Чукчалар

Чукчалар (ескір. луораветлан) — Беринг теңізінен Индигирка өзеніне дейін және Солтүстік Мұзды мұхиттан Анадыр мен Анюй өзендеріне дейінгі аумақты алып жатқан Азияның солтүстік-шығысындағы шағын байырғы халық. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресейде 16 мың, 2010 жылғы халық санағы бойынша – 15908, 2020 жылғы санақ бойынша – 16200 адамды құрады. Халықтың негізгі бөлігі Чукотка автономиялық округінде (72,7 %) тұрады. Этнонимі «Чукчи» сөзі чукчаның cawcu (чаучу) сөзінен шыққан, ол «бұғыға бай» дегенді білдіреді. Бұғы бағушы чукчалар басқа туысқан халықтардан, мысалы, бұғы коряктары немесе жағалау чукчаларынан айырмашылығы, өздерін осы атаумен атайды. Бұл сөзді бұғы бағушы коряктар да өз есімі ретінде қолданады, ал екі тайпа бірін-бірі tanŋьtan (танн’ытан) деген сөзбен атайды (коряк тілінде «жау», «бөтен») дегенді білдіреді. Сырт келбеті Чукчалар түрі - аралас, жалпы - моңғолоид, бірақ кейбір айырмашылықтары бар. Чукчалардың нәсілдік түрі, Богораздың айтуынша, кейбір айырмашылықтарымен ерекшеленеді: *көлденең кесілген көздерге қарағанда қиғаш кесілген көздер сирек кездеседі; *қалың бет түгі, басында көбіне бұйра шашы бар; *беті қола түсті реңкпен ерекшеленеді; *үлкен, тұрақты бет ерекшеліктері бар, маңдайы - жоғары және түзу; *мұрыны - үлкен, түзу, көздері үлкен. Кейбір зерттеушілер чукчалардың биіктігін, күшін және кең иықтарын атап өтті. Тілі Чукча тілі палеоазияттық тілдер отбасының чукот-камчат тілдеріне жатады, полисинтетикалық (инкорпорациялық) түр болып табылады. Чукча тілінің жазуы 1931 жылы КСРО-да тілдік жүйені қалыптастыру кезеңінде латын графикалық базасында құрылды, содан кейін 1936 жылы орыс (кириллица) графикасына ауыстырылды. Діні Дінге қатысы жағынан чукчалардың көбі Орыс православие шіркеуінде шоқынған, алайда көшпелілерінің арасында дəстүрлі наным-сенімдерінің қалдықтары кездеседі. Тарихы Чукчалардың қалыптасуы олардың ата-бабалары Охот теңізі жағалауынан Солтүстік-Шығыс Азияның түкпіріне келіп, кейіннен юкагир және эскимос халықтарының топтарымен араласқаннан кейін басталады. 17 ғасырда, орыстар келе бастап, жаңа аймақтарды игерген казактар мен өнеркәсіпшілердің келуімен чукчалардың өмір салты ғана емес, сонымен бірге олардың көршілерімен қарым-қатынасының принциптері де толығымен өзгерді. Экономикалық байланыстардың қалыптасуы чукча мен эскимос халықтарын жақындастырады. Көшпелі халықтың бір бөлігі теңізде аңшылықпен айналысып, отырықшы өмір салтына көшті. Жаңа жерлерді игеру бірнеше әскери қақтығыстар мен халықтар арасындағы наразылық тудырды. Жүз жылдан астам уақыт бойы чукчалар мен орыстар арасындағы қанды қақтығыстар тоқтаған жоқ. Алайда 1740 жылдары орыстар ымыраға келіп, чукчалар олардың жерлерді игеруіне кедергі келтірмеді. 1775 жылы Ангарск бекінісі салынды. Орыстардың келуімен чукчалардың негізгі қызметі де өзгерді. Анюйде тауарлар айырбасталып, сатылып, өлке экономикасын керемет нығайтты. Бағалы аң терісі, ақ аюдың терісі, чукча бұғыларының терісі шеттен шыққан өнімдерге айырбасталды. 1930 ж. РКФСР-де Чукот ұлттық округі, 1977 ж. автономиялық округі құрылды. Кәсібі Чукчалар бастапқыда бұғыларды аулап, бірте-бірте олар бұл жануарларды қолға үйретіп, бұғыларды бағумен айналыса бастады. Бұғылар чукчаларға әрі тамақ, терісін баспана және киім ретінде пайдаланды. Өзендер мен теңіздердің жағасында тұратын чукчалар теңіздегі аңшылықпен айналысты. Көктемде және қыста итбалықтар мен нерпаларды, күзде және жазда киттер мен морждарды аулады. Чукчалар шебер қолөнершілер болып саналады. Олардың дәстүрлі өнеріне сүйекке ою, жүн мен тері аппликациялары (түрлі түсті қиындылардан құрастырып салған сурет, өрнек) жатады. Әйелдер тамаша тігіншілер. Олар өздеріне итбалық немесе бұғы терісінен, түлкі немесе қасқыр жүнімен безендірілген комбинезон тігеді. Чукча әйелдерінің комбинезоннан басқа, теріден тігілген, моншақтармен кестеленген және кесте және үлбірмен безендірілген халат тәрізді көйлектер де бар. Тұрмыс салты Орыстармен байланыстардың басында чукчалардың әлеуметтік жүйесі патриархалдық қауымдастықтың көршілес қауымға айналуымен және мүліктік сараланудың дамуымен сипатталды. Бұғылар, иттер, үйлер мен каноэлар жеке меншігінде болды, ал жайылымдар мен балық аулайтын жерлер қауымдық меншікте болды. Тундра чукчаларының негізгі әлеуметтік бірлігі 3-4 туысқан отбасылардың қонысы болды, кедей адамдар үшін олар туыстық емес отбасыларды біріктіре алды, олардың жұмысшылары отбасыларымен бірге ірі бұғы өсірушілердің қонысында өмір сүрді. 15-20 қоныстан тұратын топтар өзара көмекпен байланысты болды. Жағалаудағы чукча бірнеше отбасын қайық иесі басқаратын каноэ қауымына (этвэт йырын) біріктірді. Бұғы чукчаларында ортақ әдет-ғұрыптармен байланысты рулық туыстық топтар (варат) болды. XVIII ғасырға дейін патриархалдық белгілі болды. Топтық неке ("айнымалы неке"), қалыңдық үшін жұмыс, байлар үшін көп әйел алу элементтері болды. Топтық неке («ауыспалы неке»), қалыңдық үшін еңбек, ал байлар арасында көп әйел алу элементтері болды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Бұғы бағушы чукчалар ярангаларда тұрды. Яранга бұғы немесе морж терісімен жабылды. Яранганың ішінде, онда тұратын отбасылардың санына сәйкес, жүннен жасалған шатырлар орнатылды, олар тас, саз немесе итбалық майы бар жарық шамдармен (жирник) жылытылды. 19 ғасырдың ортасына қарай яранга ұжымдық тұрғын үй ретінде қолданыстан шықты. Жағалаудағы чукчалардың қысқы баспанасы - қабырғалары кит жақтары мен қабырғаларынан жасалған жақтаулары төртбұрышты, шым жабылған жартылай қазба (валкаран) үйлер болды, түрі мен дизайны эскимостардан алынған. 19 ғасырда жағалаудағы чукчалардың негізгі баспанасы морж (жаз) немесе солтүстік бұғы (қыс) терісімен жабылған яранга болды. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімдері бұғы және бағалы аң терісінен жасалынады. Ерлер - екі қабатты тері көйлек (орыстар оны кухлянка деп атаған), шалбар, қонышы қысқа етік киген. Төменгі көйлек жүні ішке қарай, үстіңгі жейде жүні сыртқа қарай киілді. Жейденің етегі, жеңі, жағасы ит немесе қасқыр жүнімен қапталған. Аяқ киімді қысқа шұлықпен киді. Аяқ киімнің табаны әдетте итбалық терісінен жасалған. Кухлянка белбеумен байланған, белдікке пышақ, дорба және басқа да заттар ілінген. Чукчалар бас киімдерді сирек киді, бас киімнің ең көп тараған түрі тымақ болды. Әйелдер киімі тізеге дейін жететін жеңі кең, жағасы бар үлбір комбинезоннан (керкер) тұрды. Қыста комбинезон іші түкті қос, жазда жалғыз қабат тігілді. Әйелдердің аяқ киімі ерлердікімен бірдей, бірақ тізеге дейін кесілген болды. Дәстүрлі тағамдары Солтүстік чукчасының негізгі тағамы - бұғы еті, ал жағалаудағы чукчалар - теңіз жануарларының етін тұтынды. Етті шикі, қайнатып, кептіріп жеген. 20 ғасырға дейін чукчалар арасында ең көп тараған ыстық тағам қан, май және тартылған ет қосылған сұйық моньял бұқтырмасы болды. Сусындардан алкогольді және шайға ұқсас шөптік қайнатпаларды жақсы көреді. Жағалаудағы чукчалар ірі жануарлардың етін – киттің, морждың, белуга китінің етін теріге тігілген шұңқырларда (копальгын) ашытып дайындады. Олар балықты шикілей жеп, Анадыр мен Колыма тұрғындары лосось балығынан юкола жасады. Ет пен морж майы бар ұсақталған тамырлардан тағамдар жасалды. ұннан ботқа пісіріліп, итбалық майына шелпек қуырылды. Теңіз балдырлары мен моллюскалар да тұтынылды. Фольклоры Чукча халқының ауызша өнері өте бай. Фольклордың негізгі жанрларына ертегілер, мифтер, аңыздар, тарихи аңыздар және тұрмыстық оқиғалар жатады. Басты кейіпкерлердің бірі – қарға Құрқыл, көршілес эскимос тайпаларымен соғыстар туралы аңыздар бар. Сондай-ақ, чукчалар арасында, «Тырна», «Тырна азығын қарауда», «Тырна ұшып барады», «Тырна жан-жағына қарауда», «Аққу», «Шағалалар биі», «Қарға», «Бұғылар шайқасы», «Бұғының жүгіруі» деген секілді аң-құстармен байланысты билер бар. Чукчалардың мифологиясы мен фольклоры өте алуан түрлі. Чукча мифологиясы мен фольклорының тамыры чукчалық өмір салтынан бастау алады: бұл бірлік және Арктиканың қатал табиғатымен күрес. Адам табиғаттың бір бөлігі, бірақ ол оны қатал сынақтарға ұшыратады, ал аман қалу - жеңу дегенді білдіреді. Тарих пен ауыз әдебиеті ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріледі. Ру ақсақалы ата-бабасының өмірінен ертегілерді сағаттап айтып бере алады. Бұл дәстүр ертеде пайда болған және ұзақ қыс түндерінде аңшылардың көңілін көтеруге арналған. Чукча аңыздарында жануарлар адамдармен тең әрекет етеді. Кит, морж, қарға, ақ аю, түлкі - чукча аңыздары мен ертегілеріндегі танымал кейіпкерлер. Чукчалардың айтуынша, арктикалық жануарлар ғарыш пен жұлдыздарды жасауға қатысқандықтан, шоқжұлдыздардың және жеке жұлдыздардың атаулары бұғы мен қарғалармен байланысты. Капелла жұлдызы - адам шанасы бар бұғы бұқасы. Ақила шоқжұлдызының жанындағы екі жұлдыз – «Бұғы бар аналық бұғы». Құс жолы - құмды суы бар өзен, аралдары бар - бұғы жайылымы. Чукча күнтізбесі айларының атаулары жабайы бұғылардың өмірін, оның биологиялық ырғақтары мен миграциялық заңдылықтарын көрсетеді. Қазақстандағы чукчалар Қазақстандағы чукча диаспорасы санының жалпы динамикасының сипатталуы: *16 (1970 ж.), *4 (1979 ж.), *24 (1989 ж.), *19 (1999 ж.), *5 (2005 ж.) адам. Сілтеме * Дереккөздер