kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Асхат Тазетдинұлы Ашрапов

Асхат Тазетдинұлы Ашрапов (15 сәуір 1931, Башқортостан, Ишимбай ауданы, Кияуково ауылы - 19 сәуір 2008) — кинооператор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1980), КСРО Киноматографистер одағының мүшесі (1958). Өмірбаяны * 1955 жылы Мәскеудегі мемлекеттік кинематография институтының (А.В. Гальперин мен Э.К. Тиссэнің шеберханасы бойынша) бітірген * “Қазақфильмде” жұмыс істеді. Алғашында деректі фильмдер түсіріп, кейін көркем фильмдерге ауысты. 90-шы жылдары "Қазақфильм" киностудиясындағы мансабын аяқтап, әйелі Лидия Ашраповамен бірге Ресейге, Мәскеу облысына көшті. 1990 жылы Ашрапов әйелімен бірге "Альянс" кинофирмасын құрды. Соңғы 17 жылын Ашрапов науқас күйінде Қырымда өткізді. Түсірген көркем фильмдері * "Егер біздің әрқайсысымыз" (1961) * “Ана туралы аңыз” (1963, Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы, 1966) * "Көкжиектен асқан іздер"(1964) * “Шыңдағы шынар” (1965) * “Артымызда Москва” (1967) * “Қыз Жібек” (1970, Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы, 1972) * “Атаманның ақыры” (1970) * “Гауһартас” (1975) * “Қан мен тер” (1978) * "Алатаудың күміс мүйізі" (1979) * “Біз ересекпіз” (1980) * “Тоғызыншы ұлдан сақтан” (1983) * “Өзіңнен баста” (1985, бейнефильм) * “Түркісіб” (1986-87) т.б. белгілі кинотуындыларды түсіруге қатысты. Түсірген деректі фильмдері * “Ас атасы — нан” (1958) * “Тыңдағы мал шаруашылығы” (1958) * “Қазақстанның Мәскеудегі онкүндігі” * “Халықаралық жастар фестивалі” (1959) * “Медеудегі кездесу” (1976) * “Мәжит Бегалин” (1981) * “Жетісудің 8-өзені” (1984) * “Алатаудың аймүйізі” (1980) сияқты деректі фильмдер түсірген. Оның түсірген фильмдері операторлық шешімінің сонылығымен, суреткерлік құралдарының молдығымен ерекшеленеді. Фильмографиясы Режиссер ретінде *1973 - Ақ аруана *1976 - Медеудегі кездесулер *1990 - Бір ұя қасқыр Оператор ретінде *1955 - Ана мен бала *1961 - Егер біздің әрқайсымыз... *1963 - Ана туралы аңыз *1964 - Тұлпардың ізі *1965 - Шыңдағы шынарда *1967 - Ел басына күн туса *1969-1970 - Қыз Жібек *1970 - Атаманның ақыры *1973 - Ақ аруана *1975 - Гауһартас *1976 - Медеудегі кездесулер *1978 - Қан мен тер *1979 - Күміс мүйіз Алатау *1980 - Біз - ересекпіз *1984 - Тоғызыншы ұлдан сақтан *1986 - Түрксіб Марапаттары * Еңбек қызыл Ту ордені * Медальдармен марапатталған. . Дереккөздер
Ашуғ

XIII ғ.]] Ашуғ немесе ашик (, , ) — Әзірбайжан , армян және басқа да кавказ халықтарының халық жыршысы. Ашуғ атауы Квказда 16 — 17 ғасырдарда пайда болған. Ашуғ шығармашылығы халықтығымен ерекшеленеді. Ашуғ өнері көпқырлы. Өлең мәтінін өздері шығарып, оған лайықты ән табады, сөйтіп ішекті аспаптарды (саз, тар, кеманча) тарта отырып, кейде билеп жүріп орындайды. Репертуарында өз шығармаларынан басқа халық өлеңдері, эпикалық жырлар (дастандар) болады. Дереккөздер
Ашшурбанипал

Ашшурбанипал (шамамен біздің заманымыздан бұрын 689 — 633) — Ассирия патшасы (біздің заманымыздан бұрын 669 — 33). Өз иелігінің бірлігін сақтап, терр-н кеңейту үшін басқа елдермен үздіксіз әскери және дипломатиялық күрес жүргізіп отырған. Ол 648 жылы Вавилонды жаулап алып, біртіндеп оның жақтастарын талқандады. Мысырды, Эламды (біздің заманымыздан бұрын 639 ж.) бағындырды. Сирия мен Финикияда үстемдігін сақтауға көп күш жұмсаған. Ашшурбанипал билік еткен дәуірде мемлекетте жазба әдебиеті, өнер, жалпы мәдениет жақсы дамыған. 1849 — 54 жылы археологтар Ассирияның орталығы болған Ниневи (қазіргі Куюнджик) қаласыныңорнын зерттеп, ескі кітапхананың қалдығын тапты. Шумер және вавилон-ассирия тілдерінде сына жазулар жазылған, күйдірілген саздан жасаған 20 мыңнан астам тақта табылды. кітапханада көркем әдебиет туындылары, ғылыми, діни, тарихи еңбектер және іс жүргізу құжаттары болған. Олар Ашшурбанипал дәуірінде Месопатамия мемлекеті мәдениетінің жоғары деңгейде болғандығын көрсетеді және оның тарихын зерттеуде өте құнды деректер болып табылады. Дереккөздер
Ашурнасирпал II

Ашурнасирпал II , Ашурнасипал (Ashurnasіrpal), Ашшур-нацирапал ІІ (біздің заманымыздан бұрын 9 ғасыр) — Ассирия патшасы (біздің заманымыздан бұрын 883/84 — 858/59). Алдыңғы [Азия] тұрғындарын қанға бөктірген қатал патша болған. Әсіресе, ел ішінен бүлік шығарғандарды аяусыз қырған. Патшалығының алғашқы жеті жылы жемісті болды. Ашурнасирпал бұрынғы патша Тиглатпаласар І тұсындағы Ассирия шекарасын қалпына келтірді, мемл-тің түпкілікті жері мен жаулап алынған елдерді аймақтарға бөлді. Қираған Нимруд, Ашшур, Ниневия, Кальха қалаларын қайта көтерді. Ашурнасирпал заманындағы тасқа қашалған жазуларда сипатталғандай, ол басып алған елдерінен қыруар алтын, күміс, мыс, қорғасын, түйе, жылқы, қой мен ешкі, сиыр, жүн, мата, асыл металдар мен жақсы ағаштардан жасалған жиһаздар алып, тұрғындардың көбісін құлдар мен күңдерге айналдырды. Ашшур сарбаздары өздері шапқан елдердің тамтығын қалдырмай тонады. Бағынбағандардың басын шауып, зорлыққа көнгендерді барлық мал-мүлкімен Ассирияға көшірді. Бұл елдің тұрғындары салықтың ең ауыр түрлерінің тауқыметін тартты. Ассириядан шалғай мемл-тер мен Ашурнасирпал әскерлерінің жорық жолында жатқан елдер көп алым төледі. Алым-салықтың бәрі патша мен оның сарайындағыларды байытты. Әскери маңызы бар мекендердің бәрінде дерлік қамал салынып, олардағы бүкіл әскерді бағынышты елдер асырады. Дереккөздер
Ашық-Гариб

“ашық-гариб” — әзірбайжан халқының дастаны. Кавказ аумағы мен Таяу Шығыс елдеріне кең таралған. Дастанның бірнеше нұсқасы бар. 16 ғ-да ғұмыр кешкен шайыр Гарибтің өлеңдері негізінде пайда болған дастан іспетті. Мазмұнында кедей Ашуг Гарибтің бай қызы Санамға ашық болуы, екі ғашықтың әлеум. теңсіздік тауқыметін тартуы әнгімеленеді. Дастанның оқиға желісі ежелгі оғыз эпосы “Китаби дәдем Қорқытпен” үндесіп отырады. М.Ю.Лермонтов осы дастан негізінде “Ашик-Кериб” ертегісін (1837 ж. жазылып, 1846 ж. жарияланған), З. Гаджибеков “Ашик Гариб”, Р.М. Глиэр “Шахсенем” операларын жазды.
Ашық тау кен ісі

кен орнындағы ашық алмаз өндіру, Саха Республикасы]] Ашық кен өндіру — жер қойнауындағы қатты пайдалы қазындыларды жер бетіндегі ашық тау-кен қазбалары арқылы алу тәсілі. А. к. ө. тәсілі жер бетіне жақын жатқан кен байлықтарды өндіру үшін ертеден қолданылған. 6 — 11 ғ-ларда Қазақстанның Саяқ, Жезқазған өңірлерінде мыс кентасы осы әдіспен қазып шығарылған. Кейін кеннің жату тереңд-не байланысты оны өндіру ұзақ уақыт жерасты әдісімен жүргізіліп келді. Тек 19 ғ-дың аяғында қуатты тау-кен техникасын пайдалануға байланысты А. к. ө. жұмыстары қайтадан дамыды. Қазіргі уақытта пайдалы қазындылардың жалпы көлемінің 70р-і ашық әдіспен өндіріледі. Қазақстанда оның үлесі мыс кентасын өндіруде 60—ке, темір кентасын өндіруде 97—ке, көмір өндіруде 75—ке дейін жетеді. Қазақстандағы жылына 11 млн.т. мыс кентастарын өндіретін, 10 млн м3 басқа да жыныстарды аршып шығаратын Қоңырат карьері; жылына 17 млн.т кентас, 33 млн м3 жыныстар аршитын Сарыбай темір кентасты карьері; жылдық өндіріс қуаты (көмір бойынша) 55 млн т-ға жететін “Богатырь” жармасы дүние жүзіндегі ең ірі ашық кеніштерге жатады. А.к.ө. қазбалары қуатты эксковаторлармен, жоғары өнімді көлік техникасымен қамтамасыз етілген. Жаңа технологиялар ашық жұмыстардың негізгі параметрлерін жақсартуға мүмкіндік туғызады. Ашық жұмыстардың қоршаған ортаға келеңсіз әсерін азайту мақсатында көптеген шаралар жүргізілуде. Ашық кеніштерде (карьерлерде) еңбекті қорғау шарттары жоғары деңгейде қамтамасыз етілген. Жер астынан кен өндіру тәсілімен салыстырғанда, А. к. ө-де еңбек өнімд. 5 — 8 есе артса, өнімнің өзіндік құны 2 — 4 есе төмендейді.
Ашық қоғам

‎Ашық қоғам — мемлекеттің ішкі саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени жүйелерінің деңгейін білдіретін ұғым; Карл Поппердің «еркін қоғам» концепциясы, мұнда білімнің барлық түрлері және кез-келген әлеуметтік саясат ашық сыналады. Ол оны фальсификациялық және сыни рационалистік эпистемологиямен сәйкестене алатын жалғыз қоғам түрі ретінде қарастырады; бір қабаттан екінші қабатқа өту ресми түрде шектелмейтін қоғам. “Ашық” және “жабық” қоғам деген ұғымдарды кезінде ағылшын философы Карл Поппер енгізген. Ол мұны әр түрлі қоғамдардың тарихи-мәдени және саяси жүйелеріне сипаттама беру үшін қолданған. “Жабық” қоғам — догматты түрде жеке басқа табынушылықты, сондай-ақ дамудың ерте кезеңдеріне тән сипаттармен, жаңару, жаңғыруларсыз, ілгері қозғалыссыз тұрып қалу мәнін білдірсе, “ашық” қоғам — бұған қарама-қарсы ұғымда айтылады. Ол сыртқы жағдайларға тез икемделіп, жылдам ыңғайланатын, өзара сынға ерік бере білетін демократияшыл қоғам. Поппер өркениет тарихында қоғамдық даму қашанда “жабық” жүйеден “ашық” жүйеге өту арқылы жүзеге асып отырғанын көрсетеді. “Жабық” жүйелерге өзінің әлеум. және саяси құрылымдары жөнінен әрқилы елдердегі (Спарта, Пруссия, патшалық Ресей, нацистік Германия) әміршіл-әкімшіл қоғамдар, “Ашық” қоғам үлгісі ретінде көне дәуірдегі халық кеңесі басқарған Афина мен жаңа замандағы мемлекеттер мысал бола алады. Демокр. мемлекеттердің түрлері көп болғанымен олардың өзіне тән ортақ белгілері бар. Халық билігі, теңдік, әділеттілік, еркіндік принциптеріне негізделген мемл. жүйеде ғана А. қ. өркен жаяды. Қазақстан мемлекеті де биліктің түп иесі халық болып табылатын демокр. республика әр адамның негізгі құқық және бостандық нормалары белгіленген, заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. Әркім өзі қалаған саяси және діни көзқарастарды, мұраттарды ұстануға ерікті. Сөз және баспасөз бостандығы берілген, соның ішінде сын құқығы заң жүзінде қорғалады. Қазақстан осындай демокр. принциптер негізінде құқыӘдеб.: Корнфорт М., Открытая философия и открытое общество, пер. с ағылш., М., 1972; Назарбаев Н.А., На пороге ХХІ века, А., 1996; Ә. Нысанбаев, Адам және ашық қоғам, А., 1998; Popper K.R., The open socіety and іta enemіes, 5 ed., v. 1-2, L., 1966. қтық және әлемге ашық мемл. құру үстінде. Бұл принциптер 1995 ж. қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясында толық көрініс тапқан. Дереккөздер
Ашық паша

Ашық паша (шын аты — Әли) (1272-1333) — түрік ақыны, шейх. Анадолыға Хорасаннан келген шейхтар әулетінің ұрпағы. Әкесі Конйада 6 ай патшалық құрған соң тақты өз еркімен Қараманоғулларына берді делініп жүрген Мұхлис паша. Өлеңдерін “Ашық” лақап атымен жариялаған. Жүніс Әміре мәнерінде таза түрік тілімен илаһилер (Алла мен пайғамбарларымызды мадақтайтын діни өлеңдер) шығарған. Ақындығынан гөрі шейх ретінде көбірек белгілі болған. Кесенесі Конйада. Өлеңдерін аруз өлшемімен де, буын өлшемімен де, әрі бәйіт, әрі төрт жолдан тұратын шумақ түрінде де жазған. Ең атақты шағармасы — 12000 бәйіттен құралған моральдік, сопылық және дидактик. мазмұндағы “Ғарипнама” атты мәснәуи.
Ашықпаша-заде

Ашықпаша-заде, Дервиш Ахмет ибн Шейх Яхья ибн Шейх Салман ибн Ашық Паша (1393/1400, Түркия, Амазия — 1481/84, Константинополь) — орта ғасырдағы түрік тарихшысы. Анадолының атақты сопы ақыны Аладдин Әли Ашық Пашаның немересі. Жастық шағы жөнінде мәліметтер аз. 1437 ж. Меккеге қажылық сапар шегеді. Мұрат ІІ (1421 — 51) және Мехмет ІІ (1451 — 81) сұлтандардың Балқандағы жорықтарына қатысады. Кейін өз көзімен көрген және естіген оқиғалар жөніндегі мәліметтерді жинақтап, “Осман әулетінің шежіресі” (“Terвrіch-і Al-і Osman”) деген көлемді шығарма жазды. Таза түрік тілінде және оқуға жеңіл жазылған бұл еңбек түрік тарихының бастауы, көне кезеңдері жөнінде маңызды дерек болып табылады. Дереккөздер
Алифатты қосылыстар

Ашық тізбекті қосылыстар , ациклді қосылыстар, алифатты (майлы) қосылыстар — молекуласындағы көміртек атомдары өзара түзу немесе тарамдалған тізбек құрап қосылған органикалық заттар. А. т. қ-ға қаныққан, қанықпаған көмірсутектер және олардың бір немесе бірнеше атомды туындылары жатады. Бір ғана көміртектік байланысы (С-С) бар қаныққан көмірсутектерге метанның гомологтық қатары, оның туындылары енеді. Ал құрамында қос (С=С; мыс., этилен, пропилен, изопрен, хлорирен) немесе үш (СС; мыс., ацетилен) көміртектік байланысы бар А. т. қ. қанықпаған көмірсутектер деп аталады. Қаныққан А. т. қ. қанықпаған А. т. қ-ға және кері айнала алады. Молекуласындағы көміртек атомдарын басқа функционалдық топтарға (ОН, NH2 т.б.) алмастырғанда А. т. қ-дың түрлі кластары (аминдер, спирттер, қышқылдар т.б.) түзіледі. А. т. қ. мұнайдан, табиғи газдардан, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлар майынан алынады.
Ашық экономика

Ашық экономика - сыртқы дүниемен кең ауқымды сауда-экономикалық және қаржы байланыстары бар экономика. Мұндай экономикалык жүйе сыртқы сауда, капитал экспорты мен импорты арқылы халықаралық еңбек бөлінісіне қатысуын көздейді. Дереккөздер
Ащы жусан

Ащы жусан, ащы ермен – астралылар тұқымдасы, жусан туысына жататын көп жылдық өсімдік. Маңғыстаудың жайылымдар мен шалғындарда, бұйратты құмдарда, ормандар мен таулы жерлерде өседі. Биіктігі 60 – 100 см, кейде 120 см-ге жетеді. Тамыры жуан. Гүлдері ұсақ, шоғырлана өседі. Шілде – маусымда гүлдеп, жемістенеді. Ащы жусанның дәрілік өсімдік, медицинада пайдаланылады. Дереккөздер
Ащысор

Ащысор — Нұра өзенінің алабындағы тұйық, тұзды көл. Географиялық орны Қарағанды облысы Нұра ауданының орталығы - Нұра кентінен батысқа қарай 27 км жерде, Мұзбел оңтүстігінде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 24 км 2 . Ұзындығы 6 км, ені 4 км, тереңдігі 0,6 м. Су жиналатын алабы 177 км 2 . Жауын-шашын аз жылдары аумағы кішірейіп қалады. Суы кермек, тым тұтқыр, әлсіз сілтілі келеді. Жалпы минералд. 5,6 г/л. Қарашада мұз қатып, сәуірде ериді. Жағалау сипаты Жағалауы ұсақ шығанақ, түбектермен тілімделген. Көл жағалауында құрақ, қамыс, әр түрлі шөпті шалғын мен бұта өседі. Суы көктемде мал суаруға, алабы мал жаюға пайдаланылады. Дереккөздер
Аэрогеологиялық түсірім

‎ Аэрогеологиялық түсірім , аэрогеология — аэротүсірім әдістерін қолданатын геологиялық ғылым мен тәжірибе саласы. Аэрогеологиялық түсірімінің визуалдық, фотографиялық, фотоэлектрондық, геофизикалық (қ. Аэрогеофизикалық тәсілдер) т.б. тәсілдері бар. Дереккөздер
Аю биі

“Аю биі” — қазақтың күлдіргі биі. Музыкалық өлшемі 4 / 4 . Би дабыл аспабының сүйемелімен орындалады. Аңшылыққа байланысты туған. Орман-таулы жерді мекендеген қазақтар арасында көп тараған. Онда аңшының орманда кездескен аңқау аюды тапқырлықпен шапшаң әрі епті қимыл-жүрісімен алдауы, соңында көңілі шат аңшының қайта-қайта басын ішке алып аунап түсуден әбден қалжыраған аюға мініп кете баруы би тілімен өрнектеледі. “Аю биінің” көптеген нұсқалары бар. Балетмейстер Я.В. Романовский 1949 ж. Моңғолияда тұратын қазақтардың орындауында осы бидің бір түрін жазып алған. Дереккөздер
Аюшат үңгірі

Аюшат үңгірі – Қарағанды облысының Жаңаарқа ауданы, Қызылтау тауындағы табиғи үңгір. Сипаты Теңіз деңгейінен 1091 м биіктікте орналасқан. Порфирит жыныстарының үгілуінен пайда болған. Үңгірдің ұзындығы 25 м, ені 2,5 м, биіктігі 3 м. Күндіз іші жарық болады. Дереккөздер
Аякөз сыртқы округі

Аякөз сыртқы округі — Ресей патшасы үкіметінің шешімі бойынша (1831) осы аттас өзеннің бойында құрылған әкімшілік-территориялық бөлік. Сарыарқаның Жетісумен іргелес өңірінде құрылған ерекше округ. Бұл арқылы Ресей әкімшілігі патша реформасына қарсы қарқыны күшейіп бара жатқан Саржан сұлтанның көтерілісін оңтүстікке таратпауды, ең бастысы Жетісу, Алатау өңірін империяның құрамына қосу үшін саяси, әскери алғы шарт дайындауды көздеді.Округтің алғашқы аға сұлтаны болып Сарт Жошыұлы төре, қазылары Итемген Сейтенұлы би және Ақша Ханқожаұлы төре сайланды. 10 мыңдай шаңырағы бар 12 болыс елді біріктірді. Олардың болыстары болып Есім Жошыұлы (Назар болысы), Самұрат Жошыұлы (Мұрын болысы), Қымыран Жошыұлы (Мұрын-2 болысы), Тұрсын Жошыұлы (Қыржын болысы), Қисық Тезекұлы (Мұрын-Кенже, Айдар, Мырзаш болысы), Дәуіт Мамырханұлы (Матай болысы), Солтабай Бопыұлы (Сыбан болысы), Жамантай Бопыұлы (Сыбан-2 болысы), Омар Бопыұлы (Ақымбет болысы), Оспан Жапиұлы (Төмен болысы), Шыбынтай Сағалұлы (Семіз Найман болысы), Санбек Есімұлы (Назар-2 болысы) сайланды. А. с. о-мен бір мезгілде Аягөз дуаны құрылды (1831-68). 1857 ж. Аякөз сыртқы округінің бірнеше болыстығынан Қапал округі ұйымдастырылды. Дереккөздер
Аязқала

Аязқала — Кушан мәдениетіне жататын бекіністер шоғыры. Арал теңізден 200 км жерде, Әмударияның оңтүстік жағалауындағы Аязқала деп аталатын шоқының етегінде орналасқан. Алғаш 1939 — 40 ж. Хорезм археол. экспедициясы (С.П. Толстовтың жетекшілігімен) зерттеген. Осы топқа жататын көптеген мекендердің ішінде үшеуі ерекше көзге түседі. Олардың алғашқысы А.-3 бекінісі. Ол көне Хорезм қ-ның қабырғаларынан кем түспейтін, мұнаралары мен шым-шытырық жолдары көп, мықты қабырғамен қоршалған. Бекіністің ішкі жағында кең сарайлардың орны сақталған. Осыған ұқсас үлкен мекенжай қоныстардың солтүстік-батыс бұрышында да орналасқан. Бұл — Кушан дәуірінде (б.з.д. 3 — 2 ғ.) салынып, 5—7 ғасырда қайта жаңғыртылған А.-2 бекінісі. А.-1 бекінісі Аязқала шоқысының басында, өзгелерден едәуір биікте орналасқан және жақсы сақталған. Қамалдың қақ ортасында төбе тастарын тесіп қазылған құдықтан басқа құрылыс іздері байқалмайды. Бұл құрылыс қала да, мекенжай да емес, мемлекет шекарасының бір бөлігін күзетіп тұрған, Кушан мемлекетінің кішігірім әскери қосыны орналасқан бекіністің қалдығы. Осы бекініс орнында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде темір қанжар, пышақ, найзаның, жебенің ұштары, қоладан, алтыннан жасалған бұйымдар табылды. Галерея Әдебиеттер * Толстов С. П., По следам древнехорезмийской цивилизации, М., 1948; Толстов С. П., Древний Хорезм, М., 1948.
Аяққамыр күмбезі

Аяққамыр күмбезі – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген 12 ғасырдың соңындағы сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау облысы Жезді кентінен солтүстік-батысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Орталық Қазақстанның көрнекті ескерткіштерінің бірі болып табылады. Биіктігі 1 м тас іргетастың үстіне 8,10 м х 9,84 м көлемде тік бұрышты жобамен порталды-күмбезді пішінде салынған. Алдыңғы беті П әрпі сияқты жиектеліп, монумент портал түрінде әшекейленген. Кіретін қуыс түзу аркамен жабылған. Күмбезі күйдірілген кірпіштен қаланып, жарты оюлармен әшекейленген тақталармен қапталған. Шаршы негізден бұрыштарын кеміте қалау арқылы күмбез шығарылған. Архитектура құрылымы мен безендірілуі 9 — 11 ғ-лардағы осындай құрылыстарға тән. Аяққамыр мазары шамамен 14-ғасырдағы Құтлық Темір мазары деп аталған деген болжам бар. Аяққамыр мазары Жезді өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан. Аяқамыр мазары жайлы Шоқан Уалиханов өз еңбектерінде атап кеткен болатын. Мазар портальды күмбезді күрделі құрылыстар қатарына жатады. Кесенені алғаш рет 1946 жылы Қазақ ССР ғылым Академиясының Орталық Қазақстан археология экспедициясы зерттеді. /Ә.Х.Марғұлан/ 1973 жылы ҚазССР Мәдениет министрлігінің экспедициясы өлшеу мен фотофиксация жұмыстарын жүргізді. (М.А.Маманбаев, М.К.Сембин, М.С.Нұрқабаев). Тікбұрышты құрылыс жоспары үш көлемнен тұрады: ғимараттың текшесі, порталы және күмбезі. Құрылысқа 27х27х6см өлшеміндегі кірпіштер пайдаланылды. Сақталған портал бөлігінің биіктігі - 6,75м. Ішкі периметр бойынша жоспардағы өлшемдері: 5,75х5,75. Сыртқы периметр бойынша жоспардағы өлшемдері: 8,0х10,0. Архитектуралық және конструкциялық шешім, құрылыс жұмыстарының сапасы ескерткішті ортағасырдағы Қазақстан территориясындағы тамаша ғимараттардың қатарына жатқызады. Дереккөздер Библиография # Ә.Х.Марғұлан. Археологические разведки в бассейне реки Сарысу. Вестник АН КазССР, 1947,№7. # Г.Г.Герасимов,Памятник архитектуры долины реки Кара-Кенгир в Центральном Казахстане. Алма-Ата,1957. # М.К.Сембин. Мавзолей Аяк-Камыр /историческая справка/, 1977. Архив НИПМ. Сілтемелер * [https://archaeology.kz/mura?id=432 Аяққамыр кесенесі] — Archaeology.kz сайтында *
Өскенбай Аяпұлы Аяпов

Өскенбай Аяпұлы Аяпов (15.9.1929 жыл, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жайылма ауылы — 17.1.1983 жыл, Алматы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы (1973), профессор (1973), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1979). Өмірбаяны * Қазақ Химия-технология институтын бітірген (1951). * 1951 — 1959 ж. Қазақстан ғылым академиясының Отқа төзімді және құрылыс материалдары институтында аспирант, кіші ғылыми қызметкер * 1959 — 75 ж. Алматы Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтында аға ғылыми қызметкер, ғалым хатшы, зертхана меңгерушісі * 1975 — 1983 ж. Металлургия және кен байыту институтында зертхана меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. * 1976 — 1979 ж. Құрылыс материалдары өнеркәсібі министрлігі қарамағындағы кәсіпорындардың өнім сапасын бағалау жөніндегі мемлекеттік комиссияны басқарды. Ғылыми жұмыстары * Негізгі ғыл. жұмыстары тұтқыр материалдардың қатайғанда гидраттануын және құрылым түзілуін зерттеуге арналған. * Домна және фосфор қоқыстарын пайдалану тәсілдерін тауып, құрылыста тездеткіш қосымшалар қолданудың өлшемдерін жасады; гипс кристалдануының және сілтілер байланысының құрылыс материалдары құрылымы мен қасиетіне тигізетін әсерін анықтады. * 30 авторлық куәлік алған. * Аяпов және оның басқаруымен жүргізілген ғылыми жұмыстардың нәтижелері республикамыздағы құрылыс материалдары өндірісі мекемелеріне кеңінен ендірілді. Шығармалары * Твердение вяжущих с добавками-интенсификаторамы, А., 1978; * Вяжущие материалы и бетоны из минеральных отходов промышленности Казахстана, А., 1982. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.inform.kz/rus/article/2197651 Новости Казахстана. Агентство Казинформ]
Аярлық

Аярлық — адам мінезіндегі жағымсыз қасиет. Әр түрлі сұрқиялық, құбылмалы мінез ерекшеліктерін, сезім күйлерін білдіреді. Қулық пен сұмдық, зұлымдық пен айлакерлік т.б. жағымсыз мінез-құлықтың жиынтығы түріндегі адамның іс-әрекетінен, басқа адамдармен қарым-қатынасынан, сөйлеген сөзінен байқалады.
Аяушылық

Аяушылық — адам бойындағы не олардың бір-бірімен қарым-қатынасындағы гуманистік этикалық өлшем. А. екі түрлі қалыпта болады: 1) Адамның басқа бір адам басына түскен қолайсыз хабарды кенеттен, бөгде біреу арқылы естуіне байланысты пайда болатын көңіл-күйі; 2) Адам бойындағы барша тіршілік иелеріне қатысты жанашырлық, жағымды гуманистік қасиет.
Алым (заң)

Алымдар - мемлекеттік органдардың көрсететін қызметтері үшін заңды және жеке тұлғалар төлейтін міндетті, ақшалай төлемдер, олардан алынатын ақша (алымдар). *Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені және филиалдар мен өкілдіктерді есептік тіркегені үшін алым. *Жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым. *Жылжымайтын мүлікке және онымен жасалатын мәмілелерге құқықтарды мемлекеттік тіркегені үшін алым. *Жылжымалы мүлік пен кеменің немесе жасалып жатқан кеменің ипотекасын мемлекеттік тіркегені үшін алым. *Радиоэлектрондық құралдарды және жоғары жиіліктегі құрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым. *Көлік құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым. *Дәрі-дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым. *Туындылар мен сабақтас құқықтар объектілеріне құқықтарды, туындылар мен сабақтас құқықтар объектілерін пайдалануға лицензиялық шарттарды мемлекеттік тіркеу үшін алым. *Автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы арқылы жүру алымы. * Утилизация алымы. *Бұқаралық ақпарат құралдарын есепке қойғаны үшін алынатын алым. *Аукциондардан алынатын алым. *Жекелеген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін лицензиялық алым. *Гелевизия және радио хабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектрін пайдалануға рұқсат беру үшін алым. Дереккөздер
Алып

Алып - бірінші мағынасы зор денелі адам дегенді білдіреді. Екінші мағынасы - алапат күш иесі, батыр ұғымының синонимі. Үшінші мағынасы - көне қазақ мифтері мен аңыздарында және қиял-ғажайып ертегілерінде бет бейнесі анық айтыла бермейтін алып күш иесі, зор денелі образ. Алып жағымды немесе жағымсыз кейіпкер түрінде болады. Оның образдык- функционалдық синонимі - дәу. Түркі тілдерінде алып сөзі батыр атауының синонимі ретінде қолданылған. Көне түркілердің тастағы жазуларында алып сөзі батыр адам деген мағынаны білдіреді. Ерте заманда көне оғыздарда алып сөзі батырлардың, хан- сұлтандардың есіміне ресми титул ретінде қосылып айтылды. Көне оғыздардың батырлары мен хандарының есімдерінде, мысалы, Алп Арслан, Алп Тегин, Алб Ая, Алп - Арслан, Қара - Алп - Арслан, Салор - Қазан Алп деген есімдерде, алып сөзі ер, батыр мағынасында қолданылған. «Алып / алп» сөзінің осы мағынасы қазақтың ауыз әдебиетіндегі эпостық қаһармандардың бірі - Алпамыс батыр есімінде өзгерген түрде сақталған. Қазақ ертегілерінде алып (Қазақ ертегілері. Алматы, 1961 кітабынан алынды) алып атауы өте зор денелі адам кейпіндегі мифтік кейіпкерлер дәулерге қатысты айтылады. Дереккөздер
Алып қалқаншалылар

Алып қалқаншалылар – буынаяқтылардың толығымен жойылып кеткен класы, палеозой дәуірінде суда тіршілік еткен жыртқыштар. Олардың 200-ге жуық түрі болған, ұзындығы 1,8 м-ге жеткен. Қалдықтары Шотландияның ерте заманнан сақталған қызыл құмынан табылған. Денесі бас-көкіректен және артына қарай жіңішкерген 12 сегментті ұзын құрсақтан құралған. Құрсағы алдыңғы және артқы бөлімдерге бөлінген. Соңғы сегменті аналь қалқаншасына (тельсонға) айналып, тақта, тікенек немесе ине түріне өзгерген. Алдыңғы құрсағында жапырақ тәрізді, 4 жұп желбезек аяқтары болған. Бас-көкірек бөлімі бірігіп, тұтас біткен қалқаншамен жабылған, оның жоғ. жағында қарапайым көзшелері, ал бүйірінде күрделі көздері және 6 жұп аяқтары (хелицералары, яғни 1-ші жұп аяқтары қысқаш тәрізді) жақсы дамыған.
Жақыннан көргіштік

Жақыннан көргіштік (миопия) — көз кемістігі, мұндайда адам алыстан жөнді көре алмайды. Бұл кемістік бөлмеле жарықтық жеткіліксіздігінен, затқа көзді тым тақап жұмыс істеуден (оқу, жазу, кейбір қолөнері кәсібімен шұғылдану) т. б. болады. Жақыннан көргіштік әдетте балалардың мектепте оқып жүрген кезінде басталып, кейіннен өрши түсуі мүмкін. Мұндайда көз тез талады; ұзақ уақыт сабаққа дайындалғаннан кейін көзінің түбі сыздап ауырады; көзі бұлдырайды. Затты айқын көру үшін оны амалсыз көзіне тақауға мәжбүр болады. Ойыс әйнекті көзілдірік кигенде мұндай кемістік түзеліп, көздің бұлдырауы жойылады. Жақыннан көргіштіктің алдын алу үшін ең әуелі жұмыс істеуге қолайлы жағдай жасап, көзді талдыратын себептерді болдырмау қажет. Көзге жақын қойылатын заттармен жұмыс істегенде бөлмеле жарық жеткілікті болуы, еңбек және тынығу режим бұлжытпйй орындалуы тиіс. Мектеп жасындағы балалар оқығанда және жазғанда кітабы мен дәптерін 33—35 см-ден жақын тақа мауы, басын тым еңк§йтпеуі ескертілгені жөн. Түнде сабақ оқығанда не жазғанда стол шамын (ең кемі 40 Вт) пайдалануы тиіс, оны қарсы алдына немесе сол жағына қойып, кітапқа немесе дәптерге қолдың көлеңкесі түспейтіндей етеді. Оқушылар сабағын 45—50 минут оқығаннан немесе жазғаннан кейін 5—10 минут тынығып, көзді дем алдырыл алу лары қажет. Егер жақыннан көргіштік пайда болса, онда басты міндет — оны әрі өршітпеу шараларын қарастыру болып табылады. Ол үшін дәрігердің берген нұсқауларын бұлжытпай орындау керек. Алыстан көрмейтін көздің оптикалық кемістігі көзілдірікпен (дәрігердің нұсқауы бойынша) түзетіледі. Кейде, жақыннан көргіштік тым асқынған жағдайда, кәдімгі көзілдіріктен жәрдем болмаса, онда көзге жанаспалы (контактілік) әйнек қондырылады. Бұл — көздің мүйізгек қабатында сәуленің дұрыс сынбауын (ассигматизмді) түзету үшін қолданылатын ілдіріксіз көзілдірік. Ол органикалық шыныдай немесе пластмассадан жұқалап жасалады да (кератоконус, ассигматизм, афакия кезінде), тікелей көздің мүйізгек қаб атына кигізіледі. Мұндайда басқа адамға оның көзілдірік кигені, линза қондырғаны байқалмайды. Ауруға шалдыққан жағдайда көз тканін қоректендіруді жақсартатын және оның кенересін нығайтатын дәрідәрмектермен. емделу курсын ұдайы алып отырған жөн. Жақыннан көргіштік байқалған бойда, арнайы жаттығулар жасаған пайдалы, мұның өзі көп жағдайда оның одан әрі өршуін тоқтатуға немесе едәуір баяулатуға мүмкіндік береді. Жақыннан көргіштікті одан әрі өршітпеуде жоғарыда айтылған гигиеналық талаптарды бұлжытпай орындаудың айрықша маңызы бар. Сабақ оқудан немесе кәсіптік қызметтен басқа жағдайда мүмкіндігінше көзді талдырмаған жөн. Көзге күш түсетін жұмыс істеген кезде әр 30—45 минуттен кейін 10—15 минут тынығу қажет. Алыстан көрмеушілігі асқынған адамдардың ауыр зат көтеруіне, тым шапшаң қимыл жасайтын спорт түрлерімен (мәселен, ауыр атлетика, бокс, күрес, акробатика т. б.) шұғылдануына болмайды. Дереккөздер
Альбедо

Альбедо (көне лат. albedo — ақ) — дене бетінің өзіне түскен электр магниттік сәуле не бөлшектер ағынын шағылыстыру қасиетін сипаттайтын шама. Ол дене бетінен шағылған ағынның оның бетіне түскен ағынға қатынасы арқылы анықталады. Альбедо — Күн жүйесіндегі планеталардың т.б. денелердің маңызды сипаттамасын білдіретін шама. Альбедо (лат. аіЬесіо — аппақтық) — қандай да бір дененің немесе беттің шағылдыру қабілетін сипаттайтын шама. Беттің немесе дененің шағылған радиациялық ағынының түсетін радиация ағынына қатынасымен анықталады; Альбедоның мәні: ылғал топырақ — 5—10%, орман — 5—20%, шөп жамылгысы — 20—25%, жаңа жауған қар - 70—90%. Альбедометрмен өлшенеді. Дереккөздер
Альбинизм

Альбинизм , реңсіздік ( — ақ) — организмнің өзіне тән түсінің жоғалуы. Альбинизм — рецессивті генге байланысты тұқым қуалайтын белгі. Бұл ген гомозигота кезінде меланин, хлорофилл пигменттері синтезін тежейді. Адамдар мен жануарлардың түрге тән сыртқы пигментациясы іштен туа қалыпты аспай көзі, қасы, шашы, түгі, терісі т.б. өзгелерден ерекше түске боялады. Өсімдіктерде альбинизм олардың жасыл түске толық немесе жартылай боялмай шығуымен байқалады. Зертханалық жануарлардың таза линияларының альбионостары генетикалық тәжірибе үшін қолданылады. ]] Альбинизмге ұшыраған жануарлар мен адамдардың терісі мен жүнінде және көздің нұрлы қабықшасында тиісті пигменттің (меланин) жоқтығынан олар бозғыл тартады. Ал өсімдіктерде хлорофилл болмауынан фотосинтез процесі тоқтайды да, өсімдік өз тіршілігін жояды. Альбинизмге шалдыққан организмді альбинос деп атайды. Альбиностардың жарықты сезінуі өте жоғары болады. Лабораториялық жануарлардың (қоян, егеуқұйрық тышқан т. б.) таза альбиностары тек зерттеу жұмыстары үшін өсіріледі. Альбиностар (лат. albus – ақ) – туа пайда болған жануарлар мен адамның тері жабынында және көздерінің нұрлы қабығында түрлі түс беретін пигментті клеткалары болмайтын жеке дарабастар. Альбиностық белгі тұқым қуалайды. Ол гомозиготалы организмдердегі рецессивті генмен тікелей байланысты жануарларда меланин, ал жоғары сатыдағы өсімдіктерде хлорофилл пигменттерінің түзілмеуінен пайда болады. Кейде альбиностық белгі ақ дақты түсті геннің көрініс беруінен адам денесінде ақ түсті дақтар пайда болады. Бұл кезде көздің нұрлы қабығында түс беретін пигменттер сақталады. Өсімдіктердегі альбиностық белгілер де хлоропластидтердегі тұқым қуалаушылық өзгерістермен тығыз байланысты болады. Лабораториялық жағдайларда таза альбиностық белгілері бар жануарлар (егеуқұйрықтар, тышқандар, т.б.) ғылыми-зерттеу жұмыстары үшін арнайы қолдан өсіріледі. Дереккөздер
Альвеококкоз

Альвеококкоз (alveococcosіs; синонимі: көп камералы эхинококкоз — эхинококк тектес таспа құрттардың (echіnococcosіs alveolars) әрекетінен болатын ауру. Қазақтар кейде оны “бауыр құрт” деп атайды. Құрт иттің, қасқырдың, түлкінің ішектерінде арамтамақ (паразит) ретінде өмір сүреді. Көбінесе бауырда, өкпеде, кейде бүйректе және жүректе де орналасады. Құрт дернәсілі өсе келе сол орналасқан ағзаның бөліктерін біртіндеп зақымдайды. Ауру көп жылдар бойы адамға еш белгі бермеуі мүмкін. Құрт өсіп, көбейе, келе А. белгісі пайда болып, паразит орналасқан органның көлемі ұлғаяды. Егер құрт бауырда орналасса, ол ұлғайып, қатаяды, науқас тез жүдеп, терісі сарғыш тартады, қан құрамында эозинофилдер көбейеді. А-ды толық анықтау үшін рентген сәулесі, ультрадыбыс пайдаланылады және лабораториялық зерттеулер жүргізіледі. А-дың негізгі емдеу жолы — хирур. жолмен алып тастау.
Альгицидтер

Альгицидтер (лат. alga — балдыр, теңіз шөбі және caedo — өлтіру) балдыр жойғыштар — су қоймаларындағы және басқа тех. жүйелердегі балдырларды жою үшін қолданылатын дәрілер. Төменгі сатыдағы өсімдік тобымен күресуде фотосинтезді тежейтін триазин, цианур қышқылы және мочевинадан алынған гербицид түрлері, құрамында активті хлоры бар бактерицидтер, 4-дәрежедегі аммоний тұздары, мыстың көптеген қосылыстары мен комплекстері, фунгицидтер пайдаланылады. А-дің балықтар мен су жәндіктеріне зиянсыз болуы шарт.
Альмагест

“Альмагест” (арабша әл-Мажисти, латынша Almagestum,грекше Megіste Syntaxіs — “Ұлы құрылыс”) — Птолемейдің 2 ғасырдың орта шенінде жазған белгілі астрономиялық шығармасы. Ол 13 кітаптан тұрады. Бұл шығарма Вавилон, Мысыр, Араб, Үндістан, Қытай, Иран, Грекия елдеріндегі сол кезде жасалған астрономиялық зерттеулер мен Птолемейдің өз еңбектері нәтижелері негізінде жазылған. “Альмагестте” сфералық астрономия, Күн мен Айдың көрінерлік қозғалысы, планеталардың бойлық пен ендік бойынша көрінерлік қозғалысы теориялары, жұлдыздардың эклиптикалық координаттары баяндалған. Сондай-ақ дүние жүйесінің Птолемей жасаған алғашқы математикалық моделі (дүниенің геоцентрлік жүйесі) берілген. “Альмагест” 828 ж. араб тіліне аударылды. Соның нәтижесінде онымен Шығыс ғұламалары танысқан. Әбу Насыр әл-Фараби ол жөнінде “Альмагеске түсініктеме”, “Алмагеске қосымша кітап” еңбектерін жазды. “Альмагест” 1515 ж. Венецияда латын, 1538 ж. Базельде грек тілінде басылды. Дереккөздер
Алмагеске түсініктеме

«Алмагеске түсініктеме» (араб. Шарх әл-Мәджисти), «Қысқартылған Альмагест» — Әбу Насыр Әл-Фарабидің белгілі астрономиялық шығармасы. Птолемейдің «Альмагесін» түсіндіру, өңдеу, кемелдендіру мақсатымен жазылған. Ғылымға белгілі арабша жалғыз қолжазбасы Лондондағы Британ музейінің қорында сақтаулы. ҚР ҒМ–ҒА-да фотокөшірмесі бар. Қолжазба 222 бет, аяғында һижра бойынша 628 жылы көшірілді» деген жазу бар. Бұл еур. жыл есебі бойынша 1231 жылға сәйкес келеді. 13 кітаптан тұрады. Оның бастапқы 5 кітабы орысшаға аударылып, 1975 ж. Алматыда «Ғылым» баспасынан жарық көрді. «Альмагеске Түсініктемеге» кіріспесінде Әбу Насыр Әл-Фараби өзінің бұл еңбекті жазуда алдына қойған мақсат-жоспарын: «Біз ұлы Птолемейдің астрономия жөнінде жазған шығармасы «Альмагестің» мазмұнын түсіндіруге кірісуді мақұл көрдік. Біз мұнда оның сөзінен көп ауытқымаймыз, замандастарымыздың Птолемейден өзгеше әдістерін кейбір жерлерде ғана келтіреміз… Біздің мұндағы көздеген негізгі мақсатымыз – бұл кітаптың мазмұнының көпшілікке барынша түсінікті болуы» деп тұжырымдайды Әбу Насыр Әл-Фараби өз баяндауында Птолемей деңгейінде қалып қоймай, реті келгенде оның кемшілігін көрсетіп, маңызды толықтырулар жасайды. Мысалы, Птолемейдің Күн апогейінің орны жұлдыздарға қатысты қозғалыста болмайды деген пікіріне қарсы шығып, өз бақылауларына сүйеніп, жаңа пайым жасайды. «Алмагеске түсініктеме» шығыс ғалымдарының Птолемейдің аса бай астрономия, математика мұраларын игеруінде үлкен ықпалын тигізді. Мұның айқын дәлелі ретінде әйгілі Әбу Әли ибн Синаның энциклопедия туындысы – «Медет кітабының» астрономия тарауына осы түсініктемелерді өзгертпей, сол күйінде енгізгенін айтуға болады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://lib.tarsu.kz/rus2/all.doc/Elektron_res/Komentarii_Almagestu.pdf Комментарии к „Альмагесту“]
Альпілік қатпарлану

Альпілік қатпарлану — мезозой мен төменгі палеоген кезіндегі геосинклинальдар мен платформалар аумағында кайнозой эрасында жас, биік тау жүйелерінің түзілуіне себеп болған тектоникалық құбылыс. Бұл типті қатпарлану алғашқы рет Альпіде зерттелген, соған байланысты осылай аталған. А. қ. құбылысы нәтижесінде түзілген тау жүйелері жерортатеңіздік (ендік және солт.-батыс бағыттарында) және тынық мұхиттық (бойлық бағытта) деп аталатын екі белдемнен тұрады. Жерорта теңіздік белдемге: Еуропада — Альпі, Пириней, Андалузия, Апеннин, Карпат, Динар, Стара-Планина, Қырым, Кавказ таулары; Азияда — Понтий, Тавр, Түрікмен-Хорасан, Эльбрус, Гималай, Загрос, Сулеймен таулары мен Үндіқытай түбегінің тау тізбегі кіреді. Тынық мұхиттық белдемге: Азияда — Камчатка түбегі, Курил, Жапон, Филиппин, Индонезия аралдары; Солт. Америкада — Аляска мен Калифорнияның Тынық мұхит жағалауының қатпарлы жоталары; Оңт. Америкада — Анд тау жүйесі, Жаңа Гвинеядан Жаңа Зеландияға дейінгі Австралия құрлығын көмкеріп жатқан аралдар тобы; Антарктидада — Антарктида түбегінің қатпарлы жоталары енеді. Осы екі белдем Малакка түбегінің оңтүстігінде қосылады. А. қ-дың аймақтық дамуы екі үлкен кезеңге бөлінеді. Бірінші кезеңде (триастан палеогенге дейін) геосинклинальдық ойыстар пайда болып, іші шөгінді және жанартаулық жыныстарымен толып, қатпарланып біраз көтерілген; екінші кезеңде (палеогеннің соңы, неоген, антропоген) немесе орогендік кезеңде — бірінші кезеңдегі процесс жалғаса отырып, көптеген үлкен тау жүйелері құрылған (Гималай, Альпі, Кавказ, Тянь-Шань, Алтай т.б.); сонымен қатар жаңа тауаралық және тау алды ойыстары пайда болып, олар неоген-антропогендік (моласс және жанартаулық) жыныстармен толыққан. А. қ. аймақтарында тектоник. әрекет күшті болғандықтан, жер сілкіну, жанартау атқылау жиі болып тұрады. Қазақстанда мұнай, газ, көмір, сондай-ақ түсті металдардың кендері А. қ-мен байланысты түзілген. Әдеб.: Тектоника Евразии, под ред. А.Л.Яншина, М., 1967; Косыгин Ю.А., Тектоника, М., 1969; Белоусов В.В., Основы геотектоники, М., 1989.
Альтамира (үңгір)

Альтамира — жоғарғы палеолит дәуірінен сақталған үңгір. Испаниядағы Сантандер қ-ның оңт-де, Пиреней мүйісіне орналасқан. Көне дүние тарихымен әуестенуші Марселико де Саутуолой 1875 ж. үңгір ішіне сұғына еніп, ежелгі адамдар тұрағының іздерін тапты. 1879 ж. үңгір төбесіне салынған суреттер табылды. Онда жоғары палеолит кезеңіне жататын бизондар мен басқа да аңдардың табыны (ұзындығы 2,25 м) бейнеленген. А. үңгіріндегі табылған таңбалар алғашқы қауымдық қоғам адамдары танымы мен мәдениетінің даму деңгейінен мағлұмат береді.
Алюмель

Алюмель — құрамына 95% никель, 2% марганец, 1% алюминий және 1% кремний қосылған қорытпа. Қызуға өте төзімді басқа термопара жасайтын қорытпаларға қарағанда үлкен электрқозғалтқыш күшке ие термопара сымдарын жасауда қолданылатын материал. Нихром-алюмель және хромель-алюмель терможұптарында теріс зарядты электрод ретінде және электр аспаптарына пайдаланылады.. Дереккөздер
Аляска ағысы

Аляска ағысы — Тынық мұхиттың солтүстік-шығыс бөлігіндегі жылы ағыс. Ол Аляска шығанағы арқылы оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып, шығанақтан өткен соң, шығыстан батысқа бұрылып, Алеут аралдарының бұғаздары арқылы Беринг теңізіне өтеді. Қыста суының беткі температурасы солтүстігінде 50 °С, оңтүстігінде 100 °С-қа (жазда солтүстігінде 150 °С, оңтүстігінде 20 °С-қа) дейін барады, тұздылығы 32,5. Аляска ағысының орташа жылдамдығы 0,9-1,5 км/сағ. Ағыс Куросио жылы ағысы жүйесіне енеді. Ағыс әрекеті әсерінен қыста құрлық жағалаулары ылғалды және жылы болады. Сыртқы сілтемелер * http://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/gulfalaska.htm
Аляска жотасы

Аляска жотасы — Солтүстік Американың Тынық мұхит жағалауында, Аляска түбегінің оңтүстік бөлігін қамтып жатқан таулар сілемі, Солтүстік Америкадағы ең биік жер. Ұзындығы 1000 км, абсолюттік биіктігі 6194 м (Мак-Кинли тауы). Геологиялық құрылымы Жота жас тауларға жатады. Негізі интрузивті тау жыныстары шөгінділерінен түзілген. Беткейлері тік, қатты тілімденген. Қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда алтын, бериллий, көмір, темір, платина, сынап, қорғасын және мұнай кендері көптеп кездеседі. Климаты Аляска жотасы түбектегі негізгі климаттық және суайрық жотасы болып саналады. Оңтүстіктегі өте ылғалды беткейлерін (800 м-ге дейін) шыршалы-жапырақты орман, одан жоғарысын мәңгі қар мен мұздықтар басқан. Солтүстігіндегі ылғалдылығы аздау болып келген беткейлерін (1000-1100 м) таулы тундра алып жатыр. Ендік бағытта доғаша орналасқан тау жоталары өте биік болып келеді. Олардың орташа биіктігі 3500 м. Сондықтан Аляска жотасының солтүстік және оңтүстік беткейлерінің климатында үлкен айырмашылық бар. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік беткейлерде — 24-30 °С болса, оңтүстік беткейлерінде — 9-11 °С. Жазы қоңыр салқын. Шілде айының орташа температурасы 12-14 °С. Жотаның оңтүстік беткейлерін Алеут аралдарымен қоса “мәңгі күз” аймағы деп те атайды. Ондағы жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 1800-4800 мм. Жотаның Фэруэтэр сілемінде жылдың 312 күні жауын-шашынды (6000 мм-ге дейін) болады. Аляска жотасын дүние жүзіндегі ең ұзын Хаббард (145 км) және ауданы жағынан ең үлкен Маласпина (2,2 мың км²) мұздықтары басқан. Жануарлары Жотаны ең ірі бұлан, америкалық бизон, қасқыр, карибу бұғысы, сұр аю, күдірқодас (овцебык) мекендейді, ал суларында ең ірі қызыл балық тіршілік етеді. Сыртқы сілтемелер [http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:1397815 Аляска жотасы]
Аляскит

Аляскит (алғаш Аляска түбегінде табылуына байланысты аталған) — интрузиялық магмалық тау жынысы, граниттің қышқыл құрамды түрі. Құрамы негізінен сілтілі дала шпаттарынан (65 шамасында) және кварцтан (35 ) тұрады, түсті минералдар өте аз болады (5)-тен аз). Көбінесе ашық түсті болып келеді, сонымен қатар қанқызыл, алқызыл және сұрғылт түрлері жиі кездеседі. А — құрылыс материалы. Ол қаптама тас ретінде ғимараттарды безендіруде қолданылады.
Амазонкалар

және амазондар]] Амазонкалар — ежелгі грек мифтеріндегі жауынгер әйелдер. Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағында, Кавказ, Трапезунд, Азу таулары маңында өмір сүрген. Кейбір деректерде амазонка сөзі “омыраусыз, емшексіз” дегенді білдіреді. Қару-жарақ ұстауға қолайлы, әсіресе, садақ тартуға ыңғайлы болсын деп, жас кезінде қыздардың оң жақ омырауын күйдіріп не кесіп тастаған. А. шапқыншылық жорықтар жасап, бірте-бірте Қара т-дің солт. жағалауына, Кіші Азияға, Фракия мен Аттикаға, Африканың оңтүстігіне дейін жеткен. Страбо — : Амазондардың негізгі қаруы жақ, садақ, ай пішінді қалқан болған. Дулығасынан бастап бүкіл киімдері аң терісінен тігілген. Садақты алға да, артқа да бірдей ататын мерген болған дейді. Кейбір зерттеушілер (Ә.Қоңыратбаев т.б.) қарақалпақ халқының “Қырық қыз” эпосы мен грек мифтеріндегі Амазондар арасында ұқсастық бар деген болжам айтады. ; Көптеген ғалымдардың айтуы бойынша олар сарматтарға (савроматтарға) ұқсас келген. Дереккөздер
Амальгама

.]] Амальгама. Құрамына сынап кіретін металл қорытпа. Тістерді пломбалауға, тіс қосымшасы (вкладка) мен жартылай тіс сауытын жасарда қалып алу үшін қолданады. Амальгама — сынап араласқан металдардың қорытпасы. Амальгама сұйық және қатты болуы мүмкін. Бұл сынап пен баска металдардың арасалмағына байланысты. Сынап көпшілік металдармен қосылып, оларды ертіндіге ауыстыра алады. Ол ерітіндіні амальгама дейді. Амальгама металл бұйымдарына алтын жалатуда, тіс емдеуде, айна жасауда және тотықсыздандырғыштар ретінде қолданылады.. Дереккөздер
Аман

Аман — мұсылмандардың әдетте мұсылман емес адамдарға беретін қауіпсіздік кепілдемесі. Құранның 9-сүре, 6-аятында мұсылман емес адамдарға қорғау, сақтау міндеттілігі айтылады. Бағынған елдер тұрғындарының өмірі мен мал-мүлкіне қол сұғуға тыйым салынады. Осындай міндеттемелер мен кепілдіктер 634 ж. араб әскерінің қолбасшысы Халид ибн әл-Уәлид тарапынан Дамаскіде жасалған. А-ды кез келген мұсылман бір мезгілде бір немесе бірнеше адамға бере алады. Басқа мұсылмандар бұл берілген А-ды бұзуға хақысы жоқ. Имамдар мен арнайы өкілдігі бар дін қызметкерлері бүкіл қалаға немесе әскери қосынға А. бере алады. Соғыс кезінде берілген осындай А-дар бейбіт бітім жасауға көмектескен. А. хат түрінде де беріледі. А. құжатын мұсылман емес адамдарға мұсылман елдерінде жүруге пайдаланған. Мұндай құжат көбіне қажылық жасаушыларға, саудагерлерге, бейбітшілік келісімін жасау үшін келетін әскери өкілдерге берілген.
Аман Байбатырұлы

Аман Байбатырұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — 1812 жылғы орыс-француз соғысының батыры, ақын. Ресей тарихында Отан соғысы аталатын бұл соғысқа қазақтың Нарынбай Жанжігітов (Георгиев кресінің толық иегері), Майлыбаев, Яков (Жақып) Беляков (шоқынған қазақ), Қарынбай Зындәуітов сынды есімдері белгілі-белгісіз жүздеген батыр жігіттері қатысты. Солардың ішінде Аман башқұрт полкінің құрамында Наполеон армиясымен шайқастарда асқан ерлігімен танылды. Оның есімі, әсіресе, Лейпциг қ. үшін болған ұрыстан кейін кеңінен мәлім болды. Ол ат үстінде ұрыс жүргізу, садақ, қылыш пен найзаны бірдей жақсы меңгеру шеберлігімен батыр жауынгерлер саналды. Орыс деректері Аманды Париж қ-на алғашқылардың бірі болып кіргендердің қатарында атап көрсетеді. 1814 жылы 19 наурызда М.И.Кутузовтың армиясы Парижге салтанатпен енгенде, таңдаулы әскер сапында қазақ сарбаздары Аман мен Жанжігітов те болған. Дереккөздер
Аманат ақша

Аманат ақша — жеке және заңды тұлғалардың белгілі бір мерзімге банктерге сақтауға тапсырған ақшалай қаражаттары. Аманат ақшаның талап етіп алатын, шартты, мерзімді, ұтысты және ағымдағы шотқа салынатын түрлері қабылданады. Аманат ақшаға салу мерзіміне, түріне қарай әртүрлі өсім мөлшері белгіленеді. Аманат ақша салушының аты-жөні, салған ақшасының мөлшері құпия сақталады, оған банктер кепілдік береді. Аманат ақшаны иесіне беруге шек қою немесе келісімнен тыс операциялар жасау тек соттың шешімі бойынша жүзеге асырылады. Аманат ақшаның иесі өз қаражатын өсиетпен қалдыра алады. Аманат ақша ақша ауысқан кезде немесе ақшаның құнсыздануы кезінде индексатталынады. Дереккөздер ar:حساب إيداع be:Дэпазіт be-x-old:Дэпазыт de:Bankguthaben en:Deposit account eu:Ageriko gordailu fa:دپو io:Jaceyo ja:預金 lt:Indėlis no:Depot pl:Depozyt bankowy ps:د سپما ګڼون pt:Depósito ru:Депозит simple:Deposit account sr:Депо tr:Mevduat uk:Депозит zh:存款
Аманбай

Аманбай — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі Қоңырат тайпасынан таратылады. Көтеншінің ұрпағы, Қарақұдайбердінің екінші баласы. Қарақұдайбердінің қарындасы Қанымкүл көп уақыт бала көтермей, інісі А-ды бауырына салады. А-дың Қожамберді атты ұлы болған. Қожамберді есейген соң туыстарын іздеп шыққанда атына құйысқан салмай мінеді. Соған орай ел оны “құйысқансыз” деп атап кетеді. Бұл аңыз 19 ғ. зерттеушісі Сайдаққожа Жүсіпұлының бір кезде найман хандығы құрамында болған құрықандардың көптеген түрік тайпаларына сіңіп кеткені туралы дерегіне жақын келеді. Аумалы-төкпелі кезеңдерде құрықандар “құйысқансыз” деген атпен қазақтың Қоңыраттан басқа да Қаңлы, Найман, Жағалбайлы руларының құрамына сіңген. Құйысқансыздардан тарайтын: Арыстан, Дүрет, Тоқтыбай, Кеурек, Бидалы, Қызтуған аталарын “Алты ата Аманбай” деп атайды.
Амангелді (Қостанай ауданы)

Амангелді - Қостанай облысының Қостанай ауданындағы таратылған ауыл. 1997 жылы Қостанай қаласының құрамына енген. Географиялық орны Аудан орталығы - Затобольский кентінен 13 км жерде, Тобыл өзенінің сол жақ жағасында, қара топырақты дала белдемінде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы - Қостанай қаласы (7 км жерде). Халқы Тұрғыны 1,6 мың адам (1997). Тарихы 1957 жылы бұрынғы ұжымшар негізінде құрылған «Краснопартизанный» астық және көкөніс-сүт кеңшарының орталығы болды. Ауылда механикалық-жөндеу шеберханасы, көкөніс консервілеу, кірпіш з-тары, орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана бар. Ауылдың жанынан Қостанай — Рудный — Жітіқара автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Берқайыр Сәлімұлы Аманшин

Берқайыр Сәлімұлы Аманшин (11.11.1924, Орал облысы Қаратөбе ауданы Батпақкөл ауылы — 17.05.1985, Алматы) — ақын, драматург. 1942-1953 жылдары партиялық қызметте болды. 1953 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1959 жылы Қазақстан Жазушылар одағы Батыс Қазақстан облыстық бөлімшесінің жауапты хатшысы болды. 1966 жылдан - «Жұлдыз » журналының поэзия бөлімінің меңгерушісі, Қазақ КСР Мәдениет министрлігі Өнер басқармасы бастығының орынбасары, «Мәдениет және тұрмыс» журналының әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі. 1974 жылдан - Қазақстан жазушылар одағынның әдеби кеңесшісі. 1985 жылы 17 мамырда Алматыда қайтыс болды. Шығармалары * Алғашқы “Өлеңдер” жинағы 1954 жылы жарық көрді. * “Жылқылы ауылда” (1956) * “Бұтақтағы бұлбұлдар” (1958) * “Жетісу—Жайық” (1961) * “Ақбота” (1963) * “Менің өмірбаяным” (1964) * “Маңғыстауым менің ” (1972) * “Ақ жүректер” (1975) * “Жайық желі” (1987) * “Құтты мекен” (1984) өлеңдер мен поэмалар жинақтары * “Жан мұңы” (1968) * “Көкжар” (1973) * “Гүл көтерген” әңгімелер мен повестер кітаптары * “Махамбеттің тағдыры” романы (1987) жарияланды. * “Исатайдың семсері” (1966) * “Таныстық керек” (1968) * “Жылама, Дәмеш” (1972, М.Гершпен бірге) * “Маңғыстау оқиғасы” (1983) пьесалары республикалық, облыстық театр сахналарында қойылған. * Махамбет, Ы.Шөреков шығармаларын жинастырып, жүйелеп бастыруға елеулі еңбек сіңірді. * Л.Н.Толстой, А.С.Пушкин, С.Юлаев, т.б. шығармаларын, көне орыс әдебиеті ескерткіші — “Игорь жорығы туралы жырды” қазақ тіліне аударған (1951, 1985). Дереккөздер