kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үштөбе (Жамбыл облысы)

Үштөбе — 1) қорған. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Тастөбе өзеннің оңтүстіктенен 2,5 км жерде. Зерттеу жұмысын 1936 ж. Жетісу археологиялық экспедиция (жетек. А.Н. Бернштам) жүргізген. Қорған аумағы 42×50 м, биіктігі 2,3 — 5 м солтүстіктен оңтүстікке тізбектеле орналасқан бірнеше обадан тұрады. Зерттеушілердің пікірінше, байырғы үйсіндерден қалған (б.з.б. 3 ғасыр — б.з. 2 ғасырлар) мұра. Дереккөздер:
Үштөбе алтын кен орны

Үштөбе алтын кен орны - Павлодар облысы Баянауыл ауданының орталығынан солтүстік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орны аймақтық субендік және жергілікті солтүстік-батыс бағыттардағы жарылымдардың түйіскен жерінде орналасқан. Кенденуге жоғары ордовиктің орта құрамды вулканиттері ұшыраған. Жатыс сипаты, құрамы Солтүстік-батыс бөлігіндегі қалыңдығы 200 м кварцты желілер солтүстік-батыс бағытта тік құлаған. Кен денесінің ұзындығы 200-500 м-ге, басты желінің ұзын 1000 м, қалыңдығы 0,8-1,0 м-ге жетеді. Желінің құрамында кварц, барит, пирит, алтын бар. Алтынның мөлшері 4-6 г/т. Қоры бойынша ұсақ кен орындарына жатады. Дереккөздер
Френулаталар

]] Френулаталар (Frenulata) — погонофоралар типінің бір класы. Мұхиттар мен теңіздерде тіршілік етеді. Денесінің алдыңғы ұшында бір клеткалы пиннулалары (бунақты өскін) бар қарапайым немесе қауырсын тәрізді қармалауыштары және кутикулалы жүгені (frenulum) орналасқан. Аталықтарының ұрық жолдарында сперматофоралар] қалыптасады. Белдеулерінде және денесінің артқы бөлімінде қарапайым тісті қылтандар метамерлі түрінде орналасқан. Френулаталардың 2 отряды бар: атеканефриялар (Athecanephrіa) және теканефриялар Thecanephrіa). Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Монополиялық баға

Монополиялық баға — барынша ықтимал баға алуды қамтамасыз ететін нарықтық баға түрі. Монополиялардың өндірістегі және ақша айналысындағы үстемдігі жағдайында жүзеге асырылады. Монополиялар пайда табуды көздеп, тауар құнынан жоғары баға ғана емес, одан төмен де баға белгілеуі мүмкін. Мысалы, монополист тауарды сатушы болса, оны өндіруге жұмсалған шығын деңгейіне қарамастан жоғары нарықтық бағамен сатады немесе тауарды сатып алушы болса, оны өндіруге жұмсалған шығын деңгейінен төмен бағаға сатып алады. Мұның өзі айырбастағы баламасыздықты күшейтеді. Қазақстанда табиғи монополия субъектілері мен белгілі бір тауар рыногінде монополиялық жағдайға ие рынок субъектілерінің қызметін бақылау және реттеу, тұтынушылардың құқықтарын қорғау мақсатында Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттік жұмыс істейді. Дереккөздер
Монополиялық пайда

Монополиялық пайда – рынок пен өндірісті монополиялық бақылау жолымен алынатын жоғары пайда; монополистік бірлестіктердің орташа пайдадан асып түсетін пайдасы. Монополиялық пайда тауарларды монополия өндіру мен өткізу жағдайында рыноктың монопол. бақылауға алынуын сипаттайды. Тауар өндірушілер монопол. жағдайға аса білікті жұмыс күшін, жетекші мамандар мен менеджерлерді, ғылыми ашылымдар, патенттер, лицензиялар негізінде жаңа технологияларды пайдалану жолымен қол жеткізеді. Монополияларда сұранымды зерттеу, оны қанағаттандыру, нақты сатып алушылар рыногін қалыптастыру үшін мүмкіндіктер көп. Қазіргі жағдайда жетілдірілген таза бәсеке, абсолют-таза бәсеке, монополистік бәсеке, монопсония (тек бір ғана сатушы), кемсітуші монополия (түрлі сатып алушыларға түрліше баға белгілеу), дуополия (бір мезгілде тек екі фирма ғана), олигополия (аз ғана ірі фирмалар) тұрпатындағы бәсекеде Монополиялық пайда табуға болады. Нарықтық экономикада сала бойынша пайданың орта мөлшерінен асып түсетін пайда тек монополия фирмалардың ғана қолында. Монополияның қоғам өміріндегі орны мен рөлі пайданың нақ осы шамасымен айқындалады. Еуропалық Одақ елдері нарықтық экономиканың барлық жақтарының монополиялануына қарсы күресуде. Шаруашылық құқық нормалары мен бәсекелік ортаны қолдау шаралары (монополияға қарсы заңдар, өндіріс көлемі мен сату көлемінің шекті деңгейін белгілеу, арнаулы экономикалық шаралар, импорт үшін кедергілерді азайту, рынокқа жаңа қатысушылардың кіруін көтермелеу, т.б.) қолданылуда. Монополиялық пайда трансұлттық корпорациялар, өнеркәсібі дамыған елдердегі ұлттық компаниялар, өтпелі экономика кезеңіндегі мемлекеттердің компаниялары алатын пайда түрлеріне бөлінеді. Бірақ нарықтық қатынастардың қалыптасуы жағдайында Монополиялық пайданың сипаты мен нақты көлеміне әдетте экономиканың қитұр-қылығы, капиталдың жылыс-тауы, сыбайлас жемқорлық, көлеңкелі экономика басқа да айла-шарғылар ықпал етеді. Монополиялық пайда алу жағдайларын қалыптастырудағы мемлекеттің рөлі жан-жақты ескерілгенде ғана оған талдау жасауға болады. Мемлекеттің рөлі оның екі атқарымында: әкімшілік-құқықтық (заң шығарушылық қызмет, әкімшілік басқару, экономикалық нормаларды, рәсімдерді, заңдарды қорғау) және экономикалық субъектінің өз атқарымында (бағаны, жалақыны, валюта бағамын реттеу, ақша шығару, мемлекеттік секторды, мемлекеттік акциялар капиталын басқару, салықтардың, баждардың, жәрдем қаржының, демеу қаржының, мемлекеттік тапсырыстың, т.б. көмегімен қаржы тасқынын қайта бөлу) көрініс табады. Дереккөздер
Үнді тілдері

Үнді тілдері, үндіарий тілдері — үндіеуропа тілдер шоғырының көне үнді тармағынан тараған тілдер тобы. Үнді тілдерінде сөйлеушілердің саны шамамен 800 млн-дай (2001). Үнді тілдері негізінен Солтүстік және Орталық Үндістанға, Пәкістанға, Бангладешке, Цейлон мен Непал елдеріне тараған. Туыстық жағынан Үнді тілдері үнді-иран тобының дард және иран тілдеріне жақын. Үнді тілдерінің ерекшелігі орта ғасырдағы үнді тілдері мен диалектілерінің, ортақ даму бағыты мен әр алуан тілдердің бір-біріне әсер етуі және бұл тілдердің тоғысуы нәтижесінде қалыптасуында. Үнді тілдерінде (хинди, урду, бенгали, т.б.) жазылған әдебиеттерде брахми әліпбиінің тарихи нұсқалары (девакагари, бал-бодх, гурмукхи, т.б.), араб-парсы графикасы немесе арнайы әліпбилер (грантка, ланда, т.б.) пайдаланған (қ. Үнді жазуы). Үнді тілдері Үндістанда хинди, урду, бенгал, маратхи, гуджарати, панджаби, ория ассам, синдхи тілдері, Пәкістанда урду тілі, Бангладеште бенгал тілі, Непалда непал тілі, Шри-Ланкада (Цейлонда) сингал тілі ресми тілдер қатарында. Дереккөздер
Үнем

Үнем, үнемдеу — өнімнің бір өлшемін өндіруге немесе жұмыстардың бүкіл көлемін орындауға жұмсалатын ресурстардың шығынын (тұтынылуын) жоспарлы шамамен, белгіленген нормамен немесе базистік кезеңдегі нақты жұмсалған шығынмен салыстырғанда қысқартылуы. Шектеусіз (абсолюттік) және салыстырмалы үнем түрлеріне бөлінеді: # Абсолюттік үнем - өнімді өндіру (жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету) көлемі бойынша жоспарлы тапсырманың орындалу дәрежесін есептемей, материалдық, еңбек, ақша ресурстарының шығынын азайтуды сипаттайды. Ол ресурстардың нақты түрінің (шикізаттың, материалдардың, отынның, энергияның, жалақының) нақты жұмсалған шығынының абсолюттік шамасын оның жоспар, норма бойынша немесе базистік кезеңдегі мәнінен шегеру жолымен айқындалады. # Салыстырмалы үнем - өндіріс көлемі бойынша жоспардың орындалуын ескере отырып, шығынның жоспарлы деңгейімен салыстырғанда ресурстардың нақты шығынының азаюын сипаттайды. Ол ресурстардың нақты түрлерінің нақты шығынының мөлшерін өнімді өндіру көлемі бойынша (немесе базистік кезеңдегі) жоспардың орындалуы деңгейіне түзетілген шығынынан шегеру жолымен айқындалады. Нақты және заттанған еңбекті барынша сақтап, неғұрлым тиімді қолдануға негізделіп құралған шаруашылықты жүргізу жүйесін үнем режимі деп атайды. Ол өндіріс тиімділігін арттырудың басты шарттарының бірі болып табылады және экономиканың барлық салаларында еңбек, материалдық және қаржы ресурстарын үнемді де ұтымды пайдалануды көздейді. Дереккөздер
Микронуклеус

бөлігінің құрылымы]] Микронуклеус (микро және грек. nucleus – ядро) – инфузориялардың жынысты көбеюге қатысатын (генеративті) ұсақ ядросы. Инфузорияның кей түрлерінде бірнеше немесе өте көп (100-ге жуық) Микронуклеус болады. Микронуклеустерде жынысты көбеюдің алдында ДНҚ-ның екі еселенуі жүзеге асады. Сондай-ақ Микронуклеус мейоз жолымен бөлініп, төрт гаплоидты ядро түзіледі де, оның үшеуі жойылады. Ал қалған бір ядро митоз жолымен екіге бөлінеді. Оның біреуі бастапқы клетканың ішінде қалып қояды, оны стационарлы ядро деп атайды. Ал екінші ядро (орын ауыстырушы ядро) жанасып тұрған келесі дарабастың клеткасына өтеді де, ондағы стационарлы ядромен қосылып, ядросы диплоидты синкарионға (жыныс процесі – коньюгация нәтижесінде инфузорияда түзілетін ядро) айналады. Микронуклеусте РНҚ түзілмейді, ядрошық болмайды, онда тығыз орналасқан хроматиндер бар. Инфузория жынысты көбеймей тұрғанда Микронуклеус белсенділік көрсетпейді. Микронуклеус жойылатын болса, клетканың тіршілігі де тоқтайды. Сілтемелер * Митоз * Ядро * Жыныс Дереккөздер
Алепауыл қорымы

Алепауыл қорымы — қола дәуірінен (б.з.б. 15-13 ғ.) сақталған ескерткіш. Қарағанды облысы Нұра өзенінің сол жақ жағасында, Алепауыл қыстағының тұсында орналасқан. Алепауыл қорымында дөңгелек және төртбұрышты жұмыр және текше тастардан тігінен қалаған 10 қоршау бар (1933). Материалдық мәдениет тарихы мемлекет академиясының Нұра экспедициясы (жетекшісі П.С.Рычков) зерттеген. Қазақстан жерінде алғаш ашылған Андронов мәдениеті ескерткіштерінің қатарына жатады. Алепауыл қорымындағы қабірлердің бірқатарының қабырғалары жалпақ тастармен жәшік сияқты етіп шегенделген. Мәйіт бүктетіліп, бір қырынан, басы оңтүстік-шығысқа немесе солтүстік-шығысқа қаратылып жерленген. Қабір ішінен адам сүйегімен бірге геометриялық өрнегі бар қыш ыдыстар, алтынмен апталған мыс сырға, қоладан құйылған жебе ұштары табылды. Олар Орталық Қазақстанда қола дәуірінің өркендеген кезеңінде мекен еткен тайпалардың рухани және материалдық мәдениетінің белгісі болып табылады. Дереккөздер
Үнемдеу заңы

ҮНЕМДЕУ ЗАҢЫ — ежелгі дәуірден келе жатқан тілдік құбылыс. Белгілі бір дыбыстың, буынның, сөздің, сөйлемнің қысқартылып, ықшамдалып айтылуы. Буындардың, дыбыстардың бірте-бірте түсуі сөздің формасының өзгеруінен болады. Түркі тілдеріндегі сөздердің қысқару, ықшамдалу процесі әр түрлі болғандықтан, белгілі бір сөздердің морфологиялық, фонетикалық сипат алып түрленуі, құбылуы тіл тарихының жемісі болып саналады. Үнемдеу заңы тарихи жазба ескерткіштерде, қазіргі түркі әдеби тілдерінде және диалектілерінде көптеп кездеседі. Үнемдеу заңының әсерінен сөз басында, ортасында, аяғында кейбір дыбыстар бірте-бірте айтылмайды. Белгілі бір фонетикалық жағдайда дыбыстардың түсіп қалуы элизия деп аталады. Сөйлеуші ауызекі тілде дыбыстарды ғана емес, буындарды да түсіріп айтады. Мысалы, болып-боп, келіп-кеп, барамын-барам, көремін-көрем. Қатар келген екі буынның біреуінің түсіріліп айтылуы гаплология деп аталады. Үнемдеу заңы жеке дыбыстар, жалаң түбірлердің құрамында ғана емес, сөз тіркестерінде де кездеседі. Әр қилы мағыналық, дыбыстық өзгеріске ұшырап, бір-бірімен белгілі дәрежеде үндесіп әрі ықшамдалып құралған күрделі сөзді кіріккен сөз дейміз. Сөйлеу процесінде іргелес, шектес келген екі немесе одан да көп сөздің міндетін бір-ақ сөз атқаратын құбылыс метонимия деп аталады. Сөйтіп, тілдік фактілер үнемдеу процесінің бүкіл тілдік жүйенің (фонетикадан синтаксиске дейінгі) барлық салаларын қамтитын заңдылық екенін анықтайды. Үнемдеу заңы сонымен қатар үндесу, ұқсату заңымен лингвистикалық үйлесім табады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үңгубет

ҮҢГУБЕТ — кен қазу кезінде кеңістікте жылжып отыратын кен массивінің немесе бос тау жыныстарының беті. Үңгубет қолдану әдісіне қарай тазалап алу, дайындау (аршу және даярлау) болып бөлінеді. Үңгубет, сондай-ақ қолданыстағы Үңгубет, қосалқы Үңгубет және қордағы Үңгубет болып жіктеледі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Алеут аралдары

Алеут аралдары — Тынық мұхиттың солтүстік бөлігіндегі архипелаг. 1867 жылға дейін Ресей империясының құрамында болды, кейін Аляска штатына (АҚШ) енді. Ұзындығы 1740 км. Иіле орналасқан 110 арал мен жартастар тізбегінен тұрады. Жерінің аумағы 37,8 мың км 2 . Тұрғыны 7,5 мың адам (1994). Байырғы тұрғындары — алеуттер. Алеут аралдары — су астындағы жоталардың қырқасы. Арадардың көбі — жанартау конустары, олардың 25-і атқылап тұр. Абсолют биіктігі 2860 м. Климаты субарктикалық, мұхиттық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 мм. Жері шымтезекті, тауға тән тундралық топырақты келеді. Балық аулау, аң терісі кәсіпшілігі дамыған. Басты елді мекені, әрі ірі соғыс-теңіз базасы — Уналашка аралындағы Датч-Харбор.
Фреондар

Фреондар (лат. frіgor — суық) — тоңазытқыш машиналарда суытқыш реагент ретінде қолданылатын құрамында фторы бар қаныққан көмірсутектердің қосылыстары. Фреондардың құрамында фтордан басқа хлор, бром да кездеседі. Фреондардың 40-тан астам түрі белгілі, олардың көпшілігі өндірістік жолмен алынады. Техникада Фреондар арнайы белгіленеді. Ол Ф әрпінен және үш саннан тұрады. Ф. — фреон, 1-сан көміртек атомдарының санынан 1-ді алғанға, ортаңғы сан сутек атомдарының санына 1-ді қосқанға, ал соңғы сан фтор атомдарының санына тең. Мысалы, C 2 F 3 Cl 3 — Ф-113, CF 2 Cl 2 — Ф-012 немесе Ф-12 болып белгіленеді, т.б. Фреон — иіссіз газ немесе сұйықтық, олар органикалық еріткіштерде жақсы, суда нашар ериді. Фреондардың ең көп таралғандары дифтордихлорметан (CF 2 Cl), фтортрихлорметан (CFCl 3 ) және дифтордихлорметан (CHF 2 Cl 2 ), олардың қайнау темп-ралары оларға сәйкес —29,8 — 23,8°С және — 40,8°С. Фреондар жанбайды, ауамен қосылып жарылғыш заттар түзбейді және салыстырмалы түрде химиялық инертті, алайда ашық отпен жанасқанда улы дифтор- және фторхлорфосген түзіп, ыдырайды. Фреондар тоңазытқыш реагенттерден басқа, аэрозольдік орамада ұшқыш құраушылар (прополенттер), өрт сөндіргіш ретінде, сондай-ақ фторолефиндер мен олардың негізінде түзілетін полимерлерді алу үшін шикізат ретінде қолданылады. Фреондар стратосфераға көтерілгенде фотохимиялық ыдырауға түсіп, соның нәтижесінде хлор иондары бөлініп шығады. Бұл хлор иондары химиялық реакцияның катализаторы ғана болып қоймай, озон молекулаларын ыдыратып, Жер бетін ультракүлгін сәулеленуден сақтайтын озон қабатына қатер төндіреді; қ. Озон “жыртығы”. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том en:Chlorofluorocarbon ja:フロン類 zh:氯氟烃
Үңгуіш

Үңгуіш — металл, пластмасса, т.б. тетіктерде цилиндр пішінді тесік үңгуге арналған көп жүзді кескіш аспап. Оның тегіс бетті және сатылы болып келген ойықты өңдейтін, сондай-ақ біртұтас, құрама (кескіш бөлік пен корпусы ауыстырмалы), саптамалы, т.б. түрлері бар. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үңгілеу машинасы

ҮҢГІЛЕУ МАШИНАСЫ — кен қазылымдары (көмір, жанғыш тақтатас, тұз, туфтар, т.б.) массивінде саңылау жасауға арналған тау-кен машинасы. Үңгілеу машинасының негізгі қызметі — саңылау жасау арқылы қазып алуды жеңілдету. Машинаны кен қабатының жайпақ, көлбеу және тіктеу болып орналасқан жағдайларында да қолдануға болады. Ең алғашқы Үңгілеу машинасы 1852 жылы Ұлыбританияда жасалған. Оның жұмыстық тетігі дөңгелек кескіш түрінде болған және оны екі кісі айналдырып тұрған. 19 ғасырдың 50-жылдарында пневматик. Үңгілеу, кейіннен электр қозғалтқышының көмегімен әрекет жасайтын штангалы Үңгілеу машинасы пайда болды. 1864 жылы кеспе шынжырлы Үңгілеу машинасы жасалды. Үңгілеу машинасы орындаушы бөліктен (бардан, штангадан), трансмиссиядан және электрлік немесе ауа қысымды қозғалтқыштан тұрады. Үңгілеу машинасы көлденең-барлы, бойлық-барлы, айналмалы және әмбебап болып келеді. Қазіргі Үңгілеу машинасыларында жылдамдықты сатылатпай басқаруға мүмкіндік беретін гидравлик. механизмі бар. Олар гидроқозғалтқыш және май сорғылармен жабдықталады. Үңгілеу машинасы тау-кен ісінде дайындық және тазалап қазып алу жұмыстарында қолданылады. Барлы Үңгілеу машинасыларының негізінде үймелеу машинасы, үңгілеп үймелеу машинасы, алғашқы көмір комбайндары жасалды. Тау кен комбайндарының қолданысқа енуіне байланысты Үңгілеу машинасыларының пайдалану аясы шектеле бастады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фреска

Фреска (— жаңа) — үйдің қабырғасына сылағы кеппей тұрғанда бояумен салынатын кескіндеме. Сылақ кепкенде кальций көмір қышқылының жұқа мөлдір қабаты пайда болады да, бояуды ұзақ сақтайды. Фреска негізінен түрлі қосылыстарға ұшырамайтын бояулармен салынады. Сәулет өнерінде Фреска үй қабырғаларын әсемдеу барысында қолданылатын негізгі әдіс болып табылады. Фресканы жасау жолдары уақытпен бірге өзгеріп отырған. Құрғақ сылаққа өрнектер салу (аль секко) ежелгі заманнан белгілі. Қатты сылаққа сурет салу эгей мәдениетінен (б.з.б. 2-мыңжылдық) бері қолданылады. Фреска көне дәуірде гүлденіп, кейіннен темпера пайдаланыла бастады. Бұл әдіс орта ғасырларда Византия, Русь, Кавказ, Балкан, Батыс Еуропа елдерінде кеңінен қолданылды. Қайта өркендеу дәуірінде (16 ғ.) Италияда темперасыз фреска (буон Фреска) дамыды. 17 — 19 ғасырларда фресканы пайдалану бәсеңдегенімен, 20 ғасырдан қоғамдық ғимараттарды әсемдеуде қайтадан кең қолданыла бастады. Дереккөздер
Үңгір арыстаны

Үңгір арыстаны — мысық тұқымдасына жататын жойылып біткен жыртқыш. Үңгір арыстаны антропоген кезеңінде Еуропа мен Азияда тіршілік еткен. Палеонтологиялық зерттеулерге қарағанда, үңгір арыстаны Солтүстік Америкаға Еуразиядан (плейстоценнің соңында) тараған. Қазақстанда Жайық, Есіл және Ертіс өзендерінің бойынан табылған. Олардың ең жақын арғы тектерінің бірі плиоцен кезеңіндегі Батыс Еуропада тіршілік еткен Арверн пантерасы. Үңгір арыстанының 2 түрі анықталған: * еуразиялық (Panthera leo spelaea); * америкалық (Panthera leo atrox). Үңгір арыстанының тұрқы осы кездегі ірі арыстан не жолбарыстай болған, сүйек қаңқасы, соның ішінде бас сүйегі құрылысында бұл екеуіне де тән ұқсастықтар табылған. Сондықтан үңгір арыстаны қазіргі кезде тіршілік ететін Африка және Азия арыстандары мен жолбарыстарының арғы тегі болу керек деген ғыл. тұжырым бар. Олар қазіргі арыстандарға қарағанда, суыққа төзімді болған. Тас ғасыры кезінде адамдар тасқа салған жануарлар суреттерінің ішінде Үңгір арыстанының суреті жиі кездеседі. Олар бұдан 10 — 11 мың жыл бұрын құрып біткен. Дереккөздер
Үңгір аюы

Үңгір аюы – аюлар тұқымдасына жататын қазбадан табылған аю түрі. Үңгір аюы плейстоцен кезеңінің 2-жартысында (шамамен 400 мың жыл бұрын) Еуропаның оңтүстік және Азияның батыс аймақтарында тіршілік еткен. Қазақстанда оның қаңқа сүйектері Батыс Қазақстан, Қостанай және Павлодар облыстарынан табылған. Сүйек қаңқасының құрылысы қоңыр аюға ұқсас болған. Биіктігі 1,5 — 2 м. Ұрт тістері шошқаның тістеріне ұқсас және тегістеліп желінуіне қарағанда, өсімдіктермен қоректенген. Маңдай сүйектері сәл ойыстау, танау тесіктері сопақша келген. Ертеде тас ғасырында өмір сүрген адамдар оларды көп аулаған. Олардың қаңқа сүйектері үңгірлерден көп табылған, аты соған байланысты қойылған. Ертедегі адамдар салған Үңгір аюыларының бейнесі Испания, Франция және бұрынғы КСРО мемлекеттері аумағындағы үңгірлерден табылған. Дереккөздер
Монополиясыздандыру

Монополиясыздандыру — экономикалық саясат пен заңнама шеңберіндегі бәсекені дамытуға және монополиялардың қызметін шектеуге бағытталған шаралар кешені. Жалпылама түрде Монополиясыздандыру – мемлекеттің монополияға қарсы екі бағытта жүргізетін саясаты. * Рыноктарды дәйекті түрде ырықтандыру. Мұнда монополияға тиіспей монополистік іс-әрекетті ірі бизнес үшін тиімсіз ету мақсаты көзделеді, сонымен бірге кәсіпкерлікті, әсіресе шағын және орта кәсіпкерлікті ынталандыру, шетелдік кәсіпкерлер үшін ішкі рыноктарды ашу, атап айтқанда шетелдік инвесторлар үшін инвестиц. ахуалды жақсарту, кеден салықтарын төмендету, лицензиялау рәсімін оңайлату, өнімі монополиялардың тауарларымен бәсекелесе алатын өндірістерді қолдау үдерістері жүріп жатады; * Монополияға ықпал ету тәсілдері. Оған негізінен монополияларды әкімш. қадағалау шаралары – өнімнің бағасын, мөлшері мен сапасын реттеу, сондай-ақ монополияға қарсы заңдар бұзылған жағдайда қолданылатын қаржы санкциялары жатады. Реттеудің құқықтық нормаларын, яғни монополиялардың қызметін шектеуге бағытталған антимонопол. (антитрестік) заңдарды да осы екінші бағытқа жатқызуға болады. Батыс елдерінде антимонополия заңдар ірі корпорацияларға, монополиялардың рыноктағы басымдығын қиянатпен пайдалануына қарсы қолданылады. Қазақстанда Монополиясыздандыру, ең алдымен, монополияларға қарсы тұратын бәсекелі нарықтық құрылымдарды құрып, дамытуға бағытталды. Қазақстан экономикасын Монополиясыздандырудың аса маңызды шаралары ретінде, ең алдымен, Монополиясыздандыруға жатпайтын табиғи монополиялар аймағы айқындалғанын айтуға болады. Мұндай аймақта энергетика, металлургия, темір жол көлігі салаларындағы технология олигополия, ғылыми-техникалық және мемлекеттік монополиялар, ақша ұсынысын ұйымдастыру мен реттеу, мемлекет тарапынан қатаң түрде құқықтық тұрғыдан реттелетін монополиялар, капиталды шоғырландыру және орталықтандыру негізінде пайда болған монополиялар қамтылды. Екіншіден, Қазақстанда антимонопол. саясат құқықтық базамен және ұйымдық жүйемен ұштастырыла жүргізілді. Монополиясыздандыру саясаты құқықтық тұтқалар мен нарықты реттеуші тетіктерді біріктіретін антимонополия экономикалық қатынастарды орнатуға бағытталды. Осыған орай “Теріс пиғылды бәсеке туралы” (1998), “Бәсеке және монополистік іс-әрекеттерді шектеу туралы” (2001) арнайы заңдар қабылданып, еркін бәсекені, кәсіпкерлікті дамыту, тауар нарықтарының тиімді жұмыс істеуіне қолайлы жағдай жасау, сондай-ақ теріс пиғылды бәсекелік және монополистік іс-әрекеттердің алдын алып, жолын кесу, нарықтың монополистік субъектілерінің өз басымдықтарын заңсыз пайдалануына тыйым салу көзделді. Дереккөздер
Александр Александрович Алехин

Александр Александрович Алехин (19(31).10.1892, Мәскеу, — 24.3.1946, Эшторил, Португалия; Парижде жерленген) — орыс және француз шахматшысы, шахматтан 4-дүниежүзі чемпионы (1927 — 35, 1937 — 46), шахмат теоретигі, әдебиетші, заң ғылымдарының докторы. Шахмат жарыстарына 12 жастан, ал халықаралық деңгейде 16 жасынан бастап қатынасқан. 1908 ж. Мәскеуде Б.Блюменфельдпен ойнап, оны 4,5:0,5 есеппен жеңді. Сөйтіп Мәскеу шахмат үйірмесінің турнирінде 1-орынды иеленіп, Бүкілресейлік шахмат турниріне жолдама алды. 1927 жылы Х.Р.Капабланкамен кездесті. Ол матчта ойналған 35 партияның 25-інде тең түсіп, 6 рет жеңіп, 3 рет жеңіліп, 18,5:15,5 есебімен жеңіске жетті, сөйтіп дүниежүзінің ең күшті шахматшысы атанды. Ол Будапеште (1921), Баден-Баденде (1925), Кечкеметте (1927), Сан-Ремода (1930), Бледте (1931), Лондонда, Бернде, Пасаденада (1932), Парижде (1933), Цюрихте (1934), Эрсбруда (1935) өткен халықар. турнирлердің жеңімпазы болды. 1935 жылы М.Эйвемен кездесуде Дүниежүзі чемпионы атағынан айырылды, 1937 жылы қарымта қайтару кездесуінде одан чемпиондық тәжді қайтарып алды. Алехин айқын комбинациялық ойынды дамытқан шахматшы. Ол позициялар динамикасын дәл түсіне білді, үнемі толыққанды, салмақты ойынға талпынды. Сондай-ақ Алехин шахмат мәселелері теориясының негізін жасап, оны іс жүзіне асырды. Дереккөздер
Монопсония

Монопсония (ағылшынша monopsony – азық-түлікті жеке-дара сатып алу) – белгілі бір игілікті (тауарды не көрсетілетін қызметті) бірден-бір ықтимал сатып алушы болып табылатын фирма (кәсіпорын, ұйым, т.б.), осы игілікке деген сұранысты толық бақылауында ұстайтын нарықтық құрылым тұрпаты. “Монопсония” ұғымы “монополия” ұғымымен мәндес, тармақтас. “Монопсониялық билік” – сатып алушы-фирманың тауар бағасына ықпал ете алуы. Мысалы, өз рыногінде Монопсониялық билік жүргізетін ірі кәсіпорын ұсақ тұтынушылардың төлеуіне тура келетін бағадан анағұрлым төмен бағаға қол жеткізе алады. Шын мәнінде монополиялық билік бағаны тауардың шекті құны деңгейіне жақындаттырса, Монопсониялық билік бағаны осы тауарды өндіруге жұмсалған шекті шығын деңгейіне дейін түсіртеді. Тауарлармен теңдестірілген, молықтырылған нарық жағдайында Монопсония монополия душар ететін келеңсіз зардаптардай зардаптар шектіруі мүмкін. Атап айтқанда, аса ірі тұтынушы өзі сатып алатын шикізаттың, материалдардың, дүмбілзаттардың бағасын әдейі төмендетуі, контрагенттерге тиімсіз шарт талаптарын, т.б. таңуы ықтимал. Монопсонист-кәсіпорындардың мұндай әрекеттеріне монополияға қарсы заңдармен тыйым салынады. Дереккөздер
Моносахаридтер

Моносахаридтер - қарапайым қанттар, көмірсулардың негізгі тобы. Полиоксиальдегидтер (альдозалар) немесе полиоксикетондар (кетозалар) болып саналады. Углеводтары 3 не одан көп көміртек атомдарынан (триозалар, тетрозалар, пентозалар, гексозалар т. т.) тұрады. Циклдық және ациклдық (пираноздық және апираноздық) түрде кездеседі. Ең көп тараған моносахаридтер — глюкоза, галактоза, фруктоза, ксилоза, арабиноза. М. құрамына карбонилді және гидроксилді топтардан басқа ОН — тобының, орнына — сутек атомы (дезоксисахароза), амин тобы (аминды сахарозалар), меркапт топтар (тиосахарозалар), СООН (уронды сахарозалар) т. б. кіреді. М. олигомен полисахаридтердің және ликопротендтер, гликолипидтердің т. б. аралас биополимерлердің құрамына кіреді. Моносахаридтердің жіктелуі Моносахаридтердің топтары мен класстары бойынша таблицасы Келесілердің барлығы бірдей табиғатта кездескен жоқ, кейбіреулері синтезделген: Дереккөздер
Үмбетәлі Кәрібаев ауылы

Үмбетәлі Кәрібаев ауылы — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Шолаққарғалы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде, тауалды жазығының бетеге, баялыш, көде, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты құрғақ далада орналасқан. Халқы Тарихы Бұрынғы сүт-көкөніс өндіретін “Прогресс” кеңшары негізінде Үмбетәліде ЖШС және 190 шаруа қожалығы құрылды. Ауыл белгілі ақын Үмбетәлі Кәрібаев есімімен аталған." Дереккөздер
Үмбетәлі Кәрібаев

Үмбетәлі Кәрібаев (1889, қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданы Үмбетәлі Кәрібаев ауылы — 1969, сонда) — ақын, Қазақ КСР-інің халық ақыны (1961). Шапырашты тайпасының Айқым руынан. Жасынан домбыра тартып, өлең-жыр шығарған. Ауылда оқып, хат таныған. Бақтыбай мен Тезек, Жамбыл мен Құлмамбет айтыстарын, “Мың бір түн”, “Тотынама” дастандарын жатқа айтып, ел арасына таратты. Орынбай, Иса, Кенен Әзірбаев, Саяділ, Есдәулет, Қалқа, Жақсыбай, т.б. белгілі халық ақындарымен айтысқан. Қырғыз жыршылары Оспанқұл, Жаманқұлдармен шығармашылық байланыста болды. Шығыс әдебиетінің мазмұнында “Үш өнерпаз”, “Патша мен ұрылар”, тарихи сюжетке құрылған “Кемпірбай мен Қисық батыр”, бүгінгі өмірге байланысты “Марқа”, “Мәлікбек” дастандарын шығарды. 1916 жылғы Жетісудағы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысып, оны жырға қосты.Үмбетәлі шығармалары “Өлеңдер мен дастандар” (1938), “Өлеңдер” (1951), “Өлеңдер мен толғаулар” (1958) деген атпен жарияланды, 1962 жылы таңдамалы шығармалары жарық көрді. Үмбетәліге Алматы облысында ауыл аты берілген және аудан ортасында ақынға мұражай-үй ашылған. Дереккөздер
Монохромат жарық

Монохромат жарық – бір жиіліктегі жарық тербелістері. Монохромат жарыққа жақын жарықты спектральдық приборлардың (монохроматор, жарықсүзгілер, т.б.) көмегімен спектрлік сызықты немесе спектрдің жіңішке бөлігін бөліп алу арқылы алады. Монохроматтылығы өте жоғары жарықты лазерлер, сонымен қатар еркін атомдар шығарады. Дереккөздер
Монохромат сәуле

Монохромат сәуле (грекше монo және chroma – түс) – белгілі бір және тұрақты жиіліктегі электрмагниттік сәуле. “Монохромат сәуле” термині жарық толқындары жиілігіндегі айырмашылықты адам көзінің түстің өзгешелігі ретінде қабылдауына байланысты шыққан. Дегенмен 0,4 – 0,7 мкм интервалда жататын көрінетін диапазондағы элетр-магниттық толқындардың өзінің табиғаты жағынан басқа диапазондағы (инфрақызыл, ультракүлгін, рентгендік, т.б.) көзге ешқандай түс сезімін туғызбайтын элетр-магниттық толқындардан айырмашылығы жоқ. Максвелл теңдеулеріне негізделген элетр-магниттық сәуленің теориясы кез келген Монохромат сәулені шексіз ұзақ уақыт бойы амплитудасы мен жиілігі өзгермейтін гармониялы тербеліс ретінде сипаттайды. Элетр-магниттық сәуленің жазық монохромат толқыны кеңістіктің кез келген нүктесінде параметрлері өзгермейтін және уақытқа байланысты бұлардың өзгеру заңы белгілі толық когеренттік өрістің мысалына жатады. Бірақ сәуле шығару процестері әрқашан уақыт бойынша шектелген, сондықтан да “монохромат сәуле” ұғымы идеалдандыру болып есептеледі: ал шындығында нағыз Монохромат сәуле табиғитта кездеспейді. Нағыз табиғи элетр-магниттық сәуле әдетте амплитудалары, жиіліктері, фазалары, поляризациясы және таралу бағыты кездейсоқ өзгеретін монохромат толқындардың қайсыбір жиынтығынан тұрады. Бақыланатын сәуленің жиіліктері жататын интервал неғұрлым тар болса, соғұрлым оның монохроматтық дәрежесі жоғары болады. Спектрлік интервалы жіңішке, жуық түрде бір жиілікпен (немесе толқын ұзындығымен) сипаттауға болатын сәуле, әдетте Монохромат сәуле деп саналады. Жиіліктердің жіңішке интервалы реал сәуледен монохроматор деп аталатын прибор көмегімен бөлініп алынады. Монохроматтық дәрежесі жоғары сәулені лазердің кейбір түрлері (сәулелерінің спектрлік интервалының ені 10–6 Е-ге жетеді, яғни ат. спектрлік сызықтарының енінен әлдеқайда жіңішке) шығарады. Дереккөздер Әдебиеттер * Борн М., Вольф Э., Основы оптики, М., 1973; * Ахманов С.А., Никитин С.Ю., Физическая оптика, М., 1998.
Микроорта

Микроорта – кәсіпорынға (фирмаға) және оның тапсырыскерлеріне (жеткізушілер мен тұтынушыларға)‚ бәсекелестерге‚ байланыс аудиториясына‚ яғни кәсіпорынға ықылас білдірген немесе межелі мақсатқа қол жеткізу қабілетіне ықпал ететін топтарға қызмет көрсету жөніндегі мүмкіндіктеріне қатысы бар элементтердің жиынтығы. Сілтемелер * Фирма * Байланыс * Кәсіпорын Дереккөздер
Алматы киноактерлер мектебі

Алматы киноактерлер мектебі — мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1943 Ж. Алматы көркем және хроникалық-деректі фильмдер киностудиясы жанынан құрылып, 1948 жылға дейін жұмыс істеді. Мектепте режиссерлер Ю.Л. Рутковский, Л.Ғ. Ғалымжанова, Н.Бейсеков, Д.Тінәлина, Г.Шомбалова т.б. сабақ берді. Жұмыс істеген кезеңде әр ұлт өкілдерінен 30-ға тарта кино мамандары даярланды. Олардың қатарында кейін қазақ өнеріне айтарлықтай үлес қосқан К.М.Қожабеков, З.Н.Шәріпова, Т.Қосыбаева, Т.Аверкова, С.Мұхамеджанов, А.Қарсақбаев, Қ. және М. Әбусейітовтер т.б. бар. Дереккөздер
Алматы көлік және коммуникациялар колледжі

Алматы көлік және коммуникациялар колледжі — темір жол мамандарын даярлайтын мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. Түркістан — Сібір темір жол политехникумы (1930) негізінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 ж. 8 мамырдағы қаулысымен Алматы көлік және коммуникациялар колледжі болып құрылды. Колледжде темір жол салу, жол және жол ш., темір жолдың составтарын техникалық күту, жөндеу және пайдалану, вагондар мен рефрижераторлы жүріс составтарын техникалық күту, жөндеу және пайдалану, темір жолды электрмен жабдықтау, темір жол көлігіндегі басқарудың автоматтандырылған жүйелерін техникалық күту және жөндеу, темір жол көлігіндегі тасымалды ұйымдастыру және жүрісті басқару, шаруашылық қызметін басқару, талдау және оның бух. есебі, экономикасы, темір жол транспортындағы коммерциялық қызмет мамандықтары бойынша кадрлар даярланады. 1625 студент (күндізгі және сыртай оқу бөлімдерінде) оқиды (1998). Әдістемелік құралдарымен жабдықталған 40 кабинет, лабораториялар, 3 жатақхана, спорт зал жұмыс істейді. 1930 — 98 ж-дар аралығында бұл оқу орнын 30 мыңнан астам орта-техникалық білімі бар маман кадрлар бітіріп шықты. Социалистік Еңбек Ерлері: М.К. Мұхамеджанов, А.П. Салықбаев, Мемл. сыйлықтың иегері А.Ж. Қаптағаев, физ.-мат. ғылым докторы Э.Е. Сои т. б. осы колледждің түлектері. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алматы Қазақ педагогикалық колледжі

Алматы Қазақ Педагогикалық Колледжі — бастауыш сынып мұғалімдері мен мектепке дейінгі мекемелерге тәрбиеші мамандар даярлайтын мемлекеттік арнаулы орта білім беретін оқу орны. 1978 ж. Алматы қалалық мектепке дейінгі тәрбие педагогика училищесі болып құрылған. 1993 жылдан №1 Алматы қазақ педагогика колледжі болып аталып келеді. Колледждің күндізгі бөлімі қазақ тілі және әдебиет пәні мамандарын, бастауыш сынып мұғалімдерін және мектепке дейінгі мекемелер тәрбиешілерін даярлайды. 44 мың дана қоры бар кітапхана жұмыс істейді. Жоғары білікті 50 оқытушы дәріс береді. 1997 — 98 ж. колледжде 550, сыртай оқытатын бөлімінде 300 шәкірт оқыды. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Микросоциология

]] Микросоциология (грек. mіkros – кіші) – социология ғылымының кіші әлеуметтік жүйелердегі құбылыстар мен процестерді талдауға бағытталған зерттеу бағыты. 20 ғасырдың 20-жылдары пайда болып, әлеуметтік қатынастардың негізгі үлгісі ретінде кіші топтардағы қатынастарды зерделеуге бағытталған батыс социологиясы бағыттарының біріне айналды. Микросоциология, ең алдымен, әлеуметтік - психологиялық, атап айтқанда, социометриялық әдістерді пайдаланып, кіші топтағы тұлғааралық қатынастарды зерделеуге баса назар аударады. Оның негізгі зерттеу нысаны – индивид, тұлға, кіші әлеуметтік топ және олардың өзара қатынастары. Микросоциология адамдар арасындағы байланыстың мән-мағынасын талдау арқылы әлеуметтік құбылыстарды түсінуге мүмкіндік береді. Микросоциологиялық зерттеулер социологиялық талдау, топтастыру, жалпылау арқылы өзінің теориялық негіздерін дамытады; Сілтемелер * Cоциология * Ғылым * Теория Дереккөздер
Ұрымдар

Ұрымдар — Украинадағы Донецк облысыныңның Азов теңізі жағалауында, Запорожье облысыныңның Куйбышев ауданында тұратын түркі тілдес халық. Жалпы саны 71 мың адам (2002). Ұрымдар ертедегі Шығыс Рим империясына қарайтын грек ұлысының жаңа өлкеге қоныс аударған өкілдерінің ұрпағы. Қырымдағы түркі тілді ұрымдар мен грек тілді румейлер христиан дінін тұтынатын бір этникалық топ құраған. XVIII ғасырдыңдың орта шенінде Қырымның теңіз жағалауы мен далалық бөлігіне қоныс тепкен гректер қырым татарлары тілін қабылдап, түркі тілді қауымға айналды. Оларды ұрымдар немесе грек татары деп атаған. Ал таулы өңірге орналасқан гректер өз ана тілін сақтап қалды. Оларды румейлер немесе грек-эллиндер деп атаған. XVIII ғасырдыңдың соңында Ресей үкіметі грек саудагерлерін Қырым түбегінен Украинаға, қазіргі Донецк облысындағы жаңадан салынып жатқан Мариуполь қаласына қоныс аудартты. Көшіп келгендердің едәуір бөлігі ұрымдар тілін сақтап қалған. Алайда діні бір болғандықтан, уақыт өте келе жергілікті украин және орыс халықтарымен сіңісе бастаған. Тілі түркі тілінің қыпшақ бұтағына жатады. 71 мыңдай адам сөйлейтін ұрымдар тілі азды-көпті зерттелсе де, олардың өздері жеке халық ретінде аталып, санаққа кіріп, бөлек көрсетілмеген. Ұрымдар тілі қырым татары тілінің негізінде қалыптасқан. Ресми аты жоқ. Оны түркі тілінің Мариуполь диалектісі (Н.Ф. Катанов), татар тілі, қырым татары тілі, грек татары тілі деп әрқалай атайды. Аға буын өз тілін “урум дили” деп атайды. Ұрымдар тілінде қысқа және созылыңқы айтылатын он дауысты фонема бар. Дауыссыз дыбыстар саны — 30. Орыс әліпбиіндегі әріптерге қосымша д, ә, ц, я, э, ж, ї, қ, ң әріптері бар. Жалпыға ортақ әдеби нормасы жоқ, үй ішілік тұрмыста ғана қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Микроспоридиялар

Микроспоридиялар (Mіcrosporіdіa) – қарапайым бір клеткалы жануарлардың типі. Микроспоридиялар жәндіктердің және басқа да омыртқасыздар мен кейбір омыртқалы жануарлардың клеткасында тіршілік ететін паразиттер. Бұлардың 1 отряды бар, оған 800-ге жуық түрлер жатады. Дене мөлшері 4 – 6 мкм, өте сирек 10 мкм-ліктері де кездеседі. Микроспоридиялардың спорасы бір клеткалы, қатты қабықшамен қапталған, ішінде бір немесе екі ядролы (спороплазма) және бұранда сияқталып оралған атқыш жіпшесі орналасқан. Спора өз иесіне түскеннен кейін атпа жіпшесі атылып, ішектің эпителийіне енеді. Жіпшенің ұзындығы спораның ұзындығынан 10 есе немесе оданда көп ұзын болады. Жіпшемен бірге спорадан амеба тәрізді ұрық-споро-плазма да шығады. Спороплазманың спорадан шығу әдісі әлі толық зерттелмеген. Иесінің клеткасына түскен спороплазма тез көбейе бастайды, соның нәтижесінде тізбек сияқты тізіліп көп ядролы плазмодиялар пайда болады. Соңында бір клеткалы споралар құралады. Микроспоридиялардың спораларында атпа жіпшелерінің болуына байланысты бұларды миксоспоридиялар деп атайды. Кейбір Микроспоридиялар өте қауіпті паразиттер. Мысысалы, Nosema bombycіs жібек көбелегінің жұлдыз құртында болатын пебрина ауруын, ал Nosoma apіs – бал арасының микроспоридиоз ауруын таратады. Микроспоридиялардың бірнеше түрлері балықтарда кездеседі, бірақ оларға көп зиян келтірмейді. Сілтемелер * Клетка * Плазма * Ұрық Дереккөздер
Алматы құрылыс және менеджмент колледжі

Алматы құрылыс және менеджмент колледжі — құрылысшы мамандарына арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1930 ж. Алматы құрылыс техникумы болып ашылған. Алғашқы жылы “Өнеркәсіп және азаматтық құрылыс” мамандығына 120 адам қабылданды. Техникум 1993 ж. 23 наурыздағы ҚР Білім мин-гінің бұйрығымен Алматы құрылыс және менеджмент колледжі болып қайта құрылды. Колледждің күндіз оқытатын бөлімінде: ғимараттар мен үй салу және пайдалану, сәулеттік ортаның дизайны, газбен қамтамасыз ету жабдықтары мен жүйелерін пайдалану, менеджмент, экономика, шаруашылық талдаудың бух. есебі, ішкі тех. сан. жүйелерді құру және пайдалану, есептеу машиналары, кешені, жүйелері және торабы мамандықтары бойынша кадрлар даярланады. 1997-98 оқу жылында 325 студент мамандық алды. Сырттай оқу бөлімі жұмыс істейді. Кітапхана, спорт кешені, жатақхана, 150 орындық асхана, ағаш шеберханасы бар. Жоғары білікті 55 оқытушы дәріс береді. Колледж жаңа ақпараттық оқу тех. мен компьютерлік тех-ны жасау, оларды оқу процесіне енгізу тұрғысынан аймақтық тірек орталығы болып табылады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алматы мектеп оқушылары сарайы

Алматы мектеп оқушылары сарайы – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Алматы қаласы, Достық даңғылы, 114. Құрылыс мерзімі және авторлары Салынуы – 1979-1981 жылдар. Авторлар ұжымы: сәулетшілер – В.Н. Ким, А.П. Зуев, Т.С. Әбілдаев, Ю.М. Локтев, Е.В. Средников; конструкторлар – Б.К. Мүсірғалиев, А.Г. Алексеев, С. Касканов. Сәулеттік сипаты Балалар орталығына кіретін негізгі орындар: қысқы бау; диаметрі 7 м, салмағы 3,5 т 288 шамы бар алып люстралы салтанат залы; киімдік орналасқан кіреберіс бөлмелер тобы; 800 орындық көрермендер залы; үйірме бөлмелері тобы; көлемі 1104 м 3 спорт бөлмелері тобы (жүзу бассейні, спорт залы), т.б. қосалқы құрылыстар. Конструкциялық шешіміне жылжыма қалыпты тұтас темір-бетон пайдаланылған. 9 балл жер сілкінісі болу қаупі бар аймақта тұңғыш рет ұзындығы 9 және 12 м-лік жабын плиталары қолданылып, ол жоспарлық шешімді ұтымды пайдалануға мүмкіндік туғызған. Ғимаратты әрлеу ісінде маңғыстау ұлутасы, қаратаудың мәрмәры, қордайдың граниті, ақ бор, кейбір бөлмелер жабынына ерекше қабыршақты плиталар қолданылды. Сарай 2900 орынға есептелген. Ғимараттың архитектуралық композициялық шешімі өзіндік ерекшелігімен көз тартады. Жоба құрылымы бұранда ырғақ пішінді болып келген. Соның арқасында ғимарат бай көлемдік және жарық құбылысы пластикасына ие болған. Құрылыстың орталық бөлігі ғимаратқа сәнді сипат беретін күмбезбен көмкерілген. Күмбездің сол жағында биіктігі 40 м обсерватория мұнарасында екі қанатқа жайыла жатқан спираль тәрізді құрылыстар түйіседі. Дереккөздер
Ұрыс қимылдары

Ұрыс қимылдары — қарулы күштердің барлық түрлерінің, бөлімдер мен құрамалардың, әскер бірлестіктерінің алдына қойылған ұрыс тапсырмасын орындау барысындағы ұйымдасқан қимылдары. Ұрыс қимылдарының негізгі түрлері — шабуыл және қорғаныс. Олар жердегі, әуедегі және теңіздегі операциялар, шайқастар, ұрыстар мен соққылар ретінде жүргізіледі. Оперативтік-стратегиялық және стратегиялық ауқымдағы ұрыс қимылдарына “соғыс қимылдары” деген термин қолданылады. Қарулы күштері түрлерінің бірлестіктері мен құрамаларының операциялар ауқымында (немесе операциялар арасында) үлкен масштабтағы бірлестіктер құрамында оперативтік қолданылу түрі. Ұрыс қимылдарының басқа түрлері дегенде әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің, әскери-әуе күштерінің, әскери-теңіз флотының бірлестіктерін оперативті қолданудың ерекше түрі ретіндеп жүйелі ұрыс қимылдары ұғынылады. Дереккөздер
Ұры соғыс

Ұры соғыс — көшпелі халықтар арасында кеңінен қолданылған көне соғыс түрі. Ұрыс жүріп жатқан кезде ауа райын шеберлікпен пайдаланып қалу мақсатында қолданылған. Қазақтар бұл соғыс тәсілін адамдар көп шығынға ұшырайды деп аса қолдана бермеген. Өйткені соғыс мұраты жеңу болғанымен, адам шығындамау бірінші орында тұрған. Дереккөздер
Ұсақ бұзақылық

Ұсақ бұзақылық — қылмыстық бұзақылыққа жетеқабыл әкімшілік құқық бұзушылық. Қоғамдық орындарда боқтап-балағаттау, азаматтың ар-намысына, шамына тию, ұрыну, қоғамдық тәртіпті және азаматтардың тыныштығын бұзатын басқа да осындай әрекеттер, егер өздерінің сипаты жөнінен қылмыстық жауапқа тартуды талап етпесе, ұсақ бұзақылық ретінде қарастырылады. Заңда ұсақ бұзақылық үшін әкімшілік жолмен ықпал ету шараларын қолданудың айрықша тәртібі белгіленген. Дереккөздер
Алматы мемлекеттік экономикалық колледжі

Алматы мемлекеттік экономикалық колледжі — экономикалық және политехникалық білім беретін мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. Бұрынғы Алматы политехникумының (1942) негізінде 1996 ж. ҚР Үкіметінің қаулысымен қайта құрылды. Колледж: * нан пісіру, макарон, кондитерлік өндірісі; * астық сақтау және өңдеу технологиясы; * биохим. өндірісі; * коммерция саласы; * іс жүргізу және архивтану; * өндірістегі тексеру; * бух. есеп және экономика мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. Колледждің оқу-материалдық базасы, оқу-лабораториялық ғимараты, наубайхана, оргтехника шеберханасы және Қапшағайда демалыс орны бар. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ұсақ мал

Ұсақ мал — қой мен ешкі түліктері. Зоотехникалық есептеулер бойынша ірі малдармен (түйе, жылқы, сиыр) салыстырғанда, тірідей салмақ көрсеткіші мен қоректік заттарға мұқтаждығы жөнінен орта есеппен 10 еседей төмен болады. Ұсақ малдардың тез өсіп-жетілуі мен төлшеңдігінің шаруашылық мәні зор, биологиялық ерекшеліктерге жатады. Ұсақ малдардан 2 жылда 3 рет, ал кейбіреулерінен жылына 2 рет төл алуға болады. Олар 15—17 жылға дейін тіршілік ететіндігіне қарамастан пайдалы өнімділік қасиеттерінің төмендейтіндігіне байланысты 6—7 жасқа дейін ғана бағылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұсақ титан-цирконий кен орны

Ұсақ титан-цирконий кен орны – Ақтөбе облысы Шалқар теңіз жағалауынан оңтүстікке қарай 182 км жерде орналасқан. Жатыс сипаты Кенді құм жоғарғы олигоценнің жағалаулық-теңіз фацияларына жатады. Кен орташа қалыңдығы 5-7 м болып келетін екі кенді горизонттан тұрады. Ол 20 м тереңдіктен ашық әдіспен өндіріледі. Дереккөздер
Алматы мешіттері

Алматы мешіттері — Алматы қаласындағы мұсылмандардың Аллаға құлшылық ететін орталықтары, қасиетті діни-ғұрыптық ғимараттар. Қалада Кеңес өкіметі орнағанға дейін және оның бастапқы кезеңдерінде 12 мұсылман мешіті болған. 19 ғ-дың орта шенінде қазіргі Райымбек даңғылы мен Қазан көшесі қиылысында “Татар мешіті” салынған. 1887 жылғы жер сілкінісі кезінде оған едәуір зақым келіп, кейін қалпына келтірілген соң 1940 ж-ға дейін жұмыс істеп тұрды. Сол жылы мешіт ғимараты зат сақтайтын қойма ретінде Алматы пима жасау ф-сының есебіне өтті де, 1986 ж. ол “қойма” өртеніп кетті. Кейін саябаққа айналған ескі мешіт орнына алғашқы қалпындағыдай мешіт ғимараты салынды (1998). Қалада 19 ғ-да ең көп мешіт салдырған адам татар ұлтынан шыққан Ысқақбай деген кісі. Сол мешіттердің бірі қазіргі Д. Қонаев пен М. Мақатаев атындағы көшелер қиылысында (Алматы нан зауыты жанында) әлі тұр. Қазіргі Абылайхан даңғылы мен Жібек жолы көшелерінің қиылысына жақын жерде — “Сарттар мешіті” болған. “Дүңген мешіті” аталған мешіт те болыпты. Бірақ оның қай тұста орналасқаны ұмытылған. Қазіргі Фурманов және Гоголь көшелері қиылысында 20 ғ-дың бас кезінде әрі мешіт, әрі медресе болған ғимарат сақталған. Алматының 1998 ж-ға дейінгі Орталық мешіті ғимаратын өткен ғ-да аты беймәлім бір азамат (руы “шалақазақ”) өз қаражатына салдырған. Кейін оның жанынан жаңа үлгіде зәулім мешіт ғимараты бой көтерді. Бұл мешіт порталды-күмбезді әрі мұнаралы құрылыс үлгісіне жатады. Алдыңғы жағы әсем безендірілген аркалы портал, төрт бұрышында төрт мұнара, қырлы және дөңгелек қос барабан үстінен шығарылған көгілдір түсті үлкен күмбез және порталдың оң жағынан азан шақыратын дербес биік мұнарасы бар. Мешіт ғимаратының қас беті, күмбездің дөңгелек барабан-белдеуі, ішкі көріністері ұлттық ою-өрнектермен және арабша жазу-нақыштармен безендірілген. Қазақстан дербес мемлекетке айналғаннан кейінгі 7-8 жыл ішінде Алматыдағы мешіттер саны 18-ге жетті. Бұл мешіттердің ең көріктілері — Әл-Фараби даңғылы бойына салынған Хосни Мубарак атындағы кешендік Ислам мәдени қалашығы мен Алматы орталық мұсылмандар мешітінің жаңа ғимараты. 2023 жылы бойынша Алматы қаласында 58 мешіт бар. Дереккөздер
Ұсатқыш машина

Ұсатқыш машина — қатты материалдарды (әсіресе минералдық заттарды) ұсақтауға арналған машина. Ұсатқыш машинаның негізгі жұмыстық тетігі — ұсатқыш. Ұсатқышының пішініне қарай ұсатқыш машина 5 түрге ажыратылады. # Жақ тәрізді ұсатқышы бар ұсатқыш машинада материал екі тік бұрышты плитаның арасындағы сына тәрізді кеңістікте қысыла отырып ұсатылады. # Конус тәрізді ұсатқышы бар ұсатқыш машинада материал екі конус арасындағы кеңістікте ұсатылады. # Білік тәрізді ұсатқышы бар машинада бір-біріне қарама-қарсы бағытта бірдей жылдамдықпен айналатын екі параллель цилиндр біліктің арасында ұсатылады. Морт және жұмсақ материалдар (мысалы, көмір, тұз) үшін тісті білік тәрізді ұсатқышы бар ұсатқыш машина қолданылады. # Балғалы ұсатқышы бар ұсатқыш машинада материал шапшаң айналатын роторға топса арқылы бекітілген балғамен соққылау нәтижесінде ұсатылады. # Ұсатқыш машинаның өзек тәрізді ұсатқышы бар түрі (қараңыз Дезинтегратор) 1859 ж. Англияда жасалды. Ұсатқыш машинаның алдыңғы үш түрі қатты материалдарды (кентас, құрылыс тастары, т.б.), ал балғалы ұсатқыш машина морт және жұмсақ материалдарды (көмір, әктас, боксит, т.б.) ұсақтау үшін пайдаланылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұста

Ұста — шебер, ісмер адам. Түрлі материалдардан тұрмысқа, күнделікті өмірге қажетті заттар, бұйымдар жасаған. Ұстаның негізгі құралдары: көрік, төс, ерітетін ожау, балғалар, көсеу, бұрғы, қашау, егеу, шеге, сым, қалыптар. Ұста қалыпта құю, соғу, шегендеу, қара бағдар қондыру, зер жүргізу, сіркелеу сияқты тәсілдерді қолданған. Қазақстан аумағындағы ұсталық өнер қола дәуірінен бастап кеңінен дамыған. Жасайтын материалына не бұйымына қарай дәстүрлі қазақ қоғамында ұсталар мүйізші, ерші, тоқушы (шыбық тоқушы), ағаш оюшы, сазгер, майдагер, мыскер, балғашы, таспашы, бәдізші, темірші, т.б. болып бөлінген. Көпшілік ұсталар ұсталықтың бірнеше түрін меңгерген. Халық арасындағы мәліметтерге қарағанда ұсталықпен бастапқыда бақсылар айналысқан. “Тәңірдің өзі жіберген іс істеуші адамдар” деп оларға халық аса құрметпен қараған. Темірші ұсталар өз ісіне кірісер алдында мал сойып, қан жағу, сүт шашу сияқты жоралғыларды жасап отырған және рухани тазалыққа мән берген. Ұсталар темірді төске басар кезде “менің қолым емес, Тәңірдің қолы” деп табынған. Мұнда “мен жасағам” деген менмендіктен арылу, сақтану бар. Жаугершілік заманда темірші ұста мен берен ұста өнері батырлықпен бірдей бағаланған. Себебі олар әрбір жауынгерге ең кемі бес қаруын, сауыт-дулығасын, т.б. қажетті заттарын тез арада дайындап беріп отырған. Ерші ұстаның қолынан шыққан ер-тұрмандар бірнеше малға бағаланған. Ұлттық саз аспаптарын жасайтын белгілі сазгер ұсталардың да туындыларын қазақ сал-серілері арнайы алдыртқан, тапсырыс берген. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұсталық киелі кәсіп ретінде бағаланған. Ұста дүкенін, көрігін, құрал-саймандарын да киелі санаған. Ұсталық кәсіп ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырады. Ұста құралы Үсталық әбзел (оснастка кузнечная) — ұсталық қалыптау өндірісінде қолданатын құралсайман. Үсталық көрік (горн кузнечный) — көмір отынына арналған ұсталық көрік, дайындама қыздыру жүретін, көмір салатын, ұя тәрізді шұңқыр ошақ — шойын қорапша орнатылған, қаланған кірпіштен тұрады. Үсталық ошақ (горн кузнечный) — шойын қорапшадан және іргетасы қаланған кірпіштен тұратын, көмір отынды қодданып дайындаманы қыздыратын, ұя тәрізді шұңқырлы ошақ. Үсталық пісіру (сварка кузнечная) — құймакесектің немесе дайындаманың ішкі ақауларын соғумен пісіру. Үсталық үзындатқанда өту; өтпе; юре беріс (проход при кузнечной протяжке) — дайындаманы өз осі бойымен бұрмай, соққышпен жүйелі кезекпен жаншудың жиынтығы. Үсталық үзындатқыш (протяжка кузнечная) — дайындаманың көлденең қимасының ауданын азайту арқылы ұзындығын үлкейтетін операция. Ұстахана Ұстахана (Кузница) - соғужабдықтары орналасқан арнайы ғимарат. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том