kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Андрей Николаевич Кононов

Андрей Николаевич Кононов(27 қазан, 1906, Санкт-Петербург – 30 қазан, 1986, Санкт-Петербург) – Ресей түркітанушысы, филология ғылымдарының докторы (1948), Санкт-Петербург (Ленинград) универститетінің профессоры (1950), КСРО ғылым академиясының академигі (1974). Ғылыми еңбектері * Қазіргі түрік әдеби тілінің грамматикасы (1956) * Қазіргі өзбек әдеби тілінің грамматикасы (1948, 1960), т.б. еңбектер. Дереккөздер
Консенсус

Консенсус ( — келісім, бірауыздық, ынтымақтылық) — келіссөздер барысында қандай да бір мәселе бойынша дауыс берусіз ортақ шешімге келу. Саяси консенсус Консенсус саясатта саяси басқару мен ықпалдасудың құралдары мен әдістерін қоғамдық мойындау тәсілі. Саяси консенсус арқылы саяси үстемдікті шынайы, іс жүзінде заңдастыру жүзеге асырылады. Келісім деңгейі неғұрлым жоғары болса, саяси жүйе соғұрлым тұрақты. Консенсустың субъектілері, деңгейі және мазмұны әркелкі, оны қалыптастыру әдістері, тұрақты және тұрақсыз қоғамдық жүйелерде қолдау табуы дәл солай ажыратылады. Әдетте, азаматтардың ықтимал келісімдер мен мүмкін болар шиеленістерінің үш нысанын бөліп көрсетеді: көзқарастар жүйесінің құрылымын құрайтын соңғы мақсаттары; "ойын ережелері" немесе процедуралар; нақтылы үкіметтер және үкіметтік саясаттар. Бұл нысандар өз кезегінде консенсустың үш деңгейіне өзгеруі мүмкін: * 1) қауымдастық деңгейіндегі консенсус (яғни, негізгі консенсус); * 2) тәртіп деңгейіндегі консенсус (процедуралық консенсус); * 3) үкімет және оның саясаты деңгейіндегі консенсус. Бірінші нысан немесе консенсус деңгейі негізгі әрі құндылықты болып табылады: бұл осы қоғамның біркелкі құндылықты көзқарастар мен мақсаттарды қаншалықты бөлісетіндігінің көрінісі. Негізгі құндылықтарда келісімге бірден келмейді, бірақ оған мақсатты нәтиже түрінде қол жеткізуге болады. Екінші нысан немесе консенсустың деңгейі, процедуралық - ол "ойын ережелерін" орнатады. Әдетте, олар конституцияда, заңнамалық актілерде, келісімді құжаттарда және т.б. көрініс тапқан. Билік бүтақтарының өзара қарым-қатынас ережелерінің және олар¬дың артында тұрған саяси күштердің ең бастысы қақтығыстарды шешуші тәртіпті анықтайтын ережелер болып табы-лады. Бұл іс жүзінде демократияның алғышарты, оның шынайы бастамасы, қажетті шарты. Үшінші нысан немесе консенсус деңгейі - үкімет пен оның саясатының келісімділігі - саяси шешімдер қабылдау мен өңдеу процесіне байланысты және ең әлсіз әрі жағдайға тәуелді болады. Мықты саяси тұрақтылық консенсустың тек осы үш түрінің бірдей болған кезінде орнайды. Демократиялық ережелер мен процедураларды қолдану саяси консенсус аймағын кеңейтуге мүмкіндік туғызады. Дереккөздер
Консерватория

Консерватория (, ) — музыка мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. Консерваторияда музыкылық шығармаларды кәсіби орындаушылар (ішекті, үрмелі, халық аспаптарында ойнайтындар, әншілер, дирижерлер), композиторлар, музыка мәдениетінің тарихшылары мен теорияшылары, музыка зерттеушілері даярлауды. 16 ғасырда панасыз балалардың қолөнер кәсібімен шұғылданатын баспанасы (алғаш рет 1537 жылы Италиядағы Неаполь қаласында ашылды) Консерватория деп аталды. 17 ғысырда осы баспаналарда олардың оқу жүйесіне музыка пәні енгізілді. 18 ғысрда музыкант-орындаушылар мен композиторларды даярлауда Италия консерваториялары үлкен роль атқарды. Мұнда басқа еуропа елдердің музыканттары да оқыды. 1793 жылы Парижде тұңғыш ұлттық музыка инистуты ашылды. (1795 жылы ол консерваторияға айналды). 19 ғасырдың 1 -жартысында Миланда (1807), Прагада (1811), Варшава мен Венада (1821), Лондонда (1822), Мадридте (1830), Брюссельде (1932), Лейпцигте (1843), Рио-де-Жанейрода (1847), Бостонда (1853), т.б. жерлерде ашылды. Қазіргі ТМД елдері аумағында алғашқы консерваториялар Санкт-Петербургте (1862), Мәскеуде (1866), кейін Саратов (1912), Киев пен Одесса (1913) ұйымдастырылды. 1972 жылы бұрынғы КСРО-да 19 консерватория (Тбилиси, Харьков, 1917; Рига, 1919; Баку, 1921; Ереван, 1923; Минск, 1932; Ташкент, 1934; Кишинев, 1940; Қазан, Вильнюс, 1945; Новосибирск, 1956, т.б.) болды. 1944 ж. Алматы Консерваториясы (2001 жылдан (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) құрылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Консервация

Консервация — # қозғалтқыштарды, станоктарды, т.б. жұмыссыз тұрған кезде немесе оларды ұзақ уақыт сақтау кезінде тот басудан корғайтын техник, шаралар; # антисептикалық дәрілермен өңдеу, сырлау арқылы ағашты және ағаш өнімдерін шіруден сақтау; 3) өнер туындыларын, археологиялық жәдігерлер (бұйымдар) мен кітап және архив құжаттарын ұзак мерзімге сақтау. Консервациялау температураны бірқалыпты ұстау, ауаның дымкылдығын, желдеткіш пен жарықты дұрыс пайдалану, шаң-тозаңнан, шыбын-шіркейден таза ұстауды қамтамасыз ету, т.б. шараларды камтиды. Мұндай шаралар Отырар мемлекеттік археологиялық корық-музейінде, Отырар руханияты музей-кітапханасында үнемі аткарылып тұрады. Дереккөздер
Консолидация

Консолидация(лат. consolіdatіo, consolіdіo – біріктіру, нығайту), шоғырланым, шоғырландыру – 1) социологияда – адамдарды, әлеум. топтарды, қоғамдық ұйымдарды белгілі бір ортақ мақсат үшін біріктіру; 2) экономикада – алып-сатарлық акциялармен сауда жасаудан алынған пайда. *Консолидация — екі немесе одан да көп әлеуметтік топтарды біріктіру *Консолидация — нормативтік актілерді жүйелеу *Консолидация — мемлекеттік валюта қорындағы ұлттық валютаны халықаралық ақша активтерімен алмастыру
Консонанс

Консонанс - , музыкада — дыбыстардың өзара үйлесіл үндесуі; диссонансқа қарама-қарсы ұғым. Қысқа мағынасында консонанстық 2 дыбыстың (интервалдың) үндесуін, ал кең мағынасында 3 және одан да көп дыбыстардың (аккордтық өзара үндесуін консонанс деп атайды. Консонанстық интервалдар, үш дыбыстылықтар және ойың айналымдары гармонияның негізі болып табылады. Консонанс жетілген (таза октава, квинта, кварта) және жетілмеген (үлкен, кіші терциялар, сиксталар) интервалдарға бөлінеді. Олар естілуіне қарай ажыратылады. Консонанс музыка теориясында өзіне тәуелді диссонанстық үндестілікті (диссонанстардың қонсонансқа ауысу заңымен) ортақ лад жүйесіне біріктіруде негізгі роль атқарады. Консонанс пен диссонанс шығарманың мазмұнына сай өзіндік эстет. сипатпен қолданылады. Дереккөздер
Константа

Константа(лат. constans, constantіs – тұрақты, өзгермейтін) – математикалық, физикалық, т.б. процестерде кездесетін тұрақты шама. х шамасының тұрақтылығы хconst түрінде жазылады. Әдетте, Константаны С әрпімен белгілейді.“Константа” ұғымы тар мағынада белгілі бір сандық мәні бар тұрақты ретінде қарастырылады. Мысалы, физикалық заңдардың теңдеулеріне енетін іргелі физикалық Константалар, яғни сандық коэффициенттер осы мағынада қолданылады. Пайдаланылған әдебиеттер
Конституциялық сот

Конституциялық сот– бірқатар елдердегі конституциялық бақылау бірден-бір немесе басты міндеті болып табылатын ерекше орган. Жоғарғы соттардан өзгеше түрде ол жалпы соттар жүйесіне кірмейді. Бір елдерде (мысалы, Ресейде) ол ерекше санаттағы сотдеп саналып, тиісінше сот жүйесіне кіреді, екінші бір елдерде (мысалы,Германияда, Италияда, Румынияда, Болгарияда,Моңғолияда) сот билігіне жатпайтын ерекше бақылау органы болып табылады. Конституциялық соттың мүшелерін не парламент сайлайды (Германияда, Хорватияда), не мемлекет басшысы тағайындайды (Кипрде); кейде Конституциялық сот мүшелерін парламенттер, басқа да билік және әділет органдары тағайындайды (мысалы, Италияда Конституциялық сотты президент, парламент және магистратура бірдей үлесте тағайындайды). Конституциялық бақылау жасаумен қатар Конституциялық соттың конституцияны түсіндіруге, саяси партиялар қызметінің конституцияға сәйкестігі мәселесін шешуге, құзырет туралы дауларды қарауға, т.б. құқығы бар. Қазақстан Республикасында Конституциялық сот 1995 жылға дейін елімізде нормативтік актілердің Конституцияға сай келуін қадағалайтын орган болып келді. Ол 1992 ж. 6 маусымда қабылданған “Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы” Қазақстан Республикасының Заңы негізінде құрылды. “Қазақстан Республикасының Конституциялық сотын сайлау туралы” Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 2 шілдедегі Қаулысымен Конституциялық Сот құрамы 11 адамнан жасақталды: М.Т. Баймаханов (төраға), И.И. Рогов (орынбасары), Л.И. Башаримова, Ж.Н. Бәйішев, К.Ж. Жалмұқанбетов, Г.В. Ким, С.А. Қасымов, В.А. Малиновский, А.М. Нұрмағамбетов, С.Ф. Ударцев, О.Қ. Ықсанов. Тиісті заңға және 1993 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес Конституциялық сот республика Конституциясын қорғау жөніндегі сот билігінің жоғары органы болып табылды. Оған Конституцияны қорғау және оның мәртебелілігін қамтамасыз ету міндеті жүктелді және оның заңдар мен өзге де құжаттарды Конституцияға сай емес деп табуы республика аумағында олардың күшін жояды деп көрсетілді. “Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы” заңда анықталғанындай, бұл органның құзыретіне актілердің конституциялылығын қараумен қатар, Қазақстан Республикасы Президентінің, Министрлер Кабинетінің мүшелерінің, Жоғарғы сот пен Жоғарғы Төрелік сот төрағаларының, Бас прокурордың, Қазақстан Республикасы дипломатиялық, өзге де өкілдіктерінің өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы мәселе қозғалған ретте олардың Республика Конституциясы мен заңдарын сақтауы туралы қорытынды беру, азаматтардың конституциялық құқығына қатысты құқық қолдану тәжірибесінің Конституцияға сай келуі туралы істерді қарау, тиісті заңда көрсетілген нақты мәселелер бойынша іс қозғау, т.б жатты. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Конституциялық соттың орнына сот жүйесіне кірмейтін Конституциялық Кеңес құрылды. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Контейнер

Контейнер — автомобиль, темір жол, теңіз, әуе көлігімен жүктерді тасымалдауға және бір көлік құралынан екінші көлік құралына механикаландырылған түсіріп-тиеу үшін икемдестірілген стандартты көп айналымды ыдыс (тара). Контейнерді пайдалану көлік ағыны айналымын жылдамдатады, жүкті бүлінуден сақтап, көлік кідірісін азайтады. Әртүрлі материалдан жасалып, әртүрлі пішінге ие болу мүмкін. Контейнердің өлшемі мен сыйымдылығы оны тасымалдайтын көліктің мөлшеріне сәйкес келеді. Пайдалану мақсатына қарай әмбебап, икемделген және арнайы контейнер болып бөлінеді. Ең кең қолданыстағы контейнер түріне ISO-контейнерлері (әмбебап) жатады. Контейнерлік жүк ағындарының өлшемдері Twenty-foot Equivalent Unit (TEU) — стандартты 20-футтық контейнер (ISO-контейнер) алып жататын көлемге тең болып келетін өлшем бірлік. Контейнер-тасығыш немесе контейнер сақтау орындарында есептеулерде қолданылады. Fourty-foot Equivalent Unit (FEU) — стандартты 40-футтық контейнер (ISO-контейнер) алып жататын көлемге тең болып келетін өлшем бірлік. Бір 40-футтық FEU контейнері екі 20-футтық TEU контейнеріне пара-пар. Әсіресе теңіз көлігі режимінде жүк көтергіштігі 45 футтан 53 футқа дейін жиі қолданылатын жалпы контейнерлер қолданылады. * 1 Фунт (lb) = 453,6 грамм * 1' фут 12" дюйм 0,3048 м Дереккөздер
Контрабанда

Контрабанда ( – жарлыққа қарсы) – тауарларды , валютаны, құндылықтарды немесе өзге де заттарды‚ солардың ішінде зияткерлік меншік заттарын кеден шекарасы арқылы заңсыз ірі көлемде алып өту. Ол кеден бақылауынан тыс немесе жасырын не құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдаушылықпен пайдаланып не кеден шекарасы арқылы алып өтуге тыйым салынған немесе шек қойылған тауарларды‚ заттарды және алып өтудің арнаулы ережелері белгіленген құндылықтарды мағлұмдамада көрсетпей немесе өтірік көрсетіп жасалады. Контрабанда экономикалық қылмысқа жатады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11-том
Контрабас

Контрабас – ысқымен тартылатын ішекті музыкалық аспап. Көлемі үлкен (2 м-ге жуық), дыбысы жағынан ең төменгі дауысты скрипка типтес, 4 ішекті, кварта бұрауымен бұралады. Контрабастың 3 және 5 ішекті түрлері де болады. Көбінесе, Контрабаста түрегеліп тұрып ойнайды. Контрабас оркестр мен ансамбльдерде ең төменгі партияны орындауда маңызды рөл атқарады. Кейде жеке орындау үшін және концерттік аспап ретінде қолданылады. Кейде “Контрабас” деп ең төменгі регистрлі музыкалық аспаптардың түрлерін де атайды (Контрабас – тромбон, Контрабас – керней, Контрабас – балалайка, Контрабас – домбыра, Контрабас – қобыз, т.б.). Профессор А.Жұбанов Қазақ халық аспаптары оркестріне домбыраның және қобыздың Контрабастарын енгізді. Дереккөздер
Контрибуция

Контрибуция (лат. contrіbutіo) – 1) жеңген елдің жеңілген елден бітім шарты бойынша алатын салығы.Контрибуция шын мағынасында жеңілген елді салық төлеуге күшпен көндіру, тонау болып табылады. Контрибуцияны белгілі бір халықаралық құқықтық жүйеге келтіру туралы мәселе бірінші рет 1874 ж. Брюссель декларациясында қаралды. Бұл мәселе 1899 жылғы Гаага конференциясында қайта қаралды. “Құрлықтағы соғыс заңдары мен рәсімдері туралы” ереже қабылданды. Бірақ мәселе түбегейлі шешілмеді. Бар шығынды, негізінен, жеңілген ел халқы көтереді. Мысалы, Германия 1870 ж. жеңілген Франциядан 5 млрд. франк Контрибуция алып, өзінің өнеркәсібі өркендеуін тездетті. Қазіргі халықаралық құқық Контрибуцияға тыйым салған (қараңыз Репарация); 2) жаудың басып алған аймақтағы халықтан күшпен жинайтын ақшалай алымы. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Контрреволюция

Контрреволюция – мемлекетте болып өткен революциялық қозғалыстарға қарсы бағытталған саяси қозғалыс немесе бұрынғы биліктен айрылған күштердің ескі жүйені қалпына келтіру үшін жүргізген қарулы қарсылығы. Батыс Еуропа елдерінде (Франция, Ұлыбритания, Германия, Италия, т.б.) болған 18 – 19 ғасырлардағы революциялар Контрреволюция күштері арқылы басылды. Ресейде 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Контрреволюция бас көтеріп, соның салдарынан елде 1918 – 20 ж. Азамат соғысы болып өтті. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Контрфорс

Контрфорс ( – қарсы әрекет ететін күш), архитектурада – ғимараттың негізгі құралымын нығайту үшін қабырғаға тігінен немесе көлденеңінен жапсыра жасалатын тіреу. Контрфорстың төменгі жағы аумақты болып басталады да, жоғары қарай бірте-бірте сатыланып, яғни біркелкі жіңішкере береді. Контрфорс қабырғаға еңкіш бағытталған күштерге төтеп беріп (мысалы, күмбездің салмағына), оның беріктілігін арттырады. Ал күш көп түспейтін Контрфорсның асты мен үстінің қалыңдығы бірдей болып келуі мүмкін. Контрфорс тастан, бетоннан, темір-бетоннан жасалады. Бұл готикалық құрылыстың негізгі элементтерінің бірі болған. Контрфорс архитектуралық көне ескерткіштерді қайта қалпына келтіру жұмыстарында көп пайдаланылады. Дереккөздер
Конус

Конус (, ) – # Конус немесе конустық бет–белгілі бір сызықтың (бағыттаушы) барлық нүктесін кеңістіктің берілген нүктесімен (төбесімен) қосатын түзулердің (жасаушыларының) геометриялық орны. Егер бағыттаушы түзу сызық болса, онда Конус жазықтыққа айналады. Егер бағыттаушы өзінің төбесімен бір жазықтықта жатпайтын 2-ретті қисық сызық болса, онда 2-ретті Конус шығады. Дөңгелек Конус немесе тік дөңгелек Конус 2-ретті Конустың қарапайым түрі, оның бағыттаушысы шеңбер болады, ал төбесі осы шеңбер центріне ортогональ проекцияланады; # Элементар геометрияда дөңгелек Конус деп бағытталған шеңбері бар, дөңгелек Конустың бетімен және оның осіне перпендикуляр жазықтықпен шектелген геометриялық денені айтады. * Конустың ауданы: : : Бұл жерде — радиусы, — ұзындығы. * Конустың көлемі: : Конустың базалық жазықтығы Конустың базалық жазықтығы (Базовая плоскость конусa) — негізгі жазықтықтың осьтік жағдайын анықтауға немесе берілген конустың қосарланып отырған конуспен салыстыра осьтік жағдайын анықтауға арналған конус осіне перпендикуляр жазықтық. Қиық конус Қиық конус — конустың табаны мен осы табанға параллел жазықтықпен қиылып шектелген бөлігі. Басқаша айтқанда толық конустың сүйір ұшы қырқылып тасталған "мұқыл" конус. Қиық конустың жоғарғы табанынан төменгі табанына түсірілген перпендикуляр сызықтың екі табан аралығындағы кесіндісі оның биіктігі болады. * Қиық конустың бүйір жағының ауданы мұндағы — қиық конустың жасаушысы, және — сәйкес түрде табандарының радиустары. Толық бетінің (Тб) ауданы бүйір бетінің (б) ауданына қиық конустың жоғарғы табанының (жТ)ауданы мен төменгі табанының (ТТ)аудандарының қосындысына тең, яғни :::. * Қиық пирамиданың көлемі: мұндағы — қиықконустың биіктігі. * Қиық конустың жасаушысы: — қиық конустың төменгі табанының радиусы, — жоғарғы табанның радиусы, — қиық конустың биіктігі. * Толық конустың биіктігі: Тағы қараңыз * Конустылық * Коника * Геометрия * Эллипс * Гипербола * Парабола * Конустылық * Конустәрізділік Дереккөздер
Конфедерация

Конфедерация (кейінгі лат. confederatіo – одақ, бірлестік) – мемлекеттік құрылым формасы, бұл ретте Конфедерация құрушы мемлекеттер өздерінің тәуелсіздігін толығымен сақтап қалады, әрқайсысының өзіндік мемлекеттік билік жүйесі және басқару органдары болады; арнайы бірлескен органдар тек белгілі бір (әскери, сыртқы саяси, т.б.) мақсаттағы іс-әрекеттерді үйлестіріп отыру үшін жасалады. Конфедерацияға мүше елдердің бәріне бірдей ортақ заң шығарушы орган, ортақ азаматтылық, территория, әскери күштер, салық жүйесі болмайды. Осындай егемен елдер одағына мүше әрбір мемлекет өкілдері Конфедерация органдарын құрады, олар қабылдаған шешімдер одақтас мемлекеттердің үкіметтері және заң шығарушы органдарының келісімі мен бекітуі арқылы жүзеге асады. Конфедерация құру туралы келісім Конфедерацияның құрылуының құқықтық негізі болып табылады. Конфедерация қаржысы оған мүше мемлекеттердің жарналарынан құралады. Конфедерация бірқатар проблемаларды шешуде оң рөл атқарады. Атап айтқанда, ажыратылған ұлттарды біріктіру процесінде (мысалы, Корея Республикасы мен КХДР); жаһандық интеграциялық процестер шеңберінде бірнеше мемлекеттерді халықаралық құқықтық, аймақтық бірлестіктерге біріктіруде (мысалы, Еуропалық одақ негізіндегі Еуропалық Конфедерация) тиімді рөл атқарды немесе атқаруы мүмкін. Тарихта Рейн Конфедерациясы (1254 – 1350 жылдары), Ганей лигасы (1367 – 1669), Швейцария (1291 – 1798 және 1816 – 1848), Нидерланд (1579 – 1795), АҚШ (1781 – 1789), Германия Конфедерациясы (1816 – 1848), Америка конфедерациялық штаттары болды. Сондай-ақ, Конфедерация федеративтік мемлекеттің құрылуына алғышарттар қалыптастырады. 1918 – 1922 ж., КСРО құрылғанға дейін, ұлттық республикаларды біріктірудің бастапқы кезеңінде Конфедерация және федерация элементтерінің үйлесуі орын алды. Сонымен қатар “Конфедерация” термині кейде одақ мағынасында әр түрлі ұйымдардың атауы ретінде де қолданылады (мысалы, Франциядағы Жалпыға бірдей еңбек Конфедерациясы, Британия өнеркәсібінің Конфедерациясы, Италиядағы Конфиндустрия, т.б.). Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Конферансье

Конферансье – концерттік- эстрадалық ойын-сауықтарды жүргізуші артист. Ол ойын-сауыққа қатысушыларды көрермендерге хабарлап әрі оларды ойын-сауық арасында уытты әзіл-оспақ, күлкілі қалжыңмен көңілдендіріп отырады. Конферансье өнері орындаушыдан мәнерлі үнді, қиыннан қиыстырар тапқырлықты, өткір тілділікті талап етеді. Көбінесе, фельетондар, әңгімелер оқу, өлең айту Конферансье қызметіне кіреді. Конферансье алғаш рет Париждің кабаресі мен кафе-шантандарында актерлер және әдебиет сүюшілер ұйымдастырған импровизацияланған әуесқойлық дивертисменттерде пайда болды. 19 – 20 ғасырларда Конферансье варьете театрлары мен миниатюраларда жиі өнер көрсетті, ал Ресейде 20 ғасырдың басында пайда болды. Дереккөздер
Конференция

Конференция (conferentіa, лат. confero – жинаймын) — мемлекеттер мен қоғамдық ұйымдар өкілдерінің, әлдебір ұйымдар мүшелерінің, ғалымдардың жиналысы, мәжілісі. Дереккөздер * "Қазақ Энциклопедиясы", 11-том
Концентрат

Концентрат (лат. concentratus – шоғырланған, топтастырылған), 1) тамақ өнеркәсібінде – сақтауға және одан жылдам тамақ әзірлеуге ыңғайлы кептіріліп престелген тағам өнімдері мен жартылай фабрикаттар; 2) ауыл шаруашылығындағы Концентрат (құнарландырылған жем) – құрамында қоректілігі жоғары заттары бар (дәнді азық, құрама жем, күнжара, кебек, т.б.) мал азығы. Ауыл шаруашылығындағы барлық жануарлардың жемшөп құрамына кіреді; 3) тау-кен өндірісіндегі Концентрат – жер қойнауынан алынған пайдалы қазбаны байытудың нәтижесінде алынған өнім; оның құрамындағы бағалы минерал мөлшері алғашқы шикізаттағыдан көп болады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы" ,11 - том
Концентрациялық лагерь

Концентрациялық лагерь, концлагерь – мемлекеттердің, саяси режимдердің, т.с.с. нақты немесе ықтимал қарсыластарын күштеп оқшаулап, бір жерге бөлектеп жинақтауға пайдаланатын орны. Әскери тұтқындар мен босқындарға арналған түрмелер мен әдеттегі лагерьлерден айырмашылығы – Концентрациялық лагерь соғыс кезінде не саяси күрестің шиеленісіп асқынуы барысында айрықша декреттермен құрылып отырған. Алғашқы Концентрациялық лагерьлерді Кубадағы азаттық көтерілістің бас кезінде, 1895 ж. испандықтар, 1899 – 1902 ж. ағылшын-бур соғысы тұсында ағылшындар ұйымдастырды. Бұрынғы КСРО аумағында Концентрациялық лагерьлер РКФСР Халкомкеңесінің “Қызыл террор туралы” (қыркүйек, 1918 ж.) қаулысымен құрылды. Түзету үйі деген атпен олар Қазақстан жерінде де пайда болды. Кейін айрықша мақсаттағы лагерьлер деп аталып, тоталитарлық режим тұсындағы жаппай саяси қуғын-сүргін кезеңінде кең қанат жайды (қараңыз ГУЛАГ, АЛЖИР). Германияда 1933 ж. Гитлер үкімет басына келгеннен кейін өз қарсыластарын қуғындау және жойып жіберу үшін Концентрациялық лагерьлер құрылды. 1934 жылдан бастап Концентрациялық лагерьлерді күзету мен басқару СС органдарының қолына өтті. Германия Концентрациялық лагерьлерінің (Бухенвальд, Дахау, Заксенхаузен, Ораниенбург, т.б.) тұтқындары, негізінен, неміс ұлтынан тұратын антифашистер мен еврейлер болды. Олар адам төзгісіз жағдайда тұрып, еріксіз еңбекке жегілді және үнемі азаптауларды бастан кешіріп отырды. 1938 – 39 жылдан бастап Концентрациялық лагерь жүйесі жаулап алынған аймақтарға да көшіріліп, осы елдердің халықтарын қырып-жою құралына айналды. Алғашқы Концентрациялық лагерлерге тұтқындар сыймай кетті де, 1939 – 45 ж. жаңа Концентрациялық лагерьлер, негізінен, Польшада (Освенцим, Майданек, Треблинка, Собибур, т.б.) тұрғызылды. Концентрациялық лагерлерлер газды камералар мен крематорийлермен жабдықталып, адамдарды жаппай қыру құралына айналды. Осы Концентрациялық лагерлерге қамалған тұтқындар, негізінен, КСРО, Польша, Франция, Бельгия, Нидерланд, Чехословакия, Югославия, Румыния, Венгрия, т.б. елдерден әкелінгендер еді. Жалпы Концентрациялық лагерлерде отырған 18 млн. тұтқынның 11 млн-ы қырылып кетті. Концентрациялық лагерьде қаза тапқандар қатарында Германия коммунистерінің көсемі Э.Тельман, кеңес генералы Д.М. Карбышев, татар ақыны М.Жәлел, т.б. бар. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында соғыс тұтқындарының тегін еңбек күші Германия экономикасына үлкен пайда әкелді. Сондықтан тұтқындар жұмыс жасайтын өнеркәсіп орындары қатаң түрде СС-тің жүйесіне өтті. Гитлершілер тұтқындардың қарсылық күресін мүлдем болдырмау үшін, оларды адам төзгісіз жағдайда ұстады. Соған қарамастан тұтқындар арасында жасырын ұйымдар құрылып, лагерьден қашу және қарулы қарсылық көтерілістер ұйымдастырылды. Концентрациялық лагердегі тұтқындардың ауыр тұрмысына көптеген қоғамдық ұйымдар (Қызыл крест пен Жарты ай, т.б.) түрлі көмектер ұйымдастырып отырды. Концентрациялық лагерлерде қамауда отырған Орталық Азия мен Кавказдан шыққан соғыс тұтқындарына М.Шоқай үлкен көмек көрсетті. Соғыс аяқталғаннан кейін көптеген Концентрациялық лагерлерде лагерь құрбандарына музейлер ашылып, ескерткіштер орнатылды. Дереккөздер *"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Концерт

Концерт (, , ) – 1) алдын ала арнайы жасалған бағдарлама бойынша музыкалық, әдеби-хореографиялық және сахналық шығармаларды көпшілік алдында орындау; 2) жеке музыкалық аспап (кейде 2 – 3 жетекші музыкалық аспап) пен оркестр үшін сонаталық циклді формада жазылған музыкалық шығарма. Жеке орындаушы мен оркестрдің өзара жарысын көрсете отырып, оларды салыстыру концерттің негізгі мақсаты болып табылады. Концерт 3 бөлімнен (1-бөлімі өте жылдам; 2-бөлімі лирикалық, байсалды; 3-бөлімі рондо формасында) тұрады. Әдетте, концерттің 1-бөлімі аяқталар алдында (жетекші аспаптың оркестр сүйемелінсіз) импровизациялық сипатта асқан шеберлікпен соло орындалады. Концерттің 2, 4 кейде 5 бөлімді түрлері де кездеседі. Жеке аспап пен оркестрге арналған 3 бөлімді циклдік Концертті алғаш жазған итальян композиторы А.Вивальди (1678 ж. ш. – 1741) болса, одан кейін И.С. Бах скрипка, клавир үшін Концерттер жазды. Концерттің фортепьяно, скрипка, т.б. аспапқа арналған классикалық түрлерін В.А. Моцарт жазды, ал Л.Бетховен бұл жанрға жарқын симфониялық түр беріп, оны одан әрі дамытты. 19 ғасырда Ф.Лист Концерттің 1 бөлімді түрін жазды. Орыс композиторлары П.И. Чайковский, С.В. Рахманинов Концерт жанрының тамаша үлгілерін жасады. С.С. Прокофьев, А.И. Хачатурян, Т.Н. Хренников секілді композиторлардың шығармларында Концерт жанры елеулі орын алды. Жеке дауыс пен оркестр үшін (Р.М. Глиэр, 1874/75 – 1956), балалайка, домбыра, цимбал, т.б. халық аспаптары үшін Концерттер жазылды. Қазақстанда осы жанр бойынша С.Мұхамеджанов (жеке дауыс пен оркестр үшін Концерті, 1958), Ғ.Жұбанова (скрипка мен оркестр үшін Концерті, 1958), Н.Меңдіғалиев (фортепьяно мен оркестрге арналған 2 Концерті, 1959, 1967), т.б. композиторлар елеулі еңбек етті; 3) 2 немесе бірнеше партиялардың (әншілер дауысы, аспаптық ансамбльдер және орган) өзара жарысына негізделген діни музыкадағы көпүнділік, вокальдық немесе вокальды-аспаптық форма. Алғашқы Концерттер 16 ғасырда Италияда пайда болды. Дереккөздер
Коньки тебу

туындысы.]] Коньки Спорты– конькимен мұз үстінде шапшаң жүгіру және мұз айдынында мәнерлеп сырғанау. Тарихы Мұзы қатқан көл, өзендер бетінде сырғанақ заттар көмегімен жүгіруді адамдар ежелден-ақ білген. Конькимен мұз үстінде жүгірдің тарихы өте ежелде жатыр. ХVI ғасырда конькимен жүгіру скандинавия елдерінде жарыс түрінде қалыптасты. 1676 жылы ең алғашқы конькимен жүгіру жарысы өткізілді. 1892 жылы конькимен жүгірушілердің Халықаралық одағы ұйымдастырылды. Қазір оған 40-қа жуық ел мүше. Қазақстанда Коньки Спортының дамуына Медеу мұз айдынының салынуы үлкен ықпал етті. Сырғанақтар Сырғанақтар, жарыстар өтетін мұз айдындарынан басқа да жай адамдардың әсіресе балалардың демалуы, ойнауы үшін сырғанақтар қатырылады. Негізінен осындай сырғанақтардың үш тобы бар: Олар - қыс айларында беттері қатқан өзен-көлдердің, су қоймаларының үстіндегі қардан тазаланып жасалатын сырғанақтар; аулаларда, ашық алаңдарда, шағын спорт алаңдары мен стадиондарда қолдан су құйып жасалынатын сырғанақтар; жасанды техникалық және химиялық сырғанақтар. Спорт түрлері Дереккөздер
Координаттар жүйесі

Координаттар (лат. co – бірге және ordіnatus – тәртіптелген, анықталған) — жазықтықтағы, кез-келген беттегі не кеңістіктегі нүктенің орнын анықтайтын сандар. Ғылымға, ең әуелі, аспан сферасындағы не Жер шары бетіндегі нүктенің орнын (ендік пен бойлық) анықтайтын астрономиялық және географиялық координаттар енді (қараңыз ). 17 ғасырда Р.Декарт кординаттар әдісі арқылы геометрия мен математикалық анализдің арасындағы өзекті байланысты ашты. Механикада, математикада физикада, т.б. салаларда сфералық Координаттар (r, , ), цилиндрлік Координаттар (, , z), эллипсоидтық Координаттар жиі қолданылады. Кеңістіктегі біртекті Координаттар жазықтықтағы Координаттар сияқты енгізіледі. Түрлері * Декарттық координаттар жүйесі — евклидтік кеңістіктегі түзу сызықты координаттар жүйесі; * Түзу сызықты координаттар— координаттар бас нүктесі және осы нүктеде қиылысатын түзу сызықты координаттар осьтері бойынша анықталатын координаттар; * Тікбұрышты координаттар — барлық осьтері өзара перпендикуляр болатын түзу сызықты координаттар; * Сфералық координаттар — барлық осьтері өзара перпендикуляр болатын түзу сызықты координаттар; Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі Тағы қараңыз * Аспан координаттар жүйесі * Декарт координаттары * Жазық тікбұрышты координаттар жүйесі Дереккөздер
Кордон

Кордон(франц. сordon) – 1) әскерлердің белгілі бір шеп немесе мемлекеттік шекара бойында созыла орналасуы; 2) шекаралық сақшылар, күзетшілер немесе бөгеуіл бөлімшесі; 3) орман қорғау және қорық бекеттері; орман күзетіне арналған тұрғын үйлер мен құрылыстар. “Кордон” атауы Франция армиясы мен басқа да кейбір елдер армиясында 1835 жылдан бері сақталып қалды Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Корженевский мұздығы

Корженевский – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Шілік өзені алабындағы Оңтүстік Есік өзені бастауында. Мұздық белгілі орыс географы Н.Л. Корженевскийдің есімімен аталады. Аумағы Ұзындығы 11,7 км, жалпы ауданы 38,0 км 2 , көлемі 6,3 км 3 . Корженевский мұздығындағы қар жиегі 3950 м биіктікте, ал мұздық тілі жылжып 3270 м-ге дейін төмендеді. Мұздықтың орташа қалыңдығы 160 м-дей (ең қалың жері 300 м). Корженевский мұздығы жылдан-жылға еріп азаюда. Дереккөздер
Дмитрий Сергеевич Коржинский

Коржинский Дмитрий Сергеевич (1.9.1899, Ресей, Санкт-Петербург – 1985, сонда) – орыс ғалымы, геологиялық-минералдар ғылылымының докторы (1938), профессор (1940), КСРО Ғылым Академиясының академигі. (1953), Социологистік Еңбек Ері (1969), физика-химия петрология және минералогия, физика геохимия ғылымдарының негізін салушылардың бірі. Ленинград тау-кен институтын бітірген (1926). 1926-29 ж. КСРО Геология камитетінде, Бүкілодақтық геология ғылыми-зерттеу институтында қызмет істеген. 1929-40 ж. Ленинград тау-кен институтында оқытушы болған. 1937 жылдан КСРО Ғылым Академиясында қызмет көрсеткен. 1969-79 ж. Экспериментальдік минералогия институтының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектерін Қазақстан, Шығыс Сібір, Орал және Орта Азияның геологиясы мен минералдық кен орындарын зерттеуге арнаған. Минерал түзілу процестерінің физика-химиялық теориясын жасады. Коржинский биметасоматиттік, жапсарлы-инфильтрациялық скарн түзілу және қышқылдық-негіздік гидротермальдік ерітінділер эволюциясы теорияcының негізін қалады. Магма кристалданғанда қышқылдык-негіздік өзара әрекеттесу принципін дәлелдеді. КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1946, 1975) және Лениндік сыйлық (1958) лауреаты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдермен марапатталған. Шығармашылығы: Минералды тепе-теңдік факторлары және тереңдіктің минералогиялық фациялары, М., 1940; минералдардың парагенездерін Талдаудың физика-химиялық негіздері, М., 1957; метасоматикалық зоналылық теориясы, М., 1969; минералдардың парагенездерін талдаудың теориялық негіздері, М., 1973. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Короленко мұздығы

Короленко мұздығы – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Ақтас өзенінің бастауында орналасқан. Мұздыққа орыс жазушысы В.Г. Короленконың есімі берілген (1957). Жер бедері, аумағы Тентек шыңынан (4098 м) басталып, 3000 м-ге дейін төмендейді. Ұзындығы 6,2 км, оның ашық жатқан жері 4,8 км. Жалпы ауданы 9,5 км 2 , фирн алаңы 2,2 км 2 . Мұздықтан Тентек өзенінің салалары толығады. Дереккөздер
Коронограф

Коронограф(лат. corona – тәж және грек. grapho – жазамын) – Күн тәжін бақылап, зерттеуге арналған телескоп. Күн тәжі –Күн толық тұтылған кезде ғана көрінетін Күн атмосферасының ең жоғарғы қабаты. 1930 ж. француз астрономы Б.Лио Күн тәжін жай күндері бақылауға арналған Коронографты жасады. Оның негізгі нұсқасы Күн тұтылу сұлбасына сәйкес келеді. Телескоптың алдыңғы линзасының фокусында дөңгелек экран орнатылған. Бұл экран тұтылу кезіндегі Күн сәулесін қабылдап (Ай сияқты), екінші линзаға тек тәж сәулесін жібереді. Экран жанындағы линза алдыңғы линзада пайда болатын дифракциялық сәулені жою үшін қолданылады. Телескоп қосымша спектрлік және фильтрлік құралдардың көмегімен Күн тәжін бақылауға мүмкіндік берді. Алматы обсерваториясында диаметрі 53 см-лік Коронограф орнатылған. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Корпус

Корпус ( – дене, бір тұтас): *Корпус — кеменің тұлғасы. *Корпус — бір заттың сыртқы қабы. *Корпус — бірнеше ұқсас ғимараттың біреуі немесе үлкен ғимараттың бөлек бір үлкен бөлігі, мысалы: университеттің оқу корпусы. * Корпус — кеглі (өлшемі) 10 пункт типографиялық қаріп. * Корпус — қандай да бір мәтіндердің толық жинағы; корпустық лингвистиканың зерттеу пәні: ** «Корпус Герметикум» — грек тіліндегі, Гермес Трисмегистке тиесілі трактаттар жинағы. Ұйымдар мен бірлестіктер: * Армиялық корпус — басқа құрылымдардан (дивизия, бригада) тұратын ірі әскери құрылым, сонымен қатар әскери түрлерінің бөлімдері мен бөлімшелері. * Корпус — кейбір мемлекеттердегі жабық әскери оқу орындарының атаулары, мысалы: **Кадет корпусы — жастарды әскери мансапқа дайындайтын әскери оқу орны. * Корпус — кейбір мемлекеттердегі қарулы күштер түрінің, әскер және қызмет түрінің атауы, мысалы: **АҚШ Теңіз жаяу әскерінің корпусы; **АҚШ Көлік корпусы; **Ресей империясының Әскери топографтар корпусы. * Корпус — қандай да бір мамандық немесе ресми статустың жиынтығы, мысалы: **Дипломатиялық корпус; ** Заң шығарушы корпус. * Корпус — түрлі ұйымдардың бөлімдері, мысалы: **Студенттік корпус — мүшілігі өмір бойы жүретін академиялық ұйым. Тағы қараңыз * Дене (айрық) * Фюзеляж
Косметология

Косметология, косметика ( – әдемілеу өнері және – ілім) – клиникалық медицинаның бір саласы. Косметология теріні күту, адамның сыртқы келбетін әсемдеу, әр түрлі аурулардың әсерінен және туа біткен немесе жас өзгерісіне байланысты пайда болған ақауларды жасыру, емдеу әдістерін зерттеумен айналысады. Косметологиялық медициналық ғылыми-зерттеулер мынадай бағыттарда жүргізіледі: # косметикалық ақаулардың (кемістіктердің) патогенезін анықтап, емдеу әдістерін белгілеу; # Косметологиялық заттардың фармакологиялық әсерін анықтап, терідегі зат алмасу процестерін (май, су, тұз, витаминдер, гормондар) қалпына келтіретін биологиялық активті заттарды анықтау. Тарихы Косметика көне заманнан бастап дамыған. Ежелгі мысырлықтар, римдіктер, арабтар бетін, кірпігін, қабағын бояп, шашын бұйралап, әтірдің орнына хош иісті майларды пайдалана білген. Қайта өрлеу дәуірінде косметика Еуропада кеңінен тарады, әсіресе, Франция 16 ғасырда әдемі косметикалық заттарды даярлаудың және қолданудың негізгі орталығы болды. Бірақ Косметологияның қарқынды дамуы 19 ғасырдың басынан басталады. Косметология өзінің атқаратын қызметіне қарай: дәрігерлік және сәндік Косметология болып ажыратылады. Дәрігерлік Косметология Дәрігерлік Косметология – гигиеналық, профилактикалық емдік және хирургиялық бөлімдерге бөлінеді, олар терінің түрлі ақауларын (құрғақтығын, майлылығын, безеуді, әжімді, түрлі мең мен қалдарды) болдырмау және жою әдістерін, сондай-ақ, шаш (әйел, еркек және балалардың шашын сәндеу), ауыз іші (тісті күту), маникюр (қолдың тырнақтарын күту), педикюр (аяқтың тырнақтарын күту) күтіміне байланысты гигиеналық емдік шараларды қарастырады. Косметологиялық (эстетикалық) хирургияның негізгі міндеті оперативтік жолмен ақауларды жою, көбінесе, мүшелердің қызметін қалпына келтіру, сонымен қатар адамның сыртқы көрінісін жақсарту. Косметологиялық операцияларға ринопластика, отопластика, ерінге жасалатын пластикалық операциялар, т.б. жатады. Косметологиялық операциялар мынадай жағдайда: мұрынның, еріннің, құлақ жарғағының кемістігін түзету, қал, меңдерді алып тастау, беттегі (маңдай, қабақ, бұғақ мойындағы) әжімді сылу, сондай-ақ, сүт безі жетілмегенде немесе мөлшерден тыс үлкен болған жағдайда, қарынның деформалануы (салақтауы, май жиналуы), аяқтағы санға артық май жиналғанда жасалады. Косметикалық операция жасағанда әр адамның, әсіресе, балалардың жас ерекшелігі ескеріледі. Сәндік Косметология Сәндік Косметология адамның сыртқы келбетін әрлеп, беттің кейбір кемістіктерін білдірмеу, не әдемілігін айқындай түсумен шұғылданады. Сәндік косметикалық препараттарға қас пен қабақты бояуға арналған қарындаш, опа, ерін далабы, түрлі витамин қосылған майлар, иіс су, әтірлер, т.б. жатады. Бұл препараттар лабораториялар мен клиникаларда тексеруден өткеннен кейін санитарлық инфекция мекемесінің рұқсатымен сатуға жіберіледі. Косметологиялық емдер мен көмек арнайы емханалар, кабинеттер және салондарда жүргізіледі. Косметология дерматология, хирургия, онкология, эндокринология және медициналық генетикамен тығыз байланыста дамиды. Дереккөздер
Космополитизм

Космополитизм — әр ұлттың төл мәдениетін дамытудан гөрі жаһандану процесі арқылы бүкіләлемдік бірегей мәдениет қалыптастыруды артық көретін шектеулі дүниетанымдық бағыт. Космополитизм бағыты жекелеген мемлекеттерді баулуы мүмкін немесе бұл жағдай ұлт пен жеке дара адам арасына терең моральді, әр түрлі экономикалық, саясаттық қарым-қатынастарға әкеліп соғады. Космополитизм ұғымын кез келген саласынан жақтайтын адамдарды космополит дейді. Лаэрттік Диогеннің (3-ғасыр) айтуынша, “Космополит” сөзін алғаш қолданған синоптық Диоген. Ол өзін жаhан азаматы деп атап, бөшке ішінде өмір сүрген. Ал Плутарх берген мәлімет бойынша, бұл терминді китиондық Зенон енгізген. Эпиктет (б.з. 50–190) бұлармен келіспей, алғашқы космополит Сократты (б.з.б. V–IV ғ.) еске салып, бұл ұғымды ойлап тапқан да сол болу керек деп тұжырымдайды. Ежелгі дәуірдегі қала-мемлекеттер құрылымының дағдарысы мен Ескендір Зұлқарнайынның (б.з.б. 4 ғасыр) әркелкі тайпалардан тұратын мемлекет құруы мазмұны жағынан әр түрлі космополиттік көзқарастардың пайда болуына себеп болды. Китиондық Зенонның космополиттік идеал ретінде әр адамның бірегей әлемдік заңға сүйеніп өмір сүруіне мүмкіншілік беретін әлеуметтік ортаны іздеуді осыған байланысты. Содан бергі замандардағы түрлі ойшылдардың космополиттік идеяларын қысқаша түрде: «Өмір сүруге қай жер ыңғайлы болса, сол жер менің Отаным», – деген тұжырыммен сипаттауға болады. Космополитизм идея ретінде 20 ғасырда шарықтау шегіне жетті. Қазіргі таңда тікелей не жанама жалпыадамзаттық мәдениеттің пайда болуы мен дамуына, сонымен қатар барша адамзаттың ынтымақтастығы ғана шеше алатын жаһандық проблемалардың өрши түсуіне байланысты көптеген гуманистік пацифизм өкілдері тарапынан «жаhандық мемлекеттер федерациясын» құру қажеттігі жайлы космополиттік идеялар жиі айтылуда. Дереккөздер
Космос

Космос – бұрынғы Кеңес Одағынан ұшырылған Жер төңірегіндегі ғарыш кеңістігінде және атмосфера ның жоғарғы қабатында ғылыми, техникалық, т.б. зерттеулер жүргізуге арналған ЖЖС-тері сериясының атауы. “Космос” ЖЖС-терін ұшыру 1962 ж. 16 наурыздан басталды. “Космос”-тың ғылыми бағдарламасында: зарядты бөлшектердің концентрациясын, корпускулалық ағынды, радиотолқындардың таралуын, Жердің радиациялық белдеуін, ғарыш сәулелерін, Жердің магнит өрісін, Күн сәулесін, метеорлық заттарды, Жер атмосферасындағы бұлттар жүйесін, ғарыш кеңістігінің әсерлерін, ғарыштық ұшулардың техникалық проблемаларын шешу (орбитада түйісу, ғарыштық ұшу аппаратының атмосфераға енуі, сәулеленуден қорғану, т.б.), ғарыштық ұшу аппаратының құралымдық элементтері мен борттық жүйелерін сынау, сондай-ақ, әскери-ғарыштық барлау мәселелері болды. “Космос” ЖЖС-тері көтерілу биіктігі 140 км-ден (“Космос-244”) 60600 км-ге (“Космос-159”) дейінгі дөңгелек не эллипстік орбитаға жіберілді. Олардың орбиталарының еңкею диапазоны 0,1-тен (“Космос-775”) 98-қа дейін (“Космос-1484”) болды. Бұл еңкею диапазоны ғылыми аппаратураларды Жер төңірегіндегі ғарыш кеңістігінің кез келген ауданына жеткізуге мүмкіндік берді. “Космос” ЖЖС-терінің айналу периоды 87,3 минуттан (“К.-244”) 24 сағат 2 минутқа (“Космос-775”) дейін, қызмет көрсету уақыты орбитаның параметрлері мен борттық жүйе ресурстарының жұмысына байланысты болды. Мысалы, “Космос-27” орбитада 1 тәулік болған, ал “Космос-80-нің” орбитада болуы 10 жылға есептелінген. Олармен хабар алмасу, негізінен, 20, 30 және 90 МГц диапазондарында өтті, кейбір “Космос” ЖЖС теледидар байланысымен жабдықталған. Бірқатар “Космос” ЖЖС серияларында ғылыми аппаратуралардың Жерге қайта оралатын капсулалары болды. 1.1.1984 жылға дейін 1521 “Космос” ЖЖС-тері ұшырылған. Пайдаланған әдебиет “Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том
Косов Николай Дмитриевич

Косов Николай Дмитриевич (2.12.1922, Қостанай қаласы – 12.3.1995, Алматы) – ғалым, физика-математика ғылым докторы (1973), профессор (1974). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 ж. ҚазМУ-ді (қазіргі ҚазҰУ-ды) және оның аспирантурасын (1950) бітірген. 1950 – 59 ж. ҚазМУ-де ассистент, аға оқытушы, доцент, 1959 – 63 ж. физика факультетінің тұңғыш деканы, 1963 – 94 ж. кафедра меңгерушісі болды. Оның негізгі ғылыми еңбектері тасымалдау құбылыстарын (газдар мен сұйықтықтардағы диффузия) зерттеуге арналған. Медальдермен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том
Лев Феофилович Костенко

Костенко Лев Феофилович(1841 – 1891) – Ресей империясы армиясы бас штабының офицері, 1887 жылдан генерал-майор, Орыс география қоғамының мүшесі. Ресей империясы әскери академиясын бітірген (1866). 1867 – 78 ж. Түркістан әскери округында қызмет істеді. 1870 ж. Бұхараға барған дипломатиялық миссияға, 1873 ж. Ресей империясы армиясының Хиуаны жаулап алу жорығына қатысты. 1878 – 85 ж. Костенко Ресей империясы армиясының Жетісу облысы штабының бастығы болды. 1886 ж. Бас штабтың Әскери-ғылыми камитетінің кеңесіне қызметке жіберілді. 1887 жылдан Бас штабтың Азия бөлімін басқарды. Костенко “Орта Азия және онда орыс азаматтығының енуі” (1870), “Түркістан өлкесі. Түркістан әскери округының әскери-статистикалық шолу тәжірибесі” (1880, 1 – 3 т.), “Орыс миссиясының 1870 ж. Бұхараға саяхаты” (1871), “Алжир мен Туниске саяхат” (1875), “Жоңғария. Әскери-статистикалық очерк” (1887) т.б. еңбектер жазды. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Коттедж

Коттедж – жекеменшік тұрғын үйлердің сәулетті үлгісі. Коттедж, негізінен, екі қабатты болады, кейде жартылай жер астындағы бөлмелерімен үш қабатты болып саналады. Төменгі қабатта ас-су және шаруашылық, жоғарыда демалатын бөлмелер орналасады. Қабаттар бір-бірімен ішкі басқыш арқылы жалғасады. Алғашқы Коттедждер 16 ғасырдың аяғы 17 ғасырдың басында Ұлыбританияда салынды. Қазақстанда Коттедж құрылысы 20 ғасырдың аяғында кең етек жайды. Дереккөздер be-x-old:Хата fi:Mökki fr:Résidence secondaire nl:Vakantiehuis pl:Chata
Коэффициент

Коэффициент(лат. co – бірге, бірлесіп және effіcіens – жасап шығаратын) – әріптік өрнектегі сандық көбейткіш, белгісіздің кез келген дәрежесіндегі белгілі көбейткіші немесе айнымалы шаманың тұрақты көбейткіші. бірмүшелігіндегі Коэффициент–3/4; х2+2рх+q0 теңдеуіндегі х2-тің коэффициенті 1, ал х-тің Коэффициенті 2р-ға тең; l2r формуласындағы коэффициент 2-ге тең болады. у=kx+b түзу сызық теңдеуіндегі Коэффициент саны бұрыштық Коэффициент деп аталады. Ол түзудің Ох осіне еңкею бұрышының тангенсін көрсетеді. Физика заңдарды өрнектейтін формулаларда Коэффициенттің айрықша аттары болады, мысалы, үйкеліс Коэффициенті, көлемдік ұлғаю Коэффициенті, т.б. Өзара индукция коэффициенті Бір контурдағы ток күші өзгерген кездегі байланысқан контурдың екіншісіндегі индукция электр қозғаушы күшін анықтайтын коэффициент. Ішкі үйкеліс коэффициенті Сұйықтың немесе газдың түйіскен қабаттарының бірлік ауданына әсер ететін ішкі үйкеліс күші мен осы қабаттар қозғалысының жылдамдық градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент. Сызықтық ұлғаю коэффициенті Денені қыздырған кездегі дененің өлшемдерінің біреуінің өзгерісінің осы өлшемнің бастапқы шамасына және температураның өзгеру аралығына қатынасы. Модуляция коэффициенті Модулдаушы белгі амплитудасының амплитудалық модуляция кезіндегі модульданушы тербелістер амплитудасына қатынасы. Температура өткізгіштік коэффициенті Жылу өткізгіштік коэффициенті мен зат тығыздығы көбейтіндісінің, оның меншікті изобаралық жылу сыйымдылығына қатынасына тең, стационар емес жылу процестеріндегі зат температурасының өзгеру жылдамдығының сипаттамасы. Жылу өткізгіштік коэффициенті Жылу ағынының тығыздығы және заттағы оны тудыратын температура градиенті арасындағы пропорционалдық коэффициент. Тыныштық үйкелісінің коэффициенті Тыныштық үйкелісі күшінің, бір денені екіншісіне қысатын жүктемені түсірген кезде пайда болатын және олардың тиісу бетіне перпендикуляр бағытталған реакция күшіне қатынасы. Жарықтылық коэффициенті Қандай да бір нүктедегі және берілген бағыттағы дене, жартылығының, жарықтылығы барлық бағытта бірдей, ал шағылысу коэффициенті 100%-ке тең сондай жағдайда жарықталынатын шашыратқыштың жарықтылығына қатынасы. Пайдаланған әдебиет Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Көбе

Көбе, көбе сауыт – дәстүрлі қазақ қоғамындағы батырлардың соғыста кебенек (киіз кеудеше) сыртынан киген сауыты. Оның 2 түрі болған: # жүрек тұсын, білекті, тізені, иықты садақ оғынан, қылыштан, найзадан қорғау үшін жалпақ темірден жасалған көбе; # бүкіл кеудені қорғау үшін тырнақ көбесіне ұқсас қола не мыс, кейде алтын мен күміс табақшаларды қатпарлап тізіп немесе металл шынжырларды біріктіріп, көйлек тәріздес етіп жасаған көбе. Ол үшін алдымен қалың қатты теріден, сүйектерден, темірден белгілі бір пішінде тілікшелер берік мата, киіз немесе теріден жасалған астарға қайыспен немесе сыммен тігіп бекітіледы. Адам қимылына кедергі келтірмес үшін, көбелер жоғары және орта тұсынан ғана бекітіліп, төменгі жағы бос қалдырылады. Көбе сауыттың сыртқы пішіні әр түрлі болып келеді. Ұзын немесе қысқа етекті, жеңді немесе жеңсіз, жағалы немесе жағасыз түрлері де кездеседі. Көбе сауыттың жеңдері ішкі қолтық жағынан ашық болып жасалады. Көбе сауыт бүйірлерінен ашылып, мойыннан киіледі де жеңдері, бүйірлері баулармен байланады. Ұзын етекті сауыттар да қозғалуға кедергі келтірмес үшін алдынан және артынан немесе екі бүйірінен жырылып жасалады. Көбе сауыттан денеге оқ, қару өтпес үшін кейде кеуде, арқа тұсына, иықтарына болат тақташалар орнатылады. Кейінірек жеңіл көкірекше түрі шыққан. Садақ оғы көбені бұза алмағаннан кейін көбе бұзар қозыжауырын жебелер шыққан. «Көкірек қысқан көбені, қозыжауырын ғана бұза алар» деген сөз осыдан қалған. Батырлар мінетін аттың арқасы мен жонын, қабырғасы мен мойнына жабатын көбелер де жасалған. Этимология Көбе сөзі қазақ тілінде құс қанатының бірін-бірі баса орналасқан қауырсындарға, адам тырнағы мен қатпарлы орналасқан тастар қабатына қатысты қолданады. Бұндай орналасуды көбелену дейді, оны табиғатта әсіресе жыланның тері құрылысында, құстардың қауырсынында, балықтың тері қабыршақтарында және сол сияқты басқа да жануарлар мен өсімдіктер арасында кездестіруге болады. Кішкендай бөлшектердің бірін-бірі баса орналасуы арқылы материалдың қорғаныс қасиеттері күшейеді, осыны білген көшпелі халық бұны өз сауыттарын кұрғанда қолданған. Ондай сауыт түрін "көбелі сауыт" деп атайтын. Осы сауыттың бір-біріне баса орналасқан қорғаныш бөліктерін - темір иә сүйекті "көбе" деп атайды. Дереккөз
Көбею

Көбею немесе репродукция – барлық тірі организмдердің өсіп өнуін белгілі бір түрдің сақталуын қамтамасыз ететін күрделі биологиялық процесс. Көбею қарқыны жануарлар өмірінің ұзақтығына, жыныстық жағынан жетілу кезеңіне, буаздық мерзіміне, туған төл санына, сондай-ақ, құстарда бір ұялағандағы жұмыртқа санына және тіршілік ортасы жағдайына, оның әсеріне байланысты. Көбеюдің жануарларда кездесетін түрлері өсімдіктерде де болады. Адамның Көбеюі биологиялық ерекшеліктерімен қатар әлеуметтік-экономикалық жағдайға және адамның психикалық әрекетіне байланысты. Көбею жыныссыз және жынысты болады. Дереккөздер
Көгедай Әбілпейізұлы

Көгедай Әбілпейізұлы(туылғын жылы белгісіз. – 1823) - сұлтан, Орта жүз құрамында болған абақ керей руларының билеушісі. Ұлы жүз ханы Әбілпейіз өзінің алтыншы ұлы Көгедайды абақ керей руларының сұрауы бойынша оларды басқаруға жіберген. Көгедай 1790 ж. Ұлы жүз ханы Ханқожаның інісі бастаған елшілік құрамында Пекинге елшілікке барған. Цинь әулеті императоры Цяньлун оған “гун” (“князь”) деген лауазым шенін берген. Көгедай билеп тұрған тұста он екі абақ керей рулары арасындағы алауыздық бәсеңдеп, ел тіршілігі оңала түскен. Көгедай 1823 ж. сұлтан Тоқтакүшіктің ұлы Құрақтың соққысына жығылып, аурудан қайтыс болған. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Көген

Көген– ұсақ төлді (қой, ешкі, қозы, лақ) тізіп байлап қоюға арналған жүн арқан. Екі жағындағы қазықтар арасындағы жерге керіп байланған арқанның өн бойына бұршақтар тағылады. Әр бұршаққа бір-бір мал көгенделеді. Көген, көбінесе, қой-ешкі сауғанда пайдаланылады. Сауылып болған соң не енелері өріске кеткеннен кейін жас төлдер Көгеннен ағытылады Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Көгеріс Өрнек

Көгеріс Өрнек– ұлттық ою-өрнектің негізгі түрі. Көгеріс Өрнек үлгілері байырғы сақ, ғұн, үйсін өнерінен қалған көне мұраларда да кезігеді. Қазақ халқының ұлттық ою-өрнектерінде қошқар мүйіз бен Көгеріс Өрнек көп қолданылады. Ел аузында “... күміс семдеп, зер термей, қошқар мүйіз төңкермей, ұласымды ою жараспас, көгеріс өрнек көмкермей”, деген қанатты сөз сақталған. Көгеріс Өрнекте өсімдіктер мен гүлдер нәзік әрі биязы бейнеленеді. Зершілер мен оюшылар Көгеріс Өрнекті ісмерлікте қолданылу ретіне қарай гүл, гүлше, қауыз, жапырақ, сабақша, өркен, т.б. деп атай береді. Көгеріс Өрнектің дамыған түрлері, негізінен, түс киіз, төсек жапқыш, аяққап, әйелдердің киімдері мен ерлердің қалпақтарында кездеседі. Дереккөздер