kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институты

Қазақ Энергетика Ғылыми-Зерттеу Институты, КСРО Ғылыми Академиясының Қазақ бөлімшесінің Энергетика секторы негізінде 1944 жылы Алматы қаласында құрылған. 1963 жылға дейін Қазақстан Ғылым Академиясының құрамында болды. 1963 жылдан КСРО Энергетика және электрлендіру министрлігінің, ал 1991 жылдан Қазақстан Республикасының Энергетика және минералдық қорлар министрлігінің қарамағында. Институттың 6 ғылыми-зерттеу лабораториясы және бірегей 4 өндірістік базасы бар (энергетикалық жүйелер жұмысының сенімділігін арттыру жолдарын және СЭС агрегаттарының гидравликасын зерттеуге арналған тәжірибелік СЭС; метеорологиялық әсерлердің электр энергиясын тасымалдау желілеріне тигізетін әсерін зерттеуге арналған тәжірибелік полигон; қазандық құралымдарды және оттық құрылғылар мен энергетикалық технология агрегаттардың режимдік сипаттамаларын оңтайландыруды зерттеуге арналған ірілендірілген тәжірибелік база; СЭС агрегаттарын жетілдіру тәжірибелік базасы). Институттың негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары: Қазақстан энергетикасының отын-энергетика жүйелерінің дамуын болжау және оңтайландыру; сапасы төмен көмір жағып жұмыс істейтін Қазақстан электр станцияларының қазіргі және болашақтағы қазан агрегаттарының сенімділігі мен тиімділігін арттыру; қоршаған ортаны зиянды қалдықтардан қорғау тәсілдерін және энергеткалық қорларды барынша аз шығындайтын тиімділігі жоғары энергетикалық технология процестер жасау; республиканың энергетикалық су шаруашылық жүйелерін дамытуды, су электр станцияларының ғимараттары мен агрегаттарының сипаттамалары мен жұмыс режимдерін оңтайландыру. Институтта Қазақстан Ғылым Академиясының академигі Ш.Ш.Шокин ұзақ жылдар бойы жұмыс жасаған; академик Б.Қ. Әлиаров пен Б.П.Устименко, т.б. жұмыс істеді. Институттың бес ғылыми жұмысы Қазақстан және КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленген. Институт жанынан «Қазақстанның энергетикасы және отын қорлары» атты ғылыми салалық журнал шығарылады; диссертациялық кеңес, аспирантура және докторантура жұмыс істейді. Дереккөздер Сілтемелер
Қазалы каналдары

Қазалы каналдары – Қызылорда облысындағы ірі суару-суландыру жүйесі. Сырдарияның оң жағалауына орналасқаны «Оң жаға» каналы, сол жағалауындағысы «Сол жаға» каналы деп аталады. Гидрологиялық сипаты Сырдарияның оң жағалық каналы облыстың Қазалы ауданы аумағында. Ұзындығы 120 км, табан ені 10 – 26 м, тереңдігі 2,5 – 6 м, секундына 23 – 30 м 3 су өткізе алады. Сол жағалық каналы Қазалы, Арал аудандары аумағында. Ұзындығы 80 км. Сырдарияның төменгі ағысы бойында өзен суы таяз болып, егістер сусыз қалған уақыттар жиі болып тұрды. Осыны ескеріп 1941 – 42 жылдары халықтық әдіспен (асар) «Оң жаға» каналын қазу қолға алынды. Канал Басықара каналынан басталады. Осы үлкен каналды қазуға 3 мың адам қатысқан. Канал 1943 жылы іске қосылған. 1946 жылы техника күшімен канал ені кеңейтілді. Дереккөздер
Қазалы уезі

Қазалы Уезі – әкімшілік аудан. 1868 жылы құрылып, Сырдария облысының құрамына кірген Арал, Қазалы, Қармақшы аймағы. 1868 жылдан бастап Қазалы халқы қоныс аударған татарлармен көбейе түсті. 1910 жылы 1800 адам (Орал казактары мен Бұхардан шыққан еврейлердің 25 отбасы) есепте тұрды. Сарттар мен тәжіктер де тұрды. 1897 жылы халқының саны 140 598-ге, 1908 жылы 188 400-ге жетті. Қаланың 1907 жылғы жер көлемі 16222 десятина, мал басынан: мүйізді ірі қара – 76 мың, түйе – 145 мың, қой-ешкі – 874 мың, егістік көлемі 22 мың десятина болды. Онда бидай, зығыр, жоңышқа және бақша дақылдары егілген. Балық аулау кәсіпшілігінің негізгі орталық Арал теңізі болды. 1905 жылы Қазалыда темір жол депосы ашылды. 1913 жылы уезде кәсіпорындар саны 78-ге жетті. 1890 жылы мұнда 57 мұсылман мектебі, қалалық училищелер (4), әйелдердің екі сыныптық приход училищесі жұмыс істеді. Алғашқы мұсылман мешітін 1872 жылы бұхарлық Әлімбаев салдырған. Қазалыда барлығы 5 мешіт болды. 1928 жылы уездік басқару жүйесі таратылып, Қазалы және уезд құрамында болып келген Арал мен Қармақшы да дербес аудандарға айналды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Қазанбасы құмы

Қазанбасы құмы – Торғай алды жазығындағы орманды, құмды алқап. Географиялық орны Қостанай облысының орталық тұсында, Әулиекөл ауданы аумағында орналасқан. Жер бедері Қазанбасы құмы теңіз деңгейінен 200 м биіктікте, солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 27 – 30 км-ге созылып жатыр, ені 8 км. Өсімдігі Құм төбелерде көбіне қарағай, кей жерлерде қайың, көктерек, қызылқоңыр топырақты ашық жерлерінде шалғынды дала шөбі өседі. Төбе аралықтарында кішігірім тұщы және тұзды көлдер бар. Дереккөздер
Қазан Жаппа

Қазан Жаппа, қазан жаппай – ұлттық тағам, нан. Табаға, қазанға пісіріледі. Ертеректе жалпақ тас та қазан жаппа әзірлеуге пайдаланылған. Алдымен қамыр дайындалады. Бабына келген қамыр белгілі бір көлемде бөлініп, қазанға сиятындай мөлшерде, дөңгелектене жалпайтылады. Одан кейін қамыр жабыспас үшін қазан түбіне май жағылып, әбден қыздырылған қазанға салып, екі жағын кезек-кезек аударып, бетін қақпақпен жауып қояды. Қазан жаппа кей жерлерде қарыма нан деп те аталады. Д. Қатран Дереккөздер
Қазан Жылнамасы

Қазан Жылнамасы, Қазан патшалығы жайындағы тарих – 16 ғасырдан қалған тарихи жазба дерек. Қазан хандығының құрылуынан бастап, 1552 жылы ресейге қосылғанға дейінгі тарихы баяндалған. Кітапты 1564 – 66 жылдары есімі беймәлім Ресейлік автор жазған. Өзі Қазан татарларының қолында 20 жыл тұтқында болған автор “Қазан Жылнамасын” жазуда татар аңыздарын, жазба деректерін кең пайдаланған, көрген-білген әсерін баяндаған. “Қазан Жылнамасы” – Қазақ мемлекетінің тарихы үшін де мәні зор тарихи дерек. “Қазан Жылнамасының” бірнеше көшірмесі сақталған. Дереккөздер
Қазанқап

Қазанқап – палеолит дәуірінің қонысы. Орналасқан жері Жамбыл облысы Сарысу ауданы жеріндегі Бетпақдалада, Шу өзенінің оң жақ жағасында Тантай және Қазанғап тауларында орналасқан. Сипаты Қазанқапты 1961 жылы Қазақстан ҒА Тарих, археология және этнография институтының Қаратау палеолит отряды (жетекшісі Х. Алпысбаев) ашқан. Жұқа қабат тығыз құмдақтың астында көміліп қалған Қазанқап тұрағынан 300-дей әр қилы тас заттар аршылды. Олар қоңыр сары шақпақ тастан жасалған. Негізгі бұйымдар: клектон тұрпатты ауыр сандықтар, екі жақты (бифас) және бір жақты (унифас) шапқы құралдар, қырғыштар, қол шапқылар, өзектастар, т.б. Қазанқап тас құралдары тұрпаттарының және оларды өңдеу тәсілдерінің Африкада, Үндістанда, Пәкістанда, Қытайда табылған заттармен типтік ұқсастығы Оңтүстік Қазақстан жерін адам сонау шелль-ашель дәуірінде мекендеген деп топшылауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Қазатлық

Қазатлық, Азатлықтөбе (VIII-XI ғғ.) – ортағасырлық қалашық, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Түлкібас ауданы Азаттық ауылының шығыс шетінде, Арыс өзеніне Құлан өзенінің құяр тұсында орналасқан. Сипаты Қазатлықты 1940 жылы Жамбыл археологы бекетінің экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич) зерттеген. Қала Құдама ибн Жафардың “Китаб Әл-Харадж Уә Санат Әл-Китаба” шығармасындағы Бадухкет қаласы деген пікір бар. Трапеция тәрізді биіктігі 56 м, диаметрі 30-40 м төбе қаланың орталық бөлігін алып жатыр. Ол биіктігі 0,75 м және диаметрі 70-80 м төбешік-алаңқаймен қоршалған. Батыс жағынан биіктігі 2,5-3 м, диаметрі 50-70 м төбешік жалғасады. Теріліп алынған қыш ыдыстар қолдан немесе шарықта жасалған. Ангобты өрнекті ыдыстар аз табылған. Сырланбаған ыдыстар басым. Сырлы ыдыстар мерзімі жағынан Қарахан әулеті заманына жатады. Табылған құмыра, көзе, тостаған, саптаяқ, т.б. бұйымдарға қарағанда Қазатлық қалашығын мекендеген тайпалар VIII-XI ғасырларда өмір сүріп, мал шарушылығымен және егіншілікпен айналысқан. Дереккөздер
Қазгермұнай

«Қазгермұнай» – Қазақстанның минералдық-шикізат кешеніндегі серіктес кәсіпорындардың бірі, мұнай-газ бірлескен кәсіпорны. 1993 жылы 9 қарашада ЖШС нысанында құрылған, шетел капиталының қатысу үлесі 50%, яғни акциялар пакетінің 25%-ы РВЕ-ДЕА-ның (неміс мұнай компаниясы), 17,5%-ы ЭЭГ-нің (неміс мұнай компаниясы), 7,5%-ы Халықар. Қаржы Корпорациясының (Дүниежүзілік банктің бөлімшесі), 50%-ы қазақстандық «Харрикейн Құмкөл Мұнай» заңды тұлғасына (бұрынғы «Оңтүстікмұнайгаз АҚ») тиесілі. Бүгін таңда жұмсалған шығын 150 млн. долларға жуық. Мұнай кеніштерін дамыту үшін тағы да 100 млн. долларға жуық қаржы жұмсалмақ. Бірлескен кәсіпорын Ақшабұлақ, Нұралы, Ақсай (Оңтүстік Торғай ойпаңы) кеніштерін барлау, олардан көмірсутекті өнім өндіру, тасымалдау және одан әрі Германияға экспортқа шығару жұмыстарын орындайды. Бірлескен кәсіпорындарды Құрылтайшылар жиналысы, Қадағалау кеңесі басқарады, Бақылау кеңесінің атқарушы комитеті үш жерде жұмыс істейді: Басқармасы Қызылорда қаласында, Ақшабұлақ кәсіпшілігі, Өкілдік Алматы қаласында (маркетинг, компанияның орталық идаралардағы өкілдігі). Қазіргі кезде 8 игеру оқпаны іске қосылды. Мұнай дайындайтын ұшқыштық және орталық станциялары, Ақшабұлақ кенішінен ұзындығы 60 км екі желілі мұнай құбыры, Құмкөл – Қарақойын – ШМОС (Шымкент мұнай-органикалық синтез) құбыр желісі, қызметкерлерге арналған вахталық қыстақ салынып, пайдалануға берілді. Құрылысқа халықаралық компаниялармен қатар, қазақстандық фирмалар да қатысты. Ақшабұлақ кенішінде мұнай коммерциялық жолмен 1998 жылы қазанда өндіріліп, Қарақойын-Құмкөл магистраліне беріле бастады. Бірлескен кәсіпорын мұнайды фонтандық әдіспен, қабаттық қысым есебінен өндіреді. Қазіргі кезде оның өндірістік қуаты жылына жарты миллион т-ға жуық, кенішті игеру жобасы бойынша жылына 1 – 1,3 млн. т. мұнай өндіру көзделіп отыр. 2000 жылдан тәжірибелік-өнеркәсіптік игерудің екінші кезеңі басталды. Бүкіл өндірілген мұнайдың шамамен 70%-ы экспортқа шығарылады, 30%-ы ішкі нарықта қалады. Алынған пайданың жартысына жуығы салықтар мен роялти төлемдері түрінде Қазақстан жағына түседі. Бүгін таңда «Қазгермұнай» Бірлескен кәсіпорнының бүкіл мұнай өндіруші нарықтағы үлесі 1,51%. Дереккөздер
Қазгидрожобалау

Қазгидрожобалау, Қазақ жобалау-іздестіру және ғылыми-зерттеу институты – ғылыми-тәжірибелік мекеме. Іргесі 1961 жылы Бүкілодақтық жобалау-іздестіру ғылыми-зерттеу институтының (Гидропроект) Қазақ бөлімшесі ретінде қаланған. 1991 жылы «Алматыгидрожобалау» институты болып қайта құрылды. 2000 жылдан «Қазгидрожобалау» ЖАҚ. «Қазгидрожобалау» геология, топографиялық, гидрология, экология, т.б. инженерлік іздестіру жұмыстарын, техникалық-экономикалық негіздеме жасау, су-электр станцияларын, су шаруашылығы және селден қорғау құрылыстарын жобалаумен айналысады. Институт құрамында: кешенді іздестіру экспедиция, гидрология және су энергетикалық-экономика есеп, бөгендер салу және қоршаған ортаны қорғау, электрмеханика, гидротехника құрылыстар және механика құрал-жабдықтар, архитектура-құрылыс, т.б. бөлімдері бар. Дереккөздер
Қаздар қонысы

Қаздар қонысы – республикалық маңызы бар палеонтология табиғат ескерткіші. Павлодар қаласында, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан. Қала тұсындағы жағалаудағы биіктігі 15 – 20 метр жырадан (ұзындығы 200 метрге жуық) ертеде тіршілік еткен жануарлардың сүйектері табылған. Бұлар негізінен б.з. 4 – 5 миллион жыл бұрын тіршілік еткен гиппарион фаунасына кіретін жануарлар: хилотерий (жылқы тұқымдасының арғы тектерінің бірі), синотерий (мүйізтұмсықтылар), махайрод (қылыш тісті жолбарыстар), лагомерикс (бұғытәрізділер), самотерий (керіктәрізділер), кемірушілердің көптеген түрлері, т.б. «Қаздар қонысы» – гиппарион фаунасының жануарлары табылған ең бай орындарының бірі. Алғашқы қазба жұмыстары 1930 жылы жүргізілген. Бұл орын 1971 жылдан мемлекет қорғауындағы табиғат ескерткіші болып табылады. Дереккөздер
Қази

Қази, Ғази (туған жылы белгісіз – 1576) – XVI ғасырдағы ноғай мырзасы. Кіші Ноғай Ордасының негізін қалаушысы, Орақтың ұлы, Алшағыр бидің немересі. Ғази бен Ораққа тиесілі болған ру тармағы 1530 жылдары биліктен қуылды. Бастапқыда өз ұлысымен бірге Бұзаулық өзені мен Арал теңізі аралығында (Ресейдің Орынбор облысы мен Қазақстанның Ақтөбе облысының аумағы) өмір сүрді. Қазақ халқының ауыз әдебиетіндегі батырлық жырларда Қази есімі Қарасай есімімен қатар айтылады. Екеуі де қазақ-ноғай дәуіріндегі тарихи тұлғалар, Едіге бидің ұрпақтары. Деректер мен зерттеулер бойынша Қазидың шыққан тегі: Едіге, одан Нұраддин, одан Оқас, одан Мұса, одан Алшағыр, одан Орақ, одан Қази мен Қарасай болып таратылады. Қазидың Едігеге дейінгі ата-бабаларының бәрі де тарихта белгілі із қалдырған тарихи тұлғалар. Қазидың атасы Алшағыр XVI ғасырдың басында Ноғай ұлысын билесе, әкесі Орақ белгілі бектердің бірі болған. XVI ғасырдың 30 жылдары Орақтың иелігіндегі жерге қазіргі Саратов өңіріндегі Еділ алқаптары жатқан. Қази Ноғай Ордасындағы саяси оқиғаларға XVI ғасырдың ортасында белсене араласқан. Сыртқы саясатта Ғази бен Орақ Қырым хандығына сүйенді. Одақ 1570 жылдардың басында жас туыстарының алмасуымен расталды. Екі ғазилердің бөлелері Бақшасарайға келді, ал Қырым ханы Дәулет Герейдің ұлдары Мұрат Герей мен Фатх Герей онымен бірге тұруға жіберілді. Одақтың басты мақсаты ортақ дұшпандарға - ең алдымен Ресей патшалығына және Үлкен Ноғай Ордасына қарсы әскери-саяси одақ болды. Ғази 1569 жылы Герейлердің Астраханға қарсы жорығына, 1571 және 1572 жылдары Мәскеуге қарсы жорықтарына қатысты. Солтүстік Кавказда Ғази бен Орақ Кабардамен саяси одаққа кірді, оны Кабардин кінәзі Пшеапшока Қайтүкиннің қызымен (1562 жылдан кешіктірмей) үйлендірді. Егер Иван IV-нің 1561 жылы Пшеапшоканың басты жауы Темрүк Идаровтың қызымен некеге тұрғанын ескерсек, онда Кабардин кінәздіктердің екі коалицияға бөлінгені айқын болады. Мәскеу мен Темрүктің саяси бірігуіне Пшеапшок, Ғази және Қырым ханының топтасуы қарсы болды. 1549 – 1555 жылы ноғай бегі Жүсіппен одақтас болып, Мәскеу кінәздігіне қарсы саясат жүргізді. 1555 жылы Жүсіптің орнына Ысмайыл би келгеннен соң, Қазидың көзқарасы бимен үйлеспеді. Шамамен осы жылдары Қази Ноғай ордасынан бөлініп, Солтүстік-Шығыс Кавказдағы Қобан өңірінде жеке өз ұлысын құрған. Тарихта Кіші Ноғай Ордасы, кіші ноғайлықтар, Қази ұлысы деген атпен белгілі. 1555 – 1563 жылы Қази Ноғай ордасындағы таластарға белсене араласқан. Жүсіптің ұлдары Қазимен одақ құрған. 1576 жылы наурыз айында Темрүкке қарсы жорықтардың бірінде Ғази бен Орақ екі бауыры және бірнеше ұлыдарымен бірге қаза тапты. Қази – Ноғай ордасындағы Ресеймен жақындасуға қарсы болған топтың өкілі. Өзі қайтыс болғанда артында Хан атты ұлы қалды. Дереккөздер *Батырлар жыры, А., 1989; Қадырғали Жалаири, Жылнамалар жинағы, А., 1993; Тынышпаев М., История казахского народа, А., 1993; Трепавлов В.В., История Ногайской орды, М., 2002.
Қаз-Қатар

“ҚАЗ-ҚАТАР” – қазақтың халық биі. Халық күйі “Аққудың” (музыкасын биге бейімдеп өңдеген Н.Тілендиев) сүйемелімен қыздар тобы орындайды. Музыкалық өлшемі 2/4. Би қаздардың тізіліп көлге қонуын, шомылуын, қайырылып қайта қайтуын бейнелейді. Алғаш 1934 жылы Алматы қаласында өткен ауыл шаруашылық слетінде халық бишісі Ж.Оразалиев биледі. “Қаз-қатар” биі балетмейстер Д.Т. Әбіровтің өңдеуімен 1954 жылы Қазақтың мемлекеттік академиясы опера және балет театрында және “Біздің сүйікті дәрігер” фильмінде орындалды. Қазір “Аққу” деген атпен жиі орындалып жүр. Дереккөздер
Қазмырыш

«Қазмырыш» (Kazzinc) – түсті металлургия кәсіпорны. 1997 жылы қаңтарда құрылған. Құрамына Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты, Лениногор полиметалл комбинаты, Зырян мырыш комбинаты, Ленингор жөндеу-механика зауыты акционерлік қоғамдары, Текелі кен байыту комбинаты мен Бұқтырма су-энергетикалық кешені енеді. Басқарушы компания – “Қазастур Цинг АГ” фирмасы (Швейцария). Кәсіпорын металды мырыш, тазартылған қорғасын, мыс концентратын, металды кадмий, күкірт қышқылын, электр және жылу энергиясын өндіреді. “Қазмырыш” 50 мердігерлік кәсіпорынды байланыстырып, 25 мың жұмысшы маманға жұмыс беріп отыр. 1996 жылмен салыстырғанда 2000 жылы мырыш өндіру 55%, қорғасын – 136%, мыс – 71%, алтын – 125%, күміс – 418%-ға өсті. Мырыштың жылдық өнімі 240 мың тоннадан асып түсті. Республика бюджетіне 75 млн. доллардан астам қаржы аударды. Компания құрылымы * Өскемен ** Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты *** Мырыш зауыты *** Қорғасын зауыты *** Мыс зауыты *** Бағалы металдар өндіру зауыты * Риддер ** Риддер тау-кен байыту кешені ** Риддер металлургия кешені ** «Қазмырышкмаш» өндірістік кешені ** «Қазмырыш-Шахтоқұрылыс» өндірістік кешені * Алтай ** «Алтай» кен байыту кешені * Серебрянск ** Бұқтырма СЭС * Жәйрем ** Жәйрем кен байыту комбинаты * Көкшетау ** «Altyntau Kokshetau» АҚ Марапаттар мен сыйлықтар * Қазақстан Республикасы Президентінің «Парыз» сыйлығы «Қазмырыш» ЖШС бес рет берілді * «Қазмырыш» ЖШС 8 рет «Алтын Гефест» салалық сыйлығымен марапатталды
Қазпошта

«Қазпошта» — пошта байланысы кәсіпорны. Бұрынғы Байланыс министрлігінің құрамындағы біртұтас «Байланыс» саласынан 1993 жылы қазанда бөлініп шығып, дербес шаруашылық субъектісі болды. * 1995 жылы қарашадан республикалық мемлекеттік кәсіпорын. ҚР Үкіметінің «Пошта байланысы мемлекеттік кәсіпорны мен оған қарасты мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құру туралы» 1999 жылы 20 желтоқсанда «Қазпошта» ААҚ болып қайта құрылды. Құрылтайшысы – ҚР Үкіметі. Мемлекеттің үлесі 100%. Ұйымдық құрылымы негізгі 4 деңгейден тұрады. Бірінші деңгей – облысы бөлімшелерге тікелей басшылық жасайтын, пошта жұмысын республикалық деңгейде ұйымдастырып, үйлестіретін орталық аппарат. Екінші деңгей 14 облысы бөлімшені 2 поштамптты (Алматы мен Астана) біріктіреді. Үшінші деңгей облысы бөлімшелерге бағынып, аудандар мен қалалар аумақтарында пошта жөнелтілімдерінің барлық түрлерінің қабылдануын, өңделуін, тасымалдануын және табыс етілуін қамтамасыз ететін пошта байланысының 20 қалалық және 154 ауданы тораптарынан тұрады. Төртінші деңгей 614 қалалық бөлімшені, 2774 ауылдық бөлімшені және 2 пошта тасу бөлімшесін қамтиды. Кәсіпорынның өз тасымал құралдары: 49 т. жылы пошта вагоны, 900-ден астам автокөлігі бар. Жылына орта есеппен 14 млн. хат тасиды. «Қазпошта» ҚР Ұлттық банкінің лицензиясына сәйкес теңгемен және шет ел валютасымен операциялар жүргізеді; пошта жөнелтілімдерін, жедел поштаны қабылдау, тасымалдау және жеткізу жөнінде кәсіпкерлік қызмет көрсетеді; Бағалы қағаздар рыногінде делдалдық қызметпен айналысады. ТМД елдерімен (Өзбекстаннан басқа) және алыс 14 шет мемлекетпен халықаралық пошта аударымы алмасылады. Басшылары # Оразалы Ержанов (1999—2000) # Аркен Арыстанов (2000—2006) # Дәурен Молдағалиев (2006—2010) # Салауат Шериязданов (м.а., 2010—2011) # Аркен Арыстанов (2011—2013) # Асхат Бейсенбаев (2013—2014) # Бағдат Мусин (2014—2017) # Сәкен Сәрсенов (2017—2020) # Қанат Алпысбаев (2020—2021) # Серік Саудабаев (2021—2022) # Әсел Жанасова (2022—2025) # Бекежан Жакеев (2025—) Дереккөздер
Қазросгаз

“ҚАЗРОСГАЗ” – бірлескен газ құбыр жүйесі кәсіпорны. 2001 жылы қарашада Қазақстан мен Ресейдің газ саласында он жылға арналған ынтымақтастық жөніндегі келісімшарты шеңберінде 2002 жылы маусымда құрылды. Құрылтайшылары: “ҚазМұнайГаз” (50%), “Газпром” (30%) және “Роснефть” (20%). Кәсіпорын Қазақстанның табиғи газын сатып алумен және оның маркетингін жүзеге асырумен, тасымалдаумен, оны Ресейдің газ өңдеу зауыттарында өңдеумен айналысады. Келісімшарт бойынша жылына Қарашығанақтың 5 млрд. м3 газын Орынбор газ өңдеу зауытында өңдеп, оның 2 млрд. м3 газын Қазақстанға қайтару (Қостанай және Ақтөбе облысы үшін 700 млрд. м3, Батыс Қазақстанға 500 млрд. м3) көзделген. Басқарма төрағасы (бас директор) — Абдрасулов Нұрлан Қадырұлы. Дереккөздер
Қазтеңізкөлікфлоты

Қазтеңізкөлікфлоты – ұлттық теңіз сауда компаниясы. Тарихы 1998 жылы 4 желтоқсанда ЖАҚ ретінде құрылған. Компания Каспий теңізінде мұнайды Британияның “Barren Energy (Servіces) Lіmіted” (BESL) компаниясынан тайм-чартер (кемелерді туын ауыстырмай, экипажымен жалдау) шартымен жалға алынған, жалпы салмағы 30 мың тоннаны құрайтын 6 танкермен тасымалдайды. Негізгі қызметі *Компанияның негізгі қызметі: Ақтау портынан Махачкала (РФ), Батуми (Грузия), Нека (Иран) бағыттары бойынша халықаралық мұнай тасымалдау қызметін көрсету; *Ақтау портының ұзақ мерзімге жалға алынған ғ4 және ғ9 мұнай құю айлақтары арқылы мұнайды ауыстырып тиеу. Флот Құрғақ жүк таситын кемелер *Атамекен *Бекет ата *Жібек Жолы *Түркістан Танкерлік кемелер *Ақтау *Ақтөбе *Алатау *Алматы *Алтай *Астана *Атырау *Орал Мамандырылған кемелер *Барыс *Бүркіт *Сұңқар Сүйреткіштер *Ембі *Ертіс *Есіл *Орал *Талас *Тобыл *Ырғыз Баржалар *ҚМГ-101 *ҚМГ-102 *ҚМГ-103 *ҚМГ-104 *ҚМГ-105 *ҚМГ-106 *ҚМГ-107 *ҚМГ-108 Дереккөздер
Қазфосфат

Қазфосфат– химия өнеркәсібіндегі өндірістік құрылым, жауапкершілігі шектеулі серіктестік. 1999 ж. құрылған. Жамбыл және Түркістан облыстарындағы бірқатар химиялық кәсіпорындарды біріктіреді. Негізгі өндірістік нысандары: «Қаратау» кен өңдеу кешені, Жаңа Жамбыл фосфор зауыты, Минералдық тыңайтқыштар зауыты, Темір жол көлігі кешені, Шымкент қ-ндағы синтетикалық жуу заттарын шығаратын зауыт, т.б. Қызметінің негізгі түрлері: минералдық шикізат (фосфорит кентасын) өндіру, байыту және өңдеу, олардың негізінде өнеркәсіптік өнім мен халық тұтынатын тауарлар шығару; геол. барлау жұмыстарын жүргізу; минералдық тыңайтқыштар, сары фосфор және оның қосылыстарын шығару. Бұл негізгі бағыттарынан басқа «Қазфосфат» ЖШС-і фосфор саласындағы кәсіпорындардың құрылымын дамытуға, өндірістік процестерін жетілдіруге, қуаттылығын арттыруға бағытталған үлкен істер атқаруда. Бұл іс-шаралар Қаратау фосфорит алабының табиғи қорларын тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытта «Қазфосфат» ЖШС-і фосфор саласының тек шикізат өндіруге бағытталған біржақтылығын өзгерту, сыртқы және ішкі рыноктарға сапалы, бәсекеге түсе алатын өнім шығару бойынша іргелі жұмыстар жүргізуде. Дереккөздер
Кәкімжан Қазыбаев

Кәкімжан Қазыбаев - (, Талдықорған облысы Сарқан ауданы Бақалы ауылы – 21 қазан 1989 жыл, Алматы) – жазушы, мемлекет қайраткері. Биография ҚазМУ-ді (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) бітірген (1952). * 1952 – 1958 жылы “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, * 1958 – 1968 жылы Алматы облысы “Жетісу” газетінде редактордың орынбасары. * 1968 – 1972, 1972 – 1974 жылы Қаз КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде төраға орынбасары, * 1977 – 1982 жылы ҚазТАГ директоры, * 1982 – 1985 жылы Қазақстан компартиясы ОК-тінде нұсқаушы, хатшы, * 1985 жылдан “Қазақстан коммунисі” (қазіргі “Ақиқат”) журналының бас редакторы болды. Қазыбаев шығармаларының негізгі тақырыбы – ауыл тұрмысы, халықтар достығы мен соғыс жылдарындағы ел басына түскен қиындықтар. Шығармалары “Кернеген кек” (1966) повесі, “Ызғар” (1972, орыс тілінде – 1976), “Аманат” (1979, орыс тілінде – 1982) романдары, Таңдамалы шығармалары (2003) жарық көрген. С.М. Штеменконың “Бас штаб соғыс жылдарында” атты мемуарлық кітабын, Б.Момышұлының “Офицер күнделігін” қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Қазынашылық Билет

ҚАЗЫНАШЫЛЫҚ БИЛЕТ – ұсақталмайтын және асыл металдарға айырбасталмайтын қағаз ақша түрі. Оны үкімет органдары (қазынашылық) мемлекеттік бюджет тапшылығын жою үшін шығарып тұрған. Қазынашылық билет қазіргі кезде сирек кездеседі. Мемлекеттің айналымдағы қысқа мерзімді міндеттемелерін де қазынашылық билетке жатқызу үрдіске айналған.
Қазэнергокабель

“ҚАЗЭНЕРГОКАБЕЛЬ” – энергетика кәсіпорны. 1999 жылы құрылған. Кәсіпорын ішкі және сыртқы рынок үшін кабель-өткізгіш сым өнімін өндіріп, сатуды мақсат етеді. Дайын өнімді тікелей тапсырыскерлер (“Қазаққмыс”, “Қазақстан темір жолы”, “КЕГОК”, “Қазақойл”, “Қазтрансойл”, “Қазмырыш”, “Қазатомөнеркәсіп”, Қорғаныс мин., т.б.) Қазақстанда және таяу шет елде сатады; қ. Дереккөздер
Қайбалы

Қайбалы, қойбалы – түркі тайпасы. 18 ғасырдада Енисей өлкесінің жоғарғыойпаты мен Қайбалы даласын жайлап, өздерін қайба немесе қойба деп атаған. 1858 жылы Қайбалы 7 руға бөлінді. Салт-санасы, әдет-ғұрпы, тұрмысы көршілес Минусинск татарларына ұқсас болған. Дереккөздер
Қайла

ҚАЙЛА – жер қазатын құрал. Темірден жасалады. Қайла басының бір жағы үшкір, екінші жағы жалпақтау келеді. Ортасында сапқа арналған тесігі бар. Сабының ұзындығы 1 м-дей болады. Қазақстанның кейбір жерлерінде оны құстұмсық деп те атайды. Шаруашылық жұмыстарында Қайла топырағы тастақ жерлерді қазуға, тоң оюға, қатып-семіп қалған топырақты босатуға пайдаланылады. Дереккөздер
Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев

Арыстан Сайлаубайұлы Қайнарбаев (1 шілде, 1939 жылы туған, Алматы қаласы) – сәулетші, ҚазКСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1978). Өмірбаяны * 1967 жылы Мәскеудің Жоғары Көркем өнеркәсіп училищесін (Л.М. Поляков пен А.И. Зайцевтен) бітірген. * Сол жылдан Алматы мемлекеттік қала жобалау институтының бас архитекторы болды. Жобалары * ҚР Мемлекеттік циркі (1972; В.З. Кацев, С.В. Коханович, т.б. бірлесіп) * Қазақ академиялық драма театры (1980; О.Ж. Баймырзаев, М.Ф. Жақсылықовпен бірлесіп) * М.Әуезов ескерткіші (1980; мүсінші Е.А. Сергебаев) жобасын жасады. Қайнарбаев салуға қатысқан ғимараттар көлемінің ықшамдылығымен, осы заманғы үлгілерді орынды пайдалануымен ерекшеленеді. Марапаттары * КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1975) * ҚазКСР-і мемлекеттік сыйлығы (1982) лауреаты. Дереккөздер
Қайнар (университет)

Қайнар Университеті – жоғары оқу орны. 1991 жылы ашылған. Күндізгі, кешкі және сырттай оқу түрлері бойынша қазақ тілі мен әдебиеті, халықаралық қатынастар, халықаралық экономика, заң, шет тілдері, информатика, педагогика және психология факульттері, бакалавриат, магистратура, аспирантура және колледжі бар. Астана, Ақтөбе, Ақтау, Павлодар, Семей, Тараз және Шымкент қалаларында бөлімшелері жұмыс істейді. Университетте ҚР Ұлттық ғылым академиясының 16 академигі, 18 ғылым докторы, 30 ғылым кандидаты дәріс береді. Шет елдердің 27 жоғары оқу орнымен ынтымақтастық орнатқан. Дереккөздер
Қайрақ

Қайрақ — металдан жасалған заттардың (пышақ, қайшы, т.б.) жүздерін қайрауға арналған құрал. Қол қайрақ және электрлік қайрақ болып бөлінеді. Қол қайрақтың металдық және абразивті, тасымалданатын және үстелге орнатылатын түрлері болады. Күнделікті тұрмыста пышақ қайрауға қолайлысы – абразивті қайрақ Электрлік қайрақ қорап ішінде орналасқан қозғалтқышқа бекітілген дөңгелек қайрақтан, яғни шарықтан тұрады. Мұндай шарық металмен жұмыс істейтін өндіріс орындарында қолданылады. Дереккөздер
Қайрақты кен орыны

Қайрақты – көне кен орны. Балқаш көлінің солтүстік жағындағы Тесіктас тауында орналасқан. Қайрақты осы өңірдегі ежелгі металлургия орталықтарының бірі болған. Мұнда ұңғып алу, қайталама қазу, отпен уату, т.б. әдістер арқылы қола дәуірінде кен өндірілген. Оны осы арадан табылған диаметрі 0,2 мм мыс түйіршіктері және тас қайрақ, қайла, балға, т.б. қазба жұмыстары мен кен өндіру ісіне қажетті бұйымдар дәлелдейді. Тесіктас тауында Қайрақты сияқты 21 кен орны анықталған. Бұл өңірді қола дәуірінде мекендеген тайпалардың еңбек құралдарын, қарулар, сәндік заттар, тұрмыстық бұйымдар жасауда жоғары шеберлікке жеткендігін археологиялық материалдар да растайды. Дереккөздер
Қайрақты кен-металлургия комбинаты

ҚАЙРАҚТЫ КЕН-МЕТАЛЛУРГИЯ КОМБИНАТЫ – түсті металлургия кәсіпорны. Жоғары Қайрақты және Солтүстік Қатпар кеніштерін игеру мақсатында 1986 жылы құрылған. 1992 жылдан қазіргі атымен аталады. Солтүстік Қатпар кенішінен алынған кентасты тәжірибелік-өнеркісіптік өңдеу жолымен үш тотықты вольфрам металын өндіреді. Кеніштегі кентас қоры С1 санаты бойынша 34,7 млн. т, кентастың құрамында үш тотықты вольфрам – 0,234%, молибден – 0,042%, висмут – 0,15%, мыс – 0,16%. Дереккөздер
Қайрат

Елді мекендер: * Қайрат – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Ақши ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қайрат – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Аса ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Қайрат – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл. * Қайрат – Алматы облысы Талғар ауданындағы таратылған ауыл. * Қайрат – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Қайрат – футбол клубы. * Қайрат – футзал клубы.
Қайсарлық

Қайсарлық пен өр рухтың символы– адамның асыл қасиеттерінің бірі, жылаңқы сипаты. Алған бетінен қайтатын, өмір жолында кездескен қиыншылықтарға мойымайтын өршіл мінезді танытады. Қайсарлық көбіне кісінің жүріс тұрысына, киім-кешегіне, қаржы байлығына төзімділігіне, шыдамдылығына байланысты. Мысалы, 1981 жылы. желтоқсанда отаршылдардың озбырлығына қарсы жастардың Алматыдағы жаппай бас көтеруіне қатысқаны үшін жазықсыз сотталып, ату жазасына кесілгенде қасқайып тұрған 20 жасар Қ.Рысқұлбековтың “Қазақ деген затым бар, Қайрат деген атым бар, еркек тоқты құрбандық, атам десең атыңдар” деген қайсарлығын, көпшілікке танымал “Шабандоз қыз” фильмінде Айдар рөлін сомдаған К.Қожабековтың екі аяғы қозғалмай қалса да қоларбада отырып-ақ жиырма шақты жыл бойы фильмдерге түсіп, басты рөлдерде ойнаған қайсарлығын, т.б. осындай қайсар жандардың ерлігін айтуға болады. Дереккөздер
Қайшы

көктемгі қайшылары (б.з.б. 206 — 220 жж.)]] Қайшы — 1) тұрмыста, әр түрлі заттарды (мата, шүберек, шаш, т. б.) кесуге, қырқуға арналған құрал. Қайшының қос пышағы айқастырылып, ортасынан бекітіледі. Қайшы пышақтарының ұшы үшкір, екінші жағы ұстауға ыңғайлы болу үшін саусақтар сұғылатындай дөңгелек пішінді болып жасалады. 2) Техникада, пышақтарының жүздері кесу жазықтығында қарама-қарсы қозғалу арқылы металл бұйымдар мен дайындамаларды кесуге, қырқуға арналған қарапайым құрал не машина. Қайшы аспаптық болаттан жасалады. Металл кескіш қайшылардың бір пышағы қозғалмайтын, екіншісі қозғалмалы болып бекітіледі. Металл табақтарды кесу үшін түзу сызықты және дөңгелек жүзді (дискілі) қайшылар пайдаланылады. Қайшының гильотиндік, сортты, оймалық, вибрациялық түрлері бар. Қайшылардың қозғалмалы пышақтары тісті немесе рычагты берілістер және кривошипті жетектер арқылы қозғалады. Металл кескіш қайшы негізінен прокат өндірісінде қолданылады. Галерея Дереккөздер
Қайшылықсыздық

Қайшылықсыздық — дайын, құрылып біткен логикалық немесе математикалық теорияға қойылатын талаптардың бірі. Аксиомалар жүйесінен аксиома мен оның теріске шығарылған түрі бір мезгілде шығарылмайтын болса, онда бұл жүйе қайшылықсыз делінеді. Егер теорияда (оның аксиомалар жүйесі мен солардан белгілі бір ережелер бойынша түзілген тұжырымдарында) қайшылық орын алса, онда бұл теория дұрыс құрылмаған, одан ақиқат та, жалған да тұжырымдар жасалып “дәлелденуі” мүмкін. Сондықтан қандай да мазмұнға толы логикалық немесе математикалық теория қайшылықсыз болуы тиіс, яғни логиканың қайшылық заңының (ойлау барысында қайшылықтың болмауы туралы заңының) орындалуын қадағалау қажет. Алайда, ғылыми теорияда (мысалы, физикалық теорияларда) қайшылықтардың орын алуы мүмкін; егер нысанның өзі қайшылықты болса, оны бейнелейтін ұғымдар қайшылықты дөп басып, бара-бар түрде көрінген жағдайда ғана шындыққа сай келеді. Бірақ мұнда да логикалық қайшылықсыздық талабы бұзылмауы шарт. Дереккөздер
Қайық

Қайық – ескекпен, желкенмен немесе қозғалтқыш күшімен қозғалысқа келтірілетін суда жүзуге арналған шағын қатынас құралы. Қайық адамзат баласына ерте заманнан белгілі. Голландиядағы Пессе (Дренте аймағы) деген елді мекеннен археологиялық жұмыстар барысында ұзындығы 3 м орта тас (мезолит) дәуіріне жататын моноксил қайық табылған. Неолит және қола дәуірлерінде үлкен теңіздер мен мұхит жағалауларын мекендеген халықтар күнделікті тұрмыста су жануарларының терілерімен қапталған ағаш немесе сүйек қаңқалы қайықтарды пайдаланған. Қазіргі кезде қайық көбіне спорттық және кәсіптік мақсаттарға пайдаланылады. Әскери кемелердің кейбір түрлерінің атауында қайық сөзі кездеседі. Мысалы, сүңгуір қайық, канонерлік қайық, ұшатын қайық – гидроұшақ. Дереккөздер
Қайым айтыс

Қайым айтыс - қайым өлең, қайымдасу – айтыстың бір шумақ өлеңмен қайырып отыратын шағын түрі. “Қайыра айту”, “қайта жауаптасу” деген ұғымнан шыққан. Қайым айтыс көбіне қыз бен жігіттің қарама-қарсы мәндегі сұрақ-жауаптарына құрылады. Бұл шумақтардың алғашқы екі жолын қыз да,жігіт те қайталап айтуы мүмкін. Осы жайт алғашқы қайым айтыс үлгілерінің тым қарапайым, жанынан қосып айтуға жеңіл болып келетінін көрсетеді. Қайым айтыста әзіл-оспақ, шымшыма, астарлы сөздер қатар жүреді. Қайымдасулардың басым көпшілігінде бір-бірін әжуалап, іліп-қағыту да, сыпайы мақтаулар да орын алады. Айтыстың ақыры қыздың жұмбақ айтуымен, жігіттің оған жауап беруімен аяқталады. Жігіт қыз жұмбақтарын толық шешсе, қыз оған орамал, сақина, жүзік, кейде күміс түймесін беріп, кәде жолын жасаған. Сөз төркіні Қайым, қайым өлең. Түсіндірме сөздік анықтамасында — бірден ойдан шығарып айтылатын... өлең, қара өлеңнің бір түрі делінсе, Қазақ Совет энциклопедиясында — қайым айтыс - «әріптестер бір ауыз өлеңмен қайырып отыратын айтыстың шағын, жеңіл түрі» екендігін түсіндіреді (ҚСЭ, VI, 410). «Айман қыз қайым өлең жақсы айтады...» (Айтыс). Өздеріңіз көріп отырғандай, «қайым» сөзі тілімізде тек «өлең» не «айтыс» сөздерімен ғана тіркеске түсе алады екен. Демек, тілімізде жеке әрі жиі қолданылмайтын сөздер қатарына жатады. Бізге қажеті — «қайым» сөзінің шыққан төркіні және алғашқы мағынасының қандай болғандығын анықтау. Өзге тілдерде — араб, парсы, моңғол не тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің ішінде дәл бүл түлғалас, мағыналас сөз кездеспеді. Тек түркі тілдері ішінен тувалардан тілге тиек, топшылауымызға тірек боларлықтай сөзге тап болдық. Онда «хайым» тұлғалы сөз, қазақша айтқанда «теңбе-тең», «жеңіліссіз», «ұтыссыз» (вничью) деген мағыналарға нұсқайды да, мысалда «хайым ойнаар» тіркесін келтіреді - Мұның қазақшасы «тең ойнау» (сыграть вничью) (Рус.-тув. сл., 1980, 75). Осы дерекке сүйене отырып, біздегі «қайым» сөзінің бастағы мағынасы «теңбе-тең», «жеңіліссіз» деген болса керек деп ойлаймыз. Әдетте, екі адам өлеңмен айтысқанда біреуі басым түсіп, жеңіп шығуы керек. Ал мына өлең айтысында әрқайсысы алдарына ондай талап, міңдет, қоймайтындығын байқаймыз. Тек өлең шығарып, оны жұртқа әсерлі түрде жеткізе білуге машықтану, дағдылану. Қайым өлеңнің көбіне жастар арасында өтуінің өзі осы ойға жетелейді. Үйрену, жаттығу үстіндегі айтыста жеңу, жеңілу шарты болмаған сияқты. Дереккөздер
Қайыпназар Аймағамбетұлы

Қайыпназар Аймағамбетұлы (1891, қазіргі Шиелі ауданы – 1926, сонда) – ақын. 13 жасынан Самарқанда дін ғұламаларынан дәріс алған. 17 – 18 жасында өлең шығара бастаған. Ақын өлеңдері кезінде жазылып алынбағандықтан, көбі бүгінге жетпеген. «Бозбала», «Билер», «Замана» (1916) атты ұзақ тол ғауларымен, «Ақындық туралы», «Кедейлік» сияқты жырларымен қатар Қайыпназар ақынның «Қасқа атпен айтысы» (1918), «Аман мен Күләштің айтысы» атты өлеңдері сақталған. Қайыпназар өлеңдері «Сыр елінің өнер өркендері» атты жинаққа енген, өлеңдері ҚР ҰҒА Әдебиет және өнер ин-тының Қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Арықтай Қайыпұлы Қайыпов

Қайыпов Арықтай Қайыпұлы - (10.10.1914, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қарақұдық ауылы – 25.12.1993, Алматы қаласы) – геология-минералдық ғылымдарының докторы (1964), профессор (1968), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1972). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971), Қ.И.Сәтбаевтың шәкірті. Қазақстанның және Орта Азияның металлогениялық картасын құрастырушылардың бірі. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1939, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және аспирантурасын (1943) бітірген. 1939 жылы КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесіне қарасты Шұбартау геология партиясын басқарды. 1943–93 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, сектор жетекшісі, институт директорының орынбасары (1964–66), бөлім меңгерушісі болды. Арықтай Қайыпұлының негізгі ғылыми жұмыстары металлогения саласына арналған. Орталық Қазақстанда Ақмая сирек металл кен орнын ашқан. Арықтай Қайыпұлының Ащысай және Зырянов кендерінде жүргізген зерттеулері жаңа кентас қабаттарын табуға, кендердің жалпы қорын анықтауға мүмкіндік беріп, Алтай қаласында қорғасын комбинатының салынуына негіз болды. Комбинаттың жаңа шикізат қорын тауып, үздіксіз жұмыс істеуіне үлкен үлес қосты. Оның Жетісу Алатауында, Шығыстағы Миөзек – Құсмұрын металлогениялық белдемінде, Солтүстік Қазақстан мен Сарыарқа аудандарында жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде алтынның, мыстың, полиметалдың өндірістік кендерінің төм. палеозойдағы жанартаулық жыныстармен байланыстылығы Қазақстан аумағында алғаш рет анықталды. Бұрынғы еңбектері бойынша докторлық диссертация қорғады. Арықтай Қайыпұлының басшылығымен 11 томдық «Металлогения Казахстана» монографиясы жарық көрді (1977–83). КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1985). Халықтар достығы орденімен, медальдармен марапатталған. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан. Дереккөздер
Қайыпов Дүйсен

Қайыпов Дүйсен - (1.12.1927, Өзбекстан, Ташкент облысы қазіргі Зеңгіата ауданы – 10.6.1990, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1969), профессор (1970). Қазақ КСР-і ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1970). Мәскеу мемлекеттік университетін (1950), Қазақ КСР-і ҒА Физика-техника институтының аспирантурасын (1956) бітірген. Қазақ КСР-і ҒА Физика-техника институтында кіші ғылыми қызметкер (1950–57), Ядролық физика институтында лаборатория меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1957–69), бөлім меңгерушісі (1969–90) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері гамма сәулелердің резонанстық шашырауын және Мессбауэр эффектісін зерттеу мәселесіне арналған.Ол гамма сәулелердің резонанстық шашырауын және мессбауэр эффектісін зерттеді,бұл әдістерді жасап, оны заттардың молекуласы және физикалық-химиялық қасиеттерін талдау үшін пайдаланады. Атом ядросы құрылымын зерттеу жұмыстарын басқарды. Шығ:Таблица атомных волновых функций, А-А, 1974; Ядерный гамма-резонанс и сопутствующие процессы, А-А., 1976; Ультрахолодные нейтроны, А-А., 1985. Пайдаланған әдебиетттер Қазақстан Ұлттық инциклопедия 5-том
Мәлік Арықтайұлы Қайыпов

Қайыпов Мәлік Арықтайұлы(1956 ж.т.) – тех. ғыл. докт. (1992), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Тау-кен қазбаларының элементтерін босатылған толқыннан қорғаудың қажеттілігін негіздеді және осы толқындарды тау жыныстарын бұзу технол. операцияларына қолданудың мүмкіндігін көрсетті. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан.
Қайырымдылық

Қайырымдылық — көмекті қажет етушілерге (адам және барлық жандыларға) білдірілетін сүйіспеншілік пен нақты көмек. Қайырымдылық ізгіліктің анық көрінісі болып табылады. Қайырымдылық — адамның асыл қасиеттерінің бірі. Кісінің айналасындағы адамдарға деген ықыласы мен көмегін адамгершілік қарым-қатынастарын білдіреді. Қайырымдылық ұғымының екі қыры бар. *Бірі — рухани-экономикалық жағы (басқаның басына түскен ауыртпалықты қабылдау), *Екіншісі — іс-тәжірибелік жағы (іс жүзінде нақты көмек беруге ұмтылу). Сондай-ақ, қайырымдылық этикалық және интеллектуалдық болып та бөлінеді. Этикалық қайырымдылыққа ұстамдылық, батылдық, жомарттық, әділдік жатады. Ал интеллектуалдық Қайырымдылыққа даналық, парасат, ақыл-ой тапқырлығы мен өткірлігі сезімталдық жатады. Адам өз ұрпағына қайырымдылықты жастайынан үйретіп, адамгершілік қасиеттерге баулуға ұмтылады. Біреуге жақсылық, жан-жануарларға, табиғатқа қамқорлық жасау — қайырымдылықтың көрінісі. Рақымды, мейірімді, жан жылуы мол адамды қайырымды адам дейді. Ал ешкімге жаны ашымайтын, жүрегінің жылуы жоқ, қатыгез адамды қайырымсыз деп атайды. Қайырымдылықты мүсіркеушілік және жарылқаушылық деп те түсінуге болады. Ол кейде кедейкепшік, жарлы-жақыбай жандарға көмектесумен, қайырсадақа берумен де көрініс табады. Қазір біздің елімізде түрлі қайырымдылық қорлары ұйымдастырылған, қайырымдылық іс-шаралары өткізіліп тұрады. Қаржы және экономикада Қайырымдылық - ауқатсыз азаматтарға немесе заңи тұлғаларға мүлік, соның ішінде ақшалай қаражат нысанында, сондай-ақ бейкоммерциялық ұйымдарға олардың жарғылық қызметін қолдау мақсатымен тегін әлеуметтік қолдау (көмек) көрсету. Дереккөздер
Қақпа

Қақпа - өнеркәсіптік үйлердің, ғимараттардың, үй-жайдың, автотехника мен темір жол вагондарының кіріп-шығуына арналған үлкен есік. Т.ж. құрамы өтетін Қақпаның аумағы көбінесе 4,7×5,6 м, ал жеңіл автокөліктер өтетін Қақпаның аумағы 2,5×2,5 м. Ағаштан, темірден жасалады Қақпа, дарбаза - ғимараттардың қоршаулы ауласына ену үшін арнайы жаппалы екі қақпа(есік) қойылған кең кірме жер. Тарихи деректерге қарағанда Түркістан маңындағы бұрынғы Қарнақ қаласын «Қырық қақпалы Қарашық» деп атаған. 19 ғ-да Сайрам кентін көрген орыс саяхатшылары төрт қақпасы бар екенін жазады: Базар қақпасы, Шымкент қақпасы, Қарамұрт қақпасы, Бел-қақпа. Тұрғын үйлерді әдемілен, дуалмен қоршай, биік қақпа салудың үлгілері республиканың жер-жерлерінде сақталған. Дуал кірпіштен қаланып, қақпа босағалары жуан ағаш діңгекпен бекітілген. Айқара ашылатын есіктің екі қанаты ою-өрнекпен әшекейленген. Әсіресе есікке орнатылған мыс тұтқа оймышты өрнегімен көз тартады. Қақпаның төбесі қамыс шатырмен жабылған. Қарнақ үйлеріндегі қақнаның тағы бір көңіл аударарлық ерекшелігі — екі жақ жанында кірпіштен қаланған ұзыннан-ұзақ сәкі орнатылған. Қақпаның астындағы сәкілерде арбаның доңғалағы, құрал-сайман т. б. сақталған. Әйгілі ұста Баязит Сәтбаев салған Зайсан қаласындағы үйлердің (мысалы, емхана, Интернационал көшесі, Әуезов мектебінің ескі үйі, Совет көшесі) қақпасы биік те, кең, доғаша иілген тұрпатымен ерекшеленеді. Қақпа қызыл кірпіштен қаланған, көлік кіретін үлкен есігі мен адам кіретін кіші есігі екеуі екі бөлек жасалған. Ағаш есіктер мықты темір құрсаулармен бекітілген, Қазіргі кезде ауыл-селоларды үйді қоршап, қақпа салу толығымен дәстүрге енген. Оңтүстік аудандарда үйді балшық дуалмен қоршал, биік қақпалар салса, солтүстік-батыс аймақтарда аласа жадағай қақпалар жасайды. Көбінесе ағаш қақпалар қолданылады, соңғы кезде темірден дәнекерленген тұтас діңгекті қақпалар жасау көп пайдаланыла бастады. Сонымен бірге бау-бақшалардың, қора-жайлардың есігіне де қақпа жасалынады. Ал өнеркәсіптік үйлерде автомашиналар мен жұмысшылардың топталып кіріп- шығуына арналып та қақпа жасалады. Қақпашық мөлшері транспорт түріне және жүктің көлеміне қарай әр түрлі болады. Жасалуына қарай қақпа топсалы, ысырмалы, көтерілмелі т. б. болып бөлінеді. Әр түрлі қоймалардың, гараждардың, фабрика-завод тардың қақпасын қажетіне қарай бір қабат, не екі, үш қабат етіп жасайды. Дереккөздер
Қақпан Жиренбайұлы

Қақпан Жиренбайұлы (1864 қазіргі Қарағанды облысына қарасты Шет ауданындағы Бұғылы тауының баурайында – 1933 Қызылжар (Петропавл)) – халық ақыны. Толғауларында ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздіктің сырын ашады. Қобыланды батыр, Ер Қосай, Қыз Жібек, Қозы Көрпеш – Баян сұлу жырларын жинап таратқан. Өз жанынан Тәмәм мен Бакарам дастанын шығарған. Қақпанның азан шақырып қойған аты – Батырбек. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан.. 7 жасынан соқыр болып қалған. Семьясы * Әйелі: Ақбикеш * Балалары Торғайбек, Саулебек, Қасымхан. Дереккөздер
Қақыра

қорынан.]] Қақыра – уақытша тұрғызылған баспана. Тұрғызу барысы Қақыраны төрт қабырғалы етіп салады. Ол үшін алдымен төрт бұрышынан төрт діңгек орнатып, артынан қамыс немесе ағаш бұтақтарын буып алып, екі діңгектің ортасына тігінен тізіп, белдеуін талмен, шілікпен бекітеді. Шөп, жылқының бопайын, саз топырақты иін қандыра араластыра отырып балшық дайындап, қамыстың сыртын түгел сылайды. Бұндай сылақ жауын-шашында езілмейді, әрі кепкен кезде жарылмайды. Қабырғасын тұрғызғаннан кейін төбесін қамыспен жауып, қамыстың үстіне майда шөп тасталады. Оның үстін лаймен сылайды. Пеш орнатылып, төбесіне қалдырылған ойықтан түтін тартатын мұржа шығарылады. Еденді шымнан тазартып, оны да саз балшықпен сылап шығады. Сылақ кепкеннен кейін қабырғалары әктеледі. Тұрақты мекен-жай қалыптасқанға дейін қақыра барлық өңірлерде кеңінен тараған. Дереккөздер Әдебиет * Жәнібеков Ө. Жолайрықта. Алматы: Рауан, 1995; ҚӘТС. 9-том. Алматы: Арыс, 2008; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Қаламқарова Люция Ысқаққызы

Қаламқарова Люция Ысқаққызы - (21.5.1937, Қырғызстан, қазіргі Бішкек қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), Мәскеудің Жалпы және коммуналдық гигиена ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1966) бітірген. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Аймақтық патология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1966–74), 1974–2003 жылы Қазақ тағамтану академиясында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2003 жылдан БҰҰ жанындағы биология қауіпсіздік жөніндегі халықаралық бағдарлама бойынша сарапшы әрі лаборатория меңгерушісі. Люция Ысқаққызы Қазақстан Республикасындағы санитарлық микробиология мектебінің негізін салушылардың бірі. «Распространение, биологические свойства, этиологическая значимость условно-патогенных микроорганизмов возникновении пищевых токсикоинфекции и разработка мер профилактики» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2002). Пайдаланған әдебиетттер
Қаламтөбе

Қаламтөбе – ежелгі қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы, Қоғам ауылынан 2,5 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Деректер 1969–70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) тауып, зерттеген. Қазіргі орны екі төбеден тұрады. Үлкен төбе тік бұрышты келген. Оның аумағы 40-20 м, биіктігі 4,3 м. Одан 30 м шығысқа қарай дөңгелектеу келген, диаметрі 10 м, биіктігі 2,4 метр төбешік орналасқан. Зерттеу барысында ангобты өрнегі бар құмыралар, т.б. қыш ыдыстар жинастырылған. Зерттеулер нәтижесінде қала тұрғындары мұнда б.з. I-VI ғасырларында өмір сүргені және егіншілікпен айналысқаны анықталды. Дереккөздер
Қалауова Зияш

Қалауова Зияш(1921 – 1952) – ақын. Шығармаларына халық өмірі, елдің соғыс жылдарындағы ерлігі мен соғыстан кейінгі бейбіт еңбегі арқау болған. Кавказ шыңында, Қазақ жастары атты поэмалары қазақ жауынгерлерінің майдандағы батырлығын паш етеді.
Қалауса-Жембулықтар

Қалауса-Жембулықтар, Қалауса-дембулықтар – ноғай тайпасы. 19 ғ-да Ставрополь губ-ның Пятигорск уезінде, Қалаус пен Күгілтай өзендерінің аралығында көшіп жүрген. Қ.-Ж. мисит, қарұм, қаңлы атты үш руға бөлінеді. Жалпы саны 1850 ж. 13,6 мың адам. Ислам дінін ұстанған. Негізіне Сілтемелер
Қалдан Серен

Қалдан Серен (1693 – 1745) – жоңғар хандығының билеушісі (1727 – 45), қолбасшы. Әкесі Сыбан Раптан 1723 ж. қазақ жеріне басып кіргенде, Қалдан Серен 10 мың қолмен Балқаш пен Қаратауды шапқан. Өмірбаяны Сыбан Раптан өлгеннен кейін таққа отырды. Оның тұсында қазақ жеріне жоңғар шапқыншылығы күшейе түсті. Жоңғарлар Жетісудың біраз жерін, Іле Алатауынан Балқашқа дейінгі өңірлерді, Сібір өңірін жаулап алды. Әйгілі Аңырақай, Бұланты шайқастары, Қалмаққырылған оқиғалары осы Қалдан Серен билеген кезеңдерде өтті. Болашақ қазақ ханы, сұлтан Абылай 1741—43 жылы жоңғар тұтқынында отырды (қаласы Абылай). Қалдан Серенмен соғыс барысында қазақ хандығының билеушілері, батырлары бір орталыққа бірігіп, өз еліне қорған бола білді. Осы кезеңде Ресей үкіметі екі жақты саясат жүргізіп, бір жағынан жоңғарлармен тығыз әскери дипломаттық қарым-қатынаста болса, екінші жағынан қазақтарды «өз қамқорлығына алуға» тырысты. 1745 жылы Қалдан Серен қайтыс болғаннан кейін, жоңғар хандығында тақ таласы басталды. Көп ұзамай, 1755-58 жылдары Цин империясы жоңғар мемлекетін жойып жіберді. Дереккөздер
Қалдығайты

Қалдығайты – Жайық алабындағы өзен. Этимологиясы Географиялық орны Батыс Қазақстан облысының Шыңғырлау, Қаратөбе аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 243 км, су жиналатын алабы 5,8 мың км². Бастауы Бастауын Шыңғырлау ауданындағы Алмастау тауының оңтүстік-батысынан алып, Төлен ауылының тұсында тұзды көлдерге құяды. Гидрологиясы Аңғары кең, орта ағысы құмды өңірмен ағады. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Батпақкөл, Қалдығайты ауылдары тұсында жайылма құрап, батпақтанады. Қар көп болған жылдары қатты тасиды. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-дей 40 шақты саласы бар. Ірілері: Песчаная, Баянас, Ащысай, т.б. Жайылмасы – шабындық, жайылым. Өзен суында шортан, қарабалық, алабұға, сазан, т.б. балықтар кездеседі. Дереккөздер
Қалжа

Қалжа — жас босанған әйелге арнап пісірілетін тағам. Жаңа босанған әйелге ақсарбас қой сойып, ақтілеу айтып, қалжа жегізеді. Себебі аяғы ауыр кездегі тер шықпаса, ана мен баланы қырық түрлі қырсық шалады, қалжа жемеген әйелдің баласы ынжық болады деп ырымдайды. Ертеден келе жатқан қазақ салты бойынша жас босанған әйелге қуат беріп, денсаулығын көтеру үшін арнайы қой сойып, жас сорпа ішкізеді. Ана мен баланың қуанышына көрші–қолаң, абысын– ажындарын қалжаға шақырады. Дереккөздер