kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Call of Duty: Advanced Warfare

Call of Duty: Advanced Warfare — 3D- шутер үш өлшемді жанрындағы мультиплатформалы компьютерлік ойын. Sledgehammer Games америкалық студиясымен жетілдіру үстінде. Ойынның ресми анонсы — 4 мамыр 2014 жыл, 4 қараша 2014 жылы ойын жарыққа шықты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://callofduty.com/advancedwarfare Ойынның ресми сайты]
Нгуен Тхи Динь

Нгуен Тхи Динь-вьетнам халқы ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.Шаруа отбасында туған.Революциялық қозғалысқа 18 жасынан бастап қатысқан.Вьетнамдағы тамыз революциясына белсене қатысты.Вьетнам халқының француз интервенттеріне қарсы қарсы Қарсыласу соғысы жылдарында Отанды құтқару жолындағы әйелдер ассоциациясында,Льен-Вьетте басшы қызметте болды.1960 жылы қаңтарда Бенче провинциясында үкіметке қарсы көтерілісті басқарды.Оңтүстік Вьетнамды азат етудің Ұлттық майданы ОК Президиумының мүшесі. > халықаралық Лениндік сыйлық алды.
Эмир Ибрағимұлы Файк

Эмир Ибрағимұлы Файк (9 мамыр 1909, Бақшасарай, Қырым-белгісіз) — кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1959). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Өмірбаяны 1935 жылы Мәскеу қаласында бұрынғы Бүкілодақтық кинематография институтын бітірді. Шығармашылық жолын 1932 жылы бастады. 1944 – 1946 жылдары Майдандық кино тобында болды. 1946 – 1984 жылдары «Қазақфильм» киностудиясында режиссер. Қойған фильмдері «Теміртау» (1947) және «Тау шаңғышыларының жарысы» (1954) секілді деректі фильмдерді өзі түсіріп қояды. «Қанатты сый» (1957, А.Слободникпен бірге), «Бір түні» (1962 А.И.Гинцбургпен бірге), «Менің ұлым!» (1962), «Жүрек қалауы» (1964) атты көркем фильмдермен қатар «Даңқты шахтерлер», «Қазақстан мичуриншілері» (1949), «Жігіттер» (1950), «даладағы қала» (1953), «Ертіс СЭС-і» (1954), «Бибігүл ән шырқайды» (1967), «Ільяс Жансүгіров» (1972), «Кененбайдың оралуы» (1975), «Мухтар Әуезов туралы сөз» (1977), т.б. деректі фильмдерді де қойды. Марапаттары мен естелік 2000 ж. Алматы қаласындағы ол тұрған үйге (Төле би көшесі, 17-үй) мемориалдық тақта орнатылады. 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер Қазақ мәдениеті
Брисбен

Брисбен — Аустралиядағы халық саны бойынша 3-ші қала(Сидней және Мельбурннен кейін).Батысындағы Квинсленд штатының әкімшілік орталығы.2013 жылға сәйкес халық саны-2.238 миллион адам.Брисбен өзенінің бойында орналасқан. 2012 жылы the Economist статистикасы бойынша,өмір сүру үшін ең ыңғайлы қалалар арасында 20 орынға ие болды.Мемлекеттң мәдени,туристтік және өндірістік орталығы болып табылады. Тарихы Еуропалықтардың қоныстануынан бұрын,бұл жерде аустралиялық аборигендер өмір сүрген.1859 жылы Квинсленд штатының астанасы болып жарияланды.1925 жылы қала статусына ие болды.Қазіргі кезде әлемің ең дамыған және қауіпсіз қалаларға жатады. Туризм және қызықты орындар Брисбен қаласы елдегі туризм саласындағы маңызды орын алады.Бұнда көптеген парктер және ботаникалық бақтар көп кездеседі,ең танымалдары-Roma Street Parkland, Mount Coot-tha, South Bank Parkland және Brisbane City Botanic Gardens. Қаланың оңтүстік бөлігінде қалалық жағажай,планетарий,орталық парк орналасқан.Сонымен қатар,қалада туристтерге дайвинг-аквалангпен суға сүңгу саласы дамыған. Шаралар және танымал оқиғалар Брисбен Аустралияның спорттық және мәдени орталығы болып табылады.Мұнда 1988 жылы World Expo 88 көрмесі өткен.1982 жылы Достастық ойындар,және 2001 жылы Еріктік Ойындар өткізлген.Сонымен қатар 2014 жылы G20 саммитінің астанасы болып жарияланған Бауырлас қалалары * Гаосюн * , Кобе * , Окленд * , Семаранг * , Теджон * , Чунцин * , Шэньчжэнь Дереккөздер
Нгуен Хыу Тхо

Нгуен Хыу Тхо- Вьетнам халқы ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.Саясатшы отбасында туған Мамандығы адвокат. Францияда жоғары заң білімін алды. Вьетнам халқының Қарсыласу соғысы жылдарында , француз әскрлері қарсыласу соғысы жылдарында француз әскерлері , басып кірген терреторияларды прогресшіл интеллегенциясының патриоттық күресіне белсене қатысты, Қарсыласу соғысына қатысушыларға және басқа патриоттарға қарсы сот процестерінде талай рет қорғаушы болып қатысты.Сайгондағы жаппай антиамерикандық демонстрациялар басшыларының бірі 1954 жылы Сайгон-Шолон аймағында > атты прогресшіл демократиялық ұйымның негізін қалап оның вице-президенті болып сайланды.
Жалғанқосгүлді қызғалдақ

Жалғанқосгүлді қызғалдақ.Биіктігі 10-25 см пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1,5-2 см,қоңыр жұқа қабықты, ішкі жағы қалың өрмекті түкті қабықты.Сабағының жоғарғы жағы түкті, сирек жалаңаш, жапырақ саны екеу алшақ орналасқан, қайырылған, жалаңаш, кірпікшелі, сызықша таспалы, төменгісі едәуір жалпақ, ені 6-15 мм, әдетте гүлден аспайды. *Гүл саны – 2-8, сирек 1 немесе 8-ден көп, гүл серігі ақ, түбі сары, ұзындығы 11-20(30) мм, сүйір, сыртқылары, сопақша таспа тәрізді, сыртқы күлгін, түбі тарамды, ішкісінен 1,5 есе жіңішке,ішкілері сопақша, сүйір, түбіне қарай бірітіндеп жіңішкіреген, осы жері шамалы тарамды, ұзын кірпішелі аталықтары гүл серігінен 2 есе дерлік қысқа, олардың жіптері сары, кеңейе түсетін түбі ұзын түкшеден, қалың сақиналы тозаңдықтары сызықшалы сопақша, ұзындығы 5-6 мм, күлгін, сирек сары, сүйір ұшы өте қысқа, түйіні аталықтан шамалы қысқа, қысқа бағанды, тік тұратын қорапшалы , сопақша, ені 1-1,5 см, ұзындығы 1,5-2,5 см, қысқа тұмсықты. *Наурыз айының соңы мен сәуірде гүлдейді. Қазақстанда таралуы *Кеуекті шөгінді топырақты тау етектерінде өседі. *Балқаш-Алаңөл мен Түркістан флористикалық аудандары *Шу-Іле таулары , Қаратау,Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Тағы қараңыз *Қызғалдақ Дереккөздер
Сүйемел

Сүйемел, аккомпанемент – музыкалық сүеймелдеу. Бір аспап (рояль, баян, гитара, домбыра, т.б.) немесе бірнеше аспаппен (ансамбль, оркестр, т.б.) соло-орындаушыны (әнші, артисті) немесе орынаушылар тобын (ансамбль, хорды) сүйемелдеу. Әуенді қосымша дауыс не сүйемелдеп тұрған аспаппен аккорд беру (мыс., рояльдің бас акордымен) арқылы да сүйемелдеуге болады. С. шығарманың көркемдік мәнін аша отыры, әрі әнші мен муз. аспапта орындаушыға гармониялық және ритмдік тұрғыдан үлкен демеу жасайды. кейде С. қосалкы қасиетімен дами отырып, ансамбль партиясының біріне айналады. С-дің алып тұтастығына нұсқан келтірмейтін турі де кезігеді. Дереккөз Қазақ мәдениет
Вольвокс

Фитомонадалар отрядының өкілі - вольвокс. Вольвокстар шағын тұщы суқоймаларда көбірек кездеседі. Жасыл эвгленадан ерекшелігі вольвокстың әрбір дарағы (особь) жеке емес шоғыр (колония) болып тіршілік етуге бейімделген. Мысалы, вольвокстың бір түрінің шоғырында 500-1000 жасушаға дейін болады. Әр жасуша қабығының кілейгейленуінен қою іркілдек зат түзіліп, шоғырдың сыртын орайды. Мұның ең сыртқы қабаты тығыз тері қабатына айналып, шоғырдың ыдырамай берік болуын қамтамасыз етеді. Ал ішкі – орталық бөлігі онша тығыз емес, қоймалжың сұйық күйде болады. Жеке жасушалар сыртқы тері қабаты мен орталық сұйық бөліктің арасында бір-бірімен өте жіңішке цитоплазмалық көпіршелер арқылы байланысады. Шоғырдың пішіні шар тәрізді болады. Шоғырдағы әр жасушаның құрылысы жасыл эвгленаның құрылысымен ұқсас, ерекшелігі әрқайсысында екіден талшық болады. Бұл талшықтар шоғырдан сыртқа шығып тұрады. Билогиялық сипаттамасы Вольвокстар тұщы суларда кең тараған, қауымы шар тәрізді жасыл түсті. Қауымын кілегейлі зат қоршап тұрады, ішінде бір-бірімен цитоплазмалық көпірше (түтікше) арқылы байланысқан жасушалары орналасқан, әрбір жасушаның талшықтары қауымның сыртына қарай шығып тұрады. Қауымдағы дарақтардың саны 500-ден 20 мыңға дейін жетеді. Жасушаларының құрылысы эвгленаларға өте ұқсас, айырмашылығы екі талшықтың болуында. *Вольвокстың жасушалары атқаратын қызметтеріне қарай ірілі-ұсақты болып келеді. Ірі жасушалары немесе генеративті жасушалары көбею қызметін атқарады, аналық (макрогамета) және аталық (микрогаметаларды) түзейді. Ал ұсақ жасушалар немесе соматикалық жасушаларының көбеюге қабілеті жоқ, сондықтан қалған барлық қызметтерін атқарады (қозғалу немесе жылжу, ас қорыту т.б). Көбеюі, дамуы Вольвокс жыныссыз полинтомия жолымен көбейеді, шар тәрізді қауымның ішінде жас қауымдар түзіледі. Олардың ұлғаюынан аналық шардың қабырғасы жыртылады да, жас шарлар сыртқа шығып, өз бетінше тіршілік ете бастайды. Жас қауым өсе келе ересек қауымға айналады. Вольвокс жынысты жолмен де көбейеді. Генеративті жасушалардан пайда болған макро- және микрогаметалар қосылып зигота түзейді, зиготаның бөлінуі нәтижесінде қауым түзіледі.Қауымды талшықты қарапайымдылардың теориялық маңызы зор. Эволюциялық тұрғыдан қарағанда көпжасушалы жануарлардың ата-тегі біржасушалы қауымды талшықты қарапайымдылар болып саналады. Тағы қараңыз *Фитомонадалар Дереккөздер
Тоғыз құмалақ ескерткіші

Тоғыз құмалақ тас тақтасы (XVII ғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Талас ауданы, Көктал ауылы, Қындықты қызыл мекенінен солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде орналасқан. Сипаты 1981 жылы «Қазжобақайтажаңғырту» институтының мамандарымен анықталып, зерттелген (А. У. Тоқтабай). Тоғыз құмалақ – қазақтар мен қырғыздардың нард ойынына ұқсас ежелгі ұлттық ойыны. Тақта ойынға арналып жасалған. Ұзындығы 165 см, ені 90 см, қалыңдығы 22 см. Ортасында осьпен орналасқан екі дөңгелек ойшық ойылған. Оның екі жағынан 9 ұзынша ойықтар ойылған. Ойында қойдың құмалақтары – нұт пайдаланылған. Дереккөздер
Нейгауз Генрих Густавович

Нейгауз Генрих Густавович - кеңес пианисі, педагог, музыка жазушысы, РКФСР халық артисі. Фортепьянода ойнау өнерінің кеңес мектебінің негізін салушылардың бірі . Өмірбаяны Нейгауз Генрих Густавович бала кезінде әкесі Г.В.Нейгауздан (пианист-педагог), кейіннен Берлинде Л.Годовскийден оқыды. 1912 - 1914 жылдары Берлин мен Венадағы Музыкалық және сахналық өнер академиясын бітірді. 1906 жылы П.Ф.Юоннан композициядан сабақ алды. 1915 жылы Петроград консерваториясын бітірді. Нейгауз Генрих Густавович романтикалық бағыттағы өзіндік көркемдік ерекшелігі бар пианист.
Балантидия

Паразиттік инфузория – балантидия. Сопақша пішінді, денесінің соңғы жағы бір немесе бірнеше жерінен қысыңқы және де басқа дөңгелектеу болып келген паразиттік инфузориялардың ішіндегі ең ірісі (30 – 50 мк). Оның денесі ұзындығы әртүрлі кірпікшелермен жабылған. Денесінің қысыңқы ұшында ауыз орналасқан, ол жаусшалы жұтқыншаққа ашылған. Қорытылмаған ас қалдықтары қылаулатқыш (порошица) арқылы сыртқа шығарылады *Эндоплазмада жиырылғыш вакуольдері мен екі ядро орналасқан. Тағы қараңыз *Әр түрлі кірпікшелілер Дереккөздер
Мұхаммед Фарид Курд Әли

Курд Әли Мұхаммед Фарид (1876, Дамаск қаласы,- 04. 02. 1953, Сонда) — араб ғалымы, ағартушы, қоғам қайраткері. Помещик семьясында туған. Ұлты - курд, арабтың бiрiншi «аш-Шам» газетінің редакторы, Дамаскiде «Әл-Муктабас. атты саяси-әлеуметтік және әдеби газеттi бiрiншi ұйымдастырушы болды. Курд Әли - Дамаскiдегi араб FА- сын ұйымдастырушы және оның бiрiншi президентi. Ол -22 ipi ғылми еңбектің және араб әдебиеті мен мәдениетi, тарихы туралы көптеген мақалалардың авторы. Олардьщ iшiнен «Сирия тарихы» (1-6 том, 1925-1928), «Дамаскі Гутасы» (1952), «Естеліктер» (1-4 бел. 1948-1951), «Араб әдебиетіндегi ескілік пен жаңалық» (1925), «Араб қалалары» (1949), «Вахаббизи негiздерi» (1956) т. б. еңбектерiн ерекше атауға болады. Дереккөздер
Николай Семенович Курнаков

Курнаков Николай Семенович (06. 12. 1860, Нолинск, қазіргі Киров облысы — 19. 03. 1941, Барвиха, қазіргі Москва облысы) — совет химигi, физика-химиялық анализдiң негiзiн салушы. Академик (1913): РКФСР-дiң еңбек-ғылым қайраткері (1940). 1882 жылы Санкт-Петербург таукен институтын бiтiрiсiмен, сонда оқытушы (1893 жылдан профессор) болған. 1902- 1930 жылдары Санкт-Петербург (Ленинград) политех. институтының профессоры. Ғылым академиясының жанындағы Ресей табиғи өндiрiс күшiн зерттеу комиссиясын ұйымдастырушылардың бiрi және председателiнiң орынбасары (1915- 1926). КСРО ғылым академиясының өзi ұйымдастырған физ.-хим. анализ институтының (1918), Платина т. б. асыл металдарды зерттеу институтының (1922), 1934 жылдан Жалпы және анорганик. хим. институтының директоры. Д. И. Менделеев атындағы Үлкен сыйлық (1924) алған. Дереккөздер
Тайжүзген

Тайжүзген – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы жерінде. Бастауы Тарбағатай жотасының шығыс беткейінен басталып, Қарасуат елді мекен тұсында тартылып қалады. Аңғары тар, терең. Гидрологиясы ¥зындығы 52 км, су жиналатын алабы 289 км 2 . Аңғары тар, терең. Қар, аздап жер асты суымен қоректенеді. Жылдың орташа су шығыны 0,58 м 3 /сек. Дереккөздер
Василий Николаевич Курлов

Курлов Василий Николаевич (тамыз 1909 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы, Новопокровка селосы – 1986) — Қазақстанның партия, совет қызметкері. Соц. Еңбек Epi (11. 01. 1957). 1932 жылдан КОКП мүшесi. Алматы жоғары партия мектебiн бiтірген (1951). 1928-1931 жылдары «Красный кожевник» артелiнде жұмысшы және оның председателi болды. 1931-1932 жылдары Кәсіпшілер одағының Айыртау ауд. комитетiнiң председателi. 1932-1937 жылдары Айыртау, Рузаев және Соколов ауд. комсомол комитеттердің секретары. 1937-1949 ж. Соколов ауд. партия комитетінің секретары, Арықбалық және Шучье ауд. партия комитеттерiнiң 1-секрегары. 1951-1963 ж. Ленин орденiмен, Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелi Отан соғысы ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Андрей Львович Курсанов

Курсанов Андрей Львович (08. 11. 1902 жылы туған, Москва – 22. 09. 1999, Москва) - өсiмдiк физиологы және биохимигі, биол. ғылымы докторы (1940), профессор (1944), КСРО ҒА -ның академигі (1953; корр, мүшесi 1946), Соц. Еңбек Epi (1969). Москва университетінің физ. - матем. факультетiн 1926 жылы бiтірген, университеттің аспирантурасында оқыған (1926-1929), Қант қызылшасы ғыл.- зерт. институтында (1929-1934) аға ғылми қызметкер, бұнымен қатар ол Тимирязев атындағы а. ш. академиясында лекция оқыған, КСРО ғылым академиясының А. Н. Бах атындвғы биохим. институтында лаборатория меңгерушісі (1935-1953), бұнымен қатар 1954 жылдан «Физиология растений» журналының бас редакторы және осы журналдың негiзiн құрушылардың бiрi. Курсанов 3 рет Ленин орденi және басқа 2 орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Таймыр автономды округы

Таймыр округы — РКФСР-да Красноярск өлкeci құрамында. 1930 жылы 10 желтоқсанда құрылған. Қара және Лаптевтер теңіздері шаяды. Ауданы 862,1 мың км². Халқы 42 мың (1975). 3 ауданға бөлінген, орталығы — Дудинка қаласы. Табиғаты Округ негізінен Таймыр түбегінде орналасқан. Солтүстігін Орта Ciбip таулы үстіртi және Солт. Жер архипелага алып жатыр. Пайдалы қазбалары — тас, көмір, мұнай, газ. Климаты арктикалык және субарктикалық белдеу. Жылдык, жауын-шашыны 110-350 мм. Дереккөздер
Лев Иванович Курсанов

Курсанов Лев Иванович (06. 02. 1877— 11. 12. 1954) — совет ботанигi. Москва университетінің физика-математика факультетiнiң табиғат тану бөлiмiн бiтiрген (1900). Осы университетте лаборант, ассистент, приват-доцент, ал 1918 жылдан профессор және төмеңгі сатыдағы өсімдіктер лабораториясын, кейiн кафедрасын ұйымдастырған, 1951 жылға дейiн оның меңгерушiсi. РКФСР-дiң еңбек сің. ғылым қайраткері (1942). Курсановтың негiзгi еңбектері саңырауқұлақ пен балдырлардың цитологиясы және морфологиясын, паразит саңырауқұлақтар, ағаш сургін зақымдайтын саңырауқұлақтарды зерттеуге арналған. Өсiмдiктердiң бiрнеше түpi Курсановтың есімімен аталады. Курсанов көптеген оқулықтардың, ғылми еңбектердiң авторы, Ленин орденi т. б. екі орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Дмитрий Иванович Курский

Курский Дмитрий Иванович (22. 10. 1874, Киев қаласы — 20. 12. 1932) — совет мемлекетi мен партия қайраткерi. 1904 жылдан Компартия мүшесi. Москва yнивепситетінің заң факультетiн бiтiрдi (1900). 1905 жылы Москва Бутырск ауд. партия комитетiнiң мүшесi, Декабрь қарулы көтерiлiсiне белсене қатысты. 1906 жылы большевиктердiң Москва ұйымы обл. бюросының мүшесi. Большевиктiк «Борьба», «Истина», «Наша мысль», «Рабочее знамя газеттерiн шығаруға қатысты. 1907 жылдан РСДЖ (б) П ОК Москва обл. бюросының мүшесi. 1909 тұтқынға алынып, көп кешікпей одан босатылды. 1914 жылы армия қатарына алынып, онда рев. жұмыс жүргiздi. 1917 жылы мамыр-тамыз Румыния майданындағы 4-армия солдат депутаттары советінің председателi болды. БК(б)П 15-съезiнде (1927) БК(б)П Орталық бақылау комиссаясының мүшелiгiне сайланды. 1928-1932 жылдары КСРО-ның Италиядағы елшiсi. Дереккөздер
Пыжова

Пыжова Ольга Ивановна (30.11.1894, Мәскеу қ, - 9.8.1972, соңда) - актриса, педагог, режиссер, Ресейдің (1947) мен Татарстанның (1949) еңб.сің. өнер қайраткері, Тәжікістанның (1972) және Қарақалпақстанның (1968) халық актрисі. К.С.Станиславскийдің шәкірті. 1920 жылдан режиссурамен, 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеу театр өнері ин-тында (1934 - 1972) және Бүкілодақтық Кинематография ин-тында (1942 - 1969) пед. қызметпен шұғылданды: ұлттық респ. театрларына арнап жас актерлер тәрбиелеу ісінде (1939 жылдан проф.) мол еңбек сіңірді. 2-дүниежүз. соғыс жылдары Алматы қ-нда тұрып, осындағы Моссовет театырының (Мәскеу қ-нан уақытша көшіп келген) құрамында қызмет етті. Ол Бибиковпен бірге Қазқ акад. драма театрында У.Шекспирдің "Асауға тұсауын" (1943), қойып, респ. театр өнерінің дамуына елеүлі үлес қосты. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты (1950), 2 рет (Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөз Қазақ мәдениеті
Сүӊгуір үйректер

Сүӊгуір үйректердіӊ (Fuligulinae) дене мөлшері әр түрлі болатын тұмсығы жалпақ, тұмсығының ұшында жіңішке қатты тырнақшасы бар құстар. Артқы саусағының тері қатпары басқа үйректерден гөрі жалпағырақ. Бұлардың түсі кәдімгі үйректерге қарағанда солғындау келеді. Бұл тұқымдас тармағына түрлі сүңгуір үйректер: қызылбасты сүңгуір (Nyroca ferina), айдарлы чернеть (Nyroca fuligula), гоголь (Bucephala clangula), тұрпан (Оіdеmіа fusса), гаганың (Sоmаtеrіа) бірнеше түрлері жатады. Бұл үйректердің көпшілік түрлері солтүстік ендікте тараған. Өзен үйректерінен бұлардың өзгешелігі суы терең, өсімдігі азырақ суларда, теңіздерде көбірек кездеседі. Бұлардың барлығы да жақсы сүңгіп, күндіз коректенеді. Қоректерін судың терең жерінен іздейді. Су ішінде тез қоғалып жүретін ұсақ жануарларды ұстап жейді. Ұяларын салғанда сүңгуірлердің бірнешеуі бірігіп жерге, кейбір түрлері (гогольдер) ағаштардың қуысына салады. Қыстаған және түлеген кезде бірнешеуі бірігіп топталып жүреді. Еті кәдімгі үйректердің етінен қатты, нашар исі болса да, олардың көпшілігініӊ кәсіптік маңызы бар. Гагалар орташа үйрекпен, майда қаздың үлкендігіндей. Еркектері шағылысу кезінде ашық түсті келеді. Ұрғашыларының түсі біркелкі қоңыр-бурыл түсті болады. Жыл маусымына бай-ланысты және ересек болған сайын жыныс диморфизмінің өзгергенін де жақсы байқауға болады. Барлық түрі де солтүстікте мекен етеді. Біздің елімізде гагалардың төрт түрі кездеседі. Бұлардың ішінде кәдімгі гага (Sоmаtеrіа mоllіssіmа) назар аударарлық. Олар поляр шеңберіндегі тундра кеңістігінде, негізінен теңіздердің жиегінде көбірек кездеседі, ал ағашты тундраны сирек мекендейді. Гагалардың басқа түрлері, Арктика теңіздерінің немесе Тынық мұхиттың солтүстік бөлімдерінде мекен етеді. Гагалар қысқа қарай ұя салатын жерлерінен тым алыс емес жерлерге, теңіздің батыс немесе шығыс жағалауын жағалап отырып, суы қатпайтын жерлерге қарай ұшады. Кәдімгі гагалар ұяларын судың тасты жағалауларына салады. Басқа гагалар тундра батпақтарына да ұялайды. Ұяларында 3−8 жұмыртқасы болады, жұмыртқаларын басу мерзімі 28 күн. Тек қана кәдімгі гагалар ұялайтын кезінде ғана бірнешеуі бірігіп топтанып жүреді, ал басқа гагалар ұя салатын кезінде де жеке-жеке жүреді. Гагалардың барлығыда ұяларының түбіне, өзінің бауырындағы мамығынан жұлып жұмсақ төсеніш жасайды. Ұрғашылары ұясынан басқа жаққа кеткенде мамықтарымен жұмыртқалардың бетін жауып кетеді. Бұл мамық өте бағалы болып саналады. Ол жылы, жеңіл және ұзаққа шыдайды, ұйысып қалмайды. Мұндай мамық бір ұяда 18−21 г шамасында болады. Гагалар адамға тез үйір болатын сенгіш құс. Гагалар сол жуас мінезді болуының себебінен, адам мекен еткен жерлерге ұяларын салады, ал адам олардың мамығын сол маңнан жинап алып пайдаланады. Крохалдер (Меrginае) тұқымдас тармағы жіңішке қармақ тәрізді тұмсығының болуымен сипатталады. Олардың тұмсығының жиегінде мүйізді тісшелері болады. Крохалдер балықтармен қоректенеді. Дереккөздер
Борис Михайлович Кустодиев

Борис Михайлович Кустодиев (07. 03. 1878, Астрахань — 26. 05. 1927, Ленинград) — совет кескіндемешісі, график- суретшi. Кескіндеме академягі (1909). Астрахальда П. А. Власовтан және Көркемсурет академиясында (1896- 1903) В. Е. Савинский мен И. Е. Репиннен оқыған. Франция және Испания Көркемсурет академиясының пенсионерi (1904). 1910 жылдан «Өнер әлемі» бiрлестiгiнiң, Орыс суретшiлер одағының (1907-1910), АХРР мүшесi. Жанрлық шығармалар, портреттер салып, кітап көркемдеу iciмен, мүciн өнерімен шұғылданды. Көптеген жұмысында В. И. Ленин бейнесін жасады. А. Н. Островскийдің «Қасқырлар мен қойларын» (1927, Ленинград драма театры) көркемделі. Дереккөздер
Павел Степанович Кутахов

Кутахов Павел Степанович ( 03 (16). 08. 1914 жылы туған, Малокирсановка селосы, қазiргi Ростов облысының Матвеево-Курганский ауданы — 03. 12. 1984, Москва) — кең. әскери қайраткерi, авиация бас маршалы (1972). екі рет Кең. Одағының Батыры (01. 05. 1943, 15. 08. 1984), КСРО-ның еңбек сiң. ұшқышы (1966). Шаруа семьясында туған. 1942 жылдан КОКП мүшесi. Кең. армиясында 1935 жылдан қызмет атқарады. Ұшқыштардың әскери мектебiн (1938), Жоғары офицерлiк ұшу-тактикалық курсын (1944), К. Е. Ворошилов атындағы Жоғары әскери академияны (1957) бітірген. 8-сайланған КСРО Жоғ. Кеңесінің депутаты. Ленин орденiмен, 5 рет Қызыл Ту, 1-дәрежелi Отан соғысы, Александр Невский, 2 рет Қызыл жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сутартарлықтар отряды

Сутартарлықтар отряды (Ralliformes) батпақты тоғайлы, кейде сулы жерлерді мекен ететін кіші және орта үлкендікте болатын құстар. Олардың тұмсықтары сүйір, өтпелі танау тесіктері болады. Қанаттары қысқа, моқал келеді. Бұл құстар нашар ұшады, өсімдігі қалың жерлерде жақсы қозғалады. Ұяларын жерге немесе жапырылған қалың шөптердің үстіне салады. Ұясында 3−12 жұмыртқа болады. Балапандары ширақ, оларды асырауға ата-анасы бірдей қызмет етеді. Олар омыртқасыздармен, өсімдіктің жұмсақ жапырақтарымен, тұқымдарымен қоректенеді. Кейбір түрлері қорегін кешке, түнге қарай іздейді. Бұлар өте көп тараған құстар, біздіӊ фаунамызда он шақты түрі кездеседі. Қалың шөптің арасында жасырынып жүретін салмағы 200 г болатын тартар (Сrех сrех) деген түрі болады. Шөпті батпақта жүретін, батпақты жердің тауықтары деп аталатын түрлері кездеседі: су тауығы (Porzana porzana), сутартар, немесе цамыс тауығы (Gаllіnula chlorpus) т. б. Көлдердің жағасында, қалың шөптің арасында, салмағы 1 кг−дай қасқалдақ (Fulica atra) деген түрі кездеседі. Қасқалдақтар жақсы жүзеді, қауіп төне қалса сүңгіп кетеді. Осы қасқалдақтардың ғана кәсіптік маңызы бар. Дереккөздер
Жорж Огюст Кутон

Кутон (Couton) Жорж Огюст (22. 12. 1755, Орсе — 28. 07. 1794, Париж) — 18 ғасырдың аяғындағы француз бурж. рев. қайраткерi. Якобиншiлердiң әcipe солшыл қанатында болды. 1792 жылы қыркүйектен конвент мүшесi. 1793 жылдың майынан Қоғамдық құтқapy комитетiнiң мүшесi. Якобин диктатурасы. рев. үкіметі басшыларының бiрi болды. 1793 жылдың тамыз - қазанда Лиондағы контррев. бүлiктi басу жөнiндегi Операцияларды басқарды. Кутон якобиншiлердiң басқа да басшыларымен бiрге тұтқынғаa алынып, сот үкiмiнсiз өлтiрiлдi. Дереккөздер
Жыршы торғай тәрізділер

Жыршы торғай тәрізділер (Оsсіnеs) бұл отряд тармағына, отрядтағы түрлердің 2/3 бөлігі жатады. Дыбысаппараты толық жетілген, 5—7 жұп дыбыс еттері болады. 4000-ға тарта түрі белгілі, олар 5/2 тұқымдасқа бірігеді. Оның кейбір түрлерін ғана қарастырамыз. *Бозторрайлар (Аlаudіdае) далада, шөлді жерлерде тіршілік ететін ұсақ құстар. Артқы саусарының тырнағы түзу және ұзын болады. Бұлар ауада ұшып жүріп жырлайды. Насекомдармен, дәндермен қоректенеді. Бозторғайлар өте пайдалы құстар болып есептеледі. *Қаратамақтар (Моtасіllіdае) шабындық және далалы жер-лердегі үлкендігі торғайдай болатын ұсақ құстар. Қонып отырғанда үзын құйрығын әрдайым қозғап отырады. *Сушылқара (Сіпсlіdае) жәндіктерді және олардың дернәсілдерін іздеп суға жақсы сүңгіп, судың түбімен тез жугіретін ұсақ құстар. Бізде кәдімгі оляпка немесе сушыл қара (Сіnсlus сіnсlus) деген түрі тіршілік етеді. *Шымшықтар (Тurdіdае) — дене мөлшері орташа және ұсақ болып келетін орманда және жербетінде тіршілік ететін құстар. Ағаштың басына, қуысына жарлардың қуысына ұялайды. Көпшілігінің әтештері жақсы жырлайды. Бұл тұқымдасқа: әнші (Тuгdus рһіlотеlоs), қара шымшық (Мегulа mегulа), шақшақай (Sахісоlа), бұлбұл (Lusсіпіа) т. б. жатады. Дереккөздер
Виктор Пұсырманов

Пұсырманов Виктор (20.6.1937 ж.т., Ресей, Астрахань қ.) - режиссер педагог, қазақстанның еңб. сің. өнер қайраткері (1989). Өмірбаяны Алматы өнер ин-тын (Қазіргі Қазақ улттық консерваториясы) бітірген (1964). 1967 - 1969ж. Мәскеу қ-ндағы Кіші театрда және "Мосфильм" киностудиясында тәжіребибе жинақтаудан өтті. 1964 - 1964 ж. Қазақ акад. драма театрында реж. 1968 - 1976 ж. Қазақ акад. балалар мен жасөспірімдер театрының бас реж. 1969 жылдан "Қазақфильм" студиясында қоюшы - реж. ретінде қызмет етті. 1997 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында пед. қызметпен айналысады (2002 жылдан проф.) Еңбегі Қазақ акад. драма театрында З.Шашкиннің "Ақын жүрегі" , Ә.Тәжібаевтың "Халқы туралы аныз" және Н.Хикметтің "Елеусіз қалған есіл ер" спектакльдерін қойды. Қазақ акад. балалар мен жасөспірімдер театрында Тәжібаевтың "Қыз бен солдаты" (1967), Т.Ахтановтың "махаббат мұны" (1970), С.Жүнісовтің "Жаралы гүлдері" (1973) мен "Қос анары", Е. Мүсіреповтің "Қазақ солдаты" (ереуі де 1975), Ш.Айтматовтың "Бетпебеті"(1972), т.б. спектакльдерін қойды. "Қазақфильм" студиясында мына көркем фильмдерді түсірді: "Ақ аруана" (1972), "Кездеспей кеткен бір бейне" (1977), "Алатаудың күміс мүйіздері" (1979), "Қауын" (1980), "Жау, тоғызыншы ұлдан сақтап" (1985, Берлин қ-нда өткен Халықтар. кинофестивалілінің дипломына ие болды), "Қайсар" (1991, Ашғабат қ-нда өткен 1-халықар. кинофестивалінің 1-жүлдесіне ие болды), "Әбілхайыр хан" (1993), т.б.
Дудақтар отряды

Дудақтар отряды (Otidipormes). Пішіні тауықтарға ұқсас, ірі құстар. Бұлардың мойыны мен саусақтарының ұзындығы орташа. Үш саусақты, қысқа тұмсықты құстар. Жер шарыныӊ шығыс бөлімінің далалы және шөлді жерлерін мекен етеді. Құрғақ ортада тіршілікететін болғандықтан, құймышақ безі болмайды. Еркектерінде жұтқыншарымен жалғасатын тері қалташығы болады, ол дыбысты күшейтіп шығаруға қатысады. Біздің фаунада үш түрі кездеседі. Көбірек тараған түрі дуадақ (Otis tаrdа). Салмағы 16 кг-дай болатын ірі құс. Ашық даланы мекен етеді. Ұяларын бозды, түрлі шөпті далаға, кейде егіндікке де салады. Жазғытұрым қосарланып жүреді. Жұмыртқаларын тек қана ұрғашысы басады. Ұясында 2-6 жұмыртқа болады. Инкубация 30 күнге жетеді. Жұмыртқада шыққан балапандары ширақ келеді. Жұмыртқа салмайтын уақытта топтанып жүреді. Жыл құстарын топтанып жүрген кезінде аулайды. Жыртылмаған тың жерлерде үлкендігі тауықтай безгелдек (Оtіs tetrax) деген дуадақтардың бір түрі мекендейді. Биологиясы жөнінен дуадақтарға жақын, бірақ жыртылған жерде кездеспейді. Закавказьеде, Индияда, Африкада қыстайды. Аз болғандықтан кәсіптік маңызы шамалы. Дереккөздер
Төменгі сатыдағы аңдар

Эволюциялық тарихы Төменгі сатыдағы аңдар немесе (Metatherіa). Эволюциялық даму тұрғысынан қарағанда оның төменгі сатыдағы тұрған аңдардың құрылысындағы бір қатарбелгілерді байқауға болады. Төменгі сатыдағы аңдардың плацентасы нашар жетілген, көпшілігінде плацента тіпті болмайды. Соның нәтижесінде ұрықтың құрсақтағы даму мезгілі қысқа болады да, нағыз жетілмеген әлсіз ұрпақ туады. Мысалы, американың опоссумасының буаз болу мерзімі 12 күн болса, ал алып кенгурулар 39 күн ғана көтереді. Ұзындығы 2 м болатын алып кенгурудың туған баласы 3 сантиметрге азар жетеді. Кенгурулардан әлде қайда кіші күзендер баласын 36 күнде, ал күндыздар 105—107 күнде туады. Биологиялық сипаттамасы Төменгі сатыдағы көпшілік түрлерінің құрсағында тері қалтасы болады. Оның ішіне жаңа туған балаларын салады, осы қалтаның ішіне балаларын емізетін емшектері де ашылады. Қалта болмайтын (опоссумада) түрлерінің емшегі көкірегінде немесе бүкіл құрсағын бойлай орналасады. Ұрпақтарының пассивті қоректенуіне сәйкес олардың анасының емшегіне бекінуіне өзіндік бейімделу әсер етеді. Емшектің ұшы ауыз қуысына енген соң ісініп, ауыз қуысын толтырады. Осы кезде баласының көмекейі жоғары көтеріліп, ауыз қуысы мен тыныс қуысы (хоан тесігі) бір-бірінен ажырайды. Сондықтан баласының аузына қарай сүт кұйылғанда ол тұншықпайтын болады. Сүттің ауызға құйылуын сүт бездерінің маңайында орналасқан ерекше еттер жиырылып-жазылу арқылы орындайды. Тағы қараңыз *Қалталылар *Жоғарғы сатыдағы аңдар Дереккөздер
Ольга Георгиевна Прокопьева

Ольга Георгиевна Прокопьева (17.8.1940 ж.т., Ресей, Новосібір облысы, Барабинск қ.) - мүсінші. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын (1966) бітірген. Қазақ зиялы қауымының бейнелерін нәзік психол. сипатта ("А. Әшімов", 1976; "Ә.Тарази", 1979; "Г.Ысмацылова", 1979; Г.Сарықұлова", 1984 т. б.) жасады. Оның лирик. дарыны "Ана құшағы" (1968), "Қыз Жібек" (1970) "Замандас" (1972) туындыларында ашыла түсті. Мазмұны бай ұлттық образды сомдау қабілеті монументтік мүсін өнерінде көрінеді. П. - Алматы қ-ндағы Ә.Жангельдин ескерткішінің авторы (1975, Т.осмағамбетовпен бірге; Қазақстан Мемл. сыйл. 1976). Дереккөздер
Алғашқы кесірткелер

Алғашқы кесірткелер (Prosauria). Ми сауытында екі бет доғасы болатын рептилилердін, өте қарапайым группасы. Тісі қосмекенділердіӊ тістері сияқты, тек қана жақ сүйегінде ғана емес таңдайында да болады. Омыртқасы амфицельді. Бұлар сырт қарағанда ірі кесірткеге ұқсайды. Алғашқы кесірткілердің қалдықтары перм дәуірінен табылған. Триас дәуірінде тұмсық бастылар (Rhуnсһосерһаlіа) пайда болған. Оның гаттерия (sphenodon punctatus) деген түрі осы кезде Жаңа Зеландияда кездеседі. Дереккөздер
Василий Алексеевич Урусов

Урусов Василий Алексеевич (т. ж. белгісіз-1741/42 ж. ө) Орынбор комиссиясының командирі, князь генерал-лейтенант. Ол патша Үкіметінің Қазақстандағы саяси ықпалын нығайтуда едәуір рөл атқарған. Кіші жүз бен Орта жүздің едәүір бөлігінің Россияға қосылуы оның атымен тығыз байланысты. 1740 жылдың тамызында ол Кіші жүз бен Орта жүздің ел билеушілерімен керуен саудасын ұлғайту, қазақ-қалмақ қарым-қатынастарын реттеу, қазақ жеріндегі орыс тұтқындарын қайтару, патша үкіметі мен қазақ шонжарларының арасындағы саяси одақты одан әрі нығайту т. б. мәселелер бойынша келіссөздер жүргізді. Осы келіссөздер барысында Кіші жүз сұлтандары Нұралы, Ералы және Жәнібек батыр бастаған 180 старшын патша үкіметіне адал қызмет ететіні жөнінде ант берген. Сонымен қатар Орта жүздің сол кездегі ханы Әбілмәмбет және Абылай сұлтан өз қарамағындағы рулардың атынан патша үкіметінің қол астында болатынын мойындаған. Сөйтіп, Орта жүздің Россияға қосылу процесі іс жүзінде басталды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Көп күрек тістілер

Көп күрек тістілер – қалталы жануарлара жататын, жерде, орманда және жартылай суда тіршілік ететін организмдер. Қоректену тәсіліне қарай жыртқыштар, қорек талғамайтындар болып бөлінеді. Азу тістерінің үшы өткір және бұдырлы, сол сияқты жақсы жетілген шошақ тістері болады. Үстіңгі жағының әрбір жартысында 3—5, ал төменгі жағының әрбір жартысында 3—4 күрек тістері болады. Тері қалтасы барлығында бірдей бола бермейді. *Бұл отряд тармағының бірнеше тұқымдасы және көптеген түрлері бар. Мысалы, опоссумдар (Dіdеlрһуіdае) көпшілік өмірін ағашта өткізеді. Бұлардың бір ерекшелігі ересектері ағашқа өрмелегенде, жастарында анасының денесіне бекінуге көмектесетін қармалағыш құйрығының болуы. Олар кемірушілермен, құстармен және олардың жұмыртқаларымен, жәндіктермен қоректенеді. Әдетте бұларды “қалталы егеу-құйрықтар” деп қате атайды. Тез көбейеді. Мысалы, кейбір түрлері он шақты, кейде одан да көп бала туады. Опоссумдардың бір түрі (DidеІрһus vігgіnіаnus) солтүстік Америкада кеңінен тараған. *Ертерек кезде Австралияда қалталы қасқыр (Тһуlасіnиs еу-посерһаlиs) деген түрі кездесетін. Бұлар кенгуруларға шабуыл жасайтын ірі жыртқыштар болып есептеледі. Австралияда қалталы көртышқан (Nоtогусtеs tурһіорs) деген түрлері кездеседі. *Ценолестов тұқымдасының (Саепоlеstіdае) баласын салып жүретін қалтасы болмайды. Олар таулы ормандарды мекендейтін, насекомдармен коректенетін организмдер. Ценолестовтар түн жануарлары. Биологиясы толық зерттелмеген, үш туысы ғана (Саепоіеstеs, Lеstогоs, Rhупсһоlеstеs), азғана түрі белгілі. Дереккөздер
Виктор Тихонович Попов

Попов Виктор Тихонович Попов Виктор Тихонович (т.ж.б. - 1981) - актер, қазақстанның еңб. сің. артисі (1960). 1949 жылдан батыс Қазақстан обл. орыс драма театрында актер болып қызмет істеп, көптеген рольдер орындаған. Попов Владимир Яковлевич Попов Владимир Яковлевич (5.11.1936 ж.т., Батыс Қазақстан обл. бұрынғы Чапаев ауданы) - актер, Қазақстанның еңб.сің. артисі (1975). Орал қалалық театр студиясын бітірген (1963). 1963 жылдан Батыс Қазақстан обл. орыс драма театрының актері. Дереккөз Қазақ мәдениеті
Федотов Павел Васильевич

Федотов Павел Васильевич(2.10.1914 жылы Пенза облысы)- қазақстандық эпидемиолог,микробиолог және гигиенист, медициналық ғылми докторы (1973). Орта Азия мемлекет университетінің медицина факультетін бітірді (1939). Ташкент консерв комбинатында аға бактериолог (1939-1941), Совет Армиясы қатарында болды (1941-1947), Қырғыз эпидемиология, микробиология және гигиена институтында микробиолог (1948-1966), Қырғыз педиатрия және акушерлік институтында дәрігер, 1975 жылдан КСРО медицина ғылым академиясының Тағам институтының қазақ филиалында Тағам технологиясы және химия лабороториясының меңгерушісі. Ол- 80-ге жуық ғылми еңбектің авторы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Қос күрек тістілер

Қос күрек тістілер – қалталы жануарлара жататын, отряд тармағы болып есептеледі. Бұлардың көпшілігі өсімдіктектес азықтармен қоректенеді. Күрек тістері ұзынша, жоғарғы жағының әрбір жартысында 1—3, ал төменгісінде 1 күрек тісі болады. Өсімдіктектес азықтармен қоректенуіне байланысты азу тістерінің үстіңгі жағы моқалдау келеді. Артқы аяқтарының екінші және үшінші саусақтары бірігіп кеткен. Екі күрек тістілер Австралияда және оған жақын жатқан аралдарда тараған. Олардың ішінде ағаштарды мекендейтіндері: қалталы тиіндер (Petaurus), қалталы қарақас (Dгоmісіа), қалталы аюлар (Рһаsсоtагсіdае). Қалталы көртышқандар жер астында індерде тіршілік етеді. Бұлар сыртқы түріне қарағанда суырларға ұқсайды. Екі күрек тістілерге кенгурулар да (Масгороdіdае) жатады. Олардың алдыңғы аяқтары қысқа, артқы аяқтары өте ұзын, мықты келеді және құйрығы жақсы жетілген. Бұлардың кейбір түрлері ашық далалы жерді мекендейді. Біраз ғана түрі таулы жерлерді мекендейді. Кейбір түрлері орманда кездеседі. Олар тіршілігінің көпшілігін ағашта өткізеді. Кенгурулардың терісі жұмсақ, жылы келеді. Оларды терісі үшін аулайды. Дереккөздер
Аӊ тәрізді кесірткелер

Аӊ тәрізді кесірткелерден (Тһеrоmоrрһа) сүтқоректілердің алғашқы өкілдері шыққан. Аң тәрізділер тас көмір дәуірінің соңында пайда болып, перм дәуірінде көбейіп алуан түрі тіршілік еткен. Отряд болып бөлінген, қарапайым құрылысты пеликозаврлар (Реlусоsаurіа) котилозаврларға өте жақын болған. Өйткені екеуінің де омыртқалары екі жағынан ойылыңқы және кұрсақ қабырғалары сақталған. Тістері альвеолда орналасқан. Басқа рептилилерде болмайтын, самай сүйектерінде ояздары болған. Сырт пішіні кесірткелерге ұқсас, дене ұзындығы 1−2 м болатын организмдер. Перм дәуірінің орта кезінде пеликозаврлардың орнына олардан гөрі жақсы дамыған, аңтістілер (Theriodontia) пайда болған. Олардыӊ тістері азу, күрек тістерге жіктелген, екінші реттегі сүйекті таңдай қалыптасқан. Шүйде сүйегі екіге бөлінген, төменгі жағы негізінен тістер бекитін сүйекке айналған. Шынтақтары артына қарай иілсе, тізелері денесінің алдына қарай иілген. Мұның өзі аяқтарын құрсағының астына жинап алуға мүмкіндік туғызады. Басқа рептилилерде мұндай ерекшелік кездеспейді. Сөйтіп, қаӊқасында сүтқоректілерге ұқсас көптеген белгілер пайда болған. Аң тәрізділердің көпшілігі жыртқыш, мысалы иносгранцевия (Inostransevia alexandrovi). Ал, кейбір түрлері өсімдіктермен және жануар тектес азықтармен қоректенген. Циногнатус (Cynognathus) деген түрлерінің денесінде бірнеше прогрессивті белгілер болған. Триас дәуірінде аңтістілер көп тараған, бірақ жыртқыш ди- нозаврлар оларды қырып жіберген. Дереккөздер
Жоғарғы сатыдағы аңдар

Жоғарғы сатыдағы аңдар.Қазір барлық материкте кездесетін жер бетінде кеңінен тараған, әр түрлі тіршілік жағдайында кездесетін жоғарғы сатыдағы сүтқоректілер. Өзіне тән маңызды белгілері мынандай: *Біріншіден, алдыңғы мидың күмбезі жақсы жетілген және ми сыңарлары бірімен-бірі сүйелді дене арқылы байланысқан. *Екіншіден, плацента әрқашанда пайда болады, ұрпағы өз бетінше емшек еме алатындай болып туады. *Үшіншіден, қалталы сүйектері болмайды. *Төртіншіден, қынабы әрқашанда жұпсыз болады. *Бесіншіден, олардың көпшілігінде сүт тістері мен нағыз тісінен басқалары тісеп отырады. Осы заманда тіршілік ететін плацентті сүт қоректілердің 18 отряды белгілі. Тағы қараңыз *Төменгі сатыдағы аңдар Дереккөздер
Жак Фейдер

Жак Фейдер (шын тегі -Фредерикс) (2.7.1888,Брюссель маңы,Искель- 24.5.1948, Швейцария,Пранжен)-француз кинорежиссері. 1908 жылдан әуелі театр, одан кейін кино актері ретінде белгілі болды. Режиссерлік қызметін 1916 жылы бастады. Оның «Кренкебиль» және «Тереза Ракен» (1922-1925) сияқты А.Франс пен Э.Золяның шығармасы бойынша қойған таңдаулы дыбыссыз фильмдері француз кино өнерінің ұлттық ерекшілігі мен реалистік бағытын айқындады. 1929-1933 жылдары АҚШ-та қызмет етті. Буржуазия дүниедегі жалғыздықтың ащы азабын тартқан адамның трагедиялық хал-жайы мен тұрлаусыз өмірі Фейдер фильмдерінің ( «Мимоза»пансионы» және т.б., 1934-1935) негізгі тақырыбына айналды.Екінші дүние жүзіндегі соғыс жылдары Швейцарияда болып, тек 1945 жылы ғана туған еліне оралды. Соңғы қойған фильмі- «Мақадам»(1946). Бірқатар фильмдерінің басты ролін зайыбы Ф.Розе орындады. «Кино-біздің мамандығымыз» атты кітаптың (1944,Роземен бірлесін жазған) авторы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Адель Кутуй

Кутуй Адель (шын аты-жөні — Адельша Нұрмухамедович Кутуев) (28. 09. 1903, Татарск Канадай деревнясы, қазіргі Пенза облысы — 16. 06. 1945, Польша) - татар совет жазушысы, публицист. 1943 жылдая КОКП мүшесi. Самар университетінің тарих-филол. факультетiнде, Қазан пед. институтында оқыды. Шығармалары 1923 жылдан бастап жарияланды. Алғашқы «Зымырайды кундер» атты өлеңдер жинағында (1925) футуризмнің әсері болды. Кутуй басты шығармаларын реалистік тұрғыда жазды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Кутуй «Рустемнің бастан кешкендері» повесiн (1945), т. б. шығармалар жазды, Ол 2 орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мұрақ

Мұрақ — Жай уақытта киюге қолайсыз. Мұрақ жайында мақал-мәтелдер көп. «Хандар киер мұрақты, қараша киер құрақты», «Қалмақ абзалы — мұрақ, көрпе абзалы құрақ», — дейді. Мұраққа қарап халқы мансапты адамды айырады. Мұрақ қалпағын елбасы, төрелер киген. Мұрақты оюлап, өрнектеп, әртүрлі алтын-кемістелген жіптермен тігеді. Ою-өрнек жібіне қарай мұрақтар жылтырып көрінеді. Мұрақты шошақ қалпақтың сыртынан киген. Мұрақты көбіне иесі әртүрлі жиын, ас, ғұрыптық шараларда, жиналыс, той-томалақ, сән-салтанатқа киеді. (Б. Кәмалашұлы. Қазақтың байырғы салт-дәстүрлері. Өлгий, 2005). Дереккөздер
Станислав Кутшеба

Кутшеба (Kutvzeba) Станислав (15. 11. 1876, Краков — 07. 01. 1946 сонда) — поляк тарихшысы. Ягеллон (Краков) yниверситетінің заң факультетiн бiтiрдi (1898). 1908 жылдан осы yниверситеттің поляк правосы тарихының профессоры. Бiлiмдер академиясының корр. мүшесi (1914), толық мүшесi (1918), бас секретары (1926), президентi (1939) болып сайланды. Кутшебаның еңбентерi негiзiнен поляк мемлекетi мeн правосына арналды: «Польшаның мемлекеттік және қоғамдық құрылысы тарихының очеркі», 1-4-т., 1905-1920 жылдары. Ол қазіргі тарих пен ағымдағы саясат мәселелерімен де («Жаңарған Польша», 1921; «Бiздiң шетелдiк саясатымыз», 1923) шұғылданған. Дереккөздер
Константин Петрович Феоктистов

Феоктистов Константин Петрович(7.2.1926 жылы Воронеж қаласы)- КСРО-ның ұшқыш-космонавы, Совет Одағының Батыры (19.10.1964). Тех.ғылми докторы (1966). 1941-1942 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1949 жылы Мәскеу жоғары тех. училищесін бітірген. 1964 жылдан космонавтар қатарында. Ол 1964 жылы 12 қазанда В.М.Комаров және Б.Б.Егоровпен бірге көп кісілік «Восход»космос кораблімен космосқа ұшты. Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Кірпілер тұқымдасы

Кірпілер тұқымдасы (Егіпасеіdае) денесі инелі түктермен қапталған, қауіп төнгенде жиырылып, домаланып қалатын өзіндік ерекшеліктері бар жануарлар. Таралуы *орманды, *далалы *шөлді зоналарға тараған. Басқа жәндік жемділерден ерекшелігі — кірпілер қысқа қарай ұзақ ұйқыра кетеді. Қорегі Негізінен жәндіктермен, моллюскалармен, рептилилермен, кейде құстардың жұмыртқаларымен және балапандарымен қоректенеді. Дереккөздер
Фёдор Фёдорович Федоровский

Федоровский Федор Федорович(26.12.1883, Чернигов-7.9.1955, Мәскеу)-совет театр суретшісі, КСРО халық суретшісі(1951), КСРО Көркем-сурет академиясының толық мүшесі (1947) әрі вице-президенті (1947-1953). 1907 жылы Строганов училищесін (К.А.Коровин мен М.А.Врубельдің шәкірті) бітірді. С.И.Зимин операсын театрында жұмыс істеді. 1912-1913 жылдары С.П.Дягилевтің шетелдергі (Париж және Лондонда) Орыс маусымы спектакільдерін көркемдеді. 1921-1941 жылдары және 1947-1953 жылдары Үлкен театрдың бас суретшісі болды. Ол Ж.Бизенің «Кармен» (1907,1920), А.Г.Рубинштейннің «Демон» (1909,екеуі де С.И.Зимин театры), М.П.Мусоргскийдің «Борис Годунов» (1927,1948), А.П.Бородиннің «Князь Игорь» (1934,1944), И.И.Дзержинскийдің «Тынық Дон» (1936, бәрі Үлкен театрда), М.И.Глинканың «Иван Сусасин» (1939, Ленинградтың С.М.Киров атындағы опера және балет театры) т.б. опералық спектакльдердің декорация эскизін жасады. КСРО мемлекет сыйлығының лауреаты (1941,1943,1949,1950,1951). Ленин орденімен және басқа 2 орденмен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Федорович Борис Александрович

Федорович Борис Александрович(30.7.1902 жылы Варшава)- совет ғылми докторы (1953), профессор (1956). 1944 жылдан КОКП мүшесі. Таврия (қазіргі Симферополь) университетін бітірген. Негізінен КСРО-ның оңтүстік бөлігінің және Орталық Азияның рельеф қалыптасу процестерін зерттеу, территорияны игеруге байланысты аудандау, геоморфология картаға түсіру (1:4 000 000 масштабы КСРО геоморфология картасының редакторы және авторларының бірі, 1960) мәселелерімен айналысқан.1952 жылы ғылми-көпшілікке арналған «Лик пустыни» кітабы үшін КСРО мемлекеттік сыйлығын алды. Ф.Ленин ордені, Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған. Б.А.Федорович басқаруымен және тікелей қатынасуымен «Природное районирование Северного Казахстана»(1960), «Казахстан» (1969) монографиялары шығарылды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Иван Семенович Кутяков

Купри Кутяков Иван Семенович ( 06 (18). 01. 1897, Самара губ., Красная Речка с., қазіргі Куйбышев обл. — 23. 09. 1942) — сов. әскери қайраткері, Азамат соғысына қатысушы. Кедей шаруа семьясында туған. 1917 жылдан Компартия мүшесі. 1916 жылы патша армиясына шақырылып, майданға жiберiлдi. 1917 жылы шілде оқиғаларынан кейін рота комитетiнiң председателі Кутяков Петроградта қамауға алынып, румын майданына жiберiлдi. 1923 жылы Жұмысшы-Шаруа Қызыл Армиясы бас штабының әскери академиясын бiтiрдi. Әсиери-тарихи еңбектердiң авторы. 3 рет Қызыл Ту орденiмен марапатталған. Дереккөздер
Федосеев Виктор Семенович

Федосеев Виктор Семенович (10.10.1918 жылы Куйбышев облысы)- Қазақстандық микробиолог. Мал дәрігерлік ғылми докторы (1966),профессор(1966). 1951 жылдан КОКП мүшесі. Әскери мал-дәрігерлік академияны бітіріп (1946), Дубовский-3 жылқы заводында әскери мал дәрігері (1946-1948) болды. Куйбышев облысы Подбельский ауданында бас мал дәрігері (1948-1950), аудандық а.ш. бөлімінің бастығы (1950-1951), Қазан мал дәрігерлік институтында аспирант,доцент (1951-1956), Семей зоотех-мал дәрігерлік институтында микробиология кафедрасының меңгерушісі (1957-1959), ректордың ғылым жөніндегі орынбасары (1959-1974), 1975 жылдан кафедра меңгерушісі. Малдың туберкулез ауруын анықтау және туберкулезге қарсы шаралар жөнінде 50-ден астам ғылми еңбек жариялады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Мүкітістілер

Мүкті тістілер (Edentata). Оңтүстік Америкада тісі шала жетілген азғана сүтқоректілер бар. Олардың тістері мүлдем болмайды, немесе эмалы мен түбі болмайды және түрлі топтарға жіктелмеген. Ми сыңарлары кіші, қатпарлары болмайды. Коракоидалары жауырынымен кейінірек бірігіп кетеді. Тұқымдастары Біздің заманымызға дейін бұлардың үш тұқымдасы сақталған. Еріншектер немесе Жалқауаң (Bradypodidae) ағашты жердімекендейтінтүн жануары. Уақытының көпшілігін ағаштың бұтағына арқасын төмен қаратып, ілініп тұрып өткізеді. Олар өсімдік жапырағымен қоректенеді. Оңтүстік және Орталық Американың тропикалық ормандарын мекендейді. Құмырсқажегіштер (Myrmecophagidae) құмырсқамен және термиттермен қоректенеді. Бұлардың тұмсығы және тілі өте ұзын болады. Тілінде желім сияқты шырыны болады, тістері болмайды. Бұлар тек кана Оңтүстік және Орталық Америкада тараған. Сауыттылардың (Dasypodidae) денесі тері тектес сүйекті сауытпен қапталған, сондықтан оларды сауытты мүкі тістілер деп атайды. Сүйекті сауытының үстінде мүйізді қалқандары болады. Сауыттылардың әрбір қалқаны бірімен-бірі қосылып кетпей, қозгалғыш қабілетін сақтаған. Осы қалқандары арқылы жауларынан пассивті қорғанады. Олар шөлді жерлерді мекендеп, аралас азықтармен қоректенеді. Оңтүстік және Орталық Америкада және Солтүстік Американың оңтүстігіне тараған. Дереккөздер
Тийт Куузик

Купри Куузик Тийт (Дийтрих Янович) (11. 09. 1911 жылы туған, Пярну — 1990) — эстoн совет әншiсi (баритон), КСРО халық артисi (1954). 1938 жылы Таллин консерваториясын (проф. А. Ардердiң қласы бойынша) бiтiрдi. 1940-1941 жылдары Вена Халық операсының, 1944 жылдан «Эстония» опера және балет театрының әншiсi. 1947 жылдан Таллин консерваториясының профессоры. Орындаған басты партиялары: Онегин (Чайковскийдің «Евгений Онегинiнде» ), т. б. 5-сайланған Эст. КСР Жоғ. Советің депутаты. КСРО (1950, 1952) және Эст. КСР (1967) Мем. сыйлықтарының лауреаты. Ленин орденiмен және шетелдік 2 орденмен марапатталған. Дереккөздер
Қазақстандағы алғашқы темір жолдар

Алғышарттары Қазақстанда өнеркәсіптің дами бастауы, өндірілген шикізаттарды тасып әкету үшін темір жолдар салу ауадай қажет болатын. Орыс фабриканттары Ресейді шығыстағы шет аймақтармен байланыстыратын темір жолдар салуды патша үкіметінен 19 ғасырдың 60 -70 жылдарының өзінде – ақ сұраған болатын. Ташкенттен шыққан түйе керуені Орынборға 100 күн дегенде әрең жететін. Мұндай жағдай сауда – саттық пен өнеркәсіптің жедел дамуына көп кедергі келтірді. Темір жолдардың салына бастауы 19 ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында темір жол магистральдары салына бастады. 1891 – 1893 жылдары ұзындығы 369 км Покровская слобода – Орал темір жол желісі тартылды. 1894 жылдан бастап Челябі мен Омбы арасында темір жол қатынасы орнады. 1901 – 1905 жылдары Орынбор – Ташкент темір жолы салынды. Оның ұзындығы 1668 км – ді құрады. Сөйтіп 1905 жылы Қазақстан аумағындағы темір жол желісінің жалпы ұзындығы 2000 километрге жуық болды. Қазақтардың темір жол құрылыстарына қатысуы Сол кездері қазақ халқының арасында темір жол құрылысында жұмыс істеп, табыс тауып қайту кіңінен өрістеді. Орынбор – Ташкент темір жолын салуға 40 мыңға жуық қазақ қатысты. Маусымдық жұмыстарда істегендердің көпшілігі кейін темір жол бойында жұмысқа орналасып, қазақтың кәсіби жұмысшы тобының қатарын қалыптастырды. Кейде қазақтар өздерінің туған өлкесінен тыс жерлерге де барып жұмыс істеді. Мәселен, 1895 жылы Семей облысы Павлодар уезінің 2 мыңға жуық қазағы Тайга бекетіндегі темір жол құрылысында еңбек еткен. Тап сол жылы 2,5 мыңға тарта қазақ Ачинскіге таяу жерде темір жолдың Орта Сібір учаскесінің құрылысында жұмыс істеді. Темір жолдардың маңызы Қазақстаннан темір жолдар арқылы ауыл шаруашылық шикізаттары тасылды. Қазақстанның оңтүстік аймақтарынан мақта, жеміс – жидектер жөнелтіліп жатты. Қазақстанға темір жолдар арқылы егіншілікке қажетті машиналар мен еңбек құралдары жеткізілді. Сондай – ақ, көп мөлшерде ағаш бөренелер, құрылыс материалдары, мануфактура өнімдері, қант және шай әкелінді. Дереккөздер