kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қарақоға жер асты су кен орны

Қарақоға жер асты су кен орны - Ақтөбе облысы Байғанин ауданында, Сағыз өзенінің оң жағалауында орналасқан. Геологиялық құрылымы Сулы кешен Сағыз аңғарының аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Аңғардың ені 4 км, қалыңдығы 10–14 м болатын аллювий құмындағы альб-сеноманның құмды-сазды шөгінділерімен жабылған. Сипаты Грунт суының тереңдігі 1,5–3,5 м, суы тұщы, минералдығы 0,5 г/л, ұңғыма дебиті 2,1–3,5 л/с. грунт суы атмосфералық жауын-шашын және Сағыз өзенінің тасқын суының сүзілуінен толысады. Сулы қабатының қалыңдығы 11 м. аралығы 100 м болатын үш ұңғымадан шығатын судың тәуліктік су шығымы 903 м 3 -ді құрайды, ал табиғи жер асты судың тәуліктік шығымы 1796 м 3 . Кен орны пайдаланылуда. Дереккөздер
Қарақоба жер асты су кен орны

Қарақоба жер асты су кен орны - Қарақоба және Базар өзендері аралығында орналасқан. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ақсуат ауылының оңтүстік-батыс шетінде. Аудан орталығы Ақсуат ауылын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны Павлодар шоғырының неогендік қызыл сазындағы плиоцен төменгі төрттік шөгінділеріндегі сулы қабат кешенінде шоғырланған. Сипаты Кешеннің жалпы қалыңдығы 18–23 м-ден 41–53 м аралығында. Жер асты суының жатқан тереңдігі 17–58 м. Тауалдының конусаралық кеңістігінде ұлғая түседі. Ұңғыма дебиті 2–18 л/с. Жер асты суының минералдығы 0,3–0,5 г/л, химиялық құрамы гидрокарбонатты кальцийлі, сирек жағдайда гидрокарбонатты натрийлі, ауыз суға жарамды. Жобалы бас тоған бір-бірінен 50 м аралықта орналасқан тереңдігі 80 м үш ұңғымадан тұрады. Бас тоғанның жиынтық шығымы 50 л/с. Кен орны 1980 жылдан пайдаланылуда. Дереккөздер
Қашар жер асты су кен орны

Қашар жер асты су кені - Қостанай облысы Қостанай ауданы Қашар кентінен солтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орны эоцен, бор және палеозой шөгінділерінің сулы қабатында шоғырланған. Эоцен шөгіндісіндегі сулы қабат кен орнының барлық бөлігінде кездеседі. Сипаты Су сыйыстырғыш тау жыныстары опокадан, құмнан, құмтастардан тұрады. Олардың қалыңдығы Тобыл өзені аңғарында 5–15 м, ал Әйет пен Тобыл өзендері аралығында 50 м-ге дейін жетеді. Өзен аңғарындағы су грунтты, суайрықтарда – арынды. Ұңғымалардан шығатын су дебиті 0,1–2,3 л/с. Жер асты суы ашқылтым және ащы, минералдылығы 3–5 г/л-ден 10 г/л-ге дейін. Жоғарғы бор кезеңіндегі шөгіндіде қалыңдығы бірнеше метрден 60 м-ге дейін жетеді. Суы мол қабат құм және құмтастарда шоғырланған. Ұңғымалардан шығатын су мөлшері 0,3-тен 10 л/с-қа дейін. Минералдылығы 3 г/л-ге дейінгі тұщы және сәл ашқылтым жер асты суы Тобыл және Әйет өзендері аралығында шоғырланған. Палеозой шөгіндісінде жер асты сулары 100 м тереңдікке жетеді және олар жарықшақтар белдемінде жатыр. әйет өз. аңғарында сулы кешен төрттік шөгінділермен жабылған және ұңғымалардағы су шығымы 2–15 л/с. Жер асты суының жоғарғы жарықшақты белсенді белдеміндегі минералдылығы 5–10 г/л, тереңдеген сайын ол 66 г/л-ге жетеді. Кен орны Қашар темір кенішін салуға байланысты барланған. Дереккөздер
Қашқантөбе

Қашқантөбе, Қашқынтөбе – Балқаш көлінің шығыс бөлігіндегі арал. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданында орналасқан. Кеңтүбек түбегінің батысында 8 км жерде жатыр. Жер бедері Ең биік жері теңіз деңгейінен 358 м биіктікте. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 9 км-ге созылған, енді жері 2 км. Солтүстік жағалауы тастақты, қалған бөліктері құмдақты келген. Дереккөздер
Қоскеліншек

Қоскеліншек – сұлукөл көлінің батысындағы құдық. Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Қарақамыс ауылынының солтүстік-батысында 14 км жерде орналасқан, тереңдігі 4 м, су шығымы 700 л/сағ.солтүстігінде Желқұдық, Қарақұдық, шығысында Шомаққабақ, Үшкемпір қыстаулары, оңтүстігінде Бегалықұдық, Қостайқұдық құдықтары, батысында Аққұдық жайлауы бар. Құдық ауыз су мен мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қосайшағыл

Қосайшағыл – Алакөл көлінің солт.шығысындағы қоныс. Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Қарабұлақ ауылының солтістігінде 12 км жерде орналасқан. Шағантоғай өзенінің аңғарында жатыр. Ең биік жері 387 м. солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 15 км-ге созылған, енді жері 3–4 км. Құмды шөгінділер төрттік кезеңде қалыптасқан. Етегінде бұта аралас еркек шөп, тұйежапырақ, жусан өседі. Қосайшағыл мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қосқорған бөгені

‎ Қосқорған бөгені — Түркістан облысы Түркістан қаласы аумағында, Қарашық өзенінің бойында салынған. 1982 жылы пайдалануға берілді. Гидрологиялық сипаты Бөген теңіз деңгейінен 372 м биіктікте жатыр. Аумағы 5,8 км 2 , су сыйымдылығы 36 млн./м 3 . Бөген суы Түркістан қаласының техникалық қажеттілігіне және қала аумағына қарасты елді мекендердің шаруашылығына пайдаланылады. Дереккөздер
Қотанемел

Қотанемел – Сарыарқаның оңтүстік-шығысындағы аласа жота. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданы Емелтау ауылының батысында 4 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1089 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 12–13 км-ге созылған, енді жері 8 км. Ең биік шыңы 1089 м. Беткейлері аз тілімденген төменгі пермь жыныстарынан түзілген. Оңтүстік-шығыс беткейі тік құлама. Өсімдігі Құнарсыз сұр топырағында жусан, селеу, боз өседі. Жайылымдық ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Қотыр жер асты су кен орны

Қотыр жер асты су кен орны — Қарағанды облысы Шахтинск қалалық әкімдігі аумағында, Жон өзенінің аңғарында орналасқан. Жер асты Шахтинск қаласын және Тентек көмір алабын (телімін) сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орнының сулы қабаты Жон өзені аңғарының төрттік кезеңіндегі аллювийлі шөгінділерінде шоғырланған. Сипаты Су сыйыстырғыш тау жыныстары құмды қиыршықтасты-малтатасты, оның қалыңдығы16 м. Аллювий жабынында (төбесінде) құмдақ, кейде саздақ жатады. Оның орташа қалыңдығы 1,5–2,5 м. Ұңғымалардың дебиті 24–53,6 л/с. суы тұщы, минералдылығы 0,4–0,8 г/л. Химиялық құрамы гидрокарбонатты-сульфатты натрий-кальцийлі. Жобалы сутірек бірімен-бірі байланысқан 7 қатардан тұрады. Ұңғымаларының жалпы жиынтық су шығымы 11000 л/с, тереңдігі 20–25 м. Кен орны 1968 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Қосымбет

Қосымбет – Арқат тауларының солтүстік-шығысындағы, Жартас тауының ең биік шоқысы. Географиялық орны Абай облысы Жарма ауданы Қызылжетек қыстауынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 697 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 10 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейлері көлбеу, тізбектелген шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Қаратау, оңтүстігінде Сабал, шығысында Маятас таулары, батысында Еспе қонысы бар. Өсімдігі Қызғылт қоңыр, боз топырақ жамылғысында бұта аралас селеу, көде, бетеге, жусан өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Қотыртас жер асты су кен орны

Қотыртас жер асты су кен орны - Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Қотыртас темір жол стансасынан солтүстікке қарай 2,5 км жерде, Қауылжыр өзенінің аңғарында орналасқан. Сипаты Өнімді сулы кешен Қауылжыр өзенінің қалыңдығы 2–2,5 м болатын саздағымен жабылған қиыршықтасты-малтатасты аллювий шөгінділерінен тұрады. Грунт сулары 2,5 м тереңдікте жатыр. Ұңғымалардың дебиті 1,8–2 л/с. Суы гидрокарбонатты кальцийлі, минералдығы 0,8–0,5 г/л. Сутіректегі 9 ұңғымадан тәулігіне 751 м 3 су шығады. Ұңғымалардың арақашықтығы 250 м, тереңдігі 13 м. Кен орны пайдаланылуда. Дереккөздер
Қошқарбасы

Қошқарбасы – Үшқара тауларының шығысындағы құмды алқап. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу және Көксу аудандарында орналасқан. Жер бедері Ең биік жері 400 м шамасында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 20 км шамасында. Жер бедері қырқалы келген. Құм бойында Қоштай, Ақшағыл төбелері бар. Жоғарғы және орта төрттік кезеңінің шөгінділерінен түзілген. Батысында Үшкөл, оңтүстігінде Баскөл көлдері, солтүстігінде Жалқұм құмы жатыр. Өсімдігі Жусан, шеңгел, жүзгін, теріскен, т.б. сораң өсімдіктер өседі. Жер бетіне жақын жатқан жер асты суы сәл кермек татиды. Құм қойнауы қысқы, көктемгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Қоянды жер асты су кен орны

Қоянды жер асты су кен орны — Атырау облысы Құрманғазы ауданы Сүйіндік, Балқұдық ауылдары маңында орналасқан. Геологиялық құрылымы Сулы қабат төменгі төрттік кезеңінің шөгінділерінде шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстары құмды-саздақты шөгіндісінде жатыр. Сипаты Жер асты суы 10–27 м тереңдікте. Ұңғымалардың дебиті 2,3–5,4 л/с-тан 8 л/с-қа дейін, жер асты суының минералдылығы 0,4–1,5-тен 1,7–4,7 г/л-ге дейін өзгереді. Суы хлоридті гидрокарбонатты және сульфатты-хлоридті натрийлі. Сутірек тереңдігі 70 м болатын 16 ұңғымадан тұрады, жалпы шығымы тәулігіне 7,2 мың/м 3 . Дереккөздер
Қубұйырғын

Қубұйырғын (Anabasis turgaica) – итсигек туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 5–15 см. түсі сарғыш жасыл. түп жағы бұтақты, сабағы түксіз. Етжеңді жапырағы қарама-қарсы орналасқан, ұз. 5–10 мм. Қос жынысты гүлі ұсақ, үш-үштен топталған. Шілде–тамыз айларында гүлдейді. Жемісі – жидек. тасты беткейлерде өседі. Қарағанды обл. Ұлытау ауд. Ұлытау тауларында кездесетін эндемик өсімдік. түйе жейді. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қутаңсор

Қутаңсор– Жетіқоңыр құмының солт.-шығысындағы сор басқан телім. Сарысу өз-нің алабында Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Талап ауылының оңт.-шығысында 68 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 280 м биіктікте жатыр. солттен оңт-ке қарай 8 км-ге созылған, енді жері 3 км. сордың бетін көктем айларында қар, жауын-шашын суы басады, жазда тартылып, сор батпаққа айналады. Жыл өткен сайын топырақ құнарсызданып аумағы ұлғаюда. солт.-батысында талдықұдық, шығысында Қосқұдық құдығы, оңтүстігінде тұзкөл соры мен Көптақыр қонысы орналасқан. Етегінде бұталар өскен. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Құзғынды

Құзғынды – Сарымсақты жотасының оңтүстігіндегі асу. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Сарытау ауылының солтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2600 м-ден жоғары. Асудан шілде–қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Құзғындыдан Аша, Становая өзендері бастау алады. Кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен жалдарға ұласады. Тау баурайында қуаңдала өсімдіктері өседі. Бөктерінде сирек орман ағаштары кездеседі. Дереккөздер
Құлагер-арасан минералды жер асты су кен орны

Құлагер-арасан минералды жер асты су кен орны - Көкшетау антиклинорийі мен Азат синклинорийінің түйіскен жерінде орналасқан. Географиялық орны Ақмола облысы Көкшетау қаласынан 6 км жерде, Көкшетау–Астана автомагистраль бойында. Геологиялық құрылымы Минералды жер асты суы палеозой тау жыныстарының жарықшақты белдемінде шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстары жарықшақты тақтатастар, құмтас, аргиллит, ультрабазиттерден тұрады. Сипаты Белсенді жарықшақтық белдемнің қалыңдығы 60м тереңдікке жетеді. Минералды су 32–50 м, 57,5–60 м тереңдікке жиналған. №5492-Э ұңғымасының дебиті 1,1 л/с. Жер асты суының минералдылығы 2–2,5 г/л, құрамы бойынша олар сульфатты-хлорлы және магнийлі-натрийлі. Құрамы Микрокомпоненттердің құрамы (мг/л): литий – 0,05, рубидий – 0,02, цезий – 0,05, марганец – 0,02, мыс – 0,0074, никель – 0,01, мырыш –0,052, сүрме – 0,015, күміс – 0,001, алтын –0,0001, селен – 0,0006, стронций[ – 1,7, титан – 0,001, хром – 0,001. Органикалық заттардың мөлшері төмен, 5,3 мг/л. санитарлық-бактериологиялық және экологиялық жағдайы қанағаттанарлық. №5492-Э ұңғымасының суы бальнеологиялық топқа жатады. Емдік қасиеті Минералды су асқазан органдарын емдеуге, сондай-ақ ауыр металдар және фосформен уланғанда, зат алмасудың бұзылуы кезінде емдеуге болады,сырттай ванна, шомылу, душ қабылдауға арналған. Тереңдігі 65 м ұңғыма тәулігіне 10,4 м 3 су бере алады. Кен орны игерілмеген. Дереккөздер
Жарық қаламы

Жарық қаламының ұшы арнайы құрылғы - фотоэлементпен жабдықталған, ол кәдімгі қарындашқа ұқсайды. Егер экран бетінде осындай қаламды қозғалтса, онда қағаз бетіндегідей экран бетінде жазуға немесе сурет салуға болады. Жарық қаламымен сонитор экранында белгілі нүктенің координаталарын көрсетуге болады. Оның ұшын экранға тигізгенде оған электрондық сәулелер түседі де кескін береді. Осылайша қаламды тигізген мезеттегі нүктенің координатасы есептеледі. Жарық қаламы өте кішкентай дербес компьютерлерге - жанқалтадағы микрокомпьютерлерге - ақпарат енгізу үшін қолданылады. Дереккөздер Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
Оптикалық диск

Blu-ray Disk - бұл оптикалық дискілердің келесі буыны. Ол цифрлық мәліметтерді, оның ішінде қанықтылығы мен тығыздығы жоғары бейнелерді де сақтау үшін пайдаланылады. Blu-ray (көгілдір сәуле) атауы 405 нм қысқатолқынды "көк" лазерден алынған. Ол физикалық көлемі бірдей, бірақ жазу және жаңғырту үшін ұзын толқынды қызыл лазерді пайдаланатын DVD-ға қарағанда көбірек мәліметтерді жазуға және оқуға мүмкіндік береді. Бір қабаттан тұратын Blu-ray көлемі 27 Гбайтқа дейінгі ақпаратты сақтай алады. Дереккөздер Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
Тапсырмалар тақтасы

Тапсырмалар тақтасы - компьютер экранының төменгі жағындағы жіңішке сұр жолақ . Тапсырмалар тақтасын жылжытуға болады. Ол үшін тышқанның нұсқағышын тапсырмалар тақтасының бос орнына орналастырып, оның сол жақ батырмасын шертіп және оны жібермей басып отырып, Тапсырмалар тақтасының контурын қажетті орынға апарған соң тышқан батырмасын жіберу керек. Тапсырмалар тақтасының сол жағында Іске қосу батырмасы бар. Windows XP жүйесінде бұл өте маңызды батырма. Оның функциялары көп, мысалы, программаны іске қосуға, құжатты ашуға, жүйе баптауын өзгертуге, анықтамалық мәліметтер алуға, қажетті файлды іздеуге және көптеген басқа әрекеттерді орындауға мүмкіндік береді. Дереккөздер Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
Жұмыс аймағы

Жұмыс аймағы (рабочая область) - объектілер орналасқан терезенің ішкі аймағы. Қапшықтар терезесінің жұмыс аймағында келесі объектілер орналасады: белгішелер, файлдар, таңбашалар. Қолданбалардың терезелерінің жұмыс аймағында мәтіндер, суреттер, кестелер, слайдтар, т.б. жасауға болады. Қапшық терезесінің жұмыс аймағында объектілерді келесі түрлерде көрсетуге болады: *Түр *Тізім *Кесте *Беттер эскизі Дереккөздер Информатика: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген. - Алматы : Атамұра, 2012. - 224 бет. ISBN 978-282-421-6
Қарауылөзек жер асты су кен орны

Қарауылөзек жер асты су кен орны - Қарауылөзек өзені аңғарында, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Қарауыл ауылынан солтүстікке қарай 2–4 км жерде орналасқан. Аудан орталығы Қарауыл ауылын шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны Павлодар шоғырының сутректі сазының орта төрттік аллювийлі шөгінділерінде жатыр. Сулы жыныстар сазды-малтатасты және әр түрлі құмды қабатта қалыңдығы 5 м-ден 15 м-ге дейін өзгереді. Грунт суының тереңдігі 2,4 м-ден 9 м-ге дейін жетеді. Ұңғыма дебиті 0,5–4,4 л/с, минералдығы 0,3–0,6 г/л, суы гидрокарбонатты кальцийлі және сульфатты- гидрокарбонатты кальцийлі. Бактериологиялық тазартудан кейін суы ауыз суға жарамды. Кен орны 1978 жылдан пайдаланылады. Дереккөздер
Қарауылкелді жер асты су кен орны

Қарауылкелді жер асты су кен орны - Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Қарауылкелді ауылы маңында орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орнының сулы кешені қат-қат құмдар, құмдақтар, алевролиттер мен саздақтардан тұратын альб-сеноман шөгінділерінде шоғырланған. Жоғарғы сутректі қабат сеноман сазы және жоғарғы бордың карбонатты қабатында орын алған. Сипаты Сулы кешеннің қалыңдығы 35–45 м, суы арынды. Ұңғымалардың дебиті 10 л/с. Жер асты суы тұщы және сәл ашқылтым, суының минералдылығы 0,2–1,6 г/л. Екі сутіректен тұратын Қарауылкелді ауылынан 7–10 км жердегі 5 ұңғыманың әрбіреуінен 5 л/с су шығады. Ұңғымалардың тереңдігі 120–250 м. Кен орны 1975 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Шолақ-Түзуақтас мыс кен орны

Шолақ-Түзуақтас мыс кен орны – Іле өзені алабында төменгі палеозой жанартаулық белдемде орналасқан бірнеше кен білінімдерін (Шолақ, Мысты, Дардамты, Түгелбай, Жыланды, т.б) біріктіретін алаң. Ондағы саф мыс білінімі бар бөлікшелер төменгі пермьдік бозмойнақ шоғырының бадамша тасты базальт порфиритінде орналасқан. Бұл тау жыныстары Кетпен антиклинорийінің оңтүстік қанатын құрайды. Жатыс сипаты, минералдануы Қабаттардың еңістену бұрышы 15-35 ° , жарылым белдемдерінде 50 ° -қа жетеді. Бадамша тастар дөңгелек, эллипс тәрізді, кейде бұрыс пішінді, ұзындығы 3-10 мм болады. Оларды опал, цеолит, кальцит, кварц, пренит пен саф мыс толықтырады. Кеннің минералдануы екі түрге бөлінген: базальт порфириті жамылғысының жоғары кеуекті бөлігіндегі майда шашыранды және тау жыныстарындағы жарықшақтар мен уатылу белдемдері. Жарықшақты және уатылу белдемдеріндегі желілердің ұзындығы 150-200 м, қалыңдығы ондаған м-ге жетеді. Дереккөздер
Қарауылшоқы

Қарауылшоқы – Қырғыз Алатауының солтүстік бөлігіндегі тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы Көгершін ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1650 м. солтүстіктен оңтүстікке қарай 7 км-ге созылып жатыр, енді жері 5,5 км. Беткейі тіктеу, өзен арналарымен тілімденген. Батысынан Көкдөнен, шығысынан Шұңқыр өзендері ағып өтеді. Оңтүгігінде Шұңқыр, Кіші Көкдөнен асулары бар. Өсімдігі Қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас қайың, терек, сұлыбас, қылқан боз, бетеге, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Қарашоқытау

Қарашоқытау – Алшынсай құмының оңтүстік-шығысындағы төбе. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылының солтүстік-шығысында 23 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 201 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-ге созылған, енді жері 3 км. Жонды-қырқалы төбе батысқа қарай тақырға ұласады. Солтүстігінде Ыстықтау, шығысында Жаман Қантөрткіл, оңтүстігінде Ақтоғай төбелері бар. Өсімдігі Сортаңды сұр топырақ жамылғысында жусан, жантақ, өлеңшөп, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Қармақшы жер асты су кен орны

Қармақшы жер асты су кен орны - Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жосалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 35–38 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Сулы қабат сеноман шөгінділерінде шоғырланған. Ол жұқа және ұсақ түйіршікті құмдардан тұрады және қалыңдығы 12 м-ден 44 м-ге дейін жетеді. Сипаты Арынды су 85 м-ден 380 м-ге дейінгі тереңдіктен шығады. Сулы қабат суға мол. Ұңғымалардағы дебит 32,2 л/с-қа жетеді. Жер асты суы сәл ашқылтым, минералдығы 1,4–1,6 г/л. Химиялық құрамы бойынша хлоридті-сульфатты натрийлі. Бас тоған екі қатарлы ұңғымалардан (әр қатарда бестен) тұрады. Ұңғымалардың арақашықтығы 750–900 м, тереңдігі 310 м, жалпы шығымы тәулігіне 21,6 мың/м 3 . Дереккөздер
Қарпықкөл

Қарпықкөл — Ырғыз алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Байтақкөл көлінің батысында орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 76 м биіктікте жатыр. Гидрографикасы Аумағы 7,7 км², ұзындығы 6,2 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 14,3 км. Қарпықкөл Ырғыз аңғарындағы бірнеше көлдермен қатар жатыр, сондықтан да Ырғыз өзенінің суымен толысады. Көктем айларында көл шарасынан шығып кетеді. Жағалау сипаты Жағалауы жарлауытты, оның басым бөлігінде қамыс өскен. Алабы жайылым және шабындық. Дереккөздер
Қарсыадыр

Қарсыадыр – Мырзашоқы тауының солтүстік-батысындағы ұсақ шоқылар. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Қаражал қаласының солтүстік-батысында 45 км жерде орналасқан. Сарысу өзенінің аңғарында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 598 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай доғаша созылған тізбекше шоқылардың жалпы ұзындығы шамамен 13 км, енді жері 4 км. Солтүстігінде Ботағанкөл көлі, шығысында Байғұл таулары, оңтүстігінде Шашты тауы, батысында Шағырлыкөл көлі орналасқан. Етегіндегі Сарайлыбұлақ бұлағының бойы шөбі шүйгін, мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Қаскелең жер асты су кен орны

Қаскелең жер асты су кен орны - Алматы облысы Қарасай ауданы Қаскелең қаласының батыс бөлігінде орналасқан. Қаскелең қаласын сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. Геологиялық құрылымы Кен орны төрттік кезеңінің аллювийлі-пролювийлі және аллювий генезисіне жататын шөгінділерде шоғырланған. Сипаты Су сыйыстырғыш тау жыныстары құмды және құмды-сазды толықтырушылардан тұрады. Суландырылған тау жыныстарының қалыңдығы 150–300 м, су жатқан деңгей 85–140 м-ден (жоғарғы ысырынды конуста) 6–10 м-ге дейін (жазықта) өзгереді. Суының молдылығы су сыйыстырғыш тау жыныстарының литологиялық құрамына байланысты. Суы тұщы, минералдығы 0,2–0,4 г/л, гидрокарбонатты кальцийлі. Сулы кешеннің қалыңдығы 80 м. Жобалы бас тоған (су жинағыш) тереңдігі 150 м-ге жететін 24 ұңғымадан тұрады. Бір ұңғымаға түсетін жүктеме 100 л/с. Кен орны 1958 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Қасқарашоқы

Қасқарашоқы, Қ о с қ а р а ш о қ ы – Шағырай үстіртінің оңт.-батысындағы төбе. Ақтөбе обл. Байғанин ауд. Оймауыт а-ның оңт.-шығысында 72 км жерде орналасқан. Абс. биікт. 127 м. солт.-шығыстан оңт.-батысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 1 км. Батысында Бикембай, солт-нде Бекежан артезиан құдықтары, шығысында Борлытау төбесі бар. сортаң топырақ жамылғысында жусан, жантақ, өлеңшөп, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қасқырлы (асу)

Қасқырлы, Волчий – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік жотасы Көкжота (2987 м) тауларындағы асу. Географиялық орны Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 3227 м. Көкжота тауларының орта тұсында орналасқан асудан маусым–қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Беткейі тік құз, шатқалды келген. Кертпештелген солтүстік беткейінің етегінен Лепсі өзенінің сол саласы – Теректі өзені бастау алады. Өсімдігі Тау шатқалында қарағай, қайың, көктерек, арша, итмұрын, долана т.б. ағаштар мен бұта шоғырлары өскен. Дереккөздер
Қатқансор

Қатқансор – Ащыкөл ойпатының оңтүстік-шығысындағы сор. Ол Қазақстанның Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 4–5 км. Көктемде жиналған су жазда тартылып, сор батпақтар жарылып қабыршақталады. Сор шеттерінде өсімдіктер өседі. Мысалы:бірнеше сексеуілдер және тағы басқалары. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қатыншоқай

Қатыншоқай – Қаратау жотасының солтүстік-батысындағы құмды алқап. Географиялық орны Қызылорда облысы Шиелі ауданы Алғабас ауылының солтүстік-шығысында 77 км жерде орналасқан. Жер бедері Ең биік жері 130 м шамасында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-ге созылған, енді жері 17 км. Жер бедері бұйратты келген. Солтүстігінде Ащыкөл, шығысында Саумалкөл сорлары, батысында Киікатқан, Қарақазған, оңтүстігінде Шейіт, Қатынқұдық құдықтары бар. Ойыстарда грунт сулары жер бетіне жақын жатыр. Өсімдігі Құмда сексеуіл, жусан, жүзгін, еркек шөп, теріскен, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Зырян кенді ауданы

Зырян кенді ауданы– Шығыс Қазақстан обл-ндағы (Кенді алтай) бір топ полиметалл және мыс кендері шоғырланған өңір. бұл өңірдегі алғашқы қорғасын кенін 1791 ж. орыс геологы Г.Зырянов ашқан. 1795 жылдан үздіксіз кен өндіріліп келеді. мұнда ең ірі зырянов кенінен басқа ондаған кішігірім кен орындары бар. Олар әр түрлі генетик.және морфол. типке жатады. бірқатары (зырянов,путинцев, грехов, богатырев, малеев, Сажаев, т.б.) ортаңғы девонның құмтас, алевролит, тақтатас, эффузив, пирокластық жыныстар бойына орналасқан. бұл жыныстар ендік бағытқа созылған зырянов антиклиналын құрайды. Кен денелері осы антиклиналь бойында березовка және маслянка шоғырлары арасындағы жарылымдар мен қабатаралық қуыстарда көлбеу бұрыш, линза пішіндес болып түзілген. Кен құрамында мырыш, қорғасын, мыс бар. Дереккөздер АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Құрлық тасбақалары

Құрлық тасбақалары, д а л а т а с б а қ а с ы, Қазақстан шөлдеріндегі тасбақалар отрядының жалғыз өкілі. Ортаазиялық тасбақа деп те атайды. Аналығының ұз. 20 см, салм. 2,5 кг, аталықтары кішілеу. Сүйекті сауыты қауіп төнген кезде басы мен аяқтарын жинап жасырынуға ыңғайлы. Ол Қ. т-н жыртқыштардан жақсы қорғайды. Бірақ кейбір қырандар тасбақаны биіктен тасқа лақтырып, сауытын жаруға машықтанған. Сауыты қатпаған кезде, жас Қ. т-н қарғалар да шоқып тастайды. Жағындағы мүйізді қаптары өсімдіктермен қоректенуге мүмкіндік береді. Қ. т. небәрі 3–4 ай, наурыздың соңынан маусымның соңына дейін, көбіне күндіз белсенді, қалған уақыттарында құмға 2 м тереңдікке дейін көміледі де, ұйқыға кетеді. Сәуірде шағылысады. Аналығы сәуір–мамыр айлары аралығында екі рет 1–4 жұмыртқасын жердегі шұңқырларға салады. Олар көбіне құстар мен жыртқыштардың қорегіне айналады, сондықтан шөлде тасбақа жұмыртқасының қабығын көптеп кездестіруге болады. Жұмыртқаны жарып шыққан жас тасбақалар өз бетінше тіршілік етеді. Құрлық тасбақалары , дала тасбақасы, Қазақстан шөлдеріндегі тасбақалар отрядының жалғыз өкілі. Ортаазиялық тасбақа деп те атайды. Аналығының ұзындығы 20см, салмағы 2,5кг, аталықтары кішілеу. Сүйекті сауыты қауіп төнген кезде басы мен аяқтарын жинап жасырынуға ыңғайлы. Ол құрлық тасбақаларын жыртқыштардан жақсы қорғайды. Бірақ кейбір қырандар тасбақаны биіктен тасқа лақтырып , сауытын жаруға машықтанған. Сауыты қатпаған кезде , жас құрлық тасбақаларын қарғалар да шоқып тастайды. Жағындағы мүйізді қаптары өсімдіктермен қоректенуге мүмкіндік береді. Құрлық тасбақалары не бары 3-4 ай, наурыздың соңынан маусымның соңына дейін, көбіне күндіз белсенді, қалған уақыттарында құмға 2м тереңдікке дейін көміледі де, ұйқыға кетеді. Сәуірде шағылысады. Аналығы сәуір-мамыр айлары аралығында екі рет 1-4 жұмыртқасын жердегі шұңқырларға салады. Олар көбіне құстар мен жыртқыштардың қорегіне айналады, сондықтан шөлде тасбақа жұмыртқасының қабығын көптеп кездестіруге болады. Жұмыртқаны жарып шыққан жас тасбақалар өз бетінше тіршілік етеді. Дереккөздер
Мраморный

Мраморный, М ә р м ә р л і – Асутау (Азутау) жотасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі асу. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы Мойылды ауылының солтүстік- шығысында 8 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1371 м. Сәуір–қазан айлары аралығында Теректі және Ақжайлау ауылдарын асудағы қара жол байланыстырады. Мраморный бойынан Алқабек өзені ағып өтеді. Беткейлік шайылу, эрозиялық процестер дамыған. Асуда дала өсімдіктерімен бірге сирек қылқан жапырақты ағаштар өскен. Дереккөздер
Мұздыбұлақ

Мұздыбұлақ – Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік бөлігіндегі тау. Географиялық құрылымы Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Аршаты ауылының шығысында 46 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3050 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12–14 км-ге созылған, енді жері 7–8 км. Беткейлері шатқалды, биік жартасты, өзен арналары тік жарқабақты тар келген. Таудың биік белдеулерінде ұсақ көлдер жатыр. Оңтүстік беткейінен Бұқтырма өзеніне құятын шағын өзендер бар. Етегінде қорымтастардың мол үйінділері шоғырланған. Өсімдігі Таудың қара және күлгін топырақ жамылғысында далалық ландшафт өсімдіктерімен бірге қарағай, балқарағай, самырсын аралас қылқанды орман өскен. Етегі шөбі шүйгін мал жайлауы. Дереккөздер
Азаматтық қорғаныс (журнал)

Азаматтық қорғаныс журналы, Ресей ТЖМ-нің ай сайын шығатын ғылыми-әдістемелік, суретті және тәжірибелік басылымы. 1956 ж. бастап шығарылады. АҚ және ТЖ, құтқарушылық іс, апат медицинасы саласында қызмет ететін мамандарға, сондай-ақ бейбітшілік және әскери уақытта халық пен аумақтың жеке және ұжымдық қауіпсіздігі мәселелерін зерттеушілерге және оқытушыларға арналған. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Авариялық-құтқару операциясы

Авариялық-құтқару операциясы, аумағында төтенше жағдайлар қалыптасқан ҚР ұйымдарының, жергілікті басқару органдарының, атқарушы билік органдарының әртекті күштері мен құралдарының мақсаты, орны және уақыты бойынша, өртті тоқтату мен өшіру, жанар, жағармайды, газды, электр қуатын және суды апат ошағына келетін көздерді авария кезінде тоқтатып қою, адамдарды іздеп табу және құтқару, зақымданғандарға алғашқы медициналық жәрдем көрсету және қажет болған жағдайда оларды қала сыртындағы аймаққа көшіру жөнінде біртұтас ой-пікір мен жоспар бойынша бір мезгілде және дәйекті түрде жүргізетін келісілген және өзара байланысты іс-шаралар (жұмыстар). Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Физикалық шамалар жүйесі

Физикалық шамалар жүйесі– кей шамалар тәуелсіз саналып, кейбіреулері тәуелсіз шамалардың функциясы болатын ретпен құрылған өзара байланысқан физикалық шамалар жиынтығы. Физикалық шамалар жүйесі шартты түрде басқа шамалардан тәуелсіз деп қабылданған негізгі физикалық шамалар және негізгі шамалар арқылы анықталатын туынды физикалық шамалардан тұрады. Физикалық шама бірлігі – мәні бірге тең шектеулі өлшемді физикалық шама. Біртекті физикалық шамалардың мөлшерін көрсетуге қолданылады. Дереккөздер Физика : Жалпы білім беретін мектептің 9 - сыныбына арналған оқулық.
Азаматтық қорғаныс күштері

Азаматтық қорғаныс күштері, АҚ, АҚ әскерлеріне ұйымдасқан бірігулер саласындағы, сонымен қатар АҚ азаматтық ұйымдарының мәселелерін шешуге арналған әскери құралымдар. ҚР заңнамасына сәйкес АҚ саласының мәселелерін шешуге, авариялық-құтқару қызметтері мен авариялық-құтқару құралымдары, ҚК бөлімшелері, басқа әскерлер мен әскери құралымдар да қатыстырылады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Азаматтық қорғаныстың халықаралық ұйымы

Азаматтық қоғаныстың халықаралық ұйымы — 1931 жылы негізі салынған. «Женева аймағы қауымдастығының» базасында 1958 жылы құрылды. Ұйымның құрылуы 1966 жылғы 17 қазандағы халықаралық шартта жарияланды, ол 1972 жылғы 1 наурызда күшіне енді. АҚХҰ қызметі әртүрлі зілзалалар кезінде тұрғын халық пен материалдық құндылықтарды қорғау мен олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесін жетілдіруге бағытталған. АҚХҰ азаматтық қорғаныс бойынша ғылыми-зерттеу мен басқа да қызмет түрлерін жетілдіру мақсатында үкіметаралық ынтымақтастыққа жәрдем көрсетеді. Дереккөздер
Апат медицинасының даярлығы

Апат медицинасының даярлығы, апат медицинасының басқару органы, құрылымдары мен мекемелерінің қызмет ету режимдеріне және берілген жағдайға сәйкес белгіленген көлемде іс-шаралар жүргізу қабілеті. Қызметтің төтенше жағдай медициналық санитарлық салдарын жоюға даярлығы төмендегімен қамтамасыз етіледі: ықтимал төтенше жағдай кезіндегі медициналық тактикалық болжау; жағдайды үнемі біліп отыру, оны бағалауды жүргізе білу, төтенше жағдай болған кезде тұрғын халықты медиц-санитарлық жоспарлаумен және қарастырылған іс-шараларды орындау нақтылығымен қамтамасыз ету. Дереккөздер
Аралас зақымдау

Аралас зақымдау, оқ-дәрі жарылысының бірнеше зақым алу факторының адамға, әскери техникаға, құрылыстар мен материалдық құралдарға бір уақытта әсер етуінің нәтижесі. Кәдімгі оқ-дәрі жарылғанда аралас зақымдау жарқыншақтың, соққы беретін толқынның және жылу энергиясының, күйдіргіш бомбалар мен снарядтардың іс-әрекетінен, бұдан басқа – күйдіргіш заттардың жану энергиясынан пайда болады. Осының нәтижесінде жеке құрам жарақат, контузия, күйік алуы, ал техника мен құрылыстар бүлінуі, қирауы, еруі, шала күюі және жануы мүмкін. Ең қатты аралас зақымдау ядролық жарылыста орын алады. Дереккөздер
Аралық эвакуациялық пункт

Аралық эвакуациялық пункт, төтенше жағдай аймағы шегінен тыс жерде орналасқан дозиметриялық және химиялық бақылауды, санитарлық өңдеуді және тұрғындарды қауіпсіз ауданға орналастыруға жіберуді есептейтін, қайта тіркейтін АҚ жүйесіндегі көшіру пункті. А.к.п. көшірілгендерді көліктен көлікке, төтенше жағдай аймағында жұмыс істейтіндерді зақымдалмаған көлік құралдарына отырғызуды жүзеге асырады. Қажетті жағдайда А.к.п. ластанған (зақымдалған) киім мен аяқ киімді ауыстыру немесе арнайы өңдеу жүргізіледі. А.к.п. темір және тас жолдарға, су жол тораптарына жақын аймақта құрылады. Дереккөздер
Аумақ қауіпсіздігі

Аумақ қауіпсіздігі, ықтимал ішкі және сыртқы қауіп-қатер жағдайында аумақтың қауіпті және тұрақты дамуын, онда тұратын халықтың өмірі мен денсаулығын қамтамасыз ету. Оған құқықтық, ұйымдастырушылық, технологиялық, инженерлік-техникалық және ықтимал нақты қауіп-қатерге қарай өзге де шаралар арқылы қол жетеді. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Аумақты қорғау

Аумақты қорғау, экономика объектілерінде және азаматтардың жеке мүліктерінің шығыны мен қирауын, сондай-ақ қоршаған ортаға келетін зиянды азайту мақсатымен ТЖ көздерінің пайда болуын ескертуге, олармен болатын қауіп-қатерді жою дайындығына және олардың зардаптарын жоюға бағытталған ұйымдастыру, экологиялық, инженерлік-техникалық, табиғат қорғау, арнайы және өзге де шаралар кешені. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Аумақтық төтенше жағдай

Аумақтық төтенше жағдай,бұл ТЖ нәтижесінде 50-ден астам, бірақ 500-ден артық емес адам зардап шеккен немесе 300-ден астам, бірақ 500-ден артық емес адамдардың тіршілік әрекеті бүлінген немесе 5 мыңды құрайтын, бірақ облыс аумағынан шықпайтын, ТЖ аймағында және ТЖ өту күніндегі еңбекақының ең аз мөлшері 0,5 млн аспайтын материалдық шығын. Аумақтық ТЖ ҚР облыстық органдарының күшімен және құралдарымен жойылады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Аэрозольдік қарсы әрекет

Аэрозольдік қарсы әрекет - нысанды бүркемелейтін іс-шара. Ол дұшпанның қаруын барлайтын және нысанаға алатын көзбен шолатын оптикалық және оптикалық-электрондық құралдардың көмегімен нысан жайындағы ақпаратты толық бермеу немесе алуды тоқтату (қиындату) мақсатында арнайы аэрозольдік құрылымдарды қолдана отырып жүргізіледі Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Аэромобильдік әскери аурухана

Аэромобильдік әскери аурухана, даладағы көп салалы әскери аурухана – негізгі ыңғайлы емдеу-диагностикалық құрылымы. ТЖ аймағына барып, жаралы (ауру) адамдарды емдеп, эвакуациялайды. Хирургиялық, токсикологиялық, терапевтік, радиологиялық және көп салалы әскери аурухана ретінде қызмет ете алады. Толық күшіне енсе бір тәулікте 150 жаралы (ауру) адамды қабылдау мүмкіндігі бар. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Әлеуметтік қауіпсіздік

Әлеуметтік қауіпсіздік, 1) мемлекетті және халықты әлеуметтік салада қорғау, әлеуметтік құрылымның және қатынастардың дамуы, қазіргі және болашақ ұрпақтың алға басу қажеттіліктеріне сай адамдардың өмір сүру салты жәнеәлеуметтену жүйесі бойынша іс-шаралар жиынтығы; 2) қоғамның әлеуметтік саласы мен мемлекеттің құлдырау туғызатын немесе оның кері кетуіне ықпал жасайтын қауіп-қатерден қорғалуы. Ә.қ. нысандарына адамдар, олардың заңды мүдделері (қажеттіліктері), бірлігі, қарым- қатынастары; адамның әлеуметтену жүйесі (білім алуы, тәрбиеленуі, әлеуметтік-мәдени тұрмысы) тіршілікті қамтасыз ету инфрақұрылымы (денсаулық сақтау, сауда, қамту және т.б.), өмір сүру салты жатады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Барлаушы ұшқыш аппарат

Барлаушы ұшқыш аппарат, Жер атмосферасында немесе ғарыштық кеңістікте ұшуға арналған техникалық құрылғы, ол ТЖ туындаған және жай кезде бақыланатын аймақтың (су айдынының) табиғаты жағдайын және техносфералар нысандарының жай-күйін барлауға және оның мониторингін жасауға арналған аппараттар. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Батып кеткен нысан

Батып кеткен нысан, аварияның немесе қираудың салдарынан су айдыны түбінде жатқан теңіз (өзен) нысаны, қару-жарақ пен әскери техника заттары, минералдық ресурстарды теңіздердің түбінен және ішкі су бассейіндерінен іздестіру, өндіру және көтеру техникалық құралы, сонымен қатар халық шаруашылығының жүктері мен техникасы. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Биологиялық апат

Биологиялық апат, адамдардың құрбан болуына, адамдардың денсаулығына зиян келтіруге, нысандардың, материалдық құндылықтардың елеулі мөлшерде қирауына не жойылуына, сондай-ақ қоршаған табиғи ортаға елеулі зиян келтіруге әкеп соқтыратын мөлшердегі қауіпті биологиялық (бактериологиялық) агенттердің (заттардың, құралдардың және т.б.) таралуымен келетін апат. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Биологиялық зақымдану ауданы

Биологиялық зақымдану ауданы, әскерлердің (күштердің) жеке құрамы мен халықтың өмірі мен денсаулығына, жануарлар мен өсімдіктерге, сонымен қатар қоршаған ортаға қауіп төндіретін, адамдар мен жануарларды зақымдайтын қауіпті биологиялық құралдар немесе потогенді микроорганизмдер аумағында (шегінде) дамыған, аймақ (су айдыны). Ол қауіпті аймақ (жеке құрамның биологиялық құралдар аэрозолімен 50%-дан аса мөлшерде зақымдануы), орташа (20-дан 50%-ға дейін) және әлсіз (1-ден 20%-ға дейін) зақымдану болып бөлінеді. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Биологиялық құралдар

Биологиялық құралдар, тірі жәндіктер мен өсімдіктердің организмдерін зақымдай алатын биологиялық агенттер, биологиялық қарудың басты бөлігі. Оған ауру жұқтыратын (патогендік) микроорганизмдер және олардың тіршілік етуінің жоғары уытты өнімдері (улағыш заттар). Бұған адамдар мен жануарларды жаппай ауыртатын (бөртпе сүзек, тырысқақ, шешек, оба, сап және басқалар), өсімдіктерді зақымдайтын (дәнді дақылдардың тотығы күріштің бласты, картоптың фитофторозы және басқалар) жатады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Бүркемелеу құралдары

Бүркемелеу құралдары, әскерлерді (күштерді) және әскери нысандарды жасыруға арналған өнеркәсіптік және әскерлер жасаған құралдар. Олар жасыру құралдары мен алдамшы құралдарға бөлінеді. Ж.қ. ретінде жасыратын киім-кешек, бетперделер, әскери техниканың макеттері, радио шағылдырғыштар, радио толқынын сіңіретін жабулар, жарықты жасыратын құрылғылар, жылу экрандары, сөндіргіштер, түтіндер, бояйтын құралдар, физикалық кеңістікті көрсететін алдамшы құралдар, (радиолокациялық, жылу, дыбыс, радиациялық және т.б.). Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Бітімгершілік акция

Бітімгершілік акция, халықаралық ұйымдардың (БҰҰ, ЕҚЫҰ және т.б.) жанжал туындағаннан кейін халықаралық құқықтың нормалары мен қағидаттарына сәйкес жүзеге асыратын, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке төнген қауіпті жою мақсатында көбінесе бейбіт, сондай-ақ (қажет жағдайда) әскери тәсілдермен халықаралық дауларды шешуге бағытталған, ұжымдық іс-қимылдары, саяси, экономикалық, әскери және өзге де сипаттағы ұжымдық әрекеттер. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Бітімгершілік қызмет

Бітімгершілік қызмет, халықаралық ұйымдардың (БҰҰ, ЕҚЫҰ және т.б.) жанжал туындағаннан кейін халықаралық құқықтың нормалары мен қағидаттарына сәйкес жүзеге асыратын, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке төнген қауіпті жою мақсатында көбінесе бейбіт, сондай-ақ (қажет жағдайда) әскери тәсілдермен халықаралық дауларды шешуге бағытталған, саяси, экономикалық, әскери және де басқа сипаттағы халықаралық ұйымдардың ұжымдық іс-қимылдары. Оған аралық қызмет, жанжалдасқан тараптарды татуластыру, келіссөздер, дипломатиялық оқшаулау мен санкциялар да кіруі мүмкін. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Бітімгершілік операциясы

Бітімгершілік операциясы, халықаралық күштердің оның ішінде әскери сипаттағы мақсаты, міндеттері, орны мен уақыты бойынша келісілген және өзара байланысты ұжымдық іс-қимылдарының жиынтығы, олар дау туындағаннан кейін халықаралық құқық нормалары мен қағидаттарына сәйкес жүзеге асырылады, халықаралық дауларды шешуге және халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке төнген қауіпті жою мақсатында қарулы даулардың алдын алуға және тоқтатуға бағытталады. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Газсыздандыратын пункт

Газсыздандыратын пункт, әскери киімдерді, аяқ-киімдерді, жабдықтар мен жеке қорғану құралдарын газсыздандыру және дезинфекциялау үшін жабдықталған орын. Г.п. жұқтырылған мүліктің немесе арнайы өңделген әскердің шоғырланған жеріне, әдетте су көзіне жақын жерге орналастырылады. ГАЗСЫЗДАНДЫРУ, өнімдегі улы заттарды КӘУЗ (күшті әсерлі улы заттарды) улылығын кетіргенге дейін ыдырату және оларды нысандар мен жердің бетінен зақымдануды шекті нормаға дейін азайту мақсатында тазарту. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Геологиялық қауіпті құбылыс

Геологиялық қауіпті құбылыс, шығу тегі геологиялық құбылысқа жататын оқиға немесе геологиялық процестердің өту нәтижелері. Бұл процестер түрлі табиғи немесе геодинамикалық жайттардың немесе олардың үйлесіп келуінің әсерінен жер қыртысында пайда болады және адамдарды, ауылшаруашылық жануарлар мен өсімдіктерді, экономикалық нысандар мен қоршаған табиғи ортаға (жер сілкінісі, жанартау атқылауы, көшкіндер, опырылу және т.б.) қиратады немесе қиратуы мүмкін. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Гуманитарлық көмек

Гуманитарлық көмек, халықтың қиындықтарын жеңілдету мақсатында жасалатын шаралар, әсіресе, жергілікті билік өкілдерінің көмектесуге жағдайы жоқ немесе өмірге қажетті тұтыну заттарымен қамтамасыз етуге талпынбаған жағдайда жасалады. Г.к. көрсету бойынша іс-шаралар бейбітшілікті қолдау шеңберінде де, жеке бағдарлама ретінде де жүргізіле береді. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Гуманитарлық операция

Гуманитарлық операция, мақсаты, орны мен уақыты бойынша келісілген және өзара байланысты халықаралық ұйымдардың өтеусіз (ақысыз) ұжымдық және (немесе) жеке іс-шараларының, түрлі елдердің мемлекеттік және қоғамдық ұйымдары, конфессионалды (діни) және өзге құрылымдары, жеке тұлға және басқа қатысушылар іс-шараларының жиынтығы. Ол ТЖ салдарының жартылай немесе толық жойылуына, бірінші кезекте ТЖ-да зардап шеккен халықтың тіршілігін қамтамасыз етуге немесе оларды қауіпті аймақтан шығаруға, халыққа медициналық, әлеуметтік және т.б. көмек түрлерін көрсетуге бағытталған. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Дағдарыс жағдайындағы басқару

Дағдарыс жағдайындағы басқару, ТЖМЖ басқарушы құрамы мен басқару органдары тарапынан халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және дағдарыс жағдайын жою жөніндегі қызметі. Бұл қызмет жағдай туралы мәліметтерді үнемі іздестіру, жинау және талдауға, құтқару операциялары мен жұмыстарын жүргізу жөніндегі шешімдерді қабылдауға, берілген міндеттерді атқарушы күштерге жеткізу және сол күштерді дайындау мен басқарып отыруға, өзара қызметтестікті ұйымдастыруға және қолдауға, дағдарыс жағдайын жою бойынша іс-шаралармен жан-жақты қамтамасыз етуге бағытталған. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Дезинфекциялайтын заттар

Дезинфекциялайтын заттар, аз ерітіндіде кең көлемді бактерицидтік әсер беретін химиялық заттар. Заттық мүлікті, бөлмелерді, техниканы және т.б. дезинфекциялау үшін қолданылады. Д.з-дың негізгі топтары: ақуызды ұйытқыш (фенолдар және олардың өнімдері, спирттер, ауыр металл тұздары және т.б.); ақуыздың ісінуіне және еріп кетуіне алып келетіндер (сілтілер, ширек аммоний негіздері және т.б.); тотықтырғыштар (галоидтер,тотықтар және т.б.), сондай-ақ альдегидтер, силикаттар және т.б. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Ел аумағын жедел жабдықтау

Ел аумағын жедел жабдықтау, мемлекеттік билік органдарының, әскерлердің (күштердің) елді қорғанысқа даярлау, ел аумағын қорғанысқа даярлау бойынша жүргізілетін кешенді шараларға (ұйымдастырылған, инженерлік-техникалық және т.б.) бағытталған, мемлекеттің соғысқа ұйымдасып енуін қамтамасыз ету және оның Қарулы Күштері мен басқа да әскерлерінің әскери іс-қимылдарды ойдағыдай жүргізу, сондай-ақ олардың бейбіт уақытта міндеттерді орындау жөніндегі жоспарлы қызметінің құрамдас бөлігі. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жағдайды жедел бағалау

Жағдайды жедел бағалау, қауіпті, оның ықтимал көздерін уақтылы анықтау және сәйкестендіру, сәйкестендірілген қауіпті оқиғалардың туындау ықтималдығын анықтау және оқиға дамитын барлық ұйғарылатын нұсқалардың зардаптарын бағалау, қатерді едәуір кемітуге және табиғи, техногендік және соғыс сипатындағы ТЖ салдарын жеңілдетуге қол жеткізілетін орынды іс-қимыл нұсқаларын таңдау. Дереккөздер Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1