kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Магниттік таспа

Магниттік таспа, магниттік лента — магниттік қасиеті бар ұнтақ жалатылған жұқа әрі иілгіш таспа түріндегі дыбыс (не сигнал) тасығыш. Таспаның негізі пластмассадан (ацетилцеллюлоза немесе триацетаттан) жасалады да, оған темір(Ғе 2 O 2 ) және хром тотығы негізіндегі лактар жағылады не кобальт-никель, кобальт-фосфор, кобальт-вольфрам, т.б. жүйелі ұнтақтар электр тұндыру, вакуумдық буландыру тәсілдерімен жалатылады. Магниттік таспа әр түрлі сигналдарды магнит тәсілмен жазу мақсатында (дыбысты кинода, кескін сигналы мен дыбыс сигналын жазу, есептеу техникасында ақпарат жазуға) қолданылады. Пайдалану мақсатына қарай Магниттік таспаның ені 3,81-ден 50,8 мм-ге дейін, ал қалыңдығы 9 — 150 мкм шамасына дейін жетеді. Есептеу техникасында пайдаланылатын Магниттік таспа электрондық есептеуіш машинаның еске сақтау құрылғысының құрамына кіреді. Мұнда ақпарат код комбинацияларының импульсі ретінде жазылады. Магниттік таспа (Магнитная лента; Magnetic tape) — тізбектік қатынас кұратын ақпарат тасуыш; ақпарат сақталатын бетіне бір қабат магниттік зат жабылған, деллюлозадан немесе лавсаннан жасалған иілгіш таспа түріндегі ақпарат сакталатын магниттік бұйым. Магниттік таспаға ақпарат жазғанда оның тиісті жерлері әр түрлі магниттеледі; 1 — магниттелген, 0 — магниттелмеген жер сәйкес келеді. Дереккөздер
Уәли қорымы

Уәли қорымы – Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ансамбльдер мен кешендер түріне жататын ескерткіш. Қазақстанның жалпыұлттық сакралды нысандар тізіміне енгізілген. Орналасқан жері Маңғыстау ауданының Сайөтес бекетінен солтүстік-шығысқа қарай 63 км жерде. Кезеңі 19–20 ғасырларда ірге тепкен. Тарихи деректер мен қорым сипаты Уәли қорымы – Маңғыстаудың көне діни-мемориалдық кешенінің бірі. Өте ертедегі салттық құрылыстар IX ғасырға жатады, кейінгілері – XX ғасырдың басы. Жалпы, Уәли қорымы осыған ұқсас кешендермен салыстырғанда, аса үлкен емес (ауданы 2,5 га), бірақ шоғырланған нысандарының көптігімени ерекшеленеді (328 ескерткіш). Өте ертедегі ғимараттар қорымның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Бұл көбінесе қойтастар мен әктастан жасалған дөңгелек, төртбұрышты, тік бұрышты және доғал қоршаулар. Қорымның шығыс бөлігін адам тәріздес образдарды беретін өңделмеген тас немесе әдемі тақтайшалар түріндегі құлпытастары бар қоршаулар алып жатыр. Осылардың арасында ең көрнектісі болып табылатыны тақтайшада ойып салынған біртүрлі цилиндр бас киім киген адам бейнесінің барельефі. Кешеннің оңтүстігінде кішкентай біркамералы жерасты мешіті салынған. Оның жанында ашық қоршалған кеңістік бар. Олардың жобасы діни салттық рәсімдер орны болып табылатын сияқты. Уәли қорымының бір құлпытасында мәнерлі жазуда: «...осы ғимаратты салушы қазақтың қарапайым Адай руынан шыққан; мұнда жерленген барлық адамдар да адайлықтар, өкінішке орай, өлімнен ешкім де қашып құтыла алмайды, тіптен бірнеше жыл бойы өлімнен қашқан Қорқыттың өзі де өледі. Құдайға шүкір, өмірден озғандарға біз ескерткіш орнаттық, бұл сарай оларға мәңгілік тұрақ болсын... тірілер малмен байығысы келетін надандығының кесірінен өздерін алдайды; еңбексүйгіш сіздер алға қараңыздар, сіздердің алақандарыңызда сүйелдер аз ба, сондықтан да мұнда да еңбек белгілері бейнеленген» деп жазылған. Мүмкін, ең алдымен, Уәли қорымы бәр әулетке арналған кішкентай мазар болған шығар. Кейін XII-XIII ғасырлар соңына қарай жерлеу кеңейе бастаған, қорымның өзі кешірек ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда құрылады. Кең аумақты қорымның ішіндегі аса сәулетті тұрғызылған озық үлгісінде жақсы сақталған 5 ірі, қирап бұзылған 3 сағанатам, күмбезді 2 гөрхана жатады. Бұлардың ішінен қорымның дәл ортасына орналасқан 207 және 231-нөмірлі сағанатам халық сәулет өнерінің тамаша үлгісі болып табылады. Біріншісін тұрғызған сәулетші Жолыбай Қосымбайұлы. Дереккөздер
Стереохимия

Стереохимия – химия ғылымының саласы. Молекулалардың кеңістіктік құрылымын және оның заттардың физика-химиялық қасиеттеріне тигізетін әсерін зерттейді. Стереохимияның негізін салушыларға шарап қышқылдарының изомериясын зерттеген (1848) Л.Пастерді (1822 – 1895) және көміртек атомының төрт валенттілігі тетраэдрдің төбесіне бағытталғандығын дәлелдеген (1874) Я.Вант-Гофф (1852 – 1911) пен Ж.Ле Бельді (1847 – 1930) жатқызуға болады. Стереохимия заттардың реакция кезінде өзгерулерін де қарастырады. Стереохимияның зерттейтін нысандары органикалық және бейорганикалық (тек кешенді және кешенішілік қосылыстар) заттар. Стереохимияның өзіндік мақсаты – дербес изомерлер алып, олардың конфигурациясы мен қасиеттерін анықтау. *Стереохимия статикалық және динамикадық стереохимия болып екіге бөлінеді. Статикалық стереохимия стереоизомерия мен оның қасиеттерін анықтайды. Динамикалық стереохимия кеңістік факторларының молекуланың химикалық өзгеру бағытына және жылдамдығына тигізетін әсерін зерттейді. Стереохимиялық зерттеулер нәтижесінің полимерлік материалдар саласында, дәрі-дәрмек жасауда, физиология активті заттар синтезінде, тағы басқа маңызы зор. Қазақстанда стереохимия саласын дамытуда және моно-бигетероциклді жүйелерді конформац. талдауда А.Ш. Шәріпқанов, Д.В. Соколов, Г.С. Литвиненко, тағы басқа ғалымдар көп еңбек сіңірді. Дереккөздер
Қар шегі сызығы

]] Қар шегі сызығы – таудағы тұрақты қар жамылғысының төменгі шегі. Ол бірнеше түрге ажыратылады: Қар шегі сызығынан жоғары жататын қар жаз айларында түгел еріп үлгермейді, өйткені қар жатқан деңгейдегі ашық, көлеңкесіз, тегіс беткейге жауған қар мөлшері оның еру мөлшеріне тең болады. Мұндай жағдайдағы Қар шегі сызығы климаттық деп аталады. Климаттық Қар шегі сызығы көп жылғы қар мен мұз жамылған көлбеу беткейлерде қалыптасады. Беткейлерінің орография жағынан қолайлы беттерінде (жер бедерінің ойыс пішіндері, беткейдің көлеңке жағы, т.б.) мұзқар (фирн) Қар шегі сызығын байқауға болады, оны кейде орографиялық Қар шегі сызығы дейді. Қар шегі сызығы биіктікке, ендікке, жауын-шашынның мөлшеріне, тау беткейлерінің сипаты мен орналасуына тәуелді. Қар шегі сызығы экватор маңында 4600 м, тропиктерде 5000 – 6000 м, Альпіде 2200 – 3100 м, Батыс Кавказда 2700 – 2900 м, Шығыс Кавказда 3500 – 3700 м биіктіктен өтеді. Қазақстанның биік таулы аймақтарында Қар шегі сызығы солтүстіктен оңтүстікке қарай өрлеп отырады. Ол Алтайда 2850 – 3060 м, Жетісу Алатауында 3550 – 3630 м, Іле Алатауында 3760 – 4080 м биіктікте байқалады; қ. Хионосфера. Дереккөздер
Маньеризм

.Вакх, Церера и Купидон. Вена]] Маньеризм — XVI ғасырда Италияда пайда болып, қайта өрлеу дәуіріндегі гуманистік мәдениеттің дағдарысын білдіретін өнер ағымы. Бұл кезеңде өнер адамына шабыт беретін биік мұраттар мен асқақ образдар тапшылығы сезілді. Жаңа ағымдар мен тың мектептердің болмауы мен суретшілердің өткен кезең мұраларын қайталап, соларға еліктеп қана шығармалар тудыруға мәжбүрлік маньеризмді туындатты. Осындай әдіспен сурет салушылар маньеристер деген атқа ие болды. Маньеризм туындылары бейнелерінің қимыл-әрекеті жасанды және таңдаған бояулары тым әсірешіл болуымен ерекшеленді. Дереккөздер
Майкөл ауылдық округі

Майкөл ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Майкөл, Арман, Рязановка, Шеминовское ауылдары кіреді. Орталығы – Майкөл ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2473 адамды құрады. Дереккөздер
Уәли сұлтан елшілігі

Уәли сұлтан елшілігі– 1769 жылы Абылай ханның Пекинге жіберген елшілігі. Оны Абылай ханның үлкен ұлы Уәли сұлтан басқарған. Елшіліктің құрамында 15 адам болды. Олардың қатарында Бұқар жыраудың ұлы Жарылғап би мен жалайырлардың биі Қараби бар еді. Елшілік 1769 жылы мамырда Пекинге келіп, қытай императорының қабылдауында болған. Бұл елшілік Абылай ханның Қытаймен бейбіт қарым-қатынаста болып, онымен сауда-саттықты дамыта түсуге ынталы екендігін танытты. Сілтемелер
Клоусон Джерар

Клоусон Джерар (28.4.1891, Ұлыбритания, Лондон – 1974, сонда) – ағылшын шығыстанушысы. Оның түркітану саласындағы тұңғыш еңбегі – Британия музейіндегі “Мухаббатнаме” қолжазбаларының біріне жасаған сипаттамасы – 1928 ж. жарық көрді. Клоусон 20 ғ-дың 50 – 70-жылдары түркі тілдерінің тарихи лексикологиясына байланысты бірнеше зерттеу еңбектерін жариялады. Олардың ішінде Маhди ханның “Санглахы” (1960 ж., Лондон) және көне түркі этимологиялық сөздігі (1972 ж., Оксфорд) бар. Клоусон еңбектерінің көпшілігі түркі тілдерінің тарихына, алтай тілдерінің бірлігі теориясына, түркі этнонимикасы мен тарихи топонимикаға және түркі тілдеріндегі сына жазуларын талдауға арналған. Ол тіркітану мен алтай тілдері саласындағы зерттеулері үшін 1969 ж. Индиана университетінің (АҚШ, Индиана штаты), 1973 ж. Корольдік Азия қоғамының алтын медальдерімен марапатталды. Клоусон Корольдік Азия қоғамының президенті (1958 – 61) және Корольдік археология қоғамының вице-президенті болды. 1960 ж. Музаммад Маhдиханның (18 ғ.) “Саңлақ” (“Санглах”) парсы-шағатай тілдері сөздігін қайта шығарды. Клоусон Дж., // Зарубежная тюркология. В. Қ, М., 1986. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Стефан-Больцман заңы

заңы – тепе-тең сәуле шығарудың толық көлемдік тығыздығының () (а4, а-тұрақты шама) және соған байланысты дененің толық сәуле шығарғыштық қабілетінің (u) (u=4, мұндағы  – Стефан-Больцман тұрақтысы), абсолют температураның () төртінші дәрежесіне пропорционал екендігін тұжырымдайтын заң. Бұл заңды 1879 жылы австриялық физик Й.Стефан тәжірибелік деректерге сүйеніп, кез келген дененің сәуле шығарғыштық қабілеті үшін өрнектеп берді. Бірақ кейінгі жүргізген өлшеулер қорытындысы Стефан-Больцман заңының тек абсолют қара дененің сәуле шығарғыштық қабілеті үшін ғана орындалатындығын көрсетті. 1884 жылы Стефан-Больцман заңын Л.Больцман (1844 – 1906) теория жолмен қорытып шығарды. Алайда  және  тұрақтыларының мәнін теория жолмен тек Планк заңының негізінде ғалына анықтауға болады, өйткені Стефан-Больцман заңы Планк заңының салдары ретінде шығады. Стефан-Больцман заңы жоғары температураны өлшеу кезінде пайдаланылады. Сигматикалық кескін Сигматикалық кескін -эрбір нүктесі оптикалык жүйе кескіндейтін объектінің бір нүктесіне сэйкес келетін оптикалык кескін. Пайдаланған сілтеме
Бақытжан Мүсілімов

Бақытжан Мүсілімов (1.7.1945 жылы, Ресей, Қорған облысы Ошурково ауылында туған) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (2000), профессор (2000). Қорған ауыл шаруашылық институтын (1970) және аспирантурасын (1973) бітірген. Осы институтта ассистент, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, деканның орынбасары, доцент, кафедра меңгерушісі (1973–90), декан (1991–2000) қызметтерін атқарды. 2001 жылы Қостанай мемлекеттік университетінде профессор 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Cілтемелер * Ресей * Доцент * Қостанай мемлекеттік университеті
Қалдыкөл

Қалдыкөл – Сырдария алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Түркістан облысы Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жердегі жазықта орналасқан. Теңіз деңгейінен 188 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 13 км 2 , ұзындығы 6-7 км, ені 2,5-3 км. Жағалау сипаты Жағасы жайпақ. Жайылмасындағы сор топырақта қамыс, құрақ өседі. Жайылмасы сумен толығып, жаз айларында тартылып сортаңды батпаққа айналады. Суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ғазы Болатұлы Уәлиханов

Уәлиханов Ғазы Болатұлы – әскери қайраткер, полковник. Уәли ханның үлкен ұлы әрі мұрагері Ғұбайдолланың немересі. Омбы кадет корпусын бітіргеннен кейін [Сібір әскері штабында қызмет атқарған. Поручик шенінде эскадрон басқарып, Вильно қаласындағы поляктар көтерілісін басуға қатысты. 26 жасында штабс-ротмистр шенінде генерал Черняев жасағының құрамына алынып, жеке батальонды басқарды. Осы жорықтан кейін Петербургте патша гвардиясында қызмет атқарды. Арнайы елшілік құрамында Парижде болған. Баласы қазақтың алғашқы зиялыларының бірі болған – Дінмұхаммед Сұлтанғазин. Сілтемелер
Магниттік тәсілмен дыбыс жазу

Магниттік тәсілмен дыбыс жазу Магниттік тәсілмен дыбыс жазу — дыбыс жиілігі диапазонындағы электр сигналдарын (яғни дыбысты) ферромагнетик таспаға түсіру. Магниттік тәсілмен дыбыс жазу ферромагнетик материалдардың магнит өрісі әсерінен магниттелу құбылысына негізделген. Бұл тәсілдің басқа тәсілдерден артықшылығы — ол дыбысты жазып ала салысымен-ақ қайта есітуге мүмкіндік береді. Оған қоса магниттік таспаға жазылып алынған дыбысты өшіріп тастап, оның орнына басқа дыбыс жазуға болады. Осылай дыбыс тасығышты (ферромагнетик таспаны) көп рет қайталап пайдалануға болады. Магнит тәсілмен электр сигналдарын ферромагнетик таспаға жазуға арналған аппараттар екі топқа бөлінеді: *Дыбыстың жиілік диапазонындағы (дыбыс, музыка) *Диапазондардағы электр сигналдарын (телевизор, фототелеграфтық, т.б. кескіндер) жазу аппараттары. Дыбыстық сигнал жазу аппараты магнитофон, ал кескін сигналын жазу аппараты бейнемагнитофоны деп аталады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Валентин Иванович Пионтковский

Валентин Иванович Пионтковский (1941 жылы туған, Украина, Хмельницкий облысы Городокский ауданы Куман ауылы) – ветеринария ғылымының докторы (1980), профессор (1994), ҚР Ауыл шаруашылығы ғылыми академиясының корресподент мүшесі. *1964 Семей малдәрігерлік институтын (қазіргі Семей мемлекеттік унивeрситеті) *1970 Қазан мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. *1964-1967 Қостанай малдәрігерлік ғылыми-зерттеу станциясында ғылыми қызметкер болды. *1972 жылдан бастап директор, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері 90-нан астам ғылыми жарияланымның және 3 монографияның авторы. Марапаттар «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Пайдаланылған әдебиеттер
Стип-Пойнт

Стип-Пойнт — Аустралия құрлығының ең батыс нүстесі. “Стип-пойнт мүйісі” өзінің тік жартастары және жабайы табиғатымен танымал. Бұл жерде әлемде кездесетін сирек жануарлар мен өсімдіктер түрлері мекендейді. Тарихы Бұл мүйісті алғаш көрген еуропалық голланд саяхатшысы Виллем Фламинг болды, ол 1697 жылы оны «Стайл Хок» деп атады (нидерланд тілінен аударғанда «тік мүйіс»). 1801 жылы француз саяхатшысы Луи Фрейсинет мүйіске басқа атау берді - Пойнт Эскарпи, бірақ 1822 жылы ағылшын саяхатшысы Филлип Кинг тарихи атауды қайтарды, бірақ ағылшын тіліндегі аудармада - Стип-Пойнт. Сілтемелер *https://web.archive.org/web/20080929192424/http://www.sharkbay.org/default.aspx?WebPageID=104
Стирлинг формуласы

Стирлинг формуласы – n!1*2*…*n өрнегінің жуық мәнін табуға мүмкіндік беретін асимптотикалық теңдік. Стирлинг формуласы : түрінде жазылады. Мұндағы π3,14159…, е=2,71819…, ал жіберілетін қате е1/12n–1 айырымынан кіші болады, яғни n шексіз өскен сайын ол нөлге ұмтылады. Стирлинг формуласы ағылшын математигі Дж. Стирлингтің (1692 – 1770) есімімен аталған, ол 1930 жылы ең бірінші болып стирлинг формуласы алынған гамма-функция логарифмінің асимптоталық жіктелуін (Стирлинг қатары) тапқан. Сол жылы стирлинг формуласын Дж. Стирлингтен басқа А.Муавр (1667 – 1754) да тапқан. Пайдаланған сілтеме Көбінесе пайдаланылатын түрі : немесе : жиі мына түрде де жазылады : Натурал логарифм түрінде былай жазуға болады: :
Магниттік тұрақты

Магниттік тұрақты Магниттік тұрақты (вакуумның магниттік өтімділігі) — магнетизмнің кейбір формулаларын бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ) жазу кезінде кездесетін пропорционалдық коэффициенті (0). Себебі вакуумдағы магнит өрісінің индукциясы В (магнит индукциясы) және оның кернеулігі Н мынадай қатынас арқылы байланысқан: В=0H, мұндағы *0410–7 Гн/м1,25663710–6Гн/м. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Стокс

Стокс – кинематикалық тұтқырлықтың бірліктердің СГС жүйесіндегі өлшем бірлігі. Ағылшын физигі Дж. Стокстың құрметіне аталған. 1 ст1см2/сек10–4м2/сек. Ол қысқаша ст (орысша) не St (халықар.) таңбасы арқылы белгіленеді. Кинематик. тұтқырлықтың жиі қолданылатын үлестік бірлігі – сантистокс (1 сст=0,01 ст). Пайдаланған сілтеме
Василий Георгиевич Клочков

{{Әскери қайраткер { style="background: transparent" } { style="background: transparent" } }} Василий Георгиевич Клочков (8 наурыз 1911 жыл, Ресей, Саратов облысы, Воскресенское ауданы – 16 қараша 1941 жыл, Мәскеу маңы) – Кеңес Одағының Батыры (21.7.1942), жиырма сегіз гвардияшы панфиловшылардың бірі. Өмірбаяны Жұмысшы жастар мектебін (1929), КСРО Сауда халкоматының Бүкілодақтық сырттан оқу интитутын бітірген. 1929 – 40 жылдары Ресейдің есеп-қисап мекемелерінде қызмет атқарды. 1940 жылы қыркүйекте Алматыға келіп, Қазақстанның Сауда халкоматында қызмет істеді, Алматы асхана-ресторан тресі басқарушысының орынбасары болды. 1941 жылы маусымда Қызыл Армия қатарына шақырылып, Алматыда жасақталған 316-атқыштар дивизиясы 1075-атқыштар полкінің құрамында ұрысқа қатысты. 4-ротаның саяси жетекшісі Клочков бастаған 2-взвод жауынгерлері Мәскеу түбіндегі Дубосеково разъезі жанында болған кескілескен ұрыста өшпес ерлік көрсетті. Батыр өз жауынгерлерімен бірге жау танкілерімен қасық қаны қалғанша шайқасып, қаһармандықпен қаза тапты. Марапаттары 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер
Маньчжурия-Корей таулары

]] Маньчжурия -Корей таулары — Солтүстік-Шығыс Қытай, Солтүстік Корея және Ресейдің Приморье өлкесіндегі тау жүйесі. Ұзындығы 1000 км, ені 500 км шамасында. Уссури өзен аңғарынан Ляодун түбегіне дейін созылып жатыр. Биіктігі 1 — 2 мың м (ең биік жері — Байтоушань жанартауы, 2744 м). Негізінен гранит, метаморфтық тақтатас және әктастан түзілген. Солтүстік-шығысы жоғарғы палеозой қатпарлы құрылымына, оңтүстік-батысы кембрийге дейінгі Ляодун қалқан құрылымына жатады. Кайнозойдағы қатпарлану нәтижесінде пайда болған жарылыстардaн лава көтеріліп, жер бетіне шыққан. Қойнауынан тас көмір, темір, түсті металдар өндіріледі. Климаты қоңыржай муссонды. Жазы жылы (жылдық орташа температурасы шілдеде 18 — 24°С), қысы суық (қаңтарда –22°С-қа дейін), жауын-шашын жаз aйларында көп болады. Өзендерінің ағысы қатты, суы мол. Ормандары қылқанды және жалпақ жапырақты болып келеді. Дереккөздер
Стокс заңы

Стокс заңы (Stokes' law) — сұйықтықтар динамикасында (fluid dynamics) тұтқыр сұйықтық ішінде өте кішкентай Рейнолдс сандарымен (Re) баяу қозғалатын шартәріздес объектілерге әсер ететін үйкеліс күшін сипаттайтын заң. Заңды 1851 жылы Джордж Стокс атты ирландық математик Навье-Стокс теңдеулерін шешу арқылы ашты. Күш келесі формуламен анықталады: Физикалық шамалар Халықаралық Бірліктер Жүйесіне (SI) сәйкес белгіленеді. Мұндағы, - үйкеліс немесе Стокс күші (Н, Ньютон), μ - динамикалық тұтқырлық (Паскаль, Па*с, секунд), R - шар тәріздес объектінің радиусы (м, метр), - ағын жылдамдығы (метр, м/с, секунд). Минус таңбасына аударған жөн: үйкеліс күші жылдамдыққа қарама-қарсы бағытталған. Стокс заңы сұйықтықта кездесетін кішкентай бөлшектердің қозғалу әрекеттеріне орай келесі болжамдар жасайды: * Ламинарлы ағын; * Рейнолдс санының нөлге тең болуы, яғни инерция күштерінің болмауы; * Сфералық бөлшектердің кездесуі; * Біртекті, гомогенді материал; * Тегістелу беттері; * Бөлшектердің бір-біріне кедергі келтірмеуі. Қажетті дәлдікке байланысты тізімде көрсетілген болжамдарды кездестіру сәтсіздігі күрделірек модельді қолдануын талап ете алады. Молекулалар үшін Стокс заңы молекулалардың Стокс радуысы мен диаметрін анықтауға бейімделген. Сұйықтықта құлап жатқан сфераның терминал жылдамдығы Терминал жылдамдығы - ауа кедергісі ауырлық күшіне тең болған кездегі құлаушы дененің шекті жылдамдығы. Егер тұтқыр сұйықтықтағы бөлшек құлау кезінде тек өзінің салмағын сезетін болса, онда үйкеліс күші мен Архимед күшінің қосындысы тартылыс күшпен тең болады және нәтиже ретінде бөлшек өзінің терминал жылдамдығын жетеді. Мұндағы - терминалды жылдамдық, - сфера радиусы, g - еркін құлау үдеуі, - бөлшектер тығыздығы, - сұйықтықтар тығыздығы, μ - динамикалық тұтқырлық. Дереккөздер
Стокс формуласы

Стокс формуласы – L тұйық контуры бойынша алынған қисық сызықты интегралды L контурымен шектелген беті бойынша алынған беттік интегралға түрлендіретін формула. Стокс формуласы мұндағы L контуры бойымен айналу бағыты бетінің бағытымен сәйкес болу керек. Стокс формуласын 1854 ж. Дж.Стокс (1819 – 1903) тапқан. Пайдаланған сілтеме
Темірхан Құлмұхамбетұлы Мүсәлімов

Темірхан Құлмұхамбетұлы Мүсәлімов (16.5.1955 жылы, Ресей, Түмен облысы Ханты-Манси қаласында туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2004), профессор (2007). ҚазПИ-ді (1977, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Осы институтта ассистент, аға оқытушы (1977–90), Ақтөбе мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1990–2004), Ақтөбе мемлекеттік педагогика институтында декан (2004–06), [http://www.enu.kz/kz/#.UKNr_ocz3JM Еуразия ұлттық университетінде] кафедра меңгерушісі, ректордың кеңесшісі (2006–08) қызметтерін атқарды. 2008 жылдан осы университеттің профессоры. Негізгі ғылыми еңбектері жоғары кәсіптік білім жүйесінде көркемсурет өнері мамандарын даярлаудың теориясы және практикасына арналған. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Cілтемелер * Педагогика * Профессор * Ректор
Мақы Уалиханов

Уәлиханов Мақы (Әбділмақыжан) Шыңғысұлы (1845, Көкшетау округі, Сырымбет тауының етегіндегі Айғаным қонысы – 22.2.1916, сонда) – қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби суретші. Уәлиханов жеті жасында сүзекпен ауырып есту және сөйлеу қабілетінен айрылған; он жасында әкесі Шыңғыс Санкт-Петербург қалсындағы императорлық тәрбие үйіне орналастырып, кемістігі бар балалар оқитын училищеге түсірді. Бұл оқу орны балаларды әр түрлі өнерге: сурет салу, сызу, каллиграфия, литография, гравюра жасауға, кітап шығаруға, ағаш жонуға (столярлық), темір жонуға (токарлық) үйретті. Училищеде Уәлиханов тоғыз жыл оқып (11.5.1855 – 14.9.1864), сурет салу, жазу-сызу мамандығын алды. Ағасы Шоқан Уәлиханов оған көп тәрбие берген; 1860 – 61 жылы Санкт-Петербург қаласында болғанда інісін үлкен өнер иелерімен таныстырды, суретшілік қабілетін ұштай түсуге көмектесті. Уәлиханов 1864 – 66 жылы Санкт-Петербург қаласындағы губерния басқармасында, елге оралған соң (1866 – 86) Батыс Сібір генерал-губернаторы кеңсесінде қызмет істеді. Ресми қызметтермен қатар, сурет салумен, әсіресе, қолөнерімен айналысқан. Ағаштан төсағаш, сандық, астау, саптаяқ, ожау, түрлі заттарға нақышты қап (футляр), тағы басқа бұйымдар жасаумен айналысты. Ағаш бұйымдардың бетін әшекейлеп, текеметтің, сырмақтың оюларын ойды, сәнді киім-кешектерді пішіп, кесте-өрнектерін салды, зергерлікпен де айналысты, күнбе-күнгі пайдаланылып жүрген заттардың әсем түрлерін жасап шығарды. Көптеген еңбектері халықар. және бүкілресейлік көрмелерде (мысалы; 1876 жылы Санкт-Петербургте өткен шығыс зерттеушілерінің конгресіндегі көрмеде Уәлиханов шығармаларына алтын медаль берілді) қойылды. Уәлиханов әкесіне, туған-туыстары, жолдас-жораларына арнап ескі қолжазба кітаптарды каллиграфиялық жазумен көшіріп, қайта жазды. Оның сызуымен, жобасымен салынған үйлер Саумалкөлде, Торанғұлда, Көкшетау мен Қызылжарда күні бүгінге дейін кездеседі. Уәлиханов ұлы Ыдырыс, қыздары Ажар, Қалима, әкесі Шыңғыстың портреттерін де салған. Дереккөздер
Магниттік тұтқырлық

Магниттік тұтқырлық Магниттік тұтқырлық — *Ферромагнетиктердегі Магниттік тұтқырлық (магниттік қалдық әсер деп те атайды) — ферромагнетиктердің магниттік сипаттамалары (магниттелушілік, магниттік өтімділік, т.б.) өзгерісінің сыртқы магнит өрісі кернеулігінің өзгерісінен уақыт бойынша қалуы. Магниттік тұтқырлық салдарынан үлгінің магниттелушілігі өріс кернеулігінің өзгерісінен соң 10–9с-тен ондаған минутке дейін, кейде бір сағат уақыт өткеннен кейін айқындалады. Магниттік тұтқырлық ферромагнетиктің құрылымына, оның магниттелу шартына, температурасына, т.б. себептерге байланысты табиғаты әр түрлі болуы мүмкін; *Магниттік гидродинамикада — магнит өрісінде қозғалған электр өткізгіш сұйықтықтар мен газдардың кинематика және динамика қасиеттерін сипаттайтын шама. Бірліктердің СГС жүйесіндегі Магниттік тұтқырлықтың өлшем бірлігі: m=с2/4, мұндағы  — ортаның электр өткізгіштігі. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Идеал Ғалиұлы Мүсәлімов

Идеал Ғалиұлы Мүсәлімов (23 тамыз 1941 Астрахан облысы – 17 маусым 2003 Қарағанды) – техника ғылымдарының докторы (1994). Өмірбаяны Қарағанды политехникалық институтын (1964) бітірген. * 1964-1975 — Қарағанды металл конструкциялары заутында бас инженер (1964–75), * 1975-1984 — Құрылыстық пластмасса комбинатының директоры (1975–84, қазіргі «Казполимер»), * 1984-1985 — Қарағанды қалалық атқару комитетінің төрағасы (1984–85), * 1985-1994 — «Казполимер» бас директоры * 1991-1992 — Қарағанды облысының әкімі * 1990-1995 — Қарағанды облыстық кеңесінің төрағасы (1990–95), * 1995-1997 — Қарағанды облысының әкімінің 1-орынбасары * 1997-2003 — ОАО «Стройпластмасс» президенті. 10-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. Отбасы * Ұлы Мусалимов Игорь Идеалович Қазақстан Республикасының Чехия еліндегі уақытша сенімді өкіл (2003-2004). Дереккөздер
Магниттік түсірім

Магниттік түсірім Магниттік түсірім — жердің магнетизм элементтерін жүйелі өлшеу және осы мәліметтер бойынша магниттік карталар жасау (құрастыру). Магниттік түсірім жалпы және бөлшектік болып бөлінеді. Жалпы Магниттік түсірім геомагнетик өрістің үлкен аумақтарда салыстырмалы түрдегі өлшеу пункттерінің (ондаған, жүздеген км-ге) орналасуы мен тарауының заңдылықтарын зерттеуге мүмкіндік береді. Оның негізінде жасалған карталар, әуе және теңіз навигациясы, сондай-ақ, ірі магниттік аномалияны анықтау және жер магнетизмінің ғасырлық жылжуын зерттеу үшін қажет. Бөлшектік Магниттік түсірім өлшеу пункттерінің аралығы 1 м-ден бірнеше км-ге дейін созылады және ол негізінен геологиялық карта жасау мен кен орындарының көздерін іздеуде қолданылады. Магниттік түсірім кезінде әдетте геомагнетик өрістің толық кернеулігі векторының модулі өлшенеді. Бірақ геологияны барлау жүргізу мақсаттары, көбіне геомагниттік өрістің вертикаль анықтамасын салыстырмалы түрде шамалаумен шектеледі. Магниттік түсірім ЖЖС-не, ұшақтарға, кемелерге және жердегі көлік түрлеріне орнатылған әр түрлі магнит өлшеуіштер арқылы жүзеге асырылады. Геомагнетик өрістің уақыт ағымына қарай өзгерулерін ұдайы магнит обсерваториялар торабы бақылап отырады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Хакімжан Ибрагимұлы Мұрсәлімов

Хакімжан Ибрагимұлы Мұрсәлімов (13.6.1927 жылы, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Мешін ауылы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1973), профессор (1980). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1949, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Геология барлау партиялары мен экспедицияларында инженер қызметтерде (1949–60), Қазақ минералдық шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында сектор, бөлім меңгерушісі, интститут директорының орынбасары (1960–84), КСРО Геология минстрлігінің Басшы қызметкерлер мен мамандардың білімін жетілдіру институты бөлімшесінің директоры, кафедра меңгерушісі (1984) қызметтерін атқарды. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ключи шоқасы

Ключи шоқасы – Еуразия құрлығындағы ең биік (4750 м) әрекетті жанартау, Камчатка түбегіндегі Ключи жанартаулары тобының бірі. Ключи шоқасы дұрыс конус пішіндегі жанартауға жатады. Базальт және андезит лавасынан тұрады. Оларды шөгінді жыныстар жауып жатыр. Тостаған тәріздес келген кратерінің тереңд. 100 – 200 м, диам. 600 м. Кратердің ернеуі жарғақты. Оның ішіндегі екінші шағындау кратерінің өлшемі 75100 м. Ключи шоқасының беткейінде 80-нен астам бүйір конустары мен шағын кратерлер бар. Олардың көпшілігі негізгі кратермен бірге әрекетке қосылады. Ключи шоқасы 1 жылдан 5 – 9 жылға дейін үзіліс жасап атқылап тұрады. Жанартау әрекеті кезінде жанартаулық жарылыс пен күл атқыланып, базальттік лава ағып шығады. Лава тасқынының ұз. 10 – 15 км, кейде 30 км-ге дейін барады, темп-расы 1000 – 1100С-қа дейін жетеді. Кратерден шығатын газ бен күл түтіні үзілмейді. Төбесін кратерді жиектей қар мен мұздық жапқан. Олар беткейді бойлап 1200 м биіктікке дейін түседі. Етегіндегі Ключи кентінде жанартаудың атқылауын бақылайтын станса жұмыс істейді. Пайдаланған әдебиет Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Магниттік тізбек

Магниттік тізбек Магниттік тізбек — магниттік ағын өтетіндей болып жалғанған магнетиктер тізбегі; құрамы ферромагнетик заттардан тұратын құрылғылар жиынтығы. Техникада магниттік ағын тек ферромагнетиктерден ғана өтетін (тұйық Магниттік тізбек) Магниттік тізбек және ферромагнетиктерден басқа диамагнетиктерде (мыс., ауа қабаты) таралған Магниттік тізбектер де бар. Егер Магниттік тізбектегі магнит ағыны тұрақты магнит арқылы қоздырылатын болса, мұндай тізбекті поляризацияланған Магниттік тізбек, тұрақты магнит қатыспайтыны — бейтарап Магниттік тізбек деп аталады. Соңғы тізбектің магнит ағыны тізбек орамдарынан өткен электр тогының әсерінен ғана туады. Қоздырылатын ток сипатына қарай Магниттік тізбек тұрақты, айнымалы және импульстік магнит ағындар тізбектеріне ажыратылады. Магниттік тізбек электр машиналары, трансформатор, тұрақты магнит, электрмагнит, электр өлшеуіш приборлар, т.б. жасау ісінде пайдаланылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Маңғыстау газеті

Маңғыстау – Маңғыстау облыстық газеті. Тарихы 1973 жылы 13 сәуірде “Коммунистік жол” деген атпен жарық көрді. 1988 жылы газет шығуын тоқтатты. 1990 жылы қайтадан ашылып, “Маңғыстау” деп аталды. Редакторлар тізімі 1. Рысхан Мусин, облыстық басылымның алғашқы басшысы, танымал журналист-публицист, «Лениншіл жас» газетінен келді, басқарған жылдары — 1973-1977. 2. Жәмек Оспанов, танымал журналист-публицист, ардагер, «Социалистік Қазақстан» газетінен келді, басқарған жылдары – 1977-1978. 3. Сәуірбай Есімов, журналист, Атырау облыстық партия комитетінен келді, басқарған жылдары – 1990-1994. 4. Мейрамбай Қибасов, белгілі журналист-публицист, газетте 40 жыл еңбек етті, «Жаңаөзен» газетінің негізін салды, облыстық газетті басқарған жылдары-1994-1995. 5. Жоламан Бошалақ, тележурналист, облыстық телекомпаниядан келді, басқарған жылдары — 1995-2001. 6. Маңдайлы Қосымбай, белгілі журналист, «Егемен Қазақстан» газетінің меншікті тілшілігінен келді, басқарған жылдары – 2001-2013 (ақпан). 7. Ғалым Әріп, ақын-журналист, «Маңғыстау» газеті (30 жыл), 2013 жылдан(ақпан) басқарып келеді. Газет туралы ақпарат Аптасына 3 рет шығады. Дереккөздер
Қызыл аяқ шапқыншылығы

Қызыл аяқ шапқыншылығы — 19 ғасырда Қытай өкіметі мен қазақтар арасында болған қарулы қақтығыс. Жоңғар хандығын жойғаннан кейін Цин өкіметі басып алған жерлерінде әскери әкімшілігі тәртіп орнатты. Іле, Тарбағатай аймақтарына ішкі Қытайдан шаруаларды әкеліп қоныстандырды. Олар жергілікті қазақ руларының ата қоныстарын тартып ала бастады. Қазақтар жаппай көтеріліп, оларды Іледе дүнген Мар, Тарбағатайда Қабанбай батырдың немересі Әлібек басқарды. Көтерілісшілер Шәуешек қаласын басып алып, қытайларды қуып жіберді. Алтайға шегінген Қытай әскерлері аяқтарын қызыл шүберекпен орап алғандықтан қазақтар оларды “қызыл аяқтар” деп атаған. Қызыл аяқтар Алтайдағы Ажы төреге “Біз Цин патшалығының әскерлеріміз. Бізге азық-түлік берсеңдер сендермен жауласпай, Қобдаға асып кетеміз”, — деп елші жібереді. Елдің тыныштығын ойлаған Ажы төре Алтай елінен 10 мың қой, 1000 жылқы, өгіз және 1000 киіз жинатып береді. Тегін олжаға кенелген қытайлар Алтай елінен кеткісі келмей, 1867 — 68 ж. қазақтарды шабуға кіріседі. 1869 ж. көктемде олар Ертіс пен Сауырда отырған қазақ ауылдарын тонайды. Жауап ретінде қазақтар Тергенбай, Жәнібек батырдың немересі Нәке, Далай мерген, Қарымбек батырлардың бастауымен көтеріліске шығады. Көтерілісшілер Қытай әскерлеріне күйрете соққы беріп, Алтайдан Қобдаға асырып жібереді. Бұл оқиға халық жадында Қызыл аяқ шапқыншылығы деген атпен сақталып қалды. Дереккөздер
Магниттік ұстағыш

Магниттік ұстағыш Магниттік ұстағыш — кеңістіктің белгілі бір көлемінде зарядты бөлшектерді ұзақ уақыт ұстап тұратын магнит өрісінің конфигурациясы. Жердің магнит өрісі табиғи Магниттік ұстағышқа жатады. Ол жоғары энергиялы зарядталған ғарыш бөлшектерін ұстап қалып, Жердің радиация белдеуін құрайды. Лаборатория жағдайда Магниттік ұстағыштардың көмегімен негізінен саны орасан көп оң және теріс зарядталған бөлшектердің қоспасы — плазма зерттеледі. Плазмаға арналған Магниттік ұстағышты жетілдіру ісі басқарылатын термоядролық реакцияны жүзеге асыру мәселесін шешуге көмектеседі. Бөлшек қозғалысын шектеу әдісіне байланысты Магниттік ұстағыш тороидты және айналы (адиабаттық) болып ажыратылады. Тороидты Магниттік ұстағыштың ең қарапайым түріне тороидты тұйық соленоид жатады. Бірақ мұндай Магниттік ұстағышта бөлшектерді ұзақ ұстап тұру қиын. Өйткені бөлшектер айналған сайын өріске көлденең бағытта ауытқи отырып, өрістен біржолата шығып кетеді. Бұл ығысудың шамасын тороидтық дрейф деп атайды. Тороидтық дрейфті болдырмау мақсатында Магниттік ұстағыштағы магнит өрісі біртекті болмайтындай етіп жасалады. Айналы (адиабаттық) Магниттік ұстағыш — зарядталған бөлшектерді көлденең бағытта (өріс бағыты бойынша) ұстауға негізделген. Мұнда магниттік айналар немесе магниттік тығындар пайдаланылады. Бұлардағы магнит өрісінің кернеулігі күш сызықтарының бағыты бойымен артып отырады. Мысал ретінде ток бір бағытта жүретін екі бірдей коаксиалды ораманы (2-сурет) келтіруге болады. Ондағы магнит айна рөлін орамалар ішіндегі магнит өрісінің күшті аймағы атқарады. Егер Магниттік ұстағыш бірдей зарядталған бөлшектермен, мыс., электрондармен толтырылса, онда электр тебу күші артып, Магниттік ұстағыштың оларды ұстап тұру мүмкіндігі төмендейді. Сондықтан Магниттік ұстағышты қарама-қарсы зарядталған бөлшектер қоспасы — плазмамен толтырып, ондағы толық зарядтың шамасын нөлге жуық етіп алуға болады. Мұны плазмалық Магниттік ұстағыш деп атайды, онда бөлшектер тығыздығы өзінің орташа мәнінен ауытқиды. Сөйтіп, сол жерде үлкен электр өрісі пайда болады. Осындай әр түрлі плазмалық орнықсыздықтың әсерінен плазманың Магниттік ұстағыштан шығып кетуі де мүмкін. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Кінәз

Кінәз (славян. кънезь – көсем) – IX – XVI ғасырлардағы славян елдеріндегі (Русь, Польша, Чехия, Сербия) және Литвамен, Валахиядағы бір орталыққа бағынған және аймақтық мемлекеттік құрылымдар билеушісінің лауазымы. Русте, Литвада мемлекет билеушісі ұлы кінәз, қалғандары аймақтық кінәздер деп аталды. XVI – XVIII ғасырларда Ресей империясы және Польша – Литва корольдігі құрылғаннан кейін “Кінәз” атауы ақсүйектік атаққа айналды. Ресейде Кінәз атағы тұқым қуалады. XVIII ғ-дан бастап Рюрик әулетіне (Одаевский, Горчаков, Долгорукий, т.б.), Гедимин әулетіне (Голицын, Куракин, Трубецкой, т.б.), т.с.с. ірі әулет өкілдеріне беріліп отырды (тұңғыш рет А.Д. Меньшиков алды). Кінәз атағы 1917 жылы 10 (23) қарашада Кеңес үкіметі декретімен жойылды Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Дайындама

Дайындама— өндіріс барысында әлі өңделетін, толық дайын емес өнім немесе оның бір бөлігі (шала өнім). Дайындама — бұл пішінін, өлшемін, беткі жағын немесе материалдың физика-химиялық қасиетін өзгертіп, тетік жасалатын еңбек заты. Қалыптанған дайындамалар соғылма және құйма практикада кеңінен қолданады. Дайындама түрлері Бастапқы дайындама — қысыммен өңдегенде қолданылатын дайындама. Болат дайындама (Заготовка стальная) — құрамында көміртек (2%-ке дейін) және басқа элементтер болатын темір қорытпадан тұратын дайындама. Иленген дайындама (Заготовка катанная) — айналатын біліктің арасында илемді деформацияланған дайындама. Ыссы иленген дайындама (Заготовка горячекатанная) — металды қыздырып, илемдегеннен кейін алынған илем. Соғылған дайындама (Заготовка кованная) — екі тоқпақтың арасында илемді деформацияланған дайындама. Баспаланған дайындама (Заготовка прессованная) — контейнер, сотан, ұяқалыптан тұратын жабдықта металды тура, кері, қосарлана ағызып жасалатын дайындама. Жазық дайындама (Заготовка плоская) — илемделген қаңылтырдан мөлшерленіп кесілген дайындама. Тілімді дайындама (Заготовка полосовая) — қаңылтырлы металды параллельді, еңкішті, дисклі пышақтарда кесіп алатын дайындама. Мөлшерлі дайындама (Заготовка мерная) — илемделген немесе баспаланған шала өнімнен мөлшерленіп кесілген дайындама. Есептелген дайындама (Заготовка расчетная) — ұзындығы соғылманың ұзындығына тең, ал айналмалы диаметрі және көлденең қимасының ауданы соғылманың сәйкесті көлденең қимасының ауданымен екі жақты кенерігінің (облай) қосындысына тең айналу денесі. Құйма дайындама (Заготовка литая) — кристалдану процесінің нәтижесінде сауытқорамда қатайған, құрылымы діңгекті (дендриттен) және тепетең өсінді кристалдан тұратын дайындама. Үздіксіз құйылған дайындама (Заготовка непрерыволитая) — балқыту шөмішінен, аралық шөміштен, кристалданушыдан, тартушы анашадан тұратын үздіксіз құю машинасында алынған дайындама. Үзік-үзік құйымды дайындама (Заготовка прерывистого литья) — сауыт қорамға сұйық металды мөлшермен құйып алатын құймесек Ұсталық дайындама (Заготовка кузнечная) — соғуда қолданылатын дайындама. Дереккөздер
Дайындау тәсілі

Дайындау тәсілі (Способ приготовления) — кез келген өнімді, бұйымды дайындау тәсілі. Дайындаудың арнаулы шарттары болады. Мысалы, тамақ дайындауда шикізаттарды тазалау, алдын ала дайындау, пісіру шарттары орындалуға тиіс. Дереккөздер
Баян Әнуарбекқызы Мұхитдинова

Баян Әнуарбекқызы Мұхитдинова (20.10.1943 жылы, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қаласында туған) – химия ғылымдарының докторы (1998), профессор (1999). КСРО өнертапқышы (1979). Мәскеу мемлекеттік университетін (1965), Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтының аспирантурасын (1970) бітірген. Осы институтта кіші (1970–74), аға ғылыми қызметкер (1974–98) болып жұмыс істеген. 1999 жылдан бас ғылыми қызметкер.«Новые полимеры с ионообменными и окислительно-восстановительными свойствами на основе азотсодержащих мономеров» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Баян Әнуарбекқызы Мұхитдинованың зерттеу жұмыстары нәтижесінде алынған ион алмастырғыштар ҚР Ұлттық ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында сынақтан өтіп, жоғары бағаланды. 300-ден астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның және 60-тан астам КСРО авторлық куәліктері мен «Өнертапқыш әйелдер» 1-халықаралық Көрмесіне (Женева, 1998) қойылған Қазақстандағы №1, «Редоксит» патентінің авторларының бірі. «Парасат» орденімен (2009) марапатталған. Дереккөздер Cілтемелер * Ион * Монография * Мономер
Қызылдәуіт

Қызылдәуіт - Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, өзімен аттас ауылдық округ орталығы. Аудан орталығы — Қаратау қаласынан солтүстікке қарай 75 км жерде. Тұрғыны 2,0 мың адам (2003). Іргесі 1962 ж. қаракөл қойын өсіретін Ильич кеңшарының орталығы болып қаланған. 1994 жылға дейін Комсомол ауылы болып келген. Оның негізінде Қызылдәуітте АҚ және 20-ға жуық шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Магниттік химия

Магниттік химия Магниттік химия, магнетохимия — физикалық химияның заттың электрондық, молекулалық және кристалдық құрылысымен магниттік қасиеттері арасындағы өзара байланысты зерттейтін саласы. 20 ғасырдың басында Магниттік химияның басты нысаны диамагнетик органикалық қосылыстар болды. Олардың зерттеулері П.Паскальдің аддитивті сұлбасына негізделді (1910). Бұл сұлбада заттың магнит алғырлығы оның молекула құрылысымен байланыстырылды. Оны орыс физигі Я.Г. Дорфман (1898 — 1974) өзгертті (1961). Қазіргі кезде Магниттік химия америкалық физик Дж.Ван Флектің (1899 — 1980) магнетизм теориясына негізделеді (1932) және магниттік алғырлықтың температураға теория және эксперименттік тәуелділігін салыстыруға сүйенеді. Аталмыш сала координациялық қосылыстарды, парамагнетик молекулаларды (О2, NO, т.б.) және тұрақты бос радикалдарды зерттеуде едәуір жетістіктерге жетті. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Кінәздік

Князьдік – князь басқаратын мемлекеттік бірлестіктер мен аймақтардың атауы. Русьте ол, көбінесе, ірі қалалардың атымен (Киев, Рязань, Новгород, Мәскеу Князьдіктері т.б.) аталды. 14 ғ. – 16 ғ-дың басында көптеген Князьдіктер біртіндеп саяси дербестіктен айрылды және Солтүстік-Шығыс Русьтің Князьдіктері бірыңғай Ресей империясының құрамына бірікті. Князьдік деген атау ұзақ уақыт Валахия және Молдовада (Дунай князьдігі), Трансильванияда сақталды. 1879 – 1908 ж. Болгария да Князьдік аталды. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Дала гүлі

"Дала гүлі" — хош иістендірілген шарап; құрғақ жүзімдік шарап материалдарынан және еліміздегі өсімдік шикізаты ингредиенттерінен жасалады. Янтарь түстес, тіл үйіретін ашқылтым дәмі бар, дала гүлдерінің иісіне ұқсас. Құрамында спирт — 17%, қант — 8%, титрленетін қышқылдығы 5-6 г/л. Игредиенттерінің құрамында ащы жусан, дәрілік түйежоңышқа, дәрілік солбен, шілтер жапырақты шайқурай, киікшөп бар. 1984 жылдан шығарылады. Дереккөздер
Коагулянт

Коагулянт, ұйытқы ішінде майда жүзгін бөлшектері бар сұйықтыққа қосқан кезде бөлшектердің бір-бірімен ілінісу процесін (коагуляттану) тудыратын заттар. Медицинада Коагулянт деп қанның ұюын арттыратын заттарды айтады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Қызыл балдырлар

Қызыл балдырлар (Rhodophyta) — теңіздерде, су түбінде таралған балдырдың ең үлкен бөлімі. Қызыл балдырлар теңіздерде су асты жартастарына, рифтерге, үлкенді-кішілі домалақ, қиыршық тастарға, құмға, ал майда түрлері ірі балдырларға жабысып өседі. Негізінен 20 — 40 м, ал қолайлы жағдайларда 100 — 200 м тереңдікте өседі. Кейбір түрлері ғана тұщы суларда кездеседі. 2 класқа (бангия, флоридия), 600-ден асатын туысқа жататын 4 мыңнан астам түрлері бар. Қазақстанда Қызыл балдырлардың 22 түрі анықталған, оның 16-сы Каспий теңізінде кездеседі. Қызыл балдырлардың басқа балдырлардан ерекшелігі — құрамында биллипротеиндер — қызыл фикоэритрин мен көк фикоцианин пигменттері болады. Осы пигменттердің мөлшерлік ара-қатынасына байланысты оның түсі ашық қызылдан көкшіл жасыл және сары түске дейін өзгеріп отырады. Қызыл балдырлардың басым көпшілігі анатом. және морфологиялық құрылыстары күрделі көп клеткалы ірі өсімдіктер. Тек аздаған түрлері ғана өте қарапайым бір клеткалы немесе шоғыр (колония) түзуші организмдер. Аналық көбею органы — оогомияларының құрылысы, зиготаның даму процесі күрделі. Споралары мен гаметалары талшықсыз, яғни өздігінше қозғала алмайды. Талломдары көлемі, құрылысы, пішіні жағынан балдырдың түріне қарай әр түрлі [жіпше, таспа, цилиндр, қабыршақ, торсықша, маржан (коралл) тәрізді] тілімделген және тарамдалған. Вегетативтік (су түбіне жайылған негізгі өркендерге жаңадан сабақтар пайда болуы арқылы; бір клеткалы немесе шоғыр түзетін түрлер клеткаларының екіге бөлінуімен), жыныссыз (моно-, ди-, тетраспораларымен) және жынысты (оогамия) жолдармен көбейеді. Даму циклінде осы жолдар бір-бірімен байланысты, кезектесе ауысып отырады. Қызыл балдырлардың теңіз тіршілігіне ықпалы үлкен. Ол теңіз биоценозының басым бөлігін құрап, су жануарларының негізгі қоректерінің бірі болып табылады. Көбею клеткалары — тетраспораларының, карпоспораларының өте көп пайда болуы нәтижесінде жаға маңы суларында фитопланктонның қалыптасуына ықпал жасайды (ұзындығы 1 м болатын Rhodymenіa pertusa 12 млн. карпоспор, ал оның тетраспорифті — 100 млн. карпоспор береді). Су асты маржан рифтерінің пайда болуы мен өсуіне маржан балдырларының ықпалы үлкен. Қызыл балдырлардың көптеген түрлерінен салат, тұздық, сорпа жасалады, кептірілген күйінде де пайдаланады. Родимения және порфира түрлері жеуге жарамды болғандықтан, Тынық мұхиты жағалауындағы бірқатар елдерде (Жапония) оларды өндірістік тұрғыда арнайы өсіреді. Қызыл балдырлардан бағалы зат — агар алынады, балдыр ұны тыңайтқыш, малға азық ретінде пайдаланылады. Түрлері Соңғы мәліметтер бойынша қызыл балдырлардың 5000-нан 10000-ға дейін биологиялық түрлері сипатталған. Олардың барлығы теңіз балдырлары. Тұщы суда 200-дей түрлері бар, олардың арасында ең кең таралғандары: * Atractophora hypnoides * Gelidiella calcicola * Lemanea * Palmaria palmata * Schmitzia hiscockiana * Chondrus crispus * Mastocarpus stellatus Дереккөздер
Семсерлесу

Семсерлесу (&nbsp;— «айқасу, күресу») — жауынгерлік өнер, қазіргі кезде спорт түрі. Спорттық бәсеке арнайы теселген жолдың үстінде жабық, кейде ашық залдың ішінде өтеді. Сайыс жолының ені барлық жарыстарда бірдей, ұзындығы 14 метр. Жолдың екі жағында ұзындығы 2 метр келетін бас алаң болады. Ережелері Сайыстың басталуы, сайыс жолына бірінші шақырылған спортшы аға төрешіге бұрылады. Сайыскерлер жолдың ортасына бір-бірлерінен 2 м. қашықтықта қарама-қарсы тұрады. Аға төреші "en garde" ("ұрысқа!") бұйрығын бергеннен кейін жекпе-жекке шығушылардан "дайынсыңдар ма?" деп сұрайды. "Дайынбыз" деген жауапты естігеннен кейін "allez" ("бастаңдар") деп бұйырады. Сайысу мерзімі, 6 минутқа созылады. Жекпе-жектің 5 минуты өткеннен кейін төреші спортшыларға бәсекенің аяқталуына 1 мин. уақыт қалды деп хабарлайды. Егер жекпе-жектің уақыты біткен кезде есеп тең болса, онда сайыскерлерге бірінші шаншуға дейін уақыт беріліп бәсеке жалғаса береді. Қосымша уақытта бірінші шаншып үлгерген спортшы жеңіске жетеді. Кейде қарсыласын бірінші болып 10 рет шаншып үлгерген спортшыға да жеңіс беріледі. Сайысу мерзімін есептеу қарсыласын шаншып өткен, ал қылыштасуда қаруының 2/3 бөлігімен қырынан тиген соққыға ұпай беріледі. Шанышқан немесе қылыштың жүзімен ұрған кезде сайыскер сайыс жолының ішінде болуға тиіс. Жолдан тыс жерде немесе бәсекені бастауға немесе тоқтатуға команда берілгеннен кейін жасалған тию ұпай әпермейді. Алға аттау, қолындағы қаруымен қарсыласын түйреу үшін алға жасалатын қадам. Кейінгі жақта тұрған аяғын, жерге тірек ететін, алдыңғы аяғын сермей алға ұмтылғанда сайыскерлердің арасы жақындайды. Ұпайларды есептеу, электронды жабдық арқылы жасалады. Әр шаншу немесе соққы жарқ еткен электр жарығы арқылы есепке алынып отырады. Рапира мен қылышта қарсыластар бірін-бірі бір сәтте шаншыса (ұрса) онда екі жаққа да ұпай есептелінбейді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қазақстандағы семсерлесі * Семсерлесуден әлем чемпионаты
Нәжмитдин Баукеұлы Мұхитдинов

Нәжмитдин Баукеұлы Мұхитдинов (9.5.1940 жылы, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Абай ауылы – 27.7.2005, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1981), профессор (1983). ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі (1996). ҚР Білім беру ісінің еңбек сіңірген қайраткері (2001). ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ), КСРО ҒА Мемлекет және құқық институтының аспирантурасын (1965) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1965–83), ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі (1983–2005) қызметтерін атқарды. «Теоретические проблемы Советского горного права» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері табиғатты қорғау және оны тиімді пайдалану мәселелеріне арналған. Бірнеше Заң актілерін дайындауға қатысқан. Орталық Азия университеті мен Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде Нәжмитдин Баукеұлы Мұхитдинов атындағы стипендия тағайындалған. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық лауреаты (1986). 160-тан астам ғылыми жарияланымның, 30 монография мен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер Cілтемелер * Профессор * Философия
Магниттік экватор

Магниттік экватор Магниттік экватор — жер шарында магниттік еңкеюі нөлге тең нүктелерді өзара қосатын сызық. Ол ешбір жерде географиялық экватормен сәйкес келмейді. Геомагнетик өрістің ғасырлық өзгерулері әсерінен Магниттік экватордың орналасу қалпы біртіндеп ауытқып отырады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Маяк ауылдық әкімдігі

Маяк ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін Маяк ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Маяк ауылы кіреді. Орталығы - Маяк ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 954 адамды құрады. Дереккөздер
Омар Шипин ауылдық округі

Омар Шипин ауылдық округі – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін Маяковский ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Первомайское, Темір Қазық ауылдары кіреді. Орталығы – Первомайское ауылы. Округ құрамында болған Қызылағаш ауылы 2017 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 776 адамды құрады. Дереккөздер
Қызылбөрік

Қызылбөрік (шын аты Бөтей) — ұлы жүздегі албан тайпасы құрамындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша албан тайпасы үлкен екі тармаққа — шыбыл мен сарыға бөлінеді. Шыбылдан Қызылбөрік (бөтей), қоңырбөрік (өтей), бойдақ өрбіген. Қызылбөріктен молболды мен жолболды тарайды. Қызылбөріктердің ата қоныстары Іле Алатауының теріскей және күнгей бөктерлері, Іле жазығы болды. Алатау округінің 1865 жылғы тізімі бойынша қазіргі Алматы облысындағы Райымбек, Еңбекшіқазақ, Қарасай аудандарын Қызылбөріктен 1016 жанұя мекендеген. Қызылбөріктің кейбір аталары Ыстықкөл аймағына (Талды, Күрметі), Қазақстанның оңтүстік-батыс бөлігіне (Шымкент), Қытай жеріне (Текес, Іле өз. бойы) дейін таралды. Қызылбөріктердің жауынгерлік ұраны — Райымбек, бәйгедегі ұраны — Әжібай, таңбасы — | (көсеу). Тұлғалар # Бөлтірік Атығанұлы # Әжібай Найманбайұлы # Қойгелді Мыңтайұлы # Құлмамбет # Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова Дереккөздер
Сарықамыс ауылдық округі

Сарықамыс ауылдық округі – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қуандық, Сарықамыс ауылдары кіреді. Орталығы – Сарықамыс ауылы. Округ құрамында болған Суыққұдық ауылы 2012 жылы таратылған. Дереккөздер