kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
22 қыркүйек

22 қыркүйек — Григориан күнтізбесінде жылдың 265-күні (кібісе жылдарда 266). Жылдың аяғына 100 күн қалады. Мейрамдар * , Тәуелсіздік күні. * , Тәуелсіздік күні. * , Халықтарының тілдер мерекесі. Оқиғалар * 1862 — АҚШ президенті Авраам Линкольн негр құлдарды босату туралы жариялады. * 1955 — Ұлыбританияда коммерциялық телехабар басталды. * 1960 — Мали Франциядан тәуелсіздік алды. * 1980 — Иран мен Ирактың арасындағы соғыстың басталуы. * 1989 — Қазақ тілі Қазақстанның мемлекеттік тiлi болып жарияланды. Туғандар * 1791 — Майкл Фарадей (1867), ағылшын физигі және химигі, электромагниттік индукцияны ашқан және генератор құрастырушысы. * 1901 — Чарльз Хаггинс (1997), америкалық хирург, онколог, гормонотерапия негіздуешісі, физиология және медицинадан 1966 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1903 — Андрей Андреевич Марков (1979), кеңестік математик. * 1931 — Филипп Григорьевич Рутберг, орыс электрофизигі. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). Қайтыс болғандар * 1833 — Нильс Трешов (1751), Норвегия философы және жазушысы, Осло Университетінің негіздеушісі. * 1861 — Эрнст Фридрих Цвирнер (1802), неміс архитекторы. * 1921 — Иван Вазов (1850), Болгария ақыны * 1956 — Фредерик Содди (1877), ағылшын физигі және химигі. Сыртқы сілтемелер
23 қыркүйек

Қыркүйектің 23 — Григориан күнтізбесінде жылдың 266-шы күні (кібісе жылдарда 267-ші). Жылдың аяғына 99 күн қалады. Мейрамдар * , Мемлекеттік тіл күні Оқиғалар Туғандар * 1819 — Арман Ипполит Луи Физо (1896), француз физигі. * 1880 — Джон Бойд-Орр (:en:John Boyd-Orr, 1. Baron of Brechin Mears) (1971), ағылшын биологы, 1949 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1901 — Ярослав Сейферт (1986), Чехия ақыны, жазушысы және журналист, 1984 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1915 — Клиффорд Гленвуд Шалл (2001), америкалық физик, 1994 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 2000 — Жеңісқызы Сая,профессор-доцент, Нобель сыйлығы лауреаты, әнші, вокалист-пианист. Қайтыс болғандар * 1870 — Проспер Мериме (1803), француз жазушысы. * 1877 — Урбен Жан Жозеф Леверье (1811), француз математигі және астрономы. * 1929 — Рихард Адольф Зигмонди (1865), австриялық химик, 1925 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1973 — Пабло Неруда (шын аты Рикардо Элизер Нефтали Рейес Басуальто) (1904), Чили ақыны, 1971 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Сыртқы сілтемелер
24 қыркүйек

Қыркүйектің 24 — Григориан күнтізбесінде жылдың 267-ші күні (кібісе жылдарда 268-ші). Жылдың аяғына 98 күн қалады. Мейрамдар * , Республика күні * , Конституция күні Оқиғалар * 1948 — «Honda» серіктестігі негізделді. * 1960 — АҚШ–та алғашқы авиатасымалдаушы «Энтерпрайз» суға түсірілді. * 1968 — Эсватини мемлекеті БҰҰ құрамына қабылданды. * 1970 — «Луна-16» ғаламшараралық станциясы Жерге ай бетінің топырағын жеткізді * 1998 — Лионда Франция алғаш рет адам қол ауыстыру операциясы жасалды * 1999 — Бейкер-стритте Шерлок Холмсқа ескерткіш ашылды. Туғандар * 1821 — Циприан Камиль Норвид (1883), поляк ақыны, суретшісі және мүсіншісі. * 1895 — Андре Фредерик Курнан (1988), француз текті америкалық физиолог, физиология және медицинадан 1956 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1898 — Ховард Уолтер Флори (:en:Howard Walter Florey) (1968), Аустралия патологы, 1945 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1905 — Северо Очоа (:en:Severo Ochoa) (1993), Испания және АҚШ биохимигі, физиология және медицинадан 1959 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Қайтыс болғандар * 1802 — Александр Николаевич Радищев (1749), орыс жазушысы. * 1945 — Ханс Гейгер (:en:Johannes "Hans" Wilhelm Geiger) (1882), неміс физигі. * 1972 — Адриан Фоккер (:en:Adriaan Daniël Fokker) (1887), голланд физигі. Сыртқы сілтемелер
25 қыркүйек

Қыркүйектің 25 — Григориан күнтізбесінде жылдың 268-ші күні (кібісе жылдарда 269-шы). Жылдың аяғына 97 күн қалады. Мейрамдар * , Қарулы күштер күні Оқиғалар Туғандар * 1599 — Франческо Борромини (1667), итальян сәулетшісі. * 1866 — Томас Хант Морган (ум. 1945), америкалық биолог, генетик, АҚШ-тың ғылымдар Академиясының президенті, 1933 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1897 — Уильям Фолкнер (1962), америкалық жазушы, 1949 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Қайтыс болғандар * 1777 — Иоганн Генрих Ламберт (1728), неміс астрономы, математигі, физигі, философы. * 1970 — Эрих Мария Ремарк, неміс жазушысы(1898). * 1986 — Николай Николаевич Семёнов, орыс химигі және физигі, 1956 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. (1896). Сыртқы сілтемелер
26 қыркүйек

Қыркүйектің 26 — Григориан күнтізбесінде жылдың 269-шы күні (кібісе жылдарда 270-ші). Жылдың аяғына 96 күн қалады. Оқиғалар * , Көтеріліс күні. *2011 - Мәдениет телеарнасы тұсауын кесті. Туғандар * 1849 — Иван Петрович Павлов (1936), орыс физиологы, 1904 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. . * 1888 — Томас Стернз Элиот (1965), америкалық ақын, 1948 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Қайтыс болғандар * 1976 — Леопольд Ружичка (1887), хорват текті Швейцария физигі, радиохимигі, 1939 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1868 — Август Фердинанд Мёбиус, неміс математигі және астрономы. Сыртқы сілтемелер
27 қыркүйек

Қыркүйектің 27 — Григориан күнтізбесінде жылдың 270-ші күні (кібісе жылдарда 271-ші). Жылдың аяғына 95 күн қалады. Мейрамдар * Бүкілдүниежүзілік туризм күні Оқиғалар * 1821 — Мексика Испаниядан тәуелсіздік алды * 1941 — Сирия тәуелсіз мемлекет екенін жариялады. Туғандар * 1824 — Бенджамин Гулд (:en:Benjamin Apthorp Gould) (1896), америкалық астроном, метеоролог. * 1871 — Грация Деледда (1936), италияндық жазушы, 1926 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1918 — Мартин Райл (1984), ағылшын радиоастрономы, физикадан 1974 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. (Энтони Хьюишпен бірге). * 1954 — Ларри Уолл, америкалық бағдарламашы, Перл бағдарламау тілінің құрастырушысы. Қайтыс болғандар * 1917 — Эдгар Дега (шын аты Эдгар-Жермен-Илер де Га) (1834), француз суретшісі және мүсіншісі. * 1921 — Энгельберт Гумпердинк (1854), неміс композиторы. * 1959 — Ганс Гримм, неміс жазушысы. * 1983 — Михайло Стельмах (1912), украин жазушысы. Сыртқы сілтемелер
28 қыркүйек

Қыркүйектің 28 — Григориан күнтізбесінде жылдың 271-ші күні (кібісе жылдарда 272-ші). Жылдың аяғына 94 күн қалады. ]] Мейрамдар * , Атом саласы қызметкерлері күні * , Референдум күні * , Ұстаз күні * , Әскер күні Оқиғалар * 1618 — Брюссель қаласында әлемдегі бірінші ломбард ашылды. * 1821 — Мексиканың тәуелсіздігі жарияланды. * 1937 — Екінші дүниежүзілік соғыс: Варшава капитуляциясы. * 1958 — Францияда референдум нәтижесінде Бесінші Республика Конституциясы қабылданды. Туғандар * 1841 — Жорж Клемансо (1929), француз мемлекеттік қайраткері, Франция Премьер-министрі. * 1803 — Проспер Мериме (1870), француз жазушысы. * 1852 — Анри Муассан (1907), француз химигі, 1906 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1897 — Мұхтар Омарханұлы Әуезов, қазақ жазушысы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым * 1910 — Диосдадо Макапагал (1997), Филиппиндер мемлекеттік қайраткері, Филиппиндер президенті. * 1934 — Брижит Бардо (2025), Франциянің атақты актрисасы, модель, әнші және құқық қорғаушы. Қайтыс болғандар * 1859 — Карл Риттер (1779), неміс ағартушысы, қазіргі географияның негізін салушы. * 1891 — Герман Мелвилл (1819), америкалық жазушы. * 1927 — Виллем Эйнтховен (1860), голланд физиологы, 1924 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1989 — Фердинанд Маркос (1917), Филиппиндер президенті. * 1927 — Уильям Боинг (1881), америкалық авиақұрастырушысы. Сыртқы сілтемелер
29 қыркүйек

Қыркүйектің 29 — Григориан күнтізбесінде жылдың 272-ші күні (кібісе жылдарда 273-ші). Жылдың аяғына 93 күн қалады. Мейрамдар * , Конституция күні Оқиғалар * 1515 — Швейцария Франциямен мәңгілік бейбітшілік келісім шартына қол койды. * 1793 — Ағылшын спорт журналында алғаш рет теннис ойыны туралы айтылды. * 1887 — «Гамбург» футбол клубы құрылды. * 1988 — Нобель сыйлығы БҰҰ–ның бітімгерлік күштеріне табыс етілді. * 1990 — Қазақстанда орыс тілді аймақтарға қазақ тілін ресми түрде 2000 жылға дейін біртіндеп енгізуге рұқсат етілді. Туғандар * 1901 ― Энрико Ферми, италияндық физик, 1938 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. (1954). * 1920 — Митчелл, Питер, ағылшын биохимигі, 1978 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. (1992). * 1931 — Джеймс Уотсон Кронин, америкалық физик, 1980 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1943 — Лех Валенса, поляк саяси қайраткері, 1983 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты, Польша президенті (1990—1995 жж.). * 1976 — Андрей Шевченко, украин футболшысы, шабуылшы. Қайтыс болғандар * 1494 — Анджело Полициано (1454), италияндық ақын. * 1902 — Эмиль Золя (1840), француз жазушысы. * 1909 — Владимир Видрич (:en:Vladimir Vidrić) (1875), хорват ақыны. * 1981 — Билл Шенкли (1913), аты аңызға айналған Ливерпуль футбол клубының бапкері. Сыртқы сілтемелер
30 қыркүйек

Қыркүйектің 30 — Григориан күнтізбесінде жылдың 273-ші күні (кібісе жылдарда 274-ші). Жылдың аяғына 92 күн қалады. Мейрамдар * , Әділет органдары қызметкерлері күні * , Тәуелсіздік күні. * . Халықаралық аудармашы күні. Оқиғалар * 1902 — Жасанды жібек (лат. viscosus) патенттелді * 1928 — Ағылшын микробиологы Александр Флеминг пенициллинді ойлап тапқаны туралы жариялады. * 1980 — Ethernet туралы бірінші сипаттама жарияланды. * 1980 — Шекель - Израиль жаңа валютасы енгізілді. Туғандар * 1870 — Жан Батист Перрен (:en:Jean Baptiste Perrin) (1942), француз физигі, 1926 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты * 1905 — Невилл Фрэнсис Мотт (:en:Nevill Francis Mott) (1996), ағылшын физигі, 1977 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты * 1928 — Эли Визель (:en:Elie Wiesel), америкалық жазушы және ұстаз, 1986 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1939 — Жан Мари Лен (:en:Jean-Marie Lehn), француз химигі, 1987 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. * 1943 — Иоганн Дайзенхофер (:en:Johann Deisenhofer), неміс биофизигі, 1988 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Қайтыс болғандар * 1755 — Франческо Дюранте (1684), италияндық композитор * 1922 — Антонио Фаваро (:en:Antonio Favaro) (1847), италияндық математик, ғылым тарихшысы. * 1990 — Патрик Виктор Мартиндейл Уайт (:en:Patrick Victor Martindale White) (1912), Аустралия жазушысы. * 1994 — Андре Львов (:en:Andre Michael Lwoff) (1902), француз микробиологы, 1965 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Сыртқы сілтемелер
.ru

.ru — Интернет жоғары деңгейлі үйшігінің Ресейге арналған ел белгілемесі (-{ccTLD}-) 1994 ж. сәуірдің 7-інде енгізілген. Тағы қараңыз * Рунет Сыртқы сілтемелер * [http://www.iana.org/root-whois/ru.htm IANA .ru whois information] * [http://www.nic.ru/en/ RU-CENTER] * [http://www.ripn.net/nic/dns/en/index.html RIPN]
Ленин (айрық)

Қазақстан: * Ленин – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл. * Ленин – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл. Башқұртстан: * Ленин – Башқұртстанның Давлекан ауданындағы ауыл. * Ленин – Башқұртстанның Иглин ауданындағы ауыл. * Ленин – Башқұртстанның Мишкин ауданындағы ауыл.
Леонид Ильич Брежнев

Леонид Ильич Брежнев (19 желтоқсан,1906,Каменское, Днепропетров облысы — 10 қараша,1982,Мәскеу) — 1964 ж. бастап КОКП ОК Бірінші хатшысы (1966&nbsp;ж. бастап Бас хатшы) және КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы (1960—64 жж. және 1977—82 жж. Төрт рет Кеңес Одағы ері, Социалистік еңбек ері. Өмірбаяны Жұмысшы отбасында дүниеге келген. Курск жерге орналастыру-мелиорация техникумын (1927), Днепродзержинск металлургия институтын (1935) бітірген. 1931 жылдан СОКП мүшесі. 1947 ж. Днепропетровск облыстық партия комитетінің 1-хатшысы, 1950 жылы Молдавия КП ОК-нің 1-хатшысы болған. 1954 жылы ақпанда Қазақстан КП ОК-нің 2-, 1955 жылы тамызда 1-хатшысы болып сайланды. Қазақстанда отарлық тәртіптің нығаюына, қазақ халқының мәдениеті мен тілінің шеттетілуіне себепкер болған тың және тыңайған жерлерді игеру ісіне басшылық жасады. 1960—64 жылы КСРО Жоғ. Кеңесі Төралқасының төрағасы, СОКП ОК-нің 1-хатшысы (1964), Бас хатшысы (1966) болып сайланған. Брежнев басшылық еткен жылдары “Кеңес империясында кемелденген социалистік құрылыс жеңді” деген негізсіз ресми тұжырым жасалды. Осыған қарамастан КСРО экономикалық және саяси қайшылықтар мен тоқыраудан шыға алмады. Брежнев ішкі саясатта әкімшілдік-әміршілдік жүйені орнықтырды. Кадрларды іріктеуде және тағайындауда сыбайластыққа, парақорлыққа жол берілді. Ел ішінде армияның, қауіпсіздік органдары мен СОКП-ның бақылаулары үстем болды. 1968 жылы Кеңес Армиясы Чехословакияға, 1979 жылы Ауғанстанға басып кірді. Халықартардың қарым-қатынас мейлінше шиеленісіп кетті. Варшава шартындағы мемлекеттерге зымыран қару-жарақтарын орналастыру, әскери әлуетті күшейту жолындағы бәсекелестік елдің саяси-экономикалық дағдарысқа ұшырауына себеп болды. Брежневті мақтау, орынсыз мадақтау әрекеттеріне кеңінен жол ашылып, ол 220-дай кеңестік және шетелдік ордендермен, медальдармен марапатталды. Нұрсұлтан Назарбаевтың естеліктері бойынша «Менің өмірім» кітабында, Алматы қаласында Брежневтің Әуезов атындағы театрдың фойесінде ұйымдастырған қабылдауы кезінде мыңға жуық адам қатысты. Қонақтар өз орындарына орналасқан кезде Дінмұхамед Қонаев Брежневке сөз сөйлеуді ұсынды. Бірақ қонақтар алдарындағы сусындарын ішіп, бокалдарын орындарына қойғаннан кейін, Брежнев күтпеген жерден орнынан көтеріліп, шығуға бет алды. Республиканың барлық басшылығы оның соңынан ерді. Брежнев көшеге шығып, көлігіне жақындады, бір минуттан кейін бүкіл кортеж қозғалды. Назарбаевтың айтуынша, Брежнев театрға келу мақсатын ұмытып қалғаны анық еді, ал оның айналасындағылар оның ауыр жағдайын байқамағандай кейіп танытты. Дереккөздер
Юрий Владимирович Андропов

Юрий Владимирович Андропов (; 15 маусым 1914 — 9 ақпан 1984, Мәскеу) — кеңестік мемлекеттік және саяси қайраткері, КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы (1983—1984), КОКП ОК бас хатшысы (1982—1984), КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы (1967—1982 ). Әскер генералы (1976), Социалистік еңбек ері (1974). Өмірбаяны 1950 жылы БК(б)П ОК жанындағы жоғарғы партия мектебін аяқтады. . 1967 жыл.]] * 1937—1940 — БЛКЖО Ярослав обкомы хатшысы, бірінші хатшысы * 1939—1944 — Карел-Фин КСР-ң БЛКЖО ОК бірінші хатшысы, * 1944—1947 — Пет­ро­завод­ гор­ко­мының екінші хатшысы, * 1947—1951 — Карел-Фин КСР КП ОК-ң екінші хатшысы * 1951—1954 — БК(б)П ОК аппаратында ин­спек­тор, бөлімше меңгерушісі * 1954—1957 — КСРО-ның Мажарстандағы елшісі * 1957—1961 — КОКП ОК бөлім меңгерушісі. * 1961—1962 — КОКП ОК мүшесі * 1962—1967 — КОКП ОК хатшысы * 1967—1940 — КОКП ОК По­лит­бю­ро мүшелігіне кандидат. * 1967—1982 — КСРО МҚК төрағасы * 1982 жылдың 12 қарашасынан өліміне дейін — КОКП ОК бас хатшысы, сонымен қатар 1983 жылдың 16 маусымынан — КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы. Дереккөз * Хаустов В. Н. АНДРОПОВ // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2018); https://bigenc.ru/domestic_history/text/3787595 Дата обращения: 28.01.2022
Халел Мұхаметжанұлы Есенбаев

Халел Мұхаметжанұлы Есенбаев (1892, Казталов ауданы, Ағашүй мекені — 1938, сәуір, Алматы) — кеңестік мемлекеттік, саяси, мәдениет қайраткері. Өмірбаяны * Бөкей ордасында (қазіргі Орал облысы, Қазталов ауданы, Ағашүй ауылы) өмірге келген. * Ауылдан хат танып, кейін Орынбордағы Құсайын медресесіне түседі. Сөйтіп мұғалім мамандығын алып шығады. * 1919 жылдың 21 ақпанынан РК(б)П мүшесі. * Бөкей губаткомының делегаты ретінде Қазақ АССР құрылтай съезіне қатысқан. * «Киргизская правда», «Дұрыстық жолы» газеттері мен «Мұғалім» журналының алқа мүшесі болған. * 1919 жылы Қазақстанда маңызды оқиғалар көп болды. Кеңес өкіметінің В.И.Ленин қол қойған декреті бойынша Қазақ өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитет құрылды. Осыған орай Кирревкомның баспасөз органын ашу мәселесі күн тәртібіне қойылды да, 1919 жылғы 17 желтоқсанда өлке астанасы — Орынборда «Ұшқын» газетінің бірінші нөмірі жарыққа шықты. * Есенбаев 30-шы жылдары Алматыдағы ағарту комиссариатында жауапты қызметте болған. * Одан кейін бірсыпыра облыстық ағарту бөлімін басқарды. * Бүкілқазақстандық ІІ Кеңестер съезінде ҚАССР Орталық Атқару комитетіне мүшелікке кандидат, ал 1936 жылы оның мүшесі болып сайланды. * Ағарту комиссариаты басқармасын басқарды. * Есенбаев 1938 жылғы саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды. Архивтегі дерек «Егемен Қазақстанның» («Ұшқын») алғашқы редакторы Халел Есенбаев екенін Орал архивінен алынған құжатта Есенбаевтың өз қолымен толтырылған анкета жауаптары мен 1919 жылдың қазан айында өткен Кирревком мәжілісінен хаттама да бар. Автор жиналыс қаулысынан үзінді келтіре отырып, «Ұшқын» газетін басқару үшін бес адамнан (Халел Есенбаев, Ешмұхамед Бегалиев, Тәмимдар Сафиев, Әмірғали Меңешев, Бернияз Күлеев) алқа мүшесі сайланғанын жазады. Әйтсе де ең басты дәлел Х. Есенбаевтың 1923 жылы өзі толтырған анкета жауаптары болса керек. Онда былай деп жазылған: Дереккөздер
Маржан барқын сарқырамасы

Маржан барқын сарқырамасы — Қытайдағы Сычуан өлкесінің батыс бөлігіндегі Аба Тибет және Чияң аутономиялық облысында орналасқан сарқырама. Маржан барқын сарқырамасы Жиужайгоу алқабындағы ең сұлу жерлердің бірі. Ол 2433 m биіктікте орналасқан, өз биіктігі 21 m. Сарқыраманың ұшар басындағы ені 16265 m. 40 m биіктіктен құлайтын сарқырама айшық пішіндес. Түсініктемелер Сыртқы сілтемелер
Әбдісәмет Қазақбаев

Әбдісәмет Қазақбаев (1898, Қаракеңгір өзені бойы, Ұлытау болысы, Сырдария облысы — 1959, 26 шілде, Алматы) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы (17 шілде 1938 жыл – қаңтар 1947 жыл). Өмірбаяны Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. * 1924—1937 жылдарда Ақмола ауданында ауылдық Кеңес хатшысы, төрағасы, колхоз басқармасы. * 1937—1938 жылдарда аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары * 1938 жылы Қарағанды облыстық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. * 16 шілде 1938—18 наурыз 1947 жылдар аралығында Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы, Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті бюросының мүшесі. * 1947 жылғы наурыз айында қызметінен босатылды. * 1959 жылдың 26 шілдесінде Алматыда қайтыс болды. Қаланың Орталық зиратына жерленді. Қоғамдық қызметі * КСРО Жоғары Кеңесінің 1 және 2-шақырылымына депутат болып сайланды. * Қазақ КСР Жоғары Кеңесіне бірнеше рет депутат болып сайланды. Марапаттары * 2 рет Ленин ордені * Еңбек Қызыл Ту ордені және т.б. медалдармен марапатталған.
Сейілбек Мейрамұлы Жанайдаров

Сейілбек Мейрамұлы Жанайдаров (1884, бұрынғы Атбасар уезі, Терісаққан болысы – 1929, Алматы) - Алаш қозғалысының көрнекті басшыларының бірі, Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері. Өмірбаяны * 1913 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетін бітірген. Әйелі Мәриям – белгілі қазақ заңгері Жансұлтан Сейдалиннің қызы. * Жанайдаров университетті бітіргеннен кейін Ресейдің Витебск губерниясында қаржы саласының тексерушісі болып қызмет атқарған. * М.Дулатов, Мұстафа Шоқай, А.Бірімжановтармен бірге Ресейдегі Ақпан, Қазан төңкерістері қарсаңында қазақ даласында етек алған ұлттық-демокр. қозғалысқа белсене араласқан. * 1916 жылы Витебскіден елге оралып, Атбасар қаласында салық инспекторы болып қызмет істейді. * 1916 жылы майдан жұмысына алынған қазақ жастарына көмек көрсету ісіне ат салысқан. * 1917 жылы шілдеде Орынборда өткен 1-жалпықазақ съезіне Ақмола облысынан делегат болып қатысты. * 1917 жылы 5–13 желтоқсанда Орынбордағы 2-жалпықазақ съезіне қатысып, Алашорда үкіметі мүшелігіне сайланды. * 1918 жылы Ә.Бөкейхановтың жарлығымен Ақмола облысының соты болып тағайындалды. * Қазақ автон. республикасы құрылғаннан кейін Орынбордағы респ. қаржы халық комиссариатының алқа мүшесі, халық комиссарының орынбасары, халық комиссары болып қызмет істеген. * Астана Қызылордаға көшірілгенде Қазақстанның ауыл шаруашылығы банкін басқарды. Дереккөздер
Айдархан Тұрлыбаев

Айдархан Тұрлыбаев (25 тамыз 1877, Мезгіл болысы, Көкшетау уезі, Ақмола облысы, Дала генерал-губернаторлығы - 23 қараша 1937) — Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері, заңгер. Өмірбаяны Арғын тайпасы Қарауыл руының Шөмек атасынан шыққан. 1897 жылы Омбы гимназиясын тамамдаған. 1897-1902 жылдары Санкт-Петербург университетінің заң факультетінде оқыған. Дәл осы оқу орындарында онымен бір мезгілде кейін қайраткер, қаламгер болып қалыптасатын Р.Мәрсековте білім алғаны мәлім. Университеттен кейін жас заңгер Омбының заң орындарына қызметке жіберіледі. Адвокат және «присяжный поверенный» болады. Заңгердің қайраткерлігі жөнінде «Қазақ» газеті 1917 жылы былай деп жазды: «Айдархан Думаға лайық еді...». 1917 жылы 25 сәуір мен 5 мамыр аралығында Омбыда Ақмола облыстық қазақ сиезі өткенде, ол осы жиынға төрағалық етеді. Осы жолы әр езден келген 150 делегат А.Тұрлыбайұлын Ақмола облыстық қазақ комитетінің төрағасы етіп сайлайды. 1917 жылы Алаш партиясы құрылатын I жалпықазақ сиезінің де, Алаш автономиясы жарияланатын II жалпықазақ сиезінің де ұйымдастыру және өткізу жұмысына белсене қатысады. Ол I сиезде Ақмола облысынан Бүкілресейлік құрылтайға және Бүкілресейлік мұсылмандар сиезі - «Шора-и-исламға» делегат болып белгіленеді. II сиезде Алашорда үкіметі - Ұлт кеңесіне Ақмола облысынан мүше болып сайланады. Бір айта кетер жайт, осы сиез үкімет төрағасын сайлағанда, Айдархан Ә.Бөкейхан, Б.Құлмановтармен бірге баламалы негізде ұсынылады. Дауыс нәтижесінде А.Тұрлыбаев Әлиханнан кейін екінші орын алады. Большевик пен Алаш ашық күрескш жылдары қайраткер Х.Ғаббасов, Б.Мәметов сынды азаматтармен бірігіп Семейде бір ұлт полкін жасақтауға жәрдемдеседі. 1919 жылы ақпанда Омбы қаласында Колчак үкіметі ішкі істер министрінің орынбасары П.Ф.Коропачинскийдің төрағалық етуімен алдын-ала талданған «Қазақ халқының әкімшілік-шаруашылық құрылымы туралы мәселе» бойынша Ә.Бөкейхан, У.Танашевпен бірлесіп сындарлы ой айтады. Кеңес өкіметі тұсында ол Омбы қаласының түрлі заң орындарында адвокат, кеңесші, сот жүргізушісі болып қызмет атқарады. Саяси қуғын-сүргін оны жазбай танып, 1934 жылы абақтыға жабады. Мұнда 6 ай азап шегеді. 1937 жылы қайта ұсталып, ату жазасына кесіледі. РФ Омбы облысы федералдық қауіпсіздік қызметі мұрағатында «кеңес өкіметіне қарсы саяси-төңкерістік әрекеті үшін» деген айыппен тұтқындалған Айдархан пен оның серіктеріне қатысты том-том «істер» сақталған. Дереккөздер
Базарбай Мәметов

Базарбай Мәметов (20 мамыр, 1888, Сарқант ауданы) — Алаш зиялысы, Алашорда үкіметінің мүшесі, Жетісудағы Алаш қозғалысының көрнекті мүшелерінің бірі, заңгер. 1888 жылы (екінші бір архивтік құжатта 1891 жылы туған деп көрсетілген) Жетісу облысы, Лепсі уезі, Балқаш-Лепсі болысында (қазіргі Сарқант ауданы) дүниеге келген. Өмірбаяны Найман тайпасының Садыр руынан шыққан. 1900-1911 жылдары Верный ерлер гимназиясында оқиды. Алғашында Мәскеудегі Алексеев әскери училищесіне оқуға ынтасы болғанымен, 1911 жылы Қазан университетінің заң факультетіне түсіп, оны 1917 жылы бітіріп шығады. ЖОО-да оқып жүргенде-ақ, ол әр түрлі жұмыстарға белсене араласады. 1916 жылы атақты «маусым» жарлығы шыққанда Қазанда оқитын қазақ студенттері ішінде Б. Мәметов те бар, тыл жұмысына бара жатқан орыс тілін білмейтін қазақ жігіттеріне бас-көз болу үшін «Қазақ» газетінің бетінен «бүкіл ақ жүрек бауырларын» шақырып, үндеу жолдайды. Бұл үндеуді Ә. Бөкейханов «Бауырларым, ден сау, жас шақтарыңда жұрт үшін жұмылыңдар!»&nbsp;— деп жылы қабылдайды. Ақпан төңкерісінен соң Алаш қозғалысына белсене араласады. 1917 жылғы шілде айындағы Жалпықазақтық съезде Жетісу облысынан бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылып және бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне (Шоро-и-Исламға) өкіл етіп сайланады. Ал сол жылғы желтоқсанда өткен Жалпықазақтық съезде Алашорда үкіметінің мүшелігіне облыстардан тысқары, яғни жалпы қазақ атынан кіреді. Осының өзінен-ақ Б.Мәметовтің абыройының қаншалықты екенін аңғаруға болады. Азамат соғысы жылдары басқа да ұлтжанды қазақ зиялылары сияқты Б.Мәметов те ақ пен қызылдың теке тіресінде тектен-текке қосақ арасында қалған қазақ жұртшылығын аман сақтап, қорғау мақсатында Семейде 1918 жылы 1 Алаш полкін жасақтауға және Жетісу жерінде қазақ жігіттерінен алаш сарбаздарын ұйымдастыруға ат салысады. Жетісуда С. Аманжоловпен бірге аштық-күйзеліске ұшыраған жұртшылыққа көмек комитетін ұйымдастырады. 1918 жылы 10-31 тамыз аралығында Лепсіде өткен Алаш орданың Жетісу облыстық 2 қазақ съезіне қатысып, оның кеңесінің мүшелігіне сайланады. Колчак үкіметі тарапынан большевиктермен қатысы бар деген жалған желеумен Алашорда мүшесі Лепсі көмек комитетінің төрағасы Б.Мәметов қуғын-сүргінге ұшырайды. Қуғынға ұшыраған Алаш зиялысы Б. Мәметовке М. Тынышпаев ара түсіп, адмирал Колчакқа хат жазады. Жетісуда казак-орыстардың қазақ ауылдарына жасаған адам айтқысыз айуандық істерін, Отыншының ерлік өлімін Семейге алғаш жеткізген және осыларды «Абай» журналына жазған Б.Мәметов пен Ы. Жайнақов болатын. Кеңес кезеңінде де Б. Мәметов қуғын-сүргінге ұшырап, 1928 жылы ұсталынып, тұтқындалады. 1931 жылы отбасымен Саратовқа жер аударылады. Саратов, Қарақалпақстан, Жамбыл, Талдықорғанда әр түрлі шаруашылық қызметте болып, 1946 жылы Бөрлітөбе ауданында қайтыс болды. Кеңес Одағы Жоғарғы Кеңесінің 1989 жылғы 16 қаңтардағы Жарлығының 1 – бабына сәйкес «30-40 жылдар мен 50-ші жылдардың басында қуғын-сүргінге ұшырағандар мен құрбандарына байланысты әділдік орнатуға толықтыру іс-шаралары» негізге алынып, 1989 жылы 6 сәуірде Мәметов Базарбай ақталды. Дереккөздер
Белек Солтонкелди уулу Солтоноев

Солтоноев, Белек Солтонкелди уулу (23 ақпан, 1878, Экинчи айылы, Жантай Чоң-Кеме уезі, Чоң-Кеме аңғары - 1938) - КСРО және қырғыз тарихшысы, КСРО және қырғыз ақыны, ағартушысы. Өмірбаяны * Қарақол орыс-түзем мектебінде оқыған. * Пішпекте қырғыздарға арналған бағбандық мектебінде оқыған. * 1916 жылы Әтеке болысының болыс басқарушысы болып сайланды. * 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысып, басқа көтерілісшілермен бірге Қытай асып кетеді. * 1917 жылы елге қайтып келеді. * Жетісуда кеңес өкіметін орнатуға қатысқан. * 1920-24 жылдары солтүстік Қырғызстанда оқу-ағарту жұмысымен айналысқан. * 1924 жылы қырғыз босқындарының істерімен Шығыс Түркістанда (Құлжа) болып қайтқан. * 1927-37 жылдары Қырғыз АКСР Халкомсовының ғылыми қызметкері. * 1937 жылы жазықсыз қамауға алынып, 1938 жылы атуға үкімделді. * 1955 жылы ақталды. Ғылыми еңбектері Шежіре деректері мен еуропалық әдебиет материалдарының негізінде қырғыз халқының тарихы бойынша еңбек жазуға тырысты. * Оның «Кызыл кыргыз тарыхы» (басқаша атауы - «Кыргыз-казак тарыхы») деген қырғыз тілінде араб графикасымен жазылған бірегей еңбегі Кенеш Жусуповтың арқасында ғылыми айналымға енгізілді, кейін екі том болып басылып шықты (Бишкек, «Учкун», 1993). Дереккөздер
Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов

Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов — (25 сәуір 1895 жылы, Семей облысы Қарқаралы уезі - 25 қыркүйек 1937 жылы Мәскеу) - ірі мемлекет және қоғам қайраткері. Өмірбаяны * Арғын тайпасы Қаракесек руының Нұрбике Шаншар ішінде [https://ortalyq.kz/150920200020-2/ Жарылғап] тармағынан шыққан. * 1915 жылы Омбы мұғалімдер семинариясын бітірген. * 1931 жылы ВКП (б) ОК жанындағы Коммунистік университетті тәмамдады. * 1915—1918 жылдары Қарқаралыда мектеп мұғалімі. * 1918 жылы ақпан-мамыр айлары — жұмысшы шаруа депутаттары Қарқаралы уездік кеңесінің хатшысы. * 1918—1919 жж. Ақгвардияшылар түрмесінде. * 1920—1921 жж. — Қарқаралы уездік ревкомының, уездік атқару комитетінің, Семей губерниялық әскери ревкомының мүшесі және бөлім меңгерушісі, губкомның бөлім меңгерушісі, Семей губерниялық атқару комитетінің мүшесі. * 1921 жылдың қазанынан революциялық Трибуналдың төрағасы. * 1923 жылдың 11 сәуірінен РКФСР Жоғарғы Сотының қазақ бөлімінің төрағасы. Н. Нұрмақовтың Жоғарғы Сот пен губерниялық прокуратураның қалыптасуындағы ролі ерекше зор. * 1923—1924 жж. Юстиция халық комиссары. Осы кезеңде прокуратура мен сот органдарын ұйымдастыру, кәсіби кадрларды даярлау, іс жүргізуге қазақ тілін енгізу жұмыстары аяқталды. Орынборда тұңғыш өлкелік заң курсының ашылуы Нұрмақовтың қызметке келуімен дәл келді. Қысқа мерзімді курстар Семейде, Ақмолада, Қостанайда ашылды. Олардың жанынан еңбек сессиялары ұйымдастырылды. 1922 жылғы 13 шілдеде екінші шақырылған КирЦИК-тің ІІІ сессиясында прокурорлық қадағалау туралы, адвокатура туралы Ережелер қабылданды. 1923 жылғы 28 желтоқсанда КирЦИК жанындағы бас Тәртіптік Кеңес туралы қаулы бекітілді. * 1925 жылғы қыркүйек—қазан айлары — ВКП(б) Киробкомының бөлім меңгерушісі. * 1924 жылғы қазан — 1929 жылғы сәуір — ҚАКСР Халық Комиссарлары кеңесінің төрағасы. * 1929—1931 жж. — Мәскеуде оқуда. * 1931—1937 жж. — ВЦИК хатшысының орынбасары. ВЦИК Президумының бөлім меңгерушісі ВКП(б) Қазақ өлкелік комитетінің ҚАКСР ОАК мүшесі. * 1937 жылы атылып, 1956 жылғы тамызда ақталды. Сіңірген еңбектері Нығмет Нұрмақов берік қалыптасқан интернационалист болды. Ол туған республика жетістіктерін бүкіл совет елінің табыстарымен тығыз байланыста қарады. Оның Одақтық үкімет алдына қойған бірқатар маңызды ұсыныстары терең дәйектілігімен назар аударды. Мәселен, астықты аудандардың бірі ретінде Қазақстанның ролін арттырудың қажеттігін мәселе етіп қойды. Партиялық және мемлекеттік жұмыстың қай саласында жүрсе де барлық күш-жігерін, ұйымдастырушылық дарыны мен білімін жаңа құрылыс ісіне аянбай жұмсады. Дереккөздер
Қарқаралы ұлттық паркі

Қарқаралы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі — Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы таулы-орман ландшафтысы. Табиғаттың бірегей нысандарын қорғау, саяхатты дамыту және халық демалысын жақсарту мақсатында 1998 жылы құрылған. 2009 жылы аумағы 90,3 мың га-дан 112 120 га-ға дейін кеңейтілген. Географиялық орны мен сипаты Сарыарқның Қарқаралы және Кент тауларындағы дала өсімдіктері мен қарағайлы орман өскен аймағын алып жатыр. Бұл аймақта бұрын биік таулар болатын, уақыт өте бұзылып, көптеген ұсақ шоқылар мен адырларға бөлініп кеткен. Олардың биік беткейлері қатты өзгеріске ұшырап, жартасты шыңдары терең сайлармен және аңғарлармен бөлінген. Көп жерлерде гранитті тақталар жалаңаштанған. Тау сайларынан бұлақтар басталып, шағын өзендер бастау алады. Қарқаралы тауларында Қарқаралы, Қопа, Аюшат, Қаракеңгір, Кент тауында Қызылкеніш, Қадыр өзендері, Шайтанкөл, Бассейн, Үлкенкөл, т.б. көлдері бар. Шағын суқоймалары, суға толы гранитті жартас шұңқырлар кездеседі. Климаты және топырағы Аймақтың ауа райы континентті, күн сәулесі көп түседі. Жауын-шашынның орташа мөлшері 250-300 мм, жазғы жауын-шашын қысқы уақыттан басым және жазда жиі құрғақшылық болып тұрады. Қаңтар айының орташа жылдық ауа температурасы -14,4°С, шілдеде 18°С. Қарағайлы орман төсемесінде қоңыр түсті орман және шымды-күлді таулы орман топырағы қалыптасқан. Фаунасы мен флорасы * Тұяқты жануарлардан - сібір елігі, бұлан, арқар. * Жыртқыштардан - қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, ақкіс, т.б; ақ қоян, дала шақылдағы. * Кеміргіштерден - дала суыры, қызылұрт сарышұнақ, үлкен және секіргіш қосаяқтар, тоқалтіс пен қаптесердің оннан астам түрі таралған. Доңыз бен марал, ақшыл тиін жерсіндірілген. * Құстардан - маубас жапалақ, байғыз, үкі, бақалтақ қыран, тұрымтай, кәдімгі және дала күйкентайы, ормандарда үлкен шұбар тоқылдақ, ақшыл қанат сайрауық, т.б; * Бауырымен жорғалаушылардан - секіргіш кесіртке мен өрнекті қарашұбар жылан, сирек жағдайда көк кесіртке, қалқантұмсық жылан, т.б. кездеседі. Саябақта кездесетін аңның 40, құстың 114, өсімдіктің 66, балықтың 8 түрі қорғауға алынған. Олардың ішінде Қазақстанның Қызыл кітабына енген аңдар - арқар, сабаншы; құстардан бүркіт, ақбас тырна, ақбас үйрек, балықшы тұйғын, безгелдек, қара дегелек, қытай қазы; өсімдіктерден қара қандыағаш, Фукс сүйсіні, қызыл қайың, Қарқаралы бөріқарақаты мен сылдыршөбі, кәдімгі қырыққұлақ, Сібір қисық бұтасы, қауырсынды селеу және мүктің бір түрі - тегіс сфагнум, т.б. бар. Эндемик өсімдік түрлерінен - Қарқаралы бөріқарақаты мен сылдыршөбі, үшкір сала сиякөк, Қарқара бидайығы, салалы таспашөп, Қарқаралы рэгнериясы өседі. Белдемдері Саябақ үш белдемнен тұрады: * қорықтық белдем - Кент тауларын қамтиды. Мұнда таулы-орманды алқаптың төл табиғаты бастапқы қалпында сақталып, қорғалады; * рекреациялық белдем - Қарқаралы тауларын қамтиды. Мұнда табиғатты қорғаумен қатар туристік, сауықтыру шаралары ұйымдастырылады; * эндемиктік белдем - тек қана осы саябақта тіршілік ететін жануарлар, сондай-ақ бірегей табиғат нысандары қорғалады. Саябақ аумағында шаруашылық әрекеттерге тыйым салынған. Дереккөздер
Молданияз Бекімов

Молданияз Бекімов — Алаш қозғалысының қайраткері, арнаулы білімді алғашқы қазақ офицерлерінің бірі, этнограф, фольклоршы, аудармашы. Байұлы тайпасының Алаша руынан шыққан. 1882 ж. Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Қаратөбе ауданы Аққозы ауылында дүниеге келген. Молданияз Бекімов әуелі Орал реальдық училищесінде оқып, кейін Қазан жаяу әскер юнкерлері училищесін подпоручик шенімен 1905 ж. бітірді. * 1905—1914 ж. Либава, Херсон полктерінде, Ташкент әскери округі штабында қызмет атқарған. * 1914 — 1915 ж. Ресей әскерлерінің құрамында штабс-капитан шенінде 1-дүниежүзлік соғысқа қатысып, жараланып қайтқан. * 1915 — 1917 ж. Ташқорған горнизонының бастығы болды. * 1917 ж. - 5—13 желтоқсанда Орынборда өткен 2-жалпықазақ съезінде Алашорда құрамына мүшелікке кандидат болып сайланды. * 1918 ж. - Жетісу босқындарына жәрдемдесу комитетінде қызмет атқарды. Кейінгі жылдары Қытайда, Ресейде және Башқортостанда тұрған. А.С. Пушкиннің “Капитан қызы” повесін 1903 ж. қазақ тіліне аударып, Қазан қаласында бастырып шығарды. Н.Катановтың “Қырғыздың (қазақтың) халықтық эпосын зерттеуге қатысты материалдар” деген алғы сөзімен “Известия общества археологии, истории и этнографии при Императорском Казанском университете” атты басылымда (1904, т. 20) Бекімовтің ел аузынан жинаған алты ертегісі, “Орал облысы қырғыздарының (қазақтарының) үйлену салты” деген мақаласы жарияланды. Сондай-ақ, ол ауыз әдебиеті нұсқаларын жинап, “Средняя Азия” жинағында ертегілер мен аңыздар, “Туркестанский курьер” газетінде мақал-мәтелдер, “Киргизская степная газета” мен “Тургайская газета” беттерінде ертегілер бастырды. 1909 ж. “Қазақ тілін оқып, үйренуге басшылық” кітабы жарық көрді. “Айқап” журналында (1912, ғ1) “Қазақ халқы жайынан” деген мақала жариялаған. Ресей Ғылым Академиясының акад. С. Венгеров 1915 жылдың өзінде-ақ Бекімоты қазақ халқы жайында жазып жүрген этнограф деп таныған. Оның еңбектерін Б. Кенжебаев, М. Ғабдуллин, Ә.Дербісалин, Б. Аманшин т.б. ғалымдар мен қаламгерлер жоғары бағалаған. Дереккөздер
Бәйкен Әшімұлы Әшімов

{{Мемлекеттік қайраткер } { style="background:transparent" - - - - } { style="background:transparent;" } }} Бәйкен Әшімұлы Әшімов (10 тамыз 1917, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезі, Айыртау болысы Шабанбай би ауылы (қазіргі Ғабит Мүсірепов ауданы) - 5 ақпан, 2010, Алматы) — Кеңес одағының саяси, мемлекеттік және қоғам қайраткері. Социалистік Еңбек Ері (1977). Өмірбаяны Әкесі Әшімнің ұлы дүниеге келгеннен кейін алты айдан соң көз жұмыпты. Анасы Сақып ерінің соңында ұлын өсіреді. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.. * Петропавлға келіп ФЗО-ға түседі. * Қызылжар ауыл шаруашылығы техникумын (1938) бітірген. * Сол кездегі қазақ жастары үшін таңсық кәсіп-агрономдық мамандықты игеруге аңсары ауып, қиырдағы Ленинград қаласына бағын сынауға келеді. Ленинградтағы зоология және фитопотология институтына түсіп, агроном-ғалым мамандығын (1957) алып шығады. * КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебін (1969) бітірген. * 1938 — 41 ж. армия қатарында * 1941 — 42 ж. Айыртау ауданы орта мектебінің мұғалімі болды. * 1942 — 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. * 1945 — 61 ж. Айыртау, Зеренді аудандарында және Көкшетау облысы партия комитетінде басшылық қызметтер атқарды. * 1961 — 70 ж. Қарағанды, Талдықорған облыстарын басқарды. * 1970 — 84 ж. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы * 1984 — 85 ж. Қазақ КСР Жоғорғы Кеңесі Төралқасының төрағасы болды. * 1985 жылдан дербес зейнеткер. Еңбектері Тың жерлерді игеру және Қазақстанның ауылдық жерлерінің экономикасын көтеру жұмыстарына белсене араласқан. Осы кезеңдерде Қазақстанда: * Қазақ газ өңдеу зауыты * Ақтау пластмасса зауыты * Қарағанды резина-техникалық бұйымдар зауыты * Павлодар және Шымкент мұнай өңдеу зауыттары * Қарағанды металлургия комбинатының ақ қаңылтыр шығару цехы * Екібастұз және Ақсу аймақтық электр станциялары * Қапшағай су электр станциясы * Жәйрем кен байыту комбинаты, т.б. ірі өнеркәсіп орындары салынды, өндіріс технологиясы жаңартылып, ғылым мен техника жетістіктері кеңінен пайдаланылды. Сол кезеңде өнеркәсіп өндірісінің көлемі жөнінен Қазақстан КСРО бойынша үшінші орынға (РКФСР мен Украинадан кейін) шықты. Марапаттары * Социалистік Еңбек Ері (1977) * Отан ордені (2007) * Парасат ордені (2001) * төрт рет Ленин ордені * екі рет Еңбек Қызыл Ту ордені * екі рет I дәрежелі Отан соғысы ордені * Қызыл жұлдыз ордені * Жауынгерлік еңбегі үшін медалі * басқа да КСРО және Қазақстан медалдары * «Виртути Милитари» ордені (Польша) * Солтүстік-Қазақстанская облысының құрметті азаматы * Көкшетау қаласының құрметті азаматы Дереккөздер
Түрік әліпбиі

Түрік әліппесі — 29 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе. Бас және кіші әріптері: Тарихы Кеңес Одағындағы латындандыру науқаны өткізілген кезіне тән бұрын болған османлы түріктерінің араб жазуына негізделінген әліппе орнына 1928 ж. қарашаның 1 № 1353 Түрік әліппесін қабылдау және жүзеге асыру Заңы бойынша енгізілген. Әріп кестесі Дыбыстар Ğ (yumuşak ge) Негізінде әрпі этимологиялық дыбысын көрсету жөн, бірақ әдеби айтылуында алдындағы дауысты дыбысты ұзартады және келесі дауыстыны үндестіреді. Бұл әріп сөздің нағыз басында кездестірілмейді. Мысалы: Dağ - Даа (қаз.Тау) Нүктелі İ мен нүктесіз ı Нүктелі İ мен нүктесіз I әріптері дара боп табылады. Нүктесіз ı кіші әрпініне сәйкес бас әрпі I болады және де нүктелі i кіші әрпініне сәйкес бас әрпі İ болады. (Алғашқы заңда нүктелі İ әрпі нүктесіз I алдында болған, қазіргі реттеуде орны алмастырылған.) Сирконфлексті â, î және û Сирконфлекс қойылған , және өте сирек кездесетін міндетті емес әріптері, a>, және u> әріптерінің нұсқалары деп табылады. Бұлар алдыңғы дауыссыз дыбысты палатализциялануын (жұмсартуын) көрсету үшін пайдаланылады. Араб, парсы тілдерінен алынған кірме сөздерінде даустылардың ұзартылғанын көрсетеді. Мысалы: Kâr - Кяр (қаз.Пайда) Tarihî - Тарихии (қаз.Тарихи) Q, W, X күйі Түрік әліппесінде Q, W, X деген әріптері мүлдем жоқ, олардың орнына тиісінше K, V, KS әріптері пайдаланылады.
Қырымлы әліпбиі

Қырымлы әліппесі — 31 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе. Бас және кіші әріптері: Тарихы 14 ғ. Қырымда қыпшақ тілінде (қазіргі қырымлы тілінің арғы тегі боп табылады) құрастырылған Codex Cumanicus латын әліппесі негізінде жазылған. Сонымен қатар грек жазуы, жебірей жазуы пайдаланылғаны аян. 1928 ж. дейін араб жазуына негізделінген әліппе пайдаланылды. Кеңес Одағындағы латындандыру науқаны өткізілген кезінде 1928—1939 жж. Жәңаліптің жергілікті нұсқасы пайдаланылды. 1938 ж. бастап орыс әліппесі пайдаланылды. 1990 жж. бастап түрік әліппесіне негізделінген қазіргі латын әліппесі пайдаланылады. Бұл әліппе 1997 ж. Қырым Республикасының Жоғарғы Кеңесі үкімімен бекітілген. Интернетте тек латын әліппесі пайдаланылады, ал баспасөзде әлі де кирил әліппесі кездестіріледі. Әріп кестесі Латын мен кирил әріптерімен жазу емлесінде бірі-біріне үйлесуі жоқ. â әрпі Сирконфлекс қойылған міндетті емес әріп, a> әрпінің нұсқасы деп табылады. Cөздің нағыз басында кездеспейді. Бұлар алдыңғы дауыссыз дыбысты палатализциялануын (жұмсартуын) көрсету үшін пайдаланылады: lâ — ля, kâ — кя. W және X әрптері W және X әрптері қырымлы әліппесінде пайдаланылмайды. en:Crimean Tatar language#Writing systems
Татар әліпбиі

Татар әліппесі — 35 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе. Бас және кіші әріптері: Тарихы Иске имля 10 ғ. бастап Бұлғар қағандығында араб жазуы пайдаланылған: Араб тілінде жоқ дыбыстарға қосымша парсы әріптері пайдаланылған: * п, ч, ж, г дыбыстары үшін — گ ژ چ پ * ң және в дыбыстары үшін — ۋ ڭ Яңа имля Татар АКСР Халкомсов 1920 ж. желтоқсанның 19 декретімен Ахмет Байтұрсынұлы ұстындарымен кейбір әріптер аласталған, қосымша әріптер үстелген. 1925 ж. қарашада Татар АКСР Халық ағарту хавлық комиссариатының Академиялық орталығы үкімімен жаңа емле барлыық ұйымдарда міндетті болды. Яңалиф Латын әліппесіне негізделінген Жаңа түркі әләппесі комитетінің дамытқан (1927—1939): Кирил әліппесі 1939 ж. бастап: 1989 ж. гъ, къ әріптерінің орнына тиісінше Ғғ, Ққ әріптері, сонымен қатар төл татар сөздеріндегі қазақша У сияқты айтылатын Вв әрпі орнына Ўў әрпі енгізілу үкімі қабылданған. Дегенмен шешім жүзеге асырмалды. 1997 ж. дейін орыс әліппесіне қарағанда қосымша әріптері реттің аяғында орналасты. Яңалиф-2 Жаңа татар әліппесінің шартты атауы «Яңалиф-2». Бұл әліппе 1999 ж. қыркүйектің 15 № 2352 «Латын қаріпі негізіндегі татар әліппесін қалпына қайта келтіру» Татарстан Республикасы Заңымен пайдалануға берілген. Бірақ 2002 ж. қаңтардың 15 Ресей Федерациясы Мемлекеттік думасы «РФ халықтары тілдері» Заңына өзгерту енгізілген. Бұл шешіммен РФ халықтарының мемлекеттік тілдері тек кирил жазуына негізделінуі бұйырылған. Ресей Федерациясы Конституциялық Соты 2004 ж. қарашаның 16 № 16-П қауылысымен Татарстан заңы істен тоқтатылған. Заманалиф Мақаланың басындағы көрсетілген әліппе «Заманалиф» атауын алған. Бұл нұсқа шығу себебі: кең тараған қаріптерде өзіндік татарша Ə, Ɵ әріптері өте сирек кездеседі, ал Ŋ әріпі тіпті Юникодта жоқ. Í әрпі Тағы да кирилше ый деп жазылған әріптің орнына Í әрпі пайдаланылады. Á, Â, É, Ó және Ú Бұл әріптері тек шет тілдерден сөздерде, соның ішінде есімдерде, пайдаланылады. Апостроф Апостроф (ʼ) араб тілінен енген кірме сөздерінде «һамза», немесе «глоттал стоп» дыбысын көрсетеді, мысалы: Qör'än, tä'sir, tä'min… Түсініктемелер
Джордж Уокер Буш

Джордж Уокер Буш, оны кіші Джордж Буш деп те атайды ;(1946 жылы 6 шілдеде АҚШ, Коннектикут штаты, Нью-Хэйвенде туған) — америкалық саясаткер, 2001-2009 жылдары 43 ші Америка Құрама Штаттары президенті, 1995 жылдан 2000 жылға дейін Техас штатының губернаторы. АҚШ-тың 41-президенті Джорджа Г. У. Буштің ұлы, сонымен қатар кіші Джордж Буш ретінде танымал. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.whitehouse.gov/ Official White House web site] * [http://www.whitehouse.gov/president/gwbbio.html Official White House biography] * [http://www.gop.com/About/Bio.aspx?id=1 Republican National Committee biography] * [http://www.presidentprofiles.com/Kennedy-Bush/Bush-George-W.html Comprehensive Presidential profile by Nicholas D. Kristof] * [http://vote-smart.org/bio.php?can_id=CNIP9043 Project Vote Smart information] * [http://www.millercenter.virginia.edu/index.php/academic/americanpresident/gwbush Extensive essay on George W. Bush and shorter essays on each member of his cabinet and First Lady from the Miller Center of Public Affairs] *
Жансен Кереев

Жансен Кереев (1 қаңтар 1930 жыл Ырғыз - 1983 жыл, Мәскеу)&nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант. Білімі * Амур облысының Благовещенск жалпы әскери училищесін бітірген. * Мәскеудегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген. * К.Е. Воршилов атындағы КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы (1973) бітірген. * Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген. Өмірбаяны * 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, Сахалин облысы Курил аралдарында қызмет етті. * 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі * 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды. * 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары. * 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, Магдебургтегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады. * 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы. * 1982&nbsp;ж. Вьетнам халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған. * 1983&nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, Мәскеудегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі Алматыға әкелініп, Кеңсай зиратына жерленді. Марапаттары Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған. Есте қалдыру * Жансен Кереев ескерткіші&nbsp;— 2000&nbsp;ж. Ақтөбе қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&nbsp;— 3,6 м. Материалы&nbsp;— Қордайдың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&nbsp;— 1,2 м. Авторы Бақытжан Әбішев, сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов. Дереккөздер
Мөңке би Тілеуұлы

Тілеуұлы Мөңке би — белгілі би, Әбілқайыр хан кеңесшілерінің бірі, жырау. Тілеу Айтұлы (1675, қазіргі Ақтөбе облысы – 1756, Сайрам қаласы) – би әрі батыр қолбасшы. Ноғай ұлысының билеушісі Мұсаның ұрпағы, Мөңке бидің әкесі. Әлімұлы тайпасы Шекті руынан шыққан. Шамамен 1675 жылы дүниеге келген. Ата тегі шежіре бойынша өз әкесі Тілеу әрі қарай Айт, Бөлек, Қалу, Сирақ, Мұса хан, Уақас би, Нұраддин болып жалғаса береді. Әбілқайыр хан дүние салған соң Нұралы ханның билігін тану туралы Елизавета Петровнаға жазылған хатқа Орта жүздің беделді адамдары Жәнібек тархан мен керей Наурыз би бастаған топпен, сондай-ақ Кіші жүздің 30 би, батырларымен бірге қол қойған. Мөңке би өз заманында «ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен сұңғыла би», келер күнді айнытпай болжайтын сәуегей және дала даналығының көрінісі іспетті ой-тұжырымын тағылымды поэтикалық жырға айналдырған жырау ретінде танылды. Мөңке бидің философиялық толғаулары, риторикалық сұрақ-жауап, болжау, билік, кесім, шешім түріндегі мұралары өзіндік ерекшелігімен көзге түседі. Көшпелі тірліктің тіні бұзылмаған қоғамда заман аңысын аңдап, оның келешек кескін-кейпін дәл болжай білу Мөңке би шығармашылығының басты белгісі. Оның “Түрлі-түрлі халық болады‚ Күндіз-түні жарық болады… Дүниенің жүзіне‚ Өре мен темірден жол тартылады… Адам ақысыз жұмыс істемейді‚ Дүниені түрлеп кестелейді” деген толғау жолдарынан келер күнді болжаған сәуегейлік көрінеді. Сондай-ақ, “Құрамалы-қорғанды үйің болады‚ Айнымалы‚ төкпелі биің болады. Халыққа бір тиын пайдасы жоқ Ай сайын басқан жиын болады. Домалақ-домалақ түймедей дәрің болады‚ Жастарға билігі жүрмейтін кәрің болады, Алашұбар тілің болады‚ Дүдәмалдау дінің болады. Әйелің базаршы болады‚ Еркегің қазаншы болады” деп келетін жолдардан болашақтың бет алысын‚ бағыт-бағдарын тап басып танығандығы аңғарылады. Мөңке бидің Сырым батырға қойған астыртын сұрақтары мен оған Сырымның қайтарған жауаптары, сондай-ақ оның шеркеш Түрке би, тана Нүрке билермен кеңесе отырып айтты дейтін «Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек» дейтін толғаулары белгілі. Оның көркем бейнесі Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романы мен «Ел қорғаны» пьесасында, Ә. Кекілбаевтың «Үркер» романында көрініс тапты. Мөңке бидің өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы әр жылдары А. Жұбанов, Т. Кәкішев, С. Негимов, Б. Адамбаев, Қ. Сыдиықұлы, М. Тілеужанов,С. Байменше, Б. Омаров, Ж. Асанов, К. Төлеубайұлы, тағы басқалар ғалымдар ғылыми-зерттеу еңбектерін жазды. «Шекті Мөңке би жеті жасында билік айтып, кісі құны дауды бітірген екен». (А.Байтұрсынов). Мөңке би, тарихымызда есімі құрметпен аталатын, үлкен философ, терең ойшыл, ұлы ақын. Қара қылды қақ жарған, мың жылдығын болжаған дала кемеңгері Мөңке бидің ұрпақтары Ақтөбе облысы көптеген аудандарында тұрады. Республикаға танымал мүсінші Құрақбай Егізбаевтың граниттен ойып жасаған Мөңке бидің мүсіні Ақтөбе қаласының 101 атқыштар дивизиясы атындағы көшеде орнатылды. Мүсін ақшыл түсті мәрмәр тастан жасалынған. Тұғырдың биіктігі — 2,7 м, ескерткіштің биіктігі − 1,5 м. Суретші С.Әлімбетов. Дереккөздер
Виктор Иванович Пацаев

Виктор Иванович Пацаев — КСРО-ның ұшқыш-ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры. 1933 жылы 19 маусымда Ақтөбе қаласында туған. Пенза индустрия (қазіргі политехникалық) институтын бітіргеннен кейін (1955), КСРО Гидрометеорология қызметінің Орталық аэрология обсерваториясында және конструкторлық бюрода қызмет етті. 1969 жылы ғарышкерлер отрядына қабылданды. 1971 жылы 6 маусымда «Союз-11» ғарыш кораблімен сынаушы ретінде Г.Т. Добровольский және В.Н. Волковтармен бірге ғарышқа ұшты. Сол жылғы 7 маусымда «Союз-11» ғарыш кораблі «Салют» ғылыми станциясымен түйісу операциясын ойдағыдай жүзеге асырып, ғарышта 23 тәулікке жуық барлығы 25 тәулік болды. Ұшу бағдарламасы толық аяқталып, Жерге қону кезінде түсу аппаратының герметикалылығы бұзылуы салдарынан экипаждың басқа мүшелерімен бірге қаза тапты. Ленин орденімен марапатталған. Қызыл алаңда Кремль қабырғасына жерленді. Пацаев атында Ақтөбеде көше, алаң, мектеп, шаруашылық ұжымдары бар. 1972 жылдың 19 маусымында ұшқыш-косманавтқа арналған ескерткіш-бюсттің салтанатты ірге тасы қойылды. Ескерткіштің авторлары — скульптор Ю.А.Тур мен архитектор А.А.Заварзин үлкен ауқымды жұмыс атқарды.Бюсттің биіктігі 2 метр.Ескерткіш 1976 жылы ашылды. Дереккөздер