kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Николай Карпович Ившин

Ившин Николай Карпович (18.12.1921 жылы туған, Ресей, Алтай республикасы, Курья вуд. Новофирцево селосы – 1993, Алматы қаласы) – геология-минералдық ғылыми докторы (1964), профессор (1969). Томск университеттін (1945) және аспирантурасын (1949) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1950–52), ал 1952 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, лаборатория меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер болды. Оның негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның стратиграфиясы мен трилобиттер фаунасын зерттеуге арналған. Орталық Қазақстандағы кембрий кезеңінің жыныстарын 16 биостратиграфиялық қабатқа жіктеп, оны теориялық тұрғыдан негіздеді. Трилобиттердің осы кезге дейінгі ғылымға белгісіз жаңа 50 туысын, 120 түрін анықтады. Қазақ КСР-і мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1982). Сілтемелер
Мәдениет ауылдық округі

* Мәдениет ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. * Мәдениет ауылдық округі — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік. * Мәдениет ауылдық округі – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы әкімшілік бірлік.
Балғабек Қыдырбекұлы ауылы

Балғабек Қыдырбекұлы ауылы (1997 жылға дейін - Таран) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Таран ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылының солтүстігінде 15 км жерде, Ақсеңгір өзенінің оң жағалауында, тау алды жазығының қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан. Халқы Тұрғындары негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Аудан орталығымен және басқа ауылдармен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауылға белгілі қазақ журналисі, жазушы Балғабек Қыдырбекұлының есімі берілген. Дереккөздер
Каталепсия

:Каталепсия (грекше katalepsіs – тоқтап қалу) – дененің немесе аяқ-қолдың қандай да бір қалыпта жансызданып, қимылсыз қатып қалуы; Каталепсия – жиі кездесетін психикалық аурудың ерекше бір түрі; қаласы Шизофрения. Дереккөздер:
Оқыра

Оқыра – сиырдың инвазиялық созылмалы ауруы. Қоздырғышы – Hypoderma туысына жататын бөгелектердің (H. bovіs, H. lіneatum) дернәсілдері. Оқырамен сиыр, буйвол, қодас, зебу, жас мал ауырады. Жылқыда сирек кездеседі. Оқырамен ауырған малдың сүті, салмағы кемиді. Оқыра дернәсілі мал терісін тесіп, жарақаттайтындықтан, терісінің сапасы 30 – 50%-ға төмендейді. Аурудың жұғу жолдары Ұрғашы бөгелек маусым – шілде айларында ұрықтанған соң 1 – 2 сағаттан кейін малға қонып 800 (H. bovіs), 450 (H. lіneatum) жұмыртқа салады. Бұдан 3 – 5 тәулікте дернәсіл дамиды да, ол мал терісін тесіп, тері астына енеді. Мұнда күрделі дамып, екі рет түлеп, көбінесе малдың арқа терісінің астында 3 – 5 ай мекендейді. Дернәсіл тұрған жер ісінеді, жұқарып, тесік пайда болады. Бұдан жерге түскен дернәсіл топыраққа еніп, 20 – 60 күнде ересек бөгелекке айналады. Бөгелектердің кейбір түрлері қой танауына, жылқы жалына, сауырына жұмыртқалап, пысқырық, телімсіз айналма, гастрофиез ауруларын туғызады. Тері астында пайда болған дернәсілді құрту үшін хлорофостың 2%-дық судағы ерітіндісі қолданылады. Оны 30˚С-қа дейін жылытып (ересек мал басына 350 мл, жас малға 200 – 250 мл), мал терісінің дернәсіл түскен жерін ысқылап жуады, емді 30 – 35 күнде қайталайды. Оқыраның алдын алу үшін бөгелек жаппай ұшқан кезде малды түнде жаю, түс кезінде қорада ұстау, хлорофостың 1%-дық немесе трихлорометафостың 3%-дық эмульсиясын мал терісіне 20 – 25 күн сайын бүрку керек. Ішкі сілтемелер * Қоздырғыш * Дернәсіл Дереккөздер
Эстон тілі

Эстон тілі — эстон халқының тілі. Эстония республикасындағы ресми тіл. Ресей Федерациясының Ленинград, Псков, Омбы облыстарында, Грузияның Абхазия Автономиялық Республикасында, Швецияда, АҚШ пен Канадада эстон диаспорасы кездеседі. Эстон тілінде 1150 мыңдай адам сөйлейді (2001). Финн-угор тілдері шоғырының балтық-финн бұтағына жатады. 16 ғ-дан бастап солтүстік-эстон және оңтүстік-эстон диалектілері негізінде екі әдеби тілі қалыптасқан. Қазіргі Эстон тілі үш жергілікті (солтүстік-шығыс немесе жағалаулық, солтүстік-эстон, оңтүстік-эстон) ерекшелікке ажыратылады. Әдеби тілі солтүстік-эстон диалектісіне негізделген. Эстон тілінде 3 дауысты, 16 дауыссыз дыбыс бар. Онда дифтонг дыбыстар (қосарлы дауыстылар) жиі айтылады. Созылыңқы дауысты, дауыссыз дыбыстар үш сатыдан тұрады. Екпін сөздің бірінші буынына түседі. Эстон тілі морфологиясы құрылымы жағынан флективті-жалғамалы тілге жатады. Есім сөздер жекеше, көпше түрге бөлінеді, септеледі. Етістіктің жіктелетін және жіктелмейтін формалары бар. Сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі еркін. Лексикасында латын, орыс, неміс, ағылшын тілдерінен енген сөздер кездеседі. Жазуы Латын әліпбиіне негізделген. Дереккөздер
Кеңестөбе (көне қала)

Кеңестөбе – төменгі және соңғы палеолит кезеңі қоныстарының орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Бәйдібек ауданы, Кеңестөбе ауылының қасындағы Сасық (Құрсан) өзенінің сол жағалауында және осы ауылдан солтүстікке қарай 4 км жерде, Ақмешіт әулие үңгірінен жоғары төбе үстінде орналасқан. Сипаты Кеңестөбені 1958 жылы Қазақстан ҒА-ның Тарих, археологиялық және этнологиялық институтының Қаратау экспедициясы зерттеген. Кеңестөбе-І қонысынан зерттеу барысында бұл жерден бірнеше қаламша, өзек тас, пышақ, қырғыш, тескіш, т.б. заттар табылды. Көпшілігі ақ, қызғылт түсті жылтырақ шақпақтастан жасалған. Кеңестөбе-ІІ қонысынан ақ, сұрғылт шақпақтастан жасалған, тот басып, жүзі мұқалған көне тас құралдары шыққан. Бұлар бұдан 200–100 мың жыл бұрын тастан жасалған құралдар. Төменгі палеолиттің ашель-мустьер кезеңіндегі тас құралдарға ұқсас. Дереккөздер
Жарық күші

Жарық күші — белгілі бір бағытта көрінетін сәуле көзінің жарқырауын сипаттайтын жарық шама ларының бірі. Ол — жарық көзінен элементар денелік бұрыштың ішімен тарайтын жарық ағынының сол денелік бұрышқа қатынасына тең. Жарық күшінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі: кандела (кд). “Жарық күші” ұғымы жарық көзінің қашықтығы оның мөлшерімен салыстырғанда өте үлкен болған жағдайда қолданылады. Дереккөздер
Владимир Иосифович Гершун

Владимир Иосифович Гершун (1938 ж.т., Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Боровское а.) – ветеринария ғылым доктыры (1983ж.), профессор (1985ж.). Троицк мемлекеттік ветеринария институтын (1961ж.) бітірген. 1960–1970ж. Қостанай облысы Меңдіқара ауданы мекемесінің эпизоотолог-дәрігері, директоры, Қостанай а. ш. институтының доценті, кафедра меңгерушісі (1970–1980ж.), 1994 жылдан ветеринария факультетінің деканы қызметтерін атқарады. 100-ден астам ғылыми мақала мен 6 монографияның авторы. Шығармалар Домашние животные, М., 1991; Ветеринарная гигиена, А., 1994. Дереккөздер ar:قالب:معلومات شخصية bg:Шаблон:Биография инфо en:Template:Infobox Biography no:Mal:Infoboks biografi ro:Format:Infobox biografii zh:Template:Infobox Biography
Қойгелді Аухадиев ауылдық округі

Қойгелді Аухадиев ауылдық округі — Абай облысы, Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін Куйбышев ауылдық округі деп аталды. Әкімшілік құрамы Құрамына Преображенка, Үкіліқыз, Черноярка ауылдары кіреді. Орталығы – Преображенка ауылы. Округ құрамында болған Кіші Бөкен ауылы 2019 жылы таратылған. Дереккөздер
Эсттер

ЭСТТЕ – көне тайпалар, эстондардың арғы ата-бабалары. Эстондар ұлттық атауын осы тайпадан алған. “Эсттер” термині алғаш рет Тациттің “Германия” деген еңбегінде кездеседі. Бұл автордың пайымдауынша Эсттер летто-литван халықтарының арғы тегі немесе Оңт.-Шығыс Балтық бойындағы “жақұтты жағалауды” мекендеген басқа тайпалардың аталары болса керек. Орыс жылнамаларында бұл тайпалар чудь, чухондықтар деп аталған. Негізгі тобы кейіннен эстондардың құрамына кірді. 17 ғ-дан бастап Эсттер сөзін “Эстондар” термині ығыстыра бастады. Эсттер этнонимі 19 ғ-дың ортасынан бастап көне атау ретінде ғыл. айналымға енді. Дереккөздер
Балғалы

Балғалы — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі жалайыр тайпасынан таратылады. Жалайырдан Сырманақ — Ерғазы — Балғалы Қыстаулары Іле өзенінің оң жақ жағасы, Құмбасы, Құланбасы, Жуантөбе, Ақдала, Қаракөл, Аққаптал, Үшқызылжар, Жіңішке деген жерлерде орналасқан. Қапшағай, Арқарлы тауында қыстаған. Көктеу мен күзеулері — Малайсары тауындағы Жаманқұдық, Тасқұдықта болды. Жаз айларында Балғалы руы Жетісу (Жоңғар) Алатауының күреңкейіне шыққан. Мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысқан. Егін жайлары Іледен тартылған тоған жағаларында Қазамбай, Үшқызылжар жерлерінде. Балғалыдан Құлым, Шағыр, Өгіз, Нияз-Барақ аталары тарайды. Кейбір шежірелерде Балғалы Құлым, Құлымбет деп екіге бөлінеді. Балғалы руы өзбек, қарақалпақ халқының құрамында да кездеседі. Ұраны — Қабылан, таңбасы — тарақ. Дереккөздер
Байбөрілі асуы

Байбөрілі асуы – Алтайдағы Сарымсақты жотасының орта тұсында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2430 м. Шыңғыстай ауылы тұсынан Қарақаба өзенінің бастауына қарай осы асу арқылы салт атпен мамыр - қыркүйек айларында ғана өтуге болады. Дереккөздер
Керімбай Исраил

Керімбай Исраил (1.8.1921 жылы туған, Тұрар Рысқұлов ауданы Қарақыстақ ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Меркі, Луговой (қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы) аудандық газеттерінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы міндеттерін атқарады. 1941 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, Сталинград шайқасына қатысты, танкіге қарсы қолданылатын зеңбіректің командирі ретінде 4 – Украина, 3 – Беларусь, 2 – Балтық майдандары құрамында соғысып, көптеген қалалар мен елді мекендерді жаудан босатысады. Соғыстан кейінгі жылдары облысы «Ақ жол» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, облыстық партия к-тінде нұсқаушы болып қызмет істейді. Керімбай «Еділ-Балтық арасында», «Өлең-өмір, өрелі – өмір», «Ардақты азаматтар» атты кітаптардың авторы. 1 – 2-дәрежелі Отан соғысы, 2-3-дәрежелі «Даңқ» ордендерімен, Қазақстан Республикасының «Құрмет» орденімен және медальдармен марапатталған, Тараз қаласының Құрметті азаматы. Дереккөздер
Орта Азия тарихы

Орта Азия тарихы– Абд ул-Карим Бұхаридің шығармасы. Автор 1818 жылы Стамбұлдағы Бұхар хандығы елшісінің жеке хатшысы қызметін атқарып, көптеген саяси оқиғалардан хабардар болып отырған. Сол жерде түрік министрінің өтінішімен Бұхардан Ресейге (1804), одан Стамбұлға (1807) келген сапары кезінде басып өткен елдері мен қалалары, соның ішінде Орталық Азия мен Шығыс Түркістан өңірі туралы еңбек жазды. Бұл еңбектің 3 нұсқасы белгілі. 1873 жылы шығарма Пәкстанда жарық көрді. 1876 жылы француз шығыстанушысы Шарль Шефер француз тіліне аударып, Парижде Орта Азия тарихы деген атпен жариялады. Абд-ул-Карим Бұхари еңбегі XVIII ғасырдың II жартысындағы қазақ жүздерінің Орта Азия хандықтарымен қарым-қатынасы туралы маңызды тарихи мәліметтер береді. Қазақтар туралы мына тарауларда айтылады: 11-тарау – “Өзбек хандарының шежіресі туралы”, 12-тарау – “Шах Мурад-бей әмірдің ұлы Са’ид әмір Хайдар туралы әңгіме”, 13-тарау – “Үргеніш пен Хиуаның атақты билеушілері”, 14-тарау – “Мұхаммед Амин-бей туралы әңгіме”. Шығармада Хорезм аумағын мекендеген этникалық топтар, тайпалар туралы қызықты мәліметтер бар. XVIII ғасырда хандықтың этникалық құрамы өзбектерден, түрікмендерден, қазақтардан, қарақалпақтардан, т.б. халықтардан тұрды. Автордың айтуынша, Илбарыс ханның (1728 – 40) 20 мың адамдық жасағы түрікмен, арал өзбектері мен қазақтардан тұрған. Бұл еңбекте қазақ халқы мен оның жері және ауа-райының ерекшеліктері сипатталған. Қазақтардың Орта Азия хандықтары аумағында орналасуы мен жекелеген аудандардағы рулық құрамы (шөмекей, табын, төртқара, байұлы және т.б. тайпалардың тармақтары) туралы да мәлімет бар. Шығарманың қалған қолжазбалары Британ мұражайында, Тәжікстан ҒА қолжазбалар қорында “Хака’ик ал-умур” (“Істердің шынайы мәні”) деген атпен сақтаулы. Дереккөздер
Құйған ауылдық округі

* Құйған ауылдық округі – Алматы облысы Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік. * Құйған ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік. * Құйған ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Петр Иванович Кеппен

Петр Иванович Кеппен (1793–1864) – Қазақстанды зерттеуші орыс ғалымы, Санкт-Петербург ғылым академиясының академигі (1843). Харьков университетін бітірген (1914). 1827 жылға дейін халық ағарту әкімш-нде қызмет істеді, кейін Ресей империясының Ішкі істер министрлігіне қызметке ауысты. 1837 жылдан оның ғылыми қызметі Санкт-Петербург ҒА-мен тығыз байланысты болды. Еңбектері П.П.Семенов Тян-Шанскийдің редакциясымен жарық көрген «Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігін» (СПб., 1863–1883, 1–5-т.) даярлауға қатысты. Кеппен – қазақ халқы туралы, олардың бөлінуі, мекенжайы, саны туралы мәліметтер қамтылған «Тоғызыншы ревизия» аталатын ірі монографияның авторы. Құнды, хронологиялық «Еуропалық Ресей бұратаналарының тарихына арналған материалдар көрсеткішін» құрастырды. Онда қазақ халқының 1567–1809 жылдары тарихына қатысты маңызды оқиғалар баяндалады. Кеппен «Библиографиялық беттер» (1825–26) атты Ресейдегі алғашқы библиографиялық журналды шығарды, археология, филология саласына қатысты еңбектер жазды. Дереккөздер
Атырау (ойпат)

Атырау(ойпат) — ірі өзендердің көлге немесе теңізге құяр жерінде өзен шөгінділерінен пайда болатын, тарамдар мен тармақтарға тілімденген ойпат. Ол өзен ағыны, теңіз толқуы, желқума-желбөгет ағысы, судың толығуы мен қайтуы, т.б. құбылыстардың өзара күрделі әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасады. Атыраудың беті негізінен тегіс, ортасы дөңестеу болып келеді. Оның өсу жылдамдығы әр өзенде әр түрлі болады және жылына бірнеше метрден жүздеген метрге жетеді. Атырау пішіні үш бұрышты (Ніл, Іле өзендері), қалақ (Миссисипи өзені), доға (Лена өзені), құстұмсық (Тибра өзені) болады, кейде бөлініп (Камчатка өзені) не ілгері (Еділ, Жайық өзендері) шығып тұрады. Амазона, Ганга өзендерінің атырауы 100000 км 2 , Еділ өзенінде13000 км 2 , Іленің Атырауы 5,0 мың км 2 -ге жетеді. Дереккөздер
Ядролық сақтандыру

Ядролық сақтандыру – ядролық нысанды пайдаланатын ұйымның азаматтық-құқықтық жауапкершілігін қамтамасыз ету. Мұнда ядролық оқиға салдарынан келтірілген зиян үшін сақтандыру төлемақысын төлеу міндеттемесі көзделеді. Ядролық нысан – ядролық қондырғы, радиациялық көз, ядролық материалдар мен радиоактивті заттарды сақтау орындары, бейбіт және қорғаныс мақсатында пайдаланылатын, активтілігі атом энергиясын пайдалану саласындағы белгіленген нормалар мен ережелерге тең немесе одан асып түсетін мөлшердегі ядролық материалдардың, радиактивті заттардың немесе радиоактивті қалдықтардың (ионданушы сәуле шығаратын) қоймалары болуы мүмкін. Ядролық оқиғаға – радиоактивтік әсері атом энергиясын пайдалану саласындағы нормалар мен ережелерде белгіленген шектен асып түсетін ядролық материалдарды, радиоактивті заттар мен радиоактивті қалдықтарды тасымалдау кезінде ядролық нысанда болатын белгілі бір оқиға немесе оқиғалар тізбегі жатады. Ядролық зиян – радиациялық әсермен не ядролық оқиға салдарынан туындайтын уытты, қопарылғыш немесе өзге де қауіпті әсерлермен азаматтардың өмірі мен денсаулығына, олардың мүлкіне, заңды тұлғалардың мүлкіне, қоршаған табиғи ортаға келтірілген зиян . Пайдаланушы ұйымның келтірілген ядролық зиян үшін азаматтық құқықтық жауапкершілігін қаржы жөнінен қамтамасыз ету нысандары: Ядролық сақтандыру, мемлекеттік кепілдік, пайдаланушы ұйымның меншікті қаражаты. Ядролық сақтандыруды сақтандырудың осы түріне лицензиясы бар сақтандырушылар жүзеге асырады. Ядролық сақтандырудың неғұрлым экономикалық жағынан негізделген және барлық жерде қолданылатын нысаны – сақтандырушылар бірлестіктері (сақтандыру пулдары). Сақтанушы (пайдаланушы ұйым) мен сақтандырушы (немесе пул) арасындағы келісім ядролық сақтандыру шарты болып табылады. Сақтандырушы шарт бойынша жауапкершілігі сақтанушыға жүктелетін зиян келтірілген заңды және жеке тұлғаға осы зиянның ішінара немесе толық өтемақысын төлеуге міндеттенеді. Сақтандыру жарнасының шамасы сақтандыру сомасын, шарттың қолданылу мерзімін және сақтандырушы (сақтандыру пулы) нысанның техникалық күйін, ядролық, оның радиациялық қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуін сараптаудың нәтижелеріне сүйене отырып және пайдаланатын ұйым орындайтын жұмыстардың көлемі мен сипатына қарай айқындайды. Дереккөздер:
Құндызды ауылдық округі

* Құндызды ауылдық округі – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. * Құндызды ауылдық округі – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. * Құндызды ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік.
Коссович Каэтан Андреевич

Коссович Каэтан Андреевич (1815, Ресей, Полоцк қаласы – 26.1. 1883, Санкт-Петербург) – орыс шығыстанушысы. Санкт-Петербург университетінде санскрит, авеста және парсы тілдерінен сабақ берген, “Махабхарата” мен “Зент-Авестің” үзінділерін орыс тіліне алғаш аударып, түсіндіріп, жан-жақты талдады, сонымен бірге Ахемен әулетінің жазу-таңбаларын бастырып шығарды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том
Бәйге

Бәйге — ұлттық спорт ойындарының бір түрі. Ат спортының бұл түрі түркі тектес басқа халықтарда да бар. Мысалы, Бәйге өзбектерде “пайга”, қырғыздарда “чабыш” деп аталады. Кейбір деректер бойынша, 15 ғ-дың 70-жылдарында Керей мен Жәнібек сұлтандар Қазақ хандығын құрғанда, Шу өзенінің жағасында, Тұлпарсаз деген жерде бәйге ұйымдастырған. Осы кезден бастап Бәйге қазақ халқының алқалы жиындарының (тойлардың, астардың, т.б.) ажырамас құрамдас бөлігіне айналған (қ. Сауын айту). Бұрын бәйгеге қосылған аттар түстік, күндік жерге, ұзақ қашықтықтарға шабатын (қ. Аламан бәйге). 1957 жылы Қазақстанда қабылданған ереже бойынша құнан бәйге 1200, 1500, 1600, 1800, 2000 м, дөнен бәйге 2400, 3000, 3200, 4000, 4800 м, ат бәйгесі 5000, 8000, 10000 м қашықтықтарда өткізіледі. Көбінесе, қашықтық төрешілер алқасының шешімі бойынша бәйгеалаң (ипподром) айналымының ұзындығына байланысты белгіленеді. Бәйгеге мал дәрігерінің қарауынан өткен аттар жіберіледі. Жарысқа қатысушылардың кеудесіне және арқасына нөмірлер тағылады; шабандоз жеңіл, ыңғайлы, белгісі бар ұлттық киім киеді. Аттың ер-тұрманында, шабандоздың киімінде адам жарақаттанатындай заттар болмауы тиіс. Бәйгеге қатысушы атын оздыру үшін өзі білетін, ережеде рұқсат етілген тәсілдердің бәрін қолдануына болады. Ал қатарласып келе жатқан атқа қамшысын тигізуге немесе қамшысын үйіріп басқа аттарды жасқауға, айқайлауға, ысқыруға, жарыс жолынан шығып кетуге, оның айналмаларынан төтелеп өтуге болмайды. 1-ші орын мәреге атының тұмсығы бірінші іліккен шабандозға, қалған орын аттардың келу ретіне қарай беріледі. Қазақ халқы Бәйге аттарын ерекше күтімге алған. Құлагер, Ақбақай, Маңмаңгер сияқты сәйгүліктерді ән-жырға қосқан. Бәйгеде жеңімпаздарды анықтау үшін қатысушылардың алған орындарына сәйкес, яғни бірінші орын дағы – бір, екінші орындағы екі, үшінші орындағы үш, т.с.с. ұпай алады. Егер жарыс аттары көп болып, бірнеше топқа бөлініп жіберілсе, онда орындар әрбір бәйгеге қатысушы шабандоздың көрсеткен уақыты бойынша анықталады. Егер сөреден бірдей уақытта өтсе, қай сәйгүліктің басы сәл ғана алда болса сол спортшының жеңіске жеткені бо-лып есептеледі. Топтан озған тұлпарлар туралы халқымыздың ауыз әдебиетінде, эпостық жырларында, мақал-мәтелдерінде көп айтылады. Дереккөздер
Қызылағаш ауылдық округі

* Қызылағаш ауылдық округі – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қызылағаш ауылдық округі – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік. * Қызылағаш ауылдық округі – Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Квадраттық қалыңды

Квадраттық қалыңды, m модулі бойынша – x2a (mod m) салыстыруының шешімі болатын а саны, басқаша айтқанда, х қандай да бір бүтін сан болса, онда x2–a саны m-ге бөлінеді. Егер бұл салыстырудың шешімі болмаса, онда а саны m модулі бойынша квадраттық қалыңды емес деп аталады. Мысалы, егер m11 болса, a3 саны m модулі бойынша квадраттық қалыңды болады, өйткені x5 және x6 сандары x23 (mod 11) салыстыруының шешімдері. Ал a2 саны m11 модулі бойынша квадраттық қалыңды емес, өйткені x22 (mod 11) салыстыруын қанағаттандыратын х саны жоқ. Квадраттық қалыңды n дәрежелі қалыңдылардың n=2 болған жағдайдағы дербес түрі болып есептеледі. Егер m модулі p жай тақ санға тең болса, онда 1, 2, ... , p–1 сандарының арасында квадраттық қалыңдылар және квадраттық қалыңды еместер болады. р жай модулі бойынша квадраттық қалыңдыны зерттеу үшін Лежандр символы пайдаланылады. Егер а және р өзара жай сандар болса, онда а квадраттық қалыңды болғанда: деп, ал а квадраттық қалыңды емес болғанда: деп ұйғарылады. Бұл жағдайда квадраттық қалыңдының өзаралық заңы негізгі теорема болып есептеледі, басқаша айтқанда, егер р және q – жай тақ сандар болса, онда: . Бұл заңдылықты Л.Эйлер ашқан (шамамен 1772), ал оның қазіргі тұжырымдамасын француз математигі А.Лежандр (1752 – 1833) берсе (1798), толық дәлелдемесін алғаш рет К.Гаусс (1801) берген. Лежандр символының қолайлы жалпыламасы Якоби символы болып есептеледі. Квадраттық қалыңдының өзаралық заңы алгебралық сандар теориясында кеңінен қолданылды.
Қызылкесік ауылдық округі

Қызылкесік ауылдық округі — Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Егіндібұлақ, Қызылкесік, Үштөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылкесік ауылы. Округ құрамында болған Шетбоғас ауылы 2014 жылы таратылған. Дереккөздер
Бастауыш Мектеп журналы

“Бастауыш Мектеп” — ғылыми-әдістемелік, педагогикалық журнал. Көлемі — 3 баспа табақ, шығу мерзімі — айына 1 рет, таралымы — 9000 дана (1998). Алғашқы кезде “Қазақстан мектебі” журналының қосымшасы ретінде шыққан 1994 жылдан дербес басылым. Басты мақсаты — жас ұрпаққа заман оқытушылардың мақалаларын жариялап талабына сай білім беру ісін жетілдіру, мұғалімдерге ғыл.-әдістемелік тұрғыдан көмек беру. Педагог ғалымдардың, тәжірибелі тұрады. Дереккөздер
Жарық дүние

Жарық дүние — қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы адам ғұмырының әр сәтінің қадір-қасиеті туралы ұғым. Әр халықтың дүние жайындағы философия ойлары оның тыныс-тіршілігімен бірге қалыптаса келіп, сол халықтың мінез-құлқына, көзқарасына, өмір салтына ықпал ететіні табиғи құбылыс. Адамның ғаламмен қарым-қатынасын құрсақта жатқан кезден бастайтын қазақ дүниетанымындағы Жарық дүние ұғымы оның негізгі діліне (менталитетіне) айналған. Жарық дүние ұғымының мәні — адамның бүкіл өмірдің әрбір күнін ерекше қадірлеуі. Адамның көңіл күйіндегі мұндай ерекшелікті күнделікті өмірдегі күйбең тіршілікке үмітсіздікпен емес, әрбір күнге игілік тұрғысынан қарауынан аңғаруға болады. Қазақ халқының дүниетанымындағы Жарық дүние ұғымы, яғни күнделікті өмірдің әр сәтін қастерлеу ерекше өмір философиясын дамытты. Мұның белгісі — қазақ дүниетанымындағы өмірдің мәні мен ғибраттылығы (өмір сапасы) дүние мүлікке, заттай байлыққа тірелмейтіндігі. Бұның тағы бір сыры — адамның өмірі, өмір уақыты ғалам уақытымен де байланысында. Жарық дүниенің әрбір күнін “қайырлы таң” деп қарсы алып, кешкісін батқан күнмен қимай қоштасып отырған халық ғалам уақытымен сырласа білген. Адам мен әлем біртұтастық байланыста болса, сол екі дүниені түсініп білетін білімнің түп тамыры Жарық дүние ұғымы. Табиғатпен мұндай үйлесімге жетуге терең пайымдау, тәжірибе керек екені сөзсіз, ол дәрежеге асқақ көңіл күй мен даналыққа ие халық қана жете алады. Дереккөздер
Сатан

Сатан — қола дәуірінің қорымы. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Талды а-нан солт.-батысқа қарай 4 км жерде, Талды өз-нің сол жағалауында. Диам. 12 — 18 м, биікт. 0,5 — 0,9 м3 топырақ оба мен бірнеше қоршаулардан тұрады. 1980 ж. ҚарМУ археол. экспед. (жетек. В.В. Евдокимов) 3 оба мен 3 қоршауды зерттеді. Мүрделер тас жәшіктер мен қарапайым қабірлерге жерленген. Қыш ыдыстар, қола және пасталы моншақтар мен тізбелер, алтындалған сақина сынығы, қола ине, жануарлар тістерінен және ұлы қабыршақтарынан жасалған алқалар, сырғалар, қола пышақ, сүйек жебелер, күрделі шашбау табылған. Қола тізбелер, үшбұрышты оюлы тілікше, жапырақ тәрізді салпыншақтар, тері негізге бекитін пасталы моншақтар сияқты барлығы 28 жеке бөліктен құралған шашбау құнды жәдігерлер қатарына жатады. Мұндағы ең маңызды, бірегей құбылыс — жауынгерлік арба қалдықтары. Ол 1-обаның қабіріне қойылған. Сақталған бөліктерінің ішінде ағаштан жасалған арба қорабының, іш жағынан терімен қапталған дөңгелектердің қалдықтары бар. Қыш ыдыстардың ерекшеліктеріне қарағанда қорымды алакөл мәдениетінің ерте сатысына жатқызуға болады (б.з.б. 16 ғ.). Пайдаланылған cілтемелер
Этизм

ЭТИЗМ – этикалық негіздің адам мен қоғам өмірінде атқаратын рөлін асыра көрсететін дүниетанымдық және философиялық қағида. Этизм тұрғысынан алғанда, адам істес болатын барлық мәселелер өз мәніндегі этикалық мәселелер болып табылады. Сондықтан Этизм ерекше теория ретінде емес, дүние қатынастары ретінде қаралады. Этизм көп ретте индустриялық қоғамда сциентизм мен технократизмнің үстемдігіне қайтарылған жауап ретінде пайда болған. Алайда, ол сонымен бірге олардың айқын артықшылықтарын да теріске шығарады. Сондықтан Этизм этикалық редукционизм ретінде көрінеді. Дереккөздер
Мәтібұлақ ауылдық округі

Мәтібұлақ ауылдық округі — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Еспе, Жайлау, Жартас, Қарабастау, Қызылтаң, Мәтібұлақ, Таңбалытас (Горный), Шилібастау ауылдары кіреді. Орталығы – Мәтібұлақ ауылы. Дереккөздер
Майлин ауылдық округі

Майлин ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Майлин, Ескі Майлин ауылдары мен №18 темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Майлин ауылы. 2013 жылы округ құрамында болған Қарабұлақ, Топар ауылдары таратылып, №18-темір жол айрығы Жарма ауданы Үшбиік ауылдық округінен Аягөз ауданына өтті. Дереккөздер
Бәйгеалаң

Бәйгеалаң, ипподром - ат спорты жарыстарын өткізетін арнайы жабдықталған алаң. Айналым жолының ұзындығы 1600 - 3000 м, ені 20 - 40 м, жол табаны гудрон, саз, құм араластырып жасалады. Жыртылып, тапталған немесе ыңғайлы қара жолдарда да бәйге шабыла береді. Айналма жолдың ортасында ат спортының басқа түрлеріне арналған және күнделікті жаттығу алаңдары бар. Бәйгеалаңда қарақшы (атты бәйгеге жіберетін жер) сызығына, белгілі бір арақашықтыққа және мәре сызығына белгілер қойылады. Қазақстанда Астана қаласындағы “Құлагер”, Алматы Бәйгеалңдарында республикалық, халықаралық жарыстар, мерекелік салтанаттар өткізіледі. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Ядролық соққы

Ядролық соққы – қарсыластың нысандарын ракеталар, торпедолар жіберу, бомба тастау, артиллерия атысы арқылы ядролық оқ-дәрілермен зақымдау, т.б. ядролық соғыстағы ұрыс қимылдарының түрі. Ядролық соққы зақымдалатын нысандар саны мен сол үшін қолданылатын ядролық оқ-дәрілерге байланысты дара, топтық және жаппай болуы мүмкін. Дереккөздер:
Этилацетат

Этилацетат, сірке қышқылының этил эфирі, CH3COOC2H5 – органикалық қосылыс, түссіз, ұнамды иісті ұшқыш сұйықтық, балқу t –82,4С, қайнау t –77,1С. Суда нашар ериді, этил спирті, эфир, хлороформ, т.б. көптеген органик. еріткіштермен кез келген мөлшерде араласады. Этизм концентрациялы күкірт қышқылы немесе басқа катализаторлар қатысында сірке қышқылы мен этил спиртін эфирлеу арқылы алынады: CH3COOH+HOCH2 CH3CH3COOC2H5+H2O. Ол нитроцеллюлоза, целлулоид және алкид, винил, поливинил, ацетат шайырларын, т.б. еріту үшін еріткіш ретінде және тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Этизм – есірткі зат, оның буы организмінің кілегей қабығын тітіркендіреді. Ауадағы мөлш. 0,2 мг/л-ден аспауы керек. Пайдаланған әдебиет
Құрлықтық беткей

Құрлықтық беткей - құрлық етегі мен қайраң арасындағы құрлықтың су асты бөлігі. Континенттік типтегі жер қыртысымен сипатталады. Құрлықтық беткейдің беті үлкен еңісімен (орта есеппен 4Ә, кейде 15 — 20Ә-тан 40Ә-қа дейін жетеді) және бедерінің қатты тілімденуімен ерекшеленеді. Беткейдің жоғары бөлігіне су асты жылжымалары және лай тасқындардың үлкен шөгінді массасы тән, ал беткейдің төменгі бөлігінде аккумуляция процестері басым болады. Органикалық заттардың өнімділігі жоғары болуына қарай құрлықтық беткейді ерекше батиалды белдемге жатқызады. Дереккөздер
Малеевск ауылдық округі

Малеевск ауылдық округі — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Богатырёво, Быково, Ландман, Путинцево ауылдары кіреді. Орталығы — Малеевск ауылы. Округ құрамында болған Ново-Калиновск ауылы 2009 жылы таратылған. Дереккөздер
Керімқұлов Талғат Ықсанұлы

Керімқұлов Талғат Ықсанұлы (27.9.1952, Қордай ауданы, Үлкен Сұлутөр ауылы – 4.10.2002, Тараз) – гидротехник, іскер. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1974). 1974 – 1977 жылы осы институтта ассистент, комсомол к-тінің хатшысы, 1977 – 1981 жылы Мәскеу гидромелиоративтік институтының аспиранты, 1982 – 1986 жылы Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында оқытушы, 1986 – 1988 жылы облысы су шаруашылығы мекемесінде жылжымалы механикаландырылған колоннаның бас инженері, 1988 – 1993 жылы Жамбыл гидромелиоративті-құрылыс институтында аға оқытушы, 1993 – 1994 жылы қазақ-лихтенштейн бірлескен «ИНКО» кәсіпорнының бас гидротехнигі, 1994 – 2001 жылы Тараз мемлекет универсетінде аға оқытушы, 2001 – 2002 жылы Жамбыл жол құрылысы АҚ-нда техникалық директор. Гидромелиоративті-құрылыс саласын ұйымдастыру мәселесіне арналған 10-нан астам еңбектің авторы. Дереккөздер
Осип Андреевич Игельстром

Осип Андреевич Игельстром, Отто барон (1737 – 1812) – патшалық Ресейдің қазақ халқын отарлау әкімшілігінің өкілі, генерал-губернатор. Генерал-поручик, барон, кейін жаяу әскер генералы болған. 1784 – 92 жылдары Сібір және Уфа губерниясының генерал-губернаторы, 1796 – 98 жылдары Орынбор әскери губернаторы болған. 1-орыс-түрік соғысына, Швециямен соғысқа қатысқан. 1792, 1793 жылары Ресей губернияларында бірқатар әкімшілік басқару қызметтерін атқарған. Кейін Ресейдің Польшада орналасқан әскерлеріне басшылыққа тағайындалған. Негізгі қызметі Орынбор өлкесін және Кіші жүз қазақтарын басқаруды реформалау ісімен тығыз байланысты болған. Игельстром – Сырым Датов бастаған ұлт-азаттық қозғалысты басып жаншушылардың бірі. Оның қазақ өлкесін басқаруының алғашқы кезеңінен-ақ Кіші жүз билеушісі Нұралы ханмен арадағы қатынасы шиеленіскен болатын. Ол Нұралы ханның халық алдында беделін түсіруге тырысып бақты, Екатерина II-нің қолдауына арқа сүйеп, Кіші жүздегі хан тұқымымен күрес жүргізді. Кейін Нұралы ханның билік басынан кетуіне де, Уфаға жер аударылуына да Игельстром себепші болған. Казак әскерлерін Айшуақ ханға қарсы пайдаланған. Кіші жүзде Ресейдің отаршыл саясатын жүзеге асыру, хандық билікті жою мақсатында жүргізген Игельстром реформасы сәтсіз аяқталды. 19 ғасырдың басынан Игельстром саяси аренадан кетті . Тағы қараңыз *Игельстром реформасы Дереккөздер
Қызылқайрат

Қызылқайрат — Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл, Алатау ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Талғар қаласынан батысқа қарай 3 км-дей жерде, Іле Алатауының солтүстік баурайында, Талғар өзенінің сол жақ тармақтары бойында орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1929 — 1997 жылдары көкөніс-сүт өндіретін өзімен аттас ұжымшардың орталығы болып келген. Оның негізінде Қазақстанда 1997 жылдан “Қызылқайрат” ӨК, “Алатау Агро, “Нұрсар Агро”, “Несіп” ЖШС, “Асқар”, т.б. ауыл шаруашылығы кәсіпорындары құрылды. Дереккөздер
Бәйдібек кесенесі

Бәйдібек кесенесі – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Қасиетті бес ана - тарихи ескерткіштер кешенінің құрамдас бөлігі. Орналасқан жері Бәйдібек ауданы, Бәйдібек ата ауылының орталығында, Балабөген өзенінің жоғарғы жағасында орналасқан. Деректер "Бәйдібек-Сыланды" қайырымдылық қорының (президенті Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жазушы Е. Тұрысов) ұйымдастыруымен 1996-98 жылдары Бәйдібек ата мен қасиетті бес ана – Марау (Сары бәйбіше), Зеріп, Жұпар, Қарашаш, Сыландының мазар-кесенелері орнына шығыс сәулет өнерінің үлгісінде орнатылды. Бас архитекторы - Ғ. Садырбаев. Сипаты Бәйдібек кесенесі құрылысына Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанда өндірілетін таңдаулы құрылыс материалдары – Ташкент зауыттарының арнаулы сары кірпіші, Нұратаның ақшыл мәрмәрi, Тараз бен Қаратаудың қызыл граниттері, Қошқарата қатпарлы тау жыныстарының табиғи тақтатастары пайдаланылды. Бәйдібек кесенесін салуға Самарқанд, Ташкент, Сайрам, Шымкент шеберлері қатысты. Бәйдібек кесенесінің биік күмбезбен көмкерілген ғибадат бөлмесіне Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаев ұлы баба рухына арнап, салмағы 6 т. бесік мүсінді ақ мәрмәр құлпытас қойған. Дереккөздер
Малкелді ауылдық округі

Малкелді ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қорық ауылы. Тарихы 2013 жылы таратылған Жорға ауылдық округінің Жорға елді мекені қосылды. 2019 жылы Жорға ауылы таратылды. Дереккөздер
Ядролық спектроскопия

Ядролық спектроскопия – ядролық физиканың атом ядросының энергетикалық деңгейлерін және олардың арасындағы ауысуларды зерттейтін саласы. Ол ядролық сәулелердің түріне қарай -, - және -спектроскопия болып ажыратылады. Пайдаланылған әдебиеттер:
Бәйеке Жазыбайұлы

Бәйеке Жазыбайұлы (1820, Тарбағатай, Тоқта - Барлық тауы - 1890, Қытай, Іле аймағы, Текес ауданы Ешкілік тауы) - би, мәмілегер. Бала кезінде медреседе білім алған. 16 жасынан ел билеу ісіне араласып, шешендігімен, зеректігімен жұртқа танылған. 1845 жылы қызай руына би болып сайланды. Бәйеке 1860 - 80 жылдары қызайларды Тарбағатайдан Іле өңіріне көшіріп әкеліп қоныстандыруға басшылық етті. 1879 жылдары Қытай мен Ресей қазақтары арасындағы қарым-қатынасты реттеу мақсатында өткен бірқатар жиындарға Қытайдағы қазақтардың өкілі ретінде қатысты. Бәйеке би Цинь патшалығының ауыр езгісіне, ұлттар арасындағы теңсіздікке қарсылық білдіргені үшін Іле генерал - губернаторының бұйрығымен жазаланып, бір жылдан кейін қаза болды. Сыртқы сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Әлібек Бәйкенов

Әлібек Бәйкенов (1889 жыл, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы - 1944 жыл, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы) - ақын. * Ұлы Отан соғысы жылдарында Нартай Бекежановтың концерттік бригадасының құрамында болған. * 1943 жылы Республикалық айтыста Орынбай Таймановпен жыр сайысына түскен. * Шығармалары “Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс” (3-том, 1966) жинақтарында жарияланды. Ақынның жеке туындылары мен ел арасынан жинаған материалдары Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасының сирек қолжазбалар қорында, Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы. Дереккөздер
Айтқалым Құсайынұлы Кереев

Айтқалым Құсайынұлы Кереев (1943 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы Черепаново қаласы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1997). *1967 - Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. *1967-1970 - Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аға лаборант, кіші (1970–77), аға (1977–88) қызметтерін атқарды. *1988 жылдан лаборатория меңгерушісі. Кереев 60-қа жуық ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Дереккөздер
Сатай Аққабақұлы

Сатай Аққабақұлы(т.-ө. ж. б., Алматы облысы Панфилов ауданы) — қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат етуге қатысқан батыр. Ұлы жүз ішінде Суан руының Байтүгей елінен шыққан. Әкесі Аққабақ елге сыйлы би болған. Сатай, Хангелді, Аралбай, Бақай, Райымбек батырлармен бірге Ойрантөбе шайқасына қатысқан. К.Әзірбаев “Райымбек батыр” атты дастанда Сатайдың ерлік қимылдарын сүйсіне жырлайды. Сатай 1733 ж. елшілік тапсырмамен Ұлы жүздің атақты адамдары Қодар би, Төле би, Хангелді, Бөлек батырлармен бірге орыс патшасы Анна Иоановнаға барған. “Суан шежіресіндегі” деректер бойынша Сатайдың 1-әйелі Қойкеден Абылай, Көбес, Бектемір (Сарман), Қарабатыр туған. 2-әйелінен Досқұлы (Сақа), Мәуке, 3-әйелінен Әбдікер, 4-әйелінен Ақылбек (Сапақ), 5-әйелінен Жетімқозы деген ұлдары дүниеге келген. Кейін батырдың ұрпақтары суан руының ішіндегі “Сатай” деп аталатын үлкен әулетке айналған. Сарыбел а-ндағы бір көшеге және орта мектепке Сатай батырдың есімі беріліп, ескерткіш тақта орнатылған. Дереккөздер
Макроэкономикалық модель

Макроэкономикалық үлгі — мемлекет экономикасының біртұтас организм ретінде жұмыс істеуін көрсететін экономикалық математикалық үлгі. Макроэкономикалық модель ұлттық табыс, жалпы күрделі жұмсалым, т.б. осы сияқты ірі ауқымда біріктірілген көрсеткіштерді, әдетте, құндық көрсеткіштерді қамтиды. Макроэкономикалық модельдің микромодельмен ара жігі айқын ажыратылмаған. Айталық, экономиканың секторларға (қоғамдық өндіріс бөлімшелеріне), салалар мен аймақтарға ажыратылуы ескерілетін үлгілерді бір авторлар микромодельдерге жатқызса, екінші бір авторлар макроэкономикалық модельге жатқызады. Макроэкономикалық модель экономика дамуының неғұрлым жалпы заңдылықтарын теориялық тұрғыдан талдау үшін пайдаланылады. Ол сондай-ақ экономиканы жоспарлау мен басқару жүйесінде негізгі үлгі бола алады. Мұндай жекелеген үлгілерге жалпы ішкі өнімнің немесе ұлттық табыстың өндіріс факторларына байланысты екендігін сипаттайтын макроэкономикалық өндірістік функциялар, ұлттық табыстағы қорлану нормасы мен тұтыну нормасының арақатынасын оңтайландыру үлгілері жатады. Батыста болжау үшін пайдаланылатын эконометрик. Макроэкономикалық модельдер арасында Клейн-Голдбергердің үлгілері, АҚШ-тағы Брукинг, Уортон үлгілері, Голландия үлгілері, Канада үлгісі кеңінен танымал. Дереккөздер
Маңырақ ауылдық округі

Маңырақ ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Дәулетбай, Маңырақ ауылдары кіреді. Орталығы – Маңырақ ауылы. Округ құрамында болған Жалғызтөбе ауылы 2024 жылы таратылды. Дереккөздер
Владимир Иванович Шацилов

Шацилов Владимир Иванович (20 Тамыз 1936 жылы туған, Ресей, Алтай өлкесі, Благовещенка селосы) – техника ғылымының докторы (1987). Қысқаша өмірбаяны: .]] *1959 жылы Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. *1959–1977 жылдары Қазақ КСР-і Геология министрлігіне қарасты Іле геофизикалық *экспедициясында аға техник, геофизик, бас инжинер, партия бастығы. *1977–1984 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары. *1984–1986 жылдары Бүкілодақтық барлау геофизикасы институтының Қазақ бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер. *1986 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институты директорының орынбасары қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері жер қыртысының құрылымы мен параметрлерін сейсмикалық тәсілмен зерттеу мәселелеріне арналған. 1 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер:
Варвара Ивановна Бондарева

Варвара Ивановна Бондарева (17 желтоқсан 1903 жылы, Ресей, Дондағы Ростов қаласында туған) – ветеринария ғылымының докторы (1964 жылы). Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1932 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) және Алтай аймағы шаруашылықтарында мал дәрігері (1932–38 жылдары), Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының кіші, аға ғылыми қызметкері (1938–60 жылдары). 1960 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Зоология институтында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. Шығармалары 1. "Ценурозные инвазии домашних и диких животных", Аламаты, 1964; 2. "Многокамерный эхинококкоз и меры его профилактики", Алматы, 1968. Сілтемелер 1. [http://lists.memo.ru/d5/f64.htm «Бондарева Варвара Ивановна»] Дереккөздер
Маралды ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

Маралды ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Қыстау-Күршім, Маралды, Үшбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Маралды ауылы. Округ құрамында болған Сарытау, Алтай ауылдары 2007 жылы таратылған. Дереккөздер
Ядролық техника

Ядролық техника — техниканың атом ядросының энергиясын пайдаланатын саласы. Ол әртүрлі салада (ядролық энергетика, әскери техника, изотоптарды өндіру және пайдалану, т.б.) кеңінен пайдаланылады. Ядролық техникаға реактор жасау, табиғи жағдайда бөлшектенетін элементтерді барлау және өндірудің өнеркәсіптік тәсілдері, металл уранды және оның қорытпасын, сәулелендірілген уранды химиялық өңдеу, т.б. жатады. Дереккөздер
Қызтоған (өзен)

Қызтоған, Қызтоғансай – Шу алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы, Меркі ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 56 км, су жиналатын алабы 279 км². Бастауы Бастауын Талас Алатауының солтүстік беткейінен алып, жоғары ағысы Тәтті ауылы тұсында Қорағаты өзеніне құяды. Гидрологиясы Жағасы тік жарлы, ағыны қатты. Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Егіс суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Этил спирті

Этил спирті, этанол, С 2 Н 5 ОН немесе CH 3 CH 2 OH – біратомды қаныққан-алифатты спирт, түссіз, күйдіргіш дәмі және өзіндік иісі бар оңай қозғалатын сұйықтық; балқу температурасы –144,15°C, қайнау температурасы 78,39°C. Этил сумен, спирттермен, эфирлермен, бензинмен, т.б. органикалық еріткіштермен кез келген қатынаста жақсы араласады. Депрессанттарға жатады. Алу амалдары Өнеркәсіпте этилді алу үшін этиленді күкірт қышқылы арқылы немесе тікелей гидраттайды. Этил спирті екі түрлі тәсілмен алынады: ферментативтік немесе биохимиялық; химиялық немесе синтетикалық. Бірінші тәсілде ашытқы ферменттерінің әсерінен қанттың ашуынан алынады, екінші тәсілде этиленге катализатор көмегімен суды қосу арқылы алынады. Ашыту зимаза ферментінің әсерімен а.ш. шикізаттарын (картоп, дәнді дақылдар, т.б.) ашытады және ағашты, т.б. өсімдіктерді гидролиздейді. Осы этил спиртінің алу амалы адамзатқа баяғыдан бері бар. Қолданылуы Этил әр түрлі өндіріс салаларында (лак-бояу, фармацевтика, тұрмыстық химия, т.б.) еріткіш ретінде; хлороформ, диэтил эфирі, этилацетат, диэтиламин, сірке қышқылы, т.б. органикалық өнімдерді алу үшін бастапқы шикізат ретінде; Жанармай Мотор отыны, антифриз, т.б. түрінде кеңінен қолданылады. Тамақ өнеркәсібі Өндірілетін этилдың көп бөлігі спирттік сусындар жасау үшін пайдаланылады. Этил спиртінен әртүрлі сусындар дайындалады, бірақ осы сусындар адам үшін зиян болып саналады. Медицина Этил спирті медицинада жақсы қолданады.Антисептик сияқты қолданылады, жараларды дезинфекциялау үшін, метанол мен этиленгликоль спирттерімен уланғандағы антидот. Жәй өмірде Жәй өмірде этил спирті кірді кетіру үшін қолданылады. Этанолдың қауіпі Этил спирті немес этанол адам организміне зиян, егер адам этил спиртін көп ішсе, адамда гипноздық және улы эффект пайда болуы мүмкін. Егер адам этил спиртін көп уақыт ішсе, онда осы аурулар пайда болуы мүмкін: бауыр циррозы, гастрит, панкреатит, асқазан жарасы, әртүрлі қатерлі ісіктер, анемия, гипертензия, инсульт. Тағы да клиникалық депрессия және алкоголизм пайда болуы мүмкін. Қасиеттері Этил спирті ауадан ылғалды өзіне жақсы сіңіреді, жақсы еріткіш, сумен, эфирмен, глицеринмен, бензинмен, т.б. көптеген органикалық еріткіштермен жақсы араласады. Тағыда этил спирті оңай және өте жақсы жанады. Дереккөздер
Мариногор ауылдық округі

Мариногор ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Жұмба, Мариногорка, Мойылды ауылдары кіреді. Орталығы – Маринагорка ауылы. Округ құрамында болған Глазуново ауылы 2009 жылы таратылған. Дереккөздер
Қарғамбай Рахымжанұлы Сатаев

Қарғамбай Рахымжанұлы Сатаев (28 ақпан 1938, Қарағанды) — актер, Қазақ КСР-інің халық арт. (1982). Өмірбаяны * 1965 ж. Алматы мемл. өнер ин-тының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) актерлік ф-тін (проф. А.Тоқпановтың жетекшілігімен) бітірген. * Сол жылдан Қарағанды облысы драма театры құрамында актер. Рольдері * Театр сахнасында тұңғыш ойнаған рөлі — М.Хасеновтің “Арыстанның сыбағасы” спектакліндегі зоопарк директоры Білеубай. Ол бұдан соң М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, С.Мұқанов, С.Жүнісов, т.б. қазақ жазушыларының пьесаларында сахналық ірі, кесек тұлғалы драм. мінез-кейіптер жасады. Классик. драматургия бойынша қойылған спектакльдерде табысты ойнаған рөлдері қатарында Тибальт, Макбет, Петруччио (У.Шекспир “Ромео мен Джульетта”, “Макбет” және “Асауға тұсау”) мен Ясон (Еврипид “Медея”) бар. Муз. спектакльдерге де қатысып, Тарғын, Жалбыр (Е.Г. Брусиловский, С.А. Камалов пен Б.Майлин “Ер Тарғын” мен “Жалбыр”) рөлдерін шебер орындады. С-тың актерлік өнері терең психол. бояуының молдығымен, парасаттылығымен, баурап алар тартымдылығымен әрі сахналық мәдениетімен ерекшеленді. Реж. ретінде С.Сұбханбердиннің “Құндыздының Құсайы” (1970), С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар” (1981), С.Балғабайдың “Қыз жиырмаға толғанда” пьесаларын сахнаға шығарды (1990). * 1964 жылдан киноға түскен: Шибан (“Әуен сырында”), Хәсен (“Көксеректе”, 1974), Сәлімгерей (“Заман-айда”, 1997), т.б. Дереккөздер
Қандауыршалар

Ланцетниктер (Branchіostoma) — хордалы жануарлардың бассүйексіздер тип тармағының бір тұқымдасы. Денесі (ұзындығы 8 см-ге дейін) мөлдір, ланцет пішінді болып келеді. Қоңыржай аймақтар мен жылы теңіздерде (тереңдігі 10 — 30 м) тіршілік ететін 30-ға жуық түрі белгілі (ең негізгі түрі — В.lanceolatum). 1774 ж. Ланцетникке алғаш рет ғылыми сипаттама берген П.С. Паллас. Ол бұл жануарды моллюска (Lіmax lanceolatus) деп есептеген. Кейін А.О.Ковалевский Ланцетниктерді хордалы жануарлар мен қабықтылардың ортасындағы аралық жануарлар деп дәлелдеп берді. Тағы қараңыз * Қандауыршатәрізділер.
Қызтөбе

Қызтөбе — бекіністі мекен орны. Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Билікөл ауылдық округі жерінде. 1938 ж. Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тексеріп шыққан. Мекен орны сопақша келген (ауданы 80×100 м, биіктігі 1,5 м) топырақ үйіндісінен тұрады. Алдын ала археологиялық зерттеу жүргізген кезде бұл жерден 8 – 11 ғасырларға жататын заттардың сынықтары табылды. Дереккөздер
Жер жырту

мен жер жырту,ЮМЗ-6КЛ ]] °Жер жырту — топырақты өңдеудің негізгі әдісі. Жер жырту кезінде Жер қыртысын аудару, қопсыту, араластыру, т. б. жұмыстар орындалады. Жерді соқамен жыртады. Соқаның бұрандалы, жартылай бұрандалы, цилиндрлі, қайырмасыз, т. б. түрлері бар. Жер жыртудың үш тәсілі қолданылады: 1) Жер қыртысын аударып жырту. Бұл кезде бұрандалы не цилиндрлі соқамен ені 40 см жер қыртысын 180°-қа аударып жыртады. Бұл әдіс ауыр сазды әрі шымдалған жерлерде көбірек қолданылады. Себебі мұндай жыртудың артынан топырақты қосымша өңдеу қажет; 2) Жер қыртысын айыра жырту. Мұнда жер қыртысы бір-біріне 45 бұрышпен, 135° шамасына аударылады; 3) шолақ түренді соқамен жырту. Бұл әдіспен жерді жыртқанда топырақтың үстіңгі тозаңданған қабатынан түрен мен пышақ 10 см тілген қыртыс қайырманың жәрдемімен қарықтың түбіне түседі де, төм. қабаты үстіне аударылады. Бұл әдіспен жыртылған жердің беті тегіс келеді және жер өңдеудің тырмалау, қопсыту сияқты жұмыс түрлерін жүргізу жеңіл болады. Қыртыс жақсы жентектелуі үшін ылғал топырақ біраз кеуіп, иленбейтін және соқаға жабыспайтын болған кезде жыртады. Жер жырту тереңдгі топырақ қабатының қалыңдығына, егілетін дақылдардың биол. ерекшелігіне, арамшөптің көптігіне, т. б. байланысты. Жер жырту тереңдігі 20 см-ге дейін болса, таяз жер жырту, 20 — 22 см — қалыпты жер жырту, 23 см-ден артық — терең жер жырту деп аталады. Жер жырту мерзімі ауа райына, топырақ құрамына және дақылды егіп-өсіру технологиясының ерекшелігіне байланысты белгіленеді. Жер ерте көктемде, жазда және сүдігер ретінде күзде жыртылады. Жыртылатын қабатты тереңдету үшін топырақ тереңдеткіштер қолданылады. Олар қарықтың түбін 5 см және одан да терең қопсытады. Егер топырақтың қоректік заттарын көбейту керек болса, жер жырту кезінде тыңайтқыштар шашады. Тағы қараңыз * Жер (территория) Дереккөздер
Тасмания

Тасмания аралы — Аустралияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы аралығындағы Құрлықтан Басс бұғазы арқылы бөлінген. Австралия Одағының ең кіші штаты. Жер аумағы 68 км²-дей, тұрғыны 473 мың адам (2003). Әкімшілік орталығы – Хобарт қаласы Үлкен суайрық жотасының орфографиялық жалғасы. Жағалауы құлама тік жарлы, жартасты. Жер бедері тік беткейлі үстірттермен күшті тілімделген таулы қыратты. Ең биік жері – Осса тауы (1617 м). Климаты солтүстігінденде субтропиктік, оңтүстігінде қоңыржай ылғалды. Жылдық орташа температура шілдеде 8 o С, ақпанда 17 o С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 600 – 1000 мм. Өзендері шоңғалды, суы мол. Аралда орман (эвкалипт, мирта, мәңгі жасыл шамшат ағаштары) биіктеген сайын қылқан жапырақты ағаштар, субальпі шалғыны кең тараған. Жануарлар дүниесі Австралияға ұқсас, қалталылардан вомваттар мен коала және аралда ғана сақталып қалған қалталы пері кездеседі. Полиметалл, темір кентасы, тас көмір өндіріледі. Сүт өндіретін мал шаруашылығы, қой шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы дамыған. Бірнеше ұлттық саябақтар бар. Негізгі порты – Хобарт. Аралды 1642 ж. голландтық теңіз саяхатшысы А. Тасман (1603 – 59) ашқан. Аралды аборигендер Британдық отарлаудан 30,000 жылдан бері қоныстанған. Ғалымдар абориген тасмандықтар негізгі құрлықтық аборигендерден 10,000 жыл бұрын Басс бұғазында теңіз деңгейі көтерілгендіңтен ажыраған дейді. Отарлау басталғанда аборигендер саны 3,000 мен 7,000 арасында болса, келесі 30 жылда "Қара соғыс" деп аталған отарлаушыларға қарсы қатыгез партизан соғысынан, тайпа-аралық тартыстан, жане 1820 жылдандан басталған, аборигендердің иммунитеті жоқ, инфекциялық індеттерден толықтай жойылды. Әсіресе 1825 пен 1831 жылы белсенді болған қақтығыс үш жылдан аса әскери заға әкеліп 1,100-ден аса аборигендер мен отарлаушылардың өмірін қиған. тар, 1860 жж. Труганини, көп жылдар бойы соңғы тірі қалды деген толыққанды абориген-тасманиялық оң жақта.]] Дереккөздер