kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Антоний Дженкинсон

Антоний Дженкинсон (1529—1610) қазақ жерін мекендеген жергілікті тайпалар туралы маңызды жазба деректер қалдырған. 1557 – 1572 жылдары төрт рет Ресейде болып қайтқан. Ресей патшасынан қолдау тапқан Дженкинсон 1558 жылы Мәскеуден шығып Бұхарға келеді. Бірақ дəл сол кезде соғыстың кесірінен Бұхар мен Қытайдың арасындағы қатынас үзіліп, Бұхарда төрт ай тұрған Дженкинсон 1559 жылы наурызда кері қайтады. Сондықтан ол Орта Азия елдерімен байланысын қайта жалғау үшін 1561 жылы Елизаветаның өтінішімен Ресей патшасының рұқсатын алып, 1562 жылы Парсы еліне сапар шегеді. Онан 1563 жылы оралады. Ол осы сапарына арнап Орта Азия мен Қазақстан жайлы үлкен еңбек жазады. Еңбегінде қазақтарды мал жайымен үнемі көшіп жүретін жауынгер халық ретінде суреттеген. Дереккөздер
Құран ұстау

Құран ұстау – діни ғұрып. Орынсыз жала жабылғанда өзінің ақтығын, адалдығын дəлелдеу үшін немесе қылмысын қайталамау үшін адам қолына мұсылманның қасиетті кітабы – Құран ұстап «егер осы істе мен кінəлы болсам, Құран ұрсын!» деп ант беріп, нан жейді. Бұл оның кінəсіздігінің немесе сертте тұратындығының толық дəлелі. Қарсы жақ адамдары оған сенеді. Кейде одан кешірім де сұрайды. Қазақтың «Құран, нан» деп қарғануы осыдан шыққан. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Дүре салу

Дүре салу - жазаның ауыр түрі əрі масқаралау түрі. Көбінесе, жазалының құйрығын жалаңаштап қойып, жазасына қарай 25, 50, 75, 100 қамшы дүре соғылады, яғни ұрады. Дүре үстінде өліп кеткендерге құн төленбейді. Мұндай ауыр жаза ұрыларға, опасыздарға, ауыр қылмыскерлерге, қолға түскен барымташыларға, өшті-қасты адамдарға беріледі, кек алу жолында да қолданылады. Дүре көп алдында соғылады жəне оның əлеуметтік, тəрбиелік, заң жолында да атқаратын қызметтері бар. Мысалы, мұндай жазаны көрген адамдар қылмысқа көп бара бермейді. Қазақстан Республикасында жазаның бұл түріне қазіргі кезде тыйым салынған. Дереккөздер
Тарих-и Рашиди

Тарих-и Рашиди – Моғолстанда өмір сүрген тарихшы, əдебиетші Мұхаммед Хайдар Дулаттың туындысы. Кітапта XIV–XVI ғасырлардағы Моғолстан тарихы баяндалады. Шығарма 1542–1546 жылдары Кашмирде парсы тілінде жазылған. Кітап екі дəптерден тұрады. Алғашқы дəптерде Моғолстанды билеген Шағатай əулеті хандарының тарихы суреттелсе, екінші естелік дəптерде Мұхаммед Хайдардың Кашмирді жаулап алғанға дейінгі тарихи оқиғалары сөз болады. «Тарих-и Рашиди» – Қазақ хандығының құрылуы туралы мəлімет беретін аса құнды еңбек. Онда Жəнібек пен Керейдің Қазақ хандығының негізін қалағандығы туралы айтылады. Сондай-ақ кітапта қазақ хандарының бір ғасырға жуық тарихы да қамтылған. Қазақ тарихына қатысты жерлерін парсы тілінен орыс тіліне алғаш В. В. Вельяминов-Зернов аударды. Ал қазақ тілінде 2003 жылы жарық көрді. Мұхаммед Хайдар Дулат өз еңбегіне моғолдар арасына кең тараған дулат əмірлерінің аңыз-əңгімелерін, құжаттарды, əсіресе, тарихшылардың жазбаларын кеңінен пайдаланған. Әдебиеттер * «Сен білесің бе?» энциклопедиясы. / Құраст.: Қ. Ж. Райымбеков, Қ. Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Нұржол желек жолы

Нұржол желек жолы — Астана қаласының орталық ауданындағы желекжол. Есіл өзенінің сол жақ жағалауында орын тепкен. Астананың басты тынығу-көгалдану орындарының бірі. Ұзындығы -1252 м. Нұржол - екі сөздің бірігуінен жасалған. «Нұр» сөзі сәуле, жарық, шұғыла дегенді білдіреді. Ал «жол» сөзі қазақ халқының [дәстүрлі түсінігінде өте қасиетті ұғым. Желекжолда «Нұрсая» тұрғын үй кешені, «Транспорт тауэр» ғимараты орналасқан. Галерея Сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы] Дереккөздер
Қаратал құмы қорықшасы

Қаратал құмы қорықшасы – мемлекеттік маңызы бар табиғи-ботаникалық қорықша. 1978 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында ұйымдастырылған. Аумағы 1,3 мың га. Бозайғырқұм шөліндегі қатты шымдалған құм төбелер қорықша аумағына кіреді. Флорасы Өсімдіктерден жүзгін, теріскен, жыңғыл бұта шоғырлары қалың өскен. Құм шағылдары арасындағы қазаншұңқырларда қорықшада қорғалатын басты өсімдік - шырғанақ өседі. Шығыс Қазақстанның басты құнды өсімдігі саналатын шырғанақтың басым бөлігі осында шоғырланған. Мұнда сұрыптау жұмыстары нәтижесінде алынған аласа, ірі жемісті және қатты немесе әлсіз (жұмсақ) тікенекті түрлері өсіріледі. Шырғанақ өсірілетін аумақ 1,2 мың га жерді қамтиды. Жемісінің жылдық қоры 26-24 т деп бағаланады, оның ішінде кәсіптік мөлшері 6,8-14 т. Жемісіндегі майдың мөлшері 4-6%. Шырғанақтан басқа мұнда екпе қарағай, сонымен қатар терек, көктерек, қайың ормандары, ойыстарда ну қамыс шоғырлары мен батпақты шалғындар кездеседі. Қызыл кітапқа енгізілген өсімдіктерден: неоген кезеңіндегі саваннаның түрлі жапырақты терегі немесе тораңғы, тиынтақ, шым жуасы, т.б. реликт өсімдіктері өседі. Фаунасы Қорықшаны Зайсан қазаншұңқырында сирек кездесетін шығыс айдаһар жыланы, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген түрлерден - Зайсан батбат кесірткесі, Орта Азия аусылы, жорға дуадақ, кәдімгі дуадақ, сүтқоректілерден Роборовский атжалманы, Орта Азия сілеусіні, т.б. мекендейді. Өрттің шығуы және мал жайылымына шектеу қойылмауы - қорықшаға үлкен қауіп төндіруде. Дереккөздер
Бледа

Бледа (, , т.ж. белгісіз - 445 ө.ж.) -&nbsp; Ғұндар тайпаларының көсемі 434—444 жылдары, Еділ қағанның ағасы және бірігіп басқарушысы. Бледа мен Еділдің әкесі Мұнзық - ғұндардың патша тегінен шыққан, өзі билік жүргізбесе де, оның ағалары Ақтар (немесе Оптар) және Руа (Роас, Руғила) ғұндардың атақты көсемдері болған. Басқа Мұнзық туралы еш мәлімет жоқ, тарихта бұл тұлғаның аты келешек көсемдер, Аттила мен Бледаның әкесі ретінде сақталған. 434 ж. Руғила дүниеден өткенде империя билігі оның інілерінің баласы Бледа мен Еділдің қолына көшеді. «452 жылдың Галл хроникасы» бойынша, Бледаны Руғиланың мұрагері деп жариялайды, соған қарағанда, Бледа Еділден жасы үлкен болған. 441 - 442 жылдары Бледа мен Еділ қағанның басқаруымен византиялық провинция Иллириктің (қазіргі Сербия) бөлігін басып алған ғғ. Бірақ көп ұзамай Еділ немере туысы Ақтардың баласы Бледаны өлтірген. Бұл жағдайдың талқылаулары көп. Сол кездегі оқиғалардың куәгері Проспер Аквитанның хроникасы бойынша 444 жылы Еділ қағанның өзі ағасын өлтірген. 2-й половины VI ғасыр тарихшысы Марцеллин Комит Бледаның өлімін 445 жыл деп белгілейді. Ал «Галлия хроникасы» бұл оқиға 446 жылы болған деп хабарлайды. Дереккөздер
Эмиль Деманжель

Эмиль Деманжель (20 маусым 1882, Ла-Шапель-о-Буа – 11 қазан 1968 жыл ) – француз велошабандозы, 1908 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының күміс иегері болды. 1908 жылы Лондондағы ойындарда Деманжель төрт дисциплинада жарысқан болатын. Ол 660 ярдқа дейінгі бәйгеде күміс медаль жеңіп алды. Сонымен қатар, Эмиль Деманжель 5000 м-ге және командалық қуалау жарыстарында бірінші раундта-ақ тоқтап, спринтте жартылай финалға дейін жетті. Сыртқы сілтемелер *[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%8C,_%D0%AD%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C Эмиль Деманжель] *[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/de/emile-demangel-1.html Деманже] Дереккөздер
Иллирик

Иллирик немесе Иллирия (, ) - Балқан түбегінің көне атауы. Аймақта иллириялықтар тұрған, аймақтың да халықтың да атаулары олардың мифтік бабасы Иллирийдің есімімен қойылған. Орта ғасырларда бұл аймақтың Рим империясы үшін өте зор шарушылық және әскери-стратегиялық маңызы болған. Себебі бұл аймақ Батыс Рим империясы мен шығыс Византиялық империясының арасында байланыс түйіні болып табылады. Географиясы Иллирик Адрия теңізінің жағасында орналасқан, шығысында Велико-Горски тау жүйесі бар. Оңтүстігінде Эпирмен, Солтүстігінде Истрия түбегімен шектеседі. Иллирик маңайында стратегиялық маңызы зор Вис, Ластово, Млет, Хвар, Брач, Палагружа аралдары орналасқан. Тарихы Иллирияны ежелден түрлі далматиялық тайпалар мекендеді. Б.з.б 200 жж. қарай олар бір мемлекетке бірігуге жақын болды. Алайда, иллириялық қарақшылардың шабуылынан мезі болған Рим Республикасы Иллирияны жаулап алуға әскер жіберді. Македония патшасы Иллирияны қорғамақ болды. Бірінші Македон соғысында Рим жеңген соң, Иллирилық қарақшылардың құқықтары шектеліп, аймақта біртіндеп Рим ықпалы орнады. Осы кезден бастап Рим Иллирияда келесі 6 ғасыр бойы үстемдік етті. Батыс Рим империясы құлаған соң остготтар Иллирияны, кейінірек Италияны басып алды. Алайда, Византия-Остгот соғысынан соң Иллирия түгелдей Византияға қосылды. Дегенмен, Византия үстемдігі VI ғасырдың соңына қарай әлсіреп, Иллирик бірнеше тайпаларға бөлініп кетті. Македония Реннесансы кезінде Византия Иллирияны қайтадан қосып алды. XII ғасырда Византия қайтадан әлсіреп, Иллирия енді бірнеше қала мемлекеттерге бөлініп кетті. Соның ішіндегі ең маңыздысы- Задар қаласын 1202 жылы төртінші крест жорығы кезінде кресшілер басып алып, оны Венецияға берді. Осыдан кейін, XIII ғасырда Венеция Иллирикті толықтай бағындырып, келесі 5 ғасырда Иллирия Венеция құрамында болды. Алайда, Вена конгресі шешімімен Иллирик Аустрия империясына берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Аустрия-Мажарстан жеңілген соң Иллирик Югославия патшалығына берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нацистік Германия қысқа мерзімге Иллирикті оккупациялап, 1945 жылы Постдамдық конференция нәтижесінде Югославия Социалистiк Федеративті Республикасына қайтарылды. Югославия ыдыраған соң, Иллирик Хорватия, Албания, Черногория, Босния және Герцеговина мемлекеттерімен бөлісіп алынды. Дереккөздер
Қаражан Үкібаев

Қаражан Үкібаев (1851−1934) — Семейдің атақты байларының бірі. Руы – Арғын ішінде Тобықтының Құлық руының Малтабар бөлімінен шыққан, Шыңғыстаудың Саржал деген ауылында дүниеге келген. Жеті атасы- Боранғазы-Досмағанбет-Ерназар-Малтабар-Еркеш-Кегенбай-Үкібай-Қаражан. Алаш қаласынан сәулетті кең үй салған. Варнава Ботовқа ет сатып, сол заманнын 1,5 млн рублей қазіргі 150 млн долларға ет сақтауға оңай жолың сатады. Алаштың оқыған көп азаматтары Қаражан үйінде тұрған. Алаш қозғалысы кезінде кеңсеге деп, бірнеше бөлмелерін босатып берген. Кейін бұл екі тәжілі үйі жетім балалар үйіне айналған. Аға-іні, туыстары Тобықты елдерінде ел билеу ісімен айналысқан, бәрі бай болған.Мұхтар Әуезов Қаражанды білген. Семейде жүрген кезінде келіп-кетіп, араласып тұрған. Қаражан 1934 жылы большевиктер қолынан қаза тапқан. Дереккөздер
Паннония

Паннония ( - орталық Еуропаның көне аймағы. Рим провинциясы. Дунай өзенінің солтүстігінде қазіргі Венгрия, Хорватия, Сербия, Босния мен Герцеговинаның, Словенияның бөлімшесінде және Австрия мен Словакияның аймақтарында орналасқан. Тарихы Бастапқы кезде Паннония иллириктіктердің тұрақтаған жері болған. 9-10 жылдардан бастап Рим провинциясы болды. Ірі қалалары болып Аквинк, Карнунт, Сирмий, Мурса және Петовий болып саналған.
Мұнзық

Мундзук, Мунчуг, Монджак ( Присктің транскрипциясында Μουνδίουχος, ) (390-434) - ғұндардың патшалық тегінен шыққан ханзадасы. Шежіре бойынша - Харатонның баласы, Ақтармен Руғиланың ағайыны болған. Венгрлердің аңыздарында Бендегуз деп аталады. Тарихта Еділ қаған мен Бледаның әкесі ретінде аты қалған. Иорданның Гетикасында ғана аты аталады. Тағы қараңыз * Ғұндар * Ғұндар мемлекеті * Еділ қаған * Бледа Дереккөздер
Эллак

Эллак немесе Илек — Еділ қағанның үлкен ұлы, ізбасары. Билікте 2 жыл болған, 453 жылдан бастап 454 (455) жылға дейін. Недаодағы шайқаста қаза тапқан. Оның орнына Еділқағанның екінші ұлы Денгизик отырған. Илек қағанның атымен немесе сол өзеннің бойында туылғанына байланысты Елек өзінің аты мен атаулы мүмкін. Әкесі Еділ қағанның атымен Еділ өзені аталғанындай. Эллак деген есім «ellig» / «Illig» / «Илик» / «илак» / «Алик» түркі сөздерінен шыққан, мағынасы басшы, князь. Дереккөздер Тағы қараңыз * Ғұндар * Ғұндар мемлекеті * Еділ қаған
Галлия

Галлия - темір дәуіріндегі және рим империясының кезіндегі Батыс Еуропаның тарихи аймағы, қазіргі Франция, Люксембург, Швецияның көп жерлерін, Солтүстік Италия және Нидерланд пен Германияның Гейннің батыс жағалауындағы аймақтарында орналасқан. Рим жазба деректерінде Галлия туралы алғашқы ескертулер кезінде оның аумағының үлкен бөлігін римдіктер жалпылама түрде «галлар» деп атаған кельт тайпалары мекендеген (латынша Галли, латын тілінен аударғанда көпше) тиісті жерлердің атауын таңдауға негіз болады. Галлияның көне қалаларының тізімі * Диводур (Divodurum, кейінрек Mediomatrici), орта ғасырларда Metis немесе Mettis, қазіргі Мец. * Неметоценна (Nemetocenna), кейінгі атауы Atrebati, қазіргі Аррас. * Арлет - ІІІ Константиннің астанасы.
Жұмақадыр Егембердиев

Егембердиев Жұмақадыр (1929 ж. т. ), қырғыз жазушысы, аудармашы. Қырғызстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 50 - ге жуық радиоқойылым жасады, оның ішінде Әуезовтің "Абай жолы" негізінде түзілген радиопьеса бар(1 - кітап бойынша, 1954). Әуезовпен 1952 жылы "Манас" эпосына арналған ғылыми конференцияда танысқан. Мәскеуде аспирант кезінде Әуезовтың КСРО халықтарының әдебиетә туралы лекциясын тындаған, "Қазақ - қырғыз халықтарының әдеби байланыстары" деген тақырыпта аспиранттық курс жұмысын жазған. 1997 жылы 10 - 15 шілдеде Қырғызстанда Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына байланысты өткізілген халықаралық ғылыми - практикалық конференцияға қырғыз делегациясының құрамында қатысып, "Әуезовтің қырғыз әдебиетін дамытудағы рөлі" деген баяндама жасады. Дереккөздер
Имдин соғысы

Имдин соғысы – Корей халқының жапон басқыншыларына қарсы жүргізген соғысы (1592-98). Бұл соғыс Кореяны басып алып, оны Қытайды жаулап алу мақсатынан туды. 1592 жылы жапон әскері Сеулді алып, елдің солтүстік қиыр шетіне қарай бойлай түсті. Басқыншыларға қарсы халықтық майданның қанат жаюы жапон жоспарының бұзылуына әкеп соқты. Ли Сун Син басшылық еткен бүкіл оңтүстік провинцияның теңіз күштері жапон флотына дүркін – дүркін күйрете соққы берді. Осының нәтижесінде корей флоты теңізде үстемдік алып, құрлықтағы жапон әскерінің жат елде қоршауда қалу қаупі туды. 1592 жылдың көктемінен жау басып алған барлық провинцияларға партизандар шабуылға шықты. 1593 жылы ақпанда Пхеньян, мамырда Сеул босатылды. Жапон әскерлері жаппай кері шегінді. 1597 жылы жапон әскерінің жаңадан жасаған жорығы да бүтіндей жеңіліспен аяқталды. 1598 жылдың аяғында жапон басқыншылары Корея жерінен түгелдей қуылды. Дереккөздер
Имерина

Имерина, Имерна – Мадагаскар аралының орталық үстіртінде 14 ғасырдан 19 ғасырдың бас кезіне дейін өмір сүрген мемлекет. Халқының этникалық құрамы – малагасийлердің бір тобы – мерна. Бұл өңірде көне заманнан сатылы егін шаруашылығы қолданылған. Негізгі дақылы – күріш. Қол өнері мен сауда дамыған. Король Андриемасинавалунаның тұсында бір орталыққа бағынған феодалдық мемлекет болды. Ол өлгеннен кейін өзара қырқысқан аласапыран кезең басталып, мемлекет дербес аймақтарға бөлшектеніп кетті. Король Андриенампуинимерин (1787 - 1810) тұсында қайтадан бірікті де, Малагасий корольдығы немесе Мадагаскар корольдығы деген ресми ат алды. Дереккөздер
Десмургия

Десмургия – дененің жарақаттанғған не ауырған жеріне қозғалмайтындай жағдай жасау. Әсіресе, қол, аяқ, омыртқа жотасына қолданылады. Сүйек сынғанда жасаса, сүйектің ұсақ сынықтары қан тамырын, нерв талшықтарын т.б. тканьдерді зақымдамайды және сүйек тез бітеді. Сондай–ақ, жараны инфекция түсуден қорғайды. Қол–аяқ жарақаттанғанда (сынық, буын шығу, буын аурулары т.б.) сырқырап ауруын басады. Иммобилизацияның уақытша, тұрақты, емдік түрлері болады. Уақытша иммобилизация жасағанда арнайы таңғыш пайдаланылады. Емдік иммобилизация – гипстеп таңу, тартып түзеті, ортопедиялық аппараттар және корсет кигізу. Иммобилизация жұмсақ және тез қататын гипс таңғышты бекітетін апараттардың көмегімен жасалады. Қазір хирургирияда жиі қолданылатын Иммобилизацияның бір түрі остеосинтез. Дереккөздер
Трир

Трир (, ) - Германияның батыс жағында Рейнланд-Пфальц аймағында орналасқан қала. Қаланың екінші аты бар - «Солтүстік Рим». Себебі б.з.б. 15 ж. рим императоры Октавиан Август қаланың негізін салған. Сол себепті қаланың алғашқы аты «Августа Треворум» болған. Қалада тарихи маңызды, көрнекті жерлер өте көп. Трир қаласы - дүниежүзілік мәдениет мұралары тізіміне кіріп, ЮНЕСКО-ның бақылауында тұр. Қаланың әкімшілік бөлінуі Қазіргі Трир 19 әкімшілік ауданға бөлінеді: * Орталық Трир * Солтүстік Трир * Оңтүстік Трир * Трир-Эранг/Квинт * Трир-Пфальцель * Трир-Бивер * Трир-Рувер/Айтельсбах * Батыс Трир/Паллиен * Трир-Ойрен * Трир-Цевен * Трир-Олевиг * Трир-Кюренц * Трир-Тарфорст * Трир-Фильш * Трир-Ирш * Трир-Керншайд * Трир-Файен/Вайсмарк * Трир-Хайлигкройц * Трир-Марияхоф Атақты тұрғындары Трир қаласы - Карл Маркстың туған жері. Адольф Гитлер - Трирдің құрметті азаматы. Галерея Дереккөздер
Реймс

Реймс — Францияның солтүстік-шығысындағы қала. Шампань-Арденна аймағындағы Марна департаментінде орналасқан. Тұрғын саны - 184984 адам ( 2009 жылдың мәліметі бойынша). Реймс қаласы префектура немесе әкімшілік орталық болмаса да, Францияда халық санынан 12 орнында және Шампань-Арденна аймағының халық тығыздығынан бірінші орнында тұр. Реймсті «королдер қаласы» немесе «тәж кигізу қаласы» деп те атайды. Себебі 10 ғасыр бойы І Хлодвигтен бастап 1825 жылы Х Карлға дейінбарлық франция королдеріне Реймс соборында тәж кигізу жорасы өткізілген. Бұл собордаң басқа да қалада көрнекті, тарихи маңызды жерлер көп. Олардың төртеуі ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралары тізіміне кірген. Орта ғасырларды ашылған Шампан шымырлайтын шарабы Реймстің экономикасының негізгі табыс көзі болып табылады. 1945 ж. 7 мамырда Германияның капитуляция актісі бірінші рет осы жерде бегітілген. Қаланың географиялық орналасуы өте тиімді: Германия, Бельги, Люксембургқа Францияның ең жақын орналасқан ірі қаласы және Париж - Страсбург, Солтүстік теңіз - Ортажердік теңіз көлік қозғалу торабы болып табылады. Галерея Дереккөздер
Тонгерен

Тонгерен (, МФА : ; , ) - ірі қала, Бельгияның тарихи аймағы, Гай Юлий Цезарьдің дәуірінде тунгрлер германдық тайпасының орталығы болған. Орта ғасырларда Хеспенгау графатығының орталығы, Капетинги королдік әулетінің отаны болған. Екер өзенінде, қазіргі Лимбург провинциясының солтүстік-батыс жағында орналасқан. Халықы - 29 700 тұрғын (2006). Галерея
Оралған шренкия

Оралған Шренкия – шатыршагүлділер тұқымдасының көпжылдық шөптес өсімдігі. Таралуы Қазақстандық сегіз түрдің бірі, ірі қиыршық тасты беткейлерге және батыс Тянь-Шань, Шу-Іле тауы, Батпақдала және Мойынқұмға (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстары) тән. Ботаникалық сипаттамасы Шөптесін көпжылдық тамыры цилиндр тәрізді және биіктігі 40 см-ге дейін. Сабақтың бас жағындағы бүйір бұтақтары шоғырлана жиналған.сабақ түбіндегі жапырақтары сағатқа , сопақ тақтасы таспа секілді, соңы үшкірленген бөліктерге қауырсынша тілімделген. Сабақ жапаырақтары ұсақ, үш қайтара тілімделген. Гүлшоғыры – шатыршалар (ені 12 см-ге дейін), сыртқылары кәдімгідей ұзын. Шатыршалар 15 гүлден тұрады,таспа тәрізді бірнеше жарырақшалар орамдарымен қамтылған, гүлдері ақ, бес мүшелі, дара жынысты – ішкілері жеміс салатын , сыртқылары аталықты, шренкия мамырда гүлдейді, жемістері (дөңгеленген ішке қарай еңкейген екі жарты жемісшелерден тұрады) маусымда піседі, сынып қалған сабағымен бірге таралады. Шренкияның бұл түрі басқаларына ұқсап шашыраңқы түрде кездеседі, шілік құрмайды, бірақ шөлдегі тауларда әдемі де анық болып көрінеді. Дереккөздер
Шымған елікшөбі

Шымған ұлықбекиясы – айлауыктар тұқымдасының елікшөп тегінің монотипті туыс өкілі. Таралуы Шөптесін беткейлерде, төменгі және ортаңғы тау белдеулеріндегі бұта шіліктерінің арасында, солтүстік және Батыс Тянь-Шаньдакездеседі. Ботаникалық сипаттамасы Шөптесін көпжылдық шашақ тамырлытамырсабағымен және жалбыр түкті сабағымен (биіктігі 60 см-ге дейін). Жапырақ саны көп, кезектесе орналасқан отырыңқы, сопақ, қандауыр пішінді, барынша үлкен (ұзындығы 6-8 см, ені 2 см). Жапырақты түгелімен түк басқан, сұрғылт жасыл, жүйкелері анық көрінеді. Гүлшоғыры бұйраланған, гүлдеу мерзімінің басында олар сабақтың ұшына бас құрайды, жеміс салғанда түзеледі, біртіндеп ұзарады. Тостағанша (ұзындығы 1 см) бес бөлікті, таспа тәрізіді түкті. Күлте ашық-сары, ұзын түтікті, сәл ғана қоңыраулы желбірімен, дөңгеленген бес қалпақшаға бөлінген. Аталықтары, күлтенің ішіне жасырынған. Түйін төрт қалақшалы, ұзын бағаналы жәнебастанған аналықтарымен. Ұлықбекия көктемде сәуір-мамырда гүлдейді, жемістері күңгірт-сұр түсті, жылтыр төрт жаңғаққа бөлінеді, тұқымының құрамында қою май бар (15%). Синонимдары * * * Қолдануы Бұл өсімдік түрлі халықтық медицинада қолдану жайлы мағлұмат жоқ. Ал ғалымдар тамырынан және үсті бөлігінен жасалған препараттар бүйректің жұмысын жақсартатындығын, сондай-ақ саңырауқүлақтарды жоятындығын дәлелдеді. Дереккөздер
Мускат сәлбені

Мускат шалфейі – ерінгүлділер тұқымдасының сәлбен тегінің көпжылдық аралас тал-шілік. Таралуы Қазақстандық сегіз түрдің ішіндегі тиімді және көріктісі. Батыс Тянь–Шаньның , Шу Іле тыуларының және Іле Алатауының оңтүстік батыс бөлігіндегі барлық жоталарда (Жамбыл және оңтүстік Қазақстан облыстары) кездеседі. Кеуіп қалған арналардағы малта тастарда, аласа таулардың ірі қиыршықтасты және ұсақ топырақты беткейлерінде, кейде бақшаларда, арық жағасында,егістіктерде өседі. Ботаникалық сипаттамасы Бұл биік (120 см) көпжылдық, түзу төртұырлы шатысқан қалың түкті сабақты. Ал гүлшоғыры безді түкті. Сабақтағы жапырақтары ірі (ұзындығы 10 см, ені 6 см) жұмыртқа пішінді, қатпарлы, түкті. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізіді бұтақталған, гүлдері қысқа гүлтабанында, гүлмаңындағы жапырақтардың қолтығына орналасқан. Гүлдері ірі ұзындығы 3 см-ге дейін, екі ерінді, қоңыраулы тостағаншасымен және ақ немесе ашық күлгін түсті күлтелі. Күлте түтігі қысқа. Қап тәрізді кеңейген, үстіңгі ерні астыңғысынан ұзындау, жарты телпекктің пішініндей, астыңғысы үш қалақты. Аталығы төртеу, оның екеуі жеміс береді, түйін бағанасы аталықтардан үзын және күлтеден қылтиып шығып тұрады. Гүлдеу мерзімінде (маусым-шілде) шалфей айтарлықтай көрнекті, бұл мезгілде ғана емес, ашық түсті (ақ, ашық күлгін немесе көкшіл) үлкен гүл маңайындағы жапырақтары көз тұндырады. Жемістері ( жалаңаш, қоңыр жаңғақшалар) шілде-тамызда піседі. Пайдалануы Шалфейдің жер асты бөлігі иісі жағымды эфир майын бөледі. Бұл тағам өнімдерін өндіруде және косметикалық заттаржасауда пайдаланады.майлы бояулар және олиф өндіруде қолданады. Жапырағы, гүлшоғыры, гүлдері және тұқымы халықтық медицинада бүйрек, жүтқыншақ, тіс, асқазан жарасын емдеуге, суық тигенде (тұмау), іріңді жараны және сыздауықты емдеуге қолданылады. Жапырағы көкөніс консервілегенде, тамаққа дәм беретін қоспа ретінде, ірімшікпен шайды хош иістендіруге пайдаланылады. Мускат шалфейі Қарамда, Краснодар өлкесінде және Қырғызстанда ертеден мәдени жағдайда өсіріліп келеді. Мәдени түрде өсірілетін өсімдік 1 га-дан 20 кг эфир майын береді. Табиғатта бағалы омарталық өсімдік (шірнелік өнімділігі 1га-дан 170 кг дейін). Дереккөздер
Қаратау сасыры

Қаратау сасыры – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын өсімдік. Сабағы(кейде 2-3) жұқа,аласа(40 см дейін),жоғары бөлігі қалқан түрінде тармақталады. Жапырағы қаттылау,ұзақ солмай сақталады. Таралуы Қазақстан эндемигі, Тянь-Шаньда (Іле Алатауынан Талас Алатауына дейін) және Мойынқұм мен Балқаш маңы шөлдерінде кездеседі. Жусанды-астықты және бұталар бірлестіктерінде, құрғақ аңғарларда, бастапқы-қиыршықты топырақта өседі. Ботаникалық сипаттамасы Бұл көпжылдық шөптесін өсімдіктің ерекше тіршілік циклы бар. Бұның негізгі өкілдері көп жылдар бойы негативті өркендері жетіледі, омірінде бар-ақ рет гүлейді және береді де бірден өледі. Бұндай өсімдіктерді монокарпиктер дейді, олар шатыргүлділер арасында жиі кездеседі. Қаратау сасырының жер асты мүшесі - шар тәрізді үрілген түйнекті тамыр. Сабағы (кейде олар 2-3) жұқа, аласа (40 см дейін), жоғары бөлігі қалқан түрінде тармақталады. Жапырағы қаттылау, ұзақ солмац сақталады. Жапырағының сабақтары кеңейіп, қабықты қынапқа айналған, ал тақталары бірнеше жерден қандауыр тәрізді үшкір бөліктерге бөліиген(ұзындығы 0,5-1 см ). Гүлшоғыры осы түрдің басқаларыныкі сияқты - күделі шатырша. Орталық шатыры біреуден, ал жанындағылары 2-3ден бірге жиналған. Шатыршалар 5-10 ұсақ сары гүлдерден тұрады. Тостоғаншалары онша көрінбейді, ал жарақшалары ұш жағынан ішке қарай оралған, жатын екі ұялы, екі бағаналы. Сасыр мамыр-маусым айларында гүлдейді, ал жемістері (эллипс тәрізді, ұзындығы 0,8 см) маусым-шілде айларында пісіп жетіледі. Пайдалануы Ауыл шаруашылығында мал азықтық және омарталық өсімдік ретінде бағаланады. Тамырларында 40%-ға жуық крахмал, қарашайыр және эфир майы бар. Қарашайыр мен эфир майының әсері мен құрамы жете зерттелмеген. Феруладан жасалған препараттардың емдік қасиеттері болуы мүмкін. Дереккөздер
Қар қазтабаны

Қар қазтабан - раушангүлділер тұқымдасының көпжылдық өсімдігі. Таралуы Алтай, Тарбағатай және Солтүстік Тянь-Шань биік тауларын мекендейтін Қазақстанда кездесетін 50 түрдің бірі. Ботаникалық сипаттамасы Тамырсабағы өте жақсы жетілген, қысқарған вегетативті және бірнеше генеративті өркендері бар, онша биік емес (5-15 см) көпжылдық өсімдік. Сабағы және жапырағаның астыңғы жағы қалың жабылған. Тамыр мойнындағы жапырақтары ұзан сабақты, үш тақталы болып келеді. Жапырақтары дөңгелек (ұзындығы 1,2 см), барлық жағынан онша терең емес доғал тістері бар. Жоғары сабақтағы жапырақтары өте ұсақ, отырыңқы болып келеді. Гүлдері ашық-сары, өте үлкен ( ұзындығы 1,8см) жеке дара немесе 2-3-тен төбе гүлшоғырына жинақталған. Тостағаншалары азғана түкті, екі қатарға бестен орналасқан, сыртқысы ішкісінен қысқалау болып келеді. Күлтесі жүрек тәрізді, үш жағынан аздап ойылған. Аталығы жиырма, аналығы көп санды, жоғары мойынды, аузы кеңейген. Қазтабан шілде маусым айларында гүлдейді, жемістері жаңғақ тәрізді басқа жиналған тамыз қыркүйек айларында піседі. Пайдалануы Мал азықтық, омарталық және сәндік өсімдік. Тибет халық медицинасында іріңді жараны емдеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Имек түтікгүл

Имек түтікгүл – айлауыктар тұқымдасының көпжылдық шөптес өсімдігі. Таралуы Қазақстандағы үш түрдің ішіндегі кең таралғаны. Тастақты және ұсақ топырақты тау беткейлерінде, шалғындықтарда және бұта түптерінде, кесілген ормандарда және таулардың төменгі және ортаңғы белдеулеріндегі көлеңкелі щатқаларда өседі.отралық ұсақшоқыдан бастап. Алтай және Батыс Тянь-Шаньға дейінгі Қазақстанның бүкіл тау массивтерінде кездеседі. Ботаникалық сипаттамасы Шөптесін көпжылдық тамыры арқан тәрізді жуандаған, шашақ басты. Сабақтары жалғыздан кейде бірнешеу,биік (120 см-ге дейін) жуан, жай немесе жоғарғы жағы кысқа бұтақты. Тұқым бермейтін өркендердің жапырақтары сабақты қоршап алған, сабақтары үзын және ірі (ұзындығы 20 см, ені 10 см) тақтасы жұмыртқа тәрізді. Сабақтың төмен жағындағы жапырақтар түбіндегілеріне ұқсас (тек сағақтары қысқа), жоғарғылары созыңқы (сопақ) отырыңқы. Сабақтары да, жапырақтары да қою,жапырылған түкті, бұдыр. Гүлшоғыры - тарбиған бірнеше, сыпыртқыға ұқсайды, жапырақсыз бұралған. Гүлдері бес мүшелі, қос жынысты. Тостағанша доғал бөліктерге тарамдалған, ккүлте сәл ұзындау, түтікті, доғал қалақшаларға тілімденген. Күлтенің түсі ақшыл-көк, бірақ гулден қылтиып түрған аталықтармен бағаналардың әсерінен гүлдер қызғылт көк сияқты болып көрінеді. Түр ерте сәуір-мамырда гүлдейді, жемістері (жаңғақтар) мамыр-маусымда піседі. Олар аңдардың көмегімен таралады, жаңғақтар тікенектерімен жануарлардың жүндеріне жабысып алады. Көктемдегі жақсы омарталық өсімдік, шірне өнімділігі 1 га-дан 60-90 кг-ға дейін жетеді. Дереккөздер
Әсем таспа

Әсем астрагал – Бұршақ тұқымдасының Астрагал тегінің жартылай бұташық өсімдігі. Таралуы Тек Батыс Тянь- Шаньда (Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстары) кездеседі. Тасты, ірі қиыршық тасты беткейлерде, тау етегінен жоғары тау белдеуіне дейінгі аралықта өседі. Ботаникалық сипаттама Жартылай бұташық. Биіктігі 50 см, мықты бұтақтанған, кішкентай діңімен ірі барынша тығыз түп құрушы. Жапырағы жұпсыз, қауырсынды, қатты сабақты. Қатайған жапырақшалары мен түгінің қалыңдығынан күміс тәрізді болып көрінеді. Тығыз көп гүлді, гүлшоғыры барынша ұзын гүлтабанына жиналған.гүлдердің тостағаншасы түтікті,кеңірек шар тәрізді көбіктенген (1 см дейін), сәл күлгіндеу, ақ қалың түктер басқан, күлтесі тостағаншалардан екі есе ұзын, күлгін сия көк, бас жағында ойықты жалау және қанаттарымен. Мамыр-маусымда гүлдейді. Жемістері сопақ екі ұялы, қабықты бұршақтар, шілдеде піседі. Қолдануы Ерекше декоративті өсімдік, мәдени түрде зерттелмеген. Дереккөздер
Империя конференциялары

Империя конференциялары – Ұлыбритания және доминиондар өкілдерінің (әдетте премьер-министрлердің) конференциялары. 1911 жылдан доминиондар рөлінің артуына байланысты шақырыла бастады. 1926 жылғы Империя конференциялары доминиондардың ішкі, сыртқы саясатта толық дербестігін ресми түрде танып, олардың мемлекет құқықтық мағынада Ұлыбританиямен тең екенін жариялады. 2 дүниежүзілік соғыс жылдарында Империя конференциялары орнына премьер–министрлердің мәжілістері (1946, 1948, 1949), ал содан соң премьер–министрлердің Ынтымақтық конференциялары (1951, 1953, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1962) шақырылатын болды. 1949 жылғы конференцияда Үндістанның республика болып жарияланғалы отырғанына байланысты Ынтымаққа мүшелік шарты ретіндегі “жалпыға ортақ тәжге берілгендік” ережесін өзгерту туралы шешім қабылданды. Дереккөздер
Империялық серілер

XVI ғ.Империялық сері ]] Империялық серілер – “Қасиетті Рим империясындағы” көбінесе Германияның оңтүстік және батыс облыстарындағы лауазымы жоқ ұсақ және орта феодалдардың категориясы. Өз иеліктерінде жергілікті мемлекет билігінің құқықтарына ие болды. Рейхстагта өкілдігі болмады. Империялық серілер князьдарға қарсы тұра алмай, мал – мүлкінен жұтап, оларға кіріптар болып қалып отырған. 1577 жылы империялық серілер Шваб, Франк, Рейн аймақтарына бөлінген корпорация құрып, бірте – бірте сан және иелігі жағынан азая берді. Империяның таратылуына (1806) байланысты олардың иеліктері Рейн одағы мемлекеттерінің құрамына енгізілді. Дереккөздер
Импульсивтік

Импульсивтік - сыртқы ортаның, эмоцияның тікелей әсер етуінен ойланбай, асығыс істей салдыратын адам мінезінің ерекшелігі. Импульсивтік адам жағдайымен санаспай, істің байыбына бармай тез шешімге келу, артынан өкіну. Физиологиялық тұрғысынан қарағанда импульсивтік мидың үлкен жарты шарында екінші сигнал жүйесінде тежеудің нашарлауынан болады. Импульсивтік адам қатты қажығанда (аффект) немесе жүйке жүйесі ауырғанда (неврастия) байқалады. Импульсивтікті жою үшін адам өз ісіне өзі есеп беріп, ұстамды болуға дағдылануға тиіс. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://psi.webzone.ru/st/040900.htm *http://vocabulary.ru/dictionary/7/word/impulsivnost
Қылыш балық

Қылыш балық - тұқытәрізділер отярды, тұқылар тұқымдасына жататын балық. Каспий-Жайық, Арал-Сырдария су алаптарында кездеседі. Зоологиялық сипаты * Дене тұрқы 48 см, салмағы 1,1 кг-ға дейін. * Арқасы сәл дөңестеу, денесі ұзынша әрі екі бүйірінен қысыңқы. * Құрсағында (тамағынан аналь тесігіне дейін) өткір қыры (киль) созылып жатыр. * Қабыршағы майда әрі нашар бекіген. * Көкірек жүзбе қанаттары ұзын әрі құрсақ жүзбе қанаттарына дейін созылған. * Ересектерінің аузы жоғары қараған. * Арқасы жасыл көк, бүйірі ақшыл түсті. * Жыныстық жағынан көпшілігі 3 жылда, ұзындығы 16 см-дей болғанда жетіледі, араларында 1-2 жыл кешігіп жетілетіндері де кездеседі. Аталықтары мен аналықтарының сандық қатынасы барынша ауыспалы. Көбеюі Қылыш балық уылдырық шашу әдісі бойынша аралық (өтпелі) типке жатады. Каспий теңізінде олар уылдырығын бір рет сәуір айының соңы мен мамырда (кейбіреулері маусымның ортасына дейін) шашаса, Арал теңізі су алабында сәуірдің ортасынан шілденің ортасына дейін екі бөліп (су температурасы 12°С-қа жеткенде) шашады. 11 жылдай тіршілік етеді. Қорегі Негізгі қорегі - планктонды шаянтәрізділер, қосқанаттылардың дернәсілдері мен ересектері, бүйірімен жүзушілер, мизидалар, жәндіктер, балық шабақтары, т.б. Дереккөздер
Индрикотерий

Индрикотерий - тақтұяқтылар отрядының қазбадан табылған бір тұқымдасы. 3 туысы (Paraceratherium, Indricotherium, Benaratherium) белгілі. Парацератерий туысына жататын "prochorovi" деген түрінің қазба сүйектері Қазақстанда Арал теңізі маңынан ең төменгі миоцен шөгіндісінен табылған. Индрикотерий туысынан "transouralicum" деген түрі Қазақстанда Торғай өзені бойында орта олигоцен шөгіндісінен табылған. Индрикотерийдің биіктігі (шоқтығынан) 4,5 м - ге дейін, басқа керіктерге қарағанда мойыны ұзын, аяқтары ұзын, тік біткен үш саусақты. Мүйізі болмаған. Екі-екіден жоғарғы және төменгі сойдақ тістері (үлкейген күрек тіс) болған. Ағаш бұта жапырағымен, жас бұтақтармен қоректенген. Индрикотерй миоценнің аяғында олигоцен дәуірі басында өліп біткен, және қай мезгілде болса да, тіршілік еткен сүтқоректілердің ішіндегі ең ірісі. Бұл алып керіктің тасқа айналған сүйектері Алматыда Қаз. КСР ғылым академиясының Зоология институтының табиғат музейіне қойылған. Индрикотерий Евразияда олигоценде тіршілік еткен. Дереккөздер
Беатрикс

Беатрикс Уильгельмина Армгард (, ХФӘ : ; 31 қаңтар 1938) — 1980 жылдың 30 сәуірінен бастап анасы — Юлиана патшайымның тақтан бас тартуынан кейін билікке келген Нидерланд Патшалығының экс-патшайымы. Өз кезегінде Беатрикс биліктен бас тартып, 2013 жылдың 30 сәуірінде өзінің үлкен ұлы — Виллем-Александрға билікті өткізді . Биліктен бас тартқалы Нидерланд ханшайымы титулын алды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.koninklijkhuis.nl/ Ресми сайт]
Инжинаш

Инжинаш (қытайша аты Бу Хэншан, 1837-1892) - монғол жазушысы. Жазушы Ванчинбалдың баласы. 34 жасқа келгенше Цин империясынының сенімді азаматы болды. Ал, халық бұқарасының азаттық үшін күресі күшейген кезде Инжинаштың империяға деген пікірі өзгерді. Инжинаштың "Қызылдардың көз жасы" атты повесі, Юань әулетінің алғашқы императорлары туралы "Көк кітап" атты үш томдық тарихи романы (алғашқы 8 тарауын әкесі жазған; 1933-1937 жылдары толық басылып шықты), тұрмыстық тақырыпта "Бір қабат павильон", "Қанды жас палатасы" романдары бар. Дереккөздер
Альберт Инкпин

Альберт Инкпин , (16 маусым 1884 - 1944, Лондон) - ағылшын жұмысшы қозғалысының қайраткері, британдық коммунист және Британияның Коммунисттік Партиясының бірінші хатшысы. 1913 жылы Британ социалды партиясының бас секретары болып сайланды. Г.М. Гайндман бастаған социал - шовинистер тобына қарсы күресті. Инкпин Ұлыбритания Коммунистік партиясының (1920)негізін қалаушылардың бірі болды. Антисоветтік интервенцияға қарсы күреске белсене қатысты.1930 жылдан "Кеңес одағының достары" атты халықаралық қоғамын, кейін "Совет одағының достары" атты ағылшын қоғамын басқарды. Дереккөздер
Инкунаболдар

Инкунаболдар - (лат. incunabula - нәресте шақ, бесік) - 1501 жылға дейін терілмелі қалыптан басылған кітаптар. Сыртқы түрі қолжазба кітапқа ұқсас; шрифтері көбінесе готика әріптерінен тұрады, бірақ кітап басылған жердің өзіне тән ерекшелігі сақталған. Тексте азат жолдар жоқ. Форматы әдетте табақ қағаз көлеміндей(in follo) болды. Тиражы 100 - 300 дана. 15 ғасырда 35 - 40 мың түрлі осындай кітап басылған деп шамаланады. 0,5 млн шамасындай инкунабулдар біздің заманымызға дейін сақталған. Дереккөздер
III Иннокентий

Иннокентий III (Innocentius III), Лотарио ди Сеньи (Lotario di Segni) (1160/61, Ананьи, - 16.7.1216, Перуджа) - 1198 жылдан Рим папасы. Иннокентий III католик шіркеуінің беделін көтеру мақсатымен Еуропа мемлекеттерінің саяси мәселелеріне араласты. Ол папалықты дүниелік(барлық әлемдік) өкіметтен жоғары қоюға ұмтылды. Барлық елдерде өктемдігін жүргізу үшін өзіне бой сұнбаған елдерді шіркеуден бөліп тастап отырды. Англия, Швеция, Дания, Португалия т.б елдердің корольдарын өзіне тәуелді етті. Ол Пруссияда өз үстемдігін орнату үшін 1202 жылы Семсерлер орденін құрды. Папаның қолдауымен бұл орден рыцарьлары Ливония және Эстония жерлеріне жорық жасады. Иннокентий III тұсында папашылықтың ықпалы барынша арта түсті. Дереккөздер
Қызыларай қорықшасы

Қызыларай қорықшасы – республикалық маңызы бар табиғи-зоологиялық қорықша. Географиялық орны, жер бедері Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігінде орналасқан. Аумағы 17,5 мың га. Қорықшаның негізгі ландшафтасына басым бөлігі граниттен тұратын Қызыларай таулары жатады. Флорасы Тау беткейлерінде сирек қарағай орманы кездеседі, бұл Сарыарқаның оңтүстігінде өскен қарағайлы орман болғандықтан, оны қорғаудың ғылыми және шаруашылық мәні зор. Қызыларай тауларының жазық баурайында негізінен жусан, құрғақ астық тұқымдасы өсімдіктері өскен. Кішігірім өзендер мен жылғалардың аңғарында қайың, көктерек аралас шағын орман, бұталар шоғырлары мен шалғындар кездеседі. Фаунасы Қорықшаның негізігі жануар әлемін арқар, суыр, кекілік, ақ және сұр шіл, құр, т.б. құрайды. Дереккөздер
Қызылтау қорықшасы

Қызылтау қорықшасы – республикалық маңызы бар табиғи-зоологиялық қорықша. 1981 жылы Павлодар облысы Баянауыл ауданында ұйымдастырылған. Қорықша шаруашылық, ғылыми және мәдени құндылықтарды қалпына келтіру және сақтау, сонымен қатар жануарлар мен өсімдіктердің жойылып бара жатқан түрлерін қорғау мақсатында құрылған. Жер бедері Аумағы 60 мың га, оның 50,1 га-сы тау, 8600 га-сы дала, 1200 га-сы егістік жер, 200 га-сы орман. Жануаралары Мұнда арқар, бүркіт, ителгі, құр, лашын, сұр шіл, қоян, суыр, борсық, қарсақ, елік, т.б. мекендейді. Дереккөздер
Ұлттық болмыс

Ұлттық болмыс – әлеуметтік психологияда, философияда, мәдениетте, этнологиядағы белгілі бір ұлттық қоғамның (этностың) тұрақты ерекшеліктерін, санасын, қызығушылықтарын, рухани құндылықтарын, ынтасын, әлеуметтік-психологиялық қорғаныс тетіктерін сипаттайтын күрделі түсінік. Әдеби шығармадағы кейіпкердің ұлттық сипатымен ерекшеленген мінез-бітімі, оның белгілі бір халықтың өкілі екендігін танытатын психологиялық және ойлау, сөйлеу өзгешелігі. Ұлттық характер – тарихы категория. Ол қоғамдық, рухани, экономикалық және саяси жағдайларға сәйкес қалыптасады. Дүниені ұлттық түсінікпен қабылдау жолы қай адамға болсын тән қасиет. Өнерде, әдебиетте адам бейнесін бұл қасиет толық көрініп отырады. Әр халықтың өз эпикалық туындыларын олардың талай замандар ұлт болып қалыптасуынан бөліп қарауға болмайды. Сондықтан шығарма ұлттық характер жасау үшін оның дүние танымын, психологиясын, әдет ғұрыптарын т.б. қасиеттерін білу керек. Бұл жөнінде Н.В. Гоголь: "Ақын өмірге өз халқының көзқарасымен қарап, әр нәрсені ұлттық психологияға сәйкес құбылыстай сезініп, толғанғанда ғана ұлттық сипатты бейнелеп беруі мүмкін", – деген ой айтады. Бұл дұрыс та. Мысалы "Игорь полкы туралы жыр" орыстардың, "Махабхарата" Индия халқының, "Нибелунга туралы жыр" немістердің, "Манас" қырғыздардың, "Ер Тарғын" қазақтардың дүниетанымын, мінез-болмысын айқындайтын шығармалар.. Дереккөздер
Кристофер Нолан

Кристофер Нолан — Ұлыбританиядан шыққан америкалық кинорежиссер, сценарийші, продюсер, оператор, монтажшы. Толық аты-жөні — Кристофер Джонатан Джеймс Нолан. Кристофер Нолан тарихтағы ең табысты режиссерлердің бірі, сонымен қатар өз заманының танымал және ықпалды кинематографшылардың бірі. Бастау (кассалық түсімі $826 137 188), Қара сері (кассалық түсімі $1 005 457 263), Қара сері: Жандану (кассалық түсімі $1 081 141 420) фильмдері енген. Өмірбаяны Лондон қаласында туған. Әкесі ағылшын, анасы американ болған. Балалық шағын АҚШ-та және Англияда өткізді, 18 жасында екі азаматтығы бар адам атанды. Нолан — дальтоник. Ол қызыл және жасыл түстерін ажырата алмайды. Кристофер Ноланның киноға қызығушылығы 7 жасында Джордж Лукастың "Жұлдызды соғыстар" фильмін көргеннен кейін оянды. Осы кезден бастап қысқа ғылыми-фантастикалық картиналарға сценарий жаза бастайды. Інісі Джонатан Нолан да кинода еңбек етеді, ол Кристофердің бірқатар картиналарына сценарийші ретінде атсалысты. Фильмдер тізімі * 1998 - режиссер, сценарийші, продюсер, оператор, монтажшы * 2000 — режиссер, сценарийші *2002 - режиссер * 2005 Бэтмен: Бастама — режиссер, сценарийші * 2006 — режиссер, сценарийші, продюсер * 2008 Қара сері — режиссер, сценарийші, продюсер * 2010 Бастау — режиссер, сценарийші, продюсер * 2012 — режиссер, сценарийші, продюсер * 2013 Құрыш адам — сценарийші, продюсер * 2014 — басты продюсер * 2014 Интерстеллар — режиссер, сценарийші, продюсер * 2016 Бэтмен Суперменге қарсы: Әділет таңы — басты продюсер * 2017 — режиссер, сценарийші, продюсер * 2020 — режиссер, сценарийші, продюсер * 2023 Оппенгеймер — режиссер, сценарийші, продюсер * 2026 Одиссея (ағылш. The Odyssey) — режиссер, сценарийші, продюсер Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * * [http://kinostan.kz/people/view?id=2664 Kinostan сайтында]
IV Иннокентий

Иннокентий IV (Innocentius IV), Синибальдо Фиески (Sinibaldo Fleschi)(1195 ж.ш.,Генуя, - 7,02. 1254, Неаполь) - 1243 жылдан Рим папасы. Иннокентий IV герман императоры Фридрих ІІ - ге қарсы күресті. 1254 жылы оған қарсы крест жорығы жарияланды. Иннокентий IV өз үстемдігін Шығыс елдерінде де жүргізуге ұмтылды. Сондықтан ол 1252 жылы Александр Невскийге (Руське) қарсы одақ ұйымдастыру үшін Алтын Орда хандарымен келіс сөздер жүргізді. Дереккөздер
Интегралдық геометрия

Интегралдық геометрия - геометриялық бейнелердің өлшеуіштері жайындағы ғылым. Біртекті кеңістік құрастыратын жиындары сипаттайтын сандары болады. Бұл сандар сол жиындардың өлшеуіштері деп аталады. Мысалы, жазықтықтағы нүктелер жиынының өлшеуіші, түзулер жиынының өлшеуіші, кесінділер жиынының өлшеуіші, жиынның өлшеуіші, белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын қисық сызықтар жиынының өлшеуіші т.с.с бар. Жиындардың өлшеуіші интегралдар арқылы анықталады. Интегралдық геометрия дифференциалдық геометрия, дөңес денелер теориясы, ықтималдықтар теориясы және өлшеуіштер теориясы идеяларының ұштасуы негізінде 20 ғасырдың 30 жылдарында қалыптаса бастады. Бұл бағытта алғаш еңбек еткен ғалымдар М.В. Крофтон, В. Бляшке, П.К. Рашевский, Л.А. Сантало, М. Каймович т.б болды. Интегралдық геометрия атауын ұсынған және бұл пәннен алғаш рет лекциялар оқыған ғалым В. Бляшке. Интегралдық геометрия қазір даму үстінде. Дереккөздер
Интервью әдісі

Интервью әдісі - әлеуметтік психологиялық зерттеу әдістерінің бірі. Мұнда зерттеуші (интервьюер) сыналушымен (респонденті) әңгімелеседі, жол-жөнекей оның сөз саптауына, түрлі реакцияларына, ілтипатына зер салып отырады. Әңгіме белгілі сұрақтың айналасында, зерттеуші көздеген мақсатқа орай, арнаулы жоспар бойында жүргізіледі. Зерттеуші сыналушының ниетін қас-қабағынан біле алатындай әдісқой, тәсілшіл, білгір кісі болуы қажет. Интервью әдісінде анкета арқылы анықталуы қиын, ұсақ-түйек детальдармен мәселенің түп-төркінін аша түсуге мүмкіндік туады. Осы әдіс арқылы жиналған материалдың объективтілігіне ерекше мән бермейінше болмайды. Өйткені зерттеушінің әңгімесіне ықыласталған адам кейде жаңсақ, екі ұшты мәліметтер беріп қоюы ықтимал. Зерттеудің нақтылы талап-тілегіне орай интервью бірнеше түрлерге бөлінеді. Ол жеке адамдармен (дара интерьвю), сондай-ақ арнайы ұйымдастырылған топтармен де (семья әулеті, комсомол активі, дос жарандар тобы т.б.) жүргізіледі. Интервьюдың стандарттық (алдын-ала жасалған нақты программа бойынша), үлкен тақырыптың төңірегінде құрылған дейтін түрлері де бар. Дереккөздер
Интеркосмос

Интеркосмос - екі жақты және көп жақты келісімдер негізінде космос кеңістігін зерттеу және игеру жөнінде КСРО ҒА жанында құрылған халықаралық ынтымақ кеңесі. Бұл кеңеске мүше елдер: Болгария, Венгрия, ГДР, Куба, Моңғолия, Польша, Румыния, КСРО және сол кездегі Чехословакия. Ынтымақтасу бағдарламасы бойынша ұшырылған ең алғашқы спутник "Космос - 261" (20.12.1968) болса, кеңеске мүше елдер аппаратуларымен жабдықталып ұшырылған тұңғыш спутник - "Интеркосмос - 1"(14.10.1969). Социалистік жүйенің ыдырауына байланысты кеңес өз жұмысын тоқтатты. Дереккөздер
Интубация

Интубация (лат. in - ішінде, tuba - түтік) - көмей тарылып, тұншығу қаупі төнгенде тыныс алуды жақсарту үшін ауыздан көмейге арнайы түтік енгізу. Интубацияны көмейдің әр түрлі патологиялық кемістігінде, күю салдарынан кенет тыныс алу бұзылғанда, кейбір жарақат кезінде, көмекей күл ауруына шалдыққанда, кенет ісік пайда болғанда қолданады. Интубация әдісі медицинада 19 ғасырдың басынан белгілі. Ресейде алғаш рет К. Раухфус (1890 жылы) қолданған. Интубациялық аспап түтіктен (интубатордан), ауыз кеңейткіштен, экстрантордан тұрады. Қазіргі кезде интубациямен кейде наркоз да беріледі. Интубациямен науқас адамды қауіпті тұншығудан аман алып қалуға болады. Интубацияны науқас адамды отырғызып не жатқызып жасайды және операция кезінде аса ұқыптылық, тазалық шараларын бұлжытпай сақтау шарт. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%82%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B5%D0%B8 Интубация]
Интерпретоскоп

Интерпретоскоп (лат.interpretor - түсіндіремін, талқылаймын және грек skopeo - көремін, бақылаймын) - аэросуреттері топографиялық жағынан ажырату үшін қолданылатын аспап. Ол бір масштабты, форматы 30х30 см-ге дейінгі аэросуреттерді (немесе фотопланды), сондай-ақ кесілмеген аэрофильмдерді де шағылған немесе өткінші жарықтың көмегімен бақылайды. Интерпретоскоп арнаулы жабдық арқылы 2-ден 15 есеге дейін үлкейтеді. Бейненің үлкеюі, жарықтылығы және оптикалық бұрылысы бірден қос аэросуретке және әрбір аэросуретке бейімделіп реттеледі. Параллакстер 0, 02 мм-лік дәлдікпен өлшенеді. Прибордың бақылау жүйесінде объектердің пландағы кескіні мен биіктігін өлшейтін арнаулы жабдық (нүктелік марка мен шкала) бар. Интерпретоскоп негізгі жұмысынан басқа жер бетіндегі (фототеодолиттік) және зертханадағы стереофотографияларды қарауға , айқындалған контурлар мен нүктелерді оптикалық тәсілмен көшіруге де қолданылады. Интерпретоскоптың кейбір түрлерінде екі окуляр және картографиялық жұмыстарды жеңілдететін жабдықтар болады. Ол негізінен Йенадағы (ГДР) Карл Цейс халықтық кәсіпорында жасалады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF/ Сөздік] * [http://forest.geoman.ru/forest/item/f00/s01/e0001040/index.shtml Геоман]
Интрузивтік тау жыныстары

Интрузивтік тау жыныстары - жердің терең қыртысында баяу суынудан пайда болған силикат құрамды магмалық жыныстар. Магманың толық кристалдануы үшін төңірегіндегі жылуды нашар өткізетін жыныстар, минералдардың түзілуін баяулататын және температураны төмендететін ұшпалы заттар, жоғары қысым әсер етеді. Интрузивтік тау жыныстарының құрылымы ірі түйірлі толық кристалды және кристалдар ірілігі бір қалыпты, ал текстурасы тұтас, шомбал болып келеді. Кристалдану кезінде неғұрлым ертерек түзілген кристалдар мүлтіксіз, дұрыс пішінді болады. Интрузивтік тау жыныстарының түсі оны құраушы заттардың химиялық (ультранегіздіден қышқылға дейін) және минералогиялық құрамына байланысты. Интрузивтік тау жыныстары түсті минералдарға, магнийге, темірге бай болса, ол қара, қою жасыл, күңгірт, ал кремний мол болғанда ашық түсті болады. Интрузивтік тау жыныстары негізінен силикаттар мен алюмосиликаттардан (дала шпаттары, кварц, слюдалар, амфиболдар, пироксендер, оливин) құралады. Бұлардан басқа өте аз мөлшердегі қоспа ретінде силикаттар (сфен, гранаттар, циркон т.б.), титан - танталонюбаттар, фторидтер (флюорит), фосфаттар (апатит т.б.) кездеседі. Интрузивтік тау жыныстарына гранит, габбро, сиенит, диорит т.б. жатады. Бұлар түрлі пішінді ірі массивтер, штоктар, лакколиттер, дайкалар, қабат тәрізді денелер түрінде ұшырайды. Көптеген пайдалы қазбалар интрузивтік тау жыныстарының тікелей өзінде және олармен жапсарлас жыныстарда орналасады. Түрлі құрамды интрузивтік тау жыныстары көне және жас қатпарлықтарға шалынған облыстар аумағынан орын алған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://www.mining-enc.ru/i/intruzivnye-gornye-porody/ mining-enc.ru] *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/140058 dic.academic.ru]
Инфрақызыл фотосурет

диапазонмен түсірілген тал. ]] арқылы түсірілген сол тал]] Инфрақызыл фотография - инфрақызыл сәуле көмегімен анаулы фотографиялық материалға бейне түсіру. Ол аэросурет түсіруде, археологияда, астрономияда, физикада, биологияда, медицинада, криминалистикада т.б. жай көзге көрінбейтін объектілерді және олардың жекелеген детальдарын анықтау үшін пайдаланылады. Инфрақызыл фотоға түсіру үшін толқын ұзындығы 7000 - 13000А сәуле сезгіштігі бар фотографиялық материалдар қажет. Сыртқы жарық әсері тимеу үшін тек 7000А - нен жоғары сәуле өткізетін жарық сүзгі қолданылады. Кескін айқындығын белгілеу қызыл түсті жарық сүзгі немесе фокусқа келтіру әдісі арқылы іске асырылады. Осы тәсілмен суретке түсіру кезінде объектив диафрагмасы толық ашылып қойылады. Әйтпесе бейне айқын көрінбейді. Дереккөздер