қазіргі әлемде өзара тәуелділік пен жаһанданудың күшеюі жағдайында бейтараптық біртіндеп мәнін жоғалтуда. 1990-шы жыл дардың басында Швейцария БҰҰ-ның толыққанды мүшесі болды, Швеция мен Австрия 1995 жылы Еуропа Одағына кірді. Дереккөздер
Бейімделу

Бейімделу — организмдердің әрбір түрге тән белгілі шектері бар ортаның жағдайына бейімделу үдерісі.Түз жануарларының ашық әрі құрғақ кеңістікті ортадағы тіршілікке эволюциялық бейімделуі тез жүгіруге, құрғақшылық жағдайына, т.б. бейімделуі; Қиыр Солтүстікке және басқа да экстремалды аймақтарға тұрақты қоныстану үшін көшіп барған адамның физиологиялық немесе онтогенетикалык бейімделуі ("әдеттенуі"). Бір ұрпақтың жеке физиологиялық бейімделуі фенотиптік бейімделу деп аталады да, бұл ұрпақтан урпаққа көше отырып генотиптік бейімделуге өтеді, ал сұрыпталу барысында — эволюциялық бейімделуге ауысады. Генотиптік және эволюциялық бейімделумен салыстырғанда физиологиялық бейімделу толық жетілмеген. Организмнің бастапқы жағдайға оралуы қайта бейімделу , деп аталады; ортаның өзгерістегі жағдайына ыңғайлануды дизадаптация дейді. Сонымен бірге жаңа әлеуметтік ортаға, мысалы, ауылдан қалаға келген мигранттардың бейімделуі — адамның әлеуметтік бейімделуі жеке қарастырылады. Бейімделу # кез келген әлеуметтік жүйелердің (мысалы, отбасы тобы, іскерлік фирмасы, ұлттық мемлекет) өзінің тіршілік ету ортасына жауап беруі немесе, оны «басқаруы»; # тұлғаның немесе әлеуметтік топтың қоғамдық ортаға икемделуі үрдісі, мұның нәтижесінде осы үрдіске қатысушы субъектілердің талаптары мен күтулері сәйкестендіріледі. Дереккөздер cs:Adaptace (rozcestník) de:Anpassung en:Adaptation (disambiguation) es:Adaptación et:Adaptatsioon fr:Adaptation gl:Adaptación it:Adattamento (disambigua) nn:Adapsjon (fleirtyding) pl:Adaptacja pt:Adaptação sk:Adaptácia sv:Adaption (olika betydelser)
Александр Альфредович Бек

Бек Александр Альфредович (3 қаңтар 1902 жыл, Ресей, Саратов қ. — 2 қараша, 1972 жыл, Мәскеу) — кеңестік орыс жазушысы, әскери корреспондент, прозаик. Биография 3 қаңтар күні 1902 жылы әскери дәрігер — Альфред Владимирович Бектің отбасында дүниеге келген. Балалық шағы туған Саратов қаласында өткен. Сол жердегі 2-Саратов училищесін бітірген. 16 жасында Қызылдар армиясына қосылады. Азамат соғысы жылдарында Орал бойындағы Шығыс фронтта шайқасып, жараланады. Әскери дивизион бас редакторы Бекке назарын аударып, бірнеше репортаж беруін бұйырады. Осыдан бастап оның жазушы және корреспондент мансабы басталады. Аталмыш шығарма әйгілі Че Гевара, Фидель Кастроның сүйкіткі шығармаларына айналғаны белгілі. 1960 жылдары шығарманың жалғасы – ″Бірнеше күндер″, ″Генерал Панфиловтың резерві″ повесттері жарық көрді. Соғыстан кейін Маньчжурия, Харбин, Порт-Артур қалалары жайында очерктер жазған. ″Доменщики″, ″Жаңа профиль″, ″Жаңа қызмет″ шығармалары кеңестік металлургтерге арналған. 1956 жылғы ″Талант″ романы әйгілі авиациялық конструктор А.А.Микулинге арнап жазылған. Дереккөздер
Қажыбек Құдайбергенұлы Бекбосынов

Қажыбек Құдайбергенұлы Бекбосынов(19.05.1946 жыл, Алматы облысы Ақсу ауданы) – әнші, Қазақстанның халық артисі (1998). * Алматы облысы Ақсу ауданында туған. Алматы эстрада-цирк өнері студиясын бітірген. * 1967 – 96 ж. Қазақконцерттің әншісі болды. * 1996 жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің әншісі болды. Мұхит, Ақан сері, Біржан, Әсет, Жаяу Мұса, Кенен Әзірбаев, Естай әндерін орындайды. Ол орындаушылық шеберлігімен қазақ әншілік өнерін дамытуға елеулі үлес қосқан. Қазіргі уақытта Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында дәріс береді. Дереккөздер
Беккерель

Беккерель (Бк) – радиоактивті заттағы нуклид немесе изотоп активтілігінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. 1 Бк – 1 с ішінде ыдыраудың бір актісі өтетін нуклид активтілігіне тең. :1 Ки = 3,7 Бк. :1 Бк ≈ 2,703 Ки. :1 Рд 1 Бк 1 МБк. :1 Бк = 1 Рд. Тағы қараныз: * Барн Дереккөздер
Николай Дмитриевич Беклемишев

Николай Дмитриевич Беклемишев (25.9.1915, Мәскеу облысы Малахов дер. – 20.10.2002, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1955), профессор (1958), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1975). Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1962). Вильнюс университетін бітірген (1939). 1940 ж. Қазақстанға жер аударылды. 1940–1945 ж. Алматы облысы Балқаш ауданы Құйған ауылында ауылдық дәрігерлік бөлімше меңгерушісі, 1945–1949 ж. Алматы мемл. мед. ин-тының (қазіргі Қазақ ұлттық мед. университеті) ассистенті, 1949–1972 ж. Өлкелік патология ғыл.-зерт. институты директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1972–1986 ж. Қазақ эпидемиол., микробиол. және жұқпалы аурулар ғыл.-зерт. институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиол. ғыл.-зерт. орт.) директордың ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. 1986 жылдан қазіргі Гигиена және эпидемиол. ғыл.-зерт. орт-нда әуелі құрметті директор, одан соң құрметті кеңесші. 1953 ж. «Хронический бруцеллез» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Негізгі ғыл.-зерттеулері иммунол., аллергол., силикоз, сарып (бруцеллез) сырқаттарының себебін анықтау, емдеу тәсілдерін табу мәселелеріне арналған. Ол Қазақстанда тараған тыныс жолы аллерг. ауруларының себебін анықтау тәсілдерін жетілдірді және адам денесінің аллергендерге жауап реакциясын зерттеді, сарып микробы тудыратын аллерг. реакцияның табиғи сырын ашты. Қазақ КСР-і Мемл. сыйл. лауреаты (1980). Қазан революциясы, «Құрмет Белгісі», Халықтар достығы ордендерімен марапатталған. Сыртқы сілтеме * http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/list_science.html * http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/beklemishev.htm * http://www.need4stud.ru/photo/moskovskij_gosudarstvennyj_universitet_pechati/beklemishev_nikolaj_dmitrievich/4-0-28 Дереккөздер
Ерсайын Сатыбалдыұлы Бекмұхамбетов

Ерсайын Сатыбалдыұлы Бекмұхамбетов (5.4.1934 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы Подстепное ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1991), профессор (1994). Мәскеу Жоғары тех. уч-щесін бітірген (1957). 1957–1960 жылы КСРО Авиация өнеркәсібі мин-лігінің арнаулы кәсіпорнында инж., аға инж., 1960–1994 жылы Қазақстанның Ядр. физика ин-тында кіші және аға ғыл. қызметкер, зертхана меңгерушісі болды. 1994 жылдан ҚР Ұлттық Ядр. физика ортаның Атом энергиясы ин-тында лаборатория меңгерушісі. Бекмұхамбетов ғарыштық ядр.-энергет. қондырғыдағы меншікті электр қуаты жоғары термоэмиссиялық түрлендіргіш-реактордың жылу шығарушы элементтер жиынтығын зерттеу және оларды сынақтан өткізудің жаңа ғыл. бағытын негіздеп, кешенді тәжірибелік база құрды. Реактордағы сәулелендірілген баяу балқитын металдардың шығу жұмысын өлшеудің аса дәл әдісін жасады. Жоғары температура кезінде жылу шығарушы элементтер жиынтығындағы масса тасымалдау және газ бөлініп шығу процестерінің заңдылығын анықтады. Металдардың радиациялық зақымдану физикасы және радиац. материалтану саласындағы жұмыстары үшін оған Қазақ КСР-імемлекеттік сыйлық берілген (1978). Дереккөздер
Орынбек Беков

Орынбек Беков (Қарағанды облысы, Шет ауданы 1898 жыл - 13 наурыз 1937 жыл) - жазушы. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. 1903 жылы оның үй іші Спасск зауытына көшіп барады. Екі кластық училищені бітірген соң, 1912 жылы зауытта түрлі қара жұмыстар істейді. Ақпан революциясынан кейін зауыттың саяси өміріне белсене араласады. Совдеп төрағасының орынбасары, еңбек бюросының төрағасы болады. 1919—1922 жылдары ревком төрағасы және жүмысшылар депу-таттары Спасск зауыт советі мен БК (б)П Спасск аудандық комитетінің мүшесі, хатшысы қызметтерін атқарды. 1923 жылы Қарқаралы уездік милициясының бастығы, одан соң Семей губерниялық атқару комитетінің бөлім меңгерушісі болады. 1925 жылы БК(б)П Өлкелік Комитетінің шешімі бойынша Еңбек халық комиссариаты аппаратына қызметке ауысады. 1928 жылы Алматыда шығатын «Тілші» ғазетінің редакторы, ал 30-жылдары қазақ драма театрының директоры болды. Еңбегі Әңгімелері мен өлеңдері республикалық газеттер мен «Жаңа әдебиет» журналының беттерінде жариялайды. 1928 жылы «Ұлы істің игілігі үшін» атты публицистикалық мақалалары, 1931 жылы «Советбике» повесі жеке кітап болып шықты. Шығармалары *Ұлы істің игілігі үшін. Публицистикалық мақалалар. А., ҚМКӘБ, 1928; *Советбике. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1931. Сілтемелер * [http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1223392636 БЕКОВ Орумбек (Орынбек)] * [http://www.kitaphana.kz/ru/ust-kamenogorsk/259-semei/3203-pisateli-poet.html Список поэтов и писателей] * [http://www.adebiportal.kz/authors/bekov-orynbek-/ Беков Орынбек] * [http://www.writers.kz/search/index.php?ID=453 БЕКОВ ОРЫНБЕК] Дереккөздер
Александр Бекович-Черкасский

Бекович-Черкасский Александр, мұсылманша аты Дәулет-Кизден-мырза (туған жылы белгісіз – 1717, Хиуа) — Ресей қызметінде болған кабарда князі. Парсылармен сауда-саттық орнату мақсатында және Хиуа хандығын өзіне бағындырып, шығысқа жол ашу үшін Петр І 1714 жылы Бекович-Черкасскийге Каспий теңізі жағалауын зерттеуді тапсырған. Бекович-Черкасский экспедициясы Орта Азия мен Қазақстанның Каспий теңізі жағалауына және ол арқылы құрлық жолмен Астрахан, Атырау қалалары — Жем өзенінің төменгі сағасы — Үстірт маршруты бойынша екі рет сапар шекті. Бірінші экспедицияда Бекович-Черкасский жүрген жолдарына мұқият зерттеу жүргізді. Ол Каспий теңізінің солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауын картаға түсіріп, оның нақты пішінін анықтаған. Осының нәтижесінде Каспийдің солтүстік және шығыс жағалауының алғашқы нақтылы картасы жасалды. Әмудария ның ескі арнасы — Үзбойды тапты. Үзбой өзенінің аңғарының төменгі сағасында жатқан жерлер туралы тұңғыш мағлұмат алынды. Бұл картаны Петр І Франция Академиясына тапсырады. Академия орыс патшасын өзінің құрметті мүшесі етіп сайлады. 1717 жылы Бекович-Черкасский Хиуаға 2-рет аттанады. Бірақ хиуалықтармен болған ұрыста ол қаза табады. Бекович-Черкасскийдің зерттеулерінің нәтижесінде Арал, Каспий теңіздерінің нақты аймақ жиектері белгіленді, тұңғыш карталары жасалып, сипатталды. Сыртқы сілтемелер * http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80 * http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bekovich_cherkas.html * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/7393/%D0%91%D0%95%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7 Дереккөздер
Бектөбе

Бектөбе қалашығы – VII-XII ғасырлардағы қаланың орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жамбыл ауданы, Бектөбе ауылының батыс шетінде орналасқан. Зерттелуі Қалашықты 1938 жылы КСРО ҒА Қазақ бөлімшесі мен ММТИ-дің Жетісу археологиялық экспедициясы ашып, зерттеген А.Н. Бернштам. 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы, 1989 жылы Шоқан Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының ҚР Тарих және мәдени ескерткіштер жинағының археологиялық экспедициясы (К.М. Байпақов), 2000 жылы ҚР ҒА АИ-ның тарихи және мәдени ескерткіштері Жинағының археологиялық экспедициясы зерттеген (К.М. Байпақов, Д.А. Лобас). 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсірді. Сипаты Қалашық ортағасырлық Джамукат қаласына баланады. Бұрыштарымен төрт тарапқа бағытталған тікбұрышты төбенің табанындағы өлшемі 312х343 м, биіктігі 6 м, үстіндегі алаңның көлемі 100х120 м. Қалашықтың барлық төрт бұрышында мұнаралар болған және айналасында ұзын қабырғаның қалдықтары сақталған. Ұзын қабырғалар мен қалашықтың негізгі төбесінің арасында онша биік емес топырақ төмпешіктер түріндегі құрылыстардың құландылары аңғарылады. Тараз қаласына серіктес "бекініс төбе" деген мағынаны білдіреді, әлі де орыны сақталған. VII-VIII ғасырларда соғды тайпалары соққан бекініс. Бекініс туралы араб жылнамашылары жазғандай "Атлах" шайқасы кезінде арабтардың қорғаныс орталығы болған. 1219 жылы моңғол-татар шапқыншылығы кезінде Бектөбе қалашығы "керуеншілерді қала ішіне жібереміз" деп алданып, жеңіліс табады. Қалада қолөнер, зергерлік, құмыра шеберханасы, монета жасау дамыған. Дереккөздер
Нұралы Сұлтанұлы Бектұрғанов

Бектұрғанов Нұралы Сұлтанұлы (1949 жылы туған, Астана) – техника ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1994). Арғын тайпасының Қуандық бөлімінің Темеш руынан. * 1994 жылы - Халықаралық инженерлік академияның академигі, * 1971 жылы - Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. * 1971 — 1992 жылдары - Химия-металлургия институтында (Қарағанды қаласында) инженер, кіші және аға ғылыми қызметкер, ғылым хатшы, лаборатория меңгерушісі болды. * 1992 — 1997 жылдары - Қарағанды облысы әкімінің орынбасары. * 1997 — 1998 жылдары - ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ішкі саясат департаменті директоры. * 1998 жылдан - ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің вице-министрі. * Негізгі ғылыми еңбектері қиын байытылатын полиметалл шикізатын кешенді өңдеудің күрделі химиялық байыту процестерін зерттеуге арналған. Бектұрғанов тотыққан минералдардың сульфидті минералдарға түрленуінің физика-химия заңдылықтарын ашты. Оның негізінде ауыр түсті металдардың тотыққан кентасын флотациялықбайытуға дайындаудың жаңа технологиялық тәсілдері ұсынылды. Бұл тәсілдер шикізат пен қоршаған ортаны кешенді пайдаланудың қазіргі заман талабына сәйкес келеді. Мемлекет қайраткері ретінде, саяси қозғалыстар мен партиялардың өзара пікір алмасуына, елдегі бұқаралық ақпарат құралдары жұмысын үйлестіруге елеулі ықпал етті. * 306 ғылыми жұмыстың, оның ішінде 11 монографияның, 46 ғылыми өнертабыстың, 249 ғылыми жарияланымның авторы. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2002), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін» (2004) төс белгісімен марапатталған. ҚР Білім беру Құрметті қызметкері (2004). ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2005). Сыртқы сілтемелер * http://www.zakon.kz/151607-akademik-nuraly-bekturganov-rasskazal-v.html * http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Дереккөздер
Әбікен Бектұров

Бектұров Әбікен Бектұрұлы (25.12.1901, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 22.12.1985, Алматы) – техника ғылымдарының докторы (1945), профессор (1946), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1946). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1945). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Омбы ауыл шаруашылық институтынтын (1931), Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1935) бітірген. 1935—1960 ж. ҚазМУ-де оқытушы, декан, 1946—1968 ж. Химия ғылымдары институтының директоры, 1968—1985 ж. сол институттың бейорганикалық синтез зертханасын және бейорганикалық химия бөлімінің меңгерушісі. Қазақстан Ғылым Академиясының Минералдық қор бөлімінің академия-хатшысы болды (1968—1985). Негізгі ғылыми еңбектері минералдық тыңайтқыштар өндіру мен минерал тұздарды өңдеудің химиясына және технологиясына арналған. Бектұров фосфатты шикізаттарды өңдеудің қышқылдық, термиялық, сондай-ақ, фторсызданған мал азықтық фосфат өндірудің циклондық әдістерін тауып, өндіріске енгізді, Қаратау фосфоритінен минералдық тыңайтқыштар өндіру әдістерін жүйеледі. Ленин, “Октябрь революциясы”, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдермен марапатталған. 1991 жылдан Қазақстан Химия ғылымдары институты Бектұровтың есімімен аталады. Сыртқы сілтемелер * http://www.inform.kz/kaz/article/1218153 * http://www.inform.kz/kaz/article/1188149 Дереккөздер
Есен Әбікенұлы Бектұров

Бектұров Есен Әбікенұлы(14.12.1931 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент) – химия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1976), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1983), Қазақстанның еңбек сіңірген техника және ғылым қайраткері (1986). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. ҚазМУ-ді (1954) және оның аспирантурасын (1957) бітірген. 1958 — 1997 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында полимерлер физика-химия лабораториясының кіші, аға ғылым қызметкері, меңгерушісі (1966—1997) болды. 1997 жылдан осы институттың бас ғылым қызметкері. Негізгі ғылыми еңбектері суда еритін және ісінетін полимерлер мен полиэлектролиттердің кешенді түзілуін және физика-химия қасиеттерін зерттеуге арналған. Ерітіндідегі баяу әсерлесетін жүйелерді зерттеудегі уақыттың мәнін алғаш рет көрсетті. Еріткіш табиғатының сұрыпталып өзгеру әдісінің жаңа нұсқасын ұсынды. Полимерлердің құрылымына, макромолекулалардың термодинамикалық иілгіштік қасиетіне ортаның әсер етуі сияқты бірқатар заңдылықтарды ашты. Комплементарлығы бұзылған әсерлесуші макромолекулалар жүйесінде комплекс түзу мүмкіндігі көрсетілді. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының (1986) және ЮНЕСКО-ның Н. Бор атындағы алтын медалінің лауреаты (1997). Дереккөздер
Қалижан Нұрғожаұлы Бекхожин

Қалижан Нұрғожаұлы Бекхожин (15 желтоқсан 1913 жыл, Павлодар қаласы, Павлодар облысы – 2 қазан 1990 жыл, Алматы қаласы) — ақын, драматург, аудармашы, Қазақстанның халық жазушысы (1986), мемлекеттік сыйлықтың иегері. * Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1938). * Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1938 жылдан соғысқа аттанғанға дейін Қазақстан комсомолы ОК-нің баспасында, Қазақстан жазушылар одағында, Тіл және әдебиет институтында, соғыстан кейін Тіл және әдебиет институтында, Қазақстан жазушылар одағында жұмыс істеді. * 1949 жылдан шығармашылық жұмыста болды. Алғашқы лирикалық туындыларында замандастарының қиындыққа толы күрделі өмірін жырлады. Абаймен сырласу «Абаймен сырласу» («Қазақ әдебиеті», 1972, 18 ақпан) атты өлеңіңде Бекхожин ұлы ақынның қазақ әдебиет тарихындағы орны мен маңызына тоқталады. Бүгінгі ақындығымыздың жай-күйін талқылаған ақындар жиынын тілге тиек ете келіп, қабырғадағы суреттен қараған Абайға сұрақ қояды: «- Абай аға, Дауымыз жақпады ма? Мұрамыз жоқ Өзіңдей баптануға - Жыр шіркінді Түйдектеп жазамыз да Асығамыз Жарыла мақтануға». Бұдан кейін жазық далада асқар таудай болып дара тұрған, даналық биігіндей Абайдың дарабоз даңқы мадақталады. «Абаймен сырласу» өлеңінің мәні мұнымен ғана тәмәмдалмайды. Бекхожин қазіргі заман поэзияға ауыр жүк артып отырғанын ескерте келіп, бізге бір емес, жүз Абай қажеттігін мойындайды. Ол Абай жөнінде бірнеше мақала жазған. Оның Абай аудармаларын сөз ететін * «Лермонтов және Абай» («Социалистік Қазақстан», 1939 ж., 15 қазан), * «Абай және Крылов» («Сталин туы», 1939, 15 тамыз) деген мақалалары жарияланған. * «Абай және біздер» («Лениншіл жас», 1939, 23 маусым), * «Ақын, жыраулар өнері - халқымыздың қасиетті қазынасы» («Қызыл ту», 1945, 30 қаңтар), * «Абай - гуманист» («Ленин туы», 1945, 21 шілде; * «Жаңа ауыл», 1954, 19 тамыз), * «Қазақ ағартушылары туралы соны деректер» («Қазақстан мұғалімі, 5 мамыр), * «Толғанта беретін тақырыптар» («Қазақ әдебиеті», 1959, 10 көкек), * «Қазақ халқының ұлы ақыны - Абай» («Коммунист», 1940, № 9) тағы басқа мақалаларында абайтану мәселесі жан-жақты сөз болады. * «Абай және абайшылар» («Екпінді», 1940, 28-29 мамыр) мақаласында Бекхожин әдебиетшілер Ә.Жиреншин мен Е.Ысмайыловтың «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланған (1940, 6 маусым) «Қазақ халқының ұлы ақыны» деген материалындағы жаңсақ пікірлерге тойтарыс береді. Бекхожин 6 класс оқушыларына арналған әдебиеттік оқу кітаптарына (1941-1951) арнап Абайдың өмірбаянын жазды. Еңбегі Бекхожинге «Менің замандастарым» кітабы үшін Қазақ КСР- інің Абай атыңдағы Мемлекеттік сыйлығы берілді (1978). Өрен ұрпақты Отаншылдыққа баулу үшін "Жусан" поэмасын жазды. Кіршіксіз махабаттың адам жанын қанщама асқақтататын білгісі келген бозбала мен бойжеткен "Мариям Жагорқызын","Әппақнаманы" тауып оқиды. 1938-1939 жылдары * «Партизан Балтабай» («Кек»), * «Орман қызы», * «Ақсақ құлан» атты үш дастан жазған. * «Орман қызы» Қазақстан Орталық комсомол комитеті жариялаған бәйгеде жүлде алған. * 1939 жылы аты шулы Кенесары, Наурызбайды мадақтайтын «Батыр Науан» атты поэма жазған, кейін 1950 жылдары осы поэмасы үшін қуғын көрген, кітаптарын шығаруға тыйым салынған. Дереккөздер
Бекіністік Шеп

Бекіністік Шеп – Ресей өкіметінің өз үстемдігін нығайту мақсатында қазақ жерлерінде салған қамалды қорғаныстар жүйесі. 18 ғасырдың 30 – 40-жылдарында Қазақстанның батыс және солтүстік шекараларына алғашқы Бекіністік шептер салына бастады. Верхне-Яицкіден (қазіргі Верхно-Уральск) Тобылдағы Звериноголовск қамалына дейін ұзындығы 770 км-ге жуық Уйск Бекіністік шебі жасалды. Омбыны Семей және Өскеменмен жалғастыратын ұзындығы 930 км Ертіс Бекініс шебінің қабырғасы тұрғызылды. 1752 — 55 жылдарыЗвериноголовск қамалы мен Ертіс аралығында ұзындығы 560 км-ден асатын жаңа Есіл Бекініс шебі салынды. Бұл Уйск және Ертіс Бекініс шептерін бір-бірімен байланыстырды. 19 ғасырдың 2-жартысында Сырдария бойы мен Жетісу өңірінде де Бекіністік шептер салынды. Гурьев, Орал, Орынбор, Троицк, Петропавл, Семей, т.б. қамалдар Бекіністік шептер құрамына кірді. Дереккөздер
Бекіретәрізділер

Бекіре тәрізділер — сүйекті балықтардың шеміршекті-сүйекті балықтар класс тармағына жататын отряды. Бекіре тәрізділер — мезозой эрасының юра кезеңінде пайда болған балықтардың ежелгі тобы. Олардың 2 тұқымдасы (бекірелер, ескектұмсықтылар), 4 туысы, 25 түрі (оның ішінде Сырдария тасбекіресі, Арал бекіресі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген) бар. Бекіре тәрізділер Солтүстік Американың Миссисипи, Мисcури өзендерінде, Еуропаның Азов, Қара, Каспий, Балтық теңіздерінің алаптарында, Азияның солтүстік бөлігінде, ал Қазақстанда Каспий, Арал, Балқаш алаптарында, Ертіс өзенінде таралған. Бекіре тәрізділердің кейбір белгілері (тұмсығы, су шашқыш саңлауы, тоқ ішегіндегі иір қатпарлар, үстіңгі құйрық қанаттары, т.б.) шеміршекті балықтарға ұқсас, денесінде ұзына бойы орналасқан 5 қатар мүйізді шытырасы, тұмсығының астында көлденеңінен орналасқан 4 мұртшасы болады. Бекіре тәрізділердің денесі ұршық пішінді, кейбірі арқасынан құрсағына қарай жалпақтау, денесінің ұзындығы 27 см-ден 7 — 9 м-ге, салмағы 2 кг-нан 1 — 2 тоннаға (қортпаларда) дейін жетеді. Олар тұщы суда, ал кей түрі теңіздің ащы суында тіршілік етеді. Уылдырығын өзеннің тасты, құмды жеріне шашып, теңізге қайтып оралады. Торсылдағы жақсы жетілген, желбезек қақпағы бар, сырттай ұрықтанады. Бекіре тәрізділер шаян тәрізділермен, моллюскілермен, ұсақ балықтармен қоректенеді. Бекіре тәрізділер — өте бағалы балық болғандықтан, кәсіптік маңызы зор. Олар дәмді еті мен уылдырығы үшін ауланады. Батыс Қазақстанда, Жайықтың бойында бекіре балықтарының шабағын өсіретін екі зауыт бар. Дереккөздер