kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Азия антициклоны

Азия антициклоны, Сібір максимумы — Азия материгінің орта шенінде қарашадан наурыз айына дейін болатын атмосфера әсерінің қысқы климаттық орталығы, жоғарғы қысымның тұрақты аймағы. Азия антициклоны, Орталық Азия антициклоны, моңғолиялық антициклон, сібірлік антициклон – қыс айларының көп жылдық орта карталарындағы Азия үстінде болатын атмосфералық қысымы жоғары аймақ, маусымдық атмосфера әрекеті орталықтарының бірі. Азия антициклонының ортасында қаңтардың орта қысымы 1030 мбар (0,103 Мн/м 2 ). Азия антициклоны қыста өте суыған Азия құрлығының үстінде жиі пайда болып тұратын антициклонның үдей түсуі салдарынан болады. Мұндай жекеленген антициклондарда атмосфералық қысым 1050 мбарға (0,105 Мн/м 2 ) жетеді. Азия антициклонының режиміне байланысты Азияның ішкі аудандарындағы қысқы ауа райы (жер бетіне таяу қабатта) өте суық, тынық, бұлтсыз және қары аз болады. Жазда азия антициклоны азиялық депрессияға ауысады. Қазақстан аумағына қыс айларының климатын қалыптастырады. Дереккөздер
Агроорман мелиорациясы

Агроорман мелиорациясы — егістік жерлердің, бау-бақшалардың, табиғи жайылымдардың кемістіктерін жойып, өнімділігін арттыру үшін, сол сияқты ауыл шаруашылық дақылдарын табиғаттың кеселді жағдайларынан (мыс: қуаңшылық, топырақты эрозиядан, су шайып немесе жел ұшырып кетуден тағы басқалар) сақтау үшін қолданылатын мелиорация шараларының бір саласы. Дереккөздер
Материктік қайраң

Материктік қайраң, шельф — теңіздер мен мұхиттардың жағаларын жиектеп жататын, су астындағы саяз жазың. Ені — бірнеше километрден 1300 км-ге жетеді, ауданы — Дүние жүзілік мұхит түбінің жалпы ауданының 8 %-індей. Бұл 130—140 м (орташа есеппен) тереңдікте материктік беткейге айналады. Материктік қайраң — ені құбылмалы (1—2 км-ден 1200—1500 км-ге дейін) материктердің су басқан жиектерінің жоғарғы таяз бөлігі (терендігі орта есеппен 200 м-ге, кейде 400 м-ге дейін). Материктік қайраңның ең енді болігі Еуразияның Солтүстік жағалауымен шектелген, мұнда оның сыртқы шекарасы Солтүстік Мұзды мұхитқа жүздеген км-ге суғына еніп жатыр. Ол Атлантиканың Еуропа мен Америка жағалаулары мен Патагонияда өте енді болып келеді. Материктік қайраңның ең енсіз бөлігі Тынық Мұхитта Солтүстік және Оңтүстік Американың батыс жағалауы бойын тұтастай алып жатыр. М.қ. шегінде мұнай, газ өңдіріледі және бұдан баска да біркатар пайдалы қазбалар өндіру мүмкіндіктері зерттелуде. Дереккөздер
Желайдар

Желайдар — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Желайдардың бұрынғы КСРО аумағында 46 түрі өседі, олардың көпшілігі улы келеді. Негізгілері: * Емен желайдар (А. nemorosa) гүлі ақ немесе қызғыл түсті болады. Бұрынғы КСРО-ның Еуропалық бөлімінің көлеңкелі ормандарында өседі. * Орман желайдар (А. silvestris) — өте улы өсімдік. Ақ күлтелі, ірі гүлі болады. Көбінесе селдір тоғайдың және бұталардың арасында өседі, кейде шабындықта да кездеседі. * Сарғалдақ желайдар (А. ranunculoides) гүлінің көлемі ұсақ, түсі сары болады. Сирек тоғайдың ішінде өседі. Дүние жүзінде кең тараған, 150-дей түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерлерінде өсетін 11 түрі бар. Биіктігі 10 – 50 см-дей, сабағы тік өседі; сыртын түк басқан. Тамырына жақын жерінде жапырағы болмайды. Жапырағы сүйір, сағағы қысқа болады. Ірі гүлдері ақ сары, көгілдір түсті, олар сабақтың ұшында дара немесе шатырша гүлшоғырына топтасады. Ерте көктемде гүлдейді. Жемісі – тұмсығы иілген қысқа ұрық. Желайдардың жапырағының құрамында дәмі ащы анемонол болады. Одан ауруды бәсеңдететін және жүрекке әсер ететін анимонин бөліп алады. Тамырынан алынатын улы шырынды кейде сүйелді кетіру үшін пайдаланады. Желайдарды пайдаланған кезде өте сақ болған жөн, өйткені ол улы өсімдік. Сондай-ақ желайдар өте әдемі өсімдік болғандықтан, сәндік үшін де өсіріледі. Желайдар – көпжылдық, шөптесін өсімдік.Оның табиғи 120-дан аса түрі болса,сұрыпталған 150-ге жуық түрі көгалдандырудакең қолданыста.Грек тілінен аударғанда “ желдің қызы” деген мағына береді.Себебіоның гүлдері желді алдын ала сезеді.Жел болардың алдына гүл күлтелерін жинап,қауызын жаба бастайды. Табиғатта көк түсті гүл жаратын бірден–бір өсімдік осы желайдар.Сонымен қатар ақ, қызыл, күлгін, сия көктүстері де бар. Бойының биіктігі 15-60см.Топырағы жеңіл болса мол гүл жарады.Солүшін аптасына бір рет түбін қопсытып тұрады.“нәзік гүлді желайдар” деп аталатын түрініңкүзде бетін топырақпен жауып қояды. Ал,басқа желайдарлар қысқы суыққа шыдамдыкеледі. Аналық көшеттердің түбін бөлуарқылы көбейтеді. Дереккөздер
Синклинорий

Синклинорий (грекше sinklino — еңкейемін, оrоs — тау) — жалпылама құрылысы синклиндік пішінге сәйкес келетін, ұсақ қатпарлардың күрделі жүйесінен тұратын біршама ірі тектоникалық құрылым; *әдетте, геосинклиндік жүйенің немесе оның жекелеген бөліктерінің жаппай қатпарлануымен сипатталатын инверсия (көтерілу) процесі нәтижесінде қалыптасады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Синодтық ай

Синодтық ай — 29½ тәулікке тең Айдың бірдей екі фазаларының аралығындағы уақыт. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Синоптикалық метеорология

Синоптикалық метеорология (немесе синоптика) ( - жаппай шола алатын) - метеорологияның ауа райы өзгерістеріне себепші болатын атмосфералық процестерді зерттейтін бөлімі. Ауа райын болжау проблемаларымен де айналысады. синоптикалық метеорологияның негізгі әдісі — синоптикалық карталарды талдау арқылы атмосферада орын алуы мүмкін процестердің бағыты мен сипатын анықтау. синоптикалық метеорология, әсіресе XX ғасырдың екінші жартысынан бастап Жер серіктері мен ғарыш кемелері арқылы атмосфера жайында жаңа мағлұматтар көптеп жиналуына байланысты қарқынды дамыды. Дереккөздер
Синоптикалық карталар

Синоптикалық карталар (немесе ауа райының карталары) — мұндай карталарды жасауға метеорологиялық станциялар торларының тәулігіне төрт рет жүргізген бақылаулары бойынша алынған мәліметтер пайдаланылады. Радиотелеграф арқылы әр станңиядан алынған ауа массасының қысымы, температурасы мен салыстырмалы ылғалдығы, бұлт формалары, жауын-шашын келемі, желдердің бағыты мен күші және тағы басқалар. ауа құбылыстары туралы мәліметтер синоптикалық карталарға түсіріліп, берілген ауаның немесе үлкен алаптың ауа райын алдын ала хабарлауға болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Скарндар

Скарндар — ыстық ерітінділердің әсері бойынша магма мен ізбестастардың қабысқан жерлерінде пайда болған ізбестісиликатты жыныстар. Мұнымен көптеген бағалы рудалардың орындары байланысты келеді. Қазаңстандағы Қостанай облысының магнитті темір рудалары осы скарндарда пайда болған. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Өтпелі аңғар

Өтпелі аңғар — тау жоталарын немесе қыратты алаптарды кесе көлденең қиып өтетін аңғар. Ол өзен торабының көнелігін көрсетеді, өйткені аңғары бар алаптарда тау құрылу процестері кешірек болады. Өтпелі аңғар жер асты үңгірлер төбелерінің құлауы мен ағыссыз суы мол көлдердің өзінің табиғи бөгетін бұзу әсерінен жасалады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қатпарлы-жақпарлы таулар

Қатпарлы-жақпарлы таулар — қатпарлы бөліктерімен бірге орқашты бөліктері де көп кездесетін тау жүйелері. Мұндай таулардың жоталары мен массивтері (алабы) горстар түрінде, ал ойыстары опырықтар түрінде кездеседі: мысалы, Балқан түбегіндегі таулардың кепшілігі, Орта Германия таулары, Алтай және тағы басқалар. таулар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қатпарлы таулар

Қатпарлы таулар — орқашты бөліктерінен қатпарлы бөліктері басым таулар. Бұған Франциядағы Юра таулары мен Ирандағы Загрос тауларының кейбір бөліктері жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, профессор С. К. Кенесбаева и кандидата филологических наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Беткейлік эрозия

Беткейлік эрозия — беткейлік егістік жерлерде көп тараған жазықтық денудация мен сызықтың эрозия арасындағы эрозиялық процесс. Оның бірінші фазасьша беткей бетін түгелдей қамтыған жазықтық шаю жатады. Бұл жағдайда топырақ ағын сулармен бірге ағып кетеді де, беткейдегі топырақтың бір бөлігі немесе оның бүкіл қара шірінді қабаты шайылып, топырақ құнарлығын жоғалтады. Беткейлік эрозия күшейген жағдайда өзінің екінші фазасы — шайылуға өтіп, егістік жерлерді өңдеуді қиындататын кішігірім қолаттар жасайды. Процестің одан өрі өрістеуі нәтижесінде жырмалар арқылы ақпа шаңылулар пайда болып, ол эрозияның сызықтық формасына — жырмалар мен сайларға — ауысады. Беткейлік эрозия агротехнйкалық шаралардың дұрыс жүргізілмеуінен — беткейді қуалай жырту мен өте тік беткейлерді (5—6 үлкен) егістікке пайдалану салдарынан пайда болады. Онымен күрес жүргізу үшін, егістік жерді дұрыс бөліп, беткейді көлденең жырту қажет, осы бағытта орман алқаптарын отырғызу, су шайған егістік аумақты тыңайтуға қалдыру немесе мал азықтық егістер егу керек. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Рельефтің скульптуралы формалары

Рельефтің скульптуралы формалары — әдеміленіп мүжілген рельеф формалары. Бұл экзогендік күштердің жер қабығының бөліктерін үзіп Және сыдырып алып кетуінен пайда болады. Скульптуралы формаларға өзен аңғарлары, абразиялық террасалар, карсты үңгірлер, қоймаңдайлар, тау жұрнақтары және тағы басқалар. жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Өзен ағысының жылдамдығы

Өзен ағысының жылдамдығы — өзен тасқыны арқылы белгілі бір уақытта өтетін су бөлшектерінің жылдамдығы. Өзен ағысының жылдамдығы оның табанының еңістігіне тәуелді болып, су массасына тура қатынаста, арна еніне кері қатынаста болады. Ол тасқынның ортасынан жаға мен түбіне қарай азайып, бетінен кейбір тереңдіктерге қарай күшейеді. Өзен бойында әрбір көлденең қималарда кездесетін ең қатты жылдамдықты қосатын сызыңты өзеннің динамикалық осі дейді. Көбінесе өзен ағысының жылдамдығын орта есеппен шығарады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қатпарлар түйіні

Қатпарлар түйіні — қатпарлар қатарының тоғысуы, немесе бірнеше тау жоталарының бір жерде түйісуі. Бұған Памир мен Армян таулы қыратын жатқызуға болады. Мысалы, Памирға бңтүстікбатыстан Гиндукуш, Оңтүстік-шығыстан Қарақұрым мен Куньлунь, ал солтүстігінен Тянь-Шань таулары келіп түйіседі де, оны жалпы түйінге айналдырады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Тұйық аңғарлар

Тұйық аңғарлар — карсты облыстарда ақыры шұңқырларға келіп тірелетін аңғарлар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Секірмелі қабат

Секірмелі қабат — көлдің едәуір тереңдігінде кездесетін су қабаты. Одан әрі қарайғы тереңдікте су температурасы жедел төмендеп кетеді. Бұл қабат көл суының үстіңгі қабаттарында жылылықтың тәуліктік алмасу процесінің әсерінен пайда болады; жазда күндіз жылыған судың үстіңгі қабаты түнде суынады да, одан кейін өзімен тығыздығы бірдей төменгі су қабатына дейін төмен түседі. Төмен түскен бұл суық су қабатының орынын көл түбінен көтерілгең жылы су қабаты басады. Ол көктемде және жазда пайда болып, күзді күні көлдің ысуы әлсіреген уақытта төмендеп жоғалады. Ашық ауа райы секірмелі қабаттың тереңдеуін туғызады, өйткені бұл уақытта көлдің суынуы әдеттегіден қарқындылау болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қазақстан қорықтарының тізімі

Мемлекеттiк табиғи қорық — табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ, оның қызметiнiң мақсаты өзiнiң аумағындағы табиғи процестер мен құбылыстардың табиғи барысын, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесi объектiлерiн, өсiмдiктер мен жануарлардың жекелеген түрлерi мен қауымдастықтарын, әдеттегi және бiрегей экологиялық жүйелердi сақтау мен зерделеу және оларды қалпына келтiру болып табылады. Қазақстанда қазіргі уақытта 10 қорық ұйымдастырылған. Қазақстандағы қорықтардың барлық ауданы 1 610 973 га. Қорықтар тізімі Кестеде қорықтар құрылған уақытына сәйкес келтірілген. Қорықтар орналасуы картасы Сыртқы сілтемелер * [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы]
Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі

Мемлекеттiк ұлттық табиғи парк — ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттiк табиғи-қорық қорының бiрегей табиғи кешендерi мен объектiлерiнiң биологиялық және ландшафтық саналуандығын сақтауға, оларды табиғат қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристiк және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қазақстанда қазіргі уақытта 14 ұлттық парк ұйымдастырылған. Ұлттық парктер тізімі Кестеде ұлттық парктер құрылған уақытына сәйкес келтірілген. Ұлттық парктер орналасуы картасы Сыртқы сілтемелер * [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы]
Гемпшир қойы

Гемпшир қойы — қысқа жүнді, тез жетілгіш қойдың бір тұқымы. Гемпшир қойы XIX ғасырдың орта шенінде Англияның Гемпшир деген жерінде өсіріліп шығарылған; саулығының тірілей салмағы 65—80 кг, қошқардың салмағы — 95—100 кг. Гемпшир қойының 100 саулығы 115—120 қозы туады. Гемпшир қойы КСРО-ның Европалық бөлегінің орталық және батыс аудандарында өсіріліп, қылшық жүнді қойлармен будандастырылады. Дереккөздер
Галловей сиыры

Галловей сиыры етті тұқым. Шотландияның Галлоуей ауд-нан таралған. Галловей сиыры мүйізсіз, түсі қара, қара қоңыр, ішінде қара аласы да кездеседі. Жүні ұзын, бұйра және тығыз, сиырдың басқа тұқымдарымен будандастырғанда да осы ерекшелігін сақтайды. Мойны жуан, кеудесі кең, аяғы қысқа. Дене тұрқы 150 см, биікт. 120 см, кеуде орамы 190 см, жіліншік орамы 20 см-дей, бұқасы 700 – 800 кг (кейде 1000 кг-дай), сиыры 450 – 500 кг тартады. Өгізшелері тәулігіне орта есеппен 900 г-дай қосады. Сойыс шығымы 60%. Еті дәмді, сүттілігі 1500 кг-дай. 1962 – 65 ж. Қазақстанға (Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарына) 200 бас Галловей сиыры әкелінді. 1994 ж. Қазақстанда 21425, оның ішінде 3758 таза қанды Галловей сиыры болды. Галловей сиыры мен Алатау сиырының арасынан алынған будандар мықты да төзімді келеді. Галловей сиыры Қазақстанда ет бағытындағы жаңа тұқым алуда кеңінен қолданылады. Галловей сиыры тұқымын жақсарту жұмысымен Қазақ мал ш. технологиялық ғылыми-зерттеу институты шұғылданады. Галловей сиыры - етті мал тұқымы. Шотландияның Галлоуей ауданынан таралған. Галловей сиыры мүйізсіз, түсі қара, қара қоңыр, ішінде қара аласы да кездеседі. Жүні ұзын, бұйра және тығыз, сиырдың басқа тұқымдарымен будандастырғанда да осы ерекшелігін сақтайды. Мойны жуан, кеудесі кең, аяғы қысқа. Дене тұрқы 150 см, биіктігі 120 см, кеуде орамы 190 см, жіліншік орамы 20 см-дей, бұқасы 700-800 кг (кейде 1000 кг-дай), сиыры 450-500 кг тартады. Өгізшелері төулігіне орта есеппен 900 г-дай салмақ қосады. Сойыс шығымы 60%. Еті дәмді, сүттілігі 1500 кг-дай. 6-7 айға дейін (180-200 кг) бұзау енесінің бауырында болады. 1962-65 ж. Қазақстанға (Шығыс Қазақстан және Алматы облысына) 200 бас Галловей сиыры әкелінді. 1994 ж. Қазақстанда 21425, оның ішінде 3758 таза қанды галловей сиыры болды. Галловей сиыры мен Алатау сиырының арасынан алынған будандар мықты да төзімді келеді. Галловей сиыры Қазақстанда ет бағытындағы жаңа тұқым алуда кеңінен қолданылды. Дереккөздер
Сүмбіл

* Сүмбіл – қасқыржемдер тұқымдасына жататын әдемі өсімдіктерінің бір туысы. Мұның жабайы түрлері Үндістанда, Сирияда, Кіші Азияда, Месопотамияда өседі. Сүмбілдің воронка тәрізді, хошиісті гүлінен кейде эфир майы алынады. Сүмбіл желтоқсан-қаңтар айларында гүлдейді. Мұның бағбандар өсіріп шығарған бірнеше сорттары бар, олар: шығыс сүмбіл, көрмелік сүмбіл, нәзік сүмбіл. * Сүмбіл (Adіanthum) – қырыққұлақтәрізділер тұқымдасына жататын көп жылдық споралы шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларындағы, Батыс Тянь-Шаньдағы тасты жерлерде, өзен, бұлақтар жағалауларында, сарқырама астында өсетін 1 түрі – шолпаншаш сүмбіл (А. capіllus venerіs) бар. Оның биіктігі 10 – 30 см. Қара түсті қабыршақпен қапталған тамыр сабағы төселмелі. Жапырақтары (вайя) жұқа, екі не үш-үштен бірігіп, қауырсын тәрізді тілімделген. Жапырақ сағағы жіңішке, қара қоңыр, жылтырап тұрады. Спора арқылы немесе тамырының кесіндісімен көбейеді, үш жолақты спорасы шілде – тамыз айларында жетіледі. Шолпаншаш сүмбілді әсемдік өсімдік ретінде гүлзарларда өсіреді және дәрілік қасиеті бар, сондықтан медицинада тыныс жолдарын емдеуге пайдаланылады. Сүмбіл Ақсу – Жабағылы қорығында қорғауға алынған. Сирек кездесетін өсімдік ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Сүмбіл бұршақ

Сүмбіл бұршақ — бұршақ тұқымдасына жататын шөп өсімдіктерінің бір туысы. Мұның 30-дан астам түрі бар. С. б.тың түрлері біржылдық, екіжылдық және көпжылдық болып өседі. Бұлар көбінесе тропикалық және субтропикалық жақтарда болады. Мұның КСРО-да екпе 2 түрі өсіріледі, олар: қосгүлді С. б., лобия. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Жетектеме қазындылар

Жетектеме қазындылар — геологиялық кесінділердің вертикалды бағытында аз, ал горизонтальды бағытында кең тараған қазынды организмдердің қалдықтары. Бірінші территорияның жер қабатында кездескен жетектеме қазындылар екінші территорияның жер қабатында кездесуіне сәйкес олардың бір заманға жататынын білуге болады. Жетектеме қазындылардың қазіргі уақытта вертнкаль бойынша аз кездесуі, олардың бұрынғы замандарда аз тарағанының себебі болып табылады. Бұл жағдай организмдердің әр түрінің белгілі бір уақытта пайда болды және соған ғана тән деп қарауға мүмкіндік береді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Борпылдақ шөгінділер

Борпылдақ шөгінділер — тосқын шөгінділер; байырғы жыныстармен салыстырғанда шөгінді жыныстар бірікпеген, шала біріккен, ал кейде бірігу қасиетін жоғалтқан бөлшектерден тұрады. Өзінің шығу тегі бойынша борпылдақ шөгінділер мынадай түрге бөлінеді: элювий, аллювий, делювий, пролювий, атыраулық, көлдік, лагуналық (таяз шығанақтық), жағалық (көлдің немесе теңіздердің), флювиогляциальдық және мореналық. Пайдалы қазындылары бар борпылдақ шөгінділер минералогияда қорымдар деп аталады. Дереккөздер
Тұз байланатын көлдер

Тұз байланатын көлдер — судың құрамында кездесетін әр түрлі тұздары қатты күйінде бөлініп шығатын көлдер. Бұрынғы КСРО-да олар Каспий маңы ойпатында (Эльтон, Басқұншақ), Батыс Сибирьдің оңтүстігінде (оның ішінде қазақстанның солтүстік облыстарында), қырымда және тағы басқалар. жерлерде тараған. Кейбір көлдерде тұз құрамының көптігі сондай (280‰), тіпті 30° аяздарда оның суы қатпайды. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Опырылма аңғар

Опырылма аңғар — опырық бағытында орналасқан аңғар. Соған байланысты опырық бойындағы бөлшектенген жыныстар тез жуылып кетеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Опырылма ойыстар

Опырылма ойыстар — опырық сызықтарының жүйелермен шектелген ояң рельеф формасы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Кезең

Кезең — тау жотасы қырқаларының биік бөліктері мен кейбір төбелердің аралығында орналасқая ояң бөліктер. Олардың едәуір белігі тау жоталарының бір жағынан екінші жағына өтуге мүмкіндік туғызады. Кезең — # тектоникалық немесе эрозиялық-денудациялық генезисті тау жотасы төбелерінің аралығындағы қырқалар; # бар өрісіндегі жоғары қысымды екі атырап пен төмен кысымды екі атыраптың арасындағы кеңістік. Геологияда Жер планетасы дамуының және ондағы тіршілік эволюциясының біршама ұзақ нақтылы мерзіміне сәйкес келетін бірегей жержылнамалық (геотарихи) шкала бірлігі; геологиялық эраның құрамбөлігі болып табылады, жекелеген геологиялық жүйенің түзіліп үлгеру уақытына сәйкес келеді. Геологиялық кезең, ұзақтығы, әдетте, ондаған миллион жылдармен өлшенеді төрттік кезеңнен өзгесі), әрбір кезең екі немесе үш геологиялық дәуірге жіктеледі. Тарихи геологияда Жер дамуының және ондағы тіршілік эволюциясының біршама ірі де нақтылы мерзіміне сәйкес келетін салыстырмалы жержылнамалық шкала бірлігі. Геологиялық эраның бір бөлігі болып табылады, жеке геологиялық жүйенің қалыптасу мерзіміне сәйкес келеді. Геологиялық кезең ұзақтығы әдетте ондаған миллион жылмен өлшенеді (шамамен 1-2 млн. жыл дан аспайтын төрттік кезең ғана). Дереккөздер
Сейсмикалық толқындар

Сейсмикалық толқындар — жер сілкінудің немесе жарылулардың, желдің, теңіз соқпа толқындарының және кез келген машина мен транспорттың әсерлерінің нәтижесінде таралатын жер қабығындағы серпімді толқындар. Басқа да серпімді толқындар сияқты сейсмикалық толқындарды да бойлама (жылдамдығы 7-ден 14 км/сек), көлденең (4-тен 10 км/сек) және беткі деп үш түрге бөлуге болады. Бұл толқын пайдалы қазындыларды геофизикалық әдіспен (сейсмикалық әдіс) іздегенде пайдаланылады. Сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдығы - ортаның тығыздығына және серпімділігіне байланысты. Дереккөздер
Сейсмограф

Сейсмограф — жер қабығының тербелуін жазатын аспап. Сейсмограф өзінің өте сезімталдығының нәтижесінде бірнеше мың километр қашықтықта болған жер сілкінуін жазып алады. Бұрынғы КСРО-да Голицин мен Никифоров сейсмографтары тараған. Онда ілулі заттың тербелуі электрлік тербелуге айналып, жазуды алыстан түсіруге мүмкіндік береді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сейсмология

]] Сейсмология — жер сілкінуді зерттейтін геофизикалық ғылымның бір саласы. Жалпы мәліметтер Бұл жер сілкінудің пайда болуының себептері мен жағдайларын, олардың географиялық таралуын, жер сілкіну әсерінен пайда болған сейсмикалық (серпімділік) толқындарды және сол толқындардың жердің ішкі қабаттарында таралуын зерттейді. Жасанды жер сілкінуге негізделген экепериментті сейсмологияның әдістері пайдалы қазындыларды іздеу мен инженерлік-геологиялық зерттеуяерде қолданылады. Сейсмология Жерсілкінулер жайлы ілім, геофизиканың бір саласы. Сейсмограмма Бірнеше сейсмоқабылдағыштар тіркеген сейсмикалық толқындарды автоматы түрде жарық сезгіш қағазға жазып алу нәтижесінде алатын сызбалы кескін. Сейсмограф "Сейсмоқабылдағыш" терминінің синонимі. Сейсмокаротаж Бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен қима арқылы сейсмикалық толқындардың таралу жылдамдықтарын анықтау, сейсмикалық шекараларды стратиграфиялық тұрғыдан нақтылау, сейсмикалық толқын түрлерін танып-білу және зерттеу шараларын жүзеге асыру мақсатында сол ұңғыма қойнауларында арнаулы аспаптар көмегімен әдейі жүргізілетін сейсмикалық барлау тәсілі. Сейсмоқабылдағыш Жердің механикалық дірілін электрлік тербелістерге айналдыру мақсатында қолданылатын электрлік-механикалық аспап. Синонимі — сейсмограф. Сейсмикалық барлау Жер қыртысының құрылысын зерттеуге, мұнайлы-газды құрылымдарды іздестіруге және бұрғылауға дайындауға арналған геофизикалық барлау әдісі. Сейсмикалық бекет Далалық сейсмикалық барлау жұмыстарын жүргізу барысында жасанды жарылыстар әсерінен туындаған серпінді толқындар легін қабылдау, күшейту және жазып алу мақсатында қолданылатын арнаулы жабдықтар жиынтығы. Дереккөздер
Сейштер

Сейштер (тұрақты толқындар) — көлдердің және теңіздердің оқшауланған бір бөлігінде атмосфера қысымының кілт өзгеруінің өрекетінен (тау жақтан кенет соққан желдердің, дауылдардың және тағы басқалардың әсерінен) су деңгейінің көтерілуі. Бұл құбылыстың ұдайы қайталанылып тұруы салдарынан су деңгейінің тербелме қозғалыстары пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Селдер

Селдер — таулы аудандарда жиі болып тұратын лайлы немесе тасты-лайлы тасқындар. Олар жазғы күшті жаңбырлардан түзілген ағын судың тік тау беткейлерінен тастопырақтарды өзен арнасына ағызып әкеп, одан әрі арна арқылы тасқын құрауынан пайда болады. Селдерде кесек тастардың үлесі 75%-ке дейін барады. Селдер орасан күшпен және жылдамдықпен ағады да көбінесе жолындағы елді мекендерді, көпірлерді, жолдарды бұзып, егістіктер мен бау-бақшаларды басып, аса зор апатқа ұшыратады (Мыс.: 1963 жылғы 7 июльдегі Есік көлінде болған сел). Селді тасқындармсн күресу үшін олардың ағатын жолдарындағы қалтарыстардан дамбалар, бөгеулер жасап, өзен бассейнінде ағаштар отырғызылады. қазақстанда сел Іле Алатауы мен Жоңғар Алатауынан ағатын өзендерде жиі кездеседі. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Сельвастар

Сельвастар — Оңтүстік Америкада, көбінесе Батыс Амазон ойпатында және ылгалды тау беткейлерінде өсетін тропиктік мәңгі жасыл ормандар. Олар ылғалды (жылдық жауын-шашын көлемі 2—4 мың мм-ге дейінгі) және ыстық климат жағдайында дамиды, климаты құрғақ саванналарда тек өзен бойларында ғана кездеседі. Сельвастар өте қалың, көп ярусты және түрге бай келеді; құрамында пальма, каучукті ағаш (оның ішінде гевея), какао, ал тауларда хина және тағы басқалар. Сол сияқты көптеген бағалы ағаштар болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Плутониялық теория

Плутониялық теория (Тау құрылудың плутониялық теориясы)— тау құрылу процестері балқыған жер қойнауындағы массалардың әсерінен деп қарайтын теория. Бұл теория бойынша, әлгі массалар жоғары көтеріле отырып, жер қабығына радиус бағыты бойынша қысым жасайды да, горизонталь жаткан жыныстарды көтереді. Тау құрылудың плутониялық теориясы лакколиттердің пайда болуына қолдануға жарайтын болса да, кейін оның жер бетінің құрылысын түсіндіру үшін қолдануға жарамайтындығы дәлелденді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Теңіз суының тығыздығы

Теңіз суының тығыздығы — теңіз суының сыбағалы салмағы, басқаша айтқанда бұл судың белгілі салмағының температурасы бірдей (4°С) сондай көлемді суға қатынасы. Теңіз суының тығыздығы теңіз бетінде 1,0275-тен 1,0220-ға дейін өзгереді. Оның ең аз тығыздығы тропиктерде де, ал ең күшті тығыздығы — поляр маңы аймақтарында. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бастапқы жыныстар

Бастапқы жыныстар (протогенді жыныстар) — басқа жыныстардың сынықтарынан пайда болған тау жыныстары. Оларға гипс, ас тұзы, гранит тағы басқа тау жыныстары жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бастапқы жазықтар

Бастапқы жазықтар — бұрын теңіз түбі болған уақытта теңіз шөгінділерімен тегістелген, бірақ кейінгі кезде теңіз тартылуынан жалаңаштанған үстірттер мен жазыңтар. Бұған Қазақстандағы Каспий маңы ойпаты жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қайраңдар

Қайраңдар — жазық өзендердің таяз сулы бөліктері. Олар — өзендердің бұрылыс араларында, арналардың кеңейген тұсында және оның салалары сағасына жақын жерлерде пайда болады. Өйткені қайраңды жерлерде өзен ағысы бұрынғы жылдамдығын баяулатып, тасымал тосқындардың шөгуіне жағдай туғызады. Қайраңдар өзеннің иірім (қарасу) деп аталатын терең сулы бөліктерімен кезектесіп отырады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қоржын мұздық

Қоржын мұздық — тау бастарындағы мұзданудың бір түрі, яғни асуда орналасқан фирндық алаптан тау жотасының екі жағына асыла біткен мұздық. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Жағалық шөгінділердің алмасуы

Жағалық шөгінділердің алмасуы — ұсақ тас материалдардың (қойтас, қиыршық тастардың, құмдардың) су алабы жағасының бойымен жылжуы. Олардың орын ауыстыруы судың желмен пайда болған ағыстарының әсерінен, сол ағыстардың бағыты мен күшінен, толқын әрекетінен, жағаның еңістігі мен пішінінен болып тұрады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Шарбы бұлттар

Шарбы бұлттар (қазбауыр бұлттар) — құрылымы талшық немесе қауырсын тәріздес болып келген мөлдір ақ түсті, жауын жаудырмайтын бұлттар. Олар ұлпа мұз түйіршіктерінен тұрады. Басқа бұлттармен салыстырғанда, шарбы бұлттар өте биікте орналасады (шамамен 6 және 10 км-лік биіктіктер арасында). Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Таулы үстірт

Таулы үстірт — жер бедері үлгі немесе макрорельеф формасы. Таулы үстірттердің кепшілігі таулы қыраттардың ішкі беліктері болып табылады. Мысалы, Кіші Азия таулы қыратындағы Анатолий таулы үстірті, Памир таулы қыратындағы Шығыс Памир таулы үстірті тағы басқалар. Оларды соңғы уақыттардағы қозғалыстардың әсерінен жоғары деңгейге көтерілген таудың жазық бөліктері деуге болады. Таулы үстірттердің жиі сақталып қалуы, оның бетінде бұзылуға төзімді берік қабаттар мен лавалық жамылғылардың барлығына байланысты. Бұл жағдайда ол беті жазық үстіртке ұқсас келеді. Мысалы, Орта Сібір таулы үстірті осыған жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бөгет

*Бөгет — өзеннің жоғарғы ағысы жағындағы су деңгейін көтеру және соның нәтижесінде суды шаруашылыққа кең пайдалану (суэлектр станцияларын салу арқылы электр энергиясын өндіру, өзен көлігі қатынасын жақсарту, жер суару, тағы басқалар) мақсатында өзен арнасы мен аңғарларында кесе көлденең жасалған су бөгегіш құрылыс. Кішігірім өзен арналық бөгеттер мен плотиналар бегеме немесе жасанды шоңғалдар деп аталады. Совет үкіметі жылдарында жасалған Днепр, Волга, Цимлян, Өскемен, Бұқтарма, Новосибирь тағы басқа кептеген бегеттер су ағысын тәртіптеп, оларды жоғарғы айтылған мақсаттарға пайдалануға мүмкіндік беруде. Бөгеттер өзен ағысының режимін басқаруға, суды халық шаруашылығының талабына сай таратып, пайдалануға мүмкіндік береді. :Бөгет — өзен арнасындағы судың деңгейін көтеру, су ағынын арттыру, бөген жасау, т.б. үшін ағынды суды кесе көлденеңдеп қоршай салынған гидротех. құрылыс. Ол ағынды суды бөгеуге арналған бітеу Бөгет және өзен арнасына жиналған артық суды (су қашыртқыны) реттеуге арналған Бөгет болып бөлінеді. Материалына қарай грунтты (топырақты) Бөгет, тас Бөгет, бетон Бөгет және темір-бетон Бөгет болып ажыратылады. Ығысу күшіне қарсылық көрсетуіне қарай гравитациялық Бөгет, аркалық Бөгет, контрфорстық Бөгет; биіктігіне қарай төм. арынды (10 м-ге дейін), орта арынды (10 м-ден 50 м-ге дейін) және жоғ. арынды (50 м-ден биік) болып жіктеледі. Дүние жүзіндегі ең биік Бөгет — Вахш өзендегі (Тәжікстан) Рагун Бөгеті (335 м). *Бөгет *Бөгет - карсыласты шығынға ұшырату. козғалысын тежеп тұру және киыншылық келтіру, маневрін тоқтату немесе өз әскерлері үшін тиімді бағытта козғалуға мәжбұр ету максатында онын жүру жолында жасалған жасанды кедергілер (құрылыстар мен киратулар). Әсер ету сипатына карай Бөгеттер жарылғыш (миналы жарылғыш және ядролық жарылғыш болуы мүмкін), жарылмайтын, аралас жарылғышты болып бөлінеді, колдану орнына байланысты — жер үсті (су кедергілері де), теңіз және әуе (ұшақтарға қарсы); ауқымы бойынша оперативтік және тактикалық болып бөлінеді. Бөгеттер жасау атыс жүйесі, ядролық соққылар және авиациялық соққылармен тығыз байланысты. Дереккөздер
Торта балық

Торта (қаракөз) (Rutіlus rutіlus) – тұқытәрізділерге жататын жартылай өткінші балықтар. Торта Еуропада, Батыс және Солтүстік Азияда таралған. Қазақстанның су айдындарында кең тараған, негізінен тұщы суларда болады. 5 түр тармағы (кәдімгі, Сібір, Арал, Каспий және Шалқар торталары) бар. Соңғы деректер бойынша Каспий тортасы (R. caspіcus) жеке түр ретінде қарастырылады. Тортаның ұзындығы 50 см, салмағы 1500 г. Жыныстық жағынан 3 – 5 жасында жетіледі. Уылдырығын (2,5 – 147 мыңдай) сәуір – мамыр айларында шашады. Тұщы суда тіршілік ететіндері планктон және бентоспен, ал өткінші түрлері негізінен қосжақтаулы моллюскалармен және шаянтәрізділермен қоректенеді. Торта кәсіптік маңызы бар балық, әуесқойлық жолмен де ауланады. Дереккөздер
Қамза

Қамза — ұзындығы 15 см-ге дейін жететін, теңіздерде тіршілік ететін сельді тәріздес кішкене сарбас балық. Мұны кейде хамса деп те атайды. КСРО-да Азов және Қара теңіздерде тіршілік етеді. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Лақа

Лақа балық (Aspredo laevis) — ерекше тәсілмен көбейетін балықтың бір түрі. Уылдырығы ұрықтанар кезде аналығының бауыр жағындағьг терісі қалындай келіп жұмсарады. Осы кезде ұрықтанған уылдырығының үстіне өз денесінің салмағын түсіре жатады. Жұмсарған теріге денесінің салмағынан уылдырықтары батып, ұя тәрізденеді, осында жатып уылдырықтары балыққа айналады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Шегірбалық

Шегірбалық немесе Ақкөз балық немесе Айнакөз – Тұқылар тұқымдасындағы табан балыққа ұқсас балықтың бір түрі. Ұзындығы 15—18 см, кейде — 33 сантиметрге дейін болады. Қара теңізде, Дунай, Днепр, Днестр, Дон, Еділ, Терек өзендерінде, ал Қазақстанда Каспий, Арал теңіздерінде және Жайық өзендерінде кездеседі. Тұщы су мен теңізді жайлайтын 2 түрі бар. Екеуі де уылдырығын тұщы суға шашады. Дене тұрқы 15-25 cм, кейде 33 см., салмағы 800 г-нан аспайды. Теңіз ақкөз балығы уылдырық шашу үшін күз бен қыста өзенге ауысады. Сәуір мен Май айларында судың температурасы 12-15˚C-қа жетісімен өзен арнасына уылдырық шаша бастайды. Қазіргі таңда бұл балық түрінің саны өте аз. Кәсіптік бизнес жасауға қолайсыз. Дереккөздер
Кәмшат

Кәмшат — сусарлар тұқымдасына жататын, терісі өте құнды аң. Кәмшат Аустралиядан басқа материктің бәрінде кездеседі. Суда жақсы жүзеді, шомылады. Камшаттың негізгі қорегі — балықтар мен бақалар. Кәмшатты кейде қазақша құндыз немесе қама деп те атайды. Мұның бірнеше түрлері бар, олардан жиі кездесетіндері: кәмшат құндызы, өзен кәмшаты. Қазақстанның орманды, таулы аймақтарында кәдімгі кәмшат және Орта Азия кәмшаты кездеседі. Дене тұрқы 65 — 70, құйрығы 41 — 44 см, салмағы 5 — 8 кг. Кәмшаттың арқасы мен құйрығының түсі жылтыраған қара қоңыр. Бауыры ақшыл, төсі сарғыш қоңыр келеді. Саусақтарының арасы жүзу жарғақтарымен көмкерілген. Қазақстанның оңтүстік-шығысында таралған. Іле өзеніне құятын Шілік, Үсек, Құндызды сияқты таулы өзендерінің сағаларын және Көксу, Қара, Тентек өзендерінің жоғарғы жағалауларын мекендейді. Көбіне шабақтар мен балықтармен қоректенеді. Сондай-ақ, құстарды, сүтқоректілерден — қоян, су тышқаны мен ұсақ кеміргіштерді ұстап жейді. Кәмшат көбіне өзеннің тік жағасынан ін қазып, сонда паналайды. Інінің аузы су астында болады. Жатағын қыста қатпайтын, балығы бар ағын су бойына салады. Жылына 1 рет түлейді. Аналығы 2 — 4 құнай табады. Көп аулануына байланысты саны күрт азайып кеткен. Осы кезде тек кәдімгі кәмшатты ғана аулауға рұқсат етіледі. Орта Азия кәмшатыы өте сирек кездесетін болғандықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Бұл аң Кирсанов қорықшасында арнайы қорғалып, өсіріледі. Жылына 100 — 150 кәмшат елтірісі дайындалады (2004). Дереккөздер
Қарақаптал балық

Қарақаптал балық (Caspialosa kessleri) — сельдь тұқымдастарына жататын балықтың бір түрі. Бұл ұзындығы 50 сантиметрге дейін баратын ірі балық. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Құтырма қияр

Құтырма қияр (Ecballiura elaterium) — асқабақ тұқымдастарына жататын, көпжылдық шөп өсімдігі. Піскен кезде бір нәрсе аздап тиіп кетсе, жемісі жұлынып түседі де, жеміс сағағындағы тесіктен оның ішіндегі тұқымдары ащы шырынына араласып сыртқа қарай шашылады. Сондықтан ел оны құтырма қияр деп атап кеткен. Ел арасында құтырма қияр іш жүргізуге қолданылады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Бүйір сызығы

Бүйір сызығы — балықтардағы, сондай-ақ қосмекенділер мен кейбір ересек қосмекенділердің (амфибиялардың) дернәсілдеріндегі сезім мүшесі, олар қоршаған судың қозғалысы мен тербелісін, су қысымының өзгеруін қабылдайды, су бағытын анықтайды, жемтік аулау үшін де қолданылады. Дененің екі жағында жіңішке сызық тәрізді, желбезек тіліктерінен құйрық негізіне дейін созылған. Кейбір түрлерде бүйір сызық рецепторларының бір бөлігі электрорецепторларға айналады және қоршаған ортаның электрлік тербелісін тіркейді. Кейбір шаян тәрізділер мен цефалоподтар ұқсас органдарға ие. Әдебиет *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Салпыауыз

Салпыауыз, немесе бірқазан балық – Атлантика мұхитының түбінде кездеседі, ірі балықтарды тірілей жұтады, денесі өте икемсіз дөрекі, балықтың бір. түрі. Денесі сапты шөміш тәрізді болады, ұзындығы 2 метрге дейін барады. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Майбауыр

Майбауыр, немесе білеубалық (Hemiculter 1еucisculus) — тұқы балықтар тұқымдасына жататын балықтардың бір түрі. Тамағынан бастап денесінің артқы тесігіне дейін білеуленіп созылған қыры болады, сондықтан да бұл білеу балық делінеді. Майбауыр Амур бассейндерінде, Қытайдың өзен суларында болады, ұзындығы — 8—18 см. Еті дәмді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Сақбалық

Сақбалық (Rutilus frisii) — сазандар тұқымдасына жататын балық. Ұзындығы 75 см, салмағы 6 килограмға дейін келеді. Азов теңізі мен Қара теңізде және соларға құятын өзендерде болады. Өткір тісімен раковинасын уатып тастап, су түбіндегі ұлулармен қоректенеді. Өте сақ, сондықтан да сақ балық атанған болу керек. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Шырмабалықтар

Шырмабалықтар (Misgumus) — сазан тәрізділер отрядына жататын балықтардың бір туысы. Ш. Прибалтикада, Днепрде, Донда, Волгада және сонымен қатар Дунайдың сағасында болады. Денесінің ұзындығы — 60 см, қабыршақтары өте ұсақ, тұмсығында 10 тал мұрты бар. Еті дәмді. Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Шұбарбалық

Шұбарбалық (Blicca bjoerkna) — тұқыбалықтар тұқымдасының бір түрі. Денесінің ұзындығы 16—19 см, салмағы 100 г, Балтық, Қара, Азов, Каспий теңіздерінде тіршілік етеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Африка тарысы

Африка тарысы – астық тұқымдасына жататын, биіктігі 3 метрге дейін жететін біржылдық дәнді дақылдың бірі. Сабағы жуан, масағы қоғабас болып келеді. Қуаңшылыққа өте төзімді. Шөлейт жерлерде де жақсы өседі. Малға — жемшөп, адамға — азықтық мәні бар, тұқымы майлы келеді. Дереккөздер