kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құндыз

{{Taxobox * C. f. fiber * C. f. orientoeuropeas — кеміргіштер отрядының терісі бағалы аң. Тіршілігінің көбі суда өтетіндіктен дене пішіні соған бейімделген. Денесі ұршықша жұмырланып келген, басы біршама кішілеу, мойны айқын байқалмайды; түксіз жалпақтау келген денесінің артқы бөлігі ескектәрізді құйрыққа жалғасады. Аяқтары қысқа. Артқы аяқтарының башайлары арасы жүзу жарғағымен көмкерілген. Тырнағы өткір, артқы аяғының екінші башайы айыр сияқты (жүнін қасу үшін қажет). Жүні тығыз, су өтпейді, қара қоңыр не қара. Құндыз Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада таралған. Қазақстанда Жайық, Сырдария, Іле, Шу өзендерінде, Бұқтырма бөгенінде кездеседі. 19 ғасырдың соңында құндызды есепсіз аулау Қазақстанда оның жойылу қаупіне әкеліп соқтырды. Тек 1963 жылы құндызды көршілес Ресейдің Орынбор облысынан Батыс Қазақстан облысының аумағына келе бастады. Жайық өзенінің бойындағы көлдерге кең тарап, саны көбейді. Олар Ақтөбе облысының Тентекқара, Үлкен және Кіші Қобда өзендеріне де қоныс аударды. Олар көбінесе тұщы суларды мекендейді. Құндыз аузы су астында болатын, түбі су деңгейінен жоғары, биіктігі 2,5 м, ұзындығы 12 м күрке жасайды. Жыныстық жағынан 2,5 – 3 жаста жетіледі. Қаңтар – ақпан айларында ұйығып, бір айдан соң кұнайлары (3 – 5) дүниеге келеді. Олар тез өседі. Құндыз шөп, үйеңкі, терек, қайың, қамыс жапырағын жейді, балық, су тышқаны, су құстары, моллюскалармен қоректенеді. Құндыз – терісі бағалы аң. Құндыздан парфюмерияда қолданылатын «құндыз жұпары» алынады (жүнінің жоғарғы кабатының астында жұпар иіс шығаратын қылшықтары болады. Дереккөздер
Қалуен

Қалуен – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Таралуы және өсетін жері Еуразия мен Африкада кездесетін 70-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда шалғында, өзен-көл жағалауында, бұта арасында, жол жиегінде, арамшөп ретінде егістікте, бау-бақшада өсетін 4 түрі бар. Жаздық және отамалы дақылдар егісінде тараған зиянды түрі – егістік Қалуен (Sonchus arvensіs). Оның ұзындығы 10 – 160 см-ге жететін атпалы тамыры бар, көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Тобыл, Есіл өзендері, Каспий маңында, Қызылорда, Бетпақдала, Балқаш-Алакөл ойысында, Алтай, Тарбағатай, Жетісу Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда өседі. Ботаникалық сипаты * Сабағы тік, жапырағы жалпақ, қауырсын немесе қандауыр пішінді, гүлі көбіне сары, гүлшоғыры сыпыртқы тәрізді. * Гүлдері сары түсті, 5 – 10 себеті топталып қалқанша немесе қалқаншалы сыпыртқы гүлшоғырына жинақталған. * Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. * Жемісі – ұзынша келген, қоңыр түсті тұқымша. Оның жіңішке, ақ немесе сұр түсті түктерден құралған айдаршасы болады. Қолданысы Егіс Қалуені арамшөп болғанымен шірнелі өсімдік. Шошқа, үй қояны жақсы жейді. Бау-бақша Қалуенінің (Sonchus oleraceus) жапырағы көгілдір. Жапырағы мен жас бұтағын барлық мал, ал бұдырлы Қалуенді жылқы, түйе жейді. Дереккөздер
Убалдырған

Убалдырған – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екіжылдык шөп өсімдігі. Өте улы келеді. жапырағы мен гүлінде — кониин дейтін алкалоид, жемісінде — эфир майы, өсімдігінің шырынында — іизат, жапырағында — витамин С болады. Ел арасында убалдырған даруға жұмсалады. Дереккөздер
Қара уқорғасын

Қара уқорғасын — тау етегінде өсетін улы шөп өсімдік, түйінінде 1 процентке дейін аконитин бар, ел арасында мұның түйінін етке орап қасқыр мен түлкіге тастайды. Мұны жеген жыртқыш аң уланып өледі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Тау уқорғасыны

Тау уқорғасыны, немесе шатқал уқорғасыны (Aconitum nemorum) — көбінесе Алматы облыеының таудағы шабындық жерлері мен субальпі белдеуінде өсетін шөп тектес өсімдік. Сабағы мен жапырақтары—улы, түйіні усыз болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Теңге уқорғасын

Теңге уқорғасын (А. rotundifolium) — шабындықта өсетін биік шөп өсімдігі. Түйіні ел арасында безгекке, бас ауруға, ревматизмге қарсы қолданылады. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Бәрпі

Бәрпі (Aconitum excelsum; синонимдері A. lycoctonum және A. septentrionale) — бұл ормандардың, шіліктердің арасында, тау сағасында өсетін өте улы шөп өсімдігі, мал (әсіресе қой мен ешкі) жесе бірнеше сағаттан сон уланып өледі. Тұқымында 31—32 процент майы болады. Бәрпі (Aconіtum) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Солтүстік жарты шарда өсетін 300-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Қарқаралыда, Алтайда, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларында орман алаңдары мен биік тау шалғындарында, өзен-сай жағалауларында кездесетін 14 түрі бар. Жиі тараған түрі – ақезу Бәрпісі (A. leucostomum). Оның биіктігі 0,7 – 2 м, жіпшеленген тамыры шоғырланып келеді. Түкті сабағы қырлы, қатпарлы болады. Ірі жапырақтарының ұзындығы 10 – 20 см, ені 20 – 40 см, қауырсын тәрізді тілімденген. Көк, күлгін, кейде сарғылт түсті гүлдері бұталанған гүлшоғырына топталады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйек – қазанда жеміс береді. Жемісі түкті, тұқымы 3 қырлы келеді. Бәрпі туысына жататын өсімдіктердің барлық түрі улы болады, мысалы, Жоңғар Бәрпісінің тамыр түйнегінен қасқыр аулайтын у алынады. Тамырында 0,8 – 1,9% алкалоид болғандықтан, дәрі алу үшін пайдаланылады. Бәрпіні мал жемейді негізінен сәндік өсімдіктер. Ақезу бәрпі ("Aconitum leucostomum Worosch") - көпжылдық шөптектес өсімдік, биіктігі 70-200 см. Түйнек тамыры қатар түзіліп өседі. Тамырының сырты қара көк түсті. Жапырақтары ірі, жүрек пішінді келеді. Сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақты немесе дара өседі. Дереккөздер
Талас уқорғасыны

Талас уқорғасыны (Aconitum talassicum) — Талас Алатауының шабындығында өсетін улы өсімдік. Ел арасында мұның тамырын жаншып даруға пайдаланады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сүйелді қабандар

Сүйелді қабандар — шошқа тұқымдастарына жататын жабайы шошқалардың бір туысы. Басының екі жағында үш-үштен сүйел тәрізді түймелері болады. Сүйелді қабандар Африкада жасайды, еті мен терісі үшін ауланады. Еркектерінде бастын бүйірлерінде тері өсінділері бар. Жыртқыш тістері жоғары қарайды жақтары үлкен жоғары бүгілген. Дене ұзындығы 1,5 м, салмағы 150 кг. Сахарадан Оңтүстікке қарай Африкада таралған. Саванна жарық орман, жазық және таулы жерлерде мекендейді. Дереккөздер
Бозшалғын

Бозшалғын – астық тұқымдасына жататын, тамырсабақты көпжылдық шөп өсімдігі. Тамыры өте жіңішке (0,2—0,5 мм.), аласа (13—15 см.), шашақтанып өседі, сыртынан қарағанда шоқша сақал тәрізді болады. Кейбір жерде оның тамырынан щетка жасалады. Мұны мал жақсы жейді. Бозшалғынның 100 шақты түрі бар. Дереккөздер
Аюбалдырған

Аюбалдырған , сыбызғы қурай – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын формасы шатырша келетін гүлшоғырының диаметрі 25 сантиметрге дейін жететін көпжылдық және екіжылдық балдырған сияқты өсімдік. Ерекше иісі бар, жемісінен эфир майы мен сұйық май шығады. Негізінен Солтүстік жарты шарда өсетін 10-нан аса түрі белгілі. Қазақстанда Алтай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара), Батыс Тянь-Шань тауларының орта белдеулеріндегі өзен-көл, бұлақ, жылғалар бойында өседі. Қазақстанда 2 түрі: шоқсары аюбалдырғаны (A. decurrens) және қысқа сабақты аюбалдырған (A. brevіcaulіs) деп аталатын 2 түрі кездеседі. Бұлардың биікт. 1–2 м-дей, қырлы, қатты, қуыс сабағының жуандығы 5–6 см. Жапырақтары ірі, қауырсын тәрізденіп тілімденген. Шатыршалары көп гүлді, көлденеңі 20 см-дей болады. Гүлдері ақ, қызғылт сары, жасыл түсті келеді. Тамыз айында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Аюбалдырған – азықтық, дәрілік, бояуыш, әсемдік және шірнелі өсімдік. Сүрлемге салуға болады. Құрамында эфир майы көп болғандықтан кондитер, парфюмерия, ликер-арақ өндірісінде пайдаланылады. Дереккөздер
Күйлеу (биология)

Күйлеу, үйірге түсу, ұйлығу, қаю кезі — жануарлардың үйірге түсіп, олардың шағылысатын уақыты. Ыстық жақтың жануарлары үшін шағылыстың белгілі мерзімі болмайды. Ал жылдың төрт маусымына шек қойылған жерлердегі жануарлардың шағылысулары үшін белгілі мерзім болады. Мысалы, жабайы қой -ешкілер — қараша-желтоқсанда; қасқыр — ақпанда, борсық — наурыз-сәуірде, аю — мамыр-маусымда шағылысады. Дереккөздер
Итбүлдірген

Итбүлдірген (Қызылжидек Vaccіnum vіtіs-іdeae) – қаражидек туысына жататын шала бұта. Қазақстанда Көкшетауда, Алтайда аралас орманда, қылқан жапырақты ағаштардың арасында өседі. Биіктігі 2,5 – 25 см. Сопақша келген, етженді мәңгі жасыл жапырақтарының ұзындығы 5 – 27 мм, ені 3 – 12 мм. Гүлі солғын қызғылт, шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Ашық түсті қызыл жемісі жеуге жарамды келеді. Итбүлдірген жемісінің құрамында 8 – 12% қант және органикалық қышқылдар, глюкозидтер, вакцилин, т.б. заттар бар. Жемісі жақсы сақталады, тосап, маринад дайындалады, кондитер өнеркәсібінде пайдаланады. Жапырағында 5 – 7% арбутин, глюкозид, флавонол, илік заттар болады. Жапырақтарын суға қайнатып, ревматизмге қарсы және несеп айдауға қолданады. Гүлінен ара бал жинайды. Дереккөздер
Шажырқай

.]] Шажырқай(Mesenterіoum), мезентерий — тірі организмнің құрсақ қуысындағы мүшелерін бекітіп, бірқалыпты ұстап тұратын сіңір. Ұрықтық даму кезінде Шажырқайдың екі түрі байқалады (арқа және құрсақ Шажырқайы). Кей организмдерде арқа Шажырқайы жойылып кеткен. Бекіре тұқымдас балықтарда құрсақ жақ ішек Шажырқайы болады, ол басқа омыртқалы организмдерде бауырдың орақ тәрізді сіңірі түрінде кездеседі. Шажырқайда лимфа түйіндері, жүйке тарамдары, қан тамырлары болады. Қшек бойындағы үлкен иірім қабаттарға май жиналады. Сілтемелер *Сіңір *Аурулар *Адам мүшелері Дереккөздер
Мысық жалбыз

Мысық жалбыз, барқытжапырақ, немесе будра (Glechoma) — ерінгүлдіктер тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Мұның 5 түрі бар, оның бірі — барқыт жалбыз, оның сабағы көлбеу өседі, буындарынан қосымша тамырлар өсіп шығады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қоңыр аю

Қоңыр аю — аю тұқымдасына кіретін жыртқыш аң. Салмағы 300 килограмнан асады. Терісі тулақ жасауға, еті жеуге жарайды, дәнді дақылдардан көбінесе сұлыға зиянын тигізеді, кейде малға да шабады. Ел арасында өті, майы емге жұмсалады. Дереккөздер
Шүйгіншөп

Шүйіншөп, валериана — ұшқаттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, шала бұта, бұта. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын аймақтарында өсетін 200-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 9 түрі бар. Бұлардың биіктігі 2 м-дей, сабағы тік өседі. Тамырсабағының жуандығы 2 см, оны жіп тәрізді ақ немесе қоңыр түсті тамырлары шырмап жатады. Тамырсабағы мен тамырының ерекше иісі болады. Жапырақтары қауырсынды салаланған, тегіс жиекті, қарама-қарсы орналасқан. Гүлдері майда, ақшыл қызыл түсті, қос жынысты, хош иісті. Олар ірі шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Маусым–тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі — сопақша-жұмыртқа тәрізді тұқымша, оның 10 – 12 сәулелі айдаршасы болады. Шүйіншөптің тамыры мен тамырсабағын дәрі ретінде пайдаланады, тамырынан эфир майы, валериан, сірке және құмырсқа қышқылдары, қант, илік заттар алынады. Шүйіншөптен жасалған дәрілер ұйқы қашқанда, жүйке жүйесі, жүрек-қан тамыр жүйесінің жұмысы бұзылғанда тыныштандыру үшін қолданылады. Қазақстанда Шүйіншөптің Іле Алатауында 16 т, Күнгей Алатауында 0,3 т жылдық қоры анықталған. Көпшілігінің тамырлары жуан, сабағының буындары — түйнектелген шөл 'өсімдігі. Эфир майы бар. Дәрі шығады. Түрінің саны — 200. Дәрілік шүйгіншөптің тамыры мен тамыр сабағының құрамында эфир майы, валериана, сірке және құмырсқа қышқылдары; бұлардан басқа: валерин, хатинин дейтін алкалоидтері де бар. Түйіншөптің жабайы түрі де, екпе түрі де болады. Түйіншөп жетілген кезде жерді плугпен жыртып, тамырын қазып алады да, оны суық сумен жуып, 40° жылы жерге кептіріп, жинап алады. Мұның медицинада зор мәні бар. Түйіншөптің қолданылатын жері: ауырған жерге, кояншыққа (эпилепсия), ұйқысыздыққа шалдыққанда, жүректің соғуына және т.б. Оның спиртке немесе эфирге ерітіп алынған препараты ауруға қарай 15—30 тамшыдан суға тамызып, күніне 2—3 реттен колданады. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Маралоты

Маралоты (Thalictrum) — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдігі. Сабағы бұтақтанып тік өседі, гүлі сарғыш түсті. Ормандарда, шіліктерде және тау теріскейлерінде өседі. Оның барлық түрі 80 шақты. Кейбір түрлері әсемдік үшін өсіріледі. Маралотының кейбір түрлерінің шаруашылық мәні бар, мысалы, сары маралоты — ылғалды шабындық жерде өседі, оның тамырынан шығатын сары бояумен жүннен және қылдан жасалатын ұлпаларды бояйды. Кіші маралоты — құрғақ төбелерде, далаларда, шабындықтарда, орман жағаларында өседі. Кіші маралотының мүшелерінен де бояу шығады, онымен түрліше заттарды бояуға болады. Тағы қараңыз Дереккөздер
Қызыл тал

Қызыл тал (Salix fragilis) – талдар тұқымдасына жататын ұзындығы 15—20 м үлкен ағаш. Көшелерде әсемдік үшін де отырғызылады. Ерте гүлдейді, бал береді. Қабығы тері илеуге, шыбығы корзина тоқуға жарайды. Бұл кейде балғын тал деп те аталады. Қазақстанның көп жерінде өседі. Дереккөздер
Сырғын

Сырғын (Verbascum) — декорация үшін өсірілетін екіжылдық шөп өсімдігі. Сабағының сыртын түк басқан, тік өседі. Гүлшоғырлары масақ тәрізді немесе сыпырғы сияқты болып өседі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Жантақ

Жантақ (Alhagі) — бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Бұтақталып өседі. Қазақстанның шөл далалық аудандарында сұр, құмайт және сортаң топырақты жерлерде, өзен аңғарларында, тау бөктерлерінде өседі. Арамшөп ретінде суармалы егістікте де кездеседі. 4 түрі бар, ең жиі кездесетіні — кәдімгі жантақ (A. pseudalhagі) және қырғыз жантағы (A. kіrghіsorum). Олардың биіктігі 30 — 100 сантиметр. Тамыры ұзын (10 метрге жетеді), тамыр сабақтары 20 — 30 сантиметр тереңдікте болады, көбіне осы тамырлары арқылы көбейеді. Сабағы бұтақтанып біткен, тікенді, сырты жылтыр, бүртікті. Жапырағы жұмыртқа пішінді, домалақ, бүтін жиекті. Гүлі — қызыл. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі — бұршақ. Дәні бүйрек пішіндес не төрт бұрышты. Жантақ— дәрілік өсімдік, оның қабығында қант, илік заттар, эфир майы, ал тамырында алкалоидтар, глюкозидтер, шайыр, бояғыш заттар болады. жантақтан алынған дәріні қуыққа тас байланғанда, өт, несеп жолдары қабынғанда ішеді. Оның тұнбасынан геморройға қарсы ванна жасайды. Гүлінен ара бал жинайды. Жантақты түйе сүйсініп жейді. Жүгері, қамыспен бірге жақсы сүрленеді. Дереккөздер
Ешкібұршақ

Ешкібұршақ (Galega) — бұршақ тұқымдасы өсімдіктердің бір туысы. Мұның 3 түрі бар, солардың ішінде: шығыс ешкібұршағы (G. orientalis) — бұл көпжылдық шөп өсімдігі. Мұның негізгі белгілері: гүлінің түсі көк, бұршағы салбырап тұрады. Шығыс ешкібұршағы көбінесе Кавказда 15—30 майдың арасында қаулап тез есетін құнарлы мал азығы; дәрілік ешкібұршақ (G. officinalis) — көпжылдық шөп өсімдігі. Мұның гүлі көгілдір. Дәрілік ешкібұршақ кебінесе Кавказда, Молдавияда, Белорусияда, Оңтүстік Украинада өседі. Дәрілік ешкібұршақ шығыс ешкібұршағынан өнімді келеді, мұның кейбіреуі улы. Дәрілік ешкібұршақты бұрын ел арасында адамды терлету үшін және қуық тұтылуына қарсы дәрілікке жұмсайтын. Дереккөздер
Домалатпа

Домалатпа (Halimocnemis) — алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Каспий теңізі, Арал теңізі маңында, Торғай Үстіртінде, Маңғыстау түбегінде, Мойынқұм да, Балқаш-Алакөл ойысында, Шу-Іле тауларында, Қызылорда өңірінде өсетін 7 түрі белгілі. Соның ішінде ең жиі кездесетіні: жұмсақ түкті Домалатпа (Halimocnemis mollіssіma) және қатты жемісті Домалатпа (Halimocnemis sclerosperma). Бұлардың биіктігі 3 – 30 см. Сабағы қалың түкті, сұрғылт түсті келеді. Жіңішке жапырақтары шырынды, тікенекті, кезектесіп орналасады. Дара гүлді, қос жынысты, гүл серігі таспа тәрізді, түкті, қауыз түрінде болады. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Тұқымы шырынды келеді. Домалатпа – қуаңшылыққа төзімді өсімдік және мал азықтық шөп. Дереккөздер
Шауқарға

Шәуқарға, ұзаққарға — торғайтәрізділер отрядына, қарға тұқымдасына жататын құс. Қазақстанның барлық аймақтарында (тек сусыз жерлерде болмайды) кездеседі. Денесінің ұзындығы 33 см, қанатын жайғанда ұзындығы 65 см, әрбір қанаты — 22 см, құйрығы — 13 см, салмағы 150 — 200 г. Қауырсыны жұмсақ. Арқасы қара, металл сияқты жылтыр, бауыры сұр қара, аяғы қызыл түсті. Негізінен жыл құсы, бірақ арасында қыстап қалатындары да болады. Моногамды құстар. Ұясын ағаштың кеуегіне, жартастың қуысына, құлама жарлардағы індерге және үйлердің шатырына салып, онда топталып тіршілік етеді. Жылына бір рет көгілдір жасыл түсті, теңбіл жұмыртқаларын (3 — 6) сәуір — мамыр айларында салып, 16 тәуліктей басады. Ұясынан тобымен ұшып, қоныс аударып тіршілік етеді. Шауқарға жәндіктермен де, өсімдіктермен де қоректенеді. Ұзаққарға топтанып ұшып жүретін құс. Ауылшаруашылық егістіктеріне зиян келтіретін шегіртке сияқты насекомдармен қоректеніп, оларды құртып отырады. Кейде егістерді жапырып, ауыл шаруашылығына өзі де зиянын тигізеді. Дереккөздер
Бұлттар

Анықтама Бұлт — атмосферада қалқыған өте ұсақ су буы тамшыларының және мұз кристалдарының жиынтық жүйесі. Ол жер бетінен 2 — 18 км-ге дейінгі биіктікте атмосфераның төмен бөлігінде (тропосфера) құралады. Бұлттар ауа құрамындағы су буының қоюлануы нәтижесінде пайда болады. Бұлттарды құрайтын су түйіршіктерінің және мұз кристалдарының көлемі ұлғайып, олар бұлттардан бөлініп, атмосферадан жауын-шашын түрінде (жаңбыр, қар, ұлпа, бұршақ т.б.) жер бетіне түседі. Бұлтты құрайтын тамшылар өте ұсақ, диаметрі бірнеше мкм-ден 200 мкм-ге дейін болады. Бұлттағы сұйық судың құрамы тым аз, Бұлт ауасының 1 м3-не шаққанда 1 г-ның бірнеше жүздік бөлігінен бірнеше г-ға дейін ғана жетеді. Бұлт ауа массасының ағыны әсерінен қозғалады (ауады). Олар биіктігіне қарай негізгі 4 түрге ажыратылады: жоғары ярустағы (қоңыржай ендіктерде 6 км-ден жоғарыда), ортаңғы ярустағы (6 км-ден 2 км-ге дейін), төменгі ярустағы (2 км-ден төмен) және вертикаль бағытта пайда болатын (асты төмен яруста, үсті жоғары немесе ортаңғы ярустарда) Бұлттар. Олар халықараралық классификацияға сәйкес шарбы (Сі), шарбы-будақты (Сс), шарбы-қабатты (Сs), биік будақты (Ас), биік қабатты (Аs), қабатты-жауынды (Ns), қабатты (St), қабатты-будақты (Nс), будақты (Сu), будақты-жауынды (Сb) болып бөлінеді. Бұлттардың шығу тегін сыртқы пішіні мен ішкі құрылым ерекшеліктері бойынша, сондай-ақ, мөлдірлік көрсеткіші бойынша анықтауға болады. Жоғарғы ярустың шекаралары полярлық ендіктерде 3 — 8 км, қоңыржай ендікте 5 — 13 км, тропикалық ендікте 6 — 18 км аралығында. Тропосферада байқалатын әр түрлі текті Бұлттардан басқа 20 — 30 км және 70 — 80 км биіктікте маржан тәріздес және күміс тәріздес Бұлттар кездеседі. Маржан тәріздес Бұлттар сирек кездеседі және тек Солтүстік Еуропа мен Аляскада, күн көкжиектен бірнеше градус жоғары тұрған кезде ғана байқалады. Күміс тәріздес Бұлттар өте жұқа, жұлдыздардың жарығын да әлсіретпейді, олар мезосфераның төменгі бөлігінде 75 — 90 км биіктікте 50 — 250 м/с жылдамдықпен ығысады. Мұндай Бұлттар жанартаулық немесе ғарыштық тозаңнан пайда болған деп болжанады. Бұлттардың төмендегідей негізгі типтері болады: # Шарбы бұлттар — 10 км биіктікте кездеседі, жекелеген жұқа және сирек бұлттар, түрі ақ, шарбы немесе қауырсын тәріздес # Будақ бұлттар — 1-2 км биіктікте пайда болады, негізі жайпақ горизонтальды және басы күмбездер не кертпештер тәрізді жеке қалың бұлттар # Қатпарлы бұлттар — 1 км-ден аз биіктікте пайда болады, бір беткей бұлтты тұман құрады # найзағайлы немесе будақ-жаңбыр бұлттары — негізі 1-4 км және басы 3-тен 5 км-ге дейін биіктікте болады, тау немесе мұнара тәрізді оте қалық бұлт массалары # Жаңбыр бұлттары, немесе қарабұлт 2,5 км биіктікте, түрі — шеттері ыдыраған формасыз массалар тәрізді; олардан ұзақ ақ жауын немесе қар жауады. Осы негізгі бұлттар типтерінің арасында ауыспалы, қатпарлы-будақ, қазбауыр-қатпарлы бұлттар және тағы басқа түрлері бар. Дереккөздер
Обсеквенттік аңғар

Обсеквенттік аңғар — аңғар түбінің еңістігіне қарама-қарсы еңкейген тау жыныстарының қабаттарын кесіп өтетін аңғар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Жыра

Жыра — жауын және қар суларының бұзу әрекетінен пайда болған рельефтің ойық формасы. Ұзындығы бірнеше километрге жетеді, тереңдігі 10— 15 м және одан да тереңірек болады. Жыралар әсіресе борпылдақ жыныстарда тез пайда болады. Жыралардың өсу жылдамдығы жылына 3—5 м-ге, тіпті 25 м-ге де жетеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Орталық жүйке жүйесі

Орталық жүйке жүйесі – адам мен жануарлардың жүйке жасушалары (нейрондар) мен оның өсінділерінен тұратын жүйке жүйесінің ең негізгі бөлігі. Орталық жүйке жүйесі омыртқасыз жануарларда бір-бірімен тізбектеле орналасқан жүйке түйіндерінен (ганглийлерден), ал омыртқалы жануарларда жұлын мен мидан тұрады. Тірі организмді құрайтын түрлі органдар жүйелерінің қызметтерін үйлестіріп, реттеп отырады. Осы қызметтерді Орталық жүйке жүйесі жұлын жүйкелері (31 жұп) мен ми жүйкелері (12 жұп) арқылы атқарады. Бұл жүйкелер омыртқааралық және вегетативтік жүйке түйіндерімен бірге шеткі жүйке жүйесін құрады. Әр түрлі рецепторлардан тітіркену процесінде пайда болатын жүйке импульстары орталыққа тепкіш (афферентік) жүйке талшықтары арқылы Орталық жүйке жүйесіне келеді. Бұл жерде импульс мәліметтері өңделіп, Орталық жүйке жүйесінің орындаушы бөлімдері – орталықтан тепкіш (эфференттік) жүйке талшықтары арқылы “бұйрықты” тиісті орнына жеткізеді. Нәтижесінде Орталық жүйке жүйесінің ең негізгі қызметі – рефлекстің жүзеге асуын қамтамасыз етеді. Орталық жүйке жүйесінің қалыптасуы – Орталық жүйке жүйесінің өз ішіндегі, сондай-ақ, оны организмнің барлық органдары және тіндерімен байланыстыратын өткізгіш жолдардың пайда болуына әкеледі. Орталық жүйке жүйесінде сомалық (анималдық) және вегетативтік жүйке жүйелерінің орталықтары орналасқан. Сомалық жүйке жүйесі сыртқы тітіркендіргіштерді қабылдайды және қаңқа бұлшық еттерінің қызметін басқарады, ол организмнің қимыл-қозғалысын, сыртқы ортада бір жерден екінші жерге жылжуын қамтамасыз етеді. Орталық ми қыртысында орналасқан – айқын шектелген шекарасы жоқ, ядро және шашыраған бөліктерден тұрады. Ми қыртысынан шыққан импульстер ми сабауы мен жұлындағы қозғалтқыш ядролар арқылы бұлшық еттерді қозғалысқа келтіреді. Вегетативтік жүйке жүйесі ішкі органдардың қызметін, зат алмасуды, өсіп-өну процестерін реттейді. Вегетативтік жүйке жүйесінің парасимпатикалық бөлігінің орта ми көпірінде, ортаңғы және сопақша мида, жұлынның сегізкөздік бунағында; симпатикалық бөлігінің орталық жұлынның VІІІ мойындық, І – XІІ кеуделік, І – ІІ белдік бунағында орналасқан. Аталған екі бөліктің де қызметін біріктіріп басқаратын жоғ. вегетативтік орталық – мидың сұр затының құрамында болады. Адам мен жануарлардың ми сыңарларының қыртысы және қыртыс асты (базальді) ядролары Орталық жүйке жүйесінің жоғары дәрежелі жүйке қызметін іске асыратын орталығы болып табылады. Адамның мінез-құлқы, оның санасы мен ақыл-ойының ең күрделі көріністері осы ми қыртысындағы шартты рефлекстер арқылы іске асады. Дереккөздер
Тобыл (айрық)

Елді мекен: * Тобыл – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы қалалық үлгідегі кент. * Тобыл – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы қала. Басқа мағыналар: * Тобыл – Ертіс алабындағы өзен. * Тобыл – Қазақстан Премьер Лигасында, ойнайтын, Қазақстан футбол клубы.
Қалампырлықтар

Қалампырлықтар (Caryophyllaceae) — қосжарнақты, даракүлтелі өсімдіктердің бір тұқымдасы. Қалампырлықтар көбінесе шөп, кейде бұта болып өседі. Қалампырлықтардың түрі 2 000-нан асады. Соның ішінен бұрынғы КСРО-да 1 620 түрі (40 туысы) өседі. Қалампырлықтардың сабағының ұзындығы 15—20 см, ал кейбіреуінікі 50 см-ге дейін барады. Қалампырлықтардың барлық түрлерінің жемшөптік маңызы әлі зерттеліп біткен жоқ. Қалампырлықтардың ішіндегі сипатталған 121 түрдің (26 туыстың) ішіндегі малдың өте сүйсініп жейтіндері — 18 түр, қанағаттанып жейтіндері — 59 түр, онша сүйсінбей жейтіндері — 48 түр, улысы — 8 түр, улылық жағынан күдіктілері — 5 түр. Қалампырлықтардың жетілген өсімдіктері мен оның тұқымы кебінесе улы келеді. Қалампырлықтардың торица дейтін бір ғана түрі осы күні толық зерттеліп екпе дақылға енгізілді, осы күні ол жем-шөптік өсімдіктердің ішіндегі маңыздыларының бірі болып есептеледі. Қалампырлықтардың көптеген түрлерінің, әсіресе тамырларында, аздап жапырақтары мен гүлдерінде сапонин болады. Қалампырлықтардың кейбір түрлері дәрілікке қолданыладьг, ал кейбір түрлері әсемдік үшін өсіріледі. Тағы қараңыз *Қалампыр Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қалампыр майы

Қалампыр майы — қалампыр ағашынан алынатын эфир майы. Қалампыр майының иісі қалампырдың иісіне ұқсайды, кермек, дәмді, сары түсті тұнық зат. Қалампыр майы парфюмерия өнеркәсібінде және тіс емдеу үшін қолданылады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қалампыр ағашы

Қалампыр ағашы – мирта тұқымдасына жататын, мәңгі жасыл ағаш. Қалампыр ағашының бітеу гүлін кептіріп, қалампыр етіп пайдалануға болады, сонымен бірге қалампыр ағашынан қалампыр майы алынады. Қалампыр ағашының түпкі шыққан жері — Молукка аралдары. Осы кезде бұл бірнеше жерлерде өсіріледі. Дереккөздер
Мартин Бехайм

Мартин Бехайм 1459 жылдың 6 қазан айында Нюрнберг қаласында, дәулетті отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Венеция тауар әкелетін саудагер және қалалық сенат төрағасы еді. Мартин бала кезінен әкесіне көмектесетін, ал әкесі қайтыс болғаннан кейін 1474 жылы ол ағалары Леонардо және Йориус ван Дорппен Мехеленнен мата әкеліп Франкфуртте сатады. 1478 жылы Антверпен қаласына көшіп келеді. Осы қаладағы шеберханада ол арифметика ны үйренеді. 1484 жылы Бехайм алғаш рет Лиссабон қаласында болды. 1490 жылы Бехайм сауда жағдайына байланысты Нюрнберг қаласына қайта оралады. Сонымен қатар ол бұл қаладан анасының қалдырған мұрасын таппақ болады. Осы жерде ол Хольцшуэр деген азамат оған глобус жасауға ұсыныс жасайды. Мартин оған келіседі. Міне, олар осылай глобус жасауға кіріседі. 1492 жылы глобус дайын болады. Глобустың диаметрі 507 миллиметр, бірақ онда көлденеңі жоқ еді. Бірақ глобуста экватор сызығы, меридиандар, тропиктер көрсетілген еді. Сонымен қатар глобуста әр түрлі елдер және олардың тұрғындарының суреттері бар еді. 1493 жылы Мартин Бехайм Португалияға барады. Содан соң ол Файал аралында сауда жасайды. 1507 жылы ол Лиссабонға келеді. 1507 жылдың 29 шілдесінде Мартин Бехайм қайтыс болады.
Жүзімдіктер

Жүзімдіктер (Vitaceae) — қосжарқанақты өсімдіктердің бір туысы. Мұрттары арқылы бір нәрсеге жармасып өсетін, ағаштанған лиана өсімдік. Телімденген жапырақтары сабағына кезектесіп орналасады. Гүлшоғыры алғашында кішкентай болып шоқтанып шығады да, бара-бара үлкейеді, гүлдері күлтесіз. Гүлшоғыры жапырағына қарама-қарсы бітеді. Гүлдері кейде қосжынысты, кейде даражынысты болады. Жемістері, жидектері, тұқымы эндоспермді. Жүзімдікке жататындар: жүзім және оның түрліше сорттары, изабелла. Жүзімдіктердің 11 туысы, 300-ден астам түрлері бар. Жабайы өсетін жүзімдіктер де кездеседі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қоғыр

Қоғыр (Aquilegia) — сарғалдақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. Қоғырдың Еуропадағы, Азиядағы және Америкадағы, қоңырүйек жерлерде өсетін 50 шақты түрі бар. бұрынғы КСРО-да олардың 14 түрі өседі. Олардың ішіндегі көбірек кездесетін түрлері: алақоғыр (Aquilegia glandulosa) — түпкі шыққан жері Алтай, осы кезде көптеген жерлерде декорациялық өсімдік ретінде егіледі; ірі қызыл гүлі болады. Кавказ қоғыры (Aquilegia olympica), Калифорния қоғыры (Aquilegia chrysantha), Қарақоғыр (Aquilegia vulgaris), Сібір қоғыры (Aquilegia sibirica), Қызыл қоғыр. Дереккөздер
Қыша

Қыша (Sinapis) — орамжапырақ тұқымдасына жататын даражарнақты шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Қыша тұқымынан 35-47%-ке дейін май шығатын өсімдік. Кейбіреулерінің тұқымынан медицинада қолданылатын дәрі жасалады. Қышаның бірнеше түрі бар, олар: Ақ қыша (Sinapis alba) — бұрынғы КСРО-ның Орта және Оңтүстік алқаптарының егінжайларында арамшөп ретінде өсетін бір жылдық өсімдік, маусым -шілде айларында гүлдейді; көк күйінде малға азық жасау үшін және тұқымынан май, ұн алу үшін егіледі. Улы қыша (Sinapis arvensis немесе Brassica sinapistrum] — мұның сабағының ұзындығы 10-100 см, май айында гүлдеп, маусымда тұқымы піседі; егінжайдың, бау-бақшаның арасында өсетін арамшөп. Бұрынғы КСРО-ның барлық жерінде өседі; улы қышаның тұқымы мен жапырағының құрамында қыша майы, синигрин дейтін глюкозид бар; мирозиназа дейтін фермент синигринді бөлшектеп глюкоза, калий бисульфаты және аллилдік қыша майы деген заттарға айырады, бұлардың ең соңғысы теріге тисе күйдіріп жіберетін улы зат. Улы қышаны гүлдеместен бұрын қой, сиыр және шошқа жейді, ал гүлдегеннен соң және онан кейін жеген мал уланады; улы қышаның тұқымында 30%-ке дейін майы болады, мұны тамаққа, сабын жасауға пайдаланады; Көгілдір қыша (Brassica juncea) — балауыз жұғынының салдарынан сабағы көгілдір болып өсетін шөптесін өсімдік, тұқымы қара көк, қуаңшылық пен аязға төзімді; вегетациялық дәуірі 75—140 күн. Көгілдір қыша көбінесе Төменгі Поволжьеде, ішінара Ставрополь өлкесінде, Орта Поволжьеде, Қазақстанда егіледі. Бұрынғы КСРО-да егілетін майлы өсімдіктердің ішінде жер көлемі жағынан бұл үшінші орын алады. Тұқымының құрамында 35-47% майы бар, мұны тамаққа және техникада қолданады, мұнымен қатар онда синигрин дейтін глюкозид және мирозиназа дейтін фермент бар. Көгілдір қышаның медицинада мәні үлкен. Тағы қараңыз * Қыша қағаз Дереккөздер
Ажгон

Ажгон (Carura ajowan) — шатыршалыктар тұқымдастарына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. Дәнінен эфирлі май алу үшін бұл өсімдік басқа елдерде бұрыннан, ал Оңтүстік Қазақстанда 1934 жылдан бері өсіріліп келеді. Бұл ачигон немесе Үндістан тмині деп те аталады. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Ландшафттану

Ландшафттану – физикалық географияның табиғи аймақтық кешендерін (геожүйелерді) зерттейтін ғылым саласы. Бұл терминнің соңғы кезде региондық физикалық географияның синонимі ретінде колданылуы басым болып барады. Ландшафттанудың негізгі мақсаты — табиғи және мәдени ландшафтты сипаттау, олардың құралымын, өзара байланысын, даму заңдылығын зерттеу болып табылады. Географиялық ландшафт туралы бұл ғылымның басты міндеті – ландшафт түрлерінің жаралуын, құрылымы мен динамикасын, даму заңдылықтарын, орналасуын және адамның шаруашылық әрекеттерінен оның өзгеруін зерттеу. Сонымен бірге ландшафттану төменгі сатыдағы геожүйелер (жеке қоныс, фация, т.б.) және жоғары сатылық геожүйелер (табиғи өлке, провинция, т.б.) мәселелерімен де айналысады. Табиғаттың осындай жеке жақтарын зерттей келе ландшафттану географиялық қабықтың аймақтық белдеуінің жалпы заңдылықтарын анықтайды, яғни физикалық географияның аудандау негізін қалайды. Ландшафттану деректері нысанның ландшафтылық картасын жасаудан басталатын экспедиция және стационарлық жұмыстар нәтижесінде жиналады; зерттеудің географиялық, картографиялық, тарихи, т.б. зерттеу әдістерімен қатар математикалық статистика және логика әдістері де қолданылады. Ландшафттанудың негізін салушылар – Л.С.Берг, Г.Н.Высоцкий, Г.Ф.Морозов, т.б. Дереккөздер Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, профессор С. К. Кенесбаева и кандидата филологических наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Издательство «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Лапиллдер

Лапиллдер — кратерден вулкан атқылаған кезде лақтырылып шығарылатын, бұрын қатып қалған вулкандық жыныстардың пішінсіз сынықтары. Диаметрінің үлкендігі бірнеше сантиметрге жетеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Латерит

Латерит (лат. later — кірпіш) — саз, тас құрамды шөгінділер; ылғал тропиктік және субтропиктік аймақтарға ғана тән қызыл темірлі немесе темірлі-алюминийлі тығыз зат. Латерит құрамы әр түрлі алюмосиликаттық тау жыныстарының бетінде жатады. Тасты Латериттер кеуек, бұршақ, микроконкрециялар түрінде, ал сазды Латериттер үгілмелі болып келеді, ауада тез қатаяды. Үгілуден, шайылудан, тау жыныстарының сілтілі және сілтілі-жер металдарынан (K, Na, Ca, Mg), кремнийден арылуы және темір, алюминий, титан, марганец оксидтері мөлшерінің көбеюі нәтижесінде (15 — 20%-дан 80 — 90%-ға дейін) қалыптасады. Ұзаққа созылған геологиялық уақыт ішінде климаты ылғалды жерлерде және түрлі көне жер бедерінің қалдықтарында, алюмосиликаттарға бай тау жыныстары таралған аймақтарда кездеседі. Оның қалыңдығы бірнеше метрден 50 метрге дейін жетеді. Тау жыныстарының құрамына қарай Латерит бокситті, никельді, темірлі, марганецті болып келеді. Дереккөздер К. Табылдиев
Поляр шұғыласы

Поляр шұғыласы — атмосфераның жоғарғы қабатының (50-ден 500-ге, тіпті 1000 км-ге дейін) жарқырауы. Ол анық шегі жоқ, бірқалыпты шашыранды түрде немесе доға, сәуле, ал кейде құрулы шымылдық тәріздес болып жарқырап көрінеді. Бұл катод түтігіндегі сирек ауаның жарқырауына ұқсайтын табиғат құбылысы. Электрондардың не Күннің өте күшті жарық шашқан уақытта көптеп шығатын катод сәулелерінің ағындары жер атмосферасына түседі де, атмосфераның жоғарғы қабатында полюстерге қарай ығысып, ауа бөлшектерімен қақтығысып, оларды жарқырауға әкеп соғады. Поляр шұғыласы көбінесе поляр аймағында болады, бірақ кейде оны төменгі ендіктерде, мысалы, Австралияда, тіпті кейбір тропиктік аралдарда да байқауға болады. Поляр шұғыласының географиялық таралуын изохазмамен (белгілеу сызығының көбірек қайталануымен) көрсетеді. Қайталанатын изохазма Азияның 75° с. е., Американың 70—60° с. е. жағаларымен, Гренландиядан оңтүстікке қарай 60° с. е. пен, Исландия аралы, Нордкап мүйісі арқылы өтеді. Бұл сызықтан екі полюске қарай поляр шұғыласы азаяды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Циклон жолдары

Циклон жолдары — циклондардың жылжу жолдары. Бұрынғы КСРО-да қыста циклондар көбінесе шығыс бағытта, ал жазда солтүстік-шығыс бағытта жылжиды. КСРО территориясында олардың жылжу жылдамдығы қыста орта есеппен сағатына 40 км, ал жазда — 30 км шамасындай. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Құрылым (геология)

Құрылым — 1) құрамындағы бөлшектердің ішкі сипатына (кристалдық дәрежесіне, формасына, көлеміне және минерал бөлшектерінің өз арақатынасына) сәйкес келетін минералдардың түрі мен құрылысы, мысалы, шыны тәріздес түйірлі құрылым; 2) геологиялық шөгінділердің жатыс жағдайларының жиынтығы — төрткүл, моноклинді, қатпарлы, жақпарлы және тағы басқалар. Құрылым тектоникалық процестің нәтижесінде қалыптасады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сатылы рельеф

Сатылы рельеф — таулы аймақтарға тән рельеф формалары. Сатылы рельеф пайда болуьшың үш түрі бар: 1) әр түрлі жыныстарда эрозияның әр түрлі дөрежеде болуы нәтижесінде; 2) опырықтардың сатылы орналасуы нәтижесінде; 3) беті жазық алаптың күмбезді көтерілу жағдайында әр түрлі биіктікке жүйелі орналасуының нәтижесінде.
Субтропиктер

Субтропиктер — тропик пен қоңыржай белдеулердің арасындағы белдеулер, яғни тропикке таяу зоналар. Олар тропиктен жылдың ыстық уақыттардың болуымен, ал қоңыржай зонадан қыстың жұмсақтығы және өсімдіктің жыл бойында өсіп-жетіле беруімен ерекшеленеді. Екі жарты шарда да олардың зона шекаралары 30—40° ендіктер аралығында орналасады; бірақ кей жерлерде (тау жоталарының қоршауында тұрған жерлерде) 46° ендікке дейін барады да, ал кей жерлерде суық желдер мен теңіз ағындарының әсерімен 35° ендікке дейін шегінеді. Екі жарты шардың да субтропигі батыстан шығысқа қарай соғатын ауа массаларының басым болатын алқабында жатыр. Сондықтан субтропик зоналарының батыс пен шығыс секторларында климат типтері едәуір айырма жасайды. Субтропиктің зоналық ерекшеліктері әр материктің батыс секторларында байқалады. Мұнда жыл бойында оқтын-оқтын екі климаттық, яғни тропик пен қоңыржай климаттық режим ауысып отырады. Субтропиктер поляр фронты циклондарының ылғалды әсеріне де ұшырайды. Сөйтіп жартылай құрғақ субтропиктер деп аталатын жерортатеңіздік климат пайда болады. Субтропиктердің шығыс секторларында жазда ылғалды да, қыста салқын және құрғақ муссондық циркуляция басым болады. Оларда нағыз муссондар да (Жапонияның оңтүстігінде, Кореяда, Оңгүстік-шығыс Қытайда және АҚШ-та) болып тұрады. Субтропиктерді «ылғалды» деп атау дұрыс емес болса да, (бұл тек қана жартылай құрғақ субтропиктер болса да) жылы мезгілдің ылғалдылығы муссондық субтропиктерде ландшафтың көрікті болуына әсер етеді. Ылғалды субтропиктерде (Колхида, Қытайдың қиыр шығысы, Жапония теңізінің Жапониялық жағалары, Африка мен Австралияның оңтүстік-шығысы) жауын-шашын жыл бойы болып тұрады. Мұнда бір мезгілдің өзінде зонаға жеткілікті жауын-шашын (қысқы жерортатеңіздік немесе жазғы маусымдық, муссондық) болып тұрады, ал екінші мезгілде — жауын-шашын басқа жергілікті себептермен байланысты. Материктер ішінде құрғақ субтропиктер аумақтары болады (жылдың жауын-шашын 200— 500 мм шамасында). Оларға Орта Азияның қиыр оңтүстігінің, Месопотамияның, Иранның таулы қыратының, Батыс Қытайдың (Такла-Макан), Солтүстік Американың оңтүстігінің субтропиктік шөлдері жатады. Бұрынғы КСРО-да субтропикке Кавказдың қара теңіз жағаларының ылғалды аймақтары мен Колхида ойпаты, қырымның Оңтүстік жағасының жартылай құрғақ жері, Геленджик жәие Нозороссийск, Ленкоран ойпатының аудандары, Шығыс Закавказье жазығының, Туркмениядаты және Тәжікстандағы Вахш пен Кафирниган өзендері аңғарларының құрғақ субтропиктері жатады. Тағы қараңыз *Муссондық климат Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Жердің температуралық белдеулері

Жердің температуралық белдеулері — Жер бес температуралық белдеуге бөлінеді: ыстық, екі қоңыржай және екі суық. Белдеуаралық шекаралар изотермалар арқылы белгіленеді. Ыстық белдеудің солтүстік пен оңтүстік шекаралары жылы + 20°-тық изотерма арқылы белгіленеді, яғни ыстық белдеуге жыл бойында орта температура +20°-тан төмен түспейтін аймақтар жатады. Бұл изотерма пальманың таралу шегіне едәуір сәйкес келеді. Әрі қарай қоңыржай белдеулер басталады. Олардың полярлық шекаралары ең ыстық айдың +10°-тың орта изотермасы арқылы белгіленеді. Үйткені ыстық айдың +10°-тың орта температурасы ағашты өсімдіктердің таралған алаптарының солтүстік шегімен сөйкес келеді, бұдан кейін суық (полярлық) белдеулер орналасады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Жылы сулар

Жылы сулар (арасандар, немесе бұлақтар) — су температурасы сол жердің жылдық орта температурасынан жоғары болатын бұлақтар. Мұндай анықтама бойынша мәңгі тоңдар белдеуіндегі температурасы +1° бұлақтар да жылы сулар қатарына жатады. Бальнеологтардың анықтамасы бойынша жылы сулар деп жоғарыдағы анықтамаға сәйкес келетін, бірақ температурасы +20°-тан төмен болмайтын бұлақтарды атайды; температурасы +37°-қа дейінгі бұлақтарды жылы, ал одан жоғары температурадағы бұлақтарды ыстық бұлақтар деп атайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Террасалар

Террасалар — кең мағынада таулардың, төбелердің, өзен аңғарларының беткейлеріне қиялай немесе жанаса біткен беті, сөл ғана горизонтальды болып келетін сатылы рельеф формасы. Террасалар үшке бөлінеді: 1) өзендік терраса — өзен қазіргі деңгейінен жоғары аққан уақытта пайда болған өзен аңғарының бұрынғы қалдың түбі (аллювиальды терраса). Эрозия базисі томендеген жағдайда өзен аңғар түбін бұрынғыдан да тереңдете жырып, деңгейі едэуір төмен жаңа аңғар түзеді, сүйтіп оның беткейінде сақталып қалған ескі аңғардың қалдықтары террасалар болып калады. Мұндай процестердің бірнеше рет қайталануы нәтижесінде аңғарлар беткейлерінде террасалардың бірнеше ярустары пайда болады; 2) көлдер мен теңіздердің жағаларында түзілген жағалық террасалар; 3) құрылымдық террасалар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қиыршық тастар

Қиыршық тастар — 1) табиғи түрінде кездесетін көп қырлы ұсақталған тау жыныстарының жиынтығы; 2) арнайы ұсатылған тастар, екі түрде кездеседі: а) кәдімгі қиыршық тас — жол құрылысында, темір жолды балластауға және (ауыр) бетон жасағанда қолданылатын ірілігі 5тен 10 мм-ге дейінгі ұсатылған табиғи тастар мен металлургиялық қоқыс; б) жеңіл қиыршық тас — жеңіл бетон жасауға қолданылатын ұсатылған кеуек тау жыныстары мен отын қоқыстары. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Ұларлар

Ұлар — қырғауыл тұқымдасына жататын құстардың бір туысы. Ұлардың денесінің жалпы құрылысы кекілікке ұксайды, бірақ одан ірі, дене тұрқы 60 см. Ұлар көбінесе Кавказдың, Қазақстанның тауларында болады. Мұның бірнеше түрлері бар, еті дәмді, ел сол үшін аулайды. Салмағы 3 кг-дай, түсі тас өңдес, тауыққа ұқсаса, жергілікті құс. Биік тау шыңдарын мекендейді. Көбіне 5-10-нан топтасып жүреді де тек көктемде ғана жұптасады. Олар өте сақ келеді. Тау бөктерінде жайылып жатқанда, біреуі биік құзға шығып, жан-жағын бағдарлап тұрады екен. Егер қауіпті сезсе айрықша үн шығарып, хабар беретін көрінеді. Қыстың аязды күндерінде тас қуыстарынан пана тауып, топтасып бірін-бірі жылытады. Қар қалың жауған жылдары, көбіне таутекенің соңынан еріп отырады. Себебі таутекелер тебіндеп жайылып, қырат беткейлеріндегі қарды тазартып, қанаттылардың азығын тез табуына көмектеседі екен. Дереккөздер
Беті қышық

Беті қышық – байсаттар тұқымдасының шәңкіш туысына жататын бұтаның бір туысы. Беті қышықтың жапырағының астыңғы бетінде ақшыл түгі бар, жемісі піскен кезде ақшыл түгі қарайып кетеді. Жабайы күйінде бұрынғы КСРО-ның бірнеше аудандарында өседі. Дереккөздер
Бұршақ

Бұршақ — бұршақ тұқымдасына жататын біржылдық және көпжылдық шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Өсімдік туралы Отаны — Оңтүстік-Батыс Азия деп саналады. Бұршақ — ерте заманнан өсіріліп келе жатқан дақыл, оның тұқымы тас дәуіріндегі үңгірлерден табылған. Бұршақтың түрлері өте көп. Бір гектар жерден 15-30 центнерге дейін өнім алынады. Гүлі ірі, тұқымы шар тәрізді. Бұршақтың орташа түсімі гектарынан 10-12 центнер, озат колхозшылар мен тәжрибе егістіктері 35—40 центнерден өнім алады. Жапырағының ұшындағы тармақталған мұртшалары арқылы бірнәрсеге жармасып өседі. Бұршақтың 7 түрі: * Pisum abyssinicum A.Braun * Pisum ensifolium Lapeyr. E.H.L.Krause * Pisum fulvum Sibth. & Sm. * Pisum heterophyllum (L.) E.H.L.Krause * Pisum hirsutum (L.) E.H.L.Krause * Pisum pumilio (Meikle) Greuter * Pisum sativum (L.) — Ас бұршақ немесе екпе бұршақ: біржылдық өсімдік, көбінесе астық үшін өсірілетін өте құнды өсімдік; Бұршақтың құрамындағы ақуыз басқа дақылдарға қарағанда көп. Оның ақуызы еттің ақуызымен бірдей, бірақ еттің ақуызымен салыстырғанда жеңіл, тез сіңімді, пайдалы аминқышқылдарынан тұрады. Бұршақ құрамында аскорбин қышқылы көп — 59 мг %, қант, крахмал, өзектер, С, РР, В тобы дәрумендері, каротин, минералдар мен микроэлементтер бар. Бұршақтың нәрлілігі қартоптан 1,5-2 есе артық. Қолданылуы Бұршақ жүрек-тамыр ауруы бар адамдардың жейтін тамағының қатарында болуы керек. Жасыл бұршақ адам ағзасына радиоактивті металдардың сіңуіне қарсы тұрады. Бұршақ қатерлі ісік ауруларының, инфарктың, қан қысымы артуының туындау ықтималдығын төмендетеді. Бұршақты жасыл кезінде жинайды. Одан көже, ботқа жасайды. Түрлі ет тағамдарына қосымша ретінде пайдаланады. Салаттарға қосады. Тап осы бұршақ туралы Гиппократ айтқан: «Біздің жеген тамағымыз бізге пайдалы дәрі, ал дәрі – тамағымыз болу керек». Дереккөздер Сілтемелер * [https://kk.crushingplants.info/1603-baba-sowed-peas.html Бұршақ жайында]
Бұршақтәрізді сиыржоңышқа

Бұршақтәрізді сиыр жоңышқа (Vica pisiformis) — сабағының ұзындығы 2 м-дей көпжылдық өсімдік. Дәнді дақылдардың арасында арамшөп түрінде өседі. Сабағы мен жапырағының түрпілігіне бола мұны мал онша жемейді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев