kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Репертуар

Репертуар (франц. repertoіre, лат. repertorіom — тізім, хаттау) — театр, концерт эстрадасы, т.б. өнер ордаларында орындалатын драмалық, музыкалық, т.б. шығармалар жиынтығы, сондай-ақ актер ойнайтын рөлдердің бір тобы. Қазіргі Репертуар (қазіргі қоғам өмірін көрсететін шығармалар) және классик. Репертуар (ұлттық және дүние жүзінің классик. драматургиясы) деген түсінік бар. Сонымен қатар Репертуарды театрдың түріне (мыс., опер., эстрад.), стилі мен жанрына (комед., романтик.) қарай айырады. Репертуардан театрдың көркемдік және идеялық бағыт-бағдары да байқалады. Дереккөздер
Лауазым

Лауазым — мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, Қарулы Күштер жүйесінде арнайы құзыреттілікпен тұрақты немесе уақытша билік өкілі қызметін не болмаса (мекеме, кәсіпорындарда) ұйымдастыру-басқару, әкімшілік-шаруашылық қызметін атқаруды жүктейтін өкілеттілік. Қазақстан Республикасында атқаратын қызметі өте маңызды, құзыреті үлкен лауазымдар Конституцияда бекітілген. Лауазымды тұлға Лауазымды тұлға - мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, Қарулы күштер жүйесінде арнайы қүзыреттілікпен тұрақты немесе уақытша билік өкілі кызметін не болмаса (мекеме, кәсіпорындарда) ұйымдастыру-басқару, әкімшілік-шаруашылық қызметін атқаратын адам. Лауазымды тұлғаньщ Конституцияда, заңда немесе қаулыда, ережеде көрсетілген өз өкілеттігіне сәйкес қызметін атқаруға қажетті өзіндік құқықтары мен міндеттері белгіленген. Қазақстан Республикасының 40-бабы бойынша Қазақстандағы ең жоғарғы лауазымды тұлға - Қазақстан Республикасының Президенті. Дереккөздер
Репетиция

Репетиция (лат. repertіtіo — қайталау) — спектакль (концерт, эстрадалық ойын-сауық пен цирк бағдарламасын) дайындаудың негізгі бір түрі. Ол орындаушылар арқылы драма театрында режиссердің, сондай-ақ музыкалық театрда дирижердің, балет театрында балетмейстердің жетекшілігімен жүргізіледі. Қоюшы мен орындаушылар шығарманың жеке актісі, көріністері бойынша, тіпті тұтас күйінде бірнеше рет қайталап орындаудың нәтижесінде сол шығарманың идеялық мазмұнын дұрыс ашу мен бейнелі шешімін табу мүмкіндігіне ие болады. Репетицияның “үстел басында” (драм. шығарманы талдау арқылы әңгіме өткізу), дайындық бөлмесінде (сахналық жасау-жиіазсыз) және ақтық сахнада (толық киім-кешек, декорациясымен көпшілік алдында) өткізілетін түрлері бар. Муз. театрда оркестрлік, концертмейстерлік, хореогр., т.б. Репетициялар болады. Дереккөздер
Адарғы

Адарғы — өрмек жіптерінің астын-үстін көтере бөліп тұратын кергіш ағаш. Адарғы кепкен қатты ағаштан не тақтайдан жасалады, ұзындығы — 50, ені — 15, қалыңдығы — 2-3 см болады. Тақтайдың ортасы қалың, ал екі шеті жонылған болып келеді. Қырларына өрмек жібі сиятындай етіп жіңішке өзекшелер түсірілген. Қолданылуы Өрмек, кілем тоқуда қолданылатын, оның жіптерінің асты-үстін көтере бөліп тұратын аспап кепкен ағаштан жасалады. Екі жақ шеті жонылып, жүзі шығарылған, ортасы сәл дөңес, ені 20-25 см-дей тақтайдан жасалған өрмек жіптерінің жоғарғы және төменгілерін ауыстырып тұратын құрал. Өрмек жіптері екіге бөлінеді: күзудегі жіп жоғары шығып, бос жіп күзудің астында қалады. Яғни екі жіп итіс-тартыс өзара айқас орналасады. Осы екі жіптің арасы 10-15 см қуыс болып келеді. Осы қуысқа қылыш өткізіледі. Содан кейін, жіптердің тиісті мөлшерін қолмен санап анықтап, алдыңғы жіптерді үстіне шығарып, үстіңгі жіптерді керісінше, жоғары шығарып, екі араға адарғы және онымен бірге бақылау жібі енгізіледі. Адар сөзі көне түркі тілінде кездеседі. Оның қазақша мәні - айыр, ажырату, бөлу. Ол туралы ауыз әдебиетінде: Ұршық пенен адарғы, Киіндірген бабамды, Бәсең ине, кесте біз, Келістірген ажарды, - деген жолдар кездеседі. Дереккөздер
Светлана Федоровна Бычкова

Светлана Федоровна Бычкова (7 шілде 1957 жылы, Алматы қаласында туған) – заң ғылымының докторы (1996 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетін (1978 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті), Бүкілодақтық соттық сараптау ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1986 жылы) бітірген. 1978–83 жылдары Бүкілодақтық соттық сараптау ғылыми-зерттеу институтының кіші (1978–83 жылдары), аға ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. Еңбек қызметі * 1978-1997 жж. - Қазақстан Республикасы Әділет Министрлігінің сот сараптамасы ҒЗИ инженер, сарапшы, кіші ғылыми қызметкер, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, ғылыми жұмыстар бойынша орынбасары, директордың міндетін атқарушы. * 1997-2002 жж. - сот сараптамасы ҒЗИ базасында құрылған Қазақстан Республикасы Әділет Министрлігінің Сот сараптамасы орталығының директоры. * 2002 – 2007 жж. - Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің мүшесі. * 2007 – 2011 жж. – төртінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. * 2012 жылғы қаңтардан бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты,Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің хатшысы. «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған. 57-ден астам ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы. «Ерен еңбегі үшін» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) медальдарымен марапатталған. ҚР Президентінің алғысымен, төс белгі берілуімен ескерілген (2007). Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан Республикасы Конституциясының 1-бабында керсетілген мақсаттар, міндеттер мен қағидалар толықтай жүзеге асырылған, гүлденген мемлекеті». Хоббиі - ғылыми іс-әрекет. Сүйіп оқитын әдебиеті - «Әр түрлі, әдебиетті таңдауда басты талап оның жанры емес, сапасы болып табылады». Шығармалары 1. "Система подготовки экспертных кадров", Алматы, 1992; 2. “Становление и развитие науки о судебной экспертизе“, Алматы, 1994; Сілтемелер 1. [http://biografia.kz/famous/1501 «Бычкова Светлана Федоровна»] 2. [http://www.parlam.kz/ru/mazhilis/person/1131 «БЫЧКОВА Светлана Федоровна»] Дереккөздер
Өрлік

Өрлік — Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл, Өрлік ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Индербор кентінен оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей жерде, Жайықтың оң аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2598 адам (1318 ер адам және 1280 әйел адам) болса, 2009 жылы 2741 адамды (1393 ер адам және 1348 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ бойынша 2505 адамды (1284 ер адам және 1221 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1929–1997 жылы қаракөл қойын өсіретін «Передовик» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Өрлікте және округтегі Жиек ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істеді. Өрлікте Индер жоғарғы вольтты электр желісінің станциясы, жылыту жүйесі, т.б. кәсіпорындар бар. Өрлік арқылы Атырау – Орал автомагистралі өтеді. Мәдени-әлеуметтік мекемелері Ауылда монша, орта мектеп, балабақша, кинотеатр, емхана т.б. бар. * Қ.Абақанов атындағы орта мектеп — 1923 жылы ұйымдастырылған. 1932 жылы 4 сыныптық мектеп болып қайта ашылды. 1957-58 жылдан бастап орта мектепке айналды. 1994 жылы мектепке ұстаз Қабижан Абаханұлының есімі берілді. Соған дейін Өрлік орта мектебі деп аталды. * "Болашақ" бөбекжай-бақшасы * Арал Хазірет мешіті — 2023 жылы желтоқсан айында ашылды. Елді мекендегі көшелер * Алтай Шәмшиденов көшесі * Ғилым Шахманов көшесі (№18 көше) * Кенесары хан көшесі (№16 көше) * Кенжеғали Құлниязов көшесі * Мұханбет Сәрсенғалиев көшесі * Насыр молда Каримов көшесі * Нәпи Ғабдиев көшесі (№17 көше) * Нәсіпқали Қобданов көшесі * Нәсіпқали Қобданов тұйық көшесі * Подстанция көшесі * Сапарғали Өтепов көшесі * Сапарғали Өтепов тұйық көшесі * Сұңғат Әзмұханбетов көшесі * Тастан Шманов көшесі * Халел имам Нұғманов көшесі * Халиолла Өмірғалиев көшесі * Шәріп Сәрсенбаев көшесі * Ідіріс Үсенов көшесі * Ізмұқан Тоғайбеков көшесі Дереккөздер
Өрмек тоқу

Өрмек тоқу – алаша, қап, басқұр, бау және шекпен тоқу үшін екі басы қазыққа керіліп, желісі жер бетімен түзу тартылған, иірілген жіп керілген құрылғы. Ол қайық, серу жіп, қылыш, адарғы, мосы ағаштың көмегімен күзу (күзеу), арқау жіптер арқылы ерсі (ерсі жіп) тоқылады. Тақталы алаша, терме алаша, басқұр әр түрлі боялған түрлі-түсті жіптен, ал шекпен тайлақ жүнінен арнайы оң, теріс иірілген жіптен тоқылады. Өрмекке арналған жіптің аралары ұзындығы 15 – 25 см, 15 – 20 см етіп үш қазыққа іліп, айналдыра төгіп шығады. Содан соң төгілген жіп күзеуге байланады да, одан кейін жіп қазықтар арасына төгіледі. Соңынан өрмектің екі басы керіліп байланады, ал күзу жіп мосы ағашпен керіледі. Сонда ғана өрмек тоқуға даяр болады. Дереккөздер
Магнитометрия

Магнитометрия Магнитометрия — геофизиканың жер магнетизмін, олардың аномалиясын зерттейтін бөлімі; барлау геофизикасында— тау жыныстарының магнит қасиеттеріндегі айырмашылыққа негізделген барлау әдісі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Лауазымды адам

Лауазымды адам (;)— мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, Қарулы Күштер жүйесінде арнайы құзыреттілікпен тұрақты немесе уақытша билік өкілі қызметін не болмаса (мекеме, кәсіпорындарда) ұйымдастыру-басқару, әкімшілік-шаруашылық қызметін атқаратын адам. Лауазымды адамныңның Конституцияда, заңда немесе қаулыда, ережеде көрсетілген өз өкілеттілігіне сәйкес қызметін атқаруға қажетті өзіндік құқықтары мен міндеттері белгіленген. ҚР Конституциясының 40-бабы бойынша Қазақстандағы ең жоғарғы лауазымды адам — ҚР Президенті. Дереккөздер de:Beamter en:Official hu:Köztisztviselő it:Ufficiale (funzionario) ja:職員 lt:Pareigūnas nl:Officiaal pl:Funkcjonariusz publiczny ru:Должностное лицо sv:Ämbetsman xal:Йослч
Өрмекші кенелер

Өрмекші кенелер – өрмекшітәрізділер класының бір тұқымдасы. Табиғатта кең тараған. Қазақстанның барлық аймағында кездесетін 5 түрі (қауіптілері: кәдімгі Өрмекші кенелер, жемістің қызыл кенесі, бақтың Өрмекші кенелері) бар. Денесі түкті, ұзындығы 0,3 – 0,5 мм, түсі сарғылт-жасыл, қоңыр, аузы соруға бейім. Бұлардың құрсағында орналасқан өрмекші бездері өрмек жібін шығарады. Өсімдіктердің жапырағын өрмек жібімен шырмап, шоғыр құрып тіршілік етеді. Өрмекші кенелер мақта, бақша дақылдары, соя, жылыжайдағы қиярға көп зиян келтіреді. Күзде ұрықтанған ұрғашысы қыстап шығып, көктемде темп-ра 12С-тан асқанда, тіршілігін бастап, маусым – тамыз айларында көбейеді. Бір маусымда 18 – 24 ұрпақ береді, ұрпағы 10 – 25 күнде дамып жетіледі. Егіс маңындағы арам шөп пен ағаштан жел, су арқылы екпе дақылдарға таралады. Күрес шаралары: агротех. шаралар (ауыспалы егіс, күзде өңделген жерді терең жырту) мен химия, биологиялық әдістерді тиімді қолдану, мақта егісіне метилмеркаптофос, формамид, бау-бақша, баққа коллоидты күкірттің 1,5% суспензиясын бүрку. Парник, жылыжайларда биологиялық әдіс ретінде жыртқыш кене фитосепулюс өсіріледі. Пайдаланылған әдебиеттер
Қылмыстық жауапкершілік

Қылмыстық жауапкершілік — құқықтық жауапкершіліктің бір түрі; қылмыстың құқықтық салдары — қылмыскерді жазалау түрінде көрініс табатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы. Қылмыстық жауапкершілікке тарту қылмыстық іс қозғаудан, тергеуден және сот жарыссөзінен тұрады. Қылмыс жасау — кінәлі адам мен сот төрелігін атқарушы мемлекет арасында арнаулы қатынас тудыратын құқықтық факт. Мұндай фактіден кейін екі тарап үшін де міндет пайда болады. Мемлекет үшін өзінің арнайы органы арқылы қылмысты тергеу, қылмыскерді тауып, қылмыстық жауапкершілікке тарту міндеті, ал қылмыскер үшін Қылмыстық жауапкершілікті өтеу міндеті туындайды. Қылмысқа дайындалғаны, қылмыс жасауға оқталғаны, қылмыс жасауға қатысқаны үшін де адам қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Қылмыс жасаған адамға қолданылатын жаза немесе басқа да қылмыстық құқықтық шара қылмыстың табиғаты мен қоғамға қауіптілігінің деңгейіне, қылмыс жасалу кезіндегі жағдайға сай болуы тиіс. Ешкім бір қылмысы үшін екі рет қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды. Жалпы тәртіп бойынша қылмыстық жауапкершілікке қылмыс жасау кезінде 16 жасқа толған, ақыл-есі дұрыс адам тартылады. ҚР Қылмыстық кодексінің 14-бабында көрсетілген қылмыстарды жасағаны үшін қылмыстық жауапкершілік 14 жастан басталады. Қылмыстық жауапкершілікке тарту тәртібін Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексі қарастырады. Аталған Кодекс 2014 жылы 4 шілдеде қабылданған. Ішімдік, есірткі немесе басқа да уытты заттардың әсерінен мас күйде қылмыс жасау Қылмыстық жауапкершіліктен босатпайды. Қылмыстық іс бойынша сезіктіні немесе айыпталушыны прокурордың, тергеушінің не анықтаушының Қылмыстық жауапкершіліктен заңсыз босатуы сот төрелігіне қарсы қылмысқа жатады. Қылмыстық жауапкершілік ерекшеліктері # Қылмыстық құқықбұзушылық жасаған тұлға өз әрекетіне жауап беруге міндетті. Ал мемлекеттің жауапкершілік белгілеуге құқығы бар # Айыпты тұлға өзінің бостандығы мен конституциялық құқығының сақталуын талап етуге құқылы. Ал мемлекет күш көрсетпей немесе адамгершілік қасиетіне нұқсан келтірмей құқықбұзушымен заң бойынша сөйлесуге міндетті # Қылмыс жасау айыпты мен мемлекет арасында арнайы құқықтық қатынастардың туындауына алып келетін заңды факті болып табылады # Қылмыстық жауапкершілікке тарту бірнеше сатыдан тұрады: #* сотқа дейінгі тергеу #* қылмыстық істі прокуратураның және соттың қарауы # Қылмыстық жауапкершілік қылмысқа дайындалғаны, оны жасауға оқталғаны, бірге жасағаны үшін де туындайды # Қылмыстық жауапкершілік жария сипатта болады. Мемлекет қылмыстық жауапкершілікке тартуға және оны қолдануға өкілеттігі бар бір ғана субъект болып табылады. Қылмыстық жазаны сот белгілейді # Қылмыстық жауапкершілік жеке сипатта болады. Бұл сыбайластық немесе ұжымдық жауапкершілік ұстанымы бойынша оны қолдану мүмкін еместігін білдіреді Дереккөздер
Кяхта келісім шарты

Кяхта келісім шарты — Ресей мен Қытай арасындағы келісімшарт. 1727 ж. 21 қазанда қол қойылған. 1690 ж. Цин империясы Халханы (қазіргі Моңғолия) басып алып, орыс үкіметінен шекараны анықтауды талап етті. 1715 ж. орыс-қытай-моңғол үш жақты келісімі жасалды. 1724 ж. Селенгинскіге келген Қытайдың ресми өкілдері Халхамен шектес орыс жерлері жөніндегі мәселені қайта көтеріп, оны келіссөздер арқылы шешуді ұсынды. Осыған байланысты 1725 ж. Қытайға граф С.Л. Владиславович-Рагузинский басқарған төтенше және өкілетті құқы бар елшілік аттандырылды. Ұзаққа созылған келіссөздерден кейін 1727 ж. 20-тамызда Бура өзені бойында келісімшартқа қол қойылды. Бірақ келісімшарт Пекинге жіберіліп бекітіліп келгенде, орыс елшісі олардың Ресеймен келіспей кіргізген өрескел өзгерістеріне қатты қарсылық білдірді. Ақыры Бура келісімшартының құрамдас бөлігі ретінде алынып, Кяхта өзені бойындағы елді мекенде келісімшарт қайта жасалады. 1728 ж. 14 маусымда екі жақ қол қойды. Ресей мен Цин империясы арасындағы шекара сызығы белгіленеді. Екі ел арасындағы дипломат байланыстардың тәртібі айқындалды. Дереккөздер
Жақсылық Биғұлұлы Мырзабеков

Жақсылық Биғұлұлы Мырзабеков (23.11.1943 жылы, Түркістан облысы Созақ ауданы Құмкент ауылында туған) – ветеринария ғылымдарының докторы (1995), профессор (1995). ҚР Жаратылыстану ғылыи академиясының академигі (1995). Қазақ КСР-і Білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (1989), ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Еуразиялық нарық институтын (1998) бітірген. Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, ғылыми қызметкер, ассистент, доцент, профессор (1968–1994), проректор (1994–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан кафедра меңгерушісі.«Гигиенические и технологические способы повышения здоровья и продуктивности животных на молочных фермах и комплексах» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 140-қа жуық ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. Дереккөздер Cілтемелер * Ветеринария * Жаратылыстану * Малдәрігері
Лауреат

Лауреат ( — гүл тәжімен марапатталған) — ғылым, техника, мәдениет, т.б. салалардағы аса үздік жетістіктері мен табыстары үшін берілетін құрметті атақ, арнайы жүлде. Өнер жарыстары мен байқаулардың жеңімпаздарына лауреат атағын беру ежелден келе жатқан дәстүр. Осы заманғы байқауларда әділқазылар шешімімен алдыңғы 6 — 7 орынды иеленгендерге де лауреат атағы беріледі. Дереккөздер
Жікіл (тайпа)

Қысқаша мәлімет Жікіл, шігіл– ежелгі түркі тайпасы. 7 – 12 ғасырлар аралығында Оңтүстік Тарбағатайдан Жетісуға қоныс аударған. Орталық қаласы Жікіл болған. Махмұт Қашқари Жікіл қаласын сипаттай келіп, бұл кент Жікіл тайпасының орталығы болғанын айтады. Қала ірге көтергеннен кейін оған келіп қоныстанған басқа тайпалардың өкілдері де өздерін “жікілміз” деп атайтын болған. Дереккөздер
Жілік майы

Жілік майы (medulla ossіum) – адам және омыртқалы жануарлардың сүйектері қуысындағы ұяшықтарында болатын тін. Ол күрделі құрылымдардан тұрады. Ж. м-ның түсі қызыл және сары болады. Адамның және барлық сүтқоректілер тіршілігінің алғашқы жылдарында сүйектің іші қызыл Ж. м-на толы болады да, онда қан түзілуіне және сүйектің қалыптасуына тікелей қатысты клеткалық элементтер орналасады. Олардың ішінде сүйектің ішкі қабаттарын қоректендіретін қан тамырлары мен жүйке талшықтары бар. Қан клеткалары вена капиллярларының жұқа қабырғаларынан өтіп, қанға араласып отырады. Іштегі нәрестеде және жаңа туған балада тек қызыл Ж. м. болады. Бала өскен сайын қызыл Ж. м. бірте-бірте сарғыштанып, сары Ж. м-на айналады. Ересек адамда ол жілік сүйектердің қуысын толығынан толтырады. Сарғыш Ж. м. негізінен, май тінінен құралады және ол қан түзілу процесіне қатыспайды. Адамның денсаулығы жақсы уақытында жетілмеген қан клеткалары Ж. м-нан шықпайды. Егер қанға жетілмеген қан клеткалары араласса, ол қан түзілу процесінің бұзылғанын көрсетеді. Организм әр түрлі жарақаттану, қансырау, т.б. жағдайдарда қанынан көп айырылса, сары Ж. м. қызыл кемікке айналып, қан клеткалары жаңадан түзіледі. Ж. м-ндағы дәнекер тін клеткалары белгілі бір жағдайларда сүйек клеткаларын жаңартып көбейтеді. Әсіресе, сынған сүйектің қалыптасуы үшін бұл құбылыстың мәні зор. Сөйтіп, сүйек ұяшықтарында орналасқан Ж. м-ның организмде қан түзілу және оны биол. жағынан қорғау процестерінде атқаратын орны ерекше. Дереккөздер
Лепидозаврлар

Лепидозаврлар (Lepidosauria) — бауырымен жорғалаушылардың бір класс тармағы. Лепидозаврлар палеозойдың пермь кезеңінен белгілі, олар кайнозойда кеңінен таралған әрі түр құрамы да көп болған. Ертеде тіршілік еткен лепидозаврлардың сыртқы түрі сол кездерде таралған котилозаврларға ұқсас болған. Олардың бас сүйегінде жоғары және төменгі бет доғалары мен самай ойысы айқын байқалған. Қоректену ерекшеліктеріне сәйкес, кесірткелерде төменгі бет доғасы, ал жыландарда екі доға да жойылған. Мұндай өзгерістер лепидозаврлардың ірі жануарларды жұтуына мүмкіндік берген. Лепидозаврлардың көпшілік түрлерінде бес саусақты аяқтары жақсы дамыған. Ал жыландар мен аяқсыз кесірткелердің аяқтары жойылып, тек аяқтарының жұрнақтары (рудименттері) ғана сақталып қалған. Кейбір суда тіршілік ететін түрлерінің (мысалы, мозазаврлардың) аяқтары ескек тәрізді болған. Негізінен лепидозаврлар — жыртқыштар, араларында өсімдікқоректі түрлері де кездеседі. Лепидозаврлардың 3 отряды бар: * эозухиилер * тұмсықбастылар * қабыршақтылар. Жер шарында кең тараған (тек Антарктида кездеспейді). Қазіргі кезде эозухиилер жойылып кеткен. Оның қаңқа қалдықтары Оңтүстік және Солтүстік Америка, Шығыс Азия және Батыс Еуропаның палеозой заманындағы жыныстардан табылған. Дене тұрқы 1,5 — 7,5 м-дей, таңдай және жақ сүйектерінде ұсақ тістері болған. Дереккөздер
Жіліншік

Қысқаша мәлімет ЖІЛІНШІК – адамдағы аяқ, жануарлардағы алдыңғы, артқы аяқ сүйектерінің бір тобының атауы. Адамда ЖІЛІНШІК табан сүйектерін құрып, башай сүйектері және асық жілік аралығында болады, 5 қуыс сүйектен тұрады. Жануарлардағы Ж. саны, пішіні, ұзындығы жануарлар түріне, мал түлігіне байланысты әр түрлі болады. Мыс., иттің алдыңғы ЖІЛІНШІгі 2 ұзын, 2 қысқалау, тым қысқа сүйектерден; сиырдың алдыңғы ЖІЛІНШІгі – тұтасып біткен 1 үлкен сүйектен; жылқының Ж-гі – 1 үлкен, 2 кішкене сүйектен; шошқаның алдыңғы Ж-гі 2 үлкен, 2 кіші сүйектен тұрады. Артқы Ж. сүйектері алдыңғы Ж. сүйектеріне ұқсас, тек ұзындау және ірілеу болады. Сілтемелер * Дереккөздер
Илья Ефимович Репин

Репин Илья Ефимович укр: Ілля́ Юхи́мович Рє́пін (5.8.1844, Украина, Харьков облысы — 29.9.1930, Ресей, Ленинград облысы Репино) — Ресей суретшісі, ұлттық реалистік кескіндеме өнерінің аса көрнекті өкілдерінің бірі. Санкт-Петербург көркемсурет академиясының толық мүшесі (1893). Санкт-Петербургтің Суретшілерді ынталандыру сурет мектебінде, Санкт-Петербургтегі Көркемсурет академиясында (1864 — 71), Италия мен Францияда оқыды. 1878 жылдан Көшпелі көркемсурет көрмесі серіктестігінің мүшесі. Шәкірттік шағында И.Н. Крамскойдың, В.В. Стасовтың, т.б. шығарм. ықпалында болды. 1860 жылдан портрет және жанрлық картиналар салумен шұғылданды. Осы кезеңдегі В.Е. Репин (1867, Мәскеудегі Третьяков галереясы), Р.Д. Хлобощин (1868), В.А. Шевцова (1869, екеуі де Санкт-Санкт-Петербургтегі Орыс мұражайында) портреттері мен “Славян композиторлары” (1871 — 72, Мәскеу консерваториясы) атты топтама портреттерінде суретші адам мінезі мен психологиясын ашуда елеулі жетістіктерге жетті. Репин орыс кескіндемесіне жаңа бетбұрыс әкелген * “Волгадағы бурлактар” (1870 — 73, Санкт-Санкт-Петербургтегі Орыс мұражайы) атты монументті сипаттағы жанрлық картинасында халықтың ауыр тұрмысын ашық бейнелеумен қатар олардың бойында ашылмай тұнып жатқан күш-қуатты үлкен суреткерлікпен бейнеледі. Италия мен Францияда болған жылдары * “Париж кафесі” (1874 — 75, Стокгольмдегі Монсон қоры), * “Садко су асты патшалығында” (1876, Санкт-Санкт-Петербургтегі Орыс мұражайы) картинасы мен пленэрлік пейзаждарын (“Париждегі Монмартрға баратын жол”, 1876, Мәскеудегі Третьяков галереясы) бітірді. 1870 жылдардың аяғы мен 1880 жылдар Репиннің шығарм. табысты кезеңі саналады. Осы кезеңде төңкерістік қозғалыс тақырыбына (“Үгітшіні тұтқындау”, 1880 — 92, “Күтпеген еді”, 1884 — 88, екеуі де Мәскеудегі Третьяков галереясында) қалам тартып, халық бақыты жолында азап шеккен төңкерісшілдер образына баса назар аударды. Мұнымен бірге Р. график. суреттер (“Ада”, 1882, Мәскеудегі Третьяков галереясы; “Нева даңғылы”, 1887, Санкт-Санкт-Петербургтегі Орыс мұражайы), ғажайып портреттер галереясын (В.В. Стасов, 1873; А.Ф. Писемский, 1880; М.П. Мусоргский, 1881; П.А. Стрепетова, 1882; Л.Н. Толстой, 1887; бәрі де Мәскеудегі Третьяков галереясында) жасады. Ол — “Иван Грозный мен оның ұлы Иван” (1885, Мәскеудегі Третьяков галереясы), “Запорождықтар түрік сұлтанына хат жазып жатыр” (1878 — 91, Санкт-Санкт-Петербургтегі Орыс мұражайы) атты үздік тарихи кескіндемелік шығармалардың авторы. Өз заманының озық идеяларымен тығыз байланысты әрі терең халықтық мазмұнға толы Репин шығарм. орыс демокр. өнерінің шыңы саналады. Оның есімі әдебиетші әрі өнер теоретигі ретінде де белгілі. 1894 — 1907 ж. Санкт-Петербургтегі Көркемсурет академиясында (1898 — 99 ж. ректоры болды) сабақ берді; шәкірттері қатарында — И.И. Бродский, Б.М. Кустодиев, Д.Н. Кардовский, И.Э. Грабарь, Н.С. Куликов, т.б. 1940 ж. ол тұрған Куоккаладағы (қазіргі Репино) мекенжайда мемориалдық мұражай ашылды, соғыс жылдары өртенгенімен, 1958 ж. қайта қалпына келтірілді. Дереккөздер
Лауэграмма

Лауэграмма — рентген сәулелерінің көмегімен алынған қозғалмайтын монокристалдың дифракциялық кескіні. М. Лауэның (1879 — 1960) есімімен аталған. Лауэграммада дифракциялық максимумдер (суреттегі қара дақтар) конустық қималар бойынша орналасады; оның төбелері рентген сәулелерінің түзу таралған (шашыраңқы емес) шоғы мен фотопленканың қиылысында жатады. Лауэграмма кристалдар симметриясы осьтерінің бағытын, яғни оның кристаллографилық осьтерінің бағдарын анықтауға мүмкіндік береді (бұл, әсіресе, қырланбаған кристалдар үшін маңызды). Сондай-ақ, Лауэграммадағы дақтардың орналасу қарқындылығына қарай кристалдардың жетілгендік дәрежесі туралы айтуға, сөйтіп, оның кейбір ақауларын (блоктылығы, мозайкалығы, ішкі деформациясы, т.б.) анықтауға болады.
Қала тұрғындары

Қала тұрғындары – қалалар мен кенттерде тұратын халық. Қала мен ауыл тұрғындары санының ара салмағы елдің экономика жағдайына, т.б. себептерге байланысты өзгеріп отырады. Мысалы, кеңестік дәуірде Қазақстан негізінен аграр ел болғандықтан халықтың дені ауыл-селода тұрды. 1979 ж. қарсаңында Қазақстандағы 13 млн. 9 мың адамның 6 млн. 538 мыңы Қала тұрғындары болды. Мұнан кейінгі жылдары бұл ара салмақ сандық және сапалық жағынан едәуір өзгерді. 1991 жылдың басында қазақстандықтардың саны 16,7 млн-ға жетіп, Қала тұрғындары 57% болды. Қала халқының өсуіне түрлі факторлар әсер етті. Статистик деректер бойынша, Қала тұрғындарының негізгі өсімі халықтың табиғи өсуіне байланысты болды және бірқатар ауылдық елді мекендердің қалалық мекендерге айналуы есебінен де көбейді. Қала тұрғындарының көбеюіне 90-жылдары нарықтық қатынастардың жедел дамуына байланысты ішкі көші-қонның үдеуі серпін берді. Қазақстанда 1999 ж. жүргізілген тұңғыш ұлттық санақтың деректері бойынша, республикадағы Қала тұрғындарының саны 8 млн. 377 мыңнан астам адамға жеткен, бұл жалпы халық санының 75,7%-ы. 1999 ж. басталған өсу қалалар мен кенттердегі экономиика дағдарыс кезінде тоқтап қалған өндіріс ошақтарының қайта құрылуы, жаңа өнеркәсіп орындарының ашылуы қала халқының көбеюіне әсер етті. 2003 ж. 1 шілдеде еліміздегі халық саны 14900,6 мың адам, оның 8452,8 мыңы (56,7%) – қалалықтар, 6447,8 мыңы (43,3%) ауылдықтар болды. Қазақстанда 60 шағын қала санаққа алынған, сондай-ақ, 41 шағын қ. ауданы орталықтары болып табылады. Жалпы шағын қалалардағы тұрғындардың орташа саны 22,8 мың адам. 9 шағын қалада (Державинск, Ерейментау, Курчатов, Шар, Қарқаралы, Қазалы, Булаев, Мамлют, Сергеев) 5 – 10 мыңнан, 4 шағын қалада (Жем, Темір, Степняк, Форт-Шевченко) 5 мыңнан халық бар. 2002 жылдан бастап Қала тұрғындарының табиғи өсімі байқалады: 2002 ж. 1 шілдеде 1000 адамға шаққанда туған бала саны 14,8 болса, 2003 ж. 1 шілдеде бұл көрсеткіш 16,1-ге жетті. Сілтемелер
Репорт

Репорт (франц. report) #биржада бағалы қағаздарды сату жөніндегі мерзімді мәміле, мұнда бағалы қағаздардың немесе шетелдік валютаның иесі (коммерц. банк, биржа кәсіпкері) оларды банкке белгілі бір уақыт өткеннен кейін жаңа, неғұрлым жоғары баға бойынша сатып алуға міндеттеніп, сатады; #валюта нарығында — шетел валютасын ұлттық валютаға сату жөніндегі нақты мәміленің осы валютаны белгілі бір мерзім өткеннен кейін неғұрлым жоғары бағамен сатып алуға бір мезгілде мәміле жасасумен ұштастырылуы; сату бағасы мен сатып алу бағасының арасындағы айырманы да Репорт деп атайды. Дереккөздер
Өрнек (ою-өрнек)

Өрнек – ою-өрнектің бір түрі. Өрнек негізінен зерлеу, дәнекерлеу, қақтау, қалыптау, құю, соқпалау, термелеу әдістері арқылы жасалады. Сән және қолданбалы өнер туындыларында, зергерлік өнері бұйымдарында өрнек кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Дулат Сыздықбекұлы Жұмабаев

Дулат Сыздықбекұлы Жұмабаев (1954 ж.т., Түркістан облысы Түркістан, Хантағы кенті) – физика-математика ғылымдарының докторы (1994). ҚазМУ-ды (1976, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында аспирант (1976–79), кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер (1979–91) болып қызмет істеді. 1996 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Теория және қолданбалы математика институтында лаборатория меңгерушісі. Дулат Сыздықбекұлы Жұмабаев 55 ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қайнаға

ҚАЙНАҒА, қайын аға – туыстық атау. Қайнаға ерлі-зайыптылардан жасы үлкен ер адам. Күйеуіне әйелінің ағалары, әйеліне күйеуінің ағалары қайнаға болады. Күйеуі мен әйелі бір-бірінің аталас, рулас ағаларын да қайнаға деп атайды. Туған қайнаға, немере қайнаға, шөбере қайнаға одан арғысы қайнаға деп туыстық жақындығына қарай жалпылама береді. Дәстүрлі қазақ қоғамында қайнағаға үлкен ретінде, аға ретінде қарап, оған құрмет көрсетілген.
Бақыт Дінмұхамедұлы Біләлов

Бақыт Дінмұхамедұлы Біләлов (1938 жылы туған) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (2005 жылы). Өмірбаяны Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. * Қазақ политехникалық институтын (1962 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. * 1962–67 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Химия-металлургия институтында инженер, аға инженер * Жанғыш қазбалар институтының Қарағанды бөлімшесінде және Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтында аға инженер * 1967 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде ассистент, деканның орынбасары, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент, профессор қызметтерін атқарады. Еңбектері 94-тен астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 1 монографиясы бар. Шығармалары * "Организация геолого-разведочных работ на современном этапе", Байдалинов А.Т., Хамзин Б.С., Билялов Б.Д; Дереккөздер Сілтемелер * [http://gi.kstu.kz/gfig/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F/ «Б.Д. Билялов»]
Асқар Жағыпарұлы Жүсіпбеков

Асқар Жағыпарұлы Жүсіпбеков (1955 ж.т., Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Ағатан ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1985). Ленинград инженер-құрылыс институтын (1977, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. 1996 жылдан Қарағанды металлургия ин-тында кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. 100-ден аса ғыл. еңбегі, оның ішінде 2 монографиясы бар. Дереккөздер
Қалашық спорты

ҚАЛАШЫҚ СПОРТЫ – ежелден келе жатқан орыстың ұлттық ойыны. Ол, әсіресе, Ресейдің ішкі аймақтарында, Сібірде, Украинада жақсы дамыған. Жеріне қарай аты да өзгеше, ережесі де әр түрлі болған. Тек 1923 жылдан бастап нақты ереже белгіленіп, ресми жарыстар өте бастады. Қалашықты екі кісі немесе екі команда болып ойнайды. Команда құрамында бес адам болуы тиіс. Қалашық ішіне ұзындығы 200 мм, диаметрі 45 – 50 мм фигуралар әр түрлі пішінде қойылады (“зеңбірек”, “жұлдыз”, “құдық”, т.б.). Олар арнаулы оқтау тәрізді ауыр таяқты лақтыру арқылы қалашықтан шығарылуы тиіс. Кім, немесе қай команда фигураларды қалашықтан бұрын шығарса, сол жеңген болып есептеледі. Қалашық спорты Алматы, Қарағанды, Шығ. Қазақстан, Қостанай, Павлодар облыстарында жақсы дамыған. Қалашық спортынан респ. жарыстар өтіп тұрады. Сілтемелер
Лепидолит

{{Infobox mineral }} Лепидолит (грек. lіpіs — қабыршақ, lіthos — тас) — силикаттар класының слюдалар тобына жататын минерал. Химиялық құрамы шамамен:KLi 2 Al(Al,Si) 3 O 10 (F,OH) 2 . LіO2-ның мөлшері 1,23 — 5,9%-дай. Қоспа ретінде темір, марганец, цезий, қорғасын, натрий кездеседі. Моноклиндік жүйеде кристалданып, пластинка тәрізді бөлшектер немесе ұсақ қабыршақты түйіршіктер түзеді. Әдетте түсі ашық күлгін, қызғылт, кей кезде түссіз болып келеді. Қаттылығы 2,5 — 3,5, тығыздығы 2800 — 2900 кг/м3. Граниттік пегматиттер арасында қызғылт турмалин, сподумен, альбит, касситерит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Лепидолиттен литий және оның тұздары, кейде цезий өндіріледі. Дереккөздер
Ләйлі - Мәжнүн

дың осы дастанға көзқарасы бойынша: Ләйлі мен Мәжнүн өлер алдында соңғы рет кездесуі. Екеуі де талып жатқанда Ләйліні оятуға талпыныс,ал жабайы хайуан бұл жұпты бөтендерден қорғауда. 16 ғасыр соңындағы көркемдеме.]] "Ләйлі - Мәжнүн" - Шығыс халықтарында көне заманнан кең тараған ғашықтық дастан. Онда 7 — 8 ғ. аралығында өмір сүрген араб ақыны Каис ибн Муадтың махаббаты жырланады. “Ләйлі - Мәжнүн” дастанын кейін бір жүйеге түсіріп, алғаш біртұтас поэмаға айналдырған Әзірбайжан ақыны Гәнжәуи Низами. Кейін Дехлеви, Жәми, Науаи, Физули, т.б. ақындар жырлады. Парсы, түркі халықтары Мәжнүннің Ләйліге арнап шығарған өлеңдерімен таныс болған. Дастанның оқиға желісі: Араб елінде бір перзентке зар болған дәулеті асқан бай Алладан жатса-тұрса бала сұрайды. Тілегі қабыл болып, бір ұл көреді. Каис ер жеткенде Ләйліні көріп, ғашықтықтың торына шырмалады. Қыздың сұлулығына қайран қалған жігіт есінен танып, ақылынан адасады. Әкесі Ләйліні басқа адамға қосады. Мұны естіген ғашық жігіт жапан түзді кезіп кетеді. Сөйтіп, Каис “Мәжнүн” аталады. Елден жырақ кеткен Мәжнүннің көкірегі толған ащы шерді ұшқан құс пен жортқан аңнан басқа ешбір жан түсінбейді. Жапа шегіп, жаны күйзелген Мәжнүн Ләйлінің өлгенін естігенде есінен танады. Сүйгеніне қолы жетпей бұл өмірден ол да өтеді. Кейбір ғалымдар “Ләйлі - Мәжнүн” жырын сопылық поэзия үлгісінде жазылған, символдық мәні терең жыр деп таниды. “Мәжнүн” сөзі “есінен адасу” мағынасын беріп, Ләйліге деген махаббат Аллаға ғашықтықтың символы ретінде берілген дейді зерттеушілер. “Ләйлі - Мәжнүннің” қазақ арасында көп таралған нұсқасын 1902 ж. “Мәшһүр ғашық мағшұқ Ләйлі мен Мәжнүн хикаясы” деген тақырыппен Ш.Хұсайынов мұрагерлері Қазан қ-ндағы ун-т баспасынан басып шығарған. Нұсқа 45 беттік, негізінен қара сөзбен өлең аралас жазылған. Бұл кітап ҚР ӨҰА Орт. ғыл. кітапханасында сақтаулы. Қазақ арасына кең тарағаны Ш.Құдайбердіұлы жырлаған Физули нұсқасы. Ол “Шолпан” журналының 1922 ж. 2, 3-сандарында, 1923 ж. 4, 5, 6, 7, 8-сандарында басылған. С.Сейфуллин 1935 ж. осы нұсқаны жеке кітап етіп шығарған. Низами жазған “Хамса” (“Бес кітап”) жинағынан қазақ тіліне аударылған “Ләйлі — Мәжнүн” поэмасы 1947, 1962 ж. жеке кітап болып басылды. .]] Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы махаббат дастандары
Магнит өрісінің кернеулігі (H)

Магнит өрісінің кернеулігі (H) Магнит өрісінің кернеулігі (H) — магнит өрісінің сандық сипаттамасы болып табылатын векторлық шама. Ол ортаның магнит қасиетіне тәуелді болмайды. Вакуумда Магнит өрісінің кернеулігі (H) мен магниттік индукция (В) сәйкес келеді, яғни Н=В. Магнит өрісінің кернеулігі (H) мен магнит индукция (В) арасындағы байланыс былайша өрнектеледі: *Н=В–4J (бірліктердің СГС жүйесінде) *Н=(В/0)–J (бірліктердің халықаралық жүйесінде), мұндағы *J — ортаның магниттелу векторы *0 — магнит тұрақты. Егер ортаның  магнит өтімділігін енгізсе, онда изотропты орта үшін бірліктердің халықараралық жүйесінде (СИ): *Н=В/0. СИ жүйесіндегі Магнит өрісінің кернеулігінің өлшем бірлігіне — А/м, СГС жүйесінде — эрстед (Э) алынады; 1А/м=410–3Э 1,25610–2 Э. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Жаңылжан Қасымқызы Жүнісова

Жаңылжан Қасымқызы Жүнісова (12.8.1951 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – саясаттану ғылымдарының докторы (1996). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1981) бітірген. Петропавл педагогика инстиьтутында аға оқытушы, доцент (1974–76 және 1981–88), Алматы жоғары партия мектебінде, Қазақстан менеджмент, экономика және жоспарлау институтында доцент (1988–92) болды. 1992 жылдан ҚР ҰҒА Шығыстану ин-тында бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. Дереккөздер
Ләмахат

Ләмахат мин Нафахат әл-Құдыс, Ләмәһәт мин нәфәһатил-Кудс — діни шығарма. Мұхаммед Алим Сыддиқи Алауи бұл шығарманы Қожа Ахмет Иасауи түсінде аян бергеннен кейін жазып, Сұлтан Мұхаммед Баһадүр ханға арнаған. Парсы тілінде жазылған кітап екі бөлімнен тұрады: бірінші бөлімде жаһи зікірге (жария, дауыстап салатын зікір) шариат тарапынан рұқсат етілгендігін әңгімелейтін аяттар мен хадистер, екінші бөлімде Иасауиден бастап Иасауи тізбегіндегі (силсиласындағы) шейхтерге қатысты аңыздар берілген. Автор сопы Данышменди мен Имам Хұсамеддин Хусейн (Құсайын) Сығанақи шығармаларын пайдаланған. Шығарма алғаш рет Ташкентте басылды (1909), екінші басылымы Мұхаммед Назир Панчаның алғы сөзімен Исламабадта шықты (1986). Алим Шейх деген атпен танымал болған Алауи хижра бойынша 972 ж. Ташкентте туылып, 1043 ж. Самарқандағы Алиабадта қайтыс болған, Иасауи ізбасарларының бірі, көп жылдар бойы білім беру ісімен айналысқан. Оның еңбегіне Қожа Фатулла бин Абдулбасит Азизади толықтырулар енгізіп, өз нұсқасын “Такмила и Ләмәһәт” атады. Кітап Алим Шейхтың өмірбаянымен, оған қатысты аңыздармен толыққан. Бұл еңбек Мәдина қ-ндағы Ариф Хикмет кітапханасында сақтаулы (902/107). М.Алауидің мұнан басқа “Рисала-и Манакиб” атты шығармасы бар. Дереккөздер * Урунбаева-Епифановой, Собрание Восточных рукописей Академии Наук Узбекской ССР, Таш., 1964 * Семенова А.А., Собрание Восточных рукописей Академии Наук Узбекской ССР, Таш., 1975 * Акимушкин О.Ф., Персидские и Таджикские рукописи института народов Азии и СССР, М., 1994.
Шерәлі Біләлов

Шерәлі Біләлов (10 наурыз 1944 жылы, Түркістан облысы, Қызылқұм ауданы, Қаракөл ауылында туған) – физика-математика ғылымының кандидаты (1991 жылы), филология ғылымының докторы (1998 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетінің (1969 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) механика-математика факультетін және аспирантурасын (1988 жылы) бітірген. 1969–74 жылдары Қазақ КСР-і Орталық статистика басқармасының есептеу орталықнда инженер, 1974–90 жылдары КСРО Мемлекеттік банкі Қазақ КСР-і конторының есептеу орталықнда бөлім меңгерушісі. 1990 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Математика институтында аға ғылыми қызметкер. «Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. 14 ғылыми еңбегі жарық көрді. Шығармалары 1. "Ұлттық ғылым тілін қалыптастырудың өзекті мәселелері (математика саласы негізінде)", Алматы, 1996; 2. “Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру“, Біләлов Ш. - Алматы : Б.ж., 1997.; Дереккөздер
Евгений Михайлович Якушев

Евгений Михайлович Якушев (16.6.1935 ж.т., Ресей, Волгоград облысы, Новоаннинский ауданы, Галушкино с.) – физика-математика ғылымдарының докторы (1981). ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Бүкілодақтық геофизикалық барлау институтының Қазақ бөлімшесінде аға техник (1960–63), Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер (1963–87); 1987 жылдан институт директорының орынбасары әрі лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылыми еңбектері физика электроника мен масспектрометрлік приборларды жасауға арналған. 14 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Малтақан

Малтақан (1819, қазіргі Батыс Қазақстан облысыБөкей Ордасы ауданы Жетібай ауылы — 1892, сонда) — би, шешен. Байұлы тайпасы Шеркеш руынан шыққан. 17 жасында Исатай-Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. Малтақан шешендігімен, табанда жауап айтқыштығымен бүкіл Бөкей өңіріне әйгілі би болған. Дереккөздер
Магниттелушілік

Магниттелушілік Магниттелушілік — макроскопиялық дененің магниттік күйін сипаттайтын физикалық шама; біртекті магниттелген денедегі Магниттелушілік (J) дененің магнит моментінің (М) дене көлеміне (V) қатынасы ретінде анықталады: JM/V. Біртекті магниттелмеген денедегі Магниттелушілік дененің әр бір нүктесі үшін анықталады (дәлірек айтқанда әрбір физкика аз көлем (dV) үшін): JdM/dV, мұндағы dM — dV көлемінің магнит моменті. Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі Магниттелушіліктің өлшем бірілігі — * А/м Бірліктердің СГС жүйесінде — *эрг/(Гссм3). Жалпы жағдайда Магниттелушіліктің бағыты магнит өрісінің кернеулігі бағытымен сәйкес келмейді. Бұл екеуінің бағыты изотропты денелерде ғана бірдей болады. Денелердің Магниттелушілікгі сыртқы магнит өрісіне, сол дененің магнит қасиеттеріне, оның пішініне, сыртқы өрістегі оның орналасуына, температураға тәуелді болады. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Ләстік

Ләстік (ағылш. lastіng — берік) — атлас тоқылымды көйлектік және астарлық мақта-мата. Атластық тоқылымның нәтижесінде матаның өң жағы негізінен өріс жіптен құралады да, біркелкі тығыз жатады. Желі жіптердің арқауға қарағанда тығыз орналасуы өңінің теп-тегіс болуын қамтамасыз етеді. Матаға зер жүгіртіп және каландрлап жалтыратып шығарады. Ләстіктер құрылымы жағынан сәтенге ұқсас, бірақ одан ерекшелігі — ол берік, әрі үйкеліске төзімді. Жұқа және дубль Ләстік болып бөлінеді. Жұқа Ләстік көйлек тігуге, ал бір түске боялып, өрісіне ширатылған жіп пайдаланылған дубль Ләстік пальто және костюмге астар үшін қолданылады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Қалша

ҚАЛША – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Ұлы жүздегі сарыүйсін тайпасына кіреді. Қалшадан Қайқы, Сопы ұрпақтары тарайды. Көптеген авторлар (М.Тынышбаев, С.Аманжолов, В.Востров, т.б.) сарыүйсіннің құрамы туралы айтқанда, оның екі ұлы Қалша мен Жақып есімімен шектеледі. Олардың қыстауы 19 ғ-да Күрті өз-нен басталып, Іленің оң жағалауына дейін созылып жатқан Тауқұм, Бұйратқұм, Ұялыкесік, Желек, Ақкесік, Жусан, Жолбарысты-Раңды, Ақтоғай, Қарашеңгел, Көкжиде, Шоқсуат өңіріне орналасқан. Ұраны – Байтоқ, таңбасы – астында айқышы бар төртбұрыш немесе абақ-ашамай . Дереккөздер
Ләтипа Баймағамбетқызы

Ләтипа Баймағамбетқызы (1900, Жамбыл облысы Көктерек ауданы — 1930, сонда) — ақын. Шу өңірінің алты ақынын (Сауытбек, Жидебай, Қайрақбай, Әлібай, Көшкімбай, Бейсембек) жеңіп, аты халыққа танымал болған. Бұл айтыстар ел арасына кеңінен тараған. Әулиеата мен Жетісу өңіріне айтыс ақыны ретінде белгілі болған Ләтипа жиырма бір жасында Кенен Әзірбаевпен айтысқан. Бұл айтыс Кененнің жинақтарында (1967, 1974) жарияланды. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Лепсі шаруаларының көтерілісі

Лепсі шаруаларының көтерілісі (1930 жылы 27 наурыз — 7 мамыр) — Жетісудың Лепсі, Ақсу аймағы қазақтарының Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясатына қарсы бас көтеруі. Олардың қатары ресми деректерде 1000 адамға дейін жеткен. Көтерілісті Егеубек Жанбайұлы, Қалдыбай Қылиұлы және Ұали Сатырбайұлы басқарды. 27 наурыз күні көтерілісшілер Ақсу елді мекенін басып алып, мемлекеттік мекемелерді өртеді, телеграф бағаналарын қиратты. ОГПУ органдары көтерілісті басу үшін 25 адамдық жасақ аттандырды. Қару-жарағы жеткіліксіз көтерілісшілер өкімет әскерімен алғашқы қақтығыста ойсырай жеңіліп, Балқаш көлі маңындағы Жаман Жамал, Күшікжан секілді бұйрат құм шоғырларын, жыңғылды мекендерді тасалап жүрді. Көтерілісті біржола басу үшін Кеңес өкіметі қосымша әскер жіберді. Жеңілген көтерілісшілер Қытай жеріне өтуді көздеді. Көтерілісшілердің соңдарына түскен атты әскер оларды құм ішінде қырғынға ұшыратты. Қытай жеріне тек Егеубек Жанбайұлы бастаған аз ғана топ өтіп үлгерді. Дереккөздер Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Өнеркәсіпті мемлекет иелігінен алу

Өнеркәсіпті мемлекет иелігінен алу– мемлекет меншігінен алып қайта бөлу, яғни мемлекет меншігіндегі объектілерді жеке меншіктің қолына беру. Әлемдік тәжірибеде кен өнеркәсібі орындарын мемлекет меншігінен жеке меншікке берген немесе керісінше жеке меншіктен мемлекет иелігіне беру жағдайлары болған. Қазақстанның нарықтық экономикаға бет бұруына байланысты экономикалық реформа жағдайында өнеркәсіп орындарын мемлекет иелігінен алу кең ауқымда жүргізілді және ол жекешелендіру үдерісімен қатар іске асырылды. 1991 – 1992 жылдары ары ұсақ өнеркәсіп орындары мемлекет иелігінен алынды, ал 1993 – 1995 жылдары мемлекет иелігінен алу өнеркәсіптің орта және ірі кәсіпорындары бойынша жүргізіліп, 5 өнеркәсіп орны ақшаға, 1700 зауыт пен фабрика инвестиц. купондарға сатылды, 12 ірі кәсіпорын шетелдік инвесторларға беріліп, 32 ірі кәсіпорын шетелдіктерге сенімгерлікпен басқаруға табысталды. 1996 – 1997 жылдары мұнай-газ кешенінен 21, электр энергетикасынан 10, көмір өнеркәсібінен 4, кен-металлургия өнеркәсібінен 6, машина жасау өнеркәсібінен 3 кәсіпорын мемлекет иелігінен алынып, жекешелендірілді. Өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігінен алу барысында алғашқы кезде кәсіпорындарды еңбек ұжымдары иеленсе, кейін (1996 жылдан) олар тек қана ақшаға сатылды. Дереккөздер
Биғатша Дүйсенбайқызы Ермекова

Биғатша Дүйсенбайқызы Ермекова (5 желтоқсан 1940 жылы туған, Қызылорда облысы) – биология ғылымдарының докторы (1997). Қызылорда педагогика институтын (1963, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) және Қазақстан ғылым академиясының Ботаника ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1969) бітірген соң Қазақстанның топырақ микобиотасын зерттеуге бағытталған көптеген экспедицияларына қатысып, [икромицетті гербарий қорын толықтыруға үлес қосты. «Қазақстанның топырақ микромицеттері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Дереккөздер
Мал тұқымы

Мал тұқымы — ауыл шаруашылық малдарының шығу тегі, дене тұрқы мен бітімі, пайдалы шаруашылық белгілері ұқсас және бұл қасиеттері тұрақты тұқым қуалайтын біртұтас топтары. Мал тұқымына шығу тегі бір болғанымен генотипі әр түрлі, ата-тегінің құнды қасиеттері ұрпағына берілетін асыл тұқымды малды іріктеп алады. Мал тұқымы өзіндік ерекшеліктері бар әр түрлі құрылымдық бөліктерден (аймақтық тип — бейім мал, яғни жергілікті жағдайға бейімделгендіктен өзіне ғана тән белгісі болатын бір тұқымға жататын мал тобы; зауыттық тип; аталық із және аналық ұя, т.б.) тұрады. Осы ерекшеліктер мал тұқымы құрылымының күрделі екендігін көрсетеді. Ал бұл күрделі құрылым мал тұқымын асылдандыруда бірден бір басшылыққа алынатын — заңдылық. Мал тұқымы қарапайым, зауыттық және ауыспалы топтар болып бөлінеді. Қарапайым немесе аборигендік мал — белгілі бір табиғи жағдайда ұзақ жылдар бойы өсірілген және сол жағдайға бейімделген мал тұқымы. Мысалы, қарабайыр, жабы жылқылары, еділбай қойы, т.б. Зауыттық мал — қарқынды тауарлық өндіріс пен жоғары деңгейдегі зоотехникалық талаптарға сай жағдайда алынған мал тұқымы. Бұл топқа ата тегінің құнды қасиеттері және әр түрлі табиғи жағдайға байланысты өзгергіштік ерекшеліктері басым мал тұқымдары жатады. Мысалы, голланд және симменталь сиыры, таза тұқымды мініс жылқысы, т.б. Қазіргі кездегі шығарылған мал тұқымының дені зауыттық жолмен алынған. Мал тұқымын жетілдірудің ең негізгі әдісі — таза тұқымды мал өсіру. Дереккөздер
Болат Жүнісбеков

Болат Жүнісбеков (1946 жылы туған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Сарыарық ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1994), професор (1998). Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1969, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. * Осы оқу орнында ассистент, аспирант (1969–1974), доцент (1974–1988) * Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі (1988–1997), професор (1997–1998) қызметтерін атқарды. * 1998 жылдан кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері Болат Жүнісбеков 40 ғылыми жарияланымның, 2 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Лептон

Лептон (грек. leptos — жұқа, жеңіл) — күшті өзара әсерге қатынаспайтын элементар бөлшектер тобы. Лептондарға электрон, мюон, нейтрино, 1975 ж. ашылған ауыр лептон (массасы 1,8ГэВ) және олардың антибөлшектері жатады. Барлық Лептондардың спині 1/2-ге тең, яғни олар фермиондар болып табылады. 1975 ж. американ физигі М.Перл басқарған топ қарама-қарсы электрон-позитрон шоқтарының соқтығысуы тәжірибелері кезінде анықтаған. Позитронның электронмен соқтығысуы кезінде τ–және оның антибөлшегі τ жұбы пайда болған.
Өнеркәсіп торабы

Өнеркәсіп торабы – ортақ мүдделілік жағдайда бірыңғайлы көліктік-географиялық орнымен, өзара өндірістік-технологиялық байланыстармен бірлестірілген өнеркәсіптік кәсіпорындардың серіктесіп орналасқан аумағы. Өнеркәсіп торабы бірнеше қалалар мен олардың маңында орналасқан кенттерді қамтиды, өте сирек жағдайда бір қаланың аумағымен де шектелуі мүмкін. Атқаратын қызметіне қарай өндіруші Өнеркәсіп торабы және өндеуші Өнеркәсіп торабы болып бөлінеді. Өндіруші Өнеркәсіп торабы: көмір, мұнай, қара металлургия, т.б. салаларға, ал өңдеуші Өнеркәсіп торабы: машина жасау, химия, тоқыма және басқа да тармақтарға бөлінеді. Өнеркәсіп торабының тиімділігі ондағы өндіріс орындарының жалпы еңбек және шикізат қорларын, энергетика, көлік, байланыс, инженерлік-коммуникациялық, т.б. қажетті қосалқы жүйелерді олардың кешенді бірлесіп пайдалануында. Дереккөздер
Магниттік ағын

Магнит ағыны Магниттік ағын, магниттік индукция ағыны — белгілі бір бет арқылы өтетін магниттік индукция векторының (В) ағыны (Ф). Егер dS шағын аудандағы В магнит индукция векторы тұрақты шама деп есептелсе, онда осы аудан арқылы өтетін Магниттік ағын (Ф) аудан мөлшері мен В векторының осы аудан нормалына түсірілген проекциясының (Вn) көбейтіндісіне тең: dФ=ВndS. Шектелген бет (S) арқылы өтетін Магниттік ағын (Ф) төмендегі интеграл бойынша анықталады: Ф= Тұйықталған бет үшін бұл интеграл нөлге тең, бұл жағдай магнит өрісінің соленоидтық сипатын, яғни табиғатта магнит зарядтардың — магнит өрісі көздерінің (магнит өрісін электр токтары туғызады) жоқ екендігін көрсетеді. Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі — *вебер (Вб) Бірліктердің СГС жүйесінде — *максвелл (Мкс); 1 Вб=108 Мкс. Магнит ағынның формуласы Ф=BS B=индукция векторы S= аудан Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Өнеркәсіп орталықтары

Өнеркәсіп орталықтары – өнеркәсіп салаларының шоғырланып орналасуымен ерекшелінетін қала немесе кент аумағы. Өнеркәсіп орталықтары негізінен өндірістің ауқымдылығымен және құрамының күрделілігімен ерекшеленеді. Ол индустриялдық мазмұндағы қызметімен қоса, әрі көлік қатынасында маңызды рөл атқарады. Әдетте өндіруші өнеркәсіп орталықтары (шахталар, кеніштер, т.б.) өңдеуші өнеркәсіп орталықтарымен (машина жасау, химия, т.б.) салыстырғанда тар профильді болып келеді. Өйткені өндіруші өнеркәсіп орталықтары белгілі бір шикізат түрін немесе табиғат қорын пайдаға жаратумен ғана шектеледі, ал өңдеуші өнеркәсіп орталықтарының өндірістік профилі өзінің жан-жақтылығымен сипатталынады. Өнеркәсіп орталықтары өзі орналасқан аумаққа қатысты үйлесімді ұйымдастырушылық рөл атқара отырып, сол жердегі өндіргіш күштердің қарқынды дамуына да зор ықпал жасайды. Дереккөздер