kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Букарка

Букарка, инетұмсық қоңыз, бізтұмсық қоңыз (Coenorrhinus pauxillus) — ұзындығы 2—3 см, мұрттары буынсыз, денесін сұрғылт түк басқан қоңыздың бір түрі. Личинкалары алма, алмұрт, шие және т. б. жемісті өсімдіктер жапырағының сағағына зиян тигізеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Шамшаттар тұқымдасы

Шамшаттар тұқымдасы — гүлді өсімдіктердің қосжарнақтылар класының көпжылдық ағаш өсімдіктерінің бір тұқымдасы. Шамшаттықтардың 400-ден астам түрі бар, олардың ішінен бұрынғы КСРО-да өсетіндері: емен, шамшат, каштан (талшын). Жапырақ түсетін және мәңгі жасыл ағаштар, кейде бұталар, басым қоңыржай және субтропикалық облыстарда кеңінен тараған 8 туыс, 950 түрді біріктіреді. Шамшаттар мен емендер жалпақжапырақты орман түзетін негіз болып табылады. Ағаштар кезекті жай жапырақты, ерте түсетін бөбе жапырақтары бар, гүлдеуі жапырақ ашалғанға немесе ашылғаннан кейін жүреді. Бір үйлі өсімдік, гүл шоғыры дара жынысты. Гүлдері бір жынысты, дұрыс, ұсақ, гүл шоғырының негізгі осінде топтанып немесе бірден орналасады. Гүл қоршауы қарапайым, түссіз, 4-7 жарнақта. Аталық гүлдеріндегі аталықтары бос, олардың сандары гүл қоршауының жарнақтарының санынан екі есе артады. Аналық гүлдеріндегі аналығы 3-6 жемісжапырақшалы. Түйіні төменгі. Жемісі – жаңғақ. Тұқымы ірі ұрықты эндоспермсіз. Негізгі өкілдері – емен, шамшат, каштан. Қазақстанда еменнің ( - ) аязға төзімді 1 түрі өседі, ол Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Шамшаттардың ағашы бағаланады, еменнің қабығында дубильді заттар болады оны медицинада қолданады. Каштан мен еменнің жемістерін тамаққа пайдаланады, кофеге суррогат болып табылады. Тығындық еменнен тығын жасайды, шығысазиат еменінің жапырағымен қытай емен жібекқұртының кокондарын қоектендіріп, олардан ерекше жібек сорттарын алады. Дереккөздер
Булимия

Булимия, немесе обыр — кейбір орталық жүйке жүйесінің ауруға шалдығу салдарынан болатын ашқарақтық, тамақсаулық. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Шытыр

Шытыр немесе ащы (зәрлі) сарғалдақ — сарғалдақтар тұқымдасына жататын сарғалдақ тегінің, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сипаты * Биіктігі 70 см-ге дейін жетеді. * Сабақтары қысқа және тығыз түк басқан сайлары бар. * Тамырлары түзу және қысқа көптеген ұсақ қосымша тамырлары бар. * Жапырақтарының сағақтары ұзын, бес бөлік жапырақшалардан тұрады. Жапырақшалардың әрқайсысы бірнеше бөлшектерге бөлініп тілімделген. Олардың сағақтары өсімдіктің сабағын жарым жартылай қоршай орналасқан. * Гүлдері алтындай сары. Гүл сабақтарының да ұзына бойына созылған сайлары бар. Гүл тостағаншасының 5 түкті қалақшалары бар. * Жемісі шар тәрізді көптеген жаңғақшалардан тұрады. Мамыр айынан бастап бүкіл жаз бойы гүлдейді. Өсімідік бірінші рет 6 жылдығында гүлдейді. Шытыр арамшөп тәрізді бақшаларда, егістік жерлерде, шабындықтарда және батпақты жерлердің шеттерінде, өзендер мен көлдердің жағаларында да көп кездеседі. Химиялық құрамы Оның құрамында ұшпалы зат – протоанемонин(анемонол) бар, иісі өткір, дәмі тіл қуырарлықтай ащы болады. Протоанемониннің көздің, мұрынның, кеңірдектің кілегей қабығын түршіктіретін қасиеті бар. Шытырдың құрамында протоанемониннен басқа аскорбин қышқылы, каротин, илік заттар, алкалоидтар, жүрек глюкозидтері және флавонды қосылыстар бар. Қолданылуы Дәрі мақсатында зәрлі сарғалдақтың шөбін пайдаланады. Оны бас ауруды, ревматизмді, подаграны,жараны, күйікті, шиұанды емдеу үшін, сондай-ақ тонус көтеретін дәрі ретінде де пайдаланады. Өсімдік құрамындағы ротоанемонин - улы зат. Оның аз мөлшерінің өзі орталық нерв жүйесін қуаттандырғыш әсер етеді. Қандағы эритроциттер мен гемоглобиндерді көбейтуге көмектеседі. Микробтарға қарсы және фунгустикалық әсері бар. Зәрлі сарғалдақты усарғалдақпен қосып (тері туберкулезін емдеу үшін) дәрімай ретінде пайдаланады. Е.Залесованың деректері бойынша сарғалдақты жарыққа және бел ауруын емдеу үшін қолданады. Өсімдіктің гүлімен кейде безгекті де емдейді. Сақтық шарасы Шытыр жалпы улы өсімдіктердің қатарына жатады, сондықтан онымен емдеуді тек қана дәрігердің байқауымен жүргізген дұрыс. Шытыр шөбі денеге тисе дереу қызартып, қышытады. Кейде оның тиген жері ісініп күлдірейді, іріңдеп кетуі де мүмкін. Ішке кетсе асқазан жолдарын тітіркендіреді, уландырады. Кісінің басы айналады, дене қуаты азайып, әлсірейді, қан тамырының соғуы жиілейді, кейде адам талып та қалады. Жайылымдарда осы өсімдікті жеген малдардың уланатын жағдайлары да жиі кездеседі. Мал дәрігерлігінде қолданылуы Шытырдың көктемде малдың қай түрі болса да жей береді, бірақ қой мен ірі қара малы оны көбірек жеп қойса – уланады. Әсресе шытыр аралас өсетін жайылымға қойды ашқарынға жайған кезде мал жаппай уланып, іші кебеді, аузынан сілікей ағып, жүріп – тұрудан қалады. Уланған қой аяқтарын серпіп, тынысы тарылады. Сөйтіп ауа жетпей өледі. Уланған малды аман алып қалу үшін арнайы трокармен немесе іші қуыс кездікпен қарнын теседі. Осы тесіктен марганцовканың әлсіз ертіндісі құйылады. Жалпы шытырдан малды сақтау үшін оны ертеңгісін және кешкісін шытыры бар жайылымға жаймау керек. Дайындалған пішеннің құрамындағы шытыр шөбінен мал уланбайды. Синонимдары Келесі синонимдары кабылданған: * * * * * * Тағы қараңыз * Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Дауылпазтәрізділер

Дауылпаз тәрізділер ( немесе Tubinares) — теңіз құстары отрядының бірі. Ерекшеліктері: тұмсығы ұзын, ұшы имек және түтік тәрізді. Бұлардың бұрынғы КСРО-да кездесетіндері: сұр оцеанодрома, солтүстік оцеанодромасы, поляр фульмары, солтүстік дауылпазы, бізтұмсық дауылпаз, сұр дауылпаз, аққаптал альбатрос, қараяқ альбатрос. Дереккөздер
Бүркеншік

Бүркеншік, никандра – алқалар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың бау-бақша, жүзімдіктердің арасында, жол бойларында арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – қызылқұлақ Б. (N. physaloіdes) бар. Биікт. 30 – 130 см. Сабағы тік, жапырақтары дөңгелек, ұзынша. Тостағанша жапырақтары бес бөлікке бөлінген, жемістенгенде үлкейеді. Күлтесі ақ түсті. Аталығы аналығынан едәуір қысқа. Шілде – қыркүйекте гүлдеп, тамыздан бастап жемістенеді. Улы, дәрілік өсімдік. Әсемдік өсімдік ретінде мәдени түрде өсіріледі. Дереккөздер
Күреңше

Күреңше — қарлығанның сібірлік сортының бірі, жемісінің түсі қызыл-күрең, көлемі ірі (диаметрі 2 сантиметрдей), суыққа төзімді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Борша тышқан

Борша тышқан, бұрындық — кеміргіштер отрядының тиін тұқымдасына жататын жануар. Қазақстанда Оңт. Алтай және Қалба Алтайындағы қылқанжапырақты ормандар мен аралас ормандарды мекендейді. Дене тұрқы 12 – 15 см, құйрығының ұзындығы 12 см, салм. 70 – 100 г. Арқасында бойлай орналасқан 5 қара жолағы бар. Ағаш басына тез өрмелеп шыға алады, бірақ ұясын інге салады. Қыркүйек – қазанда қысқы ұйқыға кетіп, сәуір – мамырда оянады. Жылына 1 рет 4 – 6-дан балалайды. Ағаш тұқымын, бүрін, саңырауқұлақ, жидек, астық дәнін жеп қоректенеді. Қысқа қарай қор жинайды. Кәсіптік маңызы шамалы, ауланбайды. Борша тышқан кене энцефалиті мен туляремия ауруларының қоздырғышын таратады. Дереккөздер
Қоңыр балдырлар

Қоңыр балдырлар (Рһаеорһусеае) — бұл көбінесе теңіз суында өсетін қоңыр түсті балдырлар. Қоңыр балдырлардың 900 шамалы түрі (200 туысы) бар. Бұлар 6 отрядқа бөлінеді олар: эктокарптықтар, сфацеляриялықтар, кутлериялықтар, диктиоталықтар, ламинариялықтар, фукустықтар. Қоңыр балдырлардың кейбір түрі тамаққа пайдаланылады, ламинарияны медициналық диетада қолданады, теңіздің жиегіне толқынмен шығып қалған қоңыр балдырлар тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Мұның күлінен калий тұзы мен иод алынады. Сонымен қатар қоңыр балдырлардан: ацетон, сірке қышқылы, спирт және басқалар өндіріледі. Қоңыр балдырлар (Pha- eophyta), балдырлардың бір бөлімі. Қоңыр балдырлар табиғатта кең тараған. 2 класқа, 14 қатарға бірігетін 240 туысы, 1,5 мыңға тарта түрі белгілі. Қазақстанда Каспий және Арал теңіздерінде бір-бірден 2 түрі анықталған. Бұлардың тұщы суда өсетін 3 туысынан басқаларының барлығы теңіз өсімдіктері. Барлық теңіздерде әр түрлі тереңдікте (200 метрге дейін) өсе береді. Көпшілігі тереңдігі 6–15 метр жерлерде кездеседі. Қоңыр балдырлар көп клеткалы, өте майда микроскопиялық түрлерден тұрады, талломдарының ұзындығы 50 метрге жететін өте ірі түрлері (макроцистис, пелагофикус) де бар. Клетка құрамында фукоксантин және әр түрлі ксантофилл пигменттерінің көп болуына байланысты түсі әдетте сарғыш-қоңыр. Қоңыр балдырлардың құрылысы күрделі түрлерінің (саргассум) талломдары бұтаққа ұқсас жапырақ тәрізді қырлы табақшалардан тұрады. Қоңыр балдырдың, әдетте, барлық түрлері су түбіне немесе басқа балдырларға ризоидтары арқылы бекіп тұрады. Олар вегетативтік, жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Қоңыр балдырлар – судағы негізгі органикалық зат түзуші болып саналады. Одан альгинаттар (жасанды жібек алу үшін қажет тұз) алынады; маннит, йод, микроэлементтер өндіріледі. Медицинада қанның ұюына қарсы, организмнен радиоактивті заттарды шығаруға арналған препараттар жасауға, әр түрлі тағамдар дайындауға (ламинария, алария, ундария) пайдаланылады. Пайдаланған әдебиетттер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Теодор Адорно

Теодор Адорно (11.9.1903 Майндағы Франкфуртта туған — 6.8. 1969 Фиспте (Швейцария) қайтыс болған) — неміс философы, әлеуметтанушысы, музыкатанушысы, Франкфурт мектебінің өкілі. 1934 жылдан бастап Ұлыбританияда, 1938 жылдан бастап АҚШ-та эмиграцияда болған. 1949 жылы Майндағы Франкфуртқа қайтып келді. Адорноның көзқарастары 1960-шы жылдардың солшыл радикал студент қозғалысына зор әсер еткен. Оның эпистомологиялық жұмыстары, сонымен қатар, жаңашыл қоғам мен көпшілік мәдениетіне жасаған сыни талдаулары үлкен келіспеушілік туғызды. Дереккөздер
Казимеж Айдукевич

Казимеж Айдукевич (12.12.1890 Тернополь, (қазіргі Украина жерінде) туған — 12.4.1963 Варшавада қайтыс болған) — поляк философы және логигі. XX ғасырдың 20-30-шы жылдары Львов-Варшава мектебіне мүше болған.
Допты хоккей

]] ]] ]] Допты хоккей — командалық спорт ойынының бір түрі. Ол мұз айдынында өткізіледі. Әр командада 11 ойыншы болады. Ойын 45 минуттық екі таймнан тұрады. Қақпасының биіктігі 210 см, ені 360 см. Тарихы Бұл ойынның XX ғасырдың 50-жылдарына дейін екі түрі болған: батыс еуропалық хоккей — бенди және «орыс хоккейі». Допты хоккей Швеция, Финляндия, Норвегия елдерінде қарқынды дамыды. Халықаралық федерациясы 1955 жылы құрылып, бірыңғай ережелері қабылданды. 1957 жылы алғаш рет дүниежүзілік чемпионат өткізілді. Қазақстанда допты хоккей XX ғасырдың 30-жылдарынан бастап дамып келеді. Алматының «Динамо» командасының хоккейшілері бірнеше рет чемпион, күміс және қола жүлдерегі болды. Ең нәтижелі шабуылды Е. Агуреев 518 доп соғып, өзіндік рекорд жасады. Дүние жүзінің чемпионы және жүлдегерлері атағына Ю. Варзин, В. Бочков, Л. Лобачев, М. Жексенбеков, С. Қалымбаев, В. Панев ие болды. Дереккөздер
Абай (метро бекеті)

«Абай» — Алматы метросының 4-ші бекеті. Бірінші бағытта «Алмалы » және «Байқоңыр » бекеттерінің арасында орналасқан. Тарихы Бекет 2011 жылдың 1 желтоқсанында Алматы метрополитенінің «Райымбек батыр » — «Алатау » бірінші іске қосу учаскесінің құрамында ашылды. Өз атауын аттас даңғылдан алған. Жобада «Жетісу» деп аталды. Құрылысы * 1996 жылғы шілде — бекеттің көлбеу жүрісін салу басталды. * 2007 жылғы мамыр — «Алмалы» бекеті жағынан оң аралық туннельдің түйісуі. * 2007 жылғы маусым — «Алмалы» бекеті жағынан сол аралық туннельдің түйісуі. * 2008 жылғы наурыз — оң жақ бекет туннельін салу басталды. * 2008 жылғы сәуір — «Байқоңыр» бекеті жағынан оң аралық туннельдің түйісуі. * 2008 жылғы шілде — «Байқоңыр» бекеті жағынан сол аралық туннельдің түйісуі. Техникалық сипаттамасы Терең орналасқан бекет (тереңдігі 78 м) колонналық типтегі жол аралығы 18.1 м. Үш залдан тұрады — орталық және екі бүйірлік, олар ені 15,2 м, ұзындығы 104 м жалпы островтық платформаны құрайды. Көтеру биіктігі 46,0 м, ұзындығы 92,0 м эскалаторлар бойынша (4 таспа) бекетке түсіру-көтеру​. Архитектурасы мен безендірілуі «Абай» — терең қабатта орналасатын метро бекеті. Қазақтың ұлы ақыны, композиторы, ағартушысы, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы Абай Құнанбайұлы құрметіне аталған. Бекеттің осы заманғы мәнерде безендірілген. Бекеттің сәулет-сурет шешімі заманауи стильде жасалған. Қабырғалары сарғыш және қоңыр түсті мәрмәрмен әрленген. Едендерге сұр-сарғыш және қоңыр түсті гранит төселген. Карниз тоттанбаған болаттан жасалған. Платформаның шет жағында суреттік панно барельеф қолада және «флорентиялық мозаика » орналасқан. Композиция заманауи стильде орындалған. Абай Құнанбаев бейнеленген қола рельеф, тас бетінде ойылған, онда Абай шығармасынан үзінділер жазылған​. Жақын орналасқан нысандар * Республика сарайы * «Қазақстан» қонақ үйі * «Арман» кинотеатры * Көк-Төбе арқанды жолы * "Француз үйі" дүкені * Республика алаңы * Лермонтов атындағы Драма театры * Ұлттық кітапхана * Университеттер: КИМЭП, UIB, ҚазҰАУ, Тұран * Құрылыс және менеджмент колледжі * Алматы қаласының Әкімдігі Дереккөздер Сілтемелер *
Рихард Авенариус

Рихард Авенариус (19 қараша, 1843, Париж — 18 тамыз, 1896, Цюрих) — немісфилософы, эмпириокритицизмнің негізін салушылардың бірі. Ғылыми еңбегі Авенариустың басты ойларының бірі — «субъектісіз объект жоқ, объектісіз субъект жоқ» дейтін «принципиалды координация» туралы ілім. Ленин «Материализм және эмпириокритицизм» деген еңбегінде бұл ойларды сынға алған. Дереккөздер
Гипертрихоз

Гипертрихоз — адамның жынысына, жасына қарай денесіне тән емес жерден қалың түк шығуы, мысалы, әйелдердің қарнына түк, иегіне сақал; кейбір адамның бүкіл денесіне қалың түк шығуы. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гипертрофия

Гипертрофия — жануарлардың денесіндегі мөлшерлі органдарының немесе оның бөлімшелерінің көлемі артуы, мысалы, физкультурниктердің бұлшық еттерінің жақсы жетілуі. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гистология

Гистология — ( – ұлпа және logos – ілім) – тірі ағзалардың (адам, жануар және басқа да көпжасушалы ағзалардың) ұлпаларын, олардың түзілуін, құрылымын, қызметін және өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылым. Гистологияның міндеттері Гистологияның міндеті – ұлпа эволюциясын анықтау, оның организмде дамуын (гистогенез), хим. қасиеттерін (гистохимия), жасушаларының құрылысын, атқаратын қызметін (гистофизиология) зерттеу. Жеке ғылым саласы болып гистология 19 ғ-дың басында микроскоппен зерттеудің дамуына байланысты қалыптасты. Жалпы гистология – ұлпаның дамуын, құрылысын және атқаратын қызметін зерттесе, жеке гистология – адам және көп жасушалы жануарлар органдарының микроскопиялық құрылымын зерттейді. Кейде мұны «микроскопиялық анатомия» деп те атайды. Гистологияның зерттеу әдістері Гистологиядағы зерттеу әдістері гистологиялық препараттарды дайындауды, содан кейін оларды жарық немесе электронды микроскоппен зерттеуді қамтиды. Гистологиялық препараттар — бұл жағындылар, ағзалардың іздері, мүше бөліктерінің жұқа тілімдері, мүмкін арнайы бояумен боялған, микроскоптың зат шынысына орналастырылған, консервілеу ортасына салынған және қақпақпен жабылған. Алғашқы зерттеулер мен жаңалықтар «Гистология» терминін ғылымға неміс ғалымы К.Майер енгізген (1819ж.). Қазақстанда гистология саласындағы жүйелі зерттеулер Алматы зоотехникалық—малдәрігерлік институты мен Қазақ медициналық институтының гистология және эмбриология кафедраларында басталды. 1930–1960 ж. омыртқалы жануарлардың ұлпалар ы, олардың құрылымындағы ерекшеліктер, ұлпа филогенезі мен ұлпа айналасындағы жағдайларға байланысты зерттелді. 1970 жылдан бері кейбір жалпақ құрттар мен жұмыр құрттардың жүйке жүйесі, ас қорыту мүшелері, сондай-ақ, малдың еті мен өкпесі, жүрегі мен қан тамырлары, терісі гистология тұрғыдан айқындалды. Тамақтану, ғарышқа ұшу жағдайларының адам мен жануарлар ұлпасына тигізетін әсері анықталды. Жүйке талшықтарының адам органдарында тарамдану тәртібі зерттелді. Адам мен жануар ұлпаларына ауырған кезде болатын гистологиялық өзгерістер сипатталды. Гистология саласының дамуына үлес қосқандар Қазақстанда гистология саласының дамуына үлес қосқан ғалымдар: Ф.Мұхамедғалиев, А.Зорина, Б.Шайкенов, І.Шағыров, З.Слободин, т.б. Қазіргі кезде гистологиялық зерттеулермен Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің Зоология институты, «Биоген» жабық акцион. қоғамы, Қазақ ұлттық мед. ун-ті және т.б. жоғары оқу орындарының арнайы кафедралары шұғылданады. Дереккөздер * Канжигитов Е.К., Абдрахманов Б.Т., Алиев А.И., Кокаев Б.К. Цитология, эмбриология, гистология. Астана: НАО Холдинг Кәсіпқор, 2018. – бет. * Есимсиитова З.Б. Жалпы гистология: Оқу құралы. / Әл-Фараби атын. ҚазҰУ. – Алматы : Қазақ ун-ті, 2008. – 63 бет. * Ажаев С.А. Гистология: Цитология және адам эмбриологиясы. – Кентау : Еркін и К-ХХI, Б.1. 2004. – 201 бет. * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТ БАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев. – 206 бет.
Гиттия

Гиттия —микроскопиялық жәндіктердің, өсімдіктердің және минералды қосындылардың қалдығынан теңіз түбінде пайда болған затқа швед халқының қойған аты. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гифа

Гифа — жіңішке түкікше тәрізді жіпше, саңырауқұлақтың құрлымдық бөлігі. Гифалар мицелиді құрайды. Оларда жасушалық құрлым болмағанына қарамастан олардың сыртқы қабаты азотты полисахарид хитинмен қапталады, бұл оларға беріктік қасиетін береді. Гифалар екі түрлі жолмен көбейеді: * Септа (перделіктер) арқылы * Вегетативтік жолмен Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев * Биология 1 том – автор: Д.Тейлор, Н.Грин, У.Стаут
Гифомицеттер

Гифомицеттер (Hyphomycetales) — төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың бір тобы. Гифомицеттер алма, алмұрт, өрік, шие сияқты жемісті өсімдіктерді шірітіп, онда паразиттікпен тіршілік етеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Суқандала

Суқандала (Notonectidae) — өзі аттас насекомдардың бір тұқымдасы. Суқандала өзінен үлкен су жәндіктеріне де шабуыл жасайды, тұщы суда шалқасынан жүзіп жүреді. Суқандаланың балық шаруашылығына зияны бар. Дереккөздер
Гледичия

Гледичия (Gleditsia) — цезальпиндықтар тұқымдасының бір туысы. Тікендері бұтақтанып біткен ағаш. Оның кейбіреулерінің ұзындығы 40 метрге дейін барады. Ағашы түрліше қажетке асырылады, тұқымы жеуге жарайды, кейде одан кофе де жасалады, гүлі бал береді. Мұның жабайы өсетін 12 түрі бар, негізгілері: Каспий гледичиясы (Gleditsia caspica) талыш ормандарында жабайы есетін, ұзындығы 10—15 м жөсімдік. Тікенді, декорациялық, бал береді. Кәдімгі гледичия (Gleditsia triacanthos) — сояуланған тікендерінің ұзындығы 4—7 см келетін ағаш. Оңтүстікте жақсы өседі. Бұрынғы КСРО-ның оңтүстік аудандарындағы аңызаққа қарсы орман алқабын егуге ұйғарылған. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Глиптодонттар

Глиптодонттар (Glyptodontidae) — олқытістілер отрядының ішіндегі құрып біткен сүтқоректі жануар. Глиптодонттардың сыртқы пішіні тасбақа тәрізді болғанымен, сауытты жануарлармен тектес болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Глютаминаза

Глютаминаза — дезамидаза тобына жататын ферменттің бірі. Глютаминаза глютаминнің гидролиздену реакциясын күшейтеді, әрі сонымен қатар глютамин қышқылы мен аммиактан глютамин дейтін зат синтездеп шығарады. Глютаминаза жануарлар мен өсімдіктер организміндегі заттардың алмасуы үшін үлкен роль атқарады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сырмия

Сырмия – ұшқаттар тұқымдасына жататын егін арасына өсетін арамшөп. Оның тұқымы бидаймен бірге тартылса нанның дәмі кермек татып кетеді. Сырмияның тұқымынан 25—27 процент май шығады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Ашықтұқымдылар

Araucaria brasiliana (= Araucaria angustifolia) Picea excelsa (= [[Picea abies) Abies bracteata Chamaecyparis obtusa Thujopsis dolabrata Juniperus communis Libocedrus decurrens (= Calocedrus decurrens) Phyllocladus rhomboidalis (= Phyllocladus aspleniifolius Ginkgo biloba Sequoya gigantea (= Sequoiadendron giganteum) Cupressus sempervirens Taxodium distichum Pinus serotina]] Ашықтұқымдылар (Gymnospermae) — жоғары сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ірі тобының бірі. Мұның тұқымы мен тұқым бүрі — жабықтұқымдылардікі сияқты емес, олар аналықпен жабылмай, жеміс жапырақшасында ашық жатады. Бұларда гүлсеріктер, (гүлқоршаулар) болмайды. Ерекшеліктері * Ағаштар, сирек бұталар * Сабағында қабығы, сүрегі және анық байқала бермейтін өзегі болады * Қабығы мен сүрегінде шайыр жолдары болады * Сүректердің тамыры болмайды, ол түтікшелерден тұрады * Жылдық сақиналары анық көрінеді * Ересек өсімдік — спорофит * Гаметофит қатты редукцияға ұшыраған * Спора тасушы өскіндер — аталық және аналық бүрлер * Гүлдері мен жемістері жоқ Тіршілік ортасына бейімделуі * Тамыр жүйесі жақсы дамыған * Мәңгі жасыл өсімдіктер * Қылқандар — ине тәрізді немесе қабыршақты жапырақтар, олар судың булануын азайтады * Инелілер сірқабықпен қапталған және жапырақ тұлпасына батып орналасқан лептесіктері аз болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Кептерлер

Кептерлер (лат: Columbae) немесе көгершін — құстардың бір отряды. Қазақша дұрыс атауы — көгершін, ал кептер дегені парсы тілінен кірген атау. Көгершін ірілігіне қарай: мәстек кептер және тәжілі кептер болып екіге бөлінеді. Кептерлер отрядының 2 тұқымдасы бар, оның біріншісі — дронттар; екіншісі — кептерліктер. Түрлері Кептерліктердің мынадай туыстары және түрлері бар: * тәжілі кептер * асыранды кептер * сүрек кептер * тістұмсық кептер * орман кептері (Columba) * тас кептер * кап кептері (Daption capensis) * кезеген кептер * көк кептер (Columba livia) — осы кездегі асыранды кептерлердің ататегі. Мұның түр-тармақтары өте көп, көптеген жерлерде кездеседі. Дене сипаттамалары Көгершіндер мен кептерлер – қысқа мойынды, басы мен тұмсығы кішкентай, орташа мығым денелі құстар. Олардың ұзындықтары 15 см-ден 76 см-ге, ал салмақтары 0,5 кг-нан 2 кг-ға дейін жетеді. Қоректері Кейбір кептерлер тек жемістермен қоректенеді, алайда кейбіреулері тек дәнді дақылдармен қоректенеді. Кей түрлері жәндіктермен, кішкентай омыртқалылармен және омыртқасыздармен қоректенеді. Мекен ететін орталары Көгершіндер мен кептерлер шөлдер мен қалың ормандардан бастап, қалалық жерлерге дейінгі әр түрлі жерлерді мекендейді. Олар Антарктида мен Арктикадан басқа әлемнің барлық жерінде кездеседі. Бұлардың көбі ағаштарда, кейбіреулері жерде тіршілік етеді. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Кезеген кептер

Кезеген кептер — мойны ұзын, басы кішкентай, тұмсығы жіңішке және түзу, аяқтары қыпқызыл, денесінің ұзындығы 40 см келетін кептер. Осыдан 100-150 жыл бұрын Американың жерінде көп болған. Бір жерден екінші жерге топтанып (жүздеп, мыңдап) ұшып жүрген. Кезеген кептер сағатына 90 км-ден астам жер ұшатын болған. Тым жемір құс: қылғынып жатса да грек жаңғағы мен шошқа жаңғақтарды зорлап жұтып жібереді. Қолға жақсы үйренген. Осы кезде кезеген кептерден тұқым қалған жоқ: тиісті мәліметтерге қарағанда соңғы кезеген кептер 1915 жылы өлген. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Пенелопе Крус

Пенелопе Крус (, 28 сәуір 1974 жылы дүниеге келді, Мадрид, Испания) — испан актрисасы, «Оскар» 2009 «Вики Кристина Барселона» киносында үздік екінші пландағы әйел рөлі үшін ие болды. Ол Педро Альмодовардың киносы бойынша танымал бола бастады. Өмірбаяны 1974 жылы 28 сәуірде Мадрид қаласында, кішігірім тауар сатумен айналысатын кәсіпкер мен шаштаразшы отбасында дүниеге келді. Бала кезінен би, джазбен айналысады және 9 жастан Испан ұлттық консерваториясында классикалық балетке үйренеді. 15 жасында телешоу және музыкалық клиптерде ойнай бастайды. Ал 1991 жылы «Грециялық лабиринт» фильмінде кинодебют жасайды. 1992 жылы «Сұлулық эрасы» киносында ойнайды, бұл кино ұлттық жүлделерге ие болып, Америкалық киноакадемия тарапынан үздік шетел фильмі деп танылды. 1997 жылы Пенелопе шынымен де танымал болды. Бұл танымалдылық «Жаны бар тән» және «Көзіңді аш» киноларымен келді. 1999 жылы Кан фестивалі Альмодовараның «Барлығы менің анам туралы» киносымен басталды, осыдан кейін актриса Мэтт Дэймон («Тұсаусыз жүректер»), Джонни Депп («Кокаин»), Николас Кейдж («Корелли капитанның таңдауы»), Сальма Хайек («Қарақшы қыздар»), Том Круз («Ванильді аспан») және т.б. танымал актерлермен ойнай бастайды. и др. Пенелопеның сіңлісі — Моника Крус — актриса, әрі биші. Фильмография
Үкілі Ыбырай

Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы (шын аты — Ыбырай) (1860, Көкшетау облысы, Володарский ауданы — 1930) — халық композиторы, белгілі әнші (тенор), ақын-импровизатор, қазақтың халық сазгері, классикалық халық музыкасының ірі өкілдерінің бірі. Өмірбаяны Арғын тайпасы Қарауыл руының Құрманқожа бұтағынан шыққан. Кедей шаруа отбасында туған. Үкілі Ыбырай бала кезінде молдадан оқып, арабша сауатты болған. Жасынан әнге, өлеңге құмар Үкілі Ыбырай қазақтың атақты әнші-ақындарынан (Орынбай, Арыстанбай Тобылбайұлы, Шөже, Біржан сал, Ақан, Балуан Шолақ, Тезекбай) үлгі-өнеге алып, олардың шығармашылық дәстүрін бойына сіңірді. Өз заманында әнші-сазгерлігімен аты шыққан Үкілі Ыбырайдың музыкалық мұрасында 40-қа жуық әндер бар. Оның әндері махаббат сезіміне, мелодиялық көркем сазға толы, терең ойлы болып келеді. Ел арасына кең тараған “Гәкку” әні Үкілі Ыбырай шығармашылығының шыңы болып табылады. Бұл әнді Е.Брусиловский “Қыз Жібек” операсында (Жібектің негізгі ариясы), ал “Арарай” әнін “Ер Тарғында”(Ақжүністің ариясы) пайдаланды. Ыбырай поэзиясы, тақырыбы жағынан сан- алуан болып, бір саласы жастық дәуренді жырға қосады. “Бір қызық ит жүгіртіп аң ауласа” өлеңі аңшылық, саятшылықты бейнелейді. Шығармалары Ел арасына кеңінен тараған "Гәкку" әні Ыбырай шығармашылығының шыңы болып табылады. Ыбырайдың әндері жастық шақтың жалын атқан нәзік, таза махаббат сезіміне, оптимистік әуенге, мелодиялық көркем сазға толы, терең ойлы болып келеді. Е.Г.Брусиловский "Гәкку" әнін "Қыз Жібек" операсында (Жібектің негізгі ариясы). "Арарай" әнін "Ер Тарғын" операсында (Ақжүністің ариясы) пайдаланды. Ыбырай өндерін алғаш нотаға түсірген А.В.Затаевич пен И.В. Коцык. Ыбырай ақындық өнерімен де әйгілі болды. Ыбырайдың өлеңдерін "Бостандық туы" газетіне жариялап, ақынның творчествосы туралы келелі пікір айтқан жазушы С.Мүқанов, сондай-ақ әдеби мұрасын байсалды зерттеген әдебиет сыншысы Е.Ысмайылов болды. Драматург Ш.Хүсайынов Ыбырай туралы "Қайран Гәкку" пьесасын жазды. Ыбырай поэзиясы тақырыбы жағынан алуан түрлі. Оның бір саласы жастық шақтың қызығын жырлауға арналған. "Қарақат көз", "Тойда бір нүрың балқиды", "Қаралдым" т. б. өлеңдері жастықтың нәзік сезімін шертеді. "Бір қызық ит жүгіртіп аң ауласа" өлеңі аңшылық, саятшылықты бейнелейді. Революцияга дейінгі өмірді көзімен көрген ақын советтік жаңа заманды, теңдік алган кедейлердің қуанышын ("Октябрьдің жеңісі", "Отарба") паш етті. Импровизатор Ыбырайдың тыңнан суырып салып айтқан өлеңдері де (Доскей, Есімбет, Қожақмет ақындармен айтыстары) көп. Шығармалары *"Гәкку" (4 түрі), *"Қарақат көз", *"Арарай", *"Кідік-ай", *"Бір қызық ит жүгіріп аң ауласа", *"Дүние", *"Шалқыма", *"Көкше", *"Сүйгенім кете барды қасыма еріп", *"Қалқа бел", *"Қалдырған", *"Желдірме" т. б. Дереккөздер
Қазақстан ұлттық регби құрамасы

Қазақстан ұлттық регби ерлер құрамасы— халықаралық жарыстарда Қазақстан елінің намысын қорғайды команда. Лақап аты — Көшпенділер. 2007 жылы Қазақстан ұлттық құрамасы барлық 5 ойындарын ұтып IRB Дүниежүзілік рейтингісінде басқа елдермен салыстырғанда ең көп орынғы көтеріліп – 32-ші орынға тіреледі. 2008 жылы Азия Бес Ұлтының алғашқы 5 елдерінің бірі болады. 2009 жылы мамырдың 4-де өзінен рейтингте жоғары тұрған Кореяны Азия Бес Ұлты шеңберінде 30-27 есебімен жеңіп 29-шы орынға бірақ көтеріледі. Нәтижелері Азия Чемпионаты * 2008 — 4 орын * 2009 — 2 орын * 2010 — 2 орын * 2011 — 4 орын * 2012 — 5 орын Әлем Чемпионаты * 1995 — өтпеді * 1999 — өтпеді * 2003 — өтпеді * 2007 — өтпеді * 2011 — өтпеді * 2015 — өтпеді * 2019 — өтпеді * 2023 — өтпеді Құрамасы Бас бапкер: Евгений Зуев Сыртқы сілтемелер * [http://www.kazrugby.org/index6.htm Ресми торабы] * [http://impressions-ba.com/features.php?id_feature=10392 Tries and Tribulations] * [http://www.rugbyinternational.net/data/2008/2008-05/2008051002-jap-kaz.htm Current Squad]
Тәуелсіздік күні

Тәуелсіздік күні — басқа елдерден бөлінген немесе оккупациясы тоқтатылған, әлемнің көптеген елдерінде мемлекеттің құрылған күніне орай атап өтетін, ең көп таралған ұлттық мерекелердің бірі. Қазақстан Республикасында «Тәуелсіздік күнін» жиі ресми негізгі мемлекеттік мереке ретінде аталатын — 16 желтоқсанда, 1992 жылдан бері тойлайды. Мерекені тойлайтын елдер (Хронологиялық тәртіппен) Сілтемелер * «Коммерсантъ Власть» (№ 20 (174), 28 мамыр 2007) журналындағы [http://www.kommersant.ru/doc/768887 «Дни независимости»] мақаласы — қысқаша тарихи анықтамалық тізімі
Сіңірдің созылуы

Буынға шамадан тыс созу күші түскенде оның айналасындағы сіңірлер созылады. Қол-аяқ бұлшық еттерінің соғылғандығы мен созылуын тек рентгеноскопия арқылы ғана анықтауға болады. Шытынап сынған жер мен буынның созылуына бірдей ем қолданылады. Буынды қозғалыссыз ұстау керек, оны бұл үшін қимылдатпайтындай етіп байлап тастаңыз. Қатты созылған жер 3—4 аптадай уақыт өткесін барып жазыла бастайды. Ал сынған сүйектің жазылып, бітуіне бұдан да көбірек уақытты қажет етеді. Ауруды жеңілдетіп, ісікті басу үшін созылған жерді жоғары көтеріп ұстаңыз. Алғашқы бірінші, екінші күндері іскен буынға әр сағат сайын 20—30 минуттен шүберекке не пластикке оралған мұз, әйтпесе салқын сумен ылғалдалған шүберекті басып отырыңыз. Бұл ісіктің бетін қайтарып, ауырған жердің сыздағанын қойдырады. Ісіктің азайып беті қайта бастаған кезден 24—48 сағат өткесін сол жерді ыстық сумен сүртіп, сылап қойыңыз. Тез жазылып кетуі үшін созылған буынға қолдан жасалған жақтау қалақша немесе эластикалық бандаж салып бекітіп қойыңыз. Аяқ пен табанды эластикалық бандажбен таңып байлау ісікті болдырмайды немесе оның азаюына септігін тигізеді. Байлауды аяқтың башпайларынан бастап жоғары қарай суретте орап таңу керек Бандажды өте қатты қысып байламаңыз және 1—2 сағат сайын аз уақытқа босатып тұрыңыз. Аспирин ішіңіз. Егер ісік 48 сағат өткеннен кейін қайтпаса, дәрігерге барып көріңіз. Алдын-ала сақтандыру: созылған буынға немесе сынған сүйекке ешуақытта үйкелеп массаж жасаушы болмаңыз. Бұдан зиян келмесе, пайда болмайды Егер аяқ "бұлғалақтап" немесе "салбырап" қалса, әйтпесе аяғыңыздың саусағын жыбырлатқанда қолайсыз да жайсыз ауырсынуды сезінсеңіз, дәрігерге керініңіз. Бәлкім, хирургиялық көмек қажет болып қалар. Дереккөздер
Улану

Улану - ағзаға улы заттың кіруінің себебінен болатын ағза қызметінің бұзылуы немесе ауруға шалдығуы. Улы заттарды ішіп қойып, уланып өлу жағдайлары балалардың арасында көп кездеседі. Балаларыңызды мұндай қасіреттен алдын-ала сақтандыру үшін мынандай қауіпсіздік шараларын жасаңыздар: Керосин, бензин және басқа да у атаулының барлығын және улы сұйық заттарды еш уақытта кока- коладан, алкоголсіз ішімдіктерден босаған шишаларға құйып сақтаушы болмаңыз. Себебі оны балалар сусын шығар деп ішіп қоюы мүмкін. Барынша сақ болатын кең таралған улар * Егеуқұйрыққа қарсы қолданылатын у; * ДДТ уы, линдан, қойды тоғытуда қолданылатын ерітінділер және басқа да инсектицидтер мен өсімдік улары; * Дәрілердің көп дозасын қабылдау да қауіпті, әсіресе құрамында темір қосындысы бар дәрілер; * Йод езіндісі; * Хлорлы әк; * Темекілер; * Каучуктен немесе агаштан алынатын спирт; * Улы жапырақтар, тұқымдар, жидектер мен саңырауқұлақтар; * Үпілмәлік (касторка) дәнектері * Сіріңке; * Керосин; * Бояуларды ерітетін сұйықтар; * Бензин, газолин, тұтатқыш қоспалар; * Сілтілі немесе каустикапық сода * Көп мөлшердегі тұз да жас балалар мен нәрестелер өмірі үшін қауіпті * Бұзылған тағам Уланған кезде көрсетілетін алғашқы көмек Егер уланды деп күдіктенсеңіз, дереу мыналарды жасаңыз: * егер жас сәби ұйықтамай, тынышы кетсе, оны құстырып тастаңыз. тамағына сұқ саусағыңызды салыңыз немесе бір ас қасық ипекак сиропын, артынан бір стакан су ішкізіңіз, әйтпесе оған иіс сабын мен ас тұзы қосылған су ішкізіңіз (бір кесе суға 6 шай қасық тұз қосыңыз). * егер қол астыңызда активтенген көмір езілген бір кесе су болса, соны беріңіз, ересек адамға бұл микстурадан 2 стақан ішкізіңіз. Алдын-ала сақтандыру Керосин, бензин не күшті қышқыл, ащы, зәрлі заттарды (сілтілерді) ішіп қойған адамды және есінен танып жатқан адамды зорлап құстырушы болмаңыз: егер оның тынымы кетіп сабырсыздана бастаса, оған ішіндегі уды еріту үшін көбірек су, не сүт беріңіз (жас балаға әрбір 15 минут сайын бір стақаннан су беріп отыру керек). Зардап шеккен адам егер тоңып түршігіп жатса, үстіне көрпе жабыңыз, бірақ оны тым ыстықтатып тұмшаламаңыз. Ауыр халде жатса, онда оған дәрігерлік білікті көмек ұйымдастыру жағдайын ойластырыңыз. Тағы қараңыз * Иіс тию Дереккөздер
Рахит

Рахит Күн сәулесі тимей, күн нұрының қуатты қызуын сезінбеген баланың аяғы қисайып, сүйектері басқадай деформацияға ұшырауы (рахит) мүмкін. Баланы нәрленген сүтпен және Д витаминімен (балық майы) қоректендірген жағдайда бүл аурудың алдын алуға болады. Әйтсе де рахитті болдырмаудың ең ұтымды да жеңіл жолы сол, баланың денесі күн сәулесін күн сайын кем дегенде 10 минут бойына қабылдауы керек. Бүл орайда денені күнге күйіп кетуден сақтау қажет. Ешқашанда Д витаминінің дозасын артық және үзақ уақыт беруші болмаңыз, бұдан бала уланып қалуы мүмкін. Белгілері * мойын сүйек арсиып қылдырықтанып кетеді * сүйек қисаяды * буын ісініп ұлғаяды * аяқ қисаяды. КҮН СӘУЛЕСІ - РАХИТТІ ЕМДЕП ЖАЗУДЫҢ ЖӘНЕ ОДАН АЛДЫН-АЛА САҚТАНДЫРУДЫҢ ЕҢ ЖАҚСЫ ҚҰРАЛЫ. Дереккөздер * Вернер, Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9 Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. Сол үшін оларға көп-көп рақмет!
Жоғары қан қысымы

Жоғары қан қысымы (гипертония) адамды жүрек, бүйрек, сал ауруларына шалдықтыруы мүмкін. Көп жағдайда адамдар организмі гипертония ауруына шалдығуға бейім боп келеді. Қауіпті жоғары қан қысымының белгілері *бастың жиі ауыруы *қатты жүрек соғысы мен шамалы салмақ түскен кезде демігудің пайда болуы *әлсіздік пен бас айналу *анда-санда сол жақ иық пен кеуденің ауыруы Бүл айтылған белгілердің барлығы да басқа бір себептердің де әсерінен болуы мүмкін. Сондықтан қан қысымыңыздың көтеріліп кеткендігіне күмәніңіз болса, онда қан қысымын өлшетіп тексерілу үшін дәрігерге қаралғаныңыз жөн. ЕСКЕРТУ: Қан қысымының жоғарылауы алғашқыда ешқандай да басқадай бір ауру нышанымен қоса қабаттанбайды, сондықтан да қатерге алдын-ала жол бермеу үшін қан қысымын түсірудің шарасын жасаған дүрыс. Артық салмағы бар толық адамдар немесе қан қысымының жоғары екендігін сезіп, қауіптенетін адамдар қан қысымын үнемі өлшеп отыруы қажет. Қан қысымын жоғарылатпаудың және түсірудің жолдары *Толысып, артық салмақ қосқан жағдайда арып, салмақты түсіру керек. *Семіз, майлы тамақты жемеңіз, әсіресе шошқа етінен, сондай-ақ қантты, крахмалды тағамдарды жеуден бас тартқан жөн; Әрдайым шошқа (мал) майының орнына есімдік майын пайдаланыңыз. *Асқа тұзды аз салып пісіріп, тамақты жеген кезде де көп тұздамаған пайдалы *Темекі шекпеңіз, арақ-шарап, күшті ішімдік атаулыны ауызға алмағаныңыз жөн, кофе мен шәйға да кеп әуестенбеген абзал; *Қан қысымы жоғарылағанда дәрігер оны түсіру үшін тиісінше дәрі-дәрмек береді. Бірақ көпшілік адамдар қан қысымын, егер толық болса, салмағын арылту арқылы не өзін-өзі босатып, дене қурысын жазып та түсіре алады. Тағы қараңыз *Толықтық Дереккөздер *Вернер, Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9 Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. Сол үшін оларға көп-көп рақмет!
Толықтық

Толықтық — дене салмағының нормадан жоғары болуы. Артық салмақ денсаулыққа зиян. Бұл қан қысымын жоғарылатуға, жүрек, сал ауруларына, өт жолында тас пайда болуына, диабетке, аяқ-қол артритіне және басқа да сырқаттарға шалдықтыруға әкеп соқтыруы мүмкін. Толық адамдарға артық салмақтан былайша құтылуға болады: *семіз, майлы тағамдардан бас тарту; *қант және басқа тәтті нәрселер қосылған тағамдарды жемеу; *дене шынықтыру] жаттығуларын жасаумен үнемі шүғылдану *күнделікті ішетін тамақтың рационында әртүрлі тағам түрперін, әсіресе крахмалы көп жүгері, нан, картоп, күріш, маниока және осы сияқты басқа азық түрлерін көп пайдаланбау керек. Бір жол тамақтану мезетінде бір тілім нан, не бір сындырым ғана маис шелпегін жеу қажет. Ал көкөніс пен жеміс-жидекті шектемеген жөн. Алдын-алу шаралары (профилактика) Егер артық салмақ жинап, толып бара жатқаныңызды сезінсеңіз, жоғарыда айтылған кеңеске ден қойыңыз. Дереккөздер
Іштің қатуы

Іш қату — сирек шығатын, құрғақ, ауыр немесе қиын дәрет (үлкен дәрет), ол сирек кездеседі. Үлкен дәретке бара алмай, үш күндей, одан көбірек мерзім тік ішек бойымен ештеңе түспеген жағдайды адамның іш қатуы дейді. Іш қатуы көбіне тамақтану рационының бұзылуы салдарынан (әсіресе жеміс-жидек, көкөністің не ірі ұнтақты ұннан пісірілген нанның жетіспеушілігінен болады) және дене шынықтыру жаттығуларымен жеткілікті айналыспаушылықтан болады. Мұндай жағдайда суды көп ішіп және жеміс-жидекті, ірі ұнтақты ұннан пісірілген нанды, бидай талқанын, арпа, сәбіз, қызылша, мейіз, жаңғақты, асқабақ және күнбағыс шемішкелерін кебірек жеу қажет, бұл тағамдардың әсері іш жүргізетін дәрі-дәрмектен артық болмаса, кем емес. Сондай-ақ тамаққа үнемі аз мөлшерде май қосып отырған да пайдалы. Егде, қарт адамдарға үнемі таза ауада қыдырыстап, дене шынықтыру жаттығуларын жасаумен айналысу керек, бұл тек ішек қызметін жақсартуға қажет. Егер 4 күн, одан да кеп мерзім үлкен дәретіңіз жүрмесе, осындай жағдайда және асқазанның қатты ауырғаны байқалмаса, онда сүт немесе магнезин сияқты іш жүргізетін әлсіз сұйық ішкеніңіз дұрыс. Бірақ іш жүргізетін дәрі-дәрмекке кеп әуестенуші болмаңыз. Іш жүргізетін дәрі-дәрмекті нәрестеге және кішкентай балаларга бермеңіз. Егер бала қаталап, үлкен дәретке отыра алмай жүрсе, құйрығынан аздап қана өсімдік майын жіберіңіз. Әйтпесе қажет болса сұқ саусақты майлап, жәйлап қана тығыздалып қалған қатты нәжісті алып тастауға болады. Егер асқазан қатты ауырып түрса, ешқашан да іш жүргізетін немесе іш тазалайтын күшті дәрі-дәрмек пен суйықты қолданушы болмаңыз. Дереккөздер * Вернер, Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9 Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. Сол үшін оларға көп-көп рақмет!
Азия Бес Ұлты

Азия Бес Ұлты (HSBC Азия Бес Ұлты – демеуші атымен аталады) – жыл сайын өтетін халықаралық регби одағының Азия құрлығының ең мықты 5 елі арасында өтетін жарыс. Турнир айналмалы тәртіппен Сәуір – Мамырдың қатарынан 5 аптаның демалыстарында өтеді. Алғашқы жарыс 2008 жылы Жапония, Корея, Гон-Конг, Қазақстан және Араб Шығанағы командалар қатысуымен өтті (Жапония – 1-ші орын). Қорытынды Сыртқы сілтемелер * [http://www.a5nrugby.com/index.php HSBC Азия Бес Ұлты Home Page] * [http://www.sundayobserver.lk/2007/09/16/spo03.asp] * [http://sundaytimes.lk/070610/Sports/sp206.html First Proposal] * [http://www.irb.com/newsmedia/mediazone/pressrelease/newsid=2022343.html#inaugural+asian+five+nations+kick IRB Press Release]
Тұмар

Тұмар - зиянды тылсым күштерден, тіл-көзден сақтайды деп сенген ежелден келе жатқан қазақ халқының бұйымы. Тұмар сөзінің этимологиясы көне түркі тума және йер тіркесінен "туған жер" мағынасын береді. Яғни, көне түркілер тұмарға туған жердің топырағын салып жүрген. Ислам дінінің әсерімен, тұмарға туған жердің топырағын салу ығыстырылап, орнына Құран аяттары жазылған қағаз салу белең алған. Тұмарды әдетте діни ғұламаларға жаздырып алып, былғарымен қаптап, бойға тағып жүреді. Тұмар атаулары Тұмар атаулары жасау барысында қолданылатын материалына, сәндікке тағуына және безендіру әшекейіне байланысты қалыптасқан. Түрлеріне байланысты атау түрлері * Жастық тұмар - төрт бұрышты түсті металдан жасалған көркемдік тұмар. * Қиық тұмар - сәндікке мойынға тағылатын жалтырауық заттардан істелген тұмар. * Лағыл тұмар - лағыл таспен безендірілген тұмар. * Сіркелі қолтық тұмар - бетіне сіркелеп өрнек салынған тұмар. * Алтын тұмар - күміс бетіне сіркелеп алтын жалатылған тұмар. * Тұмарша - асыл тасты күмістен жасалған, мойынға тағылатын әшекейленген тұмар. * Тіллә тұмар - алтынмен қапталған тұмардың бір түрі. Басқа түрлері Әлемде әрбір халыққа тән тұмар тағу және оның күшіне сену дәстүрі бар. Қазіргі заманға сай сан алуан тұмар атаулары баршылық. Дереккөздер
Жылқышы

Жылқышы сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін: * Жылқышы (малшы) - жылқы малын бағатын адам; * Жылқышы (құс) - татреңтәрізділер отрядына жататын құс (кейде тырдуды да солай атайды); * Жылқышы (тау) - Оңтүстік Маңғыстау үстіртінде, Қарақия ауданында орналасқан тау; * Жылқышытөбе - Қызылорда облысындағы төбе; * Жылқышы Ақтайұлы - Қытайдағы қазақ қайраткері, шешен. * Жылқышы асуы - Қытайдағы Алтай өлкесіндегі асу; * Жылқышы хүрэн - Қытайдағы Алтай өлкесіндегі жер атауы. * Жылқышы (орман шалшықшысы) - ұзын тұмсықты, шымыр денелі, сары қауырсынды кішкене құс.
Сталинге сыйлық (фильм)

Сталинге сыйлық — 2008 жылы шыққан тарихи фильм. Шығу тарихы Фильмнің идеясын кезінде актер Меңтай Өтепбергенов жүрген жерінде айтып жүріпті. Режиссер Конопольскиймен бірігіп осы идеяны жүзеге асырмақ болып, олар біраз жұмыс та жасапты. Мәскеуден Павел Константинович Финді шақырып, ол тұтас сценарийін жазып шығады. Қаражат қолбайлау болып, фильм сценарийі тағы екі-үш жыл «шаң басқан архивте» жатып қалады. Кейіннен продюсер Әлия Увальжановаға «Сталинге сыйлық» туралы идеяны айтқанда ол қаржы табу мәселесін бірден қолға алады. Нәтижесінде Борис Чердабаев сценарийді толайым сатып алып, фильмнің барлық шығынын өз мойнына алады. Осы кезде «фильмді кім түсіреді?» деген мәселе кесе көлденеңдейді. Б.Чердабаев Рүстем Әбдірашевке жауапкершілікті жүктегенімен, сценарий авторы П.К.Финнің Рүстемге деген күмәні басым болады. Алайда «Қаладан келген қызды» көріп шыққаннан кейін Финнің көзқарасы өзгеріп, «Сталинге сыйлықты» қазақ режиссеріне сеніп тапсырады... Рөлдерде * Дален Шинтемиров — Саша * Екатерина Редникова — Верка * Нұржұман Ықтымбаев — Қасым * Александр Баширов — МҚМ майоры * Бақтияр Қожа — Балғабай * Вальдемар Шчепаняк — Ежи Домбровский * Давид Маркиш — ересек Саша * Қасым Жәкібаев — шаман * Әсел Сәдуақасова — қазақ қызы * Лейла Сальменова — қазақ қызы (фильмнің соңында Абайдың өлеңін оқыды) Марапаттары Жыл сайынғы өткілетін «Синемас Азия» фестивалінде бүкіл Азия елдерінен қатысқан жүздеген картинаның ішінен небәрі 11 фильмді іріктеп, фестивальге лайық деп тауыпты. Сол 11-дің ішінен бас жүлдені жеңеді. Дереккөздер
Екібастұз көміршілерінің ереуілі

Екібастұз көміршілерінің ереуілі (1903 ж.) — Екібастұз көміршілерінің 20 ғасыр басындағы наразылық қимылдары. Екібастұз көмірін өндіріп, оны Ертістен Омбыға жеткізіп тұрған «Воскресен» акционерлік қоғамы 1903 жылға қарай дағдарысқа ұшырады. Оған Транссібір темір жолы құрылысының шығыс жаққа асып кетуі және Кузбасс, Судден көмір кендерінің ашылуы себеп болған. Бір жылдай еңбек ақыларын ала алмаған 300-ден аса көмірші ереуілге шығады. Көміршілердің 85-і қазақтар болатын. Көпес Деров бастапқыда ереушілерді айламен тоқтатады. Екібастұздың алғашқы молдасы қанжығалы руынан болғандықтан, ол қазақ десятниктеріне молданы қаржас руынан сайлауды үсынып, қазақтар арасына іріткі салады. Көтерілісшілер өзара жақ-жақ болып екіге бөлінеді. Көтерілістің алғашқы мақсаты жайына калады. Кейін олар Ақсу пристаны жұмысшыларына қосылып, уезд, облыс әкімдеріне хат жолдап, қоғамнан жұмысшыларға тиесілі қаржыны төлеуді талап етеді. Сол жылдың күзінде жергілікті үкімет органдары Екібастұз жұмысшыларының талабын қанағаттандыру үшін 25,5 мың рубль бөлуге мәжбүр болады. Екібастұз көміршілерінің ереуілі саяси сипатта болмағанымен, қазақ жерінде жүмысшылардың топтасып бас көтеруінің алғашқы көрінісі болды. Дереккөздер
Ежелгі Үйсін жері

Ежелгі Үйсін жері — ежелгі үйсін ұлысының ту тіккен жері — Іле аңғары мен Жетісу — Еуразияның қолқа жүрегі, байырғы Ұлы жібек жолындағы тоғыз жол торабы. «Ежелгі Үйсін жері» деген тіркес (көне Қытай тілінде «У-Сунь-Гу-Ди» немесе «У-Сунь-Жю-Ди») Қытайдың тарихи жылнамаларында жиі қайталанады. Ол географиялық жағынан Жетісу өлкесі мен Ыстықкөл маңы және Шығыс Түркістанның солтүстігі мен батысын меңзейді. Оның үстіне табиғаты мен климаты малшылыққа да, егіншілікке де аса қолайлы. Сондықтан да Үйсін үлысының мал-жаны тез көбейіп, мемлекетінің қуаты ерекше күшейген. Ұлыстың астанасы болған Чигу-чен (Шығу) қаласы археологиялық жағынан әлі толық дәлелденбесе де жазба деректер бойынша Ыстықкөл төңірегінде болған деп топшыланады, сондай-ақ ол өз кезінде Орта Азиядағы елеулі халықаралық саяси орталық және сауда орны болған. Қытай жылнамаларында Естеми (Есиемес) қаған Батыс Түрік қағанатының ордасын «Ежелгі Үйсін жерінде құрды» деген естеліктер көп жерден кездеседі. «Ежелгі Үйсін жері» — қола, сақ заманынан бері көшпелілер мәдениеті мен өмір салтының пайда болып, қалыптасқан құтты бесіктерінің бірі.