kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қазарман

Қазарман — қалалық үлгідегі елді мекен, Қырғызстанның Жалалабат облысы, Тоғызтарау ауданының орталығы. Географиялық сипаттама Қырғызстанның орталығындағы ауыл. Нарын өзенінің жағасындағы шағын аңғарда, Ферғана жотасы мен Молдо-Тоо тауларының түйіскен жерінде орналасқан. Басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады, дегенмен қыста, әсіресе қар қалың жауған кезде, кейде өркениеттен ажырап қалуы мүмкін. Бұрын әуежай қатынауды қамтамасыз ететін, бірақ соңғы жылдары жабылған. Тарихы 1935 жылы Қазарман аудан орталығына айналды және бір кездері шалғай провинциялық елді мекен болған. Соған қарамастан, туристер мен зерттеушілер әлі күнге дейін осында ағылып келеді. Ауылдың оңтүстігінде орналасқан Саймалуу-Таш археологиялық ұлттық саябағы 32 000 гектар аумақты алып жатыр. Ол әлемдегі петроглифтердің ең көп шоғырланған жері ретінде танымал. Жартастағы суреттер 10 000 базальт тастарынан табылған. Олар біздің заманымызға дейінгі 3-2 мыңжылдықтарға жатады, дегенмен неолит және ортағасырлық петроглифтер де кездеседі. Олардың көпшілігі Тянь-Шаньның ежелгі тұрғындарының рухани өміріне арналған және күнделікті өмірден алынған көріністерді бейнелейді. Саймалуу-Таш Дүниежүзілік мұра мәртебесіне үміткер. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада төрт орта мектеп, кітапхана, кәсіптік-техникалық мектеп, өнер мектебі, жастар орталығы, кинотеатр, мәдениет орталығы, аурухана, саябақ, базар және монша бар. Сондай-ақ, асфальт араластырғыш қондырғылар, бетон зауыттары, наубайханалар, сүт зауыттары, механикаландырылған жылжымалы қондырғылар, қызмет көрсету орталықтары және сауда орталықтары жұмыс жасайды. Дереккөздер
Ислам Ержанұлы көшесі (Астана)

Ислам Ержанұлы көшесі. «Заречный» тұғын алабы. Бұхар жырау көшесімен басталып, Балнұр, Ұшқыштар көшелерімен және Б.Жантаев орамымен қиылысады. Ұзындығы — 1307 м. Тарихы Көше 2020 жылдың бірінші жартысында салынған. Бұрынғы атауы — А-591 көшесі. 2025 жылдың наурыз айында көшенің атын өзгерту туралы шешім қабылданды: ... А-591 көшесі — И.Ержанұлы көшесі.. ..болып аталсын. Дереккөздер
Агроқалашық (Ақмола облысы)

Агроқалашық — Ақмола облысы, Целиноград ауданындағы таратылған ауыл. Қазіргі - Астана қаласының «Агроқалашық» тұрғын алабы. Шекарасы Шығыс жағынан шекара Сарыбұлақ өзенімен, Оңтүстік жағынан Нұрғиса Тілендиев даңғылымен, Батыс жағынан Қарталы, Мұса Жәлел, В.Бартольд, Аспара және Қ.Сәтбаев атындағы №61 мектеп лицейінің территориясымен, Солтүстік жағынан Конституция көшесімен анықталады. Тұрғын алабында: * Ш. Айманов ат. №20 орта мектеп; * І. Жансүгіров ат. №58 мектеп-гимназия; * Қ. Сәтбаев ат. №61 мектеп-лицей, — жұмыс істейді. Тұрғын алабының шекарасынан 300 метрде Шейх Кунта Қажы мешіті [орыс.] орналасқан. Тағы қараңыз * Агроқалашық (Беларусь) * Агроқалашық (Қарағанды облысы) Дереккөздер
Қаныш-Қия

Қаныш-Қия — Қырғызстанның Жалалабат облысының Шатқал ауданындағы ауыл. Шатқал ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттамасы Елді мекен Шатқал өзенінің шалғай және жету қиын аймағында орналасқан. Чандалаш жотасының беткейлері өзеннің солтүстік жағалауында, ал Шатқал жотасы оңтүстік жағалауында орналасқан. Қаныш-Қия өзен бойымен бірнеше шақырымға созылып жатыр. Ферғана алқабынан Талас облысына апаратын жол осы жерден өтеді. Алайда ауа райының қолайсыздығына байланысты оған мезгіл-мезгіл (негізінен қыста) жету мүмкіндігі қиындайды. Тарихы Ауылдың атауы қырғыз тілінен аударғанда «Тас патшасы» дегенді білдіреді. 1934 жылы ауыл аудан орталығына айналды. Қаныш-Қияның жанында Беш-Арал мемлекеттік қорығына жататын аумақтар бар. Мұнда бай өсімдіктер мен жануарлар әлемі бар және бірнеше экожүйе орналасқан. Экономикасы және инфрақұрылымы Халқы негізінен мал шаруашылығымен және егіншілікпен айналысады. Орта мектеп, екі бастауыш мектеп, музыка мектебі және кәсіптік-техникалық училище бар. Сондай-ақ, мәдени орталық, кітапхана, аурухана, дәріхана, әуежай, пошта бөлімшесі және мешіт жұмыс жасайды. Дереккөздер
Қарақұлжа

Қарақұлжа — Қырғызстанның Ош облысысындағы ауыл. Қарақұлжа ауданының әкімшілік орталығы. 2021 жылы халық саны 15 616 адамды құрады. Географиялық сипаттама Ауыл Қырғызстанның батысында, Қарақұлжа өзенінің аңғарында, Қарадарияға құятын жерде орналасқан. Ауыл Ош қаласынан шығысқа қарай 100 км жерде орналасқан, онымен автомобиль жолы арқылы байланысады. Қарақұлжа Ферғана жотасының аласа тауларымен қоршалған, оның беткейлері жайылымға жарамды шалғындармен жабылған. Алқапта ұзақ, қоңыржай қыс және жылы жаз бар континенталды климат байқалады. Жер сілкіністері мезгіл-мезгіл болып тұрады. Экономикасы және инфрақұрылымы Жергілікті халықтың негізгі кәсібі — мал шаруашылығы. Шұжық және мал сою орындары, сондай-ақ ет консервілерін шығаратын зауыт бар. Ауылда екі орта мектеп және жатақхана, қоғамдық орталық, аурухана және қонақ үй бар. Сондай-ақ, өмірлік маңызды қызметтер бөлімдері, бөлшек сауда дүкендері және отбасылық дәрігерлер тобы жұмыс жасайды. Дереккөздер
Красная Речка (ауыл)

Красная Речка — Қырғызстанның Шу облысы, Ыстықата ауданындағы ауыл. Географиялық сипаттама Красная Речка ауылы Қант қаласына жақын орналасқан, оларды небәрі 8 км бөліп тұр. Бішкек пен Тоқмақ арасындағы байланыстырушы тас жол ауыл арқылы өтеді. Климаты орташа континентальды, жазы жылы, қысы орташа суық. Жылдың ең жылы айы - шілде (наурыз), ең суық айы - қаңтар (ақпан). Тарихы Красная Речка өзені Чуя алқабындағы маңында орналасқан Невакет археологиялық орнымен танымал. Дереккөздерде оны Краснореченское қонысы деп те атайды. Невакет бірнеше ғасырлар бойы, 8-12 ғасырлар аралығында болған. Қазір тек қирандылар ғана қалған. Гүлденген кезінде ол көпконфессиялы қоныс болған. Христиандар, буддистер, мұсылмандар және басқа діндердің ізбасарлары осында өмір сүрген. Қазіргі археологтар қирандыларды зерттеу кезінде тапқан ең маңызды артефактілердің бірі - саз балшықтан жасалған Будда мүсіні. Сол уақытта Невакетте миссионерлік мектеп болғаны және белсенді болғаны белгілі. Оның уағызшылары Қытай мен Парсыны қоса алғанда, әртүрлі елдерге жіберілген. 2014 жылы ежелгі қоныс ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне қосылды. Инфрақұрылымы Ауылда орта жалпы білім беретін мектеп, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған мектеп-интернат, православие шіркеуі және екі мешіт бар. Жыл сайын Рождество күні мұнда епископтардың Рождестволық шырша марафоны өткізіледі. Дереккөздер
Украин гривнасы

Гривна (, , қысқартанда грн, ₴, ISO 4217: UAH) — 1996 жылғы 2 қыркүйектен бергі Украинаның ұлттық валютасы. 1 гривна 100 тиынға бөлінеді. Оған Киев Русінде қолданыста болған валютаның атауы берілген. Этимологиясы Гривна аттас валютасы XI ғасырда Киев Русінде қолданыста болды. Валюта атауы славян тілдеріндегі жал дегенді білдіретін грива сөзінен келген болатын. Күміс, не алтыннан жасалған бұл валютаны халық кезінде мойнына тағып жүрген деген гипотеза бар. Болгар мен серб тілдерінде гривна сөзі білезік дегенді білдіреді. 1917 жылы Украина Халық Республикасы Ресейден бөлініп шықты да, мемлекеттік валютасын гривна қылды. Символы Гривна символы — үстінен екі көлденең сызықша салынатын кириллицадағы г әрпінің курсив жазылуы. Екі параллель жолақша қытай юәні (¥), еуро (€) мен үндістандық рупия (₹) символдарындай. Символ Юникодқа 4.1 нұсқасында U+20B4 кодымен 2005 жылы қосылды. Тарихы 1917 жылғы 22 желтоқсанда Орталық рада Украин мемлекеттік банкін құрды. Украин Халық Республикасының тұңғыш валютасы карбованец болды. 1918 жылғы 5 қаңтарда тұңғыш ресми 100 карбованец банкнотасы басылды; оған мемлекеттік банкінің бірінші директоры Михаил Кривецкий қол қойды. 1918 жылғы 1 наурызда Орталық рада гривна атты жаңа валюта жасады. Гривна бағасы бойынша 1/2 карбованецтей тұрды да, 100 шагтан тұрды. 1918 жылғы сәуірде гетман Павел Скоропадский карбованецті қайта Украинаның валютасы қылды. Ол 200 шагтан тұратын және 10, 25, 50, 100, 250 мен 1 000 карбованец болып шығарылатын. 1992 жылы карбованецтің үшінші нұсқасы рубльдің орнын алды. 1990 жылдардағы гиперинфляция себебінен карбованец жылдам бағасын жоғалтты. 1996 жылғы қыркүйекте карбованецтің орнын гривна алды. Осы кездері 1 гривна 100 000 карбованецке тең болды. Ресейдің Қырымды аннексиялауынан кейін 2014 жылғы 18 наурызда Қырым Республикасы уақытша үкіметі гривнаның келесі айда аймақтан алынатынын хабарлады. 2014 жылғы 21 наурызда оның орнына Ресей рублі келді; Ресей рублінің Донбасс аудандарында аз болғанынан аймақтағы Донецк пен Луганск сепаратист құрылымдары Украина гривнасы 2022 жылға дейін қолдана берді. Монеталары Банкноталары Дереккөздер
Sora

Sora — қысқа мәтіндік сипаттамадан Full HD бейне жасайтын жасанды интеллект моделі. Оны OpenAI компаниясы әзірлеген; бұл компания бұрын DALL-E және ChatGPT сияқты жүйелерді жасаған. Sora 2024 жылғы 15 ақпанда таныстырылды. Сол жылдың 9 желтоқсанынан бастап модельге қолжетімділік ChatGPT Plus және ChatGPT Pro пайдаланушылары үшін ашылды. Алғышарттар Мәтіндік сипаттама негізінде бейне генерациялау (text-to-video) саласындағы алғашқы ірі әзірлемелер 2022 жылы жарияланды. Сол жылы Meta және Google компаниялары бір-бірінен тәуелсіз түрде Make-A-Video, Phenaki және Imagen Video модельдерін таныстырды. Бұл жүйелер мәтіндік сипаттамаға және/немесе статикалық суретке сүйене отырып қысқа бейнероликтер жасауға мүмкіндік берді. Алайда мұндай бейнелердің сапасы төмен болды. Мысалы, Phenaki тек 128×128 пиксель базалық рұқсаттағы бейне жасай алатын, ал Imagen 1280×768 пиксельге дейінгі рұқсатпен ең көбі 5,3 секундтық бейне генерациялады. 2024 жылдың қаңтарында Google Lumiere моделін таныстырды. Ол 512×512 пиксель рұқсаттағы және ұзақтығы 5 секундқа дейінгі бейне генерациялау мүмкіндігін ұсынды. Сипаттамасы 2024 жылғы 15 ақпанда OpenAI компаниясы Sora моделін ресми түрде таныстырды. Бұл — мәтіндік сипаттама негізінде бейне генерациялайтын диффузиялық модель. Генерация процесі кездейсоқ шудан басталып, оның біртіндеп бейнеге айналуымен жүреді. GPT сияқты, Sora да трансформер архитектурасына негізделген, алайда ақпаратты көрсету үшін токендер емес, кеңістік-уақыт патчтарын қолданады — яғни кадрлардың бөліктері мен олардың уақыт бойынша өзгерістерін қамтитын фрагменттерді пайдаланады. Мәтін бойынша бейне жасау мүмкіндігінен бөлек, Sora-ның қабілеттеріне бар видеороликтерді толықтыру, статикалық суреттерді анимациялау, ойнату бағытын өзгерту және бейнефрагменттерді өзара біріктіру сияқты функциялар кіреді. 2024 жылғы желтоқсанда бірқатар елдерде ChatGPT-дің ақылы жазылым пайдаланушыларына да қолжетімділік берілді. 2025 жылғы 4 қарашада Sora қолданбасы Android жүйесінде қолжетімді болды. Реакция The New York Times шолушысы Кейд Метц Sora жұмысының жарияланған нәтижелерін «тамаша» деп атап, оларды голливудтық фильм кадрларымен салыстырды. Осындай пікірді Wired те білдірді, бірақ сонымен бірге Sora бейнелеген видеолардың өз кемшіліктері бар екенін де атап өтті. Sora-ға қатысты тағы бір мәселе жасалған видеоларда авторлық құқықтың бұзылу ықтималдығы болып табылады. Жоба қатысушыларының бірі Билли Пиблстің айтуынша, модельді оқыту үшін жалпыға қолжетімді контент те қолданылады. Бұған дейін OpenAI-ға қарсы сотқа талап арыздар түсірілген, және бұл істер барысында жасанды интеллектіні оқыту үшін авторлық құқықпен қорғалатын, бірақ интернетте ашық тұрған материалдарды пайдалану заңды ма екенін анықтау қажет болады. Дереккөздер
(2311) Эль-Леонсито

(2311) Эль-Леонсито — Кибела тобына жатқызылатын астероид. Оны 1974 жылы 10 қазанда Феликс Агилар атындағы обсерваторияның астрономдары ашты. Бұл обсерватория Аргентинадағы Эль-Леонсито астрономиялық кешенінде орналасқан. Астероид атауы осыған байланысты 1983 жылы қойылды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (2301—2400)
(3141) Бухар

(3141) Бухар — Кибела тобына жатқызылатын астероид. Оны 1984 жылы 2 қыркүйекте Антонин Мркос Чехиядағы Клеть обсерваториясында ашты. Чех астрономы Эмил Бухардың (1901–1979) құрметіне орай аталды. Ол ғарыштық геодезияні ендірген адамдардың бірі болды, сондай-ақ (1055) Тынка астероидын ашқан. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (3101—3200)
Қызылсу (Ыстықкөл облысы)

Қызылсу — Қырғызстанның Ыстықкөл облысы Жетіөгіз ауданындағы ауыл және аудан орталығы. Географиялық сипаттама Ыстықкөлден шамамен 10 км қашықтықта, тау шатқалы мен Жетіқөгіз және Барскоон курорттарының арасында A363 тас жолында орналасқан. Ауыл арқылы Қызылсу өзенінен ағады. Өзеннің жағасы қызыл сазбен жабылған, ол қатты жаңбыр жауғанда өзен арнасынан асып кеткенде суға қызыл дақ түсіреді. Осы себепті ол бір кездері Қызыл-Су деп аталған. Тарихы Бұрын Покровка деп аталған ауылды орыс қоныстанушылары құрған. Оның аумағы арқылы аймақтық тас жол өтеді. Географиялық тұрғыдан ол Жеті-Оғыз курорты мен тау шатқалы арасындағы аумақты алып жатыр. Ғалымдар жүргізген археологиялық зерттеулерге сәйкес, ауыл аумағында ертеде сақ фермерлері мен қолөнершілерінің қонысы болған. Олардың өмір салты, әдет-ғұрпы және мәдениеті скифтерге өте ұқсас болған. Олар отырықшы және көшпелі өмір салтын ұстанған, мал өсіріп, жер игерген. Сондай-ақ олар түйелерді жүк тасуға пайдаланған. Біздің заманымызға дейінгі 7-3 ғасырлар аралығында түрлі сақ тайпалары тайпалық одақтарға бірігіп, оларды патшалар деп аталатын жоғарғы көсемдер басқарды. Ежелгі сақ қонысының тұрғындары үш топқа бөлінді: қауым мүшелері, жауынгерлер және діни қызметкерлер. Әрбір топтың дәстүрлі түсі болды, бұл олардың қай жерде тұратынын анықтады. Біздің дәуірімізге дейінгі екінші ғасырда қазіргі Қызылсу шегінде қызыл алқаптың астанасы - Қызыл Аңғар болды. Экономикасы және инфрақұрылымы Қазіргі ауыл дәстүрлі түрде егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналысады. Оның шеткі аудандары бидай, арпа, беде және эспарто егістіктерімен шектеседі. Ауылда үш орта мектеп, кітапхана, балабақша, аурухана, емхана, әдеби үй және мешіт бар. Сондай-ақ кірпіш зауыттары, наубайханалар мен ірімшік зауыттары, тұрмыстық қызмет көрсету орындары, сауда орталықтары, тамақтандыру мекемесі, отбасылық дәрігерлік кабинет, базар, автобекет және тағы басқалар бар. Қырғыз Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Тәңіртау физикалық-географиялық стансасының кеңсесі осында орналасқан. Дереккөздер
(311) Клавдия

(311) Клавдия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 11 маусымда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Өз досы, әуесқой астроном Артур Мидің әйелі құрметіне орай атады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(313) Халдея

(313) Халдея — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1891 жылы 30 тамызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Астрологияның негізін қалаған деп саналатын халдейліктер құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(312) Пирретта

(312) Пирретта — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 28 тамызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(314) Розалия

(314) Розалия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 1 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(315) Констанция

(315) Констанция — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 4 қыркүйекте Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Тұрақтылықты білдіретін латынша сөзбен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(316) Гоберта

(316) Гоберта — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 8 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(317) Роксана

(317) Роксана — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 11 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Ескендір Зұлқарнайынның әйелі атымен аталды. Серігі 2009 жылы Джемини обсерваториясының астрономдары осы астероидта серік бар екенін ашты. Оның диаметрі 5 шақырымдай, ал екеуінің ара қашықтығы шамамен 245 шақырым. 2020 жылы серікке Олимпиада деген атау берілді. Эпирлік Олимпиада — бұл Ескендір Зұлқарнайынның шешесі. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(318) Магдалена

(318) Магдалена — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 24 қыркүйекте Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Библиядағы Мария Магдалинаның құрметіне орай аталған болуы тиіс. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(319) Леона

(319) Леона — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 8 қазанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(320) Катарина

(320) Катарина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 11 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Өз анасы құрметіне орай атады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
(322) Фео

(322) Фео — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1891 жылы 27 қарашада Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы гиадалардың бірі құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400)
Лебединовка

Лебединовка — Қырғызстанның Шу облысы Аламүдін ауданындағы ауыл. Аудан орталығы және Лебединов ауылдық округінің әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Ол Бішкек-Балықшы тас жолында, теңіз деңгейінен 760 метр биіктікте орналасқан. Батыстан Бішкекпен жалғасады. Ауылдың солтүстігінде Үлкен Шу каналы орналасқан. Тарихы Ауыл 1891 жылы құрылған. Халқы: 20 709 (2009), негізінен ауыл жұмысшылары. Археологтар ауылдың маңынан тас дәуіріне жататын археологиялық орындарды тапты. Бұл аймақтың ерекше тарихы мен табиғи сұлулығы жыл бойы мыңдаған туристерді тартады. Бұл ақпаратты ауданда жұмыс істейтін туроператорлар растайды. Ауыл аумағында мал шаруашылығының ғылыми-зерттеу орталығы орналасқан, онда аграршылар үшін қажетті консультациялар өткізіледі. Олардың жұмысының ерекшелігі мал басын ұлғайту саласындағы жобалық әзірлемелерді, мал шаруашылығы фермаларын үздіксіз қамтамасыз ету мақсатында жемшөп дақылдарын өсіру үшін егіншілік саласындағы зерттеулерді де қамтиды. Экономикасы және инфрақұрылымы Ауылдағы басым ұйымдарға энергетика инспекциясы, мемлекеттік мұрағат және жылжымайтын мүлікті тіркеуді де қадағалайтын жер ресурстарын басқару департаменті кіреді. Лебединовка өнеркәсібіне нан, шұжық және дайын ет өнімдерін шығаратын зауыттар, сондай-ақ табиғи және аралас талшықтардан шұлық шығаратын зауыт кіреді. Ауылда екі орта мектеп, кітапхана, балабақша, мәдениет орталығы және клуб бар. Сондай-ақ, мамандандырылған емхана, тұрмыстық қызмет көрсету бөлімдері, бөлшек сауда орындары және тамақтандыру мекемесі бар. Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға ескерткіш орнатылған. Дереккөздер
Қорған гипотезасы

дің б.з.б. 4000–1000 жылдары арасындағы көші-қоны. Ортада: Ұлы Дала мәдениеттері (Қаратеңіз-Каспий даласы, Дунай маңы) (кейінгі АтҮнЕу) (үнді-еуропатілділер қабылдады) Көрсетілмегені: Армяндар, батыс даладан тарады Қорған гипотезасы (Дала гипотезасы, Шығысеуропа гипотезасы) — атаүндіеуропа тілінің шыққан жерін, оның қалай Азия мен Еуропа түрлі аймақтарына тарағанын анықтауды көздеген гипотезалардың ең қабылданғаны. Гипотеза бойынша, Қара теңізден солтүстікте орналасқан Қаратеңіз даласын мекендеген Қорған мәдениеті — атаүндіеуропа тілінің ең ықтимал тұңғыш иелері. Мәдениет атауы орыс пен еуропа тілдеріне түркі тілдерден келген болатын және «оба» дегенді білдіреді. Гипотезаны Отто Шрадер (1883) мен Гордон Чайлд (1926) ұсынған. Гипотезаны Мария Гимбутас, терминді бірнеше мәдениетті, соның ішінде Ямная мәдениетін біріктіріп айту үшін қолданған ғалым, 1950 жылдары жүйеледі. 2000 жылдары Дэвид Энтони оның орнына Ямная мәдениетінің негізгі бөлігін және оның басқа мәдениеттермен байланысын анықтамалық нүкте ретінде пайдаланды. Гимбутас Қорған мәдениетін төрт түрлі заманға бөліп анықтаған. Ең көнесі — I Қорғанның қатарында энеолит кезінде (б.з.б. ерте IV мыңжылдықта) Днепр-Еділ аймағын мекендеген Самара мен Сероглазовка мәдениеттері болды. Осы мәдениеттердің халқы көшпенді пасторалистер еді. Олар гипотеза бойынша ерте III мыңжылдыққа қарай Қаратеңіз-Каспий даласын да, Шығыс Еуропаны да мекендеп жүрді. XXI ғасырда жасалған генетикалық тестілеу Еуропа мен Оңтүстік Азиядағы бірнеше халықтардың шынымен де Қара теңіз маңынан көшіп келгенін дәлелдеді. Осы себептен Қорған гипотезасы өзге теориялармен, соның ішінде Анатолия гипотезасымен салыстырғанда ықтималдырақ көрінеді. Дереккөздер Қолданылған әдебиет * * * *
Ең сүйікті қарындас

«Ең сүйікті қарындас» — балалар әдебиетінің жазушысы Астрид Линдгрен жазған хикаят. Ол 1949 жылы Vi журналы ішінде, сондай-ақ автордың ертегілер жинағы құрамында жарияланды. Жеке кітап ретінде 1973 жылы басылып шықты, оған суреттерді Ханс Арнольд салды. Кітапта жетідегі Барбро есімді қыз туралы баяндалады. Оның Илва деген құпиялы егіз бауыры бар. Ол Барброны бар дүниеден де жақсы көреді және оған өз патшалығына тылсым кіреберісті көрсетеді. 1950 жылы ертегілер жинағы үшін Астрид Линдгренге Нильс Хольгерссонның құрмет белгісі табысталды. 1988 жылы хикаят негізінде қысқаметражды фильм шықты. Дереккөздер
(154) Берта

(154) Берта — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1875 жылы 4 қарашада Проспер Анри Париж обсерваториясында ашты. Астрономия туралы көп жазған Камиль Фламмарионның қарындасы құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(155) Сцилла

(155) Сцилла — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1875 жылы 8 қарашада Иоганн Пализа Пуланың теңіз обсерваториясында ашты. Гомердің Одиссеясында кездесетін құбыжықтың атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200) * (388) Харибда
(388) Харибда

(388) Харибда — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1894 жылы 7 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты. Гомердің Одиссеясында кездесетін құбыжықтың атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (301—400) * (155) Сцилла
(158) Коронида

(158) Коронида — сыртқы Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1876 жылы 4 қаңтарда орыс-неміс астрономы Виктор Кнорре Берлин обсерваториясында ашты. Астероид ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі атымен, не болмаса Асклепийдің анасы есімімен аталды. Осының атымен Коронида жанұясы аталған, ол 6 мыңға жуық тасты астероидты қамтиды. Ғарыштық техникамен зерттелген алғашқы астероидтардың бірі (243) Ида осы жанұяға кіреді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(156) Ксантиппа

(156) Ксантиппа — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1875 жылы 22 қарашада Иоганн Пализа Пуланың теңіз обсерваториясында ашты. Грек философы Сократтың әйелі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200) * (5450) Сократ
(157) Деянира

(157) Деянира — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1875 жылы 1 желтоқсанда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы Гераклдың әйелі құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(159) Эмилия

(159) Эмилия — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1876 жылы 26 қаңтарда Поль Анри Париж обсерваториясында ашты. Италияның Пьяченца және Римини қалаларын қосатын көнеримдік Via Aemilia жолы құрметіне орай аталған болуы тиіс. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(160) Уна

(160) Уна — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1876 жылы 20 ақпанда Кристиан Г. Ф. Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты. Ағылшын ақыны Эдмунд Спенсердің Феялар патшайымы (1590) поэмасындағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(161) Атхор

(161) Атхор — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1876 жылы 19 сәуірде Джеймс Крейг Уотсон Детройт обсерваториясында ашты. Ежелгі Мысырдың құнарлылық құдайы құрметіне орай аталған. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(162) Лаврентия

(162) Лаврентия — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1876 жылы 21 сәуірде Проспер Анри Париж обсерваториясында ашты. Францияның әуесқой астрономы Жозеф Лоранның (Joseph Laurent) құрметіне орай аталды. Ол 1858 жылы (51) Немауза астероидын ашқан еді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(163) Эригона

(163) Эригона — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1876 жылы 26 сәуірде Анри-Жозеф Перротэн Тулуза обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
(164) Ева

(164) Ева — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1876 жылы 12 шілдеде Поль Анри Париж обсерваториясында ашты. Мифологиядағы Хауа Ана құрметіне орай аталған. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
Полонизация

ның тарихи шекаралары]] Полонизация (поляктандыру, , , , , ) — поляк мәдениетінің, әсіресе поляк тілінің ерікті, не мәжбүрлі қабылдануы. Бұл феномен түрлі кездері поляк емес халықтарда, көбіне Польша мемлекеттерінде, не олармен көрші елдерде байқалған. Мәдени ассимиляцияның өзге де мысалдарындағыдай, полонизация ерікті немесе мәжбүрлі болған. Ол поляк тілінің және мәдениетінің басымдығы бар территорияларда байқалды, мәселен, бір кездері Рутения мен Литвадағы ақсүйектер поляк тілі арқылы беделге, әлеуметтік мәртебеге қол жеткізе алатын. Белгілі бір жағдайларда жергілікті әкімшіліктер полонизацияны әдейі орнатқан болатын, әсіресе соғысаралық және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі заманда. Полонизация құбылысы Речь Посплитая заманындағы (1569–1795) Ұлы Литва кінәздігінің халқында байқалатын. Осы жылдары Рутения мен Литва ақсүйектері поляк тілі арқылы батыстанғысы келген болатын, оған қоса поляктану арқылы жоғары әлеуметтік мәртебеге қол жеткізе алатын. Мәжбүрлі полонизацияның ең ықпалдысы мәдени институттарда орын алды: Православ пен Протестант шіркеулері уақыт өте келе Католик шіркеулеріне айналды. Сол кездердегі рутениялықтар үшін католик болу мен поляк болу бірдей нәрседей болған. Православ шіркеуін тастау беларустар мен украиндар арасында аса ашу туғызды. Ал, мысалы, көбіне католик болған литвалықтар өзі де соны білмей ұлт ретіндегі мәдени барабарлығын жоғалта жаздады, бірақ бұл XIX ғасырдағы Литва ұлттық ренессансы арқылы тоқтады. XX ғасырдың басындағы Поляк Республикасы тарапынан келген полонизацияның әдейілігі, мәжбүрлігі молырақ болды, әсіресе Шығыс кресы аймағында. Осы саясаттың кейбірі басқа еуропалық елдерде болған отаршыл ассимилациялау саясатына ұқсаған, мәселен германизация, итальянизация мен орыстандыру, болса, басқалары ана тілдің маңыздылығын көтеруді көздеген өзге саясатқа ұқсайтын, мәселен мадьяризация, румынизация мен украинизация. Ресей империясы, Пруссия мен Аустрия-Мажарстаннан бұрын қысым көрген поляктар үшін ол бұрынғы ұлттық барабарлығын, дәстүрін мен тілін қайта тұрғызу мәселесі болды, әсіресе білім беру, дін, инфрақұрылым мен әкімшілік салаларында. Алайда дәл сол саясат елдің поляк емес халқын ассимиляциялады. Мәселен, украиндар тұрған аймақтарда Украин грек-католик шіркеуіне және православ шіркеуіне қысым көрсетілді, уақыт өте келе украин мектептерінің саны азайып бара жатты да, орнына поляк мектептері орнатылды. Дереккөздер Қолданылған әдебиет *
Рысқал кесенесі

Рысқал кесенесі – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ХХ ғасырдың сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Арал ауданы, Аманөткел ауылынан оңтүстікке қарай 4 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалауындағы кішігірім қырқаның үстінде, Қарамойын деген жердегі қам кесектерден тұрғызылған жерлеу қоршауларынан тұратын қорымның солтүстік бөлігінде орналасқан. Сипаты Рысқал (руы әлім-жақайым) кесенесі 1902 жылы ғалым әрі молда болған бауыры Ернияздың тапсырысымен салынған. Ескерткіш қам кесектерден тұрғызылған, аумақтық өлшемдері – 8,0х10,3 м, сақталған биіктігі – 4,45 м, қабырғаларының қалыңдығы – 0,8-1,2 м. Кесене екі камералы, біреуі кіреберіс, екіншісі – жерлеу камерасы. Кіреберіс камера (сақталған биіктігі 2,25 м) тікбұрышты (1,2х3,7 м), күмбезбен жабылған, кіреберіс ойығы бүйірлік қабырғада орналасқан және батысқа бағытталған. Жерлеу камерасына кіретін ойық солтүстік қабырғаның ортасында орналасқан. Дөңгелек пішінді (ішкі диаметрі 5,70 м) болып келген ішкі камера үш жауырыншамен бөлінген цилиндрлі корпусқа (негізігі аумақ) енгізілген. Камера күмбезбен жабылған. Қалдықтарына қарағанда күмбез диаметрі негізгі аумақтан кішірек күмбез асты барабанында болған. Жерлеу камерасының ортасында жерлеу құрылысы болған. Ескерткіш құлаудың алдында тұр. Негізгі камераның күмбезі құлап қалған, кіреберіс камераның бетше босағасы толық жойылған. Ескерткішті 1986 жылы "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициясы зерттеген. Дереккөздер
Абай ескерткіші (Мәскеу)

Абай Құнанбайұлының ескерткіші Мәскеудегі Чистопрудный бульварында, Қазақстан елшілігіне жақын жерде орналасқан. Тарихы 2006 жылы Қазақстан мен Ресей президенттері Нұрсұлтан Назарбаев пен Владимир Путин Қазақстанда — Пушкин жылы, ал Ресейде — Абай жылы деп жариялады. Осыған орай Астана мен Мәскеуде ақындарға арналған қола ескерткіштер орнатылды. Оған дейін, 1999 жылғы 29 қазанда орыс ақыны Александр Пушкиннің 200 жылдығына орай Алматы қаласында оның бюст-ескерткіші орнатылған болатын. Мүсіннің авторы — ресейлік скульптор Анатолий Бичуков, ал архитектуралық шешімін Тохтар Ералиев пен Анатолий Анчугов әзірлеген. Мәскеудегі Абай ескерткіші — Қазақстанның Ресей астанасына жасаған сыйы. Ескерткіш орнату туралы шешім 2005 жылғы 17–19 қаңтарда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Ресейге ресми сапары кезінде қазақ диаспорасының өкілдерімен өткен кездесуде қабылданды. Жобаның қаржыландыруын Қазақстан жағы толық өз мойнына алды. Ескерткішті орнатуға шамамен 162 млн теңге, яғни 1,25 млн АҚШ долларынан астам қаражат жұмсалды. Ескерткіштің ашылу рәсімі 2006 жылғы 4 сәуірде өтті. Оған Ресей президенті Владимир Путин мен Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев қатысты. Дереккөздер
Байшоқы кесенесі

Байшоқы (Байсалбай) кесенесі – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ХIХ ғасырдың сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Арал ауданы, Ақшатау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1,5 км жердегі жайдақ төбенің үстінде орналасқан. Сипаты Байшоқы (руы әлім-жақайым) ХIХ ғасырда өмір сүрген және болыс басқармашылығында қызмет істеген. Ескерткіш тікбұрышты қам кесектерден (10х17х32 см) тұрғызылған, аумақтық өлшемдері: негізіндегі диаметрі 6,60 м, сақталған биіктігі 3,30 м. Мазар бір камералы, негізгі аумағы дөңгелек. Аркамен көмкерілген кіреберіс ойығы оңтүстік-батысқа бағытталған. Мазардың төменгі жағы ірі көлемді кесектерден қаланған. Ішкі бөлігінде сылақтың және әктің қалдықтары сақталған. Олардың бетіне сұр түсті бояумен "шырша" түріндегі өрнектер салынған. Қабір үсті ескерткішінің ізі байқалмайды. Ескерткішті 1983 жылы ҚазКСР-нің тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының, 1986 жылы "Қазжобақалпынакелтіру" институтының экспедициялары зерттеген. Дереккөздер
Астаналық цирк

Астаналық цирк — Астана қаласының мәдениет басқармасына қарасты ойын-сауық мекемесі. Қаладағы жалғыз цирк және Қазақстандағы негізгі үш цирктің бірі. Нысан 2005 жылдан бері жұмыс істейді. Цирк Қабанбай батыр даңғылында орналасқан. Тарихы 2001 жылдың желтоқсанында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Астананың сол жағалауындағы жаңа қаланың бас жоспарын бекіткеннен кейін цирк ғимаратының құрылысы басталды. Астана қаласының әкімшілік жоспарлау және құрылыс дамыту департаментінің тапсырысы бойынша алғашында бас мердігер қызметін «Керуен-Строй» компаниясы атқарды, ал 2002 жылдан бастап бұл міндетті «Найза-Құрылыс» концерні өз қолына алды. Құрылысы жүріп жатқан «Астаналық цирк» мекемесінің директоры болып Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Балтабек Жұмағұлов тағайындалды. 2003 жылы Мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорын «Астаналық цирк» дирекциясы мен әкімшілігі құрылды. 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап цирктің ресми қаржыландырылуы басталды. Цирктің салтанатты ашылуы 2005 жылғы 14 желтоқсанда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өтті. Алғашқы бағдарлама «Күн балалары» деп аталды. Онда Шариповтар әулетінің гимнасттары, әзілкештер Азылбек Болатов пен Ғалым Далханов, әуе акробаттары, жонглёрлар труппасы және басқа да артистер өнер көрсетті. Дереккөздер
Манас (Манас ауданы)

Манас — Қырғызстанның Талас облысы Манас ауданындағы ауыл. Географиялық сипаттама Манас ауылы Талас облысында республиканың солтүстігінде орналасқан. Бұрын бұл ауыл Ақ-Сай деп аталған. 2009 жылғы халық санағы бойынша ауылда 689 адам болған. Тарихы Ауылда негізінен осы аймақтың байырғы халқы мекендейді. Халықтың аз ғана бөлігін басқа ұлт өкілдері – Кеңес Одағы кезінде жаңа жерлерді игеру үшін осында келген көршілес республикалардан қоныстанушылардың ұрпақтары құрайды. Манас 2007 жылы аудан орталығына айналды, сол кезде республика басшылығы әкімшілік орталықты бұрынғы Ивано-Олексеевка деп аталған Кокай ауылынан көшіру туралы ресми құжатқа қол қойды. Экономикасы және инфрақұрылымы Манас тұрғындары негізінен көтерме және бөлшек саудаға маманданған шағын бизнеспен айналысады және мектепте, балабақшада, кітапханада және бөлшек сауда мекемелерінде жұмыс істейді. Жеке үй иелері мал өсіріп, бақшаларында егін өсіреді. Кейбір тұрғындар аймақта орналасқан мал шаруашылығы фермасында жұмыс істейді. Оның үлкен нысандары ет өндіру үшін ірі қара мал мен құс өсіруге пайдаланылады, бұл жергілікті тұрғындарды қажетті азық-түлікпен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
(556) Филлида

(556) Филлида — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 8 қаңтарда Пауль Гёц Гейдельберг обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы ағашқа айналған арудың атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(557) Виолетта

(557) Виолетта — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 26 қаңтарда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Джузеппе Вердидің Травиата операсындағы бас кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(558) Кармен

(558) Кармен — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 9 ақпанда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Жорж Бизенің сол аттас операсындағы бас кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(559) Нанон

(559) Нанон — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 8 наурызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Рихард Жененің сол аттас опереттасындағы бас кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(560) Делила

(560) Делила — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 13 наурызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Шарль-Камиль Сен-Санстың операсындағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(561) Ингвельда

(561) Ингвельда — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 26 наурызда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Макс фон Шиллингстің сол аттас операсындағы бас кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(562) Саломея

(562) Саломея — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 3 сәуірде Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Библиядағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(563) Зулейка

(563) Зулейка — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 6 сәуірде Пауль Гёц Гейдельберг обсерваториясында ашты. Фридрих Ницшенің Заратуштра осылай деген кітабындағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(564) Дуду

(564) Дуду — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 9 мамырда Пауль Гёц Гейдельберг обсерваториясында ашты. Фридрих Ницшенің Заратуштра осылай деген кітабындағы кейіпкердің атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(565) Марбахия

(565) Марбахия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 9 мамырда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Фридрих Шиллердің туған қаласы құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(566) Стереоскопия

(566) Стереоскопия — Кибела тобына кіретін аса ірі астероид. Оны 1905 жылы 28 мамырда Пауль Гёц Гейдельберг обсерваториясында ашты. Бұл стерео-компаратордың (стереоскоп түрі) көмегімен ашылған алғашқы астероид болғандықтан, оған сәйкесінше атау берілді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(567) Елевтерия

(567) Елевтерия — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид. Оны 1905 жылы 28 мамырда Пауль Гёц Гейдельберг обсерваториясында ашты. Атауы грекшеден «бостандық» дегенді білдіреді. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(568) Херуския

(568) Херуския — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 26 шілдеде Пауль Гёц Гейдельберг обсерваториясында ашты. Көнегермандық херусктер тайпасы атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
(569) Миса

(569) Миса — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1905 жылы 27 шілдеде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы Дионистің әйелі атымен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (101—200)
Масы (Қырғызстан)

Масы — Қырғызстанның оңтүстігіндегі ауыл, Жалалабат облысы, Наукен ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық сипаттама Ауыл Жалалабат облыс орталығынан солтүстік-батысқа қарай 60 шақырым жерде, Бішкекті Ош қаласымен байланыстыратын М41 тас жолының бойында орналасқан. Масы Ферғана алқабының шығысында, Бабаш-Ата жотасынан ағатын өзендердің бірінде, жотаның оңтүстік беткейлерінің етегінде орналасқан. Өзен осы жердегі жазыққа құяды және оның суының барлығы дерлік суару каналдары арқылы жиналады. Тарихы Масы - 1917 жылғы революцияға дейін Ескі-Масы деп аталған ежелгі қоныс. Кеңес дәуірінде ол Ленин-Жолы деп аталған. Өзбекстан шекарасы ауылдан он шақырым жерде орналасқан. Тұрғындар арасында өзбектер көп. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Ауыл тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен, саудамен және шағын бизнеспен айналысады. Сондай-ақ, наубайхана, ас үй мен шайханалар, мейрамханалар, сауна мен монша, 4 май диірмені және базар бар. Қалада 4 орта және музыка мектебі, кітапханалар, 6 балабақша, балалар білім беру орталығы, мұражай, қоғамдық орталық, кинотеатр, 3 клуб, орталықтандырылған аудандық аурухана, санитарлық-эпидемиологиялық станция, орталықтандырылған дәріхана және дәрі-дәрмек сататын жеке кәсіпорын бар. Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға екі ескерткіш орнатылды. Дереккөздер
(570) Китера

(570) Китера — Кибела тобындағы ірі астероид. Оны 1905 жылы 30 шілдеде Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Махаббат құдайы Афродитаға табыну орталығы болған Китира аралының құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (501—600)
Артур Ермекұлы Ластаев

{{Мемлекеттік қайраткер Ерте жылдары және білімі Ластаев 1983 жылғы 28 тамызда Алматы қаласында дүниеге келген. Ол 2005 жылы Қазақ ұлттық университетіндегі оқуын үздік бітіріп, экономика мен құқық магистрі атанды. 2015 жылы Вирджиния университетінен қылмыстық әділет магистрі, 2018 жылы Женева университетінен халықаралық құқық магистрі болды. Мансабы Ластаев өз мансабын 2006 жылы Алматы қалалық прокуратурасының Бостандық ауданында прокурордың көмекшісі болып бастады, кейіннен аға көмекші, ал 2008 жылы Алматы қалалық прокуратурасында прокурор қызметтерін атқарды. 2010 жылдан бастап Ластаев Бас прокуратурада бес жылдан астам уақыт бойы қызмет атқарды, онда 2012 жылдан 2016 жылға дейін Әлеуметтік-экономикалық саладағы заңдылықты қадағалау департаментінің Қаржылық заңнаманы сақтау бөліміне басшылық етті. 2016 жылдан 2018 жылға дейін Ластаев Бас прокуратураның өкілі/Женевадағы БҰҰ кеңсесі және басқа да халықаралық ұйымдар жанындағы Қазақстанның Тұрақты өкілдігінің кеңесшісі лауазымына ие болды. 2018 жылы ол Бас прокуратураның Еуропадағы өкілі/Швейцарияның Берн қаласындағы Елшіліктің кеңесшісі болып тағайындалды. 2022 жылы ол Бас прокуратураның Қазақстандағы Халықаралық құқықтық ынтымақтастық қызметін басқарды. 2022 жылғы 29 желтоқсанда Қазақстан Сенаты Ластаевты Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілі қызметіне сайлады. Марапаттары Ластаев — 2-дәрежелі Айбын ордені, «Прокуратураның үздігі» төсбелгісі, түрлі медальдар, алғыс хаттар мен Сыртқы істер министрлігі мен Прокуратураның құрмет грамоталарының иегері. Дереккөздер
Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)

2025 жылғы 21 қарашада қаруланған адамдар Нигерияның Нигер штатындағы Папири елді мекенінде орналасқан Әулие Мария мектебінен 315 адам ұрлады. Әзірге бұл шабуыл үшін жауапкершілікті ешбір топ өз мойнына алған жоқ. Ұрланғандардың ішінде 303 оқушы мен 12 мұғалім бар. Осы оқиғадан кейін Нигер штатындағы барлық мектептер, сондай-ақ оған жақын штаттардағы көптеген оқу орындары белгісіз мерзімге жабылды. Кейін 50 оқушы қашып шығып, өз отбасыларына оралды. Оқиға Шабуыл түнде болды Басқа бір дереккөздің мәліметінше, елуге жуық қарулы адам мотоциклдермен келіп, балаларды «топтастырып айдап әкеткен». Нигерияның Христиан қауымдастығы (CAN) ұрланғандар санын 303 бала мен 12 мұғалім деп анықтады, бұл — бастапқы, әлдеқайда төмен көрсеткіштерді қайта қарағаннан кейінгі мәлімет. CAN мәлімдеуінше, 88 бала қашуға әрекет жасаған, бірақ оларды ұрлаушылар ұстап алған. Бұл оқиға Нигерия тарихындағы ең ірі адам ұрлауларының бірі болар еді. Алайда Нигер штатының губернаторы Мұхаммед Умар Бако бұл санмен келіспей, ұрланғандар саны әлдеқайда аз және олардың барлығы қайтарылады деп мәлімдеді. 23 қарашада 50 оқушы қашып шыққанын CAN хабарлады, осыдан кейін 265 адам әлі де тұтқында қалған. Дереккөздер
Пүлген

Пүлген — Қырғызстанның Баткен облысы Қадамжай ауданындағы ауыл. Оразбеков ауылдық округі құрамына кіреді. Географиялық сипаттама Пүлген Ақ-Су тау өзенінің Ферғана алқабына құятын жерінде, Өзбекстанмен шекарада орналасқан. Ауыл Қатран-Тоо жотасымен (Памир-Алай жүйесі) қоршалған. Ауыл арқылы тас жол өтеді. Тарихы Пүлген 2012 жылы қала мәртебесін алған және айналасындағы бірнеше ауылдарды біріктірген Қадамжай елді мекенінің құрамына кіреді. Кеңес Одағы ыдырағанға дейін ол Фрунзенское деп аталған. Ол Қадамжайдың оңтүстігінде, сурьма кені кен орнының жанында пайда болған. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Ауылда орта мектеп, балабақша, аурухана, емхана, дәріхана, отбасылық дәрігерлік пункт, жедел жәрдем пункті, қоғамдық қызмет көрсету және коммерциялық мекемелер орналасқан. Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға ескерткіш орнатылды. Дереккөздер
Сулақ (өзен)

Сулақ ( — «Қой Су», , — «ағысты жер», ) — Ресейдің Дағыстан Республикасындағы өзен. Каспий теңізіне құяды. Топонимиясы «Қойсу» деген атауы түркінің (құмықшадан) «къой сув» дегеннен шықты. Ежелгі дереккөздерде Соана/Шуана деп аталды. ХХ ғасырға дейін өзеннің тек сағасы ғана «Сулақ» деп аталды. Бұл гидроним де түркі (құмық) тілінен шықты: сөздің түбірі сув - «су» деген құмық сөзінен шыққан, ал лакъ (түркі тілдеріне тән) гидроформанты сөзге «өзеннің тасуы», «тасқын», «сулы», «суы бар» мағыналарын береді. Салыстыру үшін, Қатын өзенінің сол жақ саласы Сулақ-Кобу атауы сол жүйені қолдану арқылы жасалған, мұндағы сулақ «дымқыл, ылғал жер», ал кобу «сай, жыра» дегенді білдіреді. Ихран шай өзені (Анди Қойсумен қосылуынан Сулақ пайда болатын қазіргі Авар Қойсу) туралы «Дербенднамада» шаһ Асфандияр оны «Akhar-ul-hol» деп атауды жоспарлағаны айтылады. М. Алиханов-Аварский бұл атауды «Маарул-ор» (авар. — «тау өзені») немесе «Аварул-ор» (авар. — «авар өзені») сөзінің бұрмалануы деп санады. Географиясы Дереккөздер
Сарытас (Алай ауданы)

Сарытас — Қырғызстанның Ош облысы, Алай ауданындағы ауыл (1950 жылдан 2012 жылға дейін қалалық үлгідегі елді мекен). Географиялық сипаттама Қырғызстанның оңтүстігіндегі кішкене биік таулы ауыл (биіктігі 3100 метрден асады). Ауыл Қызыл-Су өзенінің жоғарғы ағысында, Алай алқабының шығыс бөлігінде – Памир-Алай және Памир тау жоталарының түйіскен жерінде орналасқан. Сарытас негізінен осы шалғай және халқы аз аймақтың көлік торабы ретінде белгілі. Солтүстікте Талдық асуы (3615 метр, Алай жотасы), ал оңтүстігінде Қызыл-Арт асуы (4280 метр, Алай жотасы) орналасқан. Таулы Бадахшанды Ферғана алқабымен байланыстыратын Шығыс Памир тас жолы Сарытас және осы асулар арқылы өтеді. Тарихы Сарытас 1950 жылы құрылған. Қырғыз тілінен аударғанда «Сары тас» дегенді білдіреді. Кеңес дәуірінде Қытай шекарасына салыстырмалы түрде жақын орналасқандықтан, онда шекара бекеті болған, өйткені Қытаймен шекара салыстырмалы түрде жақын. Алайда, бұл аумақты игеру 19 ғасырдың аяғында, патшалық Ресейдің әскери инженерлері империя шекарасында стратегиялық Памир тас жолы құрылысын бастаған кезде басталды. Экономикасы және әлеуметтік нысандары Ауылдың негізгі қызметі — көлік қызметтерін ұсыну. Негізгі кәсіпорындар — жол жөндеу бөлімі және асфальт-бетон зауыты. Орта мектеп, мемлекеттік аурухана, емхана және дәріхана бар. Дереккөздер
(641) Агнес

(641) Агнес — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1907 жылы 8 қыркүйекте Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (601—700)
(642) Клара

(642) Клара — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1907 жылы 8 қыркүйекте Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Оның жұмыскері есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (601—700)
(643) Шахерезада

(643) Шахерезада — Кибела тобындағы астероид. Оны 1907 жылы 8 қыркүйекте Август Копфф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Мың бір түн жинағындағы Шахерезаданың есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (601—700)
(644) Козима

(644) Козима — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1907 жылы 7 қыркүйекте Август Копфф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Неміс композиторы Рихард Вагнердің әйелі есімімен аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (601—700)
(645) Агриппина

(645) Агриппина — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1907 жылы 13 қыркүйекте Джоэл Меткалф Тонтон обсерваториясында ашты. Көнеримдік генерал Агриппаның қызы және немересі құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (601—700)
(646) Касталия

(646) Касталия — Негізгі белдеудегі астероид. Оны 1907 жылы 11 қыркүйекте Август Копфф Гейдельберг обсерваториясында ашты. Ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі атымен аталды. Жерге жақындайтын астероид (4769) Касталияның да атауы бұған байланысты. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (601—700)
(4769) Касталия

(4769) Касталия — Жерге жақындайтын астероид, Аполлондар тобына кіреді. Оны 1989 жылдың 9 тамызында Элеанор Хелин Калифорниядағы Паломар обсерваториясында ашты. Сол уақытта оны Аресибо обсерваториясынан радармен зерттеп шығады. Пішіні арахис жаңғағына ұқсас болып шығады, оны астероидтардың ішінде алғашқы анықталған тоқайласқан қосарлы дене ретінде тіркейді. Сондай-ақ бұл пішіні радарлық бейнелеу арқылы айқындалған алғашқы астероид болды. Ол ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі атымен аталды. 1907 жылы ашылған (646) Касталияның да атауы бұған байланысты. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (4701—4800)
(2976) Лаутаро

(2976) Лаутаро — Кибела тобындағы астероид. Оны 1974 жылдың 22 сәуірде Карлос Торрес Чилидегі Cerro El Roble обсерваториясында ашты. Мапуче тайпасының жас көсемі Лаутароның құрметіне орай аталды. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (2901—3000)
(2697) Альбина

(2697) Альбина — Кибела тобындағы астероид. Оны 1969 жылы 9 қазанда Бэлла Алексеевна Бурнашева Қырымның астрофизикалық обсерваториясында ашты. Мәскеудегі досы, астроном Альбина Серованың құрметіне орай атады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Астероидтар тізімі (2601—2700)