kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фаготерапия

Фаготерапия (phagos — жеймін және therapeіa — емдеу) — кейбір жұқпалы ауруларды (іш сүзегі, дизентерия, тырысқақ, т.б.) ерекше зат бактериофагтар көмегімен емдеу. Бактериофагтың тек өзіне тән ерекше қасиеті бар екендігін алғаш Н.Ф. Гамалей (1859 — 1949) байқап (1898), 1915 ж. ағылшын ғалымы Ф.Туорт ашқан. Ал 1917 ж. француз ғалымы Ф. д`Эрелль дизентериямен сырқаттанған адамның нәжісін тексеріп, одан сүзіп алынған затта дизентерия ауруын тудыратын микробты жойып жіберетін қасиет бар екендігін анықтады. Кейбір жұқпалы ауруларды емдеуде антибиотиктер мен сульфаниламидтермен қатар бактериофагтар да қолданылады. Әрбір жұқпалы аурудың өзіне тән бактериофагы анықталған. Олар қажетіне қарай белгілі бір жүйе бойынша пайдаланылады. Әдетте Фаготерапиялық әдіспен емдеуді эпидемиолог немесе эпизоотолог дәрігер белгілейді. Мысалы: газ гангренасын көпвалентті, ал стрептококк пен стафилококктарданболатын ауруларды қосвалентті препараттармен емдеу газдалынатын, өлі еттенетін гангреналарды асқынудан сақтайды, бұл жағдай жарақаттарды емдеуде де тиімді болып табылады. Фаготерапия сүзек, дизентерия, тырысқақ, оба сияқты қатерлі аурулардың алдын алу мен диагнозын анықтау үшін фагодиагностикалық әдіс ретінде пайдаланылады. Фаготерапияның, әсіресе, тырысқақ ауруын емдеуде маңызы зор. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Миксобактериялар

.]] Миксобактериялар (Myxobacterales) (грек. myxa – кілегей және бактерия) – таяқша тәрізді аэробты бактериялар. Қозғалыс қызметін денеден бөлініп шығатын кілегей атқарады, ол бактерияны алға қарай итереді, талшығы болмайды. Микробактериялардың көпшілік түрлерінде ядро болады және даму циклында миксомицеттердің жемісті денесі сияқты ерекше кілегейлі дене түзіледі. Көлденең бөліну арқылы көбейеді. Бұлардың негізгі туыстары: Мухососсus, Archangіum, Cystoba cter, Melіttangіum, Stіgmatella, Polyangіum, Chondromyces. Бұл туыстар бір-бірінен түсі, клетка көлемі және жемісті денесі арқылы ажыратылады. Миксобактериялардың көпшілігі топырақта, көңде және өсімдік қалдықтарында сапрофитті тіршілік етеді. Суда сирек кездеседі. Басқа бактериялар сияқты, бұлардың да топырақтағы күрделі органикалық заттарды ыдыратуда маңызы зор. Сілтемелер * Тіршілік * Клетка * Ядро Дереккөздер
Алқа өсімдік

Алқа – алқалар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Орман алқабында, қалың шөп арасында, өзен-көл жағалауында, бұлақ маңында өседі. Оның Қазақстанда: ащы алқа, түксіз алқа, картоп, баклажан, парсы алқасы, қара алқа, ольга алқасы сияқты 7 түрі бар. Биікт. 20-80 см, кейде 2-3 м келеді. Сабағы тік не жайылып өседі. Жапырағы бүтін жиекті, қалақ не күрделі қауырсын пішіндес. Гүлі ақ, кейде көкшіл түсті. Ол қалқан тәрізді гүлшоғырына шоқталған. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қыркүйекте жемістенеді. Жемісі — жидек не түйнек. Жемісі мен сабағында соланин алкалоиды бар. Шикі жемісі мен сабағы, жапырағы улы болады. Қара Алқаның жемісін тамаққа пайдаланады. Дереккөздер
Үркімбай би

Үркімбай би (т.-ө. ж. б.) — белгілі шешен, би. Орта жүздің арғын руының әйдерке тармағынан шыққан. Шамамен 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген. Өз заманында әділ де адуынды би болған. Оның Кенесары ханға айтқан сөзі ел аузында сақталған. Ол жайындағы деректер М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының қолжазбалар бөлімінде сақтаулы. Үркімбай бидің бейіті қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданына қарасты Қызбел тауының етегіндегі Қаратал деген жерде. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Функционалдық талдау

Функционалдық талдау, Функционалдық анализ — қазіргі математиканың негізгі тарауларының (салаларының) бірі. Функционалдық талдау функцияларды, тізбектерді, т.б. математикалық объектілерді шексіз өлшемді кеңістіктің элементтері (нүктелері) ретінде қарастырады. Функциялар мен тізбектерді осы тұрғыдан зерттеу нәтижесінде геометриялық бейнелер мен геометриялық терминологияны пайдалануға мүмкіндік жасалды. Осыған байланысты классикалық талдаудың көптеген ұғымдарын мәні бір немесе бірнеше функцияның берілуіне тәуелді шамалармен ауыстыруға, функциялардың Фурье қатарына жіктелуінің геометриялық теориясын құруға, т.б. болады. Мысалы, функцияларды Фурье қатарына жіктеу есебі векторды өзара үш перпендикуляр бағытта жіктеу есебіне ұқсас болып шықты. Функционалдық талдаудың дамуы дифференциалдық теңдеулер мен интегралдық теңдеулер теориясының дамуына күшті әсер етті. Сөйтіп, шексіз өлшемді кеңістіктегі мұндай теңдеулер мен операторлар арасында байланыс бары анықталды. Атап айтқанда, сызықтық дифференциалдық теңдеулер теориясы мен сызықтық интегралдық теңдеулер теориясы 3 өлшемді кеңістіктегі сызықтық түрлендірулер теориясының шексіз өлшемді аналогы (ұқ-састығы) болып шықты. Функционалдық талдау математикада, физикада, химияда, әсіресе, кванттық механика мен кванттық химияда кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Фагоцитоз

Фагоцитоз (фаг және грек. kytos — жасуша) — бір жасушалы организмдердің немесе кейбір көп жасушалы жануарлар жасушасының микроскопиялық бөтен тірі нысандар (бактериялар, т.б.) мен қатты бөлшектерді жұтып алып, қорытып жіберуі. Фагоцитоз процесі организмдердің қарапайым қоректенуінің негізінде жүзеге асады. Организмдердің бұл қабілеті эволюция барысында фагоциттерге ауысқан. Сондай-ақ кейбір жануарлардың ооциттері, ұрық жасушалары, дененің жазылғыш қуыстары және көздің пигментті эпителийлері де нысан бөлшектерін белсенді түрде жұтып, қорыта алады. Фагоцитоз құбылысын және оның иммунол. маңызын И.И. Мечников ашқан (1882). Фагоцитоз осы процеске қатысатын нысандар мен фагоциттердің жақындасуы (хемотаксис) және аттракция (фагоцит бетіне микробтардың жабысуы), қармап алу, жасуша ішінде қорытылу сатыларымен өтеді. Кейбір микробтар (мысалы, алапесті қоздырушылар) организмдегі фагоциттердің ішінде орналасқанда ғана әрекет ете алады. Фагоцитоз процесі антиденелер, әр түрлі физикалық және химиялық факторлар әсерінен тез жандануы мүмкін. Мысалы, кальций тұздары мен магний бар жерде Фагоцитоз процесінің күшейетіні анықталды. Фагоцитоз процесі кезінде жасуша мембранасы белсенді рөл атқарады. Ол фагосома түзілу үшін қорытылатын нысандар бөлшектерін бүркеп алып, цитоплазманың түбіне қарай тартады. Лизосома жасушаларынан фагосомаға жұтып алған бөлшектерді қорытатын ферменттер түседі. Ал қорытылмаған бөлшектер жасушада ұзақ уақыт сақталуы мүмкін. Фагоцитоз қабыну, жараның жазылуы кезінде иммунитеттің арнайы емес түрінің факторы ретінде шешуші рөл атқарады. Жасуша жарғақшасы шала өткізгіштік қасиетке ие. Кейбір заттар жасуша ішіне тез өтеді де, ал екінші біреулері өте алмайды. Мысалы ақуыз бен полисахаридтердің ірі молекулалары, тағамның ірілеу түйіршіктері, бактериялар жасушаға фагоцитоз жолымен өтеді (грекше. «фагео»- жебір). Фагоцитоз әрекетіне плазмалық жарғақша тікелей қатысады. Ірірек келген түйіршіктер мен молекулалар жасушаның жарғақшасымен жанасқан бетінде жарғақша майысып, шұңқырланады да, бөлшекті қоршап алып, сіңіреді. Түйіршіктердің сіңірілуі әртүрлі ферменттер аркылы орындалады. Амеба және басқа қарапайымдар фагоцитоз жолымен қоректенеді. Лейкоциттер де фагоцитозға қабілетті. Дереккөздер
Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен

Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен [9(20).9.1778, Эстония, Эзель аралы (қазіргі Сааремаа аралы) — 13(25). 1.1852, Кронштадт (Ресей)] — орыс теңіз саяхатшысы, адмирал (1843). Кронштадтағы Теңіз Кадет корпусында оқыды. *1803 — 06 ж. 1-орыс саяхатына қатысты. *1807 — 18 ж. Балтық және Қара теңіздерде әр түрлі кемелердің командирі болды. *1819 ж. Беллинсгаузен басқарған экспедиция Атлант мұхитының антарктикалық бөлігінен бірнеше аралдарды, *1820 ж. 16(28) қаңтарда 69 0 21' о. е. және 2 0 14' б. б. нүктесінде Антарктиданы, *1821 ж. Петр І-нің есімімен аталған аралды, Александр І-нің есімімен аталған жағаны, Тынық мұхиттың тропикалық бөлігіндегі бірқатар аралдарды ашты. *1821 ж. 24 шілдеде (5 тамыз) экспедиция Кронштадқа оралды. *1828 — 29 ж. түрік-орыс соғысына қатысты. *1839 жылдан Кронштадтың әскери генерал-губернаторы болды. Тынық мұхиттағы теңіз, Оңтүстік Сахалиндегі мүйіс және Туамоту топаралындағы арал Беллинсгаузеннің есімімен аталған. Дереккөздер
Еркін Қарымсақұлы Мәмбетов

Еркін Қарымсақұлы Мәмбетов (18.3.1944 ж.т., Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ганюшкин ауылы) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1990), профессор (1994). * 1966 ж. Алматы мемлекеттік институтын бітірді. * 1966 жылы еңбек жолын Атырау өңірінде бастап, Қарағанды мемлекеттік медицина институтында, Куба ұлттық госпиталында (1979 — 81), жұмыс жасады. * 2002 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі. Ғылыми жұмысы * Мәмбетовтың негізгі ғылыми жұмыстары офтальмологиялық жарақаттарды емдеуге арналған. * Ол лакрималды және пластикалық хирургияның жаңа әдістерін енгізді. * Көз аметропиясы мен астигматизмін емдеуде радиалды кератотомияны кеңінен қолданды. * Интроакулярлы линзаны қондыру, миопияның асқынған түрі, миопиялық астигматизмге және жарақаттан кейінгі жыртықтық астигматизмге қабықаралық рефракциялық тоннелді кератопластика жасау тәсілдерін жетілдірді. Оның басшылығымен глаукомаға (суқараңғы) жасалған операциядан кейін науқастар көзінің тез қалпына келуінің жаңа әдістері анықталды. * Мәмбетов — Қазақстанда офтальмология саласынан тұңғыш докторлық қорғап, профессор атағын алған қазақ ғалымы. Дереккөздер
Ақша Сартұлы

Ақша Сартұлы (1707 — 1729) — батыр. Қойгелді Сартұлы батырдың інісі. Дулат руының батыры. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Әкесі Сарт Шақанұлы Ташкент маңын қыстап, қазіргі Қаратау қаласының іргесіндегі Ұзынбұлақ, Күйгенкөлді көктеуі, Іле жағасындағы Шеңгелді төңірегін жайлауы мен күздеуі еткен атақты бай болған. Ақша алғаш 1723 ж. жоңғар қалмақтарымен болған соғыста көзге түсіп, батыр атанған. Тараз қаласын талқандап, қазақ байларының ауылдарына лап қойған жоңғарлар Қаратаудағы Ұзынбұлақ түбінде Өтеген батыр бастаған қазақ қолының қатты қарсылығына ұшырайды. Қалмақ батыры Ботшихар, Өтеген батырмен жекпе-жекте қаза тапқаннан кейін қалмақтар шегініп, көл маңындағы қамысқа тығылады. Ақша батыр қамысты өртеп, қашып құтылмақ болған жауды қыспаққа алады. Көлдің Күйгенкөл атануы да осыдан шықса керек. Ақша бұдан кейін де бірнеше шайқастарға қатысқан. Аңырақай шайқасынамыңбасы дәрежесінде қатысқан. Ол жекпе-жекте қалмақ батыры Дәржіні өлтірді. Осы шайқаста қаза тауып, Аңырақай даласында жерленген. Ақша батырдың балалары Өтеболат пен Бекболат — 1756-1758 ж. қазақ жерін жоңғарлардан азат ету соғысына қатысқан. Дереккөздер
Фагоциттер

Фагоциттер (фаго… және kytos — жасуша) — фагоцитоз түзетін, адам мен жануарлардың дәнекер тіндерінде болатын арнайы қорғаныштық жасушалар. Омыртқасыз жануарларда фагоцитозды амебоциттер (жәндіктердің қанында болатын түссіз, бөгде заттарды қармап алуға бейім жасушалар) түзеді. Ал сүтқоректілерде белсенді Фагоциттерге қан құрамындағы нейтрофильдер (микрофагтар), моноциттер, қозғалмайтын және қозғалғыш макрофагтар, ретик. эндотелийлі жүйе жасушалары жатады. Нейтрофильдер ұсақ бөгде зат бөлшектерін (бактериялар, т.б.), ал макрофагтар ірі бөгде зат бөлшектерін (өлген жасушалар мен оның ядроларын, т.б.) жұтып алып ыдыратады. Сондай-ақ макрофагтар теріс зарядталған бояғыш заттар бөлшектері мен коллоидты заттар қорын жинақтайды. Фагоциттер — фагоцитоз туғыза алатын торшалар. Мечннковтыц айтуынша фагоцитоздық қасиетке микрофагтар мен макрофагтар ие, олар тек қана тазалағышторшаның қызметін атқармайды, сонымен қатар организмді ауру қоздырғыштарынан қорғауда, ягни қан мен ұлпаге енген бөтен микроорга- низмдерді, заттарды, және ор-ганизмнің өлі торшаларын (эритроциттер, лейкоциттер) бо- йына сіңіріп ыдыратып, жойып жіберуде негізгі роль атқарады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Аққағаз Мәдиқызы Мәмбетова

Аққағаз Мәдиқызы Мәмбетова (1.1.1923 жыл, Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы Орда ауылы — 13.1.2004 жыл, Алматы) — актриса, Қазақ мемлекетті жастар мен балалар театрының негізін қалаушылардың бірі. Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1966), Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері (1970). * 1945 жылы Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтының актерлік факультетін (проф. Б.А. Бабочкиннің жетекшілігімен) бітірген. * 1946 — 1990 ж. Қазақтың балалар мен жасөспірімдер театры (қазіргі Қазақ мемлекеттік академиялык жастар мен балалар театры) құрамында еңбек етті. * Мәмбетова театр сахнасында жас балалар мен қыздар рөлін шебер орындаушы талант иесі ретінде танылды. Ол қазақ және орыс театры қойған спектакльдерге бірдей қатысып, Буратино (А.Н. Толстой, “Алтын кілт”, 1948 ж. театр шымылдығын ашқан қойылым), Қызыл телпекті қыз, қарақшы (Е.Л. Шварц, “Қызыл телпекті қыз”, “Қарлы ханым”) Жеңісбек (Б.Жәкиев, “Әке тағдыры”), Бақыт (С.Жүнісов, “Жаралы гүлдер”), Тілектес (Қ.Сатыбалдин, “Аягөз аруы”), тағыда басқа алуан түрлі рөлдерді ойнады. Олардың бірқатары Мәмбетоваға арнап жазылған. * Сонымен қатар Қазақ радиосындағы “Кел, балалар ойнайық”, “Жұмбақбай атайдың ертегісі” хабарларының тұрақты жүргізушісі болды. * “Құрмет белгісі” орденімен (1986), медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Дифференциалдық теңдеу

теңдеуін шешу арқылы құрылған сорғы корпусындағы жылу алмасудың визуалдауы ]] Дифференциалдық теңдеулер — ізделінетін функцияны оның әр түрлі ретті туындыларымен (немесе дифференциалдарымен) және тәуелсіз айнымалылармен байланыстыратын теңдеулер. Алгебралық теңдеулермен салыстырғанда, дифференциалдық теңдеулерді шешу кезінде функция (функциялар отбасы) ізделінеді, ал алгебралық теңдеулерді шешу нәтижесінде сан (бірнеше сан) ізделінеді. Біріншісінен жоғары ретті дифференциалдық теңдеуді бірінші ретті теңдеулер жүйесіне айналдыруға болады. Бұл жүйесіне кіретін теңдеулер саны бастапқы дифференциалдық теңдеудің ретіне тең. Жалпы түсініктер Ізделінді функцияның ең жоғарғы туындысы (дифференциалы) теңдеудің реті деп аталады. Теңдеуді қанағаттандыратын, яғни тепе-теңдікке айналдыратын функция теңдеудің шешімі деп аталады. Мысалы, радиоактивтік ыдырау теңдеуінің: : Шешімі: : , – кез келген тұрақты. Теңдеудің шешімін табуды, дифференциалдық теңдеуді интегралдау деп атайды. . Мысалдар y°=10^(x+y) Әдебиет Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Миксовирустар

ы]] Миксовирустар (грек. mуxa – кілегей, шырыш және лат. vіrus –у, улы зат) – адамдарды, сүтқоректілер мен құстарды ауруға шалдықтыратын вирустар тобы. Вибриондарының (нуклеин қышқылы мен белокты қабықшадан тұратын вирустар) негізгі құрамы нуклеоидтан (рибонуклеопротеид) және сыртқы қабықшадан (белок, липид, көмірсу бар) тұрады. Миксовирустардың 2 тобы бар: ортомиксовирустар (грек. orthos – дұрыс) – адам тұмауы мен құс обасы ауруының вирустары. Вирионының мөлшері 80 – 120 нм (өте сирек жіпше тәрізді). Құрамында РНҚ, РНҚ - полимераза, сыртқы қабықшасында екі қатпарлы липидті гемаглютинин және нейраминидаза бар; парамиксовирустар (грек. nara – қасында, жанында) құстың жалған обасы мен қызылша ауруының қоздырғыштары. Вирионының мөлшері 150 – 500 нм, ортасында спираль тәрізді симметриялы нуклеокапсид орналасады. Құрамында РНҚ - полимераза (транскриптаза) ферменті болады. Ауру нәрестелерде ауыр өтеді. Алдын алу шаралары: тазалық сақтау, эпидемия паратитке, қызылшаға, тұмауға қарсы вакцина егу. Емдеу үшін ауру түрлеріне қарай қоздырғыштарды жою, уланған организмді тазарту керек. Сілтемелер * Шырыш * Сүтқоректілер * Тұмау Дереккөздер
Жүйелік функционалды лингвистика

Функционалды тіл білімі — тілдің қарым-қатынас құралы ретіндегі қызметін сипаттайтын бағыттар мен көзқарастардың жиынтығы. Қарым-қатынас құралы ретінде тілдің қызметіне басты назар аударатын құрылымдық лингвистиканың бір тармағын құрайтын бағыттар мен мектептер. Функционалды тіл білімінің негізін қалағандар — И.А. Бодуэн де Куртене, Ф. де Соссюр, О.Есперсен. Функционалды тіл білімінің негізгі принципі — тілді сөйлеу құралдарының белгілі мақсат көздеген жүйесі деп тану. Ойлаудың бейнесі, көрінісі болып табылатын тілдің негізгі мәні, қызметі қарым-қатынас құралы болуы десек, тілдік бірліктердің жеке грамматикалық ерекшеліктерін зерттеумен бірге, оның сөйлеудегі қызметін айқындаудың мәні зор. Ойды жеткізудің негізгі құралы тіл болғандықтан, тіл мен ойлаудың арасындағы іргелі байланысты анықтауда Әл-Фараби көшелі теориялық ілім жасаған. Сөйлеудің мәнін ашу барысында әл-Фараби логикалық категорияларға сүйенеді әрі логика мен тілді бір-бірімен сабақтастыра отырып зерделеп, тұжырым жасайды. Қазіргі таңда функционалды тіл білімі зерттеудің әр түрлі аспектілері мен бағыттары пайда болып, даму үстінде: функционалды грамматиканың жалпы теориялық мәселелері (В.Г. Адмони, А.В. Бондарко, В.Г. Гак, Н.Ю. Шведова, т.б.); функционалды-синтаксистік концепция (Г.А. Золотова, Д.Н. Шмелев, Н.А. Слюсарева); функционалдық аспектология (Ю.С. Маслова, А.В. Бондарко, Т.В. Булыгина, т.б.); өріс теориясы арқылы зерттеу (М.М.Гухман), т.б. Функционалды тіл білімі қазақ тіл білімінде енді ғана қолға алына бастаған сала. Функционалды тіл білімі тіл табиғатын кешенді сипатта зерделеумен, адамдардың қарым-қатынасында белгілі бір хабарды жеткізуде қолданылатын лексикалық, грамматикалық бірліктердің қызмет жүйесінің өзара қарым-қатынасындағы заңдылықтарды айқындаумен анықталады. Ол әр түрлі тілдік деңгейге жататын бірліктерді ортақ семантикалық қызмет атқаруына байланысты жүйелі бір құбылыс ретінде қарастырады. Функционалды тіл білімінің басты ерекшелігі — тілдік құралдар қызметі жүйесінің сөйлеу барысында мағына мен мәнді берудегі ортақ заңдылықтарын айқындау, яғни грамматикалық бірліктердің, лексикалық жүйе мен контекстің арасындағы ортақ заңдылықтар сөйлеуге қатысты анықталып, талданады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үржар ісі

Үржар ісі — қазақ ауылындағы социалистік құрылыстың сәтсіздіктеріне жауапты деп айыпталған ұжымдық шаруашылықтар басшыларын соттау шарасы. “Ішкі жауларды” іздеп-жазалаудың осы саяси-идеологиялық науқаны Қазақстан Компартиясы ОК бюросының 1937 жылы 10 қыркүйекте қабылдаған “Ауыл шаруашылығы саласындағы қаскүнемдік жасаған контрреволюциялық топтардың мүшелері үстінен ашық сот процестерін ұйымдастыру туралы” аса құпия қаулысы негізінде жүргізілді. Қазақ КСР-і Прокуратурасы мен Республика Жоғарғы Сотының тікелей бақылауымен Үржарда болып өткен Алматы облысы сотының көшпелі сессиясының отырыстарына (1937 жылы 26 — 30 қыркүйек) үржарлықтармен көршілес Аягөз, Мақаншы аудандарының өкілдері қатыстырылды. Сот барысы Қазақстанның барлық бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып тұрды. “Үржар ісі” бойынша жауапқа тартылған аудан жетекшілері мен шаруашылықтар басшыларына кеңес үкіметіне қарсы зиянкестік әрекет жасаған ұлтшыл ұйым құрды, ауылдағы социалистік өзгерістерге кедергі жасады деген айыптар тағылды. Ұйымға орталықтан Ұ.Құлымбетов пен Ораз Жандосов басшылық етті. Сот Үржар аудандық атқару комитетінің төрағасы Қадыр Матжанов (Матыжанов, Матчанов), аудандық партия комитетттің екінші хатшысы Мәдәлиев, аудандық байланыс бөлімшесінің меңгерушісі Бекебаев және ұжымшарлар басқармаларының төрағалары Батқалов (Елтай ұжымшары), Қалышев (Мирзоян ұжымшары), Құлжабаев (“Жаңа тұрмыс”), Ыдырысов (Куйбышев ұжымшары) — барлығы 7 адамға ату жазасын беріп, бірнеше басшы қызметкерлердің мал-мүлкін тәркілеп, 10 жылға бас бостандықтарынан айырды. “Үржар ісіне” ұқсас сот процестері Қазақстанның басқа аудандарында да ұйымдастырылды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фаза

Фаза :1. тербелістер мен толқындар теориясында — тербелмелі процестердің әрбір уақыт мезетіндегі күйін анықтайтын шама. Мысалы, гармониялық тербеліс жасайтын шаманың (кернеу, ток, т.б.) тепе-теңдік күйден ауытқуы (х) мына формуламен өрнектеледі: ::, ::мұндағы х0 — тербеліс амплитудасы, :: ::, — тербеліс Фазасы, — бұрыштық жиілік, t — уақыт, :: — тербелістің бастапқы Фазасы, яғни Фазаның уақыттың бастапқы (t=0) мезетіндегі мәні. Гармониялық тербелістің Фазасы бұрыштық бірліктермен өрнектеледі, ал гармониялық емес периодты тербелістің Фазасы тербеліс периодының үлестері арқылы өрнектеледі; :2. термодинамикада — заттың физикалық қасиеттері бойынша басқа мүмкін болатын тепе-теңдік күйлерден өзгеше термодинамик. тепе-теңдік күйі (қ. Термодинамикалық тепе-теңдік). Кейде заттың тепе-тең емес метатұрақты күйі де Фаза (метатұрақты фаза) деп аталады. Заттың бір Фазадан екінші Фазаға көшуі фазалық ауысу деп аталады. Ол зат қасиеттерінің сапалық өзгерістеріне тәуелді. Мысалы, заттың газ, сұйық және кристалдық күйлері құрылымдық бөлшектердің (атомдардың, молекулалардың) қозғалыс сипатымен және реттелген құрылымның болуымен немесе болмауымен ерекшеленеді. Әр түрлі кристалдық Фазалар бір-бірінен кристалдық құрылым типімен, электр өткізгіштігімен, электрлік және магниттік, асқын өткізгіштік қасиеттерімен, т.б. ерекшеленеді. Сұйық Фазалар бір-бірінен құраушыларының шоғырымен, асқындатқыштық қасиетінің болуы немесе болмауымен, серпімділік және электрлік қасиеттерінің анизотропиясымен өзгешеленеді. Қатты қорытпалардағы кристалдық құрылым Фазалары тығыздығымен, серпімділік модулімен, балқу температурасымен, т.б. қасиеттерімен ерекшеленуі мүмкін. Көп жағдайларда Фазалар кеңістік бойынша біртекті таралады, бірақ оған жатпайтындары да бар. Олар: екінші текті өткізгіштің аралас күйі (асқын өткізгіштік), әлсіз магнит өрісіндегі ферромагнетиктер, т.б; :3. электртехникада — көп фазалы тізбектің құрамына енетін электр тізбектерінің бірі. Тербеліс фазасы Тербеліс фазасы - тербелмелі немесе толқындық процестерді сипаттайтын функцияның мерзімді өзгеретін аргументі. Дереккөздер
Ұшқатты тас мүсіндері

Ұшқатты тас мүсіндері — археологиялық ғұрыптық ескерткіштер, орта ғасырлар дәуірінен сақталған тас мүсіндердің бір тобы. Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы Қызыларай тауының шығыс бөктерінде, Ұшқатты қыстағының төңірегінде шоғырланған. Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция жұмыстары барысында 1950 жылдардан бастап Ә.Марғұлан, Ж.Құрманқұлов, Л.Ермоленко зерттеді. Табиғи жағдайы бойынша ағаш, тал өскен, бұлақ көздері көп, шөбі от, ықтасынды-сайлы мекен болғандықтан, бұл өлкені ерте замандардан бастап адамдар кеңінен қоныстанған. Ғылыми ізденістер барысында Ұшқатты өлкесінен көптеген зират-қорымдар, ғұрыптық [http://karkaralinsk.kz/?page_id=354 ескерткіштер] анықталды. Ортағасырлық түркі-қыпшақ дәуірінен сақталған тас мүсіндердің сақталу деңгейі біркелкі емес, бірқатары қирап бүлінген, кейбіреуін алып кеткен. Ұшқатты тас мүсіндерінің неғұрлым жақсырақ сақталғандарынан 10-ға жуығының деректері ғылыми айналымға енді. Мүсінтастар түркі-қыпшақ тайпалары мәдениетінің қалыптасқан тәртібіне сай, тақтатастардан құрастырылған, төртбұрыш, шаршы пішіндес аласа қоршаулардың үнемі күншығыс жағына орнатылған. Тек бір жағдайда ғана тас мүсін қоршау емес, тастан үйілген шағын обаның жанында тұр. Беті күншығысқа қаратылған тас мүсіндерден басталған балбал тізбектері де тек күншығысқа қарай тартылған. Ұшқатты мүсіндері ұзынша, төрт қырлы, түсі сұр, сарғыш немесе қызғылт гранит тақталарынан жасалған. Ұзындығы 0,6 м-ден 2,16 м-ге дейін. Адам басының жоғарғы тұсы көбінесе дөңгелене, кейде үшбұрышқа, сирек жағдайда төртбұрышқа жақын пішінде шығарылған. Қастары мен қыр мұрыны біріктіріліп бедермен берілген, ал көбіне үлкендеу көздеріне қиықтау келген пішін тән. Мұнан тыс, көбіне ойып көрсетілетін аузы, сондай-ақ мұрты мен үшкілдеу иегі анық байқалады. Кейде шағын, үшкір сақалы болады, жақтың жалпы сұлбасы кейде көрсетіледі, кей жағдайда көрсетілмейді. Бұған қоса, бір мүсіннің құлақтарына сырға тағылған. Дене тұсында киімнің кейбір нышандары, адамның қолдары, қолға ұстап тұрған шағын көзе ыдыс, қылыш тәрізді қару көрсетілген. Мұртты, кейде сақалды ер адамдармен қатар, әйелдерді бейнелейтін мүсіндер де бар. Түркі-қыпшақ заманының ғұрыптық ескерткіштерін зерттеуші көптеген ғалымдардың пайымдауынша, мұндай тас мүсіндер қазақ сахарасына өте кең тараған, өлген адамдарды еске алу, аруақпен қоштасу үшін өткізілетін жиындар кезінде орнатылатын жәдігерлер болып табылады. Олар әдетте қайтыс болған адамның портреттік бейнесін сомдайды (қараңыз Түркі дәуірінің ғұрыптық қоршаулары). Сілтемелер: [http://karkaralinsk.kz/?page_id=354 Қарқаралы кітапханасы] Дереккөздер:
Фазалық ауысу

Фазалық ауысу, фазалық түрлену — кең мағынасында сыртқы жағдайлар (температура, қысым, магниттік және электрлік өріс, т.б.) өзгергенде заттың бір фазадан екінші фазаға ауысуы; тар мағынасында сыртқы параметрлер үздіксіз өзгергенде физикалық қасиеттердің секірмелі өзгеруі. Температураның, қысымның немесе қандай да бір басқа физ. шаманың Фазалық ауысу өтетін мәні ауысу нүктесі деп аталады. Фазалық ауысудың екі тегін ажыратады. Бірінші текті Фазалық ауысуда заттың тығыздығы, құраушыларының концентрациясы сияқты термодинамикалық сипаттамалары секірмелі түрде өзгереді; масса бірлігінде Фазалық ауысу жылуы деп аталатын жылудың толық анықталған мөлшері бөлінеді немесе жұтылады. Екінші текті Фазалық ауысу кезінде қандай да бір нөлге тең физикалық шама ауысу нүктесінің бір жағынан екінші жағына қарай ығысу нүктесінен алыстағанда нөлден бастап біртіндеп өседі. Мұнда тығыздық үздіксіз өзгереді, жылу бөлінбейді және жұтылмайды. Бірінші текті Фазалық ауысу табиғатта кең таралған құбылыс. Оған булану мен конденсаттану, балқу мен қатаю, қатты фазаға сублимациялану мен конденсаттану, қатты денелердегі кейбір құрылымдық ауысулар, мысалы, темір-көміртек қорытпасында мартенситтің түзілуі жатады. Таза асқын өткізгіштерде жеткілікті күшті магнит өрісі асқын өткізгіштік күйден қалыпты күйге бірінші текті Фазалық ауысутуғызады. Екінші текті Фазалық ауысуға: макроскоп. магниттік моменттің пайда болуымен бірге жүретін пара-ферромагнетик. ауысу, пара-антиферромагнетик. ауысу, т.б. жатады. Фазалық ауысу температураның, т.б. шамалардың қатаң анықталған мәндеріндегі бөлшектер санына шек қойылмайтын жүйеде ғана өтетін құбылыс. Дереккөздер
Фазалық жылдамдық

Фазалық жылдамдық — толқын фазасының белгілі бір бағытта орын ауыстыру жылдамдығы. (мұндағы А — амплитуда, — бұрыштық жиілік, k — толқындық сан, t — уақыт, x — толқынның таралу бағытында есептелетін арақашықтық) түріндегі монохраматтық жазық толқын жағдайында фазалық шептер немесе фазасы const тұрақты жазықтықтар кеңістікте х осі бойымен жылдамдықпен орын ауыстырады (қ. сурет). Бірақ басқа х осімен бұрыш жасайтын кез келген бағытта фазаның орын ауыстыру жылдамдығы асып кетеді. Фазалық жылдамдықтың k толқындық вектордан айырмашылығы векторлық шама еместігінде және ол жарықтың таралу жылдамдығынан (с) еркін асып кетуі мүмкін. Tолқындар шапшаң толқындар, толқындар баяу толқындар деп аталады. Сондай-ақ фазалық және топтық жылдамдықтары бір жаққа бағытталған тура толқындар және жылдамдықтары бір-біріне қарама-қарсы бағытталған кері толқындар болады. Фазалық жылдамдықтың жиілікке тәуелділігі толқындар дисперсиясын анықтайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том fr:Vitesse d'une onde#Vitesse de phase nl:Voortplantingssnelheid#Fase- en groepssnelheid
Мәметқұл

Мәметқұл, кейде Мұхаммедқұл (орыс. Магметкул, Маметкул, туған жылы белгісіз - 1618) — түмен және сібір ханы Көшімнің немере інісі әрі әскерінің қолбасшысы. Өмірбаяны Мәметқұлдың туған уақыты мен орны белгісіз. Ресей тарихшысы В.В. Трепавловтың пікіріне сәйкес Көшім ханның тұсында беклербек қызметін атқарған. 1573 жылы Строгановтардың Кама бойында бекініс салып жатқанын естіген Көшім қамалды қирату үшін Мәметқұлды жібереді. Бұл кезде шведтермен соғысып жатқан Ресей Сібірді өзіне бірден бағындыра алмаған. Сібір үшін бірінші шайқас 1581 жылдың шілдесінде Ермак пен Мәметқұл әскерлері арасында болды. Бұл ұрыста Ермак көп шығынға ұшырады (1060 адамы ғана қалды). Мәметқұл сол жылы қазанда болған екінші шайқаста жараланып, соғыс алаңын тастап кетуге мәжбүр болды. Ермак ақыры Искарды (Көшім хандығының астанасы) алды. Мәметқұл тұтқынға алынып, Мәскеуге жіберілді. Мұнда ол Қасым хандығының билеушісі, қазақ ханзадасы Ораз-Мұхамедтің көмегімен полк воеводасы болып тағайындалды. Шведтерге қарсы және Қырым ханымен болған соғыстарға қатысты. Ресей патшасы Борис Годуновтың сенімді адамдарының бірі болды. Әдебиет *Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А. Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7. *Матвеев А. В., Татауров С. Ф. Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7. *Матвеев А.В., Татауров С.Ф. Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с. *Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
Ұшқын сөндіру

Ұшқын сөндіру — электртехникада ұшқынды разрядты тудыратын және индуктивтік тізбекті ажырату кезінде электр түйіспелерінде пайда болатын артық кернеуді азайту. Ұшқын сөндіру жүктемені не түйіспені резистордан (сызықтық немесе сызықтық емес) немесе резистор мен конденсатордан құралған арнаулы контурлармен шунттау арқылы орындалады. Контурдың кедергісі неғұрлым аз болса, ұшқын сөндіру соғұрлым әсерлі. Ұшқын сөндіру нәтижесінде түйіспелердің жұмыс мерзімін ұзартуға болады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фазалық кеңістік

Фазалық кеңістік — 1) физикалық жүйенің барлық мүмкін күйлерінің жиынтығын білдіретін геометриялық бейне. Жүйенің қандай да бір уақыт мезетіндегі күйі осы кеңістіктегі нүкте түрінде кескінделеді. Мысалы, серіппеге тік ілінген жүктің күйі серіппенің созылуымен (s) және жүктің жылдамдығымен анықталады. Оның координаттары s және болатын нүктелер түріндегі күйлерінің жиыны қарастырылып отырған жүйенің екі өлшемді Фазалық кеңістікі болып табылатын жазықтықты құ-рады. Мұнда серіппедегі жүктің жақын күйлеріне фазалық жазықтықтың жақын күйлері сәйкес келеді және керісінше. Жүйе күйі өзгергенде бұл күйді кескіндейтін нүкте Фазалық кеңістікте қисық сызық сызады. Ол фазалық траектория деп аталады. Фазалық кеңістіктің әрбір нүктесі арқылы тек бір фазалық траектория өтеді. Сондықтан Фазалық кеңістік жүйенің барлық мүмкін күйлеріне сәйкес қиылыспайтын фазалық траекторияларға бөлінеді. Фазалық кеңістіктің қиылыспайтын фазалық траекториялармен толған бұл геометриялық бейнесі жүйенің фазалық портреті деп аталады. Көптеген физикалық тербелмелі құбылыстар — автотербелістер, тербелісті қоздырудың жұмсақ және қатаң тәртіптері, автотербелісті қармау, созу, периодын екі еселеу және модуляциялау фазалық портреттерде математикалық жолмен сипатталады. Фазалық кеңістік жөніндегі түсініктер статистикалық физикада және тербелістер мен толқындар теориясында кеңінен қолданылады. 2) Статистикалық физикада остері N еркіндік дәрежелі мех. жүйенің барлық жалпыланған qі координаттары мен pі(і=1, 2, …, N) импульстері болып табылатын көп өлшемді кеңістік. Фазалық кеңістіктің өлшемділігі 2N-ге тең. Жүйенің күйін Фазалық кеңістікте координаттары q1, p1,…, qN, pN нүкте, ал жүйе күйінің уақыт бойынша өзгерісін нүктенің фазалық траектория бойымен қозғалысы кескіндейді. Жүйе энергиясының белгілі бір E мәніне сәйкес нүктелер Фазалық кеңістікте кеңістіктік энергияның әлдеқайда жоғары және төмен мәндеріне сәйкес екі бөлікке бөледі. Энергия мәндері әр түрлі беттер қиылыспайды. Тұйықталған жүйенің (Е тұрақты) траекториялары осы беттерде жатады. Көп бөлшектерден тұратын жүйе күйін статистикалық сипаттау үшін фазалық көлем (Фазалық кеңістік көлемінің элементі) және жүйенің бөліну функциясы — жүйе күйін кескіндейтін нүктенің фазалық көлемнің кез келген элементінде болу ықтималдығы ұғымдары енгізіледі. Фазалық кеңістік — көп бөлшектерден тұратын жүйенің бөліну функциясын зерттейтін классикалық, статистикалық механиканың негізгі ұғымы. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Беллинсгаузен қазаншұңқыры

Беллинсгаузен қазаншұңқыры — Тынық мұхиттың оңтүстік-шығысындағы, Антарктида мен Оңтүстік Американың құрлықтық беткейлерінің және Оңтүстік-Тынық мұхиты су асты көтерілмесі аралығында жатқан мұхит түбіндегі қазаншұңқыр. Ол оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа 8 мың км-ге созылған, тереңдігі 4000 — 5000 м. Ең терең жері 5399 м. Орыс адмиралы Ф.Ф. Беллинсгаузеннің құрметіне аталған. Дереккөздер
Бөбек қоры

Бөбек — Сара Алпысқызының қоғамдық қоры — қайырымдылық шараларын өткізу және қоғамда балалардың құқығы мен заңды талаптарын қамтамасыз етумен шұғылданатын мемлекеттік емес ұйым. Қор президенті 1992 жылы С.Назарбаеваның ұйымдастыруымен “Бөбек” балалар қайырымдылық қоры болып құрылды. Қызметінің басты бағыттары: ана мен баланы қорғау, нәрестелер мен балалар үйлерін қамқорлыққа алу, мектептерді қазіргі заманғы жабдықтармен қамтамасыз ету, тұрмыс дәрежесі төмен отбасынан шыққан дарынды балаларға қолдау көрсету, балалар денсаулығын сақтау ісіне жәрдемдесу. Қор 1992 жылы Қазақстанда “Қуаныш пен Үміт үйі” аталатын тұңғыш халықаралық телемарафон өткізді, одан түскен қаржы “Бөбек” балаларды емдеу-сауықтыру орталығының (Алматы) құрылысына жұмсалды. 1994 жылы “Бөбек” қоры БҰҰ Қоғамдық ақпарат департаментінің мүшелігіне қабылданды. 1993 жылы Қарағанды, Өскемен, Көкшетау қалаларында “Мейір күндерін” өткізді, 1994 жылы балалар мен олардың аналарын, отбасын сақтауға, әлеуметтік қорғансыздыққа қарсы күресуге жәрдемдесетін алғашқы мекеме — “Үміт үйін” ашты. 1995 жылы Республикалық туберкулез институтының, Республикалық онкология институтының балаларға арналған бөлімдерін және “Бөбек” балаларды емдеу-сауықтыру орталығын жөндеуден өткізуге, оларды жарақтандыруға қажетті қаржы жинау мақсатында “Қазақстан бизнесі — ауру балаларға!” деген девизбен ірі қайырымдылық шара ұйымдастырылды. Оған 100-ден астам ұйымдар мен фирмалар қатысып, нәтижесінде 2 млн. доллардан астам қаржы жиналды. Қор халықараралық қарым-қатынас шеңберін ұлғайтып, Арал экология апат аймағындағы аналар мен балаларға көмек көрсететін “Аспера” ауқымды бағдарламасының қабылданып, іске асуына ықпал етті. 1995 жылы “Бөбек” қоры президенті Пекинде өткен халықар. әйелдер конференциясына, Париж қаласында ұйымдастырылған халықаралық балалар құқын қорғау форумына, т.б. дүниежүзілік ірі кеңестерге қатысты. 1996 жылы қор — “Бөбек” балалар қоғамдық қоры болып қайта құрылды. Қордың ұйымдастыруымен Қазақстан тәуелсіздігінің 5 жылдығына орай дарынды жеткіншектердің “Айналайын” бірінші халықаралық фестивалі өткізілді. ЮНИСЕФ-пен бірлесіп, “Алмағайып әлемдегі балалар жағдайы” деген тақырыпта бірінші рет халықаралық дөңгелек стол ұйымдастырылды. Оған Орталық Азия мемлекеттерінің парламент, үкімет мүшелері, қоғам қайраткерлері қатысты. 1997 жылы Балаларды емдеу-сауықтыру орталығы пайдалануға берілді. Қор президенті С. Назарбаева “Юнити” (“Бірлік”) халықаралық сыйлығымен марапатталды (1996). 1999 жылы ақпан айында “Бөбек” қоры — “Бөбек — Сара Алпысқызы қоғамдық қоры” болып қайта құрылды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Фазалық модуляция

Фазалық модуляция — тербеліс модуляциясының бір түрі, Фазалық модуляцияда тасымалданатын сигнал тасушы жоғары жиілікті тербелістің фазасын басқарады. Егер модуляциялаушы сигнал синусоид түрінде болса, онда Фазалық модуляция мен жиілік модуляциясы жағдайындағы сигналдардың спектрі мен пішіні бірдей болады. Айырмашылық модуляциялаушы сигналдың әлдеқайда күрделі пішіндерінде байқалады. Фазалық модуляция негізінен тасушы жиілігінің орнықтылығы жоғары жиілікті модуляцияға аралық түрлендіргіш ретінде қолданылады. Гармоникалық тасушы сигналдың фазасы хабар сигналының зандылығымен өзгеретін сигналды фазалық модуляцияланған сигнал деп, ал процесті фазалық модуляция деп атайды. Фазалық модуляцияда да жиіліктік модуляциядағыдай сигналдың өзгеру бұрышының ауысуына тәуелді, мұндай модуляцияны оқулықтарда бұрыштық модуляция деп те атайды. Тасушы сигнал фазасының езгеру ауқымы хабарды тасымалдайтын,яғни ақпаратгық сигналдың қарқындылығының өзгеруіне байланысты болады. Тасымалдайтын сигнал фазасының өзгеру ауқымы және соған байланысты фазалық модуляцияланған сигналдың құрамы және оның параметрі фазалық модуляциялау индексіне байланысты. Фазалық моцуляция индексі — сигнал фазасының салыстырмалы өзгеруі. Фазалық моцуляция индексі кіші (1-ден едәуір аз) болғанда, модуляцияланған сигналдың құрамы амплитудалы модуляциядағыдай үш сигналдың қосындысынан тұрады. Олар: тасушы, төменгі және жоғарғы бүйір жақ сигналдар. Олардың амплитудалық модуляцияланған сигналдан айырмашылыгы бір бүйір жақ сигнал 180°-қа бұрылған. Сондықтан хабардың таралу зандылығына байланысты модуляцияланған сигналдың амплитудасы емес, оның фазасы өзгереді. Фазалық модуляцияның индексі үлкен (1-ден үлкен) болғанда, модуляцияланған сигналдың құрамы күрделенеді, оны арнайы математикалық жолмен анықтайды. Фазалық модуляцияланған сигналдың құрамы тасушы сигнал жиілігінен және оның жоғарғы бүйір және төменгі бүйір жақтарындағы n санды жиіліктерден тұрады. Фазалық модуляцияны жасайтын құрылғыны фазалық модулятор деп атайды. Басқа әдістер (амплитудалық және жиіліктік) арқылы модуляцияланған сигналдарға қарағанда фазалық модуляцияланған сигнал бөгеуілге орнықты, сол себепті, оның дәлдігі жоғары болады. Бірақ фазалық модуляцияланған сигналды іс жүзінде қолдану қиыншылықтарына байланысты аз пайдаланылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұшты-ұшты

"Ұшты-ұшты" — ұлттық ойын. Ойынды үй ішінде де, сыртта да ойнауға болады. Ойынға қатынасушылар орталарынан ойынды басқарушы сайлап алады. Ойын бастаушы ойынға қатынасушыларды столды айналдыра отырғызады немесе шеңбер құрғызып дөңгелене тұрғызады да, ойнаушылардан оң жақ сұқ қолын столдың үстіне тигізе көтеріп, «ұшты-ұшты» деп отыруларын сұрайды, өзі де солай істеп көрсетеді. Бұдан кейін ол: — Мен ұша алатын затты атап, «ұшты» деп қолымды көтергенде, бәрің де тез қолдарыңды көтеріп, алақандарыңды жазып, «ұшты-ұшты» деп қалықтатып тұрасыңдар. Бұл «ұшқандарың»: «Мысалы, «қаз ұшты» десем, сендер де «ұшыңдар». Енді мен әдейі өздеріңді жаңылдыру үшін әлгі затпен аты ұйқас тағы бір ұша алмайтын нәрсені атап, «ұшты» деп қолымды көтерсем, онда сендер ұшпайсыңдар. Мысалы, «қаз ұшты». Бұл жағдайда ұшпайсыңдар. Ұша алатын затты атағанда ұшпай қалған, сол сияқты ұша алмайтын затты атағанда «ұшып кеткен» ойнаушы ұпай тартады,— деп түсіндіреді. Бұдан кейін ұпайдың шарты туралы келісіп алады. Мысалы, бір ұпай 2 ауыз ән салу, не 3 жұмбақ шешу, не 3 жаңылтпаш айту немесе өз көлеңкесімен сөйлесу, көзін байлатып ортаға шығып, «Соқыр теке» болу, т. б. ұпай көбейген сайын бұл сияқты шарттар да көбейе береді. Ойын басталады: Ұшты, ұшты, ұшты — тарғақ ұшты! (ұшады) Ұшты, ұшты, ұшты — жарғақ ұшты! (ұшпайды) Ұшты, ұшты, ұшты — үкі ұшты! (ұшады) Ұшты, ұшты, ұшты — түлкі ұшты! (ұшпайды) Ұшты, ұшты, ұшты — бүркіт ұшты! (ұшады) Ұшты, ұшты, ұшты — іркіт ұшты! (ұшпайды) Ұшты, ұшты, ұшты — үйрек ұшты! (ұшады) Ұшты, ұшты, ұшты — бүйрек ұшты! (үшпайды) Ұшты, ұшты, ұшты — кекілік ұшты! (ұшады) Ұшты, ұшты, ұшты — кекілің ұшты! (ұшпайды) Ұшты, ұшты, ұшты — қызғыш ұшты (ұшады) Ұшты, ұшты, ұшты — сызғыш ұшты! (ұшпайды) Осы тәртіппен ойын жүргізіле береді. Ойын қатынасушылардың сезімталдығын шыңдап, тез жедел ойлай біліп, нақты әрекет жасауға, іштей жинақы болуға қалыптастырады. Тағы қараңыз * Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі Дереккөздер
Фазалық тепе-теңдік

Фазалық тепе-теңдік — термодинамикалық тепе-теңдіктегі фазалардың бір мезгілде көп фазалық жүйеде болуы. Магниттелу осі бірдей, магниттелгіштігінің бағыты әр түрлі ферромагнетиктің екі фазасы (сыртқы магнит өрісі болмағанда), сыртқы магнит өрісіндегі металдың қалыпты және асқын өткізгіштік фазалары, т.б. тепе-теңдікте бола алады. Тепе-теңдік жағдайда бөлшек бір фазадан екінші фазаға ауысқанда жүйе энергиясы өзгермейді, яғни әрбір құраушының әр түрлі фазалардағы химиялық потенциалдары бірдей болады. Бұдан Гиббстің фазалар ережесі шығады. Мысалы, екі құраушы жүйенің үш фазасы әр түрлі температура кезінде тепе-теңдікте бола алады. Бірақ құраушылардың қысымы мен концентрациясы толықтай берілген температурамен анықталады. Қысым шексіз аз өзгеретін фазалық ауысу кезіндегі (қайнау, балқу, т.б.) температураның өзгерісі Клапейрон-Клаузиус теңдеуімен анықталады. Фазалық тепе-теңдік жағдайларында бір термодинамикалық айнымалы шамалардың екінші термодинамик. айнымалы шамаларға тәуелділігін кескіндейтін графиктер тепе-теңдік сызықтары, ал олардың жиынтығы күй диаграммалары деп аталады. Қатты денелерде термодинамик. тепе-теңдікке келтіретін диффузия процестерінің баяулығынан тепе-тең фазалармен қатар тепе-тең емес фазалар пайда болады. Бұл жағдайда фазалар ережесі орындалмауы мүмкін. Фазалар ережесі фазалар бір-бірінен өзгешеленетін сындар нүктеде орындалмайды. Бөлшектердің арасында алыстан әсер ететін күштер болмайтын көлемді үлгілерде тепе-тең фазалар арасындағы шекара мейлінше аз болады. Фазалардың бөліну шекарасының пішіні беттік энергияның ең аз болу шартымен анықталады. Дереккөздер
Беллинсгаузен теңізі

Беллинсгаузен теңізі — Антарктида жағалауындағы Терстон және Антарктида түбектері аралығында, Тынық мұхитқа жалғас жатқан теңіз. Ол бір жағынан Элсуорт жері жағалауын шайып жатыр. Жағасы таулы және қайраңдық мұздықтармен көмкерілген. Антарктида түбегіне қарай Ронне шығанағын түзеді. Ірі аралдары — Петр І жері және Александар І жері. Тереңдігі 410 м-ден 4470 м-ге дейін. Суының температурасы солтүстігінде 0 0 С-қа жуық, оңтүстігінде — 1 0 С-тан төмен. Тұздылығы 33,5 — 34‰. Дереккөздер
Фазометр

Фазометр — екі электрлік тербелістің фазалар айырымын немесе электр тізбегіндегі ток күшінің жоғары мәндеріндегі қуат коэффициентін өлшеуге арналған аспап. Ол энергетикада, электртехникада, радиотехникада, т.б. қолданылады. Фазометрдің негізгі өлшеуіш механизмі — логометр. Фазометрдің электрдинамик., ферродинамик., ферромагниттік, магнит электрлік және электрондық түрлері бар. Электр өлшеуіш тетігі бар Фазометрдің көрсетулері электрлік тербелістердің жиілігіне байланысты. Сондықтан жиіліктердің кең ауқымындағы зерттеулер үшін электрондық немесе цифрлық Фазометрлер қолданылады. Жоғары жиіліктегі өлшеулер үшін өлшеулердің теңгермелеу әдісі негізінде жұмыс істейтін Фазометрлер қолданылады. Мұндай Фазометрлердің негізгі жұмыстық тетігі кірісіне екі электрлік тербелістердің бірі берілетін өлшеуіш — фаза айналдырғыш. Фаза айналдырғыштың шығыстық сигналының фаза ауысуын кірістік сигналға қатысты жайлап реттей отырып, шығыстық сигнал фазасы екінші ретті электрлік сигнал фазасымен дәл келген немесе 180-қа ығысқан мезетте Фазометр шкаласы бойынша фазалық бұрышты санайды. Оны фазалардың нөлдік айырымының индикаторы бойынша бағалайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жалаңаш ата

Жалаңаш ата — қазақ халқының аңыз әңгімелерінде кездесетін жел киесі. Әрбір құбылыста құдірет бар деп сенетін халық желдің киесін желбір-желексіз, жеңіл жүретін бейнеге теңейді. Табиғат құбылысындағы мазасыз әрекеттің жебеушісі Жалаңаш ата деп білген. Ол үнемі жортып жүретіндіктен, үстіне киім кимейді, аптапқа күймейді, суыққа тоңбайды. Қыста ақ қарды оранып жатса, жазда ағаш пен шөптің саясында тыныстайды. Сонда жел де тына қалады. Қырман сыпырып, тары ұшырып жатқан қырманшылар Жалаңаш атаға ысқырып хабар беріп, жел шақырады. Мұны естіген Жалаңаш ата қарғып тұрып желді жұмысқа жегеді деп ойлаған. Дереккөздер
Фазотрон

Фазотрон, синхроциклотрон — ауыр зарядталған бөлшектердің (протондар, иондар) циклдік резонанстық үдеткіші. Ондағы басқарушы магнит өрісі уақыт бойынша тұрақты болады, ал үдететін жоғары жиілікті электр өрісі өзгермелі. Фазотрондағы бөлшектер тарқатылған шиыршық бойынша қозғалады. Жоғарғы энергиялар физикасында үдеткіш ескірген болып табылады, дегенмен ол әлі медицинада қолданылады. Жұмыс істеу реті Синхроциклотронның жұмыс істеу реті мен құрылысы циклотрондағыдай. Айырмашылығы үдеткіш өріс жиілігінің төмендеуі кезіндегі релятивистік тежелу әсерінің қармауында. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұшу аппараты

Ұшу аппараты (ҰА) — планеталар атмосферасында немесе ғарыш кеңістігінде басқарылып ұшырылуға арналған құрылғы. Ұшу аппараттар атмосфералық және ғарыштық (планетааралық автомат ст., Жердің жасанды серігі, ғарыш кемесі) болып екіге бөлінеді. Атмосфералық ұшу аппараттары ауадан ауыр (ұшақ, тікұшақ, планер, т.б.) және ауадан жеңіл (аэростат, дирижабль, т.б.) болып топталады. Ауадан жеңіл ұшу аппараттарын көтергіш күш аэростатикалық, ал ауадан ауыр аппаратты көтергіш күш аэродинамикалық құбылыс негізінде пайда болады. Ұшу аппараттарының жіктелуі Ұшу аппараттарының жіктелуі — ұшу аппараттары негізгі белгілеріне қарай мынадай кластарға бөлінеді: көтерілу күшінің жасалу принципіне қарай ауадан жеңіл және ауыр аппараттар, экипаждың болуы немесе болмауына байланысты пилотты және пилотсыз, қолданылуына қарай бір жолғы және бірнеше мәрте қолданылатын болып бөлінеді. Қазіргі кезде ауадан жеңіл ұшу аппараттары қосалқы рөл атқарады. Ұшу аппараттарының ауадан ауыр түрінің класында көп кездесетіні ұшақтар тобы болып табылады. Ұшу аппараттарының қозғалтқыштары Ұшу аппараттарының қозғалтқыштары — жылу энергиясын тарту күші не айналдыру тәсіліне қарай қалақты және реактивтік қозғалтқыштар. Қалақты қозғалтқышта отын энергиясы қалақ білігінің куатына айналып, ауа ағынын тебе отырып, тарту күшін туғызады. Сондықтан көбіне қалақты қозғалтқыш деп аталады, ал мұндай қондырғы қозғалтқыш пен қозғалғыштан тұрады. Қазірде қалақты қозғалтқыштар жеңіл көліктер мен санитариялық ұшақтарда, байланыс ұшақтары мен тікұшақтарда қолданылады. Реактивті қозғалтқыштарда ұшу аппаратының тарту күші аз ағынымен пайда болған реакция күші түрінде қозғалтқыш элементінің өзінің үстінде пайда болады. Реактивті қозғалтқыш құрамында қозғалтқыш та, қозғалғыш та болмағандықтан, тік реакция қозғалтқышы деп аталады. Реактивтік қозғалтқыштар ауа-реактивтік және ракеталық болып 2 класқа бөлінеді. Ауа-реактивтік қозғалтқыштың жұмысы үшін отын ұшақтын басынан, ал тотықтандырғыш (оттегі) қоршаған ауадан келсе, ракеталық қозғалтқыштар үшін отын да, тотықтырғыш та ұшу аппараттарында тасымалданады. Ракеталық қозғалтқыштар қолданатын отын түріне қарай қатты отылды қозғалтқыш және сұйық отынды қозғалтқыш болып бөлінеді. Ауа-реактивті қозғалтқыш ішінде кең тарағаны — ӘӘК ұшақтарында қолданылатын турбореактивтік қозғалтқыштар. Негізгі энергия (қуат) көзі ядролық отын болып табылатын атомдық күш қондырғылары ерекше топ құрайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том Дереккөздер
Жалаңаш шың

Жалаңаш шың— таудың орман өскен жоғары шегінен биікте жатқан бөлігі. Ол маусымдық және көп жылдық тоң басып қатқан топырақ қабаты мен борпылдақ грунттың төмен ығысуынан пайда болады. Өсімдік дүниесіне кедей.Жалаңаш шың Қазақстанда Алтай тау жүйесінде жиі кездеседі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Факс

Факс, факсимильдік аппарат (ағылш. fax, telefax, facsіmіle duplіcatіng devіce) — қағазға басылған немесе қолжазбалық мәтіндерді, фотосуреттерді, сызбаларды дәл көшірмесін алу арқылы тасымалдау құралы. Факс телефон арналары арқылы графикалық мәліметтерді: мәтінді, кестені, сызбаларды, графиктерді, фотосуреттерді, т.б. жөнелту, тасымалдау, жеткізу жұмыстарын атқарады. Тасымалданатын құжат сканер түріндегі оптикалық-электрондық құрылғымен оқылады да, байланыс арналары арқылы жөнелтуге ыңғайлы сигналдық түрге келтіріледі. Мәліметтерді қабылдау нүктесінде кері түрлендіру жұмысы атқарылып, сигналдар құжаттың алғашқы нұсқасына айналады. Факстың стандартты мәлімет тасымалдау жылд. 4800—9600 бит/с шамасында болады. Дереккөздер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
Ахмет Мәметов

Ахмет Мәметов (Ахмедғали Мамытұлы) (1895, Астрахан губерниясы Талов уезі Қойтоғыт ауылы — 11 қараша 1938) — Алаш қайраткері, ағартушы, ақын, журналист, дәрігер. * 1910 — 1915 жылдары “Ғалия”, “Хұсаиния” медреселерінде оқыды. * 1912 — 1914 жылдары “Кеңес”, “Ғибрат” атты өлең жинақтарын шығарды. * 1917 — 1918 жылдары “Бірлік туы” (Ташкент), “Ойыл уәлаяты” газеттерінде, Орал облысы земство басқармасында жұмыс істеді. * 1920 жылы Орал губревкомының үгіт-насихат және Жымпиты уездік ревкомының халық ағарту бөлімдерінде қызмет атқарған, * Ойыл уездік “Еркін Қазақ” газетін шығарды (1919). * 1921 ж. Орал облысы “Қызыл ту” газетінің редакторы * Бөкей губерниясының РК(б)П комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі. * 1923 — 27 жылдары Саратов университетінің медицина факультетінде оқыды. * 1927 — 1929 жылдары Маңғыстау, Семей өңірлерінде дәрігер. * 1930 жылы Алматы қаласында Қазақ тері және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтының алғашқы директоры болды. * 1931 — 1937 жылдар аралығында Орал, Алматы қалаларындағы медицина мекемелерде қызмет атқарды. * 1937 жылы тұтқындалып, ату жазасына кесілді. * 1958 ж. 27 ақпанда КСРО Жоғарғы Соты әскери коллегиясының қаулысымен ақталды. * Мәметовтің асырап алған қызы Мәншүк Мәметова шығыс қыздары арасынан тұңғыш рет Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Дереккөздер
Факс-Модем

Факс-Модем — бір компьютердегі графикалық түрдегі құжатты (файлды) қағазға баспай-ақ, басқа жерде орналасқан факсимилді машинаға жіберетін (қабылдайтын) электрондық құрылғы. Ол ақпаратты тасымалдау үшін телефон арналарын пайдаланады. Қағазға басылған құжаттарды жіберу үшін сканер тәрізді құрылғы көмегімен құжаттар электрондық түрге айналдырылады. Мәліметтерді жөнелтудің ең төменгі жылд. 9600 бит/с. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том