kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қызшөп

Қызшөп немесе Гониолимон — қорғасыншөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Ақтөбе облысында, Мойынқұмда, Балқаш — Алакөл ойысында, Шу — Іле таулары мен Қаратаудың жусанды далалары мен сор, сортаң топырақты жерлерінде, жарқабақтарда, тастақты беткейлер мен ши арасында өседі. Қазақстанда 11 түрі бар. Олардың биіктігі 10 — 100 см-дей (ал, түзу бұтақты Қызшөптің биіктігі 5 см). Ботаникалық сипаттамасы Тамыры жақсы дамыған, жан-жағына жайыла тарамдалып жатады. Сабағы қысқа. Жапырақтары сабағының түбіне дегелектене орналасқан. Өсімдік түріне қарай жапырақтары шырынды немесе қатты, тығыз келеді. Жіңішке гүлсидамының (гүл шығатын сабағы) буындарында кебу-қабыршақты майда жапырақтары орналасады. Гүлдері өте ұсақ, гүл масақшасында 2-ден 6-ға дейін кездеседі. Олар қосжынысты, бір жақты жартылай ирек гүлді гүлшоғырын құрайды. Жеке гүлінде түтік тәрізді қызғылт күлгін, сары, жарғақты тостағанша жапырақша, 5 күлте (қызғылт, ақ, күлгін, сары түсті), 5 аталық, 5 жеміс жапырақшалы аналығы болады. Күлтелері тек түп жағынан біріккен, гүлдеген соң күлтесі ішке қарай иіліп, тостағанша үстін жауып тұрады. Бұл аналықтың жатынын құрғақ ауа мен зиянды жәндіктерден сақтайды. Жемісінің сыртында тостағанша сақталып қалады. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, шілде — қазанда жеміс береді. Жемісі— жаңғақша, өсімдіктің гүлдері әдемі әрі құрғақшылыққа төзімді болғандықтан гүлзарларда сәндік үшін өсіреді, кепкен түрлерін гүлшоқтарына (букет) қосады. Түрлері Гониолимон туысында 25 түр өсімдіктер бар: * Goniolimon besserianum * Goniolimon cabulicum * Goniolimon callicomum * Goniolimon caucasicum * Goniolimon collinum * Goniolimon cuspidatum * Goniolimon dalmaticum * Goniolimon dshungaricum * Goniolimon elatum * Goniolimon eximium * Goniolimon glaberrimum * Goniolimon graminifolium * Goniolimon griffithianum * Goniolimon heldreichii * Goniolimon incanum * Goniolimon italicum * Goniolimon kaufmannianum * Goniolimon orthocladum * Goniolimon platypterum * Goniolimon rubellum * Goniolimon sartorii * Goniolimon sewerzovii * Goniolimon speciosum * Goniolimon tataricum Қазақстанда гониолимонның 11 түрі өседі. Дереккөздер
Стационар күй

Стационар күй – белгілі бір шамаларының маңызды сипаттамалары (әр түрлі жағдайда түрліше болады) уақытқа тәуелсіз физикалық жүйе күйі. Мысалы, егер қозғалыс жылдамдығы кеңістіктің әрбір нүктесінде уақыт бойынша өзгермесе, онда сұйықтық ағысының күйі стационарлы. Кванттық механикада Стационар күй деп энергия белгілі бір мәнде (уақыт бойынша өзгермейтін) болатын күйді атайды. Пайдаланған сілтеме
Кеңгір (ауыл)

Кеңгір — Ұлытау облысы Жезқазған қаласына қарайтын ауыл, Кеңгір ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Жезқазған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде, Сәтбаев пен Жезқазған қалаларының аралығында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2441 адам (1303 ер адам және 1138 әйел адам) болса, 2009 жылы 2393 адамды (1200 ер адам және 1193 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2258 адамды (1148 ер адам және 1110 әйел адам) құрады. Кеңгірде ЖШС, “Кеңгір” өндірістік кәсіпорны, орта мектеп, клуб, кітапхана, тұрмыс қажетін өтейтін комбинат, сауда орындары бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы қатынасады. Дереккөздер
Қарамеңді ауылдық округі

Қарамеңді ауылдық округі – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарамеңді, Жамбыл ауылдары кіреді. Орталығы – Қарамеңді ауылы. Тарихы 2009 жылы Қарамеңді ауылдық округінің Киевка, Новостройка ауылдары таратылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 4748 адамды құрады. Дереккөздер
Кеңгір алтын кен орны

Кеңгір алтын кен орны - Жамбыл облысы Мойынқұм ауданында, Ақбақай алтын кен орнынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км қашықтықта орналасқан. Кен орны 1966 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Құрылымдық жағдайы Жалайыр-Найман тектоникалық белдемі аумағындағы солтүстік-шығыс бағыттағы радиальді-шеңберлі жарылымдармен сипатталады. Кен алабы төменгі ордовиктің алевролит-құмтасты қабаттарынан, ортаңғы және жоғарғы девонның вулканиттерінен, қызыл жартас (D2), желтау (D3) интрузиялық кешендерінен құралған. Кен Кеңгір массивінің гранодиорит-порфирлерінде кварц-желілі және желіше-сеппелі түрде орналасқан. Құрамы Кентастың құрамында пирит, арсенопирит, антимонит, висмутин, саф алтын, т.б. бар. Кентастағы алтынның орташа мөлшері 10 г/т. Кен алаңының оңтүстік бөлігіндегі кварц желілерінен 300 кг алтын өндірілген. Кен орнындағы жұмыстар уақытша тоқтап тұр (2002). Дереккөздер
Қызығушылық

Қызығушылық - бір нәрсе туралы жағдайға қарай білуге құмарлық, дүниедегі заттар мен құбылыстарды танып-білуге бағытталған адамның жеке ерекшеліктерінің бір көрінісі. Адамның іс-әрекетіне, көзқарасы мен талғамына, мұрат-мүддесіне байланысты қызығушылықтары әр түрлі болады. Қызығушылық тұрақты қасиетке айналғанда ғана адам өз іс-әрекетінен жақсы нәтиже шығара алады. Қызығушылық мазмұны мен бағытына қарай: * материалдық, * қоғамдық, * саяси, * кәсіптік, * танымдық, * эстетикалық болып сараланады. Дереккөздер
Стегозаврал

Стегозаврал (Stegosaurus) – құсжамбасты динозаврлар отрядына жататын, жойылып кеткен бауырымен жорғалаушылар. Стегозаврал Солтүстік Америка, Еуропа және Азия құрлығында юраның соңы, бор кезеңінің басында (шамамен 150 – 100 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен. Алғашқы стегозаврал – сцелидозаврлар негізінен артқы екі аяғымен жүріп, ағаш жапырақтарымен қоректенген. Стегозавралдың 8 түрі белгілі. Ұзындығы 6 – 9 метрдей, бас сүйегі денесіне қарағанда өте кішкене, сүйір, тұмсығы ұзын. Әрбір жақ сүйектерінде бір қатарлы 22 – 25 ұсақ тісі, 17 арқа және 4 сегізкөз омыртқасы болған. Мықын сүйегі алға қарай ұзара біткен және имектеу. Алдыңғы аяғы жуан, 5 саусақты, артқы аяғынан (3 – 4) едәуір қысқа. Жон арқасынан құйрығына дейін созылатын жалпақ, үш бұрышты, үшкір қырлы екі қатар сүйек қалқандары болған. Кейбір ғалымдар бұл қалқандарды бір қатарға орналасқан деп есептейді. Қалқандар әрі жылытқыштық, әрі салқындатқыштық қызмет атқарған. Сондай-ақ қалқандары мен құйрығындағы үшкір бүршіктері қорғаныс қызметін атқарады. Стегозавралдың сүйектері Солтүстік Америкадан, Батыс Еуропа, Солтүстік және Шығыс Африкадан, Қазақстанда Алматы облысындағы Жоламан статьясының маңындағы алғашқы бор кезеңінің геологиялық тұнба қабаттарынан табылған. Пайдаланған сілтеме
Кеңгірбай Жандосұлы

Кеңгірбай Жандосұлы (1735, Кеңгір өз. бойы – 1825, Шыңғыстау) – би. Өмірбаян Ұлы Абайдың 4-ші атасы (Кеңгірбай – Ырғызбай – Өскенбай – Құнанбай). Орта жүз құрамындағы тобықты руынан шыққан. Кеңгірбай туралы тарихи деректерде, естелік жырларда, дастандарда, шежіре жазбаларында көп айтылады. Абайдың Байкөкше ақынға жаздыртқан “Кеңгірбай би” дастанында да би өмірінен деректер молынан қамтылған. Сол сияқты “Абылай хан” тарихи дастанында: “Кеңгірбай, Боранбай би ел үлгісі, Ізбасты, Бұқар жырау сөз үлгісі. Дұғагөй Шақшақ Жәнібек тағы да бар, Жан досы Абылайдың молда кісі”, деп жазылған. Шәкерім, М.Әуезов, А.Құдайбердиев, С.Мұқанов, Ә.Әлімжанов, М.Мағауин, т.б. көптеген белгілі ақын-жазушылардың шығармаларында К. тұлғасы жан-жақты сомдалған. 1996 ж. 22 тамызда Абай ауданында Кеңгірбай биге арналып үлкен ас берілді. Жидебай қорығында, Шидің бойындағы билік төбе басына Құнанбай Өскенбайұлы салдырған (1825) Кеңгірбай би күмбезінің сырты бір жарым ғасыр өткеннен кейін, көпшілік кеңесімен, 1996 жылы жазда жаңадан қапталып, биіктігі 8, ені 4 метрлік зәулім кесене тұрғызылды. Дереккөздер:
Қарамырза ауылдық округі

Қарамырза ауылдық округі – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қарамырза, Кошевое ауылдары кіреді. Орталығы – Қарамырза ауылы. Округ құрамында болған Молодёжное, Сүйгенсай ауылдары 2017 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1386 адамды құрады. Дереккөздер
Кеңгір бөгені

‎‎ Кеңгір бөгені — Қарағанды облысы Жезқазған қалалық әкімдігі өңіріндегі Қаракеңгір өзені арнасына салынған бөген. 1952 жылы іске қосылған, 1961 – 65 жылдары қайта кеңейтіліп салынды. Жағасында Жезқазған қаласы орналасқан. Гидрологиялық сипаты Бөгеннің ұзындығы 27 км, орташа ені 1,0 км шамасында, орташа тереңдігі 8,6 м (ең терең жері 25 м), ауданы 37,5 км², суының көлемі 319 млн. м³. Бөген, негізінен, Жезқазған өнеркәсіп кешенін ауыз сумен, техникалық сумен қамтамасыз ету үшін салынған, сондай-ақ, қала төңірегіндегі шаруашылықтарды сумен қамтамасыз етеді. Бөген суы тұщы, минералдылығы 0,4 г/л-ден (көктемгі су тасуы кезінде) 1,7 г/л-ге дейін (қысқы саба кезінде) өзгереді. Деңгейінің жылдық ауытқуы 2,5 – 3,0 м шамасында. Дереккөздер
Вильгельм Стейниц

Вильгельм Стейниц (, , 14 мамыр, 1836, Прага, Аустрия Империясы — 12 тамыз, 1900, Нью-Йорк, АҚШ) — австриялық және американдық шахматшы, шахматтан алғашқы ресми әлем чемпионы (1886-1894). Шахмат ойнауды алты жасында үйренді. 1860 және 1870 жылдардың тоғысында Адольф Андерсенге қарсы матчта жеңіске жеткеннен кейін өз уақытының ең күшті ойыншысы ретінде танылған. Стейниц бұрын үстем болған «романтикалық» комбинациялық мектепті орнына келген позициялық ойын доктринасын дамытып, шахматты айтарлықтай байытқан. 1883 жылы Стейниц Америка Құрама Штаттарына көшті және 1888 жылы американдық азаматтығын алып, атын Уильям деп өзгертті. 1885 жылы Стейниц әлем чемпионы атағы үшін Иоганн Цукертортты матчқа шақырды. Бұл турнир 1886 жылы АҚШ-та өтті. 12,5:7,5 есебімен жеңіске жеткен Стейниц әлемнің тұңғыш чемпоны атанды. Ол төрт рет әлем чемпионы атағын қорғады. Бірақ 1894 жылы Эмануил Ласкермен чемпиондық аттақ үшін кездесуінде сәтсіздікке ұшырады. Ласкер Стейниц мұрасын жоғары бағалады және позициялық мектептің дәйекті жақтаушысы болды. Стейниц жемісті жазушы болды, мансабының шыңында ол журналист ретіндегі жұмысына назар аудару үшін тоғыз жыл бойы турнирлерді ойнауды тоқтатты және 1885 – 1891 жылдар аралығында Халықаралық шахмат журналын «International Chess Magazine» шығарып, шахмат ойынының таралуына айтарлықтай үлес қосты.
Кеңдік

Кеңдік, кеңпейілділік – адам бойындағы жақсы қасиетті білдіретін этикалық ұғым. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында айналасына жайлы, қолы ашық адамдарды алды кең, пейілі жомарт деп атап, жоғары бағалаған, кеңдікті адам бойындағы ізгі қасиеттер қатарына қойған. К. мінез көрсету тәрбиелі адамға тән. Жүсіп Баласағұни: “Көз – жіті, құлақ – сақ, көңіл – кең болуы керек”, – деп, кеңдікті жоғары қойса, “Кең болсаң – кем болмайсың” деген қазақ халқының мәтелі кеңдіктің ұлттық түсініктегі қадірін аңғартады. Дереккөздер:
Магниттік резонанс

.]] Магниттік резонанс — зат бөлшектерінің (электрондардың, атом ядроларының) магниттік моменттері бағдарларының өзгеруіне байланысты заттың белгілі бір жиіліктегі () электрмагниттік толқындарды таңдап жұтуы. Магниттік моменті () бар бөлшектің энергетикалық деңгейлері сыртқы магнит өрісінде (Н) магниттік қосалқы деңгейлерге жіктеледі; олардың әрқайсысына магнит өрісіне (Н) қатысты магнит моменттің белгілі бір бағдары сәйкес келеді (қ. Зееман эффектісі). Резонанстық жиіліктегі () электр-магниттік өріс қосалқы магнит деңгейлер арасында кванттық ауысу туғызады. Резонанс шарты: *= түрінде жазылады мұндағы * — магнит қосалқы деңгейлер арасындағы энергия айырымы. Егер элетр-магниттік энергияны жұту процесі ядролар арқылы жүзеге асса, онда Магниттік резонанс ядролық магниттік резонанс (ЯМР) деп аталады. Парамагнит атомындағы қосарланбаған электрондардың магнит моменті нәтижесінде пайда болатын Магниттік резонансты электрондық парамагниттік резонанс (ЭПР) деп атайды. Магнит реттелген заттардағы электрондық Магниттік резонанс ферромагнит және антиферромагнит Магниттік резонанс деп аталады. Әдетте, қолданылатын магнит өрістерде (103—104) ЯМР-дың жиіліктері қысқа радиотолқындар диапазонына (106–107Гц), ал ЭПР жиіліктері аса жоғары жиілік диапазонына (109 — 1010Гц) орналасады. Магниттік резонанстың спектрлері затта әсер ететін әр түрлі ішкі өрістерге сезімтал келеді. Сондықтан Магниттік резонанс қатты денелердің және сұйықтықтардың құрылымын, атом және молекулалық динамиканы, т.б. зерттеу үшін қолданылады. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Мануальды терапия

Мануальды терапия — медицинаның организмнің тірек-қимыл аппаратының патологиясын зерттейтін жаңа саласы. Мануальды терапияның негізгі мақсаты — тірек-қимыл аппаратындағы ауытқуларды қолмен қалпына келтіру. Мануальды медицина тірек-қимыл аппаратына қатысты ауырсыну синдромдарын тудыратын құрылымдарды, яғни бұлшық ет, байланыс (капсулярлы) және буын жүйелеріндегі ауытқуларды биомеханикалық ауытқу ретінде қарастырады, сондай-ақ, емдеу барысында ішкі органдардың сырқатын да ескеріп отырады. Мануальды медицинаның әр түрлі жүйелері бұрыннан белгілі. Соның ішінде кең тарағандары остеопатия және хиропрактика. Остеопатия (грек. osteon — сүйек және pathos — ауырсыну) — омыртқа жотасының ауруларына қолмен диагноз қойып емдеу. Бұл мектептің негізін 1874 жылы америкалық дәрігер Э.Стилл қалады. Остеопатологиялық медицина буын мен омыртқа жотасы ауруларын функционалды деп тауып, негізінен оны бұлшық ет және байланыс жүйесінің ауытқуы деп санайды. Буын мен омыртқа жотасы аурулары жөнінен Батыс медицинасының көзқарастарын жақтайды. Хиропрактика (грекше сheіr — қол) сырқатты омыртқа сүйектерінің буынынан шығып кетуінен болады деп есептейді. Бұл көзқарасты жақтайтындар медицинаның соңғы жетістіктерін мойындамай, жаңа диагностик. әдістерді қолданбай, ем есебінде тікелей әсер ету, яғни бел басу, жұдырықпен немесе арнайы кеспелтек балғамен соғу арқылы шығып кеткен буынды қалпына келтіруді ұсынады. Ал Мануальды терапиямен емдеушілер омыртқа жотасы мен буындардың жұмсақ тіндеріне әсер ету арқылы емдеуді дұрыс санайды. Мануальды терапия омыртқа жотасының көп дәрежелі патогенетикалық көріністерін функционалды блок, бұлшық ет баланстарының өзгерісі қозғалыс биомеханикасының ауытқуына әкеліп соғады деп түсіндіреді. Бұл жерде омыртқа жотасының ұсақ бұлшық еттерінің маңызы зор, өйткені олар иіліп-бүгілуге мүмкіндік жасап тұрады. Мануальды терапия, негізінен, омыртқа жотасындағы ауытқулар — қозғалысқа байланысты экзогенді (ішкі) және эндогенді (сыртқы) себептердің пайда болуынан туындайды деп есептейді. Омыртқа жотасында пайда болған ауруларды остеохондроз деп қарамай, тірек-қимыл жүйесінің ауытқуы деп қарастыру керек дегенді ұстанады. Дереккөздер
Сәкен Тиесұлы Орынбаев

Сәкен Тиесұлы Орынбаев(31.1.1951 жылы туған, Қызылорда қаласы) – тарих ғылымының докторы (2004), профессор (1996), полководец (1999). Оқу жолы Қарағанды мемлекеттік университетінің тарих факультетін бітірген (1977). Жұмыс жолы Oсы университетте комсомол коммитетінің хатшысы (1977–1979), ҚазМУ-да ізденуші-стажер, аспирант (1979–1986, қазіргі ҚазҰУ), КСРО ІІМ-нің Қарағанды қаласындағы және ҚР-ның Алматы қаласындағы жоғары мектептерде (1986–1993) оқытушы, ҚР ҰҚК-інің Әскери институтында кафедра бастығы (1993–1998) болды. ҚР ҰҚК-нің инспекциясы мен департаментінде (1999–2001) жұмыс істеді. ҚР ҰҚК-нің Әскери институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі бастықтың орынбасары (2003–2007) қызметін атқарды. Ғылыми еңбектер *«Становление и развитие органов национальной безопасности РК (1992–2002гг.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады *Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – саясат, тарих, әскери ғылым саласы мен құқық қорғау мәселелері. *60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер
Тұрсынбек Мадалыұлы Бұқарбаев

Тұрсынбек Мадалыұлы Бұхарбаев (1963 ж. т., Сарыағаш ауданы Абай ауылы) – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994). Жоғары білімді экономист. Келес (қазіргі Сарыағаш) ауданы әкімшілігі басшысының орынбасары қызметін атқарған. Дереккөздер
Қойбағар ауылдық округі

Қойбағар ауылдық округі – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Амангелді, Қойбағар ауылдары кіреді. Орталығы – Қойбағар ауылы. Тарихы 2017 жылы Белорус ауылдық округі құрамында болған Целинное ауылы таратылып, Белорус ауылдық округі Амангелді ауылы болып қайта құрылды. 2019 жылы Амангелді ауылы Қойбағар ауылдық округіне қосылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2683 адамды құрады. Дереккөздер
Петропавловск педагогика институты

Петропавловск педагогика институты– жоғары оқу орны. *1955 ж. Петропавл мұғалімдер даярлайтын институтының (1937 ж. құрылған) негізінде құрылды. *1980–90 ж. аралығында студенттерді 15 мамандық бойынша даярлайтын 5 ф-т болды. *1979 ж. Мәскеу мемлекеттік университетімен ынтымақтастық туралы келісімшарт жасалды. Институттың 30-дан астам оқытушысы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітіріп, кандидат диссертациялар қорғады. *1994 ж. Институт Солтүстік Қазақстан мемлекетіік университетінің құрамына кірді. Дереккөздер
Қызыл үй қоғамы

Қызыл үй қоғамы — Қазақстан Республикасының Қызыл Ай қоғамы — ерікті қоғамдық ұйым. 1921 ж. Қазақстан астанасы Орынбор қаласында РКФСР Қызыл Крест қоғамының Қазақ өлкелік комитеті құрылды. 1930 ж. Алматы қ-нда осы к-ттің 1-съезі шақырылып, алғашқы төрағасы болып М.М. Шомбалов сайланды. 1937 ж. Алматы қаласында шақырылған 2-Республикалық конференцияда “ҚазКСР Қызыл Крест қоғамы” болып аталды. Мұнда қоғамның орталық комитеті құрылды, оның жоғары органы — республикалық съезд болып бекітілді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ҚазКСР Қызыл Крест Қоғамы Қазақстан Республикасының Қызыл Крест және Қызыл Ай қоғамы болып қайта құрылды. 1993 ж. ол Қазақстан Республикасының Қызыл Ай және Қызыл Крест қоғамы болып өзгерді. 2002 ж. наурызда өткен 16-съезінде оның жаңа эмблемасы бекітілді және қазіргі атымен аталды. Қызыл үй қоғамы елдің медициналық құрылымдарына жәрдемдесу, төтенше жағдайларға дайындалу және олардың салдарын жою, халықтың неғұрлым әлеум. әлсіз топтарына, соның ішінде оралмандарға, босқындарға көмек көрсету, халықар. гуманитарлық көмекті тарату, т.б. қызметтерді жүзеге асырады. Қызыл үй қоғамының 14 облыстық, 2 қалалық 2 аймақтық бөлімшелері, 25 ауданы бөлімшелері, 550 мыңнан астам мүшесі бар (2003). Қоғам мемлекеттік органдармен, бейресми және халықар. ұйымдармен, БҰҰ жанындағы босқындар жөніндегі Жоғары Комиссардың Басқармасымен, Халықаралық көші-қон ұйымымен, Еуропа Кеңесімен, Каунтерпарт консорциумымен достық және іскерлік қатынастарды ұстанады. Шет елдерден гуманитарлық көмек тарту мәселесі бойынша тұрақты жұмыс жүргізеді. Қоғам 2000 — 01 ж. Қостанай және Шығыс Қазақстан облыстарындағы су тасқынынан зардап шеккен адамдарға 250 мың АҚШ доллары мөлшерінде көмек көрсетті. Қазір қоғамның жәрдемдесуімен республикада 95 жастар клубы, 33 қайырымдылық пункт пен 6 отряд кіретін 14 жастар орталық жұмыс істейді. Дереккөздер
Стенакордия

Стенакордия (грек. stenos – жіңішке, тар және kardіa – жүрек) – жүректің ишемиялық ауруларының неғұрлым кең тараған түрі, жүректің демікпелі ұстама ауруы. Стенакордия жүрек бұлшық еттерінің қанмен жеткілікті қамтамасыз етілмеуінен, атеросклероз кезінде жүректің коронарлы артериясының тарылуынан не қан тамырлардың түйілуінен болады. Ауру кенеттен басталып, бірнеше минуттан бастап жарты сағатқа дейін созылады, кеуде қатты қысады; ең алдымен сол жақ қол, жауырын тұсы мен көк желке ауырады. Оң қол, кейде екі қол да ауруы мүмкін. Ауру ұстағанда адам бозарып, маңдайынан суық тер шығып, ол қорқыныш сезімімен қатар жүреді. Егер жүректің ұстамасы тек қана жүрекке салмақ түскенде, яғни жүректің бұлшық еттері қоректік затты көп қажет еткенде, жылдам жүрген кезде немесе тауға көтерілгенде, сондай-ақ жылы жерден суыққа, желге шыққанда пайда болса, онда оны зорығу стенакордиясы деп атайды. Мұндай жағдайда жүректің ауырғанын басу үшін тыныштық керек (мысалы, науқас тоқтап дем алуы қажет). Жүректің ұстамасы кейде адам қатты толқығанда, темекіні көп тартып, ішімдікке үйір болғанда, тамақты қалыптан көп жесе байқалады. Көбіне жүрек ауруы ұйықтап жатқанда басталады да, адам сырқаты жанына батқандықтан оянып кетеді, мұны тыныштық Стенакордиясы деп атайды. Бұл жағдай организмге немесе жүйкеге күш түсумен байланысты емес. Жүректің, кеуде клеткасының сол жағының ауруы тек қана стенакордиямен емес, сондай-ақ невроз, остеохондроз, т.б. аурулармен байланысты болуы мүмкін. Мұндай жағдайда жүрек сыздап, шаншып ауырады. Аурудың белгісі білінісімен 1 – 2 мин. ішінде нитроглицерин қабылдау керек. Егер жүректің ұстамасы дәрі қабылдағаннан кейін басылмай, жарты сағаттан артық уақытқа созылса, бұл миокард инфарктысының дамуына әкеледі. Емі: нитроглицеринді не валидолды тілдің астына салып сору; кей жағдайда жүрек тұсына қыша қағазын қойса, ауырсыну бәсеңдейді; аурудың асқынған түрінде хирург. операция жасалынады. Пайдаланған сілтеме
Кеңес (ақылдасу)

Кеңес – бір істі көпшілік болып ақылдасып, бас қосып шешу. Біздің заманымыздан бұрынғы 7 – 5 ғасырларда ру, тайпа, мемлекет ішіндегі мәселелерді халық жиындары немесе кеңес шешкен. Көсемдер кеңесте сайланған. Қазақ хандығында хан кеңесі, билер кеңесі болған. Сөздің осы мағынасына қарай 20-ғасырда орыс тіліндегі “Совет” деген атауды “Кеңес” деп, “Совет өкіметі” деген сөзді “Кеңес өкіметі” деп қолдану орын алды. КСРО-да ыдырағанға дейін ең жоғары заң шығарушы орган Жоғарғы Кеңес деп аталды. Кеңес термині қазіргі таңда кейбір бірлестік, ұйымдардың сайланбалы органының немесе әлдебір өкіметтілік жүктелетін ұжымының атауы ретінде қолданылады. Дереккөздер
Вельямин Степанов

Вельямин Степанов (туған-өлген жылы белгісіз) – Ресейдің Сыртқы істер коллегиясының елшісі. 1595 жылы наурызда Тәуекел ханға орыс елшілігін бастап келді. Бұдан бұрын 1594 ж. Тәуекел ханның Құлмұхаммед елшілігі жәрдем сұрап, орыс патшасы Федор Ивановичтің қабылдауында Мәскеуде болып қайтқан еді. Ресей қазақ хандарымен одақ құруға мүдделі болды. Олар Тәуекелді Көшімге қарсы қоюға және Орта Азия хандықтарымен, Иранмен келіссөз жүргізуге пайдаланбақ ниетінде болды. Келіссөз нәтижесінде Ресей мен Қазақстан арасында саяси келісім жасалды. Дереккөздер
Қосарал ауылдық округі

Қосарал ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Кеңарал, Жыланды ауылдары кіреді. Орталығы – Кеңарал ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1140 адамды құрады. Дереккөздер
Қызыл алмас

Қызыл алмас — қару-жарақ соғуға арналған асыл болаттың бір түрі. Шынықтырылу барысында ол 2 түрге бөлінеді (қызыл және ақ). Ең сапалы болат Қызыл алмас аталған. Одан соғылған семсер, қылыш, т.б. отқа суарылғаннан кейін өңі қызыл түске өзгерген. Осыған байланысты әрі заттың өз атауын атауға тыйым салынған ежелгі наным-сенімдерге орай аталмыш қару-жарақтар Қызыл алмас деп аталған. Дереккөздер
Элеонора Адалқызы Орынбасарова

Элеонора Адалқызы Орынбасарова (4.3.1954 жылы туған, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Ойыл) – педагогикалық ғылымының докторы (2002), профессор (2008). Оқу жолы ҚазПИ-дің филология факультетін (1975, қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1983) бітірген. Жұмыс жолы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогигалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент (1983–2000, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті), Қазақ көлік және коммуникация академиясында доцент, профессор (2000–2005), кафедра меңгерушісі (2005–2006), ҚазҰПУ-да профессор міндетін атқарушы және деканның орынбасары (2006–2007); 2008 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Ғылыми еңбектер *2001 жылы «Қазақстанның педагогика тарихындағы оқушыларды адамгершілік жағынан тәрбиелеу теориясының дамытылуы (19 ғасырдың 60-жылдары мен 20 ғасырдың 90-жылдары)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *Орынбасарованың ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – педагогикалық психология, этика мен тарих мәселесі. *50-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография мен 12 әдістемелік-оқу құралының авторы. Дереккөздер
Қалғұтты

Қалғұтты, Қалғытты — Абай облысы Аягөз ауданы, Ақшатау ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылды. Географиялық орны Аудан орталығы - Аягөз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде, Қалғұтты өзенінің оң аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 114 адам (57 ер адам және 57 әйел адам) болса, 2009 жылы 96 адамды (47 ер адам және 49 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ману заңы

Ману заңы (санскритше манавадхар-машастра) — үнділердің жеке және қоғамдық өмірдегі мінез-құлқын, жүріс-тұрысын анықтайтын ежелгі діни-құқықтық нормалар жиынтығы. Үнді аңыздарына қарағанда оны адамдардың арғы атасы Ману құрастырған. Тарихи деректер бойынша Ману заңын шамамен б.з.б. 2 — б.з. 2 ғ-лар аралығында діни абыздар (брахман-риши) жазған. Діни-әдеби шығарма болғандықтан, Ману заңының мазмұны құқық мәселесінен өзге дін, саясат, әдеп мәселелерін, яғни ежелгі Үндістандағы қоғамдық қатынастардың барлық саласын қамтыды. Ману заңы 12 бөлімнен тұратын 2 652 шумақты өлең сипатында санскрит тілінде жазылған. Заңда варналардың, яғни таптардың пайда болуы егжей-тегжейлі баяндалып, олардың мұрагерлік-кәсіптік сипаты нақтылы көрсетілген. Ману заңы бойынша, брахмандар — абыздар (дінбасылар), кшатрилер — әскери ақсүйектер, вайшилер — қатардағы қауым мүшелері, шудралар — құлдар. Тіршілікті жаратушы Брахма құдайы брахмандарды өз аузынан, кшатрилерді қолдарынан, вайшилерді белінен, ал шудраларды өкшесінен жаратты делінген. Брахмандар ең биік дәрежеде болды. Әскери іс кшатрилердің құзырында болса, вайшилер жер өңдеумен, мал өсірумен, қолөнермен және саудамен айналысуға, ал шудралар осы варналарға қызмет етуге тиісті болды. Варнаның бірінен екіншісіне өтуге тыйым салынды. Ману заңында жеті түрлі меншік құқығының пайда болу жолдары нұсқалған: мұрагерлік, сыйға алу немесе олжа тауып алу, сатып алу, жаулап алу, өсімқорлық, атқарылған жұмыс ақысына алу, қайырымдылық жасау. Ману заңында патша өзіне қарастыларды қорғамай, салық салса, онда ол тозаққа барады делінген. Қарызын тиісті мерзімде өтей алмаған борышқор жұмыс істеп өтеуге міндетті болды. Бірақ төм. кастаға жататын несиегер жоғ. касталық борышқорды жұмыс істетіп өтетуге мәжбүрлей алмады, ол борышын біртіндеп беріп отырды. Борышқор қайтыс болса, оның міндеттемелері баласына немесе туысқанына көшті. Ману заңы бойынша әйел адам жас шағында әкесіне, кейін күйеуіне, ал күйеуі дүниеден озған соң балаларына бағынуға міндетті болды. Ер адам өзінен төмен варнадан әйел алуға ерікті болғанмен әйел адамның өзінен төмен варна адамына күйеуге шығуына тыйым салынды. Шудраның брахман әйел алуы сорақы күнә болып есептелді. Отбасы мүлкін қожайын басқарды. Қожайын өлген соң дүние-мүлік не әр балаға үлестірілді, не үлкен балаға қалды. Үлкен балаға қалған жағдайда ол басқа балаларды қамқорлығына алды. Қыздарға мұра тиесілі болмады, бірақ оларға бауырлары өз үлесінің төрттен бірін беруге тиіс болды. Заңда патша жауларына қызмет көрсету, қала қорғанын, қала қақпасын бүлдіру секілді мемлекеттік қылмыстар алдыменен сөз етілді. Түнде ұрлыққа түскен адамға тағайындалатын жаза — екі қолын да кесіп, шанышқыға отырғызу. Бір рет ұрлық қылған адамның қолының екі саусағы, екінші ұрлық үшін қол мен аяқ кесілді, үшінші рет ұрлық жасаған адамға өлім жазасы берілді. өрлықты көре тұра айтпаған адам да жазаға тартылды. Ал ұрлықтың ізін жасырушы ұрының өзімен бірдей жазаланды. Адам өлтірушіге де өлім жазасы тағайындалды. Жоғ. сот қызметін патша мен брахмандар атқарды. Қылмыстық және азаматтық іс жүргізушілік арасында айырмашылық болмады, сот отырысы жарыспалы түрде өтті. Дереккөздер
Құмкешу ауылдық округі

Құмкешу ауылдық округі – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Құмкешу, Айтбай ауылдары кіреді. Орталығы – Құмкешу ауылы. Округ құрамында болған Құстөбе ауылы 2013 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 919 адамды құрады. 100 мектеп 100 ауыл бағдарламасымен Құмкешу ауылына 2008 жылы жаңа мектеп салынды. Тарихы Құмкешу атауының мәні – ауылға кіретін жол құм жотаның үстімен өтеді. Ауылға жеткенше табаныңа майдай тиетін майда құмды кебісіңе толтырып кешіп барасың. Амангелді сарбаздары атының тұяғы дүбірлеткен бұл ауылдың үстінде 1916 жылы үлкен ұрыс болған. Ол да тарихта “Құмкешу шайқасы” деген атпен қалды. Табиғаты Құмкешу ауылын Торғай өзені басып өтеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.egemen.kz/?p=9819l Құты қашпаған Құмкешу] * [http://amangeldy.kostanay.kz/index.php?modpage&obj14439%7Cl Құмкешу ауылы]
Құсмұрын кенттік әкімдігі

Құсмұрын кенттік әкімдігі – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Құсмұрын кенті кіреді. Орталығы – Құсмұрын кенті. Округ құрамында болған Киров ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 9865 адамды құрады. Дереккөздер
Алексей Матвеевич Степанов

Алексей Матвеевич Степанов (19.1.1923, Пенза облысы Пенза ауданы Чемодановка селосы – 6.10.1989, Алматы) – қазақстандық кескіндемеші. Қазақстанның халық суретшісі (1988). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1933 жылы Пенза көркемсурет училищесін, 1952 жылы Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын бітірген. Сол жылдан бастап Алматы қаласында жұмыс істеді. Шығармалары * Пейзаждар: ** “Бейбіт дала”, 1965; ** “Көктемгі Алатау”, 1969; ** “Бейбіт Алматы”, 1980), * натюрморттар **“Раушангүлдер”, 1955; ** “Күз”, 1963), * портреттерң ** “Р.В. Великанованың портреті”, 1959; ** “Раушан”, 1962; ** “Л.Долгушинаның портреті”, 1973; ** “Бейбітшілік туралы толғау”, 1980), * тақырыптық картиналар ** “Қазақстан Магниткасы”, 1973; ** “Еңбек күндері”, 1974; ** “Күміс еңлікгүл”, 1977; ** “Медеудегі жексенб]”, 1978). * Айналадағы өмір, дүние поэзиясын бейнелеуде асқан шеберлік көрсетті, сонымен қатар ғарыш тақырыбы ** “Жұлдыздарға”, 1965 – 67; ** “Жер планетасынан самғаған адам”, 1969; ** “Жұлдызды аспан”, 1971; ** “Ғарышқа”, 1977; ** “Біз Байқоңырданбыз”, 1979; ** “Интеркосмос” ** “Ғарыш туралы әңгіме”, 1984 Жетістіктері Республика, бүкілодақтық, халықар. көркемсурет көрмелеріне ұдайы қатысқан. Марапаттары 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Степановка (Қостанай облысы)

Степановка — Қостанай облысы Меңдіқара ауданы, Михайлов ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Боровской ауылынан оңтүстікке қарай 20 км-дей жерде, орманды дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1415 адам (680 ер адам және 735 әйел адам) болса, 2009 жылы 1227 адамды (602 ер адам, 625 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 1936-96 жылы астық өсірумен айналысатын ұжымшардың орталық болған. Ұжымшар негізінде Степановкада және округтегі елді мекендерде шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Қалғұтты (тоған)

Қалғұтты – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы тоған. Қалғұтты өзен бойында салынған. Тоғанның су сыйымдылығы 0,8 млн. м3. Суымен Қордай ауданының егістіктері суғарылады. Сілтемелер *Өзен *Тоған Дереккөздер
Қырым ауылдық әкімдігі

Қырым ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қырым ауылы кіреді. Орталығы – Қырым ауылы. Округ құрамында болған Озёрное ауылы 2021 жылы таратылған соң, Қырым ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 971 адамды құрады. Дереккөздер
Қызыл Кордон ауылдық округі

Қызыл Кордон ауылдық округі – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қызыл Кордон ауылы кіреді. Орталығы – Қызыл Кордон ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 976 адамды құрады. Дереккөздер
Степной маяк

«Степной маяк» – қалалық газет. Қазақстан КП Көкшетау облыстық және қалалық комитеттерінің және халық депутаттары облыстық кеңесінің органы ретінде орыс тілінде 1920 жылы шілдеде жарық көрді. “Красный пахарь” (1920 – 30), “Колхозный фронт” (1930 – 36), “Колхозный путь” (1936 – 44), “Сталинское знамя” (1944 – 56), “Кокчетавская правда” (1956 – 63) деген атпен, 1963 жылдан қазіргі атымен шықты. 1997 жылы 3 мамырда Көкшетау облысының таратылуына байланысты уақытша жабылды. 1997 жылдың 1 тамызынан бастап Көкшетау қалалық қоғамдық-саяси газеті ретінде шығып тұрады. Дереккөздер
Рэм Михайлович Петухов

Рэм Михайлович Петухов — (10 маусым 1928 жылы туған, Талғар, Алматы облысы – 2006 жыл, Санкт-Петербург) – экономика ғылымының докторы (1965), профессор (1974), Қазақстан Ғылым Академиясының корресподент мүшесі (1967), 145 еңбек, оның ішінде 14 монография мен брошюралар авторы. Өмірбаяны Рэм Петухов 1928 жылы 10 маусым күні Қазақ КСР, Алматы облысының Талғар қаласында дүниеге келген. 1950 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кеме жасау институтын бітірген. 1955 және 1963 жылдар аралығында Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары болып жұмыс істеді. 1963-1967 жылдары КСРО Ғылым Академиясының Сібір бөлімшесінде экономика және өнеркәсіп өндірісін ұйымдастыру институтында бөлім меңгерушісі және директордың орынбасары болған. 1967 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институтында директоры болып тағайындалды. 1973 жылы бұл қызметтен кетіп, 1977 жылға дейін «Румб» орталық ғылыми-зерттеу институты (Ресей) директорының орынбасары және сол жердің бас инженері болып жұмыс істеген. 1974 жылы профессор атағын алды. 1977 жылдан бастап Ленинград кеме жасау институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2006 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында қайтыс болды. Ғылыми еңбектері Ғылыми еңбектері – машина жасау өндірісінің экономика тиімділігін арттыру мәселелеріне арналған. «Экономикалық тиімділік және өндірісті ұйымдастыру» атты монографиясы неміс, болгар, мажар, чех, серб, хорват тілдеріне аударылған. Оның 10-нан астам мақалалары мен баяндамалары Болгария Халық Республикасы, ГДР, Мажар Халық Республикасы және ЮСФР ғылыми журналдарында жарияланған. Дереккөздер
Шалкөде (жайлау)

Шалкөде жайлауы , Алматы облысы Райымбек ауданында орналасқан. Жайлау ауданның солтүстік-шығысында, Кетпен (Ұзынқара) жотасының оңтүстік баурайында, Шалкөде өзен алабын бойлай шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 35 — 40 км-ге созылған. Шалкөде жайлауы таулы жайлауларға жатады. Ол теңіз деңгейінен 2000 — 2150 м биіктікте орналасқан. Жайлаудың орта тұсынан Шалкөде өзені ағып өтеді. Мұнда альпілік шалғын шөптесіндер өседі. Шалкөде жайлауы Райымбек ауданының мал жайылымы саналады. Сілтемелер *Жайлау *Райымбек *Шамалған Дереккөздер
Қалдар (тау)

Қалдар, Қолдар – Қарақұм құмының солтүстігiндегі шоқылы таулар. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы Ақтоғай ауылының шығысында 15 км жерде орналасқан. Аягөз өзенiнің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 475 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 14 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5-3 км-ге жуық. Жер бедері Солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстікке қарай еңістеніп жазыққа ұласады. Қалдар тауларының солтүстік-шығыс, шығыс бөліктерінде Қызылқайнар, Қошқар және өзімен аттас көлдер орналасқан. Өсімдігі Сұрғылт топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп, теріскен, т.б. өседі. Дереккөздер
Мануфактура

Мануфактура — еңбек бөлінісіне негізделген бірлестік. Пайда болу жолы Мануфактура өндіріс үдерісін ұйымдастыру нысаны ретінде Батыс Еуропа елдерінде 16 ғасырдың ортасынан 18 ғасырдың соңғы ширегіне дейін үстемдік құрды. Мануфактураның екі жолы болды. Олардың бірі — түрлі мамандықтағы қолөнершілерді бір шеберханаға біріктіру. Екіншісі — бір мамандықтағы қолөнершілерді ортақ шеберханаға біріктіріп, олардың арасында еңбекті бөлісу. Мануфактураны ұйымдастырудың бұл екі тәсілінде де жұмысшылар еңбек бөлінісі негізінде маманданады. Мануфактураның техникалық негізі қолөнері болып қалғанымен, қолөнершілер мен мануфактуралық жұмысшылар арасында техникалық тұрғыда үлкен айырмашылық болды. Дербес қолөнерші өнімді толық көлемде дайындау жұмысын бір өзі атқарса, мануфактуралық жұмысшы өнімнің жекелеген бөліктерін дайындау жұмыстарын орындады. Мануфактура, ең алдымен, кооперативтік еңбек нысанымен байланысты болды. Бірақ жай кооперацияға қарағанда, мануфактурада еңбек бөлінісі есебінен еңбек өнімділігі артты. Біріншіден, жұмысшылардың белгілі бір операцияларды орындауға мамандануы жұмыс уақытын қысқартты. Екіншіден, бір операциядан екіншісіне көшуге, құрал-сайманды ауыстыруға жұмсалатын уақыт қысқарды. Үшіншіден, мануфактурада құрал-сайман да мамандандырылды, мұның өзі оның тиімділігін арттырды. Алайда мануфактура қоғамдық өндірісті толық көлемде қамти алмады, өйткені оның техникалық базисі ұсақ шаруашылықтардағыдай қол еңбегімен атқарылды. Бірақ ол машиналық өндіріске алғы шарттар жасады. Өндіріс үдерістерінің бөлшектенуі, жұмыс құрал-саймандарының саралануы машиналарды қолдануға жағдай туғызды. Дереккөздер
Мұханмадияр Серікбекұлы Орынбеков

Мұханмадияр Серікбекұлы Орынбеков (28.7.1946 жылы туған, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Байқадам ауылы) – философия ғылымының докторы (1989), профессор (1994). Ысты руынан шыққан. Оқу жолы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1968). Жұмыс жолы Қазақстан Ғылым Академиясының Философия институтында лаборант, кіші ғылыми қызметкер (1967–1969, қазіргі Философия және саясаттану институты), аспирант (1969–1972), аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1972–1995) болды. 1995 жылдан ҚазҰУ-да профессор, кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер *1988 жылы «Идея субстанции в научно-техническом познании» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *Оның ғылыми ізденістерінің басты бағыттары – таным теориясы, ұлттық философияның тарихы,Абайдың ғылыми мұрасы мен ұлы ойшылдардың дүниетанымы. *60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның (мыс., «Философские воззрения Абая», 1995; «Ежелгі қазақтың дүниетанымы», 1996; «История философской и общественной мысли Казахстан с древнейших времен по ХІІ век», 1997; т.б.) авторы. Дереккөздер
Магниттік стрикция

Магниттік стрикция немесе магнитострикция (магнит және лат. strіctіo — қысымдау, тарту) — магниттелуі кезінде кристалдық дене өлшемдері мен пішіндерінің өзгеруі. Оны ағылшын ғалымы Дж. Джоуль ашқан (1842). Ферромагнетиктер және ферримагнетиктерде (Fe, Nі, Co, Gd, Tb, Dy, т.б. бірқатар металл балқытпалар мен ферриттерде) Магниттік стрикцияның шамасы едәуір үлкен (салыстырмалы ұзару l/l10–5 — 10–2), ал антиферро, парамагнетик және диамагнетиктердің көптеген жағдайларында Магниттік стрикция аздап (10–6 — 10–7) білінеді. Магниттік стрикция магниттелетін үлгінің кристалдық торының, магнит күштердің (диполь-дипольдік және спин-орбиталдық), сондай-ақ, алмасу күштерінің өзгеруі салдарынан болатын деформациядан туындайды. Магниттік стрикция: *сызықтық *көлемдік болып бөлінеді. Магнит күштердің өзгеруінен туындайтын сызықтық Магниттік стрикция денелерді қанықпаған күйден техникалық қанығу күйіне дейінгі аралықта магниттегенде байқалады; осы аралықтағы магниттелу домендер арасындағы шекаралардың ығысуынан немесе үлгінің магниттік моментінің бұрылуынан пайда болады. Сызықтық Магниттік стрикцияда кристалдың көлемі өзгермей, пішіні ғана өзгереді. Ол анизотропты және дененің магниттелуі бағыты мен шамасына тәуелді; қайта магниттелгенде гистерезис тұзағын құрады. Алмасу күштері өзгеруінен туындайтын көлемдік Магниттік стрикция техника қанығу күйінен жоғары жатқан магниттелу аймағында байқалады. Ол кубтық кристалдарда — изотропты, гексогональды кристалдарда (мыс., Gd, Tb және жерде өте сирек кездесетін, т.б. металдарда) — анизотропты. Көлемдік Магниттік стрикция салыстырмалы көлем өзгеруімен V/V-мен сипатталады. Магниттік стрикцияға бейімділігі бар заттар магнитострикциялық материалдар деп аталады. Олар магнитті жұмсақ материалдардың жеке тобына жатады және электр-механикалық түрлендіргіштерде, ультрадыбыстық сәулелендіргіштер мен қабылдағыштарда, резонаторларда, сүзгілер мен жиілік стабилизаторларында, т.б. қолданылады. Магниттік стрикция ферромагнетик, ферримагнетик және антиферромагнетиктердің жылулық ұлғаюына әсер етеді. Өйткені алмасу күштерінің әсері тек магнит өрісінде ғана емес, денені магнит өрісінсіз қыздырғанда да байқалады (термострикция). Термострикция нәтижесінде дене көлемінің өзгеруі, әсіресе, магнит фазалық ауысу нүктелерінің (Кюри және Неель нүктелерінің) маңында ерекше білінеді. Магниттік стрикцияны өлшеу үшін механика-оптикалық рычаг принципімен жұмыс істейтін қондырғы жиі қолданылады. Оның көмегімен дене (үлгі) ұзындығының салыстырмалы өзгеруі 10–6-не дейінгі дәлдікпен анықталады. Радиотехника және интерференция тәсілдердің сезімталдығы бұдан да жоғары. Пайдаланған әдебиеттер
Қалдар (көл, Есіл алабы)

Қалдар – Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Ясновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км жерде, теңіз деңгейінен 164,1 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 8,4 км 2 , ұзындығы 3,1 км, жағалауының ұзындығы 10,6 км. Кең, жайпақ қазаншұңқырда орналасқан. Жағасы аласа келген. Түбі тегіс, саз балшықты, шөгінді қабаты 0,4 м-ге жетеді. Суы тұщы. Оңтүстік жағалауын негізінен қоға аралас қамыс басқан. Суында табан балық өседі. Дереккөздер
Степняк кентасты торабы

Степняк кентасты торабы – Көкшетау (Көксеңгір) синклинорийінің Көкшетау жақпарымен ұштасу белдемін қамтып жатқан алтынды өңір. Тораптағы алтын кендері мен оның кентас белгілері төменгі ордовиктің (О1) тау жыныстарынан құралған. Ол шығыс Көкшетау синклинорийінің батыс ернеуінде көбірек шоғырланған. Ең маңыздысы Степняк алтын кені. Тораптың геологиялық құрылысы өте күрделі және бірнеше рет тектон. қозғалыс әсерлеріне ұшыраған. Алтын кентасының белгілері төменгі девон (D1) және архей (AR) тау жыныстарында да кездеседі. Алтын кентастарын сыйыстырушы төм. палеозой (PZ1) шөгінділері терригендік-тұнба, жанартаутекті-тұнба, субжанартаутекті түзілімдерден құралады. Кен денесі негізінен кварц желілерінен тұрады және олар көп фазалы, құрамы өте күрделі кіші интрузияларда орналасқан. Интрузиялардың петрохим. құрамы ультранегіздіден ультрақышқылдыға дейінгі аралықта болады. Пайдаланған сілтеме
Ілияс Омаров ауылдық округі

Ілияс Омаров ауылдық округі – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы әкімшілік бірлік. 2012 жылға дейін Лермонтов ауылдық округі деп аталған. 2019 жылы құрамына таратылған "Докучаев ауылдық округінен" 2 ауыл қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Ілияс Омаров, Докучаев, Жаңасу, Шоқай ауылдары кіреді. Орталығы – Ілияс Омаров ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2515 адамды құрады. Дереккөздер
Стерадиан

Стерадиан (грек stereos – денелік, көлемді және радиан) – денелік бұрыштың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. Белгіленуі – cp, 1 cp. сферадан ауданы сфера радиусының квадратына тең бет қиятын, төбесі сфера центрінде жатқан денелік бұрышқа тең. Толық сфера 4 радианға тең денелік бұрыш құрайды. 1 cp. 7,96*10–2 толық денелік бұрышқа немесе 3,28*103 квадраттық градусқа тең. : (приблизительно 65,541° или 65°32′28″). Пайдаланған сілтеме
Маныссай

Маныссай, Мәнісай – Шығыс Каспий алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 195 км, су жиналатын алабы 9890 км 2 . Бастауы Маныссай Бақыртау тауының солтүстік-батыс етегіндегі бұлақтардан басталып, Доңызтау үстіртінің орта тұсындағы Ақтұмсық ауылы тұсында тартылa бастайды. Гидрологиясы Орта тұсындағы жағасы жарлы болып келеді. Жер асты суымен, жауын-шашынмен толығады. Көктемде тұтас ағын, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Әр-қайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 40 саласы бар. Ірі саласы: Саралжынды. Жылдық орташа су ағымы Шаған өзені сағасы тұсында 0,10 м 3 /с. Алабы — шабындық. Дереккөздер
Уалиев Ғахип

Уалиев Ғахип (14.11.1941 жылы туған, Павлодар облысы Железин ауданы Еңбекші ауылы) – техникалық ғылым докторы (1986), профессор (1988), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академия (2003). Арғын тайпасының Сүйіндік руының Орманшы бөлімінен шыққан. Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі ҚазҰУ-ды) бітірген (1965). 1965 – 67 жылы КСРО ғылым академиясының машинатану институтында зерттеуші, 1967 – 92, 1995 – 99 жылы Қазақ мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор қызметтерін атқарды. 1999 – 2002 жылы Алматы мемлекеттік университетінде (қазіргі ҚазҰПУ-да) декан, кафедра меңгерушісі. 2002 жылдан механика және машинатану институты, физика-математика зерттеулер орталығының директоры. Негізгі ғылыми бағыты – машина динамикасы және аналитикалық механика есебін математикалық модельдеу, серпімді жүйелердің динамикасы мен тербелісі. Уалиев 150 ғылыми еңбектің, 16 авторлық куәлік пен патенттің иегері. ҚР Мемлекеттік сыйлығын алған (1982). Отабасы * Ата анасы: Уәли мен Сара Сәттібаевтар * Аға апалары: Күлжиян, Таир, Мұтаир, Гүлмайра, Қайыр * Жұбайы: Әспет Жағыпарқызы * Қыздары: Айман, Айжан мен Гүлжан * Ұлы: Зайыр Сілтемелер
Қалдар (көл, Аягөз алабы)

Қалдар, Қолдар – Қалдар тауларының солтүстік-шығысындағы тұзды көл. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы Ақтоғай ауылының шығысында 30 км жерде орналасқан. Аягөз алабында. Теңіз деңгейінен 369 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 6,5 км 2 , ұзындығы 6 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 19,2 км, ең терең жері 4,1 м, су сыйымдылығы 17,9 млн.м 3 . Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған. Жағалау сипаты Жағалауы жайпауытты келген. Солтүстігінде Қызылқайнар көлі, шығысында Қарауылтөбе төбесі, оңтүстігінде Қошқар көлі, солтүстік-батысында Орталық төбесі орналасқан. Батысынан Таңсық өзені құяды. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірде ериді. Атырабы шабындыққа, жайылымға қолайлы. Дереккөздер
Стерео

Стерео (stereуs – көлемдік, денелік, кеңістіктік) — көлемділікті немесе кеңістікке тарала орналасуды білдіретін біріккен сөздің бөлігі (мысалы, стереометрия, стереокино, стереография, т.б.). Дереккөздер
Стереобат

Стереобат (грек. stereobates, stereos – бекем, қомақты, bates – тұғыр) – көне заман сәулет өнерінде ежелгі грек ғибадатханалары мен бағана астына бірнеше қабат тақталардан сатылап орнатылатын тұғыр. Тұғырдың ең үстіңгі қабаты [http://стилобат стилобат] деп аталады. Дереккөздер
Геннадий Георгиевич Пивень

(1.3.1945 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1987), профессор (1988). *1967 Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. *1968-1994 Осы оқу орнында аспирант, доцент, кафедра меңгерушісі болды. *1994-2008 Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің ректоры қызметін атқарды. Ғылыми еңбектер 250-ден астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы. 54 авторлық куәліктің иегері. Марапаттар «Құрмет» орденімен марапатталған.. Дереккөздер
Стереоскоп

Стереоскоп (стерео және скоп – қараймын, бақылаймын) – белгілі бір жердің немесе жеке нәрселердің бейнелерін көлемдік қалыпта қарауға арналған оптикалық прибор. Стереоскоп көбінесе суреттерді анықтап көруге арналған. Стереоскоптың 100-ге жуық түрі бар. Стереоскоптың механикалық құрылысы линзалардың арақашықтығын өзгертуге және оларды фокусқа келтіруге мүмкіндік береді. Стереофотография астрономияда, атом физикасында, рентгенографияда, т.б. қолданылады. Стереоскопиялық кескін Стереоскопиялық кескін - карастырған кезде көлемді көрінетін және заттардың сырткы белгілерін бере алатын оптикалык кескін. Пайдаланған сілтеме
Құмбидайық

Құмбидайық, құмеркек – астық тұқымдасының бидайық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 50 – 100 см, тамыры тығыз шым түзейді, сабағы тік, жапырақ қынабы түксіз кейде қалың түкті. * Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді, кейде ширатылған. * Масағы тығыз, ұзындығы 5 – 15 см, ені 5 – 12 мм, түкті, масақшалары солғын жасыл түсті, 5 – 9 гүлді. Төменгі гүл қабыршығы тегіс, ұзындығы 6 – 9 мм. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанда таулы аймақтан басқа барлық жерде өседі. Құрғақшылыққа, суыққа төзімді. Құмды жерлерде құнарлы мал азығы. Дереккөздер
Қалдыаяқ көлдері

Қалдыаяқ көлдері, Үлкенкөл – Іленің тармағы, Нарын өзенінің сағасындағы ағынды көлдер. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы Қараой ауылының батысында 35 – 40 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 343 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 4,2 км 2 , ұзындығы 5,4 км, енді жері 1,3 км, жағалау бойының ұзындығы 13,5 км, ең терең жері 2,8 м, суының көлемі 6,3 млн. м 3 . Қалдыаяқ көлдері көктем айларында еріген қар суы және жауын-шашынның әсерінен аумағы ұлғайып (1,3 есеге жуық), жайылымындағы көлдермен бірігіп кетеді. Көлдің оңтүстігінен Нарын өзен ағып өтеді. Жағалау сипаты Жағалауы енсіз жайпақ келген және жыл бойы шалшықты-батпақты болады. Онда қамыс, құрақ қалың өскен. Суында балық мол.
Люблин ауылдық округі

Люблин ауылдық округі – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Люблинка, Корниловка, Симферополь ауылдары кіреді. Орталығы – Люблинка ауылы. Округ құрамында болған Носовка ауылы 2017 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1425 адамды құрады. Дереккөздер