kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үш түсті шегіргүл

Үш түсті шегіргүл — шегіргүл тұқымдасы, шегіргүл туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде шала бұталар. Мұны кейде: «ағайынды гүл», «бақ фиалкасы» деп те түрліше атайды. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 10 — 15(25) см. * Сабағы тік, аласа. * Жапырақтарының пішіні әр түрлі: төменгі жапырақтары жалпақ, жұмыртқа пішінді, ал жоғарғылары — жіңішке, қандауыр тәрізді, шеті иректеліп келеді. * Гүлдері ірі, қос жынысты, ұзын гүлсағағында (ұзындығы 3 — 12 см) орналасады. Аналық мойны шар тәрізді. Жоғары күлтесі қанық көк, қошқыл, екі жағындағылары — ашық көк, төменгілері — сары түсті болады. Сәуір айында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. * Жемісі — үш ұялы қауашық, піскен кезде өздігінен жарылып кетеді. Өсетін жері мен таралу аймағы Жер шарында негізінен қоңыржай аймақтарда кездесетін 500-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы шалғынды жерлерде, тауаралық шалғынды алқаптарда, өзен жағаларында, орман арасында, жыраларда өсетін 31 түрі бар. Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы Үш түсті шегіргүл — дәрілік өсімдік, оның құрамында глюкозидтер, сапониндер, қышқылдар, флаволоидтар, алкалоидтар, каротин және дәрумендер (С, Е, Р) бар. Халық медицинасында өсімдіктің қайнатпасы мен тұнбасын ішіп немесе теріге жағып, сары ауруды, ұшықты, қышыма қотырды, т.б. тері ауруларын емдеуге, сондай-ақ несеп жүргізіп, тер шығаруға, қан тазартуға кеңінен қолданады. Шегіргүлден алынған препараттар бронх бездерінің қызметін күшейтеді. “Тривиолин” препараты жөтелге ем. Шегіргүлді ежелден әсемдік, сондай-ақ эфир майын алу үшін өсіреді. Суреттер Дереккөздер
Қолқа күретамыры

Қолқа күретамыры (pron-en|eɪˈɔrtə; грекше ἀορτή - aortē, ἀείρω - aeirō "көтеремін") - омыртқалылардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі күретамыр; жүректің сол қарыншасынан басталады, дененің барлық тіндері мен органдарын қанмен қоректендіреді.Қолқа қабырғаларының серпімділігі күретамырлар бойымен қанның үздіксіз ағып тұруын қамтамасыз етеді. Қолқа күретамырының жүректен бадана тәрізді кеңейіп басталған бөлігі – қолқа баданасының қабырғасы мен қолқа күретамырының айшықты қақпақшалары бірігіп, қолқа қойнауын (синусын) түзеді. Сүтқоректілерде қолқа жүректің сол қарыншасынан шыққаннан соң, жоғары көтеріліп, омыртқа бағанасына және артқа (адамда артқа және төмен) қарай бұрылып, қолқа доғасын құрайды.Қолқаның көк еттегі тесігіне дейінгі бөлігін – көкірек қолқасы, ал оның көк еттен кейін орналасқан құрсақ қуысындағы бөлігін – құрсақ қолқасы деп атайды. Құрсақ қолқасынан кезегімен жалпы сыртқы және ішкі мықын артериялары таралған соң, орталық құйымшақ (адамда – орталық сегізкөз) артериясына айналады. Жүректен қолқаға қан 120 – 130 милиметр сынап бағанасы қысымымен, 0,5 – 1,3 м/с жылдамдықпен ағады. Қолқаның қабырғасы: интима (ішкі қабығы), медиа (ортаңғы) және адвентиция (сыртқы) қабықтарынан тұрады. Олардың орташа ұзындығы 500 микрометр, ені 150 микрометр. Құстарда қолқа доғасы омыртқа бағанасының оң жағында орналасады. Бауырымен жорғалаушыларда қолқаның екі доғасы болады. Қосмекенділер жүрегінің қарыншасынан артериялық конус басталып, екі доғаға бөлінеді де, бір-бірімен бірігіп, арқа қолқасын құрайды. Балықтар мен дөңгелекауыздыларда жүрек қарыншасынан құрсақ қолқасы басталады.Қолқа – жүректен шығатын ірі қан тамыры. 2. Қолқа, қолқа салу – дос, туыс, сыйлас адамдардың бір-біріне тілек білдіруі, бір затты қалауы. Пайдаланған әдебиетттер
Атқонақ

Атқонақ – астық тұқымдасына жататын, қарабас шалғын деп аталатын дәнді шөптердің бір туысы, бір немесе көп жылдық өсімдіктер. Негізінен Жерорта теңізі жағалауларында өсетін 20-ға жуық түрі белгілі. Еуропада 18 ғ-дан бастап мәдени өсімдік ретінде өсіріліп келеді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс, оңтүстік, орталық, шығыс аудандарында өседі. Атқонақтың далалық атқонақ, альпілік атқонақ, шашақты атқонақ, рожевиц атқонақ сияқты түрлері бар. Олардың ішіндегі ең маңыздысы және жиі кездесетін түрі – шалғындық Атқонақ (Ph. pratensіs). Оның биікт. 60 – 100 см. Сабағы көп жапырақты болады. Жапырағы түп жағында көп болғандықтан, шоғырлана өседі.Гүлшоғыры – жалған масақ. Масағы ұсақ, бір гүлді келеді. Тұқымы – ұсақ ақшыл түсті, сопақша дән. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Атқонақ – қолдан өсірілетін жоғарғы өнімді, бағалы мал азығы. Оның әр га-сынан 30 – 40 ц өнім алынады. Ылғал жеткілікті болса, жылына екі рет оруға болады. Атқонақтың топырақ тыңайту үшін де маңызы зор. Дереккөздер
Әулиеата сиыры

Әулиеата сиыры — сиырдың сүтті тұқымы. Қазақстандағы жергілікті сиырды голланд бұқасымен будандастыру арқылы алынған. 1952 жылдан жеке сиыр тұқымы болып саналады. Түсі қара немесе қара ала болып келеді, кейде қара құлақты, қара төбел ақ сиырлар да кездеседі. Әулиеата сиыры жергілікті жердің ауа-райына тез бейімделеді. Тұрқы шымыр, ұзын жіңішке мойынды, кеудесі шығыңқы, етсіз келеді. Әулиеата сиырының салмағы 460 кг-нан 530 кг-ға, ал бұқаларыныңсалмағы 750 – 770 кг-ға дейін тартады. Әрбір сауын сиыр жылына орта есеппен 3500 – 4000 кг (майл. 3,8 – 3,9%) шамасында сүт береді. Әулиеата сиыры Түлкібас, Сайрам аудандарының шаруашылықтарында өсіріледі. Дереккөздер
Қазанақ

Қазанақ – көкбұта тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, ащы иісі бар бұта. Сол түстік жарты шардың салқын және қоңыржай белдемдерінде кездесетін 10 түрі белгілі. Жалпы, ол жылдың төрт мезгілінде де көкпеңбек болып тұратын, биіктігі бір метрге жететін, күшті иісті, көп жылдық, версен тұқымдас өсімдік. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, сопақша, ұш жағы сүйір, беті жылтыр, күндіз күнге шағылысып тұрады. Гүлдері – ақ, кейбіреулері қызғылт түсті, олар ірілеу болады. Табиғатта таралуы. Бұлар шымтезекті батпақтарда, ылғалы мол орманды жерлерде өседі.Негізінен Қазақстанның солтүстік облыстарының батпақты ормандарында, далалы аймақтарында, тау етектерінде, өзен жағалауларында, батпақты саздарда өседі. Дәрілік шикізат ретінде тамыз – қыркүйек айларында өсімдіктің жапырақтары мен жас, майда бұтақшалары жиналып, көлеңкеде аса құрғатылмай кептіріледі. Дайындалған шикізат қағаздан, фанерден жасалған ыдыстарға салынады да, беті жақсылап жабылып, құрғақ орындарды сақталады Ал, Қазақстанда тек Алтай тауларының мүкті-батпақты жерлерінде, ылғалы мол қылқанды ормандарда өсетін – саз Қазанақы ([Ledum palustre) бар. Оның биіктігі 40 – 100 см (кейде 125), қоңыр көк қабықты. Жас бұтақшаларын қалың безді түк басқан. Ұзынша келген жапырақтары сабаққа кезектесе орналасады. Ұсақ гүлдері ақ, кейде қызғылт түсті болады, олар бұтақтарының ұшына шоқталып, шоғырланып өседі. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі – сопақша келген қауашақ, оның сыртын безді түк басқан. Тұқымы ұсақ келеді. Химиялық құрамы. Өсімдіктің дәрілік шикізатының құрамында 0,3 – 1,5 пайыз шамасында эфир майлары бар, ал осы эфир майларының өзі ледол терпенінен, көмірсудан құралады. Өсімдіктің құрамында арбутин глюкозиді, илік заттар бар. Өткір иісі, дәмінің ащылығы осы эфир майларының болуына байланысты. Қолданылуы Қазанақтың шөбінен жасалған препаратты басқа да дәрілік өсімдіктермен қосып, бронх (қолқа) демікпесін, көкжөтелді, шеменді және ревматизм ауруларын емдеуге қолданады. Қазанақ жапырақтарының ұнтағын немесе бұтақтарын киім арасына салып қойса, күйе түспейді. Мал дәрігерлігі пратикасында бұл өсімдік өкпе туберкулезін емдеуге, өңештің қабынған кезінде қақырық түсір үшін, демікпені ( астама ) емдеу үшін, тыныс алуды жақсарту үшін қолданылады. Дәрілік шикізаттың 40 грамы қайнап тұрған бір литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндыралыда. Онан кейін салқындатылып, дәкемен сүзіледі.Ірі қараға – 100 – 150 мл, бұзау мен құлынға – 50 -100 мл, қойға – 30 – 70 мл, қозыға – 5 -15 мл мөлшерінде күніне 2 – 3 рет ішкізіледі. Малды емдеу барысында оның жалпы күйін, жүріс – тұрысын, азық жеуін қадағалау керек. Себебі өсімдік улы болып саналады. Сондықтан дәріні беру мөлшерін анықтаған кезде малдың жасын, тірілей салмағын, қоңдылығын, жалпы күйін ескеру қажет. Сілтемелер
Шағыр

Елді мекендер: * Шағыр – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы ауыл. * Шағыр – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Басқа мағыналар: * Шағыр – тасжарғандар тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. * Шағыр – көздің түсіне байланысты айтылатын сөз.
Қозыгүл

Қозыгүл (наурызгүл Primula) — примула туысына жататын, көктемнің бас кезінде гүлдейтін шөп өсімдігінің (бәйшешектің) бір түрі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сарағаштықтар

Сарағаштықтар (Berberidaceae) — дарагүлтелі қосжарнақты өсімдіктердің бір түкымдасы. Шөп тәрізді де, бута тәрізді де болып өседі. Мұның 250-дей түрі бар, барлығынан берберин (қара) алкалоид шығады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Борсық

Борсық – сусарлар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі аң туысы. Көбінесе шөпті және оның тамыры мен тұқымын, майда жәндіктерді жеп қоректенеді. Көктемде құстарды, олардың балапандарын жейді, кейде қозының да құйрығын сорады. Борсық ін қазады, ұрғашысы қыстың аяғында 2—6 күшік табады. Терісінен ішік, қылшығынан щетка жасауға болады; халық арасында оның майын көксау ауруға даруға береді, оны басқа да қажеттерге жұмсайды. Етін жеуге болмайды, харам. Қазақстандағы борсықтың 4 түр тармағы *Еуропа борсығы (Meles meles) **Ферғана борсығы (Meles meles severzovi) *Азия борсығы (Meles leucurus) **Тянь-Шань борсығы (Meles leucurus tianschanensis) **құм борсығы (Meles leucurus arenarius) **Сібір борсығы (Meles leucurus sibiricus). Дене тұрқы 60 — 90 см, салмағы 8 — 16 кг-дай. Олардың түсі ақшыл-сұрдан қара-қоңырға дейін өзгеріп отырады. Жүні қылшықты, салалы, сирек. Тұмсығынан желкесіне дейін созылған қара жолағы бар. Бауыры, төбесі, табандары қара, аяқтарында сәл иілген, ұзын тырнақтары болады. Інде тіршілік еткендіктен, маусымдық көшуі байқалмайды. Іңір түсісімен қорек іздеуге шығады. Борсық қорек талғамайды. Ол ұсақ кеміргіштермен, құстармен, олардың жұмыртқаларымен, жыланмен, кесірткелермен, көлбақалармен, ұсақ жәндіктермен, жеміс және бақша дақылдарымен де қоректенеді. Күзге қарай бойына май жинайды да, қысқы ұйқыға кетеді. Олар наурыз — маусымда мауығып, 1 жылдан кейін 1 — 5 күшік табады. Терісі мен майы үшін ауланады. Борсықтың майы витаминдерге бай, сондықтан халық медицинасында оны буын ауруларын, туберкулез және іріңді жараларды емдеуге қолданады. Ауыл шаруашылығы және орман зиянкестерін жеп пайда келтіреді. Кәсіпшілік маңыздылығы онша емес (терісі онша құнды емес жүні қылқалам үшін қолданылады майы емдік болып есептелінеді). Дереккөздер
Түлкіқұйрық

Түлкіқұйрық , Қоянқұйрық – астық тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Бұрынғы КСРО-да мұның 30 түрі өседі, барлығы да көпжылдық шөп өсімдігі, шалғын тәріздес келеді, бірақ мұның гүлшоғыры тығыз, масақ сияқты болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Батун

Батун – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын пияздың көпжылдық түрі, аязға өте төзімді. Садақталған жапырақтары топтанып шығады, бұл жапырақтарын бір жазда 3—4 рет күзеп алуға болады, 1 гектар жерге 6 кг тұқым себіледі Дереккөздер
Жүрдек балшықшылар

Жүрдек балшықшылар — Татреңтәрізділер отрядына жататын қарқас тұқымдардың бір туысы. Мұның 5 түрі бар, Африка мен онтүстік-батыс Азияның сахараларында тіршілік етеді. Мұның Закаспий жүрдегі деген түрі Түркменстанның оңтүстігінде кездеседі. Бұлардың құйрығы қарақастардікі сияқты ұзын емес,құйрығының ұшы тік кесілген немесе доғалдау.Жыныс диформизмі айқын көрінбейді.Шөл және шөлейтте қоныстанады.Қазақстанда бір түрі кездеседі. Дереккөздер
Балбырауын

Балбырауын – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдіктердің бір туысы. Гүлшоғыры — күрделі шатырша. Жер жүзінде 200-дей түрі бар. Тамырсабағынан эфир майы және пимпинеллин, шайыр, қант шығады. Балбырауын ерте көктеп, күздің аяғына дейін балбырап жасыл күйінде тұратындықтан олар малдың жемшөбінің құнарлы бір түрі болып саналады. Балбырауынның бәден (анис) сияқты кейбір түрлерінің тұқымы түрліше тағамдарға қосылады. Дереккөздер
Желексіз өсімдіктер

Желексіз өсімдіктер (Apetalae) — тостағаншаға және күлтеге белінбестен, гүлсеріктері жәй ғана құрылған немесе гүлсеріктері мүлде болмайтын қосжарнақты өсімдіктердің бірнеше тұқымдастарының ескі аты (мысалы: алаботалар, қарамықтар, талдар және т. б.) Осы күні бұлар біржабынды өсімдіктер немесе алғашқыжабынды өсімдіктер деп аталады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Тауешкі

Тауешкі немесе безоар ешкісі, сақалды теке — жұптұяқтылар отрядының қуысмүйізділер тұқымдасына жататын жабайы ешкінің бірі; тау текелері туысына жататын сүтқоректі. Дене ұзындығы 150 см. шоқтығының биіктігі 80-95 см. Мүйіздері қылыш тәрізді екі жағынан сығылған еркектерінде ұзындығы 130 см. Шығыс, Орта және Оңтүстік Азияда кездеседі. ТМД - Кавказда -Оңтүстік Түркменияда. Көтерілуге қиын таулы жерлерді мекендейді. Үй ешкілерінің арғы тегі. 2 түр тармағы КСРО Қызыл кітабына енгізілді. Етін — жеу, терісін — киім-кешек жасау үшін аулайды. Дереккөздер
Қылтықсыз бидай

Қылтықсыз бидай — мұның өсімдік түрлеріне тән қылтығы болмайды, қылтықсыз бидай кейде ақтоқал бидай деп те аталады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Тауқұдіреттер

Тауқұдіреттер – татреңтәрізділер отрядына жататын құстар. Қазақстанның батпақты-сулы жерлерінде кездесетін 5 түрі бар. Тұмсығы ұзын топырақты сүзіп қоректі затты табуға мүмкіндік беретін тұмсықтың ұшында орналасқан көптеген торлары бар сезімтал мүшелері орналасқан. Тұрқы 30 см-дей, салмағы 100 – 150 г. Тұмсығы ұзын және түзу, аяқтары қысқа, жонында қоңыр және қызғылт сары жолақтары болады. Тауқұдіреттің ішінде ең жиі кездесетіні туыспен аттас түрі (G. gallіnago). Қанатының орташа ұзындығы 130 мм, салмағы 110 г. Арқасы жирен қоңыр, қара дақты, төсі мен бауыры ақшыл, тұмсығы ұзын. Шағын тобы Қазақстанның батыс, шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарында ұялайды, уақытша аялдап, барлық жерде кездеседі. Омыртқасыздармен (құрттар, жәндіктер) қоректенеді, жыл құсы. Наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, батпақтың құрғаған жерлеріне ұя салады. Ұядағы пішіні алмұрт тәрізді 4 шұбар жұмыртқаны мекиені 18 – 20 күндей басады. Балапандары 3 аптадан кейін қанаттанады. Ұялау кезінде қоразы маңыраған қозы дауысына ұқсас үн шығарады. Әуесқойлық жолмен ауланады. Дереккөздер
Су бидайық

Су бидайық – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. Түрлері — 2, олардың бірі байырғы су бидайық, екіншісі — шығыс су бидайығы, бұлар бидайық тәрізді өседі. Сондықтан да оны су бидайығы дейді. Жұғымды мал азығының бірі. Дереккөздер
Ақ жапалақ

Ақ жапалақ — түнгі жыртқыштар отрядына жататын, Арктикада тіршілік ететін жапалақтың бір түрі; поляр жапалағы жапалақтәрізділер тұқымдасына жататын құс. Биологиялық сипаты Ұзындығы 53-66 см, салмағы 2 кг. Еркектері ұрғашыларынан кішіректеу. Тұяқтары қауырсындалған. Кәрі аталықтары ақ - ұрғашылары және балапандарының қауырсынында көлденең қоңыр дақтары бар. Ұялары жерде 3-11 жұмыртқа салады. Өсімталдығы қоректік қорға байланысты. Таралуы Еуразия және Солтүстік Америка ормансыз тундраларық аймақтарын мекендейді, қыста оңтүстікке қарай ауысады. Дереккөздер
Қара меңдуана

Қара меңдуана – алқалар тұқымдасы, меңдуана туысына жататын екі жылдық шөп тектес, ұнамсыз иісі бар улы өсімдік. Ботаникалық сипаты * Өсімдіктің сабағы тік, бұтақтары көп, биіктігі 20-120 см-ге дейін жетеді. * Өне бойын түгелдей жұмсақ ақ түсті, жабысқақ түк басқан. * Жапырақтары жұмсақ түкті, пішіні жұмыртқа тәріздес, кезектесіп орналасқан, оның үстіңгі беті қошқыл жасыл, ал астыңғы беті сұрғылт түсті. Төменгі жапырақтары жертаған, ұзын сағақты, эллипс тәрізді. Сабақ жапырақтары қондырмалы. * Гүлдері - ірілеу, бұтақшалардың ұшына таман, жапырақтарының қуысында орналасқан. Гүлінің түсі сарғыштау немесе сұрғылт ақ, күлгін, сия-көк жүйкелері бар. Маусым-шілде айларында гүлдеп, шілде-тамызда жемісі пісіп жетіледі. * Жемісі - көп тұқымды, құмыра тәрізді қорапша, қақпағы бар. * Тұқымдары майда сұрғылт түсті. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Ол тұрғын үй, мал қораларының маңында, жол бойында, егістіктің шетінде, керексіз қоқыс төгетін жерлерде жиі өседі. Құрамы * Қара меңдуана жиі кездесетін арамшөп. Оның жапырағында, қабығында, тамырында гиосциамин, атропия, скополамин алкалоидтары бар. * Тұқымында 34%-дай эфир майы, шайырлар, минералды тұздар болады. Емдік қасиеті, қолданысы, улағыштығы Қара меңдуана дәрілік шикізаты және одан жасалған препараттар жүйке жүйесін тыныштандыруға, аяқ-қолдың дірілін басуға қолданылады. Өсімдік жапырағының ұнтағы "астматол" препаратының құрамына кіреді, ол кеңірдектің демікпе ауруына қарсы пайданалады. Меңдуана майы адамды тыныштандыруға, сондай-ақ ревматизм, радикулит ауруларына қарсы қолданылады. Қара меңдуанамен уланғанда жүйке жүйесінің қозуы тежеліп, әлсіреп, тынысы тарылады, ондай жағдайда дереу дәрігерге қаралу қажет. Қара меңдуананың жапырақтары маталарды сарғыш жасыл түске бояйды. Дереккөздер
Итжидек

Итжидек – алқалар тұқымдасына жататын көп жылдық жарық сүйгіш, шөптесін өсімдік. Негізінен, Британ аралдары мен Франция, Испания және Балкан түбегінің cолтүстік, сондай-ақ, Кіші Азия түбегінің ылғалды, борпылдақ топырақты жерлерінде, ал Қазақстанның таулы аудандарында кездеседі, Жамбыл, Түркістан облысында қолдан өсіріледі. Сабағы дара, тік сыртын қалың бездер жапқан. Биіктігі 0,6 – 2 м. Жапырағы үлкен. Жапырақ қойнауынан дара гүлдері жетіледі. Гүлінің жоғарғы бөлігі қоңыр күлгін, кейде сарғыш. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі қара, жидегі жылтыр, шиеге ұқсас. Итжидектің құрамында алколоидтар (атропин, гиоциамин, т.б.) және улы заттар болады. Жапырағы мен тамырынан экстракт пен тұндырма дайындайды. Итжидекті медицинада, ветеринарияда дәріге пайдаланады. Суреттер Дереккөздер
Жарық (геология)

Жарық (жарылу) — тектоникалық қозғалыстардың әсерінен пайда болған жер қабығының жарылып бұзылуы. Жарықтың екі түрі болады. Бірінші түрі — жарықтар мен бөлінген жер қабығы бөлшектерінің орын ауыстырмай (жылжымай), бұрынғы орындарында қалуы жағдайында жасалады да, ал екінші түрі, керісінше олардың жылжып орын ауыстыруы жағдайында түзіледі. Жарың жазығы бойымен өдетте брекчиялы бөлшектену зонасы пайда болады. Жарық арқылы күшті минералданған судың циркуляциясы желілік пайдалы қазындылар орындарын жасайды. Вулкан атқылайтын аудандарда жарықтар атқылау жолдары арқылы жер бетіне жиі шығып жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тереңдік жарық (геология)

Тереңдік жарық — жер қойнында бірнеше жүз (700-ге дейін) км-ге дейін баратын және бірнеше қатпарлану дәуірлері бойы тектоникалық қозғалыс жағдайында бір орында пайда болған жарықтар. Олар көбінесе тереңдік фокусті жер сілкіну жазықтарына (мыс.: Азияның шығыс аймақтарының бойына) тән. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Гелофиттер

Гелофиттер — суға қанық топырақтағы немесе төменгі бөлігі суга батып тұратын көп жылдық өсімдіктер. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Геокриология

Геокриология (– жер және kruas – суық, logos — ғылым) — жер қыртысындағы тоң қат-қабаттардың құрылымын, құрамын, қасиеттерін, тегін, таралуы мен даму тарихын, сондай-ақ олардың қату-еруімен байланысты процестерді зерттейтін ғылым. Жалпы Геокриология және инженерлік Геокриология болып бөлінеді. Жалпы Геокриология тоңның қату, жібу және өзгеру (диагенез) процестеріне байланысты теориялық мәселелерімен шұғылданады. Инженерлік Геокриология құрылыстар салу, а. ш-на пайдалану үшін жердің тоң басқан қабаттарына әсер етудің тиімді тәсілдерін іздестіреді. Қазақстанда, 1950 ж. Тянь-Шань тауларында А.П. Горбуновтың жетекшілігімен көпжылдық тоң едәуір дәрежеде зерттелді. Зерттеулер көпжылдық тоң белдеуінің биіктіктегі орнын, тоңазыған жыныстардың жалпы ауданын және олардың биік таулық ландшафттарды құраушыларға тигізетін ықпалын анықтауға мүмкіндік берді. Қазақстандағы мәңгі тоңның аумағы 16,7 мың км² құрайды. Оның басым көпшілігі Алтай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында орналасқан. Шетелдерде Геокриология саласындағы ғыл.-зерттеу жұмыстары Канадада (Монреальда), АҚШ-та (Нью-Хемпширде) және Ресейде (Мәскеуде және Якутскіде) едәуір дамыған. Геокриология, тоңтану — тоң топырақтар мен тау жыныстары, олардың түзілуі, даму тарихы мен "болу" жағдайлары, сондай-ақ қазу, еру және тоң қабаттарының диагенез процестерімен байланысты құбылыстар туралы ғылым. Дереккөздер
Тау тарамдары

Тау тарамдары — басты тау тізбектерінен немесе бүйірлік жоталардан тараған тау жоталары немесе бұйраттары. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Лава тасқыны

Лава тасқыны — вулкандық атқылау кезінде лаваның төгілу тасқыны. Лава тасқыны кратердің бір осал жерінен бұзып шығып, кейде қатты күшпен сырттағы беткейге шашырай атқылайды, жолдағы нәрсенің бәрін қиратады, кейде елді мекендерге дейін жетеді. Лава тасқынының жылдамдығы әр түрлі, ол лаваның құрамына байланысты. Мысалы, қышқыл лава тұтқыр келеді де, аз күшпен атқылайды. Везувий лавасы кейде сағатына 8 км жылдамдықпен қозғалады, кейбір жерлерде лава тасқыны 30—50 км-ге дейін жетеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Лагуналар

Лагуналар — 1) теңіз бен тар бұғаз (немесе бұғаздар) арқылы қосылып тұратын немесе теңіз тосқынынан пайда болған құрлық өңірімен бөлініп тұратын саяз табиғи су бассейні, шығанағы; 2) маржан рифтері мен материк немесе арал жағасының аралығындағы, сондай-ақ атолдардың ішіндегі теңіз аумағы. Дереккөздер ru:Лагуна
Батпақты шалғын

Батпақты шалғын — КСРО-ның солтүстігіндегі теңіздердің ойпатты жағалауларындагы биік (сизигийлік) көтерілулер басып тұратын теңіздік батпақты шалғындар. Вейн шөпті есімдіктер басып жатады, Бұлардың жалпақтығы бірнеше километрге жетеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мензула

Мензула - топографиялык түсірісте кипрегельмен коса қолданылатын аспап. Шаршы тақтадан (планшеттен), үш- аяқтан және планшетті үш аяқпен бекітетін тетіктен тұрады. Азимут бойынша бағдарлау үшін планшетті үшаяқтың вертикаль осін айнала 360°-қа айнаддыруға болады. Планшетке қағаз бекітіліп, түсірілетін жергілікті жер тиісті шартты белгілермен бейнеленеді. Мензула мен кипрегель қолданылып орындалған топографиялық түсіріс мензулалык, тусіріс деп аталады. Мензулалық түсіріс Мензулалық түсіріс. Шағын телімде мензула мен кипрегель қолданылып атқарылады және осы арқылы тікелей далада топографиялық план жасауға болады. Түсірісті жасау жергілікті жердегі нүктелердің планшеттегі өзара орындарын графикалық түрде анықтауға негізделген. Нүктелерге дейінгі арақашықтық кипрегельдің қашықтық өлшеуішімен және қашықтық өлшеуіш рейкамен өлшенеді, ал бұрышты графикалық түрде салады. Құрылыс салынған аумақты түсіргенде, арақашықтық кипрегельдің объек- тивіне бекітілген арақашықтық өлшеуіш саптамамен өлшенеді. Мензулалық түсірістің артықшылығы - оның көрнекілігі; бұлай түсіру процесі кезінде планды жергілікті жермен салыстыруға болады; кемшілігі - жұмыстың негізгі бөлігі далада өтетіндіктен, қыста жөне жауын-шашыңды күндері жұмыс істеуге болмайтындығы, жабдықтардың қолайсыз үлкендігі, барлық жұмысты бір ғана орындаушының атқаратындығы. Дереккөздер
Пелагилық облыс

Пелагилық облыс — терригендік шөгінділері шөге алмайтын тереңдігі де, материктер мен аралдардан қашықтығы да 3000— 5000 м шамасындағы мұхит алабы. Пелагилық облыста терең сулық (вулкандық) және органогендік шөгінділер шөгеді. Мұның шөгінділері кремнеземге бай утастан немесе май балшықтан пайда болады. Органогендік шөгінділер жүзіп жүретін организмдердің қабыршақтары мен қаңңаларынан, балдырлардан тұрады. Олар барлық шөгінді системаларында қазба түрінде де кездеседі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Шаңды дауыл

тағы шаңды дауыл]] Шаңды дауыл — шөл, шөлейт және жыртылған далада топырақтың немесе құмның жел арқылы тасымалдануы және ауа құрғақ кезде, борпылдақ топырақты алапта соғатын қатты жел. Бұл Қазақстанда жылдың жылы мезгілінде байқалатын ерекше атмосфералық құбылыстардың бірі. Әдетте шаңды дауылдар желдің жылдамдығымен және топырақ жамылғысының сипатымен тығыз байланысты. Олар топырақтың ұлпаларын ұшырып, өсімдік тамырларын ашып тастайды да, ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді. Ең күшті шаңды дауыл миллиондаған тонна шаңтозаңды жүздеген (кейде мыңдаған) километрге тасымалдайды. Мұндай шаңды дауылды қара дауыл деп те атайды. Шаңды дауыл көбінесе жазда, кейде көктемде және қарсыз қыста болады. Кездесу аймақтары Қазақстан Шаңды дауыл Қазақстанның оңтүстігіндегі құмды шөлдерде, Балқаш көлінің оңтүстігінде кездеседі. Ең қатты шаңды дауылдар Арал маңында жылына 50 күнге дейін соғады. Мұнда ауағы құм мен шаңнан басқа Арал теңізінің түбінен кепкен улы тұз да көтеріледі. Сондықтан Арал маңының шаңды дауылы адамға аса маңызды. Оның үстіне тұз, құм және шаң массалары желмен жүздеген, мыңдаған километр қашықтыққа тасылмалданып, Тянь-Шаньның қарлы-мұзды белдеулеріне дейін жетеді. Ол жерлердегі мұздықтардың еруін жылдамдата түседі. Басқа елдер Оңтүстік-шығыс, шығыс тауларында шаңды дауыл негізінен байқалмайды, өйткені олар тастақты және сазды аудандар болып есептеледі. Сонымен қатар шаңды дауылдар Африкада (Сахара шөлінде және соған жақын аймақтарда), Арабия түбегінде және Таяу Шығыстың кейбір елдерінде, Моңғолия мен Қытайдың шектес аймақтарында, АҚШ-тың орталық бөліктеріңде, Оңтүстік Американың пампасында, Аустралияның орталық және батыс штаттарында және Орта Азияда байқалады.
Тахеометрия

Тахеометрия — нүктелердің жер беті биіктігі бойынша және пландағы орналасуларын олардың горизонтальды және вертикалды бұрыштары мен ара қашықтығын бір уақытта өлшеу арқылы анықтайтын әдіс. Тахеометрияда айналма тахеометр немесе тахеометр-автомат деп аталатын аспап қолданылады. Олардың көмегімен іздеген шаманы есептемей-ақ табуға болады Тағы қараңыз *Теодолит Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Рельефті кескіндеу

Рельефті кескіндеу — карта бетіне рельеф әр түрлі жолдармен кескінделеді: 1) горизонтальдармен, немесе изогипсалармен кескінделеді (қ. изогипсы). Бұл әдіс өте көп тараған әдістердің бірі және ол картаны оқи білуді, нагыз рельефті көзге елестете білуді керек етеді; 2) штрихтармен кескінделеді. Бұл өдіс бойынша рельеф карта бетінде жуандыгы және ұзындығы әр түрлі штрихтармен кескінделеді де, рельефтің беткейі тікейген сайын штрихтар жуандап қысқара түседі. Бұл үшін рельеф еңістігімен штрих жуандығы арасындағы байланысты көрсететін арнаулы шкала қолданылады. Рельефті бұлайша кескіндеу сызушы мен граверден өте үлкен шеберлікті талап етеді және өзінің көрнектілігімен көзге түседі. Бірақ басқа әдістерге қарағанда рельеф дэл кескінделмейді; 3) құрама (горизонтальдар мен штрихтардың кемегімен) эдіспен кескінделеді; 4) бояуды жуу және жұқалап бояу арқылы. Бұл әдіс бойынша карта бетінде кескінделінетін рельефтің көлбеу беткейлерінің бояуы жуылып, жұқалап боялынады да, рельеф көлбейлеген сайын оның бояуы сұйыла береді. Рельефтің беткейлері тікейген сайын керісінше оның бояуы қоюлана бастайды; 5) бір бүйірден жарық түсіру арқылы. Бұл өдіс бойынша жарық ылғи солтүстік-батыстан 45° бұрышпен түседі деп алынады. Кейде бұл 4ші әдістгеи аралас алынады. Горизонтальдар көбінесе биіктік сатыларының бояуларымен қосылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Астрахань сиыры

Астрахань сиыры — Ресейдің оңтүстік-шығыс аудандарында және Қазақстанның батысында XVII ғасырдан бері өсірілетін сиыр тұқымының бірі. Етті көп береді, күш көлігі болып саналады, тірілей салмағы: сиыры — 400—670 кг, бұқасы 700—1050 кг. Сүттілігі — сауу маусымында 1 000—1 600 кг, кейбіреулері 3 600 кг сүт береді. Сүтінің майлылығы 4,2—5,5 процент. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Афотикалық аймақ

Афотикалық аймақ — теңіздер мен тұщы тұнбалардың түбіндегі жарық түспейтін аймак, оның жоғарғысын дисфотикалық аймақ дейді, мұндағы жарық әлсіз, ал ең үстін — эвфотикалык аймақ дейді, бұл аймақтағы жарық жеткілікті, сондықтан да ондағы сәуле фотосинтез процесін қамтамасыз етеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Ителгі

Ителгі – сұңқартәрізділер отрядына жататын ірі жыртқыш құс. Қазақстанда биік таулар мен ормансыз жазықтардан басқа жерлердің бәрінде кездеседі. Әсіресе, Маңғыстау мен Сарыарқаның аласа таулы өңірлерінде көп ұшырасады. Баянауланың, Ерейментаудың, Қызыларайдың, Қарқаралының, Көкшетаудың қия тасты, қалың қарағайлы таулары ителгінің негізгі мекені болып табылады. Шәулісінің қанатының ұызндығы 34 – 39 см, салмағы 730 – 800 г, ұябасарының қанаты 37 – 41 см, салмағы 1000 – 1300 г. Қазақстанда ителгінің 5 түр тармағы кездеседі. Олардың реңі таралған аймағына қарай әр түрлі болып келеді. Бәріне ортақ белгі – сырт жоны қоңырқай сұрғылт, бауыры – сарғылт теңбілді болады. Ителгі қанаттарын жиі қағып, ауыр ұшады. Өте биіктеп, ұзақ қалықтайды. Негізінен, наурыздың аяғы – мамырдың басында құз-жартас кемеріне, биік қарағайдың басына ұя салады. Ұядағы 3 – 5 жұмыртқаны ұябасары бір айдан аса шайқайды. Балапандары 40 – 45 күннен соң ұядан ұшады. Бір жұптан орта есеппен алғанда жылына 2 балапан ғана қанаттанады. Негізгі қорегі – құмтышқан, сарышұнақ, майда құстар (торғай, кептер, түркептер, кекілік), сондай-ақ бауырымен жорғалаушыларды, ірі қоңыздарды, тіпті көкқасқа шегірткелерді де жей береді. Жемтігін бір орнында ұзақ отырып, тасадан күтеді, оны көре салысымен өте шапшаң ұшып, қуып жетіп ұстайды. Кейде құсты жоғарыдан шүйлігіп, қағып түсіреді. Тамыз – қыркүйекте жылы жаққа ұша бастайды. Жергілікті құстар республиканың оңт-нде, ал көпшілігі Таяу және Орта Шығыс Азияда қыстайды. Қырандардың ішінде баптауға ең көндіккіші осы – ителгі Арқа құсбегілері ителгіге қоян, үйрек алдырса, Сыр бойының құсбегілері қырғауыл, құр, шіл, кекілік алдыратын болған. Ал араб елінің құсбегілері ителгіні көбіне жорға дуадаққа салады. 20 ғасырдың 90-жылдарына дейін Қазақстанда 2 – 3 мың бас ителгінің ұялағаны белгілі. Бірақ 1992 жылдан бастап, бұл құсты шет елге (әсіресе, араб елдеріне) сату науқанының кең етек алуына байланысты, И. бей-берекетсіз ауланып, саны күрт төмендеді. Соңғы санақ бойынша Қазақстанда 100 – 150 жұп қана ұялаған (2001). Алматыдағы “Сұңқар” біріккен кәсіпорнының құс питомнигі мен Алматы хайуанаттар саябағында қолда өсіріліп, 100-ден аса ителгі табиғатқа жіберілді (1990 – 1995). Қазақстанда ителгі Ақсу – Жабағылы, Наурызым, Үстірт қорықтары мен “Алтынемел” ұлттық табиғи саябағында қорғалады. ителгілердің жылдан жылға санының азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996). Дереккөздер
Ақ шірік

Ақ шірік (→Ақшірік) немесе Альтернариоз — күнбағыс, соя, үрме бұршақ, зығыр және тағы басқа өсімдіктерде, сонымен қатар қоймадағы көкөністерде саңырауқұлақ салдарынан болатын өте хауіпті ауру. Қоздырғышы – Ascomycetes класының Helotiales қатарына жататын саңырауқұлақтар. Ақ шірік өсімдікті істен шығарады. Күресу жолы: ақ шірік жұққан тұтас өсімдікті немесе оның бөлімін отап құрту, тұқымын тазалау, екінші дақыл егу, овощтар сақталатын қойманың температурасын 1—3 градуста ұстау және оны желдетіп тұру. Дереккөздер
Аққабақтар

Аққабақтар (Zosteropidae) — торғай отрядына жататын ұсақ құстар тұқымдасы, бұта, шілік ішінде тіршілік етеді. Аққабақтардың көзінің айналасында шеңберленген жылтырақ ақ мамығы бар. Сондықтан оларды «акқабақтар» дейді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Аққанат шөп

Аққанат шөп (Аққанат, Calla palustris)— ароид тұқымдастарына жататын, шалшық суда есетін, көпжылдық шөп өсімдігі, улы өсімдік. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Ақбалық

Ақбалық — денесінің ұзындығы — 120 сантиметрге, салмағы — 14 килограмға дейін баратын ірі балық. Көбінесе Каспий теңізінде кездеседі; ақсаха тұқымдасының өткінші балықтары. Туыстың жаңғыз түрі — 2 түр тармағы: сылан және Ақ б. (S. leucichthys). Ақбалық ауызы үлкен дақтарсыз. Жақтарында тістері жоқ, ұзындығы 1 м, салмағы 20 кг ұрғашысы еркегінен ірілеу. ТМД-да Каспий теңізі, Еділ және Жайык өзендері кездеседі. Уылдырық шашады. Жыныстық жетілуі 5-7 жылға созылады. Өмірінде 1-2 рет(2-3 жылдан кейін) уылдырық шашуы қыркүйек-қарашада, өсімталдығы әлсіз жабысқақ 250 мың. астам уылдырық. Жыртқыш уылдырық шашу кезінде қоректенбейді. Уылдырық шашқаннан соң ересек балықтар теңізге түседі. Екі айлық шабақтар жыртқыштық өмір сүреді. Қымбат балық. Еділге гидроқұрылыс жұмысы басталғаннан бастап кәсіпшілік маңызын жоғалтқан. Қазақстанда Ақ балықтың тіршілік ету ортасына байланысты Бұқтырма – Зайсан (Ертістің орта және жоғ. ағысы) және Еділ (Каспий т-нің солт. мен Жайық өз. бойы) популяциялары бар. Ақ балықтың дене тұрқы 1 м, салм. 10 – 30 кг-дай. Денесі ұзын, басы сүйір, аузы үлкен, жағында өте майда тістері орналасқан. Желкесі мен арқасы көкшіл сұр, бүйірі мен бауыры күмістей аппақ болады. 5 – 6 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Қазан – қараша айларында, судың температурасы 0,2 – 6°С-қа жеткенде, ірі уылдырығын (300 мыңға дейін) өзендердің ағысты, ірілі-уақты тасты жеріне, 1,5 – 2 м тереңдікте, әдетте 2 жылда бір шашады. Ұрығы 6 айда дамиды. Ақ балық – жыртқыш балық. Оның 2 айлық шабағы басқа балықтардың дернәсілімен, ересектері майда балықтармен және олардың шабақтарымен қоректенеді. Сонымен қатар әр түрлі омыртқасыз су жәндіктерімен қоректенеді. Саны өте азайып кеткен. 1960 жылдан Жайық өзенінен Ақ балықтың ұсталғаны туралы мәлімет жоқ. Ақ балықтың еті өте дәмді, кәсіптік маңызы жоғары. Ақ балық Халықар. табиғат қорғау одағының және Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қарағаш

]] Қарағаш (лат. Ulmus) – қарағаштар тұқымдасына жататын көп жылдық жапырақ тастайтын ағаш. Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдерінде кездесетін 30-дай (кейбір мәліметтерде 45) түрі белгілі. Қазақстанның далалы жерлерінде, сай-жыраларда, өзен аңғарларында, тау етегіндегі құрғақ қойнауларда өседі. 6 түрінің төртеуі қолдан өсіріледі. Көп тарағаны – жылтыр Қарағаш (U. laevіs). Биіктігі 35 м-дей. Бұтақ шоғыры қалың, жарты шар пішінді, диаметрі 60 – 80 см. Жай жапырақ жүйкелерінің ұшы жапырақ жиектеріне тіреле аяқталады. Бөбешік жапырақтары ерте қурап түсіп қалады. Жапырақтары негізінен жемістері піскеннен кейін жайылады. Топталған гүлдері қос жынысты, жапырағы шықпай тұрып гүлдейді. Гүлсерігі 4 – 8, аталық саны да осындай. Аналығының аузы қостілімді, қанатша тәрізді өсіндімен тұтасып бірігіп кеткен, жемісі піскенде де қанатша сақталады. Жемісі – жиегі жарғақ қанатшамен көмкерілген жаңғақша. 200 – 400 жылдай жасайды. Өте жеңіл болғандықтан жел арқылы алысқа ұшып таралады. Қарағаш – бағалы орман ағашы әрі дәрілік өсімдік. Жапырақтары мен жас бұталарының қабығы емдік мақсатқа пайдаланылады. Халық медицинасында қабығын суға немесе спиртке тұндырып, құлақтан ірің аққанда, жапырағының ұнтағын ішек және бүйрек шаншуларын емдеуге қолданады. Қарағаш – суыққа төзімді ағаш, көбінесе көгалдандыру мақсатында жол жиектеріне отырғызылады. Аңызақ желге тосқауыл болу үшін егістіктердің айналасына, сусымалы құмдар мен сай-жыраларды су шаймас үшін мәдени түрде егеді. Сүрегі ауыр әрі тығыз, шірімейтіндіктен, түрлі үй жиһаздарын жасау үшін, құрылыс материалы ретінде қолданылады. Сілтемелер
Боз жыңғыл

Боз жыңғыл — құмды сортаң жерлерде өсетін жыңғыл тұқымдастардың бір туысы. Ұзындығы 2 м-дей бұта. Жас күйінде де лаулап жақсы жанады, қабығында бояуыш және илік заты бар. Мал жемейді. Cәуір-мамыр айларында гүлдейді. Әсемдік үшін егуге болады. Бұдан бөлек қара жыңғыл, қызыл жыңғыл, қатын жыңғыл деген түрлері бар. Отынға, қора-қопсы саларда құрылыс материалы есебінде пайдаланады. Дереккөздер
Кезеген жүйкесі

Кезеген жүйкесі (nervus vagus) — мидан шыққан жүйкенің 10-шы пары. Бұл мидан шыққан соң бүкіл денеге таралып, тілім-тілім болып таралып кеткендіктен, кезеген жүйкесі деп аталады. Кезеген жүйкесі өзінің тармақтарымен асқазан мүшелерін, тыныс аппаратын және жүректі қамтамасыз етеді. Тағы қараңыз Дереккөздер
Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары

Ерекше қорғалатын табиғи аумақ — ерекше қорғау режимi белгiленген мемлекеттiк табиғи-қорық қорының табиғи кешендерi мен объектiлерi бар жер, су объектiлерi және олардың үстiндегi әуе кеңiстiгiнiң учаскелерi. Ерекше қорғалатын аумақ — кеңістігінде бағалы табиғи немесе колдан жасалған (бағалы экожүйе, гейзерлер, бау- саябақ ескерткіштері, инженерлік құрылыстар, т.б.) немесе қоршаған ортаға қолайлы әсер ететін кеңістіктер (орман жолағы, көгерген аймақтар), аумақтар, акваториялар. Мұндай аумақтар тек заңмен ғана емес, арнайы бақылауда болып, адамдармен қорғалады. Қорықтар ндағы Талғар шыңы]] * Ақсу-Жабағылы * Алакөл * Алматы * Барсакелмес * Батыс Алтай * Қаратау * Қорғалжын * Марқакөл * Наурызым * Үстірт Ұлттық парктер ]] * «Алтынемел» * Баянауыл * «Бурабай» * «Бұйратау» * Жоңғар Алатауы * Катонқарағай * «Көкшетау» * «Көлсай көлдері» * Қарқаралы * Сайрам-Өгем * Шарын * Іле Алатауы Резерваттар * «Ақжайық» * «Ертіс орманы» * «Семей орманы» * Ырғыз-Торғай Табиғат ескерткiштерi Қаумалдар Қорық аймақтары * «Солтүстік Каспий» * Арыс және Қарақтау * Жусандала * Кендірлі-Қаясан * Оңтүстік Қазақстан Қазакстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары картасы Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы]
Үйшікті құстар

Үйшікті құстар, күрке құстары — торғайтәрізділер отрядына жататын құстардың бір тұқымдасы. Бұл тұқымдастағы құстар түрлі түсті заттардан әсемдеп, безеп өздеріне үйшік жасап алады. Көбінесе тропикалық және субтропикалық жақтарда тіршілік етеді. Бұған жататындар: күлгін құс, жағалы құстар, айдарлы құстар. Ұзындығы 23-36 см, көпшілік түрлерінің тұмсығы қатты құйрығы қысқа және аяқтары мықты. 6-8 туысты 20 түрі Жаңа Гвинеямен оның біріккен аралдары Солтүстік және Шығыс Аустралияның тропикалық ормандарында таралған. Кейбір түрлері ағашта қоректеніп ойнақ салады, бірақ жерде де жапырақтарды жинап орын дайындайды; бұл орын тек шағылысу үшін ғана пайдаланады. Көпшілік түрлері шағылысу үшін жерде күрделі құрылысты күрке салады онын алдын жылтыр тастар қабыршақтар жәндіктер және гүлдермен безендендіреді. Еркектері күркелерін 4-5 ай бойы таза ұстайды. Ұяларын ағашта орнатады. Әдетте 2 жұмыртқа салады. Ұрғашы басады. Тамақ талғамайды. Басқа құстар дауысына салып еліктейді. Дереккөздер
Мақсатсыз іріктеу

Мақсатсыз іріктеу — бұл атауды Чарлз Дарвин XIX ғасырдың орта кезінде қолданған. Дарвинше мақсатсыз іріктеу деген хайуандар мен өсімдіктердің сапаларын сақтап қалып, адамның оларды мақсатсыз түрде езгертулері. Шынында мақсатсыз іріктеу өз мағынасына сәйкеспейді. Өйткені, адам баласы өзінің алдына қойған міндетіне сай келетін өсімдік пен жануарларды қай заманда болса да белгілі мақсатпен іріктеп, оны талғап ала білген. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Құрылымсыз топырақ

Құрылымсыз топырақ — өте ұсақталып, майдаланып кеткен топырақ. Мұндай топырақтың капиллярлығы артып кеткендіктен, өзінің бойындағы суды тез буландырып жібереді де, ондағы өсімдік тез шөлдейді, судан тарығады, жөнді өнім бермейді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сойдақ тістер

Сойдақ тістер — кейбір сүтқоректі хайуандардың өте жетілген сойдақ тістері немесе ит тістері болады. Пілдің бұл тістерінің үзындығы 2—2,5 м, салмағы 30—90 кг. Мұндай тістер: мамонтта, бегемотта, қабанда, нарвалда және басқа жануарларда болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев pt:Elefante#Presas
Бигарадия

Бигарадия, немесе қышқыл апельсин (Citrus aurantium) — цитрус тұқымдастарына жатады. Жемісінің қабығы қатты, дәмі ащы, тұқымы көп болады, жемісінің жұмсағы да ащылау келетін өсімдік. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Бұйырғын

Бұйырғын (Anabasis) — алабұта тұқымдасына жататын бұта, бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның қуаң дала және шөлейт өңірлерінде 17 түрі кездеседі. Бұйырғын Қазақстанда Каспий, Арал теңіздерінің аралығында, Үстіртте, Маңғыстау түбегіде, Бетпақдалада, Мырзашөлдің сазды шөлдерінде өседі. Сондай – ақ осы аймақтардың тақырында да кездеседі. Сирек кездесетін эндемик түрлері: сырдария Бұйырғыны (A. jaxartіca), торғай Бұйырғыны (A. turgaіca) және гипсті бұйырғын. Бұйырғынның сабақтары бунақты, бытыраңқы келеді, жапырақтары жетілмеген, тікенге ұқсас, көбіне қабыршақ сияқты. Гүлі қос жынысты, бес мүшелі, гүлсерігі бар. Жаз бойы гүлдейді. Көп тараған түрінің бірі — сортаң Бұйырғын (A. salsa) — шөлді аудандардың тегіс жерлерінде, кейде аласа тауларда өседі. Оның бір жылдық өркендерінде 7,1 — 14,8% протеин, 18,2 — 31,0% күл, 11,7 — 26,0% клетчатка, 1,5 — 3,2% май болады. Бұйырғынды сиырдан басқа мал жақсы жейді. Бұйырғынның га-нан 1,5 — 4,6 ц құрғақ шөп алынады. Ол — құрғақшылыққа, сортаң топыраққа төзімді өсімдік, тұзд. 45% топырақта да өсе береді. Ботаникалық сипаттамасы. Бұйырғын – алабота тұқымдасына жататын, аласа ( 5 – 20 см ), көп жылдық, жартылай бұталы өсімдік. Оның түбі кішкентай болып өседі. Жуан тамыры топыраққа тереңдеп кете қоймайды. Соның өзінде ылғалды тереңнен тартады. Бұйырғынн Оның жалпы пішіні тау қылшасына ұқсастау. Өсімдіктің түбінен жан – жаққа бірнеше бұтақшалар тарайды. Оның жапырақтары жай көзге көрінбейді, нашар дамыған бүршік күйінде қалады. Бұйырғынның түсі жазда жасыл болады да, ал күз айларында қызарып, күлгінденіп кетеді. Бұл өсімдіктің жапырақтарының болмауы құрғақшылыққа бейімделгендігінен болса керек. Судың өсімдітің жапырағы арқылы буға айналатынын білеміз. Сондықтан да құмда, тақырда, шөлде өсетін өсімдіктердің жапырағы нашар жетіледі. Бұйырғын қоректік заттарды негізінен сабағы арқылы алады. Дәрілік шикізат Дәрілік шикізат және азық ретінде өсімдіктің жас, балауса бұтақшаларын күз кезінде жинап алып, көлеңкеде кептіріп, құрғақ жерде сақтайды. Қолданылуы. Бұйырғынның дәрілік шикізаты малдың азыққа тәбетін ашады, асқазан – ішектің жұмысын жақсартады. Бұйырғынды қалың өсетін жайылымдарда қой, ешкі және жылқы тез қолданады. Жаздың бас кезінде бұйырғынды тек түйе ғана жейді. Ал ірі қара бұйырғынды жемейді. Оларды дәрілік мақсатпен де беруге болмайды. Дәрілік мақсатпен бұйырғын тұнбасы 1:10 қатынаста жасалып қойға, ешкігее – 150 – 200 мл, жылқыға – 250 – 300 мл, түйеге – 500 – 700 мл мөлшерінде күніне үш рет ішкізіледі. Бұйырғын өсетін жерлерде оған ұқсас күйреуік, домалатпа сораң деп аталатын өсідіктер өседі. Олардың азықтық құрамы бұйырғынға ұқсас болады. Ескертпе : Сортаң және сұрқоңыр топырақты жерлерде, сондай – ақ тақыр жерлерде бұйырғынның бір өзі және көкпек, ит сигек, жусан араласып өскен жайылымдар болады. Жаз айларында өсімдіктің құрамында тұздың көп болуына байланысты қой оны нашар жейді. Бұйырғын өсетін жайылымдарға күз, қыс айларында қой және түйе жайған өте пайдалы. Дереккөздер https://halykemi.wordpress.com/about/
Бүргелер

Бүргелер — жылықандылардың — құстар мен сүткоректі жануардың — қанын соратын ұсақ паразит насекомдардың бір отряды. Аузы шағуға, соруға икемделген, көзі екеу, кейбіреуі соқыр, қанатсыз, денесі түкті, жұмыртқа күйінде—12, дернәсіл түрінде — 8—100, ал қуыршақ қалыбында — 6—220 күндей болып, 965 күнге дейін тіршілік етеді. Хайуандардың, адамның қанын сорады. Оба таратқыш өте қауіпті мақұлық. Бұған жататындар: адам бүргесі мен егеуқұйрық бүргесі. Қос қанатты және катты қанаттыларга жақын. Ұзындығы 1-6 мм(еркектері ұргашыларынан үсақ) денесі бүйірінің екі жағынан сығымдалган шаш және жануарлар жүні мен құстар кауырсыны арасында жақсы козгалуға бейімделген. Екінші қайтара қанатсыздар. Көпшілік түрінде бір жүп қарапайым көздері бар(кейбіреулері көзсіз). Ауыз аппараты кесіп-тесіп-соруга бейімделген. Аяқтары әсіресе артқылары жақсы жетілген секіруге бейімделген. Толық өзгеріспен дамиды. Дернәсілдері құрт тәріздішіріген жануар қалдықтарымен қоректенеді. Піллэ ішінде куыршактанады. 3 жылға дейін өмір сүреді. 1000 түр белгілі, кең таралған; KCPO 400 түр. Б. адам және жылы канды жануардың сыртқы тоғышарлары оның ішінде адам бүргесі (Pulex irritans), ит бүргесі (Ctenocephalides canis), егеуқұйрық бүргесі (Ceratophyllus fasciatus), алақұрт түрлері бар. Бүргелер оба егеуқұйрық бөртпе сүзек аурулар қоздырушыларын тасымалдап гельминттердін аралық иелері болып келеді. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сұркөбелек

Сұркөбелек — түсі сұрғылт-күлгін кішкене көбелек, оның жұлдызқұрты оңтүстік аудандарда бұршақ өсімдіктеріне зиян келтіреді. Бір көбелек өсімдік жапырағына 600-ге жуық жұмыртқа салады. Жұлдызқұрты қыста жатып, жаздың бірінші жартысында ұшып шығады. Дереккөздер