kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Коритозавр

Коритозавр — тоқылдақ тұмсықты, сүйегі ірі , шөппен қоректенетін динозавр. Ұзындығы — 10 метр, биіктігі — 2 метр, салмағы — 5 тонна. Кориктозаврдың айдары оның үстіңгі ерні мен мұрнының сүйегіне жабысып өскен. Айдар басының үстінен өтіп, тұмсық сүйегіне ұласқан. тұмсық сүйегі тоқылдаққа ұқсағандықтан коритозавр тоқылдақ сияқты дыбыстар шығара білген. Айдардың осылайша орналасуы иіс сезу мүшелерінің қызметіне оң әсер ететін болған. Коритозаврдың алдыңғы аяқтары қысқа, қолғап пішіндес, құйрығы ұзын, үшкір болды. Қызықты дерек * Коритозавр 80 миллион жыл бұрын жоғарғы Бор дәуірінде Солтүстік Американы мекендеген. * Динозаврдың алғашқы түрін 1912 жылы палеонтолог Барнум Браун Канаданың Альберта провинциясындағы Ред Дир өзенінен тапты. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 4 тонна *Тұқымдас : Гадрозаврид *Отряд тармағы : Динозаурия Дереккөздер
Қақталған балық

Қақталған балық. Шекті мөлшерде тұздалған балықты табиғи жағдайда, кейде жасанды жағдайда 10-200°С температурада табиғи жағдайда ақырын сусыздану арқылы алады. Қақтау кезінде 15-30 тәулік балықта күрделі физикалық-химиялық процестер жүреді. Сыртқы түрі мен дәмі өзгереді. Жылу мен ауа әсерінен балық ылғалдылығы төмендейді, бұлшық ет ткані тығыздалады, май сіңеді, ашық янтарь түске енеді. Сонымен қатар белоктар мен майлардың автоликалық өзгеріс, тотығу процестері жүреді. Нәтижесінде шикі балық дәмі мен иісі жойылады, жетіледі де, өзіңдік дәм мен иіс пайда болады. Дереккөздер
Мұздатылған балық

Мұздатылған балық. Мұздату балықтың ұзақ мерзімге сақтау тәсілі. Мұздату консервілеудің кең таралған және тиімді әдісі болып табылады, себебі температура төмендейді -180°С және бос судың мұзға айналуы микроорганизмдердің өміршендігін биохимиялық реакциялардың жүруіне қолайсыз жағдай туғызады. *Балық бұл шығынның ішіндегі температура -60° , -100°С немесе одан да төмен жететін балықтар мұздатылған балықтар деп атайды. Жоғары сапалы мұздатылған балықты -250°С да жаңа ауланған балықты мұздату арқылы алуға болады. *Мұздатудың көптеген тәсілдері бар. Олар; табиғи, мұз-тұзды аралас, мұзды камера, сұйық азотты мұздау. *Мұндай балық 1,2 сортқа бөлінеді. Майда балықтарды сортқа бөлмейді. Стандарттау майда және 1-ші сортты балықтардың сырты таза, табиғи түсті, сыртқы беттері бүлінген, дұрыс бөлшектелген. 2-ші сорт сәл қарайған, терісі сарғыш. Дереккөздер
Цератозавр

Цератозавр — бұдан 156 - 145 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген ірі динозавр. Ол бұлшық еті мықты екі аяғымен қозғалған. Оның имек пішінді кең әрі жіңішке мойыны мен тұмсығында қасқа мүйізі болған. Динозаврды цератозавр деп атаған — палеонтолог Отниел Марш. Ғалым 1884 жылы цераптозаврды толықтай зерттеп шығып, осындай атау беруді ұйғарған. Цераптозаврдың көру қабілеті өте жақсы дамыған. Көлденеңінен ұзындығы — 6 метр, салмағы 1360 келі тартатын азуы алты қарыс жыртқыш пышақтарың жүзіндей өткір тістерімен ерекшеленген. Қызықты дерек * Цераптозавр шамамен 150 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген. * Цераптозаврдың қаңқасы қазіргі кездегі қолтыраынның қаңқасына ұқсас. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар *Салмағы : 1,3 тонна *Тұқымдас : Цератозаурид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Тоңазытылған балық

Тоңазытылған балық. Температура төмендегеннен кейін микроорганизімдердің дамуы тежеледі немесе тоқтайды және ткань ферменттердің қызметіне негізінделген биохимиялық процесстер ақырын жүреді. *Суықпен консервілеу балықтың табиғи қасиеттерін сақтайды. Етінің температурасы -1°-50°С аралығында сақталған балықтар тоңазытылған балықтар деп аталады. Мұндағы температура ферменттер мен микроорганизмдер әрекеті төмендейді. Сондықтан балықтың бұзылуы мерзімі ұзарады. Балықты тоңазытудың алдында бөлшектейді. *Қазіргі кезде тоңазытудың бірнеше әдістері бар; мұзбен, теңіз суымен, суытылған тұзбен т.б. Кең таралған әдістің бірі табиғи және жасанды мұзбен тоңазыту болып табылады. Тоңазытылған балықтың сақталуын арттыруын үшін мұздатудың арнайы түрлері; қар мұзды, қабыршақты мұз, биомицин, антисептик т.б. Дереккөздер
Дейноних

Дейноних. Дейнонихтің қимыл-қозғалысын реттеп тұратын икемді мойыны, үшкір тісті жақ сүйектері мен үлкен басы болған. Аяғының екінші тырнағы орақ сияқты ішке қарай бүгіле біткен. Ұзын құйрығы беломыртқасына жалғасқан. Құйрығының көмегімен дене салмағын тепе-теңдікте ұстап, жылдам бұрылыс жасай алған. Көздері мен ми көемі үлкен. Жеңіл де икемді екі аяғымен шапшаң қозғалатын құс тектес динозаврың ұзындығы — 3 метр, биіктігі — 1,5 метр, салмағы — 79 келі. Иығынан төмен — 1,2 метр, жамбас сүйегінің ұзындығы — 31 см. Қызықты дерек * Бұл атауы «қорқынышты тырнақ» дегенді білдіреді. * Дейноних етпен қоректеген. Күші жеткен кез келген жануарды алып жығаын жыртқыш топталып жүріп жемтік аулаған. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 79 келі *Тұқымдас : Дромеозаурид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Бес шеркеш

Бес шеркеш Кіші жүз Байұлынан (Қыдырқожа) - Сұлтансиық, Қыдырсиық, Бақтысиық болғанда, осылардың Қыдырсиығынан өрбіген балалардың бірі - Шеркеш. Шеркештен - Қосым, Қойыс, Жауғашты, Шумақ Досым (Қылыш, Кескен, Тілес). Осы бесеуінен тараған ұрпақты жинақтап "Бес шеркеш" деп атайды. Бұлардың ішіндегі Қосымы Шеркештің асырап алған киімді баласы болса керек. Алайда, Шеркештің ықыласы ауып, еншілес еткендіктен исі шеркештер Қосым ұрпағын аға тұтып, төрге отырғызады. Ел аузында "Қосым шеркеш емес, кәтеней қосым емес" деп айтылатын мәтел сөз де Қосымның Шеркешке асыранды бала болғанын айғақтай түседі. Осы мәтелдегі Кәтеней деп отырғаны да асыранды бала. Шежіре бойынша Қосымнан - Бекбасар, Марас туған. Марастан - Мырзамбет туған. Мырзамбеттен - Жанғабыл, Сатыбалды, Сары, Қоңыр, Кәтеней деп таратылады. Бұл бесеуінен өрбіген ұрпақты "Қосым шеркеш" деп айырып атайтын дәстүр бар. Кейбір шежіре дерегінде Қосымнан - Кәтеней, Мырзамбет, Жайымбет туыпты немесе Қосымнан - Мырза, Шора туыпты деп те айтылады. Дереккөздер Қазақтың ауызша тарихы: Зерттеу. - Астана: Фолиант, 2008, 435 бет
Андроцей

андроцейі]] Андроцей (, атау септікте — «аталық» және — «үй») — гүлді өсімдіктердегі аталықтардың көп мөлшердегі жиынтығы. Андроцейдегі аталықтардың саны көп мөлшерде ауытқып отырады (1-ден 100-ге дейін барады). Аталықтары не жеке-жеке бос орналасқан немесе әртүрлі деңгейде біріккен болып келеді. Егер аталықтардың барлығы біріккен болса, онда оларды бір ағайынды, аталықтардың біреуі бос қалып, қалғандары біріккен болса — екі ағайынды, ал егерде аталықтары бірнеше топ түзіп бірігетін болса — көп атйынды аталықтар деп атайды. Аталықтардың биіктіктері бірдей болуы да немесе әртүрлі болуы да мүмкін. Биіктіктері өр түрлі болып келетін аталықтарды мынадай топтарға бөледі: екі жақсы жетілген аталығы болатын, үш жақсы жетілген аталығы болатын және т.б. Екі жақсы жетілген аталығы болған жағдайда, аталықтың екеуі басқаларынан биік болады, ал үш жақсы жетілген аталығы болғанда, аталықтың үшеуі басқаларынан биік болады және т.б.
Клонорхоз

Клонорхоз. Бұл ауруды япондық сорғыш құрттардың (Clonorchis sinensis) метарцерка- рилері тудырады. Олар тұқы тұқымдас балықтардың бұлшықеттерінде дамиды. Дефени -тивті иесі адамдар мен етқоректілер болып табылады және оладың өт жолдарын зақымдап сары ауруды тудырады. *Адамдардың зақымдалуы шикі немесе дұрыс пісірілмеген ауру балықты тағамға қолданғанда болады. Ветеринарлық – санитарлық баға және шаралар дифиллоботриоздікі сияқты. Қоздырғышы қытай сорғышы, Гельминт көлемі (10-20)х(2-1,5) мм. Описторхоз жұмыртқасынан айыру өте қиын, суда 3 айға дейін тіршілік ету қабілеті бар. Ақырғы иелері – адамдар және балықпен қоректенетін жануарлар. Сонымен қатар үй мысықтары және иттер. Аралық иелері-моллюскалар көбінесе суда жүретін түрлері. Ол нәжіспен зақымдалған суларда жүретін моллюскалар болып табылады. Клонорхоз көбіне Қытайда, Кореяда, Жапонияда көп тараған. Осы мемлекеттердің аудандары 80% инвазияланған. Профилактикасы. Описторхоздікіндей. Емі. Дегельминтизация описторхоздікі сияқты празиквантельмен және хлоксильмен, сонымен қатар битинал (актомер, битин) 30-50 мг/кг тәулігіне күн ара 3 апта бойы жүргізіледі. Жақсы нәтиже берген ол никлофолан 1-2 мг/кг дене салмағына байланысты 2-3 күн. Дереккөздер *http://medkarta.com/?catarticle&id20243 *http://www.blackpantera.ru/useful/health/sickness/5087/
Тұқылардың қызамығы

Негізінен тұқылар мен сазандарды зақымдайтын өткір септикалық ауру. Үлкен жастағы (үш және екі) балықтар тым тез қабылдағыш болып келеді. Жыл мезгілінің әсіресе ыстық уақытында жылдам таралады. Кызамақтың қоздырушысы Кызамақтың қоздырушысы- B. pseudomonas punсtata, қысқа, қозғалғыш, шеттері жұмырлау ұзындығы 0,8-2 мк, ені 0,5-0,8 мк, спора мен капсула құрамайтын грамтеріс таяқша. Қатты нәрлі ортада жартылай мөлдір домалақ тізбек құрайды, сорпада- тегіс лайланады, бетінде – жұқа қабық, түбінде тұнба түзеді.20°-25° С жақсы өседі.Бактериясының сүзгіш кабығы бар. *Инфекцияның қайнар көзі бастапқы (ауру ағза, экссудативтін бөліну, өлген балық мүшелері және т.б.) және екінші қайтара (жұқпалы суаттар, азықтар мен балық өсіретін құрал - жабдықтар) болып екіге бөлінеді. *Аурудың қоздырғыштары суда, тоған түбінде жақсы сақталады, төмен температуралар әсеріне төзімді. Аурудың бастапқы сатысында (өткір ағымды) ауру балықтарда тері қабатымен ішкі мүшелерінің геморрагиялық қабынуы байқалады. Барлық жүзу қанаттары, әсіресе төменгі (кеуде, құрсақ және анальдың) қанаттары инсенсивті қызыл түске боялады, құрсақ водянкасы дамып, ол жалпы дененің водянкасына ауысады,ақырында қабыршақтары тікірейіп кетеді. Сол сияқты шарасынан шыққан көздері байкалады. Құрсақты басқанда анустан шырыш жіптері бөлініп шығады. Аурудың өткір кезеңінде тері мен жүзу қанатының қабығынан бөллігінде некротикалық ошақ пайда болып, одан соң шеттері ойлы қара әртүрлі қалыптағы жараға айналады.Өлген балықтарды жарып көрген уақытта, ішкі мүшелерінің гиперемирленгені, Қаусағандығы, қатты ісінгендігі байқалады. Құрсақ бөлігі қызыл түстес транссудатқа толған.Көкбауырдың көлемі ұлғайған. Жүректің қан тамырлары мен жүзу торсылдағы инъецирленген, перикардта нүктелік кан құйылған. Санитарлык баға Егер бұзылмаған таза балықтың сытқы жамылғысында бірен- саран іріңді- некротикалық жарақат пен жаралар байкалып, ол бұлшық ет ткандеріне терең ене қоймаған болса, ондай балықты азық түлік мақсатында пайдалануға жіберіледі. Бірақ зақымдалған жерін тазалап алып тастап және пысырылғаннан немесе 30минуттан кем емес қуырылғаннан кейін қоғамдық тамақтану желісінде қолдануға рұқсат етіледі. Балықта қызамықтың өткір ағымдағы ауру нышандары байқалғанда жәнеде іріңді- некротикалық жара, бұлшық еттің тканьдеріндетереңге енген гидрелген ошақтары болғанда, ондай балықты утилизатцияға жібереді.(Жақсы пысырып аңдарға азық – түлік ретінде береді). Дереккөздер
Балықтардың фрункулёзі

Балықтардың фрункулёзі (аэромоноз). Аура жалпы септимециялық дамуымен, қалың бұлшық етте жараның іріңдеген жері пайда болуы мен немесе ауру балықтардың ішектерінің өткір қабынумен сипатталады. Ауру форель шаруашылықтарарында көп байқалады. Фрункулёзге тұқылар , лақалар, шортандар тез алдырғыш келеді. Жейі үлкен жастағы балықтар ауырады. Қоздырғышы Қоздырғышы- Aeromonas saimonicida,грамтеріс, қозғалмайтын, спора түзбейтін, жиектері дөңнс келетін қысқа таяқшалар. Агардың өсу барысында көк шұлан пигмет әсерінен агардың беті қоңырланады, бұл осы бактерияның культуралдық нышандарының барлығымен сипатталады. 40-°С дейін қыздырғанда бактериялар өледі. Аурудың бастапқы кезінде құрсақ бөлігіндегі терінің және кеуде жүзу қанаттарынң қызаруы байқалады. Одан кейін терінің зақымдалған жерінде фуркулдар пайда болады, балықты жарып коргенде оның іш құрлысы сытқа тогіліп жара пайда болғандығы байкалады. Ауру балықтардың жүзу қанаттарындағы перделері бұзылады. Фурункулёзбен ауыратын балықтар үйірлерінен калып қойып судың бетіне жүзіп шығады, жағалауға келіп тығылады. Өлген балықтарды аурудың өткір ағымында ішкі мүшелердің геморрогиялануы байқалады: көкбауыр гиперплазиясы, бүйректің некротикалық ыдырау, ішектердің қабынуы. *Санитарлык баға: Фрункулезбен ауырған балықтарды утьдеуге жібереді(жақсылап пысырғаннан кейін оларды жануарлардың азығына қасуға жібереді). Дереккөздер
Шешек

Шешек. Ауру балықтардың терісінде локальді эпидермистің пайда болуымен сипатталады. Бүгінгі күнге дейін қоздырғыштары табылмаған.Тұқылар, сазанда, табандар, шабақтар, көк серкелер шаяндар (2 жастағы және оданда үлкен балықтарда жиі кездеседі) көп ауырады. Ауру басталғанда балықтардың денесінін әр бөлігінде және жүзу қанаттарында ақ дақтар пайда болады. Содан кейін осы жерлерде ақ – сүттес тығыз қалын өсінділер құралады,(шешек дақтары), тері бетіне көтеріледі. Кәрілеу прцестерде балықтарлың денесі алдымен тегіс, тосын кедір- бұдырлы шеміршек тектес жабын мен жабылады.І шкі мүшелерде арнаулы өзгерістер жоқ. Санитарлық баға Шешекпен біраз ғана зақымданған балықтар тосқауылсыз шығарылады, ал денесінің кейбір бөліртерінде өскіндер болған жағдайда , оны қоғамдық тамақ тану желісінде тек мұқият тазаланып, пысырылғаннан кейін ғана қолдануға рұқсат етіледі. Водянка белгілері, қызыл дақтары мен жаралары бар балықтарды утильге жібереді. Дереккөздер
Джунгариптер

Джунгариптер. Джунгариптердің ерекшелігі — 3 метр ұзындыққа жайылатын қанаттарында. Динозавр птерозавр тобына жатады. Жақ сүйегі жоғары қарай иіле біткен,, тұмсығының ұшынан асталған сүйекті айдары бар. Құйрығы да жыланның құйрығындай, жіңішке ұшты. Айдаршасы диозавр ұшқан кезде бағыт көрсетіптұратын блған. Жақ сүйегіндегі аз істері тегіз қатар құраған. Джунгариптердің ми көлемі үлкен, көздері өе жақсы корген. Олар ерте Бор дәуірінде өмір сүрді. Қалдықтары Қытайдың Жоңғар алабынан табылғандықтан динозавр «джунгариптер» атанған. Қызықы дерек * Динозаврдың атауын 1964 жылы Янг есімді ғалым қойған. * Ол жеңіл қанаттарымен біраз жерге дейін еркін ұша алған. * Джунгариптердің басты ерекшелігі — жоғары қайырылған тұмсығында. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 50 келі *Тұқымдас : Джугариптер *Отряд тармағы : Птеродактиль Дереккөздер
Шортандардың обасы

Шортандардың обасы (чума) – көктем – жаз уақыттарында көп пайда болатын, өткір жұқпалы ауру. Онымен басымды шортандар ғана ауырады. Аурудың қоздырғышы: B. pseudomonas esoxicidae. Белгілері Бұл ауруға шалдыққан шортандардың терісінде, жиірек терінің артқы бөлігінде қызыл жолақты жаралар пайда болады. Өткір жағдайларда жарып көргенде құрсақ бөлігінде сары – ақшыл қызыл түсті сұйықтықпен фибрин жіптерінің жинақталуы байқалады. Жұмсақ тері асты біріктірігш тканьдері бұзылып гиперемирленгені, жара ортасында бұлшықеті жалаңаштанғандығы көрінеді. Денесі мен құйрық бөлігінде домалак қалыптағы жаралар пайда болады. Ішкі мүшелерде патологияанотомиялық тән белгілер болмайды. Хронологиялық қалыпта балық денесінде әртүрлі түрдегі және көлемдегі жаралар байқалады. Санитарлық баға Аз зақымдалған уақытында ұсталған тірі балықтарды тазартып, мұқият пісіргеннен кейін оны тағам ретінде тұтынуға болады. Ал қатты зақымдалғандарын утильдеуге жіберген жөн. Дереккөздер
Ханафийаның үш шарты

Ханафийаның үш шарты Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың әрі немере інісі, әрі күйеу баласы Хазірет Әлі Рұм патшалығымен болған соғыста сол елдің патшасының қызы Ханафийамен жекпе - жекке шығып, белдесуіне тура келеді. Сол белдесуде Әзірет Әлі патша қызын жеңіп, шарт бойынша өзіне пенде етіп елге алып келеді. Елге келген соң пайғамбардың алдына жүгіндіреді. Сонда, Ханафийа қыз Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарға мынандай үш шарт қояды: "Біріншісі - мені қазірден бастап мұсылман дініне қабылдайсыз, екінші - мені жеңген Хазірет Әліге некелеп қосасыз, үшінші - менен туған ұл бала Сіздің атыңыз бен менің атымды қатар алып жүретін болады", - дейді. Пайғамбар қыздың айтқан шарттарының бәрін де қабыл алады. Содан, Ханафийа Әліге қосылады. Олардан ұл бала туып, оның атының Мұхаммед Ханафийа атануы содан еді дейді. Қазақ шежірелерінде көптеген қожа әулеттері осы Мұхаммед Ханафийадан өрбітіледі (Дерек беруші Зікірия Жандарбек (1953), белгілі түркітанушы, Оңтүстік Қазақстан облысы). Дереккөздер Қазақтың ауызша тарихы: Зерттеу. - Астана: Фолиант, 2008, 368 бет
Бранхиомикоз

Бранхиомикоз – балықтың желбезегінің зақымдануымен сипатталатын, жіті өтетін жұқпалы ауру. Ауруды алғаш рет Германияда М. Плен (1992) сипаттаған, кейіннен ол Польшада, Чехославакияда, Ресейде байқалды. Қоздырушысы Қоздырушысы – Тұқы балықта, сазанда, табанда – Branchiomyces sanguinis, шортанда – Branchiomyces demigrans, ал қара балықта саңырауқұлақтың аталған екі түрі де ауру қоздырады. Індеттік ерекшеліктері. Бәрінен де 1 – 2 жастағы тұқы балық пен сазан жиі ауырады, басқа балықтар сирек шалдығады. *Бранхиомикоз тек жазда судың температурасы 22° С – тан жоғары болғанда байқалады. Кенеттен және жаппай білінеді. Инфекция қоздырушысының бастауы – ауырған балықтар, ал жұғу факторы – өлген балықтар мен зарарланған тоғанның түбі. Аурудың шығуына су қоймасының ластануы, судағы оттегінің азаюы ықпал етеді. Бір су қоймасынан екіншісіне ауру қоздырушысы тасымалданған балықпен, аққан сумен келеді. Өлім көрсеткіші 50 – 70% - ға жетеді. Өтуі мен симптомдары Бронхиомикоздың жаппай білінуі 5 – 12 күнге созылады. Ауырған балық қоректенуін тоқтатып, ағынға немесе тоғанның жағасында судың бетінде қимылсыз тұрып қалады. Желбезегінде ноқатты қанталаулар пайда болып, желбезек ұлпасының бір жері бозарып, екінші жері қарақошқылданып, аламыш түсті келеді. Желбезектің кей тұстары өліеттеніп, шеті жырымдалады. *Патологоанатомиялық өзгерістер ішкі ағзаларында байқалмайды. Желбезектен гистологиялық препарат дайындап, микроскоппен қарағанда саңырауқұлақтың жіпшелері мен споралары көрінеді.Балау алдын – ала клиникалық және патологоанатомиялық белгілер бойынша (желбезектен аламыштануы және бүлінуі) қойылады. Түпкілікті диагноз микроскопиялық, гистологиялық және микологиялық зерттеулердің нәтижесіне негізделеді.Емі жоқ. Дауалау және күресу шаралары Бронхимикоз байқалған жағдайда судың ағынын күшейтіп, оттегімен қанығуын молайтады. Ауырған балықтарды ұстап, өлген балықтарды ұстап, өлген балықтарды жинайды. Балықтарды қолдан қоректендіруді, органикалық тыңайтқыштарды қолдануды тоқтатады. Су қоймасына үйрек пен қазды жібермейді. Судың рН көрсеткішін әк сүтін қосып 8,0 – 8,5 дейін көтереді. Балықты бір су қоймасынан екіншісіне көшіруді тоқтатып, балық аулау жабдықтарын үнемі дезинфекциялап тұрады. Дереккөздер
Сапролегниоздар

Дерматомикоз немесе сапролегниоз – әртүрлі тұщы су балықтарының терісі, желбезектері және жүзу қанаттары зақымдалуымен сипатталатын жұқпалы ауру. Бұл саңырауқұлақтар тудыратын ауру ерте уақыттан балықты қолдан тоған суларында және өндірістік тәсілмен өсіру басталғаннан бері белгілі. Қоздырушысы Қоздырушысы– фикомицеттер саңырауқұлақтарының Saprolegnia және Achlya туыстығына жататын шартты түрде зардапты микроорганизмдер. Көбінесе балық денесі мен уылдырықта табылатын қоздыруышылар: S. parasitica, S.ferax, S.mixta және A.flagella. Бұл саңырауқұлақтар сулы ортада кеңінен тараған. Індеттік ерекшеліктері Сапролегниозбен балық кез еклген жасында ауырады. Ауру балық ашыққанда, жарақаттанғанда, судың аздық және тұздық құрамы бұзылғанда жылдың кез келген маусымында байқалады. Сапролегниоз көбінесе басқа жұқпалы инфекциялық және инвазиялық ауруларға қабаттасып өтеді. Сапролегниозға жарақаттанған және тіршілігін жойған кезде уылдырық та шалдығады. Оны биссус деп атайды. Өтуі мен симптомдары Балықтың терісінде, жүзу қанаттары мен желбезектерінде саңырауқұлақтың ұйысқан жіпшелерінен тұратын мақта тәрізді тозаңды қабат кездеседі. Теріні тесіп, жіпшелер бұлшық етке, тіпті ішкі ағзаларға өтіп кетеді. Күшті зақымданған балықтар өліп қалады.Балау ауруға шалдыққан балық пен уылдырықты мұқият тексеріп қарағанда қиынға түспейді. Мақта тәрізді тозаң қабатта микроскоппен қарағанда саңырауқұлақтың жіпшелері мен зооспорангиялары көрінеді. Емі Ауруға шалдыққан балықтарды емдік ванналарға салады. 2 – 5 % ас тұзында 5 минут, 1:200 000 малахит жасылында 1 сағат ұстайды. Уылдырықты зарарсыздандыру үшін 1:500 – 1:1 000 формалин (экспорициясы 15 мин), 1:200 000 тотыяйын (60 мин), 1:100 000 калий перманганаты (15 мин), 1:200 000 малахит жасыл (60 мин), 1:100 000 метилен көгі (30 мин) қолданылады. Дауалау және күресу шаралары Сапролегниоздың алдын алу үшін балықтың әлсіремеуіне және жарақаттанбауына жағдай жасайды. Уылдырықпен жұмыс істегенде, оны жинағанда және ұрықтандырғанда өте мұқият болып, судың тұнықтығын бақылап, инкубация жабдықтарын таза ұстау уылдырықты сапролегниозға шалдығудан сақтайды. Дереккөздер
Бақтияр Қожа

{{Кинематограф { } { } }} Бақтияр Қожа (5 қаңтар, 1957 жылы Ташкентте туған) — кино және театр актері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2009). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері (1993 жылдан). Құрмет орденінің иегері (2003). Өмірбаяны * Бақтияр Қожа 1957 жылы 5 қаңтарда Өзбекстан Республикасы, Ташкент қаласында дүниеге келген. * 1980 жылы театр студиясын бітірген соң, Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актерлік құрамына қабылданды. * 1993 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамында. Ойнаған рөлдері Марапаттары * 2003 жылы «Құрмет » орденінің иегері * 2009 жылы президент жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды. * 2016 жылы ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі Дереккөздер http://www.kozhalar.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id35:2011-05-13-14-59-28&catid4:tulgalar2&Itemid=13 http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/9678/bio/
Эораптор

Эораптон — екі аяқпен жүгіретін кішкентай динозавр. Оның қуысты сүйегі, ондаған майда тісі, сопақша келген басы және бес саусақтан тұратын алдыңғы аяқтары табылды. Эораптор әлемдегі ең ежелгі динозаврлардың бірі. Ол шамамен 230-225 миллион жыл бұрын қазіргі Аргентинаның солтүстік - батысында өмір сүрген. Динозаврдың салмағы тым жеңіл болған. «Тіпті ересектерінің өзі 10 келіден аспаған» деп жорамалдайды ғалымдар. Динозавр аяғының ұшымен денесін тік ұстап жүрген екен. Қызықты дерек * Бұл қарапайым динозаврдың сүйектерін алғаш рет 1991 жылы Чикаго университетінің палеонтологы Пол Серено Аргентинаның Исчигуаласто басейнінен тапқан. * Эораптор динозаврлардың кесірткежамбастылар тобына кіреді. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 9 келі *Тұқымдас : Зауропси *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Ихтиофоноз

Ихтиофоноз. Фарельдер ауырады. Орталық нерв жүйесінің зақымдалуымен белгіленеді, сол себепті тепе теңдік сақтау қабілеті бұзылады. Қоздырушысы Ichtyophonus Hoferi саңырауқұлағы, жүйке жүйесінде және басқа тканьдерде цист түрінде шоғырланады (паразитирующий). Саңырауқұлақ аралық тканьге кіріп клеткалық инфильтрацияны тудырады. Балықта кішкентай ақ – сұр түйіндер пайда болады және зақымдалған органдардың мөлшері үлкейіп кетеді. *Ветеринариялық – санитариялық бағасы. Ауырған балықтарды жануарларға азық ретінде қолданады. *Вирусты бронхионекроз. Желбезектерінің және ішкі органдарының зақымдалуымен белгіленеді.Қоздырушысы. Иксоидриялық формалы вирус. Өтуі мен симптомдары Ауру жіті және созылмалы түрде өтеді. Жіті түрінде балықтар судың бетіне жиналып адымның жақындағанына назар аудармайды, қоректенбейді, өсуі тежеледі. Желбезектер ісінеді, кілегей қабықпен жабылады, жапырақшалары майысады, нүкте тәрізді және жолақты қанталау байқалады. Некроз ошақтары пайда болады. Бұл форма 10 -15 күнге дейін созылып балықтардың 50 -90 % өлімге шалдықтырады. Созылмалы түрінде балықтардың тіршілік тәртібінде өзгерістер байқалмайды. Желбезек доғалары едәуір жайылған некроз ошақтары кездеседі. Ауруды анықтау Ауруды клиникалық, эпизоотологиялық, патологоанатомиялық белгілеріне қарап, бактериологиялық, вирусологиялық және серологиялық тексеру және биопроба қою арқылы анықтайды. Вирусты бронхионекрозды жұқпайтын бронхионекроздан және бронхиомикоздан ажырату керек. Дереккөздер
Дифиллоботриоз

Дифиллоботриоз. Балықтарда жалпақ құрттардың (Diphillobotrium latum) лентец плероцеркоидтың балаңқұрттары тудыратын ауру. Бұл ауру адамдардың, иттердің, мысықтардың, түлкілердің, т.б. ішектік ауруы болып табылады. Адамдарда паразиттердің ұзындығы 10 метрге дейін жетеді, ал терісі бағалы аңдарда 1,5 метрге жетеді. Плероцеркоидтің шоғырланатын жерлері денесінде, бауырында, уылды рығында және бұлшықеттерінде. Бұл құрттың сыртқы денесі көлденең жолақты сақиналар дан тұрады, ал оның ұзындығы 1 – 1,5 см, ені 2 – 3 мм, түсі ақ. * Дифиллоботриозбен зақымданған балықтардың сыртқы түрін қарағанда, ауруды табуға болмайды. Ауруға күдік туған кезде құрсақ қуысын жарып қарайды және ішектің, органдардың, уылдырықтың диаметрі 1,5 – 4 мм фиброзды капсуламен зақымдалуына тексереміз. Бұлшықеттен қалыңдығы 5 мм көлденең кесінділер кесіп алынады және плероцеркоидтардың бар–жоғына тексеріледі. Плероцеркоид триэнофорусқа (адамға қауіпсіз) дифференциальды диагностика жасау үшін микроскопия жүргізіледі. * Адам бұл аурумен дұрыс пісірілмеген, дұрыс қуырылмаған, дұрыс тұздалмаған балықты тағамға қолданғанда зақымдалады. Ветеринарлық–санитарлық баға және шаралар Қатты зақымдалған балықтарды утилизациялайды, бір – екі плероцеркоид табылса, посолмен зиянсыздандырады, қатырады (- 8°С 7 күн аралығында), қайнату арқылы (кем дегенде 30 минут) немесе консерві жасауға қолданады. Қауіпті аймақтардан ауланған балықтарды қолданысқа тек залалсыздандырғаннан кейін ғана тамақтық мақсатта және жануарларға азық ретінде жібереді. Дереккөздер
Метархоз

Метархоз (Псевдоамфистоматоз). Метархоз (Meterhis albidus) бен псевдоамфистомоздың (Pseudoamphistomum truncatum) трематодтары тудыратын адамдар мен етқоректілердің ауруы. Олар бауырдың өт жолдарында паразиттік тіршілік етеді. Аралық иесі болып табылатын балықтарда, паразит бұлшықетте метацеркарий түрінде дамиды. *Ветеринарлық – санитарлық баға және шаралар. Метацеркарилермен қатты зақымдал-ған балықтар утилизацияға жіберіледі. Ал егер аз зақымдалса, 20% тұз қышқылында 8-10 күн аралығында залалсыздандырады. Дереккөздер
Метагонимоз

Метагонимоз - адам, ит, мысық, түлкі және песец ауруы. *Жануарлардың аш ішегінде тоғышарлық ететін Metagonimus jokogowai трематода тудырады. *Тоғышар алмұрт формалы, ұзындығы 1-2,5 мм. Аралық иелері - балықтар мен ұлулар. Тоғышардың метацеркариі зақымдынған балықтардың қабыршағында, теріде, желбезек жапырақтарында және жүзбе қанаттарында дамиды. Санитарлық баға - зақымдалған балықтың желбезегін, қанаттарын, қабыршақтарын алып тастайды да қайта өңдеуге жібереді немесе 8-10 күн 18-20°С температурада мұздатады. Зақымдалған балықтарды базарларда сатуға тиым салынады. Зақымдалған балықтың тазалау кезіндегі қалдықтарын қайнату арқылы залалсыздандырып техникалық заттар дайындау үшін қолданады (желім жасайды). Дереккөздер
Белсендірек дыбыстар

Белсендірек дыбыстар «Я» (йа) әрпі күрделі дыбысты білдіреді және жуан дыбыстармен үндеседі. Басқы көрінісі қазақ сөздерінде жоқ, кірме сөздерде кездеседі. «Ю» (ыйұу/ійүу) әрпі күрделі дыбысты білдіреді және жуан дыбыстармен үндеседі. Басқы көрінісі қазақ сөздерінде жоқ, кірме сөздерде кездеседі. Дауыссыз «у», «ң», «й» дыбыстарының басқы көрінісі жоқ. Дауыссыз «ж», «б», «г», «ғ», «д» дыбыстарының соңғы көрінісі жоқ. Бұл ережелер кірме сөздерге жүрмейді. «Ғ/г» қатаң «қ–к» дыбыстарының ұяң жұптары болады. Олар сингармонизм заңына бағынады. «Ғ» жуан дыбыстармен, «г» жіңішке дыбыстармен үндеседі. Ескерейік: 1 Басқы көріністе «ғ/г» дыбыстары кездессе, «ғана» сөзінен өзгесі кірме сөздер болады 2 Тәуелдік жалғауы жалғанғанда, белсендірек дыбыстар сақталады. Мысалы, “клуб” сөзі “клубым” (І жақ), “клубың” (ІІ жақ), “клубыңыз” (ІІ жақ, сыпайы), “клубы (ІІІ жақ) түрінде жазылады. Сілтемелер http://predmet.kz/kz_laws_art/177-belsendrek-dybystar.html
Диоктофимоз

Диоктофимоз – адам және ет қоректілердің бүйрегінде және несеп жолында дамитын, Dioktophyme renale нематодасы тудыратын ауру. *Аралық иесі - опигохет, оны бақа және балық жейді де тасмалдаушы иесі болады. Адам зақымданған балықты жеп жұқтырады. *Санитарлық баға – балықты 30 минут қайнату арқылы залалсыздандырады. Залалсызданбаған балықтарды азық ретінде пайдалануға тиым салынады, оларды техникалық утилдеуге жібереді. Дереккөздер
Форелдердің вирустық геморрагиялық септицемиясы

Форелдердің вирустық геморрагиялық септицемиясы - өте қауіпті вирустық ауру болып табылады. Көбінде радужной форелде байқалады, ал өзендік форелдерде сирек кездеседі. Көбінесе бір жасқа дейінгі балықтар ауырады, өлім 90% дейін болады. *Ауру қысқы-көктемгі кезеңдерде судың температурасы 8-12°С болғанда байқалады. Температура жоғарлағанда ауру тоқталып қалады. Аурудың көзі болып, ауру балықтар, өлекселер және таза емес су тоғандар. Ауырған балықтар су жағасына шығып қалады да, адам жақындауына реакция бермейді. Балықтың тері жабыны қарайған, көздері шығыңқы, желбезектері бозданған, жапырақтарында қан құйылулар байқалған, арқа қанатында некроз, ішкі қуыстарының ұлғаюы, кейбіреулерінде жүйке жүйесі зақымданған. *Сойып қарағанда: бауыры сарғайған, қою қызыл дақтары бар, асқазаны ұлғайған, үрленген, асқазанның кілегей қабығында, ішкі қуыстарда қан құйылу байқалады. Диагнозды эпизоотологиялық мәліметтерге, клиникалық белгілерімен, патологиялық өзгерістерге қарап,гематологиялық және вирусологиялық зерттеулерге, сонымен қатар бөлініп алған вирустың патогендігіне қарап қояды. Дереккөздер
Эпидентрозавр

Эпидентрозавр — ерте Бор дәуіріне жататын манираптор динозавры. Оның ағаштан-ағашқа секіріп, маймылдарша өмір сүргені және құстар тобына жатпайтын алғашқы динозавр екені анықталған. Уақытының көп бөлігін ағаштардың үстінде өткізген болу мүмкін. Ғалымдар жер бетінен тым биікте күн кешкен динозавр туралы деректерді дәлелдей алмай отыр. Біреулері оны толық жетілмей, ерте өліп қалатын, құстармен мүлде байланысы жоқ динозавр десе, енді біреулері бұған келіспейді. Қызықты дерек * Қытайдың солтүстік-шығысындағы Даохугоу тас қабатынан табылған. * Эпидентрозавр өзінің кең және дөңгеленген жағымен ерекшеленеді. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар мен өсімдіктер *Салмағы : анықталмаған *Тұқымдас : Скансориоптерикс *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Белсінді дыбыстар

Белсенді дыбыстар Дауыссыз «л», «м», «н», «р», «з», «с», «ш», «п», «т» дыбыстары белсенді. Олар жуан және жіңішке дауыстылармен үндесіп, барлық көріністе жазыла береді. «А/Е» А – дауысты, жуан, езулік, белсенді дыбыс. Тек жуан дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады. Е – дауысты, жіңішке, езулік, белсенді дыбыс. Тек жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады. «Ы/І» Ы – дауысты, жуан, езулік, белсенді дыбыс. Тек жуан дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады. Е – дауысты, жіңішке, езулік, белсенді дыбыс. Тек жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады. И И – дауысты, жуан/жіңішке, езулік, белсенді дыбыс. Жуан және жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады. Қ/К Қ – дауыссыз, қатаң, белсенді дыбыс. Тек жуан дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады. К – дауыссыз, қатаң, белсенді дыбыс. Тек жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады. Ескерейік: 1 Қазақ сөздері бірыңғай жуан немесе жіңішке буындардан тұрадыв . 2 Қазақ сөздері екі дауыстыдан басталмайды. «Уақыт», «уәде», «уыс» тәріздес сөздер екі дауыстыдан басталатын сияқты көрінеді. Дұрысында олардың буын құрамы «уақыт – ұу-а-қыт», «уәде – үу-ә-де», «уыс – ұу-ыс». Яғни, айтылымда «ұ/ү» дауысты, соңындағы «у» дауыссыз. 3 Қазақ сөздерінде екі дауысты қатар жазылмайды және айтылмайды. Салыстырыңыз: играем - ойнаймыз. 4 Қазақ сөздері екі дауыссыздан басталмайды. Сіз білесіз бе? «А» дыбысы барлық тілде бар, ал «е» дыбысы кейбір тілдерде, оның ішінде араб және парсы тілдерінде жоқ екен. Қазақ тіліне араб және парсы тілдерінен енген сөздердегі «а» көбінесе «е» дыбысына айналып кетеді. Мысалы: Сабаб – себеп, карамат – керемет. Сілтемелер http://predmet.kz/kz_laws_art/175-belsend-dybystar.html
Хиллодонеллез

Хиллодонеллез – инфузория тудыратын ауру. Тоғышардың ұзындығы 0,05-0,06мм, ені 0,03-0,04мм. Хилодонелла кілегей қабатты терісі мен және эпителий клеткасымен жұтқыншағының көмегімен өз қорегін сорады. Барлық жастағы карптар хилодонелламен зақымдалады. *Балықтардың хилодонелламен зақымдалуы бір балықтан екінші балық арқылы жүріп отырады. *Хилодонелла суық сүйгіш инфузория болып табылады. Олардың жалпы массалық көбеюі 5-100°С-де, кейде 3-50°С-де жүреді. Температура 150°С жоғарлағанда олардың көбеюі де баяулайды, ал 200°С мүлде тоқтап қалады. Жазда карптар осы тоғышарлардан мүлдем дерлік таза болады, ал күзде зақымдалу көбейе түседі. *Хиллодонелездің негізгі мінездемесі - өрескел сұр дақ терінің бетінде пайда болады. Дақтар алғашында кішкентай бөлек дақша түрінде пайда болады, содан кейін олар бір-бірімен қосылады. Біраз уақыттан соң сол дақтар балықтың желбезегінде де пайда болады, балықтар содан өліп кетеді. Санитарлық бағасы қатты зақымдалған балықтарды техникалық утилдейді. Оларды тағамдық мақсатта пайдалануға болмайды. Ал кішкентай дақ п.б. оларды жоғарғы температурада өндеп, консерві т.б. пайдаланады. Дереккөздер
Костиоз

Костиоз – микроскоптың көмегімен ғана көруге болатын паразит. Балықтың терісінде кілегейден құралған терең сұр дақ пайда болады. Балықтың желбезегімен терісіне жабысқан құрт балықты қатты тітіркендіреді және эпителиді бұзады. Соның артынан сапролегния және ахлияның саңрауқұлақтары зақымдайды. Балықтың желбезегіне костиялар жеткенде балықтар жылдам қырылады. Ауру бір аптаға созылады, кейде одан да көп. Қатты зақымдалған балықтарды жарамсыз деп санайды. Олардың көзін жою керек. Дереккөздер
Лигулез және диграммоз

Лигулез және диграммоз – тоған суларында тіршілік ететін балықтардың ішінде жиі кездесетін, қоздырушысы ленталық құрт тудыратын ауру. Қосымша иесі шағала мен жабайы үйректер, аралық иесі шаян және карп жанұсына жататын балықтар. *Ленталық гельминттің жұмыртқасы құстардың саңғырығы арқылы суға түсіп, корацидиге айналады, оны шаяндар жұтқан соң олардың денесінде процеркойдқа айналады. Ал шаяндарды жеген балықтардың құрсағында плероцеркойдқа айналып, ұзындығы 10 см және 1м дейін балаңқұрттары өсіп жетіледі. Соның салдарынан балықтың құрсағы қатты қампиып, жарылады да ішіндегі личинкалар суға түсіп, балық өледі. Санитарлық баға. Жақсы және жоғарғы қондылықтығы балықтарды және бұлшық ет тіндерінде гидремин болмаса балықты өнделген күйінде пайдаланады. Ал азып-тозған балықты жарамсыз деп санайды немесе азық мақсатында терісі бағалы аңдарға береді Дереккөздер
Ихтиофтироз

Ихтиофтироз - әр келкі кірпікшелермен біркелкі қапталған инфузория, ұзындығы 0,5-0,9мм, денесі шар тәрізді. Ихтиофтирус көптеген балықтардың тоқ ішегі мен желбезегінде және көз бұршағында тіршілік етеді. Паразиттер теріге ене отырып, желбезекке, содан көзге, эпителиймен өсе отырып денеің терең қабаттарына дейін енеді. Паразиттер қоршаған ортада көбейеді. Терісін жарып шыққан балықтардың денесі судың терең қабатына батып, нәзік циста қабатын түзеді. Ал цистаның ішінде инфузория бөліну арқыл көбейеді. Дереккөздер
Электронды журнал

Электронды журнал Қазіргі кезде біраз мектептер оқушылардың білімін рейтингтік әдіспен бағалайды, яғни сабақта оқушылардың біліміне балл қойылады. Тоқсан аяғында арнайы формула бойынша қорытынды баға шығарылады. Әр баланың қорытынды бағасын есептеу біраз уақыт алады. Мұғалімге көмек ретінде Excel программасында электронды журнал жобасы жасалынып, Қарағанды қаласының “Дарын” мектебінде сынақтан өтті. Журналды пайдаланған мұғалімдер көп уақытын үнемдейді. Оқушының рейтингісі әр баға қойылған сайын дайын тұрады, негізгі журналға қойылатын бағалар ұсынылады. Қосымша бағандар қосу үшін Вставка - Добавить столбец командасын орындаймыз, алып тастау үшін Вставка удалить столбец. Журнал Word 2003 негізделіп жасалынған. Оқу үлгерімі мен білім сапасы да есептеліп тұрады. Максималды баллды таңдау мүмкіндігі бар, яғни сабақта максималды балл 10 болса, бақылау кезінде максималды балл 20 деп қоя аламыз. Журналда максималды баллды 10, 15, 20 - ға ауыстыра аламыз. Рейтинг былай есептеледі: (жалпы баллдардың қосындысы)/ (максималды баллдар қосындысы) *100 Журнал бойынша ұсыныстарыңыз болса, комментарийге жазыңыздар. Журналдын бұл версиясы 2013 жылдың маусым айына дейін жұмыс істейді. Сілтемелер http://predmet.kz/kz_laws_art/17-elektrondy-zhurnal.html
Сангвиниколез

Сангвиниколез сорғыш құрттар тудыратын ұзындығы 1м-ге дейін жететін құрт. *Денесі созылыңқы, тікенексіз кутикуламен қапталған. Алдыңғы соңында ауызы орналасқан. *Гермафродит. Аурудың өтуі бірнеше фазалардан тұрады. Алғашында карптардың денесінеенген паразит қанға өтіп, олардың желбезегінде ақшыл шекараның пайда болуымен сипатталады. Осы кезеңде церкарии ересек сорғыштарға айналады, сорғыштардың ішінде жұмыртқаладың жетілуі жүреді. Бұл фаза инкубациялық фаза болып табылады. Екінші фаза бірінші клиникалық белгілердің пайда болуы мен сипатталады. Ақшыл, қансызданған шекара пайда болған желбезектердің үзілуінің бастамасы болып келеді. Үшінші фаза желбезекті шіріткіш бактериялары шірітіп, желбезектері түсіп қалады. Бұл фазада балықтар өліп қалуымүмкін немесе біртіндеп балықтардың жазылуы мүмкін. Бұл аурудың жағдайына байланысты және балықтың қоршаған ортасына да. Санитарлық бағасы балықтарыдың желбезектерін алып тастайды, техникалық өндеуге жібереді. Дереккөздер
Фалкарий

Фалкарий теризинозаврлар тобына жатады. Осы уақытқа деін танысып білген динозаврларымыздың ішіндегі ең ерекшесі де осы — фалкарий. Оның құс жамбасы мен үлбіреген қауырсындары динозаврды зерттеуде талас тудырып келген. Бір топ ғалым осы бір ерекшеліктеріне мән берместен, оны «теңізде өмір сүретін тасбақалар» деген тұжырым жасады. Одан кейін динозаврды «ұзын мойынды зауропод тұқымдасы» деп ойлаған. Ал соңғы онжылдық көлемінде палеонтологтар «динозаврлардың бауырымен жорғалаушылар тектес тобынан пайда болды» деген тоқтамға келді. Қызықты дерек * Фалкарий Бор дәуірінде өмір сүрген. * Фалкарийдің қаңқасы Юта табиғаттану тарихи мұражайында 2005 жылы 29 маусымда көрмеге қойылды. * Фалкарий — ютохен б.з.д. шамамен 125-130 млн. жыл бұрын өмір сүрген. * Фалкарий жапырақтар, жемістер және өсімдіктермен қоректенген * Салмағы анықталмаған * Фалкарий Теризинозаврлар тұқымдасы * Отряд тармағы Теропод болды. * Оның дөңгеленген жақ сүйектері болған. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : анықталмаған *Тұқымдас : Теризинозаврлар *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Гигантозавр

Гигантозавр. Теропод отрядына жататын гигантозавр осыдан 98-96 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінің ерте Сеноман дәуірінде өмір сүрген. «Гигантозавр» атауы «алып оңтүстік кесірткесі» дегенді білдіреді. Оның сүйектері алғаш рет Аргентинаның оңтүстігіндегі Патагония аумағынан табялған. Динозавр — құрлықтары бізге белгілі етпен қоректенетіндердің ірісі, тиранозаврдан үлкен, спинозаврдан кіші тіршілік иесі. Ол өз заманындағы ірі денелі шөппен қоректенетін динозаврларды азық еткен. Тістері шайнап талқандауға еиес, кесуге бейімделген. Қызықты дерек * Гигантозаврдың тас болып қалған сүйектерін алғаш рет 1994 жылы Рубен Каролини тапты. * Гигантозаврдың сүйектерінің 70 пайызы 1994 жылы Аргентинаның Патагония аумағынан қазып алынған. * Ұзындығы — 14 метр, салмағы 6 тоннаны құраған. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 8 тонна *Тұқымдас : Кархародонтозавр *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Ара балының жіктелуі

Ара балының жіктелуі Табиғи гүл балы бал араларының гүл шырынынан жинаған өнделген өнім. Ол тәтті шырын тәрізді хош иісті, түссіз немесе сарғыш түсті сұйықтық. Шығу тегіне байланысты гүл, шіре және аралас балдар деп бөледі. Шіре балы ол өсімдіктен және жануарлардан алынған болып бөлінеді. *Полифлерлі және Липовый балы *Қара құмық, күнбағыс, акация балы *Донниковый, клевр, қоңыр, мақта балы *Горчичный, таңқурай, шіре балы Дереккөздер
Полифлерлі және Липовый балы

Полифлерлі Полифлерлі (аралас) балды бал аралары әр түрлі өсімдіктердің шырынын қайта өндеуден кейін алады. *Осындай балдарды көбіне жиналған жеріне байланысты атайды: ормандық, далалық, жайылымдық және таулы жерден жиналған бал деп топтарға бөледі. Аралас балдың түсі көбіне ашық, ашық-сарыдан қошқыл түске дейін. Кристалдануы әлсіз кристалдан ірі кристалға дейін болады. Липовый Бұл балдың ең жақсы сорты, өте жағымды әрі күшті иіске ие. Өзіне ғана тән спецификалық дәмі бар, тіпті басқа балдармен де араластырса айқын білініп тұрады. Балдың түсі ақ, кейде мүлдем түссіз, ашық-янтар түстес, сирек сары, жасыл түке, балғын липа гүлінің өтімді иісі мен ерекшеленеді. Липа балында гистидин мен лизин болмайды. Дереккөздер
Гигантораптор

Гигантораптор бұдан 85 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген. Динозавр алып овирапторлар тобына кіреді. Оның тістері болмағын. Үнемі қорегін тұмсығымен бөлетін гигантораптор тұмсықты динозавр аталып кеткен. Гигантораптордың немен қоректенгені әлі күнге белгісіз. Бірақ жануардың шөппен де, етпен де қоректенетіндерге тән қасиеттері бар. Мысалы, икемді аяқ пен өткір ұзын тырнақтар жыртқыштарда ғана болады. Гигантораптор өзінің ең жақын туысы саналатын каудиптерикстен шамамен 35 есе үлкен. ұзындығы - 8 метр, салмағы шамамен - 2 тонна. Қызықты дерек * Олар алдыңғы аяқтары қысқа болғандықтан ұша алмағын. * Ол өзінің туысы каудиптерикстен 35 есе үлкен. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар мен өсімдіктер *Салмағы : 2 тонна *Тұқымдас : Овираптор *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Патагония

Патагония - Оңт. Американың Рио-Колорадо ө-нен оңтүстікке қарай, Андыдан шығысқа созылған және Аргентинаның оңтүстігін алып жатқан физ.-геогр. облыс, үстірт. Рельефі Атлант мұхитынан Андыға қарай биіктейді (2200 м-ге дейін). Солт.-шығысы, СанөХорхе және Байя-Гранде шығанақтары жағалауы жазық келеді. Мезозой мен үштіктің тұнбалы және вулкандық қабаттарымен жабылған көне кристалдық жыныстардан түзілген. Климаты қоңыржай, шөлейттік. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 150-300 мм, тау етегінде 450-700 мм. Орташа температура июльде 2, 8 С, январда 10, 20 С. Өзендері терең каньон жасап ағады. Қоңыр және күлгін топырақ жамылғысында негізінен астық тұқымдас және бұталы өсімдітер өседі. Лама, магеллан иті және құстардың алуан түрлері мекендейді. Қой шаруашылығы дамыған. Мұнай кәсіпшілігі бар. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Пачев Бекмұрза Машевич

Пачев Бекмұрза Машевич (18. 1. 1854, қазіргі Қабарда-Балқар АССР-і Нартан с., - 15. 2. 1936, сонда) - қабарда совет ақыны. Кедей-шаруа семьясында туған. 80 жылдары араб жазуы негізінде алфавит жасады. Оның Октябрь революциясына дейнгі шығармаларында патша әкімдерінің озбырлығы мен сатқындығы ("Бекмұрзаев қалай үйленді" 1882, "Қанжар" 1909-10 поэмалары мен "Жел", "Молда" т.б. өлеңдері), қарапайым адамдардың ерлігі ("Алихан Каширгов туралы жыр", "Мылтықты оқтаңдар", "Ауыр күдер" т.б. өлеңдері) бейнеленді. Октябрь революциясын қуанышпен қарсы алған ол көсеміміз В. И. Ленинді, халықтар достығын, жаңарған өмірді ("Москва туралы сезім" өлеңі мен "Қабарда поэмасы" т.б.) шабыттана жырлады. П. творчествосын А. М. Горький жоғары бағалады. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Есекмия

Есекмия - тықыр кекіре - бұршақ тұқымдасының кекіре туысына жататып көп жылдық шөптесін өсімдік. Есекмия жіңішке сабақты, төселіп немесе өрлеп өседі, ұз. 5 - 70 см, селдір түкті. Қосалқы жапырақтары ортасына дейін бір тұтас, жоғарғы ұштары үшкірленген. Жапырақтарының ұз. 2 - 10 см, жапырақшалары 7 - 12 жұп. Гүлдері қос жынысты, шашақты гүл шоғына топтасқан; тостағаншасы қоңырау тәрізді; күлтесі көк күлгін түсті; аналығы 10 - 12. Бұршақ қаптары сопақтау, ұз. 1 - 2 см, бір ұялы; тұқымдары майда, сопақша келген, қоңыр түсті; Маусым-шілдеде гүлдейді. Орта Азияда, Бат. және Шығ. Сібірде, Моңғолияда кездеседі. Қазақстанда шөлді аймақтар мен биік тау басынан басқа жерлердегі шалғындарда, өзен бойларында өседі. Е. - мал, әсіресе жылқы үшін улы өсімдік. Дереккөздер
Перга

Перга – аралар мен жинап алынған және өнделген әр түрлі өсімдіктердің тозаңдары. *Ол маңызды белоктық азық. Оның жетіспеуі ара жанұясының өмір сүруінің нашарлауына әкеледі. *Ферменттердің әсерінен тозаңда сүт қышқылды ашу жүреді. Осыдан түзілген сүт қышқылы тозаң мен бал қосылыстарын консервілеп, оны пергаға айналдырады. Дереккөздер
Есенский Янко

Янко Есенский (словак. Janko Jesenský; 30 желтоқсан 1874, Мартин, Аустрия-Мажарстан — 27 желтоқсан 1945, Братислава, Чехословакия) — словак жазушысы. 1890 жылдардың соңында жаза бастаған. "Өлеңдер" (1905), "Тұтқыннан шыққанда" (1919), "Дуылдан соң" (1932), "Түнге қарсы" (1945) атты өлең жинақтары шықты. А. С. Пушкин, А. А. Блок, С. А. Есенин өлеңдерін словак тіліне аударды. Есенскийдің проза саласында жазғандары - "Шалғай жердің әңгімелері" (1913), "Өткен өмірден" (1935) атты сатиралық шығармалары. Буржуазия Чехословакияның қоғамдық құрылысын әшкерлеген "Демократтар" атты дилогиясында (1934-38) т.б. шығармаларында ол - фашизмнің Словакияны құл ету әрекетіне қарсы күресті. Словактың 1-ші дәрежелі ұлттық көтерілісі орденімен марапатталған.
Герман Пауль

ПАУЛЬ - (Paul) Герман (7. 8. 1846, Зальбке, Магдебург маңы, - 29. 12. 1921, Мюнхен) - неміс тілі маманы, германист, младограмматизм өкілдерінің бірі. Фрейбург (1874 жылдан; сонда профессор), Мюнхен (1893-1916) ун-ттерінде сабақ берді. Басты еңбектері неміс тарихына ("Тіл тарихының принциптері", 1880, орыс тілінде 1960), лексикографиясы ("Неміс тілінің сөздігі", 1897, 7-бас. 1960) мен грамматикасына ("Неміс тілінің грамматикасы", 1916-20. 5-бас. 1958) арналған. П-дің қатысуымен және редакторлық етуімен герман филологиясы мен этнографиясы жайында мол материал қамтылған "Герман филологиясының негіздері" атты (1 - 3-т., 1891-93; 1911 ж. осы аттас монография болып шықты) коллективтік еңбек жарық көрді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кермекке салу

Кермекке салу Емен, тал, т.б. ағаштардың қабығын, томарбояу, рауғаш тәрізді өсімдіктердің тамыр-түбірін, ермен-жусанның бүрін кептіріп, талқан тәрізді түйіп жасалған қоспаны кермек деп атаған. Осы қоспаны қазанға салып, су құйып, тұз қосып қайнатады. Содан соң ағаш астауға қотарып, жалаңаш қолдың шынтағын батырғанда күймейтіндей шым-шым кезінде теріні салып қояды. Бірнеше тәуліктен соң терінің пұшпағын өткір пышақпен алып, суын сорғытып, көлеңкеге жауып кептіреді. Кермекке салынған тері әдемі қоңыр-қызыл түске боялады. Осыны қызылдау деп те айта береді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Пастереллёз

Пастереллёз - (Pasteurellosis), геморрагиялық септицемия - жануарлардың көптеген түрінде және адамда болатын жұқпалы ауру. Қоздырғышы - ауру немесе аурып жазылған жануарлар организмінде болатын пастерелла бактериясы. Пастереллёз аэрогенді және алементарлы жолмен жұғады. Пастереллёзбен ауырған малдың тыныс алі, ішік-қарын жолдарының кілегей қабығы қабынып ісінеді. Ауру малдың дене қызуы көтеріледі, жемшөптен қалады, тамыр соғуы және тыныс алуы жиілейді. Егер тыныс алу жолдары қабынса танауынан іріңді сұйық ағады, көзі конъюнктивит болады, тыныс алуы нашарлап жөтеледі. Ішек, қарынның кілегей қабығы қабынса іші өтеді, әлсірейді, басы, мойны ісінеді. Ауру асқынса мал өледі. Аурудан сақтандыру үшін қора-жайды таза ұстап, малдың күтімін жақсарту керек. Мал дәрігерлік-санитариялық шараларды қатал сақтау. Емі: ауру малға ем сарысуын егу, антибиотиктер, сульфаниламид дәрілерін ішкізу. Адам Пастереллёзға шалдықса қабынған жер абсцесс және флегмона түрінде өтуі мүмкін. Көбінесе Пастереллёз болған адамда остеомиелит, бронхопневмония ауруы жиі кездеседі. Ауру адамға малдан жұғатын болғандықтан. Пастереллёз- малды күткенде гигиена-санитариялық шараларды сақтау қажет. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Төрге отырғызу

Төрге отырғызу - қазақ халқының күнделікті тұрмысында кадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу әдебі. Халқымыздаың тіршілігінде төрдің маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді. Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады. Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады. Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады. Төрге отырғызудың тағы бір түрі - күнделікті тұрмыста бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздарды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. "Төрге шықпаған қыз - төркінін кедейлетеді" деген сенім бар. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Георгиос Папандреу

Папандреу Георгиос (13.2.1888, Патры,- 1.11.1968, Афины)- Грецияның мемлекеттік және саяси қайраткері. 1923-33ж. талай рет үімет құрамына енді.1944 жылы сәуірде Каирдегі грек эмиграннтық үкіметінің премьер-министрі болып тағайындалды. Көп кешікпей Грецияға оралып, "ұлттық бірлік" үкіметін басқарды;1945 ж. бұл үкімет Грек ұлт-азаииық армиясын (ЭЛАС) қарусыздандырып,таратып жіберді. 1946-51 ж. бірқатар министрліктерді басқарды. 1963ж. қараша-желтоқсан,1965 ақпан-шілде - премьер-министр. Сол жылы король сарайының қысымымен отставкаға кетті. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Папанин Иван Дмитриевич

Папанин Иван Дмитриевич (26.11.1894ж.т, Севастополь) — Арктика зерттеушісі, геогр.ғылми докторы (1938) контр.-адмирал (1943), Совет Одағы Батыры атағын екі рет алған (27.6.1937 және 3.2.1940). 1919 жылдан КОКП мүшесі. 1918-1920ж. Украина және Қырымдағы Азамат соғысына белсене қатысты. 1923-32 ж. Байланыс халкомында жұмыс істеді. 1951 жылдан КСРО ғылым академиясының Теңіздердегі экспедициялық жұмыстар юөлімінің бастығы,1952-72ж. КСРО ғылым академиясының Ішкі сулар биологиясы институтының директоры. 8 рет Ленин орденімен т.б. орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы