kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Авиация қаруы

Авиация қаруы — әскери ұшақтарға және басқа ұшатын аппараттарға кондырылатын, қарсылас нысанасын жоятын қару мен оларды қозғалысқа келтіретін құрал-жабдықтар. Авиация қаруына ұшаққа орнатылатын қарулардың барлық түрлері, олардың қондырғылары, бомба тастайтын құрал мен атыс қаруының көздеуші жабдықтары, қару-жарақ жүйесінің борттағы есептеуіш тетіктері, оқ-дәрілер, арнаулы жүктерді орналастыратын және түсіретін құралдар, т.б. жатады. Авиация қаруы ракета, зеңбірек, пулемет, бомбалаушы және арнаулы қару түрлеріне бөлінеді. Оған: а) зеңбірек-пулемет қарулары — калибрі 7,62 мм-ден 15 мм-ге дейінгі пулеметтер, 20 мм және одан да үлкен калибрлі зеңбіректер, тиісті кондырғылар мен оқ-дәрілер; ә) бомбалаушы қаруға түрлі мақсатта қолданылатын авиациялық бомбалар, торпедалар, миналар, оларды көтеретін және тастайтын құралдар кіреді; б) ракета қаруына басқарылатын және басқарылмайтын ракеталар — осы заманғы ұшақтардың негізгі қаруы — жатады. Басқарылатын снарядтар мен осы заманғы авиация қаруы — механикалық, радиотехникалық, электрондық, оптикалық аспаптар мен тетіктердің күрделі жиынтығы. Дереккөздер
Мұздықтық кешен

Мұздықтық кешен - 1) гляңиологиялық процестердің үздіксіздігімен байланысты әр түрлі морфологиялық типтегі мұздықтардан тұратын тұтас мұздықтық дене. Мұздықтық кешенді материктік, аралдық, таулық-жамылғылық, тау жоталарьщың және конустық төбелердің мұздықтық кешен деп бөледі; 2) мұздықтың соңғы бөлігіндс түзілген мұздық шөгінділері мен бедердің мұздықтык пішіндерінің белгілі бір зандылықпен орналасқан жиынтығы. Дереккөздер
Айналып өтуші жасақ

Айналып өтуші жасақ — қарсыласқа тылынан соққы беру, оның орналасқан жеріндегі маңызды объектілерді басып алу және ұстап тұру мақсатында қарсыласты айналып өтуге бағытталған бөлімше немесе бөлім. Таудағы, шөл даладағы, орманды-батпақты жерлер мен солтүстік аудандардағы шабуыл кезінде, кейде дағдылы жағдайда ұрыс тәртібінің элементі болып табылады. Дереккөздер
Өтесбай Қойтанов

Өтесбай Қойтанов (1932 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Тұщыбек ауылы ) – еңбек ардагері, шопан. *14 жасынан еңбекке араласып, алғашқы еңбек жолын құдықшы болып бастаған. *1961 жылдан жылқышы, 1969 жылдан бас шопан. Қойтанов қой баққан кезінде әр жүз аналықтан 170 – 172-ден төл алып, облысының социалистік жарыстағы үздік көрсеткіштері үшін Маңғыстау облысының «Чемпион шопаны» атағы берілді (1981). *Бүкілодақтық Кәсіподақтар съезіне делегат болып қатысқан. *Еңбек Қызыл Ту ордені (1982), «Еңбектегі ерлігі үшін » медалі (1973), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, КСРО халық шаруашылығын өркендетудегі жетістіктері үшін КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған (1987). Дереккөздер
Нұрым Мейіров

Нұрым Мейіров (1935, Маңғыстау ауданы Үштаған ауылы – 2004) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Арнаулы орта білімі бар. 1951 жылы еңбек жолын Ленин атындағы ұжымшарда жылқышы болып бастаған. Кейіннен ауыл шаруашылығының әр түрлі саласында жұмыс жасады. 1967 жылы 6-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Ақтөбе аудандық кеңесінің төрағасы болды. Ленин орденімен марапатталған (1966). Дереккөздер
Мұздықтық климат

Мұздықтық климат - мұздықың сақталуына қолайлы климат типі. Мұздықтық климат ауа температурасының төмен, қатты жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай мол болуымен сипатталады. Бірақ жауын-шашын мөлшері неғүрлым көп болса, ауа температурасы соғұрлым жоғары болады. Мұздықтық климатқа ауаның ылғалдылығы, бұлттылықтың көп болуы, жел бағытының тұрақтылығы тән. Мұздықтық климатты теңіздік және континенттік деп боледі. Мұздықтық климаттың өтпелі типі мен экстраконтипепттік типі де бар. Олар еруден булану басым болатын мұздықтардың қоректену атыраптарына тән. Дереккөздер
Қази Қойтанов

Қази Қойтанов (1953, Маңғыстау ауданы,Таушық ауылы– 2007) – жоғары санатты дәрігер-невропатолог. *Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1977). *Алматы, Мәскеу қалаларында білім жетілдіру курстарынан өткен. *1978 – 1998 жылдары Маңғыстау ауданы ауруханасында дәрігер, бөлім меңгерушісі *1998 – 2007 жылдары облыстық аурухананың неврология бөлімінде дәрігер, бөлім меңгерушісі, облыстық денсаулық сақтау департаментінің бас невропатологы болған. Дереккөздер
Күзембай Ерғалиев

Күзембай Ерғалиев (1957 жылы туған, Түпқараған ауданы Ақшұқыр ауылы) – зооинженер, ғалым, ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты (1988). Алматы зоотехниалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ҰАУ) бітірген (1980). 1980 жылдан Оңтуған Қазақстан обылысы ғылыми-зертуған институтында аға лаборант, 1989 жылдан Маңғыстау облысы тәжірибе ст-нда директор, 1999 жылдан Ауыл шаруашылық министрлігінің обылысы аймақтық басқармасында бас инспектор. Дереккөздер
Авиация салалары

Авиация салалары — әскери-әуе күштерінің құрамдас бөліктері: бомбалаушы, жойғыш-бомбалаушы, жойғыш, барлаушы, байланыс және санитариялық авиациялар. Әрбір авиация салаларының бөлімшелерінің, бөлімдері мен құрамаларының ұйымдасу (құрылымдық) сипатына сәйкес бірыңғай материалдық бөлігі (ұшақтар) және қарулары, сондай-ақ ұрыс әрекетінің тактикасы мен тәсілдері болады. Дереккөздер
Мұздықтық цикл

Мұздықтық цикл - 1) мұздық шегінулерінің (мұздық минимумдарының) екі шегінің арасындағы уақыт аралығы; 2) климаттың тұрақты және жаңа тектоникалық жағдайлардың өзгермейтін жағдайларында болатын жер беті бедерінің бірізді өзгеруі кезеңдерінің жиынтығы. Дереккөздер
Айыршек

Айыршек - артиллериялық зеңбіректен ату кезіндегі көздеу кұрылғылары арасындағы айырмашылық. Бұл кезде бір қондырғы арқылы снарядтың нысанаға дейін жетпей түскені, ал екінші қондыргы арқылы керісінше немесе асып түскені көздеуге алынады. Алынғаннан кейін нысананы жоятын атыс жүргізуге болатын айыршек тар айыршек деп аталады. Дереккөздер ru:Вилка (артиллерия)
Артиллерия атысын үйлестіру

Артиллерия атысын үйлестіру — артиллерия атысын қамтамасыз ету үшін топогеодезиялық мәліметтерді алуға қатысты шаралар кешені. Ол атыс позицияларының, командалық-бақылау пункттерінің, бақылау пункттерінің, артиллериялық бақылау постыларының топогеодезиялық атысты үйлестірулерінен тұрады. Дереккөздер
Алдаберген Сембаев

Алдаберген Сембаев(1939, Форт-Шевченко қаласы – 2000) – кеңес, партия қызметкері. Гурьев (қазіргі Атырау) политехникумы жанындағы курстарды, Алматы Жоғарғыары партия мектебін бітірген (1978). 1962 – 74 жылы Жаңаөзен қаласында мұнай барлау экспед-нда моторшы, инжылы-технолог, 1978 – 92 жылы Ералиев ауданы партия комитетінде нұсқаушы, төраға, «Ақшұқыр» кеңшарында партком хатшысы, директордың орынбасары, 1992 – 94 жылы Ақшұқыр аудандық кеңесінің төрағасы, 1994 – 97 жылы Ақшұқыр ауданның әкімі, «Достық» мәдениет үйінің директоры қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ізтұрған Сариев

{{Ambox }} Ізтұрған Сариев (1926, Атырау облысы, Жылыой ауданы, Ақкиізтоғай ауылы) – ішкі істер қызметкері, полковник. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын (1948), ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) заң факультетін бітірген (1958). 1942 – 89 ж. Ұшқан мұнай барлау экспедициясында, Ішкі істер министірінің жүйесінде жұмыс істеді. 1995 ж. ОГПУ, НКВД құжаттары негізінде полковник Мұқаш Омаровпен бірігіп жазған Адай көтерілісі туралы «Ойрандалған адай даласы» атты деректі кітабы жарық көрді. «Хан Тобанияз» деген тарихи очеркі (1995), «Үш жүздің шежіресі» (1997), «Курсанттан министрге дейін» (1998), «Қанды ойран» (2001) атты кітаптардың авторы. «КСРО Ішкі істер министірінің еңбегі сіңген қызметкері» белгісімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Мұздықтың жылжуы

Мұздықтың жылжуы - мұздық жылжуының күрт күшеюі (1—2 есе) және мұздық тілінің уатылып, жарыла отырып, ілгері (кейде бірнеше км-ге дейін) жылжуы. Лүпілдек мұздықтарға тән мұндай жылжу мұздың бүйірлік аңғарларды бөгеп тастауына, мұздықтық-бөгеттік көлдердің пайда болуы мен мұндай көлдерді жарып өтуіне байланысты өте қауіпті деп есептеледі. Дереккөздер
Боридтер

Боридтер — бордың өзінен гөрі электртерістігі төмен элементтермен түзетін химиялық қосылыстары. Неғұрлым көбірек қолданылатындары: диборидтер, гексаборидтер. Қатты және ыстыққа берік қорытпалардың, жоғары темп-ралық және отқа төзімді материалдардың, болаттан, шойыннан жасалған тетіктердің тозуға төзімді қаптамаларының, қуатты электрондық аспаптар катодтарының, қажақтардың құрам бөліктері ретінде қолданылады. Дереккөздер
Мұздықтың мореналанғандығы

Мұздықтың мореналанғандығы — мұздық абляйиясы атырабының беткі мореналардың барлық түрімен жабылу дәрежесі. Ол аэрофотосуреттегі немесе жер бетістереофотографиялық түсірімнің материалындағы мореналық жамылғы бөлікшелерін планиметрлеу арқылы анықталады. Дереккөздер
Авиация шабуыл

Авиация шабуылы — әскерлер мен басқа обьектілерге ұшақтардың бомбалап соққы беруі және шабуылдау әрекеті. Берілген әрекеттерге қатысушы ұшақтар мен олардың тобының санына, сондай-ақ таңдалған обьектіге (нысанаға) әсер ету ұзақтығына қарай авиация шабуылы жеке ұшақтармен, ұшақтар тобымен және авиацияның негізгі түрлеріндегі көп мөлшердегі құрамалардың қатысуымен топтасқан түрде жасалуы мүмкін. Дереккөздер
Нұржігіт Қойшыбайұлы

Нұржігіт Қойшыбайұлы (1939, Маңғыстау ауданы,Ортаеспе ауылы– 1981) – еңбек ардагері, инженер. *Алматы ауылы шаруашылықинститутын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1962). *Еңбек жолын Маңғыстау ауданы Чапаев ұжымшарында механик болып бастаған. *1965 – 1969 жылдары 1 май, Жармыш ауылдарында инженер *1969 жылдан Бозащы, Тұщықұдық ауылдарында инженер болды. *Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970) марапатталған. Дереккөздер
Орынбай Сарин

Орынбай Сарин (1915, Маңғыстау ауданы, Ауыздыбас ауылы – 1978) – еңбек ардагері, кеңес қызметкері. Қазақ коммунистік журналистика институтын (1939), Алматы халық шаруашылық институтын (қазіргі экономика университеті) бітірген (1965). 1933 – 35 ж. Ащықұдықта 4-ауылдық кеңестің мектебін ашты. 1935 – 37 ж. Форт-Шевченко аудан оқу бөлімі бастығының орынбасары, «Колхоз жолы» газетінде жауапты редактордың орынбасары, 1939 – 67 ж. Маңғыстау ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, 19 партсъезд ұжымшарының төрағасы, Таушық ауылдық кеңесінің төрағасы, 1967 – 75 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде жауапты қызметкер болды. КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі және Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Акваланг

Акваланг ( — су және - жеңіл) — адамның су астында дем алуына арналған аркаға асатын кұрал. Дем автоматты ауа қысымын төмендететін клапанмен өңеш бойынша берілген баллондағы тығыз ауа арқылы қамтамасыз етіледі. Акваланг 40 м-ге дейін терендікке түсу үшін қолданылады. Тарихы * Леонардо да Винчи қазіргі заманауи аквалангқа ұқсайтын су астында ауамен демалуға мүмкіндік беретін аппаратты жасап шығарған. Леонардоның аппаратында арнайы былғарыдан тігілген киімге ауа өтетін шланг жалғанған. Ал шлангтың екінші беткейі судың бетіне шығып тұруы тиіс болған. Қайта өрлеу дәуірінің басты өнертапқышы болған да Винчи Венеция королінің талабы бойынша альтернативті аквалангты жасайды. Себебі, Осман Түріктер империясы Еуропаның сауда-өнеркәсіп орталығы болған алып шаһар Венецияны алғысы келген болатын.Да Винчидің жоспары бойынша әскерлер судың астымен жүріп барып, түріктердің кемесінің астын жару керек болған. Дегенмен, жоспар соңына дейін аяқталмай, да Винчи өзінің Флоренциядағы үйіне қайтып кетеді. Осылай жарты жолда жасалмай қалған аквалангті араға 5 ғасыр салып, Жак-ив Кусто жетілдіреді. *Жак-ив Кусто жастайынан теңізде саяхаттауға қызығып, су асты әлемі туралы білгісі келетін. Басты мәселе, судың астында ұзақ уақытқа дейін қала алу болғандықтан, аквалангты жасауға бет бұрады. Келесі күрделі мәселе ауа қысымының су астында шектеулі болуында болды. Бірақ, оның шешімі екінші дүниежүзілік соғыстың кезінде табылды. Сол кезеңде неміс инженері кәдімгі табиғи газды автокөліктің карбюраторына бағыттау арқылы газбен қозғалатын көлікті жасап шығарған болатын. Кусто көліктегі газ реттеуішті алып, ауаны нығыздайтын альтернативті конденсаторға қол жеткізеді. Осылай ауа мөлшерін қамтитын, су астында дем алуға арналған контейнер (Акваланг алғашында «контейнер» деп аталған) жасалынады. Ол сосын SCUBA (Self-Contained Underwater Breathing Apparatus) деп аталды. Аквалангтың жылдар өте жаңарған нұсқалары су астында дем алудан бөлек, еркін жүзуге де қолайлы бола бастады. Нәтижесінде скубаларды жасап шығару жақсы бизнес көзіне айналды.1966 жылға келіп, Кусто өзінің білікті сүңгуірлері мен инженерлерін жинап, Калипсо кемесін су астын зерттеуге заманауи тұрғыдан ыңғайластырып, қайта жасап шығарады. Одан кейінгі Кустоның командасының мұхит астында жасаған зерттеулері көзі ашық оқырманға белгілі. Қазіргі кезде скубалар әрі әскери, әрі ғылыми бағытта қолданылады. Дереккөздер ja:ダイビング器材#スクーバ器材
Мұздықтың іштен қоректенуі

Мұздықтың іштен қоректенуі - еріген судың қиыршық мұз қабаттарында қайтадан катуы; гидрологиялық тұрғыдан бұл осы жылғы мұздық ағынына қатыспайтын еріген судың көлемі. Мұздықтың іштен қоректенуі жауатын қатты және сұйық жауын-шашынның арақатынасына, қар мен киыршық мұздың еру қарқындылығына, температурaлық режіміне және мұздықтың қоректену атырабынан шыққан еріген судың ағынының жағдайларына байланысты болады. Дереккөздер
Мұзкептелу, мұзбөгет

Мұзкептелу, мұзбөгет - сең жүрген кезде өзен арнасының мұздың ағып өтуі қиын тар жерлерінде және айналымдарында, қайырларында және т.б. тұстарында мұздың үйме-жүйме болып кептеліп қатуы. Мұзкептелу кезінде су деңгейі күрт көтеріліп, кейде су тасуы мүмкін. Қардың жаппай еруінен толатын оңтүстіктен солтүстікке қарай ағатын өзендерде байқалады. Иреңі көп өзендерде мұзкептелу жиі болады. Дереккөздер
Боразон

Боразон — бор нитридінің кристалдық түрінің бірі; қаттылығы жағынан алмаздан кем түспейді, ал жылуға төзімділігі мен беріктігі одан да артық, аса қатты абразивтік материалдардың негізі. Бұрғылау құралдарын жасауда көбіне табиғи алмаздарды алмастырғыш ретінде, катты материал ретінде қолданылады. Дереккөздер
Авиациялық база

Авиациялық база — 1) Стратегиялық, техникалық және көліктік авиация ұшақтары орналасатын орын. 2) Жөндеу бөлімдері үшін ұрыс қимылдарына керекті материалдық техникалық жабдықтар қорын сақтауға арналған база. Дереккөздер
Жұмагүл Орынбайқызы Сарина

Жұмагүл Сарина Орынбайқызы (1938 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – педиатр-дәрігер. КСРО-ның үздік дәрігері (1967). Өмірбаяны Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1961). 1961 – 1963 жылдары Маңғыстау аудандық аурухананың балалар дәрігері болды. 1963 – 1965 жылдары Шымкент қалалық денсаулық мекемесінде бас маман болды. 1965 – 1973 жылдары Шевченко қалалық ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары, бас дәрігері болды. 1973 – 2001 жылдары Маңғыстау облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, сауықтыру орталығының, қалалық сәбилер үйінің бас дәрігері болды. Марапаттары *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі. Дереккөздер
Артиллерия тығыздығы

Артиллерия тығыздығы — операция (ұрыс) барысында майданның 1 км-не келетін зеңбіректердіц (минаатарлардың) орташа саны. Ол бұзып ету өңірлерінде, негізгі күштерді шоғырландыру бағыттарында және атыстық қарсы дайындық жүргізілетін өңірде анықталады. Артиллерия тығыздығы артиллерияның шоғырлану дәрежесінің көрсеткіші және артиллерияны ұрыстық қолдануды жоспарлау кезінде оперативтік-тактикалық есептеу шамасы болып келеді. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Шаттыгүл Лесбекқызы Ерғожина

Шаттыгүл Лесбекқызы Ерғожина (1966 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог. Өмірбаяны 1986 жылы Желтоқсан оқиғасына қатысып, ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) филология факултетінің 2-курсынан оқудан шығарылған. 1988 жылы оқуға қайта қабылданып, қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша бітірген (1992). 1992 – 95 жылы Алматы қаласындағы №1 қазақ-түрік лицейінде, 1995 – 2006 жылы №62 лингвистик. гимназияда қызмет еткен. Желтоқсан жаңғырығы туралы бірнеше мақалалардың авторы. Ерғожина «Желтоқсан алауы» (режиссері Жетіруов) «Азаттық арайы – Желтоқсан» (режылы А.Садат) атты деректі фильмдеріне түскен.
Мұзқойма

Мұзқойма - таулық-қазаншұңқырлық бедер жағдайыңда дамыған торша-мұздықтар жүйесінің ірі элементі. Тауаралық қазаншұңқырларда жайғасқан изометрлік немесе едәуір сопақша келген мұз массасы. Әдетте, олардың ауданы ондаған және жүздеген км² жерді алып жатады, қалыңдығы 300—700 м-ге дейін болады. Мұзкептелу келіп түсетін бір немесе бірнеше аңғарлық мұздық мұзымен, сондай-ақ жауған қар арқылы өсіп отырады. Дереккөздер
Акватория

Акватория ( — су, — аумақ) — белгіленген шекарадағы су бетінің еңірі. Порт акваториясы аймақ акваториясынан, кемелер тұру үшін жабдықталған ішкі рейдтен, кемелерді тиеп түсіру акваториясынан түруы мүмкін; навигациялық жабдығы болады. Акватория термині, сондай-ак, гидроұшақтар ұшып-қонатын су өңірін белгілеуге және басқа жағдайларда колданылады. Дереккөздер
Мұнар, құрғақ тұман

Мұнар, құрғақ тұман - ауада қалқыған қатты бөлшектердің көп болуынан атмосфераның төменгі қабатының бүлыңғыр тартуы. Мұнар кезінде көрінімділік 1 км-ден жүздеген немесе ондаған метрге дейін төмеидейді. Көбінесе дала мен шөл зонасына тән; кейде орман және шымтезек өрті кезінде, жанартау атқылағанда пайда болады. Ауаның антропогендік ластануына байланысты мұнар жиі болып тұрады. Дереккөздер
Төребай Сарманов

Төребай Сарманов (1906, Маңғыстау ауданы, Ортаеспе ауылы – 1990, Ақтау қаласы) – ішкі істер қызметкері. Өз бетінше ізденіп, ауыл молдасынан оқып, хат таныған. Домбыра тартып, жыр айтқан, батырлар жыры мен эпостарды өз мәнерімен әрлендіре жырлаған; ел тарихын білген шежіреші болған. Қызыл жұлдыз (1946), Қызыл Ту (1952) ордендерімен және «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Өмір Қараұлы

Өмір Қараұлы (1856, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы – 1918, сонда) – ақын, сәулетші, зергер. Жасында ауыл молдасынан оқып хат таныған. Өлеңдерін жазып шығарған. Жас кезінен жиын-тойларға қатысып, ақындық, сәулетшілік және зергерлік өнер жолына түскен. Ит жылғы жұттан кейін (1910) Жаңғақ ойына (Түрікменстан) көшіп барады, мұнда да жұтқа ұшырап, тұрмыс тапшылығын тартады. Ел арасында тараған, ұрпақтарының қолында сақталған басты шығармалары: «Терме», «Беташар», «Қара өлең», «Тойбастар» (1 және 2-нұсқасы), «Атасы барда арман жоқ», «Ит жылғы жұт», «Шалбар Оспанға», «Мұхаммедия Кенбаевқа», «Штатқа», «Біздің халық әуелде», «Аппаққа» деген өлеңдері мен толғаулары. 1912 ж. үш дәптер өлеңін Қазан қаласына жіберген; бірақ «Патшам пасық, байтақ жұрт, байқасам қарым талып жүр» деген өлең жолдары үшін жарияламай, қайтарып жібергенерал Өмір халықтық тұрмыс-салт жырлары дәстүрін дамытқан, ел тағдыры туралы тебіреніп, насихаттық жырлар толғаған. «Терме», «Атасы барда арман жоқ» деп аталатын шығармалары 1985 ж. «19 ғасырдағы қазақ поэзиясы» жинағында жарияланған. Өмір – Маңғыстаудағы Тәжі күмбезін тұрғызған сәулетшілердің бірі. Оның қолынан шыққан және қатысуымен жасалған құлпытас, сағанатам, күмбез-кесенелер Қараман ата, Қамысбай және Үштаған қорымдарында көптеп кездеседі. Дереккөздер
Әбілхан Сеңгірбаев

Әбілхан Сеңгірбаев(1916 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – соғыс және еңбек ардагері, мұнайшы. Ұлы Отан соғысына қатысып, ғ197 атқыштар полкі құрамында Мәскеуді қорғауға қатысады. Елге оралғаннан кейін мұнай барлау экспедициясында ұзақ жылдар еңбек етіп, көптеген кен орындарының ашылуына қатысқан. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Гүлжәмила Мейірова

Гүлжәмила Мейірова (Байдуллаева) (1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – ғалым, химия ғылымдарының кандидаты (1997), философия ғылымдарының докторы. Қазіргі ҚазҰУ-ды бітірген (1971). 1977 – 1983 жылдары Шымкент қаласындағы «Шымкент химия-фармацевтика» зауытында, Шығыс Қазақстан облысы «Ертіс химия-металлургия» зауытында зерттеуші-инженер болды. 1985 жылдан Ш.Есенов атындағы АқтМУ-да оқытушы. 50-ден астам ғылым еңбектердің, патент, оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Абыт Мәлібеков

Абыт Мәлібеков (1898, Маяқұм ауылы — 1938) — жергілікті қызметкер. Сталиндік қуғын сургін кұрбаны. Молданың баласы ретінде ұсталып, 1938 жылы "халық жауы" деген жаламен ату жазасына кесілген. Дереккөздер
Артиллериядағы ұрыстық peт

Артиллериядағы ұрыстық peт — бөлімшелердің ұрыстық ретінен, командалық және бақылау пункттерінен, дивизионда батареялардың, артиллериялық барлау бөлімшелерінің ұрыстық реттерінен, командалық бақылау пунктінен және дивизионның штаб бастығының атысты басқару пунктінен, батареяларда — атыс позицияларынан және бакылау пунктінен тұрады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Борий

Борий (лат. Bohrium; Вһ) — атомдық нөмірі 107, жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялык элемент. Массалык сандары 261 және 262 борий нуклидтері бар. Борий нуклиді 262Вһ 1981 жылы алғаш рет Дармштадта (Германия) 209Ві және 54Сг ядроларының "суықтай" бірігуі нәтижесінде алынған. Дания физигі Н.Бордың атымен аталған. Сыртқы электрон қабатының электрондық конфигурациясы 5з25р65с1іа5/)Аб526р 7 з2. Химиялық қасиеті бойынша VII Б топ элементі ренийге ұқсас. Дереккөздер
Мұхит табаны

Мұхит табаны - дүниежүзілік мұхит түбінің бедері мен геологиялық құрылымының негізгі элементтерінің бірі. Жер бетінің материктік етегі мен мұхиттық жоталардың арасындағы терендігі 4 мың м-ден 6—7 мың м-ге дейінгі ең төмен деңгейі. Дереккөздер
Акселерометр

Акселерометр - ұшатын аппараттың (ұшақ, ракета), кеменің, автомобильдің және т.б. үдеу және баяулау шамасын көрсететін аспап. Тіркегіш құрылғымен жабдықталған акселерометр акселорограф деп аталады. Акселерометр - үдеулерді өлшейтін аспап. Дереккөздер
Оңайжан Сармурзин

Оңайжан Сармурзин (1929 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Ортаеспе ауылы) – кеңес қызметкері. 1975 – 80 ж. Маңғыстау аудан кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1980 – 82 жылы ауыл шаруашылық қызметкерлері кәсіподағы Маңғыстау облыстық комитетінің төрағасы. 1982 жылдан Маңғыстау аудан кеңес атқару комитетінің 1-орынбасары, аудан ауыл шаруашылық басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сеңгірлі

Сеңгірлі – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы мүйіс. Кендірліқиясай үстіртінің қиыр батысында. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. Жер бедері Жарқабақты келген жағалауының биіктігі 65 м (Сеңгірлі шоқысы). Жағалауға жақын теңіз суынан жартастар су бетіне шығып жатыр. Дереккөздер
Мөңке Мәлібеков

Мөңке Мәлібеков (1898, Маяқұм ауылы — 1938) — жергілікті қызметкер. "Овцевод" ұжымшарында есепші қызметін аткарған. Сталиндік куғын-сүргін құрбаны. 1937 жылы жаламен ұсталып, "халық жауы" ретінде 1938 жылы ату жазасына кесілген. Дереккөздер
Есбол Өмірбаев

Есбол Өмірбаев (1916, Маңғыстау ауданы – 1988) – педагог, өлкетанушы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Білімі * Орал мұғалімдер институтын (1940) бітірген. * Атырау педагогикалық институтын (1962) бітірген. Еңбек жолы * Еңбек жолын 16 жасында 3-Интернационал ұжымшарында балықшы болып бастаған. * Форт-Шевченко қаласындағы мектептерде оқу ісінің меңгерушісі, директор болып қызмет атқарған. * 1962 – 82 ж. Т.Г. Шевченко мұражайының директоры * 1982 – 88 ж. Форт-Шевченкода Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының директоры болды. Шығармашылығы Маңғыстау тарихы жайында газет-журналдарда 100-ден астам мақала, зерттеу еңбектері жарияланды. Мақалалары * «Маңғыстау – Атыраудың замандасы» * «Революция от-жалынында» * «Екі халықтың перзенті» Кітаптары * «Октябрь арайында» * «Маңғыстау» * «Гүлденді өмір». Марапаттары «Халық ағарту ісінің үздігі» атағына ие болды. Есте қалдыру Форт-Шевченко қаласындағы этнографиялық музей Өмірбаев атымен аталады. Дереккөздер
Есмағамбет Мекеұлы

Есмағамбет Мекеұлы (1894 – 1937) – ақын. Ескіше оқып, сауат ашқан Мекеұлы Маңғыстауда кеңес өкіметін орнатушылар қатарында өзінің өрелі жырларымен көзге түскен. Мекеұлы көптеген жиын-тойларда, салтанатты астарда айтыс пен жыр сайыстарына қатысқан. Оның: * «Ырзабек, Бурабек байларға» * «Байбарақ байға» * «Тауанға», т.б. өлеңдері қалың тыңдаушылар арасында ауыздан-ауызға жатталып, кеңінен таралған. Мекеұлының елді үлкен күйзеліске ұшыратқан 1927 жылғы «қоян» жұтына шығарған толғауы мен Тобаниязға арнау сөзі сақталған. Дереккөздер
Авиациялық баллистикалық ракета

Авиациялық баллистикалық ракета — тасығыш-ұшақтан (ракета тасығыш ұшақтан) жіберілетін, жер үсті және су үсті нысаналарын жоюға арналған "Әуе — Жер" класты баллистикалық ракета. Басқа кез келген баллистикалық ракета тәрізді авиациялық баллистикалық ракета қозғалткыштардың жұмысы тоқтағаннан соң ауырлық күші, ауа кедергісі және қозғалтқышты сөндірген сәттегі бастапқы жағдайларымен (жылдамдық және бағыт) анықталатын траектория бойымен ұшады. Дереккөздер
Борпластиктер

Борпластиктер — борлы талшықтардан жасалған материалдарды немесе жіптерді толықтырғыш ретінде пайдаланған армирленген пластмассалар; үлкен салмақ түсетін конструкциялар жасауға немесе металдық конструкциялардың мықтылығын арттыру үшін қолданылады. Дереккөздер
Ибатулла Мұратұлы Қолдасбаев

Ибатулла Мұратұлы Қолдасбаев (1951 жылы туған, Түрікменстан, Ашғабад облысының Жебел кенті) – мұнайшы. *ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1967). *1967 жылдан «Өзен» геологиялық-барлау экспедициясында ағаш шебері, электрмен дәнекерлеуші-оператор, механик, телім бастығы, цех бастығы, технология бөлім бастығы, «Жетібаймұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында жер асты және күрделі жөндеу саласының бастығы, бас директордың орынбасары болды. *1996 жылдан «Ақтаутрансгаз» АҚ-ның бас директоры. Дереккөздер
Сарыаша

Сарыаша – Шығыс Қаратаудың солтүстігіндегі Аусар қыстауына жақын жерде сары мергельден түзілген тау аралық аңғар. Аңғар ішінде Сарыаша аттас суы мол, тұщы құдық бар. Ертеде Аусар бұлағы осы жерге дейін жетіп, аңғар сайын бойлап ағып жатқан. 1912 ж. Тобанияз Әлниязов уезд бастығының рұқсатымен өзіне қараған 10 үйге С-ға 4 шығыр орнатып, егін егуге жер алған. Сарыашаға одан кейін Ұшқын ұжымшары егін салған. Оның іздері әлі сақталған. Дереккөздер
Қолмыш

Қолмыш – Түпқараған түбегінің солтүстік-батысындағы қойнау және бұлақ. Орналасқан жері Түпқараған ауданында, теңіз жағалауында орналасқан. Шаруашылық маңызы Мұнда кезінде қоныс болып, тұрғындары балық аулаумен және мал өсірумен айналысқан. Бұлақ сағасында егін еккен атыз іздері сақталған. Қазірге дейін қойнау мен бұлақ шаруашылық қажетін өтеп тұр. Дереккөздер
Кронциркуль

Кронциркуль ( , - шеңбер) шеңбер сызатын сызу аспабы. Кронциркуль белгілеуші маманына қажетті өлшеу аспаптарының бірі.Кронциркульдің қос аяқ ұштары орнықтырушы жәрдемімен қажетті арақашықтыққа бекітіледі. Дереккөздер
Ықылас Сарыбаев

Ықылас Сарыбаев (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Маңғыстау өңіріндегі ұжымшарларда малшы, жүргізуші, инженер-механик, бригадир болып еңбек еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970). Дереккөздер
Шәмшия Меңдалиева

Шәмшия Меңдалиева(1939 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – дәрігер. КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1976). Қазақ мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1964). 1964 жылдан Маңғыстау, Бейнеу ауданы орталық ауруханаларында дәрігер-терапевт. «Құрмет белгісі» (1981) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Бақыт Өмірбаев

Бақыт Өмірбаев (1922, Адай уезі – 1989) – дәрігер, КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» атағының иегері. Ашғабад қаласындағы (Түрікменстан) медрабфакті бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1955 ж. бастап зейнеткерлікке шыққанша Қарақұм, Сам, Ақжігіт елді мекендерінде медициналық пункттерде фельдшер, аурухана меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1966), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1978) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Борсутектер

Борсутектер — молекуласында 2-ден 20-ға дейін бор атомдары бар бордың сутекпен қосылыстарының тобы; зымыран отынының құрам бөлігі ретінде, тотықсыздандырғыш ретінде, қатерлі ісіктерге карсы препараттар синтездеуде, ыстыққа төзімді полимерлер алуда қолданылады. Дереккөздер
Артиллериядан ату

Артиллериядан ату — артиллериялық қарудан атуға арналған оқ-дәрі, бір рет атылатын элементтер жиынтығы; жарылғышы бар снаряд (мина), гильзадағы немесе картуздағы металл заряды, заряд тұтандыратын құралдар және қосалқы элементтер. Артиллериядан ату тағайындалуы бойынша ұрыстық (ұрыстық атыс үшін), оқсыз (дыбыс имитациясы үшін), практикалық (атысқа үйрету үшін), оқу (оқ-дәрілерді қолдану, оқтау, ату тосілдерін үйрету және олардың құрылымын зерделеу үшін) және жүйелі сынау (артиллериялық қаруларды сынау үшін) т.б. болып бөлінеді. Артиллериядан ату егер барлық элементгері бар, бірақ жиналмаған болса — толық, ал жиналған болса — дайын деп есептелінеді. Дайын артиллериядан ату толық немесе жартылай жиналған болады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Белсендірілген көмір

Активтендірілген көмір — сорғыштық қабілетін арттыру үшін арнаулы өңдеуден өткізілген, яғни активтендірілген көмір. Нәтижесінде жақсы активтендірілген көмір үлкен аумақты copy беті бар көмір (1 г 800 м 2 бос беті болады), улағыш заттарды және ішінара биологиялық аэрозолдарды соратын адсорбент алынады. Активтендірілген көмір ауаны радиоактивті тозаңнан, биологиялық заттар мен түтіндерден сүзу аркылы тазартады. Активтендірілген көмірді газтүмылдырык қорабында және қорғаныс ғимараттарына арналған сүзгісорғышта пайдалану осыған негізделген. Активтендірілген көмір — арнаулы әдіспен өңделген көмір. Онын ауадан әр түрлі газдарды, су ерітінділерінен ион және молекулаларды сіңіру қасиеті жоғары.. Дереккөздер
Рахман Серікбаев

Рахман Серікбаев ( 1916, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы – 2002) – соғыс және еңбек ардагері, кеңес қызметкері. 1931 – 40 жылы Тұщыбек артелінде колхозшы, есепші, кеңес хатшысы, төрағасы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 – 64 жылы Тұщыбек, Екпінді, Чапаев, Правда ұжымшарларында төраға, 1953 – 71 жылы Тиген, Шайыр ауылының кеңес төрағасы, 1971 – 76 жылы Октябрьдің 50 жылдығы атындындығы кеңшар директорының орынбасары болған. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ашығалы Қомытов

Ашығалы Қомытов (1937 жылы туған,Шевченко ауданы,Долгий ауылы) – педагог. Өмірбаяны * Гурьев педагогика институтын, Гурьев облысының халық шығармашылық үйінің өнер ұжымдары жетекшілері арнайы курсын бітірген. * 1956 – 1963 жылдары клуб меңгерушісі, кейіннен 28 жыл Қызылөзен ауылындағы З.Баймырзаев атындағы орта мектептің директоры болды. * 40 жыл домбырашы, концертмейстр, Қараған, Қызылөзен ауылдары мәдениет үйінің халық аспаптары оркестрінің жетекшісі, Мұрын жырау атындағы өнер мектебінде ұстаздық етеді. Марапаттары * ҚР «Білім беру қызметінің үздігі» * ҚР Білім және мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. *Түпқараған ауданының құрметті азаматы (1996). Дереккөздер
Кулиса

Кулиса(франц. coulisse — тасада тұрған, құпия, жасырын) — # қозғалмалы бағыттағыш буын. # Қалтарыстағы биржа - ресми биржа маклерлерінің делдалдығынсыз бағалы қағаздармен мәміле жасалатын бейресми биржа. Ресми биржа қалтарыстағы биржадан өзгеше түрде пaркет деп аталады. Қалтарыстағы биржада негізінен ресми биржаға жіберілмеген қағаздар айналысқа түседі. Дереккөздер
Шекебай Есенғараұлы Өмірбаев

Шекебай Есенғараұлы Өмірбаев (1925 ж. т., Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – соғыс ардагері, техник-механик. Ашғабад қаласындағы «Жерге орналастыру» техникумын (1942), Мәскеу қаласындағы жерге орналастыру инженер институтын (1962) бітірген. 1943 – 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1953 – 54 ж. Таушық ауылындағы қуатты сорап құрылымының техник-механигі. 1962 – 87 ж. Ақтау қаласындағы «Казгипрожер» мекемесінде қызмет атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Соғыстағы ерлігі үшін», т.б. бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Шаңытбай Серіков

Шаңытбай Серіков(1899, Маңғыстау ауданы Қарақия ауылы – 1971, Ақтау қаласы) – ішкі істер қызметкері. 1916 жылы Байрам-Али қаласындағы 2 сыныптық орыс-түзем мектебін бітірген. Форт-Александровск қаласында әр түрлі жұмыстар жасап, артынан Түрікменстанға қоныс аударады. Сол жақта жүріп, Қызыл Армия қатарына кіреді. 1920 жылы Қазақ АКСР-і ОАК-нің төрағасы С.Меңдешевтің тапсырмасымен Түрікменстан жеріндегі қазақтарды елге қайтару жұмысының басында болып, 150 жанұяны 1921 жылы тамызда Форт-Александровск қаласына алып келеді. 1922 жылы әскер қатарына алынып, Уфа қаласында, артынан Куйбышев (қазіргі Самара) қаласындағы әскери училищеге жіберіледі. 1923 жылы Тәжікстандағы басмашыларға қарсы соғысқа жіберіледі. Бұқара әмірі Махмуд эфенденің әскерін талқандауға қатысқан. 1926 – 28 жылы Адай окр. партия комитетінде нұсқаушы, уездік милиция бастығының орынбасары, Қарақалпақ автономиялы облысының әскери комиссары, 1928 – 55 жылы ІІМ-де әр түрлі лауазымдық қызметтер атқарады. Қызыл Ту, Ленин, Қызыл жұлдыз ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Абиоталық орта жағдайлары

Абиоталық орта жағдайлары (Абиотические условия среды) — организмге әсер ететін бейорганикалық орта жағдайларының жиынтығы. А.о.ж. химиялық және физикалық факторларға бөлінеді. Химиялық А.о.ж-на атмосфералық ауа құрамы, ондағы әр түрлі қосындылар, теңіз және тұщы су, су түбіндегі шөгінділер, грунт, топырақ жатады. Ал ауа, су температурасы, барометрлік қысым, басымырақ соғатын жел, су ағыны, Жердің беткі бөлігін Күн радиациясының сөулелендіруі (инсоляция), радиациялық ая және т.б. физикалық факторлар болып саналады. Дереккөздер
Әзірбайжан Кемелұлы Қонарбаев

Әзірбайжан Кемелұлы Қонарбаев (1944 жылы туған, Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылы ) – журналист. *ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1970). *1963 жылдан Маңғыстау аудандық «Жаңа өмір» газетінде қызмет етеді. *Республикалық «Егемен Қазақстанның» үздік сатиралық шығармалары үшін Б.Қыдырбекұлы атындағы бас жүлдені жеңіп алған. «Жайма базар», «Ойбай ғана құдай-ай», «Бекбаулы ата», «Тұғыры биік Тұраш еді», «Өскен орда» кітаптарының авторы. *Әр жылдарда ҚР Президентінің алғыс хатымен, ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Мәслихат көлі

Мәслихат – Талапты ауылдық округі аумағындағы көл. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстікке қарай 16 км жерде, Сырдарияның оң жағалаулық аңғарында, өзеннен 4 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ұзындығы 2,2 км, енді жері 600 м, аумағы 1,4 км 2 . Жағалауы негізінен жайпақ, солтүстік жағалауы тіктеу келген. Көл табаны тегіс, лайлы. Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Солтүстігінде шағын келген Ащыкөл көлі жатыр. Мәслихаттың шығысын бойлай Сырдариядан бастау алып Күйікасар қонысына дейін канал (арық) тартылған. Көл жанынан Шәуілдірден Түркістан қаласына дейін автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Авиациялық басқарылатын ракеталар

Авиациялық басқарылатын ракеталар — әуе, су үсті және жер үсті нысаналарын жоюға арналған автономды және автономды емес басқару жабдығы бар ракета. Оларды қолдану, яғни жіберу ұшақтан және тіқұшақтан жүзеге асырылады. Авиациялық басқарылатын ракеталарға "Әуе — Жер", "Әуе — Әуе" класты ракеталары жатады. Дереккөздер
Ырсай Бәйімбетұлы

Сарықасқа, Ырсай Бәйімбетұлы (туған-өлген жылдары белгісіз) — Байұлы тайпасы Адай руының Бәйімбет бөлімінен шыққан батыр. Сарықасқа Ырсай батырдың тар маңдайлы, басының шашсыз тақыр болуына байланысты қойылған лақап аты. Елін басқыншылардан қорғап, Жем мен Арал бойына қоныстандыруда ерлігімен көзге түскен. Көптеген ұрыстарда қарулас серігі Есек батырмен тізе қосып қимылдаған. Өрістері де бірге болған. Сарықасқа атында ру бар. Ауызекі әңгімелерде Сарықасқа Тайлан, Сарышырпы Тайлан деп қосарлана айтылады. Тайлан, Сарышырпы атында жер атаулары бар. Сарықасқа атында Сам құмының солтүстігінде Есек жалдап 24 км жерде ұзындығы 25 км ойпаң бар. Кезінде Сарықасқа ойпаңында 4 құдық және Сарықасқа атты бұлақ болған. 1826 жылы 19 ақпанда полковник Ф.Бергтің экспедициясы Сарықасқа бұлағының басына тоқтаған. Сонымен қатар бұл экспедиция Сарышырпы сайына да аялдаған. Дереккөздер
Қалам Өмірбаева

Қалам Өмірбаева (1940 жылы туған, Ворошилов ұжымшары) – еңбек ардагері. 40 жылы шопан болып, мал шаруашылығының өркендеуіне көп еңбек сіңіргенерал «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қуаныш Сисембаев

Қуаныш Сисембаев (1942 жылы туған, Маңғыстау облысы) — мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1966). 1966–1990 жылы зерттеу операторы, инженер-геолог, Орта Азия ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға инженер, бас геолог, 1990–1997 жылы «Маңғышлақмұнай» өндірістік бірлестігі кен орындарында мұнай-газ игеру бөлімінің бастығы, 1997–2002 жылы жаңа техника мен мұнай өндіру департаментінің бас менеджері, бас технолог қызметтерін атқарды. 2002 жылдан «Қазмұнайгаз» АҚ бірлескен кәсіпорнында бас менеджер, департамент директорының орынбасары. «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері. Дереккөздер
Тамыр жусан

Тамыр жусан (Artemіsіa terra-albe) – жусан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Маңғыстаудың шөлейтті жерлерінде өседі. Биіктігі 8 – 45 см-ге дейін жетеді. 3 – 5 гүлі қарақошқыл немесе сары түсті, күлтесі түтікше тәрізді, себет гүлшоғырына топталған. Тамыз – қазан айларында гүлдеп, жеміс салады. Тамыр жусанды күзде, қыста, ерте көктемде қой, ешкі жақсы, жылқы, түйе, сиыр да аздап жейді. Дереккөздер
Акустикалық жарғыш

Акустикалық жарғыш — теңіз миналарына кеменің дыбыс тербелістері қондырғысымен әсер ету арқылы жаруға негізделген түйіспейтін жарғыш. Күш қондырғысы мен винттің шуын пайдаланады. Акустикалық жарғыш батареядан, трансформатордан, түзеткіштен, дыбыс үлғайтқыштан, желі мен түтандырғыш қондырғыдан тұрады. Кеменің шуынан дыбыс ұлғайткыш (микрофон) қабығы өзгере бастайды. Мұның өзі бұрыштың салмағының карсыласуының өзгерісіне әкеледі. Трансформатордың екінші орамындағы пайда болған ауыспалы ток сезгіш релеге беріліп, ол өз байланыстарын тұйыктайды. Оның өрісі тұтандырғыш қондырғыға беріледі де, минаның жарылысы жүзеге асады. Сонымен қатар қазіргі уақытта акустикалық жарғыш ретінде пьезоэлектрлік қабылдағыштар кеңінен колданылады. Дереккөздер
Мәкеш Әбдіқайымқызы Қонғанбаева

Мәкеш Әбдіқайымқызы Қонғанбаева (1936 жылы туған, бұрынғы Талдықорған облысының Қаратал ауданы) – ғалым, ауылы шаруашылық ғылым кандидаты(1971). *Қазақ ауылы шаруашылық институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1958). *1961 – 1964 жылдары Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аспирант. *1973 – 1979 жылдары Маңғыстау облысының мемлекеттік ауылшаруашылық өнімдері сапасы жөніндегі институтта бөлім бастығының орынбасары *1979 – 2004 жылдары ҚР ҰҒА-ға қарасты Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағының директоры болды. *2005 жылдан «Көктем» көгалдандыру кәсіпорнының кеңесшісі. *Ақтау қаласының құрметті азаматы (2007). Дереккөздер
Дәнекер

Дәнекер - бір тұтас дәнекерленген жік қалыптастыру үшін қосылатын беттердің саңлауларын дәнекерлеп толтыруға қолданылатын қосымша металл немесе қорытпа. Дәнекердің қосылатын металдарға қарағанда балқу температуралары тым төмен. Балқу температуралары 673°К-ге дейін болатын қорғасынға, қалайыға, кадмийға негізделген жұмсақ және балқу температуралары 823°К-ден жоғары негізінен мысқа, күміске, никельге, мырышқа негізделген беріктері жоғары қатты дәнекерлер болып бөлінеді. * 1) балқу температурасы дәнекерленетін материалдардың балқу температурасынан төмен қолайлылау жөне дәнекерлеуге арналған материал; * 2) дәнекерлеуде қосылыс жігін қалыптастыратын қосымша металл. Дәнекерлердің балқу температурасы негізгі металдың балқу температурасынан елеулі төмен жөне балқытылған күйінде ағымдалу қабілеті жоғары болады. Дереккөздер zh:銲錫
Танаш Меңдібаев

Танаш Меңдібаев (1938 жылы туған Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – педагог, кеңес қызметкері. *Гурьев (қазіргі Атырау университеті) педагогика институтын (1960), *Алматы жоғары партия мектебін (1968), *Ауыл шаруашылығы техникумын (1982) бітірген. *1960 – 1965 жылдары Шахта орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор, *1968 – 1978 жылы қалалық партия комитетінің 2-хатшысы, *1980 – 1990 жылдары облыс партия комитетінің насихат бөлімінің, оқу бөлімінің меңгерушісі, аудандық партия комитетінің хатшысы болды. *1993 – 1998 жылдары облыс әкімінің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі, облыс әкімінің бас кеңесшісі, *1999 – 2006 жылдары Қазақстан Азаматтық партиясының облыс бөлімшесінің төрағасы қызметтерін атқарды. Қазір Ақтау қалалық ардагерлер кеңесінің төрағасы. *«Азамат» орденімен (2006), *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), *«Астана» медалімен (2007) марапатталған. *Ақтау қаласының құрметті азаматы. Дереккөздер
Сатыбалды Сисембаев

Сатыбалды Сисембаев (1922 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қарақұм ауылы) – еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері. Еңбек жолын 1940 жылы бастаған. Пішен дайындайтын бригаданың бригадирі, жылқышы, жылқы фермасының меңгерушісі болып еңбек еткен. Сисембаев басқарған жылқы ұжымшарында үш жылда жылқы саны үш есе өскен. Дереккөздер
Молдабек Таңбаев

Таңбаев Молдабек (1923 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – соғыс ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 жылдан Жыңғылды ұжымшарында бригадир, агроном болып істеген. 1-дәрежелі Отан соғысы (1995) орденімен және «Ерлігі үшін» (1945) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Авиациялық бетонбұзғыш бомба

Авиациялық бетонбұзғыш бомба (АББ) — берік бетонды немесе темір-бетонды қорғанышы бар объектілерді (ұзақ мерзімді фортификациялық құрылыстарды және бетондалған тасаларды) талқандайтын бомба түрі. Тосқауылмен кездескенде оны өзінің берік корпусымен бұзып өтеді немесе тосқауылға тереңдей тиеді де, содан кейін жарылады. Кейбір бомбаларда тосқауылмен кездесу сәтінде жылдамдықты көбейту үшін қолданылатын реактивті қозғалтқышы болады. Дереккөздер
Еділ Сисембаев

Еділ Сисембаев (1928 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Бодахан елді мекені) – еңбек ардагері, жұмысшы. 1942 – 57 жылы «Елтай» және «Иманов» кеңшарларында малшы, 1957 – 90 жылы Форт-Шевченко қаласында кәсіпорын жұмысшысы, тас кесетін комбайнер-машинист болды. «Халықтар достығы» орденімен (1986), «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (1974). Дереккөздер
Нұржан Сарыұлы

Нұржан Сарыұлы (1925, Маңғыстау ауданы – 2004) – соғыс және еңбек ардагері, пошта қызметкері, Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1948 – 53 ж. Жармыш ауылында пошта меңгерушісі болған. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ерлігі үшін медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Азинді бояғыштар

Азинді бояғыштар — хинониминді бояғыштар тобы, түстері қызылдан қою қараға дейін болатын феназин туындылары; тоқыма емес материалдарды бояуда, полиграфиялық бояулар өндірісінде, лазер техникасында, т.б. жерлерде қолданылады. Дереккөздер
Акустикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі

Акустикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі — естілетін дыбыстар мен ультрадыбыстарды (естілмейтін) колдану арқылы жұмыс істейтін құрал. Әсіресе, электрмагнитті толқындарға қарағанда дыбысты толқындар аз естілетін сулы ортада тиімдірек. Акустикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі теңіз нысаналарын жою құралдарына орнатылады (акустикалық торпедаларға және т.б.). Дереккөздер
Артиллериядан атуды түзету

Артиллериядан атуды түзету — артиллериялық снарядтар (миналар) жарылыстарының нысанадан ауытқуын анықтау және көздеу құралдарының қондырғыларына кашықтықтан басқарылатын жарғыштарға (түтіктер) немесе атысты басқару аспаптарына бағыт, қашықтық және биіктік бойынша түзету енгізу. Артиллериядан атуды түзету жер үстіндегі бақылау пункттерінен, тікұшақтардан, ұшақтардан қойылған міндетті орындауға дейінгі атыс процесінде жүргізіледі. Нысаналардан жарылыстардың ауытқуы оптикалық, электронды- оптикалық және басқа аспаптардың, радиолокациялық станциялардың, дыбыспен барлау құралдарының кәмегімен анықталады. Жарылыстарды бір пункттен белгілеуде қашықтық бойынша ауытқуды — метрмен, бағыты мен қашыктығы бойынша - бұрыш өлшегіш бөліктерімен өлшейді. Жарылыстарды екі немесе одан да көп пункттен бірлесіп бақылау немесе дыбыспен барлау көмегімен белгілеуде жарылыстардың нысанадан ауытқуын әрбір пункт үшін бағыт бойынша өлшейді. Түзетулерді анықтау үшін өлшенген жарылыс ауытқуларын атыс позицияларына арнап, графикалық және түзетулерді есептеу аспаптарының кемегімен есептеу арқылы өзгертеді. Артиллериядан атуды түзету дәлдігі жарылыстарды белгілеуге арналған аспаптардың сипатына, жарылыс санына, байқау қашықтығына, белгілеу бұрышының мөлшеріне және т.б. байланысты. Түзетулердің дәлдігін сипаттайтын ортаңғы қателіктер, әдетте, снарядтардың шашырауының қашықтық бойынша, бұйір жақ бағыттағы және биіктіктегі ортаңғы ауытқуының мөлшерінде көрінеді. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Зоя Шекебайқызы Өмірбаева

Зоя Шекебайқызы Өмірбаева (1974 ж. т., Бейнеу ауданы Ақжігіт ауылы) – ғалым, биология ғылыми кандидаты. (2005). Қазіргі ҚазҰУ-ды (1996) және осы оқу орнының аспирантурасын (1999) бітірген. 1999 – 2000 ж. Ақжігіт орта мектебінде мұғалім, психолог, 2000 – 02 ж. Ақтөбе облысы Қандыағаш қаласында «Кентаврь» ЖШС-нде химик-аналитик, 2002 – 06 ж. Алматыдағы Қыздар мемлекеттік педагогикалық институтында аға оқытушы, Ботаника және фитоинтродукция ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болды. 2006 жылдан бастап Ш.Есенов атындағы АқтМУ-ның доценті болып қызмет жасайды. Өмірбаеваның ғылыми еңбектері негізінен Солтүстік Тянь-Шанның болашағы зор сәндік өсімдік түрлерін жерсіндіру және олардың онтогенезін зерттеуге арналған. Дереккөздер
Хами Сисенбердиев

Хами Сисенбердиев(1928 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – еңбек ардагері, шопан. 1944 – 89 жылы Фетисов, Жаңажол ұжымшарларында, «Куйбышев», «Комсомол» кеңшарларында шопан болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Абиотрофия

Абиотрофия (Abiotrорһіа: а+bios+ trорһе-а, өмір + қоректену ) - Бейімделу мүмкіншілігінің өте әлсіреу і тән мүшенің немесе дене жүйелерінің бүркемелі ауытқуы. Оның нәтижесінде қалыпты іс-әрекет қызметінің мезгілінен бұрын әлсіреуі байқалады. Дереккөздер
Сарышыңырау

Сарышыңырау – суы тұщы құдық. Орналасқан жері Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы Төлеп темір жолы бекетінің солтүстік жағында 5 км жерде орналасқан. Тарихы Жоңғармен соғыста ерлігімен көзге түскен Әбілхайыр хан батырларының бірі Сары Балтаұлы (т.-ө. ж. б.) қазақ ауылдарын осы Сарышыңырауға бастап келіп қоныстандырған. Сары Балтаұлының досы Саржала батыр Е.Пугачев көтерілісіне қатысқаны үшін қудаланып, Маңғыстауға келгенде, Айрақтыдан қоныс берген. Моласы Сарышыңырау шыңырауының оңт. жағында. Басындағы күмбез тамы құлап қалған. Ұрпақтары бертінде қойған құлпытасы тұр. Инфраструктурасы Шыңырау үстінен Айрақтыға жол өтеді. Дереккөздер
Маңғыбай Өмірзақұлы

Маңғыбай Өмірзақұлы (1902, Адай уезі, Құрын-Мұрын жері – 1989) – еңбек ардагері. 1929 – 34 ж. Қарабұғазда жұмысшы, 1934 – 38 ж. ұжымшарда жылқышы, 1938 – 42 ж. жылқы фермасының бастығы болды. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Ленин орденімен марапатталған (1948). Дереккөздер
Акустикалық теңіз минасы

Акустикалық теңіз минасы — нысананың акустикалық өрісінің әсерінен іске косылатын, акустикалық жарғышы бар түйіспейтін мина. Акустикалык өpic қабылдағыштарының қызметін гидрофондар атқарады. Сүңгуір қайықтар мен су үсті кемелеріне қарсы қолданылады. Дереккөздер
Пішін

Пішін (Форма) — қарапайым орташа күрделі, күрделі, өте күрделі тікбүрышты, үшбүрышты, көпбү- рышты, цилиндрлі, жайылмалы қорамалы болып келеді. Пішін түрлері Т — Пішін (Профиль тавровый) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні Т әрпіне үқсайтын бүйым. Z — Пішін (Профиль зетовый) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні Z орпіне үқсайтын бүйым. Бүрышты пішін (Профиль уголковый) — сүрыпты илемдеумен жасалған бүрышты пішіні бар бүйым. Қоставрлы пiшiн (Профиль двухтавровый) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні біріне-бірі қосылған таврге үқсайтын бүйым. Швеллер пiшiнi (Профиль швеллерный) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні П әрпіне үқсайтын бүйым. Пiшiн ойымы (кедiр-бүдырлық) Впадина профиля шероховатости— пішін мен орта сызықтың қиылысқан көрші нүкте¬лерінің арасындағы денеден тыс пішінінің бөлімі. Дереккөздер bg:Форма ca:Forma cs:Forma es:Forma et:Vorm fr:Forme it:Forma lt:Forma nl:Vorm pl:Forma ru:Форма sk:Forma uk:Форма zh:形態
Темірхан Ұлықпанұлы Смағұлов

Темірхан Ұлықпанұлы Смағұлов (1930, Астрахан облысы Владимиров ауданы Басқұншақ ауылы – 1984) – журналист, педагог. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1949). 1949 – 56 жылы Шахта орта мектебінде мұғалім, «Сталин жолы» газетінің жауапты редакторы, 1956 – 61 жылы «Еңбек туы» газетінің редакторы, 1961 – 75 жылы ауданы партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, хатшысы, 1975 – 80 жылы ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі болды. 1980 жылдан «Жаңа өмір» газетінің редакторлығы қызметін атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған. Дереккөздер