kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жазылу шебі

Жазылу шебі — 1) бөлімдер (бөлімшелер) жорықтық реттен ұрысқа кіру ретіне немесе ұрысқа кіру ретінен ұрыстық ретке қайтадан caп құрайтын жергілікті жердегі шартты желі. Жазылу шебі бетпе-бет ұрыс (шайқас) үшін, қарсы соққы (қарсы шабуыл) жасау үшін шығарылатын тереңдіктен жылжумен шабуылға көшуші әскерлерге тағайындалады; 2) танкіге қарсы резерв ұрыстық ретке жайылатын және қарсылас танктерінің шабуылын (қарсы шабуылын) тойтаратын шеп. Дереккөздер
Торричелли тәжірибесі

Атмосфера - газ, сондықтан ол Паскаль заңы бойынша өзіне түскен қысымды барлық бағытта таратады. Соның салдарынан Жер бетіне және ондағы барлық денелерге атмосфералық қысым түседі. XVII ғасырда итальяндық ғалым Э. Торричелли жасаған тәжірибені қарастырайық. Онда ұзындығы 1 м, бір жағы бітеу шыны түтік сынаппен толтырылады. Содан кейін түтіктің аузын жауып, оны төңкереді де, сынап құйылған ыдысқа батырады. Сынаптың ішінде түтіктің аузын ашады. Сонда сынаптың кішкене ғана бөлігі ыдысқа төгіледі. Ал түтік ішінде биіктігі 76 см сынап бағаны қалады. Э. Торричелли алғаш рет сынап бағанын атмосфералық қысым ұстап тұрады деп ой түйді. Атмосфералық қысымның ауа райына байланысты өзгеретінін де алғаш байқаған Торричелли болатын. Кейін Торричелли қондырғысы атмосфералық қысымды өлшеу үшін пайдаланыла бастады. Атмосфералық қысымды сынап бағанының биіктігі бойынша есептейді. Атмосфералық қысымның бірлігі ретінде 1 миллиметр сынап бағаны (1 мм сын.бағ.) алынады. 1 мм сын.бағ.133,3 Па1,33 гПа. Сөйтіп, атмосфера бізге және басқа барлық денелерге қысым түсіреді. Атмосфералық қысым адамдардың көңіл күйіне, денсаулығына елеулі әсерін тигізеді. Атмосфераның күйіне (температурасына, ылғалдылығына) байланысты атмосфералық қысым да өзгеріп отырады. Сол себепті, ауа райын болжау үшін, басқа мәліметтермен қатар, міндетті түрде, атмосфералық қысымның да мәні ескеріледі. Дереккөздер
Историзм

Историзм (тарихи сөз) — атап білдіретін заттары мен құбылыстары өмірде жоқ, көнеріп қолданудан шығып қалған сөздер мен тұрақты сөз тіркестері. Историзм лексиканын пассив қабатына жатады. Историзм көне замандарға да (адырна, кіреуке, алдаспан, қыдыра жалды қыл құйрық, сұр жебе, бабай түктішашты әзиз), таяуда өткен заманға да (саужой (сауатсыздыкты жою), қаратаяқ (зиялы), шабарман, болыс) байланысты болуы мүмкін. Историзм ғылыми әдебиеттерде терминдік мағынада, көркем әдебиеттерде тарихи бейне, бояу жасау үшін қолданылады. Дереккөздер
Алексей Степанович Хомяков

Алексей Степанович Хомяков (1804-1860) - орыс діни философы, публицист және ақын, славянофилдердің негізін салушылардың бірі. Христиандық шіркеудің табиғатын адам мен қоғамдық процестермен байланыстыруға талпынды. «Соборлық» ілімді уағыздады. Осы ілім кейінгі орыстың діни философиясына негіз болды. Ресей коғамының даму ерекшелігі орыс шаруа қауымдастығы мен және православия дінімен тығыз байланыста деп білді. Дереккөздер
Жақ құрал

Жақ (көне.) — ұрыс құралы. Бір басы жазык иілген ағаш садақ. Сырт түрі малдың жақ сүйегіне ұқсайды. Оғы алысқа ұшатындықтан, жақты кейде жай деп те атайды. Көлемі садақтың басқа түрлерінен үлкен және серпер ағашы жуан, оның садақша иілген жағын сірі таспамен орап қаптайды. Дереккөздер
Қазақстан жазушыларының ІІІ съезін ашардағы сөз

Қазақстан жазушыларының ІІІ съезін ашардағы сөз, 1954 ж. 3 қыркүйекте Қазақстан жазушыларының 3-съезін ашарда Әуезовтің сөйлеген сөзі. Бұл 50-жылдардың басында қатты саяси қуғынға ұшырап, республикадан кетіп қалуға мәжбүр болған жазушы жаңа басшылық тұсында қайтып оралғаннан кейін, оған көрсетілген зор құрметтің белгісі өді. Съезді ашардағы кіріспе сезді де Әуезов қазақ тілінде сөйледі. Оның аудармасы микрофон арқылы орыс тілінде оқылды. Бұл кез көп ұлтты кеңес әдебиетінің барлық табыстары, оның өткені мен болашағы тек қана социалистік реализм әдісімен, Коммунистік партияның басшылығымен байланыстыра қарастырылатын кез болғаны мәлім. Сондықтан қазақ әдебиетінің еткендегі табыстары мен болашақ көкжиектеріне көз жіберіп, бұл жәйттер міндетті түрде айтылмақшы еді. Әуезов осындай саяси талапты ескере отырып, көркем шығармашылықтың аса маңызды шарттарын баса айтты. :«Ашылғалы отырған съезіміз болса, қазақ совет едебиетінің 1939 жылдан бергі 15 жылда жүріп еткен жолына шолу жасайды, баға береді. Өткенге қорыту, байлау айтады. Келешекте калай өсу-өрлеудің бағдарын атап, барысын болжап береді» (20 томдық шығармалар жинағы, 19-том, 297-бет). Бұдан әрі әдебиет жайындағы сынау, ойлау, талдау сездер проблемалы болса ғана әдебиеттік құрылысқа, процеске есерлі, пайдалы болатынын ескерте келіп, Әуезов жасалатын баяндамалар мен сейленетін сездерде негізгі шығармашылық меселелер кебірек көтерілсін деген талап қойды. Әсіресе едеби сынның маңызына баса назар аударды. :«Проблемалы, жауапты ойға толы сын сөзі өсуге арналған сөз. Ол сын - өшіру үшін емес, өсіру үшін айтылады» (соңда, 298-бет). Кіріспе сезінің соңында ұлы жазушы ашылғалы отырған жиын әрбір қаламгердің шығармашыпық өмірінде үлкен шоқтықты бел, биік асу есепті болсын, республиканың әрбір қаламгері өзінің жарқын шығармасымен ел ішінде ғана емес, бүкіл дүниежүзілік көлемде танылатын болсын деген ізгі тілек білдірді.
Патруль

Патруль 1) қарсыласты бақылауға, жергілікті жердің (бағыттың, мекеннің) белгілі бір бөлігін кұзету мен тасалауға, сонымен қатар қарауылдық қызметті атқару барысында объектілерді күзету мен корғауга арналған әскери қызметкерлер тобы (кейде шағын бөлімшелер). Кейбір шетел әскерлерінде патруль шолғын (күзет, барлаушы және т.б.) деп аталады. Патруль құрамы оның атқаратын міндеті мен патрульдеу төсілдеріне байланысты болады; 2) әскери қызметкерлер арасында тәртіи пен әскери тәртіиті сактау мақсатында гарнизонда (гарнизондық патруль) немесе әскери қалашық аумағында (ішкі патруль) патруль жүргізетін әскери кызметкерлер тобы. Дереккөздер fr:Patrouille it:Pattuglia
Базис және қондырғы

Базис және қондырғы - осы қоғамның экономикалық қоғамдық қатынастарының және барлық басқа да қатынастардың арасындағы байланыстарды анықтайтын ілім. Базис және қондырғы - қоғамға ықпал етуді анықтайтын экономика (базис) мен басқа да оның құрамдас бөліктері (қондырғы) арасындағы байланысты бейнелеуге арналған Маркс метафорасы. Дереккөздер
Қарсыластан басымдылық

Қарсыластан басымдылық (Превосходство над противником) — ұрыста және операцияларда әскер (күштер) саны, олардың жабдықталуы, моральдық-психологиялық жағдайлары, ұрыс қимылдарын жүргізу өнері тұрғысындағы басымдылық. Қарсыластан басымдылық негіздері бейбіт уақытта мемлекеттің экономикасын дамыту, әскери доктринаны жасау, қарулы күштерді құру мен жетілдіру, оларды қару мен әскери техниканын жаңа үлгілерімен жабдықтау, жеке құрамды үйрету мен тәрбиелеу және әскери өнер теориясын дамыту аркылы жасалады. Қарулы күштердің жеке құрамын кемел дайындауға жетуде қарсыластан басымдылық үшін күштер мен құралдардың байланыстылыгы үлкен рөл атқарады. Өткен соғыстардағы қарсыластан санымен басым әскерлердің жеңістері басты бағытта негізгі күштерді жасырын шоғырландыру, тұтқиылдан соккы беру және кезекті шешуші қимылдар арқылы жүзеге асқан. ІІІабуыл операциясы барысында басты бағытта қарсыластан басымдылықты қолдауға ең алдымен, жылжымалы топтарды, екінші эшелондарды және қорларды уақытымен енгізу, қосымша учаскелер мен бағыттарда күштер мен құралдардың маневрін жүзеге асыру, басты бағытта жою құралдарының негізгі топтарын қолдану арқылы жетеді. Қорғаушы әскерлер карсыластан күші мен кұралдары жағынан осал болады. Сондыктан қорғаушы операцияларда (ұрыстарда) қарсыластан басымдылық тек карсы шабуыл (қарсы соққылар) жүргізілетін бағыттарда ғана құрылады. Осы мақсатта қорлар мен эшелондар енгізіліп, қосымша бағыттағы әскерлер колданылады және күштер мен кұралдармен маневрлеу жүзеге асады. Қазіргі жағдайларда әскерлердің оңтайлылығы және жою кұралдарының шалғай кашықтықтан колданылуы алдан ала шектелген аландардағы бастапкы аудандарда әскерлердің ірі топтарын шоғырландырмай-ақ кажет шамада қарсыластан басымдылық кұруға мүмкіндік береді. Шетел әскерлерінде 0арсыластан басымдылық әскери өнердің басты тапсырмасы болып саналады. Атыстық басымдылыққа, тұтқиылдыққа жету тәсілдеріне, дайындыктын мұқияттылығын және ұрыс қимылдарын жанжақты қамтамасыз етуге айрықша көңіл бөлінеді. Дереккөздер
Бұрышөлшер

Бұрышөлшер *1) артиллериялық қарулардың көздеу құрылғыларындағы, бағдарлану және барлау құралдарындағы бұрышөлшегіш аспаптардың бір бөлігі. Аспаптарда есептеудің берілген бағытынан көлбеу және тік бұрыштар жасауға және жергілікті жерде осы бұрыштарды өлшеуде қолданылады. Бұрышөлшер бойынша қару бұру механизмі арқылы бақыланбайтын нысананы ату кезінде көлбеу жазықтықта көзделеді; *2) артиллерияда қабылданған көлбеу бұрыштың атауы. Дереккөздер
Макс Хоркхаймер

.Гейдельберг(1965 жылы)|right|thumb]] Хоркхаймер Макс (1895-1973) - неміс философы және әлеуметтанушы, әлеуметтік зерттеу институтының директоры (1931-1965). Хоркаймердіц басты мақсаты - «бұқаралық мәдениетті» сынау және антропология тарихының проблемасы болды. Либералды-демократиялық қоғамның аясында дамыған барлық мәдени элементтерді сақтау арқылы тоталитаризмнен құтылу әлеуметтік теориялардың басты міндеті болып табылады. Дереккөздер
Автоматтық сызық

Автоматтық сызық - белгілі технологиялық жүйеде берілген ырғақ (ритм) бойынша өндіріс өнімін немесе оның бір бөлігін даярлау мен өндіру процесін автоматты орындайтын машиналар жүйесінің немесе негізгі мен көмекші жабдықтардың жинағы. Дереккөздер
Патрульдеу аймағы

Патрульдеу аймағы (Зона патрулирования) — қарсыластың әуе шабуылы құралдарын табу және жою мақсатында жойғыш ұшақтар торуылдайтын жасырын объекті үстіндегі және оның төңірегіндегі әуе кеңістігі. 1980 жылдардан бері "өуедегі кезекшілік аймағы" деген термин қолданылады. Дереккөздер
Қазақстан жазушыларының шығармалары әлем халықтары тілдерінде

«Қазақстан жазушыларының шығармалары әлем халықтары тілдерінде» («Произведения писателей Казахстана на языках народов мира»), библиографиялық көрсеткіш. Құрастырған - Н. Муканова. 1969 ж. Александр Сергеевич Пушкин атындағы Қазақ КСР мемлекеттік кітапханасы шығарған. Ретроспективті керсеткіш 1934-1985 ж. әдебиеттерді қамтып, шетел тілдеріне аударылған шығармаларды сала бойынша топтастырып, алфавит тертібімен берген. «Әуезов Мұхтар» атты арнайы тарауда ұлы жазушы шығармаларының ағылшын, араб, бенгал, болгар, венгр, Вьетнам, голланд, грек, испан, моңғол, неміс, парсы, поляк, румын, словак, урду, француз, үнді, чех тілдеріне аударылган 175 көркем шығармасының тізімі келтірілген. Сонымен катар суреткердің өмірі мен шығармашылык кызметіне байланысты 51 еңбек жеке топтастырылган. Ал Абай Құнанбаев туралы жазылған 4 шығармасы «Абай Құнанбаев» тарауына енгізілген. Кітаптың көлемі 10 баспа табақ, таралымы 1000 дана. Дереккөздер
Реактивті артиллерия

Смерч]] Реактивті артиллерия (реактивная артиллерия) — снарядты ұшыру үшін снарядтың өзіне қондырылған реактивтік қозғалтқыш қолданылатын артиллерия түрі. Ол құрлық әскерлерінің, әскери-әуе күштері және әскери-теңіз флотының (әскери-теңіз күштерінің) құрамына кіреді. Бөлімшелер мен бөлімдердің реактивті артиллериясының қару-жарағы дүркінді атыстың реактивті жүйелерінен тұрады. Ұлы Отан соғысында неміс әскерлері реактивтік ракеталардың қолданылуында басысдылық көрсетті. Брест қамалын қоршаған кездің өзінде реактивтік минометтерді қолданды. Бірақ бүкіл әлем оның жойқын күшіне деген назарын тек Совет Одағының реактивті минометі "Катюшаның" шығуымен ғана аңғарды. Дереккөздер
Жақындағы ұрыс

Жақындағы ұрыс — мотоатқыштар (мотожаяу әскер, жаяу әскер), танк және әуе-десантгык бөлімшелер қорғаныс құрылыстарында орналасқан қарсыластарды жою үшін қолданатын ұрыс түрі. Жақындағы ұрыс түнде, ормаңда, елді мекеңдерде ұрыс әрекеттерін жүргізу үшін кажет. Авиацияда Жақындағы ұрыс жүргізу үшін жақын әрекет жасайтын қарулар (зеңбіректер, пулеметтер) колданылады. Дереккөздер
Пәтер басшысы

Пәтер басшысы (Квартирмейстер) 1) бастапкы мағынасы лагерь әскерінің қоныстануын және олардың пәтерге орналасуын баскаратын адам. Әскер қатарында пәтер басшысының қызметі бертін келе, бірте-бірте кенейді. Әскердің жабдықталуын, марштардың ұйымдастырылуын, кейбір шетел әскерлерінде штабтың оперативтік болімін (бөлімшесін) баскаратын адам. 2) Революцияға дейінгі орыс флотындағы унтерофицерлік шен (кіші унтер-офицер). Дереккөздер
Қарсыласты басу

Қарсыласты басу (Подавление противника) — қарсыласты шығынға ұшырату және соғысу кабілетінен уақытша айыру, оның маневрлілігінің шектелуіне немесе басқарушылығы бұзылуына жету. Топтық нысананы басуға оның құрамындағы жеке нысаналардың немесе оның аумағының 25-30 пайызы кұртылғанда қол жетеді. Қарсыластың қорғанысын қуырсу Қарсылас қорғанысының маңдай шебіне шығу және оларға соққы беру мақсатында, сонымен қатар өздерінің басты топтастықтарын қамтамасыз ету үшін шабуылдаушы әскер бөлімдерінің қарсылас корғанысындағы пайда болған ашық жерлерді жан-жақка кеңейте отырып жылжуы. Қарсыластың қорғанысын қуырсу үшін, әдетте, шабуылдаушы әскерлердің 2-ші эшелондары (резервтері), кейде 1-ші эшелондары қолданылады. Дереккөздер
Жалғабай

Жалғабай (көне.) — жауын-шашыннан, ыстық пен шаңнан, желден қорғану үшін сырт киімдердің өзіне коса тігілген еркектің бас киімі. Төбесі төрткілденіп, мандайы мен құлағы, арткы жағы тұтасып, адамның мойнын, иығын жауып тұрады. Дереккөздер
Бұрышты қайтарғыш

)]] Бұрышты қайтарғыш — жоғарғы қайтарғыш қабілеті бар жинақы жасанды радиолокациялық нысана ретінде қолданылатын электрмагниттік толқындарды қайтарғыш. үш өзара көлбеу металл жазыктықтан тұрады және өзіне түскен электрмагниггік толкындарды келген бағытымен тойтарады. Барлық бағытқа тойтару үшін аралас, көпұялы тойтарғыш қолданылады. Бұрышты қайтарғыш объектілерді радиолокациялық бүркемелейтін жалған радиолокациялық нысана жасайды, сөйтіп, қарсыластың шын радиолокациялық нысаналарды бақылауына мүмкіндік бермейді немесе кедергі келтіреді. Сонымен қатар бұрышты қайтарғыш артиллериялық қалқандарда (навигаииялық), жүзу қалқымаларында, қүтқарғыш қайықтарда және басқа объектілерде радиолокациялық станциялардын әрекет ету қашықтығын арттыру мақсатында, сондай-ак, жер үсті, су үсті және әуе нысаналары ретінде қолданылады. Дереккөздер
Пәтер мүлкі

Пәтер мүлкі (Квартирное имущество) — қазармалық-үй кәры, коммуналдық құрылыстар, жиһаз және қазармалық мүкәммал, орт сөндіретін құралжабдық, қатты отын, әскери калашыктарға үй-жай, тұрмыс қызметтерін кәрсетуге арналған машиналар, жарык беру аспаптары, ғимараттар мен әскери қалашық аумағын таза ұстауға арналған құрал-сайман және т.б.. Дереккөздер
Өз іс-әрекетші

Өз іс-әрекетші - атқарушы құрылғы - манинулятордан (немесе манипулятор мен қозғалтушы құрылғыдан) және баскарушы қайта программаланбайтын (бағдарланбайтын) құрылғыдан тұратын автоматты баскару жүйесі. Дереккөздер
Ранецтік газсыздандыру аспабы

Ранецтік газсыздандыру аспабы (Ранцевый дегазационный прибор) — ірі ұрыс техникалары (танк, қару) мен көлікті газсыздандыруға, дезинфекциялауға және дезактивтендіруге арналған арнайы құрал. Ранецтік газсыздандыру аспабы сыйымдылығы 8,5 л резервуардан, қол тартқышы бар ауа насосынан, щеткасы мен резеңкеден жасалған мойыны бар брандспойттан тұрады. Газсыздандыру ерітіндісі бар ранецтік газсыздандыру аспабының салмағы — 18 кг-ғa, ал босының салмағы — 7 кг-ға жетеді. Зақымданған техниканы өндеуде ранецтік газсыздандыру аспабы арқаға киіліп, иық тартпаларымен бекітіледі. Дереккөздер
Ульрих Цвингли

Ульрих Цвингли (1484- 1531) — швейцарлық реформатор және гуманист. Қайта өрлеу дәуірінде стоиктер мен платонизмнің ықпалында болды. Құдай - «жоғарғы игілік», өзінің көрегенділігі арқасында өзін барлық жерде, әрқашанда көрсете біледі. Адам күнәһар, соған қарамастан ол жер мен аспан арасын дәнекерлеуші пенде. тағы Цвингли туған үй|солға]] Дереккөздер
Тіл білімінің тарихы

Тіл білімінің тарихы, орыс - история языкознания — тіл білімі тарихы б.з.д. 3—2 мынңылдықта жазудың пайда болуына байланысты оны үйренуге қажеттілік туған кезден басталады. Алғашқы тілдік деректер Месопотамиядағы шумер тілінен басталып, Ежелгі Үндістан, Қытай, Грек тіл білімдеріне келіп тіреледі. Тіл білімінде бірте-бірте тілдер туыстығы жөнінде білім (М. Қашқари, Ю. Скалигер, Г. Ленц т. б.) жинала бастайды, тілдерді салыстырмалы-тарихи, салыстырмалы зерттеумен байланысты жалпы тіл білімінің негізі салынады (В. фон Гумбольдт). Тіл білімінде логикалық, психологиялық, натуралистік, эстетикалық, жас грамматизм бағыттары пайда болды, тілдік теориялар ұсынған көптеген тілдік мектептер калыптасты. Дереккөздер
Қазақстан елшілерінің хабары

«Қазақстан елшілерінің хабары», Мұхтар Әуезовтің 1921 ж. жазылған публицистикалық мақаласы. Бұл туынды жанрлық жағынан корреспонденцияға жақын. Кенес екіметінің жергілікті орындарда жүргізіп отырған күнделікті іс-шараларын халыққа мәлім етіп, еңбекшілерді белсене іске кірісуге шақыру мақсатында жазылган. :«Баспахананың жұмысы уақытша тоқтап қалғандықтан, газетіміз мезгілінде шыға алмай, елшілер хабарының көбі кешеңдеп қалды. Құлағын түріп отырған елдің кебі күнбе-күн күтіп отырған хабарларының көбін қызу үстінде есіте алмай, дагдарып калды. Сондықтан хабарлардың қызұлы кезі етіңкіресе де, ел құлағына естілуі қажет болған хабарларды қорытып жазбақшымыз» деген шығарма бастауынан-ақ оның хабарлама екендігі көрініп тур. Одан әрі :«Семей облысы екі шегіне уақытша Бұқтырма уезін қамтып, түгелімен Қазақстанға қосылатын болды. Ақмола облысындағы даулы жер - Омбы уезінің шегі, онын кесігін Мәскеу айтады, одан басқа уездер тұгелімен Қазақстанға қарайды, губерниялық кіндігі - Қызылжар болады» деген жекелеген фактілердің басы қосылып, жинақталады. Сол арқылы автор тарапынан Қазақстан шекарасы туралы ауқымды меселелер қозғалады. Қазақ елінің бостандығы туралы ойлар да аракідік бой көрсетеді. 1921 ж. «Қазақ тілі» газетінде жарияланған бұл корреспонденция сол нұсқаның негізінде жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 15-кітабына енгізілді. Дереккөздер
Пилотаждық-навигациялық аппараттар

Пилотаждық-навигациялық аппараттар — ұшқыш пен штурманның кабинасында белгілі бір тәртіппен орналаскан және ұшақты басқаруға арналған құрал. Пилотаждық-навигациялық аппараттар экипажы ұшудың берілген бағыты мен биіктігі мен жылдамдығына төзе алады. Сондай-ақ, ұшақ жүргізуге байланысты міндеттерді де орындай алады. Пилотаждық-навигациялық аппараттарға автопилот, авиакөкжиек, барлық компастар, варнометр мен биіктік өлшейтін құралдар және т.б. жатады. Дереккөздер
Әуе-реактивті қозғалтқыш

.]] Реактивті әуе қозғалтқышы (Воздушно-реактивный двигатель) — қозғалтқышпен бірге тасымалданатын отынның жануы үшін тотықтырғыш ретінде атмосфералық ауадағы оттекті колданатын реактивті қозғалтқыш. Реактивті әуе қозғалтқышында жану және реактивтік канал камераларымен бірге ауаны copy және сығу құрылғысы бар. Реактивті әуе қозғалтқышы тура дәлдікті, турбореактивті және соқпалы қозғалтқыштар деп бөлінеді. Қазіргі кезде коп тарағаны турбореактивті қозғалтқыш болып табылады. Дереккөздер
Соғыса өту

Соғыса өту (Форсирование) — # Жауынгерлердің қимыл қарқыны мен шабуылын жеделдету, ұрыс қимылдары мен әскердің орнын жылдам ауыстыру. # Жауынгерлердің соғыса отырып табиғи бөгеттерді, ең алдымен, су жағалауын иеленуі; жаудың су асты кемелері мен сүңгуір қайықтарына, миналы бөгетгерге немесе қайыктарға қарсы шеп күру; Құрлықтағы әскерлердің бөгетін бұзып өту. Дереккөздер
Пеленг

Пеленг 1) навигацияда бақылаушының меридиан жазықтығынын және бакылау нүктесімен бақыланатын объектінід арасынан өтетін жазықтықтың арасындағы бұрыш. Бастапқы бағыты болып қабылданатын меридианның атына байланысты пеленг шынайы, магнитті және компастық бәлып белінеді. Пеленг есебі 0°-тан 360 градусқа дейін меридианның солтүстік багытынан сағат тілі бойымен жүргізіледі. Пеленгтін тура және кері түрлері болады, олардың шамаларының айырмашылыктары 180 градус. Техникалық кұраддар көмегімен белгілі бір объектіге бағытталған бағытты анықтау процесі объектіні (нысананы) пеленгтеу, ал осы үшін қолданылатын аспаптар пеленгтегіштер деп аталады. Пеленг термині негізінен авиацияда және флотта колданылады; Құрлық өскерлерінде объектіге тандалыи алынған бағыт (бағдар) азимуг деп аталады; 2) әскери ұшақтар мен кемелердің ұрыстық реті, сапы; ұшақтарда оңга не солға таман кертпешеленіп, кемелерде ілгерілеу бағытына қиғаш кертпешеленіп бірінің соңынан бірі ұшуы. Дереккөздер
Цзися

Цзися — біздің заманымызға дейінгі 4 ғасыр және 3 ғасыр ортасына дейін Қытай билеушілері құрган Қытай философиялық академиясы. Ресми қолдау тапқан Цзисяда алғашқы идеялық бағыттардың теориялық позициялары анықталды. Академияның жұмысына Қытай философиясының барлық ағымдары, соның ішінде Конфуциандық, Даосизм, Легизм, Моизм катысты. Дереккөздер
Шамалап тендестіру әдістері

Шамалап тендестіру әдістері — тендестірудің тек қана негізгі бір есебін — өлшеулер нәтижелерін үйлестіруді шешеді. Сонда теңдестіру нәтижесінде тендестірілетін шамалардың нәтиже дәлдігі жоғарыламайды, тіпті төмендеуі мүмкін, ал тендестіру нәтижелерінің дәлдігін бағалау едәуір қиындауы мүмкін. Әдістің Шамалап тендестіру әдістерінің құндылығы қатаң тендестіру әдісімен салыстырғанда оның көп өнімділігімен және алынған теңдестіру нәтижелерінің катаң тендестірудің сәйкес нәтижелеріне жақыңдығымен анықталады. Бір ғана жиынтықты тендестірудің нәтижелері қабылданған шамалап тендестіру әдістеріне байланысты әр түрлі болады. Шамалап тендестіру әдістерін үш топқа, олардың әрқайсысын бірнеше әдіске белуге болады. 1. Қатаңға жақын жуықталған әдіс (О. Коши, Лагранжа, Чебышев, Монте- Карло, Кальман сүзгіші, тез түсу және т.б). Олар маркшейдерлік практикада көп қолданылмайды. 2. Жуықталған әдістер, олар ең кіші квадраттар әдісінің формулалар аппараттарын формальды қолдануға сүйенеді, бірақ жұмыс көлемін азайту мақсатымен ең кіші квадраттар принципінен жеке ауытқуларға рұқсат береді. 3. Жеке стандартты есептерді шешуге сәйкес жасалған жуықталған әдістер. Олар ереже және әрекет кезегі түрінде тұжырымдалған және 2-тармақта көрсетілген бірсыпыра жорамалдарға негізделген. Шамалап тендестіру әдістерінің үш тобының әрқайсысы теңдестірудің бірнеше әдісіне бөлінеді: а) коррелаттық әдіске ұқсас (өлшенген шамаларға тікелей түзетулер табылады); о) параметриялық әдіске ұқсас (таңдалып анықталатын шамалардың жуықталған немесе шығарылған мәндеріне түзетулер табылады). Дереккөздер
Пироксилин

Пироксилин — қазіргі уақытта негізінен түтінсіз дәрі дайындауда қолданылатын бытыратқыш жарылғыш зат. Пироксилинді талшықтарды (ағаштың, мақтаның) азот және күкірт қышқылдарының қоспасымен өңдеу нәтижесінде алады. Дереккөздер en:Collodion
Реактивті бұлт

Реактивті бұлт (Реактивное облако) — ядролық жарылыстың жарықтандырушы бөлігінің тез арада жоғары көтерілуінен түзілетін бұлт. Ол көп мөлшердегі жерден көтерілген радиоактивті тозаңнан және сулы будан тұрады. Реактивті бұлт жерге, объектілер мен адамдарға залалын тигізе отырып, әуе ағыны қозғалысының бағытымен қозғалады. Дереккөздер
Леопольд Циглер

Циглер Леопольд (1881- 1958) - неміс философия тарихы және дін философиясының өкілі. Алғашқы кезде Э. Гартманның жақтасы, кейіннен барлық салаларда қажеттілік пен мүмкіндіктен туатын қайшылықтардың жаңа синтезін жасауға талпынды. Өзінің еңбектерінде ол грек мифтерінен бастап казіргі Еуропадағы діни сананың даму тарихын зерттеген. Дереккөздер
Пиротехника

Пиротехника - пиротехникалық құрамдарды және олармен жабдықталатын бұйымдарды өндіру мен қолдану. Ол ерте кезден белгілі. 19 ғасырдың ортасына дейін жарылғыш заттар мен оқ-дәрі дайындауды қамтыған. Әскери істе қазіргі заманғы пиротехниканың жетістіктері әр түрлі оқ-дәріні жабдықтау және пиротехникалық бұйымдарды (пиропатрондарды, тұтандырғыштарды, баяулатқыштарды, сақтағыштарды, пироқұлыптарды және т.б.) дайындау барысында кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Сап

Сап — әскери қызметшілердің, бөлімшелер мен бөлімдердің жаяу ретте және машиналарда бірлесіп қимылдау үшін жарғымен белгіленуіне сай орналасуы. Сап жазылған және жорықтық болуы мүмкін. Сап әскери тәртіпті нығайтуға ықпал етеді, бөлімшелер мен болімдерді реттеп, басқаруга жағдай жасайды, олардың тез қайта орналасып, ұйымдасқан қимылдар жасауына мүмкіндік береді. Саптын әскери кызметшілер бетін беріп тұрған жағы — мандай шеп, оң және сол қанаттары — қапталдар, мандай шепке қарсы жақ — Саптын тыл жағы болады. Қапталдар арасындағы қашықтық саптың ұзындығы, алдыңғы қатардан соңғы қатарға дейінгі ара қашыктық — Саптың тереңдігі деп аталады. Дереккөздер
Қазақстан қоғамтанушыларының библиографиясы

«Қазақстан қоғамтанушыларының библиографиясы», очерктер жинағы. 1986 ж. «Ғылым» баспасынан орыс тілінде шыққан. Құрастырғандар - С. Нурмухамедов, Т. Волкова, А. Ғалиева т. б. Кітап тарих, археология, этнография, экономика, филология, өнертану, философия, құқық, педагогика саласында қызмет атқарған ғалымдардың қысқаша емірбаяны, ғылыми, педагогикалық және қоғамдық қызметі туралы баяндайды, онда олар туралы жарияланған басылымдар мен әдебиеттер де келтірілген. Сондай-ақ Қазақстан проблемаларымен шұғылданған басқа республика ғалымдары туралы да мәліметтер бар. Библиографияда Әуезовтің өмірбаяны, жазушылық, ғылыми және қоғамдык кызметі жөнінде мәліметтер, шығармалары туралы библиографиялық керсеткіштердін жене жазушы туралы едебиеттердің тізімі берілген. Жинақтың көлемі 44,6 баспа табақ, таралымы 1200 дана. Ғылыми қызметкерлерге, оқытушылар мен студенттерге арналған. Дереккөздер
Пеленгтегіш

Пеленгтегіш (Пелеигатор) объектінің (нысананың) бұрыштық бағытын (пеленгін) анықтауға арналган аспап (техникалық құрылғы); дыбыспен шамалау, гидроакустикалық (шулыпеленгатор, жылу-радиопеленгатор) станцияларының құрамды бөлігі. Пеленпеудін қолданатын өдістеріне (тәсілдеріне) байланысты пеленгтегіш визуалдык, акустикалық (гидроакустикалық), жылулық және радиопеленгатәрлық бәлып бөлінеді. Визуалды пеленгтегіш ретінде оитикалык аспаптар қолданылады. Акустикалық пеленгтегіш (дыбыс аулағыш) әуе кеңістігінде өздерінің жеке акустикалық сөулесінің тарауы бойынша өр түрлі объектілерді (нысаналарды) анықтауга арналады. Дыбыс қабылдағыштарга келетін дыбыс толкындарының немесе сәулелену карқынының келу уақытының айырмашылықтарын анықтайды. Жылжымалы объектінің пеленгін анықтаудың орташа қателігі 1 градус шамасын құрайды. Жылжымалы объектінің акустикалық сөулесін қабылдау қашықтыгы олардың сәулелену қарқынына, метеорологиялык жағдайларға, қабылдағыш аппаратураның сезгіштігіне байланысты және 12 километрден аспайды. Гидроакустикалык пеленгтегіш өздерінің акустикалык белгілері бойынша объектінің (жүзіп келе жаткан кеменің, белсенді өрекеттегі гидроакустикалык станцняның) бағыттарын іздеп аныктайды. Жылулык пеленгтегіш жылу сәулеленулері қоршаған фонның сәулеленуінен аспайтын объектіге қарайғы бағытты табады және аныктайды. Жылулық пеленгтегіш өр түрлі әскери объектілерді (ұшақтарды, кемелерді, танкілерді, артиллерияның атыс позицияларын), сондай-ак теңіз және ғарыш навигацияларын табуда қолданылады. Радиопеленгтегіш сәулеленуші негіздерге бағытталған синаттағы белгілерді, антенна арқылы қабылданатын багыттарды анықтауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Жол және орын ауыстыру

Жол және орын ауыстыру - Қандай да бір уақыт аралығында дене жүріп өткен траекторияның ұзындығы осы уақыт ішінде жүрілген жол деп аталады. Оны s әрпімен белгілеу келісілген. Қозғалыстағы дене әрқашанда белгілі бір бағытта қозғалады. Мысалы, дененің бастапқы орны А нүктесі болсын .Осы дененің белгілі бір Уақыт тан кейінгі В жаңа орнын, бізде В) нүктесін табу үшін, оның бастапқы орнын соңғы орнымен қосатын кесіндінің бағытын да білу керек. Дененің бастапқы және соңғы орнын қосатын осы бағытталған кесінді дененің орын ауыстыруы болып табылады. Орын ауыстыруды I әрпімен белгілейді және ол бастапқы нүктеден соңғы нүктеге қарай бағытталған деп есептеледі. Сонымен, дененің (немесе материялық нүктенің) орын ауыстыруы деп дененің бастапқы орнын оның келесі орнымен қосатын бағытталған кесіндіні айтады. Дененің орын ауыстыруын оның қозғалыс траекториясынан ажырата білу керек. Қозғалыс траекториясы мен орын ауыстыру бір-бірімен дәл келмеуі мүмкін. Мысалы, дене А нүктесінен В нүктесіне орын ауыстырғанда орын ауыстыру қозғалыс траекториясымен дәл келмейді. Әдетте, жүрілген жол орын ауыстырудың ұзындығынан үлкен болады, тек түзусызықты қозғалыс кезінде ғана орын ауыстыру мен траектория дәл келеді, яғни жолдың ұзындығы орын ауыстырудың ұзындығына (модуліне) тең болады. Сонымен, дененің кез келген уақыт мезетіндегі орнын табу үшін оның бастапқы орнын және сол уақыт мезетіне дейінгі орын ауыстыруын білу керек. Дереккөздер
Реактивті қозғалтқыш

Реактивтік қозғалтқыш — жұмыстық дененің бастапқы энергиясын сол дененің реактивтік ағынының кинетикалық энергиясына түрлендіру арқылы тарту күшін тудыратын құрылғы. Қозғалтқыш соплосынан жұмыстық дененің сыртқа қарай ағып шығуы нәтижесінде жұмыстық дене ағынының тербелісі түрінде реактивті күш пайда болады. Реактивтік ағынның кинетикалық энергиясына түрленетін энергия химиялық, ядролық, электрондық, т.б. болуы мүмкін. Қазіргі кезде реактивтік қозғалтқыштарда алғашқы энергия көзі ретінде көбінесе химиялық энергия пайдаланылады. Реактивтік қозғалтқыштың негізгі бөлігі — жану камерасы. Оның бір жағында жанған жұмыс денесі үдемелі жылдамдықпен (реактивтік ағын түрінде) ұшып шығатын сопло болады. Реактивті қозғалтқыштардан тарту күші жоғары турбореактивті қозғалтқыштың алғашқы сұлбасын орыс инженері Н. Герасимов ұсынған (1909). Олар ғарышқа массасы ондаған тоннадан асатын ғарыш кемелерін, басқа да қажет жүктерді жеткізу үшін қолданылады. Жұмыс істеу принципі Жоғарғы қысым және температурадағы газ жану камерасының алдыңғы камерасына сопло орналасқан артқы қабырғасына қарағанда көп қысым күшін тудырады. Сондықтан олар сопло арқылы үлкен жылдамдықпен сыртқа шығарылады да, ракетаны алға қарай қозғалысқа келтіреді. Реактивті қозғалтқыштардың класстары Реактивтік қозғалтқыштардың айналадағы ортаны жұмыс қажетіне пайдалану не пайдаланбауына қарай екі классқа жіктеледі: * Әуе реактивті қозғалтқыштар — жанармайдың атмосферадан алынатын оттегімен тотығу энергиясын қолданатын жылу қозғалтқыштары. Бұл қозғалтқыштарда жану өнімдері мен атмосферадан алынған ауаның басқа да компоненттері жұмыс денесі болып табылады. * Ракеталық қозғалтқыштар —жұмыс денесінің барлық құрушылары қозғалтқышпен жабыдықталған аппараттың бортында болады және кез келген ортада, соның ішінде ауасыз ортада жұмыс істей алады. Реактивті қозғалтқыштың құрылымдық бөліктері Кез келген реактивті қозғалқыштың кем дегенде екі құрылымдық бөлігі болуы керек: * Жану камерасы («химиялық реактор») — мұнда жанармайдың химиялық энергиясы бөлініп, газдардың жылулық энергисына айналады. Оның бір жағында жанған жұмыс денесі үдемелі жылдамдықпен (реактивтік ағын түрінде) ұшып шығатын сопло болады. * Реактивті сопло («газды туннель») — мұнда газдардың жылулық энергиясы кинетикалық энергияға айналады және газ жоғары жылдамдықпен шыққан кезде реактивті тарту күші пайда болады. Қозғалтқыш соплосынан жұмыстық дененің сыртқа қарай ағып шығуы нәтижесінде жұмыстық дене ағынының тербелісі түрінде реактивті күш пайда болады. Қолдану саласы Қазіргі заманда космосты игеру мақсатында, метеоролигялық мақсаттарда, түрлі радиустағы әскери ракеталарда қолданылады. Дереккөздер
Петр Яковлевич Чаадаев

Петр Яковлевич Чаадаев (1794-1856) - орыс жазушысы, философы, қоғам кайраткері. Орыс діни философияның негізін қалаушы. Чаадаевтың ғылыми-творчествалық кызметін негізінен үш кезеңге бөлуге болады: бірінші 1828 жылға дейінгі декабристік, екінші «Философиялық хаттар» циклін аяқтау (1836), үшіншісі өмірінің ақырына дейінгі кезеңдер. Өмірбаяны Ежелгі, Чаадаевтердің дворяндық отбасында дүниеге келген, нағашылары жағынан академик, тарихшы, 7 томдық «Ресей тарихы көне заманнан бүгінгі күнге дейін» еңбегінің авторы М. М. Щербатовтың немересі. Тым ерте жетім қалды – әкелі ол туғаннан соң бір жылдан соң, анасы 1797 жылы қайтыс болды. Оны және оның үлкен ағасы Михаилды, кішкентай кездерінде, Нижегород губерниясынан Мәскеуге княжна Анна Михайловна Щербатова алып кетті. Чаадаевтердің күтушісі болып олардың ағасы - — князь Д. М. Щербатов болды, Чаадаев оның үйнде өзінің алғашқы білімін алды. 1807—1811 жылдары Мәскеу университетінде оқыды, А. С. Грибоедов және болашақ декабристтер Н. И. Тургенев, И. Д. Якушкин, А. С. Пушкин сияқты тұлғалармен дос болған. Жеке тұлғасының мінездемесі Чаадаев «Философиялық хаттарын» жариялағанға дейін де қоғамда танымал тұлға болды. 1829—1831 жылдары өзінің басты шығармасын жазады— «Философиялық хаттар». Олардың бірі «Телескоп» журналында 1836 жылы басылып шықты. бұл шығармадан соң басшылық бірден қанағаттанбайды, себебі ол Ресейдің «әлемдік адам тәрбиесінен алшақтатылғандығы» туралы жазады. Журнал жабылып, Надеждин баспагері айдауға жіберіліп, Чаадаевты — «алжыған» деп жариялады. Н. Н. Раевского-үлкеннің қызы Екатерина оны (шамамен1817 жылы), ең әйгілі, шүбәсіз, талассыз, Петербургтегі барлық жастардың арасындағы ең жарқын тұлға болды деп сипаттайды. Білімділігімен қатар ол өте тәрбиелі, жағымды мінезді болатын (М.Жихарев сөзері бойынша). Оның достығын іздеп, достығымен мақтанатын. 1819 жылы Пушкин олмен Евгений Онегинді салыстырады, себебі өзінің батырын сол сияқты сипаттағысы келеді: «Екінші Чадаев, менің Евгенийім…». Оның дұшпаны болған Вигель оны «генийлікке таласқан жасөспірімдердің алғашқысы» деп сипаттаған. Шығармашылығы Чаадаевтің шығармашылығын түсіну үшін оның жеке тұлғасының басынан өткен дағдарыстарын есепке алу керек. «1823-ші жылдарға дейін Чаадаевте ең алғашқы рухани дағдарыс кезең болды - діни жағына қарай. Чаадаев, бұған дейін онсыз да көп оқыған мистикалық әдебиетке қызығып кетеді. Оған Юнг-Штиллинг шығармалары қатты ықпал етті. Оның денсаулығы тым қатты рухани қысымдылықтан қозғалып кетіп, оған денсаулығын қалпына келтіру үшін шетелге кетуге тура келді. Ол жақта1826-шы жылға дейін болды. (бұл оны өлімнен құтқарып қалды, себебі ол әйгілі декабристтермен жақындасты). Шетелден оралған кезінде Чаадаев тұтқындалып кетті, бірақ аз уақытта бостандыққа шығып, Мәскеуге қайтып келді. Бұл жерде ол өзінің екінші дағдарысын басынан өткізді. Дереккөздер • Бердяев Н. А. Русская идея. — СПб.: Азбука-классика, 2008. ISBN 978-5-91181-819-7 (Особенно Глава II). • Гершенсон М. О. Грибоедовская Москва. Чаадаев. Очерки прошлого. — М.: Изд-во МГУ, 1989. • Лазарев В. В. Чаадаев. — М.: Юридическая литература, 1986. — 112 с. — (Из истории политической и правовой мысли). — 25 000 экз. Дереккөздер
Пиротехникалық құралдар

Пиротехникалық құралдар — әр түрлі әсерлерді алу мақсатында (жарқыратқыш, өртегіш, дабылдық және т.б.) пиротехникалық бұйымдарды жарақтауға арналған механикалық қоспалар. Жанғыш заттар мен тотықтың қосындысы пиротехникалық құралдар қоспаларының негізі болып келеді. Әдетте, тотықтың орнына нитраттарды (тұздарды, азот қышқылдарын) және перхлораттарды (тұздарды, хлор қышқылдарын), темірлердің асқын тотығы мен тотықтарды қолдануға болады. Темір, алюминий, магний және олардың қорытпалары, фосфорлар, көміртектер (қара күйе, ағаш көмірі), күкірттер, орғаникалық заттар (бензол, толуол, бензин, мұнай, парафин және т.б.) жанғыш заттардың құрауыштары болып келеді. Бұдан басқа, пиротехникалық құралдарға әр түрлі қоспаларды тұздарды, жалынды бояғыштар, түрлі дабылдық түтіндер жасауға арналған бояғыштарды, Пиротехникалық құралдарға қажет механикалық қасиет беретін байланыстырушы қоспаларды, қоспаларды дайындау мен сақтаудың қауіпсіздігін қамтамасыз етуші флегматизаторлар мен стабилизаторларды қосады. Пиротехникалық әсер компоненттердің ұсақталу деңгейі мен мұқият араласуына, олардың тазалығына, Пиротехникалық құралдардың тығыздық деңгейіне, сондай-ақ бұйымдардың конструкциясына байланысты болып келеді. Әскери істердегі қолданылатын негізгі пиротехникалық құралдарға жарық бергіш, фотоқұрам, жарқырағыш, өртегіш және түтінді құралдар жатады. Сондай-ақ, пиротехникалық құралдар жалған нысаналарды жасау үшін және инфрақызыл жүйелерге (ракетаны бағыттау бастарына, қашыктық өлшегіштерге) снарядтардың жарылыстар мен зеңбірек атыстарын елестету үшін әскери жаттығуларда қолданылады. Сонымен қатар пиротехникалық бұйымдар (питопатрондар, тұтандырғыштар, баяулатқыштар, сақтағыштар, күшейткіштер, қашықтық шығырлар, қысымның оқ-дәрілік аккумуляторлары, пироқұлыптар, пироитергіштер және т. б.) әскери техникада кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Пеленгтеу

Пеленгтеу (Пеленгация) — техникалық құралдар көмегімен кандай да бір объектінің (нысананың) багытын (пеленгін) анықтау. Пеленгтеу мүмкіндігі қоршаған фондағы электрмагниттік немесе акустикалық тербелу спектріндегі объектінің (нысананын) контрастына себепші бәлады. Қолданылатын контрастың (тербелу спектрінің) физикалық табиғатына байланысты дыбыстык, визуалды, жылулық пеленгтеу және радиопеленгтеу түрлеріне бөлінеді. Дыбыс кәзін дыбыстық пеленгтеу (артиллерия зеңбірегінін атысы бойынша, сүңгуір кайықтардың өзгеше шуылы бойынша) өуе кеңістігінде акустикалық пеленгтегіштер, ал су ортасында гидроакустикалық (шулыпеленггегіш) станциялар арқылы жүзеге асады. Визуальдык пеленгтеу оптикалык аспаптармен жасалады. Қаркынды инфрақызыл (жьшу) сөулелерінің көзі (ұшақтар, кемелер және т.б.) болып келетін жьшу пеленгтеу (объектілері) ушін жылу иеленгтегіштері қызмет етеді. Радиоэлектрон|Радиоэлектронды]] құралдармен (РЭҚ) жабдықталған объектілерді (нысаналарды) пеленгтеу радиопеленгтегіштермен жүзеге асады және радионавигация деп аталады. Радиопеленгтеумен жер үсті және кемелік байланыс станцияларының, РЛС және т.б. өздерінің сәулелері бойынша РЭҚ түрған жерлерін анықтауға болады. Объектінін бағыты РЛС кәмегімен де анықталады. Сондай-ақ, визуальдық пеленгтеу және радиопеленгтеу жер үсті бағдарларының пеленгі бойынша кеменің (үшақтың) орнын анықтау үшін кеме жүргізуде және аэронавигацияда қолданылады. Дереккөздер
Реактивті қондырғы

Реактивті қондырғы (Реактивиая установка) — реактивті снарядтармен ұрыс жүргізуге арналған оқатар қару. Қондырғының негізгі бөлігі реактивті снарядтар қондырғыларына бағытталғышы бар ергенек болып саналады. Бағытталғыштар саны қондырғы қанша дүркін ататындығын анықтайды. Бағытталғышы бар ергенек автокөлік шассиінде немесе арнайы машиналарда орнатылады. Снаряд заряды электр тоғымен тұтандырылады. Снарядтар бағыттағыш анықтайтын бағыт пен қашықтыққа реактивті күш әсерімен ұшады. Жарылатын заряд кедергіге (жерге, танкіге, ағашқа, т.б.) соғылған кезде жарылып, қарсыласқа жарықшақты-фугасты соққы береді. Дереккөздер
Пиротехникалық құрам

Пиротехникалық құрам — әр түрлі заттар (магний, фосфор, аллюминий және т.б.) мен тотықтырғыштардың (хлорат, нитрат және т.б.) және цементтегіштердің (шеллак, канифоль және т.б.) қоспасы. Сонымен бірге оның құрамына жалынды бояйтын заттар, оның құрамының сезімталдығын төмендететін заттар және т.б. арнайы қоспалар да қосылады. Пиротехникалық қоспа жарық, сигнал беретін патрондар мен жарқырағыш және өртегіш оқтарда (снарядтарда) қолданылады. Дереккөздер
Шапада, чапада

Шапада, чапада ( — тақта, плита) — Бразилия таулы қыраттарындағы беткейлері биік, тік жарлы, төрткіл үстірттер. Кристалдық тау жыныстарының үстін жауып жатқан палеозой мен мезозойдың октас пен құмтастан тұратын тау жыныстары қабаттарын өзендердің тілімдеуі нәтижесінде түзіледі. Дереккөздер
Реактивтік снаряд

Реактивті снаряд — бас және реактивті деп аталатын негізгі екі бөліктен тұратын снаряд. Бас бөлігі нысананы жоюға арналған және төмендегідей бөліктерден тұрады: жарылғыш зарядтарымен жарақталған корпус және жарғыш. Снарядтың реактивті бөлігі снарядты жылжыту үшін және ұшу кезінде тұрақтылығын сақтау үшін колданылады. Ол реактивті камерадан, соплодан және тұрақтандырғыштан тұрады. Реактивті камера ұрыс (оқ-дәрі) зарядын орналастыру және ату кезінде оны жандыру үшін, ал сопло ұрыс заряды жанған кезде реактивті камерадан газдың өту жылдамдығын арттыру үшін қолданылады. Тұрақтандырғыш ұшу кезінде снарядқа тұрақты жағдай туғызу үшін қолданылады. Қолданылуына қарай реактивті снаряд жарықшақты және кумулятивті болып бөлінеді. Жарықшақты снарядтар қарсыластардың тірі күші мен атыс құралдарын жарылған снарядтың жарықшақтары арқылы жоюға арналады. Кумулятивті әсері бар снарядтар сауытты нысаналарымен (танк), өзі жүретін артиллериялық қондырғылар және т.б. күрес жүргізу үшін қолданылады. Реактивтік снаряд (Реактивный снаряд) — қозғалтқыштың реактивтік тартылысы есебінен нысанаға жіберілетін, дүркінді атыстың қазіргі заманғы жер үсті, авиациялық, және теңіздік реактивті жүйелерінің ұшу кезінде басқарылмайтын оқ-дәрілері. Ол ұрыстық, бөліктен, реактивті қозғалтқыштан және ұшуды тұрақтандыратын қондырғылардан (тіректен, иілген түтіктен) тұрады. Реактивтік снаряд арналуына қарай жарықшақты, жарықшақты-фугасты, кумулятивті, өртегіш, түтіндеткіш және т.б., ал тұрақтандыру тәсілі бойынша айналмайтын (қанатты) және айналмалы (турбореактивті) болып бөлінеді. Дереккөздер
Перископ

Перископ ( қараймын, жан-жақты байқаймын) — тасадан (окоптан, жертөледен), танкілерден, су үсті кемелерінің ішінен, перископтық тереңдіктегі сүңгуір қайықтардан бақылауға арналған оптикалық аспап. Перископ артиллериялық, танкілік, жаяу әскерлік (окоптық) және кемелік түрлерге бөлінеді. Перископ бақылау объектісінен келетін жарық сәулені шағылыстыратын және сындыратын және оны бақылаушының көзіне беретін оптикалық жүйесі бар монокулярлық немесе бинокулярлық көру дүрбісі пішінінде жасалады.Перископтың құрылғы бөлшектері мен оптикалық сипаттамасы қондырылған орны мен көру дүрбісінің ұзындығына байланысты. Перископтың негізгі көрсеткіштері: перископ, ұлғайтқыш және көру алабы болып келеді. Көптеген перископтардың айнала шолуға, жергілікті жердің бұрыштарын көлденең және тік өлшеуге, бақыланатын объектіге дейінгі қашықтықты анықтауға мүмкіндік беретін арнайы құрылғылары болады. Сүңгуір қайықтардың өте күрделі перископтары нысана мен кашықтыққа пеленгті анықтауға, ауаны бақылауға, сүңгуір қайықтың су бетіне шықпай-ақ орнын анықтау үшін көкжиек үстінен жұлдыздардың биіктігін өлшеуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Реактивті сопло

Реактивті сопло (қақпақ тұмсық) (Реактивный сопло) — реактивті қозғалтқыштың бір бөлігі болып саналатын қондырғы. Шыққан газ ағынының реакциясын қолдануға арналады. Реактивті сопло — отын жаққандағы жылу энергиясының өнімдерін газ ағынының кинетикалық энергиясына, яғни қозғалыс энергиясына айналдыратын қозғалтқыштың элементі болып саналады. Реактивті сопло үш бөлімнен тұрады: тарылатын, тоғысу және кеңейетін бөлім. Реактивті қозғалтқыштарда бір камерада орналасқан бір немесе бірнеше реактивті сопло болады. Жоғарғы статистикалық және газодинамикалық жүктемелер мен газ температурасы бірнеше мыңдаған градусқа жеткенде тұмсық мойыны эрозияға (бүлінуге) ұшырайды. Сондықтан реактивті сопло ыстыққа төзімді құрышты айырықша нығыздалған материалдармен қосу арқылы дайындалады. Дереккөздер
Георгий Иванович Челпанов

Георгий Иванович Челпанов (1862-1936) - орыс философы, психологы. Психологияда эмпирикалық жан және тән шендестігінің теориясын дамытқан, Челпановтың пікірінше жалпы психологияның саласы қандай да болмасын философиядан бос болуы керек; психологияға марксизмді енгізуге қарсы болған. Челпанов логика мен психология оқeлықтары бойынша танымал автор. Басты еңбектері: «Ми және жан», 1900; «Кеңістікті қабылдауға байланысты мәселелер» 1-2 т, 1896-1904; «Экспериментальді психологияға кіріспе». Дереккөздер
Авангардизм

, Супрематизм]] Авангардизм, авангардшылдық ( — алғы шептегілер) — қалыптасқан қағидалар мен дәстүрден, өмір бірқалыптылығынан алшақтай отырып, көркем мәдениетті жаңғыртпақ болған мәдени ағым. Авангардизм XIX ғ. аяғы мен XX ғ. 60—70 жылдарында өрістеді. Ол модернизмнің тым өсерленген бағыты ретінде қалыптасты. Авангардизмнің басты мәнісі—мәдени мирасқорлықтың маңызын кемітіп, «мәңгі құндылықтар» деген ұғымды қайта қарау. Авангардизмнің пайда болуына философияда постклассикалық ағымның (Шопенгауэр, Ницше, Бергсон, Хай-деггер, Сартр т.б.) ықпал етуі; психологияда — фрейдизм мен психоанализдің қалыптасуы, лингвистиканың мәдениеттанулық деңгейде көрінуі; еуропаорталықтық принциптен бас тартып, шығыстық мәдениеттерге, дінге назар аудару; теософия, антропософия жаңа эзотериялық ілімдердің жандануы үлкен әсерін тигізді. Авангардизм ұғым-терминін өнертануда алғашқы рет қолданысқа енгізген француз көркем өнер сыншысы Т. Дюре болды. Авангардизм өкілдері өнерді өмірден айырып қарап, оның әлеуметтік маңызын жоққа шығарды, өнердің ерекше эстет, табиғатын әсіреледі. Реализмді теріске шығарғандардың барлығы өздерін «авангардшылар» қатарындамыз деп есептеді: тарихи-мәдени маңыздылығы бойынша авангардизмнің екі бағытын айыруға болады: ғаламдық және шағын аумақты. Соңғылары өздерінің жеке ізденістері мен тәжірибелері арқылы жалпы авангардизмнің ықпалын күшейтті. Авангардизм өнердің әр саласында өзінше көрініс тапты: театрда реалистік декорация абстракті конструкциямен алмастырылды, қойылымның шарттылығына, еркіндігіне ерекше назар аударды (Б. Брехт, Вс. Мейрхольд, Е. Вахтангов т.б.); әдебиетте (А. Бехер, П. Элюар, М. Пруст, Ф. Кафка, Э. Ионеско т.б.) жаңа рәміздік-шарттылық тәсілдер кеңінен қолданылды; бейнелеу өнерінде (П. Пикассо, М. Шагал, С. Дали, Маттисс т.б.) абстракшылдықтың, дадаизмнің, сюрриализмнің, конструктивизмнің т.б. тәсілдері алдыңғы қатарға шықты; музыкада, әсіресе, таспаға жазып алу және электронды синтезатордың пайда болуы, оны XX ғ. ырғақтарына сәйкестендірді; сәулет өнеріндегі авангардизм стиліндегі ғимараттар адамзат қиялының нәтижесі ретінде көрініс тапты. Ғасыр басында авангардизм бағыты қаншама әділ сынға ұшырағанымен, өзінің мәдени құндылығын жоғалтпады. Дереккөздер
Борис Николаевич Чичерин

Чичерин Борис Николаевич (1828-1904) - орыс құқық философы, белгілі гегельяндық, позитивтілік және мистикалықка қарсы, өзінің дәуіріндегі ағартушы радикалдарға қарсылығы жеміссіз болды. Гегельдік диалектиканың бірқатар нускауларын кайта караған. Дінді философиядан жоғары қойған. Чичерин - орыс тарихнамасында кұкықтық мектептің бастамаларының бірі болған. Дереккөздер
Планер (ұшу аппараты)

Планер ( қалықтау) — ауадан ауыр моторсыз ұшу аппараты. Әуедегі планер өз салмағының әсерінен көлбеу траекториямен төмендейді (қалықтайды). Атмосферада өрлемелі ауа тасқыны болған жағдайда қалықтау мүмкіндігі туады, яғни биіктікті жоғалтпай немесе биіктікке көтеріле ұшу. Планерді ұшыру ұшаққа тіркеу арқылы жүзеге асырылады. Планердің ұшақ сияқты фюзеляжы, қанаттары, құйрықтіреуі болады. Оған ұшуы мен қонуы үшін әдетте арнайы шаңғы немесе дөңгелекті шасси орнатылады. Орын саны бойынша планер бір, екі және көп орынды болып, ал арналуы бойынша — оқулық, жаттығулық (спорттық) болып бөлінеді. Дереккөздер
Агрегаттау

Агрегаттау - #агрегаттың құрастыру әдісі (мысалы бульдозер, топырақ қопсытқыш т.б. аспалы жабдықты өнеркәсіп тракторы); #бірін-бірі ауыстыра алатын әмбебап тораптардан және агрегаттардан бұйымдарды жинақтау әдісі. #берілген экономикалық құбылыстар мен үрдістерді біртұтас жиынтық ретінде жалпылама түрде көрсету жəне біріктіру. Агрегатталған өлшемдер нарықтық жағдаятты жəне оның өзгерісін сипаттайды (пайыз мөлшерлемесінің деңгейі, жалпы ұлттық өнім, жалпы ішкі өнім, бағалардың жалпы деңгейі, инфляция деңгейі, жұмыссыздық деңгейі жəне т.б.). Дереккөздер
Плацдарм

Плацдарм ( — әскерге арналған алаң) — #Бір мемлекеттің екінші мемлекетке шабуыл жасау мақсатында пайдаланатын аймағы. #Әскерлердің су бөгетінен өтіп, шабуылмен алған немесе қорғана отырып, кейін шегінгенде қолға ұстап қалған жері. Плацдармды ұстап тұру және оны кеңейту негізгі күштердің су бөгетінен өтуін, олардың шабуылды одан әрі жүргізуін қамтамасыз етеді, келесі шабуылды жасауға қолайлы жағдай туғызады. #Теңіз десанты күшімен теңіз жағалауында басып алынған аймақ, Бұл плацдарм негізгі десант күшін түсіруді және оның келесі шабуылын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Пневматикалық мылтық

Пневматикалық мылтық — спортта қолданылатын қару түрінің бірі. Оның оғы тығыз ауаның қысымымен атылады. Пневматикалық тапаншалар да болады.Көптеген құрылымдарда атушының өзі поршень серіппесін қысады, шүріппені басып тартқанда, поршень қозғала, оқтан ұңғысымен аралас камерада ауа қысымын туғызады, нәтижесінде атылады. Оқ есебінде бытыра немесе арнайы қорғасын оқ қолданылады. Дереккөздер
Пьер Шаррон

Пьер Шаррон (1541-1603)- француз теологы және философы; Монтеняның досы, оның скептикалық көзқарасы өте ықпал жасаған. Ол былай есептеген, ақыл мен шынайы адамгершілік біріксе, күнделікті тіршіліктің сырына үңіледі, үйренеді, содан келіп «proud'homie», нәтижесінде ақыл тоқтайды, сол арқылы өз тағдырын өзі шешеді. (атараксия). Дереккөздер
Подполковник

Подполковник — әскери атақ. Подполковниктің атқаратын қызметтері: полк командирінің орынбасары, полк штабының бастығы, жеке батальон командирі, әскери-теңіз күштерінде подполковник атағына сәйкес атақтар: 2-рангілі капитан, 2-рангілі инженер-капитан, инженер-подполковник. Подполковник атағы қазіргі кезде көптеген шетел армияларында да бар. Дереккөздер
Альберт Швейцер

Швейцер Альберт (1875-1965) - неміс-француз протестанты, теологы, дәрігер және мәдени философиясының өкілі. 1913-1917 жылы және 1924 жылдан «зәңгілік доктор» Ламбареннің Габонында болған; 1952 жылы Нобель сыйлығының лауреаты атанған. Швейцер адам әлемді тануға таным арқылы емес, қобалжу арқылы тезірек жетеді деп айтқан. Адам өмір сүру талабының тірегі ретінде Декарт: «өзімнің болуы - өмір, өмір сүрудің - өзі өмір». Дереккөздер