kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Витаминделген ұн

Витаминделген ұн - синтетикалық витаминдермен байытылған ұн. 1кг үнға 4 мг-нан В, және В2, ал РР витаминін 20 мг қосады. Организмге өте аз мөлшерде түсетін қажетті органикалық заттар. Витаминдер суда еритін (оған С, Р, В витаминдерінің тобы жатады) және майда еритін (А, Б, Е, К) болып бөлінеді. Олар организмде катализдік қызмет атқарады. Витаминдердің жетіспеуінен организмдегі зат алмасу процесі бұзылып, адам ауруға ұшырайды. Қазіргі кезде витаминдердің көптеген түрлері белгілі, бірақ адамның тіршілігі үшін олардың бәрі бірдей маңызды емес. Практикалық өмірде біз тамаққа С, В,, В2, РР, А, Д витаминдерінің жетіспеуіне жиірек ұшыраймыз. Емдеу практикасында В12 витамині, фолий жөне пантотен қышқылы, В6 және К витаминдері кеңінен қолданылады. А витамині көздің дұрыс сақталуын, өсу процесін, сондай-ақ тері мен шырышты қабықтардың қалыпты күйде болуын қамтамасыз ету үшін қажет. Ол көздің тор қабығы мен жарық сезгіш затының құрамына кіреді. Сондықтан А витаминінің жетіспеуі қараңғыда көргіштіктің бұзылуына әкеліп соғады. А витамині майда жақсы еритін күрделі органикалық қосылыс. Ол кейбір балықтардың (нәлім, палтус, теңіз алабүғасы және т.б.), киттің, итбалықтың бауырынан алынатын майларда көбірек болады. Сиырдың сүті мен майында да А витамині көп кездеседі. Адамды А витаминімен қамтамасыз етуде каротин (көптеген көкөністер мен жеміс- терде болатын сары пигмент) өте үлкен роль атқарады. Олар А витаминін құрауда жоғары белсенділік танытады. Каротин көзі болып сәбіз саналады. Дереккөздер
Күміс бромиді

Күміс бромиді АgВr - фотоқағаздың, киноүлдірлердің жарық сезгіш қабатының құрауышы ретінде қолданылады. Суреттерге, фотоаппараттарға және қаламдық өнімдерге енгізіледі. Диамагнит сары текше қырын центрлелген кристаллдары, Fm3m, (а0, 5549 нм) Z4тiң кеңiстiктiң тобы. 259 С температурада ромбиялық түрлендiруге өтедi.Коллоид ерiтiндiлерi құрастырта алады. Дереккөздер
Аспалы бульдозерлік жабдық

Аспалы бульдозерлік жабдық (Навесное бульдозерное оборудование) — пана, окоп, тасалардың астынан механикалық түрде шүңқыр қазуға арналған танкіге тіркелген бульдозерлер, шынжыр табанды тартқыштар мен тракторлар. Сондай-ақ, олар лек жолын төсеуге, үйінділер көтеру үшін, өткелдерден түсу жолын салу үшін және таулар мен елді мекендерді үйінділерден тазарту үшін де қолданылады. Аспалы бульдозерлік жабдықтың негізгі бөліктері мыналар: қайырма (жер қыртысын аударатын қанат), қайырманы көтеруге және түсіруге арналған механизм. Бульдозерлердің әр түрінің өнімділігі 50-ден 200м3/сағ-қа дейін жетеді. Аспалы бульдозерлік жабдық артиллериялық және танк бөлімдерінің штаттық мүлігі болып саналады, оны автомобильдермен немесе тартқыш шанағымен тасуға болады. Дереккөздер
Атыстың кешеуілдеуі

Атыстың кешеуілдеуі (Затяжной выстрел) — лақтыратын снарядтың қалыпты жану процесіне қарағанда босеңдеп жануы кезіндегі атыс. Оқ-дәрінің ылғалдануы, тұтандырғыш құралдардың бүзылуынан және басқа да себептерге байланысты снарядтың жарылуы бөсеңдеп, бірнеше минутқа созылады. Атыстың кешеуілдеуі кезінде бекітпені уақыттан ерте (мезгілсіз) aтy ауыр салдарға әкеп соқтыруы мүмкін. Бұны болдырмау үшін артиллериялық зеңбіректерде арнайы тежеуіштер болады. Дереккөздер
Серпімді еместік

Серпімді еместік (Неупругость) — кернеумен салыстырганда серпімді деформацияны кешігуімен сипатталатын және гестерезис түзағы түрінде оны графикалық бейнелеуге болатын материалдың жүріс-түрысының мүлде серпімді дененің жүріс-түрысынан ауытқуы. Дереккөздер
Сүріншекті

Сүріншекті – Маңғыстау ауданындағы Жармыш ауылының шығысында Манатаға баратын жол бойындағы дөңгелек төбе. Төбе үстінде аты белгісіз мола бар. Түнде сәуір салып жүріп, күн қыза Жармыш бұлағының басына жетіп аялдауға асыққан керуен көлігі таңсәріде қалжырап, сүріне беретін болған соң Сүріншекті аталып кетті деген ел аузында аңыз бар. Дереккөздер
Артиллериялық дайындық кестесі

Артиллериялық дайындық кестесі — қорғаныс шебін бұзуда қарсыласты ракеталық әскермен және артиллериямен жою жоспарының кұрамдас бөлігі. Шабуылға атыс дайындығы кезеңінде ракеталық және артиллериялық бірлестіктердің (топтардың, бөлімдердің, белімшелердің) атыс тапсырмаларын орындау бірізділігі, уақыты және әдістері көрсетіледі. Кестеде ракеталық соққы беру және артиллерияның атыс жүргізу уақыты "Ч" уақытына қатысты есептеледі. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Бәйдеш Түнбайұлы Тәжіғұлов

Бәйдеш Түнбайұлы Тәжіғұлов (1955 жыл, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) — қазақ ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1988). ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1979). 1972 – 1975 жылдары Маңғыстау ауданында жұмысшы, 1979 – 1987 жылдары ҚазПИ-де оқытушы, ҚазМУ-да аспирант болды. 1987 – 1992 жылдары Алматы мемлекеттік унивеситетінде аға оқытушы, доцент, 1992 жылдан Ақтау мемлекеттік университетінде доцент болып жұмыс жасайды. Тәжіғұловтың ғылыми жұмысының негізгі бағыты қатты денелер физикасын зерттеуге арналған. Дереккөздер
Бұрамдық доңғалақ

Бұрамдық доңғалақ (Колесо червячное) — бұрамдықты берілістің жетектегі буыны; бұрамдық доңғалағы көбінесе екі бөліктен тұрады. Білікке орналасатын негізгі бөлігі — күпшегі болаттан немесе шойыннан дайындалады да, соған қоладан жасалған құрсау, тәж қондырылады. Дереккөздер
Авиациялық топ

Авиациялық топ — 1) Нақты ұрыс тапсырмаларын орындау үшін уақытша жиналған бірнеше авиациялык бөлімшелер, бөлімдер немесе құрамалар (авиацияның бір немесе әр түрінен болуы мүмкін). 2) Кейбір шетелдердің (Ұлыбритания, Жапония, Канада және басқа) әскери-әуе күштерінің құрамында 60-тан 100-ге дейін ұшағы бар авиацияның штаттық бөлімі немесе құрамасы. 3) Көп мемлекеттердің ӘӘК авиация бөлімдерінің (құрамаларының) әуедегі ұрыс тәртіптері бөліктерінің аты. Дереккөздер
Автохорлар

Автохорлар — жемісін, тұқымын және т.б. ешқандай сыртқы көмексіз өзі тарататын өсімдіктер. Автохорлар жемісін немесе тұқымын өздері шашатындар (механохорлар), соның ішінде өз салмағынан үзіліп түсіп тарайтындар (барохорлар) және жемісі не тұқымы аналық өсімдіктен біршама қашықтықта пісу арқылы тарайтын (геокарина) өсімдіктер болып бөлінеді. Дереккөздер
Үрме

Үрме — Қызылқұм ішінде жатқан қоныс. Ауданның батысында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 16 километрге созылған, енді жері 12 километрге жетеді. Теңіз деңгейінен 230—260 метр биіктікте. Құм төбелердің биіктігі 1—5 метр. Шығысында Қамыр төбесі (276 м) орналаскан. Жер бедері құмдауытты. Дереккөздер
Құрал сағасына арналған өтпелі құралбілік

Құрал сағасына арналған өтпелі құралбілік (Переходная оправка для хвостовика инструмента) — сағасы айналдырық тесігі конусынан өзгеше құралды пайдалану мүмкіншілігін беретін конустық сыртқы және ішкі беттері бар құралбілік. Дереккөздер
Артиллериялық жабдықтау қызметі

Артиллериялық жабдықтау қызметі — әскерлерді артиллериялық қару-жарақпен (зеңбіректермен, снарядтармен, оқ-дәрілерімен және т.б.) қамтамасыз етуге, оларды колдануға жарамды, дұрыс және дайын күйінде ұстауға арналған әр түрлі бөлімдердің (бөлімшелердің), артиллериялық, қоймалардың, шеберханалардың басқару органдарының жүйесі. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Жүрісті доңғалақ

Жүрісті доңғалақ (Колесо ходовое) — көптеген жұмыс және көлік машиналарының арбашағына кіретін диск немесе шабақты тоғын тәрізді бөлшегі; біліктегі айналмалы қозғалысты машинаның қозғалысына айналдырады. Дереккөздер
Арқалық Мұратов

Арқалық Мұратов(1936 жылы туған, Түпқараған ауданы Сығынды ауылы) – еңбек ардагері. Қазақстанға еңбегі сіңген құрылысшы (1982). 1960 – 1996 жылдары өндірістік кәсіпорындар комбинатында машинист, құрылысшы болды. «Құрмет белгісі» (1971), Еңбек Қызыл Ту (1982) ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Авиациялық торпеда

Авиациялық торпеда — қарсыластың флот көліктері мен кемелерін жою үшін торпеда тасушы-ұшақтардан тасталатын және автоматты басқарылатын, әрі өздігінен бағытталатын су асты снаряды. Авиациялық торпеданың авиабомбадан артықшылығы — кеме корпусының аз қорғалған су асты бөлігін жою қабілетінде. Қалыптасқан жағдайға және авиациялық торпеданың құрылымына байланысты торпеда тастау кіші және үлкен биіктіктерден орындалуы мүмкін. Дереккөздер
Тәжіман Тәжікенов

Тәжікенов Тәжіман (1914, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1945) – соғыс және еңбек ардагері, малшы. Бірлік күш ұжымшарында мал бақты. 1941 – 1943 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, 1943 – 1945 жылдары ферма меңгерушісі болған. Ауыл шаруашылығындағы көрсеткен жетістіктері үшін екі рет Мәскеудегі Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне делегат болып қатысып, сол көрменің күміс медалімен марапатталған (1939). Дереккөздер
Әскери тыл

Әскери тыл (Войсковой тыл) — қарулы күштер түрлерінің күнделікті өміріне, оқуына, кызметіне керекті заттармен және материаддық, техникалық, медициналық жабдықтармен қамтамасыз ету үшін ұйымдастырылған бөлімдердің, бөлімшелердің материалдық кешені. Әскери тылдың негізгі міндеттері: әскери бөлімдерді керекті материалдык жабдықтармен, оқ-дәрімен, жанармаймен, азык-түлікпен, т.б. қамтамасыз ету; әскери қаруды, техниканы әрдайым дұрыс даяр ұстау, оларды дер кезінде жөндеу және эвакуациялау; адам құрамының денсаулығын сактау және нығайту, соғыс жағдайында жаралы және ауру жауынгерлерге дер кезіңде дәрігерлік жәрдем көрсету, оларды эвакуациялау, медициналық пункттерде емдеу, ұрыс даласында қару-жарақты, техниканы, әскери мүліктерді жинау және эвакуациялау. Дереккөздер
Галгант

Галгант (калган) - Үнді, Индонезия асханаларында ұнтақ татымдық ретінде, ал тамақ өнеркәсіптерінде ликер мен сірке су өндірісінде қолданылатын зімбір тәріздес өткір ерекше дәмі және иісі бар өсімдік. Дереккөздер
Иілгіш доңғалақ

Иілгіш доңғалақ (Колесо гибкое) — серпімді иілуге ұшырайтын тісті доңғалақ. Толқынды тісті берілістің негізгі элементі болып саналады. Ол толқынды генератормен қарама-қарсы екі бағытта керіліп қатты доңғалақпен ілініседі. Дереккөздер
Аяш Қуанов

Аяш Қуанов (1899, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы – 1995) – соғыс ардагері. *1929 – 1942 жылдары ауылдық кеңестің хатшысы *1936 жылы ұжымшар басқармасының төрағасы, ауылдық кеңестің төрағасы (1939), ауданы қаржы бөлімінің салық жөніндегі өкілі болды. *1942 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1945 – 1950 жылдары Таушық ауылы кеңесінің төрағасы, аудандық жол бөлімінің бастығы *Бозащы ұжымшарының зоотехник-ұйымдастырушысы, *1950 – 1956 жылдары Адай жылқысын асылдандыру мекемесінің *1956 – 1959 жылдары аудандық мал дайындау мекемесінің маманы болды. *«Жеңіс» орденімен, тағы басқа мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қабиболла Сыдиықұлы

Қабиболла Сыдиықұлы (1934, Қарақұм мекені, Маңғыстау облысы – 2001, Алматы) – әдебиеттанушы, филология ғылымының кандидаты (1966). Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан. Өмірбаяны Атырау оқытушылар институтын (1955) және ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) филология факультетін (1960) бітірген. Атырау педагогикалық институтында оқытушы, доцент қызметін атқарды (1960 – 69), ҚР Ұлттық ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтының әдебиет тарихы бөлімінде кіші, аға ғылыми қызметкер (1962 – 82), Форт-Шевченко қаласындағы Т.Г. Шевченконың мемориалдық мұражай-кешенінің директоры болған. 1984 жылдан өмірінің соңына дейін Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер болды. Еңбектері С. жергілікті және республикалық баспасөз беттерінде 1949 жылдан өлең, очерк, мақалалар жариялады. 1959 – 85 жылы Атырау, Маңғыстау, Орал, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан (Тарбағатай, Зайсан) өңірін, Түрікменстан, Қарақалпақстан аймағын аралап, халықтың әдеби-мәдени мұраларын жинайды. Әдебиет және өнер институтының әдеби һәм муз. мұралар жинау жөніндегі 1986 жылғы Өзбекстан, Тәжікстан экспед-на, 1987 жылғы «Маңғыстау» энциклопедиясына, т.б. ғылыми жетекшілік етті. Ақын, жыраулар мұрасын, халық әндерін, домбыра күйлері мен жыр-күйлерін (жыр әуендерін), ауыз әдебиеті нұсқаларын, шежірелер мен тарихи деректерді жинауға зер салады. Атырау, Маңғыстау аймағының әдеби, мәдени, тарихи мұраларын және Мұрын жыраудан жазылған «Қырымның қырық батырын» зерттеп, жариялаудағы еңбегі үшін С-на 1991 жылы Форт-Шевченко қаласының құрметті азаматы атағы берілді. Естелік және атақтары Құлсары қаласының бір шағын ауданы Сыдиықұлы атында; аудан орталығында Сыдиықұлының кеуде мүсіні орнатылған. Жылыой ауданнының (Атырау облысы) құрметті азаматы (1994).
Аспалы газсыздандыру аспабы

Аспалы газсыздандыру аспабы (Подвесной дегазационный прибор) — жүк автомобильдеріне орнатылатын арнайы құрал. Жергілікті жерді хлор әгі немесе кальций гипохлоридінің тұзы сияқты сусымалы газсыздандыру заттарын себу жолымен газсыздандыруға арналады. Аспалы газсыздандыру аспабы металл бункерден және автомобильдің артқы дөңгелегінің тіркемесіндегі тартпаның көмегімен айналатын себу механизмінен тұрады. Жергілікті жерді дезинфекциялауда сусымалы газсыздандыру арқылы өңделген соң, ол жер міндетті түрде суарылады. Дереккөздер
Галеттер

Галеттер— құрғақ таба нандарды алғашқыда осылай атаған. Кемедегі теңізшілер нан орнына қолданған. Арнайы теңіз экспедициясына және әскери жорықтарға арналып пісі- ріліп кептірілген нандарды осылай атай бастады. Галет термині Франциядан басқа барлық елдерде бар. Францияда галет деп тек қара- құмықтан дайындалған жұқа құймақшаларды атайды. Дереккөздер
Нур

Нур, нор (монғ., бурят., қалмақ — көл, тоған) — әр түрлі жолмен пайда болған суқоймалар. Орталық Азияда, Оңтүстік Сібірде қолданылады. Бірқатар географиялық атаулардың құрамына кіреді (мысалы, Убсунур, Нур, Кукунор, Лобнор). Дереккөздер
Бітімгершілік батальоны

Бітімгершілік батальоны — бітімгершілік операцияларына катысу үшін жасақталған Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің контингенті. Әскери-саяси мүдделердің ортақдығына ден қоя отырып және ұжымдык әскери кауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігерді шогырландырудың қажеттілігіне карай Қазақстан Республикасы Ұжымдык қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттермен өзінің ісөрекетін мынадай салаларда үйлестіреді: :— әскери саясатты және әскери доктринаны калыптастыру бағыттарын үйлестіру; :— аймақтык принцип бойыша ұжымдық қауіпсіздік жүйесін жетілдіру; :— ТМД-ның сырткы шекараларын бірлесіп күзету; :— әуе шабуылына қарсы қорғаныстың біріккен жүйесін жетілдіру; :— экстремизмге және терроризмге қарсы бірлескен күрес; :— әскери-техникалык ынтымактастыкты одан әрі дамыту; :— әскери инфрақұрылымды дамыту; :— әскери кадрлар даярлау; :— әскери ғылымды дамыту. Дереккөздер
Қалақты доңғалақ

Қалақты доңғалақ (Колесо лопастное) — білікке қосылатын төлкелі қалақшалардан тұратын доңғалақ; қалақшалы доңғалақ турбиналарда газдың немесе сұйықтың энергиясын айналмалы біліктің энергиясына айналдыру үшін немесе Керісінше (сығымдағыштарда, желдеткіштерде, қалақшалы сораптарда) қолданылады. Дереккөздер
Құралбілік

Құралбілік (Оправка) - тетіктерді немесе құралдарды өңдеу кезінде бекітуге арналған кондыру тесігі бар білдек айлабұйымы. Түрлері * Ажыратылмалы құралбілік * Кеңейтетін құралбілік * Кеулейжонатын құралбілік * Қатаң құралбілік * Құрал сағасына арналған өтпелі құралбілік * Реттелетін құралбілік * Серіппелі құралбілік * Тербелмелі құралбілік Дереккөздер
Авиациялық тығыздық

Авиациялық тығыздық — маңдайшептің 1 км-не келетін ұшақтар мен тіқұшақтардың орташа саны. Ол авиацияны шоғырландырудың көрсеткіш дәрежесі болып келеді, кейде авиацияны ұрыстық қолдануды жоспарлау кезінде есептеу көрсеткіші ретінде қолданылады. Дереккөздер
Галушкалар

Галушкалар - қамырды иемдей ширатып ұзындығы 0,5 см етіп тілімделіп кесіліп тұзды суға қайнатылатын украин халқының үұлттық қамыр тағамы. Қамыр түйіршікгері майға қуырылады немесе борщтарға салынады. Дереккөздер
Қафизолла Қуанышбаев

Қафизолла Қуанышбаев 1922 жылы Атырау облысы, Исатай ауданы, Забурун ауылында туған. Соғыс ардагері, партия қызметкері * Гурьев (қазіргі Атырау) педагогика училищесін (1939), жоғары партия мектебін бітірген (1952) * Ұлы Отан соғысы жылдары ерлікпен ел қорғаған * Соғыстан кейін Гурьев қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы, облыстық партия комитетінің нұсқаушысы * 1955 – 1961 жылдары Форт-Шевченко аудандық партиялық коммиссиясының 2-хатшысы, аудандық комитетінің 1-хатшысы * 1961 – 1985 жылдары Есбол, Махамбет ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, баспасөзде мемлекеттік құпияны сақтау жөніндегі облыстық басқарманың бастығы қызметтерін атқарды * 1-дәрежелі Отан соғысы, Даңқ, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған Зинеден, Махамбет, Есбол ауылдары мен Атырау қаласындағы көшелерге есімі берілген. Дереккөздер
Артиллериялық зенитті атысты басқару аспабы (АЗАБА)

Артиллериялық зенитті атысты басқару аспабы (АЗАБА) — нысананы қостаушы аспаптан келіп түскен снарядтың ағымдағы координатының мәндері бойынша снарядтың нысанамен түйісу міндеттерін (нысананың координаттарын анықтауды) үздіксіз орындауды, зеңбіректі (азимут және көтерілу бұрыштарын, жарғышты орнату) үздіксіз бағыттау үшін атыстың баллистикалық, метеорологиялық және басқа да шарттарын ескере отырып, нұсқаулар берілуін қамтамасыз ететін аспап. АЗАБА-да механикалық есептеу-шешу, электрмеханикалық, электрондық және электронды-сандық есептеу құрылғылары қолданылады. Соңғылары снарядты нысанамен түйістіру міндетін орыңдаумен қатар зениттік артиллериялық кешендерді пайдалану және ұрыстык жұмыстар кезінде әр түрлі автоматты есептеулер мен қызметгік тексерулер үшін қодданылады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Атыстың қосымша секторы

Атыстың қосымша секторы (Дополнительный сектор обстрела) — қорғаныстағы мотоатқыштар бөлімшелерінің, взводының атыс жолағына немесе атқынаудың негізгі секторына, сондай-ак тура бағыттай атыс жүргізетін атыс құралдарына (пулемет, танк, зеңбірек, жаяу әскер ұрыс машинасы, т.б.) қосымша тағайындалған сектор. Аталған бөлімшелер (атыс құралдары) үшін маңыздылығы аздау бағытқа іріктеледі және көршілердің атыс жолағына немесе атқылау секторына қолдау көрсетеді. Дереккөздер
Алдыңғы батальон

Алдыңғы батальон — басты күштердің шабуылы алдында қарсыластың дайындалған қорғанысын ұрыспен барлау үшін белінген күшейтілген атқыштар (мотоатқыштар) батальоны. Алдыңғы батальон өздерінің тапсырмаларын әдетте, басты күштердің шабуылына бір тәулік қалғанда немесе шабуыл күні атқарған. 1950 жылдардың ортасынан бері ресми құжаттарда алдыңғы батальон термині қолданылмайды. Алдыңғы батальон — Ұлы Отан соғысы кезіндегі кеңес әскери термині. Ол күшейтілген мотожаяу әскер, жаяу әскер немесе танк батальонын білдіреді. Мұндай батальон негізгі күштердің шабуылына дейін қарсыластың дайындалған қорғаныс шебін барлау үшін тағайындалған. Кеңес Армиясында алдыңғы батальондарды алғаш рет Ұлы Отан соғысы кезінде, 1942 жылы қолданды[1]. Олардың негізгі міндеті қарсыластың уақытша тастап кеткен позицияларына артиллериялық және авиациялық соққылар жасалмауы үшін жаудың алдыңғы шебін зерттеу болды[1]. Бұдан бөлек, алдыңғы батальондар жаудың қорғаныс шептерінің сипаты мен құрылымын нақтылау, тұтқындарды, маңызды тірек пункттерін, қару-жарақ үлгілерін басып алу сияқты тапсырмаларды орындады[1][5]. Оларды кең майданда ұрысқа енгізу қарсыласты негізгі соққы бағытынан жаңылыстырып, басты күштердің шабуылын дамытуға қолайлы жағдай жасады[1][5]. Дереккөздер
Авиациялық ұрыс қимылдарының тәсілдері

Авиациялық ұрыс қимылдарының тәсілдері — авиациялық бөлімшелер (бөлімдер) мен жеке ұшақтардың ұрыс міндеттерін орындаудағы тактикалық әдістері. Авиация жер үсті және теңіз объектілеріне қарсы бір мезгілдегі соққы, кезек соққы, жеке соққы қолданады, нысананы өз бетімен іздеп, жояды; әуе нысаналарына қарсы тұрғанда, әскерлер мен тыл объектілерін жойғыштардан тасалағанда аэродромда кезекші ретінде тосып алады, әуеде тосып алады, нысананы өз бетімен іздеп тауып, жояды. Дереккөздер
Алхоры

Алхоры — раушангүлділер тұқымдасына жататын, жемісі сүйекті бұта және ағаш тәрізді өсімдік. Еуропада, Солтүстік Америкада, Солтүстік Африкада, Шығыс және Орта Азияда өседі. Ағашынан 40-100 кг-ға дейін өнім алынады. Жемісінен тосап, сусын, шырын, шәрбат және т.б. дайындалынады. Құмдақ, жақсы ылғалданған, қызыл-қоңыр топырақты ыңғайлы көреді. Диқандар оны телімдеу, көзбақтау, балапан бұтақшалар, көзқалемшелер әзірлеу әдістері арқылы өндіріп, өсіреді. Өсімдік туралы Алхоры – раушангүлдер тұқымдасы, сүйекті жемістер тобына жататын ағаш және бұталы өсімдік. Отаны – Кіші Азия, Кавказ және солтүстік Иран. Қазіргі кезде мәдени алхорының 2000-ға жуық түрі бар. Жер шарының барлық тропикалық және субтропикалық аймақтарында таралған. Ағаштың биіктігі 3-12 м аралығында болады. Кейбір түрлерінің бұтақтары тікенекті болып келеді. Жапырағының жиектері аратісті. Сұрпына қарай гүлі ақ, қызғылт түсті болады. Жемісі ірі. Жемісінде салыстырмалы үлкен сүйегі бар. Түсі алғашында жасыл, кейін піскенде күлгін болып өзгереді. Түсі сары, күңгірттеу сарғылт, жасыл, қоңыр-көк алхорылар да бар. Жемістің пішіні сұрпына қарай сопақша, сопақша-домалақ және домалақ болады. Дәмі де сұрпына қарай тәтті, қышқылтым-тәтті және қышқылдау болып келеді. Еті тығыз, шырынды, сүйегінен оңай ажыратылады. Қолданылуы Алхорының құрамында су, қант, пектиндік заттар, өзектер, органикалық қышқылдар, В1, В2, РР, С,А дәрумендері, сонымен қатар натрий, калий, магний, фосфор, йод, мыс, мырыш сияқты минералды заттар бар, әсіресе, темірге бай. Және де алхорыда Е дәрумені шие, апельсин, мандарин, алмұрт жемістеріне қарағанда көбірек болады. Алайда С дәрумені аз, бірақ бұл оның пайдалылығын кемітпейді. Өйткені құрамында Р дәрумені көп, ол қан қысымын түсіруге және қан тамырларын нығайтуға көмектеседі. Сонымен қатар алхорының құрамында темір көп болғандықтан, ағзаны темірмен қамсыздандырушы деп атауға болады. Темір – қан аздықтың алдын алу және емдеу үшін қажет. Алхоры ағзаны холестериннен тазалауға жақсы көмектеседі. Кептірілген алхорыны ішті жүргізуге, несеп айдағанға қолданады. Алхорыдан компот, шырын, тосап, қақ жасайды. Алхоры туралы тақпақ Мекен еткен Мысырды, Ұнатпайды қысыңды. Ерте гүлдеп алхоры, Сәл суыққа үсінді. Бүйректі емдер адамдар Дәрі жасап дәнінен. Шыдамайды суыққа, Өзгелерден нәзіктеу. Күтімі Алхоры 10-15 жыл жеміс береді. Алхорыны тұқымнан және вегативті тәсілмен – қаламшалау, ұластыру арқылы көбейтеді. Көктемде егеді. Отырғызылғаннан кейін сұрыпына қарай 2-7 жылдан бастап жеміс бере бастайды. Бір ағашы 100 кг-ға дейін жеміс беретін түрлері бар. Алхоры желсіз, ық және күн көзі мол түсетін жерде жақсы өседі. Қырқу жұмыстарын жапырақтары шыққан кезде жүргізеді. Құрғақшылыққа шыдамсыз. Көң және минералды тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
Шора Мұқышұлы Тәжімғалиев

Шора Мұқышұлы Тәжімғалиев (1940 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Теңіз ауылы) – ақын, кеден қызметкері. Атырау қаласындағы педогогика институтты (1963) бітірген. Ганюшкин мектеп-интернатында (1963 – 64) оқытушы, ауданы «Ленин жолы» газеті редакциясында әдеби қызметкер, ауданы жастар комитетінің бөлім меңгерушісі (1965 – 67), Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде (1968 – 83), ішкі істер саласында (1983 – 88), Солтүстік Қазақстан облысы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде (1988 – 90), Маңғыстаудың кеден жүйесінде (1990 – 96) жауапты қызметтер атқарды. 1996 жылдан «Қаражанбасмұнай» АҚ-ның қызметкері. Өлең жазумен айналысады. «Гүлденген шақ» (1985) және «Айтылмаған ән» (1995) атты өлең жинақтарының авторы. Дереккөздер
Атыстың орталық автоматы

Атыстың орталық автоматы (Центральный автомат стрельбы) — кеменің артиллериялық атысын басқару жүйесінің негізгі есептеуіш-шешуші құралы. Оның көмегімен теңіз, жағалаулық немесе әуе нысаналарына атыс міндеттері шешіледі. Дереккөздер
Нығыздалған бедер

Нығыздалған бедер – үстіңгі жағы қатты тау жыныстарынан (әктас, құмтас, эффузиялық және т.б.) тұратын, ұзақ уақыт үгілуге, денудацияның басқа факторларына төзіп келген және төмен жатқан жұмсақтау тау жыныстарын бұзылудан сақтайтын таудың бөліктері, үстірттер, аралды төрткіл қыраттар. Оның қатты қаты нығыздаушы, ал беті нығыздалған деп аталады. Нығыздалған бедердің қалыптасуына эрозия базисінің тұрақты қалпы әсер етеді. Мұндай жағдайда суайрықтық кеңістік бүйірлік эрозиямен баяу бұзылады. Дереккөздер
Таскелбеттік баламалар

Таскелбеттік баламалар - Тау жыныстарының литологиялық-таскелбеттік тұрғыдан бір-біріне ұқсас бірлестіктері. Салыстырмалы бірлестіктер әртүрлі дәуірлерде және бір-бірінен алшақ аймақтарда түзілуі мүмкін. Көп ретте таскелбеттік баламалар термині стратиграфиялық балама терминінің синонимі ретінде қолданылып жүр. Бұл дұрыс емес. Дереккөздер
Сыртшаңжал

Сыртшаңжал - Қарақия ауданы мен Түрікменстан шекарасын бойлық бағытпен қиып өтетін қоныс. Жалпы ұзындығы 70 км-ден астам, Қазақстан аумағындағы ұзындығы 20 км-ге жуық. Енсіз келген қоныс беті негізінен жазық. Қазақстан аумағы сайлы-жыралы келген. Орта тұсынан ендік бағытта бірнеше құрғақ аңғарлар өтеді. Сортаңды сұр топырағында жусан, күйреуік, баялыш, сай бойында жантақ, изен өседі. Батысында Аяққарасай құдығы мен Төбелі бұлағы бар. Дереккөздер
Гамбринус

Гамбринус - Батыс Еуропадағы Белгияның Брюгге қаласында өмір сүрген сыра қайнатуды ойлап тапқан Фламандиялық ертегі кейіпкері. (Брюгге сөзі аударғанда "сыра қайнату" деген мағынаны береді.) Дереккөздер
Атыстың өнімділігі

Атыстың өнімділігі (Огневая производительность) — көбіне артиллериямен байланысты әскери әдебиетте карудың ату жылдамдығын немесе ату мүмкіндіктерін білдіру үшін қолданынған термин. Әскери әдебиетте, кейде бөлімнің, құраманың дүркіндете ату мүмкіндігін білдіреді. Дереккөздер
Әскери форма

Әскери форма (Военная форма)—әскери кызметтің белгісі және әскери ар-намыстың символы. Әскери адамдардьщ мундирден немесе погоннан айрылуы—масқаралық және қолданылатын жазаның ең ауыры. Мұндай жазалар, әдетте, әскери жарғыны орындамаған, ұрыс майданында жүрексіздік, қажырсыздык білдірген, әскери ынтымақты, армия заңдарын өрескел бүзған жеке әскери адамдарға немесе әскери бөлімдерге қолданылады. Қазақстан Армиясы 1993 ж-дан бастап бірыңғай Әскери форма киюге көшті. 1997 ж. Армиямызда Әскери форманың парадқа, жорыққа, күнделікті киетін жаңа түрлері қабылданды. Дереккөздер
Ләтіп Қуанышев

Ләтіп Қуанышев (1905, Ақшымырау ауылы – 1990) – еңбек ардагері, малшы. Мал еңбек сіңірген шебер. Маңғыстау облыстық мал шаруашылық саласында 30 жылдан астам еңбек еткен. 1956 – 1958 жылдардан 1962 – 1967 жылдары Бүкілодақтық ауыл шаруашылық көрмесінің күміс, қола медальдарын алған. Еңбек Қызыл Ту (1958), «Құрмет белгісі» (1966) ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Агелиофиттер

Агелиофиттер (Агелиофиты; а..., helios — Күн, phyton — өсімдік) — жарық мол түспейтін үлескілерде өсетін өсімдіктер. Мұндай колеңке сүйгіш өсімдіктердің фотосинтездеу қасріеті нашар болады. Дереккөздер
Вахта

Вахта — *1) әскери теңіз флоты кемелеріндегі кезекшіліктін ерекше түрі. Ол кемені және оның механизмдерін басқаруды, жағдайды бақылауды, қарсыластың тұтқиыл шабуылы кезінде қару қолдануды қамтамасыз ету мақсатында барынша қырағьшықты және поста тапжылман тұруды және кемеде тәртіп сақталуын талап етеді. Вахта кемелік, арнайы (әскери бөлімдер мен қызметтерде), зәкірлік, жүрмелі болып бөлінеді. Кемелік вахтаны вахталық офицер басқарады. *2) Кемеде вахтаның бір ауысымы кезекшілік атқаратын уақыт аралығы. *3) Кезекті наряд ауысымының құрамы. Дереккөздер
Атыстың шоғырлылығы

Атыстың шоғырлылығы (Кучность стрельбы) — оқтардың нақты шашырау мөлшерімен және оның кестелік мөлшерге сәйкес келуімен анықталады. Нысанаға ату кезінде оқ тию ойылмалары неғұрлым бір-біріне жақын орналасса, яғни олардың шашырауы аз болса, соғұрлым шоғырлану жақсы болады. Атыстың шоғырлылығы атушының шеберлігімен және қаруды ұқыпты ұстауымен қамтамасыз етіледі. Егер нысанаға атыс кезінде ойылмалар шоғырланып және дөл орналасса, бұл атқыштың атыс өнерін жете меңгергендігін көрсетеді. Дереккөздер
Хафиз бақи Түркістани

Хафиз бақи Түркістани - хаттат. Сауатын Түркістан медреселерінің бірінде ашып, одан әрі оқуын Ташкент, Бұхара, Самарқандта жалғастырған. Араб тарихшысы Әбу Жағфар Мұхаммад бин Жарир ат-Табаридің (923 ж. қ. б.) "Тарих ар-русул уал-мулук" ("Пайғамбарлар мен патшалар тарихи") атты еңбегін көшірген. Алайда еңбекті қай жылы, қай жерде қайта жазғаны туралы деректер қолжазбадан өшіп кеткен. Дереккөздер
Ганаж массасы

Ганаж массасы - кондитер ісінде көптеген шоколадты конфеттерге салма негізі ретінде қосатын массаны осылай атайды. Масса дәмін өзгерту үшін хош иістендіргіштер қосылады. Ганаж массасының құрамына 1 кг шоколадқа — 100 г сүт, 1 г спирт және 0,1 г ванилин салынады. Шоколадты сүтке қосып үстіне барлық ингредиенттерді салып араластырады да қайнатылады. Дереккөздер
Сырықкеткен

Сырықкеткен – Оңтүстік Үстірттегі Қаратүлейдің солтүстік жағындағы құдық. Ел аузындағы аңызда қатар отырған екі ауылдың жігіттері құдық қаздырып жатқанда, бір ауылдың құдығына түсіп кеткен сырық жер астындағы ағыспен келіп екіншісінің түбінен шығады. Тағы бір аңызда сол құдықтың біріне түсіп кеткен түйе 25 км жердегі Барсакелмес сорынан шыққан екен делінеді. Бұл аңыздардың заттай айғағы – құдықтар аузынан судың ағысының даусы естіліп тұрады. Жер астымен сорға құйылып жатқан ағыс атын ел «Күркіреуік» деп атайды. Атаудың сөзжасамдық сипаты Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сырық (зат есім) және кеткен (етістік) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним. Дереккөздер
Авиациялық ұшу аппараттарын бағыттау

Авиациялық ұшу аппараттарын бағыттау . Авиациялық ұшу аппараттарын бағыттау аспаптық (автоматты) немесе көзмөлшерлі болуы мүмкін. Кемелердегі радиолокациялық станция нысананы ұстағанға дейін немесе экипаж көзбен көріп, анықтағанға дейін басқару пункттерінен жүргізіледі. Жойғыштар жердегі нысанаға тікелей бағытталады. Жер үстіндегі (су үсті, су асты) нысанаға бағыттау нысана маңындағы көмекші бағдарлар арқылы да жүргізілуі мүмкін. Дереккөздер
Нығыздалған карст

Нығыздалған карст - жартасты және жартылай жартасты тау жыныстарының (базальт, андезит, құмтас, әктас және т.б.) астында дамитын карст типі. Бедердің опырылма пішіні тән (шұңқырлар мен қазаншұңқырлар), кейде үңгір лабиринттерінен тұрады. Дереккөздер
Аліпа

Алша — ағаш тектес жеміс сүйекті өсімдік. Азия елдерінде өсіріледі. Жемісінде органикалық қышқылдар, қанттар, С, Вр В2 және т.б. витаминдер мол. Жемістерінен тосап, компот, т.б. дайындалынады. Бір ағаштан 8— 10 (40) кг өнім алынады. Дереккөздер
Вахталық журнал

Вахталық журнал — кеме емірімен байланысты негізгі окиғаларды жазуға арналған ресми журнал. Оған кіретіндер: кеме жағдайы туралы мәліметтер, жеке құрамдағы өзгерістер, жаттығулар, қорларды жұмсау, дабыл жариялау, қарсыласты айкындау, кару колдану; навигациялық сипаттар туралы мәліметтер (кeме бағыты мен жылдамдығы), маневр жасаудың басы мен соңы және басқалар. Вахталық журнал кеме сапка кіріскен уакыттан бастап флот құрамынан шығып калғанынша үздіксіз жүргізіледі. Вахталық журнал әр жыл өткен соң мұражайға тапсырылып, онда мәңгі сақталады. Вахталық журнал занды құжат болып саналады. Дереккөздер
Гардероб

Гардероб. Металл ілгіштермен жабдықталып, вестибюльде орналасады. Ілгіш саны кәсіпорындағы орын санынан аз болуы керек. Резерв қоры 10%-ды құрады. Люкс және жоғары дәрежелі мейрамханаларда аяқ киім мен сөмкелерге арналған шкафтар болады. Дереккөздер
Агломераттану

Агломераттану (Агломерация; лат. agglomerare — қосу, біріктіру, жинақтау)—1) микроорганизмдер клеткаларының сұйықтықта қалқып жүргендерден түзген биологиялық түзілісі; 2) қала үлгісіндегі қоныстардың бірыңғай өлеуметтік-экономикалық және экологиялық жүйе құрап кеңістіктік және функциялық тұрғыдан топтасуы. Дереккөздер
Мақұт Қуатов

Мақұт Қуатов (1926, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы – 1990) – әскери қайраткер, полковник. *ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1964). *1945 жылдан КСРО-ның Қорғаныс Күштерінің қатарында қызмет еткен. *1951 жылы әскери құрамалар үшін саяси қызметкерлер дайындайтын Ташкенттегі 1 жылдық *1958 жылы Мәскеудегі офицерлердің арнайы дайындау курстарынан өткен *1951 – 1964 жылдары Түркістан әскери округінде рота, батальон, дивизиялық буындарда командирдің саяси қызметтер жөніндегі орынбасары, партбюро хатшысы болды. *1964 – 1974 жылдары Алматы облысы Кеген, Іле аудандарында әскери комиссар болып қызмет істеді. *1974 жылы денсаулығына байланысты запасқа шықты. Дереккөздер
Құрамасызық

Құрамасызық (Обвод) - берілген нүктелерде түйіндесетін әр түрлі кисықтардың доғаларынан (кесінділерінен) құрастырылған сызық. Түйіндесетін екі қисықтың түйіндесу нүктесіндегі жанамаларының бірігуі (ортақ болуы) талап етіледі. Құрамасызық сыптығыр (гладкий) болуы үшін түйіндесетін екі қисықтың түйіндесу нүктесіндегі қисықтылық радиустары да тең болғаны дұрыс. Дереккөздер
Гарнир

Гарнир— француз және халықаралық мейрамхана асханасында тамақты әшекейлеу дегенді немесе асқатықты білдіреді және негізгі тағам сыртындағы көкөністерді айтады. Гарнир екінші тағамның, салқын басытқының құрама бөлігі, кейбір елдерде гарнир деп тағамның құрамындағы аз мөлшерлі қоспаларын айтады. Мысалы, әзірбайжан палауында күріш басты тағам, ет, жеміс-жидек — гарнир. Дереккөздер
Кеңейжонатын құралбілік

Кеңейжонатын құралбілік (Оправка расточная) — радиальды орналасқан тесіктері бар және ол тесіктерге кескіштері бекітілген цилиндрлік білік тәріздес тесіктерді кеулей- жонуға арналған қондырғы. Дереккөздер
Алдыңғы жасақ

Алдыңғы жасақ — ұрыс барысында өз бетінше жеке тапсырмаларды орындау үшін бөлінетін күшейтілген танктік (мотоатқыштар) бөлімше. Алдыңғы жасақ қорғаныс кезінде қамтамасыз ету алқабындағы қимылдарға, ал шабуыл кезінде қарсыластың қорғаныс тереңдігіне тез енуге, оның маңызды объектілерін (шептерін) алуға және баскадай тапсырмаларды орындауға арналады. Сондай-ақ, алдыңғы жасақ жорық кезінде карсы ұрыс болжанған жағдайда және қарсыласты қуу кезінде басты күштер келгенше су бөгеттері өткелдерін, тау асуларын, жол тораптарын және т.б. алу мен ұстап түру үшін жіберілуі мүмкін. Алдыңғы жасақ Ұлы Отан соғысы кезінде кеңінен қолданылған. Атқыштар дивизиясынан алдыңғы жасақ, әдетге, танк ротасы, өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар батареясы, 1,2 танкіге қарсы — жойғыш артиллерия батареялары, саперлар взводы, барлаушы-химиктер бөлімшелерімен күшейтілген атқыштар батальоны құрамында жіберілген. Сондай-ақ, 1-эшелон полктерінен де шағын құрамды алдыңғы жасақтар бөлінетін болған. Олар өздерінің міндеттерін басты күштерге жақын кашыктықта, сонымен катар олардан 15-25 километр қашыктықта да атқаратын болған. Қазіргі уақытта көптеген шет мемлекеттердің ұрыстық жарғыларында жоғары жылжымалы қуатты атыс күші бар алдыңғы жасақ құру мен қолдану қарастырылады. Олар шабуылдық ұрыс кезінде терең атыстық жою нәтижелерін қолданудың маңызды құралы деп саналады. Сонымен қатар олар ядролық каруды жою немесе жаулап aлy, әуе шабуылынан қорғаныс құралдарын, басқару пункттерін және карсыластың орналасу шебінің тереңдігіндегі түрлі тылдық объектілерді жою міндеттерін орындауы мүмкін. Алдыңғы жасақтың іс-қимылдары өздігінен жүргізіліп, белгілі бір алқапта ұрыс жүргізумен байланыспауы қажет деп есептеледі. Алдыңғы жасақтың іс-қимылдары авиациямен және артиллериямен қошталады. Дереккөздер
Силумин

Силумин — алюминий негізіндегі кремний Si мөлшері 4—13%, кейде 2%-га дейін болатын жөне Си,| Mn, Mg, Zn, Ті, Be элементтері кіретін жеңіл қүйма қорытпа. Силумин негізінен, автомобиль, үшу аппараттарын жасауда, күрделі пішінді тетіктер дайындауда қолданылады. симның бірінші белгісі пайда болатын жөне қалдық деформация берілген мөлшерге жететін (жиі 0,05% жөне одан да аз) шартты кернеу. Дереккөздер
Ақмолда Тәкенов

Тәкенов Ақмолда (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ақтөбе ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 1943 – 1948 жылдары Жаңақорған ұжымшарында жылқышы, 1951 – 1954 жылдары Сам-2 Қызыл отауында меңгеруші, 1957 – 1985 жылдары Ленин, Қызылөзен, Ақшұқыр, Таушық ұжымшарларында ферма меңгерушісі, 1985 – 1994 жылдары Баянды ауылында әкім болған. КСРО ХШЖК-нің қола жүлдегері (1984), «Ерен еңбегі үшін», т.б. медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Гарнирлі қабырға

Гарнирлі қабырға – қой төсін тік бұрыштап шабады, қабырға сүйектерін ажыратып алады, одан соң төсті ептеп ұрғылайды, тұздайды, бұрыш, ұсақтап кесілген сарымсақ себеді. Қабырғаның ұшын жаппай орап, артынша жіппен байлайды. Кішкене сорпа қосып, дайын болғанша бұқтырады. Қабырғаны әкелерде болікке 1-2 тіліктен қабырға сүйекшелерімен кеседі де, көкөніспен (қияр, қызанақ) және капуста салатымен гарнирлейді. Салат үшін капустаны ұзыншалап бейімдейді де, ыдысқа салады, тұздайды, сірке суын құяды, ол жұмсарғанға дейін үздіксіз араластыра отырып жылытады, одан кейін салқындатады, сәбізді ұзыншалап кесіп, пияз, қант қосады да, үстінен өсімдік майын құяды. Дереккөздер
Әскери химиялық барлау аспабы

Әскери химиялық барлау аспабы (Войсковой прибор химической разведки) — ауадағы, жердегі, техникадағы, көліктегі және басқа заттардағы улы заттарды анықтауға арналған аспап. Әскери химиялық барлау аспабы қақпақты корпустан және оған орнатылған қол сорғыдан, сорғының кигізбелі сабынан, индикатор түтікшелі қағаз кассеттерден, түтінге қарсы сүзгілерден, қорғаныш қақпақшасынан, электр шамынан және басқа бөлшектерден тұрады. Әскери химиялық барлау аспабы жәрдемімен улы заттарды анықтауда индикаторлық түтікшелердің рөлі маңызды. Әскери химиялық барлау аспабы кешенінде үш түрлі индикаторлык түтікше бар: бір қызыл сақиналы және бір қызыл нүктелі түтікше заринді, зоманды, Ү-газын, бір сары түтікше ипритті, үш көк сақиналы түтікше фосгенді, көгерткіш қышқылын және хлорцианды анықтауға арналған. Қорғаныш кабықшасы топырақ пен сусымалы материалдарды тексеруге пайдаланылады. Индикаторлық түтікшелермен төменгі температурада жұмыс істеген жағдайда арнаулы жылытқыш пайдаланылады Әскери химиялық барлау аспабымен улы заттарды анықтау әдістері арнаулы әдебиеттерде көрсетілген. Аспап жұмыс істеуге өте қолайлы әрі қарапайым. Ылғал тигізбей кұрғақ жерде сақтау керек. Оны химик-барлаушылар пайдаланады. Дереккөздер
Тәжік Тәңірбергенов

Тәңірбергенов Тәжік (1930 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері». Маңғыстау ауданынан шыққан алғашқы пионер жетекшісі. Гурьев педогига училищесін бітірген (1948). 1948 жылдан Шахта мектебінде мұғалім, интернат тәрбиешісі, №3 орта мектепте мұғалім болды. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалінің иегері. Дереккөздер
Гаро

Гаро — грузин тұздығы. Құрамына ұсақталған грек жаңғағы, майдалап туралған пияз, сарымсақ, күнзе, сірке суы немесе фанат шырыны және тауық сорпасы қосылып қайнатылады. Жылы түздыққа дайын болған соң, қоюлану үшін 2— 3 жұмыртқа сарысын және дәміне қарай тұз салынады. Гаро татымды дәмге ие, нәзік, пайдалы және көптеген витаминдерден тұрады. Дереккөздер
Мұрын жүзігі

Мұрын жүзігі – қолөнер туындысы. Мұрын жырау 1899 жылы Хожеліден Маңғыстауға көшіп келіп, Форт-Александровск (қазіргі Форт-Шевченко) қаласына орналасады. Осы кездері ол зергерлік өнермен түбегейлі айналысып, өзінің мөр сақинасын (жүзігін) жасайды. Жыраудың баласы Дәуітбайдың айтуы бойынша сақинаның бетіне жазылған жазуды Мұрын сол кезде Кетік қаласында бір дағыстан шеберіне жаздырып алады да, соған қарап отырып сақина бетіне өзі ойып түсірген көрінеді. 1942 жылы Мұрын жырау Алматы қаласында болған кезінде 36 батыр туралы жыр жаздырады; сол Мұрын жаздырған жыр мәтінінің әр бетіне жырау өзі аты жазылған жүзігімен мөр басып отырған. Осы Мұрын жыраудың жүзігі кейін Алматы қаласындағы Орталық мұражайға тапсырылмай қалады. 2001 жылы ғана Бесқаладан келіп облыс мұражайға тапсырылған зергерлік бұйымдардың ішінде Мұрын жүзігі де болады. Осылайша Мұрын жүзігі бір ғасырдан кейін туған топырағына қайта оралды. Дереккөздер
Артиллериялық зеңбірек

Артиллериялық зеңбірек — снарядты (миналарды) атуға арналған 20 мм және одан жоғары калибрлі ұңғылы қару түрі. Құрлықта, теңізде, әуеде қарсыластың адам күшін және атыс құралдарын жою, оның қорғаныс құрылысын қирату және баска да тапсырмаларды орындау үшін қолданылады. Артиллериялық зеңбіректің әрекет ету принципі ұңғыдағы оқ-дәрі зарядының жану энергиясының снарядтың жылжу энергиясына айналуының физикалық-химиялық процесіне негізделген. Бұл процесс дыбыстық, жарықтық және жылулық әсерлермен қосарланады. Артиллериялық зеңбіректің негізгі ұрыстық сипаттары: * снарядтың қуаттылығы, * атыстың дәлдігі, * ату қашықтығы, * ату жылдамдығы, * атыс маневрлілігі, * жорық және ұрыс алаңындағы жылжымалылығы, * қолданудағы сенімділігі мен ыңғайлылығы, * кез келген жағдайларда тоқтаусыз жұмыс істеуі. Іс-әрекет жеріне және жойылатын нысана сипаттарына байланысты Артиллериялық зеңбірек жер үсті, зениттік, авиациялық, танктік, кемелік және жағалаулық болып бөлінеді. Сонымен катар жалпы және арнайы жағдайларға арналған Артиллериялық зеңбірек болып бөлінеді. Ұңғы құрылысына байланысты Артиллериялық зеңбірек ойықты және тегіс ұңғылы болып келеді. Жылжымалылық (маневрлілік) дәрежесі бойынша Артиллериялық зеңбірек тұракты, жылжымалы негізде тұрақты (танктерде, ұшақтарда, кемелерде), сүйремелі, өзі жылжитын, өзі жүретін (шынжыр табанды немесе дөңгелекті шассиде), тасымалды, темір жолдық болып белінеді. Сілтемелер * [http://rogov.zwz.ru/Scilib/Military/Guns.djvu Артиллерийское вооружение. Основы устройства и конструирование], Машиностроение, 1975, 420 c. * [http://www.museum.ru/museum/1812/army/Nilus/index.html История материальной части артиллерии (1904)] Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер sv:Artilleri#Typer av artilleri
Ауа массасы

Ауа массасы (Воздушные массы) — көлем жағынан Құрлық пен мұхиттардың бөліктерімен салыстырылатын, көлденең бағытта біртұтас бүтін тәрізді ауысатын және біртектес метеорологиялық элементтерден тұратын тропосфераның төменгі қабатыңдағы ауа аумағы. Пайда болу ауданы бойынша ауа массасын жылы (тұрақты) және суық (тұрақсыз) деи бөледі, бұлар ауа райының белгілі бір режимін жасайды. Ауа массасының қозғалуын және түр өзгерісін болжау ауа райы болжамының негізгі элементі болып есептеледі. Дереккөздер
Аграрлық экология

Аграрлық экология (Аграрная экология; — жер, жерге байланысты, жер қожалығына, жерді пайдалануға байланысты, — үй, атамекен, logos — ілім, ғылым) — қолданбалы экологияның бір бөлімі, ауыл шаруашылығы экологиясы. Аграрлық экология Мәдени өсімдіктердің түсіміне абиоталық және биоталық орта факторларының әсерін,сондай-ақ ауыл шаруашылығы жерлерін мекендейтін организмдер қауымының құрылымы мен қозғалысын, өсірілетін өсімдіктердің тіршілігіне агробиоценоздардың тигізетін әсерін зерттейді. Қазіргі заман Аграрлық экологиясының негізін В.Тишлер (1965) жете зерттеді. Дереккөздер
Винтовка

Винтовка — ұңғы каналында винтті ойығы бар атыс қаруы. Қарсыластың адам күшін 1000 метрге дейінгі қашықтықта оғымен, ал қолма-қол ұрыста сүңгімен және дүмбімен жоюға арналған. Винтовка оғының бастапкы жылдамдығы 700-900 м/сек., ұшу кашықтығы 2-4 км. Винтовканың негізгі бөлшектері: ұңғы, ұңғы қорабы, бекітпе механизм, құндақ, көздегіш тетік, қарауыл, оқ салатын қорап (магазин), сүңгі. Қазіргі винтовканың калибрі — 6,5-8 мм. Олар автоматгы (өздігінен оқталып, өздігінен атылады) және автоматсыз болады. Автоматсыз винтовка минутына 10-12 оқ шығара алады. Ең көп тараған түрі 5 және 10 оқтық өздігінен оқталатын винтовканың ату жылдамдығы минутына 25 оқ шығаруға дейін барады. Винтовканың оптикалық көздеу тетігімен (атыстың тию дәлдігін арттыру) жабдықталған түрін снайперлік винтовка деп атайды. Дереккөздер
Алдыңғы жорықтық застава

Алдыңғы жорықтық застава — жорықтық күзет органы. Алдыңғы жорықтық заставаға басты күштің кедергісіз іс-орекетін қамтамасыз ету мақсатында өз әскерлеріне карсыластың барлаушыларының енуін, тұткиылдан шабуылдауын болдырмау және жазылу мен ұрысқа кірісу үшін ұтымды жағдай туғызу тапсырмасы жүктеледі. Іс-қимыл бағытында әскердің алдыңғы белігінен (авангардтан) және екі бағыттағы жылжымалы басты күш қатарының ізіндегі полктерден де саппен жөнелтіледі. Алдыңғы жорықтық заставаның әдеттегі құрамы — күшейтілген мотоатқыштық (танктік) взвод немесе рота. Оларды шолғыншылар күзетеді. Дереккөздер
Медина Құбышев

Медина Құбышев (1923, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылы – 1967) – соғыс және еңбек ардагері. *Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері». *1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1952 – 1964 жылдары 1-Май ұжымшарының бастығы *1964 – 1967 жылдары Таушықтағы механизаторлар дайындайтын училище мен аудандық шикізат дайындау конторын басқарды. Барлық саналы өмірін Маңғыстаудың ауылшаруашылығы мен экономикасын көтеруге жұмсаған. *«Құрмет белгісі» орденімен, бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ангидрит-гипс

Ангидрит-гипс Негізінен алғанда гипстен және ангидриттен тұратын шөгінді (тұнба) жыныс. Құрамындағы гипс мөлшері ангидритке қарағанда көбірек болып келеді. Ангидриттің гипске айнала бастау өңірінде, яғни ангидриттің гидраттану белдемінің төменгі бөлігінде түзіледі. Дереккөздер
Гастроном

Гастроном - аспаздық өнердің ерекшелігін білетін, тағамның татымдылығын бағалай алатын білгір адам. Бізде "гастроном" сөзі 30-жылдардың ортасынан бастап жоғары және бірінші категориялы ассортименті мол дүкендерде беріле бастады. Дереккөздер
Базар Тәукенов

Тәукенов Базар (1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ақтөбе ауылы) – шопан. 1957 – 1982 жылдары жергілікті кеңшарларда қой бағып, мал басының көбейтуде ерекше табыстарға қол жеткізді. Мәскеудегі Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысқан (1968). Еңбек даңқы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әскери шығындар

Әскери шығындар (Военные потери) — соғысушы мемлекеттердің соғыс барысындағы және оның салдарынан тыл мен майдандағы адамдар шығыны және материалдық зиян шегуі. Әскери шығындар тікелей және жанама болып бөлінеді. Тікелей әскери шығындар қару-жарақтың әрекетіне байланысты болады, ал жанама әскери шығындар қару-жарақ және басқа да ұрыс құралдарының әрекетіне тікелей байланысты болмайды. Дереккөздер de:Verlust#Militär
Ауа өткізбейтін есіктер

Ауа өткізбейтін есіктер (Герметические двери) — паналау ғимараттарына радиоактивті, улы және бактериялық заттар кірмеуі үшін кіру есіктерін, тамбурларды, тамбур-шлюздерді, апаттық шығу жолдарын тығыздап жабуға арналған темір және ағаш құрастырмаларынан жасалған құрылғы. Паналау ғимараттарына әдетте көлемі 89 х 189 см немесе 126 х 206 см темірден жасалған ауа өткізбейтін есіктер орнатылады. Есіктің ішкі айналасына резинадан тығыздама бекітіледі, ол есік пен оның жақтауы арасындағы барлық саңылауларды бітеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Аспалы траектория

Аспалы траектория (Навесная траектория) — көтерілу бұрышында неғүрлым алыс қашықтықтан үлкен бұрыш алатындай траектория. Ол тасалардағы (шұңқырларда, ойпаттар мен ылдилардың сыртында) және зеңбіректі артиллерия мен атыс қаруынан төсей ату мүмкін болмайтын жерлердегі нысананы минаатар мен тапал зеңбіректерден ату үшін қолданылады. Дереккөздер
Мұрын жыраудың мұражай-үйі

Мұрын жыраудың мұражай-үйі – әдеби-мұрағаттық мұражай-үйі, Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Форт-Шевченко қаласы, Е. Өмірбаев көшесі, №10 ғимарат. Тарихи деректер, сипаты Маңғыстаулық атақты жырау Мұрын Сеңгірбекұлының туғанына 130 жыл толуына орай тұрған үйі мен ұста дүкенінің орнынан 1991 жылы мұражай-үйі ашылып, сол жылдан өз келушілерін қабылдай бастады. Аталған үйде Мұрын 1906 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін тұрған. Мұрынның туыстары 1970 жылдардың соңында Атырау облысына қоныс аударып, бұл үйді қалдырып кетеді. Ғимарат 20 ғасырдың басындағы Маңғыстау өңірінің тұрғын үйлеріне тән сипаттағы "Г"-әрпі тәрізді құрылыс түріне жатады. Іргетасы мен қабырғасы ұлутастан қаланып, қабырғалары сыланған. Терезелері тікбұрышты. Үйдің дәл жанында ұстахана "дүкені" бар. Үйдің алаңы − 242 м ² . Мұражай үйінде Мұрын жыраудың өзі тұтынған заттар мен жасаған әр түрлі зергерлік бұйымдар, қолданып пайдаланған ұсталық саймандар, т.б. әдеби-тарихи жәдігерлер жинақталған. 1999 жылы Форт-Шевченко қаласындағы Мұражайлар кешені құрамына енді. Дереккөздер
Симметриялы еместік

Симметриялы еместік (Несимметричность) — симметриялықтан ауытқу, қалыпты үзындықтың бойында алынған нақты және орнықты элементтердің (бүйымдардың) симметриялық жазықтықтарының ең үлкен арақашықтығы. Дереккөздер
Винтовкалық гранат

Винтовкалық гранат — винтовкалық гранатаатқыштан атуға арналган оқ-дәрі. Кейбір винтовкалық гранат ұшу қашықтығын ұлғайту үшін траекторияның бастапқы бөлігінде қосылатын реактивтік қозғалтқышы болады. Ол кумулятивті, жарыкшақты, жарықшакты-кумулятивті болып бөлінеді. Винтовкалық гранатның калибрі 40-75 мм., салмағы 200-800 грамм, атыс қашықтығы 500 метр дейін, сауытты тесіп шығуы 300 мм-гe дейін. Дереккөздер
Ангидрит-доломит

Ангидрит-доломит - Негізінен ангидриттен және доломиттен тұратын шөгінді (тұнба) тау жынысы. Құрамындағы доломит мөлшері ангидритке қарағанда көбірек болып келеді. Галотекті — карбонатты қабаттардың таза доломит тасы, доломит ангидриттермен және ангидриттермен алмасу өңірінде кеңінен таралған. Ангидриттердің гидраттану белдемінде ангидрит-доломит гипс-доломиттерге алмасады. Дереккөздер
Аспандата атыс

Аспандата атыс (Навесная стрельба) — өрлеу бұрышын 20-45 градус етіп артиллериядан ату (үшу жолы тік, келте зеңбірек пен минаатарға тон). Түрлі атыс міндеттерін орындау үшін, оның ішінде қорғаныс құрылыстарын қирату үшін қолданылады. Дереккөздер