kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бхарадтар

Бхарадтар — Үндістандағы 100 шақты тілде сөйлейтін 500-дей халықтың саны жағынан ең үлкені. Жалпы саны — 880 млн. (1997). Үндістаннан тыс жерлерде 5 млн. адам тұрады. Мемлекеттік тілдері — хинди және ағылшын тілдері. Басым көпшілігі брахмандар (83%) мен мұсылмандар (11%); сикхи, будда, джайн, христиан сенімін ұстанушылар да бар. Дәстүрлі кәсібі — ауыл шаруашылық. Ауыр жұмысқа буйвол, зеба (үнділердің салты бойынша, оларды өлтіруге болмайды) мен түйені пайдаланады. Қол-өнер кәсібі саласында пілдің сүйегінен, ағаштан әр түрлі бұйымдар, түрлі мүсіндер жасау, кілем тоқу, шөп, пальма жапырағын өру жақсы дамыған. Әйелдер — сари, ер адамдары — дхоти, лунги киеді. Фольклоры мен ескі әдеп-ғұрыптары бір-бірімен тығыз байланыста дамыған. Дереккөздер
Бхотиялар

Бхотиялар — халық. Гималай тауы аймағындағы Бутан мемлекетін (1 млн.), Непалды (120 мың), Үндістанның солтүстігін (90 мың) қоныстанған (1995). Моңғол нәсіліне жатады. Тибет тілдері тобындағы бхотия тілінде сөйлейді. Көпшілігі будда (ламаизм) дінін ұстанады. Дәстүрлі кәсібі — егін, мал шаруашылығы Арпа, бидай, тары, қарақұмық дақылдарын, картоп, бидай, шомыр өсіреді. Егіншілікпен негізінен әйелдер айналысады. Малдан қодас (як), дзо, қой мен ешкі бағады. Керуен жолымен жүргізетін сауда-саттығы дамыған. Көбіне тұз, жүн-жұрқа, түрлі дақылдар сатады. Бхотиялардың біразы жалданып жүк тасиды. Ру-тайпаға бөліну ғұрпы сақталған. Жазық жерлерде тұратын Бхотиялардың көп жанұялы үйлері тастан қаланып, ауласы қоршалған болып келеді. Непалдағылар төбесін жуан шыбықпен (прут) жауып, үсті балшықпен сыланған екі қабатты тас үйлер салады. Астыңғы қабаты мал қорасы, терезесі екінші қабатында орналасады. Ал малшылары мал терісінен тігілген шатырларда тұрады. Ұлттық тағамдары — ет пен сүт, көкөніс түрлері және арпа талқанына сүт қосып пісіретін цзамбаны жиі қолданады. Шайға сүт, тұз, май, жұмыртқа қосып ішеді. Арпадан “чан” сырасын дайындайды. Сиыр етін жей береді. Тауға сиыну ғұрпы сақталған. Дереккөздер
Быдық

Быдық — адамның сөйлеу қарқыны мен ырғағының бұзылуы. Быдық ми қыртысының астындағы жүйке түйіндерінің зақымдануынан және орталық жүйке жүйесінің қозу қызметінің күшеюінен болады. Быдық болған адам өте тез сөйлегендіктен, сөздің айтылу ырғағы бұзылады да, көп жағдайда, әсіресе, асығып сөйлегенде оның сөзі тыңдаушыға түсініксіз болады. Мысалы, адамның тез, жылдам сөйлеуін тахилалия (тахифемия), ал кібіртіктеп сөйлеп, өз ойын ұзақ баяндауын брадилалия (брадиартрия), сөз ырғағының оқыс-оқыс тездеуінен сөздің бұрмалануын баттаризм, кейбір сөз бен сөз буындарының қайталануын палилалия, ал сөйлеу қарқынының бәсеңдеуін олигофазия деп атайды. Сондай-ақ, ми қыртысының зақымдануы — адамның сөйлеу ырғағының бір сазды (монотонды) күйге түсуіне жиі себеп болады. Быдықпен ауырған адамды емдегенде, әуелі оған себеп болған ауруды анықтайды. Науқас адамды дәрігер-логопед өз бақылауына алады. Дереккөздер
Аллигаторлар

Аллигаторлар — қолтырауын отрядының үш тұқымдасының бірі. Аллигаторлар төрт туыс, 7 түрге бөлінеді. Оның үшеуін (Caiman, Melanosuchus және Paleosuchus) каймандар деп атайды. Денесінің ұзындығы 1,5-6,3 м, салмағы 85 кг-ға дейін жетеді. Тұмсығы жалпақтау, әрі қысқа, алдыңғы аяқтарының саусақтары арасында терілі жүзу жарғағы болады. Аналықтары 20-60 жұмыртқасын арнайы жасалған ұяға салады. Аталықтары өздері тіршілік ететін жерлерді қорғайды, ұрпақтарына қамқорлық жасайды. 85 жылдай өмір сүреді. Ересектері балықтармен, бақалармен т.б. омыртқалы жануарлармен, балалары ұсақ су жәндіктерімен қоректенеді. Аллигаторлар Солтүстік, Оңтүстік Американың, Қытайдың тұщы су айдындарында тіршілік етеді. АҚШ-та, Кубада Миссисипи (американ) аллигаторын арнайы фермаларда қолдан өсіреді. Қытай аллигаторы Янцзы өзенінің төменгі сағасында таралған. Аллигаторлар бағалы терісі үшін ауланады. Санының күрт азаюына орай, қатаң қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Василий Владимирович Быков

Василий Владимирович Быков, (19.6. 1924 жылы туған, Беларусь Республикасы, Витебск облысы Ушачи ауданы Череновщина деревнясы) — беларусь халық жазушысы (1980). Социалистік Еңбек Ері (1984). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Быковтың шығармашылық негізінен соғыс тақырыбына арналған. “Адамның өлімі” (1967), “Жиырмасыншы” (1958), “Тырналар үні” (1960), “Үшінші ракета” (1962), “Өлгендер ауырсынбайды” (1966), “Сотников” (1970), “Қайғының белгісі” (1982), т.б. шығармалары жарық көрген. Отан қорғау, жауынгер тағдыры, батырлық және соғыс азабы Быковтың шығармаларының негізгі арқауын құрайды. “Альпі балладасы” (1964) атты повесінде соғыс жылдарындағы екі жастың махаббатын астастыра суреттеп, трагизмі үндескен ерекше поэтикалық шешім табады. Быковтың соңғы жылдары “Катюша” (1999), “Политрук Коломиев” (1999) атты шығармалары жарық көрген. КСРО Мемлекет сыйлығы (1973), Лениндік сыйлығы (1986), Халықаралық Әдебиет қоры сыйлық лауреаты (1997). Дереккөздер
Анатолий Михайлович Быков

Анатолий Михайлович Быков (6.8.1953 жылы туған, Ресей, Магадан қаласы) — грек-рим күресінен еңбек сіңірген спорт шебері (1975). Күреспен 1967 жылдан айналысқан. 1973 — 77 жылы өткен алты ірі халықаралық турнирлердің жеңімпазы атанды. Жартылай ауыр салмақ дәрежесінде КСРО-ның (1975, 1980), дүние жүзінің (1975) және 21-Монреаль Олимпиядасының чемпионы (1976), 22-Мәскеу Олимпиядасының күміс жүлдегері (1980) болды. “Құрмет белгісі” орденімен (1976), “Еңбектегі ерлігі үшін” медалімен (1980) марапатталған. Дереккөздер
Фельдмаршал

Фельдмаршал – құрлық әскерлеріндегі жоғары әскери атақ. 16 – 19 ғасырларда кейбір Батыс Еуропа мемлекеттерін де (Ұлыбритания, Пруссия, Германия, Австрия – Венгрия, т.б.) жоғары генералдық шен дәрежесінде болды. Ол басқа елдердегі маршал атағына сай келді. Алғаш рет 16 ғасырда Австрияда, 17 ғасырда Пруссияда, 1699 жылы Ресейде (1917 жылы жойылды) енгізілді. Бұл атақ соғысты шебер жүргізген армияның бас қолбасшыларына, көрнекті әскери және мемлекет қайраткерлеріне, сондай-ақ кейбір шетел әскери қайраткерлеріне берілген. 1699 – 1917 жылы Ресейде барлығы 62 Фельдмаршал болды. Фельдмаршал атағы Ұлыбританияда және кейбір Еуропа елдерінде қазір де сақталып келеді. Дереккөздер
Мөңке балық

Мөңке — тұқы тұқымдасына жататын балық. Қазақстанда Жайық, Жем, Ырғыз, Торғай, Нұра, Ертіс өзендерінің су алабында кездеседі. Өзен, көл тартылғанда, не су қатқанда 70 см-ге дейін су түбіндегі лайға көміліп, қатты суықтан не ыстықтан сақтанады. Ұзындығы 35 – 38 см-дей, салмағы 2 кг-дай. Мөңкенің бүйірі алтын сияқты сары түсті, жүзбе қанаттары қызыл-қоңыр, ал арқасы қара түсті болады. Қабыршағы тегіс. Жыныстық жағынан аналығы 3 – 4, аталығы 2 – 3 жасында жетіледі. Уылдырығын (300 мыңдай) мамыр – маусым айларында су температурасы 17 – 18&nbsp;°C болғанда су түбіндегі шөп арасына шашады. Бұлар негізінен зоопланктонмен, зообентоспен және өлексемен (детритпен) қоректенеді. Қорек ретінде өсімдікті сирек пайдаланады. Мөңкенің кәсіптік маңызы бар. Мөңке балық - тұщы су тұқы балықтар туысына жатады. Ұзындығы 45 см, салмағы 3 кг. Арқасы қара-қоңыр, денесінін екі жағы алтын түстес, жыныстық жетілуі 4-5 жылға созылады. Өсімталдығы, 300 мың уылдырық шашады. Планктонмен, жәндіктер дернәсілдерімен, өсімдікпен ректенеді. 2 түрі бар: алтын мөңке және бозша мөңке. Еуразия қоймаларында таралған. Дереккөздер
Аллитераттау

Аллитераттау, аллитерация (латынша al-lіttera — дыбыстас) — шығармалардағы бірыңғай дыбыстардың үндестігі, дәлірек айтқанда дауыссыз дыбыстардың қайталануы. Бүкіл әлем поэзиясында ертеден қалыптасып келе жатқан стилистикалық айшық (фигура). Әдеби тілді ажарлап, сөздің реңін келтіре түсетін көркемдік тәсіл. Гомер мен Горацийден бастап, Пушкин мен Абайға дейінгі ақындар шығармаларының бәрінде бар. Қасым Аманжоловтың “Ираншахқа мұңың шақпа, Низами, Біздің жақта гүл құшақта Низами...” деген жолдарында Аллитераттау (“ш” әрпі қайталанып), өлең өрімін құбылтып, оның оқырманға берер әсерін күшейтіп тұр. Аллитераттау — қазақ мақал-мәтелдерінің де ұтымды тәсілдерінің бірі. Мақалдар құрылысында дыбыс үндестігі, бір дыбыс немесе бір сөзді (“Бейнет, бейнет түбі — зейнет”) бірнеше қайталау, сөз ұйқасымы айрықша рөл атқарады. Жұмбақтың да сөз түзілісі мақал-мәтелдерге ұқсас, әр затты өзіне лайық дыбыспен бейнелеу үшін Аллитераттау тәсілі қолданылады (“Әуеден күбі түсті, күбінің түбі түсті”). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Былғары Аяқкиім Өнеркәсібі

Былғары аяқкиім өнеркәсібі — жеңіл өнеркәсіптің бір саласы. Қазақстанда Былғары аяқкиім өнеркәсібі ертеден дамыған. Ісмерлер былғары аяқкиімдерді өздері тіккен. Теріні қолдан илеп, оның жеткілікті шикізат қорын жасап отырған. Кейінірек былғары шығаратын зауыттар іске қосыла бастады. 19 ғ-дың басында Петропавл қаласында, сол ғасырдың аяғында Семей қаласында сиыр, қой терілерін илеп, аяқкиім тігетін арнаулы кәсіпорындар ашылды. 1941 — 65 ж. Жамбыл, Павлодар, Батыс Қазақстан облыстарында былғары шығаратын зауыттар салынды. Ұлы Отан соғысы қарсаңында республикада Семей былғары комбинаты, Петропавл хром зауыты және Алматы тері-қайыс бұйымдары кәсіпорындары жұмыс істеді. Соғыс жылдары көшіріліп әкелінген былғары зауыттарының жабдықтары негізінде Жамбыл, Қызылорда және Петропавл қаласыларында жаңа кәсіпорындар құрылып, Былғары аяқкиім өнеркәсібі жеке сала ретінде қалыптаса бастады. Қазіргі уақытта (1999) аяқкиім фабрикалары Алматыда, Қостанайда, Қызылордада, Семейде орналасқан. Олар жылына шамамен 14 млн-ға жуық былғары аяқкиім өнімін шығарып келеді. Алматы қаласындағы “Жетісу” былғары аяқкиім тігу фабрикасы жылына 2 — 3 млн. жұп аяқкиім өндіреді. Қостанай былғары аяқкиім фабрикасы 1942 ж. Симферополь қаласынан көшірілген былғары аяқкиім комбинат негізінде құрылған. 1980 — 85 жылдары ол жылына 2,5 — 3,0 млн. жұп аяқкиім шығарды. Қазіргі кезде оның өндірістік қуаты толықтай пайдаланылмағандықтан, бұл көрсеткіш 1,2 млн. жұпқа дейін төмендеді (1997). Қызылорда былғары аяқкиім фабрикасы 1943 ж. Мәскеу қаласынан көшірілген “Париж коммунасы” фабрикасының жабдықтары негізінде құрылған. Ол ұзақ жылдар бойы 2,6 млн. жұп аяқкиім шығарып келсе, кейін оның мөлшері екі есе азайды (1997). Семей аяқкиім ф-касы 1941 ж. Киевтен Семейге көшірілген аяқкиім фабрикасы негізінде құрылған. Алғашқы кезде ол 20,5 мың жұп аяқкиім өндірсе, 1983 ж. оның мөлшерін 5,2 млн. жұпқа жеткізді. Өндірістік қуаты толықтай пайдаланылмағандықтан, кейін өнімі 1 млн. аяқ киімге дейін азайды (1997). Республикада отандық былғары аяқкиім өнеркәсібі нарық жағдайына бейімделіп, жаңа технологиялар негізінде сапалы өнімдер шығаруға көшті (1999). Дереккөздер
Жақты сөйлем

Жақты сөйлем — бастауышы мен баяндауышы қиыса байланысқан жай сөйлемнің бір түрі. Жақты сөйлемнің бастауышы болады немесе сөйлемнің мазмұнынан бастауышының қай сөз екенін табуға болады. Жақты сөйлем үшке бөлінеді: 1) арнаулы жақты сөйлем (“Мен оқиын. Сіз тыңдаңыз”); 2) ауыспалы (ортақ) жақты сөйлем (“Көп жасағаннан сұрама, көпті көргеннен сұра”); 3) бастауышы белгісіз жақты сөйлемнегізінен, 3-жақта айтылады. Бастауышы қай сөз екені сөйлемнің мазмұнынан аңғарылады. (“Біздің бала кезімізде отты шақпақ таспен тұтататын еді”). Сөйтіп сен жақты сөйлемнің не екенін білдің бе? Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Былғары Садақ

Былғары садақ — жақ қабының бір атауы. Жақты салатын қабы садақ деп аталады. Садақты былғарыдан, көбінесе, теріден, көннен, матадан тігетін болған. Жұмсақ былғарыдан тігілген садақ батырлық эпостарда жиі айтылады. Мұндай садақтар түрлі-түсті былғарыдан жасалып, беті әр түрлі металл (алтын, күміс, жез) жапсырмалармен, кейде бастыру тәсілімен салынған бедерлі ою-өрнектермен әшекейленеді. Оған арнаулы садақбау тағылып, оң жаққа байланады. Дереккөздер
Былина

Былина — орыс фольклорының негізгі жанрларының бірі. Былина, негізінен, 11 — 16 ғасырларда Киев Русінің қалыптасу кезеңіндегі тарихи оқиғалар мен ондағы батырлар ерлігі туралы эпостық жырлар топтамасынан тұрады. Былина жазбаша түрде дамымай, ауызша айтылғандықтан, сюжеті көптеген өзгерістерге ұшырап, өңделіп, өзгеріп отырған. Былина тақырыбы мен мазмұны, т.б. ерекшеліктеріне байланысты киевтік және новгородтық болып екіге бөлінеді. Киевтік Былиналар тарихи оқиғалар кезінде ерлік көрсеткен батырлар Добрыня Никитич, Илья Муромец, Алеша Попович, т.б. туралы жырлардан тұрады. Новгородтық Былиналардың ерекшелігі, онда, көбінесе, халықтық-тұрмыстық, новеллалық және ғашықтық сюжет басым (“Василий Буслаев”, “Садко”, т.б.). Бұл саладағы Былина оқиғаларында фольклор жанрына тән әсірелей бейнелеу жиі кездеседі (мысалы, батырлардың алыптармен соғысуы, Садконың теңіз патшасынан сыйлық алуы, т.б.). Былина белгілі бір кезеңде әр түрлі тарихи оқиғаларға байланысты дүниеге келгенімен, уақыт тезінен өткен сайын жергілікті өзгешеліктері жойылып, жалпыхалықтық эпостық жырға айналған. Дереккөздер
Фельдшпатоидтар

Фельдшпатоидтар (нем. Feldspat – дала шпаты, грек. eіdos – түр) – химиялық құрамы жағынан кремний қышқылына қанықпаған тау жыныстарын түзуші минералдардың (сілтілі алюмосиликаттар) тобы. Фельдшпатоидтар сілтілі және негізді тау жыныстарында дала шпаттарының орнын алады. Фельдшпатоидтарға нефелин, лейцит, содалит, мелилит, скаполит, канкринит, т.б. минералдар жатады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Аллопатриялық түр түзілу

Аллопатриялық түр түзілу (аллопатрия: — басқа, бөтен, patrіs — отан) — бастапқы түрдің оқшау аймақтарында орналасқан бір немесе бірнеше аралас өскіндерінен (популяцияларынан) жаңа түрдің түзілуі. Бұл кезде бір түр ареалы бірнеше бөліктерге бөлініп кетеді. Мыс., Солтүстік Еуразияның қоңыржай климатты орман алқабын алып жатқан інжугүл ареалы мұз басу дәуірінде бірнеше бөліктерге бөлініп кеткен. Қазір бұл өсімдіктің тек жылу сүйгіш түрлері ғана Жерорта теңізі маңында, Кавказда түрлі өскіндер құрып тіршілік етуде. Аллопартиялық түр түзілу түр ареалының кеңеюіне де байланысты болады. Мыс., Дарвиннің зерттеулеріндегі Галапагосс құнақтары тіршілік ортасына және қоректену ерекшеліктеріне байланысты тұмсықтарының түрліше құрылысымен ажыратылады. Атап айтқанда кактус гүлдерімен қоректенетін құнақтардың тұмсығы — ұзын, өсімдіктердің ірі тұқымдарымен қоректенетін түрлерінікі — шомбалдау, ал ұсақ жәндіктермен қоректенетін түрлерінікі — ұзынша келген түзу болады. Бұл құнақ түрлері бір-бірімен шағылыспайды. Олай болса, Аллопатрлық түр түзілу түрлік ареалдың қалыптасу тарихымен байланыста жүреді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Метилоранж

.]] Метилоранж метилді қызғылт сары, гелиантин – азобояғыш; [n-(N-диметиламинофенилазо) натрийдің бензолсульфонаты]. Химялық формуласы * (CH3)2N–C6H4––N=N–C6H4–SO3Na. Ол қызғылт сары кристалл. Суда ериді, ал спиртте ерімейді. Метилоранж судағы ерітіндісінде анион түрінде жүреді де, ерітінді сары түске боялады. Ал қышқыл қатысында анионы протонды (Н+) қосып алып құрылымы өзгереді де, түсі қызылға ауысады. Метилоранжды диазоттанған сульфанил қышқылын диметиланилинмен азобіріктіру арқылы алады. Ол аналитик. химияның титриметрлік әдісінде қышқылдық-негіздік индикатор ретінде реакцияның аяқталғанын (эквиваленттік нүкте) анықтау үшін қолданылады. Пайдаланылған cілтемелер
Әбу Муслим

Әбу Муслим, Абд әр-Рахман (727 ж.ш., Исфахан өлкесі, Балх — 755) - Аббаси халифаты генералы. Туған жылы, шыққан тегі туралы мәліметтер нақты емес. 737 ж. Саид әл-Иджлидегі шииттер көтерілісіне қатынасқан деген болжамдар бар. Содан кейін Хорасан шаһарында Аббас әулеті қағидасын таратушылардың жетекшісі Әбу Салемнің қолына құлдыққа берілген. Кейін Ибраһим ибн Мұхамедтің (Аббасуиннің) көзіне түсіп ол Әбу Муслимді құлдықтан босатып, оған Әбд әр-Рахман деген ат беріп, өзіне жақын тартты. Ибраһим 747 ж. наурызында Әбу Муслимді өз өкілі ретінде Хорасанға жіберді. Ол мұнда омея әулетіне қарсы көтерілісті басқарды. Сол жылы Мерв өңірінде де осындай көтеріліс ұйымдастырып, оған өзі жетекші болды. Көтеріліске прасы шаруаларын, бірқатар араб тайпаларын, қашқын құлдарды, дихандарды тартты. 747 жылдың соңы мен 748 жылдың бас кезінде Әбу Муслим әскері Мервті алды, іле Нишапур мен Тусті бағындырды. 749 ж. Омейя әулетін Нехавенда маңында тізе бүктіріп, көп ұзамай біржола талқандады. Әбу Муслим әскерінің Зииад ибн самах деген қолбасшысы 751 жылдың шілдесінде Қытай армиясын Тараз қаласында талқандап, Сырдың арғы бетінде Аббас әулетінің үстемдігін орнатты. Әбу Муслимнің жылдам өсіп бара жатқан беделінен Аббас әлетінің өздері қауіптенді де, оның көзін жоюды ойластырды. Уәзірлерінін орынсыз әрекеттері мен талабы күшейгенін сезген Әбу Муслим Мервтен Хорасанға аттанды. Бірақ халиф Мәнсүр оны түсініктеме алу үшін деген желеумен шақыртып алды да, осы кездесуде 755 ж. ақпанда ол кісі қолынан қаза болды. Әбу Муслим сегіз жылғы белсенді діни-саяси басқару қызметінде “аса қатал” шииттер ілімін қолдаған жоқ. Әбу Муслим қайтыс болған соң шииттердің кейбір бөліктері оны имам ретінде қабылдап, есімін “Әбу Мүслімшілдер” ағымының қалыптасуына ұйтқы ретінде қолданды. Дереккөздер
Муамма

Муамма, әл-Муамма (араб тілінде құпия) – Шығыс мұсылман әдебиетіндегі термин. Муамма деп қаламгердің шығармада өз атын немесе еңбектің туындау мерзімін астарлап, жұмбақтап беруін айтады. Мұндай тәсілді Абжад іліміне сүйене отырып, діни медреселерде оқыған ақындар қолданған. Әсіресе мұндай шеберлік Бұхара медреселерінің шәкірттеріне тән. Мысалы, Шәді Жәңгірұлы “Үш жүздің ол әріптің ортасына, Бір менен төртті қосып етіңіз жат” деп сандарды ойнату арқылы өз есімін жасырған (“Хайбар” қиссасы). Самарқанд қаласындағы Жалаңтөс батыр салдырған Ширдор медресесінің қабырғасына жазылған “Жалаңтөс баһадүр” тіркесі Абжад ілімі арқылы есептеліп, медресенің һижра бойынша 1028 ж. (1612) салынғандығы анықталған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Муджам әл-Бұлдан

“Муджам әл-Бұлдан” (“Мужам әл-Бүлдан”), “Елдер сөздігі” – тарихи-географиялық шығарма. Авторы – Сирия ғалымы Йақұт әл-Хамауи (1178 – 1229ж.ж). Шығарма 1224 ж. Мосулде жазылған; Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әбу Хамид әл-Ғазали

Әбу Мұхаммад әл-Ғазали Әбу Хамид Мұхаммад бин Мұхаммад ат-Туси әл-Ғазали (1058 — 1111) — аса ірі діндар, философ және факихші (мұсылмандық құқық білімпазы). Тус қаласында (Хорасанда) туған, Нишапурда әл-Джувейнидің ( имам әл-Харамайн) шәкірті болған. Ұстазы қайтыс болған соң, 1085 жылдан бастап салжұқ уәзірі Низам әл-Мүлктің жанында болады. Ол мұны 1091 ж. Бағдатта өзі негізін қалаған Низамия медресесіне фикхтан дәріс беретін ұстаз етіп тағайындайды. 1095 ж. исмаилиттер Низам әл-Мүлкті өлтіргеннен кейін Әбу Мұхаммад әл-Ғазали қажылық сапарды сылтау етіп, Бағдатты тастап кетеді де, 11 жыл бойы Шамда (Дамаск), Туста т.б. бірқатар қ-ларда болады. 1106 ж. Низам әл-Мүлктің ұлы Фахр әл-Мүлктің (салжұқ сұлтаны Санжардың тұсындағы уәзір) шақыруымен Нишапурдағы Низамийа медресесінде сабақ бере бастайды. Қайтыс болардан аз ғана бұрын туған жері Тусқа қайтып оралады. Ғазали 200 ден астам кітап жазып қалдырды. Негізгі еңбектері: 1. "Философтар ниеті" (Манасид әл-фаласафия) 2. "Философтардың өздерін терістеуі" (Тахафут әл-фаласафия). Осы еңбектен кейін Ғазалидың «Хорасан имам» титулына «Ирак Имам» атағы қосылды. 3. "Бақыт алхимиясы", 4. "Жұмыс өлшемі" (Мизан әл-амал), 5. "Інжілді бұрмалаушыларға нақтылы жауап" (Әл-Каул әл-джамил фиррадин аля мен тайар әл-Инжел) 6. Төрт томдық "Дін ғылымдарының қайта өрлеуі" (Ихийа улум ад-дин). Әл-Ғазалидың эпистемология (таным) мәселесі. Эпистемология мәселесін Ғазали дүниетаным ұстанымы мен Құран мен пайғамбар (с.а.с.) сүннетінің терминтері арқылы қарастырды. Осыған қарамастан, әл-Ғазали еңбектері өзінің дәуіріндегі және ислам әлеміне енген грек философиясы мен логиканың аристотельдік концепцияларымен байланысты философиялық және теологиялық (діни) көрініс тапқан. Демек, Әл-Ғазали эпистемологиясының қайнар көзі болып Құран мен суннеттің қатарында үшінші өз дәуіріндегі философиялық дәстүр саналады. Ғазалидың ойынша нақты білімнің бірінші шарты күмәндану болып табылады. Тек күмәнданудың арқасында адам танылып қойған заттарды қайта танып біліп, соңында ол туралы нақты білімге жеткізеді. Әл-Ғазали: «Қандай да бір айғақтың ақиқаттылығына адам толықтай сенімді болмай оны үнемі күмән торуылдап жүреді – сенімділік сезімі пайда болғанға дейін». Әл-Ғазали адамның бес сезім мүшесі туралы мәліметке де күмән келтіреді: «Көз жұлдыздарға қарайды, және оларды ұсақ тиындар секілді кішкентай қылып қабылдайды. Дегенмен, жұлдыздар көлемі жағынан жерден де асып түсетіндігін геометриялық дәлелдер көрсетеді. Мұндай білім алу тәсілі сезім мүшелері арқылы алынған мәліметтермен байланысты және оларға сүйенеді. Бірақ ақыл-парасаттың көмегімен алынған білім, сезімдік жолмен қол жеткізген мәліметті мүлде теріске шығарады». Дереккөздер
Малбағар Меңдіқұлов

Меңдіқұлов Малбағар (10.11.1909, Орынбор облысы, Адамовка ауданы – 17.8.1986, Алматы) – архитектор, сәулет өнері ғылымының профессоры (1976), Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшісі (1970)., Алматы қаласының тұңғыш бас архитекторы, КСРО құрылыс және архитектура академиясының корреспондент мүшесі (1957). Биографиясы * 1936 жылы Ташкенттегі Орта Азия индустрия институтын бітірген. * 1937 – 1941, 1945 – 1947 жылы Ташкентте қызмет еткен. * 1941 – 1945 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. * 1953 – 1955 жылдары Қазақстан ҰА-ның Архитектура, құрылыс және құрылыс материалдары институтының директоры. * 1955 – 1956 жылдары Қазақ КСР Министрлік Кеңесінің жанындағы архитектура істері басқармасының бастығы. * 1957 – 1962 жылдары КСРО Құрылыс және архитектура академиясы қазақ бөлімшесінің жетекшісі. * 1964 – 1971 жылдары Алматы қаласының бас архитекторы. * 1971 – 1981 жылдары Қазақ политехникалық институты архитектура тарихы кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. Еңбектері Архитектура саласындағы басты еңбектері: * Ташкенттегі газет-журнал компанияның үйі мен Науаи даңғылы(1959, телавтор). * Ташкент каналының Ангрен дюкері (1941). * Алматыдағы шарап зауыты үйі мен Неке сарайы (1958, телавтор). * Ж.Жабаев пен М.Әуезовтың ескерткіштері. 1967 – 1968 жылдары Алматы қаласы орталық бөлігінің жоспарын жасау жөніндегі Бүкілодақтық жабық бәйгеде 2-орын алды. Сонымен бірге Батыс Қазақстандағы сәулет өнерінің қайталанбас туындылары – мемориалды мешіт-ғимараттарды бір жүйеге келтіріп, ғылыми тұрғыда зерттеудің негізін қалады. Меңдіқұловтың ғылыми-зертеу жұмыстарының нәтижесінде Шопан Ата, Бекет Ата, Асан Қожа, Сейсен Ата, т.б. кесене-кешендері жайлы құнды бірегей басылымдар жарық көрді. Қазақ архитектурасын өркендету, зерттеу саласында 70-тен астам ғылыми еңбек, 4 монография, "Қазақ архитектурасының тарихы" деген екі томдық кітап жазған. Жауынгерлік Қызыл Ту, 1, 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, “Құрмет Белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған. . Дереккөздер
Фельетон

Фельетон ( – парақ) – публицистикалық негіздегі әдеби шығарма. Әдеби термин ретінде 19 ғасырдан қолданыла бастады. Француздың “Журнал де Деба” газеті өзінің қосымша шығарған парақтарын фельетон деп атаған. 19 ғасырдың 1-жартысында болған француз революциялары кезінде бұл парақтарда негізінен қоғамды сынайтын мақалалар басылды. Кейіннен “Фельетон” термині Франциядан Германияға, кейін Ресейге ауысты. Неміс, орыс баспасөздерінің белгілі бір беттері фельетон деп аталып, онда қоғамдық-саяси мақалалар, сыни-айтыс еңбектер, әдеби шолулар жарияланды. Келе-келе фельетон белгілі бір нысананың кемшіліктерін күлкіге айналдыратын сатиралық жанрға айналды. Қазақ жерінде алғаш 20 ғасырдың бас кезінде пайда болды. “Айқап” журналы өзінің негізгі бөлімдерінің бірін фельетон деп атап, онда қазақтардың тұрмыс-тіршілігі туралы әр түрлі мақалалар, көркем әңгімелер, тарихи деректер жариялап отырды. 1920 – 30 жылы Б.Майлин, І.Жансүгіров, 1940 – 50 жылы А.Тоқмағамбетов бұл жанрды әрі қарай дамытты. Кейіннен бұл жанрда О.Әубәкіров, С.Адамбеков, т.б. жемісті еңбек етті. Дереккөздер
Әбу Наср әл-Кубауи

Әбу Наср әл-Кубауи Әбу Наср Ахмед ибн Мұхаммед ибн Наср әл-Кубауи ( шамамен 11 — 12 ғ.) — тарихшы, аудармашы. Орта Азиядағы Куба қ-нан шыққан. Әбу Наср әл-Кубауи 1128 — 29 ж. ӘбубӘкр Мұхаммед ән-Наршаһидың “Тарих-и Бұхара” (“Бұхара тарихы”) аталатын еңбегін араб тілінен парсы тіліне аударып, қосымшалармен толықтырған. Еңбекте Қазақстанның Сырдария өңіріне қатысты маңызды мағлұматтар бар.
Бырранга

Бырранга — Таймыр түбегінің солтүстік бөлігінде, Ресейдің Красноярск өлкесіндегі тау. Ол Енисей ернеуі мен Лаптевтер теңізі аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс бағытқа қарай 1000 км-ге созылып жатыр. Оңтүстігінде Солтүстік Сібір ойпатымен тектониктік жарық арқылы тік жар бойымен шектеседі. Орташа биіктігі 400 — 700 м. Ең биік жері (Ледниковая тауы, 1146 м) шығысында орналасқан. Тау кембрийге дейінгі және палеозойлық габбро-диабаз жыныстарынан түзілген. Солтүстік-шығысында жалпы ауданы 50 км² мұздықтар қалыптасқан. Тауда арктикалық тундраға тән мүктер мен қыналар өседі. Жануарлардан имминг, көгілдір түлкі, солтүстік бұғысы, поляр шілі, ақ үкі кездеседі. Дереккөздер
Фельзит

Фельзит (нем. Felsіt – дала шпаты) – кварц пен дала шпатының ұсақ түйіршікті агрегаттарынан тұратын қышқыл жанартаулық ашық түсті тау жынысы. Онда көп мөлшерде шыны, кейде кварцтың орнына кристобалит пен димит болады. Фельзит химикалық құрамы бойынша дациттен (салмағы бойынша 68% SіO2) риолитке (72 – 75%) дейін өзгеріп тұрады. Бітімі шомбал, кеуекті; түсі қызғылт, сарғыш, ақшыл сұр; тығызд. 2,2 – 2,4 г/см3, балқу t 1470 – 1500°С, концентрлі күкірт қышқылына төзімділігі 98,5 – 99,3%. Фельзит кварц порфирі, кератофир, кварц кератофирі, т.б. палеотиптік тау жыныстарының және шыны күйіндегі тау жыныстарының кристалдануынан түзіледі. Фельзитті жоғары сапалы қышқылға төзімді құрылыс материалы ретінде пайдаланылады және беріктігін арттыру үшін цементке қосылады. ФЕЛЬЗИТ — эффузиялық қышқыл тау жынысы, афирлі құрылымды липариттің бір түрі, тау жынысытардың жасырын кристаллы жымдастырушы массасы. Мүлдем сеппесіз яки азын-аулақ фенопішіндері жай көзге көрінбейтін өте ұсақ түйіршіктерден тұратын афанитті тау жынысы — байырғы граниттің эффузиялық тектестері. Дереккөздер
Фемида (журнал)

“ФЕМИДА” – республикалық құқықтық ғылыми басылым. 1996 жылдан айына 1 рет шығады. Журналда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтары мен өкімдері, халыққа жолдаулары, Қазақстан Парламенті қабылданған заңдар, Үкімет қаулылары жарияланады. Республиканың саяси, әлеуметтік, экономика және мәдени өміріндегі жаңалықтар, т.б. өзекті мәселелер және құқықтық реформаның жүргізілу барысы туралы мақалалар журнал бетінде үнемі жазылып отырады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Муджахидтер

Муджахидтер (араб тілінде – әділ, қасиетті іс, сенім үшін күрескер) – 1905 ж. Иранда құрылған құпия саяси ұйымның мүшелері. Олар 1905 – 11 ж. Иран революциясы (әсіресе 1908 – 09 ж. Тебриздегі көтеріліс пен 1909 ж. Решттегі төңкеріс) кезінде белсенді рөл атқарды. Ұйым мүшелері негізінен халықтың кедей топтары мен ұсақ өндіріс өкілдерінен құралды. 1907 ж. қабылданған Муджахидтердің бағдарламасы шаһқа тиесілі жерлерді кәмпескелеуді, билеушілер иеленіп отырған жерлерді құнын төлеп сатып алуды, оларды шаруаларға үлестіріп беруді, 8 сағаттық жұмыс күнін, кедейлерден алынатын салықтарды жоюды, т.б. талап етті. Муджахидтер төңкерісшілерінің негізгі қарулы күштері – федаилар жасағын құрып, “Гуммет” социал-демократиялық тобы арқылы Закавказье большевиктерімен байланыста болды. 1911 ж. төңкерісті басып-жаншу кезінде муджахидтер ұйымы таратылды. Муджахидтер Алжирдегі 1954 – 62 ж. ұлт-азаттық соғысқа қатынасып, француз отаршыларына қарсы тәуелсіздік жолында күресті. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Моңғол тілі

Моңғол тілі, халха тілі (; {mongɣol xele} ) — моңғол халқының тілі. Моңғол тілінде Моңғолия, Қытайдың Ішкі Моңғолия автономиясы мен Ганьсу, Цинхай, Хэйлунцзян, Синин, Шыңжаң өлкелерінде тұратын жергілікті халық сөйлейді. Моңғол тілі бурят, қалмақ тілдеріне жақын. Ол бірнеше жергілікті ерекшеліктерге ажыратылады: шығыс диалектісіне хорчин, харачин, арухорчин говорлары; орталық диалектіге халха, чахар, ордос; батыс диалектісіне амашан, эдзин, кукунор говорлары жатады. Әдеби тілі халха диалектісі негізінде қалыптасқан. Көне жазба ескерткіштері сақталғанымен, Моңғол тілі ұлт тілі ретінде 14 – 16 ғасырларда қалыптаса бастады. Моңғол тілінің фонетикасында сингармонизм заңы орын алған, ң, дж, дз дыбыстары н, ж, з әріптерімен таңбаланады, б, в дыбыстары байырғы сөздерде бір дыбыстың нұсқалары болып табылады. В қысқа у-дың орнына пайдалыналды. Л, р дыбыстары сөз басында келмейді, к, п, ф фонемалары өзге тілден енген сөздерде ғана кездеседі. Дауысты дыбыстары қысқа және созылыңқы келеді (харах-қарау, көру, хаагдах-жабылу). Моңғол тілі лексикасында көне түркі, маньчжур, тибет, санскрит, қытай тілдерінен енген сөздер жиі кездеседі. Қазіргі тілінде орыс сөздері көбірек. Моңғол жазуы 1942 жылдан кирил әліпбиіне негізделді. Алфабиті 35 әріптен тұрады. Дауысты 13, дауыссыз 20 , дыбыс белгіленбейтін 2 әріп бар. Дереккөздер
Білеулі

Білеулі, Белеулі — Үстірттің орта тұсындағы мәдени-тарихи кешен. Бостан (Қарақалпақстан) станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде. Білеулі — 14 ғ-да белгілі керуен сарайларымен аты шыққан ескі Ноғай жолы бойындағы маңызды ескерткіш. Кешенді 1946, 1950 ж. С.П. Толстовтың, 1972, 1975 — 78 ж. В.Н. Ягодин мен Ю.П. Маныловтың, 1979 ж. Т. Жанысбековтың, 1988 ж. С. Әжіғалиевтің жетекшілік етуімен ұйымдастырылған экспедициялар зерттеген. Атауы А.И. Левшиннің айтуынша, “Білеулі ата” деген жергілікті әулиенің атына немесе осы жерден шығатын білеу тасқа (қайрақ тас) байланысты алынуы да мүмкін. Кешенге керуен сарайдың негізгі ғимараты, оның маңайындағы құдықтар, ауыз су сақтайтын сардобтардың орны, кейінгі кезеңдегі қазақ бейіттері, сондай-ақ, солтүстікке қарай 300 — 600 м жердегі ортағасырлық қорым мен тас алатын кеніш кіреді. Білеулі-1 қорымындағы (14 — 16 ғ-лар) “қойтас” түріндегі ұзынша қабіртастар, бейіт үстіндегі қос құлпытас не олардың арасына қойылған тақта, кесілген ірі блоктарды қырынан қойып жасалған қоршаулар ежелгі түрікмен сәулет өнері дәстүріне ұқсас. Ал кейінгі ескерткіштер керуен сарай қабырғасының үлгісімен, яғни екі қатар блоктың ортасына ұсақ тас толтырылып тұрғызылған. Қазба жұмыстары бейіттегі адамдардың мұсылман ғұрпымен басы Меккеге қаратылып жерленгенін көрсетті. Білеулі-2 қорымы 18 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басына жатады. Мұндағы ескерткіштердің көпшілігі тікбұрышты және дөңгелете қоршалған. Қоршауға керуен сарайдың жұртынан алынған блоктар пайдаланылған. Көптеген қоршаулардың батыс жағына ру таңбасы салынған құлпытастар қойылған. Сиректеу болса да “қойтас” түрінде өңделген белгілер де бар. Дереккөздер
Білеулі керуен сарайы

Білеулі керуен сарайы — 14 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Жібек жолының бір тармағы, Ноғайлы жолының бойында, Үстірттің Қарақалпақ бөлігінде орналасқан. 1982 жылы Қазақ жобалау, қалпына келтіру комитеті ұйымдастырған экспедиция (жетекшісі А. Тоқтабаев) зерттеген. Орта ғасырларда Ноғайлы жолы Сарайшық қаласынан Хиуаға дейін, Арал мен Каспий теңіздері аралығындағы Үстірт арқылы өткен. Солтүстік пен оңтүстікті жалғастыратын керуен жолы болғандықтан, оның бойына әрбір 25 км сайын керуен сарайлар салынған. Құлаған ғимараттың биіктігі 8 метрге жуық екі бағанасы мен қақпасы сақталған. Қабырғаларының қалыңдығы 1 — 1,5 м, бұрыштарын бекемдеп тұрған мұнараларының қалған бөлігінің биіктігі 3,2 м. Қақпаның доғаша иіліп келген жоғарғы жағын қызыл кірпішпен мәнерлеп өрген, есіктің биіктігі 7,66 м, маңдайында бір-біріне қарап, арбасып тұрған екі арыстанның барельеф-бейнелері болған. Білеулі керуен сарайы екі қабатты, батыс және шығыс қабырғаларының өн бойында жеті-жетіден 14 бөлме бар. Керуен сарайдың ішкі ауласының көлемі 19,2,19,3,17,8 м, ортасында терең шыңырау құдық болған. Сарай жылу жүретін түтіктер (қандар) жүйесі арқылы жылытылған. Білеулі керуен сарайы орта ғасырларда сәулет өнерінің жоғары дәрежеде болғанын көрсетеді. Дереккөздер
Білте

Білте — 1) шырағданға салынатын бұйым; шүберектен, жүннен ширатылып жасалады; 2) мақтадан тоқылған зат; шамның ішіне шілтері арқылы өткізіледі: 3) бір ұшы күлдендірілген бау; білтелі мылтыққа от алдыру үшін матадан ширатылып жасалады. Дереккөздер
Фемистокл

Фемистокл (еж.-грек Θεμιστοκλῆς; шамамен б.з.б. 524 - б.з.б. 459 ж.)– Афина мемлекет қайраткері және грек-парсы соғыстары (б.з.б. 500 – 499) кезіндегі қолбасшы. Фемистокл сауда-қолөнершілер тобы мен қала кедейлерінің мүддесін қорғайтын “теңіз партиясы” деп аталатын топтың көсемі болып тұрып, Афинаны теңіз державасына айналдыруға тырысты. Парсыларға қарсы жалпы гректік Қарсыласу қозғалысын ұйымдастырды, Афина флотына басшылық етті. Фемистокл Кіші Азиядағы грек қалалары мен бірлесіп 1-Афина теңіз одағын (478) құруға бастама көтерді. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Білік (Адам қасиеті)

Білік — адамның белгілі бір құбылыс не күрделі мәселе жөнінде ой жүгіртіп, өзінше пайымдай білу қасиеті. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Білік адам бойында оқудан гөрі, көрген-білгенін көкірекке тоқи білу арқылы қалыптасады. Негізінен, көпті көрген, көкірегі ояу, санасы сәулелі, байыпты жандардың бойында болады. Біліктің екі түрлі сипатын ашып көрсетуге болады. Оның біріншісі — қоршаған орта, әлеуметтік құбылыстардың мәнін түйсікпен, зеректікпен түсіне білу қабілеті де, екіншісі — адамдардың жинақтаған мол тәжірибесін игеру негізінде ой қорыту қасиеті. Бірінші сипат адамның табиғи физиологиялық ерекшелігіне, оған ген арқылы берілетін қасиетке байланысты болса, екінші сипат, Гегель айтқандай, адамзаттың іс-тәжірибелік қызметін игеріп, меңгеруден келіп шығады. Осы екі сипаттың тоғысынан Біліктің жоғары деңгейі — зиялылық, даналық, кемеңгерлік қасиет пайда болады. Біліктің білімнен ерекшелендіріп тұратын басты белгісі — оның ғылыми білімнен тыс форма ретінде де өмір сүретіндігі. Кейде Білік сөзі маманның кәсіби қабілетінің деңгейін көрсететін ұғым ретінде қолданылады; қ. Біліктілік. Дереккөздер
Ишанғали Меңдіханов

Ишанғали Меңдіханов (1872 жыл, бұрынғы Бөкей ордасы, Қалмақ бөлімі – 1919 жыл, Бөкей губерниясы) – драматург, ағартушы, қоғам қайраткері. Өмірбаяны * 1885 жылы Ордадағы 2 кластық орыс-қазақ мектебін бітірген. * 1886 – 1991 жылдары Орынбор мұғалімдер семинариясында оқыған. * 1891 – 1998 жылдары Ақтөбе қаласындағы 2 кластық училищеде мұғалім болған. * 19 ғасырдың соңында Меңдіханов Ишанғали патша әкімшілігінің және жергілікті басқарушылардың отаршылдық саясатына қарсы қазақтың ұлттық мүддесін қорғаған ашық пікірлері үшін қуғынға ұшыраған. * 1898 жылы мұғалімдік қызметінен заңсыз кетірген * 1899 – 1902 жылдары Ақтөбе уездік бітімші сотының тілмашы қызметін атқарды. * 1903 жылы Меңдіханов Ишанғали туған еліне оралып, Бөкей ордасын басқаратын уақытша кеңесте кеңесші, Қамыс – Самар болысы басқарушысының көмекшісі болды. * 1917 жылы ақпан төңкерісінен соң Уақытша үкіметтің жергілікті комиссарының көмекшісі қызметін атқарды. * 1918 жылы Ордада Кеңес үкіметі билікке келгеннен кейін Бөкей әскери төңкеріс комитеті баспасөз бөлімінің меңгерушісі, кейіннен губерниялық ішкі істер халық комиссары болып тағайындалды. * 1919 жылы казак бүлікшілері қолынан қапыда қаза тапқан. Шығармашылығы Шығармашылық қызметі 1910 жылдан бастау алады. Дүмше молдаларды сынаған * “Малдыбай” (1912) пьесасы баспасөзде жарияланып, әуесқой театр сахнасында қойылған. * “Ғалым иесі” * “Байғұстар” * “Тамырлар” пьесалары Орынбор, Қазан, Ташкент қалалары сахналарында көрсетілген. 1920 жылы Семей қаласының драма труппасы Меңдіханов Ишанғалидың “Малдыбай”, “Үйшік-үйшік” пьесаларын сахналаған. Дереккөздер
Біліктілік

Біліктілік, квалификация — адамның белгілі бір білім жүйесін тәжірибеде пайдалана алу қабілеті. Адамның өзі таңдаған қызметінде өз білімін көтеріп, нені, қалай және не үшін үйренетінін алдын-ала айқындап, білікті маман болуға бағытталуы. Біліктілік ғылыми мекеме, кейбір кәсіпорын, өндіріс, т.б. жұмыс орындарында қызметкерлер мен жұмысшылардың жұмысқа қабілеттілік деңгейі ретінде белгіленеді. Мысалы, мектеп ұжымы педагог қызметкерлерді аттестациядан өткізіп, оларға лайықты Біліктілік деңгейлерін береді. Еңбек рыногындағы Біліктілік жұмысшылар мен қызметкерлерден кәсіптік білімдері мен дағдыларын тереңдетіп, олардың бәсекелесуге қабілетті болуын қажет етеді. Біліктілікке үнемі іздену, өзін-өзі жетілдіру арқылы жетуге болады. Дереккөздер
Фенакит

Фенакит (грек. Phenakos – алдамшы деп кварцқа ұқсастығынан аталған) — силикаттар класына жататын минерал. Химикалық формуласы: Be2[SіO4], құрамы (%): BeO – 45,5; SіO2 – 54,5, қоспалары: Al, Fe, Mg, Ca, Ge, B, TR, Na2O. Тригондық сингонияда кристалданып, ромбоэдр, призма, ине тәрізді кристалдар түзеді. Агрегаттары друза түрінде болады. Көбіне түссіз немесе ақ, кейде қызғылт және сарғыш түсті (жарықта түссізденеді), шыны немесе май тәрізді жылтыр. Қатт. Моос шкаласы бойынша 7,5 – 8, тығызд. 2,9 – 3,0 г/см3. Пегматиттерде, гидротермалдық, пневматолиттік түзілімдерде ұшырасады. Фенакиттен бериллий алынады. Фенакиттің мөлдір кристалдары зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады. Қазақстанда Қарағайлы, Ақтас кен орындарының грейзендерінде ұсақ кристалдар түрінде кездесі. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Білім(қасиет)

Білім — адамдардың белгілі бір жүйедегі ұғымдарының, деректері мен пайымдауларының, т.б. жиынтығы. Білім адамзат мәдениетінің ең ауқымды ұғымдарының бірі болып табылады. Ол сана, таным, объективті әлем, субъект, ойлау, логика, ақиқат, парасат, ғылым және т.б. күрделі де терең ұғымдармен тығыз байланыста әрі солар арқылы анықталады. Білім философия мен рационалды білім пайда болғаннан көп бұрын дүниеге келген. Ежелгі мәдениетте Білім адамның әлеммен және қауымдастық ішіндегі қатынастарын реттейтін аңыздар, салт-дәстүрлік жарлықтар мен нормалар, тыйым салулар пішімінде болды. Мұнда Білімді аруақтар, рухтар, ата-бабалар, кейініректе, құдайлар сыйға тартқан қасиетті нәрсе деп түсінген. Сондықтан Білім қауіп-қатермен байланысты деп, онымен тек адамдардың ерекше тобы — дінбасылар, діни қызметкерлер ғана шұғылданған. Ежелгі мәдениетте Білім мен сенімнің, ақиқат пен жалған түсініктің арасында айырмашылық жоқ. Мұнда қасиетті Білім үстемдігі абсолютті деп танылады. Білімнің әлеум. мәртебесі мен мәні отырықшы, техникалық-урбанистік қоғам типіне өтуге байланысты түбегейлі өзгерді. Қала адамы өзін көпшілікпен бірге тұру ережелері мен нормаларының иесі, Білімнің жаратушысы мен билеушісі деп санады. Білімнің айрықша пішімі ретінде рационалды Білім идеалын қалыптастырған философия туындады. Философиялық ақиқат пен ақиқат емес ілімдер айырмашылығын енгізіп, дәлелдеудің айрықша түрлерін, негіздеу мен дәлелдемелік ұғымдарды қалыптастырды. Философия шеңберінде айрықша пән — ақиқат ойлау ережелері мен заңдарын қалыптастыратын логика туындады. Білім логикалық ойлаудың объектісіне, мақсаты мен мұратына айналды. Өркениетті қоғамда Білім билікпен тұтасып, қоғамды басқарудың құралына айналуда. Білім алу тұлғаның қалыпты әлеуметтенуінің және билік құрылымына енуінің міндетті шарты болып, оның қажеттілігінен Білім беру институттары туындады. Платонның “билеуші-философ” идеалы —(білімді әрі оған сай басқарушы ел басы) қазіргі “ақпараттық қоғамда” өзінің көрінісін тапты, яғни билік Білімнің қазіргі формасы — ақпаратты иелену ретінде айқындалуда; қ. Таным теориясы. Дереккөздер
Моос шкаласы

Моос шкаласы, қаттылықтың минералогиялық шкаласы – түрлі минералдардың салыстырмалы қаттылығын анықтайтын он баллдық шкала. 1811 жылы неміс минерологі Ф.Моос (1773 – 1839) ұсынған. Қаттылығы өсу ретімен орналастырылған 10 минералдан тұрады: 1 – тальк, 2 – гипс, 3 – кальцит, 4 – флюорит, 5 – апатит, 6 – орто-клаз, 7 – кварц, 8 – топаз, 9 – корунд, 10 – алмас. Салыстырмалы қаттылықты Моос шкаласының эталонымен зерттелетін нысан бетіне із түсіру жолымен анықтайды. Моос шкаласында әрбір алдыңғы минерал өзінен кейінгі минералдан жұмсақ келеді. Егер қаттылығы 5 болатын эталонмен зерттелетін үлгіге із түсірсе, ал соңғысы қаттылығы 4 болатын эталон бетіне із қалдырса, онда минералдың қаттылығы шамамен 4,5 болады. Моос шкаласысы минералдардың қаттылығын тез анықтау үшін қолданылады. Дереккөздер
Музыка әлемінде

“Музыка әлемінде” (“В мире музыки”) – республикалық журнал. 2004 жылдан бастап 2 айда бір рет қазақ және орыс тілдерінде шығып тұрады. Журнал “Мәдени жаңалықтар”, “Музыкалық таным”, “Жоғары оқу орнындағы музыка”, “Колледждегі музыка”, “Мектептегі музыка” деген айдарлардан құралып, қазақ музыкасының өзекті мәселелерін қамтиды. Онда Дәруіш Әлидің “Музыкалық трактаты”, “Қазақ халқының музыкалық фольклоры”, “Музыка теориясының негіздері” атты оқулықтар, зерттеу мақалалары жарияланып келеді. “Халық композиторлары”, “Халық аспаптары” бөлімдерінде Құрманғазы, Қазанғап шығармашылықтары, қобыз, домбыра аспаптарына байланысты материалдар беріледі. Журналдың құрылтайшысы – “Білім ЛТД” компаниясы, Бас редакторы – Т.Қоңыратбай. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Меңкесер (көл)

Меңкесер, Бұланды, Мәңгісор – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы тұйық көл. Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 83 км жерде. Гидрографикасы Ауданы 38,04 км 2 , ұзындығы 9,1 км, енді жері 6,1 км. Жағалау сызығы 25,1 км. Орташа тереңдігі 0,4 м, ең терең жері 0,6-0,7 м. Су массасының көлемі 16,4 млн. м 3 . Көл түбі жайпақ және тұнбалы. Тұнбасы жасыл түсті, қалыңдығы 0,3 м-ден 0,85 м-ге дейін жетеді. Оның жиынтық көлемі 11 мың м 3 . Тұнба мен тым минералданған судың (рапа) емдік қасиеті бар, хлоридтімагнийлі-натрийлі түрге жатады. Қасиеті жағынан Медвежье көліне (Ресей, Қорған обл.) жақын. 20-30 м тереңдікте 3,3-11,3 г/л минералданған азот-хлоридті-магний-натрийлі судың үлкен қоры табылған. Дереккөздер
Біріккен Ұлттары Ұйымының арнаулы мекемелері

Біріккен Ұлттары Ұйымының Арнаулы Мекемелер — халықаралық үкіметаралық экономика, әлеуметтік және гуманитарлық мәселелер жөніндегі ұйымдар. Олар: Дүниежүзілік Почта одағы (Unіversal Pоstal Unіon, UPU); Халықаралық Еңбек ұйымы (Іnternatіonal Labour Organіzatіon, ІLO); Халықаралық азаматтық авиация ұйымы ( Іnternatіonal Cіvіl Avіatіon Organіzatіon, ІCAO); БҰҰ-ның білім беру, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі ұйымы (UNESCO); Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (World Health Organіzatіon, WHO), Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (World Meteorologіcal Organіzatіon, WMO), Халықаралық Теңіз ұйымы (Іnternatіonal Marііtіme Organіzatіo, ІMO); Дүниежүзілік интелектуалды меншік ұйымы (World Іntellectual Property Organіzatіon, WІPO), Біріккен Ұлттардың өндірісті дамыту ұйымы (Unіted Natіons Іndustrіal Devolopment Organіzatіon, UNІDO), Азық-түлік және ауыл шаруашылық ұйымы (Food and Agrіculture Organіzatіon of the Unіted Natіons, FAO), Халықаралық қайта өркендеу және даму банкі (Іnternatіonal Bank for Reconstructіon and Development, ІBRD), Халықаралық даму ассоциациясы (Іnternatіonal Devolopment Assocіatіon, ІDA); Халықаралық қаржы корпорациясы (Іnternatіonal Fіnance Corporatіon, ІFC); Халықаралық валюта қоры (Іnternatіonal Monetary Fund, ІMF); Халықаралық ауыл шаруашылық даму қоры (Іnternatіonal Fund for Agrісultural Development, ІFAD). БҰҰ-ның жалпы жүйесіне тағы да кейбір автономды ұйымдар: Дүниежүзілік сауда ұйымы (World Trade Organіzatіon, WTO) және Халықаралық атом энергиясы жөніндегі агенттік (Іnternatіonal Atomіc Energy Agency, ІAEA) кіреді. Дереккөздер
Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы

Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы — Біріккен Ұлттар Ұйымы Хатшылығының күнделікті жұмысына басшылық жасайтын лауазым иесі. БҰҰ Бас хатшысын БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің ұсынысымен, БҰҰ Бас Ассамблеясы 5 жыл мерзімге тағайындайды. Мерзім тағы да 5 жылға созылуы мүмкін. Бас хатшысы жыл сайын Бас Ассамблеяда БҰҰ-ның әр саладағы қызметі туралы баяндама жасайды, БҰҰ шеңберінде ұйымдастырылған халықаралық конференцияларға қатысады. Ол әкімшілік қызметімен және күнделікті жұмыстарды басқарумен қатар, БҰҰ-ның басқа да органдарының шешімдерінің орындалуын қадағалайды, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатер төндіретін кез келген мәселені Қауіпсіздік Кеңесінің назарына қояды, мемлекеттер арасындағы шиеліністерді шешудің бейбіт жолдарын ұсынады. БҰҰ Бас хатшыларының тізімі БҰҰ құрылғалы бері Бас хатшылары: Дереккөздер
Метрополитен (мұражай)

.]] АҚШ Метрополитен көркемөнер мұражайы – АҚШ-тың ең үлкен көркемсурет қоры. 1870 ж. негізі Нью-Йоркте қаланып, 1872 ж. ашылды. Орталық саябақта орналасқан, бөлімшесі Форт-Трайон саябағында. Метрополитен - Мұражай қоры негізінен жеке кісілердің мұражайға сыйға тартқан жәдігерлерінен жинақталған. Америкалық кескіндеме мен мүсін өнері, қару-жарақ, ежелгі египет өнері, ежелгі грек және ежелгі рим өнері, ислам өнері, орта ғасыр өнері (бөлімше), музыкалық аспаптар, гравюралар мен литографиялар, Еуропа кескіндемесі, 20 ғ. өнері, кітап мұражайы, балалар мұражайы, костюм институты, т.б. бөлімдерден тұрады. Мұражай қоры 400-ден астам экспозиц. бөлмелерге қойылған. Метрополитен - Мұражайында дүние жүзіне әйгілі шеберлер Б.Челлинидің (“Роспильози кубогі”), Рафаэльдің (“Әулиелермен отырған нәрестелі Мадонна”), Тицианның (“Венера және лютняшы”), Вермер Делфтскийдің (“өйықтап жатқан қыз”), Эль Греконың (“Толедо көрінісі”), Рембрандттың (“Гомер сыралғысының алдында тұрған Аристотель”), Ф.Халстың (“Малле Баббе”), А.Ваттоның (“Мецетен”) туындылары қойылған. Метрополитен - Мұражай арқасында адамзат мәдениеті мен өркениетінің даму жолын, тарихи шежіресін тамашалап, рухани-мәдени, ақпараттық мағлұмат алуға болады. Пайдаланылған cілтемелер
Білім беру туралы заң

Білім беру туралы заң, Қазақстан Республикасының Білім беру туралы Заңы — республика азаматтарының білім алуға конституциялық құқығын қамтамасыз етуге арналған заң. 1999 жылғы 7 маусымда қабылданды. Бұл Заңда мемлекеттік саясаттың негізгі принциптері, орталық және түрлі деңгейдегі жергілікті атқарушы органдар арасының білім беру саласындағы құзыретін шектеу белгіленген. Заңда білім беру саласындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттейтін, білім процесі субъектілерінің құқылары мен міндеттері, өкілеттілігі мен жауапкершілігі белгіленген. Білім беру жүйесінің міндеттері көрсетіліп, осы сала ұйымдарының ережелері, бағдарламалары мен білім деңгейлері айқындалған. Сондай-ақ, білім беру жүйесін басқару мен оның экономикасы, білім беру саласындағы халықаралық қызмет көрсетілген. ҚР-ның білім беру саласында мұнан басқа да жекелеген нормативті актілері бар. Дереккөздер
Меңіреу құр

Меңіреу құр – тауықтәрізділер отрядының құрлар тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда Алтайда, Қалба Алтайы мен Ертіс өзенінің қарағайлы ормандарында кездеседі. Дене тұрқы 56 – 85 см, қоразының салмағы 3,5 – 6,5 кг, мекиені 1,7 – 2,3 кг. Қоразының түсі көкшіл қара, қанатының қауырсыны қызыл қоңыр, бауырында кішкентай ақ түсті дағы болады. Мекиені шұбар келеді. Меңіреу құр Қазақстанның шығыс өңірінде (Марқакөл маңы) кездеседі. Меңіреу Құр – отырықшы, орман құсы. Жазда таудың биік белдеуінде мекендесе, қыс түсе тау етектеріне қоныс аударады. Көбіне жеке жүреді, тек күз бен қыста топ құрады. Жылына 1 рет балапан ұшырады. Жерге ұя салады, 5 – 16-дан жұмыртқалайды, оны мекиені 24 күндей шайқайды. “Күй ойнағы” кезінде меңіреу құрлар ерекше дыбыстар шығарып, бір-бірін тауып алады. Осы “Күй ойнағы” кезінде қораздары бірнеше секундқа естімей қалады, құстың аты осыған байланысты қойылған. Негізгі қоректері – орман ағаштарының сабағы, бүршігі, жапырағы, жемістері, сондай-ақ жәндіктермен де қоректенеді. Меңіреу құрдың жылдан жылға саны азаюда, сондықтан оларды атуға тыйым салынған. Дереккөздер
Алмажан Азаматқызы

Алмажан Азаматқызы (1823, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы Бекетай-Бесқасқа ауылы — өлген жылы белгісіз) — ақын. Әкесі Азамат 1836 — 37 жылдары Исатай-Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне қатысып, шайқаста қаза тапқан. Алмажан жастайынан өлең шығарып, ақын қыз атанады. Бірақ сақталып қалған шығармасы — “Жетім қыз” дастаны. Дастан әділетсіз әкімдердің жетім-жесірлерге жасаған зорлық-зомбылығы әшкереленеді. “Жетім қыздың” басты кейіпкері — Алмажанның өзі. Оқиға 2-жақтан баяндалады, аракідік қарасөзбен баяндауы бар. Дастанның сюжет желісіне әкесі Азамат қайтыс болғаннан кейін жетім қалған 14 жасар қыз бен 7 жасар ұлға Нарындағы билік иелері тарапынан жасалған зардаптар, Жәңгір ханға арызданбақшы болғанда көрген қиыншылықтары негіз етіп алынған. Дастанда әділдік іздеп күрескен жетім қыздың өршіл тұлғасы сомдалған. Дереккөздер
Моралите

Моралите (француз morolіte, латын morlіs – өнегелік) – драматургиядағы жанр, ғибратты аллегориялық драма. Моралитедегі кейіпкерлердің бір-бірімен қақтығысы қайырымдылық пен зұлымдық, жан мен тәннің мәңгілік күресінің ақиқатына негізделген. Моралитедегі негізгі дидактикалық ой – ақылды кісі адамгершілік жолын таңдайды, ақымақ кесірліктің бұғауында қалады. Алғаш 1436 жылы осы жанрда француздың “Есті мен есірік” қойылымы сахналанды. 15 ғасырда Батыс Еуропаға таралған Моралитеде кең пайдаланылған сюжет адам туралы, оның “өліммен” қақтығысы, адамның достық, туыстық, байлықтан еш баяндылық таппай, өзінің іс-қимылдарындағы мейірімділікпен жұмаққа есік ашуы болды. 15 ғасырдағы театрлардың бағыты Моралитенің дамуында реалистик мазмұнның күшейтілуін талап етті. Қайырымдылық пен зұлымдықтың абстрактілі қарама-қайшылығын бейнелеу олардың өзара күресін көрсетуге ауыстырылып, аллегорпты кейіпкер адам бейнесінде жасалуға көшті. Моралите жанрындағы аллегорпты кейіпкерлер М.Сервантестің (“Нумансия”), У.Шекспирдің (“Қысқы ертегі”) шығармаларында кездесті. 16 ғасырдың 2-жартысында этикалық тақырыптағы драмалар біртіндеп Моралитені ығыстырып шығарды. Дереккөздер