kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аға мирек

АҒА МИРЕК — парсы кескіндемешісі, сүйектен бұйым жасайтын зергер. 16 ғасырда Шығыс елдеріне кең тараған тебриз мектебінің өкілі. Қолтаңбасының әсемдігімен, нәзік нақышымен ерекшеленеді. А.Мирек 1539 — 1543 жылдары Низамидің “Хамса” қолжазбасын (Британ мұражайы) безендірген шеберлердің бірі. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Аға Мұхаммед Шаһ Қажар

Аға Мұхаммед Шаһ Қажар (1741 — 14 маусым 1797, Шуша) — қажарлар әулетінің негізін салған Иран шахы (1796 — 97). 18 ғасырдың 80 жылдарынан бастап қажарлардың зендтерге қарсы күресін басқарды. Бұл күрес 1794 жылдың аяқ шенінде каджарлардың жеңісімен аяқталды. Аға Мұхаммед Шах Қажар өз қарсыластарын аяусыз басып-жаншып, кейде күшпен, кейде айламен бүкіл Иран жерін өзіне қаратып алды. Аға Мұхаммед Шах Қажар армиясы 1795 жылы Грузияға басып кіріп, Тбилисиді талқандады. Грузиядан оралған соң 1796 жылы Иран шахы болып сайланып, Грузияға қайта шабуыл жасау үшін дайындала бастады. Көп ұзамай Грузияға екінші рет аттанды. Бірақ бұл жорығы сәтсіз болып, 1797 жылы Шушада өз қызметшілерінің қолынан қаза табады. Дереккөздер
Нәпсі

Нәпсі – барша тірі табиғатқа ортақ қасиет, тіршілік негізі. Тіршілік иесінің барлығы оның нәпсі арқылы айқындалады. Нәпсі ассимиляция және диссимиляция процестері арқылы көрінеді, оның үстіне Нәпсінің органикикалық әлемде онтологиялық және әрекеттік, қаракеттік (бейімделу, сақтану, т.б.) сапалық қасиеттері бар. Нәпсінің онтологиялық сипаты табиғи заңдылық ретінде көрінеді, ол – тіршілік иесінің қоректенуі мен ұрпақ қалдыру дәстүрі. Адамның Нәпсісі күрделі, бірақ реттелген, сұрыпталған білімдік, технологиялық негізге түскен, сонымен бірге өзінің табиғи мәнісінен бұрмаланған. Адам Нәпсі тойымсыз, себебі оның табиғатында құмарлық бар. Нәпсіні меңгеру мақсатында әлемде діни саналар қалыптасып, өркениеттік тәрбие жүйесі Нәпсіні ауыздықтауға бағытталған. Сопылық дүниетанымдағы тәубе, қанағат, шүкіршілік ұғымдары Нәпсімен үндес. Өзінің Нәпсісін меңгерген адамдарды – тақуалар деп атаған. Бірақ тақуалық жол ауыр, оған әркімнің қуаты жетпейді. Сопылықтың шариат, тариқат деген сатылары Нәпсіні меңгеруге негізделген, себебі Нәпсі – адамның жалған ғұмырындағы қуаты, болмысы. Саясат саласында Нәпсі харизма арқылы көрінеді, оның асқынған түрлері диктаторлық, т.б. секілді мемлекеттің анайы формаларында көрініс табады. Нәпсіні жырға қоспаған ақын, оны бейнелемеген суретші өте аз болар. Бұл тақырып бүгінгі өркениеттік үрдісте кеңінен өріс алған. Нәпсі болмысын рухтандыру, Нәпсіні “бұқаралық мәдениетке” айналдырмау, Нәпсіні меңгеру – өркениеттік сананың басты арнасы. Нәпсінің түрлері Нафсул 'аммара - бұйырушы нафсы немесе пенделік жан, бұл тәнді қанағаттандыруға, әрдайым төменгі дәрежедегі шахуаттарға итермелейтін, рухты ақиқаттан алыс, қалың перделермен тұмшалан, оның ішкі басиретін өшіретін күштің көзі. Нафс-ул лаууама - бұл нафс жасаған жамандықтарын сезінетін, ғафлетте екендігіне өкінетін, әрдайым өзін-өзі сынайтын, қалбтің нұрынан хабар ала бастаған рух. Жамандыкты жаман екендігін біле тұрса да әрі қарай жалғастыруда. Бұған іштей өкініш білдіреді. Нафс-ул мулхима - бұл нафс жақсы мен жаманды ажырату қабілетіне ие, шабытқа бөленген жан. Аллаһтың көмегі арқасында одан басқа нәрселерден алыстап, құдайлық шабыттарды ала бастайды. Нафс-ул мутма'инна - қалбтің нұрымен сомдалып, жаман мінез, әдеттерден арылып, көркем ахлақ несіне айналған рух, тыныштанған жан. Толық иман дәрежесіне ие. Нафс-ур радиййа - бұл халдегі рух өз қалауымен емес, тек қана Аллаһтың қалауын басты нысан ретінде таниды. Риза мақамына ұласқан, нәпсіден толық арылған, кемелдіктің фана (Тәңірде еру, Онда «жоқ» болу) мақамына қарай беттеген рух, қанағаттанған жан. Хаққ ал йақин мәртебесіне жеткен адам. Нафс-ул мардиййа - өз-өзіне разы болған рух, түсініскен жан. Терең ойлы, рақымды, жомарт, адамды тек Аллаһ үшін сүйетін, өзін-өзі меңгерген, Аллаһтың құтына қауышқан, рухани шабыты арқылы Оның сипаттарын танып, көре алатын адам. Нафс-ул камила - кемелдікке жеткен, басқаларды да кемелдікке жеткізе алатын адамның рухы. Дереккөздер
Аға Реза

АҒА РЕЗА (16 ғасырдың 2-жартысы мен 17 ғасырдың басы — анық 1816 жылы кейін) — парсы миниатюрашысы. Ирандағы Қашанқаласынан шыққан Али Асғар Мавлянның ұлы. Алғашында Мешхед қаласында, 1858 — 1600 жылдары Исфаһанда Аббас І шаһтың сарайында тұрған. Сурет салудың графикалық үлгісін миниатюрада қолданды. АҒА РЕЗА әсіресе портрет жасау өнерінде шеберлік танытты. Оның шығармаларын Дублиндегі (Ирландия) Честер Бити кітапханасынан (“Шаһнамаға” жасаған иллюстрация, қолы қойылмаған), Париждегі Ұлттық кітапханадан (12 миниатюрасы бар, біреуіне қолы қойылған) және жеке коллекциялардан кездестіруге болады. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Шонай

Шонай – Қарқаралы орманды-таулы алабының оңтүстігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр. Ені 5 км. Жер бедері, геологиялық құрылымы Ең биік жері 1001 м. Кейінгі карбон–пермь гранитоидтарынан және оларды көмкерген элювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. Өсімдігі Қиыршықтасты қызыл қоңыр топырағында сұлыбас, боз, шілік, т.б. өседі. Дереккөздер
Ағартқыш заттар

Ағартқыш заттар — мақта мен маталарды, жібекті, жүнді, теріні, жасанды және синтетикалық талшықтарды, пластикалық заттарды, лактарды, сабынды, балауызды, майларды, азық-түлік заттарын т.б. ағартуға пайдаланылатын әртүрлі органикалық және бейорганикалық қосылыстар. Ағартқыш заттар түсті бұйымдардың бояуларын ажарландырып жарқырату үшін, фотографияда, жуғыш заттар өндіруде, қағаз, мата, косметикалық заттар, сондай-ақ тағам өндірісінде кеңінен қолданылады. Ағартқыш заттар қатарына оттектің және галогендердің асқын қосылыстары, бейорганикалық қосылыстар, минералдар, әртүрлі ароматты және гетероциклді заттар кіреді. Ағартқыш заттар бояулармен салыстырғанда аз мөлшерде (0,001 — 0,1%) жұмсалады. Пайдалану мақсатына сәйкес ағартқыш заттар талшықтарға жұққыш, сәулеге, жууға, жоғары температураға, химиялық әсерге шыдамды болуы керек. Өндірісте ағартқыш заттар әртүрлі тауарлық атпен шығарылады. Дереккөздер
Тұрыш

Тұрыш — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы ауыл. Географиялық орналасуы Аудан орталығы – Бейнеу ауылынан шығысқа қарай 80 км жерде, Сам құмының солтүстік шетінде орналасқан. Тарихы Ауыл 1973–1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін “Сам” кеңшарының бөлімшесі болған. Оның негізінде Тұрышта шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Халқы Тарихи ескерткіштер Ауыл төңірегінде Асау-Барақ Дәулетбайұлы, Таумен – Қарағұл, Әжімұрат, Сәулебай, т.б. тарихи-археологиялық ескерткіштер орналасқан. Инфраструктурасы Ауылда Тұрыш мектеп- балабақша кешені, Тұрыш селолық клубы, фельдшерлік – акушерлік пункті, «ТрансГазАймақ», «Обаға қарсы күрес» және «Ауа- райын бағдарлау станциясы», Қазпошта бөлімшесі, АТС байланыс торабы, «Бейнеусусервис» КМК-ны қызмет көрсетеді, сонымен қатар ауыл табиғи газ, электр энергиясы, ауыз сумен қамтамасыз етілген. Транспорты Ауылдан «Бейнеу - Жезқазған» теміржолы, «Бейнеу-Бозой» газ құбыры және «Сыңғырлау – Сам – Ноғайты – Тұрыш» грейдер автожолы өтеді. Ауыл шаруашылығы Ауылда 13 шаруа қожалығы бар. Жалпы ауыл бойынша мал басы: сиыр – 113, қой мен ешкі – 9499, жылқы – 897, түйе – 1232 басты құрайды. Қысқы мал азығын ауылға «Астық – терминалы» компаниясы жеткізеді. Дереккөздер
Оразымбет Есентайұлы

Оразымбет Есентайлақұлы (1870, қазіргі Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылы – 1933, Жалағаш ауданы) – халық ақыны. Ауыл молдасынан оқып, сауатын ашқан және дін жолын жақсы игерген. Жасынан өлең шығара бастаған. Өзінің аталасы Балқы Базардың шәкірті. Ол Қарасақал Ерімбет, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет Ізтілеуұлы сынды саңлақтармен үзеңгілес болып, Сыр сүлейі атанды. Оразымбет Есентайлақұлы шығармалары ел арасына ерте тарай бастаған. Оның қолжазбасынан ел аузында сақталған «Құдай-ау, болсам деймін ақылға бай», «Балқы Базар туралы толғау», «Бұл хатқа құлағың сал Берден інім», т.б. өлеңдері белгілі. Дереккөздер
Ағартушылық

# Ағартушылық — қоғамдық-саяси ағым. Оның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негіздерін тарату жолдары арқылы қоғам кемшіліктерін түзетуге, оның талғам-талаптарын, саясатын, тұрмысын өзгертуге күш салды. Ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Козельский т.б. болды. Олар өз уағыздарын қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, әсіресе билік иелеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өз табиғатын өзі түсінбеуінен деп білді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни догматтарға, схоластик. ой ағымдарына қарсы болды. Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлі туралы түсініктерге ден қойды. Ағартушылық 18 ғасырда әлеуметтік көзқарастардың қалыптасуына едәуір ықпал етті. Шығыс елдерінде бұл ағым біршама өзіндік сипатта өркен жайды. қ. Абай, Алтынсарин. # Ағартушылық - XVIII-XIX ғғ. дамыған идеялық ағым. Бұл ағымның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары арқылы қоғам кемшіліктерін, саясатты түзетуге күш салды. Негізгі өкілдері Вольтер, Руссо, Монтескье және т.б. Басты идеяларын қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, билік өкілдеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өздерін бағалай білмеуінен деп түсіндірді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни наным-сенімдерге қарсы болды. Ағартушылар сол қоғамда әлеуметтік көзқарастардың қайта қалыптасуына ықпал жасады. Шығыс елдеріндегі ағартушылықтың өзіндік сипаты бар. Дереккөздер
Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі

Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі – 19 ғасырдың ортасында Санкт-Петербург қаласында құрылған ғылұйым. Оның құрамына негiзiнен орыстың белгiлi шығыстанушы ғалымдары ендi. Қоғам өзiнiң «Хабарлар» («Известия»), «Жазбалар» («Записки», 1887–1921), «Еңбектер» (1855–1898) сияқты ғыл. басылымдарын жариялап тұрды. Бұл басылымдарда жарық көрген орыс шығыстанушыларының Қазақстан тарихы жөнiндегi еңбектерi өз маңызын осы күнге шейiн жойған жоқ. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезiнде қоғамның ғыл. басылымдарының әрбiр санында қазақ халқының тарихы, этнологиясы, ауыз әдебиетi жөнiндегi сыни-библиография очерктер, мақалалар, хабарлар жарияланып тұрды. 1885 ж. ақпанда Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесінiң меңгерушiсi болып В.Р.Розен сайланды. Ол қоғамның қызметiн жандандыру мақсатында жаңа баспа органы «Императорлық орыс археологиялық қоғамы шығыс бөлiмшесiнiң жазбаларын» («Записки восточного отделения императорского русского археологического общества») ашып, өмiрiнiң соңына дейiн осы басылымның редакторы болды. Онда жарияланған мақалалар тек қана археология емес, шығыстанудың барлық салаларын қамтыды. Қоғамның әр түрлi басылымдарында орыс шығыстанушы ғалымдары В.В.Бартольд, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов, Н.И.Веселовский, т.б. зерттеушiлердің Қазақстан тарихы жөнiндегi ондаған мақалалары жарық көрдi. 1908–1918 ж. аралығында Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесінiң меңгерушiсi белгiлi орыс археологы әрi шығыстанушысы Веселовский болды. Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі Түркiстан археология әуесқойлары үйiрмесiнiң жұмысына көңiл бөлiп отырды. Үйiрме мүшелерiнiң археол. қазбалар нәтижесiнде тапқан ескерткiштерi мен жаңалықтары жөнiнде хабарлар жарияланып тұрды. Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі Ресей шығыстанушыларының үлкен мектебiн қалыптастырды.. Дереккөздер Қосымша мәлімет *[http://sachok.kz/referat/show/748/ Орта ғасырлық Қазақстан тарихы мәселелері XIX ғ.]
Балталы

Балталы — Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының руы. Ақселеу жазған Балталы руының шежіресі]] Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек. *Қаншегір *Мардан *Арғымақ *Құли *Бегіс *Сары Алқаптары Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан Сарыарқа, Ұлытау, Кішітау, Мыстауы, Жезтау, Жауыр деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді Ұраны мен таңбасы Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — Балта. Тұлғалар # Едіге Танашұлы # Орынбай Бертағыұлы # Төребай Есқожаұлы # Молдахмет Дабылұлы # Мұрат Абдуламитұлы Әбенов Дереккөздер
Ағатай батыр

Ағатай батыр (туған, өлген жылы белгісіз) — Тәуке ханның Қазақ хандығының тәуелсіздігі мен бүтіндігін сақтау жолындағы саясатын белсенді қолдаған қайраткер. Алшын тайпасының Байұлы тармағының Беріш руының Жайық аймағынан шыққан. Тарих беттеріне сүйенсек, XVI ғасырда өмір сүрген. 1836 — 38 жылдардағы отаршылдыққа қарсы Алшын көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлының арғы атасы. Сарайшық қаласын жаулау барысында ерлігімен көзге түсіп, кейінен есімі Беріш руының ұранына айналған. Оның саналы ғұмыры Еділ қалмақтарымен соғыста өтті. Ресей бодандығын қабылдаған қалмақтардың Кіші жүзге шабуылы 18 ғасырдың 1-ширегінде күшейе түсті. Ресей билеушілері қалмақ ханы Аюке жасақтарының күшімен қазақ хандығын әлсіретуді көздесе, қалмақтар Ресейге арқа сүйеп, Кіші жүз қазақтарын өзіне тәуелді еткісі келді. Ұзақ жылдар бойы олар Еділдегі қалмақ хандығының жерін шығысқа қарай ұлғайту ниетінен бас тартпады. Түстіктегі Хиуа хандығы да Кіші жүз жерін Ресеймен бөлісер оңтайлы жағдайды күтіп отырған. 18 ғасырдың 1-ширегінде көрші елдердің басқыншылық ниетін жақсы түсінген Тәуке хан Түркістан қаласы маңына 80 мың жасақ ұстады. Осы әскери күштің құрамында Ағатай батырдың 10 мыңға жуық қолы болды. Қанжығалы Бөгенбайдың әкесі Ақша батырдың қол астындағы сегіз қолбасшының бірі болған. Ағатай батырдың Түркебай, Айболат, Қуат, Атабас, Боқай, Жәнібек, Серікпен есімді ұлдары болған. Дереккөздер
Ағаш ат

Ағаш ат — Қазақстанның оңтүстік-батыс өңірлерінде, қарақалпақтарда қайтыс болған кісіні салып көтеретін табыт. Ғалымдар мұны ежелгі көшпенділердің — сақ, ғұн, түркі, қыпшақ т.б. тайпалардың қайтыс болған адам о дүниеге ат мініп барады деген наныммен атымен жерлеу ғұрпының өзгерген түрі деп пайымдайды зерттеушілер. Қазақтың: “Сөйлеп қал тіршілікте қызыл тілім, жаны жоқ ағаш атқа мінбей тұрып” — деген мәтелі осы салттан шыққан. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ағаш аяқ

Ағаш аяқ — екі аяққа таңып алып, жерден едәуір биік көтеріліп жүруге, билеуге болатын ұзын сырық, қада, бақан. Қалаған мөлшерде ұзартуға, қысқартуға болады. Ерте замандардан белгілі. Еуропа, Азия, Африканың кейбір елдерінің тұрғындары батпақты жерлерден Ағаш аяққа мініп өтетін болған. Кейін сауық-сайран құралына айналған. 20 ғасыр басындағы Қазақстан жәрмеңкелерінде (Қарқаралы, Атбасар) ағаш аяқпен билейтін атақты өнерпаздар шыққан. Қазақ той-мерекелерінде ағаш аяқпен билеп, жарысып ойын көрсету салты әлі де бар. Тағы қараңыз * Ағашаяқ Дереккөздер
Мұсатай Жақсымбетұлы

Мұсатай күйші (1901 – 1977, Зеренді ауданы Қызылқайнар ауылы) – ақын, этнограф. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Бар ғұмырын халық ауыз әдебиетінің шығармаларын жинауға арнаған. Осы мақсатпен Атбасарға, Қалқұтанға және басқа да жерлерге жиі барып тұрған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://massaget.kz/userdata/users/user_21/1366196004.doc Тәттімбет Қазанғапұлы]
Ақан-сері — Ақтоты операсы

“Ақан сері — Ақтоты” — опера (Автор С.Мұхамеджанов, либрет. авторы Ғабит Мүсірепов, режиссер Б.Омаров, дирижері В.Рутгер, суретші Г.Исмайылова). Беташар қойылымы 23.1.1982 жылы Алматыдағы Абай атындағы Қазақ академиялық Опера және балет театрында өтті. Алғашқы қойылымында басты партияларды Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Х.Қалиламбекова мен К.Мыржықбаев орындады. “Ақан сері —Ақтоқты” — лирика-психологиялық туынды. Оған 19 ғасырда өмір сүрген әнші-композитор Ақан Сері Қорамсаұлының өмірі мен шығармашылық жолы арқау болған. Операны айшықтай түсетін нақты белгілер — шығарманың өн бойына ұласып жатқан сұлу саз, ұлттық құнарлы тіл және сюжеттегі лирикалық арқаудың шымырлығы. Драмалық екі желі қатар өрбіп отырады. Олар —Ақан мен Ақтоқтының сүйіспеншілік сезімі, Ақанның Науан қазіретпен айқасы. Осыдан келіп операда бір-біріне қайшы образдардың екі тобы туындаған. Ақан мен Ақтоқтының лирикалық бейнелері барынша жақсы ашылған. Олардың партиялары вокальдық тынысының кеңдігімен, поэтикалық асқақтығымен, әуезділігімен ерекшеленеді. Халықтық ән өнері мен кәсіпқой шығармашылықтың терең астасып жатқанын аңғару қиын емес. Мұхаметжанов музыкасының Ақан әндерімен әуен-ырғақ жағынан тамырласып, сері шығармашылығының ішкі құпиясын дөп басуы операның көркемдік құнын асқақтата түседі. Бас қаһарман характерінің сан қырлылығымен ерекшеленеді. Вокальдық партиялар мен оркестрлік топтың интонациялық ауқымында Ақанның жан дүниесі жарқын көрінген. Қомақты жеке нөмірлерде — кіріспедегі әнде, 1-актының монологында, 2-актідегі Ариоза мен балладада, 3-актідегі арияда тағы басқа көріністерде Ақан сері образы жан-жақты ашылады. Операның лирикалық бағыты Ақтоқтының музыкалық бейнесін тереңдете түседі. Жанды образ сәт сайын биіктеп іштей дамып, бірте-бірте толысып, көрнекті тұлғаға айналады. Мөлдір сезімнен ұшқан атқан махаббат қоғамдық-әлеуметтік мәнге ие болады. Соңы ерлік драмасымен аяқталады. Операда хордың да өзіндік орны бар. Халықтық музыка(ән-күй) дәстүрінің айшықты беттерін толықтыратын бұл опера композитор Мұхамеджановтың классикалық еңбегі. Дереккөздер
Назаролла Жүндібайұлы

АҒАШАЯҚ СЕРІ (шын аты-жөні Назаролла Жүндібайұлы; 1818, бұрынғы Семей губерниясы, Өскемен уезді, Делбегетей болысы, Сапақ ауылы — 1898, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Саттық қыстағы) – әнші, ақын, желаяқ-өнерпаз, сал-сері, балуан, батыр. Найман ішінде Матай руының Құдас бұтағынан шыққан. Жастайынан қолына домбыра ұстап, өлең айтқан, серілік құрған. 18 жасында әнші, ақын, сері, балуан деген атаққа ие болды. Екі бақанмен аттылы адаммен жарысқа түсуі оны ел ішінде АҒАШАЯҚ атандырады. АҒАШАЯҚ алақанымен аузын қақпақылдай отырып, түрлі аң-құстың әуеніне салған, осыған қоса бет-әлпетін құбылтып, неше алуан күлдіргі ойындар көрсеткен. “Беташар”, “Билерге”, “Баласы Жүндібайдың атым Назар” т.б. мысқыл өлеңдерінде әділетсіз атқамінерлерді шенесе, “Атандым өзім Назар Ағашаяқ”, “Жарқылдадым жас күнде”, “Кәрілік” секілді өлеңдерінде көңіл күйін, өмірден көріп-түйгенін тақпақ, нақыл сөздер арқылы білдіреді. Оның “Қара жорға”, “Ау, жаным, Жәнікей-ау”, “Сары өзен” әндері ел ішіне кең тараған. АҒАШАЯҚ өлеңдері Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтының қолазбалар орталығында сақтаулы. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Николай Кабиров Шамсутдинович

Николай Шамсутдинович Кабиров (25.2.1931 ж. т., Башқортостан, Уфа қ.) – инженер-механик, облыстың құрметті азаматы. Қазақ химия-технология институтын (1965), Алматы жоғары партия мектебін (1981) бітірген. Еңбек жолын «Ащысайполиметалл» комбинатында бастаған. 1956 – 1999 жылдары Кентау қаласындағы «Ащысайполиметалл» комбинатында слесарь, Кентау қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы, халықтық бақылау комиетінің төрағасы, қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, «Шарапат» қайырымдылық қорының президенті, соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. Еңбек Қызыл Ту (1976), «Халықтар дос¬тығы» (1981), «Октябрь революциясы» (1986), «Құрмет белгісі» (2001) ордендерімен марапатталған. Ғ. Талас Сілтемелер
Мұсайынов

Мұсайынов Шәймерден (1897, Астрахан ауданы Новочеркасское ауылы– 1978) – шопан, Социалистiк Еңбек Ері (1948). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғысқа дейін қой фермасының бригадирі болып жұмыс істеген. Әскер қатарынан оралған соң туған ауылында аға шопан болып, өте жоғары еңбек көрсеткіштеріне қол жеткізген. 1958 жылы зейнеткерлік демалысқа шыққан. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Ағаш құралымдар

АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР — түгелдей немесе дені ағаш материалдан жасалатын құрылыс құралымдар (арқалықтар, фермалар, аркалар, рамалар, күмбездер т.б.). АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР бөлшектері бір-бірімен қашап қиюластыру, сыналар, нагельдер (ағаштан немесе темірден жасалынған цилиндр тәріздес өзекше), болттар, металл бекіткіштер қағу, сондай-ақ желімдеу арқылы байланыстырылады. АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАРдың артықшылықтары: жергілікті материалдарды пайдалану мүмкіндігі мол, химиялық залалды әсерлерге төзімді, әрі тасымалдауға қолайлы. Кемшіліктері — шіруге бейім және өртке оңай шалынғыш келеді. АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР өнеркәсіптік, қоғамдық, ауыл шаруашылығына т.б. қатысты ғимараттардың төбесін жабуға, сондай-ақ көпірлер, эстакадалар салуға, электр тогын жеткізу желілерінің бағаналарына т.б. қолданылады. АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАРдың ашық ауада пайдалануға арналған бөлшектерін антисептикалық қоспаға шылайды. Қазіргі құрылыстарда негізінен желімді АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР пайдаланылады. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Аралбай Ордабаев

Аралбай Ордабаев (17.11. 1949, Сырдария ауданы, Абай кеңшары – 26.8.1998, Қызылорда қаласы) – суретші, Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі (1990). Алматы көркемурет училищесін бітірген (1973). 1973 – 98 жылдары Қызылорда суретшілер Одағы шеберханасында қызмет істеді. Ордабаев қазақ бейнелеу өнерінде өзіндік қолтаңба қалдырды. Туындылары облыс, республика музейлерінде сақталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Қуат Маратұлы Баймырзаев

{{Ғалым - - - } }} Қуат Маратұлы Баймырзаев (4 тамыз 1965, Алматы облысы Жамбыл ауданы Бірлік ауылы) – география ғылым докторы (2001). ҚазМУ-ды (1989, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1996) бітірген. Осы университет ректорының көмекшісі, проректоры (1991–2000), декан (2001), 2002 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры болды. «Экономико-географические проблемы рационального природопользования в Центрально-Казахстанском регионе» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Баймырзаев 50-ден астам ғыл. еңбектің авторы. Шығармалары Платежи и пользование природными ресурсами, А., 1997; Экономический механизм природопользования, А., 2001. Сыртқы сілтемелер * http://www.republika.kz/?p=9412 * http://biografia.kz/famous/2307/photo/1408 Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Балташылық

Балташылық — ағаш ұсталығы кәсібі. Онымен айналысатын адамды балташы не ағаш ұстасы дейді. Ол құрылыс, ауыл шаруашылығы, үй шаруасы, т.б. салалардағы ағашқа қатысты жұмыстардың бәрін атқара береді. Дереккөздер
Өмірсерік Мұсабаев

Мұсабаев Өмірсерік Қайыржанұлы (1947 жылы туған, бұрынғы Еркіншілік ауданы Благодатное ауылы) – облыстық мәслихаттың хатшысы (2008). Алматы халық ш. институтын бітірген (1978). 1963 – 65 жылдары Ерейментау ауданы Фрунзе кеңшарында ағаш жонғыш болып жұмыс істеген. 1965 – 70 жылдары техникумда оқыған және Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген. 1970 – 75 жылдары Ерейментау ауданы атқару комитетінде нұсқаушы, ауданы комсомол комитетінде бөлім меңгерушісі, ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1975 жылдары Ерейментау ауданы Қазақстан кеңшарында партия ұйымының хатшысы, 1982 жылы осы ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1-орынбасары, 1992 жылы Ерейментау ауданы әкімшілігі басшысының 1-орынбасары, 1995 – 2008 жылдары Ерейментау және Сандықтау аудандарының әкімі қызметтерін атқарған. «Құрмет» орденімен (2002), «Ең-бектегі ерлігі үшін» және т.б. мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Ағылшын-ауған соғысы

Ағылшын-ауған соғысы (1838-1842, 1878-1880, 1919) — Англияның Ауғанстанда жүргізген отарлау соғыстары. Бірінші Ағылшын-ауған соғысы 1838 жылы 30 мың ағылшын әскерінің Ауғанстанға басып кіруімен басталды. Ауғанстан қорғанысқа 15 мың әскер шығарды. 1839 жылы ағылшындар Қандағарды, Ғазниді және Кабулды басып алды. 1841жылы Кабулда көтеріліс басталып ағылшын әскерлері 1842 жылы ауған жерінен кетуге мәжбүр болды. 1878 жылы 2-Ағылшын-ауған соғысы басталды. Күшінің басымдығын пайдаланып, ағылшындар 1879 жылы 8-қаңтарда Қандағарды басып алды. Ауған әмірі Якуб-хан Англиямен 1879 жылы 26-мамырда жасаған келісім бойынша Ауғанстан дербес сыртқы саясат жүргізу құқынан айырылды, ағылшын елшісі ауған үкіметінің ішкі істеріне де араласуға мүмкіндік алды, Қандағар, Құррам, Сиби мен Пишин Англияның иелігіне берілді. Бұл әділетсіз келісім Кабулде халық көтерілісін туғызды. Кабулдегі ағылшындарды көтерілісшілердің 100 мыңдық әскері қоршап алды. 1880 жылы 27-шілдеде Майвандтағы (Қандағар маңында) шайқаста ағылшындар жеңіліске ұшырады. 1880 жылы Әбдірахман әмірмен жасалған жаңа келісім бойынша Қандағар Ауғанстанға қайтарылды. Ауғанстан ішкі саясатын жүргізудегі дербестігін сақтап қалды, ағылшын әскерлері ауған елінен шығарылды. 1893 жылы 12-қарашада Әбдірахман әмір мен М. Дюранд 1869 — 1873 жылдары Англия мен Ресей арасында жасалған, орыс-ауған шекарасын белгілеген келісім-шартты бекітіп, Ауғанстан мен Үндістандағы ағылшын иеліктерінің арасындағы шекараны қайта қарап, ауғандар (пуштун) орналасқан үлкен территорияны Ауғанстаннан бөліп тастады. “Дюранд сызығы” деп аталған осы шекараны ауған ресми топтары мойындамай, оны Ауғанстанның Пәкістанмен емес, Пуштунстанмен шекарасы деп санады. 1919 жылы Аманулла хан Ауғанстанның тәуелсіздігін жариялады. Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындаудан бас тартқан Англия 3-Ағылшын-ауған соғысын бастады (1919 жылы 3.05). Ағылшындардың жақсы қаруланған 340 мыңдық әскеріне қарсы ауған үкіметі 40 мыңдық әскер шығарды. Ауған әскерлері Хайбер, Вазиристан және Қандағар бағыттарында қорғаныс ұрыстарын жүргізді. Вазиристанда ағылшындарға қарсы халық көтерілісі басталды. Тап осы кезде Үндістанда да толқулар күшейді де ағылшындар соғыс қимылдарын тоқтатуға мәжбүр болды. 1919 жылы 8 тамыздағы бітім шарты бойынша (1921 жылы 22-қарашада Кабулда бекітіліп, күшіне енді) Англия Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындады, Ауғанстан мен ағылшын иеліктері арасындағы шекара “Дюранд сызығы” арқылы өтетін болды. Дереккөздер
Тұсаукесер

Тұсаукесер – сәби қаз тұрғаннан кейін тез жүріп кетсін деген тілекпен жасалатын ғұрып, ырым. Ол үшін арнайы ала жіп дайындалады. Бұл ала жіп аттамасын деген ұғымнан шыққан. Сол жіппен баланың аяғын тұсап, оны жүріс-тұрысы ширақ әйелге қидырады. Сүріншек, жайбасар адамдарға баланың тұсауын кестірмейді. Тұсауы кесілген баланы қолынан ұстап жүгіртеді, шашу шашылады. Баланың ата-анасы тұсау кесушіге кәдесін береді. Тұсау кесу тойының негізгі жабдықтары 1,5 м ала жіп, өткір қайшы немесе пышақ. Тұсаукесердің жібін дайындаудың бірнеше түрлері, жолдары, сенімдері де бар. Көбейіп, көгере берсін деп көк шөптен есіп жасайды. Бай болсын деп малдың тоқ ішегінен де өреді. Адал болсын деп ала жіптен де жасайды. Тұсау кесу тойына ауылдың қыз-келіншектері, әжелер шақырылады. Ет асылып, шай қайнатылады. Тойға келгендер шашуға құрт, май, тәтті тағамдар, балаға ойыншық, асық, сылдырмақ, т.б. әкеледі. Бұдан кейін 2 – 3 жасар балаларды жарыстырып, озғандарына бәйге береді. Балаларға өлең, жыр, тақпақ, жаңылтпаш айтқызады. Той тарқарда әжелер тойдан немерелеріне сарқыт деп қалталарына тәтті, бауырсақ, құрт-ірімшік салып алады. Тұсау кескен адамға көйлек немесе аяқ киім сыйлайды. Тұсаукесер тойының салт-дәстүрлері Тұсаукесер күнін белгілеп, қонақтарды шақыру Сәби "тәй-тәйлап" жүре бастағанда өткізіледі. Алдымен, тұсаукесер күні белгіленіп, арнайы қонақтар шақырылады. Бұл күні кейбір ауқатты адамдар көкпар да тартқызып, арты думанды тойға да ұласып кетуі ғажап емес. Көпшілік арасында баланың тұсауын кесетін адамды таңдап алу Жиналған көпшілік арасынан көбінесе жүрісі жылдам, қимылы ширақ, іске епті қасиеттерімен көзге түсетін қағілез, пысық адам таңдалып алынып, нәрестенің тұсаукесерін соған тапсырады. Тұсау кескен адамға сәбидің тұсауына байланыстығ, арнайы "тұсаукесер" сыйлығы беріледі. Кең дала, таза ауада жайылған дастархан жанына қазық қағып, аяғы тұсалған баланы арқандап қою Тұсаукесер салты алдында жиналғандар кең дала, таза ауаға шығып, үсті түрлі тәтті дәмге толы бала-шағаға арналған дастархан жанына қазық қағып, аяғы тұсалған баланы арқандап қояды. Балаларды жаяу жарысқа жіберу Тойдың негізгі жанкүйерлері - балалар алыстан жаяу жарысқа жіберіледі, қай озып келгені арқанды қиып, барлық дастархандағы дәмге ие болады, оған арнайы сыйлық беріледі. Баланың тұсауын кесу Бұдан соң "Жүйрік бол!", "Шауып кет!" т.б. тілектер айта отырып, екі қолынан екі адам жетектеген баланың тұсауын таңдалып алынған адам ала жіппен кесіп жібереді. Тұсауы кесілген соң, сәбиді екі адам ортаға алып шығып тез-тез жүргізеді. Осы кезде "Тұсаукесер" жыры шырқалады. Дереккөздер
Ақау табу

Ақау табу, дефектоскопия (латынша defectus — жетімсіздік және грекше skope — көремін, бақылаймын, қараймын) — материалдар мен бұйымдарды бүлдірмей олардың ақауын бақылауға арналған әдістер жиынтығы. Ақау табу әдістерінің негізіне рентген, инфрақызыл, ультракүлгін және гамма-сәулелері, радио және ультрадыбыс толқындары, сондай-ақ магнит және электр статикалық өрістер тағы басқалар әсер еткен материалдар мен бұйымдардың физикалық қасиеттерін зерттеу алынған. Осыған сәйкес ақау табу: рентгендік ақау табу, инфрақызылдық ақау табу, ультракүлгіндік ақау табу, гаммалық ақау табу, радио ақау табу, магниттік ақау табу, электр статикалық ақау табу тағы басқалар болып ажыратылады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: Қазақ энциклопедиясы I том
Төңкеріс (Батыс Қазақстан облысы)

Төңкеріс — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы, Долин ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін Төңкеріс ауылдық округінің орталығы болды. Географиялық орны Аудан орталығы – Теректі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде, Жайықтың сол жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 951 адам (468 ер адам және 483 әйел адам) болса, 2009 жылы 684 адамды (343 ер адам және 341 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 431 адамды (230 ер адам және 201 әйел адам) құрады. Тарихы 1957-1997 жылдары “Долинский” астық кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1996 жылдан Төңкерісте және округке қарасты Алебастр, Қоныссай, Шөптікөл ауылдарында 2 серіктестік пен 12 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Дереккөздер
Шайхы Жантілеуов

Шайхы Жантілеуов (1898, бұрынғы Орал облысындағы Ілбішін уезінде – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1919 жылы Орал қаласындағы мұғалімдер семинариясын бітірген. 1919 – 26 жылдары Жымпиты уездік ревалюциялық комитеті ақпарат-нұсқаулық бөлімінің меңгерушісі, еңбек комитетінің төрағасы, уездік атқару комитетінің төрағасы, “Қызыл Ту” газетінің редакторы, Орал губерниясының комитеті үгіт-насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары, губерниялық жер басқармасының меңгерушісі болды. 1926 – 33 ж. Сырдария губерниялық жер басқармасының меңгерушісі, Қызылорда, Алматы қалаларында ауыл шаруашылығын тресінің директоры, Алматы округін атқару комитетті төрағасының орынбасары, Риддер комбинат директорының орынбасары, 1933 жылдың мамыр айынан 1935 жылдың шілдесіне дейін Қазақ АКСР-і халық ағарту халық комиссарының орынбасары, 1935 жылдың наурыз айына дейін коммуналдық шаруашылық халық комиссарының 1-орынбасары, Алматы облысы Шу ауданында атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1938 жылда ату жазасына кесілген. 1958 жылда шілде айында ақталды. Дереккөздер
Үй артында қолағаш

“Үй артында қолағаш” — ұлттық ойын. Жазық жерде өткізіледі. Ойынға қатысушылар өзара қолдарынан ұстасып, шеңбер жасап тұрады. Ал “қасқыр” атанған ойыншы шеңберді бұзып араларына кіруі тиіс. Ол “Үй артында қолағаш, жел бау тарттым есік аш” деп айтады да, ойыншылар арасына кіруге әрекеттенеді. Ойынға қатысушылар қасқырды кіргізбейді. Сол кезде ол бір ойыншының арқасынан белбеумен ұрады да, оны тастай салып қашады. Арқасына белбеу тиген ойыншы оны қуып жетіп белбеумен ұруы тиіс, “Қасқыр” одан қашып құтылып, ойыншы орнына тұра алмаса сол күйінде қала береді. Егер ойыншы қасқырға жете алмаса, оның орнына қасқыр міндетін атқарады. Қуғыншыға жеткізбей кеткен ойыншылар жеңіске жетеді. Бұл ойынның басқа түрлері де кездеседі. Ойын жасөспірімдерді ептілікке, қырағылыққа баулиды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шыңғыс антиклинорийі

Шыңғыс Антиклинорий — Қазақстанның Шыңғыс, Тарбағатай тауларын құрайтын каледондық құрылым. Ұзындығы 700 км, ені 139 км. Жапсарлас герциндік Ертіс-Зайсан (солтүстік-шығыста) және Жоңғар-Балқаш (оңтүстік-батыста) мегасинклинорийлік құрылымдардан терең жарылымдар арқылы бөлінген. Өзегі рифей мен төменгі палеозойдың қалың (25 км), күшті қатпарланған эвгеосинклиналдық жанартаулы-шөгінді қат-қабаттарынан, қанаттары мен синклинорийлік белдемдері солтүстік-батыс бағытта баяу қатпарланған жоғары ордовик-девонның орогендік жанартаулық және молассалық формацияларынан қалыптасқан. Геосинклиналдық қатпарлары жоғары девон-төменгі карбонның терригендік-карбонатты шөгінділерінің герциндік қатпарлануына шалынған. Антиклинорий бойында каледондық және герциндік интрузиялар тараған. Солтустік-батысқа созылған терең жарылымдармен тілінген бірнеше дербес антиклинорийлер (Ақбастау, Шыңғыс) мен синклинорийлерге (Абыралы, Шонай) бөлінеді. Мұнда мыс, алтын, марганец кендері кездеседі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Қадырхан Қамзеұлы Мұсабаев

Мұсабаев Қадырхан Қамзеұлы (1943 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Теректі ауылы) – физика-математика ғылымдарының кандидаты (1981), профессор әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды (1966), М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. 1966 – 83 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, 1983 – 2008 жылдары декан болып жұмыс істеген. Ғылыми еңбектері кванттық механика, физиканың методологиясы мен тарихы, философия мәселелеріне арналған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Ақбақай (Жамбыл облысы)

Ақбақай — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл, Ақбақай ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Мойынқұм ауылынан солтүстікке қарай 96 км-дей жерде, Желтаудың оңтүстік-батыс беткейінде орналасқан. Жақын темір жол станциясы - Қияқты (137 км). Тарихы Іргесі 1977 жылы алтын кенінің ашылуына байланысты қаланған. Халқы Инфрақұрылымы Ақбақайда кеніш, кен байыту фабрикасы жұмыс істейді, дәрігерлік пункт, орта мектеп бар. Тұрғындары аудан орталығымен, елді мекендермен көлік жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Мұқышев Темірхан

Мұқышев Темірхан Қаппасұлы (1957 жылы туған) – қоғам қызметкері. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Әскери борышын өтеп келгеннен кейін, ет комбинатының шұжық жасау цехында жұмыс істеген. Кейін 10 жыл бойы «Красная заря» ұжымшарында мал дәрігері болып еңбек етті. Қазіргі уақытта «Бастау» ЖШС болып өзгертілген «Красная заря» ұжымшарының төрағасы. ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен, «Құрмет» орденімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Балтық қырқасы

Балтық қырқасы, Балт қырқасы — Балтық теңізінің оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағалауын бойлай (ұзындығы 1500 км, ені 80 км-ге дейін) созылып жатқан қыратты-төбелі жер бедері. Қырқаның абсолют биіктіг 200—300 метрден аспайды. Плейстоцендік мұз басу кезеңінде құм, тас шөгінділерінен түзілген. Көлденең аңғарлармен бөлінген жерлерінде көлдер (Мекленбург, Помор, Мазур, т.б.) орналасқан. Балтық қырқасының бойында қылқан жапырақты және аралас орман өседі. Дереккөздер
Камал Сәруәрұлы Ормантаев

Камал Сәруәрұлы Ормантаев (11.9.1936 жылы туған, Қармақшы ауданы Октябрь ауылы) – хирург, медицина ғылыми доктор (1971), профессор (1972), ҚазақстанҰлттық ғылым академиясының академиясы(1994), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1981). Алматы мемлекеттік медицина институтын (ҚазҰМУ) бітірген (1959). 1963 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде ассистент, кафедра меңгерушісі; 1980 – 85 және 1993 – 2001 жылдары Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері балалар хирургиясына арналған. Ормантаев балалардың бассүйегі мен миы зақымданғанда қолданылатын емдеу әдістерін жетілдіріп, оның патогенезін анықтауда кешенді зерттеулер жүргізді; бассүйек пен миға жасалатын операцияның бес жаңа әдісін тәжірибеге енгізді. Химиялық жолмен болатын өңеш күйігін зерттеп және оны емдеудің алты жаңа әдісін анықтады, сондай-ақ іріңді перитонит пен жедел гематогенді остеомиелит болған жағдайда іріңді іш қуысынан түтік арқылы шығарудың бірнеше тәсілін ұсынды. Ол Қазақстанда педиаторлардың, балалар хирургтарының, анестезиолог-реаниматологтарының, ортопед-травматологтарының ғылыми мектебінің негізін қалады. 40-тан астам авторлық куәлігі және 1 патенті бар. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын (1999), жыл дәрігері номинациясы бойынша «Алтын адам» (2000; 2001) сыйлығын алған.«Парасат» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Төр

Төр – жасы үлкен адамдар, сыйлы қонақтар отырғызылатын қастерлі орын. Қазақ үйге кірген мейманды “төрлетіңіз”, “төрге шығыңыз” деп қарсы алады. Көрпе төсеп, жастық қойып, төрге отырғызып құрмет көрсетеді. “Есіктен кіріп, төр менікі деме”, “Төрдегі күлсе, есіктегі жымияды” деген мақал-мәтелдер төрдің мән-мағынасын айқын аңғартады. Төр көне түркі тілінен шыққан. Дереккөздер
Шыңғыснама

“Шыңғыснама” – Хорезм тарихшысы Өтеміс қажының түркі тілінде жазған тарихи шығармасы. Шығарма шамамен 16 ғ-дың орта кезінде жазылған. Жошы әулеті тарихы баяндалады. Қолжазбаның жалғыз данасы Өзбекстан ҒА-сында сақтаулы. Еңбек жартылай сақталып, Тоқтамыс хан туралы айтылатын жылдармен тәмамдалған. Алғысөзіне қарағанда, автор “Шыңғыснаманы” өзі өмір сүрген кезеңге дейін жеткізбек ниетте болған. Шығарманың Қыпшақ даласындағы Жошы әулетінің билік құрған кезеңін баяндайтын тарауы негізінен аңыз, әңгіме тұрғысында сипатталады. Дегенмен, көптеген тарихи мәліметтер нақты деректерге сүйеніп жазылған. Автор географиядан едәуір хабардар болып, өзі Хорезмнен Еділге дейін, одан әрі Каспий бойымен оңт-ке саяхат жасаған. В.В. Бартольд осы қолжазбаны зерттей келіп, оның біржақтылық бағытын атап көрсетеді. Өйткені ол Шайбани әулеті билеушілеріне көбірек тоқталып, олардың басқа әулеттерден артықшылықтарын баса көрсетіп отырады. Соған қарамастан “Шыңғыснама” Оңтүстік және Батыс Қазақстанның 13 – 14 ғ-лардағы тарихы жазылған құнды еңбек. Утемиш-хаджи, “Чингиз-наме”, А., 1992. Дереккөздер
Тазабек Пұсырманұлы

Тазабек Пұсырманұлы (1800, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарқара өңірі – 1871, Верный қаласы) — батыр, би. Албан тайпасының Сары руының жәнібек атасынан шыққан. Жетісу өлкесін Жоңғар басқыншыларынан азат етуге қатысқан Пұсырман бидің ұлы. 1846 жылы генерал Вишневскийдің басқаруымен Лепсіде өткен Ұлы жүз қазақтарының құрылтайына қатысып, Ресеймен арадағы саяси қатынас туралы құжатқа мөрін басқан. Батыс Сібір әскери корпусының Жетісу бөлімшесінде қызмет етіп, 1859 жылы 19 қыркүйекте прапорщик шеніне ұсынылған, кейін подпоручик шеніне ие болған. Оңтүстік-шығыс шекараны қорғау ісіне қызмет етіп, “Ерлігі үшін” күміс медалімен марапатталған. Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатын түсінген Тазабек Пұсырманұлы қол жинап, Саурық батырмен бірге ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. Ағайын арасындағы алауыздық пен қару-жарақтың жетімсіздігінен көтерілісшілер қырғынға ұшырады. Ресейдің жазалаушы отрядының қудалауынан кейін Тазабектің қарауындағы ел-жұртымен Қытайдағы дербес мемлекеттік құрылым – Іле сұлтандығынан баспана сұрады. Ресей мемлекетімен дүрдараз Іле сұлтаны Әлихан Ибрагимұлы Тазабектің ел-жұртымен көшіп келуіне келісім берді. Сөйтіп, 1 000 үйлі түтін Қытайдың Іле алабындағы Тоғызтарау деген жерге келіп қоныстанды. Бүлікшілер бастығы Тазабекті ұстап беру жөніндегі Ресейдің үзілді-кесілді талабын орындаудан Іле сұлтандығы бас тартты. Осыны желеу еткен генерал-губернатор Г.А. Колпаковский бастаған орыс әскерлері 1871 жылы көктемде Іле өңірін басып алады. Олар Тазабекті тұтқындап, Верный қаласының түрмесінде өлтіреді. М.Әуезовтің “Қилы заман” романындағы Әубәкір Солтанбекұлы, 1916 жылы Қарқара (Албан) көтерілісіне қатысқан атақты Жақыпберді батыр Тазабектің немерелері. Дереккөздер
Мұқышев Бекболат

Мұқышев Бекболат Бапанұлы (1940 жылы туған, Сілеті ауданы Бестөбе кенті) – заңгер. КСРО және ҚР ІІМ-нің еңбегін сіңірген қызметкері. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды, КСРО ІІМ-нің академиясын бітірген. Милиция ген.-майоры (1995). Еңбек жолын 1958 жылы шахтер болып бастаған. «Бестөбе» кен орнында электровоз жүргізушісі болған. Бестөбе кенттік милиция бөлімінде шұғыл іздестіру бөлімінің қызметкері, аға қызметкері (1964 – 70), Қорғалжын ауданы Ішкі істер бөлімінде (АІІБ) қылмысты іздестіру бөлімінің бастығы (1970 – 74), Шортанды АІІБ бастығының орынбасары, бастығы (1974 – 80), академия тыңдаушысы (1980 – 82), Целиноград облыстық атқару комитеті ІІБ қылмысты іздестіру бөлімі бастығының орынбасары, бастығы (1982 – 85), Торғай облыстық атқару комитеті ІІБ-ның бастығының орынбасары (1985 – 88), Орал облыстық атқару комитеті ІІБ бастығының орынбасары (1988 – 92), Батыс Қазақстан облыстық ІІБ-ның бастығы (1992 – 97) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан зейнеткерлік демалыста. 2002 жылдан «Қорғау» жинақтаушы зейнетақы қорының Ақмола облысы және Астана қаласы бойынша филиалының директоры. ҚР Ішкі істер әскері және Ішкі істер органдары ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары. 13 медальмен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Ақбала Жанғабылов

Ақбала Жанғабылов (1896 жыл, туған қазіргі Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қараөзек — 1945 жыл, Отырар ауданы, Көлқұдық) — күйші, домбырашы. Руы тобықты. Ата - тегі Тобықты - Рыспетек - Көкше - Топыш - Бәші - Алыбай ( Әлім ) - Баяш - Меңей. Осы Меңей атаның ұрпағы. 1915—16 жылдардағы аласапыран кезде “Кертолғау” күйін шығарған. Әлзақ домбырашыны ұстаз тұтқан. 1932 жылғы ашаршылықта азып-тозып, көшіп-ауған халықтың қиыншылығын көріп, “Ай, қиын болды-ау!” күйін шығарған. Кейін бұл күй “Ақиын” аталып кеткен. Өзі сарып болып ауырып жатқанда үйде ойнап жүрген қызы отқа құлап кетеді. Кемтар болып қалған сәбиіне арнап “Ұлмекен” күйін шығарған. Сондай-ақ Ақбаланың “ Ықылас”, “Айжанның жүрісі”, “Шаңқобыз” тағы басқа күйлері бар. Дереккөздер
Нәрсе

Нәрсе – қандай да бір затты, әлдебір құбылысты, білдіретін ұғым. Оны объект ұғымымен барабар деуге болады. Нәрсе деп адамның белсенді қызметі арқасында объектілер дүниесінен оқшауланған әлдебір тұтастықты айтады. Бұл мағынасында Нәрсе ұғымы объект ұғымынан ажыратылып, өзіндік философиялық (логикалық, танымдық-теория, методология) мәнге ие. Осы тұрғыдан алғанда бір объектіге бірнеше Нәрсе сай келуі мүмкін. Мысалы, әлдебір қоғамдық құбылыстар объект есебінде әр түрлі зерттеулердің (әлеуметтік, тарихи, мәдениеттанулық, т.б.) Нәрсесіне айналуы мүмкін. Осындай зерттеулерге орай құрылған әр түрлі Нәрселік салалар сол объектінің белгілі бір өзіндік заңдылықтар негізінде іске асырылған әр түрлі Нәрселік кескіндемелері іспеттес. Объектінің осындай кескіндемелерін синтездеп, оның бірегей теориясын құру жүйелі қарастыруды қажет етеді. Бұл кейде ғылымның жаңа саласының пайда болуына әкеледі. Мысалы, ғылымды жүйе есебінде Нәрселік қырынан зерттеулердің синтезі ғылымтану ілімінің, ал биосфераны биологиялық, физикалық, геологиялық, ғарыштық зерттеулердің синтезі биогеоценология ғылымының пайда болуына әкелді. Объект пен Нәрсені бір-біріне қарсы қоюға, абсолюттендіруге болмайды, олардың қарама-қарсылығы салыстырмалы. Объектісіз Нәрсе жоқ. Объект адамзат іс-әрекетінің, тәжірибелік және танымдық қызметінің аясына енгенде ғана Нәрсеге айналады, сонда ғана оны танып-білуге мүмкіндік туады. Нәрсе объектінің ең басты және мәнді қасиеттері мен белгілерін қамтиды. Логикада Нәрсе деп әлдебір класстың элементі аталады немесе предикатымен сәйкестендірілген субъект түсініледі. Сілтемелер * Құбылыс * Физика * Геология Дереккөздер
Мұқышев Телман

Мұқышев Телман Шәріпұлы (1938 жылы туған, бұрынғы Көкшетау ауданы Күсеп ауылы) – қоғам қайраткері. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын (1962), Алматы Жоғары партия мектебін (1975) бітірген. Зеренді орта мектебінде мұғалім (1962 – 63), осы мектептің өндірістік оқыту ісінің меңгерушісі (1963 – 68), 8 жылдық мектептің оқу ісінің меңгерушісі (1968 – 69), Қазақстан КП Зеренді ауданы партия комитеті үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі (1971 – 73) болып жұмыс істеген. 1975 жылдың шілде айынан Уәлиханов ауданы атқару комитетінің төрағасы, Чистополь ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, Көкшетау облыстық атқару комитеті Білім беру басқармасының бастығы, 1990 жылдан Көкшетау облыстық Халыққа білім беру басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. «Ерен еңбегі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»,«Үздік еңбегі үшін» медальдарымен мараптталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шыңғыстай

Шыңғыстай — Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы, Катонқарағай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Катонқарағай ауылынан шығысқа қарай 21 км-дей жерде, Сарымсақты жотасының баурайында, Бұқтырма өзенінің сол жағасындағы қайыңды-қарағайлы орман арасында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі XIX ғасырдың аяғында қаланған. 1968-96 жылдары бұғы өсіретін кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Шыңғыстайдағы алғашқы мектеп ғимараты 1905 жылы салынған. Онда Сұлтанмахмұт Торайғыров ұстаздық етіп, өзінің әйгілі “Кедей” поэмасын осында жазған. Көрікті жерлері Осында ауылдың тумасы жазушы Оралхан Бөкейдің мұражай-үйі орналасқан. Танымал тұлғалары * Оралхан Бөкей - жазушы. Тағы қараңыз *Аустрия жолы Дереккөздер
Хазарлар

Хазарлар — ортағасырлық түркі тілді халық. Мамандардың есептеуінше Шығыс Еуропада 4 ғасырда ғұн шапқыншылығынан кейін пайда болған. 6 ғасырдың 60-жылдары Батыс Түркі қағанатына бағынды. Түрік қағандығы ыдырағаннан кейін Солтүстік Кавказ бен Қара теңізі жағалауында 7 ғасырдың ортасына қарай Хазар қағандығын құрды. 8 — 9 ғасырларда Шығыс Еуропада жетекші мемлекет құрған Хазарлар 10 ғасырдан бастап өз ішінде жікшілдікке ұшырап, әлсіреп кетті. Осыны пайдаланған көршілес Киев Русі мен басқа да түркі тілдес ұлыстар (оғыз, печенег, т.б.) тарапынан шапқыншылыққа ұшырап, 10 ғасырдың соңына қарай, тарих сахнасынан мүлдем жойылды. Мемлекеттілік жойылғаннан кейін жергілікті тайпалар басқа көшпелі түркі халықтарына сіңіп кетті. Хазарлар құрамында түркі тектес халықтардың, әсіресе, Кіші жүз тайпаларының аты (мыс., керейт, беріш, т.б.) жиі ұшырасады. Араб жиһангезі Әл-Масуди хазарлардың мұсылман, христиан, иудей дінін қатар ұстанғанын жазған. Белгілі тарихшы М.И. Артамонов Хазар жеріне 8 ғасырдың басында, 9 ғасырдың орта шенінде Византия, араб миссионерлері христиан, ислам дінін енгізуге әрекеттенгенімен, қағандықты басқарған хазар нәсілі Обадия иудашылдықты мемлекеттік дін ретінде жариялағанын дәлелдеді. Жалпы - Хазарлардың этнологиялық құрамы жөнінде тарихта әр алуан пікірлер қалыптасқан. Иудаға табынушы ел билеушілерінің мұсылман, христиан дініндегі, сондай-ақ тәңіршілдікті тұтынған бұқара халықтан оқшау өмір сүруінің, басқару тетіктерін пайдалана алмауының салдарынан мемлекет ішінде этнографиялық-діни алауыздық өршіп, тұрақсыздық ахуалы белең алған. Дереккөздер
Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы

Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы - ортағасырлық қалалар мен мекендерге зерттеу жұмысын жүргізуші экспедициясы 1974 жылы ҚазМУ-дағы (қазіргі ҚазҰУ) тарих факультетінің археология және этнология кафедрасы құрған. Экспедиция отрядтары Қазақстанның оңтүстік аймағында, соның ішінде Шу–Талас өңірі ортағасырлық қалалары мен мекендерінде археологиялық зерттеу жұмыстарымен айналысты. Негізгі базасы Шу ауданы Баласағұн ауылының төңірегіндегі ортағасырлық Ақтөбе қаласының (6–13 ғасырлар) маңында орналасқан. Мұнда жыл сайын ҚазҰУ тарих факультетінің студенттері жаз айларында археологиялық практика өткізеді. Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы Шу–Талас тарихи географиялық ауданында орналасқан 403 ортағасырлық қалалар мен мекендердің 240-ының тарихи-топографиялық құрылымдарын зерттеп әрі толықтырып, 35 ескерткіште қазба жұмыстарын жүргізген. Аталмыш экспедицияның ғылыми еңбектерінде ортағасырлық керуен жолдарының бағыттары, қалалардың баламалануы, мекендер құрылымы, жылыту және суландыру жүйелері, қалалардан жинастырылған шаруашылық ыдыстар ерекшеліктері және де Шу–Талас өңірлеріндегі қала мәдениеті мен өркениетінің іргелес аймақтармен байланысы анықталған. Пайдаланған әдебиетттер
Мұқышев Шәкен

Мұқышев Шәкен Шәйкенұлы (1936 жылы туған, Сілеті ауданы Ақсу ауылы) – кенші, Социалистiк Еңбек Ері (1971). Еңбек жолын жылқы сарайында ат айдаушы болып бастады (1952). Ұзақ жылдар «Жолымбет» руднигінің «Южная» шахтасында еңбек етті. «Құрметті кенші» атағының иегері, КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Иман Орымбетов

Иман Орымбетов (туған жері белгісіз – 6.9.1930, Қазалы ауданы «Иман» жерінде) – Асан көтерілісінің басшысы. Діни сауатты әрі ахун ұрпағы болғандықтан ел арасында Иман мақсым атанған. 1930 жылы тамыз айында Қазалы ауданы қазақтарының Кеңес өкіметінің күштеп ұжымдастыру саясатына жаппай қарсылығына қатысты. Сол жылы 2 қыркүйекте «Қаншагүл» деген жерде өткен жиында көтерілісшілер Орымбетовты хан сайлады. Оның орынбасары ретінде (тергеу құжаттарында оны екінші хан деген) Иімбетұлы Әбдіхалық сайланды. Осы екеуінің бастауымен 1930 жылы 2 – 4 қыркүйекте «Қаншүңгілде» болған ұрысқа Орымбетов өзі басшылық етті. Қамшы, қарапайым таяқ және шоқпарлармен қаруланған көтерілісшілер жазалаушы әскерге қарсылық көрсете алмады. 40 адаммен бірге Орымбетов та қаза тапты. «Иман» қорымында жерленген. Дереккөздер
Мұқышев Қойшыбай

Мұқышев Қойшыбай (1917, қазіргі Атбасар ауданы Қаратоғай ауылы) – еңбек ардагері,Социалистiк Еңбек Ері (1966). Сандықтау МТС-інде трактор жүргізушісі (1935 – 45), 3-Атбасар автобазасында көлік жүргізуші болып еңбек еткен (1946). Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы