kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тілдік жағдаят

Тілдік жағдаят (орыс языковая ситуация) — бір тілдің немесе бір аумақтық-әлеуметтік ортада қызмет ететін тілдік формалардың (жергілікті, әлеуметтік диалектілер, койне, жаргон, тілдің функционалды стильдік түрлері) белгілі географиялық аймақ, болмаса саяси-әкімшілік құрылым шегінде өмір сүру формасынын жиынтығы. Тілдік жағдаят — әлеуметтік тіл білімінің зерттейтін мәселесі. Тілдік жағдаяттың бірнеше типологиялық түрі бар. Олар сандық, сапалық және бағалық белгілері арқылы анықталады. Тілдік жағдаяттың сандық белгілеріне: Тілдік жағдаятқа қатысты тілдердің саны, олардың әрқайсысында сөйлеушілердің саны, қоғамдық қатынаста әр тілдің қолданылу аясының мөлшері, қолдануда басым тілдердің саны т. б. жатады. Тілдік жағдаят бір компонент (бір ғана тілден тұратын) болуы мүмкін, бірақ сирек кездесетін құбылыс. * Мысалы, Исландияда тек бір тілде сөйлейтіндіктен, ондағы Тілдік жағдаят бір тілге ғана байланысты. Тілдік жағдаяттың көп компонентті болуы жиі кездеседі. Ондай жағдайда тілдердің демографиялық, карым-катынастык куаты тек немесе эр түрлі дәрежеде болуы мүмкін. * Мысалы, Бельгиядағы Тілдік жағдаятта француз және нидерланд тілдері тең дәрежеде қызмет етеді. Ал, Батыс Африка елдеріндегі Тілдік жағдаят әр түрлі сипатта: демографиялық қуаты жағынан жергілікті тілдер басым да, қарым-қатынастық қуаты жағынан Еуропа тілдері басым. Тілдік жағдаяттың сапалық белгілеріне: Тілдік жағдаятқа қатысты тілдердің біртектес немесе әртектес болатыны; тілдердің функционалдық сипаты тең немесе ген емес екендігі; мемлекет аумағында басымдық ететін жергілікті тіл ме, әлде кірме тіл ме екендігі жатады. * Мысалы, Мали Республикасында француз тілі, Ганада ағылшын тілі басымдық етеді. Тілдік жағдаяттың бағалық белгілері қарым-қатынастық қызметі, көркемдігі, мәдени қадірі жағынан тілді басқа ұлт, халық өкілдерінің немесе онын байырғы иелерінің бағалауына байланысты. Бұдан тілдің сырттай және іштей бағалануы келіп шығады. Тілді (тілдерді) іштей бағалау нәтижесінде белгілі тілдік ортада өзінің ана тіліне оң көзқарас қалыптасады. Қалыптасқан Тілдік жағдаятқа байланысты бұрынғы Кенестер Одағындағы ұлттық республикаларда билингвизм қалыптасты. Орыс тілі ұлтаралық қатынас құралы болумен бірге қоғамдық қарым-қатынаста да басым қолданылды. Осыдан барып ол елдердегі тілдің қызметінде тепе-теңдік сақталмай, Тілдік жағдаят қалыптасты. Дереккөздер
Тілдік контактілер

Тілдік контактілер (латcontactusжанасу) орыс контакты языковые — бір немесе бірнеше тілдін күрылымы мен сөздігіне ыкпал ететін екі не одан көп тілдін бір-бірімен байланыска түсуі. Тілдік контактілердін әлеуметтік жағдайлары әр түрлі этникалык, тілдік топтардын шаруашылык, саяси т. б. себептермен бір-бірімен жиі карым-катынаска түсуі аркылы аныкгалады. Тілдік контактілер — эр түрлі тілде сөйлеушілердін үнемі байланыс жасауы нәтижесінде пайда болады, ондай жағдайда сөйлеушілер бір мезгілде екі тілді бірдей пайдалануы немесе әркайсысын жеке колдануы мүмкін. Нейролингвистиканын жана мәліметі бойынша Тілдік контактілер екі тілде сөйдеушілердін әркайсысынын өзі аркылы іске асырылады: мидын бір сынары (әдетте сол жағы) бір тілді менгереді, екінші сынары (он жағы) екінші бір тілді түсінеді не белгілі мөлшерде біледі. Мисынарларынын арасындагы байланыс аркылы Тілдік контактілердегі бір тілдін формалары мидын баска сынарына беріліп, баска тілде айтылуғатиіс мәтінге косылады. Тілдік контактілер нәтижесі тіл денгейлерінде эр түрде көрінеді. Тілдік күрылымға неғүрлым кірікпейтіндер арнаулы салалардағы терминдер, сол себегіті олар түгелдей баска тілден ауысып алынады (мысалы, көптеген тілдердегі итальяндык музыка терминдері т. б.). Грамматикалык мағынасымен коса сөз ауысу Тілдік контактілер жағдайында туыс тілдердін арасында болады. Осындай жағдайда аффикстерде сөзжасамдык мағыналарымен бірге грамматикалык мағыналар да ауысып отырады. Тілдік контактілердін әсеріне ұшыраған тілдер эр түрлі өзгеріске түседі. Тілдік контактілердін кеңінен белгілі нәтижелері контактіге түскен тілдердін біреуінін (не екеуінін) фонемалар жүйесінін өзгеруіне байланысты. Костілділік жағдайында кейде байланыска түскен тілдердін біреуі басымдылык жасайды, сөйлеушілер сонын ынғайымен өздері колданатын екінші тілдін сипатын өзгертеді. Тілдік контактілермен байланысты неғұрлым мәртебелі тіл негізгі тіл бейнесінін өзгеруіне эсер етеді (мысалы, араб тілінін араб емес халыктар тіліне әсері). Тілдік контактілер бір тілдін диалекгілері мен солардын біреуіне негізделген әдеби тіл арасында болуы мүмкін. Дереккөздер
Шылбыр жаға

Шылбыр жаға - 1) өзеннің биік жағасын судың шайып-бұзуы салдарынан етегінде пайда болатын (беті тегіс) өсімдіксіз енсіз өңір. Шылбыр жағаның жоғары шегі өзен тасыған кездегі судың деңгейіне сәйкес келеді; 2) кейде су басып қалатын өзен мен канал бойындағы жол. Дереккөздер
Сауытты танк дивизиясы

Сауытты танк дивизиясы — АҚШ, Англия, Франция және бірқатар басқа мемлекеттер армиясындағы жалпы әскери құрама. Ол танкілік, мотожаяу бригадаларынан (полк, батальондардан), бөлімшелерден, әскердің әр түрі мен арнайы әскерлер бәлімшелерінен құралады. Дереккөздер
Сауытты танк қару-жарағы

Сауытты танк қару-жарағы — сауытты танк техникасының машиналарына қондырылатын аспаптар мен автоматтык жүйелер, жою құралдары кешені. Оған кіретіндер: танк зеңбіректері, ракеталық және реактивтік ұшу қондырғылары, пулеметтер, оқ-дәрілер, көздеуіштер, қаруды бағыттау жетектері, ракеталарды басқару жүйелері, қашықтық өлшеуіштер, есептегіштер және баскалар. Дереккөздер
Глосса

Глосса ( - тіл)- бір мәтінде түсініксіз, көне я диалекттік сөздердің немесе сөйлемшелердің аударуы немесе түсіндіруі. :Интерлинеарлы глосса - түсініксіз, көне я диалекттік сөздердің немесе сөйлемшелердің астында жазылған глосса. :Маргиналды глосса - қолжазбаның немесе кітаптың басылымдарында жол шетінде жазылған глосса. :Глоссарий ( - глоссалардың сөздігі) - ескі текстегі түсініксіз сөздерме берілген түсінік, сөздік. :Глоссема - мағынасы, мәні бар нәрсенің бәрі. :Глоссемантика - лингвистикалық теория (структурализмдың бағыттардың бірі). Бұл теория бойынша тіл қарым-қатынастар жүйесі деп саналады. Ол нақты мағыналарға (жеткізу өресінде) және нақты дыбыстарға (мазмұн өресінде) байланысты емес. Дереккөздер
Электр зарядтары

e=1,6*10 -19 Кл Электр зарядының негiзгi қасиеттерi: # Шартты турде зарядтар он және терiс болып бөлiнедi. Бiр аттас зарядтар бiрiн бiрi тебедi, ал аттас зарядтар тартады. # Зарядтар инвариантты яғни оның шамасы санақ жүйесiне байланыссыз. # Электр заряды - дискреттi. # Зарядтар сақталу заңына бағынады, q(зарядтар қосындысы)const. Нүктелiк заряд деп зарядын тасымалдайтын баска нүктеге дейiнгi ара қашықтыққа дейiн салыстырғанда өлшемiн ескермеуге болатын зарядталған нүктенi айтады.
Шымданған карст

Шымданған карст - үсті элговийлік шым топырақты қабатпен жабылған кареттанған тау жыныстарында дамыған карст типі. Беткі сілтілену мен жердің ойылуы арқылы пайда болған пішіндері басым келеді. Жабық кареттармен салыстырғанда шөгу пішіні болмайды. Үлкен Кавказдың солтүстік беткейі мен Орал тауында және т.б. жерлерде таралған. Дереккөздер
Қару белдеуі

Қару белдеуі (Горизонт оружия) — қару ұңғысының каналынан оқтың шығу нүктесі арқылы өтетін көлденең жазықтык. Қару белдеуі көтерілу, лақтыру, кұлау бұрыштары, нысана орны сиякты траектория элементтерін, сондай-ақ траектория биіктігі мен құлау нүктесін анықтауға негіз ретінде қызмет етеді. Дереккөздер
Шыңырау

Шыңырау — Қазақстанның шөлейт және шөл аймақтарыңда ауыз су және мал суаратын су алу үшін қазылатын өте терең құдық. Бұрын көшпенді қазақтар жиі пайдаланған. Шыңырау құдық жер бетінен бастап 15-20 метр тереңдіктегі құдық. Шыңыраудан су шығару үшін доңғалақ шығыр орнатылады. Ал су тартатын кең ыдыс "қауға" көбінесе түйенің мойнағынан (мойын терісінен) жасайды. Оған шамасы бір тоннадай су сияды. Кейде түйенің, жылқының, сиырдың тұтас терілерінен жасалған қауғаларға одан да мол су сияды. Шығыр арқылы тартылатын қауғаны түйемен тартып шығарып бортастан ойылып жасалған үлкен астауға аударатын болған. Дереккөздер
Шырақтың тіке көтерілуі

Шырақтың тіке көтерілуі - көктемгі күн мен түн теңесуі нүктесінің сағат тілімен айналуы мен шырақтың сағаттық дөңгелегінен түзілетін дүниенің солтүстік полюсінің сфералық бұрышы; әдетте а әрпімен белгіленеді, бұрыштардьщ сағаттық өлшемімен көрсетіледі және көктемгі күн мен түн теңесуі нүктесінің сағапық дөңгелегінен шырақтың 0-ден 24 һ -қа дейінгі тәуліктік қозғалысының көрінісіне қарсы есептеледі. Шырақтың тіке көтерілуі Жердің тәуліктік айналуынан өзгермейді және аспан шырақтары координаталарының каталогінде жазылатын координата болып табылады. Дереккөздер
Ылғалдану балансы

Ылғалдану балансы - кез келген жерде белгілі бір уақыт ішіндегі жауын-шашын мен булану мөлшерлерінің арасындағы миллиметрмен өлшенетін айырма. Шөлдердің ішкі бөліктерінде ылғалдану балансы 2000—5000 мм аралығында, ал Үндістандағы Черрапунджиде — 11000 мм шамасында болады. Дереккөздер
Сауытты танк техникасы

Сауытты танк техникасы — сауыт қорғанышы бар, түрлі класты ұрыс машиналарынан тұратын әскери техника. Сауытты техникаларды негізін танкілер құрайды, сонымен бірге Сауытты танк техникасына жаяу әскери ұрыс машинасы (ЖҰМ), БТР, барлау машинасы, баскару машиналары жатады. Танкілердің және солардың базасында жасалатын машиналардың сауыт қорғанышы — снарядқа қарсы, ал басқа машиналардың сауыты оқка, жарықшақка қарсы болып табылады. Сауытты танк техникасы машиналарының қару-жарағы оқпанды артиллерия, пулеметтер, отатқыштар, ракеталық қарулар. Сауытты танк техникасы машиналары экипажды жаппай жою қаруынан қорғау үшін гермитизацияланады және сүзгіліжелдеткіш кәндырғылармен жабдықталады. Олар шынжыр табанды және дәңгелекті болып бәлінеді. Сауытты танк техникасы машиналарының кәбі жүзбелі, кейбірі авиатранспортабельді. Дереккөздер
Қару қолдану

Қару қолдану (Применение оружия) — тиісті жарлықтармен, ережелермен, нұсқаулармен санкцияланған, сондай-ақ командирлердің (бастықтардың) әмірімен (командаларымен) әскери кызметкерлердің, әскери бөлімшелер мен бәлімдердің қару мен ұрыстық техниканы ұрыста қолдануы. Барлық мемлекеттердің қарулы күштеріндегі соғыс қимылдары кезінде Қару қолданудың уақыты мен тәртібі тікелей немесе аға командирлердін (бастыктардың) өмірлерімен (командаларымен), белгілерімен анықталады. Әскери қызметшілер (қатардағыларды қоса) өз бетінше жауынгерлік тапсырмаларды атқару барысында Қару қолданудың тәсілдерін жағдайға байланысты ездері шешеді. Бейбіт кезде Қару қолданудың қатаң регламенті болады. Қазақстан Республикасы ҚІС карауылдық қызмет, гарнизондагы патрульдік барысында Қару қолдану қарастырылып, жауынгерлік кезекшілікте, мемлекеттік шекараны қорғауда және басқа да кейбір жағдайларда анықталады. Ұрыстық кезекшіліктегі қару қолдану аға командирлердің әмірлері, ал кейінге қалдыруға болмаған жағдайларда кезекші бөлімдердің (болімшелердің) командирлерінің шешімдері бойынша жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасы мемлекеттік шекарасын қорғаудағы жауынгерлік тапсырмаларды орындау барысында Қару қолдану тәртібі тиісті нұсқауларға сай жүргізіледі. Дереккөздер
Ылғалды субтропиктік ормандар климаты

Ылғалды субтропиктік ормандар климаты - қыста біршама жылы (ең суық деген айдың орташа температурасы 2°С-тан төмен емес), жазы ыстық, жауын-шашыны мол климат. Қыста көбінесе муссонды болып келеді. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 мм. Мексика шығанағының жағалауы, АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, Боливияда, Парагвайда, Бразилияиың оңтүстік-шығысында, Африканың жайпақ тауында, Қара теңіздің оңтүстік-шығысында, Каспий теңізінің оңтүстігінде, Үндістанның, Оңтүстік Қытайдың солтүстігінде, Оңтүстік Жапония мен Кореяда, Аустралияның солтүстік-шығысында таралған. Дереккөздер
Ылғалды тропиктік ормандар климаты

Ылғалды тропиктік ормандар климаты - жауын-шашыны жыл бойы біркелкі таралған, өте жылы ылғалды тропик (экваторлық) климаты. Ауа температурасының жылдық амплитудасы 1—6°С, ең салқын деген айдың температурасы 18°С-қа, жылдық жауын-шашыны 1500 мм-ге дейін болады. Амазонканы, Орталық Американың оңтүстігін, экваторлық Африканы, Мадагаскардың шығысын, Цейлонның, Малакканың оңтүстіктерін, Үнді-Малай топаралын, Жаңа Гвинея мен Филиппин аралдарын қамтиды. Дереккөздер
Ылғалдылығы жетімсіз зона

Ылғалдылығы жетімсіз зона — атмосфералық жауын-шашын мөлшерінен булану мөлшері артық болатын құрлық бөлікшесі; беткі ағынның қалыптасуы мен грунт суларының толысуын қиындатады. Ылғалдылығы жетімсіз зонаға ауқымында қолдан суарусыз егіншілікті дамытуға болмайтын шөлдердің, шөлейттердің және құрғақ даланың ландшафтылары жатады. Дереккөздер
Қаруды біріздендіру

Қаруды біріздендіру (Унификация оружия) — қару-жарақ, ұрыс техникасы мен ок-дәрілерді бірыңғай үлгіге келтіру. Қаруды біріздендіру ұрыс техникасы үлгілерінің типтік өлшемдеріндегі, түрі мен маркасындағы әркелкіліктерді жоюға мүмкіндік береді. Қаруды біріздендіруді жүзеге асыру жеке құралды қару-жарақ пен техниканы меңгеруге үйрету мерзімін қысқартып, оны пайдалануды жақсартуға мүмкіндік береді, сондай-ақ қосымша бөлшектермен қамтамасыз ету мен жөндеуді жеңілдетеді. Дереккөздер
Сауытты танк техникасын жөндеу

Сауытты танк техникасын жөндеу — зақымданған, бүлінген, немесе тозған агрегаттарды, желілер мен бәліктерді жарамдысына ауыстыру аркылы алып тастау, сондай-ақ дәнекерлеу, реттеу және басқа жұмыстарды жүргізу. Осы жұмыстардың нәтижесінде машина техникалық жағынан дұрыс жағдайға келтіріледі, жөнделеді. Сауытты танк техникасын жөндеудің негізгі әдісі дайын агрегаттар, желілер мен бөлшектер қолданылатын агрегатты әдіс. Машина, агрегаттардың зақымдану дәрежесі, сипатына карай және жөндеу жұмыстарына кететін еңбек көлеміне қарай Сауытты танк техникасын жөндеудің машиналар үшін — ағымдағы, орташа және күрделі жөндеу деген түрлері, ал агрегаттар үшін — ағымдағы және күрделі жөндеу деген түрлері жүргізіледі. Сауытты танк және автотрактор техникасын жөндеу жұмыстарын әскери жөндеу бөлімшелері мен бөлімдері, сондай-ақ жөндеу зауыттары жүргізеді. Дереккөздер
Ылғалдылығы қалыпты зона

Ылғалдылығы қалыпты зона — ауқымындағы атмосфералық жауын-шашынның жылдық мөлшері шамамен олардың булану мөлшеріне тең немесе одан артық болатын құрлық бөлікшесі. Бұл зона жалпақ жапырақты ормандар, орманды дала, ылғалды саванналар ландшафтыларын қамтиды. Дереккөздер
Ылғалдылығы тұрақсыз зона

Ылғалдылығы тұрақсыз зона - ауқымында негізгі ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіруге қажетті жауын-шашын жыл сайын жаумайтын немесе құрғақ мезгіл болатын құрлық бетінің белгілі бір телімі; бұл аумақты егіншілікке игеру қиын, колдан суару қажет. Оған құрғақ далалар мен саванналар, муссон таралған атыраптардың шеткі ландшафтылары жатады. Дереккөздер
Ылғалды-шөлдік климат

Ылғалды-шөлдік климат - 1) ыстық шөлдерге сұғына орналасқан ішкі теңіздер (Қызыл теңіз, Парсы және Калифорния шығанактары) климаты; 2) суық ағыстардың немесе тереңдік сулардың (бұлар материк ішіндегі аумақтар мен жағадан алыс жатқан теңіз суларынан суықтау болады) мұхит бетіне жоғары көтерілуінің әсерінен пайда болатын (Перу мен Чилиден солтүстікке қарай Оңтүстік- Батыс Африкада, Оңтүстік Калифорнияда, Сомали түбегінің оңтүстік-шығысында) жағалық климат. Дереккөздер
Глоттализация

Глоттализация ( - кеңірдек, тіл) - дыбыстардың айтуының тәсілі. Бұл тәсілде кеңірген белсенді сөйлеу мүшесі болып, ауа үшін бөгетті жасайды. Глоттис - дауыс түтігі. Глоттогенез - адамның табиғи дыбыстық тілінің қалыптасу процесі. Глоттогония :# тіл шығуы; :# тіл шығуы және дамуы туралы білім. Глоттохронология - тілдікөзгерістің қарқынын және соның негізінде туыс тілдердің бөлініп шығу кезеңі мен олардың бір-біріне жақындық дәрежесін анықтаумен айналысатын салыстырмалы тіл білімінің саласы. Дереккөздер
Ылди құлдилығы

Ылди құлдилығы - горизонталь жазықтық пен ылди бағыты арасындағы бұрыш. Ылди құлдилығы топографиялық карталарда жатыстар шкаласы арқылы немесе мынадай формуламен есептеледі; tgа = h/сd, мұнда а - ылди құлдилығы, h - құлдилықтың биіктігі, d - құлдилықтың жатысы. Дереккөздер
Ыстық белдеу

Ыстық белдеу - ауа температурасы едәуір жоғары географиялык белдеулердің жиынтығы. Жер шарының жартысына жуығын алып жатқан экваторлық, субэкваторлық және тропиктік белдеулерді қамтиды. Әдетте, Ыстық белдеудің шекарасын 30° с.е. пен о.е. аркылы өтетін 20°С орташа жылдық изотерма бойымен жүргізеді. Дереккөздер
Қаруды қайта оқтау

Қаруды қайта оқтау (Перезаряжение оружия) — қаруды кезекті атысқа дайындау процесі. Қаруды қайта оқтау төмендегі операциялардан тұрады: *бекітпені ашу; *ұңғы каналын ашу; *оқтықтан (камерадан) оқсауытты шығару; *қарудан оқсауытты лақтыру; *қабылдағышқа кезекті оқты (атыс элементін) жіберу; *оқты оқтықка енгізу; үңғы каналын жабу; *бекітпені жабу; *соққы тетігін қайыру. Қаруды қайта оқтау, операциялары және олардың орындалу кезектілігі қару түрлерінде оқтау тәсіліне (бірыңғай, жекеленген, сауытты, картуздық), автоматтандырылу дәрежесіне (автоматтандырылмаған, жартылай автоматтандырылған, автоматтандырылған), қайта оқтауды орындайтын тетіктердің құрылысы мен автоматтандыру жүмысы принциптеріне байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір операциялар бір мезгілде орындалуы немесе мүлдем орындалмауы мумкін. Мыс., автоматтандырылған қаруларда, әсіресе көп ұңғылыларда бір мезгілде бірнеше операция орындалады; картуздык оқтауда оқсауытты шығару және лақтыру, ал бос бекітпелі автоматтандырьшған каруда бекітпені ашу мен жабу орындалмайды. Автоматтандырылмаған қаруларда кайта оқтау әдетте қолмен орындалады, жартылай автоматтандырылған каруларда операциялардың бір бөлігі қолмен, ал қалғандары автоматты түрде орындалады. Автоматтандырылған қаруларда қайта октау толығымен автоматты түрде орыңдалады. Қаруды қайта оқтауды автоматтандыру карудың атыс жылдамдығын жеделдетуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Ысырынды конусы, шығарынды конусы

Ысырынды конусы, шығарынды конусы - беті дөңестеу жайпақ болып келетін конус түріндегі бедердің аккумуляциялық пішіні. Жер беткі Ысырынды конусы өзендермен және мезгілдік ағын сулармен ағып келетін және олардың бойындағы ойпаң жерлерге шөгетін (әдетте, ағын сулардың таулардан шығатын тұстарындағы тауалды жазықтарда) борпылдақ материалдардың жиналуынан тузіледі. Уақыт өткен сайын олардың мөлшері мен пішіндері өзгеріп тұрады. Шайылуға көп ұшыраған кейбір таулы аудандардағы тау баурайларында бірімен-бірі қосылған Ысырынды конусынан өзіндік өңірлер түзіледі (мысалы, Фергана аңғарының оңтүстік құламасының тұсында). Төбелі жазықтардың ауқымында жырасайлық ысырынды конусы кездеседі. Ысырынды конусындағы тасынды топырақтар құнарлы болып келеді, сондықтан таулы аудандарда оларда егістік телімдер мен елді мекендер орналасады. Суасты ысырынды конусы тасындылардың едәуір мөлшері шөгетін өзен сағаларына таяу тұстағы теңіздер мен мұхиттардың жаға маңы зоналарында және материктік беткейдің төменгі бөлігінде немесе материк етегінің бойында лайлы ағыстармен ағып келетін материалдан су асты каньондардың сағаларында калыптасады. Дереккөздер
Ілеспе морена, тасымалды морена

Ілеспе морена, тасымалды морена - мұздықпен бірге сырғып отыратын сынық (калдық) материалдардан тұратын масса. пайда болуы және орналасуы бойынша беткі морена, ішкі морена, түптік морена деп бөлінеді. Түзілуі аяқталған шөгінді моренаға қарама-қарсы мағынада ұғынылады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Морена
Індік төмпешіктер

Індік төмпешіктер - кеміргіштердің (көртышқан, сарышұнақ, суыр) топырақ пен топырақ түзетін тау жыныстарындағы індерінің кірмелері мен бөлімшелері. Әдетте, топырақтың әр түрлі қабатынан әкелінген материалдармен толтырылады. Топырақ түзілу процестеріне едәуір әсер етеді. Дереккөздер
Тілдік қабілет

Тілдік кабілет орыс языковая способность — психолингвистикадағы басгы ұғымдардың бірі. Тілді колданушынын. психикасын сатылап калыптаскан көп денгейлі функционалды жүйе. Л. В. Щербанын "тілдік ұғымдардын потенциалдык жүйесі ретінде", "жеке адамнын сөйлеуіндегі психофизиологиялык жағы туралы" идеясынан бастау алатын Тілдік қабілет үғымын психолингвистикаға А. А. Леонтьев (Ресей) енгізген. Тілдік қабілеттіи табиғаты туралы екі көзкарас бар: # баланын өсуіне карай дамыгі отыратын биологиялык негіз, # оған керісінше, карым-катынас процесі кезінде калыптасатын әлеуметтікнегіз. Тілдік қабілетте элементтер мен денгейлер бөлек каралады. Элементтер дегеніміз тіл жүйесі элементтерінін санада бейнеленген жинакты түрі. Тілдік қабілет денгейлері — прескрипторлык (сөйлеушілер айтуга тиіс алдын-ала белгіленген сөз колданыстары) ережелермен байланысты элементтердін функционалдык шағын жүйелері. Тілдік қабілет денгейлері тіл жүйесіндегі денгейлерге (фонетикалык, лексикалык, грамматикалык) сай келеді деуге негіз бар. Дереккөздер
Сауытты танк техникасын пайдалану

Сауытты танк техникасын пайдалану — әскери дайындық жоспарына, пайдаланудыц жылдық мөлшеріне, жөндеу аралығындағы мерзімге сәйкес бәлімде ұйымдастырылатын машиналарды дұрыс пайдалану мен қызмет көрсету. Машиналарга жоспар бойынша экипаж бекітіліп, тиісті құжаттармен ресімделген соң іске қосылып, пайдалануға беріледі. Сауытты танк техникасын пайдалану — тікелей мақсатқа сәйкес, техникалық меже мен кез келген жағдайда машинаның дұрыс жұмысын қамтамасыз ететін ережелерді ұстану. Сауытты танк техникасын пайдаланудың есепке алу мен әлшеу бірлігі — қозғалтқыштын мотосағаттық жұмысы немесе машинаның жүрген шақырымы ұрыс қимылдары жағдайында Сауытты танк техникасын пайдалану межесі белгіленбейді, машиналар ұрыс міндетгерінің сипатына, жағдайға және командир бұйрығына байланысты пайдаланылады. Барлық дәрежедегі командирлер Сауытты танк техникасын пайдалануды ұдайы бақылап отыруға міндетті. Дереккөздер
Інжулік имарат, інжу кедертасы

Інжулік имарат, інжу кедертасы - тропиктік теңіздердің аса терең емес (орташа 30-50 м-ден 1-2 м-ге дейін) тұстарында, судың тұздылығы қалыпты және температурасы 20°С-тан төмен емес жағдайда шоғыр (колония) інжу полиптері мен оларға ілескен организмдердің тіршілік әрекеттерінің нәтижесінде қалыптасқан құрылма. Негізінен, інжулердің әкті қаңкаларынан, әкті балдырлардан, былқылдақденелілердің бакалшықтарынан тұрады. Інжулік имаратты көмкерме немесе жағалық кедертас, тосқауыл кедертасы, атолл және лагунаішілік кедертас деп төрт типке бөледі. Дереккөздер
Тілдік норма

Тілдік норма дегеніміз – тілдегі бірізділік, тіл материалдарын нормалау деген сөз, белгілі бір тәртіп, заңдылыққа бағындыру. Тілдік норма тілдің ішкі заңды жүйелері негізінде дамып қалыптасады, олар сұрыпталған, ұтымды орайында, жалпыға бірдей ортақ түрінде жұмсалады. Ол тәртіпті орнататын да, оның иінін қандыратын да әдеби тіл. Тілдің дыбыс жүйесі, сөз байлығы, сөз мағыналары, тілдің грамматикалық құрылысы – бәрі қалыптасқан заңды ерекшеліктерге негізделеді. Халық тілінің сан қабат байлығы басы бір жерге қосылмайтын бытыраңқы құбылыс емес. Олардың бәрінде әдеби тілге негіз боларлықтай заңдылықтар бар. Қазақ әдеби тілі халық тілінен өзіне керегін таңдап-талғап, сұрыптап алып, оларды жалпы жұртқа ортақ етіп, халықтың тіл мәдениеті дәрежесі жоғары болу үшін оларды бірізге түсіреді. Тілдік норма әдеби тілдің нормасы арқылы реттеліп отырады. Әдеби тіл нормасы өзгермейтін, сірескен қатаң қағидаларға құрылған жүйеге ғана емес, динамикалық қасиетке ие дағдыға да сүйенеді. Мәселен, тілдік жүйе бойынша тізгінде, шылбырла, бұзаула, ботала, т.б. қолданылатын сөздер қатары ара-тұра ауытқуға жол береді. Мысалы: ат тұсады дегенді ат тұсаулады, қой қоздады дегенді қой қозылады деу тілдік жүйеге кереғар болмағанымен, бірақ дағдыға айналып, дәстүрге енген құбылыс емес. Кейбір сөздерді қолдануда тілдік жүйе мен тілдік дағды қайшы келіп жатады. Қозыла деп қолдану тілдік жүйенің қысымы, әсер-ықпалы екенін байқау қиын емес. Ат ертте дегендегі ерттедіні ерле деп қолдану да соған ұқсас: «Көкем атты ерледі, ерлеп жүріп терледі» (Манашыұлы Тұяқбай). Тілдік жүйе бойынша ерле болуға тиіс (салыстырыңыз: шідер-ле, жыр-ла, түр-ле («текеметке түр басу», т.б.). Кей жағдайда тілдік жүйе мен тілдік дағды айнымас бірлікте болса, кейде өзара қайшылықта болып күреске түседі. Тілдік жүйе бойынша ерле болуға тиіс сөздің ертте болуы жүйеге қарағанда дағдының басым түсуінен деп түсіну керек. Тілдік норма (орыс- языковая норма) — тіл жүйесінін дәстүріне сай тұракты түрде калыптасып, қоғамдық катынастар аркылы орныккан тілдік амал-тәсілдердің жиынтығы, сөз колдану ережелері. Норма — үнемі жетіліп отыратын категория. *Мысалы, 19 ғ. 2- жартысындағы қазақ баспасөзінде жиі колданылған сенің үшін, оның үшін казір кез үшін норма бола алмайды.. Дереккөздер Тіл мәдениеті
Экистика

Экистика ( - үй, тұрақ, ) — адам мекендерінің қалыптасуы мен эволюциясы туралы Батыс елдерінде таралған теория. Экистика тұтасынан алғанда халықтың қоныстануын және оның кейбір нысандарды жетілдіру міндетін қояды. Экистика адамның "үйі" әр түрлі: ауқымдағы аумақтық бірліктер — бөлмеден бастап тұтастай Жердің өзіне дейінгі (олардың өзі 15-ке бөлінеді) аралықтағы бөліктер деген ұғымды негізге алады. Әр ұяшықты 5 "экистикалық элемент" — табиғат, адам (индивид), қоғам, "қабық" (құрылыс, пана) және оларды қосатын "торлар" (қатынас жолдары, байланыс желілері) құрайды дейді. Бірақ экистика теориясы халықтың қоныстануына қоғамдық-экономикалық факторлардың (атап айтқанда, өндірістің орналасуының) ықпалын ілікке алмайды, қоныстануды бөлек, өз бетімен дамитын процесс деп қарайды. Дереккөздер
Сауытты танк техникасын таулы жерде пайдалану

Сауытты танк техникасын таулы жерде пайдалану — жергілікті жердің өте бедерлі және өтуге қиын өңрлерінің болуы әскерлердің ұрыс қимылдары н жекелеген бағыттар бойынша, әдетте, аңғарлар және тау жоталары бойымен, жайпақ таулар, жолдар бойымен өзіндік топтастықтармен жүргізуге мәжбүр етеді. Бөлімшелер мен бөлімдердің шабуыл қарқыны, маневр жасауы, жылжымалылығы төмендейді, әскерлерді қайта топтастыру, олардың ұрыстық ретін өзгертуі және күш салуды бір бағыттан келесі бағытқа ауыстыру қиындайды. Сонымен қатар, өлі кеңістіктер мен жасырын кіреберістердің көп болуы әскерлерді бүркемелеуге, кенеттен қолдану, қарсыластың қапталы мен тылынан соққы беру мақсатында оны жасырын айналып өтуге және орағыта қапсыруға жағдай жасайды. Тау бедерінің күрделілігі бөлімшелердің қару-жарағы мен техникасын пайдалану қиыншылыгын едәуір арттырады. Таулы жер дегі қозғалыс кезінде сансыз күрделі бұрылыстар, өрлер мен ылдилар бұру мен тежеу механизмдерін қолдануды қажет етеді. Ол фрикциялық механизм элементтерінің тозуына, сондай-ақ қозғалыстың орташа жылдамдығынын төмендеуіне, жүргізуші механиктердің қажуына әкеледі. Сондықтан жазық және шағын бедерлі жердегі машиналарды қолдануға қарағанда тежеу жүйесі мен бұрылыс механизмдерін басқару тетіктерін тексеру мен реттеу жиі өткізіледі. Тауға көтерілу кезінде атмосфералық қысымның тәмендеуінен қозғалтқыштардың жану камерасына түсетін ауаның толу коэффициенті азаяды да, машиналарды пайдалануға жағымсыз әсер етеді. Бұл қозғалтқыштың қуатын, оның тиімділігін және жанармай бойынша жүріс қорын азайтады. Дереккөздер
Тілдік одақ

Тілдік одақ орыс языковой союз — біртұтас географиялық кеңістікте ұзақ уақыт бойы жиі қарым-қатынаста даму нәтижесінде пайда болған, құрылымдық және материалдық белгілері ұқсас тілдердің аймақтық-тарихи бірлігінің ерекше түрі. Тілдік одақ идеясы Бодуэн де Куртенэ еңбектерінде кездеседі. "Тілдік одақ" терминін "Вавилонская башня и смешение языков" (1923) деген мақаласында алғаш қалыптастырған Н. С. Трубецкий. Ол тіл отбасын Тілдік одақтан бөліп қарауды ұсынды. Тілдік одақ теориясы Тілдік одақ теориясы өзара қарым-қатынастағы басқа аймақтарга қатысты одан әрі дамыды. Тілдік одақ тілдердің ерекше аймақтық бірлігі түрінде тіл жүйесінің әр түрлі деңгейлерінде — синтаксисте, морфологияда, фонетикада, синтаксистік стилистикада және лексика мен фразеологияда кеэдесетін құрылымдық және материалдық ұқсас белгілердің жиынтығынан көрінеді. Тілдік одақтың үлгісі Балқан Тілдік одағы болып табылады. Тілдік одаққа бұдан басқа марий, удмурт сияқты фин-угор тілдерін, башқұрт, татар, чуваш сияқты түркі тілдерін біріктіретін Поволжье Тілдік одағы, Орталық Азиядағы иран, үнді-ари, дравид, тибет-қытай сияқты әр түрлі тілдерді біріктіретін Орталық Азия (Гималай) Тілдік одағы жатады. Бұлардың әрқайсының өзіне тән белгілері бар. Мәселен, Поволжье Тілдік одағы негізгі белгілеріне: синтаксисте — төл сөз жасау тәсілдері және көсемшелі орамдардың маңызды рөлі, морфологияда — шақ жүйесіндегі, шартты рай жасаудағы ұқсастық, айырымдық қызмет атқаратын демеуліктердің, жекеше 3-жақтағы тәуелдеу жалғауының қолданылуы; фонетикада — дауыстылардың қысаңданып қысқаруы жатады. Тілдік одақ тілдің тарихи, аймақтық, құрылымдық-типологиялық тәсілдер арқылы зерттелетін күрделі объектісі болып табылады. Онын зерттелуіне Бодуэн де Куртенэ, Трубецкой, кейін Р.О. Якобсон, Г. Бирнбаум, Б. Скаличка, В. Георгиев, кеңес тілшілерінен А.В. Десницкая, Б.А. Серебренников, В.Н. Топоров, Г.В. Церетели т.б. елеулі үлес қосты. Дереккөздер
Экологиялық әдіс

Экологиялық әдіс - географияда, экологиялық жүйе ретінде ядродан немесе "иесінен" және оның тәңірегінен, табиғи ортадан тұратын әр түрлі геожүйелерді зерттеу. Әдетте, ядро ретінде тірі организмдердің жеке түрлері, популяциялар, биоценоздар, биогеоценоздар (экологиялық әдістің биоорталықтық нұсқасы), сондай-ақ жеке адам және т.б. (экологиялық әдістің антропоорталықтық нүсқасы) алынады. Мұндай орталықтанған әдіс, ең алдымен, ортаның элементтері мен ядроның арасындағы байланыстардың ортаның "иесіне" әсерін зерттейді. Бұл кезде бейімделу кезіндегі табиғи орта мен ядро арасында пайда болған (бейімделген кезде) байланыстар маңызды болып табылады. Экологиялық әдіс табиғат пен қоғамның (оның ішінде, қоршаған ортаны қорғаудың, табиғатты қорғау шаралары жүйесінің және т.б.) өзара әрекеттерінің көптеген мәселелерін зерттеудің сенімді негізі болып табылады. Экологиялық әдіс биогеографияда, халық географиясында, ауыл шаруашылығы географиясында, медициналық географияда, рекреациялық географияда, агроклиматологияда, инженерлік-географиялық зерттеулерде қолданылады. Дереккөздер
Тілдік стиль

Тілдік стиль — айтайын деген ойды неғұрлым әсерлі жеткізу мақсатында жалпыхалықтық тілдің сөз байлығын талғап қолдану тәсілінің бір түрі. Тілдік стиль стилистикадағы негізгі категория болып табылады. Стиль түрлері өзара үнемі қарым-қатынасқа түсіп, бір-біріне ауысып, тілдің ішкі мүмкіндігі арқылы үздіксіз жетіліп отырады. Тілдік стильдер Казіргі дамыған ұлт тілдерінде стильдің 3 негізгі түрі бар: # бейтарап стиль # кітаби стиль # қарапайым сөйлеу тілінің стилі. Ср. Функционалдық стильдер. Дереккөздер
Ареометрлер

Өткен параграфта дененің сұйық ішінде жүзуі, оның бетіне қалқып шығуы немесе батып кетуі сұйық пен дене материалы тығыздықтарының арақатысына байланысты екенін анықтаған болатынбыз. Олай болса, дененің сұйыққа бату тереңдігі бойынша дене мен сұйықтың тығыздықтарын салыстыруға болады. Сұйықтың тығыздығын өлшеуге арналған қарапайым құрал - ареометрдің әрекеті осы принципке негізделген. Өзіндік ерекше пішіні бар ареометр түбі кішкене металл кесектерімен (2) ауырлатылған шыны құтыдан (1) тұрады. Құтының жоғарғы жағы тығыздықтың градуирленген шкаласы (3) орналасқан жіңішке түтікше пішінді өзекке (1-сурет) жалғасады. Сол түрінде ареометр сұйық ішінде тік қалпында жүзе алады. Ареометр тығыздығын өлшенетін сұйыққа батырған кезде оның шыны құтысы архимед күші ауырлық күшіне теңескенше белгілі бір тереңдікке дейін сұйыққа батады. Сұйық тығыздығы неғұрлым аз болса, соғұрлым ареометр сұйыққа тереңірек батады. Сұйық тығыздығы үлкенірек болса, оған ареометр азырақ батады. Ареометрлер кез келген сұйықтың: майдың, сүттің, керосиннің, бензиннің, т.б. тығыздығын өлшеу үшін қолданылады. Қолдануға ыңғайлы болу үшін ареометрлерді тығыздығы судан аз немесе көп болатын сұйықтардың тығыздықтарын өлшейтін етіп жасайды. Сонымен қатар ареометрлердің көмегімен тұз, қант ерітінділерінің проценттік мөлшерін анықтауға болады. Ондай ареометрлердің шкаласы көлемнің немесе массаның проценттік мөлшері бойынша градуирленеді. Сүттің майлылығын анықтау үшін қолданылатын ареометрлер - лактометрлер деп аталады. Ондай ареометрлердің көмегімен сүттің сапасын, сондай-ақ оған су қосылғанын немесе қосылмағанын анықтауға болады. Дереккөздер
Эклиметр

Эклиметр (- қабыл алмай, metreo — өлшеймін) — 1) Жер бетіндегі және жер асты тау кен қазбаларындағы сызықтың еңістік бұрыштарын өлшеуге арналған қолайлы қалталық аспап. Бір жақты тиелген лимбі, лимб үшін тоқтау құрылғысы және қимасы тік бүрышты көздеу түтігімен бекітілген көру саңылауы бар дөңгелек жабық қорап түрінде жасалған Брандис эклиметрі қолданылады. Оның көз диоптрында есептеу лупасы, ал қораптың бүйір бетінде әр түрлі еңістік бұрыштар кезіндегі 10-ға еселі ұзындықтардың горизонталь қашықтығының кестесі салынған; 2) магнит нұсқарының сүмбісінде тербелетін маятниктік тіктеуіш және жартылай шеңбер шкаласы ретінде жасалған тау-кен компасының құрамбөлігі. Ол компас қорабы ішінде немесе горизонталь осінде еркін ілінген, бір жақты тиелген лимб түрінде орналастырылған. Кейбір компастар типінде эклиметр тоқтау құрылғысымен жабдықталған. Дереккөздер
Тілдік таңба

Тілдік таңба орыс знак языковой — тіл бірліктерінің затты, оның қасиетін, болмысқа қатыстылығын білдіретін материалдық-идеялық (екі жақты) құрылымы. Тілдік таңбалардың жиынтығы ерекше таңбалар жүйесі — тілді жасайды. Тілдік таңба мазмұн мен дыбысталудың, яғни таңбаланушы мазмұн мен таңбалаушы дыбыстардың бірлігінен тұрады. Тілдік таңбаның осы екі жағы сананың жанама түрде қатысуымен тұрақты тіл бірлігін жасайды. Тілдік таңбаның екі жағы бір-бірімен шарттас келіп, тілдегі асимметриялық жалпы заңдылыққа бағынады. Тіл бір жақты сипатта деген көзқарас та бар (қ. Тілдің таңбалық теориясы). Тілдік таңбаның неғұрлым жиі кездесетін түрі — сөз, себебі алдыңғы ұрпақтар тәжірибесінде жинақталып қалыптасқан заттың танымдық бейнесі тек сөзде сақталады. Өз мағынасы басқа таңбаларға байланысты ғана білдірілетін, ішкі құрылымдық мәні бар сөзжасамдық және сөз түрлендіруші морфемалардың жартылай таңбалық сипаты бар. Тілдік таңба тілдегі белгілі үлкенді-кішілі жүйелерде орныққан үлгілерге сай қалыптасады да, адамзат тілінің екі негізгі құрылымдық өлшеміне қатаң түрде бағынады. Оның бірі — таңбаланушы мен таңбалаушылардың әртүрлі парадигмалары мен топтарынан тұратын парадигматикалық өлшем, екіншісі — көлденең қатарда таңбалардың тіркесімін білдіретін синтагматикалық өлшем. Бұдан басқа толық мәнді сөз таңбаларына семантикалық қалып, яғни тарихи ұқсастық тұрғысынан қарайтын үшінші құрылымдық өлшем тән. Тілдік таңбалар жасалу тәсіліне, айтылған пікірдің аяқталған — аяқталмағанына т. б. белгілеріне қарап топтастырылады. Сөйтіп, Тілдік таңба танымдық қызметіне байланысты тілдің құрылымдық бірліктерін (фонема, морфема,сөз, сөз тіркесі, сөйлем) білдіреді. Тілдік универсалдар, тілдік әмбебаптар орыс универсалии лингвистические — к. Жалпы тілдік құбылыстар. Дереккөздер
Экологиялық жүктеме

Экологиялық жүктеме - экологиялық жүйені орташа қалыпты (табиғи) күйден тайдыра алатын, қандай да болсын, бір өсерден туатын зардап. Адам қарекетінін салдарынан пайда болады. Қоршаған ортаның сапасын өзгертуге жеткізбейтін немесе экологиялық жүйе бұзылмайтындай мөлшерде ғана әсер ететін зардап антропогендік жүктеме шегі деп аталады. Егер антропогендік жүктеме шек деңгейінен асып кетсе, онда экожүйеге немесе бүкіл биосфераға зиян келеді. Дереккөздер
Қарудың ату жылдамдығы

Қарудың ату жылдамдығы (Скорострельность оружия) — уақыт бірлігіндегі (әдетте 1 мин.) нақты қарудан атылуы мүмкін атыстың саны; қарудың қуаттылығын және атыстың нақтылығын анықтайтын негізгі тактика-техникалық сипатының бірі. Қарудың техникалық, және ұрыстық ату жылдамдығы болады. Дереккөздер
Тілдін ауысуы

Тілдін ауысуы орыс смена языка — ана тілінін басқа тілге ауысуы. Тілдің ауысуы индивидуалдық (егер жеке адамдар өзінін ана тілін басқа тілмен ауыстырса) немесе үжымдық (егер тұтас ұжым өз ана тілін басқа тілмен ауыстырса) болуы мүмкін. Тілдің ауысуынын негізгі алғы шарты жаппай қостілділікке ауысу болып табылады. Тілдің ауысуы процесі ерікті болмайды, оған қашанда саяси, экономикалық, мәдени т. б. жағдайларға байланысты туған әр түрлі қысым ықпалын тигізеді. Тілдін ауысуын тудыратын себепкер: сөйлеушілердің территориялық базасынын болмауы, тілдің қолданылу аясының тарылуы (алдымен қалалық жер де, артынан жергілікті жерлер де), бір тілде сөйлеушілердін азаюы, керісінше, екі тілде сөйлеушілердін көбеюі, қоныс аудару, жаһандастыру, индустриаландыру, демографиялық өзгерістер, урбанизация, білім саласындағы тіл саясаты т. б. *Мысалы, Цин империясы құлаған соң (1911 ж.) Манжурияға қытайлықтардың көптеп қоныс аударуы манжурлықтардың өз ана тілін қытай тілімен ауыстыруына алып келді. 1989 ж. санақ бойынша Кеңестер Одағында еврейлердін 86,62%, ительмендердін 81,26% тілдерің ауыстырған. Осындай жағдай басқа да кейбір елдерде байқалады. Дереккөздер
Сауытты танк техникасын эвакуациялау

Сауытты танк техникасын эвакуациялау — танк және мотоатқыштар бөлімшелерінің (бөлімдерінің) қарауындағы зақымдалған сауытты машиналарды ұрыс қимылдары ауданынан алып шыгу. Сауытты танк техникасын эвакуациялауғa: * эвакуациялауды керек ететін машинаның орны мен техникалық жағдайын анықтау, * тығылған машиналарды шығару, * машиналарды жөндеу орнына сүйреп не тасымалдап жеткізу кіреді. Соғыс жағдайында зақымдалған машиналар жақын мандағы таса жерлерге, закымдалған машиналарды жинақтау пунктіне, тылға жөнелту жолдарына жеткізіледі. Бірінші кезекте ұрыс алаңынан жеңіл зақымданған, шығаруға оңай машиналар, сонан соң бөлімдердің жөндеу бәлімшелері жөндей алатын, ең сонында қалған машиналар эвакуацияланады. Сауытты танк техникасын эвакуациялау әдетте, "өзіме" деген принцип бойынша, яғни өз жинақтау пункттеріне эвакуадиялайды, одан құрамалардын эвакуациялық бөлімшелеріне тасымалдайды. Дереккөздер
Экономикалық аудан, интегралдық экономикалық аудан

Экономикалық аудан, интегралдық экономикалық аудан - табиғат пен экономика жағдайларының өзіндік ерекшеліктерімен, географиялық еңбек бөлінісі негізінде тарихи қалыптасқан немесе шаруашылыктың арнайы мамандандырылуымен, аудан ішінде тұрақты және қарқынды шаруашылық байланыстарының болуымен сипатталатын елдің (аймақтың) шаруашылығының аумақтық және экономикалық бөлігі; қоғамдық өндірістің аумақтық ұйымдастырылуындағы негізгі буын, аймақтық саясат пен аумақтық жоспарлаудың басты нысаны. Экономикалық ауданның мамандануы - жалпы ұлттық немесе сыртқы рынокқа тауар өндіру мен қызмет көрсетуді дамыту (шоғырландыру); жергілікті табиғат ресурстарын, экономикалық-географиялық орынның қолайлылығын, қалыптаскан өңдірістік аппаратты және халықтың еңбек дағдыларын пайдаланудың нәтижесінде қоғамдық еңбекті үнемдеуге жол ашады. Экономикалық ауданның маңызды көрсеткіші — ауданның тұтас аумақтық-шаруашылық түзілім ретіндегі даму деңгейі; ол ауданның ресурстары, өндірісі және ішкі қажеттілігінің арасындағы үйлесімділіктің дәрежесімен, шаруашылықтың барлық салаларының өзара байланыстылығымен аныкталады. Дереккөздер
Тілдің даму зандары

Тілдің даму зандары — лингвистикалық әдебиетте жиі кездескенімен, нақты мәні сараланып анықталмаған түсінік. Оның бір себебі — тіл білімінде даму және өзгеру деген ұғымдардын шегі жете анықталмауына байланысты. Қайсы бір тіл бірліктерінін өзгерістері, өзара байланыстары мен қатынастары, тілді жетілдіруге қатысты болмаса да, олардын дамуы ретінде қарастырылады. Анықтамасы "Даму" деген термин екі мағынада түсініледі: # тіл бірліктерінің бір күйден басқа бір күйге ауысуы; # қарым-қатынас қажеттілігінің күшеюіне байланысты тілдің бейімделу процесі. Тілді тарихи дамып отыратын құбылыс деп тану тіл білімі тарихында әр түрлі теория туғызған, бірақ олар тіл дамуының себебі мен сипатын түсіндіре алмады. Мәселен, үнді еуропа тілдерінің шығу тегі олардың бәріне ортақ үндіеуропалық ататілден шыққаны туралы идея, Чарлз Дарвиннін эволюииялык теориясының кең таралуы — тілге, тілдің даму проблемаларына натуралистік көзқарасты тудырды (А. Шлейхер, Ф. М. Мюллер т. б.). Шлейхер тілді табиғи организммен бірдей деп қарап, тілдің дамуын екі кезенге бөледі: тілдің даму кезеңі (тарихқа дейінгі кезең) және тілдердің ыдырап жіктелу кезеңі (тарихи кезең). Туыс тілдердегі ататілден қалған дыбыстар мен формалардың ыдырауын, яғни алғашқы формалардын өзгеруін, ол тілдің дамуы деп есептеді. Мұндай идеялардан жас грамматиктерде құттыла алмады. В. Гумбольдт Тілдің Даму заңдары рухтың даму заңдарына тәуелді деп қарады. А. Шлейхер, Н. Я. Марр тілдердің әр түрлі морфологиялык (даралаушы, жалғамалы, флективті) типтерін тілдің сатылап дамуының нәтижесі деп санады. Сонымен бірге Н. Я. Марр және онын жолын куушылар Тілдің Даму зандарын экономикалық формациялардындаму заңдарымен, өндірістің дамуымен байланыстырып қарастырды. Тілдегі өзгерістердің даму заңдары мен оның себебін ажыратпау тілдің даму заңдары жайындағы қазіргі теорияларға да тән (Ф. де Соссюр т. б.) Тіл дамуындағы эволюция және прогресс Тіл дамуындағы эволюция және прогресс өзіндік ерекшелікгері бар аса күрделі ұғымдар болып табылады. Қоғам дамуымен бірге ойлау да дамиды, онын бәрі тілде ізін калды- Рады. Б. А. Серебренниковтін пікірінше, тіл дамуынын (процесінің) қатыстық және абсолюттік түрлері бар және олар бірдей емес. Тіл техникасы көбнесе қатыстық прогресті бейнелейді. Мәселен, әр түрлі тілдердегі дауыссыздардың ықпал заңдылығына ұшырап отыруы, толық дауыстылардың ықшамдалып отыруы т. б. осының көрсеткіштері. Бірақ тіл техникасындағы мұндай тенденциялар әр тілде әр түрлі болуына байланысты көптеген проблемалар туындайды. Тіл техникасындағы абсолюттік прогресс қоғамдық өмірдін күрделенген формаларына тілдің бейімделуімен сипатталады. Қоғамда өндірістік күштің өсуі, ғылым, техника, мәдениет дамуы, адамдардың әлеуметтік өмірінің күрделенуі, жана қатынастардың тууы т.б.— бәрі өмірге қаншама жаңа ұғымдар әкеледі, тілдің қоғамдық қызметінің артуына, стильдік түрлерінің кеңеюіне мүмкіндік береді. Тілдер қатыстық және абсолюттік прогресс бағытында қатар дамиды. Табиғи тіл ешқандай алдын ала болжаусыз, стихиялы түрде дамиды. Түйіндеп айтқанда,Тілдің Даму заңдарын тілдердін даму жолдарын прогрестік тұрғыда бағыттап отыратын түрақты және заңды тенденциялар деп анықтауға болады. Дереккөздер
Саяси ақпарат

Саяси ақпарат * 1) көпшілік-үгіт жұмысынын бір түрі; * 2) елдегі және шет елдердегі саяси, экономикалық және қоғамдық өмір фактілерімен, құбылыстарымен, оқиғаларымен, әлемдегі әскери-саяси жағдайлармен (жоғарыдан келер акпаратпен) таныстыру, хабардар ету, жүргізілген жұмыс туралы мәліметтерді толықтыру, сондай-ақ жеке құрамның көзқарасы,әскери тәртіпті сақтауы, қарулы күштердің бөлімшелері, бөлімдері, құрамаларының міндеттерді орындауы (төменнен келер ақпарат) туралы мәліметтерді, мағлұматтарды, жалпыланған материалдарды беру. Дереккөздер
Қарудың атыс карточкасы

Қарудың атыс карточкасы (Карточка огня орудия) — тура бағыттай атыс үшін берілген, қару командирі кагазда өз еркінше күрган сызба құжат. Қарудың атыс карточкасына Қарудың тұрған нүктесі, негізгі және қосымша атқылау секторлары, көздеу бөліктерінде қашықтығы көрсетіліп, Қарудың өзара орналастыру бағдарлары түсіріледі. Қарудың айналасына дөңгелете кашықтық шегі белгіленеді, көздеудің тұрақты қондырғысы бойынша атыс жүргізіледі. Карточкада атысқа шақыру сигналдары көрсетіледі. Қарудың атыс карточкасы нысананың қашықтығын (көздеу қондырғысын) анықтауда қосымша құрал болып табылады. Ол жан-жақтағы көлденең қашықтыққа бағдарланады. Дереккөздер
Экономикалық әлеует

Экономикалық әлеует - бір топ елдің, бір елдің немесе ауданның қорытынды экономикалық сипаттамасы; ол нақты бір тарихи уақытта шаруашылық салаларының өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге, күрделі құрылыстар салуға, жүктерді тасымалдауға, халыққа қызмет көрсетуге жиынтық қабілетін анықтауға мүмкіндік береді. Экономикалық әлеует еңбек ресурстарының санымен және олардың кәсіптік даярлықтарының сапасымен, өнеркәсіп пен құрылыс кәсіпорындарының өндірістік куаттарының көлемімен, ауыл шаруашылығының өндірістік мүмкіндігімен, көлік магистралының ұзындығымен, көлік құралдарының болуымен, өндірістік емес салалардың дамуымен, ғылым мен техниканың жетістіктерімен, табиғи ресурстардың көлемімен, оның ішінде, пайдалы қазбалар ресурстарымен анықталады. Экономикалық әлеует — елдің халық шаруашылығы салаларының өнім өндіруге, күрделі құрылысты жүзеге асыруға, жүк тасымалдауға, халыққа қажетті қызмет көрсетуге қабілетінің жиынтығы. Ол ғылым мен техниканың жетістіктерімен, өндірістік қуаттардың көлемімен, көлік құралдарының молдығымен, еңбек ресурстарының болуымен, олардың кәсіптік даярлық деңгейімен, өндірістік емес салалардың даму деңгейімен және т.б. айқындалады. Экономикалық әлеует экспорттық әлеуетті жасауға қажетті жағдайларды қалыптастырады. Дереккөздер
Ұшу

Адам баласы ежелден-ақ суда ғана емес, ауа мұхитында да жүзуге арналған құралдарды жасауды көздеген. Осы мақсатпен ұшу аппараттары - ауа шарлары, кейінірек аэростаттар, дирижабльдер құрастырылып жасала бастады. Ауа шары қабықтан немесе баллоннан (1), аспалы жүйеден (2) және адам отыратын орыннан (3) тұрады (1-сурет). Ауа шары бірінші рет осыдан 200 жыл бұрын Францияның Аноне деген кішкене қалашығында ұшырылды. Ағайынды Монгольфьелер ойлап тапқан бұл ауа шарымен қой, әтеш және үйрек ұшырылды. Алғашқы аспан кезушілер Жерге ойдағыдай оралған болатын. Алғашқы ауа шарлары бізді қоршаған ауа тығыздығынан жеңілірек жылытылған ауамен толтырылатын. Кейінірек шарлар жылытылған ауамен де, сутегі, гелий сияқты ауадан жеңіл газдармен де толтырыла бастады. Жеңіл газ толтырылған мұндай ауа шарларымен стратосфераға да көтерілугe болады. Ауада қалқып жүрген шарға ығыстырылған ауаның салмағына тең архимед күші (F А ) әрекет етеді. Бұл күш тік жоғары бағытталған. Шарға әрекет ететін ауырлық күші (F а ) шарды төмен қарай тартады. Осы күштердің айырымынан көтеруші күш пайда болады: F к F А - F а F А ρ ауа gV және F А = ρ газ gV + m қабық g екеніне назар аударыңдар, мұндағы ρ ауа — ауаның тығыздығы; ρ газ - шар ішіндегі газ тығыздығы; V-шар көлемі; m қабық - қабық пен адам отыратын орынның массасы. Көтеруші күшті, яғни ауа шарының ұшу биіктігін реттеу үшін аспан кезушілер әр түрлі тәсілдерді қолданады. Жоғарырақ көтерілу үшін шар арнайы салынған жүктерден (қапшықтарға салынған құм) біртіндеп босатылады. Төмен түсу үшін шардың ішіндегі газдың біразы сыртқа шығарылады немесе оны жылыту тоқтатылады. Үлкен биіктіктерге ұшырылатын аэростаттарға газ аз мөлшерде ғана толтырылады. Жоғары көтерілу кезінде сыртқы қысымның азаюы есебінен мұндай шарлардың қабығы ашылып жайыла бастайды. Ауа шарлары ауа массасымен бірге ығысып отырады, сондықтан да олар басқаруға көнбейді. Қазіргі кезде көптеген зерттеу станциялары атмосфераны, ауа райын бақылау үшін шар-зондтарды ұшырады. Мұндай шарлар атмосфераның құрамы, тығыздығы, температурасы, желдің жылдамдығы туралы және т.б. мәліметтерді радиохабарлар арқылы Жерге жеткізіп отырады. Ұшу аппаратының бір түрі - дирижабльдер (2-сурет). Дирижабль қозғалтқыш айналдыратын пропеллердің көмегімен қозғалады, сондықтан да оны басқаруға болады. Оларды пайдалану мәселесін инженерлер мен өнертапқыштар қазіргі кезде қайтадан қарастырып отыр. Әуелеп ұшу - ұшқыштар ұшу кезіндегі шеберлігінің сапасы көпшілікке көрсете алатын техникалық спорт түрі. Дереккөздер
Тілдің машиналық қоры

Тілдің машиналық қоры орыс машинный фонд языка — тілді зерттеп тексерудің автоматтандырылған кешенді жүйесі. Онда мәтіндер, картотекалар, сөздіктер арқылы деректелген ақпараттық материалдар, тілдік мәліметтер жинақталады. Тілдің машиналық қоры тіл туралы тек қолда бар ақпараттарды ғана емес, ол туралы жаңа деректерді жинақтайтын зерттеу лабораториясы болып табылады. Қазақстанның Ұлттық ҒA-ның А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтындағы Тілдің машиналық қоры Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің 20 томдық толық жинағының мәтіндерін компьютер жадына енгізіп, сөздіктерге қажет материалдар даярлады. Тіл білімі институтында көп жылдар бойы жиналған мол картотекалық қор (5 млн-ға жуық) компьютер жадына енгізілуде. Тілдің машиналық қорының тілді зерттеу жұмысындағы болашағы мол. Дереккөздер
Саяси- моральдық әлеумет

Саяси-моральдық әлеует — экономикалық, саяси және әскери мақсаттарға жету үшін жүзеге асырылуы мүмкін ел тұрғындарының рухани мүмкіндіктері, халыктың саяси және моральдық көзқарастарынын дәрежесі. Әскери тұрғыда Саяси-моральдық әлеумет жеңіске жету үшін халық пен армияның күштерін жұмыддырумен, олардың соғыстың барлық қиындықтарына шыңауға қабілеттіліктерімен және дайындықтарымен сипатталады. Дереккөздер