kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Көп модалы талшық

Көп модалы талшық (Многомодовое волокно) — өзекшесінің диаметрі 50—125 мкм болатын оптикалық талшық (ОТ). Бұл неғұрлым тез таралған ОТ түрі. Ұзындығы өр түрлі толқындар немесе фазалар айырымы бар бірнеше модаларды (тәуелсіз жарық жолдарын) таратып бере алады. Алайда өзекше диаметрінің үлкен болуы жарық шоғының өзекше бетінен жиі шағылуын тудырады, ал бұл күшті дисперсияға әкеліп соғады. Дисперсия өткізгіштің қабілетін және қайталағыштардың арақашықтыгын шектейді. Коп модалы ОТ-тың откізгіштік қабілеті, шамамен, 2,5 Гбит/с құрайды. Дереккөздер
Құрбан Әбдірәсілов

Құрбан Әбдірәсілов(1932 жылы туған), ұйғыр актері. ҚазКСР-інің халық артисі (1987). 1956 ж. Ташкент театр-көркемсурет институтының актерлік факультетін бітіргеннен кейін, Алматыдағы Ұйғыр музыкалы комедия театрына қабылданды. Алғашқы ойнаған елеулі рөлі - Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында» спектакліндегі Әнуар Әбдірәсілов негізінен өткір мінезді рөлдерді орындаумен көрермендер сүйіспеншілігіне бөленді. Әуезовтің 1968 ж. ұйғыр театры сахнасында қойылған «Айман-Шолпан» комедиясындағы аңғал, адуын батыр Көтібардың рөлін шебер орындады. Дереккөздер
Базофильді миелоциттер

Базофильді миелоциттер (myelocytus basophilicus; грек, myelos — жілік майы, kytos - жасуша; basis — негіз; рһіііа - сүйіспеншілік, жақсы көру) - адам мен жануарлар организмдеріндегі сүйектің қызыл кемігі майының миелоидты ұлпасында дамып жетілетін базофильді гранулоциттер. Базофильді миелоциттердің қантүзілу процесіндегі даму қатары — ұрықтық қантүзілу кезінде қалыптасып жетіліп, сүйектің қызыл кемігі майына келіп қоныстанған көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан бастау алады. Бұлардан көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, олардан арнайы биологиялық белсенді зат — поэтиннің әсерінен өздігінен қалпына келу мүмкіндіктері шектелген бірмүмкіндікті (унипотентті) бастама жасушалар жетіледі. Бұлардан бөлініп көбею арқылы үлкен ядролы солғын базофилді цитоплазмалы ірі жасушалар — миелобласттар дамиды. Миелобласттар митоздық бөліну арқылы ірі промиелоциттерге (мөлшері 20-25 мкм) айналады. Бұлардың цитоплазмасында азурсүйгіш дәншелер болады. Промиелоциттерден бөліну арқылы ядроларының пішіні таға тәріздес базофильді метамиелоциттер (балғын базофилді миелоциттер), бұлардан жетілу сатыларына сәйкес таяқша ядролы базофильді миелоциттер, олардан сегментті ядролы базофильді миелоциттер жетіледі. Базофильді миелоциттердің жетілу сатыларына байланысты аталган барлық түрлерінің цитоплазмаларында негіздік бояулармен көкшіл түске боялатын дәншелер болады. Сондықтан, бұларды базофильді гранулоциттер деп атайды. Дереккөздер
Программа сипаттамасы

Программа сипаттамасы (Спецификация программы; program (module) specification) — мәселенің шешу алгоритмін (программасын) құруға қажетті ақпараты бар дәл жөне толық тұжырымы; өндеу нәтижесінде қанағаттандыруы тиіс программаға қойылатын талаптардың формаланған ұсынылуы. Дереккөздер
Базофильді зат

Базофильді зат (substantia ba-sophilia; лат. substantia - зат, грек, basis - негіз, рһіііа — жақсы көру) - жүйке жасушасы — нейроцит цитоплазмасындагы негіздік бояулармен (тионин, көк толуидин, көгілдір крезил т.б.) көкшіл түске боялатын, пішіні мен мөлшері әртүрлі түйіршік тәрізді дәншелер. Базофильді зат — нейроцит денесінің (перикарионның) және оның жүйке толқындарын (импульстерін) сырттан қабылдайтын өсінділері — дендриттерінің цитоплазмасыңда орналасады. Ал нейроциттің аксондык төмпешігі мен аксонының (жүике толқынын неироцит перикарионынан әрі қарай өткізетін жүйке жасушасының өсіндісі) цитоплазмасында базофильді зат болмайды. Электронды микроскоп арқылы базофильді заттың бір-біріне параллельді тығыз орналасқан гранулалы эндоплазмалық тордан түратындығы анықталды. Ал гистохимиялық әдіс - нейроцит цитоплазмасындағы базофильді заттың РНҚ-ға өте бай екендігін көрсетті. Базофильді зат — нейроциттегі протеиннің биосинтезі процесіне қатысу арқылы жүйке жасушасы перикарионы мен өсінділерінің цитоплазмасы массасының белгілі бір деңгейде тұрақты болуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Валенттік аймақ

Валенттік аймақ — қатты денедегі, соның ішінде шалаөткізгіштегі рұқсат етілген электрондық күйлердің энергетикалық облысы; Т=0К температурада валенттік электрондармен толық толтырылған. Валенттік аймақ түсінігі шалаөткізгіштердегі заряд тасымалдаушылардың қозғалыс зандарын аймақтық теория бойынша түсіндіруде пайдаланылады. Дереккөздер
АТС-тің қызмет көрсетуші сымдары

Атс-тің қызмет көрсетуші сымдары (Служебные провода АТС). Координаталы АТС-тың (АТСК) құрамы үш іздеу сатысынан тұрады: абоненттік іздеу (АI), токтық іздеу (ТI ) , регистрлік іздеу (РI ) сатылары. Осылардың ішіндегі абоненттің іздеу сатысының (АI) әрбір кірісі алты жалғаушы сымдардан: а, в, с, d, е, / және бір жалғанбайтын сымнан к тұрады. Дереккөздер
Көпретті координаталы қосқыш

Көпретті координаталы қосқыш (Многократный координатный соединитель, (МКС)). Көп- ретті координаталы қосқыш координаталы АТС-дің негізгі коммутациялық құрылғысы болып табылады. Жалғауды орнату процесінде оның жұмысы маркерлер мен регистрлердің көмегі арқылы басқарылады. Көпретті координаталы қосқыш — электромагниттердің көмегімен қозғалып отыратын, таңцаушы және ұстап тұрушы жолақтардан құралган іздегіштер жиынтыгы болып табылады. Жолақтардың қозгалуы іздегіштердегі жалғанудың іске асырылуын тудырады. Көпретті координаталы қосқыштың бірнеше түрі бар, олар құрылғы сына, іздегіштер санына, позициясы жөне тагы басқа ерекшеліктеріне қарай бөлінеді. Ең көп таралған екі Көпретті координаталы қосқыш түрі бар: * Көпретті координаталы қосқыш 20x10x6 *Көпретті координаталы қосқыш 10x20x6. Бұл белгілердегі біріші сан — КөпреттӀ координаталы қосқыш құрамына кіретін іздегіштер санын, ал екінші сан әрбір іздегіштің түйіспелі өрістің сыйымдылығын, ал үшінші сан топ-тағы түйісетін серіппелердің жалпы санын білдіреді. Көпретті координаталы қосқыш, сондай-ақ екі-үш позициялы болып бөлінеді. Позициялар саны әрбір жалғануға арналған жолақғар санымен анықталады. Көпретті координаталы қосқыштағы әр түрлі іздегіштерінің жалғануын қамтамасыз етуге арналған іздегіш жолақтарда коп мәрте қолданылуына байланысты Көпретті координаталы қосқыш деп аталған. Дереккөздер
Бес мың деген белден асарда

Бес мың деген белден асарда — жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мақаласы. «Социалистік Қазақстан» газетінің бес мыңыншы санының шығуына арнап жазылған. Автор газеттің өркендеп, сапасының арта түсуі үшін үш тілек-талабын қояды. Бірінші – көтеріп отырған тақырыбы, қозғау салған проблемалық мәселелерінің мазмұны мен мәні жағынан биік тұрғыдан келуін, екінші - әдебиеттің бүгінгі күні мен еткен кезеңдегі даму барысы, өсу қарқыны мен аяқ алысын, әсіресе, халық әдебиетінің асыл қазыналарын зерттеп, талдап ұғу жағына, үшінші – көркөм өнер мәселесіне автордың, режиссердің табысы мен кемшілігіне, театрдың қалыптасып өсуіне көңіл аудартатын мақалаларға көбірек орын берсе, театр өнерінің жетіле түсуіне көп көмегі тиетінін баса айтқан. Шығарманың қолжазбасы сақталмаған. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» газетінің 1938 жылғы 24 желтоқсандағы нөмірлерінде жарияланған. Елу томдық шығармалар жинағына енгізілді (12-том, 2004). Дереккөздер
Базофилия

Базофилия - жасушалардың құрылымдық құрамдарының негіздік бояулармен көкшіл түске боялу қасиеті. Ядроның көк түске боялуы — хромосомалар құрамындағы дезоксирибонуклеин қышқылының (ДНҚ) және ядрошықтағы рибонуклеин қышқылының (РНҚ), ал цитоплазманың көкшіл түске боялуы, оның құрамындағы құрылымдардың: РНҚ-ның, мукополисахаридтердің, протеиндердің және т.б. заттардың негіздік бояулармен боялуына байланысты болып келеді. Базофилия — жасушалардыгы протеиндердің қарқынды түзіліп, жасушалар массасының белсенді өсу процесіне тән құбылыс. Дереккөздер
Көп сәулелӀ коннектор

Көп сәулелі коннектор (Многолучевой коннектор; array connector) — көп талшықты (4—8 не-месе 12 талшықты) кабельді қосатын беттақтай коннекторлары арқылы ағытпалы қосылысты қамтамасыз ететін оптикалық-талшықтық бұйым. Әдетте, оның ішіндегі талшықтар бір қатарда, бір-біріне жақын құралады. Көп сәулелі коннекторлар зауытта ғана жасалады жөне модульдік оптикалық-талшықық магистралдық арналар құруды қамтамасыз етеді Дереккөздер
Ғаламдық қауіпсіздік

Ғаламдық қауіпсіздік (жалпыға ортақ) - халықаралық қатынастар жүйесінің және экологиялық жағдайдың әлемді тұрақсыздандыруы, жалпы жер шарының көлемінде дағдарыс туғызуы мүмкін қауіп-қатерлерден қорғау; ғаламдық процестерді саяси реттеу. Ғаламдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саясаты аса күрделі әрі кешенді сипат алады; ол қоғам өмірінің әртүрлі салаларымен және саяси процестің әртүрлі элементтерімен үздіксіз байланыста. Саясаттың ғаламдануы - жалпы адамдық құндылықтардың орныққандығының белгісі. Ғаламдық қауіпсіздік саясаты қызмет ету деңгейі мен саласына байланысты әртүрлі салаларға бағытталуы мүмкін - экономикалық, экологиялық, әскери, ақпараттық, әлеуметтік-мәдени; ол әртүрлі кеңістіктік деңгейде көрініс табуы ықтимал - ғаламдық, аймақтық, жалпыүлттық және шағын. Кең мағынасында қауіпсіздік саясаты - ғаламдық қауіп-қатерді азайту, ауыздықтау саясаты. XXI ғасыр ғаламдық қауіпсіздіктің әскери емес аспектілері маңызды бола түсуде. Ғаламдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету халықаралық құқықта белгіленген заңдар билігін нығайтумен; Б¥¥ маңызын арттырумен; келіссөздер жүргізу процесінің тиімділігін жоғарлатумен; ядролық және қарапайым қарулануды қысқартумен; жаппай қырып-жою қаруын қысқартумен; ғаламдық дамуды сәтті болжап, үлгілеумен; өркениеттің тұрақты даму стратегиясын жүзеге асырумен байланыстырылады. Тағы қараныз: * Ғаламдық мәселелер * Ғаламдық мәселелер бойынша ғаламдық конвенция * Бүкіләлемдік кезекшілік институты * Биологиялық алуан түрлілік конвенциясы * Ғаламдық апат Дереккөздер
Программа схемасы

Программа схемасы (Схема программы; the circuit of the program) — кейбір абстрактылық алгебралық жүйенің сигнатураны пайдаланып программаның қалай түзілетінін көрсететін құрылымдық объект. Дереккөздер it:Schema a blocchi ms:Carta alir th:แผนภูมิสายงาน
Тілім, саған айтайын...

«Тілім, саған айтайын...»(«Әбдірахманға Кәкітай атынан хат»)- Абайдың 1894 жылы жазған өлеңі. *Әрқайсысы 4 тармақты 17 шумақтан тұрады. Дәстүр Абай заманында айтқан ойын басқа біреу арқылы білдіру кең тараған. Мысалы, ғашығына деген ниетін жеңгесі арқылы айту, қайын жұртқа деген базынасын бапасы (жиені) арқылы білдіру, жеткізу. Абай бұл өлеңінде өз ойын жеткізу үшін сондай тәсілді пайдаланған. Кәкітай арқылы өз айналасындағы шәкірт ақындар шығармаларының сарапшысы Әбдірахманнан әділ-қазылық күткендей. «Мен жазайын сізге хат, Оқып көрсін ол шындап...» яғни, жазған өлеңдерінің бағасын енді сенің аузыңнан да бір тыңдап көрсінші дейді. Ақынның білімді баласына шағынып отырғандығы, сөз ұқпаған біреуге іштей күйінгендігі байқалады. «Ұрлаған сөз деп айтасың, Сөз ұрлыққа жүре ме?...» деп, мәйекті сөз тіркесінің бір ақын емес бірнеше ақынның жыр жолдарына түсіп, әр қилы мағына беріп жатуы оғаш нәрсе еместігін ескертеді. Абай ақын балалары Мағауия мен Кәкітай арасындағы шығармашылық тартыстың төрелігін енді Әбдірахманнан күтеді. Өлең соңы негізгі тақырыптан ауыңқырап, енді хат жазушының әкелік, інілік сезімін танытады. Алыста жатқан ағасының жанына барып, қызмет ете алмай жүргеніне өкінішті екенін білдіреді. Дімкәстау бауырының денсаулығына деген алаңдаушылық еміс-еміс елес бергендей. *Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш ақынның 1933 жылы жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында 2-шумақтың 1-жолы «Жүректің сөзін сөйлетіп» болса, жинақтарда «Жүректің сөзін сөйле, тіл» делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1945 жылғы жинақта 7-шумақтың 1- жолы «Көрінген соң бір дидар» деп алынса, кейінгі басылымдарда 1933 жылғы жинаққа сәйкес «Көріскен соң бір дидар» болып қабылданған. *Туынды орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Құрылтай жиналысы

Құрылтай жиналысы - 1917 жылы Ресейде сайлау құқығы негізінде басқару түрі мен конституция жасау үшін ұйымдастырылған құрылым. Мұны сол кездегі саяси ағымдар мен партиялардың көпшілігі қолдаған. Құрылтай жиналысының сайлауы 1917 жылдың қараша айынан бастап 1918 жылдың басына дейін жалғасты. Құрылтай жиналысының Ресейдегі рөлін түсіне отырып, Алаш жетекшілері Бірінші жалпықазақ сьезінде Құрылтай жиналысына дайындықты және оған депутаттар сайлау мәселесін жеке мәселе ретінде көтерді. Осы жылдың қазан айында «Алаш» партиясы атынан Құрылтай жиналысына Торғай, Ақмола, Семей, Орал, Жетісу облыстарынан және Бөкей ордасынан бірнеше тізім бойынша депутаттар сайланды. Олардың арасында Алаштың барлық дерлік қайраткерлері болды. Дереккөздер
Степан Григорьевич Бархударов

Бархударов Степан Григорьевич (1894-1983), тіл білімі маманы. Филология ғылымының докторы, профессор (1932), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946), Лениндік сыйлықтың лауреаты (1970). «Қазіргі орыс әдеби тілінің сөздігі» (1948-65) деп аталатын 17 томдық сөздікті жасауға қатысты. Әуезовтің 60 жасқа толуына байланысты бірнеше ғалымдармен бірге жедел- хат жолдап, зор денсаулық, шығармашылық табыс тілеген. («М. О. Ауэзову. Сборник статей к его 60-летию», А., 1959, 24-бет). Мұхаң Бархударовты Ленинград университетінде оқып жүрген кезінен бастап біледі. Тіл туралы жазбаларында оның еңбектеріне көңіл аударған. . Дереккөздер
Гонадтар

Гонадтар (гонады); (грек, gone — тудырушы, жыныс безі) — аталық және аналық жыныс бездері. Қар. Жыныс бездері.Гонобласттар (гонобласты)(gonoblastus, грек, gonos—туу, blastos — өскін) — ұрықтың (эмбрионның) сарыуыз қапшығы қабырғасында қалыптасатын алғашқы жыныс жасушалары. Түзілген гонобласттар сарыуыз қапшығы қан тамырларына өтіп, қанның ағысымен болашақ жыныс бездеріне барып қоныстанып орналасып, қоректендіруші тіректік жасушалармен қоршалады. Дереккөздер
Кеуекті ұлпа

Кеуекті ұлпа (textus spongiosa; лат. textus — ұлпа, spongiosa — кеуекті) — ішінде қуысты ұяшықтары болатын ұлпа. Кеуекті ұлпаға жануарлар қаңқа сүйектерінің кемік заты жатады. Жіліктер басы мен аралас сүйектердегі кемік затты кұрайтын сүйек тақташалары әртүрлі бағытта эсер ететін механикалық күштердің әсерінен, аталған күштер багытына сәйкес бір-біріне түрліше бағытта орналасып, пішіні әртүрлі үсақ үяшықтар құрайды. Бұл ұяшықтарда организмдегі қан жасау мүшесі — сүйектің қызыл кемігінің майы орналасады. Дереккөздер
Көпстанциялы қатынау

Көпстанциялы қатынау (Многостационный доступ; multiple access). Бір арналы қатынауға үлкен станцияның бір уақытта назар аудару мүмкіндігі. Арналарды тіркеу мүмкіндігі арқылы қатынау өдісінің үш түрін ажыратуға болады: *бекітілген (FA) * талап бойынша (DA) *кездейсоқ қатынау (RA). Бөлек бағыныңқы класына кеңейтілген спектрі бар сигналды қолдану негізіндегі қатынау әдісіне бөлінген. Дереккөздер
Несеп-жыныс жүйесі

Несеп-жыныс жүйесі (мочеполовая система); (systema urogenitalis, грек, systema — жүйе, urina — зәр, несеп; genitalia — жыныс) — адам мен жануарлардың филогенезі (ұзақ тарихи даму) мен онтогенезінде (жеке даму тарихы) зәр бөлу және көбею мүшелерінің біртұтас қалыптасқан жүйесі. Несеп-жыныс жүйесі өз кезеңінде несеп бөлу және көбею (аталық, аналық) мүшелері жүйелеріне бөлінеді. Организмнің онтогенезінде бастапқы бүйрек (пронефрос) өзегінен ұрғашы дарақтарды жыныс жолдары (жатыр түтігі, жатыр, қынап), ал аралық бүйрек (мезонефрос) өзегінен еркек дарақтардың жыныс жолдары (тұқым әкеткіш өзекшелер, ен қосымшасының өзегі, шәует жолы, несеп жыныс өзегі) дамиды. Несеп-жыныс жүйесі мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездерінің паренхималары мезодерманың нефрогонадотомынан, ал дәнекер ұлпалық стромалары мезенхимадан дамиды. Дереккөздер
Баршынтау

Баршынтау, Әуездің күздеуі. Атамекені Бөрілідегі қыстаудан 7 шақырымдай шығыста, Қанайдың қалың қарағанының шеті. Сол Баршынтауының (негізінде төбе) алқымындағы Аққараған деген ықтасында Әуезов туған. Зерттеушілердің Әуезовті бірде - Баршынтауда, бірде Аяққарағанда, кейде Бөріліде туды деп жазуы сондықтан. Дереккөздер
Кеуекті немесе кеулеме денелер

Кеуекті немесе кеулеме денелер (corpus cavernosum; лат. corpus — дене, cavernosum — кеулеме) — құрамында коллаген және эластин талшықтары көп болатын дәнекер ұлпалы құрылым. Кеуекті денелер — несеп-жыныс әзегінде және жыныстык мүшелерде (қаса, қамшы, түкі т.б.) болады. Кеуекті денелерді сыртынан тығыз дәнекерұлпалық ақ қабық қаптап жатады. Одан мүше ішіне қарай таралатын перделіктер (трабекулалар) бір-бірімен торлана байланысып, кеуекті денелерді құрайды. Перделіктердің араларындағы қуыстар, өтістер, сандаулар мен кең қуыстардың ішкі беттері эндотелиймен астарланған. Жүйкелік қозу нәтижесінде аталған құрылымдардың қуыстары қанға толып, кеуекті денелер көлемі жағынан үлкейеді және қатаяды. Кеуекті денелер — жыныстық мүшенің үлкейіп қатайуына (қобуына), несеп-жыныс өзегі қуысының ашылуына ықпалын тигізіп, шәует пен несептің кедергісіз өтуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Әбубәкір Әбентаев

Әбубәкір Әбентаев (1924-1976), Мұхтар Әуезовтің кейіпкері. Көп жылдар Оңтүстік Қазақстан облысында аудандық партия, кеңес қызметінде болған. «Өскен өркен» романының 4-тарауында қыстың қақаған боранында қалған малшыларды құтқарысушы Ноян (ол кезде Шаян, қазір Бәйдібек) ауданы басшыларының бірі ретінде кейіптелген. Романда аудандық партия комитетінің 2-хатшысы Есентаев деп суреттелген. Әбубәкір «Өмір шындығы - өміршең» деген естелігінде еліміздің оңтүстік өңіріне шығармашылық сапармен келген Әуезовпен қалай танысқанын, ұлы жазушының ашық-жарқын, ақ көңіл, аңқылдаған мінезін айта келіп: :«Өскен өркен» романы - өмірдің өзінен алынған шындық. Оның басты кейіпкерлері - біздің өзіміз. Мен өз басым Мұхаңның осы еңбегіне материал бергенім үшін және сол романның бір кейіпкері болғаным үшін өзімді шексіз бақыттымын деп санаймын. Сол күні менің кішкентай ұлым Мыңбайға өз автографын қалдырды. Үйдегі «Абай Құнанбаев» деген кітапқа: «Кішкентай Мыңбайға! Үлкен бол, ақылды бол, бақытты бол деген көңілмен - жазушы М. Әуезов» деп қол қойған кітабын үй ішімізбен көздің қарашығындай қастерлеп сақтаймыз» деген журек тебіренісін білдірген. Дереккөздер
Уағалайкүмүссәләм

«Уағалайкүмүссәләм...»- Абайдың 1888 жылы жазған өлеңі. *Көлемі тармақ саны әр түрлі 2 шумақтан тұратын 18 жол. *Күлембай Бозамбайұлы ақынның әзіл-қалжыңы жарасқан құрдасы, бірнеше рет болыс болып сайланған кісі. Абай шығармаларының жинақтарында «Күлембайға» деген атаумен жарияланып жүрген «Болыс болдым мінеки...» деп басталатын атақты өлеңінде өз заманындағы ел билеген болыстардың типтік тұлғасын жасаған ақын бұл өлеңінде айтпақ ойын тікелей құрдасының өзіне арнайды. Өлеңді ауызекі әңгіме түріндегі сәлемдеуден бастайды да, жылы мысқылмен осынау аумалы-төкпелі заманда ел басқарудың қиын екенін еске салып, «әй, қайдам, шығыныңды қайтара алсаң жарар еді» деген кекесінін білдіреді. Сөз арасында «ата-бабанда ел билеген адам жоқ еді, осың артықтау болды-ау» деген қазақы қалжың бар. Өлеңінің екінші шумағы будан гөрі өткірлеу, болыстың атшабар, ояз алдындағы қипақтаған, тайғанақ пошымынан хабар береді. Бірақ соның бәрін сыйлас адамына көңіл жықпайтындай етіп, зілсіз жылы әзілмен ғана жеткізген. Өлең дәстүрлі шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. Буын саны құбылмалы, 6-дан 9-ға дейін өзгеріп отырады. *Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы бір томдық жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс байқалмайды. *Өлең азербайжан, қарақалпақ, қырғыз, орыс, ұйғыр тағы басқа тілдерге аударылған. Дереккөздер
Программа туралы ақпараттық файл

Программа туралы ақпараттық файл (Файл информации о программе; Program Information File (PIF) - Windows ортасында — бұл ортаға арналып жазылмаған программаларды қалай орындау керектігі жөнінде мәліметтер сақтайтын файл. Бұл файлда мынадай мәліметтер бар: файл аты, оны іске қосатын каталог, оның көп есептілік режимде жұмыс істеу қабілеті және экранның жұмыс режимі (мәтін, графика, терезе, толық экран) опцияны. Дереккөздер
Аттенюатор

Аттенюатор (франц. attenuer - әлсірету, азайту). 1. Күшейткіштердің кіріс қуатын өзгертпестен шығыс қуатын қажетті шамаға азайтатын радиотехникалық құрылғы. Кернеу болгіштер ең қарапайым аттенюатор болып табылады. 2. Шығыс сигналы кіріс сигналына функционалды тәуелді және әрдайым алдыңғысы соңғысынан кәп болатын құрылғы. Дереккөздер
Еуропалық конституция

Еуропалық конституция (Еуропаның Конституциясы) - 2004 жылының 18 маусымда Еуропа елдері басшыларының жоғары кездесулері кезінде тарихтағы тұңғыш Еуропа конституциясының жобасы жасалды. Бүл 2,5 жыл күрделі әрі қиын жүмыстың қорытындысы болды, ол екі кезеңнен тұрды: * 2002 жылының ақпаны - 2003 жылының шілдесінде Еуропалық конвентті шақырып, өткізу. Конвенттің Төрағасы (бұқаралық ақпарат құралдарында Еуропалық конституцияның "атасы" атанған) Францияның бұрынғы президенті Валери Жискар д'Эстен болды; * Конвент дайындаған Конституция жобасы Еуропалық Одақтың мүше-мемлекеттерінің үкіметаралық конференциясына талқылауға берілді (2003 жылында қазан - 2004 жылында маусым), соңғы тұжырымы 2004 жылында 17-18 маусымы аралығында өткен жоғары деңгейдегі кездесулерде жасалды. Құжаттың толық аты - "Еуропалық Конституция орнату Келісімі". Бүл атау бір жағынан осы құқықтық құжаттың мазмұнын, түрін, қызмет ету әрекетін білдірсе, екінші жағынан, халықаралық ұйым және федеративті мемлекет элементтерін бойына сіңірген Еуропа Одағының жанжақты құқықтық табиғатын көрсетуге бағытталған. Еуропалық Конституцияның Келісімдік түрі оның мәтінін бекітудегі, түзетулер енгізудегі "соңғы сөзді" мүше-мемлекеттерге қалдырады. Еуропалық Одақ Конституциясының қабылдануы - Еуропа құрлығының басым бөлігін қамтитын аймақтық конституциялық құқықты қалыптастыруда түбегейлі жаңа үрдістің пайда болуының көрінісі. Дереккөздер
Варикап

Варикап (Varicap, vari (alle) - айнымалы және cap (a city) — сыйымдылық) — берілген кері кернеуге p-n ауысуының тосқауылдық сыйымдылыққа тәуелділігі сызықты болмайтын шалаөткізгіш диод. Варикапты Ge, Si және GaAs материалдары негізінде жасайды. Варикаптың негізгі көрсеткіштері: номиналды (бастапқы) сыйымдылығы С0, сапалығы Q, температуралық сыйымдылық коэффициенті: К= С/С t. Радиоэлектрондық құрылғыларда варикапты параметрлік күшейту, жиілікті көбейту үшін, сондай-ақ сыйымдылықты электрлік басқару мүмкіндігі бар тербелмелі контурдың резонансттық жиілігін қашықтан жөне тез баптау үшін қолданады. Құрылымы Әдетте, варикаптар құрылғының электрлік параметрлерін оңтайландыруға мүмкіндік беретін жазықтық-эпитаксиалды технология бойынша жасалады. Төмен легирленген жартылай өткізгіштің пластинасында (әдетте n-типті өткізгіштігі бар, N+ деп белгіленеді) төмен легирленген n-типті жартылай өткізгіштің жоғары легирленген пленкасы өсіріледі. Акцепторлық қоспаның диффузиясы арқылы эпитаксиалды қабаттың бетінде төмен анодты P-типті қабат пайда болады. Бетке шығатын p-n түйісуін қорғау және кері тесу кернеуін арттыру үшін құрылымның бүйір беті жеңіл балқитын әйнекпен жабылған. Дереккөздер
Уәйіс Сопыұлы

Уәйіс Сопыұлы (туған-өлген жылы белгісіз) - Абайды құрмет тұтатын, жанашыр кісі. *1898 жылы Мұқыр сайлауында Абай өміріне қастандық жасау шылардың соққысын ақын денесіне дарытпай, өз денесімен қорғаштап қалған. Бұл туралы естелік материалдар Абайдың мемлекеттік қорық-музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Құрылтай жиналысына Алаш партиясы атынан аталған депутаттар тізімі

Құрылтай жиналысына «Алаш» партиясы атынан аталған депутаттар тізімі. Бұл тізім 1917 жылы күз айларында барлық облыстарда жасалған. Ол Бірінші жалпықазақ сьезінің қаулысы бойынша және облыстық сьездердің шешімдері бойынша дайындалған. Облыстар бойынша толық тізім 1917 жылдың қазан айында «Қазақ» газетінде жарияланды. Мұнда Торғай, Ақмола, Семей, Орал, Жетісу, Сырдария, Ферғана, Самарканд облыстарынан және Бөкей ордасынан сайланатын депутаттардың тізімі берілген. Тізімге Алаш қайраткерлерінің барлығы дерлік енгенін байқауға болады. Дереккөздер
Басты мәселе

«Басты мәселе» («Без главных проблем»), жазушы М.Әуезовтің мақаласы. «Литературная газета» бетінде 1956 ж. 27 желтоқсаңда жарияланды. Онда Әуезовтің Қазақстан жазушылар одағы басқармасының пленумында жасаған баяндамасының қысқаша мазмұны берілген. Пленумды Әуезов ашып, кіріспе сөз сөйледі. Ол баяндамасында қазақ әдебиетінің сол кездегі жетістіктері мен алған асуларын айта келіп, соңғы кезде қазақ кеңес әдебиетінің идеялық-эстетикалық негізіне буржуазиялық идеология тарапынан қысым көрсету арта түскенін, социалистік реализмді аяқтан шалуға қарсы әрекет байқалатынын атап өтті. Сонымен бірге ұлы жазушы кей кездерде жалған сөйлеу, талантты тығырыққа тіреу сияқты келеңсіз жайттардың қылаң беріп қалатынын тілге тиек етті. Пленумда Әуезов Тәжібаевтың «СОКП XX съезінің шешіміндегі қазақ поэзиясының жағдайы», Д. Снегиннің «Қазақстандағы орыс поэзиясының жағдайы» деген баяндамалары Т. Жароков, Д. Әбілов, О. Шипин т. б. тарапынан қатты сынға ұшырады. Шығып сөйлегендер сол кезеңдегі қазақ - кеңес поэзиясының негізгі кемшілігіне - азаматтық-әлеуметтік мәселелер және поэтикалык сатираны көтеруден гөрі, лирикалық сезімге көбірек салынып кеткеніне баса назар аударды. Пленум КОКП XX съезінен кейін іле-шала өткен еді. Сондықтан сырттан карағанда, суреткерге еркіндік тигендей болғанмен, идеология құрсауынан шыға алмаған-ды. Дереккөздер
Горизонтальды нейроцит

Горизонтальды нейроцит (горизонтальный нейроцит); (neurocytus horizontalis; грек, neuronum - жүйке, нерв; kytos — жасуша; horizon — шектеуші) — көздің торлы қабығын құрайтын жарық сезгіш (фоторецепторлы: таяқша және сауытша нейроциттер) және биполярлы нейроциттер (жүйке жасушалары) жанасымдық (синапстық) байланыстары аралықтарында орналасқан аксонсыз (нейритсіз) жүйке клеткасы. Горизонтальды нейроциттің тармақталған көптеген дендриттері — көздің торлы қабығының фоторецепторлы нейроциттерінің аксондарымен және ортаңғы қабаты — биполярлы нейроциттер дендриттерімен синапс арқылы байланысып, фоторецепторлы нейроциттер аксондары арқылы келген жүйкелік қозудың биполярлы нейроциттер дендриттеріне берілуін тежеп (латеральды тежелу әсері немесе пресинаптикалық тежеу), көрінетін нысанның анықтылығын (контрасттьшығын) күшейтуге ықпалын тигізеді. Дереккөздер
Ғали Темірболатұлы Әбетов

Ғали Темірболатұлы Әбетов (1922-1976), әдебиет зерттеуші. Филология ғылымының кандидаты (1960). Қазақ әдебиеті тарихына байланысты көптеген зерттеулер жазды. М. Әуезовтің редакциясымен шыққан 6 томдық «Қазақ әдебиеті тарихының» 1-2-томдарын жазуға қатысты. «Қазақ әдебиетінің библиографиялық көрсеткішін (1917-1946)» құрастырып, оған Әуезовтің шығармаларын енгізді. «Абайдың саяси сатираларының идеялық-көркемдік ерекшеліктері» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясында М. Әуезовтің ұлы ақын туралы зерттеулерін кеңінен пайдаланды, пікірлеріне сілтеме жасап, ой өрбітті. Әуезов «Қайта туған халықтың әдебиеті» деген мақаласында «жазушылармен тізе қосып, білекке-білек жалғасып, қатар жасасып келе жатқан» сыншыларымыздың қатарында Әбетовті де атаған. Дереккөздер
Несепқабық

Несепқабық (allantois; грек. alias — шұжық, eidos — түр) — ұрықтың артқы ішегінен жетіліп, ұрықтық зәр жиналатын ұрық қабығы. Несепқабық — ішкі ұрық қабығы — қағанақ(амнион) пен сыртқы ұрық қабығы бүрліқабық (хорион) аралығында орналасады. Дереккөздер Аллантоис
Биполярлы нейроциттер

Торлы қабықтың қабаттары RPE — пигменттік эпителий OS — [[фоторецепторлардың сыртқы сегменті IS — ішкі сегменті ONL — сыртқы түйiршiктi қабат OPL — сыртқы торлы қабат INL — ішкі түйiршiктi қабат IPL — iшкi торлы қабат GC — ганглиондық қабат BM — Брух мембранасы P — пигменттік эпителиоциттер R — таяқшалар C — сауытшалар Тілше мен пунктир — сыртқы шекаралық қабат H — көлденең жасушалар Bi — биполярлы нейроциттер M — Мюллер жасушалары A — амакринді жасушалар G — ганглиондық жасушалар AX — аксондар]] Биполярлы нейроциттер (neurocytus bipolus; грек, neuron — жүйке, жүйке; лат. bis - екі, қос; polus — полюс) — қосполюсті немесе қосөсінділі жүйке жасушалары. Аталуына сәйкес биполярлы нейроциттердің екі өсіндісі болады. Нейроциттің жүйке толқынын сырттан (сезім мүшелерінен, басқа нейроциттер аксондарынан) қабылдайтын өсіндісін — дендрит, ал өнделген жүйке толқынан нейроцит денесінен (перикарионынан) басқа нейроцит дендритіне немесе орындаушы мүшелерге өткізетін өсіндісін аксон (нейрит) деп атайды. Биполярлы нейроциттер адам мен жануарлар организмдерінде көздің торлы қабығында және құлақтың айналымды (спиральды) жүйке түйіндерінде (ганглийлерінде) орналасады. Ал жұлын ганглийлеріндегі сезімтал нейроциттер — құрылысы жағынан "жалған бірполюсті" немесе "жалған униполярлы" нейрондар деп аталғанымен, оларды да биполярлы нейроциттерге жатқызады. Себебі, бұл нейроциттерде жүйке жасушасы перикарионынан шыққан бір өсінді Т әрпі тәрізді екіге бөлініп, бір-бірінен ажырап, оның бірі дендритке, ал екіншісі — аксонға айналады. Дереккөздер
Программаланатын логикалық автомат

Программаланатын логикалық автомат (Автомат с программируемой логикой) — жұмыс істеу алгоритмі микрокомандалардан тұратын микро программа ретінде басқару жадына жазылатын, жобаланып жатқан құрылғының жұмыс істеу алгоритміне жедел өзгеріс енгізуге мүмкіндік болатын автомат. Дереккөздер
Кремнийлік құрылымдар

Кремнийлік құрылымдар (Кремниевые структуры) — төсеніш үстіне салынған кремний кабаттарының және (немесе) одан тұратын қосылыстардың (Si02, Si2N4, және т.б.) реттелген жиынтығы; оның негізінде интегралдық сызбаларды жөне шалаөткізгіш, оптоэлектрондық және т.б. аспаптар жасалады. Кремнийлік құрылымдар қабаттарының әрбіреуінің қалыңдығы төсеніш қалыңдығымен салыстырғанда әлдеқайда жұқа. Қабаттарының саны материалына байланысты Кремнийлік құрылымдар қарапайым, күрделі және комбинацияланған болып бөлінеді. Қарапайым Кремнийлік құрылымдарға бір қабатты эпитаксиалды; жергілікті облыстары бар; қайтарылған эпитаксиалды; гетероэпиксиалды Кремнийлік құрылымдардар жатады. Күрделі Кремнийлік құрылымдарға көп қабатты эпитаксиалды; жасырын қабаты бар; п*- жөне р+- типті қабаттары бар; комбинацияланған диэлектригі бар Кремнийлік құрылымдардар жатады. Комбинацияланған Кремнийлік құрылымдарға аймақтары диэлектрлік оқшауланған; жасырын қабаты бар жұқа эпитаксиалды-үдірілі; диэлектриктегі Кремнийлік құрылымдардар жатады. Дереккөздер
Басты тақырып - халық

«Басты тақырып - халық» («Главная тема - народ»), Әуезовтің - С. Злобинге (14.6.1959 ж.), С. Злобиннің - Әуезовке (27.6.1959 ж.) жазған хаттарына түсінік. «Дружба народов» журналының 1969 ж. 6-санында жарық көрген. Журнал аталған тақырыптың астына: «Из переписки С. Злобина и М. Ауэзова» деп тақырыпша қойып, В. Злобина жариялаған. Әуезов пен Злобиннің бір-біріне жазған хаттарына түсінік берген Злобин алғашқы хатты Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясына Лениндік сыйлық берілгеннен кейін жазған болу керек деп, ол хаттың табылмағанын ескертеді. Осы себептен журналда берілген алғашқы хат Әуезовтікі, онан кейін Злобиннің жауап хаты берілген. Әуезовтің хаты да, Злобиннің хаты да мағынасы жағынан шағын да болса, құнды зерттеу мақала дәрежесінде. Әуезов хатында «қалың кітаптың» жазылу бейнеті, қиындығы жөнінде өте дәл де бейнелі түрде айтылған. Бұл жолдағы жазушы еңбегін жер астындағы шахтердің ауыр еңбегімен салыстырған. Хатта тағы шығарма жазсам ба деген ойы бар екенін хабарлаған. Бұл жазушының «Өскен орын» жайында айтып отырғаны болуы керек. Хат 1959 ж. 14 маусымда жазылған. Злобиннің жауабы осы жылдың 27 шілдесінде жазылған. Хат көлемді және қызықты ойларға толы. Дереккөздер
Бифуркация

Бифуркация (bifurcatio; лат. bis — екі, екіге; fiirca — аша) - ашалану, адам мен жануарлар организмдеріндегі түтік тәрізді мүшелердің бірдей тең екі тармаққа бөлінуі. Мысалы кеңірдек бифуркациясы немесе кеңірдек ашасы, кеңірдектің оң және сол екі негізгі бронхтарға ажырап ашаланған жері. Дереккөздер
Файзолла Әбсәлемов

Файзолла Әбсәлемов (23.11.1911, Ырғыз ауданы - 1.07.1993, Алматы), кинооператор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1969). Кіші жүздің Шөмекей руы Бозғыл (Бозғұл) бұтағынан шыққан. Шежіре: Файзолла-Әбдісалам-Төремұрат-Алмат-Тобаберген-Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей Дереккөздер
Вариконд

Вариконд (Varicond, van (alle) - айнымалы және cond (enser) — конденсатор) — электр өрісі кернеулігіне (сыйымдылықты электрлік басқаруы бар вариконд) немесе температураға (температураға сезімтал вариконд) тәуелді сегнетокерамикалык конденсатор. Конструкциясы бойынша дискілік, пластиналы және үлдірлік (аса жогары жиіліктік (АЖЖ)) вариконд деп бөледі. Вариконд автоматика құрылғыларында және АЖЖ техникада, термокомпенсациясы бар электрондық сағаттарда қолданылады. Дереккөздер
Гүлжамал Батырғалиева

Батырғалиева Гүлжамал (1915-1997), Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1965). Шымкент, Қызылорда театрларында, 1946 жылдан өмірінің соңына дейін Жамбыл облыстық қазақ драма театрында қызмет атқарды. Әуезов пьесалары негізінде қойылған «Қарагөзде» Мөржан, Ақбала, «Қарақыпшақ Қобыландыда» Қарлығаш, Көклан, «Айман - Шолпанда» Теңге, «Абай» трагедиясында Зейнеп рөлдері - актрисаның мол шығармалық табыстары. Дереккөздер
Бластодермалық көпіршік

Бластодермалық көпіршік (бластоциста, стерробластула) — іші қуыс, пішіні көпіршікке ұқсас сүтқоректі жануарларға тән ұрық. Бластодермалық көпіршіктің майда бластомерлерден құралған ақшыл сыртқы қабығын - трофобласт (грек, trophe — қоректену; blastos — өскін), ал ішінде орналасқан ірі күңгірт бластомерлерден түзілген ұрық түйінін — эмбриобласт (грек, embrio — ұрық; blastos — өскін) деп атайды. Эмбриобласт бластомерлерінен (ұрық жасушаларынан) ұрықтың денесі мен ұрық қабықтары (амнион, аллантоис, хорион, сарыуыз қапшығы) дамиды. Трофобласт — эмбриобластты, яғни ұрық түйінін жатыр қабырғасындағы бездер бөлген сәл құрамындағы қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Программаланатын логикалық матрицалар

Программаланатын логикалық матрицалар (Программируемые логические матрицы; programmable logic array, PLA) — шарттаңбалық түрлендіргіштерді жүзеге асыруға арналған орташа жөне тіпті үлкен дәрежелі шоғырланған микросхемалар. Байланыс желілерінде арнаулы қосқыштары (жалғастырғыштар) бар. Оларды іріктеп бұзуға ("күйдіруге") болады. Сөйтіп бүл матрицаның пайдаланушысына керек байланыстарды қалдыруға, ал керек емесін жоюға болады. Дереккөздер
Кремникон

Кремникон - нысанасы бірнеше (10-ға дейін) р-п өткелінен тұратын кремний кристалынан жасалған видиконның түрі. Электрондық бейнені фотокатодтан нысанаға көшіру төсілі қолданьшады. Кремниконның сезгіштігі плюмбиконның сезгіштігінен жогары. Кремниконның жетілдірілген түрі — суперкремникон. Өндірістік түрлі-түсті теледидарда қолданылады. Дереккөздер
Грааф (Graaf) Ренье де

Грааф (Graaf) Ренье де (1641-1673 ж.ж.) - голландық анатом және физиолог. Р. де Грааф аналық жыныс безіндегі фолликулдарды ашқан. Ол сілекей және ұйқы бездеріне фистулдарды қоюдың әдістерін жасау арқылы ас қорытудың химизимін зерттеген. Дереккөздер
Лидия Григорьевна Бать

Лидия Григорьевна Бать (1900-өлген жылы белгісіз), орыс жазушысы, сыншы, аудармашы. «Халық өмірінің эпопеясы» деген мақаласында Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясынын Лениндік сыйлық алуына байланысты жылы лебіз білдіріп, қазақ халқының жарты ғасырлық өмірі аса білгірлікпен суреттеген туынды деп бағалаған. Ұлы суреткердің «Шатқалаң» әңгімесін орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Қызылжар уезінің мұғалімдер сьезі

Қызылжар уезінің мұғалімдер сьезі. 1917 жылдың мамыр айында өткен бұл сьезде ана тілінде оқу, орыс тілін үш жылдан кейін оқыту, мектептерді алтыжылдық ету, мүғалімдер дайындау үшін курстар мен семинариялар ашу, мектептерді үкімет тарапынан қаржыландыру сияқты мәселелер қарастырылды. Дереккөздер
Жансұлтан Сейдалин

Алаш қозғалысы қайраткерлерінің бірі Сейдалин Жансұлтан 1856 жылы Қостанай қаласында туған. Өз заманында қазақ қоғамының дамуы үшін, қазақ халқының мүддесі үшін аянбай еңбек еткен коғам қайраткері. Заң ғылымынан магистрлік қорғаған тұңғыш қазақ азаматы. Қазақ заңгерлерінің төлбасы. Бала кезінде Орынбор каласындағы орыс-қазақ ғимназиясын күміс медальмен бітірген ол 1878 жылы Қазан университетінің заң факультетіне түседі. Оқуда алғыр, зерек, ойшыл қазақ жігіті 1883 жылы университетті заң ғылымының магистрі дәрежесімен бітіріп шығады. Университетті бітірген соң Орынбор қаласына келіп, 1883-1886 жылдар арасында губернатордың ерекше тапсырмалар жөніндегі көмекшісі болады. Одан кейін Қапал уезінде, Ақмола уезінде судья, Троицк каласында округтік соттың мүшесі болып жұмыс істейді. Сот ісіне сіңірген еңбегі үшін 1889 жылы «колледжский асессор» дәрежесін алды. Алайда ол патша өкіметінен қанша атақ алса да, негізгі мақсатым — ұлтым үшін қызмет ету деп біледі. Өзі ғана емес, інісі Жиһанша Сейдалин мен қызы Мариям Сейдалинаның ұлтшылдық бағыт ұстануына да ықпал етеді. 1912 жылы 4-Мемлекеттік Думаның қарауына қазақ даласында әдет-ғұрып- қа негізделген «билер сотын» жойып, оның құзыретін шаруалар сотына беру туралы жоба ұсынылғанда, Жансұлтан Сейдалин оған батыл қарсы шығады. Себебі бұл Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғүрыптық құқық жүйесін бұзатын жоба еді. Жобаны ұсынушылар қазақ қоғамына орыс заңдарының үстемдік етуіне негіз жасауды көздеген болса керек. Ғасырлар бойы қолданыста келген дәстүрлі құқық жүйесінің бұзылуы ұлттың дағдысына сай келмейтіні және ел арасына сызат түсіретіні анық еді. Осыны аңғарған сұңғыла заңгер жобаға батыл қарсы шығып, орыс заңдарының қазақ халқының өміріне үстемдік етуін тежеу үшін күреседі. 1919 жылы қайтыс болған. Дереккөздер
Бластопор

Бластопор (blastoporus; грек, blastos — өскін және porus — тесік) — жануарлар ұрығы ішіндегі қуысының (бластоцельдің, гастроцельдің) сыртқы қоршаған ортаға ашылатын тесігі. Бластопор — ұрықтың біріншілік ауызы немесе гастропор деп те аталады. Ұрық бластопорын жоғарғы, төменгі, оң және сол екі бүйір қабырғасындағы ұрық ернеулері шектеп тұрады. Дереккөздер
Бесігіңді түзе

Бесігіңді түзе - роман-эссе. Авторы - Т. Жұртбаев. «Жазушы» баспасы 1997 ж. шығарған. Шығармаға Әуезовтің тағдыр-талайы мен шығармашылық қызметі арқау болған. Данышпан суреткер тұлғасы бүкіл жан дүниесімен, табиғи болмыс-бітімімен толық ашылып, «Еңлік-Кебек», «Қарагөз», «Қаралы сұлу» сияқты шығармаларының жазылу тарихы жан-жақты тапданған. 1930 жылдардағы зұлмат, алашордашыларға қарсы арандату әрекеттері болашақ жазушының тағдырына да қатысы бар. Мұрағат материалдары арқылы, бірқатар зиялылардың естеліктеріне сүйеніп, автор қиын-қыстау сәттегі Әуезовтің тағдырын нақты да шынайы керсеткен. Сондай-ақ кітапта 20 ғасырдағы қазақ ұжымын толғандырған тарихи оқиғалар мен тұлғалар тарихы, заман екпіні, адамзат қасіреті, халықтың рухани қуаты дәл тұжырымдалып, соны деректермен дәлелденген. 1922 жылғы саяси қудалау мен ашаршылық, 1927 ж. басталған жазалау жосыны, Алашорда өкіметінің қырғын табуы, қайсарлық пен сатқындық, 1937 жылғы зауал - бәрі Әуезовтің жеке басының күйзелісі мен күйініші арқылы суреттелген. Шығарманың көлемі 29,4 баспа табақ, таралымы 1000 дана. Дереккөздер
Әнес Ғарифолла

ӘНЕС Ғарифолла Қабдолқайырұлы 1957 жылы Құрманғазы ауданы Балқұдық ауылында туған. Тілші-ғалым, алаштанушы, публицист, бас­пагер. Филология ғылымдарының док­торы. 1957 жылы 26 тамызда Атырау облысы, Құрманғазы ауданы Балқұдық ауылында дүниеге келіп, 1974 жылы орта мектепті тәмамдаған. 1974-1979 жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. 1984-1987 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасында оқыған. ҰҒА-ның А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жетекші ғылыми қызметкері. Саяси қуғын-сүргін құрбандары музейінің (Жаңалық ауылындағы) меңгерушісі. 1992 жылдан «Репрессияға ұшыраған Қазақстан зиялыларының мұрасын зерттейтін «Арыс» қорының және «Арыс» баспасының құрылтайшы-президенті. 2013 жылдан «Қазақстан тарихи-ағарту «Әділет» қоғамының» төрағалығын қоса атқарады. Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының вице-президенті, «Ана тілі» газетінің қоғамдық негіздегі кеңесшісі. «Құрмет» «Парасат» ордендерің иегері. Бірнеше мерекелік медальдармен ма­ра­патталған. Баспа және полиграфия ісінің қайраткері (куәлік №47). Атырау облысы Құрманғазы ауданының Құрметті азаматы (2007). Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының Құрметті азаматы (2016). Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Құрметті про­фессоры. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің Құрметті профессоры және Қорқыт Ата Алтын медалінің иегері (2015). Халықаралық Айтматов академиясының академигі. Алаш арыстарының мұрасын табу, зерттеу және жариялау ісіне өз үлесін тұрақты қосып келеді. А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов және Х. Досмұхамбетұлы еңбектерін құрастырып, алғысөз-соңғысөздерін жазып, бірнеше рет жарыққа шығарды. «Алаш. Алашорда» энциклопедиясын жа­рыққа шығарды (2009), 7 том «Қазақ» га­­зе­ті (1913 – 1918) мен 7 том «Айқап» журнал­дарының (1911–1915) толық корпусын жасап «Сарыарқа» (1917–1919) газетін тауып, жинастырып, ХХ ғасыр басында жарыққа шыққан көптеген журналдарды араб қарпінен қазіргі жазу үлгісіне көшіріп, ондаған том басылымдар дайындады. Бүгінгі таңда 100 томнан тұратын «Алаш – 100» мегажобасы жүзеге асырылуда. Заңғар жазушы Ә. Кекілбайұлының өмірі мен шы­ғар­машылығына ар­налған «Алпысыншыжылдықтар» атты үш томдық энциклопедиясын жарыққа шығарды. Дереккөздер
Грааф көпіршігі

Грааф көпіршігі (Граафов пузырек) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтағы жарылуға дайын, пісіп жетілген көпіршікті фолликул (Ренье де Граафтың атымен аталған). Грааф көпіршігінің қабырғасы — ішінен сыртына қарай төрт қабаттан тұрады. Олар: фолликулалы қабат, шыны тәрізді (негіздік) жарғақ, тамырлы және талшықты (фиброзды) қабаттар. Көпіршіктің сыртқы екі қабаты бірігіп, Грааф көпіршігінің дәнекерұлпалық қабығы немесе текасы деп аталады. Көпіршіктің ішкі фолликулалы қабаты жұмыртқа жасушасын қоректендіретін, тіреюгік фолликулалы эпителий жасушаларынан тұрады. Бұның ішкі көпіршік қуысы бетіндегі төмпегінде, жетілу сатысындағы жұмыртқа жасушасы орналасады. Көпіршік қуысында құрамында ұрғашы жануарларды күйітке келтіретін, эстроген гормоны бар фолликулалы сұйық болады. Грааф көпіршігінің жарылып, жұмыртқа жасушасының фолликулалы сұйықпен бірге жатыр түтігі құйғышына құйылу процесін овуляция деп атайды. Жануарлардың күйітке келуі мен овуляция процесі бір мезгілде тұстас журеді. Дереккөздер
Нефрон

.]] Нефрон (nephronum, грек, nephros — бүйрек) — бүйректің құрылымдық және қызметтік бірлігі. Бүйректі миллиондаған нефрондар (бүйрек өзекшелері) құрайды. Нефрон — бүйрек денешігінен, проқсимальды және дистальды бөлімнен (түзу, ирек өзекшелер) тұрады. Бүйрек денешігі тамырлы және несепті бөліктерден құралған. Тамырлы бөлікті әкелгіш артериола, қылтамырлар (капиллярлар) торы және әкеткіш артериола кұрайды. Бұл бөлікке тазаланудан өтетін артерия қаны ағып келеді. Несепті бөлікті капиллярлар торы шумағын сыртынан қаптап тұратын бүйрек денешігінің қапшығы құрайды. Бүйрек денешігінің қапшығы екі қабат болып жатқан бірқабатты жалпақ эпителийден құралған. Қапшық қуысы проксимальды бөлім өзекшесі қуысымен мойын арқылы жалғасады. Бүйрек денешігінде капиллярлар шумағындағы қаннан, жоғарғы қан қысымының арқасында қан сұйығы қылтамырлар қабырғасы арқылы сүзіліп, бүйрек денешігі қуысына шығып, алғашқы несепке айналады. Алғашқы несеп құрамы жағынан қан плазмасынан айырмашылығы жоқ. Тек, оның құрамында қалыпты жағдайда протеиңдер болмайды. Алғашқы несеп нефрон бөлімдері арқылы ағып өткенде, оның құрамындағы керекті заттар (қант, керекті түздар, су) кері сорылып, керек емес ыдырау өнімдері (аммиак туындылары, улы, бояғыш заттар, дәрі- дәрмектер) несеп құрамына шығарылып, соңғы несепке (зәрге) айналып, нефрондардан құралған жинағыш түтікшелерге шығарылады. Нефрон түрлері Қыртысты бүйректің қыртысты затында орналасқан. Юксамедуллярлы бүйрек денешіктері қыртысты және милы зат шекарасында жатады. Генле ілмешегі ұзын сондықтан милы затты тереңдеп, бойлап жатады. Дереккөздер fr:Rein#Néphron
Криотрон

Криотрон — ақпаратты өндеу мен есте сақтауға арналған асқын өткізгіш элементтер негізіндегі криоэлектрондық құрылғы. Криотронның жұмыс істеу принципі сыртқы магнит өрісі әсерінен, кірісіне басқару тоғының импульсін бергенде асқын өткізгіш элемент күйінің өзгеруіне негізделген. Қазіргі уақытта туннельдік криотрон негізінде аса шапшаң импульстік және логикалық құрылғылар, ҮИС- лар жасалады. Дереккөздер
Варистор

Варистор (Varistor, vari (alle) - айнымалы және (rcsi) stor — резистор) — берілген кернеу өзгерісіне сәйкес кедергісі өзгеретін шалаөткізгіш резистор. Осы өзгеріс нәтижесінде оның вольт-амперлік сипаттамасы сызықты болмайды. Конструктивтік жағынан варистор дискілер, моншақтар, үлдірлер түрінде жасалады. Варистор байланыстырғыш заттары (балшық, сұйық шыны, шайырлар және т.б.) мен ұнтақ тәріздес резистивтік материалдар жогары температуралық қыздыру жолымен жасалады. Варистор негізгі көрсеткіштеріне жұмыстық кернеу мен ток; ɑ сызықтық емес коэффициенті (берілген кернеудегі дифференциалдық кедергінің тұрақты ток кедергісіне қатынасы); температуралық коэффициенттері (кедергі, кернеу, ток бойынша) жатады. Дереккөздер
Вики Баум

Хедвиг «Вики» Баум (1888 ж. 24 қаңтар – 1960 ж. 29 тамыз)- аустрия жазушысы. Әдеби қызметі 1916 жылдан басталды. 20-жылдар Берлинде шығатын журналдарда әдеби қызметкер болды. 1931 ж. АҚШ-қа қоныс аударды. Голливудта тұрып, киносценарийлер жазды. Шығармаларында буржуазиялық қоғамдағы әйел тағдырын, революцияны, тарихи оқиғаларды т. б. суреттеді. «Таң алдында» деген мақаласында М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының кең ауқымды, қарымы мол туыңды екенін, бұл шығарманың қазақ халқының зор мақтанышына айналғанын айтқан. Дереккөздер
Бластула

Бластула (грек, blastos — ұрық, өскін) — бөлшектену процесі нәтижесінде пайда болған қуысты ұрық. Бластуланың құрылысы мен пішіні жануарлардың түрлеріне байланысты әртүрлі болады. Бластуланың бластомерлерден (ұрық жасушаларынан) құралған қабырғасы - бластодерма (грек, blastos және derma - тері, қабық), ішіндегі қуысын — біріншілік дене қуысы немесе бластоцель (грек, blastos және koilos — қуыс, қуысты) дейді. Ұрықтың жоғарғы анимальды полюсінде орналасқан бластомерлер бластодерма төбесін, ал төменгі вегетативті полюсіндегі бластомерлер бластодерма түбін құрайды. Олардың арасындағы бластомерлерден қүралған аймақты жиекті аймақ деп атайды. Дереккөздер
Ауылдық байланыс жолы

Ауылдық байланыс жолы (Сельская сеть связи). Ауылдық байланыс желісіне бір ауданның ішіндегі елді мекендерді, шаруашылық әкімшілік бөлімдер мен абоненттерді жалғастыратын байланыс жолдары кіреді. Дереккөздер
PROM

PROM немесе программаланатын тұрақты жадтау құрылғысы — мәліметтерді жазу немесе ауыстыру берілген программа бойынша сақтауыш элементке электрлік, магниттік немесе жарықтық әсер арқылы орындалатын тұрақты сақтауыш құрылғы; ақпараты программа бойынша басқарылу тәсілімен өшірілетін және жаңартылатын тұрақты сақтаушы құрылғы. Дереккөздер
Әбікей Сәтпаев

Әбікей Зейінұлы Сәтпаев 1881 жылы қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қ.Сәтпаев атындағы ауылда дүниеге келген. Алдымен өзінің отбасында сауат ашқан ол Семей мұғалімдер семинариясында оқиды. Орыс тілі мен әдебиеті және тарих пәндерінің мұғалімі. Оқу бітірген соң Павлодардың орыс-қазақ училищесінде сабақ береді. Алаш қозғалысы тұсында ол Алаш партиясы атынан Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылған. Екінші жалпықазақ сиезінде «Шура-и-исламға» депутаттықка ұсынылған. Кеңес үкіметі жылдары Ә. Сәтпаев халыққа білім беру саласында жемісті еңбек етті. 1920-1921 жылдары Семейдің губерниялық халыққа білім беру бөлімінің төрағасы болды. Одан кейін өзі оқыған мұғалімдер семинариясында оқытушылык жұмыста болды. Ал 1922 жылдың желтоқсан айынан бастап жаңадан ашылған Семей педагогикалық техникумының директоры болды. Ол бұл қызметті 1927 жылдың аяғына дейін атқарды. Бұдан соң ол Омбының жұмысшылар факультетінде сабақ берді. Сол кездегі кеңестік жүйе Алашорда козғалысына катысқаны үшін айыптай берген соң, Қырғызстанға көшіп, қазіргі Бішкек қаласындағы педагогикалық институтта жұмыс істеді. Ә.Сәтпаев «Таң», «Сана» т.б. басылымдарда оқу-ағарту мәселелеріне арналған бірқатар мақалалар жазды. 1937 жылы тұтқындалып, ату жазасына кесіледі. Дереккөздер
Әбсемет

Әбсемет, Абайдың жиені. Құнанбайдың інісі Жақыптың қызынан туған. М. Әуезов Әбсемет жөніндегі мағлұматтармен бала кезінен таныс болған. «Тұрысбек 1882 жылы туған» деп аталатын қолжазбада Ыстамбекұлы Әбсемет туралы деректер бар («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 323-бет). Жазушы Әбсемет туралы деректер көзін әсіресе «Абай жолының» соңғы кітабында толығырақ пайдалану мақсатымен көбірек іздестірген. Абайдың 1933 ж. шыққан жинағындағы «Әбдірахман науқастанып жатқанда» өлеңінің: «Әбсемет жиенің» деген өлең жолына түсінік бере келіп: :«Әбсемет Алматының адамы. Мағауия соның үйінде жатып, күтіміне, көмегіне қатты риза боп, Абайға хат жазған» деп, жазушы Әбсемет туралы оқиғаларды қайдан алғанын әңгімелейді. М. Әуезовтің тілге тиек етіп отырған дерекке екі турлі себеппен қараған: біріншісі - Әбсеметтің кім екенін анықтау. Өйткені оны романда суреттегенде, нақты деректерді негізге алуды мақсат еткен. Екіншіден, Әбсемет - Мұхтардың нағашы атасы, Омархан Әбсеметтің қызы Нұржамалға үйленген, Мұхтар осы Нұржамалдан туған. Ал жазушының жұбайы В. Әуезова «Алғашқы жылдар» естелігінде Әбсеметтің «Қилы заман», «Қараш-Қараш» повестерін жазуға дерек іздеп, Алматыға нағашыларын іздеп барғанын айтады. Сөйтіп Әбсеметке қатысты деректерді зерттеп, жинастырудың нәтижесінде «Абай жолы» эпопеясының 4-кітабындағы «Қапада» деп аталатын тарауында Әбсемет пен оның үй іші жақсы суреттелген. Дереккөздер