kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жай-күйді сипаттау

Жай-күйді сипаттау, өз әскерінің (күштерінің) және қарсыластың ахуалы, іс-қимылдары, жағдайдың басқа да талаптары туралы ақпаратты ҚРТЖ әскерін (күштерін) және АҚ әскерін (күштерін) басқару үдерісінде пайдалануға қолайлы көрнекі түрде табыс ету. Ж.с. топографиялық және арнайы карталарда,сызбаларда, планшеттерде және Қазақстанның ТЖМ қабылдаған шартты белгілердің көмегімен жүзеге асырылады. ҚРТЖ және АҚ басқарудың автоматтандырылған ақпараттық жүйесінде табло, терминалдардың, дисплей экрандарында жүргізіледі. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жалпы сәулелену

Жалпы сәулелену, бүкіл дененің салыстырмалы сәулеленуі (сыртқы немесе ішкі). Ұзақтығы 2 тәуліктен аспайтын сәулелену асқынған немесе қысқамерзімді; 2 тәуліктен асатыны – жалғасқан немесе созылмалы; толық доза жеке фракциялар арасында үзілістермен босатылғанда бөлшекті немесе фракциялық сәулелену деп аталады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жанама залал

Жанама залал, экономикадағы шаруашылық жоспарларының бұзылу салдарынан болған материалдық шығындар, яғни, өндірістің қысқаруы, сауда және банк операцияларының азаюы, кірістің кемуі, жүктер мен тұрғын халықты тасымалдау кезіндегі кідірістер есебінен келтірілген шығындар. Осы шығындар ТЖ-дан тікелей зардап шеккен аумақ үшін ғана емес, сондай-ақ зардап шеккен аумақпен экономикалық байланыстары бар басқа да өңірлер үшін де елеулі. Ж.З. көптеген жылдар бойы белең беруі мүмкін. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жарақат алған адамдарды бұғаттан шығару

Жарақат алған адамдарды бұғаттан шығару, ұйымдастыру іс-шаралары мен технологиялық операциялардың кешені, оны құтқарушылар үйінділер астындағы, соның ішінде бұғатталған бөлмелер, сел шөгінділері астындағы, тау жарықшақтарында қалған адамдарға жол салу үшін, оларға қажетті көмек көрсету және қауіпсіз орындарға көшіру мақсатында ұйымдастырады, орындайды және бұғатталған орындардан шығару жолдарын қолданады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жарық беретін құралдар

Жарық беретін құралдар, түнде соғыс іс-қимылдары уақытында жерді және жекелеген нысандарды жарықтандыруға арналған құралдар. Жарық беретін құралдарға жарық беретін артиллериялық снарядтар, миналар, патрондар (реактивтік және сигналдық пистолеттерден атуға арналған), сондай-ақ жарық шашатын авиациялық бомбалар жатады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жарылысты толқын

Жарылысты толқын, жарылыс ошағынан жоғарғы дыбыстық жылдамдықпен таралатын, жарылыс ортасының қосылған өнімдерінің аумағы. Осы аумақтың ішкі шегінде екпінді толқын, орта жағдайы бірден жоғары қысымға, тығыздыққа, температураға өтеді. Ж.т. белгілі қашықтық аралығында дыбыстық (немесе қатты ортадағы серпінді толқын) күйге айналады, ол аталған ортаның дыбыс жылдамдығына тән сипатта таралады. Ж.т. маңызды сипаты, ең жоғарғы қысым мен аумақтағы оның әрекет етуінің ұзақтығы, фазаның қысылған, сығылған салмақ импульсі болып табылады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жасанды радиоактивтік

Жасанды радиоактивтік, қоршаған ортаның (ауаның, топырақтың, судың, заттардың және т.б.) нейтрондармен сәулеленгенде жасанды туындауы. Ядролық реакторларда және бөлшек ядролық жарылыстар мен бөлшек үдеткіштеріндегі ядролық реакциялар нейтрон көздері болып табылуы мүмкін. Жасанды радиоактивтік ядролық жарылыстарда радиоактивтік зақымданудың себебі болып табылуы мүмкін. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жеке қатер

Жеке қатер, зақымдану әсерлерінің анықталған түрлерінен нақты уақыт кезеңінде жиі пайда болатын мүмкіндік (өлтіретін нәтиже, еңбекке жарамсыздық, еңбекке жарамдылықты жоғалтпай қатты зақымдану, орта ауыртпалықпен зақымдану және жеңіл мертігу) индивидуумға арналған кеңістіктің нақты нүктесінде (индивидуум бола алады), айқын қауіп- қатерлерді тарату барысында болатын қатер. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Женевалық конвенциялар және оған 1977ж. қосымша хаттамалар

Женевалық конвенциялар және оған 1977ж. қосымша хаттамалар, соғыс құрбандарын қорғау туралы халықаралық конвенциялар. Ж.к. 1949 ж. 12 тамызда қол қойылды және мыналардан тұрады:1) Қолданыстағы әскерлердегі жаралылар мен аурулардың жағдайын жақсарту туралы; 2) Жаралылар, аурулар және теңіздегі қарулы күштер құрамындағы кеме апатына ұшыраған адамдардың жағдайын жақсарту туралы; 3) Әскери тұтқындармен қарым-қатынас жайлы; 4) Соғыс кезіндегі азаматтық тұрғындарды қорғау туралы. 1977 ж. Ж.к-ға екі қосымша хаттама қабылданды: І Хаттама, халықаралық қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты және ІІ Хаттама, халықаралық сипаттағы емес қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жергілікті жердегі төтенше жағдай

Жергілікті жердегі төтенше жағдай, нәтижесінде 10 артық адамнан зардап шеккен не 100-ден аспайтын адамның тіршілік ету жағдайы бұзылған, не материалдық залал ТЖ туындаған күні 1 мың еңбекақының ең аз мөлшерінен артық еместі құрайтын материалдық залалды құрайтын және ТЖ аймағы өндірістік немесе әлеуметтік мақсаттағы нысанның аумағынан тысқары шықпайтын ТЖ. Ж.ж. (ж)ТЖ ұйымның, кәсіпорынның, нысанның күшімен және құралдарымен жойылады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Силлогизм аксиомасы

Силлогизм аксиомасы - Аристотель тұжырымдаған силлогизмнің негізгі принципі: "Бір нәрсе басқа туралы, яғни бастауыш туралы айтылса, онда баяндауыш туралы айтылғандардың бәрі бастауыш туралы да айтылады". Дәстүрлі формалары логикада Силлогизм аксиомасының мағынасы барлық силлогизмдерді бірінші мүсін силлогизмдеріне (Силлогистика) келтіру операциясына байланысты аңғарылады. Қазіргі формальды логикада силлогизм аксиомасы туралы мәселе барынша кеңірек қойылған міндет - силлогистиканы аксиомалау мағынасында шешіледі. Дереккөздер
Табиғи құқық

Табиғи құқық - мемлекеттен тәуелсіз адам табиғаты мен зердесінен туындайтын идеалдық құқық туралы ілім. Табиғи құқық идеялары антикалық дәуірде пайда болып (Сократ, Пратон және т.б), орта ғасырларда Құдай әмірінің бір көрінісі деп есептелді (Фома Аквинский). Батыс бурж. рев.-лар дәуірінде (17-18 ғ.) Тарихи құқық идеялары кең таралды. Тарихи құқық ілімін қолдаушылар - Гроций, Спиноза, Локк, Руссо, Монтескье, Гольбах, Кант, Радищев және т. б. - оны феодализмді сынау үшін, бурж. қоғамның "табиғилығын" және "кемеңгерлігін" дәлелдеу үшін қолданды. Дереккөздер
Тарихи айналым теориясы

Тарихи айналым теориясы — қоғамдық тарих бір кезеңді шексіз қайталаумен болады деген Джамбаттиста Виконың (, 1668 — 1744) теориясы. 19-20 ғ. философтар мен социологтар Виконың тарихтағы прогресс идеясын, қоғам дамуындағы заңдылықтарды мойындауын т. б. оның теориясының кейбір жағымды жақтарын жоққа шығарып, адамзаттың әрқашан және үнемі өзінің алғашқы түп қазығына қайтып орала береді дейтін идеясына жармасты (Фридрих Ницше, Освальд Шпенглер). Бұл теорияның қазіргі жақтаушылары П. А. Сорокин, Арнольд Джозеф Тойнби т. б. (Қоғам дамуындағы прогресс пен регресс). Тарихи айналым теориясында тарихи процестің кейбір жақтары абсолюттендіріледі және бұрмаланады (қайталану, сабақтастық т. б.). Дереккөздер
Шөптесін тектес өсімдіктер

Шөптесін тектес өсімдітер. Шөптесін тектес өсімдіктер-тұрақты ағашты-діңді сабағы жоқ әдемі бұталар. Олардың көпшілігі әсем гүлдейтін бақ өсімдіктері болып табылады. Шөптесін тектес гүлдерде сүректенген бұтақтардың орнына жұмсақ, жасыл бұтақтар болады. " Шөптесін өсімдіктер" термині мұндай өсімдіктерді ағаштардан ажырату үшін қолданылады. Шөптесін тектес гүлдер жыл сайын өсуі мүмкін. Бұл олардың бір жыл өскеннен кейін қурайтындығын білдіреді. Шөптесін тектес гүлдер өздерінің әдемі гүлдерімен немесе жапырақтарымен белгілі. Кеңінен танымал шөптесін гүлдерге-жалбыз, меңдуана, сары ақкекіре, алтыншыбық, өрнекті гүлдер, бөденешөп, қарапайым теңгежапырақ, Түркістан раушаны, арыстан ауыз, африкалық құбылмалы түймедақ гүлі, қыша, көздәрі, жалынгүл жіне т.б. жатады. Қазақстанда жалынгүлдің көкекжалынгүлі және қабықты жалынгүл деп аталатын екі түрі бар. Көкек жалынгүлі-батпақты жерлерде өсетін арамшөп. Ал қабықты жалынгүлдің гүлі әдемі болғандықтан, сәндік үшін өсіріледі. Хош иісті шөптесін тектес гүлдер көркем өсімдік ретінде өсірілуімен қатар, дәм шығару , дәрі жасау және қосынды ретінде және басқа да көптеген мақсаттар үшін пайдаланылады.
Маржан жартастың тұрғындары

Маржан жартастардың тұрғындары. Маржан жарлауыты (рифі) -су астындағы немесе су деңгейінен сәл шығып тұратын теңіздік жартастарю Тропиктік моллюскілердің ішінде, аты айтып тұрғандай, маржан тұрғындары болып табылатын әлемге таралған тұқымдастар бар. Бұл тұқымдастарға 300 белгілі түр кіреді. Олардың көпшілігі терең суда өмір сүреді. Зерттеуге қажетті материалдардың жетіспеушілігі басқа түрлерді анықтау және олардың арасындағы қатынасты зерттеу жұмыстарын күрделендіріп жіберді. Маржан тұрғындардың бірі - "кораллофилида" деп аталатын бауыраяқты моллюскілер тұқымдасы. Кораллофилида тұқымдастары маржандарға енген күінде жатады. Салвстырмалы түрде олардың бақалшықтары жұқа. Келесі "латиаксис" деп аталатын тұқымдастары пішінінің әртүрлілігімен және бедерлі арқа бақалшығымен кең танымал. Бірнеше айқын маржан тұрғындарына бақалшықтары құрттарға ұқсас "верметида" , теңіз тұяғы- гипопус, "кланкулюс фараониус" және конус, лямбис, митрид, овулида, каури, венерида, ранеллида тұқымдастарына жататын моллюскілер, алқызыл тритон, тритон мүйізі, жүрек тәріздестер, "жұлдызша", бақалшығы жоқ артқыжелбезектілер (эллизия, испан бишісі) , т.б. кіреді.
Pound for pound

Pound for pound (паунд-фо-паунд— қысқаша P4P) — жекпе-жек түрлерінің көпшілігінде, негізінен бокста қолданылатын термин. Бұл термин салмақ дәрежесіне қарамастан үздік атанған боксшыға қатысты айтылады. Термин ең алғаш рет Бенни Леонардқа қатысты қолданыла бастады. Ол 1917 жылдың мамырынан бастап 1925 жылдың қаңтарына дейін жеңіл салмақтағы чемпион ретінде осы атаққа ие болған еді. Мамандардың пікірінше, Леонард ең үздік «pound-for-pound» болған. Көптеген тарихшылардың ойынша, салмақ дәрежесіне қарамастан үздік боксшы тұжырымдамасы 40-шы жылдары Шугар Рэй Робинсонның келуімен пайда болды. Көпшілігі қазіргі күнге дейін оны барлық уақыттардың ең үздік боксшысы деп санайды. 1990 жылы термин танымалдықтың жаңа шыңына шықты, себебі «Ринг» журналының нұсқасы бойынша салмақ дәрежесіне қарамастан үздік боксшылардың ең бірінші тізімі жарияланған болатын. Дереккөздер
Орта салмақ

Орта салмақ — жекпе-жек спорт түрлеріндегі салмақтық сыныптық бөлініс. Бокста орта салмақ дәрежесіне 154 фунттан (70,5 кг) жоғары және 160 фунтқа (72,5 кг) дейін аралық енеді. Орта салмақ деген түсінік бокс тарихының ерте кезеңінде, нақтырақ айтқанда 1840 жылы пайда болған. Жұдырықтасу дәуіріндегі орта салмақтың бірінші чемпионатында финалдық кездесу 1897 жылы Том Чендлер мен Дони Харрис арасында өтті. Чандлер жеңіске жетіп қана қоймай, орта салмақтағы американдық чемпион атанды. Чемпиондар Олимпиада чемпиондары * 1904: Charles Mayer * 1908: John Douglas * 1920: Harry Mallin * 1924: Harry Mallin * 1928: Piero Toscani * 1932: Carmen Barth * 1936: Jean Despeaux * 1948: László Papp * 1952: Floyd Patterson * 1956: Gennadiy Shatkov * 1960: Eddie Crook, Jr. * 1964: Valeriy Popenchenko * 1968: Chris Finnegan *. 1972: Vyacheslav Lemeshev *. 1976: Michael Spinks *. 1980: José Gómez *. 1984: Shin Joon-Sup *. 1988: Henry Maske *. 1992: Ariel Hernández *. 1996: Ariel Hernández *. 2000: Jorge Gutiérrez *. 2004: Gaydarbek Gaydarbekov *. 2008: James DeGale *. 2012: Ryota Murata
Дәулет Шораұлы Ниязбеков

Дәулет Шораұлы Ниязбеков (12 ақпан 1989, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы) — еркін күрес стиліндегі Қазақстан палуан. Өмірбаяны Стамбулдағы әлем біріншілігінің қола жүлдегері, Азия біріншілігінің екі дүркін қола жүлдегері (2013, 2014 жж.), Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, Катарда өткен Азия біріншілігінің чемпионы (08.05.2015), Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Жаттықтырушысы - Әбутәліп Аманов. Лондондағы 2012 жылғы Жазғы Олимпиадалық ойындардың қатысушысы. ЦСКА клубында қатардағы келісім-шарт негізінде қызмет етеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://wrestling.com.ua/znakomstvoperedlondonomvolnay.html Еркін күрес. Лондондағы таныстық] * [http://www.nur.kz/751506.html Қазақ балуаны Катардағы Азия біріншілігінде чемпион атанды]
Иван Иванович Мацкевич

Иван Иванович Мацкевич (, 9 сәуірде 1947 жылы Грабово, Волковысский ауданында Гроден облысы Беларусь КСР КСРО — 10 желтоқсанда 2017 жылы Беларусь Минск) — кеңес және белорусс театр мен киноның актёрі.Беларусьтің еңбегі сінген әртісі (2011). Өмірбаяны Иван 9 сәуірде 1947 жылы Грабово аулында Волковысск ауданында Гродненск облысында Беларусь КСР КСРО туған.. 1968 жылы актерлік бөлімнің түлегі Белоруссиялық мемлекеттік театр және өнер институты Минскте, «драма театры мен кино актері» мамандығы бойынша мамандандырылған (Белоруссияның еңбек сіңірген өнер қайраткері, профессор И.Бутаков). 1968 бастап 1968 жылы - актер Беларусь Ленин комсомолы атындағы Брест академиялық драма театры. 1981 және 1996 жылы аралығында — актер театр-студиялық актер Минскте. 2 қыркүйекте 1996 жылы және 10 желтоқсанда 2017 жыл — Жетекші кезеңі шебері М.Горький атындағы республикалық академиялық драма театры Минскте (Белорусь). Ол Жетпістен астам кинофильмдерде ойнады, олардың арасында мұндай таспалар, «Мен сіздің ауырмаңызды аламын» (1981 ж.) Михаил Птащук: «Адамдар батпақтардағы (фильмде)» (1981), Виктор Туров, 1612 (фильм)|1612: Зұлымдық уақытының хроникасы]] (2007), Владимир Хотиненко және басқалар. (1983) Леонид Нечаев, «Әкесі үшін ұлы» (1995) Николай Еременко, жасөспірім, Алексей Германның «Хрусталев, машина!» (1998) Ол 10 желтоқсан 2017 жылы және Минск қаласында жетпіс жасында қайтыс болды. 12 желтоқсан күні М.Горький атындағы Ұлттық академиялық драма театрының Үлкен театрында актерге қоштасу өтті. Шығыс зиратында жерленген. Театр жұмыстары * «Лев зимой» — Генрих II, король Англии * «Пане Коханку» — Пане Коханку * «Бег» — Григорий Лукьянович Чарнота Фильмография Сілтемелер http://www.imdb.com/name/nm0559349/ http://www.zarya.by/event/message/view/1962
Наталья Сайко

Ната́лия Петро́вна Сайко́ (12 қантарда 1948, Таллин, КСРО) — кеңес және ресей театр мен киноның актрисасы,Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі (1989). Биография Наталия Сайко 12 қантарда 1948 жылы Таллинде туған.Сол жерде оның кіші кездері өткен.Бала кезінде Наталия мұғалім,балерина немесе дәрігер болуға армандады.Бірақ бір туристтік Ленинград саяхат барлыған өзгерді және Наталия Үлкен драма театрының актрисасы болады деп айтты. 1970 жылы Наталия Б.В.Щукин атындағы театр училищесің бітірді.1970 жылдан бастап-Таганкадағы мәскеу театрының актрисасы.1993 жылдан- «Содружества актёров Таганки» актрисасы (Николай Губенко жетекшілігімен). 1970-1980- жылдары ол киноде көп түсті. Марапаттар мен атақтар Прагадағы МТФ сыйлығының лауреаты(1970). Ресей Федерацияның еңбегі сінген әртісі(1989). Сәлтемелер http://www.rusactors.ru/s/sayko/index.shtml
Анна Фроловцева

Анна Васильевна Фроловцева (туғ. 30 тамызда 1948, Мәскеу) — ресей театр мен киноның актрисасы.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі (2002). Биография Анна 30 тамызда 1948 жылы Мәскеуде Қызыл Пресняда туған.1972 жылы Щепкин атындағы театр училищесің бітірді және Цвиллинг атындағы Челябинск драмтеатрының актрисасы болды. 1977-1982 жылдары*Островский атндағы Мәскеу облыс театрының актрисасы.1981 жылдан Москонцертте «Сфера», «На Гоголевском бульваре», «Персонаж», «На Трифоновской», «Ковчег», «Дягилев-центр», «Блуждающие звёзды» театрларында жұмыс істеді. Кинода Фроловева 1970-ші жалдардың сонында түсуге бастады.Театр училищесіңе бірінші реттен түсе алмай "Мосфильмде" массовкада түскен («Золотой телёнок», «Щит и меч» және т.б.). 2009 жылы Воронины сериалында ананы Галина Ивановнаны ойнады. Сілтемелер http://ruskino.ru/art/3704
Жергілікті қорғаныс

Жергілікті қорғаныс, ҚР ҚК басшылығы ҚР ҚК әскери бөлімшелерінің, кәсіпорындарының, мекемелері мен ұйымдарының жеке құрамын, сондай-ақ әскери іс-қимылдарда және табиғи және техногендік сипаттағы ТЖ әскери қалашықтардың тұрғын халқын қорғауды ұйымдастыру мақсатында, штаттағы және штаттан тыс басқару органдары мен күштері іске асыратын жалпы мемлекеттік іс-шаралары жүйесінің құрамдас бөлігі. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Термальды ластану

Термальды ластану ,температураның табиғи деңгейден аратұра немесе ұзақ уақыт бойы жоғарылауы арқылы көрінетін ортаның физикалық ластануының бір түрі. Жылудан ластанудың негізгі көздері – өңделген ыстық газ бен ауаны атмосфераға жіберу, ыстық ағын суларды, ЖЭС-тің өңделген суларын су қабылдағышқа төгу. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Залалсыздандыратын техника

Залалсыздандыратын техника, әскери техниканы, заттық мүлікті, орналасқан жерді және т.с.с. залалсыздандыратын жабдықтар. З.т-ға таситын және көлік комплекттері, көлік құю бекеттері, әскери киімдерді арнайы өңдейтін әрі қайта сіңдіретін далалық көлік және экстракционды бекеттер, әскери техниканы, әскери киімдерді және орналасқан жер телімдерін дезинфекциялайтын және дезинсекциялайтын газсыздандыратын машиналар жатады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Иондайтын сәуле

Иондайтын сәуле, кванттық (электрмагниттік) немесе корпускулярлық (қарапайым бөлшектерден құралған) сәуле, оның әсерімен бейтарап атомдар мен молекулалардан оң және теріс зарядталған бөлшектер-иондар пайда болады. Кванттық И.с.ультракүлгін, рентген және гамма-сәулелер, корпускулярлықтарға – альфа-сәулелер, протондар, позитрондар, нейтрондар және басқа да бөлшектер ағындары жатады. Табиғи И.с. – космостық сәулелер мен радиоактивтік заттардың сәулеленуі. И.с. жасанды көздері - ядролық жарылыстар, ядролық реакторлар, зарядталған бөлшектерді тездеткіштер, рентген аппараттары. Белгіленген И.с. деңгейінде ядролық қарудың зақымдау факторларының бірі болып табылады. И.с. дозасымен өлшенеді. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Келтірілген радиация

Келтірілген радиация, нейтрондармен сәуле түсірудің және тұрақты элементтердің нейтрондардың ядромен басып алуы нәтижесінде пайда болған ауаның, сулардың, топырақтардың, материалдардың және әр түрлі заттардың радиоактивтілігі. Ядролық жарылыс кезінде келтірілген радиация топырақтары, техниктері, салулары силиция, алюминий, магний, натрий, мырыш, мыс, марганец, темір радионуклидтердің пайда болу негізінде ескертілген. Әсіресе күшті келтірілген радиация теңізге жарылар кезінде суда болады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Лазер қаруы

Лазер қаруы, энергиясы жоғары лазерлердің электр магниттік сәулесін пайдалануға негізделген энергияны бағыттайтын қару түрі. Л.қ. зақым келтіру факторлары негізінен нысанаға (әскери техникаға, тірі күшке) термомеханикалық және соққы беретін-импульстік әсер болып табылады. Оптикалық-электрондық құралдар мен адамның көру органдарын зақымдауға арналған Л.қ. ең озығы болып саналады. Ол көру мүшелеріне дозамен әсер ету жолымен адамды уақытша қатардан шығаруға арналған өлтірмейтін қару ретінде қаралады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Медициналық жәрдем

Медициналық жәрдем, жарақаттанғандардың, аурулардың өмірін және олардың денсаулығын жылдам қалпына келтіру мақсатында жүргізілетін емдеу-сақтандыру іс-шараларының кешені. М.ж. мына түрлерге бөлінеді: алғашқы оқиға болған, жарақат алған жерде өзіндік көмек (өзара көмек) немесе кіші медициналық қызметкерінің көмегі: дәрігерге дейінгі көмек – әдетте бөлімшедегі орта медициналық қызметкердің көрсеткен көмегі; алғашқы дәрігерлік – бөлімдегі жалпы тәжірибедегі дәрігердің көмегі; білікті дәрігерлік көмек – хирургтар мен терапевтердің бөлімдегі және медициналық қызмет мекемелеріндегі көмектері; арнайы мамандандырылған көмек (нейрохирургтық, офтальмалогтық, оториноларингологтық, стаматологтық және т.б.) ауруханада арнайы дәрігер мамандардың көрсеткен көмегі. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Механикалық зақымдану

Механикалық зақымдану, нысандарына кинетикалық энергия зақымдаушы әсер беретін, тапсырыс жасалған жұмысты орындау қабілетін (қойылған міндеттерді орындау) жоғалтуға әкеп соқтыратын зақымдау. Жылжитын заттармен, судың, ауаның, топырақтың, соққы беретін (жарылатын) толқынның, көшкіннің қысымымен, техниканың, технологиялық жабдықтардың, ғимараттардың, құрылыстардың және оқ-дәрінің көмегімен құралатын басқа да материалдық нысандардың сынықтарымен, техногендік авариялар мен табиғи зілзалалар кезінде (жер сілкінісі, дауыл, цунами, опырылып құлау, су тасқыны және т.б.) жүзеге асырылады. Бұл кезде кинетикалық энергияның әсер ету және оның басқа энергия түрлеріне айналу салдарынан материалдық нысандар қирайды немесе бүлінеді. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Стив Возняк

Стивен Гэри «Стив» Возняк (; , Сан-Хосе, АҚШ), Воз ретінде танымал — американдық өнертапқыш, инженер-электроник және программист, Apple Computer (қазіргі Apple Inc.) компаниясын Стив Джобспен және Рональд Уэйнмен 1976 жылы негізін қалаған. 1970-ші жылдардың ортасында ол жалғыз өзі Apple I және Apple II компьютерлерін жобалаған. Осы компьютерлер «микрокомпьютерлік революцияны» бастады және саланың дамуына әсер етті. Дереккөздер
Стагира

Стагира немесе Стагир — Ежелгі Македония қаласы, Халкидики жартыаралында Болбейкөлі мен Стримон шығанағының аралығында орналасқан (қазіргі Олимпиада шипажайының маңында). Қазіргі атауы - Ставро Андрийліктермен б. з. б. VI ғ-дың ортасында негізделген. Бастапқы атауы - Ореагория; Стагира айлағы Κάπρου λιμήν деп аталған. Стагирада Аристотель туған (сол себепті Стагирит деп аталған). Филипп II Македониялық Стагираны қиратып жойған. Уақыт өте, Аристотель Ескендір Зұлқарнайынның (ұлы Александр) ұстазы болғаннан кейін қалпына келтірілген.
Халкидики

Халкидики (, Chalkidikē, Khalkidhiki) — қазіргі Грекияның солтүстік-батысында Эгей теңізінің солтүстік-батыс жағалауындағы түбек. Халкидики&nbsp;— танымал еуропалық шыпажай аймағы. Тарихы Алғашқы рет түбек туралы мәліметтер Геродоттың парсы соғыстары туралы жазбаларында кездеседі. Түбек өз атауын Халкедон деген ірі грек қаласының атынан алған. Қала б.з.б. Х ғ-да негізделген. Халкидики түбегінде Аристотель туған. География Халкидики түбегі үш кіші Кассандра, Ситония және Афон (Айон-Орос) түбектерінен тұрады. Халкидики түбегі қазіргі заманда Халкидики провинциясының құрамында, Эгей теңізіне 120&nbsp;км шығып тұр. Халкидикидің флорасы қарағай жіне емен ормандарынан құралған. Дәстүрлі ауыл шаруашылық мәдениеттері - зәйтүн бақтары, қой шаруашылығы. Жағалық сызық ұзындығы 850&nbsp;км. Галлерея
Кросс (бокс)

Кросс ( — крест) — тура соққының бір түрі, ең ауыр деген соққылардың қатарына жатады, қарымта шабуылға ыңғайлы соққының бірі. Соққы қарсыластың шабуылы жасалған сәтте орындалады. Осы сәтте боксшының соққы жасайтын қолы қарсыластың қолының үстінен өтеді. Көп жағдайда - оңжақ кросс қарсыластың сол қолы арқылы, және керісінше - солжақ кросс оң қол арқылы жасалады. Ал нысана - қарсыластың басы. Орындалу техникасы Соққының жасалуы жұдырықтың кенеттен тұрған орнынан сілтенуінен басталады. Онымен қоса оң аяқ итеріліп, сол аяққа салмақ түсердің алдында дененің қозғалысы басталады. Соққы алға қадам жасап барып орындалуы мүмкін, немесе орында тұрып дене салмағын сол аяққа (солқай үшін - оң аяқ) ауыстыру арқылы орындалады. Кросс ең ауыр, ең қуатты деген соққылардың қатарына жатады.
Жартылай ауыр салмақ

Жартылай ауыр салмақ - жекпе-жек спорты түрлеріндегі сыныптық бөлініс. Әуесқой бокста жартылай ауыр салмақтың шеңберіне 165 фунт (75 кг) және 178 фунтқа (81 кг) дейінгі аралық енеді, бұл салмақ дәрежесі орта мен ауыр салмақтың түйісер тұсы болып саналады. Кәсіпқой бокста 168 фунттен (76,204 килограм) жоғары жәнео 175 фунтке (79,38 килограмма) дейінгі аралық енеді. Бұл аралық суперорта және ауыр салмақтардың түйісер тұсы. Жартылай ауыр салмақ дәрежесінде бокстың бірнеше ұлы чемпиондары өнер көрсеткен: Бернард Хопкинс (чемпион болып, чемпион атанған ең егде боксшының рекордын жаңартты), Эвандер Холифилд, Томми Лоуран, Билли Конн, Джо Максим, Арчи Мур, Боб Фостер, Майкл Спинкс, Дариуш Михальчевски, Рой Джонс-кіші және Жолт Эрдеи, тағы да өзге есімдерді атауға болады. Көптеген боксшылардың жартылай ауыр салмақтың тағына таласуынан ешнәрсе шықпады. Майкл Спинкс жартылай салмақты билеген ең бірінші боксшы атанды. Олимпиада чемпиондары * 1928 – Виктор Авендано * 1932 – David Carstens * 1936 – Roger Michelot * 1948 – George Hunter * 1952 – Norvel Lee * 1956 – James Boyd * 1960 – Cassius Clay (later Muhammad Ali) * 1964 – Cosimo Pinto * 1968 – Danas Pozniakas * 1972– Mate Parlov * 1976 – Leon Spinks * 1980– Slobodan Kacar * 1984– Anton Josipović * 1988– Andrew Maynard * 1992 – Torsten May * 1996 – Василий Жиров * 2000 – Александр Лебзяк * 2004 – Andre Ward * 2008 – Zhang Xiaoping * 2012 – Егор Мехонцев
Кубер-Педи

Кубер-Педи — Аустралиядағы жер астында орналасқан жалғыз қала. Халық саны өте аз. 2008 жылғы санақ бойынша, 2000 адам ғана тіркелген. Соған қарамастан, ол жылтыр тастың астанасы болып есептеледі. Өйткені дәл осы жерде әлемнің 30% қоры сақталған. Ең алғашқы тас 1849 жылы, ал жылтыр тас 1915 жылы табылды. Оның басқа тастардан айырмашылығы – түсінде. Тастың бағасы көлеміне қарай емес, түсіне қарай анықталады. Климаты Сонымен қатар, Кубер-Педи – елдегі ең ыстық жерлердің бірі. Күндіз ауа температурасы 60 градус ыстықты көрсетеді. Сондықтан жергілікті тұрғындар жер астына көшуге мәжбүр болды. Көшу олар үшін аса қатты қиындық тудырған жоқ. Себебі сондағы халықтың басым көпшілігі – шахтерлар. Жер астындағы температура – жыл бойы 25-26 градус. Галерея Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.cooberpedy.sa.gov.au/ District Council of Coober Pedy]Кубер-Педи * [http://www.opalcapitaloftheworld.com.au/ Coober Pedy] * [http://www.faktiki.com/page/miracle2.htm/Кубер-Педи аймағы жайлы қызықты деректер] * [http://www-cluster.bom.gov.au/climate/environ/other/kpn_group.shtml Australian climate zones] — климаты жайлы
Аватар (фильм, 2009)

«Аватар» (, ХФӘ: ) — 2009 жылы АҚШ-та түсірілген ғылыми-фантастикалық фильм. Сценарий авторы мен режиссері Джеймс Кэмерон, басты ролдерді орындаған Сэм Уортингтон және Зои Салдана. Фильм бюджеті 237 000 000 доллар, репрокатта 9 000 000 доллар болды. Түсімі 2 922 917 914 $. Фильм 12 жыл бойы "Титаник" жасаған рекордты жаңартты. Прокатқа шыққаннан бар болғаны 41 күннен кейін ең табысты фильм атанды. Фильм 19 күнде - 1 млрд. $,33 күнде - 1,5 млрд. $, 47 күнде - 2 млрд. $, 76 күнде - 2,5 млрд. $ табыс тапты. Сюжет Фильмнің сюжеттік желісі бойынша 2154 жылы адамзат Унобтаний (анобтаниум) атты құнды минералды алу үшін Альфа Центавра жұлдыз жүйесіндегі Полифем газды планетасының Пандора атты серігіне Жер шарының адамдары сапар шегіп барады. Пандора жергілікті тұрғындары үшін бұл әрекет өміріне қауіп келтіреді. Джейк есімді басты рөлдегі, бұрынғы жауынгер Аватардың кейіпінде Пандора планетасында жергілікті тұрғындардың қоластында қалып, сол жақта салт дәстүрлерін үйренеді. Аватар деген сөз гендік инженерияның нәтижесі - адамдар мен на’ви гибридтерінің атауы. Бұл гибридтер арнайы Пандора серігінің тұрғындарымен қарым-қатынас құру үшін жасалған. Рөлдерде Адамдар На’ви Сиквел Фильмді жалғастыратын тағы екі сиквел шығады деп жоспарланды, кейін оны төрт фильмге дейін ұзартты. Аватар 2 мен Аватар 3 түсірілімі 2017 жылдың қыркүйегінде Жаңа Зеландияда басталды. Аватар 2 (2022) басқа бірқатар тілдермен қатар қазақ тілінде де жарық көреді. Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.avatar.com/ Ресми сайт] * [http://www.pandorapedia.com/ Pandorapedia] — «Аватар» әлемінің энциклопедиясы
Аса ауыр салмақ

Аса ауыр салмақ — бокстағы салмақ дәрежесі. 200 фунт (91кг) болатын боксшылар ауыр салмақты деп саналады. Ірі ұйымдардың қолдауына ие болған: Халықаралық бокс федерациясы, Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы, Бүкіләлемдік бокс кеңесі, Бүкіләлемдік бокс ұйымдары. Көптеген бокс ұйымдары үшін аса ауыр салмақтың ең максималды шегі 200 фунт болып саналады. Осылайша, 200 фунттан асатын боксшы бұл салмақта өнер көрсете алмайды. Джо Лоушолдс осы дивизионда атағын ең көп қорғағанымен танымал. Ол бас-аяғы 25 рет атағын қорғап қалған екен. Бұл дегеніміз бокс тарихындағы басқа да атақ қорғаулармен салыстарғанда рекордты көрсеткіш. Тарихи дамуы 1980 жылдан бастап осы салмақтың шегі болып 200 фунт белгіленді. Атағын ең ұзақ қорғағандар
Күйреуік материя

Күйреуік материя немесе Дегенерат материя ( - «күйреуік», «кері кету», «тозғындау», «бұзылу»...), кейде Ферми газы немесе дегенерат газы деп те аталады — бір-бірімен әсерлеспейтін еркін бөлшектерден құралған материяны айтады. Ол квантты майданда пайда болады. Күйреуік материя жоғары тығыздыққа ие материя күйі болып, оның қысымы дегенерат қысымы деп те аталатын Паули ережесіне (Pauli exclusion principle) сәйкеседі. Паули ережесі бойынша ұқсамаған құрылымдағы бөлшектердің ортақ кванттық майданда болуы терістеледі. Сондықтан көлем кішірейген сайын бөлшектер жоғары энергия күйіне еніп, жойқын дегенерат қысымын қалыптастырады. Құралған бөлшектердің ұқсамастығына орай электронды күйреуік материя, нейтронды күйреуік материя, ... деп бөлінеді. Күйреуік материя — металлды сутегі, электронды күйреуік материя, нейтронды күйреуік материя, экзотикалық материя қатарлыларды қамтиды. Аспандағы Сүмбіле секілді Ақ ергежейлі жұлдыздар дәл осындай күйреуік материядан құралады деп есептеледі.
Пульсар

; қисық сызық – пульсардың магнит өрісі; көк конустар - пульсардың радиациялық ағындары]] Пульсар немесе Лүпілжұлдыз — тұрақты периодпен әлемге (жер бетіне дейін) радиолық (радио-пульсар), оптикалық (оптикалық пульсар), рентгенді (рентгенді пульсар) немесе гаммалық (гамма-пульсар) импульс сигналын (ақпарын) тарқатып тұратын жұлдызды дене. Байқалуы 1967 жылдың қазан айында Кембридж университеті Кавендиша зертханасы (Cavendish Laboratory) Антоний Хьюиш （Antony Hewish) профессордың 24 жасар аспирант қызы Jocelyn Bell Burnell радиотелескопқа келген ақпарларды тексерген кезде кейбір дыбыс сигналының өте тәртіпті екеніне назар аударады. Олардың периоды тұрақты болып, шамамен 1.337 секунд болады. Алғашында ол мұны бөгде ғаламшарлық "кішкентай жасылдар" （LGM） жіберген ақпар болуы мүмкін деп есептейді. Бірақ былайғы жарты жылда ол бұл түрдегі сигналдардың әртүрлісін анықтайды. Кейін адамдар бұл түрдегі аспан құбылысын жаңаша аспан денесінің құбылысы ретінде танып, аталған жұлдыздарды Пульсар (Лүпілжұлдыз) деп атайды. "Пульсар", "Квазарлар", "Ғарыш микротолқынды фоны", "Жұлдызара молекула" төртеуі ХХ ғасырдың 60 жылдарындағы "төрт астрономиялық жаңалық" есептеледі. Антоний Хьюиш профессор пульсарды байқағаны үшін 1974 жыл физика саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты болды. Ал бұл жұлдызды шындап алғаш байқаған Jocelyn Bell Burnell бойжеткеннің Нобель сыйлығын алмай қалуы қоғамда біршама талас туғызған болатын. Бір ғажабы, 1967 жылы Алясканың зымыраннан қорғану орталығының радар тізгіндеуші қызметкерлері кейбір лүпілдеген сигналдарды байқап, олардың аспаннан келгенін тұрақтастырады. Бұл байқау Кембридж университеті Кавендиша зертханасындағы Пульсар лүпілін байқаудан әлдеқайда бұрын болса да, бірақ әскери құпия ретінде жасырылып, тек ХХІ ғасырда ғана жұртқа белгілі болды. Ерекшелігі Миллисекундтық лүпілжұлдыз Дереккөздер {{Ambox }}
Тұраш Көптілеуов

Көптілеуов Тұраш (6 қараша 1926) — Ұлы Отан соғысының ардагері, даңқты жауынгер. Өмірбаяны Әскерге дейін Ол 1926 жылы қарашаның 6-жұлдызында Атырау облысы, Жылыой ауданындағы Ембі ауыл советінде дүниеге келген. 1933 жылдан 1941 жылға дейін білім алған. Кейін оқуын 1942 жылы Қосшағыл кентіндегі техникалық мектепте жалғастырады. Бұл жерде 6 ай оқып, 1942-1944 жылдар аралығында Құлсары қаласында ағаш шебері болып жұмыс атқарды. Әскердегі жылдары 1944 жылы армияға аттанды. Екі ай бойы Чкалов қаласында болып, жұмыс атқарады. Кейін өзімен құрдас, 1926 жылы туғандар болып өз еріктерімен соғысқа аттанды. 1944-1945 жылдары дивизия 375 полк, 1ші белорустық фронт болып Берлинді алуға жүріп кеткен. 1945 жылы 28 сәуір күні снаряд жарқыншағынан жарақат алды да, бір құлағы естімей қалады. Соның әсерінен ауруханаға түсіп, 1 ай емделеді. Жеңіс күнін де Германия елінде өткізуге тура келді. Алайда мейрамнан кейін де оларды елде ұстап қалды. Мегеров қаласына комиссия келіп, солдаттарды топтарға бөліп жібереді. Ол 20-шы солдат болып десанттар қатарына қосылады. Кейін, Белоруссияның Полоцк қаласында, станца Барабуха 01667 әскер бөлімшесінде қызметін жалғастырды. Әскерден кейін Соғыстың аяқталғанына 5 жыл болғанда, 1950 жылы 15 қазанда елге оралады. 1952-1982 жылдар аралығында "Орталық геологиялық барлау экспедициясында" бұрғылаушы мастер болып жұмыс атқарады. Марапаттары # Жуков медалі # Ұлы жеңіске 20 жыл # Ұлы жеңіске 30 жыл # Совет әскерінің флотына 30 жыл # Ұлы жеңіске 40 жыл # КСРО қарулы күштеріне 60 жыл # КСРО қарулы күштеріне 70 жыл # Жеңіске 60 жыл (Украина) # Ұлы жеңіске 50 жыл # Ұлы жеңіске 60 жыл # Жеңіске 60 жыл (Беларусь) # Астанаға 10 жыл # Тыл ардагері Дереккөздер
Рейхстаг

Рейхстаг (неміс тілінде «мемлекет» және «отыру»): * Рейхстаг — Қасиетті Рим империясының жоғары сословиелік-өкілетті органы. * Рейхстаг — Германдық Кайзердің парламенті (1871—1918 жж.). * Рейхстаг — Веймар Республикасының, сондай-ақ формальды Үшінші рейхтің парламенті (1918—1945 жж.). * Рейхстаг — Солтүстік неміс одағының парламенті (төменгі палата) (1867—1871 жж.). * Рейхстаг — Аустрияның 1848-1849 жылғы революциясы кезеңіндегі өтпелі кезең парламенті. * Рейхстаг — Берлиндегі бундестаг отырыстары өтетін ғимарат.
Дабыл құралдары

Дабыл құралдары, қысқа командалар, хабар жеткізулерге, т.б. арналған дыбыстық және есте сақтау байланыстарының құралдары. Дабыл құралдары заттық (белгі беру жалаулары, пішіндер), жарықтық (дабылдық шамдар, прожекторлар, белгі беретін оттар) және пиротехникалық (белгілік және жарық беретін-белгілік патрондар, теңіздік белгілер, алаулар) болуы мүмкін. Дыбыстық дабыл құралдары – сиреналар, мегафондар, гудоктар және т.б. Дабылды беру радио арқылы, сонымен бірге сымдық байланыс желісі арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін. Дереккөздер
Шар қайрақ

Шар қайрақ – ортасында тесігі бар құйма қайрақ. Оның бедері ірі болғандықтан, ең алғаш кескіш құралдарды шарыққа салады. Шарықты ортасындағы тесігінен көлденең бұранда білік өткізіп алып, қолмен бұрайды немесе жетек белдік арқылы аяқпен, электр двигателінің қуатымен де айналдыруға болады. Құрал саймандары қайрағанда шарық тастың баяу айналғаны жөн. Тас жылдам айланса, құрал-сайманның жүзі қызып кетеді де суы қайтып «жасып» қалады. Жүзі жасық сайман өткір болмайды. Сондықтан шарық тас батып тұратындай етіп, астауға су құйып қойған жөн. Шарық қайрақтың жалпақ, төрт қырлы түрлері де болады. Онымен аспаптың жүзін ерсілі-қарсылы бір бұрышты сақтай отырып, үйкей қайрауға болады.
Қазақ үрдісіндегі өлшемдер

Қазақ үрдісінде өлшем бірлігі ретінде адамның өз сүйегі алынған: # Бой – кісі бойы; # Құлаш – әркімнің құлашы өз бойына тен; # Құшақ – периметрі кісі бойына тең шеңбер; # Жарты құшақ(құлаш) – кісі бойының 2:1-не тең өлшем; # Адым – жарым құлашықа тең; # Жарты адым – бойдың 4:1-не тең өлшем; # Қолтық – қолдың басы мен қолтықтың аралығы; # Шынтақ – қолдың басы мен қолтықтың аралығы; # Білем – қолдың бірінші буынының арасындағы қашықтық; # Кере қарыс – бас бармақтың ұшы мен кішкене саусақтың ұшын кергендегі ара қашықтық; # Қарыс – бас бармақ пен төртінші саусақты кергендегі ара қашықтық; # Сүйем – бас бармақтың ұшы мен сұқ саусақты екінші буынынан бүгіп, кергендегі ара қашықтық; # Сынық сүйем – бас бармақтың ұшы мен сұқ саусақты екінші буынынан бүгіп, кергендегі ара қашықтық; # Елі – бір саусақтың қалыңдығы, бір еліге тең, екі саусақ – екі елі, үш саусақ – үш елі, төрт саусақ – төрт елі; # Табан немесе табан елі – төрт саусақ пен бас бармақты біріктіре ұстағандағы қалыңдық; # Тұтам – жұмыр затты тұтамдап қысып ұстағандағы қалыңдық; # Табан – аяқтың өкшесі мен бас бармағының арасы; # Шымшым – ұсақ затты бас бармақ пен сұқ саусақтың арасына қысып алғандағы сиымдық өлшемі; # Уыс – қолдың алақанын қобылай ұстағандағы сыйымдылық өлшемі; # Қосуыс – қос қолдың алақанын біріктіре қобылай ұстағандағы сыйымдылық өлшемі; Тереңдік өлшемі: кісі бойы, белуар (белбуар), тізе, тобық. Мал тұрқымен өлшенетін өлшемдер: ат құлағы, ат сауыры, ат бауыры, аттың тізесі, ат шашасы, ат тұяғы. Сол сияқты қазақ ұғымында арқан бойы, найза бойы, құрық бойы, қамшы сабы, таяқ тастам, қарға адым, ат шаптырым, иек асты т.с.с. өлшем бірліктері кездеседі.
Елизавета Ивановна Чайкина

Елизавета Ивановна Чайкина (28 тамыз 1918, Калинин облысы, Пено ауданы, Руна деревнясы - 23 қараша 1941, Пено станциясы) — Ұлы Отан соғысында (1941-1945) партизан қозғалысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (06.03.1942). 1939 жылдан Компартия мүшесі. 1939ж. Великие Луки облысы, ВЛКСМ Пено ауданы комитетінің хатшылығына сайланды. Ұлы Отан соғысының алғашқы жылдарында ВЛКСМ Пено астыртын аудан комитетінің секретары. Сатқынның көрсетуімен 1941 жылы қарашада неміс фашистері қолға түсіріп, азаптап атып өлтірді. Бірқатар ауыл шаруашылық кәсіпорындарына, мектептерге, пионер дружиналарына Чайкинаның есімі берілген. Калинин қаласында Чайкина музейі бар. Дереккөздер
Вардан Шноркович Чамчиян

Вардан Шноркович Чамчиян (1 қараша 1916 жыл, Тбилиси - 01 қараша 2013 жыл) — қазақстандық ғалым-агроном. Кеңес Одағының Еңбек Ері (1966), Қазақстан, КСР-нің еңбек сіңірген агрономы (1974), 1958 жылдан КОКП мүшесі. Өмірбаяны Новосибирск ауыл шаруашылық институтын бітіріп (1944), Краснодар өлкесінде совхозда агроном, Орал облысы., «Перьм» совхозында агроном (1954-1957)6 1957 жылдан осы совхоздың директоры. Чамчиян басшылығымен 1976 ж. совхоз мемлекетке 391 994 центнер астық, 11975 центнер ет, 5838 центнер сүт тапсырды, 2883,3 мың сом таза табыс келтірді. Сыйлықтары Ол Ленин ордені, 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені, Қазан Революциясы орденімен, Бүкіл Одақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің 3 алтын, 3 күміс медалымен марапатталған. Дереккөздер
Сергей Алексеевич Чаплыгин

Сергей Алексеевич Чаплыгин (24 наурыз 1869, Раннебург - 8 қазан 1942, Новосибирск) — теориялық механика, гидро және аэромеханика саласындағы кеңес ғалымы, КСРО ғылым академиясының академигі (1929; 1924 жылдан корреспондент мүшесі). Кеңес Еңбек Ері (1941). 1918 жылдан Орталық аэрогидродинамика институтында жұмыс істеді. Еңбектері мен зерттеулері Чаплыгиннің алғашқы еңбектері Н.Е.Жуковскийдің ықпалымен жазылып, гидромеханика мәселелеріне арналды. Кейін теориялық механимкамен айналысты. Ол дыбыс жылдамдығына дейінгі жылдамдықпен таралатын газ ағынан зертеу тәсілін ашып, газ динамикасының негізін салды. Чаплыгиннің аэромеханика және авиацияның бірқатар күрделі мәселелерін де шешті. Оның дифферинциалдық теңдеулер теориясы саласындағы зерттеулері математиканың ірі табыстарына жатады. Сыйлықтары 2 рет Ленин орденімен және басқа ордендермен мапаратталған. Дереккөздер
Шиба Прасад Чаттерджи

Шиба Прасад Чаттерджи (; 22 ақпан 1903 жыл - 27 ақпан 1989 жыл) - үнді географы, Калькутта университетінің профессоры. Үнді ұлттық география қоғамының президенті және 1951 жылдан Калькуттадағы Үнді география қоғамының президенті болып сайланған. Картография, физика география, топырақ тану, экономика географиялық аудандастыру, халықтар географиясы салаларында ғылыми- зерттеу жұмыстарын жүргізген. Үндінің тұңғыш география мекемесі- «Ұлттық атлас ұйымын» құрған, соның директоры, атластың бас редакторы. Дереккөздер
Роджер Чаффи

Роджер Чаффи (Roger Chaffee) (15.2.1935, Гранд-Рапидс қаласы, Мичиган штаты,- 27.1.1967, Кеннеди (Канаверал) мүйісіндегі сынау алаңы, Флорида штаты )- АҚШ астронавы, АҚШ Әскери-теңіз флотының лейтенанты. Лафайетт қаласындағы (Индиана штаты) Пердью университетін авиациялық техника мамандығы бойынша бітірген. Флоридадағы авиациялық базада қызмет етті. 1963 жылы АҚШ-тың Аэронавтика және космос кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасының астронавтар тобына қабылданды. «Аполлон-1» ғарыш кемесін сынау кезінде Вирджил Гриссом және Эд Уайтпен бірге корабль кабинасында болған өрттен қаза тапты. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 100 бет
Пафнутий Львович Чебышев

Пафнутий Львович Чебышев(04. 05. 1821, Калуга облысы., қазіргі Боровск ауданы., Окатово селосы., 26.11.1894, Петербург )- орыс математигі, Петербург ғылым академиясының академигі (1856 жылдан). Өмірбаяны Мәскеу университетін бітірген (1841).1847 Петербург университетінде (1850-1882ж. оның профессоры) сабақ берді. 1849 ж. салыстырулар теориясынан докторлық диссертация қорғады. Еңбектері мен зерттеулері Ықтималдықтар теориясында үлкен сандар заңын жалпы түрде дәлелдеп берді, шектік теоремалардың моменттер тәсілі деп аталатын жаңа дәлелдеу әдісін ұсынды, кездейсоқ шамалар ұғымдарын жүйеге келтіріп, олардың күрделі түрлерін зерттеді. Сандар теориясында жай сандардың натурал сандар ішінде таралу проблемасын шешуде ірі жетістікке жетті, квадраттық форма мен диофанттық жуықтаулар теорияларын дамытты. Математикалық анализде интегралдық есептеулермен ортогональ көпмүшеліектердің жалпы теориясының бірқатар маңызды мәселелерін шешті. Функциялардың конструктивті теориясының негізін жасады. Машиналар мен механизмдер теориясында да елеулі табысқа жетті. Чебышев- көптеген шетел ғылым академиясының мүшесі. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 100 бет
Джеймс Чедвик

Джеймс Чедвик(Chadwick) (20.10.1891, Манчестер,-24.7.1974)-ағылшын физигі, Лондон корольдық қоғамының мүшесі (1927). Э.Резеорфордтың оқушысы. Өмірбаяны Манчестер және Кембридж университеттерін бітірген. 1923-1935 ж. Кембридж университетінде сабақ берді. Кавендиш лабораториясы директорының орынбасары болды. 1935-1948 ж. Ливерпуль университетініе профессоры. 1948 жылдан Кембридж университетінің Гонвил және Киз колледжінің директоры. Еңбектері мен зерттеулері Чедвиктің еңбектері негізінен атом ядросы физикасына арналған. Ол 1920 ж. платина, күміс және мыс ядроларының α-бөлшекті шашыратуын бақылады. Мұның нәтижесінде Чедвик ядролардың зарядын тікелей өлшеді. Сөйтіп атомның Резерфорд жасаған теориясын дәлелдеп берді. Чедвик 1932 ж. нейтронды ашып, 1934-1935 ж оның массасының дәлірек мәнін анықтады. 1943-1945 ж . Лос-Аламос (АҚШ) лабораториясында атом бомбасының жобасын жасау жұмысымен айналысқан ғалымдар тобын басқарды. Сыйлықтары Нобель сыйлығының лауреаты (1935). Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 100-101 бет
Александр Павлович Чекалин

Александр Павлович Чекалин(25.03.1925, Тула облысы., Черепеть ( қазіргі Суворов) ауданы., Песковатское селосы.,-06.11.1941, Тула облысы Лихвин қаласы ( қазіргі Чекалин) - Ұлы Отан соғысында (1941-1945) партизан қозғалысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (04.02.1942).1939 жылдан ВЛКСМ мүшесі. 1941 ж. шілдеде Лихвин қаласында өз еркімен шабуылдаушы отрядқа, кейін әкесімен бірге «Передовой» партизан отрядына кіреді. Барлаушы болған. Сатқынның көрсетуімен неміс фашистері тұтқынға алып, Лихвин қаласының бір алаңында дарға асылып өлтірді. 1958 жылдың 2 қарашасында оның зиратына ескерткіш қойылды. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 101 бет
Көннен жасалатын бұйымдар

Тулақ – үстіне жүн сабау үшін, немесе төсеніш ретінде қолданылатын жүні алынбай, керіліп, кептірілген шикі тері. «Ер арыса – аруақ, ат арыса - тулақ» деп тегін айтпаған халқымыз. Тулақ жасау үшін жаңа сойылған малдың (аңның) терісін ірі қаратікен тұзбен тұздап, дегдіген соң шелі мен ілескен көк етін қырып, тазалайды. Егер тері өте майлы болса, аққұс(күйдірілген әк тас, известь), ащы (сортаң топырақ, тұзды көлдің сазы) жағып майын алады. Терінің майын алу үшін құстың ұсақталып ұнталған саңтырығын да жағады. Содан соң терінің іш жағын қырып, тазалап алып, көлеңкеге керіп кептіреді. Тері әбден кепкен кезде қатайып, көнге айналады. Кепкен терінің үстіне көрпе, бөстек жержастық салып төсеніш ретінде пайдаланады. Жерге төселген тулақтан сыз өтпейді. Жүн сабағанда тулақты аударып төсейді. Егер сабайтын жүн көп болса, бірнеше әйел бірігіп сабайды. Жүн сабауға көмектескен адамдарға шашу тамақ беріледі. Оны «тулақ шашу» деп атайды. Сабауды түзу өскен жыңғылдан, тобылғыдан, тал мен мойыл шыбықтарынан жасайды. Ертеректе күйеу жігіт қайын жұртына алғаш келгенде босағаға тулақ төсеп отырғызатын дәстүр болған. Бір жас жігіт қайын атасының үйіне келгенде, жеңгелері астына тулақ төсеп босағаға отырғызып қойыпты. Сол үйдің үлкен қабаған иті бар екен, бөтен адамды көргенде төбет арс етіп оқыстан үріп қалғанда күйеу жігіт шошып кетіп, төрге бір-ақ секіріп шығады. Сонда бір жеңгесі бетін шымшып: «Масқара-ай, күйеу жігіт атамның төріне шығып кетті ғой», – депті. Күйеу жігіт есік жақтағы төбетті қолымен нұсқап: «Анандай бәлекет арс етіп ұмтылса, атаңның төрі түгілі, көріне кірерсің», – депті. Шарық – шикі теріден лекерлеп тігілген қара дүсін аяқкиім. «Аяқта жуан жіппен буған шарық сүйреліп, киіз шұлғау жалпылдап тұр», – дейді Ілияс Жансүгіров бір өлеңінде. Бұрынғылардан: «Жаяудың аты – шарық, күші - азық», – деген сөз қалған. Сиырдың сауыр терісінен шелі мен көк етінен ажыратып, түгі өкшеге қарай жататындай етіп пішіп, арнаулы ағаш қалыпқа кигізіп бүгіп тігеді. Содан соң жиегін бүгіп, шетінен бір елі жерден қайыс баулық өткізетін тесіктер тесіп, бау тағып, тартып байлап қояды. Тері кепкен соң ішінен киіз байпақ немесе жүннен тоқылған шұлық киіп, шарықтың табанына киіз ұлтарақ салады. Шарықтың бауы өкше жағынан шығып тұрады. Баудың екі ұшымен қонышты (балтырды) айқыш-ұйқыш байлап алады. Дайын шарықпен көк шөп тығыз өскен беткеймен сырғанаса түгіне шөптің сірісі жұғып,шарықтың табаны жылтырап әрлене түседі. Саба – қымыз, қымыран, шұбат ашытуға арналған, қам теріден бес қиық етіп пішіліп, тігілген ыдыс. Сабаны көбінесе жылқының жон терісінен тігеді. «Іргеде еміздікті қара саба, піспегі шемешекті алма сағақ» (Ілияс Жансүгіров). Саба жасау үшін жылқы терісінің жүнін жидітіп, тазалап алған соң, арнайы үлгіге салып пішеді. Содан кейін бірнеше тәулік малмаға салып қояды.
Бенвенуто Челлини

Бенвенуто Челлини(Chellin)(3.11.1500, Флоренция,-13.2.1571, сонда)- итальян мүсіншісі, зергерлік өнер шебері, жазушы. Микеланджело өнернамасы ықпалында болды. Флоренцияда және Италияның басқа қалаларында,Францияда (1537, 1540-1545) еңбек етті. Еңбектері «Персей» (қола, 1545-1554, Флоренция, Лоджия деи Ланци) мүшесінің, рельфтердің, бюст, медальдардың, зергерлік бұйымдарының авторы. Зергерлік және мүсін нері жөнінде трактаттар жазды. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 101 бет