Ағыш би

Ағыш би — маңғыт көсемі, 1502–1504 жылдары Мұса қайтыс болғаннан кейін Ноғай Ордасын басқарып, Ноғай Ордасының биі болған Жамқұршының ұлдарының бірі. Ағыш «ұлыстың билеушісі», яғни, дұрысын айтқанда, маңғыт ұлыстарын басқарды. Алайда, әкесі Жамқұршы қайтыс болғаннан кейін бұл лауазымды Ағыштың немере ағасы Мұсаның ұлы Алшағыр алады. 1509 жылы Хасан би қайтыс болған соң, шамасы, мәртебесін көтеруді көздеп, Ағыш ноғайлардың Қырымға үлкен жорығын бастады; жорыққа көптеген ноғай көсемдері, атап айтқанда, Мұсаның ұлы Сейіт-Ахмет және тағы 40 мырза қосылды. Бұл жорыққа Астрахан ханы Әбд әл-Кәрім де қосылды. Қырымда олар жиын туралы хабардар болып, қауіп-қатерді өте байсалды қабылдады. Меңлі Герей толық жұмылдыруды жүзеге асырды. Әскерді тақ мұрагері (қалғай) Мұхаммед Герей басқарды. Рулық жасақтарды Қажыке басқарған Барын, Шырын, Маңғыттардың қарашабектері басқарды. Әскер саны 250 мың адамға дейін жетті. Қырым әскері ноғайлардың жартысы ғана Еділдің оң жағалауына өтіп, жорыққа дайындалып жатқанда оларға шабуыл жасады. Ноғайлар толығымен жеңілді. Бүкіл дүние-мүлкі, малы, адамдарының өзі қолға түсті. Көп күн бойы олжаны Орқапы арқылы айдап алып келді. Кейбір деректерге қарағанда Ағыштың өзі тұтқынға түсті. Одан кейінгі жылдары Ноғай Ордасында Алшағыр мен Шейх Мұхаммед арасында шиеленісті азамат соғысы болып, оның соңы Қасым хан бастаған қазақтардың шапқыншылығына және ноғайлардың батысқа, Еділдің оң жағалауына қуылуына ұласты. Қасым қайтыс болып, Қазақ хандығы әлсірегеннен кейін ноғай басшыларының елге оралуы басталды. Қақтығыстың басты кінәлілері Алшағыр мен Шейх Мұхаммед енді тірі емес еді. Осындай жағдайда Ағыш пен оның немере ағалары Мамай мен Сейіт Ахмет тағы да алдыңғы қатарға шықты. 1523 жылы Қырым ханы Мехмет Герей қол астындағы ноғайлардың көмегімен Астрахан хандығына қарсы жорыққа аттанды. Астрахан соғыссыз берілді, өйткені мұндай анағұрлым көп күшке қарсы тұру пайдасыз болды. Алайда, қаланы сәтті басып алғаннан кейін біраз уақыт өткен соң ноғайлар Қырым ханына шабуыл жасап, оны мұрагері Баһадүр Гереймен бірге қала сыртында жүргенде өлтірді. Кенеттен жасалған шабуыл Қырым татарларының дүрбелеңге түсіп, үреймен қашуға себеп болды. Оқиғаның кенеттен құбылуының себептері мен жағдайлары, сондай-ақ негізгі кінәлілер жайлы әртүрлі айтады. Бір нұсқа бойынша, Ағыш басқа маңғыт мырзасы Мамайды Қырым ханының езгіден құтылу қажеттігіне сендірген делінеді. Қалай десек те, ноғай әскерінің бүкіл түбекті тонап, көптеген тұтқындарды ұстап, Қырымға жеңіспен жасаған шабуылына Ағыш қатысты. Көшпелілер қалай алуды білмеген қалалар мен бекіністер ғана аман қалды. Қырым жермен-жексен етілгеннен кейін көсемдікке үміткер Ағыш пен Мамай арасындағы қайшылықтар күшейе түсті. Бастапқы дереккөздер көбінесе басқасы жайлы үндемей, не біріншісін не екіншісін Орда билеушісі ретінде атап, тарихты біржақты түсіндіреді. Сондықтан биліктің көп биліктік сипатын ескере отырып, билеушілердің ретін қайта құру немесе олардың заңдылығын бағалау қиын. Орыс деректерінде Ағыш ұрпақтарын кінәз балалары деп атап, ал Мамайды «ханзада орнындағы» мырза деп атайды, оның таққа отыруының заңсыздығын атап көрсететіндей. Шамасы, Ағышты анағұрлым заңды басшы ретінде қабылданғанға ұқсайды. Қырымдағы жорықтан кейін жеке текетірес қана емес, саясаттағы келіспеушіліктер де пайда болды. Ағыш қайшылықтарды татуластыруға бел буған көрінеді. Ол Астрахан ханы Құсайын және Қырымның жаңа ханы Сағадат Гереймен келіссөздер жүргізді. 1524 жылы Мамайға қарсы одақ құрылып, олар Мәскеудің ұлы кінәзі ІІІ Василийді тартуға тырысты. Сағадат Герей Ағышқа өзіне дұшпандықпен қарайтын мырзаларды Еділден өткізбеуді өтінген. Сонымен бірге 1524 жылы Ағыш Литвамен қарым-қатынас орнатып, Қырым хандығына қарсы одақ құруға уәде берді. Бұл ретте ол Алтын Орданың бұрынғы ханы, оның айтуынша, Қырымға қарсы күресті басқаруы тиіс болған Шейх Ахметті босатуды сұрады. Ол Шейх Ахмет тұсында беклербек болуды көздеді, бұл оның мәртебесін айтарлықтай көтеруі тиіс еді. Алайда сол 1524 жылы Ағыш пен Қазаннан Қырымға қайтып келе жатқан бұрынғы Қазан ханы Сахиб Герей арасында кездейсоқ қақтығыс болды. Бұл тартыста Сахиб Герей Агышты жеңді. Ағыш бұл қақтығыста қаза тапқан болуы мүмкін, өйткені лл туралы бұдан кейін мәлімет жоқ. Әдебиет * В. В. Трепавлов. История Ногайской Орды. Москва. Издательская фирма «Восточная литература», РАН