kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Алматы мұражайы

Алматы мұражайы – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Алматы қаласы, Қабанбай батыр көшесі, 132. Тарихи деректер, сипаты Мұражай ғимараты 1892 жылы тұрғызылған бұрынғы Верный жетімдер үйі, оның авторы – сәулетші Поль Лионель Базиль Гурдэ. Алматы мұражайы 2001 жылы құрылып, қаланың мыңжылдық тарихына арналып ашылды. Мұражай Жетісудың және Алматының, оның айналасындағы агломерацияларының ежелгі мәдениетінен бастап қазіргі уақытқа дейінгі осы жермен байланысты сауда және мәдени қарым-қатынастары, соғыстар мен айтулы оқиғалар, танымал өнер туындылары туралы хабарлайды. Үлкен ғылыми және мәдени-білім беру орталығы бола тұра, қазір Алматы мұражайы саны 40 000 затқа жететін әсерлі тұрақты экспозиция мен қорға ие. Олар – тарихи және археологиялық артефакттар, бейнелеу өнері туындылары, сирек этнографиялық құжаттар, нумизматикалық жинақ, фото және видео архивтер. Музейде барлығы он бір тарихи және мәдени кезеңдер мен залдар көрсетілген: "Ежелгі және ортағасырлық Апматы", "Қазақ мемлекеттігінің бастауында", "Жетісу этнографисы", "Апматы тарихының Верный кезеңі", "Апматы XX ғасырда", "Кәсіби өнердің дамуы", "Альпинизм", "Желтоқсан", "Алматы -Тәуелсіздіктің алтын бесігі", "Рухани жаңғыру". 2016 жылы музей XIX ғасырдың тарихи ескерткіші болып табылатын өзінің тұрақты ғимаратына көшірілді. Дереккөздер
Бейлербей мешіті (Едирне)

Бейлербей мешіті — Едирнедегі (Түркия) XV ғасырдың бірінші жартысында салынған ең көне мешіттердің бірі. Сипаттамасы Бейлербей мешіті негізінен монша, медресе және қабірден тұратын шағын қоғамдық кешен. Мұсылман ғибадатханасы Эдирне қаласының орталығы мен Сарайчи ауданы арасында орналасқан. Мешіттің салынған күні мен оның негізін қалаушы қорлардағы жазбалардан анықталады. Бұл ғимаратты 1428 жылы Синанеддин Юсуф паша салған. Алайда бұл мәселеде бірауыздан нақты пікір жоқ. Кейбір деректерде мешіттің құрылысын Абдулла бей жүргізген, ал жөндеу жұмыстарымен Синанеддин Юсуф паша айналысқан дейді. Мешіт құрылысы 1428 жылы ІІ сұлтан Мұрат тұсында аяқталды. Мешіт Үш Шерефели мешіті мен Шахабеддин паша көпірі арасындағы төбелерде орналасқан. Қалада орын алған табиғи апаттар Бейлербей мешітін уақыт өте басқа көптеген құрылыстармен бірге зақымдады. Сонымен қатар, Балқан соғысы да қиратуды тудырды. 1950 жылы мешіттің өте маңызды бөлігі құлады. 1950 жылдары қабір кешеніндегі күмбездердің қабырғалары жарылып, медресе бөлімі жоғалып, іс жүзінде қирандыға айналған. Түрік ескерткіштері туралы көне деректерге қарағанда, бұл мешіт бесінші дәрежелі құнды ғимарат болып табылады. Осыған қарамастан, ұзақ уақыт бойы оны туристік нысанға айналдыру үшін қажетті шаралар қабылданбады. 1960 жылдары Қорлар басқармасы қажетті жөндеу жұмыстарын жүргізіп, нәтижесінде мешіт қайта ашылды. Архитектурасы Бейлербей мешітінің алдында үлкен бағаналары бар бес аралықты кіреберіс бар. Мешіттің кіреберісінің үстінде жартылай сақталған жазулар қалған. Мешіт Т-тәрізді жоспар бойынша салынған, күмбезді орталық залдың екі жағында қонақ бөлмесі бар. Табхане деп аталатын бұл бөлмелер саяхатшылар саяхат кезінде түней алатын орын болды. Негізгі кіреберіске үш қырлы әдемі безендірілген намазхана орналасқан. Ол саңылаулы жартылай күмбезбен жабылған. Бейлербей мешітіне қарама-қарсы Осман дәуірінен қалған үлкен зират бар. Бейлербей мешіті зиратында 1000-ға жуық құлпытас бар, олардың ең көнелері 15 ғасырға жатады, ал олардың көпшілігі 18-19 ғасырлар аралығын қамтиды. Құлпытастар төрт негізгі топқа бөлінеді. Олардың біріншісі Шахидели - гүл өрнектері бар тік тастар бейнеленген. Екінші топ, Пахлели - цилиндрлік құлпытастардың соңында мүсіндік өсімдік мотивтері бар. Үшінші топ - Едирнекари Едирнеге ғана тән және екі үлкен жолақ жазуы бар, қызғалдақ өрнектері бар. Төртінші топта - қабірдің үстінде көтерілген екі кішкене мәрмәр бағандары бар символдық саркофагтар бар. Жақында зират қалпына келтірілді. Галерея Дереккөздер
Дефтердар Мұстафа - паша мешіті

Дефтердар Мұстафа - паша мешіті — XVI ғасырдың екінші жартысында Мимар Синанның жобасы бойынша Дефтердар Мұстафа-паша салған Едирнедегі мешіт. Тарихы Дефтердар Мұстафа-паша мешіті 1576 жылы салынған, ал аты оны Мұстафа паша деген Осман қаржы министрі (дефтердар) құрғанын аңғартады. Дефтер термині гректің дифтера (διφθέρα) сөзінен шыққан, кітап дегенді немесе «бухгалтер» дегенді білдіреді, өйткені министрлер дефтерлерді – салық регистрлерін басқарды. Мешіттің алғашқы күмбезі 1752 жылғы жер сілкінісі кезінде қираған. 1870 жылы жөндеу жұмыстарын Hacı Ruşen Efendi жүргізді және оның орнына ғимарат қарапайым ағаш шатырмен жабылды. 1953 және 1962 жылдары жасаған жөндеу жұмыстары кезінде ғана күмбез, портал және терезелер бастапқы жобаға сәйкес жөнделді. Сол кезеңдегі қалпына келтіру жұмыстары кезінде жаңа бөлім қосылды. Жер сілкінісінен кейінгі жөндеу жұмыстары тоғыз жылға созылып, 1962 жылы мешіт қайта ғибадат ету үшін ашылды. Қазір тек намаз уақытында ғана жұмыс істейді. Бұл жерге жақын Сұлтан Селим мешіті, Рүстем паша керуен сарайы, Мехмет паша моншасы, Бейлербей мешіті және басқа да көрікті жерлер бар. Архитектурасы Ғимарат кірпіштен және кесілген тастан тұрғызылған. Кірпіштің екі қатары, шығыс, батыс және оңтүстік жағында кезектесіп қолданылатын тастар қатары бар. Солтүстік жағы мен балконы бар жалғыз мұнара кәдімгі кесілген блоктардан тұрғызылды. Негізгі дұға залының алдында қорғасын жабындысынан жасалған үш кішкене күмбезбен жабылған кіреберіс бар. Ғимараттың орталық күмбезі мен мұнараның төбесі дәл осы материалмен жабылған. Мешіттің іші үш қатарлы терезелер арқылы жарықтандырылған. Қасбеттердің әрқайсысында үш қатарда орналасқан тоғыз терезе саңылаулары бар. Төменгі қатардағы терезелер төртбұрышты, ал жоғарғы екі қатарда үшкір доғалы терезелер бар. Ішінде қарапайым намазхана бар, қабырғалары сыланбаған, сондықтан кірпіш пен тастың қабаттары айқын көрінеді. Әйелдерге арналған ағаш үйге мешіттің солтүстік-батыс бөлігіндегі ағаш баспалдақпен кіруге болады. Дереккөздер
Атик Али Паша мешіті (Едирне)

Атик Али Паша мешіті — Едирне қаласының (Түркия), Мейдан ауданында орналасқан мешіт. Сипаттамасы Ғимараттағы ақпараттық тақта көрсеткендей, мешіт 1506 жылы тұрғызылған. Босниялық Осман мемлекет қайраткері Атик Али Паша, Хадым Али Паша деген атпен белгілі. Хадым түрік тілінде «әтек» дегенді білдіреді. Ол алдымен Осман империясының Едирне қаласы орналасқан еуропалық бөлігі Румелияда губернатор қызметін атқарды. Одан кейін 1485-91 жылдардағы Осман-Мамлюк соғысында Осман әскерін басқарды. Батыл билеуші 1488 жылы Адана шайқасында жеңіліске ұшырады. Мешіт 1897 жылы Мюшир губернаторы Ариф пашаның қолдауымен жөндеуден өткен. Кейін жарамсыз болып, ұзақ уақыт қараусыз қалды. Тек, 2013 жылы ол толықтай қалпына келтірілді. Архитектурасы Эдирнедегі Атик Али паша мешіті оның тарихын көрсетпейді, бұл сыртқы түрі мен қарапайым дизайны бар шағын ғимарат. Ғимарат қызыл кірпіш қабаттарымен бөлінген кесілген тас блоктардан тұрғызылған, тікбұрышты жоспарда салынған. Ол шатырмен жабылған және күмбездері жоқ. Онда 2013 жылы дөңгелек жоспар бойынша қайта салынған бір мұнарасы бар. Бүйір қабырғалардың екі жағында төменгі деңгейде доғалары бар екі тікбұрышты терезе және жоғарғы деңгейде үш доғалы терезе бар. Оң жақтағы екі терезе және жоғарғы қатардағы үш терезе гаремге ашылады. Солтүстік-шығыс қасбеті де осы тәртіпте сақталған. Дегенмен, бұл қасбеттің ортасында негізгі қабырғаға жапсарлас тұрған мұнара бар. Мұнараның текше табаны қиыршық тас пен кірпіштен, ал мұнараның корпусы кірпіштен қаланған. Құбыла қасбетінде төменгі қатарда екі терезе, жоғарғы жағында үш терезе ашылады. Негізгі қабырғалар шатырға ауысқан кезде үшкер карниздермен аяқталады. Негізгі намазхананың алдында бір жағынан ашылған атриум орналасқан. Ол екі бағанға тірелген үш аркамен безендірілген. Ішкі жағынан төбесі ағашпен жабылған, ішкі бүйір қабырғалары сыланбаған, қиыршық тастан жасалған және арасына ағаш арқалықтары бар. Галерея Дереккөздер
Василе Кристя

Василе Кристя (; 24 ақпан 1906 – 17 қаңтар 2000) — румын грек-католик шіркеуінің дін қызметкері, ассумпционистер монашескі қауымдастығының мүшесі. Рим куриясының ресми өкілі және шетелдегі румын грек-католиктерінің апостолдық инспекторы қызметін атқарды. Сонымен қатар, Лебедос титулдық епископы болды. Василе Кристя 1906 жылы Аустрия-Мажарстанның (қазіргі Румыния) Шомоштельник қаласында дүниеге келген. Блаж қаласындағы Теология академиясын тәмамдаған. Ассумпционистер орденіне қосылып, 1932 жылы грек-католик діни қызметкері ретінде тағайындалды. 1960 жылы 2 шілдеде Рим Папасының шешімімен епископ болып тағайындалды, ал 8 қыркүйекте епископ Джованни Меле басты консекраторы болған рәсімде епископтық дәрежеге көтерілді. Оның тұрақты резиденциясы Ватиканда орналасқан. Франция, Ұлыбритания, Германия және АҚШ-тағы румын грек-католиктік миссияларын қадағалады. 1987 жылғы 10 қазанда отставкаға шығып, өмірінің соңғы жылдарын Римде өткізді. 2000 жылғы 17 қаңтарда, 94 жасында Рим қаласында қайтыс болды. Дереккөздер
Ақкөбік хан

​ Ақкөбік Алып — XIII ғасырда өмір сүрген қыпшақтардың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Дурут тайпасының көсемі Кетен хан арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы. Өмірі Аңыз бойынша, Кетен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Кетен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. Бату хан бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады. Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы Еуразия даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​ Қазақ халқының құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы. Дереккөздер
Eurovision. Ұлттық іріктеу

Eurovision. Ұлттық іріктеу — 2016 жылдан бері Украина ұлттық қоғамдық телерадиокомпаниясымен жыл сайын ұйымдастырылып келе жатқан музыкалық ән байқауы. Музыкалық ән байқауының нәтижесі бойынша Eurovision ән байқауында өнер көрсететін Украина өкілі таңдалады.
Вадим Пистринчук

Вадим Пистринчук (; 24 ақпан 1984 жыл) — молдовалық саясаткер, Молдова Парламентінің депутаты (2014–2019). 1981 жылғы 24 ақпанда Флорешты қаласында дүниеге келген. Орта білімді №1 қалалық мектепте алған. 2002 жылы Молдова мемлекеттік университетінің әлеуметтану және әлеуметтік көмек факультетін бітіріп, кейін осы университетте оқытушылық қызмет атқарды. Әлеуметтану ғылымдарының докторы, доцент. 2007 жылдан бастап Молдова Либерал-демократиялық партиясының (МЛДП) мүшесі, 2012 жылғы наурыздан бастап партия төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 2009–2012 жылдары Молдова Республикасының премьер-министрі Владимир Филат үкіметінде Еңбек, әлеуметтік қорғау және отбасы министрінің (министр Валентина Булига) орынбасары болды. 2012—2013 жылдары осы үкіметте Молдова премьер-министрінің аға кеңесшісі қызметін атқарды. 2014 жылғы 9 желтоқсанда Молдова парламентінің 9-шақырылымының депутаты болып сайланып, 2019 жылғы 9 наурызға дейін осы қызметті атқарды. МЛДП фракциясы төрағасының орынбасары және әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау және отбасы мәселелері жөніндегі тұрақты комиссияның мүшесі болды. 2019 жылдан бастап Стратегиялық бастамалар институтының (IPIS – Institutul pentru Iniţiative Strategice) атқарушы директоры қызметін атқарады. 2022 жылғы 22 сәуірде «Азаттық радиосы – Radio Europa Libera Moldova» радиостанциясына берген сұхбатында Ресей мен Украина арасындағы соғыстың салдарынан Молдова халқының 20%-дан астамы кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүретінін мәлімдеді. Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.zdg.md/interviuri/vadim-pistrinciuc-noi-nu-am-mai-avut-o-guvernare-care-sa-fi-detinut-toata-puterea-in-stat-si-sa-fie-atat-de-blamata-public/ Vadim Pistrinciuc: „Noi nu am mai avut o guvernare care să fi deţinut toată puterea în stat şi să fie atât de blamată public”] * [https://www.ipis.md/ru/team/vadim-pistrinciuc/ Вадим Пистринчук - Institutul pentru Inițiative Strategice]
Ширкент ұлттық саябағы

Ширкент ұлттық саябағы — Тәжікстан ұлттық саябағы, Тұрсынзаде ауданында, Ширкент өзеннің алабында, Гиссар жотасының оңтүстік беткейінде орналасқан. Тарихы Ширкент тарихи-табиғи саябағы 1991 жылы 21 мамырда Тұрсынзаде қалалық атқару комитетінің шешімімен бірегей фауна мен флораның генофондын, мәдени құндылықтарды сақтау, сондай-ақ экологиялық туризмді ұйымдастыру мақсатында құрылған. Бұл саябақ Тәжік КСР-дегі алғашқы табиғи (аймақтық) саябақ болды. Саябақ Тәжікстан Республикасының Тұрсынзаде қаласының маңында, республика астанасынан 70 шақырымнан астам қашықтықта орналасқан. Саябақта бірегей табиғи-рекреациялық ресурстар бар. Аумаққа кіру тапсырыс берілген көліктегі өтінімдер бойынша жүзеге асырылады. Сипаттама Ширкент саябағы Гиссар жотасының оңтүстік беткейіндегі аттас өзеннің алабында орналасқан. Негізінен табиғи шекаралары солтүстігінен Мечетли (Колырға) жотасымен, батысы мен шығысынан Обизаранг және Қаратаг өзендерімен шектеседі. Саябақтың оңтүстік шекарасы Ширкент ауылының тұсынан өтеді. Климаты басқа таулы аймақтармен салыстырғанда құрғақ және суық. Жазы ыстық емес, қысы қатал және ұзаққа созылады, Күзгі және көктемгі кезеңдері қысқа. Жылдық орташа температура жылы аймақта 11 градустан 1800 м биіктікте, 3000 м биіктікте 8 градусқа дейін ауытқиды. Ақпан айындағы қардың орташа жылдық қалыңдығы 60–70 см-ге жетеді. Ширкенттің жоғарғы ағысының панорамасы өзінің рельеф формаларымен таң қалдырады. Жан-жағынан биік және өтуге қиын таулармен қоршалған алқап солтүстікте қар басқан Мечетли жотасымен жабылған, оның жекелеген шыңдары биіктігі 4400-4500 м-ге жетеді. Сұр гранитті жыныстар мен қызыл түсті құмтастар жәнен конгломераттардан пайда болған рельефтің төменгі қабаты айқын көрінеді, олар мұнда бес шақырымнан астам созылып, "Ширкент тосқауылы" деп аталды. Тау бұлақтары ғасырлар бойы қызыл жартастың монолитін шайып, сарқырамалар мен гроталарды жасады. Динозавр іздері 20 ғасырдың екінші жартысында ғалымдар Ширкент табиғи саябағындағы Ширкент өзенінің аңғарынан динозавр іздерін тапқан. Бұл жаңалық кейін бүкіл әлемдік ғылыми қауымдастықты таң қалдырды. Тәжікстанда барлығы сегіз динозавр ізінің орны тіркелген. Оның үшеуі Ширкент өзені шатқалының тауларында орналасқан. Табылған деректер жердегі тіршіліктің қазба іздерінің әлемдік тізіліміне енгізілді. Әлемде бес саусақты динозаврдың бұл іздерінің баламасы әлі жоқ. Дереккөздер
Шүкрү Сараджоғлу стадионы

Шүкрү Сараджоғлу стадионы — Түркияның бас қаласы Ыстамбұлда орналасқан стадион. Бұл стадионға 47 430 көрермен сияды. Фенербахче клубының стадионы. Тарихы Стадион 1908 жылы салынды. Жаңартуды 1929-1932, 1965-1982 және 1999-2006 жылдары өткізді. Шүкрү Сараджоғлу стадионы салынғанға дейін бұл алаң "Папазын Чайыры" ("Дін қызметкерінің алаңы") деп аталған. Бұл алаң Түркиядағы алғашқы футбол алаңы болды және онда Ыстамбұл футбол лигасының алғашқы ойындары өткізілді. 1908 жылы лиганың жергілікті командаларына тұрақты футбол алаңы қажет болғандықтан, бұл жер Осман сұлтаны II Әбділхамиттен жылына 30 алтын лираға жалға алынды. Жалпы құрылыс шығыны 3 000 османдық алтын лираны құрады. Құрылысына ең көп қаражат бөлген клубтың құрметіне бұл алаңның атауы Юнион Клуб алаңы (Union Club Field) болып өзгертілді. Юнион Клуб алаңы Ыстамбұлдың көптеген командалары, соның ішінде Юнион Клуб (кейінгі атауы – Иттихатспор), Фенербахче, Галатасарай және Бешикташ клубтары тарапынан пайдаланылды. Алайда, 1922 жылы тарихи Таксим Артиллерия казармасының (қазіргі Таксим алаңы) аумағында үлкенірек Таксим стадионы салынғаннан кейін, алаң өзінің маңызын жоғалтты. Иттихатспор саяси Бірлік және Прогресс комитетімен тығыз байланыста болғандықтан, олар алаңды мемлекетке сатуға мәжбүр болды. Ол кезде Шүкрү Сараджоғлу Түркияның Республикалық халық партиясы (CHP) үкіметінің мүшесі еді, және стадион мемлекет меншігіне өткен соң, бірден Фенербахчеге жалға берілді. Кейін, 1933 жылдың 27 мамырында, Шүкрү Сараджоғлу Фенербахче клубының президенті болып тұрған кезде, клуб бұл стадионды үкіметтен 1 түрік лирасы немесе 9 000 лиралық нақты құнына сатып алды. Стадион атауы Фенербахче стадионы болып өзгертілді, және бұл клуб Түркияда өз стадионына иелік еткен алғашқы футбол клубы атанды. Кейінгі жылдары Фенербахче стадионды жаңартып, оның сыйымдылығын арттыра бастады. 1949 жылға қарай Фенербахче стадионы 25 000 орындық болып, Түркиядағы ең үлкен футбол аренасына айналды. 1998 жылы стадион атауы тағы да өзгертіліп, клубтың бұрынғы президенті және Түркияның бесінші премьер-министрі Шүкрү Сараджоғлу құрметіне "Фенербахче Шүкрү Сараджоғлу стадионы" деп аталды. 1999 жылы соңғы ірі жөндеу және сыйымдылықты арттыру жұмыстары басталды. Түрік Суперлигасының маусымдары өтіп жатқанда, стадионның төрт жағындағы трибуналар біртіндеп бұзылып, қайта салынды. Бұл толық жаңарту және құрылыс жобасы 2006 жылы Фенербахченің сол кездегі президенті Азиз Йылдырым мен клуб басшылығының қолдауымен аяқталды. Дереккөздер
Жамбыл Жабаев ескерткіш-мүсіні

Жамбыл Жабаев ескерткіш-мүсіні – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген монументтік өнері ескерткіші. Орналасқан жері Алматы қаласы, Қабанбай батыр көшесі (Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының шаршысы). Сипаты Қазақтың халық ақыны Жамбыл Жабаевтың ескерткіш-мүсіні 1971 жылы ашылды. Мүсінші – X.Е. Наурызбаев, сәулетші – М. Меңдіқұлов. Мүсін мен тұғыр сұр граниттен тұтас қашалған. Биіктігі – 2,3 м. Ескерткіштің қасбетінен қашап түсірілген өрнекті жазу тұғыр мен мүсіннің айырығын байқатады. Мүсін жыр алыбы – Жамбылдың кемел шағын тұлғалайды. Тұғырдың теп-тегіс өңделген жиегінен шығыңқы қалыпта ойып келтірілген сол қолдың салалы саусақтары, бас салмағының сол иыққа елеусіздеу ауытқуы мүсінге табиғи қозғалыс әсерін береді. Текшелі хауыз ағыны ескерткіш тынысын аша түседі. Дереккөздер
Мұхтар Әуезов ескерткіш-мүсіні

Мұхтар Әуезов ескерткіш-мүсіні – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген монументтік өнері ескерткіші. Орналасқан жері Алматы қаласы, Қабанбай батыр көшесі (Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының шаршысы). Сипаты Қазақ жазушысы, қоғам қайраткері Мұхтар Әуезовтың ескерткіш-мүсіні Опера және балет театры скверіне 1967 жылы қойылды. Ашылу салтанатына жазушылар С. Мұқанов, Ғ.М. Мүсірепов, Л.С. Соболев, т.б. қатысты. Мүсінші – Т.С. Досмағамбетов, сәулетші – М. Меңдіқұлов. Биіктігі – 6 м. Мүсін шойыннан құйылған. Тұғыры сұр граниттен тік бұрышты үлгімен қашалған. Төсектасы баспалдақты етіп жасалды. Жазушы мүсіндік-портретте белден жоғары тұлғаланған. Дереккөздер
Эракле Арион

Эракль (Эракле, Эраклие) Арион (рум. Eracle (Eraclie) Arion; 24 ақпан 1838, Бухарест, Румыния – 7 қыркүйек 1903, сонда) — румын әскери қайраткері, дивизия генералы (1902). Эракль Арион XVII ғасырдан белгілі дворян әулетінің өкілі болған. Көпбалалы отбасында (16 бала) өскен. 1855–1857 жылдары Офицерлік мектепті бітіріп, унтер-лейтенант шенін алды. 1857–1861 жылдары Париждегі Политехникалық мектепте және Мецтегі Артиллериялық-инженерлік мектепте оқыды. 1861 жылы лейтенант, 1864 жылы капитан, 1868 жылы майор, 1870 жылы подполковник шенін алды. 1861–1864 жылдары Румыния армиясының Бірінші артиллериялық полкі дивизиясының командирі болды. 1864–1870 жылдары Қорғаныс министрлігінің артиллерия бөлімінде Бас штаб офицері болып қызмет етті. 1870–1875 жылдары Екінші артиллериялық полкті басқарды. 1875 жылдан бастап полковник шенінде Бас штабтың артиллерия басқармасын басқарды. 1877 жылы оның ұсынысы бойынша әрбір жаяу әскер дивизиясының құрамына артиллериялық полк енгізіліп, жалпы саны екі полкке артты. Сондай-ақ румын армиясын Фридрих Крупп зауытының 87 мм зеңбіректерімен қаруландыруды талап етті. 1877–1878 жылдардағы Орыс-түрік соғысына қатысып, нәтижесінде Румыния тәуелсіздік алды. Осман Нұри пашаның капитуляциясы кезінде болды. 1883 жылы III Александрдың тәж кию рәсіміне қатысқан Румыния делегациясын басқарды. 1883–1892 жылдары бригадалық генерал шенінде артиллерияның бас инспекторы болды. 1893–1902 жылдары 2-армиялық корпус командирі, ал 1895–1903 жылдары Бухаресттің әскери губернаторы қызметін атқарды. 1902 жылы дивизия генералы атағын алды. 1903 жылы 7 қыркүйекте кенеттен қайтыс болды. Румыния мен шетелдік көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде Пруссияның Үлкен крест Темір кресті, «Румыния жұлдызы» ордені, Ресейдің IV дәрежелі Әулие Владимир ордені және II дәрежелі Әулие Анна ордені бар. Бухарестте оның есімі берілген көше бар. Жұбайы — Севастия Александреску (1923 жылы қайтыс болған). Төрт баласы болған: Николаус, Зоя, Виорика және Маргарета. Әдебиеттер * M. Agapie, C. Ucrain: «Personalități ale artileriei române», Editura Militară, București, 1993, S. 37–44 * G. Bichicean: "Istoria Școlii de Aplicație pentru Artilerie și Rachete «Ioan Vodă»", Editura Tribuna, Sibiu 2000, S. 144–150
Қырғызстан Төтенше жағдайлар министрлігі

Қырғыз Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі{{efn|, Тарихы 1991 жылғы 1 шілдеде Қырғыз КСР Министрлер Кабинеті КСРО Министрлер Кеңесінің төтенше жағдайлардың алдын алу мемлекеттік жалпыодақтық жүйесін құру туралы қаулысы негізінде Қырғыз Республикасы Төтенше жағдайлар мемлекеттік комиссиясын құрды. 1992 жылғы 6 қаңтарда комиссия Қырғыз Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі ретінде қайта құрылды. 1999–2005 жылдары Ішкі істер министрлігіндегі полиция реформасы нәтижесінде Мемлекеттік өрт қызметі Төтенше жағдайлар министрлігіне бағынатын болды. 2008 жылғы 6 қазанда елдегі жер сілкінуіне министрлік жауап берген. Басшылығы * Атқарушы басшылығы: ** Президент – Қырғызстан Қарулы күштерінің Жоғарғы бас қолбасшысы ** Премьер-министр – Азаматтық қорғаныс басшысы ** Облыстық әкімдер – Облыстық азаматтық қорғаныс басшылары ** Мэрлер – Азаматтық қорғаныс жүйелерінің басшылары * Министрлік басшылығы: ** Төтенше жағдайлар министрі – Азаматтық қорғаныс департаментаралық комиссиясының басшысы ** Мемлекеттік хатшысы ** Министр орынбасары ** Министр орынбасары ** Министр орынбасары ** Төтенше жағдайлар министрінің кеңесшісі Құрылымы Министрліктің осындай құрылымы бар: * Аймақтық департаменттері ** Бішкек қалалық департаменті ** Ош қалалық департаменті ** Ош облысының департаменті ** Жалалабат облысының департаменті ** Баткен облысының департаменті ** Шу облысының департаменті ** Нарын облысының департаменті * Бақылау және болжау департаменті * Салдарды жою департаменті * Салдарды жою аймақтық департаменттері * Сел және су тасқындарынан қорғау қызметі * Спраспромсервис қызметі * Авиация қызметі * Төтенше жағдайларға жауап орталықтары (солтүстік және оңтүстік) * Төтенше жағдайларға жауап механизацияланған орталығы * Дайвинг қызметі * Құтқарушыларды дайындау қызметі * Өрт сөндіру қызметі * Қалдықтар агенттігі * Гидрометеорологиялық қызметі * Халықты дайындау қызметі * Азаматтық қорғаныс қызметкерлерін дайындау орталығы Министрлер тізімі * Қамшыбек Тәшиев (2007 – 15 желтоқсан 2009) * Бақыт Төребаев (15 желтоқсан 2009 – 2010) * Қуатбек Боранов (24 желтоқсан 2011 – 20 сәуір 2018) * Нұрболат Мырзахметов (20 сәуір 2018 – 23 қаңтар 2020) * Замирбек Асқаров (6 ақпан – 15 қазан 2020) * Баубек Әжікеев (15 қазан 2020 бастап) Ескертпелер Дереккөздер
Әбібіллә Әлімұлы Құдайбердиев

Әбібіллә Әлімұлы Құдайбердиев (; 1 маусым 1962 жыл, Ош облысы) — қырғызстандық әскери қайраткер, 2010–2011 және 2014–2015 жылдары Қорғаныс министрі. Өмірбаяны Әбібіллә Құдайбердиев 1962 жылғы 1 маусымда, Ош облысының Науқат ауданындағы Кеңес (Кеңеш) ауылында дүниеге келген. 1983 жылы Қазақ КСР-індегі Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебінде оқу алған. 2003 жылы ол Ресей Қарулы күштерінің жалпыәскери академиясындағы оқуын бітірді. Марапаттары Құдайбердиевтің марапаттары: * 3-дәрежелі Манас ордені * Эрдик медалі Дереккөздер
Ала Күшіктер көшесі, 101

«Ала Күшіктер көшесі, 101» — Passion Animation Studios және Atomic Cartoons шығарған және Миклош Вейгерт Disney Channel үшін жасаған британдық-канадалық анимациялық сериясы. Пилоттық эпизод 2017 жылдың тамызында көрсетілді. 2019 жылдың 18 наурызынан 2020 жылдың 22 ақпанына дейін сериал ресми түрде бір маусым мен 26 серияға созылды. Рөлдерде * Джош Бренер — Дилан * Расмус Хардайкер — Гензель * Палома Фейт — Порша Пудель * Тамека Эмпсон — Перл * Бетан Райт — Прунелла Дереккөздер Сілтемелер * * [http://atomiccartoons.com/projects/101-dalmatians Ала Күшіктер көшесі, 101] Atomic Cartoons сайтында
Кендрик Ламар

Кендрик Ламар Дакворт (ағылш. Kendrick Lamar Duckworth; туылған кезі 17 маусым 1987, Комптон, Лос-Анджелес, Калифорния, АҚШ. Ол бұрынғы көше бандасының мүшесі Кеннет (Кенни) Дакворт пен шаштараз Пола Оливердің тұңғыш ұлы болды. Оның ата-анасы афроамерикалықтар Комптонға 1984 жылы Чикагоның оңтүстігінен көшіп келді, Gangster Disciples бандасымен байланысты өткеннен қашуда. Бала Кендрик есімін The Temptations тобының мүшесі Эдди Кендрикстің құрметіне алды. Жеті жасқа дейін Кендрик отбасындағы жалғыз бала болды, ал анасы оны тұйық және жалғызбасты бала деп сипаттады. Кейінірек оның екі інісі мен әпкесі болды. Оның немере ағаларына баскетболшы Ник Янг және рэпер Baby Keem кіреді. Ламардың балалық шағы өте кедейлік жағдайында өтті. Отбасы әлеуметтік тұрғын үйде өмір сүрді, мемлекеттік көмек пен азық-түлік маркаларына тәуелді болды, кейде тіпті бастарында баспаналары болмады. Кендриктің өзі бандада болмаса да, ол Westside Pirus тобымен байланысты адамдармен қоршалған еді. Ламардың отбасы діни болмаса да, ол кейде шіркеу қызметтеріне қатысып, әжесінің басшылығымен Библия кітапты зерттеді. Алайда, бала кезінен бастап ол уағыздарға қанағаттанбай және шындықтан алыс деп санап, рухани наразылықты сезінді. Өз дауысының жазбасын алғаш рет естіген Ламар рэпке қызығушылық танытты. Оның балалық шағы оның санасында терең із қалдырған оқиғаларға толы болды. 1992 жылы Лос-Анджелестегі тәртіпсіздіктердің бірінші күні ол полицияның қатыгездігіне тап болды. Ата-анасы оны Мэн-Мэн деп атады, өйткені ол ересектердің мінез-құлқына байланысты, бірақ Кендриктің өзі бұл оған белгілі бір үміт күткенін мойындады: "егер мен жарақат алсам, мен жыламаймын деп күттім". Мектепте Ламар тыныш және зергек оқушы болды. Кекетулерге қарамастан, ол жақсы оқыды және жазуға қызығушылық танытты. Оның бірінші сыныптағы мұғалімі оның "батылдық" күрделі сөзін қаншалықты жиі қолданатынын байқады (ағылш. audacity) шығармаларында оны шығармашылыққа ынталандырды. Жетінші сыныпта ағылшын тілі мұғалімі Регис Ингудың арқасында Кендрик поэзияны ашты. Мұғалім оны оқушылар арасындағы нәсілдік шиеленісті жеңу құралы ретінде пайдаланды. Поэзияның хип-хоп байланысы арқылы Ламар рифмаларды, метафораларды және қос мағыналарды зерттей бастады, бұл оны ән жазуға шабыттандырды. "Сіз барлық сезімдеріңізді қағазға түсіре аласыз және олар мағыналы болады. Маған бұл ұнады", - деп еске алды ол. Инг оның интеллектуалды дамуында шешуші рөл атқарды, оның сөздік қорын жиі сынға алды және мәтіндерді күшейту үшін кеңестер берді. Бұған жол бермеу әрекеттеріне қарамастан, ол Комптонның Гангстер мәдениетіне тереңірек үңіліп, қауіпті жағдайлар мен полициямен қақтығыстарға әкелді. 2005 жылы мектепті өте жақсы бағамен бітіргеннен кейін ол колледжде психология мен астрономияны оқуды қарастырды, бірақ осы уақытқа дейін ол музыка өндірісіне тым көп ақша салып үлгерді және оны тастағысы келмеді. Дереккөздер
Қырғызстан Қарулы күштерінің бас штабы

Қырғызстан Қарулы күштерінің Бас штабы — Қырғызстан Қарулы күштерінің штабы. Бас штаб төрағасын Қарулы күштердің Жоғарғы бас қолбасшысы болып келетін Қырғызстан президенті тағайындайды. Бас штабтың қазіргі төрағасы — генерал-майор Эрлис Тердікбаев. 2014–2021 жылдары Бас штаб төрағасы Жоғарғы бас қолбасшыдан кейінгі бүкіл армияның басшысы еді. Бас штабтың қазіргі құрамына Қырғызстан Құрлық әскерлері, Қырғызстан Әскери-әуе күштері, Қырғызстан Мемлекеттік шекара қызметі және Қырғызстан Ұлттық ұланының басшылары кіреді. Бас штабтың штаб-пәтері Бішкектің Яков Логвиненко көшесінің 26-үйінде орналасқан. Жалпы ақпарат Бас штаб төрағасын/төрайымын Қырғызстан Қарулы күштерінің Жоғарғы бас қолбасшысы болып келетін Қырғызстан президенті тағайындайды. Бас штаб басшысы генерал-майор атағына ие. Бас штаб — армияның дайындығын қадағалайтын басты ұйымдастырушы және атқарушы орган. 2014 жылдан 2021 жылға дейін ол қорғаныс министрлігінің эквиваленті болған Қорғаныс істерінің мемлекеттік комитетінен де жоғары еді. 2014 жылғы ақпанда бас штаб бүкіл армияға жауапты болды, оған біраз өкілеттік берілді де, Қорғаныс істерінің мемлекеттік комитеті осылайша көбіне салтанатты рөлге ие болды. 2021 жылғы ақпанда бұл өзгеріс жоққа шығарылды да, Бас штаб қайта Министрлікке бағынатын болды. Төрағалар тізімі Дереккөздер
Каваи Леонард

Каваи Энтони Леонард (ағл. Kawhi Anthony Leonard ; 1991 жылы 29 маусымда туылған) - Ұлттық баскетбол қауымдастығының (NBA) «Лос-Анджелес Клипперс» командасында ойнайтын американдық кәсіби баскетболшысы. ҰБҚ-ның екі дүркін чемпионы, ол алты дүркін «Олл-Стар» және All-NBA командасының алты дүркін мүшесі (бірінші командаға үш іріктеуді қоса алғанда). Өзінің доппен ойнау дағдылары мен өте үлкен қолдары үшін «Тырнақ, қысқаш» немесе «Клау» деп аталып кеткен Леонард көбінесе ҰБҚ тарихындағы ең ұлы екі жақты ойыншылардың (спортта шабуыл жасаудада қорғаныстада жақсы ойнайтын ойыншы) бірі болып саналады, жеті All-Defensive Team іріктеуін жеңіп алып, 2015 және 2016 жылдары жылдың қорғаныс ойыншысы марапаттарын жеңіп алды. 2021 жылы ол ҰБҚ-ның 75-ші мерейтойлық командасына тағайындалды. Леонард «Сан-Диего Стэйт Ацтекс» командасында студенттік баскетболда екі маусым ойнады және екінші курс оқушысы ретінде All-American консенсустық екінші командасы атанды. Ол 2011 жылғы ҰБҚ жобасына қатысу құқығынан бас тартты. Ол драфт түнінде «Индиана Пэйсерс» 15-ші жалпы таңдаумен таңдалды, алайда сосын «Сан-Антонио Сперске» алмастырылды. «Шпорлармен» («Сан-Антонио Сперс») Леонард ҰБҚ чемпионатын 2014 жылы жеңіп алды, ол кезде ол финалдың ең құнды ойыншысы аталды. «Шпорлармен» бірге жеті маусымынан кейін Леонард 2018 жылы «Торонто Рэпторс» клубына ауыстырылды. 2019 жылы ол «Рэпторсты» алғашқы ҰБҚ чемпионатына алып келді және өзінің екінші финал MVP (финалдың ең құнды ойыншысы) жүлдесін жеңіп алды (Кәрім Абдул-Джаббар және Леброн Джеймспен бірге бірнеше командамен бірге финалда MVP жеңіп алған үш ойыншының бірі). Кейіннен ол туған қаласы Лос-Анджелеске көшіп келіп, 2019 жылдың шілдесінде «Клипперспен» еркін агент ретінде келісімшартқа қол қойды. Мансап тарихы 2011-2018 Сан-Антонио Сперс; 2018-2019 Торонто Рэпторс; 2019-қазіргі уақытта Лос-Анджелес Клипперс командаларында ойнады. Дереккөздер
Еуроборг

Еуроборг — Нидерландтың Гронинген қаласындағы стадион. Бұл 22 525 адамға арналған сыйымдылығы бар Гронинген футбол клубының үй алаңы. 2021 жылы Hitachi Capital Mobility ресми атауын өзгертті және өз атын стадионнан алып тастады. Дереккөздер
Виктория Роспорт

«Виктория Роспорт» — Люксембургтің Роспорт қаласындағы футбол клубы, 1928 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Виктори Арена стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 2500 адам. Сілтемелер * https://www.fcvictoria.lu
Виктори Арена

Виктори Арена — Люксембургтың Роспорт қаласындағы стадион. Бұл 2500 адамға арналған сыйымдылығы бар Виктория Роспорт футбол клубының үй алаңы. Сілтемелер *[https://www.worldstadiums.com/europe/countries/luxemburg.shtml World Stadiums - Luxembourg] Дереккөздер
Йос Носбаум (стадион)

Йос Носбаум — Люксембургтың Дюделанж қаласындағы стадион. Бұл 2558 адамға арналған сыйымдылығы бар Ф91 Дюделанж футбол клубының үй алаңы. Сілтемелер *[https://www.worldstadiums.com/europe/countries/luxemburg.shtml World Stadiums - Luxembourg] Дереккөздер
Лука Арбор

Лука Арбор немесе Арбери (14 қыркүйек 1486 – 25 сәуір 1523) — молдовалық бояр, дипломат және мемлекет қайраткері. Өмірбаяны Лука Арбор алғаш рет 1486 жылғы 14 қыркүйекте аталады. Ол шіркеу славян, поляк және латын тілдерін еркін меңгерген, бірнеше рет әскер қолбасшысы болған. Лука Кирстеа Анастасия Арбордың ұлы еді. Оның Ион есімді ағасы және кейіннен Краснеж боярына тұрмысқа шыққан Анушка есімді қарындасы болған. Кирстеа князьге өмірінің соңына дейін адал болып, 1476 жылғы Осман армиясының шапқыншылығы кезінде қаза тапты. Қызметі Лука Арбор 1486 жылы Молдова кінәзі III Стефанның билігі кезінде жоғары лауазымға ие болды. Ол ұзақ уақыт бойы Сучава қамалының кастеляны қызметін атқарды. Бұл лауазым әскери және әкімшілік міндеттерді дипломатиялық қызметпен ұштастырды. Сондықтан Арбор 1497 жылы Польшаның шапқыншылығы кезінде Сучаваны қорғауды ұйымдастырды. Әскербасы ретінде ол 1502 жылы Молдова әскерінің Покутьені басып алуына қатысты. Оны «Лука-Влах» деп атаған, ол III Стефанның Польша мен Мәскеу мемлекеттеріндегі маңызды дипломатиялық миссияларын орындады. 1505 жылы Арбор Молдова тағына үміткер болды, бірақ III Стефанның ұлы III Богданға қызметін жалғастырды. Ол Богданға, әсіресе Молдова мен Польша арасындағы қақтығыстар кезінде, қолдау көрсетіп, кеңес берді. Жеңіліске қарамастан, Арбор саяси ықпалын сақтап қалып, III Богданның ұлы IV Стефан «Штефэницаға» тәлім берді. 1518 жылдың тамызында ол Молдовамен соғыс жүргізіп жатқан Қырым хандығына қарсы соғыс ашқан Польша мемлекетімен ел арасындағы қатынасты реттеуге көмектесті. 1496–1497 жылдары Арбор Мәскеудің елшісі Иван Осчиринді Молдовада қабылдады. Бұл миссия Молдова, Мәскеу және Литва арасындағы жоғары деңгейдегі байланыстардың бір бөлігі болды. Мақсат – Литва ұлы кінәзі Александр Ягеллонды Польша одағынан шығуға көндіру еді. 1497 жылы Польша Молдоваға басып кіріп, Сучаваны қоршауға алған кезде, Арбор астананың қорғанысын ұйымдастырды. Лука Арбор 1523 жылғы сәуірде Хырлэу қаласындағы кінәз ауласында өлтірілді. Оның отбасы меншігі билеушінің бұйрығымен тәркіленіп, мемлекеттік меншікке өтті. Әдебиеттер * Евгений Ловинеску. Қазіргі заманғы румын әдебиетінің тарихы. – Кишинев: «Литера» баспасы, 1998 жыл. – 301 б. * Константин Величи. Стефан Ұлының тарихи мәселелер бойынша жарияланбаған құжаттары // Тарихи журнал. – № 7–9. – 1934 жыл. – 291 б. Дереккөздер
Милан Руфус

Милан Руфус (, 10 желтоқсан 1928, Заважна Поруба, Липтовски Микулаш маңы — 11 қаңтар 2009, Братислава) — Словакия ақыны, аудармашы, эссеші. ХХ ғасырдың екінші жартысы – ХХІ ғасырдың басындағы әйгілі словак ақындарының бірі. 30-ға жуық поэтикалық жинақтардың, балаларға арналған кітаптардың, эсселердің авторы. Оның шығармалары әлемнің көптеген тілдеріне аударылды. Өмірбаяны Милан Руфус 1928 жылы Словакияның орталығында орналасқан Заважна Поруба деген шағын ауылда кірпіш қалаушының отбасында дүниеге келген. Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Липтовский Микулас қаласындағы гимназияда оқыды. Оның алғашқы поэтикалық талпыныстарына Сергей Есенин поэзиясы әсер етті. Ол Есенин туралы алғаш рет орта мектепте оқып жүрген кезде, оларға сол кезде орыс тілінен сабақ берген орыс офицерінің әйелінен естіген. Сонымен бірге ол орыс тілін белсенді түрде оқи бастап, Есенинді словак тіліне аударуға тырысты. Братислава университетін бітіріп, 1952 жылдан философия факультетінде сабақ берді. 1966-1970 жылдары Неаполь университетінде дәріс оқыды. Балаларға арналған бірнеше кітаптардың авторы. Лермонтов, Есенин, Ибсен және т.б. шығармаларын аударды. Ұзақ уақыт бойы Нобель сыйлығына үміткер болған Руфустың жұмысы әлемнің көптеген елдерінде белгілі, Италияда, Польшада, Венгрияда, Испанияда, Германияда, Латвияда, Грузияда, Украинада және т.б. Көптеген марапаттардың, соның ішінде К.Готвальд атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Шығармашылығы 1956 жылы «Үлкен болғанша» атты тұңғыш жыр кітабы жарық көрді. Ол өз өлеңдерінде Словакияның ұлттық көтерілісі тақырыбын бірнеше рет қозғады. Алпысыншы жылдардың аяғында алғашқы жылдары жазылған бірнеше жинақтар («Жігіт», «Ешкім жоқ жерде»), жаңа өлеңдер кітаптары – «Қоңыраулар» (1968), «Таудағы адамдар» (1969) жарық көрді. 1972 жылы ақынның танымал шығармасы «Кедейлер дастарханы» кітабы жарық көрді. Өлеңдері — 1956-Біз өскенде, 1966-Балалар, 1968-Қоңыраулар, 1969-Таудағы адамдар, 1972-Кедейлер үстелі, 1972-бесік, 1973-Бейне іздеу, 1974-Бала кемпірқосақты бояйды, 1974-Бесік әні, 1977-Форма музыкасы, 1978-Тау, 1982-Қуанышқа арналған ода, 1987-Қатқыл нан, 1992-Кеш автопортрет, 1996-Тағдырдан оқу, 1997-Жазықсыз жырлар, 1998-Инелік, 2000-Шаштың түбіне дейін қарапайым, 2001 — Ұялшақ сұрақтар уақыты, 2003-Цикорий, 2005-Өлең және уақыт, 2007-Адалдық. Эсселері — 1968-Адам, уақыт және жаратылыс, 1969-Халыққа төрт хат, 1974-Әдебиет туралы, 1978- Ал өлең дегеніміз не?, 1996-Ескі және жаңа хаттар, 1998-Өзіммен және сенімен сұхбат. Марапаттары 1-дәрежелі Людовит Штур орденімен (1995) және 1-дәрежелі Прибина крестімен (2009) марапатталған. Дереккөздер
Джурджулешты (порт)

Джурджулешты халықаралық еркін порты (рум. Portul Internațional Liber Giurgiulești) — Молдова Республикасындағы жалғыз теңізге шығатын порт. Ол Қара теңізден 133,8 км қашықтықта, Прут пен Дунай өзендерінің сол жақ жағалауында, Джурджулешты ауылында орналасқан. Порт Халықаралық қайта құру және даму банкінің меншігінде. Порт 2006 жылы Молдова мен Украина арасындағы аумақтық айырбастау нәтижесінде құрылды. Осы келісім бойынша, Молдова Дунай мен Прут жағалауынан 430 метр аумақ алды. Порт Молдова, Румыния және Украина шекараларының түйіскен аймағында орналасқан, бұл оны стратегиялық маңызды нысанға айналдырады. Джурджулешты порты 2030 жылға дейін еркін экономикалық аймақ мәртебесіне ие. Бұл аймақта ұлттық және халықаралық инвесторлар үшін салықтық және экономикалық жеңілдіктер қарастырылған. Сонымен қатар, порт Еуропалық Одақ шекарасындағы өңірлік логистикалық торап ретінде қызмет етеді. Тарихы Порттың құрамына Дунай жағалауындағы 480 метрлік аумақ кіреді, оны Молдова Украинадан Паланка ауылы маңындағы автожол учаскесіне айырбастау арқылы алды. 1996 жылы ауыл маңында мұнай құю терминалының құрылысы басталып, 2006 жылы аяқталды. Терминал мұнай танкерлерін қабылдайтын айлақты, жалпы сыйымдылығы 52 000 тонна болатын 8 резервуарды және мұнай өнімдерін теңіз цистерналарынан резервуарларға айдайтын жүйені қамтиды. Мұнай өнімдері танкерлермен жеткізіліп, тұтынушыларға автомобиль және теміржол көлігімен тасымалданады. 2007 жылы Джурджулештыда жүк және жолаушылар портының құрылысы басталып, 2009 жылы пайдалануға берілді. 2008 жылы Кагулдан портқа дейін теміржол желісі ашылды. 2010 жылы порттың жүк айналымы 375 000 тоннаға жетті. 2011 жылы Ыстанбұлмен тұрақты теңіз жүк қатынасы іске қосылды. Украинадағы «Дунай – Қара теңіз» каналының салынуымен Джурджулештыға кемелер теңізге шығатын жаңа канал – Быстрое гирлосы арқылы қатынай бастады. Бұған дейін олар румындық Сулин гирлосын пайдаланып, ол күндізгі уақытта (14:00-ден кейін) жабық болатын. 2015 жылы портта екінші астық терминалы іске қосылды. Дереккөздер Сілтемелер *
Мори кратері

Мори кратері (лат. Maury) – Айдың көрінетін жағындағы Түс Көлі аймағының солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан шағын соққы кратері. Атауы американдық теңіз офицері, астроном, тарихшы, мұхиттанушы, метеоролог, картограф, геолог Мэтью Фонтейн Мори (1806—1873) және американдық астроном, орнитолог, натуралист Антония Каэтана Мори (1866—1952) құрметіне берілген; Халықаралық астрономиялық одақ тарапынан 1935 жылы бекітілген. Кратердің қалыптасуы Коперник кезеңіне жатады. Кратер сипаттамасы Кратердің ең жақын көршілері: солтүстік-батысында Гров кратері; солтүстік-солтүстік-батысында Уильямс кратері; шығыс-солтүстік-шығысында Цефей және Франклин кратерлері; оңтүстік-батысында Холл кратері. Кратер орталығының селенографиялық координаттары: 37°07′ солтүстік ендік, 39°41′ шығыс бойлықG. Диаметрі – 16,6 км, тереңдігі – 3280 м. Мори кратері дөңгелек пішінді, табаны аздап тегістелген тостаған тәрізді. Жиегі анық көрінеді, солтүстік бөлігі сәл түзетілген. Ішкі беткейі тегіс, жоғары альбедоға ие және радиалды жолақтармен көмкерілген. Жиегінің айналадағы аймақтан биіктігі 730 м-ге жетеді. Кратер шұңқырында бірнеше шағын төбелер орналасқан. Морфологиялық белгілері бойынша ол BIO типіне жатады (аталған типтің негізгі өкілі – Био кратері). Сонымен қатар, ішкі беткейінде қараңғы радиалды жолақтары бар кратерлер тізіміне енгізілген (Ай және планетарлық астрономия қауымдастығы – ALPO. Дереккөздер
Қызыл ағаш құмырсқасы

Formica rufa, сондай-ақ қызыл ағаш құмырсқасы, оңтүстік ағаш құмырсқасы немесе жылқы құмырсқасы ретінде белгілі, Formica rufa құмырсқалар тобының бореальды мүшесі болып табылады және Линней сипаттаған осы топтың түрі болып табылады. Ол Еуразияға жергілікті, оның таралу аймағы Скандинавияның ортасынан Пиреней түбегі мен Кіші Азияның солтүстігіне, сондай-ақ Ұлыбританиядан Байкал көліне дейін созылып жатыр, Сипаттамасы Жұмысшылардың басы мен төс бөліктері қызыл түсті, ал қарны қоңыр-қара, әдетте басы мен промезонотумында қара дақтар болады, дегенмен кейбір даралардың денесінің одан да басым бөлігі қызыл болуы мүмкін және ішкі бөлімге қарай қызыл дақтары болуы мүмкін..Оларды жақын туыстарынан ажырату үшін үлгілерді ұлғайтқыш арқылы тексеру қажет, мұнда түктердің айырмашылығы айқын ерекшеліктердің бірі болып табылады, Formica rufa басқа мысалы Formica polyctena-дан көбірек түктерге ие, бірақ Formica lugubris-ке қарағанда азырақ түктерге ие. Ересек ағаш құмырсқалары негізінен бітелердің тәтті сұйықтығымен қоректенеді. Кейбір топтардың бірнеше патшайымдары бар, бір-бірімен байланысты ұялардың үлкен желілерін құраса, басқалары бір патшайым колонияларымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Formica polyctena

Формика поликтенасы — бұл Formica туысына жататын, еуропалық қызыл орман құмырсқасының түрі және Formicidae отбасының мүшесі. Бұл түр алғаш рет Арнольд Фёрстермен 1850 жылы сипатталған. Латын тіліндегі поликтена түрінің атауы грек тілінен шыққан және «көп сиыр» дегенді білдіреді, бұл осы түрдің бітелерді олардан бөлінетін тәтті сұйықтық алу үшін өсіру әдетіне қатысты. Бұл түр көптеген еуропалық елдерде кездеседі. Ол эусоциальді түр болып табылады, яғни оның ерекше касталық жүйесі бар, оның ішінде көбеюге қабілетсіз жұмысшылар мен өте аз репродуктивті касталар бар. Бұл құмырсқаларда генетикаға негізделген сигнал жүйесі бар, олар өз ұяларындағыларды басқа құмырсқалардан тануға және бөтен жәндіктерді ажыратуға мүмкіндік береді. Бөтен жауларға қарсы тұрған кезде, F.polyctena дабыл жүйесін іске қосуға мүмкіндік береді. Ол феромондарды шығара алады, бұл басқа жақын құмырсқаларда дабыл реакциясын тудырады. Ол Австрияда, Бельгияда, Болгарияда, Чехияда, Эстонияда, Финляндияда, Францияда, Германияда, Венгрияда, Италияда, Латвияда, Литвада, Люксембургте, Нидерландыда, Норвегияда, Польшада, Румынияда, Ресейде, Сербия мен Черногорияда, Словакияда, Испанияда, Швецияда, Швейцарияда және Украинада кездеседі. Колония өмірі F. polyctena колониялары көрші колонияларға қарсы соғыстар жүргізеді. Соғыс кезінде кез келген өлі құмырсқалар колониялар тарапынан каннибализмге ұшырайды. Бұл соғыстар тамақ тапшылығы кезінде, әдетте көктем айларында болады, осылайша колониялар жаңа ұрпақ құмтықтарын тиімді тамақтандыруға мүмкіндік алады. Ескі жұмысшылар әдетте осы соғыстарға қатысады, себебі олардың өмір сүру ұзақтығы жас жұмысшылардан төмен. Көктемдегі соғыстар колонияларға жұмысшылардан гөрі негізінен репродуктивті құмырсқаларды (патшайымдар мен аталықтарды) шығаратын жаңа ұрпақтарды өндіруге мүмкіндік береді. Жаз бен күз айларындағы сирек соғыстар жаңа жұмысшылар ұрпақтарын өндіруге арналған азық береді. Бұл жас жұмысшылар қысқа аман қалу мүмкіндігіне ие, ал ескі жұмысшылар соғыстарда өледі. Негізінен, колониялар азық ресурстарын жұмысшылар түрінде қайта пайдаланады. Ескі жұмысшылар өледі және олар репродуктивті немесе жаңа жұмысшыларды өсіру үшін желінеді. Тіпті колония соғыста "ұтылып" және жұмысшылардың таза жоғалтуы болған жағдайда, соғыс әлі де азық береді, демек, колонияға пайдалы. Дегенмен, егер басқа азық ресурстары тапшы болмаса, каннибализм тиімді азық көзі емес, өйткені жаңа жеке құмырсқа екінші құмырсқа денесі бере алатын азықтан көбірек азық талап етеді. Дереккөздер
Қан қызыл құмырсқа

Formica sanguinea, немесе қан қызыл құмырсқасы, Formica тұқымдасына жататын, құмырсқа қышқыл бөлу қабілетімен ерекшеленетін құмырсқа түрі. Бұл түр Орталық және Солтүстік Еуропадан Ресей арқылы Жапония, Қытай, Корея түбегі, Африка және Америка Құрама Штаттарына дейін таралған. Бұл түрдің түсі қызыл және қара болып келеді, жұмысшы құмырсқаларының ұзындығы 7 мм-ге дейін жетеді. F. sanguinea колониясы еркін колония ретінде немесе Formica түрлерінің әлеуметтік паразиті ретінде өмір сүре алады, көбінесе Formica fusca, Formica japonica, Formica hayashi және Formica rufibarbis түрлерінде. Қан қызыл құмырсқалары, F. sanguinea, факультативті құл жасаушылар болып табылады, яғни олардың колониялары жалғыз өмір сүре немесе паразит ретінде тіршілік ете алады. Бұл оларды баламалы ұрпақ ұрлауды зерттеу үшін жақсы үлгі организм етеді. Formica sanguinea түрінде шабуыл жасау мен қорек іздеу жұмыстарын атқаруы бойынша еңбек бөлінісі байқалмаған. Дегенмен, кейбір индивидтерде басқаларға қарағанда Dufour бездерінің қосылыстары көп болғандықтан, олар шабуыл кезінде пайдалы болуы мүмкін деп болжануда. Formica sanguinea шабуыл жасау үшін ұяны анықтау үшін тыңшыларды пайдаланады. Ұя табылғаннан кейін шабуыл жасалады. Шабуыл кезінде болып жатқан әрекеттер қазу және ұяның құмырсқаларымен күресуді қамтиды. Құл етілген жұмысшылар мен қан түсті қызыл құмырсқаларының шабуылшылары дернәсілдер мен балаңқұрттарды Formica sanguinea ұясына алып кететінін байқаған. Егер колонияның мүшесі шабуыл кезінде өлсе, оны басқалар кейінірек қорек ету үшін ұяға алып қайтады. Шабуылдар жаңбырлы немесе бұлтты күндері ешқашан байқалған жоқ. Бұл жаңбырдың жер үсті жағдайларына және дабыл феромондардың тиімділігіне кері әсер етуі мүмкін деп саналады. Дереккөздер
Туриндегі король сарайы

Туриндегі король сарайы — Туриндегі Савойялар әулетін басқарған билеушілердің негізгі резиденциясы. 1646-1660 жылдары әкелі-балалы ди Кастельмонтелердің барокко стиліндегі дизайны бойынша салынған сарайдың алғашқы қожайыны Француз Кристинасы болды. Сарайдың кіреберіс баспалдақтарын 18 ғасырда Филиппо Юварра жасаған. Сарай капелласы Турин соборына апаратын өткел арқылы жалғасады, онда Турин кебенегі орналасқан. Савойя үйінің басқа резиденцияларының арасында король сарайы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра нысаны ретінде қорғалған. 2012 жылы Турин өнер галереясы сарай кешенінің классикалық қанатына көшті, оның алдында антикалық қаланың қирандылары көрінеді. Ескертпелер