kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Михаил Васильевич Яглинский

Яглинский Михаил Васильевич(1922, Бурабай ауданы Клинцы ауылы – 1978, Макинск қаласы) – Кеңес Одағының батыры (1945). Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1949). Еңбек жолын 1937 ж. Макинск темір жол бекетінде жол тексерушісі болып бастаған. 1942 ж. қантарынан армия қатарында. Аға сержант Яглинский 124-атқыштар бригадасында, кейіннен 158-атқыштар дивизиясында барлаушы болды. Кіші лейтенанттар курсын бітірген соң барлаушылар взводын басқарды. 1944 ж. қазанның аяғында Лайжува селосына (Латвия) барлау жүргізу кезінде ерекше көзге түсті. 1946 ж. запасқа шықты. 1970 жылдан Макинск қаласында партия және шаруашылық жұмыстарында болып, зейнеткерлік демалысқа шықты. КСРО ордендері, медалдарымен марапатталған. Яглинскийдің құрметіне Макинскдегі бір көшеге есімі берілген. Яглинский атындағы жүлде үшін жеңіл атлетикадан облысы және ауданы жарыстар өткізіліп тұрады. Дереккөздер
Шошқа аскаридозы

ШОШҚА АСКАРИДОЗЫ – шошқаның ащы ішегінде Ascarіs suum паразитті нематодасы тудыратын ауру. Шошқа аскаридозының жұмыртқасын жемшөп, сумен бірге жұтып жұқтырады. Көбіне Шошқа аскаридозымен 2 – 3 айлық торайлар ауырады. Аурудың белгілері: өкпесі қабынады, ыстығы көтеріліп мазасызданады, содан соң іші өтіп, әлсіреп сілекейі ағады, кейде торайлар оқтын-оқтын қалшылдап, дірілдейді. Ауырған малдың денесінде бөртпе, есекжем, т.б. шығып, жарылады және қотырға айналады. Аурудың алдын алып емдеу үшін паразиттің жұмыртқасын тауып, жою керек. 14 – 35 тәулік болған торайларды гигроветин, пиперазин препараттарымен емдеу қажет. Дереккөздер
Мысабай

Мысабай (Мұсабай) Аманқұлұлы (кей деректе Бектұрғанұлы) (1820, Қазалы уезі, Табанкөл ауылы – 1909, сонда) – жырау. Жасынан ескіше оқып, шығыстық сюжеттер негізінде дастандар жазды, сазгерлік өнерімен, суырыпсалма ақындығымен танылды. Оның “Біреу жарлы, біреу бай, Бәрін қылған бір құдай” деген өлең жолдары ел аузында мәтелге айналды. Ол “Жанқожа батыр” жырын алғаш халық арасына таратушылардың бірі болды. Бұл жырды Н.Г. Веселовский 1893 ж. Қазалыда жазып алып, “Киргизский рассказ о русских завоеваниях в Туркестанском крае” атты кітапта жариялады (1894, Петербург). Кейін жергілікті сот қызметкері И.В. Аничков Мысабайдан жырдың көне қолжазбасын алып, “Киргизский герой Джахандхожа Нурмагамбетов” атты кітабына енгізген (Қазан, 1894). Бұл жырды С.Сейфуллин “Жаңа мектеп” журналында (1926, ғ5) жариялады. Мысабай “Бекет батыр”, “Қыз Жібек” жыр-дастандарын жеткізуші ретінде де танылды. Дереккөздер
Михаил Егорович Янко

Янко Михаил Егорович (1918, Айыртау ауданы Всеволодовка ауылы – 1945) – Кеңес Одағының батыры (1945, қаза тапқаннан кейін). Алтыншы сыныпты бітірген соң Буденный атындағы ұжымшарда жұмыс істеген. 1943 ж. шабуылдаушы-ұшқыштар әскери-теңіз авиац. училищесін бітірген. Әскери қызметін жалғастыру үшін Қиыр Шығыста жасақталып жатқан әуеден шабуылдаушы полктің құрамына жіберіледі. 1945 ж. жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде Янко оқ тиіп, өртене бастаған ұшақты жаудың штабына бағыттап, капитан Гастелло мен майор Каштанкиннің ерлігін қайталаған. Дереккөздер
Смитсонит

Смитсонит (ағылшын минерологы Дж.Смитсонның (1765 — 1829) құрметіне аталған), мырыш шпаты — карбонаттар класының минералы. Химиялық формуласы: ZnCO3, құрамында ZnO — 64,9%, CO2 — 35,1%; қоспалары: Fe, Mn, Cd, Mg, Pb. Тригондық сингонияда кристалданып, ромбоэдр, скаленоэдр пішінді кристалдар түзеді. Агрегаттары түйірлі немесе топырақ тәрізді масса, іркінді түрінде болады. Түсі ақ, сарғыш, сұр, қоңыр; шыныдай жылтыр, қатт. 4 — 4,5, тығызд. 4,3 — 4,4 г/см3. Смитсонит әк тастарда орналасқан мырыш, полиметалл кендерінің тотығу белдемінде сфалерит есесінен түзіледі. Смитсонит Қазақстанда Қаратау полиметалл кендерінен (Ащысай, Байжансай, Мырғалымсай, т.б.) табылды. Смитсонит тің көп шоғыры — мырыш кентасы. Пайдаланылған cілтемелер
Организмді тірілту

Организмді тірілту, реанимация ( – қайта және – жандандыру) – ағзаның тіршілік етуіне қажетті ең маңызды органдар қызметінің бұзылуын не тоқтауын қалпына келтіру. Организмді тірілту ажалды жағдайларда, оның ішінде клиникалық өлім кезінде қолданылады. Әдетте, ағза тіршілігі біртіндеп барып тоқтайды. Бұл кезде ми және орталық жүйке жүйелері тіршілігін толық жоғалтпайды. Физиологиялық зерттеулер нәтижесінде өмір мен өлім арасында белгілі бір аралық жай болатыны дәлелденген. Бұны клиникалық өлім деп атайды. Бұл кезде тыныс алу, жүрек соғысы, шартты және шартсыз рефлекс байқалмайды, клиникалық өлім 5 – 8 минутқа созылады. Организмді тірілту үшін ең алдымен қолдан тыныс алдыру мен жүрекке массаж жасалынады. Сондай-ақ, қан құю, жүректі электрмен дефибрилляция жасау шаралары да жатады. Организмді тірілтуге бағытталған негізгі шаралар түріне қарай жүрек-өкпелік, жүректік, тыныс алу реанимациясы деп бөлінеді. Клиникалық өлімнен ағнаны тірілту неғұрлым ерте (8 минуттан) басталса және қолдан тыныс алдыру мен жүрекке массаж дұрыс жасалcа нәтижелі болады. Бұрын ауырмаған адам кенеттен не кездейсоқ себептерден (мысалы, электр тогы соққанда, наркоз көп мөлшерде берілсе, әр түрлі себептермен жүрегі тоқтап қалғанда, т.б.) клиникалық өлімге ұшыраған жағдайда, ағнаны тірілту жиі қолданылады. Адам ұзақ ауырып, оның ағзасындағы тіршілікке маңызды органдарында (мысалы, жүйке жүйесінде, т.б.) қайтымсыз өзгерістер байқалса, Организмді тірілтуге мүмкіндік болмайды. Бұл кезде өлімнің биологиялық сатысы басталады. Дереккөздер de:Ärztlicher Notdienst
Василий Петрович Ярошенко

Ярошенко Василий Петрович (1903, Донецк облысы Марьинск ауданы Павловка с.) – комбайн жүргізушісі, Социалистік Еңбек Ері (1966). Астық бастыратын машина жүргізушілері курсын, механизация мектебін бітірген (1934). Бурабай МТС-нде, Бурабай ауданының Коммунизм жолы және Златополье кеңшарларында комбайн жүргізушісі болып жұмыс істеген. Дереккөздер
Василий Васильевич Смыслов

Василий Васильевич Смыслов (24.3.1921, Ресей, Мәскеу — 27.3.2010, сонда) — шахматтган дүние жүзінің жетінші чемпионы (1957 — 58), халықаралық дәрежедегі гроссмейстер (1950). КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1948), шахмат композициясынан халықар. дәрежедегі төреші (1957). Шахмат ойнауды алты жасында әкесі В.О. Смысловтан үйренген. Мәскеу қаласының чемпионы (1942, 1943), 1944 ж. М.Михаил Моисеевич Ботвинникпен 1-2-орынды бөлісті. КСРО чемпионы (1949), күміс (1944, 1955), қола жүлдегері (1947, 1969, 1971). 1948 ж. әлем чемпионы атағы үшін өткен турнирде 2-орын алды. 1953, 1956 ж. әлем чемпиондығынан үміткерлер турнирлерін ұтты. 1954 ж. әлем чемпионы Михаил Моисеевич Ботвинникпен тең түсті. 1957 ж. Михаил Моисеевич Ботвинникті 12,5:9,5 (+6, –3, 13) есебімен ұтып, әлем чемпионы атанды. Бірақ 1958 ж. қарымта қайтару кездесуінде 10,5:12,5 (–5, +7, 11) есебімен ұтылып қалды. 1984 ж. финалдық бәсекеде Г.Каспаровқа —4,5:8,5 есебімен ұтылды. КСРО құрамасы сапында Бүкіләлемдік шахмат олимпиясында 10 рет (1952 — 54, 1968 — 74), Еуропаның командалық чемпионатында бес рет (1957 — 73), әлемнің командалық чемпионатында (1985) жеңіске жетті. 73 халықар. турнирге қатысып, 20 мәрте жеңімпаз және 42 рет жүлдегер атанған. Ол көптеген кітаптардың авторы. Шахмат теориясы бойынша испан партиясы, славян қорғанысы, ферзь гамбиті дебюттерінің дамуына үлес қосты, Грюнфельд қорғанысында жаңа жүйені талдап шығарды. Дереккөздер
Неприпасов пен Кобяков елшілігі

Неприпасов пен Кобяков елшілігі – Ресей мемлекеті Сібір әкімшілігінің Тәуке ханға жіберген елшілігі. Елшілікті 1692 ж. Сібір воеводасы С.Салтыков ұйымдастырды, құрамына казактар Андрей Неприпасов пен Василий Кобяков және тілмаш Шаманаевтар енді. Елшіліктің негізгі мақсаты – шекарадағы қазақ-орыс жанжалдарын бейбіт реттеу және өзара сауда-саттық жөнінде келіссөздер жүргізу еді. Тәуке хан елшілік өкілдерінен Сібір әкімш-не жіберілген және ұзақ уақыт тұтқында отырған өз елшілері Сары мен Келдей мырзалардың дереу қайтарылуын талап етті. Неприпасов пен Кобяков елшілігімен жүргізілген келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Тәуке хан Тобылға Құлтубай Аталықов бастаған жаңа елшілерін аттандырды. Хан адамдарымен бірге А.Неприпасов елшілігінің мүшелері де бірге кетті. Тобылға қазақ елшілігінің келуі жөнінде хабар алған патша үкіметі Келдей мырзаны дереу босатып, оған бағалы сыйлықтар беруге бұйрық берді. Сілтемелер *Елшілік *Тәуке хан *Ресей Дереккөздер
Николай Дмитриевич Ястребинский

Николай Дмитриевич Ястребинский (1912, Акмола – 1978, Киев) – Кеңес Одағының батыры. Курск облысында орта мектепті, Воронеж зоовет. институтының 3 курсын бітірген. Корочанск бау-бақша техникумында оқытушы, ауданы жер бөлімінде аға зоотехник болған. 1934 ж. армия қатарына алынып, кеңес–финн соғысына қатысқан. 1940 ж. желтоқсанында Бендер ауданы партия комитетінде (Молдавия) насихатшы болып жұмыс істеген. 1941 жылдың 25 маусымынан армия қатарына алынып, клуб бастығы, ротаның саяси жетекшісі, батальонда партбюро хатшысы, 7-мотопонтанды батальон командирінің саяси істер жөніндегі орынбасары болған. Украинаны азат ету үшін болған шайқастарда айрықша көзге түсті. 1946 жылдан запастағы майор. Киев қаласында тұрып, электровоз жүргізушісі болып жұмыс істеді. КСРО ордендері, медалдарымен марапатталған. Дереккөздер
Шалқан

Шалқан (Brassіs rapa) — орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдік туысы; көкөніс дақылы. Жеуге жарамды тамыржемісі ақ немесе сары түсті болады. Бірінші жылы жапырағы мен етжеңді тамыр жемісі жетіледі, екінші жылы гүлдейді және тұқым береді. Гүлшоғыры қалқанша тәрізді, түсі қызғылт сары, сарғыш. Жемісі — сопақша келген бұршаққын. Шалқан жәндіктер арқылы айқас тозаңданады, суыққа төзімді, ылғал сүйгіш өсімдік. 12 — 20°С темп-рада жақсы өседі. Вегетациялық дәуірі 60 — 85 тәулік. Тамыржемісінде 8,5 — 16,9% құрғақ зат (оның жартысы қант), 22 — 73 мг% С, В1, В2 витамині, каротин, қыша майы, тағы басқа болады. Шалқанды жастай, пісіріп, қуырып тағамға пайдаланылады. Шалқанның Петровский-Қ, Майская, Желтая зеленоголовая-172, Миланская белая красноголовая-283 сорттары аудандастырылған. Шалқан саздақ және құмды топырақта жақсы өседі. Тұқымын көктемде себеді. Егістіктің әр гектарын 10 — 15 кг фосфорлы және калийлі тыңайтқыштармен үстеп қоректендіреді. Шалқанның әр гектарынан 150-ден 350 ц-ге дейін өнім жиналады. Сілтемелер *Пияз *Сәбіз Дереккөздер
Зевстің алтын мүсіні

.]]Зевстің алтын мүсіні – кезінде Ежелгі Грекиядағы Олимп тауында Зевс құдайға орнатылған ескерткіш, “әлемнің жеті кереметінің” бірі. Б.з.б. 5 ғ-да өмір сүрген белгілі афиналық мүсінші Фидий сомдаған. Ежелгі гректер құдайлардың құдайы деп сенген Зевске арнап ақ мәрмәрдан зәулім сарай тұрғызған болатын. Фидий өзінің мүсінін осы сарай ішіне сомдаған. Тақта отырған құдай мүсінінің биіктігі 17 м болған, ол сарай төбесіне сәл-ақ тимей тұрған. Зевс отырған тақ түгелдей алтын және піл сүйегінен жасалған. Негізгі ағаштан істелген құдай мүсінінің беті, қолы, аяғы және ашық төсі өте нәзік зергерлікпен өңделген піл сүйегімен түгелдей қапталған. Мүсіннің белден төм. бөлігі гүлдермен, жұлдыздармен, әр түрлі хайуанаттар бейнесімен көркемделген алтын жамылғымен жабылған. Мүсінші Зевстің бір қолына ұстатқан жеңімпаздық құдайы Ника бейнесі де, екінші қолындағы қыран қонған тұғыр да алтын мен піл сүйегінен жасалған еді. Ал Зевстің басына таза алтыннан өрілген тәж кигізілген болатын. Ежелгі гректер ең үлкен бақытсыздық – Зевс құдайдың алтын мүсінін көрместен бұрын өліп кету деп есептеген. Сондықтан да ес білген әр адамға бұл бейнені көру арман болған. Б.з. 5 ғ-нда Зевс мүсінін Грекиядан Константинопольге (қазіргі Стамбұлға) көшірген. Мүсін сонда өртте қалып жоқ болды. Бірақ оны көрген адамдардың жан-жақты суреттеп, сипаттап қалдырған көптеген қолжазбалары арқылы Зевстің алтын мүсінінің қандай болғанын көзге елестетуге болады. Дереккөздер
Мыс кентастары

Мыс кентастары – құрамынан мыс алынатын табиғи шикізат. Оның құрамына мысы бар 240-тан аса минерал кіреді. Олардың ішінде өнеркәсіптік негізгілері: халькопирит (құрамындағы мыстың мөлш. 34%), борнит (63,3), ковеллин (66,4), халькозин (79,8), теннантит (57), тетраэдрит (52,3), энаргит (48,3), куприт (88,8), тенорит (79,8), малахит (57,7), азурит (55,3), хризоколла (36,1), брошантит (56,2), атакамит (59,5). Басты өнеркәсіптік сульфид кендерінің құрамында мыстан басқа молибден, алтын, күміс, рений, индий, кадмий, висмут, сүрме, теллур, селен, тағы басқа құраушылар болады. Мыс көбінесе гранитоидтармен және негізді тау жыныстармен байланысты. Негізді (габбро, норит) және ультранегізді (пироксенит, перидотит, оливинді диабаз) таужыныстармен байланысты мыс кенінде кобальт, никель мен платиноидтар болады. Скарндық кен орындарда мыс кенімен бірге темір кені жаралады. Мысты құмтас кен орындары мысқа бай, әлемдік мыс өндірісінде екінші орын алады. Қазақстанда бұл кен типтері басты орында (мысалы, Жезқазған кен орны). Гидротермальдық мыс кендері кешенді пайдаланылады, олар колчедандық типке жатып, сульфид минералдардан тұрады (Кенді Алтай). Минерал. және хим. құрамдарына байланысты Мыс кентастарының технология сорттары сульфидтік, тотыққан, аралас болып ажыратылады. Сонымен қатар Мыс кентастары сом және сеппелі-тарамшалы болып бөлінеді. Мыс кентастарының ірі кен орындарына Жезқазған, Қоңырат, Ақтоғай, Жаман Айбат, тағы басқа жатады. Кен орындарының көлемі ірі болуына байланысты, порфирлік мыс кені ең басты өнеркәсіптік типке жатып, одан мыс (әлемдік мыс өндірісінің 50%-дан астамы) пен молибден өндіріледі. Дереккөздер
Қожахмет Мәдібайұлы Баймаханов

Баймаханов Қожахмет Мәдібайұлы (1953 жылы туған, Жалағаш ауданында) – кәсіпкер, мемлекеттік қызметкер. Томск инжинерлік құрылыс институтын бітірген (1978). Еңбек жолын 1978 жылы Жалағаш кентіндегі 1605 жылжымалы механикалық колоннада бастады, 1982 – 89 жылы 27-ЖМК-ның директоры, 1989 – 94 жылы қазіргі Бұқарбай батыр атындағы кеңшардың директоры. 1994 жылы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 1997 – 99 жылы Жалағаш ауданының әкімі, 1999 жылдан Қызылорда қаласының әкімі болды. 2005 жылдан «Асар Холдинг ЛТД» ЖШС құрылыс фирмасының бас директоры. «Мемлекеттік басқару тегершігін жетілдіру» бағдарламасы бойынша сертификат алған (2000). «Құрмет» орденімен, медальдармен марапатталған. Әскери атағы - аға лейтенант. Діни көзқарасы - ислам. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Ф.Д. Рузвельт. Хоббиі - үлкен теннис. Сүйіп оқитын әдебиеті - Қазақстан және оның халқы туралы тарихи шығармалар. Үйленген. Жұбайы - Құстабаева Әзиза (1953 жылы туған). Қыздары - Баймаханова Тымар Қожахметқызы (1976 жылы туған), Баймаханова Раушан Қожахметқызы (1977 жылы туған) , Баймаханова Шолпан Кожахметқызы (1978 жылы туған); ұлы - Баймаханов Дархан Қожахметұлы (1980 жылы туған). Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
СОГЭ

СОГЭ, Сөге, Сақал (туған жылы белгісіз — 711 жылы өлген) — Түргеш қағандығының қағаны (708 — 11). Билікке әкесі Үшлік өлген соң келген. Осы жылы Қытайдың Таң патшалығының солтүстік-батыстағы тірек бекіністерін талқандады. 709 ж. Таң патшалығы Согэнің “он төрт тайпаның қағаны” әрі “Алып Білге қаған” деген атағын ресми түрде мойындауға мәжбүр болады. Сондай-ақ осы жылы Батыс Түрік қағанатының негізгі аумағына түргештердің бақылауы орнады. 711 ж. Таң патшалығымен әскери одақ құрып, Шығыс Түрік қағанатына қарсы соғыста ойсырай жеңілді және осы соғыста қазаға ұшырады. Пайдаланылған cілтемелер
Желінқап

материалдары бойынша суретін салған Ж. Шәйкен.]] Желінқап – дәстүрлi мал шаруашылығында мал желiнiн қорғайтын құрал түрi. Қолданысы Желінқап жұмсақ матадан желiн, шап айналасын түгел жауып тұратындай етіп тігіліп, жоғары қарай белден асыра ұзын баумен байланады. Оны қыстың аязында малдың желініне суық тиіп жарылмас үшін, жылы маусымда қан соратын жәндіктерден (кене) қорғау үшін және төлі еміп қоймас үшін пайдаланады. Сондай-ақ, топ желiн‚ желiнсау‚ iрiңдi жараға ұласқан ауруларды емдегенде дәрi, май жаққан соң шаң-тозаңнан қорғау мақсатында тағады. Дереккөздер Әдебиеттер * Добросмыслов А.И. Скотоводство в Тургайской области. Оренбург, 1895; * Сарыбаев Ш., Нақысбеков О. Қазақ тiлiнiң аймақтық лексикасы. Алматы, 1989; * Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Органикалық анализ

Органикалық анализ, органикалық талдау – органикалық заттардың сандық, сапалық құрамын және химиялық құрылысын анықтау әдістері жөніндегі ғылым. Органикалық анализ элементтік, функционалдық анализдер болып екіге бөлінеді. Элементтік анализ – органикалық қосылыстардың құрамына кіретін элементтерді сандық және сапалық тұрғыдан анықтау болып табылады. Ол екі кезеңнен: анықталушы элементтің органикалық заттың құрамынан бейорганикалық қосылыс түрінде бөлінуі және бейорганикалық анализ әдістерімен сандық немесе сапалық анықтау. Функционалдық анализ – органикалық зат құрамына кіретін реакцияға қабілетті атомдар немесе олардың жиынтығынан құралған топтарды (карбоксил –COOH, нитриль –CN, азотоп –N=N–, т.б.) анықтау. Бұл әдіс затты физикалық-химиялық қасиеттеріне сүйеніп анықтауда көп қолданылады. Көп жағдайларда қорытынды нақты болу үшін физикалық және физикалық-химиялық аспаптар және физикалық-химиялық әдістер (мысалы, ИІ, УК, ЯМР, раман, рентген-, масс-спектроскопия, т.б.) қолданылады. Дереккөздер
Түр түзілу

Түр түзілу, жаңа түрдің пайда болуы – өте күрделі әрі ұзақ уақыт аралығын қамтитын эволюциялық процесс. Жаңа түрдің пайда болуын алғаш рет Чарлз Дарвин табиғи сұрыптау тұжырымдамасында ерекше атап көрсетті (1859). Ол өзінің тұжырымдамасын дивергенция деп атады. Дарвиннің пікірі бойынша кез келген ірі жүйелік топтар (өсімдіктер де, жануарларда да) бастапқы бір ғана ата-тектен пайда болып, олар кейіннен кейбір белгілері арқылы бір-бірінен ажырай бастаған. Мұны монофилетикалық теория деп атайды. Қазіргі кезде түр түзілу құбылысы дизруптипті (ағылш. dіsrupt – бөлініп кету) сұрыпталу негізінде түсіндіріледі. Америкалық ғалым Э.У. Майр (1904 – 2000) түр түзілудің негізгі 3 қағидасын атайды: #) филетикалық түр түзілу – бастапқы ескі түрдің өзінен бірте-бірте жаңа түр түзіліп, түр санының өзгермеуі. Мысалы, бастапқы А түрден жаңа В түр пайда болады (АВ); #) буданды түр түзілу – бастапқы екі түрдің қосылуынан жаңа бір түрдің пайда болып (АБВ), табиғатта түр санының азаюы; #) дивергентті түр түзілу – бастапқы бір түрден жеке топтардың бөлінуі арқылы екі не одан да көп түрдің пайда болуы (ААБ). Түр түзілу процесі бір түрге жататын организмнің өз ішінде жеке топтардың бірте-бірте бір-бірінен оқшаулануы нәтижесінде жүріп отырады. Бұл жағдай маусымдық, экол., геогр., физиол., этол. және генет. оқшауларға тікелей байланысты жүзеге асады. түр түзілудің негізгі екі жолы бар: аллопатриялық түр түзілу (бір кеңістікте таралған түрден жаңа топтар пайда болып, олардың әрқайсысынан жеке жаңа түрлер шығып, олардың таралу аумақтарының бір-бірінен бөлінуі); симпатриялық түр түзілу (бастапқы түр тіршілік еткен орта жағдайларында жаңа түрлердің пайда болуымен ерекшеленеді де жаңа түрлердің таралу аумағында өзгеріс байқалмайды). Түр түзілудің бұл түрі жануарларға қарағанда өсімдіктер арасында жиі кездеседі. Симпатриялық түр түзілуде бастапқы түрдің хромосомалық жиынтығының өзгеруі полиплоидтау және будандасу жолымен жүзеге асады. Соңғы кездегі ғылыми жетістіктер түр түзілудің генетикалық негізін гендер жиынтығының өзгеруімен түсіндіреді. Бастапқы түрдің гендер жиынтығының өзгеруінен өзгеше жаңа түрлер пайда болады. Табиғатта табиғи сұрыптаудың нәтижесінде болатын түр түзілу процесінің сызба нұсқасын былай көрсетуге болады: (сызбаны қараңыз). Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Соғды әдебиеті

Соғды әдебиеті — кейін тәжік, өзбек халықтары құрамына енген соғдылардың әдебиеті. Арамей жазуы үлгісіндегі ескерткіштері (4—10 ғасырлар) соғдылардың сауда орындары болған Шыңжаң жерлерінен 20 ғасырда табылды. Дуньхуанның батысындағы күзет мұнарасы орнынан табылған хат түріндегі жазбалар («Көне соғды хаттары», 4 ғасырдың) басымен соғдылардың әкімі болған Деваштичтің «Муг архиві» соғды әдеби тілінің нормасын аңғартады. Бірінші, екінші архивтерде көркем хат стилінің басымдығы аңғарылады. Тілі жағынан қазіргі қолданысқа ең жақын шығарма Рүстемнің диюлармен шайқасы суреттелген көркем үзінді болып табылады (5—6 ғасырлар). Ол «Шахнама» дастанының соғдылар арасында да тарағандығын білдіреді. Басқа да буддалық, манихей, несториандық-христиандық секілді діни сипаттағы мәтіндер кездеседі. Көркем әдебиет үлгілері «Калила мен Димна» үзінділерінен, «Алыптар кітабының» түрлі нұсқаларынан айқын көрінеді. Ғылыми сипаттағы Соғды әдебиетінің болғандығын дәлелдейтін деректер мол ұшырасады. Дереккөздер
Зегерс Анна

Зегерс Анна, шын аты-жөні Нетти Радвани (19.11.1900, Германия, Майнц қаласы – 7.8.1983, Берлин) – неміс жазушысы. Көне заттар жинаушының отбасында дүниеге келген. Гейддельберг университетін бітірген (1924). “Санкт-Барбара балықшыларының көтерілісі” (1928) атты алғашқы повесінде сол кездегі Германияда етек алған әлеуметтік қайшылықтар баяндалады. Ол “Серіктестер” (1932) романында фашизмнің төніп келе жатқан қауіп-қатерінен отандастарын сақтандырды. 1933 жылы Германиядағы үкімет басына ұлтшыл-социалистер келгеннен кейін Зегерс Германиядан кетіп, саяси эмигрант ретінде Францияда, соңынан Мексикада (1940) тұрады. “Бағаланған бас” (1933), “Ақпаннан басталған жол” (1935), “Құтқару” (1937), “Жетінші крест” (1942), “Транзит” (1943) романдарында фашистердің ел басына төндірген апаты суреттеледі. Зегерс 1947 жылы эмиграциядан еліне (ГДР-ге) оралып, көптеген повестер, әңгімелер мен новеллалар жинақтарын шығарды. Халықаралық Лениндік сыйлығын алды (1951). Бірқатар шығармалары “Ашынғандар” (1971) деген атпен қазақ тілінде басылып шықты. Зегерс қазақ халқының ұлы жазушысы М.Әуезовпен жеке дидарласып, “Абай жолы” эпопеясын оқығаннан кейінгі өзінің қуанышы мен таңданысын жазып қалдырған. Дереккөздер
Соғыс стратегиясы

Соғыс стратегиясы — әскери өнердің ең жоғарғы саласын білдіретін құрамдас бөлімі. Ол Қарулы Күштерді соғысқа дайындаудың, оны жоспарлау мен жүргізудің теориясы мен практикасының мәселелерін қамтиды. Соғыс стратегиясымемлекет саясатымен тығыз байланысты, оған тікелей тәуелді жағдайда болып, әскери доктринаның талаптарына сай келеді. Саясат Соғыс стратегиясы алдына міндеттер қойып, ал стратегия олардың орындалуын қамтамасыз етеді. Соғыс стратегиясы теориясы соғыстың шынайы заңдылықтарын зерттеп, оған әскерлерді пайдалану, дайындау мен стратег. операцияларды жүргізудің әдістері мен түрлерін жасап шығарады. Саясат алға қойған мақсаттар негізінде стратег. басшылық өзінің практик. қызметінде елдегі Қарулы Күштердің мүмкіндіктеріне сай жоспарлар жасайды, оның мақсаттары мен міндеттерін анықтап, ел мен оның Қарулы Күштерінің мүмкіндіктерін, қалыптасқан барлық жағдайлардың объективтік сипатын жан-жақты есепке алуға ұмтылады. Егер Соғыс стратегиясы мемлекеттің (мемлекеттер коалициясының) әскери-экон. мүмкіндіктері мен әскери-саяси жағдайына жауап бермесе, бұл ол мемлекеттің (коалицияның) жеңілісіне әкеп соғады. Соғыс стратегиясы өте ежелгі заманда пайда болып, өндірістің даму дәрежесіне, қоғамдық сипатына, жаңа қарулар мен әскери техниканың пайда болуына, соғыстар жүргізудің практикасына сәйкес біртіндеп қалыптасты. Қоғамдық экон. формациялардың алмасуы Соғыс стратегиясының сипатты белгілері мен мазмұнының өзгеруіне әкеледі. Мыс., Гитлерлік басшылық өзінің Соғыс стратегиясының негізіне КСРО-ны бір ғана әскери науқан барысында талқандауға есептелген “Қауырт соғыс” идеясын алды (қ. Барбаросса жоспары). Іс-әрекеттің шешуші түрі стратег. шабуыл болып есептеледі. Кеңес-герман соғысындағы екі стратег. бағыт күресінің нәтижесінде кеңестік Соғыс стратегиясыгерман командованиясынан өзінің толық басымдығын көрсетті. Кеңестік Соғыс стратегиясы әскери-саяси жағдайды объективті есепке алу мен күрестің әрбір кезеңінде қарсыластар күштерінің нақты арасалмағын ескеруге негізделді. Ол стратег. басымдықты иелену мен оны ұстап тұру үшін тұрақты күрес жүргізумен; негізгі соққылар жасалатын бағыттарды шебер таңдай білуімен; таңдап алынған бағыттарда күштер мен құралдарды батыл топтастыра білумен; майдандардағы топтар үшін стратег. операциялар жасаумен; оларды жүзеге асыруымен; Қарулы Күштердің барлық түрлерін тұрақты үйлестіруді ұйымдастыру мен жүзеге асыру, резервтерді дұрыс пайдалана білумен; майдандағы әскерлердің іс-әрекетін жау қолындағы партизан қозғалысымен үйлестіруімен сипатталады. ҚР әскери стратегиясы елдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған, мемлекеттің қалыптасуы мен дамуы стратегиясына негізделген. Пайдаланылған cілтемелер
Түрікелі

Турікелі, “Түрікелі азаттық комитеті” – 1950 ж. Түркістан халқының мүддесін қорғау мақсатында Мюньхенде құрылған ұйым. Оған Мұстафа Шоқайдың сенімді ізбасары болып табылатын Қарыс Қанатбай жетекшілік етті. Ұйымға негізінен эмиграцияда жүрген түркі-мұсылман халықтарының өкілдері тартылды. Ұйым “Турікелі” деген атпен орыс және шағатай тілдерінде журнал шығарды. Онда, Мұстафа Шоқайға және оның идеяларына ерекше көңіл бөлінді. Журналдың 1951 ж. желтоқсанда шыққан саны Мұстафа Шоқайдың қайтыс болуының 10 жылдығына арналды. “Турікелі” ұйымы ұзақ қызмет ете алмағандықтан тарап кетті. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Сода

Сода— көмір қышқыл натрий тұздарының техникалық атауы. Сода ежелгі заманнан белгілі. Мысалы, Египетте көл суынан алынған соданы шыны қайнатуда және жуынуға пайдаланған. 18 ғ-ға дейін натрий және калий карбонаттарын сілті деп келген, тек француз ғалымы А.Дюамельдю Монсо екеуін ажыратып, сода (Salsola Soda өсімдігінің күлінен алынуына байланысты) және сақар (поташ) деп атаған (1736). Табиғатта сода трона, сода, термонатрит минералдары түрінде кездеседі. Трона моноклиндік сингонияда кристалданып, ақ түйіршікті немесе ұнтақты, ауада сусызданатын масса күйінде болады. Тронның қаттылығы 2,5-тен 1,5-ке дейін, тығыздығы 2,1 г/см3, соданікі 1,4 г/см3. Сода минералдары Қазақстанда Құлынжон, Мельников, Петухов кен орындарында кездеседі. Сода қолданылу аясына байланысты кальцинирленген (Na 2 CO 3 — шыны, сабын, қағаз, бояғыш заттар алуда қолданылады), ас (NaHCO 3 — тамақ өнеркәcібінде, сусындарға қосуда, медицинада), кристалдық (Na 2 CO 3 MnH 2 O), каустик. (NaOH — техника мен тұрмыста күйдіргіш натр деп аталады) болып бөлінеді. Соданы алудың негізгі көзі 19 ғ-ға дейін теңіз балдырларының күлі мен жағалаулық өсімдіктер болды. Натрий карбонатын өндірістік жолмен алуды 1789 ж. француз ғалымы Н.Леблан (1742 — 1806) ұсынған. 1791 жылы Францияда оның әдісі бойынша сода өндіру басталды. Бұл әдісте натрий сульфаты майдаланған әктас және көмір қоспасымен бірге пеште күйдіріледі: Na 2 SO 4 +2C+CaCO 3 Na 2 CO 3 +CaS+2CO 2 H Бұл әдістің көптеген кемшілігі болды, сондықтан қазіргі уақытта бельгиялық ғалым Э.Сольве (1838 — 1922) әдісі кеңінен қолданылады. *Жаратылысы. Сода көл шөгінділерінде тұнба тұздар қатарында кездеседі; күрғақ климатты ыстық жерлерде топырақ бетіне сортад түрінде шығады. Пайдаланылған cілтемелер
Содырғылар

Содырғы — торғайтәрізділер отрядына жататын әнші құстар туысы. Еуразияны мекендейтін 13 түрі бар. Қазақстанда Тянь-Шаньда, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Алтайдың тау беткейлері мен Жайық өзенінің жағалаулары мен Маңғыстау өңірінде кездесетін 6 түрі: сұржон содырғы (Рrunella collarіs), қаратұмсық содырғы (Prunella hіmalayana), боз содырғы (Prunella fulvescens), Сібір содырғысы (Prunella montanella), қаратамақ содырғы (Prunella atrogularіs) және орман содырғысы (Prunella modularіs) бар. Бұлардың денесінің ұзындығы 12 — 18 см. Тұмсығы жіңішке, түзу, бүйірінен иілген. Содырғылар сайрағанда дауыстары құбылып шығады. Ұясын жерге, жартастарға, ағаш пен бұталардың арасына салады. Онда 2 — 7 жұмыртқа болады. Негізінен ұсақ жәндіктермен, қыста өсімдіктің жемісімен және тұқымымен қоректенеді. Дереккөздер
Шошқакөл

Елді мекен: * Шошқакөл – Қызылорда облысы Қармақшы ауданында болған ауыл, 2018 жылы таратылған. Басқа мағыналар: * Шошқакөл – Қарағанды облысының Нұра және Жаңаарқа аудандары жеріндегі ағынсыз көл. * Шошқакөл бұйраты – Мұғалжар тауының оңтүстік сілеміндегі қырқалы, ұсақ шоқылы төбелер.
Серік Сәдуақасұлы Қараманов

Қараманов Серік Сәдуақасұлы (25.10.1957 жылы туған, Қызылорда қаласы) заң қызметкері. Қазақ мемлекеттік унсверситетін (ҚазҰУ) бітірген (1979). 1979 – 89 жылдары Алматы қаласының Ленин, Калинин, Октябрь және Алатау аудандарында тергеуші, аға тергеуші, прокурордың орынбасары, прокурор болып істеді. 1989 – 90 жылдары Мәскеу қаласында КСРО Бас прокуратурасында басқарма бастығы, 1991 – 95 жылдары Алматы қаласының прокурорының орынбасары, 1995 – 98 жылдары Жамбыл облысының прокуроры болды. 1998 – 2001 жылдары ҚР Бас прокуратурасының азаматтық және шаруашылық істер бойынша сот қаулыларының және атқарушылық іс жүргізу заңдылығын қадағалау басқармасының бастығы, әкімш. азаматтық және шаруашылық істер бойынша сот қаулыларының және атқарушылық іс жүргізу заңдылығын қадағалау Департаментінің бастығы, 2001 – 2004 жылдары Шығыс Қазақстан облысы прокурорының орынбасары, 2004 – 2005 жылдары ҚР Бас прокуратурасының қылмыстық істердің сотта қаралау заңдылығын қадағалау Департаментінің бастығы қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қарағанды облысының прокуроры Қараманов «ҚР прокуратурасының құрметті қызметкері» (1995), бірнеше медаль, белгілерімен марапатталған. Дереккөздер
Перидотит

Перидотит (франц. рerіdot — оливин) — ультранегізділер тобына жататын интрузиялық тау жыныстарының жалпы атауы. Олар негізінен оливин мен пироксендерден (40%-дан аспайды) тұрады. Пироксеннің құрамына қарай Перидотит гарцбургит (оливин мен ромбылық пироксен), верлит (оливин мен моноклиндік пироксен), лерцолит (оливин мен қос пироксен) деген түрлерге бөлінеді. Құрамындағы пироксен мөлшері 10%-дан аспаса, ол дунит деп аталады. Перидотит қосымша және акцессор минералдары бойынша горнблендті, шпинельді, хромитті, гранатты, слюдалы деп те ажыратылады. Перидотиттің түсі қара, ашық жасыл; құрылымы орташа, ірі түйірлі, бітімі шомбал, кейде шлирлі, жолақты болады, үгілгенде серпентенитке айналады. Перидотит жарылым белдемдерінде басқа ультрабазиттермен бірігіп, тік құлама пласт немесе тізбектелген кішігірім денелер құрады. Перидотиттермен хром, никель, темір, титан, алмас, тальк, асбест кендері байланысқан. Қазақстанда Перидотиттер Мұғалжар, Ұлытау, Шар, т.б. ультранегізді тау жыныстары белдеулерінде кездеседі. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Органикалық геохимия

«Органикалық геохимия»– геохимияның Жердің әр түрлі геосфераларында органикалық заттардың таралуын, құрамын, химиялық шығу тегін, өзгеру себептерін зерттейтін бөлімі. Мұнай, газ, көмір өндірістерінің дамуына байланысты 20 ғасырдың 2-жартысында қалыптасты. Гумустың, керогеннің бытыраңқы түрлерін, көмірдің, жанғыш тақта тастардың, мұнайдың, амин қышқылдарының, көмірсутек газдарының, т.б. геохимиясын зерттейді. Органикалық геохимия осы заманғы мұнай жөніндегі ілімнің іргетасы болып есептелінеді. Ол көмірсутектердің шығу тегін, сонымен қатар мұнай іздеу мәселелерімен айналысып, ондағы мұнайдың түрін, генетикасы мен көмірсутек потенциалын танып-білуге көмектеседі. Органикалық геохимияның маңызды бөлімі жер қыртысында органикалық заттардың миграциясы мен химиялық элементтердің концентрациясы және кенді алқаптардың (уран, алтын, сынап, мыс, ванадий, германий, т.б.) түзілулерін зерттейді. Мұндай зерттеулердің қоршаған ортаның органикалық қалдықтармен ластану мүмкіндіктерін тауып, оның алдын алудағы маңызы зор. Дереккөздер
Шошқакөл бұйраты

Шошқакөл бұйраты – Мұғалжар тауының оңтүстік сілеміндегі қырқалы, ұсақ шоқылы төбелер. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин, Шалқар аудандары аумағында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 135–140 км-ге, Шағырай үстіртімен қатарласа созылып жатыр. Жер бедері Шошқакөл бұйратының ең биік жері 408 м, салыстырмалы биіктігі 40–60 м. Топырағы құнарсыз. Жусан, сораң шөп, бұта өседі. Дереккөздер
Созақ мешіті

Созақ мешіті, Қанаи Хақ мешіті, Қанаһа мешіті Шаһиахмед мешіті (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Түркістан облысы Созақ ауданындағы Созақ ауылында орналасқан. Мешіт сипаты Мешіт осы өлкелерге уағыз айтып, рухани қызмет ету мақсатында келген, өңірге белгілі дін қайраткері, этникалық ноғай шейхы Ахметтің есімімен аталған. Шейх Ахметті өз жерлестері құрметтеп, қайтыс болғаннан кейін Ноғай-Ишан деген атпен танымал болды. Мешіт Созақтың ең үлкен сәулет ескерткіші. Мешіт – тік төртбұрышты ғимарат. Ескерткіш күйдірілген кірпіштен тұрғызылған, сонымен қатар ағаш конструкциялы бөлшектер кеңінен пайдаланылған, шатыры қаңылтырмен жабылған. Мешіт негізінен айуанмен жалғасатын шаршы намаз залдан тұрады. Ғимараттың маңызды композиц. өзегі жоғары бөлігінде витражы (түрлі түсті әйнек) және бұрыш-бұрышында үйлесімді мұнаралары бар биік порталды дарбаза мен алдыңғы беті болып табылады. Айуанның қаңылтырлы шатырын оймышты сәнді бағаналар тіреп тұр. Алдыңғы бетіне қалақтар мен қауғалардың суреті салынған, намаз залдарының ішкі төбесі әшекейленіп безендірілген, портал витражының сәндік темір торы нақышталған. Созақ мешітінің композициясына Орталық Азия мен орыс архитектурасының элементтері қатар қолданылған. Дереккөздер
Ызылдақ шыбын

Ызылдақ шыбын (Syrphіdae) – қос қанаттылардың бір тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, 4000-ға жуық түрі анықталған. Дене тұрқы 5 – 15 мм, ірілері 25 мм-дей. Жақсы ұшады, көптеген түрі бал арасына, араға ұқсас. Мұртшасы басынан қысқа және үш бунақты, қанаты мөлдір, жұмыртқасы ақ, сопақша. Ересек ызылдақ шыбындардар гүл шырынымен қоректеніп, өсімдіктерді тозаңдандырады. Дернәсілдері тіршілік ету ортасына қарай бірнеше топқа бөлінеді: жыртқыштар – өсімдік бітелерімен қоректеніп, пайда келтіреді. Бұларға Syrphus, Scaeva, Sphaerophorіa туыстарының өкілдері жатады; сапрофагтар – ағаш діңінің астында, ағаш жарықтарының қуысындағы шіріген сүректерімен, кейбір түрлері сона, ара, құмырсқалардың ұяларындағы қоректік заттармен, суда тіршілік ететіндері судағы ыдыраған заттармен, су тұнбасымен қоректенеді; өсімдік қоректілері – ең зияндысы пияз ызылдақ шыбындары (Eumerus, Lampetіa), олар пияз баданасын зақымдайды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Нұғман Сәрсенұлы Манаев

Нұғыман Сәрсенұлы Манаев (17.09.1894, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы Жанбай ауылы - 1942) — ғалым, ағартушы, мемлекет қайраткері. Уфадағы "Ғалия" медресесін бітірген (1916). Бейімбет Майлинмен бірге "Садақ" атты қазақ оқушыларының қолжазба журналын ұйымдастырып, қосымша редакторы болған. "Айқап" журналында мақалалары, 1915 жылы "Аяқталмаған романнан үзінді" көркем туындысы жарияланған. Медреседен кейін туған ауылында ұстаздық етіп, "Талап" мектебінің негізін салады. Болашақ мұғалімдер даярлайтын қысқа мерзімді курстар ұйымдастырған. 1919 — 22 жылдары жергілікті кеңес, оқу-ағарту жұмысына басшылық жасайды. 1923 - 25 жылдары Бөкей губерниясы атқару комитетінің орынбасары, губерния партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 1925 - 26 жылдары Орал губерниясында бөлім меңгерушісі, 1926- 29 жылдары Жетісу губерниясы, Ақтөбе округ партия комитетерінің бірінші хатшысы, 1929 - 30 жылдары Қазақ АКСР-інің халық ағарту комиссары қызметтерін атқарған. Кейінгі жылдары аудармашылық және шығармашылық жұмыспен айналысқан. "Иман ислам" (Т.Жароковпен бірге) кітабы, "Жастар арасында", "Азамат" шағын пьесалары бар. Шәңгерей Бөкеев өлеңдері, Спандияр Көбеевтің "Қалың мал" романы жайлы зерттеулері ұлттық әдебиеттану ғылымына қосылған сүбелі үлес болып табылады. Манаев 1934 жылы Шәңгерейдің өлеңдер жинағын жеке кітап етіп бастырып, алғы сөзін, өмірбаянын, түсініктерін жазған. Толығырақ 1918 жылы Уфадағы “Ға-лия” медресесін бітірген. 1916 – 20 жылдары Уфадағы “Шығыс баспасы” баспаханасында әріп теруші, корректор, “Орал” газетінде жауапты хатшы, мектеп мұғалімі, кедейлер комитетінің төрағасы, Астрахань қалалық халық ағарту бөлімінің меңгерушісі болып істеді. 1921 – 28 жылдары Теңіз уездік атқару к-тінің төрағасы, Бөкей, Орал губернияларында халық ағарту, үгіт-насихат бөлімдерінің меңгерушісі, Орал қаласындағы “Қы-зыл Ту” газетінің редакторы, 1926 – 28 жылдары Жетісу губерниясы және Ақтөбе округтік комитетітінің жауапты хатшысы, 1929 – 30 жылдары Қазақ АКСР-і халық ағарту халық комиссары, 1932 – 37 жылдары Қазақ мемлекеттік баспасының, Қазақ өлкелік комитеті мәдени-ағарту бөлімінің қызметкері, Қазақ марксизм-ленинизм ғылыми-зерттеулер институтында аудармашылар секторының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1938 жылы жазықсыз тұтқындалып, ату жазасына кесілген. 1958 жылы мамыр айында ақталды. Дереккөздер
Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі

Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі – металлургия саласының ірі кәсіпорны. 1954 ж. маусымда Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты ретінде құрылды. Қостанай облысының Рудный қаласында орналасқан. Темір кентасы концентратын қожды шекемтас өндіреді, уатылған шикі кентас, доломит, әктас, қиыршықтас қазып алады. Бірлестік Қазақстанда ғана емес, темір кентасын өндіретін және байытатын жетекші кәсіпорындардың қатарына жатады. Оның құрамына кіретін Сарыбай, Соколов, Қашар, Қоржынкөл кеніштерінің кентасты пайдаланатын жалпы теңгермелік қоры 3,4 млрд т көлемінде. Индустрия алыбының құрамында бұлардан басқа Соколов жер асты кеніші, кентас дайындау, кен байыту басқармалары, жентектеу фабрикасы жұмыс істейді. Сондай-ақ оның құрамына кен-теміржол көлігі басқармасы, автокөлік басқармасы, Алексеевск доломит және Қызылжар әктас кеніштері, жөндеу-механика зауыты, бірқатар көмекші бөлімшелер де кіреді. Сарыбай кеніші қазіргі кезеңде 411 млн 400 мың т темір кентасын шығарады. 1999 ж. кен орнына 10 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салынды. 2005 ж. бұл қаржы 100 млн долларға жетті. Осы жылы бірлестік 35 млн тонналық жобалық қуаттан жоғары деңгейге көтерілді. ENRC тобының құрамында. Дереккөздер
Шошқалы (көл)

Шошқалы – Ақмола облысының Ақкөл, Біржан сал аудандары аумағындағы ағынсыз көл. Баймырза ауылынан оңтүстік-шығыста 6 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 311,9 м. Гидрографикасы Ауданы 22,08 км 2 , ұзындығы 6,9 км, енді жері 4,1 км, орта тереңдігі 1,5 м, ең терең жері 2,2 м, су жиналатын алабы 352,0 км 2 . Түбі жайпақ, лайлы, қалыңдығы 0,6 – 0,8 м. Жағасы солтүстік, солтүстік-батыс бөліктерінде жатық, қалған бөліктері тік жарлы, биіктігі 4,5 – 8 м. Көктемде тасып, жазда сабасына түседі, қыста түбіне дейін қатады. Суының минералдылығы көктемде 800 – 1000 мг/л-ден, жазда 1,5 – 2,0 г/л-ге, қыста қатпаған кезде 3 – 5 г/л-ге дейін өзгереді. Жер бедері Алабы белесті жазық, батыс, оңтүстік-батысында ұсақ төбелі. Орталық бөлігі өсімдіктерден таза, ені 0,2 – 0,5 км жағалаулық бөлігін қамыс жайлаған. Суын шаруашылықта пайдаланады. Дереккөздер
Органикалық дүние

Органикалық дүние – Жер бетінде тіршілік етіп, жойылып кеткен және осы кезде тіршілік етіп жатқан организмдердің жиынтығы. Ресми деректер бойынша қазіргі кезде саңырауқұлақтардың 100 мыңнан астам, өсімдіктердің 500 мыңдай, жануарлардың 2 млн-ға жуық түрлері тіршілік етеді. Палеонтолог ғалымдардың мәліметтеріне қарағанда жойылып кеткен организмдердің тек 0,01%-ының ғана қаңқа қалдықтары сақталған. Тірі организмдерді құрылыс ерекшеліктеріне қарай алғаш рет өсімдіктер мен жануарлар деп бөлген грек ойшылы Аристотель, оның шәкірті Теофраст болды. Тірі организмдерді жүйелеуде К.Линнейдің, Ж.Ламарктің, Э.Геккельдің еңбектері зор. Ал өсімдіктерді жіктеуде көбінесе орыс ғалымы А.Л. Тахтаджян (1910 ж. т.) ұсынған жүйелік топтар пайданылады. Тірі организмдерді жүйелеуде қазіргі кезде ең жоғары жүйелік топ – империя деген ұғым қолданылады. Қазір осындай 2 империя бар: # клеткалық құрылысы айқын емес организмдер (Прокариоттар) # клеткалық құрылысы айқын организмдер (Эукариоттар). Органикалық дүние бірнеше тіршілік деңгейлерінен құралады. Ең қарапайым тіршілік деңгейі – молекулалық, ал ең үлкен тіршілік деңгейі – биосфералық деңгей деп аталады. Органикалық дүниенің эволюциялық даму барысында ең жоғары, ең соңғы сатыда тұрғаны – саналы адам (Homo sapіens). Тірі организмдердің қазіргі биосфералық дамуы ноосфера деңгейіне көтерілгендігін дүниежүзі ғалымдары мойындайды. Дереккөздер
Қарамолда Нұрекеұлы

Қарамолда (Мұхамеджан) Нұрекеұлы (1988 – 1937) – дін қызметкері, ақын. Қазақстанның халық жазушысы Қ.Мұхамеджановтың әкесі. Әкесінен діни сауатын ашып, 8 жасында Бұхара-и Шәріптің әйгілі «Көкелташ» медресесін (Мир Арап) үздік бітіріп, құран-қари, яғни «Қаримолда» сопылық дәрежесімен елге оралған. Кейін Қарамолда атанып кеткен. Барлыбай табын ішінде мешіт ұстаған Қарамолда Сыр бойының сүлейлері: Тұрмағамбет, кете Жүсіп, керейт Даңмұрын Кенжебекұлы, қаңлы Жүсіп, Нақып қожалармен шығармашылық байланыста болған, өлеңмен айтысқан, жұмбақтар жазысқан, дін саласынан Қансейіт ишан, Нұржанның Әбілдасы, Қарсақпайдағы Нұржан Қажы, Марал ишанның немересі Сүлеймен ишан, т.б. дін ғұламаларымен Қарамолдадан ақындар А.Тоқмағанбетов, Қ.Баймағанбетов, жырау Р.Мәзқожаев, қайраткер Мұхамедияр, Т.Дәуітбаев, т.б. дәріс алған. Жаңақорғандағы Айғожа ишанның мешітінде, Түркістанның түбіндегі Қарнақ медресесінде дәріс берген. «Халық жауы» ретінде қамауға алынып, 1937 жылы атылды. Кейін толық ақталды. Дереккөздер
Соколовск 1, 2

СОКОЛОВСК 1, 2 – б.з.б. 7 – 5 ғ-лардағы обалар тобы. Соколовск-1. Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Соколов ауылынан солтүстікке қарай 500 м жерде орналасқан. Тас пен топырақтан үйілген 7 обадан тұрады. Үйіндінің аумағы 10 – 16 м, биікт. 0,6 м. Соколовск2. Лебяжье к-нің оңт.-батыс жағалауында. Ауданы 10 – 20 м, биікт. 0,7 – 1,3 м. Бұл 5 обадан тұрады. 1956 ж. Солт. Қазақстан археол. экспед. (жетек. К.Ақышев) 3 обаға зерттеу жүргізген. Қазбадан табылған балшықтан жасалған ыдыс, мал сүйектеріне қарағанда Соколовск ертедегі сақтардың обалары деген тұжырым жасалды. Әдебиеттер Акишев К. А., Памятники старины Северного Казахстана, Тр. Ин-та истории, археологии и этнографии АН Каз ССР, 1959, 7, с. 5 – 32. Пайдаланылған cілтемелер
Петр Поликарпович Бессчетнов

Петр Поликарпович Бессчетнов (22 тамыз 1924 жылы, Ресей, Кемерово облысы, Ленинск-Кузнецкий қаласында туған – 2003 жылы, Алматы қаласында қайтыс болды) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1969 жылы), профессор (1974 жылы). Қазақ Мемлекеттік Ауыл Шаруашылық институтын (1950 жылы) бітірген. 1950–54 жылдары аспирант, ассистент, 1954–65 жылдары орман шаруашылығы факультетінде декан, кафедра меңгерушісі (1965–92 жылдары), 1992 жылы Қазақ Ұлттық Аграрлық университетінде профессор қызметін атқарды. Бессчетнов 200-ден астам ғылыми еңбектің, 4 монографияның авторы. Шығармалары 1. "Редкие и ценные растения Казахстана", Алматы, 1981; 2. "Туранговые тополя Казахстана", Алматы, 1982. Дереккөздер
Зеебек эффектісі

Зеебек эффектісі – түйіспелерінде әр түрлі температурасы бар әр текті өткізгіштерден тізбектеп құрастырылған электр тізбегінде электр қозғаушы күшінің пайда болуы. Оны 1821 жылы неміс физигі Т.И. Зеебек (1770 – 1831) ашқан. Терможұптың көмегімен температураны реттеу осы Зеебек эффектне негізделген; қара Жылу энергетикасы Дереккөздер
Соққы

Соққы — шексіз аз уақыт ішінде дененің нүктелерінің жылдамдығының шектелген шамаға өсу құбылысы. Абсолют серпімдi емес соққы Абсолют серпiмдi емес соққы — соққының бірінші кезеңі біткенде, дененің бүкіл механикалық энергиясының денені деформациялауға және қыздыруға жүмсалуы. Соққының қалпына келтіруші коэффициенті к=0. Абсолют серпiмдi соққы Абсолют серпiмдi соққы — соққыдан кейін дененің механикалық энергиясының толық алғашқы қалпына келуі. Соққының қалпына келтіруші коэффициенті к=1. Соққы түрлері *Қиғаш соққы - дененің массалар центрінің жылдамдығы соққының алғашқы кезеңінде тақта нормалына бір беймәлім бұрышпен бағытталады. *Тiк соққы - дененің массалар центрінің жылдамдығы соққының бастапқы кезінде тақта нормалымен бағытталған соққы,нормаль дененің массалар центрінен өтетін соққы. *Соққы тұтқырлығы — соғумен иген кезде үлгіліктің қирауының меншікті жұмысы. *Соққыға сынау — # кетігі бар тік төрт бұрышты қималы үлгінің соққыға тұрақтылығын анықтау үшін сынау; # соққымен ию тәсілімен қирауға материалды (бұйымды) механикалық сынау. *Тiк центрлiк соққы — екі дене өзара соғысқанда нормальдары ортақ екі дененің жанасу нүктесі арқылы денелердің массалар центрінен өтіп және жылдамдықтары осы ортақ нормальдың бойымен бағытталған соққы. *Центрлік соққы — дененің тақта мен жанасу нүктесінен жүргізілген Дереккөздер
Шошқалы қорымы

Шошқалы қорымы – көне үйсін мәдениетінің ескерткіші. Жамбыл облысы Ақшолақ станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Құрамындағы 185 жерлеу орны екі түрге бөлінеді: #диаметрі 5 – 25 м, биіктігі 0,25 м аспайтын, тас аралас топырақ үйінділі дөңгелек обалар; #бұдан анағұрлым кішірек диаметрі 4,5 – 8,5 м, топырақ үйіндісі жоқ, сақиналы тас қаландылар. Барлық нысандар үш негізгі топқа бөліне орналасқан, соның ішінде диаметрі 10 – 25 м болатын неғұрлым үлкенірек обалар батыс топта. 1970 жылы басында Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Г. Максимова) мұнда жалпы саны 20-дан астам нысанды қазды. Зерттеу нәтижелеріне қарағанда, обалар мен тас қаландылар бір мәдени үрдіске жатады, ал бұлардың сыртқы ерекшеліктері, астындағы қабірлердің өлшемдеріндегі айырмашылықтар (тас қаландылардың қабірлері де обалардағыдан кішірек, әрі саяз) жерленген адамдардың әлеуметтік жағдайына байланысты болса керек. Қабірлер (ұзындығы 1,5 – 3 м, ені 0,7 – 1 м, тереңдігі 0,5 – 1,5 м) негізінен батыстан шығысқа созыла орналасқан. Мүрделер созылыңқы күйде, басымен күнбатыс тарапқа қаратыла шалқасына жатқызылған. Қабір іші құрылысының жиі кездесетін бір ерекшелігі – ірге бойларында, бұрыштарда арнайы жасалған үңгіршелер, кертпіштер. Мұндай жерлерде мал етінен мүше немесе қыш ыдыс қойылатын болған. Бір обада (ғ127) қабір түбінде көл. 1,75×0,45×0,3 м болатын тас жәшік ашылды. Қойдың сүйектері, әсіресе, құйымшақ жиі кездескен. Көптеп табылған заттай деректер арасында негізгі орынды көзе, аяқ, құмыра, шара түріндегі қыш ыдыстар алады. Олардың көбі қолдан иленген, тек бір бөлігі ғана құмырашы дөңгелегінде жасалған қабырғасы жұқалау, тығыз иленген, неғұрлым жақсырақ күйдірілген ыдыстарға жатады. Басқадай заттар арасында темір пышақтар, түйреуіштер, түрлі моншақтар бар. Ғалымдар жерлеу ғұрпының, заттай айғақтардың ерекшеліктерін ескере келіп, Шошқалы қорымын көне үйсіндер мәдениетінің біздің заманымыз 1 – 3 ғасырларын қамтитын орта, яғни “Жетісу” сатысымен мерзімдеді. Дереккөздер:
Соқыр өзені

Соқыр – Нұра алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 102 км. Су жиналатын алабы 3220 км². Бастауы Күмісқұдық ауылының солтүстік-шығысындағы қыраттан басталып, Керегетас тауы тұсында Шерубайнұраға құяды. Гидрологиясы Өзеннің оң жағалауы аласа төбелі, сол жағалауы жазық дала. Аңғарының ені жоғоры бөлігінде 2 – 5 км, сағасына жақын жерде 5 – 8 км. Арнасы 30 – 40, 50 – 60 м. Жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Құрылыс ауылы тұсында 0,70 м³/с. Суы мал, жер суаруға пайдаланылады. Соқырға Бұқпа, Ащылайрық, Қарағанды (Карагандинка) өзендері құяды. Төменгі сағасы қара суға, қайраңға айналып барып құрғайды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің басында мұзы түседі. Қамыс-құраққа балшықшы, үйрек, қасқалдақ ұя салады, жағалауында ондатра, су жалманы мекендейді. Балықтары: мөңке, шортан, алабұға, торта, қарабалық. Ауыз суына жарамсыз. Мал суару үшін пайдаланылады. Үлкен Михайловқа темір жол станциясының оңтүстік жағында темір жол және автомобиль көпірлері салынған. Дереккөздер
Ықтасын

Ықтасын, ықтырма – малды қатты желден, қарлы бораннан қорғап тұратын құрылыс. Ол ағаш бұталары, саман, тастан, тағы басқа жергілікті құрылыс материалдарынан биіктігі 3–6 метрдей болып жасалады. Ықтасын көбінесе қой және жылқы малдары үшін жасалып, кеңдігі мал басына байланысты әр түрлі болып келеді. Ықтасындардың табиғи түрлері де бар. Оларға әр түрлі көлемдегі үңгірлер, тау шатқалы, сайлы ойпаңдар, орманды алқап, тағы басқа жатады. Дереккөздер
Периклиналь

Периклиналь (грек. perі — маңында, klіno — еңкейтемін), периклинальды шөгу — Жер бетінің горизонталь жазықтықтағы проекциясында доға, эллипс, шеңбер түрінде байқалатын және құлау бұрышы осы фигуралардың центрінен әр жаққа бағытталған тау жыныстары қабаттарының жатыс пішіні. Периклиналь картада қол желпуішке ұқсаған, қабаттардың шөгу бағытының проекциясы қатпарлық шеттеріне қарай біртіндеп жайыла кеңейетін сызықтар түрінде келеді. Периклиналь антиклиналь және брахиантиклиналь қатпарлардың топсаларының тереңге құлдилау орындары мен күмбез тәрізді құрылымдарында байқалады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том