kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ядролық тізбекті реакция

Ядролық тізбекті реакция – ауыр химиялық элементтердің атом ядроларының нейтрондар әсерінен бөліну реакциясы. Оның әрбір сатысында нейтрондар саны артып, ядроның өзін-өзі қуаттайтын бөліну процессі пайда болуы мүмкін. Ядролық тізбекті реакция – экзотермикалық реакция, яғни реакция кезінде энергия бөлінеді. Бөлінген энергияның мөлшері өте көп болатындықтан ядролық тізбекті реакцияны бейбіт және соғыс мақсатында атом энергиясының көзі ретінде пайдаланады. Ауыр ядролардың нейтрондар арқылы бөлінуінің ядролық тізбекті реакциясының принциптік мүмкіндігі – уран ядросындағы нейтрондар санының протондар санына қатынасы, бөліну жарықшақтарындағы сол қатынастың шамасына қарағанда едәуір көп болатындығына байланысты. ядролық тізбекті реакцияның іс жүзіндегі жүру шарты реакцияның тармақтау процестері мен оның үзілу ықтималдықтарының қатысы арқылы анықталады. Тармақтардың басым болуы өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процестің жүруін қамтамасыз етеді, ал үзілістің басым болуы тізбекті реакцияның жүрмейтіндігін көрсетеді. ядролық тізбекті реакцияның даму сипаттамасы – жүйенің көбею коэффициенті (k). Ол (k) бөлінгіш заттағы реакция тізбегінің кез келген буыны мен сол алдындағы буында жұтылатын нейтрондар санының қатынасына тең. Өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процесс тек k1 болғанда ғана жүруі мүмкін. Жүйе k=1 болғанда кризистік жүйе, k>1 болғанда жоғары кризистік жүйе, ал k Бөгде қоспасы жоқ жүйенің пішіні мен өлшемі кез келген шамадағы уран изотоптарының табиғи қоспасы (99,28% 238U және 0,71% 235U) әрқашанда төмен кризистік жүйеге жатады. Ықтималдығы басымырақ бөлгіш нейтрондар 238U ядроларымен өзара әсерлесе отырып, жаңадан бөліну актісін туғызбайды, қайта серпімсіз шашырайды. Олардың энергиясы 238U-ның бөлінуіне қажетті минимум энергиядан аз болады (~1 МэВ). Сондықтан табиғи уранның бөлінуінің тармақты ядролық тізбекті реакциясы шапшаң нейтрондар арқылы дами алмайды. Уран изотопының табиғи қоспасындағы ядролық тізбекті реакцияның тармақталуы, нейтрондардың энергиясы өте аз болғанда ғана (мысалы, бөлме температурасында ~1/40 эВ), тізбектің үзілуінен басымырақ бола бастайды. Осындай энергия кезінде 238U-ның бөліну ықтималдығының артатындығы сонша, 235U-ның бөлінуі, оның қоспадағы аздығына қарамастан, басымырақ процесс болып шығады. Бөлгіш нейтрондар энергиясының жылулық нейтрондар энергиясына дейін азаюы нейтрондардың уран ядроларымен көп қайтара серпімді соқтығысуы салдарынан болады. Баяу нейтрондар арқылы жүретін ядролық тізбекті реакция табиғи не 238U изотопымен байытылған уранның жеке блоктар түрінде орналастырылған немесе баяулатқыш (су, ауыр су, графит) көлеміне бір қалыпты таралған ядролық реакторларда жүзеге асырылады. Ал шапшаң нейтрондармен жүретін ядролық тізбекті реакция бридерлік реакторлардың кейбір түрінде және әр түрлі атом бомбасында жүзеге асады. Пайдаланылған әдебиеттер: ca:Reacció nuclear en cadena de:Kettenreaktion (Kernphysik) en:Nuclear chain reaction es:Reacción nuclear en cadena fa:واکنش زنجیره‌ای هسته‌ای fi:Ketjureaktio fr:Réaction en chaîne (nucléaire) he:תגובת שרשרת גרעינית ko:핵 연쇄 반응 lt:Grandininė branduolinė reakcija ur:مرکزی زنجیری تعامل zh:核連鎖反應
Төрттік келісім

ТӨРТТІК КЕЛІСІМ – Ұлыбритания, Ресей, Франция мен Италия арасындағы құпия келісім. 1915 жылы 26 сәуірде Лондонда жасалып, Италияның 1-дүниежүзілік соғысқа Антанта жағында қатысу жағдайларын белгіледі. Келісім бойынша Италия бір айдан кеш қалмай Австрия – Венгрияға соғыс жариялауға, сөйтіп, Антантаның “барлық жауларына” қарсы тұруға міндеттелді. “Қанға төлем” ретінде Италияға Адриатикадағы бірқатар жерлерді (Трентино мен оңтүстікТироль), Эгей теңізінен, Кіші Азиядан, Африкадан, т.б. аумақтар беру жөнінде уәделесті. 1-дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық қатынастардың өзгеріп, шиеленісе түсуіне байланысты Ұлыбритания мен Франция Лондон келісімін толық орындаудан бас тартты. Сілтеме
Сасыршөп

Сасыршөп – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда далалық жерлерде, шалғындарда және қайың, қарағай өскен ормандар арасында өсетін 3 түрі: Мориссон Сасыршөпі (Р. morіsonіі), Любименко Сасыршөпі (Р. lubіmenkoanum) және Байкал Сасыршөпі (Р. baіcalense) бар. Бұлардың биіктігі 50 — 100 см аралығында,сасыр сабақтарының іші қуыс, жуандығы 5 – 7 сантиметрдей, тамыры жуан. Жапырақтары үш қайтара тарамдалған, қауырсын тәрізді. Тостағанша жапырақшаларының ирегі қысқа; күлтелері ақ немесе сарғыш түсті, ойық, ішке қарай иіліп келген. Гүлдері ұсақ, себет тәрізді шоқталып, шашақ гүлшоғырына топталған. Әр себетінде 5 — 35 гүлдері болады. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — жұмыртқа тәрізді. Өсімдік пісіп-жетілген кезде оның басына тұқым көп жиналады.Сасыршөп — дәрілік өсімдік, емдік мақсатқа өсімдіктің тамырын пайдаланады. Халық медицинасында Сасыршөптің тұнбасын бронхитке, демікпеге, артериосклерозға, ревматизмге, құяңға және безгекке қарсы қолданады. Гүлінен ара бал жинайды. Сасырдың көп тармақты, ұзындығы бір метрге жететін қауырсын тәрізді жапырақтары жер бетіне шашырап,жайылып өседі. Бұл өсімдіктің ерекше бір қасиеті – жазда жапырағы арқылы қоректенеді де , күз және қысқа қарай қоректік заттар тамыр-жемісіне жиналады. Тамыр – жемістің салмағы 2 – 3 килограмға, кейбіреулерінікі, тіпті, 3 – 4 килограмға жетеді. Сасыр ірі қара мен қойдың қоректі және жұғымды азығы болып саналады. Мәселен, оның тамырын турап берсе, қыстан көтерем болып шыққан ірі қара мен қой тез қоң алып кетеді. Республикамыздың оңтүстік облыстарының шөл далаларында өседі. химиялық құрамы Сасырдың химиялық құрамында белок, қант, май, А, Д, С витаминдері және түрлі малдың асқазан – ішек жолына қолайлы әсер етіп, тез оңалдырады. Дәрілік шикізат және азық ретінде күз айларында сасырдың сабағы шабылып, тамыры қазылып алынады. Сасырдың тамыр – жемісін жерден терңдеу етіп ұра қазып,соған сақтау керек. Сонда ол бұзылмай, қоректік заттарын жақсы сақтайды. Қыстан әрең шыққан және ауру малға сасырдың тамыр – жидегі туралып жемге , шөпке қосылып беріледі. Пайдаланылған cілтемелер Дереккөздер
Сарымойын

Сарымойын – Тобыл және Торғай өзендері аралығындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Науырзым ауданы жерінде. Гидрографикасы Ауданы 126 км 2 , ұзындығы 21,4 км, ені 6,2 км, ең терең жері 1,2 м. Деңгейінің жылдық ауытқуы 2 м-ге жетеді. Су мол жылдары Жаркөлге қосылады. Көлге Ащысу өзені құяды. Жағалау сипаты Жағалауы қатты тілімделген. Қар, жер асты суымен толығады. Деңгейінің жылдық ауытқуы 2 м-ге жетеді. Су мол жылдары Жаркөлге қосылады. Көлге Ащысу өзені құяды. Жағалауында қамыс өседі, суымен шабындық суғарылады. Көлде табан, алабұға, қарабалық бар. Атырабында мемлекеттік Наурызым қорығы орналасқан. Дереккөздер
Орта Атлант су жотасы

Орта Атлант су асты жотасы – Атлант мұхитының түбіндегі ірі тау жүйесі. Жалпы ұзындығы 18 мың км-ден астам. Құрлық жағалауларымен параллель бағытта солтүстік ендіктен оңтүстік ендікке дейін созыла орналасқан. Орта Атлант су асты жотасы Рейкьянес, Солтүстік Атлант, Оңтүстік Атлант, т.б. жоталардан тұрады. Көлденең жарықтар (Курчатов, Атлантис, Кейн, Романш, Әулие Елена, Риу-Гранди) арқылы сегменттерге бөлінеді. Жарықтардағы ығысулардың ауқымы 300 – 600 км-ге жетеді. Жота шыңдары негізінен 1800 – 3500 м тереңдікте. Оңтүстік жарты шардағы жота беткейлерінде су асты жанартаулары орналасқан. Жекелеген жанартаулық конустар аралдар тобын құрайды (Азор, Сан-Паулу, Вознесения, Әулие Елена, т.б.). Тристан-да-Кунья аралдар тобында әрекетті жанартаулар бар. Буве аралы ауданында (55 0 оңтүстік ендік шамасында) Орта Атлант су асты жотасы бағытын өзгертіп, көлденең орналасқан Африкалық-Антарктикалық жотамен жалғасады. Дереккөздер
Қызыл бидай (кәсіпорын)

«Қызыл бидай» – тағам өндірістік кәсіпорны, акционерлік қоғам. Шу ауданы, Бірлік ауылында орналасқан. Ұн, бидай өңдеу өнімдері, макарондық өнімдер алынады. Кәсіпорында 53 адам жұмыс істейді. Жетекшісі – М.Жалмұхамедов. Дереккөздер
Оливер Кромвель

Кромвель(‘’Cromwell’’) Оливер (‘’25.4.1599, Хантингдон – 3.9.1658, Лондон’’) – ағылшынның мемлекеттік қайраткері. Интепенденттер (‘’протестантизм ағымын жақтаушылардың’’) көсемі болған. Англияның лорд-протекторы (1653). Ағылшын революциясы басталған кезде Кромвельдің шаруалардан құралған атты әскері король армиясына қарсы ұрыстарда ерекше табандылығымен көзге түсті. Темірдей берік тәртібі бар осы әскер кейіннен ағылшын парламентінің “жаңа үлгідегі” армиясының негізін құрды. Азамат соғысы кезінде (1644 – 48) Кромвель өзін талантты қолбасшы ретінде көрсетті. Король әскерін бірнеше рет талқандап, халық арасында үлкен беделге ие болды. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін қауымдар палатасының мүшесі ретінде саяси күреске белсене араласты. Әскерге арқа сүйеп, корольді өлтіруге, монархия мен лордтар палатасын жойып, Англияны республика деп жариялауға жағдай жасады (1649). Бірақ, билікке келгеннен кейін жеке өзінің диктатурасын орнатуды көздеп, жаппай жазалау шараларын қолданды. Ирландиядағы ұлт-азаттық көтерілісін (1649 – 52) күшпен басып тастады, демокр. ағымның өкілдерін қуғындады (1649, 1651), 1653 ж. желтоқсанда Англия, Ирландия, Шотландияның лорд-протекторы болып тағайындалып, елде өзінің жеке билігін орнатты. Дереккөздер
Төрттік одақ

ТӨРТТІК ОДАҚ – Түркия, Болгария, Германия және Австро–Венгрия арасында 1915 жылы қыркүйекте жасалған одақ. Тарихы Болгария үкіметі 1914 жылы шілдеде бейтараптық сақтайтындығын жариялағанымен, тамыздың басында Германия мен Австро–Венгрияны қолдайтындығын білдірді. Болгарияны өз жағына тартпақ болған Антанта болгар буржуазиясының басқыншылық талабын Сербия есебінен орындауға мүмкіндіктері болмағандықтан, Болгария өзінің ақырғы шешімін 1-дүниежүзілік соғыстың нәтижелеріне байланыстырды. Орыс армиясының жеңіліске ұшырауы нәтижесінде Галицияны, Польшаны, Литваны және Беларусьтің біраз бөлігін Германия мен оның одақтастары басып алды. Бұл жағдайлар Болгарияның орта-еуропалық мемлекеттер жағына шығуына түрткі болды. Осының нәтижесінде 1915 жылы 3 қыркүйекте Түркия мен Болгария арасында, ал 6 қыркүйекте Болгария, Германия және Австро–Венгрия арасында одақтық шарттарға қол қойылды. 1-дүниежүзілік соғыста Германияның жеңілуіне байланысты одақ келісімінің күші жойылды. Сілтеме
Юрий Николаевич Гештовт

Юрий Николаевич Гештовт (1936 ж.т., Алматы қ.) – а. ш. ғылым доктыры (1986ж.), профессор (1988ж.). Қазақ мемлекеттік а. ш. институтын (1960ж., қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1961–1975ж.), Арамшөптермен күрес жөніндегі қант қызылшасы бас дирекциясының кеңесші-сарапшысы (Куба Республикасы) (1975–1978ж.), КСРО Мемагроөндіріс фитопатология лабораториясының аға ғылыми қызметкері, директоры (1988–1991ж.), 1991 жылдан Қазақ өсімдік қорғау ғылиме-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. 78-ден астам ғыл. мақала мен 5 монографияның авторы. Шығармалар Гербициды и их применение в Казахстане, А., 1976. Дереккөздер ar:قالب:معلومات شخصية bg:Шаблон:Биография инфо en:Template:Infobox Biography no:Mal:Infoboks biografi ro:Format:Infobox biografii zh:Template:Infobox Biography
Төрттік пакт

ТӨРТТІК ПАКТ, ‘‘Өзара келісім және ынтымақтастық пактісі’’ – Ұлыбритания, Франция, Италия және Германия арасындағы пакт. Оған 1933 жылы 15 шілдеде Римде қол қойылды. “Төрттік пакт” осы мемлекеттер арасындағы алауыздықтарды реттеп, жалпы антикеңестік майдан құруды көздеді. “Төрттік пакт” мемлекеттер үшін Локарно шарттарының (1925) міндеттемелерін мойындаумен қатар қарулану мәселесінде Германияның “тең құқықтығын” белгіледі. “Төрттік пакт” бүкіл Еуропада 4 державаның өктемдігін орнатуды, Кеңес Одағын оқшау қалдырып, оған қарсы саяси-соғыс блогын құру арқылы өзара қайшылықтарды шешпек болды. Бірақ пактіге қатысушылар арасындағы бітіспес қайшылықтар “Төрттік пактісін” ратификацияландырмады. Сілтеме
Этникалық антропология

“Этникалық антропология” – этнология мен антропология ғылымдарының тоғысуындағы ғылыми білім саласы; антропологияның жекелеген этностардың морфо-физиологиялық ерекшеліктерін зерттейтін бөлімі. Этникалық антропология этностардың шығу сауалдарын, халықтардың әлеум. өміріндегі жағдайлардың рөлі, әлемнің әр түкпіріндегі олардың өмірлік болмысын зерттеумен шұғылданады. Бұл ғылым саласы тарихи шындықты айқындауда өзге де жаратылыстану мен гуманит. пәндердің жетістіктерін, зерт. әдістері мен тәсілдерін пайдалана береді. Әсіресе ол геногеографиямен тығыз байланысты. Этникалық антропология талдауы нәтижесінде алынған мәліметтер түрлі тарихи-мәдени кезеңдердегі этностар, нәсілдер арасындағы қатынастарды қалпына келтіруге, популяц. генетикаға, этногенезге, мед. географияға, т.б. ғылым салаларына қатысты сан алуан мәселелерді шешуге ат салысады. Д. Сүлейменұлы Дереккөздер
Қызыл бөгені

‎ Қызыл бөгені — Көктал өзені алабындағы бөген. Жамбыл облысы Талас ауданында орналасқан. 1940 жылы салынды. Гидрологиялық сипаты Бөген суының жалпы сыйымдылығы 7,0 млн м³. Ауданының шаруашылықтарының 0,44 мың га жерін суарады және шабындықтарды суландырады. Дереккөздер
Квадраттық форма

Квадраттық форма — дәрежесі 2-ге тең x 1 , x 2 , ..., x n n айнымалыдан тұратын форма, яғни әр мүшесі не осы айнымалылардың біреуінің квадратынан не әр түрлі екі айнымалының көбейтіндісінен тұратын көпмүше. — өрісіндегі векторлық кеңістік және — -дегі базис болса кез келген квадраттық форма былайша жазылады: : мұндағы , ал — өрісінің кейбір элементтері. Осындай түрдегі функция квадраттық форма деп атайды. 2, 3 және 4 айнымалыдан тұратын квадраттық формалар 2-ретті сызықтар (жазықтықта) мен беттер (кеңістікте) теориясына тікелей байланысты болып келеді. Декарттық координаттар жүйесінде центрге келтірілген 2-ретті сызықтар мен беттердің теңдеулері мына түрде жазылады: A(x)=1, яғни теңдеудің сол жағы квадраттық форма болады. Егер x 1 , x 2 , ..., x n айнымалыларын олардың сызықтық комбинациялары болатын басқа y 1 , y 2 , ..., y n айнымалыларымен алмастырсақ, онда квадраттық форма басқа квадраттық формаға ауысады. Квадраттық форманы жаңа айнымалыларды сәйкес түрде таңдап алу жолымен, белгілі санға көбейтілген осы айнымалылардың квадраттарының қосындысы түріне келтіруге болады. Бұл жағдайда, не квадраттардың саны (квадраттық форманың рангісі), не квадраттардың оң және теріс коэффициенттерінің айырмасы (квадраттық форма-ның сигнатурасы) квадраттық форманы квадраттар қосындысына келтіру тәсіліне (инерция заңы) тәуелді болмайды. Көрсетілген формаға арнаулы түрлендіру (ортогональ түрлендіру деп аталатын) арқылы келтіруге болады. Геометриялық тұрғыдан мұндай түрлендіру 2-ретті сызықты не бетті басты осьтерге келтіруге сәйкес келеді. A=||a ij || квадрат матрицамен сипатталады. х айнымалыны кешен коэффицинтті сызықты түрлендіру арқылы квадранттық тұлға мына түрге келтірілуі мүмкін: у 1 2 +у 2 2 +...+ y k 2 ,k≤n.
Интернет-банкинг

Интернет-банкинг несие ұйымының интернет арқылы алыстан банк қызметін көрсетуі. Интернет желісіндегі банк сайты арқылы клиент нақты уақыт режимінде әлемнің кез келген нүктесінен банк қызметкері қатыспай-ақ (соның ішінде ұялы телефон арқылы да) өз шоттарының жай-күйі туралы ағымдағы ақпаратты ала алады, қаражаттың шот бойынша қозғалысын қуаттайтын төлем құжаттарының деректемесін қарай алады, мәміле бойынша әріптестер көрсеткен төлем деректемелерінің дұрыстығын тексереді, пластикалық карталармен операциялар жасай алады, тағы басқа. Банкіде қалың көпшілікке олардың орналасқан жеріне қарамастан, қосымша бөлімшелер құрмай-ақ қызмет көрсету және дәстүрлі банк операцияларынан қосымша табыс алу мүмкіндігі пайда болады. Интернет-банкинг сондай-ақ клиенттерге бағалы қағаздар қоржынын басқару қызметін көрсетуге (интернет-трейдинг) де мүмкіндік береді. Электрондық сандық қол қою және кодтау жүйесі қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Интернетте электрондық әдіспен ақша аудару технологиясы Quіcken (Quіck Іntuіt), Money (Mіcrosoft), Managіng Your Money (Mega Software), Securіty Fіrst Network Bank (Cardіnal Bank Shares) жүйелері арқылы іске асырылады. Сілтемелер * [https://www.myhalyk.kz/frontend/frontend Halyk Bank] * [http://www.bta.kz/ru/personal/ibank/ БТА Банкі] * [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B3 Интернет-Банкинг] Дереккөздер
Қалсім Шәкірқызы Кереева-Қанафиева

Қалсім Шәкірқызы Кереева-Қанафиева (22.12.1920, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Шар ауданы – 1995, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), *1981 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері. *1942 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *1942 жылдан осы университетте оқытушы, доцент, *1970 - кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Орыс-қазақ әдеби қатынастары (ХІХ ғасырдың 2-жартысы – XX ғасырдың 1-ондығы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Орыс баспасөзі, орыс-қазақ әдеби байланыстарына арналған ғылыми еңбектердің, оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Дереккөздер
Құрмалас сөйлем

Құрмалас сөйлем — екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін, мағыналық жағынан өзара байланысты біртұтас сөйлем. Қызметі жағынан оның жай сөйлемнен өзгешелігі жоқ, екеуі де ойды екінші бір адамға білдірудің құралы. Құрмалас сөйлем жасалу жолына қарай үш түрге бөлінеді: а) Салалас құрмалас сөйлем; ә) Сабақтас құрмалас сөйлем; б) Аралас құрмалас сөйлем. Құрмалас сөйлемнің белгілері: # кем дегенде екі жай сөйлемнен (синтаксистік компоненттен) құралып, әр сөйлемінде предикаттық қатынас болады. Кей жағдайда бастауыш айтылмағанымен, баяндауыш арқылы білініп тұрады. Ал құрмалас құрамындағы жай сөйлемнің әрбірінде баяндауыштың болуы міндетті; # жай сөйлемдер белгілі бір тәсілдер — баяндауыш формалары және шылаулар арқылы байланысқа түседі; # негізгі компоненттер — жай сөйлемдер мағынасы жағынан логикалық байланыста болып, біртұтас күрделі ойды білдіреді. # Құрмалас сөйлем компоненттерін өзара байланыстыруда интонацияның да айрықша қызметі бар. Алғашқы компонент аяқталмаған, ұласпалы интонацияға ие болады да, соңғысы аяқталған тиянақты интонацияда келеді. Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің мағыналық жағынан өзгешеліктерінің кестесі Дереккөздер
Кромлех

Кромлех (бретон. crom – шеңбер және lech – тас) – неолит және қола дәуірінің табыну құрылыстары. Археология ғылымында ірі тастан жасалған табыт-қабірханалардың барша түрін белгілеуге қолданыла береді. ТМД ғалымдарының археол. әдебиеттерінде Кромлех деп тастан жасалған қорғандар айналасындағы сақинаша түзілген тас қоршауды атайды. Кромлех мегалиттік құрылысы Франция, Ұлыбритания елдерде кеңінен тараған.. Дереккөздер
Төртінші мемлекеттік дума

ТӨРТІНШІ МЕМЛЕКЕТТІК ДУМА – Ресей империясында төртінші рет сайланған конституциялық-монархиялық бағыттағы заң шығарушы өкілетті орган. Тарихы 1912 жылдың 12 қарашасынан 1917 жылғы 26 ақпанға дейін қызмет етті. Оған 442 депутат сайланды. Депутаттардың құрамында 1907 жылғы 3 маусым заңына сәйкес мұсылман халықтарының 6 өкілі ғана болды. Құрамы Олар: #Уфа губерниясынан сайланған И.Ахтямов #Уфа губерниясынан сайланған Г.Байтереков #Уфа губерниясынан сайланған Қ.Тевкелев #Қазан губерниясынан Г.Еникеев #Баку губерниясынан М.Жапаров #Самара губерниясынан М.Мангалиев Осы 6 депутат Төртінші Мемлекеттік Думада Мұсылман фракциясына бірікті. Тарихы Төртінші Мемлекеттік Думаның алғашқы мәжілісіне “Мемлекеттік Думаға сайлау тәртібін өзгерту туралы” заң жобасы қойылды. Мұны талқылауға кадеттер фракциясы мен Мұсылман фракциясының 32 депутатты қол қойып енгізді. Бұл заң жобасы бойынша “үшінші маусым заңы” өзгертіліп, Мемлекеттік Думаға қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге халықтарынан депутат сайлауға құқық берілуі тиіс болатын. Бірақ бұл заң жобасы оңшыл топтар басылымдық танытқан Төртінші Мемлекеттік Думада қабылданбай қалды. Төртінші Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясы мүшелері патша өкіметінің қоныс аудару саясатын сынға алды және Түркістан өлкесінде мұсылмандық діни басқарманың ашылу қажеттігі жайында мәселе көтерді. Төртінші Мемлекеттік Думада империяның шеткері аймақтарына халықтың өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ететін земство енгізу қажеттігін кадеттер (Конституциялық-демократиялық партия) фракциясы мен Мұсылман фракциясы жақтап, бұл жөнінде заң жобасын әзірледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Төртінші Мемлекеттік Дума империя халқын жауды жеңуге жұмыла кірісуге шақырған үндеу тастады. 1916 жылғы 25 маусым жарлығынан кейін орын алған қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге де халықтарының көтерілісін патша өкіметінің әскер күшімен басып жаншуының зардаптарын тексеру үшін Төртінші Мемлекеттік Думада құрамына ауылыФ. Керенский мен Тевкелев секілді депутаттар енген арнайы комиссия құ-рылды. Бұл комиссия құрамына Мұсылман фракциясы жанындағы бюро мүшелері Мұстафа Шоқай мен Ш.Мұхамедияров та енді. Комиссия Түркістан өлкесінде болып қайтқаннан кейін, Төртінші Мемлекеттік Думаның 1916 жылы 13 желтоқсандағы мәжілісінде Керенский өлкедегі қанды оқиғаларға тікелей жауапты патша өкіметі деп мәлімдеді, ал депутат Жапаров наразылық білдірген халықты қырғынға ұшырату патша өкіметінің бірнеше ғасырлар бойы жүргізіп келе жатқан саясатының айқын көрінісі деп бағалады. Төртінші Мемлекеттік Дума депутаттары Ақпан революциясынан кейін Уақытша үкіметті және оның жергілікті билік орындарын құруға қатысты. Дереккөздер *Аврех ауылыЯ., Царизм и ҚV Дума, М., 1981; *Демин В.А., Государственная Дума России (1906 – 1917): механизм функционирования, М., 1996; *Озғанбай Ө., Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан (1905 – 1917), ауылы, 1997; *Мусульманские депутаты Государственной Думы России (1906 – 1917). Сборник документов и материалов, Уфа, 1998; *Смирнов ауылыФ., Государственная Дума Российской империи (1906 – 1917). Историко-правовой очерк, М., 1998. Сілтеме
Этникалық идентификация

Этникалық идентификация– өзін белгілі бір ұлттың адамдар тобына жатқызу. Этникалық идентификация ілкі замандардан бері әлемнің барлық халықтары арасында кеңінен тарап келеді. Ол арқылы халық өзін-өзі танып, басқа ұлт өкілдеріне өздерін таныттырған. Бұл ретте адамдар өз ұлтының атын атаған немесе бірегей мәдениетін көрсетіп, өзін сол ұлттың өкілі ретінде таныстырған. Дереккөздер
Китаб әл-Айн

«Китаб Ул-Айни», «Айн кітабы» – Әбу Абд ур-Рахман әл-Халил бин Ахмад бин Аир Тамим әл-Азди әл-Фараһиди әл-Ахмади әл-Басри (717 – 791 жылы) жазған араб тілінің сөздігі. Авторы – талантты ақын, дарынды ғалым, араб өлең өлшемінің негізін салған әдебиетші. Тіл өнері мен өлең құрылысы жайында бірнеше кітап жазған. «Китаб Ул-Айни» деген еңбегі арқылы ол өзінің үлкен лексиколог ғұлама екендігін танытқан (кітаптың бұлай аталуы себебі – сөздік «айн» әрпінен басталған). Басқа грамматика мектептің көрнекті өкілі, араб тілін жүйелі түрде зерттеудің негізін салушы Сибауейхидің ұстазы. «Китаб Ул-Айни» орта ғасырда жазылған лексикография еңбектердің құрылысына үлкен әсер етті. Махмұт Қашқари өз еңбегін араб тілінде осы автордың ізімен жазып, араб филологтарының терминдерін қолданды, осы сөздіктің құрылысын үлгі етіп алды. Бірақ бұл екі автордың сөз түзу әдістерінде өзара айырмашылықтар да бар. Ибн Ахмад сөздігіне көне сөздерді де енгізген. Қашқари тек ауызекі айтылып жүрген сөздер мен халық өлеңдеріндегі сөздерді алған. Ол сөздердің сол кездегі түркі тайпаларына түсінікті болу жағына баса назар аударған. «Әрине, тіл байлығын толығырақ көрсету үшін ибн Ахмад әдісі дұрыс болар еді, бірақ мен оқушы қауымның күнделікті пайдасына жарау үшін осы жол пайдалы ғой деп ойладым» – дейді Махмұт Қашқари «Китаб Ул-Айни» – араб филологиясы мен түркітану тарихында өзіндік орны бар еңбек. Дереккөздер Тағы қараңыз * Әл-Китаб
Тасман теңізі

Тасман теңізі — Тынық мұхиттың шеткі теңізі. Австралияның шығыс жағалауы мен Тасман, Жаңа Зеландия, Норфолк және Жаңа Каледония аралдарының аралығында. Ауданы 3336 мың км², суының көл. 10960 мың км3. Орташа тереңд. 3285 м, ең терең жері 6015 м. Теңіз табанының басым бөлігін 3000 м тереңдікте орналасқан Тасман қазаншұңқыры алып жатыр. Шығысқа қарай Лорд-Хау және Норфолк су асты жоталары аралығында жіңішке Жаңа Каледония қазаншұңқыры орналасқан. Батысы тік құрлықтық беткей арқылы Австралия жағалауына ұласады. Беткі су температурасы ақпан айында солт-нде 27 o С, оңт-нде 14 o С, тамызда солт-нде 23 o С, оңт-нде 9 o С. Тұзд. 35 – 35,5‰. Шығыс Австралия жылы ағысы сағат тіліне қарсы бағытта 1 – 2 км/сағ. жылдамдықпен қозғалады. Толысу толқыны 5,3 м-ге дейін жетеді. Балықтардан ұшқыш балық, скумбрия тұқымдас балықтар, қылыш балық, ханос, галакси, құстардан альбартос, сүтқоректілерден кашалот, австралия киті, жаңа зеландия итбалығы, теңіз қабыланы, Уэдделл итбалығы кездеседі. Порттары: Сидней, Ньюкасл, Брисбен (Австралия) және Окленд, Нью-Плимут (Жаңа Зеландия). Дереккөздер
Орта бөлік

Орта бөлік — 1824 жылы Кіші жүзде хандық билік жойылғаннан кейін енгізілген әкімшілік басқару жүйесі. Орта бөлік шығыста Тобыл, Тоғызақ, Әйет өзендерінің жоғарғы ағыстары, батыста Елек, Темір өзендері мен Арал теңізіне дейінгі жерлерді қамтыды. Орта бөлікті Орынбордың әскери губернаторы тағайындаған сұлтан басқарды. 1831 жылы Кіші жүзде басқарудың сатылық жүйесі енгізілгеннен кейін, Орта бөлік 20 сатыға бөлінді. Орта бөлік жерінде 1856 жылы жағалбайлы, табын, шекті, қаракесек, қаракете, жаппас, уақ, керей, алтын, кердері руларынан 43 300-ден аса түтін болды. Орта бөлік 1869 жылы Қазақстанда “Уақытша ереже” бойынша жаңа әкімшілік жүйе енгізілгенге дейін сақталды. Сұлтан-билеушілер: # Темір Ералыұлы (1824-1825) # Медетқали Тұрдалұлы (1825-1828) # Мата Мұхаммедқалиұлы (1828-1829) # Жүсіп Нұралыұлы (1829-1841) # Арыстан Жантөреұлы (1841-1855) # Мұхаммеджан Баймұхамедұлы (1855-1869) Дереккөздер
Құрмалдық

Құрмалдық — ғұрып түрі. Қазақ халқының ежелгі наным-сенімі бойынша адам қатты науқастанып, ауыр халде жатқанда құрмалдық шалатын болған. Құрмалдыққа аталған малды науқастың қасына әкеліп, мойнына арқан орап, ауру жанның амандығы жолында құрмалдық қыламын деген ниет білдіреді. Сыртқы сипаты жағынан ислам дініндегі құрбан айт кезінде құрбандық шалу дәстүрімен ұқсас келетін құрмалдық ғұрпының кейбір ерекшеліктері қазақ қоғамында әлі күнге дейін сақталып келеді. Дереккөздер
Қызылгвардияшылар ескерткіші

Қызылгвардияшылар ескерткіші – Тараз қалысының орталығында, Н.К. Крупская атындағы орта мектептің алдындағы скверде орнатылған. 1957 жылы Қазан революциясының 40 жылдығына орай Әулиеата социолистік қызыл ротасының мерт болған жауынгерлерін еске алу құрметіне байланысты тұрғызылған. Авторы К.Рахмати. 1919 жылы 19 сәуірінде Бешташ қойнауындағы Дмитриевка селосы (Талас қ. Қырғызстан) төңірегінде барлауға шыққан бес жауынгер жаумен бетпе-бет келіп, оққа ұшады. Олар қазіргі мектеп тұрған орындағы Ревком Үйінің алдындағы туысқандар зиратында жерленді. Биіктігі 7 метр бес бұрышты обелиск дөңгелек гүлді төбешік ортасында пирамидалық бес бұрышты тұғырға орнатылып, бетон тақталармен қоршалған. Кедергі – бордюрлардың үстіне жағалай орнатылған шағын пирамидалар лента шашақты лавр бұтақтарымен көмкерілген. Ескерткіш бетіндегі қызыл бесжұлдыз да лавр бұтақтарымен көмкерілген. Төменірек мәрмәр плиталарға «Мәңгі Даңқ өшпесін» деген сөздер, қызылгвардияшы жауынгерлердің аты-жөндері: Беспалов Иван, Галунчик Николай, Коломейцев Федор, Перепелкин Сергей, Тютюнников Федор деп жазылған. Бетон, лавр бұтақтары мен облискінің бас жағы шойын (құйылған), тұғырдағы веноктар – гипс. И. Самигулин, Т. Құлтаев Сілтемелер
Крона

Крона (кескіні шекілген “корона” – “тәж” деген сөзден шыққан) – 1) Францияда (14 – 17 ғ-лар), Англияда (16 – 17 ғ-лар), басқа да елдерде шекілген көне алтын ақша; 2) Ұлыбританияда 1871 жылға дейін айналыста болған ағылшын күміс теңгесі; 3) Австрия-Венгрияның кейіннен Австрияның және Венгрияның 1924 ж. дейінгі ақша өлшемі; 4) Данияның, Гренландияның, Норвегияның, Швецияның (бұл елдерде 100 эреге тең), Исландияның (100 эйреге тең), Чехияның, Словакияның (бұл елдерде 100 геллерге тең), Эстонияның (100 центке тең) ақша өлшемі.. Дереккөздер
Базз Олдрин

Олдрин Базз (; 20 қаңтар 1930, Нью-Джерси, АҚШ) – АҚШ ғарышкері. Әскери Әуе Күштерінің (ӘӘК) отставкадағы полковнигі. Уэст-Пойнттағы (Нью-Йорк штаты) АҚШ Әскери академиясын бітірген (1951). 1963 жылы ғарыш кемелерін ғарышта түйістіру тақырыбына арналған докторлық диссертация қорғап, НАСА-ның астронавтар тобына қабылданды. Олдрин – ғарышқа ұшуға дайындық кезінде скафандрмен суға батуды жүзеге асырған алғашқы астронавт. 1966 жылы қарашада Джемини-12 ғарыш кемесімен екінші пилот ретінде ғарышқа ұшып, ашық ғарыш кеңістігінде 2 сағат 10 минут болды. 1969 жылдың 16 – 24 шілдесінде Н.Армстронг пен М.Коллинз-бен бірге “Аполлон-11” ғарыш кемесімен Айға алғашқылардың бірі болып ұшып барды. О. ай бетіне Армстронг екеуі шығып, онда 21 сағ. 36 мин болып ғыл.-зерт. жұмыстарын жүргізді; 1971 – 72 жылы АҚШ ӘӘК-нің Эдуардстағы (Калифорния штаты) ұшқыш-сынақшылар дайындайтын мектебінің басшысы болды. Олдрин НАСА-ның “Ерен еңбегі үшін” алтын медалімен, көптеген елдердің ордендерімен, медальдармен марапатталған. 1972 жылдан отставкада. Researd and Enqіneerіng Consultants, Іnc. фирмасының (Лос Анджелес, Калифорния штаты) президенті. Дереккөздер
Шайсұлтан Шаяхметов

.]] Шаяхметов Шайсұлтан (7 Қаңтар 1939, Қостанай облысы Наурызым ауданы Наурызым кенті – 29 Маусым 2000, Алматы қаласы) – химия ғылымының кандидаты, профессор. Гранд Каньон университетінің құрметті профессоры, Халықаралық шығармашылық академиясының толық мүшесі (1992), Самбодан спорт шебері атағын алған тұңғыш қазақ. Қазақстан Республикасы Инжинер академиясының мүшесі (1992). Қысқаша өмірбаяны: 1962 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 1962–1964 жылдары ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) ғылыми-педогогикалық қызметпен айналысқан. 1972–1977 жылдары Қазақ КСР-і Жоғары оқу орындары министрлігінде лауазымды қызметтер атқарған. [[1977–1978 жылдары Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінде, Қазақ КСР-і Жоғары және орта арнаулы білім министрлігінде лауазымды қызметтер атқарған. 1987–1993 жылдары Қазақстан Республикасы Білім министрі. 1993–1997 жылдары Қазақстан Республикасы Ұлттық саясат жөніндегі мемлекеттік комитетіті төрағасының орынбасары болды. 30 ғылыми жарияланымның, 2 химия бойынша қазақша-орысша терминологиялық сөздіктің, 3 оқу құралының авторы. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Дереккөздер:
Этникалық парциация

Этникалық парцияция – этникалық бөлініс түрі. Басқаша айтқанда тұтас этностың бірнеше түрлі бөлікке бөлінуі және олардың әрқайсысының өздерін көне этноспен салғастырмауы. Яғни, Этникалық парцияция этнотрансформац. үрдіс болып табылады. Нәтижесінде жаңа этностар қалыптасады. Дереккөздер
Этникалық процестер

Этникалық процестер, этникалық үрдістер – этникалық қауымдастықтардың өзгеруіне алып келеді. Қоғамда түрлі жағдайлар әсерінен қалыптасқан Этникалық процестерді этноэволюц. және этнотрансформац. деп бөлуге болады. Алғашқысы бойынша этн. қауымдастықтар әлеум.-экон. жағынан дамиды да, көрші халықтармен байланысқа түсе отырып, ең алдымен, мәдениет пен тұрмыстың өзгеруіне алып келеді. Келесісі бойынша этн. қауымдастықтар немесе олардың жекелеген бөліктері басқаларға қосылады да, этн. санасы өзгерістерге ұшырайды. Мұндай жағдайда көбінесе бір этнос жойылып, басқасы қалыптасады. Оған консолидац. үрдістер мен этносаралық интеграциялар жатады. Соңғысы көп ұлтты мемлекеттерде дамиды және халықтардың өзара кірігуіне, жекелеген ұлттардың басым болуына алып келеді. Мыс., КСРО тұсында бірқатар ұсақ халықтар өздерінің мәдениетін, тілін, ділін жоғалтып, бойына өзге ірі ұлттардың нышандарын сіңіре бастады. Дереккөздер
Ядролық химия

Ядролық химия – ғылымның физикалық химия мен ядролық физика ғылымдарының аралығын қамтитын жаңа саласы. Ядролық химия атом-молекулалық жүйенің электрондық қабығының құрылысын, ядролар мен элементар бөлшектердің түрленуі арасындағы өзара байланысты және химиялық әдістер арқылы ядролық реакциялар мен атом ядроларының қасиеттерін зерттейді. Олар атом-молекулалық жүйенің электрондық қабығының құрылысы сол жүйе құрамындағы кейбір ядролардың түрленуіне (резонанстық сіңіру, изомерлі гамма-ыдырау, т.б.) әсер етеді. Сондықтан ядролық түрленулерді зерттеу арқылы атом-молекулалық жүйенің электрондық қабығының құрылысы жөнінде мәліметтер алуға болады. Сондай-ақ ядролық химия позитроний, т.б. жаңа атомдардың химиясын зерттейді. Позитронийдің түзілуі, өмір сүру уақыты және ыдырауы ортаны құрайтын молекулалардың электрондық құрылысына тәуелді. Қазіргі кезде позийтронийден басқа да жаңа атомдар белгілі. Олар сутек тәрізділер және мезоатомдар болып екіге бөлінеді. Сутек тәрізді атомдар сутек атомындағы протонды басқа оң зарядталған элементар бөлшекке алмастырғанда пайда болады. Мысалы, протонды +-мезонға алмастырғанда, – мюоний, +-мезонға алмастырғанда – пионий, т.б. түзіледі. Мезоатомдар атомның электрондық қабықтағы бір электронды басқа теріс зарядталған элементар бөлшекке алмастырғанда, мысалы, -мезонға алмастырғанда, -мезоатом, -мезонға алмастырғанда -мезоатом, т.б. түзіледі. Аталған атомдардың түзілу және ыдырау ерекшеліктері қоршаған ортаның электрондық құрылысына тәуелді. Сондықтан олардың көмегімен молекулалардың электрондық құрылысын анықтауға және тез жүретін реакциялардың жылдамдығын өлшеуге болады. Ядролық химия атомдық ядролардың қасиеттері мен ядролық реакцияларды химиялық әдістермен зерттейді. Ядролық реакция паралель бірнеше бағытта жүретін болса, оның нәтижесінде көптеген өнімдер түзіледі. Түзілген өнімдердің табиғаты мен мөлшері химиялық әдістермен анықталады және олардың ішінде бұрын ашылмаған жаңа изотоптар, кейде жаңа элементтер болуы мүмкін. Осыған сәйкес жаңа изотопар мен жаңа элементтер синтездеу – ядролық химияның басты мақсаттарының бірі болып саналады. Пайдаланылған әдебиеттер:
Анатолий Александрович Бондарь

Анатолий Александрович Бондарь (1941 жылы, Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Ақсу ауылында туған) – техника ғылымының докторы (1992 жылы), профессор (1994 жылы). Өскемен жол құрылысы институтын (1965 жылы), аспирантурасын (1970 жылы) бітірген. 1965–69 жылдары Өскемен жол құрылысы институтының оқытушысы, «Южгорсельпроект» мемлекеттік жобалау институтының жобалаушылар тобының жетекшісі (1970–73 жылдары), Павлодар индустриялды институтының (қазіргі Павлодар мемлкеттік университеті) аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі (1973–77 жылдары), Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының кафедра меңгерушісі (1977–88 жылдары), доценті (1988–92 жылдары), профессор (1992–93 жылдары), кафедра меңгерушісі (1993–96 жылдары) болды. 1996 жылдан осы кафедрада қызмет атқарады. Бондарь 140-тан астам ғылыми еңбек пен 5 монография, 14 авторлық куәлік және патенттердің авторы. Дереккөздер
Қызыл Жұлдыз (Жамбыл облысы)

Қызыл Жұлдыз — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Қызылжұлдыз ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км, Тараз қаласынан 1 км жерде, Талас өзенінің жағалауында, боз жусан, баялыш, көкпек, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен сұр, бозғылт сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Ауылда 1976 жылы Жамбыл ауданы мал бордақылау бірлестігі құрылған. Кейіннен бірлестік Байзақ ауданына беріліп, оның негізінде Қызыл жұлдызда 1997 жылдан 2 өндірістік кооператив, 218 шаруа қожалығы және «Қызыл жұлдыз» атты ЖШС жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта, орталау мектептер, 2 клуб, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мәдени және әлеум. мекемелер бар. Облыс әкімінің 24.01.1995 жылғы шешімімен "Красная звезда" ауылына - "Қызыл жұлдыз" атауы берілді. Дереккөздер
Тасмандықтар

Тасмандықтар – Тасман аралының тұрғылықты халқы. 1803 – 76 ж. аралығында ағылшын отаршылары Тасмандықтарды түгелдей жойып жіберген. Шаруашылығы мен тұрмыс-тіршілігі, халықтық мәдениеті мен өнері жағынан Тасмандықтар дамымай артта қалған халықтың бірі болған. Антропол. жағынан Тасмандықтардан меланезиялықтар мен австриялық зәңгі нәсілдері араласуының белгілері байқалады. Тасмандықтардың тілі мен диалектісі, шығу тегі мен қоғамдық құрылымы зерттеле қоймаған. Тасмандықтардың діни наным-сенімі жайында ғалымдардың пікірлерінде де қарама-қайшылық кездеседі. Дереккөздер
Сасықшөп

Cасықшөп – ерінгүлділер тұқымдасына жататын екі не көпжылдық шөптесін өсімдіктер тегі. Таралуы Еуразияның қоңыржай белдемінде 15 түрі өседі. Қазақстанда Тобыл — Есіл, Балқаш — Алакөл алқабында, Ақмола, Ақтөбе, Қостанай облыстарында, Алтай, Тарбағатай тауларында, Күнгей, Жетісу (Жоңғар), Теріскей Алатауларында кездесетін 4 түрі бар: * жасыл сасықшөп (L. glaucescens) * Түркістан сасықшөпі (L. turkestanіcus) * қабықшалы сасықшөп (L. panzerіoіdes) * бозғылт сасықшөп (L. іncanus) Сипаты Сасықшөптер тау баурайларында, өзен жағалауларында, жол жиегінде, бұталардың арасында өседі. Биіктігі 50 — 200 см аралығында, тамырсабақты өсімдік. 4 қырлы сабағы түзу өседі, сырты түкті. Жапырақтары қалақ тәрізді, саусақ салалы. Тостағанша жапырақшалары жіңішке конус пішіндес. Күлтелері алқызыл, жоғарғы еріні ақ түсті. Көп гүлді гүлшоғыры жапырақ қолтығына орналасқан. Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — көп жаңғақша. Химиялық құрамы Cасықшөптің құрамында: * алкалоид (0,009 — 1,97%) * эфир майы (0,04 — 0,15%) * илік заттар (2,3 — 8,2%) * С витамині бар. Қолданылуы Cасықшөптен алынған препараттары жүрек қантамыры неврозында, жүректің демікпелі ұстамасында (стенокардия), жүрек етінің қатаюында (кардиосклероз), жүрек бұлшық етінің қабынуында (миокардит), жүйке жүйесінің бұзылуында, қан қысымы көтерілгенде, бас айналғанда, ми зақымданғанда ішеді. Сондай-ақ, сасықшөптен алынған дәрі-дәрмекпен қояншық, Базедов ауруын емдейді. Халық медицинасында сасықшөпті шемен, ревматизм, асқазан ауруларын, созылмалы ішек ауруларын емдеуге пайдаланады. Гүлінен ара бал жинайды. Дереккөздер
Құрман

Құрман — ұлы жүздің Албан тайпасы құрамындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша, Құрман Әлмерек абыздың ұрпағы болып есептеледі. Құрманнан Қара, Үмбет және Мәмбет тарайды. Олардан Орынтай, Елемес, Малыбай, Киікбай, Елшібай, Беснайза, Майлыбалта сияқты аталар өрбіген. Н.Аристовтың Дихамбай батырдан жазып алған шежіресінде Құрман Бозыммен қатар ру бірлестігі ретінде көрсетілген. Алатау округінің 1865 ж. тізімі бойынша, Құрман 300 отбасы, 1913 ж. санақта 900 отбасы болған. Жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен көзге түскен Саурық батыр, 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс басшылары Жәмеңке, Ұзақ батырлар, домбырашы, ақын Шалтабай, күйші Қожеке, Түменбай, Қаба би, т.б. Құрманнан шыққан. Құрмандардың қазіргі ұрпақтары Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Райымбек, Талғар, Іле, Жамбыл, т.б. аудандарын, ҚХР-дың Іле аймағын, т.б. мекендейді. Құрманның жауынгерлік ұраны — Райымбек, таңбасы — ҡ (дөңгелек). Тұлғалар * Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев * Ұзақ Саурықұлы Дереккөздер
Этникалық сепарация

Этникалық сеперация – этникалық бөлініс түрі, белгілі бір халықтан оның бір бөлігінің бөлініп, уақыт өте келе дербес этнос ретінде қалыптасуы. Егер этникалық парциация кезінде түпкі этнос өз өмір сүруін тоқтатса, Этникалық сепарацияда ол сақталып қалады. Этникалық сепарация тек дербес этнос ретінде қалыптасқан бөлік үшін ғана этнотрансформац. болады. Бұл үрдіс негізгі бөліктегі адамдардың этн. сана-сезіміне әсерін тигізе қоймайды. Тарихта Этникалық сепарация көбінесе адамдар санының артуынан немесе саяси жағдайларға байланысты басқа өңірлерге қоныс аударып, бөлшектенуі нәтижесінде болатындығы дәлелденген. М. Азанбаев Дереккөздер
Ядролық шабуылдың тактикалық құралдары

Ядролық шабуылдың тактикалық құралдары – тактикалық мақсаттағы ұрыс міндеттерін орындауға арналған, қуаты 50 кг-ға дейінгі ядролық оқ-дәріні қолданады. АҚШ армиясында ядролық шабуылдың тактикалық құралдарына: “Лакросс” басқарылатын снаряды, “Онет Джон”, “Литтл Джон” атты басқарылмайтын реактивтік снарядтар, артиллериялық қарулар – 280 мм-лік зеңбіректер, 203,2 мм-лік келте зеңбіректер мен “Деви Крокет” қондырғысы жатады. Дереккөздер:
Орта білім

Орта білім – ғылым негіздерін білуді талап ететін, қоғамға пайдалы еңбекке қатысуға және жоғары білім алуға қажетті білім мен дағдылар жиынтығы. Орта білім жалпы және арнаулы болып бөлінеді. Жалпы орта білім ежелгі Грекия мен Римде белгілі болғанмен, Батыс Еуропада классикалық мектептер XV – XVI ғасырларда ғана орнықты. Ал реалдық білім беретін орта оқу орындары XVIII ғасырда пайда болды. Реалдық училищелерде негізінен жаратылыстану ғылымдары және шет тілдері оқытылды. Жалпы Орта білім саласындағы осы екі бағыт (классикалық және реалдық) XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезінде жаппай етек алды. Қазіргі жалпы орта білім жүйесіне ана тілі, әдебиет, математика, биология, физика, химия, география, тарих, шет тілі, т.б. пәндер кіреді. Арнаулы орта білім жеке бір мамандықты игеруге қажетті ғылымдар негізін, теориялық және практикалық білімдерді, кәсіптік дағдылар мен шеберлікті меңгеруді қамтиды. Қазақстанда, т.б. ТМД елдерінде бірыңғай оқу бағдарламасы, оқу жоспары, ұйымдастыру жүйесімен жұмыс істейтін жалпы білім беретін мектептер құрылған. Кейбір елдерде (мысалы, АҚШ-та) орта білім әр түрлі типті мектептерде беріледі. Жалпы және арнаулы орта білім жоғары оқу орындарына түсуге құқық береді. Дереккөздер
Сфералық функциялар

Сфералық функциялар — сфералық беттермен шектелген кеңістіктегі физикалық құбылыстарды зерттеуде және сфералық симметрия сипаты бар физикалық есептерді шешуде қолданылатын арнайы функциялар. Сфералық функциялар математика физика және механиканың потенциалдар теориясында қолданылады. Сфералық функцияларды Адриен Мари Лежандр мен Пьер-Симон Лаплас XVIII ғасырдың соңында енгізді. Анықтама Сфералық функциялар сфералық координаттар жүйесіндегі ( деп белгіленетін)Лаплас операторының өзіндік функциялары болып табылады. Олар екі өлшемді сфералар кеңістігінде ортонормаланған жүйені құрайды: : : , мұндағы * кешендік түйіндестіру, — Кронекер нышаны. Сфералық функциялар былай өрнектеледі : , мұндағы функциялары : теңдеулерінің шешімі болып табылады және былай өрнектеледі : Мұндағы — біріктірілген Лежандр көпмүшеліктері, ал — факториал. Дереккөздер
Этникалық темперамент

Этникалық темперамент – ұлттық мінез-құлықтың сыртқы көрінісі; көбіне адамның сөйлеген сөздері мен дене қимылдарымен айқындалынады. Әрбір ұлтқа тән қадір-қасиеттер көбіне көршілері тарапынан бағаланып, ұлттың өзіндік этникалық темпераменті белгіленеді. Ол ұзақ ғасырлар бойы қалыптасады. Оған саяси жағдайлар, табиғи орта, мәдени-экон. даму, т.б. жайттар өз қолтаңбасын қалдыруы мүмкін. Дереккөздер
Квадратуралық формулалар

Квадратуралық формулалар– интеграл астындағы функцияның саны шекті нүктелердегі мәндері арқылы анықталған интегралдарын жуықтап есептеуге арналған формулалар. Жиі кездесетін квадратуралық формулалардың бір түрі мынадай: =A1f(x1)+... +Anf(xn)+ +Rn, мұндағы x1, x2, ..., xn – квадратуралық формулалардың түйіндері, A1, A2, ..., An – оның коэффициенттері, Rn – қалдық мүше. Мысалы, трапеция формуласының түрі мынадай: [f(a)––f(b)]–, мұндағы ab. Пайдаланылған әдебиет: *Қазақ энциклопедиясы, 4-том
Бәйтерек (ағаш)

Бәйтерек немесе мырзатерек – талдар тұқымдасының қара терек түріне жататын кіші түр. Оңтүстік Қазақстанда өседі. Биіктігі 20 - 45 м, бұтақ шоғыры пирамида тәріздес, қабығы айғыздалып тілінген, қоңырқай түсті. Діңі тік, жуан (диаметрі 1 м-ге дейін). Жас өркендері мен жас сабақтары түкті келеді, жапырақтары жалпақтау үш бұрышты, ұшы үшкірлеу не доғалдау, жапырақ жиектері ара тісі тәріздес болады. Гүлі шашақтанған, тығыз, ұзындығы 4 - 6 см, ені 5 мм-дей. Дара жынысты, әр гүліндегі аталық саны 15 - 20. Қазақстанда өсетін бәйтеректің гүл сырғалары болмайды. Қалемшесі арқылы көбейтіледі. Сәуір - мамыр айларында гүлдейді. Жемісі - көп тұқымды қауашақ. Бәйтеректі елді мекенді көгалдандыру үшін өсіреді. Жемісінде эфир майы болғандықтан парфюмерияда қолданылады. Діңі қағаз өндірісінде пайдаланылады. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Қотыркөл (көл, Бурабай ауданы)

Қотыркөл, Қатаркөл – Щучинск қаласынан 22 км жерде, Ақмола облысы Бурабай ауданы жерінде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 4,7 км 2 . Теңіз деңгейінен 439,9 м биіктікте. Ұзындығы 3,4 км, ені 1,65 км, жағалауы 9,8 км. Көлге 19,0 млн. м 3 су жиналады. Ең терең жері 7,7 м. Су жиналатын аумағы 29,9 км 2 . Суы тұщы, 7,06 – 7,91 мг/л. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Жер бедері Көл беті ашық, тек солтүстік-батыс жағалауында қамыс-құрақ өскен. Түбі құмды, қиыршықтасты, тек орта шені мен батыс жағы батпақты. Көл жағасында, Қатаркөл ауылында демалыс үйлері орналасқан. Соңғы жылдары су деңгейі 1957 жылмен салыстырғанда 2 – 2,5 м төмен түскен. Дереккөздер
Этникалық топ

Этникалық топ (, немесе этностық ) — өзге топтардан өздерін ерекшелейтін ортақ қасиеттері арқылы өзара бірлікке ие болатын адамдар тобы. Этносты идентификациялайтын ортақ қасиеттерге олар өмір сүретін өңірдегі ортақ дәстүр, қандастық, тіл, тарих, қоғам, мәдениет, ұлт, дін, әлеуметтік мәміле секілділер жатады. Этнос термині этникалық ұлтшылдық жағдайында ұлт ұғымымен негізінен ұқсасырақ мағынада қолданылады, дегенмен нәсіл ұғымынан өзіндік айқын айырмашылығы бар. Этносты мұрагерлік, немесе қоғамдық үстеме құрылым ретінде қарастыруға болады. Этникалық мүшелік әдетте ортақ мәдени мұрамен, ата-тегімен, шығу тегі туралы мифпен, ортақ тарихымен, туған жер, ата мекенімен, тілімен немесе диалектісімен, діні, сенімі, мифологиясы, салт-жоралғылары, ас мәзірі, киім үлгісі, көркемөнері, немесе сыртқы келбеті мен ұқсайтын тұрқы секілді символдық жүйелермен анықталады. Этникалық топтар тар, не кең генетикалық қандастық спектрін бөлісуі мүмкін, бұл олардың топтық идентификациясына сай болады, дегенмен көптеген топтарда аралас генетикалық қандастық бар. Этникалық топтар көбінесе туысқан тілдерде сөйлей береді. Тілдің ауысуы, аккультурация, бала асырау және діни конверсия секілділер арқылы жеке адамдар немесе топтар уақыт өте бір этникалық топтан екіншісіне ауысуы мүмкін. Этникалық топтар іштей субтоптарға, немесе рулар мен тайпаларға бөлінуі мүмкін. Олар уақыт өте келе эндогамия немесе топтан физикалық бөлектену салдарынан бөлек этникалық топқа айналуы мүмкін. Керісінше, бұрын бөлек этностар бірігіп, панэтностықты формалай алады, немесе ақыры бір этностыққа бірігуі мүмкін. Бөліну арқылы, немесе қосылу арқылы жеке этникалық идентитидің қалыптасуын этногенез деп атайды. Органикалық және әйгілеулік (performative) критерийлер этникалық топты сипаттағанымен, бұрынғы пікірталас дихотомиясы негізінен примордиализм мен конструктивизм арасында болды. ХХ ғ басындағы "примордиалисттер" этникалық топтарды сонау өткен дәуірден бері ерекше белгілері сақталып келе жатқан нақты құбылыстар ретінде қарастырды. 1960-шы жылдардан кейін қалыптасқан перспективалар этникалық топты әлеуметтік құрылым ретінде қарастырады, оның идентитін қоғамдық ережелер қалыптастырады. Дереккөздер
Ақбұлақ (Шыңғырлау ауданы)

Ақбұлақ (2018 жылға дейін – Тасмола) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Ақбұлақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Шыңғырлау ауылынан оңтүстікке қарай 40 км жерде, Жіңішкесай өзенінің жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1303 адам (639 ер адам және 664 әйел адам) болса, 2009 жылы 907 адамды (446 ер адам және 461 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 500 адамды (270 ер адам және 230 әйел адам) құрады. Тарихы 1954-1997 жылдары “Шілік” астық кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Тасмолада және округке қарасты Ақатан, Қотантал ауылдарында “Ақатан”, “Бектұрғанова”, т.б. шаруа қожалықтары құрылған. Дереккөздер
Бәйтік батыр Бәймембетұлы

Бәйтік Бәймәмбетұлы (шамамен 1762–1841) — қазақ батыры. Алшын тайпасының Шөмекей руынан. Хиуа мен Қоқан хандықтарының жергілікті халыққа жасаған озбырлық әрекеттеріне қарсы тұрған. Қазақтардың Жаңадария өзенінің бойына қоныстануына басшылық жасады. Бәйтіктің өмір жолы мен жорықтары туралы Балқы Базар, Тұрмағамбет Ізтілеуов, Шораяқтың Омары шығармаларында айтылады. Батырдың қалмақтар мен Хиуа, Қоқан басқыншыларына қарсы жорықтарында көтерген ақ туы баласы Тоғанас батырға ауысқан. Шежіресі Бәйтік – Тойқожа – Өтебай – Әлдеберлі – Келмембет (Сарқасқа) – Келдібай – Бозғыл (Бозғұл) – Шөмекей Дереккөздер