Владислав Валерьевич Челах

Владислав Валерийұлы Челах (; 8 қазан 1992 жыл, Қарағанды, Қазақстан) — Қазақстан Республикасының шекара қызметінің қатардағы әскери қызметшісі, сослуживцестерін жаппай өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылған. Ол Қазақстан мен Қытай шекарасындағы таулы аймақта орналасқан «Арқанкерген» шекара бекетінің жеке құрамында қызмет еткен. Айыптау нұсқасына сәйкес, 2012 жылғы 28–30 мамыр аралығында 14 шекарашыны және бір азаматтық тұлғаны — орманшыны (егер) өлтірген. Қылмысты жасыру мақсатында бекеттегі шаруашылық ғимараттарды және өзі өлтірген 14 шекарашының мәйітін өртеген. Өмірбаяны Владислав Валерийұлы Челах 1992 жылғы 8 қазан күні Қарағанды қаласында теміржолшы отбасында дүниеге келген. Оның өзінен кіші қарындасы және әскерге шақырылар алдында дүниеге келген інісі бар. Челах Қарағанды қаласындағы №54 орта мектептің 9 сыныбын бітіріп, кейін №21 кәсіптік мектепке оқуға түседі. 2011 жылы үшінші разрядты машинист көмекшісі мамандығын алады. Әкесінің айтуынша, Владислав мектепте және колледжде жақсы оқыған, электровоз машинисі болуды және шекара әскерінде қызмет етуді армандаған. Әскери қызметі 2011 жылдың қараша айында, 19 жасында, Челах Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметіне шақырылды. 2012 жылдың көктемінде ол Алматы облысының Алакөл ауданында, Қазақстан–Қытай шекарасында орналасқан «Сары-Бөктер» шекара заставасына қарасты «Арқанкерген» («Таулы») бекетіне жіберілді. Бұл бекет тек жаз мезгілінде жұмыс істеп, ҚХР азаматтарының дәрілік шөптерді заңсыз жинауына жол бермеумен айналысқаны хабарланған. Ата-анасының айтуынша, қызмет барысында ол әлімжеттікке шағымданбаған және 2012 жылғы маусымда демалысқа шығып, отбасымен кездесуді жоспарлаған. Қылмыс 2012 жылғы 30 мамырда «Арқанкерген» бекеті байланысқа шықпай қалады. Оқиға орнына келген шекарашылар өртелген казарма ғимаратын тауып, ішінен 13 шекарашының мәйітін анықтайды. Кейін тағы бір әскери қызметкердің және жақын маңда тұрған орманшының мәйіті табылды. Барлығы бекетте 15 шекарашы қызмет етуі тиіс болған. Алғашында БАҚ-та әскери қызметкерлер өрт кезінде ұйықтап жатып қаза тапты деген болжам айтылды. ҰҚК басшысы Нұржан Мырзалиев те қаза тапқандардың ішінде оқ жарақаты тек орманшыда болғанын мәлімдеді. Алайда кейбір ақпарат құралдары шекарашылардың атып өлтірілгені немесе оларға ұйықтататын дәрі қосылған алкоголь берілгені туралы нұсқаларды алға тартты. Сараптама нәтижесінде марқұмдардың ағзасынан алкоголь іздері табылмады. Бұл оқиға Қазақстанда үлкен қоғамдық резонанс тудырды. Нұсқалар ретінде сырттан жасалған шабуыл немесе әскери бөлім ішіндегі жанжал айтылды. 2012 жылғы 1 маусымда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев бұл оқиғаны «ішкі қақтығыстар нәтижесіндегі теракт» деп атады. Челах — тірі қалған жалғыз шекарашы болды. 2012 жылғы 5 маусымда ол іздестіру кезінде табылды. Ол қатты күйзеліс жағдайында болып, қасында застава бастығының тапаншасы болған. Сол күні-ақ ол басты күдікті ретінде ұсталды. 6 маусымда БАҚ-та Челахтың қылмысын мойындағаны туралы ақпарат тарады. Алайда оның қалайша жалғыз өзі 15 қарулы адамды өлтіре алғаны түсіндірілмеді. Кейін прокуратура оның кінәсін мойындағанын ресми түрде растады, ал себеп ретінде «ішкі қақтығыстар мен сананың тұмандануы» аталды. Бірақ анасымен кездескенде Челах қылмыс жасамағанын айтқан. 2012 жылғы 25 шілдеде адвокаты оның мойындауынан бас тартқанын және тергеу кезінде психологиялық қысым көрсетілгенін мәлімдеді. Челах бекетке белгісіз адамдар шабуыл жасағанын айтты. Үкім 2012 жылғы 11 желтоқсанда сот Владислав Челахты «Арқанкерген» бекетінде 15 адамды өлтіргені үшін кінәлі деп танып, ерекше режимдегі колонияда өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады. 2013 жылғы 5 наурыздан бастап Челах Қостанай облысы Жітіқара қаласындағы УК-161/3 мекемесінде, яғни халық арасында «Қара бүркіт» деп аталатын өмір бойына сотталғандарға арналған колонияда жазасын өтеп келеді. БҰҰ Адам құқықтары комитетінің реакциясы 2017 жылғы 29 қарашада адвокат Серік Сәрсенов БҰҰ Адам құқықтары комитеті Челахтың ісін қарап, тергеу мен сот барысында заң бұзушылықтар болғандықтан, оның әділ сотталу құқығы бұзылған деген шешім шығарғанын хабарлады. Адвокат Серік Сәрсенов 2018 жылғы 23 наурызда қайтыс болды. 2019 жылғы қаңтарда іс қайта қаралды, алайда 2019 жылғы 22 қаңтарда ҚР Жоғарғы соты Челахқа шығарылған үкімді өзгеріссіз қалдырды. Дереккөздер