Кальмар соғысы

Кальмар соғысы (, ) — 1611–1613 жылдары Дания мен Швеция арасында Оңтүстік Скандинавия түбегінің бір бөлігі мен Балтық теңізіндегі үстемдік үшін жүргізілген соғыс. Соғыстың басты себебі — Швецияның Кальмар одағы ыдырағаннан кейін Дания билігінде қалған оңтүстік провинцияларды қайтаруға ұмтылысы болды. Бұл аумақтар 1570 жылғы Штеттин бітімімен Данияға бекітілген еді, аталған бітім 1563–1570 жылдардағы Солтүстік жеті жылдық соғысты аяқтаған болатын. Швеция үшін соғыстың тағы бір мақсаты — Норвегияның солтүстік жағалауының бір бөлігін басып алу әрекеті болды. Кальмар соғысына дейін тараптар Солтүстік жеті жылдық соғыстан кейін шешілмей қалған даулы мәселелерді бейбіт жолмен реттеуге бірнеше рет талпыныс жасаған. Алайда бұл келіссөздер нәтиже бермей, екі ел арасындағы өзара өшпенділікті одан әрі күшейтті. Швецияның соғысқа дайындық жүргізуі Дания патшасы IV Кристианды соғыс жариялауға итермеледі. 1611 жылдың мамыр айында IV Кристианалты мыңдық әскердің басында тұрып, Швеция аумағына басып кірді. Кальмар қаласы көп ұзамай даттардың қолына өтті, бірақ Кальмар қамалы әлі де қорғанысын жалғастырды. Қамалға көмекке келген швед әскерімен 17 маусым күні қамал маңында Солтүстік Еуропа тарихындағы ең қанды шайқастардың бірі өтті. Ұрыс үш рет жаңарып, екі елдің де патшалары шайқасқа жеке қатысқан. Тамыз айының басында Кальмар қамалы берілді. Бұл жеңіс, ең алдымен, IV Кристианның жеке ержүректілігінің арқасында мүмкін болды. 1611 жылғы 30 қазанда Швеция патшасы IX Карл қайтыс болып, соғысты оның ұлы — II Густав Адольф жалғастырды. 1612 жылғы 24 мамырда үш аптаға созылған қоршаудан кейін дат әскері Эльвсборгты — Швецияның ең маңызды қамалдарының бірін және Каттегат бұғазындағы жалғыз швед портын — өз қолына түсірді. Осыдан кейін дат әскері елдің солтүстігіне, Йёнчёпинг бағытына қарай жылжыды. Дат флоты теңізде белсенді қимыл жасап, Стокгольмге қауіп төндірді. Алайда Йёнчёпингті қоршау сәтсіз аяқталып, дат әскерінің тылында басталған швед шаруаларының көтерілісі IV Кристиан патшаны қоршауды тоқтатуға және оңтүстікке шегінуге мәжбүр етті. 1612 жылдың күзіне қарай Англия, Голландия және Бранденбургтің арағайындығымен — Скандинавия елдерін жалпыеуропалық саясатқа тартуға мүдделі мемлекеттердің бастамасымен — соғысушы тараптар арасында бейбіт келіссөздер басталды. Келіссөздер 1613 жылғы қаңтарда Кнеред бейбіт шартының жасалуымен аяқталды. Ол Дания үшін тиімді болған 1570 жылғы Штеттин бітімінің шарттарын растады. Бейбіт келісім бойынша соғыс кезінде Дания басып алған аумақтардың барлығы Швецияға қайтарылды, бірақ Швеция алты жыл ішінде Данияға 1 миллион талер мөлшерінде контрибуция төлеуге міндеттелді. Бұл талап орындалғанға дейін Дания Эльвсборг пен оның айналасындағы жерлерді уақытша оккупацияда ұстады. Сонымен қатар екі елдің саудагерлеріне бір-бірінің аумағында бажсыз сауда жасауға рұқсат берілді, ал Рига және Курляндиямен сауда еркін деп жарияланды. Кальмар соғысындағы Швецияның жеңілісі, негізінен, оның әскерінің ең мықты бөлігі Ресей мемлекетімен болған соғысқа тартылып кетуінен туындады. Кальмар соғысы феодализмнің әлсіреу кезеңіне тән соғыстардың бірі болды. Әскери іс-қимылдар саны аз жалдамалы әскерлермен жүргізілді, олардың ауқымы шектеулі және көбіне маусымдық сипатта болды. Стратегиялық мақсат негізінен қарсы жақтың қамалдарын басып алуға бағытталды. Сонымен қатар бұл соғыстың ерекшелігі — атыс қаруының кеңінен қолданылуы еді. Бұл Скандинавия елдеріндегі өнеркәсіптің салыстырмалы түрде жоғары даму деңгейімен түсіндірілді. Әдебиеттер * Форстен Г. В. Балтық мәселесі XVI және XVII ғасырларда. Т. 2. — Санкт-Петербург: В. С. Балашев және Кº баспасы, 1894. * Larsen A. Kalmarkrigen — Копенгаген. * Tham W. Den svenska utrikespolitikens historia (I том, 1-бөлім, 1560–1648). — Стокгольм, 1960. Сыртқы сілтемелер * Форстен Г. В. Кальмар соғысы // Брокгауз және Ефронның энциклопедиялық сөздігі: 86 томда (82 негізгі және 4 қосымша). — Санкт-Петербург, 1890–1907.