kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кулфи

Кулфи — дәстүрлі үнді десерті, оны жиі «үнді балмұздағы» деп атайды. «Кулфи» сөзі парсы тілінен шыққан , бұл «жабық қазан» немесе «жабық ыдыс» дегенді білдіреді. Десерт, бәлкім, пайда болды Үндістанда 16 ғасырда бөлігі ретінде сарайлық тағамдар билеушілерінің Могол империясы. Қазіргі үнді асханасының көптеген тағамдары сияқты, кулфи Таяу Шығыста, әсіресе Парсы мен Осман империясында пайда болған тағамдардың түпнұсқалық бейімделуі болып табылады. Кулфидің ең жақын аналогы — дәстүрлі парсылық балмұздақ бастани. Кулфи жасау үшін тәтті, хош иістендірілген сүтті баяу отта қайнатады. Ыдыс-аяққа жабысып қалмас үшін сүт үздіксіз дерлік араластырылады. Баяу пісіру қантты карамельдендіреді, бұл кулфиге ерекше дәм береді. Содан кейін қоспаны қалыптарға құяды (бүгінгі күні кулфи қалыптары көбінесе конус тәрізді) және пішінді мұз қорапшасына салқындату үшін батырылады (бұрын осы мақсат үшін мұз Делиге Гималай тауларының оңтүстік сілемдерінен әкелінді және Арнайы мұздықтарда сақталады; бүгінде кулфи кәдімгі мұздатқышты салқындату үшін де жарамды болады). Нәтиже — еуропалық балмұздақпен салыстырғанда тығыз консистенциясы тегіс мұздатылған сүт десерті. Себебі, кулфи жасауға арналған қоспаны шайқамай, қайнатып жібереді. Нәтижесінде кулфидің тығыздығына байланысты кәдімгі балмұздаққа қарағанда баяу ериді. Дәстүрлі түрде запырангүл, раушан суы, кардамон және пісте сияқты хош иістендіргіштер кулфиді дайындауда, сондай-ақ жергілікті өндірілген үндістандық қант ретінде қолданылған. Бастапқыда кулфи өте қымбат, тәтті болды, бұл ең алдымен ыстық климатта мұздатылған десерт жасау қиындықтарына байланысты болды. Бүгінгі күні кулфи Үндістанда және көршілес елдерде: Пәкістанда, Бангладеште, Непалда, сондай-ақ үнді диаспорасы тұратын жерлерде кеңінен таралған. Оған арналған дәмдердің ассортименті айтарлықтай кеңейіп, батыс балмұздағына тән көптеген дәмдерді алды, бірақ кулфидің дәстүрлі дәмі де тұрақты танымалдылыққа ие болуда. Кулфиді көшеде балмұздақ сияқты жеуге болады немесе табаққа салып беруге болады. Осылайша қызмет еткенде, кулфи көбінесе тәтті қоспалармен және қоспалармен толықтырылады (мысалы, жаңғақ қоспалары). Бүгінгі күні кулфи ең алдымен конустық эскимо сияқты пішінімен байланысты болса да, дайындалған қоспаны керамикалық ыдыстарға құйып, оларды жауып, мұзда мұздату (осыдан атауы). Кейде кулфи бүгін порцияланған керамикалық қазандерде беріледі, көбінесе ұсақталған жаңғақтармен безендірілген. Дәстүрлі үнді фирни (кхир) күріш пудингі ұқсас жолмен беріледі. Галерея Әдебиеттер * Майкл Крондл (2011). Тәтті өнертабыс: десерт тарихы. Chicago Review Press. б. 48. ISBN 978-1-55652-954-2 * Кэролайн Лидделл, Робин Уэйр (1996), мұздатылған десерттер: балмұздақ, мұз, сорбет, желати және басқа да мұздатылған ләззаттарды жасауға арналған нақты нұсқаулық, Макмиллан, ISBN 978-0-312-14343-5 * Мэттью Кенни (2009), Шикізаттағы ойын-сауық, Гиббс Смит, 2009, ISBN 978-1-4236-0208-8 * Чармен О'Брайен (2003). Дели дәмі: тағамды жақсы көретіндерге арналған нұсқаулық. Penguin Books Limited. б. 71. * Анил К. Гупта, Анит Кумар, Мег Р. Гойал (2018). Сүт өнімдерін өңдеудің жаңа технологиялары: техникалар, басқару және энергияны үнемдеу. Apple Academic Press. 78 б.
Моси

Моси (мосси, моиси, мосе) — Гур тобының солтүстік-батыс топшасының халқы, Буркина-Фасоның ең үлкен этникалық тобы. Олар Накамбе және Назинон өзендерінің алабында тұрады. Саны 7,4 млн адам. (2012, бағалау). Олар сондай-ақ Кот-д’Ивуардың солтүстік-шығысында (2,4 млн адам), Гананың солтүстігінде (375 мың адам), Нигерде (150 мың адам), Малидің оңтүстігінде (40 мың адам), Сенегалда (35 мың адам), Тогода (30 мың адам), Бенинде (30 мың адам) т.б. тұрады. Тілі Тілі - море немесе моле тілі. Диалектілері: уагадугу, саремде, таоленде, янси (ядре). Діні Мосилардың көпшілігі ежелгі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері христиандар мен мұсылмандар. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік, мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал), құс шаруашылығы (тауық, теңіз құстары), балық аулау. Солтүстікте тары, фонио, бұршақ, көкөніс, оңтүстігінде түйнектілер, қызыл және ақ құмай, жүгері, бұршақ дақылдары басым. Аралас дақылдар кең таралған. Көптеген ер адамдар Оңтүстік Гана мен Кот-д'Ивуар плантацияларында маусымдық жұмыстармен айналысады. Дәстүрлі қолөнерден темірден құрал жасау, құю, керамика және тоқу дамыған. Өмір салты Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін дамыған рулық құрылым және үлкен отбасылық қауымдар құрайды. Неке келісімі вирилокальды, туыстық есеп патрилинейлік. Ықшам елді мекендер басым. Тұрғын үйлері саман, домалақ, төбесі сабанмен жабылған конустық болып келеді, шаруашылық құрылыстарымен және астық қоймаларымен бірге сазды қабырғамен қоршалған. Әйелдер дененің үстіңгі және астыңғы бөліктерін екі ашық түсті матамен орайды, әртүрлі шаш үлгілері бар. Ерлер киімі еуропалық үлгіде. Негізгі тағамы - ботқа (тары, құмай, жүгері), ащы тұздығы бар шелпектер, бұқтырылған тағамдар, сүт, көкөністерді, жемістерді тұтынады. Салт-дәстүрлік рәсімдерде қолданылатын музыкалық, би, ән фольклоры сақталған. Дереккөздер
Сақмар

Сақмар (, ) — Ресейдегі өзен. Башқұртстан (348 км) және Орынбор облысы (412 км) аумақтары арқылы ағып өтеді. Өзен Орынбор қаласы мен Орынбор облысының шекарасынан 327 км қашықтықта Жайық өзеніне құяды. Географиялық ақпараты Ұзындығы 798 км, алабының ауданы 30 200 км², жалпы құлау биіктігі 570 м. Оралтау жотасының баурайынан басталып, оңтүстікке қарай кең таулы алқапта ағып, Жылайыр үстіртін басып өтеді, шатқалды тереңде жарып, батысқа бұрылады. Негізінен қар суымен қоректенеді. Сел сәуірден маусым басына дейінгі аралықта болады. Жылдық орташа су шығыны сағадан 55 км жерде 144 м³/с. Қарашада қатып, сәуірде сең жүреді. Бұл әжептәуір суы мол өзен болып келеді. Ағысы қатты, Орынборға жақынырақ тыныш. Өзендегі су жазда да салқын (ыстық күндері 23 градусқа дейін жетеді). Ені 80 метрге дейін немесе кей жерлерде одан да көпке жетеді, тереңдігі 5 метрге дейін жетеді. Жайық өзеніндегі температурамен салыстырғанда Сақмарадағы температура 2 градусқа төмен. Атауы «Үлкен сызба кітабында» (1627) өзен Сақмар деп аталған. Г.Ф.Вильдановтың айтуы бойынша, өзен аты башқұрттың һаҡ бар – «абайлап бару, сақ бару» немесе һаҡмыр – «тамшылау» сөздерінен шыққан. Өзен Башқұртстанның оңтүстік-шығыс шекарасына жақын жерде ағып жатты, сондықтан аңыз бойынша, өзенге жақындаған кезде олар: «Абайлап бар, сақ бар» дейтін. А.А.Камаловтың айтуынша, деген Һаҡ жалпы фин-угор тіліндегі jok – «өзен» және мар – «қала» деген сөзден шыққан. Сақмар гидронимін мажар тіліндегі ар – «ағын» сөзінен қалған деген нұсқасы да бар (Оралдағы және бұрынғы КСРО-ның еуропалық бөлігіндегі Сақмар, Самар, Қонар, т.б. өзендердің атауларын салыстырыңыз). «Орал батыр» дастанында Шүлген мен Айсұлудың баласы Сақмар. Салалары жақтағы сағасы]] * 32 км: Орта Қарғалы өзені * 40 км: Қарғалы өзені * 59 км: Сайылмыш өзені * 91 км: Шебенлі өзені * 100 км: Березовый жылғасы * 109 км: Елшан өзені * 133 км: атаусыз өзен * 138 км: Орта Шебенлі өзені * 182 км: Шебенлі өзені * 210 км: Қаражылға өзені * 220 км: Үлкен Иік өзені * 253 км: Қасмарт өзені * 264 км: Чертанка (Чертанка) жылғасы * 290 км: Кондуровка жылғасы * 299 км: Кармолка жылғасы * 302 км: Благодерка жылғасы * 348 км: Куруил өзені * 362 км: Бұхарша (Бухарна) өзені * 378 км: атаусыз өзен * 386 км: Қошақан өзені * 432 км: Қатралы өзені * 448 км: Уәзәм өзені * 453 км: атаусыз өзен * 472 км: Жылайыр (Орман-Жылайыр) * 475 км: атаусыз өзен * 486 км: Бирмасбаш өзені * 496 км: атаусыз өзен * 498 км: атаусыз өзен * 524 км: Тілек жылғасы * 546 км: Баракал өзені * 573 км: Сақмартілі жылғасы * 584 км: Жалаң Жылайыры өзені * 620 км: Кіші Жолық өзені * 623 км: Мағаш өзені * 626 км: Лайымберді өзені * 640 км: Куашлы өзені * 648 км: атаусыз өзен * 658 км: Батқақлы өзені * 664 км: Қышлауар өзені * 670 км: Күсәбә өзені * 677 км: атаусыз өзен * 698 км: атаусыз өзен * 702 км: Таулы өзені * 722 км: Сапсал өзені * 736 км: Кеуіште өзені * 742 км: Талашты өзені * 742 км: Шырды өзені * 760 км: Бердіжылға өзені * 770 км: Көкеділ өзені * 774 км: Бөрілі өзені Елді мекендері Сақмара өзені бойында Қуандық қаласы, Сарықтас, Бектемір, Черный Отрог, Сакмара, Никольское, Татар Қарғалысы және т.б. ауылдары орналасқан. Дереккөздер
Ресей Коммунистік партиясы

{{Партия 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін РФКП және Зюгановтың өзі соғысты қолдайтынын жариялады. Басшылығы 2016 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша партияның 85 аймақтық ұйымы, 2350 жергілікті филалы, және 162 163 мүшесі бар. КОКП сияқты, партия Орталық Комитетпен басқарылады. Сайлаулардағы нәтижелері Президент сайлаулары Парламент сайлаулары Дереккөздер
Бастани

Бастани (, жергілікті жерде бастани соннати (, «дәстүрлі балмұздақ») немесе бастани соннати заферани ( «дәстүрлі запырангүл балмұздағы») — сүт, жұмыртқа, қант, раушан суы, запырангүл, ваниль және пістеден жасалған ирандық балмұздақ. Ол әдетте парсы балмұздағы ретінде белгілі. Бастаның құрамында жиі мұздатылған кілегей үлпектері бар. Кейде ингредиент ретінде салеп қосылады. Аб хавидж бастани &#x200E; — балмұздақ сусыны сәбіз шырыны қосылған және кейде даршынмен, мускат жаңғағымен немесе басқа дәмдеуіштермен безендірілуі мүмкін. Тарих , Ирандағы мұздықтардың ежелгі түрі]] Бастанидің тарихы біздің дәуірімізге дейінгі б.з.д. 500 жыл шамасында басталуы мүмкін. Персиядағы Ахеменидтер империясында. Қарға әр түрлі сироптар себіліп, «кескі» (шербет) деп аталатын жазғы дәм жасалды. Әдетте мұз запырангүл, жүзім шырыны, жемістер және басқа хош иістендіргіштермен араласқан. Он жыл бойы парсылармен соғысқан Александр Македонский балмен және салқындатылған қармен тәттілендірілген «кепшіктерді» жеген. Б.з.д. 400 жылы парсылар раушан суы мен вермишельден жасалған фалуде деп аталатын шербетті де ойлап тапты . Парсылар арабтарды балмұздақ пен фалудепен арабтардың Иранға басып кіруінен және Парсы Сасани империясы құлағаннан кейін таныстырды. Тағы қараңыз * Фалуде * Кулфи Дереккөздер
Фалуде

Фалуде &#x200E;— дәстүрлі ирандық десерт, ол раушан суымен, лайм шырынымен, кейде ұнтақталған пістемен мұздатылған тағамдық крахмалдан тұрады. Шираздан келеді. дың дәстүрлі десерті — фалуде]] Фалуде балмұздақтың алғашқы белгілі үлгілерінің бірі болып табылады, ол біздің дәуірімізге дейінгі 5 ғасырда пайда болды. Фалуде жасау үшін мұз таулардан әкелініп, тоңазытқыштың көне үлгілерінде — яхчаларда, бадгирлермен жабдықталған арнайы саз мұнараларында («жел ұстағыштар») сақталған. Ол сондай-ақ Үндістан мен Пәкістанда жиі кездеседі, онда ол сусын түрінде кездеседі және фалуда деп аталады. Тағы қараңыз * Фалуда Әдебиеттер * Маркс, Гил. Еврей тағамдарының энциклопедиясы. Уайли. ISBN 9780470943540.
Оуэн Чемберлен

Оуэн Чемберлен (; 10 шілде 1920, Сан-Франциско, АҚШ — 28 ақпан 2006, Беркли, АҚШ) — американдық физик, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1960), 1959 жылы «антипротонды ашқаны үшін» Эмилио Сегремен бірге физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Өмірбаяны Ол физиканы Дартмут колледжінде оқыды, содан кейін Берклидегі Калифорния университетіне түсті. АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа кіргеннен кейін ол студенттік волонтер ретінде Манхэттен жобасына қосылды. Ғылыми топпен бірге Сегре уран мен плутоний изотоптарының өздігінен бөлінуін пайдалану мүмкіндігін зерттеді. Жоба әкімшілері 23 жастағы студенттің қатысуын қажет деп таппай, оны жобадан шығаруға үш рет әрекет жасаған. Оуэн Тринити полигонында бірінші атом бомбасы жарылған кезде болған. 1946 жылы Чемберлен Чикаго университетінде Энрико Фермидің жетекшілігімен докторантурада оқуын жалғастырды. Осы уақыт ішінде ол эксперименттік физикаға назар аударды. Ол сұйықтардағы баяу нейтрондардың дифракциясы бойынша сәтті тәжірибе жүргізіп, нәтижесінде докторлық дәрежесін алды. 1948 жылы докторлық дәрежесін алғанға дейін ол Берклиге қайтып оралып, физикадан оқытушылық қызметке орналасты. Берклиде ол Лоуренстің Рад зертханасына қосылды. 1954 жылы Лоуренс Беватрон үдеткішін пайдалануға ұсынды, бұл антипротонды іздеу бойынша эксперименттерді бастауға мүмкіндік берді. Сегре мен Чемберлен бастаған команда 1955 жылдың қыркүйегінде табысқа жетті, нәтижелері қазан айында жарияланды. Чемберлен қызметінің келесі кезеңі антипротонның протонмен аннигиляциясын фотографиялық жазуға арналды. 1957 жылы Чемберлен Гуггенхайм стипендиясын алды, бұл оған Рим университетінің физика факультетінде Эдоардо Амальдимен өзара әрекеттесе отырып, антипротон бойынша зерттеулерді жалғастыруға мүмкіндік берді. Берклиге оралған Чемберлен физика профессоры атағын алды. Жеке өмір Бірінші әйелі Беатрис Бабетт Купермен Чемберленнің үш қызы мен бір ұлы болды. Неке 1943 жылы жасалып, 1978 жылы бұзылды. Оның екінші әйелі Джун Стейнгарт Гринфилд 1991 жылы қайтыс болды. Оның әйелі Сент Пью-Чемберлен Оуэннен жесір қалды. Дереккөздер Сілтемелер * К. Виганд, О. Чемберлен, Т. Ипсилантис, Э. Сегрэ. [http://ufn.ru/ru/articles/1956/4/e/ «Антипротондарды бақылау»] // Физика ғылымдарының жетістіктері, LVIII том, 4-шығарылым, сәуір 1956. * [http://n-t.ru/nl/fz/chamberlain.htm Чемберлен, Оуэн.] «Наука и техника» электронды кітапханасының сайтында өмірбаяны * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1959 Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]) * [http://www.nobel-winners.com/Physics/owen_chamberlain.html Оуэн Чемберлен]) * Jaros, John; Nagamiya, Shoji; Steiner, Herbert. Некролог: Оуэн Чемберлен (ағылшын) // Physics Today:журнал. — 2006 ж. — тамыз ( 59-том, № 8). —70-72 б. —doi : 10.1063/1.2349741. — Бибкод : 2006 PhT....59h..70J.
Мпонгве

Мпонгве — негізінен Габон аумағында тұратын жалпы саны 190 мың адамнан тұратын халықтар тобы. Жалпы саны 190 мың адам. Габонда 185 мың, Экваторлық Гвинеяда 5 мың. Тілі Тілі - мпонгве тілі, банту отбасының солтүстік-батыс тобына жатады. Діні Дәстүрлі наным-сенімдерді (табиғат күштеріне табыну, ата-бабалар культі) сақтаған. Бір бөлігі католиктер. Тарихы Мпонгвелерді бұл аймақта шамамен 2000 жыл болды деп есептелетін банту тобының миен халқының кіші тобы ретінде анықтайды, дегенмен мпонгвелер еуропалықтар ұсынған сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін 16 ғасырда келе бастаған болуы мүмкін. 1770-ші жылдардан бастап Мпонгве құл саудасымен айналысты. 1830 жылдары Мпонгве саудасы мата, темір, атыс қаруы және алкогольдік сусындардың әртүрлі түрлерінен тұрды. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, тары), аңшылық, жағалауда – балық аулау, делдалдық сауда. Қазіргі заманғы Мпонгвелердің көпшілігі қалаларда тұрады, ағаш кесу мен өнеркәсіпте, мемлекеттік аппаратта және бизнес секторында жұмыс істейді. Өмір салты Мпонгведе билеуші (ога) және ақсүйектер кеңесі бастаған 4 басшы болған. Дәстүрлі киімдері – денені жауып тұратын мата, еуропалық киімдермен ауыстырылуда. Дереккөздер
Үлкен Иік (Сақмар тармағы)

Үлкен Иік (, ) — Ресейдің Башқұртстан мен Орынбор облысындағы өзен. Өзен сағасы Сақмар өзенінің оң жағалауынан 220 км қашықтықта (Жайық су алабы) орналасқан. Географиялық ақпараты Өзеннің ұзындығы — 341 км, су алабының ауданы — 7670 км². Жылайыр үстірті бойымен ағыс кезінде өзен аңғарының беткейлері негізінен тік және жартасты, қатты ойылған. Сағаның биіктігі — теңіз деңгейінен 133 м. Жылайыр ауданының Кананиколское ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жердегі Жылайыр үстіртінде басталып, Башқұртстан Республикасының Жиенсора, Көгершін аудандары, одан әрі Орынбор облысының Сарықтас ауданы арқылы ағып өтеді. Өзен негізінен қармен қоректенеді. Сағадан 36 км қашықтықтағы орташа көпжылдық су ағыны 56,8 м³/с құрайды. Үлкен Иіктің негізгі салалары: оң жағында — Кіші Иік өзені, сол жағында — Инек және Үлкен Сүрем өзендері. Мұрадым шатқалында осындай атаумен табиғи саябақ ұйымдастырылған. Салалары * 14 км: Әселе (сол) * 38 км: Өсқалық (сол) * 55 км: Дубовка (оң) * 58 км: Үлкен Сүрем (сол) * 58 км: Старосейка (оң) * 70 км: Бурылша (сол) * 78 км: Ташла (оң) * 89 км: Үрген (сол) * 109 км: Саз (сол) * 151 км: Көгершін (сол) * 163 км: Инек (сол) * 165 км: 3-ші Кукруй (сол) * 171 км: Шабақлы (оң) * 174 км: Нақыз (оң) * 186 км: Жоғарғы Отар (сол) * 201 км: Майқы (сол) * 210 км: Кусюкла (оң) * 220 км: Кіші Иік (оң) * 229 км: Тасса (оң) * 242 км: Уары (оң) * 252 км: Үлкен Қосжылға (оң) * 252 км: Кіші Қосжылға (оң) * 257 км: Ямашла (оң) * 264 км: Әуешлі (сол) * 277 км: Бердәш (сол) * 298 км: Қуалат (сол) * 310 км: Финаениха (оң) * 319 км: Калмычиха (оң) Дереккөздер
Қуыршақтар алқабы

Қуыршақтар алқабы — Жаклин Сюзанн жазған 1966 жылғы американдық роман. 30 миллионнан астам данамен сатылған роман онжылдықтағы ең үлкен бестселлер болды. 1967 жылы экранға шығарылды. Мазмұны Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін роман кәсіби мансабын бастап, оларды елестетпейтін биіктерге көтеріп, содан кейін өздерін жойып жіберетін үш жас әйелдің хронологиясын баяндайды. «Қуыршақтар» деп роман кейіпкерлері барбитураттарды, ал «қуыршақтар алқабы» деп Голливудты білдіреді, өйткені көптеген Голливуд жұлдыздары «қуыршақтарды» теріс пайдаланатындықтан. Прототиптер Жаклин Сюзанн романның қызғылт түсті қағазға бас әріппен басылған қолжазбасын баспаға әкелді. Нили О'Хара Джуди Гарландқа негізделген деп есептеледі, ал Дженнифер Кэрол Лэндиске негізделген. Бродвей мюзиклдерінің жұлдызы және автордың кумирі Этель Мерман романда Хелен Лоусон деген атпен бейнеленген. Дереккөздер
Бұлайық

Бұлайық (）— Қытайдың батысындағы Шыңжаң орталық провинциясындағы археологиялық ескерткіш. Тұрфан қаласынан солтүстікке қарай 10 км жерде Тянь-Шань тауының етегінде орналасқан. Біләюк деген атпен де белгілі. Тапина алабындағы жер құрғақ. Оның қалдықтары арасында шөлді құмдардан шығып жатқан кірпіш үйінділері бар. Үйінділерді 1905 жылы А. фон Лекок. Үйінділердің арасынан монастырь кітапханасы табылды, онда әртүрлі иран тілдеріндегі көне қолжазбалардың қазынасы табылды. Мәтіндер православиелік және несториандық шіркеулердің ықпалын көрсетеді. Көне соғды тіліндегі белгілі христиандық діни мәтіндердің барлығы дерлік Билаюк кітапханасынан алынған. Мәтіндерде христиандықтың Орталық Азиядағы дамуы мен таралуы көрсетілген. Тағы қараңыз * Соғды әдебиеті Дереккөздер
Муби (халық)

Муби (монжул) — Чадта тұратын жалпы саны 250 мың адамнан тұратын халықтар тобы, сонымен қатар негізгі этникалық топқа жақын халықтар кіреді: джонкор, дангалеат, бидьо, беданга, могум. Тілі Тілі – муби (чеке) тілі. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар. Кәсібі Негізгі кәсібі – ірі және ұсақ мал өсіру, қолмен атқарылатын егіншілік, аңшылық, терушілік. Мубилер тоқыма бұйымдарын, былғары бұйымдарын, керамика, геометриялық өрнектері бар қамыс тоқыма бұйымдарын, күміс, мыс, піл сүйегінен жасалған әйелдер зергерлік бұйымдарын өндіруді дамытқан. Өмір салты Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен отбасы қауымдастығы. Патрилиндік линиялар әртүрлі дәрежедегі көсемдер басқаратын руларды құрайды. Неке вирилокальды, көп әйел алу жиі кездеседі. Қоныстары ықшам, домалақ үйшіктерден тұрады. Өте төмен түсетін биік конустық шатырдың астында саздан жасалған қабырғалары бар. Астық қоймалары бөтелке тәрізді. Ауыл тікенді бұталармен қоршалған. Ерлер киімі кең шалбар мен кең жеңі бар туника тәрізді жейдеден тұрады. Әйелдер қара немесе жолақты ашық матадан тігілген ұзын көйлектер киіп орамал тағады. Тағамдары - сүтте жаслған тары, күріш ботқасы, құмай және көкөністерден, жемістерден, құрмадан жасалған тағамдар. Дереккөздер
Мумуйе

Мумуйе (фунгун, загум) — Нигерияда тұратын жалпы саны 600 мың адамды құрайтын ұлт. Туыстас халықтар: йенданг, вака, теме, кумба, бали, пассам, генгле, кугама. Тілі Мумуйе халқы нигер-кордофан отбасының адамауа-шығыс тобының мумуйе немесе ланкавири тілінде сөйлейді. Келесі диалектілер кең таралған: баджама, саава, гола дин-дин (динг-динг), пугу, йоро, якоко, зинна т.б. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі – сүнниттік мұсылмандар. Кәсібі Негізгі кәсібі мал шаруашылығы (ірі қара мал), кейбірі қолмен атқарылатын егіншілік (тары, бұршақ, құмай, күріш, жержаңғақ, ямс). Қолөнерден – ұсталық, керамика, тоқымашылық дамыған. Өмір салты Негізгі әлеуметтік-экономикалық институт – көп балалы отбасы (дола). Туысқандық есеп Патрилинейлік болып табылады. Дәстүрлі үйлері - конустық төбесі бар дөңгелек саман үйшіктер. Дәстүрлі киімдері - кішкене былғары алжапқыштар мен ешкі терісінен жасалған жамылғылар. Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес тағамдар - (жарма, ащы көкөніс дәмдеуіштері бар бұқтырылған тағамдар) және сүт. Дереккөздер
Оралтау

Оралтау немесе Орал жотасы — Оңтүстік Оралдың ең ұзын тау жоталарының бірі. Этимологиясы Бұл атау түркі тектес және сонау 1672 жылы Аралтов түрінде айтылған, Оралтау екі сөзден тұрады: түркі. арал — «даладағы орман аралшығы, төбе», соңғысы осы салыстырмалы түрде аласа жотаға жақсы сәйкес келеді, ал екінші сөзі түркі. тау, ол кейде бұрмаланған тав, тов (мысалы, Саратов — Сарытау) ретінде кездеседі. Бастапқы арал ақырында оралға айналып, Орал тауларының бүкіл тау жүйесіне қолданылды. Негізгі ақпараты Жота Башқұртстан Республикасының Баймақ, Бөріжан, Әбжәлел, Белорет, Ушалы аудандары, сондай-ақ Челябі облысының Златоуст және Мейіс қалалық округтерінің аумағы арқылы 290 шақырымға созылып жатыр. Жотаның ені орталық бөлігінде 10-нан 20 км-ге дейін жетеді. Оның биіктігі Оралдың батыс жоталарымен салыстырғанда кішкентай және орта есеппен 1000 метрден аспайды. Оралтаудың ең биік шыңы — Белорет ауданындағы Аруақрез тауы (1068 м), оның аты өзіне жақын жерден бастау алатын Аруақ және Рез өзендерінің атымен аталады. Оралтау — шығысқа (Жайық өзеніне) және батысқа (Шолманға құятын Ақеділ өзеніне) ағатын Оңтүстік Орал өзендерінің негізгі суайрығы болып келеді. Оралтаудың құрамы Аулақ, Иремел және т.б. сияқты батыс жоталарының құрамынан айтарлықтай ерекшеленеді. Жотаның құрылымы негізінен бүкіл ұзындығы бойынша тұрақты метаморфтық тақтатастар және кварциттерден тұрады. Тектоникалық тұрғыдан алғанда Оралтау күрделі дөңестерін құрайды. Жотаның бедері бір-бірінен алшақ, жұмсақ сызықты ойпаңдармен бөлінген қатарлас тізбектер, бөктер менен биік төбелер жүйесімен бейнеленген орташа және аласа шоқылы-таулы келеді. Шыңдарда жартасты биік төбелер түріндегі денудациялық қалдықтар көтеріледі. Ландшафттарда тік дифференциацияның көрінісі байқалады. Жотаның солтүстік, биік бөлігінің ландшафттары селдір тоғай таптары мен тау шалғындары бар, сағызқарағай араласқан ақшылқылқан жапырақты тайгалармен сипатталады. Орталық бөлігі шымды-күлденген және сұр орманды топырақтарда қарағай менен қайың ормандарымен сипатталады. Жотаның оңтүстік, аласа және тегістелген бөлігіндегі сұр орман топырақтарында қарағай, қайың, көктерек ормандары басым. Дереккөздер
Мурле (халық)

Мурле (бейр, аджиба, муруле) — жалпы саны 230 мың адамды құрайтын Суданда қоныстанған халық. Сонымен қатар Эфиопияда 30 мың адам тұрады. Тілі Тілі - мурле немесе капета тілі. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бөлігі – сүнниттік мұсылмандар. Кәсібі Мурле жартылай отырықшы, ал кейбір топтары жартылай көшпелі өмір салтын ұстанады. Дәстүрлі шаруашылықтың негізгі салалары жайылымдық мал шаруашылығы (ұсақ және ірі қара мал өсіру) және қолмен атқарылатын егіншілік (тары, жүгері, асқабақ, жержаңғақ, күнжіт, темекі). Қосымша салалар: аңшылық және балық аулау. Қолөнерден геометриялық ою-өрнектерді пайдалана отырып, түрлі-түсті кілемшелер, қоржындар, шағын ыдыстар тоқу, ағаш ою, тері өңдеу, олардан бұйымдар жасау дамыған. Өмір салты Мурленің әлеуметтік ұйымы әлеуметтік және жас ерекшеліктеріне байланысты рулық құрылымға ие. Шағын әлеуметтік бөліністер – тектік және одан да үлкен патрилинейлік рулық генеалогиялық байланыстармен байланысты. Неке патрилокальды, көп әйел алу жиі кездеседі. Тұрақты жаңбырлы маусымдағы елді мекендері шоғырланып орналасып, дуалдармен қоршалған. Тұрғын үйлері – домалақ үйшік – көң мен ұсақталған сабанмен саз қоспасы жағылған өрілген қаңқа, төбесі шөппен жабылған конустық шатыр. Көшпелілерде - бұтақтардан жасалған үйшік. Ерлердің дәстүрлі киімі оң иыққа түйінделген белдік пен үлкен жамылғыдан тұрады. Әйелдер үшін - былғарыдан немесе өсімдік талшықтарынан жасалған қысқа белдемше. Қазіргі уақытта «саронг» сияқты киімдер жиі кездеседі. Азық-түліктері - сүт және өсімдік тектес тағамдар (жарма, көкөніс, қышқыл сүт және басқа да сүт өнімдері, қан мен сүт қоспасы), балық, аң. Шығыс Африкадағы барлық малшылар сияқты етті сирек жейді. Ауызша шығармашылық тайпалардың, олардың ата-бабаларының шығу тегі туралы мифтермен ұсынылған, ән мен музыкалық шығармашылық дамыған. Дереккөздер
Арис (футбол клубы, Лимасол)

* «Арис» — Кипрдің Лимасол қаласындағы футбол клубы, 1930 жылы құрылған. Кипрдің 2023 жылғы чемпионы. Жетістіктері Ұлттық * Чемпионат ** Чемпион: 2022/23 * 2 дивизион ** Чемпион (5): 1953/54, 1955/56, 1993/94, 2010/11, 2012/13 * Кубок ** Финалист: 1988/89 * Суперкубок ** Жеңімпаз: 2023 Сілтемелер * https://arisfc.com/ru/
Сепси

«Сепси» (рум. Sepsi OSK Sfântu Gheorghe) — Румынияның Сфынту-Георге қаласындағы футбол клубы. 2011 жылы құрылған. 2017 жылы тұңғыш рет Румыния жоғары дивизионында ойнады. Жетістіктері Ұлттық Лига II * 2 орын (1): 2016/17 Лига III * Жеңімпаз (1): 2015/16 Лига IV – Жудец Ковасна * Жеңімпаз (1): 2013/14 * 2 орын (1): 2012/13 Кубок * Жеңімпаз (2): 2021/22, 2022/23 * Финалист (1): 2019/20 Суперкубок * Жеңімпаз (1): 2022 Дереккөздер Сілтемелер * https://sepsiosk.ro/
Orano

Orano SA — ядролық отын циклінің трансұлттық компаниясы. Штаб-пәтері Францияның Шатийон аумағында орналасқан. Компания уран өндірумен, конверсиялық байытумен, пайдаланылған отынды өңдеумен, ядролық логистикамен, ядролық циклды бөлшектеумен және жобалаумен айналысады. 2017 жылы Areva ядролық конгломератын қайта құрылымдау және қайта капиталдандыру арқылы құрылды. Orano акцияларының бақылау пакеті Франция үкіметіне тиесілі. 2021 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша Orano әлемдегі уран өндірісінің 9% үлесімен әлемдегі екінші ірі уран өндірушісі болып табылады. Этимология Orano атауы грек Уран құдайынан шыққан және уранға қатысты. Компанияның дөңгелек сары логотипі yellowcake уран концентраты мен ядролық отын цикліне тұспалдайды. Тарихы Orano өз тарихын 1976 жылдан бастап Францияның баламалы энергия және атом энергетикасы жөніндегі комиссиясының (CEA) өндірістік бөлімшесі негізінде ядролық материалдардың бас компаниясы (COGEMA, қазіргі Orano Cycle) құрылған кезден бастап жүргізіп келеді. 2001 жылы COGEMA Framatome және CEA Industrie-мен біріктіріліп, Areva құрылды. 2016 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Areva қайта құрылымдау процесін бастады. Бұл New Co немесе New Areva деп аталатын жанармай циклінің жаңа компаниясын құрды. Жаңа компания Areva Mines, Areva NC, Areva Projects және Areva Business Support companies компанияларын біріктірді. 2018 жылдың ақпанында Japan Nuclear Fuel Limited және Mitsubishi Heavy Industries әрқайсысы компанияның 5% акциясын сатып алды. 2018 жылдың қыркүйегінде Америка Құрама Штаттарының Ядролық реттеу комиссиясы Айдахо штатының Бонневилл округінде салынуы тиіс Eagle Rock уранды байыту қондырғысының құрылысына Orano лицензиясының күшін жойды. Жоба 2011 жылдың желтоқсанынан бастап тоқтатылды. Сонымен бірге Orano Францияда Philippe Coste уран өңдеу зауытын ашты. Дереккөздер
Дерри Сити

«Дерри Сити» (, ) — Солтүстік Ирландияның Дерри қаласындағы футбол клубы. 1928 жылы құрылған. 1984 жылдан бері Ирландия премьер лигасында ойнайды. Жетістіктері Солт Ирландия (1984 жылға дейін) * Премьер лига ** Чемпион (1): 1964/65 ** Вице-чемпион (7): 1931/32, 1934/35, 1935/36, 1936/37, 1937/38, 1965/66, 1968/69 ** (3): 1938/39, 1963/64, 1966/67 * Кубок ** Жеңімпаз (3): 1948/49, 1953/54, 1963/64 ** Финалист (3): 1935/36, 1956/57, 1970/71 Ирландия (1984 жылдан бері) * Премьер лига ** Чемпион (2): 1988/89, 1996/97 ** Вице-чемпион (5): 1989/90, 1991/92, 1994/95, 2005, 2006 ** 3 орын (3): 2008, 2011, 2016 * Ирландия 1 дивизионы ** Чемпион (2): 1986/87, 2010 * Ирландия кубогы ** Жеңімпаз (6): 1988/89, 1994/95, 2002, 2006, 2012, 2022 ** Финалист (5): 1987/88, 1993/94, 1996/97, 2008, 2014 * Ирландия Лига кубогы ** Победитель (11, рекорд): 1988/89, 1990/91, 1991/92, 1993/94, 1999/00, 2005, 2006, 2007, 2008, 2011, 2018 ** Финалист (3): 1989/90, 2001/02, 2019 Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.derrycityfc.net/ «Дерри Сити»]
Библияның соғды тіліндегі аудармалары

Библия бөліктері IX–X ғасырларда соғды тіліне аударылған. Барлық сақталған қолжазбалар жексенбі және қасиетті күндерде оқуға арналған толық емес христиандық литургиялық мәтіндер. Библияның кез келген бір кітабының толық аудармасы жасалғаны белгісіз, дегенмен C13 деп аталатын мәтін Матайдың толық Інжілінің үзіндісі болуы мүмкін. Мәтіндердің бірінен басқасы сириялық жазумен жазылған; соғды жазуымен жазылған Забур кітабының бірнеше беті ғана. Бізге жеткен соғды мәтіндерінің ешқайсысы еврей немесе грек түпнұсқасынан аударылған жоқ. Біреуінен басқа барлығы сириялық аудармалардан, көбіне Пешиттадан. Христиандық та, манихейлік те библиялық емес шығармалардың бірқатар соғдыша аудармаларында інжіл үзінділері бар, бірақ олар кездесетін шығармалармен бірге аударылған. Барлық аман қалған соғды библиялық мәтіндері Шығыстың Шығыс Сирия ғұрыптық шіркеуімен байланысты болған Турфан маңындағы Бұлайық монастырының қирандыларынан табылған. Бір жерден сириялық, орта парсы және парсы тілдеріндегі Киелі кітап мәтіндері табылды. Жергілікті диалекті соғды тілі ерте миссионерлердің диалектісі болған орта парсы тілін бірте-бірте ығыстырып, сол тіл Орталық Азияға тараған сайын парсы тілімен ығыстырылған сияқты. Алайда, соңына қарай Бұлайық монахтарының көпшілігінің бірінші тілі ескі ұйғыр тілі болды. Інжіл соғды тілінің тірі қалған жалғыз ұрпағы ягноб (жаңа соғды) тіліне аударылған жоқ. Қолжазбалар # Қолжазба C5. Матай, Лұқа және Жохан Інжілдерінен үзінділері бар евангелиялық дәрісхана, бірақ Марқадан емес. # Екі тілді соғды-сириялық інжілді дәрістер, олардың аудармасы сөз тіркесін тіркесімен алмастырады. # Қолжазба C13. Бір парақтан екі үзіндіде соғды тілінде де, сирия тілінде де Матфей Інжілінің басындағы мәтін бар. # Қолжазба C23. Екі тілді соғды-сириялық лекция Павелдің хаттарының кітабы. # Екі тілді соғды-сириялық Псалтирь сирия тіліндегі тақырыптары бар. Әр жырдың бірінші тармағы ғана шығады. # Грек жазуымен соғды тіліндегі Забурдың 33-үзіндісі. # Соғды жазуындағы бірнеше жырлар. Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.pravenc.ru/text/209473.html КИЕЛІ КІТАП. IV.] [https://www.pravenc.ru/text/209473.html АУДАРМАЛАР — Православие энциклопедиясы]
Вешпаркар

Вешпаркар — соғдылықтардың атмосфера мен жел құдайы. Ол авесталық құдай Вайуға сәйкес келеді. Орталық Азияда Вешпаркар үнді құдайы Шивамен де байланысты болды. VI-VIII ғасырларда Пенжакент, Самарқан, Бұхара маңындағы Варахши, Шахристан (Самарқан Соғдының солтүстік-шығысында соғдылықтар мекендеген аймақ, Уструшана билеушісінің резиденциясы) ғибадатханалар, сарайлар мен үйлердегі құдайларға табынудың көптеген көріністерін қамтиды. Шива иконографиясының әсерінен қатты үнділенген соғды құдайларының бейнелерін, мысалы, Махадеваға ұқсас жел құдайы Вешпаркарды, культі бар Шиваның өзінің бейнелерінен ажырату әрқашан оңай бола бермейді. Бактрия мен Соғдыға еніп кетті. Егер «садақшының позасындағы» билеуші құдай өзінің барлық үнділік ерекшеліктерімен бірге жергілікті киім киген табынушылармен бірге соғдылық культтік көрініске кірсе, онда жергілікті ритуалды нысандар — жылжымалы өрт құрбандық үстелі және бұтақтардың шоғыры (барыс), онда Шива және Парвати бар жоғарыда аталған топ соғдылық элементтерге ие болғанымен, тұтастай алғанда ирандық (сөздің кең мағынасында) түсіндіруді әрең мойындайды. Пенжикент қабырға суретінде соғды құдайы Вешпаркар толық өскен күйінде бейнеленген, оның денесі қоңыраулары бар сымға оралған. Н. Н. Негматовтың айтуынша, Вешпаркар жазуы санскрит тіліндегі Вишвакарман сөзінің соғдыша аудармасы болып табылады және «барлығын жасаушы» дегенді білдіреді. Ат үстінде отырған төрт қолды және үш басты адам ретінде бейнеленген Вешпаркар-Вишвакарман исламға дейінгі Уструшанадағы қастерлеудің негізгі үш нысанының бірі болған. Вешпаркардың Уструшана бейнесі Пенжакент бейнесіне қарағанда Вишвакарманның индус және буддистік бейнелерінен күштірек ерекшеленеді: көптеген үнділік бастаулар жоғалып кетті, ол әйелдің бет-әлпетімен бірге жүрмейді, оның қолдары аз, иығында жалын жоқ, және иығына мал басы. Б. И. Маршактың айтуынша, соғдылық буддистер мен пенджикент дінін ұстанушылардан басқа Вешпаркарды манихейлер де қастерлеген. Тірі қалған бейнелер саны бойынша Вешпаркар барлық соғды құдайларының арасында үшінші орында. Тағы қараңыз * Соғдиана * Соғдылар Дереккөздер Әдебиеттер * Маршак Б. И. 11-тарау. Соғды V—VIII ғғ. өнер ескерткіштері туралы идеология // Орта ғасырлардағы Орталық Азия және Қиыр Шығыс. Ерте орта ғасырлардағы Орталық Азия. — М.: Ғылым, 1999. — 175—191 бб. — 378 б. — 1450 экз. — ISBN 5-02-008617-7. * Негматов Н. Н. 6-тарау. Уструшана // Орта ғасырлардағы Орталық Азия және Қиыр Шығыс. Ерте орта ғасырлардағы Орталық Азия. — М.: Ғылым, 1999. — 114—130 бб. — 378 б. — 1450 экз. — ISBN 5-02-008617-7.
Фалуда

Фалуда — Үндістанда, Пәкістанда, Ауғанстанда және Бангладеште танымал дәстүрлі десерт. Сипаттама Мұздатылған вермишель типті крахмал жіптері бар парсы десертінің фалуденен алынған. Парсы фалуделерінен айырмашылығы, үнділік фалуда — бұл раушан суы мен вермишельді сүтпен, желе бөліктерімен және тәтті насыбайгүл тұқымдарымен араластыратын суық тәтті сусын. Тарих Фалуда десерті Үндістанда 16-18 ғасырларда, Моғол империясы кезінде фалуда негізінде жасалған деп есептеледі. Десерттің аймақтық нұсқалары Хайдарабадта және басқа жерлерде мұсылман билеушілерінің соттарында әзірленді. Қазіргі заман Бүгінгі күні фалуда дәстүрлі аймақтық және модернизацияланған көптеген сорттарға ие. Бангладеште пандан өсімдігінің сығындысы (Pandanus amaryllifolius сорты), пісте, саго, кокос жаңғағы кремі және манго фалодоға қосылады. Малайзия мен Сингапурда ұқсас сусын бандунг деп аталады. Үндістаннан келген иммигранттармен бірге аралға келген Маврикий нұсқасы алуда деп аталады. Осыған ұқсас сусынды, бірақ қою вермишельді Ирактағы күрдтер ішеді. Фалуда рецепті қазіргі Шығыс Азия көпіршігі шайының пайда болуына әсер етті деген нұсқа бар, ол кейіннен бүкіл әлемге тарады. 21-ші ғасырда фалуданың пластикалық шыныаяқтарда берілуі сирек емес; сусын, сондай-ақ безендіруге болады шелек балмұздақ. Галерея Тағы қараңыз * Фалуде Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.sailusfood.com/2015/05/26/falooda-recipe/ Фалуда рецепті] * [https://web.archive.org/web/20170528183939/http://www.eatingindia.net/blog/the-royal-falooda/ Корольдік фалуда] * [http://www.sailusfood.com/2015/05/25/falooda-sev-recipe-how-to-make-falooda-sev/ FALOODA SEV РЕЦЕПТІ]
Ах-ай гроты

Ах-ай гроты ― жартасқа қашалған жеке шағын буддалық үңгірі және Кизилия (克孜利亚大峡谷), Куча, Шыңжаңдағы Үлкен каньонда орналасқан. Бұл аймақты Ах-ай қаласы басқарады, сондықтан оның атауы. Гротты 1999 жылы сәуірде Туди Аззе есімді жас ұйғыр шопан емдік шөптерді жинап жүрген кезінде тапқан. Шыңжаңдағы Безеклік үңгірлері немесе Қызыл үңгірлері сияқты басқа танымал жерлермен салыстырғанда, Ах-айдың шағын гроты соншалықты танымал емес. Үңгірлердің фрескалары вандализмнен зардап шекті. Грот 8 ғасырда адал қарапайым адамдардың қаржылық қолдауымен салынған үңгір Кучалық буддизмінің гүлденген дәуірінің туындысы болды. Қабырғада ұсынылған Вайрочананың суреті Тан әулетінің буддалық эзотерикалық әсерін көрсетеді. Үңгірдің ұзындығы 4,6 м, ені 3,4 м және биіктігі шамамен 2,5 м, тік төртбұрышты жазықтығы және люнет қоймасы бар. Тік бұрышты саздан жасалған құрбандық үстелі жердің ортасында орналасқан және ұзындығы 2,53 метр, ені 2,05 метр және биіктігі 0,45 метр. Нашар сақталғандықтан, қабырға суреттерінің оннан бір бөлігі ғана бүгінгі күнге дейін сақталған. Алдыңғы қабырғада Амитаюрдхьяна сутрасының ішінара сақталған трансформациясы бейнеленген, оның стилі Дунхуан фрескаларына ұқсас. Сол жақ қабырғадағы қалған бес фигураның төртеуі Бхайшаджягуру, Вайрочана, Манджушри және тағы бір Бхайшаджягуру болып анықталды. Оң жақ қабырғадағы үш фигураны — екі тұрған бодхисаттва мен бір отырған будданы анықтау мүмкін емес, себебі олардың ауыр зақымдануы. Күмбезді төбесі отырған Будданың шағын бейнелерімен толтырылған. Ах-ай гротының көркем бейнесі Шығыс Орталық Азия мен Тан әулетінің мәдени бірігуін, сондай-ақ сарвастивада үстемдік ететін патшалық болған Кучаға махаяна буддизмінің әсерін көрсетеді. Галерея Дереккөздер
Роберт Хофштадтер

Роберт Хофштадтер (сонымен бірге Хофстедтер; 5 ақпан 1915 — 17 қараша 1990) — американдық физик-экспериментші, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1958), 1961 жылы «Атом ядролары арқылы электрондардың шашырауы бойынша іргелі зерттеулері және нуклон құрылысы саласындағы соған байланысты ашылымдары үшін» физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Дуглас Хофштадтердің әкесі. Өмірбаяны Польша Корольдігінен келген еврей эмигранттарының отбасында дүниеге келген. Әкесі Луи Хофштадтер (1881—1949), Краков тумасы, кеңсе қызметкері болды, содан кейін темекі дүкенінің иесі болды; анасы Генриетта Кенигсберг (1882—1951) үй шаруасындағы әйел болған. Ол 1938 жылы Принстон университетін бітіріп, 1946—1950 жж сонда жұмыс істеді. 1950 жылдан бастап Стэнфорд университетінде жұмыс істеді, 1954 жылдан профессор және 1967—1974 жылдары жоғары энергия физикасы зертханасының директоры. Жұмыстары ядролық физика мен ядролық технологияға, жоғары энергиялар физикасына арналған. Ол Ван де Граф үлкен генераторын құруға қатысқан. 1950 жылдары ол нуклон ішіндегі электр заряды мен магниттік моменттің таралуы және нуклонның өлшемі туралы сандық ақпарат алды. 1957 жылы ол протонның заряды мен магниттік форма факторын, 1958 жылы нейтронның магниттік форма факторын анықтады. Дереккөздер Сілтемелер * Храмов Ю. А. Хофштадтер (Хофстедтер) Роберт (Hofstadter Robert) // Физики : Биографический справочник / Ред. А. И. Ахиезера. — Бас. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 291. — 400 б. — 200 000 дана. * Р. Хофштадтер. [http://ufn.ru/ru/articles/1963/9/e/ «Структура ядер и нуклонов». Нобелевская лекция] // Успехи физических наук, 81 том, 1 шығарылым, қыркүйек 1963 * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1961/hofstadter/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]
Набдам

Набдам (намнам, набдуг, набруг) — Гананың солтүстік-шығысында, Буркина-Фасоның шекаралас аймақтарында тұратын халық. Саны шамамен 25 мың адамды құрайды. Тілі Тілі набдам тілі — нигер-кордофан отбасының гур тобына жатады. Діні Дәстүрлі нанымдарды ұстанады, бірақ христиандықты (католиктер мен протестанттар) және сунниттік исламды ұстанатын өкілдер бар. Кәсібі Негізгі кәсібі – мал шаруашылығы және қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, фонио, күріш, жүгері, бұршақ дақылдары), аңшылық, балық аулау. Қолөнерден ұсталық, керамика, тоқу, тоқымашылық, тері өңдеу дамыған. Өмір салты Көпбалалы қауымдар мен патрилинейлік бөліну дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін құрайды. Неке вирилокальды, полигиния кездеседі. Дәстүрлі үйлері - конустық сабан төбесі бар дөңгелек сазды шағын үйшіктер. Күнделікті киімдері - белдемше, мерекелік - ерлерге арналған қысқа жеңі бар ұзын ақ көйлек, әйелдер үшін қысқа белдемше. Азық-түлік негізінен өсімдік тектес тағамдар (жарма, бәліш, бұқтырылған тағамдар) және сүт өнімдері болып табылады. Негізгі фольклорлық жанрларға ән, ертегі, мақал-мәтелдер жатады, татуировка қолданылады. Дереккөздер
Налу

Налу — Гвинея мен Гвинея-Бисауда тұратын батыс африкалық этникалық топ. Жалпы саны 17 мың, Гвинеяда – 12 мың, Гвинея-Бисауда – 5 мың адам. Тілі Тілі - налу тілі, нигер-кордофан отбасының батыс атлант тобына жатады. Діні Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі – сүнниттік мұсылмандар, христиандар. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, банан, тәтті картоп, маниок, жүгері, 19 ғасырдан – кофе ағашы, жержаңғақ, бақшаларда – көкөністер, жемістер, қант қамысы). Ұзындығы 2,5 м-ге дейін жететін күрек тәрізді әмбебап құрал пайдаланылады, кокос және май пальмаларының жемістерін, кола жаңғақтарын жинау дамыды, жағалауда, батпақты жағалау аудандарында құрғақ мезгілде балық аулау, теңіз суынан тұзды алудың маңызы зор болды. Ағаш өңдеу, әсіресе бетперде жасау (кейбіреулерінің салмағы 60 кг-ға жуық және Африкадағы ең ірілерінің бірі), ұсталық, керамика және тоқымашылық дамыған. Өмір салты Дәстүрлі отбасы үлкен, патриархалды, көп әйел алушылық бар. Кейде бірнеше ауылдар жоғарғы басшының («патша») билігімен одақ құрады. Жасырын одақтар (еркек және әйел) бар, ең танымалы - поро. Тұрғын үйлері – төбесі сабан мен жапырақтардан жасалған конустық төбесі бар шағын домалақ үйшіктер. Орманды аймақтарда ауылдар жинақы орналасқан (100 адамға дейін). Дәстүрлі киімдері - өсімдік талшықтарынан жасалған белдемше. Негізгі тағамы – ботқа, жарма, картоп пюресі, ет сирек жейді. Дәстүрлі өнерде жануарларды бейнелеу (әсіресе қолтырауын, хамелеон, т.б.) жиі кездеседі. Дереккөздер
Ирендік (жыр)

"Ирәндек".]] Ирендік — башқұрт халық әні, жыры. Тарихы Аңыз бойынша, әнді XVIII ғасырда Ирендік жотасының сұлулығына тәнті болған аңшы әрі қурайшы (сыбызғышы) Болқайыр шығарған. «Ирендік» әнінің алғашқы нотасын С.Ғабяши жазып, 1935 жылы «Башқұрт халҡ йырҙары» («Башқұрт халық әндері») жинағында басып шығарды. Ән нұсқаларының жазбасын Х.Ф.Ахметов, Л.Н.Лебединский, И.В.Салтыков, Ғ.З.Сүлейманов жасаған. Ән мен әуен нұсқаларын Қ.М.Дияровтан Ф.Х.Қамаев жазып алған. Әннің ырғағы айқын, екпіні көтерілетін ұшқыр би сипаты бар. «Ирендік» әнінің өңдеулерін Ахметов, М.М.Валеев композиторлар дауыс пен флейтаға, С.Габяши, С.А.Низаметдинов, М.П.Фоменков a cappella хорға арнады. Орындаушылар Ф. Құлдиарова, А. Г. Галимов, Ф. Ф. Гараев, Р. А. Гареев, Илфак Смақов, Ыдырыс Ғазиев және басқалары. Сөзі Әдебиет * Алкин М. С. Башҡорт йыры. Башҡорт фольклорында вокаль жанрҙар, уларҙы башҡарыу традициялары. — Өфө, Китап, 2002. — 40-сы бит. * Башkорт халыk ижады: Йырзар. 1-се китап. Өфө, 1974 йыл; * Дияров К. М. Сал Уралдың моңдары. Өфө, 1988; * Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман. СПб., 1897; * Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1962; Дереккөздер
Синъитиро Томонага

Синъитиро Томонага (1906 — 1979) — жапондық физик. Жапония ғылым академиясының мүшесі (1951), АҚШ (1965) пен КСРО (1971) академияларының шетелдік мүшесі. Жапония ғылым кеңесінің президенті (1963—1969). 1965 жылы Ричард Фейнман мен Джулиан Швингермен бірге «Элементар бөлшектер физикасына терең ықпал жасаған кванттық электродинамикадағы іргелі жұмыстары үшін» Нобель сыйлығымен марапатталды. Өмірбаяны Әкесі Сандзюро Томонага 1913 жылы Киото университетіндегі философия профессоры кафедрасына тағайындалғанда, жанүясымен сонда көшеді. 1926 жылы Синъитиро осы университетке, атом физикасы мамандығына түседі. Болашақтағы тағы бір Нобель сыйлығының иегері Хидэки Юкава сонымен бірге оқыған. Оқуды бітіргеннен кейін Синъитиро тағы үш жыл бойы университетте ассистент болып істейді. 1932 жылы Физика-химиялық зерттеулер институтында жұмыс істей бастайды. 1937—1939 жылдары Лейпциг университетінде Вернер Гейзенбергтің зерттеу тобында болады. Докторлық диссертациясын Германияда аяқтай алмай, оны Токио университетінде сәтті қорғайды. Отанында Токио педагогикалық унивеситетінде (қазіргі Цукуба университеті) жұмыс жолын жалғастырады. 1949 жылы Роберт Оппенгеймердің шақыруымен Принстондағы Перспективті зерттеулер институтына келеді. Келесі жылы Отанына қайтады, 1955 жылы Токио университетіндегі Ядролық зерттеулер институтының негізін қалауға қатысады. Дереккөздер
Қырықтытау

Қырықтытау (, ) — Башқұртстанның шығыс бөлігінде орналасқан Оңтүстік Орал таулы жотасы. Сипаттамасы Жотаның ұзындығы шамамен 60 шақырымды құрайды, ол Башқұртстан Республикасының Әбжәлел және Белорет аудандары шегінде солтүстік және солтүстік-шығыс бағытта Үлкен Қызыл өзенінің аңғарымен созылады. Жота қалдық тасты биік төбелері бар бойлық тізбектер жүйесінен тұрады. Ең биік таулары Қаратас (1118 м), Шыршалытау (1108 м), Көсем (1080 м), Қосай (1048 м). Жота жанартаутекті жыныстардан — порфириттерден, туфтардан, туфобрекчиялардан құралған. Солтүстік және батыс экспозициялары бар жотаның беткейлері қайың ормандарымен, ал шыңдарында - ақшыл сұр орманда және жұқа жетілмеген топырақта қайың мен қарағай араласқан жалпақ жапырақты ормандармен жабылған. Тілімденген құлама беткейлер жапырақты орман алқаптары бар далаланған шалғындарымен жабылған. Оңтүстік және шығыс экспозициялары бар жотаның беткейлері бозды-бетегелі даламен жабылған, ал Қырықтытаудың оңтүстік бөлігінің шыңдары селдір сиретілген шабындық шөбі бар жусанды-бетегелі далалармен шектелген. Қосымша ақпарат Жотаның баурайында Башқұртстанның бірнеше табиғи ескерткіштері бар: * жотаның Бабай, Қошай, Хандық шыңдары бар бөлігі * Ұлтық-Қарақас шатқалы * Қаратас тауы * Хуускан шатқалы Топонимикасы «Қырықты» сөзі бір нұсқа бойынша, башқұртша «ҡырҡты» — «қырқылған», «шауып тастау» ал басқа нұсқасына келсек, башқұртша «ҡырҡ» — «қырық», санды не «көп» деген мағынада. Дереккөздер
Күркек

Күркек (, ) — Оңтүстік Оралдағы тау, Күркек жотасына жатады. Тау Башқұртстандағы Әбжәлел ауданының аумағында, Белорет қаласынан 22 км жерде орналасқан. Жақын жерде Абзақ ауылы және 4 шақырым жерде Мұрақай ауылы орналасқан. Тау девондық жанартаугендік түзінділерінен тұрады. Сақталу мәртебесі 1997 жылдан бастап табиғаттың ботаникалық ескерткіші мәртебесіне ие, әсем жартасты жерлер, орманды дала ландшафттары және сирек өсімдіктер қорғау нысандары болып табылады. Табиғат ескерткішінің аумағы 515,1 га құрайды. Күркек жотасының негізгі шыңы және оған іргелес аумақ Оңтүстік Оралдың шығыс беткейінің аздап бұзылған таулы орманды дала ландшафттарына тән. Шың мен одан созылған төбелер көркем жартасты қалдықтармен көмкерілген. Оңтүстік беткейлерінде негізінен тасты далалар, солтүстік беткейлерінде қарағай мен сағызқарағайлары бар қайыңды және ақшыл қылқан жапырақты ормандары орналасқан. Далалардың әртүрлі нұсқаларын анықтамалық деп санауға болады. Флорасы сирек кездесетін өсімдік түрлеріне бай (қауырсын қау, қиғаш жуа, қыр жуа, кәдімгі шолпанкебіс, секпіл шолпанкебіс, сүйсін күйген, минуарция Гельма, инелі қалампыр, таулы шиверекия, құмды қазтабан, сібір флокс және т.б.). Атауы Бұл атау, шамасы, көнерген башқұрт сөзі көркә — күрке, жеркепе дегеннен алынған. Әдебиет * Червяковский Г. Ф., Коротеев В. А. Волнистые лавы хребта Ирендык-Куркак на Южном Урале // Вулканические образования Урала. Свердловск: УФАН СССР. 1968. С. 149—152. * Мулдашев А. А., Абрамова Л. М., Мартыненко В. Б., Шигапов З. Х., Галеева А. Х., Маслова Н.В О современном состоянии и восстановлении природных популяций Rhodiola Iremelica Boriss на Южном Урале // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. 2010. Т. 12. № 1-5. С. 1412—1416. [http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2010/2010_1_1412_1416.pdf электронды нұсқасы] Дереккөздер
Нанкансе

Нанкансе — Гана мен Буркина-Фасо шекарасындағы халық. Саны 400 мың адам. Тілі Нигер-кордофан отбасының гур тобының нанканна тілінде сөйлейді. Діні Дәстүрлі нанымдарды ұстанады, аз бөлігі сунниттік мұсылмандар мен католиктік христиандар. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері – егін шаруашылығы (ұсақ тары, қызыл және ақ құмай, фонио, жержаңғақ, жүгері, бұршақ, көкөністер), мал шаруашылығы (негізінен ұсақ мал), балық аулау, үй қолөнері. Гананың оңтүстігінде ерлер жиі какао бұршақтарын теру үшін маусымдық жұмыста жұмыс істейді. Көркем қолөнерден тоқымашылық (оның ішінде ою-өрнектері бар көгілдір мата өндіру), керамика, ұсталық, ағаштан мүсіндер мен бетперде жасау дамыған. Өмір салты Ауылдары ықшам, бір топ саман үйшіктерден тұрады, жоспары бойынша дөңгелек, төбелері сабанмен және пальма жапырақтарымен жабылған конус тәрізді. Тұрғын үйлер астық қоймаларымен және басқа да шаруашылық құрылыстарымен бірге қабырғамен қоршалған. Аула әдетте мал қорасы қызметін атқарады. Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ақсақалдар мен рулар басқаратын көпбалалы қауымдар құрайды. Неке вирилокальды, полигиния, сорораттық, левираттық, сатып алынған неке, немере туыстары арасындағы некелер қолданылады. Әйелдер киімі белдемше тәрізді денеге оралған екі матадан тұрады, ерлер қысқа жеңі бар ақ ұзын көйлек киеді. Дәстүрлі тағамдары - жарма, ащы тұздығы бар бәліштер, ши ағашының жемістерінен алынған сары май қосылған бұқтырылған тағамдар. Фольклордың негізгі жанрларының ішінде ертегілер мен мақал-мәтелдер көбірек кездеседі. Дереккөздер
Қызылғаха үңгірлері

Қызылғаха үңгірлері ( пиньинь: Kèzīěrgǎhā shíkū) — Үңгірлер кешеніндегі будда храмдары: Шыңжаң, Қытай, Куча қаласына жақын жерде жартастарға қашалған 112 жасанды үңгірлер. Үңгірлердегі суреттер біздің заманымыздың 5 ғасырына жатады. Жақын маңдағы басқа жерлер: Ах-ай гроты, Қызыл үңгірлері, Кумтура үңгірлері, және . Галерея Дереккөздер