kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Александр Иванович Димаков

Александр Иванович Димаков (1927, Ресей, Калуга облысы Бабыниск ауданы Шугурово село) – ғалым. *Геология-минералдық ғылым докторы, *Губкин атындағы Мәскеу мұнай-газ университетін бітірген (1951). *1950 – 1961 жылдары Бүкілодақтық геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институтының Маңғыстау бөлімшесінде инженер, сейсмология партия жетекшісі, инженер-геофизик, *1961 – 1965 жылдары экспедиция бастығы, *1966 – 1976 жылдары институтың Маңғыстау – Үстірт секторының меңгерушісі, *1976 – 1979 жылдары Марокко елінде іссапарда болды. Кейіннен осы институттың Батыс Сібір секторының аға ғылым қызметкері. Бозащыдағы бірнеше құрылымды, «Өзен» кен орнын барлау-бұрғылауына дайындады. Маңғыстау геологиясы жайлы бірнеше монографияның, ғылыми еңбектердің, мақалалардың авторы. Оңүстік Маңғыстаудың сейсмологиялық қауіпті аймақ екендігін алғаш дәлелдеген ғалым. «Ленинградтың 250 жылдығы», т.б. бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ерсайын Түйебайұлы Диханов

Ерсайын Түйебайұлы Диханов (1941 жыл, Түрікменстан, Красноводск облысы Бекдаш кенті) – инженер-технолог, химия ғылымдарының кандидаты. * М.Ломоносов атындағы Мәскеу химия-техникалық институтын (1966), *С.Орджоникидзе атындағы Мәскеу Басқару институтын бітірген (1983). *1966 – 1993 жылдары КСРО Химия-өндіріс министрлігінің «Қарабұғазсульфат» өндірістік бірлестігінде ауысым, цех бастығының орынбасары, лабораторияның бастығы, өндірістік-техника бөлім бастығының орынбасары, Челекен химия зауытының директоры. *1993 – 1999 жылдары Ақтау пластмасса зауытында цех бастығы, өндірістік лаборатория бастығының орынбасары, техника дамыту жөніндегі вице-президент болды. *1999 жылдан АқтМУ-да қызмет істейді. * КСРО «Химия өнеркәсібінің үздігі» (1979) белгісінің, *Құрметті химик (1992) атағының иегері. Дереккөздер
Ләззат Діңішқызы Диярова

Ләззат Діңішқызы Диярова (1963 жылы туған, Атырау қаласы) – ғалым-педагогикалық Физика-математика ғылым кандидаты (1995), профессор (2003). *Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкері. *ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1986). *АқтМУ-ға жолдамамен келіп, оқытушы, аға оқытушы, доцент, декан, профессор болып еңбек етті. *Қазіргі қызметі кафедра меңгерушісі. *Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты тұтқырлығы жоғары қосқабатты сұйықтықтардың қозғалу заңдылығын зерттеуге арналған. Оның 43 ғылыми-әдістемелік еңбектері бар. Дереккөздер
Петр Алексеевич Долматов

Петр Алексеевич Долматов (1942 жылы туған, Алматы) – журналист, Қазақстан журналистер Конгресі атқару комитетінің мүшесі (2002). *1969 – 2002 жылдары «Огни Мангышлака» газетінің бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, *Шевченко қалалық партия комитетінің үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі, *Облыстық телерадиокомпаниясының төрағасының орынбасары, бас редакторы. *«Вестник» газетінің редакторы, Маңғыстау облысы телерадиокомпаниясының төрағасы болды. *2002 жылдан облыстық «Огни Мангистау» газетінің редакторы. Облыстық халықтар ассамблеясының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағының Маңғыстау облысы басқарма ұйымының мүшесі. *«Ерен еңбегі үшін» (1970) медалімен, «КСРО телевидение және радио саласының үздігі» (1990) белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Қаралда Саламатұлы

Қаралда Саламатұлы (1742 – 1824 ) – атақты палуан. Сүйегі Қызық жеріндегі қорымдауылы aзан шақырып қойған аты Алдаберген. Жанға дес бермеген күш иесін құрмет тұтқан халық оны Қаралда атап кеткен. *Әкесі Саламат Бөкенұлы Әбілқайыр ханның тұсында қол бастаған батырлардың бірі болған. Өзімен жекпе-жекке шыққан қалмақ батыры Нұрғаспақтың қарындасы Түгесті, қайынағасы Өтештің ақылымен ауылға әкеліп, соған үйленеді. Одан Алдаберген есімді ұлды болады. Ірі тұлғалы Алдаберген Адай еліне, Кіші жүзге мәшһүр күш иесі болды. Қаралда аты шулы палуан ғана емес, өз елі мен жерін сыртқы жаулардан қорғаған ерлердің бірі. Оның ұрпақтары Маңғыстау өлкесінде өмір сүруде. **Аңыздар бойынша, Қаралда(Алдаберген) жұбайы шұбат әзірлеу үшін түйені алып келуін сұрапты, түйені таба алмай, ақырында құдыққа түсіп қалғанын байқапты. Күш жігерін екі қолына жинап, малдың мойынына арқан байлап, шығарыпты. Сол үшін Қаралда(қара күштің иесі) деп атап кетіпті. Дереккөздер
Қарамандыбас мұнай-газ кен орны

Қарамандыбас мұнай-газ кен орны — Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, Қарақия ауданында орналасқан. Кен орны 1964-1981 жылдары барланған. 1968 жылдан бері пайдаланылуда. Геологиялық құрылымы, сипаты Көмірсутектерін сыйыстырушы құрылым - екі күмбезді антиклинальдық көтерілім. Өнімді қабаттар ортаңғы және жоғарғы юраның терригендік шөгінділері. Қарамандыбас мұнай-газ кен орнында 21 мұнайлы шоғырлар барланған. Қабаттардың мұнайға қаныққан қалыңдығы 1,5-22 м. Өнімді қабаттардың ашық кеуектілігі 18-26%. Құрамы Мұнайдың тығыздығы 0,844-0,874 г/см 3 , құрамындағы күкірті 0,17-0,2%, парафині 19,1-23,5%, шайыры мен асфальтендері 1,5-7,4%-дан 18,0-21,5%-ға дейін. Газдың ауадағы салыстырмалы тығыздығы 0,677, құрамындағы ауыр көмірсутектер 10,5-14,6%, көмір қышқыл газы 0,1-0,3%, азот 1,5-5,5%. Дереккөздер
Қараоба

Елді мекендер: * Қараоба – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл. * Қараоба – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл. * Қараоба – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы ауыл. * Қараоба – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл. Таулар: * Қараоба – Байтілеу тауларының солтүстік-батысындағы оқшауланған шоқылы тау. * Қараоба – Құмсағыз құмының солтүстік-шығысындағы тау. * Қараоба – Сиректау тауларының солтүстік-батысындағы шоқылы тау. * Қараоба – Теріскен құмының солтүстік-батысындағы тау. * Қараоба – Шұнақ тауларының оңтүстігіндегі тау. * Қараоба – Шұнақ тауларының оңтүстік-шығысындағы тау. * Қараоба – Амантау тауларының оңтүстік-шығысындағы шоқы. Өзен: * Қараоба – Шыңғырлау алабындағы өзен. Басқа мағыналар: * Қараоба – көне қүрылыс орны. * Қараоба вольфрам-молибден кен орны
Қара сексеуіл

Қара сексеуіл – алабұталар тұқымдасы, сексеуіл туысына жататын бұта. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 2,5-10 м, тамырының ұзындығы 8-12 м. * Діңі тырбиған, қисық әрі жуан (диаметрі 20 – 40 см), көп бұтақты болып біткен. * Қабығы қара сұр түсті. * Бір жылдық шөптесін өркендері көгілдір не көк түсті, жыл сайын үзіліп түсіп қалады. * Жапырағы ұсақ, қабыршаққа ұқсайды. * Гүлі майда, бір-бірден орналасқан, қос жынысты. Сәуірден маусымға дейін гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. * Жемісі – қанатты жаңғақшауылы 50 – 70, кейде 100 жылдай жасайды. * Сүрегі тығыз, ауыр, суға салсаң батып кетеді. Түсімі 15-50 т/га. Құрамы Құрғақ затында 10,1-15,3% протеин, 16-,6-30,3% күл, 9,1-25,1% жасұнық, 1,6-2,3% май, 30,1-40,1% азотсыз экстрактивті заттар болады. 100 кг мал азығында 43,4-58,9 азық өлшемі, 7,1-10,9 кг сіңімді протеин бар. Өсетін жері мен аймағы Қазақстанның шөлді аудандарында, әсіресе, Қызылорда, Жамбыл, Алматы және Оңтүстік Қазақстан облыстарында кездеседі. Құмды, сортаңды жерлерде, тақырда өседі. Шаруашылықтағы қолданысы Қара сексеуілді түйе (жыл бойы) мен қой (күзде және қыста) жақсы жейді. Қара сексеуіл негізінен отынға пайдаланылады (қызуы мол). Сусымалы құмды бекіту үшін оны қолдан егіп те өсіреді. Дереккөздер
Қаратау жотасы (Маңғыстау)

Қаратау жотасы – Маңғыстау түбегіндегі аласа тау жоталары. Географиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 110 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км. Батыс Қаратау және Шығыс Қаратау жоталарынан тұрады. Ең биік жері – Шығыс Қаратау жотасында орналасқан Бесшоқы тауы (556 м). Жер бедері Үстіртті келген тау беткейлері сай, жыра, шатқалдармен тілімденген. Тау баурайларында бұлақтар (Сарыбұлақ - Батыс Қаратауда, Жаманүшқұз - Шығыс Қаратауда) бар. Батыс және Шығыс Қаратау аралығында Маңғыстау ауданының орталығы – Шетпе ауылы орналасқан. Геологиялық құрылымы Пермь кезеңінің метаморфтанған құмтас, әктас және конгломераттарынан түзілген. Қаратау жотасының жер қойнауында темір, мыс кентастары, көмір, мұнай, газдың мол қоры барланып ашылған. Қаратау сілемдерінен су алатын 20 шақты орын бар. Олардың ішінде ең ірілері- Тұщыбек, Шайыр, Шетпе, Қарақұдық, Онды, Жармыш, Ағашты, Аусары, Күркүреуік, Керіз, Доллы апа. Бұлардағы су мүмкіндігі 1,5-тен 6,3 л/с дейін, ал атпалы түтіктердегі 5-15 л/с ке дейін, кей жерлерде 23 л/с дейін (Қарақұдық), кей жылдары бірсыпыра су көздерінің (Тұщыбек, Шайыр) өнімділігі көктемде 15-25 л/с жетеді. Пайдаланатын су қоры әп түрлі әдіспен есептегенде 260 л/с деп бағаланады. Өсімдігі Беткейінде жусан, қараған, етегінде тасбұйырғын өседі. Аңғары – жайылым. Дереккөздер
Қаратөбе қорымы

Қаратөбе қорымы — (17 – 20 ғасырлар) Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылынан шығысқа қарай 30 км жерде. Қорым алып жатқан алаң (1,8 га) көп бұрыш пішіндес. Қаратөбеде 225 ескерткіш бар. Шағын ескерткіштің ішінде 6 қырлы күмбезді кесене (19 ғасыр), тік төрт бұрышты сағанатам, 2 сандықтас және қорымның орналасқан,Оңтүстік,Оңтүстік-шығыс және шығыс бөлігін алып жатқан 15 құлпытас оқшау көрінеді. Гөрхана және сағанатам сары топырақ ерітіндісімен бекітіліп, құмдақты әктастан тұрғызылған және өңделген тақтатастарды қатар-қатар алмастыра салып, ұстастыру тәсілімен қапталған. Шағын ескерткіштер (жазуы бар құлпытастар, қойтастар, шимайлы жазуы бар блоктар, сандықтастар) Маңғыстау және Үстірттің мемориалды ескерткіштері дәстүрінде жасалған. Құлпытастар модельдеу жағынан жалпақ тақталар типіне жатады. Қойтастардың құрылымында ескерткіш тұғыры мен ұшын үйлестіру тәсілі қолданылған. сандықтастар жалпақ бедерлі ою-өрнектермен әсем безендірілген. Шағын ескерткіштер композициясын сәндеу ісіндегі ою-өрнек түрлері геометриялық (квадраттар, тік төртбұрыштар, ирек-ирек оқалы белгілер), көгеріс (бүршіктер, гүлдер, жапырақтар, «қасиетті ағаш» бұтақтарының бұрамалары), зооморфтық (қосмүйіз, сыңармүйіз, түйетабан) және космогониялық (жұлдыздар, жартыайлар) сызықтарымен өзара ұштастыру жолымен жасалған. Дереккөздер
Лазерлік литография

Лазерлік литография (ЛЛ) - жұмыс істеу принципі толқын ұзындығы 300 нм эксимерлік лазердің сканирлейтін сөулесінің хлор ортасына қойылған кремний төсенішке өсеріне негізделген. Хлор иондарының кремний атомдарымен химиялық реакциясы нәтижесінде лазерлік сәуленің жылулық әрекетінен газ тәріздес қосылыс — торт хлорлы кремний пайда болып, ұшып кетеді де, төсеніште ойылып тесілген бөліктер кескінделіп шығады. Лазерлік литографияда бір гаиа операция орындалады, өйткені жарықтандыру және ойыптесу операциялары бірге жүргізіледі. Лазерлік өндеуде тек ғана химиялық реакция жүретіндіктен, ақаулар мөлшері аз. Хлорды фтормен алмастыру және шамамен 1510 нм толқын ұзындығы бар лазерлік сәулеленуді пайдалану өлшемдері 0,25 мкм болатын элементтерді жасауга мүмкіндік береді. Бөлме температурасындағы лазерлік өңдеудің мүмкіндіктері диаметрі 206 мм төсеніштерде (пластиналарда) аса үлкен интегралдық схемаларды жасауға жағдай тудырады. Дереккөздер
Антидоттар

Антидоттар ( - сөзбе-сөз: қарсы берілетін) — ағзадан улы және улағыш заттарды шығаруға немесе зиянсыздандыруға септесетін у кайтарғыштар, дәрі-дәрмек түрлері. Антидоттар улағыш заттармен зақымдану қаупі кезінде — профилактикалық мақсатта, сондай-ақ емдік мақсатта — зақымдану белгілері пайда болу кезінде, мыс., фосфоры бар улағыш заттарға қарсы афин, көгерткіш қышқылға қарсы амилнитрит қолданылады. Дереккөздер
Лазерлік ойнатқыш

Лазерлік ойнатқыш (Лазерный проигрыватель) — лазерлік дыбыс (бейне) жаңғыртқыш. Лазерлік жазу құрылғыларының көмегімен сандық-оптикалық табақтарға жазьшған дыбысты (бейнені) жаңғырту үшін пайдаланылады. Негізгі түйіндері: * сандық-оптикалық табаққа жазылған ақпаратты оқуға арналған құрылғы * табақтың тұрақты бұрыштық немесе сызықтық жылдамдықпен айналуын қамтамасыз ететін прецизиоңцық қозғалтқыш * дыбыстық сигнал (бейнесигнал) жиілігінде электр сигналын шығаратын * ал оны декодалайтын және сондай-ақ қатені түзететін электрондық құрылғы. Аса жоғары сапалы тұрмыстық дыбыс (бейне) техникаларында және студиялық бағдарламалар жасауда пайдаланылады. Дереккөздер
Ларингофон

Ларингофон (грек, laryn - кеңірдек) — сөйлеп тұрған адамның кеңірдек шеміршегінің механикалық тербелісін электр тербелісіне айналдыратын ерекше құрылымды микрофон. Ол іс жүзінде әуедегі дыбыс толқынын сезбейді. Әдетте, танкистер мен ұшқыштар ларингофонды бас киімдеріне және өз кеңірдектерінің екі жағына жанастыра бекітеді. Ұшақ пен танкінің дыбысы эсер етпейді. Дереккөздер
Лездік әрекетті электрондық сәулелік құралдар

Лездік әрекетті электрондық сәулелік құралдар(Электронно-лучевые приборы многовенного действия) — бейненің әрбір элементінің жарық энергиясын кезекпен электр энергиясына өзгерту принципі пайдаланылатын теледидарлык электрондық-сәулелік беру құралдары. Диссектор осындай құралдар қатарына жатады. Дереккөздер
Лайлы ағыс

Лайлы ағыс — суспензиялық ағыс — жүзгіндермен қаныққан, тығыздығы жоғары болатын теңіздер мен мұхиттардың түптеріндегі гравитациялық ағыстар. Жер сілкінуінің өсерінен, қатты ағынды өзен тасқыны кезінде, су асты каньондар- дың жағалық ағыстардың тасқынын өзіне бұрып алған кезде, соңдай-ақ су астындағы жылжыма кездерінде пайда болады. Лайлы жанартаулар, сальзалар, макалубтар Лайлы жанартаулар, сальзалар, макалубтар - жер бетіне ұдайы немесе дүркін-дүркін су мен мұнай аралас лайлы массалар мен газ атқылап тұратын әр түрлі пішіндегі геологиялық түзілімдер. Кішігірім лайлы жанартаулар лайлы шоқылар деп аталады. Көбінесе мұнайлы және жанартаулы атыраптарда, сондай-ақ өзен атырауларында болады. Олардың ең ірілері Апшерон (Әзірбайжан), Таман мен Керч тубектерінде, Сахалин аралында (Ресей), Италияда, Испанияда, Жаңа Зеландияда, Орталық Америкада кездеседі. Лайлы көл Лайлы көл - түбі пелоидтердің (тұнба немесе лай) қалың қабатымен жабылған көл. Оның органикалық заттары бар минералдық қоспалардан түратын шөгінділері көбінесе адамдарды емдеуге пайдаланылады (мыс., Қырымдағы Сақ пен Мойнақ көлдері, Минералды сулардағы Тамбұқан көлі). Лайлы-тасты тасқын Лайлы-тасты тасқын - әр түрлі мөлшердегі тау жыныстарының сынықтары араласқан сұр түсті сазды-лайлы массадан тұратын таулы атыраптардағы маусымдық сел тасқындарының ең көп тараған түрі. Лайлы-тасты тасқын көбінесе гляциалдық селдерге ауысады. Дереккөздер
Арнайы болат

Арнайы болат (Сталь специальная) * 1) ерекше қасиетке ие және белгілі бір міндетке жауап беретін бұйымды жасауға қолданылатын болат; * 2) ерекше қасиеттері бар аса жауапты бұйымдарды жасауға қолданылатын болат. Дереккөздер
Аспаптық болат

Аспаптық болат (Сталь инструментальная) — материалдарды жонып немесе қысыммен өңдеуге қолданатын, сонымен бірге өлшеуіш аспаптарды жасауға арналған болат; қаттылығы жоғары, берік және үйкеліске төзімді болып келеді. Дереккөздер
Күрделі антенналар

Күрделі антенналар (Сложные антенны) — бірнеше сәуле шығарғыштардан (дірілдеткіштерден) түратын антенналар. Олардың фидерге қосылған элементі — бірінші реттік дірілдеткіш делінеді. Ал фидерге қосылмайтын бірінші ретті дірілдеткіш (элемент тарататын электромагниттік өрістен қоздырьшып сәуле шығаратын дірілдеткіш) екінші ретті дірілдеткіш деп аталады. Олардың толқын таралатын бағытындағы шеті директор, екінші шеті рефлектор деп аталады. Дереккөздер
Күшейткіштің кірістік құрылысы

Күшейкіштің кірістік құрылысы (Входное устройство усилителя) — дабыл кәзінің шығыс кедергісі мен күшейткіш элементтің кіріс кедергісін озара үйлестіретін элементтер тізбегі. Ондай тізбек трансформатордан немесе резисторлар мен конденсаторлардан тұруы мүмкін. Дереккөздер
Дыбыс алғыш

Дыбыс алғыш — ұнтабақтарға жазылған дыбыстарды жаңғырту кезінде механикалық тербелісті электрлік тербеліске өзгертетін құрылғы. Пьезоэлектрлік және электродинамикалық түрлері бар. Инеден және өзгерткіштен тұрады. Дереккөздер de:Tonabnehmer#Tonabnehmer bei Musikinstrumenten
Таспа (жал) қарағай орманы

]] Таспа (жал) қарағай орманы — өзен аңғарының немесе мұз басу кезіндегі ежелгі ағыс арналарын алып жатқан ежелгі аллювийлік құм да өсетін, таспа тәрізді созылған шұбатылған қарағай орманы. Енсіз өңір түрінде созылып жатады. Ұзындығы бірнеше км-ден ондаған км-ге дейін барады. Батыс Сібірдің оңтүстігі мен Қазақстанның солтүстік – шығысында кездеседі. Ең ұзын таспа қарағай орманы Павлодар облысында Ертіс өзенін бойлап созылып жатыр. Таспа қарағай орманы құмды және құмайт топырақты желдің ұшырып алып кетуінен сақтайды. Дереккөздер
Ландалар

Ландалар — Батыс Еуропаның климаты ылғал теңіз маңы өңірлеріндегі такыршық ландшафтылары. Табиғи өсімдіктерінің арасында мәңгі жасыл бұталар мен шөптер басым келеді. Ландалар - Францияның Бискай шығанағының жағалауындағы жағалық шағылдар (көбіне қарағай өскен) мен батпақтар өңірі. Дереккөздер
Тау алқабы (массиві)

Тау алқабы (массиві) - ұзындығы мен ені шамамен бірдей, аз тілімденген таулардың оқшауланған бөлігі. Көбінесе тектоникалық және жанартаулық процесстердің әсерінен пайда болады. Мысалы, Кавказдағы Эльбрус, Карпаттағы Татрлар. Дереккөздер
Дыбыс бағанасы

Дыбыс бағанасы — бір түрпатты және өзара синфазалы түрде қосылған және бір қорапқа орналастырылған бірнеше қатты сөйлегіштерден түратын топтық акустикалық дыбыс шығарғыш. Қуаты 2 Вт-тан 100 Вт-қа дейін жетеді. Жабық жайлар мен аландарды дыбыстандыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Қалақты араластырғыш

Қалақты араластырғыш— тура немесе көлбеген тікбүрышты қалақшалары бар араластырғыш. Ұшпа заттардың шығымы 9%-ке дейін; көміртек мөлшері 94—97%, ұшпа заттардың шығу көлемі 0,22 м 3 /кг-нан аз. Қақталып жабыспайды. Қалақты араластырғыш жоғары сортты энергиялық отын ретінде, сондай-ақ электродтар дайындау үшін, карбидтер, құймалық термоантрацит өндіру үшін қолданылады. Көміртек мөлшері ең көп және ұшпа заттары аз болатын қалақты араластырғыш электр өткізгіш және суперантрацит деп аталады. Дереккөздер
Тау опырылымы

Тау опырылымы – тік және жарлы беткейлердің үлкен бір бөлігінің апатты құлауы. Опырылымдар, әдетте, тауларда, теңіздің абразиялық жағалары мен өзен аңғарларының жарларында болады. Тау опырылымы үгілу процестерінің, сейсмикалық серпудің, сондай-ақ жер үсті және жер асты сулары әрекетгерінің әсерінен тау жыныстары байланыстылығының өзгеруі нәтижесінде пайда болады. Тау опырылымның морфологиялық белгілеріне опырылым болған жердегі қуыстар, беткейлердегі тау жыныстарының сырғыған іздері, кейде олардың етегіндегі ірі сынықтардан тұратын үйіңділер жатады. 1911 ж. Тау опырылымның нәтижесінде (Усой опырылымы кезінде) Памир тауында Сарез көлі пайда болды. Дереккөздер
Дыбыс жазу

Дыбыс жазу - сақтау және керек уакытында қайта жаңғырту мақсатымен дыбыс толқынын тасымалдаушы материалға түсіру. Дыбыс жазу үшін микрофон, электр тербелістерін күшейткіш, дыбыс жазылатын материалға әрекет етуші құрылғы, дыбыс жазылатын материал қолданылады. Дыбыс жазудың механикалық, магниттік, фотосуреттік (оптикалық) түрлері және монофониялық , стерефониялық және квадрафониялық әдістері бар. Магнитофон арқылы стереожазуды орындау үшін әрбір дыбыс көзінің маңына жеке микрофондар орнатып, олар арқьшы дыбысты екі жолға синхронды түрде жазады. Қайта жаңғыртқанда да синхронды түрде жаңғыртады. Квадрофониялық жазуда дыбыс төрт жолға жазылады. Дереккөздер
Тау өзені

Тау өзені- тауда тар және терең тік беткейлі аңғарлармен ағатын, тау жыныстарының сынықтары үйілген тастақты арналы өзен. Үлкен еңістігімен, ағысының жылдамдығымен, таяздығымен сипатталады. Арналарында шоңғалдар мен су құламалар жиі кездеседі, шайылу процесі басым. Тау өзенінің едәуір гидроэнергетикалық әлеуеті болады, ал аридтік климат жағдайында көбінесе егістікті суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Тау торабы

Тау торабы — екі немесе бірнеше таужотасының түйіскен жері. Тау торабы, әдетте биік болады, оған шығу өте қиын, көбінесе мұз басу орталығы болып табылады (мысалы, Орталық Тянь-Шаньда Тау торабына Хан- тәңірі шыңы жатады). Дереккөздер
Рухия Махмұтқызы Батыршиева

Батыршева Рухия Махмұтқызы (1955 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – әнші, күйші, термеші, ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері (2004). Өмірбаяны Алматы қаласындағы эстрада және цирк өнері студиясын (1978) және Қазақ мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1985). Қазақтың мемлекеттік академ. халық аспаптары оркестрінің (1981 – 86), «Ақжарма» фольклорлық этногр. ансамблінің, Абыл атындағы ұлт аспаптары оркестрінің артисі, сондай-ақ Форт-Шевченко қаласындағы Мұрын жырау атындағы музыка мектебінің директоры (1986 – 88), Ақтау қаласындағы 1-өнер мектебінде оқытушы (1888 – 93), А.Тарақұлы атындағы қазақ өнер мектебінің директоры (1993 – 2005), облысы филармонияның директоры (2005 – 07) болып қызмет атқарды. Марапаттары ҚР «Оқу ісінің үздігі» (1996). ҚР-ның Білім және ғылым министірлігінің Құрмет грамотасымен (2000) марапатталған. Дереккөздер
Интерпелляция

Интерпелляция - - үкіметке немесе оның жеке мүшесіне (министрге) белгілі бір мәселе жөнінде я оның жалпы саяси бағыты туралы түсініктеме беруді талап еткен депутаттардың ерекше сұрауы. Әдетте, ол қоғамды алаңдататын маңызды деректер туралы қойынады. Сондықтан ол сұрақтың туу себебі және қашанға дейін жауап берілу мерзімі көрсетіледі. Егер берілген жауап қанағаттанарлық болмаса, үкіметке (не оның мүшесіне) сенімсіздік білдіру мәселесі тууы мүмкін. Дереккөздер en:Interpellation fr:Contrôle d'identité en France
Тау тізбегі

Тау тізбегі — бірінен кейін бірі бір бағытта созылып жатқан, кейде етектері қосылып жатқан жеке жоталар мен алқаптардың қатары. "Тізбек" термині бірінен кейін бірі созылып жатқан ояндармен бөлшектенген бұйраттарға да қолданылады. Дереккөздер
Ақмоншақ Баужанова

Баужанова Ақмоншақ (1948 жылы туған, Ақтөбе облысы Шалқар қаласы) – қайраткер. Гурьев педагогика институтын (1969 ), Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институтын (1992 ) бітірген. 1969 – 73 ж. Маңғыстау ауданы комсомол к-тінде хатшы, ауданы партия к-ті саяси-ағарту кабинетінің меңгерушісі, 1973 – 90 ж. ауданы партия к-тінде хатшы, 1990 – 92 ж. облысы халық депутаттары кеңесінде жетекші маман, 1992 – 99 ж. облысы әкімшіліктің әлеуметті қоршаған орта мен ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі, 1999 жылдан облысы тұрғындарды әлеуметті қамсыздандыру Бас басқармасының басшысы. «Құрмет» (2006) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Тау фаунасы

Тау фаунасы – Жер шарының таулы алқаптарында мекендейтін жануарлар түрлерінің жиынтығы. Қарапайым ұғым бойынша, Тау фаунасы деп тек биік таулар фаунасын атайды. Жануарлардың таралу аумағы едәуір үлкен (белдеуге қарағанда) болса да, түгелдей биік белдеуге жатқызылады. Дереккөздер
Баутин жүк ауданы

Баутин теңіз сауда порты, Баутин жүк ауданы – Түпқараған түбегінің жағасындағы Баутин кентінде орналасқан. Аудан орталығы Форт-Шевченко қ-нан солт-ке қарай 4 км жерде. Тарихы Баутин порты жайлы алғашқы деректер Грузия республикасы мемлекеттік мұражайларында кездеседі. Закаспий облысының бастығы генерал-адъютант Шереметьевтің қолы қойылған ғ2457 3 қазан 1887 ж. жазылған хатында Түпқараған кіші кемелер айлағы құрылысын салуға рұқсат етілген. Осы мерзім Баутин теңіз сауда портының негізі қаланған күн болып саналады. Жоба бойынша қоршалған кемелер тоқтайтын Түпқараған жері мен «Форт-Александровск теңіз агенттігі» құрылды. 1939 жылдан бастап «Форт-Александровск теңіз агенттігі» «Форт-Шевченко теңіз агенттігі» болып өзгертілді. 1939 – 55 ж. агенттік Махачкала порты басқармасы құрамында болды. 1955 – 58 ж. Форт-Шевченко Астрахан теңіз сауда портының Баутин порт бөліміне айналды. 1958 жылдан порт Гурьев (қазіргі Атырау) теңіз сауда порты құрамына берілді. КСРО Теңіз флоты министірлігінің бұйрығымен 1960 ж. Баутин порты 3 разрядты теңіз портына айналды. 1997 жылдан Ақтау халықаралық теңіз сауда порты респ. мемлекеттік кәсіпорынның аудандық жүк тасымалдау бөлімшесі саналады. Негізгі міндеттері мен жүк айналымы Баутин теңіз сауда портының негізгі міндеттері: порттың барлық сауда айналымының 70%-ын құрайтын минералдық құрылыс материалдарын, ұлутас пен қиыршықтастарды жүктеу болып табылады. Жүк айналымының қалған бөлігі машиналарға, өнеркәсіптік жабдықтарға, ағаш материалдары, т.б. х. ш. жүктеріне келеді. Суреттемесі *Навигациясы – жыл бойғы; *Жұмыс кестесі – тәулігіне 24 сағат; *Айлақ саны – 1; *Айлақ қабырғасының ұзындығы – 150 м; *Айлақ тұсының тереңдігі – 5,5 метр; *Жүк тиеу-түсіру техникасы – жүк көтерімділігі 32 және 5 тонналық 2 порталды кран; *Жүк номенклатурасы: өнеркәсіп жабдықтары, құрылыс материалдары, ұлутасты блоктар, құрылыс және отын ағаштары, азық-түлік, малға қоспажем, контейнерлік жүктер, металлолом және басқалар. Дереккөздер
Тау шөлі

Тау шөлі — аласа таулы атыраптарда үгілу қабығы шала қалыптасқан майда топырақтан және шақпатастардан тұратын шөл. Гумидтік климатты аудандардағы биіктігі бойынша өзіне тең орта биіктіктегі тауларға қарағанда бедердің біршама анық пішіндерімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Сәуледиод

Сәуледиод - Сәуле шығарушы элемент тек кіріс электр сигналын оптикалық сигналға түрлендіреді. Сәуледиодтар негізінде арсенидгалий технологиясы (Ga As) бойынша жасалынады және когерентті емес сәулеленуді Δλ = 30—50 не спектр облысында генерациялайды. Сәуледиодтардың әр түрлі түрлерін пайдалану оптикалық сәулеленудің барлық диапазонын қамтуға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Баянды (Маңғыстау облысы)

Баянды – Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданындағы ауыл, Баянды ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Маңғыстау ауылынан солтүстікке қарай 11 км-дей жерде орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1973 жылы Қазақ КСР-і ауыл шаруашылығы министірлігінің бұйрығымен мал дайындайтын және бордақылайтын арнаулы шаруа бірлестігі болып құрылды. 1981 жылы жаңадан құрылған Мұнайлы ауданына қараған. Инфраструктурасы Елді мекенде орта мектеп, фельдш.-дәрігерлік пункт, кітапхана бар. * №3 орта мектеп — 1983 жылы Баянды бастауыш мектебі болып ашылған. Бала санының артуына байланысты, мектеп қажеттігіне орай, 1985 жылы Баянды 8 жылдық мектебі болды. 1989 жылы 30 қарашада Форт Шевченко қалалық оқу бөлімінің №323 бұйрығымен Баянды орта мектебі болды. Мектеп атауы 2014 жылдың 06 наурызындағы Мұнайлы аудандық әкімдігінің №72-қаулысымен «№3 жалпы білім беру орта мектебі» коммуналдық мекемесі болып өзгерді. * №7 «Айналайын» балабақшасы Ауыл шаруашылығы Ауыл шаруашылығы саласында 43 шаруа қожалығы мен жеке қожалықтары бар. 2016 жылдың 2-жартысындағы есеп бойынша 4310 бас қой, 1198 ешкі, 1036 жылқы, 1126 бас түйе, 93 бас сиыр малдары болды. Ауыл аумағында құс фабрикасы жұмыс жасап тұр. Дереккөздер
Сәулежол

Сәулежол - жарықты белгілі бір бағытта таратуға арналған оптикалық жүйе элементі. Конструкциясы бойынша линзалық , талшықты, планарлы, жолақты және т.б. сәулежол деп бөледі. Сәулежол интегралдық оптика жүйелерінде, оптикалық ақпаратты өңдеу мен таратуға арналған құрылғыларда, өте кіші оптикалық сәуле көздерінде, жарық модуляторларында кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Дыбысты оқшаулау

Дыбысты оқшаулау (Изоляциялау) — дыбыстың таралуына тосқауыл қою мақсатымен оның жолына дыбыс толқынын жұтатын материалдар қою. Радиостудияларда дыбыстың жазылу сапасын арттыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Михаил Викентьевич Баярунас

Баярунас Михаил Викентьевич (1882 – 1940) – ғалым, геолог. Өмірбаяны 1907 ж. Н.Андрусов, оның ұлы Л.Андрусов, М.Клерлермен, 1908 ж. Н.Андрусовпен, 1910 ж. Киев университетінің студенті А.С. Савченкомен, одан кейінгі жылдарда А.Нацкий, Б.Личков, В.Мокринский, т.б. саяхатшылармен бірге Маңғыстауда бірнеше рет болып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Осы сапарларында Бомбей университетінің түлегі, маңғыстаулық геолог Оразмұханбет Тұрмағанбетұлымен достасып, өлкені бірге зерттейді. Баярунастың алғашқы еңбегі – Маңғыстау уезі далалық бөлігінің геология зерттеу есебін 1910 ж. проф. Н.Андрусовтың алғы сөзі есепті хатымен императорлық Орыс геология қоғамына жолдайды. 1910 ж. Кетік – Қарақия – Тасбас – Тұзбайыр – Үстірт – Көкбұлақ – Қызылит – Алаторпа – Таушық бағытымен жүріп өтіп түбекте тұңғыш тектоникалық зерттеу жүргізді, геологиялық түсірім жасады. Марганец кенін тауып, Таушық көмірін барлауды жалғастырды. Сол сапарлары кезінде бірнеше фотосуреттер қалдырды. Үкінің тұлыбын жасап, Германияның зоология мұражайына тапсырды. Маңғыстаудың суағар аңғарлары туралы, т.б. еңбектер жазды. 1936 ж. түбекте соңғы рет болып, Қаратау жотасының геологиялық түсірімін бастап, бітіре алмады. 1937 ж. Ленинградта (қазіргі Санкт-Петербург) «халық жауы» ретінде тұтқындалып, Колыма лагерінде қаза тапты. Баярунас зерттеу мақсатымен Саратов маңында, Солтүстік Кавказда, Грузияда,Әзербайжанда, Түрікменстанда, Торғай өлкесінде де болған. Дереккөздер
Ландшафт генезисі

]] Ландшафт генезисі - ландшафтының пайда болуына және оның казіргі кездегі динамикалык күйіне себепші процестер жиынтығы. Адам қоғамы баталғанға дейін ландшафтыларға айтарлықтай дәрежеде солярлық (климаттык) факторлармен бірге теллурлық (негізінен, Жердің пішіні), тектоникалык және биологиялық факторлар әсер етті. Бұл тұжырым ландшафтының зоналық-белдеулік (тундра, экватор және т.б.), биогендік, гидрогендік, орогендік (жазық, тау, аңғар және т.б.) деп аталатын типтерінің атауынан көрініс табады, мұнда бірінші немесе екінші фактор жетекші фактор болады. Ландшафт деградациясы Ландшафт деградациясы (нашарлауы) - ландшафт құрылымының түгелдей бұзылып, қайтып қалпына келмейтіндей болып өзгеруі. Ландшафт деградациясы көбінесе адамдардың ретсіз қарекетінің салдарынан болады. Ландшафт инверсиясы Ландшафт инверсиясы — ландшафтылардың биіктік белдеулердің заңдылығына сәйкес келмейтін биіктік бойынша бөлінуі. Температураның, жауын-шашынның инверсиялары мен су режімінің жергілікті өзгерістеріне байланысты туындайды. Ландшафт инверсиясы жағдайында беткей бойынша биіктегенде жылусүйгіш ландшафт калыптасады. Ландшафт инверсиясы әсіресе тау ішкі және тау аралық қазаншұңқырлары бар таулы аудандарға тән. Ландшафт құрамбөліктері Ландшафт құрамбөліктері - географиялық қабықтың жеке сфераларының: литосфераның, гидросфераның, атмосфераның, биосфераның қалдықтарынан тұратын ландшафтының негізгі құрылымдық бөліктері. Ландшафт құрамбөліктері табиғи және антропогендік құрамбөліктер деп бөлінеді. Табиғи ландшафт құрамбөліктері не тау жыныстары, ауа, жер асты және жер беті сулары, топырақ және т.б., ал антропогендік ландшафт құрамбөліктеріне егілген ағаштар, бөгендер және т.б. жатады. Ландшафт морфологиясы Ландшафт морфологиясы - географиялық ландшафтылардың морфологиялық құрылысын, яғни ландшафт ішіндегі морфологиялық бөліктерінің — фацияларының, қоныстарының және жерлерінің өзара орналасуын, олардың генетикалық және динамикалық арақатынастарын зерттейтін ландшафттанудың бөлімі. Ландшафт түзуші факторлар Ландшафт түзуші факторлар - ландшафтының ең маңызды қасиеттерін калыптастыратын факторлар. Ландшафт түзуші факторларды сыртқы және ішкі деп бөледі. Сыртқы факторларына ғарыштық, геодинамикалық факторлар жатады, ішкі факторлары ландшафтыға енетін жеке құрамбөліктері мен төменгі таксондық дәрежедегі табиғат кешендерінің өзара әрекеттері процестерінде байқалады. Барлық ландшафт түзуші факторларды зоналық (климат, топырақ, өсімдік және т.б.) және бейзоналық (бедер, геологиялык кұрылысы) факторлар деп бөледі. Дереккөздер
Кіпия Қаленқызы

Кіпия Қаленқызы (1910, Адай уезі Ақшымырау ауылы – 2001) – сынықшы, көріпкел. Руы – бөкен, Мыңкісінің ұрпағы. 9 жасынан намазға жығылып, ауыл молдасынан хат таныған. Бір жері сынып, өзіне ниет қылып келе жатқан адамдарды алдын ала біліп отыратын болған. Өзінің мейірімділігімен, аузының дуалылығымен «халық анасы» атанған. Қамысбай зиратында жерленген. Дереккөздер
Пұшықмардан

Пұшықмардан - көне калашық орны. Кокмардан қойнауында, Арыс өзенінің Сырдарияға құяр тұсында. 1969—70 ж. Отырар археол. экспед. (жетек. К.Акышев) ашып, зерттеген. Ерте орта ғасырларға жататын қалашық цитадель, шахристан мен рабадтан тұрады. Цитадель кала үйіндісінің шығыс жағында. Тік бұрышты тебе түріндегі цитадель табанының ауд. 40x40 м, биікт. 10 м. Оған батыс жактан диам. 150 м шахристан төбе жалғасады. Ал тага тәрізді келген рабад шахристанның батыс және оңтүстік жағында болған. Цитадель шахристан мұнаралы бекініс кабырғаларымен қоршалса, рабад тек терең ормен коршалып тұрған. Археологиялық ізденістер барысында алынған ең көне материалдарды 1-ғасырларға жатқызуға болады. Бұлар — колдан жасалған екі ұстағышы және ілуге арналған тесіктері бар кұмыралар, ернеуі тік келген немесе шаршы тәріздес хумдар, екі ұстағышты ас үйлік ыдыстар, т.б. Кейбір ыдыстар коңыр немесе кызыл ангобпен көмкерілген. Табылған әр түрлі қыш ыдыстар бөлшектері Пұшықмарданды халық 1 — 8 ғасырларда мекен еткендігін айғақтайды. Негізі кангюйлер түсында көтерілген бұл қалашық көне Отырар аймағындағы ірі елді мекен болған. Тұрғындары егін егіп, мал өсірген. Дереккөздер
Қарлығаш Қаленова

Қарлығаш Қаленова (1937 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы) – мейірбике. Орал медициналық училищесін бітірген (1960). Ұзақ жылдар Маңғыстау ауданы елді мекендерінде дәрігерлік қызмет атқарған. 1960-1963 жылдары Тұщықұдық селолық ауруханасында фельдшер-акушерка, 1963-1976 жылдары Шебір, Шайыр ауылдарында фельдшер-акушерлік медпункт меңгерушісі (дәрігер). 1977-1990 жылдары Жыңғылды, Тұщықұдық, Қызан селолық ауруханаларында аға медбике, фельдшер қызметтерін атқарды. 1962-1964 жылдары Маңғыстау аудандық Кеңесінің депутаты, Тұщықұдық, Ортаеспе, Шайыр ауылдарында бірнеше рет ауылдық кеңес депутаты болып сайланды. КСРО Жоғарғы Кеңесінің жарлығы бойынша "Еңбектегі үздігі үшін" медалімен (1986ж), «Ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Маңғыстау облысы әскери комиссариаты

Маңғыстау облысы әскери комиссариаты — облыстағы алғашқы әскери комиссариат. 1929 – 1932 жылдары Адай уезінде құрылды. Орталығы — Форт-Шевченко қаласы. Ұлы Отан соғысына облыстан 6 мың азамат аттанып, оның 3,5 мыңы майданнан оралмады. Тарихы Осы уақыттан бастап жергілікті әскери басқару органдары қорғаныс істер жөніндегі бөлімдер мен басқармалар, басқару-жұмылдыру даярлығы, аумақтық қорғаныс, келісімшарт бойынша іріктеу және шақыру, құпия, қаржы-шаруашылық міндеттерін ұйымдастырып өткізеді. Облыс аймағында халықаралық және республикалық деңгейде «Батыс-2003», «Каспий – Антитеррор-2005», «Рубеж- 2006», «Каспий – море дружбы-2006» және т.б. жаттығулар өткізілді. Дереккөздер
Қамбар төбе

Қамбар төбе - ортағасырлық қалашық орны. Талапты ауылынан солтүстікке қарай 2 км жерде. 2002 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің археологиялық экспедециямен (жетекшісі М.Қожа, Ө.Жұмабай) зерттеген. Қазіргі орны оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла жатқан төбе. Жалпы аумағы 0,5 га. Солтүстік мен оңтүстік 100 метрдей, батысы мен шығысы 80 м шамасында. Оңтүстік жағы басқа тараптарына қарағанда биігірек (биіктігі 2 м). Қалашықты қоршаған ордың ізі байқалады. Қазба жұмыстары жүргізілген. Дереккөздер
Сәуле шығаратын диод

Сәуле шығаратын диод — электронды-кемтіктік өткел немесе металл-шалаөткізгіш түйіспесі арқылы электр тогі жүргенде спектрдің Иқ көрінетін немесе УФ диапозонында оптикалық жарық шығаратын шалаөткізгіш диод. Сәуле шығарудың жиілік диапазонына сәйкес инфрақызыл Сәуле шығаратын диод және жарықтанатын сәулелік диодтар немесе сәуле диодтары деп ажыратылады. Сәуле шығаратын диодтың әрекеті инжекциялық электролюминесценция құбылысына негізделген: сәуле шығару ШӨ өткелге іргелес жатқан шалаөткізгіштің аумағына (Сәуле шығаратын диодтың активті аумағына) берілген кернеудің әсерінен инжекция жасаған негізгі емес теңгерілмеген заряд тасымалдаушылардың тосын рекомбинациясы нәтижесінде пайда болады. Сәуле шығаратын диодты жасау үшін көбіне GaAs, GaP, SiC және қатты ертінділер пайдаланылады. Сәуле шығаратын диод байланыс, есептеу, өлшеу және т.б. тұрмыстық техникада кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Дыбыстың қаттылығы

Дыбыстың қаттылығы — дыбыстың қарқындылығына және жиілігіне қарай оның естілу сезімталдығының өзгеруі. Тұрақты жиілікте дыбыс қарқынының артуы дыбыс қаттылығын арттырады. Жиіліктің 700—6000 Гц диапазонында дыбыс ең жоғарғы қаттылыққа ие болады. Дыбыс қаттылығының нөлдік деңгейі — 1 кГц жиіліктегі 20 мкПа дыбыс қысымына және 10^-12 Вт/m² дыбыс күшіне сәйкес келеді. Дереккөздер
Бисемағамбет Бәжбенұлы

Бәжбенұлы Бисемағамбет (1902, Адай уезі Жармыш ауылы – 1978) – аңшы, мерген, еңбек ардагері. Нұрмерген Оңдағанұлы батасын беріп, өзінің мылтығын сыйлаған. Алғашқы ұжымшар құрушылардың қатарында болды. 2 дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946 жылдан шопандықпен қоса аңшылықты қатар алып жүрген. Қызыл жұлдыз орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Саңырауқұлақша емізікшелер

Саңырауқұлақша емізікшелер ( лат. papillae fungiformes) — тілдің ұшы мен арқалығында, жіпше емізікшелер аралығында орналасады. Оларды тілді сыртынан қаптап жатқан кілегейлі қабықтың көпкабатты мүйізделмейтін эпителий жауып тұрады. Емізікшенің бүйір қабырғасындағы эпителий қабатында татым баданалары орналасады. Татым баданасы бір-біріне тығыз жатқан ұзынша эпителий торшаларынан құралған. Оларды қызметіне байланысты дәм сезгіш және тіректік эпителиоциттерге бөлінеді. Дәм сезгіш эпителиоциттерды ядролары сопақша келген, олардың апикальды ұшыңда микробүрлер болады ірі ядролы тіректік эпителиоциттер сезгіш эпителиоциттердің және жүйке талшықтарының аралықтарында орналасады. Олар тіректік қызметтен басқа кілегей де бөледі. Сондықтан, бұлардың цитоплазмасында эндоплазмалық тор жақсы жетілген. Татым баданасы ауыз қуысымен татым тесігі аркылы қатысады. Дереккөздер
Түменбай Қалжанұлы

Түменбай Қалжанұлы (1955 жылы туған, Форт-Шевченко ауданы, Сығынды ауылы) — мал дәрігері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттын (қазіргі ҚазҰАУ) (1978), Орта Азия университеттін бітірген (2000). 1978 жылы Ералиев ауданы Ералиев атындағы кеңшарда ферма зоотехнигі, 1978–1984 жылы «Қарақұдық» кеңшарында ферма меңгерушісі, 1984–1988 жылдары «Қызылөзен» кеңшарында партия комитетінің хатшысы, 1988–1998 жылдары «Түпқараған» кеңшарында директор, 1998–1999 жылдары Жаңаөзен қаласының әкімінің орынбасары, 1999–2003 жылдары Түпқараған ауданы әкімі, 2003 жылдан Маңғыстау облысы бойынша көші-қон басқарма бастығы қызметтерін атқарады. Форт-Шевченко қаласының қайта өрлеуіне, Каспий қайраңынан мұнай-газ барлау жұмысының өрістеуіне үлес қосты. Тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсаруына күш салды. Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Жаулы – Жары – Базар – Отыншы – Бекболат – Шоқан – Айым – Ізтілеу – Қосмағанбет – Қалжан – Түменбай Дереккөздер
Маңғыстау өнер колледжі

Маңғыстау өнер колледжі – арнаулы орта оқу орны. 1993 жылы Министр Кабинетінің қаулысымен ашылған. Қазір колледж 5 мамандық 8 біліктілік бойынша мамандар даярлайды. Колледжде есімдері елге танымал, тәжірибелі мамандар жұмыс жасайды. Олар өздерінің өнерлерімен алуан түрлі республикалық, облыстық байқаулар мен көрмелердің жеңімпаздары атанған. Тарихы Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің №135 бұйрығына сәйкес 1993 жылы 1- қыркүйектен бастап Ақтау қаласында Маңғыстау өнер училищесі ашылды. Маңғыстау өнер училищесін құрып, ашылмай тұрып музыкалық аспаптармен жабдықтап, материалдық базасын нығайтуда еңбек сіңірген ардақты азамат оның тәй басуының басында болған сол кездегі облыстың мәдениет басқармасының бастығы Құжырғали Төлеуішов болатын. Сол кездегі мәдениет министрі С.Әшіляев қол қойған №215 бұйрығына сәйкес алғашқы директор болып тағайындалған Аманбек Сүндетов еді. Аманбек Сүндетов бұл оқу орнын орнықтырудың игілікті жемісін көрсетіп, колледжді 2016 жылға дейін абыройлы басқарып келді. 2016-2024 жж. колледж директоры қызметін Манова Жайнаш Утепкалиевна атқарды. Облыстық білім басқармасының қолдауымен колледждің материалдық-базасы жылдан жылға жақсаруда. Хорға, қобызшы, домбырашылар ансамбліне, оркестрге арнап ұлттық киімдер тіктірілді. Барлық кабинеттер аспаптармен жабдықталған. Соңғы екі жылда концерттік екі рояль, көп колледждерде жоқ маримба және ұрмалы аспаптардың толық жинағы алынды. Колледж студенттері республикалық, халықаралық байқаулардың жүлдегерлері. Осылайша Маңғыстау өнер колледжі қазіргі заман талабына сай жұмыс жасап келеді. Белгілі ұстаздары *Сержан Ысқақұлы Шәкрат *Айтберген Жаңбыршы *Аманбек Махуұлы Сүндетов *Ханшайым Балапашқызы *Роза Тайманқызы Айдарбаева *Нұрша Нұғманқызы Құбалиева *Людмила Сергеевна Вяльшина *Айтбай Қонысбайұлы Құлбай Белгілі түлектері *Абылай Тілепбергенов *Асан Нұрбергенов *Серік Сариев *Мақсат Сүлейменұлы Шороханов *Шолпан Саламатқызы Берікбаева *[Анна Борисовна Меньшенина] *Гауһар Райысқызы Қалақанова *Майра Жолболдықызы Қоңырова *Әлібек Қанатқалиұлы Мұратов *Айман Саламатқызы Берікбаева *Әйгерім Даниялқызы Хасанова *Сәбит Тұрсынбекұлы Шектібаев *Тынышбек Пайызханұлы Балтабаев *Мадина Сәрсенбекқызы Өтепова *Нұрболат Ерболатұлы Мұсағалиев *Дина Ғалымқызы *Бауыржан Асқарұлы Көбенғалиев *Жұпар Ерсайынқызы Кемелбекова *Ажар Іңірбайқызы Көбегенова *Мира Қуанбайқызы Тоқсанбаева *Гүлнара Жауынбекқызы Жолдасбаева *Серік Мұхамбеткәрімұлы Сариев *Ғазиза Күбірбайқызы Ұзақбай *Салтанат Базарбекқызы Боранова *Амалия Раисовна Гайнанова *Жұмагүл Темірханқызы Түйте *Гүлжан Сайынқызы Өтепова *Ақмарал Ерімбетова * Дереккөздер
Діңгек - антенна

Діңгек - антенна — таратушы антенна ретінде пайдаланылатын, изоляцияланған тірекке орнатылған металл діңгек. Оның биіктігі өзі тарататын толқынның 1/2 бөлігінен 3/8 бөлігіне дейін, гектометрлік және километрлік толқындар үшін 350 метрге дейін жетеді. Орта толқындарда қолданылады. Дереккөздер
Біләл Қалиев

Біләл Қалиев (1917 ж. Гурьев облысы, Жылыой ауданы — 1942, Маңғыстау өңірі) – Кеңес Одағының Батыры. Ашаршылық жылдары жанұясымен түрікмен жеріне қоныс аударған. Красноводскідегі ұшқыштар мектебін бітірген. 1939 жылы әскер қатарына шақырылып, Чернигов атындағы ұшқыштар училищесіне түсті. Соғыс басталғанда Балтық теңізіндегі ұшқыштар дивизиясына қабылданады. 1942 жылы Балтық майданының бірінші әуе полкі құрамында Берлинді бомбалап, қайтар жолда неміс истребительдерінің оғынан қаза тапқан. Дереккөздер
Қожақой өзегі

Қожақой өзегі - ауданның шығысындағы кұрғақ өзек. Темір ауылдык округі аумағында, солтүстіктен оңтүстікке қарай доғаша иіліп 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км-ге жуық. Көктемде кар, жауын-шашын суларымен толығады да, солтүстігінде жатқан Шошқакөл көлімен жөне батпағымен ұласып кетеді. Жылдың баска мезгілінде құрғақ арна түрінде болады. Өзеннің солтүстігінде Қошқартөбе (абсолют биіктігі 194 м), оңтүстігінде Ақсақалтөбе (200 м) төбесі орналасқан. Өзектің шығысын бойлай (1,5 км жерде) Айтжанкөл соры жатыр. Солтүстік мен оңтүстік шетінде қыстаулар орналаскан. Қожақой өзегінде қамыс, құрақ аралас бұйырғын, көкпек, қара жоне боз жусаны басым әр түрлі шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Бәйімбет Телеуұлы

Бәйімбет Телеуұлы (1876 – 1931) – белгілі палуан, болыс, ақын, би. Оның есімі кейінгі ұрпаққа «Қамысбай Бәйімбет палуан» деген атпен танымал. Байұлы тайпасының Адай руынан шыққан. 15 жасынан алқалы ортаға шығып, 37 жасына дейін күрескен. Күресті қойғаннан кейін ел басқару ісіне араласып, билік айтқан. Оның өлең-жырларынан екі шежірелік толғау жыры М.Өскенбайұлының орындауында магнитофон таспасына жазылған, сондай-ақ Қ.Ақбасұлының, Ү.Қасжанұлының жеке мұрағатынан көшіріліп алынған. Ақынның ғұмырнамалық деректері, күрескен, билік айтқан өмір кезеңдері жайында құнды естеліктері 1995 ж. Үштаған ауылының құрметті ақсақалы Қамысбай Ыспайдан жазылып алынған. «Бәйімбеттің насихат сөзі», «Термесі» мен «Шежіре сөзі», т.б. шығармалары «Тіл таңбалы Адайдың ақындары» жинағына енген. Дереккөздер
Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар

Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар — электр энергиясын оптикалық сәулелену энергиясына түрлендіретін шалаөткізгіш аспаптар. Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптардың негізгі элементтері ретінде сәулеленетін диодтар (СД) — сәулелік диодтар және инфрақызыл СД-тар пайдаланылады. Бұл диодтарда кернеу әсерінен СД-тың активті аумағына инжекция жасаған негізгі емес теңгерілмеген заряд тасымалдаушылар энергиясы спектрдің ультрафиолеттік (УФ), инфрақызыл (Иқ ) немесе көрінетін диапазондағы сәуле шығару энергиясына айналады. Қолданылуына байланысты сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар ШӨ сәуле шығару генераторлары (СШГ) және ақпаратты бейнелеудің ШӨ аспаптары (ШӨ индикаторлар немесе ШӨИ) болып бөлінеді. СШГ ақпаратты таратудың талшықты оптикалық желілерінде, электр сигналдарын оптикалық сигналға түрлендіру үшін оптоэлектрондық қосақтар құрамында, сондай-ақ қатты денелі лазерлерді толықтыру үшін пайдаланылады. ШӨИ жекелеген және ұжымдық пайдаланылатын құрылғыларда ақпаратты көрсетіп бейнелеуге арналған. Бейнеленетін ақпарат түріне қарай ШӨИ дискреттік (сәулеленген нүкте түріндегі бейне), щкалалық (сәулеленген нүктелерден түратын сызық), белгілік (сандар, әріптер, шартты символдар), графикалық болып бөлінеді. ШӨИ бақылау-өлшеу аппаратурасында, фотокиноаппаратурада, ақпаратты бейнелеу жүйелерінде кең қолданылады. Дереккөздер
Қанбаба

Қанбаба — ортағасырлык бекініс орны. Көксарай ауылының 3-бөлімшесінен солтүстік-шығыска қарай 3 км жерде. 2002—2003 ж. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық- музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зертттеу орталығы жасақтаған археологиялық экспедиция (жетекшісі С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Қазіргі орны төртбұрышты төбе. Биіктігі 1,2—2 м. Әр қабырғасының ұзындығы 105—115 м аралығында. Айнала қазылған ордың ізі сақталған. Ескерткіштің солтүстік-шығысындағы төбенің ортасында диаметрі 20 м, терендігі 1 м-дей ойдым орны бар. Қақпасы солтүстік-шығыс және батыс қабырғалардың ұштасар жерінде болған секілді. Жинастырылған материалдар Қанбабаны халық 9—12 ғасырларда мекен етіп, ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен айналысқандарын дәлелдейді. Дереккөздер
Көшкінбай Қалиев

Көшкінбай Қалиев(1932, Атырау облысы Қызылқоға ауданы – 1992) – бұрғылаушы. Доссор училищесін бітірген (1948). 1953 жылы Маңғыстауға келіп, Түбіжік, Тасбас, Қызан, Қошақ, Жетібай, Өзен кен орындарында, кейін Қаражанбас, Қаламқас кен орындарында жұмыс жасады. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жұмабай Орынбайұлы Қалиев

Жұмабай Орынбайұлы Қалиев (1934 жылы туған, Атырау қаласы) – педагог. Қазақ КСР-і «Халыққа білім беру ісінің үздігі». Атырау педагогикалық училищесін (1953), Атырау педагогикалық институттын (1963) бітірген. 1953 – 54 жылы бастауыш сынып мұғалімі, 1963 – 2006 жылы Ақсу кентіндегі, Жетібай кентіндегі мектептерде мұғалім, мектеп директоры болды. «Халықтар достығы» (1981) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Дірілдеткіш

Дірілдеткіш ( — діріл) — ішінде механикалық, электромагниттік тербеліс туындайтын жүйе, мысалы, радиотехникада бойымен айнымалы ток жүргенде төңірегінде электромагниттік толқын таралатын ұзын өткізгіштің кесіндісі. Қарапайым антенна ретінде немесе кұрделі антенна қүраушы ретінде қолданылады. Дереккөздер
Орынбай Аймағамбетұлы Бәлдеков

Бәлдеков Орынбай Аймағамбетұлы (1912, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – 1994, Ақтау қаласы) – қайраткер. 1930 – 32 ж. Гурьев кеңестік-партия мектебінде оқыған. Маңғыстау ауданы комсомол к-тінің хатшысы болып, ұжымдық шаруашылықтарды (ұжымшар) ұйымдастыру жұмыстарына белсенді қатысты. 1935 – 38 ж. Маңғыстау ауданы балықшы ұжымшарлар одағы кадрлар бөлімінің бастығы, 1938 – 39 ж. Форт-Шевченко қалалық коммуналдық шаруашылықтың меңгерушісі болды. 1939 ж. оның жетекшілігімен және тікелей қатысуымен қала тарихындағы маңызды оқиға – тұрғын үйлер мен мемлекеттік мекемелерді электрге қосу жұмысы атқарылды. 1940 ж. Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің аппаратына жұмысқа ауыстырылды. 1942 ж. кеңес әскерінің қатарына шақырылып, 59-атқыштар дивизиясы саяси бөліміне нұсқаушы болып тағайындалды. 1943 ж. оған аға лейтенант атағы беріліп, атқыштар полкының рота командирі болып тағайындалды. Выборг, Новгород, Псков, Нарва қалаларын босату ұрыстарына қатысты. Эстония аумағындағы әскери ұрыстарда жарақат алып, госпитальдан шыққаннан кейін Гурьев облысы әскери комиссариатына жіберілді. 1946 – 52 ж. Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің аппаратында жұмыс істеді. 1952 – 54 ж. Республикалық жоғары партия мектебінде оқыды. 1954 – 56 ж. Шевченко ауданы халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі, Тельман атындағы балық аулау ұжымшарының төрағасы қызметтерін атқарды. 1958 – 61 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресі кадрлар бөлімінің инспекторы, 1961 – 69 ж. Гурьев тауар-тасымал басқармасындағы Баутин мұнай базасында директор, 1969 – 72 ж. Каспий аймақтық тау-кен комбинаты өндірістік-техника жиынтықтау басқармасында жауапты қызметтер атқарды. 1957 ж. оның есімі респ. «Құрмет» кітабына енгізілді. 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сәулелік тетрод

Сәулелік тетрод — тетродтың бір түрі. Анодтың қасында көлемдік заряд тығыздығының ұлғаюы салдарынан анодтан шығатын екінші ретті электрондарды шағылдыратын потенциалдық тосқауыл пайда болады. Бұл сәулелік тетрод конструкциясына үшінші (қорғаушы) торды (пентодтағыдай) енгізбей-ақ динатрондық эффектінің зиянды әсерін жоюға мүмкіндік береді. Сәулелік тетрод радиотаратқыш құрылғылардың шығыс каскадтарында ТЖ тербелістердің қуатын күшейтуге және ЖЖ тербелістерді (1ГГц-ге дейін) генерациялауға кеңінен қолданылады. Дереккөздер de:Elektronenröhre#Tetrode