kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шерғазы (Хиуа ханы)

Шерғазы — Хиуа хандығының ханы (1715–1728). Өмірбаяны 18-ші ғасыр басталар кезеңде Хиуа тағын Шахнияз (1688–1702) иеленген еді, одан кейін билікті Араб Мұхаммед хан (1702–1714) басып алды. Ол билік еткен жылдары сұлтандардың тақ үшін күресі толастамады. Осындай өзара қырқысудың нәтижесінде билік басына келген Шерғазы Мешхедке шабуыл жасап, көп олжамен оралды. Алайда бұл уақытта мемлекетке солтүстіктен қауіп-қатер күшейді. Ресей патшасы Петр І Хиуа хандығын басып алу мақсатында Каспий теңізінің шығысына Бекович-Черкасский бастаған экспедицияға аттандырды (қ.Хиуа экспедициясы). Бұл экспедицияның сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан Ресей Хиуа хандығын басып алу ниетінен бас тарта қоймады. Бұхар хандығы да Хиуа хандығының күшейіп кетуіне жол бергісі келмей, Ресейдің іс-әрекетін қолдап отырды. Көп ұзамай Бұхара ханы Әбілпейіз Шерғазыға қарсы өз әскерін аттандырды. Осындай жағдайда Шерғазыны қарсыластары өлтіріп кетті. Хиуада тақ үшін қиян-кескі шайқастар қайтадан басталды. Ішкі және сыртқы жағдайдың аса ушыққанына байланысты Хиуа билеушілері Кіші жүз ханы Әбілқайырмен одақтасуға тырысты. Әбілқайырдың ықпалымен Хиуа ақсүйектері ханның немере інісі, қазақ сұлтандарының бірі Елбарысты таққа отырғызды. Тағы қараңыз *Елбарыс хан Дереккөздер
Латекс

Латекс ( — сұйықтық) — полимерлердің судағы дисперсиясы. Латекстер табиғи және жасанды болып бөлінеді. Табиғи латекс — сүт тәрізді сұйықтық түріндегі каучукты өсімдіктердің шырыны. Құрамында 52 — 60% су, 34 — 37% каучук, 2 — 2,7% белок, 1,65 —3,4% шайыр, 1,5 — 4,2% қант, 0,7 — 0,2% минералды заттар болады. Табиғи латекс құрамы ағаштың жасына, климаттық жағдайға, ауа райына, жыл мезгілдеріне, т.б. байланысты әр түрлі болады. Жасанды латекстерге сфералық полимер бөлшектерінен тұратын коллоидтық жүйелер (дивинил-стиролды, дивинил-нитрилді, дивинил-акрилатты, хлорпренді латекстер) жатады. Латекстерді аммиак (0,5 — 0,7%) қосып жабық күйде сақтайды. Латекстен, әдетте қатты каучуктен алынбайтын заттарды — көбікті резеңке, кейбір жасанды тері түрлерін алуда, полиграфия, аяқ киім, химия өндірісінде желім ретінде, т.б. өнеркәсіп салаларында қолданылады. Дереккөздер
Жанғазы Шерғазыұлы

Жанғазы Шерғазыұлы (Мәменбай, Мәкенбай — Жанғазы) (туған-өлген жылы белгісіз) — Кіші жүз сұлтаны (19 ғасырдың 1-жартысы). Хиуа хандығында қызметте болған. 1818 жылы Хиуа ханы Мұхаммед-Рахим оны Сырдарияның сол жағалауын, Қуаңдария мен Жаңадария маңын мекендеген 1000 түтін Кіші жүз руларының ханы деп жариялады. Оның қарамағындағы қауымдардың көпшілігі балық аулаумен айналысқан. Хиуа ханы Жанғазы сұлтанға өзі билеген аймақ арқылы өтетін сауда керуендерінен алым-салық жинауға құқық берді. Оның үштен бірі Хиуа ханының қазынасына түсіп, қалғаны Шерғазыұлының үлесіне тиетін болып белгіленді. 1847 жылы ол Хиуа бекінісі Жаңақаланың бастығы болып тағайындалды. Хиуа хандығының Арынғазымен күресінде Шерғазыұлы Хиуа ханы жағында болды. Дереккөздер
Кәдіржанов Камал

:Кәдіржанов Камал (5.12. 1906, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылы – 5.11.1981, Алматы) – қазақ халқы арасынан шыққан алғашқы инженер-металлургтердің бірі, КСРО Түсті металлургия ғылыми-тех. қоғамының құрметті мүшесі (1965), Қазақстанның еңбек сіңірген металлургы (1968). *Мәскеу Түсті металдар және алтын институтын бітірген (1932). *Балқаш кен-металлургия комбинатын жобалауға қатысты. *1933 – 41 жылы Балқаш кен-металлургия комбинатында инженер, Байыту фабрикасының директоры қызметтерін атқарды. *1941–42 жылы Қазақстанның жергілікті өнеркәсіп министрі болды. *1942 – 44 жылы Ұлы Отан соғысына қатысты. *1944 – 50 жылы Талдықорған және Қарағанды облыстарында облысы кеңес төрағасының орынбасары, 1950 – 56 жылы Леңгір (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысында) көмір тресі басқармасының бастығы, 1956 жылы Қазақстанның Түсті металлургия министірінде басқарма бастығы, ал 1957 – 65 жылы Алматы қалалық кеңесінің жауапты қызметкері, 1965 – 76 жылы Түсті металлургия министірінің Мыс және алюминий бас басқармасының бастығы болды. Ол кен байыту технологияларын жетілдіру, мыс-молибден кентастарын байыту процесін арзандату, жоғары әсерлі флотация реагенттерін пай-далану, тағы басқа мәселелерді шешуге қатысты. *Ленин, Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет Белгісі”, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдермен марапатталған. Шығармалары: *Годы мужания, А.-А., 1969; *Аманат, А., 1997. Дереккөздер
Кәкей Жаңжұңұлы

Кәкей Жаңжұңұлы (1947, Моңғолия, Баян-Өлгeй аймағы, Бұлғын ауданы — 1993, Завхан) — Моңғолия қазақтары арасынан шыққан ақын. 1971 жылы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. 1982–1993 жылы Моңғолиядағы қазақ әдебиетінің бөлімшесін басқарды, әдеби «Шұғыла» журналының бас редакторы болды. Моңғолиядағы қазақ орта мектептеріне арнап әдебиет оқулығын дайындады, айтыс өнерінің қанат жаюына, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинауға үлес қосты. Моңғолия Жазушылар одағы сыйлы лауреаты (1986). Шығармалары * “Жауқазын” (1972); * “Маусым” (1981); * “Жебе” (1986); * “Қош бол, көктем!” (1991); * "Мен Қазақпын". *Алтай қазақтарының арасынан шыққан ағартушы ақын Ахыт Үлімжіұлы шығармалар жинағын құрастырды (1991, 1994, Қ. Қалиасқарұлымен бірге). Дереккөздер
Шердор медресесі

Шердор немесе Ширдор медресесі (, ) — діни оқу орны, қазіргі кезде Самарқандтағы Регистан ансамблі құрамындағы архитектуралық ескерткіш. Ғимарат 1619 — 1636 жылы салынып, Ұлықбек медресесіне қарама-қарсы орналасқан. Шер-Дор Медресесінің алдыңғы жақ беті, көлемі мен жалпы тұрқы Ұлықбек медресесі іспеттес. Төрт айуанды ішкі ауланы жиектей екі хұжыра орналасқан. Хұжыраның жалпы саны — 54. Құрылыстың өн бойы жалатпалы жылтыр қыш тақташалармен, түрлі түсті мозаикалық плиткалармен әсемделген. Ғимараттың оң жақ маңдайшасына киікке атылғалы тұрған жолбарыс, одан жоғары адам кейпіндегі арайлы күн бейнеленген. Сондықтан ғимарат “Жолбарыс таңбалы” (Шер-дор) аталып кеткен. Ғимарат түзарасында парсы тілінде сәулетшінің (Абдул Жаббар), өрнекші-суретшінің (Мұхаммед Аббас) есімдері және осы құрылысты салдырған қазақтың, Кіші жүздің төртқара руынан шыққан Жалаңтөс баһадүр жайлы мадақтау өлең жазылған. Шер-Дор Медресесі ою-өрнектері өзімен қарайлас сәулет өнері үлгілеріне қарағанда өте бай әрі тартымдылығымен ерекшеленеді. Өңдеу жұмыстары кезінде медресенің сыртқы қабырға өрнектеріне көптеген өзгерістер енгізілді. Қазақтың сәулет өнерін зерттеуші Серәлі Лапин көптеген ғимараттармен қатар Шер-Дор Медресесінің де тарихын зерттеген. Дереккөздер
Кәлам

:Кәлам (арабша ©Аџ – сөз, пікір) – ислам дініндегі философиялық ілім. *Негізін әл-Ашарий (873 – 935) қалаған. Бұл ілім 8 ғасырда пайда болып, 9 ғасырда Орта Азия мен Қазақстанға кең тараған. Кәлам жолын ұстанушыларды мутакәллимдер дейді. Кәлам ілімі Алла тағаланы антропоморфологиялық (яғни адамзатқа сай) сипаттарға ие деп есептейді. Құран ережелеріне сүйеніп Кәлам: “Жаннат не дозақ ежелден бар, адам еркіндігінен тыс, бірақ адамзат өз күнәсі үшін Алла алдында жауап береді”, – деп санайды. Сол үшін де Құранды “Кәламу Алла” (“Алланың сөзі”) дейді; Дереккөздер:
Кәлпе

Кәлпе — Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл, Жолбарыс батыр ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Үштөбе қаласынан оңтүстікке қарай 18 км жерде, Быжы және Көксу (Тентек) өзендері аралығында қамыс, құрақ, сораң шөптер аралас шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Бұрыннан бұл өңір Жалайыр руының Күшік-Қосай елінің қыстауы болған. Ауыл іргесі 1931 жылы Түрксіб темір жолын салуға байланысты қаланған. Қалпе атауы қазіргі Кәлпе ауылында жерленген Жолбарыс би атына қойылған. 1963-1997 жылдары қызылша өсіретін “Кәлпе” кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. 1996 жылы Жолбарыс би кесенесі тұрғызылды. Жыл сайын көкпар, қазақ күресі секілді түрлі мерекелер өткізіледі. 2020 жылдан бастап, ауылда жол жөндеу жұмыстары, мәдениет үйі, мешіт, спорт алаңдары салынды. Инфрақұрылымы Кәлпеде және осы ауылдық әкімшілік округке қарасты Айдар, Киров, Қанабек және Тельман ауылдарында 2 орта, 2 бастауыш мектеп, 2 кітапхана, клуб, мәдениет үйі, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшер пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы және темір жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Шерқала (тау)

Шерқала қырқасы, Шырқала қырқасы — Жем өзеннің орта бөлігінің шығысындағы бұйратты қырқа. Гегорафиялық орны Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе аулының жанында. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 95-100 км шамасында созылып жатыр, ені 15-20 км. Абсолюттік биіктігі 332 м (Астаусалды тауы). Геологиялық құрылымы Төңкерілген кеседей қырқа палеоген дәуірінің әктасты, сазбалшықты жыныстарынан түзілген. 1851 жылғы геологиялық экспедицияның құрамында Маңғыстауда болған поляк революционері Б. Залесский: “Шерқалаға алыстан қарағанда, Римнің керемет пантеондарын, ежелгі замандардың ескерткіштерін көргендей боласың. Жақындап келгенде, жеке қабырғалардың колонналарын, қираған мүсіндер сияқты ақ таулардың бағандарын көресің”, — деп жазып, Шерқала қырқасының суретін салып алған. Бұл сурет Залесскийдің “Қырғыз даласындағы өмір” атты альбомында 1856 жылы Парижде, 1989 жылы Алматыда қазақ тілінде жарық көрді. Қырқа арабша “жолбарыс қала” деген мағынаны білдіреді. Кезінде Бозащы түбегінен Хорезм мен Хиуаға жүретін жол бойындағы осы қырқалы тауда әскери қамал болған. Пирамида тәрізді таудың солтүстік-шығыс беткейінің түбінен жол тартылған. Шерқаланы үңгіп қазылған тоннель жоғарылаған соң екі тарау болып, қырқалы тау үстіне шығады. Қамалдың ұзындығы 300 м. Ернеулерінде сыйымдылығы екі-үш адамдық атқыш-садақшылар үшін орын бар. Өсімдігі Қырқадағы жылдық жауын-шашын мөлшері 150 — 200 мм. Топырағы құнарсыз. Жусан, сораңшөп өседі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/11/5/ Көрнекті орындар]
Құдатартар

материалдары бойынша суретті салған Б. Досымов]] Құдатартар, Құда тартыс – құда түсу, құдаға есік-төр көрсету кезінде жасалатын күлдіргі жоралғылардың бірі. Құдалар бірер күн тыныққан соң, ертеңіне қыз әкесі оларды үйіне шақырады. Осы аралықта құдатартар жоралғысы жасалады. Барысы мен түрлері Құдатартар құдалық мәселесі шешіліп, құдаларға құйрық-бауыр тартылып, құдалық әбден қызған сәтте, бір топ әйелдер құдаларға шашу шашып, құдатартар кәдесін бастайды. Құдаларға жеке-жеке талап қойып, біріне ән салдырса, екіншісіне күй тартқызып, үшіншісіне жұмбақ шештіріп, жаңылтпаш айтқызады. Талапты орындай алмағандар “құдатартарыңды” ал деп, ақшалай не заттай кәдесін береді. Егер құдалардың тарту-таралғысына көңілі толмаса, құдағилар: “суға сүйрейміз, басына құрым қалпақ кигіземіз, құдалардың бетіне ұн, күйе, батпақ жағамыз” деп қорқытып, қалжыңдаған. Құдатартар ырымын жасағанда қандай қиын талап қойылса да құдалар мойынсұнып, артын әзіл-қалжыңға бұрып, реніш білдірмеген. Құдатартар кәдесі кей жерлерде ойын-сауық кеші ретінде өткізіледі. Дереккөздер Әдебиеттер * Алтынсарин И. Очерк обычаев при сватовстве и свадьбе у киргизов Оренбургского ведомства. ЗООИРГО. Вып.1. Казань, 1870. С.104-110; * Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен неке (тарихи-этнографиялық шолу). Алматы: Ғылым, 1973; * ҚӘТС. 10-том. Алматы: Арыс, 2009; * Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. Алматы: Алматыкітап, 2010; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Кәпір

Кәпір (, көпше түрі: куффар, кафирун) — Ислам дініне сенбейтін, ислам дінінің құдайы Аллаһқа, және Мұхаммедтің айтқандарына сенбейтін адам. Ол бәлкім атеист, бәлкім басқа дін өкілі болуы мүмкін. Сөздің түбір мағынасы «жабу» дегеннен шыққан, «ақиқатты жасырушы» деген мағынада «білмеуші», «сенбеуші», деген үстеме мағынаға ие болған. Сонымен қоса кәпір сөзінен шыққан кафара етістігі аят-қадистерді мойындамау әрекетін көрсетеді. Бұл сөзде басқа діндегі адамды, не ислам діні талабын орындамаған адамды кемсіту мағынасы бар. Бұл сөздің дамыған түрі «Мүшірік» - діннен бет бұрған бұтқа табынушы деп аталады. Ол діни мемлекеттерде «діни қылмыскер» мағынасын береді. Еврей тілінде «кіппер» (kipper) және «кофер» (kofer) деген сөздер кәпір сөзімен тамырлас («kafir» כִּפֵּר, or K-F-R). «Кіппер» сөзі көп мағыналы, «бас тарту», «жалтару», «жабу», «тазару», «өкілдік ету», немесе «ауысу». Кейінгі екі мағына Кофер сөзінің мағынасы, ол және «ерікті» деген мағынаға да ие. Кіппер мен Кофер еврейлік сенімде қатар қолданылып, Құдайдың бейуаз адамның бойынан күнәні алуын, тазартуын, еркін етуін білдіреді екен. 15-ғасырға дейін Кәпір сөзі арқылы мұсылмандар Африкадағы ежелгі тайпаларды атаған. Африкада Каффир атты ежелгі тайпа болған деген де сөз бар, олар араб шапқыншылығына қарсы күресте ерлік көрсетіп, өз ұлттық сенімі мен дәстүрін сақтаған. Дереккөздер
Шерпалар

Шерпа — ұлт, Шығыс Непалда, Джомолунгма (Эверест) тауы аймағында, сондай-ақ Үндістанда қоныстанған. Жалпы саны 154,6 мың адам. (2001, халық санағы). Тілі Тілі - кангпо тілі, тибет-бирма тілдеріне жатады. Жазуы тибет жазуы. Тибет және непал тілдері де таралған. Діні Негізгі діні — буддизм. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері егіншілік (бидай, арпа, қарақұмық, жүгері, картоп, көкөністер) және таулы мал шаруашылығы (қой, қодас, дзо - қодас пен сиырдың буданы). Мал, жүн, май, құрғақ ірімшік саудасы. 20 ғасырдың ортасына дейін олар тұз, жүн, темір, астық саудасымен делдалдық саудамен айналысты. Олар биік таулы экспедициялар үшін гид және жүк тасымалдаушы ретінде пайдаланылады. Дәстүрлі қолөнері – тоқу (жүн көрпе, кілем, шапан), ағаш ою. Өмір салты Шерпалар екі эндогамиялық бірлестікке бөлінеді - «кхадева» және «кхаменду», олардың құрамына 21 патрилиндік «ру» кіреді. Отбасы шағын, неке патрилокальды. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Шерпаларда маусымдық көші-қонға байланысты қоныстардың бірнеше түрі бар. «Қысқы ауылдарда» (гунза) үйлер екі қабатты, төменгі қабаты қора мен қоймаға бөлінген, жоғарғы қабаты әдетте бір бөлмелі тұрғын үй. Қабырғалары тастан, төбесі екі жағы да тақтайдан жасалған. Терезелер екінші қабатта. Альпі жайылымдарындағы «жазғы ауылдарда» (йерза) тас тақталармен қапталған бір бөлмелі тас тұрғын үйлер. Биік таулы лагерлерде (реза) үйлер тастан жасалған, уақытша шатыры бамбук төсенішінен жасалған. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімдері – ұзын және кең жеңді жейделер, әйелдердікі – жағасыз, ерлердікі – шағын жағалы, ерлер үшін кеудешелер, әйелдерге арналған кең жеңі бар жүннен тоқылған халаттар. Ерлерге арналған кең тік шалбар, әйелдерге арналған белдемше мен алжапқыш, иілген тұмсығы бар, үстіңгі жағы әшекейлі биік етік. Бас киімдер – ерлерге арналған сәлде, киіз және үлбір бас киімдер, әйелдерге арналған құлаққапты конустық бас киімдер. Асыл және жартылай бағалы металдардан жасалған зергерлік бұйымдар - алқалар, сырғалар, білезіктер жиі кездеседі. Шерпалардың киімдері тибеттіктерге ұқсас. Соңғы уақытта үйден тоқылған жүн мен жібекті зауыттық материалдар алмастыруда. Көптеген шерпалар қазір өздерінің дәстүрлі киімдерінің орнына батыс киімдерін киеді. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамдары – жүгері, бидай, арпа, қарақұмық ұны, картоп, қайнатылған және кептірілген ет. Шерпалар дәстүрлі тағамдардан мо-мо дайындайды. Тағамның құрамы тұшпара қосылған сорпаға ұқсайды. Шерпалар күріш пен арпадан жасалған сыраны және шайды жақсы көреді. Шай ішу рәсімі күніне бірнеше рет өткізіледі. Сілтеме * Дереккөздер
Құдықсай

Құдықсай — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл, Құдықсай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Хромтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, Ойсылқара өзенінің сол жағалауында. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1491 адам (746 ер адам және 745 әйел адам) болса, 2009 жылы 391 адамды (177 ер адам және 214 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 258 адамды (125 ер адам және 133 әйел адам) құрады. Тарихы Ауыл 1947-1997 жылдары ет өндіру бағытындағы өзімен аттас кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Құдықсайда және округтегі Жоламан, Ойсылқара, Кеңой ауылдарында “Құдықсай” АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер
Кәрібай Тұңғатарұлы

Кәрібай Тұңғатарұлы, Кәрібай ақын (1861, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Қарғыба өзен сағасы – 1931, сонда, Ақсуат кенті) – халық ақыны, әнші, композитор, айтыскер, ділмар би. Жас күнінен өлеңдер шығарып, “бала ақын” атанған. 1910 жылы Алакөл маңындағы Көктұма деген жерде Әсет ақынмен айтысып, атағы елге жайылады. Кәрібайдың көптеген өлең-жырлары ел қорғау тарихынан сыр шертіп, халық батырларын дәріптейді. Найман тайпасының Қаракерей руының Мұрын руынан шыққан, Назар батырдың жетінші ұрпағы. Шежіре Найман – Өкіреш – Белгібай – Сүйінші – Төлегетай баба – Қытай би – Қаракерей – Байторы – Мейрам – Байыс – Сары(Мұрын) – Жолымбет – Назар батыр – Жанболат – Сары – Көкі – Дәулетбай – Сасан – Тұңғатар – Кәрібай ақын (1872-1931) Өмірбаян 1931 жылы аштық кезінде Қытай жеріне көшіп бара жатқанда ГПУ қызметкерлерінің қолынан қаза табады. Кәрібайдың Әсетпен айтысы “Айтыс” жинағында (1964, 1-т.) және Әсет Найманбаевтың “Шығармалар” жинағында (1988 жыл), 1931 жылы ашаршылыққа ұшыраған халық күйзелісін жырлаған өлеңі Ә.Сәдуақасұлының “Тарихыңды танып біл” кітабында (1996) жарияланды. Дереккөздер
Құдірет

Құдірет – Алланың шексіз күш-қуатын айқындайтын “субития” сипаты. Исламдық ұғым бойынша әлемнің ең кіші бөлшегінен бастап, бүкіл галактиканың белгілі бір жүйемен айналуы, адамның дене мүшелерінің қызметі мен дүниедегі жәндік атаулының қимыл-қозғалысы сияқты жәйттердің барлығы Алланың Құдіреті арқылы болады. Құран Кәрімде “Алланың барлық нәрседен күші астам” делінген, оның Құдіретін өзге күштермен салыстыруға келмейді. Бұл әлемді жаратушы Құдірет иесінің ақыретті болдыруға да қуаты жетеді. Әлемді жаратуының өзі Алланың Құдіреті болып саналады.
Құжат

Құжат (лат. documentum – куәлік, дәлелдеу) – *1) техникада – құрал-жабдықтың қысқаша сипаттамасы берілген техникалық төлқұжат. Құжатта құрал-жабдықтың белгісі, оның негізгі параметрлері көрсетіледі. Пішініне байланысты Құжат мәтіндік (кітаптар, қолжазбалар, т.б.), графиктік немесе кескіндемелік (сызбалар, сұлбалар, карталар, т.б.), аудио (грампластинка, т.б.), аудиовизуалдық (кинотаспалар), т.б. болып ажыратылады. Құжаттың мазмұны мен көлемі пайдаланылатын құрал-жабдықтың тегіне (арнаулы немесе әмбебап) байланысты жасалады. Құжат тұтынушыларға құрал-жабдықпен бірге беріледі. Технологияны жетілдіру және еңбек өнімділігін арттыру жөніндегі шаралар Құжаттағы мәліметтерді, нұсқауларды дұрыс қолдануды талап етеді; *2) компьютерде – қолданбалы бағдарламалар көмегімен пернелер арқылы енгізілген тілшелерді пайдаланып құрастырылған немесе дискіде сақталып тұрған, бұрын даярланған ақпараты бар, кез келген материалдық нысан. Қазіргі компьютерлер мен олардың желілерінде пайдаланылатын ақпараттардың ішкі мазмұнына байланысты мәтіндік, график., дыбыстық, бейнелік Құжаттар (word-құжаттар) болады. Интернет желісінде гипермәтіндік (web-құжат) Қ. кең тараған. Оның ішінде басқа Құжатқа сілтеме түрінде ерекшеленіп тұрған түйінді сөздер орналасады. Сол сөзді “тышқан қолтетігімен” қозғағанда экранда жаңа Құжат ашылады. Сілтеме сөздер көмегімен гипербайланыс жүзеге асырылып, интернетте орналасқан миллиондаған ақпараттарды кез келген тұтынушы іздеп тауып ала алады. Гипермәтіндік Құжаттар HTML (Hyper Text Markup Language) тілінде – мәтіндерді арнайы белгілеу тілінде жазылады. Интернеттегі осы HTML тілі элементтерін құрайтын ақпараттар: сілтемелер, тізімдер, суреттер, тақырыптар гипермәтіндік Құжаттардың негізгі бөлігі болып табылады; *3) заңда фактілер туралы мәліметтер, жазулар, рәміздер, таңбалар, суреттер арқылы тиянақталған ақпаратты материалдық нысан. Мазмұнына қарай ғылыми-техникалық (мақалалар, кітаптар, патенттер, сызбалар, т.б.), құқықтық (қаулылар, жарлықтар, шарттар, т.б.), басқарушылық (бұйрықтар, директивалар) Құжаттарға бөлінеді. *4) социологияда – фактілер туралы мәліметтер; эмпирик. мағлұмат жинауда қолданылатын ақпарат көзі. Құжат айналымы көптеген мекемелер мен әлеум. топтар арасындағы қарым-қатынас процестерінің сипатын айқындап, әлеум. процестердің нақтылы жай-күйі мен өзгерістерін көрсетеді. Дереккөздер
Құз

Құз – тау басындағы тік қиялы, шатқалға не тау етегіне құлама келген жалаңаш жартас; Түсіндірме сөздікте «тау... шыңы; тік шатқал, биік жартас» деген түсінік берілген. «Тау бүркіттері ұясын биік құзға... салады» (А. Сейдімбеков, Ақиық.). «Құз» көбіне тау бедеріне байланысты қолданылатыны рас. Бірақ биік жартас, тау шыңының бәріне бірдей бұл атау беріле бермейді. Шын мәнісінде шың мен құздың мағына жағынан айырмасы бар. Ертедегі түркі тілдерінде «құз» деп таудың күн түспейтін жағын атаған . Мұның дұрыстығына сол кезден келе жатқан «құздың қары кемімес, қойдың майы кемімес» деген мақал да дәлел. Дереккөздер
Кәрілік

Кәрілік – адам ағзасы мен психикасының дамып жетілуінің соңғы шағы. Адамның жеке басының даму кезеңдерінің ішінде кәрілікк шақ – оның өмір тәжірибесінің барынша молайып, көзқарасының әбден қалыптасып, бойындағы бар қабілеті мен күш-жігерін еңбекте, ғылымда, өнерде, техникада тағы басқа сарқа пайдаланып, өзінің басынан кешірген, жүзеге асырған іс-әрекетіне көз жіберетін кезі. Бірақ кәрілік шақтың өзіне тән әлсіз жақтары бар. Әсіресе кәрілік. шақта дене өзгерісімен бірге, психикалық құбылыстар да, атап айтқанда, ұмытшақтыққа бой ұра беруі, зейін қою жағы жас кездегідей болмауы сияқты өзгерістер байқалады. Бірақ мұндай жағдай кәрі адамдардың бәріне бірдей тән емес. Жасынан салауатты өмір сүріп, бірқалыпты қызмет істеп, дұрыс дем алып, өзін-өзі сақтай білген адамдар қартайған шағында да көңіл-күйі қош, қызметке қабілетті болады. Дереккөздер:
Шертер фольклорлық ансамблі

Шертер фольклорлық ансамблі 1974 жылы Арқалық (бұрынғы Торғай облысы филармониясы жанынан) қаласында ұйымдасқан. Ансамбльде тұңғыш рет қазақтың көне халық музыкалық аспаптары шертер, жетіген, сырнай, шаңқобыз, асатаяқ, қамыс сырнай, т.б. пайдаланылды. Yш ішекті шертпелі көне музыкалық аспап шертер ансамбльдегі басты аспап саналды. Ансамбль репертуарынан сирек орындалатын қазақтың халық музыкалық шығармалары (терме, күй, ән мен билер) кең орын алды. Орындаушылары қатарында Қ.Қойғарин, О.Мұқатова, С.Ордабаев, Х.Оспанова, К.Бірмағамбетов, ал көркемдік жетек. К.Мақанов (1974 — 78), музыкалық жетекшісі Ғ.Құрманов (1978 жылдан) болған. Гастрольдік сапармен ансамбль ұжымы Қазақстанның жер-жерлерінде, Алматы қаласында (1974), сондай-ақ ТМД елдерінде (Тывада, Қарақалпақстанда, Өзбекстанда); алыс шет елдерде (Yндістанда, 1977; Польшада, 1979; Оңтүстік -Шығыс Азия елдерінде — ҚХДР, Вьетнам, Филиппин, Жапония, 1983) болып өнер көрсетті. Кезінде Қазақстан ЛКЖО ОК-нің грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Шеру

Шеру жорық, әскери салтанат. # Түркі халықтарының тарихында сап түзеген қалың қолды немесе жорықты атаған. Мысалы, “...неше мың шеру әскер алып аттанды” (“Ер Тарғын”); # жортуыл, аттаныс, салтанатты көш. “Көшу сапарын жортуылға, шеру мен аттанысқа ұқсатады” (М.Әуезов). Көшпелі елде, қазақта “шерулі көш” деген де ұғым бар. Мұнда көш сырнай, қобыз тартылып, ән шырқалып, думанмен өтеді; # әскердің әскери техникамен салтанатты түрде өтуі (қ. Әскери шеру); # әр түрлі ұжымдардың арнайы мерекелерге байланысты шеруі; # цирк пен театрда қойылымның алдында және соңында сахнаға қатысушылардың көрермен алдына шығуы. Дереккөздер
Кәрім Жәленұлы

:Кәрім Жәленұлы (1888, бұрынғы Орал губерния Жымпиты уезі Байқұтты болысы ғ4 ауылы – өлген жылы белгісіз) – қоғам қайраткері, Алашорданың батыс бөлімшесі жетекшілерінің бірі, әдіскер математик. *Воронеж ауыл шаруашылық институтында оқыған. *1916– 17 жылы1-дүниежүзілік соғыс майдандарындағы қорғаныс шептерін салуға алынған қазақ жұмыскерлері ішінде Ә.Бөкейханов бастаған ұлт қайраткерлерімен бірге қызмет атқарды. *1917 жылы Жымпиты уездік атқару комитетінің төрағасы болып қызмет істеді. Облыстық земство басқармасының мүшесі болды. *1918 жылы 18 – 21 мамырда Жымпитыда өткен Орал өңірі қазақтарының 4-съезі төралқасына сайланды. *1918 жылы наурыз – сәуірде Алашорданың батыс бөлімшесінің Ж.Досмұхамедов басқарған делегациясы құрамында Мәскеуде Кеңес өкіметі басшыларымен қазақ автономиясын құру жөніндегі келіссөзге қатысқан. *1920 жылымаусым – қазан айларында Орынборда Қырғыз (Қазақ) ревкомның хатшысы болды. Осы жылы Ташкенттегі Қазақ халық ағарту ин-тына оқытушылыққа шақыртылды. Осында қызмет істей жүріп, 1923 жылықұрылған “Талап” мәдени қоғамына мүшелікке енді. К. педагог ретінде математикадан ана тіліндегі оқу құралдарын дайындау бағытында көп еңбек етті. *1923 жылыТашкентте “Есептану жобасы” және “Есептану. Бөлшек сандар” атты еңбектері жарық көрді. Бұл еңбектері қырғыз тіліне аударылып, қырғыз бастауыш мектептерінде де негізгі оқу құралдары ретінде пайдаланылды. К. математиканы оқыту әдістемесі ғылымынан басқа салаларда да жемісті еңбек етті. *“Қазақ – қырғыз мектептері”, “Химиядағы өзгерістер” (“Сана”, ғ1, 1923), Киргизские школы (“Наука и просвещение”, ғ2, 1923) атты мақалалары бар. Кәрім 1923 – 24 жылы кооперациясында оқып, білімін жетілдіреді. 1924 – 29 жылыжоспарлау-ұйымдастыру саласында экономист болып істеген. 1929 жылы8 қаңтарында Гурьев (қазіргі Атырау) қаласында тұтқындалып, “Алаш ісі” бойынша 5 жылға бас бостандығынан айырылды. Дереккөздер:
Шерубай Биболдыұлы

Шерубай Биболдыұлы (1693-1812), батыр. Арғын тайпасының Қуандық руының Мойын бөлімінен шыққан. Туып-өскен мекені қазіргі Топар кентінің маңы. Орта жүз жеріне қалмақтардың шабуылы кезінде (1721-1730) жылдарына Тоқбура Қарекеұлы жасы алпысқа келіп қалса да ел жиып, жауға қарсы ту көтерген. Шерубай оның қолбасшы батыры болған. Хас батырлығы, өлшеусіз ерлігі туралы ел аузында әнгіме көп. Қарағанды облысының Шет және Бұқар жырау ауданының жері арқылы ағатын Шерубай-Нұра өзені батырдың атымен аталған. Осы өзеннің жағасында Шерубай-Нұра стансасы орналасқан. Бұл бекет 1934 ж. Қарағанды-Балқаш темір жол құрылысы кезінде пайда болды. Дереккөздер
Кәріпбай Данияр

Кәріпбай Данияр(1875, Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, – 1967, сонда) – қазақ сәулетшісі. Өмірінің соңғы кезеңінде Сарысу өзені бойындағы Аралтөбе (қазір Жетіқоңыр) ұжымшарында ұста болып жұмыс істеді. Күйдірілген қызыл кірпіштен бірнеше сәулетті күмбез, қызыл үй тұрғызды. Бұл құрылыстардың көпшілігі Сарысу мен Қаракеңгір өзендері бойында тұр. Кәріпбай кірпіш күйдіру әдісін де жетік білген. Оның өз қолымен жасалған кірпіш күйдіретін пештерінің сілемі Сарысу өзені бойында осы күнге дейін сақталған. Дереккөздер
Кәсіби аурулар

Кәсіби аурулар – белгілі бір мамандыққа байланысты кәсіпорынның зиянды әсерінен болатын кесел. Кәсіби аурулар кәсіпорындардағы санитарлық-гигиеналық ережелердің дұрыс орындалмауынан, шу, діріл, тағы басқа әсерінен пайда болады. Мысалы, шаң-тозаңы көп жерде жұмыс істеген адамның өкпесі пневмокониозға (өкпені шаң басу), ал радиоактивті препараттармен жұмыс істейтіндер сәуле ауруына шалдығады. Қатты дірілдейтін аспаптармен ұзақ уақыт жұмыс істеу тамыр неврозына (ангионеврозға) ұшыратады. Мал шарушылығындағы адамдар ауру мал арқылы түйнеме, маңқа, сарып, туляремия ауруын жұқтырып алуы мүмкін. Кәсіптік зиянды әсерлер тек Кәсіби ауруларды ғана емес, басқа аурулардың да пайда болуына әкеліп соқтырады. Жұмыс түріне қарай жұмыс күні мерзімін қысқарту, жыл сайын қосымша демалыс беру, жұмыс кезінде үзіліс жасау (15–20 минут), техникалық шараларды іске асыру – Кәсіби аурулардың санын азайтып, келешекте мүлдем жоюға мүмкіндік береді. Кәсіби ауруларды азайту үшін радиоактивті препараттармен, рентген кабинеттерінде, ыстық пештерде, тағы басқа жұмыс жасайтын адамдарды жұмысқа аларда және әрбір 6–12 ай сайын денсаулығын медициналық тексеруден өткізіп тұру қажет. Кәсіби ауруларға шалдыққандар әлеум. қамсыздандыру тарапынан жеңілдіктермен қамтамасыз етіледі. Кәсіби аурулар салдарынан уақытша еңбекке жарамсыз адамдарға берілетін жәрдем олардың үздіксіз еңбек өтіліне қарамастан табысының 100% мөлшерінде төленеді. Кәсіби аурулардан мүгедек болған адамдарға мүгедектік зейнетақы еңбек өтіліне байланыссыз белгіленеді. Дереккөздер
Шерік

Шерік — жауынгер атауы. Халық жасағындағы жауынгерлердің түркі тілдеріндегі атауы сарбаз, Шерік Мұндай жасақтардың “қара шерік”, “қара қазан” деген көне атаулары да болғаны бұл әскер тобының маман әскерилер емес, жаугершілік заманда жасаққа еріксіз алынған қара халықтан құралғанын көрсетеді. Дереккөздер
Шетбақанас

Шетбақанас - Алматы облысының Балқаш ауданындағы Іле өзеннің ежелгі атырауы жүйесіндегі құрғақ арна. Ұзындығы 283 км. Бақанас ауылы тұсынан басталатын Іленің ескі құрғақ тармағы Бақанастан бөлініп шығып, Қарабас ауылынан оңтүстік-шығыста 16 км жерде Балқаш көліне дейін жетеді. Іленің атыраулық жүйесінің батысқа ығысуымен ну-тоғайлы аңғардан шөлге айналған. Дереккөздер
Қазақстан азаматтық партиясы

Қазақстан азаматтық партиясы – қоғамдық-саяси ұйым. Тарихы Құрылтай съезі 1998 жылы 17 қарашада Ақтөбе қаласында өтті. Съезде партия жарғысы мен бағдарламасы қабылданып, бірінші хатшысы болып А.Перуашев сайланды. 1998 жылы 29 желтоқсанда Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде тіркелді. Партия демократиялық құқықтық мемлекет құру, азаматтық қоғам институттарын қалыптастыру, Қазақстан Республикасының мемлекеттілігінің нығаюы мен дамуына ықпал ету мақсатында қызмет етті. Қазақстан азаматтық партиясы мүшелерінің басым бөлігі – металлургия өнеркәсібі мен тау-кен өндірісі кәсіпорындарының қызметкерлері мен жұмысшылары, инженерлік-техникалық мамандар. Партияның басшы органы – ОК. Қазақстанның барлық облыстарында және Астана мен Алматы қалаларында өкілдіктері жұмыс істеді. 1999 жылы Парламент сайлауында сайлауға қатысқан сайлаушылардың 12% дауысын жинап, партия 7%-дық межеге жетті. Екінші сайланған Парламентке Қазақстан азаматық партиясынан барлығы 18 депутат сайланды (Сенатқа – 2, Мәжіліске: партиялық тізім бойынша – 2, бір мандатты округ бойынша – 14). Партия Ресейдің “Наш дом – Россия” партиясы, “Ресейлік Өмір партиясы”, Украинаның “Батьковщина”, Қытайдың коммунистік партияларымен байланыстар орнатқан. Қазақстан Республикасының 2002 жылы 15 шілдеде қабылданған “Саяси партиялар туралы” Заңына сәйкес 2003 жылы 10 қаңтарда Әділет министрлігінде қайта тіркеуден өтті. Партияның 100 мыңнан астам мүшесі болды. 2002 жылғы 7 желтоқсанда Павлодар қаласында өткен Қазақстанның Азаматтық партиясының съезіне Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев қатысты. Президент съезд делегаттарымен кездесіп, қысқаша баяндама жасады. 2004 жылғы парламенттік сайлауда Азаматтық партия Қазақстан аграрлық партиясымен бірлесіп, «Аграрлық-индустриялық еңбек одағы» атты сайлау блогын құрды. Сайлау нәтижесінде бұл блок партиялық тізім бойынша Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінде бір мандатқа ие болды. 2005 жылғы 23 қыркүйекте Павлодар қаласында партияның кезектен тыс VI съезі өтті. Оған Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев қатысып, партия 2005 жылғы президенттік сайлауда Назарбаевтың кандидатурасын қолдайтынын ресми түрде мәлімдеді. 2006 жылғы 10 қарашада Астанада партияның VII съезі өтті. Съезге Президент Нұрсұлтан Назарбаев қатысты. Жиында 300-ден астам делегат Қазақстанның Азаматтық партиясының билеуші «Отан» партиясымен бірігуін қолдап дауыс берді. Дереккөздер
Сұлтан Шаханұлы Аманов

Сұлтан Шаханұлы Аманов (27.8.1933, Қазалы ауданы, қазіргі Жанқожа батыр ауылы – 29.10.1990, Алматы қ.) – Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген экономисі. ҚазМУ-дың экономика факультетін (1957), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1980) бітірген. 1957–59 ж. Қазалы ауыл шаруашылық техникумында оқытушы, сырттан оқыту бөлімінің меңгерушісі, 1959–63 ж. Қызылорда облыстық комсомол комитетінің 2-хатшысы, 1-хатшысы, 1963–66 ж. Шиелі аудандық партия комитетінің хатшысы, Жалағаш ауданының атқару комитетінің төрағасы, 1966 – 72 ж. Қызылорда облысының халықтық бақылау комитетінің төрағасы, 1972–78 ж. Жалағаш аудандық партия комитетінің 1-хатшысы, Қызылорда облыстық партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. 1980 жылдан Республикалық кәсіптік-білім беру комитеті төрағасының орынбасары, Халықты еңбекпен қамтамасыз ету комитеті төрағасының 1-орынбасары болды. 1967–80 ж. Қызылорда облысы кеңестің депутаттығына сайланған. Ленин, 2 мәрте «Құрмет белгісі» ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Эквайринг

Эквайринг (ағылш. acquіrіng – алу, сатып алу) — банк карталарын пайдаланып сауда және сервистік ұйымдармен банкоматтарда немесе қолма-қол ақша беретін орындарда ақша беру операцияларын жасайтын есеп айырысу қызметі. Эквайрингінің бастапқы мағынасы сауда ұйымынан несие картасы иесінің оның сатып алған заттарының ақысын төлеу жөніндегі міндеттемелерін “сатып алу” дегенді білдірді. Эквайрингпен байланысты бірқатар атқарымдар (карталарға қызмет көрсететін жабдықты орнату, сауда ұйымдарының қызметкерлерін оқытып, үйрету, слиптер немесе электрондық файлдар, процессинг нысанындағы есеп айырысу ақпаратын жинау) төлем жүйесі мүшесінің тапсыруымен төлем жүйесіне мүше емес үшінші тарап (процессингілік компания) жүзеге асыруы мүмкін. Эквайрер картамен жасалған операцияларды өтеу үшін сауда ұйымының шотына ақша аударады, сол үшін ол комиссия алады. Дереккөздер
Ан Дон Дю

АН Дон Дю (1898 ж. т.) – еңбек ардагері. 1930 – 40 ж. Шиелі ауданындағы «Авангард» ұжымшарында күріш егістік бригадасының бригадирі, 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағандыда шахтер болды. 1946 ж. Қызылорда облысындағы «Большевик» ұжымшарында күрішшілер звеносын басқарды. 1950 жылғы 20 маусымда Анға Социалдык Еңбек Ері атағы беріліп, Ленин ордені мен Алтын Жұлдыз медалі тапсырылды. Дереккөздер
Аламас

Аламас — Сырдария ауданындағы жер аты. Жаңадария каналының жағасында, Іңкәрдария қой кеңшарының аумағында орналасқан. Осы өңірде өмір сүрген, Аламас әулиенің есімімен аталған. Аламас туралы халық ақыны Қ.Баймағамбетов тарихи дастан шығарған. Дереккөздер
Меруерт Нағыметқызы Асатова

Меруерт Нағыметқызы Асатова (29.12.1951, Арал ауданы, «Аралсульфат» қыстағы) – тарихшы-ғалым, тарих ғылымының кандидаты (1979). ҚМУ-дың профессор (2002 ж.). «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі». Қазақ педогогикалық институтын (ҚазҰПУ-ды) (1971) және осы институттың аспирантурасын (1976) бітірген. 1971 – 73 ж. Арал қаласындағы орта мектепте мұғалім болды. 1976 – 94 ж. Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекет университетінде тарих кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1994 – 97 ж. университет жанынан ашылған «Қабілет» гимназиясының директоры, 1997–99 ж. университетте құрылған гуманитарлық білім беру орталығының директоры, 1999–2001 ж. аға ғылым қызметкер. 2003 ж. музыка-педогогикалық факультеттің деканы. Ғылым жұмысының негізгі бағыты: Қазақстандағы ұлттық қатынастар мәселелері, қазақ мәдениетінің тарихы. 60-тан астам ғылым мақаласы, 5 ғылым-әдістемелік құралы жарық көрген. Дереккөздер
Арай (азалы мекен)

АРАЙ – Қызылорда қаласының іргесіндегі, 1937 – 38 ж. саяси қуғын-сүргін құрбандары жерленген азалы мекен. Кеңес дәуірі кезінде мұнда пионер лагері, саяжайлар орналасты. ҚР Президенітінің жарлығымен 31 мамыр саяси құрбандарды еске алу күні болып жариялануына орай Арай мекенінде жерленген арыстар қабірі анықталып, оларға арналған ескерткіш орнатылды (авторы Сапарғалиев М.). Арай әміршілдік, отаршылдық тәртіптің құрбандарына тәу ететін азалы мекенге айналды. Дереккөздер
Ресей Ғылым академиясының Азия мұражайы

Ресей ғылым академиясыныі азия мұражайы — ғылыми-зерттеу мекемесі; шығыс тілдеріндегі қолжазбалар жинағы мен шығыстануға қатысты кітапхана қоры. 1818 ж. қарашада Санкт-Петербург қаласында Ресей ҒА жанынан ұйымдастырылды. Алғашқы коллекциясы Петр І уақытынан бері жинақталған шығыс теңгелері, қолжазбалары, т.б. ескерткіштер болды. Мұражай Ресейдегі шығыстану бойынша жинақталған қолжазбалар мен кітаптардың ең үлкен сақтау орнына айналды. Онда Б.А. Дорн, С.Ф. Ольденбург, В.В. Бартольд, И.Ю. Крачковский, В.М. Алексеев, т.б. танымал шығыстанушылар жұмыс істеді. 1917 жылға қарай мұражай кітапханаға айналды. 1930 ж. Р. Ғ. А. А. м. мен басқа да шығыстану саласы бойынша жұмыс істейтін мекемелер негізінде КСРО ҒА Шығыстану институты құрылды. Дереккөздер
Ресей империясының сыртқы саясат мұрағаты

Ресей империясының сыртқы саясат архиві, Ресей Сыртқы істер министрлігінің Мәскеудегі Бас архиві (1832 — 1920) мен Санкт-Петербургтегі Бас архивінің (1834 — 64) біріктірілуі негізінде 1946 ж. құрылған. 1992 жылға дейін Ресейдің сыртқы саясат архиві деп аталды. Онда 1917 жылға дейінгі Ресейдің сыртқы саясатына байланысты 600 мыңға жуық істі құрайтын құжаттар жинақталған. Бұл құжаттар негізінен Ресей империясы Сыртқы істер министрлігінің, шетелдердегі елшіліктер мен консулдықтардың қызметіне тікелей байланысты. Ең көне құжат 16 ғ-ға қатысты. Қорының жалпы саны — 374. Сыртқы істер министрлігінің Санкт-Петербургтегі Бас архиві, Қырғыз-қайсақ ісі, Азия департаменті деп аталатын қорларда патшалық Ресейдің 17 — 19 ғ-ларда Қазақстанға, Түркістан өлкесіне қатысты ұстанған саясатына байланысты құжаттар көптеп кездеседі. Кіші, Орта және Ұлы жүз қазақтарының Ресей бодандығына өтуі мен қазақ жерінде жүргізілген орыс отаршылдығын зерттеуде бұл құжаттардың маңызы зор. Сондай-ақ архив қорларында Есет Көтібарұлы, Кенесары Қасымұлы, Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған ұлт-азаттық күреске қатысты құжаттар да бар. Сыртқы істер министрлігінің Орта Азия үстелі, Түрік үстелі, Константинопольдегі консулдығы деп аталатын қорларда 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың бас кезіндегі қазақ зиялыларының өзге түркі-мұсылман халықтары өкілдерімен азаттық қозғалыстағы байланыстары жайында мәліметтер кездеседі. Патша өкіметінің 1916 жылғы көтерілісті аяусыз басып-жаншуына байланысты Жетісудағы қазақ-қырғыздың Қытай жеріне босуы және ондағы ауыр жағдайы туралы құжаттар Сыртқы істер министрлігінің Қытай үстелі және Құлжа консулдығы қорларында жинақталған. Дереккөздер
Ресей мемлекеттік көне актілер архиві

Ресей мемлекеттік көне актілер архиві — Ресей Федерациясындағы көне құжаттар жинақталған тарихи мұрағаттық ғылыми мекеме. Мәскеу қ-нда орналасқан. Сыртқы істер мин-нің Мәскеудегі Бас архивінің (1724 жылдан жұмыс істеген), Әділет мин-нің Мәскеудегі архивінің (1852 ж. құрылған), Мемлекеттік архивтің (1834 ж. құрылған), Мәскеудегі императорлық сарай архивінің (1869 ж. құрылған) және бірқатар шіркеулер мен монастырьлар архивтерінің біріктірілуі негізінде 1925 ж. құрылған. Алғашында РКФСР Орт. тарих архивінің ескі құжаттарды сақтайтын бөлімі, 1931 ж. Феодалдық-басыбайлылық дәуірдің мемл. архиві, 1941 ж. Орт. көне актілер архиві, 1993 ж. РМКАА аталды. Онда 11 ғ-дан 19 ғ-ға дейінгі кезеңге қатысты 4 млн-ға жуық істі құрайтын құжаттар жинақталған. Бұл құжаттардың басым көпшілігі патшалық Ресейдің ішкі және сыртқы саясатына, православ. шіркеулердің қызметіне, мәдени өміріне қатысты. Олардың арасында орыс патшасы Феодор Ивановичтің 1595 ж. Тәуекел ханға жолдаған грамотасы, Сібір губернаторы М.П. Гагариннің 1716 ж. қазақ билеушілеріне қалмақтарға қарсы бірлесіп күресу жөніндегі ұсынысы, 1718 ж. Іайып ханның Петр І-ге жолдаған хаты, 1741 ж. Әбілқайыр хан мен Сібір губернаторы П.Бутурлиннің тұтқындар алмасу жөнінде жүргізген келісімі, 1758 ж. Абылай сұлтанның Сібір шекарасына шабуыл жасау ниеті туралы Сібір губернаторы В.Соймоновтың орт. билік орындарына түсірген мәлімдемесі, Орынбор губернаторы И.А. Рейндроптың 1772 ж. Жайық казактарының көтерілуіне байланысты Нұралы ханға жіберген үндеухаты, т.б. көптеген құжаттар бар. Архив қорларының құжаттары 17 — 18 ғ-лар кезіндегі қазақ-орыс, қазақ-қалмақ, қазақ-башқұрт, қазақ-татар қарым-қатынасын, қазақтардың Орт. Азиядағы Қоқан, Хиуа хандықтарымен, Бұхар әмірлігімен және Шығ. Түркістанмен жүргізген сауда байланыстарын зерттеуде маңызы зор. Дереккөздер
Ресей мұсылмандары одағы

Ресей мұсылмандары одағы, “Иттифақ-ул-муслиаши” — бірінші орыс революциясы тұсында Ресей империясындағы мұсылман халықтардың мүддесін қорғау мақсатында құрылған саяси партия. Бұл партияны құру идеясы бүкілресейлік мұсылмандардың бірінші съезінде көтеріліп, оның бағдарламасы мен жарғысын әзірлеу Ә.Топчибашев мен пен Ә.Ибрагимовке жүктелді. Бүкілресейлік мұсылмандардың екінші съезінде партияның 23 тармақтан тұратын жарғысы қабылданды. Жарғы бойынша партияның 16 қалада, соның ішінде Орынборда, Астраханда, Оралда, Омбыда, Ақмешітте, Семейде, Верныйда, Ташкентте, Ашхабадта, Уфада, Қазанда, Мәскеуде, Бакуде бөлімшелері құрылатын болды. Партияның бағдарламасы бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезінде бекітілді. Іабылданған бағдарлама бойынша партия Ресей империясы азаматтарының дініне, нәсіліне, ұлтына, жынысына қарамай заң алдында тең құқықты болуын талап етті. “Р. м. о.” Конституц.-демокр. партия секілді жерге жеке меншікті жақтағанымен, империядағы мұсылман халықтардың мүддесін қорғауды, орыс шаруаларын шет аймақтарға орналастыруды доғару қажеттігін бірінші кезекке қойып, ұлттық-мәдени автономия идеясын бірінші көтерді. Партияның 15 мүшеден тұратын Орт. к-ті болды. Оның құрамында Топчибашев, И.Гаспринский, Ибрагимов, М.Бигиев секілді қайраткерлермен бірге қазақ зиялыларынан С.Жантөрин мен Ш.Іосшұғылов сайланды. “Р. м. о.” Мемл. думадағы Мұсылман фракциясымен тығыз байланыста болды. Мемл. думада қаралуға тиіс заң жобаларымен мұсылман халықтарын хабардар етіп отыруды өз мойнына алып, осы мақсатта партияның баспасөз органын құруға әрекеттенді. Патша өкіметі “Р. м. о.” партиясын “панисламшылдық” пиғылдағы партия деп бағалап, оның қызметіне тосқауыл қойды. Бірінші орыс революциясынан кейін етек алған Столыпин реакциясы кезінде “Р. м. о.” қызметін доғарды. Дереккөздер
Экваторлық орман белдемі

.]] .]] .]] Экваторлық орман белдемі – экватор белдеуіндегі құрлықтық табиғи белдем. Мұндағы климаттық маусымдар арасында айтарлықтай айырма болмайды. Температурасы тұрақты, жоғары және ауасы үнемі ылғалды экваторлық климат тән. Табиғи ландшафтында қалың көп қабатты ылғалды мәңгі жасыл ну орман (гилея) басым, теңіз жағалауын қуалай мангр орманы өседі. Бұл ормандар жоғары өнімділігімен (жылдық өнімділігі 40 – 50 т/га, кей жерлерде 100 т/га) және әртүрлілігімен (пальма, лиана, эпифит) ерекшелінеді. Соңғы жылдары өрт пен ағаш дайындау әсерінен орман ауданының кемуі байқалады. Топырағы негізінен күлгін, қызғылт. Өзен торы өте жиі. Жануарлар дүниесі алуан түрлі. Экваторлық орман белдемі Оңтүстік Американың Амазона алабында, Экваторлық Африкада, Оңтүстік-Шығыс Азия және Мұхит аралдарының маңында таралған. Дереккөздер
Эквивалент

Эквивалент – бара-бар, теңбе-тең өнім, яғни басқа тауардың құны тұлғаланатын тауар. Эквиваленттілік тауарларды салыстыруда және оларды бір-біріне айырбастауда ерекше маңызды. Осы мақсатпен тауар Эквиваленті пайдаланылады, яғни басқа тауарлармен теңбе-тең тауарлар құндылықты салыстыру эталоны ретінде пайдаланылады. Ақша барлық тауарларды салыстыруға болатын жалпыға бірдей тауар Эквиваленті болып табылады. Дереккөздер
Мақсұт

Мақсұт — Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы, Белинский ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Әйет ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 104 км жерде, Торғай Үстіртінің солтүстігіндегі Қарасор көліне құятын Қарасу өзенінің сол жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 957 адам (452 ер адам және 505 әйел адам) болса, 2009 жылы 465 адамды (219 ер адам және 246 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1943 жылы ет бағытындағы ірі қара мал өсіретін «Қайранкөл» кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 1997 жылдан кейін мұнда мал және астық өсірумен айналысатын шаруашылық нысандары құрылды. Дереккөздер
Ресми стиль

Ресми стиль — ресми қатынастар аясында қызмет ететін стильдің бірі. Ресми құжаттар мен іс қағаздарының стилі деп те аталады. Ресми стильге тілдік тұрғыдан төмендегідей талаптар қойылады: # түйіндеменің дәлдігі немесе бір мағыналылығы; # айқындық немесе жүйелілік; # логикалық, яғни қайшылықтың болмауы, дәлелділігі; # баяндаудың ықшамдылығы, артық сөздің болмауы. Лингвистиканың салалық тұрғысынан да мәтінге қойылатын талаптар болады. * Лексикада — ресми құжаттар мен іс-қағаздарына тікелей қатысы бар сөздерді орнымен қолдану, көнерген сөздерді бейтарап, кітаби немесе әдеби сөздермен алмастыру; * морфологияда — жалпылық мағына беретін сілтеу есімдіктерін қолданбау; * синтаксисте — сабақтас құрмалас сөйлемдердің (себеп, мақсат, салдар, шарт бағыныңқылы) көбірек жұмсалуына мүмкіндік беру; * қыстырма конструкцияларды қолдануды дағдыға айналдырмау сияқты принциптердің сақталуы бұл стильдің ерекшелігін айқындай түседі. Ресми стильдің шағын үш түрі бар: кеңсе (іс-қағаздары, қ. Кеңсе тілі); дипломат. және заң Ресми стильдері. Дереккөздер
Респиратор

Респиратор ( — дем алу) — адамның тыныс алу мүшелерін шаң мен зиянды заттардан қорғайтын бір кісілік тұмшалағыш; жеке пайдалануға арналған, екі бөліктен: бетжапқыш және сүзгіден кұралған шаңнан қорғауға арналған аспап. Ауада оттек мөлшері жеткіліксіз болған кезде (16%-дан аз), сондай-ақ зиянды қоспалар көп болғанда оқшаулауыш респиратор (шлангалы не оттекті) пайдаланылады. Сүзгілеуіш респиратор жеңіл әрі шағындау болғанымен, ауаның ластану дәрежесі жоғары болған кезде, ол оқшаулауыш респираторға қарағанда сенімсіздеу болады. Респиратордың радиоактивті тозаңдардан қорғайтын сүзгісі әр түрлі талшықты материалдардан (киіз, мақта, жасанды және синтет. талшықтардан жасалған маталар, т.б.) дайындалады. Өндірістік және лаб. жағдайда респиратордың респираторлық таңғыш (ШБ-1) деп аталатын қарапайым түрі жиі пайдаланылады. Ол дәкенің қос қабатының арасына салынған сүзгілік мата түрінде болады. Мұндай респиратордың қорғағыштық қабілеті жоғары әрі салмағы өте аз (10 г-дай) болып келеді. Радиоактивті тозаңдардан қорғану үшін респиратордың көптеген түрі қолданылады. Дереккөздер
Арал аудандық тарихи өлкетану мұражайы

Арал аудандық тарихи өлкетану музейі — ғылыми-мұрағаттық мәдени мекеме. 1988 ж. құрылған. Музейде ауданның қалыптасуы, шаруашылығы мен өнер кәсібінің даму тарихы, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, әдебиеті мен өнері жайлы құнды жәдігерлер жинақталған. Арал теңізінің тағдырына байланысты деректер де бар. Музей қорында 6906 жәдігер сақталған. Дереккөздер
Ахмет ауылдық округі

Ахмет ауылдық округі – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін Энтузиаст ауылдық округі деп аталған. Әкімшілік құрамы Құрамына Ахмет ауылы кіреді. Орталығы – Ахмет ауылы. Дереккөздер
Ашушаңдық

Ашушаңдық — тез ызаланғыш, шырт етпе мінез. Намысқой, көдікшіл, ызақор адамның бойында болады. Сондай-ақ, жас өспірімдердің көңіл әуенінің өзгергіштігіне орай жас өспірімдерде жиі кездеседі. өйткені, олардың жүйке қызметінде тежелу процесінен кјрі әозу шапшаңдықы басымыраз келеді. Олар өмір тәжірибесінің жетімсіздігінен сыртқы әсерге шапшаң берілгіш. Ашушаңдық мінездегі ызақорлық, күйгелектік, бос намысқойлық, әсершілдік сияқты қасиеттермен астарласып жатады. Мұндай мінезді жеңе білу адамның ұстамдылығына, табандылығына, саналы әрекеті мен білім деңгейіне байланысты.
Айдарлы ауылдық округі (Қостанай облысы)

Айдарлы ауылдық округі — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Айдарлы, Герцен, Дружба, Степное ауылдары кіреді. Орталығы – Айдарлы ауылы.. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1750 адамды құрады. Дереккөздер
Прибор

Прибор — 1) өлшеуге, өндірістік бақылауға, құрал-жабдықтарды қорғауға, машиналар мен қондырғыларды басқаруға, технологиялық процестерді реттеуге, есептеуге, санауға, есепке алуға арналған құрылғылардың үлкен тобының жалпы атауы. 2) стандардағы, машиналардағы, көлік құрылғыларындағы жұмыстың қандай да бір дербес бөлігін атқаратын көптеген арнайы тетіктердің атауы (мысалы, тоқыма станогының ламельдік приборы, қару-жарақтың көздеу приборы, т.б.); 3) белгілі мақсатқа қолданылатын бұйымдар жиынтығы (мысалы, ұстааралық поэтика, жазу приборы, т. б.); 4) қандай да бір заңдылықтарды көрсету үшін қызмет ететін көрнекті оқу құралдары (физикалық поэтика, химиялық поэтика). Дереккөздер
Прибор жасау

Прибор жасау – машина жасау өнеркәсібінің өлшеу, өңдеу, сұрыптау, ақпаратты өңдеу мен тарату, реттеуші аспаптарды, автоматты және автоматтандырылған құралдарын шығаратын саласы. Ғылым мен техниканың автоматтандыру мен басқару жүйелерінің құралдарын зерттеп, жасап шығарумен айналысады. Механикалық, электрлік, жылулық, оптикалық, радиациялық, т.б. шамаларды өлшеу әдістері мен құралдарын жасау прибор жасау саласында жетекші орын алады. Прибор жасау металлургия, машина жасау, құрылыс материалдары индустриясы, жеңіл, т.б. өнеркәсіп үшін техниканы сынақтан өткізу құралдарын шығарумен де айналысады. Әр түрлі ортаның, материалдардың, өнімдердің заттық құрамын, концентрациясын анықтаумен айналысатын аналитик. Прибор жасау қарқынды дамуда. Оған электрхимиялық, ультрадыбыстық, оптикалық, ядролық және басқа анализаторлар, көп параметрлі күрделі аналитикалық жүйелер кіреді. Осы заманның физикалық-химиялық сұрыптау құралдары электр тогының, эл.-магн. толқындардың, радиацияның, т.б. зерттеліп отырған ортаға әсерін зерттеу үшін қолданылады. Олар сынақ заттарын таңдау, дайындау, заттарды дозалау, сигнал сұрыптау, ақпарат алу жұмыстарын автоматты түрде де жүргізе алады. Металлургияның, химияның, биологияның, т.б. дамуына байланысты кентастардың, металдар мен оның қорытпаларының, мұнай өнімдерінің, шалаөткізгіштер қоспасының, тамақ өнімдерінің, тірі ортаның құрамындағы заттар мен олардың концентрацияларын кең диапозонда дәл анықтау қажеттілігі пайда болды. Ақпараттық технологияның дамуы поэтика ж. әдістері мен технол. құрылғыларды, энергетик. қондырғыларды, көлікті, ғылыми зерттеулерді, т.б. автоматты басқару жүйелерін жетілдіруге жаңа мүмкіндіктер ашты. Дереккөздер