kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ангина

Ангина (Аnginа —тұншықтыру, кысу) — баспа, ангина. Жұткыншақтың лимфа — аденоидтық шеңберінің, негізінен бадамша безінің жедел инфекциялық қабынуы. Баспа, ангина (латынша ango — қысамын, тұншықтырамын) — көмейдегі бадамша бездерінің қабынуынан болатын жұқпалы ауру. Оның қоздырғышы — стрептококк бактериясы. Баспа адам организмінің түрлі жұқпалы вирустарға қарсы тұру қабілеті төмендегенде, суық тигізгенде, дәрумендер жетіспегенде, шаршағанда пайда болады. Баспа — бадамша бездерінің ісініп, жұтқыншақтың қызаруымен басталады; тамақ құрғап, жұтындырмайды. Тамақ бездері ісініп, қол тигізбей ауырады. Дене қызуы көтеріліп, бас ауырады, буын сырқырайды, адам дел-сал болып әлсірейді. Ауру асқынғанда бадамша бездері қабынып, ақшыл сары ірің пайда болады. Баспаны дер кезінде емдемесе, ортаңғы құлаққа өтуі мүмкін. Мұндай Баспа өзінен-өзі жарылады, кейде оған операция жасауға тура келеді. Баспаның жедел өтетін және созылмалы түрлері бар. Баспаны емдемесе, ауру бүйрекке, жүрекке, т.б. органдарға шабуы мүмкін. Сондықтан Баспаның алғашқы белгісі білінісімен дәрігерге жедел көрініп, созылмалы түрге өткізбей емделу қажет. Б-мен ауырғанда міндетті түрде жатып емделу, тамақты жылы ұстау, мезгіл-мезгіл сұйық тағам ішу, жылы компресс қою, жиі-жиі тамақты сода, тұз ерітінділерімен шаю, антибиотиктер ішу қажет. Баспаның алдын алуда дене шынықтырудың, спортпен шұғылданудың маңызы зор. Дереккөздер ar:التهاب اللوزتين az:Angina be:Востры танзіліт be-x-old:Востры танзіліт bg:Ангина ca:Amigdalitis cs:Angína da:Halsbetændelse de:Tonsillitis dv:ޓޮންސިލް ދުޅަވުން el:Αμυγδαλίτιδα en:Tonsillitis eo:Tonsilito es:Amigdalitis et:Angiin eu:Amigdalitis fa:ورم لوزه fr:Angine hi:गलगुटिकाशोथ hr:Tonzilitis id:Radang amandel io:Tonsilito it:Tonsillite ja:扁桃炎 ko:편도염 nl:Tonsillitis pl:Angina pt:Tonsilite qu:Amuqlli unquy simple:Tonsilitis sr:Упала крајника sv:Halsfluss ta:அடிநா அழற்சி tr:Tonsilit uk:Гострий тонзиліт yi:אנגינע zh:扁桃體炎
Жасыру

Жасыру — әскерлердің (күштердің) орналасуы мен кызметін, сондай-ақ әр түрлі объектілерді білдіріп қоятын белгілерді жою не бәсеңдету; бүркеніш тәсілі. Оған бүркеніш ережелерін және әскерлерді жасырын басқару талаптарын сақтау, жеке құрамның қырағылығы, әскерлер (күштер) мен тыл объектілерін бытыратып орналастыру, олардың орналасу аудандарын ауыстыру, жергілікті жерді, бүркеніш құралдарын ұтымды пайдалану және басқа шаралар арқылы қол жеткізіледі. Дереккөздер
Істік

Істік (щуп) — топырақ бетінен аздаған тереңдікте орнатылған, жаяу әскерге қарсы миналарды табуға арналған қарапайым әрі сенімді құрал. Үшкірленген болат ұштық түрінде жасалып, ұзындығы 2-3 м дейін сырық, басына орнатылады. Минаны іздегенде, Істік топырақты баяу, 20­45 градус бұрышпен, 15 см-ге дейінгі терендікте, әрбір 20 см сайын теседі. Егер тесу барысында қатты затқа тисе, ол жер жан-жақты тексеріледі. Істік кез келген минаны, оның ішінде корпусы металл емес, әр түрлі қалыптағы миналарды табуға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Оперативтік уақыт

Оперативтік уақыт (оперативное время) — жауынгерлік және оперативтік дайындық жаттығуларында (басшылық-штабтық жаттығуларда, штабтық жаттықтыруларда, топтық және басқа жаттықтырулар кезінде) пайдаланылатын шартты уақыт (мерзім, сағаттар, минуттар). Ол нақтылы астрономиялық уақытта үлкен ауқымдағы оқу-үйрету мәселесін шешу үшін топтық сабақтарда, штабтық жаттығуларда, штабтық және штабтық-командалық оқуда қолданылады. Дереккөздер
Оперативтік үзіліс

Оперативтік үзіліс (оперативная пауза) — кезектескен шабуыл операциялары арасындағы уақыт. Әскерлердің топтарын құру және келесі операцияны өткізу үшін материалдық құралдардың қорларын толтыруға арналған уақыт. Дереккөздер
Әскерлерді жабдықтау

Әскерлерді жабдықтау (Снабжение войск) — бөлімдерді, құрамаларды барлық материалдық жабдықтармен қамтамасыз ету. Оны тыл қызметіндегі бөлімдер ұйымдастырып, іске асырады. Әскерлерді барлық материалдық және техникалық жабдықтармен дер кезінде, толық қамтамасыз етудің бейбіт және соғыс кезінде де маңызды зор. Жауынгерлерге, бөлімдерге және құрамаларға керекті барлық заттар өзінің қолданылатын түріне қарай әр түрлі топқа бөлінеді: ракеталық артиллериялық қару-жарақ, киім-кешек, азық-түлік жабдықтары, т.б. Әскерлерді жабдықтаудың тылдық міндеті: материалдық, керек жарақтың қабылдануын, есепке алынуын, берілуін және ұзақ уақыт сақталуын қамтамасыз етеді; жауынгерлердің тамақтануын, сарбаздардың, сержанттардың және офицерлердің күнделікті шаруашылыққа керекті заттармен қамтамасыз етілуін ұйымдастырады; әскери жабдықтар мен ақшалай қаражаттың жұмсалуына бақылау жасайды. Дереккөздер
Сараптау актісі

Сараптау актісі - сынама алу арқылы мөлшерлік немесе сапалық сараптаулар толық көлемде жүргізілетін жағдайларда ғана түзіледі. Сараптау актісі тапсырыс берушіге, жүк жіберушіге немесе тасымалдаушыға талап кою құқын береді. Сараптау актісі негізінде сақтандырушы (аджастер) апаттық сертификат толтырады. Дереккөздер
Декаданс

Декаданс ( - түңілу) — XIX ғ. екінші жартысы мен XX ғ. басындағы өмірден түңілу, келешектен үмітсіздікке бой алдыру сарындары, дара тұлғалардың жекеленуі байқалғанын білдіретін, Еуропа мәдениетінде көрініс тапқан тоқырау құбылысының жалпы атауы. XX ғ. модернизм ұғымымен байланыстырылған кейбір бағыттардан декаданс өзінің ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Декаданс аумалы-төкпелі замандағы адамның құлазыған көңіл-күйін ашып көрсетуге ұмтылу, қоғамдық талас-тартыстан алшақтап, дарашылдық, сыршылдық сезімге бой ұрады. Төңкерістік бағыттағы үрдістердің қоғамды соқыр сенім үстінде қиратуға бағыттайтынын көріп, декаданс — бағыттағы суреткерлер торығу күйін кешті. Декаданс бағытындағы суреткерлердің көзқарасы бойынша кез-келген таптық күрес пен қоғамдық прогресс формасының мақсаты қоғамдағы қатынасты қайшылыққа әкеледі деп таниды. Өнердің саяси және азаматтық тақырыптан оқшаулануы суреткерлердің пікірінше шығармашылықтың еркіндік жағдайымен тікелей байланысты. Декаданс «өнер үшін» деген қағиданы қолданғаны да тек қоғамдық күрестен бас тарту деп қана қарамай, көркем өнердің, әдебиеттің өзіндік құндылығын ескеру, шығармашылық еркіндікті сақтауға ұмтылу деп таныған жөн. Декаданстың тұлға еркіндігін тануы жалпы эстетикалық құндылықтардан, сұлулықты талғам биіктігімен пара-пар тең қарастыруымен үндеседі. Декаданстың тұрақты тақырыбы — өмір мен өлім мотиві, рухани құндылықтар идеялына деген сағыныш сарыны болып табылады. Декаданс барлық жағынан өнер мен әдебиетті әрдеңгейде суреткер шығармашылығынан көрініс тапқаны бағыты — «модерн » стилінде, символизм ағымында деп айтуға болады. Декаденттер - жойылып бара жатқан элитаның өкілдері. Тағы қараңыз * Деквалификация Дереккөздер
Сызықша

Сызықша — жай және құрмалас сөйлемдерде қолданылатын және бөлу-ажыратудың инвариантты семантикалық-синтаксистік мәнімен біріктірлеген көп түрлі функцияларды атқаратын ұзын келбеу сызықша түріндегі тыныс белгісі. Тағы қараңыз * Дефис Дереккөздер
Топографиялық карталардың нақтылығы

Топографиялық карталардың нақтылығы (Точность топографических карт) — картаның негізгі сипаттамасының бірі. Топографиялық карталардың нақтылығы көптеген факторларға, атап айтканда, картаның материалдық негіздері мен жасау әдістеріне, кағаздың деформацияға ұшырауына және т.б. факторларға байланысты. Карта масштабының нормативтері бойынша картада орналаскан заттар мен жергілікті жер контурларының жоспарланған түсіру желісінің жакын нүктелеріне қарағанда орташа кателіктері 0,5 мм; таулы, биік таулы және шөлейт аудандарда 0,75 мм; биіктігі бойынша горизонтальдың орналасуы жазық және қыратты жерлерде 0,4 һ-тан аспау керек (һ — бедердің кесіндісінің биіктігі). Дереккөздер
Жаттығу алқабы

Жаттығу алқабы — әр түрлі қару-жарақты, әскери техника мен құралдарды сынауға, жауынгерлерді жаттықтыру жүмыстарын жүргізуге арналған құрлық немесе теңіз аймағы. Артиллериялык, ракеталық, танктік, авиациялык, зеңбіректік, инженерлік, торпедалық, сонымен бірге атып үйренуге, сынақ өткізуге арналған жаттығу алқабы болады. Әскери-оқу орындарында және бөлімдерде шағындау жаттығу алқабы (артиллериялық, инженерлік, атысқа арналған және т.б.) болады, онда атыс пен оның қорытындысы имитацияланып (шын ұрыстағыға ұқсатып) көрсетіледі. Дереккөздер
Теңіз десантын түсіру базасы

Теңіз десантын түсіру базасы (База высадки морского десанта) — десанттың басты күшін түсіруді қамтамасыз етуге, жағаға түскен әскерді жабдықтауға және медициналық қамтамасыз етуге, десант түсірілген ауданды қорғауға арналады. Теңіз десантын түсіру базасына десант басып алған жағалаудағы өңірлер мен теңіз айдыны, инженерлік қорғаныс қүрылыстары, кедергілер, жеке құрам мен қаружарақ үшін тасалар, қоймалар, медициналық пункттер және басқа объектілер жабдықтальш жатқан өңір мен акватория бөлігі, сондай-ақ жеткізу және эвакуация жолдары жатады. Түсіру базасыньің күші тылдың коменданттық және арнайы бөлімшесінен, бакылау тобынан, байланыстан, гидрографикалық және басқа қызметтерінен, сондай-ақ әскерлер мен флот бөлімшелерінен тұрады. Дереккөздер
Жұмылдыру

Жұмылдыру (Мобилизация; ) — Қарулы Күштерді соғыс жағдайына ауыстыру және елдің экономикасы мен мемлекеттік институттарын соғыс мұқтаждықтарын қамтамасыз ету үшін қайта құру жөніндегі іс-шаралар кешені. *Жұмылдыруға дайындау бейбіт уақытта жүзеге асырылады, ал жұмылдырудың өзі мемлекеттің мүмкіндіктерін ескере отырып әзірленетін, жоспарға сәйкес соғыс қарсаңында немесе ішінара болуы мүмкін. *Ішінара жұмылдыру әскери қимылдар театрының бірінің аймағында орналасқан аудандарда жүргізіледі; ол елдің жекеленген әскери округтерін (флоттарын), облыстарын, өңірлері мен экономикалық аудандарын қамтиды. Жұмылдыру ашық немесе жасырын тәсілмен жүзеге асырылады. Жалпы жұмылдыру елдің барлық аймағында жүргізіледі және мемлекеттің барлық қарулы күштеріне, экономикасына және оның түрлі институттарына таралады. Көптеген мемлекетгерде жұмылдыру жалпыға бірдей әскери міндеткерлік негізінде құралатын армияларды құрумен қатар қолданыла бастады (18 — 19 ғ-дың соңы). *Жұмылдыру термині 1870 жылдан бастап ресми түрде қолданысқа енді. Жұмылдыру ұғымына айтарлықтай өзгерістерді 20 ғ-дағы соғыстар, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс әкелді. Бұл соғыста барлық соғысқан елдердің қарулы күштерінде жұмылдырылған адамдардың жалпы саны шамамен 70 млн-ға жетті. Соғыс мұқтаждықтарын қамтамасыз ету ушін қару, әскери техника мен жабдықтар шығаратын зауыттар күші көбейтілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы мен бүкіл барысы жұмылдыру сипаттамасы мен масштабтарына өзгерістер әкелді. Қарулы Күштерді жұмылдыру — олардың стратегиялық жайншуының маңызды элементтерінің бірі. *Экономиканы жұмылдыру ел экономикасының барлық салалары мен тиісті мемлекеттік институттарын қару, әскери техлиқа, оқ-дәрілер, киім-кешек, жабдық және тағы басқа жасап шығару мақсатында бейбіт қалыптан соғыс жағдайына ауыстыру болып табылады. Дереккөздер
Ауытқыма

Ауытқыма - айналып (тербеліп) тұрған цилиндрлік машина белшектері беттерінің өзара дұрыс жатуынан ауытқуы. Ауытқымалар - екі және одан да көп жиіліктері жақын гармоникалық (үйлесімділік) тербелістердің косылу нәтижесі болып табылатын механикалық тербеліс. Дереккөздер da:Beat de:Schwebung en:Beat (acoustics) es:Batimiento fi:Huojunta fr:Battement hu:Lebegés (hang) it:Battimenti (musica) ja:うなり ru:Биения sv:Slag (musik) uk:Биття
Ішкі баллистика

Ішкі баллистика (внутренняя баллистика) — әқ-дәрілі газ әсерімен шығарылатын снарядтардың, миналардың және оқтардың қарудың ұңғы арнасындағы қозғалысын, сондай-ақ атыс кезінде ұңғы арнасында немесе оқ-дәрілі ракетаның жану камерасында болатын басқа процестерді зерттейді. Ішкі баллистиканың негізгі бәлімдері: пиростатика, ол оқ-дәрі жану зандылығын және тұрақты көлемді газ түзілуін зерттейді; пиродинамика — атыс кезінде ұңғы арнасындағы процестерді зерттейді және ұңғы арнасының конструктивті сипаттамалары мен оқталу жағдайларының аралығындағы байланысты анықтайды; қарулардың, ракеталардың, атыс қаруының баллистикалық жобалануы. Сондай-ақ Ішкі баллистиканың аралық баллистика (әрекеттен кейінгі кезендегі прәцестерді зерделейді) және оқ-дәрілі ракеталардын ішкі баллистика тарауы бар (камерадағы отынның (жағар-жанармай) жану заңдылығын және сопло арқылы газ өтуін, сондай-ақ басқарылмайтын ракеталарда әрекет жасайтын күштердің пайда болуын зерттейді). Дереккөздер
Топографиялық қамтамасыз ету

Топографиялық қамтамасыз ету (Топографическое обеспечение) — жауынгерлік міндетті орындау мақсатында ұрысқа дайындық пен әскердің ұрыс қимылдарын ұйымдастыруға қажеггі жергілікті жер туралы мәліметтер мен материалдарды зерттеу, багалау мен колдану шараларының жүйесі. Топографиялық қамтамасыз етудің негізгі міндеті: топографиялық және арнаулы карталар жасап, онымен әскерлерді үздіксіз қамтамасыз ету; жергілікті жерді топографиялық барлау, геодезиялық торларды дамыту, бастапқы геодезиялық мәліметтерді артиллерия атысын жүргізу мен ракетаны ұшыруға дайындау; фотокарталар мен өзге фотоқұжаттарды дайындау, әскерді топографиялық дайындау; кейбір арнаулы жұмыстарды орындау.Әскерді топографиялық қамтамасыз ету — әскери-топографиялық кызметтің маңызды міндеттерінің бірі. Дереккөздер
Шабуыл аяқабы

Шабуыл аяқабы — бірлестік (құрама, бөлім) жауынгерлік міндеттерін орындаумен байланысты шабуыл жүргізетін, маневр және басқа да қимылдарды жүзеге асыратын шектегі жергілікті жер алқабы. Оны жоғарғы бастық операция (ұрыс) үшін тапсырма қою кезінде анықтайды. Шабуыл аяқабының оң және сол жақтары көршілермен ажырату сызықтарымен шектеледі. Оның ені жауынгерлік міндет мазмұнына, бірлестіктің (құраманың, бөлімнің) құрамына, күшейту және қолдау құралдарына, шабуыл аяқабыда жоғары бастықтың өмірімен қолданылатын күштер мен құралдарға, қарсыластың құрамына, ісқимыл жағдайы мен сипатына, жергілікті жердің ерекшелігіне, метеорологиялық және ауа райы жағдайларына байланысты болады. НАТО елдерінің армиясында шабуыл аяқабының ені бригадалар үшін — 6-10 км, дивизияда — 20-30 км, армия корпусында — 40-80 км, дала армиясында 100-250 км, армия топтарында — 250-450 км болуы керек деп есептеледі. Дереккөздер
Қарақұмық жармасы

]] Қарақұмық жармасы - бірнеше сұрыпқа ие және олардың атаулары әр түрлі, сыртқы түріне және қолдануына қарай: # Қарақұмық дәні — ірі, жарма. Бытырап пісетін ботқа үшін дайындалады, жұмыртқа және пиязбен беріледі. # Буквица — қарақұмық дәнінің оңтүстік орыстардағы, Украина, әсіресе Батыс Украина облыстарындағы атауы. # Велигорна — майда, бүтін, кейде қарақұмық жармасы. Атауы XVIII ғ-да Литвада, Польшада, Беларусьта және солармен көршілес жатқан Ресей облыстарында пайда болды. # Смолендік жарма — майда қарақұмық ботқасы. Пирог салмасына қолданылатын сүттегі тәтті және жартылай тәтті ботқа. # Продел — жармаланған қарақұмық жармасы немесе велигорка қалдығы және сүттегі жартылай тәтті ботқа. Тұтқыр ботқаны дайындауда қолданылады. Қарақұмық ұнына балаларға пайдалы сүт, қант, витаминдер араласқан. Жұқа қүймақ дайындауға да қолданылады. Қарақұмық жармасын буланған немесе буланбаған қарақұмық дәнінен алады. Құрамында жеңіл сіңетін белоктар, крахмал мол болады. Қарақұмық майы басқа жармалардың майымен салыстырғанда сақтауға төзімді келеді. Қарақұмық жармасының белоктары басқа қосылыстармен алмастыруға болмайтын амин қышқылдарына бай. Дереккөздер cv:Хура тул nds-nl:Boeket (Fagopyrum esculentum) no:Bokhvete ro:Hrişcă ru:Гречиха simple:Buckwheat
Оперативтік-стратегиялық бірлестік

Оперативтік-стратегиялық бірлестік (оперативно-стратегическое объеденение) — бірнеше оперативтік бірлестіктен, қарулы күштердің түрлі дербес құрамалары мен бөлімдерінен, әскер түрлерінен, арнайы әскерлер мен қызметтерінен тұратын бірлестік. Ол кейде жоғарғы оперативтік бірлестік деп те аталады. Мұндай бірлестіктерге майдан (бұрынғы КСРО, Жапония), армиялар тобы (АҚШ, Ұлыбритания, Франция т.б.), флот (КСРО, АҚШ, Жапония т.б.) жатады. Әдетте, соғыс уақытында құрылады. Кейбіреулері бейбіт кезде де қызмет атқара береді (мысалы, флот). Мандан және армиялар тобы түріндегі оперативтік-стратегиялық бірлестік Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастапқы кезінде қалыптасты. Дереккөздер
Ішкі қызмет жарғысы

Ішкі қызмет жарғысы (устав внутренней службы) — жауынгерлердің міндеттері мен өзара қарым-қатынасын, бөлім мен бөлімшелердің өз ішіндегі тәртіп ережелерін, жауапты қызмет атқарушы адамдардың міндеттерін белгілейді. Жауынгерлерді орналастыру мен олар атқаратын күн тәртібінің жұмыс жоспары, дәрігерлік жұмыстар, жауынгерлердің бөлімнен ұзап шығуы, дабыл бойынша жауынгерлердің жиналуы Ішкі қызмет жарғысының талаптарына сай жүргізіледі. Дереккөздер
Оперативтік-тактикалық бірлестік

Оперативтік-тактикалық бірлестік (оперативно-тактическое объединение) — қарулы күштердің бір түрінің арнайы әскерлері мен қызметтері, түрлі әскер түрлерінің құрамалары мен бөлімдері. Кейде ол оперативтік-тактикалық немесе жоғары тактикалық құрама деп те аталады. Оперативтік-стратегиялық, кейде оперативтік бірлестік құрамында оперативтік-тактикалық және тактикалық міндеттерді орындауға арналған. Әдетте, жалпы әскери (далалық) армияның немесе әуе шабуылына қарсы қорғаныс армиясының, майданның (армиялар тобының), ал бейбіт уақытта әскери округтың құрамына кіреді. Дереккөздер
Шабуыл дайындығы

Шабуыл дайындығы — командирдің шешіміне сәйкес бөлімшелердің ұрыстык, ретін құрудан және олардың бастапқы жағдайын (шабуыл кезіндегі қарсыласпен тікелей түйісу жағдайынан) немесе бастапқы аудандарды (шабуыл кезінде бірден) ұстап тұрудан тұрады. Шабуыл кезінде бөлімшелердің ұйымдасқан түрде алға жылжулары, шепке жазылулары және шабуылға көшуі үшін бірден алға жылжу бағыттары, бастапқы шептері (пунктері), роталық және взводтық лектерге жазылу шептері (пунктері), шабуылға шығу шептері және қауіпсіз кету шептері, ал жаяу тәртіптегі шабуыл кезінде жаяулау шептері анықталады. Дереккөздер
Оперативтік-тактикалық дайындық

Оперативтік-тактикалық дайындық (оперативно-тактическая подготовка) — генералдарды, адмиралдарды, офицерлерді және құрамалар мен бөлімдердің басқару органдарын дайындаудың негізгі түрі. Ол тактикалық және оперативтік өнерге үйретеді. Дереккөздер
Оспан Шораев

Оспан Шораев (15.5.1907, №9 а. - 18.8.1979, Маякум а.) - жергілікті басшы.(1949). Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. 1938 ж. Қызылорда а. ш. техникумын бітірген. Талапты ұжымшарының егіс бригадирі (1929-31), №9 ауданда, Талапты, "Овцевод" кеңшарларыңда аудандық кеңес төрағасы (1928—29; 1931— 41; 1942—50), Талапты аудандық кеңесі төрағасының орынбасары (1955-56), "Овцевод", "Босаға" ұжымшарларында, "Иірім" бөлімшесінде ферма меңгерушісі болған. "Овцевод" ұжымшарында ферма меңгерушісі кызметін атқарған жылдары (1942-50) бүл ауылдан 8 Социал Еңбегі Ері шыққан. Шаруашылық басқарудағы жетістіктері үшін Ленин (1948), "Еңбек Қызыл Ту" (1946) ордендерімен марапатталған. Маякум аудандық әкімшілігінде Ш. атындағы көше бар. Дереккөздер
Ішкі сәулелену

Ішкі сәулелену (внутренее облучение) — ағзаның ішіне түскен радиоактивті заттардан сәулелену. Ішкі сәулелену радиоактивті заттар ыдырағанша немесе ағзадан шығарылғанша үздіксіз жалғаса береді. Дереккөздер
Жұмылдыру туралы хабар

Жұмылдыру туралы хабар — барлық мүдделілерді, қарулы күштердің барлық түрлеріндегі әскери бөлімдерді, әскери және азаматтық ұйымдарды жүмылдыру туралы үкімет шешімімен таныстыру. Жұмылдыру туралы хабар яғни мобилизациялаиғандарды (қатардағыларды, сержанттарды, запастағы офицерлерді) әскери бөлімге не әскери қомиссариаттардың жинақтау бөліміне келу туралы жіберілген хабар әрі бұйрық болып саналады. Жұмылдыру туралы хабар беру (жазбаша, радио арқылы, баспасөзде және тағы басқа) өткізілген жұмылдыру ісінің сипатына (жалпы немесе жеке, ашық немесе жасырын) байланысты. Дереккөздер
Оперативтік-тактикалық мақсаттағы ракета әскерлері

Оперативтік-тактикалық мақсаттағы ракета әскерлері (ракетные войска оперативно-такгического назначения) — жауынгерлік колданылуы және басты ату күші бар құрлық әскерінің бір түрі. Ұрыс кезінде ядролық және басқа да ракеталармен қарсыластардың кез келген объектісі мен әскерін алыс қашыктықтан жоя алады, тез арада шұғыл өзгерістер жасауға қабілетті. Ядролық оқ дәрісі бар ракеталар қорғанысты қиратып, қарсыластарды оқ астына алуда манызды әрі ең күшті қару болып саналады. Оны осылай колдану арқылы шабуыл кезінде танк және мотоатқыштар әскеріне көмек беріледі. Ракеталық-тактикалық мақсаттағы ракета әскерлері бөлімдер мен бөлімшелерден құралады. Дереккөздер
Қатты сырлар

]] Қатты сырлар. Бұл ассортимент жағынан кең сыр тобы. Қатты сырларға жоғары ылғалдылық (44%) және салыстырмалы қатты консистенция тән. Қатты сырларға Швейцар, Голланд, Чеддер, Латвиялық, Таулы үгілмелі және унифицирленген сырлар жатады. Дереккөздер
Топографиялық элементтер

Топографиялық элементтер (Топографические элементы) — біркелкі белгілері бойынша белгілі бір топтарға біріктірілген жергілікті жердегі табиғи және жасанды объектілер. Оған жататындар: бедер, елді мекендер, өндіріс кәсіпорындары (өнеркәсіп және ауылшаруашылық), жол торабы, топырақ-өсімдік жамылғылары, гидрография (өзендер, көлдер, су қоймалары және т.б.) Топографиялық элементтер жергілікті жерде бірыңғай кешен құрайды, онда әрбір элемент бір-бірімен байланысты және бір-біріне әсер етеді. Олардың әр түрлі болып үйлесуі жергілікті жердің ерекшелігі болып шығады. Дереккөздер
Гармония

Гармония (-үйлесім, үндестік, сымбаттылық, жарасым) - көркемөнер туындыларының барлық компоненттерінің өзара үйлесімді байланысуын, үндесе жарасуын білдіретін эстет. категория. Гармония - өсімдіктің ең негізгі белгілерінің бірі; 1) архитектурада - құрылыстың жеке бөліктерінің өзара үйлесімділігі, пропорц. келісімділігі; 2) кескіндеу өнерінде - бөлшектердің тек мөлшері бойынша ғана емес, түсі мен түрі, өзара сәйкесуі, үйлесуі; 3)музыкада - дыбыстардың сазды үндерінің заңдылықпен біріктірілуі және бұлардың ауысуында болатын байланыстарды белгілеу, яғни үйлестіру, әуездеу құралы. Үндестіктің негізгі түрі - аккорд. Гармония ладтардың белгілі заңдылықтарына құралады. Көпдауысты музыка (гомофония, полифония) әуендерінің қозғалысы (дамуы) нәтижесінде туады. Гармония - музыкада пішін тудырудың негізгі факторы. Музыка шығарманың композициясында тональдік, модуляция, каденция сияқты гармониялық ладтық құралдар ерекше роль атқарады. Гармония даму барысында жаңа құрал-тәсілдермен байып, өзгеріп отырады. Әр халықтың және әр заман композиторларының алуан түрлі стилі қалыптасады. Гармония мелодия, ырғақ және басқа муз. компоненттермен бірлікте көркем ойды жүзеге асыруға қатысады, акустик., физикалық -ол. және психол. шарттастықтарға негізделеді. Гармония, яғни Г. туралы ғылым-музыка теориясының аса маңызды және жан-жақты зерттеліп, жетілдірілген салаларының бірі. Гармония пән ретінде кәсіби музыка білім берудің бірден-бір негізі болып табылады. Дереккөздер
Шабуыл кезіндегі әскеридала әскері

Шабуыл кезіндегі әскеридала әскері — тылда әрекет ете отырып, шабуылдаушы әскерлердің қарсылас қорганысын бұзып өтуіне, оның резервтерін бөлшектеп талқандауға, ядролық және басқа жаппай қырып жоятын қаруларын басуға көмектесетін, шабуыл қимылдарының карқыны мен батылдығын арттыруға жағдай жасайтын әскери бөлім. Қорғаныс кезінде шабуыл кезіндегі әскеридала әскері қарсылас шабуылын бәсендетіп, шешуші шайқаска көшуде өз әскерлерімен бірігіп әрекет етеді. Дереккөздер
Топтық жаттығу

Топтық жаттығу (Групповое упражнение) — офицерлер құрамының оперативтік және тактикалық дайындығының нысаны. Офицерлер, генералдар және адмиралдар жергілікті жерде, жергілікті жер нобайында немесе картадан теориялық жағдайды оқып-үйрену үшін, әскери іс-қимылдарды ұйымдастыру, оларды жан-жақты қамтамасыз ету және үйренушілерге әскерлерді басқару жөнінде дағды мен білім беру үшін өткізіледі. Топтық жаттығу кезінде үйренушілер оқу тәптарына бірлесіп, алдын ала бір немесе бірнеше лауазымды адам ролін атқаруға дайындалады (колбасшының (командирдің)), штаб бастығынын, әскер түрлері, қызмет бастығының, сабақ жетекшісінің және т.б.) Қарсықлас үшін жоғары түрган командир оның штабы, көршілер және басқалар үшін олардын іс-әрекетін сабақ жетекшісі орындайды. Бір топтық жаттығуда әдетте бірнеше мәселелер талданып қаралады. Дереккөздер
Әскерлерді (күштерді) қайта топтау

Әскерлерді (күштерді) қайта топтау (Перегруппировка войск) —топтарды қайта құру, күшейту мақсатында құрлық әскерлері, авиация, флот күштерінің бірлестіктерін (құрамаларын, бөлімдерін) бір ауданнан екінші ауданға көшіру жолымен әскери қимыл театрында, стратегиялық, операциялық бағытта, қорғаныс (шабуыл) өңірінде әскерлердің (күштердің) орналасуын өзгерту. Әскерлерді (күштерді) қайта топтау мақсаты мен аукымы бойынша стратегиялык, оперативтік немесе тактикалық болуы мүмкін және өздігінен жылжуымен (жорықпен), әp түрлі көлік түрлерімен тасымалдау арқылы, аралас тәсілдермен жылжу арқылы жүзеге асырылады. Әскерлерді (күштерді) қайта топтау кейде маневр деп те аталады. Әскерлерді (күштерді) қайта топтау әскерлерді (күштерді) мандайшепті бойлай жылжыту (алмастыру), әскерлерді (күштерді) тереңдіктен маңдайшепке шығару жолымен, сонымен қатар, осы тәсілдердің үйлестірілуі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Стратегиялық аукымдағы Әскерлерді (күштерді) қайта топтау әдетте, бір стратегиялық бағыттан басқа бағытқа жүргізіледі. Стратегиялык Әскерлерді (күштерді) қайта топтау жоғары әскери басшылықтың басқаруымен қарулы күштер көлемінде өтеді. Әскерлерді (күштерді) қайта топтаудың табысты өтуі оның мұқият ұйымдастырылуына, барлық көлік түрлерімен қамтамасыз етілуіне, әскердің жылдам және жасырын жылжуына, олардың әуеден сенімді қорғалуына, ұқыпты бүркенілуіне, әскерлердің (күштердің) мүлтіксіз және үздіксіз басқарылуына тікелей байланысты. Дереккөздер
Ішкі істер әскерлерінің мақсаты мен міндеттері.

Ішкі істер әскерлерінің мақсаты мен міндеттері. Ішкі істер министрлігінің ішкі өскерлеріне маңызды мемлекеттік объектілерді күзету және аса қауіпті құқық бұзушылықтардың, диверсиялар мен террорлық актілердің жолын кесу, заңсыз қарулы құралымдарға қарсы күресу жүктеледі. Қазақстан Республикасының аумағында ықтимал ішкі қақтығыстар мен қарулы құралдарды қолданыла отырып, оның өмірлік маңызды мүдделеріне қатер төндіретін, өзге де іс-әрекеттердің алдын алу және тойтарыс беру мақсатында Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлеріне мынадай міндеттер жүктеледі: * қақтығыс ауданында қоғамдық тәртіптің сақталуын қамтамасыз ету және төтенше жағдай құқықтық режимін ұстап тұру; * қақтығыс ауданын тұмшалау және шектеу; * қарулы қақтығыстарды тыю және тайталасушы тараптарды ажырату; * заңсыз қарулы құрылымдарды қарусыздандыру мен ауыздықтау және қақтығыс ауданында халықтың қолындағы қаруды алу жөнінде іс-шаралар жүргізу; * қақтығыс ауданына іргелес аудандарда қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті сақтауды күшейту, сондай-ақ Қазақстан Республикасының зандарында көзделген басқа да міндеттерді орындау. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлеріне қақтығыс ауданын тұмшалау мен шектеуге, қарулы қақтығыстарды тыю және тайталасушы тараптарды ажыратуға, заңсыз қарулы құрылымдарды, бандылық және терроршыл топтар мен ұйымдарды жоюға, сондай-ақ маңызды мемлекеттік объектілерді қорғауға жәрдемдесу үшін Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарының тартылуы мүмкін. Дереккөздер
Теңіз десантын түсіру үшін ұрыс

Теңіз десантын түсіру үшін ұрыс (Бой за высадку морского десанта) — қарсыластың десантка қарсы қорғанысын бұзу, корғаныстағы күшін жою және жағадағы плацдармды алу мақсатында Құрлықтағы әскерлер, авиация және флот құрамалары, бәлімдері, бәлімшелерінің күшімен жүргізіледі. Атыс дайындығын әткізу, судағы және жағадағы кедергілерден әтпе жасау, алдыңғы жасақ пен теңіз десантының басты күштерін түсіру, қарсыласты жоюға арналған ұрыс қимылдары қамтылады. Дереккөздер
Жыланды

Елді мекендер: * Жыланды – Абай облысы Аягөз ауданындағы темір жол айрығы. * Жыланды – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл. * Жыланды – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл. * Жыланды – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл. * Жыланды – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл. * Жыланды – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл. * Жыланды – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. * Жыланды – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл. * Жыланды – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл. * Жыланды – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл. Өзен, көл : * Жыланды – Есіл алабындағы тұйық көл. * Жыланды – Есіл алабындағы өзен. * Жыланды – Қарағанды облысы, Тоқырау алабындағы өзен. * Жыланды – Қарағанды облысы, Сарысу алабындағы өзен. * Жыланды – Аягөз алабындағы өзен. Таулар: * Жыланды – Ақмола облысы Жақсы ауданының оңтүстік-батысындағы тау. * Жыланды – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы тау. * Жыланды – Павлодар облысындағы Сор көлінің оңтүстік-батысындағы тау. * Жыланды – Қараүңгір тауларының солтүстік-шығысындағы тау. * Жыланды – Тарбағатай жотасындағы тау. * Жыланды – Тоқырау өзенінің жағалауына орналасқан тау. Басқа мағыналар: * Жыланды – зират.
Жұту спектрі

Жұту спектрі - қандай да бір заттың жұтқан толқын жиіліктерінің жиынтығы. Дереккөздер ar:طيف امتصاص bs:Apsorpciona spektroskopija ca:Espectre d'absorció de:Absorptionsspektrum en:Absorption spectroscopy es:Espectro de absorción fr:Spectrométrie d'absorption he:ספקטרום בליעה it:Spettro di assorbimento ja:吸光光度法 ko:흡수 스펙트럼 lt:Absorbcijos spektras nl:Absorptiespectrum nn:Absorpsjonsspektrum no:Absorpsjonsspekter pl:Widmo absorpcyjne pt:Espectro de absorção ru:Спектр поглощения sl:Absorpcijski spekter zh:吸收光譜
Жаттығу атыс аспаптары мен құралдары

Жаттығу атыс аспаптары мен құралдары — атыс негіздерін, атыс каруының материалдық бәлігін жақсы игеруге, сондай-ақ дәлдеп атуға үйретуге арналған құралдар мен аспаптар. Олар атыс дайындығы сабақтарында колданылады. Мақсатына карай жаттығу атыс аспаптары мен құралдарын бірнеше түрге бөлуге болады: *аспапкұралдар: ұрыс және жаттығу дүрбілері, перископтар, қару жабдықтары және басқалар. Олар атыс дайындығының барлық бөлімдерін меңгеру үшін колданылады және көрнекі құралдың негізгі түрі болып табылады; *көлемді көрнекі құралдар: қару макеттері, оның кейбір бөліктері мен механизмдерінің, кездегіштер мен бақылау құралдарының макеттері, үлгілері, нысана тұлыбы, шағын көлемді полигондар т.б.; *бейнелеуіш көрнекі құралдар: плакаттар, сызбалар, фотосуреттер, көріністер, т.б.; *жарықтандырғыш құралдар мен көрнекіліктер: фильмоскоп, кинопроектор, эпидиаскоп, түнгі атыс экраны, жарык елестеткіш, т.б.; *жаттығу атыс құралдары: нысанаға бағыттау мен атыс жүргізуде қарудың калпын реттейтін атыс құралдары: ортоскоптар, бүйірден көздеу, кәздеуші станоктар, атыс тренажерлері, пантографтар, т.б.; *атыста, жаттығу алаңында немесе атыс қалашығында жағдай жасауға қажетгі күралдар мен кондырғылар: жаңадан көрінетін немесе қозғалыстағы нысананы кәрсетуге арналған нысана қондырғысы, елестеткіштер, тасымалы жергілікті заттар және баскалар. Дереккөздер
Әскерлерді медициналық қамтамасыз ету

Әскерлерді медициналық қамтамасыз ету (Медицинское обеспечение войск) — әскердің жеке құрамының денсаулығын нығайту, ұрысқа қабілеттілігін сақтау, жаралыларды, ауруларды емдеу, медициналық көмек көрсету, тезірек сауықтырып, қатарға қосу мақсатымен әскери-медициналық қызмет көрсетушілер жүргізетін шаралар жүйесі. Әскерлерді медициналық қамтамасыз етудің негізгі міндеттері емдеу-эвакуация, санитариялық-гигиеналық және індетке қарсы шараларды, сондай-ақ әскерді жаппай қырып-жою қаруынан қорғайтын медициналық қызметті ұйымдастыру мен жүргізу болып саналады. Ұрыс алаңында жаралыларға алғашқы көмекті әскери тәртіп бойынша санитарлар, сондай-ақ өзіне өзі немесе бір-біріне көмек көрсету жолымен жүргізеді. Батальондардағы медициналық пункттерде дәрігерге дейінгі, полкта дәрігерлік, дивизияда кәсіби дәрігерлік медициналық көмек көрсетіледі. Дереккөздер
Әскерлерді пәтерлік-бивактық орналастыру

Әскерлерді пәтерлік-бивактық орналастыру(Квартирнобивачное расположение войск) — берілген аудан шегінде әскерлерді демалысқа орналастырудың аралас тәсілі: бір бөлігін жергілікті пункттерде, ал бір бөлігін ашық далада дамылдату. Дереккөздер
Николай Гартман

Николай Гартман (1882- 1950) - неміс философы, «сыни» онтологияның негізін салушы. Ол болмыстың сапасын әртүрлі төрт қабатқа: органикалық емес, органикалық, жанды және рухты деп бөледі. Этикада өзгермейтін «этикалық құндылықтар» теориясын жақтайды. Дереккөздер
Спектрометр

Спектрометр - # қандай да бір физикалық шаманың үлесу функциясын кез келген параметрдің көмегімен өлшеуге арналған құрал; # фотоэлектрлік сәуле қабылдағыштың көмегімен оптикалық спектрді өлшеуге арналған құрал. Дереккөздер
Шабуыл қарқыны

Шабуыл қарқыны — шабуылдаушы әскердің қозғалу жылдамдығы км/тәулікпен өлшенетін операция ауқымының бірден-бір көрсеткіші. Ол өз әскерлері және қарсылас жактың жауынгерлік қабілеті мен санына, қорғаныс сипаты мен жергілікті жер ерекшеліктеріне, дайындықка және шабуылдың батылдығына т.б. байланысты. Шабуыл қарқынының жоғарылығы қарсыластың қорғаныс шептері арасын жылдам ұйымдастыруын қиындатып, операция мақсатының тезірек орындалуына мүмкіндік туғызады. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында шабуыл қарқыны төмен болып 5-6 км/тәулікке әрең жетті, ал Ұлы Отан соғысы жылдарында кейбір операцияларды жүзеге асыруда Шабуыл қарқыны 15-20 км/тәулікке (танк әскерлерінде 35-40 км/тәулік, кейде тіпті 80 км/тәулікке дейін) жетті. Жоғары шабуыл қарқынына ядролық соқкылардан кейін қарсыласты атыс құралдарын қолдана отырып жоюмен және танк, мотоатқыштар бөлімшелерінің шапшаң шабуылымен қол жеткізіледі. Бұл қарсыласты есеңгіретіп, оған өз-өзіне келуіне және шабуылдаушы әскерлерге қарсыласуды ұйымдастыруына мүмкіндік бермейді. Жоғары шабуыл қарқыны қарсыластың шабуылдаушы бөлімшелермен бөлімдерге қарсы тиімді ядролык соққылар беруін қиындататындықтан, әскерлерді жаппай жою қаруынан қорғау тәсілдерінін бірі болып келеді. Дереккөздер
Әскерлерді тасымалдау

Әскерлерді тасымалдау (Перевозка войск) — әр түрлі көлік түрлерін қолдана отырып, бір ауданнан (пункттен) екінші ауданға әскерлерді, командаларды, жеке әскери қызметшілерді, әскери жүктерді тасымалдау. Ол әскери басшылық жоспары бойынша жүзеге асырылады. Өзінің міндет-максаты мен аукымына байланысты стратегиялық, оперативтік немесе тактикалық болуы мүмкін. Әскерлерді тасымалдау арналуына байланысты жұмылдырулық, операциялык, жабдықтық, эвакуациялық, жеке құрамдық болып бөлінеді. Жұмылдырулық әскерлерді тасымалдауға жұмылдыру кезінде әскери бөлімдер мен мекемелерді толықтыру және қамтамасыз ету үшін қажет адамдарды, әскери техника мен материалдық құрал-жабдықты тасымалдау жатады. Оперативті әскерлерді тасымалдауға әскери бөлімдер (құрамалар) мен бөлімшелерді (мекемелерді) тұрақты орналасқан аудандарынан белгіленген аудандарға, жаңа тұрақ орындарына, лагерлерге, оқу-жаттығуларға, стихиялык апаттармен күресуге тасымалдаулар жатады. Жабдықтық Әскерлерді тасымалдауға әскерлердің (күштердің) күнделікті тұрмысы мен ұрыс әрекетін қамтамасыз ету үшін материалдық құралдарды, әскери объектілерге қажет жүктерді және т. б. жүктерін тасымалдау қамтылады. Эвакуациялық Әскерлерді тасымалдауға жаралы және науқас әскери қызметшілерді, сонымен қатар жөндеуді қажет ететін әскери техниканы, қаружарақ пен әр түрлі әскери мүліктерді тасымалдау қамтылады. Жеке құрамдық Әскерлерді тасымалдауға шақырылушыларды және ҚК қатарынан босатылғандарды, жаттығуға, демалысқа, емделуге баратын командаларды тасымалдау жатады. Көлік құралдарының түріне байланысты Әскерлерді тасымалдау теміржолдық, су (теңіз, өзен), әуелік, автомобильдік және аралас тасымалдау болып бөлінеді. Дереккөздер
Жұмыс картасы

Жұмыс картасы — шартты тактикалық белгілермен және түсіндірме жазулармен графиқалық түрде соғыс қимылдарының жағдайлары түсірілген топографиялық карта. *Жұмыс картасы командирлер мен офицерлердің аса маңызды әскери графиқалық құжаттарына жатады. Әр офицер өзінін картасына атқарып жүрген қызметіне байланысты жағдайдың мәліметтерін ғана көрсетеді. *Командирдің жұмыс картасы әскери бұйрықты беруде, шешім қабылдауда, есеп беру құжаттарын жазуда, өзінен жоғары басшыға ауызша мәлімет бергенде, өзара мәлімет алысқанда, тағы басқа жағдайларда қолданылады. Бөлім командирінің жұмыс картасы — әдетте, масштабы 1:100000 және 1:500000 болып келетін топографиялық карта. *Жұмыс картасы — ұрыс кезінде әскерлерге басшылық етудегі ең негізгі құжат. Бұл карта топографиялық негізде жазылғандықтан, оның көмегімен тактикалық міндеттермен қатар, топографиялық міндеттерді де орындауға болады. Қойылған міндеттерді толық орындау үшін картаға керекті мәліметтер — қарсылас туралы, өз бөлімшелері, көршілері туралы, радиациялық жағдай туралы мағлұматтар толық түсірілуі тиіс. Әрбір командир соғыс қимылдарын жүргізу туралы шешімге келместен бұрын соғыс жүргізетін жер аймағының тиімді, тиімсіз жайларын бағалап, болатын ұрыс қимылдарына жағдайдың тигізетін әсерін білуі қажет. Әр түрлі әскер түрлерінің бөлім командирі өзінің картасы арқылы жер аймағымен танысқанда, алға қойылған міндеттерді орындауда өз әскери күші мен техникасының неғұрлым шығынға аз ұшырауын, ал қарсыласты шығынға көбірек ұшырату жағдайын ескереді. Карта арқылы жер аймағымен танысу қойылған әскери міндетке де байланысты. Мысалы, жорық жасау үшін командир, ең алдымен, жол торабын, кідіріс жасайтын және демалатын орындарды, шоғырланатын аудандарды және жолсыз жермен әскерлердің жүру жағдайын зерттейді. Жағдайды картада дәлме-дәл көрсетудің маңызы өте зор. *Картада көрсетілген жағдаймен әскерлердің шын мәніндегі жайының сай болуы қажет. Жағдайдың картада дұрыс көрсетілмеуі ұрыс үстінде күтпеген жайға әкеліп соқтыруы мүмкін. Картаны дұрыс жасау үшін топографиялық картадағы шекті, практикалық дәлме-дәлдікті білуі қажет. Дереккөздер
Жаттығу қаруы

Жаттығу қаруы — оқу сабақтарында жаттығу үшін қолданылатын қару түрлері. Жаттығу қаруының құрылысы, оны бөлшектеу, жинау мен тексеру әдістері окытылады. Жаттығу қаруы ретінде ұрыс қаруының есептеп шыққан үлгілері колданылады. Ұрыс каруынан ерекшелеу үшін жаттығу қаруының ағаш бөлімі қараға боялады, ұңғы қабырғасы тесіледі (оқшантайға карама-қарсы). Пулемет, автоматтар мен тапаншалардың ұңғы корабының жоғарғы жағына арнайы белгі соғылады. Дереккөздер
Спектрометрия

Спектрометрия - спектрлерді өлшеу әдісі немесе теориясына арналған физиканың бөлімі. Масс спектрометрінің жұмыс істеу принципі: 1. Иондалу Атом электрондармен соғылысып, оң зарядты ион алуға тырысады. Айта кететіндей, Масс - спектрометр тек қана оң зарядты иондармен жұмыс істейді. 2. Жетілу Барлық иондардың кинетикалық энергиясы теңестіріледі. 3. Ауытқу Магнит әсерінен иондар ауытқиды. Салмағы аз және заряды көп иондар, тез және көп дистанцияға ауытқиды. 4. Анықтау Ион сәулелері арнайы құрылғыдан өтіп, электронды түрде анықталады. Дереккөздер
Теңіз жағалауындағы қорғаныс

Теңіз жағалауындағы қорғаныс (Оборона морcкого побережья) — карсыластың теңіз жақтан шабуылдауын тойтару, теңіз және әуе десанттарын түсіруіне жол бермеу, алынған теңіз жағалауы мен аралдарды ұстап тұру мақсатында Құрлық әскерлері флот күшімен, әскери-әуе күштерімен және өуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерімен бірлесе отырып жүзеге асырады. Теңіз жағалауындағы қорғаныс бұғаз аймағындагы қорғаныстың маңызды бәлігі болып табылады. Дереккөздер
Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев

{{Музыкант } { } }} Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев (20 наурыз 1914, қазіргі Алматы қаласы — 11 желтоқсан 1973, сонда) — әнші (лирикалық-драммалық тенор), Қазақстанның халық артисі (1947), Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1949). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Еңбек жолы * 1949-51 жылдары Қазақ консерваториясында (Курганов класы бойынша) оқыды. * Әншілік өнер жолын 20 ғасырдың 30-жылдары жаңадан ұйымдасқан Қазақ радиосынан бастады. * 1935 жылы Қазақтың атты әскер полкінің ансамблінде әнші болды. * Сол жылы Ташкентте өткен әскери округтың фестиваліне қатысып, 1-жүлде алды. 1937 жылы Қазақтың опера және балет театры жанындағы 2 жылдық студияны бітіргеннен кейін, сол театрда қызмет етті. Үмбетбаев өз өнерімен қазақтың ұлттық опера жанрының өсіп дамуына белсене ат салысты. Қазақ театрының ірге тасын қалаушы мәдениет қайраткерлері Ж.Шанин, К.Байсейітова, Қ.Жандарбеков, Қ.Байсейітов, М.Ержанов, Ү.Тұрдықұлова, тағы басқалармен бірте еңбек етіп, өзінің әншілік-актерлік шеберлігін шыңдады. Ойнаған рөлдері Ол 40-қа жуық музыкалық образдар жасады. Мысалы, Біржан (Төлебаевтың "Біржан - Сарасында", Айдар, Төлеген (Жұбанов пен Хамидидің "Абай" мен "Төлеген Тоқтаровында"), Тарғын (Брусиловскийдің "Ер Тарғынында"), Бақи (Қожамияровтың "Назугумында"), Хозе (Бизенің "Карменінде"), Пинкертон (Пуччинидің "Чио-чиосанында"), Каварадосси (Вердидің "Тоскасында"), Жек (Жигановтың "Алтыншашында"), тағы басқа. Сондай-ақ Үмбетбаев қазақтың халық әндерін ("Ағашаяқ", "Аққұм", "Қаракөз", "Бурылтай"), қазақ композиторның шығармаларын бабына келтіре орыңдады. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту * "Құрмет белгісі" ордендерімен * бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Операция ауқымы

Операция ауқымы (размах олерации) — операцияны, іс-қимыл алкабының (ауданының) ені мен тереңдігін, операцияның ұзақтығын, шабуылдың (шабуыл операциясында) орташа тәулікгік қарқынын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер. Ол операцияның мақсатымен және бірлестіктерге қойылған міндеттермен анықталады, өз әскерлерінің және қарсыластың ұрыстық құрамы мен мүмкіндіктеріне; үйлесе әрекет етуші бірлестіктердің (құрамалардың) тапсырма құрамы мен мүмкіндіктеріне; материалдық құралдар; қорларының болуына және ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету мүмкіндіктеріне, жергілікті жердің сипатына және т.б. байланысты болады. Дереккөздер
Шабуыл сағаты

Шабуыл сағаты қарсыластың алдыңғы қорғаныс шебіне танк және мотоатқыштар бөлімшелерінің бір мезгілде шабуылга шығуын камтамасыз ету мақсатында командирдің алдын ала хабарлайтын уакыты. Шабуылға шығу жөнідегі белгі (сигнал) қарсыластың алдыңғы шебіне танкілер мен мотоатқыштар әскерлерінің сол "сағагта" жетуі ескеріліп беріледі. Су кедергісінен өтуде шабуыл сағаты бірінші кезектегі алдыңгы бөлімшелердің өз жағалауынан шығу сәті болып табылады. Дереккөздер
Әскерлерді титықтату

Әскерлерді титықтату(Изнурение войск) — қарсыластың қорғаныс және басқа жұмыстарын жүргізуіне мүмкіндік бермеу, жеке құрамының моральдық рухын басу және оның ұрысқа деген қабілеттілігін әлсірету мақсатында қарсылас әскерлеріне қарудың әр түрінен ату және авиациядан соққы беру арқылы ұзақ жүргізілетін әсер-ықпал. Дереккөздер
Теңіз жаяу әскері

Теңіз жаяу әскері (Морская пехота) — теңіз десанттары құрамында ұрыс қимылдарын жүргізуге, сондай-ақ, әскери-теңіз базаларының, порттардың қорганысы мен басқа да міндеттерді орындауға арналган және арнайы дайындалған әскери флот (әскери-теңіз күштері) күштерінің түрі. Алгаш рет Англияда (1664 ж.), одан кейін Еуропаның басқа елдерінде (18 ғ-дьщ 1-жартысы), сонан соң АҚШ-та (1775 ж.), Ресейде 1705 ж. қүрылған. Қазіргі теңіз жаяу әскері құрамына әз бөлімшелерімен қатар танк, артиллерия, инженерлік және т.б. бөлімшелер кіреді. Тактикалық теңіз десанты ретінде түсе отырып, теңіз жаяу әскері бөлімдері мен құрамалары өз бетінше, ал қажет жағдайда флотгың қоса берілген арнайы бөлімшелерімен бірге аралдарды, әскери-теңіз базалары мен порттарды, жагалау мацындағы аэродромдарды, сонымен қатар теңіз жағалауы белімдерін басып ала алады. Қазіргі теңіз жаяу әскері автоматты атыс қаруымен, танкілермен, артиллериямен, танкіге және зенитке қарсы кондыргылармен, БТР-мен қаруланған. Дереккөздер
Спиндік жаңғырық

Спиндік жаңғырық - үлгіге жоғары жиіліктегі магнит өрісінің импульстарының тізбектелуін бергеннен кейін біраз уакыт өткеннен кейін ядролык магниттік резонанс пен электрондык парамагниттік резонанс белгілерінің өздігінен пайда болуы. Дереккөздер
Қордағы армия

Қордағы армия (Резервная армия) — құрамалар мен бөлімдерді құруға, жеке құрамды үйретуге, сондай-ақ қайтадан пайда болған шұғыл тапсырмаларды атқаруға арналған оперативтік бірлестік. Олар соғыс уақытында құрылып үсталады және жалпы әскери (далалық), танкілік, әуелік (авиациялық) қорлар болуы мүмкін. Дереккөздер
Операция жоспары

Операция жоспары (план операции) — ұрыс қимылдарын жоспарлау құжаттарының жиынтығы. Оны штаб пен әскер тектерінің, арнайы әскерлер және кызмет бастықтары бірлесе отырып жасайды, сондай-ақ оған қарулы күштер мен әскер түрлерінің штаб өкілдері тартылады. Операция жоспары құжаттарының тізімі, олардың мазмұны, орындаудың толықтығы мен кезегі әр жағдайда койылған міндетті және жағдайларды есепке ала отырып анықталады. Олардын маңыздыларына: қолбасшының түсіндірме жазбасымен, қажетті есептеулері және негіздерімен егжей-тегжейлі жасалған шешімі бар картадагы операция жоспары; ракеталық әскерлер мен артиллерияны ұрыстық қолдану жоспары; авиацияны ұрыстық қолдану жоспары; ұрыстық қимылдарды қамтамасыз ету жоспары; басқаруды ұйымдастыру жоспары жатады. Дереккөздер
Теңіз картасы

Теңіз картасы (Морские карты) — мұхиттар, теңіздер, шығанақтар, порттар және т.б. бейнеленген карта. Теңіз картасының ең көп тараған түрі — навигациялық карталар. Олар кемелерді жүргізуде қолданылады. Бүл карталарда теңіз түбінід жер бедері, жағасының әзгешелігі, қауіпқатер, навигациялық жағдай, гидрологиялық элементтер және т.б. бейнелснеді. Олардың мазмұны лоцияда (кемелерді жүргізу ғылымының бір саласы) толықтырьшады және түсінік беріледі. Навигациялық карталар: негізгі және шолу (масштабтары 1 : 500000, 1 : 5000000) карталары болып екіге бөлінеді. Олар жұзу жолының жагдайын және навигациялық аралыкты зерттеуге қолданылады, сондай-ак навигациялық картаның жол аралығын корсететін (1 : 100000 1: 5000000), жағаға жақын жүзуге арналган (1 : 25000, 1 : : 100000) түрлері де болады. Навигациялық карталардан басқа теңіз картасына арнаулы, оқып-үйрену және анықтамалық карталар жатады. Дереккөздер
Спин-орбиталық өзара әсерлесу

Спин-орбиталық өзара әсерлесу - кванттық жүйенін кұрамына кіретін, олардың импульстарының орбиталык және спиндік моменттерінің өзара әсерлесуімен шамасына тэуелді бөлшектердің өзара әсерлесуі; жүйенің энергия деңгейінің нэзік түзілісіне әкеледі. Дереккөздер
Қой мүшелерінің атаулары

]] Қой мүшелерінің атаулары: Бас: 1. Үстіңгі бас сүйек; 2. Астыңғы жақ сүйек. Омыртқалар желісі: 3. Ауыз омыртқа; 4. Бауыздау омыртқа; 5. Мойын омыртқа; 6. Жетім омыртқа; 8. Сабақты омыртқа; 9. Бел омыртқа; 10. Құйымшақ; 11. Құйыршық. Қабырға: 12. Қабырға; 1З.Сүбе қабырға;14. Бұғана қабырға; Шершеулер: 15. Ұзын шершеу; 16. Төс шершеу; Төс: 17. Төс сүйек; 18. Төс шеміршек; Қол жіліктері: 19.Жауырын; 20.Жауырын етегінің шеміршегі; 21. Тоқжілік, тоқпақ жілік; 22. Адарбас (кәріжіліктің айдар басы, шынтақ сүйек, кәріжіліктің садақ сүйегі, шынтақ, шынтақ сүйегі); 23. Кәріжілік; 24. Тізе сүйек. Сирақ: 25. Жіліншік; 26. Қызасық; 27. Сыбырлақ; 28. Бақайшық; 29. Бақалшақ; 30. Өкше (өкше сүйек, сырға сүйек); 31. Табан (тұра, тұра сүйек, жанбас сүйек). Сан жіліктері: Жамбас (жамбас жілік, жамбас сүйек), жамбастың қалақ басы, жамбастың сербек қыры, жамбас шұқыры, жамбас тесігі, жамбас қасабасы, ортанжілік, толарсақ, тобық, асық жілік. Дереккөздер
Жүзбелі инженерлік мина

Жүзбелі инженерлік мина — жүзіп жүрген, аласа және су астындағы көпірлерді, гидротехникалық құрылыстарды құрта алады, сонымен қатар кемелерді, өткелден өту құралдары мен жүзгіш машиналарын жоюға арналған мина. Жойылатын объектіге, әдетте, өзен ағынымен жүзетін құралдардан бағытталады немесе ұшақтардан (тікұшақтардан) тасталады. Дрейф кезінде мина арнайы құралдың көмегімен белгілі тереңдікте су астында сақталады. Онда түйіспелі және түйіспелі емес жарылғыштар қолданылады. Дереккөздер
Операция кезеңі

Операция кезеңі (этап операции) — операцияның бір бөлігі, белгілі бір кезеңі. Онда біріккен әскер (күш) белгілі бір оперативтік міндетті орындағаннан кейін жалпы жағдай күрт өзгеріп, әскери іс-қимылдарды әрі қарай жүргізуіне (мысалы: қорғанысты бұзу, қарсыластың ізіне түсіп қуу т.б.) қолайлы жағдай калыптасады. Сондай-ақ өткен операцияларды зерттеу және талдау кезінде де операция кезеңі айқындалады. Дереккөздер
Шабуылда қарсыласты атыс құралдарының тиімділігімен жою

Шабуылда қарсыласты атыс құралдарының тиімділігімен жою — әр түрлі күштермен және қару түрлерімен, жай жабдықтағы оқ-дәрілер мен ракеталарды қолдана отырып, авиация және ракеталық әскерлер соққылары жиынымен әрекет ету. Шабуылдың атыс дайындығы — белгіленген уақытта басталып, бірінші эшелон белімшелерінің шабуылға көшу шебіне шығуымен аяқталады. Шабуылдағы атысты қолдану — атыс дайындығының аяқталуымен басталып, қарсыластың бірінші эшелондағы бригада қорғанысының тереңдігіне (8-10 км, кейде оданда астам) үздіксіз жүргізіледі. Бұл кезекте негізгі күштер бірінші позициядағы объектілер мен нысаналарды жоюға шоғырландырылады. Қарсылас қорғанысының тереңдігіндегі бөлімшелердің шабуылын атыспен сүйемелдеу — атыс қолдауы аяқталуымен басталып, бүкіл ұрыс барысында жүзеге асырылады. Дереккөздер
Теңіз шайқасы

Теңіз шайқасы (Морское сражение) — қарсыластың су үсті кемелерінің құрамаларын (топтарын) және авиатасымалдаушы авиацияларын талқандау мақсатында флот күштері жүргізетін шайқас. Ол жеке немесе қарулы күштерідің баска түрлерінің бірлесе әрекет етуімен жүзеге асырылады. Дереккөздер ar:معركة بحرية bs:Pomorska bitka da:Søslag de:Seeschlacht en:Naval battle es:Batalla naval et:Merelahing eu:Itsas gudu fr:Bataille navale is:Sjóorrusta it:Battaglia navale nl:Zeeslag (militair) no:Sjøslag pt:Guerra naval ru:Морское сражение sh:Pomorska bitka sv:Sjöslag