kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Махмұт Ялавач

Махмұт Ялавач, Махмұт Жалауаш, Махмұт Ялавач Хорезми (т.ж.б. — 13 ғ-дың ортасы) — моңғолдардың Мауереннахр-ға қойған бірінші билеушісі (даруғашы, даруғабек). Хорезм саудагерінің отбасында туып-өскенімен, жас кезінде саудамен түркі-моңғолдар арасына барып, сонда қалып қойған. Шыңғыс ханның, кейіннен оның мұрагерлерінің ерекше сеніміндегі адам болды. Шыңғыс ханның Хорезм Мұхаммед шаһқа елшілікке жіберген үш мұсылман саудагерінің бірі М. Я. еді. Кейін Дешті Қыпшақ пен Мауереннахр жаулап алынғаннан кейін, Шағатай ұлысына берілген Мауереннахрды азаматтық тұрғыдан басқару осы елдің жергілікті салт-дәстүрді жақсы білетін адамы, М. Я-қа тапсырылды. Шағатай ұлысында болған түрлі талас-тартыстарға қарамастан, М. Я. әулеті 14 ғ-дың басына дейін Орта Азияның отырықшы өлкелеріндегі азаматтық басқаруды өз қолдарында ұстап тұрды. Тарихшы Жуайнидің айтуына қарағанда, М. Я. және оның баласы Масудбектің тұсында Мауереннахрдағы қалалардың экономикасы, мәдениеті мен ғылымы жедел өркендеген. Олар Шағатай ұлысының қаржы жүйесін тәртіпке келтіруде көптеген шараларды жүзеге асырған. Мөңке хан тұсында (1251 — 59) М. Я. моңғолдардың Қытайдағы даруғашысы болды. Дереккөздер История народов Узбекистана, 1-т., Таш., 1992; Қазақстан тарихы, 2-т., А., 1998. Е.Қызырқанұлы «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том Сілтемелер
Мах саны

Мах Саны, М-саны – белгілі бір нүктедегі ағын жылдамдығының (n) сол нүктедегі дыбыс жылдамдығына (а) қатынасына тең газ ағынының негізгі сипаттамасы: М=n /а. Дене газ ішінде қозғалғанда, М. с. дене жылдамдығының осы ортадағы дыбыс жылдамдығына қатынасы арқылы өрнектеледі. Бұл сан австриялық физик Э.Махтың есімімен аталған. М. с. — гидроаэромеханикадағы ұқсастық жағдайларының негізгі критерийінің бірі және ол газ сығылғыштығының оның қозғалысына әсерінің өлшемі болып табылады. ' * М 100 м/с болғанда, ауа сығылғыштығын ескеруге тура келеді. Бұл кезде М>0,3 болады. * М 1 болғанда дыбыстан тез (шапшаң) ағын деп аталады. * М>5 ағын облыстарында (гипердыбыстық ағын) газдағы физ.-хим. түрленулер айқын байқалады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 6 том Сілтемелер
Махшар

Махшар, әл-Махшар – діни ұғымда о дүниеде жаратушы алдында жауап беретін орын. Ислам танымындағы ақида (сенім) бойынша М. адамдардың қиямет күні сұрақ-жауап үшін жиналатын мекені мен мезгілін білдіреді. Ол күні Исрафил періште өлгендердің тірілу белгісі ретінде сүр үрлейді, тірілген адамдар осыдан кейін М-ға, яғни жасаған істеріне есеп беріп, ар өлшеміне тартылуы үшін жауаптасатын жерге жиналады. Бұл туралы Құран Кәрім мен хадистерде айтылған. А.Махат Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, 6 том Сілтемелер
Дмитрий Дмитриевич Мацуцин

Дмитрий Дмитриевич Мацуцин (4.11.1898, Верный (қазіргі Алматы) — 30.1. 1980, сонда) — композитор, дирижер, фольклоршы, педагог. ҚазКСР-інің еңб. сің. өнер қайраткері (1978). 1926 ж. Мәскеу консерваториясының хор-дирижерлік факультетін (профессор П.Г.Чесноковтың класы бойынша), ал 1930 ж. этногр. бөлімін (проф. А.Д. Кастальскийдің класы бойынша), 1935 ж. осы консерваторияның аспирантурасын (проф. Д.М. Данилиннің жетекшілігімен) бітірген. 1933 ж. М.Әуезовтің “Еңлік-Кебек” пьесасына музыка жаза отырып, Қазақстандағы шығарм. жұмысын бастады. Осы жылдардан бастап М. Қазақ драма театрының муз. жетекшісі, филармонияның хор дирижері болып, ұйғыр театрының оркестрін басқарды. Сондай-ақ 1935 — 41 ж. Алматы муз. уч-щесінде ұстаздық етті. М. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1944 — 58 ж. Құрманғазы атындағы консерватория мен музыкылық училищедегі педагогтік қызметін жалғастырды. Мацуцин ұлттық музыка мамандарын тәрбиелеуде елеулі еңбек сіңірді. Ол қазақтың 100-ден аса ән-күйін дауыс пен фортепиано үшін және хорға өңдеп жазды. Ұлттық театрларда қойылған: С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар” (1937), Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” (1938), Ә.Тәжібаевтың “Майра” (1957), Әлжаппар Әбішевтің “Кім менің әкем?” (1958), т.б. пьесаларға және орыс, ұйғыр драмаларына, симфон. оркестрге арнап музыка жазды. Сондай-ақ оның скрипкалық триоға арнаған “Қазақ әуендері” сюитасы (1936), қазақ әндері тақырыбында фортепианоға арнап жазған 12 пьесасы (1951) бар. Қызыл Жұлдыз (1943), “Құрмет белгісі” (1959) ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Машинатану

Машинатану — машина жасауға қатысты өзекті мәселелерді кешенді түрде зерттейтін ғылым саласы. Машинатанудың қамтитын салаларына: * машиналар мен механизмдер теориясы; * машина жасауда пайдаланылатын материалдардың қасиетін зерттейтін пәндер (Металлтану); * машиналарды әр түрлі жағдайларда пайдалану кезіндегі машина буындары мен бөлшектерінің беріктігін және олардың өлшеулерін анықтайтын пәндер (Материалдар кедергісі, Серпімділік теориясы, Пластик. теориясы, Машина бөлшектері); * өзара жалғасқан бөлшектердің үйкелістерден тозуын зерттейтін үйкеліс теориясы; * бөлшек жасаудың тиімді тәсілдерін зерттеу; * машиналарды пайдалану кезіндегі сенімділік және энергияны тиімді пайдалану, машинаның жұмыс өнімділігін арттыру, т.б. мәселелер кіреді. Экономиканың әр түрлі салаларында автоматты машиналардың қолданылуына байланысты М-да машиналар мен механизмдерді автоматты түрде басқару мен басқару құралдарын пайдалануға айтарлықтай көңіл бөлінуде. ғыл. тех. прогрестің қазіргі кезеңінде машиналардың жылдамдығы мен қуатының әрі жұмыс істейтін ортаның қысымы мен темп-расының артуы кейбір машиналардың вакуумда, радиациясы күшті орталарда жұмыс істеуі, т.б. М. пәніне жан-жақты ғыл. зерттеулер жүргізуді талап етеді. М. саласындағы табыстар автоматика, аэро, газ және гидродинамика, термодинамика, физ. химия, электроника, электр-техника және басқа ғылым салаларының жетістіктеріне тығыз байланысты. Қ. Қоныспай Дереккөздер ta:இயந்திரவியல் tl:Inhinyeryang mekanikal
Маятник

Маятник — өзіне түсірілген күштердің әсерінен қозғалмайтын нүктенің немесе осьтің төңірегінде тербелетін қатты дене. Әдетте Маятник деп ауырлық күші әсерінен тербеліс жасайтын денені атайды. Осы кезде Маятниктің осі оның ауырлық центрі арқылы өтпеуі тиіс. Қарапайым Маятник ретінде ұзындығы l болатын жіпке (немесе жеңіл шыбыққа) ілінген кішігірім С салмағы бар жүкті алуға болады. Егер жіпті созылмайды деп қарастырсақ және жүктің мөлшерін жіптің ұзындығымен салыстырғанда ескермеуге болатын болса, ал жіптің массасы жүктің массасымен салыстырғанда ескерімсіз аз болса, онда жүкті О іліну нүктесінен өзгеріссіз l қашықтықта орналасқан материалдық нүкте деп қарастыруға болады. Мұндай Маятник математикалық Маятник деп аталады. Егер тербелістегі денені материалдық нүкте деп қарастыруға болмайтын болса, онда Маятник физикалық Маятник деп аталады. Егер тепе-теңдік қалыптан ауытқыған (С0) Маятникті бастапқы жылдамдықсыз қоя берсе немесе С нүктесіне бастапқы ауытқу жазықтығында жатқан және ОС-ға перпендикуляр бағытталған жылдамдық берілсе, онда М. бір вертикаль жазықтықта тербеліс жасайды, ал С нүктесі шеңбер доғасының бойымен қозғалыс жасайды. Маятниктің бұл жағдайдағы қалпы бір координатпен анықталады. Жалпы жағдайда М. тербелісі гармон. тербеліске жатпайды: олардың Т периоды амплитудаға тәуелді болады. Егер де Маятниктің ауытқуы аз болатын болса, онда ол периоды: болатын гармон. тербеліске жуық тербеліс жасайды, мұндағы g — еркін түсу үдеуі; бұл жағдайда Т периоды тербеліс амплитудасына тәуелсіз болады, яғни тербеліс изохронды. Физикалық Маятник ауырлық күшінің әсерінен аспаның (подвестің) горизонталь осі маңында тербеліс жасайтын қатты денеден тұрады. Болмашы бұрышына ауытқыған М-тің периоды: болатын гармон. тербеліс жасайды, мұндағы І— Маятниктің іліну (аспа) осіне қатысты анықталған инерция моменті, l — О іліну осінен С ауырлық центріне дейінгі қашықтық —Маятниктің массасы. Демек, физикалық Маятниктің тербеліс периоды ұзындығы l0=І/Ml болатын матем. Маятниктің тербеліс периодымен сәйкес келеді. Бұл ұзындық берілген физикалық Маятниктің келтірілген ұзындығы деп аталады. Маятниктер түрліше приборларда (сағат, т.б.) кеңінен қолданылады. Серіппелі маятник Серіппелі маятник - серіппенің серпімділік күшінің әсерінен түзу сызықты тербеліс жасайтын дене. Дереккөздер
Мәдениеттілік

Мәдениеттілік – адамның тұлғалық асыл қасиеттерінің көрінісі. Дәстүрлі әдеп жүйесіндегі әдептілік, имандылық, ізеттілік ұғымдарымен үндес. Адамның ұлттық мәдениет пен дәстүрлі құндылықтарды құрметтеуі және оны әрі қарай дамытуы — мәдениеттіліктің белгісі. Мәдениеттілік адамның тарихи даму барысында сұрыпталып алынған, мәдени-рухани әлемге лайықты қасиеттерден құралады. Көпшілік ортада әдеп сақтау, әдеппен сөйлеу, көргенділік таныту, жан мен тән тазалығы, мұның барлығы Мәдениеттілікке жатады. Мәдениеттілік адамдардың мінез-құлқына қойылатын этикалық-эстететикалық, заңи, саяси, тағыда басқа талаптардың орындалуын білдіреді. Дәстүрлі қазақ қоғамында адам бойында Мәдениеттіліктің қалыптасып, дамуына ерекше көңіл бөлінген. Мәдениеттілік жөніндегі көзқарастар кемел адам ұғымымен үндестік тауып, адамгершілік, кісілік қасиеттерінің қалыптасуы арнасында дамыды. Дереккөздер
Өскенбай Қабылбекұлы Мәдиев

Өскенбай Қабылбекұлы Мәдиев (17.6.1945 жылы туған, Түркістан облысы Арыс қаласы Задарья ауылы) — техника ғылымдарының докторы (1980), профессор (1983), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). Жамбыл технология, жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтын бітірген (1966). Жамбыл технология, жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтында (1966 —1968, 1971 — 1998), Халықаралық қазақ-түрік университетінде (1998 — 2002), Тараз мемлекеттік университетінде (2002 — 2003) ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарған. 2003 жылдан Алматы экономика және статистика академиясының Жамбыл институтының ректоры. Мәдиев тері өңдеу процесінде қолданылатын алюминий, цирконий және титан қосындысы негізінде жаңа илегіштер синтезінің теориялық негіздерін жасайтын жаңа бағыт ашты. Бұл жұмыстарының нәтижесінде өндірілген өнімнің түр-түрін көбейту және сапасын арттыру, тері өңдеу фабрикаларында экологиялық жағынан зиянды хром қосындыларын қолдануды азайтуға немесе толығымен ауыстыруға мүмкіндік беретін жаңа кешенді минералдық илегіштер шығарды. Қоршаған ортаға зиянсыз диаммонийфосфатпен мал терісін бүлінуден сақтаудың теориялық негізін салып, практикалық әдістерін енгізді. Мәедиевтің практикалық ұсыныстары мен түрлі әдістемелері Қазақстан мен ТМД елдеріндегі тері өңдеу фабрикаларында кеңінен қолданыс тапты. 16 авторлық куәліктің иесі, 4 монография, 150-ден астам ғылыми еңбек жазған. Шығармашылығы * Минеральное дубление в производстве кож, Мәскеу, 1987. Дереккөздер
Мәжусилік

Мәжусилік (арабша — отқа табынушы) — отқа табынушылық сипаттағы көне сенімдер мен ислам әдебиетіндегі жиынтық атау. Мәжусилік атауының (Авеста тілінде magus — сиқыршы) “маг” түбірінен шығуы, ислам әдебиетінде зорастризм дініне сенушілерді осылай атауға негіз болды. Сасани әулетінің мемлекеті арабтардың қол астына қараған соң Мәжусилік діндегілердің едәуір бөлігі исламды қабылдады. Алайда исламдану баяу жүргендіктен, [10_ғ.X ғасырда Иранның орталық бөлігіндегі халықтың жартысы бұрынғысынша зорастризмді ұстанды. Ислам үстемдік құра бастаған алғашқы ғасырларда мұсылман әкімш. Мәжусилікке өз ата-бабаларының дініне адалдығын сақтаушылар ретінде, “кітап иелері” (христиан, иудей) халықтары қатарында қарым-қатынас құрып, “қамқорлыққа алынған діндер” санатына жатқызды. Құранда Мәжусилік “кітап иелері” мен пұтқа табынушылар (мүшіріктер) ортасында аталады: “Расында иман келтіргендер, яһуди болғандар, сабиғиндер, христиандар, мәжусилер және Аллаға шерік қосқандар күдіксіз, Алла осылардың арасына үкім айтады” (22 сүре 17 аят). Сондықтан да ортағасырлық тәфсіршілер Мәжусилікті басқа дін өкілдерімен араластырмай бөліп атады. Мұсылман дәстүрінде Мәжусилік туралы әр түрлі пікірлер болды: ар-Рази және ан-Нишапури Заратуштраны (Зардуш) пайғамбар емес, өзін пайғамбарға теңеуші (мутанабби) деді. Кейбір тарихшылар (Табари, Балазури, т.б.) оларды пұтқа, отқа табынушыларға жатқызса, ғалымдар бұл дін алғашында бір құдайлыққа шақырған, пайғамбары болған, жақсылық пен жамандық ұғымдарын ажыратқан дін деп қарсы пікір айтты. Осындай пікірлерге зорастризм дінінде Ахура Мазда (дана тәңірі) туралы ұғымның бірінші орынға шығуы және оның жақсылық жаршысы — Спента Майни және жамандық басшысы — Ангра Майни атты ұлдары бар, ұлдарының таласы мәңгілікке ұласады деген сенімі негіз болған. Исламның ықпалымен Мәжусилік өкілдері бір құдайлық негізге бет бұрып, бірталай керітартпа әдет-ғұрыптардан (өлген кісінің мүрдесін жыртқыш құстарға, иттерге тастау, жақын туыстардың некелесуін құптау, тағыда басқа) арылды. Иран жеріндегі Мәжусилік ұстанушылардың басым көпшілігі мұсылмандықтың шииттік бағытын қабылдады. Кейінгі ғасырларда Мәжусилікті ұстанушылар Иранның шығыс аймағында (керман) өмір сүріп, “ғабар” аталды, негізгі қауымдастығы Үндістанның Бомбей аймағында “Парси” деген атпен өмір сүрді. Дереккөздер
Мәжіліс

Мәжіліс ( — Majlis: жиналыс, кеңес, әңгіме) — қауым алдында тұрған мәселені шешу мақсатында бас қосып кеңесу, алқа құрып жиналыс жасау; Түркия, Иран елдерінде заң шығарушы орган; Қазақстан Республикасы Парламентінің төменгі палатасы. Дереккөздер
Мәйек

Мәйек — жас төлдің ұлтабарынан алынып, сүттен ірімшік жасауға пайдаланылатын ұйытқы ашытқы. Айран мен сүзбені сүт қышқылды бактериялар арқылы, яғни Мәйек қосу арқылы ұйытқы жасауға болады. - түсіндірме сөздіктегі мағынасы — жас төлдің ұлтабарынан алынып, сүттен ірімшік жасауға пайдаланылатын іріткіш. «...өзінен көп кейін оянған әйелі намазын оқып, сиырын сауып, сүтіне мәйек салып та үлгерді» (Ғ. Мұстафин, Дауыл). Е. Бекмұхаметов «қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері» деген кітабында бұл сөздің парсы тілінен ауысқандығын көрсете отырып, мағынасын дәл жоғарыдағыдай қалыпта түсіндіреді. Ал Н. Оңдасыновтық «Парсыша-қазақша түсіндірме сөздік» атты еңбегінде бұл сөз парсы сөзі есебіне алынбаған. Ертедегі түркі жазба ескерткіштері сөздігінде майе — мән; негізгі бастама мағынасында беріледі де, парсы тілінен деп белгіленеді. Шын мәнісінде бұл сөз араб және парсы тілінде де кездеседі. Сондай-ақ мағыналары да бірдей. Арабша майеғ—1. ағатын, сұйық; 2. сұйықтық; парсы тілінде майеғ— 1. сұйық, ағатын; 2. Сұйықтық. Осы деректерге қарағанда, «мәйек» сөзінің алғашқы мағынасы араб, парсы тіліндегілер де, түркі тілдеріндегі мағыналар туынды, ауыспалы деуге болады. Тағы бір еске алатын жайт — араб тілінде «муййе» сөзі «су» мағынасын береді. Осыған қарағанда, бұл тілдегі майеғ» сөзінің түп төркіні — «су» мағынасындағы «муййе» сөзі болуы да ғажап емес. Өйткені ағатын сұйық түрінің алғашқысы «су» екенін теріске шығару қиын. Дереккөздер
Мәктубат

Мәктубат — әдеби жазбалар жинағы. Мектептегі оқу мақсатына лайықтап оқулық түрінде жазылып, орыс әліпбиімен 1879 жылы баспадан шыққан. Ыбырай Алтынсариннің “Қазақ хрестоматиясы” кейін “Мәктубат” деген атпен, көпшілік халыққа арналып, араб әрпімен бірнеше рет (1886, 1889, 1899) Қазанда қаласында жарияланды. “Мәктубат” мектептен тыс оқырмандар үшін дала өмірінде орын ала бастаған ағартушылық әдебиеттің бастамасы болды. Сол дәуірдің өзінде бұл екі кітап үлкен жаңалық болып,өзіне лайық бағасын алды (“Оренбург листогі”, “Торғай газеті”, “Айқап”, тағы да басқа). Аталған кітаптардағы “Кел, балалар, оқылық!”, “Өнер-білім бар жұрттар”, тағы да басқа туындылар көпшілік ұғымына әбден сіңісіп, жас ұрпақты білім алуға, мәдениеттің жаңа үлгі-дәстүрін батыл меңгеруге шақырды. Дереккөздер
I Мәлік шаһ

Мәлік Шах — салжұқ сұлтаны (1072–1092). Оның тұсында Грузия мен Қарахан мемлекетін бағындырған Салжұқ сұлтандығы саяси жағынан күшейді. Шекарасы Сырдариядан Нілге дейін, Каспийден Жерорта теңізіне дейін созылды. Мемлекет астанасы Исфаһан қаласы болды. Мәлік Шах тұсында Салжұқ әулеті билеген Керман (1041–1187), Рум (Кіші Азияда 1077–1307), Сирия (1094–1117) сұлтандықтары құрылды. Бірақ 1-крест жорығынан кейін салжұқтар Палестинадан, кейін Сириядан, Грузиядан, Азияның кейбір аймақтарынан айырылды. Мәлік Шахтың өлімінен кейін исмаилшылдар қозғалысына байланысты ішкі тартыстар шиеленісті. 1118 жылы Салжұқ мемлекетін Мәлік Шахтың балалары бірнеше иеліктерге бөліп алды. Дереккөздер
Сәдуақас Мәмбеев

Мәмбеев Сәдуақас (1898, бұрынғы Сырдария губерниясы Перовск уезі, Шиелі ауылы — 1958, Ресей, Красноярск өлкесі) — қоғам қайраткері, заңгер. 1914 ж. орыс-қазақ мектебін, Мәскеудегі екі жылдық заң курсын бітірген. 1922 ж. шілдеде Сырдария губерниясының, прокурорының көмекшісі, 1925 — 1928 ж. Жетісу губерниясының прокуроры, Қазақ АКСР Әділет халық комиссары және республика прокуроры қызметін атқарды. 1931 — 1938 ж. Орта Азия әскери округі Қазақстан бөлімінің прокуроры болды. 1939 — 1955 ж. жазықсыз жер аударылды. 1955 жылы ісі қайта қаралып, ақталды. Дереккөздер
Сабыр Әбдірәсілұлы Мәмбеев

Сабыр Әбдірәсілұлы Мәмбеев (1.5.1928 жыл, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Абайбазар ауылы) — кескіндемеші, Қазақстанның еңбең сіңірген өнер қайраткері (1963), Қазақстан халық суретшісі (1979). Өмірбаяны * Алматы көркемсурет училищесін (1946) * Санкт-Петербургтегі Репин атындағы кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын (А.Ефимов пен А.И. Авилов шеберханасынан) бітірді (1953). * 1956-1962, 1968-1982 жылдары және 1998 жылы Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағасы. *2017 жылдың 1 тамызында Алматы облысында қайтыс болды Шығармалары Мәмбеев өзінің шығармаларында ауыл өмірін, оның сұлу табиғатын өзгеше қырынан бейнелейді. Ол әр жылдары * “Сұхбат” (1954) * “Қара кимоно” (1956), * “М.О. Әуезов” (1957) * “Тауда” (1957, Мәскеудегі Шығыс халықтары мұражайы) * “Киіз үйде” (1958, Мәскеу, Третьяков галереясы) * “Қоныс аудару” (1959) * “Менің қаламда” (1960) * “Терезе алдындағы қыз” (1961) * “Көктем” (1965) * “Жастар” (1968), тағыда басқа суреттер, пейзаждар мен портреттер жазған. Оның шығармалары, негізінен, Ә.Қастеев атындағы мемлекеттік мұражайда сақтаулы. Марапаттары * 1959 ж. - “Құрмет” орденімен марапатталған * 1963 ж. – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Жарлығымен «Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген суретшісі» құрметті атағы берілді * 1978 ж. – Халықтар достығы ордені * 1980 ж. – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Жарлығымен «Қазақ КСР-нің халық әртісі» құрметті атағы берілді * 1985 ж. – «Еңбек ардагері » медалі * 1985 жылы – Еңбек Қызыл Туы ордені * 1988 жылы – Еңбек Қызыл Туы ордені * 1996 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен қазақ кескіндемесін дамытуға сіңірген ерекше еңбегі және өнерге сіңірген еңбегі үшін «Парасат » орденімен марапатталды. Дереккөздер
Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев

Ережеп Әлхайырұлы Мәмбетқазиев (13 қырқүйек 1937 жыл, Астрахан облысы) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1981), профессор (1983) Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым академиясының академгі (2003). * ҚазПИ-ді бітірген (1963). * 1963 — 1984 ж. ҚазөАУ-де, ҚазөУ-де ғылыми педагогикалық жұмыстар атқарды. * 1984 — 2001 жылдар Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры * 1993 — 1995 ж. ҚР Білім министрі. * 1994 жылдан Қазақстан-Америка еркін университетінің (Өскемен қаласы) президенті. Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты * координациалық қосылыстар электрхимиясы; * табиғат қорларын тиімді пайдалану мен қоршаған ортаны қорғаудың химиялық, биологиялық әдістеріне арналған. * Түсті металлургия кәсіпорындарындағы түсті, сирек металдарды, өнеркәсіптің ақаба және қайтымды суларындағы сынап және соған сәйкес элементтерді, ауыр металдарды бөлу және анықтау әдістерін енгізді. * Сонымен қатар шараптарды диметалдау, қаракөл терілерін өңдеуде және сақтауда қолданылатын технологиялық ерітінділерді жасап, өндіріске енгізді. * Мәмбетқазиевтың тікелей қатысуымен жаңа технологиялар енгізу жөніндегі неміс концерні “Штокхаузен” мен “Альдос” фирмасының базалық кәсіпорны Қазақстан-Герман-Ресей экологиялық орталықтары ашылды (1996). Осы орталықтар негізінде таза су және жаңа технологиялар ҰЗИ құрылды. * Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаты. * Мәмбетқазиев “Парасат” орденімен марапатталған. Казақстан Республикасының білім министрі, ҚР Үкімет мүшесі, ҚР Жоғарғы Кеңесінің 12 шақырылымының депутаты (1993-1995). Өскемен қаласының құрметті азаматы, С.Аманжолов атындағы ШҚМУ құрметті ректоры; Қазақстан халықтары Ассамблеясының мүшесі, «Парасат» орденінің иегері. Президент пен Үкіметтің қолдауын тапқан және тәжірибеге енгізілген білім беруді реформалаудағы инновациялардың авторы. Оның бастамасымен 1991 жылы Өскемен педагогикалық институты Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті болып өзгертілді, ол ҚР-дағы үшінші және Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейінгі бірінші университет болды. Республикада халықаралық серіктестік негізіндегі бірінші – ҚАЕУ құрды. Қазақстан Республикасында тестілеу жүйесін, үш тілде оқытуды, үздіксіз көп сатылы білім беру жүйесін енгізудің бастамашысы болды, бұл бастама арқылы республикада ШҚМУ бірінші болып магистрлер мен бакалаврларды дайындай бастады. Ғылыми зерттеулерді дамытты, материалдық базаны нығайтты: университет бірнеше ірі ғимаратқа ие болды, Сібе көлінде оқу-ғылыми-өндірістік кешен салынды; ӨПИ меншігіне «Панкратьев бағы» атты бақ шаруашылығы берілді. ШҚМУ Университтердің еуразиялық ассоциациясы мен «Сібір ашық университеті» ассоциациясына мүше болды. Моңғолияда ШҚМУ филиалы ашылды. Дереккөздер
Мәмен Ерғалиұлы

Мәмен Ерғалиұлы (1868, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы — 1931, сонда) — күйші-композитор. Құрманғазыдан тағылым алып, халық арасында оның күйлерін (“Адай”, “Байжұма”, “Төремұрат”, “Терісқақпай”, тағыда басқа) насихаттады. өстазының орындаушылық нақышын терең меңгерген Мәмен өз жанынан “Ақ Шолпан”, “Қайғылы қара”, “Қаражан ханым”, “Кербез ақжелең”, тағыда басқа күйлер шығарған. 20 ғ-дың басында қазақ даласында болған аласапыран кезеңді меңзейтін “1916 жыл”, “1917 жыл” атты күйлері бар. Мәмен күйлері терең толғаныспен, серпінді де ойнақы әуен ырғағымен жігерлендіретін оралымдарға бай шығармалар. Шәкірттері — домбырашылар Р.Омаров, Ә.Есқалиев, Б.Қарабалина, тағыда басқа. Дереккөздер
Мәнті

Манты — шығыс тағам ы. Манты пісіру үшін арнайы дайындалған қамырды жұқа етіп, оқтаумен жайып, төртбұрыштап немесе дөңгелектеп ұсақтап кеседі де, ет пен пияз, тұз, бұрыш қосып дайындалған фаршты үстіне көз мөлшермен салып жиектерін, саусақтың ұшымен жапсырады. Табақша ыдыстарға мантыны тізіп салып, буға пісіреді. Құрамы Салмасына 300г қой еті 30г қой майы 7-8 бас пияз Қара бұрыш, қызыл бұрыш, тұз Қамырына 1 жұмыртқа 1 стақан ұн 0,5 ст су 1 шай қасық тұз Манты дайындау рецепті Қой еті мен майын еттартқыштан өткізіп аламыз. Пиязымызды майдалап турап, етке қосып, тұз, бұрыштарды сеуіп, жақсылап араластырып қоямыз. Енді қамырымызды дайындап алайық. Жұмыртқаны ыдысқа жарып, оған су, тұз, ұнды салып, жақсылап қамыр илейміз. Манты пісіргішіміздің астыңғы табағына су құйып, пешке қоямыз. Енді қамырымызды жайып, формасын келтіріп, кесіп, дөңгелектеп немесе төртбұрыштап кесуге де болады. Дайын қамырларымызға салмасын салып, мантымызды бүгеміз. Манты табаларын майлап, мантыларымызды нығыздап саламыз да, бетін майлауды ұмытпаймыз. Мантымызды отқа қоямыз. Мантымыз жарты сағаттан соң дайын болады. Дайын мантымызды алып, тәрелкеге салып, аскөкпен сәндеп, дастарханға қоямыз. Дереккөздер http://szh.kz/aspaz/manty-zhasau/
Мәншүк Мәметова шыңы

Мәншүк Мәметова – Іле Алатауының орта бөлігінде, Кіші Алматы сілеміндегі шың. Биіктігі - 4189 м. Кіші Алматы және Солтүстік Талғар өзендері алабының су айрығы. 1944 жылы шыңға Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың есімі берілген. Дереккөздер
Мәрмәр

Мәрмәр ( – жылтыр тас) — метаморфтық тау жынысы. Негізінен кальцит пен доломиттен құралады. Мөлшеріне қарай кальциттік мәрмәр, доломиттік мәрмәр болып бөлінеді. Басқа минералдармен араласқан түрі қатты кристалданған әктас немесе доломит болып келеді. Аймақтық және жапсарлық метаморфизмдерден әктастар, доломитті әктастар доломиттер сияқты карбонатты, шөгінді жыныстардың қайта кристалдануынан түзіледі. Мәрмәр күрделі қатпарлықтарға жиырылған қабаттар түрінде амфиболит, гнейс, тақтатастар секілді жыныстармен бірге кездеседі. Қоспалары: магнезит, графит, брусит, битумдар, слюда, хлорит, тремолит, тағыда басқа. Мәрмәрдің қаттылығы 3, көлемдік тығыздығы 2,63 — 2,9, түсі ақ, сұр, қара сұр, жасыл, алқызыл, сары, құба болып келеді. Құрылымы анық байқалатын толық кристалды, түйірлерінің ірілігі әр түрлі; текстурасы: біртекті жолақты, теңбіл, шыны жылтырлы, күңгірт, жақсы өңделеді. Осы қасиеттеріне орай мәрмәр қолданбалы сәндік өнерінде, табиғи құрылыс материалы ретінде және монументті мүсін мен құлпытас жасауда кеңінен қолданылады. Ежелгі грек мүсіндері сары түсті паросс мәрмәрдан жасалынған. Брусит мәрмәрі түйіршіктелген магнезия мен металды магний алуда, отқа төзімді заттар және арнайы қағаз шығаруда пайдаланылады. Қоспасыз мәрмәр электртехникада, ақ мәрмәр мүсін жасауға, түсті мәрмәр құрылыста қаптау, безендіру бұйымдары ретінде, баспалдақтар, бағандар жасауға, ескерткіштер тұғырын тұрғызуға қолданылады. Мәрмәр кен орындары Қазақстанда Кіші Қаратауда, Алтайда, Көкшетау массивінде, Алатау бойында, Солтүстік Балқашта кездеседі. Дереккөздер
Мәрмәрлі қабырға мұздығы

Мәрмәрлі қабырға мұздығы – Тәңір тауы тау жүйесінің солтүстігінде, Теріскей Алатауының шығыс сілеміндегі мұздық. Сарыжаз жотасының солтүстік беткейі мен Меридиан жотасының батыс беткейінде, Текес алабындағы Байынқолдың бастауында. Мұздықты 1902 жылы зерттеуші Г. Мерхбахер ашты. Аумағы, жер бедері Ұзындығы 7,8 км, ашық жатқан жері 7,5 км. Ауданы 22,5 км 2 , фирн (мұзқар) алаңы 14,9 км 2 , ашық жатқан тілі 7,5 км 2 , борпылдақ жыныстармен жабылған бөлігі 0,1 км 2 , фирн сызығы 3960 м, ал мұздық тілі 3350 м биіктікте. Мұздықтың орташа қалыңдығы 120 м, көлемі 2,88 км 3 . Дереккөздер
Мәсенов Төлеген

Мәсенов Төлеген (14.11. 1917, қазіргі Қарағанды облысы Нұра ауданы — 5.12.2002, Алматы) — ғалым, морфолог-гистолог, биология ғылымының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан ҰА-ның коррдинатор мүшесі (1983), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1939). 1945 — 1947 ж. Ақмола облысы халық ағарту бөлімінде жұмыс істеді. 1947 — 2002 ж. ҚазҰУ-де және Экспериментті биология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысты. Негізгі ғылыми еңбектері жануарлардың эволюциялық морфологиясына арналған. Ол жануарлар органдар мен органдары жүйелерінің дамуындағы заңдылықтар, тіндер мен клеткалар құрылымындағы түраралық ерекшеліктер, тұқымаралық және алыстекті будандастыру кезінде пайда болған биологиялық қасиеттер мен сапасы жағынан өнімді түрлердің тұқым қуалау дәрежесіне тәуелді екенін дәлелдеді. Қазан төңкерісі, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев

Мәскеев Қуаныш Мүбәракұлы (12.2.1922 жылы туған, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы) — ғалым, фтизиатр, медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1974), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1981). Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1955). 1955 — 1963 ж. Алматы облысында дәрігер фтизиатор. 1963 — 1975 ж. Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында доцент, профессор, проректор, 1975 — 1987 ж. қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінің ректоры. Негізгі ғылыми еңбектері тыныс органдары, сүйек-буын, лимфабездері туберкулезіне және оны қоздыру микробтарын зерттеуге арналған. Ол кеңірдек, перифериялық және ішек лимфабездері туберкулезінің үлгісін алу үшін әр түрлі вируленттік микробтарды жануарларға жұқтыру арқылы тәжірибе жасады. Соның нәтижесінде макроорганизм мен туберкулез қоздырушыларының арасында жүретін күрделі процестерді ашып, туберкулездің морфогенезі мен фтизиогенезіндегі ғылымда кейбір талас тудырып жүрген сұрақтардың жауабын тапты. Мәскеев экологияға қауіпті аймақтарда тұратын тұрғындардың жас ерекшеліктеріне қарай бронхит, жедел және созылмалы пневмония ауруларының себептері мен маскүнемдікке шалдыққан адамдарда болатын деструктивті туберкулездің өту жолдарын анықтап зерттеді. Еңбек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мәслихаттөбе

Мәслихаттөбе – ортағасырлық қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Географиялық орны Отырар ауданы, Шәуілдір ауылынан батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Зерттелуі 1966 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы отряды (жетекшісі С.П. Толстов), 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Сипаты Қазіргі орны трапеция пішіндес тік қабырғалы төбешік. Биіктігі 4,5 м. Астыңғы бөлігінің немесе табанының аумағы 130х80 м, алаң ауммағы 100х60 м. Оған солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ені 100 метр, ұзындығы 200 метрдей таға тәріздес рабад жалғасады. Зерттеу барысында құмыра, тостаған, саптаяқ, тағыда басқа ыдыс сынықтары табылған. Олар жасалу технологиясы бойынша осы төңіректегі Қостөбе, Пұшықмардан секілді қалашықтардан алынған материалдарға өте ұқсас. Ғалымдардың пайымдауынша, Мәслихаттөбені халық VII-VIII ғасырларда мекендеген. Олар егін егіп, мал өсірумен айналысқан. Дереккөздер
Мәсі

Мәсі— аяқ киімнің бір түрі, оны былғарыдан, шегіреннен, құрамнан тігеді. Мәсінің сыртынан кебіс не ластық (галош) киіледі. Көбінесе мәсінің қойыпты астарланып, көмкеріледі. Ал ұлтаны жалаң қабат болады. Ол тарамыспен ішкі жағынан жөрмеп немесе жара шаншыл өбістіре тігу арқылы ұлтрылады. Етікші мәсі тіккенде ең алдымен мәсінің басын, қонышын жұқа былғарыдан, ұлтанын қалың былғарыдан пішіп алады. Одан соң тігісін ішіне қаратыл, басын қондырады. Осыдан кейін мәсінің қонышын тігеді. Мәсінің қонышын қусырғанда тігістің арасынаа жіңішке сыздық салады. Мәсі — әрі жеңіл, әрі жұмсақ аяқ киім. Ол әсіресе тазалық үшін аса қолайлы. Соңғы жылдары жергілікті кәсіпорындар мәсіні көптеп шығаратын болды. Аяқ киімнің бұл түріне деген сұраныс жылдан-жылға көбейе түсуде. Мөкі — мәсінің сыртынан киюге арналған кебістің бір түрі, былғырадан тігілген қонышсыз аяқкиім. Бұрын кебісті галош орнына киген. Оның басын жұмсақ қара былғарыдан, табаның қатты ұлтаннан биік өкше етіп тікке. Оны оюлармен, тұмсығын сызықтап күміс, зер жіптермен әшекейлеген. Кейде кебістің өкшесіне бірнеше қабат ұлтан салып шегелеп, тұмсығын домалақтап жасаған. Дереккөздер
Мәті

Мәті (шамамен 1627 — 1711) — би. Шыққан тегі Кіші жүздің керейт руынан. Тәуке ханның кезінде шешендік өнерімен, әділ төрелігімен көзге түсіп, кейінірек Әбілқайыр сұлтанның кеңесшісі болған. Тоқсан ауыз сөздің түйінін тобықтай түйіп, тура айтатын Мәтібидің шешендігі жөнінде халық арасында “Сөздің мәтінін мәтелдеп, Мәті бидей айтсаңшы” деген сөз тараған. Ә.Кекілбаевтың “Үркер” романында, М.Есламғалиұлының “Әйтеке би” кітабында Мәті туралы мәліметтер берілген. Дереккөздер
Мегалит Мәдениеті

мегалиттік қорған]] Мегалит Мәдениеті — негізгі ескерткіштері қатарына мегалиттер, яғни аса үлкен тастардан жасалған құрылыстар кіретін көне археологиялық қазба ескерткіштердің жалпылама атауы. Неолит пен қола дәуірлеріне байланысты қолданылады. Атау, ең алдымен, мегалиттік құрылыстар кеңінен тараған Батыс Еуропа елдері ғылымына тән және басқа елдер ғылымына батыстан енген. Мегалит Мәдениеті 20 ғасырдың басында О.Монтелиус, С.Мюллер, М.Гернес, сондай-ақ И.Арнольди, Дж. Дэниел, Дж.Хокинс, Г.Чайлд, Дж.Кларк, С.Нордман, Е.Шпрокхофф, тағыда басқа көптеген ғалымдар еңбектерінде зерттелді. 20 ғасырдың басында ғылымда алдымен мегалиттік құрылыстарды ғана қамтитын ерекше мегалит мәдениеті жайлы пікірлер қалыптасты. Осы тәсіл мегалиттік құрылыстарды тек әлдеқандай бір этникалық топтарға таңатын, ал бұл ескерткіштердің таралуын осы топтардың бір өлкеден екінші өлкелерге жылжуымен түсіндіретін пікірлердің туындауына мүмкіндік берді. Бұдан келіп көне дәуірлерде алып мегалиттер салумен шұғылданған ерекше “құрылысшы” халық өмір сүрген, ол мұхит жағалауларымен жылжып отырған дегенге саятын көзқарас пайда болды. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап Батыс Еуропаның неолит пен қола дәуірлерін қамтитын көне мәдениеттерін кеңінен зерттеу ісі қарқынды дамыды. Осы кезден бастап мегалиттер салумен шұғылданған ерекше халық жайлы болжам пікірлер өмір сүруін тоқтатты. Түрлі деңгейде зерттелген Батыс Еуропа мегалит мәдениеті қатарына көптеген мәдениеттерді жатқызуға болады. Гүлдену мерзімі б.з.б. 2400 — 2300 жылдарға тұстас келетін Франциядағы Сена-Уаза-Марна (СУМ) мәдениетінің қабырғалары үлкен тастармен көмкерілген, ішінде 70-ке дейін адам жерленген “жабық галерея” түріндегі қабірханалары белгілі. Шақпақ тастан жасалып, жақсы өңделген балталар, жапырақ пішіндес қанжарлар мен түбі тегіс қарапайым көзелер көптеп табылған. Бретань мегалиттер дәуірі мәдениетінің өз ерекшеліктері бар. Британияда мегалиттер жергілікті уиндмиллхилл мәдениетінің кезінде тарайды. Мұндағы 1925 ж. зерттелген негізгі ескерткіш Уиндмилл-Хилл қонысының алғашқы қабаттары б.з.б. 3-мыңжылдықтың басымен мерзімделеді. Кейінгі неолитте, б.з.б. 3-мыңжылдықтың соңы мен 2-мыңжылдықтың басында Оңт. Англия мен Шотландияда райнио-клектон мәдениеті қалыптасты. Осы мәдениет ауқымында Британияның атақты ескерткіші Стонхендждің ерте бөлігі пайда болды (бұл мегалиттік ескерткіш 3 кезеңде салынған, 3 бөліктен тұрады). Англияның мегалиттер дәуіріндегі айрықша ескерткіштерінің бірі — Эвбюри кешені. Бұған диам. 350 м үлкен кромлех, менгирлер аллеясы, Овертон-Хилл ғұрыптық құрылысы, көптеген “ұзын обалар” мен мегалиттік қабірлер, күшейтілген қалашық және жалпы Еуропаның ең үлкен обаларының бірі саналатын биікт. 37,5 м Сильбюри-Хилл обасы кіреді. Ирландияның үлкен тас обалар астындағы мегалиттік қабірханалары, негізінен, жергілікті клайд-карлингорд мәдениетіне қарасты. Батыс Еуропаның неолиттік мәдениеттері бір-бірімен байланыста дамыды, мұның өзі мегалиттік ескерткіштердің кең тарауына әсер етті. Дереккөздер
Мегалополис

Мегалополис ( — үлкен және — қала) —көптеген қалалар мен елді мекендердің қосылуы нәтижесінде пайда болатын ірі қоныстану аймағы. Қалалық агломерацияға қарағанда мегалополисте қоныстану формасының иерархиялық деңгейі жоғары болады. Мегалополис тек қалалық құрылыстардан ғана тұрмайды. Шамамен аумағының оннан тоғыз бөлігі ғана ашық жерлер болады. Дүние жүзінде қалыптасқан Мегалополистерге Токио — Осока (Жапония), Рейн өзенінің орта және төменгі ағысында (Германия — Нидерланд), Лондон — Ливерпуль (Ұлыбритания), Ұлы көлдер (АҚШ — Канада) және Калифорния (АҚШ) аудандары жатады. Мегалополис Ежелгі Грекияның 35 елді мекенінің тұтасып кетуі нәтижесінде қалыптасқан Мегалополь қаласының атауынан пайда болған. Дереккөздер
Медаль

Медаль (, , - металл) – қайсыбір даңқты оқиғаның, көрнекті қайраткердің, жердің құрметіне шығарылатын екі жақты (кейде бір жақты) бейнеленген металл белгі . Әдетте медалдің алдыңғы беті (аверс), артқы беті (реверс) және қыр жағы (гурт) деп аталады. Тарихы Әдетте медаль дөңгелек, тік бұрышты, кейде көп бұрышты, сопақша немесе басқа пішінде шығарылады. Медальдар Ежелгі Римде мәлім болды. Алыс жорықтардан оралған жауынгерлерді ерекше белгімен марапаттау дәстүрлі болатын. Аталған белгіні олар кеудесіне немесе киімінің бұрышына тағатын. Жезден немесе күмістен жасалған арнайы белдіктерді - фалера деп атайтын. Бірақ медаль соғу өнері 14-15 ғасырларда Италияда, Византияда кеңінен тарала бастады. Еуропа Ресей Ресейде 18 ғасырдан бастап империяның жорықтарына, соғыстарына, басқа да айтулы оқиғаларға арналған (мысалы, “Полтава жеңісі үшін”, 1709, “Шешенстан мен Дағыстанды бағындырғаны үшін”, 1860, “Романовтар әулетінің патшалық құрғанының 300 жылдығы құрметіне”, 1914, тағыда басқа) түрлі медальдар шығарылып тұрды. КСРО КСРО-да 1939 ж. Кеңес Одағы Батырының айырым белгісі ретінде “Алтын Жұлдыз” медальі, 1940 ж. Социалистік Еңбек Ерінің айырым белгісі ретінде “Орақ пен балға” алтын медальі тағайындалды. Сондай-ақ жауынгерлік ерлігі үшін (мысалы,“Ерлігі үшін”, 1939), Ұлы Отан соғысы кезеңінде қорғаныста көрсеткен ерлігі үшін (“Мәскеуді қорғағаны үшін”, 1944, тағыда басқа), қалалар мен аумақтарды азат еткені үшін (мысалы, “Берлинді алғаны үшін”, 1945; “Белградты азат еткені үшін”, 1945, тағыда басқа), еңбектегі үздік жетістіктері үшін (мыс., “Тың жерлерді игергені үшін”, 1956; “Еңбек ардагері”, 1974, тағыда басқа) кеңес халқының тарихындағы аса маңызды оқиғаларды мерекелеу күндеріне арналған (мысалы, “Ленинградтың 250 жылдығы құрметіне”, 1957, тағыда басқа), көп балалы аналарға арналған 1-ші және 2-ші дәрежелі “Ана медалі”, 1944), тағыда басқа көптеген медальдар шығарылды. Қазақстан Қазақстанда “Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы” ҚР Президентінің заңдық күші бар Жарлығына (23.1.1996) сәйкес азаматтар еңбектегі үздік жетістіктері мен жауынгерлік ерлігі үшін марапатталатын медальдары белгіленді. “Ерлігі үшін”, “Жауынгерлік ерлігі үшін”, “Ерен еңбегі үшін”, “Шапағат” Ғылым, мәдениет, экономика Ғылым, мәдениет, экономика саласындағы жетістіктері үшін, мысалы, Нобель сыйлығының лауреаттарына, халықаралық конкурстардың жеңімпаздарына медальдар тапсырылады. Олимпиада ойындары Дереккөздер
Темірхан Медетбек

Темірхан Медетбек (6 наурыз 1945 жыл, Амангелді ауылы, Түркістан қаласы, Түркістан облысы – 9 мамыр 2025 жыл) — кеңестік және қазақстандық ақын, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегері, қоғам қайраткері. Өмірбаяны Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институты (қазіргі Ұлттық педагогика университеті) филология факультетінде оқыған. 1968–2002 жылдары Радио мен телевидениеде, әр түрлі газет-журналда, шығармашылық ұйымдарда қызмет атқарған. Қазақстан Жазушылар Одағында екінші хатшы болды, 2003 жылдан «Ақиқат» журналының бас редакторы. Алғашқы жыр жинағы «Жанымның жас құрағы» деген атпен 1970 жылы жарық көрді. Оннан астам өлең жинақтары жарияланып, оқырмандар мен сыншылардың жоғары бағасын алды. «Абай әлемі» (1995) және «Баба дәстүрдің мұрагері кім: туған әдебиет туралы ойлар» (2001) атты әдеби-сын еңбектерінде қаламгер Абай әлемінің поэтикалық тереңдігін, қазақ мәдениетінің даму сипатын саралап, ақындық психологияның ішкі болмысына баға берді. Қазақ поэзиясының түркілер кезеңінен қалыптасқан романтикалық-реалистік өршіл сарынын өзіндік көркемдік шешім аясында жаңашыл туындыларымен байытты. «Көк түріктер сарыны» атты жинағында (2002) замана зары мен бүгінгі күн мәселелері ежелгі түркі жырлары үлгісінде айтылған, ақын көне түрге жаңа мазмұн сыйдырған. Пішін ұтымдылығынан гөрі ой ұшқырлығына көбірек иек артатын ол өлеңдерінде ерекше еркіндікті аңсайды, көне түркілердің ірілігін сағынады, рухани тоғышарлықты, ұсақталуды мінейді. Ғасырлар қойнауында елеусіз қалған ерлік рухын жаниды. Жауға деген өктемдік «Қуат жырында», «Асқанның орманын отындай өртедім. Тасқанның көлдерін астаудай төңкердім» деп беріліп, батырлар айбарын асқақтата түседі. Оның «Махамбет рухының монологы», «Күлтегін», «Тоныкөк» дастандары — ұлттық бояуы қанық, күрескер, қайсар әрі мұңшыл романтик. болмысты толықтай танытқан поэтикалық қуатты шығармалар. Ол украин, өзбек тілдерінен Валерий Гужва, Эркин Вахидов өлеңдерін тәржімалады. Медетбекке «Тағдырлы жылдар жырлары» жинағы үшін ҚР-ның Мемлкеттік сыйлығы берілді (2000). Дереккөздер
Медеу шатқалы

Медеу шатқалы (қонысы), Іле Алатауының солтүстік баурайында Кіші Алматы өзені аңғарында, теңіз деңгейінен 1520 — 1750 м биіктікте. Оны Кімасар тау сілемі қоршап жатыр. Шығысы Қабырғатаумен, оңтүстік-батысы Құмбелмен, оңтүстігі Медеу спорт кешені шектеседі. Медеу шатқалы арқылы Мыңжылқы қонысына баратын автомобиль жолы өтеді. Орманды-дала және таулы-орманды географиялық жағдайына байланысты мұнда ерекше таулы климат қалыптасқан. Ауаның жылдық орташа мөлшері қаңтарда — 4,3 °С, шілдеде 18,1°С. 1400 метрден жоғарыға қарай әр 100 м сайын ауаның жылдық орташа температурасы 0,66 °С-қа төмендеп отырады. Темп-раның теріс (минус) кезеңі 5 — 7 айға созылады. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 151 күн, атмосфералық қысым 610 — 630 мм, ауаның жылдық орташа ылғалдылығы 50 — 55%, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 843 мм. Кіші Алматы өзенінің жылдық орташа температурасы 5,10С. Шатқалдың 21 мың га жерін орман алқабы алып жатыр. Онда терек, Тянь-Шань шыршасы, долана, шетен, қайың, тағы басқа өседі. Медеу шатқалы Алматы қаласы тұрғындарының демалыс аймағы саналады және оның туристік маңызы зор. Шатқалда дүние жүзіне белгілі Медеу спорт кешені, тағы басқа әлеуметтік инфрақұрылымдар орналасқан. 1972 ж. сел тасқынына қарсы Медеу бөгеті салынған. Дереккөздер
Үшбұрыш медианасы

Медиана (лат. medіana — орта) — геометрияда үшбұрыштың бір төбесін оған қарсы қабырғасының ортасымен қосатын кесінді. Үшбұрыштың үш медианасы бір нүктеде қиылысады, оны кейде үшбұрыштың ауырлық центрі деп те атайды, өйткені біртекті үшбұрышты пластинканың ауырлық центрі (сондай-ақ үшбұрыштың төбелерінде орналасқан үш бірдей масса жүйесінің ауырлық центрі де) осы нүктеде жатады. Теорема: Үшбұрыштың медианалары бір нүктеде қиылысады, және сол нүкте оны төбесінен бастап 2:1 қатынасында бөледі. Дәлелдеуі: Кез-келген АВС үшбұрышы қарастырылады. Оның АА 1 және ВВ 1 медианаларының қиылысу нүктесі О деп белгіленіп, үшбұрыштың А 1 В 1 орта сызығы жүргізілді, себебі А 1 В 1 үшбұрыштың 2 қабырғасының ортасы арқылы өтеді (18- сурет қара). Сойтіп, А 1 В 1 мен АВ параллель, және ВВ 1 қиюшы түзу бойынша 3 және 4 - айқас бұрыштар тең, ал АА 1 қиюшы түзу бойынша 1 және 2 - айқас бұрыштары тең . Осылайша АОВ және А 1 ОВ 1 үшбұрыштары ─ бұрыш бойынша ұқсас үшбұрыштар, яғни олардың қабырғалары проапорционал: АО : А 1 О ВО : В 1 О АВ : А 1 В 1 . Алайда, АВ 2А 1 В 1 , сондықтан АО 2А 1 О және ВО = 2В 1 О. Осылайша, қиылысу О нүктесі АА 1 және ВВ 1 медианаларын төбесінен бастап 2:1 қатынасында бөледі. ВВ 1 және СС 1 медианаларының қиылысу нүктесі олардың әрқайсын төбесінен бастап 2:1 қатынасында бөлетіні және осы нүкте О нүктесімен сәйкес келетіні, яғни беттесетіні ұқсас түрде дәлелденеді. Сонымен, үшбұрыштың барлық 3 медианалары бір нүктеде қиылысады, және сол нүкте оны төбесінен бастап 2:1 қатынаста бөледі. Дереккөздер
Медиевистика

Медиевистика (латынша medіus — орта және aevum — ғасыр, дәуір) — Еуропаның орта ғасырлар тарихын зерттейтін ғылым саласы. Кезеңдерге бөлудің тарихнамада қабылданған жүйесіне сәйкес 5 — 17 ғ-лардағы Еуропа елдерінің тарихын қамтиды. Еуропадағы орта ғасырлар тарихы Рим империясының құлауынан (476) бастап, Англиядағы буржазиялық революцияның (1640) басталуымен аяқталады. Медиевистика Еуропадағы феодалдық қоғамның пайда болу, даму және ыдырау кезеңдерін зерттейді. Дереккөздер
Медине

Медине, Мәдине ( — мәдинәт ән-нәби-пайғамбар қаласы) — мұсылмандардың қасиетті қаласы. Сауд Арабиясындағы Иасриб қаласы 622 ж. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) көшіп барғаннан кейін Медине деп аталды. Қаланы ансарлар аталған (қолдаушылар) аус және хазраж тайпалары мекендеген. Олар Меккеден қоныс аударған мұсылмандарға көмек көрсетіп, Мұхаммедтің (ғ.с) пайғамбарлығын мойындап, алғашқылардың бірі болып ислам дінін қабылдады. Мұнда алғашқы мешіт салынды, Құран Кәрім аяттарының біршамасы осында түсірілді. Мединеде алғашқы жұма намазы оқылып, жалпы мұсылмандарға парыз етілді, исламдағы дәрет алу, намаз, ораза, азан, тағыда басқа парыз болған әдет-ғұрыптардың орындалу дәстүрі бекіді. Медине қаласында мұсылмандар қауымы (үмбет) нығайып, қалыптасты. Оның бір көрінісі мединелік кезеңде мұсылмандар Бадр шайқасында жеңіске жетті. Сондай-ақ 625 ж. меккеліктер Медине қаласына жақын келіп, Ухуд тауының түбінде шайқасты. Мұсылмандар үлкен шығынға ұшырағанымен, меккеліктер жеңіліп, кері шегінді. Келесі жылы болған Мединеге шабуыл да қоныс орнының шебінде тойтарылды. Мединеде Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) жерленген. Мұнда қажылық парызын орындаған мұсылмандар зиярат етеді. Медине алғашқыда тас қорғанмен қоршалған, төрт қақпасы бар бекіністі қала болды. 632 — 656 ж. Араб халифатының астанасы, 10 ғасырдан Мысырда билік құрған әулеттерге тәуелді, ал түріктер Мысырды жаулап алғаннан кейін (1517) және 1919 жылға дейін Осман империясының құрамында болды. 1919 — 1924 ж. Хиджаз корольдігінің, 1924 жылдан Сауд Арабиясының құрамына кірді. Қала орталығындағы Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) үйінің орнына 656 ж. үлкен мешіт салынған (бірнеше рет қайта салынды, қазіргі нұсқасы 1853 — 1854 жылдары тұрғызылған). пайғамбар мешіті]] Дереккөздер
Георгий Цараевич Медоев

Георгий Цараевич Медоев (30.6.1901, Ресей, Солтүстік Осетия Республикасы, Дигора қаласы — 23.11.1991, Алматы) — геолог, профессор (1967), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корресспондет мүшесі (1962). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кен институтын бітірген (1930). 1930 — 1935 ж. Қазақ геоллогиялық тресінде, Семей геологиялқ-барлау техникумында, 1936 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ политехникалық инсититутында (қазіргі ҚазҰТУ) және Қазақстан ҰА-ның Геология инсититутында қызмет атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның геологиясы мен геоморфологиясын, тектоникасын, вулканизмдерді, соның ішінде, Қарағанды көмір алабының геологиялық құрылысын зерттеу мәселелеріне арналған. Қ.Сәтбаев, тағыда басқа ғалымдармен бірге Орталық Қазақстанның металлогения картасын жасауға қатысқан. КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1948) мен Лениндік сыйлық (1958), лауреаты. “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мейендорф Егор Казимирович

Егор Казимирович Мейендорф (1794 – 1863) – саяхатшы, геолог, Ресей армиясы Бас штабының капитаны. А.Ф. Негридің (1820 – 21) дипломатиялық миссиясының құрамында Бұхар хандығына барды. 1826 жылы осы сапары туралы жазған шығармасы «Орыс елшілерінің Орынбордан Бұхарға саяхатының қысқаша жазбалары» деген атпен француз тілінде Парижде жарық көрді. кітап төрт тараудан тұрады. Оның алғашқы тарауы қазақ даласы арқылы өткен сапарға арналған. Автор қазақтар жөнінде, олардың дәстүрі, көші-қоны, тұрмыс-салты, аңшылығы, халық әндерінің үлгілері туралы көптеген этнографиялық мәліметтер берген және қазақ қоғамындағы әйелдер орны, билер мен сұлтандардың басқару мәселелері жөнінде де айтып өткен. Кітабының кейбір тарауы «Северный архив» (1822), «Мануфактура и торговля» (1832) журналдарында жарияланды. Сілтемелер "Сыр елі энциклопедиясы"
Мектеп

)]] Мектеп — жас ұрпаққа білім мен тәрбие беретін мекеме, білім беру жүйесінің негізгі буыны. Басты нысаны – балаға сапалы білім беру. Оны мұғалім атқарады. Мектептердің түрлері: 1) білім беру сипатына қарай: жалпы білім беретін және кәсіптік; 2) берілетін білім көлеміне қарай: бастауыш, орта, жоғары; 3) балаларды жынысына қарай бөліп оқытатын мектептер; 4) оқытудың тілдік нысанына қарай: :: а) ұлт мектебі; :: ә) Қазақ тілді мектеп, аралас тілді мектеп; :: б) дінге қатысына қарай: діни зайырлы; :: в) меншік түріне қарай: мемлекеттік, қоғамдық және жеке меншік (ақылы) мектептер болып сараланады; қара Қазақстан (оқу-ағарту жүйесі). КСРО-дағы мектептер 1918 жылы шіркеуді мемлекеттен, мектепті шіркеуден бөлу туралы декрет зайырлы білім беру принципін енгізді. Ресей тарихында алғаш рет 1930 жылы жалпыға бірдей міндетті тегін білім беру принципі енгізілді. Халықтың басым көпшілігінің сауатсыздығын жою үшін (ел бойынша орта есеппен 1897 жылы сауатсыздардың кемінде 2/3 бөлігі) 1930 жылдарға дейін КСРО халық ағарту жүйесінде сауат ашу мектептері жұмыс істеді. КСРО-да халықтың барлық топтарын қамтитын жалпы білім беретін мектептер жүйесі құрылды. Орта жалпы білім беретін мектептер, жұмысшы жастар мектептері (кешкі мектептер, жұмысшы жастар мектептері) болды. 1943 жылы КСРО-да Мәскеуде, Ленинградта, одақтас республикалардың астаналарында, облыс және облыс орталықтарында және бірқатар ірі өнеркәсіп орталықтарында жеті жылдық және орта мектептерде ұлдар мен қыздарды бөлек оқыту енгізілді. 1954 жылға дейін шықты. Мектептерде лениндік кабинеттер, балалар мен жасөспірімдер ұйымдарының бастауыш ұяшықтары: төменгі сыныптар үшін Октябрь жұлдыздары, 4-7 сыныптар үшін пионер отрядтары, ал жоғары сыныптарда комсомол ұйымдары болды. Жылдар бойы кесіндісі өзгеріп тұратын стандартты мектеп формасы болды. Кеңестік жылдар мен қазіргі посткеңестік кеңістікте кеңес мектебінің әлемдегі ең үздік деген стереотипі кең тараған болатын. Жалпы білім беретін мектеп Жалпы білім беретін мектеп - әрқайсысы дербес қызмет жасай алатын үш деңгейден тұрады: бастауыш, негізгі орта және жоғарғы деңгейден тұратын, негізгі және қосымша білім беру бағдарламаларын жүзеге асыратын, орта, жалпы білім беретін оқу орны. Жеке меншік мектеп Жеке меншік мектеп - бұл жеке ұйым, қаржыландыратын мектеп. Дереккөздер
Мектеп-Коммуна

Мектеп-Коммуна — оқу-тәрбие орны. РКФСР-де педагогикалық және еңбек мектептерінің тәжірибелік мәселелерін жүзеге асыру мақсатында 1918 жылдан құрыла бастады. Мектеп-коммуналардың негізгі міндеті балалардың дене және ақыл-ой дамуына жағдай жасап, оларға бастауыш білім берумен бірге, еңбек дағдыларын қалыптастыру болды. Мектеп-коммуналар 1-басқышты (оқу мерзімі — 4 — 7 жыл) және 2-басқышты (оқу мерзімі — 9 жыл) болып екіге бөлінді. Олардың жандарынан интернаттар ашылды. 1926 жылы ҚазКСР Халкомкеңесі мектептегі оқу-тәрбие жұмысын реттеп отыратын “Қазақ мектеп-коммуналарының жарғысын” бекітті. Қазақ мектеп-коммуналарына жер телімдері, Ауыл шаруашылық құрал-саймандары, мал бөлінді. Алғашқы жеті жылдық тәжірибелік мектеп-коммунасы 1919 жылы Орынборда ашылды. 1928 жылы мектеп-коммуна Семейде құрылды. 1925 — 26 жылы республикада 37 мектеп-коммуна жұмыс істеп, оларда 4510 адам оқыды. Кейін мектеп-коммуна жалпы білім беретін мектептерге айналды. Дереккөздер