kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Аккультурация

Аккультурация ( - білім, даму) — қандай да бір халықтың мәдениеті жоғары дамыған басқа бір халықтың мәдениетін толық немесе жартылай қабылдауы нәтижесінде болатын мәдени өзара ықпалдасу. Аккультурация ассимиляция және этникалық бірегейлену мен тұтастану процестерінің әркелкілігіне қатысты қарастырылады. Аккультурация ұғымы алғаш рет Солтүстік Американың үндіс тайпаларындағы мәдени өзгерістерді зерттеген мәдени антропологияның американдық мектебінде XIX ғ. соңынан бастап қолданылды. Алғашқы тар мағынасында бұл ұғым үндіс тайпаларының ақ нәсілді американдықтардың мәдениетін біржақты қабылдап, ассимиляцияға ұшырауына байланысты пайдаланылды. XX ғ. 30 ж. Аккультурация ұғымы мәдени антропологиялық мектептің басты ұғымдарының біріне айналды. Аккультурация процестерін зерттеуде Линтонның 1940 ж. жарияланған «Американ үндістерінің жеті тайпасындағы аккультурация» еңбегінің үлкен теориялық маңызы болды. Бұл еңбекте Аккультурацияның екі түрі аталады: #әскери-саяси өктемдік жоқ жағдайындағы өзара қарым-қатынасқа түскен мәдениеттердің бір-бірінің құндылықтарын еркін қабылдауы; #әскери немесе саяси басым топтың бағыныңқы мәдениетке өз құндылықтарын нысаналы және күшпен танытуы. 1950 жылы дейін Аккультурация процестерін зерттеу Батыстағы мәдениеттің басқаларына тигізген әсерлерін қарастырумен байланыстырылды. Басқалары батыстандыру аймағы болып табылады делінді. 1950-1960 жылдары бастап Аккультурация аумағы кеңірек қарастырылды. Батыстық емес мәдениеттердің өзара байланысы және олардың Аккультурациялық қуаты сараланып, испандандыру, жапондандыру, қытайландыру процестері ғылыми талдаудың пәніне айналды. Аккультурация тәсілдері күрделі қоғамдардағы урбанизация процесін зерттеуде пайдаланылды. Дереккөздер
Қоян еті

Қоян еті. Қою тағам (бұқтырылған қоян еті, қоян етінен жасалған рағу) дайындауға пайдаланылады. Терісі сырылмаған қоян етін қыста 4-5 күн суықта ұстаған жөн, бүл кезде еттің дәмі кіре түседі. Тағы қараңыз *Қоян *Ақ қоян *Ор қоян *Жылқы еті *Қой еті *Сиыр еті *Шошқа еті Дереккөздер
Гидротехникалық туннель

Гидротехникалық туннель - жер қыртысында орналасқан, су қозғалысы арынды және арынсыз болатын, жабық көлденең қимадағы жер астылық сутартқыш. Гидротехникалық туннельдің астында жатқан грунт массасына аршу (ашу) жұмыстары жүргізілмейді. Гидротехникалық туннельдер негізгі су шаруашылық бағыты бойынша энергетикалық, жер суландыру, кеме жүретін, сал ағызатын, су қашыртқы, су құбырлық, құрылыстық (су торабын салу кезінде өзен суын уақытша бұруға арналған) болып жіктеледі. Дереккөздер
Ақиқат журналы

"Ақиқат" журналы - ұлттық- қоғамдық саяси журнал. 1922 жылы шыққан "Қызыл Қазақстан" газетінің ізбасары. Журнал қазақ жұмысшыларына Кеңес үкіметі мен коммунистік партия саясатын түсіндіруді мақсат тұтты. Әр жылдары журналға А.Асылбеков, Н.Нұрмақов, С.Сәдуақасов, О.Жандосов сияқты қазақ зиялылары жетекшілік етті. Заман талабына сай өзгеретін әлеуметтік-саяси жағдайларға бейімделіп, жаңа міндеттерді жүзеге асыруда өз үлесін қосты. Кеңес Одағы билік еткен жылдарда атауы "Ауыл коммунисі" (1932), "Коммунист" (1938), "Қазақстан болшевигі" (1945), "Қазақстан коммунисі" (1952) болып өзгеріп отырды. 1991 жылдан бері "Ақиқат" деген атпен белгілі. Тарихы 1921 жылы 15 қыркүйекте «Қызыл Қазақстан» деген атаумен Орынборда 1-нөмірі шықты. 1925 жылы шілдеден бастап 1929 жылдың соңына дейін екі тілде «Қызыл Қазақстан» - «Красный Казахстан», 1930-31 жылдары Алматыда «Қазақстан большевигі» - «Большевик Казахстана», 1932-38 жылдары «Ауыл коммунисі», 1938-41 жылдары «Коммунист», 1952-57 жылы «Қазақстан коммунисі» - «Коммунист Казахстана», 1958-91 жылы «Қазақстан коммунисі» деген атаулармен жарық көрді. 1991 жылдан «Ақиқат» деп аталды. Басылым мақалалары Басылым беттерінде қоғам дамуының теориялық үрдістерімен қатар, жалпы адамзаттық құндылықтар, әдебиеттану мәселелері, соның ішінде Әуезовтыңтің өмірі мен шығармашылығы туралы материалдар да жарияланды. Мысалы, Әуезовтің «Қазақ әдебиетінің кейбір мәселелері жайында» мақаласы («Коммунист», 1951, № 3) басылса, 3. Ахметов пен Ы. Дуйсенбаевтың «Мұхтар Әуезовтің Абай туралы романдары» («Қазақстан коммунисі», 1956, №11), М. Фетисовтың «Қазақ әдебиетінің көрнекті шығармасы» («Қазақстан большевигі» - «Большевик Казахстана», 1946, №7) тағы басқа сыни-зерттеулері ұлы жазушының қаламгерлік шеберлігіне арналды. Ал Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына әзірлік барысында арнайы жоспар жасалып, суреткердің өмірі мен шығармашылығы жөнінде жұртшылыққа беймәлім материалдар басылым көрді. Атап айтсақ: Ә. Әбішевтің «Бетпе-бет» (1996, № 10), Б. Ерзаковичтің «Мұхтардың Абай әндерін нотаға түсіруі» (1996, №11), Б. Құлжановтың «Естеліктер ешқашан ескірмейді» (1977, № 1), М. Әрхамқызының «Ұлы адамның ұлылығы» (1997, № 2), А. Асубаевтың «Қасірет қоршауындағы қаралы сұлу» (1997, №3), Н. Нұрғашқызының «Мұхаңның Абай тойындағы күндері» (1977,№3), Т. Әлімқұловтың «Өмірді сүйген суреткер» (1997, №4), Ә. Модцахановтың «Із салу» (1997, N95), Н. Мұхамедханұлының «Мұхаң «Манасты» қалай қорғап қалды?» (1997, №8) деген еңбектер жарияланды. 1951 жылы 14 маусымда Қазақстан Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институты мен Жазушылар одағы бірігіп өткізген абайтану мәселесіне арналған мәжілісте Әуезов жасаған баяндаманың стенограммасы журналда жарық көрді. Журналдың 1997 жылғы 9-нөмірі тугелдей Әуезовке арналды. Дереккөздер
Конденсацияланған су

Конденсацияланған су - тау жыныстарының қуыстарындағы (мысалы,ыстық лаваларда) және тау-кен қазбаларындағы атмосфералық ауада болатын су буларының конденсациялануы жолымен пайда болатын жер асты суы. Конденсациялық (будан пайда болған) су Бу түріндегі ылғалдың қоюлануынан түзілетін су. Ол ауада да (бұлт, туман, жаңбыр), жер бетінде де (шық, қырау), топырақ арасында да пайда болады. тау жыныстарындағы судың бу түріндегі қозғалысы бу серпімділігінің төмендеу жағына қарай жүреді. Дереккөздер
Гидротрансформатор

Гидротрансформатор – гидродинамикалық берілістің бір түрі. Гидротрансформаторларды қосақтау Гидротрансформаторларды қосақтау– сароптық және турбинапық доңғалақтарды бір-біріне кезкелген тәсілмен косақтап бекітіп айналдыру. Дереккөздер de:Drehmomentwandler
Конодонттар

Конодонттар (конус + грек, odus(odontus) — тіс) — құрып біткен жәндіктердің фосфор қышқылды кальцийден тұратын тіс тәрізді ұсақ түзілімдер түріндегі қалдықтары; палеозой эрасының шөгінділерінде кездеседі. Конодонттар табиғаты күні бүгінге дейін беймәлім: кейбір ғалымдар оларды алғашқы балықтардың тіс сүйектері деп жорамалдаса, екіншілері сақиналы құрттардың жақ сүйектері немесе өзге жәндіктер қалдығы деп есептейді. К. негізінен палеозой эрасында түзілген ұсақ түйірлі тау жыныстары арасында ұшырасады, сондықтан да осы палеозой тобына тән кейбір жүйелер мен жікқабаттар көнелігі қалыптасқан қатпарлы егіз жүйенің (әдетте миогиосинклиндер) бір-бірімен тоқай-анықтауда, яғни палеонтологиялық зерттеулерде шешуші рөл атқарады. Дереккөздер
Суды залалсыздандыру

Суды залалсыздандыру — су құрамындағы ауру жұқтыратын бактерияларды жою тәсілдері. Суды залалсыздандырудың мынадай негізгі төрт әдісі бар: термиялық (қыздыру), өте күшті тотықтыру, физикалық (ультрадыбыстық, радиоактивті сөулелендіру және т.б.) және олигодинамия әдістері. Суды зарарсыздандырудың көп тараған түрі — хлорлау. Суды кешенді пайдалану және қорғау схемалары Суды кешенді пайдалану және қорғау схемалары— 1) суды кешенді пайдалану мен қорғаудың басты және бассейндік схемалары халықтың, экономика салаларының су жөніндегі болашақтағы қажеттерін қанағаттандыру және айналадағы ортаның экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін суды сақтаудың негізгі су шаруашылық және басқа да шараларының белгіленуі. Суды кешенді пайдалану мен қорғау схемалары су ағысын реттеу, оларды үнемдеп жұмсау, пайдаланылған ақаба суды тегуді доғару және сутоғандарының жай-күйін жақсарту жөнінде шаралар қолдану арқылы суды мейлінше тиімді және ұтымды пайдалануды қамтамасыз ету үшін қызмет етеді. Суды кешенді пайдалану мен қорғау схемалары табиғатты және жер қойнауын қорғау органдары экологиялық сараптама жүргізгеннен кейін белгіленген тәртіпте бекітіледі; 2) халықтың, экономика салаларының су жөніндегі болашақтағы қажеттерін қанағаттандыру және айналадағы ортаның экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатындағы шаралардың схемалары. Суды коагуляциялау Суды коагуляциялау— судағы өте ұсақ үлпек-бөлшектердің пайда болу процесінен бастап, олардың — ірі үлпекке айналып, тұнба түрінде шөгуі. Суды коагуляциялаудың екі фазасын ажыратады: 1-фаза — коллоидты бөлшектер мен сузпенсияның (жүзінді) электр зарядын бейтараптандыруы. 2-фаза — ірі үлпектердің пайда болуы, яғни коллоид пен суспензия қосылып өте ірі жылдам шөгетін үлпекке айналуы. Коагуляция ретінде күкіртқышқылды аллюминийді пайдаланады. Дереккөздер
Ақ үй (АҚШ)

Ақ үй — АҚШ Президентінің ресми резиденциясы. Резиденция АҚШ астанасы Вашингтон қаласында орналасқан. Тарихы Америка президентінің резиденциясы болған федерал ғимараттың алғаш іргетасы 1792 жылы 13 қазанда қаланған. Оның үлгісін архитекторлар арасындағы жобаны ұтып алған тегі ирландық Джеймс Хобан ұсынған. Алғашқы уақытта Президент үйі, Президент жекежайы, Президент сарайы болып аталып келген. 1812 жылы сұр тастан салынған ғимаратты британиялық әскерлер басып, өртеп жіберген. 1817 жылы Хобанның басшылығымен бастапқы қалпына қайта келтірілді. Қабырғалардағы өрттің қалдырған таңбаларын кетіру мақсатында ақ түспен сырлап шықты. Содан кейін 1902 жылы Теодор Рузвельт бұл ғимаратқа Ақ үй деген атау берген. Дереккөздер
Суды көтерудің геометриялық биіктігі

Суды көтерудің геометриялық биіктігі) — бір деңгейден екінші деңгейге суды сорғы қондырғысымен көтеріп, су тартатын тармақтың ең жоғары нүктесіне немесе қабылдағыш резервуарға жеткізу; кейде су көтеру тегеуріні деп атайды. Дереккөздер
Бийск

Бийск — Ресей Федерациясының Алтай өлкесіндегі қала. Қала атауы туралы дерек Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде: «Біздің қазақтар Бийскідегі... қалмақтарды «білеуіт» дейді... осы «білеуіт», «брут» бір сөзден шыққан... о да қырғыздың нәсілі болмағы таң емес», - деген дерек келтіреді. Бийск қариялардың айтуы бойынша улкен сауда орны ретінде тарихта қалған. Оған дәлел Алтай тауларындағы түйе керуендерінің ізі әлі күнге дейін сақталуы. Дереккөздер
Құлпынай тосабы

Құлпынай тосабы. Аса тәтті, хош иісті, құрамында қышқылы аз болатын тосап. Тосапқа құлпынайдың кез келген сортының ұсақ түрі қолайлы. 1-турі. Жас құлпынайдың түбіртегін алып тастап, шұңғыл сүзгіге салады да, шырын құяды. 4-5 сағаттан соң отқа қойып, 5—6 минут қайнатады. Ыдысты әлсін-әлсін қозғай отырып, көбігін алады. Оттан алып, 4—5 сағат суьггқан соң, дайын болғанша қайнатады. 2-турі. Дайын жуылған құлпынайды ыдысқа салып, қажетті қанттың жартысын себеді де, 4—5 сағат қояды. Сөлі шығып, бетін жапқан соң басқа ыдысқа құйып алады да, баяу отқа қойып, қайнауын жеткізеді. Содан кейін қалған қантты салып, 5—8 минут қайнатады. Қайнаған соң сөл құйылған ыдысқа абайлап аударып, әлсін-әлсін ыдысты қозғай отырып, дайын болғанша қайната береді. Тағы қараңыз *Құлпынай салынған қаусырма *Құлпынай Дереккөздер
Ақпараттық-психологиялық қауіпсіздік

Ақпараттық-психологиялық қауіпсіздік - азаматтардың, жекелеген топтардың және әлеуметтік жіктердің, адамдардың бұқаралық бірлестігі мен жалпы ел тұрғындарының жағымсыз ақпараттық-психологиялық ықпалдан, әсерден қорғануы. Ақпараттық-психологиялық ықпал ретінде адамның психикасына, (санасына және түйсігіне) шынайы әмірді қабылдауына әсер ететін ақпараттық және қуатты ақпараттық ықпалды айтады. Дереккөздер
Құлпынай салынған қаусырма

Құлпынай салынған қаусырма. Сода қосылып еленген үн үйіліп, ортасы шұңғылданады. Оған қаймақ, май, жұмыртқа салынып, қамыр иленеді. 15—20 минут салқындатқан соң ұзынша, қалыңдығы 1 см, ені 8—10 см жолақ етіп жайылады. Артық қамыр кесіп алынып, жіңішке шұжық тәрізді етіп ширатылады. Жайылған қамыр майланған табаға салынып, жиегіне жұмыртқа жағылады немесе суланады да, қалған қамырдан жиек көтеріледі. 230— 240° С температурада дайын болғанша пісіріледі. Салқындаған қаусырмаға жуылып, қант араластырылған құлпынай біркелкі етіп салынып, үстіне бөлме температурасындағы сірне қоспасы құйылады. 3 кесе ұнға — 1 кесе қаймақ, 100 г сары май, 3 жұмыртқа, ширек шай қасық сода; ортасына салуға — 500 г құлпынай, 1 кесе қант, 1 ас қасық сірне, жарты лимон сөлі. Тағы қараңыз *Құлпынай *Құлпынай тосабы Дереккөздер
Блек Александр Львович

Блек Александр Львович (1861 - ө. ж. белгісіз) - халықшыл-революционер. Петербург университетінің заң факультетінде оқыған. 19 ғ.-дың 80 жылдары «Халық еркі» және «Қаралай бөліс» ұйымдарымен тығыз байланыс жасап тұрған студенттердің революциялық құпия үйірмелерін ұйымдастырушылардың бірі болды. 1882 ж. революциялық басылымдарды таратқаны және Гельсингфорстағы үйірмелермен байланыс жасағаны үшін тұтқынға алынып, полицияның ашық бақылауымен 5 жылға Батыс Сібірге жер аударылған. 1883 ж. мамыр айынан Семейге ауыстырылып, статистика комитетінде жұмыс істеді. Ол заң ғылымының маманы ретінде саяси жер аударылған А. Леонтьев және С. Гросспен бірге 1886 ж. «Қырғыздардың заң жөніндегі әдет-ғұрыптарын үйренуге арналған материалдар» деген басылым шығаруға қатысты. Онда революцияға дейінгі қазақтың заң дәстүрі жөніңде бағалы қазына болып табылатын нақты деректер жинақталып қорытылған. Абай Семей облысы статистика комитетінің қызметі барысында онымен жақын таныс болды. Блек және басқа саяси жер аударылғандар ақынның дүниетанымының қалыптасуына, заң, экономика және социология салаларынан білімінің кеңеюіне игі әсер етті. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Конрад шекарасы

Конрад шекарасы - Жер қыртысының "гранитті" және "базальтты" қабаттарын бөлетін шартты шекара. Сейсмикалық толқындардың өту жылдамдығы бойынша анықталатын, австриялық геофизик Б. Конрадтың атымен аталған бұл шекара кей жерлерде болмайтыны да дәлелденіп отыр. Дереккөздер
Ақпараттық саясат

Ақпараттық саясат - қоғамдағы ақпараттар желісін дамытуға бағытталған мемлекеттік органдардың реттеушілік қызметі. Бұл тек телекоммуникацияларды, ақпараттық жүйелерді немесе бұқаралық ақпарат құралдарын ғана емес, барлық түрдегі - іскерлік, ғылыми-танымдық, хабарламалық және т.б. сипаттағы ақпараттарды жасауға, сақтауға, өңдеуге, көрсетуге, таратуға байланысты өндірістік үрдістер мен қарым-қатынастардың бүкіл жиынтығын қамтиды. Ақпараттық саясатты бұлайша түсіндіру ақпарат индустриясының әрқилы секторларының арасындағы кедергілерді жоя отырып, қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникацияларды, компьютерлік технологияларды жаңалау үрдісіне, ақпараттарды цифрлау ісіне негізделіп отыр. Мемлекет өзінің экономикалық, әлеуметтік-саяси, ұлттық мүдделеріне сәйкес Ақпараттық саясат ұстанады. Мемлекет тарихындағы түбірлі реформалық өзгерістерге орай дұрыс таңдап алған Ақпараттық саясат қоғамның мүдделі мұраттарына жол бастап, өзіндік материалдық-рухани құндылықтарын сақтай отырып, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілуге қызмет етеді. Дереккөздер
Конституциялық (құрылымдық) су

Конституциялық (қүрылымдық) су — минералдардың кристалдық торына ОН— Н+, Н30+ иондары түрінде кіретін су. Сондықтан судың өзі минерал 400°С-тан аса температурада толық ыдырағаннан кейін ғана бөлініп шығады. Конституциялық су бар минералдар жер қыртысында жоғары қысым жағдайында пайда болған. Олардың қатарына диаспор (АӀО . ОН), мусковит К Аl2 ■ I Аl Sі3,О10| [ОН]2, және т.б. минералдар жатады. Конституциялық суды көбінесе химиялык байланысқан, ал гигроскоптық және жарғақ суды физикалық байланысқан су деп атайды. минералдардың кристалдық торына сутек пен гидроксильдің бір-бірінен ажыраған иондары түрінде кіреді. Бұл су минералдардан олар толық химиялык ыдыраған кезде ғана бөлінеді. Дереккөздер География
Боздағым

«Боздағым» - «Жазушы» баспасынан 1990 ж. жарық көрген қазақтың жоқтау жырларының жинағы. Құрастырып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған филология ғылымы кандидаты Т. Арынов. Кітап 16 ғ-дан белгілі Мамай жоқтауынан бастап, Жамбылдың Ұлы Отан соғысында мерт болған баласы Алғадайға арнаған жырына дейінгі аралықтағы туындыларды қамтиды. Жинаққа Абайдың баласы Әбдірахманға арнаған 6, інісі Оспан қайтқанда шығарған 1 өлеңі, Әбдірахманның әйелі Мағышқа шығарып берген және ағасы Тәңірбердінің (Тәкежанның) баласы Мақұлбай өлгенде Әйгерімге айтқызған «Көз жұмғанша дүниеден...» деп басталатын жоқтауы енгізілген. Көлемі 12,5 баспа табақ, 60 000 дана болып басылған. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Суды қорғау

Суды қорғау- адамзаттың жер бетіндегі табиғи су қорларының жай-күйін жақсартуға, қалпына келтіруге және оларды сақтауға бағытталған әрекеті. Адамдардың кәсіптік әрекетінің және тұрмысқа пайдаланылуының тікелей немесе жанама әсерінен судың құрамының және қасиеттерінің өзгеріске ұшырауын, яғни су көзінің бір бөлігінің немесе түгелімен пайдаланудың кез келген бір түріне жарамсыз болып калуын судың ластануы деп атайды. Әдетте, су көзіне оның сапасын өзгеріске ұшыратпайтын, суда ерімейтін бөгде заттардың (ағаш жаңқалары, күл-қоқыс, металл сынықтары, құрылыс қалдықтары және басқа заттар) түсіп жиналуын коқыстану дейді. Суды қорғау аймақтары мен белдеулері Суды қорғау аймақтары мен белдеулері — өзендердің, көлдердің, теңіздер мен су қоймаларының жағалауы бойымен, бұлақтардың, мұздықтардың, батпақтардың айласында, сондай-ақ каналдарды, су желілері мен басқа да су шаруашылық құрылыстарын бойлай ерекше пайдаланудың шарттары бар аймақтар мен белдеулер. Суды қорғау жөніндегі міндеттер Суды қорғау жөніндегі міндеттер—Қазақстан Республикасының аумағында қызметі судың жай-күйіне әсер ететін барлық заңды ұйымдар мен азаматтардың суды ластанудан, былғану мен сарқылудан қорғауды, сондай-ақ судың жай-күйі мен режімін жақсартуды қамтамасыз ететін технологиялық, орман-мелиорациялық, агротехникалық, гидротехникалық, санитариялық және басқа да міндетті шараларды жүргізуі. Суды қорғаудың міндеттері Суды қорғаудың міндеттері — барлық судың табиғат жүйелерінің экологиялық тұрақтылығын бұзуы, халықтың денсаулығына зиян келтіруі, сондай-ақ балық қорларының азаюына, судың физикалық, химиялық, биологиялық қасиеттерінің өзгеруі, олардың табиғи толығу, тазару қабілетінің төмендеуі, судың гидрологиялық және гидрогеологиялық режімінің бұзылуы салдарынан сумен жабдықтау жағдайларының нашарлауына және басқа қолайсыз құбылыстарға әкеліп соқтыруы мүмкін ластанудан, былғанудан және сарқылудан қорғалуға тиістілігі. Суды қорғау судың ластануын, былғануын және сарқылуын болдырмауға бағытталған ұйымдық, экономикалық, құқылық және басқа шаралар жүйесін қамтиды. ]] Суды май, сүрек ағаш, химия, мұнай және басқа өнімдер ысыраптарымен ластану мен былғанудан қорғау Суды май, сүрек ағаш, химия, мұнай және басқа өнімдер ысыраптарымен ластану мен былғанудан қорғау —су көлігі құралдарын, құбыр желілерін, сутоғандарындағы жүзбелі және басқа құрылыстарды иеленушілер, ағаш ағызушы ұйымдар, сондай-ақ басқа заңды ұйымдар мен азаматтардың май, сүрек ағаш, химия, мұнай және өзге де өнімдер ысыраптарының салдарынан судың ластануы мен былғануына жол бермеу міндеттері. Дереккөздер
Гидроэлеваторлық сорғы қондырғысы

Гидроэлеваторлық сорғы қондырғысы ( — су, elevare — көтеру) — айналымды бөлшексіз суағыншалық сорғы, көп ретте тұнбаларды немесе ластанған суларды тасымалдауға қолданылатын гидравликалық машина. Айдамалау сұйықтығын сору және оны көтеріп тасымалдау, жұмыс сұйықтығының қоспа камерасында туындайтын сиретілу процесіне негізделген. Дереккөздер
Генри Томас Бокль

Бокль Генри Томас (24.11.1821, Лондон - 29.05.1862, Дамаск) - ағылшын тарихшысы. Оның негізгі еңбегі «Ағылшын өркениетінің тарихы» 1861 ж. орыс тіліне аударылған. Семей облыстық кітапханасындағы данасын Абайдың оқығаны туралы А. А. Леонтьевтың американ жазушысы Дж. Кеннанға айтқан әңгімесінен белгілі. Бокльдің «Ағылшын өркениетінің тарихы» атты монографиясы 19-ғасырдың 2-жартысында зиялы қауымның ортасында ерекше ықылас аударды. Ондағы ағылшын қоғамының дамуы мен отарлау жүйесінің қалыптасуы, оның тарихи себептері, ғылым мен техникалық орны, өндірістік қарым-қатынастар мен танымдық көзқарас туралы пікірлері барынша пайымды тұжырым ретінде бағаланды. Абай бұл кітапты оқып, орыс достарымен пікір бөліскен, өзінің «Қара сөзінде» Бокльдің индукция мен дедукция туралы ойын баяндап берген. Әуезов Абайдың өмірі мен шығармашылығына арналған мақалалары мен монографияларында Джон Кеннанның, А. Леонтьевтің, Көкбай мен Тұрағұлдың пікірлеріне сүйене отырып, Бокльдің зерттеуімен Абайдың таныс болғанын үнемі ескертіп отырады. «Абай жолы» роман-эпопеясында да Бокльдің қоғам туралы пікірін Абайдың сөзімен жеткізген. Дереккөздер
Болды да партия...

«Болды да партия...» - Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. Көлемі 28 жол. Мұнда Абай ел ішін алауыздық жайлап, жұрттың жік-жікке бөлінгенін, солардың арасындағы дау-шарды тиямын деп, өзінің көп әуре болғанын айтады. Абайдың шығармашылық мұрасында бүл тақырыпқа жазылған өлең көп. Солардың бәрінде ақын ел ішінің бүлініп бара жатқанын көріп, араздық туғызатын себептерге қарсы қатты наразылық білдіретін. Оларды өткір сынға алатын. Мына өлеңдегі сарын өзгеше. Ешқайсыңды алаламай, кәрі-жас, жақсы-жаман демей, барымды орталарыңа салып, жанашырлық білдіріп жүргенде, сендер мені өсек қылып, арыма тидіңдер. Өзіммен бірге жарымды қоса даттадыңдар деген шағым айтады. Сол қиянаттарыңды көрмеген болып, кеп уақыт бүгіп келіп, енді шыдамай айтып отырмын деп, жеке басының мұң-зарын білдіреді. Менің сендерге деген ниетім адал, жарымның да ары таза деп ақталғандай болады. Шығарманың өлеңдік құрылымы, көркемдік шеберлігі жағынан да елеулі өзгешелігі бар. Ақынның жыр үлгісінде жазылған шығармалары көбінесе 7,8 буынды болып кезектесіп, шалыс ұйқасқа бағынатын. Әр шумақтың өз ұйқасы өзінде болып, өзге шумақтармен үйлесуі шарт болмайтын. Қазақ жырларының барлығы дерлік осы үлгіні ұстанады. Аталған өлеңнің әрбір жолы, булардан өзгеше алты буыннан құралып, тақпақ үлгісінде келтеден қайрылып отырады да, жеті шумақтың басынан аяғына дейін әр шумақтың төртінші тармағында шалыс ұйқастың бір ғана түрі өзгеріссіз қайталанып отырады. («Жарылды», «шарынды», «кәріңді», «нәріңді», «барымды», «арымды», т. б.). Бұл - төкпе ақындық шеберліктің белгісі. Туынды 6-7 буынды шалыс үйқас үлгісінде жазылған. Өлең алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Қүнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1954 жылғы жинақта соңғы шумақтың алғашқы екі жолы «Өзіңнен асырдың» болып басылса, қалған басылымдарда бүл жолдар 1909 жылғы жинақ бойынша «Ұрыңнан асырдың» ретінде алынған. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Өлең Болды да партия, Ел іші жарылды. Әуремін мен тыя, Дауың мен шарынды. Құрбыдай хош тұттым Жасың мен кәрінді. Жоқтамай, ұмыттым, Ақыл мен нәріңді. Ортаға көп салдым Өзімде барымды. Япырым-ау, неңді алдым, Сау қоймай арымды? Ойымнан ой бөліп, Қозғадың тамырды. Көңілге тік келіп, Кетірдің сабырды. Ойым да ақ, жарым да ақ, Кеңімді, тарымды Қарасам пайымдап, Сөзің сол сарынды. Өсекке салмаңдар Ойымды, жарымды. Өлшеуге алмаңдар, Ойым бек тарылды. Ұрыңнан асырдың Сұм тілді қарынды. Жасырдым, жасырдым, Енді айттым зарымды. Дереккөздер
Құмаршық

Құмаршық - алабота тұқымдастарына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Ботаникалық сипаты *Биіктігі 20— 100 см-дей. * Сабағы түп жағынан бастап тармақталып өседі. * Жапырағы қандауыр пішінді әрі тікенекті болады. *Тамыз—қазан айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі 3,5— 5,5 мм-дей түксіз үлпілдек қанатты дәнек. * Тұқымы жұмыртқа тәрізді алқызыл түсті келеді. Таралу аймағы Батыс Қазақстан, Атырау, Маңғыстау облыстарында, Оңтүстік Қазақстан аймағының Мойынқұм құмды алқабындағы еспе құмда өседі. Қаратөбе, Жаңақала, Ақжайық, Бөкей ордасы ауданында да жиі кездеседі. Шаруашылықтағы қолданысы Құмаршық — мал азығы. Сүрлемге салынады. Көшпенділер оның тұқымынан ұн жасап нан пісірген, жай ботқа да жасаған. Тұкымынан май алынады, ол күнбағыс майынан бірде-бір кем емес. Құм көшкінін тоқтату үшін де егіп өсіреді. Дереккөздер
Жер сілкіну (геология)

Жер сілкіну Жер сілкінулер - жер астыдүмпулері мен жер бетінің тербелістері; жер қыртысындағы не мантияның жоғарғы бөлігіндегі кенеттен жыртылып айырылулар мен ығысулардың нәтижесінде пайда болып, серпімді тербелістер түрінде шалғай қашықтықтарға дейін жайылады. Жердің басты дүмпуінен бұрынырақ болатын, магнитудасы одан кем дүмпулер форшоктар, ал кейінірек болатындары афтершоктар деп аталады. Жер сілкіну гипоцентрі (ошағы) Жер сілкіну гипоцентрі — Жердің ішіндегі жер сілкіну ошағы деп аталатын орын. Жер сілкіну гипоцентрі энергия көп мөлшерде (10 3 — 10 Ӏ8 Дж) кенет босап шығып, жер қыртысының қысқа мерзімді тербелуін туындатады. Жер сілкіну гипоцентрі тереңдігі бойынша ( H км) кәдімгі (Н 18 Дж энергияға шамалас. Жер сілкіну механизмі Жер сілкіну механизмі - жер сілкіну ошағында өтетін механикалық процесс. Бұл процесс болмысын сейсмикалық толқындар, ал күшті жер сілкіну барысында — Жердің беткі қабаттарында пайда болатын жыртылыстар мен өзге де деформациялар сипаттайды. Сейсмикалық деректерге сүйене отырып, жер сілкіну ошағындағы кернеулердің басты-басты бағыттарын және жыртылас жазықтығының кескін-кейпін анықтауға болады. Жер сілкіну ошағы Жер сілкіну ошағы - жер қыртысы қат-қабатындағы не жоғарғы мантиядағы жер сілкінуіне себеп болатын жер асты дүмпуі пайда болатын өңір. Жер сілкіну сырткіндікі Жер сілкіну сырткіндікі - жер сілкіну ошағы орталық нүктесінің (гипоцентрінің) жер бетіндегі проекциясы; сейсмикалық станциялардың жазбалары бойынша анықталады. Жер сілкіну ішкіндігі Жер сілкіну ішкіндігі - жер қыртысындағы тектоникалық кернеулер әсерінен кенет туыңдайтын тербелістер нәтижесінде бірсыпыра энергия (10 3 —10 18 Дж) бөліп шығаратын жер қойнауындағы табиғи ноқат. Ӏшкіндік тереңдігіне орай жерсілкінулер үш түрге бөлінеді: *1) байырғы немесе саяз сілкініс (H iu:ᓴᔪᑉᐱᓛᕗᖅ/sajuppilaavuq
Ақпараттық технологиялар

Ақпараттық технологиялар - ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу, қорғау және тарату үшін қолданылатын әдістер, процестер мен техникалық құралдар жиынтығы. Ақпараттық технологиялар компьютерлік техника, бағдарламалық қамтамасыз ету және телекоммуникациялық жүйелер негізінде дамиды. Ақпарат ағындарын анықтайтын, коммуникаторлар мен рецепиенттер әрекеттерінің мақсаттары мен тәсілдерін, қарым-қатынас стилін, басқа да ақпараттық іс- әрекеттер параметрлерін айқындайтын жүйелер ретінде мыналарды атауға болады: шешім қабылдау, сайлау кампанияларын жүргізу, халықаралық және ішкі саяси дағдарыстарды реттеу және т.б. Ақпараттық технологиялардың мазмұны, көп жағдайда, оның ақпарат нарығындағы әрекетінің стратегиясы мен тактикасына байланысты. Ең негізгілері ретінде мемлекеттің ақпараттық әрекеттеріне және оның органдарының, басқару бөлімдерінің жұмысына сапалық шектеу қоятын төмендегідей ұстанымдарды атауға болады: * мемлекеттің алға қойған мақсаттарына халықтың жаппай бұқаралық қолдау көрсетуі және оларды жүзеге асыруда жұртшылықты жұмылдыру ("талаптандыру", "сезімді ояту" стратегиясы); * оны орындауға аса күш жұмылдырмай-ақ, қандай да бір мәселенің шешімін қабылдауда ұстанған өз ұстанымы жайынан қоғамды хабардар ету ("қоғаммен байланысты үзбеу" стратегиясы); * бағыныңқы төменгі құрылымдарға және басқару органдарына қызметтік тұрғыдағы шешімдерді жүзеге асыру үшін арнайы нұсқауларды тарату ("қызметтік" стратегия); * қабылданған және жүзеге асырылып жатқан шешімдерді бақылау ("бақылау" стратегиясы); * қандай да бір әлеуметтік мәселелерді талқылауда мемлекеттік, саяси және қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктер белсенділігін үйлестіру ("күштер тепе-теңдігі" стратегиясы); * саяси тәртіп және басқару түрінің жағымды бейнесін қалыптастыру, соған сәйкес оппозицияның сыны ("имидж қалыптастыру" стратегиясы); * қоғамдық пікірді тәртіпке қолайсыз әлеуметтік мәселелерді талқылауға барғызбай, көңілін аулау ("назарын басқаға аудару" стратегиясы). Ӏс жүзінде мемлекет қызметіне ақпараттық стратегиялар және олармен байланысты техникалық міндеттер кедергі туғызуы да мүмкін. Дереккөздер an:Tecnolochías d'a Información y a Comunicación ca:Tecnologies de la Informació i la Comunicació el:Τεχνολογία πληροφοριών και επικοινωνίας es:Tecnologías de la información y la comunicación eu:Informazio eta komunikazio teknologiak fr:Technologies de l'information et de la communication he:טכנולוגיית המידע hy:Տեղեկատվության և հաղորդակցման տեխնոլոգիաներ it:Information Technology sk:Informačné technológie
Алла мықты жаратқан сегіз батыр...

«Алла мықты жаратқан сегіз батыр...» - Абайдың 1891 ж. жазған жұмбақ өлеңі. Жұмбақтың шешуін қоса алғанда туынды әрқайсысы 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Қазақ халық әдебиетінен сусындаған Абай көңілінің бір күйі келгенде қысқа да нұсқа, сәтті салыстыру мен ой тапқырлығына құрылатын бұл жанрға да қызыққан. Бұл жұмбақ өлеңінде ақын өмірдің сыры мен сипатын философиялық тұрғыдан пайымдайды. Шығарма 11 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Туынды ел аузынан жазылып алынып, алғаш рет ақынның 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағында басылды. Басылымдарында текстологиялы өзгерістер кездеспейді. Өлең қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Болюх Александр Иванович

Болюх Александр Иванович (1949 жылы туған) - суретші. Шағын пластика мен қолданбалы-сәндік енер саласында жұмыс істейді. Ол «Абай Құнанбаев» плакатын жасады (1980; қорытпа, құйма, Қарағанды облыстық тарихи-өлкетану музейі қорында). Дереккөздер энциклопедиясы]]
Гидроэнергия

Гидроэнергия – халық шаруашылығы мақсатына пайдаланылуы мүмкін ағын су мен суқойма суларының әлеуетті энергиясы. Гидроэнергия энергияның жаңартылатын көздеріне жатады, оны пайдалануда қоршаған орта айтарлықтай ластанбайды. Дереккөздер
Сорғының алқымы

Сорғының алқымы — сорғы тұрқының әлеуетті энергиясының бір бөлігін кинетикалық (сорғыш) және кинетикалық энергияның бір бөлігін әлеуетті (арынды) энергияға түрлендіруші жылжымайтын бөлігі. Олар өз кезегінде сорғыш келте құбыр (кішіреймелі) және арынды келте құбыр (үлғаймалы) болып аталады. Дереккөздер
Алтыншы бағдарлама

Алтыншы бағдарлама (The Sixth Community Enviroment Action Programme) — Еуропалық қауымдастықтың қоршаған ортаны қорғауға бағытталған ұйымының жақын болашақтағы басым шараларын анықтайтын саяси- құқықтық құжаты. 2002 жылдың 22 шілдесінде Еуропалық Кеңес пен Еуро- парламенттің шешімімен бекітілген. Құрылтайлық келісімшартқа сүйеніп, ЕО-тың қоршаған ортаға қатысты іс- әрекеті орта мерзімді бағдарламалар не¬гізінде жүргізіледі. Экологиялық бағдарлама бүгінгі жағдайларға байланысты қауымдастықтың күші де қауқары да жететін нақтылы мақсаттар мен міндеттерді анықтайды. Қауымдастықтың жүргізген экологиялық саясатының барысында осындай алты бағдарлама қабылданды. Алғашқысы 1973 ж. жүргізілді әрі классикалық құжат болып табылады. Одан кейінгі экологиялық бағ¬дарламалар - 1977 ж. (Екінші бағдарлама), 1983 ж. (Үшінші бағдарлама) және 1987 ж. (Төртінші бағдарлама). Мазмұны жағынан маңыздысы 1993 жылы қабылданған "Тұрақтылық бағытында" деп аталған Бесінші бағдарлама болды. 1992 ж. Рио-де-Жанейрода (Рио-92) қоршаған орта мен даму жөнінде өткізілген БҰҰ конференциясының адамзатты экологиялық дағдарыстан алып шығу туралы тұрақты дамудың ресми тұжырымдамасына айналған бағытты ЕО негізге алды. Экологиялық іс-әрекеттердің жаңа бағдарламасы БҰҰ-ның қамқорлығымен 2002 жылдың 26 тамыз бен 4 қыркүйегі аралығында Йоханнесбургте өт-кізілген тұрақты дамудың Бүкіләлемдік саммитінің алдында (Рио+10) пайда бол¬ды. Бұл құжат алдағы онжылдыққа арналған Еуропа құрлығындағы қоршаған ортаны сақтаудың негізгі құжаты болып табылады. Бұл бағдарламаға сәйкес, ЕО- на мүше мемлекеттердің ғана емес, сондай-ақ мүшеліктен үміткер мемлекет¬тердің де, басқа еуропалық мемлекеттердің, еуропалық халықаралық эколо¬гиялық ұйымдардың да қоршаған орта¬ны қорғауға қатысты шаралары бақыланып отырады. Экологиялық іс-әрекеттің жаңа бағдарламасы Қауымдастықтың экологиялық шараларын жүргізудің үш негізгі шартын қамтамасыз етуге бағытталған: ЕО-ның барлық салаларында қор¬шаған орта қажеттіліктерін ескеру және ЕО құру жөніндегі Келісім шарттың 6- шы бабында белгіленген шараларды жүзеге асыру; тұрақты дамуды қамта¬масыз етуге бағытталған шараларды жалғастыру; экологиялық шараларды Еуро¬палық Одақтың болашақта кеңеюін және оған жаңа мемлекеттердің мүше болу мүмкіндігін ескере отырып жүргізу. Бағдарлама жақын жылдарға Қауымдастық¬тың басым төрт саласына назар аударады: ауа райының өзгеруі; табиғат және биологиялық әркелкілік; қоршаған орта, денсаулық және өмір сапасы; табиғи ресурстар мен қалдықтар. Алтыншы бағ¬дарлама ЕО-ның 2012-ші жылға дейінгі экологиялық іс-әрекетінің стратегиялық тәсілдері мен жалпы мақсат-міндеттерін, қағидаттарын анықтайды. Сонымен қатар жоғарыда аталған салалардағы нақтылы іс-шараларды белгілейді. Бағдар¬лама сондай-ақ ұйымның экология мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастықтың негізгі міндеттерін анықтай-ды және өңделген арнайы мәліметтер мен алынған қорытындылар нәтижесін¬де экологиялық саясаттың құрылуын белгілейді. Дереккөздер
Гидроэкология

Гидроэкология ( – су, оікоs — үй, орын, logos — ілім) — жалпы су экожүйелерінің тіршілік жағдайын, олардың құрылымын (абиоталық және биоталық бөліктерін қарастыра отырып) және тіршілік заңдылықтарын зерттеумен айналысатын ғылым саласы. Гидроэкология экологияның бір бөлігі болып табылады. Гидроэкология ғылымының негізгі түсінігі су экожүйелері (сулы экожүйелер). Сулы экожүйелердің құрылымы мен қызметінде ағзалардың тіршілік ортасы болып табылатын су басты рөл атқарады. Сулы экожүйелер катарына: ағын сулар (өзендер, жылғалар, каналдар, бұлақтар), суқоймалар (мұхит, теңіз, көл, бөген, әуіт) және мұздықтар мен батпақтар кіреді. Гидроэкология табиғи және қоғамдық құбылыстарды өзара байланысты объектілерден тұратын күрделі жүйелер ретінде қарастырады, осы жүйедегі құбылыстар мен объектілер арасындағы өзара масса, қуат және акпарат алмасу процестеріндегі судың ерекше рөлін, т.б. зерттейді. Терминді профессор А.А.Тұрсынов 1990 жылы Мәскеуде өткен КСРО гидроэкологтарының 1-съезінде енгізді. Дереккөздер
Сорғылау

Сорғылау - бұрғылау ұңғымасымен ашқан тау жынысыта судың бар-жоғын алдын ала білу үшін жасалатын тәжірибелік жұмыс. Ұңғымадан су тарту тәжірибесін қалай, қанша уақыт жүргізу керектігін анықтау. Ұңғымадан су желонка арқылы алынады; әдетте, жұмыс мерзімі 3—4 сағаттан (су өте аз болса) 6—8 сағатқа дейін созылады. Дереккөздер
Бородин

Бородин, Бородино - Ресей Федерациясының Мәскеу облысына қарайтын селосы. Мұнда 1812 ж. 26 тамызда орыс және Наполеон әскерлерінің шешуші ұрысы - Бородино шайқасы болған. Бұл ұрыста орыс армиясы ерліктің ғажап үлгісін көрсетіп, орыс-француз соғысының болашақтағы тағдыры айқындалып қалған болатын. Абай орыс ақыны М. Ю. Лермонтовтың осы шайқасқа арналған атақты өлеңін тәржімелегенде село атауын «Бородин» деп алған. Дереккөздер
Альтруизм

Альтруизм ( - өзге, ) - басқалардың мүддесі жолында өз мүддесінен бас тартуға дайын моральдық принцип, басқаларға риясыз қызмет етуге тырысу. Эгоизмге ( - мен) қарама-қарсы және оны жаншып басуға бұйырады; бір түрдің қимыл әрекетімен басқа түрдің өмір сүру бейімділігінің артуы ал өз бейімділігінің төмендеуі. Кейбір жануарлардың мінез-құлқы оның өзінің көбейуіне кедергі келтіріп ал бірақ сол популяцияның басқада өкілдерінің көбейуіне әсер етсе мұны альтуризмнің бір түрі деп санауға болады. Альтруистік мінез-құлық ағзалардың эволюциялық даму жолында ерекше орын алады — егер популяцияның көпшілік өкілдері сол жолда болған жағдайда. Ұғымды мораль теориясына енгізген француз философы әрі әлеуметтанушысы О. Конт. Ол бойынша альтруизмнің - "басқалар үшін өмір сүр" - қағидасы қоғамды моральдық тұрғыда жетілдіруге көмектеседі. Альтруизм идеясы көне- шығыс өнегелік ілімдерінде көрініс тапқан. Жаңа заманда альтруизм жайлы толғамдарды ағылшын философ-моральшысы А. Шефтсбери өрбітті, этикалық ілімдердің негізгі бөлігі ретінде Ф.Хатчесонның, Адам Смиттің, Ж.Ж. Руссоның және басқаларының этикалық ілімдерінің құрамдас бөлігі ретінде қаралды. XIX ғ. басы XX ғ. ресейлік православиелік философиялық ой (К. Н. Леонтьев, Н. А. Бердяев) буржуазиялық-демократиялық моральды сынау барысында альтруизмді де сынға алды. П. А. Кропоткиннің этикасында альтруизм, басқа да өнегелік сезімдер сияқты өзін-өзі қорғауға жағдай туғызады. Марксистік этикада коммунистік өнегеліктің негізгі қағидасы өзінің және өзгелердің мүдделерін қарсы қоюдан тұрмайды, керісінше, барлық еңбекшілердің мақсаттарының ортақтығына негізделген бірлігі деп сендірді. Буржуазиялық қоғамда альтруизм жеке қайырымдылық, рақымшылық ретінде түсіндірілді. Әлеуметтік биологияда (Э.О. Уилсон, М. Рьюз және басқалар) адамдар альтруизм мен эгоизмге бейімдікті биологиялық жолмен иеленетінін алға тартады. Альтруизм - басқалардың пайдасы үшін өзін құрбандыққа шалатын мінез-құлық. Марапат пен мадақтау күтпейтін санасыз альтруизм (альтуризмнің бұл түрі барлық түрілерде басым) және саналы, яғни, жауап ретінде өзіне игіліктер күтетін, тек адамға ғана тән түрі. Даму тұрғысынан қарағанда альтруистік қылық тірі сақталып қалу жолында мол мүмкіндіктер береді деген пайымдаулар да бар (У.Д. Гамильтон). Өз мүддесін басқаның мүддесінен төмен қоятын альтруизмді адамды өз болмысында қоғамдық игіліктерге жетуге бағыттайтын ұжымдықтан ажыратып қарау керек. Альтруизм адамның белгілі бір жағдайлардағы жекелеген іс-әрекеттерінен де көрінеді, сондай-ақ жалпы саналы құндылықтың өмірлік ұстанымын білдіруі мүмкін. Соңғы жағдайда альтуруизм адам өмірінің мәніне айналады. Шектен шыққан түрінде (бәрін кешіру, құрбан болғыштық) ол жеке тұлғаның жағымсыз мінезіне айналады. Жалпы алғанда, альтруизм адамгершіліктің әлеуметтік-психологиялық көрінісі ретінде аса маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Сорғы таңбасы

Сорғы таңбасы - әріптер мен цифрлардан тұратын, сорғы сипаттамаларының шартты белгілер жинағы. Мыс., ОПВ-3-110 таңбалы сорғы ДВДА 215/49-10-12 УХЛ-4 таңбалы қозғаушымен жабдықталған: О — осьті, су білікті бойлай ағады; В — тік білікті сорғы; 3 — жұмыс доңғалағының түрі; 110 — жұмыс доңғалағының диаметрі, см; ДВДА — тік білікті асинхронды қозғалтқыш; 215 — қозғалтқыш статорының диаметрі, см; 49 — белсенді болаттың ұзындығы, см; 10-полюс саны; 12 УХЛ-4 — климаттық жағдайы, орналасу категориясы 4, мойынтірегіне май жағылған. Аталған көрсеткіштерден бөлек қауіпсіздік талабы, тасымалдау және сақтау шарттары және т.б. келтіріледі. Дереккөздер
Гиполимнион

Гиполимнион ( — асты, астында, — кішкене көл) — суқоймадағы температуралық секіріс қабатынан және металимнионнан төмен жатқан терең қабаты. Баяу су алмасу мен тереңдеуге байланысты температураның шамалы ғана төмендеуімен сипатталады. Гиполимнион — суқой- малардағы температураның секірме — металимнион қабатынан төмен орналасқан су қабаты. Терең көлдерге тән. Бұл қабатга судың температурасы көктемнен бастап күздің соңына дейін аздап көтеріледі де, жыл бойы 4°С-тан аспай аз өзгереді. Қабаттың терендігіне қарай судың алмасуы баяулап, температура сол ғана төмендейді. Дереккөздер
Алтын валюта қоры

Алтын валюта қоры - мемлекеттік ұлттық банкі мен қаржы органдарында сақталатын алтын және шетелдік валюта қоры. Бұған халықаралық валюта-несие ұйымдарындағы алтын мен шетелдік валюта енеді. Алтын валюта қоры құрамына: алтын және басқа да қымбатты металдар; банкнот және тиын түріндегі шетелдік валюталар; шетелдерде сақталатын банк қаражаты; ұлттық банкіде сақталатын валюталық құнды заттар; халықаралық танымға ие резервтік активтер; шетелдік үкіметтер мен халықаралық қаржы мекемелерінен берілген кепілдікті аудармалы вексельдер кіреді. Алтын және басқа қымбат металдар халықаралық төлемдердің күшін сақтау үшін кепілдік-сақтық қор ретінде пайдаланылады. Олардан басқа валюта нарығына интервенция көмегімен өз валютасының сыртқы курсын қолдау үшін ұлттық банк шетелдік валюта түрінде қор сақтайды. Алтын валюта қорымен жасалатын шаралардан түсетін табыс көзінің бірі - банкаралық депозиттер. Қазақстан ұлттық банкісінің қаржы ісіндегі халықаралық тәжірибеде қолданылатын күрделі тәсілдерді пайдалана білуі алтын-валюта қорын көбейтуге мүмкіндік туғызады. Дереккөздер
Контаминдену

Контаминдену (лат. contaminatio —жанасу, араласу) — магманың өзі кіріккен тау жыныстарын балқытып, олармен сіңісуі және кіріктіруші тау жыныстары балқымаларымен араласып құрамдық өзгерістерге ұшырауы. Дереккөздер
Суды мемлекеттік басқару органдары

Суды мемлекеттік басқару органдары — республикада суды мемлекеттік басқарудың Қазақстан Республикасы Үкіметінің, жергілікті атқарушы оргаңдардың, су ресурстарын басқаратын мемлекеттік орган, сондай-ақ арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдардың өз құзыреті шегінде жүзеге асыруы. Жер асты суларын басқару геология және жер қойнауын қорғау органдарымен келісім бойынша жүзеге асырыады. Суды мемлекеттік есепке алу және оны пайдалануды жоспарлау жөніндегі жұмыстарды қаржыландыру Суды мемлекеттік есепкеалу және оны пайдалануды жоспарлау жөніндегі жұмыстарды қаржыландыру— суды мемлекеттік есепке алу, мемлекеттік су кадастрын және су мониторингін жүргізу, су шаруашылық баланстарын жасау, суды кешенді пайдалану мен қорғау схемаларын әзірлеудің республикалық бюджет есебінен жүзеге асырылуы. Суды мемлекеттік есепке алу, мемлекеттік су кадастрын және су мониторингін жүргізу, су шаруашылық баланстарын жасау, суды кешенді пайдалану мен қорғау схемаларын әзірлеп, бекіту тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді. Суды мемлекеттік есепке алудың міндеттері Суды мемлекеттік есепке алудың міндеттері— халықтың, экономика салаларының мұқтаждары және айналымдағы ортаның экологиялық тұрақтылығын сақтау үшін пайдаланылатын судың мөлшері мен сапасын анықтау. Суды мемлекеттік есепке алу: әлеуметтік-экономикалық дамудың және республика аумағында өндіргіш күштерді орналастырудың суды пайдалану мен молықтырудың, сондай-ақ су қорғау шараларын жүргізудің негізгі бағыттарын әзірлеу; суды кешенді пайдалану мен қорғаудың, мемлекеттік су кадастрын жүргізу үшін су шаруашылық баланстарының схемаларын жасау; суды пайда- ланумен байланысты су шаруашылық, көліктік, өнеркәсіптік және өзге де объектілер мен құрылыстарды, жобалау; гидрологиялық жағдайлардың, өзендердің сулылығы мен су сапасының өзгерістерін болжау; су шаруашылық жүйелерін жедел басқару және олардың жұмыс тиімділігін арттыру жөніндегі шараларды әзірлеу; су пайдаланушылар, сондай-ак басқа да мүдделі ұйымдар мен мекемелер арасындағы өзара катынастарды реттеу; Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де мұқтаждар үшін қажетті деректер алуды камтамасыз етуге тиіс. Дереккөздер
Алтын миллиард

"Алтын миллиард" теориясы - таңдаулы халық тұжырымдамасының қазіргі еуропоцентристік нұсқасы. Бұл тұжырымдамаға сәйкес, жер бетіндегі дамыған елдерден бір миллиард адам ғана байлықта, барлықта өмір сүру құқына ие. Қалған миллиардтар трансұлттық корпорациялар мүддесіне сай осы "алтын миллиардты" шикізатпен қамтамасыз етіп, арзан жұмыс күшін жеткізіп тұруға тиіс. Осы теорияны жақтаушылардың пікірінше, өйтпеген жағдайда әлем экономикалық ауыртпалықты көтере алмай, "жарылып" кетуі мүмкін. Дереккөздер
Алланың рахматын...

«Алланың рахматын...» - Абайдың 1899 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 5 шумақтан тұрады. Болашағынан үлкен үміт күткен ұлы Әбдірахман науқастанып жатқанда бір құдайға жалбарыну, ұлының дертіне шипа, жанына саулық тілеу мазмұнына құрған. Ұлы зергердің - туысы бөлек тұяғының шынымен шетінерін сезген жан айқайы, күңіренген күрсінісі. «Зар хатым - бұл хатым. Бізді тыныш жүр деме. Азайып қуатым, Денем жүр көрмеге» деп, ботасы үшін жанын қиюға даяр әкенің күр сүлдері калған, амалы таусылған кейпін жеріне жеткізе береді. Өлең 6 буынды шалыс ұйқас үлгісімен жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы жинақта өлеңнің 1-шумағынын 1-, 2-жолдары «Алланың рахметін, яр тұтып әрнеге» делінсе, қалған басылымдарда бұл жолдар «Алланың рахматын, жар тұтып әрнеге» түрінде берілген. Туынды орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Сорғы станциясы

, Нидерланд]] Сорғы станциясы — сорғы агрегаттары, құбырлар және т.б. қосымша құрылғылармен арнайы жабдықтардан және бұларды орналастыруға арналған ғимараттардан тұратын имарат. Сорғы станциясының жер үстілік, жартылай жер астылық және жер астылық, сондай-ақ жүзбелі түрлері болады. Дереккөздер pl:Oczyszczanie ścieków
Влодзимеж Боруньски

Боруньски Влодзимеж (1906 жылы туған) - польяк ақыны, сықақшы. Варшава университетінде оқыған. Ол «Гитара ойнау білмеймін», «Сол жылдардан не есте қалды» өлең жинақтарының авторы. Абайдың «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да» (1961) атты өлеңін поляк тіліне аударған. Дереккөздер
Гипсографиялық қисық

Гипсографиялық қисық ( — биіктік, grapho — жазамын) — Жер бетіндегі түрлі биіктік деңгейлерінің (құрлықтағы) және мұхит табаны тереңдіктерінің үлестірілуін сипаттайтын тік бұрышты координаттағы қисық. Гипсографиялық қисықты алғаш рет 1883 жылы А. Лаппаран жасаған, ал 1933 жылы Э. Коссин оны жақсартқан. Батиграфиялық қисықты 1959 жылы В. Н. Степанов жасаған . Дереккөздер
Суды оқшаулау

Суды оқшаулау- атмосфералық, грунттық және т.б. сулардың енуінен қорғайтын имараттар мен ғимараттардың элементтеріндегі жұқа кабат.Суды оқшаулау бірнеше су өтпейтін жағымға (пластик) немесе цемент ерітіндісі, сонымен бірге церезин және т.б. қосылған майлы цемент ерітіндісі қаланған немесе төселген материалдардан (су оқшаулағыш қарақағаз және қарақағаз) жасалынады. Дереккөздер
Аллаяр софы

Аллаяр софы, Софы Алаяр (т,- ө. ж. белгісіз) - 18 ғасырдың орта тұсында өмір сүрген діни ақын. Ол ислам дінін дәріптеген. Аллаяр софының ең басты шығармасы «Ғазизаға бағыштау» деген шығармасында құдайдың пайғамбарларға жіберді дейтін 4 кітабы: «Тәурат», «Забур», «Інжіл» және «Құран» аталады. Аллаяр софының бұл еңбегі қазақтар арасына 1917 жылғы төңкеріске дейін тараған. Абай бұл шығарманы жете білген. Ол өзінің діни ұғымдарға түсініктеме беріп, дін, сенім туралы түйгендерін қорытқан. «Отыз сегізінші сөзінде» Аллаяр софының: «Бір фәрдәдән жүз фәрдә бижай» деген қанатты сөзін келтіреді. Софының бұл сөзін: «Шәкірліктен ғибадаттың бәрі туады. Енді зинһар ғадаләт шапағаттан босанбаңдар. Егер босансаң, иман да, адамдық та Һәммасы босанады» деген тұжырымын дәлелдеу үшін пайдаланған. Дереккөздер
Гравитациялық бөгет

Гравитациялық бөгет — 1) өзен арнасында орналасқан жасанды суқойманың суын халық шаруашылығының әр түрлі саласында пайдалануға арналған гидротехникалық құрылыстар жиынтығы. Мұндай құрылыстар құрылымына байланысты: гравитациялық-көлемдік; кеңейтілген жікті; бөгет табанының ұзына бойы жолақты, анкерлі; арынды қыры экранды; қарсы кермелі — көлемдік карсы кермелі; көпаркалы және т.б. болып бөлінеді. Гравитациялық бөгеттердің технологиялық тұрғыдан пайдалануына қатысты: тұйық бөгет және қашыртқылы бөгет деп аталатын түрлері бар; 2) су және мұздың қысым күштерінің (гидростатикалық, сүзілмелік, толқындық және т.б.) әсерінен болатын жылжуға өарсы табанының орнықтылығы негізінен бөгеттің массасына пропорционал үйкеліс күштері есебінен қамтамасыз етілетін шомбал бетон немесе тасбөгет. Өлсіз табанға (іргетас) орнатылған анкерлі немесе қатты понурлы гравитациялық бөгетті оның үстіндегі су призмасының массасына пропорционал понур табанының үйкеліс күші ұстап тұрады. Гравитациялық бөгет сызылған жоспарда негізінен тік сызықты, кейде қисық сызықты көрініске ие. Егер жоспардағы бөгет ұзына бойына жеткілікті дәрежедегі қисық сызықпен (гравитациялық-аркалық бөгет) берілсе, онда салмақтың (жүктеменің) бір бөлігі арканың жағалық тіреулеріне түседі. Гравитациялық бөгеттің көлденең қимасы үшбұрышты (табаны биіктігінің 2/3 бөлігіне жуық) немесе трапеция пішінді болады. Бетонды гавитациялық бөгет бітеу (олардан су өткізілмейді) және суағар бөгеттер (суқашыртқылы) түрінде тұрғызылады. Құрылымы мен салыну әдістерінің қарапайымдылығына, кез келген табиғат жағдайларындағы сенімділігіне байланысты гавитациялық бөгет жиі пайдаланылады. Дереккөздер