kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Саяси санкциялар

Саяси санкциялар - [лат. sanctio - мәжбүрлеу шарасы, қатаң қаулы, билік, билік көзі] - адамдардың әлеуметтік-саяси өзара қарым-қатынасы үрдісінің элементі; ережелер мен құндылықтардан ауытқушы адамның мінез-құлқына қоғамның, топтың, ұйымның реакциясы. Санкциялар - саяси әлеуметтендірудің бір тетігі: бір әрекеттерге құрмет көрсету және басқалары үшін жазалау. Санкциялар Жеке тұлға қалыптастырады. Санкциялар саяси бақылау құралы ретінде жеке индивидтерді саяси өмірге қатысуға итермелейді. Санкция ықпал етуіне байланысты: физикалық санкция (нәубеттер), экономикалық және символикалық деп жіктеледі. Саясатта санкцияның символикалық түрі кеңінен таралған (құрметтеу белгілері, сыйлау немесе керісінше, сыйламау, мойындамау). Санкцияның кең тараган түрлері негативті, теріс, қажет емес мінез-құлықты тоқтату және позитивті, оң жағымды мінез-құлықты тудыру. Егер санкция алдын ала дайындалған, бекітілген процедураларға сәйкес жасалса, онда мұндай санкциялар формальды деп танылады. Негативті, теріс (қамауға алыну, айыппүл төлеу, сөгіс жариялау) және позитивті, оң (сатылы баспалдақпен өсу, сыйлықтар, орден) формальды санкциялар арнайы өкілдігі бар адамдармен жүзеге асырылады. Формальды емес санкция күтпеген мінез-құлыққа ортаның эмоциялық реакциясы. Саясатта теріс санкция басым. Оларға барлық деспоттық, тирандық, қазіргі диктаторлық, авторитарлық және тоталитарлық тәртіптер негізделген. Бірақ XX ғ. 20 жж. зерттеушілер жазалау кері нәтижеге, яғни адамдар белсенділіғін төмендететінін дәлелдеді. Санкция тек бағалау мен жазалау шаралары ғана емес. Олар басқа жағдайларда да қолданылады. Санкция - қолында билігі бар адамның қандай да бір әрекетке рұқсат етуі. Мысалы, прокурордың қамауға алу немесе тінту санкциясы. Дереккөздер
Жасушалық қосындылар

Жасушалық қосындылар (клеточные включения) — зат алмасу процесіне (метаболизмге) байланысты жасуша цитоплазмасындағы тұрақсыз құрылымдар. Жасушалық қосындыларға трофикалық, секретарлық, экскреторлық және пигменттік қосындылар мен витаминдер жатады. Трофикалық қосындылар (протеин, май, көмірсулар) — қоректік заттардың қоры және энергия көзі. Протеиннің түзілуі мен жинақталуы жасуша эндоплазмалық торының белсенділігіне байланысты. Бауыр жасушаларында (гепатоциттерде) көмірсулар (гликоген), май қосындылары липид тамшылары ретінде жиналады. Секреторлық (бөлінділік) қосындыларға пайдалы заттар (секреттер): сөл, сілекей, өт, гормондар (инкреттер), сүт және тағы басқалар жатады. Экскреторлық қосындыларды жануарлар организміне керек емес зиянды қосылыстар (зәр, тер) құрайды. Пигменттік қосындылар жасушалар мен ұлпаларға түр-түс береді. Оған қандағы гемоглобин, Бұлшықеттегі миоглобин, терідегі меланин т. б. жатады. Пигмент каротин жемістерде, өсімдік жасушаларында түзіледі. Ол — А провитамині. Каротин жануарлар организмінде А витаминіне айналады. Жасуша қосындылары. Жасуша қосындыларына көмірсулар, ақуыз және майлар жатады. Қосындылардың барлығы жасушаның цитоплазмасында тамшы және пішіні мен мөлшері әр түрлі түйіршіктер түрінде жинақталады. Қосындылардың органоидтардан айырмашылығы сол жасушаның тұрақсыз құрылымы екендігі. Май жасушада тамшы түрінде жиналады. Олар әсіресе жануарлардың дәнекер ұлпаларында май қабатын түзеді және өсімдіктердің тұқымдарыңда көп болады. Жасушада жиналған май, зат айналым әрекетіңде қор заты ретінде (қысқы үйқыға кететін жануарларда) жұмсалынады. Көмірсу молекулаларында полисахаридтер шоғырланған. Олар түйіршік пішінді болады да, ол жануарлардың бауыр жасушаларында крахмал (гликоген) түрінде жиналады. Ақуыз қосындылары түйіршіктер түрінде шоғырланады. Омыртқалы жануарлардың мысалы, балықтар, қосмекеңділер, жорғалаушылар мен құстардың жұмыртқа жасушаларында акуыз көп болады. Бұл қосындылар жұмыртқа жасушаларының цитоплазмасын құрайды және сарыуызға жиналып, дамып келе жатқан ұрыққа қоректік зат түрінде жұмсалады. Қарапайымдарда (амебалар), т.б. өсімдіктерде жасуша қосындылары кристалл пішінді болады. Дереккөздер
Өсім шегі

"Өсім шегі" - Рим клубының тапсырмасы бойынша, Массачусетс технологиялық институтының профессор ассистенті Деннис Л. Медоуз жетекшілік еткен көпұлтты ғалымдар тобы жазған алғашқы баяндамасы. Қарапайым тілмен жазылған "Өсім шегі" аз уақыт ішінде бірнеше тілге аударылып, бестселлерге айналды, жаппай талқылаулар мен аса. өткір пікір-таластардың нысаны болды. Баяндаманың атының өзі осы күні қалыптасып қалған адам баласының мүмкіндіктерінің шексіздігі жөніндегі технооптимистік көзқарастарды қайта қарауға меңзеп тұр. Осы жобаның мақсаты туралы сол кездегі Рим клубының президенті А. Печчеи: "Бірде-бір ақыл- есі түзу адам бұл күні қайырымды жер ана кез келген өсім қарқынын, адамның қыңырлығын көтере алады дегенге сенбейді. Барлығы да "көп асқанға - бір тосқанның" болатынын толық түйсінеді, алайда ол "өсім шегі" қандай, қай жерде екендігін анықтау қажет", - деп жазды. Алғашқы баяндаманың авторы осы сұраққа жауап іздеді. Олардың қорытындылары осы жобаның идеясын ұсынғандардың көңілінен шықты. Қорытындылардың қысқаша мәні материалдық өсімнің шексіз емес екендігін, қоғамдық дамудың шынайы шарықтау шегі бар екендігін, олар физикалық қана емес, сонымен қатар экологиялық, биологиялық және тіпті, мәдени сипатта болатынын дәлелдеді. Бес өзара байланысты өзгермелілерді ала отырып: қоршаған ортаның ластануы; орны толмайтын ресурстарды пайдалану, капитал салымы, халық санының артуы және оны азық-түлікпен қамтамасыз ету - олар мыңға жуық математикалық теңдестірулерді қолданып, компьютерде зерттеп, алғаш рет ғылыми тәжірибеде мынадай қорытындыға келді: қоғамдық дамудың осы қарқыны сақталған күнде адамзат баласы үшінші мыңжылдықта жағдайды бақылауды уысынан шығарып алып, орны толмас апатқа ұрынуы мүмкін. Осыдан келіп, өндірісті "тежеу" қажеттігі, оның өсімін "нөлдік деңгейде" ұстап тұру, ал жылдам өсіп жатқан халық санын арнайы әлеуметтік саясатпен реттеу ұсынылды. Баяндама қорытындылары "ашық күнде тобеден жай түскендей" әсер қалдырды және "нөлдік өсімнің" жақтастарының да, қарсыластарының да қызу пікір-таласын тудырды; соңғылары бастапқыда едәуір көпшілікті құрады. Дегенмен жоба негізгі мақсатына жетті, ендігі жерде ешкім де кешегі күні мән берілмей келген мәселерге салқынқанды қарай алмайтын болды. Дереккөздер
Саяси секта

Саяси секта - [лат. secta - ілім, бағыт, мектеп] - ресми шіркеу мен конфессиядан бөлінген діни топ немесе қауым. Сектаның ашық, бұқаралық және құпия түрлері болады. Секта орта ғасырда шіркеу үстемдігі жағдайында дәлме-дәл мәнінде қолданылды. Секуляризация үрдісінде ұғым мәні кеңейтілді. Секта саяси мағынада партиядан немесе бұқара халықтан бәлінген, өзінің мүдделерін қоғам немесе партияға қарсы қоятын, өздерінің шектелген мүдделерінде тұйықталған адамдар тобы. Саяси сектанттық - үстемдік етуші ресми шіркеуден бөлінген діни ұйымдар; өздерінің ұсақ топтық мүдделерімен шектелетін адамдар көзқарастарының түйықтылығы. Сектанттықта кінәлау - саяси күрестің кең тараған түрі, оның мақсаты - оппонентті саяси бағдарламасы шектеулі, ұйымдық тұрғыдан тұйықталған, партия немесе қозғалыстарды бөлуге ұмтылады деп кінәлау. Әсіресе, сектанттықта солшыл саяси бағыттағылар жиі кінәланады. Дереккөздер
Жасұнық

Жасұнық (клетчатка, целлюлоза) - жоғары сатыдағы өсімдіктердің жасуша қабықшасының құрамына кіретін жоғары молекулалы, жіңішке талшықты полисахарид. Ол өсімдік жасушаларына берікгік қасиет береді. Тазаланып бөлініп алынған жасұнықтан сапалы қағаздың түрлері, кинотаспалар, пластмассалар, қопарылғыш зат, лак жасалынады. Дереккөздер
Яворски Казимеж Анджей

Яворски Казимеж Анджей (1897-1973) - поляк ақыны, аудармашы. Варшава университін бітірген. 1924 ж. «Червонэй и бялэй коханце» («Қызыл және ақ көңілдеске») атты өлеңдер жинағы шықты. Ол 1974 ж. Абай туралы бірнеше мақала жариялап, ақынның «Аш қарын жұбана ма майлы ас жемей» атты өлеңін («Камэра», 1961) поляк тіліне аударған. Дереккөздер
Абайдан соңғы ақындар (мақала)

«Абайдан соңғы ақындар», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет «Абай» журналының 1918 жылғы 5-санында жарияланған. Кейін «Қазақ әдебиеті» газетінде (1990, 10 тамыз), «Жұлдыз» журналында (1997, №9), шығармаларының 50 томдық толық жинағының 1-томында (1997) басылды. Мақалаға «Екеу» (Ж. Аймауытовпен бірге жазған) деп қол қойған. Мұнда Абайдан соңғы кезеңде әдебиетімізде өлең жазушылардың көбейіп, халықтың сана-сезімі оянып, жаңаша сипат ала бастағаны сөз болады. Оған «бірінші - Абай, екінші - «Қазақ» газеті, үшінші - жалпы жұрттың ғылымға бет алуы себеп болды» дейді. Абайдың қазақтың қоғамдық тұрмыс-тіршілігін шынайы суреттеп, мінезін, мінін, сырын терең ашып, халықты ілгері жетектеп, оянуына, ойлануына себепші, түрткі болғандығы туралы «Абайдың өнері һәм қызметі» атты мақаласындағы ой-пікірлерін жалғастырып, дамыта түседі. «Бұған жалғас оянған ойдың бетін түзеп, жолға салып, ілгерілеуіне қамшы болған - «Қазақ» газеті. Бұл газет халықтың саяси көзі ашылуына, «жұрттық» деген ойдың кіруіне қандай себеп болса, әдебиеттің гүлденіп, өркендеуіне де сондай себеп болды» деп, қазақ әдебиетінің тақырып, мазмұн, түр жағынан байып, мән-мағынасының тереңдей түсуіне идеялық бағыт-бет нұсқап, жол ашқанын атап көрсетеді. Абайдан соңғы қазақ ақындарын биік талап тұрғысынан саралап, негізгі үш топқа бөліп жіктейді: *Бірінші топқа «сезімге эсер берерлік суретті өлеңдер» жазатын сыршыл (лирик) ақындарға: Мағжан, Міржақып, кейде Сұлтанмахмұт һәм Ахмет Мәметовтерді жатқызып, өлеңдеріне көркемдік талдаулар жасайды. *Екінші топтың өкілдері ретінде «халықшыл (народник) ақындар»: Ахмет Байтұрсынұлы, Сәбит Дөнентаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Бекет Өтетілеуовтерді атайды. «Бұлардың өлеңі сырты төгілген сұлу, тілі кестелі, анық, халықтың ұғымына, оянуына жеңіл, тәтті» деп, олардың сөзінің алғашқы топтағыларға қарағанда, халыққа бір атасының жақын тұратынын, өлеңінің сезім мен қиялға тәрбие-әсері аз, ақылға азығының мол екенін, олардың әрқайсысының өзіндік өрнектерін қысқаша, дәл сипаттау арқылы ашып көрсетеді. *Үшінші топқа «ескі өлең, жыр, тақпақтарға еліктеп, желе жортақтатып, құбажондатып кететін» ескінің сарқыты Омар Қарашевты жатқызады. Бұл аталған ақындардың жетістік жақтарымен қатар кемшілік жайларына да тоқталып, әлі де көп ақындарымыз да шын «ақындықтан» гөрі «өлеңшіліктің» басымдау екенін атап айтады. Өлеңге қойылатын негізгі шарттарды айқындай келіп, ақындық өнері кем кісілердің «өлеңге салынып, бойдағы өзге өнерін жойып алуға мүмкін» екенін ескертеді. Әдебиеттің күшеюіне өлеңнен өзге түрлерімен де, «қара сөзбен қызмет етуге де болады», «тегінде өр жақты болмай, бірбеткей, сыңар жақ болу да қате деп білеміз» деген түжырым жасайды. Дереккөздер
Мұрын қаңсары

Мұрын қаңсары (planum nasale, лат. planum — қаңсар, nasus - мұрын) — сиыр, қой, шошқа және т.б. жануарлардың танау тесіктері айналасындағы әртүрлі пішіндегі терінің түксіз пигментті аймағы. Мұрын қаңсарының қабырғасында сірлі сұйық бөлетін бездер орналасқандықтан, мұрын қаңсарының сыртқы беті үнемі дымқылданып тұрады. Ал мұрын қаңсарының терісі құрғақ немесе қызуы көтеріліп тұрса, онда мұндай жағдай малдың ауруға шалдыққандығының көрінісі. Ауруды анықтау керек. Дереккөздер
Сирақ сүйектері

Сирақ сүйектері (кости голени); (ossa cruris, лат. os — сүйек, cruris — сирақ) — аяқ қаңқасының еркін қозға- латын бөлімі ортаңғы бөлігінің сүйектері. Оларға асықты жілік пен шыбық сүйек жатады. Дереккөздер ar:ساق arc:ܫܩܐ bg:Подбедрени кости de:Unterschenkel en:Crus (lower leg) fa:ساق (پا) fr:Jambe he:שוק (איבר) lbe:КӀюла личча lt:Blauzda pl:Goleń ru:Голень uk:Гомілка
Глиоциттер

Глиоциттер (gliocytus, грек, glis — желім, kytos — жасуша) — жүйке ұлпасының құрамына енетін, нейроциттер үшін тіректік,қоректендіру,қорғаныс оқшауландыру қызметтерін атқаратын жасушалар. Глиоциттер макроглиоциттер және микроглиоциттер болып екі топқа бөлінеді. Макроглиоциттерге адам мен жануарлар эмбриогенезінде жүйке тақташаларынан (пластинкаларынан) дамитын эпендимоциттер, астроциттер, олигодендроциттер жатады. Микроглиоциттер —мезенхимадан жетілетін қан жасушасы — моноциттің туындысы (макрофагтар). Олар қорғаныс қызметін атқарады. Дереккөздер
Жәмшид патша

Ямшид, Жәмшид - ертегілерде есімі аталатын, парсы елінің патшасы. Әбілқасым Фирдаусидің атақты «Шахнамасында» Рүстем батырдың арғы атасы ретінде баяндалады. Қазан төңкерісіне дейін «Жәмшид патша» деген қисса да қазақтар арасында көпшілік ынтыға тыңдайтын шығарма болған. Негізінде мұндай адамның тарихта болуы да мүмкін. Абай Ахмет-Риза медресесінде оқып жүрген кезінде шағатай әдебиетінің ықпалымен жазған «Иузи - рәушан, көзі - гәуһар...» деп басталатын өлеңін де ғашық жүрегінің тоят таппай кемтарлық көріп жүргенін жеткізу үшін, тіпті, бар дүние-мүлкін салса да, сені сонау «Сүлейман, Ямшид, Ескендер» да ала алмас деп, Ямшидтің есімін атайды. Ақын аңыз-ертегілерге сәйкес бүл адамдардың ешнәрседен беті қайтпаған, қуатты тұлғалар екенін ескерткен. Махаббат алдында бұлар да дәрменсіз деген ой тастайды. Дереккөздер
Қалдыбай Асанов

Қалдыбай Асанов 1892 жылы Жымпиты уезінің 4-ауылында туған. Алашорданың Батыс Қазақстан бөлімшесіндегі белді мүшелерінің бірі. Мамандығы - экономист. Әкесі кедей адам болған, оның үстіне жастайынан жетім қалып, ағаларының қолында өседі. Жас кезінде көп оқи алмаған. Жымпиты ауылындағы орыс-қазақ мектебінен үш сыныптық білім алған ол кейін өздігінен ізденіп, білім жолын қуады. 1909-1914 жылдар арасында Саратов университетінің экономика факультетін бітіреді. 1916 жылы майданның қара жұмысына алынады, 1917 жылы елге оралады. Елге келген соң, Жымпиты уездік атқару комитетінде, уездік земство басқармасында қызметтер істеген. Оқыған, білімді, жұмысқа белсенді жігіт бірден көзге түседі. 1918 жылы мамырда К.Жәленовпен бірге Орал облыстық төртінші қазақ сиезінің хатшылық міндетін атқарады. Сиезде Жайық сырты қазақтар облысы құрылады да, Асанов «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметінің мүшесі болып сайланады. Екінші жалпықазақ сиезінің шешіміне сәйкес «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметінің және әскери бөлімнің бастығы Ж.Досмұхамедұлының бастауымен «Ойыл уәлаяты» жігіттерінен халық әскерін құру ісінде белсенді жұмыстар жүргізген. Ол халық әскерін ат-әбзел, азық-түлік, киім-кешекпен қамдауға жауапты болады. Ермұхамет Қоқанов, Құмай Байтөлеков, Нұрым Қабышов, Сатыбалды Асанов сияқты дәулетті байларды үгіттеп, халық әскеріне көмектесуге көндіреді. 1918 жылдан кейін Батыс Алашорда әскерінің интенданты болады. 1920 жылы Қызылқоға деген жерде Батыс Алашорданың бірнеше белді адамдарымен бірге тұтқындалады. Ол тұтқыннан қалай босағаны туралы дерек жоқ. Кейін Жымпиты уездік атқару комитетінің мүшесі болған. Осы қызметте жүргенде «Алашшыл» деген айыппен тағы жауапқа тартылып, Орал концентрациялық лагеріне қамалады. Жазасын өтеп шыққан соң, 1930 жылдары қаржы саласында жұмыс істейді, Орал педагогикалық техникумында орыс тілінен сабақ береді. Алашорда үкіметі үшін адал қызмет еткен азаматтың кеңес үкіметі үшін қауіпті екені ескеріліп, «КСРО-ның жаңа конституциясын ұлтшылдық бағытқа бұрмалады, кеңестік демократия мен бас бостандығы принципін сынады, партия ұйымдарын, Сталинді тілдеді» деген айыппен 1937 жылы қайта тұтқындалып, алдымен үш жылға, одан соң алты жылға бас бостандығынан айырылады. Бірақ кешегі Алаштың күрескер азаматының жер басып жүруінің өзін артық көрген кеңес үкіметі оны тірі жүргізгісі келмеді, НКВД басқармасы «үштігінің» қаулысымен 1937 жылы15 қарашада атылды. Дереккөздер
Жасымықша ядро

Жасымықша ядро (чечевицеобразное ядро); (; nucleus — ядро, lentiformis — жасымық тәрізді) —үлкен ми сыңарларының жабыны астында орналасқан жолақты дене ядросы. Жасымықша ядро мидың жолақты денесі күйрықты ядросының басы мен аралық ми көру төмпегінің сыртқы бүйірінде орналасып, олардан ақзаттық аралық (ішкі қабық) арқылы бөлініп тұрады. Жасымықша ядроның сыртқы бүйір бөлігін қауыз, ал тарихи жағынан ең көне ішкі бөлігін солғын ядро деп атайды. Солғын ядро көру төмпегінің сыртқы бүйірінде, латеральды тобықты дененің алдыңғы жағында жатады және қызметі жағынан иіс миымен тығыз байланыста болады. Дереккөздер
Наталья Григорьевна Яровая

Яровая Наталья Григорьевна (1930 ж.т.) - кескіндемеші, график. Пейзаж жанрында жұмыс істейді. Ол «Абай көшесі» (1953, қағаз, қарындаш) және «Абай ескерткіші» (1980, қағаз, пастель, екеуі де суретшінің жеке қоры) атты суреттердің авторы. Суреттер сәнділігімен, өмірдегі шынайы бейнені шамадан тыс үлкейтіп көрсету мәнерімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Саяси символдар

]] Саяси символдар - саясатқа көзге көрінетін мән беретін мағыналы құралдар жиынтығы. Саяси символдар саяси актінің негізгі мәнін мағыналы етіп қалыптастырады. Саяси символдар саяси мәні бар және саяси үрдіске қызмет көрсетуші әр түрлі белгілер жүйесінен құрылады. Мұндай символикалық белгілерге тән қасиеттер: олардың қысқалығы, түсініктілігі, бұқараның қабылдауын есептеу. Саяси үрдісте негізгі символикалық белгілер жүйесі пайдаланылады. Тілдік символика саяси лексикондағы символикалық мәні бар сөздер мен түсініктерден тұрады. Мысалы, "мемлекет" сөзі ел, халық, билік символы, "жүйе" - саяси және қоғамдық қатынастар түрі, лауазым аты, билік түрінің символы және т.б. Саясатта символдар әр түрлі сурет түрінде де кеңінен қолданылады: герб, плакаттар, көшбасшылар суреттері, т.б. Символикалық салт-жоралардың музыкалық бөлігінің ерекше саяси мәні бар. Саяси дәуірлер мен жүйелердің ауысуы саяси символдарды ауыстырудан басталады. Ескерткіштер ауыстырылады, көше, жер аттары өзгертіледі. Дереккөздер
Системогенез

Системогенез — ұрықтың эмбриондық даму кезеңіндегі адамның іштегі нәресте, жануарлар іштөлі мен ұрығы жұмыртқада дамитын жануарлар ішбалапаны организмдерінде құрылысы күрделі, бір-бірімен үйлесімді қызмет атқаратын мүшелер жүйелері (сүйектер, бұлшық еттер, тері жабыны, ас қорыту, тыныс алу, зәр бөлу, аталық және аналық көбею, жүрек-тамырлар, эндокринді бездер, жүйке, сезім мүшелер жүйелері) қалыптасып, сыртқы пішіні мен ішкі дене құрылысы ересек дарақтарға ұқсас үрық дамып жетілетін эмбриогенездің соңғы сатысы. Дереккөздер
Саяси стратегия

Саяси стратегия - партияның, мемлекеттің, қоғамдық-саяси ұйым, қозғалыстардың саяси өмір, процесте, күресте басшылыққа алатын іс-әрекеті. Стратегия деп партия қызметінің ірі тарихи кезендегі жалпы бағытын, түпкі мақсатын айтады. Дереккөздер
Пагуош қозғалысы

Пагуош қозғалысы - бейбітшілік, қарусыздану, қауіпсіздік және ғылым әріптестік үшін біріккен ғалымдардың, саяси және қоғамдық қайраткерлердің халықаралық қозғалысы; ғалымдардың бейбітшілік карусыздану және халықаралық қауіпсіздік үшін халықаралық қозғалысы. Тарихы Пагуош қозғалысы өз атауын 1957 жылы 7-10 шілдеде американдық өнеркәсіп иесі С. Итонның қолдауымен әлемдік саясаттың маңызды мәселелері, әсіресе, ядролық соғыс қаупі туралы мәселелерді қарастырған ғалымдардың алғашқы кездесуі өткен канадалық Пагуош (Pugwash) жерінен алды. Пагуош қозғалысының негізі - әртүрлі саяси және философиялық көзқарастардағы ірі ғалымдарға бірге жиналып адамзаттың басына төнген басты мәселе - ядролық қарудың қаупін қарастыруга шақырған Үндеу Рассел - Эйнштейн Манифесі (1955). Пагуош конференциясының 1- ші қозғалысында әлемнің 10 елінен 22 аса танымал ғалым қатысты, оның ішінде АҚШ пен КСРО-дан да бар. Конференция Пагуош қозғалысының шеңберіндегі тұрақты кездесулерге жол салды. Пагуош қозғалысына қатысушылар үкіметтер немесе мекемелер өкілдері ретінде емес, жеке тұлғалар ретінде кездесіп, әлеуметтік жауапкершілік қағидаттарына негізделіп, өзара пікір алмасып, ғаламдық қауіп-қатердің алдын-алу балама жолдарын қарастырды. Пагуош қозғалысына қатысушыларының жоғары мәртебесі мен беделі мемлекет қайраткерлерінің арасында Пагуош кездесулері барысында пайда болған идеялар мен ережелердің кеңінен тарауына ықпал етеді. Маңызы Қырғи-қабақ соғыс жылдарында, мемлекетаралық қатынастардағы ширығушылық жағдайында, Пагуош қозғалысы қарусыздану мен қауіпсіздік саласында бірнеше маңызды халықаралық келісімдердің қабылдануына септігін тигізді: Атмосферада, ғарыштық кеңістікте, су астында ядролық қаруды сынауға тыйым салу жөніндеғі (1963), Ядролық қаруды таратпау жөніндегі Келісім (1968), Зымыранға қарсы қорғаныс жүйелерін шектеу жөніндегі Келісім (1972), биологиялық (1972) және химиялық (1993) қару түрлерін шектеу жөніндегі Конвенция, Еуропадағы қарапайым қарулану жөніндегі Келісім (1993) және т.б. Пагуош қозғалысы Вьетнамдағы соғыстың аяқталуына және көптеген халықаралық қақтығыстар мен дау-жанжалдарды шешуге септігін тигізді. Пагуош қозғалысы қарулану мен қарусыздануды бақылау саласындағы маңызды мәселелердің оңтайлы шешімін табуда ірі ғалымдар мен саясаткерлердің күшін біріктіруде аса маңызды рол атқарады. 1990-шы жж. Пагуош қозғалысы тұрақты даму, экология, ғалымдардың этикалық мінез-құлқы жөніндегі мәселелерге баса көңіл бөледі. Пагуош қозғалысы аясында ядролық, химиялық, биологиялық қару түрлері, аймақтық қақтығыстар, ғаламдық қауіпсіздік, энергетика, экология, егемендік және ішкі іске қол сұғу, ғылыми әріптестік пен ғалымдардың әлеуметтік жауапкершілігі мәселелері бойынша арнайы жобалар мен зерттеу топтары бар. 1990 ж. Пагуош қозғалысына және осы қозғалыстың негізін қалаушы, Манифест авторлары Рассел-Эйнштейн мен Дж. Ротблатқа теңдей дәрежеде көптеген жылдар бойы халықаралық саясатта ядролық қару рөлін кемітуге жұмсаган қажырлы еңбектері үшін Нобель бейбітшілік сыйлығы берілді. Дереккөздер
Мұрын сүйегі

Мұрын сүйегі (носовая кость); (os nasale, лат. os — сүйек, nasus — мұрын) — бас сүйектің бет бөліміндегі мұрын қуысының төбесін қүрайтын жалпақ сүйек. Оның ішкі бетіндегі қырға жоғарғы кеуілжір бекиді. Дереккөздер
Соқаша сүйек

Соқаша сүйек — бас сүйектің бет бөліміне жататын пішіні жебе тәрізді ұзынша келген, жұқа сүйек. Ол сынаша сүйектің денесін мұрын қуысы түбіндегі қырмен жалғастырып, мұрын қуысының шыға беріс (хоана) тесігін тең екіге бөледі. Дереккөздер
Бекет операсы

«Бекет» — Мұхтар Әуезов авторлығындағы пьеса, опера. Пьесаның түпнұсқасы мұражай-үйдің қолжазба қорында сақтаулы, көлемі- 79 бет. Соңына «1938 жыл» деп белгі қойылған. «Төрт актілі, бес суретті күйлі (музыкалық) пьеса» алғаш рет «Әдебиет және искусство» журналының 1939 жылғы N 2 санында жарияланған. Әуезовтің таңдамалы шығармаларының 6 томдық жинағының 5-томында (1956), 12 томдық шығармалар жинағының 10-томында (1982) қайталанып басылды. Пьеса ақ өлеңмен жазылған. Оқиға 19 ғасырдың ортасында Жем өзенінің бойында өтеді. Бекет пен Зеренің үйлену тойы үстінде Арыстан сұлтан келіп, елдің шырқын бұзады. Оларды туған жерінен көшугө бұйырады. Батыр Бекет қарсылық көрсетіп, ақыры итжеккенге жер аударылады. Одан достарының көмегінің арқасында қашып шығып, дұшпанынан кегін алады. «Бекет» операсы 1940ж. 29 ақпан күні Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының сахнасында қойылды. Композиторы - А. Зильбер, оркестрге түсірген - Р. Глиэр, режиссері - Қ. Байсейітов, дирижері - Ф. Кузьмич (кейіннен Б. Врана), суретшісі - А. Ненашев, биді қойған - Ю.Ковалев, хордың жетекшісі - Г. Петров. Би көріністерінде Шара Жандарбекова мен Е. Лифанова өнер көрсетті. Музыкалық шығарманың бұл қойылымы мамандардың арасында екі ұдай пікір тудырды. «Бекет» операсы туралы: «Қазақ операсының ұйымшыл ұжымы табанды ізденістің нәтижесінде қызықты спектакльді сахнаға шығарды. «Бекет» операсы, әрине, қазақ опера өнерінің шыңы емес, алайда бұл оның даму жолындағы ілгері басқан қадамы» (Ғ. Шарипова, «Бекет»); «Театр ұжымы үлкен жеңіске жетті» (Д. Прянишников, «қазақтың жаңа операсы «Бекет»); «Бекеттегі» мәніссіз, мазмұнсыз айғайдың мұнда да жүргенін көреміз» (А. Жұбанов, «Тұтқын қыз») - деген қарама-қарсы пікірлер білдірілді. Әсіресе, қазақтың халық әндерін өндеусіз пайдаланған композитор А. Зильбердің атына көптеге ескертулер мен сын айтылды. Қалай дегенмен «Бекет» операсы өзінің тарихи міндетін орындаған сахналық музыкалық қойылым болып табылады. Мұнда тұңғыш рет орыс әншілері (С. Колтон, О. Хан) қазақ операсында өнер көрсетті. Дереккөздер
Соқыр дақ

Соқыр дақ — торлы қабықтағы жарықты сезбейтін көз түбі аймағы. Көз алмасының соқыр дақ аймағындағы торлы қабықта жарық сезгіш фоторецепторлы нейроциттер болмайды. Бұл аймақты торлы қабықтың мультиполярлы ганглионды қабатағы нейроциттер аксондарынан түзілген жүйке талшықтарының қабаты құрайды. Дереккөздер
Жауырын

Жауырын — пішіні үшбұрышты сүйек, оның бұрыштарын, сыртқы және ішкі беттерін ажыратады. Жауырынның жоғарғы жалпақ табанына жауырын шеміршегі байланысып тұрады. Жоғарыдан төмен қарай өтетін жауырын қыры — жауырынның сыртқы бетін - кішілеу келген алдыңғы қыралды шұңқырына және жалпақтау келген артқы қырарты шұңқырына бөледі. Жауырын қыры жоғарыдан темен қарай созылып, кейбір жануарларда акромион өсіндісімен аяқталады. Ал басқаларында жауырын қырының орта тұсында жауырын қырының төмпегі болады. Жауырынның төменгі вентральды бұрышына жақын жіңішкеріп келген жауырын ойығы орналасқан жерін жауырын мойыны деп атайды. Жауырынның алдыңғы сыртқы жағында, жауырын мойынынан сәл төменірек, оның буын үсті төмпегі орналасады. Тоқпан жілік басымен буынды байланыс түзетін жауырынның төменгі бұрышының гиалин шеміршегімен қапталған жағы, жауырынның буын беті деп аталады. Жауырынның қабырға жағындағы ішкі бетінің жоғарғы жағында төменгі (адамда — алдыңғы) тісше Бұлшық ет бекитін жауырынның тісше беттері мен тісше сызықтары болады. Бұлардан сәл төменірек жауырынасты шұңқыры орналасады. Буынүсті төмпегінің медиальды жағында құстұмсықша өсінді шығып тұрады. Дереккөздер
Мүйіз

Мүйіз (рог); (лат. cornu — мүйіз) — мүйізді жануарларда болатын, маңдай сүйегінің мүйіз өсіндісін қаптап тұрған тері туындысы. Мүйіздің терісі екі қабаттан: сыртқы тері эпидермисінен және оның астындағы дерма (нағыз тері) қабатынан тұрады. Дерманың торлы қабаты мүйіз өсіндісінің сүйекқабымен берік байланысқан. Мүйіз эпидермисі түтікше мүйізден түзілген. Мүйіз мүйіз түбірінен, мүйіз денесінен және мүйіз ұшынан тұрады. Мүйіз сақиналары арқылы жануарлардың жасын анықтауға болады. Дереккөздер ru:Русский
Мүйізді жасуша

Мүйізді жасуша (кератиноцит) — тері эпидермисінің жоғарғы мүйізді қабатын құрайтын мүйізделген эпителий жасушаларыкератиноциттерге айналады да, тері эпидермисінің қалың мүйізді қабатын құрайды. Эпителиоциттер көпқабатты жалпақ мүйізделген тері эпителийінің төменгі қабатынан жоғарғы қабаттарына жылжыған сайын, қатты мүйізді зат — кератинмен қорланып, мүйізделген жасушалар кератиноциттерге айналады да, тері эпидермисінің қалың мүйізді қабатын құрайды. Дереккөздер ru:Русский
Глицеридтер

]] ]] , қарапайым май]] Глицеридтер — глицерин мен органикалық немесе бейорганикалық қышқылдардың күрделі эфирі. Глицеридтер — моноглицеридтер,диглицеридтер және триглицеридтер болып үш топқа бөлінеді. Олардың молекулалары құрамында аттарына сәйкес: бір, екі және үш қышқылдық қалдық болады. Глицеридтер майдың құрамына кіреді. Азот қышқылының триглицериді — нитроглицерин медицинада қолданылады. Дереккөздер ja:脂質#単純脂質
Сомиттер

Сомиттер (сомиты); (лат. soma — дене) — ортаңғы үрық жапырақшасы мезодерманың жоғарғы (дорсальдық) бөлігі. Сомиттер ұрық денесінің сегменттеріне сәйкес сегменттеледі. Ол өз кезегінде үш қабаттан: * дерматом * миотом *склеротом қабаттарынан тұрады. Дерматомнан терінің нағыз тері (дерма) қабаты, миотомнан дененің қаңқа бұлшықеттері, склеротомнан омыртқа бағанының сүйектік негізі (омыртқалар) дамиды. Дереккөздер
Соңғы ми

Соңғы ми ( немесе ) — сүйелді, күсті дене арқылы байланысқан екі жартышардан немесе үлкен ми сыңарларынан тұратын үлкен ми бөлігі. Әрбір үлкен ми бөлігі өз кезегінде: ми жабынынан, иіс миынан және олардың арасындағы жолақты денеден, ішіндегі бүйірлік ми қарыншасынан тұрады. Ми жабыны жоғарғы сатыдағы сүтқоректі жануарларда, әсіресе адамда өте жақсы жетілген. Онда организмнің барлық тіршілік әрекетін реттейтін жоғарғы дәрежелі жүйке орталықтары орналасады. Ми жабыны милық сұрзаттан және ақзаттан тұрады. Сүрзат ми жабынының сыртында орналасып, үлкен ми қыртысын, ал ақзат оның ішкі жағында орын теуіп, өткізгіш жолдарды түзеді. Ми қыртысы сыртынан ішіне қарай алты қабаттан: * молекулалы * сыртқы дәнше *пирами- далы * ішкі дәнше * ганглионды * полиморфты нейроциггер қабаттарынан тұрады. Ми қыртысының ақзаты миелинді жүйке талшықтарынан және олардың аралықтарындағы нейроглиядан құралған. Олар қызметі әр түрлі өткізгіш жолдарды (ассоциативтік, комиссуральды) түзеді. Жолақты денеде жоғарғы қыртысасты орта- лықтар орналасқан, бүйірлік ми қарыншалары қуыстарында ми сұйығы болады. Соңғы мидын иіс миы бөлігіне мүрын қуысынан иіс жүйкесі енеді. Дереккөздер
Мүше, ағза

Мүше, ағза (орган); (organum, грек, organon — құрал, орган) — өзіне тән пішіні мен құрылысы және организмде алатын орны бар, белгілі бір қызмет атқаруға бейімделген, бір-бірімен заңды түрде өзара байланысқан түрлі ұлпалардан (тканьдерден) құралған организмнің бір бөлігі. Адам мен жануарлар организмдерінде құрылысына сәйкес мүшелер: паренхималы, түтікше және қабатты мүшелер болып бөлінеді. Паренхималы мүшелерге — қомақты мүшелер, бездер және бұлшықеттер жатады. Олар екі бөліктен: паренхимадан және стромадан құралған. Паренхима — мүшенің негізгі қызметін атқаратын жұмысшы бөлігі. Оны бездерде безді эпителий ұлпасы, ал бұлшықеттерде — бұлшықет ұлпасы құрайды. Строма—мүше паренхимасы бөліктерін бір-бірімен байланыстырып, біртұтас ететін және мүшені қоректендіретін тамырлар мен оның жұмысын реттейтін жүйкелер өтетін дәнекер ұлпалық аралықтар. Паренхималы мүшелерге: өкпе, бауыр, бүйрек, бездер, көкбауыр, лимфа түйіндері т.б. жатады. Түтікше мүшелердің қабырғасы және ішінде қуысы болады. Олардың қабырғасы үш қабықтан: ішкі — кілегейлі қабықтан, ортаңғы - етті қабықтан немесе шеміршекті-талшықты қабықтан (тыныс жолдарының мүшелері — мұрын қуысы, көмекей, кеңірдек, бронхтар) және сыртқы - сірлі қабық немесе адвентициядан (ас қорыту, зәр бөлу, аталық және аналық көбею мүшелер жүйелерінің түтікше ағзалары) құралған. Түтікше мүшелерге қан және лимфа тамырлары да жатады. Олардың қабырғалары: ішкі - интимадан, ортаңғы — медиадан және сыртқы — адвентициядан тұрады. Түтікше мүшелер қабықтары өз кезегінде әртүрлі ұлпалардан құралған қабаттардан тұрады. Қабатты мүшелерге тері, көз қабықтары (қасаң қабық, торлы қабық, ақ қабық, та-мырлы қабық) жатады. Тері эпидермис, дерма және шел қабаттарынан құралған. Дереккөздер ru:Русский
Халықаралық ұйымдар

Халықаралық ұйымдар - мемлекеттердің немесе олардың құрылымдарының, сондай-ақ қоғамдық ұйымдардың, ұлттық қоғамдардың, үкіметтік емес сипаттағы қауымдастықтардың, әртүрлі мемлекеттердің атынан жүретін жеке мүшелердің бірлесуі; қоғамдық өмірдің әртүрлі (саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, ғылыми-техникалық және т.б.) салаларында ортақ мақсаттарға жету үшін құрылады және халықаралық әріптестіктің аса маңызды түрі болып табылады. Халықаралық ұйымдар XIX ғ. екінші жартысында пайда болды, ол ұлттық мемлекет шеңберінен шыққан дамыған экономикалық және әлеуметтік-саяси қатынастардың түбегейлі жаңа мәселелердің, трансұлттық міндеттердің шешімін табуда бірлесудің, халықарaлық күшті жұмылдырудың объективті қажеттілігінен туды. Алғашқы бұқаралық халықаралық ұйымдар - 1863 ж. швейцарлық Анри Дюнан негізін қалаған Қызыл Крест және Бірінші интернационал - 1864 ж. Лондонда К. Маркс пен Ф. Энгельс негізін қалаған Халықаралық жұмысшылар жолдастығы. Алғашқы Халықаралық үкіметаралық ұйым -1874 ж. қүрылған Жалпы пошталық одақ. Халықаралық ұйымдардың құрылуына түрткі болған I және II дүниежүзілік соғыстар. Олар аяқталғаннан кейін әлем оның зардабын талқылап, енді болдырмау үшін тиімді, оңтайлы халықаралық қауіпсіздік жүйесін қүруға талпыныс жасады. Осылайша, 1919 ж. Ұлттар Лигасы қүрылды. 1945 ж. Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы қабылданды. XX ғасырдың екінші жартысында күрт күшейген жаһандану процестері, оған сәйкес әртүрлі елдер мен халықтардың өзара қарым-қатынасының дамуы жаңа халықаралық ұйымдардың қүрылуына септігін тигізді. XXI ғ. басында әлемде қызметі, мақсат-міндеттері, бірлесу түрі, қатысушылар саны, өкілеттігі алуан түрлі ондаған мың халықаралық ұйым бар. Бірлесу түріне байланысты халықаралық ұйымдар үкіметаралық және үкіметтік емес болып бөлінеді. Үкіметаралық халықаралық ұйымдар мемлекеттер арасындағы келісімдер мен шарттардың негізінде құрылып, қызмет етеді. Олар: *Біріккен Ұлттар Ұйымы (1945), *Халықаралық валюта қоры (1945), *Дүниежүзілік сауда ұйымы (1995), *Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы (НАТО, 1949), *Мұнай экспорттаушы елдер ұйымы (ОПЕК, 1960) және т.б. Үкіметтік емес халықаралық ұйымдар қоғамдық құрылымдар мен ғылыми қауымдастықтарды, жеке компанияларды, мекемелерді, мемлекеттің атынан кіретін жеке тұлғаларды біріктіреді, үкіметаралық ұйымдарға қарағанда, халықаралық құқық субъектісі болып танылмайды. Олардың ішіндегі ықпалдылары: *Парламент аралық одақ (1889), *Халықаралық Олимпиада комитеті (1894), *Рим клубы (1968), *Гринпис (1971) және т.б. Дереккөздер
Сопақша ми

Сопақша ми (лат. medulla oblongata; medulla — ми, oblongata — сопақша) — мидың жұлынмен шекарасыз жалғасатын, пішіні сопақша келген артқы бөлігі. Оның алдыңғы жағы ми көпірімен жалғасады. Сопақша мидың төменгі бетінде вентральды орталық саңылау (лат. fissura mediana ventralis) мен оның екі бүйіріндегі латеральды вентральды сайлар (лат. sulcus lateralis ventralis) арқылы бөлінген: оң және сол сопақша ми пирамидалары (лат. piramis medullae oblongatae) білеуленіп көрініп тұрады. Сопақша ми пирамидалары үлкен ми қыртысын жұлынның қозғалтқыш орталықтарымен байланыстыратын пирамидалы жүйке талшықтары аларынан (лат. fasciculus cerebro-spinalis) құралған. ( Сопақша ми пирамидаларының пирамидалы жүйке тал тары будаларынан құралған өткізгіш жолдары - жұлынның бүйір арқаншаларына өтер алдында, оң ми пирамидасының жүйке талшықтары жұлынның сол жақтағы бүйір арқаншасына, ал сол ми пирамидасының жүйке талшықтары жұлынның оң жақтағы бүйір арқаншасына бағытталып, жүйке талшықтарымен алмасады да, пирамидалар айқасын (лат. decussacio pyramidum) жасайды. Сопақша мидың құрылысы біршама жүлынның құрылысына ұқсас, яғни сыртқы жағында — ақ зат, ішкі жағында — сұр зат орналасады. Ол ақ заттық аралықтар арқылы көптеген сұр заттық аралшықтарға, яғни сопақша мидың сұр заттық орталықтарына (ядроларына) бөлінеді. Бұлар организмнің тіршілігіне тым қажет вегетативтік орталықтар құрайтын нейроцитгер ядролары. Аталган вегетативтік ядроларга: *жүрек соғу * тыныс алу *тер бөлу *сілекей бөлу *шайнау *жұту, сору *көз жасын бөлу *ас қорыту сөлдерін бөлу *құсу, *кекіру *күйіс қайтару *тұшкіру *жөтелу *көз жыпылықтау орталықтары жатады. Сопақша мидың сұр заты — вегетативтік ядролардан басқа, қызметіне сәйкес топтасқан нейроциттер перикариондарынан (нейроциттер денелерінен) құралған ми жүйкелерінің сезімтал және қозғалтқыш сүрзаттық ядроларын түзеді. Бұлардың араларында бір-бірімен жалгасып жатқан пішіні әр түрлі нейроциттерден және олардың жүйке талшықтарынан құралған торлы құрылым (лат. formatio reticularis) болады. Бұл құрьшым сопақша мидан ортаңғы миға, одан әрі аралық миға дейін созылып жатады. Торлы құрылым — аталған ми бөлімдері орталықта- рын өзара байланыстырып, үйлестіру қызметін атқарады. Бұған коса, ол тыныс алу және жүрек-тамырлар жүйесінің орталығы қызметін де атқарады. Дереккөздер
Хамас

Хамас (, толық атауы — , «Ислам қарсыласу қозғалысы») — Израиль оккупациясынан Палестинаны азат ету және исламдық Палестина мемлекетін құруды мақсат тұтатын радикалды ислам ұйымы. 1988 жылы шейх Ахмед Яссин (1938–2004) құрды. Негізгі күрес әдістері — террорист-жанкештілердің көмегімен ұйымдастырылатын лаңкестік актілер. Сонымен қатар ұйым Палестина аумағындағы халықтың арасында белсенді әлеуметтік жұмыстар жүргізеді. Дереккөздер
Сперматогенез

Сперматогенез (грек, sperma — шәует, genesis — шығу тек) — еркек жануарлардың жыныс безінде жүреді. Бұл процесс кезегімен өтетін төрт кезеңнен: көбею, өсу, жетілу және қалыптасу кезеңдерінен тұрады. Сперматогенездің көбею кезеңінде гаметобласттардан жетілген жас жыныс жасушалары — сперматогониялар еннің ирек тұқымдық өзекшелері қабырғаларында, өздерін қоршаған тіректік торшалардан (сустентоциттерден) тиісті қоректік заттарды қабылдап, митоз арқылы бөлініп үздіксіз көбейеді. Олар дөңгелекше келген ұсақ ядролы шағын жасушалар. Сперматогония ядросында хроматинге бай хромосомалардың дигогоидты (2п) жиынтығы болады. Сперматогенездің өсу кезеңінде сперматогониялар өсіп, терфазаның S кезеңіндегі қорлану процесіне сәйкес ДНК, мен протеиндердің мөлшері екі есе көбейіп, олар көлемі жағынан ұлғаяды. Сперматогониялардың біріншілік сперматоциттерге айналуы кезінде, олардың ядроларындағы хромосомалар мейоздың ең ұзак бірінші кезеңі — профазадағы лептотен, зиготен, пахитен және диплотен сатылардан өтіп, олардың құрылысында күрделі кұрылымдық өзгерістер жүреді. Сперматогенездің жетілу кезеңінде — диакинездің нәтижесінде әрбір біріншілік сперматоцит екіге бөлініп, олардың әрқайсысынан екі екіншілік сперматоцит пайда болады. Олар жедел бөлінеді де, нәтижесінде бір екіншілік сперматоциттен екі сперматидалар пайда болады. Сперматидалардың ядроларында хромосомалардың гаплоидты (п) жиынтығы болады. Сперматогенездің қалыптасу кезеңінде сперматидалардан сперматозоидтар калыптасып жетіледі. Шәуеттүзілу (сперматогенез); (spermatogenesis, грек, sperma — ұрық, genesis — даму, түзілу) аталық жыныс жасушаларының еннің ирек тұқымдық өзекшелері қабырғаларындағы даму процесі. Сперматогенез көбею, өсу, жетілу және қалыптасу кезеңдерінен тұрады. Сперматогенез қалыптасу процесі - кезеңімен немесе спермиогенезбен аякталады. Хромосомалардың жылдам ширатылуының нәтижесінде сперматид ядролары тығыздалады, олар функционалды енжар болады. Пластинкалы кешен ядроның бір полюсіне орын алмастырып, акро- сомды аппарат түзеді. Ол сперматозоидтің жасушасына енуінде үлкен рөл атқарады. Центриольдер ядроның карама-қарсы полюсінде орналасады және олардың біреуінен талшық өсіп шығады, оның түбіне митохондрия орамдалған қапшық түрінде шоғырланады. Дереккөздер
Лёрнфер

Лёрнфер - әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіндегі балаларының мектептен қалмай, сабаққа үзбей қатысуының нәтижесінде отбасыларға тағайындалған әлеуметтік жәрдемақы бағдарламасы (АҚШ). Бала себепсізден-себепсіз бірнеше мәрте сабақтан қалса отбасы жәрдемақының бір бөлігінен қағылады, ол бала қайтадан үзбей сабаққа бара бастағанда орны толып, қайтадан беріле бастайды. Дереккөздер
Жебір лизосома

Жебір лизосома (аутофагосома); ( autos — өзі, өзім; phagein - обу, жалмау; латынша soma — дене) — құрамында қызметін тоқтатып істен шыққан жасуша органеллалары (митохондрия, эндоплазмалық тор элементтері, рибосомалар), гликоген гранулалары және т.б. қалдық денешіктер болатын лизосома. Жебір лизосома — жасушаны зақымданған әртүрлі жасуша денешіктері қалдықтарынан тазартады. Дереккөздер
Саяси стереотиптер

Саяси стереотиптер - саяси психологияда қандай да бір саяси объектінің қарапайым, эмоциялық боялған бейнесі. Стереотиптер дәл емес, жалпылама түсініктер. Стереотип ұғымын ғылыми айналымға 1922 ж. У.Липпман енгізді. Ол қоғамдық пікірде қалыптасқан әр түрлі ұлттық-этникалық, әлеуметтік-саяси және кәсіби топтар туралы түсініктерді білдіру үшін қолданған. Саяси стереотиптер позитивті және теріс рөл атқарады. Дереккөздер
Бірегейлендіру

Бірегейлендіру - [ , ) - біреумен немесе бір нәрсемен ұқсастыру; жеке тұлғаның өзін басқа субъектілермен, топпен, бейнемен теңдестіруі. Әлеуметтендіру тетіктерінің бірі бола тұрып, бірегейлендіру субъектіге қандай да бір таңдау жасарда ол тек саналы түрде шешім қабылдап қана қоймай, сол мәдениеттің талаптарына қарай әлеуметтік бейнеге сай болуы қадағаланады, салаларға (жеке, жыныстық, ұлттық, таптық бірегейлену, топпен немесе жеке субъектімен теңдесуі және т.б. ) бөлініп, саналы түрде де, санасыз түрде жүзеге асырылады. Жаһандану дәстүрге сай қалыптасқан өзіндік субъективті сезінуге күмән туғызып, әсіресе, этникалық, діни, мәдени және өзге де аз топтарға қатысты бірегейленудің дәстүрлі түрлерін бұзады. Бірегейленудің негізгі нәтижесі жеке тұлғаның осы әлеуметтік топқа тән мінез-құлықтарды, стереотиптерді сіңіруі, игеруі, топтық ережелерді, ұстанымдарды, мақсаттарды, идеалдардың әлеуметтік рөлдерін өзінікі ретінде қабылдауы. Дереккөздер
Саяси субмәдениет

Саяси субмәдениет - қоғамда үстемдік ететін мәдени бағыттан айтарлықтай ерекшеленетін саяси бағдар. Ол қоғамдық топтардың экономикалық, әлеуметтік жағдайларына, этникалық, діни, нәсілдік, білімдік, жыныстық, жас ерекшеліктеріне және т.с.с. белгілеріне байланысты болады. Дереккөздер
Ұлттық діл

Ұлттық діл - этностың, ұлттың жалпы рухани мінез-құлқы. Сондай-ақ діл халықтың этникалық бірлігі мен оның басқа ұлттық құрылымдардан ерекшелігін тану болып табылады. Сол арқылы адамдардың жалпылама және нақты баға-беруі,әлеуметтік позициясы өзінің әлеуметтік бірлігіне және басқа да қауымдастықтарға белсенді қарым-қатынасы пайда болады. Діл, менталитет - адамдардың белгілі бір қоғамдастығына тән, нақтылы тарихи-мәдени ортада қалыптасқан мінез-құлықтарының және іс-әрекеттерінің біркелкі сипатын білдіретін үғым. Діл мәдени бірегейленуімен және тұлғаның өзін-өзі белгілі бір мәдени ортада сезіну деңгейімен байланысты. Адам баласы тумысынан құндылықтар жүйесін (отбасылық, топтық, этностық, өркениеттік, тағы басқалар), көбінесе, бәз қалпында, дайын күйінде қабылдайды. Еркін тандау қабілеті негізінен, шығармашылық қарымы, жасампаздық дарыны мол тұлғаларға тән. Осыған орай, ең алдымен, этностық сананың тұрақтылығын, дүниетанымының әмбебапты болатындығын ескерген жөн. Діл "біз және біз емес" деген ажыратушы оппозицияға негізделеді. Ділді оған табиғаты ұқсастау мәдени архетип пен ұлттық мінезқұлықтан ажырата білген жөн. Өзгермелі ортада тұлғалық тұрақтылықты жүзеге асыратын мәдени архетип тылсымдық, бейсаналы сипат иеленеді, ал таңбалардың, рәміздердің, мағыналардың пайымдалған жүйесін құрайтын діл саналы талқыға түсіп отырады. Ұлттық мінез-құлық мәдени архетиптермен бірге адамдардың қайталанбалы, табиғи, этнопсихолдық ерекшеліктері арқылы көрініс табады. Дереккөздер
Саяси тактика

Саяси тактика - саяси стратегиялық мақсатты жүзеге асыру жолында нақтылы жағдайдағы партияның іс-әрекеті, оның таяудағы мүддесін орындаудың әдіс-тәсілдері кіреді. Саяси жағдайларға байланысты тактика жиі өзгеріп отырады. Дереккөздер
Спланхнология

Спланхнология (splanchnologia; лат. viscera, грек, splanchnos — ішкі мүшелер; logos — ілім) — ішкі мүшелер жүйелері құрылысын зерттейтін ілім. ішкі мүшелер жүйелеріне — ас (азық) қорыту, тыныс алу, зәр бөлу және көбею (аталық және аналық) мүшелері жатады. Бұлар негізінен дененің көкірек, құрсақ және жамбас қуыстарында орналасып, қоршаған сыртқы ортамен денедегі табиғи тесіктер арқылы қатысады. ішкі мүшелер — адам мен жануарлар организмдері мен қоршаған сыртқы орта арасындағы зат алмасу және көбею процестерін іс жүзіне асырады. Ас (азық) қорыту аппараты (apparatus digestorius) — организмді қоректік заттар және сумен, тыныс алу аппараты (apparatus res- piratorius) — оттегпен қамтамасыз етеді. Зат алмасу нәтижесінде қалдық және пайда болған ыдырау өнімдері: * азық қалдығы — азық қорыту *көмірқышқыл газ — тыныс алу *протеиндік және азоттық асмасу өнімдері *артық су * керексіз тұздар *дәрі-дәрмектер *улы заттар зәр болу мүшелері (organa uropoetica) арқылы сыртқа шығарылады. Аталық және аналық көбею мүшелері (organa genitalia masculina et feminina) жануарлар түрлері ұрпақтарының сақталуы мен ұдайы көбеюін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Саяси талдау

Саяси талдау - өзіндік мәні мен ерекшеліктері бар қолданбалы пән. Кең мағынада саяси талдау ұғымы саясатты ғылыми зерттеу, ал тар мағынада саяси талдау ұғымы қолданбалы пән ретінде пайдаланылады. Саяси талдау қолданбалы пән ретінде нақты мәселелерді зерттеудің негізгі талаптарын, ыңғайлы шешімдерді іздеу мен сол үшін қажетті технологиялық құралдар мен тәсілдерді қалыптастырады. Саяси талдау нақты мәселелерді зерттеуге бағытталады. Саяси талдау құрылымы мен мазмұны "тапсырыс берушінің" ықпалымен қалыптасады. Дереккөздер
Дәрмен

Дәрмен - жазушы М.О.Әуезовтің кейіпкері. Дәрмен - типтік жиынтық бейне. Автордың шығармашылық нысанасы мен көркемдік шешіміне қызмет ететін, бір кітаптан екінші кітапқа ауысып отыратын Абайдың образын ашып, оның жан дүние толғанысын тереңдете жеткізу үшін ойдан жасалған көркем тұлға. Дәрмен деген адам өмірде болмаған. Бірақ жазушы оның көркем өмірбаянына - Қиясбай мен Шәкәрімнің тағдырын негіз етіп алған. “Абай жолы“ романының 1 және 2-кітабында Дәрмен Қодардың немересі, бір көзінің доғалы бар Қиясбай ретінде таныстырылған.Қиясбай өмірде болған, Абайдың қамқорлығын көрген, сыбызғышы, палуан, шайқы мінезді, жарлы адам екен. Жазушы романды жазар алдында жасаған жоба-жоспарында, эпопея аяқталғаннан кейінгі оның жазылу тарихына байланысты мақаласында Қиясбайдың бейнесін Дәрмен образына пайдаланғандығы туралы ескертпелер жасап отырған. Ал «Абай жолының» 3 және 4-кітабында Дәрменнің басынан кешірген оқиғалары мен рухани тағдыры Шәкәрімнің өмірінен алынған. Абайдың тікелей шәкірті Шәкәрімнің атын атап, жағымды кейіпкер ретінде сомдауға кеңес саясаты мүмкіндік бермегендіктен еріксіз ойдан шығарылған көркем бейне ретінде суреттелген. Демек “Абай жолы“ эпопеясындағы Дәрмен - тарихи шындыққа негізделген типтік образдардың қатарына жатады. Дереккөздер
Падуанский Марсилий

Падуанский Марсилий(1275-1343) - "Әлем қорғаушысы" атты танымал еңбегі бар. Әлемдегі барлық бақытсыздықтар мен кедейшіліктердің жауапкершілігі шіркеуде жатыр, шіркеуліктер тек адамдардың рухани өміріне араласса ғана, бұлардан құтыламыз деп есептеді. Сондықтан шіркеу мемлекеттен бөлінуі тиіс. Кез келген биліктің көзі - халық. Бірақ Марсилий Падуанский халық деп қоғамның тек ең жақсы бөлігін ғана есептейді. Мемлекеттік билік заң шығару арқылы қызмет жасайды. Жазалау мен құрметтеу бұл заңдарды құдай заңынан ерекшелендіреді. М. Падуанский заң шығарушы және орындаушы билік арасындағы айырмашылықты ажыратып көрсетті. Сайлау принципіне көп көңіл бөлді. Билікке сайланған монарх мұрагерлік арқылы келген монархтан жоғары, әрі тәуір деді ол. Биліктің көзі халық дей келе, мемлекетте барлық адамдардың заңға бағынуын негіздеді. Дереккөздер
Стериндер

Стериндер (стерины) - стероидтар Стериндер стероидты гормондар мен D тобының дәрмендәрілерін (витаминдерін) өндірістік жолмен алуға пайдаланылады. Адам мен жануарлар организмдерінде кездесетін стериндерге холестерин жатады. Бұларды стеролдар деп те атайды. Дереккөздер
Саяси таңдау

Саяси таңдау - шешімдерді қабылдау тәсілі, нәтижесінде барлық нсқалардан бас тартып, бір ғана вариант таңдау. Саясатта ешқашан басым вариант болмайды. Көбінесе нұсқаны таңдауда басқа вариант шешімдері көңіл толмаушылық тудырады. Дәл осы тетік саяси бейтарап тұрғындар үшін электоралдық тандауда қызмет жасайды. Саяси таңдаудың ерекше жағдайы - саяси ерік шешуші рөл атқаратын ақпарат тапшылығы жағдайында шешімдерді қабылдау. Ал қажетті ақпарат жеткілікті болған жағдайда таңдау бар ақпараттарды логикалық талдау негізінде қажетті қорытындыға жеткізеді. Дереккөздер
Саяси тарих

Саяси тарих - саяси теорияларды, көзқарастарды, институттар мен оқиғаларды олардың хронологиялық тізбегінде және бір-бірімен байланысты уақыт ауқымында қарастыру. Адамзат тарихы белгілі бір мағынада - өткен саясат. Сондықтан саяси зерттеулер белгілі бір деңгейде саяси тарихқа көңіл бөледі. Саяси тарих пән ретінде - қоғам дамуынан көрініс табатын таптар, әртүрлі әлеуметтік топтар қатынастарын әлеуметтік-саяси мәселелерді, үрдістер мен тенденцияларды олардың тарихи дамуында зерттейтін қоғамдық ғылым. Дереккөздер
Асыл қорытпа

«Асыл қорытпа» («Благородный сплав») — Мұхтар Әуезовтың шағын мақаласы. 1957 ж. 6 қарашада «Известия» газетінде шыққан. Әуезов мақаланы Октябрь революциясының 40 жылдығына орай жазған. Әдеттегі сарынмен революция әкелген жаңалықтар мен жақсылықтарды дәріптеп, жаңа адам қалыптасқаны жайында айтады. «Асыл қорытпа» («Благородный сплав») деп отырғаны - осы революциядан кейін қалыптасқан жаңа адам. Мақалада :«Өзімнің қоғамдық қызметімді кеңес аппаратының қызметкері, кейінірек КазЦИК-тің мүшесі ретінде бастағанмен қазақтың патриархалдық-феодалдық қоғамы жағдайында біздің өкіметтің кедей-кепшіктерді, езілгендерді қалай қорғағанын жақсы білемін» деген сөздер М. Әуезов өмірінің кей жылдарынан көрініс береді. Мұнда 1919-1921 ж. Семей губерниялық атқару комитетінде инародчески (буратана) бөлімді (кейін қазақ бөлімі) басқарып, губком төрағасына дейін қызмет атқарғаны, 1921-22 ж. Орынборға ауысып КирЦИК-тің жауапты хатшысы болған кездері айтылады. Мақалада Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаттарының саны мен сапалық қурамы көрсетілген. Қоғамдағы барлық жетістіктерге жеткізуші күш - совет үкіметінің В. И. Ленин идеяларымен қаруланған дана басқарушылығы деген ойлармен мақала аяқталады. Дереккөздер
Ұлттық егемендік

Ұлттық егемендік - ұлттың әлеуметтік және саяси құрылымын таңдау еркіндігіне, аумақтық тұтастығына, экономикалық тәуелсіздігіне, тілін, мәдениетін дамытуына және тағы баскалар ажыратылмайтын құқы, өз еркімен өз тағдырын анықтау құқы. Дереккөздер