kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Медеу Пұсырманұлы

Медеу Пұсырманұлы (1850, қазіргі Алматы облысы Жамбыл ауданы — 1908, Алматы) — қоғам қайраткері. Ұлы жүздің шапырашты тайпасының есқожа руынан. Әкесі Пұсырман Жетісу өңірінде патшалық Ресей үстемдігінің орнауына қарсылық танытқан және қоқандықтарға қарсы күресте Сұраншы батырмен тізе қосқан. Верный уездінің Кіші Алматы болыстығына қарасты 3-ауылда тұрған Медеу 1898 ж. билік орындарының рұқсатымен Кіші Алматы аңғарында (қазіргі Алматы қаласындағы “Медеу” қонақ үйі орналасқан жер) ағаш үй салдырады. Ол белгілі архитектор А.П. Зенковпен жақсы қарым-қатынаста болды. А.П.Зенков Медеудің қала ортасында салынған (қазір Масанчи және Бөгенбай көшелерінің қиылысында) ағаш үйінің жобасын сызып береді. 1900 — 1907 ж. діни ағарту саласында жұмыс жасайды. 1906 ж. Медеу Меккеге қажылыққа барды. Қаланы көгалдандыруға белсене атсалысып, түрлі қайырымдылық істерге қатысқан Медеу 58 жасында қайтыс болған. Қабірі Алматы маңындағы “Бірінші май” тоғанының ірге тұсында. Дереккөздер
Шолақеспе

Шолақеспе – Еспе алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 30 км. Бастауы Ұрыңқай тауының оңтүстік беткейінен басталып, Үйтас қонысында тартылып қалады. Гидрологиясы Жоғарғы ағысында арнасы жайдақ. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекелеген қарасуларға бөлініп кетеді. Мал суаруға пайдаланылады, алабында жайылымдық жер бар. Дереккөздер
Балқытқыш қышқыл

Балқытқыш қышқыл — фторсутектің (HF) судағы ерітіндісі. Балқытқыш қышқылдың аты балқытқыш шпаттан (СaF 2 ) алынатындығынан шыққан: : CaF 2 +H 2 SO 4 = CaSO 4 +2HF. Фторсутек металдардың көбімен әрекеттесіп, суда нашар еритін улы фторидтер түзеді. Балқытқыш қышқыл әйнектің құрамына кіретін кремний қостотығымен әрекеттесіп, суда еритін кешенді қосылыс түзетіндіктен, оны шыны ыдыста сақтауға болмайды. Балқытқыш қышқыл фтор қосылыстарын алуға, шыны бетін өрнектеуге, металл құймаларын құмнан тазалауға, т.б. пайдаланылады. Дереккөздер
Мысқыл өлең

Мысқыл өлең– ащы кекесінді бүкпей, ашық, тура айтатын, әзілінен әшкерелеуі, әсірелеп шенеуі басым өлең түрі. Торайғыров Сұлтанмахмұт “Сымбатты сұлуға” атты өлеңінде: дейді. Өлеңде бастан-аяқ өткір мысқыл, сайқымазақ және күлдіргі кекесін араласып келіп отырады. Сілтемелер * Қазақ әдебиеті * Мысқыл * Өлең Дереккөздер
Шолаққайрақты

Шолаққайрақты – Торғай алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Хромтау және Әйтеке би аудандары жерімен ағады. Бастауы Мұғалжар тауының солтүстік-шығысындағы бұлақтан басталып, Ұлғайсын ауылынан 10 км-дей төменде Ырғыз өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 75 км, су жиналатын алабы 765 км 2 . Алабы ұсақ төбелі. Аңғары жоғарғы ағысында айқын емес, төменгі ені 0,5 – 1,0 км, беткейлерінің биіктігі 15 – 30 м-ге жетеді. Жайылмасы жоғарғы бөлігінде және кейбір тар шатқалды бөліктерінде қалыптаспаған, төменгі ағысында көбінесе бір жақты, ені 50 – 300 м-ден 500 м-ге дейін жетеді. Арнасы жоғарғы ағысында сай-жыра сипатты, тек ортаңғы ағысынан бастап өзендік сипатқа келеді, ені 20 – 25 м-ден сағасына қарай 30 – 50 м-ге жетеді. Көктемде 14 – 16 күндей тасиды. Суының минералд. көктемгі кездегі 200 – 600 мг/л-ден жазға қарай 2,0 – 3,5 г/л-ге дейін өседі. Көп жылдық орташа су ағымы 0,28 м 3 /с. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бесбалық

Бесбалық, Бишбалық, Бэитиң — орта ғасырлардағы көне түркі қаласы. Орны қазіргі Қытайдағы Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы Жемсары ауданының солтүстігінде 12 км жерде. Қытай деректері бойынша, қала негізі ғұн-үйсін заманында қаланған. Ол кезде Жинманчэң (Жем, Жемсары) қаласы батыс түркі жабғұсы Ашина Хэлудің ордасы болып тұрған кезде Кэханфутчэң, яғни, Қағанбуд немесе Қағанбоғда қаласы деп аталған. *702 жылдан бұл өңірге бақылау орнатқан Таң империясы қаланы Бэитиң (Солтүстік Орда) деп те атаған. Бесбалық атауы алғаш рет Күлтегін ескерткішінде кездеседі. *Қала 8 ғасырға дейін алдымен басмылдардың, онан кейін қарлұқтардың ордасы болды. *720 ж. Білге қаған бастаған шығыс түркілер өзіне қаратты, *760 ж. тибеттіктер уақытша жаулап алды. *840 жылдан кейін Бесбалық Моңғол даласынан қоныс аударған ұйғырлар құрған Идиқұт хандығының жазғы ордасы ретінде бірнеше ғасыр көркейіп, гүлденді. *Қаланың орнын 20 ғасырдың басында Жапонияның Отани экспедициясы, ағылшын археологы А. Стейн және 1928, 1979 — 87 ж. Қытай археологтары зерттеді. Қала орны ұзынша төртбұрышты, ішкі қамал мен сыртқы қорғаннан тұрады. Сыртқы қорғанның ұзындығы 4596 м, ішкі қамалдың ұзындығы 3003 м, биіктігі 2 — 5 м. Қорған мен қамал сыртын айналдыра қорғаныс орлары қазылған. Қазба жұмыстары кезінде қала жұртынан қыш және фарфор ыдыстардың сынығы, мыс теңге, қола айна, кірпіш-жапқыштар, т.б. көптеген тұрмыстық-сәндік бұйымдар мен еңбек құралдары табылды. Қорған ішінде қираған жұқанасы ғана қалған сарай-ғимараттардың, будда ғибадатханаларының болғаны анықталды. Қала батысынан 2 км жерде Идиқұт мемлекетінің хан әулеті салдырған будда ғибадатханасы жақсы сақталған, оның аумағы 70,5-43,8 м. Орталық сарай мен үңгір-ғибадатханаларда түрлі мүсіндер қойылған, қабырғаларына діни мазмұндағы суреттер мен ұйғыр, қытай тілінде жазулар шекілген. Бесбалық Шыңғыс хан шапқыншылығынан кейін де Шағатай ұрпақтарының билігінде ұзақ уақыт болып, 14 ғасырдың соңында Әмір Темірдің шығысқа жорықтары кезінде қирады. 15 — 16 ғасырларда Бесбалық Моғолстан патшалығының бір аймағы ретінде жиі аталады. Ұлы Жібек жолының солтүстік тармағының аса ұрымтал тұсына орналасқан, Қытай, Қазақстан, Моңғолия және Шығыс Түркістанды бір-бірімен байланыстырған ежелгі Бесбалық өзінің бай салтанатымен мың жарым жылдай өмір сүріп, түркі халықтарының саяси тарихы мен мәдени өмірінде елеулі рөл атқарды. Дереккөздер
Боралдай (Алматы облысы)

Боралдай — Алматы облысы Іле ауданындағы кент, Боралдай кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Өтеген батыр кентінің оңтүстік-батысында 20 км-дей жерде, қоңыр және боз топырақты қоңыржай қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1929 жылы Түрксіб темір жолы салынуына байланысты қаланды. Кәсіпорындары Боралдайда қант зауыты, кірпіш зауыты, табиғи тастарды өңдеу цехы, тұрмыс қажетін өтеу комбинат, көлік, т.б. өндіріс кооперативтері мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль және темір жолдарымен қатынасады. Дереккөздер
Үлкен Ашанохы обалары

Үлкен Ашанохы обалары — Алматы облысы Ұйғыр ауданы Кіші және Үлкен Дихан ауылдарына таяу жердегі обалар тобы. Оны 1956 ж. Жетісу археологиялық экспедиция (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеп, 31 жерден 260-қа жуық обаларды картаға түсірген. Обалардың аумағы әр түрлі: 6 — 10 м, 7 — 12 м, 8 — 16 м, биіктігі 0,3 — 1,1 м, 0,2 — 0,8 м. Обаларға арнаулы қазба жүргізілмегендіктен, тұрғындарының қай мезгілде өмір сүргендігі толық анықталмаған. "Үлкен Ашанохы обаларын" ғалымдар шамамен б.з.б. 3 — 1 ғасырларда өмір сүрген үйсіндердің мекені деп жорамалдайды. Сілтемелер: * Бесоба * Аралтөбе * оба Дереккөздер
Үлкен Аюлы көлі

Үлкен Аюлы көлі (Great Bear Lake) — Канаданың солтүстік-батысында 119 м биіктікте орналасқан көл. Ауданы 30,2 мың км², ұзындығы 280 км, тереңдігі 137 метрге дейін. Көл қазаншұңқыры мұздық-тектоникалық жолмен пайда болған. Үлкен Аюлы өзені арқылы Маккензи өзенімен жалғасқан. Суы өте мөлдір. Қазан — мамыр айлары аралығында мұз құрсанып жатады. Жағалауы биік жартасты, құзды, күшті тілімделген; қылқан жапырақты орман өседі. Кеме жүзеді. Балық ауланады. Порттары — Порт-Радий, Форт-Франклин. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Балқыту

Балқыту — 1) сұйық күйдегі ақырғы өнімді алу үшін балқыту пештерінде материалдарды (кентас, металл, т.б.) өңдеу процесі (мысалы, домналық оттектік-конвертерлік балқыту); 2) осындай өңдеудің бір реттік циклі, сондай-ақ, осы процестің нәтижесінде алынған ақырғы өнім. Қазақстанда 1975 жылы А.М. Қонаев, С.М. Қожахметов, т.б. мыс, қорғасын және мырыш алудың оттектің қатысуымен өтетін циклонды-электр термиялық балқыту технологиясын жасап, оны Ертіс полиметалл комбинатында, ал Қожахметов, т.б. мыс және мыс-мырыш қорытпаларын сұйық ваннада балқыту технологиясын жасап, Балқаш мыс қорыту зауытында өндіріске енгізді. Дереккөздер
Шығыс халықтары өнері музейі

Шығыс халықтары өнері музейі – өнер туындыларын сақтайтын мәдени орын. Ол 1918 жылы Мәскеу қаласында негізі қаланып, 1925 жылға дейін Азия өнері (Ars Asіatіca), ал 1962 жылға дейін Шығыс халықтары мәдениеті мұражайы деп аталған. Шығыс халықтары өнері музейі қорының бірқатар экспонаттары бұрынғы Луниндер үйінде (1823, археолог Д.И. Жилярди) орналасқан. Мұражай қорында Орта Азия, Қазақстан, Кавказ бен Закавказье, Ежелгі Шығыс пен Оңтүстік-Шығыс Азия, Иран, Түркия, Үндістан, араб елдері, сондай-ақ тропик. Африка, тағы басқа елдер өнерінің ежелгі дәуірден осы заманға дейінгі туындылары жинақталған. 1969 жылы оның экспонаты 24 мыңнан асты. Шығыс халықтары өнері музейі ғылыми-зерттеу институттары сияқты археология және этногрграфия экспедициялар, конференциялар ұйымдастырады, ғылыми жұмыстар жүргізіп, өнер туындылары бойынша жолсілтемелер мен каталогтар, ғылыми баяндамалар мен хабарламалар жинағын шығару ісімен де айналысады. Сілтемелер Сыртқы сілтемелер * [http://www.orientmuseum.ru/ Ресми торбеті]
Боралдай жотасы

Боралдай – Қаратау жотасының оңтүстік-шығысындағы тау сілемі. Географиялық орны Жамбыл, Түкістан облыстарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1813 м (Бөкейтау). Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км-ге созылған, ендірек жері батысында 25-30 км, оңтүстік-шығысында 5-7 км. Жер бедері Таудың бедері тегістеу келген. Талас пен Арыс өзендерінің суайрығындағы беткейлері тіктеу, жарқабақты. Боралдайдың баурайынан Боралдай, Қиыршықты өзендері бастау алады. Геологиялық құрылымы Тау карбонның әктасты, гранитоидті және интрузивті жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Етегі сұр және қоңыр топырақты, эфемерлі-бұталы биік шөптер басым. Беткейлері мен шатқалдарында Түркістан аршасы, Согдиана шетені, алша, пісте, сонымен қатар жеміс ағаштары шоғырлана өседі. Боралдайда Ақсу-Жабағылы қорығының Қарабастау палеонтологиялық учаскесі орналасқан. Дереккөздер
Медеу бөгеті

Медеу бөгеті — тасқынға тосқауыл мақсатында жасалған ғимарат; Алматы қаласынан оңтүстік бағытта 15 км, Іле Алатауының Медеу шатқалында (теңіз деңгейінен 1750 м биіктікте). Алматы қаласының ішімен ағып өтетін Кіші Алматы мен Үлкен Алматы өзендерінде ауық-ауық тасқындар болып тұрады. Мұндай лай тасқындары 1888, 1889, 1918 ж. қайталанды. 1921 ж. 8-шілдедегі лай тасқыны қалаға жалпы көлемі 1,5 млн. м 3 тас пен құм-топырақ алып келіп, қалаға зор нұқсан келтірді. Бұдан кейін де бірнеше рет тасқын қайталанды. Осындай қауіпті тасқындырдан Алматы қаласынан қорғаудың кешенді жобасын жасаумен “Гидропроект” институты айналысты. Дүниежүзілік тәжірибеде теңдесі жоқ, лай-тас ағынынан қорғайтын үлкен көлемдегі инжинерлі ғимарат жобасы кеңінен талқыланды. КСРО ҰА-ның президиумы 1966 ж. Медеу шатқалын бөгеу жобасын бекітті. Сол жылдың 21 қазанында жобаны іске асыру мақсатында 1-қопарылыс, 1967 ж. 14 сәуірде 2-қопарылыс жасалды. Оған жалпы салмағы 8723 т қопарғыш заттар жұмсалды. Қопарылыс нәтижесінде көлемі 5 млн. м 3 тау жыныстары шатқалға бағытталып құлатылып, биікт. 107 м, ені 400 м-дей (6,2 млн. м 3 су сиятын) бөгет жасалды. Бөгет 1972 ж. пайдалануға берілді. Медеу бөгеті Алматы қаласын 1973 ж. 15 шілдедегі өте қауіпті тасқыннан қорғап қалды. Тасқыннан кейін бөгет беріктігін арттыра түсу және бастапқы жобалық мөлшердегі сыйымдылығын қалпына келтіру жұмыстары қолға алынды. Соның нәтижесінде 1974 ж. бөгеттің биіктігі 125 метрге, ал табанының жалпақтығы шамамен 600 метрге, жалпы көлемі 6 млн. м 3 -ден астам тасқынға тосқауыл болатын дәрежеге қайта келтірілді. 1980 ж. бөгеттің биіктігі 150 метрге, ені 800 метрге, сыйымдылығы 12,6 млн. м 3 -ге дейін жеткізілді. Медеу бөгетін салу мәселесіне академик Н.В. Мельников, профессор Г.И. Покровский, техника ғылымының докторлары М.М. Докучаев, Г.П. Демидюк, тағыда басқа ғалымдар қатысып, басшылық жасады. Медеу бөгетін жасауда пайдаланылған қопарылыс өзіне дейін дүниежүзілік тәжірибеде бұрын-соңды іске асырылмаған, бейбіт мақсаттағы ең ірі қопарылыс болды. Дереккөздер
Шыжым

Шыжым — құс аяғына тағылатын баудың бір түрі. Ол басқа балақбау, шолақ аяқ, тобыршақпен бірге бүркітті қолға үйретуге және көтеріп алып жүруге, тұғырға отырғызғанда байлап қоюға жәрдемін тигізеді. Таспадан ширатылған немесе жіңішкелеп тілген қайыс, есілген қылдан жасалынатын. Шыжымның ұзындығы он шақты құлашқа дейін барады. Құсбегі үшін шыжымның міндеті көп: құсты арқандағандай етіп ұстайды, жаңадан үйретілген құстың қашып кетпеуіне мүмкіндік туғызады, шырғаны орайды, өзі құз-жартастар ұшына шығуға қолданады, тағы басқа істерге пайдаланады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Шүрегей

Шүрегей – кәдімгі немесе өзен үйректеріне жататын бірнеше түрдің жалпы атауы. Қазақстанда 9 түрі: * Барылдауық үйрек (Anas platyrhynchos) * Боз үйрек (Anas strepera) * Бізқұйрық үйрек (Anas acuta) * Даурықпа шүрегей (Anas querquedula) * Жалпақтұмсық үйрек (Anas clypeata) * Қырылдақ шүрегей (Anas formosa) * Мәрмәр шүрегей (Marmaronetta angustirostris) * Сарыайдар үйрек (Anas penelope) * Ысылдақ шүрегей (Anas crecca) Бұлар әр түрлі су қоймаларында – өзен-көлде, батпақты жерлерде, теңіз шығанақтарында тіршілік етеді. Бұлардың көпшілігінің қанатында айрықша жарқырауық белгісі (айна) болады. Шүрегейлер сүңги алмайды, тек денесінің алдыңғы бөлігін суға батырады. Судан немесе жер бетінен ұшу үшін екпіндетіп жүгірместен, тік көтеріледі. Көбінесе тізбектеліп не топталып, шапшаң ұшады. Өсімдіктермен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Шүрегей әуесқойлық тұрғыда ауланады.
Боралдай (өзен)

Боралдай – Арыс өзенінің оң саласы. Географиялық орны Түркістан облысының Бәйдібек, Ордабасы аудандарымен ағып өтеді. Ұзындығы 130 км, су жинайтын алабының аумағы 1760 км 2 . Бастауы Қаратаудағы Ақшоқы, Арқарлы, Боралдай тауларынан басталып Ордабасы ауданындағы Шұбар ауылының маңында Арыс өзеніне құяды. Гидрологиясы Жоғары ағысы тау шатқалымен өтеді, аңғарында жабайы жеміс ағаштары (алма, долана, жабайы жүзім, т.б.) басым. Арыс өзеніне құятын тұсында аңғары кеңейіп, ені 1 - 4 км-ге жетеді. Қар, жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Боралдай ауылы тұсындағы жылдық орташа су ағыны 10,5 м 3 /с. Суы тұщы. Минералдылығы 0,2—0,4 г/л. Жергілікті тұрғындар Боралдайдың суын егін, бау-бақша суаруға, ауыз суға пайдаланады. Өзеннен тікелей 10-нан астам ирригациялық каналдар тартылған. Атау сыры Боралдай атауына байланысты нұсқалар: * Боралдай - қалмақ тілінде "лай су" деген мағынаны білдіреді. Тау суы тасыған жолындағы жер қыртысын қопара ағады. Боралдайдың боры бар, Даңғараған жолы бар. Боралдайға бармаған, Адамдардың соры бар. * Боралдай - моңғол әскерінің батыры Бұрындаймен байланысты. 1236 жылы Бұрындай әскері қыстап шыққан. * Боралдай - қалмақ тілінде "буурулда" сөзі жусан (өсімдік) деген ұғымды бреді. Демек, "Боралдай" дегеніміз - "жусанды, жусан көп өсетін жер", ал, тыва тілінде (түркі тілі тобына жататын) "боралдыр" сөзі "күлгін" түсті, түрік тілі нде "бурулдай" сөзі "күлгін түсті құс" деген мағынан білдіреді. Дереккөздер
Натрий қосылыстары

]] Натрий қосылыстары – натрий элементі түзетін химиялық қосылыстар. Натрий қосылыстары бір валентті. Натрий оттекпен қосылып натрий оксидін (Na2O) оттек мөлшері артық болса натрий асқын тотығын (Na2O2) түзеді. Na2O – түссіз кристалл, булану t 1275С. Сумен өте жақсы әрекеттеседі. Na2O2 – түссіз кристалл, тығыздығы 2,6 г/см3, ыдырау t 460С. Суда ериді, ауадан ылғал және СО2 газын сіңіреді. Күшті тотықтырғыш. Органикалық заттармен жанасқанда тұтанады. Сулы ерітіндісі мата, қағаз ағартуда, сүңгуір қайықтарында оттекті регенерациялауда, тыныс алу аппаратында қолданылады. Натрий галогендермен NaF, NaCl, NaBr, NaІ қосылыстарын түзеді. Натрий хлориді (ас тұзы, тас тұзы) NaCl – түссіз кристалл, тығыздығы 2,161 г/см3, балқу t 801С, қайнау t 1465С, суда, аммиакта, этиленгликолда, құмырсқа қышқылында, метанолда ериді. Табиғатта – галит минералы теңіз және мұхит суларында, тұзды көлдердің рапаларында, грунт тұздықтарында кездеседі. Cl2, Na2CO3, NaOH, т.б. алуда, тамақ өнеркәсібінде консервілеуші зат ретінде қолданылады. Натрий гидроксиді (күйдіргіш натр, каус-тик. сода) NaOH – түссіз кристалл, тығыздығы 2,13 г/см3, балқу t 322С, қайнау t 1385С, суда, этанолда, метанолда ериді. Күшті негіз; ауадан СО2 газы мен суды сіңіреді. Сулы ерітіндісі шыныны, балқымасы фарфор мен платинаны коррозияға ұшыратады. Тері және шырыш қабықтарын күйдіреді. Мұнайды, майды тазалауда, қағаз, сабын, жасанды талшық, т.б. өндірісінде, газ және көптеген органикалық сұйықтықтарды құрғатқыш агент ретінде қолданылады. Натрий гидрокарбонаты (натрий бикарбонаты, ас содасы) NaHCO3 – кристалл, ыдырау t 100 – 150С, суда ериді. Нан пісіруде және кондитерлік өнімдер дайындауда, дәрілік зат ретінде қолданылады. Натрий карбонаты (кальцинирленген сода) Na2CO3 – балқу t 853С, суда ериді. Шыны өнеркәсібінде шихта құраушы, сабын, жуғыш заттар, т.б. натрий қосылыстарын алуда қолданылады. Натрий сульфаты Na2SO4 – түссіз кристалл, тығыздығы 2,698 г/см3, балқу t 884С, суда ериді. Табиғатта тенардит, мирабилит минералы түрінде кездеседі. Na, Na2S, H2SO4, (NH4)2SO4, сода, т.б. алуда шикізат ретінде қолданылады. Натрий нитраты (натрий селитрасы) NaNO3 – балқу t 308С, бұдан жоғары температурада ыдырайды. Суда, глицеринде, сұйық аммиакта ериді. Табиғатта чили селитрасы түрінде кездеседі. Тыңайтқыш, натрий тұздары және нитраттар өндірісінде, металл өңдеу өнеркәсібінде, т.б. қолданылады. Натрий алюминаты NaAlO2 – балқу t 1800С, суда Al(OН)3 түзе гидролизденеді. Спиртте ерімейді. Суды жұмсартуда, тазалауда, матаны бояуда қолданылады. Натрий ацетаты СН3 СООNa – балқу t 324С, су, спирт, эфирде ериді. Бояу, сабын, сірке ангидриді, ацетилхлорид, т.б. өндірісінде, медицинада қолданылады. Натрий-органикалық қосылыстар – натрий атомы көміртек атомымен тікелей байланысқан органикалық қосылыстар. Олар қатты, химиялық активті заттар, қыздырғанда балқымай айырылады, ауада өздігінен тұтанады. Су, спирт, қышқылдармен оңай реакцияласады. Қанықпаған көмірсутектермен және ароматты, гетероциклді қосылыстармен реакцияласады. Алкилдейтін зат ретінде, т.б. қолданылады. Дереккөздер
Бесеудің хаты

Бесеудің хаты — қазақ зиялыларының БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бірінші хатшысы Ф.И. Голощекинге жолдаған хаты (1932 ж. 4 шілде). Бастапқыда И.В. Сталинге арналып жазылған. Бесеудің хаты республикадағы мал шаруашылығының күйрегендігі салдарынан елді алапат ашаршылық жайлағандығын айтып сақтандырған алғашқы дабылдардың бірі болды. Хатта қазақ ауылындағы социологиялық қайта құрулар бүкіл халықтық қасіретке айналып, барлық әлеуметтік топтарды — байларды, орташаларды, кедейлерді қамтығаны, күштеп ұжымдастыру мен отырықшыландыру, алым-салық жинаудағы қиянаттар жұрттың жаппай аштық пен індетке, ауа көшуіне әкеліп соққандығы шыншылдықпен баяндалды. БК(б)П Қазақ өлке комитетінің ауыл шаруашылығын басқару жөнінде жүргізген қатыгез саясаты сынға алынды. Бірақ құжатта жергілікті жерлерде жіберілген “асыра сілтеушіліктерге” солшыл коммунистер айыпты деп көрсетілді. Елді ауыр жағдайдан құтқарудың жолдары ұсынылды. Хаттың авторлары — жазушы Ғабит Мүсірепов (1902—1985), Қазақ мемлекеттік баспасының меңгерушісі Мансұр Ғатаулин (1903—1938), Алматы Комвузының басшы қызметкерлері Емберген Алтынбеков (1904—1954) пен Мұташ Дәулетқалиев (1904 — 1982), Қазақ АКСР Мемлекеттік жоспарлау комиссиясының сектор бастығы Қадыр Қуанышев (1906 — 1938) қуғынға ұшыратылды. Хаттың жазылуына Халком Кеңесінің төрағасы Ораз Исаев түрткі болған. Бесеудің хаты қазақ зиялыларының тоталитарлық тәртіпке наразылығының бір көрінісі болып табылады. Дереккөздер
Мысты құмтастар мен тақтатастар

Мысты құмтастар мен тақтатастар-шөгінді қабаттар арасындағы тұнбалы-диагенездік мыс кендерінің шоғырлары. Олар платформалық құрылымдардың шеттерінде немесе қатпарлы аймақтардың бөктерлері мен қатпар арасындағы ойыстарда және аридтік климат белдемдерінде пайда болады. Құм, құмайт, сазды жыныстармен қатар бірен-саран жұқа мергель, әктас, доломит шоғырлары мысты қабаттармен қабаттаса кездеседі. Мысты шөгінділер теңіздің таяз жағалауларында, өзен-көлді атыраптарда шөгеді. Кен денелері пласт, линза түрінде кездесіп, кең аймаққа тараған бірнеше қабатты жыныс жүйелерін түзеді, сондықтан бұл кендерді стратиформдық кендер деп атайды. Кенді қабаттар магмалық және тектоник. құрылымдармен байланыссыз тарайды. Кентас минералдары биогендік көміртекпен, сульфидтік күкіртпен байланысты өсімдік қалдықтарымен сыбайлас түзіледі. Мыс кентастары көбінесе халькозин, борнит, халькопирит, пирит минералдарының сеппелерінен, ковеллин мен өңсіз кентастардың сирек қоспаларынан тұрады. Бұлардан басқа қорғасын, мырыш, кобальт, никель, күміс, рений сульфидтері де кездеседі. Көне теңіздер мен қолтық шөгінділердің таяз жағалауларында мыс минералдары тұнады. Мұндай белдемдік алмасулар төменнен жоғары қарай да байқалады. Мысты құмтастар мен тақтатастардың негізгі қорлары протерозой (Олекма-Витим аймағы, Оңүстік Африка), девон (Қазақстан, Минуса), жоғарғы палеозой (Атбасар, Жезқазған, Орал,Донбасс),триас (АҚШ), палеоген (Боливия) қабаттарында шоғырланған. Сілтемелер * Химиялық элементтер * Қоспалар * Шикізат Дереккөздер
Шүрек Құдайқұлұлы

Шүрек Құдайқұлұлы (18 ғасырда өмір сүрген) – би, қоғам қайраткері. Орта жүз Найман ішінде Бура руының Өмірлік тармағынан. Павлодар облысы Екібастұз ауданы аумағында өмір сүрген. Әкесі Құдайқұл белгілі би, байлығы мен беделіне орай «Дүт» атанған. Шүрек те жастайынан от ауызды, орақ тілді шешен әрі бай болып, жылқысы 300 қосқа(түмен бас) жеткен. Өмірбаяны Жазба деректер бойынша 1738 ж. Ор қаласы маңында Кіші жүз ханы Әбілқайырмен бірге Орынбор генерал-губернаторының қабылдауында болып, Ресей патшасына ант беру құжатына қол қойған. Осы жиын алдында Шүрек Ресей елшісі В.Н. Татищевке: “Хан Тәтіш мырзаға бара ма, жоқ Тәтіш мырза ханға келе ме?” деп батыл сауал қойғанда сөзден жеңілген елші Әбілқайыр ханның шатырына өзі барып сәлем берген. Шүрек білгір дипломат ретінде де танылып, 1756 ж. Қытаймен арада бітім жасау үшін Абылай ханның атынан Құлжа қаласына барды. Осы сапарында Қытай билеушісіне қазақтар атынан 90 торы ала атты сыйға тартқан. Қытай билеушісі ризашылық белгісі ретінде Шүрекке бұзау терісіне жазылған грамота тапсырды. Туып-өскен жері Екібастұз маңында “Шүрек соры” дейтін көл бар. Шүрек туралы деректер Ә.Кекілбаевтың “Елең-алаң” романында баяндалады. Пайдаланатын әдебиет *Алтынбаев І., Қалбатау, Алматы, 1997; *Атасы асыл сөздің Ақтайлақ би, Алматы, 1999. Сілтемелер *"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шыжың жайылмасы

Шыжың жайылмасы, Шежін жайылмасы – Каспий маңы ойпатының солтүстігіндегі ойысты жер. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Тасқала, Ақжайық аудандарының шығысында Дүре, оңтүстігінде Балықты жайылмасына ұласады. Жер бедері Аумағы шамамен 2000 км 2 -ге жуық. Саз балшықты теңіз шөгінділерінен түзілген. Жер бедері тегіс. Жалпы Сырттан келетін шыжыңның өзендері арқылы жайылып, маусым айының басында ғана тартылады. Шалғын шөп, бидайық, еркек шөп, тағы басқа өседі. Шыжың жайылмасы – шабындық саналады. Дереккөздер
Мысыққұйрық

Мысыққұйрық – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Өсетін жері, түрлері Қазақстанның сортаңды-шөлді жерлерінде, өзен, көл және жылғалардың жағалауында өсетін 3 түрі: Жасық мысыққұйрық (Polypogon demіssus), Теңіз мысыққұйрық (Polypogon marіtіmus) және Монпель мысыққұйрық (Polypogon monspelіensіs) бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 3-40, кейде 60 см-ге жетеді. * Бұтақталған сабағы болады. * Жапырағы қандауыр пішінді. * Гүлі қос жынысты, олар масақ гүлшоғырына топтанған. * Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Мысыққұйрықты ерте көктемде мал жақсы жейді. Дереккөздер
Ақ күйе

Ақ күйе — аморфты кремний қос тотығы (SіO 2 ), майда дисперсті ұнтақ зат. Оның табиғи түрі — диатомит тау жынысы. Ақ күйе кристалдық кремний қос тотығына (SіO 2) қарағанда табиғатта аз кездеседі. Ақ күйе кремний қышқылын күйдірген кезде алынады. Оған балқытқыш қышқыл ғана әсер ете алады: SіO 2 +4HF=SіF 4 +2H 2 O. Бұл реакция тек кремний қос тотығына тән. Ақ күйе резина толтырғышы ретінде пайдаланылады. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Шыжың өзен (бірінші)

Шыжың (Шежін) өзен – Еділ мен Жайық аралығындағы өзендер. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Шыжың өзенінің ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 822 км 2 . Жалпы Сырт қыратынан басталады. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Орташа су ағымы 1,76 м³/с. Суы шабындықтарды суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Мысықоты

Мысықоты, күнгелді – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Өсетін жері мен таралуы Қазақстанда қылқан жапырақты, жалпақ жапырақты және альпі, субальпі шалғындарында өсетін 3 түрі: Жоңғар мысықоты(Trollius dschungarіcus), Алтай мысықоты (Trollius altaіcus) және Азия мысықоты (Trollius asіatіcus) бар. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 5 – 80 см, кейде 1 м-ге дейін жетеді. * Сабағы тік өседі. * Жапырағы саусақ салалы тілімденген. * Гүлі ірі, қос жынысты, сары немесе сарғылт-қызыл түсті болады. * Қосарланған гүлсерігі бар, ол көп тостағаншалардан (5-20) тұрады. Шырынды күлте жапырақтары да көп. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. * Жемісі жапырақ тәрізді, қара түсті тұқымы домалақ болады. Мысықоттың гүлдері әдемі болғандықтан, оны әсемдік үшін де өсіреді. Дереккөздер
Ілияс Бораганский

Ілияс Бораганский (22.4.1852, Қырым, Бақшасарай — ө.ж.б.) — Санкт-Петербургте мұсылман баспаханасын ұйымдастырушы. Бораганский жас кезінде Түркияға барып, Стамбұлда жеті жыл (1867 — 74) баспа ісімен шұғылданды. 1822 ж Санкт-Петербургте мұсылман баспаханасын ашуға рұқсат алып, орыс, араб, түрік тілдерінде кітап басып шығаруға кірісті. Онымен қоса Бораганский 1898 — 1908 ж Санкт-Петербург университетінің Шығыс тілдері факультетінде түрік тілінен дәріс оқыды. Бораганский есімі қазақ мәдениеті тарихымен де тығыз байланысты. Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын 1909 ж Бораганский баспасы жарыққа шығарған. Содан төрт жыл бұрын (1905) бұл баспа Ш.Уәлихановтың ел аузынан жазып алған жырларын жариялаған болатын. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, Бораганский 1920 ж Башқортостанға көшіп келіп, барлық баспа құралдарын Стерлитамак баспаханасына өткізді де, өзі сол баспахананың басқарушысы болды. Дереккөздер http://pushkinlibrary.kz/docs/Boraganskii.pdf https://ru.krymr.com/a/27687027.html https://avdet.org/ru/2019/02/22/ilyas-boraganskij-krymskotatarskij-prosvetitel/ https://kaztag.kz/ru/news/v-biblioteke-imeni-abaya-v-semee-poyavilis-unikalnye-trudy-abaeveda-kayuma-mukhamedkhanova
Шық

Шық – ауа температурасы 0С-қа шамалас кезде қалыптасатын атмосфералық ылғал. Негізінен түнде және таңертең топырақ бетінде, өсімдік үстінде, тағы басқа байқалады. Шық – ауаның күрт салқындауының және су буының конденсациялануының нәтижесі. Шық әсіресе ауа райы ашық және самал жел ескен кезде көбірек жиналады. Шық түрінде түсетін ылғал мөлшері өте аз болады, орташа есеппен түн ішінде 0,1 – 0,3 мм-ден аспайды. Шық — түнгі салқындау нәтижесінде суынған (0°С-тан жоғары) ауадағы ылғалдың конденсацияға ұшырауынан топырақта, өсімдіктерде және жер бетіндегі заттарда жиналатын ылғал тамшылары. Дереккөздер
Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева

Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева (23.1.1962 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Чапаев аулы) — күйші-домбырашы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998). Алматы қаласындағы музыка училищесін (1981, педагогы Т.Бәділов), одан кейін Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) халық аспаптары факультетін (1986, профессор А.Т. Жайымовтың жетекшілігімен) бітірген. 1989 — 1991 жылдары осы консерваторияның ассистентура-стажировкасынан өтті. Шығармашылық еңбек жолын оқып жүрген кезінен Қазақтың акад. халық аспаптар оркестрі құрамында (1979 — 1989) домбырашы болумен бастаған Үлкенбаева соло-орындаушыға дейінгі үздік кәсіптік-шеберлік биігіне көтерілді. Оның күйшілік-орындаушылық репертуарынан халық күйлері (“Ақсақ құлан”, “Ел айрылған”, т.б.), қазақтың халық композиторлары (Дәулеткерей, Дина Нұрпейісова, Қазанғап, Құрманғазы, Махамбет, сондай-ақ маңғыстаулық күйшілер: Есбай, Есір, Құлшар, Өскенбай, т.б.), осы заманғы композиторлар (мыс., Н.Тілендиевтің “Аққуы”, А.Жайымовтың “Күй анасы” мен “Шалқымасы”) шығармалары мен орыс, шет ел классикалық туындылары мол орын алған. 2002 ж. - "Құлағыңнан кетпесін" атты жеке шығармашылық кеші Алматы қ. Республика сарайында; 2012 ж. - "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты жеке шығармашылық кеші Алматы қ. Абай атын. Опера және балет театрында; 2013 ж. - "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты жеке шығармашылық кеші Астана қ. "Қазақстан" орталық концерт залында өтті. 1993 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында (2002 жылдан доцент) және 2006 жылдан “Айгүл Үлкенбаеваның мектеп-студиясында” (өзі ұйымдастырған) ұстаздық қызметпен айналысады. Үлкенбаеваның орындауындағы күйлер "Күй - ана" аудио-кассета (2000 ж),"Құлағыңнан кетпесін" топтамалық 2 дискі (2002 ж) және "Құлағыңнан кетпесін" бейне-кассета (2003 ж) ,"Ақ Шолпан", "Ирең" дискілері (2008 ж), "Күй ғұмыр" атты кітап Сардар баспасы (2011 ж), "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты дискі (джаз - рок тобының қостауымен) (2013 ж) жарық көрді. Дереккөздер
Медитация

]] Медитация — адамның өзінің ішкі әлеміне қалтқысыз үңілуін, барлық рухани назарын жан дүниесіне бағыттауын, сананың өзіндік мазмұнға терең батуын білдіретін ұғым. Медитация кезінде сананың күйі өзгереді, оған кәдімгі тәжірибеде кездеспейтін аян беру, көріпкелдік секілді өзгеше сезімдік күйлерді бастан кешіру тән. Медитацияның мақсаты — нирванаға жету, яғни бұл өмірдегі құмарлық пен талпыныстан арылу. Қазіргі қоғамда Медитациялар бұл өмірден толық кету үшін емес, психосоматикалық ауруларды емдеуде, ішкі рухани әлемді тазартып, қалыпты тепе-теңдікке келтіру мақсатында пайдаланылады. Медитацияның көптеген түрлері бар: отқа, дененің бір мүшесіне назарды шоғырландыру арқылы жасалатын медитация, ән айтып, би билеу арқылы жасалатын динамикалық медитация, тағыда басқа. Дереккөздер Тағы қараңыз * Релаксация * Транс (психикалық күй) * Цигун * Йога * Дзэн
Шәкен Ниязбеков ауылы

Шәкен Ниязбеков ауылы (2021 жылға дейін – Бесжылдық) — Жамбыл облысының Жамбыл ауданындағы ауыл, Жамбыл ауылдық округінің құрамында. Географиялық орны Аудан орталығы — Аса ауылының шығысында 15 км жерде, құрғақ қоңыржай-жылы агроклиматтық белдемде орналасқан. Топырағында жусан, баялыш, күйреуік, бетеге, бидайық, т.б. астық тұқымдас шөптер өседі. Халқы Бесжылдықта шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауыл маңы табиғаты Ақтөбе қалашығы - ауылдан 0,5 км жерде. Машахай төбесі - ауылдан 5 км жерде орналақан, биіктігі 5 м, төбесі қазіргі кезде бейіт. Дереккөздер
Шық нүктесі

Шық нүктесі – тұрақты температурада және ылғалдылықтың белгілі бір мөлшерінде ауадағы су буының қанығу күйіне жететін температурасы. Шық нүктесі – ауа ылғалдылығының негізгі сипаттамасы. Ол ауа қысымы тұрақты кезде байқалады. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100%-дан кем кезде шық нүктесі нақтылы ауа температурасынан төмен болады, ылғалдылық мөлшері 100% болса, шық нүктесі нақтылы ауа температурасына сай келеді. Шық нүктесінен ауаның ылғалдылығы мен температурасы арқылы есептеп шығаруға болады немесе конденсация гигрометрдің көмегімен тікелей өлшейді. Мысалы, ауаның температурасы 15 0 С, ал салыстырмалы ылғалдылығы 100, 80, 60 не 40% пайыз болғанда Шық нүктесі сәйкес 15, 0 С, 11,6 0 С, 7,3 0 С және 1,5 0 С болады. Дереккөздер
Аққайнар (Алматы облысы)

Аққайнар (1993 жылға дейін — Прудки) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Аққайнар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Самсы өзенінің оң жағалауында орналасқан. Іле Алатауы мен Жетіжол жотасының түйіскен жеріндегі тау етегінің қуаң агроклиматтық белдемінде жатыр. Халқы Инфрақұрылымы Аққайнарда орта мектеп, клуб, медпункт т.б. мекемелер бар. Аққайнар тұрғындары аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Үлкен Бақтыбай

Үлкен Бақтыбай – Мұғалжар тауының орта тұсындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 657 м, салыстырмалы биіктігі 200-220 м. Тау Мұғалжардың ең биік жері саналады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 12 км-ге созылған, енді жері 7 км-ге жетеді. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы кембрийге дейінгі және палеозойлық кварцит, тақтатас, гнейс және граниттен түзілген. Оның бетін девон мен көмір кезеңдерінің құмтасы мен әктасты шөгінділері жапқан. Үлкен Бақтыбай тұсында мыс, молибден, вольфрам, т.б. кен байлықтары шоғырланған. Олардың кейбіреулері өндірілуде. Жер бедері Таудың шығыс беткейі тіктеу келген. Бұл бөлігіндегі бұлақтардан Қауылжыр (Кәуілжір) өзені бастау алады. Солтүстік етегінде Жем қаласы, шығысында Біршоғыр темір жол станциясы орналасқан. Өсімдігі Етегіндегі қиыршықтасты сұр, сортаңды сұр топырағында бұта аралас жусан, боз, бетеге, сұлыбас, тауаралық шатқалдарда көктерек, тал, мойыл ағаштары өскен. Дереккөздер
Мысықтабан

Мысықтабан – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта түрі де кездеседі. Таралуы мен өсетін жері Дүние жүзінде 50 (кейбір деректерде 100) түрі белгілі. Қазақстанда құмды жерлерде, шалғындарда, тоғайлар мен орманның ашық жерлерінде өсетін 1 түрі – Қосүйлі мысықтабан ( Antennarіa dіoіca). Ботаникалық сипаты * Биіктігі 3-30 см. * Төсемелі тамырынан бірнеше жіңішке бұтақтар өсіп шығады. * Гүлі жетілетін сабағы дара болады. * Жапырағы қалақ тәрізді, жапырағының да, сабағының да сыртын ақ түсті түк жапқан. * Гүлі қос жынысты, түтікше пішінді себетте орналасқан. Гүлшоғыры – шашақ. * Мамыр – шілдеде гүлдеп, маусым –тамыз айларында жеміс салады. * Тұқымы ұсақ, сырты жылтыр, айдаршасы болады. Мысықтабан – дәрілік өсімдік. Дереккөздер
Шықшөп

Шықшөп немесе шықшылдақ – шықшөптер тұқымдасына жататын көп жылдық жәндікқоректі өсімдіктер. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 7 – 25 см, төселе өсетін немесе түйнекті тамырсабағы болады. * Жапырақтары тамыр түбіндегі себетте орналасады, олардың шетін және жоғары жағын қызыл безді басы бар түктер жауып жатады. Осы бездер жабысқақ сұйық тамшылар бөліп шығарады, соның нәтижесінде өсімдіктің жапырағының үстін шық жауып жатқан сияқты болып көрінеді. Өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Түктер жапыраққа қонған жәндіктерді жауып қалады да, өздерінен бөлінген шырышпен бүркейді. Бұл кезде жапырақ қақ ортасынан екіге бүктетіліп, жәндікті ұстап тұрады. Өсімдіктің құрамынан бөлінген асқорыту ферментінің әсерінен жәндік қорытылып болғаннан кейін жапырақ қайтадан жазылып, бұрынғы түріне келеді. * Гүлдері ұсақ ақ түсті, олар шашақ немесе сыпыртқы гүлшоғырына топталады. Бүкіл жаз бойы гүлдеп тұрады. Тұқымынан, көбінесе вегетативті жолмен көбейеді (олар су арқылы тарайды). * Жемісі – бір ұялы қорапша. * Теңгежапырақ шықшөп – дәрілік өсімдік. Өсетін жері мен таралу аймағы Тропиктік және қоңыржай белдеулерде, негізінен Австралия мен Жаңа Зеландияның ылғалды аймақтарында өсетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда шымтезекті мүк өскен батпақты жерлерде кездесетін 2 түрі: теңгежапырақ шықшөп және англия шықшөбі бар. Дереккөздер
Бор (элемент)

Бор (лат. Borum; B) — элементтердің периодты жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 5, ат. м. 10,84; қара сұр түсті кристалды немесе аморфты зат (өте таза Бор түссіз). Табиғи Бордың тұрақты екі изотопы бар: 10 В (19%) және 11 В (81%). Тарихы Борды алғаш рет 1808 ж. француз химиктері Ж. Гей-Люссак пен Л. Тенар бор ангидридін металл калиймен тотықсыздандыру арқылы алған. Табиғатта таралу Жер қыртысындағы үлес салмағы 3•10–4%. Б. табиғатта тек қосылыстар құрамында (бор қышқылы H 3 BO 3 , бура Na 2 B 4 O10H 2 O) кездеседі. Қазақстанда бор кендері, ашарит, борацит, гидроборацит, пандермит, т.б. минералдар түрінде кездеседі. Таза кристалды Бордың тығыздығы 2,3 г/см і , балқу t 2075 о C, қайнау t 3860 о C, қаттылығы жағынан алмаздан кейін екінші орында. Қасиеттері Кристалды Бор — шала өткізгіш. Қалыпты жағдайда электр тогын нашар өткізеді, бірақ 800 о С-қа дейін қыздырғанда оның электр өткізгіштігі артады. Бор комплексті қосылыстар түзуге бейім, көпшілік қосылыстарында үш валентті. Борды 700 о С-қа дейін қыздырғанда Бор ангидриді (В 2 О 3 ), ал оны суда еріткенде бор қышқылы (Н 3 ВО 3 ) түзіледі. Бор қышқылының тұздарын бораттар деп атайды. 900 о С-тан жоғары қыздырғанда Бор азотпен бор нитридін (ВN), көмірмен бор карбидін (В 4 С), металдармен боридтер түзеді. Бjhды таза күйінде бор ангидридін (В 2 О 3 ) тотықсыздандыру арқылы алады. Бjh және оның қосылыстары — диэлектриктер мен шала өткізгіш заттар ретінде және ядролық реакторларда, медициналық препараттар, полимерлер алуға қолданылады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Үлкен Балқан

Үлкен Балқан — Түрікменстанның батысындағы жота. Узбой құрғақ арнасы арқылы Кіші Балханнан және Копетдаг жотасынан бөлінген. Ұзындығы 70 км, абсолюттік биіктігі 1880 м (Арлан тауы). Жота негізінен әктас пен құмтастан түзілген. Беткейлері, әсіресе тіктеу келген солтүстік беткейі ашық; жалаңаштанған; оңтүстік шатқалдармен тілімденген. Дереккөздер
Бес кітап

.|180px]] Бес кітап, Тора, Таурат — Інжілдің бір бөлігі болып табылатын Көне Өсиеттің алғашқы бес кітабының аты. Бес кітапты еврейлер Тора (яғни, “нұсқау”, “ғаламға жетекші”), мұсылмандар Таурат деп атайды. Оған “Жаратылыстың басталуы”, “Шығу”, “Левит”, “Сандар”, “Екінші заңдастыру” кітаптары (бөлімдері) жатады. Бес кітапты Мұса кітабы деп те атайды, ол осыдан 3300 жылдан астам бұрын, Синай тауында Мұса пайғамбарға уахи келгенде түсірілген кітап болып есептеледі. Зерттеуші ғалымдардың (Ж. Астрюк) болжауынша, Бес кітап б.з.б. 444 ж. шамасында біржола құрастырылып болған. Еврейлердің дәстүрінде Тора деп кең мағынада Бес кітаптың өзін (Танах) және оған түсініктемелерді (Мишна, Талмуд) атайды. Бес кітап жаратылыс туралы, Адам Ата мен Хауа Ана, топан су, көне еврейлердің патриархтары (Ибрагим, Жақып, Ысқақ, Жүсіп, т.б.) жайында әңгімелейді. Сол сияқты онда еврейлердің тарихына қатысты көптеген оқиғалармен қоса (көбінесе, Мұса төңірегінде) яхуди дініне қатысты заңдар мен рәсімдер жазылған. Бес кітаптың негізгі идеясы — жалғыз ғана Құдайға (Яхве, Иегова) сыйынып, дін жолымен жүріп-тұру, еврейлерді Құдай таңдаған халық ретінде уағыздау. Таурат ислам мойындайтын төрт қасиетті кітаптың біреуі ретінде шариғат заңдарының, мұсылмандық дүниетанымның қалыптасуына едәуір ықпал еткен. Дереккөздер
Жолаушы

Жолаушы – белгілі бір мақсатпен жол жүруші, сапар шегуші адам. Қазақ халқының дәстүрлі ұғымында “жолаушы өз үйінен 40 қадам ұзап шыққан соң мүсәпір” делінеді. Сайын далада жолаушыға жолыққан адам оған жол көрсетіп, жөн сілтеп, ел мен жердің жайынан хабар беруге міндетті. “Жолаушы азығы жолда”деп білген жолаушы ешқашан жол сапарға мол азық алып шықпаған. Жолаушы ауылға қонуға келсе, баса-көктеп кірмей, алдымен алысырақтан дауыстап “Кім бар, ау” деп рұқсат сұраған. Жолаушы даладан қос көрсе де міндетті түрде бұрылып, онда адам болсын-болмасын дәм татқан. Қаралы ауылға да түсіп аттануы тиіс болған. “Қырықтың бірі қыдыр” деп санаған қазақтар үйіне келген бейтаныс жолаушыға ықылас, құрмет танытып, қонақ етіп күтсе, байлық пен ырыздық келеді, жолаушыны сыйламаса несіп, ырыздығына кесір тиеді деп сенген. Жолаушы келген ауылына түстеніп, ат-көлігін суытып, тынығып аттанған. Көшпелілер қоғамында жолаушы өз кезегінде кең даладағы оқиғалар туралы хабарды жедел жеткізуші, ақпаратты алмастырушы міндетін атқарған. Жолаушыны әдейі ауылына бұрып әкеліп, алыс-жақынның жаңалығын тыңдап аттандыратындар да болған. Жолаушыға қиын-қыстау жағдайда қол ұшын берген жан кейін қимас жолдас, дос-жаранға айналған. Қазіргі кезде жолаушы ұғымы экономикалық категория ретінде де қолданылады; Тағы қараңыз *Жолақы *Жолбасшы *Жолсерік *Жолдерек, жолнама *Жолдама Дереккөздер
Үлкен Бергіел мұздығы

Үлкен Бергіел мұздығы, Үлкен Берел мұздығы – Алтайдағы Қатын жотасының (шығыс жағының) оңтүстік беткейінде, Ақ Берел өзенінің бастауында орналасқан. Алтайдың ең биік жері — Мұзтау шыңына көршілес жатыр. Аумағы Ауданы 10,3 км 2 (моренасымен қоса 12,2 км 2 ), ұзындығы 10,4 м, мұзының көлемі 0,89 км 3 . Ең биік жері 4505 м (Мұзтаудың шығыс жағы). Мұздық тілі 2050 м-ге дейін төмендейді, қар жиегі 3100 метрден өтеді. Мұзқар алаңы 5,6 км 2 . Дереккөздер
Натурал логарифм

Натурал логарифм – негізі e=2,71826… саны болатын логарифм. N санының Натурал логарифмі lnN деп белгіленеді. 1-ден 1000-ға дейінгі сандардың Натурал логарифмінің алғашқы таблицасын Дж.Спейдель жасаған (1619).Натурал логарифм атауын 1659 жылы П.Менголи (1625 – 1686) және 1668 жылы Н.Меркатор (1620 – 1687), ал ln белгіленуін 1893 ж. А.Прингсхейм (1850 – 1941) енгізген. Натурал логарифм-нен ондық логарифмге lnNlgN/lge және керісінше lgNlnN/ln10 формулалары арқылы өтеді. Ол жоғары математикада кеңінен қолданылады. Сілтемелер * А.Прингсхейм * Дж.Спейдель * П.Менголи Дереккөздер
Үлкен Борсық

Үлкен Борсық — Арал теңізінің солтүстік-батыс жағасынан Ақтөбе облысының Шалқар қаласына дейінгі аралықты қамтитын құмды алқап. Географиялық орны Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Жер бедері Ұзындығы 200 км-ден астам, ені 25-30 км (теңіз жағалауында 80 км-ге дейін кеңейеді). Ауданы 3300 км 2 . Мұғалжар тауы мен Шағырай үстіртіне жалғасқан батыс бөлігі ойдым-ойдым шағын көлдер мен сортаңдар тізбегінен тұрады. Құм жағалауларында қыстаулар (Ойық, Итжеміс, Ақши, Шұқыр, т.б.), қоныстар (Қабырғайтау, Сарыбұлақ, т.б.) және құдықтар (Қосшыңырау, Аққұдық, т.б.) жиі кездеседі. Жер бедері төбелі-белесті, өсімдікпен бекіген құмды жазық. Жер асты суы 1 — 25 м тереңдіктен шығады. Геологиялық қүрылымы Негізінен палеоген тау жыныстарының үгілуінен қалыптасқан, тек солтүстік-батыс бөлігі ғана жас аллювий шөгінділерінен түзілген. Климаты Қысы қатаң, жазы ыстық; қаңтардың орташа температурасы –12 — 15 С, шілдеде 25 — 26 С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 — 150 мм. Өсімдігі Қоңыр топырақта жусан, жүзгін, шеңгел, изен, сексеуіл, т.б. өседі. Мал жайылымы. Дереккөздер
Бесқала

Бесқала — Қоңырат, Қожалы, Шымбай, Нүкіс және Төрткөл қалаларының 18–19 ғасырлардағы жиынтық атауы. Бесқала атауын негізінен Кіші жүз қазақтары қолданған. Олар әр жылы Бесқалаға керуен шығарып, базарда сатқан малының ақшасына астық, киім-кешек, т.б. бұйымдар мен заттар алып қайтатын. Бесқала атауына ие болған қалалар қазір Қарақалпақстан Республикасы құрамында. Дереккөздер
Шылаң

Шылаң – өзі аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық су өсімдіктері. Жер шарында кең тараған, 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық су айдындарында (тұрып қалған суларда, ағысы баяу тұщы суларда немесе тұзды суларда) кездесетін 21 түрі бар. Бұлардың көпшілігі су астында, 2,5 – 3 м тереңдікте тоғай құрып өседі, кейде жоғары жапырақтары су бетінде қалқып жүреді. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, масақ гүлшоғырына топталған, негізінен су астында дамиды; протогиниялы (гүл аналықтары аталықтарынан бұрын пісіп жетіледі). Көбінесе желмен, кейбір түрлері сумен тозаңданады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі жаңғақша немесе сүйекше тәрізді. Шылаңдардың барлық түрі – тұщы су флорасының негізгі құраушылары. Су түбіндегі шылаңдар түзген тоғайларға көптеген балық түрлері уылдырығын шашып, майшабақтары тіршілік етеді. Кейбір түрлері ондатрдың, кәмшаттың және су құстарының қорегі болып табылады. Кейде шылаңдардың ну тоғайы кеме қатынасына кедергі жасайды. Дереккөздер
Шылапшын

Шылапшын– металдан жасалынған ыдыс. Кейде леген, жам деп те аталады. Сыйымдығы 3 – 8 л. Ернеуі қайырылған, түбі тегіс. Оны кір жууға, қолға су құюға, тағы басқа мақсаттарға пайдаланады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Үлкен Бөкен өзені

Үлкен Бөкен – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 184 км. Су жиналатын алабы 3450 км². Бастауы Қалба жотасындағы Талды тауының оңтүстік беткейінен басталып, Үлгілі ауылы тұсында Бұқтырма бөгеніне құяды. Гидрологиясы Басты салалары — Ақтасты, Бөкімбай, Жомба, Кіші Бөкен. Өзен атырабы қыратты (биіктігі 700 — 1000 м), аңғары мен арнасы шатқалды. Жауын-шашын, ішінара ыза суынан толығады. Суы жазда тұщы. Ағысы жыл бойы тартылмайды. Жылдық орташа су ағымы Сүлеймен ауылы тұсында 8,64 м³/с. Суы Ақтоған, Дәулет, т.б. каналдар арқылы егін, шабындық суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жолаушы тасымалы

Жолаушы тасымалы — көлікпен жолаушылар тасымалдау жұмысы. Жолаушы тасымалы магистральдық (темір жол, азаматтық авиация, автобус, теңіз, өзен қатынастары) және қала (метрополитен, трамвай, троллейбус, жеңіл автомобиль) көліктерімен жүзеге асырылады. Жолаушы тасымалы қашықтығы мен жылдамдығына және көлік түрлерінің ерекшелігіне қарай ажыратылады. Темір жол көлігінде тасымалдау қашықтығына байланысты ол жергілікті жолаушы тасымалы, қала маңындағы жолаушы тасымалы, алыс қашықтықтық жолаушы тасымалы, болып, жылдамдығына қарай жай жолаушы тасымалы және жүрдек жолаушы тасымалы болып бөлінеді. Автомобиль көлігімен жолаушы тасымалы қала ішіндегі, қала маңындағы, қалааралық және халықаралық болып бөлінеді. Әуе көлігінде алыс қашықтықтық жолаушы тасымалы, жергілікті жолаушы тасымалы, халықаралық жолаушы тасымалы деп, теңіз көлігінде жай жолаушы тасымалы, жүрдек жолаушы тасымалы, экспресс жолаушы тасымалы болып ажыратылады. Өзен көлігімен жолаушы тасымалының қалааралық, қала маңындағы, жергілікті және транзитті түрлері бар. Жолаушы тасымалы жұмысының көлемін жолаушы айналымы дейді. Ол жолаушы-километрмен өлшенеді, яғни жолаушыларды 1 км қашықтыққа тасымалдау жолаушы айналымының өлшем бірлігі болып табылады. Ол көлік түрлері, тасымал бағыты, т.б. бойынша бөлек-бөлек есептеледі. Қазақстанда 1999 жылмен салыстырғанда жолаушы тасымалы 2000 жылы 7%-ға көбейді. Жалпы пайдаланудағы көліктің жолаушы тасымалы 2000 жылы 20 млрд. жолаушы/км болды. Жолаушы тасымалдайтын барлық көлік түрлерінің ішінде автомобиль көлігімен жолаушы тасымалы ерекше орын алады. Қазақстанда 2000 жылы оның үлесі 74% болды. 2001 жылдың соңғы 9 айында темір жол көлігінде 21,3 млн. адам, автомобиль көлігінде 664,5 млн. адам, өзен көлігінде 0,1 млн. адам, әуе көлігінде 0,8 млн. адам тасылды. Қазақстанды ТМД елдерімен және Батыс Еуропа мемлекеттерімен байланыстыратын 100-ден астам тұрақты маршруттар ашылды. Жолаушы тасымалының халықаралық желісін ұлғайту бағытында белсенді жұмыс жүргізілуде. Дереккөздер
Кәдімгі мысықторғай

Кәдімгі мысықторғай – торғайтәрізділер отрядына жататын сайрағыш құс. Қазақстанда Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейін және Сырдария, Жайық өзендері алқаптарындағы ормандарда кездеседі. Қоразының түсі айқын сары болып, тек қанаттары сарғыштау дақ араласқан қара келеді. Көбею кезінде мекиендерінің арқасы, басы мен мойны жасыл сары реңді болады. Дене тұрқы 25 см-дей, салмағы 50 – 80 г-дай. Оның ән салғандағы үні алыстан естіледі. Бір нәрседен сезіктенгенде мысықтың мияулағанындай дыбыс шығарады. Жыл құсы. Сәуір – мамыр айында келіп, ұясын қайың, тал, алма ағаштарының бұтақтарына аспалы тор сияқты іліп қояды. Оған 3 – 5 шұбар жұмыртқа салып, мекиені 13 – 15 күнде балапан басып шығарады. 20 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Мысықторғайлар орман мен бақ ағаштарына зиян келтіретін жәндіктер мен олардың дернәсілдерін жеп пайда да келтіреді. Қыркүйектің басында қыстау үшін жылы жаққа ұшып кетеді. Дереккөздер
Шолаққорған (қалашық)

Шолаққорған – ортағасырлық қалашық. Түркістан облысы Созақ ауданы Шолаққорған ауылының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан), 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1983 жылы Шымкент педагогикалық институтының археологиялық отряды (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеген. Қала қирандысы төрт бұрышты биіктігі 15 м-ге жуық, шығыстан батысқа қарай 160 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 60 м-ге созылған үсті тегіс төбе. Сырты саз дуалмен қоршалған. Тіршілік еткен мерзімі үстінен жиналған қыш ыдыстардың сынықтарына қарап қаланың 13 – 16 ғасырлар аралығында өмір сүргені анықталды. Өкінішке орай Қаратаудың терістігімен өтетін Керуен жолының мықты бекінісі болған қаланың үстіне қазіргі кезде үйлер салынып кеткен. Дереккөздер
Жол барлауы

Жол барлауы, әскери істе – ұрыс жүріп жатқан аудандағы немесе жаудың ту сыртындағы жолдардың жай-күйін білу және жаңа жол тораптарын табу үшін жүргізілетін барлау түрі. Жол барлауы кезінде табиғи бөгеттердің бар-жоғы олардың өзгешелігі, осы бөгеттерден әскерлердің қай түрін өткізуге болатыны, паналау мүмкіндігі анықталады. Соғыс техникасының дамуы Жол барлауының мәнін арттырып қана қоймай, оның авиация, радиолокациялық, артиллерия, инженер, химия түрлерін де дамытты. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы