kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Компьютерлік вирус

Вирус — # Басқа программалар мен файлдарға өз көшірмесін автоматты түрде кірістіре отырып, файлдарды «бүлдіретін» компьютерлік шағын бағдарлама (1—2 Кб) немесе макрос. Зақымданған мәліметтерді жедел жадқа жүктеуде онда орналасқан басқа файлдарға өтіп, оларға да зақым келтіре алады. Вирустардың мәлімет тұтастығын жоятын көптеген қауіпті қосымша әсерлері бар, олар — қатқыл дискінің құрылымдық бөлімдерін (бөлімдердің түпкі кестесін бұзу арқылы) бүлдіреді, қатқыл дискіні қайта пішімдеп жібереді, файлдарды өшіріп тастайды немесе құрамын өзгертіп жібереді, компьютердің жұмыс жасауын баяулатады және т.б.; # Қалжың үшін немесе зиянкестік үшін жасалған бағдарлама. Басқа программалардың құрамына еңіп, содан кейін жағымсыз, ал кейде тіпті қауіпті әрекеттер жасай отырып тарайды. Вирус пайда болғанда экранда қалжың хабарлардың пайда болуынан бастап жүйедегі, күрделі ақауларға немесе қатқыл дискідегі барлық ақпараттың жоғалуына дейінгі оқиғалар болады. Компьютерлік вирустрадың жіктелуі Компьютерлік вирустардың бірнеше онмыңдаған түрлері белгілі.Компьютерлік вирустарды жіктеуге болатын бірнеше қағидалар бар: * операциялық жүйелердің таралуы бойынша; * зақымдалған нысандар бойынша; * қолданылатын технологиялар бойынша; * жасау құралы бойынша; * зақымдалу амалдары бойынша. Вирустар 4 түрге жіктеледі: * Макровирустар, * Полиморфты, * Құрт секілді вирустар (червь), * Трояндық вирустар. Макровирустар Макровирустар құжаттарды зақымдайды. Құжаттар мәтіннен өзге кірістірілген нысандардан, форматтау сипаттамасынан, макростаттардан құралады. Полиморфты вирустар Олар өз беттерінше кодтарын өзгертуге алады. Олар өз денелерінде шифрланған бөлік пен шифрден тұрады, әрі шифрді ашушы автоматтты түрде генерацияланатын әр данасында әртүлі. Құрт секілді вирустар Құрт вирустар олар қолданушының қатысуынсыз программалық қамтамасыз етудегі қателер мен кемшіліктерді пайдалана отырып таралатын вирустар. Трояндық вирустар Басқа программалардың ішінде тығылып тұрады және көбінесе компьютерге жүктелетін программалар. Олар мәліметті жою, өзгерту мен көшіруге, бұғаттауға әкеліп соқтырады. Тағы қараңыз * Антивирус Дереккөздер
Ашель мәдениеті, Ашель

Ашель мәдениеті, Ашель (Амьен қаласының маңындагы Сент-Ашель мекені, Франция) — бастапқы палеолиггің шелль мәдениетінен кейінгі археологиялык мәдениеті, одан негізгі қүрал — кескіштің дүрыс пішінділігімен ерекшеленеді. Шамамен осыдан 400-700 мың жылдарды қамтиды. Бүл мәдениетке сәйкес келетін ескерткіштер Қазақстанның көптеген жерлерінде кездеседі. Дереккөздер
Артикулятор

Артикулятор . Астыңғы жақ қимылдарын (төмен, жоғары, алға, артқа, сол жаққа, оң жаққа) дәл қайталап беретін аспап. Ортопедиялық стоматологияда бұл аспаптың әмбебап және қолайлы түрлері бар. Әмбебап аспап ғылыми-зерттеу, диагностикалық мақсатта және тіс протездерін құрастыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Қаптал тізбек теориясы

Қаптал тізбек теориясы — антидене құрау теориясы. Эрлих 1885 жылы ұсынган. Оның ойынша организмге енген антиген протоплазманың. қаптал тізбектері немесе рецепторларымен тығыз байланысады да, рецепторларды бейтараптандырады. Бұл рецепторлар көп мөлшерде пайда болған басжа рецепторлармен алмасады. Дереккөздер
Астыңғы жақ-самай буынының түрінің өзгеріп шорлануы

Астыңғы жақ-самай буынының түрінің өзгеріп шорлануы . Бұл буындағы созылған қабыну салдарынан болады. Әдетте, астыңғы жақ қимылдағанда ауру күшейе түседі. Буын басы өзгеріп, бұзылады, ол үлкейген сайын зардабы күшейе түседі. Ауызды ашып-жапқанда буын шыртылдайды. Бұл кезде тканьдер тығыздалып, буын арасы қатқылданады, кейіннен ол склерозға айналады. Дереккөздер
Адрестік сұрыптау

Адрестік сұрыптау (Адресная сортировка; address sorting) — белгілердің берілген тізбегіне сәйкес мәліметтер адрестерінің жаңа тізбегі (адрестер файлы) қалыптасатын мәліметтерді реттеу. Ол сол мәліметтердің өзінің орналасу ретін өзгертпейді. Дереккөздер
Никольский белгісі

Никольский белгісі — Клеткааралық өскіндердің бұзылып, ауыз шырыш қабатының астыңғы қабатынан жиналған экссудаттардың кернеуіліен эпителий клеткаларының өзара байланысының өзгеруі. Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі Дереккөздер
Биологиялық (органикалық) мору

Биологиялық (органикалық) мору — таужыныстардың организмдердің тіршілік әрекетінің ықпалымен өтетін қирау процесі. Физикалық мору (өсімдіктер тамырларының таужыныстарды ыдыратуы, аңдардың ін, апан қазуы) мен химиялық морудың (өсімдіктер мен жануарлар бөліп шығаратын көмірқышқылдың, органикалық қышқылдардың, оттектің таужыныстарға әсері) қайсыбір сипаттарын қамтиды. Дереккөздер
Липосахаридтер

Липосахаридтер — құрамында углеводтар мен липидтері бар күрделі биополимерлер. Белгілі бір олигосахаридтерден тұратын полисахарид тізбегінің құрылымына байланысты липосахаридтердің иммунологиялық ерекшелігі өзгеріп тұрады. Дереккөздер
Графикалық файл

Графикалық файл (Графический файл; graphics file) — графикалық редактордың немесе автоматты жобалау программаларының көмегімен жасалатын I графикалық кескіндерден тұратын файл, яғни графикалық мәліметтер сақталатын файл. Графикалық файлдар атының тіркеуі көбінесе .jpg, .png, .bmp, .ico, .emf, .wmf т.б. болып келеді. Графикалық файлдар өзара үйлесімсіз болып келгендіістен графиканы түрлендіру программаларын қолдануға тура келеді. Дереккөздер
Ультра жоғары жиілікті ток арқылы-емдеу

Ультра жоғары жиілікті ток арқылы-емдеу — қабынуды тоқтатып, қан тамырларын кеңітіп және бактерияларды жоятын емдік әдістердің бірі. Периодонтит, периостит, альвеолит, абсцесс т. б. жедел, асқынған және созылмалы ауруларды емдеген кезде шипалық әсер береді. Дереккөздер
Аренавирустар

Аренавирустар құрамында РНҚ бар вирустар тұқымдастығы.13 мүшесі бар. Аренавирустар белгілі бір ерекшелігі — ішінде электронды-тығыз ұсақ түйіршіктері бар. Шар тәріздес вириондар диаметрі 60—300 нм, липопротеид қабығына оралған. Үзінді түрінде кездесетін РНҚ м. с. 3 500 000. Вирион құрамында 5 белок бар. Цитоплазмада өсіп-өнеді, тасымалдаушылардың көмегінсіз таралады. Аренавирустар адам және кеміргіштерді зақымдайды. Әлім саны өте жоғары болатын, ауыр гемморагиялық қызба ауруларын туғызатын Ласса, Хунин және Мачупо вирустары, сондай-ақ лимфоцитарлық хориоменингит вирустары тереңірек зерттелген. Дереккөздер de:Arenaviridae en:Arenavirus es:Arenavirus fr:Arenaviridae ja:アレナウイルス科 nl:Arenavirussen pl:Arenawirusy pt:Arenavírus zh:沙狀病毒科
Магниттік таспа жинақтауышы

Магниттік таспа жинақтауышы (Накопитель на магнитной ленте) — мәліметтер жинау және сақтау үшін магниттік таспаны қолданатын сақтау құрылғысы; сыйымдылығы мол, бірақ жылдамдығы баяу ерекшеленеді. Дереккөздер
Іріңдетпеу

.]] Іріңдетпеу . Жараға жақын, іргелес, тиіп тұратын барлық заттарды аспаптарды физикалық (қайнату, автоклавта булау т. б.) және химиялық (карбол қышқылы, хлорамин т. б.) тәсілдермен зарарсыздандырып, жараның іріңдеуін болдыртпау. Дереккөздер
Ашық гидоргиологиялық алап

Ашық гидоргиологиялық алап — басқа гидрогеологиялық аудан- дармен шекарасы бір тұсында анык болуымен катар, іргелес басқа гидрогеологиялық алапқа қарай ашық, аг Дереккөздер ынды, онымен шекарасы шартты түрде жүргізі- летін гидрогеологиялық қүрылым.
Ультра дыбыспен емдеу

Ультра дыбыспен емдеу — механикалық, температуралық, физико-химиялық әсер береді. Соған орай зат алмасу проңестері жақсарып, иммундық жүйе қалпына келіп, тіс тастарын алу жеңілдейді, Шықшыт буыны қабынғанда, үшкіл нерв невралгиясында, қанжелмен ауырғанда ультра дыбыспен емдеу жақсы нәтиже береді. Дереккөздер
Жазылбек Қуанышбаев

Жазылбек Қуанышбаев (29 наурыз 1896, Көктерек, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы) –1986) — қазақ шопаны, малшы-селекционер, 2 мәрте Социалистік Еңбек Ері (1948, 1958). Еңбек жолы мен жетістігі * 1930 жылдан "Кеңес" мал серіктігі құрылғанда алғашқылардың бірі болып кіріп, қой бағады. * 1936-1957 жылдары Көктерек, Айдарлы совхоздарында аға шопан болып, қажырлы еңбек көрсетеді: ** 1936 жылы таңдаулы малшылар қатарында Алматыда ашылған Қазақстан ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысады. Осы сапардан оралысымен ол мал тұқымын асылдандыру жүмысына кіріседі. Жергілікті қылшық жүнді қойды қаракөл қойымен будандастыру ісін жүргізеді. Ұлы Отан соғысынан кейін, тоқтап қалаған бұл селекция жұмысын қайтадан жалғастырып, жаңа қой тобы — қүнды елтірі беретін қаракөл қойын өсіреді. Одан төл алу және оның елтірісінің сапасын жақсарту көрсеткіші жылдан жылға өрлей береді: ** 1947 жылы әр 100 саулықтан 130 қозы алады. Осы еңбегі үшін 1948 жылы Социалистік Еңбек Ері атағы беріледі ** өндірілген қаракөл елтірілері халықаралық жәрмеңкелерде (Дели, Бухарест, Познань, Нью-Йорк қалаларында) және аукциондарда өте жоғары бағаланды; ** 1957 жылы бағымындағы әр 100 қойдан ең жоғарғы, рекордтық көрсеткіш – 145 қозы өсірді. Әр қойдан алынған жүн мөлшері де 3,3 кг-ға өседі. Осы үздік табысы үшін 1958 жылы екінші рет Социалистік Еңбек Ері атағы беріледі. * 1957-1965 жылдары қаракөл өсірушілікті дамыту жолының бастамашысы болады. * Екі мәрте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. * СОКП XII съезі және колхозшылардың Бүкілодақтық үшінші съезінің делегаты болды. * 1962 жылы заңды еңбек демалысына шықса да 1965 жылы жаңа отар қабылдап алып,152-ге дейін қозы өсірген. Наградалары * 2 мәрте Социалистік Еңбек Ері (1948, 1958) * 2 мәрте Ленин ордені (1948, 1958) * Алтын Жұлдыз ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі Есімнен естелік * 1960 жылы өзі еңбек еткен Жамбыл облысы, Шу ауданы, Бірлік ауылында қола бюсті орнатылған. * Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданының орталығы Мойынқұмда Жазылбек Қуанышбаев атындағы мұражай бар. Тағы қараңыз * Социалистік еңбек ерлері Дереккөздер
Бет каталогы

Бет каталогы (Каталог страниц; page directory) — 386 және одан да жоғары процессорларда — бірінші деңгейдегі беттер кестесі, яғни элементтері беттер кестесінің дискрипторы болып табылатын мәліметтер құрылымы. Беттік түрлендіру схемасы беттер кестесінің екі деңгейін пайдаланады. Ескертетін жай, бірінші деңгей беттерінің кестелерінің физикалық адресі, яғни беттер каталогы екінші деңгейдегі беттер кестесінің базистік адресі қызметін атқарады. Екі деңгейлік үйымдастыру екінші деңгейдің кестесін дискіде сақтауға мүмкіндік береді. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd10&ved0CFYQFjAJ&urlhttp%3A%2F%2Fseo-sport.info%2F54-katalog-stranits.html&eie_AKTuG7IYKZOrCZrbUB&usg=AFQjCNHvpbLId4dFc4qh3dnHO9xYCpJP7g каталог страниц » SEO новости]
Ашылым

Ашылым - # Тау жыныстарының (түп жыныстардың) жер бетінен көрініс беруі. Табиғи және жасанды ашылым болып екі түрге бөлінеді. Жасанды ашылым дегеніміз түп жыныстарды әртүрлі тау қазындылардың көмегімен аршып алу. # су астындагы ашылым — түп тау жыныстардан не ежелгі шөгінділерден түзілген, қазіргі шөгінділер жамылғысынан айырылған су түбі телімдері. Дереккөздер
Сезімталдылықтың шамадан тыс артуы

Сезімталдылықтың шамадан тыс артуы немесе гиперсезімталдық — қалыпты жағдайда жеке организмдерде қандай болсын ауру құбылыстарын туғыза қоймайтын, табиғаты белгілі бір антигенге организмнің ерекше көтеріңкі жауабы. Дереккөздер
Қос жүйе теориясы

Қос жүйе теориясы(Торлар теориясы, сыңар жүйелі тор) — антиген—антидене құрамасының тор тұрінде пайда болу жүйесі. Бір қатар зерттеулермен дәлелденген. 1932 жылы жете зерттелген. Тор пайда болуы үшін әр антиген молекуласына үштен көп антигенді детерминант болуы және әр антидене молекуласында ең кем дегенде екі белсенді орталық болуы керек. Антигендер молекулалары тордың түйіндері болады, ал антидене-молекулалары оларды байланыстырады. Дереккөздер
Полиомавирустар

Полиомавирустар — паповавирустар тұқымдастығына жататын туыстық. Тышқандардың полиома, маймылдардың вакуолдеуші (ОВ — 40), адамның ВК және JС вирустары баскаларға қарағанда тереңірек зерттелген. Полиомавирустар инаппарантты инфекция туғызады. Дереккөздер
Верльгоф ауруы

Верльгоф ауруы . Тромбоциттердің сүйек майында түзілуінің нашарлауы немесе тоқтап қалуы салдарынан оның мөлшерінің азаюы. Бұл ауру мұрыннан, қызыл иек етінен, басқа да шырыш қабықты жерлерден өзінен өзі қан кетуіне әкеп соғады. Дереккөздер
Вирус тасымалдаушы

Вирус тасымалдаушы (Вирусоноситель; infected program) — компьютерлік вируспен зақымдалған бағдарлама. Ішкі сілтемелер *Антивирус *Вирус Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Computer_virus Computer virus] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 Компьютерный вирус] Дереккөздер
Ажырату

Ажырату — шашыранды кендерді байыту алдында оның құрамындағы минерал түйіршіктерін біріктіріп ұстайтын сазды-балшықты заттар шайылып ажыратылады да, лайлы зат елеуішпен бөлінеді. Бұл процесс арнаулы аппараттарда жүргізіледі. . Дереккөздер
Одонтома

Одонтома — тістің алғашқы ұрығына, өскініне ұқсас дәнекер тканьдерінен тұратын қатерсіз ісік. Клиникалық көріністеріне қарай қарапайым, күрделі және кистозды боп жіктеледі. Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі Дереккөздер
Super VGA

ГРАФИКАЛЫҚ (СУПЕР VGA) БЕЙНЕ АДАПТЕР (Графический (супер VGA) видеоадаптер) — 800x600 нүктелік және одан жоғары айыру қабілетін, бір мезгілде дисплей экранына 256 түсті шығаруды қамтамасыз ететін адаптер. Дереккөздер
Бұрғы машина

Бұрғы машина . Науқастың тісін емдегенде пайдаланылатын бұрғылы машина. Электр және турбина бормашинасы электр моторының айналмалы қозғалысын жіп арқылы ұштыққа жеткізеді. Турбина бормашинасы — тістің қатты тканьдерін үлкен жылдамдықпен, аса берік қорытпадан (карбид боры) және өте қатты абразивті материалдан жасалған, борлармен жұмыс істеуге (емдеуге) арналған. Дереккөздер
Шөгу

Шөгу — сұйықтық пен ұнтақтарды араластырып біріктіргенде, кеуіп көлемінің кемуі ; дайындаманың бір жағын қалыңдатып соғу; сұйық күйден қатайғанда, суынғанда, баспақталған ұнтақтар біріккенде немесе кепкенде зат көлемінің кемуі; металл немесе қорытпаның сұйық күйден қатты күйге айналғанда көлемінің кішірейуі. Түрлері *Көлемдік шөгу (Усадка объемная) — ерекшелігі қорытпаның суық және қатты күйіндегі тығыздығының әр түрлі екендігімен анықталады. *Құйманың шөгуі (Усадка отливки) — кұйма метаны көлемінің кішіреюі. Бұған оның химиялық құрамы, суытылу жылдамдығы және т.б. факторлар әсер етеді. *Металдын шөгуі (Усадка металла) — сұйық күйден қатты күйге көшкенде қорытпаның көлемдік және сызықтық өлшемдерінің қысқаруы. Шөгу алаңшасы Шөгу алаңшасы (Площадка для осадки) — дайындаманың биіктігін азайтып диаметрін үлкейтуге және оның бетіндегі отқабыршығын қағуға арналған алаң. Шығару уақытының есептелген интервалы. Дереккөздер
Ажырату қабілеттілігі

Ажырату қабілеттілiгi (Разрешающая способность; reolution) - баспа құрылғыларына немесе сканерлерге енгізілетін және шығарылатын жолдың үзындық бірлігіне немесе ақпаратты бейнелейтін графикалық құралдарға шығарьшатын бір таңбаға келетін нүктелер саны. Дереккөздер
Графиксалғыш

Графиксалғыш (Графопостроитель; plotter) — мәліметтерді графикалық пішінде қағазға және т.б мәлімет тасуышқа шығару құрылғысы. Өлшемі, дәлдігі, жылдамдығы, шығару түстері, басқа да көрсеткіштеріне қойылатын талаптарға сөйкес графиксалғыштардың көптеген түрлері кездеседі. Планшетті графиксалгыш (Планшетный графопостроитель; flatbed plotter) — 1) пішіндерді жазық бетте орналасқан қағазға немесе қабықшаға түсіруге арналған графиксалғыш; 2) ықшам графиксалғыш. Растрлық графиксалгыш (Растровый графопостроитель; raster plotter) — растрлық матрицамен берілген кескінді бір жолдап түсіру арқылы суреттейтін графиксалғыш. Дереккөздер
Анортоклаз

Анортоклаз (грек. - ортоклаз емес) — силикаттар класы, каркасты типке жататын далашпаттар төбындағы минерал. Химиялық формуласы: (Nа,К) [А1 8 I 3 О 8 ]. Сингониясы — триклиндік. Түрі ортоклазға, физикалық қасиеттері микроклинге үқсас. Меншікті салмағы — 2,56 — 2,60. Қыздырғанда моноклиндік түрге айналады, суығанда қайтадан триклиндік болады. Анортоклаз натрийі мол эффузиялық жыныстарда кездеседі. Дереккөздер
Әмбебап стоматологиялық қондырғы

Әмбебап стоматологиялық қондырғы. Ондай қондырғы белгілі бір орында (аурухананың тіс емдейтін бөлмесі, емхана бөлімдері, мектептердегі тіс емдейтін бөлме т. б.) жан-жақты стоматологиялық көмек көрсетуге арналған қондырғы су жүйесі, бұрғы машинасынан, жарық көзінен және аяқ басқыштан тұрады. Дереккөздер
Клональды селекциялық теория

Клональды селекциялық теория — Бернет ұсынған (1959) антидене құралу теориясы. Оныц негізгі заңы әр антиген әрекетіне организмде арнайы бағдарланған антидене құрушы торшалар сәйкес болады. Антиген алғашқы кездескенде бул торшалардыц саны көбейеді де, тәнді антиденелер құрайтын торша клондары көбейеді. Дереккөздер
Артефакт (медицина)

Артефакт — зерттеп отырған объектіге тән емес, оның зерттеу әдісінің қателіктерінен пайда болған процесс немесе құрама. Артюс реакциясы —жіті некрозды қабыну. Сезімталдығы күшейтілген организм терісінің ішіне антиген енгізгенде дамиды. Бұл реакция антиген-антидене құрамасы пайда болғанда басталады. Оған комплемент және гранулоциттер де қатысады. Гранулоциттерден шығатын ақуызды ыдырататын ферменттер тканьдарды зақымдайды. Дереккөздер
Автобрекчия

Автобрекчия — лава бетінің қатайып үлгерген қабыршақтарына тон кесектер мен түйіршіктердің сол сұйық лава заттарының өзімен жымдасып қатаюының нәтижесінде түзілетін жент тәрізді жанартаулық тау жынысы. Дереккөздер
Гистамин

]] Гистамин — физиологиялық белсенді зат. Биогенді аминдерге жатады, организмде гистидиннен жасалады. Гистамин өсіп келе жатқан тканьдерде (эмбриондық, қайта өсіп келетін) көп түзіледі, көп мөлшерде мес клеткаларда кездеседі. Гистамин қан иммунитетінің лимфокины болып есептелінеді. Аз ғана мөлшерде организмге тағаммен кіреді. Гистамин қан құрамында байламды түрде кездеседі. Гистамин үсақ, тамырлар өткізгіштігін жақсартады және микроциркуляцияның реттелуіне қатынасады, асқазан сөлінің бөлінуіне әсерін тигізеді. Гистамин медиатор есебінде аллергиялық реакцияға қатысады (есекжем, Квинке ісігі, бронхының тарылуы). Дереккөздер
Рулондық графиксалғыш

Рулондық графиксалғыш (Рулонный графопостроитель) — бастиегі бір бағытта, ал график салынатын қағаз баска бағытта жылжып отыратын графиксалғыш. Электростатикалық графиксалғыш (Электростатический графопостроитель; electrostatic plotter) — шығарылатын бейнеге сөйкес келетін электростатистикалық зарядтың көмегімен бейнені қағаз бетіне немесе мөлдір пленкаға түсіретін растрлық графиксалғыш. Дереккөздер
Тісті соғып алу

Тісті соғып алу— өздігінен немесе аяқ және бет зақымданғанда қабаттаса жүреді. Жарақаттанған тісті тықылдатып көргенде қатты ауырады. Тістің түсі өзгерсе, ұлпа тамырларының зақымданғанын көрсетеді. Дереккөздер
Аэрогамма түсіру

Аэрогамма түсіру — барлаудың радиометрлік одісі; таужыныстардың гам- ма-соулелендіру қарқындылығын үшаққа орнатылған радиометр арқылы өлшеуге негізделген. А.т., одетте, баска аэрогео- физикалық одістермен (аэромагнитбарлау, аэроэлектрбарлау) кешендендіріледі. А.т. жерде іздеу жүргізуге перспективалы радиоактивті рудалы аландарды бөлуге, ореолдары жақсы білінетін радиоактивті кен орындарды іздеуге, геологиялык карталауға жоне мүнайлы-газды аландар мен кенорындарды (радиоактивті ауытқу- лар бойынша) іздеуге қолданылады. Аэрогамма-іздеудің жердегі гамма-іздеу- ден негізгі артықшылығы — өнімділігі мол жоне арзан. Қолайсыз жағдайларда (ашы- лымдылық нашар, аллохтондық түзілім- дер дамыған, күрделі бедер) аэроіздеу- лердің тиімділігі жердегі іздеу одістерінен төмен болады. Дереккөздер
Гипергенез геохимиясы

Гипергенез геохимиясы- жердің беткі жағында атмосфераға, гидросфераға және биосфераға тон факторлар орекетінен бір минералдар мен тау жынысы тар кирап, екіншілері түзіліп жататын процестердің жиынтығы. Бұл процестердің энергия көзі — Күн. Гипергенез процестерінің нотижесінде каолин, монт мориллонит және басқа типті саздар, темірлі және марганецті рудалар, түздар түзілімі және тағы басқа жаралады. Гипергенез жердің кристалл затын өзгертетін және мұхиттардың, басқа барлық сулардың тұзды кұрамын анықтайтын қуатты процесс. Дереккөздер
Ыбырай Жақаев

Ыбырай Жақаев - екі мәрте Социалистік Еңбек Ері (1949, 1971), күріш өсіруші, социалистік егін шаруашылығының даңқты шебері, колхоз құрылысының ардагері, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1946). 1891 жылы қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Қызылту ауылында туған. Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. Еңбек жолы * 1929-1967 жылға дейін Қызылорда облысының Шиелі ауданына қарасты "Қызылту" (қазіргі Ы.Жақаев атындағы) колхозында күріш звеносының жетекшісі болып еңбек етті. * Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-1945) Отан қорғау қорына арнап танк колоннасын жасауға 150 мың сом қаржы берді. * 1944 жылы күріштің әр гектарынан 110ц, 1945 жылы 156 ц күріш алса, 1947 жылы өзіне бекітіліп берілген тәжірибе учаскесінің (5 га) әр гектарынан 172 ц өнім алып, дүниежүзілік рекорд жасады. * 1948-1957 жылдары аралығында 20 га жердің әр гектарынан 150-170 ц тұрақты өнім алып келді. * Жақаев бірінші болып күріш егісін жоңышқа атызына орналастырды. Тұқымды себу алдында күнге қыздыру, көң мен суперфосфат ерітіндісіне бөктіріп, бүршіктендіріп себу, қамыс және күрмек арамшөптерімен күресу, күріш егісіне тыңайтқыш енгізу мөлшері мен мерзімін дұрыс анықтау сияқты агротехника шараларды өндіріске енгізді. Бұл технологиялық әдістер “Жақаев агротехникасы” деп аталды. * 1964 жылдың ақпанында Қазақстанның жас егіншілеріне "Жастар, сендерді ақ күрішті алқаптар күтуде" деген үндеу тастады. Бұдан кейін республикада Жақаевшылар қозғалысы кеңінен өрістеді. Жақаевтың мыңдаған ізбасарлары болды. Жетістігі * Қызылорда облысында күріштен мол өнім алған күрішшілерге тапсырылатын "Ыбырай Жақаевтың еңбек аттестаты" белгіленген. * Шиелі ауданының Ы.Жақаев атындағы колхозында күрішшілердің республикалық "Жақаевшылар мектебі" жұмыс істеді. * 1-4-ші сайланған ҚазССР Жоғарғы Советінің депутаты болды. * КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1946) * 1947-1955 жылдары - ҚазССР Жоғарғы Советі Президиумының мүшесі болған. Жүлделері * 4 мәрте Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені * 2 мәрте Социалистік Еңбек Ері (1949, 1971) * Халықтар достығы ордені * Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы және Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмелерінің алтын медальдары Есімі берілген жерлер * Қызылорда облысының Шиелі ауданындағы бұрынғы “Қызыл Ту” ұжымшары, орта мектеп, Қызылорда қаласындағы көше, облыс емдеу-сауықтыру профилакторийі Жақаев есімімен аталады. * 1982 жылы Шиелі ауданындағы Жақаев атында күріш өсіру тарихи мұражайы ашылған. * Қызылорда қаласында Жақаевқа ескерткіш орнатылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://darvblago.ru/833.html История народов Средней Азии]
Борлар

Борлар . Ұштыққа отырғызылатын борлар тісті егеп тазалау үшін қолданылады. Препараттаудың кезеңіне қарай борлардың пішіні мен көлемі әр түрлі. Бұрғылауға арналған бордың басы шар, цилиндр және конус тәрізді болып келеді. Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы

Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы (ҚР ПІБ) – Қазақстан Президентінің, мемлекеттік саяси қызметшілердің, Қазақстан Парламенті депутаттарының, мемлекеттік органдар мен олардың аппараттары қызметкерлерінің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Мемлекет басшысына тікелей бағынып, оған есеп береді. ҚР Президентінің Іс Басқармасын 2024 жылғы 7 ақпаннан Асат Нұрпейісов басқарады. Қызметі Заңнамаға сәйкес ҚР Президентінің Іс Басқармасы мына міндеттерді жүзеге асырады: * ҚР Президентінің, Орталық мемлекеттік органдар – Президент Әкімшілігінің, ҚР Үкіметі мен Парламентінің қызметін материалдық-техникалық тұрғыда қамтамасыз етеді. * ҚР Президентінің қатысуымен өтетін іс-шараларды, соның ішінде ҚР Үкіметі мен ҚР Президенті Әкімшілігі өткізетін кеңестерді, конференцияларды және басқа да мемлекеттік іс-шараларды қаржылық-шаруашылық жағынан қамтамасыз етеді; * Орталық мемлекеттік органдар қызметкерлеріне көлік және медициналық қызмет көрсету, санаторлық-курорттық емделуін және демалысын ұйымдастыру; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқару; * ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқаруда ұйымдастырушылық-экономикалық тетікті жетілдіру, мемлекеттік мүліктің пайдаланылуы мен сақталуын бақылау, басқару. Тарихы 1990 жылы Президент кеңсесінің (аппаратының) құрылымында Іс басқармасы құрылды. 1991 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс басқармасы болып өзгертілді. 1992 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс Басқармасынан аппараттың Шаруашылық басқармасы бөлінді. 1994 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып қайта құрылды. 1995 жылы Қазақстан Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы таратылып, орнына орталық мемлекеттік орган мәртебесіне ие Қазақстан Президентінің Іс Басқармасы құрылды. Басшылық * Президент Іс басқарушысы: Асат Нұрпейісов (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Сергей Хорошун (2019 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Абай Алтай (2023 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Бақыт Әбілдинов (2024 жылдан бастап) * Президент Іс басқарушысының орынбасары: Ерлан Сүттібаев (2025 жылдан бастап) Президент Іс Басқарушыларының тізімі Ведомстволық бағынышты ұйымдар Дереккөздер
Фантом

Фантом — дене мүшесінің моделі немесе дененің табиғи ұлгайтылған бөлігі. Стоматологиялық аурудың емдеу тәсілдерін фантом көмегімен игеру, үйрену. Мәселен, тіс фантомы арқылы құрт жеген жерді тазалап, пломба жасауға қуыс жасауды бор машина күшімен дағдылану. Дереккөздер
Жүктемелерді үлестіру

Жүктемелерді үлестіру (Распределение нагрузки; load sharing) — оңтайлы жүктеудің белгісі бойынша есептеу желісінің бөлімдерінің арасында олардың әрқайсысына жалпы жүктемелерді үлестіру. Диспетчерлік әдіс жүктемелерді үлестірудің кең тараған әдістерінің бірі болып саналады. Дереккөздер
Маркер (вирусология)

Маркер — ерекше айырмашылық қасиет. Тірі организмді немесе биологиялық суббірліктің түрін анықтауға мүмкіндік береді. Маркер болып кейбір бактерияларда белгілі ферменттер, вирустарда — будан антиденелер, иммуноглобулиндерде — ферритин немесе радиоактивті изотоп қолданылады. Дереккөздер
Бруксизм

Бруксизм — ұйықтап жатқанда тісті шықырлату. Егер адам аңдаусызда күндіз де тісі шықырлататын болса оны бруксамания деп атайды. Себептері Бруксизм көрінісінің негізінде әртүрлі себептердің кешені жатыр, олардың ішінде: Психологиялық Психология тұрғысынан бруксизм эмоциялық тұрақсыздық, стресс, шамадан тыс жүктелу, жиі аффективтік жағдайлар, еріксіз бұлшық ет қысқаруына әкеп соқтыратын және тістермен сирететін асқын кернеулердің салдары болуы мүмкін. Алайда, түсінде бруксизмнің қысқа мерзімді көріністері эмоциялық тұрақты адамдарда да болуы мүмкін. Неврологиялық Неврология тұрғысынан мәселе неврологиялық және қозғалу бұзылыстарына әкелетін орталық және перифериялық жүйелер қызметінің бұзылуынан тұрады. Бруксизм жиі ұйқының бұзылуымен (сомнамбулизм, храп, түнгі әмиян, ұйқыдағы апноэ), энурез, тремор, эпилепсиямен жүреді. Тризм және бруксизм сияқты жағдайлар үш жақты нервтің қозғалыс нейрондарының зақымдануы кезінде шайнайтын бұлшықеттің тондық кернеуінің салдарынан дами алады. Бруксизм сондай-ақ психотроптық препараттардың экстрапирамидтік жанама әсерлерінің белгісі болуы мүмкін. Бруксизм көріністерінің омыртқаның функционалдық бұзылуымен байланысы туралы деректер бар. Стоматологиялық Бруксизмнің стоматологиялық теориясына сәйкес, бұзылулар тіс-жақ жүйесінің құрылысы мен жұмыс істеуіндегі ауытқулардың салдары болып табылады: тістердің аномалиялары (адентия, аса жиынтықты тістер), дұрыс емес тістеу, тістерді сапасыз емдеу, нашар таңдалған брекет-жүйелер немесе тіс протездері, артрит немесе ВНЧС артрозы және т. б. бірақ окклюзиялық бұзылыстары бар барлық адамдарда бруксизм дамиды. Басқа себептер Бруксизмнің қалған теориялары кең мойындалмаған және сенімді ғылыми дәлелдер. Оларға бруксизмнің мұрынмен тыныс алудың бұзылуымен (аденоидтар, мұрын қалқасының қисаюы, риниттің жиі пайда болуы), гастроэзофагеальді рефлюкстік аурулар, гельминтоздар (аскаридоз, энтеробиоз және т. б.), дұрыс тамақтанбау, шайнайтын резинканы теріс пайдалану және т. б. жатады.] Тістің сиретілуіне бейімділік Паркинсон ауруы, гентингтон хоресі бар адамдарда байқалады. Балаларда бруксизм тістің бұзылуы және ауысуы кезінде пайда болуы мүмкін. Бруксизмнің кофакторлары жақында бас сүйек-ми жарақаты, алкогольді, никотинді, кофеинді, ұйықтататын, антидепрессанттарды теріс пайдалану болып табылады. Дереккөздер
Асептика

Асептика — микробиология, вирусология, медицина саласындағы және өндірістік жұмыстары кезіндегі сақтық шаралардың жинағы. Адам және жануарларды зақымдайтын бөтен микроорганизмдердің жұғуына немесе қоректік орталардың, материалдың және құрал-саймандардың ластануына қарсы бағытталған әдіс. Асептикаға: тазалау, зарарсыздандыру, антисептика, дезинфекция, дезинсекция, лас ауа кірместей жабу (герметизация), оңашалау (изоляция) кіреді. Дереккөздер
Жүктемелік модуль

Жүктемелік модуль (Загрузочный модуль; load module) — берілген операциялық жүйеде бірыңғай қабылданған пішімдегі байланыстарды редакциялау кезінде объектілік модульден алынған салыстырмалы адрестердегі программалық модуль. Дереккөздер
Айқастырылған сілтеме

Айқастырылған сілтеме (Перекрестная ссылка; the cross reference) — программада пайдаланылатын үқсастырғыш атрибуттарының (типінің, адресінің, анықтау орнының, пайдалану орны тізімінің) жиынтығы. Дереккөздер
Ферменттік дәрі-дәрмектер

Ферменттік дәрі-дәрмектер — организмдегі барлық химиялық процестерді шапшаңдатып, жарадағы өлі еттенген тканьдерді ыдыратып, бетін тезірек кілегейлендіріп шипалық осер береді. Олардың қатарына трипсин, химопсин, лидаза, ронидаза т. б. жатады. Дереккөздер
Полипептидтер

Полипептидтер — көптеген амин қышқылдары қалдықтарынан тұратын полимерлер. М. с. 6000 — төмен полимерлер — Полипептидтерге, ал м. с. одан жоғарылары — белоктарға жатады. Белоктардың рибосомадағы түзілуі Полипептидтер тізбегі түрінде жасалады. Белок бірнеше Полипептидтер тізбегінен тұруы мүмкін, олардың әрқайсысы өз алдына түзіледі де, содан соң ғана қосылады.Қазір химиялық жолмен көптеген жасанды Полипептидтер алынған. Дереккөздер
Жүктемелік сынау

Жүктемелік сынау (Нагрузочные испытания; volume tests) — есептеуіш жүйенің қабілетін тексеру; нақты уақыт режімінде терминалдармен орындалатын алмасу санының нақты күтілген максимумға жететіні немесе одан асатыны анықталады. Дереккөздер
Анцеденттік аңғар

Анцеденттік аңғар (лат. ancedents — бүрын болған) — өзі қиып өткен қыраттардан бүрын болған аңғар. Таулы, әсіресе тау бөктерінің қыраттарында, жазықтарындағы аңғардан кейін болған көтерілімдерге тән. Қазақстанның таулы өңірлеріндегі аңғарлардың бәрі дерлік анцеденттік аңғар. Дереккөздер
Вакеза ауруы

Вакеза ауруы . Ауру сүйек майы жасуша түйіршіктерінің шамадан тыс өсуінен болады. Кан кұрамында эритроцит саны, гемоглобин мөлшері көбейіп, тромбоцитоз, нейтрофильдік лейкоцитоз байқалады. Ауыздың шырышты қабығы ашық қызыл түстеніп, бозғылттанады. Қызыл иек еттері тез қанап, құлақ шулап, тер қысады. Дереккөздер
Жүктемені басқару

Жүктемені басқару (Управление нагрузкой; wordload) — операциялық жүйелерде — мәселенің активтілігі мен жүйе жүктемесінің өзгеруін ескере отырып, ресурстарды қайта үлестіруден тұратын ресурстарды басқару программасының қызметі. Дереккөздер
Биостратиграфиялық әдіс

БИОСТРАТИГРАФИЯЛЫҚ (ПАЛЕОНТОЛОГИЯЛЫҚ) ӘДӀС – стратиграфиялық зерттеулердің палеонтологиялық деректерді пайдалануға негізделген жетекші әдісі. Шөгінді түзілімдердің салыстырмалы жасын анықтау мақсатында осы түзілімдердегі қазынды организмдер қалдықтарының бөлінуін зерттейтін әдіс. Органикалық әлемге тән бағдарлы өзгерістер Жер планетасының даму тарихындағы өзге өзгерістермен тығыз байланысты, олай болса органика әлемі дамуындағы басты-басты сатылар сол кездерде түзілген шөгінділердің стратиграфиялық шекараларын анықтауға жоне сол стратиграфиялық бөлімшелерді бір-бірімен сәйкестіре зерттеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Медиаторлар

Медиаторлар — лимфоидты торша өсінділерінен шығатын заттар. Торшалардың заты бөлек субстанциялар маңына орналасуын қамтамасыз етеді. Медиаторлар қан ферменттерінің жүйесіне (кининдар, комплемент жүйесі) жатады немесе медиатор торшаларының (мастоциттер, базофилді, нейтрофилді лейкоциттер, тромбоциттер, моноциттер макрофагтар) өнімдеріне жатады. Қан медиаторларына өте тез аллергия туғызатын заттар жатады. Торша иммунитетінің медиаторлар (лимфокиндер) лимфоциттерде түзіледі, әртүрлі торша жүйелеріне әсер етеді, организмнің түрлі қорғаныс реакциясын күшейтеді. Дереккөздер
Аяздық мору

Аяздық мору — таужыныстардың жарықтарына кірген судың мезгіл-мезгіл қатуы нотижесінде (су қатқанда көлемі 11%-дай үлғаяды) қирауы. Бүл процесс суық жоне қоңыржай алқаптарда жақсы білінеді. Аяздық мору — физикалық морудың бір түрі. Дереккөздер
Медициналық диагностика

Медицинская диагностика (diagnoctics) — ақауларды және дүрыс жұмыс істемей түрған қүрылғылар, желілер мен жүйелерді айқындау және олардың теріс өсерін жоюға арналған процедуралар мен жүйелер. Дереккөздер
Қызыл иек фиброматозы

Қызыл иек фиброматозы — қызыл иектің талшықты дәнекер тканінде тұтасқан фибромалардың пайда болуы. Бұл қызыл иек тканінің ұлғайып, тістерді толық жауып, сүйек желініп тістердің қозғалуына душар етеді. Дереккөздер
Жүктеу

Жүктеу (Загрузка; load, loading) - мәліметтерді процессор операцияларында тікелей пайдалану мақсатымен оларды дискілерден (мәлімет тасуыштан) негізгі жедел жадқа немесе негізгі жадтан регистрлерге жіберу. Дереккөздер
Хангелді Сырымбетұлы

Хангелді Сырымбетұлы Хангелді Сырымбетұлы (1688-1763) — жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлардың бірі. Шыққан тегі — Ұлы жүздің Албан тайпасының алжан руынан. Көнекөз кәриялардың, батырдың қазіргі ұрпақтарының айтуына қарағанда, оның аты Хангелді емес, Қангелді көрінеді. Бала анадан шыр етіп жерге түскенде, қан шеңгелдеп туғандықтан, оған халық дәстүрі бойынша "Қанкелді" деп ат қойыпты. Хангелді заманында айтулы батыр болған. Ұлы жүздің ақылман білікті адамдарымен аралас-құралас жүріп, ел басқарысқан, жау жүрек батырларымен үзеңгілес жүріп, қол бастаған. Аягөз, Тесіктас жерінде жоңғарлармен болған шайқастарда ерлігімен ерекше көзге түскен, атақты Аңырақай шайқасына қатысқан. Жоңғар басқыншылығына қарсы күресте әкесімен тізе қосып, үлкен ұлы Тілеуке мен немересі Райымбек те жауға шапқан. Екеуі де есімін ел таныған батыр болған. Райымбек батырдың аты бүкіл албанға ұран болған. Хангелді батыр сол кездің жағдайына орай Ұлы жүз қазақтарының Ресейге қосылуына ел ағаларымен бірге елеулі үлес қосады. 1733 жылы Төле би, Сатай және Бөлек батырлармен бірге орыс мемлекетінің қол астына қарауға тілек білдіріп, орыстың патша әйелі Анна Ивановнаның атына хат жазады. Бұл алғашқы хатты Аралбай батыр мен Оразгелді батыр жеткізсе, бір жылдан кейін, яғни 1734 жылы тағы да патша атына жазылған екінші хатты Петерборға тікелей Хангелді мен Төле бидің немере інісі Айтбай екеуі апарады. Ел аузында Абылай сұлтан жоңгарлар қолында тұтқын болғанда, оны босатуга Төле би бастап барған тоқсан адамның ішінде Хангелді де болған көрінеді. Ол қолбасшылығымен аты танылған кезде ел аралық бітімгерлік жұмыстарға да барып, өзінің білікті мәмілегерлігімен де көзге түседі. Қытай деректерінде оның Жаугаш батырмен бірге қытайдың шекара әкімшілігіне барғаны айтылады. Дереккөздер Тағы қараңыз *Есет Көкіұлы *Қобыланды Тоқтарбайұлы *Жалаңтөс батыр (1576 —1656 жж.) *Қабанбай батыр
Аспарагин қышқылы

Аспарагин қышқылы — алмастырмалы аминқышқылы. Протаминдерден басқа барлық белоктардың құрамына кіреді. Қайта аминдеуде маңызды орын алады, пурин мен пириминдер түзуіне қатынасады. Алмаспайтын аминқышқылдарын — метионинді, треонинді, лизинді түзуде қор ретінде жүреді. Аспарагин қышқылы зат алмасу процесінде аспарагин қоры және оның ыдырауының бірінші сатысы қызметін атқарады. Дереккөздер
Гистондар

Гистондар — хроматинде кездесетін ақуызар. Аргинин мен лизинге бай, сондықтан сілтілік қасиеті бар. Молекула саны 11000— 21000. Хроматин құрылымы тұрақтылығын сақтайды, нуклеин қышқылдарын түзуде реттеушілердің бірі болады, мембраналардың жоғары молекулалы қосылыстарды өткізу қабілетін жоғарылатады.Гистондар — жасуша ядросының құрамына кіретін сілтілік қасиеті бар протеиндер (негіздік протеиндер). ДНҚ кешенінің құрамына кіретін гистондарды нуклеогистондар деп атайды. Қасиеттері Бұл ақуыздар негіздік қасиет көрсетеді, олардың құрамына негізінен лизин мен аргинин (20-30%) кіреді. Гистондар екінші реттік құрылым ғана түзеді, олардың молекулалық салмағы жоғары емес (11000-24000) құрамындағы лизин мен аргининнің сандық мөлшеріне байланысты, гистондардың бес түрі белгілі: H1, Н2а, Н2в, Н3, Н4. Гистондық фракциялардың изоэлектірлік нүктелері 9,5-ДНҚ аралығында болады. Табиғи жағдайда гистондар хроматиннің ДНҚ - сымен электро-статикалық байланыстармен байланысқан (көпжасушалы организмнің рН мағынасында гистон оң, ал ДНҚ теріс заядталынған). Гистондар құрылымдық реттеуші қызметтерін атқалы Гистондардың төрт фракциясы нуклесомдарды түзуге, ал Hi фракциясы нуклесомдар арасындағы ДНҚ - ның фрагменттерін орауға қолданылады, яғни хроматинді және хромосомды түзуге жүмсалады. Гистондардың реттеуші қызметтеріне, олардың әсерімен ДНҚ-даі РНК=ға берілетін гендік мәліметтердің реттелуі жатады. Дереккөздер
Әкті туф

Әкті туф — ыстық немесе салқын көміртекті қайнарлар әрекетінен кальций карбонаты түрінде тұнбаланған өте жеңіл кеуекті тау жынысы; өсімдік таптары мен органикалық қалдықтарды кіріктіреді; құрылыс материалы, әшекей тастар және оқ күйдіру шикізатты ретінде қолда¬нылады. Синонимі: травертин. Дереккөздер
Нұрмолда Алдабергенов

Нұрмолда Алдабергенов (20 желтоқсан 1906, Желдіқора қыстауы, Қараағаш, Кербұлақ ауданы, Алматы облысы – 17 қараша 1967) — қоғам қайраткері, екі мәрте Социалистік еңбек ері (1948, 1958), Қазақстандағы колхоз құрылысын алғаш ұйымдастырушылардың бірі. Жетістіктері * 1927–1930 жж. Түркістан–Сібір темір жолын салуға қатысқан. * 1930–1933 жж. Талдықорған облысы “Жаңа талап” ұжымшарында колхозшы, бригадир. * 1942 жылы ол басқарған ұжымшар еңбеккерлері қант қызылшасының әр гектардан 365 ц, астықтың әр гектардан 13,7 ц өнім жинады. Ал қант қызылшасы егілген жеке тәжірибе учаскесінің (10 га) әр гектардан 834 ц түсім алды. * 1942–1945 жж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1947 ж. Алдабергеновтің басқаруымен Жетісу өңірінде тұңғыш су электр станциясы салынды. Мұқыры ауылында тұрғын үйлер, орталық мәдениет үйі, тұрмыс қажетін өтейтін орталық, сауда орталығы, балалар бақшасы, орта мектеп, аурухана құрылысы салынып, пайдалануға берілді. Ол ауыл шаруашылығында егіншілік мәдениетін арттыру және мал тұқымын асылдандыру ісінде ғылым жаңалықтары мен озат тәжірибені өндіріске батыл енгізіп, жоғары өнімге қол жеткізді, сөйтіп ұжым экономикасын күрт жоғары көтерді. Ұжымшарда озат тәжірибе мектебі тұрақты жұмыс істеді, асыл тұқымды мал фермалары құрылды, ауылда қала үлгісінде құрылыс салу тұңғыш жүзеге асырылды. * 1945 – 1950 жж. Талдықорған облысы "Жаңа талап" колхозының төрағасы. * 1950–1961 жж. Сталин атындағы (кейін Н.Алдабергенов атындағы) іріленген ұжымшардың төрағасы. * 1965–1967 жж. Карл Маркс атындағы ұжымшардың төрағасы болып істеді. * Үшінші және төртінші сайлауда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіні ң депутаты. * Бесінші сайлауда КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. * Қазақстан КП-ның жетінші, сегізінші, оныншы съездерінде ОК мүшесі болып сайланды. Есімі берілген жерлер * Жетісу облысы, Ескелді ауданында Алдабергенов ауылы; * Талдықорған қаласы мен Қарабұлақ ауылында орталық көше; * Шұбар мектебіне Алдабергенов есімі берілген. Наградалары * Екі мәрте Социалистік Еңбек Ері (1948, 1958); * Екі мәрте Ленин ордені (1948, 1958); * Екі мәрте Еңбек Қызыл Ту ордені; * 6 рет Халық шаруашылығының жетістіктері көрмесінің (ВДНХ) үлкен Алтын медалімен марапатталған. * Медальдар Көркем әдебиетте * Жазушы Ұзақбай Доспанбетов Нұрмолда Алдабергенов өміріне арналған «Шың мен шыңырау» атты 2 томдық роман жазды. Прототипі – Хақназар Халықбергенов. Дереккөздер
Виртуаль аймак

Виртуаль аймак, (Виртуальная зона; virtual region) — тапсырманың немесе жүйелік есептің бір қадамына бөлінетін динамикалық аймақтың ішкі бөлігі. Магниттік таспа аймагы (Зона магнитной ленты; tape zone) - файл жазбаларын орналастыруға арналған магниттік таспаның бөлігі. Аймақтар өзара аймақтық аралықпен бөлінеді. Дереккөздер
Озокеритпен емдеу

Озокеритпен емдеу ( — иіс және — балауыз) — құрамында церезин, парафин, шайыр (нұм) және асфальтендер бар озокерит ұлпалардың қабынуын бәсеңдету үшін пайдаланатын процедура. Қанжел ауруруын емдеуде де кеңінен қолданылады. Дереккөздер it:Ozokerite ru:Озокерит#Использование в медицине
Жүктеуіш

Жүктеуіш (Загрузчик; loader) - жүктеу программасы; байланыстарды редакциялайтын және объектілік программаны негізгі жадқа жүктейтін өңдеуіш программа; дискідегі (сыртқы жад) мәліметтерді компьютердің жедел жадына жүктеу программасы. Дереккөздер
ФиБС

ФиБС — академик В. П. Филатов әдісімен дайындалған препарат. Организмнің зат алмасуын реттеп, қуат беріп, қарсыласу күшін арттырады. Жара беті кілегейленіп жазылуы тездейді. Жойылған ткань бөлігі қайтадан қалпына келеді. Пародонт және басқа да стоматология ауруларын емдеуде көп қолданылады. Дереккөздер
Әкті шөгінділер

Әкті шөгінділер — негізінен немесе 30%-дан астам кальцит карбо- натынан (кальцит, арагонит) түратын биогендік, хемогендік, кейде терригендік шөгінділер. СаСО. мөлшері бойынша шамалы окті (30-50%), окті (50-70%) жоне жоғары окті (>70%) болып жіктеледі. Қазіргі Ә.ш-де СаС03 мөлшері 99%-ға жетеді. Дереккөздер
Мағлұматты қорыту

Мағлұматты қорыту (Обобщение понятия; concept generalization) — тек қорытылған мағлұмат көлеміне кіретін нысандарға жататын нышандарды алып тастау жолымен аз көлемді мағлұматтан үлкен көлемді мағлұматқа өтуге мүмкіндік беретін логикалық операция. Дереккөздер
Аймақ биті

Аймақ биті (Бит зоны; zone bit) - екілік разрядтар тобындағы кез келген екілік сан. Оны мәліметтер элементтерінің белгілі бір топтамаға (мысалы, сандық немесе оріптік) жататындығын көрсету үшін пайдаланады. Дереккөздер
Көпплоидтық

Көпплоидтық— бір не одан көп геном болуы. Көпплоидтық вирустарда да кездеседі, ол көбінесе вирус бөлшектерінің толық вирион болып жиналу сатысындағы қателіктерден туады. Атап айтканда вирионға бірнеше геном көшірмелері кіреді де, өте үлкен ұзынша құрам пайда болады. Дереккөздер
Іш шеменінің сары суы

Іш шеменінің сары суы— іш қуысының шемені (қабыну) кезінде пайда болатын сары сұйықтық. Құрамында 2,5% дейін сарысу белогы болады, бейтарапты немесе әлсіз сілтілік қасиеті бар. Белгілі бір антигенмен егілген, Раус қатерлі ісігімен ауыратын құйрықтың ішіне жиналатын- сарысуы көптеген ауру қоздырғыш вирустардың түрін анықтауға қолданылады. Дереккөздер
Аймақтық аралық

Аймақтық аралық (Зонный интервал; interblock space (gap) — магнитгік таспадағы аймақтар (блоктар) арасындағы аралық. Ол аралық "баста-тоқта" режімінде жұмыс істеген кезде мәліметтерді санаудың сенімділігін жасақтауға қалдырылады. Дереккөздер
Викасол

.]] Викасол . Хирургиялық стоматологияда операциядан кейін тіс ұяшығынан қан кеткенде, сол сияқты қан ұюы төмен науқастарды операцияға дайындар алдында қолданылады. Гингивит, пародонтит ауруында қан ағуын тоқтату үшін пайдаланады. Дереккөздер
Абсолютті жүктеуіш

Абсолютті жүктеуіш (Абсолютный загрузчик; absolute loader) — объектілік модульді негізгі жадқа белгіленген адрестермен орналастыратын жүктеуіш. Байланыстырушы жуктеуіш (Компонующий (связывающий) загрузчик; linking loader) — сәйкес сыртқы сілтемелерді есептеп, объектілік модульдерден біртұтас жүктеуіш модульді қалыптастыратын жүктеуіш. Мұнда программаны жадтың кез келген аймағына жүктеуге мүмкіндік беріледі. Дереккөздер
Әр тастары

Эр тастары — өнер туындылары (қүмыра, сандықша, жозылау жоне т.б.) мен ошекейлер (сақина, танамоншақ жоне т.б.) жасау үшін пайдаланылатын, түрі одемі минералдар мен таужыныстардың аталымы. Дереккөздер
Бластез

Бластез – өзгермелі тау жынысытың қатты күйін сақтай отырып қайтадан кристалдануы нәтижесінде екінші тау жынысы түрінің, яғни өзгерген тау жынысытың пайда болуы. Өзгерудің әрбір сәтінде жаңа минералдардың түзілу процесі өзгеретін тау жынысытың шағын бөлігінде ғана жүзеге асады, сөйтіп тау жынысы әбден өзгеріп болғанға шейін өзінің катты күйін сақтайды. Дереккөздер
Автометасоматоз

Автометасоматоз - магмалық таужыныстардың өзіндік өзгерістерімен байланысты түпнегіз таужыныстар есебінен жаңа таужыныстардың пайда болу процесі. Автометасоматоз магмалық және магма ағымынан кейін өтетін процестерге тәуелді, соның нәтижесінде толық қалыптасқан магмалық таужыныстардың кварцтану, карбонатгану, пропилиттену, грейзендену және т.б. процестері жүзеге асады. Дереккөздер
Винилин. Шостаков бальзамы

Винилин. Шостаков бальзамы. — жараны тазалап, қабынуды тоқтатып, бактерияның өсуін тежейтін, регенерацияны тездететін қасиеттері бар дәрі. Ол әр түрлі жараларды, үсік, күйік және шырышты қабықтың қабынуын емдеуде қолданылады. Дереккөздер
Флеботромбоз

Флеботромбоз — ұйыған қанмен бiтелу. Көк тамырда қанның ұюынан тромбоз пайда болады. Бұл көк тамырдың жартылай немесе толық бітелуіне душар етеді. Бұдан қан айналысы бұзылып, көк тамыр қабырғалары домбығып қабынады. Дереккөздер
Виртуалды мәліметтер базасы

Виртуалды мәліметтер базасы (Виртуальная база данных; virtual database) — мәліметтер базасын басқарудың еркін жүйесінің әрбір интегралданатын мәліметтер базасынан түрдендіріліп алынуы мүмкін болатын мәліметтердің елестелетін ұсынымы. Ішкі сілтемелер *Мәліметтер базасы Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Database Database] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Virtual_Database Virtual database] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85 База данных] Дереккөздер
Дайындау фазасы

ДАЙЫНДАУ ФАЗАСЫ (Фаза подготовки; processing phase) — тапсырманы өндеудің алғашқы кезеңі. Осы кезенде тапсырмаға қажетті ресурстар бөлінеді жоне ол ресурстарды жұмысқа дайындау жүзеге асырылады. Фаза проблемалық мәселені даярлаумен аяқталады. Дереккөздер
Атопикалық реакция

Атопикалық реакция— цитотропты антидене (І&Е) мен антиген (аллерген) арасында болған реакция нәтижесінде медиаторлардың бөлініп шығуы. Торша бетіндегі көршілес екі антидене екі валентті антигеннің бір молекуласымен байланысқанда медиаторлар түзіледІ және олар торшадан шығарылады. Медиаторлар әрекетіне аллергиялық (түршігу) аурулардың өте жіті түрінің белгілері пайда болады. Дереккөздер
Гипогендік кенорындары

Гипогендік кенорындары- Жердің терең қойнауларында магмалық балқымалардан не күшті қысым мен жоғары температура жағдайындағы ыстық су ерітінділерінен пайда болған пайдалы қазбалар шоғырлары. Бұларға түсті, сирек, асыл және радиоактивті металл рудаларының кенорындары жатады. Дереккөздер
Баптаушы жүктеуіш

Баптаушы жүктеуіш (; ) — объектілік немесе жүктеуіш модулінде оны белгілі адреске орналастыруда адрестерді өзгертуге арналған жүктеуіш. *Екілік жүктеуіш (; ) — абсолюттік жүктеуішпен пара-пар. Дереккөздер
Матрица теориясы

Қалып (матрицалық) теориясы — Брейнл мен Гауровитц (1930) ұсынған. Бұл теория бойынша әрбір иммунды жауапты торша антидене молекуласын кұрау үшін антигеннен арнайы мәлімет алады. Сондықтан антидене түзілу үшін антиген матрица болып табылады. Матрицалар теориясы ретінде белгілі болған бұл көзқарас бойынша кез келген антидене әрбір иммунды жауапты торшада түзіледі. Дереккөздер
Мағлұматты шектеу

Мағлұматты шектеу (Ограничение понятия; concept restriction) — алғашқы мағлұматтың көлеміне кіретін объектінің бөлігіне жататын алғашқы мағлұматқа жаңа нышандарды үстемелеу жолымен үлкен көлемді мағлұматтан кіші көлемді мағлұматқа ауысуға мүмкіндік беретін логикалық операция. Дереккөздер
Адрес регистрі

Адрес регистрі (Регистр адреса; address register) — 1) сақтау қүрылғысындағы немесе басқару құрылғысының командалар регистріндегі керек мәліметтерді табуда қажет адрестің шарттаңбасын сақтауға арналған регистр; 2) адрестерді уақытша сақтауға арналған процессордың ішкі мәліметтер тіркеуіш регистрі. Дереккөздер
Дамп

ДАМП (Dump) — 1) компьютер жадындағы ақпаратты бір сақтау құрылғысынан екінші сақтау құрылғысына немесе жадтың бір бөлігінен екінші бөлігіне көшіру; 2) жадтың немесе файлдың басылмасы. Бақылаулық нукте дампы (Дамп контрольной точки; rescue dump) — жүйенің жаңылысуы салдарынан процесті қайта іске қосу үшін жасалынған, осы процестің жүргізілуіне байланысты жұмыстық кеңістіктің көшірмесі, Динамикалық, таңдама дамп (Выборочный динамический; snapshot dump) — программаның орындалуының белгілі бір сотіндегі қалып-күйін көрсететін жад дампысы. Дереккөздер
Аймақтық есептеу орталығы

Аймақтық есептеу орталығы (Региональный вычислительный центр; regional computer center) — әкімшілік басқару жүйесінің иерархиялық құрылымындағы аралық деңгейдің біріндегі есептеу орталығы. Ол бас есептеу орталығын секциялық (төменгі деңгейдегі) есептеу орталығымен байланыстырады. Дереккөздер
Антиклиндік аңғарлар

Антиклиндік аңғарлар - антиклин қатпарларының дөңестерін бойлай созылатын аңғарлар. Олардың екі беткейінде де таужыныстар аңғардан кері бағытта қүлайды. Антиклиндік аңғарлар антиклиннің дөңесі керілу салдарынан жарықшақтанып, эрозияның қарқынды дамуынан жаралады. Ол антиклиннің ядросында орнықтылығы төмен таужыныстар орналасуына байланысты. Дереккөздер