kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Валюталық операциялар

Валюталық Операциялар — валюталық құндылықтарға қатысты жасалатын мәмілелер. Олар ұлттық заңдармен және халықаралық келісімдермен реттеледі. ҚР-ның заңдары бойынша, валюталық операциялар валюталық құндылықтарды меншіктену және т.б. құқыларының өзгеге берілуіне байланысты, соның ішінде төлем құралдары ретінде шет ел валютасын және шет ел валютасы түріндегі төлем құжаттарын пайдалануға байланысты операциялар; валюталық құндылықтарды республикаға алып келу, сыртқа шығару және жолдау; ұлттық валютаны, сондай-ақ, номиналы мен құны осы валютамен есептелінетін құнды қағаздар мен төлем құжаттарын меншіктену құқыларының бір-біріне өтуі жөніндегі резиденттер мен резидент еместер арасындағы мәмілелер болып бөлінеді. Олардың ағымдық және капитал қозғалысына байланысты түрлері бар. Ағымдық валюталық операциялар экспорт-импорттық сауда операцияларына (олардың төлемақыларын өтеуге, осы мақсаттар үшін кредит бөлуге), сондай-ақ, шет елде тұратын, жұмыс істейтін азаматтардың валюталық қаражаттарын (зейнетақыларын, аударымдарды, т.б.) пайдалануларын қамтамасыз етуге арналады. Капитал қозғалысына байланысты валюталық операциялар қазақстандық капиталды шет ел экономикасына салуға, не шет ел капиталын ішке тартуға, ел экономикасын өркендету үшін пайдалануға қызмет етеді. Егер белгілі бір шектен асып кетсе, осы екі процес те экономикасының дамуына кері әсер етіп, кесірін тигізуі ықтимал. Мәселен, ұлттық экономиканың әр алуан саласында ше-телдіктердің бақылау орнатуына немесе отандық капиталдың қайтарымсыз шетке кетіп қалуына душар етеді. Сондықтан, капитал қозғалысына байланысты операциялар тиесілі органдар арқылы мемлекет тарапынан қатаң бақылауға алынуға тиіс. Экономикалық процестерге тигізетін әсерлеріне қарай валюталық операциялар осындай екі негізгі түрге сараланған. Бұған қоса, өткізілу тәртібіне орай олар қолма-қол және шұғыл валюталық операцияларға жіктеледі. Қолма-қол валюталық операциялар кезінде валюталар мәміле жасалған сәтте не одан бір жұмыс күні өткен соң айырбасталады. Ал, шұғыл В. о. кезінде мәміле жасалған мерзім ішінде (бір аптадан бес жылға шейін) төлем төленеді. “Валюталық реттеу туралы” заңына сүйене отырып, ҚР Ұлттық Банкі 1994 ж. 24 қарашада республикада валюталық операциялар өткізудің ережелерін бекітті. Осы құжаттың қағидаларына сәйкес уәкілетті банктер мен айырбас пункттерін айналып өтіп, шет ел валютасын сату және сатып алу жөнінде жасалған мәмілелердің кез келгені заңсыз болып саналады. Валюталық операциялар жасау үшін заңи және жеке тұлғалар уәкілетті банктердің біріне валюталық есепшотын ашуға тиіс. Дереккөздер el:Νόμισμα (Νομισματική μονάδα) mn:Валют oc:Divisa (moneda) sk:Mena th:สกุลเงิน
Валюта паритеті

Валюта паритеті — бір валютаны екінші валютаға айырбастау құнының ресми түрде белгіленген тұрақты шегі. 1978 жылға дейін валюта паритеті валютаның құрамындағы алтынмен айқындалды. Содан соң Ямайка валюта жүйесінің енгізілуіне орай халықаралық валюта қорының жарғысы бойынша Валюта паритетін СДР (қарыз берудің арнайы құқығы) негізінде тағайындау мақұлданды. 1979 ж. Еуропалық валюта одағы жұмыс істей бастады, ол Еуропалық экономикалық одаққа мүше елдердің ұлттық валюталарының тепе-теңдігін белгіленген шекте сақтау және нарықтық курсын келісілген шектен ауытқытпау жөніндегі өзара міндеттемелерін бекітті. Дереккөздер
Валюта резервтері

Валюта резервтері — белгілі бір мемлекеттің халықаралық есеп айырысуға, кездейсоқ жағдайларға және валюта рыногын реттеуге арналған, орталық банкінде не қаржы мекемелерінде, сондай-ақ халықар. валюталық-кредиттік ұйымдардағы алтын мен шет ел валютасынан тұратын қоры. Орталық банк пен қазынашылықтың, т.б. мекемелердің қолындағы шет ел валютасы елдің ресми валюта резервтерінің құрамына, ал халықаралық есеп айырысу қызметін атқаратын коммерциялық банктердің шет ел валютасынан тұратын қаржылары елдің жалпы валюта резервтерінің құрамына кіреді. Халықаралық валюта қорына мүше елдің қор капиталына алтын түрінде берген сомасы да ресми валюта резервтерінің құрамына жатады. Халықаралық есеп айырысуда импорт кірісінен төлемнің уақытша артуын өтеу үшін әр ел валюта резервтерін жасайды. Елге қажетті валюта резервтерінің мөлшері шет ел валютасының шығысы мен кірісі арасындағы айырмашылық мөлшеріне байланысты. Валюта резервтерінің болуы елдің халықаралық есеп айырысуда төлем қабілеттілігін білдіреді. Алтын-валюта резервтері Орталық банктер мен қазынашылықтардың қолындағы алтынның және шетел валютасының орталықтандырылған қоры. Бұл мекемелер оны халықаралық есеп айырысулар мен көлемдер үшін пайдаланады. Алтын-валюта резервтерінің құрамына сапасы жағынан әр түрлі әлеметтер кіреді: алтын, резсрвтегі валюталар, С ДР (өзара ау ы с т ы ру арнайы құқықтары). Алтын-валюта резервтері сыртқы есеп айырысуды реттеп отыру, төлем балансының тапшылығын жабу үшін пайдаланылады: әдетте, бүл үшін шетел валютасының резервтері қолданылады, алайда алтын-валюта резервтері біркелкі бөлінбейтіндіктен, ондай мүмкіндік шектеулі. Дереккөздер
Валюта саясаты

Валюта саясаты — мемлекеттік органдардың, орталық банктің және қаржы мекемелерінің, сондай-ақ халықаралық валюта-қаржы мекемелері мен ұйымдарының валюталық қарым-қатынастар саласында жүзеге асыратын экономикалық, құқықтық және ұйымдық шараларының жиынтығы. Ол, негізінен, экономика дамудың орнықтылығын қамтамасыз етуге, инфляция қарқыны мен жұмыссыздықтың өсуін тежеуге, төлем балансының тепе-теңдігін сақтауға бағытталады. Валюта саясатының пішімі мен бағыты елдің қаржы-эконикалық ахуалына, әлемдік шаруашылықтың даму барысына байланысты анықталады. Валюта саясатының, негізінен, дисконттық, девиздік (валюта интервенциясы) сондай-ақ валютаны шектеу, т.б. түрлері қолданылады. Дисконттық валюта саясаты — орталық банктің капиталдың халықар. қозғалысына, ішкі кредитті тиімді бөлуге, ақша массасына, баға және жиынтық сұранысқа әсер ету жолымен төлем балансы мен валюта курсын реттеуге бағытталған есепке алу ставкасын көтеру не төмендету саясаты. Девиздік валюта саясаты — шет ел валютасын сатып алу — сату жолымен ұлттық валюта курсын реттеу. Орталық банк ұлттық валюта курсын жоғарылатуды көздесе, шет ел валютасын сатады, ал төмендету үшін сатып алады. Девиздік валюта саясаты валюта интервенциясы түрінде жүргізіледі. Валюта интервенциясы дегеніміз — шетелдік валютаның ірі топтамасын сату не сатып алу жолымен елдің орталық банкісінің валюта рыногы мен валюта курсына нысаналы түрде бір рет ықпал етуі. Валюта интервенциясы мемлекеттің алтын-валюта қоры не орталық банктің банкаралық “своп” (қолма-қол) келісімі негізінде қысқа мерзімді кредит түрінде ұлттық валюта есебінен жүзеге асырылады. Егер валюта курсының құралуына мемл. реттеудің ықпал ету дәрежесімен салыстырғанда нарықтық факторлардың әсері басым болса, валюта интервенциясы валюта курсының тұрақтылығын сақтай алмайды. Мемлекеттің валюта саясатының құрамдас бөлігінің бірі — валюталық шектеу. Валюталық шектеу — валютамен, алтынмен, басқа да валюталық құндылықтармен жасалатын операцияларды шектеу жөніндегі заңды немесе әкімш. жолмен белгіленген ережелер мен нормалардың жиынтығы. Ол сырттан валюта әкелу мен шетке валюта шығаруды, аударуды реттейді, еркін сатуға тыйым салады, валюталық операцияларға бақылау жасайды, кәсіпорындарды валюталық түсімнің бір бөлігін сатуға міндеттейді. Дереккөздер
Баймен Алманов

Баймен Алманов (1896, Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы — 1943) — Қазақстандағы кеңес құрылысына белсене қатысушы. Ақтөбе мұғалімдер семинариясын бітірген (1916). 1917 жылы күзінде Торғай облысының комиссары тарапынан қуғынға ұшырады. 1918 — 20 жылдары қызыл партизандар отряды командирлерінің бірі, Ырғыз коммунистерінің жетекшісі, уездік ревком төрағасы болды. 1920 — 21 жылдары Қазақ АКСР Кеңестерінің 1 және 2-съездерінде Алманов ОАК-нің хатшысы болып сайланды, Қазақстанның Түркістан АКСР-і ОАК-дегі өкілетті өкілі болды. 1922 — 23 жылдары Адай ревкомының төрағасы қызметін атқарды. Адай — түрікпен дау-таластарын реттеуге, Қазақстан шекарасын межелеуге белсене араласты. Алманов Алашорда қайраткерлеріне қарсы жүргізілген саяси науқандарға қатысты. 1931 жылы бастап Қазақ педагогикалық институтының және ұлт мәдениеті ғылыми-зерттеу институтының директоры болды, ғылыми-педагогикалық және шаруашылық қызметтер атқарды. Дереккөздер
Арминий Вамбери

Арминий Вамбери немесе Германн Вамбергер (маж: Vámbéry Ármin; нем: Hermann Wamberger; 13 наурыз 1832 жыл – 15 қыркүйек 1913 жыл) — мажар ғалым, түркітанушысы, этнограф, саяхатшы. Прага университеті жанындағы Шығыс тілдері мен әдебиетінің профессоры. 20-дан астам Еуропа және шығыс тілдерін меңгерген. Вамбери 1863 ж. мұсылман қажы кейпінде Ираннан Орталық Азияға саяхат жасады. Бұл сапары туралы жазған еңбектерінде (“Орталық Азияға саяхат”, 1865; “Ежелгі заманнан бүгінге дейінгі Бұхара немесе Транссаксония тарихы”, 1873, т.б.) Вамбери 19 ғ-дың 60-жылдарындағы Орталық Азия халықтарының тұрмысы, мәдениеті, тарихы, экономикасы, сол өңірдің география жағдайы жөнінде құнды мәліметтер берген. Вамберидің шағатай, ұйғыр тілдері, түрік-татар және финн-угор лексикографиясы жайында жазған шығармаларының ғылыми құндылығы жоғары бағаланады. Дереккөздер
Мулхақат әс-сурах

“Мулхақат әс-сурах” (“Сурах сөздігіне қосымша”) – Шығыс Түркістан ғалымы Әбу-л-Фадл ибн әл-Қаршидің (лақап аты Жамал Қарши) 14 ғасырдың басында жазған тарихи-әдеби шығармасы. Шығармада тек шайқылардың өмірін сипаттайтын күлдіргі әңгімелер және басқа бірде-бір жазба деректерде кездеспейтін тарихи мәліметтер көп. “Мулхақат әс-сурахтың” Қарахан әулеті жайлы тарауы өте құнды. Онда бұл әулеттің Қашғар тармағының генеалогиясы мен Алмалықта 13 ғ-да билік еткен түрік әулеті туралы егжей-тегжейлі жазылған. Моңғол хандары мен олардың серіктері жайлы қызықты деректер бар. “Жете” (кейбір тарихшылар 15 – 16 ғ-ларда Моғолстан халқын осылай атаған) термині алғаш рет осы шығармада кездеседі. “Мулхақат әс-сурахтың” екі кітабы (толық емес) Ресей Ұлттық ғылым академиясының Шығыстану институты Санкт-Петербург бөлімшесінің қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер
Ван Го-Вэй

Ван Го-Вэй, Ван Цзинь-ан (3.12.1877, Қытай, Чжецзян провинциясы, Хайнин уезі — 2.6.1927, Пекин) — қытай ғалымы, тарихшы және филолог. 1901 жылы Шанхай университетінің шығыс әдебиеті факультетін бітіріп, сонда философия, социология пәндерінен сабақ берді. 1916 жылдан Шанхайда шығатын “Ғылым” журналының редакторы қызметін атқарды. Ежелгі қытай жазбаларын зерттеумен шұғылданды. Қытай тарихы, деректану жөнінде бірқатар еңбек жазды. Моңғолдардың тарихын және олардың Қытаймен қарым-қатынасын зерттеді. Түркі тайпалары туралы ертеде жазылған қытай деректеріне және Орталық Азияда болған қытай саяхатшыларының естеліктеріне ғылыми түсініктемелер жасады. Дереккөздер
Бошалау

Бошалау – төлдейтін мезгілі жеткен буаз малдың тобынан бөлініп, оңашаға шығып кетуі. Бошалау тұмса (бірінші туатын), жас малдың алғашқы төліне деген қызғанышы іспетті. Бошалау түйе, сиыр сияқты қара малда жиі байқалады. Бұл – төлге де, оның енесіне де қауіпті. Өйткені, туатын кезде төл дұрыс келмесе не суыққа ұрынса, адамның жәрдемі қажет. Сондықтан буаз малға өте сақтықпен қарап, қорада ұстайды. Төлдеуіне 2 — 3 күн қалғанда желінін тартса сүт шығады. Осы кезден бастап, сиыр мен інгеннен көз жазбай бақылайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Вандалдар

Вандалдар — шығыс германдық тайпалар тобы. Алдымен Скандинавия түбегінде тұрды. Б.з.б. 2 — 1 ғ-ларға дейін Балтық теңізінің оңтүстік жағалауына, 3 ғ-ға дейін Дунайға, 335 ж. Паннонияға қоныс аударды. 5 ғ-дың басында аландармен бірге Батысқа жылжып, Галлияны талқандап, 409 ж. Испанияға қоныстанды. 429 — 439 ж. В. Рим провинциясы Африканы (439 ж. Карфагенді) жаулап алып, өз корольдігін құрды. Жерорта теңізінің батысындағы аралдар мен жағалауларға бірнеше рет шабуыл жасады (455 ж. Римді тонады). 533 — 34 ж. В. корольдігін Византия басып алды да, В. жергілікті халықтардың арасына сіңісіп кетті. ге миграция алдындағы эволюциясы. ]] Дереккөздер
Айыр (өсімдік)

Айыр, иіртамыр (Acorus calamus) — шаянот тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарындағы өзен, көл, тоған жағасында, батпақты жерлерде өседі. Биіктігі 120 см, тамыр сабағының жуандығы 3 см-ден аспайды. Сабағы тік, бұтақсыз келеді. Гүл сидамы 3 қырлы, тік, жапырақтары жіңішке, семсер тәрізді, ұзындығы 1 м-дей болады. Гүлі қос жынысты, жасыл-сарғыш түсті, жұмыр собықтың ішінде орналасады. Жемісі — көп тұқымды жидек. Тамыр сабағы арқылы өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Тамыры ылғалды топырақта, суда өседі. Қазақстанда айырдың тұқымы пісіп үлгермейді, сондықтан көбіне оны қолдан өсіреді. Айырдың тамыр сабағында эфир майы, глюкозид, алкалоид, илік заттар, аскорбин қышқылы бар. Халық медицинасында айырдың тамырсабағын ас қорыту ағзалары және асқазан ауруларын емдеу үшін қолданады. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Ван-дер-ваальс теңдеуі

ВАН-ДЕР-ВААЛЬС ТЕҢДЕУІ — нақты (реал) газдардың күйін сипаттайтын алғашқы теңдеулердің бірі. 1873 ж. голланд физигі Я.Д. Ван-дер-Ваальс ұсынған. Темп-расы  және қысымы p болатын көлемі V газдың молі үшін В.-д.-В. т. мына түрде жазылады: (p + a/V2)(V—b) RT, мұндағы R — әмбебап газ тұрақтысы, а және b — нақты газ қасиеттерінің идеал газ қасиеттерінен ауытқуын көрсететін тәжірибелік тұрақтылар. Ал a/V2 — молекулааралық өзара әсердің нәтижесінде пайда болатын молекулалар арасындағы тартылысты ескеретін мүше (өлшемділігі — қысым), b — молекулалардың бір-біріне жақын келген кездегі тебілісін ескере отырып, олардың (молекулалардың) меншікті көлеміне ендірілетін түзету. Көлем (V) үлкен болған жағдайда (сондай-ақ, сиретілген газдар үшін де) a және b тұрақтыларын ескермеуге болады да В.-д.-В. т. идеал газ күйінің теңдеуіне ауысады; қ. Клапейрон теңдеуі. Пайдаланылған әдебиет
Ванилин

Ванилин — түссіз, өзіне тән иісі бар кристалдар; балқу температурасы 81-83&nbsp;°C. Формуласы C 8 H 8 O 3 . Ваниль жемістерінде болады. Хош иісті болғандықтан тамақ және парфюмерия өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Центрифуга

Центрифуга (centr- және fugo — жүгіру, жүгіріс) немесе үйірткі — біртекті емес жүйені (мыс., сұйық, қатты дене) центрден тепкіш күшті қолдана отырып ажыратуға (жіктеуге) арналған қондырғы. Дереккөздер
Камал Бошаев

Камал Бошаев (17.11.1910, Қарағанды облысы Шет ауданы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1965). Қарқаралы педтехникумын (1931), КазПИ-ді (1940), Әскери-саяси академияны бітірген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. 1940 — 42 жылдары Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы, Шымкент облысы партия комитетінің нұсқаушысы болды. 1942 жылы майданға жіберіліп, Курск доғасы, Днепр өзені бойындағы, Польша жеріндегі шайқастарға және Берлин операциясына қатынасты. Соғыстан кейін 7-гвардиялық атқыштар бригадасында насихат жөніндегі аға нұсқаушы, ал 1948 жылдан Қазақ КСР-і әскери комиссариатында басшы қызметтерде болды. 1951 — 71 жылы республикалық ДОСААФ комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1971 жылы құрметті демалысқа шықты. Бірнеше орден, медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Ванкувер аралы

Ванкувер аралы — Тынық мұхитта, Солтүстік Американың батыс жағалауларындағы ең ірі арал. Құрлықтан бұғаз, шығанақтармен бөлінген. Солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 500 км-ге созылған, ені 65 — 70 км. Аумағы 32,2 мың км². Арал түгелге жуық биікт. 2200 м-ге дейінгі тау жотасынан тұрады. Батыс жағалауы фьордты, шығысы жазық келеді. Жер бедерінің қалыптасуында мұздық пішіндердің басымдығы байқалады. Климаты қоңыржай теңіздік. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 2000 мм-дей. Аралда түгелдей қылқан жапырақты орман өседі. Балық ш. дамыған. Басты қаласы әрі порты — Виктория. Ағылшын зерттеушісі Дж. Ванкувердің есімімен аталған. Дереккөздер
Бұршақбай тамы

Бұршақбай тамы – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші (1867). Орналасқан жері Әйтеке би ауданы, Қарабұтақ ауылының солтүстік-шығысына қарай 5 км жерде. Зерттелуі Ескерткішті бірінші рет 1987 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының Батыс Қазақстан этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.Е. Әжіғалиев) зерттеген. Кесене сипаты Кесене 9,50х9,50 шаршы метрлі төртқырлы пирамида тәрізді күмбезді ғимарат. Ішке енетін ойық батыстан оңтүстікке қарай 20 градус қиғаш доғалдана салынған. Бұл бөлік алғашында шағын портал-қалқамен безендіріліп, ғимарат бұрыштары мұнараға ұқсастырылып бекітілген. Кесене саман араластырылып саздан құйылған 7 — 8 х 17 — 18 х 34 — 35 см көлемдегі шикі кірпіштен тұрғызылған. Сақталған бөлігінің ең жоғары биіктігі 5,20 м. Ішкі жағында кесене қабырғаларының әрқайсысы жарты шар тектес үш-үштен тайыздау қуыстармен өрнектелген. Бөлменің ішінде шикі кірпіштен шығыстан батысқа қарай созылған “сағана” тәрізді баспалдақты қабіртастың қалдығы байқалады. Осы бойда батыс қабырғаның сыртына құлпытас қойылған. Қазір солтүстік-шығысқа қарай қисайып кеткен бұл құлпытас көпқатарлы қазақ құлпытастарының сәнді-мүсіндік түріне жатады. Бұршақбай тамы 19 ғасырдың екінші жартысындағы қазақтың тұрғын үй құрылысының белгілері байқалатын және тас қашау өнерінің, эпиграфиканың іздері сақталған ескерткіш. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V10C0003337 Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы]
Ваньямвези

Ваньямвези, ньямвези — халық. Танганьиканың (Танзания) солт.-батысында, Виктория және Руква көлдерінің аралығында тұрады. Саны басқа туыстас халықтармен (сукума, сумбва, кононго және т.б.) қосқанда, 2,5 млн-дай (1987). Банту тілдерінің шығыс тобына жататын киньямвези (ньямвези) тілінде сөйлейді. Халықтың басым бөлігі ислам (сүннит), қалғаны христиан дінін ұстанады. 19 ғ-ға дейін В-лерде әлеум. құрылым әкелік туыстыққа негізделді. 19 ғ-дың ортасында В-лер күшті тайпалық бірлестік құрып, көсемдері Мирамбоның басшылығымен араб құл сатушыларымен, кейіннен Германия отаршыларымен күрес жүргізді. Бір кездері мәдени, саяси жағынан дамыған халық біраз уақыт ағылшындардың отары болды. Ваньямвезилер Шығыс Африкадағы халықтармен бірге ұлт-азаттық күреске қатысты. Негізгі кәсіптері — егіншілік (жүгері, күріш, батат және т.б. дақылдар). Біраз бөлігі кеніштерде істейді. Пайдаланылған әдебиет
Мулаттар

Мулаттар (испан тілінде mulato, mulo, “мул” – “некеден тыс бала”) — еуропалықтар мен негрлер арасындағы некеден тараған аралас нәсіл өкілдері. “Мулаттар” термині Америка елдерінде Африкадан жаппай құлдар әкеле бастаған уақытта пайда болды. Мулаттар, негізінен, құл иеленушілер мен қара нәсілділді күндердің некелерінен тарады. Негрлердің ағзадағы қанының үлесіне қарай Мулаттарды квартатерондар (1/4 негр қандық үлесімен), октоторандар (1/8), т.б. деп атады. Музыкатанудың түрлі топтары үшін жергілікті атаулар да пайда болды: Ямайкада – мусти және мустафино (1/8 және 1/16) Гаитиде – марабу (7/8), грифор (3/4), мюлатр (1/2), мюстиф (1/8), т.б. Әлеуметтік, нәсілдік қарым-қатынастардың дамуы нәтижесінде бұл терминдердің құқықтық – әлеуметтік мәні біртіндеп жойылып келеді. Нәсілдік араласудың нәтижесінде Американың барлық елдерінде мулаттардың елеулі топтары пайда болып, жергілікті ұлттардың қалыптасуына біршама әсер етті (АҚШ, Бразилия, Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам, Гвиана, Белиз, т.б.). Мулаттар Латын Америкасындағы бірқатар этностардың негізгі бөлігін құрайды (доминикандықтар, пуэрториколықтар), бразилиялықтардың құрамында да көп. Көбіне (мысалы Бразилияда) Мулаттар термині әлеуметтік-мәдени түсінік ретінде қолданылады. Түрлі есептеулер бойынша АҚШ-тағы афро-америкалықтардың құрамындағы мулаттардың үлесі 70-тен 90%-ға дейін жетеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Народы мира. Историко-этнографический справочник, М., 1988
Андрей Владимирович Ванюков

Ванюков Андрей Владимирович (3.2.1917, Ресей, Төменгі Новгород қ. — 7.9.1986, Мәскеу) — ғалым, тех. ғыл. докт. (1960), проф. (1961). Мәскеу түсті металдар ин-тын бітірген (1941). Ұлы Отан соғысы жылдарында Қазақстандағы кен-металлургия ин-тында жұмыс істеді. Ванюковтың негізгі ғылыми жұмыстары Норильск, Балқаш кен-металлургия комб-тарындағы, Орта Орал мыс қорыту зауытындағы мыс, мыс-никельді, мыс-мырышты және темір кентасты шикізаттарды өңдеудің теориялық негізін салуға және оларды өнеркәсіптік жолмен игеруге арналған. Оның ғыл.-зерт. жұмыстарының ең көрнектісі сульфидті концентраттарды сұйық астауда балқыту әдісімен (Ванюков әдісі) қайта өңдеу процесі болды. Бұл процесс шлак балқымаларына пеш бүйіріндегі фурмалардан (саңылаулардан) оттек үрлеу арқылы жүргізіледі. Сөйтіп сульфидтердің балқуы және оның тотығуы жоғарыдан төмен қарай қозғалатын сұйық шлак ішінде өтеді. Қазіргі кезде Балқаш кен-металлургия комб-нда мыс шикізатын сұйық астауда балқыту негізінде өңдеу кешені құрылған. В. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі”, т.б. орден және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Ваң

ВАҢ— қытайша лауазым атауы. Б. з. б. 3 ғ-ға дейін қытайлар “патшаны” “Ди ваң” деп атаған. “Ди” иероглифі — әлемнің қожасы, әлемнің әміршісі деген мағынаны білдіреді. Одан соң патшаны “Хуаң ди” деп атады. “Хуаң” иероглифі “ұлы”, “үлкен” деген мағынаны меңзейді. “В.” сөзі жеке келгенде ең жоғары лауазым атауы есептеледі. Қос таңбамен, мыс., “Го ваң” делінсе, “патша” “әмір” дегенді (“Го” — мемлекет, ел деген сөз) білдіреді; “Жүн ваң” делінсе (“Жүн аймақ, облыс” деген мағынада) князь дегенді аңғартады. Дереккөздер
Бұршақ (жауын-шашын)

Бұршақ — ірілі-ұсақ түйіршік мұз түрінде жауатын атмосфералық жауын-шашын. Жылдың жылы мезгілінде найзағай мен нөсер жаңбыр кезінде бірге түседі. Бұршақ мұз түйіршіктері ауаның тік бағыттағы өте күшті қозғалысы кезінде қалыптасады. Қатты жауған бұршақ шаруашылыққа үлкен зиян келтіреді. Бұршақ — мөлшері 5-55 мм, кейде одан да үлкен тығыз мұз белшектері түрінде жауатын атмосфералық жауын-шашын. Жылдың жылы кезінде куатты будақ — жаңбыр бұлттарынан жіңішке (бірнеше км) бірақ ұзын (жүздеген км) жолақта, әдетте, күшті найзағай кезінде жауады. Бүршақ егістіктерге, жүзімдіктерге және т.б. әсіресе көктемде үлкен шығын келтіреді. Дереккөздер
Мультиплеттілік

Мультиплеттілік (латын тілінде multіplex – көп еселі) – атомның немесе молекуланың толық спинінің кеңістікте қабылдай алатын бағдарларының саны. Кванттық механикаға сәйкес мультиплеттілік 2S+1, мұндағы S – спиндік кванттық сан. Мультиплеттіліктің мәніне сәйкес жүйе синглеттік (S0, 1), дублеттік (S1/2, 2), триплеттік (S1, =3), т.б. кванттық күйлерде болуы мүмкін. Орбиталық моменті LS күйлер үшін мультиплеттілік жүйенің толық импульс моменті қабылдай алатын мәндер санын анықтайды. Спин-орбиталық (жүйенің өздік магниттік моменті мен оның орбиталық қозғалысы туғызатын магниттік өрісінің) әсерлесу салдарынан деңгей деңгейлерге жіктеліп, спектрдің нәзік түзілісі байқалуы мүмкін. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Вариациялық статистика

Вариациялық статистика — математикалық статистиканың тәжірибелік (эмпирикалық) үлестірілуінің сандық және функционалдық сипаттамаларын есептейтін саласы. Егер қандай да бір объектінің зерттелетін белгілер көрсеткіші бір объектіден екінші объектіге ауысқанда өзгеріп отырса, онда х1, ..., хn (n — объектінің жалпы саны) көрсеткіштерінің әрбір мәніне 1/n-ге тең бір ғана ықтималдық сәйкес қойылады. Мұндай формальді “ықтималдықтың үлестірілуі” тәжірибелік үлестіру деп аталады. Бұл жағдай ықтималдығы pі1/n-ге (і1, ..., n) тең хі мәнін қабылдайтын қандай да бір жасанды түрде ендірілген қосымша кездейсоқ шамалар ықтималдығының үлестіруі ретінде түсіндіріледі. Мұның өзі дискретті үлестірудің жалпы теориясының барлық ұғымдары мен нәтижелерін вариациялық статистиканың мақсаты үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Мысалы, Вариациялық статистикада пайдаланылатын тәжірибелік үлестірудің моменттері арасындағы қатыстар кездейсоқ шамалардың моменттері үшін қолданылатын осындай қатыстардың дербес жағдайы болып есептеледі. Вариациялық статистиканың маңызды әрі матем. тұрғыдан ең дәл тұжырымдамасы бақылау нәтижелері х1, ..., хn кездейсоқ болып келген жағдай үшін беріледі. Үлкен сандар заңына сәйкес тәжірибелік үлестірудің бақылаулар саны (n) жеткілікті мөлшерде көп болған жағдайда хі кездейсоқ шамалардың белгісіз теориялық үлестірілуін дұрыс статис. бағалауға болады. Бұл ретте де вариациялық статистика математика статистиканың көмекші аппараты болып есептеледі. Әзірше вариациялық статистиканы ықтималдық теориясы мен математикалық статистика шеңберінен тыс негіздеу елеулі теориялық нәтижелерге қол жеткізген жоқ. Дереккөздер
Варикоз

Варикоз ( — кеңею) — аяқтағы вена қан тамырларының кеңейіп түйінделуі. Ауру кезінде вена тамыры кеңейіп, ұзарып, түйінделіп, білеуленіп, серпімділік қасиетін жояды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, Жер шарындағы халықтың 10 — 15%-і осы кеселге шалдыққан, ерлерге қарағанда әйелдерде (әсіресе, жүкті әйелдерде) бұл ауру 4 есе жиі кездеседі. Варикозбен ауырғанда көбіне вена қан тамыр қабырғаларының әлсіздігіне байланысты қан айналысының жылдамдығы төмендеп, қан вена ішінде ұйиды немесе тамыр қабырғасында ісік болса, соның салдарынан тамыр қысылып, кей жерлері түйінделеді (қара: Тромбофлебит). Ауру баяу басталады да, бірте-бірте тамыр созылып, үстіндегі терісі көгереді, кейде сол жер жұқарып тесіледі. Науқас адам аяғына ауыр салмақ түскендей сезініп, балтыр еті тартылып, тез шаршағыш келеді. Аяқ ісініп, ауру күшейе түседі. Варикоз көбіне ұзақ уақыт аяғынан тұрып ауыр жұмыс істейтін адамдарда (шаштараз, аспаз, мұғалім, т.б.) кездеседі. Варикоздың тұқым қуалайтын жағдайлары да анықтаған. Аурудан алдын ала сақтану үшін (егер бұл ауруға ағза іштен туа бейім келсе) ондай адамға жалпы ағзаны шынықтыратын, әлдендіретін ем қолданылады (емдік физкультура, түрлі витамин қабылдау, ванна алу). Жүкті әйелдер Варикоздың алғашқы белгілері білінісімен (2 — 3 айлығынан бастап) созылмалы бандаж кию керек. Оны босанғаннан кейін де 1 — 2 ай киген жөн. Аурудың асқынған түрінде хирургиялық операция жасалып, түйінделген веналар алынып тасталады. Дереккөздер
Бұрхан Шағиди

Бұрхан Шағиди (3 қазан 1894 жыл, Ақсу аулы, Тетеш ауданы, Қазан губерниясы — 1989, Бейжің, Қытай) — қоғам қайраткері, ғалым. Бұрхан 1912 жылы Үрімжі қаласына қоныс аударып, Қытай азаматтығын қабылдады (1914). 1929—1933 жылдары Берлин университетінің саяси экономика факультетінде оқыды. Найман тайпасының Қызай руынан шыққан. Өмірбаян 1934 жылы «Шыңжаңда империяға қарсы тұру» қоғамы бұқаралық басқармасы төрағасының орынбасары, 1937 жылы Қытайдың Зайсан қаласындағы консулы болды. 1938 жылы Шэн Ши Сай үкіметі тарапынан қамауға алынып, 1944 жылға дейін түрмеде отырды. 1945 жылы Үрімжі аймағының уәлиі, Шыңжаң өлкелік бірлескен үкімет төрағасының орынбасары, 1947 жылы қыркүйекте Гоминдан үкіметінің алқа мүшесі болып тағайындалды. 1949 жылы Шыңжаң өлкелік үкіметінің төрағасы, Шыңжаң университетінің ректоры болды. Бұрхан Чан Кайши тобының Ішкі Қытайдағы жеңілісіне байланысты өлкелік үкіметтің барлық алқа мүшелерін Қытай коммунистеріне бейбіт берілуге үндеді (1949, 26 қыркүйек). 1953 жылы Қытай Халық саяси мәслихат кеңесі төрағасының орынбасары, Қытайдағы мұсылмандар қоғамының, Араб–Қытай достық қоғамының төрағасы, 1955 жылы ҚХР Ғылым Академиясының академигі, оның аз ұлттар тілін зерттеу ин-тының директоры болды. 1966 жылы Қытайдағы “мәдени революция” кезінде қуғынға ұшырап, 1978 жылы ақталды. Кейін Қытай Халық саяси мәслихат кеңесі төрағасының орынбасары қызметін атқарып, түркі тілдерін, ислам дінін зерттеу қоғамдарына төрағалық етті. Бұрхан орыс, араб, неміс, қытай, ұйғыр тілдерін жақсы меңгерген. Ұйғырша–қытайша — орысша сөздік шығарған. Дереккөздер
Венгрлердің (мажарлардың) батысқа қоныс аударуы

Венгірлердің (мажарлардың, мадиярлардың) батысқа қоныс аударуы — венгрлердің ұлт ретінде қалыптасуындағы шешуші оқиға. Қазіргі венгр ғалымдарының (Немет, Барги, Лигети) пікірі бойынша, мажар тайпалары қазіргі Ресейдегі Ханты-манси авт. округінің оңтүстігін, яғни Батыс Сібірді қоныстанған. Халықтардың ұлы қоныс аударуы кезеңінде олар қазіргі Башқортостан жерінде, кейінірек Мұғалжар — Жайық төңірегіне, ең соңында Солт. Кавказда аялдаған. Мажар тайпалары осы кезеңде түркі тайпаларымен етене жақындасып, Еділ мен Дон аралығына, кейінірек Днепр мен Дунайдың төм. ағысына шашырай қоныстанды. 870 ж. хатталған араб деректерінде Леведия (Ливадия) одағы мен кунду тайпасының күші жайлы, оның патшасы Алмаш Арпадтың иелігі кеңейгендігі жөнінде айтылады. Оны Византия патшасы Константиннің қолжазбасындағы деректер қуаттайды. Алмаш Арпад әулеті билеген мажарлар 862 жылдан бастап Орталық Еуропадағы әскери соғыстарға белсене араласады. Олар алдымен фракиялықтарға қарсы моравалар жағында, ал 894 ж. моравалар мен византиялықтармен одақтасып, фракиялықтар мен Дунай бұлғарларына қарсы соғысты. 900 ж. Италияның солт-не дейін жеткен мажарлар Дунай бойын толық иеленді және 902 ж. фракиялықтармен кезекті шайқастан кейін Батысқа жылжуын тоқтатты. Осылайша олар табиғаты қолайлы Карпат бойында біржолата қалды. Аңыз бойынша, мажарлардың жетекші жеті тайпасының көсемдері Елод, Онд, Конд, Таш, Хуба, Тохотом, Алмаш (Арпадтың әкесі) шығыстық салт бойынша тәңірге, аруаққа ант етіп, қан шығарып, анда болады. Малдарын айдап, бала-шағаларымен Карпат қойнауына жеткен мажарлардың саны жарты млн-дай болған. Жаңа мекенге қоныс аударғаннан кейін мажарлар дәстүрлі мал ш-мен айналысып, аздап егіншілікке бет бұрды. 955 ж. герман королі Оттодан қатты жеңіліске ұшырағаннан кейін жаугершілік салт-дәстүрден, көшпеліліктен бас тартты. Христиан дінін қабылдап, еуропалық қауымдастыққа ене бастады. Мажар тарихында “Отанға қоныстану” аталатын бұл тарихи оқиғаның шешуші тұстары мен көш салтанаты 1896 ж. Венгрияның 1000 жылдығы қарсаңындағы өнер туындыларынан көрініс тапты. 20 суретші қатысқан, ұзындығы 120 м, биікт. 15 м панорама салынды және ол 1991 — 95 жылдары толығымен қайта қалпына келтірілді. Дереккөздер
Венгр шығыстану мектебі

Венгр шығыстану мектебі — әлемдегі Азия елдерін зерттейтін орталықтардың бірі. Түркітану мен Алтайтану саласында венгр ғалымдарының үлесі зор. Олар Ататүрікке тіл саласында реформа жүргізуге үлкен қолғабыс тигізді. Атап айтқанда Қунаш Игнац түрік диалектологиясының сөздігін жасады. Бирток Бела түрік халқының фольклорлық [[музыкасын зерттеудің негізін қалады. Туру Иожер, Дьюла Немет, Лигети Лайоштар әлемдік түркітануда аса ірі тұлғалар болды. Гольдзихер Игнац исламтану, Германиус Дьюла араб әдебиеті мен ислам құқығын зерттеу саласында іргелі еңбек жазған. Г.Лоринц, Ревицки, Эрази секілді венгр ғалымдары парсы ғазалдары мен Омар хайям шығармаларын әр кезеңде ағылшын, венгр тілдеріне аударып, Еуропаға таратты. Дереккөздер
Венедтер

Венедтер (венеттер, вендтер) — ежелгі тайпа атауы. “Венедтер” атауы б.з. 1 ғ-ынан бастап кездеседі. Висла бойында, Балтық жағалауында, Карпаттан солт-ке қарай және Дунайдың төм. ағысында тұрған. Плиний (Үлкен) мен Тацит В-ді сарматтарға, готт тарихшысы Иордан (6 ғ.) славяндарға жатқызған. 7 — 8 ғасырлар аралығында Венедтердің бір бөлігі шығыс славяндар құрамына біріккен тәрізді. Орта ғасырларда немістер славяндарды Wenden, Wіnden деп атаған. Дереккөздер
Бұру

Бұру, бұрылу, айналу — кеңістіктің ең кем дегенде бір нүктесі жылжымай өз орнында қалатын қозғалыстың бір түрі. Жазықтықтағы бұру кезінде қозғалмайтын нүкте бұру центрі, ал кеңістіктегі бұру кезінде қозғалмайтын түзу бұру осі деп аталады. Евклид кеңістігіндегі бұру кеңістікте бағдарлануының сақталуына не сақталмауына қарай меншікті бұру (1-текті) немесе меншіксіз бұру (2-текті) деп аталады. Жазықтықтағы меншікті бұру декарттық координаттар жүйесінде (координаттардың бас нүктесі бұру центріне орналасқан) хxҺcos–уҺsіn және уxҺsіn+уҺcos формуласымен, ал меншіксіз Бұру сол жүйеде (координаттардың бас нүктесі Бұру центріне орналасқан) хxҺcos+уҺsіn және хxҺsіn–уҺcos формуласымен (мұндағы  — Бұру бұрышы) анықталады. Дереккөздер
Венера (ғарыштық бағдарлама)

“Венера” — Шолпан планетасына 1961 жылдан бастап ұшырылған кеңестік планетааралық ғарыштық аппараттардың (стансалардың) атауы. 1961 — 83 ж. “Венера ” ғарыштық бағдарламасы бойынша Байқоңыр ғарыш алаңынан барлығы 16 ғарыштық станциялары ұшырылды. Олардың құрамында ғылыми аспаптар, сондай-ақ, борттық аппаратуралар жиынтығы (бағдарлау жүйесі, Күн энергиясымен қоректендіру жүйесі, тежегіш қондырғы, алыс байланыс пен орбита өлшеудің радио жүйесі, т.б.) болды. Массасы 643,5 кг алғашқы “Венера-1” ғарыштық аппараты 12.2.1961 ж. ұшырылды. Ол сол жылдың 19 — 20 мамыры аралығында Шолпаннан шамамен 100 мың км қашықтықта өтіп, жасанды Күн серігіне айналды. “Венера -2” ғарыштық аппараты (массасы 963 кг) 12.11. 1965 ж. ұшырылып, 27.2. 1966 ж. Шолпаннан шамамен 24 мың км қашықтықта өтті. Бұдан кейінгі “Венера” ғарыштық аппараттары Шолпан бетіне қонды (“Венера-3”, “Венера-14”) немесе планетаның жасанды серігіне айналды (“Венера-15”, “Венера-16”). 1975 жылдан кейін ұшырылған жаңа типтегі “Венера” станцияларының (“Венера-9” — “Венера-16”) массасы 4,9 — 5,3 т болды. “Венера” ғарыштық аппараттарының көмегімен Шолпан атмосферасының химиялық құрамы, қысымы, температурасы, планета бетіндегі желдің жылдамдығы, планета топырағындағы табиғи радиоактивтік элементтің құрамы, планета грунтының тығыздығы, т.б. жөнінде көптеген құнды мәліметтер алынды. Дереккөздер
Мультипликатор

Мультипликатор (латын тілінде multіplіkator – көбейтуші) – табыстың өзгеруі инвестициялардың өзгеруіне байланысты екенін көрсететін коэффициент. Мультипликатор идеясын экономика ғылымына алғаш рет 1931 ж. ағылшын экономисі Р.Кан енгізді. Ол инвестицияның халықтың сатып алу қабілеті мен жұмыспен қамтылуын қалай еселейтінін (мультификациялайтынын) көрсетіп берді. Дж. М. Кейнс “Жұмыспен қамтылудың, пайыздың, ақшаның жалпы теориясы” (1936) деген еңбегінде мультипликатордың жалпылама түсініктемесін берді. Мультипликатор теориясы бойынша белгілі бір өндіріс аясына жұмсалған шығын басқа өндіріске және жұмыспен қамтылуға ынталандырушылық ықпал етеді. Жалпы ұлттық өнім көлеміндегі бұл оң, өскелең нәтиже мультификациялық нәтиже деп аталады. Мультипликатор инвестиция мөлшері көбейгенде жалпы ұлттық өнімнің өсу көлемін көрсететін сандық коэффициент болып табылады. Мысалы, инвестиция 100 млрд. теңгеге өссе, мұның өзі жалпы ұлттық өнімді 300 млрд. теңгеге өсіреді, демек, мультипликатор=3, егер жалпы ұлттық өнім 200 млрд. теңгеге артса, онда мультипликатор 2-ге тең болады. Кейнстік мультипликатор теориясы шеңберінде үкімет (мемлекеттік тапсырыс), фирмалар, халық жұмсаған ірі көлемдегі шығынның (инвестицияның) оң ықпалы ұлттық өндірістің тиімділігіне және өсуіне игі әсерін тигізетіні негізделді. Кейіннен мультипликациялану (көбею) құбылысы уақыт факторын ескере отырып қарала бастады және мультипликатордың динамикалық серпінді үлгісі пайда болды. Ол бастапқы инвестиция нәтижесінің қайталанып отыратындығын басшылыққа алып жасалды. Жинақ ақша мен инвестиция серпініне талдау жасауда мультипликатор теориясын пайдалану жиынтық сұранымның, жалпы ұлттық өнім көлемінің және халықтың жұмыспен қамтылуының өзгеруіне ықпал етудің нақты тұтқаларын көрсетеді. Бұл теория түрлі бағыттар тарапынан сынға ұшырағанымен, тиімді сұраным тұжырымдамасын, нарықтық экономиканы реттеу қажеттігі мен мүмкіндігін негіздеуде ерекше рөл атқарды. Түрлері: инвестициялық мультипликатор – күрделі жұмсалымның жиынтық табысқа ықпалы; ақша мультипликаторы – ақша-несие жүйесіне салымның көбеюі не азаюы нәтижесінде ақша массасының бір бірлікке шаққанда қанша артатынын не қысқаратынын көрсететін сандық коэффициент; депозиттік (несиелік) мультипликатор – банк депозиттеріндегі болмашы өзгерістердің ақша мөлшеріне және банк жүйесі мен несие рыноктарында бір мөлшердегі ақшаның сан рет пайдаланылуы арқылы несие көлеміне жасайтын ықпалы. Пайдаланған әдебиет
Венералық аурулар

ВЕНЕРАЛЫҚ АУРУЛАР [лат. venus (venerіs)— ежелгі римдіктердің махаббат құдайы] — негізінен, жыныстық қатынас арқылы берілетін жұқпалы аурулардың жиынтық атауы. Оларға соз, мерез, трихомоноз, хламидиоз сияқты 20 шақты аурулар жатады. “В. а.” терминін 1527 ж. француз ғалымы Ж. де Бетанкур ұсынған. Ежелгі Мысыр, Қытай жазба ескерткіштеріндегі деректер бойынша В. а. б.з-дан 2500 ж. бұрын белгілі болған. Бірақ олардың барлығын бір ғана ауру деп есептеген. Ауру қоздырғыштары ашылып, зерттелгеннен кейін ғана (19 ғ.) В. а. жеке түрлерге жіктелді. В. а-дың таралуына кездейсоқ жыныстық қатынас, жезөкшелік сияқты әлеум. факторлар көп әсер етеді. В. а-мен сырқаттанған кісілер есепке алынады, міндетті түрде емделеді, емделуден бас тартатын болса, заң бойынша жауапқа тартылады. Дереккөздер
Венерн

Венерн (Vnern) — Швецияның оңтүстігіндегі көл. Аумағы 5,5 мың км². Ұзындығы 140 км шамасында, енді жері 80 км-дей, ең терең жері 100 м. В. көлі 44 м абсолюттік биіктіктегі тектоникалық қазаншұңқырда жатыр. Жағасы жайпақ, қатты тілімделген, аралдары көп. Венернге бірнеше өзендер құйып, одан Гета-Эльв өзені ағып шығады. Айдыны желтоқсан-қаңтарда қатып, сәуірде мұзы ериді. Оңтүстігінде жатқан Веттерн көлімен және Балтық теңізімен каналдар арқылы жалғасқан. Венернде Стокгольм-Гетеборг кеме қатынасы бар. Көл жағасындағы басты қалалар: Карльстад, Мариестад, Венерсборг. Дереккөздер
Центрлік күштер

Центрілік күштер — материялық нүктенің (дененің) қозғалысы кезінде әсер сызығы әр уақытта күш центрі деп аталатын қозғалмайтын (тұрақты) бір нүкте арқылы өтетін күштер. Тартылыс күші, электр зарядтарының арасындағы электрстатик. өзара әсер күші Центрілік күштердің мысалына жатады. Центрілік күштердің әсерінен материялық нүкте жазық траекториямен қозғалады. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Венесуэлалықтар

Венесуэлалықтар — Венесуэла Республикасының тұрғын халқы. Жалпы саны 23,6 млн. (1998). В-дың 20%-і ақ нәсілділер, 9%-і зәңгілер, қалған 69%-і араласқандылар, мулаттар, самболар. В. испан тілінің латынамерикалық диалектісінде сөйлейді. Басым көпшілігі христиан дінінің католик ғұрпын ұстанады да, аздаған бөлігі протестанттар мен мормондар. В. испан, баск халықтарының үнді, зәңгі тайпаларымен ассимиляцияға түсуі негізінде қалыптасты. Зәңгілер мен мулаттар теңіз жағалауын мекендесе, араласқандылар (метистер) елдің солт.-батысындағы таулы өңірлерде, самболар Льяноста тұрды. В-дың төрттен бірі а. ш-нда, үштен бірі өнеркәсіпте, кейбірі тұрмыстық қызмет көрсету саласында еңбек етеді. В., әсіресе, араласқандылары пальма жапырағынан, шиден тоқып, өріп түрлі бұйымдар жасап, тері өңдеумен, қыш құмыра жасаумен, әр түрлі кәсіптермен шұғылданады. В-дің ескі қалаларында испан үлгісіндегі үйлер көп кездеседі. Ауылдық жерлерде тұратын шаруалар үйлерін кірпіштен, саз балшықтан тұрғызып, шатырларын жұқа қыш немесе пальма жапырағымен жабады. Көбіне ауладағы бағаналарға орнатылған аспалы торда ұйықтайды. Ұлттық киімдері: ерлер мақта матадан тігілген кең балақты шалбар, жейде, шиден тоқылған сомбреро, жеңіл аяқ киім (сандал) киеді. Әйелдері бастарына жаулық жауып, көйлектерін ұзын да кең етіп тігеді. Ұлттық тағамдары, көбіне, жүгеріден даярланады. Оған “арепа” аталатын тоқаш, масаморра ботқасы, жүгері ұнынан дайындалған альяка тағамы жатады. Чича ішімдігін пайдаланады. Фольклорынан, ұлттық той-мерекелерінен испандықтармен қоса, жергілікті үндіс халқының, африкалықтардың да әсері байқалады. Спорттың көптеген түрімен қатар, бұқа сүзістіріп, қораз төбелестіріп те көңіл көтереді. Ұлттық муз. аспаптары куатроның сүйемелдеуімен гуарачас биін билейді. “Тернера” деп аталатын отбасылық мерекелері бар. Дереккөздер
Алексей Гаврилович Венецианов

Венецианов Алексей Гаврилович (18.2.1780, Ресей, Мәскеу — 16.12.1847, Тверь губ. Поддубье с.) — орыс суретшісі, орыс бейнелеу өнерінде тұрмыстық жанрдың негізін салушылардың бірі, Санкт-Петербург Көркемсурет академиясының акад. (1811). Жас кезінде жер өлшеуші, кейіннен шенеунік болып қызмет еткен. 12 жыл бойы Эрмитажда көне дәуірдегі көрнекті суретшілердің картиналарын көшірумен шұғылданды. В.Л. Боровиковскийден сабақ алып, оның әсерімен өз әйелінің, қыздарының портреттерін жазды. 1819 ж. суретшілікпен түбегейлі айналысу мақсатымен Тверь губерниясындағы Сафоновка деревнясына көшіп келеді. В-тың шаруалар өмірінен салған алғашқы еңбегі — “Қырман” (1820) картинасындағы еңбек адамын бейнелеуде жасандылық байқалды. Кейінгі “Қызылша тазалау” (1822), “Помещик әйелдің тағы бір таңы” (1823) шығармаларында суретші бұл кемшіліктерінен арылып, деревня өмірін шынайы бейнелей білді. 19 ғ-дың 20 — 30-жылдары — В. шығарм-ның кемелденген шағы. “Егін орағында” (1820), “Захарка” (1825, Третьяков галереясы), “Ұйқыдағы бақташы” (1823 — 24, Орыс музейі) картиналарында суретші еңбек адамдарының тұрмысын, жан сұлулығын, адамгершілік қасиеттерін және табиғат көріністерін шебер суреттеді. В. — 19 ғ-дың 1-жартысында өз өнерін шаруалар тақырыбына арнаған жеке-дара суретші. Ол 19 ғ-дың 2-ширегінде 70-тен астам суретші-шәкірттер тәрбиелеп шығарды. “Венецианов мектебінің түлектері” аталған бұлардың қатарында С.К. Зарянко (1818 — 1870), А.В. Тыранов (1808 — 1859), А.Г. Денисов (1811 — 1834), Е.Ф. Крендовский (1810 — 1853), Л.К. Плахов (1810 — 1881), Г.В. Сорока (1823 — 1864), т.б. бар. В. шәкірттеріне тек қана шындықты жазуды, бір-біріне еліктемей өз мәнерін, өз қолтаңбасын табуды өсиет етті. Бірақ олардың көпшілігі ұстазы көтерілген биікке жете алмады. Әйтсе де В. мектебінің суретшілері орыс бейнелеу өнеріндегі реалистік бағытты ілгері дамытуда үлкен рөл атқарды. Дереккөздер
Бұртас

Бұртас - Еділдің екі жағалауын (шамамен қазіргі Сызраньнан Волгоградқа дейін) 5 —11 ғасырларда қоныстанған тайпалық құрылым. Бұртастар туралы мәліметтер 10 ғасырда осы өңірге келген араб саяхатшыларының еңбектерінде, ал 13 ғасырдан бастап орыс тіліндегі жазбаларда кездеседі. Олар егін, мал шаруашылығымен, аң терілерін сатумен айналысқан. Бұртастың этникалық құрылымы әлі күнге дейін анықталмаған. 7 ғасырда Бұртас тайпасы Еділ бұлғарлары мен бесенелердің (печенегтердің) шапқыншылығына қарсы он мыңға жуық салт атты әскер шығарған. 7 ғасырдың аяғында Хазар қағанатының билігінде, ал 10 ғасырдың аяғында Киев Русіне тәуелді болған. 14 ғасырда қыпшақтар келгеннен кейін, өздерінің этникалық бейнесін жоғалтқан. Мешерлер мен мордвалар мәдениетінің қалыптасуына Бұртас мәдениеті ықпал етті деген жорамал бар. Дереккөздер
Шәркей

Шәркей, шақай, шоқай — көннен жасалынған қарабайыр аяқ киім. Оны тау шөгінділерімен жүргенде аңшы, құсшылар және шаруашылықпен айналысатын егіншілер етік сыртынан киген, нәтижесінде ол аяқ киімді тез тозудан сақтаған. Ол шала иленген көн “шылғи“ теріден жасалынады, өкшесі мен қонышы болмайды, табанына киіз ұлтарақ салынады. Теріні аяққа шақтап орап не бүре отырып, қалыптап байпақ басына тарылтып “науалап“ жасайды, бауын өкше жағынан шығарады. Аяқ киімге орналастыруды “Шәркей тарту“ деп атайды. Бұл киімді оңтүстік өңірлерде “шақай“, Арал аймағында “шарық“, Көкшетауда “шәрке“, Семейде “шәркей“, Қостанай мен Ақтөбеде “шабата“ (Орынбор қазақтары жөкеден тоқылған аяқ киімді осылай дейді) деп те атайды. Зерттеушілердің айтуынша жұмыс аяқ киіміне саналатын Ш-дің сұқпай (сәркей), көн шабата, сірі шоқай, қайыс етік, шөпшөр, шепік, мөкі кебіс, т.б. түрлері болған. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Мультипольдық сәулелену

Мультипольдық сәулелену – электрлік зарядталған бөлшектер жүйесінің электрлік немесе магниттік моменттерінің өзгерулері кезіндегі электрмагниттік сәуле шығаруы. Шығарылатын фотон иеленетін импульс моментіне сәйкес дипольдік (l1), квадрупольдік (l2), октупольдік (l=3), т.б. ажыратылады. Ең қарқынды сәулелену – электрлік дипольдік (немесе дипольдік), одан қарқыны азырағы – магниттік дипольдік (немесе магниттік) және электрлік квадрупольдік (немесе квадрупольдік) сәулеленулер; ал қарқыны одан да азырағы магниттік квадрупольдік және электрлік октупольдік сәулеленулер болып табылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Цеолиттер

Цеолиттер (грек. — қайнайтын) — сілтілік және сілтілік жер металдарының сулы алюмосиликаттары түріндегі минералдар. Құрылымы Құрылымы [(Sі, Al)O4] тетраэдрлерінің қаңқасынан тұрады, бұның теріс зарядтарын Ca, Na, K иондары теңестіреді. Қаңқадағы тетраэдрлер арасындағы байланыстардың беріктігіне қарай Цеолиттер бір (натролит тобындағы минералдар), екі (гейландит тобындағы минералдар), үш өлшемді болып ажыратылады. Бірінші және екінші топ минералдарының пішіні талшық және пластинка тәрізді. Физикалық қасиеттер Цеолиттер түссіз, ақ, жасыл, қызғылт, қоңыр түсті болып келеді. Қатт. Мосс шкаласы бойынша 3,5 — 5,5, тығызд. 2,1 — 2,5 г/см3. Цеолиттер негіз құрамды эффузиялардың суынуынан пайда болған қуыстарда, гидротермалдық процестердің ақырында қалыптасқан түзілімдерде, экзогендік жағдайда алюмосиликаттар мен табиғи шынының өзгеруінен жаралады. Жасанды жолмен алынған Цеолиттердің таңдап адсорбциялау қасиеті болады. Цеолиттерден жоғары сапалы сорбенттер, молек. өлшеуіштер жасалады. Цеолиттер табиғатта кең таралған. Табиғи Цеолиттер суды тазартуға қолданады. Дереккөздер
Бофорт теңізі

Бофорт теңізі — Солтүстік мұзды мұхиттың Солтүстік Америка жағасындағы шеткі теңізі. Аляска түбегі (АҚШ) мен Канаданың Арктикалық топаралының батыс аралдары аралығында. Ауд. 481 мың км², ең терең жері 3749 м, орташа тереңдігі 1004 м. Теңіздің көп бөлігі құрлықтық қайраңда жатыр. Мұнда циклондық су айналымы байқалады. Жыл бойы мұз айдыны жауып жатады, тек тамызда оңт. жағасы 4 о С-қа дейін жылынып, мұзқұрсаудың жиегі 50 — 100 км солтүстікке шегінеді. Теңізге Канада жерінен Маккензи өзені құяды. Бофорт теңізі ағылшын адмиралы Ф.Бофорттың есімімен аталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Бұрғылау мұнарасы

Бұрғылау мұнарасы - бұрғылау аспабын, кен орнындағы қозғалтқыштарды, сондай-ақ жалғастырма құбырларды түсіруге және көтеруге арналған ұңғыма үстінен орнатылған көтергіш құралым (әдетте, металл құралымнан тұрады). Бұрғылау мұнарасы көтеріп-түсіру операцияларын механикаландыруға арналған құралдармен (полиспаст) және бұрғылау құбырларын орнатуға арналған кассетамен жабдықталады. Бұрғылау мұнарасының биіктігі 9 м-ден 60 м-ге дейін болады. Бұрғылау мұнарасы қиық пирамида (мұнара тәрізді) не пішіні А тәрізді болып жасалады. Басқа орынға көшіру үшін бұрғылау мұнарасы трактормен сүйретіледі не ол жеке тораптарға бөлшектеліп, жаңа орында қайта құрастырылады. Дереккөздер
Бұрғылау балғасы

Бұрғылау балғасы, перфоратор — тау жынысы, бетон, кірпіш қаламасы сияқты табиғи және жасанды материалдарда шпурлар (кейде ұңғымалар) бұрғылауға арналған айналма және ұрма-соқ әрекетті машина. Бұрғылау балғасы — негізінен электрлік және пневматикалық машина. Кейде бензинді қозғалтқышпен жабдықталған мотоперфораторлар да қолданылады. Бұрғылау балғасы қолмен атқарылатын Бұрғылау балғасы (массасы 10 — 30 кг, жеңіл, орташа және ауыр), бұрғылау арбасына қондырылған не автоматты түрде жеткізушісі бар бағанаға орнатылған бағаналық Бұрғылау балғасы (массасы 50—70 кг) және жоғары бағытталған шпурларды бұрғылауға арналған телескоптық Бұрғылау балғасы (массасы 30—50 кг) болып ажыратылады. Діріл мен шуылдың зияндылығын азайту үшін Бұрғылау балғасында діріл өшіргіш тұтқалар және тұншықтырғыштар пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы II том
Муниципалдық қызмет

Муниципалдық қызмет – жергілікті өзін-өзі басқару органдарында тұрақты негізде өз өкілеттіктерін орындау жөніндегі кәсіптік қызмет. Муниципалдық қызметтің лауазымдарға қойылатын талаптары муниципалдық құрылымның жарғысымен айқындалады. Жергілікті өзін-өзі басқару органдарындағы лауазымдарда жұмыс істеген уақыт мемлекеттік қызмет туралы заңға сәйкес жеңілдіктер мен кепілдіктер беру үшін есептелетін өтілге (стажға) есептеледі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ескі Иқан

Ескі Иқан — Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл, Ескі Иқан ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-дей жерде, Арыс-Түркістан каналының оң жағалауындағы эфемерлі жусаны басым, баялыш, күйреуік өскен сұр қоңыр және шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1963 жылы осы маңда мақта шаруашылығын дамытуға орай 23-партсъезі атындағы кеңшарды құруға байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Ескі Иқанда мақта шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалықтары және бірнеше өндірістік кооперативтер мен серіктестіктер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы 2 орта мектеп, кітапхана, клуб, стадион, аурухана, т.б. мекемелер бар. Ескі Иқан арқылы Шымкент-Түркістан автомобиль магистралі өтеді. Тағы қараңыз * Иқан шайқасы Дереккөздер
Мумия

Мумия – жасанды жолмен мүрделердің өз қалпында ұзақ уақыт сақталуы. Ежелгі Египетте жоғары дәрежелі адамдарды және қасиетті деп танылған жануарларды мумиялау кеңінен қолданылған. Мумияны ыстауды Перу, Мексика, Канада топ аралдарының ежелгі тұрғындары жақсы меңгерген. Скифтерде де мумиялау жақсы дамыды. Қазіргі кезде мумиялау “бальзамдау” деп те аталады. Мумия — геологияда 20-70%-ы темірдің сусыз тотығынан тұратын, гипс пен алюмоcиликаттарды қоспалар түрінде кіріктіретін минералдық бояулар не табиғи пигменттер; темірдің гидрототықтырын қүйдіру нәтижесінде алынады; құрамындағы темір тотығының мөлшеріне орай, ашық қызыл түстен құңгірт қызыл түске шейінгі аралықгағы реңдерді бере алады; бояулар мен әр түрлі кіреукелер дайындауға кеңінен қолданылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы