kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Құқықтық жәрдем

Құқықтық жәрдем – халықаралық қатынастарда қалыптасқан нормативтік және ұйымдық-құқықтық құралдар жүйесі. Екі не одан көп мемлекеттің аумағында іс жүргізу әрекетін жетілдіруді талап ететін азаматтық, отбасылық, қылмыстық істер бойынша өзара көмек көрсету саласында мемлекеттердің ынтымақтасуы кезінде пайдаланылады. Мұндай жүйенің негізінде мемлекеттер арасында өз ұлтының құқық субъектілерін құқықтық қорғау, дауларды және қолданылатын құқықтық жүйелерді қарауға өздерінің сот орындарының құзырлылығын анықтау, шетелдіктердің, азаматтығы жоқтардың (апатридтердің), көп азаматтығы барлардың (бипатридтердің) іс жүргізу құқықтарын сақтау мәселелері бойынша келісімдер жасалады; сондай-ақ әр түрлі құжаттардың (куәліктердің, дипломдардың, т.б.) жарамдылығын тану, сот тапсырмаларының орындалуы, дау-лар бойынша шешімдердің танылуы мен орындалуы, құжаттарды алмасу, қылмыскерлерді ұстап беру тәртібі де осындай келісімдермен реттеледі. Қазақстан Республикасы құқықтық жәрдем туралы бірқатар екі жақты және көпжақты халықаралық шарттарға қатысушы мемлекет болып табылады. Пайдаланған әдебиетттер * Қазақ энциклопедиясы
Биотоп

Биотоп (био... және грек. tоpos — орын) — Жер бетінің (құрлықтың не суқойманың);жануар және өсімдіктер тобы өмір сүретін ортақ жер. Екі мағынада қолданылады: 1) нақтылы, экологиялық жағдаймен сипатталатын, нақтылы биоценоз түрлері мекендейтін аймақ; 2) нақтылы организмдердің немесе олардың қауымдарының тіршілік етуіне барынша ыңғайлы қоршаған орта факторларының жиынтығы.Биоценоздың рельефі, климаттық жағдайы шамамен біркелкі болып келетін құрлықтағы немесе судағы алатын орны. Биотоп өзінің табиғи және тарихи қалыптасқан геогр. орны мен фауна, флора және абиотикалық фактор жиынтығымен ерекшеленеді. Биотоп экожүйелердің немесе биогеоценоздардың анорганик. құрылымдарынан тұрады. Биотоп — биоценоздың бөлінбейтін құрамдас бөлігі. Биотоп пен биоценоз бірігіп, ірі бірлестік — биогеоценоз құрайды. Дереккөздер
Фивы (Грекия)

Фивы – Беотиядағы ежелгі грек қала-мемлекеті. Қаланың көнелігін Микен дәуірінің ескерткіштері дәлелдеді. Б.з.б. 6 ғасыр қарсаңында Фивыны билеген жергілікті тайпалар Беотияның барлық қала-мемлекеттерін біріктіріп, Беотия одағын құрды. Осы кезеңде Фивы ежелгі грек өркениетінің ірі орталықтарының бірі болды. Бұл одақ грек-парсы соғыстары (б.з.б. 500 – 449) кезінде парсыларды қолдады. Грек қала-мемлекеттері арасында болған өзара соғыстардан кейін Спарта талқандап, б.з.б. 387 жылы Анталкид бітіміне сәйкес Беотия одағы таратылды. Фивы өзінің бұрынғы маңызын жойып, ішкі дағдарыс қалыптасты. Б.з.б. 338 жылы Фивыны Македония жаулап алды, 335 жылғы Македонияға қарсы көтерілісті басқаннан кейін қала жермен-жексен етіп, күйретілді. Б.з.б. 315 жылы Фивы жартылай қалпына келтірілді, бірақ оның саяси рөлі төмендеп кетті. Фивы қазір Грекиядағы шағын қала. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Фитофтороз

Фитофтороз — Phytophthora туысына жататын саңырауқұлақтар қоздыратын өсімдік ауруы. Бұл ауру көбінесе картоп, қызанақ, цитрусты дақылдарға, алмаға, т.б. түседі. 19 ғасырдың 2-жартысында Фитофтороз. Батыс Еуропа елдерінде тек картоп жеп күнелткен мыңдаған ирландықты ашаршылыққа ұшыратқан (Ф.Энгельс “Табиғат диалектикасы”). Картоп Фитофторосы жауыны көп жаздың 2-жартысында картоп егістігіне зиян келтіріп, дақылдың тамыртүйнегі мен жапырағын зақымдайды. Кеселге шалдыққан жапырақтардың жоғары ұшы мен жиектерінде қоңырқай келген үлкен дөңгелек дақтар, ал дақылдың сабағында ұзынша қоңырқай дақтар немесе сызықшалар пайда болып, соңында қурап қалады. Түйнегінде сұрғылт дақтар пайда болып, кейіннен қарайып, түйнекті шірітеді. Ауру тұқымдық картоп арқылы таралады. Фитофтороздың дамуы егер бірнеше тәулік бойы ауа ылғалд. 90 — 95% болып, ал ауа температурасырасы 15 — 17С-тан аспаса қарқынды өтеді. Күрес шаралары: қызанақ тұқымын себу алдында 0,5 — 1%-дық тотияйын немесе калий перманганаты ерітіндісіне 12 — 16 сағатқа салып қою керек. Тұқымдық картопты іріктеп алып, ТМТД (3 — 4 л/т) немесе фундазол мен фенорам супер (2 л/т) препараттарының бірімен өңдеу қажет. Фитофтороз белгісі байқалған өсімдікке риомил МЦ не ридомил голд МЦ (2,0 — 2,5 л/га) препаратын бүркеді. Пайдаланылған әдебиет "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том Койшыбаев М., Жанарбекова А.Б., Особенности развития фитофтороза картофеля в Казахстане // “Защита и карантин растений”, М., 2001, ғ9.
Биогеохимиялық айналым

Биогеохимиялық айналым — биосферадағы заттар мен энергия ауысуының белгілі бір тәртіппен қайталанып тұруы. Табиғаттағы геосфераның барлық түрлерінде химтялық элементтер мен олардың қосылыстары үздіксіз биогеохимиялық айналымға түседі. *Ол күн сәулесінің энергиясы және организмдердің тіршілік процесі арқылы жүзеге асады; *химиялық элементтердің бір геологиялық құрылымнан екіншісіне ауысуын, шоғырлануының көбейіп-азаюын тудырады; *тіршіліктің сақталуына және эволюциялық дамуға жағдай жасайды. Биосферадағы кейбір биогендік элементтердің жылдық айналымының қайталануы 95 — 98%-ке жетеді. Биогендік элементтердің қазіргі Жер бетінде таралуы геологиялық эволюция нәтижесінде қалыптасты. Тірі организмдер даму сатысында биосфералық айналымнан геологиялық айналымға ауысып отырады. Ауадағы оттек, азот, Жер қойнауындағы кейбір кендер (мұнай, көмір, т.б.) осындай ауысудың нәтижесі. Адам өзінің шаруашылық іс-әрекеті арқылы биосферадағы биогеохимиялық айналымның өзгеруіне ықпал жасайды. Адамның қолымен жасалған кейбір материалдар (жасанды талшықтар, жасанды жуғыш заттар, ксенобиотиктер) табиғи биогеохимиялық айналымға қатыспайды және биосферада ыдырамайды. Сондықтан болашақта өндіріске қалдықсыз технологияны енгізіп, экожүйеге ауыл шаруашылығы мен өндірістен түсетін өнімдерді тиімді қайта өңдеп, биосферада биогеохимиялық айналымның қалыпты жүріп отыруына жағдай жасау қажет. Дереккөздер
Хемогендік шөгінділер

Хемогендік шөгінділер (нем. xemіs — химия, грек. genos — туыс, тек),химиялық тұнбалар — ерітінді құрамындағы әр түрлі заттардың химиялық тұнуы нәтижесінде қалыптасқан түзілімдер. Олар нағыз және коллоидтық болып бөлінеді. Хемогендік шөгінділер тау жыныстарының химиялық мору процесі мен жер асты гидротермалық және атмосфералық сулардың жер үстіне шығуынан пайда болады. Климат жағдайына, суда еріген заттардың концентрациясына, олардың ерігіштік қасиеттеріне және судың температурасына байланысты мору орнында, су алаптарына (көл, атырау, батпақ, лагуна, шығанақ, теңіз, мұхит) шөгеді. Ылғал климат жағдайындағы тұздылығы қалыпты теңіздер мен тұщы көлдердің жағалауларына таяу жерлерде құраушы бөліктерінің ерімталдығы төмен темір, марганец кентастары, бокситтер, әктастар, яшмалар тұнады. Құрғақшылық белдеміндегі тұздылығы 15%-ға дейінгі алаптарда әуелі доломит, кейін флюорит, целестин, ал тұздылығы 20%-дан жоғарылағанда галит, одан әрі калий тұздары (сильвинит, карналит, полигалит, каинит, лангбейнит), оларға қоса бор, бром, сілтілі металдардың қосылыстары тұнады. Суында Na2CO3 пен бірге NaCl Na2SO4 болатын содалы көлдерде әуелі кальций, кейін доломит, магний силикаттары (керолит, сепиолит), тұздылығы жоғарылағанда термонатрит, тенардит, галит, т.б. тұздары тұнады. Na2SO4, MgSO4, CaSO4 мол, ал Na2CO3 жоқ сульфатты көлдерде әуелі кальцит немесе доломит, олардан кейін Ca, Na, Mg сульфаттары (гипс, тенардит, мирабилит, глауберит, астраханит), тұздылығы артқанда галит, эпсомиті тұнады. Суында CaCl2, MgCl2 бар, бірақ Na мен Mg сульфаттары жоқ хлоридті көлдерде Хемогендік шөгінділер аз кездеседі. Хемогендік шөгінділер – ерітінділерден химиялық және биохимиялық реакциялар: булану, тотығу-тотықсыздану процестерінде жаралған аз еритін немесе ортаның рН көрсеткішінің өзгеруінен, коллоидтердің коагуляциясы және т.б. процестер нәтижесінде тұнатын шөгінділер. Хемогендік шөгінділер тұйық және жартылай тұйық аридтік белдем сушараларында өте қарқынды қалыптасады. Сонымен қатар активті поствулкандық процестер жүретін аудандарда, мұхиттар мен кейбір теңіздердің терригендік және биогендік материал аз келетін орталық бөліктерінде де жаралады. Дереккөздер
Құқықтық қарым-қатынас

Құқықтық қарым-қатынас – құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық қарым-қатынас. Бұған қатысушылар субъективті құқық иелеріне айналып, оларға міндеттер жүктеледі. Құқықтық қарым-қатынас – жекелеген тұлғалар (азаматтар, ұйымдар, мемлекеттік органдар мен азаматтар) арасындағы қарым-қатынас, олар заңмен қамтамасыз етілген ықтимал және парыздық мінез-құлық өлшемдерін айқындайтын құқықтармен және міндеттермен өзара байланысты. Мүмкіндік пен парыз нақты іс-әрекетпен, нақты мінез-құлықпен іске асырылады. Құқықтық қарым-қатынас заңда көзделген фактілер орын алғанда, яғни шарттар жасасылғанда, әкімшілік актілер қабылданғанда, құқық бұзушылық немесе оқиға болғанда, т.б. жағдайларда туындайды. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Үміт

ҮМІТ — 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Троицк қаласында құрылған жастар ұйымы. Негізін сол маңайдағы оқушы қазақ жастары құрады. Сол кезеңде пайда болған қазақ жастарының басқа да ұйымдары сияқты “Үмітте” негізінен мәдени-ағартушылық, демократия сипаттағы шараларды (қазақ халқының арасында оқу-білім тарату, мәдениеті, әдебиеті мен өнерін көтеру, оқушы жастарға жәрдемдесу, ауыз әдебиеті үлгілерін жинастырып жариялау, әйел теңдігін, демократиялық қоғамды насихаттау, т. б.) жүзеге асыруға тырысты. Саны жағынан шағын болып, қос төңкеріс пен Азамат соғысы жылдарының әсерінен кейбір мүшелері алаштық, ұлттық, кейбіреулері большевиктік-ревеволюция идеяларды жақтады. 1918 жылы 5 — 13 мамыр аралығында Омбы қаласында әр түрлі жастар ұйымдарының біріккен құрылтайы болып өтті. Құрылтайды “Бірлік” ұйымы ұйымдастырып, оның жұмысына қатысу үшін сол кезде Қазақстанда құрылған 21 жастар ұйымынан бір-бір өкілден шақырылды. Олардың ішінде “Үміт” ұйымы да болған. Ұйым басшылары мен мүшелері, олардың кейінгі тағдыры жөніндегі деректер мардымсыз. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Функционализм (сәулет)

Олимпиялық стадионы мұнарасы, 1934-38)]] Функционализм ( — орындау) — 20 ғасырдағы сәулет өнерінде өріс алған бағыт. Ол әуелі Франция (Ш.Э. Ле Корбюзье) мен Германияда (В.Гроппиус, Л.Мис ван дер Роэ, т.б.), Нидерландта өріс алып, кейін Америкада (Л.Салливен) өркен жайды. Функционализм ағымын жақтаушылар салынатын құрылыс пен ғимараттың өндірістік және тұрмыстық тиімділігін қатаң қадағалап, оны қазіргі индустриялы құрылыс техникасы мен өндіріс жетістіктерін кеңінен қолдану арқылы жүзеге асыруға ден қойды. Функционализм. Құрылыс ісіне бірқатар жаңа конструкциясы. идеялар мен жоспарлау тәсілдерін енгізді: стандартты тұрғын үй секциялары мен пәтерлер, қалалар мен поселкелерде қаз-қатар салынған (тұйық жағы көшеге қаратылған үйлер) ғимараттар, т.б. Алайда “түр тиімділікпен бірге жүру керек” деген Ф-нің теор. тезисі көбінесе схематизмге, архит. шешімнің тым қарапайымдануына әрі жергілікті жағдай мен ұлттық дәстүрді бағаламауға әкеп соқтырды. Коэн Дюрқтейм еңбектерінен әр алуан пошымда табуға болатын тұрғыны ұстанады. Ол мынадай пікірде: қоғамды қажеттердің орын алуы тұрғысынан емес (Бұл қажеттер индивидумда болатынын ескеріп, өзі диспозициялық фактілер деп атаған нәрсенің тұрғысынан қарау керек; яғни бұлар нақты қоғамдық институттың өмір сүруіне жәрдемдесетін, бірақ іс жүзінде олардың бой көтеруіне себеп болмайтын айналадағы әлеуметтік ортаға тән сипаттар. Дереккөздер Сілтемелер: * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Әбу Суфйан

Әбу Суфьян (&nbsp; 560-650, Медине) - меккелік ірі саудагер, құрайыш тайпасы көсемдерінің бірі. Мұхаммед пайғамбарға, ислам дініне қарсы шығып, көп кедергілер келтірген. Кейін Мәдинада Мұхаммед билігі күшейіп, ислам дінінің кең тарала бастағанына көзі жеткен Әбу Суфьян Мұхаммедпен жарасқан. Мекке жұрты Әбу Суфьян көмегімен ұрыссыз мұсылмандарға бас иді. Осман халиф тұсында Әбу Суфьянның ұлы Муауия Шам (Сирия) әмірі болып тағайындалады. Кейін Әли Әбу тәліп (Әзірет Әлі) қайтыс болған соң, билікті қолға алған Муауия омеялықтар әулеті билігінің негізін қалады. Дереккөздер
Биоиндикатор

Биоиндикатор (био... және грек. іndіco — көрсеткіш, анықтағыш) — организмдердің бір жерде тұрақты мекендеуі, олардың сандары, құрылымы және дамуы, табиғи процестер мен тіршілік ортасы жағдайларының көрсеткіші. Қоршаған ортаның жағдайлары мен кейбір процестердің маңызын бағалау мақсатында биоиндикатор қолдану организмдердің белгілі бір факторларға біржақты бейімделушілік қасиетіне негізделген. Мысалы, балықпен қоректенетін құстардың бір жерге көптеп жиналуы — судың сол бөлігінде балықтардың шоғырлануының, ал су микрофлорасының құрамы — оның тазалығы мен ішуге жарамдылығының, топырақ құрамы — оның құнарлылық дәрежесінің көрсеткіші бола алады. Ғарыштық зерттеулерде ғарыш факторларының организмге тигізетін әсерін анықтау үшін жануарлар, өсімдіктер және микроорганизмдер биоиндикатор есебінде пайдаланылады. Қосымша Биоиндикатор - қандай да бір табиғат процестерінің, құраушыларының, ерекшеліктерінің немесе қоршаған ортаның өзгерістерінің бар-жоғын немесе қарқындылығын көрсететін көрсеткіш болып табылатын өсімдіктердің немесе жануарлардың (немесе тұтастай биоталық бірлестіктің) жеке түрі. Биоиндикатор бірқатар пайдалы қазбаларды іздегенде, топырақ пен табиғи суларды және тағы да басқалары бағалауда қолданылады. Дереккөздер
Биологиялық айналым

Биологиялық айналым — тіршілікте үздіксіз жүріп жататын биологиялық құбылыстардың кеңістікте белгілі бір тәртіппен қайталануы. Табиғатта болатын биологиялық айналымның сұлбасын былай көрсетуге болады: *продуценттер (жасыл өсімдіктер) күннің жарық энергиясын сіңіруінің нәтижесінде органикалық заттарды (бастапқы өнімді) түзеді. Ол заттар негізгі тіршілік тірегі болып саналады; *консументтер (жануарлар) дайын органикалық заттарды пайдаланып, оларды бір түрден екінші түрге айналдырады да, Жер бетінде тіршіліктің дамуына және олардың ұрпақтарының үнемі алмасып отыруына жағдай жасайды; *редуценттер (микроорганизмдер) органикалық заттарды минералды заттарға ыдыратады, соның нәтижесінде табиғатта қажетсіз қалдықтардың жиналуына жол бермейді. Биологиялық айналым нәтижесінде табиғаттағы тіршіліктің дамуына қажетті элементтер топырақтан, ауадан және судан тірі организмдерге таралады және қайтадан топыраққа, ауаға, суға оралады. Дереккөздер
Ұлт істері жөніндегі Халық Комиссариатының Қазақ бөлімі

ҰЛТ ІСТЕРІ ЖӨНІНДЕГІ ХАЛЫҚ КОМИССАРИАТЫНЫҢ ҚАЗАҚ БӨЛІМІ — Ұлт істері жөніндегі халық комиссариатының органы. 1918 ж. 11 мамырда құрылған. Ә.Жангелдиннің ұсынысы бойынша оның меңгерушісі болып, алдымен М.Тұнғашин, кейіннен Х.Бекентаев, т.б. қазақ қайраткерлері қызмет етті. Бөлім қазақ жеріндегі ұлт мәселесі жайлы мәліметтерді комиссариатқа жеткізіп отырумен қатар жергілікті ұлт арасында кеңестік ұлт саясатын жүзеге асыру мақсатында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуді ұйымдастырды. Соған орай Алашорда үкіметі мүшелерінің саяси ұстанымдарына қарсы шығып, оларды ұлт мүддесіне қайшы әрекет етуде деп көрсетуге тырысты. Бөлімнің жанынан баспа, өзге тілдердегі кітаптарды қазақ тіліне аудару, мәдени-ағарту, үгіт-насихат секциялары ұйымдастырылды. Бөлім мүшелері Қазақ автономиялық кеңестік социалистік республикасын құру жөніндегі әзірлік жұмыстарына қызу ат салысты. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Құқықтық мәдениет

Құқықтық мәдениет — белгілі бір мемлекеттік діни, этникалық қауым мүшелері қабылдаған, олардың қызметін реттеу үшін пайдаланылатын құндылықтар, құқықтық идеялар, сенім-нанымдар, мінез-құлық қалыптары, құқықтық дәстүрлер жүйесі. Бір мемлекет шеңберінде бірнеше құқықтық мәдениет болуы мүмкін. Әсіресе бұл көп ұлтты, көп дінді қоғамдарға тән. Көп ұлтты Қазақстанда қазақы әдет-ғұрыптық, салт-дәстүрлік құқықтық мәдениеттен басқа орыстардың, т.б. ұлттардың әдет-ғұрыптық, салт-дәстүрлік құқықтық мәдениеті, мұсылмандық, христиандық, т.б. діни құқықтық мәдениет қалыптасқан. Дереккөздер
Фракиялықтар

ФРАКИЯЛЫҚТАР — ежелгі заманда Балкан түбегінің солтүстік-шығысын мекендеген үндіеуропалық тайпалардың жалпы атауы. Біздің заманымыздан 1-мыңжылдықта олар Балкан түбегінің солтүстік-шығысын, сонымен бірге Кіші Азияның солтүстік-батысын қоныстанған. Фракиялықтарға гет, бесс, одрис, дак, трибалл, т.б. тайпалар кіреді. Бастапқыда фракиялықтар Адриат т-не дейінгі аймақты қоныстанған, бірақ біздің заманымыздан 13 ғ. шамасында оларды илларийліктер шығысқа қарай ығыстырған. Фракиялықтар егін және мал шаруашымен шұғылданды (көбіне жылқы өсірді), металл өңдеу және қыш өндірісін дамытты. Біздің заманымыздан 342 ж. Оңтүстік Фракия тайпаларын Македония патшасы Филипп ҚҚ басып алды. Біздің заманымыздан 356 — 281 ж. олар А.Македонский құрған империяға, ол ыдырағаннан кейін грек-македон мемлекеттеріне бағынды. Біраз уақыт тәуелсіздікке қол жеткізеді (қ. Фракия). Біздің заманымыздан 3 ғасырдыңдың аяқ кезінен бастап Македонияға бағынды. Үшінші Македон соғысынан (біздің заманымыздан 171 — 168 ж.) кейін Фракиялықтарға Македония қарамағынан біржолата шығады. Біздің заманымыздан 1 ғ-дың ортасында римдіктермен күрес жүргізеді. Біздің заманымыздың 1 ғасырда Фракияның негізгі аумағы Рим провинциясына айналды. Ұлы қоныс аудару дәуірінде Фракиялықтар басқалармен араласып, кейіннен бірқатар халықтардың (болгар, румын, т.б.) этногенезінде елеулі рөл атқарды, Фракиялықтардан сан алуан археологиялық олжалар (басараби мәдениеті, т.б.) сақталып қалған. Біздің заманымыздан 6 — 5 ғасырлардан олар скиф мәдениетімен байланысқа түскендіктен, аң стилі дамыған. Археологиялық мәліметтер мен жазба деректемелер Фракиялықтардың гректермен, әсіресе, афиналықтармен кең көлемде сауда-саттық қатынастар жүргізгендігін айғақтайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұлы Антиох ІІІ

Ұлы Антиох ІІІ (б.з.б. 242 — 187) — Селевки әулеті мемлекетінің билеушісі (б.з.б. 223 — 187). Таққа отырғаннан кейін 220 — 214 ж. Персия, Мидия мен Кіші Азиядағы көтерілістерді басып-жаныштады. 219 ж. Египетке қарсы соғыс бастаған ол Келесирия, Финикия мен Палестинаны басып алды. Алайда Рафия түбіндегі шайқаста (217 ж.) жеңіліске ұшырап, жаулап алған жерлерінен айрылып қалды. 212 — 205 ж. шығысқа жасаған жорықтары нәтижесінде Парфия мен Грек-Бактрия патшалығы бағындырылып, үнді патшасымен одақ жасалды. Осы жорықтардан кейін 203 ж. Ұлы Антиох ІІІ Египеттен Палестинаны тартып алды, одан кейін Кіші Азия қалалары мен Фракияны басып алуға әрекеттенді. Бұл 192 — 188 ж. Пергам және Рим мемлекеттерімен соғысуға алып келді. 190 ж. Магнесия түбінде жеңіліске ұшыраған Ұлы Антиох ІІІ Рим республикасы және оның одақтастарымен (Пергам, Родос, т.б.) Апамей шартын (б.з.б. 188 ж.) жасасты. Шарт бойынша Ұлы Антиох ІІІ Тавр тауынан батысқа қарайғы жерлерден бас тартуға мәжбүр болып, Римге 15 мың талант көлемінде контрибуция және Пергамға өтемақы төлеуге міндеттенді. Ұлы Антиох ІІІ пен оның мұрагерлеріне Жерорта т-нде әскери флот пен жауынгерлік пілдер отрядын ұстауға тыйым салынды. Апамей шарты Селевки әулетінің Эгей теңізі алабындағы ықпалын толық жойып, патшалықты екінші дәрежедегі державаға айналдырды. Ұ. А. ҚҚҚ Элимаидадағы Бел құдайдың ғибадатханасын талан-таражға салып, тонау кезінде жергілікті тұрғындардың қолынан қаза тапты. Дереккөздер
Ұн тағамдары

Ұн тағамдары — ұннан дайындалатын тағамдар. Негізінен ашымаған қамырды илеп, пішіндейді де, ұн тағамдарының түрлерін жасайды. Олар суда қайнатылып пісіріледі, кейде майға қуырылады немесе пеште пісіріледі. Орталық Азия халықтарында ұннан жасалған тағамдардың көптеген түрлері бар. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұн тағамдары сан алуан болып келеді. Оның ішінде ұлттық нан түрлері ерекше орын алады. Мысалы, таба нан (қамырды екі таба арасына салып, ошаққа пісіреді), тандыр нан (алдын ала қыздырылған тас немесе құм тандырға жапсырып пісірілетін нан), қазанжаппа (жарты қазанға жапсырылып, ошақтың аузына төңкеріліп, қоламтаға пісіріледі). Соңғы кездері нан зауыттарында ұлттық нанның таба нан, жай нан, май нан және т.б. түрлері шығарылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фивы (Мысыр)

Фивы (Мысыр) (, ежелгі мысыр тілінде - Уасыт) – Мысыр елінің ежелгі астанасы. Ніл өзеннің бойында орналасқан. Жазба деректерде б.з.б. 3-мыңжылдықтың ортасынан бастап белгілі. Бүкіл Мысырды біріктірген ХҚ әулет перғауындары кезінде (б.з.б. 22 – 20 ғасырлар) Фивы елдің астанасына айналды. Кейбір жекелеген перғауындар өз орттарын басқа қалаларға ауыстырса да Фивы Орта және Жаңа патшалық кезінде де астана болып қала берді. 22 – 23 (ливиялық) әулет кезінде (б.з.б. 10 – 8 ғасырлар) Фивы саяси орталық ретінде өз маңызын жоғалтып, діни орталыққа айналды. Мұнда Амон құдайының жартылай тәуелсіз жоғары шенді абыздарының сарайы орналасты. Шамамен б.з.б. 730 жылы Фивыны Куш Пианхи патша жаулап алды. Ал б.з.б. 663 жылы қаланы ассирия патшасы Ашшурбанипал қиратып, астана елдің солт-не көшірілгеннен кейін Фивы өз рөлінен айрылды. Діни орталық ретінде өз маңызын сақтап қалғанына қарамастан біртіндеп шалғай қалаға айналды. Б.з.б. 88 жылы қала кезекті халық көтерілісін басу кезінде мүлдем талқандалды. 19 ғасырдың 1-жартысынан бастап әр түрлі елдердің ғалымдары Фивы ғибадатханаларын қалпына келтіру мен қазба жұмыстарын жүргізе бастады (неміс ғалымы – К.Р.Лепсиус, ағылшындар – У.Питри Флиндерс, Х.Картер, америкалық Х.Уинлок, т.б.). Фивы аумағында үлкен ғибадатханалық ансамбльдер (шығыс жағалауындағы Қарнақ пен Лұқсорда) орналасқан. Батыс жағалауында негізінен некропольдар (Бибан-әл-Молұқ, т.б.) мен перғауындардың табыттары қойылған ғибадатханалардың қалдықтары сақталған. Олардың ішінен Аменхотеп ҚҚҚ-нің (б.з.б. 15 ғасыр, арх. Аменхотеп, Хапудың ұлы) ғибадатханасы, гректер “Мемнон колосстары” деп атаған перғауынның екі алып мүсіні, ғибадатханадан Нілге қарай кететін сфинкстер аллеясы (сфинкстердің екеуі қазіргі кезде Санкт-Петербургте), Рамсес ҚҚ перғауынның ғибадатханасы (Рамессеум) көпке танымал болды. Фивыға жақын жердегі Дейір-әл-Баһриде ежелгі Мысыр кешенді құрылысы орналасқан. Фивының тұрғын үйлері зерттелген жоқ, өйткені олар қазіргі Лұқсор қаланың астында қалып қойған. Сілтемелер Қазақ Энциклопедиясы, 9-шы том.
Абдул-зиз ибн Шарафиддин

Абд ул-Әзиз ибн Шараф Әд-дин (Шараф ад-Дин) (14 ғасырдың ақыры — 15 ғасырдың басы) — тебриздік ұста, шойын құюшы. Әмір Темір билік құрған кезеңде құйылған бірқатар бұйымдардың бас ұстасы. Соның бірі — Темірдің бұйрығымен Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи мешітіне арналып, 1399 жылы Түркістан маңындағы Қарнақ қыстағында құйылған алып тайқазан (құйған жердің орны күні бүгінге дейін сақталған). Бұл — өз дәуіріндегі шойын құю өнерінің ерекше үлгісі. Қазанның диаметрі 12,5 м, биікт. 1,7 м, салмағы 2 т шамасында. Ернеуінің сырт жағын жиектей құранның 9-сүресінің 19-аяты, төменгі жағына ұстаның өз аты жазылған. Қазан 1939 жылдан Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақталып келді. 1989 жылы Түркістан қаласына қайтарылып, Қожа Ахмет Ясауи мешіт-кесенесіндегі орнына қойылды. Дереккөздер
Хемоз

Хемоз (chemosіs) — көз алмасының дәнекер тінді қабығының ісінуі. Хемоз ауруы негізінен көз алмасы мен оның қосалқы мүшелерінің жиі кездесетін ауруларының: блефарит (қабақтың қабынуы), кератит (көздің мүйізгек қабығының қабынуы) және конъюнктивит салдарынан дамиды. Ал Хемоздың асқынуына теріскен, дәнекер тінді қабықтың кейбір жедел қабынуларында (пневмококк, Кох-Уикс, гонококк, т.б.), көз алмасы қабықтарының қабынуларында, көз шарасының ісіктерінде, бадырақ көзде (экзофтальде) және организмнің жалпы әлсіреуінде (мысалы, қан аздықта, т.б.), сүйек қабынуы аурулары кезінде, қан мен лимфа сұйықтықтарының іркілуінде байқалады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Паркур

Паркур французшадан parkour,parcours, parcours du combattant - деген сөздерінен қысқартылған арақашықтық, тосқауыл жолақ деген мағынаны білдіреді. Паркур - бөгеттерден асу, бағындыру ұғымынан туған көркемөнер спорттың бір түрі. Бұл спорт дене бұлшық еттерінің мықты дайындығын, тез шапшаңдығын және экстремалдылығын талап ететін спорттың бір түрі. Негізін қалаушылар Себастьян Фукан, Давид Белль. Бұл өнер бүкіл әлемде кеңінен тарап, жастар арасында қазіргі кездің әуесқой спортына айналды. Паркурдың басқа спорттардан ерекшелігі - көптеген тосқауылдарды бағындыру, ағаштардан, үлкен қабатты үйлер мен ғимараттардан, қабырғалардан неше түрлі дене қимылын қолдану арқылы секіру. Сілтемелер [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80 Орыс Уикипедиясындағы "Паркур" мақаласы]
Ақтөбе (1-9 ғасырдағы қала орны)

Ақтөбе — 1-9 ғасырдағы қала орны. Түркістан облысының Созақ ауылының шығыс жағында орналасқан. Орта ғасырлардағы аты белгісіз. Қала орнын 1946 ж. Ә.Х. Марғұлан басқарған Орталық Қазақ археологиялық экспедициясы ашқан. Алғаш қазба жұмыстары 1948 ж. жүргізілді. Төбе екі бөліктен тұрады. Орталық және оңтүстік шетіне алаңшалар келіп қосылады. Төбенің жалпы көлемі 200х300 м. Орталық төбенің биіктігі 4-5 м, жоғарғы бетінің ауданы 70х80 м. Оңтүстік шетінде қорғаныс құрылысының қалдығы сақталған. Орталық бөлік пен алаңщаның қосылатын жерінде шығыстан және батыстан кіретін қақпалардың орындары байқалады. Қазба барысында қала жобасының ерекшеліктері анықталды. Аршылған құрылыс орындарының қабырғалары блоктар мен көлемдері 32х26х8, 45х25х10 см келетін саз (шым) кірпіштерден қаланған. Қала жұртынан әртүрлі көлемдегі қазандықтар, күпшіндер, құтылар, шаруашылық ыдыстары, үлкен құмыралар, кіржуғыштар және ас ішетін ыдыс-аяқтар: кесе, сапты аяқ, табақтар табылды. Қазба барысында жиналған қыш ыдыстар мен басқа да заттарды лабораториляық сұрыптаудан өткізіп, зерттеулер нәтижесінде қала тұрғындарының б.з. басы кезінен 9-10 ғ. дейін өмір сүргені анықталды. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Фитоценотиптер

Фитоценотиптер (фито… және грек. — жалпы, — тип) — биоценозда тұрақты орын алуға биологиялық мүмкіншіліктері бірдей түрлер жиынтығы. Фитоценотиптердің бірнеше жіктелімі бар. Мыс., В.Н. Сукачевтің (1928) жіктелімі бойынша фитоценотиптерді: * эдификаторлар (қауымдастықты құрушылар * фитоортаға негізгі әсер етушілер) * ассектаторлар (фитоортаға әсері шамалы қауымдастықты құруға қатысушылар); Л.Г. Раменскийдің (1938) жіктелімі бойынша: * виоленттер (әсері күшті өсімдіктер) * патиенттер (қолайсыз орта жағдайына төзімді өсімдіктер) * эксплеренттер (фитоценоздағы ауытқуларды тез сезетін өсімдіктер) деп бөлінеді. Ал Б.А. Быков (1966) тек өсімдіктердің ғана емес, жануарлар мен микроорганизмдердің биоценоздағы тұрақты орын алуға биол. мүмкіншіліктері бар түрлер жиынтығының жіктелімін жасады. Мұны ценотип деп атайды. Оның жіктелімінің 5 типі бар: * кондоминаттар * доминанттар * субдоминанттар * экзодоминанттар * ингредиенттер. Дереккөздер
Ақтөбе байланыс колледжі

Ақтөбе байланыс колледжі — мемлекеттік арнаулы оқу орны. 1978 ж. Ақтөбе байланыс электротехникумы болып ашылған. 1996 ж. Ақтөбе байланыс колледжі болып аталды. Колледжде электр байланысы, көпканалды телекоммуникациялық жүйе, радио байланысы, радио хабарламасы және теледидар, экономика, бухгалтерлік есеп және бақылау мамандары даярланады. Сырттай оқу бөлімі бар. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Әбікей Исаұлы

Әбікей Исаұлы(1846, қазіргі Қарағанды облысы Жаңарқа ауданы Нұра өңірі — 1930, сонда) — қобызшы, сазгер. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан.. 1916 ж. ұлы (Қали), қызы (Жібек), оларға ілесе әйелі қайтыс болған соң, немере інісі Сыздықтың қолына қарап қалған күйші қобызды тастап кетеді. Кейін түркістандық Мұсахан ишанның кеңесімен қыл қобызды қолына қайта алады. Інісі Сыздыққа “бақсының нар қобызы болмаса, саз қобыз Арқада иесіз қалғалы тұрған жоқ па” деп, өзіне ылайықты шәкірт іздеп бүкіл Ақтау, Ортау, Ақой, Сарытау, Тоғызқұдық өңірін, Ертіс, Нұра бойларын, Құланөтпесті аралайды. Ақыры іздегенін Қорғалжыннан (Ақмола облысы) табады. Ол болашақ атақты қобызшы Дәулет Мықтыбаев еді. Дәулет одан Ықылас күйлерін, өзі шығарған “Жалғыз аяқ” күйін үйренген. Әбікейдің бұл күйі “Сазген” этногр. ансамблінің қобызшысы Сымтай Үмбетбаевтың орындауында кең танылған. Дереккөздер
Үн

Үн — ауадағы тербеліс процесінен пайда болатын дыбыс; жиілігі тұрақты, өзара әдемі үйлесім тапқан музыкалық дыбыстар қатары. Дыбыстың биіктігін анықтайтын Үнмен музыка теориясында дыбыстарды жағымды үндер мен шуларға бөледі, яғни белгілі бір биіктіктегі және биіктіксіз дыбыстар деп ажыратылады. Ең кішкентай негізгі жиілік музыкалық үннің биіктігін, ал оның еселенген жиілігі дыбыс тембрінің, яғни обертондардың қайталану биіктігін анықтайды. Тербеліс жиілігі көбейген сайын дыбыс биіктігі де жоғарылайды. Көптеген музыкалық аспаптарда (мысалы, скрипкада, виолончельде, әсіресе, домбырада, сондай-ақ қазіргі электрондық музыкалық аспаптарында) кез келген жиіліктегі үнді алуға болады. Әрбір ұлттың мінез-құлқына, ой-санасы мен салт-дәстүріне, өмір сүрген табиғи ортасына, айналысқан шаруашылық кәсібіне байланысты муз. әуен-сазы туады. Әл-Фараби адамның аузы-мұрнынан, өңеші мен жұтқыншағы арқылы шығатын үнді табиғи, ал музыкалық аспаптардың дыбысын жасанды үн деп атаған; қара Тон. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Мәдениет (Жалағаш ауданы)

Мәдениет — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Мәдениет ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жалағаш кентінен оңтүстік-батысқа қарай 40 км жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2538 адам (1294 ер адам және 1244 әйел адам) болса, 2009 жылы 2161 адамды (1123 ер адам және 1038 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1929 жылы “Кедей бірлігі” артелі ретінде қаланды. 1950 жылы “Қызыл жұлдыз”, Жамбыл, “Қызыл диқан” және “Бірлік” ұжымдары бірігіп, Жамбыл атындағы ұжымшар болып құрылды. 1963 жылы Қазақстанның 20 жылдығы атындағы ұжымшарымен бірігіп, “Мәдениет” кеңшары болып ұйымдасты. 1997 жылдан кейін Мәдениетте шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
ФИФО

Фифо — алғашқы болып түскен не дайындалған топтаманың бағасы бойынша тауар-материалдық босалқы қорларды бухгалтерлік есепке алу әдісі. Мұнда кезең аяғында босалқы қорлар нақты өзіндік құны бойынша бағаланады, ал өткізілген өнімнің өзіндік құнында неғұрлым ертеректе сатып алынған баға ескеріледі. Дереккөздер
Биологиялық ғылыми қоғамдар

Биологиялық ғылыми қоғамдар , биология ғылымының жеке салалары бойынша ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізетін ғалымдардың қоғамдық ерікті бірлестіктері. Биологиялық ғылыми қоғамдардың негізгі міндеттері: әрбір мамандық бойынша жүргізілетін зерттеулерді үйлестіріп отыру, ақпарат алмасу, мамандардың білімін жетілдіру, ғылыми еңбектерді жарыққа шығару, ғылыми зерттеулер нәтижесі мен жаңалықтарды өндіріске енгізуге көмектесу, конференция, симпозиумдар өткізу, шет ел ғалымдарымен әріптестік байланыс жасау. Қазіргі уақытта Қазақстанда мынадай биологиялық ғылыми қоғамдар бар: 1)Ботаникалық қоғам 1948 ж. Бүкілодақтық ботаникалық қоғамның құрамында Қазақ бөлімшесі болып құрылды. *1995 ж. жеке Қазақстан ботаникалық қоғамы (ҚБҚ) болып қайта құрылды. *1997 ж. Алматыда Орталық Азия мемлекеттерінің Ботаникалық бақтар жөніндегі конференциясы және Ботаникалық бақтардағы жұмыстың ақпараттық жүйесін жасау жөнінде халықаралық семинары өткізілді. Қоғамға 300 адам мүше. Президенті — биология ғылымдарының докторы С. Әбиев. 2)Генетиктер мен селекционерлер қоғамы 1967 ж. Бүкілодақтық генетиктер және селекционерлер қоғамының Қазақ бөлімшесі болып құрылған. Осы уақытқа дейін қоғам 7 съезд өткізді. Қоғам мүшелерінің саны — 500 (президенті — Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі М.Шығаева). 3)Зоологиялық қоғам 1993 ж. Қазақстан және Орта Азия зоология қоғамы болып құрылды. Қоғамды 11 мүшесі бар төралқа басқарады. Мұнда зоология және паразитология секциялары бар. Осы қоғамның жанынан “Selevіnіa” ғылыми журналы шығады. Қоғам мүшелерінің саны — 150 (президенті — биология ғылымдарының докторы, Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Ф. Ковшарь). 4)Топырақтанушылар қоғамы 1954 ж. Бүкілодақтық топырақтанушылар қоғамының Қазақ бөлімшесі болып құрылған. *1990 ж. жеке Қазақстан топырақтанушылар қоғамы (ҚТҚ) болып қайта құрылды. 4 жылда 1 съезд шақырылады. *1996 ж. Қазақстан ылым Академиясының корреспондент мүшесі О. Оспановтың туғанына 90 жыл толу құрметіне, *1998 ж. “Қазақстан топырағының күйі және оны тиімді пайдалану” тақырыбына ғылыми конференциялар өткізді. Қоғам мүшелерінің саны — 150 (президенті — Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі Ж. Аханов). 5)Физиологтар қоғамы 1938 ж. Бүкілодақтық физиология қоғамының Қазақ бөлімшесі болып құрылған. *1992 ж. жеке Қазақстан физиологтары қоғамы (ҚФҚ) болып қайта құрылды. Физиологтар қоғамының облыстық бөлімшелері Астанада, Ақтөбеде, Қарағандыда, Өскеменде, Семейде, Шымкентте бар. 3 жылда 1 рет съезд шақырылады. Қоғам 1998 ж. Халықаралық физиология ғалымдары ассоциациясына мүше болып қабылданды. Қоғам мүшелерінің саны — 220 (1998, президенті — Қазақстан Ғылым Академиясының академигі Қ. Тәшенов). Дереккөздер
Нұрбек Әбікенұлы

Әбікенұлы Нұрбек(1942 ж. ҚХР-сы ШУАР-ның Толы ауд.) — ғалым, аудармашы. Қытайдағы Шыңжаң университетін бітірген (1964). 1980-жылға дейін Қытай қоғамдық ғылымдар академия этнология институтының түркі тілдерін зерттеу бөлімінде қызмет істеді. Қазақ тілінің лексикологиясы, лексикографиясына қатысты зерттеулер жүргізді. Әбікенұлы қытай тілінен қазақ тіліне “Грек-рим аңыздары”, “Балықшылар кегі” романын т.б. кітаптарды аударды. Шығармашылғы *Қытайша-қазақша сөздік, Пекин, 1979 ж.; *Қазақтілі тұрақты сөз тіркестерінің түсіндірме сөздігі, Пекин 1982.; *Қазақша-қытайша сөздік, Пекин, 1989 ж; Қазақ тіліне шолу, Пекин, 1980 ж.; Дереккөздер
Биологиялық активті нүктелер

Биологиялық активті нүктелер — денедегі ерекше нүктелер. Олар спектрлік потенциалы, зат алмасуы, қызуы жоғары, ал электрлік кедергісі төмен, өте сезімтал клеткалардан тұрады. Биологиялық активті нүктелерден оттек жедел сіңіріліп, көмір қышқыл газы тездетіп шығарылады. Адам денесінде 700 — 1000 биологиялық активті нүктелер табылған. Олар белгілі бір жүйемен орналасқан, әрқайсысы белгілі бір мүшемен байланысты. Әр нүктенің тітіркенуі ерекше сезім тудырады. Ауырған адамды емдеу осыған негізделген. Биологиялық активті нүктелерді күміс, ванадий, сүйектен жасалған инемен сұғып тітіркендіреді немесе қыздырады. Сондай-ақ, биологиялық активті нүктелерді импульстік тогымен тітіркендіру әдісі де бар. Дереккөздер
Фёдоровка (Ұзынкөл ауданы)

Фёдоровка — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы ауыл, Фёдоров ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ұзынкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км-дей жерде, Үлкен теріскөл көлінің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1211 адам (591 ер адам және 620 әйел адам) болса, 2009 жылы 972 адамды (494 ер адам және 478 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1957 – 1995 жылдары аралығында астық өсірумен айналысатын кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Федоровкада және округке қарасты Үкіатқан ауылында шаруа қожалықтары құрылды. Федоровкада тігін фабрикасы, май зауыты, нан, тамақ комбинаттары, баспахана, элеватор, автовокзал, 2 орта, 1 арнайы мектеп, мәдениет үйі, 2 кітапхана, аудан аурухана, дәріхана, т.б. мекемелер бар. Федоровка – облыстағы ірі жол торабының бірі. Қостанай және Рудный қалаларымен темір жол және автомобиль жолдары арқылы байланысқан. Дереккөздер
Теректі (Батыс Қазақстан облысы)

Теректі (2022 ж. дейін Фёдоровка) — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, аудан және Теректі ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Орал қаласынан шығысқа қарай 47 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 4956 адам (2510 ер адам және 2446 әйел адам) болса, 2009 жылы 4597 адамды (2217 ер адам және 2380 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5143 адамды (2500 ер адам және 2643 әйел адам) құрады. Тарихы Iргесі 1909 жылы қаланған. 1936–1997 жылдары астық өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Федоровкада және округке қарасты Вербовой, Тақсай, Жайық, Қабылтөбе, Шарақап елді мекендерінде ӨК, 2 ЖШС және 27 шаруа қожалығы құрылды. БҚО ономастика комиссиясының 2021 жылғы 28 сәуірдегі қорытындысы негізінде, халықтың пікірі ескеріле отырып, 2022 жылы 8 сәуірде Фёдоровка ауылы Теректі ауылы болып өзгертілді. Дереккөздер
Үндестік заңы

ҮНДЕСІМ (ҮНДЕСТІК) ЗАҢЫ — буын не сөз құрамындағы дауысты, дауыссыз дыбыстардың бір әуезбен айтылуы. Тілде сөздің құрамындағы дыбыстарды (дауысты, дауыссыз) ұйыстырып, бүтін сөз етіп тұратын лингвистикалық құбылыс. Ондай құбылыс туыстас тілдер тобына ғана тән. Үндестік заң дыбыстарды алдымен буынға (егер сөз бір буынды болса), содан кейін буындарды сөзге (егер сөз екі не көп буынды болса) біріктіреді. Үндестік заңы қазақ тілінің іргелі заңдылығы болғандықтан, оның ықпалы тілдегі дыбыстардың айтылымы мен естілімінде басым болады. Осы тұрғыдан дыбыстар төрт топқа бөлінеді: 1) жуан езулік әуез дәйекшесіз () беріледі. Мысалы, ата, қызық, алыс, т.б.; 2) тік таяқша ([]) жіңішке езулік әуезді: мыс., әже, егін, бірлік, т.б.; 3) дөңгелекше () жуан еріндік әуезді: мыс., қол, бұрұм, орұн, т.б.; 4) тік таяқша мен дөңгелекше () жіңішке еріндік әуезді көрсетеді: мыс., күн, көлүк, түлкү. Буын не сөздің үндесім әуезі сол буын не сөз құрамындағы дыбыстардың жасалымы өзара үйлескен, естілімі өзара үндескен тіркесін құрайды. Дәстүрлі қазақ тілтанымындағы (түркологияда) фонетика ережеде Үндестік заңын дауыстылардың үндесуі деп түсіндіріп келсе, қазақ тілінде тек дауыстылар ғана үндеседі, ал дауыссыздар көрші дауыстының ықпалында болады делінген. Сонымен қатар дыбыстардың бір-біріне ықпалын да сингармонизм заңдылығына жатқызып келді. Дауыссыз дыбыстардың арасындағы ілгерінді ықпал бойынша (мысалы, әліпби-әліппи, құр қалу-құрғалу, көкбет-көкпет, т.б.) алдыңғы дауыссыз кейінгі дауыссыздың айтылымына (артикуляциясына) әсерін дауыссыздардың сингармонизмі деп атайды. Зерттеу нәтижесінде сөз құрамындағы дыбыстардың жуан-жіңішке, еріндік-езулік болып айтылуы сөз просодикасына байланыстылығын көрсетеді. Қазақ тілінің сөз просодикасы үндесім болғандықтан, ол сөз құрамындағы дауысты, дауыссыз дыбыстарға бірдей тең ықпал етеді. Қазақ тіліндегі үндестік заңы Үндестік заңы дегеніміз – сөз ішіндегі дыбыстардың бір-бірімен үндесіп, біркелкі болып қолданылуы. Үндестік заңының 2 түрі бар: буын үндестігі және дыбыс үндестігі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Қошалақ (құм)

Қошалақ – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы құм. Географиялық орны Аудан орталығы – Торғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 48 км, Татыр көлінен батысқа қарай 4 км жерде. Жер бедері Ұзындығы 20 км-дей, ені 6-7 км. Теңіз деңгейінен биіктігі 100 м шамасында. 19 ғасырдың орта кезінде мұнда Кенесары ханның ордасы болған. Беті ұсақ құм төбелер мен жалдардан тұрады. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Ойпаңдарда жусан, селеу, беде, еркекшөптер мен басқа да шөптесін өсімдіктер өседі. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, бауырымен жорғалаушылардан жылан, кесіртке, құстардан сары шымшық, боз шымшықтар мекендейді. Қошалақ жыл бойы мал жайылымы есебінде пайдаланылады. Дереккөздер
Халықтың әл-ауқаты

Халықтың әл-ауқаты — халықтың, оның түрлі топтарының, отбасыларының (үй қожалықтарының) және жекелеген адамдардың материалдық жағдайы. Табысының мөлшерімен және түрлерімен, тұтыну, тамақтану құрылымымен, т.б. сипатталады. Әл-ауқаттың негізгі көрсеткіштері — отбасының билігіндегі табыс. Ол бастапқы табыс, меншіктен түскен табыс, әлеуметтік сақтандыру бойынша жәрдемақы, зейнетақы, өмірді сақтандыру бойынша төлемақы, тікелей салықтарды, әлеуметтік сақтандыруға төленетін жарналарды, зейнетақы қорларына төленетін жарналарды шегергеннен кейінгі басқа да трансферттер формуласы бойынша айқындалады. Халықтың әл-ауқатының деңгейі ағымдағы табысқа ғана емес, сонымен бірге қорланған мүліктің мөлшеріне (дәулетке) де байланысты. Әл-ауқатты бағалау кезінде халыққа мемлекет тарапынан тауарларды тегін беру мен тегін қызмет көрсету де, қайырымдылық қызметі де ескеріледі. Көп балалы отбасылардың әл-ауқаты көбінесе елдегі халықты әлеум. қорғау жүйесінің даму дәрежесіне (соның ішінде түрлі әлеум. жәрдемақы төлеу мөлшеріне, берілетін жеңілдіктерге) байланысты. Халық табысының саралануы дағдарыстар, жұмыссыздық деңгейінің өсуі кезеңінде күшейе түседі. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде жұмысшылар мен жоғары басқарушы кадрлардың тұрмыс деңгейіндегі алшақтықтың ұзаққа созылған қысқаруы байқалады. Түрлі ұлттардың әл-ауқатына салыстырмалы талдау тұрмыс деңгейі мен сапасын бағалаудың жиынтығы бойынша (мысалы, ұлттық табыс немесе халықтың жан басына шаққандағы ЖҚӨ, жалақы мен аса маңызды тауарлар құнының арақатынасы бойынша, халықтың тамақтануының кенеулілігі көрсеткіштері мен үлгісі бойынша, т.б.) жүргізіледі. Елдердің әлеум.-экон. дамуы деңгейіне қарай кедейлік шекарасының елеулі айырмашылықтары бар. Мәселен, жоғары дамыған елдерде кедейлік деңгейіне сай келетін табыс тамақ өнімдері мен тұрғын үйге өмірлік маңызды қажеттіліктерді ғана емес, сонымен бірге осы қоғам үшін қолайлы ең төмен деңгейдегі әлеум.-мәдени қажеттіліктерді де қанағаттандыруға кепілдік береді.
Халықтың генетикалық құрылымы

ХАЛЫҚТЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ — халықтың белгілі бір мекенде тұруының ұзақтығы бойынша құрылымының шартты атауы. Тұрақты халық (жергілікті жерде туып-өскендер) және басқа аудандардан (қалалардан, ауылдардан) көшіп келген кірме халық түрлеріне бөлінеді. Соңғылары бұрыннан тұратындарға және жаңадан қо-ныстанғандарға ажыратылады. Халық генетикалық құрылымы туралы мәліметтерді санақ материалдарынан және арнаулы зерттеу материалдарынан алуға болады. Халық генетикалық құрылымын білу жаңадан қоныстанушылардың сіңісіп кетуі қиын аудандарда көші-қон саясатын әзірлеу үшін ерекше маңызды.
Ақтөбе гуманитарлық колледжі

Ақтөбе гуманитарлық колледжі мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1950 ж. Ақтөбе мәдениет-ағарту училищесі болып ашылған. 1996 ж. Ақтөбе гуманитарлық колледжі болып аталды. Колледжде бастауыш сынып мұғалімдері, мектепке дейінгі мекемелер тәрбиешілері, кітапхана ісі, мәдени демалыспен шұғылдану және қолданбалы сәндік өнер мамандары даярланады. Сырттай оқытатын бөлімі бар. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Роберт Джеймс Фишер

Роберт Джеймс Фишер, Бобби Фишер ретінде белгілі (; 9 наурыз 1943 жыл, Чикаго, АҚШ – 17 қаңтар 2008 жыл, Рейкьявик, Исландия) — америкалық шахматшы, шахматтан әлемнің 11-чемпионы (1972 – 75), халықаралық гроссмейстер (1958). Шахматтан “Оскар” сыйлғының лауреаты (1970 – 72). АҚШ чемпионатының 8 дүркін жеңімпазы (1957 – 67). Алғаш шахмат ойнауды 6 жасында бастады. Манхэттендегі шахмат клубына барған соң, 12 жастағы Фишер мектеппен қош айтысып, барлық уақыты мен бойындағы бар ынта-жігерін шахматқа арнады. Бос кезінде әнмен, жүзу және баскетболмен айналысады. 13 жасында испан, неміс, француз тілдерін меңгерген. 14 жасында ересектер арасында АҚШ чемпионы, 15 жасында әлемдегі ең жас халықаралық дәрежедегі гроссмейстер атанды. 1958 жылы Порторождағы халықаралық турнирде 5 – 6-орынды бөлісіп, 1962 жылы Стокгольмде өткен аймақаралық турнирде Т.Петросян мен Е.Геллерден 2,5 ұпай озып, бас орынды иемденеді. Жарыста жеңіліске ұшырамай, 22 мүмкіндіктен 17,5 ұпай жинады. 1967 жылы Тунистің Сус қаласындағы аймақаралық турнирде 1-орында келе жатқанына қарамастан, мінез көрсетіп, жарыстан шеттетілді. Біраз үзілістен кейін 1970 жылы Пальма-да-Мальоркадағы аймақаралық турнирде озып шығып, үміткерлер матчында М.Таймановты – 6:0, Б.Ларсенді – 6:0, Петросянды 6,3:3,5 есебімен ұтты. Шешуші кезеңде 1972 жылы Исландияның астанасы Рейкьявик қаласында Б.Спасскийді 12,5:8,5 есебімен жеңген Фишер әлем чемпионы атанды. 1975 ж. чемпиондық атаққа үміткер А.Карповпен кездесуден бас тартты. Фишердің бұл қылығына шыдамаған Халықар. шахмат федерациясы (ФИДЕ) Карповты әлем чемпионы деп жариялады. Сілтемелер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фунт (өлшем бірлік)

Фунт ( — салмақ) — салмақтың көп тараған байырғы өлшемдерінің бірі. Ол өлшеуіштердің ағылшындық жүйесін пайдаланатын елдерде қазіргі кезде де кездеседі. Ф-тың сауда-саттық, айырбас жұмыстарында жиі қолданылған төмендегідей түрлері болған: орыстың сауда Ф-ы 409,5 г-ға, дәріханалық Ф. 307,3 г-ға, ағылшынның сауда Ф-ы 453,6 г-ға, монеталық Ф. 373,2 г-ға тең. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фракция

Фракция - - * а) саяси партияның саясатын парламентте, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында жүзеге асыратын ұйымдасқан мүшелері тобы; *ә) партияның өз ішінде ұстанған бағыты нан өзгеше өзіндік көзқарасы, платформасы бар топ. Дереккөздер
Әбіқаев Ахметхан

Әбіқаев Ахметхан (1904, қазіргі Қостанай облысы Жангелді ауданы Шилі ауылы — 1986, сонда) — ақын. 1936 — 46 ж. Амангелді, Жангелдин аудандарындағы халық театрында әнші, күйші, актер болды. Әбіқаев айтыс ақыны ретінде де танылған. Нұрқан Ахметбеков, Сәт Есенбаевпен айтысқан. 1957 ж. Алматыда өткен ақындар айтысында Сәттіғұл, Игібай, Қалқа, Нұрқанмен сөз сайысына түсті. Оның Әли ақынмен айтысы мектеп оқулығына, “Айтыс” (1965) “Ақындар шықты айтысқа” (1960) жинақтарына енген. Ахметбековтың “Айрылысу амалсыз” деген ұзақ толғауында Ахметханның азаматтық, өнерпаздық тұлғасы ашылған. Дереккөздер
Ақтөбе құрылыс колледжі

Ақтөбе құрылыс колледжі мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1961 ж. Орал құрылыс техникумының Ақтөбедегі кешкі филиалы болып ашылған. 1963 ж. Гурьев политехника техникумының кешкі филиалы болып өзгертілді. 1966 ж. Ақтөбе құрылыс техникумы болып қайта құрылды. 1996 ж. Ақтөбе құрылыс колледжі аталды. Колледжде экономика, бухгалтерлік есеп және бақылау, көтергіш көліктерді, жол машиналары мен қондырғыларды пайдалану және жөндеу, үйлер мен ғимараттарды салу және пайдалану, автоматты жүйелер үшін бағдарлама жасау, кәсіпорындар мен азаматтық ғимараттардың электроқондырғыларын құрастыру және пайдалану мамандары даярланады. Сырттай оқытатын бөлімі бар. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Үндеу

ҮНДЕУ, прокламация (лат. proclamatіo) — батыл қимылға: стачкаға, ереуілге, қарулы көтеріліске шақыратын, әдетте астыртын таратылатын хат. Большевиктер 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін Үндеуді бұқаралық саяси үгіт құралы ретінде кеңінен пайдаланды. Қазіргі кезде “Үндеу” термині көбінесе орыстың “воззвание”, “призыв”, “обращение” сөздерінің баламасы ретінде қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Флажолет

ФЛАЖОЛЕТ (франц. flageolet, көне франц. flageol — кішірейтілген флейта) — 1) үрлемелі көне музыкалық аспап; флейтаның бір түрі. Флажолет жеке орындауда және шағын ансамбльдерде қолданылған. 18 — 19 ғасырларда Флажолеттің жетілдірілген түрі опера мен симфония оркестрде пайдаланылды. 19 ғасырда Флажолеттің Жювиньи жасаған (Париж, 1851 жылы) түрі кең тараған. 2) Ысқырық тембрдегі дыбысы Флажолет көбіне ысқымен ойналатын (скрипка) музыка аспапта қолданылады, ал шертпелі аспапта сирек пайдаланылады. 3) Кіші флейта 18 ғасырға дейін Флажолет деп аталған. Дереккөздер
Франк

Франк (франц. franc) — #француздардың алтын немесе күміс мәнеті. 1360 — 1876 жж. шекілді; #Францияның және оның теніздің арғы жағындағы департаменттерінің ақша өлшемі — француз франкі. 100 сантимге тең. 1799 ж. енгізілген. 2002 жылдан еуроға ауыстырылды; #Бельгияның (Бельгия франкі) және Люксембургтің (Люксембург франкі) ақша өлшемі. 100 сантимге тең. 2002 жылдан еуроға ауыстырылды; # Швейцарияның (Швейцария франкі) ақша өлшемі; #Африканың бірқатар мемлекеттерінің ақша өлшемі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Халықтың табиғи өсімі

Халықтың табиғи өсімі — белгілі бір уақыт аралығында туылғандар (N) мен қайтыс болғандардың (M) саны арасындағы айырманың абсолюттік шамасы. Егер туылғандардың саны қайтыс болғандардың санынан асатын болса, Халықтың табиғи өсімі оң өсім болмақ. Өлім-жітім өте көп болғанда немесе туу деңгейі өте төмен болғанда өлім-жітім саны туу санынан көп болып, Халықтың табиғи өсімі теріс өсімге айналады. Кейбір аумақтар үшін халықтың жалпы өсімі мен халықтың миграциялық өсімі арасындағы айырма ретінде де есептелуі мүмкін. Жалпы жер шары халқы ғана тек табиғи өсім нәтижесінде өзгереді. Қазақстанда Халықтың табиғи өсімі 1000 адамға шаққанда 1990 ж. 14,3, 1995 ж. 6,8, 2000 ж. 4,8, 2005 ж. 8,0 адамнан келді.
Әділсот

Әділсот — соттың іс жүргізу тәртібімен азаматтардың, ұйымдардың және мемлекеттің құқылары мен мүдделерін қорғау мақсатында азаматтық және қылмыстық істерді, сондай-ақ экономикалық дау-дамайларды қарап, шешу жөніндегі құқық қолданушылық қызметі. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Әділсотты тек сот қана жүзеге асырады (75-бап). Сот билігі конституциялық, азаматтық, әкімшіліктік және қылмыстық сот өндірісі арқылы жүзеге асады. Қазақстан Республикасының сот жүйесі Қазақстан Республикасының Конституциясында, Қазақстан Республикасының Президентінің 1995 жылы 20 желтоқсандағы “Қазақстан Республикасының соттары және судьялардың статустары туралы” Жарлығында айқындалған. Ешбір органның, лауазымды немесе өзге адамның өзіне соттың қызметтік міндетін алуға қақы жоқ. Әділсот — заңдылық, соттардың сайланбалылығы мен тағайындалатындығы, судьялардың тәуелсіздігі, тараптардың заң мен сот алдында теңдігі, кінәсіздік презумпциясы, сотта іс қараудың жариялылығы, т.б. принциптердің негізінде салтанат құрады.