Мүмкін дүние

Мүмкін дүние - дүниенің тұтастай және жалғасымды түрде тегі не болуы мүмкін екендігі. Мүмкін дүниелер интенсивті және модалды логиканы семантикалық қамтамасыз ету үшін логикада, философияда және лингвистикада ресми идеал жүйе ретінде кең қолданылады. Мүмкіндік ретінде болуы мүмкін дүниелердің метафизикалық статусы философияда пікірталас туғызып келеді. Дэвид Льюис секілді модал реалистері олардың қалайда барболатын баламалы шындық екенін айтса, ал Роберт Сталнакер сияқты басқалары ондай мүмкін дүниелер жоқ деп санайды. Логикада Логика ғылымында мүмкіндік ұғымы ◊ таңбасымен бейнеленеді. Мүмкін дүниелер модальды және интенсивті логикадағы іргелі ұғымдардың бірі. Бұл логикадағы формулалар ненің рас болуы мүмкін екені, ненің рас болуға тиіс екені, нені рас деп сенетіні және т.б. туралы мәлімдемелерді сипаттау үшін қолданылады. Бұл мәлімдемелерге ресми түсініктеме беру үшін логикалар әдетте мұмкін дүниелерді қамтитын айтылым құрылымдарын пайдаланады. Мысалы, классикалық пропозициялық модалды логикаға қатысты реляциялық семантикада: ◊P ("мүмкін P" деп оқылады) рас болады, егер тек егер нақты дүниеде қолжетімді кейбір дүниеде P рас болса. Формалды семантикада жұмыс істейтін лингвисттердің және/немесе философтардың жұмысында мүмкін дүниелер маңызды ортақ тақырып. Осызаман формалды семантикасы тамыры Монтег грамматикасына негізделген формальды жүйелерден бастау алады, ал ол Ричард Монтегюдің интенсивті логикасына сүйенеді. Семантикадағы осызаманғы зерттеулер, әдетте, мүмкін дүниелерді формалды құрал етіп пайдаланады, бірақ олардың шын-жалғандық метафизикалық статусына қатысты теорияларға назар аудармайды. Дерекқор теориясы (Database theory) саласында мүмкін дүниелер анықсыз дерекқор және ықтимал дерекқор орнатуда қолданылады, олар мүмкін дүниелердің үлкен санын қысқаша әйгілеу қызметін атқарады. Метафизикада Мүмкін дүниелердің онтологиялық статусы философия және мәдени кеңістікте қызу пікірталас тудыруда. Дэвид Льюис әйгілі модалды реализм деп аталатын позицияны жақтады: мүмкін дүниелер шын, нақты мекендер болып, оның барболуы осы біздің нақты дүниемізбен бірдей мағынада, нақты әлем тек біз осында өмір сүргеніміз тұрғысынан ғана олардан ерекше. Бұл доктрина нақтылық индекстілігі деп аталған, өйткені ол "нақты" деген термин "қазір," "осында" секілді индекстік болып табылады деп түсіндірген. Льюис Мүмкін дүниелер ұстанымна әртүрлі дәлелдер келтірді. Ол атомдардың ақиқаттығы олардың физикадағы түсіндіру күшімен көрсетілгені сияқты, мүмкін дүниелер де философиядағы түсіндіру күшімен расталады деп түсіндірді. Ол сондай-ақ мүмкін дүниелер шынайы болуы керек деп дәлелдеді, өйткені олар нәрселердің "бола алатын мүмкін жолдары" және мұндай заттың бар екеніне ешкім күмәнданбайды екен, демек оның мүмкіндігінің бар екендігіне де ешкім күмәнданбауға тиіс. Соңында, ол модалдылық теорияларын айналмалы етіп көрсетпестен, оларды барынша дәйекті тұжырымдар жиынтығы секілді "онтологиялық құрметті" нысандарға редустауға (қысқартуға) болмайтынын айтты. (Ол бұл теорияларды мүмкін дүниелер семантикасының артықшылықтарын "оңай" алуға тырысатын "ерсац-модалды реализм" деп атады.) Модалды реализм даулы. У.Б.О. Куайн (Quine) оны "метафизикалық әсірелеушілік" ретінде қабылдамады. Р. Стальнакер (Stalnaker) болса Льюистің дәлелдеріне жауап беріп, нәрселердің "бола алатын мүмкін жолдары" дербес дүниелер емес, керісінше, сондай әлемдер ие болуы мүмкін қасиеттер екенін атап өтті. Қасиеттер кез келген бар нысанға қолданбай өмір сүре алатындықтан, біздікі секілді басқа параллел әлемдер бар деп қорытынды жасауға негіз жоқ. Сталнакердің тағы бір аргументі Льюистің нақтылық индекстілігі теориясына шабуыл жасайды. Стальнакер ағылшын тілінде нақтылық мағынасын беретін "actual» сөзі индекстік болса да, бұл басқа әлемдер бар дегенді білдірмейді деп есептеді. Салыстыру үшін айтсақ, әдеттегі тілдік мәдениетте басқа адамның шын мәнінде бар екеніне сенбей тұрып та индекстік "Мен" қолдануға болады. Кейбір философтар мүмкін дүниелер теориясын тұжырымдар, немесе сипаттамалардың максималды дәйекті жиынтығы ретінде мақұлдайды, ал Саул Крипке сияқты басқалары мүмкін дүниелерді таза формалды (яғни математикалық) құрылғылар ретінде қарастырады. Дереккөздер