kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аққұм көне қаласының орны

Аққұм — көне қаланың орны. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Билікөл деген жерде, Ассы өзенінің сол жағалауында 500 м қашықтықта орналасқан. Қала жұртын Қазақстан ҒА археолия экспедициясы Жамбыл облысы археологиялық бөлімшесінің меңгерушісі археолог Г.И.Пацевич (1941) зерттеген. Қазіргі сырт көрінісінің аумағы 50 м, биікт. 5 м шағын төбе. Күрделі қазба жұмыстар жүргізілмеген. Қыштан жасалған құмыралардың сынықшаларына қарағанда қала б.з. 7-11 ғасырларда болған. Жер өңдеумен алғаш айналысқан тұрғындардың қонысы болып табылады. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы Дереккөздер Археологическая карта Казахстана, А.-А., 1960, с. 262.
Мамадияр Дәлдібекұлы Жақып

Мамадияр Дәлдібекұлы Жақып (26.5.1938 жылы туған, Арыс ауданы Байырқұм ауылы) – журналист. ҚазМУ-ды бітірген (1960). 1960 – 61 жылдары «Семей таңы» газетінде еңбек етті. 1961 – 65 жылдары Семей облыс(ы) Комсомол комитетінің хатшысы, 1965 – 71 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Семей облысындағы меншікті тілшісі, 1973 жылдан газеттің ауыл шаруашылық(ғы), өнеркәсіп, партия тұрмысы бөлімдерінің меңгерушісі болды. 1986 – 87 жылдары Алматы облыс(ы) «Жетісу» газетінің редакторы, Желтоқсан оқиғасынан кейін 1987 – 88 жылдары Күрті ауданы «Шұғыла» газетінде корректор, 1988 жылдан «Социалистік Қазақстан», (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде қызмет етіп келеді. Ж-тың «Абырой», «Ұстаз» деген кітаптары бар. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1982, 1996, 2005), «Құрмет» орденінің иегері. Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының құрметті азаматы. Сілтемелер
Қызылтамыр (өсімдік)

Қызылтамыр, макротомия – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аймақта, Өгем және Қаратаудың баурайлары мен жартастарында, альпі және субальпі белдемдерінде өсетін бояу қызылтамыры және өгем қызылтамыры деп аталатын екі түрі бар. Биіктігі 10–40 см. Тамырының жуандығы 2 см-дей. Сабағы тік, жапырағы қандауыр пішінді ұзын (ұзындығы 10–15 см, ені 5–10 мм). Өсімдіктің сыртын түк жапқан. Гүлдері шоғырбас гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақшалары 5 бөлікке тең бөлінген. Күлтелері түтікше тәрізді, қызыл қошқыл түсті. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі жаңғақ. Қызылтамырдан бояу алынады. Дереккөздер
Иіс сезу мүшелері

Иіс сезу мүшелері – адамның және жануарлардың иіс қабылдайтын органы. Иіс сезу мүшелері иіс сезу шұңқыршасын жауып жатқан иіс сезу клеткаларынан тұрады. Омыртқасыз жануарларда иіс сезу мүшелері эктодермадан дамиды және олардың әр жерінде жеке не топтанған клетка түрінде болады. Кейбір буынаяқтыларда шоғырланған ұзын не қысқа талшықтары бар көп клеткалы өсінді түрінде болады. Мысалы, иіс сезімі жақсы дамыған бал арасының әрбір мұртша буынында 15 мыңдай сезім түйіні болса, иіс сезімінен гөрі көзі жақсы дамыған инелікте ол 10 – 12 ғана болады. Омыртқалы жануарлар мен адамдарда мұрын қуысының (иіс сезу шұңқыршасының) кеңейіп, тереңдеуіне байланысты Иіс сезу мүшелері одан әрі жетіле түседі. Бұлайша күрделену – иіс сезуі өте күшті дамыған жануарларда (макросоматиктерде) – жыртқыштарда, кемірушілерде, тұяқтыларда ең жоғары дәрежеге жетеді. Керісінше иіс сезуі нашар дамыған (микросоматик) жануарларда, мысалы, ескекаяқтылар, тіссіз киттер, т.б. иіс сезу мүшелері біршама жетілмеген (редукцияланған). Кейбір жануарлардың иіс сезу мүшелері болмайды (аносоматиктер). Оларға дельфиндер жатады. Адамдарда Иіс сезу мүшелері мұрын қуысының жоғарғы бөлімінде, яғни жоғарғы мұрын қалқаны мен мұрын қалқасының жоғасыр бөлігінде орналасқан. Заттардың иісі ауамен бірге мұрын қуысына еніп, иіс сезу мүшелерінің иіс сезетін, жүйке клеткаларынан түзілген рецепторларда қабылданады. Бұл клеткалардың орт. өсінділері бассүйектің тор сүйегі арқылы миға өтетін 15 – 20 иіс сезу жүйкелерін құрайды. Мидың ілгек деп аталатын бөлігінде иіс сезу мүшелерінің (анализаторының) орталығы орналасқан. Осы орталықта әр түрлі иістер саналы түрде қабылданады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Оразанбай Егеубай

Оразанбай Егеубай (13.12.1935 жылы ҚХР, Тарбағатай аймағы Шағантоғай ауданы Ойқұдық мекенінде дүниеге келген) – жазушы, әдебиет зерттеушісі. Үрімжідегі өлкелік кадрлар мектебін бітірген (1954). 1954 – 1958 жылдары Шыңжаң газетінде, “Іле газетінде” тілші, редактор болған. 1958 – 1980 жылдары “ұлтшыл” деген айып тағылып, еңбекпен түзеу колониясында саяси құқығынан айырылды. 1980 – 1996 жылдары “Іле газетінде” редактор, Үрімжідегі “Мұра” журналының бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Таңжарық Жолдыұлының таңдамалы шығармалар жинағының 2, 3 томдықтарын бастырып шығарған (1985 – 2002). Оразанбайдың киносценарийі бойынша Бейжіңде 5 сериялы “Таңжарық” көркем фильмі түсірілді (1992). 1984–96 жылдар аралығында Қытайдағы қазақтар арасында тараған батырлық жырлар мен ғашықтық дастандарды, тарихи, діни қиссаларды жинап, құрастырды, оннан астам томын (кейбірінде телавтор) баспадан шығарды. Көптеген еңбектері қытай тіліне аударылған. Шығармашылығы * «Көктем»; * «Естелік қалдыру» шығармаларымен әдебиет есігін (1954, «Шыңжаң» газеті) ашқан; * «Өмір өткелдері» (әңгіме-повесть, 1982, Үрімші); * «Адам, ат, ит» (повестер, 1991, Үрімші); * «Тау ұлы» (кинороман, 1991, Іле); * «Таңжарық» (бес сериялы көркем телефильм, 1992, Пекин); * «Таңжарық тану» (1995, Іле); * «Қазақ тарихындағы әйгілі адамдар — Таңжарық Жолдыұлы» (2000, Пекин); * «Таңжарық». Таңдамалы шығармалары» (құрастырған, 1985 — 1995, Үрімші); * «Таңжарық ақынның екі томдық толық жинағы» (2001, Үрімші); * «Зерттеу материалдары» (Діндік қиссалар, 1985, Үрімші); * «Қазақ хиссалары — батырлық, тарихи жыр-қисса» (4-т., 1984 — 1987, Пекин); * «Қазақтың ғашықтық жырлары» (3-т., 1982—1996, Үрімші) кітаптары басылып шыққан. * 13 еңбегі қытайшаға тәржімаланған. «Шыңжаң газеті», «Іле газеті», «Мұра» журналы реакциясында редактор, тілші, бөлім бастығы, бас редактордың орынбасары міндетін атқарған. Шыңжаң және Қытайдың мәдениеті мен өнерінің дамуына ерекше үлес қосқан қайраткер атағын алған (1992). Шыңжаң және Қытай фольклор сыйлықтарының иегері, Қазақстан жазушылар одағы басқармасының мүшесі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ию машинасы

Ию машинасы – әр түрлі пішінді не құбыр тәрізді дайындамаларды ыстықтай немесе салқын күйінде июге арналған машина. Оның үш және төрт білікті (ротациялы), роликті, айналмалы шаблонды (немесе рычагты) бірнеше түрлері бар. Үш және төрт білікті ию машинасы жалпақ материалдарды июге арналған. Онда 45 – 50 мм-ден қалың материалдар ыстықтай иіледі. Роликті ию машинасында пішінді дайындамадан сақина және доға тәрізді детальдер, ал айналмалы траверсті ию машинасында жалпақ материалдар иіледі, жәшік және жұқа қабырғалы бұйымдар жасалады. Бұл ию машинасында қалыңд. 15 мм-ге, ені 5000 мм-ге жететін дайындама июге болады. Шаблонды ию машинасы айналмалы столдан не шаблоннан (кейде айналмалы рычагтан) және қысқыш роликтен тұрады. Онда құбыр элементтері т. б. иіледі. Пішінді қақтаманы июге бульдозер деп аталатын кривошипті немесе гидравликалық Ию машинасы пайдаланылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Тұрмыс-салт жырлары

Тұрмыс-салт жырлары - қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-жораларына байланысты туындаған өлең-жырлар. Тақырыбы жағынан, қандай мақсатта қолданылуына орай бірнеше топқа жіктеледі: * тұрмыс-салт өлеңдері (төрт түлік туралы өлеңдер, наурыз өлеңдер), * дінге байланысты салт өлеңдері (жарапазан, арбау, жалбарыну, бақсы сарыны, бәдік), * үйлену салт өлеңдері (тойбастар, жар-жар, сыңсу, беташар), * мұң-шер өлеңдері (қоштасу, естірту, көңіл айту, жоқтау), * өтірік өлеңдер, т.б. Тұрмыс-салт жырларында көне эпостық шығармаларға негіз болған мұң-шер өлеңдері мен саят жырларынан бастап, халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне байланысты, қуаныш пен сүйініш-күйінішті көрсететін лирикалық ән-өлеңдер де, тарихи шағын жырлар да кездеседі. Соның ішінде наурыз жырлары, төрт түлік мал туралы өлеңдер ең көне түр болып саналады. Мұндай жырларда ежелгі адамдардың еңбекөлікәсібі, түрлі тотемдік түсініктері, табиғаттың жұмбақ сырына үңіліп, оған табынудан туындаған ұғым-түсініктері сипатталады. Мысалы, “Қамбар ата”, “Шопан ата”, “Зеңгі баба”, “Ойсыл қара”, “Шекшек ата”, т.б. Түркі халықтарының тұрмыс-салт жыры тақырып, мазмұн, түр, жанр жағынан ұқсас келеді. Мысалы, нәрестенің дүниеге келуі, үйлену, дүниеден қайту, жаңа жыл салтанаты, еңбек мерекесі, т.б. дәстүрлі салттар түркі халықтарында өлең-жырсыз өтпейді. Қазақтың тұрмыс-салт жырлары жеке немесе топтасқан түрде белгілі бір әуенмен орындалады. Қазақ зерттеушілері тұрмыс-салт жырлары терминін түрліше қолданған: салт өлеңдері (Ә.Диваев, Б.Кенжебаев), сарындама (Ахмет Байтұрсынұлы), сыншылдық салт өлеңдері (М.Әуезов), салт өлең-жырлары (С.Сейфуллин), тұрмыс-салтқа байланысты туған шығармалар (М.Ғабдуллин), әдет-ғұрыппен байланысты өлеңдер (Бекмұрат Уақатов), т.б. Уахатовтың “Қазақтың халық өлеңдері” (1974) еңбегінде тұрмыс-салт жырларының көне түркілік дәуірден бергі үлгілері мен жиналу, зерттелу жайы жан-жақты қамтылып, өлеңдер жанрлық тұрғыдан 4 түрге жіктелген. Алайда халықтың тұрмысы мен салты үнемі өсу, жаңару үстінде болғандықтан жырларды жіктеу де өзгеріске ұшырап отырады. Ғылымдағы соны көзқарастар нәтижесінде тұрмыс-салт жырлары да жаңаша тұрғыдан саралана бастады. Дереккөздер
Есептеу техникасы

сы, 2003]] серверлері]] Есептеу техникасы (Ағылшын тілі: Computing) бағдарламалық жасақтама және компьютерлік құралдарды пайдалану. Анықтамалары Компьютер Компьютер қолданушысы Компьютерлік бағдарламалау Компьютер ғылымы Есептеу техникасы тарихы Компьютерлік желі Интернет Бағдарламалық жасақтама нарығы Тағы қараңыз * ACM
Амантай Дәулетбеков

Амантай Дәулетбеков (1917 – 1943) – Кеңес Одағының Батыры. Руы — Уақ. Әскер қатарына шақырылғанға дейін Сарысу ауданында колхозшы болған. 2-дүниежүз. соғысы жылдарында Дон жағалауы мен Волга бойында, Курск доғасында кескілескен шайқастарға қатысты. 1180- артиллериялық полктің жауға қарсы атқылайтын қаруының командирі Дәулетбеков 1943 ж. 9-шілдесінде өзінің теңдесі жоқ ерлігін көрсетті. Жау жағы Дәулетбеков пен оның қаруластарын жойып жіберу үшін 13 рет алға ұмтылып, әрекеттер жасады. Он төртінші шабуылында оқтары таусылған. Дәулетбеков пен оның қарулас достары қолма-қол ұрысқа шықты. Ержүрек жауынгер Дәулетбеков 4 фашисті шаншып өлтіріп, өзі де оққа ұшады. Бар болғаны бір жыл ғана соғысқан Дәулетбеков өз қаруластарымен жаудың 29 танкісін, өздігінен жүретін 13 артиллериялық қаруын істен шығарып, 200-ден астам фашистердің көзін жойды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Д-ке 1943 ж-дың 24 желтоқсанында Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Дереккөздер
Йездигерд күнтізбесі

Йездигерд күнтізбесі – Иранда, Ауғанстанда, Иракта, Түркияда және Орта Азияда қолданылған уақыт есебінің жүйесі, яғни күнтізбе. Ежелгі Иранда ғасырлар бойы ауа райына сәйкестендірілген, дәлдігі төмен табиғи күнтізбе қолданылып келген. Уақыт есебін тәртіпке келтіру мақсатымен, 7 ғасырда Сасани әулетінен шыққан соңғы патша – Йездигерд ҚҚҚ-нің бұйрығы бойынша, астрон. күнтізбе қолданылған. Тарихта оны, көбінесе, “ Йездигерд күнтізбесі ” деп атайды. Йездигерд күнтізбесінде жыл 365 күнге, әрқайсысы 30 күндік 12 айға бөлінген, содан кейін жыл аяғына айлардан тыс 5 күн қосылып отырған. Жыл басы – фервердин айының 1-күні, көктемгі (жазғытұрғы) күн мен түннің теңелу кезі (Григорий күнтізбесі бойынша 22 наурыз). Бұл күн жаңа жылдың 1-күні ретінде наурыз (парс. нау – жаңа, руз – күн) деп аталған. Жылдар Йездигерд ҚҚҚ-нің таққа отырған күнінен, яғни 632 жылдың 16 маусымынан бастап есептелетін болған. Жуық түрде жылдың нақты ұзақтығы 365, 2422 күн (тәулік). Ал Йездигерд күнтізбесі ндегі жылдың одан 0,2422 күні кем. Осы айырмашылықтан 100 жылда 24 күн, 200 жылда 48 күн, т.б. жиналады да, наурыз жылжып, ақпан, қаңтар, желтоқсан, т.б. айларға шығып кетеді, сөйтіп ол көктемгі күн мен түннің теңелу кезіне қабыспай қалады. Уақыт есебінің шатасуы халық бұқарасын күйзеліске ұшыратқан. Өйткені, патшаға, уәзірлерге, т.б. жер өнімдерінен жиналатын салықтар наурызға дейін төленіп бітуге тиісті болған. Ертеде Иран жерінде наурызға дейін егін орылып, салықтар мерзімінде төленіп келген. Ал бергі наурызда егін жиналмаған, тіпті егін кейбір жерлерде жаңа ғана көктей бастаған. Осыған байланысты патшаларға шаруалардан салық төлеу мерзімін өзгертуді немесе күнтізбені түзетуді өтінген арыздар түскен. Патшалардың көпшілігі бұл арыздарға құлақ аспай, салықтарды бұрынғы тәртібімен жинатып, төлей алмағандарды жазалай берген. Ал Мүтәууәкіл (847 – 861 жылдары патшалық құрған) және Мүтәдид (892 – 902 жылдары патшалық құрған) патшалардың бұйрықтары бойынша жасалған өзгерістер табиғи негізінен ауып кеткен күнтізбені түзете алмаған, ақыры аяқсыз қалған. Йездигерд күнтізбесінің кемшілігі Дарихи Жәлели күнтізбесінде түзетілді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Мейрамкүл Жаппарқызы Жақыпова

Мейрамкүл Жаппарқызы Жақыпова (1.11.1958 жылы туған, Қазығұрт ауданы Ынталы ауылы) – сауыншы. 1975 – 80 жылдары өзі туып өскен ауылында, 1980 жылдан Коммунизм кеңшарында сауыншы болып еңбек етіп келеді. Аудан(ы) кеңестің депутаты. «Құрмет белгісі» орденімен (1986), медальдармен марапатталған. 1985 – 90 жылдары сүт сауудан облыс жеңімпазы атанған. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1988). Сілтемелер
Шыбыл

Шыбыл – #Ұлы жүз шапырашты тайпасынан тарайтын рулар бірлестігі. Шежіре бойынша Шыбылдан ораз, байыс, жәдік, ибақ, сары ұрпақтары тарайды. Басқа бір деректерде одан қарабайыс, сарыбайыс, құлжұдырық, жәдік өрбітілген. Шыбылдардың ерте кездегі мекені Шу, Талас өзендері бойы болған. Әулиеата, Сайрам маңында да тұрған. Кейіннен жоңғар хандығы талқандалып, Жетісу жаудан азат етілгеннен кейін Шыбыл руының көпшілігі қазіргі Алматы облысындағы Қарашеңгел, Ақши, Түрген, т.б. елді мекендердің аумағына көшіп келіп, мал өсіріп, егіншілікпен айналысқан. #Ұлы жүз албан тайпасындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша одан – қызылбөрік (бөде), қоңырбөрік (өтей), құртқамай (боти), мамай (бойдақ) рулары өрбіген. Кейбір дерек көздерінде Шыбыл қызылбөрік (бөтей), қоңырбөрікке (өтей) бөлінеді. Зерттеушілердің көпшілігі Шыбыл атауын Махмұт Қашқари еңбегіндегі, қытай жазба деректерінде чигил (жікіл) деген көне тайпамен (7 – 12 ғасырлар) байланыстырады. Шапырашты мен албанның ішіндегі Шыбылдардың туыстығын таңбаларына қарап та білуге болады. Кейбір деректерге қарағанда, көне чигил тайпасының орталығы – шапыраштылар мекендеген Тараз қаласына жақын болды, ал өзге тобы албан рулары тіршілік еткен Ыстықкөлдің солтүстік-шығысында еді. Шыбыл жайында Жүсіп Баласағұн, Мақдиси, ас-Самани, Әбу-л-Фида, Шихаб әд-Дин, т.б. ортағасырлық шығармаларда айтылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Торғай һәм Ырғыз уезі халқына үндеу

Торғай һәм Ырғыз уезі халқына үндеу, тыл жұмысына адам алу туралы 1916 жылғы 25 маусымдағы патша жарлығына қарсылық көрсетпеуді үгіттеген. Ол “Қазақ” газеті бетінде 1916 ж. желтоқсанда Ахмет Байтұрсынұлы, М.Дулатов, С.Қадырбаев және М.Тұнғашин атынан жарияланды. Үндеуде патша жарлығына қарсылық көрсету жазалаушы отрядтың шығуына алып келетіндігін, оның өз кезегінде халықты күйзеліске түсіріп, адам шығынына ұшырататындығын түсіндіру басты мақсат етіліп қойылды. Үндеуді жолдаушылар өздерінің пікірлері дұрыс екендігін дәлелдеу мақсатында патша жарлығына қарсылық көрсеткен Сырдария облысындағы Жизақ қаласында 20 мыңнан астам тұрғын оққа ұшқандығын мысалға келтірді. Сондай-ақ онда көршілес уездерден тыл жұмысына алынғандардың соғыс майданында аман-есен қызмет етіп жатқандығы мәлімделді. Слтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Дембай

ДЕМБАЙ Салауат (28.8.1952 ж. т., Жуалы ауданы Көлбастау а.) – сәулетші. Қазақ политех. ин-тының (қазіргі Қ.И. Сәтбаев атынд. Қазақ Ұлттық тех. ун-ті) сәулет-құрылыс ф-тін бітірген (1975). 1975 – 76 ж. Алматы қала құрылысы ин-тында, 1976 – 88 ж. Жамбыл облысы қала құрылысы саласында қызмет етіп, Тараз қ-ның бас архитекторы болды. 1988 – 92 ж. Бүкілодақтық «Архитектуралық жобалау» бірлестігі филиалының директоры, 1992 – 96 ж. Жамбыл облысы құрылыс к-тінің төрағасы, облыстың бас архитекторы, 1996 – 99 ж. облыстық тұрғын үй, архитектура және құрылыс департаменті бастығының бірінші орынбасары, 1999 ж. облысытық архитектура және қала құрылысы к-тінің төрағасы, облысытың бас архитекторы. ДӘУТАЕВ облыстағы көптеген архит. құрылыстардың, Тараз қ. гербінің (1997), Астана қ. гербінің (1998), Жамбыл облысы гербінің (1999), Түркістан облысы гербінің авторы. «Дос – Мұқасан» ансамблі құрамында Ленин комсомолы сыйл. лауреаты (1974), КСРО архитекторлары Одағының мүшесі болды. ҚР дизайнерлер Одағының мүшесі. Оның қолынан Жуалы ауданындағы Б.Момышұлы мұражайының, Тараз қ-ндағы үлкен мешіттің жобалары шыққан. Тараз қ-ның кіреберісіне салынған шығыс шаһарларына ұқсас үлкен қақпаның құрылысы да ДӘУТАЕВ жобасымен бой көтерді. Ол Тараз қ-да саяси қуғын-сүргін құрбандарының, Б.Момышұлының, Бәйдібек ескерткіштерінің, Ж.Жабаевтың (Аса а-нда), Т.Рысқұловтың (Құлан а-нда), К.Әзірбаевтың (Кенен а-нда) ескерткіштерінің жобаларын жасады. Талас ауданындағы Көшек батырдың, Алматы облысы Ұзынағаш ауданында Құртқа Сұлтанқожа ұлының кесенелерінің авторы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев

Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев (21.11.1912, Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы Қараүңгір ауылы – 31.7.1981, Алматы) – физика-матемематика ғылымдарының докторы (1962), профессор (1965), Қазақстан Ғылымдар Академиясының корреспондент мүшесі (1967). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. Санкт-Петербург (бұрынғы Ленинград) мемлекеттік университетін бітірген (1935). 1937 – 81 ж. ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ), КСРО Ғылымдар Академиясының Қазақ бөлімшесінің математика және механика секторында ғылыми, педагог, басшылық қызметтер атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері алгебра және сандар теориясы мәселелеріне арналған. Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев алгебра ғылымы үшін маңызы бар абельдік өрістегі сандардың орналасу заңдылықтарын зерттеді. Зерттеулері әлемдік деңгейге көтерілді. 100-ден астам ғылыми еңбектің, жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі бірнеше оқулықтың авторы. 2 рет “Еңбек Қызыл Ту”, “Құрмет белгісі” ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Йемен таулары

Йемен таулары, Джебел – Арабия түбегінің оңтүстік-батысындағы тау жүйесі. Географиялық орны Йемен Республикасы және Оман аумағында орналасқан. Йемен таулары солтүстік-батыстан сңтүстік-шығысқа қарай 500 км-ге созылған. Абсолюттік биіктігі 3600 м (ән-Наби-Шаиб тауы). Геологиялық құрылымы, жер бедері Таулы массив кристалды және жанартаулы жыныстардан түзілген. Беткейлері кертпештелген. Сөнген жанартаулар кездеседі. Терең шатқал, аңғарлармен тілімденген беткейлері Қызыл теңізге және Аден шығанағына тіреледі. Солтүстік-шығыс бөлігі аласарып, Руб әл-Хали шөліне ұласады. Тау басы тегістеу келген қойтастардан тұрады. Климаты Йемен тауларының климаты тропиктік, ыстық әрі құрғақ. Қыс айларының жылдық орташа температурасы 16 0 С, жазда 32 0 С. Температураның тәуліктік ауытқуы 20 – 25 0 С-қа жетеді. Жауын-шашын, негізінен, қыс айларында түседі. Оның жылдық орташа мөлшері 200 – 250 мм, кейбір жылдары 500 мм-ге жетеді. Биік тау бастарына қыста қар түседі. Өсімдігі Ландшафтысы құрғақ тау аңғарларынан тұрады, тау етегі – шөлді өңір. Өзен аңғарлары мен бойында жыңғыл, қараған, 1000 – 1500 м биіктікте арша, зәйтүн, бадам ағаштары, дум, құрма пальмалары, олеандр, інжір, т.б. өседі. Йемен таулары тұрғындарының 75%-і тау аңғарлары мен беткейлерде қоныстанған. Олар террасалық бау-бақша егумен айналысады. Негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері: тары, сизаль, арпа, бидай, жүгері, көкөніс және жеміс ағаштары. Дереккөздер
Қопару жұмыстары

Қопару жұмыстары – қопарғыш заттардың күшімен орындалатын жұмыстар. Қопару жұмыстары тау-кен ісінде, құрылыста, су шаруашылығында, металлургияда, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылықтарында, мұнай және газ өндірісінде қолданылады. Қопару жұмыстары негізінен тау-кен ісінде кең тараған. Жер беті және жер асты жұмыстарында шпурлық, ұңғымалық және камералық заряд әдістері жиі қолданылады. Шпурлық заряд әдісі – тау қазбаларына қопару жүргізгенде және қалыңдығы шағын (10 метрден аспайтын) кендерді уатып алуда қолданылады. Ұңғы-малық заряд әдісі – қалыңдығы 6 – 8 метр артық кендерді уатып алуда тиімді. Бұл әдістің негізгі артықшылығы: еңбек өнімділігі жоғары; ұңғыманың 1 метр ұзындығына келетін уатылған көлемі шпурмен салыстырғанда әлдеқайда көп және мұнымен байланысты бұрғылау жұмысының көлемі аз және қауіпсіз. Камералық заряд әдісі – кен өндірісінде өте көлемді, қатты кендерді бұзу және жер астындағы қуыстарды жою мақсатында қолданылады. Бұл әдіспен өте қатты кенді уатуға және үлкен тау жыныстарын бірақ қопаруға болады. Қопару жұмыстарында зарядтарды отпен, электр тогымен және детонациялаушы шнур арқылы қопаруға болады. Отпен қопару үшін капсюль-детонатор мен от жүргізгіш шнур қолданылады. Қопару кезінде от шнурдың ішінен жүріп отырып капсюль-детонаторға келеді де, алдымен бірінші одан кейін екінші детонаторларды қопарады. Электр арқылы қопарғанда электрдетонаторлар, электр тогын беретін машиналар, өлшегіш приборлар және электр тогын жүргізетін сымдар қолданылады. Детонациялаушы шнурмен қопарғанда зарядтың ішіне капсюль-детонатор немесе электрдетонатор салынбайды, тек шнурдың зарядқа салынатын ұшы бір-екі рет түйіледі. Сондықтан бұл әдісті “капсюльсіз қопару” деп те атайды және ең қауіпсіз әдіске жатады. Пайдаланған әдебиетттер
Шыбын

Шыбын, қысқамұрттылар (Brachycera) – қосқанаттылардың бір отряд тармағы. Жер шарында кең тараған. Бұлардың мұртшалары қысқа, үш бунақты. Денелері жуан, дернәсілдерінің басы, аяқтары болмайды, құрт тәрізді. Қуыршақтары жалған піллә ішінде жатады. Ересек жәндік қуыршақ қабын түзу тігіс бойымен жарып немесе қуыршақ қабының үстіңгі жағындағы дөңгелек қақпақша арқылы сыртқа шығады. Негізгі тұқымдастары: *сона *кірпішыбындар *бөгелек *нағыз шыбындар *ызылдақ шыбындар *өлексе шыбындары *барылдақ шыбындар *астық шыбындары *гүл шыбындары *қансорғыштар Шыбын — көптеген жұқпалы ауруларды — дизентерия, асқазан сүзегін, полиомиелитті және басқа қоздырғыштардың таралуына себеп болады; сондай-ақ олар ішек-қарын құрттарының жұмыртқаларын да таратады. Үйдегі шыбын жыл бойына (жылы үй-жайларда) өсіп-өнгіш келеді. Шыбынға қарсы күрестің ең басты шарты — тазалық. Үй-жайларда шыбынның өсіп-өнуіне жол бермеу үшін ас-судың бетін жауып ұстау, ас үйдегі тамақ қоқымын қақпағы жабылатын шелекке жинау, оны күнделікті төгіп, ыдысын жуып тұру, ауладағы қоқыс-қалдықтарды қақпағы жақсы жабылатын темір ыдысқа не жабық жәшіктерге жинау керек. Мал немесе құс ұстаған жағдайда қора-қоп сының таза болуын қадағалау; көңді уақытында шығарып, мал жеміне деген қалдықтарды жабық ыдыста сақтау қажет. Шыбын құрттарын жою үшін қоқыс салатын жәшіктердің астын, маңайын 10 күнде бір рет карбол қышқылымен (1 шаршы метрге 1,5 л есеппен) немесе хлорофостың суға еріткен 3%-тік ерітіндісімен дәрілейді. Дәретханалар мен жуынды төгетін шұңқырлы ардағы шыбын құрттарын жою үшін олардың үстіне құрғақ хлорлы әк —1 шаршы метге 1 кг немесе хлорофостың суға еріткен 3%-тік ерітіндісін себу керек. Шыбын құрттарына қарсы «Тролен» пайдаланылады. Шыбынға қарсы хлорофос таблеткаларын немесе оның ұнтағын пайдалануға болады. Таблетканы немесе оның ұнтағын табақшаға салады да, 1 ас қасық су құнды (аздап құмшекер қосуға болады). Кеуіл қалмау үшін су құйып тұру керек. Таблетка немесе оның ұнтағы 10—12 күнге дейін күшін жоймайды. Шыбынға қарсы «Мухолов» деп аталатын жабысқақ қағаз, сондай-ақ сықпа түрінде шығарылатын «Мухолов» және «Муксид» сияқты жабысқақ массалар қолданылады. Сықпаның ішіндегісін сығын, бір бет қағазға жұқалап жанды да, шыбын жиналатын жерлерге қояды. Шыбынға қарсы сондай-ақ аэрозольді «Нефос» және «Дихлофос» препараттарын, «Неопин» дустын да пайда- лан ады. Бұлардың адамға және жылы қанды жануарларға зияны жоқ. Үй-жайларға шыбын кіргізбес үшін терезеге көзі тар сым тор не дәке керіп шегелеуге, ал желдеткіштерге таспалан тілінген қағаздан қорғаныш перде ұстауға болады. Дереккөздер Тағы қараңыз *Көк шыбын *Қосқанаттылар Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Есен Демесінов

Есен Демесінов(15.4.1938 ж. т., Жуалы ауданы Қайрат а.) – милиция генерал-майоры. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Қарағанды жоғары милиция мектебін (1961) және Мәскеудегі Ішкі істер академиясының жоғарғы курсын бітірген. 1961 – 68 ж. еңбек жолын Жуалы және Қордай аудандарында милицияның оперативті өкілі, тергеушісі болып бастаған. 1968 – 84 ж. Қаратау қ-лық ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары және бастығы, Жамбыл облысы ішкі істер басқармасының оперативті бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 1984 – 97 ж. Қызылорда облысы ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, осы басқарманың бастығы болды. 1997 ж. зейнет демалысына шықты. «Құрмет белгісі» орденімен, алты медальмен, ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен, «КСРО ІІМ еңбек сіңірген қызметкері», «Қазақ КСР ІІМ еңбек сіңірген қызметкері» белгілерімен марапатталған. Дереккөздер
Торғайшөп

Торғайшөп – айлауыктар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдік, бұта немесе жартылай бұта. Қазақстанның далалық аймақтары мен шалғынды жерлерінде, ормандардың арасында 1 түрі – дәрілік Торғайшөп (L. Offіcіnale) өседі. Оның биіктігі 50 – 100 см. Сабағы тегіс, ұш жағынан бұтақталған. Жапырақтары сопақша, эллипс тәрізді, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері ақ не ақшыл сары түсті, шашақ не шатырша гүлшоғырына топтасқан. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – тамыз айларында жеміс салады. Жемісі – жаңғақша, ақ түсті, жылтыр, тегіс. Дәрілік Торғайшөптің тамырында литоспермин (бояғыш зат) бар, тұқымы майға бай, сондықтан оны бояу өндірісінде пайдаланады. Дәрілік өсімдік. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Азаттық (Түлкібас ауданы)

Азаттық — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Рысқұлов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 2 км-дей жерде, Арыс, Жыланды өзендерінің суайрығындағы тауаралық аңғарда орналасқан. Азаттық ауылы ежелгі Ұлы Жібек жолының бойында, Түркібасы Ата төбесінің (биікт. 1008 м) маңында қоныстанған. Халқы Тарихы Іргесі 19 ғасырда қаланған. 1927 – 29 жылдары «Байналминал» артелі, 1951 жылдан «Азаттық» ұжымшары болып аталады. Оның негізінде сүт өндіретін шаруа қожалықтары, серіктестіктер және өнеркәсіптертер құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар. Дереккөздер
Қопарылғыш газдар

Қопарылғыш газдар, шахтадағы қопарылғыш газдар – белгілі бір пропорцияда ауамен араласқан кезде қопарылыс туғызатын газдар (метан, жоғары көмірсутектер, сутек, көміртек оксиді, т.б.). Құрамындағы метанның мөлшері 5%-дан (қопарылғыштың төменгі шегі) 16%-ға (қопарылғыштың жоғарғы шегі) жеткенде метанның атмосферасы ауамен қоспасы қопарылыс туғызады. Қуаты күшті қопарылыс метанның концентрациясы шамамен 9,5%-ға жеткенде, яғни метан мен оттек толық реакцияға түскенде байқалады. Метанды ауа қоспасының тұтануы 650 – 750 градус температура кезінде өтеді. Метанды ауа қоспасының қопарылысы кезінде едәуір жылу бөлетін реакция (CH4+2O2=CO2+2H2O) жүреді. Қопарылғыш қоспалар жер асты өрттері кезінде пайда болатын көміртек оксиді, сутек, бензиннің буы, т.б. жеңіл тұтанатын сұйықтардың ауамен араласуы нәтижесінен пайда болады. Пайдаланған әдебиетттер
Шыбынды

Шыбынды – Нұра алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Қарағанды облысының Осакаров ауданында Алғабас ауылынан солтүстік-батыста 18 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 474,6 м биіктікте. Аумағы Ауданы 36,0 км 2 , ұзындығы 8,7 км, ең енді жері 5,4 км, су жиналатын алабы 617 км 2 (80%-ы жыртылған). Гидрографикасы Көл қазаншұңқыры ұсақ шоқылар аралығындағы ойыста. Жағалауы жайпақ. Көл айдынын құрақ басқан. Жауын-шашын суымен толығады. Суы тұзды. Көлдетіп суару үшін бөгет жасалған. Барлық сарқынды суы реттелген. Өсімдігі, жануарлары Жағалауында құрақ, қоға, қамыс, өлеңшөп өседі. Көптеген құстар ұя салады. Көлде суда жүзетін құстардың ұдайы өсіп-өну алаңы құрылған, мұнда олардың аулануына тыйым салынған. Дереккөздер
Жұбай Дәуітбаев

Жұбай Дәуітбаев (1893 жылы туған, Созақ ауданы Сызған ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (23 шілде 1948 жылы). 1920 – 1957 жылдары коммуна мүшесі, Қазмолдақ ұжымшарының шопаны, аға шопаны, 1957 – 1960 жылдары Сызған кеңшарында аға шопан болды. 1960 жылы зейнет демалысына шықты. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Облыстық медицина орталығы

Облыстық медицина орталығы – медициналық қызмет көрсету мекемесі. Орталық Қызылорда қаласында 83,9 мың км² жерді қамтып, 15,5 га аумақта орналасқан. София (Болғария) жобалау институтының архитекторлары жасаған жобасымен, «Казахболгарстрой» мекемесі 1992 жылы салып бастаған. Оның құрамында 6 диагностикалық аурухана, 2 клиникалық кеңес беру бөлімі (ересектер мен балаларға арналған), ұйымдастыру, тексеру бөлімі, рентген сәулесімен анықтау және компьютерлік тамография бөлімі, т.б. жұмыс істейді. Орталықта 660 төсектік 1200-ге дейін қабылдау бөлімі, 250 орындық пансионат, емхана қызметкерлеріне арналған 400 баспана, 50 орынды балалар бақшасы, т.б. бар. Емхана құрылысына қажетті қаржы 1992 жылдың 25 наурызындағы ҚР Министрлер кабинетінің «Арал өңірінде тұратын тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық және экологиялық жағдайын жақсарту шаралары туралы» 280-қаулысы мен 1995 жылғы 25 қаңтарындағы «Қызылорда қаласындағы көпсалалы аурухана құрылысына қаржы бөлу туралы» 78-қаулылары негізінде бөлінді. 1998 жылы 18 желтоқсанда Облыстық медицина орталығы ашылып, құрылысы 2001 жылы бітті. Жыл сайын аурухананың емдеу бөлімдерінде 24 – 25 мыңға жуық науқас емделіп, 8 – 9 мың адамға консультативтік көмек көрсетіледі. Орталықта 135 жоғарғы білімді (оның 78-і жоғары санатты) дәрігер, 355 медбикелер қызмет істеуде. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Шыбыртқы

Шыбыртқы – көлік айдау құралы. Ол үш-төрт таспа дан өте қарапайым етіп өріледі де, ұзын сабына бекітіледі. Қолдануына қарай (жазықтыларды жазалау, мал бағу, т.б.) таспалары көбеюі, сабы ұзаруы немесе қысқаруы мүмкін. Оның ұшына қарай бірте-бірте жіңішкеретін таспасы, қысқа саптылары, қайыс тан өрілген түрлері де кездеседі. Бұл сөздің қысқаша түсінігі — мал айдауға арналған ұзын қамшы. «Қазтай қолына тобылғы сапты, бүлдіргі таққан шыбыртқысын алған» (3. Ақышев, Бұршақ.). Дереккөздер Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Батыс Сібір мұнай-газ алабы

]] Батыс Сібір мұнай-газ алабы - Ресей Федерациясының Түмен, Томск, Новосибирск, Омбы облыстары мен Краснояр өлкесінде орналасқан. Дүние жүзіндегі аса ірі мұнайлы-газды аймақтарға жатады. Аумағы 1,6 млн. км². Барлау және өндірістік игеру XX ғасырдың 50-60 жылдары басталды. Мұнда мұнай мен газ Оралдан Енисейге, Мұзды мұхиттан Сарыарқаға және Алтай тауларына дейінгі аралықты алып жатқан Батыс Сібір платформасы бетіндегі шөгінділерде кездеседі. Ол платформаның герцинидтерден, каледонидтерден, байкалидтерден құралған іргетасы юра кезеңінен антропоген кезеңіне дейінгі платформалық қабат жыныстарымен жабылған (қалыңдығы 1 - 8 км). Бұлардың ішінде мұнай мен газ шоғырланған жыныстар - юра мен бор кезеңдерінің құмтастары мен алевролиттері. Қалыңдығы 1-45 м болатын мұнайлы, газды қабаттар 1500 - 3000 м тереңдікте кездеседі. Бұл аймақта барлығы 250-дей мұнай-газ кендері ашылған. Ең ірілері: Самотлор, Сургут, Уренгой, Ямбург, т.б.
Жапан мұз белдемелері

Жапан мұз белдемелері — құрлықтағы табиғи белдемдердің қиыр солтүстіктегі және қиыр оңтүстіктегі аймақтары. Солтүстікте — Арктикада, арктикалық белдеу шегінде, Атлант мұхиты маңындағы ылғалды аймақтың көбін (Элсмир аралынан Гренландия, Шпицберген, Франц-Иосиф Жері аралдары арқылы Жаңа Жерге дейін) байтақ мұз айдыны (жалпы ауданы 2 млн. км 2 -ден астам) алып жатыр (қ. Арктика Жапан мұз белдемелеріне оңтүстікте Антарктида құрлығы және оған жақын аралдар кіреді (қ. Антарктида). Дереккөздер
Торғай ісі

Торғай ісі – ашаршылыққа ұшыраған елге көмек ұйымдастырған ұлт зиялылары айыпталған тергеу-сот ісі (1922 – 1926). Ел шаруашылығын күйзелткен Азамат соғысы, “әскери коммунизм” саясаты 1921 жылғы құрғақшылыққа ұласты. Қазақ ауылы жұтқа ұшырап, мал саны күрт құлдырады. Қазақстанның бес губерниясы (Ақтөбе, Қостанай, Бөкей, Орал, Орынбор) және Адай уезі ашаршылыққа ұшыраған өлкелер қатарына жатқызылды. Кеңес өкіметі мен халықаралық ұйымдар тарапынан көрсетілген көмек шалғайдағы қазақ ауылдарына жетпеді. Аштық қырғынынан жұртын аман алып шығуды көздеген зиялы қауым “қазақты қазаққа жәрдем беруге кірістіруіміз керек” (М.Дулатов) деп шешті. Осы мақсатпен 1922 жылдың жазында Семей губерниясында Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Дулатов, Ғ.Тоғжанов, Х.Ғаббасовтың жетекшілігімен уәкілдер елге шығып, халықтан жылу жинады. Жиналған 15 мың бас ірі қара малдың жартысына жуығын (7 мың) Аймауытов Қарқаралыдан бастап айдап Торғай уезіне жеткізеді де, ашыққан елге таратып береді. Артынша малдың бір бөлігі байлар мен байшыкештерге, орташаларға үлестірілді. Көп ұзамай тиісті құжаттар жасалынбаған деген айыппен Аймауытов бастаған зиялылар тобының үстінен қылмысты іс қозғалды. Үш жылға созылған тергеу шараларынан кейін 1926 ж. наурызда Қызылордада Торғай ісі бойынша РКФСР Жоғарғы соты Қазақ бөлімшесінің ашық сот мәжілісі болып өтті. Сотты ұйымдастырушылар аштыққа ұшыраған қазақтарға жәрдемдесуде ресми орындардың көрсеткен құлықсыздығы мен дәрменсіздігін жасыруға тырысып, ұлттық салт-дәстүрлерді ескішілдіктің сарқыншағы етіп көрсетуге ұмтылды. “Еңбекші қазақ” газеті 15 – 26 наурыз аралығында “Астанадағы сот” айдарымен сот мәжілісінен үздіксіз хабар беріп тұрды. Сотқа 37 адам тартылды. Сот (төрағасы – Н.Арықова, мүшелері – Н.Ашамаев, С.Бекбатыров) Қ.Бәйменов, А.Жүсіпов, Қ.Қарпықов, Ш.Құлжановтарды түрлі мерзімге бас бостандығынан айыруға үкім шығарды. Алайда Қазақ АКСР-і ОАК-нің (төрағасы – Ж.Мыңбаев) араша түсумен оларға кешірім жасалды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Қопарылғыш шаң

Қопарылғыш шаң - ауамен қоспасы жылу және толқындық соққы әсер еткен кезде тұтануға бейім шаң. Қопарылғыш шаң кен өнеркәсібі кәсіпорындарында кез келген маркалы (антрациттен басқа) көмір, жанатын тақтатас, күкірт және оның қосылыстарынан пайда болады. Шаңның қопарылғыштық дәрежесі қопарылғыш шаңды пайда болдыратын заттың түрлеріне, шаңның дисперсиялық құрамына, оны қыздыру кезіндегі ұшпа (жанатын) заттардың бөлінуіне, ылғалдылығына, күлдің үлестік мөлшеріне, т.б. байланысты. Қопарылғыш шаңның қопарылғыштығы дисперсиялық дәрежесінің көбеюінен арта түседі; қопарылғыштық қасиеттің негізгі тасушысы 0,075 миллиметрден төмен мөлшердегі фракциялар болып есептеледі. Қопрылғыш шаң бөлшегінің көлденең қимасының ең жоғары (максимал) мөлшері 0,75 – 1 миллиметр. Көмірдің қопарылғыш шаңының қопарылу температурасы 575 – 850 градус. Көмір шаңының 1 м3 ауадағы мөлшері 300 – 400 г/м3 болғанда ол ең жоғары қопарылғыштық мәніне жетеді. Қопарылғыш шаң концентрациясын әрі қарай 900 – 1000 г/м3-ге дейін жоғарылатқанмен қопарылғыштық айтарлықтай күшеймейді. Шаңның қопарылғыштық концентрациясы шахталарда қопарылыс жұмыстары кезінде және шаңды басатын құралдармен жабдықталмаған кен комбайндарының жұмыстары барысында пайда болуы мүмкін. Дереккөздер
Кеңесбек Мыңжасарұлы Демеш

Кеңесбек Мыңжасарұлы ДЕМЕШ (28.9.1957 ж.т., Талас ауданы Ерназар а.) – қоғам қарйтакері. Қазіргі әл-Фараби атынд.Қазақ ұлттық ун-тінің журналистика ф-тін (1979), Абай атынд. Алматы ун-тінің заң ф-тін (1999) бітірген. 1979 – 81 ж. Алматы облысы Қаратал аудандық «Путь к коммунизму» газетінің тілші, 1981 – 85 ж. КазТАГ-тың одақтық және шетелдік ақпараттар Бас редакциясында редактор, 1985 – 86 ж. Қазақстан ЛКЖО ОК насихат және үгіт бөлімінің баспасөз секторының меңгерушісі, 1986 – 90 ж. Алматы қ. партия к-тінің идеология бөлімінде лектор, нұсқаушы, 1990 – 91 ж. Қазақстан КП ОК-нде нұсқаушы, 1991 – 92 ж.Президент Аппаратында және Министрлер Кабинетінде референт, 1992 – 95 ж. Алматы қ. атқару к-тінде баспасөз және ақпарат бөлімінің, қ-лық әкімшіліктің баспасөзбен байланыс бөлімінің меңгерушісі, әкімшіліктің тілдер жөніндегі басқармасының бастығы, 1995 – 96 ж. Алматы қ-лық ұлт саясаты к-тінің төрағасы, 1996 – 99 ж. ҚР Парламенті Сенатының баспасөз хатшысы, 1999 жылы Жамбыл облысы әкімінің орынбасары. «Беркут-медия» ЖШС директоры, «Дала мен қала» и «Страна и Мир» республикалық газетінінің редакциялық алқасының төрағасы, "председателем редакционного совета республиканских газет , Алматиы облысы әкімінің кеңесшісі. «Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері», «Қазақстан Республикасының спорт қайраткері», Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты, ТАСС сыйлығыынң лауреаты. «Құрмет» орденімен, төрт медальмен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.parlam.kz/ru/senate/person/1027 ДЕМЕШ КЕҢЕСБЕК МЫҢЖАСАРҰЛЫ]
Торғауыт сауыт

Торғауыт сауыт – бұрынғы батырлар киген сауыттың бір түрі. Моңғол тайпасы торғауыттың атымен аталып кеткен. Көшпелі түркі, моңғол халықтарында кең тараған. Моңғолдар арасында 12 – 15 ғасырларда кең қолданыста болған. Торғауыт, қалмақ тайпаларымен соғысқан қазақ батырлары да осы сауытты киген. Торғауыт сауыт қалың, тұтас тері таспаларды бір-біріне қайыс баумен байланыстыру арқылы жасалады. Кейде Торғауыт сауытта тері және металл таспалар аралас немесе екі түрлі металл қолданылады. Әр түрлі металл түрлі түске боялып, оюланып әшекейленген терілер қолданылатындықтан сыртқы түрі әдемі болып келеді. Сыртқы формасы жағынан Торғауыт сауыт қысқа жеңді, ұзын етекті “бешпент пішіндес” болып жасалады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Хантағы

Хантағы, Қантағы — Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Хантағы ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Кентау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде, Қаратаудың оңтүстік беткейіндегі Қарашық (Хантағы), Біресек өзенінің сағасында орналасқан. Халқы Тарихы Ұжымдастыру жылдары Қызылқорған, Алмалық ұжымшарлары және каучук алатын өсімдік өсірумен айналысатын Каучуконс кеңшары құрылған. Мырғалымсай қорғасын мырыш кенінің қорына байланысты Хантағы кен байыту фабрикасы 1935-1965 жылдары Шымкенттегі қорғасын зауытын шикізатпен қамтамасыз етті. 1979 жылдан кент болған. Инфрақұрылымы Хантағыда 2 орта мектеп, емхана, ӨК, «Тұлпар» ЖШС, шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Дех Нави

ДЕХ НАВИ – Шу мен Талас өңіріндегі ортағасырлық қала. Ортағасырлық араб тарихшысы әл Мукаддасидің жасаған тізбесінде Д. Н. Құлан, Табакет, Сус, Шелжі қ-ларымен қатар көрсетілген. Зерттеушілер ДЕХ НАВИның орны Талас өз-нің жоғарғы ағысындағы Қасқантөбе болса керек деген пікір білдіреді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Қызыл шие

Қызыл шие (лат. Сerasus avіum) – раушан гүлділер тұқымдасына жататын жеміс ағашы. Ағаш бөрікбастарының биіктігі 4–8 м (кейде 10–20 м), орталығы діңгектің жуандығы 50–60 см. Гүлдері ірі, ақшыл-қызыл. Ағаштарының өмір сүру ұзақтығы 50 – 80 жыл. Өнімді тікпе көшеттері отырғызылғаннан кейін 4–6 жылдардан соң береді. Гектарынан орта есеппен 80–150 ц өнім алынады. Жемісі ерте піседі (15–25 мамыр аралығында). Жемісі етті, тәтті, ақшыл, ақшыл-қызыл, сары, кейде өте қызғылт, қарақошқыл түсті келеді. Жемісінде 7–15% қант (глюкоза, фруктоза), 0,36–1,13% түрлі қышқылдар, С витамині (дәрумені) болады. Жемістері жасаң күйінде және тосап, шарап, шырын ретінде пайдаланылады. Тұқымында 30%-ға дейін май болады, олар парфюмерияда қолданылады. Еуропа мен Азия елдерінде, оның ішінде Түркия, Иран, Ауғанстан, Қытай, Жапония, Әзірбайжан, Украина, Ресей, т.б. мемлекеттерде, облыс жерінде көп өсіріледі. Негізгі сорттары: Драгана желтая, Бахор, Айгерім, Ләззат, т.б. Сілтемелер Тағы қараңыз * Шие
Замбези

Замбези - Оңтүстік Африкадағы өзен. Ұзындығы 2660 км, су жиналатын алабы 1330 мың км². Бастауын Конго-Замбези үстіртінен, 1100 м биіктіктен алады. Үнді мұхитының Мозамбик бұғазына құяды. Географиясы Бастауынан Виктория сарқырамасына дейін 1200 км бойы Баротсе жазығын бойлап ағады. Луангинга саласының құйылысынан төмен қарай көптеген сарқырамалар мен шоңғалдар кездеседі. * Ең ірісі – дүние жүзіндегі аса ірі сарқырамалардың бірі Виктория. Төменгі ағысында аңғары мен арнасы барынша кеңейеді (арнаның ені 5 – 8 км-ге дейін). Шире өзеніне қосылғаннан кейін Мозамбик ойпатын басып ағады да, құйылысында аумағы 8,0 мың км² болатын атырау түзеді. * Негізінен, жаңбыр суымен молығады. Жазда тасиды. Қыс айларында су деңгейі күрт төмендейді. Жылдық орташа су ағыны 16000 м3/с. Ең ірі салалары Кафуэ мен Луангва. Замбези алабына Ньяса көлі де кіреді. Өзен су қуаты қорына өте бай, бірақ оның шағын ғана бөлігі пайдаланылады. * Кариба шатқалында ірі СЭС пен бөгендер (Кариба, Кабора-Басса) салынған. Су мөлшерінің күрт ауытқып тұруы және шоңғалдар кеме қатынасына кедергі келтіреді. Ірі кемелер сағасынан 450 км-ге дейін ғана жүзе алады. Жағасындағы елді мекендер * Монгу * Лакалу * Катима Мулило (Намибия), Сешеке (Замбия) * Ливингстон (Замбия), Виктория Фолс (Зимбабве) * Кариба * Сонго * Тете * Лилуи (Замбия) Дереккөздер Сілтемелер
Ақ құю

Ақ құю — ұлттық ырым. Негізі — жан-жануарды аялаудан, үйге кіргендерге зәбір жасамау сезімінен туған. Үйге не кірсе де нәр іздеп келеді деп түсініп, улы жыланның басына да ақ құйып шығаратын болған. Ақ (сүт) — қазақ ұғымында аса қасиетті тағам. Ырымның мәні өзіңе зиян жасамаса, сен де тиме, дұшпаның болса да дәміңді аяма, отбасының қасиеті осы дегенді білдіреді. Дереккөздер
Ибн Хаукал

Хаукал, ибн Хаукал (943-969) – белгілі тарихшы, «Китаб ал-массаллик ва-л-мамалик» атты еңбегін 951 – 952 ж. қайта өңдеп жазған. Бұл кісі Оңтүстік Қазақстан аймағын суреттегенде Исфиджаб округінің қалалары мен далаларын атайды. Осы кезде Сайрамның айналасы Исфиджаб округ деп біріксе керек. Ғалым өз еңбегінде сол тұста Фараб, Кенджид, Шаша арасында 1000 түтін түркілер ислам дінін қабылдағанын, яғни ислам діні қазақ даласына Қазығұрт арқылы келгеніне куәлік етеді. Дереккөздер
Жалғызтам қонысы

Жалғызтам қонысы – 15 ғасырдан сақталған қоныс орны. Түркістанның батысында, Сауран қаласының оңтүстіу-батысында 4 – 5 км жерде. Жергілікті тұрғындардың айтуы бойынша, 20 ғасырдың 30–40 жылдары қоныстың керегелері көрініп тұрған. Төңірегінде ешбір құрылыс болмағандықтан «Жалғызтам» аталып кеткен. Археологиялық зерттеу жұмысы жүргізілген кезде қоныстың сыртқы көрінісі ортасы шұңқыр төртбұрышты жол болып жатқан. Қоныстың жалпы ауданы 45x50 м. Қазба жұмысы шығыс жағындағы дуалдың бойымен жүргізілген. Жұмыстың нәтижесі 4 бөлме ашты. Олар тұрғын үйлердің шығыс және батыс жағындағы дуалдың бойын жағалай ішкі жағынан салынғандығын дәлелдеді. Бөлмелердің ауд. әр түрлі: 2,5x3,5; 5x2;5,5x3,5 м. №3 бөлменің ішінен, есіктің кіре беріс оң жағындағы бұрышта тандыр ошағы бар. Ошақтың іші оюлап өрнектелген. Шығыс жағындағы қабырғаның екі жерінен ойық жасалған, біреуі шырақ тұратын, оған дәлел үстіңгі жағында жалынның ізі сақталған және осы жерден еден үстінен сынған шырақ табылған. Ал екінші ойық тұрмысқа қажетті ұсақ-түйек құрал-сайман қоятын орын болған. Мұндай көріністер қазақ қыстауларындағы тұрақжайларда жиі кездеседі. №3 бөлменің ішінен бір жерден астық сақтайтын ұра ашылған, оның іші лаймен сыланып күйдірілген (астықтың шірімеуі үшін). Ал екінші жерден қоқыс салатын ұра аршылып ішінен түрлі қыш ыдыстардың сынықтары, малдың сүйектері алынған. Бөлмелердің солтүстік батыс жағына, яғни алдына жүргізілген зерттеу жұмысы тұрғын үйлердің алдындағы жаздың күні пайдаланатын екі ошақтың орнын ашқан. Ал қоныстың дәл ортасына жүргізілген зерттеу жұмысы ешбір құрылыстың салынбағандығын, жер табанында малдың тапталған қиы жатқандығы анықталған. Бұл көріністен Ж. қ. тұрғындарының мал өсірумен де айналысқандарын байқатады. Зерттеу жұмысының барысында Ж. қ-ның сыртқы дуалының астыңғы жағының қалыңд. 1,5 м болса, ол биіктеген сайын 0,80 м-ге дейін жұқарып отырған. Ал бөлмелердің қабырғалары осы сыртқы дуалға тіреп салынған, қалыңдықтары 0,50x0,80 м. Қоныстан бүтін, жартылай сынық, сырланған, сыры жоқ қыш ыдыстар, сүйектен, темірден жасалған тұрмыс бұйымдары көптеп табылған. Қыш ыдыстардың түрі, салынған ою-өрнектері Сауран, Созақ, Түркістан қалаларынан алынған ыдыстармен ұқсас. Әсіресе, ыдыс түбіндегі кейбір таңбалар қазақтардың керей, қыпшақ, қоңырат тайпаларының таңбаларымен ұқсастығын бірден байқауға болады. Олар Түркістан, Сауран қ-ларымен тығыз қарым-қатынас жасаған Дереккөздер
Дербісек

Дербісек — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Дербісек ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 16 км-дей жерде. Халқы Тарихы 1959–1994 жылдары мақта өсірумен айналысатын Ленин ұжымшарының орталығы болды. 1992 жылға дейін "Тоболино" ауылы аталып келген. Ауылда «Көктөбе», «Айнабек», «Аққұм» өндірістік кооперативтері мен шаруа қожалықтары құрылған. Мектептер, аурухана, тұрмыстық қызмет көрсету цехы, клуб, тағы басқа мекемелер бар. Дереккөздер
Хафиз Таныш

Хафиз Таныш, Хафиз Таныш Мир Мұхаммед Әл-Бухари (1549/52 – өлген жылы белгісіз) – ақын, жылнамашы-тарихшы. Негізгі даңқын шығарған еңбегі «Шарафнаме-йи шахи» («Шах даңқы туралы кітап»). Еңбек ұйқасқа құрылған проза жанрында парсы тілінде жазылған. Автор осы кітапта шайбанид Абдаллах ханның жорықтарын жаза отырып, Келес өңірін көп суреттейді. Қазығұрт тауы туралы да көптеген сөздер айтады. Тек осы кітапта Шарапхана да өзен деп аталады. Сол өзеннің бойында өткен бір қайғылы оқиғаны айтқанда да Шарапхананы өзен деп көрсетеді. Бір жерінде хан Келес өзенінің Рабат-и Чагат маңындағы тұсына келіп, орда тікті деп көрсеткен. Осы Рабат-и Чагат Келестің қай тұсы екені белгісіз. Хан бұдан кейін Сайрамға аттанған. Соған қарағанда бұл қазіргі Рабат аулы да болуы мүмкін. 1583–85 жылдары Абдолла ІІ-нің сарайында тұрып, Абдолланаме атты еңбек жазған. Онда автор көзімен көрген оқиғаларды ресми деректермен толықтыра отырып, талдау жасайды. Дереккөздер
Торий кентастары

Торий кентастары– құрамында өндірісте бөліп алу экономикалық жағынан тиімді болатындай мөлшерде торийі бар минералды шикізаттар. Жер қыртысының жоғарғы бөлігіндегі торийдің кларкы 1,210–3%. Торийдің өз минералдары мен торийлі минералдардың жалпы саны 120-ға жуық. Оның ішінде өндіріс үшін маңыздылары: монацит, торит, ураноторит, ферриторит, торогуммит, торианит, ураноторианит, эвксенит, браннерит, уранинит, бреггерит, пирохлор, т.б. Жеке торий кен орындары кездеспейді, Th кешенді полиметалл кентастарынан (Nb, Ta, Zr, U, радиоактивті жер элементтерімен бірге, т.б.) бөліп алады. Торий кентастарының кендері магмалық, мигматиттік, пегматиттік, карбонатиттік, пневматолиттік-гидротермалдық, элювийлік, құрлықтық-шөгінділік, теңіздік-шөгінділік, көмілген қорымдық, метаморфогендік болып бөлінеді. Торий кентастарының басты көзі – теңіз жағалауының шөгінділері. Олардың мөлшері үлкен, ұзындығы жүздеген км-ге, ені бірнеше км-ге созылған болып келеді. Бұлар Торий кентастарының 20%-ын құрап,7 – 9,2% торийі бар қоры 4 млн. т-ға жетеді. Торий кентастарының екінші маңызды түрі – жұмырланған кварц сынықтарынан тұратын көне конгломераттар. Кентасты конгломераттар архей дәуірінде пайда болған тау жыныстары арасында қабаттар түзеді. Торий кентастарын өндірістік типтерге бөлу кезінде: карбонатиттерге – 40%, желілі кен орындарына – 31%, сілтілі интрузияларға – 4%, кварцты конгломераттарға – 4% және басқаларына – 2% үлестен келеді. Торий кентастары магн сепарация, флотац. әдістермен байытылып, ТїО2 концентраты алынады. Торий өндіруде аллювийлік, теңіз жағалық шашылымдардағы моноцитті құмдардың маңызы зор. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 8 том.