Ирандағы наразылықтар (2025–2026)

2025 жылғы 28 желтоқсаннан бастап Иранның бірнеше қаласында Ислам Республикасы үкіметіне деген кең ауқымды наразылық пен тереңдеп келе жатқан экономикалық дағдарыс аясында жаппай демонстрациялар басталды. Бастапқыда инфляция, азық-түлік бағасының өсуі және иран риалының күрт құнсыздануына байланысты наразылықтан туындаған шерулер көп ұзамай қолданыстағы режимнің аяқталуын талап еткен кең ауқымды қозғалысқа ұласты. Бұл қозғалыс Махса Әминидің өлімінен кейін болған 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан бергі Ирандағы ең ірі қоғамдық толқуларға айналды. Наразылықтар толқыны елдегі экономикалық жағдайдың күрт нашарлауынан туындады. 2025 жылғы қазанда инфляция деңгейі 48,6%-ға жетіп, желтоқсанда 42,2% болды, бұл халықтың күнкөріс шығындарын айтарлықтай арттырды. 2026 жылғы 6 қаңтарда наразылықтарды басуға көмек көрсету үшін Иранға Ирактағы шииттік жасақтардың шамамен 800 мүшесі жіберілгені хабарланды. Бұл шешім ирандық полицияның қарусыз, қарапайым азаматтарға қарсы күш қолдану туралы бұйрықтарды орындамауы мүмкін деген алаңдаушылықпен байланысты болуы ықтимал. Алғышарттар Ирандағы экономикалық дағдарыс 2024 жылдан бастап Иран экономикасында инфляцияның күрт өсуі, ұлттық валютаның құнсыздануы және энергетикалық тапшылық байқалды. Бұл электр энергиясы мен газдың жиі үзілуіне әкеліп, Иран президенті Масуд Пезешкианның көпшілік алдында кешірім сұрауына себеп болды. Сонымен қатар Иран өзінің негізгі одақтастарының бірі саналатын Асад режимінің құлауымен байланысты халықаралық ықпалының айтарлықтай төмендеуін бастан өткерді. 2025 жылдың соңғы айларында Иран экономикасы валюта бағамының бұрын-соңды болмаған өсуіне тап болды: иран риалы АҚШ долларына шаққанда шамамен 145 000 томанға дейін құнсызданды. Елдің мемлекеттік статистика орталығы 2025 жылғы желтоқсанда инфляция деңгейі 42,2%-ды құрағанын хабарлады, бұл қараша айымен салыстырғанда 1,8%-ға жоғары. Сонымен қатар Ирандағы наразылық көңіл күйі саяси жемқорлықпен де байланыстырылып, демонстранттар билікті авторитаризмге және ішкі қажеттіліктердің орнына «Хезболла » мен «ХАМАС » сияқты прокси-топтарды қолдауға басымдық берді деп айыптады. Басылымда билікті құлатуға шақырған үндеулердің естілгені, сондай-ақ үкіметтің диалогқа шақыруларына сенімсіздік танытылғаны, бұл үндеулердің өзімшіл әрі алдамшы деп қабылданғаны да хабарланған. The Atlantic басылымының жазуынша, наразылықтардың саяси сипаты наразылық білдірушілердің Иранның жоғарғы көшбасшысы Әли Хаменеиге қатысты «Диктаторға өлім» деген ұрандар айтуынан айқын көрінді. Сондай-ақ олар 2024 жылы тиімді басқару мен реформалар уәделерімен сайланған Масуд Пезешкианға деген сенімінен айырылғанын көрсетті, себебі оның билігі кезінде су мен электр энергиясының шектелуі орын алып, интернетке қойылған цензураны жою жөніндегі уәделер орындалмаған. Жомхури көшесінде дүкен иелеріне экономикалық жағдайға наразы басқа азаматтар да қосылды. Басқа өңірлерде де, соның ішінде Иранның түрлі қалаларында темір саудасымен айналысатын кәсіпкерлер ұлттық валютаның құнсыздануына наразылық ретінде дүкендерін жапты. Наразылықтар басталған тұста иран риалының бағамы АҚШ долларына шаққанда рекордтық ең төмен деңгейге — 1,45 миллион риалға дейін құлдырап, кейін қысқа уақытқа 1,38 миллион риалға дейін сәл нығайды. Иран-Израиль соғысынан бері риал шамамен 40 пайызға құнсызданды, бұл ішінара АҚШ санкцияларына байланысты мұнай табысының азаюымен түсіндіріледі. Жылдық инфляция деңгейі 42,2 пайызды құрады. Наразылықтар алғаш рет Тегеранның орталығындағы электрондық тауар сататын дүкен иелерінің дүкендерін жабуынан басталды. Наразылыққа шыққандардың негізгі талаптары валюта бағамын тұрақтандыру, саудагерлердің экономикалық қиындықтарын шешу, бизнес үшін болжамды орта қалыптастыру және нарықтағы құбылмалылық салдарынан туындайтын шығындардың алдын алу болды. 29 желтоқсан: Наразылықтар екінші күніне ұласып, Тегеранның әртүрлі аудандарына, соның ішінде Үлкен базарға (Grand Bazaar) тарады. Саудагерлер мен дүкен иелері кәсіптерін жауып, риалдың бұрын-соңды болмаған деңгейде құнсыздануына, сондай-ақ валюта мен алтын бағасының күрт өсуіне қарсы көшеге шықты. Наразылық білдірушілер сатып алу қабілетінің төмендеуін және өмір сүру құнының қымбаттауын алға тартып, экономикалық жағдай мен үкіметтің басқару саясатына қарсылықтарын білдірді. Әлеуметтік желілерде тараған бейнематериалдар Лалезар, Чахарсук және Жомхури көшелері маңында жиналулардың жалғасқанын көрсетті, қатысушылар негізінен бейбіт сипатта болып, үкіметтің экономикалық саясатын сынға алған ұрандар айтты. Тегерандағы Үлкен базардың саудагерлері наразылықты бір күн бұрын бастаған электрондық тауарлар сатушыларына қосылды. Наразылықтар Иранның басқа қалаларына да таралды. 2025 жылғы 29 желтоқсанға қараған түні Иранның бірнеше өңірінде, соның ішінде оңтүстіктегі Кешм аралында, сондай-ақ солтүстіктегі Зенджан мен Хамаданда наразылықтар тіркелді. Шерушілер жоғарғы көшбасшыны сынға алған ұрандар айтты, соның ішінде Кешм аралында «Диктаторға өлім», ал Зенджанда «Сейед Әли [Хаменеи] биыл құлатылады» деген сөздер естілді. 30 желтоқсан: Наразылықтардың үшінші күніне қарай ереуілдер мен қауіпсіздік шаралары кеңейе түсті: Тегеранның Шуш және Молави аудандарында, сондай-ақ Исфахандағы Нақш-е Жахан алаңында дүкендер жабылды. Тегеран, Машһад қалаларында және Хадже Насир университеті аумағында қауіпсіздік күштерінің күшейтілген түрде шоғырландырылғаны хабарланды. Үкімет тарапынан «суық ауа райы мен энергия тапшылығы» себептерімен Тегеран облысын қоса алғанда, 11 провинцияда уақытша жабулар енгізу туралы шешім қабылданды. Қауіпсіздік күштері Хамаданда наразылық білдірушілерге оқ атты, ал Тегеран мен Малардта көзден жас ағызатын газ қолданылды. 31 желтоқсан: Наразылықтың төртінші күні Исфахан, Керманшах және Фаса қалаларының тұрғындары жиналды. Фасада адамдар губернатор кеңсесінің алдында ірі митинг өткізсе, Керманшахта базарлар толықтай ереуілге шықты. Мәліметтерге сәйкес, полиция наразылық білдірушілерге қарсы оқ-дәрі және көзден жас ағызатын газ қолданған. Сонымен қатар, Ширванда жұмыс істеп жүрген және зейнеткер мұғалімдер Білім басқармасының алдына жиналды. Керманшахта Фердоуси алаңынан гаражға дейінгі аумақта (шамамен 8 километр) қауіпсіздік күштері орналастырылып, олардың айтарлықтай көп шоғырланғаны байқалды. Фасада губернатор кеңсесінің алдындағы наразылық кезінде Мехди Самавати есімді бір адамның қаза тапқаны туралы хабар тарады. Алайда жартылай ресми Mehr News Agency Фаса губернаторының бұл ақпаратты жоққа шығарғанын хабарлады. Лорестан провинциясының Кухдашт қаласында өткен наразылық кезінде наразылыққа қатысушы Әмірхисам Ходаярифард ирандық қауіпсіздік күштерінің қызметкері атқан тапаншадан басына тиген оқтан қаза тапты. Үкімет «суық ауа райын» сылтау етіп, елдің көп бөлігінде жалпыұлттық деңгейде кәсіпорындар мен мекемелердің жұмысын толық тоқтатуға бұйрық берді. Алайда кейбір сарапшылар бұл шараның шынайы мақсаты наразылықтарды басу болғанын атап өтті. Жұмысты тоқтату Иранның 31 провинциясының 21-інде енгізілді. Қаңтар 1 қаңтар: Наразылықтардың бесінші күні Тегерандағы орталық жеміс-көкөніс базарының жұмысшылары мен қызметкерлері жұмысты тоқтатып, тарату тізбегін үзу арқылы жалпыұлттық көтеріліске қосылды. «Жігермен білесіңдер, қолдаңдар, қолдаңдар» деген ұрандатқан наразылар ереуілдерді кеңейту арқылы өзгерістерге деген ұлттық ерік-жігерді күшейтуге саудагерлер мен жалпы жұртшылықты шақырды. Полиция қызметкерлері демонстранттарды тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданды. Хабарламаларға сәйкес, 2025 жылғы 31 желтоқсанда ұсталған Тегеран университетінің Құқық және саяси ғылымдар факультетінің факультет кеңесінің хатшысы әрі университеттің факультет кеңесінің мүшесі Сарира Карими 2026 жылғы 1 қаңтарда босатылды. Мәліметтерге сәйкес, наразылық білдірушілер Марвдашта қаласында жиналып, Ислам Республикасы үкіметіне қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Бұл — қан жылы, Сейед Әли құлатылады» деген сөздер болды. Машһадта наразылар Сағди метро станциясының маңына жиналды, онда тәртіпсіздіктерге қарсы полиция күш қолдану арқылы жиналғандарды таратуға әрекет жасады. Захедан мен Тегеранда наразылықтар қайтадан жанданды. Қауіпсіздік күштері қолынан қаза тапқан наразыларды жерлеу рәсімдері Фуладшахрда, Кухдаштта және Марвдаштта өтті, бұл кезде қатысушылар үкіметке қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Хаменеиге өлім» деген айқайлар да болды. Кухдашттағы Ходаярифардты жерлеу рәсімі кезінде Басидж және КСИР күштері тас лақтырып, ұрандатқан жұрттың қысымымен рәсім аумағынан қуылды. Ходаярифардтың әкесі оның ұлы Басидж мүшесі болмағанын растады. 3 қаңтар: Наразылықтар алдыңғы күндермен салыстырғанда географиялық ауқымы мен қатысушылар саны жағынан анағұрлым кең болды, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің қатысуы да күшейтілді. 3 қаңтарда Иранның жоғарғы көсемі Әли Хаменеи жауап қатты. Ол «Біз жауға мойынсұнбаймыз» деп мәлімдеп, «тәртіпсіздікке қатысушыларды орнына қою керек» екенін айтты. Сол күні АҚШ Мемлекеттік департаменті наразылық білдірушілердің жерлеу рәсімдерін күшпен басып-жаншу әрекеттерін айыптаған мәлімдеме жасады. Cloudflare компаниясы Ирандағы интернет-трафиктің 35%-ға төмендегенін хабарлады. Сонымен қатар, ирандық интернет қолданушылары желінің жиі үзіліп, байланыс жылдамдығының айтарлықтай баяулағанын мәлімдеді. 4 қаңтар: Тегерандағы Үлкен базарда қауіпсіздік күштерінің қатысуы айтарлықтай күшейтілді. Иранның кемінде 20 ірі қаласы мен шағын елді мекендерінде наразылық акциялары мен ереуілдер өтті. АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп қосымша наразылық білдірушілер қаза тапқан жағдайда Иран билігі «өте қатаң соққыға ұшырайтынын» мәлімдеді. 5 қаңтар: Тоғызыншы күні наразылық акциялары Иранның барлық өңірлерінде жалғасты. Тегеранның Бағ-е Сепахсалар ауданында «Хаменейге өлім» деген ұрандар естілді. Тегеран университеті маңында арнайы күштер жоғары дайындық режиміне көшті, ал Марвдашхт сияқты қалалардан жаппай ереуілдер туралы хабарлар түсті, онда қарсылық күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды. Ясудж қаласында қауіпсіздік күштері губернаторлық ғимаратының алдында жиналған ұсталғандардың отбасыларына қарсы тұрды. Мәліметтерге сәйкес, наразылықтар Иран халқының наразылығы аясында Саман, Сангсар және Кушк сияқты шағын қалаларға да жеткен. Бұған дейін аталған қалалардан бөлек, елдің басқа да бірқатар өңірлерінде наразылықтар тіркелді. Олардың қатарында Чахармахал және Бахтиари уәлаятындағы Саман, Семнан уәлаятындағы Сангсар, Захедан, Карадждағы Фардис, Фарс уәлаятындағы Мешкан, Мамасани аймағындағы Нурабад бар. Сонымен қатар Казвин, Хамадан, Илам, Машһад, Нейшабур, Абаде, Бушехр, Баболь, Боджнурд, Исфахан уәлаятындағы Кушк, Маркази уәлаятындағы Шазанд, сондай-ақ солтүстіктегі Решт пен Сари қалаларында да шерулер өтті. Хабарларға сәйкес, бұл өңірлерде наразылық білдірушілер қоғамдық орындарға жиналып, ұрандар айтып, Хаменей билігіне наразылықтарын білдірді. Бұл бүкіл ел көлеміндегі толқулардың жалғасып жатқанын көрсетті. 6 қаңтар: Бірлескен мәлімдемеде Ирандағы күрдтердің бірқатар ірі саяси ұйымдары, соның ішінде Иран Күрдстанының демократиялық партиясы (KDPI), «Комала», Революциялық еңбекшілер қауымдастығы, Күрдстан еңбекшілер қауымдастығы, «Хабат» ұйымы, Күрдстан бостандық партиясы (PAK) және Күрдстанның еркін өмір партиясы (PJAK) наразылық акцияларын қолдайтындарын білдіріп, Ирандағы күрдтерді ереуілдер мен демонстрациялар өткізуге шақырды. Сол күні Иранның күрдтер қоныстанған өңіріндегі Абданан және Малекшахи қалаларынан қауіпсіздік күштері толықтай шегініп, қалалар іс жүзінде наразылық білдірушілердің бақылауында қалды. Тегерандағы Үлкен базарда наразылық білдірушілердің отырыс акциясы өтті. Кейін қауіпсіздік күштері көзден жас ағызатын газ қолдану арқылы отырыс акциясын таратты. HRANA ұйымының бағалауынша, он күн ішінде наразылықтар 27 провинциядағы 88 қалада орналасқан 285 жерде өтті, сондай-ақ 22 жоғары оқу орнында акциялар тіркелді. Наразылық ұрандары экономикалық, әлеуметтік және саяси сипаттағы талаптардың кең ауқымын қамтыды. Human Rights Activists News Agency дерегінше, наразылық акциялары елдің 31 провинциясындағы 111 қалада орналасқан 348 нүктеде өткен. Сондай-ақ агенттік 45 университеттің наразылықтарға қосылғанын хабарлады. Талдау 4 қаңтарда The New York Times басылымының хабарлауынша, Иранның ресми тұлғалары, соның ішінде сыртқы істер министрі Аббас Арақшы, үкіметтің «тірі қалу режимінде» тұрғанын мәлімдеді: ел билігі экономикалық мәселелерді кері бұруда да, АҚШ немесе Израиль тарапынан болуы мүмкін әскери шабуыл қаупіне қарсы әрекет етуде де елеулі қиындықтарға тап болған. Наразылықтар басталғаннан кейін Масуд Пезешкиан екі рет шұғыл кеңес өткізді. Оның кейбір кеңесшілері одан жоғарғы көшбасшы Хаменейдің рөліне қатысты ашық сын айтуға шығуды ұсынған. 5 қаңтардағы Foreign Policy басылымындағы талдау 2025–2026 жылдардағы наразылықтардың Махса Әминиге байланысты 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан бірқатар қырынан ерекшеленетінін атап өтті. Атап айтқанда, 2025–2026 жылдардағы наразылықтар географиялық тұрғыдан әлдеқайда кең ауқымды болып, тек ірі қалалармен шектелмей, шағын қалалар мен елді мекендерді де қамтыды. Сонымен қатар, қатысушылар құрамы да кеңейді: қозғалысқа студенттер, жұмысшылар, әйелдер және этникалық азшылық өкілдері тартылды. Талдауда халықаралық жағдайдағы айырмашылықтар да маңызды фактор ретінде көрсетілді. Авторлардың пікірінше, Дональд Трамптың болжап болмайтын саясаты және халықаралық құқықты ашық түрде бұзуға дайын екендігі Джо Байден әкімшілігінің ұстанымынан айқын ерекшеленеді. Бұған қоса, Асад режимінің құлауы Иранның өңірлік тірегінің әлсіреуіне алып келгені атап өтілді. 2026 жылғы қаңтардың басында The Times басылымы барлау деректеріне сүйене отырып, Иранның рухани көсемі Әли Хаменеи қауіпсіздік күштері наразылық білдірушілер жағына өтіп кетуі мүмкін деген жағдайда елден кетуге арналған дайын қашу жоспары болғанын хабарлады. Мәліметке сәйкес, бұл жоспар Хаменеи мен оның шамамен жиырмаға жуық жақын серігі мен отбасы мүшелерін, соның ішінде ұлы Моджтаба Хаменеиді қамтыған және оларды Мәскеуге эвакуациялауды көздеген. Израиль барлау қызметінің бұрынғы офицері Бени Сабтидің айтуынша, егер Хаменеи елден кетуге мәжбүр болса, Мәскеу оның ықтимал саяси баспана ретінде таңдайтын негізгі орны болар еді. Халықаралық реакция : : 2026 жылғы 5 қаңтарда АҚШ президенті Дональд Трамп Ирандағы жағдайға қатысты мәлімдеме жасап, егер Иран билігі бейбіт наразылық білдірушілерге қарсы қару қолданса, Америка Құрама Штаттары оларға қолдау көрсетуге дайын екенін айтты. Оның сөзінше, АҚШ «әрекет етуге дайын және толық жауынгерлік әзірлік жағдайында» тұр. 10 қаңтарда Трамп тағы бір мәлімдеме жасап, «Иран халқы бұрынғыдан да айқынырақ еркіндікке ұмтылып отыр» деп атап өтті және АҚШ-тың көмек көрсетуге әзір екенін мәлімдеді. : : Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху ауыр экономикалық жағдай аясында билікке қарсы наразылық акцияларын жалғастырып жатқан Иран азаматтарына қолдау білдірді. Дереккөздер