kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хауари

Хауари - шадияр, серік, көмекші. Хауари Арабияда Исламға дейін «Ғайсаның шадияры» деген ұғымда пайдаланылып келді. Бұл мағына Құранның Меккеде жазылған үш сүресінде кездеседі. Исламның қалыптасу кезеңінде Хауари Мұхаммедтің ең жақын 12 серігінің бірі болды. Пайғамбардың меккелік және мединелік жақтастарының арасындағы тайталас Хауаридің екі түрлі тізімін туғызды. Бірінші тізімге Пайғамбардың өзі енгізген маусымдық тәуап етуге (екінші Ақаба) келген мединеліктермен екінші рет астыртын кездесуге қатысқандар, екінші тізімге Меккеде тұратын құрайыш тайпақтан шыққан Хауари кірелі. Кейін сүннит дінбасылары сол екінші тізімді бірден бір дұрыс тізім деп мойындады. Хауариға байланысты хадистер ибн Ханбал мен әл- Бухари жинақтарында кездеседі. Оның бәрі Пайғамбарлық ең жақын серігінің бірі аз-Зубайр б. әл-Аввамға арналған. Ибн Араби Хауари сөзін Мұхаммедтің Пайғамбарлық қасиетін дәлелдейтіндей таңғажайып істер істей алатын ерекше адамдар мағынасында пайдаланады. Дереккөздер
Әйкен Мұсабекова

Әйкен Мұсабекова (24 қаңтар 1919, Қарағанды, Қазақ АКСР - 7 маусым, 1992, Алматы) - актриса, әнші, Қазақстанның халық әртісі (1985). Қазақ КСР халық әртісі Мүлік Сүртібаевтың әйелі. Драма спектакльдерде көптеген рөльдерді орындаумен көрермендер ілтипатына бөленді. Өмірбаяны 1936 - 1937 ж. Мәскеу консерваториясының қазақ опера студиясында оқыды. 1937 -1955 ж. Қарағанды облысы қазақ драма театрының кұрамында қызмет етті. 1956 жылдан бастап М. Әуезов атыындағы Қазақ академиялық драма театрының құрамында актриса болды. Театрдағы рөлі * Алғашқы ойнаған рөлі - М.Әуезовтің "Түнгі сарын" драмасындағы Маржан. * Алғашында музыкалық спектакльдерге қатысып, Қыз Жібек, Ақжүніс (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегі" мен "Ер Тарғында") * Айман (М.Әуезовтің "Айман - Шолпанында") т.б. рөлдерде ойнады. * Еңлік, Текті (Әуезовтің "Еңлік -Кебегі" мен "Қарагөзінде") * Баян, Мәрзия (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көриеш - Баян сұлуында" және "Ақан сері- Ақтоқтысында") * Зәуре (Б.Майлиннің "Майданында") * Әйгерім (Әуезов иеи Л.С. Соболевтің "Абайында") * Сымбат (Ә.Әбішевтін "Армандастарында") * Айбарша (Ә.Тәжібаевтың "Майрасы") * Айша (Т.Ахтановтың "Сәулесінде") * Тана (Қ,Сатыбалдиннің "Қабаған итінде") * Шәрбану (З.Шашкиннің "Акын жүрегінде") * Жиһан (Ж.Файзидің "Башмағында") * Эмилия (У.Шекспирдін "Оте.длосында")бар. Марапаттары мен атақтары * Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі; * 1958 жылдан киноға түскен. "Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Харижилік

Харижилік- Исламда ең алғаш пайда болған мазһаб. Хазіреті Әли дәуірінде Сыффин соғысы және Хакем (қазы) оқиғасынан кейін бөлек бір топ ретінде ұйымдасқан харижиліктің пайда болуына көбіне әлеуметтік және саяси факторлар ықпал еткен. Яғни, бұл топ әлеуметтік және саяси тақырыптарды дінге сәйкестендіріп, дінді саясаттың құралы ретінде қолданатын ұйым ретінде қалыптасқан. Саяси және әлеуметтік әрекет жасауды тоқтатыл, итиқадтық мазһаб түрін алды. Хазіреті Осман кезеңі мұсылман қоғамында әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер кездескен дәуір болып табылады. Фәтихтер арқылы үш құрлыққа таралып, дүниенің түрлі өркениеттеріне жолыққан мұсылмандар өте маңызды әсерлену процесін басынан кешірді. Жауынгерлер елдеріне қайтып оралғанда көргендерін туыстарымен бірге өмірде жүзеге асыруды қалады. Бұл түсінік кейбір жерлерде қолдау тапса, Курра деп аталатын топтың бастауымен көптеген жерде маңызды қарсылықтарға кездесті. Қарсыластар сол кездегі өкіметке де теріс көзбен қарап, ұнатпайтынын білдіретін әрекеттер көрсетті. Олар өкіметтің кетіп,саяси қайраткерлердің өзгеруін қадаған.Бұрынғы әлеуметтік өмірді қолдайтындарын және ішкі тартыстардан алыс қоғамды қалайтындарын айтқан. Қысқа уақытта ұйымдасып, іс-әрекет жасаған бұл адамдар халифа Хазіреті Османды өлтіріп, саяси жоспарларын жүзеге асыра бастады. Ұзақ уақыт Ислам елінде террорлық әрекет жасап, ішкі тартыстарға себеп болды. Жамал мен Сыффин соғыстарының жүзеге асуына және Хазіреті Әлиді өлтіруіне себеп болды.Харижилердің пайда болуының себептерінің бірі - өз тайпасын қолдаушылық Ислам діні ұлт және тайпа қолдаушыларына қарсылық білдіріп, адамгершілік принцип шеңберінде тайпалар және ұлттар арасында бірлік және ынтымақтастық орнатуға тырысса да Хазіреті Османның халифаттық дәуірінің соңғы жылдарында қайтадан пайда бола бастады. Сөйтіп кейбір тайпалар құрайыш тайпасына қарсы бас көтере бастады. Ирактық, Йемендік және Меккелік кейбір тайпалар құрайыштың саяси үстемдігінің аяқталуын және басқа тайпалардың елді басқаруын қалайды. Дегенмен олар саяси өзгерісті тікелей бейбіт жолмен емес, кейбір діни негіздерді пайдаланып, күш көрсетумен бастады. Азаттық алған құл да әділ басқару шартымен халық Дереккөздер
Хиджаб

Хиджаб ( — «қалқан», «шымылдық») — мұсылман әйелінің көшеге шыққанда денесін не денесі мен бетін жасыру үшін киетін киімі. Ең алғаш Мұхаммед пайғамбардың әйелдері ғана хиджабпен жүретін болған, кейін барлық мұсылман әйелдері осы салтты ұстанған. Хиджабтың қара немесе басқа түсті ойық яки тор көз сақтауы бар желбегей іспеттісі (бетті немесе бүкіл денені жауып тұратын), бетті жауып тұратын қара селдір тор шымылдық секілді және т.б. түрлері болады. Хиджабты киюден бас тарту мұсылман елдеріндегі өмірді демократияландыру ұрандарының бірінен саналды. Хиджабтан ашық бас тарту ең алғаш Мысырда XIX ғ-дың 70 жылдарында көрініс берді. Қазіргі кезде мұсылман елдерінде хиджабтың бас орамал және мойын мен қолды жауып тұратын киім секілді жеңілдетілген түрі кең тараған. Тағы қараңыз * Исламдағы әйелдердің орны * Абайя * Ниқаб * Бурқа * Джильбаб Сыртқы сілтемелер * [http://www.azattyq.org/content/kazakhstan_nazarbayev_said_that_there_is_no_kazakh-slave/24772557.html Назарбаев «Жас Отанның» сьезінде хиджаб туралы да айтты] Дереккөздер
Күкіртсутек

Күкіртсутек (күкіртті сутек, сутек сульфиді, H 2 S) — сутек пен күкірттің бинарлы қосылысы, жағымсыз иісті (шіріген жұмыртқа иісіндей), түссіз, улы газ. Физикалық қасиеттері Балқу температурасы −82,30 °C, қайнау температурасы −60,28 °C. Химиялық қасиеттері Күкіртсутек суда нашар ериді. Нәтижесінде екі негізді, әлсіз күкіртсутек қышқылы (лакмус пен метилоранжды қызартатын) түзіледі. Оның тұздары сульфидтер деп аталады. Күкіртсутек қышқылы сатылы диссоциацияға түседі. Сілтілік және сілтілік жер металдардың сульфидтері суда жақсы ериді. Ауыр металдардың сульфидтері суда аз ериді немесе ерімейді. Күкірттің сутекті қосылысы күкіртсутек, ол көбінесе вулкан газдарында, табиғи шипалы сулардың құрамында кездеседі (Барлық-Арасан) және органикалық заттар шірігенде бөлінеді. Күкіртсутек қышқылы қышқылдарға тән барлық қасиеттерді көрсетеді: * активтік қатарында сутекке дейін тұрған металдармен әрекеттесіп сутегі бөледі: :: * негіздік оксидтермен тұз және су түзеді: :: * негіздермен әрекеттесіп тұз және су түзеді: :: * тұзбен әрекеттескенде суда ерімейтін жаңа тұз және жаңа қышқыл түзіледі: :: Бұл реакцияның жүру себебі PbS ерімейтін зат болғандықтан, көбінесе әлсіз қышқыл (H 2 S) күшті қышқылды (HNO 3 ) оның тұзынан ығыстыра алмайды. Толық иондық теңдеуі: :: Күкіртсутек пен оның тұздарын анықтау үшін суда да, қышқылда да ерімейтін қара түсті PbS түзілу реакциясы қолданылады. Қысқартылған иондық теңдеуі: :: Басқа сульфидтерінің де түстері бар. Мысалы, ZnS — ақ, MnS — қызғылт. Тотығу-тотықсыздану реакцияларында күкіртсутек қышқылы және оның тұздары тек тотықсыздандырғыш болады. Оның себебі кұрамындағы күкірт ең төмен тотығу дәрежесінде болады. Қолданылуы H 2 S — емдік қасиеті бар, буын ауруларын емдеуде күкіртсутек ванналарында пайдаланылады (Барлық-Арасан, Мойылды шипажайлары). Дереккөздер
Күкірт оксидтері

Күкірт екі түрлі оксид түзеді: S (IV) оксиді - SO 2 (күкіртті газ немесе күкірттің диоксиді), бұл түссіз, тұншықтырғыш өткір иісті газ. Күкірт (VI) оксиді, күкірт ангидриді - SО 3 , ұшқыш, түссіз сұйықтық. SО 3 +17°С температурада қатты зат. Олар суда жақсы ериді, нәтижесінде күкіртті қышқыл H 2 SО 3 және күкірт қышқылы H 2 SО 4 түзіледі, олай болса, бұлар қышқылдық оксидтер екен. :: SO2 + H2O -> H2SO3 (күкіртті қышқылы) :: SO3 + H2O -> H2SO4 (күкірт қышқылы) Алынуы :Зертханада күкіртті ауада жандырғанда күкірт (IV) оксидін (ауа тартқыш шкафта) алуға болады. Сол сияқты бұл оксидті натрий сульфитінің кристалына, қышқыл ерітіндісін қосып та алады. :: S + O2 -> SO2 ^ :: Na2SO3 + 2 HCl -> 2 NaCl + H2O + SO2 ^ ::Өндірісте сульфидтерді жандыру арқылы: :: 2 ZnS + 3 O2 -> 2 ZnO + 2 SO2 ^ Химиялық қасиеттері :1) негіздік оксидпен әрекеттесіп тұз түзеді: :: SO2 + Na2O -> Na2SO3 :: SO3 + Na2O -> Na2SO4 2) негізбен әрекеттескенде тұз және су түзіледі: : SO2 + 2 NaOH -> Na2SO3 + H2O : SO3 + 2 NaOH -> Na2SO4 + H2O Күкірт (IV) оксиді тотығу-тотықсыздану реакцияларында әрі тотықтырғыш, әрі тотықсыздандырғыш; себебі күкірттің тотығу дәрежесі аралық мәнде (+4) болады. Қолданылуы SO 2 ағартқыш ретінде және зиянды микроағзалардан көкөніс қоймаларын тазартады. Дереккөздер pl:Tlenek siarki(IV) sr:Сумпор диоксид
Хикмет

Хикмет - адамдық құндылықтардың ең жоғарғысы. Бұл тек теория немесе логика жолымен ғана емес, сонымен қатар өзінің көңіл көзін ашудың, өзін-өзі табудың нәтижесінде жүзеге асатын жүйелі интуициялық ақиқатқа негізделген ілім. Дереккөздер
Захардин Қыстаубаев

Қыстаубаев Захардин (10.9.1948 жылы туған, Түркістан облысы Бөген ауданы Қажымұқан ауылы) - жазушы. Дулат тайпасының Жаныс руынан. * ҚазҰУ-ды бітірген (1973). * 1967 - 1974 жылдары Бөген, Сайрам ауданы газеттерінде тілші, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, * 1974 - 1977 жылдары облысы "Оңтүстік Қазақстан" газетінде аудармашы, тілші, хатшының орынбасары, * 1977 - 1982 жылдары Төле би ауданы "Путь Илича", Кентау қаласы "Кентау правдасы" - "Кентауская правда" газеттерінде, * 1982 - 1987 жылдары "Жалын", "Жазушы" баспаларында қызметкер, * 1987 жылдан Қазақстанның Баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекттік комитетінде редактор, Қазақстан Жоғары Кеңесінде, "Игілікбанкте" қызметкер. "Жеті жарғы" баспасының бас редакторы қызметтерін атқарған. Бүгінде "Өркениет" баспасы ЖШС-нің директоры. Алғашқы әңгімелері * 1969 жылы жариялана бастаған. "Бәйтеректер"(1978), "Жүректегі жүзік" (1987), "Алматының ақ жауыны" (1991), "Сүйріктің махаббаты" (1998) әңгімелер мен повестер жинақтары жарық көрген. Шығармалары: * Ақ түн, Алматы, 1972 * Бәйтеректер, Алматы, 1977 * Жүректегі жүзік, Алматы, 1987 * Алматының ақ жауыны, Алматы, 1991 * Сүйріктің махаббаты, Алматы, 1998 Дереккөздер
Уәсила Кенжәліқызы Садықова

Уәсила Кенжәліқызы Садықова (19.9.1931 жылы туған, Семей қаласы) - педагог, өнертану кандидаты (1973), Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1981). 1953 жылы Қазақ қыздар педагогикалық институтын бітірген соң, орта мектепте мүғалім қызметін атқарды. 1956 - 60 жылы Қазақстан Мөдениет министрлігінде аға инспектор, 1961 - 70 жылдары Қазақстан КП ОК-інің мәдениет бөлімінде нұсқаушы, 1971 - 77 жылы Қазақстан Мәдениет министрлігінің орынбасары, 1977 - 87 жылдары Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап сауда істері жөніндегі комитетті төрағасының орынбасары, 1987-92 жылдары Қазақстан Орталық мүражайында музыка мәдениеті бөлімінің меңгерушісі болып, т.б. жауапты қызметтер атқарды. 1987 жылдан одақтық дәрежедегі зейнеткер. КСРО Баспа ісінің үздігі (1981). Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен (1969), Құрмет грамотасымен және "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Әсия Ибадүллақызы Мұхамбетова

Әсия Ибадүллақызы Мұхамбетова (15.1.1942 жылы туған Алматы) -музыкатанушы, педагог, өнертану кандидаты. (1976). 1966 ж. Мәскеу консерваториясын, ал 1973 жылы казіргі Санкт-Петербург театр, музыка жәие кинематография институтының аспирантурасын бітірді. 1974 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттык консерваториясы) педогогиялық қызметпен айналысады: гармония мен сольдфеджио кафедрасының меңгерушісі (1997 жылдан), 1979 жылдан доцент. Аспаптык музыканың бағдарламалығы мен генезисі, сондай-ақ музыка фольклордың ертедегі шығу төркіні мен осы заманғы кәсіби музыканың өзекті мәселелері оның музыкатануындағы негізгі бағыт-бағдарын айкындады. Дереккөздер
Ларин Вениамин Иванович

Ларин Вениамин Иванович (23. 12.1920 жылы туған, Ресей, Алтай өлкесі, Шипунов ауданы Белоглазово селосы) - жазушы. КР мәдениет кызметкері. Семей қаласы ауруханасында фельдшер болған. Мұғалімдер институтын бітіріп, Шығыс Қазақстан облысы Предгорненский орта мектебінде ұстаздықеткен. * 1942 жылы Өскемен гидростанциясы құрылысында комсомол жетекшісі, * 1945 жылы Шығысы Қазақстан облысы комсомол көмитетінің хатшысы, * 1949 жылы Алматыда - "Ленинская смена" газеті редакторының орынбасары, Қазақстан ЛКЖО ОК-інде бөлім меңгерушісі, республикалық "Білім" қоғамы басқармасының жауапты хатшысы, телерадио хабарларын тарату жөніндегі мемлекеттік көмитет төрағасының орынбасары, "Огни Алатау", "Вечерняя Алма-Ата" газеттерінің редакторы, * 1974 - 1985 жылы "Простор" журналының редакторы қызметтерін атқарған. * Алғашқы очерктер кітабы 1956 жылы жарық көрген. "Бәрі де есте қалады" повесі, көптеген очерктері шет ел тілдеріне аударылған. Еңбек Қызыл Ту (1980), "Қүрмет белгісі" ордендерімен, "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған. Шығармашылығы * Спроси у своего сердца. Повесть. А., 1970; * Земле нужны звезды. Повести и очерки. А., 1972; * Век прожить. Повести, рассказы, очерки. А., 1976; * Баллада о первой палатке. Документальные повести и очерки. А., 1980; * Все остается нам. ДИП корпус. Очерки. А., 1983. Дереккөздер
Әл-Хилафа

әл-Хилафа - 1. Халифа дәрежесі, оның билік жүргізген кезеңі. 2. Халифа басқаратын халифат, мемлекет. «Діндар халифтар» (632-61). Омейя әулеті (661-750), Аббас әулеті (750-1258), Андалусиядағы Омейя халифаты (756-1031) тұсындағы мұсылман мемлекетін халифат деп атау қалыптасқан. Дереккөздер
Райса Құдайбергенқызы Садықова

Раиса Құдайбергенқызы Садықова (18.7.1944, Алматы облысы, Мүқыр-Мұсабек ауданы) — дирижер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. 1963 жылдан Алматы музыкалық училищесін, 1969 жылдан Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ үлттық консерваториясы) 1975 жылдан Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) консерваториясында И.А. Мусинның дирижёрлік сыныбын бітірген. 1964 жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің құрамында артист, 1975 жылдан Қазақ опера және балет театрында дирижер. Дереккөздер
Хирқа

Хирқа - (харака - «ажырату») - жыртық немесе жамау-жамау шекпен, ұзын жейде, оны киген тақуаның Құдай жолына түскен мүсәпір екенін білдіретін ишара, негізінен кұрақ-құрақ етіп тігіледі. Оны алғаш 8 ғ-да киген. Алайда соттардың көпшілігі мұны «жалған дарақылық», «елден ерекше көрінуге ұмтылушылық» деп білді. Дереккөздер
Лариса Жаббарқызы Мұхамедғалиева

Лариса Жаббарқызы Мұхамедғалиева (28.10.1938 жылы туған, Ресейдің Сахалин аралы, Оха қаласы) -сценарист, кинорежиссер. Өмірбаяны 1964 ж. Қазақ ұлттық институтін, 1969 жылы Жоғары сценарийлік және режиссерлық курсын бітірген. Ол 1964 жылдан "Қазақфильм" киностудиясында қызмет атқарды. Шығармашылығы Оның шығармашылығы "Адам және табиғат", "Қоршаған ортаны қорғау" такырыбына байланысты. Мұхамедғалиеваның сңенарийі бойынша түсірілген фильмдерді хайуанаттар жайындағы қызықты да танымдық мәліметтерін қоса, табиғаттағы экологиялық тепе-теңдік туралы мөселе де ерекше сөз болады. Көрермендер ілтипатына ие болған туындылар ішінде "Көгілдір көкжиек қажет пе?" (1977), "Жоңғар тритоны" (1978), "Қарақұрт" (1979), "Каспий әуендері" (1984) фильмдері бар. Мұхамедғалиева өзінің барлық картиналарын кинооператор әрі режиссері В.А. Беляловпен шығармашылық бірлікте жасаған. Марапаттары "Ақсу-Жабағылы" фильмі (1976) КСРО ХШЖК-нін алтын медалімен марапатталды (1977), "Үстірт муфлоны" фильмі (1981) Вильнюс қаласынданда өткен Бүкілодақтық кинофестивальда (1982) сыйлық алды. Табиғат жайлы қойған фильмдері үшін оған 1983 ж. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық берілді. Дереккөздер
Хисба

Хисба - ар алдында немесе қызмет талабымен шариғат жолының орындалуын қадағалау; оны орындаушы мұхтасиб деп аталады. Оның алғашқы белгілері халифа Әли заманына саяды, ол заманда Хисба терминінің орнына осы ұғымды білдіру үшін амр би-л-маруф ва нахй ан әл-мункар термині қолданылды. Хисба мұсылман этикасының бір тарауы ретінде яки жалпы этика-құқықтық шығармалар, яки негізгі назар қолөнеркәсібі мен саудайы қадағалауға аударылатын мұхтасибтердің нақты талап-тілектері құрамында қаралады. Бұрынғы рим-византия аймағынан шыққан Хисба жөніндегі трактаттар да басқаларына қарағанда тәжірибелік нұсқау беру сипаты басым және экономика тарихы жөнінен мағлұмат мол берілген; Орта Азия мен Иранда бұл тектес шығарма жоқ. Дереккөздер
Александр Миронович Лемберг

Лемберг Александр Миронович (11.1.1919, Ресей, Одессақ. - 1987) - ақын, аудармашы. Одесса мемлекеттік университетінде оқып жүргенде 2-дүние-жүзілік соғысқа майданға аттанған. Соғыстан кейін Қазақстанға келіп, журналист, "Театральная Алма-Ата" басылымының жауапты хатшысы болып қызмет атқарған. * Алғашқы өлеңдер жинағы "Паруса в степи" 1956 жылы Алматыда жарық көрген. Қазақ, ұйғыр ақындарының өлеңдерін орыс тіліне аударған. Шығармашылығы * Паруса в степи. Стихи. A-А., 1955; * Полдень. Стихи. А-А., 1959; * Завязь. Стихи. А-А., 1963; * Свидание в Байконуре. Стихи. А-А., 1969; * Отплытие. Стихи. А-А., 1972; * Нитка света. Стихи. А-А., 1974; * Вероятности. Стихи. А-А., 1978; * Нееклидовка синева. Стихи и поэма. А- А., 1985. Дереккөздер
Хуруфийа

Хуруфийа (хуруф - «әріп») - хуруфшылар, XV ғ-дың соңында Фазлаллах Астрабади сопы негізін қадаған шиит қауымы. Фазлаллах бала кезінен мистика мен аскетизмге бейім болады, оның іұмырнамашыларының деректері бойынша түс жору қасиеті дарыған. 1386 - 87 ж. ол «жаңа аян» уағызын жүргізеді. Оның алғашқы шәкіртгері қол- өнершілер мен дәруіштер болады. Хуруфийаның замандасының дерегіне қарағанда өз іліміне Әмір Темірді, оның ұлы Мираншаһты, Алтын орданың ханы Тоқтамысты тартпақ болады. Самарқан заңгерлерінің шағыстыруымен Темір оны дін мен мемлекет алдындағы үлкен күнәһар деп айыптаған соң, Шируанға қашып кетеді. Онда Миран шаһ тұтқындап, Нахичеванға таяу жердегі Аланджак қамалына қамайды, содан 1394 (яки 1401) дарға асылады. XVII ғ-дың бас кезінде Хуруфийа ілімі бүкіл Иран мен Кіші Азияға тарады. Ол дарға асылған қамал оның жолын ұстаушылардың жыл сайын тәуап етуге келетін орнына айналып, ал Мираншаһты олар ад-Даджжал деп атап, оның есімін Мараншаһ («жылан патшасы») деп өзгерггі. Тәуап етушілер шеруі шайтан жаралған деп ұғылатын отты таспен атқылаумен аяқталады. Хуруфийа ілімінің негізгі ерекшелігі - әріптердің (хуруф) мистикалық мәні. Доктринасының мазмұны - адам санасындағы тәңірге сену бастамасының пайда болу идеясы. Ғарыш мәңгілік. Ғарыш қозғалысы мен адамзат тарихы қайта айналып соғатын уақыт кезеңінен өтіп отырады. Әр кезеңнің басы Адам атаның дүниеге келуімен бастадың, ал соңы - Ақырзаманмен аяқталады. Тәңірге табыну бастамасы біртіндеп Пайғамбарлық, әулиелік және Құдаймен қауышу формасына ие болады Құдайдың адам баласына көрінбейтін бейнесі өзін сөзден көрсетеді. Сөз болса әріптер арқылы (хуруф) берілетін дыбыстан тұрады. Әбжат бойынша әріптің жалпы саны мен оның сандық мәні Құдайдың бүкіл жаратушылық мүмкіндігінің жиынтығы және айдың көрініс берер бейнесі болып табылады. Хуруфийа өз тандауларында әріпке және оның көмегімен «түсінік беру» есебіне ерекше мән береді. Хуруфийа исмаилшылардан алған әріп құдыретін ең шегіне жеткізді. Хуруфийа уағызы «Ф-А-Х-тан басқа құдай жоқ», «Адам ата Аллаһтың уәзірі», «Мұхаммед - Аллаһтың өкілі» деген формуладан көрініс табады. Хуруфийа доктринасының мәні Фазлаллах Астарабади мен оның шәкірті Әли әл-Ал еңбектерінде баяндалған. Біріншісі «Джауиданнаш» мен «Махаббатнама» және «Аршнама» атты поэт. екі шығарманың авторы. Екіншісінің қаламынан Эстеуанама, Махшарнама және бірнеше поэтикалық шығармалар туған. Хуруфийа шығармаларының ішінде түрік және азербайжан тілінде жазылған кітаптар да бар. Дереккөздер
Қасым ханның қасқа жолы

Қасым ханның қасқа жолы — қазақ халқының хандық дәуіріндегі әдет-ғұрыптық заң ережелерінің жиынтығы. Қасым хан хандық құрған кезде (1511 - 23) ел басқару ісінде қолданылған. Негізі орта ғасырларда Қыпшақ, Шағатай ұлыстары қолданған «ярғу» заңынан (қазақша «жарғы» - хақиқат деген ұғымды білдіреді) алынған. Қасым хан өзі билік құрған кезеңде қазақ халқының этникалық аумағын кеңейту барысында әдет-ғұрыптық заңдарға арқа сүйеді. Тіпті шариғат қағидасын мығым ұстанған отырықшы аудандар да Қасым ханның қол астына өткен соң, әдет-ғұрыпқа сүйенген қазылық биліктерге жүгіне бастады. Қасым хан өз заңында Құран талаптарына қайшы келмейтін қазақи ғұрып ерекшеліктерін сақтады. Мысалы, жеті атаға дейін үйленбеу, әмеңгерлік, құдалық жол-жоралар, қазылық билік, т.б. Ол халықтың көкейінен шыққан әрі ежелден келе жатқан билік дәстүрді, әдет-ғұрыптық «жарғыны» жаңғыртып, күшейтті. Бұл заңға енген ережелер: * мүлік заңы (жер дауы, мал-мүлік дауы); * қылмыс заңы (кісі өлтіру, талау, шапқыншылық жасау, ұрлық қылу); * әскери заң (қосын жасақтау, аламан міндеті, қара қазан, тұлпар ат, ердің құны т.б.). * елшілік жоралары (майталман шешендік, халықаралық қарым-қатынастағы сыпайылық, әдептілік, ибалылық); * жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке, думан үстіндегі ережелер, ат жарыс, бәйге ережелері, жасауыл, бекеуіл, тұтқауыл міндеттері). Бұл жарғы халық арасында ілтипатпен «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталып кетті. «Қасқа жолдың» қағидалары өзгерусіз XVII ғасырға жетіп, Есім хандық құрған тұста (1598 - 1645) «Есім ханның ескі жолы» деген жаңа атқа ие болды. Тәуке ханның тұсында (1680 - 1708) бұл заң әлі де шариғат қағидасымен боялмай, ежелгі билер жасаған қалпын жақсы сақтады. Құба қалмақтың жортуыл шапқыншылығына байланысты тарихи-саяси жағдайдың аса шиеленіскен қиын кезеңінде сұңғыла ойшыл билер бес тараудан тұратын ежелгі ережелерге тағы да екі тарау қосып, «Жеті жарғы» (Жеті хақиқат) деп атаған. Тәуке кезінде қосылған бұл екі тарау: жесір дауы; күң дауы. Бұл кезеңде шапқыншылық, кісі өлтіру көп болғандықтан құн дауын өз алдына бөлектен, қылмыс заңына айналдырған. XV - XVIII ғасырларда қолданылған ежелгі жарғының үзінділері халық аузында қысқа-қысқа мәтел сөздер қалпында сақталған. Мысалы, «Қара қылды қақ жару»; «Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіру», «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би», «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», т.б. Дереккөздер
Лирикалық проза

Лирикалық проза — автордың нәзік көңіл-күйімен, сезім әсерімен жазылған прозалық шығармалар. Лирикалық проза өз алдына жанр болып саналмайды, тек прозаның стильдік бір түрі ретінде қарастырылады. Мұндай шығарманың композициялық құрылысы лирикалық кейіпкердің тебіреніс-толғаныстарына сәйкес қалыптасады. Лирикалық прозада бастан-аяқ үзілмей дамып отыратын сюжет кездеспейді. Алайда кейіпкерлердің бүкіл бастан кешкен көңіл-күй әсерлерінен белгілі бір желі пайда болып отырады. Оны шартты түрде лирикалық желі деп атауға болады. Кейіпкердің ой-сезімі, басқа адамдармен әр түрлі қарым-қатысы, қайшылығы жағдай, оқиғаға айналып, бір-бірімен қалайда жалғасып, астасып жатады. Лирикалық прозаның қаһармандары ойламаған жерден күтпеген жағдайларды, өзгерістерді бастан өткеріп отырады. Орыс әдебиетінде Лирикалық прозаны жоғары сатыға көтерген Тургенев болды. Қазақ әдебиетінде Лирикалық прозаның белгілері Ж.Аймауытов шығармаларынан айқын танылады. Дереккөздер
Лирикалық шегініс

Лирикалық шегініс - әдеби шығармадағы көркемдік тәсіл. Оқиға желісін кенет үзіп, өзі жайлы немесе оқиғадан тыс жайтты баяндау. Мұның негізгі оқиғаға тікелей қатысы бола қоймайды. Дегенмен бұл әдістің де өзінше ұтымдылық жағы бар. Дастандар мен өлеңмен жазылған роман, повестерде кездесетін бұл әдіс шығарма мазмұнын тартымды етіп, құндылығын арттыра түседі. Мысалы, Пушкиннің "Руслан және Людмила" поэмасында ескі аңыздың оқиғасын баяндай отырып, ақын арасында бүгінгі өмір немесе тіпті әдеби сын жайлы жеке пікірлерін қыстырып айта кетіп отырады. Осы тәсілді Абай да қолданған. Ол "Масғұт" поэмасында Бағдатта ерте заманда болған деп айтылатын бір-екі аңыз-оқиғаны баяндай отырып, арасында: "Ақыл-ой, ар-намыс жоқ еш адамда, Өлген мола, туған жер жібермейді. Әйтпесе, тұрмас едім осы маңда", - деп өскен ортасын, өз көңіл күйін сөз етіп кетеді. Дереккөздер pt:Digressão
Әбен Мұхамедияров

Әбен Мұхамедияров (1904, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы - 13 қазан 1970, Шымкент қаласы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1958). Өмірбаяны Сахналық жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. 1926 және 1934 - 1938 ж. қазіргі Қазақ академиялық драма театрының труппасында ойнады. 1938- 1968 жылы Түркістан облысы қазақ драма театрында қызмет етті. Шығармашылығы Негізгі рольдері: Майқан, Көтібар, Есен (М.Әуезовтің "Түнгі сарын", "Айман - Шолпан" және "Еңлік - Кебегінде"), Амангелді, Қодар (Ғ.Мүсіреповтің осы аттас пьесасы мен "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында"), Телғара (Ә.Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емесінде"), Дудукин (А.Н. Островскийдің "Жазықсыз жапа шеккендерінде"). 1954 жылдан киноға түскен. Досан ("Шабандоз қызда", 1955), Құнанбай ("Бұл Шұғылада болған едіде", 1955), Бұлаибай ("Біз осында тұрамызда", 1957), Омар ("Шоқан Уәлихановта", 1957). Дереккөздер
Камера(Көлік)

Камера- арнайы мақсаттағы жабық көлем. Акустикалық камера Өніммен, мысалы, автомобильмен шығарылатын ішкі және сыртқы шуды өлшеуге арналған камера. Дымқылдық камерасы Жабылғылар мен материалдардың дымқылдықта шыдамдылығын сынауға арналған камера. Шуы басылған камера Еркін ашық кеңістік жағдайларына жақын жағдайларда акустикалық өлшемдерге арналған камера. Климаттық камера Әртүрлі табиғи-климатты аймақтарға сәйкес жағдайларда өнімдерді сынауға арналған камера. Бояу камерасы Гидрофильтрмен және сорғыш ауа тазартқыш жүйемен, бояу құрылғылармен жабдықталған, өнімдерді бояуға арналған камера. Қалтқылы камерасы Жанармайдың деңгейін қалтқымен реттелуі бар шашыратушыларға келетін жанармайды сақтауға арналған карбюратордағы камера. Серіппе-пневматикалық Камера - тежегіш камера, оның пневматикалық бөлшегі доңғалақтың тежегіш механизмдерін іске қосу үшін жұмыс тежегіш жүйесінің құрамында пайдаланылады, ал серіппе аккумулятор - сол тежегіш механизмдерді қысылған ауаның жол болу кезінде, қорлық тежегіш жүйелердің немесе тұратын жүйелер кұрамында іске қосу үшін пайдаланылады. Реверберациялық камерасы Акустикалық камера.Оның барлық нүктелерінде дыбыстық қысым бірдей, бұл қоршайтын беттерден дыбыстың толықтау шағылысуымен жетіледі. Жану камерасы Газ түріндегі, сұйық немесе қатты отынды жандыруға арналған, жылу қозғауышындағы кеңістік. Араластыру камерасы Диффузор мен дроссель жапқыш арасында ауалы келте құбырдың бөлігі, мұнда жанатын қоспа жасалынады. Тежегіш камерасы Диафрагма арқылы қысылған ауадан көлік кұралының тежеу механизмнің жазылатын жұдырық иіне күшті беретін камера. Шинаның камерасы Шинаға қойылатын және ауамен толтырылатын, су өткізбейтін резеңке қабық. Дереккөздер
Мұхаметжан Өтебайұлы

Өтебайұлы Мұхаметжан (1870, Қостанай облысы, Наурызым ауданы -1956, сонда) - әнші-композитор, Оңтүстік Қазақстан әншілік өнер мектебінің ірі өкілдерінің бірі. Жасында Троицк, Қараөткел, Атбасар жәрмеңкелерінде ән салып, өнер жарыстырған. Халық арасына кең тараған "Бәтжан қыз", "Мұхамеджанның хиләуі", "Көтерме", "Жайлау", "Итүрген", "Назқоңыр", "Жиырма бес" атты құрылысы күрделі, ырғағы қиын асқақ әндердің авторы. Мұхаметжан әндерінің шығу тарихы толық сақталған. 1972 ж. Әдебиет және өнер институтын Мұхаметжан әндерінің біразын баспадан шығарды. Дереккөздер
Сайқымазақ

Сайқымазақ - ескілікті жәрмеңке мен балаған ойын-сауықтарындағы күлдіргі кейіпкер. Ол литургиялық драмалар мен миракльдер (негізінен, күлкілі интермедияларда) және шіркеу мен мектеп театры ойын-сауықтарының қатысушысы ретінде бой көрсетті. Әсіресе 16-18 ғасырлардағы драматургияда (Англия, Франция, т.б.) кең етек алды. Сайқымазақтың негізгі атқарар қызметі жоғары тап өкілдері секілді пьеса кейіпкерлерінің көңілін аулап, күлдіріп отыру болып табылады. Сайқымазақ рольдерін орындаушылардың киімі ашық түсті, алабажақ матадан тігіп, оған қоңырау мен әртүрлі сылдырмақтар тағатын болған. Сайқымазақты кейіпкер ретінде У.Шекспир (тарихи шежірелерінде), сондай-ақ, П.Кальдерон, т.б. драматургтер өз шығармаларына енгізіп отырды. Дереккөздер
Хубал

Хубал - ежелгі араб Тәңірі, кинан бірлестігі мен оның отырықшы тармағы - құрайштықтар мен Мекке қаласының қорғаушысы. Шындыққа саятын аңыздарға қарағанда, Хубалды кинаншылар Солтүстік Арабиядан алған. Меккеде оның пішінсіз тас және ахық сыралғы (статуэтка) түріндегі сынып қалған оң қолы алтыннан қайта жасалған мүсіншесі болған. Мұның соңғысы әл-Қағбаға қойылып, ондағы ең басты тәңірі саналған Хубал әл-лат, әл-Уаза мен Манат құдай-аналардың ері, найзағай мен жауын тәңірі болған. Оның мүсіншесі жанында жебемен бал ашқан. Меккеліктердің мұсылмандармен күресі кезінде Хубал Аллаһқа қарсы қойылды, ал Құранда бұл жайында дерек жоқ. Мекке алынғанда Хубалдың мүсіншесі Қағбадан шығарылып, құртылған. Дереккөздер
Қауіп пен үміт

Қауіп пен үміт (хауф уа рижа) - Аллаһтың затынан қорқу, басқаша айтқанда ғашықтың сүйіктісін ренжітіп алмауынан қорқуы сияқты. Ариф пен әулиелердің қорқынышы осындай қорқыныш. Қарапайым халық тозаққа кіруден, жәннәтке кіре алмаймыз ба деп қорқады. Қауіп - Аллаһтың халықты құлшылыққа, жақсы игілікті істерге шақыру үшін қолданылатын «қамшылы» сияқты. Сопылық терминологияда қауіптің қарама-қарсы теріс мағынасы үміт (рижа) - Аллаһтан үміт үзбеуді білдіреді. Адамның Аллаһтың сыйы мен құрметіне бөленуін үміт етуін рижа дейді. Дереккөздер
Хусуф намазы

Хусуф намазы - Ай тұтылған кезде әркім үйінде құпия немесе жария түрінде екі немесе төрт рәкат намаз оқиды. Әбу Ханифа бойынша, мешітте жамағатпен оқу сүннетте жоқ. Оқыса, артық болмайды. Ай түнде тұтылатындықтан жамағайын мешітке жиналуы қиындық тудырады. Дереккөздер
Саймақ

Саймақ (туған-өлген жылы белгісіз) — шамамен 18 ғасырда өмір сүрген қазақ халық күйшісі. Ел арасында белгілі "Саймақтың сары өзені" деп аталатын аңыз-күйдің авторы. Бұл күйді ол сыбызғыда орындаған. Дереккөздер
Әл-Худайбийа

әл-Худайбийа - 628 жылы наурызда меккеліктер мен Мұхаммедтің (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) келісімге келген жері, Меккенің «киелі өңірінің» (әл-харам) батыс шекарасындағы Джиддаға барар жолда орналасқан. Мұсылман дәстүрі бойынша Мұхаммед (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) өзінің 1400 яки 1600 серігімен қажылыққа бармақшы болады. Алайда меккеліктер мұны Меккеге басып кірудің сылтауы деп ұғып, оның жолын бөгейді. Мұхаммед (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) олармен Осман ибн Аффан арқылы келіссөз жүргізеді, алаңда жағдай ушығып кетуге жақындайды. Сондай сәттің бірінде, Османнан хабар болмай, оны өлтірді деген қауесет тараған мезгілде, алдағы қырғын қантөгісті сезген Мұхаммед (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) өз серіктерінің «Аллаһтың қалауымен» (байа ар-ридуан) бұған шын берілгендіктері туралы ант беруін талап етеді. Ант бергендердің бәрі қалған мұсылмандарға қарағанда ерекше құрметке ие болды, ал осы оқиға өткен жердегі ағаш әулие ағашқа айналды. Осы келісім-шарт арқасында меккеліктер мен мұсылмандардың арасында он жылға созылған татулық орнады. Дереккөздер
Әл-Худжуири

әл-Худжуири, Әбу-л-Хасан Әли б. Осман әл - Ғазнауи әл-Жуллаби (туған жылы белгісіз - 1072/77 жылы шамамен өлген) - парсы әдебиетіндегі тұңғыш сопылық еңбектердің авторы. Бұл еңбекте сопылардың тарихы мен болмысы, дүниетанымы мен тәжірибесі жүйелі түрде баяндалған. Ол Әбу-л-Фадл Мұхаммед б. әл-Хасан әл-Хутталани және Әбу-л-Абабс Ахмад б. Мұхаммед аш-Шаккани сынды ірі дін ғұламаларынан дәріс алды. әл-Худжуири өмірінің дейін кезбе-дәруіштікпен еткізді, мұсылман елдерін Ферғанадан Хузистанға,. Үндістаннан Сирияға дейін шарлады. Ол өмірінің соңғы кұндерін Лахорда өткізіп, сонда өзінің бізге жеткен жалғыз еңбегі (он шығармасынан) - «Кашф әл-махд-жуб ли-абрар әл-кулубты» жазды. Бұл шығарманы жазу барысында әл-Худжуири мистицизм жөнінде араб тілінде жазылған жиырмаға тарта еңбекті пайдаланды. әл-Худжуири суфизм ережелері жүйесін бар қырынан танытуды өз алдына мақсат етіп қояды, оның доктринасын методика түрде баяндап және саралай береді. Кез-келген мәселені талдағанда ол өзінен бұрынғы авторлардың пікірін келтіре отырып, өз түйінін ең соңында айтады, болжамдарын өз өмір тәжірибесінен алған мысалдармен толықтырып отырады. Кашф әл-махджуб парсы сопылық әдебиетіне үлкен ықпалын тигізді. Бұл еңбекке Аттар (Тазкират әл-әулийа) мен Жәмидің (Нафахат әл-унс) және басқа авторлардың сілтеме жасағанын аңғаруға болады. Дереккөздер
Лиро-эпостық жырлар

Лиро-эпостық жырлар немесе ғашықтық жырлар — оқиға желісі бірін-бірі құлай сүйген екі жас арасындағы махаббатқа құрылған лирикалық әрі эпикалық шығарма. Көпшілігінің оқиғасы сүйгеніне қосылуды аңсаған, жастарға ескі салт-сана қарсы тұрып, мерт қылумен аяқталады. Лиро-эпостық жырларларда халықтың тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, көңіл-күйі көбірек суреттеледі. Оларда реалистік және романтикалық көріністер сабақтаса келіп, реалистік әдіс басым жатады. лиро-эпостық жырларда кейіпкерлер батырлар емес, карапайым адамдар. Екі жастың бір-біріне деген сүйіспешілігін жырлайтын эпостарда, негізінен, махаббат отына жанған қыз бен жігіттің қосыла алмай, трагедияға ұшыраған тағдыры баяндалады. Әдетте, олардың бақытына кедергі болатын нәрсе ата-аналардың қарсылығы немесе қызға ғашық басқа жігіттің жауыздығы, иә болмаса екі рудың араздығы болып көрсетіледі. Ғашықтық жырлар көркем фольклордың даму барысында батырлық эпостан кештеу қалыптасқан, бірақ бұл қаһармандық жыр мүлде өшіп, оның орнына романдық эпос келді деген сөз емес. Эпостың бұл екі түрі көп уақыт бірге , бір-бірімен байланыса, қатарласа дамыған. Ұқсастықтары да аз емес. Олардың жалпы поэтикалық сипаты ұқсас. Айталық, сюжеттік құрылымдардың бір типті болып келуі, образдар жүйесіндегі біркелкілік, өлең құрылысы мен бейнелеуіш құралдардың біртектілігі секілді белгілер эпостың екі түрінде де кездеседі. Ғашыктык жырлар көп вариантты болып келеді Оның себебі көп замандар бүл жырлар ауыздан-ауызға тарап, біреуден біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа жетіп баспаға іліккен. Қазақ лиро-эпостық жырлардың түрлері Қазақ Лиро-эпостық жырлары негізінен екі түрге бөлінеді: # Қазақ әдебиетінің төл туындылары - "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу", "Қыз Жібек", "Айман-Шолпан"; "Күлше қыз", "Құл мен қыз", "Мақпал қыз", "Есім - Зылиха" # Шығыс әдебиеті негізінде назира гөйлік дәстүрде жазылған қиссалар "Мұңлық - Зарлық", "Сейфілмәлік", "Бозжігіт", "Таһир - Зуһра", "Жүсіп - Зылиха", "Шәкір - Шәкірат", т.б. Лиро-эпостық жырларында тұрмыс-салт жырларының айтыс, жоқтау, жар-жар, жұбату, жұмбақ айтыс, қоштасу, сыңсу сияқты түрлері өте жиі кездеседі. Қазан төңкерісіне дейін Лиро-эпостық жырларын жинап, жариялауда орыс ориенталистері В.В.Радлов, И.Н.Березин, Г.Потанин, т.б. көп еңбек сіңірді. Лиро-эпостық жырларды С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Ә.Қоңыратбаев, М.С.Сильченко, Н.С.Смирнова, М.Ғабдуллин, т.б. ғылыми тұрғыда зерттеп, еңбектер жазған. Дереккөздер
Азот оксидтері

Азоттың осксидтері— азоттың оттекпен қосылыстары. Азот тотығы (монооксид), NO — түссіз газ; қайнау t — 151,8 o С, балқу t — 163,6 С; қосып алу, тотығу реакцияларына бейім. Азоттың шала тотығы (гемиоксид), N 2 O — түссіз газ; қайнау t — 89,5 o С, балқу t — 102,4 o С. Сумен, қышқылмен, сілті ерітінділерімен әрекеттеспейді, тотықпайды. Медицинада наркоз (“шаттандырғыш газ”) ретінде пайдаланады. Азоттың қос тотығы (диоксид), NO 2 — қоңыр түсті газ, қайнау t — 21,15 o C, балқу t — 11,2 o С. Ол азот қышқылын өндіру үшін және сұйық ракета отыны мен қопарылғыш заттардың тотықтырғышы ретінде пайдаланылады. Азотты ангидрид, N 2 O 3 — қоңыр қызғылт түсті газ, қайнау t — 13,5 o C; балқу t — 102 o С; сумен азотты қышқыл (HNO 2 ), сілтілермен нитриттер түзеді. Азот ангидриді, N 2 O 5 — түссіз кристалл, сумен қосылып азот қышқылын (HNO 3 ) түзеді. Жалпы азот оксидтері — физиологиялық актив заттар. Сондықтан ағза үшін зиянды. Азот әр түрлі оксидтер түзеді: ::N 2 O, NO, N 2 O 3 , NO 2 , N 2 O 5 N(I) және N(II) оксидтері тұз түзбейтін оксидтер, қалғандары қышқылдық оксидтер. Азот (II) оксиді Физикалық қасиеттері Азот (II) оксиді - түссіз, иіссіз, оңай тотығып, азот (IV) оксидіне айналатын газ. Алынуы Tабиғатта найзағай отында мына реакция жүреді: ::N 2 + О 2 2NО; құрылымдық формуласы: N 0 Өндірісте аммиакты тотықтыру арқылы алады: ::4NH 3 + 5O 2 = 6Н 2 O Зертханада: ::3Cu + 8HNO 3 = 3Cu(NO 3 ) 2 + 2NO↑ + 4Н 2 O Азот (IV) оксиді Физикалық қасиеттері Азот (IV) оксиді NO 2 - улы, қоңыр түсті, оңай димерленіп (N 2 О 4 ) кететін газ. Суда жақсы ериді. ::2NО 2 ↔N 2 О 4 +Q Алынуы Өндірісте азот (II) оксидін тотықтыру арқылы азот (IV) оксиді алынады: ::2NО + О 2 = 2NО 2 Зертханада: ::Cu + 4HNО 3 = Cu(NО 3 ) 2 + 2NО 2 ↑ + 2H 2 О Оның құрылымдық формуласы: О N О Химиялық қасиеттері ::1) 3NО 2 + Н 2 О = 2HNО 3 + NO ::2NО 2 + H 2 О = HNО 2 + HNО 3 Азот (IV) оксиді сумен әрекеттескенде екі түрлі қышқыл түзіледі: азотты және азот қышқылдары. ::2)2NО 2 + 2NaOH → NaNО 3 + NaNО 2 + Н 2 О Сілтімен әрекеттескенде осы қышқылдардың тұздары - нитрит, нитрат түзіледі. Азот (IV) оксиді оттегінің қатысында сумен әрекеттесіп, азот қышқылын береді: ::4NО 2 + О 2 + 2Н 2 О = 4HNО 3 . Дереккөздер
Жырашық

Бөлу жырашық Тең бұрыштық жылдамдықтардың топсасының шанышқысындағы шұңқыр, сонда домалақ орнатылады; бөлу оршығымен бірге екінші шанышқыда шарнирдың секторсыз жағында домалақтың орналасуын қамсыздандырады. Бедердің жырашығы Шинаның жолмен жақсы түйісуіне арналған сурет пен шошақтарды жасайтын қаптаманың бедеріндегі шұңқыр. Дереккөздер
Людмила Лунина

Лунина Людмила (17.09.1946 жылы туған, Ресей, Вильнюс қаласы) - ақын. * Мәскеудегі Тарих және архив институтын бітірген (1971). * Ұзақ жылдар Қарағанды қаласындағы университетте оқытушы болған. Көптеген ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. * "Түнгі от", "Бір түрлі түс", "Ел жаны" атты жыр жинақтары жарық көрген. Дереккөздер
Құптан намазы

Құптан немесе Иша намазы. Оқылу реті Құптан намазының алдымен төрт рәкат сүннеті оқылады. Бұл — намаздыгер намазының төрт рәкат сүннетіндей мүәккад болмаған сүннет. Айна-қатесіз намаздыгердің төрт рәкат сүннеті секілді оқылады. Осыдан кейінгі оқылатын төрт рәкат Құптан парызы да дәл бесін және намаздыгер парыз намаздары секілді оқылады. Айырмашылығы Құптан намазына ниет етіледі. Осыдан кейін оқылатын екі рәкат сүннет бамдат намазының екі рәкат сүннеті секілді оқылады. Бұл жерде тек ниет өзгереді. Жеке оқыған адам құптанның алғашқы екі рәкатын жария оқи алады. Дереккөздер
Салон

Салон (, - зал) - *Қабылдау бөлмесі, қонақтар бөлмесі, қоғамдык бөлме; *Зиялылардың белгілі бір кісінің үйіне іріктеліп өткізетін саяси, өдеби-көркем үйірмелері. *Көркем' бүйымдар дүкені, зат-мүліктерді таныстыру залы, т.б. Батыс Еуропа елдерінде замани өнерді насихаттайтын мерзімдік көрмелерді де Салон деп атайды. 1737 - 1848 жылдары Луврде өткізілетін шаршы Салондарға байланысты "Салон" атауы келіп шықты. 18 ғасырдағы буржуазиялық төңкерісіне дейін Салонда тек Көркемсурет академиялары мүшелерінің жұмыстары ғана койылды. 19 ғасырдан "салондық өнер" термині тек сыртқы сұлулыкты бейнелеуге әуес беймазмүндыкты білдіреді. Дереккөздер
Храповик

Храповик - бір бағытта айналуға мүмкіндік беретін көбінесе тісті механизм түріндегі құрал. Иінді біліктің храповигі Иінді біліктің храповигі - оталдыру тұтқасы арқылы иінді біліктің айналуын қамтамасыз ететін храповик. da:Skralde de:Sperrklinke en:Ratchet (device) es:Trinquete (mecánica) fa:چرخ جغجغه fr:Cliquet (mécanique) it:Cricco ja:ラチェット nl:Ratel (gereedschap) no:Skralle pl:Mechanizm zębatkowo-zapadkowy ru:Храповой механизм uk:Храповий механізм
Белдіктің цапфасы

Белдіктің цапфасы - доңғалақ күпшегінің подшипнигін орнатуга арналған топсалы белдіктің, белдік арқалығының немесе белдік картерінің арнайы бөлігі. Бұрылу жұдырығының цапфасы Бұрылу жұдырығының цапфасы - бұрылу жұдырығының мойынтірек киіліп тұрған бөлігі. Дереккөздер
Шынжыр

Шынжыр — бір-біріне ілмектелген шығыршықтар тізбегі. Мысалдары *Велосипед шынжыры - велосипедтің жетекші доңғалағындағы қолданатын тұйық контур түрінде металдың тізбектей жалғанған бір-бірімен топса арқылы жалғаскан буындардан тұратын икемді құрылым; *Сырғанауға қарсы шынжыр - автомобиль өтімділігін артыру үшін жетекші доңғалаққа кигізілген тұйық құрылым; *Шынжыр табан Дереккөздер
Фирка

Фирка (көпше фирак, мияла, тайфа, синф ұғымдарының баламасы) – белгілі бір қағиданың немесе бірнеше мәселелер бойынша бірдей пікірдегі адамдардың тобы, мектеп, қауым. Фирка ұғымы мұсылман ғақлияшыларының еңбектерінде айтылатын барлық қауымдарда бірдей пайдаланылады. Ол қауымдардың жүйелеріндегі әдістер мен айырмашылықтар әр қилы болғанымен, олардың түпкі қағидалары бір-біріне ортақ. Мұхаммед (с.а.у.) мұсылман қауымы 73 (немесе 72) қауымға бөлініп кететінін білген деседі. Мұсылман ғақлиялары ондай пікірлестер тобын діни-саяси топтастығына, діни мектептестігіне, қауымдастығына қарамастан бір атаумен Фирка деп атаған. Оларға бұл атаудың мағынасын керегінше кеңейтіп те, тарылтып та пайдалануға, кейде жалпылық, кейде жалқылық, кейде даралық мағына беруге, сөйтіп бір кезде Мұхаммедтің өзі білген жікшілдікті жүйелеуге қолайлы жағдай туғызады. Дереккөздер
Хадд

Хадд - («тоқтату» «жол бермеу») - Құран мен суннада адамгершілікке, қоғамдық тәртіпке жат саналатын күпірлік, зинақорлық, жала жабу, маскүнемдік, біреуді әдейі мас қылу, құмар ойындар, сауда тәртібін бұзу, біреудің дүниесін алдап алу сияқты қылмысты істерге қарсы істелетін айып жаза. Жеке адамның мүддесіне залалсыз, заңға қайшы қылмыстарға бағытталғандықтан хадд міндетті түрде орындалуы керек. Ондай істе кешірім жасауға жол берілмейді. Қазылық билік бойынша 40-тан 100-ге дейін дүре соғылуы тиіс. Оның үстіне енді қайта істеместей тәубеге келтіру үшін айып салынады. Жаза өтелген соң тәубеге келу және күнәсін ақтап алу шартты. Хаддты өтеу тәртібі, қанша дүре соғылатыны жазалы адамның денсаулығына байланысты белгіленеді. Қайткен күнде де, дүре адамның денсаулығына зиян келтірмейтіндей болуы керек. Жазалау үстінде мерт болған адамға қордан оның мұрагеріне құн (дийа) төлеуге міндетті. Xадд мешіттен басқа кез-келген қоғамдық орында қадидың не оның өкілінің қатысуымен өтелу керек. Жазалау кезінде әйелдің денесін бүркел қояды да, еркекке соғылған дүренің күші әлсіремейтіндей етіп киім кигізіледі. Осман құқығы бойынша Xадд орнына ақшалай ірі айып төлеп құтылуға болады. Дереккөздер
Магиялық поэзия

Магиялық поэзия ( - абыз, сиқыршы) (өз кезегінде грек тіліне парсы тілінен сіңген сөз) - әр түрлі құбылыстарға табиғаттан тыс күштер арқылы әсер етуге болады дейтін наным-сенімнен туған сиқырлау, дуалау мақсатымен айтылатын ғұрып өлеңдері. Мысалы, қазақ фольклорындағы бәдік, арбау-байлау өлендері, бақсы сарыны, т.б. Магиялық поэзия жанрларына жатады. Дереккөздер
Фосфор оксидтері(V)

Фосфор екі түрлі оксид түзеді: Р 2 O 3 және Р 2 O 5 Фосфордың оксидтері димерленген күйінде жүреді, яғни Р 4 О 6 , Р 4 О 10 Алынуы фосфорды жағу арқылы: ::4Р + 3О 2 = 2Р 2 О 3 (оттегі жетіспегенде) ::4Р + 5О 2 = 2Р 2 О 5 →Р 4 О 10 (оттегі артық болғанда) Химиялық қасиеттері Фосфор (V) оксиді - қышқылдық оксид, су тартқыш, ақ қопсыған ұнтақ. 1) сумен әрекеттесіп қышқыл түзеді ::Р 2 О 5 + Н 2 О = 2НРО 3 метафосфор қышқылы ::Р 2 О 5 + ЗН 2 О = 2Н 3 РО 4 ортофосфор қышқылы 2) негізбен әрекеттесіп тұз бен су түзеді ::Р 2 О 5 + 6NaOH = 2Na 3 PО 4 + ЗН 2 О натрий ортофосфаты 3) негіздік оксидпен тұз түзіледі ::Р 2 О 5 + ЗСаО = Са 3 (РО 4 ) 2 кальций ортофосфаты Қолданылуы Р 2 О 5 - су тартқыштығы (гигроскопиялық) жоғары болғандықтан газдарды құрғату үшін қолданылады. Дереккөздер
Мақсұтбек Майшекин

Майшекин Мақсұтбек – ақын, драматург. Қазақстан Республикасының еңбек сіңген өнер қайраткері (1961). "Бәрінен де сен сұлу" әнінің мәтін авторы. * 1920–1941 жылдар кеңес мекемелерінде түрлі қызметте еңбек еткен. * 1941–1962 жылдар Қазақ радиосында редактор қызметтерін атқарған. Еңбектері "Жылдар жемісі" (1957), "Көркемөнер шеберлері" (1959), "Жүсіпбек Елебеков" (1964), "Жаяу Мүса" (1966), "Портреттер" (1969), "Қалибек Қуанышбаев" (1972) очерк-кітапшаларының, 100-ге жуық ән мәтіндерінің ("Біздің ән", "Шаттық әні", "Жастар", "Кең дала", "Орденді Қазақстан", "Тыңға сапар", "Бәрінен де сен сұлу", т.б.) авторы. Майшекин ұлттық музыкалық мәдениетін насихаттауға елеулі үлес қосқан ақын. Дереккөздер
Хайбар

Хайбар - Мединенің солтүстік жағындағы б.з. VI ғ-да болған алқап. Ол егін жайлы, құрма, сулы-нулы тоғайлы бірнеше алқаптан құралған. Оны диқан-яһудилер мен иудаизмге сиынған арабтар мекендеген. Мұхаммед мың жарым кісілік жасақпен бір жарым ай шабуылдан, алқапты өз қол астына қаратады. Сол соғыстан кейінгі жасалған келісім-шартта Xайбар күнінен бағындырылғандықтан мұсылмандардың әскери олжасы деп танылды. Алқаптың бестен бірі әскери жасақ басшысы Мұхаммед (с.а.у.) әулетіне, қалған жері сол жорыққа қатысқан жауынгерлерге таратылып берілген. Жерді жергілікті тұрғындар өңдеп, түскен өнімнің тең жартысын мұсылмандарға беруге міндеттенеді. Деректер бұл бөліс жайында әр түрлі мәліметтер келтіріледі. Келісім-шарт диқан-яһудилердің болашақ жағдайларын толық ашпады. Жерді өңдеушілер жер несі болып қала ма, жоқ па - ол арасының басы ашылмаған. Кейінгі мұсылман заңгерлері келісім-шартты қайтадан талдап, Мұхаммед (с.а.у.) жергілікті тұрғындарды жерді жалға алушылар деп тапты. Пайғамбар (с.а.у.) өлген соң қызы Фатима мұрагер ретінде Хайбардан түсетін әкесінің сыбағасын өзі алуға тырысты. Оған Халиф Әбу Бәкір келіспеді. Хадистің айтуынша, «Мұхаммедтің мұрагері жоқ», - дегенді тілге тиек етті. Сондықтан оның меншігі қауымдық меншік деп табылып, қайырымдылық мақсатқа жұмсалуы керек деп саналды. Бірақ, Хайбардан түсетін пайданың белгілі бір мөлшерін Пайғамбар (с.а.у.) әулетіне беріп тұруға келісілді. 641 ж. халифа Омар Мединеде яһудилердің солтүстік Хиджаздан Сирияға қоныс аударатынын хабарлады. Соның нәтижесінде, хайбарлықтарға да өз мекенін тастауға тура келді. Сондықтан оларға ешқандай ақы төленбеді. Соған қарап, оларды мұсылмандардың біреудің меншігін уақытша пайдаланып отырған жалгерлер деп танығанын, егер келісім-шартты бұзса, еңбектері үшін ешқандай төлем төленбейді деп санағанын аңғару қиын емес. Яһудилерді жер аударғанда Омар Мұхаммедтің өлер алдында «Араб түбегінде екі дін: Ислам мен иудаизм қатар өмір сүруге тиісті емес» - деген өсиетіне сүйенеді. Ол алқапты түгелімен бір кезде оны жаулап алуға қатысқан жауынгерлердің әулеттеріне бөліп береді. Хайбардағы әскери жеңіс Мұхаммедтің (с.а.у.) болашақ жеңістеріне жол ашып берді. Дереккөздер
Марина Борисқызы Әлбекова

Марина Борисқызы Әлбекова - 1969 жылы 13 қыркүйекте Гурьев облысы Мақат ауданы Доссор кентінде туған. Қазақ. Алматы халық шаруашылығы институтының инженерлікэкономикалық факультетін (1990) экономист мамандығы бойынша бітірген. Қазақ, орыс және неміс (сөздікпен) тілдерін біледі. 1990 жылдан - Шевченко қалалық халыққа білім беру бөлімі жоспарлау бөлімінің экономисі. 1991 жылдың қыркүйегінен - Шевченко қалалық қаржы бөлімінің бас маманы. 1992 жылдан - Маңғыстау облыстық қаржы басқармасы бюджет бөлімінің бас маманы, 2000 жылдан - бөлімінің бастығы. 2003 жылдан - Маңғыстау облыстық мәслихаты 3-ші шақырылымы тексеру комиссиясының бастығы. 2005 жылдан - Маңғыстау облысы Қаржы департаментінің директоры. 2008 жылдан бері - Маңғыстау облысы Қаржы басқармасының бастығы. Маңғыстау облыстық мәслихаты 3-шақырылымының депутаты (2003-2005). Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, Дж. Сорос. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Экономикасы тұрақты, ұлтаралық келісім, тұрақтылық сақталатын, халқының және мемлекеттің тұрмыс жағдайы өскелең өркендеуші республика». Хоббиі - таңдаулы тамақтар дайындау. Сүйіп оқитын әдебиеті - классика. Тұрмыс құрған. Жұбайы - Әлбеков Асқар Тілеуұлы (1966 ж.т.). Ұлы - Әлішер (2000 ж.т.). Дереккөздер
Фосфор қышқылы

Фосфор қышқылы (ортофосфор қышқылы) H3PO4, мол. м. 97,995; түссіз гигроскопиялық кристаллдар (а0,5762 нм, b0,4831 нм, с1,1569 нм, 95,31°); ауада жайылады; балқу темп. 42,5°С; тығ. 1,88 г/см3; ΔH0обр.-1283 кДж/моль; Балқыған күйде асқынсалқындауға қабілетті; 150C-та қою майлы сұйықтық, -121 0C-та шынытәріздес масса түзеді. Фосфор қышқылы суда кез келген қатынаста араласады. Сұйытылған сулы ерітінділердің қышқыл дәмі бар. Алынуы Фосфор (V) оксидін суда еріту арқылы ::Р 2 О 5 + ЗН 2 О = 2Н 3 РО 4 Фосфоритке концентрлі қышқылмен әрекет ету арқылы ::Са 3 (РО 4 ) 2 + 3H 2 SО 4 (конц) = 2Н 3 РО 4 + 3CaSО 4 Фосфор қышқылы үш түрлі тұз түзеді: NaH 2 PО 4 - натрий дигидрофосфаты; Na 2 HPО 4 - натрий гидрофосфаты; Na 3 PО 4 - натрий фосфаты. Фосфор қышқылының Na, К тұздары - ортофосфаттары, гидро- және дигидрофосфаттары суда жақсы ериді. Химиялық қасиеттері Фосфор қышқылы тотықтырғыш қасиет көрсетпейді, қышқылдарға тән барлық реакцияларға түседі. 1) активті металдармен сутек бөле әрекеттеседі: ::2Н 3 РО 4 + ЗСа = Са 3 (РО 4 ) 2 + ЗН 2 ↑ 2) негіздік оксидтермен тұз бен су түзеді: ::2Н 3 РО 4 + 3MgO = Mg 3 (PО 4 ) 2 + ЗН 2 О 3) негіздермен тұз бен су түзе әрекеттеседі: ::Н 3 РО 4 + 3NaOH = Na 3 PО 4 + 3H 2 О 4) әлсіз қышқылдардың тұздарымен әрекеттеседі; ::2H 3 PО 4 + 3Na 2 S = 2Na 3 PО 4 + 3H 2 S↑ жаңа тұз және жаңа қышқыл түзеді. Фосфор қышқылының қалдығына (РО 4 3- ) сапалық реакция жасау үшін күміс ионы (Ag + ) қолданылады. ::Н 3 РО 4 + 3AgNО 3 = Ag 3 PО 4 ↓+ 3HNО 3 ::(РО 4 3- + 3Ag + → Ag 3 PО 4 ↓ Қолданылуы :Н 3 РО 4 →фосфаттар→тыңайтқыш. Фосфор қышқылы тірі ағзалардың өмір сүруіне қажетті органикалық фосфорлы қосылыстар күйінде көптеп кездеседі (АТФ; глюжкозофосфат). Дереккөздер