kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бағалау микроскобы

Бағалау микроскобы - бұрыш өлшейтін геодезиялық аспап — теодолитгің есеп алу құрылғыларының бір түрі. Осы күнгі теодолиттер есеп алу тетіктеріне қарай: бағалау микроскобы, шкалалы микроскоп, оптикалық микрометрлер болып бөлінеді. Бағалау микроскобында горизонталь және вертикаль дөңгелектеріндегі есептер бір ғана штрих — индекс арқылы бағаланып алынады. Дереккөздер
Бағдарланбаған фотоплан

Бағдарланбаған фотоплан - геодезиялық пункттерге бағдарланбаған жер бетінің фотобейнесі. Бағдарланбаған фотоплан аэрофототүсірістер мен стереотүсірістер нәтижелерін өндегенде жиі қолданылады. Дереккөздер
Бағыт көрсеткіш

Бағыт көрсеткіш Тау-кен қазбаларын үңгілеуде кеңістікте бағдарланған бағытты бекітуге арналған жарық проекциялық аспап. Қолданылатын жарық көзі бойынша бағыт көрсеткіштер шампалық және лазерлік болып бөлінеді. Шампалық бағыт көрсеткіштер қызу лампысынан, конденсордан, сәулелену аясының үшбұрыш кабырғасының ұзындығы. Бағыт көрсеткіш ұзындығы жарық қашықтық өлшеуіштермен 1-класс тораптарында 1:400 000-нан, ал 2-класс тораптарында 1:300 000-нан I кем емес дәлдікпен өлшенуі мумкін. Дереккөздер
Байджерахтар

Байджерахтар (сахаша) - көп жылдық тау жыныстарының тараған аудандарында кездесетін мұзды-тоңды грунттардан тұратын күмбез тәрізді төбелер. Ұзындығы 20 м-ге дейін, биіктігі 3—4 м, кейде 10 м-ге дейін болады. Борпылдақ шөгінділерден (шымтезек және тағы да басқалары) түзілген. Қазба мұздардың біркелкі ерімеуінің салдарынан пайда болады да, ұзақ уақыт сақталмайды. Дереккөздер
Байланыстар географиясы

Байланыстар географиясы - барлық деңгеңдегі шаруашылыктың аумақтық құрылымындағы байланыс түрлерінің (пошта, телеграф, телефон, радио, теледидар және тағы да басқалары) орны мен рөлін зерттейтін географияның бөлімі. Жалпы және аймақтық Байланысты географиясы, байланыстын жеке түрлерінің географиясын қамтиды. Дереккөздер
Байрақтар

Байрақтар — Ресейдің еуропалық бөлігінің орманды дала және далалы аудандарындағы (Орта Орыс және Еділ маңы қыраттарында, Украинаның Донбасс және тағы да басқалары төбелі жер бедері тараған аумақтарда) өсімдіктер өсетін құрғақ жыралар мен сайлар. Көбінесе эрозияға қарсы маңызы бар жапырақты ормандар (емен, шаған, үйеңкі, жөке ағаштарынан тұратын) өседі. Дереккөздер
Бағытжол торабы

Бағытжол торабы - бағытжолдық түсірулерді жүргізу үшін алдын ала жасалған тораптар. Топографиялық, геологиялық, тағы да басқалары карталарды жасауда, толықтыруда, сонымен қатар белгіленген контурлар мен заттарды геодезиялық тірек пункттеріне байланыстыруда және жер бетінің ұзын бөліктеріндегі табиғи құбылыстардың динамикалық өзгерістерін зерттеуде арнайы бағытжол тораптары жасалады. Дереккөздер
Бағытжолдық түсіру

Бағытжолдық түсіру - жер бетін жеке бағытжол торабы арқылы келе жатып картаға түсіру. Бағытжолдық түсіруде аспаптық (мензулалық, тахеөметриялық, аэрофототопографиялық, тағы да басқалары) немесе көзмөлшерлік түсірулер арқылы планшетке бағытжол торабының бейнесі және бағытжоддың екі жағының ситуапиясы мен жерінің бедері бейнеленеді. Дереккөздер
Базис жазықтығы

Базис жазықтығы - суретке түсіру базисі өтетін кез келген жазықтық базистік болып есептеледі. Проекциялайтын негізгі жарық сәулесі арқылы ететін базис жазықтығын негізгі базистік жазықтық дейді. Стереожұптың суретте бір-бірімен беттесіп жататын екі базис жазықтығы болады. Дереккөздер
Байр

Байр (түрікше байир — төбе, төбешік) — құмды шөлдер бедерінің түрі; ойпаңдармен алмасып отыратын тығыздалған төбелерден тұрады. Орталық Азиядағы Такла-Макан шөлі мен Маңғыстау үстіртіне және Џстіртке тон. Байрлар "адыр" деғен ұғымға жақындау келеді. Дереккөздер
Байырғы жаға сызығы

Байырғы жаға сызығы - құрлықтың аласаруының (биіктеуінің) немесе теңіз деңгейінің көтерілуінің (төмен түсуінің) салдарынан қазіргі кездегі теңіз көтерілуі зонасынан жоғары немесе төмен тұрған (орналасқан) теңіздің жаға сызығы. Морфологиялық жағынан бедердің байырғы жағалық пішіндерінің кешенімен көзте түседі. Дереккөздер
Байырғы мұз басу

Байырғы мұз басу - Жер тарихындағы, негізінен, соңғы төрттік дәуірдегі кең байтақ аумақты басқан, кейін мұздық түзілімдерін (морена, кам, оз және тағы да басқалары) қалдырған мүздықтарға тән мұз басу. Бұдан да бұрынырақ (жоғары протерозойда Солтүстік Америкада, Африкада, Аустралияда, карбонның соңында пермьнің басындағы байырғы Гондвана материгінде) болған мұз басулардың іздері бар (нығыз- далған) мұздық шөгінділері — тиллиттер. Дереккөздер
Байырғы платформа

Байырғы платформа - қатпарлы іргесі кембрийге дейінгі түзілімдерден, ал шөгінді қабығы фанерозой және соңғы кембрий шөгінділерінен тұратын платформа (мысалы, Шығыс Еуропа және Сібір платформасы). Дереккөздер
Байырлы таулар

Байырлы таулар - қатпарланудың байырғы дәуірінің бірінде (альпілікке дейін) пайда болған және кейін қайталанған ортогенездердің әсерінен бірнеше рет күрделіленген таулар, қатпарлы құрылымдар. Морфологиялық жағынан байырғы таулар ең жаңа және қазіргі тектоникалық қозғалыстармен жасаруы да мүмкін (мысалы, Байкал тау атырабы). Дереккөздер
Баланстық әдістер

Баланстық әдістер- географияда — геожүйелердің дамуын заттардың, энергияның және тағы да басқалары кірісі мен шығысын салыстыру аркылы зерттеуге және болжауға мүмкіндік беретін әдістердің жиынтығы. Баланстық әдістердің негізіне жүйе ауқымында ресурстар қозғалысының немесе оның қоршаған ортамен өзара әрекеттерінің сандық бағасы (өндіруі - тұтынуы, сырттан әкелінуі — сыртқа тасьшуы, активі - пассиві және тағы да басқалары) көрсетілген баланс (баланс матрицасы, үлгісі) жатады. Баланстық әдістер зат айналысын, жылудың, ылғалдың, азықтың баланстарын анықтаған кезде физикалық географияда көп пайдаланылады. Дереккөздер
Баргузин

Баргузин — Байкал келінің орта бөлігінде Баргузин өзенінің аңғары жағынан, көбінесе түнде соғатын борлар типтес жергілікті суық шығыс немесе солтүстік-шығыс желі. Жылдамдығы 20 м/с-ке дейін, ұзақтығы бір тәулікке дейін болады. Әсіресе, күзде өте күшті соғады. Дереккөздер
Бароградиенттік ағыс

Бароградиенттік ағыс - теңіздің (мұхиттың) әр түрлі атыраптарында атмосфера қысымының біркелкі болмауынан туындайтын судың қозғалысы. Мысалы, бір ауданда атмосфера қысымының 1 мбар-ға артуы су деңгейінің 1 см-ге төмендеуіне апарып соғады да, су екінші ауданға ауысады. Дереккөздер
Бастапқы жазық

Бастапқы жазық - 1) геологиялық тұрғыдан алғанда жақын арада суының тартылуынан (жағалау маңындағы құрлық текгоникалық көтерілгенде немесе суқойма деңгейі төмендеген кезде) құрғаған және континенттік денудация процестерінен шамалы өзгерген теңіз немесе көл түбінің тегіс жазығы. Әдетте, горизонталь жатқан теңіздік немесе көлдік шөгінділерден құралған (мысалы, Каспий маңы ойпаты, Љлі қолтық ойпаты); 2) жақын арада кейін шегінген аңғарлық мұздықтын орнында қалыптасқан, негізінен, мореналық және флювиогляциялық түзілімдерден құралған жазық. Дереккөздер
Басты өзен

Басты өзен, негізгі өзен - тікелей мұхитқа, теңізге, көлге құятын немесе кейде құмдар мен батпақтарда ізсіз жоғалатын өзен. Љзен жүйесіндегі өзендер арасындағы ең ұзын, ең кең арналы және ең мол сулы өзен болып табылады. Дереккөздер
Басты парралельдер

Басты парралельдер (жанама, кима) — картаның басты масштабы сақталатын географиялық параллельдер. Мысалы, азимуттық проекцияларда басты бір параллель, параллель, цилиндрлік проекцияларда екі немесе бір (экватор) параллель болады. Дереккөздер
Басты шептер

Басты шептер - метеорологияда — негізгі (зоналық) географиялық типтердің ауа массаларын бөліп тұратын шептер. Мысалы, арктикалық ауаны қоңыржай ендік ауасынан (арктикалық шеп), қоңыржай ендік ауасын тропик ауасынан (полюстік шеп), тропик ауасын экватордың ауасынан (тропиктік шеп) бөлетін шептер. Дереккөздер
Батиграль

Батиграль - мұхиттағы сублитораль мен абиссаль зоналарының аралығында орналасқан, шамамен, материк беткейіне сәйкес келетін (терендігі 200 м-ден 3000 м-ге дейін) терендік зона. Жарығы аз, температурасы төмен, суы тұзды болып келеді. Дереккөздер
Батиметриялық карталар

Батиметриялық карталар (Батиметрические карты) — терендіктердің белгілерімен толықтырылып отыратын изобаттар арқылы су (теңіз бен мұхит) түбінің бедерін бейнелейтін карталардың бір түрі. Су түбі бедерінін бояуы терендік сатылары бойынша беріледі. Дереккөздер
Ардагер—жәрдем

"Ардагер—жәрдем" - қоғамдық қор. 2004 жылы құрылған. Басшысы — Қ. Ордабаев. Соғыс жөне еңбек ардагерлеріне, күн көрісі төмен, асыраушысы жоқ жалғызбасты қарттарға қор тарапынан көмек береді. Аудандық ардагерлер кеңесімен бірлесе отырып, емдеу-сауықтыру орындарында қарттардың тегін тынығуына жағдай жасайды, олардың құқықтарын қорғайды. Дереккөздер
Ардагерлер саябағы

Ардагерлер саябағы - демалыс орны. 2004 жылы 9 мамырда, бұрынғы демалыс паркін қайта қалпына келтіру негізінде ашылған. 3000-нан аса әр түрлі ағаш көшеттері, гүлдер отырғызылған. Саябақ ауласында 500 кісілік "Арыстанбаб "мешіті орналасқан. Ардагерлер саябағында ардагерлердің демалуына, жүріп-тұруына колайлы жағдай жасалған, кымызхана бар. Саябақтың орталығына 2004 жылы 8 мамырда Ұлы Отан соғысы құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды. Дереккөздер
Бедер кешені

Бедер кешені, морфологиялық кешен — бедердің генетикалық байланыстағы пішіндерінің заңды үйлесімі. Мысалы, мұздықтық (карлар, трогтар, моренаның әр түрлі типтері) және тағы да басқалары Терминді орыс географы И.С. Щукин ұсынған (1934 ж.). Дереккөздер
Бедер кинематикасы

Бедер кинематикасы(грекше кіпета) — жер бетінің ең жаңа өзгерістерін зерттейтін геоморфологияның бөлімі. Мақсаты — жер қыртысының тік қозғалыстарын, жыралардың тереңдеу жылдамдығын, атыраудың қабатталып өсуін анықтау және тағы да басқалары Бедер кинематикасы терминін орыс геоморфологі А.С. Девдариани ұсынды (1950 ж.). Дереккөздер
Бедер қимасының биіктігі

Бедер қимасының биіктігі - картадағы тізбектелген негізгі екі горизонтальдар биіктіктері мәндерінің айырмасы. Бедер қимасының биіктігінің мәні жергілікті жердің еңістік бұрышына және жатыс шамасына байланысты болады және сі = а формуласымен анықталады. Жазық және тау алды аудандары үшін шекті кеңіс бұрышын 45°-қа тең, ал карта масштабындағы мүмкін жатысты 0,2 мм-ге тең деп қабылдаса, Бедер қимасының биіктігі 1:10 ООО масштабтағы топографиялық карта үшін 2 м (келесі масштабтағы картамен байланысы ескеріліп, 2,5 м қабылданған), масштабтары 1:25 ООО болғанда — 5 м, 1:50 000 болғанда — 10 м және 1:100 000 болғанда — 20 м болады. Дереккөздер
Кальдералық мұздық

Кальдералық мұздық - жанартау кальдерасында (төбе ойыстарында) орналасқан бір немесе бірнеше бөлектенген тілдері бар мұздық. Кальдералық мұздықтың су шығыны осы тілдер арқылы, сондай-ақ кальдера ішінде жанартау жылуының осерінен мүздықтың еруінен болады. Кальдералық мұздық - жанартау аудандарындағы ең ірі мұздықтар, оларда мұздың қалыңдығы кальдераның терендігіне байланысты жүздеген метрге жетуі мүмкін. Дереккөздер
Камералық жұмыстар

Камералық жұмыстар - далалық өлшеулерді өңдеу, дәлдігін бағалау және графикалық құжаттама жасау жөніндегі жұмыстар кешені. Камералық жұмыстар, әдетте, өндірістік үй-жайларда атқарылады. Камералық жұмыстар қатарына: теодолиттік, * полигонометриялық жүріс пункттерінің координаталарын есептеу, * тахеометриялық жүрістердің нәтижелерін өңдеу, * тау-кен графикалық құжаттамаларының сызбаларын толықтыру және т.б. жатады. Каминалар - жартасты таулардағы тар және тік жарықтар. Дереккөздер
Кампос, кампус

Кампос, кампус (португалша сатро - дала, жазық) — Бразилияның жазық тауларындағы саванналардың жергілікті атауы. Қызыл латеритті топырақтарда аласа (2—3 м) ағаштар мен бұталар аралас өсетін қатты шымдық дақылдар басым келеді. Дереккөздер
Конструкциялық география, конструкциялық географиялық бағыт

Конструкциялық география, конструкциялық географиялық бағыт - географиядағы өзекті проблемаларды шешу барысында, пайдаланудағы геожүйелердің кұрылысы мен дамуының негізгі заңдьшықтарын іздеуге бағытталған іргелі әзірлемеге коса, жаңа жүйені қайта құрумен және құрас- тырумен айналысатын конструкциялық әзірлемені қамтитын ғылымның толық циклі. Конструкциялық география ұғымы колданбалы география ұғымына қарағанда едәуір кең мағынада болды, себебі ол геожүйелер дамуының негізгі заңдылықтарын іздеуге бағытталған іргелі зерттеулерден бастап, ірі шаруашылық саласы жобаларының (мыс., Үлкен Қарақұм, Ертіс—Қарағанды каналдары) техникалық-экономикалық негіздемесін кұруға дейінгі зерттеулердің бүкіл циклін қамтиды. Дереккөздер
Конвергенцияның тропикаралық зонасы

Конвергенцияның тропикаралық зонасы - екі Жарты шардың паcсаттарының арасындағы немесе пассат пен муссон арасындағы не екі Жарты шардьщ циркуляциялық жүйелерінің арасындағы өтпелі зона. Ол ауа ағысының конвергенциясымен, яғни желдің бәсеңдеуімен және ағыс сызықтарының қосылуымен сипатталады. Дереккөздер
Арынды су мұнарасы

Арынды су мұнарасы - архитектуралық ескерткіш. Темір станциясында, вокзал ғимараты кешенінің құрамына кіреді. 20 ғ. бас кезінде тұрғызылған. Жоспары бойынша екі кабаттан тұрады. 8 кырлы бұл мұнара екі катарлы биік шығыңкы іргеге кірпішпен еріледі де, үстіңгі жағы ағашпен көтеріледі. Төбесі ағашпен сегіз жағынан еңістетіле жабылған. Кірпішпен өрілген бірінші қабат қасбетінің бір-біріне қарама-қарсы екі бұрыштарының қыры төрт карсы кермеге бекітілген; жоғары жағы ілменақыштармен әшекейленген; кіретін арқа ойығы сандрик пішінді кірпіш ою- өрнектермен безендірілген. Екінші қабаты тек ағашпен көтерілген, төменгі жағы тігінен, үстіңгі жағы көлденеңінен қойылған тақтайлармен қапталған. Ернеулік ағашына геометр ою- өрнек түсірілген. Бірінші қабатта машина бөлімшесі жұмыс істеген. Екінші қабатқа адамдар металл саты арқылы көтерілген. Мұнда су сақтайтын резервуар орналаскан. Дереккөздер
Хүсейiн Атсыз

Хүсейін Нихал Атсыз (түркше: Hüseyin Nihal Atsız) (12 қаңтар 1905 ж., Кадыкөй - 11 желтоқсан 1975 ж., Стамбұл), түрік жазушысы, ақын, тарихшы және идеолог. Неждет Санчардың ағасы, Рыза Нурдың "саңлақ баласы және мирасқоры. Түркі Бірлікшісі және Тұраншы деп есептеледі. Ол Исламды сынап, оны «Арабтар, арабтар үшін жасаған дін» деп анықтады. Мектепте еңбекқор оқушы болған Атсыз, кейін әскери оқуға түседі. Түркішілдік идеясымен осы оқу орнында танысады. Түркішілдік идеясының маңызды адамдарының бірі Зия Гөкалыптың өлімінен кейін Түркішілдік идеясына қарсы болған шәкірттермен қақтығысады. Осы оқу орнында Арап нәсілді командирге сәлем бермегені үшін оқудан шығарылады. Түркияда «Атсыз Ата», «Атсыз Бек», «Көкбілге» сияқты есімдермен еске алынған Атсыз XX ғасырда Түркішілдік-Тұраншылық пікірлері үшін үлкен қиындықтарды басынан өткізген. Түркия Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүріктің өлімінен кейін басшылыққа келген Исмет Инөнү, Түрікшілік-Тұраншылық әрекетіне қарсы болады. Осы кезеңде Хүсейін Нихал Атсыз, Инөнүнің бұл әрекетіне қарсы шығады. Осы оқиғалардың нәтижесінде Инөнү тарапынан – Атсыз бен Сабахаттин Али деген коммунист жазушымен арасында болған дау сылтауратылып – басқа түрікшілермен бірге түрмеге қамалып, азап шеккен. Барлық азап пен қуғын-сүргіндерге қарамастан Атсыз өз пікірлерінен бастартпаған. Қасындағы аз ғана Түркішіл-Тұраншылармен бірге Түрік елдерінің дұшпандарына қаламымен қарсы тұрған. Көптеген кітаптар мен романдар жазып, журналдар шығарған. Дүние жүзіндегі барша түрік халықтардың бірігуін қалаған Хүсейін Нихал Атсыз, 1975 жылдың 11 желтоқсанында өмірден өткен. «Жолдардың соңы» атты өлең жинағы бар. Көптеген ғылыми кітаптар жазған. Сондай-ақ, «Көк бөрілердің өлімі», «Көк бөрілердің тірілуі», «Рух адам», «Ессіз қасқыр», «З Витамині», «Жағымпаздар түні» сияқты романдар жазған. көздері
Коммерциялық география

Коммерциялық география - жеке елдер, дүние жүзі аймақтары және бүкіл Жер шары ауқымында коммерциялық іс-қимылдың қажетіне сәйкес географиялық мәліметтерді жинап, жүйелейтін экономикалық географиядағы бағыт. Коммерциялық география XVIII ғасырда пайда болды. Дереккөздер
Кольматаж

Кольматаж (, — толтыру, үйінді) — # өзендердің атыраулары мен жайылмаларында, теңіз маңы ойпаттарда калқыма тосқын тұнбаларының табиғи шөгуі; # ұсақ түйіршікті өзен және көл шөгінділерін пайдалану арқылы топырақты құрғатып, оның құнарлылығын арттыру үшін топырақ бетін көтеру және тегістеу; # каналдардың, бөгендердің, тоғандардың түптері мен қабырғаларындағы қуыстарға ұсақ сазды немесе лайлы бөлшектердің қапталу процесі. Дереккөздер
Дәметкен Досмұханқызы Сүлейменова

Сүлейменова Дәметкен Досмұханқызы (15 шілде 1953 жыл, Алғабас ауылы, Жымпиты ауданы, Батыс Қазақстан облысы) - тарих ғылымдарының кандидаты (2004), доцент, Алаштанушы-ғалым, Жаһаншатанушы, "Ж.Досмұхамедов атындағы "Қайраткер" қоғамдық қорының төрайымы. 1971-1976 жылдары Батыс Қазақстандағы А.С. Пушкин атындағы педагогика институтының «Тарих және педагогика» факультетінде оқыған. 1976-1980 жылдары жалпы білім беретін «Айдархан» орта мектебінде, 1980-1984 жылдары М.Өтемісұлы атындағы мектепте мұғалім болып істеген. 1984-2002 жылдары Ж.Досмұхамедов атындағы колледжде оқытушы және бірлестік меңгерушісі болып қызмет атқарған. 2004 жылы «Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. «Жаһанша елі» (2004) атты әдістемелік оқулықтың және 30-дан аса ғылыми мақалалардың авторы. 2007 жылы «Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы - өлке тарихының құрамдас бөлігі» атты монографиясы жарыққа шықты. Қазір Орал қаласындағы Батыс Қазақстан гуманитарлық академиясында оқытушы. Дереккөздер
Сырдария облыстық қазақ съездері

Сырдария облыстық қазақ съездері. 1917 жылдың 2-5 тамызы аралығында Сырдария аймағына қатысты Түркістан аймағы қазақ-қырғыздарының съезі өтті. Съез төрағасы М.Тынышбаев болды. Съезде көтерілген негізгі мәселелер - Ресейдің қазіргі жағдайы; жалпы қазақ съезіне көзқарас; Ресейдегі мемлекет билеу түрі және келешектегі Түркістанды басқару мәселесі; жер, су және және қоныстанушылар мәселесі; азық-түлік, мал шаруашылығы және отын мәселелері; земство; мектеп мәселесі; халық соты; рухани-діни іс; баспасөз; Бүкілресейлік Мұсылман Кеңесіне және оның атқару комитетіне көзқарас; Жетісудағы қырғыздардың жағдайы; «Бірлік туы» одағы; 2-ші Бүкілресейлік ауылшаруашылығы санағы; жер комитеттері; әйел мәселесі; Құрылтай жиналысы туралы; ұлттық қазына мәселелері. Сырдария облысына қатысты келесі съез 8-11 казан аралығында Бүкілресейлік Құрылтай жиналысынаөз депутаттарын белгілеу мақсатымен өтті. Бұл съезді С.Лапин және Садыққожа ұйымдастырды. Дереккөздер
Талап ұйымы

«Талап» ұйымы - Түркістан республикасында (Ташкент) 1922 жылы 4 желтоқсанда ресми ашылған мәдени-ағарту ұйымы. Өз кезінде «қауым» деп аталған. Төрағасы - Халел Досмұхамедұлы, мүшелері: А.Шмидт, И.Тоқтыбайұлы, М.Тынышбаев, М.Әугюв, Қ.Тыныстанұлы. Ұйым Жарғысын жасауға Х.Досмұхамедұлы, А.Шмидт, Ә.Диваев, Мағжан Жұмабаев, К.Жәленов, Н.Архангельский қатысқан. «Талап» Ташкентте қазақ мәдениеті мен әдебиетіне, тарихына қатысты дәрістер, басқосулар, пікірталастар ұйымдастырып отырған. 1923 жылы 16 наурызда Алматыда ұйым бөлімшесін ашқан. Бүған да мынандай тарихи белгілі түлғалар кірген: И.Арабаев, Б.Сүлеев, Қ.Басымұлы, Ж.Бәрібайұлы, Қ.Сармолдаев, Ш.Сарыбайұлы, А.Розыбақиев. Қиын жылдары «Талап» елшілдік істі жалғап, дамытуға үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Армиял Тасымбеков

Армиял Тасымбеков - 1930-жылдардағы саяси куғын-сүргін құрбандары туралы сериялық зерттеу мақалалар жазған көсемсөзші. 1953 жылы Жаркент ауданында дүниеге келіп, 1999 жылы Алматыда қайтыс болған. Көбіне газет- журналдар мен теледидарда жұмыс істеген. Өмірінің соңғы жылдары [http://www.enu.kz/kz/#.UKNr_ocz3JM Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде] де қызмет атқарды. Баспасөзде адам тағдыры мен өнер әлемі туралы эссе, мақалалар жазып тұрды. «Жазығы не еді апалардың?» атты мақалалар топтамасы Алматыдағы жастардың «Өркен» газетінде жарық көрді. Осының негізінде деректі фильм де түсірді. 1994 жылы «Жалын» баспасынан «Жан дауысы: АЛЖИР архипелагі» атты кітабы жарияланды. Дереккөздер
Сейітмұхамет Тәбәрікұлы

Сейітмұхамет Тәбәрікұлы - тарихшы, ғалым-зоотехник. Ол Семей облысының Қайнар ауылында дүниеге келген. Ұзақ жылдар Абай, Ақсуат, Аягөз, Шұбартау аудандарында басшылық қызметтер атқарған. Ардақты Алаш арысы, қажырлы қайраткер Мәннан Тұрғанбайұлының өмірі мен қызмет жолы, шығармашылық мұрасы жөнінде 1999 жылы «Мәннан Тұрғанбаев» деген кітабы шықты. Бұл кітабы қайта өңделіп, толықтырылып, 2002 жылы «Қайран, Мәннан» деген атпен жарық көрді. Бұл кітапта Мәннан Тұрғанбайұлының өмірі мен шығармашылығы жөніндегі құнды деректермен бірге Шәкәрім, Мұхтар Әуезов т.б. тұлғалардың Алашқа қатысы нақты мәліметтермен берілген, сондай-ақ қозғалысқа байланысты беймәлім деректер келтірілген. С.Тәбәрікұлы «Жанақ ақын», «Замана ағысы» деген еңбектердің авторы. Дереккөздер
Мақсат Тәж-Мұрат

Мақсат Тәж-Мұрат - әдебиеттанушы-ғалым, эссеист. Филология ғылымдарының кандидаты. 1959 жылы Атырау облысы Жылой ауданы Төлес ауылында туған. ҚазҰУ-ды бітірген. Республикалық баспасөз құралдарында жауапты қызмет атқарған. Әл-Фараби атындағы ҚазҮУ-дың доценті. Қазір «Ана тілі» ұлт апталығы газетінің бас редакторы. Бірнеше кітаптың және мақалалардың авторы: «Шәңгерей: жасампаздық өмірі» (1998), «Батыс Алашорда: библиографиялык сөздік тәжірибесі» (2003). Алашорданың Батыс бөлімі туралы зерттеулер жұргізген. Алаш қайраткерлері А.Абылаевтың, Қ.Асановтың, Ғ.Әлібековтің, Ғ.Есшғұловтың, К.Жәлшовтің, А.Мәметовтің, Н.Ипмағамбетовтың, С.Қаратілеуовтің т.б. өмірбаяндарын жазған. Дереккөздер
Теңдік серіктестігі

«Теңдік» серіктестігі - Семейде 1917-1918 жылдары «Сарыарқа» газетіне құрылтайшы, демеуші болған серіктестік. Бұл кезде серіктік қаржысы қайырымды байлардың, ұлт болашағын ойлаған оқығандардың, тіпті шәкірттердің ортаға салған ақшасынан да құралған. Газеттің жылдық бағасы - 6 сом, жарты жылдық бағасы - 3 сом 25 тиын болған. Дереккөздер
Түркістан және қазақ мұсылмандарының съезі

Түркістан және қазақ мұсылмандарының съезі - 1917 жылы 17-20 қыркүйек аралығында Ташкент қаласында өтті. Съезге Түркістан облыстарымен бірге Орал, Торғай облыстарынан делегаттар катысты. Мұнда Түркістан және Қазақстан мұсылмандарының басын біріктіретін саяси партия құру туралы мәселе көтерілді. Ондай партия құруға шешім қабылданып, оны «Мұсылмандар одағы» - «Иттифок-и-Муслимун» деп атау ұйғарылды. Дереккөздер
Түркістан мұсылмандарының IV төтенше съезі

Түркістан мұсылмандарының IV төтенше съезі 1917 жылы 27 карашада Қоқан қаласында ашылды. Оған Түркістан аймағының әр бөлігінен келген 300-дей өкіл қатысты. Мұнда «Түркістан территориялық автономиясы» (Түркістан мұхтарияты) жарияланды және оның Халық кеңесі сайланды. Түркістан автономиясының төрағалығына М.Тынышбаев, министрлер болып Мұстафа Шоқай, Ш.Шахиахметов, А.Қожанов, Ә.Оразайұлы, Х.Ағаев т.б. сайланды. Халық кеңесі төрағалығына С.Лапин бекітілді. Дереккөздер
Оңтүстік Судан

Оңтүстік Судан (, — транскр. Джануб ас-Судан) — Шығыс Африкадағы мемлекет. Елордасы — Джуба қаласы. Шығысында Эфиопиямен, оңтүстігінде Кения, Уганда және Конго Демократиялық Республикасымен, батысында Орталық Африка Республикасымен және солтүстігінде Судан Республикасымен шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі 2011 жылдың шілденің 9 күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады. Әкімшілік бөлінуі Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді. Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген): * Батыс Экватория (79 319 км²) * Батыс Бахр-әл-Газаль (93 900 км²) * Батыс Жоғарғы Ніл (35 956 км²) * Вараб (31 027 км²) * Джонглий (122 479 км²) * Жоғарғы Ніл (77 773 км²) * Көлді (40 235 км²) * Орталық Экватория (22 956 км²) * Солтүстік Бахр-әл-Газаль (33 558 км²) * Шығыс Экватория (82 542 км²) Халқы Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға жуығы негроидтық нәсілділер. Тарихы 2003- 2004 жылы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер Судан үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4 -інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. Табиғаты Саяси жағдайы Сыртқы саясат Қарулы күштері Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған. Қоғам Экономикасы Энергетикасы Мәдениет және қоғам Дереккөздер
Арыс қоры

"Арыс" қоры, Репрессияға ұшыраған қазақ зиялыларының мұрасын зерттейтін коғамдық "Арыс" қоры — қоғамдық бірлестік. 1992 жылы ресми тіркелген, құрылтайшы-президенті — Ғ.Әнес. "Арыс" қоры жазықсыз жазаланған біртуар қайраткерлердің мұрасын жинап, жарыққа шығарады; ескерткіш, мүсіндерін жасап, музейлерін жабдықтайды; қайырымдылық көрсетеді. Қор жанындағы "Арыс" баспасынан 60-қа жуық төл еңбек тұңғыш жарияланды. "Арыс" қорында бірнеше салалық, аймақтық энциклопедиялар ("Батыс Қазақстан облысы", "Жетісу", "Северо- Казахстанская область", т.б.) дайындалды. Солардың бірі — "Отырар" энциклопедиясы. Дереккөздер
Бедердің аласаруы

Бедердің аласаруы – 1) денудациялық процестердің әсерінен жер бетінің мүжіліп темендеуі; 2) географиялық циклдің соңғы сатысында сынық шөгінді тау жыныстарының тұтас жамылғысының біртіндеп жылжуы. Дереккөздер
Бедердің денудациялық пішіні

Бедердің денудациялық пішіні — денудация процестерінің нәтижесінде түзілген бедер пішіндерінің жиынтығы. Қарапайым және еңселі денудациялық пішіңдер деп ажыратады. Бедердің қарапайым денудациялық пішіндері үгілу өнімдерінің гравитациялық араласы және жазықтық шайылу арқылы жойылуының нәтижесінде пайда болады. Бедердің еңселі денудациялық пішіндері экзогендік процестердің жиынтық әрекетінің нәтижесінде түзіледі, мысалы, қыратты тау террасалары, денудациялық жазықтар, пенеплендер және тағы да басқалары Бедердің жер беті денудациялық пішіндерінен басқа су асты пішіндері де болады, мысалы, су асты сырғымалар, аңғарлар және тағы да басқалары. Дереккөздер
Бедердің қызылсу мұздық пішіні

Бедердің қызылсу мұздық пішіні (Наледные формы рельефа) - пайда болуы мен дамуы судың қатуы мен қызылсу мұзының бұзылуымен байланысты жер бетінің немесе қызылсу мұзы бетінің пішіндері. Көп жыл бойы қатып жатқан тау жыныстарынан тұратын таулы аудандарда, Ресейдің солтүстік-шығысында, Саха Республикасының оңтүстігінде, Алтайда, Саянда, Аляскада кездеседі. Дереккөздер
Бедердің қырлары

Бедердің қырлары - бедердің пішінін өздерінің қиюласуымен шектеп тұратын әр түрлі дәрежеде бүгілісі мен құламасы бар жер бетінің қарапайым бөліктері. Мысалы, пайда болуы бойынша әр текті террасалык алаң және террасаның бұлтығы. Дереккөздер
Бедердің оң пішіндері

Бедердің оң пішіндері, Бедердің дөңес пішіндері - құрлықта да, теңіз түптерінде де кездесетін биіктігі, ауданы және пайда болуы әр түрлі жер бетінің көтеріңкі телімдері. Бедердің оң пішіндеріне тау жоталары (олардың ішінде су асты жоталары), кырқалар, тау жұрнақтары, жанартаулық конустар мен төбелер, тағы да басқалары жатады. Мөлшері 10—100 мың км²-ден (таулы жүйелер мен таулы атыраптар) бірнеше м-ге немесе см-ге дейін (көмпиме төбешіктер, төмпешіктер) ауытқиды. Дереккөздер
Бедердің өрлей дамуы

Бедердің өрлей дамуы - масштабы бойынша денудация факторларының бедерге нивелирлеуші әсерінен басым, тез тектоникалық көтерілу жағдайындағы бедердің даму сатысы. Ол өзендердің қарқынды шаюымен, беткейлердің абсолют және салыстырмалы биіктіктерінің және қуламалығының өсуімен сипатталады. Бедердің өрлей дамуы кезінде ойпанды беткейлер, өзеннің терең аңғарлары пайда болады, жер беті тілімденуінің жиілігі артады. Бедердің өрлей дамуы мен "бедердің аласара дамуы" терминдерін неміс ғалымы В. Пенк ұсынды (1924 ж.). Дереккөздер
Бедердің тегістелуі

Бедердің тегістелуі, плантация - көтерілу аумақтарындағы денудациялық процестер мен төмендеу аумақтарындағы аккумуляция процестерінің қосарласа осер етуінің нотижесінде бедердің контрастылығының азаюы. Дереккөздер
Бедердің жаңаруы

Бедердің жаңаруы - аңғарлардың күрт тереңдеуінен, беткейлер еңістігінің және биіктік көрсеткіштерінің артуынан байқалатын бедер контрастылығы мен тілімденуі. Қарқынды тектоникалық көтерілу немесе эрозия базисінің төмендеуі салдарынан болады. Кейде климат жағдайларының күрт өзгеруі (жауыншашын мөлшерінің едәуір артуы) де себепші болуы ықтимал. Дереккөздер
Бедердің жетілгендігі

Бедердің жетілгендігі - бедер дамуындағы геоморфологиялық циклдің бас кезінен кейінгі және тозған шағының алдындағы сатысы, яғни, оның ең тілімденген және ең бөлшектеніп жайпақталған кезеңі. Дереккөздер
Бедердің жікқабаттылығы

Бедердің жікқабаттылығы (ярустылығы) — тау биіктеген сайын бедер типтерінің ретті ауысымы. Бедердің жікқабаттылығы көбінесе климат жағдайларының өзгеруімен байланысты; ландшафтылардың биіктік белдеулігінің және кандай да бір белдеуде оған тән бедер пішіндері мен бедер түзуші процестердің басымдау болуының негізгі себепшісі. Мысалы, нивалдық зона бедердің мұздық пішіндерінің және нивация процестерінің дамуымен сипатталса, төмен жатқан альпілік, субальпілік және таулы-орманды белдеулер бедердің эрозиялық пішіндерінің және өзен эрозиясының таралуымен сипатталады, ал беткейлердің төменгі бөліктерінде және олардың етектерінде (аридті климаттық жағдайларында) адырлардан, құрғақ атыраулардан және басқа түзілімдерден тұратын эрозиялық-аккумуляциялық бедер қалыптасады. Бедердің жікқабаттылығы таулардың қалыптасу тарихымен тығыз байланысты (мысалы, бедердің өрлей және аласара дамуы кезеңдерінің алмасуына сәйкес келетін әр биіктікте орналасқан әр жастағы тегістелу беттерінің қалыптасуы). Дереккөздер
Бедердің қондырма пішіндер

Бедердің қондырма пішіндері - борпылдақ шөгінділерді бедердің тек ойпаңдарына ғана емес, жердің еңістігіне қарсы таси алатын қасиеті бар мұздықтың, желдің және басқа да агенттердің материалды байырғы бедердің үстіне апаруынан пайда болған бедердің аккумуляциялық пішіні. Мысалы, Валдай қыратының мореналық төбелі-қырқалы бедері, құрлық бетінің немесе суқойма түбінің терендігі, ауданы және пайда болуы әр түрлі ойпаң бөліктері. Ойпаңдар, қазаншұңқырлар, аңғарлар, каньондар және тағы да басқалары жатады. Олардың өлшемі жүздеген мың км²-ден (ірі мүхиттық қазаншүңқырлар) Дереккөздер
Бедердің энергиясы

Бедердің энергиясы - бедердің тілімделу дәрежесі, яғни әлеуеттік қарқындылығының немесе әр түрлі бедер түзуші процестердің көрініс беру мүмкіндігінің морфометриялық көрсеткіші. Бедердің вертикаль бойынша ең жоғарғы және ең төменгі нүктелерінің арақашықтығы және оның горизонталь тілімденуі есепке алынады. Дереккөздер
Бедердің эрозиялық пішіндері

Бедердің эрозиялық пішіндері — негізінде тұрақты және уақытша ағын сулардың қиратқыш (эрозиялық) әрекетінен қалыптасқан бедер пішіндерінің жиынтығы. Эрозиялық тауларды, өзен аңғарларын және террасаларды, шатқалдарды, жыраларды, жырмаларды, тағы да басқалары ірі және ұсақ пішіндерді қамтиды. Дереккөздер
Бедерлі карталар

Бедерлі карталар (Карты рельефные) — жер бедерінің үш өлшемдік көлеміндегі бейнесін көрсететін карталар. Мұндай карталарда вертикаль масштаб горизонталь масштабпен салыстырғанда 2-10 есе үлкейеді. Бұл қағида Жердің және тағы да басқалары аспан денелерінің глобустарының бедерлерінде қолданылады. Бедерлі карталарды пластикалардан, катырмалардан, гипстен жасайды. Дереккөздер
Бэдлэнд

Бэдлэнд (ағылшынша, жаман жерлер) - жауын-шашын көп жауатын кезде уақытша ағатын өзендердің эрозиялық әрекетінен өте тілімденген, өткізгіштігі қиын, көбінесе борпылдақ балшықты және саздақты топырақтардан тұратын, климаты семиаридті және аридті, егіншілікке жарамайтын тау алды және аласа таулы өңірлерде тараған жер бедерінің типі. Бэдлэнд климаты қуаң болатын елдерде — Орта Азия елдерінде, Қазақстанда, Арменияда көп тараған. Дереккөздер
Бейнеэкран

Бейнеэкран, дисплэй - графиктік, кестелік, алфавиттік-цифрлық нысандар бойынша ақпарат беру үшін автоматты картографиялық жүйелерде пайдаланылатын электронды-сәулелі түтік.Бейнеэкран есептеу бағдарламасын, картографиялық ақпаратты цифрлардың дұрыстығын тексеруде, оны ЭЕМ-де өңдеу барысындағы бейнелеуді бақылау, экранға жіберілетін карталарды, микрофильмдерді реттеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Бекіген жағалық шағылдар

Бекіген жағалық шағылдар - табиғи өсімдік жамылғысының жиі өсуінің немесе екпе ағаштарды арнайы отырғызудың нәтижесінде тұрақтанған жағалық шағылдар. Өсімдіктер сиреген кезде жылжымалы жағдайға ауысады. Дереккөздер
Белгі беру

Белгі беру - 1) аспапты орнату, бақылаушы үшін алаңша және көздеуіш нысана құрылғысы бар геодезиялық пункттің ортасы үстіндегі сырты ағаш немесе металл құрылыс; 2) жер асты тірек тораптарында бүрыштық өлшеулер кезінде көздеу үшін қолданылатын электрлендірілген немесе кестелік көздеуіш нысана. Дереккөздер
Белесті лава

Белесті лава - толқын тәрізді, беті шыныға ұқсас, тұтқырлығы аз базальтты лава. Гавай аралының жанартауларында, Исландияда (мұнда оны хеллухраун деп атайды), Камчаткада және тағы да басқалары аудандарда кездеседі. Дереккөздер
Бермуд антициклоны

Бермуд антициклоны - орталығы Бермуд аралдарының маңында орналаскан, Атлант мүхитының батыс бөлігінің үстінде қалыптаскан атмосфералық қысымы жоғары атырап. Азор антициклонының батыс тармағы (сілемі) болып саналады. Дереккөздер
Бокаж

Бокаж — мәдени ландшафт типі; егістер мен шалғындар, ормандар мен бұталар (бұта қоршауы деп аталатын) жолақтарымен бөлінеді. Бокаж Франция, Бельгия, Дания, Ұлы британияның кейбір аудандарына тән. Дереккөздер
Биогеносфера

Биогеносфера — тіршіліктің пайда болу аясы, материяның дамуы үшін бейорганикалық түрлерден тіршілік пайда болуға дейін жағдай бар қабық. Биогеносфера кейде Жердегі географиялық қабық синонимі ретінде және оның баска да планетадағы ұқсамасы есебіиде қаралады. Дереккөздер
Биогеосфера

Биогеосфера — Жер шарының тіршілік шоғырланған қабығы; гидросфера мен атмосфераның, жер беті қабығының, литосфераның жапсарласкан тұсында орналасқап. Биогеосфера биосфера|биосферамен салыстырғанда толымсыздау ұғым. Биогеосфера адам тұрақты мекен ететін және қалыпты өмір сүретін Жердің бірегей қабаты болып табылады. Терминді орыс ғалымы Ю.К. Ефремов ұсынды (1959). Биосфераның бірнеше синонимі бар: тіршілік қабыршағы (В.И. Вернадский), биогеоценоздық жамылғы (В.Н. Сукачев), фитогеосфера (Е.М. Лавренко), эпигенема (Р.И. Або- лин), витосфера (А.Н. Тюрюканов және В.Д. Александрова). Дереккөздер
Ербол Ердембекұлы Тілешов

{{Мемлекеттік қайраткер Еңбек жолы 1992 жылы Ақмола педагогикалық институты қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы; 2003–2004 жылдары Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Гуманитарлық институты директорының орынбасары; 2004–2007 жылдары Мәдениет министрлігі Республикалық мемлекеттік тілді жеделдетіп оқыту орталығының директоры; 2007–2012 жылдары Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы «Руханият» орталығының директоры; 2012–2015 жылдары Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасының басшысы; 2015–2018 жылдары – «Шайсұлтан Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы» РМҚК директоры 2018–2022 жылдары «Шайсұлтан Шаяхметов атындағы "Тіл-Қазына" ұлттық ғылыми-практикалық орталығы" КеАқ» директоры 2023 жылғы 27 наурызда Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Шығармашылығы Негізгі еңбектері қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясына, алаштану, тілтану, қазақ тілін үйрету әдістемесі тақырыбына арналған. * «Көркемдік әдіс және суреткер» монографиясының, * «Алаш туы астында», * «Қайнар» зерттеу жинақтарының, * «Алаш қозғалысы» энциклопедиялық анықтамалығының (Д.Қамзабекұлымен бірге), * «Алаштың ардағы» танымдық жинағының 200-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік мақалалардың авторы. Қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру жөніндегі Ұлттық комиссияның мүшесі. Марапаттары Тілешовтің мемлекеттік марапаттары: * Құрмет ордені; * Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасы; * Астанаға 10 жыл медалі; * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі. Дереккөздер
Биоцикл

Биоцикл — биосфераның экологиялық бөлімшелерінің жоғары бірлігі: құрлық, мұхит және континенттік суқоймалар. Әрбір биоцикл көптеген биотоптарды қамтитын биохорларға бөлінеді (мысалы, құмды, сазды, тастақты шөлдердің биотоптары шөлдердің биохорларына бірігеді де, ормаңдардың, далалардың және тағы да басқалары биохорларымен бірлесіп, құрлық биоциклін құрады). Дереккөздер
Биік антициклон

Биік антициклон - біршама биік қабаттарда тұйықталған изобаралар жүйесін сақтайтын антициклон. Биік антициклон — қоршаған атмосфералык атыраптармен салыстырғанда неғұрлым жылы, яғни ауа температурасы біршама жоғары (бүкіл тропосфера қабатындағы немесе оның көпшілік бөлігіндегі) атырап. Топографиялық картада биік антициклон 500 мб беттің тұйықталған изогипстерін сақтайтын антициклон есебінде шартты түрде анықталады. Дереккөздер
Биік будақ бұлттар

Биік будақ бұлттар - тропосфераның төменгі және ортаңғы қабаттарындағы ақ, боз немесе ак боз түсті бұлттар. Бірінің үстінде бірі дестеленіп жатқан қабаттардан, дөңгелектенген массалардан, белестерден, үлпектерден түзілген қабаттар мен қырқалар сияқты көрінеді. Мұндай бұлттарды халықаралык жіктеу бойынша Аһоситиіиз деп атайды. Дереккөздер
Биік бұлттар

Биік бұлттар - қоңыржай ендіктерде 5 км-ден астам биікте, тропиктерде 6 км-ден жоғары биікте, полярлық аймақтарда 3 км-ден астам биікте орналасқан тропосфераның ең биік бұлттары (шарбы, шарбы-кабатты және шарбы-будақ бүлттар). Дереккөздер
Биік қабатты бұлттар

Биік қабатты бұлттар - талшықты немесе біртекті құрылымды боз немесе көгілдір түсті бұлттар. Ортаңғы тропосферада байқалады, қалыңдығы бірнеше км-ге, көлденеңі кейде мың км-ге дейін созылады. Мұндай бүлттарды халықаралық жіктеу бойынша (Аз) деп атайды. Дереккөздер
Биік циклон

Биік циклон - біршама биіктікке дейін, кейде бүкіл тропосфера қабатында және тіпті төменгі стратосфера да тұйық изобаралар жүйесін 500 мб бетте сақтайтын циклон. Биік циклонға тропосфераның қоршаған бөлігімен салыстырғанда ауа температурасы біршама төмен орталық циклондар жатады. Дереккөздер
Биіктаулық аурулар

Биіктаулық аурулар - таулы аймақтарда 2000 м-ден астам биіктікте ландшафтылык-климаттық факторлар кешенінің әсерінен, дәлірек айтқанда ультракүлгін радиацияның жоғарылау, ауа температурасы мен қысымның төмендеу, шпоксияның биіктеу әсеріне байланысты пайда болатын аурулар. Олардың ішінде ең көп тарағаны: альпинистердің тау аурулары, аборигендердің созылмалы тау аурулары, өкпенің ісуі, көздің қарығуы, т.б, Биік ендіктерде биіктаулық аурулар орта таулар жағдайында да болуы мүмкін. Дереккөздер
Биіктаулық бедер

Биіктаулық бедер, биік тау - таулық бедер типі; қар сызығынан жоғары жатқан, қазіргі және ертедегі мұз басудың ізі сақталған (мұздық цирктері, сүйір шыңдар, трогтар, "мәңгі қарлар" мен мұздықтар) таудағы бедердің морфогендік түрі. Мұндай бедер көбінесе өте тілімденген, тік беткейлі жартастар мен қорымдар көптеп кездесетін, қырқалары үшкір, жас тауларға (Альпі, Кавказ, Гималай және тағы да басқалары) тән. Биік тауларға биіктігі 2000—3000 м-ден жоғары таулы аумақтар жатады. Дереккөздер
Биіктаулық климат

Биіктаулық климат (Высокогорный климат) — атмосфера қысымы, ауа температурасы мен ылғалдылығы төмен мәнді, ауасы таза, Күн радиациясы (әсіресе ультракүлгін) қарқындалуы және сәуле шығаруы тиімді болып келетін биік таулар климаты. Тау басында температураның тәуліктік жүргісі төмен де, үстірттерінде жоғары болады; жауын-шашынның мөлшері биіктік пен жоталардың экспозициясына байланысты болып келеді. Дереккөздер
Биіктаулық шөл

Биіктаулық шөл - суық және құрғақ климатты биік таулардағы суық шөлдердің бір түрі. Өсімдіктері сирек болады, көбінесе жартылай бұталар мен жатаған өсімдіктерден тұрады. Биіктаулық шөл төбесі тегістелген биік таулы атыраптарда дамыған (Тибет таулы үстірті, Орталық Тянь-Шань сырты, Шығыс Памир, Анд жайпақтауы). Дереккөздер
Биіктік белгілері

Биіктік белгілері - картада, гипсометриялық қималарда және тағы да басқалары жердегі нүктелердің қабылданған бастапқы горизонталь беттен (шартты көкжиектен, теңіз деңгейінен) мәлім нуктеге дейінгі қашықтықтың сандық мәндері, абсолют биіктіктері. Дереккөздер
Биіктік климат белдеулігі

Биіктік климат белдеулігі (зоналылығы) - таумен жоғары өрлеген сайын белгілі биіктік (вертикаль) зоналар (белдеулер) бойынша климат жағдайларының қалыптасуы. Оған атмосфера қабаттарының негізгі жылу кезінен, Жердің сәулеленуінен әр түрлі қашықтықта болуы әсер етеді. Биіктік артқан сайын Күн радиациясының қарқындылығы өсе бастайды, температура мен қысым азайып, ауаның коюлану жағдайы өзгеріп отырады. Белгілі бір биіктікке жеткснде ылғалдылық артады да, ең көп жауын-шашынды белдеу түзіледі, ал одан кейін ылғалдылық азая береді. Биіктік климат белдеулігімен тек климат жағдайларының ғана емес, онымен бірге су ағынының, топырақ пен өсімдік типтерінің, жануарлар дүниесінің өзгеруі, бедердің, яғни бүкіл ландшафтының кейбір өзгерістері байланысты болып келеді. Климат зоналарының орындары, кезектілігі және ерекшеліктері таудың биіктігіне, жердің ендігіне, осы аудандағы климаттың континенттігіне, беткейлердің экспозициясына байланысты болады. Дереккөздер
Биіктік негіздеме

Биіктік негіздеме - жер бетінде (немесе Тау-кен қазбаларында) биіктік белгілері бар бекітілген пункттер торабы. Ол геометриялық немесе тригонометриялық нивелирлеу жүрістерін жүргізумен жасалады. Дереккөздер
Биіктік өлшеуіш

Биіктік өлшеуіш - аэрофототүсірілім кезінде суретке түсірілетін нүктелердің биіктігін анықтау үшін қолданылатын аспап. Радио және лазерлік Биіктік өлшеуіштер қолданылады. Радио биіктік өлшеуіш импульстік әрекетті радиолокатор болады және таратқыштан, қабылдағыштан және индикатордан тұрады. Экспозиция кезеңінде таратқыш жерге бағытталған электромагниттік толқындар импульсінің сәулесін таратады, олардың жерден шағылған біразы қабылдағышпен ұсталады да индикаторға түседі. Сәуленің таралу импульсі кезеңінен шағылған импульсті қабылдағанға дейінгі уақыт аралығы оның өткен жолының ұзындығына пропорционал болады, ал индикатордың шкаласы суретке түсіру сәтінде ұшақтан жерге дейінгі қашықтықты көрсететіндей болып жасалған. Аэрофототүсіріс кезінде экспозициялау сәттерінде қосымша камерамен аэрофотосуреттер мен индикатордың нөмірлегішінің көрсеткіштері суретке түсіріледі, осы арқылы бүл керсеткіштердің қай аэрофотосуретке катысты екенін анықтауға болады. Лазерлік биіктік өлшеуіштің радиобиіктік өлшеуіштен ерекшелігі онда электромагниттік толқындарды сәулелеп таратудың көзі ретінде оптикалық кванттық генератор — лазер болады, осы арқылы жарықтық сәулелену бағыттылығының бір жақты тар диаграммасы қамтамасыз етіледі. Сондықтан суретке түсіру биіктігін анықтау дәлдігі жоғары болады. Дереккөздер
Биіктіктік торап

Анықтама Биіктіктік торап - биіктіктері нивелирлеумен анықталған жер бетінде бекітілген нүктелер жүйесі. Мемлекеттік I—IV класс биіктік торабы, жиілендіру торабы және түсіру торабы болады. Қосымша Биіктік тораптарын теңдестіру - ең кіші квадрат әдісіне негізделген қатаң әдіспен, коррелаттық әдіспен, шартты теңдеулерді тікелей сұлба бойынша жүйелі жуықтап, коррелаттық топталып шешіледі. Параметриялық әдістің әр түрлі варианттарымен, жүйелі жуықтау әдісімен және тағы да басқалары жасалады. Аспаптың жеке орнатуларыңда өлшенген биік айырымды теңдестіруде нивелирлеу сызықтарын топтарға біріктіреді де, тендестіруге жататын өлшенгенге осы сызықтар бойындағы немесе олардың жеке телімдеріндегі биікайырымдарды қабылдайды. Жеке нивелирлік сызықтар үшін биіктіктік тораптың іргелес тораптық пункттері және тораптық пункттер биіктік белгісі өзгеруге жатпайтын тұрақты пункттер арасында жүргізілген жүрістерді қабылдайды. Жоғары сапалы нивелирлік тораптарды және - екі жүйелі қателіктерді жою долдігін ескере теңестіру жөн. Сонымен қатар жүріс ұзындығына I пропорционал болады. Осы жағдайда байланыс функциясы хххх түрде болады. Жеке тұйықталмаған немесе түйықталган нивелирлік жүріс коррелаттық әдіспен оңай тендестіріледі. Дереккөздер
Арыстанбаб мешіті

"Арыстанбаб" - орталық мешіт. Мұсылмандардын Аллаға ғибадат етуіне арналған ғимарат. "Арыстанбаб" мешітінде намаз оқитын зал, ислам тарихы мен өнегесінен дәріс беретін және арабша хат танытатын бөлмелер бар. Онда сонымен қатар сүндетке отырғызу, неке кию рәсімдері, т.б. діни дәстүрлер орындалады. "Арыстанбаб"-тың қазіргі ғимараты М.Әлиевтің демеушілігімен салынды. Құрылысын "Ел-Нұр" компаниясы жүргізген (президенті — Б.Сүлейменов). Мешіттің алғашқы бас имамы — Т.Сейсенбайұлы. Дереккөздер
Блок-диаграмма

Блок-диаграмма - кез келген жер бетін ұзына бойы және көлденең вертикаль кесінділерді біріктіріп тұратын үш өлшемді сурет. Блок-диаграмма геологиялық және геоморфологиялық болуы мүмкін. Блок-диаграмма жер бетінің құрылысы мен жер қыртысының қималарын бір мезгілде бейнелейді; топырақтың Блок-диаграммасы жер бедерінің топырақпен байланысы туралы ұғым береді; мұхит зерттеушілік блок-диаграмма су массаларының, ағыстардың тұздылығының таралуын және тағы да басқалары көрсетеді. Блок-диаграмманы аффиналық және көрініс проекцияларында құрады. Бұл кезде бағанқұрғыштар пайдаланылады. Блок-диаграмма құрудың негізіне топографиялық карталар алынады. Дереккөздер
Бойлық атқылаулар

Бойлық атқылаулар - жер қыртысының, әсіресе жанартаулардың бойлық жарықтары бойынша сұйық, негізінен, базальттық лаваның ағуы. Мысалы, Исландиядағы Эльдгьяу жанартауынан Бойлық атқылаулар кезінде ұзындығы 30 км жарықтардан 9 км-ге жуық лава ағып, ауданы 693 км² жерге тарады. Бойлық градус - ендік шеңбердің 1/360 бөлігі. Дереккөздер
Бойлық пішін

Бойлық пішін - өзеннің бастауынан сағасына дейінгі графика түрінде бейнеленген вертикаль бағыттағы кимасы. Фарватер сызығы немесе арна бойымен (ағынның ыңғайымен) үздіксіз төмен сызылған қисық. Бойлық пішінде биіктік белгілер, километраж, кейде ылдилық, өзеннің тереңдігі, жағаның салыстырмалы биіктіктері және басқа сипаттамалары көрсетіледі. Бойлық пішін жыраларды, аңғарлық мұздықтарды және тағы да басқалары географиялық нысандарды бейнелеуге қолданылады. Дереккөздер
Арыстанбаб мөpi

Арыстанбаб мөpi- тарихи мөр. Ел аузында Арыстанбабтікі деп аталғанымен, әлі ғылыми тұрғыдан нақты дәлелденбеді. Ағаштан ойып жасалған. Жалпы пішімі дөңгелекше, бетінің диаметрі 11,5 см. Қазір әбден қарайған, кей жерлері жарылған. Мөрдің қасбетінде гүл тәріздес өрнек, арабша жазулар бар. Мөрдегі Қожа Ахмет Ясауи есімін алғаш С.Ергөбеков оқыған. Қалған жазуларды Ахмет Ясауи сағанасының тайқазаны мен шырағдандар жазуын оқып, арнайы мақалалар жазған А.А.Иванов қарады. Мөр ортасында "Сұлтан Қожа Ахмет Ясауи" деген сөз, айналасындағы жапырақшаларда (оңға қарай ретімен) "Шайқы Ахмет Равенде, Шайкы Ахмет Жами, Шайқы Ахмет Маржан, Шайқы Ахмет Қабир, Шайқы Ахмет Аркам, Шайкы Ахмет Саххак, Шайқы Ахмет Харб, Шайқы Ахмет .... (толық оқылмайды), Шайкы Ахмет Марсал" деген адам аттары кездеседі (қ. 11-қосымша). Арыстанбаб мөpi Арыстанбабтың шырақшылары болған Шерімбет және Нарымбет әздер қолынан Бабахан қары деген кісіге, одан сол адамның келініне көшкен. Дереккөздер
Рецидив

Рецидив ( — қайталанушы), қылмыстар рецидиві — қылмыстар қабаттастығы; бұрын сотталған адамның тағы да қасақана қылмыс жасауы. Рецидив қауіпті және аса қауіпті болып екіге бөлінеді. Адамның үшінші рет қасақана қылмыс жасап, бас бостандығынан айырылуы немесе екінші рет ауыр қылмыс жасауы қауіпті рецидив болып танылады. Бұрын кемінде үш рет қасақана ауыр не орташа қылмыс жасаған адамның тағы да қасақана қылмыс жасап, бас бостандығынан айырылуы және бұрын аса ауыр не екі рет қасақана ауыр қылмысы үшін сотталған адамның қасақана ауыр қылмыс жасауы немесе бұрын қасақана ауыр не аса ауыр қылмыс жасаған адамның аса ауыр қылмыс жасауы аса қауіпті рецидив болып саналады. Рецидив деп тану кезінде адамның 18 жасқа дейінгі жасаған қылмыстары және жойылған не мерзімі өткен соттылық ескерілмейді. Қарекеті рецидив болып танылған адамға жаза айрықша тәртіпте тағайындалады және жазасы ауыр болады. Дереккөздер
Шоқ (үйінді) төбелер

Шоқ (үйінді) төбелер — жеке тұрған жатаған бұталар шоқтарының жанындағы құм үйінділері. Бұлар ұзақ сақталады және қозғалмайды. Мұндай бұта шоқтары қалыңдаған кезде төбелер үлкейіп, биіктігі 10 м-ге жетеді. Дереккөздер
Шөгінді жаралудың климаттық белдемділігі

Шөгінді жаралудын, климаттық белдемділігі – шөгінді жаралу процестерінің климат белдемдеріне байланысты заңдылық өзгерісі. Климаттық белдемділікке байланысты сушараларға түсетін терригендік шөгінді материалдың сандық және сапалық құрамы, сушаралардағы судың айналымы, шөгінді жасайтын планктон және түптік организмдердің тіршілігі, сондай-ақ шөгінді жиналудың құрамы, қасиетгері мен ылғалдығынан басқа процестер де анықталады. Шөгінді жаралудын, климаттық белдемділігі шөгінділердің генетикалық топтары мен типтерінің және олардың жекелеген минералдық құрамбөліктерінің, фауна қалдықтарының және т.б. зандылық бойынша ендік-белдемдік ауысымында білінеді. Дереккөздер
Шөгінді кешен

Шөгінді кешен — болмыс-бітімі бірдей (ұқсас процестер жағдайында қалыптасқан), геологиялық көнелігін дәл анықтау қиын, аймақтық стратиграфиялық шкаланың біршама қалың да қомақты бөлігін біріктіретін шөгінділер атауы. Дереккөздер
Шөгінді материал тендестігі

Шөгінді материал тендестігі — жекелеген бөлікшедегі немесе тұтас сушарадағы судың көлем бірлігіне келіп түскен немесе шыққан материалдың арақатынасын, мөлшерін сипаттайтын сандық көрсеткіштер жүйесі. Дереккөздер