kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бамбук

Бамбук – астық тұқымдасына жататын ағаш сабақты өсімдік. Мұның 47 туысы, 200-ден астам түрлері бар. Сабағының сырт түрі қамыстікі тәрізді, іші қуыс, ұзындығы — 40 м, жуандығы —130 сантиметрге дейін барады. КСРО-да Кауказда және Кырымның оңтүстік жағалауында өседі. Бамбук 30-120 жыл тіршілік ете алады. Бамбуктардың шөптекті және сүректі түрлері болады. Шөптектілері өзге астық тұқымдастар тәрізді жылма-жыл, ал жуан діңді бамбуктар тіршілігінің соңында бір-ақ рет гүлдейді.Бамбуктардың дәнегі өзге астық тұқымдастардың жемісінен ерекше-жидекке немесе жаңғаққа ұқсас болады. БАМБУК (BAMBUSA) жібекшөптер тұқымдасына жатады. Австралия, Азия және Америкада таралған. Өз отанында ол табиғатта өссе, біздің елде тек бөлме өсімдігі ретінде өсіріледі. Оның жасыл және ала жапырақты түрлері бар. Жапырақтары ұзыншақ, сопақтау, ұзындығы шамамен 10-20 см-ге жетеді. Бойының биіктігі 40 см-ден 3,5 метрге дейін болады. Бамбук өмірінде бір рет – 33 жасында ғана гүлдейді екен. Гүлдері ұсақ, сабақ басында жинақталады. Гүлдегеннен кейін бамбук өсуін және өмір сүруін тоқтатады. Әрине, бөлме жағдайында оның гүлдеуі өте қиын. Бамбук жылдам өсетіндіктен жыл сайын оның топырағын ауыстырып, түбегін кеңейтіп тұру керек. Бірақ, бамбукты топыраққа егіп өсіргеннен гөрі, сабағын кесіп суға салып қояды. Фен-шуй ырымдарына сенген жандар оның сабақтарын тақ санда (1,2,3,5,7 сияқты) өсіреді. Жарығы: Бамбук жарық жерді ұнатады. Сондықтан оны терезе маңына орналастырған тиімді. Жылуы: Жылы және ауасы алмасып тұратын жерде өсіру керек. Қыс кезінде бамбукты 12-16°С температурада ұстаған дұрыс. Суғарылуы: Өсу процесі белсенді болатын жаз кезінде молынан суғару керек. Топырағының құрғамауын қадағалаған жөн. Ал, қыста суғаруды азайтады. Ылғалдылығы: Ыстыққа төзімді, жиі су бүркудің қажеті жоқ. Қоректендірілуі: Көктем мен жаз кездерінде арнайы тыңайтқышпен қоректендіріп тұрады. Аурулары: Ауруға көп шалдыға бермейді. Ең бастысы дұрыс күтім жасау керек. Көбейтілуі: Түбін бөлу арқылы және қалемшелеп те оңай көбейтіледі. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727 Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қытай тарысы

Қытай тарысы – астық тұқымдасының құмай туысына шөп өсімдігі. Бұл маньчжур тарысы деп те аталады. Қытай тарысының сабағының ұзындығы 4 метрге дейін болады. Бұл азық-түліктік, жемшөптік маңызы зор дақылдың бірі. Қытай тарысының вегетациялық мерзімі — 100 күн шамасы, күннің тым жылы болуын онша керек етпейді. 1 гектар жерге 16—25 кг тұқым себіледі де, одан 25—50 ц дән түседі. Мұның бірнеше сорты бар. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Вермишель

Вермишель — И. Мичуриннің будандастыру арқылы өсіріп шығарған асқабағының бір түрі. Мұны И. Мичурин 1924 жылдың жазында қиярға теліп, оларды өзара вегетативтік жолмен жақындастырып өсірген. Ұзындығы бойынша: қысқа (кемінде 1,5 см), ұзын және ұзын иілген (кемінде 20 см). Диаметрі бойынша: тор (0,8 мм-ден аспайды), жұқа (1,2 мм), қарапайым (1,5 мм), әуесқой (3 мм). Вермишель өрмекші және жұқа салмағы 30 г аспайтын садақтарға немесе садақтарға салынуы мүмкін. Сорт бойынша: қосымша (ұнтақталған ұннан), қосымша жұмыртқа (жұмыртқаның сарысы немесе Меланж қосылған ұнтақталған ұннан), жоғары (жоғары сұрыпты ұннан), жоғары жұмыртқа, бірінші (1-сұрыпты ұннан). Дереккөздер
Бөденешөп

Бөденешөп – бақажапырақ тұқымдасына жататын далада, шабындықтарда өсетін бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Бөденешөп өзен жағаларында, далалы, шалғынды жерлерде, биік тауларда өседі. Қазақстанда 47 түрі кездеседі. Сабақтары, көбінесе, тік өседі. Жай жапырақтары тілімденген немесе бүтін жиекті, қарама-қарсы, кейде кезектесіп орналасады. Кейбір түрлерінің жапырақтарының сыртын түк басқан. Гүлшоғыры шашақ, масақ, сыпырғыш тәрізді. Гүлдері алқызыл, көк, көгілдір, күлгін түсті болады. Тостағанша жапырағы 4, күлте жапырақтары 5, аталығы 2, аналығы біреу. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қазанда жемістенеді. Жемісі — қауашақ. Ұзына бойына қақырап ашылады. Тұқымдарының сырты тегіс, кейде қыртысты, түк басқан. Бөденешөптің пішенін мал жақсы жейді, кейбір түрінен алколоид, глюкозид алынады. Бөденешөптің Алатау бөденешөбі және киікшөптес Бөденешөп аталатын түрлері Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Киікшөптес бөденешөп (V. serpylloіdes) — көп жылдық шөптесін өсімдік, биіктігі 8 см-дей. Тарамдалған тамыры бар. Сабағы жіңішке, сыртын түк басқан. Жапырақтарының ұзындығы 8 мм, ені 5 мм, сағақсыз, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Ақ, көк түсті гүлдері масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Шілде — тамызда гүлдейді. Жемісі — қауашақ. Оның шағын ареалдары Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Сайрам өзендері бойында ғана кездеседі. Құрамында — 250—260 мг‰ витамин С, 8— 10 мг‰ провитамин А (каротин) бар. Мал мұны көк күйінде жемейді, кепкен шөбін жей береді. Түрлері *Veronica alatavica – Алатау бөденешөбі *Veronica dillenii – Көкжаулық *Veronica serpylloides – Киікшөптес бөденешөп Дереккөздер
Лимозалар

Лимозалар (Limosa) — тауқұдіреттер тұқымдастарына жататын ірі құстардың бір туысы. Түсі сарғыш, аяғы мен тұмсығы ұзын, қоразынан мекиені ірі. Жер шарының солтүстік жартысында тіршілік етеді. Жер жүзіндегі белгілі түрлері — 4, оның екеуі — КСРО жерінде. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Тентек

Елді мекендер: * Тентек – Абай облысы Көкпекті ауданындағы таратылған ауыл. * Тентек – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы таратылған ауыл. Басқа мағыналар: * Тентек немесе миқұрт – жас қойлардың ауруы. * Тентек – Алматы облысындағы өзен.
Дүпілдек

Дүпілдек — тоқылдақтар отрядына жататын құстардың бірі. Түсі сұр-шұбар, тұмсығы үскі тәрізді, құйрық қауырсынының мамығы ұяң, аяқтарының екі саусағы алдына, екеуі — артына қарай біткен. Дүпілдек насекомдармен және олардың личинкасымен, жұмыртқаларымен қоректенеді. Дүпілдек Европаның, Азияның және солтүстік-батыс Африканың тоғайларында тіршілік етеді. Дереккөздер
Аален ярусы

Аален ярусы, Аален — юра жүйесінің ортаңғы бөлімінің төменнен санағанда бірінші ярусы. 1864 жылы Майер-Эймар бөліп шығарған. Кейбір зерттеушілер оны байос ярусының шағын ярусы ретінде қарастырады. Германиядағы Вюртемберг аймағындағы Аален қаласының атымен аталған. Дереккөздер
Абаксиальдық бет

Абаксиальдық бет — өсімдік өркенінің бүйіріне шыққан гүлінің жабын жапырағына қараған беті, ал оның екінші жақ бетін — өркен сабағына қараған бетін — адаксиальдық бет дейді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Уластыру

Уластыру — өсімдікті қолдан көбейткенде қолданылатын телу тәсілінің бірі. Уластыру қолданылғанда қатар өсірілген екі өсімдіктің беттесер жағындағы қабықтарын сылып тастап, екеуін біріне-бірін жабыстыра өсіреді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Өрік

Өрік — кәдімгі өрік және оған туыстас ағаштардың жемістері. Сарғыш-қызыл, жұмсағы тығыз, ортасында сүйегі бар. Дәмді, тәтті. Өсімдік туралы Өрік ағашы 100 жылға дейін өмір сүреді, 25-40 жыл жеміс береді. Жылда жеміс береді. Жемісі шілде айында піседі, салмағы 20 – 70 г. Отырғызғаннан кейін 3-4 жылы жеміс бере бастайды. 5-ші жылы 3-5 кг, 7-ші жылы 15-20 кг, ал 15-20 жылы 60-100 кг-ға дейін жеміс береді. Кавказда, Орта Азияда бір ағаштан 300-400 кг жеміс беретін сұрыптары бар. Құрамы Жемісінің құрамында 4 – 20% қант, алма және лимон, т.б. қышқылдары, 10%-дай каротин, 0,4 – 1,3% пектин заттары, ал тұқымында 29 – 58% май болады. Кептірілген өріктің құрамында калий мен қант көп болады. Қолданылуы Жемісті кептірілген және өңделген күйінде пайдаланады. Өріктен тосап, шырын, мармелад, персипан жасайды, десерт ретінде қолданады. Өріктің жүрек, бүйрек ауырғанда, анемияға, жүйке ауруларына пайдасы бар. Кептірілген өрікті несеп айдағанға қолданады. Тағы қараңыз * Алхоры Дереккөздер Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев.
Тырду

Тырду — татреңтәрізділер отрядына жататын құстың бірі. Жәндіктерді, бақаны, кесірткені, тышқанды қорек етеді, түнде ұшады. Сипаттамасы Тырду – мөлшері орташа (300-400г, қанат серпімді -90 см дерлік), қауырсын жабыны қоңыр шұбар реңді құс. Ол бадырақ көзді ( сондықтан жемін түнде аулайды), кішкене дуадаққа ұқсайды. Көзі , аяғы- сары, тұмсығының түбі сары, ұшына қарай қошқыл түске ауысады. Тынду Еуропаның оңтүстік бөлігінде, Солтүстік Африкада, ОңтүстікмБатыс Азияда мекендейді. Қазақстаның оңтүстік жартысында, шөл, шөлейт және құрғақ далада өмір сүреді. Негізінен алғанда бунақденелілермен қоректенеді, дегенмен кесірткелерді және шағын денелі кеміргіштерді де аулайды. Суатқа ұдайы ұшып барады. Жеке жұп құрады, тек қана маусымдық жылыстау кезеңінен топтасып, жиналады. Көбінесе шұңқырламай, топыраққа екі қоңыр шұбар жұмыртқа салады. Жұмыртқа басуға екі құс қатысады. Қазақстанда екі туыстан бес түрдің өкілдері кездеседі. Дереккөздер
Бұзартүзер

Бұзартүзер , дәрілік авран – бақажапырақ тұқымдасына жататын шабындықтарда, су жағаларында өсетін өте улы өсімдік. Шөбі кепсе де уы қайтпайды. Бұзартүзер жеген малдың іші өтіп, әлсірейді, кейде өліп қалады. Ел арасында бұл дәрі-дәрмекке — іш айдатуға, ішек құрттарын, глистерді түсіруге, шеменге, бауыр ауруына ем ретінде қолданылады. Тағы қараңыз Дереккөздер
Австралопитек

Австралопитек (лат. «australis» — оңтүстік, грек, «pitekos» — маймыл) — жойылып кеткен, қаңқа қалдықтары Африканың шығысынан табылған ең ежелгі екі аяқты гомининдердің бірнеше түрі. Австралопитекдің қаңқалары алғаш 1924 ж. Оңтүстік Африкадағы Калахари шөлінде, Таунгс маңынан табылған. Кейін Шығыс және Ортлық Африканың басқа да жерлерінен бас сүйек қалдықтары табылды. Австралопитектерді ағылшын ғалымдары Р. Дарт (1924 ж.), М. Лики, Л. Лики (1959—1962 ж.), американ антропологтары Д. Джохансон, М. Иди (1959—1962 ж.) зерттеген. Австралопитектің бойлары аласа, бас сүйегі мен миы шағындау (500—600 см³), жақ сүйектері үлкен, көздерінің айналасы шұңқыр, мандайы кең, саусақтары ұстауға икемді болған. Адам тәрізді маймылдарға салыстырғанда Австралопитектердің аяқтары қолдарынан ұзын, тік жүруге бейімделген. Ашық алқаптарды мекендеген, негізінде өсімдіктермен қоректенген. Өздеріне қажетті қарапайым еңбек құралдарын жасауға қабілеттері жеткен. Таяқтарды, жануарлар сүйектерін ұштап, өткірлеп, кару ретінде қолданған. Австралопитектер: Олдувайлық бойстық (зинд-жантроп), африкалық (Оңтүстік Африка), Шамбал (парантроп), «адам тектес» (Homo habilis) деген түрлерге бөлінеді. Бұлар "тік жүретін адам" - Һомо Еректустың (Homo erectus) арғы тегі болуы мүмкін. Қазақстанда Австралопитектердің мекендері, құралдары, сүйек қалдықтары Қаратау, Жетісу, Сарыарқа, Балқаш, Маңғыстау, Мұғалжар өңірлерінен табылды. Австралопитектер қоныстарын 1958—1959 ж. X. Алпысбаев, 1993 ж. Ж. Таймағамбетов зерттеді. Жиналған материалдар Австралопитекдің бұдан 2,5—4 млн жыл бұрын өмір сүргенін көрсетеді. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, Орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік I-том қазақмемлекетбаспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Жақсүйексіздер

]] Жақсүйексіздер немесе Агнаттар — суда тіршілік ететін төменгі сатыдағы хордалы жануарлардың бір тобы. Бұлар - иектері жоқ, танауы сыңар, төменгі сатыдағы омыртқалы жануар. Бұлар кебінесе силур және девон дәуірлерінде тіршілік еткен. Осы күні сақталып қалған түрлері — дөңгелекауызды балықтар тобындағы жылан балықтар мен миксин балықтар. . Жақсүйексіздерде ішкі қаңқаның тіректік қызметін атқаратын және өмір бойы сақталатын арқа желісі болады. Жақсүйексіздердің жақ сүйектері мен жұп жүзбе қанаттары болмайды. Иіс сезу өзегі сыртқа бір ғана танау тесігі арқылы ашылады. Есту мүшесі тек ішкі құлақтан ғана тұрады, онда екі (кейде бір) жартылай иірімді өзектер болады. Желбезек тесіктерінің саны 7 — 20 жұп болып, олардың ішкі тесіктері тыныстық түтікке, ал сыртқы шеті тікелей жеке-жеке тесік болып денесінен сыртқа ашылады. Желбезек тесіктерінің арасында шеміршектен тұратын қаңқасы торланып жатады. Жақсүйексіздердің ертеде тіршілік еткен түрлерінің қазба қаңқа қалдықтары кембрийден девонның соңына дейінгі аралықта Ұлыбритания, Норвегия, Германия, АҚШ, Қытай, Аустралия, Ресей жерлерінен табылған. Дене тұрқы бірнеше см-ден 1 м-ге жеткен. Денесі ұршық тәрізді, кейбір түрлері жалпақ пішінді болған. Олар тұщы суда, теңіз жағалауында тіршілік еткен. Жақсүйексіздердің ертеде тіршілік еткен түрлерін бір танаулылар, қос танаулылар деп екі класқа топтастырады. Дереккөздер
Жанаргүл

Жанаргүл – сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдік. Оның шалғында, далалық және таулы жерлерде өсетін 8 түрі бар. Ең көп тарағаны – көктем жанаргүлі (A. vernalі) биіктігі 10 – 40 сантиметр 3 – 4 сабағы болады, бұтақтары аз. Жапырағы жұмыртқа пішінді, бүтін жиекті. Ашық сары түсті дара гүлі сабағының ұшында жетіледі. Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен, сондай-ақ, тамырсабағы арқылы да көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – тұқымша. Көктем Жанаргүлі – дәрілік өсімдік, одан алынатын «Адонизид» препараты және сұйық тұнбасы жүрек ауырғанда, сондай-ақ тыныштандыратын дәрі ретінде қолданылады. Жылтыр жанаргүл (A. chrysocyathus) – биіктігі 15 – 45 см, өте сирек кездесетін реликт, бағалы дәрілік өсімдік. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Гүлі (жылтыр, сары түсті) әдемі болғандықтан сәндік үшін де өсіріледі. Тянь-Шаньжанаргүлі (A. tіan»chanіca) – биіктігі 7 – 10 см, өте сирек кездесетін, сабағын түк басқан, дәрілік өсімдік. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. шілдедің бұл үш түрі таралу аймағының жылдан жылға азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Азот жиғыш бактериялар

Азот жиғыш бактериялар — топырақты мекендеп, ауадағы молекульді азотты өзіне сіңіріп, оны тұзға айналдыратын бактериялар. Азот жиғыш бактерияға жататындар: топырақтағы азотобактер, түйнек бактериясы, топырақтағы анаэробты майқышқыл бактериясы. Азотбактериялар – атмосферадағы азотты биологиялық жолмен топыраққа қайта сіңдіретін микроорганизмдердің бір тобы. Бұларды алғаш рет француз ғалымдары 1882 ж. М.Жоден, 1885 ж. М.Бертло анықтаған. 1893 ж. орыс ғалымы С.Н. Виноградский азот сіңіруші микроорганизмді таза күйінде бөліп алған, ал 1901 ж. Голландия ғалымы М.Бейеринк аэробты бактерияларды тапқан. А. 2 үлкен топқа бөлінеді: жоғ. сатыдағы өсімдіктердің тамырында түйнек түзетіндер (қ. Симбиоз); топырақта бос күйінде кездесетіндер. Қазіргі кезде соңғысының 30-дан астам түрі белгілі. А-дың пішіні таяқша тәрізді, ұзындығы 2 – 3 мкм, диам. 4 – 6 мкм. Сырты қабықшамен қоршалған. Кейде бұлардың сыртында қатты қалың қабығы (циста) болады. А-дың көпшілігі аэробты, яғни ауа бар жерде тіршілік етеді. Аммоний тұздарын, нитриттерді, нитраттарды, амин қышқылдарын қорек етеді. Ауадағы азотты бойына сіңіріп, оны өсімдік тамырларына қажет қосылыстарға айналдырады да, әр түрлі витаминдер, ауксиндер бөліп шығарып, өсімдіктің өсуін жақсартады. А-дың арасында спора түзетін бактериялар, яғни анаэробты бактериялар да кездеседі. Олардың ұзындығы 1,5 – 8 мкм. Бұлардың белсенділігі аэробты бактериялармен салыстырғанда төмендеу болады. Ауадағы молек. азоттың басқа хим. элементтермен әрекеттесуі А-дың клеткаларында ғана жүреді. Өсімдіктердің азотқа тапшылығын табиғи жолмен қамтамасыз ету үшін А-дан түрлі тыңайтқыштар алынады. Осы тыңайтқыштармен өсімдіктер тұқымын, ағаш қалемшелерін дәрілейді. Соның нәтижесінде өсімдіктер тез өсіп, өнімділігі артады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Құтаншөп

Құтаншөп (Erodіum) — қазтамақтар тұқымдасының бір туысы. Ақтөбе облысының оңтүстігінде, Мойынқұмда, Шу — Іле таулары, Балқаш — Алакөл алабы мен Маңғыстау өңірінің тастақты, құмды беткейлері мен жыртылған жерлерде, сайларда, өзеннің құмды жағалауында өседі. Құтаншөптің 4 түрі бар: үшкір Құтаншөп, Стефанов Құтаншөбі, Геффт Құтаншөбі және қатпарлы Құтаншөп. Бұлар биіктігі 10 — 30 см-дей, бір, екі және көп жылдық тік сабақты (кей түрінің сабағы сәл жатыңқы) шөптесін өсімдіктер. Тамыры жіңішке, жапырақтары түрлеріне байланысты жай және күрделі болады. Жай жапырақтарының тақтасы 3 — 5 салалы болып, жиектері терең ойықталып келген. Гүлдері қос жынысты, жеке гүлі 5 тостағанша жапырақшадан, қызғылт, күлгін түсті 5 күлтеден, 10 аталықтан, 5 жеміс жапырақшасынан құрылған. Аналықтың жатыны 5 ұялы, әр ұясында бір тұқым болады. Жеміс пайда болған кезде жеміс жақтауы (аналықтың мойны) құтанның тұмсығы тәрізді өте ұзын болады. Сәуір айынан маусымға дейін гүлдейді. Жемісі — қауашақ. Құтаншөптің бір ерекшелігі — пісіп жетілген жемісі үшкір жағымен бұранда тәрізді өздігінен топыраққа енеді де көктемде өскін береді. Дереккөздер
Ацетилхолин

Ацетилхолин немесе N,N,N-триметил-2-аминоэтанол ацетаты — холинның сіркеқышкыл эфирі, бұл түссіз кристалл. Адамның және басқа да омыртқалы, омыртқасыз жәндіктердің тканьдарында кездеседі. Химиялық формуласы: СH 3 CO 2 CH 2 CH 2 N(СH 3 ) 3 Эмперикалық формуласы: C 7 H 16 NO 2 молярлық массасы 146.21 г/моль Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, I.Орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік І-том Қазақ Мемлекет баспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Вентиляциялық тамырлар

Вентиляциялық тамырлар — шалшықты немесе оттегі аз болатын топырақтарда өсетін кейбір өсімдіктердің тамырынан немесе тамыр сабағынан шығып, ұшы топырақтан жоғары кетеріліп тұратын тамырлар. Вентиляциялық тамырлар арқылы өсімдік тыныс алады. Мұндай тамырлар мангро ағашы мен Американың шалшық кипарысында болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Су қарамығы

Су қарамығы (Polygonum amphibium) — қарамықтар тұқымдасына жататын көпжылдык шөп өсімдігі. КСРО-ның Қырымнан басқа жерлеріндегі жылып ағатын өзендерде, тұмаларда, көл суларының жиегінде өседі. Су қарамығының тамыры мен сабағынан тері илейтін және бояйтын зат шығады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Аарон

Аарон (Aaron) — қарлыған тұқымына жататын миуаның бір түрі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Арид климаты

Арид климаты — шөл және шөлейт жерлер климаты. Арид климаты әсіресе тропик және субтропиктерде (Сахарада, Аравия шөлінде, Оңтүстік Иранда, Австралияда) болады. Бұл қоңыржай белдеуде де ұшырасады (Орталық Азияда). Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Арктика белдеуі

Арктика белдеуі — Арктиканың солтүстік үлкен бөлігін қамтып жатқан жердің солтүстік географиялық белдеуі. Арктикалық белдеудің шекарасы әдетте Арктиканың материктік құрлығы мен аралдарындағы арктикалық шөл және тундра зоналары шекарасымен сәйкес келетін ең жылы айдың —5° изотермасы бойынша белгіленеді. Дереккөздер
Арктикалық шөл зонасы

Арктикалық шөл зонасы — жер шарындағы табиғи зоналардың ішіндегі солтүстікке ең таяу жатқаны. Мұздықтың молдығына қарай оны мұз зонасы деп жиі атайды және Бұл Арктиканың жоғарғы ендігіндегі құрлық кеңістігін қамтиды. Оны ұдайы немесе жылдың көбінде қар басып жатады; ал мұнда өсімдік пен жануарлар өте сирек кездеседі. Арктикалық шөлдер зонасы — Гренландияның көпшілік бөлігін, Солтүстік Мұзды мұхит аралдарын және көп жылдық тоңды тау жыныстары бар материктік құрлықтың солтүстігін қамтыған арктикалық белдеу шегіндегі табиғи зона. Дереккөздер
Аңғарлар асимметриясы

Аңғарлар асимметриясы — жазық жердегі үлкен қашықтыққа созылатын аңғарлар беткейінің бірдей болмауы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қоймаңдай тас

Қоймаңдай тас — мұздық әсерінен тегістелген, жұмырланған негізгі жыныстардың жар тас түрінде одырайып тұруы. Әдетте мұз жылжып келетін жағы жатық, жылтырап тегістелген, ал қарамаңарсы жағы мұз болып келеді. Ұзындыгы жүздеген метрге, биіктігі 50 мге жетуі мүмкін. Қоймаңдай тастардың жиі кездесетін ұсақ түрлерін «бұйра жартастар» деп те атайды. Қоймаңдай тастар Бұрынғы КСРО-да Карелияда және Кола түбегінде жиі кездеседі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Барисфера

Барисфера — жердің қатты ядросы. Ол литосферадан немесе жер қабығынан ерекше тыгыз болып келеді, құрамы жагынан мынадай өте ауыр металдардан тұрады: темір, никель, уран және тағы басқалар. Барисфера 1200 м тереңдіктен басталады. Мұнда температура шамамен алғанда — 2000—4000° немесе — 5000°қа баруы ықтимал. Барисфера - Жер шарының Жер ядросы мен Жердің мантиясынан тұратын ішкі бөлігі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Батиаль

Батиаль, батиаль зона — мұхиттар мен теңіздердің 200—2000 м арасындағы терең шені. Батиаль зонаға күндізгі жарық түспейді, сондықтан ол үнемі қараңғы болып тұрады және өсімдік мұнда сирек өседі. Жануарлардың тек тереңдікте өмір сүруге бейімдері ғана кездеседі. Өсімдік әлемі біршама аз. Батиаль ( — терең) — мұхит тереңдігінің бір зонасы. Батиаль бүкіл құрлықтарды қоршап, мұхит түбінің 15 пайыз көлемін қамтиды. Батиаль әдетте, су бетінен 200—500 метрден 1—3 мың метрге дейін қамтиды. Жарық түспейді, сондықтан өсімдіктер өспейді, жануарлар дүниесі біршама бар. Дереккөздер
Жағалық сызық

, Белиз]] Жағалық сызық — құрлық пен су аралығындағы жиек сызық немесе теңіз немесе көл алабы және құрлық арасын ажырататын шартты шекара сызық. Көптеген суқоймаларының деңгейі тұрақсыз болғандықтан Жағалық сызық алаптағы судың лықсуы мен қайтуы, желқума-желбөгет кұбылыстарының және т.б. әсерінен, сонымен қатар судың ауытқымалылығы салдарынан әр уақытта үздіксіз өзгерісте болады, ірі суқоймалардың (көл, теңіз) деңгейінің тұрақсыз болуы себепті Жағалық сызық белгілі бір мөлшерде шартты түсінік. Бұл термин суқойманың көпжылдық орташа деңгейіне қатысты қолданылады. Су деңгейі үнемі өзгеріп отыратындықтан, жағалық сызық та өз деңгейін сақтамайды. Дереккөздер
Жағалық дамба

Жағалық дамба (көтерме) — өзен арнасындағы жайылманың қалыңдай-қалыңдай келіп, белеске айналуы. Мұндай дамба ірі өзендердің (Италиядағы По, Америкадағы Миссисипи Кавказдагы Кура, Аракс, Терек тағы басқалар) төменгі ағысында көп кездеседі. Осы өзендердегі белестердің биіктігі басқа жайылмапың бетінен (деңгейінен) өлшегенде 5—6 м дейін жетеді, Бұл өзен суының көтеріліп, жайылманы басу арқылы пайда болатын шөгінді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Ағынсыз көлдер

Ағынсыз көлдер — ешқайда ақпайтын көлдер. құрғақ климатты жердегі ағынсыз көлдердің көпшілігі тұзды немесе ащы болады. Мысалы, тұзды көлдерге — Эльтон, Басқұншақ, ал ащы көлдерге — Ыссықкөл, Балқаш көлі, Арал мен Каспий теңіздері жатады. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қойтастар

Қойтастар — мұздықтардың және тасқын судың тасымалдау әсерінен тегістеле жұмырланған ірі тау жыныстарының сынықтары немесе жақпарлары. Түрлері Пайда болуына байланысты қойтастар мұздықтық, делювийлі, пролювийлі және аллювийлі деп бөлінеді. Сипаты Көлемдері әр түрлі, көлденеңі 50 см-ден асқандары ірі қойтастар қатарына жатады. Қойтастар көлемінен басқа құрылымы, түсі және түзілген жынысына да байланысты ерекшеленеді. Құрамы көбінде кварц, гранит және құмнан тұрады. Түстері жасыл, ақ, қызғылт, сонымен қатар қара жолақты болуы мүмкін. Пішіні де қалыптасу барысы мен құрамына байланысты болады. Мұздықтардан пайда болған қойтастар түзілген жынысына қарамастан жиектері біркелкі болмай, үсті майысқан, шұңқырлы болып келеді. Тау суындағы қойтастардың пішіні түзілген жынысына байланысты әр түрлі - құрамы гранитті жыныстан тұратындары біртіндеп үгітіліп біртегіс жұмырланады, ал метаморфтық жыныстар кесектерге опырылып, пішіні ақауланып, әр түрлі болып қырланады. Пішінге, сонымен қатар суда жату ұзақтығы да әсер етеді, аралас және шөгінді жыныстардан тұратын қойтастар ғажайып пішінге ие болады. Шаруашылықтағы маңызы Қойтастар құрылыста кеңінен пайдаланылады: құрылыстың іргетасын көтеруге, ғимарттың сыртқы және ішкі қабырғаларын қаптауға, жер құламасын бекітуге, бөген салуға, сонымен қатар ұсақталған қиыршық тастар алынады. Алаңдарды, жүзу бассейнін, тоған жиегін, бақша және т.б. ландшафтарды әрлендіруге және саябақ, гүлзарларға және т.б. көрікті жерлерге декорация жасауға да қолданылады. Галерея Дереккөздер
Велд

Велд — Оңтүстік Африкадағы климаты құрғақ келетін, үстірт үшін қолданылатын жалпылама атау. Велд - Оңтүстік Африкадағы беті тегіс немесе төбелі, ксерофшідік дақылдар мен бұталар өскен қыраттар. Көбінесе жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Материктік ішкі теңіздер

Материк ішіндегі теңіздер — бір материктің ішіне терең кіріп жатқан теңіздер. Бұған Азов теңізі, Балтық теңізі, Ақ теңіз, Гудзон қолтығы тағы басқалар жатады. Мұндай теңіз көбінесе тайыз болып келеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тау жыныстарының су өткізгіштігі

Тау жыныстарының су өткізгіштігі — тау жыныстарының су өткізу қасиеті. Олардың су өткізгіштігі қуыс ерекшелігіне, кеуек мөлшеріне байланысты болады. Су өткізгіштік дәрежесіне қарай барлық тау жыныстары мына төмендегі үш топқа бөлінеді: 1) су өткізгіш; 2) жартылай су өткізгіш; 3) су еткізбейтін. Біріншісіне — малта тастар, қиыршық тастар, құм және жарықшақты тығыз жыныстар; екіншісіне — құмайт лёс, балшықты құм, нашар жарықшақты тасты жыныстар, үшіншісіне — су өткізбейтін балшық, тұтас тас жыныстар жатады. Топырақтың және тау жыныстарының су өткізгіштік қасиеті — топырақтың және тау жыныстарының өз қабаттарынан су өткізгіштік қасиеті; бұл қасиет топырақ пен тау жыныстарының тығыздығы мен механикалық құрамына, құрылысына қарай аныкталады. Дереккөздер
Су айрық

Су айрық — екі өзен немесе екі теңіз бен екі мұхит бассейндерінің айырым сызығы. Мысалы, Орта Орыс қыраты су айрығының, Днепр, Дон бассейндеріне бөлушілігі; Америкадағы Кордильер тауы Атлант және Тынық мұхит аралығындағы су айрық болып табылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қырат

Қырат — жер бетінің төңірегімен салыстырғандағы көтеріңкі бөлігі. Қыраттың абсолюттік биіктігі 200 м, немесе одан да жоғары болады. Қазақстанда Көкшетау, Мұзбел, т.б. көптеген ірі қыраттар бар. Қазақ даласындағы қыратты кейде қырқа деп те атайды. Тағы қараңыз * Қырқалар * Қырқа Дереккөздер
Талғаусыздар

Талғаусыздар — қорек боларлықтай заттардың барлығын талғамастан ішіп-жей беретін жан-жануарлар (қарға, тауық, шошқа сияқтылар). Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қақырағыш жемістер

Қақырағыш жемістер — құрғақ жемістердің бір түрі. Жеміс серігі ағаштанып, қауызданып, кейде кебектеніп кететін, ішінде көптеген тұқымы бар жемістер. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Соңғы жабындылар

Соңғы жабындылар (Metachlaraydeae) — қосжарнақты өсімдіктер класының бір тармағы. Негізгі белгілері: күлтелері мен тостағаншаларының жапырақшалары бір-бірімен кіріккен болады. Бұған жататындар: #верескігулдестер (Ericales) #ебеналықтар (Ebenales) #примулалықтар (Primulales) #қуысгүлділер (Tubiflore) #бирючиналықтар (Ligustrales) #тартарлықтар (Plantaginales) #асқабақтар (Cucurbitales) #ойраншөптер (Rubinales) және т. б. . Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Үйір

Үйір — жылқы тобы. Бұл топқа саны әр түрлі жылқы топталып, бие үйірі, қысырақ үйірі, айғыр үйірі деп аталады. Бие үйірі жасына, жынысына қарай буаз биелер, құлынды биелер болып бөлінеді. Бие үйірі 100 — 150 биеден, қысырақ үйірі 140 — 160 қысырақтан құралады. Үйірдегі жылқы саны ең көп дегенде 250-ден аспау керек. Одан көбейсе жаю, суару қиындайды. Үйірде жас, кәрі, ауру, арық және өте семіз жылқыларды бірге ұстауға болмайды. Шағылысу кезінде әр айғырға жеке үйір белгілеу керек. Жас айғырға 15 — 20 бие, сақа айғырға 20 — 30 биеден үйір құрайды. Олар екі апта бойы үйірін меңгеріп, басқа айғырды жолатпағанша бақылауда болады. Үйірге салынатын айғыр мал дәрігерлік тексеруден өтіп, зоотехникалық талаптарға сай іріктеліп алынады. Айғырды үйірге салу кезінде жылқылардың өнімділік қасиеттері, тұқымдық ерекшеліктері мен шығу тегі және алдағы уақыттағы асылдандыру-сұрыптау жұмыстарының бағыты, т.б. ескеріледі. Кейбір шаруашылықта көктемнен күзге дейін жеке байтал үйірі құралып, оған күйлеген байталдарды шашау шығармай ие болу үшін азбан айғыр немесе ақта ат қосылады. Дереккөздер
Жұмыртқа басу

Жұмыртқа басу — құстардың мекиенінің, кейде қоразының өз денелерінің қызуымен жұмыртқаларын басып балапан шығаруы. Жұмыртқа басу үшін көптеген құстардың бауырындағы мамық түгі түсіп, оның орны тақырланады, бұл басу дағы делінеді Дереккөздер
Шегіршін

Шегіршін Шегіршін (Ulmus) — шегіршіндер тұқымдасына жататын, жапырақтары маусым сайын жаңарып тұратын сүректі өсімдіктердің бір туысы. Шегіршіннің 30 шақты түрі бар, олардың КСРО жерінде 12 түрі өседі. Бұлардың ішіндегі көрнектілері: шөл шегіршін (Ulmus pinnatoramosa) — мұның қасиеті — шөлге төзімді; бал шегіршін (Ulmus effusa) — ірі ағаш, жапырақтары шықпастан бұрын — сәуір және май айларында гүлдейді, ерте бастан нектарын, гүл тозаңын және желімін беретін өсімдік болғандықтан бал шегіршін баларасы омартасының айналасына көбірек егіледі. Мүның ұзындығы 20—30 метрден асатын үлкен ағаш, 400 жылға дейін өеіп тұрады. Құм шегіршін. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Қоян беде

Қоян беде — бұршақтар тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Қоян беде біржылдық және көпжылдық шөп болып та, сонымен қатар бұта түрінде де өседі. Жапырақтары — парсыз қауырсынкүрделі. Мұның белгілі түрлері — 20 шақты, онан КСРО жерінде өсетіндері — 9. Бұлардың ішінен біздегі көп кездесетін ала қоян беде (С. varia) — ақ күлгін түсті гүлі бар, улы өсімдік. Көк күйінде оны мал жемейді. Басқа өсімдікке араласқан шөбінің жылқыдан басқа малға зарары жоқ. Дереккөздер
Шегіршіндер

Шегіршіндер — Urticales ретіне жататын өсімдіктердін бір тұқымдасы. Мұның негізгі туысы — шегіршін. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Жыңғылбас

Жыңғылбас – астық тұқымдасына жататын біржылдық және көпжылдық өсімдіктердің бір туысы. Жыңғылбастың бес түрі бар, олардың КСРО-да өсетіндері: елеген (С. еlеgans) —1 біржылдық шөптесін өсімдік; бұл таулы жердегі аршалардың арасында өседі; кәдімгі жыңғылбас (С. cristatus) — көпжылдық шөптесін өсімдік, мұны малдың кай-қайсылары болса да сүйсініп жейді, гектарынан 20 ц шөп, 2—3 ц тұқым алынады; тікенді жыңғылбас (С. есһіnatus) — біржылдық шөптесін өсімдік, бұл Қырым мен Кавказда өседі. Тағы қараңыз Дереккөздер
Жалдас құмайлар

Жалдас құмайлар (Sarcorhamphus) — американ құмайларының тұқымдасына жататын күндізгі жыртқыш құстардың бір тобы. Жалдас құмайдың денесі ұзын, бүйірі қысыңқы, тұмсығы имек, аяғы мен саусақтары салалы, құйрығы мен қанаттары да ұзын; басы мен мойны тықыр болады. Бұл топқа жататын құмайлардың өкілі — кондор. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сылдырмақты жыландар

Сылдырмақты жыландар (Crotalidae) — қуыстісті жыландардың бір тұқымдасы. Ұзындығы 4 м-гe дейін баратын улы жылан. Бұлар көбінесе түнде жүреді. Күндіз тастың астына, жарыққа, қуыстарға кіріп жасырынып жатады. Көптеген түрлері тропикалық ормандарда, шөлейттерде, кейбір түрлері биік тауларда болады. Сылдырмақты жыландардың 6 туысы, 70 түрі бар. Сылдырмақты жыландардың құйрықтарында дыбыс шығаратын мүйізді бунақтар болады. Олар бір-бірімен соқтығысып дыбыс шығарады. Сылдырмақтылардың 29 түрі белгілі. Қара шұбар сылдырмақты жылан ең үлкен сылдырмақты жылан болып табылады. Оның ұзындығы шамамен 2,5 м-ге жетеді. Ол – Америкада кездесетін ең үлкен және ауыр жылан. Олар Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында кездеседі. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Нағыз құмайлар

Нағыз құмайлар (Vulturidae) — күндізгі жыртқыш құстар отрядының ішіндегі бір туысы. Тіссіз тұмсығы мен басының ұзындығы бірдей келеді. Тұяқтары моқал. Қанаты әрі ұзын, әрі жалпақ. Өлексемен қоректенеді. Көбінесе Еуропаның, Азияның және Африканың жерінде болады. Мұның түрлері: тазқара, құмай, жұртшы, рахам, қозықұмай.
Теофраст бұйдакендірі

Теофраст бұйдакендірі немесе Теофраст абутилоны – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер немесе көп жылдық бұта. Қазақстанда Каспий т. маңында, Мұғалжарда, Торғай қолатында, Балқаш — Алакөл ойысында, Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Өзен аңғарларында, ойпаң жерлерде өседі. Сипаттамасы Өсімдіктің биіктігі 25 — 150 см. Сабақтары тік, бұтақтала өседі. Түкті жапырақтары ұзын сағақты келеді, жалпақ, ұзындығы 15 см. Ашық сары түсті гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Шілде — қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз — қазанда жемістенеді. Жемісі — дәнек. Бұйда ежелден мәдени түрде өсіріледі, оның сабағынан қап тоқитын жіп, ал тұқымынан тех. бағалы май алынады. Дереккөздер
Қазжуа

Қазжуа – лалагүлдер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Жіңішке таспа тәрізді жапырағы, сары немесе сарғыш жасыл гүлдері болады, көктемнің басында өсіп, көп ұзамай қурап қалады. Көктемде мұны мал сүйсініп жейді (көбінесе қой мен сиыр). Қазжуаның 100 шақты түрі бар. Негізгі түрлері: ауған қазжуасы (G. afghanica) — бойы 10—30 см, бұл көбінесе Түркменстанның құмдауыт жерінде өседі. Мал мұны, әсіресе, көктемнің аяғында өте сүйсініп жейді. Сары қазжуа (G. lutea) — сабағының ұзындығы 10—30 см; бұл Ресейдің европалық бөлігінің, Кавказдың, Сибирьдің, Орта Азияның орманды, шілік бұталы жерлерінде өседі; мұны қой мен ешкі ғана жемейді. Пиязшық қазжуа (G. bulbifera) — мұның бойы 5—20 см, сабағы жіңішке; шар немесе жұмыртқа тәрізденген пиязшығы бар өсімдік. Малдың қай түлігі болса да жақсы жейді. Кіші қазжуа (G. minima) — сабағының ұзындығы 8—18 см шөптесін өсімдік. Бұталардыц арасында, өзектерде, көлеңкелеу теріскей беткейлерде өседі. Мұны әсіресе көктем кезінде қой, ешкі, сиыр жақсы жейді, түйе жемейді. Аласа қазжуа (G. pustilla) — бойы 5—12 см болатын майда өсімдік, түйеден басқа малдың барлығы да мұны көктемде жақсы жейді. Әсіресе асыранды қаздың сүйкімді жемі. Тор қазжуа (G. reticulata) — көбінесе Кавказ бен Қырымның даласында өседі; қой мен ешкі жейді. Тағы қараңыз Қызыл кітапқа тіркелген өсімдіктер Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гюрза

Гюрза — сұржыландар туысына жататын, өте ірі улы жыландардың бір түрі, ұзындығы 1,5 м дей, түсі сұр. Солтүстік Африкада, Кіші Азияда, Иракта, Иранда, Аравияда, Ауғанстанда, Пакистанда, Индияда, Закавказьеде, Орта Азияның оңтүстігінде болады және Қазақстанның ең оңтүстік шекарасында кездеседі. Ұсақ аңдармен, құстармен, кесірткелермен қоректенеді. Шаққан жануарын өлтіретін қауіпті жылан. Анықтамасы Гюрза - бұрынғы КСРО фаунасындағы жылан тұқымдасының ең үлкен өкілі. Дененің ұзындығы құйрықпен бірге шамамен 2 м, салмағы 3 кг-ға дейін жетуі мүмкін. Басы өте үлкен және кең, мойыны өткір, тұмсығы дөңгелек, қарашығы мен көздері тік. Жоғарыдан басы қырлы қабыршақтармен жабылған, тек тұмсығының соңындағы қабыршақтары қабырғаларсыз. Супраорбитальды қалқандар жоқ. Дененің ортасындағы қабыршақтардың саны 23-тен 27-ге дейін өзгереді. Құрсақ қалқандары - 126-181, субкаудальды - 33-53 жұп, анальды қалқан тұтас. Жоғарыдан ол сұр-қоңыр тондармен боялған, өрнек диапазонда өзгереді. Қара немесе қоңыр дерлік, кейде күлгін реңктері бар монохроматикалық адамдар бар. Артқы жағында көлденең қара қоңыр дақтар қатары, ал дененің бүйірлерінде кішірек дақтар өтеді. Іші жеңіл, ұсақ қара дақтары бар. Басы монохроматикалық немесе доғалар мен дақтар түріндегі күрделі өрнекті. Дереккөздер
Абакан свитасы

Абакан свитасы — Минусинск алабында тараған, қызыл түсті құмтастар мен конгломераттардың және оларға тәуелді мергельдер, ізбестастар мен туфтардың қабатшаларынан тұратын қабат. Живет ярусына жатады. 1925 жылы Эдельштейн бөліп шығарған. Свитаның аты Абаканский селосының атымен аталған. Тағы қараңыз Дереккөздер *Геологический словарь. Под общей редакцией А. Н. Криштофовича. Москва, Госгеолтехиздат, 1955.
Кәдімгі өрік

Кәдімгі өрік — биіктігі 3-10 метрге жететін ағаш. Діңгегінің диаметрі 25-30 см-ге жетеді. Жиі бұтақталған, бұтақтары жалаңаш. Жапырақтарының ұзындығы 6-9 см, жалаңаш, кең жұмыртқа және эллипс пішіндес, жиектері майда тісті, сағақтары қою қызыл түсті. Жапырақ жаймай тұрып гүлдейді. Гүлдерінің саны көп, ақ немесе қызғылт түсті. Жемістерінің түстері сарыдан қызылға дейін болады. Таралуы Жабайы түрде Орта Азияда, солтүстік–шығыс Қытайда, Дағыстанда кездеседі. Таулардың құрғақ, тастақ етектерінде тоғайланып өседі. Қазақстанның таулы аудандарын теңіз деңгейінен 800-1900м биіктікте өседі. Іле Алатауы, Кіші Алматы өзенінің жағасында, Талғар, Түрен аймақтарында жиі кездеседі. Өсіру Өрік — жылусүйгіш өсімдік. Желсіз, ық және күн көзі мол түсетін жерде жақсы өседі. Құрғақшылыққа төзімсіз. Қырқу-кесу жұмыстарын күзде жүргізеді. Көң және минералды тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал. Өрікті тұқымнан және вегативтік тәсілмен қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейтеді. Көктемде егеді. Отырғызғаннан кейін 3-4 жылы жеміс бере бастайды. 5-ші жылы 3-5 кг, 7-ші жылы 15-20 кг, ал 15-20 жылы 60-100 кг-ға дейін жеміс береді. Кавказда, Орта Азияда бір ағаштан 300-400 кг жеміс беретін сұрыптары бар. Қазақстанда Жамбыл, Түркістан, Алматы облыстарында өсіріледі. Шайыры Шайырлар өріктің діңгегінде, бұтақтарында ағып жиналды. Орта Азияда кейбір ағаштардан 0,5 кг-дан 1,5 кг-ға дейін жинап алуға болады. Қағаз бетіне жайып қойып, жақсы желдетілетін бөлмелерде кептіреді. Өрік шайырының құрамына 16% глюкурон қышқылы, 44%-ға дейін галактоза, 41%-ға дейін арабиноза кіреді, ақуыздық заттар 0,6%-дан аспайды. Өрік шайырының кесектерінің үлкендігі әртүрлі болады, сыртқы формалары да әртүрлі: майдалары тамшы және сүңгі тәріздес, ірілері шар және жентек тәріздес болады. Жаңа жиналып алған шайыр ақшыл-сары түсті, мөлдір болады, ескі кесектері Сары – қоңыр түсті болады, мөлдір болмайды. Эмульгатор ретінде эмульсиялардың өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Солтүстік өрігі

Солтүстік өрігі — И. В. Мичурин мұны 1901 жылы Козлов қаласындағы өзінің питомнигінде Воронеж өрігі сортынан өсірген, 1906 жылы одан алғаш жеміс алынған. Аязға төзімді болғандықтан И. В. Мичурин мұны Солтүстік өрігі деп атаған. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Август Гетш

Август Гетш — жүзімнің бір сорты. Жеміс шоғының ұзындығы — 20 см, көлденеңі — 15 см, түсімді келеді, ерте піседі. Август Гетш деген кісі бұны Қырым жүзімінің тұқымынан өсірген, 1912 жылғы сентябрьде Козлов қаласында болған ауылшаруашылық көрмесінде бұл үшін ол бәйге алған. Мичурин бұл сортты А. Гетштың есімімен атаған. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Агами

Агами (Psophia crepitans) — тырналар отрядына жататын құс. Солтүстік Америкада болады. Ұша алмайды, бірақ жүйрік келеді. Сыртқы пішіні түйеқұс (страус) тәріздес болады, биіктігі 50 сантиметрдей. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Акация

Акация — бұршақ тұқымдас өсімдіктерге жатады, мимоза мен бұршақ гүлділер тұқымдастары тармағына жататын түрліше ағаштар мен бұталардың жалпы аты. Акация 700 түрі бар. Олар: сенегал акациясы, жібек акациясы, ақ акация, сары акация, шарқараған, сөлбір қараған; бозқараған. Қарағанды қаласының атауы осы өсімдікке байланысты қойылған. Қасиеттері Жапырақтары күрделі, қауырсын тәріздес; Жапырақтары шағын жапырақшаларға бөлінгендіктен, қалемшесі қауырсынға немесе қырыққұлақтың жапырағына ұқсайды. Сары немесе ақ гүлдер шоғы болады; Құрғақшылық аймақтарда өсетін қараған көбіне тікенекті болады; Қараған түрлі өнімдер өндіруде қолданылады; Сенегал қарағаны "гуммиарабика" деп аталатын камедь өндіреді, оны желімдеуіш материалдар, фармацевттік препараттар, сия, тәттілер және т.б. қолданылатын танид көп мөлшерде болады; Қара қараған құнды ағаш материалының көзі болып табылады. Таралуы Қараған өсетін табиғи орта — әлемнің тропиктік және субтропиктік аймақтары, негізінен, Аустралия, Африка, Оңтүстік және Солтүстік Америка және Тынық мұхит аралдары. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Уқорғасындар

Уқорғасындар немесе Бəрпі — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жер жүзіне кең тараған 300 түрі бар. Соның ішінде Қазақстанда 14 түрі кездеседі. Жиі кездесетін түрі - ақезу бәрпі, таулы аймақтардың орманды алқаптары мен шалғындарда, өзен-сай жағасында өседі. Биіктігі - 70-200 см, тамыры - жіпшеленген шоғыр, сабағы - қабырғалы, түкті, жапырақтары - ірі, ұзындығы - 10-20 см, көлденеңі - 20-40 см, саусақтала тілінген, гүлшоғы бұталанған, көп гүлді. Гүлдері қоңыркөк, кейде сарғылт түсті. Маусым - тамызда гүлдейді. Қыркүйек - қазанда жемісі піседі. Бəрпі - улы, дəрілік өсімдік. Жүрек ауруына шипалы аллопинин дәрісі алынады. Дереккөздер
Саумалдық

Саумалдық — хош иісті бар, дәнді дақылдарға жататын шөп өсімдігі. Саумалдық – көгалдандыруда жапырағы әдемі және гүлі әдемі болып 2 топқа бөлінеді. Гүлінің аты грек тілінен аударғанда қышқыл деген мағынаны білдіреді. Ал ауылдықжерде саумалдық жоңышқа деген атпен таныс. Оның өспейтін жері жоқ. Арамшөп секілді ауланың кез – келген бұрышына шыға береді. Саумалдық Ирландияның гербінде бейнеленген. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Гүлінің түсі ақ, сары, көк, қызыл,күлгін. Бойының биіктігі 7 -10см.Құнарлы жеңіл топырақты ұнатады. Жақсы жарық түсетін жерге отырғызу керек. Күн жетіспеген жағдайда сабағы ағарып, жіңіш керіп кетеді.Тұқымын себу арқылы көбейтеді. Тұқымының өнімділігі өте жоғары. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Итсигек

Итсигек, жапырақсыз бұйырғын (Anabasis aphylla) – алаботалар тұқымдасы, бұйырғын туысына жататын бір жылдық шала бұта. Қазақстанның батыс, оңтүстік облыстарында кең таралған. Шөл, шөлейтті, тақыр жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 75(100) см, тамырының ұзындығы 5 – 6 метрге жетеді. Сабағы көп бұтақты. Жапырағы ұсақ, қынап тәрізді қабыршаққа ұқсас, пішіні үш бұрышты, қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 2 – 3 мм. Сарғылт, қызыл түсті ұсақ бұтақша ұшында масақ тәрізді гүлшоғырын құрайды. Жемісі – қауашақ. Тұқымының пішіні қошқармүйіз тәрізді. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Итсигектің жасыл бұтағынан 7 түрлі алкалоидтар (анабазин, лупинин, т.б.), күлінен сабын жасау, тері илеу үшін сақар алынады. Итсигек – малды емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдік. Шымкент қаласындағы Химия-фармакология зауытында Итсигектің жасыл сабақтарынан анабазин өндіріледі. Итсигекті Қазақстан Ғылыми Академиясының корреспондент-мүшесі Л.Қылышев зерттеп, көп жылдық екпе өсімдікке айналдырды. Итсигек – мәдени өсімдік ретінде Түркістан облысының Арыс ауданында ұйымдастырылған «Дәрмене» кеңшарында өсіріледі. Дереккөздер
Бөкендер

Бөкендер — қуысмүйізділер тұқымдастарының ішіндегі, күйіс қайыратын сүтқоректілердің көптеген жабайы түрлері. Бұлар қойға да, ешкіге де, сиырға да, жылқыға да ұқсамайды, үлкендігі кояннан бастап жылқы-сиырдың, ірілігіндей болады. Негізгі топтары: нағыз бөкен, ақбөкен, сиыр бөкен, ат бөкен, секіргіш бөкен, айдарлы бөкен, төрт мүйізді бөкен, орман бөкені, тау бөкен. Дереккөздер