kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Еуразия нарық институты

Еуразия нарық институты – Астана қаласындағы мемлекеттік емес жоғары оқу орны. 1992 жылы ашылған. Институтта экономика және менеджмент, маркетинг және коммерция, қаржы және кредит, бухгалтерлік есеп және аудит, әлемдік экономика, т.б. мамандықтар бойынша жоғары білімді кадрлар даярланады. Оқу күндізгі және сырттай бөлімдерде жүргізіледі. Мерзімі — 4 жыл. 2001 жылы ЮСАИД және АҚШ-тың “CARANA” Корпорациясының грантын жеңіп алды. Институтта компьютерлік оқу орталығы жұмыс істейді. Онда 60-қа жуық оқу-әдістемелік және оқу құралдары жарық көрді. Оқу ғимараты, компьютерлік сыныптар, зертханалар, кітапхана, оқу залы, әскери кафедра бар. Негізі қаланғалы бері 2920 маман бітіріп шықты (2000). EIM әлемдік сапа деңгейіне ұмтылған. EIM бәсекеге қабілетті және өмірге қажетті мамандарды сапалы даярлауының басты факторларынан аса маңыздылары Еуродеңгейде модернизацияланудағы материалды-техникалық база, заманауи аудиториялар, оқу кабинеттері, Интернет пен ЖОО-ың электронды кітапханаға қосылған компьютерлік класстары, көрнекті Акт, Конференц-және спортзалдары, кітапхана, жатақхана, асхана. Қазақ Елі, 9 шілде 2010 жыл 2010 жылы 7 шілде күні, «ЕУРАЗИЯ НАРЫҚ ИНСТИТУТЫН» бітірушілерге диплом тапсыру салтанаты болып өтті. Еліміздегі 145 ЖОО-дан индустриялық-инновациялық экономиканы жедел дамыту стратегиясына сәйкес басқару жүйесіне қажетті жоғары білімді, бәсекелестікке қабілетті мамандарды сапалы даярлайтындары әлі санаулы. БАКАЛАВРИАТ: * Экономика * Менеджмент * Есеп пен аудит * Қаржы * Мемлекеттік және жергілікті басқару * Маркетинг * Ақпараттық жүйелер * Статистика * Әлемдік экономика * Туризм * Бағалау * Логистика * Әлеуметтік-мәдени сервис * Аймақтану * Мейрамханалық іс және қонақүй бизнесі МАГИСТРАТУРА: * Экономика * Менеджмент * Есеп пен аудит * Қаржы * Маркетинг Дереккөздер
Еуразия химия-технологиялық журналы

«Еуразия химия-технологялық журналы» – ағылшын тілінде шығатын ғыл. журнал. 1999 жылдың желтоқсан айынан бастап Алматы қаласында шығады. Құрылтайшылары – ҚазҰУ-дың Жаңа химия технологиялар мен материалдар ғылыми-зертхана институты және Халықаралық Ғалымдарының Жоғары мектебі. 3 айда 1 рет шығады. Журналдың мақсаты – Еуразия ғалымдары арасындағы ақпарат алмасуды дамыту. Журналда органикалық синтез, мұнай химиясы, плазмохимия, жану, радиациялық химия, термохимияның, т.б. химия салаларының өзекті мәселелерін теор. және тәжірибелік тұрғыда шешуге, жаңа тиімді әрі экол. қауіпсіз технологиялар жасау проблемаларына арналған мақалалар басылады. Дереккөздер
Виктор Иванович Ефимов

Виктор Иванович Ефимович (3.8.1936 туған, Ресей, Новгород қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1994), професор (1995). Саратов заң институтын (1961) және СОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1983) бітірген. Павлодар обкомында бөлім меңгерушісі (1974–80), Павлодар облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары (1983–85), Қазақстан КП ОК-нде мемлекеттік-құқық бөлімінің меңгерушісі (1985–90), Ресей Президенті жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет академиясында жетекші ғылыми қызметкер (1993–95), ал 1995 жылдан осы академияда професоры болып еңбек етеді. «Система государственной власти теоретико-организационные основы и политическая дисциплина» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Виктор Иванови 30-дан астам ғылыми еңбектің авторы. 11-сайл. Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесінің депутаты. Дереккөздер
Михаил Львович Ефимов

Ефимов Михаил Львович (14.6.1930 туған, Украина, Прилуки қаласы) – онколог, медицина ғылымдарының докторы (1969), професор(1970). Алматы мемл медицина институтын (1954, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университет) және оның аспирантурасын (1957) бітірген. Семей медицина институтында (1957–61, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент болып істеді, ал 1961 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеулер институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Ефимов Михаил 179 ғылыми-зертхана еңбектің, оның ішінде 5 монографияның («Радиочувствительность опухолей в эксперименте]]», 1971; «Биологические ритмы в норме и патологии», 1981; «Хронобиология и хрономедицина», 1996) авторы. Дереккөздер
Сұлтанбек Ешмұхамбетов

Ешмұхамбетов Сұлтанбек (18.1.1945 жылы туған, Панфилов ауданы, Ақжазық ауылы) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1998), профессор(1999), ҚР-ның бас балалар хирургы (2000), Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1998). 1964 ж. Көктал ауылы орта мектебі, 1970 ж. Алматы медицина институтын, 1978 ж. КСРО Медицина ғылыми академияның (Мәскеу) аспирантурасын бітірген. 1972-75 ж. Алматы облыстық балалар ауруханасында хирург, 1978-79 ж. Алматы қалалық 1-клиникалық балалар ауруханасында уролог болды. 1970 жылдан С. Аспандияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінде ұстаздық етеді. Негізгі ғылыми еңбектері - "Балалардың несеп жолдарындағы туа бітті кеселдерді емдеп-жазудың клиникалық-патогендік негіздерін" зерттеуге арналған. 270-тен аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 2 монографиясы жарияланған. 1995 ж. "Балалар урологиясы" атты оқулығы үшін ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Әбу Әли ибн Сина атындағы сыйлығына ие болды. Дереккөздер
Қолжазба орталығы

Қолжазба орталығы - қолжазбалар мен текстология орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясы М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты жанынан 1989 жылы құрылған. Қолжазбалар мен текстология орталығы қорында қазақ ауыз әдебиетінің 200 мыңдай нұсқасы сақталған. Олардың ішінде батырлар жырының, тарихи өлеңдер мен аңыз әңгімелердің жүзге жуық, айтыстың мың жарым, мақал-мәтелдің 20 мың үлгісі, көлемі алты мың бетке жуық тарихи шежіре, 12–13 ғасырларда еврейлердің бұзау терісіне көшірілген ұзындығы 24 метрден тұратын киелі кітабы бар. Ең көне қолжазба – 13 ғасырдан жеткен, 1880 жылы Құлмұхамед Байғұлұлының қолымен көшірілген “Жүсіп–Зылиха” дастаны. Мұса Шорманұлы жинаған фольклорлық және этнографиялық материалдардың 1913 жылғы көшірмелері, “Шахнама” эпосын Тұрмағамбет Ізтілеуовтің өлеңмен, Ысқақ Тілеуқабылұлының қарасөзбен аударған қолжазбалары, Шығыс халықтарына кең тараған “Мың бір түн”, “Калила мен Димна”, “Тотынама” сияқты шығармалардың аударма нұсқалары, “Таһир – Зуһра”, “Ләйлі - Мәжнүн”, “Бозжігіт”, “Сейфүл-Мәлік”, “Шәкір-Шәкірат” ғашықтық жырлары, “Қиссасу-л-Әнбия”, “Сал-сал”, “Зарқұм” діни қиссалары, т.б. көптеген фольклорлық мұралар қазақ ауыз әдебиетінің інжу-маржандары сақталған. Қолжазбалар мен текстология орталығы қорында қазақ халқының мәдени-рухани өмірінен сыр шертетін сирек суреттер, әдебиет, өнер және ғылым қайраткерлерінің, жыршылар мен әншілердің дыбыс таспасына жазылған дауыстары сақталған дискілер бар. Олардың арасында М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, А.Жұбанов, Т.Жүргенов, Ә.Марғұлан, І.Есенберлин, Л.Хамиди, т.б. дауыстары сақталған. Дереккөздер
Қолқанаттылар

Қолқанаттылар – сүтқоректілер класының отряды. Қазба қалдықтары Еуропа мен Солтүстік Америкада алғашқы эоцен қабатынан белгілі. Қолқанаттылар Арктика мен Антарктидадан және кейбір мұхит аралдарынан басқа құрлықтарда кеңінен таралған. Отряд 1000-ға жуық түрді біріктіреді. Олар итбас жарқанат (Megachіroptera) және жарқанат болып 2 отряд тармағына бөлінеді. Әсіресе, тропиктік, субтропиктік аймақтарда көп кездеседі. Дене тұрқы 2,5 – 40 сантиметр, салмағы 2–900 грамм. Денесі жалпақ, түсі сұр, қоңыр, қара-сұр, тері жамылғысы жұмсақ, үлпілдек. Төсінде бұлшық еттер орналасқан қыр сүйегі болады. Бұғана сүйектері жақсы жетілген, жауырыны жалпақ. Алдыңғы аяқтары ұшу қанатына айналған. Білек, алақан сүйектері және саусақтары (бірінші саусақтан басқалары) ұзын, аралары тері жарғақпен жалғасқан. Көпшілігінің құйрығы бар, әдетте ол ұшу жарғағымен байланысады. Сезім мүшелері, иіс сезу, есту мүшесі жақсы дамыған, көру мүшесі нашар жетілген. Қолқанаттылар шығарған ультрадыбыстарын әр түрлі заттарға соғылып қайтадан қайтқан жаңғырық түрінде қабылдайды. Қолқанаттылардың кейбір түрлерінде жылдың салқын маусымдарында дене қызуы қоршаған орта температурасына байланысты –7,5 градустан 48,5 градусқа дейін өзгеріп тұрады. Аталықтары жыныс жағынан көктемнен күзге дейін, аналықтары күзден көктемге дейін жетіледі. Осыған орай, шағылысу көктемде, жаздың аяғында, не күздің басында жүзеге асады. Жылына 1, кейде 2 рет шағылысып, көпшілігі 1–2, кейде ғана 3 ұрпақ әкеледі. Ұрпақтары тез жетіліп, 30-45 күнде өз бетінше тіршілік ете бастайды. Көпшілігі 8–9 жыл өмір сүреді. Қолқанаттылар, негізінен, жәндікқоректілер (жарқанат), кейбіреулері өсімдік жемісімен және шырынымен (итбас жарқанат) қоректенсе, кей түрлері (десмодтар) жануарлар мен адамдардың қанын сорады. Су ішеді. Індерді, үңгірлерді, қуыстарды, үй шатырларын, ағаш қуыстарын паналайды. Топтанып тіршілік етеді. Демалу кезінде басын төмен салбыратып ілініп тұрады. Қолқанаттылар қиы (гуано) – құнарлы азотты тыңайтқыш. Медицинада қолқанаттылардың дене қызуының төмендейтін ерекшелігі зерттеліп, оларды кейбір ауруларды емдеуге қолданады. Қолқанаттылар құтыру, т.б. ауруларды, үй малдарының түрлі індеттерін де таратады. Сирек кездесетін 8 түрі және 4 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының, 5 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Қолөнер

Қолөнер, қолданбалы өнер – дәстүрлі тұтыну және сәндік бұйымдарын жасайтын ұсақ өндіріс. Қолөнершілер негізінен табиғи шикізаттарды пайдаланып, қарапайым еңбек құралдарының көмегімен көркем композицияның шешімімен тұрмысқа қажетті мүліктер, музыкалық аспаптар, қару-жарақ, құрал-саймандар жасайды. Әрбір қолөнер туындысы өз заманының материалдық мәдениетінің үлгісі және халық талғамының, әлеуметтік қоғамдық жағдайының, діни сенімінің, салт-дәстүрінің нақтылы көрінісі. Қазақстанда көшпелі шаруашылықтың қажетіне сай қолөнершілер мал шаруашылығына керекті желі, шылбыр, ноқта, бұршақ, жүген, құрық, бұғалық, тұсау,өре, шідер, кісен, қада, ер-тұрмандар жасаумен шұғылданды. Олар құмнан, тастан, саздан құмыра, көзе, ыдыс-аяқ; мүйізден, сүйектен, мал мен аң терісінен, ағаштан әшекейленген нақышты дүние-мүлік, домбыра, қобыз, сыбызғы, шаңқобыз сияқты музыка аспаптарын; темірден, мыстан қылыш, найза, қанжар, айбалта, күрзі секілді құрал, қару жасады. Қазақ халқының қолөнерінде киіз үй жабдықтарын, ағаш төсек жасау, түйін түю, ши орау, кесте тігу, өрмек тоқу, киіз басу, сондай-ақ моншақ, білезік, сақина, сырға, алқа, шолпы сияқты зергерлік бұйымдар жасау кең дамыды. Дереккөздер ca:Artesà et:Käsitööline ext:Artesanu
Қол соқпақ

Қол соқпақ– жастар ойыны. Қыз-бозбалалар жиын-той кезінде үйде отырып ойнайды. Ойынды жүргізуші қолына орамал алып ширатады да, алқа-қотан отырған жастардың ортасына шығады. Ойын бастаушы бір ойыншыға “қолыңды тос” деп бұйырады. Ол дереу алақанын тосуы керек. Сонда ойын жүргізуші оған “орамал қайда?” деп сұрақ қояды да, алақанын орамалмен ұрады. Жазаланған ойыншы бір ауыз өлең айтып не күй тартып берген соң, “орамал анау отырған адамда” деп өзі қалаған ойыншыны көрсетеді. Бұл шартты уақытында тез орындай алмаса, тағы да бірнеше рет соққы алуы мүмкін. Ойын уақыты ойнаушылардың өз еркінде. Дереккөздер
Қолтықгүл

Қолтықгүл, миддендорфия (Mіddendorfіa) – тергүл тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда Ертіс өзенінің бойында, Каспий ойпатында, Сарыарқа мен Зайсанда кездеседі. Ылғалы мол шабындық жерлер мен өзен аңғарларында өсетін 1 түрі – днепрлік қолтықгүл (mіddendorfіa borysthenіca) бар. Оның биіктігі 2–15 сантиметр. Сабағы тік, жоғарғы бөлігі 4 қырлы. Жұмыртқа тәрізді бүтін жиекті отырмалы (сағақсыз) жапырақтары сабаққа кезектесіп орналасады. Қысқа сағақты дара гүлдері жапырақ қойнауларында (қолтықтарында) жетіледі. Әрбір гүлінің гүл табанынан түтік тәрізді ұзынды-қысқалы кезектесіп 12 тостағанша, 6 қызғылт түсті күлте жапырақшалары дамиды. Аталығы – алты, аналығы біреу. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды, жоғарғы жағы 4 тісті болып ашылатын қауашақ. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, сырты дөңес, іші шұңқыр. Пайдаланған әдебиетттер
Қолтықсабақ

Қолтықсабақ – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатаулары және Батыс Тянь-Шань тауларында 2 түрі кездеседі. Таудың биік беткейлеріндегі жартастарда өседі. Жиі кездесетін түрі – Іле қолтықсабағы (Talassia transiliensis). Оның биіктігі 40 – 70 сантиметр, көп сабақты өсімдік түбірінен шығатын жапырақтары сағақты, шоғырлана орналасқан. Сары түсті гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Шатырлары 10–18 сәулелі, шатыршалары 10–20 гүлді. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі сопақша, көкшіл, ұзындығы 6–7 милиметр. Дереккөздер
Георг Симон Ом

Ом, Георг Симон (1787 ж. 16 наурыз, Эрлангем - 1854 ж. 7 шiлде, Мюнхен) - немiс физигi. 1805-1806 жылдары Эрланген университетiнде оқыды. Әр түрлi гимназияларда математика мен физикадан сабақ бердi Эрланген университетiнде докторлық диссертациясын қорғады. Бамбергте, Кельнде, Берлинде сабақ берумен айналысты. Нюрнбергтегi Политехникалық мектептiң, Мюнхен университетiнiң профессоры болды. 1826 ж. эксперименттер арқылы ток күшiн, кернеу және кедергiнiң бiр-бiрiмен байланысын өрнектейтiн электр тiзбегiнiң негiзгi заңын ашты. Математикалық түрде Ом заңы V=I*R қарапайым формуламен өрнектеледi. Мұндағы V – тармақталмаған тұрақты ток тiзбегiнiң бөлiгiндегi өткiзгiш ұштарындағы потенциал айырымы, I – ток күшi, R - өткiзгiш кедергiсi. Ом кедергiнiң өткiзгiш материалына тәуелдiлiгiн, оның ұзындығына тура пропорционал және көлденең қиманың ауданына керi пропорционал екенiн көрсеттi. 1827 ж. электр мен жылудың таралуының сәйкестiгiне сүйенiп теория негiздерiнен заңдылықты табуға әрекет жасады. Ол электр ток заңын Фурье тұжырымдаған жылу ағынының заңымен салыстырды. Температуралар айырымына ұқсастығы арқылы “электр кернеулерiнiң түсуi" деген ұғым енгiздi. “Электр қозғаушы күш"(ЭҚК), “өткiзгiштiк" деген ұғымдарды да ол енгiзген. 1830 ж. Ом алғаш рет ток көзiнiң электр қозғаушы күшiн өлшедi. Омның кейiнгi еңбектерi акустикаға, соның iшiнде дыбыстың күрделi құрамын (обертондардың бар болуын) зерттеуге арналған. 1841 ж. ғалым Копли медалiмен марапатталды, 1842 ж. Королдық қоғамының мүшесi болды.
Клавдий Птолемей

Клавдий Птолемей (100 - 178 жыл шамасы) — грек математигі және астрономы. Клавдий Птолемейдің өмір жолы туралы мағұлмат жоқтың қасы, тек қана біздің заманымыздың 120 жылынан бастап Александрияда өмір сүргені белгілі. Ол өзінің жетістіктері негізінде арабтар «Альмагест» деп атап кеткен. Үлкен еңбектің авторы «Алмагест» арабша «алмаджести», яғни «аса ұлы» шығарма дегенді білдіреді. Птолемейдің бірінші кітабында гректердің триогеометриясы жүйелі түрде баяндалған. Мұнда 0º бастап 180º дейінгі хордалардың таблицалары келтірілген. Тарихи жазбалар бойынша хордалар таблицасын алғаш жасаушы ретінде б.з.д. 2 ғасырда өмір сүрген астраном математик Гипарх екен. Бірақ ол таблицалар бізге жеткен жоқ. Грек математиктерінде бұл кезде синус, косинус және тангенс сызықтары болмаған. Бұлардың радиусы тұрақты дөңгелектің центрлік бұрыштарына сәйкес келетін хордалардың ұзындығын есептейді. Птолемей дөңгелек шеңбердің 360º, ал оның диаметрін 120 бөлікке бөледі, сөйтіп, хорданың ұзындығын дөңгелектің радиусы (орнықты) арқылы өрнектейді. Басқа бұрыштарға қандай хордалар сәйкес келетінін анықтауға Птолемей шеңберді іштей сызылған төртбұрыш дөңгелекке іштей сызылса, онда оның диогональдарының көбейтіндісі қарама – қарсы қабырғалардың көбейтінділерінің қосындысына тең болады. Бұл теорема қазір Птолемейдің есімімен аталып жүр. Қортындылай келгенде ұлы математиктер математиканы дамытуда адамзатты ғажайып жаңалықтармен әлі талай қуантады. Ғылым тарихына көз салғанда адамзаттың асыл перезенттері ашқан ұлы жаңалықтарға тоқталмай өте алмаймыз, өйткені басқалар мен салыстырғанда бұлардың ойлары орасан зор. Таланттары ерекше биік тұрады. Бұлардың ғылыми идеялары болашаққа өзінің нұрын шашады. Ескертпелер Дереккөздер
Эратосфен

Эратосфен (;Б.д.д. 276 – 194 жж) - грек ғалымы, математикамен қатар астрономия, география, тарихты да жақсы білген. Ол жай сандарды табудың тәсілін ойлап тауып, сол кездегі белгілі әлем картасы мен аспан денелерінің картасын жасаған, сондай-ақ (високосный) жылды еңгізудің қажеттілігін негіздеген. Оның негізгі жетістігі – Жердің көлемін адамдар оның шар тәріздес екенін білгенге дейін есептеп шығаруы. Өз есептеулерінің негізінде ол картада белгіленбеген мұхиттың әлі де орасан үлкен кеңістіктері бар екенін болысады және оның айтқаны дұрыс келеді. 194 BC.]] Эратосфен елегі Ғалымдар ерте кездерден бастап-ақ жай сандарды зерттеген. Жай сан ұғымын біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда ежелгі грек ғалымы Пифагор енгізген. Біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда өмір сүрген грек математигі Евклид жай сандардың шексіз көп екендігін, ең үлкен жай санды атап көрсету мүмкін болмайтынын дәлелдеген. Евклидтен біршама кейінірек Александрияда өмір сүрген ежелгі грек математигі Эратосфен жай сандардың кестесін жасауға арналған өзінің тәсілін ұсынды. Эратосфен балауыздан жасалған тақтайшада натурал сандарды алып тастап отырған. Сонда алғашқы кесте елек тәрізденіп, онда тек қана жай сандар қалған. Сондықтан оны Эратосфен елегі деп атаған. Жай сандардың кестесін даярлаудағы Эратосфен тәсілі: * Алдымен 2 санынан бастап барлық натурал сандар жазылады. Мысалы, 2-ден 40-қа дейінгі барлық натурал сандарды тізіп жазу керек. Бірінші ретте- 2 санынан басқа, 2- ге еселік сандардың барлығы сызып тасталады. *Кестеде 2 және 3 сандарынан кейін 5 саны қалады. Үшінші ретте- 5 санынан басқа 5-ке еселік сандардың барлығы сызып тасталу қажет. *Сонда кестеде 40-тан кіші жай сандар ғана қалады. Бұл кесте 40-тан кіші жай сандар кестесі болып табылады. Кестедегі 2 санынан басқа қалған сандардың кез келгені 2-ге бөлінбейді. 2, 3, 5, 7, 11, 13, 15, 17, 19, 23, 29, 31, 37 Осындай реттілікпен қалаған санға дейінгі кестені даярлауға болады. Дереккөздер
Ахмес

Ахмес (Шамамен б.з.д 1700 ж.) - Әлемге әйгілі бірінші математиктің есімі. Б.з.д 1700 ж. оның математикалық есептерге құрылған еңбегі ұзындығы 6 метр (20 фунт) папирус орамасына жазылған. Солардың біреуі санды ұдайы екі еселеу арқылы көбейту тәсілін көрсетеді. Осы есеп бинарлық жүйеге із салады, соның арқасында бүгінгі сандық техналогияларға қол жетті. Ахмес тек осы қағаз ораманы көшіріп жазып алды, оның нағыз авторларының есімдері белгісіз.
Роберт Гук

Роберт Гук(;1635 - 1703) - әйгiлi ағылшын жаратылыстанушы, ағылшын Уайт аралында Фрешуотер деген жерде жергiлiктi шiркеудiң аға попы жанұясында дүниеге келдi. Орта мектептi бiтiргеннен кейiн Оксфорд Университетiне түседi. Университеттегi мұғалiмдердiң бiрi Р.Бойльге эксперименталды зерттеулерiне ассистент (көмекшi) ретiнде Г. Роберттi ұсынады. Бойль мен Гук ынтымақтастығы нәтижелi болды. Гук бала кезінен ден саулығымен нашар болған. Дәрігерлер Гук көп өмір сүре алмайды деп ойлаған,бірақ қателескен ол 67 жыл өмір сүрген. Оны білген адамдар оның мінезін ашушан,ұрысқақ деп айтқан. Роберт Исаак Ньютонмен қақтығысып қалатын. Содан гөрі Ньютон Гук қайтыс болған сон сонын суретін жойып жіберген деп есептейтін. 1662 ж. Бойльдың көмегiмен Гук Лондонның Корольдiк қоғамына көрсетушi қызметiне орналасады. Бiрақта Гуктың басты мақсаты ғылыми зерттеулер едi. Гук алғашқы жеке өзi жазған каппилярлық құбылысқа арналған еңбегiн 1661 жылы жариялады. Кейiн ол астрономиялық құрал-саймандарды ойлап табу және оларды жетiлдiрумен айналысты, биологиялық, географиялық, геологиялық зертеулер жүргiздi. Әрбiр осы салаларға ол өзiнiң үлкен үлесiн тигiздi. Гук өзiнiң 1665 ж. жарық көрген «Микрография» атты еңбегiнен кейiн әйгiлi болды. Бұл кiтапта Гук өзі жетiлдiрiлген микроскоппен көп зерттеулерін жүйелеп баяндайды. Тағы да бұл кiтабында Гук жарықтың табиғаты жайында ойларын жазып кетедi, бұл ойлары үшiн ол жарықтың толқындық теориясын қалаған ғалымның бiрi болып саналады. 1666 жылдан бастап көп жылдар бойы Лондонның Корольдік қоғамына, әртүрлi жаратылыстану мәселелерiне арналған лекцияларын оқиды. Бұл лекцияларда Гук өзiнiң зерттеулерiнiң нәтижелерiн және басқа ғалымдардың еңбектерiне анализдерiн баяндайды. Лекцияларының бiрi серпiмдiлiк мәселерiне арналды. Серпiмдiлiктiң түсiнiктемесiнiң кең түрде түсiнiк беруi (Гук терминi боиынша «қайтарушы күш») оны жалпы заңды орнатуға алып келдi, бұл заң Гук атымен аталады. Гуктың теориялық қорытындысы эксперименттермен дәлелденiлiп келетiндiктен оның серпiмдiлiк заңы ешқашан күдiк тудырмады. Әйтсе де Гуктың жан-жақты ғылыми қызығушылығының терiс нәтижелерi де болды. Ол өзiнiң зерттеулерiн жиi аяғына дейiн жеткiзбейтiн, мысалға, Ньютонның бүкiл әлемдiк тартылыс заңына негiз салған болатын, Гук 1674 ж. Ньютонның көз қарасына сәйкес көз қарастары жарияланған. Бiрақта ғылымға деген шынайы берiлгендігi арқасында, өзiнiң қиын мiнезiне қарамастан Гукты Англияда ғана емес, Еуропада да құрметтейтiн. Дереккөздер
Шарль Огюстен де Кулон

Шарль-Огюстен Кулон (, 14.06.1736-23.08.1806) — француз физигi және инженерi. Ангулем қаласында (Франция) мемлекеттiк шенеунiк жанұясында дүниеге келген. ]] Шарль мектептi тәмамдағаннан кейiн Мезьередегi әскери-инженерлiк мектепке қабылданады. 1761 жылы Кулонға лейтенант шенi берiлiп, Мартиника аралында әскери форт салуға жiберiледi. Тоғыз жылдық құрылыс практикасынан кейiн Кулон Францияға қайтып оралады. 1776 жылы “Архитектураға қатысы бар, статиканың кейбiр мәселелерiне максимумдар және минимумдар әдiсiн пайдалану туралы" – еңбегiн жариялайды. Кезектi ғылыми жұмыстары жiбек жiптi және шашты бұраған кездегi физикалық заңдылықтарына қатысты. Үйкелiстi зерттеу жұмыстары (1781ж.) оны жаңа жетiстiктерге жеткiздi. Бұл еңбектерi үшiн Кулон Париж ғылым академиясының сыйлығын алады, кейiннен бұл академияның мүшесi болып сайланады. 1784 жылы Кулон “Бұрау кезiнде бұрау бұрышына пропорционал реакция күшi бар металл жiптердiң қасиетiне негiзделген – электрлiк салмақтарды" ойлап тапты. 1785 жылы ол “электрдiң iргелi заңын" ашты, ол былай айтылады: аттас зарядталған екi кiшкене шариктердiң тебiлу күшi бұл шариктердiң центрлерiнiң арақашықтығының квадратына керi пропорционал. Бұдан кейiн Кулон электр күшiнiң зарядтардан тәуелдiлiгiн орнатып, физика тарихында Кулон заңы деп аталатын заңды тұжырымдады. Кулон электр және магнетизм мәселелерiне жетi жұмысын - “мемуарларын" арнады. Кулон 70 жасында Парижде қайтыс болады. Француздың ойшыл ғалымының құрметiне электр зарядының бiрлiгi – кулон (Кл) атауы 1881 жылдан берi практикада қолданылады.
Георгий Иванович Ксандопуло

Ксандопуло Георгий Иванович (26 тамыз 1929 жыл, Краснодар өлкесі, Северный ауданы Смоленское село) – химия ғылымдарының докторы (1974), профессоры (1978). Өмірбаяны ҚазМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қостанай қаласындағы жасанды талшықтар завотында лаборатория меңгерушісі (1953–56), Оңтүстік Қазақстан геология басқармасында ғылым-зерттеу тобының жетекшісі (1956–65), ҚазМУ-да аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1965–79), кафедра меңгерушісі (1979–91) болды. 1991 жылдан Жану мәселелері институтының директоры. Негізгі ғылыми еңбектері әр түрлі отындардың жану теориясын, конденсаттанған жүйелер мен газдардағы жалын шебінің тууы және таралуы кезіндегі химия-физикалық процестерді зерттеуге арналған. Ол Қазақстан шикізаты негізінде сирек және асыл металдардың ферроқорытпаларын синтездеп алу мәселелерімен шұғылданады. Ксандопуло 300-ден астам ғылым мақаланың, оның ішінде 4 монографияның авторы, 150-ге жуық авторлық куәлігі мен патенті бар. Шығармасы #Исследование химических взаимодействий в сложных системах, А.-А., 1984; #Исследование процессов горения, А.-А., 1988; #Проблемы горения газов и конденсированных систем, А., 1998. Марапаттары Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын лауреаты (1992). Бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер Сілтемелер *[http://biblus.ru/Default.aspx?auth9j4m4m1&acls88621 Георгий Иванович Ксандопуло] *[http://icp.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id51:labprobgor&catid35:labs&Itemid=56 Лаборатория проблем горения]
Кунте Павел Павлович

Павел Павлович Кунте (1888, Австрия, Вена қаласы – 1956, Ақтөбе қаласы) – неміс ғалымы, тарихшы. Вена университетін бітірген (1910). Австрия, Швейцария, Чехия, Германияда ағартушылық, саяси-қоғамдық жұмыстармен айналысқан. 20-жылдары Ресейде Профинтерн өкілі болды. 1929 жылы Алматыға ауыстырылды. 1930 жылдан бастап КомЖОО-да (Коммунистік жоғары оқу орны) тарих пәнінің оқытушысы, жалпы тарих кафедрасының меңгерушісі, Қазақ мемлекеттік баспасының меңгерушісі, Халық ағарту комиссариатының инспекторы, ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) проф. болды. Қазақ тарихын зерттеп, 1935–36 жылдары «Қазақстанның өткендегі тарихы туралы деректер мен материалдар» (1 том) атты құжаттар жинақтарының құрастырылып шығуына (С.Аспандияровпен бірлесіп) жетекшілік етті. 1938 жылы саяси қуғынға ұшырап, отбасымен бірге Ақтөбе облысы Новороссийск ауданына жер аударылды. Өмірінің соңына дейін орта мектепте тарих, неміс тілі пәндерінен сабақ берді. Дереккөздер
Қосылған Күзембаев

Қосылған Күзембаев (9.5.1938 жылы туған, Жамбыл облысы Жуалы ауданы Бауыржан Момышұлы ауылы) – химия ғылымдарының докторы (1984), профессор (1987). ҚазМУ-дың (1963, қазіргі ҚазҰУ) химия факультетін және аспирантурасын (1967) бітірген. Жамбылдың жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтының Алматы бөлімшесінде аға оқытушы (1967–69), Қазақстан ғылым академиясының Органикалық катализ және электрхимия институтында аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1969–91), 1991 жылдан Арқалық педагогика институтының ректоры қызметін атқарады. Газфазалық гидрогендеу реакциясы кезінде катализаторлық жанасуды сыртқы жағынан сәулелендіру арқылы жылдамдатуға болатынын тапты және оның аппаратуралық негізін жасады. 175-тен астам ғылым мақала мен 2 өнертабыстың авторы. Дереккөздер
Қолтық шөгінділері

Қолтық шөгінділері - лагуна шөгінділері, қолтық айдындарына жиналған шөгінділер. Суы тұщы қолтықтарда құмды, сазды, кейде органикалық заттарға бай сазды-карбонатты жыныстар шоғырланады, оларда көмір қабатшалары мен линзалары кездеседі. Суы ащы (тұзды) қолтықтарда түрлі хемогендік қосылыстарға бай күкіртсутек мол қара лай тұнады. Тұзды қолтық шөгінділерінің қазбалы түрі құрамында натрий сульфаттары мен хлоридтерінің қабаттары, гипс, ангидрит, доломитті әктастар, кейде магнезит кездеседі. Қолтық шөгінділерінде фауна қалдықтары кездеспейді, не олардың санаулы ғана түрлері ұшырасады, құрамы бірыңғай келеді. Қолтық шөгінділерін құраушы жыныстар мен фациялардың көлбеу және тік бағытта тез өзгеріп алмасатындығы олардың теңіздік және құрлық шөгінділері ұштасқан аралық жағдайда қалыптасқандығын көрсетеді. Құрғақ климатты Каспий теңізінің шығыс жағында 20 ғасырдың 30-жылдары Өліқолтық және Қайдақ шөгінділері пайда болған. Каспийдің деңгейі екі метрдей төмендегеннен кейін Өлі Қолтық құрғап кетті де, Қайдақ қолтығы теңізден бөлініп қалды. Қазақстан өңірінде әр геологиялық кезеңде жиылған қолтық шөгінділері және олармен байланысты түрлі кен байлықтары (тұздар, гипс, ангидрит, көмір) көп. Мыс, Маңғыстау облысындағы Таушық қоңыр көмір кені юра кезеңіндегі қолтық шөгінділерінен түзілген. Дереккөздер
Қомша

Қомша – түйе әбзелі. Қомшаны ескі киізден, бөстектен, ескі-құсқы киімнен жасайды. Қомша жақын жерге жүк тасуға лайықталып жасалынған қомның бір түрі. Алыс сапарға шыққанда не көшкенде арнайы қомша немесе жазы жасайды. Пайдаланған әдебиетттер
Қомыз

Қомыз, комуз 1. қырғыз халқының ішекті шертпелі музыкалық аспабы. Тұтас ағаштан ойып жасалады. Үш ішегі бар, пернелері болмайды. 1-ші және 3-ші ішектерінің дыбыс үндестігі әдетте ұқсас, ортаңғы ішек онан кварта немесе квинта жоғары бұралады. Қомыздың ұзындығы шамамен 85 сантиметр. 2. Түрік халқының варган аспабы. Жасалатын материалына байланысты қомыз атауына сол материалдың аты қосыла аталады (мыс, темір қомыз). 3. Дағыстанның бір қатарлы гармоны. Пайдаланған әдебиетттер
Салыстырмалылық теориясы

орбитада қозғалуы мен бірігуі кезіндегі гравитацияның уақыт-кеңістікті майыстырған, GW150914 қосылуының бейне симуляциясы]] Салыстырмалылық теориясы —— физикалық процестердің кеңістік- уақыттық қасиеттерін зерттейтін теория. Ұғымды 1906 жылы Макс Планк енгізген. XX ғасырдың басында салыстырмалылық принципі оптика мен физикаға және физиканың басқа салаларына қатысты екендігі белгілі болды. Салыстырмалылық принципі өзінің мәнін кеңейтіп, мынадай анықтамаға ие болды: оқшауланған материалдық жүйеде кез келген процесс бірдей жүреді, және ол жүйе бір қалыпты түзу сызықты қозғалыс жағдайында болуы керек. Немесе физиканың заңдары бар-лық инертті жүйелерде бірдей формаға ие. Бір инертті жүйеден келесіге ауысу Лоренц қайта өзгертулері арқылы жүзеге асырылады. Бірақ жарық жылдамдығы түрақтылығы туралы мәліметтер қайтадан жаңа түсініктерді қажет ететін мәселелерге әкеліп тіреді. 1904 жылы X. Лоренц қозғалыстағы дене өзінің қозғалыс бағыты бойынша қысқаратындығын және әртүрлі жүйелерде байқалатын уақыт аралықтары өлшенетінін айтты. Бірақ, келесі жылы А.Эйнштейн Лоренц қайта қүруларындағы байқалатын уақытты нақты уақыт ретінде қарастырды. Жалпы салыстырмалылық теориясында уақыт-кеңістік қатынастарының материалдық процестерге қатысының жаңа жақтары ашылды. Жалпы салыстырмалылық теориясы инерциялық және гравитациялық массалардың эквиваленттік принципінен шығады. Атап айтқанда, массалардың эквиваленттік принципінің негізінде салыстырмалылық принципі қалыптасты, ол жалпы салыстырмалылық теориясында табиғат заңдарының инварианттылығын бекітті. , физик, 1879-1955]] Салыстырмалылық теориясы кеңістіктің ауырлық күшінің әсерінен майысатындығын және уақыт барысының күшті гравитациялық өрістерде баяулайтынын анықтады. Жалпы салыстырмалылық теориясының фантастикалық болжамдарының бірі - өте күшті тартылыс өрісінде уақыттың толық тоқтайтындығы туралы. Тартылыс күші артқан сайын уақыттың баяулауы да күшейе түседі. Уақыттың баяулауы жарықтың гравитациялық қызыл орын ауыстыруы арқылы байқалады да, толқындар ұзындығы артқан сайын оның жиілігі азая береді. Белгілі бір жағдайда толқын ұзындығы шексіздікке, ал жиілігі нөлге ұмтылады. Салыстырмалылық теориясы уақыт пен кеңістіктің бірлігін көрсетті, кеңістік-уақыттық төртөлшемдік контимуум туралы түсінік қалыптасты. Салыстырмалылық теориясы масса мен энергияны Е-МС қатынасымен байланыстырды, мұнда С - жарық жылдамдығы. Салыстырмалылық теориясында екі заң - зат массасының және энергиясының сақталуы заңдары бірігіп, энергия және зат массасының сақталуы деген бір заңға айналды. Дереккөздер
1906 жыл

Оқиғалар Қаңтар Ақпан Наурыз Сәуір Мамыр Маусым Шілде Тамыз Қыркүйек Қазан Қараша Желтоқсан Нақты күндері жоқ Туғандар Тағы қара: :Санат:1906 жылы туғандар Қайтыс болғандар Тағы қара: :Санат:1906 жылы қайтыс болғандар Тағы қараңыз Түсініктемелер
Христиан Гюйгенс

Гюйгенс Христиан (, 1629 ж. Гааге қаласы - 1695) – голландиялық физик, механик, математик және астроном. 1645-1647 ж.ж. Лейден университетiнде және 1647-1649 ж.ж. Бред университетiнде оқыған. 1665-168 ж.ж. Парижде тұрып, Париж ғылым академиясының мүшесi болып тағайындалады, 1681 ж. бастап Гаагада тұрады. Гюйгенстiң физикалық зерттеулерi механика, оптика, молекулалық физика салалары бойынша болды. Ең алғаш 1656 ж. маятниктi сағатты ойлап тапты. Физикалық маятниктiң тербелiс центрiн және оның тербелiс периодын анықтау бойынша есеп шығарды. Сонымен қатар серпiмдi денелердiң соқтығысуын зерттеп, 1669 ж. оның заңдарын қорытты және "тiрi" күштердiң қозғалыс мөлшерiнiң сақталу заңын орнатты. 1678 ж. жарықтың толқындық теориясын ашты. Жарықтың таралу механизмiн түсiндiрiп, өзiнiң атымен аталатын әйгiлi принципiн ашты (Гюйгенс принципi). "Кристалл осi" деген түсiнiктi енгiздi. 1678 ж. жарық поляризациясын ашты. 1665 ж. Р.Гукпен бiрге термометрдiң тұрақты нүктелерi – мұздың еру нүктесi және судың қайнау нүктесiн орнатты. 1667 ж. су қатқан кезде ұлғаятынын көрсеттi.
Андерс Цельсий

Андерс Цельсий , 1701 - 1744) - Швед астрономы, физигi. Ғалымның астрономия, геофизика және физика салалары бойынша көптеген еңбектерi бар. Солтүстiк территориялардың зертеулерiне үлкен үлес қосты, негiзiнде меридианды өлшеу мақсатындағы Лапландық экспедициясына мүше болған. Полярлық аудандардан оралысымен Цельсий Упсалда астрономиялық обсерваторияның ұйымдастырылуы мен құрылысы жайындағы жұмыстарға белсене кiрiседi де 1740 ж. обсераторияның директоры болады. 1742 ж. ол 100 – градустық бағанын (шкала) ұсынады. Онда 0 градус ретiнде қалыпты судың атмосфералық қысым кезiндегi судың қайнау температурасы, ал 100 градус ретiнде мұздың еру температурасы алынған. Шкаланың бiр бөлiгi 1/100 дi құрайды. Бiрақ та бүгiнгi күнде қолданыста жүрген градустық құрал, Халықаралық практикалық температуралық бағаны болып табылады, оның негiзiнде Цельсий және Кельвин принциптерi алынған.
Достық бекеті

Достық бекеті - Алматы облысы Алакөл ауданында қарайтын кішкентай ғана қалашық. Қытай халық Республикасы мен Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысында шекарасында орналасқан. Шекарада орналасқандықтан "кеден ісі" жақсы дамыған. Барлық Қытай мемлекетіне өтетін темір жол қызметі осы Достық арқылы өтеді. Сол себепті, Темір жол жүйесі жақсы дамыған. Сонымен қатар, Қытай мен Қазақстан арасындағы сауда-саттық жақсы дамыған орталық ретінде саналады. Бекетте екі мектеп, біріншісі "Достық орта мектебі", екіншісі "Достық қазақ орта мектебі" бар. Сондай-ақ, 30-ға жуық медициеа мамандары бар орталық ауруханасы бар. Маршрут * Ақтоғай-Достық темір жолы * Дереккөздер
Қонақ өсімдігі

Қонақ (Echіnochloa) – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Дүние жүзінде тропиктік және қоңыржай аймақтарда таралған 25-тей түрі белгілі. Қазақстанның барлық аудандарында өсетін 2 түрі бар. Бау-бақша, егістіктерде, әсіресе күріш егістігінде, жол бойларында, елді мекендер маңында арам шөп ретінде жиі кездесетін түрі – қонақ тары (E. crus gallі). Биікт. 10 – 20 см. Сабағы түбінен бұтақтанған жалаң болып келеді. Ұзын жапырағы кедір-бұдырлы тілшіксіз жүйкеленеді де, ұшына қарай сүйірленеді. Дара гүлі қосжынысты, 2 – 4-тен шоқтанып сыпыртқы гүлшоғырына топталған, биікт. 20 см-дей. Масақ қабыршақтары 3, гүл қабыршағы қатаң, аталығы 3. Маусым – тамызда гүлдеп, жеміс cалады. Қ-тың екінші түрі – құрмақтың дәні Қызылорда және Оңт. Қазақстан облыстарында арпаның орнына пайдаланылады. С. Арыстанғалиев
Қонақасы

Қонақасы – қонаққа арналған дәм, мәзір. Дәстүрлі қазақ қоғамында үйге тосын келген немесе арнайы шақырылған қонақтың қадір-құрметіне, жас мөлшері мен туыстық қатынасына қарай сойылған малдың мүшелерінен сыбағалы табақ тартады; қонақасы - қазақша ет; мүше тарту. Пайдаланған әдебиетттер
Серік Керімбекұлы Қонақбаев

Серік Керімбекұлы Қонақбаев (25 қазан 1959 жыл, Павлодар) – боксшы, Мәскеу олимпиадасының күміс жүлдегері (1980), КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (1981), Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1982), екі дүркін Еуропа чемпионатының жеңімпазы (1979, 1981), Кеңес Одағының 2 дүркін чемпионы. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Халықаралық әуесқой бокс ассоциациясы (AIBA) атқарушы комиететінің мүшесі (2010-2014), Қазақстан Республикасының Парламент Мәжілісінің II және IV шақырылымдарының депутаты (1999 - 2011), Қазақстан бокс федерациясының төрешілер корпусымен жұмыс жөніндегі вице-президенті Биографиясы Жамбыл гидромелиоративтік құрылыс институтын (1981), қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясын (1984) бітірген. Спорт карьерасы Бокспен 14 жасынан бастап айналысқан. КСРО халықтары спартакиадасының және КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (Мәскеу, 1979), екі мәрте Еуропа чемпионы (ГФР, Кельн, 1979, Финляндия, Тампере, 1981), Әлем кубогінің иегері (АҚШ, Нью-Йорк, 1979), Мәскеуде өткен 22-Олимпиялық ойындардың күміс жүлдегері (1980), Әлем кубогінің иегері (Канада, Монреаль, 1981), Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (ГФР, Мюнхен, 1982), КСРО чемпионы (1980, 1984). 1981-87 жылдары бапкерлік жұмыстар атқарды, коммерциялық “Қазақстан” спорт клубының (1990), ҚР кәсіпқой бокс федерациясының (1992-94), ҚР Президенті жанындағы ұлттық спорт қорының президенті (1994-96) болды. 1999 жылдан ҚР Парламентінің Мәжіліс депутаты. Мемлекеттік “Дарын” жастар сыйлығының иегері (1993). Отбасы Мәскеу олимпиадасында (1980) Марапаттар Дереккөздер
Құмай жүгері

Қонақ жүгері немесе Сорго – астық тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық Өсімдіктер тегі. Текті тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарда өсетін 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда егіс алқаптары мен суармалы жерлерде өсетін 5 түрі бар. Жиі кездесетіні – Алеп құмайы (sorghum halepense). Ботаникалық сипаттамасы Өсімдіктердің биіктігі шамасы 1 – 1,5 метрдей, сыртқы түрі жүгеріге ұқсас, тамыры жақсы жетілген. Жапырақтары ұзын, диаметрі 1 – 3 сантиметр. Көп гүлді сыпыртқы гүлшоғырының биіктігі 60 сантиметрдей. Әрбір гүлі жарғақ тәрізді екі гүл қабыршағынан тұрады. Аталығы – үш, аналығы – біреу. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – дән. Құмай – улы өсімдік, оның құрамында дуррин атты улы глюкозид, синиль қышқылы, сабағында крахмал мен қант бар. Емдік мақсатқа құмайдың көктем мен күзде жиналған сабағы мен тамыры пайдаланылады. Оның судағы тұнбасымен құяң, ревматизм және жүйке ауруларын емдейді. Ертеректе құмай өсімдігімен мерезді емдеген. Көк шалғынын мал жайылымы ретінде де пайдалануға болады. Гүлшоғырынан сыпыртқы жасайды, сондай-ақ, қызыл бояу және балауыз алынады. Сабаны қағаз жасауға, ши тоқуға пайдаланылады. Түрлері *Sorghum bicolor – кәдімгі құмай *Sorghum saccharatum – қант құмайы *Sorghum technicum – сыпыртқылық құмай *Sorghum chinense – Қытай тарысы *Sorghum cernuum – балқұмай *Sorghum sudanense – Судан құмайы *Sorghum halepense – Алеп құмайы Пайдаланған әдебиетттер
Қоныс

Қоныс, Ата қоныс – 1. ел мекендейтін орын; 2. көшпелілер дүниетанымындағы киелі мекен. Уақыт пен кеңістіктегі қоныс ұғымы көшпелі жұрттың өсіп-өркендеуіне қолайлы жер-сумен, жайылымдармен, шұрайлы елді мекендермен үндестік тауып, шаруашылық-мәдени өмірдің даму үрдістерін айқындады. Ғасырлар бойы көшпелілерді қоршаған орта киелі таулардан, өзендер мен көлдерден, аңғарлардан, көне зираттардан құралып, ата жұртын белгіледі. Атадан балаға мұраға қалған жерлермен халықтың бүкіл тыныс-тіршілігі, өмір сүру қарекеті байланысты болды. Дәстүрлі көшпелі тұрмыс тіршілігі, төрт түлік мал, жер-ана, табиғат халықтың “құтты қоныс” ұғымын айқындап, материалдық-рухани игілігін, дүниетанымы мен төл мәдениетін қалыптастырды. “Құтты қоныс” іздеу мақсатында халық табиғаттың қолайлы белдеулерінде жыл маусымдарына орай көшіп-қонып отырды. “Кір жуып, кіндік қаны тамған” жермен байланысты туған “ата жұрт, ата қоныс” ұғымында ру-тайпа меншігінде болған жер-аумақтың меншіктілігі, тұтастығы көрініс тапты. Түркі дәуірінде пайда болған “ата қоныс” ұғымы дәстүрлі дүниетанымдық ұстындар жиынтығына негізделіп, қауым арасында жерді пайдалану жүйесінің шарттары мен нормаларын қамтамасыз етті. “Ата қоныс” көшпелілер үшін қасиетті саналып, өз жерінің тұтастығының кепілі әрі көршілес жатқан мекендерге қол сұғуға болмайтындығын мойындауды білдірді. Дереккөздер
Өтеген Күмісбаев

Өтеген Күмісбаев (20.5.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Мәдениет ауылы) – ақын, филология ғылымдарының докторы (1990). ҚазМУ-дың (1963, қазіргі ҚазҰУ) филология факультетін бітірген. Қазақстан Жазушылар одағының көркем әдебиетті насихаттау бөлімінде, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») және «Қазақ әдебиеті» газеттерінде (1963–69), КСРО Ғылым Академиясының Шығыстану институтында (1969–74) қызмет атқарған. 1974 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтында ғылылми қызметкер, ҚазҰУ-де оқытушылық қызметте болды. 1989 жылы «ХІХ–XX ғғ. қазақ және парсы әдеби байланыстары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Алғашқы өлеңдер жинағы «Тұңғыш» деген атпен 1964 жылы жарық көрген. Поэзия, проза және аударма (Ә.Х.Дехлеви, М.Рыльский, Р.Ғамзатов, Қ.Күлиев, В.Рождественский) саласында жемісті еңбек еткен. Шығыс және қазақ әдебиетінің байланысын зерттеуге арналған «Терең тамырлар», «Абай және Шығыс» (1995), «Мұхтар Әуезов және әдебиет әлемі» (1997]), т.б. монографиялары жарияланды. Күмісбаев 500-ден астам ғылыми мақаланың авторы. Жазушының кейбір туындылары қырғыз, башқұрт, украин, белорус, ағылшын, поляк, араб тілдеріне аударылған. Қазақстан журналистер одағы сыйлығын алған. Шығармалары * Тұңғыш. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964; * Алақан. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1966; * Менің кішкентай үйрегім. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; * Жапырақтар түсіп жатыр. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1969; * Ақбота. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1972; * Ақ шолпан. Өлеңдер, поэмалары., «Жазушы», 1974; * Ауыл дап шыққан жол. Әңгімелер. «Жазушы», 1975; * Горный кумыс. Стихи. М., «Советский писатель», 1976; * Степная рапсодия. Стихи. М., «Советский писатель», 1983; * Екі перне. Сын. А., «Жазушы», 1980; * «Тұрмағамбет ізтілеуов және оның «Рүстем-Дастаны». Монография. А., «Наука», 1982; * Ортақ арна. Сын. А., «Жазушы», 1985; * Казахская поэзия и Восток. Монография. А., 2000; * Иран әдебиетінің тарихы. Монография. А., 2002. Дереккөздер
Аябіл Күнбазаров

Аябіл Күнбазаров (1939 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Тұрсынбике ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1992). КСРО өнертапқышы. Қазан технология институтын (1963) бітірген. Ташкент қаласындағы Орта Азия геология және минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1972–96), Науаи тау-кен институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор (1996–98) болды. 1998 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде профессор қызметінде. Ғылыми еңбектері - мұнаймен ластанған және тұзданған жерлерді биотехнолиялық жолмен қалпына келтіруге, техногендік қалдықтарды қайта өңдеп биогумус, биогаз, т.б. алудың өндірістік негіздерін жүзеге асыруға арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 20 патенті бар. Дереккөздер
Кіндіктөбе (қоныс)

Кіндіктөбе – орта ғасырдағы қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Төле би ауданы Ханарық ауылынан солтүстікке қарай 1 км жерде, Қызылбілік өзенінің оң жағалауында орналасқан. Сипаты 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан педагогика институтының археология экспедициясының тобы зерттеген. Ескерткіш сопақша келген ортасы биік төбеден тұрады. Көлемі 100x110 м, төбенің жоғарғы бөлігінің көлемі 25-30 м, жалпы биіктігі 10-12 м. Оңтүстік, батыс, шығыс жақтарын таға тәріздес ені 10 м, биіктігі 2-2,5 м ұзынша төбе қоршаған. Қоныстың шығыс жағы неғұрлым тік. Қоныстан қыш қалыппен жасалған шаруашылық-тұрмыстық заттардың (құм, құмша, құмыра, саптаяқ) сынықтары жинастырылған. Ыдыстарды көркемдеуге қызыл ангоб пайдаланылған, саусақ арқылы қолмен із түсіріліп, әр түрлі саз жабыстыру тәсілдері қолданылған. Арнайы қазба жұмыстары жүргізілмеген. Табылған материалдар Кіндіктөбе тұрғындарының VI-VIII ғасырларда өмір сүргендігін көрсетеді. Дереккөздер
Кітапханатану

Кітапханатану – кітапхана ісінің теориясын, тарихын, әдістемесі мен технологиясын зерттейтін ғылыми пән. Терминді алғаш рет ғылыми айналымға енгізген «Кітапханатану жөніндегі негізгі басшылықтың іс-тәжірибесі» атты 2 томдық еңбектің авторы, неміс кітапханатанушысы М.Шреттингер (19 ғ.). Кітапханатанудың негізгі салалары: жалпы Кітапханатану, кітапхана қоры, кітапхана каталогы (құжаттарды электронды тасымалдау), оқырмандармен жұмыс, кітапхана жұмысын ұйымдастыру, кітапхана ісінің тарихы. Кітапханалық ой жүйесі қолжазбалық және баспа кітаптарды, басқа да ақпараттық тасымал құралдарын жинайтын, сақтайтын және пайдаланатын мекеме ретінде кітапханалардың пайда болуымен бірге қалыптасты. Кітапханатану білім саласы ретінде басқа ғылымдардан бөлек өмір сүрмейді. Оның халықаралық байланыстары басқа ғылымдардың әдістері мен іс-тәжірибелерін, нақты материалдарын, теориялық мәселелерді шешу үшін пайдаланылса, олар өз кезегінде Кітапханатанудың теориялық және іс-тәжірибелік қуатын қолданады. Кітапханатану білімінің аса маңызды теориялық қағидаларына сүйене отырып, қазақстандық Кітапханатану білімі қазіргі қоғамдағы кітапхана үрдістерінің даму заңдылықтарын теориялық тұрғыдан белгілейтін қағидаларды жүйеге келтіріп, кітапхана ісінің әлеуметтік мәселелерін, кітапханалардың қоғамдық рөлін, Қазақстан жағдайларындағы халыққа кітапханалық қызмет көрсету түрін жан-жақты зерттейді. Дереккөздер
Джон Кэстль

Джон Кэстль (туған-өткен жылы белгісіз) – Ресейде қызмет еткен ағылшын суретшісі. Қазақстанды зерттеген. Кэстль Ресейде қызметте жүріп, 1734–37 жылдары Орта Азия мен Қазақстанның этнологиясы, географиясы мен экономикасын зерттеу мақсатында Орынборға барған И.К. Кириллов экспедициясына қатысты. Сол сапарында орыс әкімшілігінде аманатта жүрген Әбілқайырдың баласы Ералы сұлтанмен танысқан. Содан кейін Орынбордан Кіші жүз жеріне, Әбілқайыр хан ордасына көшіп барған. Өзінің тілмәші Дитрих Люторос және А.И.Тевкелевтің қызметкері Құлбаймен бірге 1736 жылдың маусымынан шілде айына дейін Арал теңізі, Жайық өзеңі төңірегін зерттеп, Самара мен Симбирск қалаларында болған. Кэстльдің қазақстандық отан тарихында елеулі орын алатын құнды еңбегі «1736 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайырға барып қайтқан сапар туралы» деп аталады. Онда Әбілқайыр хан мен оның әйелі Бопай, баласы Ерәлі сұлтан, атақты Күдері батыр портреттері, т.б. адамдар, қазақтардың жайлауға көші, т.б. сипатталып берілген. Сондай-ақ башқұрт-қазақ-жоңғар қарым-қатынастары жөнінде де айтылады. Еңбек 18 ғ-дың ортасындағы қазақ халқының әдет ғұрпы мен билік жүйесі, табиғат байлығы жайлы мағлұматтар қалдырып, ел тарихын тереңдете пайымдауға мүмкіндік берді. Дереккөздер
Игібаев Советхан Қабдуәліұлы

Игібаев Советхан Қабдуәліұлы (1941 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қызылтас ауылы ) – тарих ғылыми докторы (1991), профессор (1994). Өскемен мемлекеттік педогокикалық институтын бітірген (1964) соң Шығыс Қазақстан облысындағы орта мектепте мұғалім (1965–70), ал 1970 жылдан қазіргі Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеттінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Промышленные рабочие дореволюционного Казахстана: численность, состав положение (1861–1917 жж.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Игібаев Советхан Қабдуәліұлы 34 ғылыми жарияланымның авторы. Халықтар достығы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Игібаев Тасболат Мыңболұлы

Игібаев Тасболат Мыңболұлы (1938 жылы туған) – техникалық ғылыми докторы (1998). Қарағанды политенхникалық институтын бітірген (1967) соң Жезқазған шахталарында кен қопарушы, слесарь-автоматшы, механик, Жезқазған тау-кен техникумында оқытушы, Қарағанды шахталарында ауысым мастері, кен инженер, бұдан кейін Қарағанды политенхникалық институтының Балқаш бөлімшесінде декан, Алматы темір жол көлігі инженерлері институтының Ақтөбе бөлімшесінде декан, Қазақ политенхникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) доцент, декан (1972–92) қызметтерін атқарды. 1992 жылдан Энергетика және көмір өнеркәсібі министлігінде бас маман, бөлім бастығы, Қазақстан Республикасы Қорғаныс өнеркәсібі комитетінде бас маман болып жұмыс істейді. Игібаев Тасболат Мыңболұлы 70-тен астам ғылыми еңбектің, монографияның авторы. 16 өнертабысы мен авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Игілманов Өтеген

Игілманов Өтеген (1930 жылы туған, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы Есбол ауылы ) – ветеринария ғылыми докторы (1994). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1952, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) бітірген. Гурьев облысы Қызылқоға малдәрігерлік лабораториясының директоры (1952–55), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1955–95) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университеттінде профессор. Игілманов Өтеген 105 ғылыми жарияланымның, оның ішінде оқу құралдарының («Патоморфологическая диагностика токсоплазмаза животных и меры борьбы с ним», 1993; «Малдың патологиялық анатомиясы», 1997) авторы. Дереккөздер
Сағынбек Игісінов

Сағынбек Игісінов (16.3.1937 жылы туған, Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Алғабас ауылы) – медициналық ғылымдарының докторы, профессор (1992). Қырғыз республикасының еңбек сіңірген дәрігері. Ысты руынан шыққан. Қырғыз мемлекеттік медицина институты және Қырғыз онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітіргеннен кейін осы ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1966–68; 1978–2002); Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігі Бас басқармасының №4 ауруханасында онколог-дәрігер (1968–70), аға ғылыми қызметкер және меңгеруші (1970–74), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында аға оқытушы (1974–78), Қырғыз мемлекеттік медицина академиясында онкология кафедрасының профессор (1992–2002) болды. 2002 жылдан Алматы медицина колледжі хирургия кафедрасының меңгерушісі және Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының Бас ғылыми қызметкері. 130-дан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы. Дереккөздер