kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Төлеп Қосжанов

Төлеп Қосжанов(1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылы ) – педагог. *ҚР «Халық ағарту ісінің үздігі» (1990). *Атырау педагогика институтын бітірген (1969). *1969 – 2001 жылдары Қарақия ауданы,Аққұдық, Қарақұдық, Құланды, Ақтау қаласындағы №20 орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары болды. *Облысының «Жыл мұғалімі-91» байқауының жеңімпазы «Ы.Алтынсарин» (1992) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Авиациялық отын

Авиациялық отын — ұшу аппараттары (ұшақтардың, тіқұшақтардың, ұшқышсыз ұшатын аппараттардың) қозғалтқышының отыны. Поршеньдік қозғалтқыштардың негізгі авиациялық отыны — авиациялық бензин, ал әуе-реактивтік қозғалтқыштар үшін — реактивтік отын. Авиациялық отынның ерекшелігі: термотұрақтылығы, отындық аппаратуралардың тозуын азайтатын, сақтау кезіңде тотықтану реакциясын баяулататын, құйғанда өртену қауіптілігін төмендететін қоспалар косылуы. Авиациялық отын ретінде синтетикалық отындар (мысалы, синтетикалық этил спирті) қолданылуы мүмкін. Дереккөздер
Диметрия

Диметрия — әр түрлі екі бұрмалану көрсеткішін (коэффициентін) пайдаланатын аксонометрия. Диметрияда абсцисса және аппликата осьтері бағытындағы бұрмалану көрсеткіштерін өзара тең, ал ордината осінің бағытындағы бұрмалану көрсеткішін олардың жартысына тең деп қарастырады. Сонда бұйым ординаталар осінің бағытында екі есе кішірейіп кескінделеді. Диметрия қиғашбұрышты немесе тікбұрышты болуы мүмкін. Дереккөздер
Атыс шабуылы

Атыс шабуылы (Огневой налет) артилерияның атыс міндеттерін орындау тәсілі. Атыстың тұтқиылдығымен және жиілігімен сипатталады, көшпелі және жүйелі атыспен жүргізіледі. Атыс шабуылының ұзақтығы белгіленген немесе белгіленбеген болуы мүмкін. Дереккөздер
Халел Сұлтангелдиев

Халел Сұлтангелдиев (1932, Астрахан облысы Қамызек ауданы Затон ауылы – 1984) – журналист, ҚР Журналистер одағының мүшесі, түбектің мерзімді баспасөзін қалыптастырушылардың бірі. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1968). 1953 – 54 жылы Маңғыстау ауданы «Сталин жолы» газетінің жауапты хатшысы, 1954 – 55 жылы ауданы комсомол комитетінің хатшысы, 1956 – 61 жылы ауданы дене тәрбиесі және спорт комитетінің төрағасы, 1961 – 69 жылы ауданы газеттің редакторы, саяси ағарту кабинетінің меңгерушісі, 1969 – 73 жылы Жаңаөзен ауданы «Жаңарған Маңғыстау» газетінің жауапты хатшысы, 1973 – 84 жылы Жаңаөзен ауданы партия комитеті меңгерушісі қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Рентгенді-спектрлі талдау

Рентгенді-спектрлі талдау - Тау жыныстарынан дайындалған тексерме ұнтаңтарына кіретін элементтердің өте аз мөлшерін анықтап, олардың сандық өлшемін нақтылайтын талдау тәсілі. Бұл тәсіл әрбір химиялық элемент атомы арнаулы жағдайларда ұзындығы тек өзіне ғана тән рентген сәулелерін бөліп шығара алатындығына негізделген. Дереккөздер
Боуль

Боуль — 1) асхана шарабынан және балғын жеміс-жидектерден дайындалған алкогольді ішімдік. Ол үшін балғын жеміс-жидектерге қант салып, шырындары сыртына шыққанша ұстайды да, үстіне шарап құйып тағы да біраз уақыт ұстайды; 2) ағылшын тілінен аударғанда — табақ сияқты жарты шар түрінде төмен аяғы бар немесе аяқсыз ыдыс. Сонымен қатар осы ыдыста дайындалатын ағылшын пуншы боуль деп аталады. Дереккөздер
Авиациялық мониторинг

Авиациялық мониторинг (Авиационный мониторинг) — ғарыштық биіктіктерге (негізінен тропосфера шегінен асып) көтерілмейтін ұшақтармен, тікұшақтармен және басқа да ұшу аппараттарымен (қалықтап ұшатын әуе шарларын, т.б. қоса) жүзеге асырылатын мониторинг. Дереккөздер
Алғашқы дәрігерлік көмек

Алғашқы дәрігерлік көмек — алғашкы дәрігерлік көмек жасактары, зақым ошағы займағында аман қалған емдік-профилактикалық мекемелердің дәрігерлері көрсететін көмек. Алғашқы дәрігерлік көмектің негізгі міндегтері: жара инфекциясы дамуының алдын алуға бағытталған шараларды жүзеге асыру; шок профилактикасы және онымен күрес, тіршілік көрсеткіштері жағынан закымданғандарға химиялық жәрдем көрсету, сәуле шарпуы мен улағыш заттардың ауыр зардаптарын болдырмау немесе азайту. Дереккөздер
Жайман Таспаев

Таспаев Жайман (1930 жылы туған, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қоянды ауылы) – мұнайшы, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мұнайшы (1975). * 1946 – 1985 жылы «Қазақстан мұнай» жөндеу зауытында мыс өңдеуші, Байшонас жер асты жөндеу жұмысында, Қаратон кен орнында, «Жетібай мұнай-газ» өндірісінде оператор болды. Марапаттары * «Ерен еңбегі үшін» (1970) медалі * «Құрмет белгісі» (1971) * Еңбек Қызыл Ту (1974) ордені * «Мұнайгаз өндірісінің үздік операторы» (1975). Дереккөздер
Атыспен дәлдеу

Атыспен дәлдеу (Пристрелка) нысананы жою үшін атыспен артиллериялық зеңбірек пен жарғыштардың (трубалардың) көздеу тетіктерінің ең тиімді орнығуларын анықтау. Атыспен дәлдеуді зеңбірек, взвод, батарея тікелей нысана бойынша немесе репер бойынша соңынан атысты нысанаға аудару үшін жүргізеді. Нысана бойынша Атыспен дәлдеу жою атыстары үшін орнықтыруды анықтаудың ең дәл тәсілі болып келеді. Ол кенеттен атыс ашу шешуші роль атқармағанда, сондай-ак атыс үшін басқа тәсілдермен аныкталган орнықтыруды тексеру кажет болған жағдайда колданынады. Жер үсті аритиллериясында Атыспен дәлдеу өлшенген ауытқулар бойынша, ал бұл мүмкін болмаган жағдайда жарылыс таңбаларын бакылау бойынша жүргізіледі. Олшенген ауытқулар бойынша Атыспен дәлдеу кезінде қашыктык (метрмен) және бағыт (бұрыш өлшегіш бөліктерімен) бойынша снарядтардың бірнеше (3-тен кем емес) жарылысы ортасының нысанадан ауытқуын өлшейді, өлшенген ауытқуларға байланысты атыс үшін орнықтыруларға түзетулер енгізеді және нысананы жоюға көшеді. Жарылыстың ауытқуларын қашыктык өлшегіш, секунд өлшегіш, дыбыстық барлау аспаптар, РЛС және т.б. құралдар көмегімен елшейді. Жарылыс таңбаларын бақылау бойынша Атыспен дәлдеу кезінде снарядтар жарылыстарының нысанага байланысты жағдайларын: бағыты бойынша — аспаптар көмегімен бүйірлік ауытқуларын өлшеумен; қашыктығы бойынша — жарылыс таңбаларын бағалаумен (асып түсу +, жетпей түсу -) анықтайды. Атыс кезінде жарылыс таңбасы анықталғаннан кейін, қарсы таңбаны алу есебінде көздеуішті өзгертеді, яғни нысананы ашаға алып, одан кейін жарылыстар белгілеріне сай көздеуішті өзгерте отырып, аша енін кысқартады. Дереккөздер
Қажақты құрал

Қажақты құрал (Абразивный инструмент) — кесу бөлігі байламмен бекітілген қажақ түйіршіктерінен түратын кескіш құрал. Қажақты құрал - металдан, шыныдан және басқа материалдардан жасалған бұйымдарды қажақты өңдеуге арналған құрал. Байланыстыратын зат арқылы майдаланған қажақты материалдардан (дәндерден) бекіту арқылы жасалады. Негізгі қажақты құралдар: ажарлағыш шарықтастар, ажарлайтын және бабына жеткізетін қайрақшалар, бастиектер, сегменттер (қатаң қажақты құрал), кішкене терілер және онан жасалған бұйымдар — дискілер таспалар және т.б. сонымен қатар ажарлау ұнтақтарымен бабына келтіретін майұнтақтар. Дереккөздер
Бриош

Бриош — ерекше пішінді майқоспалы тоқаш. Бұл тағам оны алғаш рет ойлап тапқан француз кондитері Бриош есімімен аталған. Қамырды бір тәулікке суық жерге қояды, ертеңіне қамыр шағын ыдысқа салынғандықтан тез көтеріліп, күмпиіп тұрады. Бриоштар жұмсақ, ауызға салса еритін, өте майқоспалы тоқаш, шаймен беріледі. Қазіргі кезде бриош деп қарапайым жартылай майқоспалы өзара біріктірілген үш төрт домалақтардан тұратын тоқаштар аталады. Олардың нағыз бриоштарға қатысы жоқ. Дереккөздер
Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама

Түзілімденулік (түзілімөлшемдік) талдама Дисперсиялық ортадағы түйіршіктер мөлшері таралуының функциясын аныктауға мүмкіндік беретін сандық зерттеулер әдісі. Заттарды түйіршікөлшемдік талдама тәсілдерінің ішіндегі ең тиімділерінің бірі болып табылады. Дереккөздер
Авиациялық өртегіш бомба

Авиациялық өртегіш бомба (АӨБ) —өрт ошақтарын туғызатын және адам күші мен әскери техниканы отпен тікелей зақымдайтын бомба түрі. Калибрі 0,5-500 кг. Кіші калибрлі бомба, әдетте, әр түрлі металдардың (мысалы, термит) тотықтары негізіндегі қатты жанар қоспалармен жабдықталады, олар жану кезінде температураны 3000° С-қа дейін жоғарылатады. Ірі калибрлі бомбалар тез тұтанатын коюлатылған заттармен (мысалы, напалммен) жабдықталады. Дереккөздер
Сұлтан епе жер асты мешіті

Сұлтан епе қорымы және жер асты мешіті – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген діни сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 57 км жерде, Сарытас шығанағына таяу, Сұлтан епе сайының жоғарғы жағында орналасқан. Кезеңі Х-ХІХ ғасырлар. Сипаты, тарихи деректер Сұлтан епе жерасты мешіті Каспий теңізіне жақын жерде, әктасты жартаста орналасқан. Мешіт жануарлар мен өсімдіктер әлемінің бірегей эндемикалық түрі бар арна болып саналады. Бұл орын мешіт болып салынғанға дейін-ақ ерекше болған тәрізді, себебі мұнда тас дәуірінің бірнеше тұрағы табылды, кейінгі дәуірде түрлі пішіндегі діни нысандардың болғаы байқалады. Мешіт тоғыз бөлмеден тұрады, мешіттің жерасты бөлігіне жалпы кешеннің оңтүстік-батысында орналасқан тек жабық тар бөлме арқылы өтуге болады. Орталық галерея оңаша орналасқан бір бөлмеден басқа шамамен барлық бөлмелерді өзара байланыстырады. Аңыздарға сүйенсек, әзірет Сұлтан – әулие, суда жүзетіндердің қорғаушысы, балықшылардың қамқоршысы және суға батып бара жатқан адамдардың қорғаушысы. Әзірет Сұлтан маңғыстаулық қазақтардың әңгімелерінде – ортаазиялық дәруіш ақын, Қожа Ахмет Ясауидің оқушысы Хәкім атаның (Сүлейме Бақырғани) ұлы. Дінде әзірет Сұлтан сумен байланысты. Теңіз немесе тұщы су мұнда ерекше символдық мәнге ие: бір жағынан, су – аналық стихия, шөл далада құтқарушы; екінші жағынан – теңіздің сұрапыл да талқандаушы күші. Тағы әзірет Сұлтан – жастар мен ынтызар жандардың қорғаушысы. Әзірет Сұлтанға қатысты оқиғалар XII ғасырға тиесілі деп есептеледі. Бірақ мешіттің өзін XVI ғасырда Қайролла деген мүрит салған болатын. Оған түсінде әзірет Сұлтан жерасты мешітін салуды бұйырады екен. 1982 жылы бұл нысан ҚазКСР Министрлері кеңесінің шешімімен мемлекеттік есепке және республикалық мәнде қорғауға алынды. 2003 жылы нысанның барлық аумағында А. Астафьев пен М. Калменовтің жетекшілік етуімен археологиялық апатты-құтқару жұмыстары жүргізілді. 2004 жылы «Маңғыстау қайта жаңарту» кәсіпорнының қызметкерлері М. Нұрқабаевтың жетекшілігімен жаңарту жұмыстары жүргізілді. Әзірет Сұлтанның жерасты мешіті – көптеген саяхатшылар мен құлшылық етушілер үшін маңызды және киелі орындардың бірі. Дереккөздер
Құрмаш Қосжанұлы

Құрмаш Қосжанұлы(1880, Адай уезі – 1930) – халық батыры. *1927 жылы қыста Қарашағыр жерінде Қосжанұлының жүйрік атына қызыққан кеңестік белсенді Жұмағали Қойлыбаев қарулы жасағымен бейбіт көшке оқ атады. Бір оқ Қосжанұлының бесіктегі 3 жасар баласына тиеді. 3 серігі тұтқындалады. Қосжанұлы арызданып теңдік ала алмаған соң Құныскерей Қожахметов тобына қосылады. *1929 жылы 16 сәуірде үстірт маңында қызыләскерлер Қосжанұлының ауылына шабуыл жасап, 6 адамды өлтіріп, 15 отбасын үйелменімен тұтқындайды. *1929 жылы 8 шілдеде Нақышбай құдығы маңында 2 адамды өлтіріп, 30 мың сомның мал-мүлкін тәркілейді. Кейіннен қолға түскен 19 баланы Қарақалпақстандағы балалар үйіне тапсырады. Қосжанұлы қызыләскермен атыста қазаға ұшыраған. *1929 жылы 17 желтоқсанда ОГПУ үкімімен Қосжанұлының 43 серігі айдалады. 20-сы атылды, қалғандары әр түрлі мерзімге сотталды. Қосжанұлының қозғалысы: *1931 жылғы Адай көтерілісінің басы деген тарихта бағасын алған. *1994 жылы Қосжанұлының басына жерлестері күмбез тұрғызды. Дереккөздер
Артиллериялық ату дайындығы

Артиллериялық ату дайындығы — артиллериялық бөлімшенің жеке құрамын ату тапсырмаларын орындауға үйрету. Оған теориялық және практикалық сабақтар, жаттығулар, оқу, үлгі және сынақ атыстары, конкурстар, сайыстар және т.б. жатады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Бутерброд

Бутерброд — немістің май және нан деген сөздерінен пайда болған тағам. Қазір нанның үстіне әр түрлі өнімдер қойылады. Бутербродтар бір қатарлы, көп қатпарлы, қуырылған немесе ыстық наннан дайындалады. Дереккөздер
Надайымбек Сыздықов

Надайымбек Сыздықов (1929, Шеңгелді а. - 1998, сонда) — ұста-зергер. 1943—1947 ж. Шымкент қорғасын зауытының Отырар ауданындағы қосалқы ш-нда, 1947—74 ж. аудан аумағындағы кеңшарларда ұста болған. Сыздықов Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейіндегі қазақ қайығын жасаған. Ол сонымен қатар, жыршылық дәстүрді ұстанған. Нұралы ақынның "Әмір-Әмзе" дастанын көшіріп, қолжазбасын Отырар руханияты кітапхана-музейіне тапсырған. Дереккөздер
Ақ қауданды қырық-қабат

Ақ қауданды қырық-қабат — бір және екі жылдық крестігүлдер тұқымдасына жататын өсімдік туысы. Аса маңызды көкөніс өсімдігі. Ақ қауданды қырық- қабатта қант, белок, С витамині және минералды заттар мол Дереккөздер hu:Brassica oleracea
Сұлутөрткіл

Сұлутөрткіл – Маңғыстау үстіртінің шығысындағы тау. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 200 м, салыстырмалы биіктігі 30 м. Шағын келген таудың ұзындығы 3 км, ені 1,5 км. Тау басы тегіс, пішіні дұрыс көтеріңкі келгеніне байланысты аталған. Өсімдігі Жазыққа ұласатын беткейлерінде жусан, бұйырғын, т.б. сораң шөптер өседі. Дереккөздер
Көңілімқос Қосмағамбетов

Көңілімқос Қосмағамбетов (1921 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Жыңғылды ауылы ) – Ұлы Отан соғысының ардагері. Отан соғысы (1985) орденімен «Ерлігі үшін», «1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «Еңбек ардагері», тағы басқа мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Алғашқы медициналық жәрдем

Алғашқы медициналық жәрдем — тікелей зақым ошағыңдағы халықтың өзіне-өзі немесе өзара көмек көрсету тәртібімен, санитариялық жасақтар, зақым ошағын жоюға қатысқан азаматтық қорғаныс жасақтарының адам құрамы, сондай-ақ сау қалған емдік-профилактикалық мекемелердің қызметкерлері көрсететін көмек. Медициналық көмектің бұл түрінің негізгі мақсаты—қарапайым медициналық көмек арқылы зақымданудың ауыр зардаптарын болдырмау немесе азайту, ең бастысы зардап шеккен адамның өмірін сақтап қалу. Егер зақымданудан кейін 30 минуттың ішінде көрсетілсе, мейлінше тиімді болады. Дереккөздер
Нозогеография

Нозогеография, адам ауруларының географиясы ( — ауру және география) — қазіргі кездегі немесе ертеректегі адам ауруларының географиялық таралуын зерттейтін медициналық география бөлімі. "Нозогеография" терминін неміс ғалымы Д. Мюри ұсынды (1856 ж.). Дереккөздер
Авиациялық полк

Авиациялық полк — әскери-әуе күштерінің негізгі тактикалық және әкімшіліктік бірлігі болып табылатын авиациялық әскери бөлім. Ол бірнеше авиациялық эскадрильядан, штабтан, техникалық пайдалану және басқару бөлімшелерінен құралады. Авиациялық полк жеке әскери бөлім болуы немесе авиациялық құрамалардың құрамына, мысалы, авиациялық дивизия құрамына енуі мүмкін. Авиациялық полк жауынгерлік міндеттерді дербес түрде де, авиацияның басқа түрлерінің бөлімдері мен бөлімшелерімен өзара бірлесе отырып та орындауға қабілетті. Дереккөздер
Әскери техниканы модернизациялау

«Файрстрик» - британдық ракета классы «ауа-ауа»]] Әскери техниканы модернизациялау (; — жаңа, қазіргі уақыттағы) — әскери техниканың ескірген үлгілерінің сипаттамаларын едәуір жақсарту және пайдалану тиімділігін арттыру мақсатында конструкциясын, материалы мен әзірлеу технологиясын өзгерту арқылы жаңарту. Әскери техниканы модернизациялау кезінде оның жекелеген бөліктері: тораптары, аспаптары, құрылғылары, жүйелері және т.б. өзгертіледі. Әскери техниканың ірі және күрделі үлгілерінің (түрлерінің) осыңдай бөліктері қару-жарақ пен техникалық құралдардың тұтас кешендері болуы мүмкін (мысалы, сүңгуір қайықтағы стратегиялық ракеталық қару кешені). Қандай жағдайда болмасын, әскери техниканы модернизациялау нәтижесінде үлгінің құрылысы мен даярлау технологиясы көп өзгертілмеуі. Оны пайдалану едәуір қиындататылмауы және қызмет көрсетілетін жеке құрамның саны көбейтілмеуі тиіс. Әскери техниканы модернизациялау кезінде көбінесе күшін, беріктігін, пайдалану мерзімін, әлсіз буындардың төзімділігін, конструкциялардың мықтылығын арттырады, пайдаланудағы зиянды және әйгілегіш сипаттамаларды азайтады, басқаруды автоматтандыратын, пайдалану қауіпсіздігін, зақымдардан қорғауды жеңілдететін жаңа жүйелер мен құрылғылар қосылады. Әскери техниканы модернизациялау, әдетте, ескірген әскери техниканы қазіргі заман талаптарының денгейіне жеткізу қажеттілігінен туындайды. Дереккөздер
Буфет

Буфет— буфет деп Францияда ертеде өте бағалы ыдыс — фарфор немесе күміс ыдыс сақталатын шкафты атаған. XVIII ғ. буфет деп шкафтың өзін емес, шкаф-буфет орна- ласқан асхана немесе қонақ бөлмесіне жақын бөлмені атаған. Кейде бұл бөлмелерде дайын салқын тағамдарды, сусындарды дайындап қойған. XIX ғ. мейрамханалардан буфет бөлмелерді келетін адамдардан бөліп қоршап қоятын болған. Буфетті қадағалауға арнайы адам — буффеть тұрады. Біртіндеп ол буфетті қарауылдаумен катар ыдыстарды беру, сусындарды құю, қарапайым бутербродтарды дайындау қызметімен айналыса бастады. Қоршау үстелге айналды. XIX ғ. 80-жылдары буфетті жолда жүргенде тамақтануға кіретін саудалық нүкте деп түсіне бастады. XIX ғ. басында буфет деп Францияда салқын үстелдерді (басытқылар жиынтығы) атаған. Дереккөздер
Артиллериялық ату жаттығуы

Артиллериялық ату жаттығуы — артиллериялық ату дайындығы жүйесіндегі сабақ. Ол офицерлер мен сержанттар құрамында ату ережесі және атысты баскару білімдерін бекіту, сонымен қатар оны іс жүзінде қолдану машықтарын қалыптастыру мақсатында жүргізіледі. Артиллериялық ату жаттығуы жергілікті жерде немесе шағын полигондарда өткізіледі. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Атыспен қолдайтын кемелер жасағы

Атыспен қолдайтын кемелер жасағы (Отряд кораблей огневой поддержки) — артиллериялық және ракеталық қару-жарағы басым кемелердің уақытша қалыптасуы. Ол теңіз десантын түсіруді камтамасыз етуге немесе теңіз маңындағы бағытта әрекет жасаушы құрлықтағы әскерлерді қолдауға арналған. Атыспен қолдайтын кемелер жасағының негізгі міндеттері: десант түсірудегі атыс дайындығы және жағаға түсірілген әскерлер әрекетін атыспен қолдау, ал теңізге таяу бағыттағы құрлықтағы әскерлер шабуылын қолдау кезінде жалпы әскер командирінің (қолбасшысының) жоспары бойынша атыс тапсырмаларын орындау. Атыспен қолдайтын кемелер жасағының құрамы десант түсіру ауданының аумағына және карсыластың десантқа қарсы қорғаныс сипатына байланысты. Атыспен қолдайтын кемелер жасағы теңізден өту кезінде десанттың 1-эшелондағы жәрық ретінің құрамында немесе өз бетімен жүреді. Атыспен қолдайтын кемелер жасағы ұрыста десант түсіру үшін белгіленген атыспен маневр жасау ауданында жайылады. Өйткені онда карсыластың десантка карсы қорғаныс объектілеріне каруды тиімді қолдануға жағдай жасалады. Атыспен қолдайтын кемелер жасағының бірнеше десант түсіру өңірлері бар болса, олар жекеленген топтарға бөлінеді. Дереккөздер
Базарбай Қосмағамбетов

Базарбай Қосмағамбетов (1935 жылы туған, Атырау облысының Мақат ауданы,Доссор кенті) – мұнайшы. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Доссордағы қолөнер мектебін бітірген. Қаратон мұнай кәсіпшілігінде бұрғылаушының көмекшісі, Мақат, Прорва, Даңғар және Таңатар алаңдарын бұрғылауға қатысқан. 1962 жылы «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің Жетібай экспедициясында бұрғылаушы, мұнара мастері, бөлім басшысы болды. Дереккөздер
Салатын терезе

Салатын терезе (Окно загрузочное) — металлургиялық пештердің және термиялық қыздыру пештерінің барлық түрлерінде де шихта немесе дайындама салу үшін жасалады. Салатын терезе арқылы пеш ішіндегі физикалық-химиялық құбылыстарды көруге және бақылауга болады. Дереккөздер
Алғашқы медициналық жәрдем жасағы

Алғашқы медициналық жәрдем жасағы — жараланғандар мен ауруларды қабылдауға, сұрыптауға, білікті медициналық көмек көрсетуге, көлікпен алып жүруге келмейтіндерді уақытша госпитальдауға, жеңіл жараланғандарды, 5-10 тәулік мерзімде сауығатындай науқастарды емдеуге, басқаларын одан арғы эвакуацияға даярлауға арналған жеке медициналық жасак, жылжымалы медициналык мекеме. Алғашқы медициналық жәрдем жасағы эвакуация жолында не зақымдану ошағы маңында құрылады. Дереккөздер
Аки

Аки (ғылыми атауы - Blighia sapida K.D.Koenig, 1806)— дәмі жұмыртқаға ұқсас, көптеген ямайкалық ұлттық тағамдарға қосылатын ямайкалық жеміс. Бірнеше жерде "моринга" немесе "моринга олеифера" деп аталады. Бұл жеміс түлі, түсі бұршақша, оның манысы алдында ұнайтын қалқаны көкірек түсіктері және ашық бұрыштары бар. Аки тамары мен түйресі бөлшектерде өсіп, алға алуы жеткілікті, ал өте кескін майда, көрінісі қараңқы көзіне айыппайды. Бұл жеміс тамызда, витаминдер мен минералдар жайналған болып табылады. Оның тамары ұнайтын шығынға ие, оның түйресі көптеген түрлі түк көмір ағзасын және артылып болатын азоттық заттарды ішімдейді. Акидің ағашының немесе өсімдіктерінің қолдануы шығыс көшелерінде және шығыс беруінің жеңілдігі бар. Акинің тамары, түйресі және бұрыштары тамак-аш жасау үшін, денсаулықты қамтамасыз ету мақсатында, денсаулық салыңызды және құрастырыңызды, ал жеңілдікті түрде салып алғыңыз келеді. Дереккөздер
Майлаш Қосшыбеков

Майлаш Қосшыбеков (1914 – 1981) – соғыс және еңбек ардагері. *1941 – 1944 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан *1944 жылдан зейнеткерлікке шыққанша аудандық тұтынушылар қоғамында дайындаушы болып жұмыс жасаған. *Отан соғысы (1985) орденімен марапатталған. *Социалистік жарыстың жеңімпазы (1981). Дереккөздер
Бұғы еті

Бұғы еті — өте тығыз, құрғақ, дәмді және нәрлі ет. Дайындауда да ерекше технологияны қажет етеді. 1 кг ет көп кесектерге бөлінеді, еттің арасын тілімдеп, тіліктердің арасына әр түрлі дәмдеуіштер тығындайды, 2—2,5 сағ тұмшапеш ішіне қалың ыдысқа салып бұқтырады. Дереккөздер
Авиациялық ракета

Авиациялық ракета (зымыран) — ұшу аппараты арқылы жер үстіндегі, судағы, әуедегі нысаналарды жоюға арналған қару. Мұның "Әуе Жер", "Әуе Кеме", "Әуе — Әуе" деп аталатын түрлері бар. Авиациялық ракета, әдетте, бір сатылы болады. Басқарылатын, басқарылмайтын болып екіге бөлінеді. Дереккөздер
Атыспен қолдау

Атыспен қолдау (Огневая поддержка) — қарсыластарды артиллерияның шоғырланған атысымен және авиация соққысымен жүйелі түрде басу және жою. Ядролық қаруды колданбайтын шайқаста атыспен қолдау түйдектете ату арқылы, ал тереңдегі шайқаста қарсыласты артиллерияның шоғырланған атысы және авиация толқыны арқылы жүйелі түрде басып, жою аркылы жүргізіледі. Дереккөздер
Атыспен маневр жасау

Атыспен маневр жасау (Маневр огнем) — бірнеше нысананы кезекпен немесе бір мезгілде жою үшін атысты бір нысанадан екіншісіне көшіру, сондай-ақ маңызды нысаналарға немесе нысаналар тобына оқты шоғырландыра ату. Мұндай маневрді атыс міндеттерін орындауда ракета әскері, артиллерия және баска да атыс құралдары бөлімшелері қолданады. Дереккөздер
Мәңгір Қосымбаев

Мәңгір Қосымбаев (1911, Маңғыстау ауданы,Ақшымырау ауылы– 2000) – еңбек ардагері, малшы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін ұзақ жылдар шопан болған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Бұқтыру

Бұқтыру — өнімге дәмдеуіштер мен татымдықтар қосып, аз мөлшерде су құйып немесе өз сөлінде қайнату. Бұқтыру алдында өнімді қуырып алуға болады. Бұқтыру кең тараған жылулық өндеу түрі. Бұқтыру үшін өнімді бөліктерге бөледі, оларды, алдымен, қатты отта қабық түзілгенше қуырады, содан кейін су және май қоспасына салып, суы толық немесе жартылай буланып кеткенше баяу отта қыздырады. Бқтырылған өнімдер консис- тенциясы нәзік. Сонымен қатар түмшапеште қақпағын жауып су мен май қоспасында 1 сағ-қа дейін бұқтырады. Дереккөздер
Алдамшы атыс

Алдамшы атыс — қарсыласты жаңылыстыру максатында атысты баска шепке немесе объектіге ауыстыру. Алдамшы атыс қарсыласты өз әскерін бойтасадан уакытынан ерте алып шығуга мәжбүр етуі мүмкін. Бұл атыстың тиімділігін арттырады, қарсыласқа моральдық жағынан әсер етіп, оның ерік-жігерін мұқалтады. Дереккөздер
Сырдария жазуы

Сырдария жазуы - көне ескерткіш. Түркістан қ. маңында, Сырдария өзеннің сол жақ жағалауына орналасқан ортағасырлық Артық ата жұртынан табылған сурет-жазулар. Оны 1971 ж. ҚазКСР Ғылым Академиясыныңның ғалымдары Р.Мұсабаев пен Ғ.Айдаров басқарған экспедицияға өлкетанушы А.Алтаев тапсырған. Сырдария жазуы оңнан солға қарай оқылады. Оған авторлар: "брсбуқклт (ет) р — от (v) пч" деген транс-литерация береді. Оның қазақша мағынасы: "Ол кезде Сабуқ өлкенің үйі (әулеті) алты ақсүйек ханзаданың аға ұрпағы болып есептелетін". Ежелгі түркі жазу ескерткіштерін зерттейтін ғалымдар алфавиттің таралу шегін Сырдарияның сол жағына жетті деген болжам айтқан емес. Ғалымдар Сырдария жазуларын б.з.б. 2—1 ғасырларға жатады деп тұжырымдайды. Дереккөздер
Тұқым-тозаңдық талдау

Тұқым-тозаңдық талдау - Көнелігі әртүрлі шөгінді жыныстар қабатында кездесіп қалатын өсімдіктердің тұқымдары мен тозаңдарынан тұратын қазба қалдықтарды зерттеу; биостратиграфиялық, палеогеографиялық т.б. тұжырымдар жасақтау үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Атысты автоматтық басқару

Атысты автоматтық басқару (Автоматическое управление огнем) — тез қозғалатын оуе, жер үсті және су үсті нысаналарын табуды және атыс үшін мәліметтерді дайындауды, қарудың автоматтық көздеуін және атысты бастауды қамтамасыз ететін арнайы қондырғылар мен аспаптар көмегімен атысты басқару. Атысты автоматтық басқару зениттік артиллерияда, ұшақтарда, әскери кемелерде, танктерде қолданынады және атыстың дәл уақытында басталуын, атыстың дәлдігін, ату жылдамдығын қамтамасыз етеді. Атысты автоматтық басқару үшін радиолокаторлардың есептеу-шешу құрылғыларының, синхронды беру және күш беретін қадағалау сымдарының кешені колданылады. Дереккөздер
Қалмұханбет Сұпығазиев

Қалмұханбет Сұпығазиев [1932, Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Исатай ауданы Забурун ауылы – 1994] – гидрогеолог. Кен институтын бітірген (1956). 1957 – 74 жылы Гурьев гидрогеол. партиясында, ғ45 экспед-нда, Маңғыстау энергия комбинатнда әр түрлі қызметтер атқарған. Ғылым мен техника саласындағы жетістіктері үшін «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Артиллериялық атыс

Артиллериялық атыс — ұрыс қимылдарын жүргізудің бір тәсілі. Артиллериялық атыс танктер мен моторлы атқыштардың өз міндеттерін толық орындауына жол ашады, қарсыластың алдыңғы шептегі қорғанысын, кейінгі жақтағы бекіністерін де талкандайды. Жағдайға байланысты артиллерия әр түрлі атыс түрлерін қолданумен қатар, ұрыс жүргізудің әр түрлі тортіптерін: * минометтің атысты дара жүргізуі, * әдістемелік атыс, * батареянының (взводтың) жеке кезекпен атуы, жиілете, дүркіндете атуды қолданады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Мэлс Азыйұлы Қосымбаев

Мэлс Қосымбаев (Жетісай ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы, 1970 жыл) — кеңестік және қазақстандық ақын, филология ғылымдарының кандидаты (1999). Мектепте оқып жүрген кезінде аудандық, облыстық ақындар айтыстарына қатысты. 1990 жылы 3-республика ақындар айтысының, 1996 жылы өткен Жамбылдың 150 жылдық мерейтойына арналған ақындар айтысының және 2001 жылы Республика тәуелсіздігінің он жылдығына орай өткізілген айтыстың бас жүлдегері. *ҚР Президентінің мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендиясының иегері; *Орал педагогика институтын (1992) бітірген; *Батыс Қазақстан университетінің оқытушысы, доценті (1988–2006); *2006 жылдан Маңғыстау облысының мәдениет басқармасында қызмет етеді; *Қосымбаев – Абыл, Ақтан, Нұрым, Қашаған, тағы басқа ақын-жыраулардан жеткен маңғыстаулық сөз саптау, мақам үлгісін жалғастырушы, осы заманғы айтулы суырып салма айтыс ақындарының бірі. Марапаттары мен атақтары * Республикалық және халықаралық айтыстардың жүлдегері (1988–2007) * 2001 (10 желтоқсан) Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен «Ерен еңбегі үшін » медалі * 2004 (14 желтоқсан) Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Дарын » мемлекеттік жастар сыйлығы халық шығармашылығы номинациясы бойынша * Қазақстанда алғаш өткізілген «Айтыс» Қазақстан чемпионатының (2007) бас жүлдегері; * 2007 Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Қазақстанның мәдениет қайраткері» құрмет төсбелгісі — мәдениет пен өнердегі жетістіктері үшін * 2015 Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен ұлттық өнерді дамытуға қосқан үлесі және қоғамдық қызметі үшін «Құрмет » ордені. * 2021 (2 желтоқсан) «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткер і» құрметті атағы берілді Дереккөздер
Бұрыш (тамақ)

Бұрыш(тамақ) — Тропиктік Америка мен муссондық Шығыс-Азияда өсетін бұта және шөптесін өсімдік туысы. 700-дей түрі бар. Ас пісіруге қара, ақ, хош иісті қалампыр бұрышы және ұнтақталған қызыл бұрыш қолданылады. Қара және ақ бұрыш — бұрыш тұқымдас тропиктік өсімдіктердің кептірілген жемісі. Қара бұрыш алу үшін жемісті піспеген кезіңде ағаш басынан алып кептіреді, ал ақ бұрыш алу үшін жемісті толық піскен кезде алады. Бұлар бір-бірінен ащылығы, иісінің өткірлігі және дәмдері жағынан ерекшеленеді. Қара бұрыштың дәмі ащы, өте өткір хош иісі бар. Тағамға жемісін бүтіндей немесе ұнталған күйінде пайдаланады. Қалампыр бұрышы — мирта тұқымдас тропикалық өсімдіктердің шала піскен жемісі. Сыртқы түрі қара бүрышқа ұқсас, ал түйірі ірірек болады. Сыртқы беті жылтыр, қарақоңыр түсті. Тағамға жемісін бүтіндей немесе ұнтақталған күйінде пайдаланады. Дереккөздер
Авиацияның қоршаған ортаға әсері

Авиацияның қоршаған ортаға әсері (Влияние авиации на окружающую среду). Авиация көліктің басқа түрлері сияқты қоршаған ортаға едәуір мөлшерде әсер етеді. Авиация қоршаған ортаны шуылмен ластап, атмосфераыың газдық құрамын өзгертеді. Оттекті жағып, көміртек диоксидін бөліп, атмосфераны көміртек оксидтерімен ластайды. Авиацияның атмосфераны ластауы автомобильмен ластануға қарағанда шамамен 8 есе көп. Ұшақ қозғалтқыштары шығаратын азот оксидтері фотохрімиялық реакция нәтижесінде озон қабатын бұзады. Алайда авиация автомобиль және темір жол көліктеріне қарағанда аз қолданылатындықтан, авиациядан ластану көліктің барлық түрінің атмосфераға тигізетін зиянының 1—3 %-ын құрайды. Дереккөздер
Шалабай Тастеміров

Тастеміров Шалабай (1929 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – мал дәрігері. Гурьев (қазіргі Атырау) техникумын бітірген (1955). 1948 жылы Чапаев атындағы ұжымшарда жылқышы, 1955 – 1984 жылдары 1-Май, Чапаев ұжымшарында, «Маңғыстау», «Сыңғырлау» кеңшарларында ферма меңгерушісі, зоотехник болып, Маңғыстау өлкесінде ауыл шаруашылығы дамуына ерекше үлес қосқан. КСРО ХШЖК-нің қола медалімен марапатталған (1985). Дереккөздер
Алдамшы құрылыстар

Алдамшы құрылыстар — алдамшы орлар, қатынас жолдары, окоптар, әскери техниканы тасалайтын орындар, алдамшы атыс позициялары, құрылыстары және артиллериялық зеңбіректердің материалдық бөліктерінің, танктердің, ракета жіберуші құрылыстардың, жол мен көпірлердің үлгілері, сондай-ақ жер астынан қазылып салынған баспаналар, командалық пункттер, коймалар және т.б. Алдамшы құрылыстар негізінен қарсыласты қателестіру мақсатында жасалады. Дереккөздер
Атысты ашу шебі

Атысты ашу шебі (Рубеж открытия огня) — жергілікті жерде барлық қару түрінен атыс жүргізуге рұқсат етілетін (тыйым салынатын) шартты желі. Атысты ашу шебі қызыл жалаулармен (шамдармен), ал атысты тоқтату шебі ақ жалаулармен белгіленеді. Дереккөздер
Маңдайлы Өзенбайқызы Қосымбаева

Маңдайлы Өзенбайқызы Қосымбаева (1954 жылы туған, Түрікменстан, Ташховуз облысының Құлабие ауылы ) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) (1976), Алматы жоғары партия мектебін (1986) бітірген. 1976 жылдан аудандық газет редакторының орынбасары, облыстық газеттің бөлім меңгерушісі, облыс әкімінің баспасөзбен байланыс жөніндегі кеңесшісі, баспасөз хатшысы қызметін атқарған. 1993 – 2002 жылыдары «Егемен Қазақстан» газетінің Маңғыстау облысындағы меншікті тілшісі, 2002 жылдан облысының «Маңғыстау» газетінің бас редакторы. Дереккөздер
Нөлдің орны

Нөлдің орны – дүрбінің нысаналау осі горизонталь, алидадағы деңгейдің үлбіреуігі нөл пунктте болған уақыттағы вертикаль дөңгелектегі есептеуді вертикаль дөңгелектің нөлдік орны деп атайды, оны НО деп белгілейді. Вертикаль немесе көлбеу бұрыштарды вертикаль дөңгелектің көмегімен өлшейді. Вертикаль бұрыштарды өлшеу қолайлы болу үшін мынадай шарттар орындалуы тиіс: дүрбінің нысаналау осі мен алидадағы деңгейдің осі горизонталь болған кезде алидаданың нөлдік бөліктері вертикаль дөңгелектің нөлдік бөліктерімен дәл келуі тиіс. Шындығында бұл шарт бұзылады, себебі дүрбінің нысаналау осі горизонталь орнында, үлбіреуік нөл пунктте тұрса да, вертикаль дөңгелектегі есептеу нөлге тең болады. Дереккөздер
Авиациялық сүйемелдеу

Авиациялық сүиемелдеу — шабуылдаушы әскерлерге үзіліссіз жәрдем көрсету мақсатымен қарсыластың резервтеріне, танктеріне, ракеталық қондырғыларына, артиллериясына және тірек пункттеріне соққы берудегі авиациялық бөлімдердің ұрыс қимылдары; атысты сүйемелдеудің негізгі бөлігі. Ұлы Отан соғысында, әдетте, мұны майдан авиациясы бөлімдері, оның ішінде әуе шабуылдаушылары атқарды. Қазіргі уақытта авиациялық сүйемелдеуге майдандық және армиялық авиация қатыстырылуы мүмкін. Кейбір мемлекеттердің Қарулы Күштерінде "авиациялық сүйемелдеу" деген термин "авиациялық қолдау" және "авиациялық қалқалау" терминдерімен бірдей қарастырылады. Дереккөздер
Ақталмаған күріш

Ақталмаған күріш - сыртқы қауызы алынбаған күріш дәндері (шалы). Бір жылдық және көп жылдық өсімдік. Бағалы жармалық дақыл. Өте ерте заманнан бері өсіріліп келеді. Көптеген сорттары мен түрлері бар. Күріш дақылының отаны — Үндістан деп есептелінеді, өйткені онда күріш бірнеше мыңжылдықтар бойы егіледі. Жармадан басқа күріш дақылынан крахмал, спирт, май, ал сабанынан қағаз, картон алынады. Гектарынан 40—50 ц-ден 100-ге дейін өнім алынады. Дереккөздер
Амангелді Тастықараев

Тастықараев Амангелді (1944 жылы туған, Маңғыстау облысы) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1967). 1967 – 1972 жылдары «Маңғыстаумұнай» бірлестігі «Жетібаймұнай» мұнай-газ өндірістік бірлестігінде мұнай операторы, аға геологы, 1972 – 79 ж. «Маңғышлақмұнай» өндірістік бірлестігінде геология бөлімінің аға геологы, бастығы, мұнайлы қабаттың мұнай өнімділігін арттыру және ұңғыманы күрделі жөндеу басқармасының бас геологы, 1979 – 1996 жылы «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ технология бөлімі бастығының орынбасары, кен орнын игеру бөлімінің бастығы. 1997 жылдан акционерлік қоғамның бас геологы. «Құрмет » орденімен марапатталған. Дереккөздер
Аманқос Ашықұлы Сүйеров

Аманқос Ашықұлы Сүйеров(1942 жылы туған, Атырау облысы Балықшы ауданы) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Жоғарғыары партия мектебін бітірген (1974). 1966 – 74 жылы Балықшы ауданы «Каспий таңы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы. 1977 – 86 жылы Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, 1986 – 89 жылы облысы партия комитетінің нұсқаушысы, Шевченко телестудиясы қоғамдық-саяси хабарлар тарату редакциясының бас редакторы болды. 1989 жылдан облысы «Маңғыстау» газетінің жауапты хатшысы. «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері. Дереккөздер
Білезік нандар

]] Білезік нандар— бұларға ірі білезік нан (бублики), білезік нан (баранки) және майда білезік нандар (сушки) жатады. Бидай ұнының жоғары, 1- және 2-сортынан дайындалады. Бір-бірінен ылғалдылығы, өлшемдері және салмақтары бойынша ерекшеленеді. Майда білезік нан ылғалдылығы 9—12%, бір кг-да 120—140 дана; білезік нан ылғалдылығы 14—19%, бір кг-да 45—25 дана; ірі білезік нан ылғалдылығы 22—25%, ал бір кг-да 12— 10 дана болады. Білезік нандар жай (1-сортты үн, 1% қант), қантты (і-сортты үн, 15% қант), қышалы (1-сортты үн, 8% қант жөне 8% қыша майы), сүтті (1-сортты үн, 8% қант жөне 20% сүт), т.б. болып өндіріледі. Жоғары сортты үннан дайындалатын білезік нандардың қүрамында 2% жануар майы жөне 8—15% қант бар, майқоспалы, лимонды, ванильді болып шыға- рылады. ірі жай, зерелі, көкнәр дөнді, сүтті түрлерін 1-сортты ұннан жасайды және құрамдарында 12% қант, 8% маргарин бар. Бұл нандардың қалған түрлеріндегі қанттың мөлшері 3%, ал сүттісінде 2% май және 15% сүт бар. Майда білезік нандар (сушки) да жай, қышалы, ванильді, т.б. болып шығарылады және құрамдарына қант, май, т.б. заттар қосылады. Дереккөздер
Елбай Қосымбайұлы

Елбай Қосымбайұлы (1900, Маңғыстау өңірі, Жыңғылды, Тұщыбек аймағы, Қабырға мекені – 1931, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы) – суырыпсалма ақын, қолөнер шебері. 1931 жылы Адай көтерілісі кезінде қайғылы қазаға ұшырады. Еңбектері мен шығармалары Өлеңді жасынан серік еткен Қосымбайұлынан «Мал баққан қара шаруа», «Жарандар, құлақ салыңыз», «Мен жүйрік топтан озған», «Елбайдың термесі» атты шығармалары кейінгі ұрпаққа жеткен. Бұдан басқа «Беттескенде», «Ұмтыл, алға», «Надандық», «Жақсылық пен жамандықтың сипаттары», «Тәкаппар менмен туралы», тағы басқа өлең-жырлары белгілі. Елбай ерші, етікші, өрімші, ою-өрнексалушы, құдықшы, шығыршы болған; безендіріп тамдар да салған. Ол кеңес өкіметін әділдік орнатушы деп қабылдап, өз шығармаларымен оның насихатшысы болды, тіпті В.И. Ленинге арнаған жырын өрнектеп мола қабырғасына жаздыртып қалдырған. Дереккөздер
Атысты басқа жаққа ауыстыру

Атысты басқа жаққа ауыстыру (Перенос огня) — 1) атыс бекінісін ауыстырмай бір нысана бойынша атысты доғарып, оны екінші нысанаға ауыстыру. Атыс жеке пулеметтен, зеңбіректен, танктен немесе толық бөлімшемен (артиллериялық топпен) жүргізілуі мүмкін. 2) Нысананы жою мақсатында артиллериялық атыс жүргізу үшін нұсқау беру тәсілдерінің бірі. Атысты басқа жаққа ауыстырудың бұл түрі тұтқиылдан ату үшін атыспен дәлдеу кажетсіз немесе мүмкін емес болған жағдайларда қолданынады. Атысты басқа нысанаға ауыстыру жалған немесе шынайы реперден жүзеге асырылады. Дереккөздер
Артиллерияны қайта бағындыру

Артиллерияны қайта бағындыру (Переподчинение артиллерии) — жоғарғы бастықтың үкімімен артиллериялық бөлімшені, бөлімді, құраманы бір командирдің (қолбасшының) қарамағынан екіншісіне беру. Ол әскерлердің қажет топтарын құру мақсатында, ал ұрыс қимылдары барысында өзгерген жағдайға және әскерлердің жаңа міндеттеріне сәйкес жүзеге асырылады. Дереккөздер
Авиациялық тәжірибелік бомба

Авиациялық тәжірибелік бомба (АГІБ) — ұшқыштар құрамын бомба тастауға үйретуге арналған бомба түрі. Бомбаның пиротехникалық құраммен жабдықталған шойын немесе цемент (керамикалық) корпусы бар. Авиациялық тәжірибелік бомбаның түсу нүктесін күндіз түтінді бұлттың пайда болуы немесе түнде фотоқұрамның жануы арқылы белгілейді. Кейбір авиациялық тәжірибелік бомбалар траекторияны белгілеу үшін трассерленген құраммен жабдықталады. Дереккөздер
Бяло

Бяло — бастапқыда қой сүтінен, қазіргі кезде сиыр сүтінен дайындалатын, сәл қышқыл, сүзбенің дәмі бар болгар сыры. Ол тұздықта 6 ай жетіледі. Дайындалуы күрделі емес тағамдар ассортименті бар, тоқаш және үннан дайындалатын кондитерлік өнімдерді тарататын көсіпорын. Сорпа үлкен кеседе не шұңғыл тәрелкеде беріледі, ашытылған қамырдан жасалған бауырсақтар беріледі. Дереккөздер
Қошақ

Қошақ – Бозащы мен Маңғыстау түбектерінің арасында, Сарытас шығанағымен шектесетін шығанақ. Сипаты Ұзындығы 32 км, енді жері 11 км. Басын Қызылқұм құмынан алып, оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Солтүстік бөлігі қорыс батпақпен бітетін енсіз сор. Оңтүстік жағалауы Ақтау жотасының етегімен шектеседі. Қошақтың аумағы Каспий теңізінің суы көтеріліп-түсуіне қарай өзгеріп отырады. Шығанақтың қиыр шығысында өзімен аттас төрткілді аласа тау жұрнағы бар. Оның абсолюттік биіктігі 58 м. Мұнда 1957 – 1958 жылдары мұнай барлау алаңы мен оларға арналған шағын елді мекен жұрты қалған. Дереккөздер
Динамикалық теңгеру

Динамикалық теңгеру (Уравновешивание динамическое) - кинематикалық жұптардағы қосымша динамикалық жүктемелерді жою. Айналмалы кинематикалық жұпта массаларды орналастыруды жіктеу арқылы, ал басқа кинематикалық жұптарда арнайы теңгеруші құрылғы арқылы орындалады. Дереккөздер
Юрий Геннадьевич Татаринов

Татаринов Юрий Геннадьевич (1938, Алтай өлкесі, Косихин ауданы Конташино ауылы – 1969) – журналист. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1960). 1960 жылдан Гурьев қаласында облыстық «Прикаспийская коммуна» газетінде, 1963 жылдан осы газеттің Маңғыстау аймағы бойынша меншікті тілшісі, 1967 ж. Шевченко (Ақтау) қалалық «Огни Мангышлака» газетінің тұңғыш редакторы болды. Дереккөздер
Құрылымдық-топтық талдама

Құрылымдық-топтық талдама - мұнайдың дистилатты бөлігінің топтың көмірсутектік сипатын анықтау әдісі. Бұл әдіс көмегімен көмірсутектер фракциясының басты-басты сыныптары емес, фракцияны құрайтын көмірсутектердің басты-басты құрылымдық элементтері арасындағы жиынтық көміртек таралуының сандық мөлшерін анықтау мүддесі жүзеге асады. Аталған құрылымдық элементтерге жататындар — хош иісті және нафтенді оралымдар және алифаттық тізбектер, бұлардың соңғысы нақтылы метанды көмірсутектерін, сол сияқты нафтендік және хош иісті оралымдардың бүйірлік тізбектерін біріктіреді. Дереккөздер
Алдамшы позиция

Алдамшы позиция — жалған және шын фортификациялық кұрылыстармен (ор, окоп, жүріс жолдары, қатынас), атыс құралдары мен әскери техника (зеңбіректер, ракеталар, танктер, соғыс машиналары, т.б.) макеттерімен жабдықталған және арнайы бөлінген бөлімше әрекетгерімен шынайыландырылатын позиция. Алдамшы позициялар қарсыласты әскерлер орналаскан позицияның шын орнына қатысты есебінен жаңылыстыру және оның атысың, авиациялық және ракеталық сокқыларын шын объектілерден бұру мақсатында жасалады. Елестететін техника мен құрылыстардың пішіні, өлшемі, саны бойынша жалған позицияны шын позицияға ұқсатып жасайды. Алдамшы позициялар қорғаныстағы эскерлердің ұрыс ретінің әр түрлі элементтерін елестету үшін қызмет етеді (мыс., екінші эшелондардың, резервтердің, артиллерияның және т.б. жалған позициялары). Алдамшы позицияларды шынайыландыру үшін бөлінген бөлімшелер ұрыс қимылдарын елестетеді: атысады, макеттердің, атыс құралдары мен әскери техниканың орнын өзгертеді, инженерлік жұмыстар жасайды, жылжуды және басқа қозғалыстарды жүзеге асырады. Дереккөздер
Артиллериялық барлау

Артиллериялық барлау — тактикалық ракетадан соққы беру және артиллерия атысын дайындап жүргізу мүддесінде қарсыластың объектілері (нысаналары) туралы мәлімет жинау. Ол — тактикалық барлаудың кұрамды бөлігі. Артиллериялық барлау міндеттері: * қарсыластың ядролық шабуыл жасау құралдарының, оның артиллериясы, минааткыштары, танктері, танкіге қарсы құралдары, басқару пунктгері және тағы басқа объектілерінің координаттарын анықтау және табу; * жоюға белгіленген объектілерді (нысаналарды) қайта барлау; * жергілікті жер және метеожағдайлар туралы мәлімет жинау (анықтау); * өз артиллериясынан ату және тактикалық ракетадан соққы беру нәтижелерін бақылау; * атысты дәлдеу үшін мәлімет беру. Артиллериялық барлау жүргізу үшін артиллериялық командалық бакылау желісі және бақылау пункттері, жылжымалы бақылау пункттері, дыбыстық және радиотехникалық барлау постары, радиолокациялық станция позициялары, сондай-ақ артиллериялық барлау топтары жіберіледі. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Атысты басқару

Атысты басқару (Управление огнем) — оқ атуды тиімді және дәл уакытында пайдалану, атыстың міндетін орындау мақсатындағы командирлер мен штабтың қызметі. Оған нысананың тұрған жері мен сипатын анықтау, атудың міндетін анықтау мен оның орындалу жағдайы, бөлімшеге (ату күралдарына) ату міндетін қою, атуды бастау немесе доғару, атысты бағыттау мен бақылау, атыс маневрін жүзеге асыру кіреді. Қару түрлері мен оның колданылу ерекшеліктеріне қарай әр түрлі әскер түрлерінде атысты басқару өз ерекшеліктерімен сипатталады. Атысты басқару автоматтандырылған немесе автоматты түрде болуы мүмкін. Дереккөздер
Кенған Қошақанов

Кенған Қошақанов(1896, Атырау облысының Құлалы ауылы– 1961) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Социалистік Еңбек Ері (1948). Қарақұм ұжымшарын басқарған. Ол басқарған ұжымшар жылқы өсіруден мол табысқа жетті. 1947 жылы 71 биеден 71 құлын, 1978 жылы 76 биеден 76 құлын алынды. Ленин орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ақтармалау

Ақтармалау ( — ара тәріздес). Халықаралық аспаздық термин. Жеуге сойылған кез келген малды алдын ала толық өндеуден өткізу. Оған мысалы, қой терісісін сыпыру, ішек-қарын тазалау, ет бөлшектеу, бас үйіту процестері жатады. Дереккөздер
Вагон-бар

Вагон-бар — вагон ішінде бар үстелімен жабдықталған, әртүрлі алкогольді, алкогольсіз сусындар, нан-тоқаш өнімдері, десерт сатылатын кәсіпорын. Қызмет көрсетуді бармен жүргізеді. Вагон-кафе Вагон-кафе - вагонның жартысын алатын 20 орынды кәсіпорын. Өндіріс бөлмесінің қоймаларымен және жуу бөлмесімен жабдықталған. Өзіне-өзі қызмет көрсету әдісі қолданылады. Кей кезде қызмет көрсетуді буфетші де жүзеге асырады. Вагон-мейрамхана Вагон-мейрамхана - ұзақ жол жүретін пойыздардағы жолаушыларға арналған кәсіпорын. Олар тұтынушылар залымен, өндіріс бөлмесімен, жуу бөлмесімен, сервизді бөлмесімен, бармен жабдықталған. Қызмет көрсетуді даяршы және буфетші жүзеге асырады. Дереккөздер
Үлестіруші канал

Үлестіруші канал, Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 километр жерде. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық эспедицияның ирриграциялық тобы (жетекшісі В.Грошев) зерттеген. Каналдың жалпы ұзындығы 5 километр , том. кабатының орташа ені 3—5 метр, ұзындығы 1—1,5 метр. Каналдың арқасында су қосалқы жер суландыру тармақтарына тараған. Оны отырықшы егіншілікпен айналысатын тайпалар 13—14 ғасырларда пайдаланған. Дереккөздер
Қошанай

Қошанай – Форт-Шевченко қаласының шығысындағы дөң. Түпқараған ауданында орналасқан. Мұнда кезінде Кетікте (Форт-Шевченко қаласы) болған кәсіпкер Жаншуақұлы Қошанайдың жайлауы және шыңырауы болған. 1953 – 1958 жылдары Қошанайдан бірнеше мұнай ұңғымалары қазылған. Дереккөздер
Динамометр

Динамометр ( — «күш» және — «өлшеймін») — күшті өлшеу үшін арнайы кұралдар - динамометрлер (грекше динамис – күш және метрео - өлшеймін) колданылады. Динамометрдің негізгі бөлігі серпімді деформацияның әрекет ету аралығында созылатын серіппе болып табылады. Серіппеге шкала бойымен жылжитын кәрсеткіш бекітіледі. Тігінен орналасқан серіппеге әр түрлі күш түсіре отырып,оның әр жолы қаншалыкты созылғанын шкаланың көмегімен анықтауға болады. Ол үшін алдымен серіппе шкаласы градуирленеді. Градуирлеу дегеніміз-құралды накты бөліктері бар шкаламен жабдыктау. Алдымен серіппе созылмаған кездегі кәрсеткіштің орны белгіленеді. Осыдан кейін оған 1Н күш түсіріледі. Түсірілген күш әрекетінен серіппе, мысалы, 1 см-ге созылған болсын. Гук заңына сөйкес серіппенің созылуы түсірілген күшке пропорционал екенін білеміз. Онда 2 см серіппе созылуына 2 Н күш, 3 см серіппе созылуына 3 Н күш сәйкес келеді. Осылайша градуирленген серіппе -динамометр көмегімен әр түрлі күштерді өлшеуге болады. Динамометрдің бірнеше түрі бар. Қолдың Бұлшық етінің күшін өлшеу үшін қол динамометрі, тракторлардың, локомотивтердің тарту күшін өлшеу үшін арнайы динамометрлер пайдаланылады. Дереккөздер
Артиллерияның тірек торы

Артиллерияның тірек торы (Артиллерийская опорная сеть) координаттары және дирекциялық бұрыштары бірыңғай жүйеде жеткілікті дәлдікпен анықталған жергілікті жерде бекітілген нүктелер мен бағыттардың жиынтығы. Артиллерияның тірек торын ракеталық бөлімшелердің, артиллерияның ұрыс реттері элементтерінің координаттарын және бағдарлық бағыттардың дирекциялық бұрыштарын анықтау үшін артиллерияның топографиялық қызмет бөлімшелері жасайды. Дереккөздер
Авиацияны жаппай қолдану

Авиацияны жаппай қолдану (Массированное применение авиации) — авиациялық бірлестіктің күштері мен құралдарының басым бөлігін немесе барлық күшін майдан, флот немесе әскери-әуе күштері (армия) қимылдарының маңызды бағыттарына шоғырландыру. Авиацияны ұрыста қолданудың негізгі ұстанымдарының бірі болып табылады. Авиацияны жаппай қолдану негізгі күштердің қарсыластың маңызды объектілеріне бір уақытта немесе біртіндеп соққы беруіне саяды. Авиацияны жаппай қолдану ұстанымдары Ұлы Отан соғысында, әсіресе 1942 ж. Жоғарғы Бас қолбасшылық резервіндегі майданға әуе армиялары мен авиациялық корпустарының шығуына байланысты кеңінен пайдаланылды. Авиацияны жаппай қолдану мақсатында майданның әуе армиясының маңызды стратегиялық бағыттарында авиациялық корпустармен, дивизиялармен күшейтілді. Нәтижесінде әуе армияларындағы ұшақтардың саны кейде 2-3 мыңға дейін жетті. Майдандарда авиацияның басым бөлігі маңызды бағыттарда жаппай қолданылды. Авиацияны жаппай қолдану АҚШ пен Ұлыбритания әскери-әуе күштерінде кеңінен тәжірибеден өткен. Сонымен қатар Германияда тылдағы объектілерді жоюда және тактикалық және оперативтік аймақтарды бомбалауда пайдаланылды. Дереккөздер
Санақ Қалабайұлы Таянов

Таянов Санақ Қалабайұлы (1936 жылы туған, Атырау облысы Есбол ауданы Кулагин ауылы) – мұнайшы. Қаражанбас кен орнын тұңғыш ашушы (1974). Атырау политехникалық техникумы жанындағы мастерлер курсын бітірген (1965). 1958 – 1963 жылдары Индер геологиялық-барлау экспедициясында жүргізуші, бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, 1963 –1991 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспедициясында бұрғышы, бұрғылау мастері. Еңбек Қызыл Ту (1971), Октябрь революциясы (1984) ордендерінің иегері. Ақтау қаласының құрметті азаматы (1997). Дереккөздер
Исатай Шақатұлы Сүйеубаев

Исатай Шақатұлы Сүйеубаев (1913, Маңғыстау ауданы, Тиген ауылы – 1947, Астрахан облысы, Володар ауданы, Бестөбе деген жерге қойылған; 1993 жылы 17 шілдеде сүйегі туған жеріне әкелініп, қайта жерленді) — Ұлы Отан соғысына қатысып, аңызға айналған ерлік жасаған даңқты жауынгер. Ол 21-автоматшылар ротасында қызмет еткен. 1942 жылы 19 қарашада басталған Сталинград түбіндегі қарсы шабуылда танк десантшылары құрамында жау шебін бұзу ұрысына қатысты. Громки хуторы жанындағы бекіністерді бұзуда айрықша тапқырлық танытып, көзге түскен. Ленин орденімен марапатталған. Кезінде Сүйеубаевқа ақындар Сәттіғұл, Л.Канцельсон, М.Массович жыр арнады. Дереккөздер