kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Азим Асланұлы Азимзаде

Азимзаде Азим Аслан оғлы , (07.05.1880,Новханы,Баку — 15.06.1943,Баку) - әзірбайжан сатирикалық графикасының негізін салушы, Әзірбайжан ССР-нің халық суретшісі (1927). Қарапайым мұнай жұмысшының отбасында туған. Сурет өнерінің арнаулы мектебінен білім алмаған, өздігінен үйренген суретші. 1906 ж. бастап журалдарда саяси тақырыптарға сурет пен карикатура сала бастады. Ол суреттерде әлеуметтік теңсіздік пен діни нанымдарды ажуа етеді. Суреттері "Молла Насреддин", "Занбур" ("Сона") т.б. журалдарда басылып тұрған. Революциядан кейін Кеңес дәуірінде сулы бояумен салған ("Революцияға дейінгі Бакудегі 100 тип", 1937, Әзірбайжан Р.Мұстафаев атындағы мемлекеттік өнер мұражайы) суреттерінің құндылығы - орындау тәсілі мен бояулар тоғысуының көркемдігінде. Азимзаде Отан соғысы кезіде бір топ антифашистік келемеж суреттер мен плакаттар жазды ("Тоты қауырсынды қарға" т.б.) 1920 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін Әзірбайжан сурет училищесінде сабақ беріп, 1932-37 жылдары оның директоры болған. 1923 жылдан партия мүшесі, 1927 ж. - Әзірбайжан ССР-нің халық суретшісі Азимзаде саяси репрессиядан аман қалған себебі - Әзірбайжан компартияны Орталық Комитетіің төрағасы Мирджафар Багиров суретшінің талантының табынушысы болған деп есептеледі. Бакуда суретшінің мұражайы бар, көшеге және өзі жұмыс істеген училищеге аты берілген. 2002 жылы Республика сарайының алдында Азимзадеге ескерткіш орнатылған. Галерея Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Айзек Азимов

Айзек Азимов (, туған кездегі аты Исаак Ю́дович Озимов; 02.01.1920, Петровичи, Смоленск облысы, Ресей — 06.04.1992, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық жазушы, фантаст. 500-ден астам кітап жазған, англо-америкалық дәстүрде "Үш үлкен" жазушыларының бірі болып саналады (Артур Чарльз Кларк пен Роберт Хайнлайнмен бірге). Мамандығы - биохимик. Смоленск маңындағы Петровичи деген жерде диірменші еврейлердің отбасында дүниеге келіп, 1923 ж. әке-шешесімен бірге АҚШ-қа қоныс аударады. Колумбия университетінде 1939 ж. бакалавр, 1941 ж. магистр болды. 1942 ж. Филадельфияға көшіп кетіп, сол жерде әскери кеме жасайтын орында химик болып жұмыс істеген. Сол жұмыста Роберт Хайнлайнмен танысты. 1942 ж. ақпан айының Валентин күні өзінің болашақ әйелі Гертруд Блюгерманмен танысты. Ол некеден ұлы Дэйвид (1951) және қызы Робин Джоэн (1955) дүниеге келеді. 1945-46 ж. әскерде болып, содан кейін білім алуын жалғастырып, 1948 ж. аспирантураны бітіреді. 1949 ж. Бостон университетінде сабақ беріп, 1955 ж. доцент болады. 1979 ж. профессор атағына ие болады. 1970 ж. біріші әйелімен ажырасып, Джэнет Опал Джеппсонмен бірге тұрып, 1973 ж. оған үйленеді. 1992ж. 6 сәуірде жүрек және бүйрек жетімсіздіктен (ЖИТС фонында, ЖИТС-қа 1983 ж. жүрекке операция жасаған кезде ұшыраған) қайтыс болды. Кітаптары * Нейтрино - 1966 * Пайдалы қағаздар - 1966 * Вестада қалғандар - 1939 * Мен - робот - 1950 * Мәңгілік соңы - 1955 * Қалыптасу -1966 * Екіжүз жасты адам - 1977 Биоэнергетика, астрономия, физиология, математика, физика, химия жөніде жастарға арнап ғылыми-көпшілік жанрында жазған көп очерктері де бар. Дереккөздер
Азнаурлар

Азнаурлар - Грузия дворяндары (5-ші ғасырдан бастап). Феодал қатынас дамыған кезде азнаурлар феодалдардың жетекші қоғамдық тобына айналды. 13-15 ғасырларда Азнаурлардан феодал ақсүйектер тобы - тавадилер шықты, 18 ғасырдың аяғында олар патшалық, князьдық және шіркеулік болып үшке бөлінеді. Грузия Ресейге қосылғаннан кейін (1850-53) азнаурлар орыс дворяндарының құқықтарына ие болды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Азов маңындағы қырат

Азов маңындағы қырат - Украинаның оңтүстік-шығысындағы қырат. Биіктігі - 324 м-ге дейін (Могила-Бельмак). Оңтүстікке қарай келбеуленіп барып аласарады. Лесс тәрізді жыныстар жауып жататын кристалдық фундаментте тұрады. Оңтүстігі қара топырақты. Беткейлерінде бетеге, боз, дала өсімдіктер өседі. Азов маңындағы қыраттың көріністері Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Азов отырысы

Азов отырысы - 1637-42 ж. Дон казактарының Азовты ерлікпен қорғауы. 1637 ж. жазда Дон казактары түрік бекінісі Азовты алды. Бұдан соң татарлардың шапқыншылығы бәсеңдеді. 1641 ж. қыруар түрік-татар әскері Азовты қоршады. Казактар жау шабуылын тойтарып, орыс үкіметіне Азовты өз билігіне алуды ұсынады. Түркиямен соғысқысы келмеген Ресей бұл ұсынысты қабылдамады. 1642 ж. казактар Азовты тастап шақты. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Бірмүше

Бірмүше — алгебрада қарастырылатын қарапайым түрдегі алгебралық өрнек; көпмүшенің дербес жағдайы. Сандар, айнымалылар, айнымалылар дәрежелерінің көбейтіндісі бірмүше деп аталған. Сандар, айнымалылар және дәрежелері де бірмүше делінеді. Бірінші орында коэффициент деп аталатын сан (тұрақты шама) көбейтінді жазылған, ал бірдей айнымалылардың әрбір көбейтіндісі бұлардың дәрежелерімен өрнектелген көбейтінді бірмүшенің стандарт түрі деп аталған. коэффициенті, әдетте, жазылмайды. Бірмүшенің мысалы, Бірмүшелерді көбейткенде, олардың коэффициенттері көбейтілді. Бірдей айнымалылардың дәреже көрсеткіштері қосылады, ал бір көбейткіш құрамына ғана енетін айнымалылар сол қалпында қалтырылады, сөйтіп шыққан нәтежиелер бір-біріне көбейтіледі. Бірмүшені дәрежеге шығару үшін әрбір көбейткішті осы дәрежеге шығарып, нәтежиелерді көбейтсе, жеткілікті. Мысалдар m - бірмүше, себебі әріп бір мүше болып саналады; -12 - бірмүше, себебі сан бірмүше болып саналады. a 7 ·b 4 - бірмүше, себебі a 7 және b 4 бірмүше болып саналады, ал олардың көбейтіндісі де бірмүше; -2a 7 b 4 ·6b - бірмүше, себебі бірнеше бірмүшелелердің көбейтіндісі де бірмүше болып саналады; -2a 7 b 4 -6b - бір мүше емес, себебі бірмүшелердің көбейтіндісі емес, бірмүшелердің айырымы. Дереккөздер
Біріктіру

Біріктіру, (қосынды) — берілген жиындар жиынтығының ең болмағанда біреуіне тиісті болатын элементтерден құралған жиын. кейде түрінде белгіленеді. Саны шектеулі жиындар үшін мынандай (сәйкес тұрде ) белгілеу қолданыларды. Біріктіру мен қиылысу Біріктіру мен қиылысулар Бульдік алгебраны құрайды, сондықтан келесі орындалады: : ; және керісінше: : . : мұндағы C әмбебап жиын қосымшасы. Кез келген жиын мен қиылысуға мына теңдік орынды : . Дереккөздер
Валлис формуласы

Валлис формуласы — (пи) санынан шексіз көбейтінді түрінде өрнектейтін формула: Тарихы :Бұл өрнекті 1665 жылы ағылшын математигі Джон Валлис (1616 - 1703) “Шексіздік арифметикасы” деген ғылыми еңбегінде дөңгелектің ауданын есептеуде пайдаланған. Осы формула іс жүзінде қолданыс тапқан шексіз көбейтінділердің алғашқыларының бірі. Эйлердің синустар шексіз көбейтіндісі негізінде дәлелдеу : x = π/2 десек: : Интегралмен дәлелдеу Келесіні белгілейік: : (Валлис интегралдары түрі). Бөліктеп интегралдаса: : : Бұл нәтиже төменде қолданылады: : Процесті қайталаса, : : Процесті қайталаса, : : : :, жоғарыдағы нәтиже бойынша. Жинақталу теоремасы негізінде, : : : Дереккөздер
Логарифмдік есептеу жүйесі

Гаусс логарифмдері немесе Логарифмдік есептеу жүйесі (LNS деп қысқаша айтылады) — нақты сандарды компьютерлік техникада, сандық есептеу машиналароында, әсіресе сандық сигналды өңдеуде қолданылатын арифметикалық жүйе, сандардың қосындысы мен айырымының логарифмдері ретінде математикалық негізін қаланған. 1802 жылы итальян математигі Джузеппе Леонели (1776 - 1847) есептеген. 1812 жылы неміс математигі Карл Гаусс (1777 - 1855) сандар қосындысы мен айырымының логарфмдерінің кестесін жариялағандықтан оның есімімен аталған. Теориясы LNS бойынша саны логарифммен былай өрнектеледі: : , мұнда оның абсолюттік мәні; болса белгісін білдіреді ( егер және егер ). Бұлай тұжылымдау көбейту, бөлу, дәрежелеу, түбірін алу операцияларын жеңілдетеді. Екінші жағынан, қосу, алу операциялары күрделірек және олар былай орындалады: : : мұнда операндтар логарифмдері айырмасы, функция «қосындысы» , ал функция «айырмасы» . Бұл және функциялары, суретте көрсетілгендей, Гаусс логарифдері деген атпен де белгілі. Көбейту, бөлу, түбірден шығару мен дәрежелеу оңайлығы қосу мен алуды есептеу қиыншылығымен теңеледі. Бұл қосалқы оңайшылық LNS-ті ең алдымен математикадағы жүзуші нүктелі операцияларда пайдалануда өте тиімді. Дереккөздер
Геометриялық орын

Геометриялық орын — нүктелердің, түзу сызықтардың, т. б. жиындарын белгілеу үшін пайдаланатын ғылыми атау (термин). Нүктелердің кейбір геометриялық орындары мыналар: # Берілген ("O") нүктесінен бірдей R қашықтықта жататын нүктелердің геометриялық орны — шеңбер. # A және B нүктелерінен бірдей қашықтықта жатқан нүктелердің геометриялық орны — AB кесіндісінің ортасынан өтетін перпендикуляр. # Берілген түзу сызықтан h қашықтықта жататын нүктелердің геометриялық орны — параллел түзу сызық. # Өзара қиылысушы екі түзуден бірдей қашықтықта жататын нүктелердің геометриялық орны — бұрыштың биссектрисасы. Дереккөздер
Гильберт мәселесі

Гилберттің мәселелері — 1900 жылы Париждегі II Халықаралық математиктер конгресінде Дэвид Гильберт ұсынған математиканың 23 негізгі мәселесінің тізбегі. Ол кезде бұл мәселелелердің (математика, алгебра, сандар теориясы, геометрия, топология, алгебралық геометрия, Ли топтары, нақты және кешенді талдау, дифференциалдық теңдеулер, математикалық физика және ықтималдықтар теориясы, сондай-ақ вариация есептеуі) негіздері шешілген жоқ. Қазіргі таңда 23 меселесінің 16 мәселесі шешілген, тағы екеуі дұрыс емес математикалық есептер (олардың біреуі толық тұжырымдалмағандықтан оның нақты шығарылды ма, жоқ па екені айтылмайды, екіншісі , шешімнен алыс - физикалық, математикалық емес). Қалған бес мәселенің екеуі шешілмеген, ал үшеуі тек кейбір жағдайлар үшін ғана шешіледі. Гильберт тізімін жариялағаннан кейін жүз жыл өткен соң американдық математик Стивен Смейл қазіргі шешілмеген проблемалардың жаңа тізімін ұсынды (олардың кейбіреулері қазір шешілген). Оның тізімі Клэй атындағы математикалық институтта жарияланды. Мәселелер тізімі 24-ші мәселе Бастапқыда тізімде 24 мәселе болған, бірақ баяндамаға дайындық барысында Гильберт олардың біреуін қабылдамады. Бұл проблема қарапайым және жалпы әдістер критерийлерінің дәлелдер теориясымен байланысты болды. Бұл проблеманы 2000 жылы Германияның тарихшысы Рюдигер Тиле Гильберттің жазбаларынан тапты. Әдебиеттер * Болибрух А. А. Проблемы Гильберта (100 лет спустя). — МЦНМО, 1999. — Т. 2. — 24 с. — (Библиотека «Математическое просвещение»). * Демидов С. С. К истории проблем Гильберта // Историко-математические исследования. — М. : Наука, 1966. — № 17. — С. 91—122. * Демидов С. С. «Математические проблемы» Гильберта и математика XX века // Историко-математические исследования. — М. : Янус-К, 2001. — № 41 (6). — С. 84—99. * Ляшко С. И., Номировский Д. А., Петунин Ю. И., Семёнов В. В. Двадцатая проблема Гильберта : Обобщённые решения операторных уравнений. — М. : Диалектика, 2009. — 192 с. — ISBN 978-5-8459-1524-5. * Проблемы Гильберта : сб. / под ред. П. С. Александрова. — М. : Наука, 1969. — 240 с.
Гиперкомплекс сан

Гиперкомплекс сан ( — үсті, асқын; — байланыс, үйлесім, құранды) — XIX ғасырда комплекс санның көп өлшемді (> 2 өлшемді) векторлық кеңістіктегі сан жүйесін құруға әрекеттенген кезде туындаған жалпыланған ұғым. Гиперкомплекс санға 4 өлшемді кеңістікте жүзеге асырылатын кватерниондар мысал бола алады. Кватерниондар гиперкомплекс сандар арасындағы нақты және комплекс сандарға ең жақын сандар болып табылады. Дереккөздер
Айғыр қияқ

Айғыр қияқ, еркек қияқ &nbsp;- Қияқ туысына жататын өсімдік. Айғырқияқ, еркекқияқ , құмқияқ (Elymus gіganteus) — астық тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр сабақты шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жазық аймақтарында, құмды, құмайт далаларында, сортаң жерлерінде, шабындықтарында өседі. Биіктігі 50-100 см, сабағы тік, қырлы, тықыр, тамыры ұзын, төселмелі келеді. Жапырағы таспа тәрізді, үстіңгі беті бұдырлы, сұрғылт жасыл түсті болады. Масақгүлі қалың, жасыл күлгін түсті, 3-6 гүлден тұрады. Өсімді (вегетативті) жолмен және тұқымынан көбейеді. Жемісі бір тұқымды. Тұқымында 11% белок, 12-18% протеин бар. Айғырқияқ — құнарлы мал азығы, сондықтан гүлдемес бұрын сүрлем, пішендеме даярлау үшін шабылады. Биологиялық бағалы қасиеттеріне байланысты будандастырып, өнімді өсімдіктер алу үшін де пайдаланылады. Айғырқияқ құмды бекіту үшін және жайылым өсімдігі ретінде кейбір аймақтарда қолдан өсіріледі. Биологиялық сипаттамасы Көпжылдық биіктігі 50-100 см шөптес өсімдік. Жапырағы сұрғылт жасыл, қатты. Тамыры ұзын да көлбеу. Гүл шоғыры масақ тәрізді. Таралуы Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Кавказда, Батыс және шығыс Сібірде, Орта Азияда өседі. Пайдалауы Масақ шығарғанға дейін және дәні сүттенген кезде мал жақсы жейді, пішенге, сүрлемге арнап гулдемес бұрын шабады. Тұқымында 10,9% қорытылатын ақуыз бар. Биологиялық құнды қасиеттеріне байланысты ол жаңа, өнімді будандар алу үші де пайдаланады . Айғыр қияқ құмды бекіту үшін және жайылым өсімдігі ретіде бірталай жерлерде қолдан егіп өсіріледі. Синонимдар "The Plant List" мәліметі (2010 ж.) бойынша, синонимдары: * Elymus arenarius|S.G.Gmel. * Elymus arenarius|var=giganteus|(Vahl) Schmalh. * Elymus arenarius|subsp=sabulosus|(M.Bieb.) Beldie * Elymus arenarius|var=sabulosus|(M.Bieb.) Schmalh. * Elymus attenuatus|(Griseb.) K.Richt. * Elymus giganteus|Vahl * Elymus giganteus|var=attenuatus|Griseb. * Elymus giganteus|f=attenuatus|Griseb. * Elymus giganteus|var=crassinervius|Kar. & Kir. * Elymus giganteus|f=crassinervius|Kar. & Kir. * Elymus giganteus|var=cylindraceus|Roshev. * Elymus giganteus|var=sabulosus|(M.Bieb.) Hack. * Elymus macrostachys|Spreng. * Elymus mexicanus|Cav. * Elymus racemosus|Lam. * Elymus racemosus|var=sabulosus|(M.Bieb.) Bowden * Elymus sabulosus|M.Bieb. * Elymus sabulosus|var=depauperatus|Bornm. * Hordeum giganteum|(Vahl) Raspail * Leymus giganteus|(Vahl) Pilg. * Leymus racemosus|subsp=crassinervius|(Kar. & Kir.) Tzvelev * Leymus racemosus|subsp=depauperatus|(Bornm.) Soják * Leymus racemosus|subsp=klokovii|Tzvelev * Leymus racemosus|subsp=sabulosus|(M.Bieb.) Tzvelev * Leymus sabulosus|(M.Bieb.) Tzvelev * Triticum sabulosum|(M.Bieb.) F.Herm. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Айбатмия

Айбат мия, баянберік - Бұршақтұқымдас көпжылдық шөптесін өсімдік. Биологиялық сипаттамасы Биіктігі 30-80 см. Гүл шоғы - келте шашақ тәрізді Жемісі домалақ, тұқымы ұсақ, бүйрек пішідес. Таралуы Ылғалды, сортаң топырақты шалғындарда, құмды жерлерде, өзен жағалауыда өседі. Жалпы таралған жері - Кавказ, Сібір, Орта Азия, Моңғолия, Батыс және Солтүстік Қытай. Қазақстанда Семей, Қызылорда, Шымкент, Қостанай, Алматы облыстарында, Арал теңізі мен Зайсан, Балқаш көлдерінің маңында, Бетпақ далада, Шу-Іле, Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларында, Мойынқұмда өседі. Айбат мия мақта, күріш, беде егістіктері мен бау-бақшаның арам шөбі. Пайдалануы Түйе мен сиыр сүйсініп жейді. Құрамында қан тоқтататын және қан қысымын төмендететін сферофизин атты алколоид бар, медициада қолданылады. Синонимдары * Colutea caspica * Phaca salsula * Swainsona salsula * Swainsonia salsula Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Айбалық

Айбалық - біріккен жақ сүйектілер отрядына жататын ірі балық. Биологиялық сипаттамасы Дене тұрқы - 3,0 м-ге, салмағы 500-1500 кг-ға жетеді. 1908 ж. Сиднейдің маңында 4 м 26 см ұзыдығы, салмағы 2235 кг балық Гиннес кітабына еген. Бүйірі қабысыңқылау, құйрық қанаты өте қысқа, бауыр қанаты, торсылдағы, ауа қапшығы жоқ. Қоңқасының едәуір бөлігі - шеміршек, 16-17 омыртқасы бар. Айбалық өте өсімтал, оың уылдырығы 300 мл-ға жетеді. Жемі - шаян тәрізділер, басаяқты молюскілер, ұсақ балықтар. Таралуы Айбалық тропик теңіздеріде таралған. Атлант, Үнді және Тынық мұхитының суларыда кездеседі. Қиыр Шығыстың Жапон теңізінде және Курил аралдарының оңтүстігінде де кездеседі. Галерея Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://rybafish.umclidet.com/?p=67 Луна-рыба]
Азотты сутек қышқылы

Азотты сутек қышқылы, немесе азоимид - HN 3 - азотты сутекпе қосылысы. Молярлық массасы = 43.03. Қайнау температурасы +37°С, балқу температурасы - 80°С Түссіз, ұшпа , өте қопарылғыш, өткір иісті сұйықтық. Өте улы (токсикалық әсері цианидтерге ұқсайды - цитохромме блоктау). Жақсы ерігіш тұздары да өте улы. Химиялық қасиеттері Ерітіндісі - иондарына диссоциациаланады. :: :: Сулы ерітіндісі аз қышқылдық қасиеттерін көрсетеді: рK а = 4,59, сірке қышқылының күшімен бірдей. Азотты сутек қышқылы тотықтырғыш, металдармен реакцияда металдың тұзы, азот пен амииак құралады. :: Бұл тұздарды азид деп атайды. Қыздырғанда жарылып ыдырайды, осы қасиетінің арқасында қорғасын азидін детонатор ретінде қолданады - Pb(N 3 ) 2 . Оргаикалық химияда Шмидт реакциясыда қолданады. Алунуы Азидоводород HN 3 ортофосфор қышқылы натрий азидқа NaN 3 әсер еткенде алынады, оның өзін - натрий амидте алады: :: :: Азидоводородты HN 3 алу басқа амалдары: * N 2 H 4 азотты қышқылменHNO 2 әсер еткенде * металдардың неорганикалық азидтерге H 2 SO 4 ерітіндісі әсер еткенде. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Азотты қышқыл

Азотты қышқыл HNO 2 - сұйық ертінді түрінде ғана кездесетін бір негізді, әлсіз қышқыл. Түсі - ақшыл аспан көк. Тұздары - нитриттер - улы, күшті электролиттер, түгелдей дерлік суда жақсы ериді. Ең маңыздысы - натрий нитриты, медицинада қолданады. Молекула құрылымы Газтәріздес сәтінде азотты қышқылдың молекуласы 2 конфигурацияда болады: Екінші құрылымы тұрақты болып келеді, себебі цис-HNO 2 (г) DG° f −42,59 кДж/моль, ал транс-HNO 2 (г) DG −44,65 кДж/моль. Химиялық қасиеттері Сулы ертіділерде тепе-теңдік сақталады: :: Қыздырғада азот оксиді(ІІ) NO мен азот қышқылы құралады: :: Азотты қышқыш - әлсіз, сулы ертіділерді диссоциация жасайды. Сірке қышқылынан күштірек. Тұздардан қүшті қышқылдармен ығыстырылады: :: Тотықтырғыш та тотықсыздандырғыш та қасиет көрсете алады. Күшті тотықтырғыштар (КMnO 4 , К 2 Сr 2 O 7 , H 2 O 2 т.б.) оны азот қышқылына дейін тотықтырады: :: :: :: Күшті тотықсыздандырғыштар (KJ, H 2 S т.б.) азот тотығына дейін тотықсыздандырады: :: Азотты қышқыл мен оны тұздарының ертіндісіне KJ және крахмал ертінділері құйса, ертідінің түсі көгереді. Алынуы Азотты қышқылды суға азот оксидін(ІІІ) еріткенде алуға болады: :: Және азот оқсиді(IV) суға еріткенде алынады: :: Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Гиппократ айшықтары

Гиппократ айшықтары — шеңбердің доғалары мен хордаларымен шектелген үш пішін. Циркуль және сызғыш арқылы бұл пішіндерге онымен тең шамалас түзу сызықты пішін сызуға болады. Мұны ежелгі грек геометрі Хиосстық Гиппократ (б.з.б. V ғасырдың 2-ші жартысы) анықтаған. Шеңбердің ширегіне (яғни, бөлігіне) тек хордамен шектелген радиусты айшығы және жарты шеңберімен шектелген айшық хордасына салынған: мұнда ; осы (штрихталған) айшықтың ауданы үшбұрышының ауданына тең. Тікбұрышты үшбұрыштың қабырғаларына тек квадраттар ғана емес, олардың орнына басқа пішіндер де салуға да болады; жарты шеңберлер, теңқабырғалы үшбұрыштар, т.б. Егер үшбұрыштың барлық қабырғаларына салынған пішіндердің түрлері бірдей, тек өлшемдері ғана әр түрлі болса, мына тұжырым тура: тікбұрышты үшбұрыштың гипотенузасына салынған пішіннің ауданы, катеттерге салынған пішіндердің аудандарының қосындысына тең. Егер үлкен жарты дөңгелектен нүктелермен шұбарланған кішкене дөңгелектер алынып шегеріліп тасталатын болса, онда үшбұрыш қана қалатын болады. Егер әлгі кішкене екі жарты дөңгелектен шұбарланған жарты дөңгелек алынатын (шегерілетін) болса, онда ай пішіндес екі айшық (шұбарланбаған) қалады. Олай болса, осы екі қайшықтың ауданы үшбұрыштың ауданына тең. Дереккөздер
Айдарлы боз торғай

Айдарлы боз торғай - боз торғай тұқымдасына жататын құс Биологиялық сипаттамасы Салмағы 45-55 г. Арқасы - сұрғылт сары, бауыры ақшыл, жемсауы тарғыл. Басқа боз торғайлардын айырмашылығының бірі - төбесінде айдары болады. Айдарлы боз торғай ел қоныстыратын, жол бойын және жайылымдар мен құдықтар маңын мекендеп, өсімдігі сирек жерлерге ұялайды, 5-6 жұмыртқа салады. Таралуы Қазақстанда бұл - тұрғылықты құс. Маңғыстау, Арал теңізіің солтүстігінде, Сырдария ме Шу бойы, Жетісу т.б. жерлерде кездеседі. Жазда солтүстік аудандарды мекедейтіндері қысқа қарай оңтүстікке ауады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/432.html Позвоночные животные России: Хохлатый жаворонок]
Дипа Нусантара Айдит

Айдит Дипа Нусантра (; 30.07.1923—22.11.1965) - Индонезия жұмысшы және коммунистік қозғалысының қайраткері. Суматра аралында орманшы-жұмысшы отбасыда туған. Сауда мектебі бітірген. 1939 жылдан отаншыл жастар қозғалысы басшыларының бірі. 1943 ж. Индоезия Компартиясына мүше болып өтті. 1945 ж. тәуелсіздік жолындағы күреске қатысқаны үшін жапондықтар, кейін ағылшын-голландықтар қамауға алды. 1947 ж. Компартияның саяси бюросына мүше болып сайланды. 1951-59 ж. - бас секретары, 1959-65 ж. - төрағасы. Айдит Дипа Индонезияның Жоғары косультативтік Советіне мүше (1959 жылдан), Халықтық уақытша консультативтік конгресі председателінің орынбасары (1960 жылдан), Ұлттық майдан председателінің орынбасары (1961 жылдан), портфельсіз миистр (1962 жылдан) болды. Айдит Дипа 1965 жылы "30 қыркүйектің оқиғасынан" кейін Сухардо өкіметінің қолынан қаза тапты. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Айлант

Айлант - дара желектілер (Simaroubaceae) тұқымдасына жататын ағаш. Биологиялық сипаттамасы Дің қабығы сұрғылт-қоңыр. Жапырақтары кезек орналасқан, үлкен, тақ қауырсынтәрізді, 9-41жапырақтан, жағымсыз иісті. Мамыр-маусымда гүлдейді. Гүлдері майда, гүлшоғыры - ірі сіпсебас Жемісі ұзынша, шағанның жемісіне ұқсас. Таралуы Айланттың жабайы түрі Қытайда, Үндістанда өседі. Қырым, Қавказ, Украинада тез өсетін ағаш ретіде көшеде, паркте өсіріледі. Пайдалануы Халық медицинасында Айлант қабығы мен жапырағын іш құртына қарсы пайдаланады. Гүлін, жас бұтағы және қабығы қызылша мен қарамық ауруын емдеуге қолданады. Жібектің ең бағалы түрін беретін айлант түт көбелегінің жұлдыз құртын Айлант жапырақтарымен қоректендіреді. Гүлдерінен бал аралары шырын жинайды. Ерте кезде Қытайда жапырағынан тоқыма маталар алыған, одан әр түрлі үй бұйымдары жасаған және бас киімдер тоқыған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ай либрациясы

Ай либрациясы - ( «тербеу») - Айдың өз центрі маңыдағы көрінерлік тербелісі. Осы тербелістің салдарынан Жердегі бақылаушы Ай бетідегі дақтардың аздап арлы-берлі ығысуын байқалады. Ай либрациясы # оптикалық (геометриялық) Ай либрациясы # физикалық Ай либрациясы болып бөлінеді. Оптикалық Ай либрациясы деп аталатын құбылыс - 3 либрацияның қосылуының нәтижесінде Жердегі бақылаушыға Ай бетінің 60%-тейі көрінеді. * Айдың өз осінен тұрақты бұрыштық жылдамдықпен айнала жүріп, Жер орбитасында бір қалыпты қозғалмауына оның жерге қараған бетідегі нүктелерінің бойлық бағыттағы ығысуы бойлық Ай либрациясын туғызады. * Айдың айналу осі оның орбита жазықтығымен бұрыш жасай қисаюынан (83°19‘) ендік Ай либрациясы пайда болады * Жердің өз осінен айалуы салдарынан тәуліктік Ай либрациясы пайда болады Ай нағыз шар тәрізді емес, үш ості эллипсоид пішіндес дене болғандықтан, оның үлкен осі оптикалық Ай либрациясы әсерінен Жер центрі бағытынан біраз ауытқиды. Жердің тарту күші салдарынан Айға қос қүш әсер етіп, оны тербелтеді. Айдың өз осінен айналуындағы байқалатын бұл ауытқу (2‘ шамасы) физикалық Ай либрациясы деп аталады. Мұны зерттеу Айдың инерция моменті мен оның массасынын қалайша таралып бөлінетінін анықтауға мүмкідік береді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Әріптік белгілеулер

Әріптік белгілеулер — сандарға (тек сандарға емес!) амалдар қолдануды, есте ұстауға және қолдануға ыңғайлы түрде жазуға мүмкіншілік жасайды. Әріптермен белгілеудің тиімділігін мына мысал сөйлемдерден айқын байқауға болады: * Екі санның қосындысының квадраты: , * Екі санның квадраттарының қосындысы: * Екі санның кубтарының айырымы мен қосындысының бөліндісі: Әріптер арқылы тек заңдылықтарды ғана жазу ыңғайлы емес, сонымен қатар ережелерді де "тұжырымдау" қолайлы. 1591 жылы француз математигі Франсуа Виет (1540 - 1603) алғаш рет белгісіз шамалар мен теңдеудің коэффициенттерін әріптермен белгілеуді ұсынған. Осының нәтижесінде теңдеулердің қасиеттерін және олардың түбірлерін жалпы формула бойынша өрнектеу мүмкін болды, оған қоса әртүрлі амалдар қолдану да ыңғайлы әрі жеңілдей түскен. Дереккөздер
Чараймактар

Шараймақтар (чаар-аймак, аймақтар) — Ауғанстанның солтүстік-батысында және Иранның солтүстік-шығысындағы халықтар тобы (джемшидтер, фирузкухтар, таймандар, теймурлар). Жалпы саны шамамен 1,6 млн. адам. Ауғанстанның ресми билігі шараймақтарды тәжік деп жазады. Дегенмен, ғылым тұрғысынан алғанда, олар әртүрлі этникалық топтар. Бұл мәдени және тұрмыстық деңгейде де, сыртқы көріністе де анық байқалады. Этнонимі және этногенезі Шараймақтар этнонимі иран тіліндегі чар (чахар) – «төрт» және түркі-моңғол аймақтары – «ру, халық» дегенді ұғындырады: «төрт халық» - жемшидтер, фирузкухтар, таймендер және теймурилер жатады. Сонымен қатар зури (сури), таири, хазарей-калаий-нау субэтникалық топтары бар. Шараймақтар жергілікті тәжік халқының түркі-моңғол тайпаларымен араласуы нәтижесінде пайда болды. ХІХ ғасырдың соңына дейін олар негізінен көшпелі өмір салтын ұстанды, рулық бөлінуді сақтап қалды. Тілі Шараймақтар парсы – дари тілінде сөйлейді. Бұл тілді аталған елдердің иран тілдес халықтары бұрыннан қолданып келеді. Діні Дінге сенушілер негізінен сүнниттік мұсылмандар, Иранда шииттер. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері суармалы егіншілік (бидай, арпа, майлы зығыр) және мал шаруашылығы (негізінен қой шаруашылығы). Тұрмыстық қолөнер дамыған, қой, түйе, ешкі жүнінен иіреді, киізден төсеніш жасайды, былғарыдан, теріден бұйымдар тігеді (шапан, көрпе т.б.). Тұрмыс салты Отбасылық және қоғамдық өмірде патриархалдық рулық дәстүрлер күшті дамыған. Қонақ күту әдет-ғұрыптары сақталған. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Шараймақтардың тұрғын үйлері шаруашылық қызмет түріне, қоныстану аймағына және жыл мезгіліне байланысты әртүрлі. Шараймақтардың көпшілігі жазда үйшіктерде немесе шатырларда тұрады. Сонымен қатар олар тастан немесе шикі кірпіштен әр түрлі қысқы үйлер салады. Олардың үйлерінің төбесі жиі тегіс және жиі бір-бірімен байланысты болып келеді. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімдері - жейде (пиран), кең балақты шалбар (туммун), жеңі жоқ қысқа жилет (воскат), жеңі бар ерлер жамышы. Бас киімдері ерлерге арналған тақия (салла) немесе әйелдерге арналған орамал. Әйелдер көптеген зергерлік бұйымдарды, соның ішінде мұрындарына сырғаларды тағады. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі тағамдары – бидай немесе арпа наны, сүт өнімдері (қышқыл сүт, сүзбе, кептірілген ірімшік, май), ұннан жасалған бұқтырылған тағамдар, кеспе, үгітілген ірімшіктегі тұшпара. Сілтеме * Дереккөздер
Жолмырза Мырзаұлы Аймырзаев

{{Жазушы } { style="background: transparent" } }} Жолмырза Мырзаұлы Аймырзаев (; 9 мамыр 1910 — 1996) - қарақалпақ кеңес жазушысы, Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1956 ж. Мәскеудегі Горький атындағы әдебиет институты жанындағы жоғары әдеби курсты бітірген. Шығармалары 1927 жылдан бастап жарық көре бастаған. Тұңғыш өлеңдер жинағы (қарақалпақ тілінде) 1935 ж. Мәскеуде басылды. Кейіннен бірнеше өлең, поэма, пьесалар жинақтары, соғыстан кейінгі қарақалпақ ауылының бейнелейтін ("Амудария бойыда") романы жарыққа шықты. Аймырзаев Жолмырза "Гурес" (1934-35), "Күресте біз жеңдік" (1938) поэмалары мен "Айгүл-Абат" (1959), пьесасында қарақалпақ жерінде Совет өкіметінің орнауы, коллективтендіру дәуіріндегі ауылдағы тап күресі суреттеледі. "Айдын жол" поэмасы Чарджоу-Қоңырат темір жолы құрылысына арналған. "Бердах"(1958) пьесасында қарақалпақтың классик ақына Бердахтың өмірі көрсетілген. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Бесінші постулат

Бесінші постулат (латынша — талап) — евклидтік геометрияның нүктесі және түзуі арқылы өтетін жазықтықта түзуінен тысқары жатқан нүктесі арқылы түзуімен қиылыспайтын жалғыз ғана түзу сызуға болады делінген параллелдік аксиомасы. Евклидтің "Негіздерінде" (б.з.б. III ғасыр) бесінші постулат басқаша тұжырымдалған. Бесінші постулаттың тұжырымдалуы: егер екі түзу сызықтың ( және ) үшінші бір түзумен ішкі біржақты бұрыштардың (\alpha мен \beta) қосындысы -дан (яғни екі тікбұрыштан) кем болып қиылысатын болса, онда бұл түзумен (a және b) әлгі бұрыштардың қосындысы 2d-дан кем болатын жағында қиылысатын болады. Яғни болатын жағдайда және түзу сызықтары қиылысады. Евклидтің бұл еңбегіне түсініктеме берушілер осы постулатты өзге постулаттар арқылы дәлелдеуге болатын шығар деп жорамалдаған. Осыны дәлелдеу тіптен ежелгі Грекияда басталған. Осыны дәлелдеуге талаптанушылар ортағасырлық Шығыс елдерінде де болған. Мысалы, XI - XII ғасырларда Омар һайям (1048 — 1131), одан соң Батыс Еуропа елдерінде, мысалы, 1733 жылы итальян ғалымы Джованни Саккери (1667 — 1733), 1766 жылы неміс математигі Иоганн Ламберт (1728 — 1777), 1794 жылы француз математигі Адриен Лежандр (1752 — 1833) параллелдік постулатты дәлелдеуге талпынған. Бұл мәселені 1826 жылы орыс математигі Николай Лобачевскивдің (1792 — 1856) бесінші постулатты теріске шығарған жаңа геометриясы — Лобачевский геометриясы түбегейлі шешкен. Сонымен, бесінші постулаттың Евклид геометриясының өзге аксиомаларынан туындамайтыны дәлелденген. Дереккөздер
Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі

Оқиғаға қатысқандарды саяси тұрғыдан қуғындау басталды. 99 адам сотталды, 264 студент оқудан шығарылды. 1987 ж. жазда КОКП Ок қаулысы шығып, желтоқсан оқиғасы қазақ ұлтшылдығының көрінісі ретінде бағаланды. Желтоқсан оқиғасы қоғамның саяси өмірін демократияландыруға серпін берді. Құрбан болғандар: Т.Тәшенов К.Күзембаев Е.Сыпатаев, С.Мұхаметжанова, К.Молданазарова, Қ.Рысқұлбеков, М.Әбдіқұлов, Л.Асанова Сотталғандар: тірі екені белгісіздер * 1. Айтмырза Құрманғазы Зейноллаұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптар бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған, * 2. Байсимбеков Ерлан Мамырханұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 3. Декелбаев Ерлан Әбдiрашитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырыл¬ған * 4. Ермеков Тоқтар Тишкулұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 5. Тынышбек Қарлыбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша және 201-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 6. Есимбаев Қадыр Сейтханұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, * 7. Есiркепов Уызбек Шәкiрұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 8. Иманғожа Бақтыбек Жұмабекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жыл 6 айға бас бостандығынан айырылған * 9. Күзембаев Қайыргелдi Қалиақпар¬ұлы, ҚазССР ҚК 60-65, 88-1, 173-1-баптары бойынша 14 жылға бас бостандығынан айырылған, * 10. Қамбаров Қалдыбек, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 11. Қасенбаев Мейрамғазы Жағыпарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған, * 12. Қорабаев Шора Халықұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған, * 13. Құдайбергенов Расылхан Омарұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 14. Музаффар Әлiбек Құндақбайұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 4 жылға бас бостандығынан айырылған, * 15. Отарбаев Кенжетай, Қаз ССР ҚК 60-65-баптары бойынша 6 жылға бас бостандығынан айырылған, * 16. Рамазанов Амандық Сәбитұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 17. Сәбитова Жансая, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылған, * 18. Сейтiмбет Үсiпхан Әбдiкерiмұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 3 жылға бас бостандығынан айырылған, * 19. Таубай Бақтығали Артықбайұлы, ҚазССР ҚК 65-бабы бойынша 4 жылға, 173-II бабы бойынша 2 жылға бас бостандығынан айырылған, * 20. Шыныбаев Нұрман Әлібекұлы, ҚазССР ҚК 60-65-баптары бойынша 8 жылға бас бостандығынан айырылған.
Бір жақты және екі жақты жазықтықтар

Бір жақты және екі жақты жазықтықтар – жазықтықтардың кеңістікке орналасу қалпы (тәсілі) бойынша ажыратылған екі түрі. Цилиндр мен Мебиус бетін мысалға алайық. Егер цилиндрдің кез келген бетінен (мысалы сыртқы бетінен) бастап оны сырлайтын болсақ, оның тек бір жақ беті ғана сырланады. Ал Мебиус бетінің кез келген тұсынан бастап боялатын (сырланатын) болса, оның екі беті бір мезгілде толық боялатын болады. Осы мысалдағы цилиндрдің беті – екі жақты бет, ал Мебиус беті – біржақты бет болып табылады. Осы екі беттің тағы бір ерекшелігі цилиндің шекарасы екі қисықтан, ал Мебиус бетінің шекарасы бір ғана қисықтан құралған. Дереккөздер Тағы қараңыз Мебиус функциясы
Горнер схемасы

Горнер схемасы - көпмүшенің – екімүшесіне бөлгенде шығатын толымсыз бөліндіні және қалдықты анықтауға арналған әдіс (мұндағы коэффициенттерінің барлығы бір өрісте, мысалы, комплекс сандар өрісінде жатады). Кез келген көпмүше жалғыз ғана әдіспен мына түрде өректеле алады: (1) Мұндағы – толымсыз бөлінді, ал – қалдық , Безу теоремасы бойынша бұл ке тең. көпмүшесі мен – қалдық рекурренттік формулалар арқылы есептеледі b (2) Есептеу жұмысында үтіңгі жолына берілген көпмүшенің коэффициенттері жазылатын, ал астыңғы жолына (2) формула бойынша есептелген мәндер жазылатын кесте пайдаланылады. :::::::::::::::::::::::: Осы тәсілді ортағасырлық Қытай математиктері пайдаланып келген. Бір-біріне тәуелсіз түрде 1819 жылы ағылшын математигі Уйльям Горнер (1786 - 1837) және итальян математигі Паоло Руффин (1765 - 1822) қайта ашқан (1804 жылы).. Дереккөздер
График (математика)

График (грекше - сызылған) тікбұрышты координаттық жазықтықтағы коордиантты нүктелердің жиыны, мұндағы - бір нақты x айнымалылы фукция, - берілген фукцияның анықталу аймағы (облысы) Функцияның графигін сызу үшін координаттары нүктелер жиынтығы болатын "қисық" сызықты салу керек. График салудың қарапайым тәсілі нүктелер бойынша график сызу. Аргументтің бірнеше мәніне сәйкес келетін функцияның мәндері анықталып, осы мәндер негізінде графиктің сәкес нүктелері координаттық жазықтықта белгілененеді де бұлар өзара жатық сызықпен қосылып график түзіледі. Дереккөздер
Гугол (cан)

ГУГОЛ — қасында жүз нөлі бар бірлік сан, яғни . Бұл атауды XX ғасырдың 70 — жылдары америкалық математик Э. Кастнер ұсынған. Енді осы санның шамасын Біздің галактикамыз — Күн жүйесіндегі өлшемдердің кейбіреулерімен салыстырайық. Жер шары мен Күннің арақашықтығы орташа есеппен метрге тең. Осы екі аралық астрономиялық өлшем (а. ө.) ретінде кабылданған. Астрономиялық өлшемнің гуголдан дәрежесіндей кіші сан екенін байқаймыз. Жер мен Плутон планетасының арақашықтығы астрономиялық өлшемге (а. ө-ге) пара-пар. Бұл арақашықтық жуықтап есептегенде метрге тең. Физик ғалымдардың айтуынша ежелгі гректер заманынан бастап өткен ғасырға дейін дүниедегі ең ұсақ бөлінбейтін белшек деп есептеліп келген атомның да күрделі бөлшек, яғни бөлінетін бөлшек екені дәлелденген. Ең қарапайым атомның кұрамында нейтрон, протон және электрон деп аталатын қарапайым бөлшектер болатыны анықталған. Физик ғалымдардың есептеулеріне сүйенсек бүкіл әлемдегі кездесетін атомдардың құрамындағы әлгіндей карапайым бөлшектердің жалпы саны дәрежесіндегі саннан артпайды екен. * миллион * биллион (миллиард) * триллион * квадриллион (биллиард) * квинтиллион * секстиллион (триллиард) * септиллион * октиллион (квадриллиард) * нониллион * дециллион * андециллион * дуодециллион * тредециллион * кваттордециллион * квиндециллион * сексдециллион * октодециллион * новемдециллион * вигинтиллион * анвигинтиллион * довигинтиллион * тревигинтиллион * кватторвигинтиллион * квинвигинтиллион * сексвигинтиллион * септенвигинтиллион * октовигинтшшион * новемвигинтиллион * тригинтиллион * гугол Дереккөздер
Дезарг теоремасы

Дезарг теоремасы - егер екі үшбұрыштың ( және ) сәйкес кабырғалары (немесе бұлардың созындылары) бір түзудің бойында жататын және нүктелерінде қиылысатын болса, онда үшбұрыштың сәйкес төбелерін ( …) өзара қосатын түзулер бір нүктеде ( нүктесінде) қиылысады (түйіседі). Кері пікір де тура. Осы теореманы 1648 жылы француз математигі Жерар Дезарг (1593 — 1622) тұжырымдаған. Бұл ұсыныс — кескіндемелік (проективтік) геометрияның негізгі теоремаларының бірі.. Дереккөздер
Акинак

Акинак - қысқа темір семсер. Қоян-қолтық ұрыста, жауды шаншуға арналған қару. І ғ.б.з.б. екінші бөлігінде скифтер қолданған. Скифтардан басқа парсылар, сақтар, аргипейлер және массагеттер де қолдаған. Ұзындығы 40-60 см, салмағы 2 кг-ға жетеді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Николай Павлович Акимов

Акимов Николай Павлович(16.04.1901-06.09.1968) - орыс совет режиссері, театр суретшісі, КСРО халық артисі (1960). Темір жол қызметкерінің отбасында туған. Акимов Николай Павлович 1915-19 ж. Петроградта М.В.Добужинский, А.Е.Яковлев, В.И.Шухаевтың басқаруындағы көркемсурет шеберханасында оқыды. 1922 жылдан бастап Харьков, Ленинградта театр суретшісі болып қызмет етті, ал 1929 жылдан режиссурамен айналысты. 1935-49 ж. Ленинград Комедия театрының көркемдік жағын басқарды. Акимов Николай Павлович 1951 ж. Ленинградтың Ленсовет атындағы театры мен 1955-68 ж. қайтадан Ленинград Комедия театрының бас режисеры болды. Шекспирдің "Гамлеті", Лопе де Веганың "Қызғаншақтың махаббаты", Шварцтың "Көлеңкесі" - Акимов Николай Павлович өзі қойып, жасаулаған спектакльдер. Акимов Николай Павлович - театр өнері жайлы жазылған көптеген мақаланың да авторы. Ол 2 Еңбек Қызыл ту орденымен марапатталған (1939, 1961). Дереккөздер * Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Акахата

"Акахата"("Қызыл ту") - Жапония Коммунистік партиясының орталық органы, 1928 жылдың ақпанынан бастап Токиода күн сайын шығып тұратын газет. ІІ Дүние жүзілік соғысқа дейін "Сэкки" деген атпен жасырын шығатын. 1945 жылдың 5 желтоқсаннан "Акахата" деп аталды. 1950-51 ж. өкіметтін бұйрығымен жабылып қалды. Газет жапон халқының ұлттық тәуелсіздік, демократия, бейбітшілік жолындағы күресін жақтап, дарының тіміскі әрекеттерін батыл әшкерелеп келеді. 1959 жылдан бері жексебілік нөмірі шығады. Дереккөздер
Ай-петри

Ай-Петри (, ) - Қырым тауларыдағы Ай-Петри яйла комплексінің тауы. Алупка маңындағы тау-орман табиғи қорықтың құрамына кіреді. Қара теңіз жағасында тік жарқабақтанып бітеді. Негізінен ізбестастан құрылған. Бірнеше шыңнан құралады, ең биіктері: Бас шыңы – Бедене қыр (1234 м), Батыс және Шығыс шыңдар (1100 м) . Ай-петрида Еуропадағы ең ұзын арқан жол өткізілген. Ай-пертидағы көріністер Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Айса Байтабынов

Айса Байтабынов (1875,Ақтөбе обл.,Қобда ауд.-1955,сонда) - қазақ жырауы. 1922 жылдан КОКП мүшесі. Революциядан бұрын әкесі де өзі де байдың жылқышысы болған. 30 жасынан ел арасында батырлар жырын айтқан. Жыраулық өнерді Бітеген, Нүрпейіс ақындардан үйренген. Әсіресе "Қобыланды", "Ер Сайын", "Көрұғлы", "Әуез батыр", "Телағыс" жырларын көп орындаған. Ақын азамат соғысы жылдары қызыл партизандар қатарыда болып, ақ гвардияшыларға қарсы күреседі. Ұлы Отан соғысы кезінде көптеген жырлар шығарып, ауыл еңбеккерлерін жеңіске жігерлендіреді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Айт (ру)

Айт (ру) - Кіші жүзге құрамындағы Алшын тайпасының Әлімұлына кіретін Шекті руының бір аймағы. Айттың ұлдары Қабақ, Тілеу, Сарша Айтұлынан тарайтын ұрпақ Ақтөбе облысының Шалқар, Байғанин аудандарында, Қарақалпақстанда тұрады Дереккөздер
Айтолқын

Айтолқын (туған-өлген жылы белгісіз) — ерте заманда Отан үшін, елінің тәуелсіздігі үшін жау қолынан қаза тапқан батыр қыз. Айтолқынды мәңгі ұмытпау үшін халық оған арнап әдемі сүр тастан сәулетті күмбез орнатқан. Ол күмбез Ақтөбе облысы Терісбұтақ өзенінің бойында орналасқан. Айтолқын туралы халық аузында айтылатын аңыз-жырлар да аз емес. Оның кей бірі орыс тіліне де аударылған. Дереккөздер
Академиялық сағат

Академиялық сағат - тұтас өткізілетін дәріс, лекция, сабақ үшін белгіленген уақыт мөлшері. Мектептегі және жоғары оқу орындарындағы Академиялық сағат мөлшері - көбінесе 45 минут. Оқытушы сабақты Академиялық сағат мөлшеріне сәйкес дайындап өткізеді. Жоғары оқу орындарында бір сабақ екі Академиялық сағат ішінде өтеді: бір пән қос сабақпен өткізіледі де, Академиялық сағат мөлшері сақталып, үзіліс жасалады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Акароз

Акароз, көнтек (Acarosis) - мал қотырының бір түрі. Қоздырғышы - "Акарус" деген кене. Ұзындығы 0,2-0,5 мм, сопақша, түсі ақ сұр, тұмсығы таға тәрізді имек, аяқтарында сорғыштары бар. Малдың сөлімен қоректенеді, ұрғашы кенелер терідегі өздері жасаған қуысқа жұмыртқалайды. Ауру мал тұрған қора, құрал-сайман, бұйым, төсеніш т.б. арқылы малға тарайды. Оның белгісі 2-3 аптада білінеді, мал тынымсыз қышынып, қотыр түскен жері әуелі бөртеді, қызарады, бөртпесі жарылып, орны дымқылданады, терінің түгі түсіп, тақырланып, қыртыстанып кетеді. Қазақ мұны көң қотыр немесе көнтек деп те атайды. Мал қасынып, тіпті тістелеп жарақаттануы да мүмкін, ақыры титықтап арықтайды. Мұнымен жылқы, шошқа, қой-ешкі, түйе, сиыр, солтүстік бұғысы, тіпті адам да ауырады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Сан тізбектері

Сан тізбегінің анықтамасы * Анықтама. «Мүшелерін нөмірлеп шығаруға болатын шексіз сандар жиынын сан тізбегі деп атайды» – cан тізбегі – тізбектің қысқаша белгіленуі - оның жалпы мүшесі (реттік нөмірін көрсететін индекс) Сан тізбегінің берілу тәсілдері * « – мүшесінің формласымен анықтау дегеніміз тізбектің кез келген мүшесін өрнектейтін формула арықыл анықтау.» Мысалы: * «Тізбекті оның мүшелерін сипаттау арқылы анықтау» Мысалы: * «Рекурренттік тәсіл - тізбектердің кез келген мүшесін алдыңғы мүшелері арқылы анықтау» Мысалы: (Фибонначи сандары) онда Бірсарынды тізбектер * Анықтама. «Егер саны тізбегі үшін теңсіздігі орындалса, яғни оның екінші мүшесінен бастап әрбір мүшесі алдыңғы мүшесінен артық болса, онда мұндай тізбекті өспелі тізбек деп атайды.» Мысалы: * Анықтама.«Егер теңсіздігі орындалса, онда мұндай тізбекті кемімелі тізбек деп атайды.» Мысалы: * Анықтама.«Егер (не ) теңсіздіктері орындалса, онда бұл тізбекті кемімейтін (не өспейтін) тізбектер деп атайды.» Мысалы: Дереккөздер
Ай-тодор

Ай-тодор (, ) - Қырымның оңтүстік жағалауындағы мүйіс. Ялтаның оңтүстік-батысында 8,5 км жерде. Ялта қолтығын батыс жағынан орап тұрады. Могаби тауының Қара теңізге тік жартастанып, тіреліп тұрған әк тас сілемдері. Сол сілемдердің бірінде 19-шы ғасырдың аяғында псевдоготика стилінде салынған атақты "Қарлығаш ұясы" атты сарай бар. І-ІІІ ғасырдағы Римнің Хараке әскери лагерінің қалдығы сақталған. 1835 жылы ең оңтүстік сілемінде Ай-тодор шамшырағы орнатылған. Шамшырақ бүгінгі күнге дейін кемелерге жолын көрсетіп тұрады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Диофант теңдеулері

Диофант теңдеулері — бүтін немесе рационал шешімдері ізделетін коэффициенттері бүтін сандар болатын алгебралық теңдеулер немесе алгебралық теңдеулер жүйесі. Осындай теңдеулерді зерттеген ежелгі грек математигі Диофанттың (біздің заманымыздың III ғасыры) есімімен аталған. Бұл теңдеулердегі белгісіздердің саны теңдеулердің санынан артық, сондықтан оларды кейде анықталмаған теңдеулер деп те атайды. Қарапайым диофант теңдеуінің түрі мынадай: , мұндағы және — бүтін, және — бір шешімі болса, ( - кез келген бүтін сан) сандары да теңдеулердің шешімдері болады. Диофант теңдеулерінің келесі бір түрі - дәрежелі теңдеу: , мұндағы — бүтін сандар. Бұл теңдеудің де шешімдері шексіз көп. Мысалы, ағылшын математигі Джон Пелльдің (1629 - 1685) есімімен аталған диофант теңдеуінің: ( — толымсыз квадрат) шешімдері де шексіз көп болады. Диофант теңдеулері теориясының белгілі бір есебі "Ферма үлкен теоремасымен" байланысты. Дереккөздер
Бүтінбасты балықтар

Бүтінбасты балықтар Бүтінбастылар терең су түбіне бейімделген балықтар. Денесі ұзын және ұршық тәрізді болады, ол құйрығына карай сүйірленеді. Кейбір түрлерінің рострумы болмайды. Терісі жалаңаш және қабыршақсыз деуге болады. Бүйір сызығы айқын көрінеді, брызгальцесі болмайды. Желбезек саңылаулары тері қатпарларымен жабылып тұрғандықтан сырттан қарағанда желбезек қуысына жалғасатын бір ғана саңылау көрінеді. Скелеттерінің құрылысы қарапайым, яғни ол негізінен хордадан тұрады. Таңдайдың шаршы шеміршегі бас сүйегінің ми сауытымен бірігіл кеткен. Жалпақ тақташа тістері аз болады. Ас қорыту жолы айқын жіктелмеген. Ұрықтану іште болады. Жұмыртқасының сыртында қалың, күрделі қабығы бар. Олар көбінесе екі жұмыртқадан салады. Осы кезде тіршілік ететіндерін үш тұқымдасқа топтауға болады. Олар Атлантика мен Тынық мұхиттардың солтүстік және оңтүстік жарты шардағы теңіздерінде тараған. Бізде батыс Мурманск тұсында химера, немесе теңіз мысығы деген түрі кездеседі. Ұзындығы 1 м. Көпшілігі 1000 м тереңдікте мекендеп, теңіз түбіндегі омырткасыздармен қоректенеді. Қәсіптік маңызы жоқ Сүйекті балықтар тобы(Оstеісһthуеs) Балықтар класының көпшілігі сүйекті балықтар тобына жа- тады. Сүйекті балықтар барлық су қоймаларында дерлік тара-ған. Сондықтан да, тіршілік жағдайларының алуан түрлі болуы, олардың түрге бай, көп түрлі болуына себепші болған. Балық-тардың бұл тобының негізгі белгілері мен құрылысындағы ерекшеліктері мыналар. Скелеті қандай дәрежеде болса да сүйекті болады. Скелетінің сүйектенуі екі жолмен орындалады. 33 нің алғашқы сүйектенуін жамылғы, немесе тері сүйектену деп атайды. Эмбриональдық дәуірде, сүйектенудін, бұл түрі скелеттің шеміршекті элементтерінен дамымай, терінің дәнекер тканьдерінен дамиды. Тек қана, ол скелет шеміршектеріне жабысып жатады. Сондықтан да, жамылғы сүйектің бұл түрі теріге жабысып жатқан тақташа сияқты болады. Балықтар скелетінің құрамында жабын сүйектен басқа шеміршекті сүйектер де кездеседі. Сүйектің бұл түрі эмбриональдық дәуірде, шеміршектің біртіндеп сүйектенуінен пайда бола-ды. Гистологиялық қалыптасқан шеміршекті сүйектердің, жоға-рыда көрсетілген жамылығы сүйектерден елеулі айырмашылығы болмайды. Сүйекті балықтар тобына тән екінші бір жалпы ортақ белгісі желбезек аралық перделері болмайды, сондықтан желбезек жапырақшалары бірден желбезектер шеңберіне орналасады, желбезек аппаратын сыртынан жауып тұратын сүйекті қакпағы болады, Сүекті балықтардың көптеген түрлерінде жүзу торсылдағы болады. Торсылдақтық ішіндегі газдың көлемінің өзгеруі балықтың меншікті салмағынын, өзгеруіне әсер етеді. Жүзу торсылдағындағы газдың мөлшерін ұлғайту, немесе азайту арқылы судың терең қабатынан көтерілуге, немесе су түбіне батып кетуіне мүмкіндік алады. Ұрықтанулары әдетте сыртта болады. Уылдырықтары ұсақ, мүйіз тәрізді қабығы болмайды. Біразы тірі туады. Осы кездегі сүйекті балықтар төрт класс тармағына бөліне-ді: шеміршекті сүйектілер, қауырсын қанаттылар, қос тыныстылар және саусақ қанаттылар. Дереккөздер:Биология 7- сынып
Деламбр формуласы

Деламбр формуласы – сфералық тригонометрияның сфералық үшбұрыштың барлық негізгі элементтерін байланыстыратын өрнектер. Олар: Мұндағы, сфералық үшбұрыштың бұрыштары, ал – бұрыштарға қарама-қарсы жатқан қабырғалары. Француз астрономы, геодезисі Жан Деламбр (1749-1822) ұсынған. Дереккөздер
Аккерман конвенциясы

Аккерман конвенциясы (1826) - Аккерман қаласында (қазіргі Белгород-Днестровскийде) 25 қырқүйекте (7 қараша) қол қойылған орыс-түрік келісімі. Аккерман конвенциясы Бухарест бітім шартын (1812) қайталап, оның кейбір пункттерін айқындады. Түркия Сухумның, Редут-Қаланың, Анакрияның Ресейге қосылғанын және Ресей ұсынған Дунай межесін мойындады. Бір жарым жыл ішінде Түркия орыстарға ақшалай айып төлеуге міндеттенді, орыс сауда кемелерінің түрік суларында еркін жүзуіне, орыс купецтерінің Түркия жерінде кедергісіз сауда жасауына рұқсат берді. Аккерман конвенциясы Дунай князьдықтарының өзін-өзі басқару құқығын қалпына келтірді, Сербияның келешектегі ішкі құрылымын белгілеп, одан тартып алынған округтардың қайтарылуы т.б. қамтамасыз етті. Ресейдің Таяу Шығыстағы ықпалын нығайтып, Балқан түбегі халықтарын түрік езгісінен азат етуде Аккерман конвенциясының зор маңызы бар. Дереккөздер