kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Су айдау мұнарасы (Алматы)

Су айдау мұнарасы — ХХ ғасырдың басында салынған. Архитектуралық ескерткіш Алматы қаласының орталық бөлігінде, А.Байтұрсынов атындағы көшенің бойындағы кварталдың түкпірінде (драматеатр ғимараты мен психиатрлік аурухананың ортасында) орналасқан. Мұнара қала вокзалының маңында, Орынбор -Ташкент теміржолы магистралін салу кезінде тұрғызылған. Ғимарат сегіз қырлы (бұрыштары кесілген шаршы), күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған. Ескерткіштің жалпы биіктігі 16,5 м, диаметрі 6,5 м, іргетасы таспалы, тастардан нығыздалып қаланған. Мұнараның ішкі көлемі қаба аралық жабындылармен үш қабатқа бөлінген, бірақ қасбеті компизициясы екі бөліктен тұрады. Төменгі екі қабаты бір-бірімен композициялы біріккен, ал жоғарғы үшінші қабаты төменгілерден ернеу арқылы бөлінген (қалану тәсіліне байланысты оның диаметрі үлкен). Сегіз қырлының бұрыштары жауырыншалармен әдіптелген, ал үстемдік жағдайдағы жоғарғы қабаттың бұрыштары жонып тегістелмеген жауырыншалармен айрықша ерекшелінген. Барлық үш қабаттың ұзына бойы және көлденеңінен осьтерінде төрт-төрттен терезе ойықтары бар. Есік ойығы бірінші қабаттың солтүстік жағында орналасқан. Ойықтар тікбұрышты, құлыпты тастарды көз алдымызға елестететін сына тәрізді қосқыштармен жабылған. Есік ойығының үстіңгі жағы үшбұрышты үшкір маңдайша бейнесіндегі сандрикпен әдіптелген. Мұнара көлемі шығыңқы ернеумен аяқталады. Жазық шатыр балюстрада түрінде жеңіл парапеттермен қоршалған. Баспалдақ бірінші деңгейде орналасқан. Облыстық халық депутаттары Кеңесінің 29,09,1986 жылғы №483 шешімі бойынша ескерткіш мемлекеттік қорғауға алынған. Архитекторлар мұнараның қала орталығында орналасатындығын ескеріп, осындай нұсқадағы теміржол мұнараларына тән жоғарғы ағаш қабатынан бас тартқан. Мұнара толығымен кірпіштен қаланған. Ғимаратты 1985 жылы "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. Дереккөздер
Кепек хан

Кепек хан (Кебек) — 1414 жылы билік еткен Алтын Орда ханы, Тоқтамыс ханның ұлдарының бірі. Шпулердің пікірінше Кепек хан поляк жазбаларында латынша Betsabul делінген дейді. Кепек жазбаларда Бетсбулан немесе Бешсабұл делінген. Әмір Темір Тоқтамысты талқандағаннан кейінгі таққа таластың белсенді қатысушыларының бірі. 1414 жылы литов кнәзі Витовтың қолдауымен келді, ал Керімберді Мәскеу кнәзінің қолдауына ие болған. Аз уақытқа Сарайда билік құрса да, көп ұзамай Едігенің қысымына шыдамай, тақтан тайды. Едіге Шөкрені хан етті. Олар Кепекпен күресте жеңіске жетті. Алайда Витовтың қол астында болған оңтүстік орыс жерлерінде біразға дейін хан саналған. Кейбір авторлар (Б. А. Ахмедов, Г. Е. Грум-Гржимайло) Тоқтамыстың ұлы Кепек пен Худайдатты бір адам дейді. Алайда бұл тұжырым көбіне теріске шығарылады. Тағы қараңыз
Жантас кесенесі

Жантас кесенесі — ХХ Ғ. 20-шы жылдары. архитектуралық ескерткіш Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 107 шақырым жерде орналасқан. (азимут 68°). Географиялық координаттары: 45°12′43,5"с.е. 66°47′49,7"ш.б. Ескерткіш Телекөл көлінің маңайында орналасқан өлшемдері кішігірім кесенелер тобына жатады (Құлбаба, Айғыржал және т.б.). Ескерткіш тік бұрышты қам кесектерден және күйдірілген кірпіштерден (7×14×26 см, 10 қатар+10 жым=0,82 м) тұрғызылған. Жоспарындағы сақталған аумақтық өлмешдері-5,70×5,70 м, биіктігі-2,20 м. Қазіргі уақытта кесене қатты қираған: күмбезі толығымен құлаған, тек кіреберіс ойығының кескінің жоғалтқан негізгі қасбеттің қабырғасы мен корпусының шығыс бұрышы ғана сақталған. Кесене сипаты Кесене бір камералы, жоспарында шаршы пішінді болып келген негізі күмбез асты барабаны жоқ күмбезбен жабылған. Маңайдағы монументалды кесенелерден айырмашылығы сол, оның оңтүстік-батыс қасбеттің ортасына салынған кіреберіс есігі сәулелі кескіндегі аркамен безендірілген. Ескерткіштің негізгі аумағы таспасы түріндегі ернеумен көмкерілген. Кірпіштер ұзына бойы орналасқан толқын тәрізді жолақтар түріндегі екі бедерлі өрнектермен әсемделген. Негізгі қасбетте кіреберіс ойығын қапталдап тұрған екі қабырғаның қалдықтары бар. Кесененің камерасы жоспарында шаршы пішінді, жарты циркуль кесінді сегіз қырлылықты құраған. Аркалар қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген. Бұрыштық аркалардың қуыстары камера бұрыштарынан арка табанының биіктігінде басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. Кесененің күмбезі күмбез асты аркаларының табандары деңгейінде басталған кірпіш қаландыларынан шығарылған. Кесене архитектурасының тартымдылығы сол, оның шектелген аумақ жағдайындағы композициялық құрылымдары барынша шешімін тапқан. Дереккөздер
Құлбала кесенесі

Құлбала кесенесі. 1920 жж. сәулет ескерткіші. Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 102 шақырым жерде орналасқан (азимут 67°). Географиялық координаттары: 45°11′51,7"с.е. 66°43′56,4"ш.б. Ескерткіш Телікөл көлінің маңайында орналасқан өлшемдері кішігірім кеснелер орналасқан тобына жатады (Құлтан, Ахмет Ишан, Ақтай және т.б.). Кесене көне каналдың (немесе Сарысудың бір тармағының арнасы) жанындағы айналасынан биік болып келген қырқаның үстінде орналасқан. Кесенеден оңтүстік-батысқа қарай қам кесектерден тұрғызылған қоршаулар қалдығы мен шайылып кеткен қабір үсті ескерткіштері, сонымен қатар қазақ қыстақтарының орындары мен неолит тұрағының іздері бар. Ескерткіш сипаттамасы Ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, тік бұрышты күйдірілген кірпіштермен (6,5/8×14×28 см, 10 қатар+ 110 жым = 0,86 м) қапталған. Жоспарындағы аумақтық өлшемдері - 5,50×9,30 м, сақталған биіктігі-3,0 м. Ескерткіш қатты бүгілген: жерлеу камерасы толығымен жойылған, тек қабырғасының солтүстік-шығыс бөлігінен және камера кіре берісінің солтүстік-шығыс жартысынан басқа. Кесене жоспарында екі камералы (кіші кіре беріс және үлкен жерлеу), екеуі де күмбезбен жабылған. Кіші камераның бетше босағалы кіре беріс ойығы солтүстік-батысқа бағытталған. Іргесі шығыңқы болып келген ескерткіштің жоғарғы бөлігін қырынан қойылған кірпіштер қатарынан түзілген ернеу көмкеріп тұр. Кіреберіс камера Кіреберіс камера жерлеу камерасына апаратын күмбезді дәлізден, сондай-ақ осы дәліз ойығымен байланысқан параллелді екі тар бөлмеден тұрады. Сақталған (батыстағы) бөлмеде шатырға шығатын ойық бар. Кіші камера негізінен жабындысында, кіреберіс дәліздің үстінде күмбезше бар. Оның жоғарғы бөлігі күйдірілген кірпіштен өрілген, ал төменгі бөлігі қам кесектерден қаланып, күйдірілген кірпіштермен қапталған. Кіреберіс камера жерлеу камерасына байламсыз жалғанған. Кіре беріс дәліздің екі жағындағы тар бөлмелер монументальді кесенелердің осындай элементтерін механикалық тұрғыдан көшірудің нәтижесінде пайда болған. Монументальді кесенелерде олар баспалдаққа арналған. Үлкен (жерлеу) камера Үлкен (жерлеу) камера, сақталған бөліктерінде қарағанда, жоспарында шаршы пішінді, жарты циркуль кесінді сегіз аркамен бөлінген: олардың төртеуі жақтарының ортасында, қалған төртеуі - бұрыштарында орналасып, күмбез асты сегіз қырлылықты құраған. Аркалар қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген. Бұрыштық аркалардың қуыстары камера бұрыштарынан арка табанының биіктігінде басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. Камераға кіретін есік ойығы сәулелі кескіндерге аркамен безендірілген. Күмбезі сақталмаған, бірақ та басқа ескерткіштерімен ұқсақтығына қарағанда, бес аркамен басталып, жасанды қаландылармен өрілген. Құлбалы кесенесі екі камералы кесененің кішірейтілген нұсқасы болып табылады. Дереккөздер
Шөкре хан

Шөкре хан — Алтын Орда ханы (1414— 1416), Чинга-Тура билеушісі (1407— 1413). Шығу тегі Шөкре хан Тоқа Темірдің бесінші ұрпағы. Ж. М. Сәбитовтың пікірінше оның генеалогиясы: Шыңғысхан — Жошы хан — Тоқа Темір — Өз-Темір — Абай — Меңгәсір — Ақмыл — Шөкре. Генеалогияға сүйенсек Шөкре: Ұрыс ханның, Тоқтамыс, Темірқұтылық, Шәдібек, Жәлеләддин, Керімберді Жаппарберді, Барақ және Ұлық Мұхаммедке жақын туыс болып, шығады. Тауарих-и гузиде нусрат намаға сүйенсек Шөкренің екі ұлы — Байсүнгір мен Лал және қызы Тұлыншақ болған. Биографиясы Шөкре оғланның есімі Темірланның 1404 жылы қарашада басталған Қытайға жорығы кезінде аталады. Сол дереккөзде Шөкре Тоқтамыстың ұлы делінген. 1405 жылы қаңтарда Шөкре оғлан басқа ханзадалармен Темірланның Тоқтамыс елшілерін қабылдауында болады. «Ескендір анонимінде» «Шәкіре оғлан өмірінің көп бөлігін Темірдің ордасында өткізген» делінген. Тағы қараңыз
Айғыржалы кесенесі

Айғыржалы кесенесі — ХІХ ғасырдың кесенесісі болып табылады. Ескерткіш Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 106 шақырым жерде (азимут 68°), Сарысу өзенінің сағасындағы жайпақ төбелердің бірінің үстінде орналасқан. Айғыржалының әкесі - Сырдарияның төменгі ағысы қоқандықтардың иелігінде болған кездегі би болған. Сондықтан кесене ХІХ ғ. екінші жартысына жатады деп саналады. Кесененің сипаты Өлшемдері кішігірім мемориалдық құрылыстар тобына жататын ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, күйдірілген кірпіштермен (8×14×30 см, 10 қатар + 10 жым = 0,95 м) қапталған. Негізі қасбеттегі қабырғаның ұзындығы 4,40 м, сақталған биіктігі 2,30 м. Ескерткіш өте қатты қираған, тек негізгі қасбеттің кіреберіс ойығы бар қабырғасы ғана сақталған. Кесененің кіреберіс бөлігі жетілдірілген бір камералы. Жоспарында шаршы пішінді болып келген негізі күмбез асты барабаны жоқ күмбезден жабылған. Оңтүстік-батыс қасбеттің ортасына салынған кіреберіс есігі сәулелі кескіндегі аркамен безендірілген. Негізгі қасбетте бетше босағаның болғандығын білдіретін кіреберіс ойығын қапталдап тұрған екі қабырғаның қалдықтары бар Ескерткіштің негізгі аумағы кірпіш таспасы түріндегі ернеумен көмкерілген. Кірпіштер ұзына бойы орналасқан толқын тәрізді жолақтар түріндегі екі бедерлі өрнектермен әсемделген. Іргесі шығыңқы болып келген ескерткіштің жоғары бөлігін кірпіштің екі таспасынан тұратын ернеу көмкеріп тұр. Қабырға қаландылары ашық және қоңырқай түсті кірпіштермен көзтатарлық шахмат түрінде безендірілген. Камерада қабырғалық жауырыншаларға (пилястрлерге) тірелген сегіз арка болған, олардың төртеуі бұрыштарында, қалған төртеуі- қабырғалар бойында орналасқан. Аркалар жарты циркуль кесінді болып келген, бұрыштық аркалардың қуыстары арка табанының биіктігінен басталатын кірпіш қаландыларының қатарымен толтырылған. Күмбезі , төменгі бөлігі кіреберіс ойықтың үстінде сақталған, жалған қаландылармен қаланған. Қабір үсті ескерткіштерінің іздері байқалмайды. Дереккөздер
Шағатай қорымындағы кесене

Шағатай қорымындағы кесене — ХІХ ғасырға жататын кесене. Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 99,3 шақырым жерде (азимут 64°) , Телекөл көлінің маңындағы қорымның батыс бөлігінде орналасқан. Географиялық координаттары: 45°13′90,2"с,е, 66°39′89,3"в.б. Кесене сипаты Қорым қам кесектерден тұрғызылған бірнеше жерлеу қоршауларынан және қабір үсті ескерткіштері - "көктастардан" тұрады. Осы құрылыстарға тән ерекшелік айналасындағы бірнеше шақырымға созылып жатқан жергілікті ескерткіштерден күрт ерекшелейтін жоғары деңгейдегі тепе-теңдік. Кесене тікбұрышты қам кесектерден (6,5/9×19×35 см, 10 қатар +10 жым = 0,89 м) тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері - 4,50×2,87 м, биіктігі-3,40 м. Кесене жоспарында тікбұрышты, үсті күмбезбен жабылған. Қабырғаларының жоғары бөлігі ішіне қарай аздап еңкейген. Оңтүстік, оңтүстік-батысқа бағытталған негізгі қасбетінің ортасында жебе тәрізді аркамен көмкерілген кіреберіс ойығы бар. Ескерткіштің күмбезі негізінің үйлесімділігіне сай тікбұрышты болып келген. Күмбездің жоғарғы бөлігі қатты бүлінген, бірақ қалдықтарына қарағанда ол төрт жақты қаландыдан шығарылған, тек ұзын жақтарының қаландылары дөңгеленген. Соған қарағанда (сұлбасы сүйірлеу болса керек) композиция "сағана" типті қабір үсті ескерткішімен көмкерілген жоғары көлемдегі параллепипедті еске түсіреді. Осындай типтегі қабір үсті ескерткіштері Қазақстан аумағында кең тараған. Ескерткіштің камерасы да жоспарында тікбұрышты, сыртқы кескініне лайық. Қабырғаларынаң төменгі бөлігі тік, мөлшермен кіреберіс аркасының құлыптық деңгейінен бастап күмбезге өтетін жерге дейін біртіндеп ішке қарай еңістелген. Камера арнайы сыланбаған, дегенмен ол төменгі бөліктен күмбездің басына дейін қаландыдан шыққан лаймен сыланған. Қорымның басқа ескерткіштері (қоршаулары) өздерінің көлемдері мен мөлшерлері жағынан сипатталған кесенемен бірдей, бірақ олардың күмбездері жоқ, оның есесіне олардың қасбеттері немесе интерьерлері сәнді аркалы текшелермен өңделген. Шағайтай қорымының өзгеше тұрпаттағы жерлеу қоршауларының жергілікті архитектураны біршама байытарына сөз жоқ. Дереккөздер
Шалбас батыр мұнарасы

Шалбас батыр мұнарасы — XVIII-XIX ғғ. жататын мұнара. Архититектуралық ескерткіш Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60,6 шақырым жерде (азимут 295°), үстіне қалың сексеуіл өскен, айналасында кейінгі жерлеу орындары бар кішігірім төбешікте орналасқан. Географиялық координаттары: 45°04′61,3"с.е. 64°49′95,3"ш.б. Шалбас батыр жайлы аңыз Шалбас батыр (табын руынан) аңыз бойынша, қалмақтармен болған соғыста өлімші болып жараланып, үйіне қайтып келе жатқанында қаза тапқан, сол жерге мұнара тұрғызылған. Шалбас батыр осы өңірге танымал Қалжан ахунның арғы атасы болып саналады. Мұнара сипаттамасы Мұнара тікбұрышты қам кесектерден (7/9×16/18×31 см, 10 қатар + 10 жым = 1,0 м.) тұрғызылған, аумақтың өлшемдері: диаметрі- 2,70 м, сақталған биіктігі- 6,70 м. Ғимарат жоспарында дөңгелек, үстіне қарай ақырындап тарылған, жоғарғы күмбез тәрізді бөлігі әрең көрінетін "тартылым" түрінде жасалған, шығынқы іргесі бар. Мұнараға кіретін қиылған жебе тәрізді аркалы ойық іргенің үстінен басталып, оңтүстік, оңтүстік-батысқа бағытталған, ойық сыртқа қарай кеңейген. Мұнараның жоғарғы бөлігінде де ойық (кескіні шаршыға жақын) бар, оңтүстікке бағытталған оның көлемі кішірек. Мұнараның тұрқы тік осінен аздап ауытқыған. Мұнараның іші қуыс, қабырғасының қалыңдығы 80 см-ге жуық, қаландысы іш жағынан сырғауылдармен көлденең байланыстырылған. Ішкі кеңістігінің үсті төселген сырғауылдардың үстіне жайылған саз балшық қабаттарымен жабылған. Мұнарадағы өзгерген заттар Мұнараның қаландысында терең жарықтар бар, ескерткіштің беті атмосфералық құбылыстардың әсерінен қатты зақымдалған. Ескерткіштің қисаюына, терең жарықтың пайда болуына, теміржол құрамдарына берілетін дірілдерге қарамастан, ескерткіштің қаншама жылдар бойы сақталып, бекем тұруына - көлденең қойылған сырғауылдардан жасалған байламдардың қатысы өте зор. Мұнара адамдар туралы естеліктерді ішіне жасырған, бірақ жерлеу ғұрыптары іске асырылмайтын ерекше монументальді коммеморативтік құрылыс. Қазақ архитектурасындағы мұндай ескерткіштер шектелген аймақтарда, тек Сырдарияның төменгі ағысында ғана кездеседі, сонысымен олар бірегей. Сондықтан әр ескерткіштің тарихи-мәдени маңызы зор. Сонымен қатар, бір типті мұнаралар жоқ, олардың барлығы, соның ішінде Шалбас мұнарасы да жеке композициялық өңдеуден өткен. Бұл олардың сәулетшілік құндылығын арттырады. Дереккөздер
Су добы спорты Азия ойындарында

Су добы спорты Азия ойындарынды 1951 жылдағы Нью Делидегі ойындардан бастап ойналып келеді. Қазақстан құрамасы 1994 жылдан бастап қатысып Ерлер құрамасы Азия құрлығындағы үздік команда тізгінін бермей келеді. Құрытынды Ерлер Әйелдер Medal table Қатысушы елдер Ерлер Әйелдер Сілтемелер * [http://asiaswimmingfederation.org/assets/uploads/images/23530f8f3fb512fd08c68281617a1f8a.pdf All Asian Games Results] Сыртқы сілтемелер *[http://www.doha-2006.com/gis/menuroot/sports/WaterPolo_HR.aspx-id=WP.html Medallists from previous Asian Games - Water polo]
Бөріжар (өзен)

Бөріжар – Арыс өзенінің алабында. Географиялық орны Түркістан облысы Ордабасы ауданы жерімен ағатын өзен. Сайрамсу өзенінің сол тармағы. Жамбыл ауылының тұсында Бадам өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 57 км. Су жиналатын алабы 1,7 мың км², жылдық ағымының мөлшері 0,025 м³, жылдық су ағымы 0,77 м³/с. Сәуір айының ортасында су деңгейі көтеріледі. Жаздың ыстық айларында өзеннің суы қарасуларға бөлініп қалады. Көктемде суы тұщы, жазда ішуге жарамсыз. Көбінесе мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Һ

Һ, һ — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Қазақ тілінде бірден біркөмей дыбысын таңбалайтын әріп. «Һ» дыбысы бірден экспреция арқылы жасалады. Мұны айтқанда дауыс шымылдығында діріл болмайды, фонациялық ауа сүзіліп шығады. Сондықтан, «Һ»-фонемасы ызың дыбыстардың қатарына жатады. Дауыс қатысы жағынан қатаң дыбысқа жуық. Басқа дауыссыздардан айырмасы мұны айтқанда ауа бөгертсіз, қарқынды шығады. «Һ» фонемасы келетін сөздер қазақ тілінде өте аз. Қазақ тілдің байырға лексикасында бірлі-жарым одағайларда (аһ, уһ, еһе, аһа) және кейбір шығыс тілдерінен енген сөздерде (гауһар, жауһар, қаһарман) кездеседі. Дереккөздер
SOS

SOS (СОС)&nbsp;— Морзе әліпбиі арқылы радиотелеграф байланысында таратылатын халықаралық апат дабылы. Дабыл «үш нүкте — үш сызықша —үш нүкте» реттілігімен белгіленеді . SOS коды, Біздің кемемізді құтқарындар , Біздің жандарымызды құтқарыңыз , немесе Өлімнен құтқарындар деген мағынаны береді.
Дервиш хан

Дервиш хан – 1417-1419 жылдары билік еткен Алтын Орданың ханы. «Муизз ал-ансабта» Дервиштің ата-тегі былайша көрсетілген: Дарвиш - Тұқрақ - Алты Құртұқ - Тоқтай - Темір Қожа - Тақтақ - Ашық - Ұрынғташ - Тоқа-Темір - Жошы. Ол өзінің ізашары Сайд Ахмадтың және Шөкре оғланның жиені болып табылады. Алайда Г. Е. Грумм-Гржимайло және В. В. Трепавлов оны Шайбандық деп есептейді. Тоқтамыстың Темір қолынан талқандалғанынан кейінгі таққа таласқа қатысқан. Осы таласта Тоқтамыстың ұлдары өзара қырқысқан болатын. 1416 жылы Едігенің қолшоқпары Шөкренің белгісіз жағдайда тақтан кетуінен кейін, таққа Жаппарберді келді. Шөкре Жаппарбердімен таласта қаза болуы мүмкін. Алайда 1417 жылы Жаппарберді тақтан айырылып, Қырымға қашты. Сол жерде өзінің одақтастарының қолынан қаза болады. Таққа Едігенің қолшоқпары Дервиш келді. Едігенің абыройының жоғары болғаны соншалық, оның есімі Дервиш ханның есімімен қатар теңгелерде таңбаланатын болған. 1419 жылы Дервиш ханды Тоқтамыстың кіші ұлдарының бірі Қадырберді өлтіріп, тақты иеленді. Тағы қараңыз Шөкре хан Ордамәлік хан Қадырберді хан
Майсор (көл, Ертіс алабы)

Майсор — Ертіс алабындағы тұзды көл, Ертіс-Қарағанды каналының сол жағалаулық аңғарында, теңіз деңгейінен 216 м биіктікте жатыр. Географиялық орны Павлодар облысы Екібастұз қаласының оңтүстік-батысында 10 км жерде. Гидрографикасы Аумағы 3,1 км 2 , ұзындығы 2,2 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 6,9 км. Жағалауы жазық, қамыс шоғырлары кездеседі. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Майсорды бірнеше шағын тұзды көлдер қоршап жатыр. Дереккөздер
Қадырберді хан

Қадырберді хан – 1419 жылдан бастап билік еткен Алтын Орда ханы, Тоқтамыстың ұлдарының бірі. Тоқтамыстың талқандалғанынан кейінгі таққа таластың қатысушыларының бірі. 1419 жылы литов кнәзі Витовттың қолдауымен таққа отырды. Осы жолда ол беклербек Едігенің қолшоқпары Дервиш ханды өлтірді. Кейбір деректерде Қадырбердіні Едігеге қарсы шыққан өзінің үлкен ұлы Hұр ад-Дин дейді. Едіге Қырымға қашып кетеді. Онда ол қырымдық Тоқа Темірліктерден шыққан Бек Суфиді хан етеді. Хан мен Едігенің аты жазылған теңгелер соғыла бастайды. Алайда Бек Суфиді Қадырбердінің қолы тас-талқан етті. Сонда да Бек Суфи Қырымның жекеленген аймақтарына хижраның 825 жылына (1422 ж.) дейін үстемдігін жүргізген. Едіге Оралдағы иеліктерінде бой тасалауға мәжбүр болды. Хижраның 822 жылы (1420) Едіге Қардырбердінің қолынан қаза болды. Қадырберді де шамамен сол уақытта Қырымда қайтыс болады. Алайда деректерде Қадырберді мен Едігенің өлімі жайлы мәліметтер қарама-қайшылыққа толы. Әл Айнидің хабарлауынша Қадырберді шайқаста қаза болса, ал Едіге жараққаттан қайтыс болған. Тағы қараңыз
Вольфсбург (футбол клубы)

«Вольфсбург» — Германиялық футбол клубы, футбол бойынша Германия чемпионатының қатысушысы, 2008-2009 жылдардың Германияның футболдан чемпионы, «Вольфсбург» спорт клубы жүйесінің бір бөлімшесі. Клуб 1945 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Фольксваген-Арена" стадионында өткізеді. Титулдары Ұлттық Германия чемпионаты * Чемпион (1): 2008/09 * Вице-чемпион (1): 2014/15 Германия кубогы * Жеңімпаз (1): 2014/15 * Финалист (1): 1994/95 Суперкубок * Жеңімпаз (1): 2015 * Финалист (1): 2009 Бас бапкерлер тізімі 1963 жыл * Людвиг Лахнер — 1954—1955 * Эрнст Зонтов — 1955—1956 * Йозеф Кречман — 1956—1957 * Людвиг Лахнер — 1957 * Вальтер Риссе — 1957—1958 * Имре Фаркашински — 1958—1959 * Людвиг Лахнер — 1963—1966 * Имре Фаркашински — 1966—1975 * Фриц Шолльмайер — 1975 * Пауль Кицман — 1975—1976 * Радослав Момирский — 1976—1978 * Имре Фаркашински — 1978 * Хенк ван Метерен — 1978—1979 * Вильфрид Кеммер — 1979—1983 * Имре Фаркашински — 1983—1984 * Вольф-Рюдигер Краузе — 1984—1988 * Хорст Хрубеш — 1988—1989 * Эрнст Менцель — 1989—1991 * Уве Эркенбрехер — 1991—1993 * Дитер Винтер — 1993 * Экхард Краутцун — 1993—1995 * Герд Рогензак — 1995 * Вилли Рейман — 1995—1998 * Уве Эркенбрехер — 1998 * Вольфганг Вольф — 1998—2003 * Юрген Рёбер — 2003—2004 * Эрик Геретс — 2004—2005 * Хольгер Фах — 2005 * Клаус Аугенталер — 2005—2007 * Феликс Магат — 2007—2009 * Армин Фе — 2009—2010 * Лоренц-Гюнтер Кёстнер — 2010 * Стив Макларен — 2010—2011 * Феликс Магат — 2011—2012 Клуб формасының түсі Негізгі форма Қонақтық форма Резервтік форма Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20090627012244/http://www.vflwolfsburg.de/ Ресми сайт] * [http://fussballdaten.de/vereine/vflwolfsburg/ Вольфсбург ФК] (fussballdaten.de)
Бұзық қалашығы (Жаңақорған ауданы)

Бұзық қалашығы (Жаңақорған ауданы) - X-XV ғасырларға жататын Көктөбе ауылынан батысқа қарай 2,5 шақырым , Артық ата қалашығынан солтүстіккке қарай 0,4 шақырым жерде орналасқан. Географиялық координаттары: Қалашық сипаты Теңіз деңгейінен 172 м. Ескерткішті 1947 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) ашқан, 2004 ж. Халықаралық қазақ түрік универститеті Тұран археологиялық экспедициясы (М.Елеуов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген.Қалашық жоспарында дөңгелек төбе пішінді , диаметрі - 310 м, биіктігі - 1,5-2 м. Қоршап жатқан үймек жалының биіктігі- 1-1,5 м. Қорғаныс қабырғасында бір-бірінен 35; 45; 50; 55; 65 м қашықтықта орналасқан 15 мұнараның орны сақталған. Биіктіктері 0,5-0,8 м болып келген мұнаралар қабырғадан сыртқа қарай 2 -4 м шығыңқы орналасқан. Жоспарында Г-тәрізді болып келген қақпа қалашықтың оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Ескерткіш ені 8-12 м, тереңдігі 1-1,5 м ормен қоршалған. қалашықтың ішкі бөлігінде бірнеше құрылыстың қалдықтары сақталған. Қақпадан солтүстік-шығысқа қарай 120 м жерде көлемі 25×15 м болып келгшен құрылыстың қирандысы бар. Қалашықтың сыртында , қақпадан оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай үстінде қыш ыдыстар сынықтары шашылып жатқан құқрылыстың қалдықтары бар. Дереккөздер
Николай Иванович Баев

{{Мемлекеттік қайраткер { style="background: transparent" - } }} Николай Иванович Баев (1945 жылдың 9 мамырында туған, Саратов облысы, Васильевка ауылы) – тау инженері, заңгер. ҚР Жоғарғы Кеңесінің 13-ші шақырылымының депутаты (1994). Өмірбаяны Білімі 1969 жылы Мәскеу геологиялық барлау институтын тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірді. 1996 жылы Қазақ Ұлттық Университетін заңгер мамандығы бойынша бітірді. Қызмет жолы Еңбек жолын Орал облысындағы кеңшар комбайыншының көмекшісі болып бастаған. 1958—1964 жылдары Орал механикалық зауытының токары. 1972 — 1988 жылдары Каспий маңы тау-металлургиялық комбинатының мастеры, бастығының орынбасары, телімінің бастығы, аға инженері, бас инженері, карьер бастығы, кеніш директоры. 1988—1991 жылдары Шевченко қалалық партия комитетінің бірінші секретарі. 1990 — 1991 жылдары Маңғыстау облыстық партия комитетінің секретарі. 1991 — 1992 жылдары Ақтау қалалық атқарушы комитетінің председателі. 1992 — 1994 жылдары Ақтау қалалық администрациясының басшысы. 1994 — 1995 жылдары 13-ші шақырылымының ҚР Жоғарғы Кеңес депутаты. наурыз — қазан 1995 жыл аралығы - ҚР министрлер кабинетінің қарамағындағы қорғаныс өнеркәсібінің председатель орынбасары. 1995 — 1997 жылдары ҚР экология және биоресурстар министрі. қазан — қараша 1997 жыл аралығы - ҚР премьер-министр кеңесшісі. 1997 — 1999 жылдары Маңғыстау облысы әкімі. 1999 — 2007 жылдары «ҚазақТүрікМұнай» БК ЖШС генералды дирекциясының кеңесшісі. 2007 жылдың наурызынан бері - «ҚазақТүрікМұнай» БК ЖШС ҚР үкіметімен бірге байланыс және заңдық сұрақтар бойынша басқарушы. Марапаттары * Парасат ордені * Астана медалі * ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі * ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі Дереккөздер
Қалжан Ахун сағанасы

Қалжан Ахун сағанасы немесе Қалжан Ахун мешіті — ХХ ғасырдың басына жататын, архитектуралық ескерткіштердің бірі. Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жерде орналасқан (азимут 296°). Географиялық координаттары: Діни ғұлама Қалжан Ахун Бөлекбайұлы салдырған. Іргетасы 1902 жылы қаланған. Қалжан Ахун Бөлекбайұлы (руы қожантай табын) - белгілі ғалым (1862-1916 ж.), Бұхарадағы Күкелдаш медресесінің заң факультетін бітірген. ОЛ-суырып салма ақын, жұлдызшы , табиғат өзгерістерін болжаушы, сонымен қатар рухани жетекші, жергілікті халықтың арасында үлкен беделге ие болған адам. 1922 – 30 жылдары алғашқыда «Ақжол» мектеп-интернаты, кейін жеті жылдық мектеп болды. 1937 жылы кеңес белсенділері бұзған. 1989 жылы мешіт облыстық тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының есебіне алынған. Қазір Жалағаш пен Сырдария аудандарының тұрғындары қамқорлыққа алған. Сағана сипаты Сағана тікбұрышты күйдірілген , жоғары сапалы кірпіштерден (6/7×13×28 см, 10 қатар + 10 жым = 0,85 м ) тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері - 9,8×14,5 , биіктігі -3,8 м. Жоспарындағы тікбұрышты болып келген ескерткіш көлденең осімен оңтүстік-батыс, солтүстік-шығыс бағыты бойынша созылған. Ескерткіш екі бөлікке бөлінген: оңтүстік-батысын мешіт алып жатса, ал қарама-қарсы жағында ішінде бірнеше қабір үсті ескерткіштері бар аула орналасқан. Барлық құрылыс беті кірпіштен қаланған қабырғалармен қоршалған. Қабырғалардың бұрыштары пилястрлермен көмкерілген. Осындай элементтермен мешіт пен хазир-ауланың түйісіндегі қабырғалар да бөлінген. Мешіттің қабырғасы ауланың қабырғасынан биік және кірпіштер кронштейндерінен пайда болған ернеумен көмкерілген, ауланың ернеуі тым қарапайым, оның барлық қабырғасы (кіреберіс ойығы бар бөліктен басқа) екі құламалы болып аяқталған. Ескерткіш кіреберісі Ескерткіштің кіреберісі оңтүстік-шығыс қабырғада орналасқан және үсті кірпіш пирамидалармен аяқталған аттикалық тәжделумен ерекшеленген. Аттиктік орталық мұнарашасы қалғандарына қарағанда биіктеу, оның астында, негіздік және аулалық қасбеттерінде араб графикасында орындалған "1334" деген санды филенкалар бар. Мешіт сипаты Мешіт интерьерінде төбе жабылымы үш жақтан қабырғаға тіркелген, ал төртінші жақтан үш бағанаға сүйенген, солтүстік-шығыс жаққа ашылған айван түрінде болып келген. Ағаш бағаналар жасыл түске боялған, қиылысында шаршы іспетті, жоғарыға қарай тартыла түскен олар оймышты арқалық бар. Бұл арқалықтар айдалым шетінен айшықты консольдер түрінде шығып тұр. Платформа түрінде болып, жер деңгейінен көтерілген еденге кірпіш төселген. Түкпірге, оңтүстік-батыс қабырғаның ортасына да, түпкі жақта құлыптық жағында киль тәрізді кесілімге ие жарты циркуль кескінді аркамен көмкерілген сымбатты пішіндегі михраб қуысы жасалған. Михраб қуысы әсем жабыстырмалармен жиектелген, оның төменгі бөлігі жауырыншалар түрінде безендірілсе, ал жоғарғысы- қосарланған, бетше босаға пішінін қайталайды. Тағы қараңыз * Қалжан Ахун Бөлекбайұлы Дереккөздер
Ақтөбе қалашығы (Жаңақорған ауданы)

Ақтөбе қалашығы (Жаңақорған ауданы) — Сунақ ата ауылынан шығысқа қарай 13 шақырым жерде орналасқан. Қалашық сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі 157 м. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) зерттеген, 1966 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы қайта зерттеген. 1991 жылы ҚазМУ-дің археологиялық экспедициясының тобы (М.Елеуов) ескерткіштің орналасқан жерін анықтап, жоспарын түсірген. 2004 жылы Халықаралық қазақ түрік университеті Тұран археологиялық экспедициясы (М. Елеуов) географиялық координаттарын анықтап, жоспарын қайта түсірген және ескерткішті айнала қоршаған үймек жалдың бір жеріне барлау қазбасын салған. Қоныс екі бөліктен тұрады. Төбе түрінде болып келген орталық бөліктің көлемі 65×55 м, биіктігі 6 м. Орталық бөлікті сырттай қоршаған алаңның көлемі 60-70 м, биіктігі 1-1,5 м. Алаңның шетінде ені 10-11 м, биіктігі 0,8-1 м болып келген қорғаныс құрылысының қалдықтары сақталған. Қорғаныс құрылысының шығыс жағында екі төбе орналасқан. Диаметрлері 10-15 м, биіктігі 1,5-2 м болып келген бұл төбелер минареттердің қирандысы болса керек. Шамасы, осы жерде қаланың қақпасы орналасқан. Орталық бөліктің айналасындағы алаңның көлемі 60×70 м, биіктігі 1-1,5 м. Алаңның айналасындағы үймек жалдың шығыс жағында мұнара тәрізді екі төбе бар. Олардың өлшемдері 10-15 м, биіктіктері 1,5-2 м. Дереккөздер
Қосаман кесенесі (Арал ауданы)

Қосаман кесенесі (Арал ауданы) — ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басына жататын, архитектуралық кесене. Ақеспе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 16 шақырым, Қосаман елді-мекенінен 1 шақырым жерде, жайдақ төбенің үстінде орналасқан. Ескерткіштің оңтүстігінде ерте заман құрылысының қиранды үйіндісі орналасса, ал шығыс жағында ағып кеткен қам кесекті қоршаудың үйіндісі бар. Кесене сипаты Ескерткіш қам кесектерден тұрғызылып, күйдірілген кірпіштермен қапталған. Іргесі қам кесек блоктары мен өңделмеген тастардан қаланған. Ескерткіштің төменгі бөлігінде (іргетасының жанына) кірпіш қаландысының тұзданып кетпеуі үшін қамыс қабаты төселген. Ескерткіш өлшемдері әртүрлі екі камерадан тұрады. Кіші камера Кіші камера (кіреберіс) жоспарында шаршы пішінді, негізгі камераға оңтүстік жақтан жалғасқан. Үлкен камера Шаршы пішінді болып келген үлкен камера дөңгелек корпусқа енгізілген және үстінде тас төбелік ойығы бар жарты шар іспетті күмбезбен жабылған. Камерада күмбезделіп келген екі қабір үсті ескерткіші бар. Қазіргі жағдайы Ескерткіш қатты бүлінген, әсіресе оның кіреберіс камерасы , одан тек кіреберіс ойығы бар қабырға мен күмбезінің негізі ғана қалған. Кесене кіреберісі бүйірлік қасбетте орналасқан ескерткіштердің бір түрі. Ескеркішті 1986 ж. "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. Дереккөздер
Тілеулес Ишан кесенесі (Арал ауданы)

Тілеулес Ишан кесенесі (Арал ауданы) — ХІХ ғасырға жататын архитектуралық ескерткіштердің бірі. Қызылжар ауылынан (бұрынғы Райым кеңшары) шығысқа қарай 5 шақырым жерде, қам кесектерден тұрғызылған жерлеу қоршауларынан тұратын қорымның шығыс бөлігінде орналасқан. Кесене сипаты Ескерткіш тікбұрышты қам кесектерден тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық -9,75×10,74 м, сақталған биіктігі -7,0 м. Кесене екі камералы, біреуі-кіреберіс, екіншісі-жерлеу камерасы. Екі камера да призмалық корпусқа енгізілген. Кіреберіс камера Кіреберіс камера жоспарында тікбұрышты , аркалы болып келген кіреберіс ойығы оңтүстік-шығыс қабырғада орналасқан, ал оған қарама-қарсы қабырғада жарық түсетін ойық бар. Камера қаландылардан шығарылған күмбезбен жабылған. Оның солтүстік-шығыс қабырғасында жерлеу камерасына кіретін ойық орналасқан. Жерлеу камерасы Шаршы пішінді болып келген жерлеу камерасы дөңгелек күмбез асты барабанында тұрған күмбезбен жабылған. Камераның шаршы негізінен күмбез шеңберіне өту камера бұрыштарынан шығарылған қаландылар арқылы іске асырылған. Күмбездің негізіне дейін сыланған , камерада қам кесектерден тұрғызылған екі сағана бар. Ескерткіш атмосфералық құбылыстардың әрекетінен қатты бүлінген, күмбезінің жоғарғы бөлігі құлаған, қабырғаларында терең жарықшалар бар. Дереккөздер
Ораз ақын мазары

Ораз ақын мазары — ХІХ ғасырға жататын, архитектуралық ескерткіш. Шөмішкөл ауылынан шығысқа қарай 3 шақырым жердегі жайдақ төбешіктің үстіне орналасқан. Ескерткіштің айналасында шөгіп кеткен жерлеу қоршауларының қалдықтары бар. Мазар сипаты Ораз Ақын (руы әлім-жақайым) ескерткіші тікбұрышты қам кесектерден тұрғызылған, жоспарындағы аумақтық өлшемдері -9,10×12,20 м, сақталған биіктігі-5,70 м. Кесене екі камералы, біреуі- кіреберіс, екіншісі-жерлеу камерасы. Тікбұрышты кіреберіс камера дөңгелек болып келген күмбезді негізгі аумаққа жалғасқан. Жоспарында тікбұрышты болып келген кіреберіс камераның аркалы кіреберіс ойығы оңтүстік-шығыс қабырғада орналасқан, ал оған қарама-қарсы қабырғада жарық түсетін ойық бар. Камера қаландылардан шығарылған күмбезбен жабылған, оның жайдақ шатыры қарсы орналасқан үш мұнарашамен көмкерілген. Дөңгелек болып келген жерлеу камерасы іргесі шығыңқы және күмбез асты барабанында тұрған парабола кескінде күмбезбен жабылған, кесілген конус іспетті корпусқа енгізілген. Дереккөздер
Сарлыбай кесенесі (Қазалы ауданы)

Сарлыбай кесенесі (Қазалы ауданы) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Қазалы ауданы, Жанкент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11 км жерде орналасқан. Кезеңі 1891 жыл. Сипаты Кесене күйдірілген тікбұрышты кірпіштерден (7×14×28 см, 10 қатар+ 10 жым = 0,88 м) тұрғызылған, өлшемдері - 8,60×10,43 м, биіктігі - 6,0 м, екі камералы, біріншісі - ұзын тар дәліз түрінде болып келген кіреберіс камерасы, екіншісі - жоспарында дөңгелек, күмбезбен жабылған жерлеу камерасы. Созыңқы тікбұрыш іспетті болып келген кіреберіс бөлік негізгі аумаққа оңтүстік жақтан жалғасқан. Аркалы болып келген кіреберіс ойығы шығысқа қаратылған. Ол сәулелі кескінді аркамен жабылған. Камераның шаршы пішінді негізінен күмбез шеңберіне өту қаландылардан шығарылған бұрыштық парустар арқылы іске асырылған. Камераның қабырғалары күмбездің негізіне дейін сыланып, әктелген, кіреберіс ойықтың жоғарғы жағы аркалы болып келген. Бөлмеде сағаналы қабір бар, ол күйдірілген кірпіштен сатылы етіп қаланған. Кесененің бұзылуына байланысты, оның кіреберісіндегі күмбезшесі жойылған. Күмбез бен ернеуінің кейбір бөліктері қираған. Қазіргі кезде ескерткіш жөндеуден өткізілген. Дереккөздер
Майсор

Майсор сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: * Майсор (Ақмола облысы) - Ақмола облысында, Сілеті өзені алабындағы көл. * Майсор (көл, Ертіс алабы) - Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл. * Майсор (көл, Шідерті алабы) - Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы көл. * Майсор (Баянауыл ауданы) - Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы көл.
Жалаулы мекенжұрты (Аққұм ауылдық округі)

Жалаулы мекенжұрты (Аққұм ауылдық округі) — 4-12 ғғ. жататын археологиялық жер. Аққұм ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде. Мекенжұрттың сипаты Географиялық координаттары: 42Т 403611 UTM 46811727. Ескерткіш Шардара ауданының территориясында орналасқан, алайда бұрынғы зерттеушілер оны Отырар ауданына жатқызып келген. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық - музейі (С.З.Ахмет) 2002 ж. зерттеген. Жалаулы тауының етегінде орналасқан, жергілікті тұрғындар оны "Қалмаққала" деп атайды. Мекенжұрты көлемі 56×42 м, биіктігі 2,3 м, сопақша келген төбе мен жайылып кеткен қабырғамен қоршалған алаңнан тұрады. ені 4-5 м, биіктігі 0,4 м болатын жон түрінде сақталған қабырғалары бірнеше бұрылыстармен салынған. Жалпы ұзындығы 212 м болатын солтүстік-батыс қабырғасы екі рет оңтүстік-батысқа қарай тік бұрылады, біріншісінде батыс бұрыштан 30 м жерден 2 м-ге , сосын 55 м-ден кейін 50 м-ге ішке енеді. Жалпы ұзындығы 165 болатын оңтүстік-батыс қабырға батыс бұрыштан 95 м-ге ұзаған соң солтүстік-батысқа қарай 20 м-ге тік бұрылады да сосын бұрынғы бағытымен 50 м тартылған. Оңтүстік-шығыс қабырғасының ұзындығы 140 м , солтүстік-шығыс қабырғасынікі 120 м. Төбе алаңның солтүстік бөлігінде орналасқан. Дереккөздер
Қауғаната қалажұрты (Қалғаната)

Қауғаната қалашығы (Қалғаната) – 6-18 ғасырларға жататын археологиялық мекен, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Балтакөл ауылының оңтүстік шетінде орналасқан. Тарихи деректер, сипаты 1900 жылы Н.В. Руднев , 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) зерттеген. Ортағасырлық Құджан (Құған) қаласымен сәйкес келеді. 16 ғасыр жазба деректерінде аты аталады. Ортағасырлық автор Хафиз Таныштың дерегі бойынша 1582 жылы Абдаллах хан Дешті Қыпшаққа жасаған жорығы кезінде Сүткент, Күнжан, Аққорған қалалары арқылы жүрген. Алайда, қаланың пайда болу кезі ерте заманға жатады. Төбе дөңгеленіп келген, биіктігі 10 м. Орталық төбенің диаметрі 160-170 м. Қала айнала мұнаралы қорғанмен қоршалған. Қабырға сыртында ені 10 м, тереңдігі 2 м ор байқалады. Қала қақпасы оңтүстікте болған. Қақпадан басталған көше қаланы екі тең бөлікке бөліп тұр. Орта тұсында батысқа қарай тағы бір көше шығады. Көшелер түйіскен жерде базар алаңы болғанға ұқсайды. Ол жерде диаметрі 25 м ашық жер сақталған. Орталық төбені қорғансыз рабад таға тәрізді қоршап тұр. Оның ені ордан бастап есептегенде 50 м. 17-18 ғасырлардың керамикасы сырсыз және сырлы заттардан тұрады. Бұлар бойында кертпелері бар құмдар, көзелер тектес ыдыстар, құмыралар, шүмекті ыдыстар. Тостағандар қалың, дөңгелек табанды, түссіз шыңылтыр жағылған. Ою-өрнек элементтері күрделі емес: олар спиральдар, ширатпалар қатарынан және дөңгелек, таңба түрінде "баспа" белгісінен тұрады. Дереккөздер
Төрткүл (Көлқұдықтық)

Төрткүл (Көлқұдықтық) – IX-XI ғасырларға жататын археологиялық мекен. Орналасқан жері Отырар ауданы, Көлқұдық ауылының солтүстік шетінде орналасқан Сипаты Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі 2004 жылы ашып, зерттеген (С.З. Ахмет, Н.О. Алдабергенов, З.К. Исабеков), Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы 2005 жылы зерттеген (К.М. Байпақов, Д.А. Воякин, С.Ш. Ақылбек). Жосыны шаршы болып келген төрткүлдің көлемі 60×60 м, жандарымен аздаған ауытқуды айтпағанда дүниенің төрт бұрышына қарап тұр. Құрлық бетінен 2 м-ге шығып тұр. Ені 15 м, тереңдігі 3 м келетін терең ормен қоршалған. Сыртқа жартылай шығыңқы етіп салынған сегіз мұнарасы болған: 4-і бұрыштарында, 4-і қабырғалар ортасында. Оңтүстік-батыс бұрышының батыс жағында кіреберіс пандусының орны байқалады. Төрткүлге айналдыра рабад жапсарланады. Рабад көлемі 240×160 м, шығыстан батысқа созылып жатыр. Рабадты айналдыра ормен қоршаған, ордың ені 8-10 м, тереңдігі 1,5 м. Дереккөздер
Жартөбе қалажұрты

Жартөбе қалажұрты – б.д. бірінші ғасырлары -12-15 ғасырларға жататын мекен, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Отырар ауданы, Көксарай ауылынан 17,5 км оңтүстікте, Сырдария өзенінен 3 шақырым қашықтықта орналасқан (географиялық координаттары: 42Т 432563 UTM 4703690). Деректер, сипаты 1900 жылы Н.В. Руднев, 1949-50 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (А.Н. Бернштам), Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының ирригациялық отряды (В.А. Грошев) зерттеген. Жоспарында шаршы тәрізді, көлемі 210×210 м, биіктігі 3 м төбе. Бұрыштары дүниенің төрт тарапына қараған. Оңтүстік бұрышында және оңтүстік-шығыс қабырғасында екі мұнарасы бар үймек-дуалмен қоршалған. Соңғы мұнарадан солтүстік-батысқа қарай төбе үстімен аласа үймек тартылған. Оңтүстік бұрыштағы мұнараның екі жағынан да үймек үстімен бойлай салынған биіктігі 2 м қабырға қалдықтары анықталды. Сыртқы жағынан ені 7-8 м, тереңдігі 1-1,5 м ормен қоршалған. Қалажұртта көлемі 1,5×2×1,5 м шурф салынған. Кесіндіде ешқандай құрылыс конструкциялары табылмады. Сырсыз керамиканың ұсақ үлгілері кездесті. Алдын-ала мерзімі 12-15 ғасырларға жатқызылды. Қайтара 18-19 ғасырларда Сырдарияның сол жағалауын бойлаған керуен жолын күзеткен бекініс ретінде пайдаланылған. Дереккөздер
Ақтөбе 1 (Күйіктік) қалажұрты

Ақтөбе 1 (Күйіктік) қалажұрты – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген VIII-XIII ғасырларға жататын археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Отырар ауданы, Қоғам ауылының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан. Сипаты 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) зерттеген. Қала үш бөліктен тұрады. Қала қалдығы үш қабатты : цитадель, шаһристан және рабадтан тұрады. Цитадель шаһристанның ортасында орналасқан, көлемі 80×30 м, биіктігі 5,5 м. Шаһристан дөңгеленген пәс төбе болып қалған, оның диаметрі 200 м-дей, мұнаралы қабырғамен қоршалған. Шаһристанға батыс және солтүстік жағынан кіретін болған. Рабад шаһристанға оңтүстіктен жапсарласады. Оның орны көне каналдың бойына топтасқан биіктігі мен аумағы әртүрлі жайдақ төбе түрінде сақталған. Керамикасы асханалық көзелер, құмдар, су таситын құмыралар, дастархандар мен ошақтардың сынығынан тұрады. Сырлы керамикадан тостағандар, жайдақ және дискі тәріздес табанды кеселер бар. Шыңылтыры мөлдір, ақ ангобтың үстінен жағылған. Өрнектері қызыл, ашық қоңыр бояулармен жасалған. Өрнектері әдетте, орама гүлдерден тұрады. Дереккөздер
Ақтөбе 3 (Күйіктік) қалажұрты

Ақтөбе 3 (Күйіктік) қалажұрты – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген I-VIII ғасырларға жататын археологиялық ескерткіш. Орналасқан жері Отырар ауданы, Қоғам ауылының солтүстігінде 13 км жерде орналасқан. Сипаты 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) зерттеген. Қала үш бөліктен тұрған. Цитаделі диаметрі 50 м, биіктігі 5 м төбе түрінде, шахристанның батыс бөлігінде орналасқан. Цитадель қабырғалары тіктеу, жоғары жағының диаметрі 35 м. Шахристан шаршы 110×110 м, тәріздес болып келген, ол цитадельден аласалау, биіктігі 3-3,5 м. Қалаға оңтүстік жағынан кіретін болған. Шахристанның шығысында рабад орналасқан. Оның диаметрі 120 м, биіктігі 1,5 м. Қала айналдыра ормен қоршалған, қазір оның орны ені 10-15 м сай болып қалған. Төбеден жиналған материал Пұшық, Ақайтөбе және Қостөбе (оңтүстік) материалдарымен бірдей. Дереккөздер
Болатбай мекенжұрты

Болатбай мекенжұрты — Қоғам ауылының солтүстік-батысында 7,5 км жерде, Марданкүйік қалажұртынан оңтүстік-батысқа қарай 1,7 км қашықтықта орналасқан, 1-8 ғасырларға жататын археологиялық мекен. Сипаты Географиялық координаттары: 42Т 437101 UTM 4749661. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының отряды (К.М.Байпақов, Д.А.Воякин) зерттеген. "Алаңқайлы төбе" типіндегі ескерткіш. Сопақша келген, диаметрі 80 м, биіктігі 4 м төбе. Төбеге оңтүстік-шығыстан көлемі 80×80 м, биіктігі 1,5 м алаң жапсарласады. Алаң бетінде екі төбе байқалады. Негізгі төбе мен оған жапсарлас аумақтың беті қатты күйген. Мұнда кесектің күйген сынықтары табылды. Барлық керамика түрлері Қостөбе (оңтүстік) керамикасымен бірдей. Дереккөздер
Көктөбе (Отрабадтық) І мекенжұрты

Көктөбе (Отрабадтық) І мекенжұрты — Қоғам ауылының солтүстігінде , 18 км жерде орналасқан 1-8 ғасырларға жататын археологиялық тұрақ. Сипаты Географиялық координаттары: 42Т 439098 UTM 4760971. 1970 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (К.А.Ақышев) зерттеген. "Алаңқайлы төбе" типіндегі ескерткіш. Орталық төбенің диаметрі 70 м, биіктігі 5 м. Оны алаң қоршап тұр. Алаңның ең енді жері- 40 м, ол оңтүстік-шығыс жағында. Төбе бетінен табылған керамика Қостөбенің (оңтүстік) жоғарғы қабатының керамикасымен сәйкес - нуалы тұтқасы және мойнында білік жүргізілген құмыралар, тікбұрышты ернеулі құмдар, бүдір салынған ыдыстар, сонымен қатар, шүмекті құмыралар, металдан жасалған шығыстық ыдыстарға еліктеген, жылтыратылған қызыл ангобты саптыаяқтар кездеседі. Қазба материалдары ҚР БҒМ Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология институтында сақтаулы. Дереккөздер
Қажы Мұхаммед хан

Қажы Мұхаммед хан (тат. Хаҗи Мөхәммәт хан, туған жылы белгісіз - 1423 немесе 1427) — Шибан әулетінен шыққан Жошы ұлысының ханы (1419), Түмен хандығының билеушісі (1420—1423/1427). Шығу тегі және ұрпақтары Қажы Мұхаммед Шибанның жетінші ұрпағы. Шибан ұлысынының ханы Меңгу Темірдің шөбересі. Оның шежіресі келесідей: Шыңғысхан — Жошы — Шибан — Баһадур — Жошы Бұқа — Бадақұл оғлан — Менгу Темір — Бекқұнды — Әли оғлан — Қажы Мұхаммед. Генеалогияға сүйене отырып Қажы Мұхаммедті: * Алтын Орда ханы Болат Темір мен Әлібектің шөбересі. * Алтын Ордалық хандар Қағанбек пен Арабшахтың жиені. * Мұхаммед Қожа бин Қағанбектің немерелес бауыры. * Хиуа ханы Мұстафаның (1446— 1461) немерелес ағасы * Әбілқайыр ханның немерелес ағасы * Жұмадық ханның туысы деген қорытынды жасауға болады. Тауарих-и гузиде нусрат намада Қажы Мұхаммедтің үш ұлы: Сайидек хан, Махмұдек хан және Шиба Ғази бар делінген. Сайидектің шөбересі қасымдық хан Шах Әли II (1535 қайтыс болған). Өз кезегінде Махмұдектің ұрпақтарының қатарына Үлкен Орда және Сібір хандығының негізін салушы Ибақ, қазан ханы Мамүки, сібір ханы Ағалақ жатады. Әдебиет * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 194—199. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9. * Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — С. 93, 95. — 752 с. — ISBN 5-02-018193-5. * Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — С. 195—208. — 279 с. — 1,500 экз. * Тизенгаузен В. Г. XXV. Из летописи Бедреддина Элайни // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — СПб.: Типография Императорской Академии наук, 1884. — Т. I. Извлечения из сочинений арабских. — С. 533—534. — XVI, 564 с. Тағы қараңыз
IPad Air

iPad Air (iPad 5-ші буын) — Apple корпорациясы ұсынған интернет-планшет, 2013 жылы 22 қазанда шығарылды. Планшет презентациясы iPad Air тұсаукесері 2013 жылы 22 қазанда Сан-Францискода Yerba Buena Қазіргі заманғы өнер орталығында "We still have a lot to cover" деп аталатын Apple корпорациясының тұсаукесері кесілді. Планшетті Apple компаниясының маркетинг бойынша аға вице-президенті – Фил Шиллер ұсынды. «iPad Air» атауы таңқаларлық оқиға болды, себебі жағдай осылай боларын ешкім күтпеген еді. Комплектация * iPad Air * Lightning to USB connector * 12V USB Power Adapter * Басылған құжаттама * Apple стикерлері (2 дана) * Sim-карта науасын шығаруға арналған қысқыш* (тек Wi-Fi+Cellular модельдерінде) iPad Air-да nano-Sim пішімі пайдаланылады. Бағасы iPad Air модельдерінің АҚШ-тағы құны сату басында. Apple фирмалық аксессуарлары Бағасы АҚШ-тағы Apple онлайн дүкендеріне сәйкес: * Былғары Smart Case: сары, ақшыл сары, көк, қызғылт, қара немесе (RED)™ – $79. * Полиуретандық Smart Cover: қызыл, сары, көк, жасыл, қара, немесе (RED)™ – $39. * Apple Wireless Keyboard – $69. * Lightning to SD Card камера Reader – $29. * USB камера Adapter – $29. * EarPods – $29. * Apple TV – $99. Қайнары Сілтемелер * [http://www.apple.com/ipad-air/specs/ Apple сайтындағы iPad техникалық сипаттамалар] * [http://sem-tem.ru/page/sravnenie-i-xarakteristiki-ipad-air-mini-2 Apple-ден iPad Air және басқа да планшеттердің сипаттамаларын салыстыру кестесі]
IPad Air 2

iPad Air 2 — Apple корпорациясының планшеті, 2014 жылы 16 қазанда iPad-тың 6-шы буыны ретінде шықты. Алдыңғы буын iPad Air планшетінен негізгі айырмашылықтары — қалыңдығы 6.1 мм дейін төмендеді, жаңа Apple A8X процессорымен, 2GB оперативті жадпен жабдықталған, Touch ID саусақ сенсоры қосылған, негізгі камерасы жаңартылған, дисплейі толық ламинатталған. Өнімділігі Жаңа A8X процессоры - 64-битті архитектуралы, 40%-ға жылдамырақ және графикасы 2,5 есе көп өнімді. Сондай-ақ, жаңа M8 сопроцессоры қосылды. Автономдылығы Батареясының кішірейтілгендігіне қарамастан (қалыңдығының жұқарғанына байланысты), Apple батареяның автомномдылық уақытын -10 шолу сағатын сақтап қалған. Бұл процессордың энергия тиімділігін арттырылуына байланысты. Дисплей * Retina дисплей * Диагоналі 9,7 дюйм жарығы бар LED және IPS технологиясымен Multi‑Touch дисплей * Ажыратымдылығы 2048x1536 пиксель (264 пиксель/дюйм) * Саусақ іздерінің пайда болуына төзімді олеофобты жабын * Толығымен ламинатталған дисплей * Шағылдырғышқа қарсы жабын (сурет күн көзіне 58% кем шағылады) Камера iSight камерасы * 8 мегапиксельді Фото * Ауто-фокустау * Бетті анықтау * Артқы панеліндегі жарық сенсоры * Беслинзалы объектив * Гибридті ИК‑фильтр * Диафрагма ƒ/2.4 * HDR фотографиялар * Панорамалы түсіру * Сериялы түсіру * Бейнені түсіру кезінде жанасу фокустау * Бейнені тұрақтандыру * Бейнені түсіру кезінде үш есе ұлғайту * Бірыңғай түсіру * Бейне түсіру 1080р (30кадр/с), 720р (60кадр/с) Алдыңғы камера * 1.2 мегапиксельді Фото * HD-видео 720p * Wi‑Fi желісі арқылы FaceTime бейнеқоңыраулар немесе желілік байланыс * Распознавание лиц Ұялы және сымсыз байланыс Wi‑Fi * Wi‑Fi (802.11a/b/g/n/ac); екі диапазонды (2,4 ГГц және 5 ГГц) * MIMO * Bluetooth 4.0 технологиясы Wi‑Fi + Cellular * Wi‑Fi (802.11a/b/g/n/ac); екі диапазонды (2,4 ГГц және 5 ГГц) * MIMO * Bluetooth 4.0 технологиясы * GSM/EDGE * CDMA EV-DO Rev. A и Rev. B * UMTS/HSPA/HSPA+/DC‑HSDPA * LTE4 * Тек деректер Жабдықтары * iPad Air 2 * Lightning to USB connector * 12W USB Power Adapter * Басылған құжаттама * Apple стикерлері (2 дана) * Sim-карта науасын шығаруға арналған қысқыш (тек Wi-Fi+Cellular модельдерінде) В iPad Air используется формат nano-Sim Бағасы iPad Air 2 модельдері АҚШтағы құны (әр штатта сату салығы әр түрлі. салықты қоспағанда). Қайнары Сілтемелер * [http://www.apple.com/pr/library/2014/10/16Apple-Introduces-iPad-Air-2-The-Thinnest-Most-Powerful-iPad-Ever.html Apple Introduces iPad Air 2—The Thinnest, Most Powerful iPad Ever] // Apple, 2014-10-16