kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Чемпион (шабдалы)

Чемпион — шабдалының ирандық сорты. Қысқа төзімділігі жағынан Эльберта сортынан асып түседі. Жемісінің дәмдік сапасы жөнінен неғұрлым жетілдірілген сорт. Жемістері ірі (120грамм, шырынды, нәзік, хош иісті және бал татиды). Жемістерінің түсі солғын, жасылдау-ақ, аздаған реңі бар. Қабығының түгі қалың; жұмсағынан қабығы оңай алынады, сүйегі жұмсағына жабысып бос тұрады. Чемпион сорты жеміс сақтауға және тасымалдауға төзімділігі жөнінде Эльберта сортының жемістерінен едәуір қалыс. Ағаштары жемісті ерте салады, бірақ бүрдің кластероспориоз және жапырақ бұдыры ауруларын онша төзімді емес. Дереккөздер
Биомедицина

Биомедицина немесе Медициналық биология — биологиялық заңдылықтарды адам, адам қауымдастығы тұрғысынан қарастыратын жалпы биология ғылымының бір тармағы болып табылады. Биологияның медицина үшін маңызы өте зор - ол медицина үшін теориялық негіз болып саналады. Медицинаның көрнекті теоретигі И.В.Давыдовскийдің айтуынша: Медицина жетістіктері биологиялық зерттеулермен тікелей байланысты, сондықтан да дәрігерлер биология жаңалықтарын үнемі біліп отырулары шарт. Бұған көптеген мысалдар келтіруге болады: 1862 жылы Л.Пастердің тіршілік өздігінен, кенеттен пайда бола алмайтындығын дәлелдеген зерттеулері, заттардың шіруі мен ашуының негізгі себебі микроағзалар екенін дәлелдеуі, медицинада үлкен өзгерістер пайда етті, хирургияның дамуына жол ашты. Медициналық практикаға алғаш антисептика (жараны химиялық заттармен өңдеп микробтарды жұқтырмау), ал кейін асептика (жараны таңуға арналған заттарды стерилдеу) әдістері енгізіледі. Жасушаның ашылуы, тіршіліктің физиологиялық және биохимиялық заңдылықтарын зерттеулер аурудың пайда болу себептерін тереңірек түсінуге, медицина практикасына кеселді анықтаудың және емдеудің жаңа әдістерін енгізуге мүмкіншілік берді. И.Мечниковтың төменгі сатылы көпжасушалы жануарлардың асқорыту ерекшеліктерін зерттеулері, фагоцитоз құбылысының ашылуына, иммунитет құбылысының мәнін айқындауға мүмкіншілік берді. И.Мечниковтың микроағзалар арасындағы түраралық күресті зерттеудегі еңбектері антибиотиктерді ашуға септігін тигізді. Дереккөздер
Заттар ағыны

Заттар ағыны — жасуша тіршілігі үшін өте қажет құбылыс. Жасушаға үнемі заттар еніп, олар зат алмасу процесінде өзгеріп (ыдырап, синтезделіп), сыртқа шығарылып отырады. Бұл процесс үздіксіз жүреді, себебі заттар ағыны тоқталса жасуша да өз тіршілігін тоқтатады. Жасушаға түйіршік тәрізді заттар - фагоцитоз, ал сұйық заттар - пиноцитоз арқылы енеді. Пиноцитоз осмос құбылысының нәтижесінде жүреді. Оған мысал ретінде жасушада байқалатын плазмолиз-деплазмолиз құбылыстарын келтіруге болады. Дереккөздер
WinRAR

WinRAR — алдыңғы қатарлы архивтеуге және оларды баcқаруға орналған Windows-тың RAR архиваторының 32 разрядты нұсқасы. Әр түрлі операциялық жүйелерге арналған бірнеше RAR нұсқасы бар. Мысалы: DOS, OS/2, UNIX, BEOS. Нұсқалары Windows-та орнатылған RAR-дың екі нұсқаcы бар: * Win RAR.exe – графикалық интерфейсті қолдану нұсқасы; * Rar.exe – мәтіндік режимде аруыны командаларды пайдалану тәсіліне арналған нұсқасы. Қызметі Win RAR-ды екі түрде қолдануымызға болады: Windows стандартты интерфейстің графикалық қоршауы режимінде және командалар қатарында. Архивтеу. Қалай жұмыс жасайды Файлдарды архивке енгізу: # Win RAR-ды қосу қажет. Ол үшін Win RAR белгішесін алып, тышқанды екі рет шертеміз немесе Enter-ді басамыз. # Қажет файлдар бар бұлсаға кірген сон, архивтейтін файлдар мен бұлсаларды белгілейміз. # Бір немесе бірнеше файлдарды белгілегеннен соң, қосу батырмасын шертеміз. Пайда болған сухбат терезесіне архивтін атын енгіземіз. Осы жерден жаңа архивтің (RAR немесе ZIP) форматын, қылу тәсілін, том көлемін және басқа да архивтеудің параметрлерін таңдауға болады. Архивті жасау үшін ОК батырмасын шерту қажет. # Архивтеу кезінде статистикалық терезе пайда болады. Win RAR терезесін жүйесін науада үшін, фондық батырмасын басамыз. Архивтеу аяқталғанн соң, статистика терезесі жойылады, ал жалалған архив ағымдағы белгіленген файл күйінде қалады. # Win RAR терезесінде архивті белгілеп және онын атында Enter пернесін бассақ, RAR архивті оқып, мазмұнын көрсетеді. # Файлдарды архивтен шығарып алу үшін, алдымен архивті ашып алу керек. Оны төменде корсетілген бірнеше тәсілмен жасай аламыз: ## Windows ортасында архивтік файлға екі рет тышуанды, немесе Enter-ді болу; ## Win RAR терезесіне архивті тасымалдау. Буны жаламас бұрын Win RAR терезесінде болуы архивтің ашық болмағандығын тексеріп алған жөн, себебі тасымалданатын архивіміз басқасына қосылып кетуі мүмкін.Бір немесе бірнеше файлдарды белгіліп алған соң, Win RAR терезесіндегі Шығару батырмасын таңдаймыз. Дереккөздер
Канцерогенез

Канцерогенез (; cancer — рак + — пайда болу, даму) — рак (ісік) ауруының пайда болу процессі. Көптеген мутагендік факторлар канцерогендік те әсер етеді. Рак (ісік) ауруы ХХ ғасырдағы адамдардың ең қауіпті ауруларының бірі. Рак (ісік) ауруының жасушаларының қалыпты дене жасушаларынан 2 ерекшеліктері болады: # қалыпты дене жасушалары санаулы рет қана бөлініп, содан кейін бөлінуін тоқтатып өліп қалатын болса, рак(ісік) жасушалары шексіз бөлініп өсуге қабілетті. Сондықтан да олар ағзаға механикалық зиян келтіріп, өсіп көбее береді де ақырында оның өлуіне алып келеді; # рак жасушалары жайылып метастаз пайда ете алады, яғни оның кейбір жасушалары лимфа не қантамырлар арқылы басқа мүшелерге, ұлпаларға таралып сол жерлерде жаңа ісіктерді пайда етеді. Ағзалардың бөлінуге қабілетті кез-келген жасушалары ісікке айнала алады. Бірақ, олар қалайша, ненің әсерінен рак (ісік) жасушаларына айналады, әлі толық шешілмеген мәселелер. Дегенмен,қазіргі кезде белгілі болғаны-рак жасушаларында гендердің қызметінің реттелу механизмінің бұзылу салдары екендігі. Қазіргі кезде рак ауруының кем дегенде 3-4 түрінің тұқым қуалайтындығы дәлелденген,олар: ретинобластоманың бір түрі, Фанкони анемиясы(қан аздылығы), пигменттік ксеродерма және нейрофиброматоз. Дереккөздер
Эмбриональдық индукция

Эмбриональдық индукция — дамып келе жатқан ұрықтың бір бөлімдерінің (индукторлар) басқа бөлімдеріне (эффекторлар) тигізетін әсері. Ұрық дамуында эмбриогенездің жасушалық және генетикалық тетіктерімен қатар эмбриональдық индукциялардың да ролі зор. Эмбриональдық индукцияны алғаш рет 1924 жылы неміс биологы Г.Шпеман қосмекенділер ұрығында көз бүршігінің эктодерма қабатынан пайда болуын зерттеу кезінде ашқан. Егер ұрық эктодермасынан көз бастамасын алыс тастасақ көз бүршігі қалыптаспаған. Керісінше, ұрықтың бір бүйіріне көз бастамасын қондырса эктодермадан көз бүршігі пайда болған, ал қалыпты жағдайда одан тері эпидермисі түзілуі қажет болатын. Кейінірек Г.Шпеман хордомезодерманың эктодермадан орталық жүйке жүйесі бастамасының (жүйке тақтасының) пайда болуына индукциялық ықпал ететіндігін байқаған. Бұл құбылысты ол алғашқы эмбриональдық индукция, ал индуктор-хордомезодерманы ұйымдастырушы деп атаған. Дамушы ұрықтың кейбір бөлімдерін кесіп алып оларды бөлек-бөлек не бірге ұрықтың басқа жерлеріне қондыру негізінде эмбриональдық индукцияның көптеген омыртқасыз және барлық омыртқалы жануарлар арасында кең таралған құбылыс екендігі анықталды. Эмбриональдық индукция құбылысы тек компонетті эффектор жасушалары, яғни индукция ықпалын қабылдауға қабілетті және тиесілі кері жауап бере алатын жағдайларда ғана жүзеге асады. Даму барысында көпсатылы эмбриональдық индукциялар жүзеге асады: жіктелуге (дифференцировка) сигнал (стимул) алған эффектор жасушалары дамып, әрі қарай басқа компонентті жасушалар үшін индуктор қызметін атқарады т.с.с., яғни алғашқы эмбриональдық индукция индукция, екінші, үшінші, төртінші т.б. ретті индукцияларға жалғаса береді. Дереккөздер
Провизорлық мүшелер

Провизорлық мүшелер ( — алдын-алы, уақытша) — омыртқалылардың ересек дараларында болмайтын, тек ұрықтың дамуы үшін ғана қажет уақытша мүшелер. Оларға - саруызды қапшық және ұрық қабықтары - қағанақ (амнион), хорион, аллантойстар жатады. Провизорлық мүшелер ұрықты механикалық зақымданудан сақтайды, оның дамуы үшін қолайлы жағдайлар - сұйық орта қалыптастырады және тыныс алу, қоректену, бөліп шығару, қозғалу, қантүзу және т.б. қызметтерді атқарады. Дереккөздер
Оқшаулану (генетика)

Оқшаулану - ағзалардың бір-бірімен еркін будандасуының (панмиксия) шектелуі. Оқшаулану панмиксия деңгейін төмендетіп туыстық некелесуді жиілетеді. Ал, бұл гомозиготалылар жиілігін көбейтіп популяция генофондтарының айырмашылықтарын тереңдете түседі. Оқшаулану популяцияаралық генотиптік айырмашылықтардың теңесуіне кедергі келтіріп популяцияларда тіршілік мүмкіншілігі жоғары болып келетін генотиптердің сақталуына, таралуына мүмкіншілік туғызады. Оқшауланудың екі түрі белгілі: #географиялық оқшаулану # биологиялық оқшаулану. Географиялық оқшаулану- жер қыртысының ерекшеліктері салдарынан кеңістікте оқшауланып орналасқан популяцияларды айтамыз. Мысалы, су, теңіздер, тау қыраттары арқылы бөлшектенген популяциялар. Гавай аралдарында құрлық ұлулары таулардың ойлы алқаптарын мекендейді және бір-бірлерімен қыраттар арқылы бөлінген. Олардың қыраттардан асып өтуіне топырақтың құрғақ болуы және ормандар кедергі келтіреді. Осының нәтижесінде бұл ұлулар популяциялары толық болмаса да бір-бірінен оңашаланып фенотиптік ерекшеленген. Биологиялық оқшаулану- түрішілік ерекшелердің негізінде пайда болады және оның бірнеше түрлері белгілі: # экологиялық оқшаулану; # генетикалық оқшаулану. Дереккөздер
Конвергентті эволюция

Конвергентті эволюция ( — бiрге, — жақындасу) — туыс емес екі таксонның бірдей филетикалық бағытта қатар дамуы. Конвергенция әртүрлі топтың өкілдері ұқсас экологиялық жағдайларда тіршілік етсе байқалады. Мысалы, акулалардың және киттәрізділердің дене формасының ұқсас болуы конвергенттік эволюция нәтижесі болып саналады. Дереккөздер
Гомологиялық ұқсастық

Гомологиялық ұқсастық ( — бірдей; — сөз, заң) дегеніміз: # мүшелердің құрылысының, олардың бөлімдерінің ара-қатынасының, орналасуының бірдей болуы; # мүшенің ағза денесінде бірдей орналасуы; # мүшелердің бір ұрық бастамасынан пайда болуы. Бұл мүшелердің атқаратын қызметтері бірдей не әртүрлі болуы мүмкін. Яғни гомологиялық мүшелер деп шығу тегі бірдей, құрылысы не атқаратын қызметі бірдей не әртүрлі болып келетін мүшелерді айтамыз. Бұған мысал ретінде омыртқалылардың алдыңғы аяқтарын жатқызуға болады. Гомологиялық ұқсастықтың негізгі себебі — тарихи туыстық болып саналады, яғни олар бір (ортақ) ата-тектен не оның мүшесінен пайда болған. Дереккөздер
Термореактивті полимерлер

тен жасалған радио.]] Термореактивті полимерлер немесе Реактопластар — қыздырғанда балқымайтын, ерімейтін түрге көшетін, синтездік шайырларға жататын пластмассалар. Түрлері Фенолальдегид, глифтал (глицерин мен фталангидриді), карбамид-формальдегид, кремний-органикалық полимерлер, полистирол, поливинил-хлорид, полиметакрил термореактивті полимерлері көбірек таралған. Қолданылуы Бұлардың көбі жеңіл, өте берік, жылу мен дыбысты аз өткізетін болғандықтан электротехникада, мұнай өнеркəсібінде, авиацияда, тұрмыста кең қолданылады. Термореактивті полимерлер қышқылдар мен негіздер ерітіндісіне берік болғандықтан, оларды химия жəне мұнай өнеркəсібінде құбырларды коррозиядан қорғау үшін де пайдалынады.
Винол

Винол — поливинил спиртінен алынатын талшықтар. Бұл талшықтан арнайы медициналық мата, бинт6 мата т.б. жасалады. Бұл матаны үтікті қатты қыздырып үтіктеуге, қайнаған суға салып жуа беруге болады. Формасын өзгертпейді, тез кебеді, ылғалды жақсы сіңіреді, сондықтан төсек орын және іш киім, басқа да материалдар жасауға кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Бастырма (құрылыс)

Бастырма деп қазақтарда және орта Азия елдерінде ғимарат маңындағы қосалқы құрылысты атайды. Төрт тіреушпен тірелген төбесі жабық, үш жағы, кейде төрт жағы да ашық болады. Бастырманы терраса, айуан ретінде кісі отыруға да қолданылады. Кейде дәліз ретінде, далаға орнатылған қазан-ошақ үстіне немесе сая ретінде мал байлауға, жауын-шашыннан қорғауға арналып салынады. Бастырма көбіне үйдің күншуақты жағынан ыңғайластырылып салынады.
Мұзаффар Мұхитдин Хайруллаев

Мұзаффар Мұхитдин Хайруллаев (17.11.1931 ж.т.) - совет философы, философиялық ғылым докторы (1966), 1959 жылдан КПСС мүшесі. 1951 жылы Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін жəне 1954 жылы аспирантурасын бітірді. 1954 жылдан бастап Өзбекстандағы қоғамдық ғылымдар журналы редколлегиясының мүшесі болған. Хайруллаев Мұзаффар Шығыс халықтарының қоғамдық философиялық ойы, диалект. материализм жəне логика салаларында еңбек етіп келеді. Ол бірнеше монографияның, өзбек тілінде тұңғыш басылып шыққан диалект. жəне тарихи материализм, ғылми атеизм жөніндегі авторы. Дереккөздер
Бастырма (өнер)

Бастырма (кейде Аппликация) — өрнек салу әдісінің бір түрі. Сырмаққа, түс киізге түрлі матадан ойылған ою-өрнек бастырылады немесе жиек жіптермен айшықталады. Бастырма түрлері * көлеміне байланысты: *# көлемді; *# жалпақ; * түстерді қолдануына байланысты: *# бір түсті; *# көп түсті; *# ақ-қара; * тақырыбына байланысты: *# пәндік; *# сюжеттік; *# декоративнті; Бастырма жасау үшін қолданылатын материалдар # қағаз; # мата; # тері; # киіз; # майда моншақ; # ермексаз. Тағы қараңыз * Матадан жасалған бастырма
Үлкен шырыш

Үлкен шырыш – шырыштар тұқымдасының шырыш туысына жататын, ұзындығы 55 см мөлшерінде шоғырлана біткен көкшіл жапырақты көз тартарлық түрлердің бірі. Олар жазда құрғақ әрі ыстық, ал қыста суық әрі ылғалды климаттық ортада өсіп - өнеді. Шырыштар да қызғалдақтар тәрізді Ақсу - Жабағалы аумағында көптеп өседі және өсімдік жабынының қалыптасуында шешуші рөл атқарады. Маусым айының аяғында бұл алып өсімдік биіктігі 2,5 м гүлдейді, сол кезде оның алқызыл гүлді және ашық қызғылт сары тозаңды ірі гүлшоғыры алыстан көз тартып тұрады. Бұл кезеңде шырыштар түрлі түске боялған алып майшамдарға ұқсап көрінеді. Өте биік гүлсидам әдемі гүлшоғырымен - төменнен жоғарыға қарай біртіндеп ашылатын көптеген жұлдыз тәріздес гүлдер шашағымен аяқталады. Осындай әсем қалпын шырыштар жаз ортасына дейін сақтап тұрады. Кейбір түрлерінің дәрілік маңызы бар. Мысалы, илария шырышы алкалоидтардың жоғарылығымен ерекшеленеді. Халықтық медицинада осы өсімдіктің кептірілген тамырынан жасалған ұнтақ бактерияға қарсы бұласыр ретінде пайдаланылады. Жас өскіндері мен тамыры жеуге жарамды, ал жапырақтарынан бояу алынады. Және де шырыштың барлық түрі - жақсы балды және балтозаңды өсімдік Дереккөздер
Шоқай (ауыл, Қарағанды облысы)

Шоқай — Қарағанды облысы Осакаров ауданы, Сарыөзек ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Осакаровкадан оңтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде, Жаман Нияз тауының батысында орналасқан. Халқы Дереккөздер
Эрнст Тельман

Эрнст Тельман (; 16 сәуір 1886, Гамбург — 18 тамыз 1944, Бухенвальд концентрациялық лагері) — германия клммунисттерінің көшбасшысы жəне халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. Игі істері 1920 жылы ГКП Гамбург ұйымына басшылық етіп,Гамбург көтерілісінде (1923 жылы)аса көрнекті роль атқарды.1925 жылы февральда 1924 жылы құрылған Қызыл майданшылар одағының председателі болды. 1924 жылдан 1933 жылға дейін Тельман Эрнст -рейхстаг депутаты болды. Эрнсттың ұсынысымен коммунистік партия Неміс халқының əлеуметтік жəне ұлт-азаттық Программасын(1930жылы) жəнеШаруаларға көмек Программасын(1934 жылы) қабылдады. 1936 жылы «Қырғыз-Қайсақ қарсылық» атты кітабын шығарған. Совет Одағында елді мекендер, заводтар, колхоздар, кемелер оның есімен аталды. Қаза табуы 1944 жылы 18 тамыз Эрнст Тельманды фашистер өлтіріп, оның денесін Бүхенвальд тұтқын лагеріндегі крематорий пешінде өртеп жіберді. Дереккөздер
Темір рудалары

]] Темір рудалары — темір металын бөліп алу экономикалық жағынан тиімді саналатын табиғи минералдық түзілімдер. Темірдің жер қыртысындағы кларкы 4,20%. 300-дей темір минералының ішінде руда құрайтындары - магнетит, магномагнетит, титаномагнетит, гематит, гидрогематит, гëтит, гидрогëтит, лепидократит, сидерит, шамозит, тюрингит. Өндірістік рудалардағы темір мөлшері 16-70%. Темір рудалары бай (Fe≥50%), орташа (Fe≈50-25%), кедей (Fe ≤25%) болып ажыратылады. Табиғи не байытылған рудадан шойын балқытылады.Борпылдық жəне күкіртті мол рудалар агромерацияланады. Түрлері Жаралау тегіне қарай темір рудалары * магматогендік, * экзогендік, * метафогендік түрлерге бөлінеді. Магматогендік тип магмалық, жапсарлық-метасоматикалық, гидротермалдық болып жіктеледі. Бұлардың əуелгілері габро-пироксенит, сиенит, сиенит-диорит интрузияларымен байланысқан Титаномагнетит, апатит-магнетит иірімдері, екіншілері қышқыл интрузиялар мен карбонатты жыныстар жапсарындағы бұрыс пішінді денелер, соңғылары жаңшылу зоналарының жарықтарын бойлай енген минералданған ерітінділердің іргелес жыныстарды алмастыруынан қалыптасады. Экзогендік типтегі шөгінді кендер теңізге, көлге, өзен атыраулары мен аңғарларына көшіріліп əкелінген жыныстардан не химиялық тұнбалардан жаралады. Үгілу қыртысының кендері қалдық, инфильтрациялық болып ажыратылады. Бұлардың əуелгілері темірге байыған жыныстардың босаған темірдің көшіп, төмендегі жыныстар қабаттарында жиылуынан жаралады. Метаморфогендіктиптің кендері шөгінді, вулканогендік жыныстапдың жоғары температура мен қысым жағдайында күшті өзгеруінен, темір гидрототықтары мен сидериттің гематитке, магнетитке ауысуынан қалыптасады.
Бразилия мемлекетінің құрылымы

Бразилия мемлекетінің құрылымы Бразилия – президенттік федеративті республика. Елдің басшысы, Қарулы Күштердің бас қолбасшысы – президент. Жоғарғы заң шығарушы органы – Ұлтық Конгресс федералдық сенат және депутаттар палатасынан тұрады. Әкімшілік жағынан жиырма бес штатқа, бір федералдық (астаналық) округке бөлінеді. Губернатор билейтін әрбір штат өз конституциясын ұстанады.
Бразилия климаты

Бразилия климаты Бразилия жері экваторлық (солтүстік бөлігі), субэкваторлық, тропиктік (орталық және оңтүстік бөлігі), субтропиктік (қиыр оңтүстік-шығыс) ендіктерде орналасқан. Жерінің көбін Бразилия таулы үстірті алып жатыр. Климаты негізінен ыстық, жауын-шашын мөлшері әр түрлі. Батыс жағы ылғалды экваторлық, шығыс жағы қуаң экваторлық ендікте. Суы мол, энергия көзіне бай өзендер көп, ішіндегі ірілері: Амазона, Сан-Франсиску, Парнамба, Парана. Ниобий, уран, торий кендері бар. Одан басқа темір, марганец, мыс, мұнай, газ, көмір қорлары мол кездеседі.
Бразилияның жануарлар әлемі

Бразилияның жануарлар әлемі Бразилияда басқа мемлекеттерге қарағанда, омыртқалылар мен омыртқасыздардың көп түрі бар деп есептелінеді. Маймылдардың 77 түрі, тұщы су балықтарының 3000 түрі бар. Бразилия дүние жүзінде қосмекенділерден 2-ші, құстардан 3-ші және бауырмен жорғалауыштардан 5-ші орында тұр.
Жапония мемлекетінің қалыптасу тарихы

Жапония мемлекетінің қалыптасу тарихы Жапон жеріндегі алғашқы тайпалық бірлестіктер III ғасырда қалыптаса бастады. Тарихи деректерге қарағанда, IV ғасырдың ортасына қарай Ямато тайпалық одағынан таптық негіздегі алғашқы мемлекет пайда болды. Елдің неғұрлым күшті дамыған оңтүстік-батысы VII ғасырда орталықтандырылған жапон мемлекетінің қалыптасуына негіз болды. Алғашқы астаналардың іргетасы Осака шығанағының жағалауында қаланған. Ұзақ уақыт бойы (VI—IXғғ.) елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына көршілес Қытайдың ықпалы зор болды. Олардан жапондар иероглифтік жазу үлгісін, буддизм мен конфуций діндерін, ғылым негіздері мен шаруашылық жүргізу тәжірибесін қабылдады. IX ғасырдың соңына қарай Жапония Қытаймен ресми қатынастарын үзді, бұл жапон өркениеті сипаты қалыптасуына қолайлы жағдай туғызды. XII ғасырдан бастап ел астанасының (алғашында Камакура, кейіннен Эдо, қазіргі Токио) солтүстіккі ығысуы, феодалдық қатынастардың дамуы солтүстіктегі аудандардың біртіндеп шаруашылық тұрғыдан игеріле бастауына ықпал етті. Осыған қарамастан, ұзақ уақыт бойы елдің шаруашылық қуаты, негізінен, оңтүстікте шоғырланып келді, экономикалық орталық қызметін Осака қаласы атқарды.
Жапония табиғаты

Жапония табиғаты Жапония аралдарының жан-жағын Тынық мұхит пен оған кіретін Жапон, Охот, Шығысында Қытай т-дері қоршаған. Жерінің көп бөлігі таулы-қыратты болып келеді. Неғұрлым ірі таулары: Хидака мен Китами (Хоккайдо аралында), Оу, Эчиго, Хида, Кисо, Аканши (Хонсю аралында). Бұл тауларда сөнбеген жанартаулар әлі де көп. Ең белгілісі — Хонсю аралындағы 3776 м биіктікте орналасқан Фудзияма жанартауы. Елде жиі-жиі жер сілкіністері болады және мұхит жағалауларында цунами желі үнемі соғады. Жазық жерлер аз, ірі жазықтары Канто немесе Токио жазығы (Хонсю аралында), Ишикари (Хоккайдо аралында). Климаты муссонды. Территориясының басым бөлігі — субтропикалық белдеуде, солтүстік — қоңыржай, оңтүстік — тропикалық белдеуде орналасқан. Қаңтар айындағы орташа температура Хоккайдо аралында — 5ӘС, оңтүстікте 6ӘС, Рюкю топаралында 16ӘС, ал шілде айында 22, 27, 28ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері ел аумағының көпшілік бөлігінде 1700 — 2000 мм, оңтүстікте 4000 мм-ге дейін. Көбінесе, жаздың аяғы мен күз айларында болатын тайфундар нөсер жауын алып келеді. Өзендері шағын, бірақ суы мол, сондықтан электр қуатын өндіру мен жер суғаруға пайдаланылады. Территориясының 68%-ін қолдан өсірілген ормандар мен бұта тоғайлары алып жатыр. Өлттық саябақтар (Бандай — Асахи, Никко, Сето-Найкай, т.б.) мен қорықтар көп.
Жапония географиясы

Жапон аралдары солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатыр. Жапонияның солтүстігінде, әсіресе Хоккайдо аралында, қар қалың түсіп, қысы едәуір суық болады, ал оңтүстігінің, Рюкю аралдарының ауа райы тропиқалық климатқа жақын. Жапония – негізінен жылы әрі күн шуақты ел, алайда оның климаты әжептәуір ылғалды болып келеді. Жапон аралдарының бүкіл ауданының алтындан бес бөлігіне жуығын қалың орманды, жартасты таулар алып жатыр. Ең биік тауы – Фудзи тауы. Ол – сөнген жанартау. Фудзиді жапондар киелі тау деп есептейді. Жапонияда толып жатқан сөнбеген жанартаулар, көптеген шипалы арасандар (ыстық бұлақтар) бар. Мұнда жер сілкіну жиі болып тұрады. Жапония халқы негізінен теңіз жағалауын бойлай созылып жатқан құнарлы жазық алаптарда тұрады. Күріш алқаптарын, жеміс бақтары мен шай плантацияларын жыл сайын ұлғайып өсіп бара жатқан ірі қалалар ығыстырып, егістік жер тарыла түсуде.
Жапондардың салттары

Жапондардың салттары Жапондардың тұрмыс-тіршілігінде басқа бір мәдениетке ұқсамайтын өзіндік салты мол сақталған. Жапон үйлерінде жиһаз аз болады, еденіне күріш сабанынан тоқылған төсеніш - татами - төселеді. Жапондықтар аяқ киімдерін босағаға тастап, үйде шұлықпен немесе жалаңаяқ жүреді. Тамақтанатын әрі ұйықтайтын жері – еден. Сондықтан еденді әрқашан айнадай таза ұстайды.Жапон өнері де, әсіресе кескіндеме өнері мен қуыршақ театры өзіндік ерекшеліктерге бай. Жапондар – сәнді гүл шоғын өте шебер жасайтын халық. Олардың дзю-до, каратэ, сумо күресі секілді ұлттық спорт түрлері бүгінде бүкіл дүние жүзіне белгілі.Жапонияда императордың билігі конституция арқылы шектелген: император - тек мемлекеттік символ боп табылады. Жапония Ұлыбритания сияқты – Конституциялық монархия болады.
Титан рудалары

Титан рудалары — титан металын бөліп алу экономикалық жағынан тиімді саналатын табиғи минеталдық түзілімдер. Титаннын жер қыртысындағы орташа мөлшері 0,61%. Басты минералдары − лейкоксиг, титаномагнетит, рутил, ильменит. Соңғы екеуінің маңызы күшті. Типтері Титан рудалар 4 генетикалық типке ажыратылады. * Кендердің магмалық типі негізді жəне сілтілі интрузиялармен байланысты келеді. Бұларға пироксенит массивтерінде сеппе түрінде келген TiO 2 мөлшері 2-6%-тей титаномагнетит рудалары (Оралдағы Качканар), анортозит, габбро-анортозит, норит, диабаз массивтерінде орналасқан ильменит, ильменит-магнетит рудаларының рутил, апатит, сульфидтер аралас ірі шоғырлары, нефелинді сиениттерде, сілтілі сиениттерде, ультранегізді сиенитті интрузиялармен байланысты келген апатит, ильменит, сфен, пирохлор т.б. минералдардың қоспасв перовскит-титаномагнетит рудалары жатады. * Шөгінді кендер палеозой - мезозой - антропоген жыныстарындағы ашық жəне көмілген қорымдар түрінде болады. Руда құрамында ильменит, лейкоксен, рутил болады. * Қазіргі теңіз жағалаулық қорымдар платформаның көне жыныстарын теңіз мүжігінде жиналады. Қорымда ильмннит, рутил, циреон, монацит, кейде касситерит ұшырайды, титан минералдарының мөлшері 60-80%-ке дейін жетеді. * Метаморфтанған кендер габброидтық жыныстар есесінен түзілген тақтм тастарда, метаморфизмге шалынған қорымдарда орналасады. Қазақстандағы титар кендері түп жыныстардың мезозойлық, кайнозойлық үгілу қыртыстарында кездеседі.
Футболдың таралу тарихы

Футболдың таралу тарихы Футболдың алғаш 1863 ж. Англияда арнаулы ережесі бекітіліп, тұңғыш қауымдастық құрылды. Сондықтан Англия аталмыш спорт түрінің отаны болып есептеледі. Бірақ Футболға ұқсас аяқдоп ойынының түрлері ежелгі Мысыр, Қытай, Грекия, Римде, ал онан кейінірек Франция мен Италияда дамыған. Кейін бұл спорт түрі біраз өзгерістерге ұшырап, футбол деген атаумен бізге жетті.19-ғасырдың соңына қарай футбол Еуропа мен Латын Америкасы елдеріне кеңінен тарай бастады. 1904 жылы халықаралық футбол федерациясы (ФИФА), 1954 жылы Еуропа футбол қауымдастықтары одағы (УЕФА) құрылды. 1900 жылдан бастап олимпиялық ойындар бағдарламасына енген. 1930 жылдан бастап төрт жылда бір рет әлем чемпионаты және 1958 жылдан бастап Еуропа кубогы үшін жарыстар өткізіліп тұрады.
Футболдан әлем чемпионатында жеңіске жеткендер

Әлем чемпионатында жеңіске жеткендер Бразилия құрамасы - Бес рет: 1958, 1962, 1970, 1994 және 2002 жылдарындағы чемпионаттарды жеңді. Италия құрамасы - төрт рет: 1934, 1938, 1982 және 2006. Германия құрамасы - үш рет: 1954, 1974, және 1990. Аргентина құрамасы - екі рет: 1978 және 1986. Уругвай құрамасы - екі рет: 1930 және 1950. Англия құрамасы - бір рет: 1966. Франция құрамасы - бір рет: 1998. Испания құрамасы - бір рет: 2010. 1977 жылы Тунисте алғаш рет жасөспірімдер арасында әлем чемпионаты өтті. Жасы 19-ға дейінгі жас футболшылар 16 ұлттық құрамадан алынды. Жастар арасындағы чемпионат тізімінің тұсауын КСРО футболшылары кесті.
Қазақ халқының ою-өрнегінің тарихы

Қазақ халқының ою-өрнегінің тарихы Қазақстан аумағында ою-өрнектің ең қарапайым элементтері Андронов дәуірінен жеткен көне әшекейлерінен байқалады. Мұндай әшекейлер жал, нүкте, ирек тәріздес болып келеді. Ою-өрнек түрлі геометриялық пішіндерден құралып, зерлеу, дәнекерлеу, оймалау, кестелеу, құйма-жапсыру әдістері арқылы жасалады. Ұлттық ою-өрнек көбіне өзіне тән белгілерінің жүйелерін қазақ халқының қалыптасуымен әрі республиканың қазіргі аумағын мекендеген Азияның басқа да халықтары мәдениетімен тығыз байланыста дамыды. Бұл орта ғасырлық архитектуралық ғимараттардағы көкөніс және геометриялық ою-өрнектерден (Бабажы қатын күмбезі. 10-11 ғасырлар Айша бибі кесенесі, 11-12 ғасырлар, Қожа Ахмет Иасауи кесенесі, 13 -14 ғасырлар т.б.) айқын көрінеді. Ою-өрнек дәстүрлі тоқыма өнері үлгісінде (гобелен, текемет, алаша, сырмақ), кестеде (киім-кешек, тұрмыстық заттар), ағаш, мүйіз, сүйек, ғаныш, металл мен теріге өрнек салу мейлінше жетілдіріле түсті.
Ою-өрнек түрлері

Ою-өрнек түрлері Қазақ ою-өрнегінің негізгі композияциялық құрылымы:жиектік өрнектер - ою-өрнекті жолақ (фриздер, жиектер т.б.);гүлді өрнектер (шеңбер түріндегі ою-өрнектер, розетка, күн белгісі, т.б.);торлы ою-өрнектер (заттың бетін тұтас жауып тұрады);геометриялық (әр түрлі геометриялық денелерден құралады);зооморфтық (жануарлар, яғни аң-құс, балық , әр түрлі жәндіктер т.б.);көкөніс (өсімдіктердің гүлі, жапырағы, сабағы, жәні т.б. элементтері).қиял-ғажайып өрнектер (бойтұмарлар, аспан әлемінің белгісі).Олардың аса маңызды элементтері: қошқар мүйіз, құс таңдай, түйе табан, үш жапырақты, бес жапырақты, т.б. Ою-өрнектің геометриялық элементтері шаршы, ромбы, жұлдызша түрінде), сондай-ақ, көкөніс өрнектері (гүл, жапырақ, бұтақ түрінде) ағаш ұқсатуда, әсіресе үй жиһазы мен ыдыс-аяқтарда, музыка аспаптары мен аңшылық қару-құралдарында сақталып қалды.Халық ою-өрнегінің сан алуан түрлері әйел әшекейлерінде (сақина, сырға, бойтұмар, білезік) кездеседі. Ал сәулет өнерінде зооморфтық пен көкөніс өрнектері (сыңар мүйіз, кұсмойын, түлкі бас, арқар мүйіз, т.б.) басым болады.
Ою-өрнек үлгілері

Жұлдыз - өрнек геометриялық сынық сызықты тұспалдайды. Жұлдыз бейнесі копмозицияланған ою-өрнектердің ортасында кездеседі. Өрнек түрлері * "Жұлдызгүл" - бес бұрыш жасап, гүлмен өрнектеліп, бес тармақтан тұратын гүлді тұспалдайды. Әдетте, мұндай өрнекті тоқыма бұйымдарында – кілемнің, қоржынның, басқұрдың ортасындағы негізгі өрнектің ішіне және жиегіндегі қорғанына түрлі-түсті етіп айналдыра жүргізу үшін салынады. Сонымен қатар, жұлдызгүл өрнегін зергерлік өнерде де кеңінен қолданады. * "Күн" - ою-өрнегі күнді меңзейді. * "Мүйіз" - мүйіз оюдың ең көне мәнері. * "Қосмүйіз" - малдың екі мүйізін бейнелейді. Кейде "ырғақ", "ілмек" деп аталтын оюларды "қосмүйіз" дейді. * "Арқармүйіз" - бұл элемент "қошқармүйізге" ұқсас, бірақ оған қарағанда шиыршықтанып, тармағы одан көбірек болып келеді. * "Сыңар мүйіз" - қошқармүйіздің бір жақ сыңарын бейнелейтін өрнек. * "Қырықмүйіз" - біріне-бірі жалғаса, тармақтала қосылған көп мүйізден тұрады. Негізінен мүйіз бейнеленген оюлардың барлығының символдық мәні бақыт-береке, байлық, мал-жанының көбеюі. * "Төртқұлақ" - өсімдік тектес оюларға жатады. Бұл Пазырық қорғанынан табылған ең көне оюлардың бірі. Кесте өнерінде батырлар шапанының жауырынына, шалбардың тізе тұсына салынған. * "Үшжапырақ" - өсімдік тектес оюларға жатады. Ертедегі сәулет өнері ескерткіштерінде кездеседі. Ісмерлер кесте тігуде қолданып жүр. * "Түйемойын" - түйенің мойнына ұқсаған мүйіз оюына жатады. * "Ботагөз" - әшекейлі композиция ортасына салынады. * "Тіс" - малдардың, аңдардың тістеріне және шахмат тақтасына ұқсайтын ою-өрнек. * "Таңдай" - мал таңдайының бедерін бейнелеуден шыққан. * "Құсқанаты" - қанатын жайып ұшып келе жатқан құсты бейнелейді. * "Шетою" - өрнектің бір элементі шексіз қайталана береді. Сырмақ, киім-кешектердің басқа да үй жиһаздарының жиектерін кестелеуде, сәулет өнерінде қолданылады. * "Ирек", "ирексу" өрнектері бешпеттің, қамзолдың, шапан мен тақияның жиектеріне салынады. * "Гүл", "жапырақ", "қоза" өрнектері - барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектер қолөнердің барлық саласын қамтиды."Су өрнегі". Дереккөздер Әдебиеттер * Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. Алма-Ата: Казахстан, 1979; * Есімболова М.Қ. Жетісу сөйленісінің лексикалық ерекшкліктері. Алматы: Эверо, 2004; * Шоқпарұлы Д., Дәркембайұлы Д. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007; * Шевцова А.А. Казахский народный орнамент: истоки и традиция. Москва: 2007; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.
Николай Ильич Титов

Николай Ильич Титов (30.10.1906, Новосибирск облысы, Колыбань селосы - 24.04.1960 Алматы қаласы) - орыс совет ақыны. Шаруа отбасында туған. Новосибир техникумын бітірген зиялы азамат (1926 жылы). Еңбектері жəне атқарған жұмысы 1929-1938 жылдарында Советская Сибирь, Молодая деревня, Большевисткая сталь қалалық және облыстық газеттердің редакцияларында, Новосибир радиокомитетінде қызмет еткен. 1939 жылдан бастап Қазақстанда тұрды. Николайдың алғашқы өлеңдер жинағы 1934 жылы жарық көрді. Ол — лирик ақын. Түрлі жылдарда Шекара (1938), Шахтердің қарышты қадамы (1946), Бесжылдық оттары (1949), Бейбітшілік вахтасында (1951), Əр жылдар жыры (1954),Телефоннан бас алмай (1955 жылы), Күз нышаны (1957), Жалындаған жастық шақ (1960) сияқты өлең жинақтары шықты. Таңдамалы шығармалары бірнеше рет (1956, 1962, 1966) басылды. Николай Ильич көптеген қазақ ақындарының өлеңдерін орыс тіліне аударған. Ол көп тілді меңгерген ақын болатын.
Тоғанда балық өсіру

Тоғанда балық өсіру — арнайы салынған не балық өсіруге бейімделген су айдандырында балықтың тез өсетін түрлерін өсіретін шарушылық. Сулы тоғанда көбіне тұқы жəне жылы суда жақсы өсетін ақ амур, шортан, көксерке, дөң маңдай т.б. өсіріледі. Салқын сулы тоғанда теңбіл форель өсіріледі. Т.б. өсімдіктердің балықты уылдырықтан товарлы түріне дейін өсіретін 1, 2, 3 жылдық айналымы бар: * 1 жылдық айналымда балықты 5-6 ай, * 2 жылдық мерзімде 16-17 ай, * 3 жылдық болса 28-29 ай өсіреді. Тоғанда балық өсірудің бұл түрлерінің қайсысын қолдану жергілікті жердің ауа райына, балық өсіру биологиясына, техникалық жабдықтарына байланысты. Мұнда өндірістік процесс былай құрылады * аналық уйір (ұрғашы, еркек балықтар) өсіру, * уылдырық шашатын балықтарды сұрыптап алу (Форель өсіру шаруашылығында қолдан ұрықтандыру жəне уылдырықты инкубаторда өсіру), * бірінші жазда шабақ өсіру, * балықты қыстату, * балықты екінші жазда товарлық жағдайына дейін өсірту. Тұқы жəне форель өсірту шаруашылығында толық жүйелі (балықты уылдырықтан товарлық күйіне дейін өсіру) жəне балық питомниктері (шабақты бір жаз бойы өсіріп, бір жасқа толғанда балық шаруашылықтарына сатады) болады.
Тоғыс есебі

Тоғыс есебі — уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша жүргізілетін жүйесі, яғни Үркерге негізделген календарь. Ай орағының немесе ай табағының Үркерді «басып өтуі» тоғыс, тоғысу немесе тоғаю деп аталады. Тоғыс кезінде аспан сферасының Үркердің айқын жұлдызы Айдың арғы жағында, тасада қалады да, жердегі бақылаушыға көрінбейді. Ай ақырын жылжып өткеннен кейін тоғыс аяқталып, Үркер көрінеді. Ай мен Үркер үнемі тоғыса бермейді. Тетелес келетін екі тоғыстың аралығында өтетін уақытты қазақ халқы тоғыс айы деп атайды. Оның ұзақтығы жуық түрде 27,32 тəулік, яғни 27 күн 7 сағ 43 мин. Мұны жуық түрде 28 күн деп есептесек бір жылда 28x13≈364 күн болады. Сондықтан Ай мен Үркер жыл ішінде 13 рет қана тоғыса алады, яғни бір жылда 13 тоғыс айы болады. Жаздың басында Үркер аспан сферасының екінші жақ жартысында кетеді де, Жер шарының солтүстік жартысындағы елдерге 40 күндей көрінбейді. Біз 11 тоғысты ғана көре аламыз. Үркерді бір жаңасындағы Ай орағы жауып өткеннен кейінгі 4 апта уақыт 1 тоғыс айы деп аталады. Сондай-ақ, 3,5,7..., 25 тоғыс айлары болады, бəрі де 28 күннен құралған. Дереккөздер
Отырардың алтын көмбелері

Отырардың алтын көмбелері деп, ондағы қазба жұмыстары кезінде табылған алтын және күміс теңгелерді айтамыз. Отырар өңірінде жүргізілген қазба жұмыстарының барысында, Отырар мен оның алқабындағы қалалардан көптеген теңге көмбелері табылған. 1948-1949 жылдар аралығында ең алғашқы 100 дана көмбені М.Меркулов Отырар өңіріндегі Қаракөншек қала жұртынан тапқан. 1971-1978 жылдар аралығында Отырардағы қазба жұмыстарының нәтижесінде де археологтарымыз қолды болып, бірнеше көмбелер аршып алды. * №1 қазбадан жәниттік 13 дана күміс теңге табылды. * №2 қазбадан осындай 48 теңге табылды. * №3 қазбадан 1973 жылы 976 мыс теңге, * №4 қазбадан 1974 жылы 214 дана теңге және 170 дана мыс теңге табылды.1976 жылы * №5 қазбадан 2192 теңге Шахруз күміс теңге көмбесі табылды.Осы жылы аталмыш қазбадан 352 дана мыс теңге және теңге соғуға дайындалған мыс үзінділері шығады. Сол жылы №3 қазба орнынан 1500 дана мыс теңге көмбесі табылған. 1978 жылы №3 қазбадан 278 теңге алынды. 1986 жылы оқушылар кездейсоқ пахса кесектің арасындағы құмырадан 1024 көмбе тауып алады. 1998 жылы Отырардан матаға оралған 69 күміс теңге тауып алады. Дәл осы жылы Құйрықтөбе маңынан шопандар 228 дана күміс теңге қолды болып, мұражайға өткізеді. Көмбе 14-15 ғасырларға жатады. Теңгелердің көлемдері әр түрлі дөңгелекше, сопақша болып жасалған. Екі бетінде араб графикасымен нақышталып жазылған жазулары бар. 184 дана теңгенің көлемдері 1 см-ден 3 см-ге дейін.Салмағы 681,4 грамм. Теңгелердің беткі жағында "Калима" жазылған және теңгенің соғылған жері, уақыты көрсетілген, 6-ншы теңгеде "Самарқандта соғылған" деген жазу бар. Теңгелерде үш түрлі уақыт оқылады: 1380-1381, 1389-1390, 1395-1396 ж.ж. Келесі бетінде "Сұлтан Әмір-Темір көреген" деп жазылған. Теңге көмбелерінің басқа да Отырар қазбасында алтын бұйымдар табылды. Солардың бірі қалып сым қалпындағы алтын кесіндісі екі бөліктен тұрады. Бірінші бөлігінің ұзындығы 3 см, диаметрі 6 мм, екінші бөлігінің ұзындығы 2,7 см, диаметрі 5 мм,салмағы 2/24,14, сынамасы 950 градус алтын. Дереккөздер
Отырардың зерттелу тарихы

Отырар - 15 ғасырда іргесі қаланған киелі мекен. 19-20 ғасырдың басында Отырар өлкесінің тарихи мұраларын В.В.Бартольд, И.П.Пословский, Д.Н.Люшин, И.А.Кастанье, Н.В.Руднев, т.б. археологтар ғылыми тұрғыда зерттеп, көптеген еңбектер жазды.Осы өңірдің ежелгі тарихы туралы сол заманның тарихшылары, географтары, жиһанкездері Птолемей, Геродот, Страбон, араб-парсы тарихшылары Әбу Исхақ Ибраһим әл-Истархи, Абу Райхан Мухаммед ибн Ахмед әл-Бируни, Махмұд Қашқари, Рузбехан, т.б. жазып қалдырды.1947-1968 жылдар аралығында Отырар ескерткіштерін Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция құрамында Е.Е.Агеева, А.Г.Максимова, Г.И.Пацевич және Хорезм археологтарының құрамына Л.М.Левина, В.Б.Андрионов, Б.И.Вайнбергтер зерттеу жүргізді.1969-1970 жылдары Отырар экспедициясы, 1971-2005 жылдардан ОҚО кешенді археологиялық экспедиция құрамына К.А.Ақышев, Е.Смағұлов, С.Ақылбек, Д.Ваякиндер қазба жұмысын жүргізіп, зерттеп келеді.Сонымен қатар, Отырар ескерткіштерін елге танытып, насихаттауда Ө.Жәнібеков, А.Әлімов, А.Алтаев, Е.Бүрлібаевтар көп еңбек сіңірді. 1990 жылдан бері Ә.Марғұлан атындағы Археология институты және Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі бірлесіп зерттеулер жүргізіп келеді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Отырардың алтын жалатылған қыштары
Жолдық қатарлар

Программаларда кездесетін әр түрлі символдардан тұратын тізбектерді жолдық қатарлар деп атайды. Өрнектерде жолдық қатарлар апострофқа алынып жазылады. Turbo Pascal-да жолдық қатарларға компьютердің жадынан 0 байттан 255 байтқа дейін орын беріледі (жолдық қатар ұзындығына – 255 символ, ұзындықтың мәніне – 1 символ). Жолдық қатарлардың сипатталуы Жолдық қатарлар көбінесе Turbo Pascal-да қолданылады. Ол төмендегідей символдармен өлшеніп жазылады. * PROGRAM Katarlar; * CONST S=Қайсар; (S тұрақтысы Қайсар тіркесіне тең) * TYPE Gumn=String; * VAR X: String; (Х айнымалысының ұзындығы 17 символға дейін) * A: String; (Aйнымалысының ұзындығы 6 символға дейін) * B: String; (В айнымалысының ұзындығы 255 символға дейін) * C: Gumn; (C айнымалысының ұзындығы 10 символға дейін) Жолдық өрнектер Операндалары жолдық қатар болып табылатын өрнектерді жолдық өрнектер деп атайды. Идентификаторларға жолдық айнымалылардың мәнін беру үшін меншіктеу операторы қолданылады. Егер меншіктеу операторы орындалғанда, символдар саны сипаттамалар бөлімінде көрсетілген шамадан асып кеткен жағдайдв, идентификатор қатардың сол жағынан бастап көрсетілген шамаға тең болатын символдарды ғана меншіктей алады, ал оң жақтағы артық символдар алынып қалады. Дереккөздер
Стандартты функциялар

Стандартты функциялар дегеніміз стандарттың типтердің сипатталуы. Қызметі * Адамға тез жұмыс істеуге мүмкіндік береді. * Адамға комфортты жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мысалы * ORD (Х) - х-тің реттік номері * TRUNC (Х) - х-тің бүтін бөлігін шығару * ROUND (Х) - х-ті бүтін санға дейін дөңгелетіп шығару * RANDOM (Х) - кездейсоқ сан шығару * PRED (Х) - х-тің алдыңғы мәні * SUCC (Х) - х-тің келесі мәні * TNC (Х) - х-тің үлкеюі * DEC (Х) - х-тің кемуі * EOF (Х) - файлдың соңын анықтау * TRUE – егер F файлы файлдың соңы күйінде болса * FALSE – егер файлдың соңы болмаса * EOLN(F) - қатардың соңын анықтау * TRUE – егер F файлы қатардың соңы күйінде болса * FALSE – егер қатардың соңы болмаса * EOLN TRUE – егер ENTER клавишасы басылса * FALSE - егер ENTER клавишасы басылмаса * AND - және * DR - немесе * NOT - емес * NTL - бос сілтеме Дереккөздер
Өтінім

Өтінім – көп жағдайда мекеме ішінде қажетті жағдайларды алу мақсатында бланк түрінде де, жазбаша түрде де толтырылып, жазылатын іс қағазының бір түрі. Өтінім белгілері # Мекемеішілік қатынаста # Келісімшарт жасау міндетті емес. # Кепілдік көрсетілмейді. # Біржақты болады # Тауар бағасы мен саны нақты. # Төлем шарты көрсетілмейді. # Жеткізілі шартым көрсетілмейді.
Мезгіл пысықтауыш

Мезгіл пысықтауыш қимылдың, яғни белгінің мезгілін білдіреді. Бұл мезгіл қимыл болатын (ертең), болып жатқан (бүгін), болып кеткен (кеше) уақыттарға байланысты болады және қимылдың басталғанын білдіретін (қашаннан бері), созылатын уақыты түрінде (қашанға дейін) көрсетіледі дәл немесе болжалды (ертеңдері, 30-жылдары), қатысты, белгісіз (бір күндері), болымсыз түрінде көрсетіледі. Мезгіл пысықтауыштардың жасалу жолдары # Мезгіл үстеулерден жасалады. # Барыс және шығыс, жатыс септіктеріндегі зат есім мен заттанған басқа сөз таптарынан мезгіл пысықтауыш жасалады. Олар қашан? қашанға дейін? қашанға шейін? деген сұрауларға жауап береді. # Есімшелер жатыс септікте келіп мезгіл пысықтауыш болады. Мысалы: Кейін ауылға қайтарда тап осындай сөнбейтін шам алып қайтуға серт еттім. # Бірқатар мезгілдік ұғымды білдіретін зат есімдер (кез, уақыт, мезет, шақ, күн т. б.) атау немесе жатыс септік формасында келіп, әрі алдына анықтауыш салып мезгіл пысықтауыш болады. Мысалы: Сол кезде тұра келіп, біраз жер жүгіріп аласың. Бір кезде екі гранатаны құшақтай көтеріп алып, Семен қарғып сыртқа шықты. Мұндай уақыттарда кім өжет қимылдаса сол күшті. (Ғ.М.) # Атау, барыс, шығыс септіктегі зат есімдер есімшелерден кейін, соң, дейін, бойы, бері, сайын деген көмекші сөздермен бірігіп мезгіл пысықтауыш болады. # Зат есім мен -а, -е, -й тұлғалы көсемшелер бастауыштық-баяндауыштық қатынаста келіп, үйірлі мезгіл пысықтауыш жасайды. # -ғалы, -гелі формалы көсемшелер мезгіл пысықтауыш жасайды. Әртүрлі мағына білдіруі # Айтылған іс-әрекет, амалдың өту мезгілінің сан мөлшерін нақты, дәл көрсетеді. Мысалы: Екі сағат уақыт берілсе, он километр жердегі шегенге барып қайтқым келіп отыр. Үш айда бір ротадан тоғыз-ақ жауынгер қалдық. # Белгілі бір заттың, құбылыстың сан-мөлшерін дәл атамай, тұспалдап қана шамамен айтады. Олар –дай, -дей, көптік жалғауы, -ер жұрнағы, есептік сан есімге жалғану арқылы болжалдық мән үстейді. Мысалы: Біз екі араға жеті сағаттай жүріппіз. Бұрын екі-үш күнде жүріп өте беретін бір өлкеден төрт жетідей уақытта өте алмағанына фашист қолбасшылары қатты күйінішті. Біз кешкі бестерде кездесуіміз керек. Вася екеуіміз жаралыларды бөлімшеге әкетуге ертеңгі сегіздерде келдік. Сендер межелеген жерге бірер сағаттан соң келіңдер. (Ғ.М.) # Жай сөйлемнің құрамында кездесетін іс-әрекеттің мезгілі баяндауышқа тікелей қатысты. Баяндауыштан мезгіл пысықтауышқа қашан? деген сұрау қойылады. Ал мезгіл пысықтауыш тек қана шаққа байланысты ғана іс-әрекеттің өту кезеңі, мезгілін білдіреді. Сондықтан да баяндауыш сөйлеп тұрған мезгілге тікелей қатысты қаралады.
Kygo

Kyrre Gørvell-Dahll (,1991 жылы 11 қыркүйекте д.к.) — көпшілікке Kygo атты сахналық атпен танымал норвег DJ-і және музыкалық продюсері. Ол бүкіләлемдік назарға Эд Ширанның "I See Fire" трек әніне ремикс жасау арқылы ілігеді. Аталмыш трек SoundCloud-та шамамен 33 миллион рет ойналып, YouTube-та 50 миллион рет қаралған болатын; Ал оның "Firestone" атты синглының 2015 жылдың қыркүйегіне сәйкес мәлімет бойынша YouTube-та 100 миллионан астам қаралымы бар, оған қосымша Spotify атты музыка тарату сервисінде 275 миллион ойналымы бар. Дереккөздер
Нильс Улаф

Нильс Улаф (норв. Nils Olav) — Шотландиядағы Эдинбург хайуанаттар бағында өмір сүретін патшалық пингвин. Нильс норвегиялық патша гвардиясының полковник-шеф (Colonel-in-Chief) атағын алып жүрген ардақты полковник және бойтұмары. 2008 жылы рыцарь атағын алған. Әскерлік мансап 1961 жылы Норвегия патша гвардиясы Эдинбург әскери оркестрінің салтанатты шеруіне барып, қойлымдарын көрсетеді. Лейтенант Нильс Эгелиен (норв. Nils Egelien) Эдинбург хайуанаттар бағындағы пингвиндер отарына қызыққан болатын. 1972 жылы гвардияшылар Эдинбургқа қайта келген кезде лейтенанттың жәрдемдесуімен пингвиндердің бірі «асыраныпп алынған болатын». Нильс Эгелиен және Норвегияның патшасы Улаф Ѵ-тін құрметіне орай пингвинның атын Нильс Улаф қояды. Нильс Улафқа visekorporal («вице-капрал», ефрейтор) атағы берілді. Патша гвардиясының Эдинбур әскери оркестріне барған сапары сайын Нильс Улафтың атағы арта түсті. 1982 жылы ол – әскери кіші командир (капрал), 1987 жылы – кіші командир құрамының атағына (сержант) ие болды. Алайда жуырда осы атақты алғаннан кейін Нильс Улаф қайтыс болады және оның орнын Нильс Улаф II басады. 1993 жылы ол полк сержанты (sergeant major) атағына дейін көтеріледі. 2005 жылдың 18 тамызында ол бастық полковник (Colonel-in-Chief) атағына ие болып, 2008 жылдың 15 тамызында рыцарь атанады. Нильс Улаф – Норвегиялық әскер қатарында осыншама үлкен атаққа ие болған алғашқы пингвин болып есептеледі. Улафтың рыцарь болғанының құрмет мерекесіне орай, эдинбургтік хайуанаттар бағында толық бойлы қоладан жасалған мүсін қойылады. Соған ұқсас мүсін Осло қаласындағы Норвегиялық патша гвардиясының штаб-пәтерінде де бар. Дереккөздер Сілтемелер * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/edinburgh_and_east/7562773.stm BBC News Military penguin becomes a 'Sir'] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/1495503.stm BBC News Penguin picks up military honour] * [http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid609&id53472005 Promote a penguin? Norway to run army]
Кеңес Одағының білім беру жүйесі

Кеңес дәуіріндегі білім беру жүйесі — Кеңес Одағы кезіндегі оқу жүйесі мен педагогикасы. Мектептің құрылуы және алғашқы қадамдары Халық ағарту ісінің барлық жүйесін қайта құру революцияның алғашқы күндерінен басталады. 1917 жылы 9 қарашадағы декрет бойынша, Ағарту ісінің мемлекеттік комиссиясы ұйымдасты, ол негізінен халыққа білім берудің жаңа жүйесін құрудың негіздерін талдаумен айналысты. Халық ағарту комиссары Луначарский жұртшылыққа мұғалімдерге және оқушыларға үндеу жариялады. Бұл үндеуде ол халық ағарту саласындағы Кеңес үкіметінің негізгі қағидалары мен міндеттерін сипаттап берді: жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқыту, мектептердің барлық сатыларында жалпы білім алуға болатындығы, мектептің діні болуы, білім беруді демократияландыру, жергілікті және ұлттық ерекшеліктерді ескеру. 1918 жылы 30 мамырда барлық оқу орындары мен жалпы білім беретін мекемелерді Халық ағарту комиссариатының қарамағына беру декретке қол қойылды. 1918 жылы 20 қаңтарда Халық комиссарлары кеңесінің “Шіркеулік және діни қоғамдарда ар-намыс еркіндігі туралы” декрет қабылданды. Онда шіркеуді мемлекеттен және мектепті шіркеуден бөлуді жариялады. *Контрреволюциялық Бүкілресейлік мұғалімдер одағына қарсы интернационалшыл-мұғалімдердің І Бүкілресейлік съезі ұйымдасты.Бұл съездің нәтижесі бойынша, мұғалімдерге Бүкілресейлік мұғалімдер одағынан шығып, интернационалист-мұғалімдердің одағына кіру туралы үндеу тастады. Жастарға кәсіптік білім берудің негізгі техникумды (индустриялық, ауылшаруашылық, экономикалық, педагогикалық және т.б.) оқыту мерзімі 4 жылдық, кеңес ұсынған еді. Бұл кеңестің нәтижесі бойынша кәсіптік мектептер, фабрика-зауыт мектептері, оқу-өндірістік шеберханалар және т.б.; жетіжылдық мектеп – ортақ кәсіптік-техникалық оқу орындары үшін – индустриялық, ауылшаруашылық, педагогикалық және басқа техникумдар; тоғызжылдық – онжылдық мектеп жоғары оқу орындары үшін негіз болды. 9 жастан асқан тұрғындардың қанша уақыт (жыл) білім алғанының орташа көрсеткіші: Кеңестік дәуірдің мектебінің қалыптасуына еңбек сіңірген ғалымдар *Н.М.Шульман, * С.М.Ривес, *П.П.Блонский, *А.С.Залужный, *М.М.Пистрак, *С.П:Шацкий, *А.С.Макаренко, *Ф.Каролев. Дереккөздер
Ұшқалақ айқабақ

Ұшқалақ айқабақ — Сандуғаштар тұқымдасының шағын құсы. Жолақбас айбаққа өте ұқсас құс. Одан айырмашылығы - түсі сарғыш дақты және шеткі бұлқын қауырсыны - ақшыл. Бұл айырмашылықтарды байқау оңайға түспейді. Кейбір дағдылану кезінде дауысы және әуені бойынша ажыратуға болады. Қазақстанда бұдан 100 жыл бұрын Жайық өзенінің аңғарынан бір-ақ рет кездескен. Бұл сірә сирек ұшып келу жағдайы болса керек. Дереккөздер
Тундралық аққұр

Тундралық аққұр — Қырғауылдар тұқымдасы құсы, аққұрға өте ұқсас, бірақ аналығының дене мөлшері біраз кішірек құс. Бұдан басқа тундралық аққұр аталығының қысқы жасануында көз арқылы өтетін қара жолақ жақсы бөлініп тұрады. Ұялау биологиясының ерекшеліктері аққұрлардікі сияқты. Ерекшеліктері Аққұрға қарағанда тундралық аққұрлар әжептәуір ызғарлы жағдайларда орнығып алып, Еуразия және Солтүстік Американың тундрасы мен биік тауларына қоныстанады. Қазақстанда ормансыз алтайлық биік тауларда өмір сүреді. Тундралық аққұр сансыз шығып тұрған тастары бар шақпалы өлеңді тундрада, яғни арасында ақ құр өмір сүретін тырық қайыңдар тас нуынан жоғары биік тау белдеуінде жоталар суайрықтарын бойлай ұялайды. Маусымдық тік көшпенділік жасамайды, тіпті қары қалың қыста қарды жел үрлеп ысыратындықтан, құстар шөпшекті өсімдіктер мен альпілік бұталарды толық пайдаланып, бүкіл күзгі-қысқы уақытта жоталар қырында өткізеді. Дереккөздер