Венесуэладағы президент сайлауы (2024)

2024 жылғы 28 шілдеде Венесуэла халқы 2025 жылғы 10 қаңтарда алтыжылдық мерзімі басталатын президентін сайлауға барды. Сайлау саяси қайшылыққа толы болды, халықаралық бақылаушылар (соның ішінде Америка Құрама Штаттары мен Аргентина) оны еркін де, әділ де емес деп атады, қазіргі Мадуро әкімшілігіне сайлауға дейін және сайлау кезінде барлық билікті өзіне алып, саяси оппозицияға қысым көрсетті деген айып тағылды. Президент Николас Мадуро өзінің үшінші мерзіміне қол жеткізгісі келсе, бұрынғы дипломат Эдмундо Гонсалес негізгі оппозициялық саяси альянс — Біртұтас платформаның атынан шықты. Үкімет венесуэлалық оппозицияны бұрын да, осы да сайлау кезінде сайлану құқығынан айырып жүрді, мысалы 2023 жылғы маусымда жетекші оппозицияшы Мария Корина Мачадоның сайлануына Венесуэла үкіметі жол бермеді. Бұл әрекетті оппозиция саяси адам құқықтарын бұзу деп көрді де, оған қарсы Америка мемлекеттері ұйымы, Еуропа Одағы және Human Rights Watch оппозиция Гонсалестің айтарлықтай жеңісін көрсететін көптеген сайлау орталықтарынан сауалнама бақылаушылары жинаған ресми есеп парақтарының көшірмелерін шығарды. Үкімет басқаратын Ұлттық сайлау кеңесі (CNE) 29 шілдеде Мадуро аз ғана артықшылықпен жеңіске жеткенін мәлімдеп, бұрмаланған нәтижелер жариялады. Үкіметтің бұрмаланған нәтижелерді жариялауынан кейін бүкіл елде наразылық шерулері басталып, Мадуро әкімшілігі билікті беріп қоюдан бас тартып, оппозициялық саяси қайраткерлердің біразын қамауға алды; наразылардың қылмыстық жауапкершілікке тартылуын құқық қорғау ұйымдары кеңінен айыптады. Түрлі мемлекет басшылары CNE шығарған сайлау нәтижелерін мойындамай, Гонсалесті жеңімпаз ретінде таныды. Бұл әрекетке бармаған ірі мемлекеттер арасында Ресей, Қытай мен Иран бар. Алғышарттары Авторитарлық режимі Сайлау авторитарлық режимде өтті. 1990 жылдардан бастап елде авторитаризмге тенденцияның күшеюімен айтарлықтай демократиялық кері шегініс болды. Саясаттанушы «2004–2016 жылдар аралығын» үкімет билікті асыра пайдаланып, құқық бұзып, оппозицияға қысым көрсететін уақыт десе де, елде саяси билік үшін бәсекелестік әлі бар болғанын айтып кетті. 2013 жылы Николас Мадуро президент болғаннан бері Левицкий ел толық ауқымды диктатура мәртебесіне «жақындады», әсіресе «ең ірі оппозициялық партиялар мен ірі саясаткерлерге 2018 жылғы Венесуэла президенттік сайлауына қатысуға тыйым салынғанынан бері» деді. Сайлауды бақылаушылар еркін, не әділ деп санаған жоқ. Үкіметке наразылық нәтижесінде оппозиция 1999 жылдан бері алғаш рет 2015 жылғы парламенттік сайлаудан кейін Ұлттық ассамблеядағы көпшілікті ұстауға сайланды. Сайлаудан кейін мандаттың мадурошыл көпшілігіне ие болған ақсақ үйрек Ұлттық ассамблея Венесуэла Жоғарғы Сотын (Әділет соты) Мадуро одақтастарына толтырды. Сот 2016 жылдың басында үш оппозицияшыл депутатты сайлауда қателіктер болды деген сылтаумен Ұлттық ассамблеядағы мандаттарынан айырды, осылайша президент Мадуроға қарсылық білдіре алатын оппозицияның көпшілігіне жол бермеді. Көптеген елдер бұл әрекеттерді Мадуроның билікте шексіз қалуға деген ұсынысы деп санады және 40-тан астам ел жаңа конституцияны мақұлдағалы болған 2017 жылғы Құрылтай ұлттық жиналысын (ANC) мойындамайтынын мәлімдеді. Мандат көпшілігіне ие болған оппозицияшыл Демократиялық бірлік дөңгелек үстелі сайлауға қарсы бойкот жариялап, ANC-ны «биліктегілерді билікте қалдыра тұру үшін жасалған қулық» деді. Оппозицияның сайлауға қатыспағандығынан Симон Боливардың үлкен партиоттық полюсы (GPPSB) билік коалициясы, әсіресе соның құрамындағы Венесуэла біртұтас социалистік партиясы, мандаттың дерлік көпшілігіне ие болды. 2017 жылғы 8 тамызда ANC өзін Венесуэлада жоғарғы билікке ие үкімет тармағы деп жариялап, оппозиция жетекшілік ететін Ұлттық ассамблеяның ANC-ға кедергі бола алатын әрекеттеріне тыйым салды. 2018 жылғы сайлау және президенттік дағдарыс 2018 жылғы ақпанда Мадуро президент сайлауының мерзімінен бұрын өткенін қалады, желтоқсанда өту керек болған сайлау төрт ай бұрын өтпек болды. 2018 жылғы мамырда көптеген ірі оппозициялық партияларға қатысуға тыйым салынғаннан кейін Мадуро жеңімпаз деп жарияланды; сайлауды бірнеше мемлекет мойындамай қойды. Елдегі және шетелдегі саясаткерлер Мадуро заңды түрде сайланбады деді де, оны диктатор деп атады. Бірнеше мемлекет пен органдар, соның ішінде Лима тобы (Мексиканы қоса айтқанда), Америка Құрама Штаттары және Америка мемлекеттері ұйымы, 2019 жылғы 10 қаңтарда өткелі болған инаугурация рәсіміне дейін Мадуроның отставкасын талап еткен. 2018 жылғы мамырдағы президент сайлауы мен Мадуроның инаугурациясы арасында өтпелі үкімет құру туралы үндеулер болды. 2019 жылғы 10 ақпанда Мадуро ресми антын берді. Сол айда мандатының көпшілігі демократтарға тиесілі болған Венесуэла Ұлттық ассамблеясы уақытша үкімет құру жайлы жоспарын жасағанын бастады. Жасалған жоспар бойынша сол кездегі Конституцияның орнына оның 1999 жылғы нұсқасы қолданылады да, Ассамблеяның төрағасы Хуан Гуайдо уақытша президент болатын еді. Түрлі жақтар түрлі президенттерді мойындап тұрды да, президенттік дағдарыс делінетін келіспеушілік басталды. 2020 жылғы қаңтарда Гуайдо бастаған өтпелі үкімет құру әрекеттері сәтсіз аяқталды да, Мадуро Венесуэланың мемлекеттік институттарға басшылық етуін жалғастырды. 2021 жылғы қаңтарда Еуропа Одағы Гуайдоны президент ретінде тануды тоқтатты, бірақ әлі де Мадуроны заңды президент ретінде мойындамады. Еуропа Одағы Мадуроны тағы санкциялаймыз деп қорқытты. 2021 жылы аймақтық сайлау жарияланғаннан кейін Гуайдо «ұлттық құтқару келісімін» жариялады; Мадуромен келіссөз жүргізіп, халықаралық қолдау мен бақылаушылардың қатысуымен еркін және әділ сайлау өткізу және халықаралық санкциялардың осылайша алып тасталуы ұсынылды. 2022 жылғы желтоқсанда төрт негізгі оппозициялық саяси партияның үшеуі уақытша үкіметті тарату және шетелдік активтерді басқару үшін бес мүшеден тұратын комиссия құру реформасын қолдап, мақұлдады, бұған себеп болған депутаттардың біртұтас 2024 жылғы сайлау алдындағы стратегия құруға ұмтылысы және, оппозиция сөзінше, өтпелі үкіметтің өз мақсатын орындай алмағаны еді. 2020 жылы ұсынылған өтпелі үкімет 2020 жылғы 31 наурызда Америка Құрама Штаттары Мадуро мен Гуайдоны президенттіктен шеттететін өтпелі үкімет құруды ұсынды. Мәміле үкіметтің түрлі фракциялары арасында билік бөлісу сценарийін жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сайлау бір жыл ішінде өткізіліп, барлық шетелдік әскерлер, әсіресе Куба мен Ресей елден кетуі керек еді. Ұсыныс жарияланған кезде АҚШ әлі де Мадуроны қамауға алуды талап еткен еді. АҚШ ұсынысының басқа аспектілеріне барлық саяси тұтқындарды босату және елді басқару үшін бес адамнан тұратын кеңес құру кірген; кеңеске Мадуродан мен Гуайдодан екі-екі мүше кірсе, төртіншісін екеуі таңдайды. Еуропа одағы да келісім орындалатын болса, санкцияларын алып тастауға келісті. Сарапшылар бұл мәміле бұрынғы ұсыныстарға ұқсайтынын, бірақ өтпелі үкіметті кім басқаратыны туралы нақты айтылғанын атап өтті; бұл бұрын болған талқыларды баяулатып жүрген мәселе еді. Оппозиция праймеризі 2022 жылғы қарашада Венесуэла біртұтас социалистік партиясының (PSUV) вице-президенті Диосдадо Кабелло 2023 жылдағы оппозицияның праймеризі орын алатынын ескеріп отыра президенттік сайлауды сол жылдың бірінші семестріне жылжытуды талап етіп, болмаған жағдайда оппозиция бір-бірімен қарсыласады деп мәлімдеді. Біртұтас платформа президенттік праймеризі 2023 жылғы 22 қазанда өтті. Мачадоға жасалған тыйым мен бұзылған 2023 келісімі 2023 жылғы қазанда Біртұтас платформа праймеризінің нәтижесінде партия атынан президенттікке Мария Корина Мачадоның баратыны шешілді. Бірнеше ай бұрын, 2023 жылғы 30 маусымда оны Венесуэланың бас бақылаушысы он бес жылға дисквалификациялаған еді. Содан кейін сот шешімін күткен болатын. 2023 жылғы қазанда оппозиция мен Мадуро үкіметі арасында еркін және әділ сайлау өткізу және осы арқылы АҚШ салған мұнай сатуға қатысты санкцияларды жеңілдету туралы келісім жасалды. Алайда Мария Корина Мачадоның дисквалификациясын Венесуэланың Жоғарғы соты 2024 жылғы қаңтарда растады. Сонымен қатар, 2023 жылғы Венесуэла референдумына дауыс берудің нашарлығынан кейін Венесуэланың бас прокуроры Тарек Уильям Сааб оппозиция жетекшілерін референдумға саботаж жасады деп айыптап, олардың он бесін мемлекетке опасыздық және қастандық жасады деген сияқты айыптармен қамауға алуға ордер берді. Бұл АҚШ-пен жасалған келісімге қарамастан, 2024 жылғы президенттік сайлау қарсаңында саяси оппозицияны басу әрекеті болып көрінді. Оппозиция негізгі кандидатының сайлануға жіберілмей қалғандығынан АҚШ Мадуро үкіметі өз міндеттемелерін орындамады деп мәлімдеді де, 2024 жылғы сәуірде мұнай санкцияларын қалпына келтірді. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Америка мемлекеттерінің ұйымы, Еуропа Одағы және Human Rights Watch сияқты ұйымдар, сондай-ақ Колумбия, Парагвай, Уругвай, Эквадор, Америка Құрама Штаттары, Ұлыбритания, Германия, Чили, Канада және Франция сияқты елдер, оппозицияның алдын ала кандидаты Мария Корина Мачадоның саяси дисквалификациясын қабылдамады. Барысы Венесуэла президенті дауыс берудің бір айналымындағы дауыстың көпшіліг көмегімен сайланады. 2024 жылғы 5 наурызда Венесуэладағы Ұлттық сайлау кеңесі президенттік сайлауды 2024 жылғы 28 шілдеге тағайындады, сонымен қатар сайлау кестесіндегі оқиғалар мен күндерді жариялады: Венесуэладағы сайлауларға Ұлттық сайлау кеңесі (CNE) жауапты. Тәуелсіз бақылаушылар Сайлаудың өтуін қадағалаған тәуелсіз халықаралық бақылаушылар өте аз болды. Картер орталығы 2024 жылғы 20 маусымда Картер орталығы сайлау нәтижелерінің заңдылығына нұқсан келтіруі мүмкін жеткілікті тәуелсіз бақылаушылардың жоқтығына қатысты алаңдаушылыққа жауап ретінде бақылаушы жіберуге келісті. BBC хабарлауынша, Картер орталығы 4 қалаға жіберілген 17 сарапшыдан тұрған бір «шағын техникалық топ» ғана жіберді. Infobae бақылаушы ретінде қабылданған қонақтар Мадуро әкімшілігінің «одақтастары» болды, олар сайлау барысы жайлы сын айтпайды да, басқаларына кіруге рұқсат етілмейді. Еуропа Одағы 2024 жылғы 28 мамырда CNE басшысы және Мадуро одақтасы Элвис Аморосоға қарсы қолданыстағы санкцияларға сілтеме жасай отырып, CNE Еуропа Одағының бақылаушыларына жіберген шақыруын қайтарып алды. Еуропарламент оппозицияның алдын ала кандидаты Мария Корина Мачадоның саяси дисквалификациясын айыптайтын қарарды қабылдағаннан кейін үкіметті қолдайтын Ұлттық ассамблеяның президенті Хорхе Родригес Гомес 2023 жылғы 13 шілдеде Венесуэла үкіметі Еуропа Одағы миссиясының Венесуэладағы сайлауға бақылау жүргізуге рұқсат бермейтінін мәлімдеді. Аргентина мен Бразилия 2024 жылғы 17 шілдеде Мадуро үкіметінің бақылаушылар жіберу туралы шақырмасын бұрын қабылдамаған Бразилияның Жоғарғы сайлау соты (TSE) екі бақылаушы жіберетінін мәлімдеп, өз шешімін жойғанын жариялады. 2024 жылғы 22 шілдеде Бразилия президенті Лула да Силва былай деп мәлімдеді: «Егер Мадуро Венесуэла өсіміне оралу үшін, Венесуэладан кеткен адамдар қайтып оралып, экономикалық өсу жағдайын орнату үшін үлес қосқысы келсе, ол демократиялық процесті құрметтеу керек». Бұған дейін Мадуроны ашық сынаудан бас тартқан Лула бұрынғы сыртқы істер министрі Челсо Аморимды сайлауды бақылауға жіберетінін айтты. 2024 жылғы 24 шілдеде Мадуро дәлелсіз Бразилияның сайлау жүйесін тексерілмейді деп айыптаған мәлімдемелеріне байланысты TSE сайлауға бақылаушыларды жібермейтінін жариялады. Дегенмен, Бразилияның бақылауы жоспарланғандай жалғасты. Аргентинаның бұрынғы президенті Альберто Фернандес Луламен келіскеннен кейін сайлау бақылауға шақырылмай қалды. Үміткерлер Симон Боливардың үлкен партиоттық полюсы 2024 жылғы 16 наурызда Венесуэланың Біртұтас Социалистік партиясы (ВБСП) қазіргі президент Николас Мадуро олардың президенттік сайлауға түсетін кандидаты болатынын ресми түрде жариялады. Бұл Мадуроның алты жылдық мерзімге президент ретіндегі үшінші сайлауы болмақ. Мадуро өзінің кандидатурасын 25 наурызда ресми түрде тіркеді. Біртұтас платформа 2023 жылғы 16 мамырда Біртұтас платформа президенттік сайлауға бірыңғай кандидат таңдаудың бастапқы үдерісін (праймериз) өткізетінін жариялады. 2023 жылғы 24 шілдеде 14 үміткер тіркелген өтініш беру мерзімі аяқталды. 2023 жылғы 22 қазанда өткен алғашқы сайлаудан кейін бірінші бюллетень тек 26% ​​саналып шығарылды және жеңімпаз Мария Корина Мачадо болды, ол 90% дауыс жинады. 23 қазанда Ұлттық бастапқы комиссияның екінші сайлау бюллетеньі жеткізілді, онда 92,65% есептеліп, Корина Мачадо 90% астам дауысты сақтап қалды және 2024 жылғы президент сайлауына Біртұтас платформа атынан қатысатын үміткер болды. 2024 жылғы 22 наурызда Мария Корина Мачадо тарихшы және профессор Корина Йористің Мачадоның дисквалификациясына байланысты Венесуэла оппозициясының президенттікке кандидаты болып таңдалғанын хабарлады. Йорис президенттік сайлауда ресми түрде кандидат ретінде тіркеле алмады, Біртұтас платформа өкілдері сайлау комиссиясы оны тіркеуге тыйым салғанын айтты. АҚШ, Бразилия, Колумбия және Гватемала сияқты елдердің наразылығынан кейін Біртұтас платформа бұрынғы дипломат Эдмундо Гонсалесты басқа біреуді таңдауға дейін уақытша кандидат ретінде тіркеді. 19 сәуірде Біртұтас платформа бірігіп дауыс берді де, оппозиция атынан қатысатын жалғыз үміткер Эдмундо Гонсалес болды. Басты үміткерлері Өзге үміткерлер 2024 жылғы Венесуэладағы президенттік сайлау кезінде Мадуро әкімшілігі оппозициялық кандидаттар Мария Корина Мачадо мен Корина Йориске вето қойғаннан кейін маңызды өкілдігі жоқ он бір кандидат тіркелді. Венесуэладағы Чависмо серіктестер, жалған оппозиция және 2024 жылғы шілдеде өтетін президенттік сайлаудың боливарлық стратегиясына сәйкес келетін саясаткерлер деп есептелетін кандидаттарды тіркеуге рұқсат берді, сонымен бірге шынайы оппозициялық кандидаттарға тосқауыл қойды. Бұл үміткерлердің арасында Чависмомен байланысы бар адамдар және комедия және евангелист пастор сияқты түрлі тұлғалар бар. Барысы және бұзушылықтары Саяси партиялардың дисквалификациялары 17 наурызда CNE 16 саяси партияны 2021 жылғы Венесуэладағы аймақтық сайлауда ең төменгі дауыстардың 1%-ына жете алмаған соң, сайлау заңы талап ететін тексеру немесе жөндеу процесін ұсынбай, президенттік сайлауда кандидаттар ұсыну құқығынан айырды. Шетелден дауыс беруге қойылған кедергілер те шетелдегі сайлаушылар тізімін ашуды талап етіп жарияланған аштық]] Шетелде сайлаушыларды тіркеудің ерекше күні Испания, Аргентина, Перу және Чилидегідей бес күнге дейін кешіктіріліп жатты. Азаматтар тіркеле алмай, деректерін жаңарта алмағанын айтып шағымданды. Біртұтас платформаның келіссөздер делегациясының басшысы Херардо Блайд үкімет венесуэлалықтардың шетелге қатысуына кепілдік бергісі келмейтінін айтты. 16 сәуірде Венесуэланың сайлау тізілімін тіркеу және жаңарту аяқталды. Шетелде шамамен 7.7 миллион венесуэлалық бар, олардың 80% дауыс беру құқығы бар, CNE консулдықтар арасында тек бірнешеуін ғана тіркеуге рұқсат берді; көптеген венесуэлалықтар тіркеле алмай, даусынан айырылды, бұған себеп болған көбіне уәкілетті консулдықтың жоқтығы, не олардың өте алыс болғаны еді. Көптеген консулдықтарда кешігулер байқалды және мәселені шешуге деген қызығушылық CNE тарапынан аз болды; шетелдегі сайлаушылардың көпшілігінің оппозициялық тенденцилары быр. CNE 2 мамырдағы алдын ала есебіне сәйкес, шетелдегі 7.7 миллионға жуық венесуэлалықтардың тек 69,189-ы ғана дауыс бере алады, оның ішінде шетелдегі 6,020 азамат Венесуэладағы дауыс беру орталығын өздері тұратын елге ауыстыра алды. Қудалауы, қорқытуы және басқа да заң бұзушылықтары Шетелдегі сайлаушыларды тіркеу және «мигранттардың көпшілігін сайлау құқығынан айырған» дауыс беру мәселелерімен қатар, Картер орталығы сайлау процесіне қатысты басқа да мәселелерді атап өтті. Сайлаушыларды қорқыту үшін сайлау учаскелерінің жанына бақылау бекеттері қойылды. Оппозицияға қызмет көрсететін жеке адамдар мен компаниялар қудаланып, қорқытылды. TSJ хабарлауынша, оппозициялық саяси партиялардың басшылығы Мадуроны қолдайтындарға ауыстырылды. Мадуро сайлауалды науқаны өз үгітін ілгерілету үшін үкіметтік көліктер мен әлеуметтік бағдарламаларды жиі пайдаланды. The New York Times газеті сайлау күні бүкіл елде орын алған заң бұзушылықтар «ашу тудырды» деп мәлімдеді. Сайлаушыларды зорлық-зомбылықпен және қоқан-лоққымен қорқыту көрді. Көзге түсер бір жағдай Куманада орын алған еді; онда ондаған қару ұстаған билік өкілдері сайлау учаскесі маңында сапқа тұрды. 2024 жылғы қаңтардан 26 шілдеге дейін баспасы Гонсалес науқанына қатысы бар 135 адамның қамауға алынғанын айтты. Цензура TechRadar Венесуэлада 28 шілдеден бастап уэб-сайттар, соның ішінде Уикипедия және дауыс беру туралы ақпарат уэб-сайттары бұғатталғанын хабарлады. Сауалнамалар 2024 жылғы шілдедегі жағдай бойынша сауалнамалардың көпшілігі Гонсалестің үлкен айырмашылықпен жеңетінін хабарлады. The Guardian хабарлауынша Америка Құрама Штаттары және басқа да түрлі елдерде халық ойы сауалнамаларын өткізетін Edison Research ұйымы Гонсалес жалпы дауыстың 65% жинай алады десе, Мадуро 31% ғана жинай алады деді. Экзитпол Нәтижелері CNE ресми нәтижелері Оппозиция жариялаған нәтижесі Реакция 2024 жылы Венесуэлада өткен президенттік сайлау көптеген даулы мәселелер туғызды және халықаралық қауымдастықтың әртүрлі реакцияларына себеп болды. Венесуэланың Ұлттық сайлау кеңесі (CNE) Николас Мадуроны жеңімпаз деп жариялады, бірақ көптеген елдер мен халықаралық ұйымдар сайлаудың әділдігіне күмән келтірді. Аргентина, Чили, Перу сияқты бірнеше Латын Америка елдері сайлау нәтижелерін айыптады, бұл Венесуэланың осы елдермен дипломатиялық қатынастарын үзуіне әкелді. АҚШ-та осыған ұқсас алаңдаушылық білдіріп, мемлекеттік хатшы Энтони Блинкен сайлаудағы «алаяқтықтың айқын дәлелдерін» атап өтті және оппозицияның талаптарын қолдады​. Ал, Түркия Мадуроны қолдағанымен, олар да Венесуэла билігін диалогқа шақырды. Бұл аралас халықаралық реакциялар Венесуэла үкіметінің заңдылығы мен елдегі жалғасып жатқан дағдарысқа қатысты терең поляризацияны көрсетеді​. Наразылық шаралары Дереккөздер Тағы қараңыз * Николас Мадуро * Венесуэладағы наразылық шаралары (2024)