Катовице

Катовице (, ) — Польшаның оңтүстігіндегі Жоғарғы Силезиядағы қала, Силез воеводалығының астанасы. XVI ғасырда негізі қаланған, 1865 жылы Пруссия королі І Вильямның шешімімен қала мәртебесін алды. 2004 жылы Катовице халқының саны 321 163 адам, агломерацияда барлығы 3 487 000 адам тұрады. Катовице - Жоғарғы Силезия мен Польшаның оңтүстігіндегі ғылым, мәдениет, өнеркәсіп, бизнес, сауда және көлік орталығы, сонымен қатар Жоғарғы Силезия өнеркәсіптік аймағындағы негізгі қала. Катовице Евростат мәліметтері бойынша 2 774 460 халқы бар қалалық аймақта және Еуропалық кеңістіктік жоспарлау обсерваториясы желісіне сәйкес 5 294 000 халқы бар Силезиялық мегаполистің бір бөлігі болып табылады. Тарихы Жоғарғы Силезиядағы Катовице аймағы ең ерте құжатталған тарихы бар этникалық силезиялықтардың отаны болып табылады. Бастапқыда оны поляк Силезиялық Пиаст әулеті 1370 жылы король Казимир III қайтыс болғанға дейін басқарды. Катовице төңірегіндегі елді мекен XII ғасырдың аяғынан басталады. 1138 жылдан бастап Бытом кастолиндері қазір Катовице орналасқан аумақты қамтыды. 1177 жылы жерлерді Герцог Казимир II Әділ өзінің жиені Миешко I Тангельфутқа заңды түрде берді. Бұл олардың ортағасырлық Силезия провинцияларына қосылуын негіздеді. XIV ғасырдың басында Богусице, Лигота, Сопиенице және Подлеси деген атаулармен жаңа ауылдар, сондай-ақ 1299 жылы Бытом герцог Касимир берген құжатта айтылған Домб ауылы құрылды. 1327 жылдан бастап бұл аймақ Богемия Корольдігінің бір бөлігі болды. 1468 жылға дейінгі тарихи құжаттарда қазір қала аудандарының бірі болып табылатын Подлесье елді мекеніне сілтеме жасалса, Катовице ауылы (немесе ескі жазбаларда «Катовице») алғаш рет 1598 жылы айтылған. Тарихшылардың пайымдауынша, Катовице Рава өзенінің оң жағалауында 1580 жылы Анджей Богучице тарапынан құрылған. 1742 жылы Бірінші Силезия соғысы Жоғарғы Силезияны, соның ішінде Катовицеді Пруссияға берді. Кейіннен, 18 ғасырдың екінші жартысынан бастап, соңғы жүздеген жылдар бойы поляктар мекендеген аймаққа көптеген неміс немесе пруссиялық қолөнершілер, саудагерлер мен суретшілер қоныстана бастады. Сонымен бірге Силезияға алғашқы еврей қоныстанушылар ағыны келді. 19 ғасырдың бірінші жартысында қарқынды индустрияландыру жергілікті диірмендер мен фермаларды өнеркәсіптік болат фабрикаларына, шахталарға, құю және қолөнер цехтарына айналдырды. Бұл да компаниялардың құрылуына, қаланың қарқынды өсуіне ықпал етті. Сонымен қатар, Катовице теміржол жүйесіне қосылды, 1847 жылы негізгі станцияға бірінші пойыз келді. Катовице 1865 жылы Пруссияның Силезия провинциясында қала мәртебесін алды. Қала жақын таулардағы ірі минералды (әсіресе көмір) кен орындарының арқасында гүлденді. Қаланың кең ауқымды өсуі мен өркендеуі өнеркәсіптік революция кезінде басталған көмір және болат өнеркәсібіне байланысты болды. Қалада негізінен немістер, силезиялықтар, еврейлер және поляктар тұратын. 1884 жылы 36 еврей делегаты осында жиналып, Ховевей Сион қозғалысын (еврейлер «Сионды ғашықтар», палестинанофильдер) құрады. Бұрын Бехтен ауданының бөлігі, 1873 жылы Катовице жаңа ауданының астанасы болды. 1899 жылы 1 сәуірде қала округтен бөлініп, дербес қала болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Версаль келісіміне сәйкес Жоғарғы Силезияда Ұлттар Лигасының ұйымдастыруымен плебисцит болды. Халық (22 774) Германияның құрамында қалуға дауыс берді, бірақ Польша үшін 3 900 адам дауыс берді. Дауыстардың көпшілігіне қарамастан, қала Польшаға қосылды. 1919–1921 жылдардағы Силезия көтерілісінен кейін Катовице екінші Польша Республикасының құрамына кірді, сайлау округі ретінде Силезия парламентіне және атқарушы орган ретінде Силезия воеводствосының кеңесіне автономия берілді). Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңдерінде Катовице негізінен тасталды, өйткені поляк армиясы Краков маңында орналасады. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Вестерплатте атқылауы Екінші дүниежүзілік соғысқа бірінші рет қатысқан деп танылса, Гитлер бір күн бұрын СС офицерлерін поляк сарбаздары ретінде киіндіріп, үнсіз диверсияға тапсырыс берді. Фашистік оккупация кезінде қаладағы көптеген тарихи және діни ескерткіштер, әсіресе 1939 жылы 4 қыркүйекте өртеніп кеткен Катовицедегі Ұлы синагога жойылды. Одан кейін көше атаулары өзгеріп, қатаң тәртіп енгізілді. Сонымен қатар, көпшілікпен сөйлесуде поляк тілін пайдалануға тыйым салынды. Неміс әкімшілігі бейбіт тұрғындарды ашық жазалауды ұйымдастырумен де танымал болды және 1941 жылдың ортасында поляк және еврей халқының көпшілігі қуылды. Неміс оккупациясы кезінде Вермахт үшін Катовицедегі Ферум зауытында зымырандар шығарылды. Қалада поляк коммунистерінің астыртын тобы жұмыс істеді (олардың бірі кеңес шекарашысы, аға лейтенант С.В. Козленков болды). 1945 жылы қаңтарда Катовице қаласын Қызыл Армия неміс басқыншыларынан азат етті. Катовицедегі соғыстан кейінгі кезең Жоғарғы Силезия аймағындағы ауыр өнеркәсіптің дамуымен сипатталды, бұл қаланың өнеркәсіптік поляк қаласы және ірі әкімшілік орталығы мәртебесін қалпына келтіруге көмектесті. Қала қарқынды дамып келе жатқандықтан, 1950 жылдары халық санының айтарлықтай өсуі және Креси деп аталатын шығыс шекаралық аудандардан мигранттардың ағыны байқалды. Қала аумағы көршілес коммуналар мен округтерді қамтитын тез кеңейе бастады. 1953 жылдың 7 наурызынан 1956 жылдың 10 желтоқсанына дейін Катовице Кеңес Одағының көшбасшысы Иосиф Сталиннің құрметіне Сталиногруд деп аталды. Бұл өзгеріс Мемлекеттік кеңестің қаулысымен енгізілген. 1956 жылы көптеген наразылықтардан кейін бұрынғы атау қайтарылды. 1981 жылы желтоқсанда соғыс жағдайы енгізілгенде, Катовицеде «Солидарность» кәсіподақтарының ірі наразылықтары өтті — Вужек кенішінде және Хута Катовице металлургиялық зауытында ереуілдер әскери күшпен басылды. 1990 жылы алғашқы демократиялық жергілікті сайлаулар қала тарихында жаңа кезеңді белгіледі. Катовице экономикасы ауыр өнеркәсіп орталығынан «Орталық Еуропадағы заманауи экономика секторлары үшін ең тартымды инвестициялық алаңдардың біріне» айналды. Соңғы уақытта қаланың тиімді инфрақұрылымы, жалпы дамудағы жылдам ілгерілеу және кеңсе кеңістігінің ұлғаюы Катовицеді танымал бизнес орнына айналдырды. Катовице көрме орталығы жәрмеңкелер немесе көрмелер ұйымдастырады және әлемнің түкпір-түкпірінен инвесторларды тартады. Катовице — Жоғарғы Силезия өнеркәсіптік аймағының орталық қаласы және Жоғарғы Силезия конурбациясының негізгі қаласы. 1999 жылы Катовице Силезия воеводствосының орталығы болды, 1975—1998 жылдары Катовице воеводалығының орталығы болды. Катовице – көмір және металлургия өнеркәсібінің орталығы. Климаты Климаты қалыпты континенттік. Орташа температура +8,2 °C (қаңтарда -1,5 °C, шілдеде +18 °C дейін). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 608,5 мм. Әдеттегі әлсіз батыс желдері шамамен 2 м/сек жылдамдықпен соғады. Дереккөздер