kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Байысов ауылы

Байысов - Ескелді ауданындағы ауыл, Қарабұлақ кентінің округі кұрамында. Аудан орталығы — Қарабұлақ кентінен батысқа қарай 9 км жерде, Көксу мен Қаратал өзені аралығында, боз жусан аралас эфемероидті шөп¬тесін басым өскен шалғынды сұр топырақты құрғақ далада орналасқан. Тұрғыны 1,2 мың адам (2002). Ауыл 1998 жылға дейін "Буденное" деп аталып келді. Ауылға осы елді мекенде туып-өскен Кеңес Одағының Батыры Матай Байысовтың есімі берілді (1998). Ауылда бұрынғы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Нормативистік тәсіл

Нормативистік тәсіл - барлық қоғамдар үшін ғалымдар кез-келген басқа қоғамға қойып, оның параметрлерін бағалайтын дамыған батыс қоғамының үлгісімен қалыптастырылған орта таптың әмбебап немесе идеалдытиптік үлгісі құрылады деген сенім. Дереккөздер
Бақай Мықтыбекұлы

Бақай Мықтыбекұлы (1703 — 1802) — батыр, 18 ғасырда жоңғарларға қарсы соғыста Райымбек жасағының жүзбасы болған. Руы — Жалайыр. Мықтыбек бидің бәйбішесі Айнаштан туған алты баланың бірі. Бақай Жетісудың Кеген, Шелек аймағындағы ұрыстарда айрықша көзге түскен. Қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы Шілікті (Шелек) деген жердей ұрыста қазақ қолын бастап, Көкпектінің кең жазығындағы кескілескен шайқастардың бел ортасында болған. Онда қаза тапқандарды жерлеген оба кейіннен "Ойран төбе" аталып кетті (Еңбекшіқазақ ауданы Сөгеті, Бартоғай бөгенінің маңы). Бақайдың қалмақ батыры Домбауылды жекпе-жекте жеңгендігі жөнінде аңыз бар. Бақай Қаратал өзенінің жағасында, Қаңғай деген жерде жерленіп, басына күмбез тұрғызылған. Өзен суы жарды бұзып, бейітке жақындаған соң 1960 жылы аталастары (өз кіндігінен ұрпақ жоқ) сүйегін басқа жерге апарып қойып, басына құлпытас орнатты. Дереккөздер
Бақанас (ауыл)

Бақанас — Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл, аудан және Бақанас ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы - Қонаев қаласынан солтүстік-батысқа қарай 140 км, Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 200 км-дей жерде, Іле өзенінің оң жағында орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1932 жылы қаланған. Ескерткіштер мен мұражайлар Тарихи-өлкетану мұражайы Алматы облысы әкімінің 2003 жылғы шешімі негізінде ашылды. Мұражай жалпы ауданы 384,2 шаршы метрді құрайды. метр. Экспозиция алаңы 215,7 шаршы метрді құрайды. Мұражай қорында 1 804 мұражай маңызы бар заттар бар. Мұражай экспонаттарында Еңбек және соғыс батырларының материалдары, Д.А. Қонаевтың жеке заттары, флора мен фаунаның заттары және аудан тарихы көрсетілген. Орналасқан жері: Алматы облысы, Балқаш ауданы, Бақанас ауылы, Байқауытов көшесі, 63"А". 2022 жылдың мамыр айында ауылда Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Дінмұхамед Қонаевқа ескерткіш тұрғызылды. Инфрақұрылымы Бақанаста құрылыс, агроөндірістік, көлік, т.б. мекемелер, бірнеше өндірістік кооперативтер, шаруа (фермер) қожалықтары және серіктестіктер жұмыс істейді. Ботаника және интродукция институтының Іле ботаникалық бағы, мәдениет үйі, 3 орта, 1 бастауыш мектеп, аудандық аурухана, емхана, санитарлық-эпидемиологиялық станция, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары Алматы қаласымен (225 км) және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Бақанаста Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың кезінде келіп демалған саяжайы және салғызып кеткен көпірі бар. Жақында ғана Д.А.Қонаевтың құрметіне арналған саябақ ашылды. Дереккөздер
Бюльбюль сайрауықтары

Бюльбюль сайрауықтары, бюльбюльдер, қысқа бармақты сайрауық торғайлар - әнші торғайлар. Сипаттама Ұзындығы 14-28 см. көбінде қанаттары қысқа, аяқтары әлсіз, қысқа. Желкесінде шаш тәрізді қауырсындары, кейде басында айдарша болады. Бюльбюльдер және адам 15 туыстың 120 түрі - Африка және Азия субтропикаларында және тропикаларында таралған. ТМД 2 өткінші түрлері: ақбетті бюльбюль - Оңтүстік Өзбекстанда - және қысқа бармақты бюльбюль - (Microscelis cunaurotis) - Сахалинде - Кунашир а. және Оңтүстік Приморьеде кездеседі. Өмiр сүру Қоректенуі Ағаш құстары - орман және жеміс бақтарының ашық сиреген жерлерін мекендейді. Ұсақ жемістер және жәндіктермен қоректенеді. 2-4 жұмыртқа салады. Дереккөздер
Бақбергенов Науханнұр

Бақбергенов Науханнұр (12.9.1955 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылы) — спортшы, халық ардагері, дәрілік спорт шебері (1995), Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2003). 1974 жылы Қазақтың мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген. 1975-92 жылдары "Металлург" (Балқаш), "Болат" (Теміртау), "Восток" (Өскемен), "Шахтер" (Қарағанды), "Қайрат" (Алматы) футбол командалары құрамында ойнады. 1992-96 жылдары "Намыс" кәсіпқой футбол клубында аға жаттықтырушы болды. 1996 жылдан Алматы қаласы мамандандырылған балалар мен жасөспірімдердің олимпиадалық дайындау спорт мектебінің директоры. 1999 жылдан ҚР ұлттық ат спорты федерациясы "Көкбөрі" көкпаршылар қоғамдық қауымдастығының Алматы қаласы бойынша атқарушы директоры. Дереккөздер
Азаматтың құқықтық қабілеттілігі

Азаматтық құқыққа ие болып, міндет атқару қабілеті (азаматтық құқық қабілеттілігі) барлық азаматтарға бірдей дептанылады. Азаматтың құқық қабілеттілігі ол туған кезінен басталып, қайтыс болған соң тоқтатылады. Дереккөздер ar:أهلية قانونية bg:Правоспособност ca:Capacitat jurídica de:Geschäftsfähigkeit en:Capacity (law) eo:Kapacito es:Capacidad jurídica hu:Cselekvőképesség ia:Capacitate it:Capacità giuridica nl:Handelingsbekwaamheid nn:Rettsleg handleevne no:Rettslig handleevne ru:Правоспособность sk:Spôsobilosť na právne úkony sv:Rättshandlingsförmåga
Заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі

Заңды тұлғаның азаматтық құқықтары болып, өз қызметіне байланысты міндеттерді Азаматтық кодекске сәйкес мойнына алуы мүмкін. Заңды тұлғаның қабілеттілігі ол құрылған кезде пайда болып, оны тарату аяқталған кезде тоқтатылады Айналысу үшін лицензия алу қажет болатын қызмет саласында заңды тұлғаның құқық қабілеттілігі сондай лицензияны алған кезден бастап пайда болып, ол қайтарып алынған, оның қолданылу мерзімі өткен немесе заң құжаттарында белгіленген төртіппен жарамсыз деп танылған кезде тоқтатылады. Дереккөздер
Сот төрелігі

Іс жүргізу тәртібімен жасалатын,азаматтық және қылмыстық істерді,сондай-ақ азаматтардың, ұйымдар мен мемлекеттін құқығы мен мүдделерін қорғау мақсатында экономикалық дауларды қарастыру мен шешу бойынша құқықты қолдану тәртібі. Заң әділ сотқа қарсы қылмыс үшін қылмыстық жауапкершілікті қарастырады. Дереккөздер ru:Правосудие sk:Justícia
Құқықтық шығармашылық

Құқықтық шығармашылық — пісіп жетілген қоғамдық даму қажеттіліктеріне сәйкес, нормативтік құқықтық актілерді жасау мен қабылдау бойынша мемлекеттік органдар мен өкілеттелген қоғамдық, ұйымдардың ғылыми негізделген шығармашылық қызметі.Құқық шығармашылық – бұл мемлекет органдардың заңи нормалары қабылдау, өзгерту және жоюмен байланысты қызметі. Құқық шығармашылық субъектісі ретінде тиісті өкілеттігі бар мемлекеттік органдар мемлекеттік емес құрылымдар, сондай-ақ референдумда заң қабылдаған кезде азаматтар бола алады. Құқық шығармашылық қызмет конституция, заңдар және регламентпен белгіленген көлемде жүзеге асады. Құқық шығармашылық жаңа құқық нормасын қабылдаумен өзгерістер мен түзетулер енгізу арқылы ескі заңдарды жетілдірумен сипатталады. Құқық шығармашылықтың белгілері: - ол белсенді, шығармашылық мемлекеттің қызметі; - оның негізгі өнімі – құқық нормалары; - бұл қоғамды басқарудың маңызды құралы; - құқық шығармашылықтың деңгейі және мәдениеті, қабылданған нормативтік актілердің саласы – бұл қоғамның өркениетінің және демократиялығының бір белгісі. Құқық шығармашылықтың қағидаттары – бұл құқықтық нормаларды қабылдау, жою немесе ауыстырумен байланысты қызметтің негізге алушы идея, бастаулар, ережелер, құқықты шығаратын органдар үшін бағыт. Құқық шығармашылыққа келесі қағидаттар тән: 1) ғылымилық; 2) кәсібилік; 3) заңдылық; 4) демократиялық; 5) ашықтық; 6) жеделділік. Құқық шығармашылық субъектілеріне байланысты келесі түрлерге бөлінеді: 1) референдум жүргізу барысында халықтың тікелей құқық шығармашылығы; 2) мемлекет органдардың құқық шығармашылығы; 3) жекелеген лауазымды тұлғалардың құқық шығармашылығы; 4) жергілікті өзін - өзі басқару органдарының құқық шығармашылығы; 5) локальді құқық шығармашылық; 6) қоғамдық бірлестіктердің құқық шығармашылығы. Құқық шығармашылық мәніне байланысты келесі түрлерге бөлінеді: - заң шығармашылық (жоғарғы өкілдік органның құқық шығармашылығы); - құқық шығармашылықты тапсыру (Парламенттің тапсырысы бойынша атқарушы органның норма шығармашылық қызметі); - заңға тәуелді құқық шығармашылық - бұнда норманы Президент, Үкімет, министрлік, жергілікті органдардың ұйым жетекшілерінің қабылдауы. Құқық шығармашылық қызметі екі негізгі бөліктен тұрады: бірінші, әрекеттік заңи мәнінен тәуелсіз құқық шығармашылықтың ұйымдастырушылық мәселелерінен тұрады (заң жобасын дайындау, оны талқылау). Бұнда заңның жобасын дайындауда мемлекет еркін алдын ала қалыптастыруды көздейді. Екінші, құқықтық бастауларға негіз болады, заң жобасын дайындау туралы шешімді қабылдаумен байланысты. Заңда мемлекеттің еркі ресми бекітіледі де, заң жобасы жалпыға міндетті құқықтық актіге айналады. Дереккөздер
Кіріспе

Тиісті актіні шығаруға себеп болған. Оның сарынымен мақсаты ретінде себеп болған жағдайдын мазмұны жазылған заңнамалық немесе басқа құқықтық акт, декларация немесе халықаралық шарттың алғы сөз немесе кіріспе бөлігі. Дереккөздер
Билікті нe қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану

Қылмыстық заңдар бойынша - билікті не лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану, яғни мемлекеттік қызметтер атқаруға уәкілетті адамның не оған теңестірілген адамның өзінің құқықтары мен өкілеттігі шегінен көрінеу асып кететін және азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуға әкеп соғатын әрекеттер жасауы мемлекеттік қызмет мүдделеріне қарсы қылмыс болып табылады. Дереккөздер
Кеңес Бақтаев

Кеңес Бақтаев (15.5.1939 жылы туған, бұрынғы Бөрлітөбе ауданы, Қарашыған ауылы) — әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1978). 1958 жылы Құрманғазы атындағы мемлекеттік кон- серваторияны бітірген. 1966 жылдан Абай атындағы опера және балет театрының солисі. Ол Пуччинидің "Чио-Чио-Сан" мен "Онегинінде" Трике, А.Бородиннің "Князь Игорінде" Брошка, т.б. рөлдерді ойнады. Дереккөздер
Гмелин реакциясы

Гмелин реакциясы (L. Gmelin 1788-1853) - Концентрациялы азот қышқылын тексерілетін материалдың шамалы көлеміне құйганда екі сұйықтықтың арасында түсті сақина пайда болатынына негізделген, биологиялық сұйықтықтарда билирубинді сапалы жолмен анықтау әдісі. Дереккөздер
Гранулема

Гранулема (Granuloma - түйіршікті түйін) - Мононуклеарлы фагоцитоз жүйесі клеткаларының ролиферациясы басым болатын шектелген қабыну түйіні. Гранулеманың инфекциялық және инфекциялық емес түрі болады. Дереккөздер
Бақытжан суару жүйесі

Бақытжан суарау жүйесі, Көксу ауданындағы Мұқаншы және Бозтоған елді мекендерінің жанындағы Мұқаншы өзенінен бас¬тау алады. 1985 жылы пайдалануға берілген. Магистралды тоған ауданының "Игілік", "Жетіжал", "Мұқаншы" ұжымдық шаруашылықтары арқылы етеді, 988 га суармалы жерді қамтиды. Ұзындығы 8,8 км тоғанның 5,5 км-не бе¬тоннан жасалған суағар орнатылған. Тоған бойында секундына 1,5 м3 су ағып өтетін 31 гидротехникалық қондырғы бар. Дереккөздер
Гранулалық ткань

Түйіршікті ұлпа (tela granularis) - Жарақат, жара жазылып келе жатқанда қалыптасатын жас дәнекер ткані. Дифференциация етпеген капилляр типтес тамырлардың көп болуы оның бетін түйіршікті етіп көрсетеді. Атының шығуы осыған байланысты. Түйіршікті тканнің жас және толыққан екі түрін ажыратады. Дереккөздер
Николай Никанорович Балкашин

Николай Никанорович Балкашин (1840-12.10.1887) - Орта Азия мен Қазақстанға саяхат жасаушы. Патшаның отарлау аппаратының шенеунігі. 1858 жылы Мәскеудің кадет корпусын бітірген. 1880 жылы керуен жолдарын зерттеу мақсатымен Ақмоладан Бетпақдала, Қаратау арқылы Түркістанға дейін сапар шекті. Батыс Сібірдің 1465 жыл¬дан 1881 жылға дейін тарихына қатысты уақиғаларының хронологиялық көрсеткшіін құрастыруға ат салысты. Құлжаға бара жатқан сапарында дүниеден қайтты, Жаркентте жерленді. Балкашинның "Батыс Сібір, Орта Азия және Қытай иеліктері арасындағы сауда жолдары" ("Н.Н.Балкашиннің Қырғыз ордалары жөніндегі зерттеулері жайында" "Қырғыздар және Ресей қол астындағы мұсылмандар жайында" (СПб., 1887) еңбектерінде бұрынғы Жетісу өңіріне қатысты деректер мол. Дереккөздер
Нейстон

Нейстон (грек, neusteon — жүзуге қабілетті) — кез келген суқойманың жоғарғы қабатында (5 сманиметрге дейінгі) мекендейтін тірі организмдердің жиынтығы. Гипонейстонға — судың беткі қабатынан төменіректе тіршілік ететін бактериялар, қарапайымдар, бір клеткалы балдырлар, эпинейстонға — судың ең беткі қабатын мекендейтін су қандаласы, су кырыққүлағы, балықот, т.б. жатады. Нейстонды түщы сулық немесе теңіздік және ұсақ организмдер құрайды. Қара теңіздегі Нейстонды басқын балық (кефаль), түйетабан, жас теңіз шаяны және т.б., тропиктік теңіздерде физилия, инебалық, т.б. құрайды. Теңізді мекендеушілердің көптеген түрлері (шаян, асшаян, теңіз шаяны, қысқышсыз шаян) Нейстонда жүмыртқасымен ғана емес, дерносілімен және жас дарақтарымен коса тіршілік етеді. Мүның бәрі Нейстонның теңіз организмдерінің өсіпкөбеюіне қолайлылығын көрсетеді. Дереккөздер
Граффити

Граффити ( - тырналған, сызылған) — ғимарат қабырғаларына, металл бұйымдарға, сауыттарға т. б. жазылған арнау мәніндегі және магиялық тұрмыстық сипаттағы жазулар. Көптеген елдердегі көне не орта ғасырлардан қалған қалалар мен елді мекендерде жүргізілетін археологиялық қазбаларда мол кездеседі. Граффити ертедегі халықтар тілін зерттеу үшін, палеография ғылымы үшін маңызды. Дереккөздер
Неофиттер

Неофиттер (Неофиты; грек, neos - жаңа, phyton — өсімдік) — соңғы уақытта жергілікті флораға адамзаттың әрекетінен немесе өз бетінше тасымалданған арамшөптер. Олар негізінен өзгерген биотоптарда кездеседі. Батыс Еуропада Неофиттердің өкілдері болып (шамамен 115 түр) элодея (Солтүстік Америкадан XIX ғасырдың ортасында окелінген), алабота (1880 ж. пайда болған), аңқыма түймедағы (1852 жылдан бері) жоне т.б. саналады. Арамшоп-неофиттердің көптеген түрлері күшті аллергендер, олар адам денсаулығына қауіп тудырады. Мысалы, жусан жапырақты амброзия (отаны АҚШ) 1920-1930 ж.ж. Қара теңіз порттары арқылы Солтүстік Кавказға окелінген. Ал 1960—1970 ж.ж. ол Қиыр Шығыста пайда болды. Дереккөздер
Никтинастия

Никтинастия (грек, nux - тұң және nastis — толық пайдалану) — өсімдіктердің түн мен күннің ауысуына, жарық пен температураның тоуліктік өзгерістеріне (мысалы, гүлдің күндіз ашылып, түнде жабылуы) реакциясы (жапырақтар мен гүлдердің жоне т.б. қозғалуы). Дереккөздер
Пейоративтік

Пейоративтік ( - нашар) - жақтырмау, кемсіту реңкті мағынаға ие тіл элементі (орыс тілінде: противный старикашка, уродливое зрелище, убогий домишко, книжонка, қазақ тілінде: үйсымақ, шалсымақ). Дереккөздер
Халықаралық қауіпсіздікті сақтау жолдары

Халықаралық қауіпсіздікті сақтау жолдары - қарулану жарысын тоқтату, бөлшекті немесе толық қарусыздану, бірінші кезекте ядролық, соғыс ошақтарының алдын алу және жою, т.б. сияқты салалардағы мемлекеттер ынтымақтастығы. Дереккөздер
Елуліктер

Елуліктер - інжілге сенуші христиандар - қазіргі заман протестантизмінің ең динамикалық жан-жақтылық, апостолдарда Христостың 50-ші жексембілік күнінде қасиетті рухтың қалыптасқаны туралы библиялық тарихы болып табылатын діни ілім негізіндегі АҚШ-та XX ғасырдың басында туындаған діни секта. Елуліктер үшін жалбарынудың мистикалық жағдайы тән, «құбылыстар» мен «елестерге» нану, пайғамбарлар культі. Дереккөздер
Детрит

Детрит (detritis, лат. Detero - тозған дене, ұлпа қалдықтары) - ыдыраған ұлпалардың калдықтары. Патологиялық лексикада кездесетін "тканьдік детрит" деген сөз тіркеспесі мағынасы жағынан қайталап айтылып тұрған сөздер. Дереккөздер
Диапедез

Диапедез (Diapedesis, dіа – арқылы, реdао – өту, өткізгіштіктің артуы) — Эритроциттер мен лейкоциттердің капиллярлар мен ұсақ веналардың қабырғалары аркылы айналасындағы тканьдерге өтуі. Қан кетудің бұл жолын диапедездік қан кету деп атайды. Дереккөздер
Пентаметр

Пентаметр - диалектикалық өлең ретінде гректер мен римляндар қолданған, осыдан элегиялық өлең аты қалыптасты; құрылымы шын мәнінде 5 метрден емес, ал 5 табаннан немесе айқынырак айтқанда, цезурамен бөлінген әр топ екі жарым табаннан тұратын 2 топтан тұрады. Дереккөздер
Рангтеу

Рангтеу - құбылыстарға және индивидтерге белгілі түсініктерді, бағаны жазып қою арқылы оларды жоғарыдан төменге қарай реттік шкалаға орналастыру, қарапайым қоғамда теңсіздік шкаласы, бұл шкаланың әр сатысында индивидтердің шектеулі саны орналасады. Дереккөздер
Нәсілдік сегрегация

Нәсілдік сегрегация - нәсілдік немесе этникалық белгілеріне қарай қандай да болмасын топ тұрғындарды мәжбүрлеп бөлу саясатты. Дереккөздер ar:العزل العنصري bg:Расова сегрегация da:Raceadskillelse ru:Расовая сегрегация
Ақыл мен ес

Ақыл мен ес - Марксқа дейінгі философияның кейбір жүйелерінде бөлінетін ойлаудың баспалдақтары немесе тәсілдері. Ақыл, жиі дұрыс ой-талқылау, тұжырымдау, өз ойларын ретімен жеткізе білумен түсіндіріледі. Ес кұбылыстардың себептері мен мәнін таба алумен түсіндіріледі. Дереккөздер
Реакциомер

Реакциомер - ескі тәртіпке қайтып келу саяси реакциясының жақтаушысы, қазіргі кезде етек алатын эксплуататорлық құрылыс үшін, барлық жаңа, прогрессивтіге қарсы күресуші адам; контрреволюционер және антикоммунист. Дереккөздер
Ревизионизм

Ревизионизм - «ревизия», «қайта қарау» түрінде Маркс - Энгельс - Ленин ілімін бұрмалайтын және марксистік-лениндік партияларға қатысты өшпенді позицияға ие жұмысшы және коммунистік қозғалыстағы идеялық-саяси ағым. Дереккөздер
Регионализм

Регионализм - халықтар мен мемлекеттердің қоғамдық өмірін регламенттеуде унификацияға және негізсіз орталықтық беталыстарға қарсы тұратын Еуропада пайда болған саяси және әлеуметтік-мәдени қозғалыс. Дереккөздер de:Regionalisierung en:Regionalism fr:Régionalisme it:Regionalismo nl:Regionalisme ru:Регионализм sk:Regionalizmus
Саяси режим

Саяси режим — саяси билікті жүзеге асырудың түрі, формасы, әдістері, оның салаларын ұйымдастыру қағидалары. Саяси режимдердiң түрлерi Саяси режим - саяси билік арқылы орталықтан басқарылатын қоғамның тыныс-тіршілігін қамтамасыз ететін, біртұтас организм ретіндегі күрделі құрылым. Отандық және шетелдік құқықтық және саяси әдебиетерде саяси режим түсінігіне байланысты әр түрлі көзқарастар айтылып жүр. Олардың қатарына саяси режимді Қазақстанда зерттеген заңгерлер С.Н. Сәбікенов, С.Зиманов, Сапарғалиев, А.С. Ибраева, С. Табанов, Г.Сапаргалиев, Баймаханов М.Т., Д.А.Булгакова. Ал шет елдік ғалым заңгерлер А.В.Малько, М.Н.Марченко, Б.А. Страшун, С.С.Алексеев, В.Н.Хропанюк және саясаткерлер америкалық ғалым Д.Истонды, америкалық саясаттанушы Г.Алмондты, Т.Парсонстың теориясын, К.Доичтың теориясын (кибернетикалық теория), Ресейлік саясатанушылар М.Г.Анохинның, Ф.М.Бурлацкийдің, Р.А.Матреевтың және басқалардың теорияларын жатқызуға болады. * Демократия * Авторитаризм * Тоталитаризм Дереккөздер
Репортаж

Репортаж - журналистік іс-әрекеттің бір түрі; оқиға орнынан баспа, радио, теледидар арқылы берілетін, ішкі және халықаралық өмір оқиғалары туралы ақпарат, әңгіме. Репортаж оқиға болған жердің топырағында туады. Сондықтан да репортаж дегеніміз-оқиғаның өзі. Репортаждың басқа жанрлардан ерекшелігі-өткен оқиғаны емес, болып жатқан оқиғаны сол бойда баяндайды, соны суреттейді. Ол жаңадан ғана қонған космонавтар туралы да, іске қосылып жатқан құрылыс, жаңа ашылған стадион немесе мәдениет сарайы жайында да, қалай болғанда да болып жатқан оқиға ғана баяндалады. Репортажға тек ірі оқиғалар ғана тақырып болады деу дұрыс емес Репортердің жазуға ықыласы ауған оқиғасының екінші бір жерде ешбір қайтланбайтын ерекшеліктері болады. Репортаждың мақсаты-болған оқиғаны бұлжытпастан суретке түсіру емес. Сол оқиғаның әлеуметтік мәні мен маңызын аша отырып, оқырманның талғамын таба білу. Репортаж жазу ісі нақтылықты талап етеді. Репортаж-шын фактілер мен оқиғаларды дәл, іле-шала көрсете алатын жанрдың бірі. Сондықтан репортаж неғұрлым оперативті болып, оқиғаны оқушыларға неғұрлым тез, айқын, әсерлі түрде ой толғарлық дәрежеде жеткізсе, ол соғұрлым бағалы, ықпалды да тартымды болады. Репотажға тән нәрселер: репортер оқиғаның басы-қасында болуы шарт. Сол оқиғаны қаз қалпында суреттеп жазады, оған өзінің қатысын білдіріп, оны қоғамдық пікір талабымен толықтырады. Кез келген ұсақ-түйек оқиғалардың бәрі бірдей репортаж жазуға негіз бола бермейді. Оның негізінде қоғамдық-әлеуметтік маңызды оқиғалар жатуға тиіс. Оқиғалар толық, жан-жақты, жүйулі түрде жазылады. Репортаж өмір шындығына сүйенеді. Тілі нәрлі, стилі тартымды келеді. Дереккөздер 2. Т.С. Амандосов "Совет журналистикасының теориясы мен практикасы", "Мектеп" баспасы, 1978 ж. mn:Зүйл (сэтгүүл зүй)
Автоматты аударма

Автоматты аударма - ЭЕМ-де бір табиғи тілдегі мәтіннің мазмұны жағынан эквиваленті басқа тілдегі мәтінге түрлендірілуі, сол сияқты осы іс- әрекеттің нәтижесі жасалады. Автоматты аударма қазіргі жүйелеріне адам (редактор) қатысады. Автоматты аударма жүйесінде талдау мен синтез құрайтын формалды операциялардың барынша тараған жүйелілігі: мәтінді енгізу және сөздіктен тиісті морфологиялық, синтаксистік, сол сияқты семантикалық, лексикалық бастапқы сөз тұлғаларын, бастапқы мәтін бойынша сол қос тіл шеңберінде аударуға қажетті нышандарды енгізу; омографияны талдау; синтезге қажетті ақпаратты анықтау мақсатында лексикалық талдау мен аудару, соның ішінде контексті ескере отырып, көп мағыналы сөздерді түпкілікті грамматикалық талдау; кейінгі сөз тұлғаларының, сөйлемдер мен тұтастай мәтінге синтез жасау. Талдау сөйлем, сондай-ақ жалпы мәтін бойынша жасалуы мүмкін, соңғысында мәтіннің анафориялық байланыстары анықталады. Дереккөздер Машиналық аударма ta:பொறிமுறை மொழிபெயர்ப்பு
Репутация

Репутация - бір адам, әлеуметтік топ, ұйым немесе бір нәрсенің артықшылықтары немесе кемшіліктері туралы қалыптасқан жалпы пікір, қоғамдық баға беру. Бизнес, білім беру, онлайн қауымдастықтар және т.б. көптеген салаларда маңызды болып табылады. Дереккөздер
Реформизм

Реформизм немесе реформашылдық — революцияның қажеттілігін жоққа шығаратын, таптық ынтымақтастығын жақтайтын және рефорлар көмегімен капиталистік қоғамды «жалпыға ортақ игілік» және әлеуметтік әділеттік қоғамына айналдыруды көздейтін немесе бірқатар реформалар жасау жолымен буржуазиялық қоғамдық жүйе шегінен шықпай оның «социализмге» эволюциялық «енуін» қамтамасыз етуді көздейтін саяси ағым. Дереккөздер
Туған жер

Туған жер - бірнеше ұғымдық мәні бар термин: 1. белгілі бір халықтың иелігіндегі тарихи территория; 2. адамдар туған және әлеуметтану процесі жүзеге асырылған салыстырмалы жабық гео-саяси кеңістік ретіндегі ел. Дереккөздер
Русофобия

Русофобия — орыс идеялы-саяси қозғалысына, саясатына қарсы негізінде жататын, кейбір кезде тұжырымдама сипаттамасына не болатын, орыс халқына, оның тарихына, мәдениетіне, нанымына, мемлекетке жағымсыз қарауын анықтайтын көзқарастардың және көңіл-күйлердің комплексі. Бұл термин ресейлік шенеуніктер мен үкіметшіл БАҚ арасында саяси клишеге айналды. Ресей басшылығын объективті сынау және ресейлік сыртқы саясатты қабылдамау көбінесе Руссофобияның көрінісі ретінде белгіленеді және кейде антисемитизммен теңестіріледі. Руссофобия туралы пікірталастарда көп жағдайда бұл көңіл-күйдің (жалпы өшпенділіктен басқа) нақты анықтамасы жоқ, бұл терминнің кеңінен қолданылуына әкелді, сондықтан көптеген мәлімдемелерді қате түрде русофобия деп сипаттауға болады. Дереккөздер
Ұлттық өзіндік сана

Ұлттық өзіндік сана - белгілі бір ұлттық қауымға енетін адамдардың осы қауымның идеалдарын, мәдени нормаларын, дәстүрлерін, тұрмыстық стереотиптерін меңгеруін, сондай-ақ, олардың жалпы қоғамдағы осы әлеуметтік-этникалық топтың мүдделері мен жағдайларын түсінуді сипаттайтын елестетулер деңгейі. Ұлттық өзіндік сана - белгілі ұлт өкілі ретінде индивидтің өзі туралы салыстырмалы түрде тұрақты, ұғынылған және қайталанбайтын жүйе. Ұлттық өзіндік сана — ұлттық қоғамдық шындықты өзінше қабылдап, оны салт-дәстүр, ұлт тілі, ұлттық өнер арқылы білдіруі. Сана объективті дүниені және өзінің жеке болмысын ой елегінен өткізуге белсене қатысатын адамның психикалық процестерінің бірлігін көрсетеді. Ол адамның еңбек, қоғамдық-өндірістік қызметі барысында пайда болады және сананың өзі сияқты тілмен тығыз байланысты. Адам объектілерге түсініп ұғына қарайтындықтан, оның дүниеге қатынас тәсілі ғана сана деп аталады. Дереккөздер
Озон қабатын қорғау туралы Вена конвенциясы

Озон қабатын қорғау туралы Вена конвенциясы (Vienna Convention for the Protection of the Ozone Layer) — 1985 ж. Вена қаласында (Австрия) қабылданған. Қатысушылары — 120 мемлекет және Еуропалық экономикалық қоғамдастық. Мақсат Мақсаттары — адамдардың денсаулығы мен қоршаған ортаны озон. Негізгі ережелері *Негізгі ережелері — озон қабатындағы өзгерістерге осер ететін заттектер мен процестерді зерттеу саласындағы ынты-мақтастық; *баламалық заттектер мен технологиялар жасау; *озон қабатының жай-күйін бақылау; *озон қабатында қолайсыз салдары болатын қарекетті бақылайтындай шараларды белгілеу мен қолдану *саласындағы ынты-мақтастық; *ғылыми, техникалық, өлеуметгік-экономикалық, коммерциялық және юридистикалық ақпараттарды алмасу; технологиялар мен ғылыми білімдерді талдап белгілеу мен беру саласындағы ынтымақтастық. Озон қабатын бүзатын заттектер женіндегі Монреаль хаттамасының, сондай-ақ Лондон және Копенгаген түзетулерінің қабылдануы нәтижесінде атмосфераның озон бұзатын кейбір заттектермен ластану қарқыны бөсендей бастады. Дереккөздер
Свастика

Свастика - тең ұшты тік бұрышпен иілген крест түріндегі солярлы белгі, ежелгі үнді культының діни белгілерінің бірі, әлемдегі ең көне әрі ең көп танылған графикалық символдардың бірі. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін аталған символ барлық құрлықтарда қолданылған. Свастика символы Еуропа мен Америкада латынның төрт «L» әрібінен тұрады деп есептелген. Айта кетсек, Light – жарық, Күн; Love – махаббат, сезім; Life – өмір; Luck – тағдыр, сәттілік, бақыт. Сөздің шығу этимологиясы көне санскрит тілінен бастау алып, «स्वस्तिक» (svastika) – амандасу, сәттілік тілеу, жақсылық жасау деген ұғымдарды берген.Свастика күнделікті қажет заттарда, киімдерде, елтаңбалар мен қарапайым үйлердің құрылысында қолданылып келген. Ал алғаш рет полеолит дәуірінде пайдаланылған екен. Свастика сәндік мотив ретінде кең таралған, көбінесе меандр түрінде. Бұл символ біздің дәуірімізге дейінгі VIII мыңжылдықта пайда болды, ол палеолит дәуірінің соңында пайда болған ромбо-меандр ою-өрнегінен кристалданған. Қиылыста метрикалық "бір қадам" ("Қос меандр") сдысуымен қабаттасқан екі меандр крест свастикасын береді. Дәл осындай белгілер Суздан (қазіргі Иранның аумағы), ежелгі грек вазописиясының геометриялық стилінде, Қытай мен Жапонияның Ежелгі өнер ескерткіштерінде: неолиттік керамикада, сүйек бұйымдарында және Шан мен Чжоу кезеңдеріндегі қола ыдыстарда (б.з. д. 2-1 мыңжылдықтар) кездеседі. Ежелгі Рим архитектурасында қиылыстарда свастика түзетін Қос меандр Римдегі август бейбітшілік құрбандық үстелінің сыртқы қабырғаларының көлденең белдеуін безендіреді (б.з. д. 13 ж.). Ол символ ретінде жақсы мағынада қолданылып келген. XX ғасырға келіп, свастика нацистік Германия мен нацизмнің символына айналады. Сосын Батыс Еуропада гитлерлік тәртіп пен идеологияның құрамдас бөлігі ретінде қалыптасады. Ал 1945 жылы Германияның жеңілісінен кейін көптеген елдерде «卐» символы қолданылмайтын болды. Ал КСРО-да сватиканы төрт «Г» әрібінен тұратын символ деп түсіндірді. Төрт «Г» екінші дүниежүзілік соғысты бастаған Германия басшылары Гитлер, Геббельс, Геринг және Гиммлер аттарымен байланысты. Дереккөздер
Озон тесігі

Озон тесігі ( грек, ozon — иісі шығу, аңқу) — ғаламшардың озон қабатындағы озон (көк түсті, өткір иісті газ) құрамының едәуір төмендеуінен I (50 %-ға дейін және одан да жоғары) 20-25 км биіктікте пайда болған кеңістік. Бұл — жердің озон қабатының тозуындағы күрделі экологиялық мәселенің бір бөлігі. Антропогендік факторлардың салдарынан атмосфераға суытқыштар (фреондар) мен азот оксиді (космостық аппараттар және ұшақтардың органикалық отынының толық жанбаған өнімі) шығарындыларының көп бөлінуінен ғаламшардың озон қабатында бұзылу процесі басталған. Тарих 1980 жылдардың басында Антарктидадағы ғылыми станцияларда жүргізілген зерттеулерден атмосферадағы озон құрамының төмендегені байқалған. Осы құбылыс озон тесігі деген атау алған. 1987 ж. көктемде Антарктиданың үстіндегі Озон тесігі барынша үлкейіп, оның ауданы шамамен 7 млн км²- ді (ғарыштық түсіру бойынша) құрады. Осындай кұбылыс 1992 ж. қайталанған. Бұл кезде Оңтүстік Америка материгі және оған жанасқан кеңістіктер үстінде озон құрамының айтарлықтай төмендеуі (50%- ға) тіркелді. Осыған ұқсас құбылыс (1986 ж. көктемінен) Арктикадағы Халли-Бей ағылшын станциясының үстінде байкалды. Ондағы озон шоғырының минималды көрсеткіші 40%-ға азайған, ал Жапон станциясының үстінде 2 есеге төмендеген. Бірақ мұндағы Озон тесігінің өлшемі Антарктидадағы Озон тесігінің мөлшеріне Караганда 2 есе кіші болған. 1995 жылдың көктемінде Арктиканың озон қабаты шамамен 10—40%-ға азайған. Сонымен бірге Канаданың солтүстік аудандарында және Скандинавия түбегінің, Шотландия аралдарының Каны тіркелген. Көптеген халықаралық экспедициялардың зерттеулерінен кейін ғана әр түрлі физикалық-географиялық факторлармен бірге Озон тесігінің қалыптасуына атмосферадағы хлорфторкөміртектің (фреон) едәуір мөлшері негізгі себеп болып табылатыны анықталған. Олар атмосфераның жоғарғы қабаттарына көтерілгеңде карқынды түрде озонды бұзатын хлор тотығы түзілетін фотохимиялық ыдырауға ұшырайды. Жердің озон қабатының тозуы жер бетіне ультракүлгін сәулелер ағынының мол түсуіне алып келеді. Ол, әрине, планетадағы барлық тіршілікке қауіп тудырады. Бүкіл дүниежүзілік денсаулық сақтау үйымының (БДҰ) меліметтері бойынша, атмосферадағы озон қүрылымының 1%-ға төмендеуі (осыған сәйкес ультракүлгін сәуле 2%-ға өседі) адамдар-дың қатерлі ісік ауруларының көбеюіне (тері обыры, көз катаракгасы және т.б.) себепші болды. Қарқынды ультракүлгін сәуле адамның жүйке жүйесінің әлсіреуіне, жұқпалы ауруларға қарсы екпенің тиімділігі төмендеуіне соқтырады. 1985 ж. суытқыш шығарындыларының әсерінен озон қабатын қорғау туралы Конвенция қабылданған. АҚШ-та, Ресейде стратосферадағы озон қабатының қайта түзілуіне немесе бұзылу жылдамдыгын төмендетуге (электрмагниттік соулелену, электрлік разрядтар, лазерлік сәулелену әдістері) бағытталған бірлескен жүмыстар атқарылуда. Осының бірі полюс маңындағы кеңістіктерде озон тесігін жойып, озон қалқанын сақтауға үлес қосады деп күтілуде. Дереккөздер
Тылсым

Тылсым - табиғи нәрселер мен құбылыстар әлеміне қарама-қарсы, олардың заңдарынан биік тұратын және оны басқаратын ерекше нақтылық мағынасын білдіретін термин. Дінтануда бұл ұғым адам санасын жаулап алған фантастикалық елес, қасиет, байланыс деген мағынаны білдіреді. Ұғымның анықсыздығы * Эпистемологияда тылсым - белгісіздік; * Онтологияда - күнделік шындықтан трансценденттігі; * психологияда - ғажайып кешірме; * феноменологияда - аса ірі; * Аксиологияда - экзистенциалды маңыздылық. Тылсым ұғымы - біртүрлі, фантастикалық мағынаға ие. Ортағасырда схоластика Құдайды табиғаттан тыс, тылсым мағынасында түсіндірген болатын. Дереккөздер
Интерсемиотикалық аударма

Интерсемиотикалық аударма: # мазмұнның белгілі бір табиғи («сөздік») тіл құралдарымен емес, керісінше, хореография, музыка және басқа да сол сияқты сөзсіз семиотикалық жүйе құралдарымен және екінші жағынан - ақпараттық-қисынды тілдер арқылы жеткізілуі; # табиғи тілден жасанды тілге және керісінше аударма; # табиғи тілден жасанды семиотикалық жүйеге аударма (мұнда табиғи тіл жасанды семиотикалық жүйе үшін негіз болып табылады); # сөздік белгілерді сөзсіз белгілік жүйелер құралдарымен түсіндіру. Дереккөздер
Оксилофит

Оксилофит (грек, охус — қышқыл, ilys — лай, phyton — өсімдік) — қышқыл топырақта жақсы өсетін өсімдіктер (сфагнум мүгі, көкбұтаның көптеген түрлері, мостек қайың, орман шөптерінің және бұталарының көптеген түрлері: саумалдық, итбулдірген және т.б.). Дереккөздер
Халықтың бос уақыты

Халықтың бос уақыты - мәдени, интелектуалды, дене шынықтыру және демалуға арналған, үй шаруасы және өз-өзіне қызмет ету, тамақтандыруға, жұмыс орнына кері қайтуга, оқуға, баланы тәрбиелеуге бөлінген жұмыстан тыс уақыттың бір бөлігі. Дереккөздер
Оқшаулау

Оқшаулау (Изоляция; франц isolation — оқшаулау, жекелеу) — дарақтарды немесе олардың топтарын (популяцияларды, басқа жүйелік санаттарды, биоталық қауымдастықты, т.б.) бір-бірінен ажырату. Кейде антропогендік себептерге байланысты болады. Мысалы, тас жол, тундрадағы газ құбырының трассасы, т.б. желілі имараттар сүтқорехтілердің көптеген түрлерінің популяцияларын оқшаулайды. Популяцияларды, турлерді, қауымдастықтарды жасанды түрде оқшаулау кейде олардың жойылып кетуіне себепші болады. Дереккөздер
Олжа мөлшері

Олжа мөлшері (Улов) - # құрал-сайманға немесе аулаудың ұзақтылығына (уақыт бірлігіңде) келетін дарақтар саны немесе олардың салмағы; # шартты уақытта косіпшілік бірлікте алынған (кемемен, флотилиямен) косіпшілік өнімнің (мысалы, ауланған балықтың) жалпы мөлшері. Дереккөздер
Секта

Секта - бір діни ағымдарға бағытталған оппозициялық ағым; сонымен қатар, ол белгілі бір әлеуметтік топ тардың әлеуметтік наразылығын мағыналайды. Секта- беймаза күйдегі адамның әлеуметтік қауіпті ортада адасуы. Сектаның тармағы көп. Бүгінгі таңдағы танымалы 3 қауіпті секталар: діни ағымдағы, сауда-саттық сектасы, магиялық секта. Дереккөздер
Олигосапроб

Олигосапроб (грек, oligos - көп емес, аздаған, sarpos — іріген, шіріген, bios — өмір) — таза, ластанбаған суда тіршілік ететін организм. Олигосапробқа кейбір балдырлар, сүйрік балық, көкталма (балық), бахтах және т.б. жатады. Дереккөздер
Интралингвалды аударма

Интралингвалды аударма - бастапқы тіл мен аударма тілі сәйкес келетіндіктен, сөзбе-сөз өңдеуден өзгеше болып табылады. Себебі «аудармашы» бастапқы тілді меңгергендіктен, интралингвалды аударма өңдеуге жатпайды. Алайда, интралингвалды аударманы қаламгердің шығармасының варианттарынан, яғни авторлық варианттардан айыра білген жөн, себебі интралингвалды аудармаға өздік аударма тәрізді айтылу еркінсіздігінің деңгейі тән. Дереккөздер
Саяси сектанттылық

Саяси сектанттылық - кәсіподақ және басқа қоғамдық ұйымдар жұмысының маңыздылығын мойындамайтын революциялық жұмысшы қозғалысындағы марксизмге қарсы, солшыл оппортунистік ағым, парламенттік күресті елемеу. Дереккөздер
Олиготроф

Олиготроф (грек, oligos — аздаған, trophe — қоректену) — қоректік заттектерді (оның ішінде минералды заттектерді) көп кажет етпейтін өсімдіктер мен микроорганизмдер. Олиготрофқа мүкжидек, қызанақ, көкбұта, сфагнум мүгі және т.б. жатады. Дереккөздер
Балқаш ойысы

Балқаш ойысы - оңтүстігінде Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Шу-Іле тауларына, солтүстігінде Балқаш көліне тіреліп жатқан қырқалы-бұйратты мезо-кайнозойлық құрылым. Ойыстың табаны палеозойдың қатпарланған шөгінді, магмалық және интрузивтік комплекстерінен құралған, солтүстік- батыс бағыттағы терең жарылыстар ойысты бірнеше жерінен бөліп өтеді. Балқаш ойысының оңтүстік-батысындағы палеозой жыныстарының үгілуінен пайда болған шөгінділерді ортаңғы және жоғарғы триас дәуірлерінде өзен-көлдерден жиналған және кемір аралас, құмайт саздық шөгінділер (қалындығы 200 м) басқан. Бұларды бор-палеоген, неоген-антропоген жүйелерінің құрлықта жаралған құмды-балшықты, борпылдақ жыныстары (850 м) жапқан. Ойыста неогеннің балшықты жыныстары (250-300 м), антропогеннің құмы (300 м-ге жуық) кең тараған. Тау бөктерінде кесек жьныстар басым келеді. Солтүстік шеті жайпақ келген, табаны 1000 м-ге дейін төмендейтін орасан зор науа секілді ойыс Бақанас пен Батпақты өзенінің арасын алып жатыр. Балқаш ойысының жер қыртысы басқа өңірлерге қарағанда жұқа (қалындығы 38-40 км). Триас жыныстарында қоңыр көмір, жаңғыш тақта тас (Ақсүйек), боксит, ал одан жоғарғы қабаттарда тұщы су кездеседі. Дереккөздер
Сепаратты бейбітшілік

Сепаратты бейбітшілік (лат. separatus — «бөлек», «ерекше»), — соғысушы коалиция құрамындағы бір тараптың өз одақтастарының келісімі мен рұқсатынсыз жасасатын бейбіт келісімі. Сепаратты бітім соғысты толық тоқтатудан бұрын жасалады. Коалициялар кейде бөлек-бөлек бітімдер жасамауды өзара келісіп алса да, бұл әрдайым сепаратты бітімдердің жасалуына кедергі бола бермейді. Мүндай бітімгершілік әскери-саяси жағдайлардың өзгеруіне немесе мәжбүрліктен (мемлекеттің экономикалық және әскери күшінің әлсіреуі) байланысты жасалуы мүмкін. Сепаратты бейбітшілік қалып-тасқан жағдайларға байланысты теңдік негізде немесе қандай да бір жаққа саяси артықшылықтармен жасалуы мүмкін. Мұндай жағдайда әділетті немесе әділетсіз бітімгершілік туралы айтуға болады. Жалпы Сепаратты бейбітшілік - мемлекетаралық қатынастарға кедергілерді жоюға бағытталған бейбіт саяси сұхбатты жалғастырудың конструктивті негізі. Дереккөздер
Оңтайлы ландшафт

Оңтайлы ландшафт (Оптимальный ландшафт) — # пайдаланудың белгілі бір түріне толық сәйкес келетін ландшафт (мысалы, тынығуға арналған Оңтайлы ландшафт); # халыктың белгілі бір тобының мұктажына толық сәйкес келетін ландшафт (мысалы, тау халқының, дала көшпенділерінің мүқтажына қажет Оңтайлы ландшафт). Дереккөздер
Сөз варианттары

Сөз варианттары — дылуы, мағынасы бір-біріне жақын, тілде жарыса қолданылатын, шыққан тегі бір сөздер. Сөз варианттары фонетикалық, лексика-морфологиялық, лексика-семантикалық, әдеби-диалектілік сипатта кездеседі. Мысалы: # Фонетикалық варианттар: дөңгелек — доңғалақ, шүйінші — сүйінші, шайқымазақ — сайқымазақ, парапар — барабар. суару — суғару, дәнеме — дәнеңе. # Лексика-морфологиялық варианттар: екіншілей — екіншідей, естіген — есіткен, қабырға — қабыртқа, бақай — башпай, жирену — жиіркену, міне — мінеки — мінекей # Лексика-семантикалық варианттар: азар—әзер, күнә—кінә, ащы — ашты, ыстық — ыссы. # Кірме сөздердің кейбірі бірнеше вариантта қолданылады: ар., парсы сөздерінен: риза—разы—ырза, царжы — қаражат, мағлұмат — мәлімет, халық, — халайық, * Орыс сөздерінен: самауыр — самаурын, өшірет — шірет, мәтке-мәтша; * Әдеби-диалектілік варианттар: нағашы — таға, құдаги — құдағай, себеп — сәбеп, кесе — кәсе, балуан — палуан, маңдай— маңлай, тундік — туңлік, асылы — әсілі, егер — әгәр — әгәрки, әгәрәкім т.б. Бұл сияқты варианттардың кейбірінін әдеби нұсқалары әлі анықтауды қажет етеді. Сөз варианттарын синонимдермен шатастырмау керек, олардың синонимдерден айырмасы — шыққан тегінің бір екендігінде. Дереккөздер
Оңтайлы ормандылық

Оңтайлы ормандылық (Оптимальная лесистость) — жергілікті жерде табиғи экологиялық тепетендікті сақтаған немесе орта түзетін құрауыштардың біреуінің өзгермеген қалпын сақтауды қамтамасыз ететін ормандылық. Дереккөздер
Сенім символы

Сенім символы - бірінші екі: Никейлік (325 жылы) және Констанинопольдік (381 жылы) Кеңістіктік Соборларда қалыптастырылған христиандықтың негізгі догматтарының жалбарыну түрінде жазылған қысқаша мазмұны. Әрбір христианға оны жатқа білу қажет. Дереккөздер
Сөзге морфемдік талдау

Сөзге морфемдік талдау — мұндай талдаудың мақсаты — сөздің қандай морфемалардан тұратынын анықтау: хабар-ла-н-дыр-у, оқы-т-у-шы-лық, кел-іс-ім-паз, жал-қы, тім-іс-кі-ле-у. Соңғы екі сөздің түбір морфемалары қазір дербес қолданылмайтын көне морфемалар болып табылады. Дереккөздер
Сионизм

Сионизм — «барлық еврейлердің» олардың алыс ата-бабаларының жерлеріне — Иерусалим жанындағы Сион тауына — қазір Израиль мемлекетіне қоныс аударуымен байланысты ұлттық идеология мен саясаттың бір түрі. Дереккөздер
Қоспартиялық жүйе

Қоспартиялық жүйе - мемлекеттік билік үшін сайлауда күресті 2 партия жүзеге асырады, оның біреуі өзіне көп дауыс жинап алуды қамтамасыз етеді, сонымен бірге, парламенттен де орын тағайындап алады. Дереккөздер Екі партиялық жүйе
Әлеуметтік жағдай

Әлеуметтік жағдай - уақыттың және орынның нақты жағдайындағы әлеуметтік құрылымның әртүрлі элементтерінің өзара әрекеттестігінін қорытындысы. Бұл әр түрлі факторлардан сыналған күрделі, көп жақты құбылысты көрсетеді. Дереккөздер
Күрделі қоғамдар

Күрделі қоғамдар - басқарудың тарамды иерархиясына, қалалық құрылысқа, тауарлық-ақшалық қатынастарға, әлеуметтік теңсіздік пен әлеуметтік стратификацияға (құлдық, касталар, сословиелер, таптарға) ие қоғамдар. Дереккөздер
Николай Иванович Лобачевский

Николай Иванович Лобачевский (1792-1856) - математик, неевклидтік геометрияның негізін салушы, университеттік және халыққа білім беру саласының қайраткері. 1827 ж. Қазан университет ректоры болып сайланып, 19 жылда оның көркейуіне қол жеткізген. Лобачевский басшылығымен университет қосалқы ғимараттарының: кітапхана, астроном. обсерватория, физика және химия кабабинеті, анатомия лабораториясы, театр, клиника т.б. сияқты кешені салынған. Лобачевский «Қазан университет ғалымдары жазбаларының» (1834) негізін калады, баспа ісін құрды. Лобдчевский білімнің қоғамдық маңызын атап өтіп, студентті «өздерінің жоғары танымдарымен отанының даңқы мен намысын құрайтын» ғалым азаматтың патриотты идеалына кызықтыруға тырысты. Лобачевский педагогика-әдістемелік теориясынын негізі - ғылымның тәрбиелік жағына көңіл бөлу, ғылыми білімнің философия негізін, осы білімді берудің оңтайлы педагогика тәсілдері мен жолдарын іздеу. Мектептегі оқыту ісі жүйелі және толық қарастырылатын еңбегі «Гимназиядағы математика мұғалімдеріне кеңес». Дереккөздер
Бақылау локусы

Бақылау локусы - адамның өз әрекеттерінің нәтижесіне жауапкершілікті сыртқы күштерге, жағдайларға (эксперименталдық) не өзінің қабілеттері мен күшіне жабуға тырысып тұруы. Бақылау локусы (түсінікті Д. Роттер ұсынған) индивидтің әлеуметтену процесінде қалыптасатын тұрақты қасиеті. Бақылау локусын анықтау үшін сұрақ беті және Бақылау локусы мен адамның жеке қасиеттерінің заңды байланысын анықтайтын әдістер кешені жасалған. Ішкі Бақылау локусы бар адамдар өздеріне сенімді, алдына қойған мақсаттарына жететін, өз ісіне анализ жасай алатын, қарым-қатынас жасай алатын, мейрімді және тәуелсіз болатыны анықталған. Сыртқы Бақылау локусы адамдарда керсінше өз қабілеттеріне сенімсіздік, қызбалық, өз ойын жүзеге асыруды кейінге қалдыруға тырысушылық, мазасыздық, күдікшілдік, конформдылық және афессивті қасиеттердің басым болуына әсер етеді. Дереккөздер
Валютин

Валютин - әр түрлі микроағзалар жасушаларында жиі кездесетін ақуызға өте ұқсас - құрамында фосфор және азоты бар заттар. Валютин энергия көзі болып енеді және бактериялар ашыққанда жұмсалады. Дереккөздер
Анатолий Васильевич Луначарский

Анатолий Васильевич Луначарский (1875-1933) - кеңестік мемлекет қайраткері, жазушы, сыншы, өнертанушы, КСРО ҒА академигі (1930). 1906 ж. эмиграцияда болған, «Вперед», «Пролетарий» газеттері редакцияларында жұмыс істеген. Мектеп және педагогика проблемаларымен айналысқан, Песталодци, Фребельдің еңбектерін зерттеген, жаңа мектептер мен жұмысшылар клубын кұру тәжірибесімен танысқан. 1917 ж. Ресейге келген соң, Пегрогр. Думасына депутат болып сайланды, халыққа білім беру мәселелерімен айналыскан. Луначарский қатысуымен мектеп реформасын талқылау мен дайындау жүрген. Қазан төңкерісінен кейін РКФСР Ағарту саласының Халық коммисиясы болған (1917-1929). Н.К. Крупскаямен және М.Н. Покровскийлермен бірігіп халық ағарту саласының маңызды теориялық проблемасын, кеңес мектебінің жалпы стратегиясын жасаған. Білім берудің кеңестік жүйесінің идеялық негізі болып Луначарский «Еңбек мектебі философиясы» болған. Дереккөздер
Организмдер "зияны"

Организмдер "зияны" ("Вред" организмов) — адамға және оның шаруашылығына қажетсіз тіршілік иесінің (кез келген организмнің) әрекеті. Шартты үғым, өйткені табиғатта тек пайдалы немесе тек зиянды түрлер жоқ. Дереккөздер
Организмдердің абсолюттік саны

Организмдердің абсолюттік саны (Абсолютная численность организмов) — белгілі бір кеңістік шегіңдегі (аудан бірлігіндегі немесе көлем бірлігіндегі) түр дарактарының немесе олардың топтарының бір мезгілдегі саны. Дереккөздер
Радиология

Радиология — сәулелік әдістердің көмегімен диагностика мен емдеуді жүзеге асыру жолдарын зерттейтін медицинаның бір саласы. Радиолог — медициналық радиология және сәулемен емдеу терапиясы бойынша дайындықтан өткен дәрігер-маман. Дереккөздер
Организмдердің жаппай көбеюі

Организмдердің жаппай көбеюі (Вспышка массового размножения организмов) — мерзімдік немесе қайталануында байкалмайтын заңдылықтармен, өдетте, тіршілік ортасының тұрақты табиғи немесе антропогендік өзгеруі негізінде (орман жаңғырту, жырту, климаттық өзгеру және т.б.) болатын қандай да бір түр организмдері санының дүркін-дүркін кұрт өсуі. Дереккөздер
Сахароза

Сахароза (, грек. sakchar — тәтті, шекер) — жүзім және жеміс қанттары қалдықтарынан құралған дисахарид. Сахароза глюкоза мен фруктозадан тұратын дисахарид, оның формуласы - C 12 H 22 O 11 . Ол сәбізде, қауында, үйеңкі, қайың шырындарында, қант қызылшасы мен қант қамысында кездеседі. Сахароза біздің өмірімізде маңызды зат болып табылады. Дереккөздер
Орман жолақтары

Орман жолақтары (Лесополоса) - жолақ түрінде егілген жасанды қорғауыш ағаштар мен бұталар. Орман жолақтары жолдар мен танаптарды қар мен құм тасқынынан, жел мен су эрозиясынан қорғауға, микроклиматты жақсартуға, санитариялық-гигиеналық және жүйелік функциялардың жоне т.б. орындалуына арналған. Дереккөздер
Қан ұюы

Қан ұюы – полимерленіп, қан ұйығының фибриллерлік негізін құрайтын, фибриногеннін ерімейтін фибринге өтуі нәтижесінде туындайтын, мұрыннан аққан сұйык күйден серпімді ұйыққа айналуы. Дереккөздер de:Hämostase#Übersicht über Gerinnungsfaktoren und Inhibitoren
Антон Семенович Макаренко

Антон Семенович Макаренко (1888-1939) - кеңестік педагог. Педогогика тәжірибедегі бұрын болмаған қараусыз қалған жетім балаларды жалпылай қайта тәрбиелеудің тәжірибесін жүзеге асырды. Авторитарлық пен анархизмге бағытталған тәрбие теориясын сынаған. Өз жұмысында тұлға мен қоғамның диалектикалық бірлігі және адамның шығармашылық күшіне деген сенім қағидасын басшылыққа алды. Балалардың оқуы мен оларды еркін өндірістік шығармашылық жұмыспен тәрбиелеуді біріктіре алды. Ұжымдық тәрбие теоретиктерінің бірі, ол: ұжымда және ұжым арқылы тәрбиелеу; тұлғаны сыйлау мен оған талап қою; параллельді әрекет ету қағидаларын жасаушы. Отбасылық тәрбие теориясын дамытқан. Адамгершілікке тәрбиелеу үшін бала бойында жауапкершілікті, жігерді, намысты, мінезді және тәртіпті тәрбиелеу керек деп түсінген. Жыныстық тәрбие мәселесін азаматты тәрбиелеудің жалпы жүйесінен бөлмеуді ұсынған. Негізгі еңбектері * «Педагогикалық поэма»; * «Төбедегі жалаулар»; * «Ата-аналарға арналған кітап»; * «Тәрбие процесін ұйымдастыру әдісі» т.б. Дереккөздер
Шағын топ

Шағын топ - ортақ әрекетпен, өзін ұстау нормаларымен біріккен, жақын эмоционалдық қарым-қатынаста болатын саны аз адамдар тобы (3-тен 15 адамға дейін). Сыныптық-сабақтық жүйенің аясындағы ұжымдық-топтық жұмысты ұйымдастыру шағын топқа арналған. Шағын топ — ортақ мақсат-міндеттер арқылы бір-бірімен тікелей байланысатын адамдар бірлестігі. Шағын топтағы моральды-психологиялық кейіп кіші топтың әлеуметтік психологиялық күйін сипаттайтын түсінік. Бұл түсінік негізінде топ мүшелерінің бір-біріне, іске қатынасына деген әдептік нормалар, топ мүшелерінің алдарына қойылған мәселелерді ұйымдасып шешуіне және жұмыс жасауына психологиялық дайындығы қарастырылады. Дереккөздер
Шағын мектеп

Шағын мектеп - параллельді сыныптарсыз, оқушылардың саны шағын мектеп. Көптеген елдерде, әсіресе, ауылдық жерлерде кең тараған. КСРО-да 70-жылдардың басына дейін «шағын мектеп» термині екі, үш не төрт сыныптың оқушылары, барлығын косқанда саны 15-тен аспаса, бір жиынтық сыныпқа біріккен бастауыш мектепке қатысты қолданылған. Жиынтық-сыныппен бір мұғалім жұмыс істейді. Егер шағын мектеп 2 не 3 жиынтық сынып болса, онда соған сәйкес 2 не 3 мұғалім жұмыс істейді. Педагогика процесте біршама қиыншылық тудыратын бастауыш шағын мектеп өзгешелігі бір сынып оқушыларының, мұғалім екінші сыныппен жұмыс істеп жатқанында өздігімен жұмыс істеулерінің қажеттілігінде. Бұл проблеманы шешуге шағын мектеп арналып жасалған дидактикалық материалдар көмектеседі. Олар оқушылардың әрекетін бағыттайтын алгоритмдік көрсеткіштерден тұрады. Бірқатар шағын мектеп мұғалімнің қызметін ауыстыратын, сөйтіп оқушылардың өздік жұмыстарын оңтайландыратын лингафондық құрылғылар қолданылады. Дереккөздер
Орман ресурстары

Орман ресурстары (Лесные ресурсы) — табиғи ресурстардың маңызды түрлерінің бірі; орман қорлары және ағаш тұқымдарына жатпайтын құндылықтар (азықтық, аңшылық кәсіп ресурстары, жабайы өсімдіктердің жемістері мен жидектері, саңырауқұлақтар, емдік өсімдіктер және т.б.). Дереккөздер de:Forstwissenschaft
Мангеймдік мектептік жүйе

Мангеймдік мектептік жүйе - Германияның халықтық мектептерінде XX ғ. пайда болған оқытудың дифференциялдық жүйесі. Сыныптың 4 сыныбын қарастырған: * орта дәрежелі қабілетті балаларға арналған; * қабілеті төмендерге арналған (дамыту сыныптары); * ақыл-есі кемдерге арналған (қосалқы сыныптар); * білімдерін мектептер мен гимназияларда жалғастырғысы келетін қабілеті жоғары балаларға арналған өтпелі шет тілді сыныптар. Қазір дифференциялды оқыту әдісі қайта жаңғыртылуда. Дереккөздер
Орман төсеніші

Орман төсеніші (Лесная подстилка) — шіріген жапырақтардан, қылқандардан, бұтақтардан, сондай-ақ жануарлар қалдықтарынан жиналған қабат. Қарашірік түзетін заттек болып табылады. Топырақ түзілу процесі мен орманның дамуына қолайлы осер етеді. Дереккөздер en:Kõdu et:Kõdu ru:Лесная подстилка vo:Kõdu