Ибраһим Шинаси

Ибраһим Шинаси (; 5 тамыз 1826 жыл – 13 Қыркүйек 1871 жыл) — түрік журналисті, жазушы, баспагері, ақын және драматург. Ол түрік қоғамында Танзиматты жариялаудан Ол бірнеше салада жаңашыл болды: ол осман пьесасының ең алғашқы үлгілерінің бірін жазды, поэзияны француз тілінен түрік тіліне аудару үрдісін ынталандырды, осман түрікшесінің жазуын жеңілдетеді және алғашқылардың бірі болды. қалың жұртшылық үшін арнайы жазған османлы жазушылары. Шинаси «Тержуман-и Ахвал» және «Тасвир-и Эфкар» газеттерін Танзимат дәуірінде Еуропалық ағартушылық идеяларын тарату үшін пайдаланды және сауатты Османлы жұртшылығын тәрбиелеуді өзінің жеке міндетіне айналдырды. Шинасидің көптеген жобалары ол қайтыс болған кезде аяқталмағанымен. Шинаси империя Конституциясының алғашқы жақтаушыларының бірі болды. Өзінің әріптесі және досы Намык Кемал Шинасимен бірге, "Жас османдықтардың" жетекші жетекшілерінің бірі болды, Осман түрік зиялыларының құпия қоғамы Танзиматтан кейін Осман империясында оны модернизациялауды және жандандыруды жақтап, оны Еуропаның қалған бөлігіне сәйкес келтірді. Шинаси олардың реформалық мақсаттары жүзеге асырылғанға дейін қайтыс болғанына қарамастан, жас османдықтардың күш-жігері 1876 жылы империяда конституциялық монархия құрудың алғашқы әрекетін тудырды, сол кезде қысқа мерзімді алғашқы конституциялық дәуір Осман Конституциясын жазуға және құруға негіз болды палаталы парламент. Саяси қайраткер және өз заманының көрнекті әдеби қайраткерлерінің бірі ретіндегі жұмысының арқасында Шинаси Османлы империясындағы, содан кейін қазіргі Түркия Республикасындағы қазіргі және кейінгі реформалардың негізін қалады. Өмірбаян Ибрахим Шинаси 1826 жылы Ыстанбұлда дүниеге келген. Шинасидің әкесі Османлы армиясында артиллерия капитаны болып қызмет еткен және орыс-түрік соғыстарының бірінде қайтыс болған. Анасы мен туған-туыстарының қолында өскен ол жергілікті мектепте білім ала бастаған. Шинаси әскерде клерк болу ниетімен бастауыш мектепке барды. Ол араб, парсы және француз тілдерінен сабақ алып жүріп, қару-жарақ қоймасына жұмысқа орналасты. Мехмед Эмин Әли паша және Мехмед Фуад паша сияқты кейбір танзимат реформаторларымен қақтығыстар Шинасиді елден кетуге итермеледі деген болжам бар. Шинаси Осман империясындағы жазу парадигмасын өзгертіп, тілді жеңілдетіп, сауаттылығы артып келе жатқан жұртшылықпен әдейі тікелей араласып, қалың бұқараға еуропалық жаңа жанрларды енгізді. Шығармасының мазмұны мен стилін тартымды және түсінікті ету үшін басқа тілдерден алынған сөздерді алып тастап, таза түрік тілін (öz Türkçe) жасауға тырысты. Ол қайтыс болған кезде Чинаси тілді ресмилендіруге көмектесу үшін ірі түрік сөздігін жасаумен айналысты. Ол сондай-ақ араб негізіндегі осман-түрік жазуын наск пен куфи каллиграфиясын біріктіру арқылы жеңілдетеді, бірақ ол «Мутеферрика өзінің жазуын 112-ге дейін қысқартқаннан бері қолданыста болған бес жүзден астам таңбаны ғана қысқартуға қол жеткізді». Ол бұл атақты түрік өлеңін француз үлгісіне жақсырақ сай етіп өзгертуі және көптеген француз өлеңдерін түрік тіліне аударуы негізінде алды. «Ол Еуропа әдебиетіне назар аударып, одан аудармалар жасау қажеттігін жариялап, қазіргі түрік әдебиетінің батыс әдебиеті үлгілерінде туады деген ақиқат болжамға айналған сенімін таратқан». Соңғы жылдары Шинаси 1869 жылы Ыстанбұлға оралып, онда қаржылық қиындықтарға тап болды. Ол баспахана ашып, өз жұмысын басып шығара бастады. Көп ұзамай, 1871 жылы 13 қыркүйекте ол 45 жасында ми ісігінен қайтыс болды. Еңбектері * Тержуме-и Манзуме (1859, Лафонтен, Ламартин, Гилберт және Расиннің француз тілінен поэзиясының аудармасы) * Шаир Эвленмеси (1859, Османлы дәуірінің бірінші пьесасы «Ақынның үйленуі») * Дуруб-и Эмсал-и Османие (1863, түрік мақал-мәтелдерінің бірінші кітабы) * «Мунтахабат-и Эшар» (1863, өлеңдер жинағы) Дереккөздер