kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Сексуалды бағыттану

жұп]] Сексуалды бағыттану — белгілі бір жынысты адамның басқа жынысқа, өз жынысына, не бірнеше жынысқа деген романтикалық немесе сексуалды құштарлық (немесе екеуінің де қосындысы). Көбіне басты сексуалды бағыттану мысалдар қатарына гетеросексуалдылық, гомосексуалдылық, бисексуалдылық жатқызылады да, асексуалдылық кейде төртінші ірі түрі деп танылады. Сексуалды бағыттанудың бір немесе басқа болған себебі туралы бірде-бір теория әлі кеңінен қолдау таппаған, алайда ғалымдар биологиялық теорияларды қолдайды. Ата-ана тәрбиесінің немесе ерте балалық шақ кезіндегі бастан өткерген жайттардың сексуалды бағытталуға қандай да бір әсері бар екендігін растайтын нақты және тұшымды дәлелдер жоқ. Кейбір адамдар гетеросексуалдылықтан басқа әрекетті табиғи емес деп санаса да, ғылыми зерттеулер олар адамның жыныстық қатынасындағы қалыпты және табиғи құбылыс екенін және өздігінен теріс психологиялық әсерлердің көзі емес екенін көрсетеді. Түрлі мәдениеттерде адамдардың көпшілігі гетеросексуалды, аз бөлігі гомосексуалдық немесе бисексуалдық бағытқа жақын. Адамның сексуалды бағыттануы континуумның кез келген жерінде бола алады. Дереккөздер
Қызбұлақ

Қызбұлақ – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 31 км, 20-дан астам шағын салалары бар. Сұнатсай және Қызышбұалақсай өзендері аралығында. Бастауы Бастауын Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік баурайынан алып (2261 м биіктікте) Іле өзеніне жетпей, Қызбұлақ қонысында жерге сіңіп кетеді. Гидрологиясы Бұта шоғырлары аралас жағалауы жарқабақты (жоғарғы ағысында 20 м, орта ағысында 40 м-ге жетеді) қиыршықтасты-малтатасты келген. Алабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Қызылағаш (өзен)

Қызылағаш – Қаратал алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу ауданының жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 117 км, су жиналатын алабы 2430 км², жалпы ұзындығы 190 км болатын 140 саласы бар және алабында шағын 8 көл орналасқан. Ірі салалары: Мұзбұлақ, Біртоған, Қапал, Ақтұма, Шыңбұлақ. Сондай-ақ Қызылағаш бөгенінен төменде Егінсу, Ақешкі және Құрөзек тарамдарына ажыратылады. Бастауы Бастауын Жетісу Алатауының батыс сілемі Қаратау тауларынан алып, Молалы темір жол стансасының солтүстік-батысында 25 км жерде Үшкөл 1 көліне құяды. Жер бедері Жоғарғы арнасы тар, тау шатқалымен ағады, Күреңбел (Қорымбел) қонысы аумағында арнасы біршама кеңейеді, жағалауы жарқабақты келген. Орта ағысы жонды-белесті, сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Мұндағы жағалауы жарлауытты. Қызылағаш бөгенінен төменде арнасы кеңейеді, алабы жазық жермен өтеді. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қызылағаш ауылы тұсында 2,16 м³/с. Суы егістікке пайдаланылады, жайылмасы шабындық және жоғарғы алабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Қызылағаш бөгені

‎ Қызылағаш бөгені — Жетісу облысы Ақсу ауданы Қызылағаш бойында, Қызылағаш ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан. Пайдалануға 1993 жылы берілді. Гидрологиялық сипаты Су сыйымдылығы 42 млн. м 3 , ұзындығы 12 км, енді жері бөгеннің жоғарғы бөлігінде 10 км-ге жетеді. Қызылағаш бөгенінде 1996 жылы 1420 га жерге күрделі тегістеу және су жүйелерін қайта жаңғыртып салу жұмыстары жүргізілді. Шаруашылықтағы маңызы Қайта жаңғырту нәтижесінде 20 ғасырдың соңында аудандағы суғармалы жердің аумағы 3,3 мың га-ға ұлғайды, 5,1 мың га жердің суландыру жүйелері қайтадан жаңарды, 5,5 мың га жерге күрделі тегістеу жұмыстары жүргізілді. Суды үнемдеу мақсатында 250 км-ден астам канал темір-бетонмен қапталған. Дереккөздер
Галлей кометасы

Галлей кометасы (ресми атауы 1P/Halley) - ең жақсы зерттелген кометалардың бірі. Кометаға жалпы кометаларды Күн жүйесінің бөліктері деп алғаш ұсынған Эдмунд Галлейдің есімімен аталған. Басқа денелер секілді бұлар да Күнді айнала қозғалады. Эллипстік орбитасы тұңғыш рет есептеліп шығарылған және оның Күнге қайтып оралатын уақыты анықталған жарық комета. Бұл кометаны бірінші рет Э. Галлей болжаған (1705), ал француз ғалымы А. Клеро оның перигелийден өту мерзімін дәл есептеп шығарған. Галлей кометаның Күнді айналу уақыты шамамен 75-76 жыл. Галлей кометаның перигелийдегі қашықтығы 0,587, ал афелийдегі қашықтығы 35 астрономиялық бірлік. Галлей кометаның алдын ала көрсетілген уақытта, яғни 1759 ж. 12 наурызда перигелийден өтуі, Ньютон механикасының дұрыстығын дәлелдеді. Мұнан кейін Галлей комета перигелийден 1835 ж. өтті. Галлей кометаның соңғы рет 1910 ж. 19 майда перигелийден өтуі кометаның физикалық табиғаты жөнінде мағлұмат алуға мүмкіндік берді. 1909 жылға дейін Галлей кометаның б. з. б. 446 жылдан бастап 29 рет байқалғандығы дәлелденген. Галлей кометаның перигелийден 1986 жылдың қаңтарында өткен. Галлей кометасы- қысқа мерзімді комета және ол Күнді 76 жыл ішінде айналып шығады. Сондықтан да Галлей кометасын Жерден әрбір 76 жыл сайын ғана көруге болады. Бұл - жай көзге көрінетін жалғыз қысқа мерзімді комета. Соңғы рет Галлей кометасы 1986 жылы көрінді, енді 2061 жылы көрінбекші. Дереккөздер
Ғарыш обсерваториясы

Ғарыш обсерваториялары - ашық ғарыштағы қуатты телескоптар. Бұл телескоптар алыс орналасқан планеталарды, галактикаларды және ашық ғарыштың басқа да нысандарын зерттеуге арналған. Ғарыш телескоптарының көбін ғарышқа ғарыш агенттіктері жібереді. Ұлы обсерваториялар Ұлы обсерваториялар қатарына - "Чандра" рентген сәулелері обсерваториясы, "Спитцер" телескопы, "Комптон" гамма сәулелері обсерваториясы және "Хаббл" телескопынан тұратын төрт обсерватория топтамасы. Бұл обсерваторияларды NASA ұшырған болатын. Обсерваториялардың әрқайсысы әр түрлі толқын ұзындығындағы радиацияларды бақылауға арналған. Дереккөздер *Ғ 31. Ғалам. Энциклопедия /Қазақ тіліне аударған Д. Алипбаева. - Астана: "Фолиант" баспасы, 2012. - 160 б. - "Балалар энциклопедиясы" сериясы. ISBN 978 - 601 - 292 - 633 - 0
Конституционализм

Конституционализм — (, , ) — а) бастапқыда - саясатта, мемлекеттік құқықтағы конституциялық монархияны ең қолайлы басқару түрі ретінде мойындайтын бағыт; ә) негізгі заңның (конституцияның) әліппесін немесе жоғары заңдык күші бар мемлекеттің аса маңызды заңдар жинағын, конституциялық процедуралар мен ұстамдарды қатаң ұстану принципі; заң билігі үстемдік құратын тәртіп, мемлкеттік органдар өз бетінше емес, құқықтық ережелерге сәйкес әрекет етеді; б) саяси билік құрудың үстем қағидаты мен құрылымы ретінде заң билігін жақтайтын саяси ойдың бағыты. Ағылышын- саксондық сася дәстүр конституционализм мен конституциялық басқару жүйесі теңдестіреді. Роман- германдық саяси дәстүрде конституционализм ұғымының баламасы «құқықтық мемлекет» ұғымым болып табылады. [Дереккөздер] Саяси түсіндірме сөздік
Жер туралы ғылымдар

Жер туралы ғылымдар немесе геоғылымдар - Жер ғаламшарын, оның литосферасын, гидросферасын, атмосферасын және Жер маңындағы ғарышты зерттейтін ғылымдар. Негізгі бағыттар Барлық ғеоғылымдар физика, математика және биология ғылымдарының заңдылықтарын және әдіс-тәсілдерін жиі пайдаланады. Бұл байланыстардың нәтижесінде геофизика және геохимия ғылымдары қалыптасты. Сол сияқты, астрономиямен, физикалық географиямен, геодезиямен, тау-кен ісімен, металлургиямен тығыз байланысты. Геоғылымдардың негізгі бағыттары болып келесі ғылымдар саналады: * Геодезия, картография және геоинформатика; * География; * Геофизика, гляциология және метеорология; * Геология, палеонтология, минералогия және петрография; * Гидрология және океанография. Жер қыртысының, литосфераның заттық құрамын зерттейтін геологиялық пәндер * Топырақтану * Дистанциялық зондылау және фотограмметрия (көбіне геодезияның бір бөлігі деп есептеледі) * Кристаллография * Минералогия * Петрография * Петрология * Литология * Геохимия Геологиялық процестерді зерттейтін геология пәндер кешені (динамикалық геология): * геотектониканы (тектониканы), * құрылымдық геологияны, * вулканологияны, * сейсмологияны * геоморфологияны біріктіреді. Геологиялық процестердің тарихи сабақтастығын зерттейтін ғылымдар кешені: * стратиграфия, * фациялар туралы ілім, * геологиялық формациялар туралы ілім, * палеогеография. Тау жыныстарына кіріккен тіршілік қалдықтары мен іздерін зерттеу нәтижесінде сол тіршілік түрлерінің пайда болуын және даму барысын зерттейтін ғылым саласы * палеонтология. Іс-тәжірибе шараларын қамтамасыз ету мәселелерімен айналысатын геология салалары: * кен байлықтары жайлы ілім * гидрогеология * инженерлік геология * аймақтық геология. Кен байлықтарын зерттеудің және игерудің әдістемелік шараларын және геол.-экон. тиімділігін зерттейтін салалар: * Іздеу-барлау істері * Кеніштік геология * Шахталық геология Дереккөздер
Президенттік республика

Президенттік республика — президенттің мемлекеттік органдарының ісіне салмақты араласумен айқындалады. Президенттің қолында мемлекет және үкіметке басшылық лауазымы болады. Президентік республиканы әдетте, тағы да дуалистік республика деп те атайды, себебі бұл екі басшылық бөлек екендігін айқындайды. Олар біріншісі, заң шығарушы орган - парламент, ал атқарушы орган - президент. Президенттің республиканың басты ерекшеліктері Президентті парламент сайламайды (тек халық — Колумбия, немесе таңдаушылар алқасы— АҚШ), Парламент - үкімет түрі емес, яғни президент елді қалыптастырады. Президент елдің нағыз басшысы. Үкімет тек президенттің алдында жауап береді, себебі тек президент қана оны таратып жіберуге құқылы. Бұл басқару түрінде, парламенттік республикамен салыстырғанда, президенттің қолындағы билік бар екендігі айқын сезіледі. Президенттік республикада, президент - атқарушы орган. Бұл дегеніміз, егер парламенттің шығарған заңы президентке моральсіз, жарқын болашаққа лайықсыз көрінсе, ол бұл заңды бекітпей, парламентке қайта талқылау үшін қайтаруға құқылы. Әдетте президенттік республикада, президентте парламентті таратуға және парламенттің үкіметке сенімсіздігін білдіруге құқы жоқ. Алайда парламент президентті орнынан алып тастай алады (импичмент рәсімі). Президенттік республикалар Қарапайым президенттік республикаға Америка Құрама Штаттарын жатқызуға болады. АҚШ конституцияның негізінде өкілеттіктерді бөлу қағидасы жатады. Президенттік республикаларға Латын Америка және Африка елдерінің көбі жатады. Дереккөздер
Көшпелі қазақ халқын жерге отырықшыландыру туралы ереже

Көшпелі қазақ халқын жерге отырықшыландыру туралы ереже - 1924 ж. [17 сәуірдегі Бүкілресейлік ОАК мен РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің көшпелі, жартылай көшпелі жаәне отырықшылана бастаған қазақ шаруаларын жерге орналастыру тәртібін дәйектеп көрсеткен құжаты. "Ереже" бойынша қазақтың көшпелі және жартылай көшпелі шаруаларын жерге жаппай орналастыру, оларға жайылым, малға қажетті шөп болмай қалған жағдайда пайдаланатын сақтық пішен учаскелерін беру, отырықшыландыру мемлекет есебін жүргізу кезделді. Отырықшыланатын қожалықтар үшін 10 жылдық мерзімге несие беру, оларды бес жылға дейін салықтың барлық түрлерінен босату, оларға тұқым, құрал- сайман және м.ш. құрылыстары мен мекен-жай салуға қажетті құрылыс материалдарын тегін беру ескерілді. Алайда, "Ереже" шарттары бұрмаланып, іс жүзінде дұрыс орындалмады. Керісінше, 1925 ж. ауыл ішінде таптық сына, қағу, ауылда "Кіші қазан" төңкерісін жасау науқандарына бағдар алынды. Байларды тәркілеу, кедей- кепшікті ұжымдық шаруашылыққа күштеп енгізу жүргізілді. Бұл саяси науқандардың мәжбүр ету сипаты басым еді. Қазақстандағы кеңестік озбырлыққа қарсылық білдірген халық қозғалыстары аяусыз басып-жаншылды. Ел-жұрттың шынайы мүддесіне жауап бермейтін осынау процестер қазақ халқын 1931-33 жылдары алапат ашаршылыққа ұшырауына апарып соқтырды. Қазақстандағы бұрмалаулар мен асыра сілтеулерді жоюға бағытталған саяси-әлеуметтік, экономикалық шаралар барысында көшпелі қазақ халқы жерге отырықшыланып, кеңестік тұрпаттағы жаңа қазақ ауылдары пайда болды. Ереже осы ауыртпашлығы көп болған даму жолының бастауында тұрған құжат еді. Дереккөздер
Көпэтникалы мемлекет

Көпэтникалы мемлекет (полиэтникалы мемлекет) - аумағында әртүрлі этностар - ұлыстар, ұлттық және этникалық, этнографиялық топ өкілдері қоныстанған мемлекет. Тарихи тұрғыда көпэтникалы мемлекеттер мемлекеттік ұйысу, ұлт қалыптасуынан және ұлттық қозғалыстардың дамуынан бұрын басталған жерлерде пайда болды (Шығыс Еуропа, Ресей, Азияның бірқатар аймақтары). Көпэтникалы мемлекеттердің қалыптасуы, сондай-ақ көп жағдайда отарлық экспансиялар нәтижесінде де болды, оның шеңберінде көптеген этностар, әртүрлі мемлекеттердің шекараларымен бөлшектеніп қалды. Көпэтникалы мемлекеттер, сонымен қатар, қарқынды қоңыс аудару (мыс., АҚШ) нәтижесінде де орнады. Әлемде көпэтникалы мемлекеттер өте көп. Олардың ішінде, Үндістан, Индонезия, Ресей, Қытай, Нигерия, Иран, Пәкістан, Въетнам, Малайзия, Қазақстан және т.б. бар. Бұрындары аса ірі көпэтникалы мемлекеттер Австрия-Венгрия, КСРО, бұрынғы Югославия, бұрынғы отарлы империялар болды. Бүгінгі күні ТМД шеңберіңдегі елдердің ішінде анағұрлым көпэтникалылары: Ресей, Қазақстан, Грузия, Қырғызстан, Әзірбайжан, Тәжікстан, Өзбекстан. Көпэтникалы мемлекеттердің көп бөлігі унитарлы, (Қытай, Иран, Қазақстан, т.б.), енді бір бөлігі - федеративті (Ресей, Үндістан, Индонезия, Нигерия және т.б.). Көпэтникалылық - мемлекеттің әлсіздігін білдірмейді, дегенмен қосымша мәселелер, қолайсыздықтар туғызуы мүмкін. Ол үшін "қоғамдық келісім" орнатып, билік орындарында арнайы тетіктер қарастырып, этникааралық мониторинг жүргізіліп отыруы шарт. Осы мәселенің шешімін қарастырған Қазақстан Республикасында Президент жанындағы бірден-бір кеңесші - жиналыс органы Қазақстан Халықтары Ассамблеясы 1995 жылдан бері жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының Парламетінде осы Ассамблея мүшелерінде 9 орын берілді. Саяси түсіндірме сөздік Дереккөздер
Суды тазарту жолдары

Ластанған суларды механикалық, химиялық, биологиялық жолмен тазартады. Механикалық жолмен тазарту әдісі Механикалық жолмен тазарту әдісі - ластанған сулардан әдейі арналған құралдардың көмегімен ерімейтін зиянды қосындыларды бөлуге бағытталған. Ол үшін сүзгі, мұнай, май ұстайтын құралдар т.б. пайдаланылады. Бұл әдіспен ластанған судың 60%, өндірістік қалдық сулардың - 95%-ке дейін ерімейтін қосындылардан айыруға болады. Химиялық жолмен тазарту әдісі Ластанған суларды химиялық жолмен тазарту әдісі - әр түрлі реагенттерді қосу арқылы құрамын жақсартуға бағытталған. Химиялық әдіспен ластанған сулардағы ерімейтін зиянды заттарды 95%-ке дейін азайтуға болады. Биологиялық әдіс Ластанған суларды тазартудың биологиялық әдісі биохимиялық процесстің көмегімен жүргізіледі. Биологиялық тазарту табиғи жағдайда бөлініп берілген жер учаскелерінде жүргізіледі. Бұлар - жер суару кесімдері. Биологиялық тазарту әдісін пайдалану үшін биологиялық тоғандар пайдаланылады. Қазақстандағы су тазарту Қазақстанда жоғарыда аталған су тазарту әдістерінің ішінен тек қана механикалық әдіс пайдаланылады. Республикада жүздеген су тазарту қондырғылары тұрғызылған. Бұлардың жұмысын үнемі қадағалап отырмаса - олардың тиімділік көрсеткіштері төмен болып қала береді. Ал, химиялық және биологиялық тазарту әдістері әлі тәжірибеге енген жоқ.
Үстемдік еркі (Ницше)

]] Үстемдік еркі (, ) — Неміс ойшылы Фридрих Ницше тірі және сау кезінде жоспарлаған, бірақ жазылып бітпей қалған кітабы болып, оны басқалар одан қалған қолжазбаларынан құрастырған. Ф.Ницшенің жарияланған кітаптарына енбей қалған үзінді сөздері мен нақылдарын оның мұрағатына заңдық мұрагер болған қарындасы Элизабет ([https://en.wikipedia.org/wiki/Elisabeth_F%C3%B6rster-Nietzsche Elisabeth Förster-Nietzsche]) Ф.Ницшенің досы [https://en.wikipedia.org/wiki/Heinrich_K%C3%B6selitz Heinrich Köselitz] ("Peter Gast")-пен бірлесіп реттеп, «Үстемдік еркі» (der Wille zur Macht) деген тақырыппен 1901 жылы, және 1906 жылдары екі рет басып шығарды. Қате аударма Аталған кітаптың аты және аталған идея (Ф.Ницшенің бүкіл философиясының тағаны) кейде орысша нұсқасындағы «Воля к власти» аудармасына орай қазақша «Билік еркі» деп қате аталып жүр. Билік сөзінің саяси мағынасы қою болғандықтан Ф.Ницшенің әуелгі түпнұсқа идеясына сай келмейді. XX ғасырдың әйгілі ойшылы Мартин Хайдеггер 1930 жылы Ф.Ницше кітаптарының идеяларынан сабақ бергенде "Физикалық күш пен Саяси күш бұл идеяға тіке қатысы жоқ" деп ашық айтқан. Неміс тіліндегі Macht сөзінің мағынасы «үстемдік», «күш», «құдірет» сөздеріне сай келеді және Ницшенің айтпақшы болғаны да осындай күштілікке, құдіреттілікке, үстемдікке, жеңімпаздыққа жетуге талпынған ерік туралы болып отыр. Аталған терминнің ағылшынша нұсқасы мен французша нұсқасында да осы мағына көрнекіленген: "[https://en.wikipedia.org/wiki/Will_to_power The Will to power]", немесе "[https://fr.wikipedia.org/wiki/Volont%C3%A9_de_puissance Volonté de puissance]". Демек оны қазақша «Үстемдік еркі» деп аудару Фридрих Ницшенің түпнұсқа идеясына жақынырақ келеді. Түнпнұсқаны бүлдіру Кейінгі зерттеулер бойынша Ницшенің қарындасы Элизабет Ф.Ницшенің досы Peter Gastпен бірлесіп, бұл кітапты өз қалаулары бойынша келсін-келмесін өзгерткені, әсіресе өздерінің саяси идеялары бойынша көптеген үстемелер мен толықтаулар қосып, мәтін мағынасын мүлде бұзатын түзетулер еңгізгені белгілі болды. Ф.Ницше тірі кезінде өз идеяларына өзгеріс енгізуге қарсы болғаны, әсіресе қарындасының антисемиттік идеяларына бола ренжісіп, сау кезінде көріспей кеткені белгілі. Бірақ Ф.Ницшенің есі ауысып, ештеңені сезбейтін кезге жеткеннен бастап ол ағасының кітабын Нацистік идеялармен өңдеп, Нацизм идеологиясына Ф.Ницшенің неміс қоғамындағы жоғары беделін пайдаланып көмек беруге тырысты. Олар тіпті автор айтпаған сөздерді де араластырып, басқа автордың сөздерін де еш сілтемесіз қосып, оларды да Ф.Ницшенікі дегендей қате түсінік қалыптастырған екен. Түпнұсқаға қайтару 1960 жылдары зерттеушілер Mazzino Montinari мен Giorgio Colli Ф.Ницше қолжазбасын түбегейлі қайта зерттеп, түпнұсқаға біршама жақындаған алғашқы нұсқасын жариялады, және нақыл сөздердің рет тәртібін түзетті. Бұл нұсқасы кейін әлемнің көптеген тілдеріне аударылды. Тек қазақша нұсқасы күні бүгінге дейін Ф.Ницшенің басқа кітаптары секілді әлі аударылған жоқ. Бұдан басқа Ф.Ницшенің мысалы ертерек кезде жазған «Грек трагедия дәуірінің ойшылдары» делінетін жинағы ол қайтыс болған соң басылып шыққан. Аталған кітапта Ф.Ницше Сократқа дейінгі Грек ойшылдарының даналығына талдау жасайды. Дереккөздер
Қызылсу (Ертіс алабындағы өзен)

Қызылсу – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысы Жарма және Шығыс Қазақстан облысы Ұлан аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 185 км, су жиналатын алабы 3280 км 2 , жалпы ұзындығы 172 км болатын 51 саласы бар. Өзен алабында аумағы 1,1 км 2 болатын 2 көл жатыр. Ірі салалары: Ақтасты, Жантас, Шилі, Алаайғыр, Қарабұға, Жаңғызағаш, Күйелі, т.б. Бастауы Бастауын Бесшоқы тауының батыс бөктеріндегі бұлақтардан алып, Қызылқорған қирандысының батысында Ертіс өзеніне құяды. Гидрологиясы Қызылсу ауылынан Шалабай ауылына дейінгі жоғарғы ағысы және орта ағысының жағалауы жартасты, жарқабақты және жарлауытты келген. Төменгі ағысында арнасы кеңейіп, алабы сайлы-жыралы келеді. Сағасында ені 10-15 км болатын жайылма құрайды. Өзен бойында елді мекендер көп, алабы жақсы игерілген. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Арнасында жыл бойы ағын болады. Дереккөздер
Қызылсу (Есіл алабындағы өзен)

Қызылсу – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысы Есіл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 91 км, су жиналатын алабы 2670 км 2 . Бастауы Бастауын Жақсы ауданы Жақсы кентінің оңтүстік-батысындағы Қосшоқы тауының солтүстік-батысынан алып, Есіл өзеніне құяды. Ірі салалары: Құмай, Биегіз, Қарамырза. Гидрологиясы Аңғары кең (0,5-2 км). Арнасы көбіне жайпақ, ені 5-100 м аралығында өзгеріп отырады. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 1,12 м 3 /с. Суын өзен бойындағы елді мекендер пайдаланады. Алабы мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Қызылсу (Арыс алабындағы өзен)

Қызылсу – Арыс алабындағы өзен, Сайрамсу өзенінің тармағы. Географиялық орны Түркістан облысы Төле би және Сайрам аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 88 км. Бастауы Өзен Зертас ауылынан төменде Сайрамсу өзенінен бөлініп шығып, Аққойлы ауылынан төменде Арыс өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Арнасының жағалауы жарлауытты, жарқабақты. Төменгі ағысында жазық өңірмен өтеді. Арнасында жыл бойы су болады. Суының деңгейі Сайрамсу өзеніне тікелей байланысты. Алабы толығымен дерлік игерілген. Дереккөздер
Ярослав сүттігені

Ярослав сүттігені – сүттіген тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстандық 60 түрдің ішіндегі ең ерекше, сирек кездесетін сүттіген түрі. Іле Алатауының орталық бөлігіндегі шектеулі жергілікті түр, тек Алматы қаласына жақын екі сайда кездеседі. Дала тау адырларындағы сазды беткейлерде, сирек бұта шіліктерінде өседі. Көпжылдық түйнек тәрізді жуандаған жер асты және онша биік емес (20-50 см) жер үсті қалың жапырақты сабағымен. Сабақтың төменгі жапырақтары қабыршақ тәрізді, жоғарылары ірі отырыңқы, жұмыртқа тәрізді, ромб пішінді, көкшіл немесе сәл қызылдау. Сабағы ортасынан асқан соң бұтақтанады, төменгі бұтақтар вегетативті, жоғарылары 3-5 қолтық гүл сағақты, олар өз кезегінде әлі де екі қайтара бұтақтанады. Гүлдері бір үйлі желексіз және тостағанша жапырақшасыз. Тозаңдық гүлдер бір аталықтан тұрады, аналықтары үш ұялы түйіннен. Гүлдің екі типіде гүлге ұқсас гүлшоғырына жиналған. Гүлшоғырының өсіп кеткен орамы кең қоңыраулы бокал құрайды. 4 түкті қалақтарымен және шірнеліктерімен гүлшоғырының осьі циатиімен жалғасып бас жағына аналық гүлді алып шығады. Сүттіген ерте көктемде сәуір-самырда гүлдейді, жемістері (ірі қабысқан үш жаңғақты) маусымда піседі. Барлық бөлігі қою, ақ сүтті шырын бөледі, бұл туыстың атауы осыған байланысты шыққан. Химиялық құрамы және әсер етуі зерттелмеген. Шырын улы болуы мүмкін, себебі өсімдікті сал жемейді. Өте сирек кездесетін түр, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Әсіресе көктемде және жаз ортасында жапырақтары қызғылт сары түске енгенде сәнді. Қолда өсіргенде гүлдейді және жеміс береді. Алматы ботаника бағында сыналған. Дереккөздер
Май інжугүлі

Май інжугүлі - лалагүлдер тұқымдасы. Қазақстанда сирек кездеседі, тек емен ормандарында Орал мен Елек өзендері аңғарларындағы бұта шіліктерде (Батыс Қазақстан облысы) кездеседі. Республиканың басқа жерлерінде өте танымал мәдени түрінде - бауда, парктерде, саяжайда т.б. жерлерде өсіріледі. Тамырсабақтарының қатысуымен жылдам көбейеді. Тамырсабақ жүйесі күрделі, бірі ұзын, өрмелегіш, бұтақтанған, көлбеу орналасқан, біреулері қысқа (1,2 см ғана), тіке орналасқан. Олардан жыл сайын жаңа жер беті өскіндері құралады – вегетативті және генеративті. Генеративті өскіндердің сабағы (30 см дейінгі биіктікте) әдетте екі үлбіреген кең ланцет тәрізді жапырақты және бір бүйірлі шашақты аппақ гүлді – жағымды хош иісті. Гүлдері жартылай шар тәрізді – қоңырау пішінді, алты қайырылған тісшелерімен, ұзын гүлтабанындағы гүл шоғырына орналасқан. Інжугүл көктемнің ортасында әдетте мамырда гүлдейді. Жемісі қызғылт-сары не шар тәрізді жидек. Әрқайсысында екі-үш тұқымнан жаздың соңында піседі. Тозаңдану жәндіктердің көмегімен жүреді. Гүлдердің хош иісі мен тозаңы жәндіктерді өзіне тартады. Жемістерін құстар таратады. Меруертгүлдің бір ғана ұрпағы бүкіл үлкен бір алқапты алып кетуі мүмкін. Қатты бұтақтанатын тамырсабағы көптеген вегетативті және генеративті өскіндер таратады. Тамырсабақтың бөлігі жайлап шіриді де, олардың жүйелері жеке жеке түрлерге ажырайды. Вегетативті өскіндерге екі-үш жылда бір гүлдеу тән, қолайсыз жағдайда кейде олар тіпті гүлдемейді. Бұл өсімдіктің жапырағы гүлдеу мерзімінде де, жеміс беру кезеңінде де өте әдемі. Меруертгүлді XVI ғасырдың ортасына бері қолда өсіріп келеді, олардың ақ гүлдісінен басқа, күлгін және түкті гүлді (махровый) сорттары бар. Емдік өсімдік ретінде кеңінен танымал қан қысымын ретттеуде пайдаланады. Дәріні даярлауға жер үсті бөлігі, гүлдеу кезінде қолданылады. Дереккөздер
Айдарбек би

Айдарбек би (туған-өлген жылдары белгісіз) — Жайық өңіріндегі белгілі билердің бірі. Тегі – Байұлының Масқар руы. Батыс Қазақстан тарихында елеулі оқиғалардың бірі саналатын 1786 жылы қыркүйектегі старшындардың съезінде шекаралық сот сайланды. Айдарбек бидің халық арасындағы әлеуметтік қызметі жөнінде, белгілі тұлға екендігі туралы тарихи еңбектерде деректер бар. Бидің тарихи сөздері, ел үшін сіңірген еңбегі халык арасында әлі де жиі айтылады. Дереккөздер
Ит жуа

Ит жуа – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсмдік. Сабағының биіктігі 20-40 см, таспа тәрізді 3-5 жапырақты. Көлбеу тамыр сабағында қоңыр қабықшалы, сопақша келген 1 – 4 жуашық болады. Гүлі қызғылт күлгін, жартылай шатырша құрады, мамыр – маусым айларында гүлдейді. Ит жуа шөлді құрғақ далалы жерде, аздап құмда өседі.Европаның оңтүстік – шығысында, Қазақстанда Каспий, Арал теңіздерінің төңірегінде, Ақтөбе, Торғай облыстарында, Бетпақдалада кездеседі. Дерек көздер *http://zhelva.narod.ru/photo5/a-globosum.htm *http://www.innature.kz/print.php?typeA&item_id1528
Шалақазақтар

Шалақазақтар, шала қазақтар (, ) — татар, сарт, ұйғыр және басқа ұлт өкілдері мен қазақ арасындағы некеден тараған ұрпаққа қатысты XVIII—XIX ғасырларда қолданылған этноним (έθνος — тайпа, халық + όνυμα — есім, атау). Қазіргі кезде — қазақ халқының қазақ тілінде сөйлей алмайтын, қазақ мәдениеті мен дәстүрлерін құрметтемейтін бөлігінің лақап атауы. Бұл сөз онымен қоса ата-анасының қазақ ұлтынан болмағандарды білдіреді. Шала қазаққа қарама қарсы мағынада «нағыз қазақ» термині қолданылады. Өз тегінен толығымен қол үзгендерді «ада қазақтар» деп атайды. Терминнің пайда болуы Шалақазақтар туралы алғашқы деректер XVII—XIX ғасырлардан бастап кездеседі. Ол кезде бұл атаумен қазақ даласына қоныс аударып, қазақтармен туыстасқан татарлардың, Орта Азиялық және Шығыс Түркістандық келімсектердің, орыс сарбаздарының, казактар мен қалмақтардың ұрпақтарын атаған. Шалақазақтардың бірінші ұрпағы қазақ тілінде сөйлеу білген, ал екінші ұрпағына ол ана тілі болып кетті. Сонымен қатар «Шалақазақтар» деп Наймандардың Қаракерей руының Мәмбет елінің бір тармағы және сарыбағыш руының абла елінің қырғызданып кеткен қазақтарын атайтын еді. Қазіргі шалақазақтардың, тарихи шалақазақтарға еш қатысы жоқ. Қазіргі замандағы шалақазақтар Қазіргі Қазақстанда шалақазақтар деп орыс мәдениетіне еніп кеткен, орыс мектептерінде оқып, орыс рухымен тәрбиеленген, орысша сөйлеп, ой толғайтын адамдарды атайды. Өзін «нағыз қазақ» санайтындардың арасында шалақазақтарға деген сенімсіздік, олардың «кемістігі» туралы пікір қалыптасқан. «Егер барлық орыстілділер республиканың екі негізгі тілін қолдана білгенде, тілдік мәселе өздігімен шешілетін еді», — деді Смағұл Елубай. Талғат Мамырайымовтың пікірінше, кеңестік дәуірде қазақ мәдениеті «мешеу», ал орыс мәдениеті «озық» деп танылғандықтан, қарапайым халық пен зиялы қауымның арасында «олқылық комплексі» пайда болған. Кеңес Одағы заманында қазақша сөйлеу, қазақ мәдениетінің иесі болу «дөрекі» саналатын, орыс тілін білмеу «мәмбеттіктің» белгісі және қызмет сатысында жоғарылауға кедергі болды. Болат Жанаевтың айтуынша, «қазақтілділер мен орыстілділер арасындағы алшақтық асыра көрсетілген», себебі көп шалақазақтың «нағыз қазақ» тума-туыстары бар және олар жастайынан олардың дәстүрлерінен үлгі алып өседі. Дереккөздер
Қызылүй (көл)

Қызылүй - Сыпсыңағаш қолаты алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Науырзым ауданы Жайылма ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 221 м биіктікте жатыр. Аумағы 6,1 км 2 , ұзындығы 4,8 км, енді жері 3,1 км, жағалау бойының ұзындығы 9,8 км. Сипаты Күрделі пішінді көл жағалауы жайпақ, онда қамыс, құрақ өскен. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толысады. Алабы игерілген, шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады. Қараша айының 3-онкүндігінде суы қатып, сәуір айының ортасында ериді. Дереккөздер
Абай Ыдырысұлы Айтмағамбетов

Абай Ыдырысұлы Айтмағамбетов (1949 ж. т., Алматы қ.) — суретші, Қазақстан Суретшілер Одағының мүшесі (1991). Алматы көркемсурет училищесін бітірген (1973). 1973 жылдан Атырау қаласында еңбек етеді. Бірнеше бедер суреттер (Жеңіс паркі қақпасындағы барельеф т. б.) мен картиналардың («Соғыс», «Ерлік», «Жеңіс» триптихі т. б.) авторы. 1997 жылдан Қазақстан Суретшілер одағы Атырау обл. ұйымы басқармасының төрағасы. Дереккөздер
Қылшақты (өзен)

Қылшақты, Қылшықты – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Ақмола облысындағы Бурабай және Зеренді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 104 км, су жиналатын алабы 1010 км 2 . Бастауы Бастауын Щучинск қаласының оңтүстік-шығысынан алып, Көкшетау қаласы арқылы Қопа көліне құяды. Гидрологиясы Аңғары жоғарғы және төменгі бөлігінде кең (2-3 км), беткейлері жатық, орта ағысында 0,5-1,5 км-ге дейін жетеді. Арнасының ені 10-20 м, жағасы жарлы, биіктігі 2-4 м. Арнасының жайылмасы 300 м-ге дейін жетеді. Кенесары ауылынан жоғарыда өзеннің оң жағалауында биіктігі 12 м болатын жартас кездеседі. Жауын-шашын суымен толығады. Су ағымы Кенесары ауылы тұсында 0,54 м 3 /с. Ұзындығы 10 км-ден астам 14 саласы бар. Аңғарында Жанқара, Жамантұз, Балықтыкөл, Қопа, Ақшасор, т.б. көлдер жатыр. Өзенге 10 тоған салынған. Суы бақша, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Қызылтүлкілі

Қызылтүлкілі – Түлкілі тауларының солтүстік-шығысындағы аласа тау. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы Емелтау ауылының оңтүстігінде 39 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 740 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 2,5 км. Сипаты Беткейі көлбеу, ірілі-ұсақты шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Қотанемел, Жаңғызтау, батысында Қалмақемел, шығысында Қаражал, оңтүстік-шығысында Ақшоқы таулары, оңтүстігінде Кемелбек қыстауы мен Қаракөз құдығы бар. Өсімдігі Сұр қоңыр топырақ жамылғысында лессинг түсті жусан аралас бұталар, астық тұқымдастар өседі. Дереккөздер
Хамит Ыстамғалиұлы Ақботин

Хамит Ыстамғалиұлы Ақботин (1902, Құрманғазы ауданы, Нұржау а. - 1938) - шараушылық, кеңес қызметкері. 1915—25 ж. Астрахан губерниясы Краснояр уезінің облыстық әскери комитетінде іс жүргізущі, Теңіз уездік атқару комитетінің инспекторы, хатшысы. 1925-37 ж. ҚазАКСР-інің Теңіз уездік еңбек бөлімінің инспекторы, Бөкей уездік, Сырдария губерниялық комсомол комитеттерінде жауапты хатшы, Сырдария округтік партия комитетінің, Алматы обкомының хатшысы, Гурьев округтік партия комитетінің өнеркәсіп саласындағы хатшысы, Батыс Қазақстан облыстық а. ш. бөлімінің меңгерушісі болды. Репрессия құрбаны. Дереккөздер
Есбол (Индер ауданы)

Есбол (2007 ж. дейін Кулагино) — Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл, Есбол ауылдық округі орталығы. Жайықтың оң жақ бетіндегі тарихи елді мекендердің бірі. Географиялық орны Аудан орталығы – Индербор кентінен оңтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде. Ірі елді мекендер арасы асфальт жолдармен жалғасқан. Тарихы «Ақжар» деп аталатын биік жар қабағынан салынған әскери бекіністі 1740 жылы Орынбор губернаторы И. И. Неплюевтің бұйрығымен кеңейтіп қайта салу ісі қолға алынады. Бекініс 1744 жылы Жайық өзенінің оң жағалауынан салынады. Осы қамалдағы ішкі шаруашылықты басқаратын А.И. Кулагин деген кісінің есімі бірте-бірте ауылдың атына айналып, қазақтың Ақжар атауы ұмыт қалады. 1933-1963 жылдары Есбол ауданының орталығы болды. Кейін «Правда» кеңшарының орталығы болған. Халқы 1989 жылы елді мекенде 3798 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 4189 адам (2108 ер адам және 2081 әйел адам) болса, 2009 жылы 4307 адамды (2174 ер адам және 2133 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ бойынша 3953 адамды (2056 ер адам және 1897 әйел адам) құраса, 2022 жылы тұрғындар саны 4524 адам болды. Мәдени-әлеуметтік мекемелері Мектептер * Есбол орта мектебі — 26 сәуір 1993 жылы Кулагино ұлттық гимназиясы болып құрылған. Кейін жай орта мектепке айналдырылған. * Қалам Есқалиев атындағы орта мектеп — Мектептің іргетасы 1936 жылы қаланған. 2016 жылы «Қалам Есқалиев атындағы орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі атауы берілді. * Жамбыл атындағы орта мектеп — 1928-29 ж. алғаш қазақ балалары үшін ашылған мектеп. 1937 ж. орта мектепке айналды. Мектепке дейінгі білім * "Қарлығаш" бөбекжай-бақшасы * "Балапан" бөбекжай-бақшасы Кәсіпорындар Мұнда орман шаруашылығы, агроөнеркәсіптік техникалық жабдықтау бөлімі, байланыс бөлімі, тұтынушылар қоғамы сияқты мекемелер мен кәсіпорындар бар. Діни ұйымдар қызметі * Есбол ауылдық мешіті Елді мекендегі көшелер * Абай Құнанбаев көшесі * Абдолла Мұсағалиев көшесі * Ақжар (Маринка) көшесі * Бейбітшілік (Меңдібай) көшесі * Боран Нысанбаев көшесі * Ғилымғали Сайханов көшесі * Дина Нұрпейісова көшесі * Достық көшесі (Тайманов тұйық көшесі) * Елеусін Ахметов көшесі * Жамбыл Жабаев көшесі * Исатай Тайманов көшесі * Кетебай Бахитов көшесі * Қабдір Шүйінішқалиев көшесі * Қаныкей Алипова көшесі * Қапизолла Қуанышбаев көшесі * Қуанышкерей Сұлтанов көшесі * Құрманғазы Сағырбаев көшесі * Құспан Есбосынов көшесі * Махамбет Өтемісұлы көшесі * Мұрат Мөңкеұлы көшесі * Мұхтар Әуезов көшесі * Нәсіпқали Сапаров көшесі * Сәкен Сейфуллин көшесі * Сырым Датов көшесі * Штатбай Иманғазиев көшесі Дереккөздер
Ақтөбе (Теңдік)

Ақтөбе (Т е ң д і к) - қалашық, Алтын Орда дәуірінің ескерткіші. Негізгі аты белгісіз. Атырау қ-нан 10 км, Теңдік ауылының маңында орналасқан. 1989 ж. Батыс Қазақстан археол. экспедициясы зерттеген. Ескерткіш бір-бірімен жалғаса орналасқан қолөнер, зергерлік өндірісі және мал өсіру негізі болған екі қоражайдан тұрады. Шағын елді мекен болған қалашықтың негізгі кәсібі іргелес Алтын Орда қалаларын қолөнер заттарымен т. б. қамтамасыз ету және Хорезм, Иран сынды елдерге сапар шеккен сауда керуендеріне қызмет ету болған. Қалашықтың орны су жайылымы кезінде және антропогендік әсердің нәтижесінде қатты бүлінген. Қалашық орнынан әр түрлі тиындар, зергерлік бұйымдар, шыны ыдыстардың қалдықтары, моншақтар, мал сүйектері табылды. Дереккөздер
Алашорда үкіметінің батыс бөлімшесі

Алашорда үкіметінің батыс бөлімшесі (9.1918—12.1919) — Батыс Қазақстанның айтарлықтай бөлігін басқару үшін құрылған Алаш автономиясы үкіметінің (Алашорданың) бөлімшесі. Тарихы Алашорданың Батыс бөлімшесін кұру туралы шешімге Ә. Бөкейханов 1918 ж. 11 қыркүйекте қол қойды. Бұл шешімді Ә. Бөкейханов Уфа қаласында өткен және У. Танашев, X. Досмұхамедов, Ж. Досмұхамедов, А. Бірімжанов, Ә. Ермеков және М. Тынышбаев қатынасқан мәжілістің келісімі бойынша жасады. Алашорданың Батыс бөлімшесінің төрағасы болып Жанша Досмұхамедов тағайындалды. Алашорданың Батыс бөлімшесі құрылуына байланысты Ойыл уәлаятының үкіметі таратылып, оған осы кезге дейін бағынып келген Батыс Қазақстанның қазақтар мекендеген жерлері аталған бөлімшенің қарамағына берілді. Азаматтық соғыс кезінде Батыс Алашорданың әскери бөлімдерінің қатарында екі мынға дейін жауынгер болғанына қарамастан, азамат соғысында олар большевиктер құрған Қызыл Армия бөлімдеріне карсы соғыс операцияларына белсенді түрде қатыстырылмады. Мұндай жағдай олардың нашар қарулануы мен жеткілікті дайындығы болмағандығына ғана байланысты емес еді. Жауынгер жігіттер қазақ халқын көптеген жылдар бойы қан қақсатып, езіп-жаншып келген казачество жағында соғысып, қан төккісі келмеді. Сондықтан Алашорданың Батыс бөлімшесі орналасқан Жымпитыға қазақ жасақтарын Қызыл Армияға қарсы майданға аттандыру жөнінде бұйрық келгенде, онда орналасқан қазақ милициясы қатарындағы жігіттер қолдарына қару алып, өкіметке қарсы шыкты. Олар түрмеде отырғандарды босатып, өздері ауылдарына тарап кетті. Жымпитыда болған оқиғадан кейін Орал казачествосының Алашордаға көзқарасы айтарлықтай өзгеріске ұшырады. Орал казак әскерлерінің атаманы В. Толстов батыс Алашорданың әскери бөлімінің бастығы полковник Ерыкалинцевті батыс Алашордаға карайтын аумақтың әскери әкімшілік басқармасының бастығы етіп тағайындады. Басқаша сөзбен айтқанда, генерал В. Толстов батыс Алашордаға қарайтын аймақтағы күштік (әскери) құрылымдарды Алашорданың қарауынан алып, өзіне тікелей бағындырды. Азамат соғысындағы күштердің ара салмағы шешуші түрде Қызыл Армия жағына ауысқан жағдайда, 1919 ж. желтоқсанда, Алашорданың Батыс бөлімшесі Кеңес өкіметі алдында бас июге мәжбүр болды Баптары Алашорданың төрағасы Әлихан Бөкейханов қол қойған осы құжаттың негізгі баптары мыналар болды: *«1) Алашорда Алаш автономиясы аумағындағы бірден-бір басқару органы болып табылады... *2) Жергілікті басқару... *3) Алашорданың комиссарлары арқылы жүзеге асырылады... *4) Облыстық, уездік комиссарларды Алашорда тағайындайды... *5) Құрамына Бөкей Ордасы, Ойыл өңрі, Закаспий облысының Маңғыстау уезі, Торғай облысының Ақтөбе және Ырғыз уездері кіретін Алаш автономиясының батыс бөлімшесін басқару үшін... *6) Алашорданын Батыс бөлімшесі кұрылды. *7) Алашорданың осы бөлімшесі автономиянын көрсетілген бөлігін Алашордадан түсетін маңызды және принципті нұсқаулар негізінде басқарады... *8) Төтенше жағдайлар болғанда және Алашордамен байланыстар үзілгенде бөлімше Алашорданың құқықтарына ие болады». Сыртқы сілтемелер *К.Нұпейісов Алаш һәм Алашорда. — А., 1995; *Алаш-Орда. Сборник документов. — А„ 1992. Дереккөздер
Бекзат Қанатұлы Нағашыбай

Бекзат Қанатұлы Нағашыбай (25 мамыр 2001 жыл, Қостанай облысы) – қазақстанның жас әншісі. Ол қазір №10 мектептің (Қостанай) 8 сыныбында білім алып жатыр. Жастайынан өзінің білімімен, талантымен көзге түсті. Бекзат домбыра тартып, ән айтады. 2012-2013 жылдары халықаралық "Золотой микрофон" байқауына қатысып, екі мәрте "дипломант" атағын алды. 2012 жылы маусым айында өткен халықаралық "Шаттық" фестиваліне белсене қатысты. Сол фестивальмен қатар өткен елбасымызға арналған концертте өнер көрсетті. 2010 жылдың қазанында Қостанайда өткен "Пою тебе, мой Казахстан" ән байқауында 2-орынды иеленді. Облыстық жайдарман ойындарында мектеп атынан өнер көрсетті. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://baq.kz/kk/regional_media/post/18960 Бекзат-біздің мақтанышымыз!]
Сон Иль Гук

Сон Иль Гук - атақты кәріс актері. 1971 жылы 1 қазанда Оңтүстік Корея, Сеул қаласында дүниеге келген. Анасы атақты актриса - Ким Ыль Донг. Сон Иль Гук - кәріс революционері, тарихта қалған тұлғa Ким Чва Чжинның ұрпағы. Сон Иль Гук тек өз елінде ғана емес, бүкіл әлемде, Қазақстанда да өте танымал. Гавай аралдарында 21 наурыз "Сон Иль Гук күні" деп аталады. Актер Сон Иль Гук өзіне физикалық тұрғыдан қиын, әскери өнер мен атқа мінуді талап ететін рөлдерді таңдайды. Ол триатлоннан кәріс Конфедерациясының вице-президенті, 2008 жылы триатлоннан өткен жарысқа қатысқан. 2008 жылдың сәуірінде Сон Иль Гук Сеул қаласы арқылы олимпиада алауын көтеріп өтті. Актер кәсіби модель болғандықтан, көптеген сахналар мен журналдарда көрінді. 2008 жылы ол бірнеше әріптестерімен Чу Чжин Мо, Го Су, Чан Гын Сок пен Пак Чжэ Чжон "Kolon Christmas" фотосессиясына қатысты. Мансабы да, 2009 Жылғы Тамыз]] Сон корей триатлон конфедерациясының вице-президенті болып табылады және 2008 жылғы триатлон бойынша Сеул халықаралық жарыстарына қатысты. 2008 жылдың сәуірінде Сон Сеул арқылы Олимпиада алауын алып өтті. Сонг-ақ Эскиздердің әуесқой суретшісі. Ол сондай-ақ подиумда да, баспада да кәсіби модельдеді. 2008 жылы ол Колондағы Рождестволық фотосессияға қатысушылардың бірі болды. 2009 жылы Гавайи штаты 21 наурызда Иль-Гук әндерінің күні деп жариялады. 2010 жылдың сәуір айында ол көгілдір үйге Қазақстан Президентін қоса алғанда, мемлекет басшыларымен түскі асқа шақырылды, өйткені Жумонг Орталық Азия елінде үлкен танымалдыққа ие болды.. 2015 жылдың қазан айында Song C-JES Entertainment басқарушы агенттігімен эксклюзивті келісім-шарт жасады. Отбасы 2008 жылы 15 наурызда Сон Иль Гук Чон Сын Ёнге үйленді. Олар Сеулде бұқаралық ақпарат құралдарынсыз дәстүрге сай той өткізді. Сон Иль Гук - үшемнің әкесі: Дэ Хан, Мин Гук және Ман Сэ. Олар 2012 жылы наурызда дүние есігін ашқан. Олардың есімдері керемет, «дэ хан мин гук» Корея елінің кәрісше атауы, ал «ман сэ» одағай сөз. Егер үшемнің есімдерін жылдам айтсаңыз «Корея Республикасы, алақай!» деген сөйлем шығады. 2010 жылы сәуірде Сон Иль Гук Көгілдір үйге мемлекет басшыларымен түскіасқа шақырылды. 2011 Сон Иль Гук Астана қаласына келді. Пресс-конференцияда актер қазақ тілінде "сәлем" деп жанкүйерлерімен амандасып, өзінің Қазақстанда да табынушыларының барлығына таң қалғанын айтты. Балары 2012 жылдың 16 наурызында Сеул ауруханасындағы туысқан үшемдердің ата-анасы болды. Олардың ұлдары атындағы Дэ-Хань(大韓、대한), мин-ГУК(民國、민국) және адам-ОШ(萬歳、만세), ол болған деп бірге білдіреді "жасасын"Республика. Сонг және оның үш ұлы 2014 жылдың 6 шілдесінен бастап 2016 жылдың 7 ақпанына дейін "The Return of Superman" түрмесінде түсірілді. "Чан Ен Силь"(2016) Сонга телесериалында эпизодтық рөлде пайда болды. Телехикаялары Фильмдері Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер
Алтынай.

Алтынай (т.-ө. ж. б.) — күйші-сазгер. 19 ғ- да Батыс Қазақстанда ғұмыр кешкен күйшілер тобының өкілі. Абыл Тарақұлының шәкірті. Оның «Ақжелең» атты күйі ғана сақталған. Екпін-ырғақтық, әуендік өрісінің дамуы жағынан бұл күй Батыс Қазақстан аспаптық музыкасының дәстүрінде туған. Күйдің ойнақы би ырғағы оның ішкі динамикалық бірлігін күшейте түседі. Е. Е. Брусиловский «Ақжелең» күйінің бір түрін «Ер Тарғын» операсында пайдаланды. Дереккөздер
Молекулалардың өлшемі

Молекуланың массасын анықтау үшін тіптен үй жағдайына да қоюға болатын қарапайым тәжірибені пайдалануға болады. Тамшуырдың (пипетканың) көмегімен зәйтүн майының бір тамшысын су бетіне тамызайық. Ол су бетіне бір молекуланың еніндей болатын қалыңдықпен жайылып кетеді. Сонда май молекуласының диаметрі болады, мұндағы — тамшының көлемі, — жайылып кеткен тамшының ауданы (дөңгеліктің ауданы). Есептеулер зәйтүн майының молекуласының диаметрі шамамен м болатынын көрсетеді. Бұл өте мардымсыз аз шама, оны көзге елестетудің өзі қиын. Бұл жерде салыстыру ғана көмек бере алады. Егер біздің басымыздың Күннің өлшеміндей етіп үлкейтсе, онда молекула осы кезде біздің басымыздың үлкендігіндей болады. Егер әлемдегі барлық заттың өлшемдері 100 миллион есеге артса, онда сутек молекуласының диаметрі ( м ) 2,3 см болатын шарик тәрізді, адамның бойы 170 000 км, шашының ені 10 км болады. Дереккөздер Физика Б. Кронгарт, В. Кем, Н. Қойшыбаев (Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық) Алматы "Мектеп" 2006ж.
Молекулалардың саны

Кішкене өлшемдердің санын, мысалы, судың массасы 1 г, көлемі 1 см³ деп алып, осы тамшыдағы молекулалар санын анықтайық. Су молекуласының диаметрі м . Молекуланың көлемі ³ м³ болады. Молекуларды тығыщ орналасқан деп есептейміз. Сонда тамшының көлемін молекуланың көлеміне бөліп, молекулалар санын табамыз: = . Молекулалардың мұндай санын бағалау үшін мынандай салыстыру жүргізейік: адам тыныс алу кезінде ішке тартқан молекулаларды қайтадан шығарғанда, олар ер атмосферасында біркелкі таралатын болса, онда планетадағы әрбір адамға сенік өкпеңде болған 2-3 молекуладан келер еді. Дереккөздер Физика Б. Кронгарт, В. Кем, Н. Қойшыбаев (Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық) Алматы "Мектеп" 2006ж.
Қыршабақты өзені

Қыршабақты өзені, Бөген – Ақжар көлі алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 95 км, су жиналатын алабы 805 км 2 . Бастауы Бастауын Қаратау жотасының солтүстік баурайындағы бұлақтардан алып, Шабақты темір жол айырмасынан төменде Шабақты өзеніне оң жағынан құяды. Жоғарғы бөлігі Бөген деп аталады. Гидрологиясы Қаратау жотасының солтүстік жалғасы - Ақтау жотасынан шыға берер жерінен бастап, өзеннің оң жағалауы жарқабақты келген (30 км-ге жуық), жоғарғы арнасы тау шатқалымен ағады. Шабақты өзеніне дейінгі төменгі арнасының жағалауы жарлауытты келген. Арнасында жыл бойы су болады. Төменгі алабы игерілген. Өзен бойында бірнеше қыстау мен жайлау орналасқан. Дереккөздер
Қырықжігіт

Қырықжігіт – Жіңішке және Сарыбұлақ өзендерінің суайрығындағы тау. Географиялық орны Алматы облысы Кеген ауданы Алғабас ауылының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1904 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 4 км. Геологиялық құрылымы Силур мен девонның құмтастарынан және палеозойдың эффузивтік шөгінді жыныстарынан түзілген. Гранит те кездеседі. Сипаты Тік жарқабақты солтүстік беткейі өзен арналарымен қатты тілімделген. Оңтүстік бөлігі көлбеуленіп жонды белестерге ұласады. Солтүстігінде Алабайтал, солтүстік-шығысында Торыайғыр, батысында Жамбас, оңтүстік-батысында Бақалы таулары орналасқан. Өсімдігі Етектерінде жусан, бетеге, көде, беткейлерінде арпабас, бидайық, өзен арналарында жабайы алма ағашы, көктерек, итмұрын, т.б. өседі. Дереккөздер
Лайкөл

Лайкөл – Сырдария өзенінің төменгі ағысында, Қамыстыбас көлінің батыс бөлігіндегі тұщы ағынды көл. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал ауданы Аманөткел ауылының шығысында, теңіз деңгейінен 58,1 м биіктікте жатыр. Аумағы 7,2 км 2 , ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 11,6 км, ең терең жері 5 м, суының көлемі 29,2 млн. м 3 . Сипаты Көл Қулы, Қаязды, Жыңғылды атты көлдермен бірге Сырдария өзенімен жалғасқан. Қамыстыбас көлімен қыларна арқылы байланысады. Суының деңгейі көбіне осы көлдерге тікелей байланысты. Оңтүстік-батысындағы шағын көлдер маңында батпақты-қорысты алқап қалыптасқан. Көктем айларында осы батпақ арқылы Сырдария өзенімен байланысып жатады. Солтүстік-батысы мен шығыс, оңтүстік-шығыс жағалауы біршама көтеріңкі. Жағалауының басым бөлігінде қамыс, құрақ өскен. Суы балыққа бай. Дереккөздер
Қамбарбек Аманов

Қамбарбек Хасенұлы Аманов (1951 жылы т., Семей облысы) — кескіндемеші. Қазақстан Суретшілер Одағының мүшесі (1984). Суриков атындағы Мәскеу көркемсурет академиясын бітірген (1983). Алматы қаласындада өткен «Жігер» фестивалінің дипломанты болды. Негізгі жұмыстары: «Ләззат», «Жақсылық», «Тарбағатай тауы», «Сүйікті ауыл». Республикалық және бүкілодақтык көрмелерге қатысқан. Атырау университетінің оқытушысы. Дереккөздер
Ар-Честь

«Ар-Честь» - Атырау облысындағы апталық тәуелсіз газет. 1997 жылдың 1 мамырынан бастап қос тілде (орысша, қазақша) шыға бастады. Газеттің негізгі бағыт-бағдары — әлеуметтік мәселелер, еңбек адамдарының тұрмыс жағдайы, олардың құқын қорғау. Газет өз беттерінде анкета сұрақтарын тарату, шағын сұхбаттар жүргізу аркылы жұртшылық пікірлеріне үкімет орындарының назарын аударады. Еңбекші шағымдары мен ұсыныстарына көбірек орын беріледі. Құрылтайшысы — газет ұжымы. Бас редакторы Қ. Батыров. Таралымы 8 мың дана (2000 ж.). Дереккөздер
Иінді таразы

Иінді таразылардың жұмыс істеу приципі айналатын дененің тепе-теңдік шартына негізделеді. Зертханалық теңиінді таразының бір табақшасына массасы өлшенетін денені, ал екінші табақшасына гір тастарын салып теңістірейік. Дене мен гір тасының ауырлық күштерін тиісінше және деп белгілейік. Таразы тепе-теңдікте тұрғандықтан, бұл күштердің күш моменттері тең болуы керек, яғни, немесе . Зертханалық теңиінді таразыда күш иіндері тұрақты шама: . Ендеше немесе . Бұдан кері бұндай қорытындыға келеміз: егер гір тастардың массасы өлшенетін дененің массасына тең болса, онда теңиінді таразы тепе-теңдік күйде болады. Дереккөздер "Физика және астрономия" Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық Р.Башарұлы; У.Тоқбергенова; Д.Қазақбаева. Алматы "Атамұра" 2012ж.
Рогульник шылымы

Рогульник шылымы - рогульник тұқымдасына жататын біржылдық өсімдік. Мәртебесі: Қазақстанда сирек кездесетін, саны мен таралу аймағы қысқарып бара жатқан қалдық түр. Бірнеше ұсақ түршелерді бөлісетін құрама түр (қазақстан, зайсан, орыс шылымы). Жайық өзенінің атырауында, Солтүстік Каспийдің таяз жерінде (Еділ-Жайық өзен аралығы) және Зайсан көлінде кездеседі. Біржылдық су өсімдігі, суы жақсы жылитын тоқтау немесе баяу ағатын су қоймаларында өседі. Сабағы су түбіндегіөткен жылғы су жаңғағына бекінеді. Жапырағы екі түрлі: су асты жапырақтары, шаш тәрізді бөліктерге тілімденген; су үсті жапырақтары ромб тәрізді, қалемшелерінің ұзындықтарының әр түрлі болуына байланысты өрнек тәрізді орналасқан. Қалемшелерінің жоғарғы жағы үрленген, яғни ауасы бар ұлпамен толтырылған. Оларды кейде жүзгіш көбіктер деп атайды. Бұл өсімдіктің ең ерекшелігі жемісінде, олар мүйізді еске түсіретін 2 немесе 4 өскіндері бар қатты қабықтан тұрады. Осыдан орысша аты –«рогульник» немесе «шайтан жаңғағы» шыққан. Піскен жемістері үзіліп, су түбіне құлайды. Су түбі балшығында 50 жыл бойы өнгіштігін жоғалтпай сақталады. Жаңғақ ядросының құрамында 50 %-ға дейін крахмал болады, оны адамның ерте уақыттан бері тағам ретінде пайдаланғаны белгілі. Түр Еуразияның орта бөлігінде голоцен дәуірінен бастап жоғала бастаған (шамамен 7 мың жыл бұрын). Қазіргі кезде жекелеген оқшау жерлерде сақталған. Жоғалу себебі –ауа райының өзгеруі, су қоймаларының құрғауы, сол уақыттарда жаппай жинау. Су қоймаларын қорғау, сонымен қатар тіршілік етуіне қолайлы жерлерде мәдени түрде өсіру ұсынылады. Дереккөздер: «Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы» Қызыл кітап беттерінен. А.А.Иващенко. Алматы 2006 жыл