kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ландшафт шекаралары

Ландшафт шекаралары - көршілес ландшафтылардың, олардың сапасы мен қасиетін бөліп тұратын жер беті; сондай-ақ ландшафтыны басқа ландшафтылық емес географиялық түзілімдерден бөліп тұрған сияқты көрінетін жер беті. Ландшафттану Ландшафттану - күрделі табиғи және табиғи-антропогендік геожүйелерді — ландшафтыларды жер қабығының географиялык бөлігі ретінде зерттейтін физикалық географияның бөлімі. Ландшафттану географиялық ландшафт және оның физикалық- географиялық дифференциаңиясының заңдылықтары, физикалық-географиялық аудандау туралы ілімді камтиды. Ландшафттану ауқымында бірқатар бағыттар (ландшафт мор- фологиясы, геотопология, ландшафт геохимиясы, ландшафт физикасы, қолданбалы ландшафттану және т.б.) қалыптасты.Ландшафттанудың негізгі әдісі — ландшафтылық түсіру. Ландшафттанудың маңызды міндетіне табиғатты тиімді пайдаланудың, оның ішінде табиғатты қорғаудың теориялық негіздерін жасау жатады. Ландшафттанудағы таңдамалы телім Ландшафттанудағы таңдамалы телім — зерттеу жұмыстарын толық әрі жан-жақты жүргізу үшін эталон есебінде тандап алынған кез келген ландшафтының немесе ландшафт типінің бөлікшесі (аумағы бірнеше км²-ге дейін болады). Ландшафтыға жүктеме Ландшафтыға жүктеме - ландшафтылардың әлеуметтік-экономикалық функциясының орындалуын бұзуға апарып соғатын ландшафт құрамбөліктерінің жеке қасиеттерінің өзгеруіне себепші антропогендік-техногендік әрекеттер. Дереккөздер
Ауғанбай Қалиұлы Қалиев

Ауғанбай Қалиұлы Қалиев (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» (1978). Өмірбаяны ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) физикалық-математикалық факультетін бітірген (1955). 1956 – 59 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл орта мектебінде оқытушы, 1959 – 62 жылы Алматы Қыздар педагогикалық институттында оқытушы, 1962 – 67 жылы ҚазҰПУ-дың аспиранты, аға оқытушы, доцент және 1967 жылдан физикалық-математикалық факультеті деканының орынбасары, 1981 – 91 ж О.А. Жәутіков атындағы республикалық физикалық-математикалық мектебінде физика пәнінің мұғалімі болды. Еңбектері мен марапаттары Қалиев жоғары оқу орындары мен мектептерде физиканы оқыту, физика тарихы, оқу процесін және өз бетімен оқу жұмысын ұйымдастыру сияқты мәселелеріне арналған 60-қа жуық ғылыми-әдістемелік еңбектер мен мақалалардың авторы, физика мен физика әдістемелігінен көптеген оқу бағдарламаларын қазақшаға аударған. Білім минститутнің Құрмет грамотасымен марапатталған (1988).
Свип-генератор

Свип-генератор ( — үздіксіз қозғалыс және — өндіруші) — шығыстағы электр тербелістері жиілігінің берілген заң бойынша (синусоидалы, аратісті) автоматты түрде өзгеруін өлшейтін генератор. Сондай-ақ Свип-генераторды теңселу генераторы деп те атайды. Әдетте, Свип-генераторды өлшеу аппаратураларында АЖЖ құрылғылары элементтерінің амплитудалы, жиіліктік және фазалы-жиіліктік сипаттамаларын тіркеуде және түрғын толқын коэффициенты, толық электр кедергісін өлшеу үшін қолданады. Дереккөздер
Маңғыстау петроглифтері

Маңғыстау петроглифтері. Қазақ даласының тарихи ескерткіштерге бай екені белгілі. Солардың бірі петроглифтер немесе тастағы таңбалар. Маңғыстау жерінде өз бастауын әріден алатын осындай таңбалар көптеп кездеседі. Олардың бірі өлкедегі жартас бетіне салынса, көбі тарихи ескерткіштер қайтыс болған адамдардың басына тұрғызылған құрылыстардың (мазар, сағанатам) қабырғаларына, сондай-ақ қабір үсті ескерткіштерінің ерекше бір түрі болып табылатын қойтас-қошқартас пен құлпытастардың өн бойына салынған. Онда бір кездері Маңғыстауды мекендеген тек оғыз-қыпшақ және осы күнгі адай руларының таңбалары ғана емес, әлі күнге дейін шешуі табылмаған, көп зерттеуді қажет ететін белгілер көптеп кездеседі. «...оғыз-қыпшақ және Адай (Маңғыстау) дәстүрлеріндегі петроглифтер Қазақстанның кем дегенде он бес мыңжылдық тарихы бар жартас беті өнері жолының аяқталған жері болып табылады. Петроглифтердің эстетикалық деңгейінің төмендігі және мазмұнының қораштығы туралы пікірді Маңғыстау материалдары жоққа шығарады. Адай дәстүріндегі петроглифтер бейнелеу құралдарының молдығымен және күрделілігімен айрықша бағаланады» дейді А.М. Медоев. Маңғыстаудың тастағы таңбалары туралы кезінде Ф.Ф. Берг, Г.С. Карелин де, Орыс географиялық қоғамының мүшесі М.И. Иванин де, подпоручик Алексеев те жазған болатын. Одан кейін Маңғыстауға айдаумен келген украин ақыны Т.Г.Шевченко мен Б.Заллесский 1851 жылы А.И. Антипов басшылық еткен Қаратау экспед. кезінде көздерімен көріп, артынан өз еңбектерінде көрсетті. 20 ғ-дың басында Маңғыстауға келген неміс ғалымы Р.Карутц, қазақ ғалымы М.Меңдіқұлов, Маңғыстау тарихының білгірі Е.Өмірбаев та осы таңбалар туралы зерттеулерін жасаған. Жазба мұралары жоқ көшпелі тайпалардың өткені жайлы объективті құжаттың қызметін материалдық ескерткіштер атқаратынын айта келіп Ә.Кекілбаев былай дейді: «...Олардың қай заманда қалай киініп, қандай қару асынғанын, кімдермен жауласып, кімдермен сауда жасасқанын, кімге табынғанын, немен қоректенгенін, неден қорыққанын, ол тұстың саяси құрылысы мен экономикалық географиясын, философиясы мен поэтикасын жел мүжіген құлпытастардың көнетоз дидары еш бүкпесіз жайып салады». Тарихи ескерткіштерден басқа тас бетіне салған таңбалар Айрақты, Ақмая таулары мен Жығылған мүйістерінде, Тынымбай шоқысында, Белесем шатқалында, өлкенің басқа да жерлерінде көптеп кездеседі. Дереккөздер
Қапыш Бижанұлы Қалиев

Қапыш Бижанұлы Қалиев (1934 жылы туған, Атырау облысы Байшонас кенті) – оператор. Байшонас мұнай кәсіпшілігінде оператордың көмекшісі, 1972 жылдан Маңғыстаугаз өндіру басқармасында оператор болды. Есімі Қазақ КСР-інің Алтын кітабына жазылған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пір

Пір — қажы, қазірет, ишан сияқты ірі дін басыларына байланысты қолданылатьш ұғым. Көбінесе сопылар арасында кездеседі. Көп жағдайда Пір "әулие" атанып, аскеттік өмір сүреді. Діни ұғымда Пір қолдаушы, қорғаушы, сүйеніш болып есептеледі, аруақ туралы түсінікке жақындайды. Түрлі табиғи заттарды, ескі мазарларды, кейбір тарихи ескерткіштерді Пір тұтып, діни аңызға бөлеп, "әулие" күзетшісіне айналдырады. Ислам дінін ұстанушылар пірді киелі, қасиетті тұтып, Алланың қамқорлығына ие болған жебеуші, демеуші ретінде дәріптейді. Пір Пір (парсы тілінде – қария, ақсақал) – сопылық ұғымдағы ақиқат жолды нұсқаушы, шарапатты рухани ұстаз, кәсіп иесін қолдаушы, батагөй ақсақал. Ақиқатты қалап, тариқат жолына түскен әрбір шәкірттің кемел пірді табуы шарт болған. Жол нұсқаушы пір - рухани кәмелеттікке жеткен, ұстаздық жасауға өз пірінен рұқсат алған, пайғамбардан бастау алатын рухани жалғастықтағы адам. Кемел пір жолға түсуші салихтың нәпсімен күресуіне, шайтанның айласын ашуына көмектесіп, өзін-өзі тануына, жақсы-жаманды ажыратып, моральдық жетілуіне, жүрек көзі ашылып, хақиқат ілімге жетуге басшылық жасайды. Қазақ халқының рухани жәдігерліктерінде, діни әдебиетте пір ұғымы “Пірмұған” сөзімен ұштаса қолданылады. Пір рухани кемелдену жолын басып өткен, хақ жолының қалтырыс сырларын білетін, шәкіртінің рухани хал-күйін тамыршыдай дөп баса білетін рухани ұстаз болу шарт. Пір бейнесі халық ауыз әдебиетінде молынан кездеседі. Сондай-ақ пір бейнесі әрбір кәсіп иесінің жебеушісі ретінде де көрінеді. Мысалы, Адам ата – диқаншының пірі, Нұх пайғамбар – ағаш ұсталарының пірі, Дәуіт – темір ұстасының пірі болып саналады. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы негізгі кәсіп мал шаруашылығына байланысты болғандықтан, әрбір кәсіп иелерінің пірі бар. Мысалы, Ойсылқара – түйешілердің пірі, пайғамбар сахабасы, Қамбар ата – жылқышылар пірі, олар Қ.А. Ясауи силсаласында оның орнын басушы тариқат басшылары ретінде белгілі болған. Дереккөздер
Бекарыстан Қарабаев

Бекарыстан Қарабаев (1927, Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылы — 1991, Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылы) — шопан. * Жастайынан жетім қалып, қой баққан. * Мал бағудағы көрсеткен жетістіктері үшін Ленин орденімен марапатталған (1949). Дереккөздер
Қожатоғай обасы

Қожатоғай обасы - көне қорым. Қожатоғай аулынан оңтүстік- шығысқа карай 1 км жерде. Топырақпен үйілген 7 обадан тұрады. Олар оңтүстік-шығыстан, солтүстік-шығысқа қарай тізбектеле созылып жатыр. №1-ші обаның №4-ші обадан 50 м қашықтықта орналасқан. Ауданы 25x23,40 м, биіктігі 90 см. №6-шы оба, №5-ші обадан 41 кашықтықта ауданы 12,90x12,50 м биіктігі 90 см. Соңғы оба ең кішісі болып табылады. Оның диаметрі 4 м, биіктігі 30 см. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Дереккөздер
Мир Қасымұлы Қадырбаев

Мир Қадырбаев (1932- 1980) — археолог, ғалым, тарих ғылым кандидаты (1959). Биографиясы 1955 ж. Ленинград мемлекеттік университетін бітірген. 1955-58 ж. Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтында аспирантурада болды, кейін археология бөлімінде қызмет атқарды. Бірнеше жыл Орталық Қазақстан археология экспедицияның Қаратау тобын басқарған. Орталық Қазақстанда ерте көшпелілер археологиясын зерттеп, "тасмола мәдениетін" бөліп көрсеткен. Қола және ерте темір дәуірлеріне жататын ежелгі металлургтер, малшылар мен егіншілер ескерткіштерін зерделеген. Оңтүстік Қазақстан жеріндегі петроглифтер шоғырын талдап, байырғы халықтардың дүниетанымын, мәдениетін саралаған. 60-тан астам ғылыми еңбектер мен ғылыми көпшілік зерттеулерінің авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері (1966). ЮНЕСКО-ның "Орталық Азия мәдениеттерінің тарихы туралы" бөлімінде бірнеше рет айтылады. Мир Қасымұлы алғаш рет жеке категорияларға қатысты зерттеулер жасайтын. Соның ішінде сақ жануарлар стилінің генезисіне біраз назарын аударды. Шығармалары Шығармалары: Древняя культура центрального Казахстана, Алма-ата, 1966 (телавт.); Наскальные изображения хребта Каратау, Алма-ата, 1977 (телавт.); Сокрови¬ща древнего Казахстана, Памятники мемориальной культуры. А.-а., 1979 (телавт.). Дереккөздер Әдебиеттер * Вопросы археологии Казахстана, выпуск 2. Сборник научных статей, Алматы, 1998.
Сегнетоэлектриктер

Сегнетоэлектриктер — белгілі температуралар аралығында (сегнетоэлектрлік фазаға сәйкес) бағыты сыртқы әсерлер арқылы (электр өрісімен немесе механикалық кернеулермен) өзгертіле алатын спонтанды поляризацияланған кристалл диэлектриктер (соның ішінде сұйық кристаллы). Ерекшелігі Сегнетоэлектриктерде бір жақты бағытталган спонтанды поляризация аймақтары — сегнетоэлектрлік домендер бар. Сыртқы әсерден Сегнетоэлектриктер көп доменді күйден монодоменді күйге өтуі мүмкін. Сегнетоэлектриктердің осы қасиеті ЕЭМ-ның еске сақтау құрылғыларын жасауда пайдаланылады. Көптеген Сегнетоэлектриктердің диэлектрлік өтімділігі және пьезоэлектрлік константаларының аномальды жоғары мәндері болады және cегнетоэлектриктердің физикалық қасиеттері температураға тәуелді. Дереккөздер
Амангелді Орынбайұлы Бәлдеков

Амангелді Орынбайұлы Бәлдеков (1945 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – мұнайшы. Өмірбаяны * И.Губкин атындағы Мәскеу мұнай-химия және газ өнеркәсібі институтын бітірген. * Бүкілодақтық сыртқы политехника институтын бітірген (1968). * 1968 – 1979 ж. Орталығы және ауданы инженер-технология қызметтердің операторы, ауысым бастығы, аға инженер * «Жетібаймұнай» басқармасы мұнай игеру цехының аға технологы * 1979 – 1986 ж. Ғылыми-зерттеу және жобалық институты мұнай зертханасының аға ғылыми қызметкері, зертхана меңгерушісі * 1986 – 1991 ж. «Маңғышлақмұнайөндірісхим» аумақтық өндірістік басқармасы бастығының орынбасары, бас инженері, Өндірісті басқару қызметінің бастығы, Өндірістік-технология бөлімінің бастығы * 1991 – 1995 ж. «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ маркетинг және сыртқы экономика байланыс қызметінде бөлім бастығының орынбасары * 1995 – 1997 ж. «Мұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясы Мұнай игеру басқармасының бөлім бастығы. * 1997 – 2001 ж. «Қазақойл-Коммерция» ЖШС-нің мұнай және мұнай өнімдерін өткізу департаментінің бас менеджері, мұнайды тарату департаментінің бас менеджері * 2001 – 2002 ж. «Қазақойл-Продактс» ЖШС мұнайды тарату департаменті директорының орынбасары * 2002 – 2005 ж. «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы теңіз жобаларын басқару департаментінің бас менеджері болды. * 2005 жылдан «Қазмұнайтеңіз» компаниясында «Құрманғазы» теңіз құрылымын игеру жобасын жүзеге асыру жұмыстарын үйлестірушісі және бас менеджер қызметін атқарды. Марапаттары * «Құрмет белгісі» ордені * «Ерен еңбегі үшін» медалі * «КСРО өнертапқышы» атағының иегері. Дереккөздер
Қалипан қорымы

Қалипан қорымы – ескі бейіт, Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ескерткіш. Орналасқан жері Ақтау қаласынан солтүстіке қарай 29 км жерде. Ақтау – Форт-Шевченко бағытындағы жолдың сол жағында. Сипаты Қалипан қорымын 1979-80 жылдары Мәдениет министрлігі экспедицияициясы (жетекшісі С. Әжіғалиев) зерттеді. Бұл ескерткіштер кешенін шоғырлануына қарай оңтүстік-батыс (түрікмен) және солтүстік-шығыс (қазақ) деп бөлуге болады. Түрікмен ескерткіштері екі кесенеден (біреуі қираған), бірнеше қоршау мен көптеген қойтастардан тұрады. Соңғылары құмтастан жасалып, қылыш, айбалта, түрлі көріністермен әшекейленген. Қалипан қорымының қазақтар бөлігінде тас қашау ісінің жоғары дәрежеде болғандығын, әсіресе, қойтасты құлпытастар аңғартады. Олар құмтастардан жасалған және сыртқы пішіні оғыз-қыпшақ дәуіріне сай келеді. Қойтастарға геометриядық және көгеріс өрнектері салынған. Олар екі-үш текпішек етіп жасалған тас тақталар үстіне орнатылған. Кейбір ескерткіштердің жоғары жағына қашап түсірілген мешіт суреттері олардың ғұрыптық табыну сипатын аңғартады. Қалипан қорымындағы ескерткіштер 18 ғасыр мен 19 ғысырдың бас кезінде тұрғызылған. Дереккөздер
Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгіш

Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгіш — өзінде сегнето-электриктің және шалаөткізгіштің қасиеттері бар кристалл зат. Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгішке SbSe, ВіҒе03, РЬТі03 , сондай-ақ перовскит құрылымды қос, үштік және төрттік қатты ертінділер жатады. Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгіш голографиялық құрылғыларда, термореттегіштерде, термокомпенсаторларда, оптикалық жады құрылғыларында қолданылады. Дереккөздер
Есқайыр Бәлиев

Есқайыр Бәлиев (1921, Адай уезі – 2002) – соғыс ардагері. 1941 – 1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946 – 1953 жылы Таушықта бригадир, 1953 – 1963 жылы инженер, 1961 – 1963 жылы бас инженер. Кейіннен Қазанның (Октябрь) 50 жылдығы атындағы кеңшарда гараж меңгерушісі болып істеді. 2 - дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қартбай Қалқаманұлы

Қартбай Қалқаманұлы(1876, Адай уезді – 1936, Қоңырат маңындағы Үштөбе зиратында жерленген) – домбырашы, күйші, құдықшы, саятшы. Маңғыстау күйшілері арасында көпшілік топ алдында Қаласының «Күй басы» атты күйін тартып бастау дәстүрі қалыптасқан. Оның одан басқа «Қыранның балапанын баулу», т.б. тақырыптық бірнеше күйлері болған. Қартбай көбінесе жан-жануарлардың қимыл-әрекетін, дауыс-үнін күй тілімен беруге күш салған анималист ретінде танылған. Хиуаның бес қаласында күй сайыстарына қатысып, түрікмен бақшыларын өзінің домбырашылық шеберлігімен тәнті етіп, бірнеше рет бас бәйгені жеңіп алған. Қартбай – құдықшы, саятшы әрі тамшы да болған. 1931 жылы күнкөріс қамымен Қоңыратқа барған. Қаласының көп күйлерін Жасағанберген 1950 жылы Қазақстан ғылым академиясының қорына жаздырды деген дерек сақталған. Дереккөздер
Сегнетоэлектрлік

Сегнетоэлектрлік — сыртқы электр өрісі әсерінен спонтанды (өздігінен жүретін) поляризацияның қайтымдылығымен және кері бағытталуымен әрі белгілі температура аралыгында (сегнетоэлектрлік фазада) сегнето-электрикте пайда болатын ілеспелі эффектілермен сипатталатын құбылыс. Сегнетоэлектрлікті 1921 жылы чех ғалымы Й. Валашек "сегнет тұзы" деп аталатын NaKC4H406 • 4Н20 кристалында анықтаған. Дереккөздер
Тілеген Қалмағанбетов

Тілеген Қалмағанбетов (1913, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы – 1980) — түбектегі тұңғыш агроном-бағбан, соғыс ардагері. Қазақ КСР-і ауыл шаруашылық курсын бітірген (1957). Климаты қатаң шөл және шөлейт өңірлерде егін егіп, бау-бақша өсіруге болатынын іс жүзінде толық дәлелдеген. «Құрмет белгісі» (1979) орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Тобыш – Ораз – Жайық – Әлмәмбет – Шоңай – Боқай – Көбдік – Тума – Баймұрат – Сағын – Қалмағанбет (Қалмағамбет) – Тілеген Дереккөздер
Екіжақты жұмыс

Екіжақты жұмыс — таратушы құрылғының әмбебап жұмыс істеу режімі. Мұнда екі пункт арасындағы ақпарат алмасу бір мезгілде және екіжақты болады. Мүндай режім сөздік хабарды, факсимильді хабарды және мәліметтер мен басқа да ақпарат түрлерін таратады. Дереккөздер
Мұрат Қалменов

Мұрат Қалменов (1972 жылы туған, Қарақалпақстан, Хожелі қаласы) — археолог. Қарақалпақ мемлекеттік университеттін бітірген (1995). 1995–1998 жылы Хожелі қаласында мектеп мұғалімі. 1999–2002 жылы Өзбекстан ғылым академиясының аспиранты. 2002–2003 жылы Маңғыстау облысы тарихи өлкетану музейінде ғылыми қызметкер. 2003 жылдан Маңғыстау мемлекеттік тарихи, мәдени қорықтың археол. бөлімінде ғылыми қызметкер. 2003–2006 жылы Маңғыстау археологиялық зерттеу жұмыстарына қатысқан. «Жылдың үздік мәдени қызметкері» (2007) атағының иегері. Дереккөздер
Сенсорлық ажыратыпқосқыш

Сенсорлық ажыратыпқосқыш ( — сезу) — арнайы сезімтал (сенсорлык) ауданға оператордың саусағы тигенде іске қосылатын түйіспесіз ажыратып-қосқыш. Сенсорлық ажыратыпқосқыш, оптоэлектрондық және басқа аспаптар негізінде жасалады. Сенсорлық ажыратыпқосқыш ақпаратты енгізу құрылғыларында, радиоэлектрондық аппаратурада, тұрмыс қажетін өтеу құрылғыларында (мысалы, кір жуу машинасында, АЖЖ пештерінде) қолданылады. Дереккөздер
Отырар алқабы газеті

"Отырар алқабы" газеті - аудандық қоғамдық саяси газет. Шәуілдір ауданы партия комитеті ұйымдастыру бюросының 22.3.1935 жылы №3 қаулысы бойынша "Социалистік Шәуілдір" (редакциясы — Темір станциясында), 1962—63 жылы аудан аты Қызылқұм болып өзгеруіне байланысты "Қызылқұм" (редакциясы — Шәуілдір ауданында) деген атпен жарық көрген. Алғашкы редакторы — С.Боранбаев. 1991 жылдан газет аудан атымен жаңарып "Отырар алқабы" болып өзгергілді. 1935—40 жылы латын, 1940 жылдан кириллица әрпімен шығады. Газет 1935—70 жылы қолмен, 1970— 89 жылы линотиппен, 1989—99 жылы фото теріммен 2000 жылдан электронды тәсілмен теріледі. Газеттің таралымы — 4000 дана (2005). Дереккөздер
Экзинит тобы

Экзинит тобы (тозаңдық дәндер , мен споралардың сыртқы қабығы (экзинасы) I бойынша) — Стопс-Геерлен жүйесі бойынша қазба көмірдің құрамына споринит, кутинит, резинит және альгинит кіретін микроқұрамбөліктер тобы. Дереккөздер
Асай Бегежанов

Бегежанов Асай (1896, Адай уезі Аманқызылит ж. – 1956) – еңбек ардагері. * 1932 – 34 ж. ұжымшар шаруашылығында * 1934 – 54 ж. Чапаев атындағы ұжымшарда жылқышы, жылқы шаруашылығының бригадирі болды. * Ленин (1949) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Екі жаппалы өрістік транзистор

Екі жаппалы өрістік транзистор — құйма мен бастау арасында орналасқан екі жаппасы бар өрістік транзистор. Әрқайсысы екіншісіне тәуелсіз арна енін өзгерте алатын, оған сәйкес заряд тасымалдаушылар ағынын реттейтін екі жаппаны пайдалану өрістік транзистордың функционалдық мүмкіндігін айтарлықтай кеңейтеді. Екі жаппалы өрістік транзисторды кең жолақты күшейткіштерде, жиіліктерді түрлендіргіштерде, күшейту коэффициенті реттелетін күшейткіштерде, автогенераторларда пайдаланады. Дереккөздер
Жалғасбек Әмірханұлы Бегендік

Бегендік Жалғасбек Әмірханұлы (1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – дирижер, Қазақстанның еңбек сіңірген артісі (1994). * Қазақ мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы; профессор Ш.Қажығалиевтің сыныбы бойынша, 1978) бітірген. * Қазақ халық аспаптар оркестрінің артисі, дирижері, Қазақ мемлекеттік консерваториясының дирижерлік сыныбының оқытушысы, осындағы халық аспаптары оркестрінің жетекшісі, доценті, Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының дирижері (1973 – 78) болды. Қазақстан өнер шеберлері қатарында шет елдерде (Франция, Дания, Португалия, Швеция, Қытай, т.б.) өнер көрсеткен. Дереккөздер
Кендебай Қарабдалов

Кендебай Қарабдалов (1.5. 1959 жылы туған, Көкмардан ауылы) — этно-дизайншы, сазсырнайшы, қобызшы-фарабист. Қазақстан Дизайнерлер және Суретшілер одағының мүшесі. 1980 ж. Шымкент педагогикалық институтын бітірген. 1981—85 жылы аудан мектеп оқушыларының үйінде бейнелеу сабақтарын жүргізген. Отырар мемлекеттік арехологиялық қорық-музейінде (1985— 88; 1993-96), Шымкент-Дизаин өндірістік шығармашылық бірлестігінде (1990-93), "Шымкент келбеті" газетінде (1997—99) әр түрлі жауапты кызметтер атқарған. 2000 жылдан облыс әкімшіліктің Өнер ордасында жетекші маман. Көне Отырардың құмырашылық кәсібінің технологиясы мен дәстүрін қалпына келтірумен айналысады. 1985 жылдан халықаралық көрмелерге туындылары қойылып келеді. Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің степендианты (2001). Дереккөздер
Антипирин

Антипирин-1-фенил-2,3- диметилпиразолон-5 алкалоидтарға тән реакцияларды беретін бір қышқылды күшті негіз, медицинада және бірқатар элементтерді микрокристаллоскопиялық анықтауда реактив ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Бөліну

Бөліну (Выделение) — аса қаныққан қатты ерітінділердің температурасын төмендеткенде, қыздырганда немесе қалыпты жагдайларда үстаганда ерітілген элементтерде ерігіштігі азаюынан қатты ерітіндіде жаңа фазаның қүрылуы. Дереккөздер
Жылқышы Зәкірбайұлы Бекбаев

Бекбаев Жылқышы Зәкірбайұлы (1939, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 1993) – дәрігер. Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1962). 1962 – 93 ж. Маңғыстау ауданы сан-эпидемиология ст-нда, Жыңғылды учаскелік емханада бас дәрігер қызметін атқарған. Еңбек Қызыл Ту (1986) орденімен, ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1964), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Екінші ретті модуляциялау

Екінші ретті модуляциялау. Кейбір жағдайларда сигналды модуляциялауды бір емес бірнеше қайтара жасауға тура келеді. Мысалы, импульстік модуляциямен модуляцияланған сигналдың жиілік спектрі кең диапазонда болмайтындықтан, оны алыc қашықтыққа жеткізу үшін екінші рет модуляциялау керек. Ол үшін тасымалдаушы сигналдың жоғары жиілікті гармоникалық сигналының бір параметрін ақпараттық сигналдың орнына алынған импульстік модуляцияланған сигналмен модуляциялайды. Кей жағдайда алдыңғы модуляцияланған сигнал және арна бойымен таралатын сигнал ауқымының қабатталауы үшін модуляциялауды екі-үш қайтара жасауға тура келеді. Дереккөздер
Ландшафтыларды жіктеу

Ландшафтыларды жіктеу - ландшафтыларды және олардың құрам-бөліктерін өздеріне тән қасиеттері бойынша топтау. Мысалы, табиғи және антропогендік элементтерінің арақатынастары бойынша, олардың құрамбөліктерінің арасындағы байланыстардың жиілігі, биологиялық өнімділігі, жетекші бөліктерінің сипаттары (орман, дала және т.б.), зат және энергия алмасу баланстарының көрсеткіштері және т.б. бойынша саралауға болады. Ландшафтыларды қалпына келтіру Ландшафтыларды қалпына келтіру — бұзылған ландшафтылардың шаруашылық, медициналық-биологиялық және эстетикалық құндылығын қалпына келтіруге бағытталған жұмыс кешені. Ландшафтыларды қалпына келтіруді техникалық және биологиялық кезеңдерге бөледі. Техникалық кезең жерді шаруашылық саласында мақсатты пайдалану үшін дайындауды, биологиялық кезең жердің құнарлылығын қалпына келтіру шараларын қамтиды. Ландшафтылардың дифференциациясы Ландшафтылардың дифференциациясы - 1) бұрын біртекті болған ландшафт ауқымындағы морфологиялық бірліктердің (фация, қоныс және т.б.) бөлектенуіне себепші болатын ландшафт бөліктерінің кұрылымындағы және әрекетіндегі айырмашылықтардың кобею процесі; 2) ландшафтылар арасындағы айырмашылықтарды көрсету; бұл мән бойынша ландшафтыны ғаламдық (құрлық пен мұхитқа бөлу), аймақтық (атырапқа, зонаға, провинцияға бөлу) және жергілікті немесе топологиялық (батпақ, орман, төбе және т.б. бөлу) деп бөледі. Ландшафтылардың интеграциясы Ландшафтылардың интеграциясы — табиғи немесе антропогендік факторлардың әсерінен морфологиялық құрылымы мен функцияларындағы айырмашылықтары жойылып кететін ландшафтылардың даму процесі. Бұл жағдайда олар ұлғайып, кейде бұдан да жоғарылау таксондық дәрежеге көтеріледі.Ландшафтылардың интеграциясы ландшафтылардың бөлшектенуіне қарама-қарсы қойылады. Ландшафтылардың ластануы Ландшафтылардың ластануы — 1) табиғи факторлардың (жанартаулардың әрекеті, топырақ пен тұз бөлшектерінің түрленуі) әсерінен ландшафт ауқымында әр түрлі заттардың қоспаларының немесе энергияның табиғи мөлшерден артуы; 2) табиғи процестердің қалыптасу барысында ландшафтыға бөтен заттардың енуі. Ландшафтылық зерттеулер Ландшафтылық зерттеулер - ландшафтылардың генезисін, қазіргі жайын, құрылымын, динамикасы мен даму беталысын кешенді зерттеу. Ландшафтылық түсірімді, ландшафтылардың сандық сипатын өлшеуді, қасиетін сипаттауды, таңдамалы телімдерді тұрақты бақылауды, дистанциялық әдістерді пайдалана отырып зерттеулер жүргізеді. Ландшафт геохимиясы мен геофизикасының тәсілдеріне және әдістеріне де үлкен мән беріледі. Дереккөздер
Маңғыстау приставтығы

Маңғыстау приставтығы – Маңғыстау түбіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік (1869 – 1881). Саяси-әкімшілік орталығы – Форт-Александровск. Маңғыстау приставтығының бірінші приставы жазалаушы подполковник Рукин болды. Тарихы «Уақытша ереже» бойынша 1868 жылы Орал облысына бағынды уезд ретінде құрылды. 1870 жылы 20 ақпанда патша үкіметі Маңғыстау приставтығын Орынбор генерал-губернаторлығынан алып Кавказ әскери округі қарамағына берді. Сол жылы уезд аймағында Адай көтерілісі өтті. 1881 жылы 6 мамырдағы патша жарлығы бойынша Маңғыстау уезі болып аталып, алғашқы кезде Кавказ соғыс округіне, 1899 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Закаспий облысына бағындырылды. Географиясы Маңғыстау приставтығына Бозащы түбегі, Үстірт жоны, Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы Морской, Святой, Подгорный, Долгий, Орлов, Кирел (Жандауыр) аралдары кірді. Халқы Бұл жерлерді адай руының 20 мыңдай үйі мекендеген. Тағы қараңыз * Маңғыстау уезі Дереккөздер
Экзогендік кристалл

Экзогендік кристалл - ксенокристалл терминінің синонимі. Генияның бөлімі. Басты міндеті — пайда болуының негізгі себепкерлері ауданның палеогеографиялық және геотектоникалық жағдайлары болып есептелетін шөгінді кен орындарының кеңістік пен уақыт бірлігіндегі таралу зандылықтарын айқындау. Зерттеу әдістеріне формациялық талдау, фациялық-парагенездік талдау, литологиялық-фациялық талдау және т.б. әдістер жатады. Дереккөздер
Бекбауова Евгения Гавриловна

Бекбауова Евгения Гавриловна (1926, Ресей, Смоленск облысы – 2003) – соғыс ардагері. 1943 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1950 – 56 ж. Коми АКСР-інде жұмысшы, 1956 – 80 ж. Опорный елді мекенінде мұнай барлау экспедициясында жұмысшы болып істейді. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Қалниязқолқа

Қалниязқолқа – Қарынжарық ойысының оңтүстік-шығысында жатқан қоныс және сай. Қарақия ауданында орналасқан. Қоныс солтүстіктен оңтүстікке қарай 40 км-ге созылып жатыр, ені 2 – 5 км-дей. Табаны теңіз деңгейінен 170 м биікте, беткей үсті 182 м биіктікте жатыр. Қоныс табанында көктемгі жауын-шашын, қардан аңғар бар. Өсімдігі мардымсыз. Атауы «Қалнияздың ойы» мағынасын береді. Дереккөздер
Экзотермикалық реакция

Экзотермикалық реакция — сырт ортаға жылу бөліп шығара отырып өтетін реакция. Мысалдар * Ауадағы оттегідегі отынның жануы; * ұнтақтың жануы; * Суға концентрлі күкірт қышқылын қосу; * Тірі организмдердегі майлар мен көмірсулардың тотығуы; * Адиабаттық жану; * Аммоний бихроматының ыдырауы; * Бромда алюминийдің жануы; * Ядролық жарылыс; Дереккөздер
Булы қалыптау тоқпақтары

Булы қалыптау тоқпақтары (Молоты паровоздушные штамповочные) — қалыпта қарапайым дайындамалардан әртүрлі қүрама пішіні бар күрделі соғылмаларды дайындау үшін қолданылатын, құлайтын бөлімінің салмағы 630-дан 25000-ға дейін болатын ұсталық машиналар. Дереккөздер
Сақтап Бекболатов

Бекболатов Сақтап (1914, Бозащы, Қаратөбе жері – өлген жылы белгісіз) – соғыс және еңбек ардагері. Фин соғысына қатысқан. 1942 – 70 ж. Тұщықұдық, Ұшқыш, Правда, Тұщыбек, Еңбек ұжымшарларында төраға, төрағаның орынбасары, 1970 ж. Жармыш ауылында автоклуб меңгерушісі қызметін атқарып, аудан экономикасының дамуына үлес қосқан. Бірнеше марапаттауларының иегері. Дереккөздер
Құрақбай Бекболатов

Бекболатов Құрақбай (1931 жылы туған, Маңғыстау ауданы Алғабас ауылы) – шопан. 1946 жылдан Алғабас ұжымшарында, «Бозащы» кеңшарында түйе, жылқы, қой бағып, мал басын көбейтуге ерекше үлес қосқан. Еңбек Қызыл Ту (1973) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қара жемісті итжүзім

Қара жемісті итжүзім (Aronia melanocarpa) — раушангүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктің бір түрі. Биіктігі 2—4 м. Тамыры жуан. Түйнекті, сабағы көп бұршақты, шырмалып еседі. Төменгі жапырақтары ірі етжеңді бес тармаққа бөлінген. Гүлі жасыл-сары түкті. Жемісі шар тәрізді қою жасыл түсті жидек. Тұқымынан көбейеді. Сәуір-мамыр айында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Қара жемісті итжүзім өте сирек кездесетін реликті түр, тек Шардара алабы мен Қызылқұмдағы жазық жерлерде, орман шеті мен бұталар арасында өседі. Бұл өсімдіктің тамырынан алынатын құрғақ ұнтақты жануарлардың әр түрлі жарасын емдеуге қолданады. Өте сирек кездесетін өсімдік. Қазакстанның "Қызыл кітабына" енгізілген (1996). Дереккөздер External links *[http://www.evergreen.ca/nativeplants/search/view-plant.php?ID=00796 Evergreen Native Plant Database] *[http://www.hort.net/profile/ros/arome/ Hortnet: Aronia melanocarpa, Plant of the Month]
Құттығұл Қалпақов

Құттығұл Смағұлұлы Қалпақов(1930 жылы туылған, Маңғыстау ауданы) – шопан. Маңғыстау ауданындағы ұжымшарда жұмысшы болып бастап, 1969 – 92 жылы «Ленин» кеңшарында бас шопан болып еңбек еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970) марапатталған. Дереккөздер
Династия

Династия ( - билік, үстемдік) немесе Әулет (парсы тілінен аударғанда— ұрпақтар) — # тақты атадан балаға мұра ретінде қалдырып, билеп келе жатқан монархиялық билеушілер. Әулеттен әулетке мұра ретінде кәсіп пен салт-дәстүрлерді сақтап, еңбектеніп отырған топтарды айтуға болады. # бір іс-әрекет облыстарында атаққа ие болған бір отбасының бірнеше ұрпағынын өкілдері. Дәстүрлі Қазақ қоғамында қандас-туыстық байланысты айқындауда жеті ата ұстанымы негізге алынған. Туыстық байланыс жеті атаға дейін созылып, одан әрі құдандалық байланысқа ұласады. Әулет тер рулардың қалыптасуының қайнар көзі болды. Жеті атаға толған әрбір Әулет рулы елге ұласу рәсімін жасап, толыққанды ру санатына қосылып отырады. Әулеттің өкілдері өзінің жеті атасын білу арқылы көрші рулармен байланысын айқындаған. ғылым әдебиет терде “Ә” ұғымы елдегі ең жоғары билік лауазымы мұрагерлік жолмен берілген замандардағы билеушілер (қағандар, хандар, шахтар, т.б.) шежіресін тарату үшін де қолданылады. Мұрагерлік жолмен таққа отыру салты ежелгі дәуірде-ақ Мысырда, Вавилонда, Иранда, Қытайда, Үндістанда, Македонияда, Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы мемлекеттік бірлестіктерінде, т.б. қалыптасқан. Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Кимек қағанаттарында, Қарахан мен қарақытайлар мемлекеттерінде, қыпшақтарда, наймандарда, керейттерде, жалайырларда ең жоғары лауазым жекелеген Әулеттердің қолында болды. Алтын Орда құрылғаннан кейін Орталық Азияда Жошы, Шағатай және Үгедей Ә-тері ұзақ жылдар бойы билік жүргізді. Қазақ хандарының арғы тегі Жошы ханнан басталады. Ал, бергі заманда, Қазақ хандығы құрылған кезден бастап хандық институт жойылғанға дейін елді Жәдік және өсеке ұрпақтары биледі (қ. Қазақ хандығы). 18—19 ғасырлардағы Қазақстан мен Орта Азияның қоғамдық-саяси өмірінде Әбілқайыр әулеті мен Абылай хан әулеті ерекше рөл атқарды. Ресейде Романовтар әулеті, Австрия-Венгрияда Габсбург әулеті, Францияда Бурбон әулеті, Қытайда Цинь әулеті бірнеше ғасырлар бойы билік жүргізді. Ұлыбритания, Ватикан, Сауд Арабиясы, т.б. мемлекеттерде жекелеген Ә-тердің билік жүргізуі қазіргі заманда да жалғасуда. Дереккөздер
Нұрлыхан Өтеуұлы Бекбосынов

{{Мемлекеттік қайраткер } { } }} Нұрлыхан Өтеуұлы Бекбосынов (1937 жылы Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы - 2016 жылы Ақтау) — даңқты энергетик, мұнайшы, мемлекет және қоғам қайраткері. Қазақстан Мұнай өнеркәсібінің Үздігі. Өмірбаяны * Атырау мұнай техникумын (1958), Иваново энергетика институтын (1969 ), Мәскеу мұнай-газ институтын (1978), Қоғамдық ҒА-сын (1979) бітірген. * 1959 – 1964 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің Маңғыстау бұрғылау кеңсесінде электрмонтер, инженер-энергетик, бас энергетик болды. * 1969 – 1973 жылдары «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының бас энергетигі болды. * 1974 – 1987 жылдары Жаңаөзен қалалық партия комитетінің 1-хатшысы болды. * 1987 – 1992 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» өндірістік бірлестігінің бас директоры болды. * 1992 – 1994 жылдары ҚР Энергетика және отын қорлары министрінің 1-орынбасары болды. * 1994 – 1997 жылдары «Қазақмұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясының 1-вице-президенті болды. * 1997 – 2000 жылдары «Өзенмұнайгаз» бірлестігінің Алматыдағы өкілдігінің директоры болды. * 2000 – 2004 жылдары «Қаражамбасмұнай» ААҚ-ның өндірісті ұйымдастыру жөніндегі директоры болды. Марапаттары * КСРО Жоғары Кеңесінің халық депутаты (1989). * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіның құрмет грамотасы * "Еңбек қызыл ту" ордені * "Халықтар достығы" ордені * КСРОның "Еңбек ардагері", "Ерен еңбегі үшін", "Лениннің 100 жылдығы" және т.б көптеген медалдармен мараптталған. * Тәуелсіз Қазақстанның "Парасат" және "Құрмет" ордендерімен және медалдарымен марапатталған. * КСРОның Құрметті мұнайшысы атағының иегері. Дереккөздер
Бұзылу

Бұзылу (Разрушение) - # материалдың түтастығын бүлдіретін жөне оның бөліктерге бөлінуін туғызатын процесс; #илемді және серпімді деформациямен қатар күшейе түседі. Бұзылудың бастапқы (сызықтар, қуыстар, жарықшалар пайда болуы) жоне толық (дененің екіге, тіпті бірнеше бөлікке бөлінуі) бүзылу түрлері болады. Дереккөздер
Қалым Тұманұлы

Қалым Тұманұлы, Қалым жырау (1825 жылы ш., Маңғыстау өңірі – ө. жылы б.) – ақын-жырау. Ауызекі деректерде ол жас кезінде алқаға түскен балуан, кейіннен күлдіргі тілді, әзілқой болғандығы айтылады. Қаласының ел арасында «Көкбұйра атпен айтысы» аталып кеткен шығармасы ғана кең тараған. Қалнияз ақынның «...Күлдіргі сөзді Қалымнан – Алқаға түсіп танылған» деп жырлаған өлең жолдарынан Абыл бастаған жыраулар көшінде Қалым жыраудың да өзіндік орны бар екені байқалады. Дереккөздер
Адиабаттық сығу әдісі

Адиабаттық сығу әдісі— жоғары температура мен қысымда химиялық реакцияны зерттеу әдісі; газдың жылуы мен сығылуы өте тез өтіп жылу беріліп үлгермегендіктен процесс адиабаттық жағдайда өтеді. Дереккөздер
Ағынды кинетикалық әдістер

Ағынды кинетикалық әдістер — реакцияның кинетикасы мен механизмін зерттеу әдістері; реагент ағынын құбырлы реактор арқылы жіберіп, қоспа құрамының ағын жылдамдығына төуелділігін анықтауға негізделген. Дереккөздер
Құлекеш Қалымов

Құлекеш Қалымов (1929 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – ауыл шаруашылық қызметкері. 1946 – 89 жылы Шевченко ауданы қаржы бөлімінде және ауыл шаруашылық түрлі салаларында басшылық қызмет атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970) марапатталған. Дереккөздер
Аллахверді Гюлведыұлы Беквердиев

Аллахверді Гюлведыұлы Беквердиев (1937 жылы туған, Әзірбайжан, Нефтечали ауданы) – бұрғылаушы. Өмірбаяны * Баку мұнай техникумын бітірген (1971). * 1964–1997 ж. «Өзенмұнайгаз» мұнай-газ өндіру басқармасында ұңғыларды жер асты жөндеу шебері болды. Ол басқарған бригада 1975 – 1986 ж. КСРО Мұнай өнеркәсібінің «Үздік бригадасы» деген атақты қатарынан 2 рет жеңіп алды. Марапаттары * «Халықтар достығы» орденімен марапатталған. * Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1984). Дереккөздер
Қаракөлше

Қаракөлше — қаракөл қойының іш тастауынан (буаздығының 120–140 күндері, мерзімінен бұрын) немесе саулықтың жатырынан жарып алынған қозының терісі. Қаракөлше дүниежүзілік нарықта жоғары бағаланатын және үлкен сұранысқа ие болып жүрген терілердің қатарына жатады. Қаракөл елтірісімен салыстырғанда Қаракөлше елтірісінің жүні тықыр әрі жылтыр, бұйрасы да әдемі, жібектей құлпырып тұрады, терісі жұқа, жұмсак, жеңіл ке¬леді. Оның орташа ауданы 900–1508 см 2 , салмағы 250 г, калындығы 0,97 мм, жүнінің ұзындығы 4,19 мм. Қаракөлшенің әсіресе, түрлі-түсті елтірісі өте бағалы келеді. Қаракөлше елтірісінен бас киім, жаға, әйелдің сырт киімі, жакет, т.б. тігіледі. Дереккөздер
Маңғыстау үңгірлері

Маңғыстау үңгірлері – Маңғыстау өңірінде карстабразия (тау жыныстарының суда еруі, толқын шаюы) құбылыстарының әсерінен және адам әрекетінен пайда болған үңгірлерлер тобы. Карсты-абразиялы үңгірлер мамандардың есептеуінше Маңғыстау үстіртінің Каспий теңізіне құлама тік жарларының төменгі, кейде жоғарғы бөлігінде бір не екі қабат болып, неогеннің әктастары арасында қалыптасқан. Үңгірлердің орташа ұзындығы 10 – 50 м, ені 2 – 20 м, биіктігі 2 – 10 м шамасында. Ең ірілері: Ақшұңқыр, Аралды ауылдары және Борлы, Жыланды мүйістері төңірегінде кездеседі. Карст үңгірлер жоғарғы бор дәуірінің тектоникалық жарылыстарындағы тығыз әктас қабатынан ұшырасады. Сарытас ауылының оңтүстік-шығысында Түпқараған түбегінде ұзынша келген 3 үңгір бар. Оның үлкені – Үшауыз (ұзындығы 20 м). Мұндай ірі үңгірлер Үстірттің кемерлерінде де, эрозиялы-карст жыралар беткейінде де кездеседі. Мысалы, Үстірттің оңтүстік бөлігіндегі Балаұйық үңгірінің ұзындығы 40 – 80 м, ені 4 – 6 м, биіктігі 6 – 8 м, кіреберіс аузы 7 м тереңдікте жатыр. Ал, Сұлтан епе, Шақпақ ата, Шопан ата, т.б. үңгірлері адам әрекетінің нәтижесінде пайда болған. Дереккөздер
Серрактар

Серрактар — мұздық бетіндегі үшкіл және найза мұздар. Мұздықтың жылжып келе жатқан жолындағы табанында кездесетін кілт өтпелерден өткенде опырылып, жеке шоңғалдарға бөлініп кетуінен және біркелкі ерімеуінен түзіледі. Дереккөздер
Қаракөншек

Қаракөншек, Қарақұншық — көне қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай, Арыстың Сырдарияға құяр жерінде. Тарихи деректер, сипаты 1948–1949 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1959–1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Сопақша формалы төбенің биіктігі 15 м, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа карай 150 метр. Төбе үстінің ауданы 100x70 м. Зерттеу нәтижесінде қара, қызыл бояумен боялған, кангюй, Хорезм және ғұн стилінде жасалған қыш ыдыстардың сынықтары, 3100-ге жуық теңге табылды. Қаракөншек формасына қарай шағын калашықтың немесе қаңлы үйінің үлгісінде дамыған ірі қоныстың орны болуы керек. Алынған материалдарға қарағанда, қалашықты халық I–XII ғасырлар шенінде мекен етіп, мал өсірумен және егін егумен айналысқан. Дереккөздер
Қарасай Қалыұлы

Қарасай Қалыұлы(1864, Жем-Сағыз өңірі – 1924, Кенжалы бойындағы қорымда жерленген) – жыршы. 1870 жылы орыс жазалаушылары Кенжалы өзен бойындағы 20 – 30 үйді шапқанда тірі қалған жалғыз бала; ол «Қотырбас Қарасай» жыршы деп те аталған. Ертедегі Қазтуған, Доспанбет пен Сыпыра жыраудың тамаша туындыларын халыққа жеткізген; солардың дәстүрімен «Қырымның қырық батыры» дастанын отыз күн бойы жырлап, әрең тауысатын болған. «Қарасай болмақ қайда бар» деген сөз содан қалған. Қалымов Маңғыстау, Арқа жеріндегі жыршылық мектептің белгілі өкілі, Қашаған жыраудың ұстазы саналады. Дереккөздер
Линзалық антенна

Линзалық антенна(Линзовая антенна) — тарату және беру кезінде асқан жоғары жиілік диапазонындағы толқынды магниттік линза аркылы фокустейтін немесе оның бағытын өзгертетін қабылдағыш. Линза фокусына орналасқан сфералық (цилиндрлік) толқын көзінен, сәуле шығарғыштан, сфералық (цилиндрлік) толқынды жазық толқынға өзгертетін линзаның өзінен тұрады. Радиолокацияда және олшеу құрылғыларында қолданылады. Дереккөздер
Серік-қала

Серік-қала - ірі орталық болып саналатын қаланың маңында орналасқан және онымен шаруашылық, мәдени-тұрмыстық жағынан тығыз байланысқан қалалық мекен. Мұндай қалалардың өнеркәсіптік, көліктік, курорттық, тұрғын үйлік функциялары болуы мүмкін. Серік-қала көбіне қала агломерациясына енеді. Дереккөздер
Бектұрды ишан

Бектұрды ишан (1737 – 1807) – ишан, діни қайраткер. Бектұрды ишан жайында түрікменнің атақты ақыны Мақтымқұлының поэзиясында кездеседі. Ол туралы халық арасында айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірінде Бектұрды ишан мен Бекет атаның замандас адамдар екендігі, медреседе бірге оқып, Пақыржан қажыдан білім алғандығы айтылады. Оқуларын бітіріп, бірі Каспий теңізінің жағалауындағы Түпқарағанда, екіншісі – Үстірт үстінде ғұмыр кешкен. Бекдұрды ишан хиуалықтардың қолына тұтқынға түскен орыс теңізшілері мен балықшыларын құтқарып, бостандыққа шығуына көп көмегін тигізген. Орыс саудагері Н.Калусов өз естелігінде: , – деп атап көрсеткен. Дереккөздер
Лаплас азимуты

Лаплас азимуты - географиялық меридианның жазықтығы мен жердегі заттың немесе аспан шырағы орналасқан вертикаль жазықтықтың арасындағы азимут. Магниттік меридиан арқылы есептелген азимутпен салыстырғанда шын азимут деп аталады. Азимут нұсқарының бағыты бойынша 0°-тан 360"-қа дейін есептеледі. Астрономияда азимут оңтүстік нүктесінен бастап, батысқа карай, ал геодезияда — солтүстік нүктесінен бастап, шығысқа қарай өлшенеді. Астрономиялық бақылаулар негізінде анықталған геодезиялық азимутты Лаплас азимуты деп атайды. Дереккөздер
Бұлғақ

Бұлғақ(Шатун) — сырғақтағы күшті қосиінді білікке беретін және олармен бірге қосиін-сырғақ механизмы қүрайтын тетік. Дереккөздер bg:Мотовилка bo:སྦྲེལ་མདའ​། ca:Biela cs:Ojnice da:Plejlstang de:Pleuel en:Connecting rod es:Biela et:Keps fa:شاتون fi:Kiertokanki fr:Bielle (mécanique) gl:Biela io:Bielo it:Biella (meccanica) ja:コネクティングロッド ka:ბარბაცა ko:연결봉 lb:Bielle nl:Drijfstang no:Råde (motordel) pl:Korbowód pt:Biela ro:Bielă ru:Шатун (деталь) sk:Ojnica sl:Ojnica sv:Vevstake tr:Biyel kolu
Литературалық-драмалық блок

Литературалық-драмалық блок(Литературно-драматический блок) — жоғары санатты радио үйлерінің құрамында болатын, музыкалы драмалық хабарлар дайындауға арналған ерекше студия және оның құрамына кіретін аппараттар бөлмесі. Радиопьесаларда кездесетін дыбыстардың, мысалы, күн күркіреуін, су сылдырын, орман сыбдырының, жел гуілінің, сондай- ақ дыбыс жаңғырығының (реверберация) табиғи дыбыстарға жақын болуын қамтамасыз ететін құралдармен жабдықталады. Бірақ соңғы кездерде ондай дыбыстардың бәрін күні бұрын ұнтаспаға жазып алып, оларды хабарды монтаждау кезінде пайдаланады. Дереккөздер
Алпысбай Бекеев

Алпысбай Бекеев (1919, Адай уезі (қазіргі Маңғыстау ауданы) Тұщыбек ауылы – 2005) – соғыс ардагері, шопан. * Ұлы Отан соғысында Сталинградты қорғауға қатысқан. * 1948 жылдан ұжымшар малын баққан. Марапаттары * I дәрежелі Отан соғысы ордені (1985) * бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Бекболат Садыбаев

Бекболат Садыбаев (1903, Түркістан облысы, Отырар ауданы Маяқұм ауылы — 1965, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Талапты ауылы) — шопан. Еңбектегі жеткен көрсеткіштері үшін Ленин орденімен мараптталған. Дереккөздер
Аэрация

Аэрация— сұйықтықтарды ауамен қанықтыру процесі мен әдісі; мысалы, органикалық заттардың тотығуы барботирлеу арқылы өткізіледі. Анаэробтық ферментті тотығу-тотықсыздану процесі; оның нәтижесінде бөлінген энергия микроорганизмдердің тіршілігіне жұмсалады. Аэраттау (грек. aйr. — ауа), ауаландыру — # түрлі ортаны (мыс., су қоймаларын, топырақты т.б.) атмосфералық ауамен табиғи (мыс., организмдердің тіршілігі арқасында) немесе жасанды жолмен қанықтыру. А. тех. әдістермен немесе ауаның суға, топыраққа сіңуіне кедергі болатын (мыс., мұз, майлы қабықша сияқты) тосқауылдарды бұзу т.б. тәсілдермен жүргізіледі. А. ауыз суды, ақаба суын тазарту, топырақ өнімділігін арттыру, суды мекендеушілердің, әсіресе, балықтардың судағы оттегінің азаюы себебінен жаппай қырылуын болдырмау т.б. үшін қолданылады. # Өндірістік ғимараттарда табиғи ауаны қолдан реттеп алмастыру. Ол сыртқы және ішкі ауа тығыздықтарының айырмашылығы есебінен ғимараттардың қабырғаларындағы ойықтар (терезелер) және желдететін фонарлар арқылы жүргізіледі. Негізінен ыстық өндіріс орындарында (мыс., темір соғылатын, құйылатын цехтар) қолданылады. Дереккөздер
Нағбду Қамарова

Нағбду Қамарова(1972 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – ғалым, филологиялық ғылыми канд. (2001). Қазақ ұлттық университеттінің филологиялық факультетін (1995), аспирантурасын (2000) бітірген. 1995 жылдан АқтМУ-да оқытушы, доцент, ректордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметінде. Отыздан астам ғылыми мақалалардың, «Қазақ өлеңдеріндегі психологизм» атты оқу құралының авторы. Шығармалары республикалық облысы баспасөз беттеріне жарияланып келеді. Дереккөздер
Алтынмұрат Бекенжанов

Бекенжанов Алтынмұрат (1948 , Түпқараған ауданы Қызылқұм жері – 1991) – бұрғылаушы. Гурьев (Атырау) мұнай техникумын бітірген (1979). Қарақия мұнай-газ барлау экспедициясының Доңға алаңында бұрғылаушы, шебер болды. 1972 ж. комсомол жастар бригадасын басқарған. Қазақстан ЛКЖО 13-съезінің делегаты (1974), Еңбек Қызыл Ту (1976) орденімен, КСРО Геология министірлігінің алтын белгісімен (1977) марапатталған. Дереккөздер
Лахта

]] Лахта- теңіз жағасындағы кішігірім таяз сулы шығанақ, қойнау. Термин Балтық, Ақ және Баренц теңіздеріндегі кейбір географиялык объектілер атауларының құрамына енеді (мысалы, Лахти қаласы). Дереккөздер
Қаракөншек магистральды каналы

Қаракөншек магистральды каналы - ортағасырлык суландыру жүйесі. Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа карай 10 км жерде. 1976 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригация тобы (жетек. В.Грошев) зерттеген. Бастауын Алтын-арықтан алады. Суды қоршаған құрылыс орындары сақталмаған. Қаракөншек магистральды каналының аэрофото бойынша бас каналының ұзындығы 4 км-дей. Кей жерлерде оның 500 м-дей бөліктері сақталған. Табанының ені 15 м, канал жалының биіктігі 2,5 м. Бұл өлшемдер кей жағдайларда өзгеріп отырады. Отырарға жете бере канал оның оңтүстік жағын айналып өтеді де, одан ары Арыстанбаб пен Құйрықтөбеге жетеді, содан соң солтүстік-батысқа қарай тартылады. Қүйрықтөбе маңында канал табанының ені 5—7 м-дей. Канал бойындағы коныс-жайлардан 13—14 ғасырларға жататын кыш ыдыстар сынықтары табылған. Қаракөншек магистральды каналында жүр¬гізілген қазба жұмыстарының барысында сырлы (пиала, тостаған, т.б.) және сыры жоқ (тагор, хум, қыш құмыра, т.б.) ыдыстардың сынықтары аршып алынған. Барлық ыдыстар мерзімі жағынан Отырардағы 13—14 ғасырлардағы бұйымдарға өте ұқсас болып келеді. Дереккөздер
Литокон

Литокон(грек, lito — тас, eiko — бейне) — жадқа сақтаушы, видеосигналдарды қайта өзгертетін электрондық сәулелік құрал. Оның нысанасы электр өткізгіштен тұратын төсеніш бетіне жалатылған диэлектрлік мозаикалардан тұрады. Литоконда бейне кіріс сигналының қарқындылығымен модуляцияланған электрондық сәуле шоғыры арқылы нысана бетіндегі мозаикаларға потенциалдық бедер түрінде жазылады. Содан кейін сәуле көмегімен қайта "оқылады" және "оқылу" кезінде коллектор тізбегінде бейнесигнал пайда болады. Қолданылу мақсаты графеконмен бірдей, яғни бір халықаралық теледидарлық жүйедегі бағдарламаны екінші халықаралық теледидарлық жүйеге көшіру үшін қолданылады. Нысанада жасалған потенциалдық барьердің сақталу мерзімі бірнеше минуттан бірнеше сағатқа жетеді. Дереккөздер
Эксплозия деңгейі

Эксплозия деңгейі — жанартау каналында газ көпіршіктерінің жарылу процесінің тереңдігі. Жарылудан ыстық газда балкыма түйіршіктерінің жүзгіні —қызған тұман пайда болады. Егер Эксплозия деңгейі үлкен терендікте болса, онда газ ағыны үлкен күшпен тік жоғары атылады. Егер Эксплозия деңгейі канал ауызында болса, онда газ жан-жағына және жоғары қарай қызған тұман күйінде ұшады. Дереккөздер
Сазантөбе зираттары

Сазантөбенің Солтүстік Шығысындағы зираттар тізбегі — көне корым. Шәуілдір-Аққұм тас жолының оң жағында 300—400 м жерде. 2005 ж. " Көксарай барлау тобы" (жетек. Х.Айтқұл) зерттеген. Зираттар тізбегі шығыстан батысқа карай үлкен жал-жал болып созылып жатыр. Жалпы саны — 17. Аумағы да әркелкі, ең ірілерінің ауданы 24—30 м, биіктігі 0,8—1,1 м, орташа көлемді зираттар ауд. 15—17 м, биікт. 1,5 м, ал шағын зираттар ауд. 8—15 м, биікт. 0,6—1 м аралығында. Зират тізбегінің солт-гінен ескі канал өткен. Қазба жүмыстары жүргізілмеген. Дереккөздер
Логарифмдік күшейткіш

Логарифмдік күшейткіш(Логарифмический усилитель) — шығыс сигнал кернеуі кіріс сигналы кернеуінің логарифміне пропорционал болатын күшейткіш. Кіріс сигналы аса кең диапазонда өзгеретін жағдайларда (радиолокациялық қабылдағыштарда, артиллериялық қаруларды нысанаға автоматты түрде көздейтін құралдарда, өлшеу құралдарында) қолданылады Дереккөздер