kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Цельтальдар

Цельтальдар — Мексиканың Чьяпас штатында тұратын үндіс халқы. Целтальдардың көпшілігі дәстүрлі жергілікті билік пен саясатты құрметтеуге тырысатын «usos y costumbres» деп аталатын мексикалық жүйе бойынша жиырмаға жуық муниципалитеттегі қауымдастықтарда тұрады. Халық саны 64 мыңға жуық адамды құрайды. Тілі Олар майя отбасының батыс тармағының целталь тілінде сөйлейді. Үш диалектісі бар: бачаоле (солтүстік), таулы-целталь (орталық) және жазық-целталь (оңтүстік). Жартысына жуығы испан тілінде сөйлейді. Діні Сенушілердің діни наным-сенімдері: католиктер, дәстүрлі нанымдар да сақталған. Тарихы XVI ғасырдағы испандық жаулап алудан бұрын цельтал қала-мемлекеттері (Уэутан, Кулуакан және т.б.) ацтектерге бағынышты болды. Цельтальдар испан жаулап алушыларына қатты қарсылық көрсетіп, бірнеше рет көтеріліске шықты. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, қант қамысы, көкөністер), аңшылық, балық аулау, ара шаруашылығы, олар тауық пен шошқа да өсіреді. Ер адамдар кофе плантацияларында жалдамалы жұмыс істейді. Дәстүрлі қолөнерге керамика, қолмен тоқу, тоқыма бұйымдары және т.б. жатады. Тұрмыс салты Отбасы үлкенді-кішілі, неке патри- және неолокалдық. Қалыңдық төлемі үшін жұмыс істеу (бір жылға дейін) жиі кездеседі. Полигиния сирек кездеседі. Патрилиндік тектер мен рулар сақталған. Әр тектің өз қорымы мен киелі жері бар. Кей жерлерде тұрғын үйлердің еденінің астына мйітті жерлеу дәстүрі сақталады. Ірі елді мекендер 2 автономды, көбінесе эндогамикалық кварталдарға бөлінген – кальпули, олардың көсемдері мен 4 діни қызметкер-емші қауымдық кеңестің құрамына кіреді. Ер адамдар қысқа шалбар, қызыл жүннен немесе мақтадан жасалған белбеумен тігілген тізеге дейінгі көйлек, таудағылар - ақ жолақты қара чамарра (пончо), сандал, сабан қалпақ (мереке күндері ленталармен безендіріледі) киеді. Ақсақалдар мен басқа да шенеуніктер қалпақтарының астына орамал байлап, иығына өрнекті матаны жамылып, бір мезгілде бірнеше тоқылған сөмкелерді алып жүреді. Әйелдер қызыл белбеуі бар қара түсті белдемше киеді, ақ уипили (мерекелерде әшекейленген), ребосо (мерекеде - шілтерлі және шашағы бар ақ), шаштарына қызыл жүн жіптер өрілген. Әр қауымның дәстүрлі киімінің өзіндік ерекшеліктері бар. Дереккөздер
Цутухильдер

Цутухильдер — Гватемалада тұратын үндіс халқы. Олар Гватемала таулы аймағындағы Атитлан көлінің айналасында және оңтүстігінде орналасқан 5 муниципалитетте тұрады (Солола, Сучитепекес және Кесальтенанго департаменттері). Халық саны 80 мың адам. Тілі Киче тобының тілінде сөйлейді. Испан тілі, көршілес киче және какчикель тілдері де кең таралған. Діні Сенушілер ресми түрде католиктер, сонымен қатар дәстүрлі нанымдарды сақтайды. Тарихы Аңыздарға сәйкес, толтек дәстүріне сүйене отырып, олар өздерін қазіргі Табаско штатынан шыққан «Жеті үңгір» халықтарына қараған. Х-ХІ ғасырларда Гватемалаға кичемен бірге келіп, Атитлан көлінің айналасын жаулап алды. Қазіргі Сантьяго орнында Атитлан атты астанасы бар мемлекет құрылды. Олар киче мен какчикельмен соғысқан. 1526 жылы испандықтар жаулап алды. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, қызанақ, чили, какао, темекі, тәтті маниок, мақта, ал отаршылдық дәуірде бидай, кофе, қант қамысы және картоп), құс шаруашылығы, аңшылық, балық аулау және ара шаруашылығы жатады. Сонымен қатар сиыр, қой, шошқа, жылқы, қашыр, есек өсіреді. Керамика, иіру, қолдан өрнек тоқу, өру сияқты қолөнер әлі күнге дейін сақталған; Сан-Педрола-Лагуна мен Атитланда олар бүйірлері көтерілген және бір ескекті қайықтар жасайды. Тынық мұхиты жағалауындағы және тау етегіндегі кофе және қант қамысы плантацияларында жалдамалы жұмыс жиі кездеседі. Қауымаралық мамандану мен сауда дамыған, негізгі сауда және салт-дәстүр орталықтары Сантьяго Атитлан және Солола. Тұрмыс салты Отбасы шағын және үлкен, неке патри-немесе неолокалды. Компадрасго және кофрадий жүйесі маңызды рөл атқарады. Тұрғын үйлері төртбұрышты, көл жағалауларында тас негізінде қамыс қабырғалары бар, төбесі жабылған тұрғын үйлер және тас бу ванналары кең тараған. Әйелдер ұзын белдемше, өрнектері бар қою қызыл немесе көк түсті блузкалар, ашық кестеленген уилпилдер, тік бұрышты иық шапандарын киеді. Сололада олар бастарын ұзындығы 10 м-ге дейін түсті лентамен орап, қатты гүл шоқтарын киеді. Ерлер тізеге дейін ашық жолақты шалбар, түрлі-түсті тоқылған белбеу, мереке күндері - қара жүннен жасалған күртеше және қара киіз қалпақ киеді, шалбардың үстіне - тізеге дейін оралатын шашақ немесе жолақ белдемше киеді. Христианға дейінгі культтер, салт-дәстүрлер, шаманизм элементтері, бақсылық, испандыққа дейінгі мифологияның тақырыптарына негізделген театрландырылған көріністер (бұғы, ягуар және көне фольорлардың билері), сақталған. Машимон құдайының құрметіне тойланатын Жаңа жылда қауымдастықтың ғұрыптық және азаматтық жетекшілері ауысады. Дереккөздер
Майо

Майо (йореме) — Мексиканың солтүстік-батысындағы үндіс халқы. Олар негізінен Майо өзенінің бойында (Сонора штатының оңтүстігінде және Синалоа штатының солтүстігінде) тұрады. Саны 79 мың адам. (2005, халық санағы). Тілі Тілі – майо тілі, юто-ацтек отбасына жатады, испан тілі де кең таралған. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Таралуы Сонора штаты: * Аламос муниципалитеті (Аламос және Эль-Саладо елді мекендері). * Бенито-Хуарес муниципалитеті (Асеитунитас (Субе и Бажа) және Вилла Хуарес елді мекендері). * Кахеме муниципалитеті (Агрикола-Тараска, Сьюдад-Обрегон, Кокорит және Зона-де-Гранхас (Гранхас-Мика) елді мекендері). * Этчохоа муниципалитеті (Агустин Мелгар, Бакобампо, Этчохоа және Йемобари елді мекендері). * Уатабампо муниципалитеті (Адольфо Лопес Матеос, Уатабампо және Замикарит сияқты елді мекендер). * Навохоа муниципалитеті (Агиабампо, Навохоа және Йорентамеуа елді мекендері). * Сан-Игнасио-Рио-Муэрто муниципалитеті (Аграристас-де-Сьюдад Обрегон және Тетабиате елді мекендері). Синалоа штаты: * Ахоме муниципалитеті (89 B de I, Ahome және Zapotillo Viejo елді мекендері). * Ангостура муниципалитеті (Алуэй, Ангостура және Сан-Лучано елді мекендері). * Шуа муниципалитеті (Агуа-Кальенте-Гранде (Де Гастелум), Шуа және Ринкон-де-Агуа-Калиенте Гранде елді мекендері). * Эль-Фуэрте муниципалитеті (Адольфо Лопес-Матеос (Хауара-Сегундо) және Зозорике елді мекендері). * Гуасаве муниципалитеті (Адольфо Руис Кортинес, Гуасаве және Тамазула сияқты елді мекендері). Тарихы Испанияның Мексиканы жаулап алуына дейінгі Майо халқының тарихы түсініксіз. 17 ғасырдың басында олар испандықтармен солтүстік көршілері якилерге қарсы одақтасты. Бірақ испандықтардың өз жерлеріне біртіндеп басып кіруі 1740 жылы Майо көтерілісіне әкелді. 1740 жылы қарулы көтеріліс болып, ол тағы да испандықтардың жеңісімен аяқталды, одан кейін бір ғасырға жуық бейбітшілік кезеңі болды. Мексика төңкерісінен кейін олар жерді коммуналдық меншікке беру туралы бейбіт келісімге келді. Кәсібі Негізгі кәсібі суармалы егіншілік (бидай, мақта, күріш, күнжіт, көкөніс, жүгері), кейбір ауылдарда балық аулау. Жалдамалы жұмыс кең тараған. тоқымашылық, қоржын тоқу, төсеніш тоқу дамыған. Қазіргі уақытта майолардың көпшілігі фермерлер, көбінесе озық технологияны қолданады. Тұрмыс салты Майо 5-6 адамнан тұратын патриархалдық отбасында тұрады. Туыстық есеп екі жақты. Үйленгенге дейін қалыңдық күйеу жігіттің үйінде 5-6 ай тұрады. Көсемдер (кованагуа) жыл сайын сайланады. Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйдің сырты кейде әктеледі, төбесі тегіс, аздап еңістеу келеді. Үйдің алдында міндетті түрде ағаш крест болады. Саздан жасалған биік ошағы бар ас үй бөлек салынған. Дәстүрлі киімдері өз мәнін жоғалтқан. Дәстүрлі тағамдары -тұз, бұрыш және лимон (мачака) қосылған, кептірілген жылқы және есек еті. Танымалі сусыны — кофе. Дәстүрлі әндер, аңыздар, билер сақталған. Дереккөздер
Мам

Мам (маме) — үндіс халқы, Гватемаладағы майя халықтарының бірі. Олар Гватемаланың батысындағы тауларда тұрады. Халық саны 290 мың адам (басқа деректер бойынша – 680 мың адам), 10 мың адам Мексиканың көршілес аудандарында тұрады. Тілі Маме тілі - кише тармағының тілі, ишилей мен агуакатектердің тіліне жақын, 7 диалектісі бар. Үштен бірі испан тілінде сөйлейді. Діні Сенушілер католиктер, ежелгі наным-сенімдердің күшті қалдықтарының қоспасы бар. Тарихы Бұл халықтың тарихы шамамен б.з. 200 жылға дейін, олар Майя империясының құрамындағы патшалық болған кезден басталады. Шамамен 1750 жылы иезуит діни қызметкерлері Гватемалаға кофе әкелді, содан кейін ол Мам халқының мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Маме классикалық майя өркениетін құруға қатысты (олар Грихальва мен Лакантун өзендерінің жоғарғы ағысында 1 мыңжылдықтың екінші жартысындағы қала-мемлекеттерге иелік еткен болуы мүмкін). XIII-XIV ғасырларда Сакулеу, Чальчитан және т.б. қала-мемлекеттер құрылды. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, бұрыш, қызанақ, кейбір қауымдастықтар картоп, какао, пияз, бидай, жержаңғақ, банан, қант қамысы, жемістер өсіруге маманданған), құс шаруашылығы, мал шаруашылығы (қой, шошқа, қашыр, сирек сиыр). Дәстүрлі қолөнерден – керамика, тік қол станогында өрнек тоқу, кесте тігу, өру, тері өңдеу сақталған. Көптеген Маме плантацияларда, тау-кен өнеркәсібінде және қалаларда жалдамалы жұмысшы болып жұмыс істейді. Тұрмыс салты Дәстүрлі отбасы үлкен, кейде шағын болады. Туыстық есеп негізінен патрилиндік, неке патрилокальды және неолокалдық болып табылады. Полигиния кездеседі. Қауымдастық эндогамдық, оны ақсақалдар кеңесі басқарады, қауымдардың 4 кантонға және елді мекендерде 4 кварталға бөлінуі сақталған, бұл ежелгі фратрияларға бөлінуін көрсетеді. Елді мекендері, тұрғын үйлері, азық-түлік – барлық майяларға ортақ. Дәстүрлі ерлер киімі – қызыл және ақ жолақты шалбар, түсті белбеу, түрлі-түсті көйлек, тізеге дейін жүннен тоқылған жолақ пончо (капишайх), үстіне сабаннан тоқылған қалпақ киетін үлкен қызыл орамал. Әйелдер киімі – түзу тігілген белдемше (сары және қызыл жолақтары бар қою көк немесе ашық көк), кестеленген өрнекті ақ блузка, түрлі түсті өрнекті уипили, ұзын (3 м-ге дейін) өрнекті белдік. Әрбір қауымдастық өзінің дәстүрлі киімінің түсі мен үлгісіне ие. Дереккөздер
Хуаве

Хуаве — Мексиканың Оахака штатында тұратын үндіс халқы. Тынық мұхиты жағалауындағы Техуантепек тұзды мүйісінің жанында 5 қауымдастықта тұрады. Саны 25 мың адам. Тілі Олар оқшауланған хуаве тілінде сөйлейді. Әр қауымның өз диалектісі бар. Испан тілі де кең таралған. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Тарихы XVI ғасырдағы испандар жаулап алғанға дейін олар кең аумақты алып жатты, кейіннен сапотектер ығыстырып шығарды. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері өзен және теңізден балық аулау, жинау, аң аулау (игуана, бұғы, қоян). Қазіргі Хуаве негізінен қолмен, кейде суармалы егіншілікпен (негізгі дақыл – тәтті картоп, сонымен қатар жүгері, бұршақ, асқабақ, мақта, жержаңғақ, чили бұрышы, кокос пальмасы) және мал шаруашылығымен (қой мен ешкі, есек, шошқа, сиыр) айналысады. Қолөнер дамыған: мақта және пальма талшықтарынан тоқу (тор, арқан, қоржын, гамак, төсеніш), былғарыдан бұйымдар жасау, қолмен тоқу, қыш бұйымдар жасау, қауырсыннан бұйымдар жасау. Тұрмыс салты Қауымдастықтар бір-бірімен дұшпандық қатынаста, эндогамдық, кварталдарға бөлінген, көбінесе экзогамдық. Қоғамды ақсақалдар кеңесі басқарады. «Эскалафон» әдеті тән: әрбір адам қауымдық иерархиядағы бірқатар лауазымдардан өтуі керек. Жерді, еңбек құралдарын, тауарларды тең бөлу сақталған. Дәстүрлі отбасы үлкен, неке патрилокальды және оның орнын патрио- және неолокалдық неке қонысы бар шағын отбасы алмастырады. Полигиния кездеседі. Тұрғын үй тікбұрышты, төбесі биік, қабырғалары қамыс, сабаннан, сиректеу саманнан салынған. Шаруашылық құрылыстары қабырғалары жоқ қамыс шатыры бар қосалқы ғимараттар. Ер адамдар кең ақ шалбар, көйлек, сабан қалпақ киеді, бұрынғы уақытта шалбардың үстіне былғары белдемше киетін. Әйелдер ұзын орамал немесе жиылған белдемшелер, ақ кестелі жейделер, ал мереке күндері күлгін жолақтары бар уипилилер киеді. Орамалдар иыққа тағылады немесе басына тақия тәрізді оралады. Егде жастағы әйелдер беліне дейін жалаңаш жүреді. Дәстүрлі тағамдары негізінен балық, ұлулар және тасбақа етінен тұрады. Дәстүрлі мифология мен әндерді білу қауымдастықтардың салт-дәстүрлері мен азаматтық жетекшілері үшін міндетті болып табылады. Әр кварталдың өз қамқоршысы мен шіркеуі бар. Католиктік мерекелерде («Малинше», «Кортес» және т.б.) костюмдік шерулер мен билер ұйымдастырылады. Дереккөздер
Хупа

Хупа — Америкадағы Калифорния мен Флорида штаттарында тұратын үндіс халқы. Халық саны 1100 адамнан асады. Тілі Тілі —хупа тілі, ағылшын тілімен алмастыруда. Діні Діни сенімдері — христиандар, кейбіреулері өз дәстүрлерін сақтайды. Тарихы Хупа аймағының оқшаулануына байланысты ол қарқынды отарлаудан аулақ болды, сондықтан демографиялық күйзелісті бастан өткермеді. Хупаның байланысқа дейінгі саны шамамен қазіргіге тең. Америкалықтармен тұрақты байланыс 1850 жылы Тринити өзенінің жоғарғы бөлігінде алтын табылғаннан кейін басталды. 1864-76 жылдары Хупа үшін Калифорниядағы ең үлкен резервация құрылды, ол олардың дәстүрлі аумағының маңызды бөлігін қамтыды және ондағы ақ нәсілділер өтемақы төленіп көшірілді. Хупалар ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы мессианистік қозғалыстарға (Рух биі және т.б.) қатысқан жоқ. ХХ ғасырдың ортасынан бастап Хупаның негізгі күнкөріс көзі ағаш кесу (жалдамалы жұмыс және резерваттағы орман алқаптарын сату) болды. Өмір сүру деңгейі Калифорния үндістерінің көпшілігінен жоғары. Олардың өзін-өзі басқаруы (тайпалық кеңес) бар. Олар өздерінің этникалық ерекшеліктерін сақтап қалды. Дәстүрлі мәдениетті (қолөнер, т.б.) жаңғыртуға талпыныс жасалуда. Кәсібі Дәстүрлі шаруашылығы балық аулауға (лосось) және терушілікке (емен жаңғағы) негізделген. Емен жаңғағын жағалаудағы юрокпен кептірілген балдырларға айырбасталды. Аңшылық (бұғы) екінші дәрежеде болды. Олар темекі өсірді. Қолөнерден — себет тоқу, ағаш өңдеу (негізінен балқарағай) және бұғы мүйізі (өрнектермен безендірілген қасықтар мен әмияндар) дамыды. Олар Тринити өзенінің бойындағы 12 елді мекенде отырықшы өмір сүрді (күзде аз ғана уақытты қоспағанда). Тұрмыс салты Негізгі әлеуметтік бірлік — шағын отбасы. Бай адамдар туыстар арасында бейресми жетекшілер болды. Байлық айырбас эквиваленті — тіс қабықтарының байламдары, альбинос бұғыларының терісі, тері жолақтарына жабыстырылған тоқылдақтардың қызыл бас терісі. Кәсіптік жерлерге жеке меншік, қарыздық құлдық және залал үшін айыппұл-өтемақы жүйесі болды. Негізгі рәсім — байлықты көрсету және Ақ бұғы мен секіру билерімен бірге жүретін «Әлемді жаңарту» рәсімі. Отбасылық тұрғын үй төртбұрышты, балқарағай тақталарынан жасалған, кіреберісі дөңгелек болды. Отбасының ерлер жағындағы туыстар ерлер үйі қызметін атқаратын жалпы ерлер моншасы-бу бөлмесі бар топтарға біріктірілді. 50-160 адам тұратын, бірнеше топтан тұратын ауылда бірде-бір өзара көмек көрсетудің тұрақты нысандары болмаған. Дереккөздер
Хопи

Хопи — Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысындағы батыс пуэбло тобына жататын жергілікті үндіс халқы. Халқы 18300 (2010 жылғы халық санағы), негізінен Аризонаның солтүстік-шығысындағы резервацияларда тұрады. Тілі Тілі — хопи тілі. Испан және ағылшын тілдері де таралған. Діні Хопи дәстүрлі нанымдарды ұстанады. Тарихы Хопилер Үлкен каньон аймағына батыстан, Мохаве шөлінен және Оңтүстік Сьерра-Невада тауларының етегінен қоныс аударды. Олар Кіші Колорадо өзенінің аңғарында өмір сүрді және Навахолардың қысымына ұшырады. 1540 жылдан бастап испандықтармен байланыс орнады. Хопидің бір бөлігі ғана христиандықты қабылдады. 1680 жылғы Пуэбло көтерілісінен кейін испандықтар хопиді бақылауды жоғалтты. Католиктік Аватоми ауылы 1700-01 жж. жойылды. XVII ғасырдың аяғында испанға қарсы сәтсіз көтерілістен кейін оңтүстік теваның бір бөлігі хопи территориясына қоныс аударды, олар хопи-тева тобын құрып, өз тілдерін сақтап қалды. XIX ғасырда хопиге мексикалықтар, апачтар, навахолар шабуыл жасады, ал 1850 жылы олар Америка Құрама Штаттарынан қорғауды сұрады. 1882 жылы Хопи резервациясы құрылды. XIX—XX ғасырлардың басынан бастап Хопи ішкі қақтығыстарды, консервативті және американшыл партиялар арасындағы күресті бастан кешірді. 1935 жылдан бастап олардың сайланбалы тайпалық кеңесі болды. Навахолар басып алған жерлерді қайтару үшін ұзақ күрестің нәтижесінде 1962 жылы Хопи қорығы резерваттың өзіне және Хопи мен Навахолардың бірлескен пайдалану аймағына бөлінді. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – суармалы және суармалы террассалы қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ). Боялған керамика өндірісі мен қабырғаға сурет салу жақсы дамыған. XVII ғасырға дейін көмір өндірілді (ашық және жерасты өндіру). Хопилер Солтүстік Американың көмірді отын ретінде пайдаланған жалғыз үндістері. XVII ғасырда хопилер испандықтардан үй жануарларын, темірді пайдалану, бау-бақша, ХІХ ғасырдың соңында наваходан күміс өңдеу әдістерін қабылдады. Тұрмыс салты Хопилар матрилиндік экзогамдық руларға және тектерге бөлінген, атаусыз фратрияларға біріктірілген пуэбло қоныстарында өмір сүрді. Тұрғын үйлерден бөлек тұрған ғұрыптық қоғамдар, культтік жерасты және жартылай жер асты төртбұрышты кива-ғимараттары болды. Негізгі әлеуметтік бірлік үлкен матрилиндік отбасын құрайтын үй шаруашылығы болды. XX ғасырда неолокалдық неке қонысы бар шағын отбасы кең тарады. Әрбір елді мекен автономиялы болды, онда тұратын рулық топтар арасында бөлінген меншік жері болды. 20 ғасырдың басында АҚШ үкіметі әрбір үндіс резервациясында күндізгі мектептер, ферма бюролары мен емханалар құрды. Бұл саясат әр резервациядан өзінің полициясы мен тайпалық соттарын құруды, сондай-ақ АҚШ үкіметінің алдында өз тайпасының атынан өкілдік ететін көшбасшыны тағайындауды талап етті. 1910 жылы Хопи үнділік санағы жалпы саны 2000 мүшені құрады, бұл 20 жылдағы ең жоғары сан. Осы ғасырдың алғашқы жылдарында хопидің тек үш пайызы ғана резервациядан тыс өмір сүрді. Дереккөздер
Михе

Михе — Мексиканың Оахака штатында тұратын үндіс халқы. Халық саны 168,9 мың адам (2000, халық санағы). Тілі Тілі - михе-соке отбасының тілі, диалектілер Шығыс және Батыс топтарына біріктіріледі. Діні Аралас дін негізінен римдік католицизмнің синкретикалық қоспасы және олардың жергілікті мезоамерикандық діни сенімдеріне негізделген дәстүрлер болып табылады. Көптеген қоспалар үшін католицизм қағидалары мен олардың байырғы наным жүйелері мен салт-дәстүрлерін ұстануы арасында қайшылық жоқ. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, тәтті маниок, қызанақ, ананас, папайя, агава, 19 ғасырдың ортасынан бастап - кофе - негізгі экспорттық дақыл), аңшылық, балық аулау, ара шаруашылығы, мал шаруашылығы (шошқа, кейбір аймақтарда сиыр, жылқы), құс шаруашылығы бар. Қолөнерден – тік қол станогында тоқу, керамика, өру, жүзім бұтақтарынан аспа көпір жасау дамыған. Қазіргі михелер кофе плантацияларында жалдамалы жұмыс істейді. Тұрмыс салты Отбасы үлкен және шағын, неке патрилокальды, кейе неолокалдық, көп әйел алушылық тараған, қалыңдық үшін еңбек ету (1 жылға дейін) жиі кездеседі. Дәстүрлі тұрғын үйлері тік бұрышты, көбінесе бұрыштары дөңгеленген, төбесі сабанмен жабылған аласа жер платформада орналасқан. Аулада қора, ас үй, бу моншасы бар. Дәстүрлі әйелдер киімі ұзын белдемше, дамылғы шапан, қалада - уипили, ерлер киімі креол типінде. Дереккөздер
Натчез

Натчез — Миссисипи өзенінің төменгі ағысы бойында тұратын үндіс халқы. Олар Оңтүстік Каролина штатындағы екі қауымдастықта тұрады (Шығыс Натчи қауымы және Эдисто аралындағы Натчи-Куссо). Тілі Тілі — начез тілі. Олар ағылшын тілінде де сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенім. Тарихы Натчез туралы алғашқы мәліметтерді Эрнандо де Сото (1542), еуропалықтармен алғашқы байланысты 1682 жылы Р.Кавелье де ла Салле экспедициясы хабарлады. Алғашқы француз қоныстарының пайда болуы (17 ғасырдың аяғы) бейбіт түрде қарсы алынды. 18 ғасырда начездер ағылшындармен саудаға тартылды, бұл олардың француздармен қарым-қатынасының шиеленісуіне әкелді (1715—16, 1722, 1723). Жеңілістен кейін начез тұтқындарының бір бөлігі Вест-Индия аралдарында құлдыққа сатылды, қалғандары чикасоға, жоғарғы криктерге қосылды, кейбіреулері Оңтүстік Каролинадағы ағылшын колониясының қорғауымен шығысқа көшті. Кәсібі Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен айналысты. Күз бен қыс айларында ерлер садақпен, найзамен аң ауласа, көктемде уылдырық шашу кезінде балық аулады. Сонымен бірге жидектер мен жемістерді жинады. Әйелдер ою-өрнекпен жылтыратылған керамика, құс қауырсындарынан жамылғы жасап, өрумен және тоқумен айналысқан. Ер адамдар теріні өңдеп, тастан балта мен темекі шегетін түтіктер жасаған. Тұрмыс салты Негізінен патрилинальды, отбасы матрилокалды. Еуропалық отарлаудың басына қарай натчаларда дамыған әлеуметтік иерархиясы бар көсем болды: әскери және ғұрыптық көсемдер, елшілер, қоғамдық жұмыстарды бақылаушы, ал елді мекендердің билеушілері жоғарғы билеуші – «ұлы күн» руына жатады. Басқа таптар – «асыл», «асыл» және қарапайым халық — «сасық адамдар». Билеушінің жерлеу рәсімдері жаппай адамдық құрбандық шалумен қатар жүрді. Елді мекендер бекіністі болды, қорғандарда «күн үйі» және храмы болды. Тұрғын үй төртбұрышты пішінді, жер платформада, ағаш қабырғалары шөп төсеніштерімен және бизон терісімен жабылған. Тұрмысқа шықпас бұрын қыздар қос алжапқыш киген, кейін тізеге дейінгі белдемше киген. 12-14 жас аралығындағы жігіттер белдемше, күдері немесе қауырсыннан тігілген шапан, былғары жейде, қауырсыннан, буйвол терісінен тігілген бас киімдер, аяқтарына мокасин киген. Бет пен денеге татуировка жасап, шашты бояды. Дереккөздер
Успантектер

Успантектер — Гватемалада тұратын үндіс халқы. Майялардан тарайды. Тілі Тілі — успантек тілі. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, бұрыш, көкөністер), мал шаруашылығы (шошқа, қой), құс шаруашылығы (асыл тұқымды тауық, күркетауық) және қолөнер (иіру, тоқу, жіптер мен маталарды бояу, кесте тігу, керамика, зергерлік бұйымдар жасау) жатады. Тұрмыс салты Тұрғын үйлері — тік бұрышты, бір бөлмелі, саман немесе қамыс, едені топырақ, шатырылы төбесі бар. Әйелдер киімі — тігіссіз қара көк немесе қызыл түсті белдемше, денесіне бірнеше рет оралып, белдікпен немесе орамалмен байланған, басына немесе иығына лақтырылған орамал. Ерлер киімі — жейде, кең қысқа шалбар немесе тоқылған белбеумен байланған тізеге дейін белдемше, жүннен тоқылған күртеше, сандал. Киім әр ауылда ерекшеленетін өзіне тән ою-өрнекпен безендірілген. Дереккөздер
Хакальтектер

Хакальтектер — Орталық Америкадағы батыс майя тобына жататын үндіс халқы. Олар Гватемаланың батысында, солтүстік-батысында (70 мыңнан астам адам – 2014, бағалау) және Мексиканың оңтүстік-шығысында (Чьяпастың штатының шығысында, шамамен 2 мың адам) тұрады. Тілі Олар майя тілдер отбасының канхобал-чух тармағының канхобал-хакалтек топшасының хакалтек тілінде сөйлейді. Жартысы испан тілінде сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Тарихы Испандар жаулап алғанға дейін (1528 ж.) олардың бірнеше алғашқы мемлекеттік бірлестіктері болды, олар Мамеге тәуелді болды, көршілерімен соғысып, испандықтарға қарсы тұрды. Кәсібі Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен айналысады (жүгері, бұршақ, асқабақ, чили бұрышы, қызанақ, какао, кей жерлерде – қант қамысы, темекі, кофе, банан, пияз, апельсин), — маусымдық қосалқы шаруашылық аңшылық, терімшілік, балық аулау. Олар құс (тауық, күркетауық), ірі қара (шошқа, қой, сирек – сиыр) өсіреді. Қолөнерден — қолмен тоқу, өру (негізгі орталығы – Хакальтенанго ауылы), керамика, ағаш ою, қалаларда зергерлік өнер дамыған. Сонымен қатар кофе плантацияларында жалдамалы жұмыс істейді. Тұрмыс салты Шағын отбасы басым, үлкен отбасылар да кездеседі, неке патрилокалды. Қалыңдықтың үшін ақы, уақытша матрилокализм жиі кездеседі. Ата-бабаларының дәстүрлі культтері, шаманизм элементтері, мифология, фольклор сақталған. Тұрғын үйлері бір бөлмелі, тік бұрышты, қабырғалары балшықпен қапталған, сабан төбесі бар, бу моншасы қосалқы ғимараттарда орналасқан. Әйелдер жиылған немесе оралған ұзын белдемше, әдетте көк түсті тік түрлі-түсті жолақтары бар ақ жейделер киеді, үстіне өрнектер мен кестелер тоқылған уипили, орамалдар мен жамылғылар, кең өрнекті белдіктер, ер адамдар белдікпен байланған ақ шалбар, жағасы мен иығына кесте тігілген жейде, қызыл орамал, сабан қалпақ, сандал киеді. Тағамдары — шелпек, бұршақ, ботқа және жүгері ұнынан жасалған сусындар, қант қосылған кофе. Дереккөздер
Сапотектер

Сапотектер — Мексикада тұратын үндіс халқы. Негізінен оңтүстік Оаксака штатында шоғырланған, бірақ сапотек қауымдастығы көрші штаттарда да бар. Сонымен қатар АҚШ-та (Лос-Анджелес, Калифорния) тұрады. Халқы: 425 мың адам (2010 жылғы халық санағы) Тілі Тілі — сапотек тілі. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Тарихы Америкаға еуропалықтар келгенге дейін сапотектерде ерте таптық қоғам болды, олар жоғары және ерекше мәдениетті құрды, оның ең көне ескерткіштері (мысалы, Монте-Албан) біздің дәуірімізге дейінгі 10-1 ғасырларға жатады. 16 ғасырдың басындағы ацтектер мен сапотектердің арасындағы күрес испандықтардың Мексиканың оңтүстігін жаулап алуын жеңілдетті. Сапотек мәдениетінің өркендеуі біздің заманымызға дейінгі V—X ғасырларына түседі, содан кейін оның жойылуы басталады. XIII ғасырда, басқа тайпалардың (миштектердің) шапқыншылығы нәтижесінде, сапотек мәдениетінің дәстүрлері толығымен бұзылады. Кәсібі Кәсіптері: суармалы егіншілік (жүгері, бұршақ, дәнді дақылдар, бақша дақылдары, асқабақ, қант қамысы), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал, жылқы, шошқа, құс шаруашылығы), балық аулау, қолөнер (тері өңдеу, тоқымашылық). Тұрмыс салты Сапотек қауымдастықтары эндогамдық болып табылады. Әлеуметтік ұйымның негізі — шағын отбасы, бірақ туыстары көбінесе жақын жерде орналасады. Неке моногамды, патри -, содан кейін неолокалды. Олар ықшам, тығыз қоныстанған пуэблоларда, орталығы тығыз қоныстанған және оған іргелес жатқан шаруашылықтары бар елді мекендерде және шашыраңқы орналасуы бар елді мекендерде тұрады. Дәстүрлі тұрғын үй бір бөлмелі, төртбұрышты, балшықтан немесе ағаштан жасалған. Ас үй кейде үйдің сыртында орналасады. Киімдері жалпы мексикалық үлгіде, әйелдер сәлдеге ұқсас орамалмен немесе иығына дейін жететін кең орамалмен бастарын байлау дәстүрін сақтайды. Дереккөздер
Пурепеча

Пурепеча — Мексикадағы үндіс халқы. Басқа мексикалықтар оларды тараско деп атайды. Тілі Олар тараскан (тараск) тілінде немесе пурэпеча тілінде сөйлейді. Испан тілінде де сөйлейді. Діні Сенушілер — католиктер. Тарихы Гипотезаға сәйкес, тараскандықтардың ата-бабалары Оңтүстік Америкадан шыққан, бұл гипотетикалық тілдік байланыстармен, металл өңдеу техникасымен, керамика мен көркемдік стильдің ерекшеліктерімен көрсетілген. Испандық "Мичоаканнан келген хабар" (1541) бойынша, тараскандар уакусеча ("бүркіт") атты чичимек халықтарының бірі болды және 11-12 ғасырларда солтүстіктен Ире-Тикатаме көсемі басшылығымен Сакапу көлінің аймағына басып кірді. 13 ғасырда олар Патцкуаро көлінің маңындағы жерлерге қоныстанды. 14 ғасырдың ортасында көсем Тариакури әулетті құрды, оның мұрагерлері - ұлы мен екі жиені Патцкуаро көлінің жағасында астаналарға ие болды. 15 ғасырдың ортасына қарай Цинцунцан Тарасканың астанасы болды, Тараскалар Геррероның солтүстік шекарасынан Орталық Гуанахуатоға, Халискоға және Керетароға дейінгі жерлерді бақылап, науа, отоми, масауа және матлацинка қауымдастықтарын бағындырды. Олар ацтектердің күшті мәдени ықпалында болды. 15 ғасырдың ортасынан бастап Мексикадағы ацтектердің экспансиясына қарсы тұра алатын жалғыз халық тараскалықтар болды. 1480–1510 ж. тараскандар өз жерлерінің едәуір бөлігін жоғалтты. 1522 жылы олар испандықтардың ерікті одақтастарына айналды. 16 ғасырда тараскалықтар Бахио таулы аймақтарын отарлауға қатысты (Халисконың солтүстік-шығысында, Агуаскалиентес, Гуанахуато, Керетаро). 17-18 ғасырларда мыңдаған тараскалықтар Керетаро, Гуанахуато және Сакатекас штаттарының күміс кеніштеріне жіберілді. Тараскандар Мексика революциясына (1910–17) және әсіресе «кристерос» көтерілісіне (1926–29) қатысты, оның жеңілісінен кейін АҚШ-тың оңтүстік штаттарына эмиграция жаппай сипат алды. Кәсібі Тараскандықтар қолмен суарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, чили бұрышы, тамыржемісті, тәтті картоп, бидай, бақша және көкөніс дақылдары), мал шаруашылығы (қой, шошқа, ірі қара), құс шаруашылығы, ара шаруашылығы, аңшылық, балық аулаумен айналысады. Қолөнер — иіру, өру, кесте тігу (әйелдер арасында), балауыздан және тастан мүсіндер жасау, лакталған бұйымдарды жасау (ерлер арасында). Жеке елді мекендердің қолөнер мамандығы белгілі. Ауыл шаруашылығы және қолөнер бұйымдарының саудасы дамыған. Тау жолдарында кәсіби жүк тасымалдаушы саудагерлер бар. Кейбір заманауи тараскандар қалаларда жалдамалы жұмыс істейді. Дереккөздер
Килиуа

Килиуа (килива) — Мексикадағы үндіс халқы. Олар Төменгі Калифорния түбегінің солтүстігінде тұрады. Саны шамамен 100 адам. Тілі Тілі - килиуа тілі, испан тілі де кең тараған. Діні Олар дәстүрлі нанымдарды сақтайды, католиктер бар, ал протестантизм (методизм) 20 ғасырдың екінші жартысынан бастап тарала бастады. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік, аңшылық, 20 ғасырдың ортасына дейін терушілік (сату үшін қарағай, кактус тұқымдары және т.б.), асыл тұқымды сиырларды сату, қолөнер (қыш бұйымдары), агава талшықтарынан торлар мен себеттер тоқу, туристерге сату үшін садақтар мен жебелер және сойылдар жасау. Мақта плантацияларында жалдамалы жұмысшылар кең таралған. Тұрмыс салты Материалдық мәдениеті мексикалықтарға жақын. Елді мекендерді ақсақал басқарады және бірнеше шаруашылықтан (хакал) тұрады. Отбасы кішкене және үлкен. Дәстүрлі неке қоныстары патрилокальды, ал қазіргі кездегілер көбінесе нео- немесе билокалды болып табылады. Баспаналары тал сырықтары мен самандары бар жартылай жерасты үйлер. Ерлер киімі, әдетте, тапшы болды. Әйелдер киік терісінен алжапқыш киіп, қамыс қалпақ киген. Екі жыныстың өкілдері де агава талшығынан жасалған сандал киген. Адам шашынан жасалған жамылғы шапандар рәсімдерде пайдаланылды. Дереккөздер
Джузеппе Торнаторе

Джузеппе Торнаторе (; 27 мамыр, 1956, Багерия, Сицилия, Италия) — итальяндық кинорежиссёр, сценарийші, монтажер және кинопродюсер. Ол итальяндық киноға сыншылардың жоғары бағасын қайтарған режиссерлердің бірі болып саналады. Торнаторе танымал композитор Эннио Морриконемен бірге ұзақ уақыт жұмыс істегенімен белгілі, ол 1988 жылдан бастап Торнаторенің он үш көркем фильміне музыка жазды. Фильмография Дереккөздер
Сери

Сери — Мексиканың солтүстік-батысындағы үндіс халқы (Сонора штаты). Олар Калифорния шығанағының жағалауында Магдалена өзенінен Матапе өзеніне дейін, іргелес таулы аймақтарда (Сьерра Сери) және Тибурон аралында тұрады. Солтүстік Сонораның ең көне байырғы халқы. Саны 600-ге жуық. Тілі Тілі — сери тілі. Испан тілі де кең тараған. Діні Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, христиандар (протестанттар). Тарихы Серилердің ата-бабалары солтүстіктен Тынық мұхиты жағалауын бойлай келіп, Калифорния түбегінде қоныстанған. 17-18 ғасырдың басында олар 6000-7000 адамды құрады және солтүстіктегі Альтар шөлінен оңтүстігінде Якуи өзендерінің сағасына дейін және Сонора өзенінен Гермосильоға дейін жағалау бойына қоныстанды. 17-18 ғасырлардағы иезуиттердің серилерді католицизмге көшіру және олардың арасында егіншілікті енгізу әрекеттері 1725–26 және 1748–52 жылдардағы көтерілістер туғызып, сәтсіз аяқталды. 19-шы және 20-ғасырдың басында серилер алты аумақтық топқа (ихи­ции­тим) бөлінген үш бірлестікті қамтыды. Папаго және мексикалық қоныстанушылармен тұрақты қақтығыстар, сондай-ақ шешек пен қызылша эпидемиялары олардың санының төмендеуіне әкелді. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптерге балық аулау, теңізде аң аулау (тасбақалар, бұрын теңіз сүтқоректілері) қамыстан жасалған қайықтармен жинау және т.б. жатады. Шағын лагерьлерде маусымдық көші-қон әлі де байқалады. Олар балық аулауға арналған дәстүрлі найзаны, гарпунды (теңіз тасбақалары үшін), аңшылық уларды және 1960 жылдарға дейін тас ұштары бар садақ пен жебелерді пайдаланды. 19 ғасырдың аяғынан бастап олар тауықтарды, аз дәрежеде ешкі, сиыр, есек өсірді. Туризмнің дамуымен дәстүрлі қолөнер, әйелдер арасында тоқымашылық, керамика, тері өңдеу, ал 1960 жылдардан бастап темір ағаштан ою (негізгі табыс көзі) қайта жандануда. Тұрмыс салты Дәстүрлі әлеуметтік ұйым — отбасы шағын, туыстық қатынас матрилинальды (қазір қос туысқандық), неке матрилокальды (қазір нео- және патрилокальды), көп әйелдік пен полиандрия жиі кездеседі. Матрилиндік тотемдік рулардың қалдықтары сақталған, оларды егде әйелдер мен олардың ағалары басқарады. Елді мекендер төбесі жалпақ, қабырғалары балшық немесе бұтақтардан тоқылған бір бөлмелі тікбұрышты қаңқалы үйлерден тұрады, уақытша лагерьлерде бұталар мен тасбақа қабықтарымен жабылған дәстүрлі арка тәрізді тұрғын үй сақталған. Ұлттық киімдері іс жүзінде жоғалған. Тек жамбас белдемшелері, былғарыдан жасалған белдемшелер және тері жамылғылары бар. Олар өсімдік әшекейлерін киеді. Салттық бояу мен ерінге арналған таяқшалар бар. Тамақты негізінен қайнатып жейді. Соңғы жүз жыл құс шаруашылығымен айналысады, тек жұмыртқасын жейді, ал бұқалар мен ешкілерді тек ет алу үшін өсіреді. Дереккөздер
Сиу

Сиу — АҚШ пен Канададағы үндіс халықтарының тобы. Саны 103 мың (АҚШ). Тілі Олар негізінен ағылшын тілінде сөйлейді, кейбіреулері сиу тілдерін сақтаған (ең көп сақталған тілдер роу – үндістердің жалпы санының 20% және Дакота – шамамен 16%). Діні Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар. Тарихы 17-18 ғасырларда Миссисипи өзенінен Жартасты тауларға және Саскачеван өзенінен Арканзасқа дейінгі кең аумақты мекендеген. 18 ғасырдың ортасына қарай сиу тайпаларының 2 тобы құрылды: көшпелі жылқы өсірушілер мен бизон аңшыларының дала тайпалары (дакота, ассинибойн, айова, ото, осэдж, понка, виннебаго, хидатса, апсарока немесе кроу) және қазіргі Солтүстік және Оңтүстік Каролина және Вирджиния штатында тұрған егіншілер (катавба, тутело т.б.). 1815-1890 жж. отарлаушылардың Сиу жерлерін күштеп басып алуы және оларды АҚШ пен Канададағы резервацияларға қоныстандыру кезеңі болды. Сиу көбінесе Дакота Конфедерациясының белгісі болып табылады, ол отарлаушыларға қарсы тұрудың табандылығымен танымал (1862, 1872, 1890 жылғы көтерілістер). Кәсібі Сиваның ата-бабалары егіншілікпен, жүгері, күнбағыс, асқабақ өсірумен айналысқан. Жылқы шаруашылығының дамуы олардың көшпелі өмір салтына көшуіне мүмкіндік берді. Олар жабайы жануарлардың табындарынан кейін көшіп-қонып, уақытша типтегі шағын отбасыларда өмір сүрді. Кең таралған қолөнер: қару жасау, моншақ жасау, тері өңдеу, т.б. Тұрмыс салты Қауымдастыққа бір отбасы кірді: тікелей туыстары (ұлдары, қыздары, ата-аналары) және немере ағалары. Әр қауымдастық өзінің тұрғын үйін (типи) алып жатты, оны кеңес басқарды және көсем басқарды. Иерархия бойынша қауымнан кейін тайпалар мен рулар болды. Дереккөздер
Абдулхафиз Марахимұлы Жалолов

Абдулхафиз Марахимұлы Жалалов — кеңестік және өзбекстандық мемлекеттік, саяси, партиялық және ғылым қайраткері, философия ғылымдарының докторы. 2000 жылғы президенттік сайлауда ресми түрде 4,17% дауыс алған Ислам Кәрімовтың жалғыз қарсыласы ретінде белгілі. Өмірбаяны 1947 жылы Наманған облысы, Янгиқорған ауданы, Бірлашган ауылында дәрігердің отбасында дүниеге келген. 1964 жылы сол ауылдағы 14 орта мектепті бітірген. 1969 жылы Ташкент мемлекеттік университетін философия мамандығы бойынша бітірген. 1969—1971 жылдары Термез қаласындағы шекара заставасы бастығының орынбасары болып Шекара әскерлері қатарында мерзімді әскери қызметте болды. Акдемиялық жұмысы 1971—1972 жылдары Ташкент мемлекеттік университетінің философия кафедрасында оқытушы болып жұмыс істеді. 1972-1977 жылдары - Өзбек КСР ҒА Философия және құқық институтының ғылыми қызметкері. 1976 жылы «Гегель және Шығыс халықтарының философиялық ойы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1977—1981 жылдары - Өзбекстан мемлекеттік дене шынықтыру институтының философия кафедрасының меңгерушісі. 1981—1992 жылдары Ташкент мемлекеттік университеті жанындағы Біліктілікті арттыру институтында философия кафедрасының доценті, директордың ғылым жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1992 жылы «Адамның жан-жақты дамуы және қоғамды ізгілендіру мәселелері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Біраз уақыт Өзбекстан Республикасы Президенті жанындағы Әлемдік мәселелер институтының бөлім меңгерушісі болды. 1993—2001 жылдары Өзбекстан Ғылым академиясының Философия және құқық институтын басқарды. Саяси жұмыстары 1986—1991 жылдары Өзбекстан Компартиясы Орталық Комитетінің оқытушысы, лекторийлер тобының меңгерушісі, идеологиялық бөлім меңгерушісінің орынбасары болды. 1991 жылы Өзбекстан Халықтық Демократиялық партиясы құрылғаннан бері партияның орталық кеңесінің бөлім меңгерушісі. 1994 жылы тамызда ХДП орталық кеңесінің бірінші хатшысы болып сайланды, 1999 жылы қазанда қайта сайланды. 2003 жылы 27 желтоқсанда ол қызметінен босатылды. 1994 жылы желтоқсанда Олий Мәжіліс депутаты болып сайланды. Ол парламенттегі ХДП фракциясының төрағасы болды. 2000 жылғы президенттік сайлауда ол қазіргі президент Ислам Каримовтан жеңіліп қалды. Ресми деректер бойынша Жалалов 4,17% дауыс жинаған. 2019 жылдың 29 шілдесінде Янгиқорғанда қайтыс болды. Туып-өскен Бірлашган ауылында жерленген. Үйленген, 4 баласы бар. Дереккөздер Сілтемелер * [https://search.rsl.ru/ru/record/01001598871 Абдулхафиз Марахимұлы Жалалов (карточка)] * [https://news.mail.ru/society/38179151/ Өзбекстан президенттігіне бұрынғы үміткер Абдулхафиз Жалолов қайтыс болды] * [https://rus.ozodlik.org/a/30086572.html 2000 жылы президенттік сайлауда Ислам Кәрімовпен бәсекеге түскен Абдулхафиз Жалолов қайтыс болды.]
Хайда

Хайда — Канаданың батысындағы және Алясканың оңтүстігіндегі (Александр архипелагы, АҚШ) үндіс халқы. Тілі Тілі — хайда тілі, ағылшын тілімен ығыстырылуда. Діні Сенушілердің діни байланысы — протестанттар. Тарихы Еуропалықтармен байланыс — 1774 жылдан бастап XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында олар ағылшын және американдықтармен теңіз жануарлары терісін саудалады. Олар картоп өсіруді, соның ішінде сату үшін (ағылшындарға, орыстарға, цимшяндарға) қабылдады. XIX ғасырда саз балшықтан жасалған бұйымдар, сондай-ақ алтын мен күмістен жасалған зергерлік бұйымдар, інжу-маржан түймелерімен өрнектелген жамылғылар өндірісі таралды. Олар ұзақ теңіз сауда сапарларын жасады. Хайда-Кайгани (кейде Шарлотта патшайым аралдарының Хайдасы) орыстармен сауда жасап, олардың территориясы Ресей Америкасының (1867 жылдан бастап АҚШ) бөлігі болды. 1862 жылы шешек індеті Королева Шарлотта аралдарының бос қалуына себепші болды (Хайданың шамамен 83% қайтыс болды). Қалғандары Массет (солтүстік Хайда) және Скидегейт (орталық және оңтүстік Хайда) ауылында шоғырланды. Қазіргі Хайда үш қауымдастықта ықшам өмір сүреді: Канадада - Грэм аралындағы Массет және Скидегейт, олар ескі елді мекендер мен балық аулау алаңдарында бірқатар шағын резервацияларды қамтиды, АҚШ-та - Уэльс ханзадасы аралындағы Хайдабургте (1949 жылдан - резервация). Хайданың жартысынан көбі резервациялардан тыс жерде, негізінен қалаларда (АҚШ-та - Кетчикан мен Сиэтлде) таралған. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері: балық аулау (майшабақ, ақсерке, бұлғын балық), аң аулау — теңізде (итбалықтар, теңіз мысықтары) және құрлықта (аю, Аляскада – бұғы, Грэм аралында – карибу бұғылары), терушілік (теңіз омыртқасыздары, майшабақ уылдырғы, балдырлар, жидектер), қолөнер (ою, шырша тамыры мен балқарағайдан жасалған себет тоқу). Олар қызыл балқарағай діңінен (сыйымдылығы 40 адамға дейін) қашалған қайықтар жасаумен танымал болды. Тұрмыс салты Әлеуметтік ұйымның негізі екі фратрияға біріккен матрилиндік тотемдік рулар немесе тектер болды. Тегі әдетте шыққан жерінің атымен аталды, балық аулайтын жерлері мен қоныстануға арналған жерлері болды, ру эмблемалары, атаулары, билері, әндері, аңыздары болды. Текті рудың мүлкін басқаратын көсем басқарды. Көсем билігі ұрпақ ішінде мұраға қалдырылды. Әлеуметтік дифференциация (дворяндар, қарапайым адамдар және құлдар - соғыс тұтқындары және олардың балалары) және дәрежелі стратификация дамыды. Дворяндар (яхид) – үйлер мен негізгі байлық иелері, рубасылар мен жоғары дәрежелердің иелері мен мұрагерлері. Туысқандық неке кең тараған, сорораттық (әйелінің жиенімен некеге тұру) және левираттық (күйеуінің жиенімен некеге тұру) белгілі болды. Ер адамның мүлкін оның інілері мен жиендері, ал әйелдің мүлкін қыздары иемденді. 1970 жылдардан бастап дәстүрлі Хайда мәдениеті (ағаш ою, би, тіл) қайта жанданды. Массет пен Скидегейтте дәстүрлі үйлер мен тотем бағандарын салу, каноэ жасау дамыды. Дереккөздер
Паоло Соррентино

Паоло Соррентино (; 31 мамыр, 1970, Неаполь, Кампания, Италия) — итальяндық кинорежиссёр және сценарийші. Ол бүгінде жұмыс істейтін итальяндық кинематографтың ең көрнекті режиссерлерінің бірі болып саналады. Соррентино көрнекті және күрделі драмаларымен танымал және оны жиі Федерико Феллини және Микеланджело Антонионимен салыстырады. Фильмография Дереккөздер
Мочо

Мочо (мотозинтлекос, мотосинтлек, тотик, уиникот) — Мексикадағы майя үндістері. Олар Мотосинтла қаласының және Чьяпас штатындағы Грихальва өзенінің жоғарғы ағысындағы аттас муниципалитетте тұрады. Саны 10 мыңға жуық адамды құрайды. Тілі Олар чаньябаль тобының тілінде сөйлейді. Діні Мочолар - католиктер. Кәсібі Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, қант қамысы, мақта және т.б.), шошқа мен тауық өсіреді. Аңшылық, терімшілік және балық аулау, дәстүрлі қыш бұйымдар, өрнекті тоқу сақталған. Олар делдалдық саудамен айналысады. Олар сату үшін копал ағашынан шайыр жинайды (негізгі табыс көзі). Тұрмыс салты Отбасы шағын, неке негізінен патри- және неолокалдық. Қауымдастықтарда әкімшілік қызметтерді метистер атқарады, ал ауылдарды мочодан сайланған көсемдер және ақсақалдар кеңесі басқарады. Ерлерге арналған кең туника тәрізді көйлек (қызыл кестелі ақ, кейде артқы жағы ақ), арқасы биік сандалдар, кең жиекті сабан қалпақ, мереке күндері басына тақия тәрізді түрлі-түсті орамал байлады, әйелдер қара лентамен тігілген уипиль, көк түсті белдемше, қызыл жиегі бар тоқыма жамылғы киді. Дәстүрлі нанымдар мен культтер сақталған: таулар, үңгірлер, кресттер, құдықтар, нагуализм, сондай-ақ бақсылық, фольклор (аңыздар, ертегілер, музыкалық аспаптар, билер). Олар жақсы музыканттар мен бишілер ретінде танымал. Дереккөздер
Панамалықтар

Панамалықтар (панаменьос) — Панаманың негізгі халқы. Олар сондай-ақ АҚШ-та, Колумбияда, Коста-Рикада, Никарагуада және т.б. елдерде тұрады. Жалпы халық саны шамамен 2,3 млн. адам, оның ішінде Панамада 1,9 млн. адам. Антропологиялық тұрғыдан алғанда, Панамалықтардың шамамен 70%-ы 16-18 ғасырлардағы испан отаршыларының және одан кейінгі еуропалық қоныстанушылар (итальяндықтар және басқалар) ұрпақтары, жергілікті үндістермен және Африкадан әкелінген қара нәсілділермен араласқан метистер мен мулаттар. Тілі Олар испан тілінде сөйлейді. Діні Панаманың сенушілерінің көпшілігі католиктер, протестанттар да бар. Тарихы Панамалықтар үш негізгі компоненттің өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болды: үнді тайпалары, ең алдымен, чоло топтары — тайпалық байланысын жоғалтқан және испан тіліне өткен үндістер, Испаниядан (XVI ғасырдың басынан) және Италиядан (XIX — XX ғасырдың басында) қоныс аударушылар, африкалықтар (XVII—XVIII ғасырларда әкелінген құлдар). Кәсібі Панамалықтардың көпшілігі ауылшаруашылық жұмысшылары мен шаруалар. Мәдениеті колумбиялықтарға, Коста-Рикалықтарға, Гондурастарға жақын. Тұрмыс салты Панама ауылдарының келбеті үндістік ықпалды көрсетеді. Тұрғын үй (ранчо) — қаңқасы қалың ағаштан жасалған қамыс үй. Қабырғалары ағаш бөліктерінен, қамыс, кейде қамыс аралас сазбен қапталған. Төбесі сабан мен пальма жапырақтарынан жасалған. Панама қалаларында сыртқы көріністе де, күнделікті өмірде де Солтүстік Американың әсері қатты байқалады. Дәстүрлі шаруа киімі — шалбарға салынған кең ақ көйлек (камисилья), мереке күндері тығыз көйлек (колето) киді. Танымал дәстүрлі мерекелік тағамдарға гуачо (күріш пен етпен пісірілген қызыл бұршақ) және санкочо (картоп, маниок және көкөністермен бұқтырылған ет) жатады. Музыкалық және ән фольклоры бай, ал ауылдарда тамборито биі танымал. Ғибадатхана фестивальдері әтештер мен ат жарыстарымен бірге жүреді. Дереккөздер
Пополоктар

Пополоктар (пополокас, пополоко) — Мексикадағы үндіс халқы (Пуэбла штатының оңтүстігі). Саны 29 мың адам. Тілі Негізгі тіл - михесоке тілі, ол 4 диалектіні қамтиды, испан тілі де қолданылады. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсібі қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, қара бұршақ, авокадо, папайя, асқабақ, бақша дақылдары, кофе, мақта, темекі, сонымен қатар өзен жағасындағы цитрус жемістері), көмекші кәсіптері – терушілік, балық аулау, аң аулау. Мал шаруашылығы (ешкі, қой, сиыр, жылқы) және құс шаруашылығы (тауық, күркетауық) жақсы дамыған. Әйелдердің дәстүрлі қолөнеріне пальма жапырағын тоқу (кілемше, қоржын, ілулі бесік), тік қол тоқыма тоқу, қыш бұйымдарын жасау жатады. Ерлер қолөнер түрлеріне былғарыдан жасалған бұйымдар, саман жасау, ал кейбір ауылдарда жабынқыш, музыкалық аспаптар жасайды. Көптеген пополоктар плантациялар мен өнеркәсіптік кәсіпорындарда тас қалаушылар және жалдамалы жұмысшылар ретінде қызмет етеді. Тұрмыс салты Отбасы шағын, патрилиналды, неке патри- және неолокалдық, бірінші бала туғанға дейін матрилокалды. Қалыңдық құнын төлеу бар. Үйлену тойы — отбасылық рәсімдердің ең салтанаттысы болып табылады. Елді мекендері — пуэблолар (үлкен 2-3 мыңнан астам халқы бар), ірілі-ұсақты ауылдар, шашыраңқы ранчериялар. Тұрғын үй бір бөлмелі, тікбұрышты, қабырғалары бұтақтардан немесе бөренелерден жасалған, биік төбелі, шығыңқы жотаның астында желдеткіш тесік («пополоктардың құлағы»). Төбесі жабынқышпен қапталған саманнан жасалған үйлер де бар. Ерлер киімі негізінен мексикалық, қызыл кестелі мерекелік ақ жейделермен ерекшеленеді, әйелдер киімдеріне белбеумен байланған ұзын белдемше, қысқа жеңді және қызыл кестелі кәзекей, ребосо, ленталар, шаштарына түрлі-түсті жіптер тағады. Тағамдары жалпы мексикалық түріне жатады, жұмыртқа мен сүт тұтынылмайды. Анимистік идеялар, христиандық дәуірге дейінгі халық ауыз әдебиеті (аңыздар, ертегілер, жырлар), бақсылық, аграрлық жоралғылар, киелі жерлерге зиярат ету, жаңбыр мен құнарлылық құдайларына және ата-бабалар рухына құрбандық шалу сақталған. Католиктік әулиелердің құрметіне арналған мерекелерде пальма жапырақтарынан ойыншықтар жасалады, әшекейленген төсеніштер, інжілдік тақырыптар бойынша костюмдік қойылымдар және т.б. қойылады. Дереккөздер
Пуэрторикалықтар

Пуэрторикалықтар — Пуэрто-Риконың жалпы халқы. Саны 5,6 млн. адам, оның ішінде Пуэрто-Рикода 3,5 млн. адам, АҚШ-та 2 млн. адам. Тілі Жергілікті испан тілінің диалектісінде сөйлейді. Діні Пуэрторикалықтар негізінен католиктер, протестанттар (баптистер , конгрегационалистер және т.б.) бар. Тарихы XVI ғасырдың басында аралды басып алған испандықтар ол жерден таино үндістерін тауып алып, кейін қара құлдарды әкеле бастады. Қанау мен қуғын-сүргінге байланысты үндістер XVIII ғасырға қарай жеке топ ретінде өмір сүруін тоқтатты, бірақ испандықтардың үнді әйелдерімен қарым-қатынасы метис популяциясын тудырды. Үндіс халқы да қара халықпен араласты, құлдарға қарағанда еркін қаралар көп болды. Барлық үш нәсілдік құрамдастардың араласуы негізінде XIX ғасырда испан мәдениеті мен үндіс және африкалық мәдениет элементтерін қабылдаған Пуэрто-Рико этникалық тобы құрылды. XIX ғасырда Пуэрто-Рикода испандық езгіге қарсы күрес, өзін-өзі басқару және демократиялық реформалар, ең алдымен құлдықты жою үшін күшейді. Бұл күресте пуэрторикалықтардың ұлттық санасы дамыды, өз зиялылары пайда болды, ұлттық әдебиеттер пайда болды. Пуэрто-Риконы американдықтар басып алғаннан кейін 1898, қарқынды өнеркәсіптік даму, қарқынды урбанизация, халықтың тез өсуі, жұмыссыздық жағдайында пуэрторикалықтардың АҚШ-қа жаппай эмиграциясы болды (әсіресе ХХ ғасырдың ортасында). Нәтижесінде Солтүстік Америкада 2 миллионнан астам адам тұратын американдық пуэрторикалықтардың этникалық тобы қалыптасты. Кәсібі Негізгі кәсібі – ауыл шаруашылығы (негізінен америкалықтарға тиесілі қант қамысы плантацияларында). Пуэрто-Риконың кейбір тұрғындары өндірісте және көлікте жұмыс істейді. Халық негізінен қызмет көрсету саласында жұмыспен қамтылған. Америка Құрама Штаттарында тұратын пуэрторикалықтар, әдетте, жалақысы төмен жұмыс орындарында жұмыс істейді. Халық қолөнерінің ең дамыған түріне ағаш ою, керамика, қоржын тоқу, кілем тоқу, бас киім тоқу, шілтер тоқу, кесте тігу жатады. Тұрмыс салты Отбасының нуклеарлы түрі басым, бірақ көп балалы отбасылар да бар. Нақты тіркелмеген – неке жиі кездеседі. Әртүрлі әкелерден шыққан ана мен оның балаларынан тұратын көптеген матрифокальды отбасылар бар. Киімдері АҚШ-тың оңтүстігіндегідей киім, айырмашылық — сомбреро. Тағамдарына негізінен майлар, шошқа еті, картоп, ұн, күріш, көкөністер жатады. Жұмысшылар негізінен жүгері, бұршақ, банан тұтынады. Халық өнері — ән, би, т.б. жақсы дамыған. Пуэрто-Рико музыкасы испан және африкалық ырғақтардың үйлесімін біріктіреді. Құмар ойыны, ат жарысы, әтеш төбелесі кең таралған. Дереккөздер