kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Грек-түрік соғысы

Грек-түрік соғысы (1919-22) - түрік халқының шетелдік басқыншылардан өз елін азат ету жолындағы соғысы. 1-дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшыраған Осман сұлтандығына Антанта елдері (Ұлыбритания, Франция, Италия) әскер кіргізіп, ең маңызды аудандарын басып алды. Одақтастар Стамбул қаалсын, бұғаздарды, Шығыс Дракияны, Анталия мен оның төңірегіндегі аудандарды иеленді. 1919 жылы15 мамырда Антанта елдерінің қолдауымен Грекия Измир қаласымен төңірегін бағындырды. Антанта елдері Осман сұлтандығын өзара бөліп алуға кірісті. Мұндай озбырлыққа шыдамаған түрік халқы генерал Мұстафа Кемалдың бастауымен ұлт-азаттық көтеріліске шықты. Олар Анкара үкіметін құрып, сұлтан төңірегінен біржолата бөлініп шықты да, шетел басқыншыларымен ашық соғысқа кірісті. Антанта елдері жаңа ұлттық үкіметті талқандауды Грекия үкіметіне тапсырды, әрі оған осы еңбегі үшін Измир қаласы мен оның тоңірегіндегі аймақты бермекші болды. 1920 жылы 22 маусымда грек әскерлері шабуылға шығып, партизан жасақтары негізінде құрылған түрік әскерлерін кері шегіндіріп, Балықесир, Бурса қалаларын жаулап алып, Анкараға қарай шабуылға шықты. Грек армиясының 2-тобы еуропалық аймақта шабуылдап, Шығыс Франция аймағын басып алды. 1921 жылдың басында жаңадан құрылған тұрақты түрік армиясы Иненю қалашығы түбінде 1-рет жеңіске жетіп, гректердің шабуылын уақытша тежеді. Антанта елдерінің көмегіне сүйенген гректер адам күші мен материалдық-техникалық жағынан басым болды. 1921 жылы грек армиясының құрамында 96 мың сарбаз, 5600 пулемет, 345 зеңбірек болса, түріктер жағында 51 мың сарбаз, 440 пулемет, 162 зеңбірек болды. 1921 жылы жазда гректер шабуылды қайта бастады. Шілде айында олар Эскишехир, Кютахия, Афьон- Карахисар қалаларын басып алып, тамыз айында Сакария өзеніне жетіп, Анкараға қауіп төндірді. Майдан шебі Анкара қаласынан 30^10 шақырым жерде түрды. Ұлттық халық жиналысы Мұстафа Кемалға төтенше билік беріп, Бас қолбасшы етіп бекітті. 1921 жылы 23 тамыз бен 13 қыркүйек аралығында Сакария өзені бойында шешуші шайқас болды. 21 күнге созылған қанды қырғында түрік әскерлері грек басқыншыларын талқандап, шешуші жеңіске жетті. Бұл жағдай Түркияның халықаралық жағдайын тұрақтандырып, халықтың еңсесін көтерді. 1921 жылы қазан айында Франция Мұстафа Кемал үкіметімен келісімге қол қойды. Италия үкіметі соғыс әрекеттерінен бас тартуға мәжбүр болды. 1922 жылы тамыз айында түрік әскерлері Батыс Анадолы жерін гректерден азат ету үшін үлкен шабуыл бастады. 9 қыркүйекте Измир қаласы, 13 қыркүйекте Анадолы түбегі жаудан толық азат етілді. Дереккөздер
Николай Михайлович Григорьев

Николай Михайлович Григорьев (2.12.1925 ж.т., Ресей, Ярославль облысы Старово деревнясы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, кейіннен майор, барлау взводы командирінің орынбасары.Кеңес әскері қатарына 1943 жылы шақырылып, кіші командирлер мектебіне оқуға жіберілді. Оны бітіргеннен кейін 1-Беларусь майданы 65-армияның 354- атқыштар дивизиясы 1203-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1944 жылдың қыркүйегінде полктің алдына түн жамылып Нарев өзенінен өту, жаудың әскері мен техника күшін анықтау, сонымен қатар плацдармды алуға тапсырма берілді. Барлаушылар өзеннен өтіп, жаудың мина қойған алаңдары мен инженерлік қоршауынан шықты әрі плацдармды басып алды. Бірақ таңда жау қарсы шабуылға шықты. Ержүрек жауынгерлер шағын жерді 2 тәyлік бойы қорғады, жаудың 301-ден астам әскері жойылды. Осы ұрыста көрсеткен ерлігі үшіи Григорьевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Григорьев Жеңіс күнінен кейін Жапониямен болған соғысқа да қатысты. Саяси құрамды дайындау курсын (1950), Одесса жаяу әскер училищесін (1958) бітірді. 1961 жылы майор шенінде Жезқазған қаласына қоныстанды. Лениннің «Қызыл Жұлдыз», I дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Александр Иванович Гридинский

Александр Иванович Гридинский (14.9.1921, Ресей, Рязань қаласы. - 7.6.1944, Молдова, Резина ауданы, Распопены селосы.) 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, әскери ұшкыш, аға лейтенант. Алматы қаласындағы №15 орта мектепте оқып жүріп, қаладағы аэроклубта сабақ алған. Орынбор қаласындағы әскери авиациялық училищені бітірді. Ұлы Отан соғысына 1942 жылдан Калинин, Воронеж, бірінші және екінші Украина майдандарында қатысып, 292-штурмдық әуе дивизиясы, 800-штурмдық әуе полкінде және 9-гвардиялық әуе дивизиясы, 144-гвардиялық штурмдық әуе полкі құрамында, эскадрильяның звено командирі қызметінде болды. Гридинский 152 әскери әуе сапарына шығып, жаудың 20 ұшағын, 35 танкісін жойды. Жаудың 4 ұшағымен болған тең емес ұрыста ерлікпен қаза тапты. Гридинскийге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (6.5.1965). Гагарин, Рязань қалаларындағы көшелерге есімі берілген. Екі рет Лениннің Қызыл Ту, І-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Иван Устинович Гринько

Иван Устинович Гринько (6.10.1922, Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Кузнецовское селосы. - 14.9.1989, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы) – 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ұшқыш, полк командирі, молдован. Орынбор әскери әуе училищесін (1942) бітірген. 1942 жылдың қыркүйегінде майданға аттанды. 1942 жылдың қарашасынан 2 – Прибалтика майданының 15 – әуе армиясы, 214-штурмдық авиация дивизиясы, 190-штурмдық авиаполктің құрамында болған, Ұлы Отан соғысына қатысты. 1949 жылдың тамызына қарай капитан Гринько 129 рет әуе сапарына шығып, жаудың әскери техникасы мен әскерін жойған. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Гринькоға 1944 жылдың 26 қазанында Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 1946 жылы запасқа шықты. Кеңес әскері қатарына 1952 жылы қайта шақырылған. 1960 жылы запасқа шығып, Орал қаласында тұрды. Ленин, 3 Қызыл Ту, 3-дәрежелі Кутузов, Александр Невский, 2 рет l-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Валентин Сергеевич Гришко

Валентин Сергеевич Гришко (22.3.1922, Украина, Житомир облысы Емильчино ауданы - 26.10. 1945, Украина, Черкассы облысы Звенигород ауданы Ризино селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, рота старшинасы. Украинада Киев мемлекеттік университіндегі шет тілдері мен әдебиеті факултетінде оқыған. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың каңтарында шақырылып, сол жылдың ақпанынан бастап 2-Беларусь майданының 3-армиясына қарасты 250-атқыштар дивизиясы 922-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылдың маусымында Днепр - Друть (Беларусь жерінде, Днепрдің оң саласы) өзендері аралығында болған шайқаста Гришко ротаны шабуылға бастап, жау траншеясына алғашқылардыц бірі болып енді. Қоян-қолтық айқаста жараланған взвод командирінің міндетін өз мойнына алған старшина 2 пулеметті ыңғайлы позицияға орналастырып, кезекпен үздіксіз оқ жаудыруды бұйырды. Ал өзі жау дзотына қарай еңбектей жөнеліп, оны гранатасымен жойып жіберді де, взводты алға шабуылға бастады. Жүктелген міндетті ойдағыдай орындап, командалық пунктке оралды.1944 жылы 26 маусымдағы кезекті бір ұрыста Гришко жаудың 80-ге жуық әскері мен офицерін жойып, 17 әскерін тұтқынға алды. Ұрыс барысында жараланып, денсаулығына байланысты әскерден босатылды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Гришкоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Ризино селосында батырға бюст орнатылып, ондағы мектеп пен көшенің біріне, сонымен қатар Киев мемлекеттік университетінің шет тілдері және әдебиеті факултетіне есімі берілген. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Иван Иванович Громов

Иван Иванович Громов (Иван Иванович Гарварт) (21.7.1917 жылы туған, Қостанай қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия майоры, әуе-десанты полкінің командирі, кейіннен генерал-лейтенант. Украинаның 1937 жылы Свердлов (қазіргі Екатеринбург) қаласындағы жаяу әскер училищесіне түсті. 1943 жылдың ақпан айында майданға жібе- рілді. 3-гвардиялық әуе-десанты полкінің (2-Украина майданы, 53-армия, 1-гвардиялық әуе-десанты дивизиясы) командирі, гвардия майоры. Громов 1944 жылы 5 қарашада Тисаселлеш елді мекені (Венгрия, Тисафюредц қаласының оңтүстік-батысы) тұсындағы жау қорғанысын бұзуда полктің іс-қимылын тапқырлықпен оңтайлы ұйымдастырды. Жаудың көрсеткен табанды қарсылығын жеңіп, Тиса өзенінен бірінші болып өтті. Батыс жағалаудағы плацдармды қорғап қалды. Осы ерлігі үшін Громовқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Ленин, 2 рет Қызыл Ту, 3-дәрежелі Суворов, 2 рет l-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін 1949 жылы М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны, 1956 жылы Бас штабтыц Әскери академиясын бітірген. Мәскеуде тұрып, 1975 жылы генерал-лейтенант Громов запасқа шықты. Дереккөздер
Максим Герасимович Губанов

Максим Герасимович Губанов (18.1.1920, Ресей, Алтай өлкесі, Егорьев ауданы Титовка селосы - 3.7.2006, Украина) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, ұшқыш, гвардия аға лейтенанты.Қазақ тау-кен металлургия институтын(қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 1939 жылдан Әскери-теңіз флотында қызмет етіп, 1941 жылы Әскерн-теңіз авиациялық училищесін бітірді. 1942 жылдың қазанынан Балтық флотына қарасты Әскери-әуе күштері 8-гвардиялық мина-торпедалық авиация дивизиясы 12-гвардиялық бомбалаушы авиация полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1942 жылдың күзінде ол Ленинград қаласы(қазіргі Санкт-Петербург) маңында бомбалау арқылы неміс дивизиясының штабын жойып, нәтижесінде жаудьң шабуыл жоспарын өзгертіп жіберді. Дереккөздер
Григорий Миронович Губарев

Губарев Григорий Миронович (15.8.1925, Ресей, Орынбор облысы Кваркено ауданы Кваркено селосы - 24.02..1998, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер. Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1-Украина майданы 21-армия 120-атқыштар дивизиясы 538-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 жылы 21 қаңтарда Висла-Одер операциясы кезінде көрсеткен ерлігі үшін Губаревке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945). 1968 жылдан Орал қаласында тұрды. Лeнин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Константин Яковлевич Губин

Константин Яковлевич Губин (30.5.1902, Ресей, Ярославль облысы Ярославль ауданы Мологино деревнясы - 1989, Ақтөбе облысы Марток ауданы Марток ауылы) - Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, батарея командирі, ага лейтенант.1918 жылы Ақтөбе облысына қоныс аударған. 1924-27 жылы Кеңес әскері қатарында әскери борышын өтеді. Ташкент қаласындағы әскери училищенің 2 курсын тәмамдады (1927). Әскерден оралғаннан кейін Mapток ауданы партия комитетінде партиялық есеп секторының меңгерушісі қызметін атқарды. Екінші рет әскер қатарына 1941 жылдың қыркүйегінде шақырылып, 1943 жылдың наурызынан 1-Беларусь майданының 69-армиясына қарасты өздігінен жүретін 12-артиллериялық бригаданың қүрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. Бронетанк училищесін бітіріп, 1944 жылдың наурызынан өздігінен жүретін қондырғы батареясын басқарды. 1945 жылы 14 қаңтарда Губиннің батареясы Висла өзенінің батыс жағалауындағы жау бекінісін бұзып (Польша, Пулавы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 шақырым жерде), жаудың 30 атыс нүктесін, 2 зеңбірегін зақымдап, 200-ге жуық әскері мен офицерін жойды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Губинге 1945 жылғы 24 наурызда Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Соғыстан кейін Ақтөбе облысы Марток ауданына оралып (1946), сонда түрлі салаларда еңбек етті. Ленин, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сергей Гаврилович Гуденко

{{Әскери қайраткер - } }} Сергей Гаврилович Гуденко (1915, Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданы Қалдыаман қонысы - 23 маусым 1941, Украина) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, взвод командирі, лейтенант. Өмірбаяны Украинаға Кеңес әскері қатарына 1936 жылдың қарашасында шақырылған. Қиыр Шығыс майданының 1-Приморье армиясына қарасты 39-атқыштар корпусы 40-атқыштар дивизиясы 120-атқыштар полкінің пулеметшісі Гуденкоға Хасан көлі (1938 жылы 29 шілде - 11 тамыз) жанындағы әскери кақтығыстарда көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (25.10. 1938). Киев жаяу әскер училищесін бітірген (1940). Ұлы Отан соғысының алғашқы кезеңінде Владимир-Волынский (Украина) қаласындағы жеке пулемет батальонының құрамындағы Гуденконың взводы немістің бірнеше шабуылын тойтарып, өзі осы ұрыстарда ерлікпен қаза тапты. Естелік және марапаттары Мамлют ауданындағы Дубровное селосындағы мектеп пен көшеге батырдың есімі берілген. Ленин, Қызыл Ту ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Иван Тихонович Гулькин

Иван Тихонович Гулькин (23.6.1923, Шығыс Қазақстан облысы Алексеевка селосы - 13.1945, Германия) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ұшқыш, эскадрилья командирі, гвардия капитаны. Морав ауылы Барнаулдағы (Ресей, Алтай өлкесі) орта мектепте, сонымен қатар қаладағы аэроклубта оқыған. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы 4 қаңтарда Барнаул қаласы эскери комиссариатынан шақырылған. 1942 жылы Майкоп (Ресей, Краснодар өлкесі) Әскери-әуе училищесін бітірді. 1942 жылдың мамырынан Дала майданының 5-әуе күштері армиясы 1-штурмдық авиация корпусы 292-штурмдық авиация дивизиясы 667-штурмдық авиация полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1943 жылдың қыркүйегіне карай Гулькин 93 жауынгерлік тапсырмамен әуеге көтеріліп, жау техникасымен әскерін жойды әрі әуеде өз тобымен 3 жау ұшағын атып түсірді. КСРО Жоғарғы Кеңес Төралқасының Жарлығымен Гулькинге жауынгерлік тапсырмаларды үздік орындағаны үшін Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп (4.2.1944), Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі тапсырылды. 1945 жылы 4 наурызда Германия жерінде кезекті тапсырмадан оралмаған. Барнаул қаласындағы көшеге батырдың есімі беріліп, сондағы №25 орта мектеп пен өзі тұрған үйге мемориалдық тақта орнатылды.Ленин, Қызыл Ту, Александр Невский, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сергей Константинович Гуляев

Сергей Константинович Гуляев (23.10.1921, Шығыс Қазақстан облысы Риддер қаласы - 29.7. 1986, сонда) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант.Геологиялық барлау партиясында коллектор қызметін атқарған. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы шақырылып, 1942 жылдың мамырынан Воронеж селосы майданы 3-гвардиялык танк армиясы 7-танк корпусы 8-жеке барлау батальоны құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы 22 қыркүйекте Гуляев екі жауынгермен бірге Канев ауданы Трахтемиров селосының маңында Днепрдің Букрин тармағынан жасырын өтіп (Украина, Черкасск облысы), штабқа қажетті барлау мәліметтерін әкелді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Гуляевке батылдығы мен тапқырлығы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.10.1943). Соғыстан кейін Гуляев әскери-саяси училищені бітірді. 1946 жылы запасқа шықты. Риддер қаласында тұрып, сонда еңбек етті. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Юрий Сергеевич Гуров

Юрий Сергеевич Гуров (28 5.1924, Ақмола қаласы - 17.4.1945. Венгрия, Дьёр қаласы) - 2-дүннежүзілік соғысқа қатысушы, рота командирі, кіші лейтенант.Мәскеу қаласында тұрып, сонда кәсіптік училищеде оқыды. Оны бітіргеннен кейін Мәскеу поштасында токарь болып жұмыс істеді. 1942 жылдың наурызында Кеңес әскері қатарына шақырылып, сол жылы Мәскеу жаяу әскер училищесінде оқыды. 1942 жылдың қазанынан Ұлы Отан соғысына қатысып, Сталинград, Дон, Оңтүстік- Батыс, 3-Украина майдандарында атқыштар взводын, кейін рота басқарған. 1944 жылы 13 сәуірге қараған түні 429-ат- қыштар полкіне қарасты Гуровтың ротасы алғашқылардың қатарында Днестр (Молдова) өзенінін Григориополь ауданы маңынан өтіп, жау плацдармын басып алды. Оны қолдан шығармау үшін рота жауынгерлері жаудың 22 карсы шабуылын тойтарды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Гуровқа батылдығы үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (9.1944). 1945 жылы 8 сәуірде Югославияны азат етуде ауыр жараланып, госпитальда қайтыс болды. Будапешт қаласында жерленген. Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Александр Семенович Гуцало

Александр Семенович Гуцало (20.3.1917, Ақтөбе қаласы - 28.1.1946, Ресей) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, әскери ұшқыш, капитан. Украинаның Тихорецк қаласындағы ФЗО мектебін (Ресей, Краснодар өлкесі) бітіргеннен кейін токарь болып жұмыс істеген. Әскер қатарында жүргенде әуе мектебінде оқи жүріп, бомбалаушы-атқыш (1937) және ұшқыш (1941) мамандықтарын игерген. 2-Беларусь майданы 4-әуе армиясы 269-жойғыш авиация дивизиясы 845-жойғыш авиация полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 494 рет әуеге көтеріліп, 52 әуе ұрыстарында болды. Жеке өзі жаудың 18, ал топпен 3 ұшағын атып түсірген. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1946 жылдың 15 мамырында Гуцалоға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Тихорецк қаласындағы №12 кәсіптік-техникалық училище ғимаратында мемориалдық тақта орнатылған. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ғани батыр

Ғани батыр, Әбуғани (1902, Қытай, Іле аймағы, Нылқы ауданы, Қарабақ қыстағы — 19N4, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Ж.Қайыпов ауылы) - Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі, халық батыры. Гоминьдан өкіметінің езгісіне қарсы шыққаны үшін 1941 жылы Үрімжі абақтысына қамалған. 1944 жылы қамаудан қашып шығып, Іле аймағының Нылқы ауданында Әкбар Есбосынұлымен бірге Гоминьдан өкіметінің қыспағына қарсы ұлт-азаттық қозғалысын ұйымдастырды. Азаттық күресінің барысында партизан отрядын басқарды. Ғани батыр Нылқы ауданын, Құлжа қаласын, Бұратала, Іле аймақтарын жаудан азат етуге белсене қатысты. Шығыс Түркістан Халық Республикасының үкіметі оның ерлігін жоғары бағалап, «Халық батыры»деген құрметті атақ берді, бірнеше орден, медальдермен марапаттады. Ғани батыр кейін Қазақстанға келіп қоныстанды. Дереккөздер
Ғұндардың аландарды талқандауы

Ғұндардың аландарды талқандауы, 4 ғасырдың 2-жартысында Еділ - Жайық өңіріндегі ғұндар Қара теңіздің Солтүстік жағалауын жаулап алып, сарматтарды бағындырған кезде аландар ғана табан тіресе қарсылық көрсетті. Бірақ ғұндар 370-72 жылы аландарға ойсырата соққы беріп, жеңіске жетті. Аландардың бір бөлігі ғұндарға бағынғанымен, бір бөлігі Рим империясының жеріне өтіп кетті. Сондықтан олар кейіннен Батыс Рим империясына қызмет етуге мәжбүр болды. Батыс Рим императоры Грациан өзінің әскери жасақтарын осы аландардан құраған. Батыс Римге қызмет еткен аландардың басшысы Сангибан 451 жылы Аттилаға қарсы соғысудан сескеніп, оган өз еркімен берілмекші болды. Дегенмен Сангибан Рим императорының ықпалынан шыға алмай, өз әскерімен Каталаун шайқасына қатысты. «Каталаун қырғыны» атанған осы шайқаста аландардың әскери күші толығымен талқандалды. Дереккөздер
Мүслім Қаділбекұлы Даиров

Мүслім Қаділбекұлы Даиров (19.01. 1959 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы,Зырян қаласы) - қазақ, генерал-майор (12.24.2002), 1976 жылы орта мектептен кейін Тюмень жоғары әскери-инженерлік командалық училищесін (1980), В.В.Куйбышев атындағы Әскери-инженерлік академиясын (1991), РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясының жоғары академиялық курсын бітірген (2011). Тюмень жоғары әскери- инженерлік командалық училищесінің курсанты, инженерлік-саперлік батальон инженерлік-саперлік взводының командиpi, 40 OA мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкі инженерлік-техникалық взводының командирі, МСД 40 ОА инженерлік-саперлік батальон инженерлік-саперлік ротасының және жеке ротасының командирі, Орал ӘО МСП ииженерлік кадр қызметінің бастығы, аймақтық оқу орталығы резерв дайындау және кару-жарақ пен техника сақтау (мотоатқыштар әскері) жеке мотоатқыштар бөлімі инженерлік қызметінің бастығы (1976-88), В.В.Куйбышев атындағы Әскери-инженерлік академиясының тыңдаушысы, жеке инженерлік-саперлік батальонының командирі, ҚР ҚМ инженерлік әскерлері басқармасы бөлімінің аға офицері, ҚР ҚМ арнайы әскерлер департаменті инженерлік әскерлер басқармасы бөлімінің аға офицері, басқарма бастығының орынбасары - штаб бастығы, бас штаб жедел қамсыздандыру департаменті инженерлік әскерлер басқармасы бастығының орынбасары, Бас штаб инженерлік әскерлерінің бастығы - инженерлік әскерлер басқармасының бастығы, ҚР ҚК инженерлік әскерлер Бас басқармасының бастығы, арсеналдар мен қаруқоры базасы Бас басқармасы бастығының орынбасары, ҚР ҚМ ШБК арнайы әскерлер департаментінің бастығы (1988-2007), ҚР ҚМ арнайы әскерлер Бас басқармасының бастығы (2007 жылы маусымынан). Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі «Айбын» ордендері, «Ерлігі үшін» медалі, басқа да медельдармен марапатталған. Дереккөздер
Искандер Садыкович Даутов

Искандер Садыкович Даутов (2.9.1923, Ресей, Омбы облысы,Есілкөл қаласы - 26.9.1943, Украина, Чернигов облысы,Репки ауданы,Неданчичи селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, қатардағы гвардия жауынгері. Татарстаннан 1927 жылы Даутов Петропавл қаласына (Солтүстік Қазақстан облысы) қоныс аударды. Осы жерден мектепті бітіріп, Петропавл ауылының техникумына оқуға түсті. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың 23 карашасында Петропавл қаласы әскери комиссариатынан шақырылды. Даутов қызмет ат- қарған 16-гвардиялық атты әскер дивизиясы жауды қуа отырып, 1943 жылдың күзінде Днепр өзеніне жетті. Даутов алғашқылардың қатарында өзеннен өтіп, қоян-қолтық ұрыста жаудың бірнеше әскерін жойды. Даутов ауыр жараланса да, жауға пулеметінен оқ жаудырып, Кеңес бөлімшелерінің Днепр өзенінен өтуін қамтамасыз етті. 1943 жылы 26 қыркүйекте Нивки деревнясы (Беларусь, Гомель облысы Брагин ауданы) үшін болған ұрыста Даутов ерлікпен қаза тапты. Даутовқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.1.1944). Петропавл қаласында батырға бюст орнатылды. Қаладағы №26-кәсіптік-техникалық училище Даутовтың есімімен аталған. Дереккөздер
Дәуімшар батыр Қуатұлы

Дәуімшар батыр Қуатұлы (1770–1810) — Байұлы тайпасы Адай руының Қырықмылтық бөлімінен шыққан батыр. Ресей отаршылдығына қарсы күресте қазақ жерінің тұтастығын сақтауда көрсеткен ерлігімен, табандылығымен танылған. Әкесі Құттықадам Тікенекұлы (1705–1798) қалмақтармен шайқасқа қатысқан. Орталық Үстіртте, Білеулі керуен сарайынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым жерде жерленген. Дәуімшар батыр жөнінде нақты деректер аз. Х.Досмұхамедов өз еңбегінде оны Атағозы, Сүйінқара, Өтен, Нарынбай, Қүлбарақ, Жапарберді, Мыңбай, т.б. атақты батырлармен тең қояды. Халық арасында Дәуімшар батыр туралы Жемнің сол жақ жағалауында зерттеу жұмыстарын жүргізген экспедициялық отрядпен (кейбір мәліметтерде орыстар, енді бірінде ағылшындар) болған ұрыста қаза тапты деген аңыз бар. Шайқаста қаза тапқандардың барлығы, соның ішінде қарсыластарының басым күшінен сескеніп, шайқасқа қатысудан бас тартқаны үшін Дәуімшардың өз қолынан қаза тапқан. Құдабай батыр да сол жерге жерленіп, ол жер Дәуімшар қорымы аталып кеткен. Батырдың бейітіне қару мен ат бейнеленген құлпытас орнатылған. Дереккөздер
Дәлелхан Сүгірбайұлы

Дәлелхан Сүгірбайұлы (1906 жыл, Қытай, Алтай аймағы, Сарысүмбе ауданы, Көксу қонысы -1949) - Қытайдың Шыңжаң өлкесінде болған ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті қайраткері, генерал-майор. Керей тайпасының Абақ руының Шеруші бөлімінен шыққан. 1933 жылғы Қытай қазақтарының көтерілісіне белсене қатынасқан. Өлкедегі ел басшыларын жаппай тұтқынға алып жатқан кезде Дәлелхан 1941 жылы Қазақстанға өтіп кетті. Кейін аймаққа қайта оралып (1944), Гоминьдан үкіметіне қарсы Үш аймақ көтерілісі басшыларының бірі болды. 1945 жылы Алтай аймағы Гоминьдан үкіметі ықпалынан азат етілгеннен кейін, Алтай аймағы генерал-губернаторының бірінші орынбасары әрі аймақтың әскери округінің қолбасшысы болып тағайындалды. Іле, Тарбағатай аймақтары да азат етіліп, үш аймақтың негізінде Шығыс Түркістан Республикасы құрылған кезде (1946) Дәлелхан үкімет мүшесі және Шығыс Түркістан ұлттық армиясы қолбасшысының бірінші орынбасары, кейін (1946) Алтай аймағының генерал-губернаторы болды және денсаулық сақтау министрі қызметін қоса атқарды. Ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқаны үшін Дәлелханға «Алтын жұлдыз» ордені тапсырылды, «Халық қаһарманы» деген құрметті атақ және генерал-майор әскери шені берілді. Дәлелхан Шығыс Түркістан Республикасының өзге де басшыларымен бірге белгісіз жағдайда ұшақ апатынан қайтыс болды. Отбасы * Ұлы: Фатхан (Пәтіхан) Дәлелханұлы Сүгірбаев Іле Қазақ автономиялық облысының уәлиі (1954 жылдың қарашасы – 1955 жыл, маусым) болды * Ұлы: Шыңғысхан Сүгірбаев (1937-06.05.2020) * Ұлы: Зуреш Дәлелхан * Ұлы: Мәлен Дәлелханұлы Дереккөздер
Дәуқара Қарақожаұлы

Дәуқара Қарақожаұлы (шамамен 17 ғасырдың соңы - 18 ғасырдың ортасы) - батыр, би. Есімі байұлы тайпасы құрамындағы байбақты руының ұранына айналған. Дәуқара Еділ бойындағы қалмақтарға қарсы шайқастарға қатысқан. Ел арасындағы бір аңыздарда дене бітіміне қарай Дәуқара аталыпты делінсе, енді бірінде қарақалпақтар қоныстанған Шымбай - Дәуқара маңында көшіп-қонып жүргенде Дәуқара есімі қойылған дейді. Дәуқара батыр есімі батыс өңірінің ақын, жыраулары шығармаларында жиі айтылады. Дереккөздер
Дәулен Таузарұлы

Дәулен Таузарұлы (16 ғасырдың 2-жартысы, қазіргі Ресей, Омбы қаласы орнындағы Керейтоғай қонысы - 17 ғасырдың басы) -батыр. Орта жүз құрамындағы ашамайлы керей руынан шыкқан. Жас кезінде ауыл молдасынан оқып, діни білім алған. Ермактың басқыншы отрядына қарсы күресте Көшім хан әскеріне көмектескен. Дәуленнің Жалаңтөс баһадүрдің апасы Жамалдан туған он бес ұлы болған. Дереккөздер
Дәулеткерей сұлтан

Дәулеткерей (кейбір деректерде Даулеткеле, Довлет-Керей)(туған-өлген жылы белгісіз) - сұлтан. Қытайда білім алған, қытай тілін жақсы меңгерген. Дәулеткерей дипломатиялық тапсырмалармен бірнеше рет Пекинде болған. 1760 жылы Жолбарыс сұлтанмен бірге Абылайдың Қытайға жіберген елшілігін бастап барды. Елшіліктің басты міндеті - кезінде ойраттар басып алған қазақ жерлерінің босауына байланысты, мұнда қазақтардың еркін көшіп-қонуына қатысты мәселелерді шешу болды. Сонымен қатар қазақтарға тұтқынға түскен Цинь императорының қол астына қарайтын ұранқайлықтарды қайтару осы елшілікке тапсырылды. Пекинде бұл елшілікке барлық сый-құрмет көрсетілді. Қазақ-Қоқан қарым-қатынастарының шиеленісуіне байланысты Дәулеткерей Абылайдың тапсыруы бойынша 1767 жылы Қытайға (әскери көмек сұрау мәселесімен) қазақ елшілігін бастап барды. Дереккөздер
Дәуіт Асауұлы

Дәуіт Асауұлы (1787 ж. Үстірт-1874 ж. Қоныра́т) — Жетіру тайпасының Табын руынан шыққан батыр. 19 ғасырдың 50-жылдарында Орынбор ведомствосына қарайтын табын руының қарақойлы бөлімшесінің басқарушысы болған. 19 ғасырдың 40-50-жылдарында Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы Кіші жүз қазақтарының көтерілістеріне Есет Көтібарұлымен бірге жетекшілік жасағандардың бірі. 1855 жылы Орынбор өлкесінде Есет Көтібарұлы мен Дәуіт бастаған шектілер мен табындардың наразылығы болды. Көтерілісшілер қазақ даласына жазалау отрядтарын жіберуді тыюды, қазақ қауымынан түйе жинауды тоқтатуды, түтін салығын жоюды, Жем, Елек, Қобда, Жайық өзендерінің бойларына көшіп-қонуға мүмкіндік жасап, шаруаларға жайылымдық жерлерге еркіндік беруді талап етті. Қазақтардың Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсылығы кейін де жалғасты. Дәуіт Ресей үкіметінің 1867-68 жылы жүргізген әкімшілік және сот реформаларына наразылық білдіріп, 1869 жылы Орал мен Торғай облыстары қазақтарының көтерілісіне басшылық жасағандардың бірі болды. Тағы қараңыз * Дәуіт ата қорымы Дереккөздер
Арсенал (футбол клубы, Лондон) басты бапкерлер тізімі

Астыда Арсенал футбол клубының 1897 жылдан бастап осы күнге дейінгі басты бапкерлер тізімі келтірілген. Арсенал тарихында клубты 18 жаттықтырушы баптаған (бұл тізімге міндет атқарушылар жатқызылмаған). Арсен Венгер клуб тарихында бапкер ретінде ең көп уақыт өткізген және ең танымал бапкер болып саналады. — «Арсеналды» чемпион жасаған алған бапкер]] , 1996-2018 жылдан бері «Арсенал» бапкері]] Статистика "Ақпарат 2008 жылдың 4 қазанына сәйкес. Статистикаға ресми ойындар ғана енгізілген. Пенальти соғу нәтижелері саналмады." ;Нұсқама : * Бас жаттықтырушы мiндетiн атқарушы болды. : ** Ресми тағайындалғанға дейін бас жаттықтырушы мiндетiн атқарушы болды ;Түсініктер :A Макивен ресми басты бапкер болып тағайындалмаған, бірақ іс жүзінде бас бапкер міндеттерін атқарған. :B Джо Шоу бас жаттықтырушы мiндетiн атқарушы, ал Джон Питерс хатшы мiндетiн атқарушы болды. Бұл жаттықтырушы және хатшы міндеттерін екі адамға бөлген алғаш жағдай болып табылады. :C Уиттакер 1956 жылы науқасқа шалдыққан. Ресми қайтыс болғанға дейін бас бапкер ретінде қалғанымен, іс жүзінде бапкерлік жұмыстарды Джек Крэйстон атқарды. Сол уақытқа Крэйстон статистикасы: 14 ойын, 7 жеңіс, тең түсу, 6 жеңіліс, 31 гол соғылды, 25 жіберілді. :D Венгер статистикасы 1999 жылдың 13 ақпанында ойналған Шеффилд Юнайтедке қарсы Англия Кубогы ойының да қосады, матч 2-1 Арсенал жеңісімен аяқталады. Алайда Венгер матчтың қайта ойналуын қалайды, өйткені өз командасының соңғы голы Fair Play принциптерін бұзу салдарынан соғылды. Дереккөздер
Дәуітбай Жәнібекұлы

Дәуітбай Жәнібекұлы (туған-өлген жылы белгісіз) - батыр. Орта жүз кұрамындағы арғын тайпасынан шыққан. Әкесі Жәнібек Қошқарұлы сияқты қол бастаған Дәуітбай 18 ғасырдың ортасындағы жоңғарларға қарсы күресте ерлігімен көзге түскен. Оның баласы Мұса да батырлығымен елге танылған. Дереккөздер
Николай Куприянович Делегей

Николай Куприянович Делегей (24.10.1911, Украина, Хмельницкий облысы,Изяслав ауданы,Комыны селосы - 3.10.1945) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия майоры, ұшқыш-шабуылдаушылар тобының командирі. Украинадан Кеңес әскері қатарына 1932 жылы шақырылып, 1933 жылы шекарашылар училищесіне түсті. Харьков шекарашылар училищесінің авиация бөлімін бітіріп, 1940 жылға дейін Алматы қаласындағы шекара округінің 3-дербес авиация эскадрильясында қызмет атқарды. Соғыстың алғашқы күндерінен бастап майданға келді. Ол неміс ұшақтарын алғаш 1941 жылдың 17 желтоқсанында атып түсірген. Гвардия майоры Делегей бастаған топ өзінің әскерлерін әуеде қорғауға шыққан кезде, жетекші ұшақ 2 «Мессершмитті» атып түсірді. Осы сәтте командирдің тобына жаудың алты «Ме-109» ұшағы жақындап қалғанын байқаған Делегей жау ұшағына қарсы шабуылға шықты. Делегей жақындап келіп соңғы «Ме-109» ұшағын жерге қарай құлдыратты. Ол 200-ге жуық жауынгерлік тапсырмамен 30-дан аса әуе шайқасына қатысты. 1944 жылдың ақпан айына дейін 172 рет әскери тапсырмамен Делегей жеке өзі 15, топтың кұрамында 3 ұшағын атып тұсірді. Әуе ұрыстарында көрсеткен ерлігі үшін Делегейге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1.7. 1944). Подполковник Делегей қызмет бабында тапсырма орындау кезінде қаза тапты. Ленин, 2 рет Қызыл Ту, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Демежан Кешубайұлы

Демежан Кешубайұлы (1860, Қытай, Шыңжаң өлкесі, Тарбағатай аймағы - 1906, Шәуешек қаласы) - Қытайдағы қазақ диаспорасы арасынан шыққан қоғам қайраткері. Найман тайпасы Төртуыл руынан шыққан. Бала кезінде Тарбағатай аймағының губернаторы Ши амбының қолында бірнеше жыл аманатта болады. Сонда жүріп ақсүйектер мектебінде оқиды, манжұр, қытай тілдерін меңгереді. Кейін губернаторға көмекші әрі тілмаштық қызмет атқарады. 1884 жылы Шәуешек хаттамасы бойынша Ресей мен Қытай империясы өзара шекара бөліскенде жергілікті әкімшілік атынан аймақ шекарасын белгілеу ісіне қатысқан. 1895 жылы төрт ауыл руының екінші үкірдайы болып сайланады. Демежан ел ішінде мешіт, медресе, мектеп салу, жергілікті халықтың егіншілікпен айналысу ісін ұйымдастырады. Абдыра, Қараүңгір өзендерінен тоған шығарту жөнінде жоғарғы ұлықтың рұқсатын алуға күш салады. Бірақ оның бұл игілікті ісіне халдайлар (ішкі өлкеден шекара күзетіне келген сібе-солаң жұртының атамандары) қарсылық білдіреді. Қалыптасқан тәртіп бойынша таудан аққан ірі өзендер тек халдайлардың меншігі саналатын. Абдыра аңғарында өткен кезекті су таласы кезінде Демежан қазақтан қол жинап, халдайлардың бетін қайтарады. Демежан Ши амбының орнына Тарбағатай аймағының губернаторы болып сайланған, Құлжадан келген Мәтен амбының да қарсылығына ұшырайды. Ол ру арасындағы алауыздықты қоздырып, Демежанды қазақтар арасынан шыққан бүлікші етіп көрсетуге тырысады. Демежанды жалған айыппен қамауға алып, 1906 жылы жазда Шәуешек қаласында дарға асып өлтіреді. Демежан – Қ.Жұмаділовтың «Тағдыр» романының басты кейіпкері. Дереккөздер
Демежан батыр

«Демежан батыр» - тарихи жыр. Шығыс Түркістан және Моңғолия қазақтарына кеңінен тараған. Жырдың үш нұсқасы белгілі. Бүл нұсқалардың мазмүны бір-біріне жақын. Жырға Тарбағатай аймағының орталығы Шәуешек қаласынан шыққан зиялы азамат, халық перзенті Демежан Кешубайұлының ел қорғаудағы ерлік істері арқау болған. Жырдың үш нұсқасының бірі - Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақтаулы. Жырлаушы – Нұрсапа. Екінші бір нұсқа «Тарбағатай» журналында жарияланған (1983, № 1). Жырлаушы - Тұрсынғазы. Ал үшінші нұсқа «Мұра» журналында жарияланған (1983, №1). Жырлаушы - Әнуар Қоңқаұлы. Дереккөздер
Иван Федорович Денисов

Иван Федорович Денисов (19 желтоқсан 1924, Лениногорск қаласы Татарстан, 14 мамыр 1995, Алматы, Қазақстан) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия лейтенанты, взвод командирі.Соғысқа дейін Ақмола облысының Ақкөл ауданындағы «Кеңес» ұжымшарында жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы шақырылды. 1943 жылы пулеметшілер училищесін бітірген. Генерал Чуйковтың әскері 1944 жылдың шілде айының соңғы күндері Висла өзеніне (Польша) шықты. 102- гвардиялық атқыштар полкіне өзеннен өтіп, Руда Тарновская елді мекені жанында плацдармды қолға түсіру міндеті жүктелді. Өзеннің оң жағалауына 5-атқыштар ротасы өтті. Оның өзеннен сәтті өтуі гвардия лейтенанты. Денисовтың взводының батыл қимылдауына жағдай туғызды. Жаудың негізгі оқ ататын ұяларын бөліп тастап, рота бүкіл полктің өзеннен өтуін қамтамасыз етті. Плацдарм қолға түсті. Келесі күні (1944 жылдың 2 тамызы) 35-гвардиялық атқыштар дивизиясына бағынышты атқыштар полкі Мангушев үшін ұрыс жүргізді. Мұнда Денисов бастаған взвод бөлімшелермен өзара тығыз байланыста болып, немістің өздігінен жүретін зеңбірегінің сүйемелдеуімен ұрысқа шыққан жаяу әскерінің екі шабуылына тойтарыс берді. 3 тамызда Тшебень селосының оңтүстігінде болған шайқаста Денисов пен оның жауынгерлері жаудың барлық соққыларын табандылықпен тойтарып, оны үлкен шығынға ұшыратты. Осындай ерен ерлігін бағалап, Денисовке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Денисов 1966 жылдан Алматы қаласында тұрып, сонда еңбек етті. Дереккөздер
Диқанбай Қапсәлемұлы

Диқанбай Қапсәлемұлы, Диқанбай Қапсалаңұлы (шамамен 1800 - 1876, Жетісу өңірі) - батыр, би. Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының ботбай руынан шыққан. Әкесі Қапсәлем, арғы атасымен ел қорғаған, аты ұранға айналған батырлар болған. Диқанбай ерлік істерімен аты қалған батыр ғана емес, ел арасындағы түйіні қиын мәселелерді шешуге араласқан би ретінде белгілі адам. Қазақ халқының тарихынан мол мағлұмат беретін орыс түркітанушысы Н.Аристов жазып алып жариялаған Диқанбай батыр шежіресі күні бүгінге дейін өз құндылығын жоғалтқан жоқ. Дереккөздер
Алексей Федорович Дмитриев

Алексей Федорович Дмитриев (25.2.1919, Солтүстік Қазақстан облысы,Айыртау ауданы,Карасевка селосы - 17.10.1944, Литва,Кудиркос-Науместис қаласы) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан, артиллерияшылар командирі.Кеңес әскері қатарына 1938 жылы шақырылды. Дмитриев Брянск (1941), Беларусь (1944) майдандарында шайқасты. 1944 жылдың 7 тамызында Дмитриев басқарған 214-гвардиялық гаубица артиллерия полкінің (3-Беларусь майданы, 5-армия, 5-артиллериялық корпус, 3-гвардиялық артиллериялық дивизия, 8-гвардиялық гаубица артиллериялық бригадасы) 2-дивизионы 1944 жылы 7 тамызда Францкабуда елді мекені (Литва, Шакяй ауданы) маңында жау шабуылына тойтарыс беріп, 5 танкісін жойды. Жау танкісі мен жаяу әскердің жартысы Кеңес әскерінің бақылау пунктінің қорғанысын ұйымдастырды. Осындай қауіпті сәтте Дмитриев жау оғын өзіне қарай аударды. Жаяу әскер мен танкінің арасын алшақтатып, взвод әскерлерін жинап, жауға қарсы тойтарыс берді. 1944 жылдың 21 тамызында қарсыластарының 8 танкісін жойды. 1944 жылдың 17 қазанында ұрыста қаза тапты. Ұрыста көрсеткен ерліктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Дмитриевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Ленин, «Қызыл Жұлдыз», 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дмитриев оқыған мектепке есімі берілген. Дереккөздер
Виктор Михайлович Довженко

Виктор Михайлович Довженко (3.3.1920, Ресей, Орынбор облысы, Ташлин ауданы, Ташла селосы - 4.3.1945, Польша) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, взвод командирі. Соғысқа дейін Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы,Симаки селосына қоныс аударды. 1940 жылы қыркүйекте Кеңес әскері қатарына шакырылған. 1942 жылы кіші лейтенанттар курсын бітіріп, 1943 жылдың ақпанынан бастап майданға жіберілді. 1281-атқыштар полкінің (1 -Беларусь майданы, 47-армия, 60-атқыштар дивизиясы) автоматшылар ротасының командирі аға лейтенант. Довженко 1945 жылы 15 каңтарда Калушин елді мекені (Варшава қаласынан Солтүстік-батысқа карай 25 шақырым) маңындағы шабуыл кезінде автоматшылар тобымен жау тылына өтіп, бірнеше әскерін жойды. 16 қаңтар күні Нова-Двур қаласы жанында алғашқылардың бірі болып Висла өзенінен өтті де, өздігінен жүретін артиллериялық кондырғыны істен шығарып, жаудың 4 әскерін жер жастандырды. Ерліктері үшін Довженкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945). Ұрыста қаза тауып, Варшавада жерленген. Орынбор облысы Ташла селосындағы бір көшеге есімі беріліп, орта мектептің ғимаратына мемориалдық тақта орнатылған. Дереккөздер
Доғал оқ

Доғал оқ - адамды, аңды атқанда өлтірмей, соғып кұлату үшін ұшы сүйектен не ағаштан жасалынатын жебенің бір түрі. Мысалы, «Ер Тарғын» жырында Қартқожақ Ер Тарғынның қорамсақтағы оқтарын Доғал оқпен атып, күлпара етіп уатып кетеді. Пішімі жағынан Доғал оқ темір жебелерге ұқсас болады. Дереккөздер
Дозор

Дозор, шолғыншы топ-соғыс жағдайында әскери бөлімнен барлау немесе күзет мақсатында арнайы бөлінетін топ. Мақсаты: негізгі әскери бөлімді жаудың тұтқиыл шабуылынан қорғау, жау әскерлері, табиғи бөгеттер, радиациялық және химиялық жағдайлар туралы мәліметтер жинау, т.б. тапсырмалар орындау. Егер әскери бөлім машиналар колоннасынан тұрса, Дозорға бір танкіден (бронетранспортер, әскери машина) бір взводқа дейін, ал жаяу әскерлер болса, 2-3 солдаттан бөлімше немесе мото-атқыштар взводына дейін бөлінеді. Әскери теңіз флотында Дозорлар жау әскері пайда болуы мүмкін бағытқа арнайы жіберілетін кемеден немесе ұшақтан тұрады. Дереккөздер
Николай Иванович Должанский

Николай Иванович Должанский (1917, Ақмола облысы,Зеренді ауданы,Зеренді ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, ұшқыштардың звено командирі.Мектепті бітіргеннен кейін Алматыдағы жол басқармасында техник болып жұмыс істеді және аэроклубта оқыды. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Чкалов әскери авиациялық училищесін (Орынбор облысы) тәмамдады. Одан кейін 165-гвардиялық штурмдық авиаполкінде ұрыстарға қатысты. Должанский алғашқы ұшу тапсырмасын 1943 жылдың 5 шілдесінде бастады. Белгород-Курск бағытында шабуыл жасап келе жатқан неміс танкілері мен жаяу әскерлеріне Томаровка ауданынан 12 «Ил» ұшағы жаудың 10-ға жуық жойғыш ұшақтарымен кездесті. Жетекші ұшқыш Должанскийдің тәжірибесі мен бүкіл топтың батыл қимыл көрсетуі арқасында жаудың «Мессершмитт» пен «Фокке-Вульф» шабуылына тойтарыс берілді. 1943 жылдың 18 қыркүйегінде Орел мен Белгород түбінде вермахтың тандаулы дивизиясын талқандап, Днепр өзеніне шығып, Киев қаласының солтүстігінде шайқас басталды. Осы күні 18 «Ил» ұшағы жаудың Качев, Калееница аудандарындағы бекіністеріне тыл жағынан шабуыл жасады. Должанский осы ұрыста жаудың 3 зенитті зеңбірегін, дзотын және 20-ға жуық әскерін жойды. Днепр мен Киевті азат ету үшін болған шайқастар кезінде Должанский жауынгерлік тапсырмамен 54 peт ұшты. Оның ұрпағы Букрин, Черныш, Пищальник, Пивца, Липовый Рог, Пуща Водица және Васильков елді мекендерінен өтті. 1944 жылдың күзінде Должанский 113 рет жауға қарсы аттанды. Ұрыстарда корсеткен ерлігі үшін Должанскийге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (26.10.1944), сонымен қоса Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі тапсырылды. Кейіннен Должанский екі рет Қызыл Ту, l-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Досалы сұлтан

Досалы сұлтан Бұлқайырұлы (туған – 1795) - Қобда және Елек өзендері маңындағы қазақ руларының басшысы, Нұралы ханның немере інісі. Е.И.Пугачев бастаған шаруалар соғысына (1773- 75) қатысып, олардың Орынбор, Жайық қалаларын қоршауға алуына атсалысты. 1775 жылы Пугачев көтерілісі жеңілгеннен кейін «көрінбес адам» қозғалысына қатысты. Бірақ кейін өзінің ұстанған бағытынан ауытқып, қозғалысқа қарсы шықты. Дереккөздер
Досқара батыр Байкісіұлы

Досқара батыр Байкісіұлы (18 ғасырдың ортасы, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Марқаш соры көлінің жағалауы - 19 ғасырдың 30- жылдары) - батыр. Орта жүз құрамындағы ашамайлы керей тайпасының көшебе руынан шыққан. Оның «қос батыр» атанған Есқара, Досқара есімді екі ұлы да 1770-71 жылы болған соңғы қазақ-қалмақ соғыстарына қатысқан Досқара батыр сондай-ақ 18 ғасырдың соңғы ширегінде Батыс Сібірде Ресей отаршылдарына қарсы күреске белсене қатысып, ерлігімен көзге түскен. Досқара батырдың ерлігін Жанкісі, Шал ақын, Жанақ ақын, Көтеш, Салғара, т.б. өз жырларына арқау еткен. Досқара батырмен замандас Көшен Бауыржанұлы «Досқара батыр» жырында оның батырлыгымен қатар күйшілік өнері болғанын да айтады. «Кер жорға», «Қызыл нар», «Жаралының зары» атты күйлері жазып алынбағандықтан, халық арасына көп таралмаған. Дереккөздер
Әбу Досмұхамбетов

Әбу Досмұхамбетов (1920, Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы, Үшкөл ауылы - 05.10.1943, Украина, Киев облысы, Чернобыль қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ага лейтенант, атқыштар ротасының командирі. Қазақстанда 7-сыныпты бітірген соң Қорған облысы,Петухов ауданы,Чебачье селосында тұрған. «Жаңа жол» мал фермасының меңгерушісі болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Досмұхамбетов Кеңес әскері қатарына шақырылып, ондағы полк мектебін үздік бітіріп, лейтенант атағын алды. Досмұхамбетов Киев қаласынан (Украина) солтүстікке қарай Днепр өзенінен өту кезінде айрықша көзге түсті. 1943 жылғы қыркүйек айының соңында 8-атқыштар дивизиясының 1-атқыштар ротасы Припять сағасынан солтүстікке қарай Днепрге жеткен. Досмұхамбетов ротасымен шабуылға шығып, жауды кері шегінуге мәжбүр етті. Досмұхамбетов 5 қазанда ерлікпен қаза тапты. Көрсеткен батылдығы үшін Досмұхамбетовке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (16.10.1943). Чернобыль қаласының саябағында Досмұхамбетовке бюст орнатылған. Дереккөздер
Қайрат Қуатұлы Әбусейітов

Қайрат Қуатұлы Әбусейітов - Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, дипломат. Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Өмірбаяны Әбусейітов Қайрат Қуатұлы 1955 жылғы 20 қазанда Алматы қаласында туған. С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетін, М.В.Ломоносов атындағы ММУ аспирантурасын бітірді. Тарих ғылымдарының кандидаты. Доцент . 1985 - 1989 жылдары - ҚазМУ ассистенті, аға оқытушысы, декан орынбасары. 1989 - 1992 жылдары - Алматылық жоғарғы партиялық мектеп, кейін Алматы политология және басқару институты әлемдік саясат және халықаралық қатынастар кафедрасының доценті. 1992 - 1993 жылдары - Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақ менеджмент, экономика және болжау институты Стратегиялық зерттеулер орталығы сыртқы саясат және ұлттық қауіпсіздік бойынша бағдарламасының басшысы. 1993 - 1996 жылдары - ҚР СІМ Орталық аппаратында жауапты дипломатиялық лауазымдарда қызмет атқарды. 1996 - 1998 жылдары - Қазақстан Республикасының АҚШ-тағы Елшілігінің кеңесшісі. 1998 - 1999 жылдары - ҚР СІМ Бірінші департамент директорының орынбасары, Бірінші департаменттің директоры, Жан жақты ынтымақтастық департаментінің директоры. 1999 - 2002 жылдары - Қазақстан Республикасы Сыртқы істер вице-министрі. 2002 - 2004 жылдары - Қазақстан Республикасының Сыртқы істер 1-вице-министрі. 2004 - 2008 жылдары - Қазақстан Республикасының Швейцар Конфедерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ҚР Үкіметінің БҰҰ Бөлімшесі және Женева қаласында орналасқан басқа халықаралық ұйымдар жаңындағы тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы. 2008 жылдың қаңтарынан бастап - Қазақстан Республикасының Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Құрама Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі. 2014 жылғы 17 қыркүйектен бастап Қазақстанның Норвегиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды. Дереккөздер
Петр Данилович Дутов

{{Әскери қайраткер - } }} Петр Данилович Дутов (6 тамыз 1916, Алматы облысы, Кербұлақ ауданы, Шаған ауылы - 16 қараша 1941, Ресей, Мәскеу облысы, Волоколам ауданы, Дубосеково темір жол айырмасы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер. Өмірбаяны Дутов соғысқа дейін eгic бригадасында есепші болып жұмыс істеген. 1937 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Қиыр Шығыста әскери борышын өтеді. 1939 жылы әскер қатарынан босап, туған ауылына оралды. Ұлы Отан соғысының алғашқы күндері Дутов үш аға-інісімен бірге майданға аттанды. 1075- атқыштар полкінің (Батыс майдан, 16-армия, 316-атқыштар дивизиясы) қатардағы жауынгері Дутов 1941 жылы 16 қарашада Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково темір жол айырмасында танкіге қарсы шайқасатын топтың құрамында (саяси жетекші В.Г.Клочков бастаған) жаудың бірнеше шабуылына тойтарыс беруге және 18 танкісін жоюға қатысты. Осы шайқаста Дутов ерлікпен қаза тапты. Волоколам ауданының Нелидово деревнясындағы бауырластар зиратына жерленді. Бұл ерлік 28 батыр-панфиловшылар ерлігі деген атпен тарихқа енді. Естелік пен марапаттары КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Дутовқа Кеңес Одағының Батыры атағы, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1942). Олардың құрметіне Мәскеу қаласының Северное Тушино ауданындағы бір көшеге Батыр-панфиловшылар есімі беріліп, онда мемориал тақта орнатылған. 1975 жылы Дубосековода мемориал, Нелидово деревнясында (Дубосеково темір жол айырмасынан 1,5 шақырым жерде) батыр-панфиловшыларға ескерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ және монумент қойылған. Туған ауылында көшеге және мектепке есімі беріліп, мектеп ауласында Дутовқа бюст орнатылған. Дереккөздер
Мұқан Естайұлы Дүйсекеев

{{Мемлекеттік қайраткер { - } }} Мұқан Естайұлы Дүйсекеев (25 қаңтар 1957, Павлодар) - Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері жоғары қолбасшылығының өкілі. Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі Штабтар бастықтары комитеті төрағасының орынбасары (2009-2018), генерал-майор (2008)., Алматы жоғары жалпыәскери командалық училищесін (1978.), Мәскеу қаласы М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясын (1993). РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясын бітірген (1999). 1974-78 жылы Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесінің курсанты, Орта Азия ӘО әскерлері мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкі мотоатқыштар взводының командирі, 55712 әскери бөлімі арнайы мақсаттағы бөлімшесінің топ командирі, Түркістан ӘО 43151 әскери бөлімі арнайы мақсаттағы бөлімшесінің арнайы жасак топ командирі, Орта Азия ӘО әскерлері жеке гвардиялық десант-шабуыл бригадасы парашют-десант ротасының командирі, батальон командирдің орынбасары - штаб бастығы, батальон командирі, Түркістан ӘО Қолбасшысының қарамағында, М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясының тыңдаушысы (1978-93), ҚР ҚМ карамағында жеке гвардиялық десант-шабуыл бригадасы командирінің орынбасары, бригада командирі, РФ ҚК Бас штаб Әскери академиясының тыццаушысы, механикаландырылған дивизия командирдің орынбасары - штаб бастығы, Ұтқыр күштер Қолбасшысының орынбасары, бірінші орынбасары - штаб бастығы (1993-2003), ҚР ҚМ ШБК арнайы әскери департаменті бастығының бірінші орынбасары - штаб бастығы міндетін уақытша атқарушы (2003-05), Ұйымдастыру-жұмылдыру департамент бастығының міндетін уақытша атқарушы (2005-08), «Шығыс» өңірлік қолбасшылығы әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - Басқарма штабының бастығы, ҚР ҚМ ШБК төрағасының бірінші орынбасары (2008-11), 2011 жылы ақпанынан-орынбасары. «Қызыл жұлдыз» ордені (1982), 3-дәрежелі «За службу Родине в СССР» (1984), 2-дәрежелі «Айбын» ордені(2010), медальдармен марапатталған. Дереккөздер