kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әл-Ғасрул-Жәдид

«Әл-Ғасрул-жәдид»(«Жаңа ғасыр») - қоғамдық-саяси және әдеби-публицистикалық журнал. 1904-1907 ж. аралығында Орал қаласында шығып тұрған. Бастапқы кезде ол Оралдағы үшінші мешіт-медресе — «Мутыгия» шәкірттері шығарып тұрған «әл-Мағариф» газетінің (ұйымдастырушысы — осы медресе мүдәрисі, Мысырдағы әл-Азхар медресесінің түлегі Камаладдин Тухватуллин (Мутыги)) қосымшасы ретіңде қолжазба күйінде тарады. Кейін К.Мутыги журналды баспаханалық жолмен шығаруды ойлап, «Уралец» газетінің маңайына жиналған орыс социал-демократтарымен байланыс жасайды. 1906 ж. маусымда журналды шығаруға ресми рұқсат алады. 1904 ж. ол «Мутыгия» шәкірттерінің бірі Ғабдолла Тоқайды Орынборға, «Вакыт» газетінің баспаханасына баспагерлік кәсіпті үйренуге жіберіп, өзі Қазандағы Кәрімовтер баспаханасынан арнаулы қаріптер жиынтығын алып келеді. 1906 жылдан бастап «Уралец» газетін шығаратын баспахананың құрал-жабдығын иеленіп, «Тәраккый» (Прогресс) баспаханасы деп атап, «әл-Ғасрул-жәдид» журналын шығаруға кіріседі. 1906 жылдың басында журналдың тасқа басылған нұсқасы баспадан шығады. Таза ағартушылық-танымдық бағыттағы жәдид идеяларын таратып, ұлттың рухани дамуын тежеуші фактор ретінде сопынық ағымға ымырасыз шүйліккен «әл-Ғасрул-жәдид» аз ғана уақыт ішінде Ресейдің 24 қаласына таралып, танымал басылымға айналды. Оқырмандардың бірі журнал хақында «Егер 20 ғ-дың символдары бу, электр, болат қорыту болса, түркі милләтінің айнасы — жаңа ғасырдың «Жаңа ғасыры» деп жазды. Журнал авторларының қатарында Р.Фәхретдин, Ф.Корими секілді түркі қайраткерлері болды. Сондай-ақ редакцияда Ахмедфарит Ширвани, Тоқай, Харрас Айдаров, Ғалиасқар Ғафуров, т.б. қаламгерлер қызмет істеді. 1907 ж. наурыз айында «Тәраккый» баспаханасының жаңашыл-жәдидтер иелігінен ескішіл-қадимшілер қолына өтуіне байланысты «Әл-Ғасрул-Жәдид» шығуын тоқтатты. Дереккөздер
Қазақстан республикасының еңбек кодексі

Қазақстан республикасының еңбек кодексі (ағыл. Labour Law of the Republic of Kazakhstan; нем. Arbeitsgesetzbucli n) * Еңбек кодексі: ::* еңбек; ::* еңбек қатынастарына тікелей байланысты; ::* әлеуметтік әріптестік; ::* еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі қатынастарды реттейді. * Еңбек кодексі, егер заңдарда және Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе: ::* қызметкерлерге, оның ішінде мүлкінің меншік иелері, қатысушылары немесе акционерлері шетелдік жеке немесе заңды тұлғалар болып табылатын, Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан ұйымдардың қызметкерлеріне; ::* жұмыс берушілерге, оның ішінде мүлкінің меншік иелері, қатысушылары немесе акционерлері шетелдік жеке немесе заңды тұлғалар болып табылатын, Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан ұйымдарға қолданылады. * Қызметкерлердің жекелеген санаттарының еңбегін құқықтық реттеудің ерекшеліктері Еңбек кодексінде және Қазақстан Республикасының өзге де заңдарында белгіленеді. * Қазақстан Республикасының заңдары Еңбек кодексінде белгіленген құқықтар, бостандықтар мен кепілдіктер деңгейін төмендетпеуге тиіс. Дереккөздер
Өсімталдық

Өсімталдық - # организмдердің эволюциялык түрде қалыптасқан, қалыпты жағдайда көбею арқылы табиғи өлім-жітімнің орнын толтыру қабілеті; # ауыл шаруашылығы жануарлары төлдерінің көрсеткіші; # көбею жылдамдығының дәрежесі. Пестицидтер, тұрақты химиялық қосылыстар, сондай-ак ортаның шуылмен ластануы, жарықтың ластануы, мазасыздық факторы сияқты ортаның ластағыштары үй жануарлары мен жабайы жануарларға күшті әсер етеді. Дереккөздер
Хабиболла Мақсотұлы Әлесов

Әлесов Хабиболла Мақсотұлы (1951 жылы туған, Бөкей ордасы ауданы, Мақар ауылы) — әуесқой композитор, әнші. Әлесов - Бисен ауылындағы орталықтандырылған клуб жүйесінің директоры, отбасынық «Әлесовтер ансамблінің» жетекшісі. Ансамбль облыстық байқауларда жүлде (1990 ж. 2- орын, 1991 ж. 3-орын) алған. Өзінің және жергілікті ақыңдардың — М.Қалдыбековтің, А.Бақтыгерееваның, Ғ.Сейтақтың, Б.Наурызғалиевтің («Мүмкін емес», «Мәншүк туралы ой», «Мәншүк батыр», «Жәнібегім», «Ақ Жайықтың қыздары», «Сағыныш», «Орда — туған мекенім», «Аңсағаным», т.б.) өлендеріне ән жазған. Дереккөздер
Сарапшы

Сарапшы - Арнайы ғылыми ілімдерді меңгерген және тергеу, сот, төрелік сот және т.б. органдарда сараптама өткізу үшін тартылған, істің ақырының немен бітеріне мүдделі емес тұлға. Сарапшы - 1. Белгілі бір істің, мәселенің қаралуында дәл, соңғы тұжырым беріп, сараптама жасайтын білікті маман. Сарапшы - 2. Сарапқа салушы, бағалаушы, сыншы. Дереккөздер [http://kitap.kz/ Қазақ тілінің әмбебап сөздігі]
Акустикалық сүзгі

Акустикалық сүзгі - күрделі дыбыс белгісінен жиілігі белгілі бір облыста (жиілік жолағындағы) орналасқан гармоникалық дыбыстарды бөлектеуге мүмкіндік беретін құрылғы. Дереккөздер fi:Pakoputkisto#Äänenvaimentimet
Жол жүру ережесіндегі жаяу жүргінші

Жол жүру ережесіндегі жаяу жүргінші- жолдағы көлік құралынан тыс және онда еш бір жұмыс атқармайтын адам; сондай-ақ жаяу жүргінші болып қозғалтқышсыз мүгедек арбаларымен жүрген, велосипед, мотоцикл тебуші, шана, сүйретпе, мүгедек немесе бала арбасын сүйретуші адамдар саналады. Дереккөздер
Кербез киік

Кербез киік - қуысмүйізділер сүтқоректілер тұқымдасы. Бір ғана түрі бар. Сипаттама Денесінің ұзындығы 100-150 см - шоқтығының ұзындығы 60-85 см. Еркегі ұрғашысынан едәуір ірі. Еркектерінің ғана мүйізі шиыршықты дөңгеленген. Таралуы Үндістан эндемигі - (оңтүстіктен Гималайға дейін). АҚШ - (Техас) жерсіндірілген. Шөптің төмен өсімділігі бар жерлерде мекендейді. Бала 1-2. Саны және таралу аймағы қысқартылған. Дереккөздер
Дисперсант

Дисперсант - мұнаймен ластанған суды тазалауға пайдаланатын зат, судағы мұнай қабыршағын және мұнай түйіртпектерін майда бөлшектерге бөледі; 2) майда ұнтақталған фаза түріндегі мұнай (суспензия, эмульсия, т.б.) Дереккөздер
Менингоцеле

Менингоцеле (Меnіngосеlе - ми қабықтарының жарығы) - Бас сүйегінде тесіктер арқылы немесе сүйек тесіктері арқылы және қабықтарының томпайып шығып түруы; даму кемістігі. Егер арық қапшығында ми қабығы мен ми заты болса, оны менингоэнцефалоцеле деп атайды; ми заты мен ми қарыншалары болса - менингооэнцефалоцистоцеле - деп атайды. Дереккөздер
Әлетов Мұса

Әлетов Мұса (1919 жылы туған, Қаратөбе ауданы, Сулыкөл ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1974). 1938 ж. Орал мал дәрігерлік техникумын, 1943 ж. Алматы зоотехника-малдәрігерлік институттын бітірген. 1947-61 ж. өсы оқу орнында ассистент, доцент, кафедра менгерушісі, факультет деканының орынбасары, деканы, 1961-63 ж. Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министірлігінде басқарма бастығы әрі коллегия мүшесі болды. Әлетовтің басшылығымен институттың ғылыми қызметкерлері құйрықты, жартылай биязы жүнді дегерес асыл тұқымды қойын өсіріп шығарды. 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Тұрсынзада Есімжанов

Тұрсынзада Есімжанов - 1941 жылы 21 қаңтарда Алматы облысының Ақсу ауданында дүниеге келген. Мектеп жасынан алғашқы өлеңдерімен көзге түскен. «Өмір нұры» газетінде редактор болған. Алғашқы өлеңдері мен американдық ақын Эдгар По, Пушкин мен Сергей Есениннен, Гейне мен Джордж Байроннан, Расул Ғамзатовтан аудармалары баспасөз беттерінде 1957 жылдан жарияланған. Шекспир шығармашылығының шыңы саналатын «Король Лирдің» де тұңғыш аудармашысы. Тұңғыш жыр жинағы «Қабырға тал» (1963), «Соңғы сот», «Зауал», «Жолда қалған жолаушы» пьесалары жарық көрген. Шығармашылығы Еңбек жолын 1957 жылы Ақсу аудандық «Ленин жолы», 1958 жылы Талдықорған облыстық «Советтік Жетісу» газеттерінен бастап, 1975—1984 жылдары «Жазушы» баспасында қызмет істеген. Шығармалары азды-көпті шетелдерде кітап болып шыққан, мерзімді баспасөз де жарияланған. ҚазМУ-дің журналистика факультетінде сырттай оқып, 1965 жылы бітірген. Қазақстан Республикасы «Экология» қоғамдық академиясының академигі. Дереккөздер
Жүріс жатықтығы

Жүріс жатықтығы - көлік құралының қозғалысы кезінде жол тегіссіздігінен туындайтын жүргізуші, жолаушы, жүк және агрегеатқа әсер ететін механикалық тербеліс күшін азайту қабілетін анықтайтын көлік құралының пайдалану қасиеті. Дереккөздер
Сергей Валентинович Волобуев

Сергей Валентинович Волобуев, Әли Сұлтан (25.11.1965 ж. т., Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу ауылы) спортшы, самбодан әлем біріншілігінің күміс жүлдегері (1989, Нью-Йорк), әлем кубогының иегері (1992, Алматы). 1990 ж. Жамбыл гидромелиорат.-құрылыс институтын инженер-құрылысшы мамандығы бойынша бітірген. 1989-92 ж. Атасу ауылында балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде самбодан жаттықтырушы, 1992-96 ж. Шымкенттегі осындай мектепте жұмыс істеді. 1996 жылдан Орал қаласындағы 3-балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде бапкер-оқытушы. 1994 ж. мұсылман дінін қабылдаған. Самбо және қазақша күреспен 1978 жылдан бастап айналысқан. Алғашқы жаттықтырушысы — Д. Биткөзов. Самбодан КСРО спорт шебері (1989), халықаралық спорт шебері (1989), дзюдодан КСРО спорт шебері (1985). Самбодан Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, КСРО чемпионаты мен кубоктарының, халықаралық жарыстарының жүлдегері. 1989 ж. Нью-Йоркта әлем біріншілігінде күміс жүлдегер атанды. 1992 ж. әлем кубогының иегері. Еуропа чемпионатының қола жүлдегері (1993, Каунас), Азия чемпионаты (1994, Алматы), әлем кубогының қола жүлдегері (1995, Кстово). Дзюдодан Қазақстан чемпионы, С. Жандосов атындағы 1-халықаралық жарыстың жеңімпазы. Қазақша күрестен Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы және абсолют жеңімпазы. Дереккөздер
Андрей Жарылғасов

Жарылғасов Андрей (12.12.1939 жыл, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы - 18.12.2000 жыл, Орал) — бұрғылау шебері, КСРО Мин. Кең. сыйлығы лауреаты, КСРО-ның еңбек сіңірген кен барлаушысы, КСРО халық ш. жетістіктері көрмесінің дипломанты. 1958 ж. Гурьев мұнай техникумын бітіргеннен кейін «Оралмұнайгазгеология» ААҚ жүйесінде бас инженер, партия бастығы, еңбек және жалақы жөніндегі инженер, ұңғымаларды жобалау жөніндегі инженер қызметтерін атқарды. Облыстағы мұнай және газ кеніші орындарында, соның ішінде Қарашығанақта 15 жыл бұрғылау жұмыстарын жүргізді. Кен орындарын тұңғыш ашушы ретінде геол. бұрғылау саласына үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Дроздов Николай Петрович

Дроздов Николай Петрович — (1923 ж.т., Бөрлі ауданы, Миргород селосы) — егінші, Социалистік Еңбек Ері (1971). 1947 жылдан Бөрлі ауданың Тельман атындағы ұжым шарында істеген. Астық өсіріп, өнімін жинауда жоғарғы табысқа жеткені, еңбек үжымын ұйымдастыра білгені үшін бригадир Дроздовқа сол кездегі ең мәртебелі атақ берілген. Дереккөздер
Төлеуғали Есімжанов

Төлеуғали Есімжанов (24.03.1942 жыл, Семей облысы, Шұбартау ауданы, Алғабас ауылы) - жазушы. 1965 жылы ҚазМУ-нің филология факультетін бітірген. Осы жылы мектепте мұғалім, 1966 — 1970 жылдары аудандық «Жаңа өмір» газетінде бөлім меңгерушісі, 1970 — 1975 жылдары аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1975—1976 жылдары «Ара-Шмель» журналында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген. Алғашқы кітабы 1967 жылы «Дала тынысы» деген атпен жарық көрді. «Бір ұяның қарлығаштары», «Тау самалы», «Аяулым», «Мамыр айы махаббат айы», т.б. повестер және әңгімелер жинағы шыққан. Дереккөздер
Гарпактицидтер

Гарпактицидтер – ескекаяқты шаянтәрізділер отряды. Денесі құрттәрізді. Шаянтәрізділер мұртшаларының екінші жұбы қысқа. Жұмыртқалық қабы әдетте біреу. Бірнеше мыңдаған түрі бар: теңіздер мен суаттарда кеңінен таралған. Сонымен қатар жерасты, аз құмдарда, Байкалда, 43 түрі, осының 38 жергілікті түрі. Көптеген гарпактицидтер су түбіндегі ағзалар, көп интерстициалды. Ұлпалардың ыдырауымен қоректенеді. Суаттағы гарпактицидтердің түріне партогенез тән. Кейбір суаттарда гарпактицидтер балық қорегі, әдетте жастауларын құрайды. Дереккөздер
Миелофиброз

Миелофиброз (Муelofibrosis - сүйек миының фиброзы) - Созылмалы миелолейкозға туыстас ауру, бұл ауруға созылмалы миелолейкоздың белгілерімен қатар сүйек миының дәнекер тканьмен алмасқан белгілері болады - қатерсіз сублейкемиялық миелоз, остеосклероз (остеомиелосклероз). Дереккөздер
Миелоцеле

Миелоцеле (Муеlосеlе - жұлын жарығы) - мелоцеле, жұлын жарық. Бітіспеген омыртқа каналдары арқылы жұлын бөлігінің бұлтиып шығып тұруы, дұрысында жұлын мен оның қабықтары шығып тұрады (менингомиелоцеле): даму кемістігі. Дереккөздер
Меңіреу құрлар

Меңіреу құрлар - құр тұқымдас ірі құстар туысы. Еркектері құсойнақ кезінде бірнеше секундтай естімей қалады. Ұзындығы 56-85 см, салмағы 4-5,5 кг, кейде 6,5 кг-ға дейін жетеді. Еуразияның орманды аймағында 2 түрі бар: * саңырау құр, ТМД-да Шығыс Карпаттан Байкалға дейінгі * тас саңырау құрлары - Байкалдан Камчатка мен Сахалинге дейін таралған. Полигамдар Қусойнағы, жыныстық билері. Жерде және ағаштарда өтеді, жерде, қыста ағаштарда, (қарағай, самырсын шыршалар қылқандары, кей жағдайда балқарағай бүршіктерін, ақ қайын және т.б.) қоректенеді. Аңшылық нысаны. Дарвин және Березкин қорығында саңырау құрларды өсіреді. ХТҚО Қызыл кітабында 1 түршесі бар. Табиғатта саңырау құр мен тасты саңырау құр буданы кездеседі, халықта бұлардан тараған ұрпақ аралық деп аталады. Дереккөздер
Дәуқаршығa

Дәуқаршығa - қаршыға тұқымдас, ірі құстар отряды. Сипаттама Басында айдаршасы бар. Табандары күшті. 4 туысы, 5 түрі бар. Денесінің ұзындығы Ім-ге дейін. Таралуы Америка тропикаларында, Филиппин және Жаңа Гвинеяда мекендейді. Гарпия немесе дәуқаршыға, ерекше өкіл тобы, Мексиканың тропикалық ормандарында, орталық Бразилияға дейін мекендейді. Көбеюі 20-40 м биіктіктегі ағаштарға ұя салады. 1 жұмыртқа салады. Қоректенуі Маймылдарға, жалқау аңдарға, ірі тотықұстарға аңшылық жасайды. Үнді халықтарына дәукаршыға қауырсындары әшекей ретінде бағаланады. ХТҚО Қызыл кітабына енген. Дереккөздер
Ұялық тоғышарлақтығы

Ұялық тоғышарлақтығы - кұстардың ұрғашылары ұрыұтанған жұмыртқаларын бөтен ұяға салып, ұрғтағына қамқоршылық көрсетпей, тұқымын сақтау тәсілі. Жұмыртқа баспайды және балапандарын тамақтандырмайды. Ұялық тоғышарлақтығы қазтектестерде таралған, (32 түрі), бірақ та тұрақты құбылыс емес. Ұялық тоғышарлақтығы тұрақты түр аралық ұялық тоғышарлақтығы ұрғашылары, өзінің аналық сезімін жоғалтады. Оларға көкектің 80 түрі, 6, өгіз құстары, 3, жесірлер, 6, балкөрсеткіштер және үйректің бір түрі жатады. Паразитті түрлер, пайдаланатын тәрбиеші, түрлер саны 130,дан, (кәдімгі көкек), 1-ге дейін жетеді, (аргентиналық, өгіз құсы). Ұялық тоғышарлақтығы жұмыртқасының реңі, тәрбиеші құстар жұмыртқаларының реңімен сәйкес келеді. Жарыққа шыққан көкек бірнеше сағаттан соң өзін басып шығарған құстық жұмыртқасын немесе жаңа шыққан балапандарын ұядан лақтыра бастайды. Бұл ұя иесінің өсімталдығын арттырады. Дереккөздер
Гастрин

Гастрин - гормон, қарынның кілегей қабықшаларының жасушаларында, ішқақпақшаның бөлігінің дағдылануы және асқазан түбі, ішекте табылған, сол сияқты бірқатар жануарлар гипофизінде. Химия құрылысы Химиялық табиғатты, полипептид, 17 аминқышқыл қалдықтарынан тұрады. Десульфирленген және сульфирленген пішіндері бар. Олар бірдей биологиялық белсенділікке ие. Түрлі гастриндтер пептидтік тізбек құрайды, олар 34 және 13 аминқышқылдары. Физиологиялық рөл Гастрин асқорыту органдарының функциясын реттеуші. Асқазандағы тұз қышқылы бөлнеуіне, асқазандық секрециясын және ұйқы безі шырындарын бөлінуін күшейтеді. Өт шығарушы, асқазанның қозғалыс белсенділігін және ішегін, тонусын өзгертеді. Қарын қалтырысының созылуында қанды шығарады және адам химиялық тітіркендіргіштерге қозғалысын білдіреді, сол сияқты тітіркеніштер ықпалымен кезеген жүйкелерге түседі, және қанның химиялық факторлары, (мысалы, кальций, адреналин). Гастриннің химиялық түзулері жүзеге асырылған. Дереккөздер
Сіркелер

Cіркелер- биттер жұмыртқасы. Жоғары қақпашасы бар қорғаныс қабықшамен жабылған. Жүйелі белгісі, қақпаша пішіні. Адамдағы, (көйлектік) биттің ұзындығы 1 мм дейін болады. 25-37°С 16-5 күнге дейін биттер дамиды. Көйлек биттің шешілмеген киімде 30-31°С дамуы 7-10 күнге дейін созылады, шешілген кезінде, 6 аптаға дейін. Дереккөздер
Сот ісін жүргізу тілі

Сот ісін жүргізу тілі - Қазақстан Республикасында сот ісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал қажет болған жағдайда, сот ісін жүргізуде орыс тілі немесе басқа тілдер мемлекеттік тілмен тең қолданылады. Дереккөздер
Мәмілелер тілі

Мәмілелер тілі - Қазақстан Республикасында жеке және заңды тұлғалардың жазбаша нысанда жасалатын барлық мәмілелері қажет болған жағдайда басқа тілдердегі аудармасы қоса беріліп, мемлекеттік тілде және орыс тілінде жазылады. Шетелдік жеке және заңды тұлғалармен жазбаша нысанда жасалатын мәмілелер мемлекеттік тілде және тараптар үшін қолайлы тілде жазылады. Дереккөздер
Гнулар

Гнулар — қуысмүйізділер тұқымдасына жататын бөкен туысы. Дене ұзындығы, 170-240 см, шоқтығының биіктігі 90-145 см. Ұрғашысы да еркегіде мүйізді, ұзындығы 85 см. Денесінің алдыңғы жағындағы жүндері ұзын. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Африканың, шөпті және бұталы далаларында 2 түрі бар. Кішкентай құрып тіршілік етеді. 1, сирек 2 бұзауды болады. Құруға арналған, ұлттық саябақтарда ғана сақталған. Оңтүстік Африкада қара гну тек еріксіз жағдайда сақталған ХТҚО Қызыл кітабында, саны өсуде. ]] Жүктілік кезеңі Гнулардың жүктілік кезеңі 8,5 айға дейін жалғасады. Дереккөздер
Ақындар үні

«Ақындар үні» - Батыс Қазақстан облыстық бірінші ақындар айтысы жарияланған жинақ. 1958 ж. Орал қаласында жарық көрді. Кітап сол кездегі облыстық партия комитетінің хатшысы М.Рымжановтың «Айтыс — қазақ халқының бағалы медени дәстүрі» деген кіріспе мақаласымен, ақын Ә.Қоңыровтың беташар өлеңімен ашылған. Редакция тарапынан берілген андатпада «бұл кітапқа облыстық айтысқа қатысқан ақындардың бәрінің де өлеңдерін енгізу мүмкін болмады. Қалың жұртшылықты таныстыру мақсатымен бірнеше ақынның ғана айтысы кейбір қысқартулармен басылып отыр» дейді. Жинаққа айтысушы аудан ақындары — Х.Әбілов (Қаратебе) пен Н.Нағымовтың (Казталовка), С.Мүқанов (Фурманов) жене Р.Ахметовтің (Чапаев) С.Ермүхамбетов (Женібек) пен Ә.Қоңыровгың, сондай-ақХ.Қыдыров (Орал қ.) пен МДосқалиевтың (Берлі) өлеңдері, суреттері жарияланған. «Ақындар үні» кітабының соңында ақын Досқалиевтың қорытынды өлеңі берілген. Пайдаланған әдебиттер
Құжаттама жүргізу тілі

Құжаттама жүргізу тілі - Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары жүйесінде, ұйымдарында, меншік нысанына қарамастан, статистикалық-есеп, қаржы және техникалық құжаттама жүргізу мемлекеттік тілде және орыс тілінде қамтамасыз етіледі. Дереккөздер
Абиоз

Абиоз –– физикалық немесе химиялық тәсілмен микроағзаларды жою. Бұл принцип ет және көкөніс консервілерін оларды бумен стерилдеуден кейін сақтау, негізіне алынған. (мысалы, сүтті пастеризациялау (қайнату). Дереккөздер
Әлжан (көл)

Әлжан — Ақжайық ауданында, Қурайлысай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, «Орал» санаторийінің оңтүстік-шығыс бағытында 110 км қашықтықта орналасқан көл. Суы түнық, құмның ортасына орналасқан. Аумағы 1.7 км². Көл жауын-шашын және жерасты суларымен толығып өтырады. Судың минералд. 2,72 г/л. Ең терең жері 15 м. Көл түбіндегі балшық науқас адамдарды емдеу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Жабайы бұқа

Жабайы бұқа немеесе Гаур - ірі, күшті бұқа. Bibos тұқымына бантенг пен купрем кіреді. Жүні қысқа болғанмен, тығыз тұрады. Таулы ормандарда, бамбукты джунглилерді, Үндістан, Үндіқытайдың түбектерін және Малакка аралын мекендейді. Шөппен, бамбуктың өркендерімен және бұталарымен қоректенеді. Шомылуды ұнатады. Таңертең және кешке жайылады да, түнде, күндіз ұйықтайды. Гаурлар топтанып жүреді. Үйірдің көсемі өте тәжірбиелі кәрі сиыр болады. Бұзауларды анасы қорғайды. Жауларына маңдайымен емес, бір жанымен шабуыл жасайды, басын төмен салып, аяғын бүгеді де бір мүйізімен соққы береді. Сипаттама Дене ұзындығы 3 м дейін. Шоқтығының ұзындығы 2,2 м дейін. Мүйіздері көлемді орақ секілді қайырылған, ұзындығы 83 см. Мекендеуі Үндістанда, Непалда, Үнді-Қытай аралшаларда мекендейді. 600-1700 м дейін биіктіктегі таулы ормандарда үйір-үйір болып өмір сүреді. Саны азаюда, ұлттық саябақтарда ғана сақталып алған. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Гаурдың, Жабайы бұқаның үй пішіндесі, гаял. ]] ]] Қауіп-қатер Гаурлар жойылып бара жатқан жануарлар болып саналады. Аң аулау және сиыр эпизоотиясын жұқтыру салдарынан гаур популяциясы айтарлықтай қысқарды. Бүгінгі таңда 20 мыңға жуық гаурлар әртүрлі шектеулі аймақтарға шашыраңқы табиғатта өмір сүреді. Әртүрлі елдердегі гаурлар санының дамуы өте әртүрлі: Үндістанда популяциялар 1990 жылдардан бастап біршама өсе алды және бүгінде барлық гаурлардың 90% құрайды. Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде жағдай қиын, барлық популяциялар жойылу қаупінде. Дереккөздер
Газконденсат

Газконденсат, Газ қоймалжыңы — жер қойнауына тән термодинамикалық жағдайларда газ немесе бу түрінде кездесетін, мұнай көмірсутектерінің тез қайнайтын сұйық түрлері мен газ күйіндегі түрлерінің өзара астаса отырып еруі нәтижесінде түзілетін табиғи жүйе. Суыңды және қысым мөлшерінің атмосфералық қысымға шейін төмендеуі нәтижесінде бұл жүйелер сұйықтарға немесе қоймалжындарға айналады. Газконденсаттың газды бөліктері әдетте қою газдардан тұрады. Мұнайы басым кен орнында тығыздығы әдетте 0,78-0,8 г/м 3 , қайнау температурасы 200-350°С. Облыста 22 Газконденсат кен орыны бар. Ірілері: Қарашығанақ, Шынар (Чинарев), Токарев, Цыганов, Ульянов, Гремякин, Теплов, Дария, Ростоша, Каменка, Қарағай, Әукетайшағыл, Порт-Артур (Ақпәтер), т.б. Дереккөздер
Заң кеңесшісі

Заң кеңесшісі - Кәсіпорын, мекеме, ұйымның Құқықтық қызметінің қызметкері. Заң кеңесшісіне әкімшілік (өзінің құзыреті шегінде) шығаратын бұйрықтар мен өкімдердің заңдылығына бақылау жасау, шарттарды жасауға қатысу, әкімшілік пен қызметкерлерді ағымдағы заңнамалар туралы ақпараттандыру және құқықтық көмек көрсету; соттар мен төрелік соттарда аталмыш ұйым не талапкер, не жауапкер сапасында қатысатын істерді жүргізу жүктеледі. Дереккөздер
Батырбек Әлжанов

Әлжанов Батырбек (1892, Орал облысы, Орал уезі, Қароба болысы, Бұлақсай ауылы - өлген жылы белгісіз) - Жайық өңірінде баспасөз ісін ұйымдастырушылардың бірі, Азамат соғысына қатысушы. Тегі - төлеңгіт. Ауыл молдасынан хат танығаннан кейін орта рушдия медресе, болыстық орыс-қазақ мектебін бітірді. Ауылда шаруашылықпен айналысты. 1917 ж. Ақпан революциясынан соң болыстық кооператив ұйымдастыру ісімен шұғылданды, болыстық земство управасы жанындағы азық-түлік бөлімінде жұмыс істеді. Ә. Әйтиев, С.Арғыншиев, М. Ипмагамбетовтің ықпалында болды. Осы топ Азамат соғысы кезінде ақ казактар мен большевиктер текетіресінің соңын баққан алмағайын кезеңде айтылмыш үштіктің тапсырмасымен астыртын мәлімет жинау жұмысына қатысты. Орал медресесінде оқып жүрген бөкейлік төлеңгіт болып, Ойын уәлаяты аумағындағы Өлеңті, Тұздыкөл ауылында бала оқытты, нағашысын іздеген болып Батыс Алашорда үкіметі орналасқан Жымпиты атырабын аралап, мәлімет жинады. 1918 ж. Бұлдырты, Кеңащы, Өлеңті, Тұздыкөл, Қашарсойған бағытында әлденеше рет барлау мақсатында болып қайтты. 1919 жылдан бастап Түркістан майданындағы 1-Қызыл армияның тапсырмаларын орындады. Екі рет Алаш милиция отрядының қолына түсіп, қашып құтылды. Азамат соғысынан кейін Орал губернаторы «Қызыл ту» газетін алғаш шығарушылардың бірі. 1920-1923 ж осы газеттің жауапты хатшысы. 1923 -1925 ж. республикалық «Жас қайрат» («Лениншіл жас») журналында жауапты қызметтер атқарды. 1925 ж. Ембі-Доссор ауданы кәсіподақ комитетінің хатшысы болды. 30-жылдары Орал губерниясында, округінде аудандық деңгейдегі әр түрлі қызметтер атқарды. Жайық өңіріндегі рев. қозғалыс, Азамат соғысы тарихынан естелік жазып қалдырды. Әлжанов естелігі идеологиялық бұрмалаудан ада шынайылығымен, объективтілігімен ерекшеленеді. Атап айтқанда, 1918-19 ж. аумалы-төкпелі қысталаң шақтарда М. Ипмағамбетовтың Батыс Алашордаға бейімділік танытқан кезі болғанын, бұл орайда X. және Ж Досмұхамедовтермен арада немере інісі Н.Ипмағамбетов арқылы келіссөз жүргізгенін анық жазды. Дереккөздер
Қос қанатты қан сорғыштар

Қос қанатты қан сорғыштар - қос қанатты әртүрлі тұқымдастар қан сорғыштар түрлерінің жиынтығы. Олар құрамына қансорғыш масалар, шіркейлер, құмытылар, үнсіз масалар, соналар, күйдіргі шыбындар кіреді. Арктика және Антарктиданы есептемегенде барлық жерлерде кездеседі. Әдетте, тундра мен ормандарда. Қан сорғыш насекомдар бірігулерінің кешені түрлердің географиялық орналасуына, мерзімге, тәулік уақытына қарай өзгереді. Жәндік шоғырларында тек ұрғашылары ғана болады. Жануарлардың немесе адамның қан капиллярын тұмсығымен тесіп жәндіктер қанға сілекейін енгізеді, сол канның ұюына кедергі жасайды, жергілікті және жалпы ағзада аллергиялық реакция туғызады.. Жұқпалы аурулар қоздырушыларын тасымалдайды. Адамды қаг сорғыштар шаққан жері қышып ауыртады, өнімділігі төмендейді, үй және жабайы жануарларды арықтатады. Дереккөздер
Пайдаланылған газдар

Пайдаланылған газдар — іштен жанатын двигательдердің, өнеркәсіптік қондырғылардың және кәсіпорындардың (өнеркәсіптік газдар) атмосфераға шығаратын газ тәріздес өнімдері. Олар реттелген (құбырлармен шығарылатын) және реттелмеген (қуысқа, үйге кіретін және т.б.) түрлерге бөлінеді. Дереккөздер
Бекет ата мешіттері

Бекет ата — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет Ата есімімен байланысты жер асты ғимараттарының ортақ атауы. Тарихы Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. Бекет Мырзағұлұлы (1750–1813) — әулие, халық батыры, абыз көреген, ағартушы, сәулетші. Туып, өскен жері Жем өзені бойындағы Ақмешіт Құлжан, Маңғыстау өңірі. Бекет Атаның білімдарлық, батырлық, әділдік, еңбексүйгіштік, абыз көріпкелдік қасиеттері өз дәуірінде ерекше танылған. Халық оны айрықша қадірлеп, әулие тұтқан. Адайлар өзінің ұранына айналдырған. Халық Бекет Атаның өмірін, қысылғанға жар болған ерекше қасиетін, әулиелігін ықыласпен әңгімелеп, ұрпақтан ұрпаққа ұластырған. Тізімі және сипаттамасы Бекет Ата бес мешіті бар. Оның бірі маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда», бесіншісі Маңғыстау ауданы Тобықтыда дейді. Бекет Ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Бекет Ата ескерткішінің бірі - Жем өзені бойындағы Ақмешітте, Құлсары қаласына жақын жерде. Әктасты жартасқа қоржын там етіп ойып жасалған шағын ғимарат. Оның басына кейін қос кесене тұрғызылған. Екіншісі - Ескі Бейнеуде, ұлутасты шатқалға қашалған. Бөлмелері құлап, үгітіліп, байырғы қалпын жоғалта бастаған. Баялыдағы ескерткіш-ғимараттың жай-күйі мәлім емес. Бекет Атаның Оғыландыдағы жер асты ғимараты жақсы сақталған. Оңтүстік Үстірттің Маңғыстау ойысына тірелген бір тұмсығының үзіліп қалған шоқысына қашалған. Үш-төрт қанат киіз үй көлеміндей үш бөлме. Бекет ата мүрдесі осы бөлмелердің бірінің іргесіне қашап орналастырылған. Немересі Мұрынньң мүрдесі де осы бөлмеге қойылған. Кіреберіс бөлмеден жоғары шығатын есік арқылы жоғары бөлмеге баруға болады. Онда Бекет Атаның қызы жерленген. Дереккөздер
Фокус (физика)

Оптикалық жүйенің тоғысы - жүйеге оның оптикалық осіне параллель түсетін жарық сәулелерінің оптикалық жүйені өткеннен кейін түйісетін нүкте. Фокус (лат. fokus — ошақ) — 1) математикада қисық сызықтың (эллипстің, гиперболаның немесе параболаның) кез келген М нүктесіне дейінгі қашықтығының сол нүктеден белгілі бір түзуге (директрисаға) дейінгі қашықтығына қатынасы тұрақты шама (эксцентриситет) болатын нүкте; 2) оптикада — оптик. жүйенің бас оптиka осіне параллель болып түскен сәулелердің одан өткеннен кейінгі тоғысатын (жиналатын) нүктесі. Әрбір оптикa жүйенің алдыңғы (нәрсе орналасқан кеңістікте) Фокусы және артқы (кескін орналасқан кеңістікте) Фокусы деп аталатын екі Фокусы болады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Қаршыға Есімсейітова

Қаршыға Есімсейітова - 1959 жылы 17 желтоқсанда Қызылорда облысы, Сырдария ауданында Қызылжарма ауылдық округінің Коммунизм бөлімшесінде туған. Өмірбаяны 1976 жылы Қызылорда қаласындағы 43 мектепті бітіріп, сол жылы Шиелі ауданындағы «Өскен өңір» ғазетінде еңбек жолын бастаған. 1982 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. «Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газетінде, «Қазақстан мектебі» журналында, Республикалық халық шығармашылығы орталығында, Қазақ радиосының балалар мен жастар редакциясында қызмет еткен. Қазір «Қазақстан — Қызылорда» телеарнасының редакторы. Шығармашылығы «Таңбалы тас», «Қорқыт», «МұстафаШоқай», «Сыр өңірінің түлғалары» атты сериялы деректі фильмдердің авторы. Республика баспасөзінде өлеңдері 1978 жылы тұңғыш жариялайды. 1986 жылы «Қарлығаш» ұжымдық жинағына өлеңдері енген. 1994 жылы «Аңсағай атамекенім» атты кітабы жарық көрді. Марапаттары 1997 жылы Журналистика саласындағы еңбегі үшін Журналистика академиясының «Алтын жүлдызын» иеленген. Облыс әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған (2004). Дереккөздер
Карл Карлович Геке

Карл Карлович Геке (туып - өскен жері белгісіз) - Ресей армиясының полковнигі, Орынбор губернаторлығындағы Перовск қамалының ерекше тапсырмалар жөніндегі әкімі. 1836 жылғы Бөкей ордасында И. Тайманұлы, М. Өтемісұлы басқарған көтеріліс Жәңгір хан ордасын талқандау қаупін туғызғанда, көтерілісті басуға Геке жіберілді. 1837 ж. ол Жәңгір ханның және оны жақтаушылардың көтеріліске қарсы қимылдарына басшылық етті. Геке жарлығы бойынша Кулагин және Горск қамалдары мен Зеленов бекінісінен жазалаушы отрядтар келіп, Теректі құмы мен Тастөбеде көтерілісті басты. Қазақ ауылдарын аяусыз талап, көтеріліске қатысушылардың бір бөлігін тұтқынға алды. Исатай мен Махамбет құтылып кетті. 1838 ж. Геке отряды Бөкей ордасынан кері шақырып алынды. Кейін Ақбұлақ соғысына жазалаушы отрядты бастап келді. Дереккөздер
Әлібаев Насихат Төреғазыұлы

Әлібаев Насихат Төреғазыұлы (1912, бұрынғы Гурьев облысы, Теңіз ауданы, Зармат ауылы - 23.10.1970, Орал қаласы) — дәрігер, Қазақстанның еңбек сіңірген медицина қызметкері, медицина майоры (1946). 1936 ж. Алматы медицина институтын бітірген соң бұрынғы Теңіз ауданында (Атырау облысы) аурухана меңгерушісі болған. 1941-46 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, дивизия госпиталының хирургы, госпиталь бастығы міндетін атқарған. Майданнан оралған соң Орал қалалық 1-аурухананың бас дәрігері (1946-52), медицина училище директоры, облысы санитарлық авиация ст-ның бастығы (1952-60), Орал қалалық 2-аурухананың бас дәрігері (1960- 70) болды. «Қызыл жұлдыз», 2-дер. Ұлы Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Аббревиация

Аббревиация –– түрдің немесе жеке дара ағзаның онтогенезінде арғы тегіне тән кейбір ерекшіліктерін немесе даму фазаларын жоғалтуы. Бұндай өзгерістер онтогенездің соңғы фазаларында неотения немесе фетализацияда орын алады. Дереккөздер
Иоганн Готлиб Георги

Иоганн Готлиб Георги, Иван Иванович (31 желтоқсан 1729, Вахгольцхоген (Померания) - 8 қараша 1802, Петербург) - табиғат зерттеушісі, ғалым, этнограф. Өмірбаяны * Упсала университетінде (Швеция) оқыған. * 1770 ж. Петербург FA-ның шақыруымен Ресейге келіп, елдің азиялық бөлігінің табиғаты, халқы жөнінде мағлұматтар жинау мақсатында ұйымдастырылған ғылым экспедицияларға қатысты (1771). * 1772 ж. П.С.Палластың экспедициялық отрядының құрамында Батыс Сібір мен Оралға сапар шегіп, Орынбор, Орал, Астрахан қалаларында болды. * 1774 ж. 10 қыркүйекте Петербургке оралды. «Георгидің Ресей мемлекетін мекендеген барлық халықтарды сипаттау» (Петербург, 1776-77) аталатын тарихи-этнографиялық деректер қамтылған еңбегінде қазақтарға қатысты құнды мәліметтер берілген. * 1783 ж. 13 ақпанда Петербург FA-ның (химия кафедрасы бойынша) толық мүшесі болып сайланды. Дереккөздер
Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев

Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев (5 қыркүйек 1941, Астрахан облысы, Красноярск ауданы, Байбек ауылы — 5 желтоқсан 2023) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, дипломат. КОКП ОК мүшесі (1990–1991). 1966 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1966–1972 жылдары Жәнібек ауданындағы «Талов» кеңшарында агроном, 1972–1974 жылдар Жәнібек ауданы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, 1974–1978 жылдары Орал облысы ауыл шаруышылығы басқармасы бастығының 1-орынбасары қызметтерін атқарды. 1978–1980 жылдары Мәскеудегі халық шаруашылық академиясының тындаушысы болды. 1980–1985 жылдары Талдықорған облысы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, кейін Талдықорған аудан партия комитеті төрағасының 1-хатшысы, 1985–1986 жылдары Орал облысы атқару комитетінің 1-орынбасары, 1986–1991 жылдары Орал облысы партия комитетінің 1-хатшысы, 1991–1992 жылдары Орал облысының кеңесінің төрағасы, 1992–1993 жылдары Орал облысының әкімі,1993–1994 жылдары Көкшетау облысының әкімі қызметтерін атқарды. 1994–1999 жылдары дипломаттық қызметте болды (Қазақстанның Өзбекстандағы және Украинадағы елшісі). 1999 жылдан ТМД елдері атқару комитетіндегі Қазақстанның уәкілі. Дереккөздер
Заңдық фактілер

Заңдық фактілер — нақты құқықтық қатынастардың туындауы (өзгертулер, тоқтатулар) үшін негіз болып табылатын заңда қарастырылған жағдайлар. Заңды фактілер: оқиғалар және әрекеттер болып екі топқа бөлінеді. Оқиғa — адамдардың еркіне тәуелсіз пайда болатын заңды маңызды фактілер (мысалы, қар көшкініндегі өлім). Әрекет — адамдардың ерік білдіруі (яғни, олардың саналы қызметінің нәтижесі) болып табылатын өмірлік фактілер. Өз кезегінде фактілер, дұрыс құқықты (құқықтық нормалардың жазылуларына сәйкес келетін), дұрыс емес құқықты (құқық бұзушылық болып табылатын заңға қайшы келетін) әрекеттер болып бөлінеді. Дереккөздер
Тырдулар

Авдоткалылар тырду - татреңтәрізділер отрядына жатқызады. Ұзындығы 40-57 см. Аяқтары үш саусақты. Қауырсыны сарғыш «шөл дала» түсті. Негізгі мекені дала, шөлдала, өзен және теңіз жағалары. Қазақстанның оңтүстігінде бір түрі кездеседі (Burhinus pedicnemus) тырду, көшпелі кұс, Қазақстанға наурыз айында ұшып келеді де тамыз айында қайтады. Дереккөздер
Гейтоногамия

гүлде (Primula vulgaris ) кәдiмгi. 1 - аталықтар, 2 - аяқтағы ауыздары бар бағаналары. Сол жағында - ұзын таяулы гүл, оңнан солға - короткостолбчатый.]] Гейтоногамия - (грекше: geiton - көрші және гамия) -бұл бір өсімдік түрі арасындағы тозаңдану бір өсімдіктің тозаңы екінші өсімдіктің аналық аузына түсуі. Мысалы: сәбіздің гүлдену кезінде жәндіктер жиналған тозаңды бір өсімдіктен, екінші өсімдіктің аналық аузына апарады. Дереккөздер
Заң күші

Заң күші - Мемлекет пен құқық теориясында заң күшін жалпы алғанда нормативтік құқықтық акт міндеті ретінде түсінеді және басқа актілер немесе оларға бағыныштылар алдында ол басымдыққа ие болады. Дереккөздер
Алғабас (Ақжайық ауданы)

Алғабас — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Алғабас ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Чапаевтан солтүстік-батысқа қарай 65 км жерде, Жайықтың Көшім тармағы мен Дүре жайылмасы аралығындағы жазық келген қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1244 адам (628 ер адам және 616 әйел адам) болса, 2009 жылы 1264 адамды (637 ер адам және 627 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1030 адамды (523 ер адам және 507 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1963 жылы «Алғабас» қой өсіру кеңшары ретінде қаланды. 1993 жылға дейін "Верхний Вологин" селосы аталып келді. 1997 жылдан кеңшар негізінде 29 шаруа қожалығы мен 1 ЖШС жұмыс істейді. Алғабаста және ауылдық округ құрамындағы Қарағай, Бесоба, Тоған, Жаңажол, Тегісжол ауылдарында 2 орта, 2 орталау, бастауыш мектеп, 2 мәдениет үйі, 5 кітапхана, дәрігерлік амбулатория мен 5 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауыл көшелері * А. Сапаров көшесі * Б. Смайлов көшесі * Бейбітшілік көшесі * Е. Орақбаев көшесі * Ж. Сидағалиев көшесі * З. Жұбандықов көшесі * Қ. Еділбаев көшесі * Орталық көшесі Дереккөздер
Заңдық жауапкершілік

Заңдық жауапкершілік - Құқық, құқықтық қатынастар талаптарын орындауға мемлекеттік мәжбүрлеу, оның әрбір тарапы өзінің іс-әрекеті үшін екінші тарап, мемлекет пен қоғам алдында жауап беруге міндетті. Заңдық жауапкершілік: қылмыстық, әкімшілік, азаматтық, тәртіптік болып өзара бөлінеді. Дереккөздер
Әлікей Бесәліұлы

Әлікей Бесәліұлы (1831, Бөкей ордасы ауданы, Кетекөл ауылы - 1915, сонда) — күйші, композитор. Әлікей өзінің аталас туысы, дәулескер күйші Дәулеткереймен етене араласып, оны ұстаз тұтқан, күйшілік дәстүрін жалғастырған. Әлікейдің ел арасына кең тараған «Қоңырала», «Байжұма», «Ақжелең», «Аңшылық», т.б. күйлеріне лирикалық нәзік сезім, романтикалық асқақтық, сыршылдық тән. Дереккөздер
Еңбек қатынастары

Еңбек қатынастары (ағыл. labor relations) - Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында, еңбек шартында, ұжымдық шартта көзделген құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру үшін қызметкер мен жұмыс берушінің арасында туындайтын қатынастар. Дереккөздер de:Erwerbstätigkeit en:Employment fr:Emploi is:Atvinna ja:雇用 no:Ansettelse ru:Трудовые отношения simple:Job sr:Запослење
Алғабас қорықшасы

Алғабас қорықшасы – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ботаникалық-зоологиялық қорықша. Маңызы Аумағы 3950 га. Жойылып бара жатқан және сирек кездесетін аңдар мен өсімдіктерді қорғау мақсатында ұйымдастырылған. Дереккөздер
Александр Александрович Горбачев

Горбачев Александр Александрович (1947 жылы туған, Қызылорда қаласы) - ғалым, педогогика ғылым кандитаты (1984), профессор, Мәскеудегі Халықаралық ақпараттандыру академиясының корреспондент мүшесі (1994). 1975 ж. Шымкент мәдениет институтын бітірген соң ғылым-педогогика жұмыспен айналысқан. Қазақстандағы мәдениеттану ғылымы бойынша тұңғыш профессор атағын алған. 1992 ж. бұр. Батыс Қазақстан мәдениет институттың кафедра меңгерушісі, содан соң проректоры болған. Оның зерттеу еңбектері мәдени мекемелерді көркемдікпен безендіру және дизайн мәселелеріне арналған. 50-ден аса ғылым еңбектің, соның ішінде «Қол бостағы бейнелеу шығармашылығының педагогикасы≫ (1993), ≪Декоративтік және жарнамалық қызмет≫ атты (1994) кітаптардың авторы. Дереккөздер
Талғат Ешенұлы

Талғат Ешенұлы - 1974 жылы 15 қазанда Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей облысы), Аякөз ауданы, Тарбағатай ауылында туған. *1991 - 1996 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің журналистика факультетінде оқыды. *1996 — 1998 жылдары « Заман -Қазақстан», «Жас алаш» газеттерінде жұмыс істеді. *1998 — 2004 жылдар аралығында Қазақстан Республикасының Ақпарат министрлігінде, Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде жауапты қызметтер атқарды. *2004-2005 жылдары Жас алаш» газетінің Астанадағы тілшілер қосынының жетекшіл болды. *2005 — 2008 жылдары «Жас қазақ» республикалық қоғамдық-саяси апталығының бас редакторы. *2008-2009 жылдары ҚР Президенті Әкімшілігінде сектор меңгерушісі. *2009 жылдан бері «Нұр Отан» партиясы Төрағасы бірінші орынбасарының кеңесшісі. Жетістіктері Ж.Нәжімеденов, Т.Айбергенов атындағы сыйлықтардың лауреаты. «Шабыт» халықаралық шығармашылық фестивалінің жеңімпазы (1998 жыл). ҚР Президенті стипендиясының иегері (1999 жыл). «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты (2006 жыл). Дереккөздер
Гнюсотектестер

Гнюсотектестер - элекрлі тұтасқанаттылар, шеміршекті балықтар отряды. Ұзындығы 1,8 м, салмағы 90 кг дейін. Басқа скаттар сияқты денесі тығыздалған, бірақ та біршамалы жуан және дөңгеленген, құйрық бөлігінен шектелен. Басқа шеміршекті балықтарда айырмашылығы дененің екі жағында орналасқан бас және кеуде жүзбе қанаттар аралығында электрлік және өзгерген бұлшық еттері. Олардың салмағы дененің 1/6 салмағындай 3 тұқымдастар: гнюстар, нарктілер және темеровтар; 10 туыс, 30 астам түрі, Атлант, Тынық және Үнді мұхиттары мен Жерорта теңізінде кезедеседі. ТМД суларында кездеспейді. Тұқымдастары арқа жүзбеканат санынан ажыратылады. Жағалау түрлері, аз қимылды су түбі балықтары, пелагиалийде сирек кездеседі. Басқа түрлерден айырмашылығы, олар ашық түске боялған, (денелерінде қара және қара-көк дақтар бар) жұмыртқада тірі Азығын электр тоғымен өлтіріп, омыртқасыздармен және балықтармен қоректенеді. Адам өміріне өте қауіпті болуы мүмкін. Дереккөздер
Жас дәурен

Жас дәурен - балалар кешені. Ол 1996 ж. ата-анасы жоқ балаларға тәрбие беріп, оқыту және кәсіпке баулу мақсатында ұйымдастырылған. Орал қаласына таяу, Шаған және Деркөл өзендерінің қиылысындағы көрікті жерде орналасқан. Кешен құрамында балабақша, балалар үйі, жалпы білім беретін мектеп, «Мұрагер» ұлттық қолданбалы өнер мектебінің филиалы, емдеу-сауықтыру корпусы, 12-кәсіптік-техникалық лицей филиалы кіреді. Қазір мұнда 430 жетім бала бар. Олардың 3-7 жастағылары балабақшада тәрбиеленіп, мектеп жасына толған соң балалар кешеніне ауысады. Жалпы, тәрбиелік-әлеуметтік шаралар отбасылық үлгіде ұйымдастырылады. Кешен мектебінің кластарында сабақ қазақ және орыс тілінде жүреді. Соңдай-ақ бүлдіршіңдерді ұлттық өнерге, нақты кәсіпке баулитын кабинеттер, бөлімдер жұмыс істейді. Дереккөздер
Заң міндеттілігі

Заң міндеттілігі - Аталмыш (нақты) құқықтық қатынас қатысушысының — осы міндеттерді арқалаушы ретінде, басқа қатысушының субъективті құқығы жүзеге асуы үшін өзін лайықты ұстауының заңмен анықталған шарасы. Оны бұзу мемлекеттік мәжбүрлеу шарасының көмегімен, алды алынатын және жазаланатын талап. Дереккөздер
Дубовицкий Александр Абрамович

Дубовицкий Александр Абрамович (1899 — өлген жылы белгісіз) - жазушы. Қазақстан Жазушылар одағының облыстағы өкілі қызметін атқарған. «Өткен күндер», «Отан үмытпайды», «Чапайдың баласы», «Отан есіңде» және т.б. повестер мен әңгімелер жинақтары жарияланған. Онда өлкенің табиғаты, адамдарының өміpi, әсіресе Жайық өңірінде болған Азамат соғысы оқиғалары бейнеленеді. Дереккөздер
Гелада

Гелада - мартышка тектестер туысы. Геладаның 1 түрі бар. Сипаттама Еркектерінің ұзындығы 80 см, салмағы 25 кг, ұрғашылары едәуір кішірек. Құйрығының ұзындығы 50-60 см, құйрығының ұшы үлпілдек. Еркектерінің арқасын және иығын ұзын қоңыр, шоколад түсті шаштар жапқан. Денесінің төменгі жағының шаштары ақшыл түсті. Мойын және кеудесін жалаңаш тері жаппаған орындар бар. Еркектері мен ұрғашыларының жыныстық циклге байланысты жалаңаш терінің учаскесі қозған кезде қызарады. Басы дөңгелекше, бет пішінінің бөліктері ойыс, таңқы мұрын. Ойылған құйымшақтары, ұртқалталары, ым және қимылмен павиандарды еске түсіреді. Мекендейтін жер Биіктігі 2000-5000 м Эфиопия тауларында мекендейді. Байбаламдар Жергіліктілер тау батқылдарында өмір сүреді. Ірі, (400 үй шамада), нашар ұйымдастырылған үйірлерімен жүреді. Қыста суықтан сақтану үшін төмен түседі, екпе жерлерге көп зиян әкеледі. Еріксіз жағдайда гелада мен гамадрилден ұрықталған өсімталдық гибридтер алынған. Дереккөздер
Бұрмалау

# Әлдебір нәрсені қолдан жасау; әлдебір шынайы нәрсені жалған, алдамшы жаймен алмастыру, саналы түрде бұрмалау. # Қасақана мақсатпен сыртқы түрін сақтай отырып, сатылатын заттың сапасын жаман жағына қарай өзгерту. # Шын нәрседей етіліп ұсынылатын (мысалы, құжаттарды жалған ету)жасанды, қолдан жасалған зат. Дереккөздер ar:مزيف be:Фальсіфікацыя be-x-old:Падробка bg:Фалшификация bs:Falsificiranje ca:Falsificació cs:Padělek de:Fälschung en:Counterfeit es:Falsificación fi:Väärennös fr:Contrefaçon hr:Krivotvorenje it:Contraffazione ja:偽造 ko:위조 lt:Falsifikatas pl:Fałszerstwo ro:Contrafacere ru:Фальсификация sh:Falsificiranje simple:Counterfeit tr:Kalpazanlık uk:Фальсифікація yi:פאלשע געלט zh-yue:假貨
Ғазиз Ештанаев

Ғазиз Ештанаев - 1958 жылы 22 наурызда Қарағанды облысы, Шет ауданы, Кеншоқы кеңшарында (қазіргі Нұра ауылы) туған. Руы қожа. * 1976 жылы - Шет ауданы орталығындағы кәсіптік-техникалық училищеге түсіп, машинист-тракторшы мамандығын алған. * 1982 жылы - Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетін тамамдаған. * 1982 жылы - Шет орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, мектеп директоры; * 1988 жылы - республикалық тәжірибе сынақ нәтижесінде белгіленген ауылдық кеңес төрағасының мәдени жұмыстар жөніндегі орынбасары, мәдениет үйінің директоры; * 1989 жылдан - «Сарыарқа» (бұрынғы «Жезқазған шуы») газетінде тілші болып қызмет еткен. * 1992 жылдан бастап - Жезқазған педагогика институтының қазақ тілі және әдебиет кафедрасында оқытушы, * 1996 жылы - қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, * 1998 жылы - кафедра меңгерушісі қызметімен қоса факультет жанынан ашылған «Ұлттық тіл және әдебиет» проблемалық зертханасының меңгерушісі және Ұлытау ғылыми орталығының директоры қызметін атқарған. * 2005 жылдан бері Ө.А.Байқоныров атындағы Жезқазған университетінің тәрбие және жастар саясаты жөніндегі проректоры болып еңбек етуде. Шығармашылығы Өлеңдері бірнеше ұжымдық жинақтарға енген. 1996 жылы «Жыршуақ» деген атпен алғашқы жыр жинағы Жезқазған қаласында, 1999 жылы «Дүние-дүрмек» жинағы Алматы қаласында шыққан. * «Әмина, қасқырлар және ақыр-заман» (1967), * «Ақ қоян — Құмай тазы» (1968), * «Еркетотай» (1972), * «Тентектер» (1974), * «Эхо по кругу» (1976), * «Шалунья» (1983) атты әңгіме, повестердің және «Бәрі де анадай басталады», «Нөсер», «Ала жіп аттағандар», «Беймаза әйел», «Жан алқымда», «Обыр», т.б. пьесалардың авторы. Жетістіктері Қалалық «Жыл ақыны» (2002) және Жезқазған университеті Алтын белгісінің иегері. 1992 жылдан Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 1999 жылы «Доскей Әлімбайұлының әдеби мұрасы және Орталық Қазақстандағы ақындық дәстүр» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Дереккөздер
Пайдаланылатын жануар

Пайдаланылатын жануар(Эксплуатируемое животное; — игеру, пайдалану) — адам үшін қандай да бір пайда алу мақсатымен шаруашылық іс-әрекет жүйесіне қосылған кез келген жануар (соның ішінде үй, кәсіптік, өсірілетін жануарлар). Дереккөздер
Дубров

«Дубров» - 1985 ж. құрылған жергілікті қамқорлықтағы ботаникалық қорықша. Жайық өзеннің сол жағалауындағы 6 км 2 (Терекгі ауд.) жерді алып жатыр. Мұнда емен, көктерек, қайың тоғайы, сирек кездесетін бұта түрлері, қызыл тал өседі «Дубров»-та жойылып бара жатқан 30 шақты өсімдік түрі қамқорлыққа алынған. Дереккөздер
Болат Салахитдинұлы Есмамбетов

Болат Салахитдинұлы Есмамбетов (4 қыркүйек 1932, Ресей, Астрахан облысы, Володар ауданы, Яблонка ауылы — 31 желтоқсан 1983, Алматы) — әскери қайраткер, ҚР-ның Әскери комиссары (1978), генерал-майор (1980). Өмірбаяны * 1952 жылы – Б.М.Шапошников атындағы Тамбов жаяу әскерлер училищесін бітірген. * 1955 жылы – Саратов хим. әскерлерін даярлау курсын бітірген. * 1965 жылы – Мәскеудегі М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны бітірген. * 1975 жылы – К.Е.Ворошилов атындағы Бас штаб академиясын бітірген. * Әскери қызмет бабымен взвод командирлігінен дивизия басшысы лауазымына дейін жоғарылатылған. * САВО әскери дайындау басқарма бастығы, ҚР Әскери комиссары болған, Қиыр Шығыс, Прикарпат, Приволжье, т.б. әскери округтерінде басқарма бастығы қызметін атқарған. Қоғамдық қызметі * ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланған. Марапаттары Бірнеше орденмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пайдалы қазба өндіру

Пайдалы қазба өндіру — жанатын материалдарды (көмір, мұнай, табиғи газ, шымтезек, жанатын тақтатастар, т.б.), кенді, бикенді шикізатты және де басқа пайдалы құрауыштарды жер қойнауынан өндіру. Пайдалы қазба өндіру едәуір шамаға дейін жетеді. Өндірілген табиғи заттектен шығатын таза өнім кейде аз ғана пайызды құрайды. Мысалы, кеннің пайдалы құрамдасы 1 % болса, онда қазылған 100 т кеннен 1 т ғана пайдалы металл алынады. Дереккөздер
Үлпек

Үлпек - ылғап өткізбейтін жұқа эластиқалық жабын. Үлпек қалыптасу - үлпек жасағыштан үлпек қалыптасу үрдісі. Үлпек жасағыш - әдетте мономер, полимер немесе олардың қосындысынан жасалған үлпек қалыптастырғыш зат. Дереккөздер cy:Manblu da:Dun de:Daune en:Down feather eo:Lanugo fi:Untuva fr:Duvet (plumage) ht:Divè io:Ederduno ja:羽毛 nl:Dons no:Dun ru:Пух sv:Dun th:ขนอ่อน uk:Пух zh:绒羽
Еңбекке қабілеттілік

Еңбекке қабілеттілік (ағыл. ability to work; labour ability) - Адамның денсаулық жағдайына қатысты болып табылатын еңбек қызметіне қабілеттілік. Адамның орындауы мүмкін жұмыс сипатына қатысты түрде, жалпы (яғни, кәдуілгі жағдайда қандай да бір жұмысты орындауға қабілеттілік), кәсіптік (яғни, белгілі бір кәсіп, мамандық бойынша жұмысты орындауға қабілеттілік) және арнайы (яғни, белгілі бір өндірістік немесе климаттық жағдайларда - жер астында немесе кессонда (камерада, жәшікте және т.б.), жоғары таулы аудандар немесе Қиыр Солтүстікте жұмыстарды орындау қабілеттілігі) болып бөлінеді. Көлемі бойынша, әдетте, толық және толық емес еңбек қабілеттілігі (шектеулі, ішінара және т.б.) болып бөлінеді. Дереккөздер
Тұрақты қалып

Тұрақты қалып - бұлшықеттердің шамалы ғана (әрбір 2 секундта 1 рет) тітіркенуі жағдайында, олардың ұзақ уақыт бойына тұрақты жұмыс қабілетін туындататын, жұмыстағы бұлшыкеттердің зат алмасуы, тұрақты күйде қуат шығынына сәйкес жүріп отыратын қапыпты жағдай. Дереккөздер
Этикетка

Этикетка - тауардағы, экспонаттағы және т.б дайындаушының атауы мен мекен-жайы, тауардың аты, тұтынушылық құрамы мен сапасы, бағасы және т.б. немесе келтірілген мәліметтердің біреуі көрсетілген жапсырма. Дереккөздер
Микромелия

Микромелия (Місrоmеlіа - кіші пішінді ағзалар) — микромелия. Аяқ-қол қысқару мен басқа органдар мен жүйелердің кемістіктері; даму кемістігі. Мұндай туған бала өмір сүруге бейімсіз, сондықтан аты ажалды микромелия. Дереккөздер
Алғазы Есниязов

Алғазы Есниязов (1889, бұр. Жалпақтал ауданы, «Төрткөл» жайлауы 1972) - аға жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1929-55 ж. Ленин атындағы ұжымшарда, кейін Фурманов атындағы ұжымшарда еңбек етті. 1946-47ж. ол бағымындағы табынды шығынсыз өсіріп, құлын алуда жоғарғы көрсеткішке жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болды. Дереккөздер