kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Лексикалану

Лексикалану (орыс. лексикализация) — сөз құрамындағы кейбір морфемалардың немесе сөз тіркестерінің тұрақты сипат алуы нәтижесінде олардың жеке сөзге пара-пар қолданылуы. Мысалы: келеді, келетін мағынасындағы кележақ сөзі әрі келешек ұғымын білдіреді; жай тіркестен шыққан қосаяқ, теміржол біртұтас лексикалық ұғымдарды білдіреді. Дереккөздер
Баратрия

Капитанның немесе кеме командасы мүшелерінің саналы түрде әрекет етуі нәтижесінде, кемеге немесе жүкке келтірілген залал: кеменің қайраңға отырып қалуы, оның батып кетуі, жүзу бағытынан ауытқып кетуі, жүкті ұрлау және т.т. Мұндай залалдың тәуекелін шетелдік кеме қожайындары өзара сақтандыру клубында сақтандырады. Дереккөздер
Өндірістік цикл

Өндірістік цикл - өндірістік айналсоқтық - бұйымды (өнімді) дайындау үдерісінен бастап аяқтағанға дейінгі күнтізбелік уақыт аралығы. Өндірістік циклдің ұзақтығымен және оның құрылымымен (циклдің операция түрлері бойынша құрамымен және барлық үзілістерді қосқанда оларды орындауға жұмсалған уақыт шығынына қатынасымен) айқындалады. Дереккөздер
Резидент (тұлға)

Резидент(тұлға) (латын. residens - орнында қалушы) - белгілі мемлекеттің аумағында тұрақты мекендейтін жеке тұлға, сондай-ақ онда өзінің қызметін тұрақты түрде жүзеге асыратын заңи тұлға. Қазақстанда салық салу мақсатымен мынадай түрлерге бөлінеді: 1) басталған немесе аяқталған салық жылылындағы кез келген тізбекті 12 айлық кезеңде 183 күн бойына және одан көп уақыт бойына республикада жүрген немесе шетелде республиканың мемлекеттік қызметін атқарып жүрген жеке тұлға. Жеке тұлғаның республикада болуы аяқталатын жылдан кейінгі жылы ғана бұл тұлға резидент болса, республикада болған соңғы күннен кейінгі кезең үшін ол резидент ретінде қаралады яғни жеке тұлға республикада 183 күн түрса, онда 184-ші күн резиденттіктің бірінші күні, ал 183 күн бейрезиденттік ретінде қаралады. 2) Қазақстанның заңдары бойынша құрылған заңи тұлға немесе оның Қазақстандағы басқару органдары орналасқан мекен. Дереккөздер en:Residency (domicile) es:Residente fr:Résident he:תושב it:Residente ja:居住 ru:Резидент (право) sq:Banori
Валерий Буренков

Валерий Буренков (1938, РКФСР, Горький қаласы) - тележурналист. ҚазМУ-ді бітірген (1962). "Казахстанская правда" газетінде жұмыс істеді. "Простор" журналында очерк және публицистика бөлімін баскарды. 1967 жылы Қазақ радиосының әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясында аға редактор, 1968 жылы Қазақ телестудиясының "Радуга" әдеби-драмалық хабарлар бірлестігінің бас редакторы қызметтерін атқарды. 1969 жылы КОКП ОК-нің органы "Социалистическая индустрия" газетінің Қазақстан бойынша арнаулы тілшісі болды. Қазақстандағы алғашқы коммерциялық газеттердің бірі "Кооперативные новости" бағдарламасын ұйымдастырушысы әрі бас редакторларының бірі болды. Журналистік қызметі кезін де жүздеген мақала, очерк, фельетондар жазды. 1967 жылы "Сила любви" очерктер жинағы жарық көрді. Экология тақырыбына арналған деректі "Баянауыл" және "Манғышлақ" кітаптары жарық көрді. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері.' Шығармалары *1965 жыл-После нас придут другие.А.«Жазушы» баспасы.. *1967 жыл-"Сила любви".Очерктер. А.,«Жазушы» баспасы *1968 жыл-"Схватка без свидетелей". Повесть және әңгімелер. А.,«Жазушы» баспасы *1971 жыл-"Страсти маленького городка". Роман. А.,«Жазушы» баспасы *1975 жыл-"Доля". Повесть. А., «Жазушы» баспасы *1977 жыл-"Отчаянный гонщик". Повестер және әңгімелер. А.,«Жазушы» баспасы *1979 жыл-"Медная тра". Роман. А.,«Жазушы» баспасы. Дереккөздер
Инверсия (география)

Инверсия- жер бедері инверсиясы, температура инверсиясы, ландшафтар инверсиясы болып ажыратылады. Жер бедері инверсиясы жер бедері пішінінің геол. құрылымына сәйкес келмей, оған кереғар сипат алуынан көрінеді. Мұндай жағдайды антиклиналь құрылымдарының жұмсақ, шайылғыш тау жыныстарынан, ал синклинальдардың қатты тау жыныстарынан құрылғанынан байқауға болады. Атмосфераның белгілі бір қабатында ауа темп-расының биіктік артқан сайын төмендей түсудің орнына жоғарылауы температура инверсиясы деп аталады. Температура инверсиясы тікелей Жер бетінде, немесе ашық атмосферада орын алады. Жер бетіндегі инверсияда ауаның температурасы ондаған м., кейде 1 – 2 км биіктікке дейін жоғарылайды. Инверсияның бұл түрі ауаның жер бетінен салқындауынан немесе салқын жер бетіне басқа жақтан жылы ауаның таралуына байланысты пайда болады. Ашық атмосферадағы температура инверсиясының қалыңд. бірнеше жүз м-ден 2 – 3 км-ге дейін барады. Ландшафтар инверсиясы – ландшафтардың биіктік бойынша таралуының биіктік белдеулік заңдылығына сәйкес келмеушілігі. Тау аңғарынан тау беткейімен жоғары көтерілгенде салқындау климат ландшафтының орнына, керісінше, неғұрлым жылу сүйгіш ландшафты орын алады. Ландшафт инверсиясы температуралық инверсияға байланысты пайда болады. Сілтемелер
Аспект

Аспект — белгілі бір ұғым, құбылыс, келешек қарастырылатын көзқарас, пікір. Аспектуалдылықтың түркі тілдерінде зерттелуі Аспектуалдылық – семантикалық қызметтерінің негізінде біріккен қимылдың уақытқа қатысты өту сипатын білдіретін (морфологиялық, сөзжасамдық, синтаксистік, лексикалық, лексика-грамматикалық, т.б.) тілдік құралдардың жиынтығынан тұратын функционалды-семантикалық категория. Жалпы тіл білімінде аспектология жеке сала ретінде қалыптасқанымен, түркітануда оның функционалды-семантикалық категория ретінде танылуына қатысты шешілмеген бірқатар мәселелер болды. Оның негізгісі – бүгінгі күнге дейін аспектуалды мағына беретін тілдік бірліктердің жете зерттелмеуі, аспектуалдылықтың функционалды-семантикалық категория ретіндегі компоненттері мен құрылымының, аспектологиялық деривация жолдары мен оны білдіретін тілдік құралдардың толық анықталмауы. Бұл айтылғандардың ең басты себебі орыс тіліндегі етістіктің вид морфологиялық категориясының түркі тілдерінде баламасы бар ма, әлде жоқ па деген даулы мәселеге қатысты болды. Ғалымдар арасында үлкен дау тудырған осы «кішкентай» мәселе ұзақ жылдар бойы аспектологияның түркі тілдерінде жеке сала ретінде қалыптасуына кері әсер етті. Дереккөздер
Капиталдың безінуі

Дамушы елдерден өнеркәсібі дамыған елдерге капиталды аудару, оның экспроприацияға ұшырауына, жоғары салық, салынуына, инфляцияға жол бермеу мақсатында немесе қаражат салудың барынша тиімді шарттарын камтамасыз ету. Дереккөздер
Дәстүрлі сабақ

Дәстүрлі сабақ - мұғалімге бағынатын оқушылардың тәртібімен, тіл алғыштығымен, нәтижелігімен сипатталатын сабақ; қалыптасқан дәстүр мен таптауырын бойынша оқу материалдарының дәлме-дәл кескіні. Дереккөздер
Салыстырмалы деформация

Салыстырмалы деформация - абсолют деформацияның дененің өлшемі мен қалпын сипаттайтын шаманың алғашкы мәніне қатынасы. Жалпы ақпарат Салыстырмалы деформацияның түрлері # Созылу және сығылу деформациясы – дененің ұзындығы өзгереді. # Ығысу деформациясы – бір қабаты басқа қабатқа қатысты ығысады. # Көлемдік деформация – дененің барлық өлшемдері өзгереді. Өлшем бірлігі Салыстырмалы деформация өлшемсіз шама болғандықтан, оның SI жүйесіндегі өлшем бірлігі жоқ. Бірақ кейде оны пайызбен (%) немесе микродеформация (με) түрінде көрсетуге болады: * 1%=0.01, * 1 микродеформация (με) = 10^−6. Дереккөздер
Қайта инвестициялау

Қайта инвестициялау (латын. re — қайталау, investire — салық салу) - инвестициялық объектіні пайдаланудан алынған қаражатты сол объектіге қайталап салу, атап айтқанда, заңи тұлғаның немесе жеке тұлғаның (акционердің) таза табыстың бір бөлігін (дивиденд) жарғы капиталын молайтуға немесе акционерлік қоғамның айналым қаражатын толықтыруға, яғни табысты инвестициялауға жұмсауы. Синонимі: табысты капиталдандыру. Дереккөздер
Баспа-бас айырбас мәмілесі

Валютасыз, бірақ, келісімшартпен (шарт) рәсімделетін бағаланған және теңгерілген операция. Тауарларды бағалау, әлемдік немесе шарттық баға, алмастырудың теңгермелілігін қамтамасыз ету бойынша, сондай-ақ кедендік статистикада есепке алу үшін сақтандыру сомасын анықтау мақсатында және т.б. жағдайларды ескеріп жүзеге асырылады. Дереккөздер
Алматы пауэрконсолидейтэд

"Алматы пауэрконсолидейтэд" ("АПК") - Ал­маты қаласы мен Алматы облысына электр қуаты мен жылу беретін жабық акционерлік қоғам, дүние жүзінің бірнеше еліңде электр қуатын өндірумен және тұрмыстық, өнеркәсіптік мақсаттарда газды пайдаланумен айналысатын халықаралық "Трактабель" компаниясының еншілес кәсіпорны. 1996 жылы тамызда Қазақстан үкіметі мен "Трактабель" компаниясы арасында жасалған "Алматыэнерго" өңдірістік энергетикалық бірлестігінің активтерін (барлық материалдық құндылықтар, қаржы, т.б.) сатып алу туралы келісімшартқа сәйкес құрылды. "АПК" Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі газды ең көп тұтынатын кәсіпорын. Мұнда барлық қуат өндіретін станцияларды газтұғынуға көшіріп және оның көлемін жылына 1,5 млрд. куб м-ге жеткізу көзделіп отыр. Компания бөлімшелерінің құрамына Алматы облысындағы аумағы 85000 км 2 электр қуаты мен жылу өнді­ретін және тарататын обьектілер кіреді. 583944 электр тұтынушыға және 205000 жылу тұтынушыға қызмет көрсетеді. 8500 адам еңбек ететін компанияның су және жылу электр станциялары 1307 МВт электр қуатын және 3000 МВт жылу қуатын өндіре алады. Дереккөздер
Білімді игеру

Білімді игеру - кең мағынасында - адамзат жинақтаған тәжірибені жеке тұлғаның игілігіне айналдыру; тар мағынасында - оқушының өзіне керекті тәжірибені (білім, әдістер, т.б.) актуалдау мүмкіншілігі және оларды проблемалар немесе мәселелерді шешу кезінде белсенді қолдануы. Дереккөздер
Офис

Офис (ағыл. office - кеңсе, құжатхана) - мекемелер мен кәсіпорындардың әкімшілік-кеңселік бөлімдерінің жалпы атауы, сонымен бірге, негізінен шаруашылық-каржылық сипаттағы жеке мекемелердің жалпы атауы. Дереккөздер
Жанасу саны

Жанасу саны - жұқпалы аурулардың кейбір дерт туралы жалпы түсініктемелеріне (нозологиялық түрлеріне) тән, ауруға шалдыққан бір науқастан, қажетсіз қауымдастықта ауру жұқтырғандардың орташа саны. Қоздырғыштың жұққыштығы және оның өзіне тән ерекше иесі қауымдастық құрылымының дәрі-дәрмектерге төзімділігі бойынша анықталады. Дереккөздер
Тістегеріш

Тістегеріш, тісті дөңгелек - берілістің тісі аз болатын дөңгелегі, ал егер тістерінің саны бірдей болған жағдайда-жетекші дөңгелегі. Тістегеріштер негізінен жұп болып жұмыс істейді. Дереккөздер am:ጥርስ(ማሽን) ar:ترس az:Dişli çarx bg:Зъбно колело bn:গিয়ার ca:Engranatge ce:Бер cs:Ozubené kolo da:Tandhjul de:Zahnrad en:Gear eo:Dentrado es:Engranaje et:Hammasratas eu:Engranaje fa:چرخ‌دنده fi:Hammaspyörä fr:Engrenage gl:Engrenaxe he:גלגל שיניים hr:Zupčanik hu:Fogaskerék io:Ingrano it:Ingranaggio ja:歯車 ko:톱니바퀴 la:Rota dentata lt:Krumpliaratis ml:പൽ‌ച്ചക്രം ms:Gear my:ဂီယာ nl:Tandwiel nn:Tannhjul no:Tannhjul pl:Koło zębate pt:Engrenagem ro:Roată dințată ru:Зубчатое колесо simple:Gear sk:Ozubené koleso sl:Zobnik so:Marsho sr:Зупчаник sv:Kugghjul ta:பற்சில்லு tl:Enggranahe tr:Dişli çark uk:Зубчастий передавач zh:齿轮
Тура азимут

Тура азимут — жергілікті жерде өзінің тұрған нүктесінен қандай да болмасын басқа нүктеге бағытталу азимуты. Компасты бағытталған қалпында ұстап, қақпақты бұрып, ойықты қарауылды берілген бағыттағы нысанаға қарай көздейді (компастың нысана бойын бағыт затқа үйлестіріледі). Дереккөздер
Өлі туылу коэффиценті

Өлі туылу коэффиценті - туғанға дейін, туғаннан кейін және туу кезінде болған өлі ұрық санынын сол жыл ішінде, өлі және тірі туған барлық балалар санына қатынасын көрсететін статистикалық көрсеткіш. Дереккөздер
Жігерлік күш салу

Жігерлік күш салу - адамның жігерлік әрекеттерінің көбісімен қабаттасатын және де олардан өзінің бәсендігін алатын жүйке-психикалық ынтаның ерекше бір жағдайы. Жігерлік күш салудағы тәрбиелеудің маңызды бір шарты - баланың өз бетімен дамуы, оның белсенді жасампаз әрекеті, өнегелі сананың дамуы. Дереккөздер
Тоқтарбек Қызықбай

Тоқтарбек Қызықбай (2.12.1940 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы-2005) - ақын. * 1958 жылы осындағы қазақ орта мектебін бітірген. * ҚазҰУ-ды бітірген. * 1958 - 1962 жылы аудандық "Совет туы" (қазіргі "Достық") газетінде тілші, * 1962 - 1975 жылы облыстық "Коммунизм туы" (қазіргі "Дидар") газетінде әдеби қызметкер, бас редактордың бірінші орынбасары қызметін атқарған. * 1975 - 1980 жылы республикалық "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде бөлім меңгерушісі болған. * 1975 - 1985 жылы "Қазақстан коммунисі" (қазіргі "Ақиқат") журналының бөлім меңгерушісі,"Қазақстан мектебі" журналы редакторының орынбасары болған. * 1994 - 1998 жылы ҚР Президенті Әкімшілігінің аға референті, кеңесшісі болып жұмыс істеген. Кейінгі жылдары ҚР Денсаулық сақтау министірлігінде мемлекеттік тіл жөніндегі бас маманы кызметтерін аткарған. Шығармашылығы * Қыр гүлдері. Өлеңдер. А., 1966; * Алтай әуендері. Өлеңдер. А., 1968; * Темір тізгін. Өлеңдер. А., 1972; * Парыз. Өлеңдер. А., 1975; * Арайлы шақ. Өлеңдер. А., 1977; * Жусан иісі. Өлеңдер. А., 1979; * Жүрек оты. Поэма,өлеңдер. А., 1980; * Жылдар жаңғырығы. Өлеңдер. А., 1982. * «Сәуір лебі» * «Көңіл қоңырауы» * «Зайсан» * «Өмір — сапар» жыр жинақтарының авторы. Марапаттары * «Құрмет Белгісі» ордені * "Еңбектегі ерлігі үшін" медалі * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталды. * Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері. Дереккөздер
Бағаланым

Бағаланым(ағыл. rating - көрсеткіш, баға) - бағалау, сыныпқа, разрядқа немесе санатқа жатқызу; объектілерді белгілері бойынша бөлу. Қаржы және коммерциялық мекемелер компаниялардың жағдайына талдау жасайды, олардын несиені өтеу қабілетін көрсететін несие бағаланымын айқындайды. Мысалы, аса ірі банкілердің бағаланымы активтердің мөлшері немесе орнықтылық дәрежесі бойынша, бағалы қағаздардың бағаланым сенімділік көрсеткіштері бойынша; қарызгерлердің бағаланымы несие төлеуге қабілеті бойынша айқындалады. Мемлекеттердің несие бағаланымы — олардың несие қайтарылмауы қатерінің дәрежесіне қарай несиені өтеу қабілетін бағалау. Бағаланым бағалы қағаздарға, ең алдымен, облигацияларға қатысты жиі қолданылады. Дереккөздер
Жаңа Попов қазжуасы

Попов қазжуасы – лалагүлдер тұқымдасының қазжуа туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Іле Алатауында кездеседі. Жуашығы сұр қабықпен қапталған. Дегелек жапырағы сабағын биіктетеді сабақ жапырағы қандауыр пішінді, қысқа. Үлкен бip гүлi болады. Гүлсерігінің бip бөлігі жалпак, ұзындығы 12-14 мм, ені 4-5 мм, сарғыш ақ түсті. Маусым-шілдеде гүлдеп, тамызда жемістенеді. Тұқымынан кебейеді. Сирек кездесетін жидешік. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер *Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Үстеме шығын

Үстеме шығын - өндірісті ұйымдастырумен, басқарумен, оған қызмет көрсетумен байланысты шығын. Оған, атап айтқанда, мыналар жатады: әкімшілік- шаруашылық шығын — басшылар мен мамандардың, техникалық орындаушылардың, басқару аппаратының басқа да қызметкерлерінің негізгі және қосымша жалақысы, әлеуметтік мұқтаждарға аударым, кеңсе керек-жарақтарына жұмсалған шығын, пошта-телеграф, баспахана шығыны, басқару аппараты тұратын үймереттерді ұстауга, оларды ағымдағы жөндеуге жұмсалатын шығын, іссапар шығыны; қызметкерлерге қызмет көрсетуге арналған шығын— негізгі өндірісте істейтін және машиналар мен жабдықтарды пайдаланумен және оларға қызмет көрсетумен айналысатын қызметкерлердің қосымша жалақысы, әлеуметтік мұқтаждарға аударым, тұрғын үй қорын пайдаланудан келтірілген залал, т.б.; жұмыс тaрды ұйымдастыруға жұмсалатын шығын өтемпұлдық аударым немесе жалгерлік төлем, тозудың орнын толтыруға, құнсыз тозғыш аспаптарды жөндеуге, зертханаларды ұстауға жұмсалатын шығын. Дереккөздер
Рекамбио

Рекамбио (итал. recambio – кері вексель) наразылық білдірілген вексельді төлеген адам өзіне төлеген, соманың орнын толтыру туралы және пайыздарды, өсімді наразылық бойынша шығынды төлеу туралы вексель бойынша міндетті адамдардың біріне қойған талап; 2) инкассоға қабылданған вексельге наразылық білдіруге байланысты шыгысты отеу жөнінде банкінің клиентке ашқан шоты. Дереккөздер
Туу коэффициенті

Туу коэффициенті — бір жылда тірі туған балалардың жалпы санының халық санына қатынасының промилде көрсетілген демографиялық көрсеткіші.Бөлінгіште бала көтеретін жастағы (әдетте 15 пен 44 жастың арасы) немесе неғүрлым нақты жас топтарындағы әйелдердің саны (туудың арнайы коэффициенттері) болуы мүмкін. Тірі туылғандар саны туралы ақпарат әдетте тууларды тіркеудің әмбебап жүйесінен алынады, сонымен қатар халық санағы есебінің нәтижесінде және арнайы демографиялық әдістер арқылы бағаланады. Халықтың есептік орташа санын жыл ортасындағы халық санына жатқызуға болады. Туу көрсеткішіне әсер ететін факторлар Популяцияның туу көрсеткіштеріне әсер ететін күрделі тәсілдермен өзара әрекеттесетін көптеген факторлар бар. Дамыған елдерде туу деңгейі көрсеткіші дамымаған елдерге қарағанда төмен болады (қараңыз: «Кіріс және бала туу). Ата-ананың балаларының саны келесі ұрпақтағы әрбір адамның балаларының санымен тығыз байланысты. Әдетте бала туу көрсеткішінің жоғарылауына әсер ететін факторлар: дін, балалы болу ниеті және ананың қолдау табуы жатады. Әдетте бала туу көрсеткішінің төмендеуіне әкелетін факторлар: байлық, білім әйелдердің еңбекке қатысуы қалалық тұрғылықты жері, интеллект, әйелдер жасының ұлғаюы, әйелдердің құқықтары, отбасын жоспарлау қызметтеріне қолжетімділік және (аз дәреже) ер адамдар жасының ұлғаюы. Алайда бұл факторлардың көпшілігі әмбебап емес және аймақ пен әлеуметтік сынып бойынша ерекшеленеді. Мысалы, жаһандық деңгейде бала туудың жоғарылауы дінмен тығыз байланыста жүреді. Дереккөздер
Халықаралық экономикалық ұйымдар

Халықаралық экономикалық ұйымдар - елдердің белгілі бір топтарын біріктіретін, ал кейбіреулері әлемнің барлық елдерін дерлік біріктіретін және тауарлардың, капиталдың, жұмыс күшінің халықаралық қозғалысының дамуын реттеу, олардың осы мекемелерге қатысушы елдердің мүдделері үшін өсуіне жәрдемдесу мақсатын көздейтін халықаралық Үкіметаралық ұйымдар. Қазіргі Халықаралық экономикалық ұйымдардың басым көпшілігі 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін дүниеге келді. Олардың қызметінің негізгі бағыттары: әлемдік сауда ережелерін, халықаралық есептесулер| мен тасымалдарды ырықтандару және жетілдіру; аймақтық экономикалық ынтымақтастықты күшейту; қатысушылары арасында тең құқықты және өзара тиімді катынастар орнатуға, өнеркәсііттік дамуда артта қалған елдер үшін қолайлы режим белгілеу. Жетекші Халықаралық экономикалық ұйымдардың қызметінде АҚШ ерекше рөл атқарады. Мүның өзі АҚШ-тың соғыстан кейінгі кезеңдегі басым саяси және экономикалық жағдайына байланысты болды, нәтижесінде АҚШ Батыс Еуропа мен Азия елдеріне соғыстан күйреген экономиканы қалпына келтіруге көмек көрсетуде жетекшілік рөлді өз қолына алды. Американ үкіметінің бұл күш-жігері Еуропада Маршалл жоспары, Азияға, әсіресе Жапония мен Қытайға көмектің түрлі бағдарламалары нысанында көрініс тапты. 1940 жылдың аяғында АҚШ-тың белсенді бастамашылығымен және басым рөлімен өткен көп жақты келісімдердің шешімдері негізінде бірнеше халықаралық ұйым, соның ішінде: Халықаралық валюта қоры(1944), Халықаралық жаңғыру және даму банкі (1945), Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім (1945), Біріккен Ұлттар Ұйымы (1949) құрылды. Басты халықаралық сауда ұйымы Дүниежүзілік сауда ұйымы. Ең жас және өкілдікті халықаралық сауда-экономикалық ұйым — БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы. Кеден ресімдерін бірегейлендірумен, оңтайландырумең оларды барынша азайтумен айналысатын Кеден ынтымақтастығы кеңесі көбінесе сауда байланыстарының тиімділігін арттыруға жәрдемдеседі. Дереккөздер
Құжаттардың деректемелері

Құжаттардың деректемелері — қолданыстағы ережелерде немесе заңда көзделген құжаттар үшін міндетті деректер, яғни құжатты (төлем тапсырмасын аккредитивті, чекті, вексельді, талап-тапсырманы, актіні, шартты, т. б.) жарамды деп тану үшін онда берілуге тиіс мәліметтер бұл деректерсіз құжаттар операцияны жүзеге асыру үшін негіз бола алмайды. Әрбір деректеме қатаң түрде белгілі бір орында түруға тиіс. Деректемелер міндетті және қосымша (нақты құжат үшін жеке белгіленген) деректеме түрінде болады. Міндетті деректемелерге құжаттың атауы, белгілі бір соманы төлеу жөніндегі сөзсіз бұйрық немесе міндеттеме, төлемші шоттарының атауы мен нөмірлері, төлем мерзімі мен орны, құжаттардың деректемелерінде толтырылған күні мен жері, құжатты толтырған көсіпорынның атауы мен мекен-жайы, операцияға қатысушы тараптардың көрсетілуі, құжатты толтыру үшін негіздеме, уәкілетті тұлғалардың қойған қолы, басқан мөрлері жатады. Бухгатерлік құжаттардың ерекше қатаң талаптар қойылады. Дереккөздер
Әли Демегенұлы Алпысбаев

Әли Демегенұлы Алпысбаев (28.4.1956 жылы туған, Ескелді ауданы, Бақтыбай ауылы) — композитор, дирижер, Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі (1995). 1975 жылы Шымкент мәдениет институтын, 1979 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. 1979-82 жылдары Сарқант мәдениет-ағарту училищесінде, 1982-95 жылдары Талдықорған қаласындағы Қ.Байсейітов атындағы музыкалық училищеде, І.Жансүгіров атындағы педагогикалық университетте ұстаздық еңбек етті, әрі "Алтын дән" ұлт аспаптар ансамблінің негізін қалап, көркемдік жетекшісі, дирижері болды. 1995 жылдан Алматы облысы Сүйінбай атындағы филармонияның М.Төлебаев атындағы халық аспаптар оркестрінің дирижері, әрі көркемдік жетекшісі, сондай-ақ Талдықорған қаласындағы І.Жансүгіров атындағы Мәдениет сарайының директоры қызметінде. Алпысбаевтың 50-ден аса әні, жеке музыкалық аспаптарға арналған бірнеше шығармасы бар. Ресей, Қытай, Түркия елдерін гастрольдік сапармен аралап, Польшада өткен 8-дүниежүзілік жүздеген өнер фестиваліне қатысқан. І.Жансүгіров атындағы мемлекеттік университеттің кұрметті профессоры. Дереккөздер
Еңістене бағдарланған бұрғылау

.]] Еңістене бағдарланған бұрғылау. Өнімді қойнауқаттарды жобалы құжаттарда көрсетілген нүктелерде тесіп өту мақсатында шоқты бұрғылау ұңғымаларын немесе жекеленген ұңғымаларды еңіс бағытта бұрғылау. Еңіс бұрғылау себептері түрліше болуы мүмкін: * геолгогиялық себептер (тектоникалық бұзылыстар өңіріндегі, немесе тұзды күмбездер астындағы өнімді қойнауқаттарды тесіп өту); * беткейлік жағдайлардың күрделі болуы (кедір-бұдырлы жербедер, батпақ беткейлер, теңіз алаптары); * қоршаған ортаны қорғау мақсатында (бұрғылауға бөлінген жерлер ауқымын мейілінше азайту, бұрғылау жұмыстарын орман алқаптарында да жүргізу тағы басқа); * техникалық-технологиялық мәселелерді шешу мақсатында (бұрғылау барысында қиындықтар туғызуы мүмкін белдемдерді ескеру, лақтырмалар нәтижесін қалпына келтіру, ұңғыма оқпанының төменгі бөлігін қайтадан бұрғылау, қойнауқаттарды көп оқпанды ұңғымалар көмегімен тесіп өту тағы басқа); * экономикалық себептер (кәсіпшілікті жабдықтауға қажетті қаржыны азайту, кенді игеру уақытын азайту тағы басқа). Синонимі — еңістенген ұңғымаларды бұрғылау. Дереккөздер
Раушан Бүркітбаева-Нүкенова

Раушан Бүркітбаева-Нүкенова - 1956 жылы Жамбыл қаласында туған. 1980 жылы Қарағанды Мемлекеттік медицина институтының санитарлық-гигиена факультетін тамамдаған. 1978 жылы Кубада өткен XI Бүкіләлемдік жастар және студенттер фестивалінің делегаты. Алматы қаласындағы СЭС-те санитар-врач, врач-бактериолог, эпидемиолог, Алматы облысы, Жамбыл ауданында және Қаскелеңдегі СЭС-те қызмет еткен. Шығармалары Қаламгердің әңгіме, өлеңдері облыстық, аудандық газеттерде жарияланып тұрады. *«Я завидую солнцу» (1999), *«Арабески любви» (1996), *«Кочевница — любовь» (1998), *«Ночные зеркала» (2001), *«Таинство ночи» (2001) сияқты прозалық, поззиялық кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Вениамин Иванович Ларин

Вениамин Иванович Ларин(23.12.1920, Ресей, Алтай өлкесі, Шипунов ауданы, Белоглазово селосы - 1987, Мәскеу) - жазушы, журналист, көркемсөзші. * Еңбек жолын Семей қалалық ауруханасында фельдшер болудан бастаған. * Мүғалімдер институтын бітірген соң, Шығыс Қазақстан облысындағы Предгорненский орта мектебінде ұстаздық еткен. * 1942 жылы Өскемен гидростанциясы құрылысында комсомол жетекшісі * 1945 жылы Шығыс Қазақстан облыстық комсомол комитетінің хатшысы * 1949 жылы Алматыда — «Ленинская смена» газеті редакторының орынбасары * Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі * республикалық «Білім» қоғамы басқармасының жауапты хатшысы * телевидение және радио хабарлары жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасының бірінші орынбасары * «Огни Алатау» * «Вечерняя Алма—Ата» газеттерінің редакторы қызметтерін атқарған. * 1974 — 1985 жылдары «Простор» журналының редакторы. Шығармалары Алғашқы очерктер кітабы 1956 жылы шыққан. «Бәрі де есте қалады» повесі, көптеген очерктері шетел тілдеріне аударылған. * Спроси у своего сердца. Повесть. А, «Жазушы», 1970; * Земле нужны звезды. Повести и очерки. А., «Жазушы», 1972; * Бек прожить. Повести, рассказы, очерки. А., «Жазушы», 1976; * Баллада о первой палатке. Документальные повести и очерки. А., «Жазушы», 1980; * Всеостается нам. ДИП корпус. Очерки. А., «Жазушы», 1983. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту * «Құрмет Белгісі» ордендері * «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. * Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Дереккөздер
Гиббс парадоксы

Гиббс парадоксы - тепетендіктердегі газдарды араластырғандағы қосынды энтропияның өзгермегенімен айырмашылыктары өте аз газдарды араластырғандағы қосынды энтропия өзгерісінің болатындығы. : : Дереккөздер
Бұрамасұқпа

Бұрамасұқпа - екі ұшы бұрандалы, бір ұшымен беттесіп бекітілетін тетіктердің біреуіне бұралып бекітіліп, екінші ұшы екінші тетіктің тесігінен өткізіліп, гайканы кигізіп бұрап, оларды қысып бекітіуге арналған өзектемір. Дереккөздер
Сара Латиева

Сара Латиева - 1947 жылы 2 ақпанда қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Орда ауылында туған. 1969 жылы Қазақ мемлекеттік универсиетінің журналистика факультетін тамамдаған. Еңбек жолын шұбартаулықтардың бастамасымен комсомолдық жолдама бойынша, Жәнібек ауданы, Талов совхозында қой шаруашылығынан бастаған. Аудандық «Октябрь туы» газетінде, Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық радиосында корреспондент, республикалық «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде, Қазақ радиосында, ұлттық «Қазақстан» энциклопедиясында, «Ақ желкен» журналында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Мен соғысты көргенім жоқ», «Бұлбұл», «ХадишаБөкеева», «Төре-лігін өздерің айтыңдар» (А.Балаков-тан аударған) атты кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Қат-қабатталу

Қат-қабатталу, қойнауқатталу. Шөгінді жыныстар қимасындағы көршілес қабаттардың бір-бірімен алмасу құбылысы. Әрбір қабат өз көршілесінен Кат-қабатталу жазықтығы арқылы дараланады, бұл жазықтықтарды зерттеу шөгіндінің қалыптасу жағдайы жайлы деректер алуға көмектеседі. Кейде Қат-қабатталу термині қат-қабаттылық терминінің синонимі ретінде қолданылып жүр, бұл дұрыс емес. XIX ғасырда және XX ғасырдың бас шенінде Қат-қабатталу, термині астасу деген мағынада жиі қолданылған. Дереккөздер
Сірге

Сірге (, ) - сым темірді екі бүктеп жалғасқан тетіктердің біреуінің ұшындағы тесікке кіргізіп екі ұшын екі жаққа қайырып майыстыру арқылы жалғасқан тетіктердің жылжып, бұралып қозғалмауын қамтамасыз ететін тетік. Дереккөздер
Сапарғали Ләмбекұлы

Сапарғали Ләмбекұлы - 1936 жылы 5 маусымда Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданының Қайнарбұлақ ауылында (қазіргі Талды ауданына қарайды) туған. Мектеп бітірген соң аудандық газет редакциясына қызметке тұрады. ҚазМУ-дің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. Еңбек ардагері, КСРО Баспасөз үздігі, Қазақстан Журналистер одағының Кәкімжан Қазыбаев атындағы сыйлығының иегері. Қарқаралы ауданының Құрметті азаматы, «Құрмет» орденінің иегері. Ол көптеген өлең, бірнеше поэма, прозалық және драмалық шығармалар дың авторы. Шығармалары *Қарқаралы саздары. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; *Қыр қырандары. Очерктер. А., «Жазушы», 1970; *Тайталас. Роман. А., «Жазушы», 1980; *Атакәсіп. Роман. А., «Жазушы», 1983; *Саржайлау сазы. Повестер. А., «Жалын», 1984; *Әке жолы. Роман. А., «Жазушы», 1984; *Еділбай. А., «Жалын», 1986; *Тәттімбет. Роман. А., «Өнер», 1993; *Арыстар. Дилогия. Астана. «Елорда», 2000-2004; *Тағдырмен тартыс. Ғүмырнамалық хикаят. Қарағанды. «Арко», 2001; *Туған елдің түтін. Публицистика. 2003; *Сырперне. Өлеңдер жинағы. 2004; *Қатты қабат. А., «Алаш», 2006; *Алапай мен талапай. Роман. Астана. «Фолиант», 2008; *Жоғалған шопан. Астана. «Фолиант», 2008. Дереккөздер
Алдыңғы ми

Адамда алдыңғы мидың үлкен ми сыңарлары басқа бөлімдерінен әлдеқайда жақсы дамыған. Алдыңғы миды кейде соңғы ми деп те атайды. Үлкен ми сыңарлары оң жақ және сол жақ сыңарлардан тұрады. Әрбір ми сыңары сұр және ақ заттан құралады. Сыртындағы сұр заты ми қыртысын түзеді. Қыртыста 14 миллиардтан астам нейрондар болады. Қыртыс ми сыңарларының сыртын тұтас жауып тұрады. Ми кыртысының калыңдығы шамамен 2-3 мм, ондағы жүйке жасушаларының пішіндері мен мөлшері әр түрлі. Ми қыртысында мүшелерден козуды қабылдайтын, кимылды реттейтін сезгіш және қозғалтқыш жасушалар болады. Көптеген жасушалар ми қыртысының бөлімдерін өзара және жүйке жүйесінің басқа бөлімдерін бірімен-бірі байланыстырады. Ми қыртысы орталық жүйке жүйесінің ең жоғары бөлімі деп есептелінеді. Үлкен ми сыңарлары сопақша мидың аз ғана бөлігі мен мишықтан басқа мидың барлық бөлімдерін жауып тұрады. Ми сыңарларының ақ заты ішкі жағында қыртыстың астында болады. Ақ заты жүйке талшықтарынан түзіледі. Ми сыңарларының беті тегіс болмай, жүлгелі, қатпарлы болады. Әсіресе, терең жүлгелер ми сыңарларын жеке бөліктерге бөледі. Жүлгелердің арасы қатпарлы болып келеді. Әрбір ми сыңарында 4 бөлік бар: маңдай, төбе, самай, шүйде. Ми сыңарларында іші ми сұйықтығына толы 2 қуыс (ми қарыншалары) болады. Ол сұйықтық ұсақ қантамырларымен қосылып, жүйке жүйесіндегі зат алмасуды қамтамасыз етеді, жүйке жасушаларын қорғайды. Үлкен ми сыңарларының аймақтары. Үлкен ми сыңарларының қатпарлары ми қыртысының көлемін ұлғайтады қимыл аймағы маңдай, төбе бөліктерінде орналаскан. Мұнда аяқ, тұлға, кол, мойын, тіл, бет, ерінді қозғалту және сөйлеу орталығы болады. Көру аймағы - шүйде бөлігінде, одан көру жүйкелері арқылы қозу өтеді. Есту аймағы - самай бөлігінде; дәм сезу, иіс сезу аймағы - маңдай бөлігінің ішкі жағында. Артқы орталық қатпарда - тері, буын-бұлшықет, сезу аймағы бар. Денеге ыстық, суықпен әсер еткенде қайтаратын жауабы (қолды тартып алу) осы аймаққа байланысты. Адамдағы психикалық әрекеттер (есте сақтау, сөйлеу, ойлау және т. б.) ми сыңарларының барлық аймақтарымен байланысты. Жүйке ауруларын емдейтін дәрігерді невропатолог (невролог) дейді. Мидан 12 жұп жүйке тарайды. Оның алдыңғы екеуі үлкен ми сыңарларынан, қалған 10 жұбы мидың басқа бөлімдерінің сұр затынан басталады. Ол жүйкелер - иіс сезу, көру, есту, көзді қозғалту және т. б. деп аталады. Қазіргі кезде медициналық зерттеу жұмыстарында мидың жұмыс істеу белсенділігін анықтау үшін электроэнцефалография әдісі қолданылады. Мидың жұмысын және ондағы өзгерістердің ырғағын жазып алуды электроэнцефалограмма (ЭЭГ) деп атайды. Оны электроэнцефалограф аспабы арқылы жазып алады. Электроэнцефалограмма жүйке жасушаларының белсенділігін жөне аурудың болу себептерін анықтауға көмектеседі. Дереккөздер
Априори және апостериори

Априори және апостериори (және «кейін болатын» сөзбе-сөз «бұрын болған») - біз олардың ақиқаттылығы туралы білім алатын тәсіл бойынша тұжырымдар немесе пікірлердің түрлері арасындағы айырмашылық. Дереккөздер Апостериори
Тоқтар Мағзұмов

Тоқтар Мағзұмов - 1958 жылы 2 наурызда Шығыс Қазақстан облысы, Қатон-Қарағай ауданы, Қызыл-Жұлдыз ауылында туған. 1975— 1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 1982 жылы Алматы қаласындағы Ауыл шаруашылық институтын агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін тамамдаған.1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық ауыл шаруашылық басқармасына, 1992 — 1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы, 1997 — 2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. 2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауыл шаруашылық басқарма бастығы болып қызмет етеді. 2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы. Дереккөздер
Константин Майбогов

Константин Майбогов - (1909-1997)2 қазанда бұрынғы Астрахань губерниясының Бирючья Коса селосында туған. Мәскеудің К.Либкнехт атындағы мемлекеттік институтының тарих пәнінің мүғалімі, қалалық партия комитетінің лекторы болды. 1943 жылы Владивосток қаласына ауысты. Өлкелік радио комитетінде қызмет істеді.Приморье өлкелік кітап баласының бас редакторы болды. 1946 жылдан үлкен эпикалық шығарма — «Черный камень» романын жазып, оның екі бөлімін 1952—1953 жылдары Приморье өлкелік баспасында шығарды. 1956 және 1968 жылдары роман қайталан басталды. 1962 жыл «Таежные великаны» романы жарық көрді. «1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысындағы еңбектен ерлігі үшін», В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толу құрметіне, «1941 — 1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің XX жылдығы» және «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Шығармалары *Черный камень. Роман. I часть. В., «Приморье», 1952; *Черный камень. Роман. ІІ часть. В., «Приморье», 1953; *Таежные великаны. Роман. В., «Приморье», 1962. Дереккөздер
Оқытушы қызметінің тиімділік жағдайы

Оқытушы қызметінің тиімділік жағдайы - субъективтік және объективтік талаптар мен ұйғарымдар, оларды іске асыра отырып оқытушы өз жұмысының мақсатына жетеді. Педагогикалық қызметке қойылатын негізгі объективтік талап бұл студенттердің таңдаған мамандығы бойынша кәсіптік шыңға жетудегі тапаптарын және қабілеттерін қалыптастыру, ЖОО бітіргеннен кейін еңбекке дайындығы. Оқытушының қызметіне қойылатын объективтік талап бұл әр түрлі педагогикалық мәселелердің оң шешілуінде, оқу-тәрбиелік жұмыстарының мақсатына жетудегі амал мен әрекеттердің беймді қолдануы. Окытушының кызмет тиімділігінің субъективті ұйғарымы бұл оның білімі, ептілігі мен дағдысы, педагогикалық мәселелерді шешудегі тұлғаның психикалық процесстері, жағдайы және қасиеітері. Бұған оқытушының кәсіби маңызды жағдайлары да жатады. Дереккөздер
Қасен Майқыбайұлы

Қасен Майқыбайұлы - 1939 жылы 10 шілдеде ҚХР, Шыңжаң, Ұйғыр автономиялық ауданы, Шәуешек қаласында дүниеге келген. 1962 жылы Шыңжаң университетінің химия факультетін бітірген. 1962—1965 жылдары Тарбағатай экспорт зауытында жұмысшы, 1965—1985 жылдары Тарбағатай Сыртқы сауда мектебінде оқытушы және директор болып істеген. 1985 — 1999 жылдары Тарбағатай партком үгіт-идеология бөлімінде қызмет атқарған. Қытайда «Шұғыла», «Шыңжаң», «Тарбағатай» газет-журналдарында өлеңдері, әдеби сын мақалалары жарық көрген. 2009 жылы «Үш қиян» баспасынан «Шығармалар шындығы» атты әдеби-сын мақалалар жинағы шықты. Дереккөздер
Сұққыш

Сұққыш, бағыттауыш саусақ - машинаны, оның механизмдерін жинағанда тетіктерді бір-біріне дәлдеп бекітуге немесе екі тетікті қозғалтпай бекітуге арналған цилиндр немесе шошақ іспетті шыбық темір. Машиналардың екі шеттерін қозғалмайтын етіп немесе құрастырғанда тетіктерді бекітуге арналған цилиндр пішінді немесе конус пішінді сырық. Дереккөздер
Антикомминтерндік пакт

Антикомминтерндік пакт (, , ) - 25.12.1936 жылы Берлинде 5 жылға Германия мен Жапония арасында жасалған келісім, негізгі мақсаты Коминтернге қарсы күресте ынтымақтастық орнату болып табылады. Дереккөздер
Босқын

]] Босқын — нәсілі, діни сенімі, азаматтығы, әлеуметтік топтың белгілі бір тобына жататындығы немесе саяси сенімі бойынша қылмыс құрбандығына айналудан қауіптеніп, өз елінен сырт жерде жүрген және ол елдің қорғанын пайдалана алмайтын немесе жоғарыдағы қауіптер салдарынан мұндай қорғанды пайдаланудан бас тартқан адам немесе белгілі бір елдің азаматтығы жоқ болғандықтан және жоғарыда келтірілген оқиғалар нәтижесінде өзінің бұрынғы елінен тыс жерде жүрген, сондай-ақ төнген қатерден қауіптену салдарынан өз еліне қайтуды қаламайтын немесе қайтуға мүлде құлқы жоқ адам. Дереккөздер
Білім мекемесінің жарғысы

Білім мекемесінің жарғысы - нормативтік құжат, онда мекеменің атауы, мекенжайы, мәртебесі, ұйымдық - құқықтық нысаны, құрылтайшысы, мақсаты мен сипаты, құқықтары мен міндеттері, білім бағдарламаларының үлгілері мен түрлері көрсетіледі. Дереккөздер
Жалғастық

Жалғастық, бұрандалы түтікжалғауыш - картерге, резервуарға, құбырларға, дәнекерлеп, пісіріп немесе бұрап бекітілетін суды, майды ағызуға немесе газды шығаруға және де майдың қысымын, температурасын және басқада айқындауыштарды өлшеуге қажетті болатын аспаптарды жалғауда қолданылатын қысқа бұрандалы түтікше. Дереккөздер
Бақытжан Қауасқанұлы Майтанов

Бақытжан Қауасқанұлы Майтанов (27 наурыз, 1952 жыл, Алматы облысы, Қаратал ауданы Сарықамыс ауылында туған) - журналист, әдебиет сыншысы, әдебиеттанушы, профессор, 1997 жылдан ҚР Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. Өмірбаяны Арғын тайпасы Қуандық руының мамадайыр бөлімінен шыққан. * 1974 жылы ҚазМУ-дің журналистикс факультетін бітірген. * «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан» газетінде тілші болған. * 1974 — 1990 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтына, аға лаборант, кіші аға ғылыми қызметкер * 1990 жылы Қазақ энциклопедиясы бас редакторының орынбасары * 1990—1996 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында аға оқытушы, профессор * 1996—1999 жылдары Қазақ мемлекеттік Заң университеті қазақ, орыс, шығыс тілдері кафедрасында профессор болып қызмет етті. * 1998 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының жетекшісі. * 2000 жылдан әл-Фараби атындағы ҚазҰУ әдебиет теориясы және фольклористика кафедрасының меңгерушісі. Жетістіктері * 2004 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігінің Ш.Уәлиханов атындағы I дәрежелі сыйлығын алған * 2006 жылы «ҚР Жоғары оқу орындарының үздік оқытушысы» атағына ие болған * 2008 жылы «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» атты төс белгісімен марапатталған. Шығармалары Әдебиет сыны мен әдебиеттану саласына 1969 жылдан бастап араласып, республикалық газет-журналдарда жарияланған мақалаларымен көрініп келеді. Үш жүзге жуық әдеби-сын, әде-биеттанушылық сипаттағы мақалалары жарық көрген. * М.Әуезовтің шығармаларының елу томдық академиялық басылымына ғылыми жетекшілік жасауда. * Қазіргі қазақ прозасындағы замандас бейнесі. Зерттеу. А., «Ғылым», 1982; * Көркемдік нәрі. Әдеби сын. А., «Жазушы», 1983; * Қаһарманның рухани әлемі. А., 1987; * Суреттеу мен мінездеу. А., 1991; * Мұхтар Әуезов - суреткер. А., 1996; * Қазақ романы және психологиялық талдау. А., 1996; * Мағжан Жұмабаевтың поэтикасы. А., 2001; * Сөз сыны. А., 2002; * Романның баяндау жүйесіндегі автор. А., 2003; * Көркем әдебиеттегі психологизм. А., 2004; * Абай; Портрет поэтикасы. А., 2006; * Монолог құрылымы. А., 2006. Дереккөздер
Аболиционизм

Аболиционизм (, ) - 1. Батыс Еуропадағы, Оңтүстік және Солтүстік Америкадағы құл саудасына тыйым салу және құлдарды азат ету қозғалысы. 18 ғасырға дейін құл иеленушілік жүйесіне бір рет дерлік қарсылық әрекеті болмаған. Бұл кезеңде ағарту дәуірінің ойшыл рационалистері бұл жүйені адам құқықтарын бұзатын жүйе деп сынай бастаса, ал квакерлер мен өзге евангелие түсінік бағытындағы діни топтар оны христиандыққа жат жүйе ретінде сынады. 18 ғасырдың соңына таман құл иеленушілікке қарсы қозғалыстар құлдықтың өршіп тұрған орталықтары: Вест-Үндістанда, Оңтүстік Африка және оңтүстік АҚШ-та да көрініс табады. 1807 жылы АҚШ пен Британ отарларына африкандық құлдарды жеткізуге тыйым салынады. 1838 жылы Вест-Үндістанның британдық бөлігінде құлиеленушілікке тыйым салынса, француз иелігіндегі бөлігіне 10 жылдан кейін іске аса бастайды. Алайда АҚШ-тың оңтүстігіндегі 11 штатта құл иеленушілік әлеуметтік-экономикалық институт ретінде әлі де бар болатын. Америка аболиционизмі Солтүстік пен Оңтүстіктіктің одақтастығы үйлесімін бұзатын мұндай әрекеттің АҚШ Конституциясына да кереғар келетіндігін алға тартты. Бұл жағдай құл иеленушілік мәселесін әр штаттың өз қарауына алып шешімін шығаруына қозғау салады. Солтүстіктегі аболиционизмдік қозғалысты үгітшілер, оның ішінде Америка құлдықпен күрес қауымдастығының негізін қалаушы У.Л. Гаррисон, жазушылар: Дж. Г. Уитьер және Г. Бичер Стоу мен бұрын құл болған Ф. Дуглас секілді тұлғалар басқарды. Батыста құл иеленушіліктің таралуына қарсы болған Авраам Линкольн президент болып сайланғаннан кейін аболиционистер қозғалысында жаңа дәуір басталды. Оңтүстіктегі штаттар бұрынғы қалыпты тұрмыс дәстүріне қатер төнгендігіне көз жеткізген соң Одақтан (Сецессия) шығып кетеді, бұл өз кезегінде АҚШ-та Азаматтық соғыстың басталуына негіз болады. 1863 жылы Линкольн (өзі ешқашан аболиционист болмаған) құлдарды босату жайлы үндеу қағазын шығарып, Конфедерация құрамындағы штаттардағы құлдар бостандық алады. АҚШ Конституциясының 13-түзетілімі бүкіл елдегі құлдыққа тыйым салады. Латын Америкасында құл иеленушілікке 1888 жылы тыйым салынса, ал Африканың кейбір аудандарында және көптеген ислам елдерінде құлдық жүйе ашық түрде 20 ғасырдың соңына дейін болды; 2. Қандай да бір заңды өзгерту бойынша қоғамдық қозғалыс. Дереккөздер
Тура ату

Тура ату — снаряд (оқ) траекториясы белгіленген нысана биіктігінен көтерілмейтін атыс қаруынан ату. Тура атудың қашықтығы снарядтың бастапқы жылдамдығы мен нысана биіктігіне байланысты. Қарудың атыс кестесінде карудың горизонтында орналаскан, белгіленген биіктіктегі (0,5 м., 2 м., 2,7 ы., 3 м.) нысана бойынша қалыпты жағдайда атыс жүргізу үшін Тура ату қашықтығы көрсетіледі. Тура атудың қашықтық аумағындағы атысы осы қашыктыққа сай келетін тұрақты қондырылған нысанада жүргізіліп, қарудың көздеуін жеңілдетіп тездетеді. Бұл жылжымалы нысаналарды атуда ерекше орын алады. Осы жағдайда, атыс қашықтығын және биіктік бойынша нысананы үздіксіз өлшеу қажеттігі керек болмайды. Дереккөздер
Зертхана

дің жеке зертханасы ]] Зертхана — медицина саласында ғылыми немесе қолданбалы клиникалық ауруды айыру, санитарлық эпидемиологиялық зерттеулер жүргізетін, сол сияқты басқа да медициналық мекемелерге арнайы мәселелер бойынша әдістемелік-ісжүзілік көмек көрсететін медициналық мекеме немесе медициналық мекемелер жанындағы құрылымдық бөлімше,бақылау мен сынауға арнайы жабдықталған бөлме, онда кейде эксперементалды үлгі жасалынады. Дереккөздер
Хабар-ошарсыз жоғалу

Егер азаматтың тұрғылықты жерінде ол туралы (бір жыл бойы) деректер болмаса, мүдделі адамдардың арызы бойынша сот оны хабар-ошарсыз кетті деп тануы мүмкін. Хабар-ошарсыз жоғалды деп танылған азаматтың мүліктері, соттың шешімі негізінде қорғаншылық және қамқоршылық органдар анықтаған адамға беріледі. Дереккөздер
Қиыршықтас

Қиыршықтас- желдің күшінен бұзылып опырылған негізгі тау жыныстарының көлемі 10-100 мм қиыршық үшкір тастарынан кұралған жаңадан пайда болған шөгінділер. Дереккөздер eo:Balasto (konstruado) it:Ballast ja:砕石 pl:Tłuczeń ru:Щебень
Тура ату қашықтығы

Тура ату қашықтығы — снарядтың (оқтың) траекториясы нысананың берілген биіктігінен аспайтын ең үлкен атыс қашықтығы. Снарядтың траекториясының тіктігі мен нысананың биіктігіне байланысты. Тура ату қашықтығының шегінде атыс көздеуіштің тұрақты қойылымында жүргізіледі. Ол қаруды көздеуді (әсіресе қозғалмалы нысаналарға атыс жүргізгенде) оңайлатып, тездетеді. Дереккөздер
Легастения

Легастения - оқу және жазу дағдыларының қиындауы түрінде көрінетін, зияттылығы дұрыс дамып келе жатқанымен. балаларда кездесетін, олардың психикалық жетілуінің бұзылуы. Құныс - омыртқанын сагитталды (жебелес) жазықтықта артқа қарай шығыңкы болып майысуы. Дереккөздер
Алтын дән

"Алтын дән" - халықтық ән-би ансамблі. 1976 жылы Талдықорған қаласында индустриалды- педагогикалық техникум жанынан құрылған. Мақсаты: ұмыт бола баста­ған халықтың ән-күйлерін жандандырьш, өнер сахнасына шы­ғару. Ансамбльдің құрылуына Г.Баталова ұйытқы болған. Оның репертуарында К.Күмісбековтың "Қорқыт туралы аңыз", Н.Тілендиевтің "Махамбет" поэмалары, Құрманғазы мен Дәулеткерейдің күйлері, И.Чайковскийдің, АХачатурянның сазды әуендері, М.Маңғытаевтың "Ырғақты" күйі, сондай-ақ жергілікті сазгерлердің шығармалары бар. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек сіңірген артисі, Мемлекеттік сыйлық лауре­аты Н.Нүсіпжанов, Қазақстанның халық артисі Ә.Дінішев, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі М.Қазтүрғанова, т.б. өз өнерлерін көрсетіп, шеберліктерін шьңдады. Дереккөздер
Патигүл Махсатова

Патигүл Махсатова - 1959 жылы 20 наурызда Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Диірмен ауылында туған. 1977 жылы Алматы сауда техникумын бітіріп, 1985 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінің «Ұйғыр тілі мен әдебиеті» мамандығын тамамдаған. 1978—1980 жылдар аралығында Ұйғыр аудандық коммунал шаруашылығы мекемесінде бухгалтер, 1985—1987 жылдары Алматы қаласы, Қаскелен ауданы, Заря Востока ауылындағы орта мектепте мұғалім, 1987-2000 жылдары Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің «Ұйғыр тілі мен әдебиеті» кафедрасының аға оқытушысы болып қызмет атқарған. Қаламгердің ғылыми, публицистикалық мақалалары, өлеңдері, «Пәрваз», «Ізденіс», «Қәшқәр әдәбияти» журналдарында, «Уйғур авази» газетінде, «Анилар авази», «Яшлар авази», «Вәсийәт» коллективтік жинақтарда, «Өмір шындығы — шабыт көзі», «Мен махаббат қүшағында» деген жеке жинақтарда жарық көрген. 8 және 10 сыныптарға арналған «Ұйғыр әдебиеті» жаңа оқулықтардың және оқу құралдарының авторы. 2001 жылдан бастап Абай атындағы Алматы Мемлекеттік университетінің докторанты, 1998 жылы филология ғылымдарының кандидат ғылыми дәрежесі берілген. Дереккөздер
Абсолютті кедейшілік

Абсолютті кедейшілік - биологиялық тіршілік етуді қамтамасыз ететін тұтынушылықты ең төмен деңгейде қанағаттандыратын немесе өз табысымен тамаққа, тұрғын үйге, киімге, жылуға деген қажеттілікті қанағаттандыра алмайтын индивидтің жағдайы. Дереккөздер
Утраквизм

Утраквизм ( - екі түрде) - оқу жоспарын құрастыру және мектепте білім беруді ұйымдастыру, осы жұмыстар бойынша екі түрлі оқу пәндері оралымы нақты дайындықты қамтамасыз етеді (гуманитарлық және табиғи, жаратылыс математикалық). Бұндай жүйе 19 ғасырдың басында жасалған және прусс гимназиясына енгізілген. Дереккөздер
Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкі

Халықаралық экономикалық ынтымақтастық банкі (ХЭЫБ) - егеменді мемлекеттердің халықаралық несие-қаржы ұйымы. 1963 ж. 22 қазанда Болгария, Венгрия, ГДР, Кеңес Одағы, Моңғолия, Польша, Румыния, Чехословакия үкіметтері, ең алдымен мүше елдердін өз арасында, сондай-ақ басқа елдермен экономикалық ынтымақтастықты, өзара сауданы дамытуға тиімді жәрдемдесу мақсатында негізін қалаған. Ол көп жақты есеп айырысуды жүзеге асыру үшін құрылған және халықаралық еңбек бөлінісінің терендеуіне, басым сауда қатынастарынан неғұрлым терең мамандануға және кооперацияциялануға көшуге, тікелей өндірістік және ғылыми-техникалық байланыстарды кеңейтуге, бірлескен кәсіпорындар мен ұйымдарды құруға, басқа елдермен сауда және экономикалық байланыстарды дамытуға септігін тигізуге тиіс. 1964 жылдың 1 қаңтарынан жұмыс істей бастады. Кейін Келісімге Куба (1974), Вьетнам (1977) қосылды, ал Банк мүшелерінің құрамынан ГДР (1990), Венгрия C1993) шықты. Банкіге 1992 жылдан Ресей Федерациясы, 1993 жылн Словакия мен Чехия мүше болып табылады. Дереккөздер
Жылдық параллакс

Параллакс (, параллаксис - "ауысу") - ұқсамаған орыннан (камерамен, не аспаппен) қарағандағы нысанның орыны мен бағытының әртүрлі болып көрінуін білдіреді. Яғни, екі бақылау нүктесінен қарағанда объектінің көрнекі орны жылжиды немесе сандық және көріністік айырмашылықтар туады, мұны осы екі сызық арасындағы бұрыштық немесе жарты бұрыштық қиғаштық арқылы өлшеуге болады. Перспектива бойынша, әртүрлі позициялардан қарасақ, жақын маңдағы объектілер алыс орналасқан объектілерге қарағанда үлкен параллакс көрсетеді, сондықтан паралликсті қолданып қашықтықты анықтауға болады. Планетаның немесе жұлдыздың Жерден қашықтығы секілді үлкен қашықтықты өлшеу үшін астрономдар параллакс принципін қолданады. Мұнда параллакс - жер күнді айналу орбитасының қарама-қайшы екі жағында болған кезде жұлдызға дейінгі екі көру сызығының жарты бұрышты қиғаштығын көрсетеді іне дейінгі қашықтықты анықтайтын әдістердің алғашқысы, бұл астрономияда баспалдақтың жоғарғы шеңберін құратын басқа қашықтық өлшеу үшін негіз болады. Жылдық параллакс - аспан жұлдызынан Жер орбитасының орта радиусы көрінетін бұрыш. Бұл бағыт Жер орбита радиусына перпендикуляр болуы керек. Дереккөздер
Абсолюттік және салыстырмалы ақиқат

Абсолюттік және салыстырмалы ақиқат - таным процесінің дамуын сипаттайтын және; # бұрын танылған және ғылымның дамуы барысында танылатын нәрсе арасындағы; # біздің алған біліміміздің құрамындағы нақтыланатын немесе жоққа шығарылатын нәрселер арасындағы қатынастарды ашатын категориялар. Дереккөздер
Әкімшілік құқық

Мемлекеттік басқару саласында қоғамдық қатынастарды реттейтін заң нормаларының жүйесі. Әкімшілік құқық бұзушылық қарым-қатынастардың бір тарабы мемлекеттік басқару органдары немесе осы органның лауазымды адамы, ал екінші тараптан мемлекеттік орган мен лауазымды адамы, сонымен қатар жекелеген адамдар (еліміздің азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар), қоғамдық ұйымдар, ұжымдық қоғамдар болуымен сипатталады. Адамдардың қызметі, олардың мінез-құлқы, сонымен қатар белгілі бір мүлкі әкімшілік-құқықтық қатынастардың объектісі болып табылады. Әкімшілік құқықтың пәні - ҚАНДАЙ қоғамдық қатынастар реттеледі деген сұрақты қарастырады. Ал әкімшілік құқықтың әдістері - қоғамдық қатынастарды ҚАЛАЙ реттеу қажеттілігін айқындайды. Дереккөздер