kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Соломон аралдары

Бұл мақала Соломон аралдары мемлекеті туралы. Топарал үшін Соломон аралдары (архипелаг) мақаласын көріңіз. Соломон аралдары немесе Сүлеймен аралдары — Меланезия аймағына жататын тәуелсіз мемлекет. Соломон аралдары мемлекеті Океаниядағы 6 ірі және 900-ден астам кішігірім аралдарда орналасқан, олардың көбісі аттас архипелагқа жатқызылады. Жер ауданы — 28,400 шаршы километр, халық саны — 700,000. Мемлекет Ұлттар достастығының мүшесі және оның елбасы — Ұлыбритания монархы. Тарихы 1568 жылы Испания саяхатшысы Альваро де Менданья де Нейра Соломон аралдарын ашты. Ол бұл аралдарды “Соломон аралдары” деп атады, себебі ол аралдарда байлық пен алтын бар деп ойлаған. 1767 жылы Британдық теңізші Джеймс Кук аралдарға келді. Ол аралдардың картасын жасап, аралдардың географиясы туралы мәліметтер жинады. 19 ғасырда Еуропалықтар аралдарда отарлауды бастады. Ұлыбритания, Германия және Франция аралдардың кейбір бөліктерін басқарды. Еуропалықтардың келуі аралдардың тұрмыс тіршілігін өзгертіп, соғыстар мен ауруларды әкелді. 1893 жылы Ұлыбритания Соломон аралдарының көп бөлігін өз отарына айналдырды. Соломон аралдары Екінші дүниежүзілік соғыстағы маңызды шайқастардың орталығы болды. Жапон әскерлері аралдарды басып алды, бірақ 1945 жылы олар жеңіліске ұшырады. 1978 жылы Соломон аралдары тәуелсіздікке қол жеткізді. Бұл кезеңде аралдарда саяси тұрақсыздық басталды. 1990 жылдарда Аралдарда тайпалар арасындағы қақтығыстар, экономикалық қиындықтар және саяси тұрақсыздық басым болды. Климаты Соломон аралдары тропикалық климатпен сипатталады, ол ылғалды, ыстық және біркелкі. Жыл бойы температура 25-32°C аралығында болады. Температураның ауытқуы аз және маусымдық ерекшеліктері байқалмайды. Ылғалдылық жоғары, әсіресе жаңбырлы маусымда 90%- дан асады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2500-ден 3500 мм-ге дейін жетеді. Жаңбырдың көпшілігі шығыс және оңтүстік-шығыс желдердің әсерінен жауады. Соломон аралдарында екі негізгі маусым бар: * Жаңбырлы маусым: Ноябрьден сәуірге дейін. Бұл кезеңде жаңбыр көп жауады, кейде дауылдар мен тайфундар болады. * Құрғақ маусым: Мамырдан қазанға дейін. Бұл кезеңде жаңбыр азырақ жауады, ауа температурасы жоғары болады. Ылғалды және ыстық климат тропикалық ормандардың өсуіне қолайлы жағдай туғызады. Соломон аралдары биоалуантүрлілігіне бай және әлемдегі ең үлкен тропикалық ормандардың бірін қамтиды. Дауылдар мен тайфундар Соломон аралдарына үлкен қауіп төндіреді. Бұл апаттар аралдардың инфраструктурасына, ауыл шаруашылығына және тұрғындардың өміріне зор зиян келтіреді. Халқы Негізгі тілі - піджин тілі. Тұрғындардың көпшілігі меланезиялық этникалық топтарға жатады. Дереккөздер Сілтемелер
Сьерра-Леоне

Сьерра-Леоне Республикасы — Батыс Африкадағы мемлекет. Географиялық орналасуы Сьерра-Леоне өзен желісі жоғары дамыған. Негізгі өзендер: Үлкен Скарсис (Коленте), Кіші Скарсис (Каба), Рокель, Йонг, Маболе, Сева, Моа және Макона. Жағалауда көптеген ыңғайлы шығанақтар бар, атап айтқанда, Фритаун порты. Пайдалы қазбалары – алмаз, боксит, темір, алтын және рутил (минералды, титан диоксиді). Климаты субэкваторлық, ыстық және ылғалды, қысы құрғақ (қараша-сәуір) және ылғалды жаз мезгілі (мамыр-қазан). Жағалауда, Фритаунда ең жылы айдың орташа температурасы + 29&nbsp;°C, ең суық - + 24&nbsp;°C, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 2740 мм, ал ішкі, Бода, сәйкесінше + 31&nbsp;°C, + 21&nbsp;°C және жауын-шашын 2770 мм. Жағалауда мангрлар жолағы созылып жатыр. Өсімдік жамылғысының негізгі түрі – бұталы қалың бұталар мен бос тұрған баобаб ағаштары бар биік шөпті саванна. Таулар мен төбелердің шығыс беткейлері мен оңтүстігінде ғана сақталған сулы экваторлық ормандар ел аумағының 5%-дан азын алып жатыр. Жағалау аймағында кокос ағаштары, саванналарда майлы пальмалар өсіріледі. Орманда сейба немесе мақта ағашы, тик, қызғылт және қара ағаш, кола өседі. Фауна құстардың көптеген түрлерінен тұрады, сүтқоректілерден піл, буйвол, қабылан, бөкен, зебра, гиена, жабайы қабан, әртүрлі маймылдар, бегемоттар, бауырымен жорғалаушылар – қолтырауындар, жыландар, кесірткелер кең таралған. Скорпиондар барлық жерде кездеседі, көптеген жәндіктер түрлері - анофельді масадан ірі әдемі көбелектер мен батпақты инеліктерге дейін. Барракудалар мен акулалар сағалар мен жағалау суларында кездеседі. Экономикасы Сьерра-Леоне маңызды минералдық, ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы ресурстарына ие, бірақ әлемдегі ең кедей елдердің бірі болып қала береді. 2017 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ – 1500 доллар (әлемде 177 орын). Кедейлік шегінен төмен – халықтың шамамен 70%-ы. Жұмысшылардың жартысына жуығы қосалқы шаруашылықпен айналысады. Мәдени - күріш, кофе, какао, пальмалар (жаңғақ және май), жержаңғақ; мал өсіріледі; балық аулау. Өнеркәсіп – алмаз өндіру, сыра, темекі және аяқ киім өндірісі. Дереккөздер
Жидда

Жидда — Сауди Сауд Арабиясы Патшалығының Батыс өлкесіндегі қала мен кемежай. Қажылыққа барғандардың көбі осы порт арқылы Мәккеге барады Бауырлас қалалар Жидда қаласында 23 бауырлас қалалары бар: * Алматы, Қазақстан * Амман, Иордан * Баку, Әзірбайжан * Ескендірия, Мысыр * Әл-Қаһира, Мысыр * Штутгарт, Германия * Дубай, Біріккен Араб Әмірліктері * Джакарта, Индонезия * Ыстамбұл, Түркия * Адана, Түркия * Жохор-Бахру, Малайзия * Қазан, Татарстан, Ресей * Қарашы, Пәкістан * Мары, Түрікменстан * Одесса, Украина * Ош, Қырғызстан * Пловдив, Болгария * Касабланка, Марокко * Рио-де-Жанейро, Бразилия * Шимоносеки, Жапония * Петербор, Ресей * Страсбург, Франция * Шиян, ҚХР Галерея
Бермудалар

Бермуд аралдары — Атлант мұхитының солтүстік-батысында, Солтүстік Американың Флорида түбегі жағалауынан оңтүстік-шығысқа қарай 900 км-дей жерде орналасқан. Барлығы шамамен 150-дей арал. Жерінің ауданы 53,3 км 2 , тұрғыны 61 мың адам (1993). Аралдар Ұлыбритания иелігінде. Климаты тропиктік қоңыржай ылғалды. Ең суық айының (наурыз) орташа температурасы 16,7 0 С, ең жылы айы — тамыз (26°С). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 1350 мм. Аралдарды 1522 ж. испандық теңіз саяхатшысы Хуан Бермудес ашқан. Дереккөздер
Мешика

Мешика (науатль: ; жекеше Мекшикатль) Мексика алқабын мекен еткен науатльтілді халық. Олар ортағасырдағы Үштік одақты, көпшілікке Ацтек империясы атымен танымал одақты басқарған. Мешикалар 1325 жылы Текскоко көлінде орналасқан Теночтитлан қаласының негізін қалаған. Теночтитлан тұрғындары арасынан шыққан диссиденттер бөлініп, Тлателолько қаласын құрған. 1521 жылы мешикалардың одағы Испан конкистадорлары мен жау жергілікті тайпалардың, атап өткенде Тлакскальтектер, бірлескен соғысы әсерін ыдырайды. Мешикалар Испан империяның құрамында 300 жылдан астам болады. 1821 жылы Мексиканың тәуелсіздік соғысы нәтижесінде егемендік алды. Бүгінде мешика мен ацтектердің басқа тайпалары Мексиканың науа халқы құрамына кіреді. 1810 жылдан бері мешикаларға қатысты Ацтектер термині қолдана бастады. Ғылыми тұрғыдан мешикалар ацтектер құрамындағы басым топтардың бірі. Атауы Мексика (Mēxihco наутль) атауы мешика сөзінен туынды атау. Басында бұл ұғым қазіргі Мехико орнында болған, өзара байланысқан елдімекендерде қатысты қолданылған. Теночтитланды мекен еткен мешикаларды теночка деп атаған. Теночтитланды салушыларды түрлі атаулармен ацтека, мешика немесе теночка деп те атаған. Тілі Мешикалардың көп көршілері секілді олар да науатль тілінде сөйлеген. Ацтек империясының таралуымен қатар науатль көршілес басқа да өңірлерде лингва франкаға айналған. XVI ғасырда жазбашасы латын қарпінде қалыптасқан, сол кездегі қолданыста болған нұсқасы классикалық науатль деп аталды. 2020 жылғы деректерге сай науатльде 1.6 млн мешика және басқа науа халықтары сөйлейді. Дереккөздер
Сахара Араб Демократиялық Республикасы

Сахара Араб Демократиялық Республикасы қысқаша САДР (; ) — солтүстік-батыс Африкада орналасқан. Өзін тәуелсіз деп жариялаған, бірақ халықаралық деңгейде толықтай танылмаған. Негізгі ақпараттар * Ресми атауы: Сахара Араб Демократиялық Республикасы (САДР) * Астанасы: Тифирити (де-факто) * Халқы: 267 405 (қазіргі уақытта қақтысыстарға байланысты нақты сан белгісіз) * Тілі: Араб тілі * Діні: Ислам (сүнни) Тарихы 1975 жылы Испания батыс Сахарадан кеткеннен кейін, Марокко аймақты бақылауға алып, оны өзіне қосып, ал Алжир САДР-ды қолдады. 1976 жылы САДР жарияланды, оны ПОЛИСАРИО (Батыс Сахара халықтарының азаттығы үшін күрес) ұйымы басқарды. 1991 жылы тыныштық келісімі жасалды, бірақ 1999 жылдан бастап қақтығыстар жаңғырып кетті. Геоографиясы САДР — Атлант мұхитынан оңтүстік-батысқа қарай ұзынша жазық жер. Жер бедері көбінесе құмды шөл. Қарашаңғырлы көлдер мен вадилер (құрғақ арналар) бар. Климаты өте ыстық және құрғақ. Жауын-шашын өте аз, жыл бойына шамамен 100 мм. Өсімдіктер мен жануарлар әлемі: Жердің құрғақшылығына байланысты өсімдік жамылғысы өте сирек, негізінен шөлді өсімдіктер (еркекшөп, джузгун т.б.) кездеседі. Жануарлар әлемі де тартымды емес, кейбір жыландар, кеміргіштер және құстар кездеседі. Табиғи ресурстары: Фосфат, темір, марганец, мұнай және газ қоры бар. Аумақтық бөлінісі САДР екі бөлікке бөлінеді: Шығыс Сахара: ПОЛИСАРИО бақылауындағы аймақ. Бұл жерде қиын жағдайлар болғандықтан, адамдар аз қоныстанған. Батыс Сахара: Марокко бақылауындағы аймақ, оны Марокко өзінің оңтүстік провинциялары деп атайды. Дереккөздер Сілтемелер * https://web.archive.org/web/20190520045150/http://www.polisario.es/
Ғаламтор

пайдаланған NeXTcube компьютері тұңғыш ғаламтор сервері болды.]] Ғаламтор &nbsp;— компьютердегі мәліметтер мен құжаттарды, мультимедиа элементі бар гипермәтінді жүйелерді байланыстыратын ғаламдық тор. Ең жаңа және көпшілікке кең тараған Интернет қызметін алады. WWW гипермәтін принципіне негізделеді және мультимедиа ресурстарын (бейне, аудиографика т.б.) мүмкіндігінше пайдалана отырып, ақпарат беруге қабілетті. SLIP, РРР немесе интернетпен тікелей қосылуды, сондай-ақ арнайы бағдарлама Интернет навигаторларымен (Mosaic немесе Netscape типті) қамтамасыз етуді талап етеді. Интернетке берілген орны жоқ, бірақ Интернетке тікелей қосылған пайдаланушылар мәтіндік Lynx навигаторымен жұмыс істей алады. WWW ақпараттық ізденістерді гипермәтін мүмкіндіктерімен біріктіретін жүйе. Бұл жүйеде әрбір құжат, ақпараттық кеңістікте өз ізденісін шексізге дейін тереңдете және кеңейте алуының арқасында өзге құжаттармен көптеген байланысы (айқас сілтеме жүйесі секілді) бар. Жүйе әсіресе үнемі жаңартылатын файлмен және сақталу орнына қарамастан құжаттар арасында байланыс жасау үшін жұмыс істеуге ыңғайлы. Тағы қараңыз * Интернет Дереккөздер
Халықаралық бірліктер жүйесі

] Халықаралық бірліктер жүйесі (кейде Халықаралық өлшем бірліктері жүйесі — бірліктер жүйесінің халықаралық үлгісі, метрикалық жүйенің заманауи нұсқасы. Ол әлемдегі барлық дерлік елдерде ресми мәртебеге ие жалғыз өлшем жүйесі. 1960 жылы, Парижде өткен өлшем мен салмақ жөніндегі ХІ жалпы конференциясында барлық ғылыми, техникалық, халықшаруашылығы салаларға және білім жүйесіне арналып қабылдаған физикалық шама бірліктері жүйесі ұсынылып бекітілді. Кейін ол Өлшем мен салмақ жөніндегі 12 — 18 негізгі конференцияларда жүйелене түсті. Кеңес одағы оны 1963 жылдан бастап қолдана бастады (ГОСТ 9867 — 61), әрі 1982 жылдан бастап оны қолдануды міндеттеді. Халықаралық бірліктер жүйесінің артықшылығы — оның ғылым мен техниканың барлық саласын қамтитын әмбебаптығы және пропорционалдық коэффициенттері болмайтын теңдеулер негізінде құрылатын туынды бірліктерінің бір-бірімен үйлесімділігі. Сондықтан есептеу кезінде егер барлық шамалардың мәнін Халықаралық бірліктер жүйесі арқылы өрнектейтін болсақ, онда формулаға бірлік таңдауға тәуелді емес коэффициeнттерді ендірудің қажеті болмайды. SI күнделікті өмірмен қатар ғылым және техникада әлемдегі ең көп пайдаланатын бірліктер жүйесі болып табылады. Қазіргі кезде әлемнің көп елдерінде SI заңды түрдегі бірліктер жүйесі ретінде қабылданған және тіпті күнделікті өмірде дәстүрлі бірліктерді қолданатын елдердің өзі осы жүйе бірліктерін ғылымда әрқашан дерлік пайдаланады. Осы аздаған елдер (мысалы, АҚШ) дәстүрлі бірліктердің өзін SI бірліктерне ауыстырған. Берілген кестеде Халықаралық бірліктер жүйесінің негізгі, қосымша және кейбір туынды бірліктерінің аталуы мен белгіленуі келтірілген. Алғашқы үш негізгі бірлік (метр, килограмм, секунд) механикалық табиғаты бар барлық шамалардың үйлесімді туынды бірліктерін құрастыруға мүмкіндік береді. Ал қалған төрт негізгі бірлік (ампер, кельвин, кандела, моль) механикалық табиғаты болмайтын шамалардың үйлесімді туынды бірліктерін құрастыру үшін қосылған (мысалы, ампер — электрлік және магниттік, кельвин — жылулық, кандела — жарық, моль — молекулалық физика мен химия саласындағы шамалар үшін). Ондық еселік бірліктер мен үлестік бірліктердің аталуы арнаулы қосымша жалғаулардың көмегімен құрастырылады. Метр, килограмм, секунд бірі-бірімен үйлестіріліп қолдануы мүмкін. Бұл әртүрлі өлшемдер жасайды. Мысалы, көлем, қуат, қысым, жылдамдық дегендер үшін. Кей уақытта үлкендеу мен кішілеу өлшеу мағыналарын айтқанда, өлшем атаулары алдына арнайы префикс қосылады. Мысалы, кило — «1000», милли — «0,001». Сонда километр — 1000 метр болады, миллиграмм — 1/1000 грамм бөлшегі. Осы арнайы префикстер үшін төменгі кестені қараңыз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Метрлік конвенция * Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт
MS-DOS

{{Операциялық жүйе }} -{MS-DOS}- ( — Microsoft фирмасының Дискілік Амалдық Жүйесі) — дербес компьютерлерде және оларға сыйысымды құрылғыларда пайдаланылатын амалдық жүйе. MS-DOS жүйесі пернетеқтадан енгізілген деректі компьютер орындай алатын амалдарға айналдырады. MS-DOS жүйесімен әрекеттесу әмір енгізу арқылы жүзеге асырылады, ал MS-DOS жүйесіне негізделген бағдарламалармен әрекеттесуді жұмыс үстеліндегі лақаптардың көмегімен жүзеге асыруға болады. Тағы қараңыз * Әмір жолы терезесі * MS-DOS бағдарламасы
Файл

Файл — дерек сақтаудың негізгі бірлігі болып табылады. Файл компьютердің бір дерек жинағын екіншісінен айыруына мүмкіндік береді. Мәтін жазылған немесе суреті бар кез келген қағаз құжат сияқты, файл дерек жинағы болып табылады, ондағы деректі бөліп алуға, өзгертуге, жоюға, сақтауға я болмаса басып шығарғыш немесе электрондық пошта бағдарламасы сияқты шығару құрылғысына жіберуге болады. Файлдардың ішінде бағдарлама, бағдарламада қолданылатын деректер немесе пайдаланушы жасаған құжат болуы мүмкін. Файл атауының кеңейтімі Файл атауының кеңейтімі файл атауындағы нүктеден кейін келеді де, файлда сақтаулы деректер түрін білдіреді. Мысалы, Windows жүйесінде файл атауларының үш әріпті кеңейтімі болады. Example.txt деген файл атауындағы кеңейтім .txt әріптері болады. Бұл кеңейтім осы файлдың мәтіндік файл екенін көрсетеді. Файлды сақтау кезінде кеңейтімді көрсету міндетті емес. Бағдарлама кеңейтімді өздігінен қосады. Файл түрі Файл түрі файл сипаттамасының белгісі. Файл түрі осы файлды ашу үшін пайдаланылатын бағдарламаны, мысалы, Microsoft Word бағдарламасын айқындайды. Файл түрлері файл атауының кеңейтімімен сәйкес келеді. Мысалы, .txt немесе .log деген кеңейтімі бар файлдардың түрі «мәтіндік құжат» болады да, оларды кез келген мәтін өңдегішті пайдалану арқылы ашуға болады.
Орамал тағу

Орамал тағу - немесе толық айтқанда "келінге орамал тағу" деп те аталады, қазақтың ұлттық салтының бірі. Жас келін ұзатылған кезінде басына сәукеле киген, содан былай ол үлкен кісілер алдында басына орамал тағады, бұл жас келіннің ибалы, әдептілігінің белгісі, сондай-ақ ас-тағамдарға келіннің шашы түспеу үшін де болуы мүмкін. Қазақтың қызы тұрмысқа шыққанға дейін басына орамал салмаған. Кəмшат бөрік, құндыз бөрік, үкілі тақия, шашақты сорабақ, моншақты қасаба, жырға деген сондай əдемі бас киімдер болған. Шаштарын он күн тарап бес күн өрген деген, шаш күтіміне көп көңіл бөлген. Қолаң шаш, сүмбіл шаш, қара шаш, алтын шаш соның бəрі қыздың шашы. Балалы болған әйел жаулық тағуы мүмкін. Ал, әйел заты ақ самайлы әже болғанда басына кимешек салған. Бұл бас киімдер әшекейленіп, шашақталып, кестеленіп тігіледі. Онда ешқандай діни мағына жоқ, көркемдіктің, бақытты болудың белгісі айқын көрініп тұр. Орамал тағу үлгілері 1. Бандана ретінде тағуға болады. 2. Мойыншалма ретінде жарасымды көрінеді. Егер офистік дресс-код болса, блузкаға шағынын таққаныңыз құптарлық. 3. Білезік (браслет). Әсіресе, геометриалық принттері барларын джинс шалбарлармен, ал түрлі-түстісін, гүлдің суреттері барларын жазғы сарафандармен тақса, жарасымды көрінеді. 4. Ободок. Орамалды бүктеп, өзіңіз қалаған пішінге келтіріп, кәдімгі ободок ретінде тағасыз. Бұл ыңғайсыздау десеңіз, қазір арнайы ободок ретінде жасалған орамал түрлері де шығыпты. Соны сатып алуыңызға болады. 5. Егер асығыс болып, шашыңызды ретке келтіруге уақытыңыз болмай жатса, орамал тағып алыңыз. Тек бұл жерде түсне мұқият мән беріңіз. Орамалдың түсі мен үстіңіздегі киімнің түстері сәйкес келгені дұрыс. 6. Орамал — сөмкеге арналған аксессуар. Негізі бұл әдісті күнделікті өмірде француз сәнқойлары сәтті қолданады. Жай ғана орамалды сөмкеңізге байлап қойсаңыз, өте жинақы, әрі әдемі көрінеді.
Құттық

Құттық (дәстүр). Келін түсірген үй құда құдағиларын аттандырған соң ауылдың оң жақта отырған бойжеткендері келіп «құтты болсын» айтып арнайы дәм әкеліп, сый жасайды. Сосын қыздарға лайық тағым, кесе аяқ, көрпе жастық,сақина, сырға сияқты әшекейлі заттар сұрайды. Бұл дәстүр ел ішінде «құттық» деп аталады. Ол «құтты болсын», «құт әкелсін» деген ізгі ойдан туған қазақи ырым, жоралғы. «Құттық» алатындар әдейі алыстан да келеді. Оларға мал, бағалы бұйымдар мен киімдер беріледі. Әрине, бұл дәулетті мырза адамдардың ғана қолынан келетін іс. Сонымен бірге бұл қазақтың салт дәстүрге бай жомарттық, мырзалық қасиеттерінің тағы бір айқын дәлелі екенін көрсетеді.
Бие қысырамас

Бие қысырамас (ырым). Жаңа түскен келіннің беті ашылғаннан кейін енесі келіп, келіннің бетінен тағы сүйіп, жақсы тілек тілеп, сол жерде отырған әйелдердің ортасына «биелерің қысыр қалмасын» деп ақ мата тастайды. Бұл «бие қысырамас» деген кәде. Әйелдер бұл матаны жыртып, бөліп алып үйлеріндегі сабаның аузына «бием қысыр қалмасын, бісмілла» деп байлайды. Бұл кәде бәріне де жетуі керек. Жетпей қалғандардың өкпелеуге хақы жоқ. Соңғы жылдары халқымыздың мал шаруашылығынан қол үзе бастауына сәйкес бұл ырым ұмытылып бара жатыр.
Абысын асы

Абысын асы - салт. «Абысын тату болса ас көп» (мақал). Бұрын бір ауылдың әйелдері яғни абысындар күнделікті өмір күйбеңімен ертелі-кеш үй шаруасында жүреді. Олар ата-ене, күйеуінің рұқсатынсыз ешқайда шыға алмайды. Кейде ауыл адамдары айтқа, тойға, қазаға үлкен-кішісі аттанып кетеді де ауылда тағы да сол әйелдер қалады. Абысындардың еркіндеп қалатын кезі міне осы сәт. Олар мұндайда өздері бір үйге бас қосып жылы-жұмсағын қазанға салып, шәй қойып өздері бір кеш сауық жасайды, өлең айтады, бой көтереді, сырласады. Дастарханды кең жайып дәм татады. Міне, осы бас қосу, осындағы дәм «абысын асы» деп аталады. Бұл да қазақ әйелдерінің ырысты ынтымағының көрінісі болатын. Дереккөздер
Айрылысар көже

Айрылысар көже (салт). Көрші қонғанда «ерулік» беріп, қыстай немесе жаздай бірге отырған, сыйласқан отбасылар қоныс аударып бөлінген жағдайда олар енді «айрылысар көжеге» шақырады. «Көже» деп сыпайылап атағаны болмаса сыйлы, сыбағалы табақ тартылады. Олар бір-біріне ризашылығын білдіріп, «ұрыспай айрылған ұялмай қосылар» деп тағы да аман-сау қосылуға тілек білдіреді. Бұдан олардың бірін-бірі сыйлау, қимастық көңілдері көрінеді. «Айрылысар көже» - адалдық әрі әдемі дәстүр.
Айып

Айып (заң жолы, салт) — барымта, қылмыс, ұрлық, дәстүрді бұзғаны т.б. жағымсыз іс-әрекеті үшін қылмыскерлерге берілетін жаза. Қылмысы,ұрлығы,дәстүрді бұзғаны үшін қылмыскерлерге берілетін жаза-айып.Айыптың әлеуметтік,тәрбиелік маңызы зор. «Айыбына атын алып қалып жаяу қайтарыңдар!» (Ғ.Мүсірепов). Мысалы: көп алдында орынсыз дау-жанжал шығарған адамдарға айып салынады. Жазаланушы адам оны сол сәтте орындауға тиіс. Айыптың түрлері көп. Жеңіл кінәлары үшін тән немесе ат төленеді. Ауыр қылмыстар жасағандар тоғыз төлейді. Бұл түйе бастаған тоғыз мал немесе ат бастаған тоғыз мал немесе өгіз бастаған тоғыз мал деген сөз (Түйе бастаған тоғыз: 3 бас түйе, 3 бас жылқы, 3 бас сиырдан тұрады. Ат бастаған тоғыз 3 жылқы, 3 сиыр, 3 қой, т.с. Қылмыс (ұрлық) өте ауыр болса, бұл айып үш еселенуі мүмкін. Әрине, бұдан басқа да түрлері бар. Айыптың әлеуметтік, тәрбиелік, құқықтық маңызы зор. Дереккөздер
Ақ алып шығу

Ақ алып шығу (салт, ырым). Қазақ халқы сүтті, қымызды, шұбатты, айранды тағы басқа сүт тағамдарын «ақ» деп атайды да оны қасиетті, киелі зат санатына жатқызады. Сол сияқты ақ түсі де киелі, адалдық ұғымды білдіреді. Халық дәстүрінде ауылға келген көш алдынан шығу – адамгершілік, мұсылмандық, болашақ көршілік парыз. Ақ алып шығу «осы ақтай таза, дәмді болайық» деген тілекті білдіреді. Мұндай жағдайда жаңа көшіп келгендер ризалық, білдіріп алғыс айтады. Бір тоқтысын сойып көршілерін қонаққа шақырады. Ал бұрынғы көршілер бұдан бұрын «ерулікке» шақырып үлгіреді. Көші көшіп келіп жатқанда оның алдынан шықпау, ерулік бермеу қазақы салтты бұзғандық, көргенсіздік болады. Мұндай ұят, ерсі істі жұрт айта жүреді. Ақ алып шығу — қазақ халқының бірлігі мен мейірбандығын танытатын рәсімдерінің бірі. Ертеректе іргесіне көшіп келе жатқан ауылдың алдынан “Көш байсалды болсын!”, — деп, қазақ үшін ас атаулының киелісі ас алып шығу дәстүрі болған. Көшіп келе жатқандардың көшбасшысы көлігінің бұйдасын ұстап қарсы алғаннан кейін екі ауылдың аналары көштегілерді аялдатып, сабадағы қымыз бен дастархандағы еттен ауыз тиген. Қазақта тұсынан өтіп бара жатқан көшке ақ алып шықпау әдепсіздікке саналған. Көңілінде дығы бар, береке жағына беттемегендер ғана бұл рәсімге бой ұрмаған. Дереккөздер
Қазақ КСР әнұраны

Қазақ Кеңес Социалистік Республикасының мемлекеттік әнұраны — 1945 жылы бекітілген Қазақстан әнұраны. Сөзі коммунистік идеология талабына сай, жалған оптимистік рухта жазылған. Тарихы 1943 жылы Қазақ КСР-ның алғашқы Мемлекеттік Әнұранын жасауға байқау жарияланған болатын. Соңғы нұсқасы ретінде Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский мен Латиф Хамидинің әуеніне жазылған Ә. Тәжібаевтың, Қ. Мұқамедханов, Ғ. Мүсіреповтың мәтіні қабылданды. Кейбір деректер бойынша, сол әнұран мәтінінің толыққанды авторы Қ. Мұхамедханов болып табылады, ал басқа авторлардың үлесі мәтін басындағы «ер қазақтан» «біз қазаққа» ауыстыруымен шектеледі. Мәтіні Біз қазақ ежелден еркіндік аңсаған, Бостандық өмір мен ар үшін қиған жан. Торлаған тұманнан жол таппай тұрғанда, Жарқырап Лениндей күн шығып, атты таң. :Қайырмасы: :Жасасын Советтер Одағы, :Жеткізген еркіндік, теңдікке, :Бастайтын елдерді бірлікке, :Жеңіске, шаттыққа, ерлікке! Дақ салмай Лениннің жеңімпаз салтына, Ұрпағы қосты даңқ Отанның даңқына, Одақтас, ұрғандас елдердің қамқоры, Көп алғыс айтамыз ұлы орыс халқына. Іргелі мемлекет, ерікті болдық ел, Достықпен, бірлікпен жайнайды туған жер. Еңбекте, майданда, жеткізген жеңіске, Данышпан партия — сүйікті кемеңгер. Тағы қараңыз *Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы *Қазақстан Республикасының мемлекеттік әнұраны Дереккөздер
Юань

Юән (жалпы: 元; ; Wade-Giles: yuen; дәлме-дәл «дөңгелек») — қытай тілінде пұлдың жалпы атауы. Мысалы АҚШ доллары Мейюән (美元) болады. Бірақ, халықаралық ортада, юән бірнеше қытай пұл бірліктеріне қатысты, соның ішінде женминби (CNY) және Жаңа Тайвань доллары (TWD) кіреді. Бір юән 10 жәу (角) дегенге бөлінеді немесе ауызша мау (毛). Бір жәу 10 фын (分) дегенге болінеді. Гонконг‎ және Мақау аумақтарында кең жайылған юе тілінде, жәу және фын дегендер хо (毫) және сін (仙) деп аталады. «Сін» сөзі дегеннен шыққан. Юань – Қытай Халық Республикасының ақша өлшемі, 10 цзаоға және 100 фыньге тең. Юань түріндегі алғашқы мыс мәнеттер 6-ғасырда шекілген. 1933 ж. юань Қытайдың бірыңғай ақша өлшемі болып жарияланды. Тектесуі Чиң әулеті дәуірінде Қытайда күмістен дөңгелек шақа шығару бастаған, содықтан шақалар юән («дөңгелек») деп аталып кеткен. Қытай сандары сияқты, юән таңбасы екі түрде: жоралауы кем — 元, және жоралауы артық — 圓 не 圆, соңғысы боямалық пен есеп қателіктен сақтану үшін пайдаланылады. Жапон ені түпнұсқа түрінде бұрын 圓 деп жазылған, бірақ соңра 1946 ж. тойо кандзи жарияланған бойынша жайдақтап 円 таңбасымен жазылып кетті. корей уоны Екінші Дүниежүзілік соғыстан соң 圓 таңбасымен белгіленген және де 圜 таңбасымен — 1902—1910 жж., бірақ ағымда екі корей мемлекеттерінде тек былай — 원 хангүл арқылы жазылады. Қытайша жазғанда Гонконг‎ доллары және Мақау патакасы юән деп жазылады. Қытай мен Тайвань дүкендерінде бағаларды сандардың соңынан қойылған 元 таңбасымен белгілейді. Тағы да Қытайдың өзінде, сандардың алдында қойылған ¥ латын нышанымен (қазақша екі таяқшасы бар Ұ әрпіне уқсас) белгіленеді. Қытайша юән сөзі бір буынды екпінмен айтылады, /йен/ дегенге жақын. Қытайдың көп аумақтарында ауызша қуай деп те айтылады. Тағы қараңыз * Женминби (Қытай юәні) Сілтеме * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/China-B.htm Юань - Қытайдың тарихи және қазіргі банкноталары (CNY / RMB) 1953-2019 жж] * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/China-X-B.htm Юань - Қытай Халық Республикасының валюталық сертификаттары (FEC) 1980-1994 жж]
Женминби

Женминби — Қытай Халық Республикасының (ҚХР) ресми пұл бірлігі, жалпы атауы юән деп саналады. Бұны ҚХР ең жоғары пұл өкіметі, Қытай Халық Банкі, айналысқа шығарады. ISO 4217 қалыпы бойынша ресми қысқармасы — CNY, дегенмен ортақша «RMB» деп те пайдаланылады. Латынданған нышаны — ¥. Тарихы Банкноттар Шақалар Ақша курсы Тағы қараңыз * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/China-B.htm Юань женминби - Қытайдың тарихи және қазіргі банкноталары (CNY / RMB) 1953-2019 жж] * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/China-X-B.htm Юань сертификаттары - Қытай Халық Республикасының валюталық сертификаттары (FEC) 1980-1994 жж]
¥

¥ ¥ таңбасы — пұл нышаны ретінде мына пұл бірліктеріне үшін пайдаланылады: *Жапон иенасы (JPY) *Қытай юәні (СNY) Осы екі пұл бірлігі қытай жазуымен бірыңғай жазылады (圓/元/円), путунхуаша айтылуы — , және жапонша — . Негізінде таңба екі көлденен келген таяқшасы бар Ү латын әрпін бейнелейді, немесе Қытайдың өзінде бір таяқша (қазақ қирил Ұ әрпі сияқты) болуы мүмкін. Тағы да нышанның өзі «қой» деген (бұрын болған қытай ақшасының атауы) мағынасы бар таңбаға ұқсас (羊, ). Бұл әріп Жапониядағы компьютерлерде файл жолындағы бөлу белгісі боп пайдаланылады.
Қазақстан мерекелері

Қазақстан Республикасында ресми тойланатын мерекелер тізімі. «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» Заңына сәйкес Қазақстан Республикасында ұлттық мерекелер, мемлекеттiк мерекелер, кәсiби және өзге де мерекелер атап өтiледi. * Ұлттық мерекелер — Қазақстан мемлекеттiлiгiнiң дамуына елеулi ықпал еткен, ерекше тарихи маңызы бар оқиғалардың құрметiне Қазақстан Республикасында белгiленген мерекелер. Ұлттық мерекелердi мейрамдау кезiнде орталық және жергiлiктi мемлекеттiк органдарда ресми iс-шаралар өткiзiледi. * Мемлекеттiк мерекелер — қоғамдық-саяси маңызы бар оқиғаларға арналған, сондай-ақ Қазақстан Республикасының азаматтары дәстүрлi түрде атап өтетiн мерекелер. Мемлекеттiк мерекелердi мейрамдау кезiнде ресми iс-шаралар өткiзiлуi мүмкiн. * Кәсiби және өзге де мерекелер — ұлттық және мемлекеттiк мерекелер мәртебесi берiлмеген, азаматтардың жекелеген санаттары атап өтетiн мерекелер. Ұлттық және мемлекеттік мерекелiк даталар тiзбесiн Қазақстан Республикасының мерекелер туралы Заңы, кәсіби мерекелік даталарды Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, басқа мерекелік даталарды Үкімет белгiлейдi. :::::Қазақстан Республикасы ресми мейрамдарының тізімі: Ескертпелер Сыртқы сілтемелер * [https://continent-online.com/Document/?doc_id=1000966 «Мереке күндерi туралы» Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 18 қаңтардағы №1154-XII Заңы (күшін жойған)] * * * *
Теңге

Теңге сөзінің мағыналары: • Қазақстан теңгесі — Қазақстан Республикасының ірі ақша бірлігі (1 теңге = 100 тиын); • Түрікмен теңгесі — Түрікменстанның ұсақ ақша бірлігі (1 манат = 100 теңге); • Теңге нышаны (₸) — Қазақстан теңгесінің нышаны.
Теңге нышаны

&nbsp;&nbsp; Теңге нышаны — Қазақстан Республикасы ұлттық пұлы (теңге) нышаны. )]] Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі 2006 ж. қарашада «Теңге нышаны» жалпыұлттық конкурсын жариялап, 2007 ж. наурыздың 20-ында қорытынды шешім қабылдады. Бекітілген теңге нышанының авторлары — Санжар Әмірханов және Вадим Давиденко. Нышан сипаттамасы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің баспасөз жарияламасында былай делінген: Теңгенің көрсетілген графикалық бейнесі «т» дыбысының транскрипциясын білдіретін ежелгі түркі әліпбиінің нышаны болып табылады, «теңге» сөзі, …барлық түркі халықтары үшін қасиетті болып табылатын «аспан», …«Тәңірі» сөзі де осы әріптен басталады. Бұл нышан ақша бірлігі тұрақтылығының идеясын, жоғары әлеуетін, Қазақстан Республикасы ұлттық экономикасының даму және өсу динамикасын бейнелейтін болады. Идеограмма қазіргі замандағы қазақстандықтардың даму және прогресс жолындағы қозғалысын бейнелейтін болады. Пайдалануы Әзірше ресми мәлметтерді қатынауға мүмкін емес, бірақ қалыптасқан халықаралық дәстүр бойынша ақша нышаны (соның ішінде теңге нышаны да) санның алдына ешбір кемтіксіз қойылады. Мысалы: ₸ теңге, пұл бағамы: €1 ₸164,87. Түсініктемелер Сыртқы сілтемелер * [http://213.211.77.60/cont/publish214127_3590.pdf ҚҰБ №12 баспасөз-релизі: «Теңге нышаны» конкурсының нәтижелері туралы] * [http://www1.tenge2006.kz/big/?switchrus&pgprof «Теңге нышаны» конкурсына жіберілген жұмыстар] * Everson, Michael. 2008. [http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/n3392.pdf Proposal to encode the Kazakh TENGE SIGN in the UCS] * [http://www.symbol.kz/introduction/tools/ Символ тенге для популярных шрифтов]
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы — адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын жария еткен бірден-бір халықаралық-құқықтық құжат. 1948 ж. 10 желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы 217 А (III) жарғысымен қабылданған және жарияланған. Құжатта белгіленіп, бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын, сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету бұл құжаттың негізгі міндеті. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы ерекшелігі мен маңыздылығы адам құқықтары мен бостандықтарын алғашқы болып халықаралық дәрежеге көтергендігінде жатыр. Декларацияның міндеттілігі, заңдық сипаты жоқ, яғни бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Дегенмен құжатта белгіленген адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемлекеттердің барлығы бірдей орындауға тырысады. БҰҰ-ның жарғысында көрсетілгендей (30 бап): Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/kaz.pdf Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы] * [http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=eng Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]
Элтон Джон

Элтон Геркулес Джон (, шын есімі Реджиналд Кеннет Дуайт ; 25 наурыз 1947) — атақты британ әншісі және композиторы. 650 миллион дискілерін сатқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://eltonjohn.com Ресми сайты] *
Ақ құйып шығару

Ақ құйып шығару (салт, ырым). «Үйге кірген жыланға да ақ құйып шығарады» (мәтел). Халқымыз ақты жерге төкпейді, аяққа баспайды. Ал кейде сол ақты жерге төгетін де ырымдар бар. Мысалы, қалың өрт келгенде алдына ақ шашады. Сол сияқты үйге жылан кіріп кетенде де оның басына ақ (сүт не айран) құйып, үйден шығарып барып өлтіреді. Мұндай әдет халықтың өз аулына немесе үйіне келген дос, дұшпанына да алдымен құрметпен қараудан шыққаны болуы керек. Дереккөздер
Ақ жол (ырым)

Ақ жол (ырым). Бұл «ақ жол» емі жаралы адамннан гөрі, төре тұқымынан шыққан қатындарға үлкен сын» (І.Есенберлин). Бұл ырым бойынша күйеуінің «көзіне шөп салмаған әйел» жаралы адамның үстінен аттап өтсе ауру жазылады. Егер аттаған әйел күнәлі болса ауру табан астында өледі. Жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар» романында осы ырым туралы жазылған. Осында: :Жанайдар артық туды жатырынан, :Оқ тиді Жанайдардың балтырынан. :Аттайтын бір де қатын табылмады, :Төрелер түңіліп тұр қатынынан! деген өлең елге ауыздан ауызға тарап кетіпті. Егер ол əйел күнəсіз болса, денедегі оқ кері шығады деген ұғым болған. Ешбір дəрісіз, құралсыз тек адалдығымен шипагер болғандықтан, əйелдердің бұл емін «ақ жол емі» деп атаған. Автор бұған былай деп түсінік беріп кетеді: «Ақ жол» емі төре тұқымының әйел жыныстысын бозбалашылықтан, ерлерінің көзіне шөп салушылықтан сақтау үшін Абылайдың өзі шығарған ем болатын. («Қаһар»,626 б.). «Ақ жол» ырымы емнен гөрі әйелдің пәктігін сынауға арналған болу керек. Дереккөздер
Ақ үй аманат

Ақ үй аманат (салт). Қазақ тарихы мен аңыз әңгімелерінде «ақ үй аманат» берген екен деген сөз жиі кездеседі. XVI-XVII ғасырлардағы жаугершілік замандарда екі жақ мәміліге келіп, іс бітімгершілікпен аяқталғанда осы салт сол үлкен жұмыстардың айғағы ретінде жүрген. Мұндайда негізінен кінәлі жақ өзінің жеңілгендігін мойындап бар сән-салтанат, дүние жиһазымен ақ орда яғни «ақ үй аманат» әкеліп тапсырады. Бұл тек жеңілу ғана емес, сол елді мойындаудың, бұдан былай тату көршіліктің (елдіктің) кепілі ретіндегі орны бөлек құжат әрі сый-сияпат десе де болады. «Ақ үй аманат» негізінен көшпелі елдің әсіресе түркі халықтарының арасында жиі болған. Бұл туралы ғалымдар Ш.Уәлихановтың, Ә.Марғұланның еңбектерінде жазылған. Мұндай жағдай өткен ғасырларда қазақ даласында жиі болып отырған. Мысалы: жоңғар-қазақ соғыстарында, қытай-қазақ шапқыншылығында, Хиуа хандығы мен қазақ хандығы арасында қақтығыстар да елшілер «ақ үй аманат» тапсырып бітім мен келісімге келген кездер көп болған. Мұндай жағдайдың басында мемлекет ішінде беделді би, батырлар мен шешендер, атақты ақсақалдар мен хандардың өздері де жүрген. «Ақ үй аманат» - ант, серт пен келісімнің, татулықтың айғағы. Оны бұзған ел басқа халықтар алдында үлкен кінәлі деп сыналған және одан сырт айналған. Дереккөздер
Ақтық

#Ақтық - (дәстүр, ырым). «Омбыдан тағып қайтқан ақтығыңды ақтағалы тұрсың ба?» деп оған ауыр сөз айтады. (Е.Саққұлақұлы). Тыңшылық жасап өсек –аяң жеткізгені, біреуді сүріндіру, ұтыстыру үшін немесе жағымсыз жасырын қызметі үшін берілетін сыйлықты «ақтық» деп атайды. Ел арасындағы жаман әдетке ертеде тыйым салынған. Анықталғандар айып төлеген. «Ақтық» берушілер де жазаға ұшыраған. Ал негізінде «ақтық» деген інгенін қайытқаны үшін бураның немесе биесіне шаптырғаны үшін айғырдың иесіне жасырын берілетін құны төмен кәде. #Ақтық - қайтыс болған жақын туған жанашырға немесе би, төрелер беретін мал. Ертеде ақтыққа атан түйе, жылқыға шамасы жетпегендер көбінесе қой атаған. Ешкі, сиыр бермейді. Қойды қазаға байланысты науқанға атап береді. Ауқаты аздар болса мата берумен шектеледі. Ақтық пен негізгі ашуы аза малы деп аталады. #Ақтық - тыңшылық жасап, өсек-аяң жеткізгені, біреуді сүріндіру, ұтыстыру үшін немесе жағымсыз жасырым қызметі үшін берілетін ақтық. Алайда, ел арасындағы осы жаман әдетке ертеден тыйым салынған. Анықталғандар айып төлеген. Ақтық берушілер де қатал жазаға ұшыраған. Дереккөздер
Ант (ғұрып)

Ант (ғұрып). :Антпенен тарқайды, :Жиылса кеңеске. (Абай) Ант, серт, уәде - халқымыздағы сенім кепілінің көрінісі. Ант жаудан өш алу, ел аралық уәде, келісім, адалдықтан айнымау сияқты маңызы жоғары жағдайларда ғана айтылады. «Уа айтылған ант, серттескен, уәде, алысқан қол қайда?!» деген жерде еш адам анттан аттап кете алмаған. Ел ішінде ант бұзған адамды «ант атқан» деп жек көреді. Ант – адалдық сөзі. Бірақ «адал болсаң да ант ішпе» дейді қазақ.
Шөгінді

Шөгінді - тік беткейлер мен таулы жерлердегі ұсақ тастардағы (жыралардағы) мыңдаған жылдар бойы табиғи жағдайға қатысты ұсақталып бөлінген тау жыныстары соққан желдің немесе басқа бір себептерге байланысты тік құламалы беткейлерден төмен жылжиды. Осындай кулуарлармен таудан темен түсуге болмайды. Өйткені құламалы тастар кез келген уақытта туристерге зақым келтіруі мүмкін. Сондықтан осындай қауіпті жерлерін тікелей кесіп еткен дұрыс. Егерде сапар бағытында басқа ыңғайлы жер болмаған жағдайда жорыққа қатысқан туристер үшін қауіпсіздендіру жұмыстары ұйымдастырылады. Қауіпті кулуарларды айналып өтуге мүмкіндік болмаған жағдайда құлаған тастардан сақтандыруға арнаулы бақылаушы адам тағайындалады. Тек, қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылғаннан кейін туристердің жүруіне рұқсат беріледі. Дереккөздер
.kz

-{.kz}- — Интернет жоғары деңгейлі үйшігінің Қазақстанға арналған ел белгілемесі (-{ccTLD}-) 1994 ж. қыркүйектің 19-ында енгізілген. Екінші деңгейлі үйшіктерді тіркегенде DNS-сервердің ең кемінде екеуі Қазақстанның аумағында болуы қажет. Арнайы атаулар төменгі тізімдегі ұйымдар үшін баяндалған: * -{ORG.KZ}- — түсімі жоқ ұйымдар * -{EDU.KZ}- — лицензияланған білім беру ұйымдар * -{NET.KZ}- — лицензияланған дерек тарату байланыс желілері * -{GOV.KZ}- — өкімет ұйымдары * -{MIL.KZ}- — Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі * -{COM.KZ}- — кәсіби ұйымдар; тіркелген сауда белгілерін қорғау Тағы қараңыз * Қазнет Сыртқы сілтемелер * [http://www.iana.org/root-whois/kz.htm -{IANA .kz WHOIS}- мәлметтері] * [http://nic.kz/ -{.kz}- үйшігінде тіркеу торабы]
Ғаламшар

Ғаламшар немесе Планета (көне лат. planeta, грек. aster planetеs — кезбе жұлдыздар) — өз орбитасы бойынша Күнді не басқа жұлдызды айнала қозғалатын, гравитациялық өріс жасауға өз салмағы жеткілікті, соның нәтижесінде шар тәріздес орбитаға ие аспан денесі. Ғаламшар — өздігінен жарық шығармайтын, жұлдызды айнала қозғалатын, орталық жарық көзімен салыстырғандағы массасы шағын аспан денесі. Күн жүйесінде 9 үлкен планета, 43 планета серіктері, бірнеше ондаған мың кіші планеталар (астероидтар) белгілі. Үлкен планеталардың пішіні сфера тәрізді, соған жақынырақ болады. Күн жүйесіндегі Планеталар Күн жарығын шағылдырғандықтан көрінеді. Кейбір жақын жұлдыздың айналасындағы Планета осы жүйенің масса центрінің түзу сызықты қозғалыс траектория маңайында тербелуін бақылау арқылы анықталады. Қазіргі космогон. теория бойынша планеталық жүйелер Галактикада кеңінен тараған құбылыс болып табылады. 2006 жылы тамызында Прага қаласында 75 елден жиналған 2,5 мыңдай астроном Халықаралық астрономиялық одақ маслихатында ресми түрде ғаламшар мәртебесін алу үшін аспан денесіне қажетті көрсеткіштерді бекітті. 1930 жылы ашылған және содан бері Күн жүйесіндегі 9-шы ғаламшар саналып келген Плутон мәртебесінен айырылды. Жаңа жіктелім бойынша Плутон енді шағын ғаламшарлар немесе планетоидтар санатына жатады. Енді аспанда 8 ғаламшар ғана қалды. Олар: # Меркурий # Шолпан # Жер # Қызылжұлдыз # Есекқырған # Қоңырқай # Уран # Нептун Дереккөздер Тағы қараңыз * Алып планеталар
Фредди Меркьюри

Фредди Меркьюри (; 5 қыркүйек 1946 — 24 қараша 1991) — британ Queen саз тобының әншісі. "Bohemian Rhapsody", "Killer Queen", "Somebody to Love", "We Are the Champions" және "Crazy Little Thing Called Love" әндерінің авторы. Топтағы өнерімен қатар, өзіндік шығармашылығымен айналысқан. Шын аты — Фаррух Бұлсара . Фредди Меркьюри 1991 жылы 24 қарашада өз ауруын жариялаған күннен кейін бір күн салып ЖИТС-тің кесірінен пайда болған бронхопневмония ауруынан қайтыс болды. Топ сыншылардың арасында үлкен атаққа ие болмаса да, жалпы сатылған таспаларының саны 300 миллион данадан асып түседі. 2006 жылы Time Asia журналы Меркьюриді Азияның соңғы 60 жыл ішіндегі ең танымал адамдарының қатарына жатқызды. Бір жағынан ол өзінің ұлтын жасырып жүргені үшін сыналса, екіншіден өзінің АИВ ауруын құпияда сақтағаны үшін сыналды. Өмірбаяны Фредди Меркьюри 1946 жылы Занзибарда дүниеге келген, Занзибар ол кезде Британ отары болатын, қазір Танзанияға кіреді. Фреддидің ата-анасы Боми және Джер Булсара Британдық Үндістанның парсылары болатын. Боми жанұясын жұмысына байланысты Занзибарға көшірген. Фреддидің Кашмира есімді бір қарындасы бар. Дереккөздер
Джеймс Джойс

Джеймс Джойс (02.02.1882, Дублин, Ирландия —13.01.1941, Цюрих, Швейцария) — ирландиялық жазушы және ақын. Дублинде туған, өмірінің көбі Ирландиядан тыс жерде өткен. Оның ең белгілі шығармасы «Улисс». Ол Леопольд Блум атты дублиндік еврейдің бір күні туралы 600 беттік шығарма. Джойс «ес ағымы» атты әдеби жанрдың шебері болып есептеледі. Дереккөздер
Нил Олден Армстронг

Нил Олден Армстронг&nbsp;, (Тамыздың 5, 1930 – Тамыздың 25, 2012)— АҚШ ғарышкері (астронавты). Айға ең бірінші аяқ басқан адам. Нил Армстронгтың айға ұшуы Джон Кеннедидің одан алты жыл бұрынғы берген уәдесі еді. КСРО-ның ғарышты зерттеуі, ғарышқа адамды ұшыруы оған себебін тигізді. Жас кезінде авиамоделдеу спортымен айналысқан. 1949 жылы әскери-теңіз училищесін (Флорида штаты), 1955 жылы Пердью атындағы университетті (Индиана штаты) бітірген. 1955 — 1962 жылдары Эдуардс авиация базасы (Калифорния штаты) мен АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі басқармасында (НАСА) сынаушы ұшқыш болды. 1962 жылы НАСА орталығындағы астронавтар құрамына қабылданды. 1966 жылы астронавт Д. Скоттпен бірге “Джемини-8” ғарыш кемесінің командирі болып Жер төңірегінде ұшты. 1969 жылы 16-24 шілдеде “Аполло-11” ғарыш кемесінің командирі ретінде адамзат тарихындағы тұңғыш Айға ұшу сапарына (астронавтар Э. Олдрин және М. Коллинзбен бірге) қатысты. Э. Олдрин екеуі Ай бетінде 21 сағат 36 минут болып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Астронавтардың Айға сапары 8 тәулік 3 сағае 18 минутқа созылды. Ғарышқа Нил Армстронгпен бірге Эдуин Олдрин және Майкл Коллинз ұшты. Ерте өмір Армстронг 1930 жылы 5 тамызда Вапаконета, Огайо штатында дүниеге келді, Виола Луиза мен Стивен Кениг Армстронгтың ұлы. Ол неміс, шотланд-ирланд және шотланд тектес болған. Оның әкесі Огайо штатының ревизоры болған және отбасы штат бойынша бірнеше рет көшіп, келесі 14 жыл ішінде 16 қалада тұрды. Армстронгтың ұшуға деген сүйіспеншілігі осы уақытта екі жасында, әкесі оны Кливленд әуе жарысына апарған кезде басталды. Ол бес-алты жасында әкесі екеуі Форд Тримоторға мініп, Огайо штатындағы Варрэн өзінің алғашқы ұшақ рейсін басынан өткерді. Отбасының соңғы қадамы 1944 жылы болды және олар Вапаконетаға оралды, ол орта мектепте оқыды және Вапаконета аэродромында ұшу сабақтарын алды. 1947 жылы 17 жасында Армстронг Индиана штатындағы Вест-Лафайеттегі Пурду университетінде аэронавигациялық инженерия бойынша оқи бастады. Оның колледждегі ақысы Холлоуэй жоспары бойынша төленді. Сәтті үміткерлер екі жылдық оқуды, содан кейін екі жылдық ұшу дайындығын және АҚШ әскери-теңіз флотында авиатор ретінде бір жыл қызмет етуді, содан кейін бакалавриаттың соңғы екі жылын аяқтауды міндеттеді. Армстронг теңіз ғылымы курстарына қатысқан жоқ және Әскери-теңіз резервіндегі офицерлерді даярлау корпусына кірген жоқ. Дереккөздер
Ағылшын тілі

Ағылшын тілі — Үнді-Еуропа тілдері жанұясының батыс герман тобына жататын тіл. Ағылшын тілі — ежелгі тіл — қазіргі Ұлыбритания аралдарының аумағын ежелде басып алған Англосаксондардың тілі, бірақ жауланған кельттердің тілдері де әсер тигізген. Қолданылуы Ағылшын тілі — халықаралық тіл (де-факто - лингва франка). Әлемдегі ең көп тараған, әрі қытай және испан тілінен кейінгі халық саны бойынша ана тілі ретінде ең көп пайдаланылатын тіл. Ағылшын тілі — Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары, Жаңа Зеландия, Аустралия және басқа елдерде ана тілі. Одан басқа көптеген мемлекетте — ресми тіл. Таралуы Ағылшын тілі — БҰҰ-ның 6 тілінің бірі. Ағылшын тілі — дүние жүзіне ең кең таралған тіл. Үнді-Еуропа тілдерінің батыс герман тілдеріне жатады. Ағылшын тілі құрылымы жағынан — флективті. Ұлыбритания, АҚШ, Аустралия, Жаңа Зеландияның мемлекеттік тілі. Канадада (француз тілімен қатар), Ирландияда (ирланд тілімен қатар) мемлекеттік қос тілдің бірі. БҰҰ-да қабылданған ресми 6 тілдің негізгісі. Алты құрлыққа кең тараған бұл тілде қазір 400 млн-нан астам адам сөйлейді. Қазақстанда мамандар дайындау Қазақстанда да 20 ғасырдың 50-жылдарынан бастап Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде, өзге де жоғары және орта оқу орындарында Ағылшын тілі оқытылып, мамандар дайындалады. Жеке пән түрінде мектеп бағдарламаларына енгізілген. Тарихы Ағылшын тілінің түп-төркіні 5-6 ғ-да құрлықтан Британ аралына қоныс аударған англ, сакс, ют тайпалары мен аралдағы байырғы кельт (бриттер) тайпаларының тілі болып саналады. Ағылшын тілінің даму тарихы ежелгі ағылшындық (7-11 ғ.), орта (12-15 ғ.) және жаңа (15 ғ-дан бері) дәуір болып үш кезеңге бөлінеді. Жазуы Ағылшын тіліндегі жазба ескерткіштер 7–8 ғасырлардан белгілі. Ол уақытта ағылшындар руна жазуын пайдаланып, тасқа, ағашқа, сүйекке ойып жазған. 6–7 ғасырларда ағылшындар арасында христиан дінінің таралуына байланысты руна жазуы қолданыстан шығып, латын әліпбиі қолданыла бастады. Ағылшындар латын әліпбиін ілгері дамытып, оған W, J және V әріптерін қосты. 1066 жылы Англияны нормандар басып алды да, мемл. тіл — француз тілі болып, Ағылшын тілі қарапайым халықтың сөйлеу тілі есебінде сақталды. 1476 жылы Англияда ағылшын тілінде кітап басып шығару басталды. Бұл жағдай Лондон диалектісі негізінде ағылшынның жазба әдеби тілін қалыптастырды. Ағылшын жазуы – герман тілдері тобына жататын ағылшын тілінің жазуы. А.ж. ежелгі герман (ют, сакс, ағыл.) тайпаларының руна жазуы түрінде пайда болған. V–VII ғасырларда латын және руна жазуының таңбалары араласып жүрген. Ағылшын-қазақ транскрипциясы Әріптер бойынша Ағылшын тілін қолданатын негізгі елдер Ағылшын тілі көптеген елдерде қолданады. Олардың қатарында негізгі осы елдер бар: # Ұлыбритания # АҚШ # Аустралия # Жаңа Зеландия # Канада # Ирландия Дереккөздер
Бармағын жалау

Бармағын жалау (ғұрып). «Ықыласыңызға қарай келдік, бармағыңызды жалай келдік». (Мірдің оғы). Құрметті адамды біреу қонаққа шақырғанда оның жанына 1-2 жігіт шақырылмаса да ере барып, үй иесіне «Біз пәленшекеңнің бармағын жалауға келдік» - дейді. Мұның қазақ ғұрпында еш ерсілігі жоқ, керісінше шақырылған қонақтың құрметін көтере түсу болады. Мұндайда келген жігіттерге үй иесі де риза болып қалады. Кейде үй иесі өзінен кіші адамдарға «біздің үйге пәленше келеді, сендер соның бармағын жалаңдар» деп айтады. Бұл арнаулы шақыру болса да өзінен кішілермен сыйласудың, құрметтеудің белгісі. Ұлт дәстүрінде адаммен сыйласудың, қатынастың мұндай жолдары көп. Сыйлы кісілер қонаққа шақырылса, олармен шақырылмаса да кіші адамдар ере барады. Мұны ел іші: «Үлкен кісінің барамғын жалауға келді», —дейді. Бұл дәстүрдің ешқандай ерсілігі жоқ, керісінше, үй иесі жастарға риза болып қарсы алады. Дереккөздер
Ауыз тию

Ауыз тию (дәстүр, ырым). «-Қымыз әкел, ас ауыз тигіз мыналарға!» (М.Әуезов). Алыс сапарға, емделуге шыққан адам ауылдың үлкен үйінен дәм татып аттанатын ырым бар. Бұл сол «Қара шаңырақтың киесі қолдасын» деген сенімнен шыққан. Сондай-ақ дастарқан үстіне келген адам дәмнен ауыз тиюге тиіс. Ал таңертеңгі астан міндетті түрде ауыз тиеді. Мұндайда әйел болса «күйеуің тастап кетеді», еркек болса «әйелің тастап кетеді» деп әзіл айтады. «Таңертеңгі асты тастама, кешкі асты бақпа» деген мәтел бар. Қазақтың дәстүрі бойынша үйіне келген адамға дәм ауыз тигізбей шығармауы керек. Халықта «үйге кірген жыланға да ақ құйып шығарады» деген сөз бар. Мұның бәрі қонаққа да, асқа да ерекше ықыласты көзқарастың белгісі. Дереккөздер
Аяғына жығылу

Аяғына жығылу — дәстүр. Мұның екі түрі бар: #Кейде бірін-бірі ұнатқан жігіт пен қыз ата-ананың келісімне қарамастан (әсіресе қазіргі кезде) бас қосады. Мұндайда қызды «қашып кетті» дейді. Қыздың әке-шешесі ренжіп, кейде қатты ашуға басады, көрместей болады. Осы кезде жігіт жағынан жігіт әкесі бас болып «елшілер» келіп, құдаларының «аяғына жығылады», яғни кешірім өтінеді, бітім сұрайды. Оның аяғы татулыққа ұласады. #Аяғына жығылудың басқа ұғымды білдіретін екінші түрі де бар. «Аяғына жығыл деймісің?» (М. Әуезов). Кешірім сұраудың ең үлкен және кішіреюдің ең ауыр түрі аяғына жығылу болып табылады. Мұнда айыпты адам жанына беделді адамдарды ертіп, тиісті үйіне барып кешірім сұрайды. Егер іс қиындап кетсе, айыпкер қарсы адамның алдына жығылып, аяғын құшып, жылап кешірім сұрауы керек. «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш» дегендей мұндай да кешірім етіледі. «Аяғына жығылу» да жазамен бірдей болып есептеледі.
Байлау (салт)

Байлау (салт). «Бері кел, байлан мынаны!» (Ғ.Мүсірепов). Қазақтың мәрттік, мырзалық, азаматтық қасиетін білдіретін салттарының бірі – байлау. Соғып алған аңды кездескен кісіге сыйлау, олжаны, тауып алған дүниені (затты) жанындағы адамға ұсыну ежелден қалыптасқан ұлттық әдет. Бұл салтты бұзу адамгершілік әдебінен аттау ретінде жазаға тартылады, сөгіс жарияланады немесе ел алдында бетке басылады. Дегенмен мұндай жағдайда аңшы адамның алғашқы олжасы болса, ол «байлануға» жатпайды, керісінше оған «құтты болсын» айтады.
Бал басы

Бал басы (ғұрып). Бұрын ел ішінде болашақты, адам өмірін болжайтын көріпкелдер, әулие-әмбие, балшы, емші, құмалақшылар, жауырыншылар көп болған. Әр адам оалрға келіп бал аштырады. Олар жоғалған малды, затты, алыстан келетін жолаушыларды, реніш-қуаныштарды болжап айтатын болған және олардың көпшілігі шындыққа айналған. Бал аштырушы кітап ашып, құмалақ салушыларға өтінішпен келгендер көріпкелдерге еңбегі үшін төлем беруі қажет. Оны сыпайылап «бал басы» деп атайды. «Бал басының» нақты бағасы, немесе өлшемі болмайды. Әркім қолда барын береді. Кедей, нашар адамдарға көріпкелдер «құдай үшін», яғни тегін бал аша берген. Бұл үшін олар батаға да риза болған. Кейбір адамдар тіпті ештеңе де алмаған. Егер бал ашушы белгілі мөлшерде ақша, мал сұраса, халық ондай кісілерге бармаған, құрмет көрсетпеген және сенбеген.