kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Саңылаулы байланыс

Саңылаулы байланыс (нексус, щелевидное соединение); (лат. nexus — байланыс, қосылу) — жасушааралық байланыстың түрі. Көрші жатқан жасушалар плазмолеммалары өзара жанасып байланыс кезінде, олардың аралықтарында ені 2-3 нм саңылау тәрізді кеңістік қалады. Саңылаулы байланыстың жанасу аумағы 0,5- 1,0 мкм. Көрші жасушалар плазмолеммаларының құрамындағы арнайы протеинді кешендер — коннексондар бір жасушадан екінші жасушаға өтетін ұзындығы 2,0 нм өзекшелер түзеді. Саңылаулы байланыс организм ұлпаларының барлық түрлерінде кездеседі. Саңылаулы байланыс — өзекшелерінің қабырғалары арқылы бір жасушадан екінші жасушаға иондар, ұсақ молекулалар өтеді. Мысалы, жүрек бұлшықеттері жасушаларындағы қозу процестері бір кардиомиоциттен екінші кардиомиопитке саңылаулы байланыс (нексус) арқылы беріледі. Саңылаулы байланыс — жасушааралық қатынастарды реттейді, химиялық заттардың алмасуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Саяси монополия

Саяси монополия - [грек, monopolion poleo - сатамын] - қоғамдағы саяси ұйым, саяси билік түрі, басқару толығымен саясаттың жалғыз субъектісінің қолында болады. Монополиялық билік субъектісі бір адамның қолында болуы да мүмкін. Монополиялық биліктің мүндай түрі шығыс деспотиясына, антикалық тиранияға, еуропалық феодализм дәуіріндегі шексіз монархияларға, XX ғ. тоталитарлық тәртіптерге тән. Монополиялық билік биліктің негізгі қызметтерінің бір субъектімен жүзеге асырылуынан көрініс табады: ол заң шығарушы да, ол атқарушы билік жетекшісі де, сот билігін де жүзеге асырушы. Саяси жүйенің басқа субъектілері оның қызмет көрсетушілері. Дәстүрлі мәдениетте билікке монополия қоғамдық қатынастарға негізделген табиғи басқару формасы. Батые мәдениетінде билікке монополия тарихи шектеулі рөл атқарды. Демократизм саяси монополияға қарама-қарсы жағдай. Дереккөздер
Аденогипофиз

Аденогипофиз (adenohypopphyisis; грек, aden — без; hypo — төменгі, асты; physis — құрылым) — ұрықтық даму кезінде біріншілік ауыз қуысы эктодермасынан жетілетін гипофиздің безді бөлігі. Гипофиздің бұл бөлігін "безді гипофиз" деп те атайды. Аденогипофизді — гипофиздің алдыңғы, аралық және төмпектік бөліктері құрайды. Дереккөздер
Сарколемма

Сарколемма (sarcolemma, грек, sarkos — ет, lemma) сыртқы қабықшасы. Сарколемма — өз кезегінде екі қабаттан: плазмолемма мен негіздік жарғақтан тұрады. Плазмолемма мен негіздік жарғақ аралығындағы ені 14-24 см саңылаулы қуыста, өсуді, қалпына келуді қамтамасыз етіп, камбиальды қызмет атқаратын ұзынша келген бір ядролы жасушалар — миосателлиоциттер орналасады. Сарколемма оқшаулау, зат алмасу, рецепторлық және эффекторлық қызмеггер атқарады. Дереккөздер
Жасанды (екіншілік) флуоресценция

Жасанды (екіншілік) флуоресценция — жасуша құрылымдарының арнайы боягыш заттар — флуорохромдармен боялуы нәтижесінде ерекше түспен жарық беру қасиеті. Мысалы, қызыл-сары акридин флуорохромымен боялған ДНҚ жасыл, ал РНҚ қызыл түс береді. Екіншілік флуоресценция тым сезімтал әдіс. Оның көмегімен жасушаның химиялық құрамын да аныктауға болады. Дереккөздер
Мчедлишвили Шалва Захарович

Мчедлишвили Шалва Захарович (1925 ж.т.) - Грузия Жазушылар одағының мүшесі. 15 өлең жинағы жарық көрген. 1956 ж. Қарағанды медицина институтында оқи жүріп, қазақ тілін үйренеді. 1988 ж. Дүние жүзілік классиканың аударма нұсқалары жарияланатын «Саундже» («Қазына») журналына Абайдың 12 өлеңін грузин тіліне аударып бастырды, сол жылы «Дроша» («Қызыл ту») журналында Абайдың аударған бір топ өлеңі мен қарасөздері жарияланды. 1988 ж. Мчедлишвили аударуында Тбилисидегі «Накадули» баспасынан Абайдың «Зымырайды уақыт» деген өлеңдер жинағы грузин тіліңде тұңғыш рет жарық көрді. Дереккөздер
Вегетативтік

Вегетативтік (вегетативный); (лат. vegetativus — өсімдік, өсімдікке тән) — өсімдік организміне тән зат алмасу мен көбею қызметтерін атқаратын адам мен жануарлар организмдеріндегі жасуша бөліктеріне, мүшелерге немесе мүшелер жүйелеріне байланысты қолданылатын атау. Мысалы, жүмыртқа жасушаларының сарыуызы көп жиналған төменгі полюсін вегетативтік полюс деп атайды. Сол сияқты, адам мен жануарлар организмдеріндегі зат алмасу мен көбею қызметтерін атқаратын мүшелер жүйелерін жүйкелендіретін жүйке жүйесінің бөлімін вегетативті жүйке жүйесі дейді. Дереккөздер
Саяси мінез-құлық

Саяси мінез-құлық - субъектілердің саяси тәжірибеге қатысты бағыты мен әрекетін көрсететін саяси шындық пен өзара іс-әрекеті. Саяси мінез-құлық адам мінез-құлқының жоғары сатысы. Саяси мінез-құлық жеке тұлғаларға, топтарға, ұйымдарға қатысты айтылады. Саяси мінез-құлық алға қойылған мақсаттармен реттеледі. Оның мәні, бағыты, құндылығы, сипаты мен ерекшеліктері адамның дүниетанымына тәуелді. Саяси мінез-құлық кең мағында ерекше қызметті білдіреді. * Жоғары деңгейде саясат қызмет ретінде басқа адамдардың мүдделері мен талаптарын реттеуге ұмтылу. * Орташа деңгейде өз мүдделері мен оларды саяси көрсету бағытындағы қызмет. * Төменгі деңгейде бұл саяси жүйенің құндылықтары мен ережелерін игеру барысындағы қызмет. :* Жоғарғы деңгейдегі саяси мінез-құлық кәсіби-саясаткерлерді, бірінші кезекте көшбасшыларын сипаттайды. :* Орташа деңгейде - саяси партиялар белсенділері, саяси ұйым қызметкерлері. :* Төменгі деңгей қатардағы азаматтарға тән. Дереккөздер
Гистологиялық зерттеу нысандары

Гистологиялық зерттеу нысандары — гистологиялық зерттеу нысандары мақсатында түрлі жануарлардың тірі организмдері мүшелерінен биосынама (биопсия) ретінде немесе зерттеу мақсатымен сойылған жануарлар денесінен кесіп алынған, мөлшері 1см/0,5см мүшелердің бөлікшелері алынады. Биосынамалар немесе кесіп алынған мүшелер бөлікшелері ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары мен мақсатына сәйкес арнайы ерітінділерде бекітіліп, тиісті гистологиялық әдістер арқылы өңделеді. Олардан боялған гистологиялық препараттар немесе тым жүқа нәзік жонынды (ультражонынды) дайындалады. Ғылыми талдауға олардың оптикалық және электронды микроскоптардағы көріністері немесе осы көріністердің теледидар экраны дисплейіндегі суреттері пайдаланылады. Дереккөздер
Мынау келген Назар ма?. .

«Мынау келген назар ма?. .» - Абайдың 1886 ж. шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Тобықтының Қанай руынан шыққан Назар деген кісі жерін жалға беріп, ақысына соғым алады екен. Бір жылы Абай аулының малын да жайылымға жіберген. Ақысын сұрай келген Назарға ақын бір ауыз сөзбен жауап берген. Абай жауабында жеңіл мысқыл бар. Өлең 7-9 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланды. Ешқаңдай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Дастаннан драмаға

«Дастаннан драмаға», монография. Авторы Е.Жақыпов. 1979 жылы «Ғылым» баспасы шығарған. Кітап халық фольклоры негізінде жазылған пьесаларды зерттеуге арналған. Бұл орайда автор Әуезов, Ж.Шанин, Анненкова-Бернард, С.Камаловтардыһ драмалық туындыларын салыстыра қарастырып, дәстүр мен жаңашылдық проблемаларына да назар аударған. Ұлы драматургтің «Еңлік - Кебек», «Айман - Шолпан», «Бекет», «Қарақыпшақ Қобыланды» пьесаларын фольклорлық теркіндерімен жан-жақты салыстырылып, шығармаларға арқау болған оқиға желілерінің эпос сюжетімен байланысы, эпостық жыр қаһармандарының пьесадағы бейнелері, образдың тарихилық сипаттары әр қырынан қарастырылған. Кейіпкерлердің даралық мінездерін танытатын шұрайлы тіл кестелерінің, суреткердің шебер сөз өрімдерінің бастау кездері шынайы танытатын, ашылған. Зерттеуші дастан мен драманың бір-біріне сыбайластығын ажыратып, ара қатынасын тапқан; сонымен бірге жазушының шығарма- шылық лабораториясын тексеріп, оның теориялық және практикалық маңызын ашып көрсеткен. Сөйтіп Әуезов бастаған фольклордағы пьесалар дәстүрінің қалыптасуы мен даму барысына жан-жақты ой жүгірткен, фольклорлық драмадағы ол салған дұстүрді үлгі етіп ұсынған. Бұл дәстүр - өміршең, себебі мұның өміршеңдігін пьесалармен қоса, либретто, киносценарийлерге де ауысып отырғаны дәлелдейді, яғни бірізділікке «қарсы» болған деп түйеді ойын ғалым. Монография жоғары оқу орындарының студенттеріне, оқушыларға, аспиранттар мен ғылыми қызметкерлерге арналған. Көлемі 7,7 баспа табақ, тарапымы 2500 дана. Дереккөздер
Аденозин

Аденозин — пурин негізі — адениннен және моносахарид-рибоза көмірсуынан тұратын қосынды (нуклеозид), суда еритін түссіз кристалл, балқу температурасы 229°. Ол адам мен жануарлар организмдерінде аденил қышқылы ыдыраған кезде түзіледі. Аденозин барлық тірі организмдердің нуклеин қышқылдарының (РНҚ, ДНҚ), аденозинфосфаттардың және тіршілікке қажет кейбір коферменттер мен биологиялық маңызды заттардың құрамына кіреді. Химиялық формуласы - C 10 H 13 N 5 O 4. Дереккөздер
Саркомерлер

Саркомерлер (саркомеры); (sarcomeros, грек, sarcos - ет, meros — бөлік) — ет талшығының жиырылғыш протеиндік жіпшелері — миофибриллалардың кұрылымдық бірлігі. Саркомерлер қатарынан орналасқан екі телофрагма (Z) сызығы аралығындағы миофибрилла бөлігі. Ол актин миофиламентінен кұралған ашық түсті екі жарты изотропты (I) дискілерден және олардың аралығындағы миозин миофиламентінен түзілген күңгірт түсті толық анизотропты (А) дискіден түзілген. А дискісінің орталығымен мезофрагма (М) сызығы өтеді. Дереккөздер
Айтқали Абылаев

{{Ambox }} Абылаев Айтқали- Қазақтың жаңаша білім алған тұңғыш әскери мамандарының бірі. Туған және қайтыс болған жылдары белгісіз. Орал облысы Жымпиты уезінде туған. Алашорданың батыс бөлімшесінде офицер болып, Алаш үкіметі үшін адал қызмет атқарған абзал азамат. Ақпан төңкерісі қарсаңында Оралдағы реалды әскери мектепті бітірген екен. 1918 жылы жазда 4-Орал облыстық қазақ сиезі өтеді, сиезде оқыған қазақ жастарынан әскери командалық құрам әзірлсу туралы қарар қабылданады. Ол кезде қазақ елі үшін мамандандырылған әскер аса қажетті еді. Сол мақсатта бұрынғы орыс армиясы үлгісімен Ойыл уәлаяты үкіметі Жымпитыдан алты айлық юнкерлік мектеп ашады. Бұл қазақтың тұңғыш әскери мектебі еді. Оралдағы реалды әскери мектепті бітірген, орыс тілін жақсы білетін Абылаев Айтқали осы юнкерлік мектепке кабылданады. Ол 1918 жылы қарашада әскери мектепті үздік нәтижемен бітіреді. Абылаев Айтқали - қазақтың тұңғыш әскери мектебінің түңғыш түлектерінің бірі. Айтқалидың юнкерлік мектепті бітіруі Алаш әскерін жасақтау ісінің жедел жүріп жатқан кезі еді. Осы қызметтің талабы бойынша Айтқали Алаш халық милициясының құрамына алынады. Білімді жас офицер әскер жасақтау мақсатында халықтан салық жинау ісімен шұғылданатын арнаулы жүздікті басқарады. Бұл асажауапты әрі күрделі жүмыс еді, себебі салық белгіленген мөлшерде жиналмаса, әскери қажетті қамдай алмайтын, қосалқы салық салуға халықтың қарсылығы туатын. Осындай ауыр жұмысты абыроймен атқарған Айтқалиды жаңа міндет күтіп тұрған. Ол енді Ғ.Жетпісов басқарған большевизммен күрес жәніндегі комиссияның айдауыл командасының командирі болады. 1919 жылы қызыл армияның Чапаев дивизиясының 443-бекініс батальонын қолға түсіру операциясына қатысып, ерекше ерлік көрсеткен. 1918 жылы желтоқсаннан кейін Жымпитыдағы Алаш гарнизонының бастығы болады. 1919 жылы Базарғали Қожахметов, Керей Есенғалиевпен бірге Жымпиты түрмесінде отырған Алаш гарнизонының көтерілісіне қатысқан топты Калмыковқа жеткізу ісіне басшылык етеді. 1920 жылдың ортасында Орал губерниясының несие мекемесінде, 1930 жылдары Түркістанда әртүрлі қызметтер атқарады. Абылаев өз жүмысын мінсіз атқарады, ол жұмысқа жауапкер, адал адам еді. Алайда оның кезінде Алашорда үкіметі үшін қызмет атқарған Алаш офицері екендігі үкіметтің есебінде еді. 1934 жылы Алматыда тұтқындалып, Орал қаласына апарылып, екі жылға созылған сот арқылы 1936 жылы Айтқалиды 8 жылға бас бостандығынан айырады. Бұл жазаны жеңіл көрген үкімет Айтқалиды Батыс Алашорданың офицері және қала гарнизонының бастығы болғаны үшін әскери трибуналға береді. Мұнан кейінгі тағдыры белгісіз. Кейбір деректерге қарағанда, 1937 жылы атылған сыңайлы. Дереккөздер
Сыбайлас жемқорлықпен күресуші парламентариялардың жаһандық ұйымы

Сыбайлас жемқорлықпен күресуші парламентариялардың жаһандық ұйымы (ГОПАК) - сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу үшін парламенттер күшін біріктіру мақсатында құрылған парламентаралық бірлестік. 2002 жылы қазанда халықаралық конференцияда құрылған, оған 60 астам елдер мен 160 заң шығарушы қатысты. СЖКПЖҰ жұмысшы органдары - директорлар кеңесі, атқарушы комитет және оның төрағасы. Хатшылық қызметтері Оттавада орналасқан үкіметтік емес ұйым Парламенттік орталыққа жүктелген. Дереккөздер
Саяси мүдде

Саяси мүдде — адамның немесе әлеуметтік топтың саяси құбылыстарға, үрдістерге дүниетанымдық қағидаттары, сенімдері мен ұстанымдары негізінде қалыптасқан ерекше қатынасы. Бұл саяси мінез-құлықтың саналы, ішкі көзі ретінде саяси қызметтің негізгі қозғаушы күші болып табылады. Саяси мүдде саяси мінез-құлықтың (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) негізі болып, қақтығыстар, серіктестік немесе үстемдік қатынастарын тудырады. Саяси мүдде саяси субъектілердің қызметін реттейтін мақсатнамадық элемент ретінде әрекет етеді, олардың стратегиялық мақсаттарына сәйкес келеді. Ол саяси жауапкершіліктің, патриотизмнің және азаматтық борыштың негізі болып, қоғамдық-саяси өзгерістердің қозғаушысына айналады. Саяси мүдде қалыптасуы саяси мәдениеттің дамуымен және құндылықтар жүйесімен тікелей байланысты. Дереккөздер
Мына үйде отыр Разақ...

«Мына үйде отыр Разақ...» - Абайдың 1896 ж. шығарған өлеңі. Көлемі 6 жол. Әубәкір аулында қонақта отырған Разақ дейтін жігітке арнап айтқан. Ақын ел қамын, халық мүддесін ойлайтын игі жақсылардың азайып кеткеніне налыс білдіреді. «Кәне, сол Разақтан сұрап көріңдерші, не айтар екен, кімді атар екен?» - дей келіп, өзі ортанқол ретінде Әуезді (Үлкен қожаны) атайды, басқалардын барлығын аты жоқ қол мен шынашаққа теңейді. Ақынның сөз арасында айтқан әңгімесінің өзінен оның толық адам туралы түбегейлі ойы көрініс берген. Өлең 8 буынды шалыс ұйқаспен шығарылған. Алғаш ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағына енгізілді. Басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс байқалмайды. Өлең орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Толқын

Толқын — ай мен күннің тартылыс күштерінен, желдің әсерінен, атмосфералық қысымның ауытқуларынан, су асты жер сілкіністері мен жанартау атқылауларынан немесе кеме қозғалыстарынан пайда болатын теңіздер мен мұхиттардағы сулы ортаның тербелмелі қозғалысы. Толқынның бірдей фазаларда тербелетін нүктелерінің үздіксіз геометриялық орны толқындық бет деп аталады. Алдынғы толқындық бетті, яғни толқынды тудыратын көзден ең алыс бетті толқынның фронты (алғы шебі, қапталы) дейді. Қума толқын Қума толқын (Бегущая волна) — желі бойымен жүктемеге қарай энергия тасымалдайтын толқын. Фидердің толқындық кедергісі антеннаның кіріс кедергісімен үйлескен жағдайда радиотаратқыш фидерге беретін энергия қума толқын арқылы антеннаға толығымен беріледі. Қума толқын антеннасы (Антенна бегущей волны) — геометриялық осі бойынша қума толқын таралатын (қабылданатын) антенналар. Мұндай антенналар қатарына "толқындық канал", спиральдық антенна, диэлектрлік антенна, Бевереджа антеннасы, ромбалық антенна, т.б. антенналар жатады. Көбіне барлық толқындағы радиоқабылдағыш құрылғыларда қолданылады. Қума толқын шамы (Лампа бегущей волны) — жұмыс істеу принципі бір бағытта қозғалатын электромагниггік толқын мен электрон аңынының өзара өрекетіне негізделген электровакуумдық құрал. Аса жоғары жиілікті тербелістердің күшейткіші ретінде қолданылады. Синусоидалық толқын Синусоидалық толқын - қандай да бір физикалық шаманың гармоникалық тербелістерінің ортада нақты анықталған жиілікпен таралуы. Дереккөздер
Ақау

Ақау (Дефект) — су шаруашылығы саласында, гидротехникалық имараттарды пайдалану барысында орын алатын кемістіктер. Ақау тізімдемесі(Дефектная ведомость) — негізгі су шаруашылығы жұмыстары (гидромелиорациялық, гидротехникалық) аяқталған соң, күз мезгілінде атқарылатын жұмысалы aқау тізімдемесі жөндеуді қажет ететін барлық құрылымдарға және құрал жабдықтарға жасалады. Бұл үшін материалдар мен қосалқы бөлшектер жеткізіледі; атқарылған жұмыстарға баға беріліп, олардың жөндеу уақыты белгіленеді. Дереккөздер
Саркоплазма

Саркоплазма (sarcoplasma, грек, sarcos — ет, plasma — тірі зат) — көлденең жолақты ет талшықтарының цитоплазмасы. Ет талшығы саркоплазмасының шеткі жағында көптеген сопақ келген ядролар қатарымен орналасады, ал оның орталығымен талшық бойын бойлай миофибриллалар орын тебеді. Миофибриллалар кезегімен орналасқан актин және миозин миофиламенттерінен құралған. Дереккөздер
Абай және «Мың бір түн»

«Мың бір түн» - араб әдебиетінің орта ғасырлардағы классикалық ескерткіші. Ол үш жүздей аңыз, әңгімелерден тұрады. Кітаптың негізгі мақсаты - озбырлыққа, жауыздыққа қарсы, ақ махаббат, адал пейіл, адамгершілік жолында күрес. «Мың бір түн» ертегілері шығыс елдеріне араб, парсы, үнді тілдері, Европаға ағылшын, француз, неміс, дат тілдері арқылы тараған. Орыс тіліне алғаш 1863-74,1929-38 ж. аударылды. Қазақ арасына әуелде аңыз, әңгіме түрінде белгілі болып, кейін ақын-жыраулар оның желісімен қисса-дастандар шығарған («Шәкір- Шәкірат», «Орқа-Күлше», «Мәлік-Хасен», «Қасым-Жомарт»), Абай шығармаларынан Һарун-Рашид, Бағдат, Шынмашын, Балсура, Қаптауы сияқты «Мың бір түн» ертегілеріндегі кісі есімдері мен жер атаулары көздесіп отырады. Ал ақынның «Мың бір түн» ертегілерін Баймағанбет ертегішіге оқып беріп, сол арқылы елге таратқанын М. Әуезов түйткілсіз дәлелдеп шықты. Ақын аяқталмай қалған «Әзім әңгімесі» дастанын «Мың бір түн» ертегісінің желісімен жазғанын өзі де: «Бір сөзім «Мың бір түннен» оқып көрген, Өлең қып сол сөзімді айтқым келген...» деп ашық жазады. Дереккөздер
Аденозиндифосфат

Аденозиндифосфат (АДФ) — аденозиннен және фосфор қышқылының 2 қалдығынан тұратын нуклеотид. АДФ органикалық заттардың тотығуы нәтижесінде бөлінген бос химиялық қуатты (энергияны) пайдаланып, бейорганикалық фосфатпен фосфорлану реакциясына түсіп, аденозинтрифосфатты — АТФ-ті (бос энергияны жинақтаушы қосылыс) түзеді. Фосфорлану реакциясы жасушаның жалпы органеллаларының бірі — митохондрияларда жүреді. Химиялық формуласы - C₁₀H₁₅N₅O₁₀P₂. АДФ (аденозиндифосфат) биологиялық жүйеде жұмыс істеу үшін қажетті энергияны тасымалдау арқылы қамтамасыз етеді — бұл бір көзден екінші көзге энергияны беру термодинамикалық процесі. Энергияның екі түрі бар: потенциалдық энергия және кинетикалық энергия. Потенциалдық энергия — бұл сақталған немесе жұмыс істеуге дайын энергия. Ал кинетикалық энергия — бұл қозғалыстағы объектінің энергиясы. АТФ (аденозинтрифосфат)-тың маңыздылығы — оның фосфаттық байланыстарында потенциалдық энергияны сақтай алуында. Осы байланыстар арасындағы энергия кейін жұмыс істеуге берілуі мүмкін. Мысалы, ATP-дан миозин ақуызына энергияның берілуі бұлшықет жиырылуы кезінде актинмен байланысқанда оның құрылымының өзгеруіне (конформациялық өзгеріс) әкеледі. ATP-тың түзілуі мен ыдырауының айналымы: 1 және 2 — сәйкесінше энергияның шығуы мен кіруін білдіреді. Бір бұлшықет жиырылуын тиімді жүзеге асыру үшін миозин мен актин арасындағы бірнеше реакция қажет, сондықтан әрбір жиырылуға көп мөлшерде ATP қажет. Осы себепті, тірі ағзаларда ADP-дан ATP-ты қайта түзу үшін энергияны тиімді қалпына келтіру жолдары дамыған. ATP-тың бір фосфор байланысын үзу шамамен 30.5 килоджоуль (7.3 ккал) энергия береді. ADP-ты қайтадан ATP-қа айналдыру — тағамдағы химиялық энергияны босату процесі арқылы жүзеге асады. Адам ағзасында бұл процесс үнемі митохондриядағы аэробты тыныс алу арқылы жүреді. Өсімдіктер күн сәулесінен энергияны фотосинтез жолдары арқылы жинап, оны ADP-ты ATP-қа айналдыру үшін қолданады. Жануарлар — глюкоза мен басқа молекулаларды ыдырату арқылы бөлінген энергияны пайдаланып, ADP-ты ATP-қа айналдырады. Бұл ATP кейіннен өсуге және жасушаларды сақтау процесіне жұмсалады. Дереккөздер
Қуықалды без

Қуықалды без (glandula prostata, — без, prostata — қуықалды) - аталық жыныс жүйесінің қосалқы безі. Қуықалды без — несеп-жыныс өзегінің жамбастық бөлігінің қабырғасында орналасады. Ол екі бөліктен: қабырғадан тыс жатқан және қабырғалық бөліктерден тұрады. Қабырғадан тыс жатқан бөлігі қуықтың мойны мен несепжыныс өзегінің жоғарғы жағында көлденеңінен орналасады. Бездің аталмыш бөлігі оң және сол бүйір бөліктерден, без денесінен және без денесін бүйір бөліктермен жалғастыратын мойыншықтан тұрады. Қуықалды бездің қабырғалық немесе шашыранды бөлігі несеп- жыныс өзегінің қабырғасында орналасады. Қуықалды без құрылысы жағынан күрделі түтікше-көпіршікше бездерге жатады. Без өзектері несеп-жыныс өзегіне ашылады. Қуықалды без сөлі сперматозоидтарды қоректендіреді, олардың қозғалыс белсенділігін арттырып, қынап қуысындағы қышқыл ортаны бейтараптандырады. Дереккөздер
Мыржықбаев Кенжеғали

Мыржықбаев Кенжеғали (1953 ж. т.) - әнші. Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі. Ол Абайдың «Айттым сәлем, қаламқас», «Желсіз түнде жарық ай», «Көзімнің қарасы», «Қараңғы түнде тау қалғып», композитор С. Мұхамеджановтың Абайдың сөзіне жазылған «Жарқ етпес қара көңілім, не қылса да», «Қақ тағанақ күмістей кең маңдайлы», «Өзгеге көңілім тоярсың», М. Төлебаевтың «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын», Н. Тілендиевтің «Абай арманы» («Жасымда ғылым бар деп ескермедім»), Е. Рахмадиевтың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», А. Молодов пен I. Жақановтың «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз» ән-романстары, А. Жұбанов, Л. Хамидидің «Абай» операсынан Айдардың ариясы, Орталық концерт залында «Ойланшы, сыртын қойып, сөздің ішін» атты Абай әндері мен ақын сөздеріне жазылған қазақ композиторларының ән-романстарынан дәріс-концерт, Көкшетау, Торғай облысында «Ақаннан - Абайға дейін» атты қайырымдылық концерт берді. Дереккөздер
Аденозинмонофосфат

Аденозинмонофосфат (АМФ) — айналымдық (циклдік) нуклеотид. АМФ - организмдегі маңызды биохимиялық реттегіштердің бірі. Ол көптеген гормондар әсерлерінің молекулалық механизміне, жүйке қозуының берілуі, бұлшықеттердің жиырылуы және осы сияқты т.б. процестерге қатысады. Дереккөздер
Саяси наразылық

Саяси наразылық - саяси қатысудың ерекше өлшемі болып табылады. Саяси наразылық көрсету түрінде қатысуды теориялық тұрғыдан түсіндірудің өзі қиын. Себебі, наразылық көрсетудің тиімді қабылданатын инструменттік сипаты жоқ, сонымен бірге оны билікпен тікелей байланыс түсініктері арқылы түсіндіру мүмкін емес. Бірақ саяси наразылық көрсету қоғамның саяси жүйесіне күшті ықпал ететін әлеуметтік белсенділіктің жарқын көрінісі ретінде қарастырылады. Саяси наразылық көрсету түрінде қатысудың басты ерекшелігі оған тартылған индивидтер мен топтардың қалыптасып отырған әлеуметтік-саяси және құқықтық тәртіп шеңберінде орталық және жергілікті билік құрылымдарымен конструктивті ынтымақтасудан бас тартуы болып табылады. Мұндай жағдай саяси наразылық көрсету түрінде қатысуды "дәстүрлі емес саясат" ретінде анықтауға мәжбүр етеді. Сонымен, саяси наразылық көрсету түрінде қатысу әр түрлі саяси белсенділік түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Олардың қатарына ресми ұйымдар мен лауазымды тұлғаларға хат жазу; "қарсы" дауыс беру, яғни сайлаушының барлық үміткерге қарсы дауыс беруі; "қарсылық көрсету " акцияларына қатысу және т.б. жатады. Бірақ, бұл наразылық көрсетушілер билікті толығымен мойындамайды дегенді білдірмейді. Керісінше, оларды басқару жүйесінің ахуалы қатты толғандыратынын көрсетеді. Саяси наразылық көрсету түрінде қатысуды зерттеген А.Марш наразылық көрсетуді міндетті түрде ортодоксалды саяси мінез-құлыққа қарсы қоюдың қажеті жоқ екенін көрсетеді. Марш пікірінше, индивид мінез-құлқындағы наразылық көрсету әлеуеті мен олардың ортодоксалдық саяси мінез-құлық моделіне қосылуына дайындығы арасында өзара байланыс бар. Яғни, наразылық көрсету түрінде қатысу белгілі бір деңгейде, жағдайда ортодоксалдық қатысуға айналу мүмкіндігін айтты. Себебі, наразылық көрсету түрінде қатысу басқа қатысу түрлерінен бас тарту дегенді білдірмейді. Керісінше, наразылық көрсету түрінде қатысу әлеуметтік-саяси түрғыдан белсенді азаматтар қызметі. Саяси наразылық көрсету акцияларына қатысу дайындығы мен іс-жүзінде қарсылық көрсету, көңіл толмаушылықтың шынайы деңгейін анықтау мақсатында саяси ғылымда "нарызылық көрсету белсенділігі" мен "наразылық көрсету әлеуеті" деген ұғымдар пайдаланылады. "Наразылық көрсету белсенділігі" мен "наразылық көрсету әлеуетін" қалыптастыруға ықпал ететін факторларды шартты түрдегі депривация теориясымен түсіндіреді. Депривация теориясын азаматтық дау-жанжалдарды зерттеуші Тед Роберт Гарр ұсынған. Дереккөздер
Мырзахан Бозымбайұлы

Мырзахан Бозымбайұлы (т.-ө. ж. б.) - Абай аулының адамы. Тобықты ішінде Көкше руынан шыққан. Абай төңірегінде жүріп, әншілік жыршылық өнерімен танылған. Бәти бала деген әйел жесір қалғанда оған үйленуге қүқылы он әмеңгердің бірі еді. Бірақ Мырзахан әмеңгер болуға құлық танытпайды. Оның орнына Абайға келіп, қыс қыстау, жаз жайлауының жайсыз екенін айтып, ағайындарынан тиісті жер бөліп беруін өтінеді. Оған Абай ексең-егін, бақсаң-малға жайлы деп, Бақалы бұлақ деген жерді бөліп береді. Дереккөздер
Қуыс веналар

Қуыс веналар (полые вены); (venae cava, — көктамыр, cava — қуыс) - организмнен (жүрекген бас- қа) барлық вена қанын жинайтын ірі қан тамырлары. Дененің бас, мойын, көкірек керегесі аумақтарынан және алдыңғы аяқтан вена қаны алдыңғы қуыс венаға, ал дененің қалған бөліктерінен артқы қуыс венаға жиналып, осы екі қуыс веналар арқылы жүректің оң жүрекшесіне құйылады. Бұл веналар адамда жоғарғы және төменгі қуыс веналар деп аталады. Дереккөздер
Саяси нарық

Саяси нарық - қандай да бір саяси шешімдермен байланысты пайда мен артықшылықтарды, яғни мүмкіндіктерді бөлу нарқы. Саяси нарықта сатушы ретінде саяси билікті иеленушілер немесе иеленуі мүмкін адамдар болса, ал сайлаушылар - сатып алушылар рөлінде. Саяси нарық сайлаушылар үшін "тауарды" олардың талабына сай дайындауға тырысады. Саяси нарық құралдары: саяси субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі, олардың бірде-бірі саяси сахнада монополиялық жағдайға ие болмайды; саяси субъектілердің тең құқылығы, олардың қызметі мен өзара қарым-қатынасын реттейтін жан-жақты дайындалған ережелер жүйесімен қамтамасыз етіледі; қоғамдық құндылықтар жүйесі саяси субъектілер арасындағы консенсуске қол жеткізу негізі болып табылады. Дереккөздер
Отарлау саясаты

Отарлау саясаты - [лат. colonia - қоныстану] - жергілікті халықты тұралатып, қанаумен жүргізілетін, күшті державаның артта қалған ел мен халыққа аумақтық бақылау орнату саясаты әрі іс-әрекеті. Батыс еуропалық отарлау саясаты өзінің қалыптасу кезеңінде әлемдік экономиканың аса күшті даму тетігіне айналды, өйткені, отар елдер метрополияларда капиталдың жинақталуына және олардың тауарларын өткізуге қолайлы нарық туғызды. Сауданың бұрын-соңды болмаған кеңеюі нәтижесінде әлемдік нарық қалыптасты, ал, экономиканың қыз-қыз қайнауы Жерорта теңізінен Атлантикаға ойысты. Көптеген еуропалық портты қалалар (Лиссабон, Севилья, Лондон және т.б.) сауданың күшті орталықтарына айналды. Еуропаның аса бай қаласы Антверпен болды, онда сауданың толық еркіндігі тәртібінің арқасында ірі көлемдегі халықаралық сауда және несие шаралары жүргізілді. Сауданың дамуы жеке банктермен қатар Бүкіл Еуропада кеңінен таралған қоғамдық банктердің құрылуына қолайлы жағдай туғызды. ХIХ-XX ғғ. басында әлемнің аумақтық бөлінісінен кейін әлемдік отарлық жүйе - ең алдымен Африка, Оңтүстік- Шығыс Азияның отар, тәуелді елдеріне әлемдік державалардың үстемдік жүйесі қалыптасты. Негізгі отарлаушы елдер Ұлыбритания, Испания, Франция, Ресей, Германия, АҚШ, Бельгия, Италия, Жапония болды. Бұл елдердің жиынтық отарлық иеліктері XX ғ. басында Жердің жартысынан көп бөлігіне (72 млн ш. шақырым), планета халқының үштен бір бөлігіне (560 млн адам) жүргізілді. Ұлыбритания әлемнің аса ірі отарлық державасы бола тұра, Үндістанға, Африкаға, Америкаға, Австралияға және Жаңа Зеландияға үстемдік етті. АҚШ - Кариб бассейнінде, Тынық мұхитында, Орталық Америкада және Қиыр Шығыста билік құрды. Француз экспансиясы Африка мен Үндіқытайға жүрді; Германия Африкада отарларға ие болды; Жапония - Маньчжурияны, Кореяны, Қытайды және Оңтүстік-Шығыс Азияны отарлады. Ресей Қиыр және Таяу Шығыста, Орталық Азияда өз ықпалын жүргізді. II дүниежүзілік соғыстан кейін отар елдерде ұлт-азаттық қозғалыстардың өршуі нәтижесінде әлемдік отарлық жүйе қирады. Дереккөздер
Саяси негативизм

Саяси негативизм - [лат. negativus - теріс] - жеке индивидтер, топтар, ұйымдар мен тіптен саяси мәдениеттің саясатты бинарлық, қосарлы қатынастар арқылы қарастыруын білдіретін тұрақты саяси-психологиялық қасиет. Жалпы саясатты күреске, жоққа шығаруға теңеу. Саяси сынау құралы ретінде негативизм тек сырттай радикалды. Сынға алушының мәніне бармайды. Саяси тәжірибеде негативизм "кім бізбен бірге емес, сол бізге қарсы" девизімен көрініс табады. Негативизм логикасына сынға негізделген барлық тұжырымдар мен қозғалыстар жатады: имперализмге қарсы, коммунизмге қарсы, фашизмге қарсы, т.б. Қазіргі саясатта негативизмнің пайда болуы саяси құбылыстың ішкі эволюциясының ресурстық құлдырауының белгісін білдіріп, сапалық қайта құру қажеттігін көрсетеді. Дереккөздер
Сары дене

Сары дене (corpus luteum) (corpus luteum, лат. corpus — дене, luteum — сары) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтың аналық жыныс гормонын бөлетін эн- докринді бөлігі. Көпіршікті (үшіншілік) фолликул жарылғаннан кейін, оның орнында цитоплазмасында сары пигмент лютеин жинақталған жасушалар — лютеоциттерден тұратын сары дене жетіледі. Ол сыртынан дәнекер ұлпалы қабықпен қапталған. Лютеоциттер жұмыртқалықтағы аналық жыныс жасушаларының да- муын (овогенез) тоқтататын, жатыр қабырғасындағы бездердің жұмысын күшейтетін прогестерон гормонын бөледі. Ұрықтану нәтижесінде пайда болған ұрық, алғашқы тәуліктерде жатыр безі бөлетін сөл құрамындағы қоректік заттармен қоректенеді. Прогестеронның әсерінен жатырдың қабырғасы буаздықтың соңына дейін босаңсып тұрады. іштастау болмайды. Буаздыққа байланысты жетілген сары денені буаздық сары денесі, ал овуляциядан кейін жетіліп, ұрықтану процесі жүрмегеннен соң, кейіннен кері ыдырап кететін сары денені жыныстық айналым сары дене деп атайды. Организмдегі кейбір патологиялық процестерден кейін, ұрық пайда болмай-ақ, ыдырамай тұрақты түрде прогестерон бөліп тұратын сары денені бедеулік сары денесі деп атайды. Бұндай жағдайда аналық жануар тұрақты күйлеп тұрды, бірақ прогестерон гормонының әсерінен аналық жыныс жасушасы пісіп жетілмейді. Сондықтан, бұндай организмде ұрықтану процесі жүрмейді. Сары дене - сүтқоректі жануарлардың ұрғашыларынын аналық жыныс бездерінде уақытша пайда болып, арнайы гормон, (прогестерон) бөліп шығаратын без. Гипофиздің лютеиндік гармоны әсерінен фолликула орнында пайда болатын, көп қабатты, өзгерген фолликулярлық жасушалар. Онда қылтамырлар өсіп, қанмен камтамасыз етілген. Дорбалы жануарларда буаздық мерзімінде пайда болып, баласын толық өсіргенше сақталады. Буаз әйелдерде 6 айдан соң жойылады. С.д. гонотрофикалық циклы бар жәндіктерда, мысалға қан сорғыш масаларда да пайда болады. Дереккөздер
Михаил Илларионович Артамонов

Михаил Илларионович Артамонов (1898-1972), ежелгі шығыс тарихын зерттеуші, ғалым, тарих ғылымының докторы, профессор. 1951-1964 ж. Эрмитаждың директоры болды. Санкт-Петербургтің шығыстану ғылыми мектебінің түлегі әрі осы саладағы аса ірі оқымыстының бірі. Ол өзінің бүкіл саналы өмірін Орталық және Кіші Азияны көне дәуірде мекендеген халықтар мен көшпелі мемлекеттердің тарихын зерттеуге арнады. Соның ішінде бүгінгі қазақ ұлтының ежелгі тарихына тікелей қатысы бар скифтер, кемерліктер, хазарлар туралы «Хазар тарихының очерктері» (1936), «Кене Дербент» (1946), «Хазар тарихы» (1962), «Скиф қорғандарындағы қазыналар» (1967), «Кемерліктер мен скифтер» (1975) атты ғылыми монографиялары осы бағыттағы іргелі еңбек болып табылады. Әсіресе оқымыстының «Хазар тарихы» монографиясында туркі және хазар қағанаттарының көшпелілер әлемі мен рухани таным-дәстүріне қатысты белімінде М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы дәстурлік-этнографиялық, тектік-рулық, жауынгерлік рухтық көріністерге тоқталып: екі оқиғаның арасында мың жыл өтсе де тарихи шындық пен көркемдік шындықтың байланысып жатуы - көшпелілер қоғамының даму сатысындағы езіндік ерекшелікті танытады деген пікір қорытады. Будан бурын тарихи оқиғаның шындығын дәлелдеу үшін ғылыми дәйектеме ретінде «Гильгамеш», «Одиссея», «Илиада», «Шаһнама», «Игорь жасағы туралы жыр», «Манас» іспетті эпостарда ғана суреттелген жайлар мысалға алынатын. Ғүлама тарихшының көркем шығарманың өзін тарихи шындықты дәлелдеуге тәмсіл етуі арқылы Әуезовтің жазушылық қасиетін ғана емес, оның ғалымдық пайымдауын жоғары бағалағандығын көрсетеді. Кейін Артамоновтың шәкірті А. Н. Гумилев өз ұстазының осы түжырымына сілтеме жасай отырып, «Абай жолындағы» жайлауға көшу кезіндегі көрініс арқылы өзінің «еуразиялық қисынын» дәлелдеу үшін тілге тиек етті. Дереккөздер
Жасушааралық байланыстар

Жасушааралық байланыстар (межклеточные контакты); ( junctiones — байланыс, жанасым; грек, inter — аралық, cellula - жасуша) — жасуша кабықшалары — плазмолеммалар араларындағы өзара жанаса байланыс. Жасушааралық байланыстарға: қарапайым жанасу, саңылаулы жанасу, тығыз жанасу, саусақша жанасу (құлып), синапстық байланыс жатады. 1.Қарапайым жанасу — жасушааралық байланыстың ең көп тараған тұрі. Ені 15-20 нм жасушааралық саңылау — көрші жасушалар плазмолеммалары гликокаликс қабаттарының өзара әрекеттесетін аймағы; 2.Саңылаулы жанасу немесе нексус 0,5-3 мкм жасушаарлық аймақты қамтиды. Көрші жасушалар плазмолеммалары аралығында 2-3 нм саңылау қалады. Нексус аймағындағы көрші жасушалар плазмолеммаларында арнайы протеиндік кешеннен түзілген, арналары 1,5-2 нм өзекшелер болады. Олар плазмолеммалар аралығындағы саңылауда бір-бірінің ұштарымен өзара түйісіп, әртүрлі иондар мен ұсақ молекулаларды бір жасушадан екінші жасушаға өткізетін өзектік бірліктер — коннексондарды түзеді. Коннексондар жасушалардың зат алмасуы мен электрлік әрекеттесуін қамтамасыз етеді. Коннексондар арқылы протеиңдер мен амин қышқылдарының ірі молекулалары өтпейді. Нексус қозу процесі жұретін ұлпалар мен мүшелерде кездеседі; 3.Тығыз жанасу — ұлпалар жасушааралық саңылауларын қоршаған ортадан оқшаулау арқылы, олардың ішкі ортасын сыртқы ортадан бөледі. Көрші жасушалар плазмолеммаларының интегральды протеиндері бір-бірімен байланысып, жасушааралық қосылу аймақтарын түзеді. Тығыз жанасу арқылы иондар мен молекулалар өте алмайды. Тығыз жанасу эпителий жасушалары апикальды ұштары аралығында болады. Ал эпителиоциттер плазмолеммалары аралығында, олардың механикалық байланысын қамтамасыз ететін, жалпы диаметрі 0,5 мкм, тығыз жанасудың тұрі — тығыз жабысу немесе десмосома кездеседі. Десмосома аймағындағы ені 22- 35 нм жасушааралық саңылауда плазмолеммалар жарғақұсті қабаттарынан талшықты зат түзіледі. Оның орталығындағы протеиндер мен мукополисахаридтерден түзілген жалпақ тақташалар көлденең жіпшелер арқылы көрші жасуша плазмолеммасымен байланысып тұрады. Десмосома аймағына іргелес көрші жасуша цитоплазмасы бөлігі тығыздалып, онда да жіпшелер түзіледі; 4.Саусақша жанасу немесе құлып — көрші жасушалар плазмолеммаларының бір-біріне қарама-қарсы саусақ тәрізді еніп, құлып тіліне ұқсас байланысуын айтады. 5.Синапстық байланыс — жүйкелік қозу мен тежелуді бір бағытта өткізуге маманданған, нейроциттер, нейроцит - Бұлшықет жасушалары, нейроцит-эпителиоциттер плазмолеммалары аралықтарындағы жасушааралық жанасу. Дереккөздер
Адецидуаттар

Адецидуаттар (грек, а — жоқ; — түсіп қалу, бөліну) — буаздық кезеңінде, жатырдың ішкі кілегейлі қабығыңда (эндометрийінде) төл туғаннан кейін, арнайы бөлініп түсетін қабықшасы түзілмейтін және болмайтын жануарлар. Адецидуаттарға барлық тұяқты үй жануарлары жатады. Төлді туғаннан кейін, бұл жануарларда ұрық қабықтары: бүрлі қабық (хорион), несепқабық (аллантоис) және қағанақ (амнион) жатырдан оңай бөлініп ажырайды. Жатыр эндометрийі зақымданбайды. Себебі, эндометрийдің ішкі бетінде төлден кейін бөлініп түсетін арнайы қабықша болмайды. Дереккөздер
Сыртқы саясат

Сыртқы саясат - халықаралық аренадағы мемлекеттер мен халықтар арасындағы өзара қарым-қатынасты реттеуші саясат. Сыртқы саяси мақсаттар ұлттық мүддеге негізделеді. Оларды жүзеге асыру арқылы мемлекет сыртқы саяси қызметті атқарады. Мемлекеттің сыртқы саясаты сыртқы және ішкі факторлар ықпалымен қалыптасады. Сыртқы саясатты жүзеге асыру түрлері: мемлекеттер арасындағы дипломатиялық қатынастарды орнату; мемлекеттің халықаралық ұйымдарда өз өкілеттілігін ашу немесе оларға мүше болу; мемлекеттің басқа мемлекет өкілдерімен әртүрлі деңгейлерде тұрақты немесе аракідік байланыстар орнатуы. Сыртқы саясатты жүзеге асырудағы ең басты құрал - екі жақты немесе көпжақты келісімдер мен келіссөздер. Дереккөздер
Саяси нұсқау

Саяси нұсқау - субъектінің нақты саяси жағдайға дайындығын, нақты саяси белсенділікке жағдайын, қызмет мақсаты мен бағыттарын анықтау. Нұсқау құбылысын неміс психологы Л.Ланге (1988) қабылдау қателіктерін зерттеу барысында ашқан. Қарапайым нұсқаулармен қатар күрделі саяси, реттеуші саяси істер жеке тұлғаның құндылық бағыттары ретінде жіктеледі. Бұлар жоғары әлеуметтік қажеттіліктер мен жағдайлардың өзара іс-әрекеті әрі жеке тұлғаның әртүрлі саяси қызмет саласындағы әлеуметтік мінез-құлық бағдарламасын қалыптастыруға ықпал етеді. Саяси нұсқау бағдарламалар мен мәлімдемелерден көрініс табады. Нақты айқындалмаған саяси нұсқау дұрыс саяси шешім қабылданбайды әрі мемлекеттің, партияның, көшбасшының дұрыс саяси қызметі де болмайды. Дереккөздер
Сарыуыз қапшығы

Сарыуыз қапшығы (желточный мешок) — іштегі ұрықтың дамуы кезінде маңызды қызмет атқаратын, ұрықтантыс уақытша мүше. Сарыуыз қапшығы — ұрықтантыс энтодерма мен мезодермадан дамиды. Дамудың алғашқы кезеңінде сарыуыз қапшығы ұрықтың тыныс алуы мен қоректенуін қамтамасыз етеді. Сарыуыз қапшығының қабырғасында ұрық организміндегі алғашқы қантүзілу процесі қалыптасып, ол қантүзу мүшесінің қызметін атқарады. Ұрық организміндегі алғашқы жыныс жасушалары — гонобласттардың дамуы да сарыуыз қапшығы қабырғасында жүреді. Сарыуыз қапшығы — қүстарда, бауырымен жорғалаушыларда, жұмыртқа салатын сүтқоректілерде жақсы жетілген. Дереккөздер
Тоқтар Әбдірахманұлы Бейісқұлов

Тоқтар Әбдірахманұлы Бейісқұлов (15 қаңтар 1932 жыл Талдықорған облысы, Алакөл ауданы Қарлығаш ауылы) - Филология ғылымдарының кандидаты. Әлеуметтік ғылымдар академиясының құрметті мүшесі. Қазақстан тарихи-әлеуметтік және құқық қорғау «Әділет қоғамы басқармасының» мүшесі. Қазақстан Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. 1950 жылы Лепсі педучилищесін, 1956 жылы С.М.Киров атындағы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) филология факультетін, 1966 жылы Мәскеу Жоғары партия мектебінің журналистика бөлімін тамамдаған. Жұмыс баспалдағы Еңбек жолын 1943 жылы колхоздың қара жұмысынан бастаған ол Сарқан ауданындағы Аманбөктер жетіжылдық мектебінде бір жыл мұғалім, 1956 жылы Фурманов ауылындағы мектепте ұстаздық қызмет атқарыл, сол жылдың қазан айында Андреев аудандық комсомол комитетінің екінші хатшылығына сайланған. 1957 жылы Талдықорған облыстық комсомол комитетінің ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1959 жылы Қазақстан комсомолы Орталық Комитетінің нұсқаушысы қызметін атқарған. 1962—1964 жылдары Алматы облыстық партия комитетінде нұсқаушы және лекторлар тобының жетекшісі, бірнеше жыл радио мен телевизия саласында, Алматы облыстық радио және телевизия басқармасы бастығының орынбасары, одан кейін Бас редакция болып қайта құрылған редакцияның аға редакторы, Бас редакторы болып істеген. 1973 жылы Қазақ КСР Телевизия және радиохабары мемлекеттік комитетінің Жергілікті телевизия және радиохабары Бас редакциясының Бас редакторы және коллегия мүшесі, 1980—1984 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің телевизия және радио секторының меңгерушісі, 1991 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы Баспасөзде мемлекеттік құпияны сақтау жөніндегі басқарма бастығының орынбасары болып қызмет атқарған. Еңбегі * «Әкелер даңқыжолымен» (1973), * «Кеудесін оққа тосып» (1975), * «Б.Майлин — публицист» (1979), * «Қанатты қаламгер» (1983), * «Біздің ауыл Үшқайың» (1993), * «Дарын даналығы» (1994), * '«Желтоқсан ызғары» (1994), * «Сарбиік сағасында» (1995), * «Толғауы тоқсан тағдыр» (2000), * «Бейімбетті атқан кім?» (2000), * «Үйгентасөңірі» (2001), * «Таңшолпан жарқырап туды» (2002), * «Майлышат» (2003) деген деректі-публицистикалық кітаптары жарық көрген. 300-ге тарта мақала жазған, оның 60-ы Б.Майлиннің өмірі мен творчествосына арналған. * «Би аға» естеліктер жинағын құрастырған, * «Қилы заман азабы»(2003), * «Бейімбет Майлин және ұлт өнері» (2005) атты деректі-публицистикалық эссесі басылып шыққан. Б.Майлиннің әңгімелері, өлең-поэмалары, пьесалары мен повестерінен құралған алғашқы 5 томдық кітабын жарыққа шығарған. 2008 жылы бес томдық шығармаларының жинағы шыққан. Жетістіктері Бейісқұлов екі рет Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының Құрмет Грамотасымен (1981, 1982), «Еңбектегі Ерлігі үшін» (1970), «Еңбек ардагері» (1989) сияқты медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жасушааралық зат

Жасушааралық зат — белгілі бір жасушалар топтары тіршілік әрекеттерінің өнімінен пайда болып, жасушалар аралықтарында орын тепкен тірі құрылым. Адам мен жануарлар организмдерінде жасушааралық затқа коллаген, эластин, ретикулин талшықтары, негізгі (аморфты) зат, қан плазмасы, шеміршек, сүйек жасушааралық заттары жатады. Дәнекер ұлпасының барлық өкілдерінде дерлік жасушааралық зат болады. Жасушааралық зат — дәнекер ұлпаларында беріктік, серпімділік және механикалық қызметтер атқарумен қатар, зат алмасу процесіне де белсенді қатысады. Дереккөздер
Абайды білмек керек ойлы жасқа

«Абайды білмек керек ойлы жасқа» — Мұхтар Әуезов жазған оқу құралы. 1997 ж. «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көрді. Кітап құрастырушы әрі ғалым М. Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және Абай әлемі» деген көлемді алғы сөзімен ашылады. Екінші бөлімде жазушынын қаламынан туған ақын Абайдың 4 турлі өмірбаяны жүйеленіп берілген. Абайдың өмірі мен шығармашылығын 20-жылдардан бастап зерттеген Мұхтар Әуезов ұлы ақынның ғылыми өмірбаянының алғашқы нұсқасын 1933 ж., кейін жаңа деректермен толықтырып, 1940 ж. екінші, 1945 ж. үшінші, 1950 ж. ең соңғы нұсқасын жазды. Бұған сол кездегі қоғамдық-саяси ахуал, тарих талқысы, жаппай етек апған қуғын-сүргіннің әсері де аз болмады. Бұл жайлардың бәрі әр кезеңге сай жүйелі түрде баяндапған. Кітап студенттер мен оқушыларға, мұғалімдер мен көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 22,8 баспа та­бақ таралымы 2000 дана. Дереккөздер
Сәулелі тәж

Сәулелі тәж (лучистый венец); (corona radiata, грек, corona — тәж, radiata — сәулелі) — сүтқоректілер жұмыртқалықтарындағы аналық жыныс жасушаларының дамуына байланысты дамып жетілетін құрылым. Жұмыртқа жасушасы цитоплазмасын ішінен сыртына қатады. Мөлдір аймақ глюкозоаминогликан мен гликопротеиннен құралған. Фолликулалы жасушалардың ұзын өсінділері мөлдір аймак арқылы плазмолеммаға өтеді де, цитоплазмаға енеді. Овоцит цитоплазмасының микробүрлері осы өсінділердің араларында орналасып, сөулелі тәж түзеді. Сәулелі тәж жұмыртқа жасушасынын қоректенуін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ ол қорғаныс және қоректендіру қызметтерін атқаратын фолликул жасушаларымен тығыз байланыста болады. Дереккөздер
Халықаралық қатынастардың саяси философия

Халықаралық қатынастардың саяси философиясы - мемлекеттердің сыртқы саясатының, әлемдік саясаттың және халықаралық қатынастардың, қақтығыстардың, соғыс пен бейбітшілік мәселелерінің философиялық қырларын; халықаралық қатынастардың өзара әрекеттесуінің этикалық қырларын; сондай-ақ халықаралық-саяси проңестердің эпистемологиялық және философиялық негіздерін зерттейтін саяси философияның бөлімі. 1970-ж соңында халықаралық қатынастарды зерттеудің орталыгы нормативті мәселелер аясына, яғни, халықаралық сахнадағы этика мен мораль мәселелеріне ойысты. Халықаралық қатынастар философиясы мәселесін зерттеудегі басты бағыт қырғи-қабақ соғыс түсында ядролық тойтарыс мәселесін философиялық үғыну болды. Саяси философтар көбіне "табиғи қүқықтың" қазіргі үрдісін (кейде оны мемлекеттер моралі деп атайды) үсынады. Саяси теорияда халықаралық қатынастарды зерттеуде Гарвард мектебінің қосқан үлесі зор. Саяси-философиялық зерттеулер мынадай негізгі үш мәселенің айналасына шоғырланды: # халықаралық қатынастардағы үлттық мүдде және билік рөлі; # әлемдік саясаттың этика¬лық қырлары; # жаһандану мәселелері - мәдениаралық ықпалдасу аясында. Дереккөздер
Жасуша жарғағы

Жасуша жарғағы (клеточная мембрана); ( kytos — жасуша; lemma — қабықша, жарғақ) — жасушаның тірі заты — протоплазманы сыртынан қаптап, оны сыртқы ортадан бөліп және онымен байланыстырып тұратын жарғақ. Жасуша жарғағы байланыс, тосқауылдық (барьерлік) қызметтер атқарумен қатар, жасушаның сыртқы пішінін анықтайды. Жасуша жарғағының негізін липопротеидті мембрана құрайды, оның орташа қалындығы 10 нм. Жасуша жарғағының сыртқы бетінде ғликокаликс қабаты, ал оның ішкі бетінде субмембраналы тіректік-жиырылғыш аппарат орналасады. Плазмолемма сыртқы және ішкі протеинді, ортаңғы билипидті қабаттардан құралған. Жасуша жарғағы жасушаны зақымданудан және сыртқы ортаның қолайсыз әсерлерінен корғайды. Плазмолемманың сыртқы бетінде әртұрлі гормондарды, медиаторларды, ерекше антигендерді анықтайтын рецепторлар болады. Дереккөздер
Архаизм

Архаизм - көнерген сөздер. Бұған ескі әдебиеттерде кездесетін, қазіргі кезде жиі қолданылмайтын сөздер, сөз тіркестері жатады. Архаизм көркем әдебиетте белгілі бір стильдік мақсат үшін жұмсалады. Әуезов «Тіл және әдебиет мәселесі» деген мақаласында өзбек, татар, араб, Иран тілдерінен енген көне сөздерден қашудың жөні жоқ екенін ескертеді. Мысалы, «Жамбыл» сөзінің шығу тегін білмегендіктен, Жамбыл ақынның есімін таумен шатастырады. Ал өзбек тілінде «Жамбыл» - гүлдің аты, «мартук» атауы - «мартүк» деген шөптің атынан шыққанын тілге тиек еткен. # Лексика-сөзтудырушы архаизм - бұрынғы мағынасын сақтаған, бірақ сөз жасау құрамы өзгерген сөз. Стилистикада архаизмдер төмендегі жағдайда колданылады: #* а) Сол дәуір тарихын әсірелеу үшін (әдетте тарихи романдарда); #* ә) Сөйлеу кезінде сөзге салтанатталық, қобалжытарлықтай әсер беру үшін, өленде, шешендік айтыстарда, (публицистикалық жанрларда қолданалады); #* б) иронияда, сықақта, әжуалағанда күлкі шақыру (фельетон, памфлеттерде), #* в) кейіпкерге сөздік сипаттама беру үшін (мысалы, діндарлық дәрежесі бар кісіпер). # Лексика-фонетикалық архаизм - бұрынғы мағынасын сақтаған, бірақ дыбыстық құрамы өзгерген сөз . # Лексикалық архаизмдер - қазіргі таңдағы тілде синонимі бар көнерген сөз ( - хатшы). # Семантикалық архаизмдер - қазіргі тілде сақталған, бірақ көнерген мағынасында қолданылатын сөз. Дереккөздер
Себетше жасуша

Себетше жасуша (корзинчатая клетка) — мишықтың сұр затында және кейбір бездердің секрет бөлетін соңғы бөлімдерінде кездесетін жасушалар. Мишық қыртысының молекулалы қабатындағы себетше нейроциттер, мишықтың негізгі қызметін атқаратын алмұртша нейроциттердегі қозуды тежейді. Пішіні себетке ұқсас эктодермадан дамитын миоэпителиоциттер — тер, сүт, сіле- кей, көз жасы бездерінің секрет бөлетін соңғы бөлімдерін сыртынан қаптап, бөлінген бөліндіні (секретті) без өзектеріне қарай қысып айдап, жиырылу қызметін атқарады. Миоэпителиоцит цитоплазмасының ортаңғы бөлігінде ядро және жалпы органеллалар, ал тармақты өсіяділсріндс жиырылу процссін қамтамасыз ететін ак- тинді-миозинді кешен орналасады. Дереккөздер
Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)

Абай — қазақтың ұлы ақыны — Мұхтар Әуезовтің туындысы (Б. Кенжөбаевпен бірге). Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты 1945 ж. жарық көрген. Кепшілік оқырманға арналып жазылған кітапша іштей бес тарауға бөлінген. Алғашқы тарау кіріспе іспеттес. Мұнда «қазақ халқының ұлы ақыны, ақыл-ойшы ұлы, кемеңгері ұлы Абайдың» еліміз үшін несімен қадірлі екендігіне тоқталады. Қалғантарауларда ақынның өмір сүрген заманы, өмір жолы, шығармашылық мектебі, поэзиясының тақырыптық, көркемдік ерекшеліктері, әкелген жаңалықтары, сөз өнеріне қойған биік талаптары, т. б. хақында сындарлы сөз болады. Кітапша «Абай халқының асыл азаматы болғандықтан, мәңгі өлмейді» деген жолдармен аяқтапады. «Абай қазақтың жаңа әдебиетін мағынасы терең, тілі орамды, өрнегі шебер, кестесі көркем әдебиетін жасады; шын мағынасында өлең өнерін жасады... Абай өз халқын мейлінше сүйді... Абай халқының шын ұлы. Ол өмір бойы халқының қайғы-шерін жазып, мерейін көтеру жолында қызмет етті. Халқына тек ез түсында ғана қызмет етіп койған жоқ ол өзінің жаркын бейнесімен, асыл сөздерімен бүгін де қызмет етіп отыр» деген ой-иірімдері Абайдың қазақ әдебиетіндегі тарихи орнын дәл көрсетіп тұр. Дереккөздер
Құлақтүбі безі немесе шықшыт безі

Құлақтүбі безі немесе шықшыт безі (околоушная железа); ( — құлақтүбі безі) — сыртқы есту жолының төменгі жағын ала жақ пен атлант аралығында орналасқан көлемді без. Құрылысы жағынан күрделі көпіршікше-түтікше бездерге жатады. Ол өзінен сірлі сілекей бөледі. Шықшыт безі көптеген бөлікгерден тұрады. Бұл бөліктерден басталатын өзектер өзара бірігіп, шықшыт безінің жалпы өзегін (ductus parotideus) түзеді. Ол жақаралық кеңістіктегі қанатша бұлшықеттің медиальды бетімен алға қарай ұрт аумағына бағытталып, төменгіжақтың вентральды бетіндегі тамырлы ойық арқылы төменгі жақ сүйектің латеральды бетіне шығады. Бүдан соң, ол үлкен шайнау бүлшықеттің алдыңғы жиегімен жоғары қарай көтеріліп, 3-4-жоғарғы азу тістерінің деңгейінде ұрттың кілегейлі қабығындағы бүртікке (papilla parotidea) ашылады. Түрлі жануарларда бездің пішіні мен мөлшері түрліше келеді. Дереккөздер es:Parótida