kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Антони (футболшы)

Антони Матеус дус Сантус (; 2000 жылы 24 ақпанда туған, Озаску), Антони ретінде белгілі — бразилиялық футболшы, ағылшындық "Манчестер Юнайтед" клубы мен Бразилия құрамасының шабуылшысы. Токиода өткен 2020 жылғы Олимпиада ойындарының чемпионы. Клубтық карьерасы Озаску тумасы, Антони 2010 жылы «Сан-Паулу » футбол академиясында карьерасын бастады. 2018 жылы «Сан-Паулу» клубының 17 жасқа дейінгі құрамасында Жапонияда өткен Джей лигасының жолдастық кездесуінде жеңіске жетіп, турнирдің үздік ойыншысы деп танылды. 2018 жылдың 26 қыркүйегінде Антони, Элиньо және Игор Гомис Сан-Паулудың негізі құрамасына ілікті. Сонымен бірге Антони Сан-Паулумен 2023 жылға дейін кәсіби келісімшартқа қол қойды. 2019 жылы 13 ақпанда ол өзінің Либертадорес кубогында дебютін жасады, екінші іріктеу турында аргентиналық «Тальерес » командасына қарсы ойнады. 2020 жылы 22 ақпанда «Аякспен » 5 жылдық келісімшартқа қол қойды. Трансфер құны 15,75 млн еуроны құрады және бонустарды ескере отырып ұлғаюы мүмкін. Трансфер құны 95 млн еуроны (82 млн фунт стерлинг) құрады, бірақ белгілі бір бонустарға қол жеткізілген жағдайда тағы да 5 млн еуроға (4,3 млн фунт стерлинг) өсуі мүмкін. Антони клубпен 2027 жылға дейін және тағы бір жылға ұзарту мүмкіндігімен келісімшарт жасасты. Жетістіктері «Аякс» * Нидерланд чемпионы (2): 2020/21, 2021/22 * Нидерланд кубогының иегері: 2020/21 Бразилия құрамасы (23 жасқа дейін) * Олимпиада ойындарының жеңімпазы: 2020 Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/antony Профилі] «Манчестер Юнайтед» ФК ресми сайтында
Ладактар

Ладактар (ладакхи) — Үндістанның Джамму және Кашмир штатының солтүстік-шығыс бөлігінде тұратын халық. Жалпы саны 57 мың адамды құрайды (2010 ж.). Тілі Тілі қытай-тибет тілдеріне жатады. Жазуы тибет жазуына негізделген, 1940 жылдардың соңынан латын әліпбиіне негізделді. Қалаларда 40%-ға дейін тибет, урду, хинди және ағылшын тілдерінде сөйлейді. Діні Діни бойынша ладактардың ​​көпшілігі ламаистер. Мұсылмандар (шииттер) мен индуистер бар. Кәсібі Ладактар - Инд аңғарында және оның салаларында егіншілікпен айналысты, негізінен арпа, аз дәрежеде бидай, қарақұмық, бұршақ және тамыр дақылдарын өсіреді. Чампа - қой өсіретін жартылай көшпелі малшылар, әсіресе ешкілер, олар кашмир шәлісін жасау үшін жүн береді. Ладахтар дәстүрлі түрде Үндістан мен Қытай, Моңғолия, Тибет арасындағы транзиттік саудаға қатысты; олар керуендер жүргізіп, транзиттік базаларға ие болды. Материалдық мәдениеті жағынан тибеттіктерге, балтиге жақын. Монастырлар экономикада үлкен рөл атқарады. Өмір салты Ладактардың негізгі ерекшеліктерінің арасында бауырластық полиандрия болып табылады. Бұл отбасында тек үлкен ағасы үйленіп, оның әйелі барлық інілерінің әйелі болып табылады. Әйел барлығынан бірден туады, сондықтан ладактардың «бөтен» балалары жоқ, барлығы ортақ болып саналады, ал мұра (көбінесе бұл жер телімі) үлкендік тәртібімен алынады. Бір жанұя ішіндегі жерді ағайындылардың үлкеніне беру учаскелердің кез келген бөлшектенуіне жол бермейді, яғни бұл бір үлкен учаскеден - бүкіл отбасын бірден егінмен қамтамасыз етіп, өмір сүруге мүмкіндік береді. Соңғы уақытта ладактар өркениетті бола бастады, кейбір өкілдері өз қоныстарын тастап, қоғамда өмір сүріп, қалыпты өмір сүре бастады. Дереккөздер
Ламахолоттар

Ламахолоттар (солорлықтар) — Индонезиядағы Амбон-Тимор халықтарының бірі. Олар Флорес аралының шығысында, Солор, Адонара және Ломблин аралдарында тұрады. Жалпы саны 310 мың адам. Географиялық орналасуына қарай ламахолоттар субэтникалық топтарға бөлінеді: ларантуктар, солорлықтар, адонарлар, левотололар және т.б. Тілі Олар ламахолот тілінде немесе солор тілінде сөйлейді, диалектілері бар. Діні Сенушілердің діни байланысы: католиктер, суниттік мұсылмандар, дәстүрлі нанымдар. Кәсібі Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, күріш, тары, ямс, маниок, тәтті картоп, бұршақ, асқабақ, жемістер мен көкөністер) және жағалауда балық аулау. Мал шаруашылығы қосалқы рөл атқарады. Бірқатар жағалаудағы ауылдардың тұрғындары маталармен, киіммен, ауылшаруашылық құралдарымен делдалдық сауда жасауға мамандандырылған. Ламалера ауылында (Ломблен аралы) кит аулау дамыған. Өмір салты Дәстүрлі қоғамдық ұйым патрилинейлік руларға (суку) негізделген. Неке патрилокальды. Одақтың үйлері, байлығы мен міндеттемелері жергілікті жердегі мұрагерлік ережелерге сәйкес, әдетте әкелік жолмен беріледі. Дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі елді мекендері - тығыз маржан дуалдармен қоршалған, үйлер қаңқалы, төртбұрышты, биік тік төбесі бар. Ұзын үйлер XX ғасырдың басына дейін ұзын үйлер болды. Қазіргі заманғы тұрғын үйлер шағын отбасына арналған. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамдары - көкөніс және балық дәмдеуіштері қосылған қайнатылған жүгері мен күріш. Дереккөздер
Маңәулие

Маңәулие, Мыңәулие – Ырғыз өзенінің оң жағалаулық аңғарында, Тілепіттау тау сілемінің солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Шеңбертал ауылының батысында 7 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 211 м, салыстырмалы биіктігі 79 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан таудың ұзындығы 8 км, енді жері 4 км-ге жуық. Көлбеу беткейлері нашар тілімденген. Ырғыз өзенінің арнасы өтетін батыс, солтүстік, солтүстік-шығыс беткейлері тіктеу келген. Оңтүстігінде Аққұдық қыстауына ұласады. Батысымен Ырғыз өзенінің саласы – Ащысай өзені ағып өтеді. Өсімдігі Қуаң даланың кебірленген бозғылт қоңыр және қоңыр топырағында бетеге, боз, жусан, теріскен, бұйырғын, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Ламеттер

Ламеттер — Лаос аумағында тұратын халық. Олардың саны, кейбір мәліметтер бойынша, шамамен 20 мың адамға жетеді. Тілі Олар аустроазиялық отбасының мон-кхмер тобына жататын ламет, лемет немесе кха ламет тілінде сөйлейді. Діні Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар. Кәсібі Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын ауыл шаруашылығы (күріш, таро, ямс, тәтті картоп, жүгері, асқабақ, бұрыш, банан, манго, цитрус жемістері). Сонымен қатар аңшылық (найзамен, арбалетпен және қақпанмен), балық аулау және терушілік. Бамбук, ротан, пальма жапырақтарынан тоқу. Ламеттер құрал-саймандар, киім-кешек және керамика алу үшін лаостармен және тайлармен сауда жасайды. Кейбір Ламеттер жалдамалы жұмыс істейді. Өмір салты Қауымды сайланбалы староста басқарады. Бай қоғам мүшелерінің қабаты пайда болды. Беделді байлық — буйволдар мен қола барабандар болып есептеледі. Неке матрилокалды, туыстық қатынас патрилинейлік. Дәстүрлі баспаналары Тұрғын үйлері қадаларда бамбуктан жасалған, сабанмен немесе пальма жапырақтарымен жабылған, бір немесе екі верандасы бар. Елді мекенде 15-ке жуық үй бар. Дәстүрлі киімдері Әйелдер киімі тігілмеген белдемше мен ашық жемпірден, ерлер киімі күрте мен шалбардан тұрады. Ерлер мен әйелдер сәлде киіп, әшекейлер тағады. Ерлер беттеріне татуировка жасайды, өрнек солтүстік және оңтүстік ламеттер арасында ерекшеленеді. Дәстүрлі тағамдары Тағамның негізі - жабысқақ күріш, пісірілген ет жейді. Дереккөздер
Мойнақ ауданы

Мойнақ ауданы (, ) — Өзбекстан Республикасы құрамындағы Қарақалпақстан Республикасының әкімшілік бірліктерінің бірі. Әкімшілік орталығы – Мойнақ қаласы. Орналасқан жері және географиясы Мойнақ ауданы Қарақалпақстан Республикасының (Өзбекстан Республикасының құрамындағы автономиялы республика) солтүстік бөлігінде орналасқан, ол өз кезегінде Өзбекстанның солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Аудан солтүстіктен және ішінара солтүстік-шығыс жағынан Арал теңізі арқылы Қазақстанмен, батыс және оңтүстік-батыс жағынан Қоңыратпен, шығысында Тақтакөпірмен, оңтүстігінде Қарақалпақстанның Кегелі, Шымбай, Қараөзек аудандарымен шектеседі. Ауданның ресми ауданы 37,9 мың км², бірақ соңғы онжылдықтарда Арал теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты ауданның ауданы күрт ұлғайды. Алып жатқан жер көлемі бойынша Мойнақ ауданы Қарақалпақстан аудандары арасында екінші орынды (бірінші орында Қоңград облысы 74,4 мың км²) иеленеді. Мойнақ ауданының географиясы біршама бірыңғай және аумақтың негізгі бөлігін шөлдер, далалар мен сортаңдар, сонымен қатар Арал теңізінің бір бөлігі алып жатыр. Тарихы Мойнақ ауданы 1930 жылы құрылды. 1963 жылы аудан таратылып, 1964 жылы қалпына келтірілді. 1942 жылдан 1992 жылға дейін Арал теңізіндегі Возрождение аралында (Қарақалпақстанның Мойнақ ауданына кіретін арал аумағының бөлігінде) «Барқан» шартты атаулы әскери биохимиялық сынақ полигоны жұмыс істеді. Ресми атауы: 52 далалық ғылыми-зерттеу зертханасы (ДҒЗЗ-52). Табиғаты Климаты Ауданның климаты күрт құбылмалы, жазы ыстық және құрғақ, қысы біршама суық келеді. Орташа жылдық температура +14,5 °C; қаңтардың орташа температурасы -7,4 °C, шілденің орташа температурасы +26,3 °C. Абсолюттік ең төменгі температура -28 °C, абсолюттік температура максимумы +60 °C болды. Аудан аумағына жылына орта есеппен 150-180 мм жауын-шашын түседі (жауын-шашынның көп бөлігі көктем мен күзде түседі). Өсімдік өсетін мезгіл 210-213 күнге созылады. 2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді:: * аудандық бағыныстағы қала # Мойнақ * азаматтардың ауылдық жиындары # Бозатау # Қазақдария # Мәделі # Тікөзек # Үшсай # Хәкімата Есімнама *Тілеуберген Күпбатуллаұлы Жұмамұратов (1915—1990) — Қарақалпақ АКСР халық ақыны, Өзбек КСР халық ақыны. *Аяпберген Мұсаұлы (1880—1936) — Қарақалпақ АКСР халық ақыны. Дереккөздер
Маяжон

Маяжон – Дегелең тауларының солтүстігіндегі аласа тау. Географиялық орны Абай облысы Жаңасемей ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 618 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км-ге созылған, енді жері 3 км. Салыстырмалы биіктігі 20 м. Беткейлері көлбеу тізбектелген шоқылардан тұрады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Етегінде элювийлі-делювийлі шөгінділер қалыптасқан. Өсімдігі Тауалдының қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бөрте жусан, қылқан селеу, бетеге, көде, тобылғы, т.б. бұталар мен әр түрлі шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Лати (халық)

Лати (кутэ, тхо, ден, са, и пи, и то) — Вьетнам аумағында тұратын, жалпы саны 6 мың адамнан тұратын халық. Тілі Олар кадай тілдерінің бір бөлімі лати тілінде сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенім. Кәсібі Негізгі кәсібі – суармалы егістік және қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, жүгері, мақта, индиго). Қолөнердің ішінде тоқыма тоқу және ауылшаруашылық құрал-саймандарын жасау дамыған. Өмір салты Әлеуметтік ұйымның негізгі формасы – көршілік қауымы. Отбасы шағын, неке патрилокальды, туыстық есеп рулық. Сороратқа (апалы-сіңілілерге үйленуге) рұқсат етіледі. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Лати қоныстары шашыраңқы (әдетте тау етегінде) орналасқан. Тұрғын үйлері қадаларға, бір бөлігі жерде орналасқан, төртбұрышты, шатырлы. Дәстүрлі киімдері Ер адамдар сол жағында түймелері бар халат пен шалбар, әйелдер шалбар, түрлі — түсті кең белдікпен байланған халат және бай оюланған көкірекше киеді. Дәстүрлі тағамдары Лати халқы негізінен күріш жейді. Күрішті пісірген кезде күрішті қайнаған су құйылған қазанға салады. Күріш пісуге жақын қалғанда, оны төгіп тастайды, содан кейін пісіруді аяқтау үшін келесі қазанға салады. Халықтың әдеттегі тағамдары - кептірілген буйвол терісі мен қышқыл маринадталған ет. Дереккөздер
Ақшат (айрық)

* Ақшат — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты болған таратылған ауыл. * Ақшат — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл. * Ақшат — Ақтөбе облысындағы тау. * Ақшат — Батыс Қазақстан облысындағы үстірт. * Ақшат — Ақтөбе облысындағы кен орны.
Лахалар

Лахалар (кхла) — Вьетнамның солтүстік-батысында тұратын халық. Лаокай және Шонла провинцияларында тұрады. Вьетнамның ресми түрде танылған 54 халқының қатарына кіреді. 1999 жылғы халық санағы бойынша 5686 адам тұрады. Тілі Олар тай отбасының лаха тілінде сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер. Кәсібі Лахалардың негізгі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік және ішінара мал шаруашылығы. Қолөнер негізінен тоқыма және тоқу болып табылады. Өмір салты Лахалардың отбасы шағын болып келеді, туыстық қатынасы патрилинейлік. Тістерді қаралау және жапырақ шайнау салты сақталған. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Лаха елді мекендерін өз тілінде «Кхункай» деп атайды. Әр ауылда шамамен 10 үй бар. Олпр екі баспалдақ апаратын екі кіреберісі бар қадаларға орналасқан үйлерде тұрады. Бұл жағдайда бір кіреберіс арнайы қонақтарға, ал екіншісі отбасы мүшелеріне арналған. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімдері тай киімдеріне ұқсас (алдыңғы жағында бірнеше ілгектері бар көкірекше, белдікпен байланған ұзын тік белдемше), әшекейлі орамал. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамдары - жүгері және күріш. Маниок пен таро да ерекше орын алады. Жай күріш жабысқақ күрішті жей алмайтын қонақтарды сый-құрмет көрсету үшін қолданылады. Фестивальдар, үйлену тойлары және жерлеу рәсімдері кезінде танымал сусынға самагон жатады. Сілтеме * Дереккөздер
Лаху

Лаху — Қытайдың оңтүстігінде, сондай-ақ Вьетнамның солтүстік аймақтарында, Таиланд, Мьянма және Лаоста тұратын халық. Қытайдың 56 ресми танылған халықтарының және Вьетнамның 54 ресми танылған халықтарының қатарына кіреді. Этнонимі Лаху тілінде «ла» «жолбарыс» және «ху» «отқа қуыру» дегенді білдіреді. «Лаху» сөзі «отқа қуырылған жолбарыс еті» дегенді білдіреді. Халықтың бұл атауы тарихи тұрғыдан лахулардың негізгі кәсібі аңшылық болғанын көрсетеді. Таралу аймағы 2000 жылғы халық санағы бойынша олар: *Қытайдың оңтүстік-батысында (453,7 мың адам). Негізінен Ланцан-Лаху, Минлян-Дай-Лаху-Васки автономиялық округтері, және Пуэр округіндегі Чжэнь­юань-и-Ха­ни-Ла­ху­, Линцан округіндегі Шуанцзян-Лаху-Ва-Булан-Дайский; *Мьянмада (155 мың адам). Негізінен Шан ұлттық округіндегі Ченгтун ауданында); *Таиланд (54 мың адам). Чиангмай, Чианграй, Мэхонгсон, Лампанг және Так провинциялары); *Вьетнамның солтүстік-батысында (15,6 мың адам). Лаитяу провинциясы; *Лаос (14 мың адам) Бокео провинциясы. Жалпы саны - 760 мың адам (2009). Тілі Олар қытай-тибет отбасының тибет-бирма тобының лаху тілінде сөйлейді. Диалектілер: лаху на, лаху ши, лаху ньи. 19 ғасырдан бастап жазу латын әліпбиіне негізделген. Діні Дәстүрлі лаху діні политеистік. Буддизм 17 ғасырдың аяғында пайда болып, кең тарады. Қытайдағы көптеген лахулар буддистер. Христиандық 19 ғасырда Бирмада пайда болды және содан бері таралуда. Кәсібі Лахулар қолмен атқарылатын егіншілікпен (жүгері, ішінара күріш), терушілікпен, аңшылықпен және балық аулаумен айналысады. Қолөнерден ұсталық, бамбук тоқу (жиһаздар, төсеніштер, ыдыстар) және тоқымашылық дамыған. Өмір салты Лахулар отбасы шағын болып келеді, неке патрилокальды, матрилокалдылық пен матрилиналдықтың қалдықтары сақталған. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Елді мекендері тау баурайында шашыраңқы орналасқан 3-4 үйден тұрады. Тұрғын үйлері қадаларда орналкасқан, көрші халықтардың әсерінен жер үсті үйлер салынуда. Дәстүрлі киімдері Ерлер киімі – жағасыз күрте және кең шалбар. Әйелдер киімі – оң жағында ілгектері бар ұзын халат, шалбар. Дәстүрлі тағамдары Лаху өкілдері негізінен кәдімгі күріш, көкөніс, жеміс-жидек, ет жейді. Тағамдарды кептіру және маринадтау сияқты сақтаудың кейбір әдістері бар. Лаху өкілдерінің жұмыс күндері, әсіресе мерекелерде, үйлену тойларында және қоныс тойларында самогон ішетін әдеті бар. Темекі шегу ерлер мен әйелдер арасында кеңінен таралған. Дереккөздер
Аралқұм (шөл)

Аралқұм — кеуіп жатқан Арал теңізінің орнында пайда болған жаңа шөл. Құмды-сортаң шөл Өзбекстан мен Қазақстан аумағында, Қарақұм және Қызылқұм шөлдерінің солтүстік-батыс шетінде жатыр. Шөлді Аққұм деп те атайды. 2005 жылы Көкарал бөгеті салынғаннан кейін Солтүстік Арал қалпына келуде, ал Оңтүстік Арал Аралқұмның көлемін ұлғайта кеуіп барады. Шөлейттену нәтижесінде аймақтың биоәртүрлілігі өсімдіктер мен жануарлардың 200 түріне азайды. Кеуіп қалған көл түбінің қазіргі флорасы 1960 жылдардан бастап дами бастады. Ол 134 туыс және 300 түрі бар 34 өсімдік тұқымдастарынан тұрады. Негізгі өкілдері: Salicornia europaea, Suaeda crassifolia, балшықты топырақта Tripolium vulgare, сонымен қатар құмды топырақта Suaeda acuminata және Atriplex fominii. Аралқұм 38 мың км²-ден астам аумақты алып жатыр. Шаңды дауылдар жылына шамамен 100 миллион тонна улы тұздар мен шаң шығарады. Су қоймасының бұрынғы түбінен шыққан ұсақ шаңның құрамында суармалы егістіктерден шайылып кеткен минералды тыңайтқыштар мен пестицидтердің қалдықтары бар. Күшті ауа ағыны шөл даланың үстімен батыстан шығысқа қарай өтіп, аэрозольдің Орталық Азия шекарасынан тысқары жерлерге жылдам таралуын жүзеге асырады. Аралқұмның улы заттары Антарктидадағы пингвиндердің қанынан, кәдімгі Арал шаңы – Гренландия мұздықтарында, Норвегия ормандары мен Беларустың егістік алқабында табылған. Дереккөздер
Нүкіс ауданы

Нүкіс ауданы (, ) — Өзбекстан, Қарақалпақстандағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Ақмаңғыт кенті. Тарихы Аудан 1968 жылы 25 желтоқсанда құрылды. Тұрғындары Ресми деректер бойынша 2018 жылы аудан халқының саны 54 491 адамды құрады. Ұлттық құрамы бойынша қарақалпақтар – 60,8%, қазақтар – 30%, өзбектер – 8,7%, басқа ұлт өкілдері – 0,5% құрады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісі 2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді: *қалалық елді мекен #Ақмаңғыт *азаматтардың ауылдық жиындары #Арбашы #Бақаншақты #Кердер #Қырантау #Саманбай #Тақыркөл Білім беру Ауданда 3 колледж, 33 жалпы білім беру мектебі, 1 балалар музыка және өнер мектебі, 11 балабақша, 2 ақпараттық ресурстық орталық бар. Көрікті жерлері Хайуанқала – Кердер иелігінің орталығы. Нүкіс ауданында, Шортанбай өзенінің ескі саласының сол жағында орналасқан. Қазіргі таңда аумақты «Кердер» атты шаруа қожалығы алып жатыр. Тоққала (Дарсан) — қалашық Тоқтаудың шағын табиғи төбеде орналасқан. Жалпы аумағы 8 гектарды құрайды. Ескерткіш 3 бөліктен – көне, ерте ортағасырлық және қорымнан тұрады. Дереккөздер
Ақмаңғыт

Ақмаңғыт (, ) — кент (1980 жылдан бастап), Өзбекстан, Қарақалпақстан Республикасы Нүкіс ауданының әкімшілік орталығы. Кент Нүкіс теміржол станциясынан (Найманкөл-Шымбай желісінде) солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде орналасқан. Көрікті жерлері Хайуанқала – Кердер иелігінің орталығы. Нүкіс ауданында, Шортанбай өзенінің ескі саласының сол жағында орналасқан. Қазіргі таңда аумақты «Кердер» атты шаруа қожалығы алып жатыр. Тоққала (Дарсан) — қалашық Тоқтаудың шағын табиғи төбеде орналасқан. Жалпы аумағы 8 гектарды құрайды. Ескерткіш 3 бөліктен – көне, ерте ортағасырлық және қорымнан тұрады. Тұрғындары Дереккөздер
Әнеу

Әнеу — қала, Түрікменстандағы Ақбидай атырабы мен Ахал уәлаятының әкімшілік орталығы, Ашхабад қаласының маңы. Ашхабадтан 8 км қашықтықта, онымен М37 тасжолы арқылы байланысады. Атауы Әнеу атауының парсы түбірлері бар («жаңа су» дегенді білдіретін «аб-и нау» (آب نو) сөзінен шыққан). Тарихы Қала орнында адамның алғашқы іздері б.з.б. V мыңжылдыққа жатады. Кеңес дәуірінде 9332 тұрғыны бар кент (1989), Түрікмен КСР-і Ашхабад ауданының әкімшілік орталығы болған. Қаланың атыраптағы мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді. Инфрақұрылымы 2003 жылы Әнеуде жаңа стадион, 2005 жылы «Ақбидай» ұлттық бидай мұражайы бой көтерді. Археология «Ақбидай» бидай мұражайында көптеген көне жәдігерлер сақталған. Атап айтқанда, 1904 жылы табылған 5000 жылдық бидай дәндері, сонымен қатар: *құнарлылық құдайшалардың мүсіндері (Намазғатепе, б.з.б. IV мыңжылдық), *қол диірмен тастары, жебе ұшы және қола пышақ (б.з.б. III-II мыңжылдық), *қола кетпен және тас дақылүккіштер (б.з.б. II мыңжылдық), *монохромды және полихромды суреттері бар керамикалық ыдыстардың фрагменттері, *күнжіт тұқымынан май сығуға арналған май піскіш. Дереккөздер
Бәһерден үңгірі

Бәһерден үңгірі — карстық үңгір, Бәһерден қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км және Ашхабадтан 120 км жерде Түрікменстанның оңтүстік-батысындағы Көпетдақ тауының солтүстік етегіне жақын жерде орналасқан. Тарихы Үңгір XVIII ғасырдан бері белгілі. Жер асты көлі бар үңгірдің бар екендігі туралы алғашқы ғылыми есептер 1886 жылы пайда болды. 1896 жылы жергілікті баспасөзде ашхабад тұрғындарын үңгір мен жер асты көлінің бар екендігімен таныстыратын басылым пайда болды, сол кезден бастап оларға Ашхабад пен оның төңірегінде тұрғындар келе бастады. 1976 жылы оны геологтар, сондай-ақ Ашхабад спелеологтары зерттеді. В.Н.Дублянский сипаттамасын жасады. Географиясы Ол Көу жотасында, Дүгін тауының қойнауында орналасқан. Үңгірге кіре берістен 800 метр жерде терең сайда Көу бұлағы ағып жатыр, ол жер асты Көуата көлі суының жер бетіне шығатын жері болып табылады. Геологиясы Бұл бес кіретін жері бар әк тастан жасалған зал. Зал 55 метр тереңдікте орналасқан, ұзындығы 250 метр, ені 50 метрге дейін, биіктігі 26 метрге дейін жетеді. Оның түбі көлбеу, оның үстінде әктас пен гуано сынықтары бар. Үңгірдің оңтүстік-шығыс бөлігінде ұзындығы 75 м, ені 23 м және ең тереңдігі 14 м болатын жер асты Көуата көлі бар. Көлдің беті шамамен 3000 м² құрайды. Көлдегі судың көлемі 6,5 мың м³. Ондағы су жылы (шамамен +37 °C) және аздап минералданған. Орташа алғанда судың құрамында кремний қышқылының (147 мг/л-ге дейін), стронцийдің (50,6 мг/л) және күкіртті сутегінің (10,5 мг/л) едәуір мөлшері бар 2,63 г/л суда барлығы 25 элемент бар. Үңгірдегі ауа күкіртті сутек буымен және ылғалмен қаныққан – үңгірдегі ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100%-ға жақын. Жануар әлемі Жарқанаттар, кеміргіштер, көгершіндер, қызылтұмсық шауқарғалар, көкқарғалар, сондай-ақ омыртқасыздардың 50-ге жуық түрі мекендейді. Гуано жинақтары 1300 м²-ден астам аумақты алып жатыр, ал олардың көлемі 670 м³-ден асады. Мағынасы Бұл қоғамдық демалыс орны. Электрлендірілген. Үңгірде экскурсиялар жүргізіледі, қайықпен жүзу ұйымдастырылады. Дереккөздер
Көуата

Көуата — табиғи жер асты көлі. Түрікмен тілінен аударғанда «үңгірлердің атасы» дегенді білдіреді. Ол Түрікменстан аумағында, Ашхабадтан 100 шақырым жерде Бәһерден үңгірінде орналасқан. Бұл елдегі туристік орындардың бірі. Көл орналасқан үңгірдің жалпы ұзындығы 250 м, көлдің өзі 75 м, көлдің ені 8 м-ден 23 м, тереңдігі 12 м (14 м) дейін. Жыл бойы судың температурасы +33-тен +38 °C-қа дейін жетеді. Сипаттамасы Бәһерден үңгірі геологиялық жасы бойынша өте көне қуыстардың бірі болып табылады, оның төменгі бөлігі қазіргі уақытта термалды суларға толы. Көлге 350 сатыдан тұратын ұзын жарықтандырылған баспалдақ апарады. Тарихы Үңгір мен жер асты көлі туралы алғашқы ғылыми деректер 1856 жылы пайда болды, бірақ ол 1896 жылы жергілікті баспасөзде Баһарлы теміржол станциясы қызметкерлерінің қамқорлығының арқасында үңгірге түсуге ыңғайлы болу үшін ағаш баспалдақтар орнатылғандығы туралы хабарлама жарияланғаннан кейін кеңінен танымал болды. Сол уақыттан бері үңгір мен көл Түрікменстан тұрғындарының жиі баратын жеріне және туристік тартымды орнына айналды. Геологиясы Көл суында 38 химиялық элемент: күкірт, йод, магний, калий, натрий, сульфат, алюминий, бром, темір, сүрме бар. Өсімдік және жануар әлемі Флорасы мен фаунасы мардымсыз. Үңгірде алты түрге жататын жарқанаттардың шағын колониясы: кәдімгі, сүйментұмсық, үшкірқұлақты, үштүсті жарқанат, жерорта, оңтүстік және ірі тұмсығы сүйірленген жарқанаттар мекендейді. Үңгірдегі өсімдіктердің ішінен қынаның кейбір түрлері ғана табылған. Сондай-ақ көру қабілетінен айырылған балықтар мен шаян тәрізділердің түрлері де бар. Дереккөздер
Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі

Бүгінгі таңда Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады: Алатау, Алмалы, Әуезов, Бостандық, Жетісу, Медеу, Наурызбай, Түрксіб. Аудан аумағында әкімшілік функцияларды қалалық әкімдіктің бағынысындағы аудан әкімдігі атқарады. Тарихы Қаланың әкімшілік бөлінісі: Алатау ауданы Алмалы ауданы Әуезов ауданы Бостандық ауданы Медеу ауданы Наурызбай ауданы Түрксіб ауданы Жетісу ауданы Қазақ АКСР ОАК Президиумының шешімімен 1936 жылы 12 қыркүйекте қалада 4 аудан құрылады: Каганович, Ленин, Сталин, Фрунзе. 1957 жылы Каганович ауданы — Октябрь ауданы, Сталин ауданы — Совет ауданы болып өзгертіледі. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен 1966 жылы Совет ауданының бір бөлігінен Калинин ауданы, ал 1972 жылы Ленин және Калинин аудандарының шағындалуы нәтижесінде Әуезов ауданы құрылады. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумы жарлығымен 1980 жылы 17 қазанда жаңадан тағы Алатау (Калинин және Әуезов аудандарының шағындалуы есебінен) және Мәскеу (Ленин, Октябрь және Фрунзе аудандарының шағындалуы есебінен) аудандары құрылады. 1982 жылдың басында Алматыда 8 аудан болды: Алатау, Әуезов, Калинин, Ленин, Мәскеу, Октябрь, Совет, Фрунзе. Кеңес заманында аудандардағы мемлекеттік билік органы халық депутаттарының аудандық кеңесі болды. 1995 жылы 12 желтоқсанда қаладағы Калинин ауданы — Бостандық, Ленин ауданы — Жетісу, Октябрь ауданы — Түрксіб, Совет ауданы — Алмалы, Фрунзе ауданы — Медеу ауданы болып өзгертіледі. 1997 жылы 28 қаңтарда Алатау және Мәскеу аудандары таратылады. 2008 жылы жаңа шекараларында Алатау ауданы қайта құрылады. 2014 жылы шілде айында XVIII ғасырда жоңғар басқыншыларына қарсы соғыстарға қатысқан қазақ батыры Наурызбай есімімен аталатын қаланың сегізінші ауданы құрылады. Тізімі Дереккөздер
Соломон аралдары (архипелаг)

Соломон аралдары архипелагы — Тынық мұхиты, Папуа — Жаңа Гвинея шығысында орналасқан, Меланезия зонасына жатқызылатын архипелаг. Солтүстік-батыс бөлігі Папуа — Жаңа Гвинея мемлекетінің, қалған бөлігі – Соломон аралдары мемлекетінің құрамына кіреді. Аумағы 40,4 мың км². Ең биік жері – 2743 м (Бугенвиль аралында). Соломон аралдарын 1568 жылы испандық теңізде жүзуші Альваро Менданья де Нейра ашқан. Ірі аралдары: Бугенвиль, Гуадалканал, Санта-Исабель, Малаита, Макира, Шуазёль, Нью-Джорджия. Аралдар негізінен жанартаулық жолмен пайда болған, әрекетті жанартаулары – Балби, Багана. Климаты субэкваторлық, өте ылғалды. Айлық орташа температурасы 26–28°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2300 мм-ден жоғары. Өзендері қысқа, суы мол. Соломон аралдарының басым бөлігін мәңгі жасыл ормандар (пальма, фикус), қуаң жағын саванналар, өзен бойларын мангр бұталары алып жатыр. Топарал аумағында Куин-Элизабет ұлттық саябағы (Гуадалканал аралында) құрылған. Дереккөздер
Мұқтаркөл

Мұқтаркөл – Торғай алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының шығысында, Дүкен ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, теңіз деңгейінен 76 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 13,2 к 2 , ұзындығы 8 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 23 км. Шарасында жыл бойы су болады. Шығыс жағалауы жарлауытты, қалған жағалауы жайпақ. Онда қамыс, құрақ өскен. Маңындағы Алабұғалыкөл және Алакөл көлдерімен қыларналар арқылы байланысып жатады. Суы қараша айының 2-жартысында қатып, наурыз айының – соңында ериді. Жер асты және жауын-шашын суларымен толысып отырады. Көктем айларында Мұқтаркөлге және маңындағы көлдерге Өлкейек өзенінің суы да қосылады. Дереккөздер
Дашоғыз уәлаяты

Дашоғыз уәлаяты — Түрікменстанның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Уәлаяттың әкімшілік орталығы – Дашоғыз қаласы. Тарихы 1992 жылы 14 желтоқсанда бұрынғы Ташауыз облысының аумағында құрылды. 2022 жылдың 10 қарашасында Дашоғыз уәлаятындағы Құбадақ атырабы мен Құрбансұлтан әже атындағы атырап жойылды. Географиясы Дашоғыз уәлаяты оңтүстігінде Ахал уәлаятымен, батысында – Балқан уәлаятымен, шығысында – Лебап уәлаятымен, солтүстігінде – Қарақалпақстан Республикасымен және Өзбекстанның Хорезм облысымен шектеседі. Уәлаят Сарықамыс көлімен ұласады. Әкімшілік-аумақтық бөлінісі Дашоғыз уәлаятына 7 атырап және 9 қала кіреді. 7 атырап: # Ақтепе атырабы (бұрынғы Ленин), # Болдымсаз атырабы (бұрынғы Калинин), # Көроғлы атырабы (бұрынғы Тақта), # Көнеүргеніш атырабы, # Шабат атырабы (бұрынғы Ташауыз, С.А.Ниязов ат.), # Рухубелент атырабы (2 сәуір 2007 жылы құрылды), # Сапармұрат Түрікменбашы атындағы атырап (бұрынғы Октябрьск). Археология Әмудария өзенінің көне Сарықамыс атырауындағы 2 Күйесай қонысы бойынша ерте темір дәуіріндегі (б.з.б. VII—IV ғ.) күйесай мәдениеті аталды. Хәкімдері Дереккөздер
Мұқыр (өзен, Абай облысы)

Мұқыр – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Жаңасемей ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Семейтау тауының шығысындағы бұлақтардан алып, Мұқыр ауылы тұсында Ертіс өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 81 км, су жиналатын алабы 1350 км 2 . Ірі саласы – Ұзынбұлақ. Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жаздың ыстық айларында өзен суы қарасуларға бөлініп қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Мұқыр (өзен, Жетісу облысы)

Мұқыр, Мұқанши – Қаратал алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Көксу ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Шаған тауының солтүстігіндегі Қызылқора асуының баурайындағы бұлақтардан алып, Көксу ауылы маңында Быжы өзеніне оң жағынан құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 872 км 2 . Жалпы ұзындығы 128 км болатын 80-дей саласы мен жылғасы бар. Ірілері: Кемсесия (Жинабай), Шолақжиде, Ақтоған, т.б. Ақын Қалқа ауылына дейінгі арнасы тау шатқалымен өтсе, орта және төменгі арнасы жазық өңірмен өтеді. Ондағы жағалауы жарлауытты, кей жерлері жарқабақты келген. Жағалау бойында, тал, шілік, терек, бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Қазақстан ауылынан төменде өзен Мұқанши деп аталады. Быжы өзеніне құяр сағасындағы жылдық орташа су шығымы 0,2 м/с. Таулы өңірінде Ақтекше а. және жайлауы, қыстаулар (Жылыкүнгей, Қызылбұлақ, т.б.), тауалды жазығында Ақын Қалқа, Қазақстанның 10 жылдығы, Мұқаншы, Қызыларық, т.б. елді мекендер орналасқан. Өзеннен бірнеше су жүйелері тартылған. Дереккөздер
Тақиятас ауданы

Тақиятас ауданы (, ) — Өзбекстан, Қарақалпақстан құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Тақиятас қаласы. Аудан 2017 жылы 9 тамызда Қожалы ауданының бір бөлігін бөлу арқылы құрылған. 2017 жылғы 8 қарашадағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді: *аудан бағынысындағы қала #Тақиятас *қалалық елді мекендер #Найманкөл *азаматтардың ауылдық жиындары #Кеңес #Найманкөл #Сарайкөл Дереккөздер
Тақиятас

Тақиятас (, ) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) қала, Тақиятас ауданының әкімшілік орталығы. 2012 жылы қала тұрғыны саны — 64,1 мың адам болды. Географиялық орны Нүкіс қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде Әмудария өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қалада теміржол стансасы мен су электр станциясы бар. Әмудария өзені арқылы Нүкіс қаласына темір жол көпірі өтеді. Түрікменстанмен шекара Тахиатастан 5 шақырым жерде. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Тақиятас — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 34-орында және өз аймағында (Қарақалпақстан Республикасы) 4-орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 7 613-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Нүкіс (13 км), Қожалы (13 км), Ақмаңғыт (29 км), Көнеүргеніш (35 км, Түрікменстан), Халықабат (41 км), Маңғыт (46 км), Кегейлі (49 км), Шоманай (62 км), Дашоғыз (63 км, Түрікменстан), Шымбай (68 км), Қаңлыкөл (72 км), Қазанкеткен (77 км), Қараөзек (85 км), Гүрлен (86 км), Тақтакөпір (95 км), Шауат (95 км), Қоңырат (99 км), Жаңабазар (104 км), Хиуа (124 км). Тарихы Тақиятас 1950 жылы желтоқсанда «Ұлы коммунизм құрылысы» Басты Түрікмен арнасын салушылардың елді мекені ретінде құрылған. Сондай-ақ Тақиятас су электр стансасын салу жоспарланған болатын. 1952 жылы 15 маусымда Шаржоу-Қожалы теміржол Тақиятасқа тармақталған желімен ашылды. Арна құрылысында жұмыс істеген 10 мың адамның жартысына жуығы ГУЛАГ тұтқындары болды. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін арнаның құрылысы уақытша тоқтатылып, кейін толығымен тоқтатылды. Сол жылы елді мекен қала мәртебесін алды. Кеңес заманында қаланың солтүстік-батыс шетінде әскери әуеайлақ (ұзындығы 2600 м асфальтбетонды ұшу-қону жолағы) болды. 1990 жылдардың басында әуеайлақ қараусыз қалдырылып, жойылды. Экономикасы және инфрақұрылымы Тақиатас электр станциясы Қарақалпақстан Республикасы мен Хорезим ауданын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Оның құрамына «Тахиаташдон» акционерлік қоғамы, мамандандырылған автомобиль көпірі басқармасы, «Росэнерго» бірлескен кәсіпорны, «Кусшишк» құс фабрикасы, құрылыс компаниялары, сауда орындары, мәдениет ошақтары, тұрмыстық қызмет көрсету орындары кіреді. Қалада 22 жалпы білім беретін мектеп, балалар музыка мектебі, үш кәсіптік колледж (көлік, құрылыс және экономика колледждері), орталық кітапхана және оның филиалдары, төрт мәдениет үйі, мәдениет және демалыс саябағы бар. Қалада сонымен қатар екі аурухана, ересектер мен балалар емханасы, әйелдер консультациясы, психиатриялық диспансер, соғыс және еңбек ардагерлеріне арналған санаторий, «Айдон жол» санаторийі бар. Дереккөздер
Летийлер

Летийлер (өз атауы; лети, кисарлар, ромдар, бабарлар, серуандар, дамарлар, давлорлар, воладалар) — Индонезияда тұратын Амбон-Тимор халықтарының бірі. Индонезиядағы жалпы саны 100 мың адам. Тілі Олар лети тілінде сөйлейді. Ең маңызды диалектілер: лети, литер, лагон т.б. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: реформаторлық протестанттар. Кәсібі Негізгі кәсібі-қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, түйнекжемістілер, тамыржемістілер, банандар), теңіз кәсіпшілігі. Кисар мен Лети аралдарында ірі және ұсақ мал мен жылқы өсіріледі. Өмір салты Дәстүрлі ауылдық қауымдастық бірнеше ата-баба сегменттерінен тұрады. ХХ ғасырдың ортасына дейін летийлер әртүрлі аралдардың тұрғындарын біріктіретін үш рулық одақ құрды. Ақсүйектерге, еркін қауымдарға және құлдардың ұрпақтарына касталық-таптық бөліну жалғасуда. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Қазіргі заманғы елді мекен жағалаулық, әктас блоктардан жасалған қоршаумен қоршалған. Бұрынғы қадалардағы қаңқалы тұрғын үйлер жердегі амбондар үлгілеріне ауыстырылуда. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағам – жүгері ботқасы. Дереккөздер
Мұқырадыр

Мұқырадыр – Сарыадыр тауларының оңтүстік-батыс бөлігіндегі аласа тау. Географиялық орны Қостанай облысы Амангелді ауданы Степняк ауылының оңтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 198 м. Солтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай доға тәрізді 18 км-ге созылған, енді жері 5–6 км. Беткейі жонды-адырлы, сай-жыралармен тілімденген. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, көкпек шөп өскен құрғақ дала ландшафтысы қалыптасқан. Тау етегіне жақын Үшқамыс қыстауы бар. Дереккөздер
Лимбу

Лимбу — Непалдың шығысындағы (Лимбуван аймағы) халық. Жалпы саны 359 мың адам. (2001, халық санағы). Сонымен қатар Үндістанда 100 мың адам, Бутанда (1,4 мың адам) тұрады. Этногенезі Лимбудың шығу тегі белгісіз, бірақ олар моңғол текті екені анық. 1700 жылдардың екінші жартысында Непал әртүрлі этникалық топтар мен княздік мемлекеттерді жоғары касталы индуизм династиясының билігі астында біріктіру арқылы құрылды. Бұл жаулап алу Лимбумен этникалық және мәдени бөлінулерге әкелді. Лимбу - Непалдағы ең үлкен тайпалардың бірі. Олар Кирант халқының кіші тобы. Лимбу - де Лимбу (он лимбу) деп аталады, дегенмен іс жүзінде лимбудың он үш кіші тобы бар, оның ішінде яктумба. Аңыз бойынша бес топ Үндістандағы Банарастан (қазіргі Варанаси), қалған сегіз топ Тибеттегі Лхасадан келген. Лимбу кіші топтары арасында әлеуметтік кемсітушілік жоқ, дегенмен әртүрлі рулар мен секталар бар. Яктумба Лимбу негізінен Непалдың шығыс бөлігінде Арун өзені мен Үндістанның Сикким аймағының шекарасы арасында тұрады. Тілі Олар қытай-тибет отбасының тибет-мьянма тобының лимбу тілінде (тсонг) сөйлейді. Диалектілер: федопия, фагураи, тамаркхолея. Олар непал тілінде де сөйлейді. Діні Лимбулардың көпшілігі будда ламаистері, тантристік нанымдағы индуистар бар, дәстүрлі нанымдар да сақталған. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – егін шаруашылығы (жүгері, тары, бидай, картоп, көкөніс, күріш), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал, шошқа, құс), садақ пен жебемен аң аулау т.б. Террассалы егіншілік кең өріс алуда. Өмір салты Патрилинейлік ұрпақтарға (әрқайсысы 4-6 ұрпақ) аталық руларға бөліну сақталған. Отбасы шағын, көп балалы отбасылар да бар. Неке негізінен моногамдық болып табылады. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үй бір қабатты, бір бөлмелі, шикі тастан жасалған. Төбесі сабанмен немесе шөппен жабылған. Едені топырақ, қабырғалары төменнен қызыл сазбен майланып, жоғарғы жағы әктелген. Терезелері жоқ, немесе жапқыштармен жабылған. Сондай-ақ галереясы бар екі қабатты тас тұрғын үйлер де бар. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімдер негізінен жүннен жасалған: қапсырмалы белдемше, жемпір, бастары мен иығына жылы жамылғы киім киеді. Әшекейлері - маңдайдың үстіндегі диск тәрізді бас киімдер, мұрын сақинасы, массивті жалпақ «құлаққаптар», ауыр білезіктер. Сілтеме * Дереккөздер
Лио

Лио — Индонезиядағы халық, негізінен Флорес аралының орталық бөлігінде орналасқан. Жалпы саны 300 мың адам. Тілі Олар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының сикка тілінің диалектілерінің бірінде сөйлейді, кейде бұл жеке тіл ретінде ерекшеленеді. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Кәсібі Олар қолмен атқарылатын егін шаруашылығымен (түйнек дақылдары, жүгері, аз мөлшерде күріш), аңшылықпен, ротан және сандал ағашын өндірумен айналысады. Сонымен қатар шошқа мен құс өсіреді. Тоқу, талшықты қабықтарды өңдеу дамыған. Өмір салты Әлеуметтік ұйымның нысаны матриархат: әйелдің отбасындағы рөлі айтарлықтай жоғары, оның ықпалы барлық отбасы мүшелеріне таралады. Ерлі-зайыптыларда дауыс беру құқығына, түпкілікті шешім қабылдау құқығына әйелі көбірек ие болады. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі елді мекендері – шоғырланған, ортасында алаңы бар, мұнда ғибадатхана мен ата-бабалар культінің қасиетті орындары орналасқан. Тұрғын үйлері үлкен отбасылық қауымдастыққа арналған қадаларға орналасқан ұзын үйлер. Дәстүрлі киімдері Лио халқының киімі - көйлек немесе белдемесі бар кайн (белдіктің айналасына оралған мата). Ерлер оны белдеріне тақса, әйелдер кеуделеріне бекітеді. Дәстүрлі тағамдары Азық-түліктері негізінен көкөніс - пісірілген дәндер мен ащы тұздығы бар түйнектер. Дереккөздер
Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері

Ресей отаршылдығы заманында Қазақстан жерінде әкімшілік орталық рөлін атқарған қалалар пайда болды. Олардың көпшілігі қазір де қала статусына ие (кейбіреуі тек номиналды түрде — Қазалы, Қарқаралы, Темір). Сол елді мекендердің біразы қазіргі уақытта қала статусынан айырылған: * Жәнібек — 1928 жылға дейін қала. * Ырғыз — 1868 жылдан 1925 жылға дейін қала. * Ертіс — 1973 жылдан 1993 жылға дейін қала. * Калмыков — 1887 жылдан 1899 жылға дейін қала. * Қопал — 1854 жылдан 1927 жылға дейін қала. * Көкпекті — 1854 жылдан 1926 жылға дейін қала. * Ілбішін (Чапаев) — 1899 жылдан 1920 жылдарға дейін қала. Кейін кеңес заманында 1971-1996 жылдары қала статусында болған. * Лепсі — 1880 жылдан 1920 жылдардың басына дейін және 1926-1927 жылдары қала. * Торғай — 1868 жылдан 1928 жылға дейін қала. * Ойыл — 1925 жылдан 1927 жылға дейін қала. * Орда — 1918 жылдан 1928 жылға дейін қала. 1927 жылы уақытша Наримановск деп аталған. * Үржар — 1926 жылға дейін қала. * Сергиополь — 1831 жылдан 1860 жылға дейін қала. 1939 жылы қала статусын 1931 жылы іргесі қаланған станция маңындағы ауыл алды. Қала статусынан уақытша айырылған қалалар: * Арал — 1926 жылға дейін қала. 1938 жылдан бастап қайтадан қала. * Атбасар — 1879 жылдан 1927 жылға дейін қала. Кейін қала статусына қайтадан ие болған. * Қаражал — қала статусынан 1990 жылдары айырылып, кейінірек қайтарылған. Тағы қараңыз * Қазақстан қалалары
Лису

Лису — Қытайдың оңтүстігінде, Мьянманың іргелес аудандарында, Тайландта тұратын халық. Олар Қытайдың оңтүстік-батысында 634,9 мың адам. (2000, халық санағы), Мьянманың солтүстік-шығысында 157 мың адам (2009), Таиландтың солтүстік-батысында 18 мың адам, және солтүстік-шығыс Үндістан 2,4 мың адам тұрады. Жалпы саны 1,1 миллион адамнан асады. Тілі және жазуы Олар қытай-тибет отбасының тибет-мьянма тобының лису тілінде сөйлейді. Диалектілер: лису, кесопо, косопхо, липха, липхо, ну-чиан. Качинский және қытай тілдері де кең таралған. Тарихта лисулар жазудың үш түрін қолданған. Түрлердің бірі батыс миссионерлері жасаған - алфавиттік, екінші түрі Вэйси уезінен шыққан лисулардың өздері жасаған силлабикалық - силлабикалық және Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін латын графикасы негізінде жасалған жазу жүйесі күні бүгінге дейін қолданыста. Діні Көбісі ежелгі анимистік нанымдарды сақталған. Бұрын лисулар арнайы діни қызметкерлер кастасы болған. XIX ғасырдың ортасынан бастап батыстық миссиялардың жұмысының нәтижесінде олардың арасында христиандық тарады және қазіргі уақытта Лисулардың шамамен 40% -ы христиандар. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – суармалы және таудағы егіншілік (күріш, жүгері, арпа, тары. Ертеде Лису тайпасы көшпелі өмір сүріп, аң аулаумен және азық-түлік жинаумен айналысқан. Алайда 19 ғасырда олар егіншілікпен және балық аулаумен айналыса бастады. Сонымен бірге олар Британ империясы мен Сиам корольдігінің отарлауына тап болды. 20 ғасырда Лисулар есірткі, адам саудасы және Тайланд үкіметінің кемсітуі сияқты жаңа қиындықтарға тап болды. Көптеген Лису қалаларға көшіп, күріш алқаптары мен зауыттарда жұмыс істеуге мәжбүр болды. Өмір салты Патрилинейлік рулар (Үндістанда чево, Қытайда зо) болды. Марқұмдар отбасылық зираттарға жерленді. Отбасы шағын, неке патрилокальды. Ажырасқан жағдайда әйелінің бастамасы бойынша мүлкі мен балалары күйеуінің үйінде қалды, күйеуінің бастамасы бойынша қыздар шешесінде, ұлдар әкесінде қалды. Кейбір жерлерде рулар арасында неке алмасу байқалады. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Дәстүрлі елді мекендері қыстақ түрінде, тауда – бөренелерден салынған жер үйлер, аңғарларда – қадаларда орналасқан қаңқалы үйлер. Дәстүрлі киімдері Әдетте әйелдер тізеге дейінгі түрлі-түсті туника және көк, қара немесе жасыл шалбар киеді. Жеңдері мен манжеттер жіңішке көк, жасыл және сары жолақтармен кестеленген. Ерлер көбінесе ашық түсті кең шалбар және батыстық жейделер киеді. Дәстүрлі тағамдары Ең көп таралған тағам - жүгері, күріш және тарыдан жасалған ботқа. Тағам қатты бұрышталған (қара бұрыш). Олар әдетте күніне екі рет тамақтанады. Суды, тамақты және т.б. сақтауға арналған ыдыстар бамбуктан жасалған. Астықты қақпағы бар ағаш шелектерде сақтайды. Сусындар шай мен жергілікті дәнді шарап. Шарап жүгеріден немесе тарыдан жасалады. Ашытқы дәнге салынады, ашытудан кейін сумен толтырылып, әлсіз шарап алынады. Дереккөздер
Нұра (тау, Ақтөбе облысы)

Нұра – Торғай өзенінің төменгі ағысындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 166 м. Көлбеуленіп далаға ұласатын шығыс беткейінен басқасы біршама тіктеу. Беткейлері нашар тілімденген. Торғай өзені ағып өтетін батыс өңірінде Қаратозған, оңтүстік-шығысында Қарасай қоныстары жатыр. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы неоген және төрттік кезеңдерінің аллювийлі-пролювийлі шөгінділерінен тұрады. Өсімдігі Шөлдің сортаңды сұр топырақ жамылғысында лерх жусаны, көделі өсімдіктер басым құрғақ далаға тән шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Лоинанг (халық)

Лоинанг (өз атауы: то лойнанг, лойнан) — Индонезиядағы Сулавеси аралында тұратын халық. Жалпы саны 130 мың адам. Тілі Олар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының лоинанг (мади) тілінде сөйлейді. Диалектілері: шын мәнінде лоинанг және салуан. Діні Дінге сенушілер: дәстүрлі нанымдар, протестанттық христиандар, сүнниттік мұсылмандар. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын ауыл шаруашылығы (құрғақ күріш, жүгері, саго, тары). Олар қақпан, тұзақ, қақпан, уланған жебе, найзаның көмегімен жабайы қабандар мен құстарды аулайды. Әйелдер керамикамен және тападан киім жасаумен айналысады. Тауықтар мен иттерді ұстайды. Өмір салты Ауылдарды ақсақалдар басқарады. Бірнеше ауыл этнотерриториялық топтарға бірікті, олардың жетекшілері қауым мүшелерінен балауыз бен күрішпен сый-сияпат алды. Үлкен отбасылар бар. Әр түрлі ұрпақтар арасындағы некеге жол берілмейді. Болашақ ерлі-зайыптылар бірін-бірі таңдайды, олардың отбасы тойға келіседі. Қалыңдық үшін төлем (найза, қола ыдыс, киім т.б.) төленіп, қалыңдықтың туыстарына сый-сияпат жасалды, әйелінің опасыздығынан ажырасқан жағдайда құн қайтарылды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Тұрғын үйлері – ағаштан және бамбуктан жасалған, төртбұрышты, ағаш мүсіндермен безендірілген қадаларда орналасқан. Үй жеке шағын отбасыларға арналған бөлмелерден, үйленбеген ер адамдар ұйықтайтын және ошақтар орналасқан верандадан тұрады. Дәстүрлі киімдері Ерлердің киімі еуропалық үлгіде, әйелдердікі - саронг, каин. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамы - күріш. Дереккөздер
Лубу (халық)

Лубу — Индонезиядағы халық, Солтүстік Суматраның таулы бөлігінде орналасқан. Жалпы саны 2 мың адамды құрайды. Болжам бойынша, Лубулар, Батақ тауының жергілікті тұрғындары мандайлингтерге тәуелді болды, көптеген жерлерде олар құлдық жағдайға дейін төмендеді. Батақтармен ассимиляциялаған. Тілі Олар аустронезия отбасының батыс аустронезия тобының керинчи тілінің диалектісінде сөйлейді. Діні Діни бағыты – сүнниттік мұсылмандар. Кәсіібі Шаруашылығының негізі күріш өсіру, аңшылық маңызды рөл атқарады, оның ішінде ірі жануарлар: жолбарыстар, пілдер, мүйізтұмсықтар. Өмір салты Материалдық мәдениеті мен қоғамдық ұйымы батақтарға ұқсас. Дереккөздер
Лиз Трасс

Мэри Елизабет "Лиз" Трасс (; 26 шілде 1975 жыл, Оксфорд) — британдық саясаткер, 2022 жылдың 6 қыркүйегінен 20 қазан күнгі отставкасына дейін Ұлыбритания Премьер-министрі, 5 қыркүйектен бастап 20 қазанға дейін Консервативті партия басшысы және 2010 жылдан бері Ұлыбритания парламентінің мүшесі. Ол патшайым II Елизабет тұсында қызмет еткен британдық 15 премьер-министрдің соңғысы, III Чарльз тұсындағы бірінші премьер және Ұлыбритания тарихындағы ең қысқа билік еткен премьер-министр. Лиз Трасс — Ұлыбритания тарихындағы үшінші әйел премьер-министр (Тереза Мэй және Маргарет Тэтчерден кейін). Лиз Трасс саяси мансабын Оксфорд университетінің Либерал Демократтар партиясы бөлімшесінің президенті болып бастады. 1996 жылы Консервативті партияның және 2010 жылы Парламенттің Қауымдар палатасының мүшесі болды. Трасс 2012 жылдан 2014 жылға дейін Парламент Мемлекеттік хатшысының бала күтімі және білім беру мәселелері жөніндегі орынбасары қызметін атқарды, бұған дейін Кэмерон 2014 жылғы министрлер кабинетінің ауысуы кезінде Қоршаған орта, азық-түлік және ауыл істері жөніндегі мемлекеттік хатшы ретінде министрлер кабинетіне тағайындалды. Ол 2016 жылғы референдумда Ұлыбританияның Еуропа Одағында қалуы үшін «Britain Stronger in Europe» науқанының жақтаушысы болғанымен, нәтижелердің жариялағанынан кейін ол «Brexit »-ті қолдады. 2016 жылдың шілдесінде Кэмерон отставкаға кеткеннен кейін Трасс мамыр айына дейін Әділет жөніндегі мемлекеттік хатшы және лорд-канцлер болып тағайындалды, ол лауазымның мың жылдық тарихындағы алғашқы әйел лорд-канцлер болды. 2017 жылғы Ұлыбритания жалпы сайлауынан кейін Трасс Қазынашылықтың бас хатшысы болып тағайындалды. Мэй 2019 жылы отставкаға кеткеннен кейін, Трасс Борис Джонсонның консерваторлардың көшбасшысы болу ұсынысын қолдады. Джонсон премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін ол Трассты халықаралық сауда жөніндегі мемлекеттік хатшы және сауда кеңесінің президенті етіп тағайындады. Кейінірек, 2021 жылы ол Халықаралық Қатынас жайлы хатшы қызметін бастады. 2022 жылғы Консервативті партия басшысы сайлауында жеңіске жеткен Лиз Трасстың премьер-министрлігі Ұлыбританияның тұрақсыз кездерінде басталды: тұрақты өмір сүру құны кризисі, энергиямен қамтамасыз ету дағдарыстары және бұрыңғы премьер Борис Джонсонның отставкаға кетуі елді осы күйге әкелді. Енгізілуге жоспарланған салық реформасының сәтсіз бастамасы фунт-стерлинг валютасының төмендеуі және мүлік құны көтерілуі нәтижесінде қоғам және партиялас депутаттардың наразылығына әкелді. Лиз Трасс премьер-министрлігі сынға алынды және ол премьер-министр мен партия басшысы лауазымдарынан отставкаға кетуге мәжбүр болды. Британ саясаткері, Ұлыбритания Қазынашылықтың Бас хатшысы (2019–2020) Риши Сунак Лиз Трасстың ізбасары болып таңдалды. Дереккөздер