kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әмірхан Меңдеке

Әмірхан Меңдеке журналист, әдеби сыншы. 1956 жылы 1 қаңтарда Түркістан облысының Түлкібас ауданында дүниеге келген. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан. 1979 жыл Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Әр жылдары «Мектеп» баспасында аға редактор, «Қазақ әдебиеті» және «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде бөлім меңгерушісі, «Қазақ радиосының» бас директоры, «Қазақ әдебиеті» газеті газеті бас редакторының орынбасары болды, Қазақстан Республикасы Үкіметі аппаратының аға кеңесшісі болып жұмыс атқарды. «Жас Алаш» газеті бас редакторының орынбасары. 2024 жылдың қыркүйегінен бастап, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика факультеті оқытушысы. Еңбектері Республикалық баспасөзде 100-ге жуық әдебисыни мақалалары жарық көрген. 2001 жылы «Елорда» баспасынан «Сөз өнері: серті мен дерті» атты сын мақалаларының жинағы жарық көрді. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері (2000). Дереккөздер
Фильтрлік желдеткіш қондырғы

Фильтрлік желдеткіш қондырғы (Фильтро-вентиляционная установка (ФВУ)) — сыртқы ұланған ауаны тазартуға және оны объектілердің ішіне жеткізуге арналған құрал. Кемелерде, ұшақтарда, әскери инженер көлік, көліктік машиналарда және жабық бекіністі қамалдарда жеке құралдарды радиоактивті шаңнан, уландырғыш заттардан, биологиялық құралдардан қорғау үшін қолданылады. Фильтрлік желдеткіш қондырғы желдеткіштен, фильтрден, ауа жіберетін құбырлардан, басқару жүйесінен, аралық реттеу аппараттары мен бақылау-өлшегіш жабдықтардан тұрады. Дереккөздер
Сәлім Меңдібаев

Сәлім Меңдібаев - 1946 жылы 5 шілдеде Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы, Ақсуат кентінде туған. 1969 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1971 жылдан бастап Қостанай облыстық «Қостанай таңы» газеті редакциясында еңбек етті. 1979 жылы Алматы жоғары партия мектебін сырттай оқып бітірді. 1996 жылдан бері А. Байтұрсынов атындағы Қостанай Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетінде ұстаздық етеді. 1999 жылдан бастап «Қостанай таңы» газеті Бас редакторының бірінші орынбасары. Еңбектері «Жүрек лүпілі» (1998), «Еменнің айыр бүтағы» (2001), «Мөпмөлдір дүние» (2003), «Ілияс Омаров» (2003), «Еркімбайдың Сұлтаны» (2009), «Терең тамыр» (2009) сияқты кітаптары жарық көрген. «Әскери ерлігі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін», «Еңбек ардагері», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне — 10 жыл» медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Қазақстанның Құрметті журналисі (2008), Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (2005), Қостанай облысы әкімі сыйлығының, «Қазақ тілі» қоғамының «Ұлтжанды азамат» сыйлығының иегері. Дереккөздер
Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың кезекші құралдары

Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың кезекші құралдары — әуе кеңістігін бұзушыларға және қарсыластың тұтқиылы әуе шабуылына тойтарыс беру үшін дереу қимыл жасау дайындығында тұратын әуе шабуылына қарсы корғаныс күштері мен құралдары (зениттік, ракеталық, радиотехникалық, авиациялық құралдар және т.б.). Дереккөздер
Олег Меркулов

Олег Меркулов (1925-1999) - 1З қарашада Ресейдің Брянск қаласында туған. 1943— 1948 жылға дейін әскер қатарында қызмет еткен. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1954 жылы Ленинградтағы Шет тілдер институтының аудармашылар факультетін бітірген. Сосын Алматыға келіп, «Казахстанская правда» газетінде жұмыс істей жүріп, ағылшын тілінен орыс тіліне Р.Райттың «Протяжная песня темнокожого» повесін, Дж Б.Пристлидің «Герой-чудотворец» романын, басқа да бірқатар ағылшын жазушыларының әңгімелерін аударған. Еңбек жолы Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде аға редактор, Қазақстан Жазушылар одағында орыс прозасы секциясында әдеби кеңесші болған. Еңбектері «Ради тебя» (1969), «На двух берегах» (1978) романдары, «Комбат Ардатов» повестері шыққан. Кейбіреуі поляк тіліне аударылып жариялайды. I дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Маневрлілік

Маневрлілік (Маневренность) — :1) қарулы күштер түрлері мен әскер түрлеріндегі олардың қозғалыстағы жылдамдық дәрежесін, қозғалысты тез жүзеге асыра алуын, ұрыстық ретке жайылуын және ұрыс қимьиідары кезіндегі маневрлерін сипаттайтын оперативтіктактикалық қабілеті. Мотоаткыштар және танкілік әскерлер бөлімшелерінің, бөлімдерінің, құрамаларының маневрлілігі ұйымдасқан түрде қысқа уақыт ішінде топтар (ұрыстық рет) құруы, тандалған бағыттарда күштер мен құралдарды шоғырландыру, су кедергілерін шабуылмен ету және богеттерден өту, кираған, өртенген, уланған аймактардан өту қабілеттері болып табылады. Ракеталық және артиллериялық әскерлер үшін маневрлілік — олардың тез арада старттық және атыс позицияларына орналасып, оларды ауыстыру, атысты (соққыны) шоғырландыру немесе ауыстыру максатында бағытты, атыс қашықтығын өзгерту. ӘӘК құрамалары мен бөлімдері үшін маневрліліктің негізгі көрсеткіші қыска мерзімде маңызды жауынгерлік тапсырманы орындауға авиаціія күшін шоғырландыру, оны қозғалыстың басқа бағыттарына бағыттау, орналасу аэродромдарын ауыстыру қабілеттері. ӘТФ-ында Маневрлілік — козғалыстың жылдамдығы мен бағытын тез өзгерту, қысқа мерзімді ұрыстық (жорықтық) ретті қайта құру, ұрыс барысында күштерді ауыстыру қабілеттері болып ұғынылады. :2) Әскери техниканың жергілікті жерде, суда, әуеде жылдамдығы мен бағытын тез өзгерту мүмкіндігі. Маневрлілік техникалық құралдардың тактикалықтехникалық сипаттамаларымен анықталады. Дереккөздер
Флагман

Флагман (голл. vlag — ту және man — адам) — 1) әскери-теңіз флоты кемелері ірі құрамасының командирі. 2) жасақ не эскадра қолбасшысы тұратын кеме. Сондай-ақ Флагман кеменің қысқартылған аты. Дереккөздер
Интеллигенция

Интеллигенция - адамға тән рухани, зерделі қабілет, тар мағынада - тез арада шешім табу; өзгеше жағдайларда шешім табу; дұрыс және тез ұғу, бастысы бұл ақыл нысаны ; бейнелеу, ақылды үйрену тез ойлау және қорытындылау қабілеті. «Интеллегенция» сөзімен халықтың рухани бастаушыларын атайды. Еуропалық интеллигенция гуманистік дәуірден басталады, оларға дейін рухани басқару дін қызметкерлерінің қолында болды. Интеллигенция - білгір түсіне алатын, ой еңбегімен айналысатын кәсіби мамандар, қоғамның әлеуметтік қабаты. Интеллигенция өнер адамдарына жақын, бірақ олар сияқты сезімге, эмоцияға беріліп кетпейтін зиялылар қауымы. Дереккөздер
Гелиоцентрлік санақ жүйесі

Гелиоцентрлік санақ жүйесі - бас нүктесі күннің центрінде болатын, осьтері үш «қозғалмайтын» жұлдыздарға бағытталған тік бұрышты декарттық координаталар жүйесі. Космостағы денелердің қозғалысын зерттеуге пайдаланады. Дереккөздер bn:সূর্যকেন্দ্রিকতাবাদ
Виктор Мироголов

Виктор Мироголов (1939-1998) - Семей облысының Қазаншұңқыр кенішінде туған. Еңбек жолы 1961 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің геология-география факультетін бітірт, инженер-гидрогеолог, мектепте оқу ісінің меңгерушісі, «Золотая Чукотка» газетінде бөлім бастығы, Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясының деректі хроникалық бірлестігінде бас редактордың орынбасары, «Жаңа фильм» журналында бас редактордың орыс әдебиеті жөніндегі орынбасары, «Жазушы» баспасы бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған,«Простор» журналында істеген. Баспасөз бетінде 1959 жылдан көріне бастаған. Оның кітаптары Мәскеу, Алматы баспаларынан бірнеше дүркін жарық көрген. Республикалық газеттерде жұмыс істеген. 1997 жылдан «Казахстанская правда» газетінің бас редакторы болып қызмет еткен. 2003 жылдан бері «Простор» журналында бас редактор. Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы. Еңбектері Отыздай астам деректі және ғылыми-көпшілік фильмдердің сценарийлерін жазған. Қазақ қаламгерлері Ә.Таразидің, Д.Досжановтың, О.Бөкеевтің, Ә.Нұршайықовтың шығармаларын І.Есенберлиннің «Алтын орда» трилогиясын орыс тіліне аударған. Шығармалары: Голоса тишины. Повесть. М., «Мысль», 1976; Каждый за всех. Повесть. М., Молодая гвардия, 1982; Роза ветров. Повести и рассказы. А., «Жазушы», 1983. Д.Досжановтың, Б.Мүқаевтың, т.б. қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударған. «Хроника великого джута» деректі повесі (1990, 1996), бірқатар очерктер жинағы, «Прямая речь» (1983), «Весть» (1994), «Немерцающий свет» (1996), «Ограда» (1999), «Молитвенный дым» (2003), «Колыбельная изпод небес» , «Молчунтрава», «Золотая дремота» (2005), «Пыльца», «Годовая свеча» (2006), «Русский хаос» (2007), «Паслен», «Тысячелетие другое», «Угол сердца» (2008) өлеңдер жинағы жарық көрген. КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1987). Поэзия академиясының корреспондентмүшесі (Москва). Өлеңдері «Антология русского лиризма. XX век» (Москва, 2000), «Антология русского зарубежья» (Москва, 2005), «Молитвы русских поэтов. ХІXXІ вв.» (Москва, 2009) сияқты антологияларға енген. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. «Парасат» орденімен (1996), екі медальмен марапатталған. Дереккөздер
Акселерация

Акселерация - жасөспірімдердің денесінің дамуының уақыттан бұрын, тез қарқынмен үдеп жүруі; балалармен жасөспірімдердің жыныстың жетілуінің өсуі мен дамуының күрт жылдамдануы. Планетаның магнит денесінің кернеуі төмендеген кезде жануарлардың көптеген түрінің денелерінің салмағы мен көлемінің ұлғаюы. Аккселерацияның ең айқын көрнісі ержеткен балалардың денесінің өздерінің ата-аналарының денесімен салыстырылғанда іріленуі. Ю.К. Бабанский акселерацияны балалардың денесі мен психикасының аса ерте дамуы деп анықтады. Дереккөздер
Бензпирен

ДНҚ молекулалардың нуклеотидтары бар бензпиренiнiң химия байланысы қасында туған кемтарлықтарының кемiстiктерiнiң ауыр түрлерiне алып келе алады. Бензпирен - пайдаланылған газдарда, темекі түтінінде, қақталған азық-түліктерде түрлерінде кездесетін онкогендік зат. Химиялық формуласы - C 20 H 12. Дереккөздер
Кішірейтушілік

Кішірейтушілік - еркелету, кемсіту және тағы басқа түрлі сезімдік білдіретін және кіші рейту аффикстері арқылы айтылатын шағын көлемнің, мөлшердің, тағы сол сияқтылардың жинактык мәні. Кішірейту аффиксі, кішірейту мәні, кішірейту категориясы Дереккөздер
Ішашхан Байбатырұлы

Ішашхан Байбатырұлы(1938 жыл, Моңғолия, Баян-өлгей аймағы, Қызылтөбе мекені - 2000) - қазақ жазушысы. Еңбек жолы 1964 жылы Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген. 1964-1982 жж. Моңғолия Қазақстан жазушылар одағының қазақ бөлімшесін басқарып, әдеби «Шұғыла» журналының редакторы, 1982- 1988 жылдары. Моңғол Халық Республикасының Министрлер кеңесі жанындағы цензураның аймақтық өкіл-редакторы, 1991-1992 жылдары орта мектепте мұғалім болып қызмет атқарған. 1992 жылы атамекені Семей облысының Мақаншы ауданына көшіп келді. Мақаншы аудандық оқу бөлімінде оқу ісінің инспекторы болып қызмет атқарды. Шығармалары Көптеген еңбектердің авторы. 2 кітабы қазақ тілінде, 3 кітабы моңғол тілінде басылған, 3 пьесасы сахнада қойылған. Шығармалары орыс, болгар, серб, мажар, бурят, алтай тілдеріне аударылған. Жетістіктері 1970 жылы Моңғолия Қазақстан жазушылар одағының сыйлығын алып, 1989 жылы Моңғол Халық Республикасының Алтын Жұлдыз орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әуе шабуылынан қорғану кемесі

Әуе шабулынан қорғану кемесі — басты қаруы басқарылатын зениттік ракета мен зенитті артиллерия болып табынатын ұрыс кемесі. Әуе шабулынан қорғану кемесі әуе нысаналарын жоюға және басқа кемелерді сенімді түрде тасалауға, қорғауға, сондай-ақ әуе қарсыластарынан әскери-теңіз базасын қорғауға арналады. Әуе шабулынан қорғану кемесіңде нысананы іздеп табатын радиотехникалық және зениттік ракеталарды бағыттайтын құралдар болады. Дереккөздер
Флот экипажы

Флот экипажы (Флотский экипаж) — кеме командасын толықтырып отыруға және флотқа шақырылушыларды алғашқы әскери-теніз дайындығынан өткізуге арналған жағалаулық әскери бөлім. Флот экипажы теңіз базаларында орналастырылады, ал жұмылдыру кезінде шақырылушыларды шоғырландыру орны болып табылады. Дереккөздер
Темирхан Момбекұлы

Темирхан Момбекұлы - 1953 жылы 27 желтоқсанда Түркістан облысының Мақтаарал ауданында дүниеге келген. 1976 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. Оңтүстік Қазақстан облысы, «Мақтаарал» аудандық газетінде бөлім меңгерушісі, Алматы облысы, Талғар аудандық «Алатау жүлдызы» газетінде аудармашы, «Мектеп» баспасында, Қазақ теледидарында редактор болып істеген. Қазір Қазақ радиосында редактор-жүргізуші. Еңбектері «Қуанышы көп күндер» (А., «Жалын», 1981), «Күміс велосипед» (А., «Мектеп», 1982), «Әдемі қыздың жігіті» (А., «Жалын», 1983), «Ғашықтық жөні бір басқа» (А.,»Жалын», 1988) сынды әңгіме, повесть жинақтарының, «Тағдыр» (А., 2000), «Қасиетіңнен айналайын», (А.,»Айкос», 2001), «Алысқа үзатылған қыз», «Сырлы әлем», «Қойын дәптер», «Қасиетті Қазақ Жері», «Қазақтар» сияқты публицистикалық, прозалық кітаптар мен «Босқындар», «ҚұсшыҚаражон», «Қызыл мая» радиопьесаларының авторы. «Талқы» әңгімесі үшін 1992 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінің лауреаты болған. 1995 жылы Ұлтжандылық, Желтоқсан тақырыптарындағы хабарларға өз қаржысымен бірінші рет Қайрат Рысқұлбеков атындағы конкурс ұйымдастырған. Қазақ радиосындағы «Жайдарман», «Бастаңғы», «Дәнекер», «Әлқисса», «Ақ тілек», «Қара шаңырақ», «Отырар кітап ханасы», «Қойын дәптер», «Алтын арқау», «Сырласу», «Қасиетті Қазақ Жері», «Ел суреттері» хабарларының авторы. «Қаламгер» бағдарламасын ұзақ жылдардан бері жүргізіп келеді. Ол елімізді велосипедпен аралаушы ең алғашқы жазушы, саяхатшы. Дереккөздер
Бұранда

Бұранда – бөлшектерді бірін-бірімен қосып біріктіру, қосындыны нығыздау немесе бөлшектердің бір-біріне қатысты қозғалысын қамтамасыз ету үшін арналған, айналыс денелері бетінде бұранда сызығы бойында бірінен кейін бірі орналасқан шоқылар мен ойымдар. Бұранданың адымы Бұранданың адымы - бұрандама өсінің бір жағындағы өстік жазықтықта жатқан таяудағы бұрандама пішінінің аттас, бүйір жағындағы орта нүктелерінің арасындағы, бұрандама өсіне параллельді сызық бойындағы аралық. Дереккөздер
Әуе шабуылынан қорғаныс аймағы

Әуе шабуылынан қорғаныс аймағы — қарсыластың әуе шабуылы құралдарынан белгілі бір әскери бөлімдерді, құрамалар мен объектілерді (майданда және тылда) тасалап корғау үшін әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдары мен күштерінің ұрыс қимылдарын жүргізетін әуе кеңістігінің ауданы. Дереккөздер
Кішірейтуші

Кішірейтуші * 1. Еркелету немесе кемсіту әсерінің реңкі бар кішірейту мәнін беруші. Кішірейту жұрнағы; * 2. Сөз кұрамында тұтастыққа кішіре мәнін беретін аффикстің (жұрнақтың) болуы. Кішірейген зат. Дереккөздер
Бластома

Бластома (Вlastoma — өркеннан өскен ісік) — бластома. Пісіп жетілмеген клеткаларды реттелуге көнбейтін, тоқтаусыз кобею негізін құрайтын қатерлі ісік. Жетілмеген клеткалардың бейімделу немесе қорғаныс қасиеті болмайды. Бластома — тегіне тәуелсіз ісіктің жалпы аты. Дереккөздер
Бақытжан Мұсаханұлы Қанапиянов

Бақытжан Қанапиянов — 1951 жылы 4 қазанда Көкшетау қаласында туған. Қазақ политехникалық институтын 1974 жылы бітіріп, Қазақ КСР ҒА жанындағы Металлургия және кен байыту институтында инженер болып істеген. Мәскеуде Жоғары әдеби курсты бітірген. «Жалын» баспасында аға редактор, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болған. 1991 жылдан бері «Жібек жолы» баспа үйінің президенті. Алғашқы өлеңдері 1975 жылы «Простор» журналында басылған. Бірнеше жинақтардың авторы. Абай өлеңдерінің еркін аудармасын жасап, Жамбыл, Кенен дастандарын, «Қыз Жібек» эпосын орыс тіліне аударды. 1986 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты атанды. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1998), Қазақстан Журналистер одағының С.Сәдуақасов атындағы сыйлығының иегері (1999), «Алтын лираның үміткері» атты Дүние-жүзілік ақындар байқауының лауреаты (2003), Тәуелсіз Тарлан сыйлығының лауреаты (2003), Махамбет сыйлығының лауреаты (2003). Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2001). «Парасат» орденімен (2006), Қазақстан, Ресей, Украинаның медальдарымен, «Чернобыль апатына 20 жыл» құрмет белгісімен (Ресей, 2006 жыл) марапатталған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының (2005) лауреаты. Отбасы Шығу тегі – төре, Сұлтанмамет сұлтанның ұрпағы. Әкесі Мұсахан Қанапьянов – мұғалім, облыстық халық ағарту басқармасының бастығы, Көкшетау облысындағы мектеп директоры. Мемлекет қайраткерлерінің Сержан Қанапьянов пен Ерұлан Қанапьянов ағасы – композитор, меценат, Қазақстан Республикасының белгілі қоғам қайраткері. Шығармалары *Ночная прохлада. Стихи. А., «Жалын», 1977; *Отражение. Стихи. А., «Жалын», 1979; *Чувство мира. Стихи. А., «Жазушы», 1982; *Ветвь, Стихи. М., «Молодая гвардия», 1985; *Линия судьбы, А., «Жазушы», 1987; *Айст над Припятью. Киев. «Молодь», 1989; *Кочевая звезда. А., «Жазушы», 1991; *Время тишины. Бостон (ОША), 1995; *Над уровнем жизни. М., «Художественная литература», 1999; *Тікшырқау. А., «Жібек жолы», 2000; *Ландшафты. А., «Жібек жолы», 2001; *Каникулы кочевья. А., «Жібек жолы», 2003; *Плывут облака. М., «Русская книга», 2003; *Новые стихи. А., «Жібек жолы», 2002; *Смуглая лу на. Өлендермен поэмалар. А., «Атамүра», 2005; *Весы. Этюдтер, очерктер, мақалалар. А., «Жібек жолы», 2008; *Тоғыз томдық шығармалар жинағы. А., «Жібек жолы», 2006-2009. Дереккөздер
Зәкіржан Момынжанов

Зәкіржан Момынжанов - 1961 жылы 29 қаңтарда Түркістан облысының Сайрам елді мекенінде дүниеге келген. 1978 жылы Ташкенттегі театр-көркемдік институтының театр факультетіне түскен. Еңбек жолы 1985 жылдың маусымынан бастап Шымкент қаласындағы «Цементшілер» сарайында, 1986—1994 жж. «Достық туы» («Дустилик байроғи») газетінде жұмыс істеген. 1994 жылдан бастап Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігінің Тіл басқармасына қызмет істеді, қазір «ОҚО әкімдігінің өзбек драма театры» МКҚКның директоры қызметін атқарады. Еңбектері Көптеген өлең, әңгіме, повестері Өзбекстан, Қазақстан мерзімді басылымдарында жарық көрген. Шығармалары: Куклам камалаги. Шымкент, «Алия», 1993; Мүшәйра 92, Шымкент, 1993; Икки Ол ма. Шымкент, «Жібек жолы», 1995. Дереккөздер
Әуе шабуылының ұшқышсыз құралдары

Әуе шабуылының ұшқышсыз құралдары — автоматты түрде басқарылатын — автономды немесе ара қашықтықтан басқарылатын ұшу аппараты. Ол жер үсті немесе теңіз объектілерін жоюға арналған, құрамына қанатты ракеталар, ұрыс зарядын таситын планерлер, ұшқышсыз телебасқарылатын ұшу аппараттары қамтылады. Әрекет ету қашықтығы он километрден бірнеше мың километрге дейін, ұшу биіктігі 50-100 метрден 25-30 км-ге дейін, дыбыс жылдамдығына дейінгі және дыбыстан ұшқыр жылдамдыкпен үшады. Әуе шабулынан қорғану кемесі жай немесе ядролық зарядтарды тасуы мүмкін. Жер үстіндегі қондырғылардан, кемелерден және ұшақтардан ұшырылады. Дереккөздер
Флоттық ұрыс құралдары

Флоттық ұрыс құралдары (Боевые средства флота) — кемелердің қару-жарағы мен теңіз базаларының құрал-жабдығы. Бұларды қолданып флот жауынгерлік міндеттерін орындайды. Өз міндетіне байланысты флоттың ұрыс құралдары шабуыл құралдары, қорғану құралдары және қамтамасыз ету құралдары болып бөлінеді. Дереккөздер
Бас жоспар

Бас жоспар — жобаның құрылыс объектісін жоспарлау және абаттандыру, үймереттерді, ғимараттарды, көлік қатынас жолдарын және инженерлік жүйелерді орналастыру, шаруашылық және тұрмыс қызмет жүйелерін ұйымдастыру мәселелерінің кешенді шешімі бар бөлігі. Дереккөздер
Бақытжан Момышұлы

Бақытжан Момышұлы (3 қазан, 1941 жыл, Алматы - 9 желтоқсан, 2012 жыл, Алматы) — жазушы, аудармашы, Бауыржан Момышұлының ұлы. Некрасов атындағы N910 орыс орта мектебін, шет тілдер педагогикалық институтын бітірген. Жамбыл облысының Жуалы аудандық газетінде тілші, Жамбыл облыстық газетінде аудармашы, «Ленинская смена» газетінде редактор болып істеген. Еңбек жолы Шығармашылық жолын аудармашылықтан бастаған. Ш.Мұртазаевтың «Табылған теңіз», «Бұлтсыз күнгі найзағай» повестерін, Ж.Молдағалиевтің, Д.Досжановтың, О.Бөкеевтің, Қ.Найманбаевтың, Б.Бодаубаевтың, Б.Тоғысбаевтың, Ш.Шаваевтың, М.Айымбетовтың, К.Тоқаевтың, т.б. жазушылардың шығармаларын аударды. Бірнеше әңгіме, повесть, романдар жинақтары шықты. Орыс тілінде жазады. Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі. Бірнеше медальдармен, «Құрмет» орденімен марапатталған. Еңбектері * Добрые мосты. Рассказы. «Жазушы», 1972; * Раскаленные камин. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1974; * Прозрачные льдины. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1976; * Тихие голоса. Повесть, рассказы. А., «Жалын», 1978; * Я еще ребенок. Повесть, рассказы. А., «Жалын», 1982; * Когда ты рядом. Роман. «Жалын», 1983; * Мен әлі сәбимін. Повесть, әңгімелер. А., «Жалын», 1984; * Восхождение к отцу. Романэссе. «Жалын», 1986; * ДетиВеликаны.А., «Гылым», 1988; * Жанымның жарық жүлдызы. Роман. А., «Жазушы», 1990; * Во имя отца. 1 книга. 1991; Звезда брата. 1992; * Турксиб земля полководца. 1994; * Во имя отца. 2 книга; Сыновья Великого Волка. А., «Өлке», 2004; * В поиске света. А., «Өнер», 2004; * Путь Огненного Орла. А., «Өнер», 2005; * Сердце Волка. А., «Арыс», 2005; * Орда алая и Мечеть белая. «Альянс, 2006»; * Преломление Света. 2008. Дереккөздер
Маршрут (бағыт)

Маршрут, бағыт (нем. Marschrute, франц. marche — жүріс, алға жылжу және route — жол) — әскерлердің, теңіз күштерінің, авиацияның, көлік құралдарының күн ілгері белгіленген жүріп оту жолы немесе козғалысының бағыты. Маршрут картада жүрігі өтетін негізгі пунктерді немесе азимутты көрсету арқылы белгіленеді. Маршрутты қозғалыс мақсаты мен калыптаскан жағдайға байланысты аға бастық тағайындайды. құрлықтағы әскерлердің жүріп өту Маршруты к.озгалыстын жасырын жетуі және жоғары жылдамдығын есенке ала отырып тағайындалады. Мүмкіндігінше ол ірі елді мекендерден, жол тораптарынан, тар жерлер мен темір жол станцияларына жақын өтпеуі керек. Көлденең маршруттар арасындағы кашықтықтар екі лектің бірдей орташа қуаттылықтағы ядролық ок-дәрінің жарылысынан жойылып кетпеуін есепке ала отырып таңдалады. Маршрут таңдағанда карталар, аэрофотосуреттер, әскеригеографиялық сипаттамалар және жоғарғы штаб мәліметтері пайдаланылады. Сонымен қатар, командир барлау мәліметтерін, жол жағдайын, өтуге киын жерлерді, демалуға және тоқтауға қолайлы аудандарды, қарсыласпен кезіккен жағдайда жайылу шептерін есепке алады; жергілікті жердің бүркемелеу және қорғаныш қабілетін ескереді, жергілікті жерге қарсыластың ядролық және басқа да жаппай кырып-жоятын қаруды қолдануының әсерін бағалайды. Сондай-ақ ауа райының әсері, тәулік уақыты және жыл мезгілі есепке алынады. Авиацияда маршруттарды таңдау бағдарларды жабдыктау, қарсылас аумағынан жасырын және кауіпсіз ұшу, нысанаға кенеттен, дәл келу және тапсырманы орындаған сон ол жерден кету қажеггілігінен туады. Әскеритеңіз флотында маршруттар аймақтағы оперативтік жағдайды, навигациялық-гидрографикалық және гидрометеорологиялық жағдайларды және кемелердің ұрыс кимылдарының белгіленген ауданына уақытында келуін есепке алу аркылы таңдалады. Дереккөздер
Әуе шайқасы

Әуе шайқасы - әуедегі ұшақтардың атыс пен маневр арқылы қарсыласты жоюға бағытталған қақтығыстары. Әуе шайқасы қарсыластың әуедегі ұшақтары мен ұшақсыз құралдарын жоятын жойғыш авиацияньщ ұрыс қимылдарының негізгі түрі. Әуе шайқасының негізгі кезеңі әуедегі қарсынасқа қарсы екпіңді шабуыл мен оны зеңбірек оғымен, реактивті снарядтармен, басқарылатын жою құралдарымен атқылау. Жойғыш авиация әрқашан әуе шайқасын шабуыл жасау жолымен, ал өзге авиация түрлері, әдетте, қарсыластың жойғыш авиациясынан қорғану мақсатында жүргізеді. Әуе шайқасына қатысатын ұшақтардың санына қарай жеке немесе топтық әуе шабуылы болуы мүмкін. Дереккөздер
Флоттың авиатасу күштері

Флоттың авиатасу күштері (Авианосные силы флота) — АҚШ, Англия, Франция теңіз флотын күштерінің бір түрі. Флоттық авиатасу күштері негізінен авиатасығыштардан және оларға орналасқан авиациядан және қаружарақтың әр түрінен тұрады. Дереккөздер
Интеллигибелді

Интеллигибелді - интеллект көмегімен ғана ұғуға жарамды немесе интеллигибельді әлемге жататын интеллектуалды сана - сезіну; Кант бойынша зердеге, пайымға берілгендер,сезімге берілмеген: трансценденттік идеялар таза интеллигибельдік заттан тұрады. Ол өзінің әр алуан ішкі сезімдері арқылы анықталуы мүмкін екені туралы бізде ойлауға негіз де, жауап та жоқ және сондықтан ол тек қана ойлайтын зат. Дереккөздер
Әуедегі басымдылық

Әуедегі басымдылық — әуе кеңістігіндегі әскери іс-қимылдар театрында немесе маңызды бағытга (ауданда) соғысушы бір жақтың авиациясының шешуші басымдылыгы. Әуедегі басымдылық мемлекеттің жаяу әскерлеріне, әскери-теңіз флотына, Әскери-әуе күштеріне және тылына өз міндеттерін қарсылас авиациясы жағының қарсы әрекетінсіз аткаруға мүмкіндік береді. Әуедегі басымдылыққа қарсыластың авиациясының негізгі топтастықтарын талкандау, ӘШҚҚ құралдарын жою, басқару жүйесін бұзу жолымен жетуге болады. Әуедегі басылымдылыққа жетуде басты рөлді әскери-өуе күштері мен ӘШҚК, әскерлері атқарады. Дереккөздер
Виктор Мосолов

Виктор Мосояов — 1940 жылы Мәскеу қаласында туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің биология факультетін бітірген соң Бурабайда тілші, Қазақ КСР Ғылым академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер болған кезінде Қазақстанды және Орта Азияны, КСРО-ның көптеген шөлді аймақтарын, Арал, Жапон теңізін аралап шықты. Газет-журналдарда табиғат сырлары туралы мақалалары, очерктері, әңгімелері үзбей жарияланып тұрды. Еңбектері «Тірі кемпірқосақ», «Шөл даладағы тіршілік», «Жетісу», «Шарынның тас бағандары», «Қу медиенде кім тұрады?», «Көгілдір қаншық» секілді сегіз кітабы жарық көрген. Дереккөздер
Маршруттық әуеден суретке түсіру

Маршруттық әуеден суретке түсіру (Маршрутное воздушное фотографирование) — жер белдеуін әуеден суретке түсіру. Мұнда ұшақ не басқа ұшу аппаратының бір сапарында бірнеше аэросурет орындалады. Маршруттық әуеден суретке түсіру жол, өзен, теңіз жағалауы, қарсылас қорғанысының алдыңғы шебі сияқты созылмалы объектілерге барлау жасауда қолданылады. Суретке түсіруде жергілікті жердегі ерекше өңірлер олардың мөлшерінің жартысынан аспауы керек. Ол жоспарлы да, келешек үшін де түсірілуі мүмкін. Дереккөздер
Флоттың тірек пункті

Флоттың тірек пункті (Опорный пункт флота) — жағалау қорғаны мен флоттың тұрақты орнығуын қамтамасыз ету үшін құрылған теңіз жағалауындағы бекіністі пункт. Флоттың тірек пункті әскери-теңіз базасы деп аталады. Дереккөздер
Әуедегі төмен ядролық жарылыс

Әуедегі төмен ядролық жарылыс — жер үстіне немесе суға тимей, биікте болатын жарылыс. Мұнда жер бетіндегі салыстырмалы түрде қатты объектілер бұзылғанымен, радиоактивті бұлт ізінен жергілікті жер қатты зақымданбайды. Дереккөздер
Мұса Жалал

Мұса Жалал (1927-2007) - 1 желтоқсанда Алматы облысы, Жаркент қаласында туған. 1932 жылы отбасымен ҚХР-на көшіп барып, Құлжа қаласында мектеп бітіріп, «Іле» газетінде тілші, қалалық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінде қызмет атқарған. Еңбек жолы 1955 жылы туған еліне оралды. 1964 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1957 жылдан бастап ұйғыр тілінде шығатын республикааралық «Коммунизм туғи» және «Йеңи һаят» газеттерінде көп жыл бөлім меңгерушісі болған. 1989 жылы Қырғызстан Жазушылар одағында ұйғыр әдеби кеңесін құрып, бес жыл ұйғыр секциясын басқарды. 1969 жылдан КСРО Жазушылар одағының мұшесі. Әдебиетке 1950 жылдан араласқан. Шығармалары қазақ, қырғыз, орыс, өзбек тілдеріне аударылған. Көптеген қазақ, өзбек, қырғыз жазушыларының бірталай шығармаларын ұйғыр тіліне аударған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталғап. Еңбектері Шығармалары: * Жеңімпаздар дәстүрі. Повесть. А., «Жазушы», 1969; * Алыстағы ауыл. Повесть және әңгімелер. Орыс тілінде. А., «Жазушы», 1974; * Олар еңбегімен даңқты. Очерктер. А., «Қазақстан», 1974; * Өлген дер ізі. Повесть және әңгімелер. А., Қазақ тілінде. «Жазушы», 1978; * Өшпес іздер. Повесть және әңгімелер. А., Қазақ тілінде. «Жалын», 1983; * Керуен жолы. Повесть және әңгімелер. А., «Жазушы», 1985; * Таң алдында. Роман. А., Қазақ тілінде. «Жазушы», 1987; * Айырылу. Роман. А., «Жазушы», 1993; * Тасқын. Роман. А., «ЦПКОС», * 1995; Дүрбелең. Роман. А., (Дилогия.) «ЦПКОС», 1996; * Күйзеліс. Роман. А., «Әлем», 2000. Дереккөздер
Оқыту процесін белсендіру

Оқыту процесін белсендіру - оқу процесінің барлық буындарында оқушылардың белсенді, дербес теориялық және тәжірибиешілік іс-әрекетін қамтамасыз ететін оқу жұмысының әдістері мен ұйымдастырушылық формаларын жетілдіру. Дереккөздер
Әуедегі үстемдік

Әуедегі үстемдік — ұрыс қимылдары өңірінің әуе кеңістігіндегі немесе маңызды бағыттағы (аудандағы) қарсылас екі жақтың біреуінің шешуші үстемдігі. Әуедегі үстемдік құрлықтағы әскерлерге, ӘТФ-на (ӘТК), ӘӘК-не және елдің тылына (елдер коалициясына) өз міндеттерін қарсылас авиациясының қарсы әрекетгерінсіз орындауларына мүмкіндік береді. Әуедегі үстемдік қарсылас авиациясының негізгі топтастығын талқандау және олардың ӘШҚ құралдарын, қарсыластың баскару жүйесін жою арқылы қалыптасады. Әуедегі үстемдік жеңіп алуда ӘӘК-і мен ӘШҚҚ әскерлері шешуші рөл атқарады. Қамту көлеміне карай әуедегі үстемдік стратегиялық, оперативті және тактикалық болуы мүмкін. Әуедегі үстемдік термині бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында пайда болды. Кейбір мемлекеттердің қарулы күштерінде осыған мағыналас "кеңістіктегі құдіреттілік" термині колданылады. Әуедегі үстемдік — теңіздегі үстемдікті жеңіп алудың кажетті шарты. Дереккөздер
Интенционализм

Интенционализм - әрбір әрекет тек қана әрекет жасаушының көзқарасымен ғана бағаланатыны туралы ілім. Осы ұғым ортағасыр философиясында маңызды орын алып,феноменологиялық мектептің негізгі ұғымына айналды. Дереккөздер
Юсупбек Мухлисов

Юсупбек Мухлисов (1920-2004) - 3 қыркүйекте Шығыс Түркістанның Қашқар округі, Артуш уезінің Өстең — Бойы ауылында дүниеге келген. Бала кезінен осы ауылдағы діни бастауыш мектепте оқуға алынып, 1936 жылы гимназиялық мектепке оқуға түскен. 1938 жылы бүл мектеп Синьцзян институты болып кеңейтілгеннен кейін, осы институтты 1941 жылы бітірген. 1942 жылы Тарбағатай округтік Ұйғыр үйымына режиссерлық қызметке шақырылған. «Ревизор», «Бай мен малай», «Екі байға бір қызметкер», «Аршин мал алан» сияқты шығармалар ды сахнаға қойған. «Жалынды оттар» атты тұңғыш тарихи пьесасын жазған. 1957 жылы Үрімшіде шыққан «Садыр палуан» тарихи повесі кейін романға айналып, «Жазушы» баспасынан жарық көрген (1980). 1960 жылдың аяқ шенінде Шығыс Тұркістаннан Алматыға келіп, ҚР Ғылым академиясының Ұйғыртану бөлімінде жұмыс істеген. Дереккөздер
Қарқара (өзен)

Қарқара – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 113 км, су жиналатын алқабы 1970 км². Бастауы Бастауын Теріскей Алатауының солтүстік-шығыс беткейлерінен басталып (Ақтас, Қақпақ, Оралма, т.б. таулардан), Тиектас тұсынан Шарын өзеніне құяды. Қарқара өзені үлкен және құнарлы, әйгілі Каркара алқабымен ағып өтеді (биіктігі 2000 м-ден астам), мал жаюға және ауылшаруашылық дақылдарын өсіруге қолайлы жағдай жасалған, мықты климат бар. Қолайлы климаттың арқасында картоп пен бидайдан мол және тұрақты егін жиналды. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындар жылқы және қой өсірумен айналысады. Гидрологиясы Жалпы ұзындығы 229 км болатын 140-тан астам салалары бар. Сондай-ақ өзен алабында 22 шағын көл орналасқан. Ірі салалары: Желқарқара, Көкжар (Қазақстанда), Тұрық, Шоң, Жалаңаш (Қырғызстанда), т.б. Аңғары тар, шатқалды. Қар және бұлақ суларымен қорланады. Жылдық орташа су ағымы 11.3 м³/сек. Ағаш ағызылады, егін суарылады. Дереккөздер
Интериоризация

Интериоризация (лат. interior - ішкі) - сыртқы саяси өмірдің құрылымын білу арқылы адам психикасының ішкі құрылымын ашу. Бұл ұғымды француз психологтары Ж. Пьеро, Ж. Пионе, А. Валлон енгізген. Жеке тұлғалар арасындағы ішкі психика қатынасы құрылымын түсіндіретін психоанализде қолданылады. Дереккөздер
Дауыстылар үндестігі

Дауыстылар үндестігі — екі немесе көп буынды сөздердегі дауысты дыбыстардың біркелкі жуан (бала, балалар), не біркелкі жіңішке (кісі, әншілер), сондай-ақ не бірыңғай еріндік түтүн (түтін), бүгүнгі (бүгінгі), не бірыңғай езулік (әжелер, тынысты) болып үндесіп айтылуы. Мұны буын үндестігі деп те атайды. Дауыстылардың ерін үндестігі — сөздің бастапкы буынындағы о, ө, у, у ерін дауыстыларының әсерімен соңғы буындарындағы езулік ы, і, е дауыстыларының еріндікке айналуы. Мысалы: түтүн — түтін, өнөр — өнер. Қазақ тілінде бірінші буындағы ерін дауыстының әсері екінші буыннан аспайды, ал үшінші буында тіпті әлсіз, жоқтын касы: бұрұлыс — бұрылыс, көлөңке — көлеңке. Ерін үндестігі жазуда еленбейді. Тағы қараныз: * Дауыссыздар үндестігі * Сингармонизм * Грамматика * Фонетика Дереккөздер
Тең әсер етушіні геометриялық анықтау

Тең әсер етушіні геометриялық анықтау - жинақталған күштердің кеңістік (не жазықтық) жүйесінің тең әсер етуші күші белгілі бір масштабта құраушы күштер көпбұрышының тұйықтаушы жағымен бейнелейді. Дереккөздер az:Qüvvə km:កំលាំង
Әдіһам Шілтерханов

Әдіһам Шілтерханов (24.7.1925 ж.т., Төрткүл а.) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. *1961 жылы Алматы а. ш. институтын бітірген. 1943 ж. Төрткүл орта мектебінде мүғалім. 2-дүние жүзілік соғыс ардагері (1943-44). *1945-65 жылы Бәйдібек ауданында мұғалім, комсомол хатшысы, агроном, ауданы. партия нұсқаушысы, ұжымшардың бас агрономы, ұжымшар партия ұйымының хатшысы, ұжымшар төрағасы қызметтерін атқарған. *1969—81 жылы Отырар ауданындағы Арыс кеңшарының директоры, *1981—85 жылы Отырар ауданы. "Тұрмыс комбинатының" директоры."'Үш бәйтерек", "Ақжалдың ақыры", "С.Ерубаев", "Аталы сөздер" кітаптарының авторы. 2 томдық шығармалар жинағы жарық көрген (2001). ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі президиумының Құрмет грамотасымен, 1-дорежелі "Отан соғысы" орденімен және көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Егеухан Мұқамәдиқызы

{{Жазушы { } }} Егеухан Мұқамәдиқызы - (01 сәуір 1940 жыл Моңғолия Республикасы, Баян-Өлгей аймағы - қазақстандық ақын, ҚР Мәдениет қайраткері, ҚР жазушылар Одағының мүшесі. Өмірбаяны 1940 жылы 1 сәуірде Моңғолия Республикасы, Баян-Өлгей аймағы Баяннур сұмынының Олоннур шұңқыр жұртында дүниеге келген. Он алты жасынан ақындар айтысына қатысып, шығармалары Моңғолияда, Қазақстанда шыққан оннан аса топтама жинақтарға енген. Егеухан Мұқамедиқызы Моңғолияның Баяннұр орта мектебінде отыз жылдай кітапхана меңгерушісі болған. Айтыс ақыны Е. Мұқамәдиқызы Моңғолия қазақтарының айтыс өнерін дамытуға қосқан үлесі үшін «Айтыс ақыны» атағын алған. 1989,1992 жылдары Алматыда өткен халықаралық ақындар айтысында, 1998 жылы батыр Бақтыоразға ас беру айтыстарында жүлдегер атанған. Абай мен Жамбыл мерейтойларында облыстық, аудандық айтыстарға қатысқан. 1998 жылы Үржар ауданының 70 жылдық мерейтойындағы айтыста «Ана қыран ақын» атағына ие болған. 1999 жылы «Мың жылдық думан Астана» аясында өткен «Айтыстың сағындырған саңлағы» атты айтысқа арнайы шақырумен қатысқан. 1971,1976,1978 жылдары «Жаңа өмір» газетінің, 1984, 1986 жылдары республикалық телерадионың кезекті сыйлықтарының иегері. Шығармалары * «Жыр қарлығаштары» (1966) * «Таң арайы» (1971) * «Ақ қайың» (1971) * «Қобда өзен толқыны» (1975) * «Аруарманы» (1977) * «Айтыс» (1979) * «Бәйге» (1980) * «Оң қанат» (1982) * «Алимын цэцэрлэг» (моңғол тілінде, 1989) « * Қайтқан қаз» * «Қосішек» атты жыр жинақтары бар. Марапаттары * Моңғол Халық Республикасының 50, 60, 70 жылдық құрмет медальдарымен марапатталған. * «Даңқты Ана» ІІІ дәрежелі орденді * МХР-дің еңбек ардагері. * «Құрмет» орденінің иегері * Қазақстанның Мәдениет қайраткері Қосымша мәлімет * 1983 жылдан Моңғолия Журналистер одағының, * 1990 жылдан Моңғолия Жазушылар одағының, * 1993 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. * Моңғол Халық Республикасының екінші разрядты шахматшысы. * Он бала тәрбиелеп өсірген «Алтын алқалы» ана. Дереккөздер
Қажығали Мұханбетқалиұлы

Қажығали Мұханбетқалиұлы — жазушы-публицист, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері (2014).1942 жылы 8 желтоқсанда Ақтөбе облысы, Байғанин ауданында дүниеге келген. 2020 жылы 13 шілдеде коронавирустан көз жұмды. Еңбек жолы 1965 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін үздік бітірген. Одан кейін Ақтөбе облыстық радио және телевидение комитетінде редактор, облыстық «Коммунизм жолы» газетінде әдеби қызметкер болды. Алматыдағы «Қазақстан» баспасында аға редактор, «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі, «Қазақ әдебиеті» газетінде жауапты хатшы, «Жаңа фильм» журналының бас редакторы болған. Кейінгі жылдары ҚР Президенті аппаратында, Парламенті, «Таң Шолпан» журналында қызмет істеген. Еңбектері Р.Акутагава, С.Моэм, П.Мэриме, Ти де Мопассан, Д.Фонвизин, С.Чубек, Л.Хонвано, Дж.Одинаев, Х.Абдуллин, Я.Брыль, Л.Колодезный, т.б. жазушылардың жекелеген әңгімелерін және түрікмен жазушысы Т.Жұмагелдиновтың «Егес» атты кітабын, орыс жазушысы А.Скалонның «Бақыттың алтайы түлкісі» атты әңгімелер мен повестер жинағын қазақ тіліне аударған. Өзінің де бірқатар әңгімелері шет елдерде жарияланған ұжымдық жинақтарға енген. «Сырым батыр» атты романының алғашқы тарауларын әдеби журналдарда жариялады. «Сырым Датұлы» жинағын құрастырып, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазған. 2004 жылы «Арыс» баспасынан «Сырым Датұлы» атты жинағын шығарды. Шығармалары: Жұлдызды түндер. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1972; Тоғай сыбдыры. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1974; Жаңғырық. Әңгімелер мен повестер. А., «Жалын», 1978; Старые друзья. Рассказы и повести. А., «Жазушы», 1981; Қайдасың сен, махаббат. Әңгімелер мен повестер. А., «Жалын», 1984; Дороги жизни. Рассказы и повесть. А., «Жазушы», 1986; Сынық терезе. Әңгімелер мен хикаяттар. «Елорда», 2003; Жалғыз жиен. Әңгімелер менповестер. «Жазушы», 2005; Алабұға, аққайран. «Бауыр», 2008. 2003 жылы ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері атағы берілді. Тәуелсіздіктің 10 жылдығына арналған медалімен марапатталған, Байғанин ауданының Құрметті азаматы. Мемлекеттік марапаттары 2002 жылы Байғанин ауданының Құрметті азаматы. 2003 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. 2013 жылы «Құрмет» орденінің иегері. 2014 жылы «Тар кезең» тарихи романы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды. 2017 жылы халықаралық қазақ ПЕН-клубы сыйлығының лауреаты. Дереккөздер
Қарқара ескерткіштері

Қарқара ескерткшітері — Райымбек ауданындағы ежелгі заманнан қалған таңбалы тас, оба, қорған, балбал мүсіндің жиынтық атауы. Шырғанақ сайында орта ғасырда елді мекен орны болған. 1892 ж. одан қыш ыдыстар, тастан жасалған құралдар аршып алынған. Шырғанақтағы Иірсудан 1895 ж. Ларионов балбал мүсін, тасқа жазылған таңба жазу тапқан. Кеген ауылынан 7 км, Қарқара жолының қасында аумағы 30x40 м төртбұрышты мекен орны бар. 1898 ж. В.Д.Городецкий 2 кірпіш қорған, бір тас қорған, 13 қорғанды обаны белгілеп, зерттеу жүргізді. 1963 ж. Қазақстан ҒА Тіл білімі институтының Ғ.Мұсабаев бастаған экспедициясы Қарқарадан биіктігі 1,5 м, жазуы бар тас мүсін тапты. Қарқара ескерткіштері негізінен түркі дәуіріндегі қоғамның рухани, мәдени дүниесінен мағлұмат беретін тарихи кешендер болып табылады. Тағы қараңыз * Кеген жазбасы Дереккөздер
Геоцентрлік санақ жүйесі

Геоцентрлік санақ жүйесі - бас нүктесі жердің центрінде болатын осьтері «қозғалмайтын» үш жұлдыздарға бағытталған тік бұрышты декарттык координаталар жүйесі. Жердің тәуліктік айналысын есепке алғанда пайдаланады. Дереккөздер
Интроекция

Интроекция - жандандыру, сезім беру, Авенариус бойынша интроекция индивидтің санасына ерекше рухани бейнені идеалдылықты «күштеп енгізу». Осыдан Авенариустың пікірінше эмпириялық дүниенің бірлігі бұзылады. Яғни сыртқы және ішкі, объект және субъект деп айырылады. Дереккөздер
Қарыншаның тас таңбалары

Қарыншаның тас таңбалары — Алакөл ауданының, Көпелі сайындағы таңбалы тастар. Мұнда тізерлеп аң атуға оқталып отырған мерген мен мүйізі көрінген аңның суреті бейнеленген.Қарыншаның тас таңбалары — Алакөл ауданының, Көпелі сайындағы таңбалы тастар. Мұнда тізерлеп аң атуға оқталып отырған мерген мен мүйізі көрінген аңның суреті бейнеленген.
Икемді автоматтық сызық

Икемді автоматтық сызық - автоматтандырылған басқару жүйесі аумағындағы бірнеше технологиялық операциялар жүйелілігінде орналасқан технологиялық жабдықтау, бірнеше икемді өндірістік модульден тұратын икемді өндірістік жүйе. Дереккөздер
Қасабай батыр

Қасабай Шақарұлы (1713, Алакөл ауданы, Көктұма мекені – қайтыс болған жылы белгісіз) — жоңғар шапқыншылығында көзге түскен аға батыр, Қабанбай батырдың серігі, Қасабай қазақ жерін Жоңғар хандығының езгісінен азат ету жолындағы күреске белсене қатысқан, Орта жүздегі Найман тайпасының Қаракерей тармағының Шүрентай Тоқпақ атасынан шыққан. Аңырақай шайқасы мен Сайрам соғысында қалмақ батырларымен болған жекпе-жектерде жеңіске жеткен. Қасабай батырдың ерлігі жайлы Бұқар жырау былай жырлаған: Қабанбай батыр қайтыс боларының алдында Қасабай батырмен қоштасуы: Өмірбаяны Ұрпақтары Батырдың ұрпақтары Алакөл ауданынында тұрады. 1993 ж. Қасабайдың 280 жылдығына орай осы аудаңдағы Еспембет сайында батырға ас берілді. Дереккөздер
Қажығалым Мұқанов

Қажығалым Мұқанов - 1938 жылы Қытай Халық Республикасы, Шағантоғай ауданында «Дөңгелек ши» деген жерде туған. 1958 жылы Шәуешек гимназиясын бітіріп, мұғалім болып жұмыс істеген. 1969 жылы ҚазПИ-дің филология факультетін тамамдаған. Семей облысы, Үржар аудандық оқу бөлімінде, мектептерде ұстаздық қызмет еткен. Еңбектері Алғашқы әңгімелері 1964 жылдан бастап Республикалық газет-журналдарда жарияланған. «Бәйшешек» атты жинаққа «Үзілмеген гүл» әңгімесі енген. «Соңғы қоңырау» (1980), «Ақ бұршақ» (1984), «Аққудың сағынышы» (2005) сияқты әңгімелер мен хикаяттар кітабы жарық көрген. «Қазақстанның білім беру озаты» белгісінің иегері. Дереккөздер
Интроспекция

Интроспекция - өз психикасын басқаратын заңдылықтарды ашу барысындағы, бақылау. Дуалистік философияда (тән және рух) интроспекция негізгі философиялық методология болып саналады. Интроспекцияға Т. Гоббс, Д. Локк, Д. Беркли, Д. Юма, Д. Миль т.б. экспериментті психологияның негізін салушылар В. Вунд көп мән берді. Дереккөздер hu:Introspection ja:内観#心理学研究の方法としての内観
Нағашыбай Мұқатов

Нағашыбай Оразбайұлы Мұқатов - 1949 жылы 15 наурызда Қостанай облысы, Жангелді ауданы, Торғай селосында туған. Өмірбаяны 1970 жылы қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің журналистика факультетін бітіріп, Жангелдин аудандық газетінде әдеби қызметкер, Торғай, Қостанай облыстық радиоларында редактор, Қазақ радиосының Торғай облысындағы меншікті тілшісі, Қостанай теледидарының бас редакторы қызметтерін атқарған. «Қазақстан-Қостанай» теледидар компаниясында «Шаңырақ» шығармашылық бірлестігін басқарған. Қазір Қостанай облыстық Ы.Алтынсарин мемориалдық мұражайының директоры болып қызмет істейді, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің журналистика бөлімінде шәкірттерге дәріс береді. Өлеңді мектеп қабырғасында жазған. Аудандық, облыстық ақындар айтыстарына қатысып, бірнеше мәрте жеңімпаз болған. 1972 жылы Шымкент қаласында өткізілген тұңғыш жас ақындар фестиваліне қатысқан. Еңбектері Қазақ радиосы ұйымдастырған «Қазақстаным — қара шаңырағым» атты тұңғыш республикалық радио фестивалінің бас жүлдегері. Әр жылдары жарық көрген «Сөйле, жүрек», «Айналайын адамдар», «Ақбұлақ», «Жанымның жасыл жапырақтары», «Бейсенбай биік бәйтерек», «Қанат және Қаламқас», «Күлкім келеді», «Қазыналы Қайнекей» кітаптарының авторы. Филология ғылымдарының кандидаты. Марапаттары «Кеңес одағы теледидары мен радиосы қызметінің үздігі» белгісімен, «Астанаға 10 жыл» медалімен, Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. Қостанай облыстық меценаттар клубы тағайындаған «Қазына» сыйлығының екі мәрте иегері. Отбасы Үйленген. Жұбайы - Мұқатова Рәзия Ағытаевна (1950 жылы туған), зейнеткер. ¥лы - Мұқатов Қанат Нағашыбайұлы (1974 жылы туған), қызы - Мұқатова Қаламқас Нағашыбайқызы (1979 жылы туған). Дереккөздер
Икемді өндіріс жүйесі

Икемді өндіріс жүйесі - жабдықтау мен құрылғының сандық көрсеткіші (ҚСК), роботтандырылған технологиялық кешендер, икемді өндірістік модульдер, технологиялық жабдықтардың белшектері мен олардың жұмыс жасау жүйесін белгіленген уақыт мерзімінде автоматтандырылған тәртіп бойынша қамтамасыз ететін әртүрлі номенклатура түріндегі технологиялық жабдықтаудың техникалық сипаттамасы көлемінде өнімді шығаруда автоматты қайта жөндеу қасиеті бар жүйенің жиынтығы. Дереккөздер
Мұқаш Құлтөлеу

Мұқаш Құлтөлеу - жазушы, қаламгер. Қазақстан Жазушылар одағының, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 1959 жылы 25-қарашада Қарағанды облысына қарасты Ақшатау кенішінде туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Еңбек жолы Еңбек жолын туған жеріндегі шахталардан бастады. Совет Армиясы қатарында қызмет еткен. Әр жылдары Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде тілші, «Қарағанды жастары» газетінде бас редактордың орынбасары, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»), «Қазақ әдебиеті» газеттерінде бөлім меңгерушісі, «Қазақстан мектебі» журналы бас редакторының бірінші орынбасары, «Қазақстан» Ұлттық арнасында бас редактор қызметтерін атқарған. Қазір республикалық «Қазақ үні» газетінде бас редактор болып қызмет еткен. Еңбектері «Біз білмейтін Құдайберген» («Тамаша» тарланы Құдайберген Сұлтанбаев жөнінде), «Хан Кене рухы», «Мәнер», «Әуестік әлемі» сияқты танымдық-публицистикалық кітаптардың, сондай-ақ «Сенің терезең», «Боз жауын», «Ақдариға» әңгіме-хикаят жинақтарының, «Ұзақ бұралаң жол» (Бұл кітап «Долгая дорога домой» деген атпен орыс тілінде де шықты), «Салбыруын» роман-эсселерінің авторы. Француз жазушысы Луи Жаколионың және Джек Лондонның бірқатар дүниелерін тәржімалаған. Сол секілді Олжас Сүлейменовтің «Таңбалар тілі» еңбегін ана тілінде сөйлетті. Марапаттары ҚР Мәдениет қайраткері. Дереккөздер
Фортификация

Фортификация (лат. fortificatio бекініс) — құн ілгері және соғыс барысында қарулы күштердің жауынгерлік қабілетін көтеру, әскери кимылдардың тиімділігін арттыру, әскерді, басқару орындарын, халықты және шаруашылық объектілерін қарсылас шабуылынан қорғау үшін жергілікті жерде бекіндірудің (Фортификациялық жабдықтаудың) теориясы мен практикасын қамтитын әскери-инженерлік өнер саласы. Оған оперативтік стратегиялық немесе тактикалық жоспар бойынша салынған фортификациялық құрылыстар жатады. Фортификация әскери (далалық) және ұзақ уақытқа арналған болып бөлінеді. Дереккөздер
Құдаш Мұқашев

Құдаш Мұқашев (1932-1971) - Қазан айында бұрынғы Талдықорған облысының Ақсу ауданына қарасты Сүттікент ауылында туған. Қапал педагогикалық училищесін бітірген. Бірнеше жыл аудандық газет редакциясында және партия қызметтерінде болған. 1965—1970 жж. «Қүрақсу» қой кеңшарында партком хатшысы болып қызмет істеген. Ж.Нәжімеденов 1981 жылы жазылған "Жыл құсы" өлеңін Құдаш Мұқашевқа арнаған. Еңбектері Лирика саласында қалам толғаған, ақ өлеңмен бірнеше драмалық шығармалар жазған. «Дала дастаны», «Парторг» драмалары М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрында қойылған. Шығармалары: Өлеңдер. А., "Жазушы», 1962; Бұл қай түлік. Балаларға арналған өлеңдер. А., «Жазушы», 1963, Жолаушы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964 Дүбір. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971 Дала дастаны. Поэма мен өлеңдер. А. «Жазушы», 1975. Дереккөздер
Фортификациялық құрылыстар

Фортификациялық құрылыстар (Фортификационные сооружения) — қару мен әскери техниканы қолданудың тиімділігін, әскерді басқарудын бекемділігін арттыруға, жаппай қырып-жоятын қарудан әскер мен халықты қорғауды қамтамасыз етуге арналған инженерлік құрылыстар. Фортификациялық құрылыстар төмендегідей болып белінеді: атыс жүргізуге арналған құрылыстар, (окоп, ор, ұзақ уақытқа арналған атыс құрылыстары т.б.); бақылау және басқару пункттері; жеке құрамды, әскери техника мен құралжабдықтарды қорғау орындары (пана, блиндаж, тасалы құдық, жабық ұлпдеп тасалар т.б.) байланыс жолдарын қорғау. Фортификациялық құрылыстар құрастырылуына байланысты ашық және жабық типте, ал пайдалану жағдайына қарай ұзақ уақытқа арналған және далалық болып бөлінеді. Дереккөздер
Қабыкен Мұқышев

Қабыкен Мұқышев (1920-1976) - Қарағанды облысы, Нұра ауданы, Балықты деген жерде дүниеге келген. Орта білімді өз ауылында алды. Бұдан соң Абай атындағы Қазақ педагогика институтының тіл және әдебиет факультетінде оқиды. 1940 жылы Нұра ауданының орталығындағы қазақ орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берді. 1944 — 1949 жж. Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында аға оқытушы болып істеді. 1950 — 1960 жж. Қарағанды, Ақмола, Алматы облыстарының ауыл-селолық мектептерінде мұғалімдік қызмет атқарды. Кейін таза шығармашылық жұмыспен айналысты. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. Еңбектері Өлеңді институтта оқып жүрген кезінен жаза бастаған. Балаларға арналған бірнеше жыр кітаптары, пьесалары жарық көрді. 1959 жылы поэмалар жинағы басылып шықты. Бұған «Аппақ туралы аңыз», «Өкініш», «Достоевский туралы аңыз», «Гүлсім» атты төрт поэмасы енді. Ақын туындылары 1971 жылы орыс тілінде жеке кітап болып басылды. 1972 жылы таңдамалы шығармалар жинағы жарыққа шықты. Шығармалары: Алтын арқа. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1948; Жақанның арманы. Поэма. А., ҚМКӘБ, 1956; Кірпі мен сұрмойнақ. Суретті кітапша. А., ҚМКӘБ, 1958; Көршілер. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1960; Екі мысық. Суретті кітапша. А., ҚМКӘБ, 1963; Мысық неге етіксіз? Суретті кітапша. А., «Жазушы», 1965; Поэмалар. А., «Жазушы», 1970; Құзар шыңдар. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1972; Дана мен бала. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жалын», 1978). Дереккөздер