Тәуке хан кесенесі

Тәуке хан кесенесі — Республикалық маңызы бар ескерткіш. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстік-шығыс мұнарасынан 40 метр қашықтықта орналасқан. Кесене толық сақталмай жұрты ғана қалған. Жоба бойынша ол шағын портал түрінде солтүстік-шығысқа қарай созыла түседі. Күмбездің ішкі жақ қабырғалары 8 қуысты және 8 қырлы болып келеді. Тым ойсырай қирауынан да оны қайта қалпына келтіру мүмкіндігі болмай отыр. Кесенеден сағана табылмады. Едені шаршы кірпіштен өрілген. Еденінен қиыршық тастан қашалған, жазулары толық өшкен үш құлпытас табылды. 1958 жылы Б.Н. Немцова, 1974 жылы Т.Н. Сенигова, 1997 жылы Е. Смағұлов, М. Тұяқбаевтар жүргізген археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде Сегіз қырлы кесенеде 3 жерлеу орны анықталған. Түркістан археологиялық экспедициясының жетекшісі, археолог М.Қ.Тұяқбаевтың «Ескі Түркістан пантеондары» деген еңбегінде төмендегідей мәлімет беріледі: «Сегіз қырлы кесене, ХVІІІғ. Тәуке ханға арналып салынған. Бұл жоңғар шапқыншылығы қаупі күшейіп тұрған кез болатын. Тап осы қиын-қыстау заманда, шаруашылық кері кетіп, сұлтандар, хандар, билер арасында бірауыздылық, бірлік болмай тұрған кезде, 1715 ж. қайтыс болған Тәукеге арнап жер астында мүрдеханасы бар, жер бетіндегі кесенесінің өзі биіктігі 10 метрден кем емес (кесенелердің биіктігі ұзындығына тең болған), алып құрылыс салу аса қиын еді. Пештағы да сонымен бірдей (10 м) болғанда ешбір іргетассыз қаланған бұл құрылыс бітпей жатып өз салмағынан-ақ бірден шөгіп, қирап қалатын еді. Ішіне қойылған құлпытастардың да мрамордан емес жәй ғана құмтастан жасалуы да, құрылымының дәл қасындағы Рабия Сұлтан бегім кесенесінің көшірмесі ғана болуы да, тас қашаушы ұсталардың, тасқа марсия жыр жазатын бәдізшілердің, кесене қалап, күмбез өретін хас шебер мен сәулетшілердің де жоқ болғандығын көрсетеді. Бұл кесененің биіктігі 6,9-7 м ғана болып бір қабат күмбезбен жабылып, пештағы да 7 м шамасында ғана болғандығына біз сенімдіміз. Тәуке хан қайтыс болған соң-ақ оның қабірінің үстіне салына бастаған бұл кесенеде онымен бірге 1727 ж. қайтыс болған ұлы Болат хан мен 1738 ж. қайтқан кіші ұлы Сәмеке хан да жерленген. 2020 жылы "Қазқайтажаңарту" РМК мекемесі тарапынан кесененің қабырғалары 2,5 метр деңгейге дейін көтерілді». Кесененің қирандысын 1958 ж. Н.Б.Немцева аршып зерттеген. Экспедиция құрамында жұмыс істеген антрополог В.Я.Зезенкова кесене еденінде ОБ-тан СШ-қа бағытталып қатар орналасқан үш құмтастан жонылған құлпытастардың ортаңғасының астын қазып зерттейді. Жер бетіне 0,5 м жерде ғана орналасқан сүйектің өлшемдерін алып, басына арнайы зерттеу жүргізіп «...сүйек монголоид нәсілінің Оңтүстік-Сібір типіне тән ерекшеліктері бар еркек адамдікі (бұл тип қазақ-қырғыз халықтарына сәйкес келеді)» деген тұжырым жасайды. Ғалымдар арасында бұл кесененің қашан салынғаны жайлы талас пікір бар – Н.Б.Немцева XVI-XVIIғғ. десе, А.Н.Проскурин XIVғ. дейді. Шын мәнінде бұл ғалымдар жерленген адамдардың қанша тереңдікте жатқанына мән бермеген. Н.Б.Немцева еден деңгейіндегі ыдыс сынықтарына қарап мерзімдесе, А.Н.Проскурин кесененің алғашқы есігі оңтүстік бұрышында болған деп жобалайды да оны XIVғ. салынған, кейіннен XVIII ғ. толық қайта жөнделіп, есігі, порталы СШ-тан шығарылған дейді. 1974 ж. Т.Н. Сенигова, 1997 ж. Е.Ә. Смағұлов пен Н.Имажановтар жүргізген қазба мен зерттеулер бұл құрылыс шын мәнінде ескі құрылыстың үстіне салынғандығын көрсетті. XVIII ғ. басында Тәуке хан қайтыс болған соң ескі кесенеге жерленіп, соңынан оның жанына 1727 ж. қайтыс болған ұлы Болат, 1738 ж. кайтыс болған кіші ұлы Сәмекелер оның екі жағына жерленген соң ғана кесене қазіргі күйінде қайта тұрғызылған. Осы кезде едені де төмен түсіріліп XVI ғ. деңгейіне жетеді, мұның дәлелі сүйектердің еденге тым жақын жатуы, олардың үстіндегі топырақ 1 метрге дейін алынған. Құрылыс XVIII ғ. жатады. Дереккөздер