Айдахо

Айдахо (, ; Айдахоу) — тынық мұхиттық Солтүстік-Батыстағы Таулы штаттар тобына жататын АҚШ штаты. Штаттың ең үлкен қаласы және астанасы — Бойсе. Басқа штаттармен салыстырғанда жер көлемі жөнінен 14-ші, ал тұрғыны жөнінен 40-шы орында. Штат мәртебесін 43-ші ретпен 1890 жылы 3 шілдеде иеленді. Штаттың ресми лақап аты: «Гауһарлы Штат» , табиғи ресурстарының молшылығына байланысты қойылған. Штат ұраны: «Әрқашан болады» . Топонимикасы Тарихшылар арасында штаттың атауына байланысты ортақ пікір жоқ. Бірақ та бұған байланысты бірнеше болжамдар бар, соның бірі: 1860 жылы лоббист Джордж Уиллинг (George M. Willing) жаңа жерді «Айдахо» деп атауды АҚШ Конгресіне ұсынды. Оның айтуы бойынша, бұл сөз шошондар тайпасының тілінде «таулы гауһар» дегенді білдіреді . Дегенмен, Конгресте Уиллингтің дәлелдеріне күмәнданды, және жаңа жерге «Колорадо» деген атау берілді. Алайда 1859 жылы Колорадоның бір қаласы Айдахо деп аталған болатын (1866 жылдан бастап - Айдахо-Спрингс). Бірақ кей жерде Уиллинг бұл сөздің ойдан шығарылғаны жөнінде мойындады делінеді. Басқа болжамға сәйкес «айдахо» (бастапқыда («и-да́-хоу») сөзі шошондар тілінде «Күн шығады» дегенді білдірген; сонымен бiрге бұл сөз арапахо тайпасының да тiлiнен болуы мүмкін. 1860 жылы 9 маусымда Колумбия өзенінің бойымен бу кеме сі жіберілді, ол «Айдахо» деп аталды. 1861 жылы соның құрметіне жаңа құрылған округке Айдахо атауы берілді. 1863 жылы Вашингтон аумағынан жаңа аумақ бөлініп шықты (Айдахо округімен аттас). Және 1890 жылы Айдахо штат мәртебесін иеленді. Тарихы -1846 жж.]] Айдахо жерінде алғашқы адамдар палеоүнділер, б. з. д. XIII мыңжылдықта пайда болған деген мәліметтер кездеседі. Үнді тайпалары бірнеше мәдени аумақтарға бөлінген. Солардың ішінен өте ірі тайпалары - не-персе және пайюттар. Еуропалықтардың келуіне дейін Айдахода 8 мыңдай адам мекен еткен. Айдахо жеріне аяқ басқан алғашқы ақ адамдар Льюис және Кларк экспедициясының мүшелері болды. Бұл экспедиция 1805 жылы 12 тамызда өткен. Келесі жылдары Айдахо қамбат аң терісімен айналысатын компаниялардың трапперлерімен белсене зерттеле бастада. Сонымен қоса АҚШ пен Ұлыбритания арасында Айдахо жері үшін аймақтық даулар болды. Нәтижесінде 1846 жылы 15 маусымда Орегон келісімі бекітіліп, Орегон жері АҚШ-қа өтті. 1850—1860 жылдары Айдахо аумағынан алтынның бай қоры табылды, бұл алтын іздеушілердің көптеп келіуіне алып келді. Сонымен қоса алғашқы қалалар пайда бола бастады. 1890 жылы 3 шілдеде Айдахо 43-ші ретпен штат статусын иеленді. Қазіргі таңда штаттың ең басты өнеркәсіп салалары - тау-кен өндірісі, ауыл шаруашылығы және ғылыми-техникалық секторлар. Географиясы Штаттың ауданы құрайды . Бұл көрсеткіш бойынша басқа штаттармен салыстырғанда 14-ші орында. Су бетінің жиынтық ауданы , Айдахо оңтүстігінде Юта және Невада штаттарымен, солтүстігінде — Британдық Колумбия канадалық провинциясымен, шығысында — Вайоминг Ал батысында Орегон және Вашингтон штаттарымен шектеседі. Осылайша Айдахо штаты басқа алты штаттармен және бір канадалық провинциямен шектесіп жатыр. Айдахо континенттiк су айырықтың батысында орналасқан. Аңғарда орналасқан штаттың ірі қалалары: Нампа, Колдуэлл, Айдахо-Фолс, Покателло т. б., соның ішінде қазіргі астанасы — Бойсе. Айдахо штатында бірнеше кеме жүзетін өзендер бар, соның ішінде Снейк өзені. Штатта 2 мыңдай көл бар деп саналады. Ең ірі көлі — Панд-Орей. Оның аумағы 180 шаршы миль (466 км²). Ең төмен нүктесі (216 м) Льюистон қаласындағы Клируотер және Снейк өзендерінің қиылысында орналасқан. Суреттері Климаты айы]] Штат өзінің бірқалыпсыз климатымен ерекшеленеді. Тынық мұхитынан 500 км-ге қарамастан, Айдахоның климатына батыстан келетін ауа ағындары (атмосфералық ылғалдың негізгі көзі) ықпал етеді. Жазды күндері ауа массалары Мексика шығанағы мен Кариб теңізінен айтарлықтай ылғал алып келеді. Қысты күндері бұлттылықтың, ылғалдың және температураның орташа көрсеткіштері АҚШ-тың басқа бөліктеріне қарағанда жоғары болып келеді. Жалпы Айдахоның климаты қоңыржай климатты, оңтүстігіне қарай климаты құрғақ. Дауыл және құйындар өте сирек болады. Флора және фаунасы , Айдахо штатының белгілерінің бірі]] Штаттың аумағында 10 биомдар кездеседі және 3 мыңға жуық байырғы өсімдіктер өседі, соның ішінде ағаштың 20 түрі. Ылғалға бай өзен жағалауларында Батыс Тсугасы , Қатпарлы Туя және Қылшықты Терек өседі; құрғақ жерлерінде Сары қарағай және Мензис Псеудотсугасы өседі. Штаттың таулы аймақтарында Ақ қабықты қарағай және Тау Тсугсы өседі. Айдахо штатында мекендейтін сүтқоректілер: Вапити ( subspp.), Бұлан , Аққұйрықты бұғы , Қарақұйрықты бұғы , Ашамүйізді киік , Сабау қой , Қар ешкісі , Барибал , Пума , ірілері: Канада құндыздары , Шалғын қасқыры , Түлкі , Ондатр , Күзендер , Солтүстік Америкалық кәмшат , Америкалық борсық , Солтүстік қалталы егеуқұйрық , Америкалық күзен , Жанаттар , Америкалық сусарлар . Айдахо аумағында үнемі ұя салатын тұқымдастарға Қырғауылдар тұқымдастары Қаршыға тұқымдастары , Сұңқарлар тұқымдастары , Жапалақ тұқымдастары т.б. жатады. Сирек және жойылып бара жатқан түрлер Омыртқалылар Сүтқоректілер (Mammalia) * * алдыңғы жылмен салыстырғанда 21 781 адамға (1.4 %) және 2000 жылмен салыстырғанды 273 629 адамға (21,1 %) өсті. 2010 жылы Айдахо штаты 2000-2010 жылдар аралығындағы тұрғынның өсу деңгейі бойынша төртінші орын алды. Айдаходан жоғарырақ көрсеткіштерге ие болған Невада (35,1 %), Техас (21,7 %) және Калифорния (10 %) штаттары. Ал 2004-2005 жылдар аралығындағы көрсеткіштер бойынша Невада мен Аризона штаттарынан кейін 3-ші орында болған. Тұрындарының жартысына жуығы қалада тұрады. Этникалық құрамы (2000 жылғы деректер бойынша): * немістер — 18,8 %, * ағылшындар — 18,1 %, * ирландықтар — 10 %, * байырғы американдықтар — 8,1 %, * мексикалықтар — 5,5 %. Штаттың тұрғындар санының динамикасы төменде келтiрiлген. Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:700 height:340 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1600000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1870 text:1870 bar:1880 text:1880 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1980 text:1980 bar:1990 text:1990 bar:2000 text:2000 bar:2010 text:2010 PlotData= color:barra width:27 align:center bar:1870 from:0 till: 14999 bar:1880 from:0 till: 32610 bar:1890 from:0 till: 88548 bar:1900 from:0 till: 161772 bar:1910 from:0 till: 325594 bar:1920 from:0 till: 431866 bar:1930 from:0 till: 445032 bar:1940 from:0 till: 524873 bar:1950 from:0 till: 588637 bar:1960 from:0 till: 667191 bar:1970 from:0 till: 712567 bar:1980 from:0 till: 943935 bar:1990 from:0 till: 1006749 bar:2000 from:0 till: 1293953 bar:2010 from:0 till: 1567582 PlotData= bar:1870 at: 14999 fontsize:S text: 14999 shift:(0,5) bar:1880 at: 32610 fontsize:S text: 32610 shift:(0,5) bar:1890 at: 88548 fontsize:S text: 88548 shift:(0,5) bar:1900 at: 161772 fontsize:S text: 161772 shift:(0,5) bar:1910 at: 325594 fontsize:S text: 325594 shift:(0,5) bar:1920 at: 431866 fontsize:S text: 431866 shift:(0,5) bar:1930 at: 445032 fontsize:S text: 445032 shift:(0,5) bar:1940 at: 524873 fontsize:S text: 524873 shift:(0,5) bar:1950 at: 588637 fontsize:S text: 588637 shift:(0,5) bar:1960 at: 667191 fontsize:S text: 667191 shift:(0,5) bar:1970 at: 712567 fontsize:S text: 712567 shift:(0,5) bar:1980 at: 943935 fontsize:S text: 943935 shift:(0,5) bar:1990 at: 1006749 fontsize:S text: 1006749 shift:(0,5) bar:2000 at: 1293953 fontsize:S text: 1293953 shift:(0,5) bar:2010 at: 1567582 fontsize:S text: 1567582 shift:(0,5) TextData= fontsize:S pos:(220,20) text:Айдахо штатының тұрғындар санының динамикасы Ірі қалалары Экономикасы 2010 жылы штаттың Жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 55,4 миллиард долларды құраса, әр адамға шаққандағы ЖІӨ мөлшері құрады. 2008 жылы штаттың экономикасы АҚШ-тың басқа штаттарымен салыстырғанда 43-ші орында болды. Штат экономикасының маңызды секторы ауыл шаруашылығы болып табылады. Жалпы АҚШ-та өсірілетін картоптың үштен бір бөлігі Айдахо штатына тиесілі. Әйгілі картоп сорттарының бірі Russet Burbank болып есептеледі. Картоптан басқа Айдахода бидайдың үш түрі өсіріледі. Бақтақ және жасымық өндірісі бойынша бірінші орын алады. Айдахода азық-түлік және ағаш өндірісі, көлік және химия өнеркәсіптері, сонымен қоса қағаз, электроника өндірістері жақсы дамыған. Гудинг қаласында ирландиялық Glanbia компаниясына тиесілі елдің ең ірі шикізат өндіретін зауыты орналасқан. Айдахода реактивті катерлер өндіруші ірі өндірістер (Jetboat) орналасқан. Сандпойнт қаласында Coldwater Creek (Coldwater Creek) компаниясының киім сататын орталық офисі орналасқан. Штат экономикасының ірі секторы ғылыми және технология саласы болып табылады. 2001 жылы бұл сала штаттың ЖІӨ мөлшерінің 25 % құрады. 1991—2002 жылдар аралығында бұл саланың өсім деңгейі 38 % болды. Жұмыс күші мен жұмыссыздықтың динамикасы: Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:300 height:250 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:800000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:200000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 PlotData= color:drabgreen width:20 align:center bar:2006 from:0 till: 741708 bar:2007 from:0 till: 748710 bar:2008 from:0 till: 756320 bar:2009 from:0 till: 749660 bar:2010 from:0 till: 757107 PlotData= color:lightorange width:30 align:center bar:2006 from:0 till: 23440 bar:2007 from:0 till: 22618 bar:2008 from:0 till: 37207 bar:2009 from:0 till: 60104 bar:2010 from:0 till: 69386 PlotData= bar:2006 at: 741708 fontsize:S text: 741708 shift:(0,1) bar:2007 at: 748710 fontsize:S text: 748710 shift:(0,1) bar:2008 at: 756320 fontsize:S text: 756320 shift:(0,1) bar:2009 at: 749660 fontsize:S text: 749660 shift:(0,1) bar:2010 at: 757107 fontsize:S text: 757107 shift:(0,1) PlotData= bar:2006 at: 23440 fontsize:S text: 3,2% shift:(0,5) bar:2007 at: 22618 fontsize:S text: 3,0% shift:(0,5) bar:2008 at: 37207 fontsize:S text: 4,9% shift:(0,5) bar:2009 at: 60104 fontsize:S text: 8,0% shift:(0,5) bar:2010 at: 69386 fontsize:S text: 9,2% shift:(0,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Жұмыс күші мен жұмыссыздықтың динамикасы Транспорты Білім беру қаласындағы мектеп]] Айдахо аумағындағы ең алғашқы мектепті 1837 жылы миссионер Генри Сполдинг (Henry H. Spalding) салған болатын. 1865 жылы мектептер саны 12-ге жетті: 4 жеке меншік және 8 муниципалдық. 5 – 21 жас аралығындағы 1239 баланың үштен бір бөлігі осы мектептерде оқыды. 1887 жылы 8 – 14 жас аралығындағы балалардың мектепке баруға міндеттейтін заң қабылданды. Осы заң арқасында 1889 жылы 296 мектеп жұмыс істеп, онда оқыды. Алғашқы орта мектеп 1881 жылы штаттың қазіргі астанасы Бойсе қаласында салынған болатын. 1891 жылы штаттың білім министрлігі құрылды. 2008 жылы штатта 751 мектеп жұмыс істеді, онда 275 мыңға жуық бала оқыған болатын. Бір оқушыға шаққандағы салыстырмалы шығын бойынша штат ең соңғы орындарда. 2007-2008 жылғы кейбір мәліметтерге сүйенсек бұл көрсеткіш бойынша Айдахо штаты Юта және Теннесси штаттарынан ғана озып, соңынан санағанда 3-ші орында болған, ал басқа мәліметтерде соңғы орында болған делінеді. құрады (жалпыұлттық көрсеткіш - 98). Жоғарғы оқу орындары Айдахода үш университет жұмыс істейді. Штаттың ең алғашқы және басты университеті — Айдахо Университеті (University of Idaho). Бұл оқу орын университеттерге жер телiмдерiн тегiн бөлу бағдарламасының аясында 1889 жылы Москоу қаласында құрылды. Штаттың екінші университеті , Айдахо штатының Университеті (Idaho State University), 1901 жылы Покателло қаласында «Айдахо академиясы» ретінде құрылып, университет статусын 1963 жылы иеленді. Штаттың үшінші университеті 1932 жылы Бойсе қаласына алғашында кіші колледж ретінде құрылып, 1974 жылдан бастап Бойсе Штат Университеті (Boise State University) деп аталды. Бұлардан басқа штат аумағында 4 жеке меншік университет, 5 колледж және 7 жеке меншік колледж жұмыс істейді Қазіргі күнге дейін штатта екі кәсіби бейсбол командасы бар: Айдахо-Фолс Чакарс (Idaho Falls Chukars) және Бойсе Хокс (Boise Hawks). Сонымен бірге 6 жергiлiктi бейсбол лигалары жұмыс iстейдi. Үш командасы Студенттiк спорттың ұлттық ассоциациясына кіреді: Бойсе Стейт Бронкос (Boise State Broncos;Таулы батыс конференциясы), Айдахо Вэндалс (Idaho Vandals;Батыс атлетикалық конференциясы), Айдахо Стейт Бенгалс (Idaho State Bengals;Үлкен аспан конференциясы). Штаттың кәсіби баскетбол командасы Айдахо Стампид (Idaho Stampede) болып табылады, 2006 жылға дейін КБА құрамында болған, қазір ҰБА дамыту лигасында. 2007-2008 жылдары бұл команда лиганың чемпион атағын жеңіп алған. Штаттың тенистен кәсіпқой командасы ретінде Айдахо Сникерс (Idaho Sneakers) танылған. Кезінде бұл командаға Энди Роддик және Манон Боллеграф деген спортшылар қатысқан болатын. Команда 1994 жылдан бастап World TeamTennis турниріне қатысып келеді. Сол жылы турнирде екінші орынды иемденген. ECHL хоккей лигасына штаттың Айдахо Стилхедс (Idaho Steelheads) деген командасы қатысады. 2004, 2007 жылдары Айдахо Стилхедс екі мәрте Келли кубогын (Kelly Cup) және 2009—2010 маусымда Брэбхем кубогын (Brabham Cup) жеңіп алған. Гольф спорты бойынша жалпыұлттық турнир аясында Айдахода үнемі Albertsons Boise Open турнирі өтеді. Назар аударарлық орындары Ұлттық саябақтар, қорықтар, ескерткіштер, тарихи орындар * Йеллоустон (ішінара) * Калифорниялық жол (California Trail) (ішінара) * Сити-оф-Рокс ұлттық қорығы (City of Rocks National Reserve) * Craters of the Moon National Monument and Preserve * Hagerman Fossil Beds National Monument * Lewis and Clark National Historic Trail (ішінара) * Minidoka National Historic Site * Nez Perce National Historical Park * Oregon Trail (ішінара) Ұлттық демалыс орындары * Хелс-Каньон * Соутут Ұлттық қорықтар * Бэр-Лейк * Грейс-Лейк * Дир-Флэт * Камас * Кутеней * Минидока Ұлттық қорықшалар * Snake River Birds of Prey National Conservation Area Ресми белгілері * Ұраны: Esto perpetua («Әрқашан болады») * Жылқы: Аппалуза * Жыртқыш: Лашын * Балық: Кларка албырты * Жәндік: Данаида монарх * Жеміс: Қаражидек * Көкөніс: Картоп * Ағаш: Батыс ақ қарағайы * Гүл: Syringa * Қазба: Хагерман Жылқысы (; ) * Гауһар тас: Жұлдызды гранат Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://us-america.ru/states/idaho/ Айдахо штаты] — қосымша мәліметтер. * [http://us-america.ru/gallery/C25/ Айдахо штатының суреттері] * [http://www.idaho.gov/ State of Idaho government website] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=ID Energy Profile for Idaho] * [http://www.parksandrecreation.idaho.gov/ Idaho Department of Parks and Recreation] * [http://www.usnewspapers.org/state/idaho Idaho Newspapers]