kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қанапия Ғабдуллина

ҒАБДУЛЛИНА Қанапия (1947 ж.т., Алматы облысы Қаратал ауданы Кәлпе ст.) – әлеуметтану ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). ҚазПИ-ді (1970, қазіргі ҚазҰПУ) және осы ин-ттың аспирантурасын (1973) бітірді. 1973–74 ж. Қазақстан ЛКЖО Совет ауданы комсомол к-тінде (Алматы қ.), 1974–96 ж. Ташкент т. ж. инж-лері, Алматы т. ж. көлік инж-лері ин-тында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) қызмет істеді. 1996 жылдан кафедра меңгерушісі. 150-ден аса ғыл. еңбегі, оның ішінде 5 монографиясы жарияланған. Шығармалары * Трудовые коллективы села, ауылы-А, 1990; * Судьба Казахстанского села, ауылы, 1994; * Социология и социальная жизнь, ауылы, 1996. Дереккөздер
Василий Иванович Калинин

Василий Иванович Калинин (8 мамыр 1914, Ресей, Псков облысы, Гдов ауданы, Кузнецово деревниясы – 6 ақпан, 1982, Қарағанды) – физиолог, биология ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971). Өмірбаяны * Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) зоотехникалық-малдәрігерлік (1940) және ауыл шаруашылық (1952) институтын бітірген. * Тәжік медицина институтында ассистент (1945–47) * Ленинград нейрохирургия институтында ғылыми қызметкер (1947–52) * Воронеж медицина институтында ассистент * Волгоград педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі (1952–67) * Қызылорда педагогика институтында (1967–79, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі. * Қарағанды мемлекеттік университетінде (1979–82) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері Оның ғылыми еңбегі негізінен жануарлар физиологиясы мәселесіне арналған. Дереккөздер
Василий Андреевич Каллаур

Каллаур Василий Андреевич (1838 жылы туған – 1918 немесе 1919 ж. ө.) – шығыстанушы, Әулиеата қаласының белгілі зерттеушісі. Археология әуесқойларының түркістандық үйірмесіне белсене қатысушы. Каллаур Қазан төңкерісі қарсаңында қазақ халқының тарихы жөнінде нақты материалдарды жинастыруға көп еңбек сіңірді. Ширек ғасыр бойы ежелгі Қазақстанның археологиясын зерттеп, жергілікті өлкетанушылармен бірге археолия. ірі жаңалықтар ашты. Каллаур 1876 жылдан Әулиеата уезінің, 90 жылдардың аяғынан бастап Перовск уезінің бастығы болды. 1908 – 1909 ж. ш. Киевке ауысты. Жетісудағы ежелгі түркі сына жазуларын алғаш ашты. Бұл Талас өзіні алқабындағы Айыртам – Ой қыстауынан табылған тастағы жазу еді. Осы аса маңызды археолия жаңалық жөніндегі хабар Ресей археолия қоғамы шығыс бөлімшесінің жазбаларында басылды. Жазу (С.Е. Маловтың пікірі бойынша ең кемінде 8 ғасырға жатады) Жетісудағы ежелгі түркі тайпаларының мәдениет дәрежесі жоғары болғанын көрсетеді. Каллаур Қазақстанның оңтүстігіндегі көптеген археология ескерткіштерді тізімге алып, тарихи топография мен топонимика тұрғысынан зерттеді. Ол Әулиеата уезіндегі сауда жолдарының жоспарын жасап, оларды Тараздан Шығыс Түркістанға қарай асатын ежелгі жолдармен жалғас деп есептеді және жолдар бойындағы араб жол анықтамаларында көрсетілген ежелгі жер аттарын зерттеушілердің карталарындағы қазіргі аттарымен, тұрған жерімен салыстыруға тырысты. Осы жолдың батыс шегіндегі – Тараздан Исфиджабқа (Сайрамға) дейінгі қала орындарына сипаттама жазып, оларды жазба деректемелердегі ежелгі қалалармен ішінара салыстырып, Әулиеата бекінісінің жоспарын жасады. Бұл жоспар бертін келе ежелгі Таразды зерттеушілерге көп көмек тигізді. Талас өзені бойындағы үлкен магистральды канал мен одан тарайтын арықтар жүйесін, ондағы күзет бекіністерін зерттеді. Сырдария бойындағы қалалардың тарихы жөнінен құнды материалдар жинады. Көптеген бекіністер мен қорғандардың қираған орындарында (Сунақата, Асанас, Құймакент, т.б.) зерттеулер жүргізді. 1901 – 1902 жылы Перовск уезінің Сауран, Приречной, т.б. болыстарындағы қираған ежелгі қалалардың орнын барлап, картаға түсірді. Жаңадария өңіріндегі ежелгі қалалар мен елді мекендерді сипаттап жазды. Каллаур Қазақстанның оңтүстігіндегі архитектор ескерткіштер (Әулиеатадағы Қарахан мазары, Талас өзені бойындағы Ақ Кесене, Көк Кесене бекіністері, Сығанақ жанындағы Айша бибі мавзолейі, Көккесене мавзолейі, ежелгі Қазақстанның басқа да архитектура ескерткіштері) жайында құнды деректер қалдырды. Каллаур орта ғасырдағы шығыс қолжазбаларын, акт материалдарын, халық аңыздарын (мыс., Ақыртас құрылысы жөнінде) және т.б. фольклорлық материалдар жинаушы ретінде де танымал. Қазақстандың еңбектерін В.В. Бартольд, А.Н. Бернштам, Қазақстанның орта ғасырдағы тарихын зерттеуші басқа да ғалымдар жоғары бағалады. Дереккөздер
Анатолий Афанасьевич Калюжный

Анатолий Афанасьевич Калюжный (15 ақпан, 1952 жылы туған, Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Горноводск ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы (1995). Өмірбаяны * Ақтөбе педагогикалық институтын бітірген. * Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданындағы мектептерде мұғалім (1973–79) * 1979 жылдан Ақтөбе педагогика институтында декан, проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * Ғылыми-педагогикалық жұмыстарын білім беру ісімен ұштастыра жүргізді. * Калюжный 70-тен астам ғылыми мақаланың, оның ішінде бірқатар [кітап] пен әдістемелік құралдардың авторы. Дереккөздер
Ғабдыров Елеукен

ҒАБДЫРОВ Елеукен Хамидоллаұлы (25.12.1929, Атырау облысы Индер ауданы – 16.10.1989, Алматы қ.) – әдебиет зерттеушісі, филологиялық ғылым докторы (1968), ҚазМУ-ды (1944, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1944–62 ж. осы университетте оқытушы, аға оқытушы, доцент, филол. ф-тінің деканы, 1962 жылдан Қазақ КСР-і ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылым қызметкері болды. «Кеңес дәуіріндегі орыс-қазақ әдеби байланыстары» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғаған. Ғылыми-зерттеу еңбектері әдебиеттің жалпы теориялық мәселелері мен әдеби байланыстар тақырыбына арналған. Дереккөздер
Евклидке түсініктеме

«Евклидке түсініктеме», «Евклидтің 1-және 5-кітаптарының кіріспесіндегі қиын жерлеріне түсініктеме» – Әбу Наср әл-Фарабидің көрнекті шығармаларының бірі. Евклид «Негіздерін» түсіндіруге, сынауға, кемелдендіруге арналған. Арабша түпнұсқасы табылмаған, көне еврей тіліндегі аудармасы бар. Мұнда геометрияның басты ұғымдарын негіздеу, баяндау мәселесі сөз болады. әл-Фарабидің анықтауы бойынша, геометриялық дене – физикалық дененің ең бірінші, бет – одан кейінгі, сызық – одан соңғы, ал нүкте – дененің ең жоғары абстракциясы. Осыған байланысты геометрияның нүкте, сызық, бет, дене сияқты бастапқы ұғымдарын баяндаудың екі жолы бар екенін көрсетті. Оның біріншісі – ең әуелі түйсікке, сезімге жақын ұғымдардан бастап баяндау, екіншісі – ақылға жақын ұғымнан бастау. Ол бұл еңбегінде Аристотельдің көзқарасын дамыта отырып, нүктені сызықтан, сызықты беттен, ал бетті денеден бөліп алуға болмайды, математикалық ұғымдар ақиқат нәрсені түрліше дәрежеде абстракциялау жолымен шыққан деген қорытындыға келген. әл-Фараби Евклид «Негіздерінің» 1-және 5-кітаптарында келтірілген кейбір анықтамаларды сынға алады, түсіндіреді, түзетеді (мысалы, нүкте, түзу сызық, жазық бет, жазық бұрыш, үлес, бөлік қатынас, т.б.). «Евклидке түсініктеме» геометрияны негіздеу мәселелерімен шұғылданушы Шығыс математиктері мен философтарына үлкен әсер етті. Мысалы, Омар Һайям «Евклидке түсініктеме» әсерімен «Негіздердің» 1-кітабына түсініктеме жазып, параллель түзулер теориясында үлкен жетістікке жеткен. Дереккөздер
Тұрсын Хафизұлы Ғабитов

Тұрсын Хафизұлы Ғабитов (1947 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы Биғаш ауылы) – философия ғылым докторы (1997). ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1971–79 ж. ҚазҰУ-да ассистент, 1979–83 ж. осы университетте оқытушы, 1983–91 ж. доцент, 1991–95 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1998 жылдан профессор Ғабитов 28 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.
Төлеген Жамалбекұлы Егембердиев

Төлеген Жамалбекұлы Егембердиев (6 қаңтар 1950 жылы туған, Жамбыл облысы, Мерке ауданы, Тескентоған ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (2006). Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1992). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Жамбыл облысы ауруханасында хирург-ординатор (1972–76) болып істеді. А.Н.Сызғанов атындағы Клиникалық және эксперименттік институттың жүрек-тамыр хирургиясы клиникалық ординатурасында (1976–78) оқыған. Кейін Сызғанов атындағы Ғылыми хирургия орталығының жетекші ғылыми қызметкері болды. Егембердиев ұсынған жаңа типті жасанды тамыр биопротездері 1979 жылдан бері жүрек-қан тамырларын хирургиялық емдеуде және бүйректі ауыстырып салуда (аллотрансплантация) кеңінен қолданылуда. «Сосудистые заменители в хирургическом лечении окклюзионных поражений брюшной аорты и артерий нужных конечностей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егембердиев 50-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Ресей Тамырлар хирургиялық қоғамының мүшесі (1992). Дереккөздер
Арынғазы Әбутәліпұлы Егеубаев

Арынғазы Әбутәліпұлы Егеубаев (7 мамыр 1941 жылы туған, Қостанай облысы, Қостанай ауданы, Тұңғыш ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997), Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің еңбек сіңірген қызметкері, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылыми академиясының академигі (1995) Тарақты руынан шыққан. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1968) және аспирантурасын (1974) бітірген. Еңбек жолын веттехник (1961–63) болумен бастаған Егеубаев институтта комсомол комитетітінің хатшысы, ассистент, аға оқытушы, доцент (1975–86), кафедра меңгерушісі, декан, проректор (1986–96) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі, Жоғары фермерлер мектебінің жетекшісі. 1995 ж. «Микроминеральное питание жвачных животных в никеловой биогеохимической провинции Республики Казахстан» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егеубаев 80-нен астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Дереккөздер
Асқар Құрмашұлы Егеубаев

Асқар Құрмашұлы Егеубаев (6 наурыз 1950 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Қыстау Күршім ауылы – 8 қазан 2006 жылы, Алматы қаласы) – ақын, аудармашы, сыншы, филология ғылымының докторы (1999). *ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *«Қазақстан коммунисі» журналында (1974–84), *«Қазақ әдебиеті» газетінде (1984–87), *«Жазушы» баспасында (бас редактордың орынбасары, 1987–88), *«Жұлдыз» журналында (1988–89), *«Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясында (бас редактордың орынбасары, 1989–90), [ *Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінде баспасөз хатшысы, *Қазақстан Парламенті Сенаты аппаратында кеңесші (1991–97), *ҚазҰУ-да оқытушы, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық жоғары мемлекеттік басқару мектебінде бағдарлама жетекшісі (1997–2001) болды. *2001 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. Шығармашылығы «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі (Х–ХІІ ғасырлар: көркемдік-эстетикалық ізденістер мен түрленулер)» деген тақырыпта докторылық диссертация қорғаған. «Сыр мен сымбат» (1981), «Сөз жүйесі» (1985), «Әділет» (1990), «Аламан» (1996), «Қала салған қазақтар: Поэмалар» (2002), «Тайқазан: Дастандар мен өлеңдер» (2003), «XX ғасырдың екі сағаты» (2005), «Жүсіп Баласағұн: Роман-эссе» (2005), т.б. кітаптардың авторы. Түркі мәдениетіне қатысты көне әдеби мұраларды қазақ тіліне аударып, зерттеу жұмысымен айналысқан. Ж.Баласағұнның «Құтадғу білігін» қазақ тіліне аударды (1986). Бұл кітап 1989 ж. Пекиннің Ұлттар баспасынан араб әліпбиімен екінші рет жарық көрді. М.Қашқаридың «Диуани лұғат ит-түрк» еңбегін қазақ тіліне аударды (1998). «Кісілік кітабы» (1998), «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі» (1999), «Құлабыз: Поэтиканың тарихилығы» (2001) т.б. монографиялары жарық көрген. Қазақстан Ленин комсомолы (1984), Жамбыл атындағы халықаралық (1996), Махамбет атындағы (2003) сыйлықтардың лауреаты. Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданының құрметті азаматы (2000). «Құрмет» орденімен (2003) және медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер http://imena.pushkinlibrary.kz/kaznames/litegeubaevkz.htm Дереккөздер
Қожабақы

Қожабақы — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Аранды ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1876 адам (970 ер адам және 906 әйел адам) болса, 2009 жылы 1698 адамды (868 ер адам және 830 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1977 жылы мал бордақылау бірлестігінің бөлімшесі болып келді. Қазіргі уақытта Қожабақыда және округке қарасты Бірлік, Аранды ауылдарында “Қожабақы” ӨК мен АҚ, 11 шағын кәсіпкерлік, 6 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Дереккөздер
Арыстан Мәуленұлы Ғазалиев

Арыстан Мәуленұлы Ғазалиев (9 қазан 1951, Қарағанды қаласы) — химия ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992), Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). Қазақ мемлекеттік университетін (1973, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Қызмет жолы 1977–1981 ж. Қарағанды мемлекеттік университетінің аға оқытушысы, 1981–1985 ж. Қарағанды кооперативтік институтының доценті, 1985–1996 ж. Органикалық синтез және көмір химиясы институтының ғылыми хатшысы, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1996–1998 ж. Қарағанды мемлекеттік университетінің проректоры болды. 1998–2004 ж. Органикалық синтез және көмір химиясы институтыты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. 2004 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі акададемик-хатшысының орынбасары, Қарағанды техникалық университетінің ректоры. Зерттеулері Ғазалиевтің негізгі ғылыми-зерттеулері жаңа биологиялық активті заттарды жасауға арналған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.vkgu.kz/ru/gazaliev.htm Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетіндегі ақпарат]
Виктор Владимирович Егоров

Виктор Владимирович Егоров (1945 жылы туған) – педагогика ғылымының докторы (1996), профессор (1997), Халықаралық ғылым академиясының академигі (2000). Қарағанды политехникалық институтын (1968, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген соң «Қарағандытаукенмаш» өндірістік бірлестігінде инженер (1968–76). Қарағанды политехникалық институтында доцент (1976–86), Қарағанды педагогика институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі, проректоры (1986–96) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде декан қызметінде. 1995 ж. «Организационно-педагогические основы подготовки инженера-педагога для профессионально-трудового обучения учащихся» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егоров 248 ғылыми еңбектің, оның ішінде 13 монографияның авторы. Дереккөздер
Әліке батыр

Әліке батыр (19 ғасыр) — Кенесары ханның қозғалысына қатысқан батыр, Базар батырдың туған бауыры. Руы — Қуандық. Әкесі — Ес батыр, шешесі — Кіші жүздегі Мамай батырдың қарындасы. Ағыбай, Байтабын батырлар сияқты Базар батырмен бірге көтерілісшілердің жекелеген қолын бастап, ханның жауапты тапсырмаларын орындап тұрған. Зираты Қарағанды облысы Теңіз ауданы Сарыөзен ауылының батысындағы Тікенекті қорымында. Дереккөздер
Әлім

“Әлім” — дастан. Авторы Досымхан Төлебайұлы туралы еш дерек жоқ. Он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған дастан екі жастың махаббатына арналған. Шығарма оқиғасы ақ пен қызыл боп шайқасқан азамат соғысы кезінде болады да, Баттал деген байдың қызы Рәзия мен кедей баласы Әлім арасындағы махаббат иірімдері арқылы өрбиді. Дастан Баттал байдың опасыздығы салдарынан болған екі жастың өлімімен аянышты аяқталады. Жыр идеясы — сүйгеніне қосыла алмаған қыз тағдыры арқылы әйел теңдігі мәселесін көтерген. Дастан толық емес, бұрын еш жерде жарияланбаған. Түпнұсқасы Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясының ОҒК қорында сақтаулы. Дереккөздер
Николай Петрович Егоров

Николай Петрович Егоров (28 тамыз 1938 жылы туған, Ресей, Мәскеу қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1989), профессор (1992), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003) және Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы ғылым академиясының академигі (1991). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1961) және Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1966) бітірген. Талдықорған облысының Сарқан ауданындағы «Пограничник» тәжірибелік-көрсеткіш кеңшарында аға зоотехник-селекционер (1961–62), Алматы облысы Қаскелең ауданындағы «Қазақ КСР-іне 50 жыл» кеңшарында, Қазақ құс шаруашылығы бойынша аймақтық тәжірибелік стансасында бөлім меңгерушісі (1966–69), директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1969–76), директоры (1976–92), Қазақ құс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры (1992–2000) болды. 2000 жылдан сол институтта бөлім меңгерушісі. «Методы повышения эффективности использования кормов при интенсивном производстве мяса птицы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері Қазақстанның оңтүстік аймағы мен Орталық Азия республикаларының ыстық климатында құстарды дұрыс қоректендіруге, сыртқы орта факторлары мен құстар генотипінің өзара байланысын зерттеуге арналған. Егоров 162 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Имам Әлімбеков

Әлімбеков Имам (1883 — 17.09.1938 жылдары өмір сүрген) — “Алаш” партиясының қайраткері, ағартушы, публицист. Қарқаралыдағы орыс-қазақ училищесін,Семей мұғалімдер семинариясын бітірген. Қазан төңкерісіне дейін Семей мектептері мен гимназияларында мұғалім болды. 1917 — 18 ж. Семей өңірінде “Алаш” партиясының облыстық және уездік ұйымдарын құруға белсене қатысты. Облыстық қазақ комитетінің мүшесі, “Алаштың” Семей обкомы төрағасының орынбасары, “Қазақ” газеті басқармасның қызметкері, “Сарыарқа” газетінің редакторы, Алашорда атты әскерлер полкін жасақтаушылардың бірі, Семей уездік Кеңесінің мүшесі болды . 1919 ж. көктемінде колчакшылардың абақтысында отырып шықты. Кеңес өкіметі кезінде Әлімбеков ағартушылық қызметке ден қойды. 1920 жылдан бастап Қарқаралы педтехникумында, Бесоба, Милыбұлақ, Қу болыстарындағы, Ақтоғайдағы мектептерде, Қызылжар техникумында оқытушы болды. 1933 жылы “Алаш ісі” бойынша Мағжан Жұмабаевпен бірге 10 жылға сотталып кетеді, бірақ 1935 жылы босанып шығады. Қарқаралыға қайтып, бір кездері өзі ашқызған Бесоба мектебінде оқытушы болып істеп жүргенде қайта ұсталады. Семей облысы УНКВД үштігінің үкімімен 1937 жылы 17 қыркүйекте ату жазасына кесілді. 1990 жылы 15 наурызда ақталды. Дереккөздер
Ғазизова Айгүл Ыдырысқызы

Ғазизова Айгүл Ыдырысқызы (1956 ж. т., ҚазКСР, Ақмола облысы, Целиноград ауданы, Қызылжар ауылы) — биология ғылымының докторы (дәрежесін 1997 ж. алған). 1981 ж. Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1983–87 жж. Украина ауыл шаруашылық академиясында аспирант болған. 1987 жылдан Ақмола аграрлық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент. Ғазизованың 60-қа жуық ғылыми еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Олег Иванович Егоров

Олег Иванович Егоров (30 шілде 1936 жылы туған, Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – экономика ғылымының докторы (1999). Әзірбайжан мұнай және химия институтын бітірген (1960). Қазақстан Ғылым Академиясының Экономика институтында экономист, кіші ғылыми қызметкер (1960–1969; 1993 жылдан бөлім меңгерушісі), Қазақ жобалау-технология бюросында аға ғылыми қызметкер (1974–76), бөлім меңгерушісі (1981–93) қызметтерін атқарады. «Проблемы эффективного использования нефтегазового потенциала Казахстана в условиях становления рыночных отношений (вопросы теории и практики решения)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Егоров 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның және кітаптардың авторы. Сыртқы сілтемелер http://esc.vscc.ac.ru/?moduleArticles&actionview&viewmodefull&aid976 Дереккөздер
Оспанғали Қожабергенов

Оспанғали Қожабергенов (1906, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы – 1966, Қатонқарағай ауданы) – сыбызғышы. Өмірбаяны * Сыбызғыны 12 – 13 жасында сол өңірге белгілі сыбызғышы Мұсадан үйренген. * 1957 жылы республикалық халық шығармашылығы үйінің арнайы шақыруымен Алматыға келіп: ** “Ақсақ қой” ** “Сары өзен” ** “Жорға аю” ** “Күйсандық” ** “Жетім қыз” ** “Өрелі көк” ** “Жетім бала” ** “Кеңес күйі” ** “Көк бұқа” ** “Бозінген” ** “Аққабаның толқыны” ** “Желмен” ** “Балжынкер” деген күйлер жаздырды. * 1957 – 58 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясында сыбызғыдан сабақ берді. Ол домбыраға арналған күйлерді де жете меңгеріп, сыбызғы күйлерін екі аспапта да тарта білген. Дереккөздер
Мұхтар Рахымұлы Алшынбай

Мұхтар Рахымұлы Алшынбай (Алшынбаев) (26.1.1926 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы) – техникалық ғылымдар докторы (1969), профессор (1973), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003) және Ресей ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1978), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын бітірген (1951). 1951–1994 ж. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашалық институтында ассистент (1955–1956), кафедра меңгерушісі (1958–1965, 1968–1988), профессор (1988–1994) болды. 1994 жылдан Қазақ ауыл шаруашалығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылым кеңесшісі. Негізгі ғылыми еңбектері ауыл шаруашылық машиналарын пайдалануға, оларды жетілдіруге, сонымен қатар топырақ өңдеуде, дәнді дақылдар себуде және жинауда, астық тазалау мен сұрыптауда, арамшөптерге қарсы күресте, жемшөп өндіруде, малға азық беруде қолданылатын машиналарды зерттеуге арналған. Еңбектерінде Қазақстан жағдайында алғаш рет егіншілік және мал ш-н механикаландыру құралдарының ғыл.-тәсілдемелік негіздерін жасады, жылжымалы а. ш. агрегаттардың жұмысшы бөліктерін зерттеуге статист. динамика ережелерін қолданып, ілімдік тұрғыдан түсінік берді. Суғармалы егіншілікті, атап айтқанда, күріш дақылын егіп-өсіруді механикаландырудың нақты мәселелерін қарастырды, яғни астық тазалағыш агрегаттарды, әр түрлі сепкіштерді дұрыс пайдалану, машина-трактор тіркесімдерінің қолайлы құрамын таңдау жөнінде тәжірибелік ұсыныстар енгізді. Сондай-ақ, республиканың а. ш-на қажетті инж. мамандарды дайындауға үлкен үлес қосты. Шығармалары * Ауыл шаруашылық машиналары, А., 1979; * Ауыл шаруашылығы машиналарының теориясы, А., 1997 ОТбасы Рақым Алшынбаев - әкесі, атақты педагог. Дереккөздер
Қадиша Елеусінқызы Егізбаева

Қадиша Елеусінқызы Егізбаева (23 қараша 1927 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы, Жалпақтал ауылы) – биология ғылымының докторы (1984), профессор (1996), Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылым академиясының академигі (1996). 2 жылдық Республика заң мектебін бітірген (1953) соң Тау-кен институтында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. университеті) хатшы (1953–56) болып жұмыс істеді. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1958). Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында аспирант, аға лаборант, кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1961–94) болды. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында дәріс (1992–98) берді. 1983 ж. «Биологические основы профилактики гельминтозов водоплавающих птиц Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері суда жүзетін құстар гельминттерінің (ауру қоздыратын құрттар) тіршілігіне, таралуына, экологиясына, сондай-ақ гельминтоз ауруларының табиғи ошақтарын анықтап, күрес шараларын белгілеуге арналған. Ол – үйректердің гастротениоз (асқазан ауруы) ауруын ғылымда алғаш анықтап берген ғалым. Егізбаева 150-ге тарта ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 6 монографияның («Биологические основы профилактики гименолепидозов водоплавающих птиц Казахстана», 1980; «Гастротениоз уток в Казахстане», 1989) авторы, өнертабыстық 5 патенті бар. Дереккөздер
Сергей Иванович Вавилов

Сергей Иванович Вавилов [12(24).3.1891, Ресей, Мәскеу — 25.1.1951, сонда] — ғалым, мемлекет және қоғам қайраткері, КСРО Ғылым Академиясының академигі (1932), Қазақстан Ғылым Академиясының құрметті мүшесі (1946). *Н.И. Вавиловтың інісі. *Мәскеу университетін бітірген (1914). *1914 — 18 ж. әскери қызметте болды. *1918 — 32 ж. Мәскеу университетінде сабақ берді (1929 жылдан сонда проф.) *1918 — 30 ж. КСРО Денсаулық сақтау халкомының Физика және биофизика институтында физикалық оптика бөлімінің меңгерушісі, *1932 жылдан КСРО Ғылым Академиясының Физика институтының директоры, *1932 — 45 ж. Мемлекет оптика институтының ғыл. жетекшісі болды. *1945 — 51 ж. КСРО Ғылым Академиясының президенті әрі одақтас республикалар Ғылым Академиясының (оның ішінде Қазақстан Ғылым Академиясының да) жұмысын үйлестіру кеңесінің төрағасы болды. Негізгі ғылыми еңбектері физикалық оптика мәселелеріне, әсіресе, люминесценция табиғатын зерттеуге, сондай-ақ, жаратылыстану ғылымының философиясына және ғылым тарихына арналған. *1934 ж. Вавиловтың тікелей басшылық етуімен П.А. Черенков радиоактивті заттардың және -сәулелерінің әсерінен болатын таза сұйықтардың жарқырауын (Черенков-Вавилов сәуле шығаруы) ашты. *Бүкілодақтық “Білім” қоғамының тұңғыш төрағасы (1947—51), *Үлкен кеңес энциклопедиясы 2-басылымының Бас редакторы (1949 — 51). *КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1946 жылдан) болды. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1943, 1946, 1951 — қайтыс болғаннан кейін). *2 рет Ленин орденімен, т.б. орден және медальдермен марапатталған. Пайдаланылған әдебиет
Мырзакәрім Кәрімұлы Алшынбаев

Мырзакәрім Кәрімұлы Алшынбаев (5.6.1955 ж.т., Ташкент облысы Қарасу ауданы Жамбыл ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997). Ысты руынан шыққан. Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1979, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) және Киев Урология және нефрология ғылыми-зерттеу институтының ординатурасын (1986) бітірген. Алматы облысының ауруханасының (1980–1983), №4-Бас басқарма Орталық ауруханасының урологы (1983–1984), Алматы қаласындағы клиникаларда аға ғылым қызметкер, бас дәрігердің орынбасары, 1996 жылдан Алматы қаласындағы Урология ғылыми орталығының директоры. Негізгі ғылыми жұмыстары урологиялық ауруларды емдеу мәселелеріне арналған. Алшынбаев жедел пиелонефрит ауруының емдеу әдісін жетілдірді. Оның басшылығымен қуық түбі безінің қатерлі ісігінің алдын алу және оны ерте анықтаудың бағдарламасы жасалды. 400-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 16 монографияның, 2 оқу-әдістемелік құралының, 1 оқулық пен 61 өнертабыстың авторы. «Нарықтық жағдайларда жаңа тиімділігі жоғары технологияларды әзірлеу және енгізу негізінде медициналық жәрдем көрсету жүйесін реформалау және жетілдіру моделі» еңбектер топтамасы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығын алған (2005). «Құрмет» орденімен марапатталған. Шығармалары * Мочекаменная болезнь, А., 2004 (соавт.); * Гиперпластические и неопластические процессы предстательной железы, А., 2005 (соавт.). Дереккөздер
Алмагеске қосымша кітап

«Алмагеске қосымша кітап» (араб. Китаб әл-лауахик) — Әбу Насыр Әл-Фарабидің грек оқымыстысы Птолемейдің «Альмагесін» өңдеуге арнаған «Альмагеске түсініктемеден» кейінгі екінші еңбегі. Мұнда қарастырылған астрономия мәселелер арифметика есептеулерсіз таза геометриялық-алгебра әдістермен дәлелденіп, шешімін табады. «Альмагеске қосымша кітап» қысқа да нұсқа 58 тараудан тұрады. Әрбір тарау Евклидтің «Негіздері» үлгісімен геом. сөйлем теорема түрінде тұжырымдалып, дәлелденеді. Бастапқы 14 тарауы тригонометрияға арналған және онда негізгі тригонометрия функциялар (синус, косинус, тангенс, котангенс) бірлік дөңгелек ішінде қарастырылған. Кейбір тарауларында Күн теңдеуі, Айдың бірінші және екінші теңдеуі, география ендік, планеталар қозғалысы, Айдың және Күннің тұтылулары, т.б. мәселелер қарастырылып, шешімін тапқан. Әл-Фарабидің бұл еңбегіндегі жаңа тұжырымдар атақты шығыс ғалымдары Әбу-л-Уафа, Әбу Райхан әл-Бируни, Ұлықбек еңбектерінде дамытылды. Дереккөздер
Социал Махатұлы Аманбаев

Аманбаев Социал Махатұлы (20.3.1936 ж.т., Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Орқаш ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор . Алматы мемлекеттік медициналық институтытын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық медецина университеті) бітірген. Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауруханасында (1963–65), Республикалық хирургия орталығында (1971–79), Республикалық дәрігерлер біліктілігін жетілдіру институтында (1979–98) хирург, 1998 жылдан Алматы қаласындағы № 12 клиникалық ауруханасының кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Исходы консервативного и хирургического лечения абсцессов и гангрены легких» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Аманбаевтың 200-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 1 монографияың авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://bibliotekaemda.mylivepage.ru/about/index/ АМАНБАЕВ СОЦИАЛ МАХАТҰЛЫ: Обо мне]
Азамат Тыржанұлы Ыдырысов

Азамат Тыржанұлы Ыдырысов (1965 жылы туған) – химия ғылымының докторы (2006). Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1989) соң осы университетте инженер (1989–90), 1993 жылдан Қазақстан Республикасы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Органикалық синтез және көмір химиясы институтында ғылыми жетекші, ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. 2005 ж. «Перенос радиационно-индуцированных носителей заряда в высокомолекулярных органических диэлектриках» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Едрисов 50-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. Дереккөздер
Едіге батыр

«Едіге батыр» – батырлық жыр. Тарихта болған атақты батыр, ел билеуші Едігенің ерлік істерін жырлауға арналған. «Едіге батыр» жыры қазақтарда ғана емес, түркі тілдес халықтардың біразында кездеседі. Жырда тарихи оқиғалар мен эпостық-ертегілік сарындағы қиял-ғажайып, әсірелеу сарындары араласа келеді. Эпоста тарихта есімдері мәлім Әмір Темір, Тоқтамыс хан жайлы да сөз болады. Жыр қазақ даласына кең тарап, халықтың сүйікті шығармасына айналған. Жырдың қазақ тілінде бірнеше нұсқасы бар. Олардың ішінде құндылары – Шоқанның әкесі Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов жазып алған нұсқа. 1905 ж. ғалым П.М.Мелиоранский осы нұсқаны Санкт-Петербург қаласында жеке кітапша етіп шығарды. Академик Қ.И.Сәтбаев жас кезінде ел аузынан жазып алған жыр нұсқасын 1927 ж. Мәскеуде «Ер Едіге» деген атпен бастырды. Ол осы жыр үшін кейін, 1950 ж. қуғынға ұшырады. «Едіге батыр» жыры жарты ғасырға жуық уақыт баспа бетін көрмеді. 1989 ж. «Қазақ халық әдебиеті» көп томдығының батырлық жырларға арналған топтамасында Мұрын жырау жырлаған «Қырымның қырық батыры» циклі бойынша «Едіге» жыры 5-томда жарияланды. Сәтбаев жариялаған жыр нұсқасы 1995 ж. «Ер Едіге» деген атпен қазақ және орыс тілдерінде жеке кітап болып жарық көрді. 1996 ж. ғалымдар Р.Бердібайдың алғы сөзімен және О.Ә.Нұрмағамбетованың құрастыруымен «Едіге батыр» жинағы басылды. Сыртқы сілтемелер http://www.altyn-orda.kz/library/duxovnost-%E2%80%9Cvelikij-bi%E2%80%9D-%E2%80%93-er-edige/ Дереккөздер
Әлия Амантұрлықызы Екібаева

Әлия Амантұрлықызы Екібаева (1945 жылы туған, Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы) – химия ғылымдарының докторы (1982), профессор (1982). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. Қазақстан және Латвия Ғылым Академияларында ғылыми жұмыстармен айналысты. Дереккөздер
Андрей Сергеевич Елагин

Андрей Сергеевич Елагин (16 қыркүйек 1920 ж., Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы – 1993 ж., Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1970), профессор (1980). Орал педагогикалық институтын бітірген (1941). Алғашқы жылдары оқытушы (1945–50), содан кейін Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих институтында аға ғылыми қызметкер болды. «Социалистическое строительство в Казахстане в годы гражданской войны (1918–1920 жж.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – республика тарихындағы шетелдік әскери интервенция мен Азамат соғысы жылдарындағы кезең мәселелері. Дереккөздер
Әбдірахым Еламанов

Әбдірахым Еламанов (19 қыркүйек 1916, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Баян ауылы – 13 мамыр 1970, Алматы қаласы) — Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденция мүшесі (1962), ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1968). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1936). Агротехниктер мектебінде оқытушы (1936–1938), мал шаруашылығы стансасында ғылыми қызметкер (1938–1941) болған. Сібір мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (1946–1952), Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары, директоры (1952–1960), Қазақстан Ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары (1955–1956 және 1965–1970), министрі (1962–1964), Қазақ ауыл шаруашылығы ғылыми академиясы мал шаруашылығы бөлімінің академик-хатшысы (1957–1961), Қазақстан Министрлер Кеңесінің кеңесшісі (1964–1965) қызметтерін атқарған. 1967 жылы «Основные вопросы создания новой породы и селекции мериносов на севере-востоке Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның негізгі ғылыми еңбектері қойдың жаңа тұқымдарын шығаруға, Қазақстанда қой шаруашылығын өркендету жүйесін жасауға арналған. Биязы жүнді байкал қойы (1956) мен солтүстік қазақ мериносын (1967) шығарушылардың бірі. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Болат Далдаұлы Еламанов

Болат Далдаұлы Еламанов (29 қараша 1950 жылы туған, Қостанай облысы, Қарасу ауданы, Қарасу кенті) – тау-кен инженері, техника ғылымдарының докторы (2003). Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. «Прорвамұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында оператор, аға инженер, бастық, Ембі ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, Қазақ КСР-і Мұнай-газ өнеркәсібі министрінің орынбасары (1972–91), «Мұнайгаз» МХК-ның президенті (1991–94), Қазақстан Республикасы Энергетика, индустрия және сауда министрлігіне қарасты Мұнай және газ департаментінің директоры (1994–98) болды. 1998 жылдан Қазақстан Республикасы Инвестиция жөніндегі мемлекеттік комитетте кен орындарын пайдалану дирекциясының директоры. «Проблемы разработки нефтяных месторождений, осложненных коррозией и соле-парафиновыми отложениями» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1994). Дереккөздер
Борис Владимирович Еланцев

Борис Владимирович Еланцев (14 тамыз 1905 ж., Ресей, Томск қаласы – 22 қаңтар 1977 ж., Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1944), профессор (1944), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957). Томск мемлекеттік университетінің медицина факультетін бітірген (1929). Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) доцент (1940), кафедра меңгерушісі (1944 жылдан), ал 1975 жылдан өмірінің соңына дейін кафедрада кеңесші, 1960–70 ж. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің бас оториноларингологы қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері оториноларинголия мәселелеріне арналған. Ол бірқатар арнайы емдеу құралдарын, ауыртпалық сезімді жоятын «Ринокоин» дәрісін жасап, дәрігерлік жұмыста пайдаланды; 1 авторлық куәлік алған. Дереккөздер
Сунияцын Хұсайынұлы Елбісінов

Сунияцын Хұсайынұлы Елбісінов (1930 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1987), профессор (1988). Мәскеудің алтын және түсті металдар институтын бітірген (1955). Балқаш мыс зауытытында шебердің көмекшісі, шебер (1955–58), Орал политехникалық комбинатында аспирант, аға инженер-экономист (1961–64), Қазақ политехникалық институтында (1965–75, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бөлім бастығы, доцент, ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі (1975–84), доцент (1984–93), ал 1993 жылдан осында профессор қызметтерін атқарады. Елбісінов 81 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 1 монографияның («Проблемы повышения экономической эффективности разделительных процессов», 1984) авторы. Дереккөздер
Таңатқан Досқараұлы Абақанов

Абақанов Таңатқан Досқараұлы – инженер-құрылысшы, сейсмолог, техникалық ғылымдар докторы (2000), Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2009). Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және Мәскеу қаласындағы КСРО Мемлекеттік құрылысының орт. құрылыс конструкциялары ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1983) бітірген. Алматы қалалық жобалау ин-тында инженер, аға инж., топ жетекшісі (1972–78), Қазақ өнеркәсіп құрылысының ғыл.-зерт. ин-тында кіші ғыл. қызметкер (1978–80), Орта Азия мемл. астық өнеркәсібін жобалау ғыл.-зерт. ин-тында сектор, бөлім меңгерушісі (1978–80), Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология ин-тында аға ғыл. қызметкер (1986–91), бөлім меңгерушісі (1991–2006), 2007 жылдан ин-т директоры қызметтерін атқарады. «Динамика повреждений и модели сейсмостойкости сооружений» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты – жер сілкіністерін алдын ала болжау және оның салдарын бағалау мәселелері. А. 130-дан астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 5 монография («Қазақстан село құрылысын жақсартудың кейбір мәселелері», 1980; «Наперекор стихии. Землетрясение и его последствия», 1991; «Прогноз и снижение повреждаемости сооружений при землетрясениях», 1999) мен 7 патенттің авторы.
Абаш мәдениеті

Абаш мәдениеті немесе Абашев мәдениеті — қола дәуірінде (б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысында) орманды-далалы Дон және Еділ бойларынан бастап Оңтүстік Оралға дейінгі кең алқаптарда қоныстанған тайпалардан қалған археологиялық ескерткіштердің ортақ ғылыми атауы. Мамандар ескерткіш түрлерінің молдығын және олардың сан түрлі күрделілігін ескере отырып «Абаш мәдени-тарихи қауымдастығы» деген қосымша термин де қолданады. Алғаш 1920 жылы Чувашияда В.Ф. Смолин ашты. Сол уақыттан бастап ғалымдар (О.А. Кривцова-Гракова, М.С. Акимова, А.Х. Халиков, И.Я. Мерперт, К.В. Сальников, А.П. Смирнов, А.Д. Пряхин, т.б.) жүйелі түрде зерттеп келеді. Негізгі деректер ірі зираттар мен қоныстардан табылған. Еділ-Дон, Орта Еділ, Орал нұсқалары тайпалардың шаруашылығында мал бағу кәсібі үстем болғанын, одан төмендеу деңгейде егіншілік, металлургия мен металл өңдеу ісі де жақсы дамығанын көрсетеді. Тайпалар қоныстары негізінен мүйістерде орналасқан. Олар – уақытша тұрақтар, ірі қыстаулар және металл балқыту мен өңдеу кәсіптері дамыған өндірістік кешендер. Жақсы зерттелген үлкен зираттар (Абашево, Пикшик, Тауышкасы, Виловатов-2, т.б.) дөңгелек не дөңес пішіндес топырақ обалардан тұрады. Түбіне қайың қабығы төселіп, қабырғалары аракідік ағаш кесінділерімен шегенделген, топырақ қабірлерге мүрделер тізесін бүгіп, шалқасынан жатқызылған, жанына қыш ыдыстар, шақпақтастан істелген қырғыштар, мыс пышақтар, балықшы құралдары секілді бұйымдар қойылған. Көп кездесетін мал сүйектері абаштықтардың сиыр, қой, шошқа және жылқы ұстағанын көрсетеді. Абаш қышы — түбі тегіс не дөңес келген, үшкір қабырғалы және пішіні төңкерілген қоңырауға ұқсас ыдыстар; «қалбыр» үлгісіндегі қарапайым көзелер; түбі дөңес, бүйірі шығыңқылау, ернеуі сыртқа қайрылған ыдыстар. Оюлысы да, оюсызы да кездеседі. Негізгі ою түрлері – сызу немесе дайын қалыппен басу арқылы түсірілген толқынды көлденең және көлбеу тік ойықтар. Қазба барысында қола балта, найза ұштары, қанжар сияқты қару-жарақ бұйымдары, көптеген тұрмыстық заттар табылды. Бұл кезеңге жататын ескерткіштер ішінен Орта Еділ нұсқасына тән жақсы безендірілген әйел киімі табылды. Киімде мыс пен қоладан жасалған көптеген әшекей түрлерімен ерекше безендірілген әйелдің бас киімі, білезіктер мен бұрама жүзіктер, басқа да түрлі бұйымдар бар. Дереккөздер
Галлуазит

ГАЛЛУАЗИТ, энделлит – силикаттар класының минералы. Хим. формуласы Al4[Sі4O10](OH)8•4H2O. Минералды ашқан [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8%D1%8F Бельгия] геологы д’Аллуаның есімімен аталған. [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F Моноклиндік сингонияда] кристалданады. Жасырын кристалды агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі ақ, сарғыш, күңгірт. Қатт. 1 – 2, менш. салм. құрамындағы су мөлшеріне байланысты 2,0 – 2,6 г/см3 аралығында. Ұзақ уақыт сақтауға келмейді, су молекулалары жойылып, метагаллуазитке ауысады. Экзогендік ортада, габбро, базальт, т.б. тау жыныстары мен никель, мырыш кендерінің бұзылу-тозу белдемдерінде түзіледі. Керамикалық шикізат, катализатор дайындауда және толтырғыш ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Ғақылия

Ғақылия – - дүние сыры терең таразыланған ой-пікірлер. Прозаның алғашқы қысқа, нұсқа үлгілерінің бірі. Ғақылия термині қазақ әдебиеті тарихында исламдық танымға байланысты Абайдың 38-қара сөзінде, Ы. Алтынсариннің "Шариат-ул-ислам" деп аталатын кітабында (Мұсылмандық тұтқасы, А., 1991, 18-6.), Мәди Меркішұлының "Туһфа уа жұмхурият" рисаласында (Ташкент, 1917. 24 6.) алғаш рет қолданыс тапқан. Ғақылияға жүйріктер хакім, нақылияға жүйріктер ғалым аталады. Хакім ғалымнан биік тұрады, өйткені хакім ғылымның бір саласымен ғана айналыспай, ортақ заңдылықтарды танып ашуға ұмтылған бесаспап ойшылдығы себепті де бұл дәрежеге жете алады. Абай 38-сөзінде адамдарды төрт топқа бөліп қарайды. Осы себепті болса керек, М.Әуезов Абайдағы мораль философиясын сөз еткенде "38-қара сөзді" бөле-жара "ғақылият тасдихат" деп атауына терең ойлы таным жатады. Дереккөздер
Галогендік жыныстар

ГАЛОГЕНДІК ЖЫНЫСТАР (тұздар) – хемогендік шөгінді жыныстар; олар құрғақшылықтан кеуіп бара жатқан теңіз бассейндерінің, тоғандардың, тұзды көлдердің түбінде қалған қаныққан ерітінділердің кристалдануы нәтижесінде түзіледі. Негізгі минералдары галит, сильвин, карналлит, гипс, астрахонит, табиғи сода, бишофит, кайнит, полигалит, т.б. Кең тарағаны тас тұзы, сильвинит және карналитті жыныстар. Галогендік кендер Қазақстанда кең тараған. Олар негізінен тас көмір және пермь кезеңдерінің шөгінділерімен байланысты. Тұздардың ірі кен орындары Каспийдің солт. жағында – Атырауда, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында, Шу және Сарысу өзендері бойында, Солт. Қазақстанда, Арал, Ертіс маңында орналасқан. Өндірілетін тас тұзының 65%-ы тамақ өнеркәсібінде, 35%-ы тех. мақсаттарда қолданылады. Сондай-ақ калий тұздары тыңайтқыш ретінде химия өнеркәсібінде, магний тұздары авиация және автомобиль өнеркәсібіне қажетті жеңіл және берік металл – магний өндіру үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Марат Шәдібайұлы Абдоллаев

Абдоллаев Марат Шәдібайұлы (28 наурыз 1957 жыл туған, Қызылорда облысы, Қазақ КСР, КСРО) – хирург, медициналық ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998). Өмірбаяны Алматы мемлекеттік медицина институтын (1980, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті), Мәскеу қаласындағы Проктология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1987) бітірген. Қызылорда облыстық ауруханасында (1980-83) және Алматы қаласындағы №1-клиникалық ауруханасында хирург(1983-85), Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға лаборант (1987-89), Алматы қаласының орталық клиникалық ауруханасында проктология бөлімінің меңгерушісі (1989-2005) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қызылорда облыстық денсаулық сақтау департаментінің директоры. Қазақстан проктолог-дәрігерлер қауымдастығының президенті (1998). «Медицинская реаблитация женщин с заболеваниями промежности неопухлевой эрпологии» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 2 монографиясы мен 107 ғылыми мақаласы жарық көрген. Марапаттары * «Құрмет» ордені (2004). Дереккөздер
Ғалиакберов Нажиб Закирұлы

Ғалиакберов Нажиб Закирұлы (29.11.1909, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы – 11.9.1985, Алматы қаласы) – ауыл шаруашылық ғылым кандидаты (1944). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1932, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1934–51 ж. Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1951–64 ж. Бүкілодақтық ауыл шаруашылық академиясының Қазақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі, 1964 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ КСР-і А. ш. мин-лігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. Қазақтың сиыры мен қалмақтың герефордтық бұқасын будандастыру арқылы ет алуға бағытталған «Қазақтың ақбас сиырын» шығарғаны (1930–50) үшін бір топ ғалымдармен бірге КСРО Мемлекеттік сыйлығымен иеленді (1955). Ғалиакберов 3 рет «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Шәдібай Нұрғазыұлы Абдоллаев

Абдоллаев Шәдібай Нұрғазыұлы (5 ақпан 1928 жыл туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Қарауылтөбе ауылы) — хирург, медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1981), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1966). Өмірбаяны Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. Қызылорда облыстық ауруханасында хирург (1956-58), облыстық аурухананың бас дәрігері (1958-76), Алматы қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары әрі республикалық клиникалық аурухананың бас дәрігері (1976-77), медицина институтының кафедра меңгерушісі (1977-95), профессор (1995) қызметтерін атқарды. Абдоллаев Шәдібай Нұрғазыұлының негізгі ғылыми-зерттеулері жедел хирургияның мәселелеріне, әсіресе, ерте кезеңдегі релапаротомияны хирургиялық жолмен қайта емдеуге, жүкті әйелдерге хирургиялық көмек көрсеткенде эхолокация, инфрақызыл термография, лапароскопия әдістерін қолдануға арналған. 250-ден астам ғылыми еңбектің, 4 монографияның, 47 оқу-әдістемелік талдаманың, 7 әдістемелік нұсқаулықтың, 5 авторлық куәліктің иегері. Алматыда 3 ғылым докторын, 4 ғылым кандидатын даярлады. Естелік * Қызылорда қаласы орталық көшеге есімі берілген. Марапаттары * Қызыл Ту ордені * Қызылорда қаласының құрметті азаматы (1996). Шығармалары * Некоторые вопросы классификации и лечения перитонитов, Алматы, 1964; * Релапаротомия. Руководство по неотложной хирургии органов брюшной полости, под редакцией академика В.С.Савельева, М., 1976 * Очерки по неотложной хирургии, Алматы, 1986. Дереккөздер
Виль Зайнулұлы Ғалиев

Ғалиев Виль Зайнулұлы (1938 ж.т., Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1983). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1960–61 ж. Түркістан педагогикалық училищесінде оқытушы, ҚазҰУ-дың аспиранты (1961–1964), Шымкент педагогика институтында (1964–65, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) оқытушы, Қарағанды педагогикалық институтында (1965–1968, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) оқытушы, Қазақ мемл. қыздар пед. институтында доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1968–1970), ҚР ҰҒА-ның Тарих, археология және этнология институтында бөлім меңгерушісі (1990–1995) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан осы институтта ғылым қызметкер. Ғалиевтің 130-дан аса ғылыми еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Кулер

Кулер(cooler ағылшынша - суытқыш)- Компьютер тақырыбына қолдануының құрылымның сленг компьютер атауы - желдеткiштiң жиынтығы және үлкен (әдетте 5 Вттан астам) жылу шығаруы бар компьютердiң электрондық компонент орнатылатын радиатор: орталық процессор, график түрiнде процессор, чипсеттi микросхема, қоректену блогi. *Атауды этимология Құрылымның атауы қарамастан ол (cool - тоңдырттыру, салқын) ағылшын тiлiнен, орыс тiлiнде келдi мәндi тарлау алады. Мысалы, компьютерде ұқсас құрылым ағылшын тiлiнде and fan (кейде қосылып - heatsink) heat sinkтiң құрама бөлiктерi бойынша деп аталады - желдеткiшпен c (радиатор ) жылу қайтарғыш, cooler астында сонда қорытып айтқанда кез келген суытқыш жиi жобаланады ауыз суды суу үшiн аппараттар деп атайды. Орыс тiлiндегi сөздiң қолдануын ең үлкен жиiлiк бiрақ желдеткiш және радиатордың қарсылық бiлдiрудi мақсаты бар дербес компьютердiң орталық процессорына ерекшеленетiн жылу болуға орнатылатын құрастыруы өзiмен болып табылатын құрылымға дәл келедi.
Ғалиев Сейітқали Жолдасұлы

Ғалиев Сейітқали Жолдасұлы (1958 ж.т., Қарағанды қаласы) – техникалық ғылымдар докторы (1997). Қазақстан КП ОК жанындағы баспада слесарь (1975–76), Жетіқара кен байыту комбинатында бұрғылаушы (1979–85), Қазақ КСР-і ҒА-да аспирант (1986–89) қызметтерін атқарды. 1990 жылдан ҚР ҰҒА-ның Кен істері институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер болып істеді. 60-қа жуық ғыл. еңбектің авторы Дереккөздер