kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Спидвей

Спидвей — мұзда мотоциклмен жарыс түрі. 1989-90, 1992, 1994 жылдары "Медеу" мұз айдынында мотоциклмен жарысудан жекелей Әлем чемпионатының ақтық сайыстары өткізілді. 1989ж. 4-5 наурызындағы жарысқа Швецария, ГФР, КСРО, Финляндия, Австралия, Чехословакия командалары қатысты. Свенсон (Швец) жеңімпаз болды. 1990 ж. 24-25 ақпанда Финляндия, Швецария, Чехословакия, ГФР, КСРО командалары қатысты. Жекелей есепте Э. Акко (Финляндия) жеңімпаз болды, Спидвей жүлдыздары арасындағы мұзда мотоциклмен жарысудағы халықаралық бәсеке - "Медеудің үлкен жүлдесіне" (1992 ж. 29 наурыз) ТМД, Германия, Австралия, Швецария, Финляндия, Италия, АҚШ- нан спортшылар қатысты. Г. Слепухин (ТМД) жеңімпаз болды. Мұзда мотоциклмен жарысудан XXIX Әлемнің жекелей чемпионы "Гран- При" Қазақстанға (1994 20 қпан), Россияның, Германия, Швецария, Финляндия, Нидерлады, Италия, Чехияның, Норвегия және Қазақстанның спортшылары қатысты. В. Фадеев жеңімпаз болды, қазақстандық В. Чербаков (Рудный қ.) 11- нәтиже көрсетті. Жолсыз жерлердегі жарыстар ретінде әйгілі Спидвей мотожарыстың бір түрі болып табылады. Қазіргі заманғы спидвей Австралияда 1920 жылдарындан бастап белгілі болды, ал бірінші әлем чемпионаты 1936 жылы өткізілді. Ашық аспан астында, кәдімгі тас жолдарда өткізілетін скремблирлеу немесе мотокросс сияқты мотожарыстардың басқа да түрлерінен айырмашылығы спидвейде мотоцикл жүргізушілер арнайы сопақша тіректерде жарысады. Төрт мотоцикл жүргізуші қатысатын әр жарыс төрт айналымға созылады.Олар сақтану үшін кейімдері сай болады.Мұзада немесе құрғақ жерде мотоциклмен жарсады. Дереккөздер Сұрақ және жауап. Энциклопедия
Марат Әбдіұлы Артықов

Марат Әбдіұлы Артықов (1939, Алматы), Қазақ ДТИ-ін бітірді (1962), биология ғылымы кандидаты (1967, Мое.), профессор. 1968- 88 биология және биохимия кафедрасының доценті, Қазақ ДТИ-ның жекпе-жек және қысқы спорт түрлері факультетінің деканы. 1988 жылдан А. Байтұрсынов атындағы Қостанай университетінің физиология және морфология кафедрасының меңгерушісі, халық денсаулығын сақтау және қоршаған ортаны қорғау ҒЗИ-ның директоры. Дереккөздер
Спорттық атақтар мен белгілер

Спорттық атақтар мен белгілер, ҚР-да мынадай спорттық атақтар мен белгілер бар: КСРО-ның (ҚазКСР-інің, ҚР-ның) еңбек сіңірген СШ-і, КСРО- ның (ҚазКСР-інің, ҚР-ның) ЕСЖ- сы * "ҚР-ның спортына еңбек сіңірген қайраткер", * "Дене тәрбиесінің озаты", * "Құрметті спорт шебері", * "Білім беру ісінің үздігі", * "ҰОК-тің медалі", * "ҚР-сы ҰОК-тің құрмет белгісі", * "Халықаралық дәрежедегі төреші", * "Ұлттық дәрежедегі төреші", "С. Бердіқұлов атындағы жүлденің иегері" (спорт журналистері үшін). Дереккөздер
Аптоллай Буркашев

Аптоллай Буркашев (20.01. 1945. Қызылорда облысы Қазалы ауданы К. Маркс селосы), спорт дәрігері, м.г.д. (1984). Ақтөбе медциналық институтын бітірген (1967). 1973-83 АММИ- ның ассистенті, емдеу, дене шынықтыру және спорт, медициналық кафедра меңгерушісі. 1984 жылдан 2000 жылға дейін Қазақ ФКИ- ның ғылым жөніндегі проректоры. Буркашев спортшылардың функционалдық жүйесінің жұмысының нейро-эндокриндік ерекшеліктерін зерттеді, олардың денсаулық жағдайын биохимиялық бақылау әдістерін дайындады. Екі жаңалықтың авторы. Дереккөздер
Ақкелін болысы

Ақкелін болысы - Сәтбай әулетінің өсіп-өнген жерінде патша үкіметі кезінде болған әкімшілік басқару органының атауы. 1833 жылы Баянауыл округі ашылғанда оған қараған халық 15 болысқа бөлінді. Бұл болыстар ру атымен аталды. Мысалы, Сәтбай мен Шорман ұрпақтары Күлік-Қаржас болысына енген. Ал болыс шекаралары белгіленбеді. 1868 жылғы «Жаңа мизам» (заң) бойынша округтер жойылып, Қазақ елінің Орта жүзі облыстарға (Ақмола, Семей), облыстар уездерге (Семей облысында - Павлодар, Өскемен, Семей, Көкпекті, Қарқаралы, Зайсан), уездер болыстарға (Павлодар уезіне 14 болыс қараған), болыстар нөмірлермен белгіленген ауылдарға бөлінген. Болыстар бұрынғы ру атауларымен емес, жер атауларымен аталады. Павлодар уезіне қараған болыстардың біріне Ақкелін аты беріледі. Бұл жолы болыстардың шекарасы белгіленеді. Ақкелін болысына шығысында Ащысу өзенінің бас жағы, батысында Шідерті өзенінің бас жағы, оңтүстігінде бүгінгі Қарқаралы - Баянауыл аудандарының шекарасы, солтүстігінде - Баянауыл кентімен батысқа қарай тартылған параллель сызық арасы қамтылады. 1913 жылғы санақ бойынша осы жерді 1460 адам мекендеген. Болыс 12 ауылға бөлінген. Оның 1-ауылында Сәтбай әулеті өсіп-өнген. Дереккөздер
Сағымбала Жұмаділқызы Бұғыбаева

Сағымбала Жұмаділқызы Бұғыбаева (15.05.1946, Шаңырақ ауылы, Көксу ауданы, Алматы облысы), б.ғ.к. (1980), б.ғ.д. (1998). 1973 жылдан бастап Қазақ СТА- да лаборант, аға оқытушы, доцент, профессор, анатомия және физиология кафедрасының меңгерушісі, вице- президент. Дереккөздер
Ақкелін болысындағы орыс-қазақ мектебі

Ақкелін болысындағы орыс-қазақ мектебі - Павлодар уезі (Семей облысы.) Ақкелін болысының орталығында 1903 жылы ашылған ауыл мектебі. Академик Қаныш Сәтбаев алғаш осы мектепте хат танып, 1905-11 жылдары аралығында оқыған. Оқу орыс тілінде жүреді. Арабша хат тани бастаған соң шәкірттер араб, парсы, түркі (шағатай) әдебиетінің үлгілерімен танысады. Сәтбаевқа бірінші рет орыс тілін үйретуші В.Терентьев болды. Қаныш сабақты өте жақсы оқыған. Онымен бірге оқығандар: «Қаныш жеті шақырым жердегі қыстауы Айырықтан салт атпен келіп оқыды. Кері ат мінген, шидем күпілі, саптама етікті, елтірі тымақты шәкірт Қаныштың сол бейнесі көз алдымызда», - дейді екен (Ә.Марғұлан. Халықұлы. «Қазақстан әйелдері». №4, 1969, 20-6). Сәтбаев 1905 жылы 6 жасынан бастап, 1911 жылы 12 жасында ағасы Әбікей Керекуге (Павлодар қаласы) апарып, ондағы екі сыныптық орысша-қазақша мектепке орналастырғанға дейін осы Ақкелін болысындағы орыс-қазақ мектебінде оқыған. Дереккөздер
Майра Мұсақызы Дайырбекова

Майра Мұсақызы Дайырбекова (15.07.1932 Ақтұма ауылы Қарабала ауданы Астрахань облысы РФ), м.ғ.к., профессор. 1952 жылы Санкт-Петербургтегі А.Н. Герцен атындағы педагогикалық институттың биология факультетін бітіргеннен кейін Қазақ ұлттық спорт және туризм академиясында аға оқытушы болып қызмет істеді. 1973 жылы "Спортпен айналысудың адамның жүрек-қан тамырлары жүйесіне әсері) деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1973), кейін профессор атанды (1979). Спортпен айналысудағы жүктемелердің көлемі мен мөлшері жөніндегі бірнеше әдістемелер мен жаңалықтардың ав-торы. Шығармашылығы: "Адам анатомиясының практикумы" оқу құралы, Алматы 1974 және 1984 ж. "Мектеп"; "Теоритический курс по анатомии и физиологии человека" 1992, Алм., 2002. Дереккөздер
Ақкелін шоқысы

Ақкелін шоқысы – Қаныш Сәтбаев туып- өскен Баянауыл сілемінің батыс жағындағы жатаған адырлы қыраттардың бірі. Осылар қатарында Ащы (бұл тұстан Ащысу өзені өткендіктен осылай аталған) қорығына біткен шоқы бар. Халық оны Ақкелін шоқысы деп атапты. Шоқының бұлай аталуы жөнінде Шорман есімімен байланысты, жас биді осы жерге бір аққұба қыздың іздеп келгені жөнінде аңыз айтылады. Бірақ уақытына қарағанда аңыз шындықпен байланыспайды. Шорман 1837 жылы Сілеті бойындағы жайлауда қайтыс болады. Баянауыл сілеміндегі Қызылағаш деген орманды қыстайды. Аңыздағы оқиға Ақкеліндегі Шорман әулеті елді мекеніне (қазір мұнда Теңдік деген ауыл бар) меңзеп айтылған. Алайда Мұса бастаған Шорман әулеті бүл тұсқа Ресейдің Сібірлік әкімшілігінің рұқсатымен 1850 жылы ғана иелік етіп, үй-жай сала бастаған. Осыған қарағанда шоқы одан көп бұрын Ақкелін деп аталып келген. Дереккөздер
Ақылмен және балғамен (кітап)

Ақылмен және балғамен - Мәскеудегі саяси әдебиеттер баспасынан 1975 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы — жазушы А.И.Брагин. Еңбек шағын 9 тақырыпқа бөлінген. Онда Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен шығармашылық жолына кеңінен тоқталған. Жастық шағы, төңкеріс комитеті мен Баянауылдағы халық сотындағы қызметі, омск технология институтындағы студенттік жылдар, ұстазы М.А.Усов, Жезқазған-Ұлытау аймағының кен байлығын іздеу, Ұлы Отан соғысы кезіндегі жанқиярлық еңбегі, Қазақ КСР Ғылым Академиясыны құру, КСРО парламент делегациясы құрамында Англияда болуы кітапта жан-жақты баяндалады. Көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 5,81 баспа табақ. Таралымы 100 мың дана. Дереккөздер
Спортшылардың дәруменге тәуліктік қажеттілігі

Спортшылардың дәруменге тәуліктік қажеттілігі (мг.) Дәрумен дердің қалыпты тәуліктік қажеттілігі: А дәрумені - 2 мг., В1 - 2 мг., В2 - 2 мг., С - 50-100 мг., Р-15 мг., Д - 50-1000 ИЕ. Бұл дәрумендерді дәріханадан алуға болады. Олар поливитамин түйіршіктері ерітіліп, препараттар кешені түрінде жиі шығарылады. Жарыстарға дайындық кездерде, сондай-ақ қыстың аяғында және көктемде спортшыларға ұйымдасқан түрде 10 күн бойына дәрумендер қабылдатқан пайдалы. Жаттықтырушылар жас спортшыларды әсірссе, жарыс алдындағы дайындық кезінде ақуыз ды шамадан тыс пайдаланудан сақтандыру керек. Өйткені мұндайда денеде толық тотықпайтын өнімдер жиналып, ішектердегі іру қызметін күшейтіп бауырдың қызметі қиындайды. Ac қабылдау дәрежесін бақылай отырып, спортшының салмағының өзгеруін тексеріп отырған дұрыс. Жеткіншектер мен жастардың ағзасы жылдам өсетін болғандықтан, олардың салмағы да көбеюі тиіс. Әсіресе, жыныстық қабілеті жетілетін кезеңде салмақ жақсы өседі. Дереккөздер
Алаштық ардагер азаматтары (жинақ)

Алаштық ардагер азаматтары - ғұмырнамалық жинақтар сериясы. Төрт кітаптан тұрады. Қазақстан Республикасының ардагерлер ұйымдары Орталық Кеңесі және «Қазақстан» тарихи-тектану қоры «Ниса» баспасынан соңғы 4- кітабын 1998 жылы шығарган. Серияның негізін салып, ұйымдастырған - Халықаралық ақпараттану академиясы мен Қазақстан Гуманитары, ғылымдар академиясының академигі, тарих ғылым доктары, профессор Хамит Маданов (марқұм), серияның толық жарық көруіне басшылық еткен - Орталық ардагерлер Кеңесінің төрағасы Мақтай Сағдиев. Жинақта көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, ғалым, жазушы, журналист, педагог, дәрігер мен әскери қызметкерлердің, Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық еңбеккерлерінің, ғалымдардың өмірбаяндары, соның ішінде Қаныш Сәтбаевтың да өмір- баяны берілген. Сондай-ақ «Қаныш Сәтбаев» тұлғалық энциклопедиясына енген Ө.А.Байқоңыров, Г.Р.Бекжанов, Е.Ә.Бектұров, К.Салықов, Р.Ә.Сәтбаева, тағы басқалары туралы өмірбаяндық мақалалар бар. Дереккөздер
Николай Ермилович Алексеев

Николай Ермилович Алексеев (1885- 1977) - Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген халық мұғалімі, Қаныш Сәтбаевтың ұстазы. Ұсақ қолөнер кәсібімен шұғылданған Павлодар қаласы тұрғынының отбасында дүниеге келген, жас күнінен білімге құштарлық танытып, осы қаладағы 3 сыныпты училищені бітірген соң Павлодар уезінің Тереңкөл болысында 1904 жылы ашылған бастауыш орыс-қазақ мектебіне мұғалім болып ұстаздық жолын бастаған. Ұстаздық қызметті ол алпыс жылдай уақыт үздіксіз атқарған, мұның жарты ғасырға жуық мерзімін қазақ балаларына сабақ берумен өткізген. Негізінен, орыс тілі пәнін жүргізсе де, кейбір ауылдық мектептерде қазақ тілінен де сабақ берген. Ленин орденімен марапатталған. Павлодарда 1911 жылы 2 сыныпты орыс-қазақ училищесі ашылып, ауылдан келетін қазақ балаларын оқытуға жер-жерден ұлт тілін білетін мұғалімдер шақырылған. Сол ағартушылардың алғашқы легінде Песчаное ауылындағы бастауыш мектептен Николай Баянауылдан Әбікей Зейінұлы Сәтбаев Павлодарға ауысып, осы білім ұясында ұстаздық еткен. Сол жылы Ақкелін болысынан Павлодардағы мектепке 12 жасар Қаныш та шәкірт болып қабылданған. Болашақ ғалым 2 сыныпты орыс-қазақ мектебінде 1911- 14 жылы оқыған Николай 70-жылдардың басында академик шәкіртінің Павлодарда оқыған жылдары жайында, өзі жұмыс істеген училищенің сол кездегі өнеге-ұлағаты, сондай-ақ Қаныш Имантайұлымен бірге оқыған балалар туралы көлемі 25 парақ естелік жазып, облысы өлкетану мұражайына табыс еткен. Осы естеліктің көшірмесін алған соң Сәтбаев туралы кітаптартардың авторы, жазушы М.Сәрсеке Николайға жолығып, ауызекі әңгімесін тыңдаған және қарт ұстаздың әңгімесі мен естелігін «Сәтбаев» ғұмырнамасында пайдаланған. Дереккөздер
Дене жүктемесі

Дене жүктемесі, ағзадағы физиологиялық өзгерістердің деңгейін сипаттайтын бұлшық еттер жұмысының ұзақтығы мен қарқындылығы. Дене жаттығуларының негізгі салмағы қозғалыс-тірек аппаратына түсетін бұлшық еттер жұмысының сипатына байланысты. Дене жаттығуының жекелеген түрлеріндегі дене жаттығуының шамасын организмнің күш-қуаты жұмсауының шамасына қарай жинақтап сипаттауға болады: Дене жаттығуының тыныштық жағдай-мен салыстырганда қуат жұмсау 3 рет артатын; елеулі 10 есеге дейін өсетін; өте көп-10 реттен көп артады. Дереккөздер
Спорт баспасөзі

Спорт баспасөзі, спорттық баспасөздің Халыкаралық ұйымдастығы (АИПС) 1956 жылы құрылды. Жоғарғы басқару органы спорттық баспасөз бен радио секциясының мүше елдерінің өкілдерінен 2 жылға сайланатын кеңес, насихат, очерк және публицистика, халықаралық байланыс, репортаж және т.б. жөніндегі комиссиясы болды. АИПС ДШ мен спортты насихаттап, тарататын өзге де шығармашылық ұйымдармен, баспасез органдарымен, радио, баспалармен, мекемелермен және ведомстволармен тығыз байланыста жұмыс жасайды. Дереккөздер
Әлім Ілиясұлы Анапьянов

Әлім Ілиясұлы Анапьянов (21.08.1956, Қоғалы аулы, Алматы облысы), спортжурналисі. Мектепте оқыған жылдары Талдықорған облысының жасөспірімдер арасындағы футбол құрама командасында өнер керсетті. Журналистік қызметін 1974 жылы Қарулы күштерінің құрамында жүріп бастады, "На боевом посту" (Новосибирск қаласы) "Спорт" газетінің тілшісі болды. 1977-82 ж. ҚазМУ журналистика факультетінің студенті. Аудандық, облыстық және республикалық газеттерде 20 жыл шамасында жұмыс істеді. 1999-2001 жылдары "Спорт тур" апталық газетті ұйымдастырып, шығарды. 2001 - 02 жылдары "Рrо-спорт" газеті бас редакторының орынбасары, 2003 жылы "Мегаполис" газетінің спорт шолушысы. Дене тәрбиесімен спорт тақырыбындағы келелі материалдардың авторы. Шығармалары: В поле, Путь который ты выбираешь сам (Қ.Иляшөвпен бірге) 2008, Алматы. Дереккөздер
Лаура Хатиятқызы Барлыбаева

Лаура Хатиятқызы Барлыбаева (28.04. 1955, Алматы қаласы) журналист. 1977-98 ж. Қазақ Мемтелерадио жүйесінде қызмет істеді. Тбилисиде өткен Бүкілодақтық Оқушылар Спартакиаданың арнайы тілшісі, Қазақстан радиосы балалар мен жасөспірімдер хабарларының бас редакторы, "Спорт", "Новое поколение", "Мегаполис" газеттеріндегі көптеген спорт тақырыбындағы жарияларымдардың авторы. "Столичное обозрение" (2000), "Аян" журналдарының бас редакторы. Телерадиожурналистердің Бүкілодақтық конкурсы сыйлығының лауреаты (Мәскеу, Томск, Красноярск) ҚР Журналистер одағының (1997), ҚР Парламенті сыйлығының лауреаты (1996), ЮНЕСКО, "Золотая звезда", С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1995). Шығармалары: Славные смены Отечество (2004). Дереккөздер
Алматының бүгіні мен ертеңі (кітап)

Алматының бүгіні мен ертеңі - Алматыдағы Қазақ мемлекеттік баспасынан 1963 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы - Е.Дүйсенов. 28 тараудан тұрады. Кітаппен таныса отырып, Алматы қаласы мен оның төңірегіне қызықты саяхат жасайсыз. Қаланың өткені мен бүгінгісі туралы көптеген қызықты жайлар айтылған. Арнайы бөлім Алматы қаласының болашақ келбетіне арналған. «Республиканың мәдени орталығы» тарауында Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевтың суреті беріліп, республикадағы ғылыми ойдың негізгі Орталық - Қазақ КСР Ғылым Академиясының қызметі, оның президенті Сәтбаевтың республиканың геологиялық жер қойнауын зерттеудегі еңбектері айтылады. Орталық Қазақстанның металлогендік болжам картасын жасау - академик Сәтбаевтың басшылығымен іске асқан ғалымдар ұжымының тамаша ірі жұмыстарының бірі екені атап көрсетілген. Кітап көркем безендірілген, көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 11,8 баспа табақ. Таралымы 25 мың дана. Дереккөздер
Юрий Зельманович Беккер

Юрий Зельманович Беккер (31.10. 1958, Алматы қаласы), фототілші, Ағылшын фотосы "Дружные ребята" газетінде (1967) жарияланды. 1975-87 ҚазТАГ фотооператорының үйренушісі, фотоақпараттық аудандық, облыстық бильақпарат меңгерушісі. 1987-91 жарнама агенттігінің қызметкері. 1991- 98 "Медеу" спорт кешенінің фотографы. 1998-2003 ҚазТАГ, 2003 ж. бастап "Казакстанская правда" газетінің фототілшісі. Дереккөздер
Алматы. Жол көрсеткіш (анықтама)

Алматы. Жол көрсеткіш - жол көрсеткіш-анықтамалық. «Қазақстан» баспасынан 1974 жылы орыс тілінде жарық көрген. Авторы - тарихшы, журналист И.И.Маляр. Бұл - Қазақстанның Кеңес өкіметі кезіндегі астанасы Алматы жайындағы еңбек. Әсем кала, оның тарихы, ғылыми мекемелер, мектептер мен жоғары оқу орындары, театрлар мен мұражайлар, өнеркәсіп, сауда кәсіпорындары, көлік байланысы, тағы басқалары сонымен қатар қала мен қала маңы бойынша аралау, танысу бағыттары жайында қысқаша, нақты түрде әңгімеленеді. Кітаптың соңында Алматы қонақтары үшін анықтама бөлімі берілген. Еңбекте Қаныш Сәтбаевтың өмір жолына тоқталған. Алматыдағы қызметі, 1941 жылы қазанда астрономия және физика институтының, 1946 жылы 1 маусымда Қазақ КСР Ғылым Академиясының, 1958 жылы Ядролық физикалық институтының ашылғандығы жайында қысқаша баяндалған. Көпшілік қауымға, қала қонақтарына арналған. Көлемі 6,74 баспа табақ. Дереккөздер
Алматы: 100 көше, 1000 дерек (кітап)

Алматы: 100 көше, 1000 дерек - «Қазақстан» баспасынан 1966 жылы орыс тілінде жарық көрген кітапша. Авторлары - журналистер И.Маляр, М.Фельд. Шығарушылар өз еңбектерін шағын 8 тақырыпқа бөлген. Онда Алматы тарихы, негізгі көшелері, театр, кинотеатрлар, Оқушылар сарайы, демалыс орындары мен кітапханалар, Орталық стадион, ғылым мекемелер мен жоғары оқу орындары, туристік бағыттар, шипажайларға, тағы басқалары нақтырақ тоқталған. Қаныш Сәтбаев жайында қысқаша баяндалған. Қазақ КСР Ғылым Академиясын ашудағы еңбегі, Геологиялық институты жайлы, оған 1964 жылы Сәтбаевтың есімі берілгендігі айтылған. Көпшілік қауымға, қала қонақтарына арналып жазылған. Көлемi 6, 5 баспа табақ. Таралымы 50 мың дана. Дереккөздер
Алматы қаласы еңбекшілерінің митингісі

Алматы қаласы еңбекшілерінің митингісі - Қаныш Сәтбаевтың 1956 жылы Алматы қаласында өткен еңбекшілер митингісінде сөйлеген сөзі. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1956 жылғы 13 қазандағы санында жарияланған. Сәтбаевтың 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Сәтбаев мемлекет қоймаларына бір миллиард пұт астық өткізу жөнінде республика қабылдаған міндеттемелердің табысты орындалуымен байланысты Ғылым Академиясының ұжымы және барлық ғылым қызметкерлер атынан республика халқына, әсіресе, ауыл шаруашылық еңбекшілеріне шын жүректен сәлем жолдайды және оларды құттықтайды. Дереккөздер
Алтай большевигі (газет)

Алтай большевигі - қоғамдық-саяси газет. Шығыс Қазақстан облысы және Өскемен қаласы партия комитеттерінің және еңбекшілер депутаттары облысы Кеңесінің органы ретінде 1941-52 жылы аралығында қазақ тілінде шығып тұрған. Газеттің негізгі бағыты - кенді Алтайдың халық шаруашылығы мен өнеркәсіп орындарын өркендету, ұлттық жұмысшы табын қалыптастыру, еңбекшілерді «Бәрі майдан үшін» деген ұранға жұмылдыру, соғыстан кейін халық шаруашылығын қалпына келтіру, тағы басқалары мәселелер. Газеттің 1947 жылғы 1 тамыздағы санында Қаныш Сәтбаевтың «Үлкен Алтай байлығы» деген мақаласы жарияланған. Мақала өлке өндіргіш күштерін зерттеу жөніндегі конференция карсаңында жазылғандықтан, ғалым Алтай кен көздерін ашу және кен өндіру мәселелеріне байланысты ойларын ортаға салады. Құрамынан қорғасын мен мырыштан басқа, бай мыс, асыл және сирек кездесетін металдар табылып отырған Алтай полиметалл кендерін игеріп, халық шаруашылығына пайдаланудың кезек күттірмейтін мемлекеттік міндет екенін ескертеді. Газетте сонымен қатар ғалымның Қазақ КСР Ғылым Академиясының Гурьевте (қазіргі Атырау) өткен көшпелі сессиясын ашардағы сөзі (1949,9 ақпан) және Қазақстан компартиясының 4-съезіндегі жарыссөзде сөйлеген сөзі (1949,2 наурыз) берілген. Оның Гурьевтегі сөзі «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1949 жылғы 28 қаңтардағы санында және облыстық газеттерде, ал съездегі сөзі республикалық және облыстық газеттерде жарияланған. Дереккөздер
Алтайдағы Лениногор және Зырянов кенді өңірлерінің геологиясы (жинақ)

Алтайдағы Лениногор және Зырянов кенді өңірлерінің геологиясы - Мәскеудегі Мемлекеттік ғылыми-техникалық жер қойнауын қорғау және геология жөніндегі әдебиеттер баспасынан 1957 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Академик Қаныш Сәтбаевтың редакциялауымен шыққан. Жинаққа 3 үлкен мақала енген: Г.Н.Щербаның «Лениногор кенді өңірінің геологиясы», К.Ф.Ермолаевтың «Лениногор кен орнындағы кентасты заттардың морфологиясы және құрылуы жағдайы жөнінде» және А.Қ. Қайыпов, В.А.Ким, Л.Г.Никитина, Е.А.Флеровтың «Зырянов полиметалл кен орнының геологиясы». Бұл еңбектерде Алтайдың кентасты кен орындарын 15 жыл ішінде жан-жақты зерттеу барысында алынған жаңа деректер келтірілген. Еңбек екі маңызды кенді өңірлер - Лениногор және Зырянға қатысты мақалалардан тұрады. Оларды Қазақ КСР Ғылым Академиясының қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты мен Алтай ғылыми-зерттеу кен-металлургия институтының зерттеуші ғалымдары жазған. Геологиялық зерттеулер 1948-54 жылы жүргізілген. Әр мақалада кендердің қалыптасуына және минерализация генезисіне қорытынды жасалған. Авторлар мен редакция бұл еңбек Кенді Алтайдың ірі пайдалы қазба байлықтарын игеру ісіне және Алтай полиметалл кен орындарын зерттеуге жәрдемін тигізеді деп есептейді. Дереккөздер
Амангелдінің батыр бабалары (мақала)

Амангелдінің батыр бабалары - Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енді. Бұл мақаласында Сәтбаев 1916 жылғы халық көтерілісінің ер жүрек көсемі, Орталық Қазақстанда кеңес өкіметін орнатушылардың бірі Амангелді Иманов жайлы жазады. Батырдың Қыпшақ руынан шыққаны, бабаларының жауынгер болтаны туралы айтады. Сәтбаев: «Амангелді батыр шыққан Бегімбет тұқымы Қыпшақ руының ең жақсы жауынгерлік салтын тура сақтап, дамытып отырды. 19 ғасырдың 1- жартысында болған Кенесары Қасымов бастаған қазақ халқының патша өкіметіне қарсы ірі көтерілісі кездерінде Бегімбетте екі мыңнан аса үй бар екен. Олар, қазақ халқының көп заманғы тарихының бесігі саналған Ұлытаудың төңірегін, Қараторғай, Сарыторғай өзендерінің сағасын мекендеді. Бегімбет руы езінің көсемі Иманның (Амангелдінің бабасы) басшылығымен Кенесары көтерілісіне алдымен қосылды; патша жендеттерінің, қырғыз манаптарының, қазақтың өз ішіндегі шонжар байларынан шыққан опасыздардың өзара ауыз жаласып, бірлесіп күш жұмсауымен көтеріліс басылған кезіне дейін, Бегімбет тұқымы сол азаттық жолындағы ұлы күрестің маңдай алдындағы жауынгері болды. Амангелдінің бабасы Иман батыр көтерілістің таңдаулы, қайратты көсемінің бірі, көтерілістің қолбасшысы Кенесарының да ең жақын, сенімді серігі еді», - деп жазды. Халық аузындағы аңыз әңгімелерге және сол көтеріліске қатынасқан ақындардың жыр-дастандарына қарағанда, Кенесары Иманның жауынгерлік өнері мен тәжірибесін аса жоғары бағалаған. Көтеріліс кезінде Иман бастаған іс пен жорықтар әрқашан абыройлы, жеңісті болған екен. Кенесары көтерілісіне Бегімбет тұқымымен бірге Иманның балалары: Бердалы, Ержан, Балық, Үдербай да (Амангелдінің әкесі) қатынасады. Бердалы мен Ержан Иман батырмен бірге 1847 жылғы көтерілістің соңғы кезіндегі ауыр соғыста ерлікпен қаза табады. Балық пен Үдербай көтеріліс басылып, Кенесары мен Иман тұтқынға түсіп өлгеннен кейін, Бегімбетгің аман қалған аз ғана үйлерімен қаншама апатқа, қорлыққа душар болып, Алатау алабынан өзінің туған мекені Торғай даласына қайтып келеді. Осылардың барлығы жас Амангелдіге көп әсер еткені, жүре келе, оның халық намысын көздеген саяси көсем, айбынды батыр болып шығуына себеп болғаны Сәтбаевтың мақаласында ашып айтылады. Мақалада, бала күнінде Кенесары қозғалысына қатысқан өз әкесі Үдербай мен қарт ағасы Балықтан Кенесарының ерлік жорығы жайында әңгімелерді көп естіп, тыңдаған жас батыр Амангелді өз елінің азаттығы үшін күрескен кемеңгер басшы болып шыққаны жайлы толық мәліметтер беріледі. Дереккөздер
Жыныс бойынша бақылау

Жыныс бойынша бақылау, жауапты халықаралық жарыстарға қатысатын әйелдер жынысқа қатысты бақылаудан өтеді. Бұл бақылау дені сау әйелдермен салыстырғанда жоғарылаған дене мүмкіндіктері мен гермафродитизм белгілері бар адамдардың әйелдерді арасындағы жарысқа қатыстырмау мақсатында енгізілген. Жарысқа қатысушы әйелдердің жаппай бақылау ауыз қуысының шырышты қабығы клеткасының өзегінде болатын жыныстық хроматинді анықтау әдісімен жүргізіледі. Әйелдерде жыныстық хроматин эпителиальдық клеткалардың көпшілігінде болады, ал ерлерде мұндай клеткалардың саны 5% -дан аспайды. Бақылаудан өткен спортшы қыздар сертифи¬кат алады және келесі жарыстарда қайта тексеруден етеді. Тексерудің қорытындысы мен дененің даму жағдайын жариялауға болмайды. Дереккөздер
Жарысты медициналық жағынан қамту

Жарысты медициналық жағынан қамту, ҚР-да өткізілетін жарыстардың ережелеріне сәйкес жергілікті денсаулық сақтау ұйымдары жүзеге асырады және жарысқа дені сау, дайындығы жақсы спортшыларды қатыстыруды көздейді. Жарысты өткізу кезеңіндегі мед. қамту бағдарламасымен жүзеге асқан барлық шаралар жарыстың бас дәрігері қол қойған мед. есепте баяндалады. Жарыстың басталуына бір сағат қалғанға дейін мед. бригада қарамағына жедел жәрдем машинасы келуі тиіс және жарыс аяқталғаннан кейін бір сағаттан кейін кетуі керек. Жарыстың басынан аяғына дейін дәрігер емханамен тұрақты байланыс жасай алатын болуы керек. Жарысты медициналық жағынан қамтуды басқаратын дәрігер жарыс бас төрешісінің мед. қамту жөніндегі орынбасары болып табылады. Ол қатынасушылардың жарысқа дүрыс жіберілуін (жасына, денсаулық жағдайына, дайындығына қарай) тексереді, қатысушы- лар ағзасына жарыстың эсер етуін санитарлық-гигиеналық жағдайын, сондай-ақ қатынасу- шылардың орналасуы мен тамақтануын бақылайды, мумкін болған жарақаттану мен сырқаттану жағдайында қажетті мед.-лық жәрдемді ұйымдастырады. Дәрігер байқалған жетістіктер женінде төрешілер алқа- сына уақытында хабарлап, оларды жылдамырақ жоюға қол жет- кізуге ұмтылады. Дереккөздер
Қамсыздандыру

Қамсыздандыру қатысу мен оқу-жаттығу процесінде спортшылардың денсаулығын сақтау мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін шаралар жүйесі. Қамсыздандыру бойынша шаралар жүйесі (жарыс барысындағы) ережемен белгіленеді. Төрешілер алқасы қатысушылар мен көрермендердің қауіпсіздікке көзқарасын, жарыс өтетін орынды, көпшілік пайдаланатын құралдар мен жабдықтарды, жарысушылардың қорғаныс аспаптарын тексеруі міндетті. Корғаныс аспаптарымен қамтамасыз етілетін және дәрігердің жазымды қорытындысы жоқтар жарысқа жіберілмейді. Жарыстар оларды өткізу үшін орынның жабдықталуындағы кемшіліктер түзетілгенше немесе дәрігерлік көмектің шаралары қамтамасыз етілмесе, басталмауы керек. Автомобиль, велосипедтік, мотоцикл-су моторы және авиация түрлерінде өмірін қауіпсіздендірмесе қатынасушылар жарысқа жіберілмейді қауіпсіздендіру полисін көрсету керек. Спорттың жекелеген түрлерінде қамсыздандырудың ерекшеліктері де бар. Альпинизмдегі қамсыздандыру жолдарының арқаннан айырылып қалмауының алдын алу қажетті шара. Әдетте, таудағы қамсыздандыру альпинистік арқанның жәрдемімен жүргізіледі, оның шегі келе жатқан адамға (арнайы белбеумен немесе кеуде жіппен) бекітіледі, оның жолдасы орнында тұрып арқанды тартып не жіберіп тұрады ал жүргенде құлап бара жатса, оны ұстауы керек. Дереккөздер
Гимнастикадағы қамсыздандыру

Гимнастикадағы қамсыздандыру: а) өзін қауіпсіздендіруге - гимнасттың жаттығуды орындауын бапкер мұқият бақылайды және құлауға әкеп соғатын сәтсіз қимыл немесе әрекет жағдайында спортшыны қолдауға; ә) қолдауға - жаттықтырушы оқушының жаттығуды орындауына көмектеспей-ақ не кедергі келтірмей-ақ шәкіртін демеп ұстайды; б) өзін-өзі қауіпсіздендіруге - жаттығуды сәтсіз орындауға құлау мен жарақат алудан сақтайды. Дереккөздер
Самбодағы қамсыздандыру

Самбодағы қамсыздандыру, қарсыласына зақым келтірмей-ақ қол және аяқтармен жылдам әрекет етуі (жұлқу, итеру және соққы жасамай ұстау) орындау біліктілігі құламай-ақ лақтыру сәтінде қарсыласын ұстап қалу қабілеттілігі; құлап бара жатып лақтыруда бүкіл денесімен оған құламау, қарсыласы жерге баспен түспейтіндей етіп лақтыру біліктілігі. Дереккөздер
Асқар Мұсаұлы Құсманов

Құсманов Асқар Мұсаұлы (7.06.1953, Алматы), спорттық дәрігер, футболдан ҚР-ның ЕСЖ-сы (1982). АММИ-ның бітіргеннен кейін (1979) Республикалық Дәрігерлік денешынықтыру диспансерінің функционалдық диагностика және дәрігерлік бақылау бөлімінде спорт дәрігері болып жұмыс жасады. КСРО халықтарының 2 спартакиадасында (1982,1986), Еуропа чемпионатында медициналық бақылауды қамтамасыз етуге қатысты. Алматы "Д" көгалдағы хоккей, допты хоккей шеберлерінің командасында жұмыс жасады. 1990 жылы Атырау медициналық институтына жұмысқа жіберілді, спорт, медицина кафедрасын басқарды, ондағы спорт факультетінде қыз балалардың "Шағала" футбол командасын ұйымдастырды, ол кейіннен КСРО-дағы, сосын ТМД-ғы ең күшті командалардың бірі болды. 1991 жылы әйелдер арасындағы КСРО чемпионатына қатыса отырып, "Шағала" командасы 6-орын, 1992 жылы ТМД чемпионатында 3-орын алды. 1992 жылы "Шағала" командасының негізінде ҚР-ның футболдан әйелдер командасы құрылып, оның жаттықтырушылығына Құсманов тағайындалды. 1994 жылдан бастап "Намыс" (Алматы), АДК (Алматы), "Мұнайшы" (Ақтау) ерлер футбол командасының жаттықтырушы-дәрігері болып қызмет істеді. Дереккөздер
Медициналық бақылау

Медициналық бақылау, жарысқа қатысушылардың олимпиадалық ойындарда (О.о) ынталандыратын допингтік заттарды жарысқа қатысушылардың қолдануын (допингтік бақылауды) және әйелдердің жарысына екі жыныс белгісі бар адамдардың қатысуын (жынысын бақылау немесе тек әйелдер ғана ететін сексбақылау) болдырмау мақсатын көздейді. Олимпиадалық хартияның М.к-не сәйкес М.к. тиісті ХСФ-ның спорттың әрбір олимпиадалық түрі үшін бекіткен тәртібімен ХОК-тің медициналық комиссиясы белгілеген ережелерге сәйкес жүзеге асырылады. Допингтік бақылау Олимпиадалық ойындарда алғаш рет 1968 жылы жүргізілді. Әйел спортшылардың жынысына қатыстылығы жөніндегі бақылау (өмірде бір ғана рет) жарыстың басталуына 48 сағат қалғанда дейін олимпиадалық қалашықтың ар¬найы зертханасында жүргізіледі. Талдау ауыз қуысының сілекей қабығын қырып алу бойынша жүргізіледі (Х-Хроматиннің бар, жоғы анықталады). Нәтиже анықталмаса спортшы әйел мед. комиссия төрағасының нұсқауы бойынша медициналық қосымша тексеруге жіберіледі. Медициналық комиссия берген куәлік (суретімен) бақылаудан өтушіге алдағы барлық жарыстарға қатысуға рұқсат етеді. Дереккөздер
Меттман (аудан)

Меттман - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Меттман қаласы. Аудан Северный Рейн — Вестфалия жеріне қарайды. Дюссельдорфке бағынышты. Жер аумағы 407 шаршы км. Тұрғыны 495,7 адам. Тығыздығы 1218 адам/ шаршы км. Ресми коды- 05 1 58. Аудан 10 қауымға бөлінеді. Қалалар # Ратинген (91 111) # Фельберт (84 316) # Лангенфельд (59 115) # Хильден (55 514) # Эркрат (46 063) # Монхайм (42 953) # Меттман (39 386) # Хан (29 160) # Хайлигенхаус (26 703) # Вюльфрат (21 346) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.kreis-mettmann.de/ www.kreis-mettmann.de Официальная страница]
Рейн-Зиг (аудан)

Рейн-Зиг - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Зигбург қаласы. Аудан Солтүстік Рейн-Вестфалия жеріне қарайды. Кёльнге бағынышты. Жер аумағы 1153 шаршы км. Тұрғыны 599,0 адам. Тығыздығы 519 адам/ шаршы км. Ресми коды-05 3 82. Аудан 19 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Тройсдорф (75 145) # Санкт-Августин (55 466) # Борнхайм (48 543) # Хеннеф (45 945) # Кёнигсвинтер (40 785) # Зигбург (39 764) # Нидеркассель (37 433) # Ломар (31 159) # Райнбах (27 289) # Бад-Хоннеф (25 203) # Меккенхайм (24 309) # Альфтер (22 847) # Нойнкирхен-Зельшайд (20 716) # Виндек (20 493) # Вахтберг (20 222) # Айторф (19 406) # Свистталь (18 241) # Мух (14 975) # Руппихтерот (10 709) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.rhein-sieg-kreis.de/ www.rhein-sieg-kreis.de ]
Медициналық кодекс

Медициналық кодекс,олимпиядалық хартияның тарауы, олимпиядалық жарыстың қатысушыларына допингтік заттарды қолдануға рұқсат етпейді, спортшыларды медициналық бақылау жөніндегі ережелерді қамтыған. ХОК-тың Лозаннадағы 1975 жылғы 76-сессиясында бекітілген. Медициналық кодекс сейкес олимпиядалық жарыстарға қатынасушылардың бәрі ХОК- тың медициналық комиссиясының ережелері бойынша медициналық бақылау мен тексеруден етуі тиіс. Жарысқа қатынасушы әйелдер қай жынысқа жататындығына байланысты бақылаудан өтуі міндетті. Егер спортшы допинг қолданса неме-се медициналық бақылаудан өтуге қарсылық білдірсе Медициналық кодекс жарыстан шеттетуді қарастырады. Командалық есеп жүргізілетін жарыста ко¬манда мүшелерінің бірі допинг қолданғаны үшін осы спортшы қатынасқан жарыста командаға жеңіліс есептелінеді. Медициналық кодексті сақтауды ХОК-тың Медициналық комиссиясы қамтамасыз етеді, оның ұсыныстары бойынша ХОК-тің атқару комитеті Медициналық кодексті бұзған спортшыны жазалау жөнінде шешім қабылдайды (олимпиадалық медальдан айыруға дейін). Мұндай жағдайда ХОК атқару комитетінің шешімі тиісті халықаралық және үлттык спорт бірлестіктері тарапынан спортшыны тәртіпке шақырудан құтқармайды. Рұқсат етілмейтін допингтік заттардың тізімі, медициналық кодекске ресми түсінікте ХОК-тің медициналық бақылау жүргізуі жөніндегі кітапшада баяндалған. Дереккөздер
Медициналық қорытынды

Медициналық қорытынды, дәрігерлік тексеру, дәрігерлік-педагогикалық бақылау және өзіне де мәліметтер негізінде жасалынған, денешынықтыру және спортпен шүғылданудың әсеріне қатысты дәрігердің практикалық түжырымы. Алғашқы дәрігерлік тексерістегі қорытындыда тексерілушінің денсаулық жағдайының, дене дамуы мен дайындығының сипаттамасы, жаттығу мен жарысқа жіберу, жібермеу жөніндегі нұсқау, денешынықтыру және спортпен шүғылданудың тәртібі мен әдістері, емдік және сақтандыру мақсатындағы үсыныстар болады. Дереккөздер
Екпін Қасымұлы Нұрмағамбетов

Екпін Қасымұлы Нұрмағамбетов (26. МЩЬ 06.1935, СҚО, Арықбалық ауданы Мәдениет ауылы 1999 Алматы.), м.ғ.к. (1962), м.ғ.д. J (1975), профессор., Қаз СТА-ның спорттық медицина және гигиена кафедрасының меңгерушісі (1979-98. АММИ-ның санитарлық-гигиеналық факультетін 1958 жылы бітіргеннен кейін СҚО-ның Шортанды СЭС-да санитарлық дәрігер болып істеді, кейін өлкелік патология институтының аспирантурасында оқыды. 1961-1978 ж. Өлкелік патология институтында кіші ғылыми қызметкер, әлеуметтік гигиена және денсаулықты сақтауды ұйымдастыру бөлімінде меңгеруші болды. Профессор Нұрмағамбетов Е.Қ. 70-тен астам гылыми және оқу-әдістемелік еңбектердің авторы, мамандар мен жас ғалымдардың бір тобын тәрбиелеп шыгарды. Дереккөздер
Орнықты жағдай

Орнықты жағдай, бұл аэробтың тұрақты қуаттылықтығы дене жаттығуларына байланысты жағдай, ол бұлшық еттердің жұмысқа қосылуының басында организмдегі жылдам өзгерістерден (төселгеннен) кейін қалыптастырады. Орнықты жаттығудың дамуының негізгі керсеткіші оттегіні пайдаланудың тұрақтануы болады. Қажығандық жұмыс қабілетінің төмендегендігінен көрініс беретін ағзаның ұзақ немесе қиналысты функционалды белсенділігінің нәтижесінде туындайтын жагдайы. Ауыр жұмысты адамның сезінуі "шаршау" атауымен белгіленеді. Ақыл-ойдың шаршауы және дененің шаршауы деп айыру қабылданған, бірақ бұлардың арасында айқын байқалатындай шек жоқ. Шаршау тіршілікпен сыйыспайтын функционалдық және биохимиялық өзгерістер туындайтын шектен оның шығып кетуіне жол бермейтін ағзаның езіндік қорғаныс реакциясы болып табылады. Бүл реакцияның жай, жұмысты алда да жалғастыруды қиындататын және жұмыс қабілетін шектеуге әкеп соғатын функциялардың үйлесім- ділігінің бұзылуынан тұрады.Жұмыстағы шаршағандықты азайтудың тиімді құрапы - функционалдық бірліктердің жұмысын ауыстырып отырып, жұмыс пен демалуды дұрыс кезектестіру. Спортпен шұғылдануда шаршаудың басталуын жаттығудың түрліше құралдарын, әдістері мен түрлерін пайдалана, сондай-ақ олар өткізілетін жағдайды өзгерте отырып қашықтауға болады, бірақ демалу арқылы ғана демалуға болады, оның жаттығулар арасындағы ұзақтығын спортшының жаттыққандық дәрежесінде, жүктемесінің сипаты мен шамасына байланысты белгілейді. Шаршамау болдырмау мен жұмыс қабілетін қалыпқа келтіруге кейбір азықтық стимуляторлар, атап айтқанда витаминдер көмектеседі. Дегенмен де осы мақсатта фармакологиялық заттарды пайдалану адам денсаулығына жағымсыз әсер етуі де мүмкін. Дереккөздер
Евгений Тимофеевич Петренко

Евгений Тимофеевич Петренко (25.09.1946, Золчевск, Украина), Қазақ дене тәрбиесі институтын (1967) және П. Лесгафт атындагы Дене тәрбиесі институтың физиология кафедрасының аспирантурасын (1972) бітірді), биология ғылымының кандидаты (1978), проффессор (2003). ҚР еңбек сіңірген өнертапқышы (1992). 1976 ж. Қазақ дене тәрбиесі институтында ЕДШ-ның, массажбен биомеханика окытушысы. 2003 ж. ЕДШ-ы, массаж және денені қалыпқа келтіру кафедра меңгерушісі. 150-ден астам жарияланымдар мен 100- ден астам жаңалықтардың авторы. Е.Петренконын басшылығымен жас өнертапқыштардың дүниежүзілік Бірінші көрмесінде (Болгария, 1985 "Адам, отбасы, қоғам" мерекелік көрмесінде (АҚШ, 1987) көрсетілген, КСРО ХШЖК-нің (ВДНХ) алтын медаліне ие болған, қозғалыс кедергісіне қарсылықты арттыру үшін "Альфа-ырғақ", сөйтіп наградалар мен жұртшылықтың мақұлдануына ие болды. Электрорефлексотерапия үшін жеке пайдаланатын портативтік медицина жабдықтардың кешені дайындалып енгізілді, бұлар Қазақстанда көптеп шығарылады. Олар үй жағдайында шаршауды, бас ауруын түсіруге, жүйке-ет аппаратындағы жарақатты емдеуге мүмкіндік жасайды. ТМД елдерінде алғаш рет отандық ЭВМ негізінде ағзадағы нейрофизиология, электрофизиология, және биоэлектромеханика процестерді автоматты түрде талдап, өңдеуге "САЙМБА" жүйесі дайындалды, бұл да КСРО ХШЖК- ның алтын медалі мен 1-дәрежелі дипломына ие болды. Петренко Е.Т. синтетикалық жамылғылардың физикалық-механикалық қасиеттерін биомеханикалық тұрғыдан бағалау үшін құрылымдар кешенін дайындап шығарды. Жаңалықтар денешынықтыру мен спорт, денсаулық сақтау, білім беру және ғылым саласына енгізілді. Дереккөздер
Семен Гевшаевич Резник

Семен Гевшаевич Резник (15.02.1936 Виница қаласы, Украина), жоғары дәрежелі спорт дәрігері, шахматтан ҚР-ның ЕСШ-сы (2005). Омбыдағы әскери-медицина (1957), Ақтөбе мемлекеттік медицина университетін (1975) бітірген. 1961-2002 ж. арасында Ақтөбе облысының дене тәрбиесі диспансерінің бас дәрігері. Ол көптеген республикалық, бүкілодақтық, халықаралық жарыстарда дәрігерлік қызметті басқарды. Ол дәрігерлік қызметке қоса үлкен спортты да қатар алып жүрді. Шахмат пен дойбыдан бірнеше рет республиканың чемпионы, жүлдегері атанды. М.Таль-А.Получаевский матчының, (1986-Алматы), Әлем кубогінің (1989-Москва), дойбыдан Азия (2005), Әлем чемпионаттарының (2006-Москва), Кубогінің КСРО чемпионатының (1991-Азов) атқарушы директоры болды. Қазақстан Республикасының спортына еңбек сіңірген қайраткері (2005). Дереккөздер
Фирзен (аудан)

Фирзен — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Фирзен қаласы. Аудан Солтүстік Рейн — Вестфалия жеріне қарайды. Дюссельдорфке бағынышты. Жер аумағы 563 шаршы км. Тұрғыны 301,2 адам. Тығыздығы 535 адам/ шаршы км. Ресми коды- 05 1 66. Аудан 9 қауымға бөлінеді. Қалалар және қауымдар # Фирзен (75 421) # Виллих (51 963) # Неттеталь (41 894) # Кемпен (35 963) # Тёнисфорст (29 868) # Швальмталь (19 033) # Брюгген (15 990) # Грефрат (15 625) # Нидеркрюхтен (15 421) (30 маусым 2010) Сілтемелер * [http://www.kreis-viersen.de/ www.kreis-viersen.de Официальная страница]
Олег Викторович Рогозов

Олег Викторович Рогозов (1.01. 1939, Воронеж қаласы., РФ), 1992 жылдан спорттық медици-на федерациясының Президенті, ҚР ҰОК (НОК) медицина комиссиясының төрагасы. Караганды Медицина институтының емдеу факультетін 1963 ж. бітіргеннен кейін Караганды облысында емдеу-денешынықтыру диспансерінің дәрігерлік бақылау және емдеу денешынықтыру белімінің меңгерушісі. 1969-70 ж.ж. "Қайрат" футбол командасының дәрігері. 1970- 74 ж.ж. Апматы облысындағы дәрігерлік- денешынықтыру диспансерінің дәрігері. 1974-2002 ж.ж. респ. дәрігерлік-денешынықтыру диспансерінің бас дәрігері. Ұлттық олимпиада құрама командасы қүрамында Атланта, Нагано, Лиллихаммер, Барселона қалаларында Олимпиадаға қатысты. "Құрмет белгісі" орденімен, ҚР ЖК 20 грамотасымен, "Денсаулық сақтау ісінің үздігі" және КСРО дене тәрбиесінің үздігі" белгілерімен марапатталған. Дереккөздер
Санитарлық ережелер

Санитарлық ережелер — дене тәрбиесі және спорт бойынша жаттығу ететін орынның күтіліп-үсталуы дене жаттығуларымен шұғылдану үшін қажетті жағдайды қамтамасыз ету мақсатында спорттық ғимараттарды арнайы жабдықтау мен пайдалануға, қондыруға қойылатын ресми белгіленген міндетті санитарлық-гигиеналық талаптар. Дереккөздер
Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті

Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті (; , CISS) халықаралық деңгейде саңырауларға арналған спорт түрлерінен жарыстарды ұйымдастыратын (Мысалы, Дефлимпиада ойындары (бұрын Саңырауларға арналған дүниежүзілік ойындар деп аталған)) жоғарғы ұйым болып табылады. Алғашқы ойындар Париж қаласында 1924 жылы Эжен Рубенс Алкемен ұйымдастырылды және Халықаралық үнсіз ойындар деп аталған. Қазіргі кезде ұйымның штаб-пәтері АҚШ-тағы Мэриленд қаласында орналасқан. Тағы қараңыз * Халықаралық олимпиада комитеті * Халықаралық паралимпиада комитеті Сыртқы сілтемелер *[http://www.ciss.org/ Комитеттің ресми сайты]
Сапты қайта құру

Сапты қайта құру, кез келген қимылы үстінде сапты қайта құруға болады. Бір катардан екі (үш) т.б. қатар құрып сап жасауға, саптан бір (екі, үш) т.б. қатарлар жасалады. Мысалы: "Үш- үштен (төрт-төрттен) сап құрап солға бұрыл!" бұйрығы т.б. Дереккөздер
Серпілмелі тор

Серпілмелі тор (итал. ba- tutta-ұрылу), секіру кезінде қолданатын әдістерді меңгеру үшін жаттығулар жасауға арналған, акробаттар, суға секірушілер, гимнастар және басқалар пайдаланатын арнайы көрмеге резеңке серіппелермен, болат бұрандалармен көлденең тартылған тоқыма тор. Дереккөздер
Олимпиада рекорды

Олимпиада рекорды — жазғы және қысқы Олимпиада ойындарындағы спортшылармен немесе командалармен көрсетілген ең үздік нәтиже. Халықаралық олимпиада комитеті келесі спорт түрлерінен рекордтарды мойындайды: * Садақтан ату * Жеңіл атлетика * Велоспорт * Ату * Шорт-трек * Коньки спорты * Жүзу * Ауыр атлетика Сыртқы сілтемелер * [http://www.olympic.org/content/Footer-Pages/Sitemap/ Olympic.org]
Шахтёр (стадион, Екібастұз)

Шахтёр — Екiбастұзда орналасқан стадион. Бұл стадионға 6 300 көрермен сияды. Екiбастұз футбол клубынын стадионы. Стадионың басты айырмашылықтары * Үш трибунасы бар: Оңтүстiк, Батыс және Солтүстік * Сыйымдылығы: 6 300 көрермен * Орындықтар: пластикалық * Өлшемдерi: 104 х 68 метр * Газон: шынайы * Электрондық табло: 10 х 3 метр * ТВ орыны: 1 * Комментаторлар орыны: 1 * Кассалар: 2 * 40 шамы бар 4 мачта бар Трибуналар Онтүстiк Оңтүстiк трибунада 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 секторлар бар. 3-шi сектор қонақтарға арналған. Батыс Батыс трибунада 8, 9, 10, 11, 12 сектор бар. 10-шы секторда табло орналасқан. Солтүстік Солтүстік трибунада 13, 14, 15, 16, 17 секторлар бар.
Байбатша

БАЙБАТША - байырғы қазақ қоғамындағы байлардың дәулетін, қоғамдағы әлеуметтік орнын, мәртебесін күшейту мақсатында, дәстүрлі билік жүйесіндегі сөзінің өтімдігіне байланысты айтылатын теңеу сөз. Осыған орай, қазақта бай баласы байбатша деген атау қалыптасқан. Яғни I». көшпелі аристократтардың атауының метафоралық когнитивтік образы. Дереккөздер
Байқұтан

БАЙҚҰТАН - қой күзететін жүндес, барақы қазақы иттің атауы. «Иттің құлы - байқұтан» мәтелі малшылар арасында жиі айтылады. Мұндай иттерді қотаншыл немесе барақ иттер деп те атайды. Қотаншыл деп аталуы қой қотанына әбден үйренген ит болғандықтан болса керек. Қазақы ортада Б.-ды бесік жырына да қосады. Жылама бөпем, жылама, Жілік шагып берейін, Байқұтанның құйрығын Жіпке тағып берейін, Жыпама бөпем, жылама. Дереккөздер
Байлама

БАЙЛАМА - аңды арнайы тығырыққа қуалап әкеліп қамап, атып алатын аңшылық құрылғы. Ілкі дәуірлерде байлама салуға жан-жағы қүлама жар болып келетін, аузы тар, одан ары көлемі үлғайып жатқан аран тектес жер таңцалады (қ. Аран). Кіреберісінде аң өтетіндей қысаңы бар, жан-жағы доғалана салынған қамал ерекшелігіне сай байлама аталса керек. Қалыңцығы 4 метрге дейін, биікт. Қырлыбас байламасы 2-ден 3,5 м-ге дейін, үз. 50 м-ден 1 км-ге дейін болатын байлама қабырғасының сыртында орналасқан биікт. 2-3 метрлік дөңгелек пішінді мүнара тектес құрылғыдағы атқыштарға қоршаудағы аң алақанға салғандай көрініп тұрады. Бұл аңшыға қажетті аңды жынысына, жасына, қоңына байланысты таңдап атып алуға мүмкіндік берді. Жем бойындағы осындай бір қүрылыс Киік байлама деп аталады. Биікт. 3,5 м болатын Қырықкөшек, Қарлыбас Б.-ларының құлан, тарпаң сияқты ірі аңдарды аулауға пайдаланылғаны байқалады. Б.-ны жалпақтақтатастардан да жасаған. Сондай-ақ оған көлемі 20x40x80 см-ге дейін болатын өңделген үлкен тастарды да пайдаланған. Салынуында нақтылық пен көркемдік жағы ескерілгенін мұнараларының дөп-дөңгелек пішінде жасалуынан байқауға болады. Б. негізінен артқы беті оңтүстік-батысқа қаратыла салынған. Ол аңшылардың аңға күнгей жағынан қарауының тиімділігін ескергеннен туған тәжірибе болса керек. Қырыцкөшек байламалары. Суреттер А.Еділханов жарияланымынан алынды Көптеген Б.-ларда жергілікті тайпалардың таңбасы салынғанына қарағанда, Б.-лар белгілі бір рудың меншігіндегі иелікке үқсайды. Оғыз-кьіпшақ тайпаларының таңбаларын зерделеу және климатологиялық зерттеулер аталмыш кұрылыстардың IX-XVI ғғ.-да салынғандығын дәлелдейді. Табиғи ортамен үндестікте өмір сүру жүйесін меңгерген көшпелілердің аңцы жылдың белгілі мерзімінде ғана аулау, табындағы аңның жас-жыныс ерекшелігін, ауланатын аң санын ескеру сияқты ғасырлар бойы қалыптасқан мол тәжірибесі Б.-ларды пайдаланудан айқын көрінеді. Дереккөздер
Байлансын

БАЙЛАНСЫН - аңшылықта сэлем, ізгі тілек ретінде айтылатын соз, стереотипті формула. Аңшылар ортасында ежелден қалыптасқан мүндай «аңшылық заңы» бүіінгі күнде де аңшылар арасында жалғастығын тауыгі отыр. Мысалы, этнограф С.Қасиманов шығыс қазақстандық эйгілі қүсбегі Мүсілім Бибалановтың аңға шыққан сәтін былайша суреттейді: «- Бәтима, мына «Қүмай мен Бөрібасарды» мыцтап байла, іиешіліп кетіп жүрмесін, - деп «Қүс ата» бәйбішесіне әмір беріп жатты. — Әдейілеп ацга бара жатып алгыр тазыларды неге цалдырамыз, ата? - Қүспен аңга шыщанда ит ертпес болар балам. — Ата, оныңыз ескі ырым гой. — БІрым емес, шыным. Барқын - цолбала қүс. Итке алаңдай береді, жайы келсе түсіп цалуы да ьщтнмал. Екінші бір шатагы - ит ізді шатастырады. Орагытып жүріп, түлкіні үркітеді. Ауылдан бес-алты шацырым шыщан соң: - Тоцтаңдар. Бәрің мені тыңдаңдар, аңшылъщтың заңын үйретем, - деді к,арт. — Біріниііден, айцайлап сөйлеспейсіңдер. Сөздің бәрі ыммен болады. Оны біліп any керек. Мысалы, «шап», «тоқта», «оң эісагыңда», «сол жагыңда», «қайт», «мені сол орныңда тос», «әне кетті», «адасып қалдым» деген сөздердің тымақпен, қолмен ымдау белгілері мынау, - деді де олардыц түрлерін үқтырды. Екітиіден, менен басцаларың бүркітті іиақырмаңдар, түлкіні айырмаңдар. Үшітиіден, бәрің де түгырда түрган менің белгілерімді бащап жүресіңдер. Төртіншіден, бөгде кісімен кездесе цалсаңдар «Байлансын-ақ» дейсіңдер немесе «Байлансын- ац» деп ол бүрын айтса, сендер «Майлы иіүжъщ айлансын- ак,» деп тілектестік білдіресіңдер. Бесіншіден, цазац жол-жорасында олжаны ең жасы үлкеніне байлайды. Бірац үлкендердің ішінде эісастар болса, онда ең жасы кішісіне байлайдың. Бұндай аңшылық қағидаларынан біз аңшылықтағы ырым-жырымдардың практикалық іс- шаралармен тығыз сабақтасып жататындығын байқаймыз. «Қанжыгаң майлансын», «Майлы шүжъщ айналсын» деген тілектер соз куатына сенуден тамыр тартып, бүгінге үласқан. Магиялық байлау әрекеттері мен байлау сөзінің байланыстылығын мамандар дәлелдеген. Бүл сөздің «киелі» қуатына сенген бүгінгі аңшылар да кездейсоқ кезіккен жолаушыға «байлансын-ақ» деп бірінші боп амандаса кетеді. Көптен күткен қансонарға шыкканда жолай кезіккен адамның тіл-көзі қолындағы бүркітке тимей аулақ болуын тілеген бүркітші басқа сөзбен емес, «байлансын-ақ» деп айқай сала амандасып, қаскөй рухтарды осы кұдіретті сөзбен «матап» тастауға тырысқан. Сондай-ақ осы соз арқылы аң да буылып, шырмалып қалады-мыс. Дереккөздер
Байрақбасы

Байрақбасы (Сүлде, Бұншық) - әскербасылық дәреже белгісі болып табылатын байрақтың сабының жоғарғы ұшындағы қасиетті рәмізді бейнелейтін металл бөлігі. Сарматтарда, ғұндарда байрақбасында айдаһардың, көне түркілерде бөрінің басы бейнеленген, ал ислам діні енген соң байрақбасына Құран аяттары жазылып, жарты ай бейнесі орнатылған. Дереккөздер
Байрақдар

Байрақдар - дәрежесі биік әскербасылардың байрақтарын көтеріп жүруге тағайындалатын батырлардың атағы. Шығыс бейнелеу өнері ескерткіштерінен әскербасының жанында байрақ көтеріп жүрген байрақдарларды көруге болады. Дереккөздер
Байламша

Байламша - жас жігіттердің басына байлайтын шыт, орамал түрі. Орамалды қабаттап, төрт бес елі етіп бүктеген соң адамның басын мандайынан орай келіп қарақұс тұсынан шарт түйіп байлайды. Байламша түрлі сайыс пен жарыстарда айырым белгісі орнында жүреді. Дереккөздер