kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Подера

Подера (грек. podaire — төсек, ұлтан) — қисыққа жүргізілген жанамаларға берілген нүктеден түсірілген перпендикулярлардың табандары болатын нүктелер жиыны анықтайтын қисық. Берілген нүктенің орнын ауыстырсақ, қисықтың подерасы да өзгереді. Берілген қисықтың әр түрлі нүктеге қатысты подерасы шексіз көп. Бастапқы қисық подераның антиподерасы деп аталады. Шеңбердің центріне қатысты подерасы осы шеңбердің өзі болады, ал өзіне тиісті нүктеге қатысты подерасы кардиоида (грек. kardi — жүрек және eidos — тәрізді) болады. Шеңбердің өзінен тысқары орналасқан нүктеге қатысты подерасы Паскальдің ұлуы деп аталатын қисықты анықтайды. Шеңбердің ішінде орналасқан нүктеге қатысты антиподерасы эллипс, ал сыртында орналасқан нүктеге қарасты антиподерасы гипербола болады. Теңдеулер Подерасы берілген параметрлік қисыққа нүктесіне қатысты теңдеулермен беріледі: : : Жалпы жағдайда, нүктесіне қатысты теңдеулер: : : Дереккөздер
Каппеллетти

Каппеллетти - кішкентай италия тұшпаралары, оларды шаршы қамырдан жасайды. Шаршыларды үшбұрыш болатындай етіп ейге бүктейді де, үшбүрыштың екі ұшын біріктіреді. Ортасына ет немесе сыр салынады. Тағамды, әдетте, сорпаға салып ұсынады. Каппеллетти тортеллиниге ұқсас, бірақ тортеллиниді домалақ қамырдан дайындайды. Тортеллини Болоньяда жасалады, ал каппеллетти Эмилия- Романьеде жасалады. Дереккөздер
Бөгеттерді аршу жасағы

]] Бөгеттерді аршу жасағы— бөгеулер мен қиратуларда өтпелер жасау, жергілікті жерлерді миналардан, жарылмаған снарядтардан, авиациялық бомбалардан, фугастардан және басқа да жарылғыш заттардан тазарту үшін құрылатын арнайы әскери құрылым Бөгеттерді аршу жасағының құрамы өтуге қажет бөгеулер мен киратулардың сипаты мен түріне, жергілікті жердің жарылғыш заттармен толу дәрежесіне және басқа жағдайларға байланысты. Бөгеттерді аршу жасағының негізін, әдетте, бөгеулерді барлау мен оларды қирату (минасыздандыру) кұралдары бар инженерлік әскер бөлімшелері құрайды. Бөгеттерді аршу жасағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі шабуылдық операцияларда неміс-фашистік әскерлер құрған бөгеттерді алу мен қирату қажеттігінен пайда болды. Олар соғыстан кейінгі жылдары әскери іс-әрекеттер жасалған жергілікті жер аудандарын минасыздандыру және жарылгыш заттардан тазарту үшін кеңінен қолданылды. Бөгеттерді аршу жасағы миллиондаған миналарды, снарядтар мен жарылмаған авиациялық бомбаларды тауып, жойды. Дереккөздер
Өту

Өту (Проcачивание) — сарбаздардың, жеке топтардың немесе жаяу әскер (мотожаяу әскер), әскери десант немесе аэромобильді әскерлердің қарсыластың орналаскан жеріне жасырын енуден тұратын әскерлердің іс-әрекет тәсілі. Өту қарсыластың маңызды объектілерін (тірек пунктін, өткелін, ракеталык қондырғысын, басқару пунктін, қару-жарақ қоймасын және с. с.) басып алу және ұстау немесе жою, барлау жүргізу, торуыл кұру, карсыласты титықтату мақсатында шабуылдау үшін колданылады. Өту үшін ең қолайлы жерлер жабық таса жерлер, орман-тоғай және тау жоталары болып саналады. Қарсылас әскерлерінін бәлімдері мен бәлімшелерінің арасында арақашыктық болған жағдайда жайылма ұрыстық реттер мен ұрыстык кимылдар өту үшін қолайлы болып шығады. Қарсыластың тылына жеке ұшақтармен (тікұшақтармен) өтетін әскери десанттык және аэромобильдік бөлімшелер (топтар) әр жерге түсіп, соңынан керсетілген ауданға шығады. Дереккөздер
Каравай

Каравай — орыс аспаздығында кең тараған, бірақ әр түрлі өнімдерге қатысты айтылатын сөз. Кішкентай домалақ немесе сопақша салмасыз тоқаштар мен пирожкилерді де, кейбір облыстарда қалың таба нандарды, басқа облыстарда үлкен ватрушкаларды немесе үлкен майқоспалы жартылай тәтті тоқаштарды да каравай деп атайды. Мұндай алуан түрлілік "каравай" сөзі — орыс сөзі емес, тмин, нақтырақ, үнді тмині — ажгон, зере дегенді білдіреді, осыдан тмин қосылған барлық нан өнімдері алғашқыда каравай деп аталған. Ал орыс халқы өнімді алдымен құрамын емес, сыртқы қалпын бағалайтын болғандықтан "каравай" сөзі домалақ пішінді өнімдерге қатысты қодданылған. XIX ғ. барлық домалақ нандарды каравай деп атаған. Дереккөздер
Формалды және мазмұнды

Формалды және мазмұнды - философияда, қисында және ғылыми әдістемеде келесі мағынада қолданылатын түсініктер: формалдіге заттың пішіні немесе құбылысты (математикалық, жүйелі-құрылымдық және тағы басқа) зерттеуге бағытталған ережелер, мәмілелер, әдістері; ал басқа ережелер, мәмілелер мен әдістерді мағыналылыққа жатқызатын кезде жалпы философиялық түсінікте категориядан туындайтын нысандар мен мағыналар. Дереккөздер
Ілініс

Ілініс (Зацепление) — шығыңқылықтары өзара бірізді жанасуы арқылы бір буыннан екінші буынға белгілі қозғалыс беретін буындылардың өзара байланысуы. Түрлері #Бұрамдықты ілінісі (Зацепление червячное) — бұрамдық орамы мен бұрамдық доңғалағы тістерінің ілінісуі. #Caғат ілініс (Зацепление часовое) — тістерінің түбірі тік циклоидиті ілініске жақын ілініс. #Сыртқы ілініс (Зацепление внешнее) — қозғалмалы бөлшектердің сыртқы бетіндегі шығыңқы жерімен (тістер, бүрандалар және т.б.) ілінісуі. #Төрткілдешті ілініс (Зацепление реечное) — тістері өзара бірізді жанасуы арқылы бір буыннан екінші буынға белгілі козғалыс беретін тісті доңғалақ пен төрткілдештің өзара байланысуы. #Циклоидалды ілініс (Зацепление циклоидальное) — тістерінің пішіні циклоидты қисықтар (эпициклоидтар жөне гипоциклоидтар) бойынша сызылған тісті ілініс. #Ӏшкі ілініс (Зацепление внутреннее) — қозғалмалы бөлшектердің ішкі бетіндегі шығыңқы жерімен (тістер, бұрандалар жөне т.б.) ілінісуі. Дереккөздер
Бөгеттерді барлау

Бөгеттерді барлау — карсыластың кедергілері туралы мәліметгер жинау мақсатында жүргізілетін инженерлік барлау. Ол әскерлердің айналып өтуі немесе өткел жасап өтуі үшін кедергілердің сипатын және орналасқан жерін аныктайды. Бөгеттерді барлау мақсатты, үздіксіз, белсенді, уақытылы, оперативті және жасырын болу керек, ал барлау арқылы жиналған мәліметтер — барланған кедергілер координаттары дәлдікпен анықталған, нақты болуы қажет. Оларды инженерлік әскерлер бөлімдерінің командирлері және штабтары өздігінен, сонымен катар әскери-барлау органдарының кұрамында ұйымдастырады. Дереккөздер
Қазақтың халық шығармашылығы және оның поэтикалық ортасы

«Қазақтың халық шығармашылығы және оның поэтикалық ортасы» («Казахское народное творчество и его поэтическая среда»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Түпнұсқа «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының қолжазба корынан алынып, «Тамыр» журналында алғаш рет жарияланды (2001, №1). Шығарманың соңында: «Мухтар Әуезов. Лекси, 25. 10. 1927» деген жазу бар. Бұдан кейін жазушының 50 томдық толық жинағының 6-томында жарық көрді (А., 2001 ж., 61-94-беттер). Мухаңның фольклортану саласындағы басты еңбегі «Әдебиет тарихы» болғанмен, мына мақалада бұған дейін көтерілмеген тың ойлар қозғалған. Онда ең алдымен қазақ халқының ауыз әдебиетінің зерттелу дережесі мен бағыттарын айкындап, зерттеулердің типтерін, олардың мақсаттарын көрсеткен. Ғалымның пікірінше, Еуропа зерттеушілері негізінен қазақ халқына этнографиялық нысан ретінде қарап, оның ауыз әдебиетін жүйелі әрі терең зерттемеген, тек оның үлгілерін жинаумен гана тынған. Бұл, әрине, жанрларға жіктеп, ғылыми-теориялы тұжырымдар жасауға жеткіліксіз. Әуезов осыған байланысты ер аймак халықтар ның ауыз әдебиетінде стильдік ерекшеліктермен бірге, жанрлық езгешеліктер де болатынын дәлелдеп көрсеткен. Кеден, Асан, Жүсіпбек сынды ақындардың шығармашылығы туралы нақты әрі құнды пікірлер айта отырып, Мұхаң дара ақындардың кәсіби қызметі, психологиясы, әлеуметтік орны, оларға жұртшылықтың көзқарасы женінде де құнды тұжырымдар келтірген. Әсіресе шежіресі шал Рысмендененің қазақтар туралы ақылга сыйымсыз, жат пікірлерін әшкерелеп, кертартпа түсінік-ұғымдарды жоққа шығарады. Қорыта айтқанда, бұл еңбектің әдебиеттану ғылымындағы маңызы әлі де өз биігінде қапа бермек. Дереккөздер
Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелер

Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелер — нысананың жылуын қолдана отырып басқарылатын ракеталардың өздігінен бағытталу жүйелері. Бұл — инфрақызыл сәулені сезгіш, өздігінен бағытталатын андығыш басы бар басқару жүйелерінің бір нұсқасы. Инфрақызыл (жылу) сәулелендіру көзі қызатын бөліктері бар нысаналар — ұшақтар, ракеталар, танкілер, зауыттар мен домналар және т.б. өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелердің радиолокациялық жүйелермен cалыстырғанда бірқатар артықшылықтары да, кемшіліктері де бар. Артықшылықтарына кедергілерге аз ұшырауы, құрылымының қарапайымдылығы, габаритінің анағұрлым ықшамдылығы, салмағы, жылдам тапқыштығы, бағыттылығы, жоғары деңгейдегі дәлдігі жатады. Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелердің кемшіліктері: пассивті жүйелер болғандықтан, радиолокациялық үйлестіргіштерге қарағанда, нысананың қашықтығын өлшеуге мүмкіндік бермейді, инфрақызыл оқтардың қозғалыс қашықтығы метеорологиялық жағдайларга, тәуліктің мезгіліне (олар күндізге қарағанда, түнде жақсы жұмыс істейді) байланысты. Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелердің баллистикалық ракеталарды тосып алып жоюда болашағы зор. Дереккөздер
Антропософия

Антропософия - адамның «кұпия» рухани күші туралы мистикалық ілім. 20 ғасырдың басында Р. Штейнер осы ілімді теософиядан бөліп адамның жасырын қабілеттерін ерекше жаттығулардың көмегімен ашуға болады деген мақсатпен эксперименталды ғылым жасауға талпынған. Дереккөздер
Қима

Қима — # Қима — бұйымды ойша жазықтықпен қиғанда шығатын фигураның кескіні. Сызбаны оқуды жеңілдету үшін және бұйымның пішінін оңай түсіну үшін қолданылатын шартты кескіндердің бірі. Онда бұйымның қиюшы жазықтықтан алдыңғы бөлігі, сондай-ақ қиюшы жазықтықтың арғы жағындағы бөлігі ескерілмейді. Қиманың шынайы шамасы сызылады және ол сызықталады (штрихуется). Қиманы қабаттасқан және оңашаланған деп екіге ажыратады. # Қима — ## реттелген жиынды қиылыспайтын екі бөлік: бастапқы және соңғы бөліктер түрінде өрнектеу. ## Берілген бет пен өзге бет (оны қиюшы) үшін ортақнүктелер жиыны. Алтын қима — санын немесе ұзындығы -ға тең кесіндіні үлкен қосылғышы кіші қосылғышы мен бүтін қосылғышының геометриялық ортасы болатындай екі оң: және қосылғыштарына жіктеу, яғни Дедекинд қимасы — бірінің (жоғары немесе оң) әрбір саны өзге кластың (төменгі және сол) әрбір санынан үлкен болатындай етіп рационал сандар жиындарын екі класқа ажырату. Конустық қима — дөңгелек конустық беттің жазықтықпен қиылысу сызығы; бұл сызық жазықтықтың орналасуына тәуелді түрде гипербола, парабола, эллипс, шеңбер немесе екі түзудің жиынтығы болады. Нормал қима — беттің берілген нүктесінде оны нормал арқылы өтетін жазықтықпен қиюдан пайда болатын қима. Дереккөздер
Материяның қозғалу нысандары

Материяның қозғалу нысандары - материалдық объектілердің қозғалысы мен әсер етуінің негізгі типтері, олардың толығымен өзгеруін бейнелейді. Әрбір денеге материя қозғалысының бір емес, бір катар нысандары тән. Фридрих Энгельс негізгі бес нысанды бөліп қарастырды: механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық, әлеуметтік. Дереккөздер
Аналитизм

Аналитизм ( - жіктелу, ыдырау)— сәздін негізгі (лексикалық) және қосымша (грамматикалық, сөзжасамдық) мағыналарын ажыратып білдіретін, синтетизмге қарама-қарсы типологиялық қасиет. Аналитизм сөздін морфологиялық тұрақты құрамы мен аналитикалық (күрделі) құрылымдардың бір-біріне қатыстылығынан нақты байқалады. Мысалы: көріп қал, көре сал тәрізді аналитикалык формалар етістіктің грамматикалық категориясының бір түрін жасап тұр. Мундағы көр- лексикалык мағынасын сақтаған сөз, ал -іп+қал — дәнекер қосымша мен көмекші етістіктен жасалған аналитикалық форма. Сөздін морфологиялық құрамында грамматикалық мағынаның толық мәнді сөздер мен көмекші сөздердін тіркесуі, сөздердін орын тәртібі, интонация арқылы анықталуы аналитизмге жатады. Толық мәнді сөздер мен қосымша (көмекші) сөздердін тіркесімі аналитикалық құрылымдарды (АҚ) жасайды. Олар морфологиялык, синтаксистік, лексикалық АҚ-дар болып бөлінеді. Морфологиялык АҚ- дарға морфологиялық категорияны жасайтын біртұтас сөз формалары жатады (бара сал, бара бер), бұлар сөйлемде бір мүше болып табылады. Синтаксистік АҚ сөйлемнін жеке мүшелерін ажыратып білдіреді. Мысалы: суы мол жер дегенде суы мол — анықтауыш, салыстырыңыз сулы жер. Лексикалық АҚ сөзжасамдық мағыналарды ажыратып білдіреді. Мысалы: кішкене көл — көлшік, жұмысшы адам — жұмысшы т.б. Тілдің мағыналық және формалық тұрғыда қатынасын морфемалық денгейде аныөтауға Ш. Балли (Франция), Е. Д. Поливанов (Ресей), түркі тілдерінде А. А. Юлдашев (Ресей) т.б. ерекше көніл бөлді. Дереккөздер
Өтімділік (Проходимость)

Өтімділік (Проходимость) 1) жергілікті жердің әтімділігі — әскерлердің жылжуы үшін оның қолайлылык дәрежесі. Жолдан тыс жергілікті жер Өтімділік дәрежесі бойынша әдетте, өтімді, киын әтімді және өтуге болмайтын болып бәлінеді. Өтімді жергілікті жер деңгелекті және шынжыр табанды машиналардың бөгетсіз жылжуын қамтамасыз етеді, тек қана жекелеген тұстарды айналып ету немесе ныгайту (әткелдер жабдыктау) қажет болады. Қиын әтімді жерлер машиналардың тек қана жеке бағыттар бойынша аз жылдамдықпен жылжуына мүмкіндік береді. Ол жерде маневр мүмкіндігі шектелген. Өтуге болмайтьін жерлер жәлдардан және лек жолдарынан тыс ұрыстык және кәліктік машиналардың барлык түрлерінің жылжуына мүмкіндік бермейді. Өтімділік орындалатын жауынгерлік міндет, ұрыстық және көліктік машиналардың тактикалык-техникалық керсеткіштері ескеріліп бағаланады. Жергілікті жердің Өтімділікгі негізгі күштерді шоғырландыру бағытын тандауға және операцияда (ұрыста) әскерлерді қолдану тәртібіне ықпал ете алады. 2) машиналар өтімділікгі — ұрыстық және көліктік машиналардың түрлі жол жағдайларында және жолсызда ілгерілеу мүмкіндігі. Ол машиналардың турлі табиғи бөгеттерден (су бөгеттері, күрт еңістер, орлар және т.б.) өтуі бойынша тактикаиық-техникалық сипаттамаларымен анықталады. Ол машина қозғалтқышының меншікті куатына, меншікті қысымына, жүріс болігінің қүрьшысына және басқа да тактикалыктехникалық мәліметтеріне, соньшен қатар жүргізушілердің дәрежесі мен тәжірибесіне байланысты болады. Машиналардың өтімділік дәрежесі оларды құрастыру кезінде арналу мақсатына орай беріледі. Өтімділікті жоғарылату максатында арнайы дөңгелекті әскери автокөліктер әдетге, толық өтпелі болып жасалады. Донғалакты және шынжыр табанды сауытты танкті техниканың едәуір бөлігі жүзбелі, саңылаусыз болып және сүзбелі-желдеткіш қүрылғылармен жабдыкталады. Бұл оларға су бөгеттерінен, сонымен қатар радиоактивті залалданған аймактардан өтуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Қабаттасқан қима

Қабаттасқан қима (Наложенное сечение) — бұйымның көрінісін шектейтін сызықтардың ішінде, негізгі көрініспен беттестіріліп сызылатын қима. Қабаттасқан қима фигурасын шектейтін сызық жіңішке тұтас болады. Егер қима симметриялы болса, онда қиюшы жазықтықтардың орны және қимаға қарау бағыты көрсетілмейді. Қима симметриялы болмаса, қима сызығы жүргізіледі және қарау бағыты нұсқамамен көрсетіледі. Дереккөздер
Каротиноидтар

, ликопин және басқа каротиноидтар сары түсті көкөністерге сарғыш түс береді]] Каротиноидтар ( — сәбіз) — сары, күрең сары, қызыл түстердің пигменті. Негізінен бактериялар, саңырауқұлақтар және жоғарғы сатылы өсімдіктермен синтезделеді. Каротиноидтерге каротин және оған химиялық табиғи пигменттері бойынша туыстас болып келетін ксантофилл, ликопин, фукоксантин және т.б. жатады. Каротиноидтер сәбіз тамыржемістерінде, итмұрын жемістерінде, қарапайым шетенде, қарақатта, қызанақта, өрікте, қырмызыгүл гүлдерінде жинақталады. Каротиноидтер фотосинтез процесінде маңызды рөл атқарады және де эпоксидация реакциясына қатысып, көптеген оттекті құрылымдар түзеді. Негізгі қызметінің бірі: өсімдіктің тыныс алу және өсу процестеріне қатысады, оттегіні тасымалдайды, түсті фиксациялап, генеративті және тотығу–тотықсыздану процестерін ынталандырады. Каротиноидтер өсімдіктердің хромопласты мен хлоропластарында орналасады. Дереккөздер
Маңғыстау облыстық медицина колледжі

Маңғыстау облыстық медицина колледжі (МОМК) – арнаулы орта оқу орны. Оқу орны бүгінгі таңда бәсекелестікке бейім мамандарды дайындауды қамтамасыз етуге толық материалдық-техникалық базамен жарақталған. Тарихы «Маңғыстау облыстық медицина колледжі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны 1985ж. наурыз айының 11 жұлдызында ҚССР Денсаулық сақтау министрлігінің 11.03.1985ж. № 149 бұйрығымен, 07.02.1985ж. ҚССР жоғары және орта арнаулы білім беру министрлігі коллегиясының қаулысымен ұйымдастырылып, «Новый Узень қаласының медициналық училищесі» болып атанды. 30 жыл бойы колледж атауын бірнеше рет өзгертті: *03.10.1990ж. облыстың атауы өзгеруіне байланысты Маңғыстау облыстық Денсаулық сақтау бөлімінің №05 бұйрығының негізінде оқу орны «Маңғыстау облыстық медициналық училище» деп өзгертілді; *1996ж. маусым айының 14 жұлдызында ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің №282 бұрығының негізінде оқу орны «Маңғыстау облыстық медицина колледжі» деп өзгертілді. *Кәсіпорын Маңғыстау облысы әкімінің 24.02.1999ж. №4 шешімінің негізінде құрылған; *2002ж. қаңтар айының 18 жұлдызында «Маңғыстау облыстық медицина колледжі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны деп өзгертілді. Колледж Жаңаөзен қаласы Әкімиятының 2001ж. 11 желтоқсандағы №27 қаулысымен бекітіліп, Маңғыстау облыстық Юстиция Департаментінің 18.01.2002 жылғы №2746-1943- МК нөмерімен тіркелген Жарғысы негізінде қызмет етеді. Мамандықтары *«Емдеу жұмысы» *«Акушерлік жұмыс» *«Ортопедиялық стоматология» *«Медбике ісі» *«Лабораториялық диагностика» Директорлары * 1985-1989 - Құлжабек Өскенбайұлы Өскенбаев * 1989-1993 - Сәуле Дәулетиярқызы Құдайбергенова * 1993-1994 - Ғарипулла Қайсағалиұлы Қайсағалиев * 1995-2001 - Тимур Оразғалиұлы Әлқуатов * 2001 жылдан бастап - Төлебек Тұрарбекұлы Дереккөздер
Қоғамдық сана нысандары

Қоғамдық сана нысандары - практикалық іс-әрекет процесінде пайда болатын объективтік өмір мен қоғамдық болмыстың адамның санасында бейнелеуінің түрлі нысандары. Қоғамдық сана саяси идеология, құкықтық сана, өнегелілік, дін, ғылым, өнер, философия сияқты нысандарда көрінеді. Дереккөздер
Өздігінен бағытталатын ракеталардан қорғану

Өздігінен бағытталатын ракеталардан қорғану — қарсыластың өздігінен бағытталатын ракеталарды қолдану тиімділігін төмендету; өздігінен бағытталатын ракеталар аппаратурасын радиоэлектрон арқылы басу бөлімінде — радиоэлектронды қорғаныстың құрамды бөлігі. Оған жататындар: өздігінен бағытталатын ракеталардан объектілерді бүркемелеу; өздігінен бағытталатын ракеталарды жою және олардың көздеу аппаратураларын радио мен оптикалық сәулелену диапозондарында кедергілермен басу, жылжымалы объектілердің ракеталарға қарсы маневр жасауы. Дереккөздер
Фрайер Ханс

Фрайер Ханс (1887) - неміс социологы, профессор (1925 жылы бастап). Өзінің материализмге жақын «soziologie als wirklichkeitswi ssenschaft» (1930) еңбегінде Фрайер коғамдық құрылымды өмір нысанының белгілі кезеңінде қалыптаскан және адамның экзистенциалдық жағдайы ретінде қарастырады. Дереккөздер
Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві

Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві – ғылыми-құжаттық мекеме. *1973 жылдары ұйымдастырылған. *Архив қорында: қалалық, аудандық, атқару комитеттерінің, ауылдық кеңестердің тарихи құжаттары жинақталған. *Маңғыстау өңірінде тұңғыш ұжымдық шаруашылықтардың пайда болуы, мал шаруашылығын дамыту мәселелері *1941 – 1945 жылдары соғыс кезіндегі майданға көмек, экономиканы соғыс жағдайына бейімдеу, одан кейінгі дәуірдегі өнеркәсіп, ауылы шаруашылығының дамуы, оқу-ағарту, мәдениет, денсаулық сақтау салаларының дамуын сипаттайтын құжаттар шоғырланған. *Құжаттар саны 159 мыңға жуық. *Құрамында бір қала (Жаңаөзен қаласы), төрт ауданы, бөлімшесі бар. *Ғылыми-анықтамалық әдебиеті 500-ге жуық. Дереккөздер
Өтімділік картасы

Өтімділік картасы (Карта проходимости) — жүріп өту және маневр жасау жағдайларын бағалау мен зерттеуге арналған, жергілікті жердің өтімділігі туралы мәліметтері бар арнайы карта. Ол топографиялық карта негізінде кұрастырылады. Картада әтуге қиын және өте алмайтын тұстар, қозғалыстың қолайлы бағыттары, бедер (ылдидың биіктігі мен ұзындыгы, жыра және оның биіктігі, орлар, шүканактар),өзендер (терендігі, түп топырагы, ағын жылдамдығы, гидротехникалық құрылыстар мен өткелдер болуы), батпақтар (тереңдігі, өсімдік өсетін жамылғы, жүретін жерлер), жолдар, топырақтар және басқа өтімділікті анықтайтын жергілікті жер элементгерінің сипаттамалары көрсетіледі. Мәліметтер бар болса, танкіге және жаяу әскерлерге қарсы орнатылған кедергілер картаға түсіріледі. Дереккөздер
Қазақ тілі газеті

«Қазақ тілі», газет. 1919 жылы 4 желтоқсанда Семейде құрылды. 1928 жылға дейін шықты. Облыстың экономикасы мен мәдениетінің гүлденуі, еңбекшілерге коммунистік тәрбие беру туралы материалдар, әдеби туындылар жариялап тұрды. Әуезов бұл кезде Семейде, Орынборда қызмет істеп, Ташкентте аспирантурада оқып жүрген еді. Сондықтан газет редакциясымен тығыз байланыс жасап, белсенді шығармашылық қарым-қатынаста болды. Жазушының * «Қазақ оқығандарына ашық хат» (1920, 5 ақпан), * «Бүгінгі зор міндет» (1920, 31 желтоқсан), * «Қазақ қызметкерлерінің міндеті» (1921, 10, 12 қаңтар), * «Қазақ бөлімдері туралы» (1921, 29 қаңтар), * «Мадиярға жауап» (1922, 14 қазан), * «Орынбордан телеграмма» (1922, 26 сәуір), * «Ашық хат» (1922, 27 тамыз) атты мақалалары осы басылымда жарық көрді. Дереккөздер
Карбонад

Карбонад— ұзақ мерзім сақтау үшін ерекше әдіспен дайындалған шошқа еті. Карбонад дайындау үшін тез пісетін ет қажет. Сондықтан карбонадты шошқа кесек етінен, не болмаса бұзау етінен дайындайды. Барлық жағдайда да етті май қабатын қалдырып, алдын ала тазалайды. Содан кейін қалың ұнға аунатады немесе тұз, дәмқосарлар, селитра, тағамдық бояғыштардан тұратын эмульсия жағылады. Дереккөздер
Іскенже

Iскенже — дайындамаларды немесе тетіктерді өңдеу немесе құрастыру барысында екі ерін (жылжымалы және жылжымайтын) арасында қысуға және ұстап тұруға арналған айлабұйым; дайындаманы немесе тетікті өңдегенде немесе құрастырып жинағанда қысып ұстап бекітуге арналған құрал. Түрлері #Әмбебап іскенже (Универсальные тиски) — қолданылуы әртүрлі тетіктерді қысуға арналған іскенже. #Білдектік іскенже (Станочные тиски) — машиналық іскенже. #Қол іскенже (Ручные тиски) - қол жұмысына арналған кіші өлшемді теміршебер іскенже. #Машиналық іскенже (Машинные тиски) — металкескіш білдектің үстелінде дайындамаларды өңдеу кезінде қысып тұруға арналған іскенже. #Орындықты іскенже (Стуловые тиски) — бұру құрылғысы жоқ теміршебер іскенже. #Өздігінен центрленетін іскенже (Самоцентрирущие тиски) — қысу процесінде өңделетін дайындаманың центрленуін қамтамасыз ететін машиналы іскенже. #Теміршебер іскенже (Слесарьные тиски) — шебер үстелінде теміршебер жұмыстарын орындауға арналған іскенже. Дереккөздер
Бөгеттердің дайындық дәрежесі

Бөгеттердің дайындық дәрежесі-Бірінші және екінші дәрежелі дайындықтағы бөгеттер болып бөлінеді. *Бірінші дәрежелі дайындықта бөгеттер толықтай ұрыс әзірлігіне келтіріледі: мина алқаптарына мина орнатылып, толық жабдықталады, басқарылатын миналар ұрыс жағдайына ауыстырылады; мина алқаптарының коршаулары алып тасталады. Объектілік және көлікке қарсы миналар орнатылады, бүркемеленеді және олардын жарғыштары ұрыс жағдайына ауыстырылады; аралас бөгеттерде орнатылған миналық-жарылғыш құралдар толығымен жабдықталады. Ал өткелдер мен жолдар миналандырылады. *Екінші дәрежелі дайындықта бөгетгер бірінші дәрежеге шұғыл ауыстырылуға дайындалады: миналар орнатылады және толығымен жабдықталады, бірақ миналы алқаптар қоршалып, күзетіледі. Басқарылатын миналар кауіпсіз жағдайда болады; объектілік және көлікке карсы миналар орнатылып, бүркемеленеді, бірақ олардың жарғыштары ұрыс жағдайына ауыстырылмайды; жарылмайтын кедергілер дайындалады, бірақ олардағы жолдар мен өткелдер қиратылмайды және миналандырылмайды немесе екінші дәрежелі дайындықта тұрған объектілік, көлікке карсы миналармен және фугастармен миналандырылады. Дереккөздер
Франк Себастьян

Франк Себастьян (1499- 1542) - швейцар тарих және мәдениет философы. Құдай әрекетшіл игілік және махаббат болып келеді деп үйретті. Құдай адамның еркін ерігінде табылады. Библия - бұл тек «мәңгі аллегория» немесе жоғары, жетпес ақиқаттың бейнесі. Дереккөздер
Өздігінен бағытталатын торпедадан қорғану

Өздігінен бағытталатын торпедадан қорғану — қарсыластың өздігінен бағытталатын торпеданы қолдану тиімділігін төмендету. Өздігінен бағытталатын торпеда аппаратурасын радиоэлектрондық басу жөнінен радиоэлектрондық қорғаныштың құрамды бөлігі болып саналады. Оған жататындар: өздігінен бағытталатын торпеданы жою, оның көздеу аппараттарын кедергімен басу, шу, ультрадыбыс және басқа да сәуле шығаратын алдамшы гидроакустикалық нысаналар жасау, өздігінен бағытталатын торпеданың жою қабілетінен жалтару мақсатында маневр жасау, механизмдердің шулылығын басу және қозғалыстың аз шулы режімін таңдау. Дереккөздер
Оңашаланған қима

Оңашаланған қима - сызбада бос орынға сызылады, оны негізгі тұтас жуан сызықпен шектейді. Қиюшы жазықтықтың орны үзік сызықпен көрсетіледі, қарау бағыты нұсқамамен анықталады және бас әріптермен белгіленеді. Қималарды бірін екіншісінен ажырататын бұл әріптер қиманың үстіңгі жағына сызықша арқылы жазылады. Қиманы бұрып та сызуға болады, ал масштабы өзге болса, оны да көрсету керек, мысалы, Б-Б қимасы. Негізгі көрініспен тікелей проекциялық байланыстағы симметриялы қима белгіленбейді. Дереккөздер
Семен Людвигович Франк

Семен Людвигович Франк (28.01.1877, Мәскеу - 10.12.1950, Лондон) - орыс діни философы және психологы. Өзінің философиялық көзқарастарында С.Cоловьевтың идеяларын қолдап дамытып отырды, этика және христиандық теодицеяның құрылымын, және өмірдің жетілмеуін, барлық жандарға құдай берген құндылықтарға қарама-қарсылықты жеңу жолында рационалды ойлауды діни сеніммен татуластыруға талпынды. Философ өмір бойы жоғары құндылықты «барлық нақты-жандының құндылықтарын ескеру мен қабылдау түріндегі сүйіспеншілік» ретінде қарастырды. Дереккөздер
Бөгеу аймағы

Бөгеу аймағы — қарсыластың жылжуын тежеу немесе тоқтату, оны шығынға ұшырату және жеңу мақсатында әр түрлі инженерлік кедергілер жасалған жергілікті жер ауданы. Әдетте әскерлер жаулап алмаған, бірақ, карсыластың қимылдарына қолайлы бағыттарда жасалады. Бөгеу аймағында жергілікті жер миналандырылады, жолдар, көпірлер және басқа объектілер қиратылады немесе қиратуға дайындалады, су, сым темір және басқа жарылмайтын бөгеттер орнатылады. Бөгеу аймағын әдетте арнайы бөлінген әскерлер ұстап тұрады. Дереккөздер
Франк Филипп

Франк Филипп (1884-1966) - австро-американдық философ және физик, неопозитивизм өкілі. Франктың философиялық көзкарастары Махтың әсерімен қалыптасты, нәтижесінде ол физикада қажеттілігін жоғалтпайтын түсініктерді қолданды. Механистицизм және витализм теорияларымен айналысты. Салыстырмалық теориясы және ғылым логикасы бойынша еңбектер жазды. Дереккөздер
Палубалық авиация

Палубалық авиация (Палубная авиация) — әскери-теңіз флоты авиациясы. Оған үшу-қону (ұшыру) палубасы бар кемелерде (авиатасушылар, тікұшақтасушьшар, сүңгуір кайыкка қарсы қолданылатын крейсерлер және басқалар) орналасқан әр түрлі максаттарда қолданылатын ұшақтар (жойғыш-шабуылдаушы ұшақтар, сүнгуір қайыкқа карсы колданылатын барлау ұшақтары, алыстан радиолокациямен іздеп-табу және радиоға қарсы қимылдык ұшақтары) мен тікүшақтар кіреді. Дереккөздер
Тікбұрышты проекция

Тікбұрышты проекция - бұйымның проекциялар жазықтығына перпендикуляр болатын проекциялаушы түзулердің көмегімен түрғызылған жазық кескіні. Тікбұрышты проекция — параллель проекциялардың дербес. Дереккөздер
Өздігінен бағытталу

Өздігінен бағытталу — ракетаны (торпедоны) нысанаға бағыттау мен оның қозғалысын өздігінен бағытталу құралының (головка) көмегімен баскару әдісі. Өздігінен бағытталу құралының көмегімен ракета нысанаға қатысты өз бағытын өзі үзбей айқындап отырады және автоматты түрде соған бағытталады. Өздігінен бағытталу кезінде нысананың бұрыштык координаттары ракетаның осі бойынша анықталады. Соның нөтижесінде бағытталу дәлдігі ракета нысанаға жақындаған сайын арта түседі. Өздігінен бағытталу нысананы жою мүмкіндігін арттырады. Өздігінен бағытталу құралының көмегімен торпеда су үсті нысанасына да, су асты нысанасына да бағыттала алады. Дереккөздер
Электрдоғасы

Электрдоғасы (орыс. электрическая дуга) — екі электрод аралығында ауа арқылы электр тоғының тұрақты өтуі нөтижесіне қалыптасқан жалындау. 1802 ж. проф. В.В. Петров (Санкт-Петербург) ашқан. Ол қуатты гальваникалық элементпен нәрлендіріп, екі көміртекті электрод аралығында ауа арқылы электр тоғының тиянақты өтуін, нотижесінде жоғары температуралы жалындау қалыптасқанын ашқан. Жалынның сырт пішіні доғаша иіліп келген. Осыған орай В.В.Петров бұл жаңа физикалық құбылысты "электр доғасы" деп атапты және осылай аталу техникалық ұғым ретінде қалыптасқан. Түрлері *Жанама әсерлі электрдоғасы (Электрическая дуга косвенного действия) — доға екі электрод аралығында жалындатылады, ал пісірілетін бұйым электр желісіне қосылмаған, алайда доға жылуы мен пісіру темпетурасына дейін қыздырылады. *Тікелей әсерлі электрдоғасы (Электрическая дуга прямого действия) — аралығында доға жалындайтын екі электродтың біреуі пісірілетін металл болып келген электр желісінде қалыптасқан доға, Тікелей әсерлі электрдоғасы деп аталады. Дереккөздер
Бөгеу жасағы

Бөгеу жасағы — карсылас шабуылының бағыттарында бөгет жасайтын және қиратуды жүзеге асыратын инженерлік әскерлердің бөлімшелерінен (бөлімдерінен) тұратын кұрылым. Арнайы бөгеу жасақтарын құру мен колданудың теориялық негізі әскери инженер Д.М.Карбышевтің "Қирату және бөгеу" атты еңбегінде жасалған. Бұл теориялық негіздер Ұлы Отан соғысы кезінде кең парктикалық қолданыс тапты. Бөгеу жасағының құрылымы орындалатын міндеттерге және ұрыстық жағдайға байланысты әр-түрлі кұрамда (бөлімше, взвод, рота, батальон немесе арнайы мақсаттағы бригада) болуы мүмкін. Олар жергілікті жерді миналау, көпірлерді және басқа да объектілерді қиратуға дайындау, тағы басқа максаттарға колданылады. Дереккөздер
Көмекші проекция

Көмекші проекция - есепті шешу үшін таңдап алынған жазықтыққа центрден немесе параллель проекциялау арқылы алынған бұйымның кескіні. Мысалы, суретте іздерімен берілген a(f V\h) жазықтығының / (I, /2) түзумен қиылысу нүктесі K(KVK1) анықталған. Дереккөздер
Центрлік проекция

Центрлік проекция - бұйымның проекциялау центрі деп аталатын бір нүкте арқылы өтетін проекциялаушы түзулердің көмегімен тұрғызылған жазықтықтағы (немесе беттегі) кескіні. Нүктенің центрлік проекциясы осы нүктені проекциялау центрі болатын нүктемен қосатын проекциялаушы түзудің проекциялар жазықтығымен қиылысу нүктесі түрінде анықталады. Нүкте нүктеге, проекциялау центрі арқылы өтпейтін түзу түзуге кескінделіп, тиістілік сақталады, бірақ параллельдік сақталмайды. Дереккөздер
Франциск Мероннский

Франциск Мероннский (1325 жылы қайтыс болды, Пьяченса)- ортағасырлық схоласт. Парижде сабақ берді, Дуне Скот шәкірті, таза ұғымдар философиясының өкілі. Негізгі шығармалары: «категорияларға» және Аристотельдің «физикасына» түсініктеме. Дереккөздер
Қазақ халқының зор ғалымы

«Қазақ халқының зор ғалымы», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет «Әдебиет және искусство» (1949, №5), «Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы» (1949, №4) журналдарында жарияланды. Кейін Әуезовтің 12 томдық (12-кітап, 1969, 5-7-беттер), 20томдык(1985, 18-кітап, 328-338-беттер) шығармалар жинақтарына енгізілді. Академик Қ. Сәтбаевтың туғанына 50 жыл толуына арналған. :«Қазақтың советтік буындарының ең алдыңғы қатарында, жұртшылық мақтаны боп, толып өскен ғалым азаматтың ең алдыңғы сапында қадірлі орын алатын кісінің бірі Қаныш Сәтбаев» деп жазды. Жазушы «жік салмай, желісін үзбей», Қ. Сәтбаевтың 15 жыл бойы Жезқазған ауданының барлық кен байлығын зерттегенін баян етеді де, мұны: :«...Сарыарқаның өз баласы, беті-жүзі келбетті, жас шырайда жарқыраған көркі бар, білім-сана нұры бар, жиырма жеті жаска келген жігіт келді. Аз тобымен іске кірісті» деп суреттейді. Мақалада Қ. Сәтбаевтың талай қазына ашып, көп тәжірибелі ғалым, мойымас қажыр, қайрат иесі, басшы қызметкер ретінде, «Жезқазғанның мыс кендері» деген кітабы үшін Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Кеңес Одағының зор ғылым ордасы - Ғылым академиясының корреспондент мүшесі ғылыми атак алғаны, Ленин ордені берілгені әңгімеленеді. Одан әрі оның Бүкілодактық академияның Қазақстандық филиалына бастық, геология институтының директоры болып істеген қызметіне тоқталған. Қазақ халкының абыройын асырып, совет елінің мақтаны болған асыл азамат Қ. И. Сәтбаев жаңа орынға келісімен Қазақстан жеріндегі кен байлықтарының бәрін зерттеп, табысқа-табыс жалғап, молайтумен болды. Әсіресе ел-жұрттың жауыз-дұшпаны - неміс баскыншыларымен болған Отан соғысы шағында Қаныш бастаған ғылым орындарының көмегі аса зор болды. Майданға керек болған кен қазынаның бәрін тез тапкызып, мол алғызып отырды.» Ұлы ғалымның Қазақстан Ғылым академиясының президенттік қасиеттерінің ең зоры - ол аса талантты жене қажырлы, еңбекке төзімді ұйымдастырушы. Бұл жөнінде, Қаныш өзі, геология сияқты үлкен күрделі ғылымның терең білімді маманы болғандықтан, ұйымдастырушылық, басшылық істі үнемі ғылымдық жолмен жүргізеді... Қаныштың бір үлкен ерекшелігі - ол химикпен де, биологпен де, физикпен де, медикпен де және тарихшымен де, филологпен де өздерінің ғылыми тілінде сөйлесе біледі. Мамандық тілдерімен үндесіп, ұғыса біледі. Жене сол әр ғылымның саласындағы әрбір кезеңде пісіп келген нактылы, жауапты мәселелеріне қажет болған мәслихатын айтып, мықты басшылық ете біледі. Жұмысқа мойымайтын үлкен ісшілдік те бар деп, Қ. Сәтбаевтың мемлекет қайраткері дәрежесіне жеткенін, ең үлгілі, ең асыл азаматтың бірі болғанын, одан алатын үлгі-өнегенің мол екенін айтумен мақала аяқталған. Дереккөздер
Кастэрд

Кастэрд — бұлғанған шикі жұмыртқа қосылған сүтті шай. 1/2 стақан қайнаған су, 1 л сүт, 3—4 жұмыртқаның сарыуызы, 2—3 ас қасық қант, 1— 2 ас қасық шай. Сүтті пісіреді, сарыуызды араластырып, қантпен бұлғайды. 1—2 стақан қайнаған суға шай демдейді, 2—3 мин тұрғызған соң қайнап жатқан сүт қосады, шайды араластырып, 5 мин тұрғызады да, сарыуыз қосып 1— 2 мин, олар ұйып кетпеу үшін, үздіксіз араластырады. Содан кейін Кастэрдті ыдыстарға құйып десерт ретінде ұсынады. Дереккөздер
Фрауэшптедт Юлий

Фрауэшптедт Юлий (1813- 1879) - поляк-неміс философы, Шопенгауердің шәкірті мен ізбасары. Фрауэшптедт Шопенгауердің субъективтік идеализмі пессимизмін қолдаған жоқ; этикада да, эстетикада да өз жолымен жүрді. Дереккөздер
Бөгеуші

Бөгеуші- 1) Теңіздің берілген ауданындағы карсылас кемелерінің жүруін бөгейтін немесе тоқтататын кедергілер орнату, сондай-ак олардың теңіз шығанағына, мүйісіне және кемелер тұрағына еніп кетуіне жол бермеуге арналған ұрыс. 2) Су үсті кемелерінің, жалпы сүңгуір кайықтардын, базалық жүзбелі құралдардың жалпы атауы. Орнатылған кедергілер жасау түріне қарай бөгеулер миналы, су асты және желілі болып бөлінеді. Дереккөздер
Қимаүлгі

Қимаүлгі ( — үлгі, модель) — # кескіні тетіктерді белгілеуге арналған сызбаға немесе бұйымға сәйкес келетін ойықты тілімше; # өлшегіш құрал;стандарт бұрандалардың адымын анықтауға (бұрамалы Қ.), дөңес және ойыс беттердің қисықтық радиусын тексеруге (радиустық Қимаүлгі), тетік пішінін тексеруге (пішіндік Қимаүлгі), тісті доңғалақтар тістерінің өлшемдерін және т.б. тексеруге арналған құрал;құрылыс жұмыстары кезінде құрылымдық элементті тиісті пішінге келтіру үшін қолданылатын айла бұйым; тексеріп бақылауға қажетті болатын құрал сайман. # стандарт құрылыс тетіктерін жинастыруға арналған шеберүстел. # бұйымның өзін немесе сызбасын каңылтырға беттестіру нәтижесінде салынған суретті ойып кесіп жасаған, тетіктің пішінін жасауға қажетті нұсқа. Дереккөздер
Параллель проекция

Параллель проекция - бұйымның өзара параллель проекциялаушы түзулердің көмегімен тұрғызылған жазықтықтағы кескіні. Нүктенің параллель проекциясы деп осы нүкте арқылы өтетін және проекциялау бағыты болатын түзуге параллель түзудің проекциялар жазықтығымен қиылысу нүктесін айтады. Параллель түзулердің параллель проекциялары да параллель орналасады. Бір түзудің немесе параллель түзулердің бойынан алынған кесінділердің қатынасы сақталады. Дереккөздер
Катран

Катран (крамбе, теңіз қырыққабаты) — көп жылдық крестігүлділер тұқымдасына жата-тын, Ресей теңіздерінің жағалауларында және Батые Еуропада өсетін өсімдік. Көктемгі жапырақ сабақтары спаржа тәрізді көкөніс. Тағамға татар катранының балғын бұтақшалары, шығыс катранының шикі жапырақтары қолданылады. Қырымда катранның диаметрі 3— 7 см болатын тамырларын ертеден тағамға пайдаланады. Қырым катраны емдік қасиеті жағынан түбір тамыр тәріздес, ал химиялық құрамы жағынан одан жоғары. А, С, В, Р, В2, Р2 витаминдері мол. Аспаздықта катран тамыры шикілей және консервіленген күйінде пайдаланылады, оларды әр түрлі соустарға, салаттарға, қияр тұздағанда салады. Дереккөздер
Қиғаш проекция

Қиғаш проекция (Косая проекция) — бұйымның жазықтыққа түзулер конгруэнциясының көмегімен салынған кескіні. Конгруэнция (лат. congruentia — сөйкестілік) деп сызықтардың екі параметрлік жиынын айтады. Қиғаш проекцияны көбінесе екі айқас түзуді пайдаланып тұрғызады. Берілген нүктенің қиғаш проекциясы осы нүкте арқылы өтетін жене конгруэнцияны анықтайтын айқас екі түзумен қиылысатын жалғыз түзудің проекциялар жазықтығымен қиылысу нүктесі болады. Дереккөздер
Апатия

Апатия (–бейтараптық) – немқұрайдылық күй. Қандайда бір іс-қимылға деген құлшыныстың жоқтығы. Енжарлық, селқостық, сылбырлық, көңілдің еш нәрсеге соқпай, ұнжырғаның түсуі. Қысқаша ақпарат Апатия депрессияның клиникалық нұсқасы болуы мүмкін, шизофрениядағы жағымсыз бұзылулардың көрінісі, әртүрлі соматикалық және неврологиялық аурулардың белгілері (ПИК ауруы, Альцгеймер ауруы, әртүрлі деменция, СПИД, Лайма ауруы, эндокриндік бұзылулар және т. б.), мидың органикалық зақымдануының белгілері болуы мүмкін, әсіресе фронтальды лобтардың дөңес беттеріндегі зақымданулар кезінде нейролептиктердің немесе антидепрессанттардың серотонинді қайта қабылдау ингибиторлары тобының жанама әсері. Сондай—ақ, деменцияның жеке түрі бөлінеді-фронтальды-конвекситальды (дөңес сыртқы) локализацияның зақымдануы кезінде пайда болатын апатикалық деменция (мысалы, фронтальды лобтың ісіктері, алдыңғы ми артериясының бассейніндегі ми инфарктісі, ПИК ауруы кезінде фронтальды кортекстің атрофиясы және т.б.). Кейбір жағдайларда сау адамдарда апатия байқалуы мүмкін. Бұл әлеуметтік және кәсіби белсенділіктің төмендігінде көрінетін ерекше жеке сипат болуы мүмкін, қалыпты даму мен қартаюдың маңызды сипаттамасы болуы мүмкін. Дереккөздер
Электржемірлу

Электржемірлу (Электро-эрозия) — бұйым беттерінің беріктігін арттыру үшін, оған қорғау қабатын жағады. Электржемірлу кескіш аспап пен тетік аралығына электр тоғының жылуымен күшті әсер етеді. Электржемірлудің элекгроимпульсті, электрұшқылды түрлері болады. Дереккөздер
Проекция

Проекция (лат. projectio - алға лақтыру) — бұйымның бетке, көбінесе жазықтыққа белгілі бір әдіспен тұрғызылған кескіні. Түрлері * Көмекші проекция * Центрлік проекция * Қиғаш проекция * Параллель проекция * Тікбұрышты проекция Дереккөздер
Қазақ халқының поэзиясы

«Қазақ халқының поэзиясы» («Поэзия казахского народа»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Әуезовтің Т. Әлімқұловпен бірге «Антология казахской поэзии» жинағына жазған алғы сөзі. Антология 1958 ж. Мәскеуде Мемлекеттік көркем әдебиет баспасында шыққан. Жинақтың редакция алқасында Әлімқұлов, Ә., Ә. Сәрсенбаев, И. Сельвинский бар. Құрастырушылары: Қ. Жармағамбетов, Е. Ысмайылов, Ғ. Мүсірепов. 846 беттен туратын ете сапалы басылған кітап. Қазақ эпосының таңдаұлы үлгілерінен бастап 50-жылдарға дейінгі қазақ поэзиясының таңдаұлы өкілдерінің шығармалары берілген. Мұхаң Т. Әлімқұловпен бірге жазған алғы сөзінде қазақ эпосынан бастап қазіргі заман поэзиясына дейінгі сан ғасырлық әдебиет тарихына қысқа, нақты шолу жасаған. Алғы сөзде алдымен Қазақстан поэзия мұхиты сияқты, оның кегінде қалықтаған ежелгі эпикалық жырлар Махамбеттің жалынды жырларымен тоғысын, Абайдың дана өлеңдеріне нәр берген, Жамбылдың қуатты толғауларына қанат бітірген қазақ поэзиясына жоғары баға беріп, одан ары накты талдауларға көшеді. Кітап орыс тілді оқырманға арналғандықтан, қазақ халқының ауыз әдебиетінің ерекшеліктері женінде хабар берілген. Қазақ фольклорына үнді-буддистік, моңғол-тибеттік, көне ирандық, арабтық мифологияның әсер еткені жөнінде айтады. Жеке ақындардан көбірек талданғаны Абай. Абайдың өскен тарихи-әлеуметтік ортасы, ақындық мектептері туралы айтылған. Абайға берілген жоғары бағалармен қатар сын да айтады. Торайғыровқа арнайы тоқталыңкырап, «Адасқан өмір» поэмасын сөз етеді. Алгы сездің екінші бөлігі Октябрь революциясынан кейінгі әдебиетке арнапған. Алдымен қазақ, түрікмен, өзбек, тәжік сияқты халықтардың әдебиетіне социалистік революцияның әсері жөнінде айтылып, әсіресе проза жанрының дамығанына тоқталған. С. Сейфуллин, Б. Майлин, С. Мұқанов, I. Жансүгіров шығармашылығына кеңірек тоқталып, «Тар жол, тайғақ кешу» романы, «Шұғаның белгісі» повесі, «Сұлушаш» поэмасы талданған. Қазақ кеңес поэзиясының басқа өкілдерін жастарына, тақырыптарына қарай топтап алып, кысқа-қысқа талдап өткен. Уақыт жағынан 30-жылдар, соғыс жылдары, соғыстан кейінгі жылдардағы әдебиет депжіктеген. Мақала соңында Қазакстанда жақсы акындар көп-ақ, олардың берінің ездік тәжірибесі, өрнегі бар, бәрі өмір шындыгын өздерінше бейнеледі. Өкінішке орай, бұлардың шығармаларын аударған кезде, олардың өзіндік ерекшеліктері сақтала бермейді деп, жұмсақтау болса да, аударма сапасына деген көзқарасын білдіреді. Дереккөздер
Камуфлет

Камуфлет (франц. camouflet) # жарылғыш заттар зарядының жердің қатты қабатын сыртқа лақтырмай, жерасты құрылыстарын қирату, қатты жер қабатын уату, жердің қатты қабатынан ұңғылап қуыстар жасау үшін және тағы да сол сияқты мақсатта жүргізілетін жер асты жарылысы; # Жерге кіріп кеткен артиллериялық снарядтардың, миналардың, авиабомбалардың шұңқыр жасамай жарылуы. Өзіне тон дыбысқа байланысты, кейде жердің қопарылуы немесе жер жарығынан сыртқа шыққан түтін арқылы анықталады. Дереккөздер
Кәрез балы

Кәрез балы — балауыз тақтадан бөлінген бал біраз сақталғаннан соң бірте-бірте қатып қанттана бастайды, бірақ сапасы кемімейді. Қатқан балдың құрылымы біркелкі келеді (бұл оның толық жетілгендігі), сұйылту үшін балды қыздырса да болды. Егер балды 370°С-тан жоғары қыздырса бал қоңырқай тартады, ал 400°С- қа дейін қыздырса хош иістік заттарының біразы ұшып балдың емдік-емдәмдік қасиеттері біршама кемиді. Дереккөздер
Джеймс Джордж Фрейзер

жеймс Джордж Фрейзер (ағылш. James George Frazer; 1854 ж. 1 қаңтар – 1941 ж. 7 мамыр) – ағылшын антрополог және фольклорист, дінтанушы, этнолог, дін тарихшысы. Мифология мен салыстырмалы діннің заманауи зерттеулерінің алғашқы кезеңдеріне ықпалы мол болды. Алғашқы және көне халықтардың табынуларын зерттей отырып, сикыршылықты «еліктеуші» («гомеопатикалық») және «еліктеткіш» («контагиоздық») деп психологиялық ассоциация тұрғысынан екіге бөліп, сиқырлық пен сиқыршылықтың көріністері мен тәсілдерін жіктелуін жасады. Дереккөздер
Профилактика - медицинада

]] Профилактика ( - алдын алу). Жалпы аурулардың алдын алуымен бірге, жалпы денсаулықтың нығайтуға бағытталған сақтандыру шараларының жүйесі. Дереккөздер de:Prophylaxe en:Preventive medicine#Prophylaxis
Камуфляж

Камуфляж (франц. camouflage — бұркемелеу) — объектілерді (танктерді, зеңбіректерді, ұшақтарды, кемелерді, ғимараттарды) ірі дақтар, жолақтар салу арқылы барлаудың көзбен бақылау арқылы, оптикалық және фотосуретті құралдармен аныктауын қиындататын бүркемелеудің бір тәсілі. Камуфляждың көмегімен объектінің сыртқы түрі коршаған ортаға сәйкес болып, өзгертіледі. Объектінің сыртқы келбетін қайталамас үшін формасы мен көлемі әр түрлі симметриялы болмайтындай етіп жүргізіледі. Бояу түрлері жыл мезгілдері мен қоршаған ортаға байланысты таңдалады (қыста кобінесе ак түс, жазда — ор түрлі ашық жасыл (өсімдіктерге байланысты), шөлді аймақта сарғыш, сұр түстер және т.б. пайдаланылады). Камуфляжды жүзеге асыру процесі камуфляждау деп аталады. Ол бояғыш агрегаттар немесе бояу жаққыштар мен біліктердің көмегімен жағылады. Камуфляж Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда армияның барлық түрінде кеңінен қолданылды жоне өзінің мәнін қазіргі уақытта да жоғалтқан жоқ. Дереккөздер fr:Camouflage (militaire)
Бөлу позициясы

Бөлу позициясы — инженерлік тұрғыдан жабдықталған позиция. Ол қаптал жактарына шабуылдаушы карсыластың жайылуын болдырмау максатында жасалады. Бөлу позициясында роталық тірек пункттері жасалуы мүмкін. Олар корғаныстың батальондық аудандарына біріктіріліп, өзара қатынас жолдарымен, тұтас атыс жүйесі және инженерлік кедергілермен байланыстырылады. Қорғаныс алкабындағы Бөлу позициясы саны, олардың сызбасы мен инженерлік жабдығы корғаныска байланысты командирдің шешімімен анықталады. Бөлу позициясы жергілікті жер жағдайына, уақытқа, шешілетін ұрыс тапсырмаларының сипатына, күштер мен құралдардың топтастырылуына байланысты табиғи кедергілері, қарсыласты бакылауға ыңғайлы жағдайлары бар және позиция алдында, сондай-ақ тірек пункттері аралығында атыс жүргізу шептерінде жасалады. Бөлу позициясының құрылуы атыс түбегінің жасалуына ықпал етеді, өйткені онда карсылас ядролық кару, авиация соққылары, артиллерия мен минаатарлардың шоғырланған атысы, танктер, танкіге карсы кұралдар және атыс каруының қапталдық және айқастыра атуымен жойылуы мүмкін. Бөлу позициясы алдын ала дайындалып, қорғаныстағы ұрыс барысында әскерлермен толықтырылады. Дереккөздер
Капитан

Шендер мен қызметтер Әскери іс * Капитан — әскери қарулы күштердегі шен. * Кеме капитаны — теңіз немесе әуе кемесінің командирі. Топонимдер * Капитан — Бразилиядағы муниципалитет. * Капитан — АҚШ-тағы ауыл.
Пана

Пана (Убежище) — жабық типті таса. Ол адамдарды барлық зақымдану құралдарынан қорғау үшін арнайы кұрылады немесе жабдықталады. Міндетіне байланысты әскери және азаматтық корғаныстық пана болады. Әскери пана қорғау дәрежесі, қолданылатын материалдары, құрылысы, салыну тәсілі бойынша сараланады; жеңіл немесе ауыр түрлері болуы мүмкін. Азаматтық корғаныстық пана әдетте өндіріс, қосалқы, үй-жайлы және қоғамдық ғимараттарда, сондай-ақ халық шаруашылығы объектілерінде (әдетте терендетілген) орналасады. Пана ауа, су, электрмен жабдықтау, жылу және канализация жүйелерімен жабдықталады және оларда адамдардың жеке қорғану кұралдарын қолданусыз ұзақ тұруын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Капонир

Капонир (франц. caponniere — қуыс) # қарама-қарсы екі бағыттағы (жартылай капонир — бір бағытта) қапталдай атысты жүргізуге арналған фортификациялық құрылыс. Капонирлер зеңбіректік, пулеметтік немесе зеңбіректік-пулеметтік болуы мүмкін. 19 ғасырға дейін Капонирлер бекіністерде салынған және бекініс айналасындағы орларды бойлата атуға пайдаланылған. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бастап олар далалық ұрыс орындары мен ұрыс аудандарын нығайту мақсатында салына бастады. Капонирлер әдетте төбелердің сыртындағы ылдиларда немесе жергілікті заттардың сыртында орналасады. # Аэродромдағы үйіндіден жасалған ұшақ тұрағының орны (жоспарда таға тэріздес немесе П торіздес болып келеді). Капонирлер Ұлы Отан соғысы кезінде жасалған, авиациялық техниканы снарядтар мен авиабомба жарылыстары кезінде оқ жарықшақтары мен соққы толқындардан сақтау үшін пайдаланылған. Капонирдің дуалдары жердін қатты қабатынан, тастан, құм салған қаптардан, кірпіштен, бетоннан, темір бетоннан көтерілген. Дереккөздер
Нүктенің абсолюттік жылдамдығы

Нүктенің абсолюттік жылдамдығы - нүктенің негізгі оське қатысты қозғалыстағы жылдамдығы. Абсолют қозғалыс - дене орнының шартты түрде қозғалмайды деп есептелетін инерциалды санақ системасына қатысты уақыт бойынша өзгеруі. Абсолют үдеу - нүктенің абсолют санақ системасына қатысты үдеуі. Дереккөздер
Кәмпит

Кәмпит (лат. confectum) — шағын кесек немесе плитка тәріздес тәтті кондитерлік өнім. Кәмпиттер— түрлі-түсті пішінді, дәмі әртүрлі, құрамында 60—75% қанты бар, жұмсақ та, қатты да болып келетін кондитерлік өнім. Кәмпит өндіру технологиясы және сыртқы пішіндеріне қарай екі топқа бөлінеді: глазурьленген және глазурьленбеген. Глазурьлеу үшін шоколад, май, т.б. қолданылады. Иристер, помадалы кәмпиттердің сырты глазурьленбей шығарылады. Кәмпиттер өндіруге қажетті шикізаттар: қант, шырындар, сірне, сүт, жеміс езбелері және т.б. шығын бақтарынан насостардың көмегімен араластырғышқа мөлшерленіп түсіп ара қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарының жиынтығы. Кәмпит массаларының түрлері: помада, жеміс-жидек, марципан, жаңғақ (пралине), сүт, шайқалған, ликер, кілегей, карамель негізіндегі, гриль, тәтті жемістер, кептірілген жемістер, алкогольді жемістер, жидектер. Кәмпиттердің қабықшаларының түрлері: бір, екі ... (құрама, көп қабатты), карамель негізіндегі, вафельді. Глазурь түрлері: шоколад, помада, қант, май, сүт шоколады, шоколадты бадам, жеміс желе, карамель массасы Дереккөздер
Фрейбург мектебі

Фрейбург мектебі (Баден мектебі) - Кант ілімдерін «трансцендентальды-психологиялық» талдаудан шығатын неокантиаттық бағыт. Мектептің негізін салушылар Виндельбанд және Риккерт ғылымды-табиғат туралы ғылым (жаратылыстану) және мәдениет туралы ғылымдар (тарих ғылымдары) деп екіге бөлді. Дереккөздер