kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гербарт Иоганн Фридрих

Гербарт Иоганн Фридрих (1776-1841) - неміс философы, педагог, психолог. Негізгі педагогикалық еңбектері: «Тәрбие мақсаттарынан шығарылған жалпы педагогика», «Психология оқулығы», «Психологияны педагогикада қолдану туралы хаттар», «Педагогика бойынша дәрістер очеркі». Гербарт бойынша, педагогика оған тәрбие мақсаттарын белгілейтін философиямен және осы мақсаттарға жету жолдарын көрсететін психологиямен ең тығыз байланысты. Авторитарлық педагогиканың теоретигі болып саналады. Гербарт пікірінше, тәрбие мақсаты қалыптасқан қатынастарға бейімделе алатын, бекітілген құқық тәртібін кұрметтейтін ізгі адамды қалыптастыруда тұрады. Тәрбиеленушілерге тәрбиелік ықпал етудің негізгі жолдарын бөліп көрсетті: оқыту, басқару және адамгершілік тәрбиесі. Дереккөздер
Баррикада

Баррикада - жергілікті пункттердің қорғанысы кезінде қолданылатын танкіге қарсы инженерлік кедергілер. Баррикадалар тосқауылдар сияқты жасалады, бірақ тосқауылдан өзгешелігі оның атыс саңылауы болады. Олар көшелерде және жергілікті жердегі құрылыстар аралықтарына қойылады. Бөлімшелердің маневрін қамтамасыз ету үшін баррикадаларда өтпе жасалады, оларды дайындалып қойылған тасымалды бөгеттермен, сондай-ақ бөренелермен, қималармен немесе темірсауытты арқалық бөренелермен шапшаң жабуға болады. Дереккөздер
Мағлұмдама

Мағлұмдама(лат. declaratio — жариялау, құлақтандыру) — қандай да болсын қағидаларды немесе ұстанымдарды ресми түрде немесе салтанатты түрде жариялау; белгілі бір ақпарат (мәлімет) баяндалатын кейбір ресми құжаттардың атауы. Саяси мағлұмдама, кеден, пошта, салық мағлұмдамалары түрлеріне бөлінеді. Дереккөздер
Бас жорық заставасы

Бас жорық заставасы (БЖЗ) — жорық кезінде бөлімшелер мен бөлімдерді жорықтық күзететін орган. Бас жорық заставасы взводтан ротаға дейін құрамда жіберіледі, олар танктермен, танкіге қарсы артиллериямен, саперлермен және барлаушы-химиктермен күшейтілуі мүмкін. Бас жорық заставасы алға күзетілетін лекті қарсыластың түтқиыл шабуылынан қорғауды қамтамасыз ету міндеттерін орындау үшін жіберіледі және жергілікті жер мен қарсыласты барлау, жазылуды мүмкіндігінше тиімді жағдайлармен қамтамасыз ету үшін шолғын машинасын (жаяу тәртіппен шеру жүргізгенде шолғын бөлімін т.б.) жібереді. Дереккөздер
Бас калибр

Бас калибр - кеменін өз класына тән қойылған негізгі тапсырмаларды орындайтын және ең үлкен калибрі бар кеменің артиллериялық бөлігі. Бас калибр зеңбіректері қазіргі кездегі крейсерлерде 203 мм-ге дейін, эсминец пен фрегаттарда 130 мм-ге дейін. Дереккөздер
Андеррайтер

Андеррайтер ( - кепіл- гер) — сақтандыруда: сақтандыру компаниясының тәуекелдік түрлерін сақтандыруға немесе қайта сақтандыруға қабылдайтын уәкілетті тұлғасы, сақтандыру қоржынын қалыптастыруға жауап береді; қаржы қызметінде: қайта шығарылған акциялар мен басқа да бағалы қағаздардың белгілі бір санын кейінірек инвесторларға сату үшін, яғни нарықта бағалы қағаздарды бастапқы орналастыру үшін оларды сатып алу арқылы орналастыруды өз міндетіне алған кепілгер, кепілдемеші (андеррайтердің қайта сату үшін олардың жаңа шығарылымын сатып алуы). Дереккөздер
Бас командалық пункт

Бас командалық пункт — кеме командирінің ұрыс барысын бақылайтын және бағыныстылардың іс-әрекетіне басшылық жасайтын орны. Бас командалық пунктте кемені, оның қару-жарағы мен техникалық құралдарын басқару аспаптары жинақталған. Дереккөздер
Табыс турапы мағлұмдама

Табыс турапы мағлұмдама — азаматтардың, лауазымды адамдардың немесе ұйымдардың табыс мөлшері мен көздері туралы мәлімдемесі, декларациясы. Азаматтардың кейбір санаттары (мыс., кәсіпкерлік қызметпен айналысатын және табыс табатын азаматтар) мен заңи тұлғалар (атап айтқанда шетелдік заңи тұлғалар) үшін оны міндетті түрде табыстау белгіленеді. Ол жергілікті өкімет органдарының шешімімен не прокурордың талап етуімен берілуі мүмкін. Оны беруден жалтарған немесе уақытынан кешіктіріп рәсімдеген және кешіктіріп берген тұлғаларға заңдарда көзделген жауапкершілік жүктеледі. Дереккөздер
Күшін жою

Күшін жою 1) жарамсыз деп жариялау; 2) сатып алуға немесе сатуға берілген тапсырысты қайтып алу, мұнда тапсырыс орындалғанға дейін кез-келген уақытта оның күшін жоюға болады; 3) ескі борышты жаңа борышпен айырбастау. Дереккөздер
Гештальт

Гештальт ( - бейне, қалып) - тұғастың, оның өзгеріп тұратын бөліктерін ұйымдастырудың тұракты әдісі; тұтас психикалық кұрылымдар. Гештальт терапия - гештальт психология теориясына негізделген адамға психотерапиялық ықпал ету әдістері мен процедуралардың жүйесі. Гештальт басты принципі - адамның өзін-өзі, басқа адамдарды және барлық басқа әлемді барындай шартсыз қабылдау: адамның өтпелі калпын толық жетілгендей, езгеруді немесе жақсартуды талап етпейтіндей бағалау және қабылдау. Соңғы жылдары біздің елде Гештальт психологтардың ғана емес, педагогтардың да назарын тартуда, өйткені психотерапия әдістері педагогтар мен тәрбиеленушілердін өзара ықпалдастықтарының әдістер жиынтығына белсенді енуде. Дереккөздер
Декорт

Декорт (неміс. Decort - шегерім) - тауар төлемақысының мерзімінен бұрын төленгені немесе мәміле шарттарымен салыстырғанда сапасының неғұрлым төмен болғаны үшін оның белгіленген бағасынан шегеру. Тауар үшін алдын ала төлегені немесе мәміле шартымен салыстыру бойынша сапанын төмен болғаны үшін тауар бағасынан шегерім. Төлемі мерзімінен бұрын өтелгені немесе тауардың саны мен сапасының келісімде көрсетілген шарттарға сәйкес келмегені үшін тауарлар бағасының түсірілуі. Дереккөздер
Басқару жүйесінің беріктігі

Басқару жүйесінің беріктігі — басқарудың қосалкы пункттерін құруға, соның ішінде олардың жылжымалылығына, орталықтандырылуына, бүркемеленуіне, берік әскери-инженерлік құрылыстарда орналасуына, байланыстын тура қосалқы құралдары мен түрлерін колдануға, байланыстың тіке, айналмалы арналарын ұйымдастыруға, ӘҚК басқару пунктерін қорғауды ұйымдастыруға, басқару жүйесінің жалған элементтерін құруға, радиоэлектронды қорғау жөніндегі тиімді шараларды қолдануға байланысты беріктік. Дереккөздер
Категория (Лингвистика)

Категория (- нақтылау, дәлелдеу)- бір-біріне қарсы мағынада қойылған грамматикалық мәндер қатарының лингвистикалық жиынтығынан жасалады. Түрлері #Жақсыздық-жақтылық Категориясы - тілдің әмбебап лексико-синтаксистік категориясы, сөйлемдегі субъектіні қоршаған әлемдегі баска бір затка (референтке) жаткызумен, сонымен бірге бұл заттың кеңістік пен уақытта окшаулануымен ерекшеленеді. #Сырттай категория - арчин тілінде кездесетін етістіктің түрі. #Синтаксистік емес категория - формальды айтылуы сол айтылымдагы баска формаларға қатыссыз лингвистикалық категория; сейлемдегі бір сөздердің басқаларға қатыстылыгын білдірмейтін категория; синтаксистік категорияға карама қарсы. #Нольдік категория - грамматикалық категорияның кұрамындағы белгіленбеген категориялық тұлга. #Қосарлық категория -шығуы қосарлы санмен байланысты екі заттың немесе қосарлы заттыңжиынтык мәні (глаза, колени, штаны, брюки, вожжи). #Сөйлеу категориясы -айтылымның жалпы модальдік және жалпы предикативті мазмұнын анықтайтын және әр алуан - конструктивті, просодикалы т.с.с. айтылуларды алатын синтаксистік және семантикалык-синтаксистік категориялардың бірі. #Семантикалық-лексикалық категория -семантикалық кластарға бірігуге негіз болатын сөз қорының бірліктері ретінде семантикалық нышандардың жиынтығы. #Синтаксистік категория- сөйлемдегі бір сөздердің басқаларына байланыстылығын білдіретін лингвистикалық категория. #Қалып-күй категориясы - тек баяндауыш тұрінде, басым көпшілігінде жақсыз сөйлемде қолданылатын өзгермейтін сөздердің түрлері ( жаль, пора, нужно, больно, весело, душно). #Субъективті бағалауыш категориясы - түрлі сөз таптарының- зат есімнің, сапалық сын есімнің және үстеудің тиісінше синтаксистік қолданылуы, сөйлеушінің әңгімеге көзқарасы. Дереккөздер
Үйретуге жарамдылықты анықтау

Үйретуге жарамдылықты анықтау - білімді меңгеру қарқынын анықтау; білім алудағы алға қарай өрлеу қарқынын; нәтижесінің көбею қарқынын айқындау; шәкірттердің потенциалдық мүмкіншіліктерін анықтау; нақтылы білім қорын анықтау. Дереккөздер
Әуесхан Нұрғожақызы

Әуесхан Нұрғожақызы (1943-2006) - 15 наурызда ҚХР Шыңжаң өлкесінде туған. Шыңжаң Жазушылар одағының органы «Шұғыла» журналында редакторлық қызмет атқарған. 1970 жылдардың басында әдебиетке өлеңдерімен жарқырай көрінген. Елуден артық өлең-толғаулары, қырықтай әңгімелері, оншақты повесть, бір романы жарыққа шықты. Шығармалары қытай, ұйғыр, қырғыз, моңғол тілдеріне аударылып басылды. «Ана арманы» (1985), «Қосылғандар» әңгімелер жинағы (1987), «Соңғы қар» романы (1992), «Сурет алдында» повестер жинағы (1996), «Махаббат па әлде қарғыс» әңгімелер жинағы (2001), «Көкжиек» (қытай тілінде), (2003) повесть, әңгімелер жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Диссертация қорытындысының классификациялық белгілері

Диссертация қорытындысының классификациялық белгілері - 1. Диссертация қорытындысының сипаттамасы; 2. Диссертация қорытындысының жаңалық деңгейі; 3. Диссертация қорытындысының кұндылығы; 4. Жоспарлық зерттеулер мен диссертация тақырыптарының байланысы; 5. Қолданбалы мәні бар диссертациялық қорытындының енгізілу пайдалану деңгейі; 6. Қолданбалы мәні бар диссертация қорытындысының кеңейтілген түрде пайдаланылуының ұсынысы. Дереккөздер
Халықаралық классификациялау патенті

Халықаралық классификациялау патенті - халықаралық келісім негізінде қабылданды. Топтасуды ойлап табу функционалды сала негізінде салынған және негізгі сала немесе қосымша кұрал үшін халықаралық масштабта біркелкі топтау және іздеуді, хабарлауды ойлап табу. Дереккөздер
Танымның диалектикалық әдісі

Танымның диалектикалық әдісі - шындық өмірдің зерттелетін салаларының заңдылықтары бойынша білім негізінде қалыптасқан ережелер (талаптар) мен адамдарды олардың танымдық- өзгеру қызметінде бағыттайтын жүйе. Танымның диалектикалық әдісі диалектикалық логика қарастырады. Сол шындық өмірдің жалпы заңдылықтары мен танымдары негізінде адамдарды олардың практикалық және танымдық қызметінде бағыттайтын қағидаларды қалыптастырады, ойлайтын және әрекет ететін обьектіге қатысты талаптар жасайды, танымның шындыққа қозғалысы жүзеге асырылатын түрлердің теориялық негізін береді. Дереккөздер
Жарасбай Нұрқан

Жарасбай Нұрқан - 1937 жылы 22 наурызда Солтүстік Қазақстан облысы, Шал ақын ауданының Көктерек ауылында туған. 1960 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін тамамдайды. Көп жылдар өлкелік, облыстық, республикалық баспасөзде жұмыс істеп, журналистік қызмет атқарды. 1981 жылдан баспагерлікке ауысып, «Өнер» және «Жазушы» баспаларында аға редактор болды. 1987 жылдан бірыңғай шығармашылықпен айналысады. Шығармалары: Қара көздер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1966; Нұрлы терезе. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1971; Алтын десте. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1977; Арманым менің. Өлеңдер. А., «Жалын», 1980; Терең барлау. Өлеңдер мен поэмалар. «Жазушы», 1987. Күй толғақ. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1972; Күтумен өткен ғұмыр. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1974; Бір ғана махаббат. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1982; Өзендер өрнекте-ген өлке. Тарихи-этнографиялық эссе. А., «Жалын», 1984; В ожиданий. Роман. А., «Жалын», 1985; Ерлі-зайыптылар. Роман.А., «Жазушы», 1987; Жаужағадан алғанда. Роман. А., «Жалын», 1993; Әйел жолы - жіңішке. Әңгімелер мен повестер. Роман. «Жалын», 1998; Ой ұшқын. А., 2003. Дереккөздер
Білім жүйесін диверсификациялау

Білім жүйесін диверсификациялау - демократияландыру мен нарық жағдайында білімді ұйымдастыру принципі. Диверсификация білім беру мекемелерінің әр түрлілігі мен әр нұсқалылығына жол береді. Дереккөздер
Пеммикан

Пеммикан — құрамында пайдалы заттары мол, салмағы аз, қоректі тамақ өнімі. Құрамы күнде кептіріліп, ұнтақталған және қорытылған май мен орман қышқыл жидектерімен араластырылған бизон етінен тұрады. Дереккөздер
Pepsi

]] Пепси - дүние жүзіне кең тараған сусындардың бірі (бұрынғы атауы Пепси-Кола). "Пепси-кола" экстрактына қола антиль жаңғағы, лимон шырыны, Мадагаскар ванилі, оңтүстік және шығыс елдерінде өсетін экзотикалық өсімдіктердің хош иісті майлары кіреді. Тарихы Пепси сусынын 1898 жылы американдық фармацевт Калеб Брэдхэм ойлап тапты. “Брэд сусыны” деп аталған бұл сусынның құрамына жаңғақ сусыны кіреді.Ол бұл сусынға емдік қасиеттерін қосып, пепси асқорыту жүйесіне қатысатынына сенімді болды.Қазіргі біз білетін есімі “пепси сусыны”1903 жылы берілді. 1923 жылы қант бағасының жоғарылауы және 1-ші дүние жүзі соғысы кесірінен Pepsico компаниясы құрдымға ұшырады.Бұл компанияның активы бейтаныс миллионерге сатылып кетті.Бұл сусындар бір адамға тиесілі деген ұғым бар.1923 жылы Крах компаниясы сусынның құпия формуласынан айырылды.Калеб Дэвис Брэдман бұл мәселені шешу үшін, соттың алдында сусынның құрамын таныстыру ғана емес, бұл мәліметтің шыңдығына көздерін жеткізуге міндетті болды. 8 жылдан кейін компания тағы да тақырға отырды, бірақ 30-шы, яғни деппрессия кезінде АҚШ-та Pepsico компаниясы «Кока- кола» компаниясына қарсы керемет жоба ұйымдастырды.»Пепси кола»көлемі 12унций 5 центқа бөтелке сатты ал «кока- кола» сусыны көлемі 6 унций 5 центке сатылды. «Кока-кола» компаниясы өз сусының басқа бөтелкеде шығара алмады, өйткені бұл компанияда 1 миллиард 6 унцийлік артық бөтелке болды.1939 жылы «пепси-сусыны» жас өспірімдер арасында танымал болып кетті. 2-ші Дүниежүзілік соғыс кезінде бұл компания Royal Crown және dr.Pepper компанияларын жолда қалдырып «Кока-коладан» кейін 2 орынды иеленді.50-ші жылдың басында «кока- кола» компаниясы «пепси-кола» компаниясын 5 рет шаңына жуытпады. Дереккөздер Сілтемелер
Геннадий Круппяков

Геннадий Круппяков (10.01.1938 жыл, Ресей, Томск облысы, Ляшкина селосы) - ақын. Томск политехникалық институтының геологиялық барлау факультетін, КСРО Жазушылар одағының жанындағы Жоғары әдеби курсты бітірген, геологиялық партиялар да жұмыс істеген. Бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалары *Взмах крыла. Стихи. А., «Жазушы», 1967; *Зеленый архив. Стихи. А., «Жазушы», 1970; *Лунный поезд. Стихи. А., «Жазушы», 1976; *Золотое руно. Стихи. А., «Жазушы», 1978; *С высоты твоего роста. Стихи. А., «Жазушы», 1981; *Здравствуй, земля. Стихи. А., «Жазушы», 1984. Дереккөздер
Бақытбек Бәмішұлы

Бақытбек Бәмішұлы (25 маусым, 1958 жыл, Баян-Өлгей аймағы, Бұлғын сұмы, Үлкен Темірлі деген жерінде туған) —- жазушы, филология ғылымдарының кандидаты. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі. Өмірбаяны * Ұланбатыр қаласындағы Хосе Марти атындағы N252 орта мектепті бітірген. * Жоғарғы оқу орнына түсу үшін конкурсқа қатысып, сол кездегі Ленинград қаласындағы Темір жолдар инженерлік институтына жолдама алады. Әуелі сол қаладағы политехникалық институтта бір жыл дайындық курсын бітіріп, автоматика, телемеханика және байланыс мамандығы бойынша университетті тамамдаған. * Еңбек жолын Моңғолияның Баян-түмін (Чойбалсан), Саин-Шанда, Ұлан-Батыр қалаларында монтерден бастап, дистанцияның Бас инженері, кейін басқармада аға инженер болып қызмет еткен. * 1991 жылы Ұлан-Батырдан атажұртқа қоныс аударған. * Алматы темір жолында мамандығы бойынша қызмет атқарған. * Қазір "Метрополитен" мемлекеттік коммуналдық кәсіпорнында істейді. * «Көш» газетінің Бас редакторы * "Мінбер" журналистерді қолдау орталығының www.minber.kz ұлттық интернет газетінің үйлестірушісі. Шығармалары Қаламгер әдеби шығармашылық жолын мектепте жүргенде өлең шығарудан бастаған. Ал сексенінші жылдары прозаға ауысып, бірнеше әңгімесі Баян-Өлгейдегі «Шұғыла» журналында жарияланған. Атамекенғе келғеннен кейін негізінен публицистикалық мақалалар мен өлең жазумен айналысқан. Өлеңдері * «Мәңгі көк аспан астында» (1998) атты өлеңдер, толғаулар жинағы Прозада * «Тұмарлы таң» (2003) * «Бай Бұлғын жерім-ай» (2008) * «Оспан батыр» (2008) * «Айторы ғұмыр» (2012) * «Азанбай абыз» (2013) * «Зуқа батыр - аласапыран замана арыстаны» (2016) кітаптары жарық көрген. Монографиялары * «Диуани лұғат ат-түрік және моңғол тілі» * «Тілдерді дамытудың әлеуметтік негіздері» атты монографиялар жазған. Аудармалары * О.Сүлейменовтың «Аз и Я» кітабын моңғол тіліне * моңғол ақыны Р.Чойномның "Алтай" поэмасын орыс тіліне * түрік халық ақыны Қараожаланның өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Құрастырушы ретінде * «Шер шежіре» * «Баян-Өлгей тұмалары» * «Сәтей Нұртазаұлы туралы» атты жинақтарды құрастырды. Дереккөздер
Дінәш Нұрмұхамедов

Дінәш Нұрмұхамедов (21.03.1948, Торғай облысы (қазіргі Қостанай облысы) Амангелді ауданы, Қаралық ауылы-2006) - радиожурнадист. Еңбек жолы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін 1972 жылы бітірген. 3-курста оқып жүргенде, Қазақ радиосына қызметке орналасады. Содан редактор, аға редактор, бөлім меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, Қазақ теледидарында Бас редактор қызметтерін атқарды. «Азат» газетінде тілші болып қызмет істеген. Еңбектері Алғашқы әңгімелері мен повестер жинағы 1982 жылы «Ең бақытты күн» деген атпен жарық көрді. Одан соң «Жаңа жылға қараған түн», «Өмір», «Он бес пен он алтының арасында», «Таңертеңнен кешке дейін», «Жарық күн» повестер жинағы оқырмандар қолына тиді. «Алтын арна», «Әкеден қалған аманат», «Саусақтан төгілген сәуле» атты деректі хикаялар жинақтары бар. Кабардин жазушысы Ә. Кешоковтың «Сынған таға» эпопеясының алғашқы кітабын, поляк, украин және басқа халықтар қаламгерлерінің әңгімелерін қазақшаға аударды. А. Байтұрсынұлы өмірінен «Сен ертең атыласың!» атты пьеса жазды. «Мейлі, өзендер шулай берсін», «Соңғы аялдама», «Деректірдің шопыры», «Адамның кейбір кездері», т.б. драмалық шығармалардың авторы. Сондай-ақ «Сәукеле киген сайқал», «Сандық» хикаяттары республикалық әдеби журналдарда жариялайды, жекелеген әңгімелері өзбек, қарақалпақ, орыс тілдеріне аударылды. Радиожурналист ретінде жүздеген хабарлары Қазақ радиосының «Алтын қорында» сақтаулы. Дереккөздер
Колонтитул

Колонтитул - жинақтағы шығарманың, автордың, моно басылымдағы - тармақтың немесе шығарма тармақшаларының, сөздіктегі сөздермен сөздің бастапқы әріптерімен әрпінің қай бетте орналасқанын көрсететін анықтама. Оқырмандарға қай материал қай бетте басылғанын көрсететін парақ беттің негізгі мәтін үстіндегі (сирегірек жанына немесе төменде болады) анықтама мәтіні. :Колонтитул дегеніміз- құжаттың әрбір бетінің жоғары немесе төмен жағына басылатын мәтін немесе сурет Дереккөздер
Дистрофия

Дистрофия, нәрсіздену ( — бұзылыс, trophe - қоректену) — # Зат алмасуының бұзылуына байланысты туындайтын жасушалар мен тіндердегі сапасы мен саны жағынан өзгерген зат алмасу өнімдері пайда болуы және жинақталуымен сипатталатын дерттік үрдіс. # Балалардың тамақтануының ұзақ уақыт бұзылуынан туындайтын, бойының өсуі мен дене дамуының кешеуілдеуімен, ағза қарсыласуының төмендеуімен сипатталатын дерттік жағдай. Морфогенез Дистрофияға тән өзгерістерді дамытатын морфогенездік механизмдер мыналар: инфильтрация, декомпозиция, бұрмаланған синтез және трансформация. * Инфильтрация - заталмасулық өнімдердің қаннан және лимфадан жасушаларға немесе жасушааралық затқа тым артық мөлшерде өтіп, кейін ол өнімдердің зат алмасуына араласатын ферменттер жүйесінің жеткіліксіздігінен қордалануы. Ірі дисперсиялы белоктардың бүйректің проксимал өзекшелерінің эпителийіне инфильтрациясы, атеросклерозға шалдыққанда қолқа мен ірі артериялардың интимасына холестерин мен оның эфирлерінің және липопротеидтердің жиналуы осыған мысал бола алады. * Декомпозиция - жасушалардың және жасушааралық заттың ультрақұрылымдарының ыдырауынан, тіннің (жасушаның) метаболизмі бұзылып, тінде (жасушада) зат алмасуы бұзылуынан өзгерген өнімдердің жиналуы. Дифтерия токсинімен уланғанда кардиомиоциттерде дамитын майлы дистрофияның , ревматизмдік аурулар тобына тән дәнекер тіннің фибриноидты дистрофиясының механизмі осындай. * Бұрмаланған синтез - жасушалар мен тіндерде қалыпты жағдайда кездеспейтін заттардың синтезделуі. Осы механизмге: жасушаларды амилоидтың аномальды белогы мен жасушааралық затта амилоидтың аномальдық белокты-полисахаридті кешендерінің синтезделуі; гепатоциттерде алкогольдық гиалин белогының синтезделуі; қант диабетімен ауырғанда нефронның тар сегментінің эпителийінде гликогеннің синтезделуі жатады. * Трансформация - белоктарды, майларды және көмірсуларды түзуге жұмсалатын ортақ өнімдерден зат алмасудың белгілі бір түріне тән өнімнің түзілуі. Майлар мен көмірсулардың белоктарға трансформациясы, глюкозаның гликогенге полимерленуі, т.б. осы механизмге мысал бола алады. Дистрофилардың жіктелісі Дистрофиялардың жіктелісі бірнеше қағидатқа негізделеді. Морфологиялық өзгерістердің паренхиманы, строманы немесе қан тамырларының арнайы элементтерін басым қамтуына қарай * паренхималық * мезенхималық * аралас Алмасуы басым өзгеретін затына қарай * белокты * майлы * көмірсулы * минералды Генетикалық факторлардың әсеріне сәйкес * жүре пайда болған * тұқым қуалайтын Дистрофияның ауқымына қарай * жалпы * жергілікті Дереккөздер
Басқару пункттері

Басқару пункттері — ұрыс кимылдарын дайындау және жүргізу немесе жауынгерлік кезекшілік кезінде қолбасшы (командир) штаб офицерлерімен бірге орналасып, әскерлерді (күштерді) баскаруды жүргізетін, арнайы жабдықталған және техникалық құралдармен жарақталған орындар. Басқару пункттерінің жұмысын байланыс және кызмет көрсету бөлімшесі қамтамасыз етеді. ҚР Қарулы Күштерінде Басқару пункттерінің белгілі бір жүйесі қалыптаскан. Басқару пункттерінің негізі — басшылық пункт. Басшылық пункт катардан шығуы немесе одан әскерлерді (күштерді) басқару мүмкіндігі болмай қалатын жағдайлар ескеріліп, қосалқы басқару пункттері жасалады. Тылдық бөлімшелерді, бөлімдерді және мекемелерді баскару тылдық, басқару пунктінен жүзеге асырылады. Жекелеген бағытта әрекет жасайтын әскер топтастығын басқару үшін қосалкы басқару пункті жасалады. Құрамалардың шабуыл жүргізуі кезінде алғы шептік басшылық пункті құрылуы мүмкін. Көптеген армиялардың қүрлық әскерлерінің бөлімшелерін басқару үшін басшылық бақылау пункті құрылады. Олар жылжымалы және тұрақты болуы мүмкін. Жылжымалы басқару пункттері командалық-штабтық және штабтық машиналарда немесе жиналмалы инженерлік құрылыстарда орналастырылады. Мұндай басқару пункттерін сонымен қатар, жылжымалы далалық деп атайды. Сондай-ақ жылжымалылар катарына тікұшақтар, ұшақтар мен поездарда орналастырылған басқару пункттері жатады. Қазіргі заман армияларының басқару пункттері жақсы корғалған жерасты және жерүсті құрылыстарына орналастырынады. Басқару пункттерін жасау уақыты мен орнын командир (колбасшы) немесе жоғарғы штаб анықтайды. Жылжымалы далалық басқару пункттерін орналастыру орнын таңдау кезінде бағынышты әскерлерді (күштерді) басқаруға ыңғайлылығы, жергілікті жердің қорғаныстық қасиеттері, бүркеніштеу, күзету және қорғану жағдайлары, табиғи тасалар, жолдар мен жергілікті құралдар (байланьгс желілері) болуы есепке алынады. Басқару пункттерін орнату үшін белгіленген аудан алдын ала барланады және инженерлік дайындықтар жүргізіледі; оны орналастыру үшін қосалқы аудан таңдалып, мүмкіндік болса дайындалады. Жер үсті және әуедегі қарсыластың тұтқиылдан шабуылын және барлаушылары мен бөтен адамдардың басқару пункттері орналасқан ауданға енуін болдырмау мақсатында, штаб (бөлімшелерде командир) оны күзету мен корғауды ұйымдастырады. Ол үшін коменданттық қызмет бөлімшелері тартылады, олар болмаған жағдайда әскерлерден (күштерден) бөлімшелер тартылады. Басқару пункттері әуедегі қарсыластан әуе қорғанысы күштері әскерлерінің күш-құралдарымен қорғалады. Дереккөздер
Нармахан Бегалиев

Нармахан Бегалиев 1943 жылы 30 мамырда Түркістан облысының бұрынғы Арыс ауданында туған.Шымкент Педагогика институтының филология факультетін бітірген (1966). Сіргелі тайпасының Тутаңбалы руынан шыққан. Жұмыс баспалдағы 1966 — 1967 жылдары Бөген ауданында жергілікті радиохабарларын ұйымдастырушы, 1967—1974 жылдары Бөген аудандық және Арыс қалалық біріккен «Коммунизм таңы» және «Заря коммунизм» газеттерінің жауапты хатшысы, редактордың орынбасары, редакторы болып істеген. Өлеңдері 1961 жылдан жариялана бастады. Шығармалары *Шаттық күйі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974; *Жиде жұпар шашқанда. Өлеңдер. А., «Жалын», 1978; *Жотадағы жол. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981. Дереккөздер
Серік Шаяхметұлы Ақымбеков

Серік Шаяхметұлы Ақымбеков (28.11.1949 жылы туған, Көксу ауданы, Мұқыры ауылы) — қоғам қайраткері. 1971 ж. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институттын, 1981 ж. Алматы жоғары партия мектебін бітірген. 1973-1976 ж. Киров ауданында агроном, ауданы комсомол комитетінің хатшысы, 1-хатшысы, 1976-1981 ж. Қазақстан ЛЮК О Талдықорған облыс комитетінің 1-хатшысы, 1981-1988ж. Гвардия ауданы партия комитетінің 2-хатшысы ауданы кенесі атқару комитеті төрағасы, Киров ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1988-1989 ж. Қазақстан КП ОК аграрлық бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1989-1991 ж. Қазақстан КП Талдықорған облыс әкімшілігінің басшысы, әкімі, 1996 жылдан ҚР ауыл шаруашылық министрі болды. Дереккөздер
Пиберри

Пиберри — кофе жемісі екі дәннен тұрады. Кейде бір дәннен тұратын түрі кездеседі. Кофенің осындай түрін пибери деп атайды. Кейде мұндай кофе түрі жеке сорт есебінде сатылады. Жаңа Гвинеядан әкелінетін дәндерден дайындалатын кофенің түрін пер-кофе деп атайды. Дереккөздер
Басқарудың импульстік жүйесі

Басқарудың импульстік жүйесі — автоматты түрде басқару жүйесі. Мұндағы элементтер арасындағы ақпарат қысқа мерзімді сигналдар (белгілер) арқылы беріледі. Импульсті сигналдардың үзік-үзік (дискретті) құрылымы белгілі бір уақыт өлшемінде энергияның барынша көп дорежеде шоғырлануына мүмкіндік береді. Импульстің ұзақтығы автоматикадағы (0,01-1) С-тан байланыс техникасындағы радиолокациядағы есептеуіш техника, теледидардағы (10*6, 10~9) С-қа дейін өзгере алады. Жоғары дәлдікпен бақылайтын жүйелерде, байланыс техникасында, YA-ын басқару үшін, теледидарда және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Рахметолла Нұрпейісов

Рахметолла Нұрпейісов (1927-2009) - 5 желтоқсанда Алматы облысына қарасты Қарақол деген жерде дүниеге келген. Еңбек жолы Еңбек жолын 1942 жылы кең-шар жүмысшысы болудан бастаған. Жаркент педучилищесін, 1953 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Одан кейін «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Теміржолшы» — »Турксиб», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде тілші, әдеби қызметкер, аудармашы, бөлім меңгерушісі, Алматы облыстық «Жетісу» газеті редакторының орынбасары, Қазақ радиосында редактор, Қазақ КСР Мемлекеттік телерадио комитетінде бас редактор болады. 1970 жылдан бастап Алматы облыстық партия комитетінде үгіт бөлімі меңгерушісінің бірінші орынбасары болып істейді. Ол Алматы қалалық кеңесінің депутаты, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі. Дереккөздер
Басқарудың командалық әдісі

Басқарудың командалық әдісі — ракетаның ұшуын баскаратын белгілердің (команда) оның бортына жердегі қондырғыдан (командалық пункттен) берілетін, ракетаны нысанаға бағыттау әдістерінің бірі. Берілген команда нәтижесінде орындаушы механизмдер жұмыс істейді де, ол ракета белгіленген бағытпен ұшады. Басқарудың командалық әдісінде ракетаның ұшуы да, нысананың қозғалысы да қатар бақыланады. Ракета мен нысананың орналасуы (координаттар) радиолокациялық станция арқылы анықталады. Бұл әдісті сондай-ақ телебасқару деп те атайды. Дереккөздер
Пирожки

Пирожки - фритюрде, қазандағы майда қуырылатын немесе тұмшапеште пісетін, жарты ай немесе сопақша пішіңді, салмасы бар, ашыған қамырдан дайындалатын шағын қамыр өнімі. Салмасының затына қарай аттары әр түрлі болады. Мысалы, ет пирожкиі, повидло пирожкиі, т.б. Дереккөздер ru:Пирожки
Басқарылатын авиациялық бомба

Басқарылатын авиациялық бомба — тұрақтандырғышы, рөлі, кейде қанаты бар басқарылатын бомба. Оның қозғалыс траекториясын өзгертуге мүмкіндік беретін, басқарыла ұшу және жоғары дәлдіктен нысананы жоятын басқару құралдары бар. Басқару радио, лазерлі сәуле бойынша және өздігінен бағытталу жолымен жүзеге асырылуы мүмкін. Дереккөздер
Куратор

Куратор (лат. Curator - қамқор, тәрбиеші) - 1. Берілген жұмысты бақылайтын адам; 2. Тұрлаусыз мекемені, конкурсты басқару құрылтайшысының мүшесі; 3. Ауруханада жатқан аурудың денсаулығын қадағалайтын медик студент. Дереккөздер
Дифтонг

Дифтонг (ағылшын тілінен diphthong, сайып келгенде грек тілінен δίφθογγος (díphthongos), "екі дыбыс") — бір дауыстыдан басқасына бірсарынды ауысатын дыбыс. Қазақ деректері бойынша дифтонгтар шынайы және жалған болып екіге бөлінеді. Транскрипция Халықаралық фонетикалық әліпбиінде (ХФӘ) монофтонгтар, яғни бір дауыстыдан тұратын фонема, бір символмен белгіленеді: қазақ тілдегі "жер" /ʒer/ және ағылшын тілдегі "sun" /sʌn/ сөздердегі ⟨e⟩ мен ⟨ʌ⟩ монофтонгтарды көрсетеді. Дифтонгтар екі қатарлас символдармен көрсетіледі: "емен" /ɪemen/, "high" /haɪ/, "cow" /kaʊ/ сөздердегі /ɪe/, /aɪ/ мен /aʊ/ — дифтонгтар. Дифтонгтарды екі дауыстымен немесе дауысты мен жартыдауыстымен жазылуы мүмкін. Екінші жағдайда дифтонгтың қысқа сыңары жартыдауыстымен жазылады. Мысалы, кейбір транскрипцияларда /ɪ/ дыбысы /j/, ал /ʊ/ дыбысы /w/ ретінде белгіленеді. Шынайы мен жалған дифтонгтар * Шынайы Дифтонгтің құрамындағы екі сыңары айтылу күші жағынан да, буын құрауы жағынан да тең түседі. Шынайы Дифтонг тілдерде сирек кездеседі. Мысалы, латыш тіліндегі meitci (қыз), tauta(халық) дегендегі еі, аи осыған жатады. * Жалған Дифтонг сынарларының бірі буын жасай алады, біреуі буын жасай алмайды. Еғер алғашкы сынары буын жасап, екінші сынары көмекшілік қызмет атқарса, тұйық дифтонг деп аталады. Мысалы: кійім—киім, жұуар — жуар, сұуат — суат дегендегі ій, ұу дыбыстары. Ал егер алғашкы сынары буын жасай алмай, кейінгі сынары буын жасай алса, ашық дифтонг деп аталады. Мысалы: сөз басындағы е, о, ө дыбыстарының құрамында й, у дыбыстары естіліп, йэ (ел — йэл), уо (ол — уол), уо (ор — уор) болып айтылады. Шын мәнінде, қазақ тіліндегі жалған Дифтонгтің аталған түрлерін дифтонгойд дауыстылар деуге болады. Дифтонгоид — дифтонгке жақын дауысты дыбыстың ерекше түрі. Оған и, у, ие, уо, уө дыбыстары жатады. Дереккөздер
Анатолий Купчишин

Анатолий Купчишин - 1945 жылы 10 қарашада Украинаның Винницк облысы, Шаргородск ауданы, Слобода селосында туған. 1967 жылы ҚазМУ-дің физика-математика факультетін тамамдаған. 1967 —1970 жылдары Ядерлық физика кафедрасында аспирант болған. Әр жылдар да аға лаборант, ғылыми қызметкер, Қазақ мемлекеттік университетінде лаборатория меңгерушісі, физика факультеті деканының орынбасары, Абай атындағы ҚазПИ-дің ғылыми істер жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі, физика-технологиялық орталықтың директоры, профессоры болып қызмет еткен. 2001—2008 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы мемлекеттік ұлттық университетінде проректор болып қызмет атқарған. Физика ғылымының докторы, профессор. Қазір Абай атындағы ҚазҰУ профессоры және ФТО директоры.Көптеген ән текстерінің авторы. 20-ға жуық өлең жинақтары жарық көрген. 6 монография, 10 оқу-әдіс-темелік құралдың, 800-ге жуық мақаланың авторы. Еңбектер3 халықаралық басылымдарда жарияланып тұрады. Халықаралық Академияның Жоғарғы Ғылымдар мектебінің мүшесі (академигі) (1995), Қазақстан Жоғарғы Мектеп Ғылым Академиясының бас ғылыми хатшысы (1995), ҚР Кіші Ғылым Академиясының президенті. Халықаралық журналдар редакциясының мүшесі. ҚР ҒА суперидея байқауының 1 жүлдегері. «Құрмет» орденімен (2007), «ҚР Парламентіне 10 жыл» медалімен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері». Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі. Дереккөздер
Демпингіге қарсы баж

Демпингіге қарсы баж — дүниежүзілік нарықтың қалыпты бағасынан немесе шеттен тауар әкелінетін елдің ішкі бағасынан төмен бағамен шетке шығарылатын тауарларға салынатын қосымша импорттық баж. Дереккөздер
Печенье

Печенье — ұннан жасалған кондитер өнімі. Печенье өндіру үшін жоғары, бірінші және екінші сортты ұн, міндетті түрде май мен қант қолданылады. Пішіні тік төртбұрышты, домалақ немесе фигуралы болуы мүмкін. Рецептурасына және дайындау ерекшелігіне байланысты печенье қантты (пластикалы, үзілгіш қамырдан пісірілген), созылмалы (эластикалы- серпімді қамырдан пісірілген) және май-қоспалы болады. Қантты печенье — тәтті, қою түсті, нәзік, үгілгіш консистенциялы суда жақсы ісінеді, өзіне тән суреті бар. Созылмалы печенье эластикалы — серпімді, созылмалы қамырдан жасалады, сондықтан қалыптау кезінде өнімдерді теседі, ол қамырдан газ тәрізді затгардың бөлінуіне ықпал жасайды және деформациялардың алдын алады. Созылмалы печенье құрамында қант мөлшері аз болғандықтан ақшыл түске ие. Ол беріктеу, анық көрінетін қатпарлы құрылымды, ісінуі төмен. Дереккөздер
Бәсекеге қарсы саясат

Бәсекеге қарсы саясат — нарықта оған басқа өндірушілердің қол жеткізу мүмкіндігін шектейтін, бағаны және коммерциялық қызметтін басқа да шарттарын өктемділікпен таңатын үстем жағдайды тартып алу арқылы монополиялардың бәсеке күрес нормаларын бұзуы. Дереккөздер
Басқарылатын ракета кешені

Басқарылатын ракета кешені — ракетаның ұшу бастамасы мен оны басқаруға арналған жабдықтар мен құрылғылар жиынтығы. Оның кешеніне ракетаның өзі, ұшыру қондырғысы, бағыттау аппараты, сонымен қатар ракетаны тексеруге, күтуге арналған жабдықтар жатады. Басқарылатын ракеталар Автоматты түрде ракетаны нысанаға (объектіге) бағыттауға немесе кеңістікте белгілі бір траектория бойынша қозғалуға мүмкіндік беретін, арнаулы басқару аппаратурасымен жабдықталған ракеталар. Басқарылатын ракеталарға әр түрлі класты ракеталар жатады. Оларды мынадай топтарға топтастыруға болады: жерден ұшырылатын жер үсті ракеталары; су үсті және су асты кемелерінен ұшырылатын теңіз ракеталары; ұшақтар мен басқа да ұшу аппараттарынан ұшырылатын авиациялық ракеталар; ӘҚК әскерлері бөлімшелері әуе нысаналарына, сауытты нысаналарға қарсы ұшыратын зениттік ракеталар. Басқарылатын ракеталар мақсатына, құрылымы, аэродинамиканың сипаттамасы мен басқару жүйесіне байланысты бөлінеді. Барлық басқарылатын ракеталар баскарылу әдісіне карай үлкен 3 топқа бөлінеді: *алдын ала есептелген бағдарлама бойынша нысанаға жол салатын, жеке басқарылатын ракеталар; *жерден команда беру арқылы нысанаға бағытталатын телебасқарылатын ракеталар; *өздігінен бағытталатын ракеталар. Басқарылатын реактивті снаряд Ұшу барысында нысанаға бағытталғанға дейін арнаулы басқару аппаратурасымен басқарылатын реактивті снаряд. Басқарылатын реактивті снаряд корпусынан, жарылыс бөлімінен, реактивті қозғалтқыштан, басқарудың кемерлік аппаратурасынан және басқару органдары мен тұрақтандыру органдарынан тұрады. Басқарылатын снаряд Алдын ала берілген траектория (машрут) бойынша арнаулы нысанаға жіберілетін ұшқышсыз аппарат. Басқарылатын снаряд арнаулы аспаптармен, реактивті қозғалтқыштармен жабдықталады. Бұл снарядтар қарсыластың әр түрлі маңызды объектілерін қиратуға, ұшақтың жаңа түрлерін сынаудан өткізуге, атыс жаттығуларында және ғылыми зерттеулерде қолданылады. Басқарылатын снаряд арнаулы қондырғылардан жіберіледі. Басқарылатын снарядтың алғашкы үлгісі ФАУ-1 ракетасы болды. ФАУ-1 ракетасының ұшу алыстығы — 300 километр, биіктігі - 0,2 3,0 километр, жылдамдығы 575 километр/сағатқа жуық. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда көптеген шетел армияларында басқарылатын снаряд жете зерттеліп, онын жоғары маневрлі және алыска ұшатын жаңа үлгілері жасалды. Олардың ішінде құрылысы мен қолданылуы жеңіл, радиокедергілеріне төзімді, кез келген қашықтықта үлкен объектілерге соккы бере алатын дербес басқарылатын снарядтар, радиокедергілерге төзімсіз, бірақ нысанаға дәл тигізетін телебасқарылатын снарядтар, электрмагнит, жылу, дыбыс, жарық күші аркылы нысанаға жеткізетін аспаптармен жабдықталған снарядтар болды. Басқарылатын снарядтың биіктігі, қашықтығы және ұшу бағыты, траекториялық жоспарлы мөлшері болады. Ұшу биіктігі тұрақты және тұрақсыз болады. Ракеталардың жылдамдығын анықтап, жылдамдығына қарай оның жүріп өткен жолын, берілген бағытын және биіктіктен ауыткып кетуін көрсететін аспаптардын жиынтығын басқарылатын снарядтарды инерциялық жүйемен басқару деп атайды. Ол есептеп шешетін өлшегіш аспаптардан және автоұшкыштан тұрады. Дереккөздер
Питта

Питта — питтаның екі түрі кездеседі: жұқа гректікі және питта-қалта. Біріншісін сэндвич және пиццалар дайындау үшін қолданса, ал екіншісінің қалта тәрізді қуысына салаттар, паста құйылған қуырылған ет салады; домалақ жұқа, ақ немесе қоңыр ұндардың ашы- маған қамырынан пісірілетін нан. Дереккөздер
Питахайя

Питахайя — сабағының ұшында пісетін шырынды жемісі бар кактус. Жемісі көптеген алкогольді ішімдіктер дайындауға пайдаланылса, шырыны мен жұмсағы конфеттер, балмұздақ, шербет, йогурт және сүт өнімдерінің құрамына кіреді. Жұмсағынан джем, соус және желе дайындайды. Дереккөздер
Ақын Сара ескерткіші

Ақын Сара ескерткіші - белгілі қазақ ақыны Сара Тастанбекқызының мүсіні. 1972 жылы Қапал ауданындағы (қазіргі Ақсу ауданы) Абай ұжымшарында орнатылды. Авторы — Петербургтік мүсінші М.Ващенко. Сондай-ақ, арқалы айтыскер ақынға Ақсу ауданының Жансүгіров ауылында да ескерткіш орнатылған. Оның авторы — мүсінші Т.С.Досмағамбетов. Облыс орталығы — Талдықорған қаласындағы ақын Сара және Біржан сал көшелерінің бойында да ақынның қола ескерткіші (Досмағамбетов) бар. Ескерткіш биіктігі 1,20 см, ені 1 м, көлденеңі 2 м болатын тас тұғырға орнатылған. Ескерткіш ені 1,8 м, биіктігі 3 м болатын тас пастаментке орнатылған. Ақынның кескін бейнесі диаметрі 2 м, биіктігі 2,8м, болатын сұр түске боялған, өрнектеліп тастан құйылған. Ескерткіштің айналасы асфальтталған. Екі жақ шетінде көлемі 18 м2 болатын гүлзар бар. Құрылыс материалдарына тас, цемент пайдаланылған. Дереккөздер
Доминанта

Доминанта ( - үстем, негізгі, басым идея) — семантикалық тұрғыда неғұрлым қарапайым, стилистикалық тұрғыда бейтарап, синтагматикалық жағынан орнықты, ұқсас немесе жақын мағыналас синоним сөздерді өз айналасына топтайтын сөз. ::Доминанта – (лат. dominans – қаз. үстемдік ету) – деген мағынаны білдіреді. Өзекті қажеттілікпен немесе зейіннің үстемділігімен адамның миында өктемдік ететін қозу ошағы. Мидың көршілес аумағындағы әлсіз қозуларды тартып күшеюге қабелeттілігі. Д. – жүйке орталығының негізгі заңдылығының бірі. Қозған орталықтың басқа алаптағылардан да күшейіп кетуін үстемділік (доминанта) заңы деп атайды. Доминанта түсінігін және оның қасиетін А.А.Ухтомский (1875-1942) жылы ашып, ғылымға (1923) енгізген. Доминанта теориясы адам мінез-құлығының басқа да қажеттіліктерінің пайда болуының физиологиялық негізін ғылыми тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді. Сыртқы дүниенің көптеген тітіркендіргіштерінің ішінде біреуі миға көбірек әсер етеді де, мидың бір алабын қаттырақ, күштірек қоздырады, осындай алапты д о м и н а н т а деп атаған. Мидың осы күшті қозғыш алабы қалған алаптардағы әлсіз қозу үрдістерін өзіне тартады. Осыдан мидың күшті қозған алабы онан бетер күшейеді. Мәселен, қызық кітапқа беріле оқығанда адамға кейбір бөгде тітіркендіргіштердің бөгет жасамайтыны, қайта олардың біздің ойымыздың күшеюіне жәрдемдесетіні байқалады. Сондықтан адам санасын (зейінін) бағыттап, шоғырландырып кітап оқыған кезде қасындағы бөгде тітіркендіргіштерден (мысалы, сағаттың тықылы, соғуы келді) қашпауы керек. Бұл біздің басқа нәрсеге көңіл аудармай үңіліп отырған әрекетімізге мейлінше беріле түсуімізге жәрдемдеседі. Өйткені жоғарыда айтылғандай мидағы басыңқы қозу әлсіз тітіркендіргіштерден болған қозуларды өзіне тартып, солардың есебінен күшейетіні зерттеулер негізінде дәлелденген. А.А.Ухтомскийдің доминанта теориясының мәнін И.П.Павловтың «Қозудың оптималдық алабы» деп аталатын тұжырымы онан сайын толықтыра түседі. Тағы қараныз: * Тірек сөз * Басымдық Дереккөздер cs:Dominanta da:Dominans de:Dominanz en:Domination fr:Dominant he:דומיננטי it:Domination ja:ドミナント nds:Dominanz nl:Dominant no:Dominant pl:Dominanta ru:Доминанта sk:Dominanta uk:Домінанта
Ақын Сара кесенесі

Ақын Сара кесенесі — белгілі қазақ ақыны Сара Тастанбекқызының бейітінің басына 1993 ж. орнатылған ескерткіш. Ол бұр. Қапал ауданының "Қапал" кеңшарындағы "Қарашоқы" қорымына салынды. Биіктігі 10 м, табиғи тастан қаланған күмбезі бар. Ақын Сараның жерленген орнын жергілікті мәдениет қызметкерлері (М Алыбаевтың басшылығымен) 1979 ж. анықтаған. Кесене ЮНЕСКО-ның тізіміне енгізілген, республикалық дәрежедегі ескерткіштер қатарына жатады. Дереккөздер
Басқарылмайтын ракеталар

Басқарылмайтын ракеталар Өз құрылысында басқару жүйесі болмайтын ракеталар. Олар, әдетте, қатты отынды ракета козғалтқыштары, тұрақтандырғышы бар корпустан және (жарылғыш заттардың заряды бар) бас бөліктен тұрады. Басқарылмайтын ракеталардың ұшу бағыты мен қашықтыгы ұшыру қондырғылары арқылы беріледі. Басқарылмайтын ракеталардың негізгі кемшілігі — 50 километрге дейінгі қашықтықтан атуға арналатындығы мен шашыранды атуы. Басқарылмайтын ракеталарлар басқарылатын ракеталарға карағанда ату дәлдігі шамалы, бірак құрылысы қарапайым және оны дайывдау арзанға түседі. Басқарылмайтын ракеталардың тұрақтылығы екі жолмен — артқы бөлігіне жазық, не айналдырғыш құрылғы орнату аркыны жүзеге асырылады. Басқарылмайтын реактивті снаряд Траекториясы ауырлық күші мен аэродинамикалық күшке байланысты болатын, баллистикалық қисық деп аталатын сызықпен атылатын баллистикалық снаряд. Дереккөздер
Повидло

Повидло - ысқыланған жеміс-жидек массасын қант қосып қайнатқан кондитер өнімі. Дайындалған жемістер ішіне аздаған су құйылған сыйымдылық ішіне салынады да, қақпағы жабылып, жемістер жұмсарғанша қайнатылады (10—20 мин). Қайнатылған жемістерді тор көзді електен ысқылап өткізеді. Пайда болған езбеге құмшекер (1 стақан езбеге 1 стақан құмшекер) салып масса қоюланғанша (1—1,5 сағ) қақпағы ашық сыйымдылықта қайнатады. Қайнап жатқан массаны араластырып отыру керек. Дайын өнімді шыны немесе металл ыдыстарға салып, аузын жауып, салқын жерде 8—9 айға дейін сақтауға болады. Дереккөздер
Қабылхан Күзембаев

Қабылхан Күзембаев 1942 жылы 15 шілдеде Жеменей өзенінің жағасында, «Жалғыз төбе» деген жерде туған. 1962 жылы Қазақстанға оралып, 3 жылдық әскери міндетін өтеп келген соң, Қазақ Мемлекеттік университетінің журналистика факультетінің сырттай оқу бөліміне түседі. Алматы үй құрылысы мекемесінде құрылысшы болып жұмыс істеген. Алғашқы жазған өлеңдері 1973 жылы «Жұлдыз» журналында жарияланған. «Жалын» баспасынан алғашқы жыр жинағы жарық көрген. «Көрімдік», «Өр өзен», «Жыл қүсы», «Жаз лебі», «Тұңғыш кітап», «Көктем тынысы», «Мәңгі жастық», «Наз бен наза», «Азаттықтың оралуы» сияқты кітаптары бар. Дереккөздер
Басқарып ұйымдастырушы станция

Басқарып ұйымдастырушы станция — ел тылынан армия мен құрамаларға түсетін жүктерді бөлу жұмыстары, соңдай-ақ эвакуациялық жүктер ағымын өңдеп, транзитті поездарды еткізуге арналған темір жол торабы. Әскер әрекетінің негізгі бағытындағы басқарып ұйымдастырушы станцияның алдында сұрыптайтын көмекші станциялар болып саналатын басқарып ұйымдастырушы станция бөлімшелері жасақталуы мүмкін. Дереккөздер
Мұғалімің дидактикалық жүйесі

Мұғалімің дидактикалық жүйесі - мұғалімің сабақта және сабақтан тыс уақытта балаларды оқытуға, дамытуға, тәрбиелеуге қолданатын дидактикалық материалдары мен құжаттарының жиынтығы. Оған: * білім стандарты, * оқу бағдарламасы, * күнтізбелік және тақырыптық жоспар, * сабақтың конспектісі, * тәрбие жұмысы, * жоспары, * құралдар, * көрнекілік құралдар т.б. жатады. Дереккөздер
Балалар және жеткіншектер гигиенасы

Балалар және жеткіншектер гигиенасы - қоршаған ортаның әр тұрлі факторларының баланың ағзасына тигізетін ықпалын зерделейтін және балалар мен жасөспірімдердің ағзаларының функционалды мүмкіндіктерін үйлесімді дамытуға және жетілдіруге, денсаулықтарын қорғауға және нығайтуга бағытталған гигиеналық нормативтерді әзірлейтін гигиена бөлімі. Бұл салада күн тәртібі, тамақтану, оқу және демалыс жағдайлары, мектеп пен үйдің санитариялық-гигиеналық жағдайлары зерттеледі. Мақсаты: * Балалардың физикалық, психикалық, және әлеуметтік дамуын бақылау; * Әртүрлі жас ерекшеліктеріне байланысты денсаулықты сақтау жолдарын қалыптастыру; * Аурулардың алдын алу және денсаулықты нығайту. Күн тәртібі мен демалыс Баланың дұрыс дамуы үшін ұйқы мен белсенділік арақатынасы маңызды. Жас ерекшеліктеріне сай күн тәртібін сақтау баланың жүйке жүйесінің тұрақты жұмыс істеуіне ықпал етеді. Тамақтану Баланы дұрыс тамақтандыру – интеллектуалды және физикалық дамудың негізгі факторы. Ақуыз, дәрумендер, микроэлементтер (Fe, Ca, Zn) жеткілікті болуы тиіс. Дене белсенділігі * Күнделікті дене жаттығулары баланың жүрек-қан тамыр, тыныс алу және тірек-қимыл жүйесін дамытады. * Отырықшы өмір салты мен гаджеттерге көп уақыт бөлу — жасөспірімдерде сколиоз, семіздік және көрудің бұзылуына себеп болады. Психогигиена * Мектеп жүктемесі, емтихан стресі, әлеуметтік қатынастар баланың психикалық денсаулығына әсер етеді. * Отбасы мен мұғалімдердің эмоционалдық қолдауы өте маңызды. Дереккөздер
Пицца

Пицца — Италияның ұлттық тағамы. Ашыған қамырдан дайындалатын, ашық бетіне күрделі салма салынған таба нан немесе пирог. Қамырға ашытқы көбірек салынады (1 кг ұнға 60 г ашытқы). Салма ретінде шұжық, жіңішке шұжық, саңырауқұлақ, зәйтүн, қызанақ, тәтті бұрыш және т.б. қолданылады. Көптеген түрлерінде салмаға ысқыланған қатты ірімшік қолданылады. Тарихы Пиццаның прототиптері (алғашқы нұсқалары) көне гректер мен көне римдіктерде болған. Ол кейбір астардың нан үзінділеріне салынған күйінде дастарханға қойылған. Қызанақтардың Еуропаға әкелінуімен байланысты 1522 жылы Неапольде итальяндық пицца үлгісі қалыптасты. XVII ғасырда пицца даярлайтын арнайы адамдар («pizzaiolo», «пиццайоло») пайда болды. Пиццаны дайындау екі түрлі әдіспен жүргізіледі. Бірінші тәсілде піскен таба нанның үстіне салмасын салып дайын болғанша қайта пісіреді, ал екінші тәсілде салманы шикі қамыр үстіне салып пісіреді. Пиццаларды шағын табаларда пісіреді. Дайын тағам үстіне өсімдік майын себелеп көктермен әшекелейді. Астағы қолданылуы Дәстүрлі классикалық пиццаны қолдану алдында арнайы пышақпен 4, 6, 8 және көбірек бөліктерге кесіп қолмен жейді. Дереккөздер
Өкпе сыйымдылықтары

Өкпенің тіршілік немесе өмірлік сыйымдылығы - ішке дем толық тартқаннан кейін тыныс жолдарынан толығымен шығатын ауа көлемін сипаттайтын сыртқы дем алу көрсеткіші. Яғни адам терең тыныс алып, терең тыныс шығарғанда ауаның көп мөлшерін айтады. Әйел адамдарда шамамен 3000-3500 мл құраса, ер адамдарда 3500-4800 мл құрайды. Өкпенің жеделдетілген өмірлік сыйымдылығы — максимальдық жылдам дем алу кезінде анықталатын өкпенің өмірлік сыйымдылығының қалыпты жағдайда 90—92% құрайды. Өкпенің тиісті өмірлік сыйымдылығы — арнайы формулалар көмегімен зерттелетін адамның жасы мен бойы туралы мәліметтер бойынша анықтайтын өкпенің іс жүзіндеғі өмірлік сыйымдылығын бағалауға арналған есептік көрсеткіш. Өкпенің тіршілік сыйымдылығы деп адам терең тыныс алып, терең тыныс шығарғандағы ауаның ең көп мөлшерін айтады. Әйелдер өкпесінің тіршілік сыйымдылығын орташа есеппен алғанда 3000-3500 мл, ер адамдарда 3500-4800 мл болады. Дене еңбегімен шыныққан адамдарда өкпенің тіршілік сыйымдылығы 6000—7500 мл-ге дейін жетеді. Өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) 3 құрамды бөліктен тұрады. Адам тыныштық қалыпта әрбір тыныс алғанда жөне әрбір тыныс шығарғанда шамамен 500 мл ауаны жұтады, әрі шығарады. Бұл ауа мөлшері тыныстық сыйымдылық деп аталады. Адам қалыпты тыныс алып, артынша терең тыныс алғанда тағы да қосымша 1500 мл ауаны жұтады. Бұл жұтылған ауа мөлшерін тыныс алудың қосымша сыйымдылығы дейді. Адам қалыпты тыныс шығарып, артынша терең тыныс шығарғанда тағы да қосымша 1500 мл ауаны шығарады. Бұл ауа мөлшері тынысшығарудың қосымша сыйымдылығы деп аталады. Өкпенің тіршілік сыйымдылығы —> тыныстық сыйымдылық (500 мл) + тыныс алудың қосымша сыйымдылығы (1500 мл)+ тыныс шығарудың қосымша сыйымдылығы (1500 мл). ӨТС500 мл+1500 мл+1500 мл3500 мл! Қаншама терең тыныс шығарғанмен де өкпеде 1200 мл ауа қалып қояды. Оны қалдық ауа сыйымдылыгы деп атайды. Сондықтан да өкпе еш уақытта қабысып қалмайды. Өкпенің тіршілік сыйымдылығын өлшейтін (анықтайтын) арнайы құралды спирометр дейді. Неғұрлым өкпенің тіршілік сыйымдылығының көлемі көбірек болса, соғұрлым адамның денсаулығы күшті болады. Дереккөздер
Лицей

Лицей - білім берудің баламалы нысаны; негізгі және қосымша жалпы білім беру бағдарламалары мен жоғары басқыштағы оқушылар үшін кәсіби бағдары бар оқытуды жүзеге асыратын орта жалпы білім беретін оқу орны. Лицей - негізінде және қосымша жалпы білім бағдарламасының іске асатын орта жалпы білім беру мекемесі; жоғары сынып оқушыларының кәсіптікке жуық оқуын жүзеге асыру. Батыс Еуропада, Латын Америкасын мен Африканың бірқанша мемлекеттерінде, Ресей Федрациясында жалпы білім беретін орта мектептер лицей деп аталады. Қазақстан Республикасында бұл көбінесе жетілдірілген, дамытылған, арнаулы мамандандырылған оқу орынын көрсетеді. Сөз төркіні Ең алғаш б.з.д.335 жылы Афина қаласының Ликей деген жерінде ежелгі грек ойшылы Аристотель өз философиялық ғылыми мектебін ашқан. Бұл кейінгі Лицейдің негізі болды. Ликей (Λύκειος) күн құдайы Аполлонның лақабы болып, "Қасқыр соғушы" (др.-греч. λύκος — қасқыр) мағынасын береді Дереккөздер
Поляк соусы

Поляк соусы - ерітілген сары майда дайындалады. Майды сүзеді, оған майда туралған пісірілген жұмыртқа, ақжелкен немесе аскәк көгі, тұз және лимон қышқылын қосады. Пісірілген және өз сөлінде пісірілген балықпен береді. Дереккөздер
Оқыту сабақтарының гигиенасы

Оқыту сабақтарының гигиенасы - оқу процесін ұйымдастыруға қойылатын оңтайлы, ғылыми негізделген талаптардың жүйесі - ақыл-ой және дене жүктемелерін нормалау,сабақтарды (оның ішінде еңбекке баулу мен дене тәрбиесін) ұтымды ұйымдастыру, күн, апта, оқу жылы ақымында оқу жұмысының түрлерін алмастыру. Гигиеналық талаптардың бұзылуы оқушылардың жүйке жүйесінің әлсіреуіне, ағзаның зерігуіне, оның әр түрлі инфекцияларға қарсылық көрсетуінің темендеуіне әкеліп соғады. Дереккөздер