Цикадалар

Цикалдар – теңқанаттылар отрядының бір отряд тармағы. Жер шарында кең тараған, 17 мыңнан астам түрі белгілі. Дене тұрқы 3 — 65 мм, қанатын жайғанда ұзындығы 18,5 см. Басы қысқа, маңдайындағы күрделі екі көзі арасында үшбұрыш болып орналасқан 3 қарапайым көздері бар. Мұртшасы өте қысқа, қанаттары әдетте мөлдір, жүйкесі айқын көрінеді, кейде қаралау, ақ не айқын түсті. Дыбыс шығаратын аппараты жақсы жетілген ересектері сәске түсте ұзақ уақыт дыбыс шығарып тұрады. Цикалдарлардың дернәсілі топырақ арасында өсімдік тамыры сөлін сорып, негізінен 4 жыл, ал Солт. Америкада тіршілік ететін түрі 17 жыл өмір сүреді де, нимфаға (шала түрленіп дамитын жәндіктердің соңғы сатысы) айналып, ағаш, бұтаға көтеріліп өсімдік сөлімен қоректенетін ересек цикадаға айналады. Бұлар жылына 1 — 2 ұрпақ береді. Цикалдарлардың кейбір түрі — а. ш. дақылдарының зиянкестері, олар өсімдіктерде вирус ауруларын таратады. Таксономия және әртүрлілік Cicadoidea супертұқымы Cercopoidea (бақалар) қарындасы болып табылады. Цикадалар екі тұқымдасқа бөлінеді: Tettigarctidae және Cicadidae. Tettigarctidae тірі қалған екі түрі Австралияның оңтүстігінде және Тасманияда біреуін қамтиды. Cicadidae тұқымдасы Cicadettinae, Cicadinae, Derotettiginae, Tibicininae (немесе Tettigadinae) және Tettigomyiinae тармақшаларына бөлінеді. Олар Антарктидадан басқа барлық континенттерде кездеседі. Кейбір алдыңғы жұмыстарда Tibiceninae деп аталатын отбасылық деңгейдегі таксон да болды. Ең ірі түрі - Малайзия императорлық цикадасы Megapomponia imperatoria; Оның қанатының ұзындығы шамамен 20 см (8 дюйм) жетеді. Цикадалардың кейбір түрлері үшін де ұзақ жетілу уақыты бар. Дүние жүзінде цикадалардың кем дегенде 3000 түрі жапырақты ағаштары бар кез келген мекендейтін жерлерде таралған, олардың көпшілігі тропикте кездеседі. Тұқымдардың көпшілігі бір биогеографиялық аймақпен шектеледі, ал көптеген түрлер өте шектеулі таралу аймағына ие. Бұл эндемизмнің жоғары дәрежесі Индонезия және Азия сияқты күрделі арал топтарының биогеографиясын зерттеу үшін пайдаланылды. Австралия мен Жаңа Зеландияда бірнеше жүз түр, Оңтүстік Африкада 150-ге жуық, Мексиканың солтүстігіндегі Америкада 170-тен астам, Латын Америкасында кем дегенде 800 және Оңтүстік-Шығыс Азия мен Батыста 200-ден астам түрі сипатталған. Тынық мұхитының бөліктері. Палеарктикада 100-ге жуық түрі кездеседі. Бірнеше түрі Оңтүстік Еуропада кездеседі және бір түрі Англиядан белгілі, Жаңа Орман цикадасы, Монтана цикадасы, ол континенттік Еуропада да кездеседі. Көптеген түрлер ресми сипаттаманы күтеді және көптеген белгілі түрлер қазіргі заманғы акустикалық талдаумен, олардың әндерін сипаттайтын құралдармен мұқият зерттелуі керек. 2018 жылғы зерттеу ұсынған филогенетикалық емдеу. Солтүстік Америка түрлерінің көпшілігі біржылдық өсімдіктер, немесе құмырсқалар немесе ит цикадалар, Neotibicen, Megatibicen немесе Hadoa тұқымдастарының өкілдері, олар шілденің аяғында және тамызда пайда болғандықтан осылай аталды. Дегенмен, ең танымал Солтүстік Америка тұқымы Magicicada болуы мүмкін. Бұл мерзімді цикадалардың өте ұзақ өмір сүру циклі 13 немесе 17 жыл, ересектер кенеттен және қысқа уақытта көп мөлшерде пайда болады. Австралиялық цикадалар Тасманияның айналасындағы тропикалық аралдар мен салқын жағалау жағажайларында, тропикалық сулы-батпақты жерлерде, биік және аласа шөлдерде, Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Викторияның альпі аймақтарында, Сидней, Мельбурн және Брисбенді қоса алғанда, ірі қалаларда, сондай-ақ Тасмания таулы аймақтарында және қарлы далаларда кездеседі. Олардың көпшілігінде шие мұрын, қоңыр наубайшы, қызыл көз, көкөніс сатушы, сары дүйсенбі, виски ішуші, қос барабаншы және қара ханзада сияқты жалпы атаулар бар. Австралиялық көкөніс өсіруші Cyclochila australasiae - әлемдегі ең шулы жәндіктердің бірі. Хор цикадасы, Жаңа Зеландияда кездесетін түр Жапониядағы цикадалар Жаңа Зеландияда теңіз деңгейінен тау шыңдарына дейін бес тұқымдастың 40-тан астам түрі мекендейді және олардың барлығы Жаңа Зеландия мен оның іргелес аралдарына (Кермадек аралдары, Чатам аралдары) эндемик болып табылады. Бір түрі Австралияның техникалық бөлігі болып табылатын Норфолк аралында кездеседі. Жаңа Зеландиялық цикадалардың ең жақын туыстары Жаңа Каледония мен Австралияда тұрады. Цикадалардың дыбыстары Цикадалар өздері шығаратын ерекше дыбыстарымен белгілі. Кей кездері олардың дыбыстарын бір жарым шақырым жерден естуге болады. Аталық цикадалардың дыбыс шығаратын мүшесі денесінің астыңғы жағында орналасады. Цикадалар әр түрлі дыбыс шығарады. Кейбір дыбыстарының қаттылығы соншалық, олар адамның есту шегінен асып кетеді. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том