kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Алқа (зергерлік бұйым)

Алқа - бірнеше бөлік асыл тастардан, түрлі-түсті шыны көздер орнатылған бірнеше алақаннан тұратын, топсалы шынжыр арқылы тағылатын мойын әшекейі. Алқаны жасөспірім және бойжеткен қыздар, жас келіншектер таққан. Алғашында дөңгелек алқа - бірнеше бөлік асыл тастардан, түрлі-түсті шыны көздер орнатылған, бірнеше алақаннан тұратын, топсалы шынжыр арқылы тағылатын мойын әшекейі. Алғашында алқа дөңгелек пошымда, әрі әшекей ретінде тағылғанымен, бірте уақыт өте келе оның түр-сипаты өзгеріп, тұмарша түріне, дәлірек айтсақ, үзбелі салпыншақты пішінге ауысқан. Алқа моншақтан тізген асыл тастардан, алтын мүсінді күмістен соғылып, бетіне асыл тас қондырып, ою-орнектесіп, салпыншақты қылып жасалады. Алқа бірнеше бөліктен тұрады: алақан - бір-бірімен топса арқылы байланысатын жалпақ күміс немесе күмістелген қаңылтыр (оны кей жерде тақта деп те атайды); алаңанбау - мойынға байлайтын жібек жіп немесе күміс шынжыр; аяқ - алқаның шынжырлары, салпыншағы; қас - алқа көзіндегі тас; қоза - шар сияқты ұсақ домалақ әшекей; тойнақ бекітілген топша тәрізді тетігі. Алқа түрлері өте көп: алқатас - жіпке тізген моншақты асыл тас. Алтын алқа- алтын жалатылған өңір-жиек; алтын жамбалы алқа - кесек алтыны бар немесе сом алтыннан соққан, шоқ орнатқан алқа; бойтұмар алқа - әшекейленген тұмардың өзі; дан алқа - ертеде қызметі, лауазымы жоғары адамдардың мойнына тағатын белгісі. Сондай-ақ, салпыншағы мол, бірнеше шашақты сәнді зер шашақты алқа; көлемі шағын көкірекше алқа; шар тәрізді сылдырмақтармен әшекейленген қозалы алқа; екі қатар етіп алтын-күмістен соққан қос алқа; төрт бұрышты екі алақаннан (пластинкадан) тұратын қос тақта алқалар кездеседі. ҚР MOM қорында сақтаулы күміс алқаның шынжырының ұзындығы 22 см, салпыншақтарының ұзындығы 17 см. Мойынға ілетін шынжырдан төмен қарай аяқ деп аталатын тағы да қысқа шынжырлар бекітілген. Олардың ұштарына сөлкебай деп атаған. Патшалық Ресейдің күміс алқалары мен бес дана ақық тағылған. Бес дана ақықты металмен қырсаулап, қоза етіп жасаған және үшкіл пішінге келтірілген сіркелеу техникасымен әшекейленген. Жиектерін айналдыра сым жүргізіліп, олардың да іші сіркеленген. Қырсауланған қоза тәрізді ақықтар сөлкебай салпыншақтардың арасына тағылған. Оның біреуі мойынға тағатын шынжырдың ұшы тойнақпен жалғастырылып, шынжырды тұйықтап бекітуге арналған топша салынған. Бұларға қосымша ұзынша собық тәрізді қоза және екі дөңгелек гүл пішінінде перузадан қос салынған шытыра орнатылған. Дереккөздер
Алқа (коллегия)

Алқа — коллегия (латынша collegіum — әріптестер) — 1. әкімшілік немесе кеңесші органдарға мүше адамдар тобы. 2. Ежелгі Римде ортақ мамандық, діни наным және т.б. бойынша біріккен адамдардың одағы; кәсіпшілік, діни, рәсімдік Алқалар (коллегиялар) болған; 3. Ресейде І Петрдің кезінде “приказдар” деп аталатын органдардың орнына құрылған және 19 ғасырдың басында министрліктердің енуіне байланысты жойылған орталық басқару органдарының атауы; 4. ертедегі қазақтар ұғымында Алқа атауы белгілі бір мәселені “алқа-қотан отырып”, мәжіліс құрып, кеңесіп отырып шешу мағынасын білдірген. "Алқа" - ұлтжанды қазақ жазушыларының шығармашылық ұйымы. Қазан төңкерісінен кейін көркем әдебиеттен де таптық принципті талап ете бастаған кезде қазақ каламгерлерінің оған қарсылық, балама бағыт ретінде құрмақшы болған шығармашылық ұйымының бағдарламасын М.Жұмабаев бастаған алашшыл ақын-жазушылар 1924 ж. дайындап, сол кездегі көрнекті қаламгерлерге қолдан көшіріп 16 данасын пікір білу мақсатымен тараткан. "Алқаньң" бағдарламасын Ә.Бөкейханов, А.Вайгерсынов. М.Әуезов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, С.Денентаев, Ж.Тілеуұлы, Е.Омаров, Е.Алдәңіров, Ж.Сәрсенбіұлы т.б. қазақ зиялылары, мәдениет әдебиет қайраткерлері қолдаған. Сәдуақасұлы бағдарламаны "Еңбекші қазақ" газетіне жарияламақшы да болады. Бірақ РКП ОК-ның 1925 ж. 18 маусымдағы "Партияның көркем әдебиет саласындағы саясат туралы" қаулысы негізінде Ресей пролетариат жазушыларының қауымдастығы құрылып, оның жергілікті жердегі бөлімшесі ретінде 1925 ж. 12 шілдесінен Қазақстан пролетариат жазушыларының ассоциациясы (ҚазАПП) жұмыс істей бастады да "Алқаға" қатысы бар ақын-жазушылар "ұлтшыл" ретінде қуғынға ұшырады. Сөйтіп "Алқаның" шығармашылық ұйым ретінде құрылып, жұмыс жасауына мүмкіндіктер берілмеді. Қолжазба күйінде сақталып қалған "Алқаның" бағдарламасы "Әдебиетіміз", "Бұл күнге дейін төңкеріс һәм әдебиетіміз", Әдебиеттің жалпы заңы", "Марксшілдік һәм әдебиет. Не жазуға" деген негізгі бес бөлімнен тұрады. "Табалдырық" аталған кіріспесі "Қазақ әдебиеті тоғыз жолдың торабында тұр. Артында бір жол, алдында мың жол" - деген жолдармен басталады да қазақ әдебиеті қандай жолмен дамуы керек деген сауалға жауап іздейді. "Қазақ әдебиетінің алыбы Абайдың" ақындығын аса жоғары бағалап, қазақ әдебиеті өзінен үлгі алатын дәрежеге жеткен жоқ деген сияқты солақай пікірлерді теріске шығарады. Төңкерістің қазақ даласына сырттан әкелінгендігі, сол себепті де қазақ әдебиетінің төңкерісті жырлауынша негіздің жоқтығы "ұлттық әдебиет өз соқпағымен жүру керектігі" айқын айтылды. "Алқаның" алған бағытының өміршең болғандығы ұлттық әдебиетіміздің даму тәжірибелерінен көрініп отыр. * Интернет форумды да кейде алқа дейді. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Апокалипсис

Апокалипсис сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Апокалипсис — Ақыр заман; * Езра аяны (Апокалипсисі) — Көне келісім жазбасы; * Апокалипсис — Жаңа келісім жазбасы; * Апокалипсис — суретті хикая (комикс) кейіпкері, нағыз залым; * «Қазіргі Апокалипсис» — 1979 жылғы фильм (АҚШ), режиссері Френсис Коппола; * «Апокалипсис» — 2006 жылғы фильм (АҚШ), режиссері Мел Гибсон.
Астана (айрық)

Астана сөзінің негізгі мағынасы елорда дегенді білдіреді. Астана сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Астана — киіз үйдің табалдырығынан аттаған қонақтың табаны бірінші тиген жер; * Астана — Қазақстан Республикасының елордасы; * «Astana TV » — телеарна; * «Air Astana » — әуе компаниясы; * Астана — қазақстандық радиостанция; * «Астана » ( — қала) — сарай (Сарауак, Малайзия). * Астана — темір жол станциясы. Спорт * «Астана (велоклуб) » — Қазақстанның кәсіби велоклубы, * «Астана-1964 ФК » — футбол клубы 1964ж.; * «Астана (футбол клубы) » — футбол клубы 2009ж.; * «Астана » — баскетбол клубы.
Дүние (айрық)

Дүние — көпмағыналы термин: # жалпы мағынасында — бүкіл әлем, ғалам; # нақты мағынасында — дүние жүзі, яғни Жер бетіндегі елдердің бәрі; # биологияда тірі табиғат дүниесі — таксономиялық санаттар ішіндегі ең жоғарғыларының бірі; # қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Дүние сөзі материалдық игілік, байлық, мүлік ұғымдарын да білдіреді.
Халал

Халал (, — рұқсат етілген) — Исләмде рұксат етілген заттар мен әрекеттер. #) рұқсат етілген әрекет, пайдалануға тыйым салынбаған тағам, зат. Рұқсат етілген әрекеттердің белгілі бір шегін мандуб, мубах сияқты категориялармен бірге анықтайтын Халал мәселесін фикһ ілімінде таратып баяндайды. Мәселен, сойылған мал етінің Халал болуының шарты бойынша қасапшының дәреті болуы, бауыздағанда “Бісмиллаһи Аллаһуакбар” дұғасының айтылуы, бездерінің сылынуы, т.б. керек. #) Некелесуге тыйым салынбаған ер немесе әйел адам. #) Қажылық парызын атқарып қайтқан, шашын қырғызып, күнделікті киімін киіп, әдеттегі тіршілігін атқаруға даяр адамның күйі. Қарама-қарсы ұғымды сөз: харам Дереккөздер . zh:清真#符合“清真”的食物
Харам

Хара́м (, — тиым салынған) — Ислам дініндегі тиым салынған заттар мен әрекеттер. # Күнә болып есептелетін іс-әрекеттер. Кез келген іс-әрекет өз сипатына қарай үш түрге бөлінеді: а) батил — мүлдем тыйым салынған (бұған шариат заңдарын, діни жораларды сақтамау, міндеттемелік келісімшарттарды, сауда-саттық талаптарын бұзу, күш көрсету, озбырлық жасау, нахақ қан төгу, зинақорлық, діннен безу жатады); б) фасид — яғни ішінара арамдық араласқан, бірақ түзетуге болатын іс-әрекеттер; в) сахих —арамдық жоқ, бірақ моральдық тұрғыдан қолдап-қуаттауға жатпайтын іс-әрекеттер (мыс., қылмыскерлерге қару-жарақ сату, т.б.). # Отбасы қарым-қатынастарындағы тыйым салынған байланыстар (мыс., қазақтарда жеті атаға дейін қыз беріп, қыз алу — арам), емшектес жандарға, өгей қызға үйлену, т.б. іс-әрекеттер А. болып табылады. # Тыйым салынған тағамдар мен ішімдіктер (Дәрі-дәрмек есебінде пайдаланса, А. емес). # Адамды бұзатын ойын-сауықтар мен құмар ойындары. # Қажылық кезіндегі тыйым салынған іс-әрекеттер (мыс., қару-жарақ асыну, күнделікті киімін кию, құн алу, соғысу, ұрысу, т.б.). А. іс-әрекетке барушылар күнәһар болады. Харам ас — шошқаның еті, майы, мас қылатын ішімдіктер, қан, жыртқыш аңдардың еті, Алланың атымен сойылған еттен басқасы. Харам деп тағы да үлкен күнәларды да атайды: зина, риба, құмар ойнау, адам өлтіру, жала жабу т.б. және т.б. Ислам шариғатында "харам" деп белгіленген болса, оны «Ашық харам» (харам лизатихи) деп атаймыз. Мысалы: арақ, шошқаның еті, ұрылық, арам малдың етін сату т.б. Жалпылама харам - адамға тән бес негізгі байланысты меншікті қорғау мақсатымен тиым салынған. Бұл бесеуі: - жан - ақыл-ес - дін - тұқым (ұрпақ) - мал-мүлік болып саналады. Түпкі айырмашылығынан емес, қосымша себептерден харам болған нәрселер «қосымша харам» (харам лиғойриһи) деп аталады. Мысалы: кезкелген халал мүлік ұрланған жағдайда харам болып есептеледі. Жұма намазында жұма намазын оқуға міндетті еркектердің сауда-саттық қылуы қосымша харамға жатады. (Жума сүресі 62, 9-аят) Бұл жердегі тиым адамды ең маңызды жамағаттық намаздан құр қалдыру зиянына байланысты қосымша себептерге байланысты харам. Харамды жасамаса көп сауапқа ие болуы мүмкін. Харамнан сақтану адамды тақуалық мәртебеге жеткізеді. Харам жасалса, ауыр күнәға батып, жүректер қарайып, иман әлсірейді, адамның көңілі кірлеп, ибадаттардан ешқандай рахат ала алмайды. Қиямет күніне барғанда да ауыр азап тартады. Ал енді Шариғатта айқын дәлелдермен анықталған бір харам нерсени «халал» деп есептесе, иманынан айрылады. Басқаша айтқанда, бір адам арақ ішсе ауыр күнәһар болады, егерде арақты «халал» десе, өмірінде ішімдік ішпесе де діннен шығады. Себебі бұл жерде Аллаһ Тағаланың көрсеткен һүкімін жоққа шығару мәселесі жатыр. Аллаһ Тағала Өзі сақтасын, бұл - «ол білмейді, мен білем» дегендей іс. Сондықтан харамды «халал» деген куфр (кәпірлік іс) болып саналады. Дереккөздер Сілтемелер * www.islam.kz
Күндіз

:Күн (жұлдыз) Күндіз, немесе "жарық күн" — жер бетіне күннің түсуінен қалыптасқан жарқындық. Күнді бақылай келе, ғалымдар ерте кезден-ақ оның жұлдыздар арасында қозғала отырып, бір жылда аспан сферасының үлкен дөңгелегі бойымен бір айналым жасайтынын байқаған. Бұл үлкен дөңгелекті ежелгі гректер эклиптика деп атаған. Ол әлі күнге дейін астрономияда осы атауын сақтап келеді. Эклиптика зодиак шоқжулдыздары ( - жан-жануарлар дөңгелегі) деп аталатын 12 шоқжұлдыз арқылы өтеді. Олардың саны бір жыл ішіндегі айлар санына сәйкес келеді, ал осы шоқжұлдыздардың жиыны зодиак белдеуі деп аталады. Күн зодиак шоқжұлдыздарының әрқайсысында бір ай шамасында болады. Сөйтіп, Күннің аспан сферасы бойынша жылдық жолы эклиптика деп аталады дедік. Күн эклиптика бойымен жылжи отырып, аспан экваторын 21 наурыз және 23 кыркүйекке сейкес келетін, күн мен түннің теңелу деп аталатын нүктелерде екі рет қиып өтеді. Күн мен түннің көктемдегі теңелуі нүктесі Балықтар шоқжұлдызында, ал күзгі теңелу нүктесі Таразы шоқжұлдызында болады. Бұл күндерде Күн аспан экваторын басып өтеді, ал аспан экваторын аспан көкжиегі как бөледі. Ендеше көкжиек үстіндегі және астындағы Күн жолдары тең, яғни күн мен түннің ұзақтығы бірдей. 22 маусымда Күн экватордан солтүстікке қарай мейлінше қашык орналасады. Бүл ең ұзақ күн - жазғы күн тоқырауы. 22 желтоқсанда Күн экватордан оңтүстікке карай ең алыс қашықтықта болады. Бұл ең қысқа күн - қыскы Күн тоқырау күні. Ерте кезде Күннің жұлдыздар арасындағы көзге түсерлік қозғалысы Күн бекітілген аспан сферасының жұлдыздар бекітілген сфераға қатысты қозғалысынан болады-мыс деп түсіндірілді. Алайда мұндай түсіндіру сол кездегі кейбір философтарды канағаттандырмады. Мәселен, атақты Пифагордың (б.з.б. V I - V F F . ) оқушылары Күннін жұлдыздар арасындағы көзге түсерлік қозғалысы Жердің қозғалуы салдарынан болады деген болжам айтты. Бірақ бұл болжамды (Жердің өз осінен айналатыны сиякты) ғалымдар құптамады, ал шіркеу оған мүлдем қарсы болды. Сөйтіп, мың жылдан астам уақыт бойы, Н. Коперникке дейін, ешкім Жердің қозғалатыны жайында сөз етпеді. Қазіргі кезде Жер өз осін айнала тәуліктік қозғалыс жасап қана коймай, сонымен қатар Күнді айнала, орбита бойымен бір жыл ішінде толық бір айналым жасап қозғалатыны туралы толықтай сенімді дәлелдемелер бар. Сонымен, шын мәнінде, Күннің эклиптика бойымен жылдық қозғалысы жалған көрініс болып табылады. Ол біз Күнді бақылаған кезде санақ денесі ретінде тіпті де тыныштықта болмайтын, яғни өзі де Күнді айнала қозғалатын, Жерді таңдап алғанымыздың салдарынан болады. Күннің бетінде көптеген коңыр дактар болатыны белгілі. Мінеки, осы дақтардың өзара орналасуын бақылай отырып, ғалымдар олардың Күннің шығыс шетінен батыс шетіне қарай ығысатынын анықтаған. Бұдан шығатын қорытынды: Күн өзінің маңайындағы планеталардың қозғалыс бағытымен өз осін айнала қозғалады. Пайдаланылған әдебиет
Акула

Акула (; көне норвегше haccal — балық) — тақтажелбезектілер класы тармағына жататын балық. Казіргі таңда акуланың 450-ден астам түрі бар: олар 6 отрядқа, 20 тұқымдасқа бөлінеді. Акула барлық теңіздер мен мұхиттарда кең тараған, тұщы суларда да (Амазон, Ганг) кездеседі. Сипаты Денесінің ұзындығы 15 см-ден 20 м-ге дейін болады, салмағы 14 т-ға дейін тартады. Дене пішіні сүйірлеу, тұмсығы ұзын, аузы алқымға таяу орналасқан. Құйрық қанатының үстіңгі қалақшасы астыңғысынан үлкен болып келеді. Қаңқасы шеміршекті, тістері өткір, торсылдағы және желбезек қақпағы болмайды, басының екі жағында 5-7 жұп желбезек саңылаулары бар. 2 қатарлы 1500-2000 -ға жуық тістері бар. Тірлік жағдайы Акуланың көру қабілеті жақсы жетілмеген, ал иіс сезу қабілеті өте жақсы жетілген және судың майда дірілін бүйір сызығы арқылы сезе алады. Жемін аулауы осы екі қасиетіне негізделген. Олардың көпшілігі ірі жануарларды аулайды. Ең ірілері кит акуласы (15 метрге дейін) мен алып акула (20 м-ге дейін) планктонмен қоректенетіндер тобына жатады. Акула іштей ұрықтанады, көпшілігі ірі мүйіз қабығы бар жұмыртқа салады, кейбіреуі ұрпағын тірі туады. Акуланың 50-дей түрі қатерлі жыртқыш болып саналады. Олар көп жағдайда күндіз адамдар көп шомылатын тропикалық суларда жағаға жақын жерлерге келіп, шабуыл жасайды. Кейбір түрлерінің кәсіптік маңызы бар. Акуланың көпшілігі тропикалық сулардан ауланады, бауырынан май алынады, етінен тағам, қаңқасынан желім жасалынады, терісін де пайдаланылады. Қазақстанда акуланың қазба қалдықтары бор кезеңінен бастап кездеседі, кең тараған уақыты — палеоген кезеңі. Тістері Акулалардың тістері үлкен немесе кішкентай, үшкір немесе доғал, кетілген немесе біркелкі болады. Тістерінің пішіні мен өлшемдері олардың қоректеріне байланысты. Акулалардың жақтарында бірнеше тіс қатарлары болуы мүмкін. Тістері осы қатарлардағы қызыл иектерге бекітілген. Егерде бір қатар тістерінен айырылса, келесі қатарын қолдана береді. Акулалардың кейбір түрлері өмір бойы тістерін ауыстырып жүреді, олар өмірлерінде шамамен 30 000 тіске дейін ауыстырып үлгереді. Қызықты деректер * Ең ірі теңіз балығы — китпошымды акула. * Ақ акула — каркарадон — теңіз етқоректі балықтарының ең үлкені. * Акула 1000 л суда ерітілген 1 г қанды сезе алады. Дереккөздер
Қара теңіз

Қара теңіз (, , ) — мейірбан теңіз, Атлант мұхиты алабына жататын теңіз. Кіші Азия мен Еуропа аралығында жатыр. Жағалауында Түркия, Болгария, Румыния, Украина, Ресей, Грузия елдері орналасқан. Батысында Босфор бұғазы арқылы Мәрмәр теңізі мен, одан әрі Дарданелл бұғазы арқылы Эгей және Жерорта т-дерімен, солт-нде Керч бұғазы арқылы Азов теңізі мен жалғасады. Ауданы 420,3 мың км². Ұзындығы 1148 км, ені 615 км, ең терең жері 2211 м. Жағасының ұзындығы 4074 км және аз тілімделген. Батысы мен солт. батысында жағасы жайпақ, кей жерінде жыралы. Шығысы мен солт. бөлігіндегі Қырым түбегінің жағасыны таулы болып келеді. Ірі шығанақтары: Каркинит, Каламат, Днепр-Буг, Днестр. Аралдары (ірілері — Березань, Змеиный) аз. Теңізге Дунай, Днепр, Оңт. Буг, Рионн, Чорох, т.б. өзендер құяды. Қ. т. палеогеннің аяғынан неоген мен антропогенге дейінгі аралықта қалыптасты. Қалыптасуының алғашқы сатысында Каспий теңізімен біртұтас су айдыны болып, төмен плиоценнің аяғында Кауказ жотасының көтерілуінен екіге бөлінген. Қара теңіз құрлық ортасында жатқандықтан климаты континенттік. Ауаның қаңтардағы орташа температурасы: солтүстік-батысында -2.6- 3˚С, оңтүстігінде 6-9˚С, батысында -1.4˚С және солтүстігінде -25 -30˚С-қа жетеді. Жауын-шашынның орташа мөлш. 300 — 2500 мм. Тұзд. ашық бөлі-гінде 17,5 — 18,5%о, өзен-дер сағасы маңында 9 — 2%о, дейін азаяды. Суының шалқып-шегінуінен деңгейінің ауытқуы солт.-батысында 2 м-ге жетеді, Қырым жаға-сында 40 — 60 см. Өсімдік пен жануарлар дүниесі жылы әрі құрамында оттек мол судың беткі қабатында шоғырланған. Теңіз түбіндегі өсімдіктердің құрамында балдырлардың 258 түрі, 125 м тереңдіктегі қабатта фитопланктонның 284 түрі бар. Қара теңізде жануарлардың 1500-дей түрі тіршілік етеді, соның ішінде балықтың 180 түрі (қортпа, бекіре, шоқыр, хомса, тюлька, кефаль, камбала, устрица, скумбрия, т.б.), акула бар. Қ. т. жағалауындағы елдерді бір-біріме байланыстарын үлкен су жолының бірі. Ірі порттары Трабзон, Сино, Самсун (Түркия), Бургас, Варна (Болгария), Констанца (Румыния), Одесса, Ильичевск, Николаев, Севастополь, Керчь (Украина), Новороссийск, Туапсе (Ресей), Поти, Батиму (Грузия). Теңіз жағалауы рекреациялық мақсатқа пайдаланылады. Iрі курорттары Варна, Одесса, Еупатория, Ялта, Сочи, Гагра, Сухуми, Батуми, т.б.
Қара түс

Қара түс — денелердің жарықты көрінетін спектрдің кез келген нүктесінен түсірмейтін немесе тойтармайтын түстің аты; бұл түс жарықтың барлық түрлерін жұтып алады. Кейде қара түсті «ахроматты түс» деп атайды, бірақ, ол «қара мысық» немесе «қара сыр» сияқты түсініктерде кездескендіктен түс деп белгіленуге келеді. Қара түс көзге көрінетін бағытта жарықтың болмауы. Жарықты тойтарғаннан жұтуы көбірек реңктерді «түсі қара» деп атайды. Және де қара реңк бірнеше жарықты жұтатын реңктердің қосындысынан пайда болады. Егер үш түрлі реңктерді белгілі бір мөлшерде араластырса, одан шыққан нәтиже қара түс болады. Әлем мәдениетінде Қара түс беделдің және байыптылықтың түсі болып саналады. Жапон мәдениетінде kuro (қара) ақсүйектіліктің, егделіктің және тәжірибеліктің белгісі болып саналады, ал shiro (ақ) қарасүйектіліктің, жастықтың және аңғырттықтың белгісі. Шығыстың төбелес өнерлерінде, мысалға Шотокан каратэде, қара түсті белбеу жетістіктің, үлкендіктің белгісі болса, ақ белбеу одан төмендеу дәрежені көрсетеді. Бұл дәрежелер дан деп аталады. Қара түс арабтардың Аббасид халифтері түсі болды, Араб мемлекеттерінің туларында қара түстің жиі қайталануының себебі осында жатыр. Баск елінің автономдық полициясының жауынгерлері униформаларының түстері үшін beltzak («қара түстілер») деп аталады. Британ Әскерінде Black Watch (Қара Сағат) жоғарғы марапат болып саналады. Қазақ халқының мәдениетінде Қара түс халықтың ауыз және жазба әдебиетінде кездеседі. Мысалға, қара деп халықты айтса, қарақұрым деп жиналған қауымды айтады. Қара сөзін адамның есімі қылып жалғайды, мысалға Қарабай.
Күнбағыс

Күнбағыс немесе Күнбағар – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық мәдени өсімдік. Шыққан жері — Солтүстік Америка. Қазақстанда 2 түрі бар: жер алмұрты және бір жылдық күнбағыс (Н. annuus). Биологиялық сипаттамасы Күнбағыстың биіктігі 0.6-дан 2,5 м-ге дейін, сабағы тік, жуан өзегі қуыс, сырты қалың түкті, кіндік тамыры тармақты, 2 - 3 м тереңдікке бойлайды. Үлкен жалпақ жапырағы сабақта кезектесіп орналасады. Гүл шоғыры көп гүлді себет.Қаптама 2 немесе одан да көп қатарлы жапырақтардан тұрады.Оның сыртын бір немесе бірнеше қатарға орналасқан гүл жапырақтары қоршаған. Бұлар өсімдік гүлін сыртқы қолайсыз жағдайлардан сақтайды. Себеттерінің диам. 10 - 60 см-ге дейін жетеді. Себеті күн көзі бойымен бұрылып отырады. Жемісі — тұқымша, онда 22 — 27% май болады. Қолданылуы Дәнінен сұйық күнбағыс майы алынады. Өсімдік майының 90%-ы осы өсімдіктің дәнінен алынады, сыққаннан кейінгі дәніне қант қосып, сығымдап, тамаққа қолданылатын тәтті тағам жасалынады. Сары желегін медицинада пайдаланады. Күлінен қант алады, онда 30 — 36% калий тотығы бар. Күнбағыс күнжарасында — құнарлы мал азығы, онда 38%-дан астам ақуыздық зат, 20 — 22% көмірсу және 6%-дай май бар. Күнбағысты бұршақ өсімдіктерге қосып сүрлемдік дақыл ретінде өсіреді. 100 кг көктей орылған Күнбағыс құрамында 18 азық өлшемі, 1,4 кг сіңімді протеин бар. Көктей шабылған Күнбағыс га-нан 400 — 500 ц балауса азық алынады. Қазақстанның солтүстік, шығыс аудандарында ерте және тез пісетін саратовтық 10; 169, шортандылық — 41, қостанайлық — 91, т.б. сұрыптары аудандастырылған. Осы сұрыптардың 1 га-нан 10 — 12 ц күнбағыс майы алынады. К-тың негізгі зиянкестері: сым-құрт, күнбағыс қан көбелегі, т. б.; аурулары: боз шірік, сұңғыла, т. б. Тарихы Еуропалықтар тұңғыш рет күнбағысты Американы ашқан кезде Мексиканың кең байтақ жазықтарынан көрген. Олар күнбағысты Еуропаға бұдан төрт жүз жыл бұрын алып келді. Оны «күн гүлі» деп атады. Қазір күнбағыс – біздегі ең кең тараған майлы дақыл. Әрине, ол өзінің жабайы арғы тегіне аздап қана ұқсайды. Мәдени күнбағыстың себеті ірі. Онда 7 мыңға тарта дән болады. Сонымен бірге мәдени күнбағыстың сабағы 4 метрге дейін жетіп, оның жуандығы білектей болып өседі. Күнбағыс үй тұрмысында Күнбағыс бүкіл әлем бойынша өсіріледі. Үй тұрмысында ол дәнін шағып жейтін шекілдеуік болып қалып отыр. Бірақ күнбағыстың беретін басты нәрсесі – оның жақсы майы. Күнбағыс дәнінен май сығып алғаннан кейін одан күнжара қалады. Күнжараны жылқы, сиыр, қойлар жейді. Сабағын турап, булап шошқаға береді. Себетін кептіреді де ұнтақтайды, ол да – жақсы мал азығы. Күнбағыстың кейбір сорттарын сүрлем үшін егеді. Бұл жағдайда оны дәні піспей тұрып көктей орады. Галерея Дереккөздер
Қарлығаштар

Қарлығаш — торғайтәрізділер отряды, әнші торғайлар тобының тұқымдасы. Арктика мен Антарктидадан басқа аймақтарда кеңінен таралған, 20 туысқа бірігетін 79 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (жар қарлығашы, құз Қарлығашы, қосреңді Қарлығаш, секпілтөс Қарлығаш, кент Қарлығашы) кездеседі. Қарлығаштың тұмсығы қысқа, тұмсығының түбі кең, езулерінің арасы алшақ. Қанаттары жіңішке әрі ұзын. Дене бітімі ерекше сымбатты. Саусақтары қысқа, әрі әлсіз, жерде жүруі ебедейсіз. Қарлығаштың қауырсыны тығыз, жотасы қара түсті жылтыр. Сыртқы түрінен еркегі мен ұрғашысының айырмашылығы байқалмайды. Дене тұрқы 9—23 см, салм. 10—60 г. Қарлығаш өте жақсы ұшады, тіршілігінің көп уақытын ауада ұшып жүріп өткізеді. Су үстінен ұшып бара жатып-ақ су іше береді. Ұшып жүріп қорегін ұстап жейді. Дауысы онша қатты емес. Қарлығаш ұясын саз балшықтан сілекейімен араластырып бекем етіп жартас қуыстарына, жағалаудағы жарға, үй ішіне, кейде ағаш басына да салады. Ұясы жарты ай немесе түбі кең, аузы тар құмыра пішінді. Ұясының түбіне қауырсыннан, т.б. заттардан жұмсақ төсеніш жасайды. Ашық ұядағы жұмыртқа қара теңбілді шұбар, жабық ұядағы жұмыртқа ақ түсті болады. Жылына 1, кейде 2 рет 3—7 жұмыртқа салып, балапан басып шығарады. Балапандары қызылшақа болып туады. Қарлығаш балапанын 24 күн бойыұядан шығармай жетілдіреді. Қорегі көбіне ұсақ жәндіктер. Ашық күндері биіктеп ұшады да, ауа райы жауын-шашынды болар алдында жер бауырлап ұшады. Сондықтан да қарлығаштың ұшу ерекшелігіне қарап ауа райының өзгерісін алдын-ала болжауға болады. Сұр қарлығаш сағатына 170 км жылдамдықта ұшады екен. Дереккөздер
Қарлығаш (би)

«Қарлығаш»&nbsp;— Ахмет Жұбановтың «Қарлығаш» әнінің желісімен орындалатын қазақ биі. Биді 1944 жылы балетмейстер Юрий Ковалев «Абай» опера театрында алғаш қойды. Музыкалық өлшемі 2/4. Ырғағы баяу, лирикалық сазды. Би сюжетінде сүйген жігітін күткен қыздың жабырқаған кө-ңілін құрбылары жұбатып, оны ақыр соңында жігітімен табыстырады. Бұл биді эстрада бишілері мен әуесқой ансамбльдер жиі орындайды. Дереккөздер
Қарлығу

Қарлығу, дисфония (грек. dys және рһоnе — дыбыс, дауыс) — дауыстың бұзылуы, бәсеңдеуі. Бұл — көмекейдің өткір, созылмалы аурулары салдарынан дыбыс жалғамаларының зақымдалуымен аяқталатын әр түрлі кеселдер. Мыс., қабыну, көмекей обыры, т.б. Қарлығу кезінде көмекейден дыбыс шығу қиындап, дыбыстың ырғағы бұзылады, дауыс бәсеңдеп, дірілдеп, сыбырлау дәрежесіне дейін жетуі мүмкін. Қарлығу ларингит сияқты көмекейдің қабыну кеселінде, дыбыс жалғамаларының ісініп, қалыңдауында, сол сияқты дыбыс жалғамалардың сөйлеу барысында толық ашылып жабылмауына байланысты болады. Дыбыс жалғамалары ісінуіне, домбығуына, зақымдалуына дәрі-дәрмектердің әсерінен туатын аллергиялық реакциялар да себеп болады. Науқасқа мезгілінде сапалы ем қолданылса, Қарлығу тоқтап дыбыс та, дауыс та орнына келеді. Дыбыс жалғамаларын операциядан кейін тыртық басса немесе туберкулез, мерез, т.б. жұқпалы аурулармен ауырса, адам дауысында Қарлығу сақталып қалады.
Грозный

Грозный немесе Сөлжа-Қала (, ) — Ресей Федерациясы құрамындағы Шешен Республикасының елордасы. 1998—2000 жж. Ичкерия Шешен Республикасының тұңғыш президенті Жохар Дудаев (1996 ж. Ресей әскерлеріне қарсы соғысқан) мәртебесіне Джохар-қала деп аталды. Солтүстік Кавказдың үлкен қалаларының бірі: көлемінен екінші орын, тұрғындарының санынан үшінші орын алады. Сунжа өзенінің екі жағасында орналасқан. Сыртқы сілтемелер * [http://www.gorod-grozny.ru City Grozny. History of Grozny. Photos, virtual museum.] * [http://www.grozny-virtual.su Grozny Virtual]
Ортаққор

Wikimedia Ортаққоры - суреттер, бейнелер, дыбыс жазбалар және тағы басқа таспалар мен файлдар орталықтандырылған жалпы арқауы. Сыртқы сілтемелер * Wikimedia Ортаққоры * [http://tools.wikimedia.de/~tangotango/mayflower/index.php Mayflower іздегіші]
Арал (айрық)

Арал сөзі мынадай мағыналар беруі мүмкін: * Арал — айналасын су қоршаған құрлықтың бөлігі; * Арал теңізі — Орта Азиядағы көл. Елді мекен: * Арал — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл. * Арал — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл. * Арал (қала) — Қызылорда облысындағы қала. * Арал ауданы — Қызылорда облысындағы аудан. Қырғызстан: * Арал — Жалалабат облысы Наукен ауданындағы айыл. * Арал — Жалалабат облысы Созақ ауданы Тасбұлақ айыл аймағындағы айыл. * Арал — Жалалабат облысы Созақ ауданы Қарадария айыл аймағындағы айыл. * Арал — Жалалабат облысы Тоғызтарау ауданындағы айыл. * Арал — Жалалабат облысы Тоқтағұл ауданындағы айыл. * Арал — Нарын облысы Жұмғал ауданындағы айыл. * Арал — Ош облысы Алай ауданындағы айыл. * Арал — Ош облысы Науқат ауданындағы айыл. * Арал — Талас облысы Манас ауданындағы айыл. * Арал — Талас облысы Талас ауданындағы айыл. * Арал — Талас облысы Жайыл ауданындағы айыл. * Арал — Шу облысы Шу ауданындағы айыл. * Арал — Ыстықкөл облысы Түп ауданындағы айыл.
Арал

Арал — су қоршаған жер, атау. Су тасқыны кезінде де судан жоғары болып тұрады. Арал — түгелдей сумен қоршалған құрлықтың бір бөлігі. Құрлыққа қарағанда аралдың ауданы шағын келеді. Жаратылысына қарай құрлықтық және дербес, ал тұрған ортасына қарай мұхиттық, теңіздік және өзендік болып бөлінеді. Жер шарындағы аралдардың жалпы аумағы 9,9 млн. км²-ге тең немесе Еуропа құрлығының ауданымен шамалас келеді. Дүние жүзіндегі ең үлкен арал – Гренландия (2,18 млн. км²). Қазақстандағы ең үлкен арал – Арал теңізіндегі Барсакелмес аралы болған еді, қазіргі таңда ол судың таралуы себебінде жер бетімен біріккен. ]] Арал түрлері Аралдарды мынадай түрлерімен ажыратады: * Құрылықты (құрылықтан бөлініп тұрған); * Жанартаулық; * Маржанды; * Ағызылған; * Өзендік; * Жасанды аралдар. Аумағы км² асқан аралдар Дереккөздер
Меһметшік

Меһметшік — түрік әскерлеріне халықтың берген лақап аты. Кең тараған түсіндірме бойынша, Меһмет есімі түріктердің арасында кең тарағандықтан және Түркия Атазаңы бойынша жасы 20-ға жеткен әрбір түрік азаматы (еркек жынысты) әскери қызмет атқаруға тиісті болғандықтан олар «жас Меһмет» немесе «Меһметшік» («кішкене Меһмет») деп атала бастаған. АНЗАК қойнауында қойылған ескерткіште Ататүріктің сөздері келтірілген. Сонда оның «мына Джоннилер мен Меһметтер» деген сөзі сақталған. Меһмет есімі Мұхаммед есімінен келіп шыққан. Тағы қараңыз *Mehmetçik (аутоматты қару) Сілтемелер *[http://www.mehmetcik.org.tr/ Меһметшік фонды] *[http://www.tsk.mil.tr/ Түрік қарулы күштері (Бас штаб басшылығы)]
Жұбанов

Жұбанов сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Ахмет Қуанұлы Жұбанов (1906—1968)&nbsp;— қазақ сазын зерттеуші ғалым, сазгер, дирижер; * Құдайберген Қуанұлы Жұбанов (1899—1938)&nbsp;— қазақ тілі білімінің негізін қалаушылардың бірі, түріктанушы, педагог-ағартушы, профессор. * Есет Құдайбергенұлы Жұбанов (1929—) – ғалым, филология ғылымдарының докторы (1997), профессор (1996). * Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов (1937—) – филология ғылымдарының докторы, өз өмірін математикалық лингвистикаға арнаған.
Күн батареясы

Күн батареясы, фотоэлектрлік генератор — Күн сәулесінің энергиясын электр энергиясына айналдыратын шала өткізгішті фотоэлектрлік түрлендіргіштен (ФЭТ) тұратын ток көзі. Көптеген тізбектей-параллель қосылған ФЭТ-тер Күн батареясын қажетті кернеу және ток күшімен қамтамасыз етеді. Жеке ФЭТ-тің электр қозғаушы күші 0.5 — 0.55 В және ол оның ауданына тәуелді емес; 1 см 2 ауданға келетін қысқа тұйықталу тогының шамасы 35 — 40 мА. Күн батареясындағы ток шамасы оның жарықтану жағдайына байланысты, күн сәулелері Күн батареясы бетіне перпендикуляр түскенде ол ең үлкен мәніне (максимумына) жетеді. Қазіргі Күн батареясының ПӘК 8-10%, олай болса 1 м 2 ауданға (ғарыш аппаратының Күннен қашықтығы 150 млн. болған кезде) келетін қуат ~130 Вт-қа тең. Температура жоғарылаған сайын (25 o С-ден жоғары) ФЭТ-тегі кернеудің төмендеуіне байланысты Күн батареясының ПӘК кемиді. Күн батареясының жиынтық қуаты ондаған тіпті жүздеген кВт-қа жетеді. Күн батареясы ғарыш кемелері мен аппараттарында энергиямен жабдықтау жүйесіндегі негізгі электр энергиясының көзі ретінде қолданылады. Күн батареясы сондай-ақ, тұрмыс пен техникада қолданылатын көптеген бұйымдарды (калькулятор, қол сағаты, т.б.) токпен қоректендіру көзі болып табылады. Дереккөздер
Кирил таңбалары (Юникод)

Кирил таңбалары Юникодта төрт ауқымға шығарылып бөлінеді: * (Кирил жазуы): ; * (Кирил қосымшаcы): ; * (Кирил кеңейтімі A): ; * (Кирил кеңейтімі B): . Таңбаларды 5 топқа шумақтауға болады: # — ISO 8859-5 кодтауындағы славян әліпбилерінің әріптері, бірақ орындары 864 орынға жоғарыға ығыстырылған (360 16 ); # — тарихи әріптер және шіркеу славян әліпбиінің таңбалары; # — әр түрлі тілдерге арналған қосымша әріптер (соның ішінде қазақ әліпбиі үшін де); # — шіркеу славян әріптер мен дәйектер; # — шіркеу славян және басқа тілдер үшін қосымша әріптер мен таңбалар. Юникодта кирил әріптері екпін таңбасыз, дегенмен екпінді дауыстылардың соңына («combining acute accent») деген таңба үстелінеді (мыс., ). Тағы да Ресей аз санды халықтарына керек кейбір дәйектелінген әріптер жоқ, сонда да бұларды қоспа етіп қолдануға болады (мыс., ). Кесте Тағы қараңыз *ASCII *ASCII кеңейтуі *Латын таңбалары (Юникод) Сыртқы сілтемелер * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0400.pdf Cyrillic code chart (PDF)] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0500.pdf Cyrillic Supplement code chart (PDF)] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/U2DE0.pdf Cyrillic Extension-A code chart (PDF)] * [http://www.unicode.org/charts/PDF/UA640.pdf Cyrillic Extension-B code chart (PDF)]
Латын таңбалары (Юникод)

Латын таңбалары Юникодтың 5.1 нұсқасында келесі ауқымдарға шығарылып бөлінеді: * (Негзгі латын) : ASCII кодтауына тәң (, — басқару таңбалары, — тыныс белгілері және араб сандары) * (Латын қосымшасы) : ISO/IEC 8859-1 дегенге тәң ( — басқару таңбалары, — пұл нышандары, тыныс белгілері және сандар) * (Латын кеңейтімі A) * (Латын кеңейтімі B) * (IPA кеңейтімдері) * (Фонетикалық кеңейтімдер) * (Фонетикалық кеңейтімдерінің қосымшасы) * (Латынға кеңейтілген қосымша) * (Әріп тәрізді нышандар) * (Бітеу әліпбилік-сандықтар) * (Латын кеңейтімі C) * (Латын кеңейтімі D) * (Әліпбилік көрсетім пішіндер, латын лигатуралары) * (Жарты енді және толық енді пішіндер, толық енді латын әріптер) * (Өрнектік әліпбилік-сандықтық нышандар) «Кеңейтім» ауқымдарда көбінесе алдын-ала терілген дәйектер бар, бұлар жалғамалы дәйектер арқылы баламалы кодтану мүмкін. Тағы да бұнда әртүрлі африкан тілдері (соның ішінде Latin Extended-B ауқымындағы шертпек нышандар) және виетнам тілі (Latin Extended Additional) емлелеріндегі кейбір лигатуралар бар. Latin Extended-C ауқымында ұйғыр кеңейтімдері және Клаудий әріптері бар. Latin Extended-D ауқымында орта ғасырлар зерттеушілерге арналған таңбалар бар. Тағы қараңыз *ASCII *ASCII кеңейтуі *Кирил таңбалары (Юникод) Сыртқы сілтемелер *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0000.pdf Basic Latin] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0080.pdf Latin-1] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0100.pdf Latin Extended A] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0180.pdf Latin Extended B] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U0250.pdf IPA Extensions] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U1D00.pdf Phonetic Extensions] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U1D80.pdf Phonetic Extensions Supplement] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U1E00.pdf Latin Extended Additional] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U2100.pdf Letterlike Symbols] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U2460.pdf Enclosed Alphanumerics] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U2C60.pdf Latin Extended C] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/UA720.pdf Latin Extended D] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/UFB00.pdf Latin Ligatures (Alphabetic Presentation Forms)] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/UFF00.pdf Fullwidth Latin Letters (Halfwith and Fullwidth forms)] *[http://www.unicode.org/charts/PDF/U1D400.pdf Mathematical Alphanumeric Symbols]
Алабота (өсімдік)

Алабота — біржылдық шөп текті өсімдік. Биіктігі 20—80 см, кезек жапыратқты, шөлге шыдамды өсімдік. Денесінде ұсақ тозаңы болады. Орталық Азияға, Қытайдың батыс бөлегіне , және өзге бір түрі Сібірге көп тараған. Жемісін күзде жиып алып дәріге пайдаланады. Алабота тағамдық өсімдік ретінде ертеден бері белгілі. XIX ғ. дейін оны бақтарда дақылдармен бірге өсірген. Ежелгі грек дәрігері Гален алабота өзге тағамдардай-ақ тойымдылық беретінін айтқан. Содан кейін алаботада көп мөлшерде протеин бар екені анықталды. Алаботаның иісі, дәмі жоқ, бұл оны басқа өнімдермен қосып дайындауға таптырмас құрамдас бөлік екенін көрсетеді. Емдік рөлі Бауырды қуаттандырып, көзді нұрландырады. Өзге рөлдері Сабын жасайды, жер тыңайтады, маңызды мал шаруашылық қоректік шөбі. Дереккөздер
Мишел Платини

Мишель Платини (фр. Michel François Platini; 21 маусым, 1955 жыл) — франциялық атақты футболшы, ФИФА мен УЕФА атқарушы комитеттерінің мүшесі болған. Карьерасы Мишель Платини «Нанси», «Сент-Этьен», «Ювентус» командаларында ойнаған. Еуропаның үздік ойыншысы ретінде 1983, 1984, 1985 жылдары «Алтын допты» иеленген. Барлығы 649 ресми ойын өткізген ол, қарсыластарының қақпасына 384 доп соққан. Платини 1984 жылғы Еуропа чемпионатында 9 гол соғып, турнирлер тарихындағы мергендер көшін бастады (бұл рекордты 2016 жылы португалиялық Криштиану Роналду қайталады, бірақ төрт чемпионатта). Сондай-ақ, бір чемпионатта 9 гол соққан және екі рет хет-трик жасаған жалғыз футболшы. 1988-92 жылдары Франция құрамасын жаттықтырып, ЕУРО-1992 турниріндегі нәтижесін ойындардан соң ол қызметтен босатылды. 2007-2015 жылдары УЕФА президенті болды. 2015 жылы қазан айында 2018 жылғы әлем чемпионатының иесін анықтау жөніндегі заңсыздықтар кесірінен УЕФА президенті қызметінен босап, соңында 7 жылға футболдан шеттетілді. 2016 жылы 14 қыркүйекте ол қызметтен түпкілікті кетті. Қатысқан турнирлері * Жазғы Олимпиада ойындары: 1976 * Әлем чемпионаттары: 1978, 1982, 1986 * Еуропа чемпионаттары: 1984 Жетістіктері Командалық «Нанси» * Франция кубогы: 1977/78 «Сент-Этьен» * Франция чемпионы: 1980/81 «Ювентус» * Италия чемпионы: 1983/84, 1985/86 * Италия кубогы: 1982/83 * Кубок иелері кубогы: 1983/84 * Еуропа Суперкубогы: 1984 * Чемпиондар кубогы: 1984/85 * Құрлықаралық кубок: 1985 Ұлттық құрама * Еуропа чемпионы: 1984 * ӘЧ қола жүлдегері: 1986 Жеке * Әлемнің үздік футболшысы (World Soccer): 1984, 1985 * «Алтын доп» иегері: 1983, 1984, 1985 * Еуропадағы «Алтын доп» иегері: 1983, 1984, 1985 (Onze Mondial) * Францияның үздік футболшысы: 1976, 1977 * Италияның үздік футболшысы: 1983, 1984, 1985 * Еуропа чемпионатының үздік мергені: 1984 * ФИФА 100 тізіміне енген УЕФА Президенттері Дереккөздер Сілтемелер *[http://ngif.net/?p=62 Мишель Платини]
Владимир Михайлович Смирнов (шаңғышы)

Владимир Михайлович Смирнов (7 наурыз 1964 жыл, Щучинск) — қазақстандық спортшы, Қазақстан биатлон федерациясының президенті, шаңғы спортынан 1994 жылғы Олимпиада чемпионы, төрт дүркін Әлем чемпионы, төрт дүркін Олимпиада күміс жүлдегері, екі дүркін қола медаль иегері. Қысқы Олимпиадаларда Қазақстанға егемендік алғалы бірінші алтын медаль әкелген — Смирнов. 2026 жылы елге екінші алтын медаль әкелген мәнерлеп сырғанаушы Михаил Шайдоров болды. Мансабы Үлкен спорттан 1999 жылы кетті. 2014 жылғы 19 тамызда "Астана" Президенттік кәсіби спорт клубының бас директоры қызметіне тағайындалды. Оның құрамына еліміздің бірқатар жетекші спорт клубтары кіреді – "Барыс", "Астана" футбол және баскетбол клубтары. Сондай-ақ аталмыш клуб Қазақстанның атақты спортшылары Илья Ильин, Геннадий Головкин, Денис Тен және тағы басқаларға қолдау көрсетеді. Марапаттары * Норвегиялық жоғары шаңғылық марапат, Холменколлен медалімен, * Екінші дәрежелі қазақ Даңқ орденімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://news.nur.kz/kk/327323.html Олимпиада чемпионы "Астана" спорт клубының бас директоры болып тағайындалды]
Анатолий Михайлович Храпатый

Қазақстандық ауыр атлетші Храпатый Анатолий Михайлович 1963 жылдың 20 қазанында Целиноград облысының Атбасар қаласында туған. Қазақтың дене шынықтыру институтын бітірген, жаттықтырушы. “Спорт клубының” директоры. Өмірбаяны Сеулде (1988) алтын медальді ауыр атлетші Анатолий Храпатый ауыр салмақ санатында жеңіп алды. Сол жылдары оған теңесер ешкім болмады. Ол бірінің артынан бірі өз рекордын жаңартып отырды. Сеул алаңында жұлқып көтеруден ол 187,5 килограммды, ал итеріп көтеруден өзінің бәсекелесі Наиль Мухамедьяровты 10 килограммен асып түсіп, 225 килограммды көрсетті. Храпатый осы алуларымен тоқтап қалмады. Сол жылы жұлқып көтеруден 228 килограмм салмақты алып, жаңа рекорд жасады. Сегіз жылдан кейін тәуелсіз Қазақстан құрамасының құрамында жүре отырып, Атланта Олимпиадасының күміс медалін жеңіп алды. 2008 жылғы тамыздың 11-інде Анатолий Михайлович Храпатый жол апатына ұшырап қайтыс болды. Жетістіктері Храпатый А.М. әлемнің бес дүркін чемпионы, 1988 ж. Олимпиада чемпионы, 1996 ж. Атланта Олимпиадасының күміс жүлдегері, Азия ойындарының көп дүркін чемпионы, ауыр атлетикадан Еуропа және әлем чемпионаттарының, халықаралық турнирлердің бірнеше дүркін жеңімпазы. Дереккөздер Сілтемелер
Ольга Васильевна Шишигина

Ольга Васильевна Шишигина (1968 жыл Алматы, Қазақстан) - қазақстандық жеңіл атлет, спринтерші, Сидней олимпиадасының чемпионы (2000), Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Биографиясы Шишигина Ольга Васильевна 1968 жылдың 23 желтоқсанында Алматы қаласында туған. Жеңіл атлетикамен (Кедергілерден 100 метрлік спринтерлі орғу) 1978 жылдан бері шұғылданады. 1985 жылы КСРО құрама командасы сапына кірген. 1986 жылдан Кеңестер Одағының көптеген чемпионаттарына қатысқан және одан бірнеше дүркін жүлделерге ие болған. 1992 жылы ТМД елдерінің "Жастар ойыны" жарысының таңдаулы төрттігіне енген (Донецк қаласы). 1994 жылы Санкт-Петербург қаласында өткізілген ойында Халықаралық дәрежедегі спорт шебері нормативін орындаған. 1994 жылғы Жапонияның Хиросима қаласында өткен Азия ойындарында жеңімпаз болған, осыдан кейін оған "Қазақстан Республикасының спортқа еңбек сіңірген шебері" атағы берілген. 1995 жылдардағы жазғы (Гетеборг, Швеция) және қысқы (Барселона) әлем чемпионаттарының күміс медаль иегері. Одан кейін 1999 жылғы жабық жайда өткен (Маэбаши, Жапония) әлем чемпионатында алтын жүлде мен 2000 жылғы Сидней олимпиадасындағы жеңісі. 2007 жылы Канаданың Эдмонтон қаласында өткен әлем чемпионатында күміс жүлдені иеленді. Содан кейін спортшы жарақат алуына орай үлкен спортпен қоштасты. 2002 жылы Қазақтың мемлекеттік туризм және спорт Академиясын бітірген. Қазақтың мемлекеттік туризм және спорт Академиясының жеңіл атлетика кафедрасының меңгерушісі. Марапаттары *І дәрежелі “Барыс”, *“Құрмет”, *“Дарын” ордендері. Дереккөздер
Арно Пайперс

Арно Пайперс (, МФА : ; 1959 жыл, 21 сәуір) — Қазақстан ұлттық құрамасынның 2006-08 жылғы бас бапкері, голландиялық маман. Карьерасы 25 жасқа дейін футбол ойнап, жасыл алаңдағы мансабын тым ерте аяқтаған. Сол кезде «Фейеноорд» командасында ойнаған Пайперс бапкерлік өмірін де Роттердам қаласында бастаған. Одан кейін Голландия жастар құрамасының сапында жаттықтырушы болады. Өзі Дик Адвокат, Ринус Михельс, Луис ван Галь сондай-ақ Франк Райкаард сынды әйгілі бапкерлермен бірге жұмыс жасағанын мақтан тұтады. Бұдан кейін төрт жыл Эстонияда жұмыс істеп, осы елдің ұлттық құрамасы мен «Флора » командасының бас бапкері болған. Негізі, ол Эстонияда жаман жұмыс жасаған жоқ. Оның басшылығымен Балтық елі құрамасы бірнеше тамаша ойындар өткізді. Мысалы, 2002 жылы Ресей құрамасымен болған жолдастық кездесуде 2:1 есебімен жеңіске жетті. Ал 2004 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу ойындарында Хорватия және Болгария құрамаларымен тең түсті. Рас, 2005 жылы Эстония футбол одағы онымен келісім-шартты ұзартпағанда, ол әжептәуір ренжіп қалған. Бірақ Эстония құрамасы 2006 жылғы Әлем чемпионатының іріктеу ойындарында Пайперстің тұсындағыдан да жоғары жетістікке қол жеткізді (Еуропаның үшінші іріктеу тобында 12 ойыннан 17 ұпай еншілеп, төртінші орынға ие болды...) Кейінгі жылы А.Пайперс өз отанында «Утрехт» клубының техникалық қызметкері болды. 2006 жылы Қазақстанға келді де, Қазақстан құрамасы мен "Астана" клубының тізгінін ұстады. Қазақстан құрамасы оның баптауымен ЕУРО-2008 іріктеуін 10 ұпай жинады, УЕФА туы астындағы тұңғыш ресми жеңістерін тойлады. 2008 жылы құраманың ойыны қайта құлдырады да, қыркүйек айында Пайперс қызметтен босады. "Астана" клубының бапкері ретінде 2006 жылы Қазақстан чемпионы атанды. Жетістіктері Бапкер ретінде * Қазақстан чемпионы: 2006 Дереккөздер Сілтемелер * [http://video.google.com/videoplay?docid=-5707938501092471809 Pijpers:Interview on teambuilding]
Альфа-ыдырау

Альфа-ыдырау деп берiлген ядроның өз еркiмен альфа-бөлшекке және ядро-қалдыққа мына түрдегi түрленуiн айтады Альфа-ыдырау кезiнде ыдырайтын (аналық) ядроның заряды екiге, ал массалық саны төртке кемидi. Тәжiрибе Zi82 болатын барлық ядролардың альфа-радиоактивтi екенiн көрсетедi. Мұның бiр мысалы 238 92 U ядросы. Бұл ядроның альфа ыдырауының нәтижесiнде альфа бөлшектi және торий ядросының изотопын аламыз Бұл ыдыраудың нәтижесiнде альфа-бөлшектiң кинетикалық энергиясы 4,18 МэВ, ал сәйкес торий изотопының кинетикалық энергиясы 0,07 МэВ болады. Альфа-ыдыраудың механизмiн классикалық физика түсiндiре алмайды. Классикалық көзқарас тұрғысынан альфа-бөлшек ядродан бөлiнiп шығу үшiн ядролық тартылыс күшiне қарсы жұмыс жасауы қажет. Ал бiрақ шындығында мұндай жұмыс жасалынбайды. Бұлай болуының себебi кванттық механикадағы бөлшектiң толқындық қасиетiмен байланысқан туннельдiк құбылыс арқылы түсiндiрiледi.
Бета-ыдырау

Бета-ыдырау β-ыдырау — атом ядросының ішінде нейтронның (n) протонға (p) және протонның нейтронға өздігінен айналу процесі. Процесс кезінде ядродан электрон (е–) не позитрон (е+) және электрондық антинейтрино не нейтрино бөлініп шығады. Бета-ыдыраудың екі түрі бар: 1)Электрондық бета-ыдырау кезiнде ядро өз бетiнше зарядын бiр бiрлiкке арттыра отырып өзiнен электронды ұшырып шығарады. Бұл құбылыстың негiзiнде протон мен нейтронның бiр-бiрiне айнала алатын қасиетi жатыр. Бос нейтронның массасы бос протон мен электронның массаларының қосындысынан үлкен. Сондықтан энергетикалық тұрғыдан мұндай ыдырау тиым салынбаған. Тәжiрибе нәтижелерiн терең талдау бұл ыдырау кезiнде протон мен электронмен қатар заряды мен массалық саны нөлге тең тағы бiр бөлшек бөлiнетiнiн көреттi. Э.Фермидiң ұсынысы бойынша нейтрино деп аталған бұл бөлшектi 1956 жылы тәжiрибеден байқады. Сонымен нейтронның ыдырау реакциясы , мұндағы - электрондық антинейтрино. Ядроның байланыс энергиясының болуынан ядро құрамындағы протондар мен нейтрондардың массасы бұл бөлшектiң бос күйiндегi массасынан негiзiнен аз екенi шығады. Осы себептен де ядро құрамындағы барлық нейтрондар бiрдей бета-ыдырауға түсiп кетпейдi. Тек энергиясы жоғары кейбiр ядроларда ғана мұндай түрлену энергетикалық тұрғыдан мүмкiн болады. Мұндай ядроларды бета-радиоактивтi ядролар деп атайды. Бета-ыдырау кезiнде ядродағы нуклондардың саны өзгермей қалатын болғандықтан ядроның массалық саны өзгерiссiз қалады. , аралық W бозон-нымен ]] 2)Массасы нейтронның массасынан аз болғандықтан бос протон орнықты. Бiрақ ядродағы протонның массасы кванттық механиканың анықталмағандық принципiне сәйкес кейбiр сәтте нейтронның массасынан артық болып кетуi де мүмкiн. Бұл жағдайда мына түрде ::: позитрондық бета-ыдырау жүзеге асады. Бета-ыдырау процесі ауыр, сондай-ақ, жеңіл ядроларда да байқалады. Ядродан ұшып шыққан электрондар энергиясының үлестірімін (-спектрді) зерттеу нәтижесінде 1930 ж. швейцария физигі В. Паули нейтрино бөлшегінің болатындығын болжады. Бета-ыдыраудың теориясын 1934 ж. италиялық физик Э.Ферми жасады. Бұл теория бойынша бета-ыдырау процесі нуклонның электрон-нейтринолық өріспен әсерлесу нәтижесі деп қарастырылады, яғни нуклон электронды (е-) не позитронды (е+) және антинейтриноны не нейтриноны шығара отырып басқа күйге ауысады. Пайдаланылған әдебиет
Самбо

Самбо ( – қарусыз қорғану деген сөзінің қысқартылған түрі) — Самбоның тарихы Кеңестер Одағы тұсында 1938 жылы 16 қарашадан басталады делінеді. Сол жылы денешынықтыру саласының бүкіл одақтық комитеті самбоны бірауыздан спорттың бір түрі деп тіркеді. Самбо сөзі үш сөз тіркесінен тұрады. Талдап айтсақ, алғашқы тіркестен «"сам(ооборона)", "б(ез) о(ружия)" деген сөз шығады (орыс тілінде). Бұл бір емес, жиырма елдің ұлттық спорт түрлерінің жиынтығы деген пікір бар. Бүгінде ойын шартында қорғану мен шабуыл жасаудың мыңдаған әдісі бар. Мысалға, әзірбайжандық "гюлеше", армяндық "кохе", қазақ "күресі", молдаваша "трынте", тәжіктің "гуштингири", түркменнің "гореше", грузинше "чидаоба" және өзбекше "күреш" деген түрлері жиі қолданысқа ие. Барлығына ортақ талап киім үлгісі мен белдегі белбеу. Ойынның ортақ ережелерін қалыстастырған маман - Василий Сергеевич Ощепков. Ол Токио қаласындағы дзюдо орталығынан білім алған. Жиырмасыншы жылдың орта шенінде В. Ощепков Қиыр Шығыста, кейіннен Новосібір қаласында қорғану түрлеріне баулитын арнайы секция ашқан. Мәскеудегі денешынықтыру институтында сабақ беріп жүрген В. Ощепков жинақтаған тәжірибесінің арқасында И.В. Васильев, Н.М. Галковский, Р.А. Школьников, А.А. Харлампиев, Б.А. Сагателян деген атақты спортшыларды дайындады. Самбо дәстүрін ары қалай жалғастырғандардың бірі - В.А. Спиридонов. Ол "Динамо" спорт кешенінде жұмыс істеп жүріп, алғаш рет 1928 жылы "Самозащита без оружия" деген кітап жазып шықты. 1966 жылдан бері самбо халықаралық дәрежеге қол жеткізіп, Халықаралық әуесқойлар спортшылар федерациясының (ФИЛА) тізіміне ілікті. 1972 жылы Еуропа чемпионатының тұңғыш ашық біріншілігі басталды. Сегіз салмақ категориялары бойынша алғашқы додада Кеңес Одағының спортшылары шыңды бағындырса, Жапонияның намысын қорғаған екі спортшы жақсы өнер көрсете білді. В. Кюлленен, А Хош, К. Герасимов, В. Невзоров, А. Федоров, Ч. Езерскас, Н. Нисинаки, Н. Сато, С. Новиков, В. Кузнецов Еуропаның алғашқы Еуропа чемпиондары атанды. 1973 жылы Иранның Тегеран қаласында I әлем чемпионаты өтті. КСРО құрамасы онда 9 алтын мен 1 күміс жүлдені қанжығаларына байлады. Онда Г. Георгадзе, А. Шор, М. Юнак, Ш. Чанрав (Моңғолия), Д. Рудман, А. Федоров, Ч. Езерскас, Л. Тедиашвили, Н. Данилов, В. Кливоденко чемпион атанды. 1985 жылы Испанияның Бильбао қаласында өткен конгресте самбодан халықаралық әуесқойлар федерациясы (ФИАС) ресми түрде тіркелді. Бүгінде ФИАС-қа әлемнің 40 мемлекеті мүше. Америкалық, еуропалық және азиялық федерациялар да құрылған. Жыл сайын самбодан әйелдер мен ерлер арасында, командалар арасында әр түрлі салмақта әлем чемпионаты мен әлем біріншіліктері өткізіліп тұрады. Атап айтсақ, командалық әлем кубогы, Еуропа және Азия чемпионаты мен біріншілігі, студенттер арасында әлем чемпионаты тағы басқалары. Бүгінгі таңда Халықаралық Олимпиада комитеті самбоны Олимпиада ойындары бағдарламасына бекіту туралы мәселені қарастыруда. Пайдаланылған cілтемелер Сілтемелер * [http://www.sambo.com/ Самбо халықаралық федерация]
Сауысқан

Сауысқан - торғайтәрізділер отрядына, қарға тұқымдасына жататын, кіші денелі, түзу ірі қысқатұмсықты құс. Денесінің көп бөлімі қара, тек кеудесі ақ болады. Қанатының кей жеріне ақ араласқандықтан оны Қазақта кейде алақанат сауысқан деп те айтады. Жемі Құрт - құмырысқа жейді, етқоректі, аздап шөп қоректі. Мәдениеттегі орны Сауысқан қазақ мәдениетінде сақтығымен, сергектігімен әйгілі. Ертөстік жырында Ерназардың келіндерін сауысқандай сақтығы, жұмыртқадай ақтығы деп суреттесе, енді бірде ұрылардың ең жоғары шегін екі сауысқанның құйрығын білдірмей бір-біріне ауыстырады дейді. Сауысқан шықылықтап үй маңынан шықпай қойуын Қазақтар жаманат хабар келеді деп жорыса, енді бірде жолаушының маңынан шықылықтап ұзап кетей қойған сауысқанды жақсылықтың жаршысы дейді. Дереккөздер