kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Агава

Агава – қасқыржемдер тұқымдасының агавалар тұқымдас тармағына жататын дара жарнақты өсімдіктердің тегі. Таралуы Таралған аймақтары Мексика, Орталық және Оңтүстік Америка. 450-ге жуық тікенді және тікенсіз сукуленттер тобы бар. Оның біреулері тақыр жерлерде, теңіз жағалауында өссе, енді біреулері биік тауларда да өседі. Биологиялық сипаттамасы Жапырақтары жуан, шырынды, бір-біріне тығыз жанаса, тамыр үсті сабағын айнала орналасқан. Жапырақтарының түстері жасыл, сұр, көкшіл жасыл немесе ала болады. Агава жүз жылда бір рет гүлдейді деген ұғым дұрыс емес. Отанында 13-15-ші жылынан бастап гүлдей береді, гүлсидамы 10 метрге дейін жетеді. Гүлдеп болғаннан кейін жапырақтары біртіндеп өмір сүруін тоқтата бастайды. Бірақ, өмір сүруін тоқтатқанға дейін көптеген жанама өскіндерін шығарып кетеді. Бөлме гүлі ретінде өсіргендіктен, үй жағдайында гүлдемейді және біз ергежейлі түрлерін өсіреміз. Американдық агаваны бізде көктемнен күзге дейін, гүлзарларда өсіреді. Қыста жылыжайларға апарып қояды. Бойы 1-1,5 метрге дейін жетеді. Күтімі Қазақстанда агавалар декоративтік мақсатында өсіріледі. * Жарығы: барлық суккуленттер сияқты жарықты, тіке түскен күн сәулесін қажет етеді. * Жылуы: қыс кезінде 10-12°C салқын жерде ұстаған дұрыс. Ол температураның 4°C-қа дейін төмендеуіне төзе алады. Қалған уақытта температураны талғамайды. * Суғарылуы: агаваны топырағы құрғаған кезде ғана суғару керек. Қыста салқын жерде өсірсеңіз, оны айына бір рет суғарған дұрыс. Түбегіне қалың суағар жасауды ұмытпаған жөн. Топырағының құрамына шайылған өзен құмын салу керек. * Ылғалдылығы: құрғақ ауаға төзімді. Су бүркуді қажет етпейді. Дегенмен де тазарту мақсатында су бүркіп жапырақтарын жуып немесе дымқыл матамен сүртіп тұру қажет. * Қоректендірілуі: көктем мен жаз аралығында екі аптада бір рет кірпігүлдерге немесе суккуленттерге арналған тыңайтқышпен қоректендіреді. * Аурулары: жарық жетіспеуінен жапырақтары жіңішкеріп, созылып бір-бірінен алшақтап, әдемі пішінін жоғалтады. Артық суғарғаннан тамыры мен сабақтары шірік ауруына шалдығады. * Көбейтілуі: агаваларды тұқым және жанама өскіндері арқылы көбейтеді. Тұқымдарын ақпан, наурыз айларында жәшіктерге топырақ салып, 1 см тереңдікте себу керек. Себілгеннен кейін тамырлануы үшін 20-25°C температурада ұстау қажет. Жанама өскіндерін бөліп алып, жеке отырғызып көбейтеді. Өскен агаваны 2-3 жылда бір рет, ал жас өсімдіктерін жыл сайын топырағын ауыстырып қайта отырғызу керек. Қолдануы Агаваны ерте заманнан бастап, түрлі мақсатта қолданып келеді. Мысалға, жапырағынан мата жасап, тікенін ине орнына қолданған. Тіпті, оның жұмсақ жапырақтарынан сабын алып, арқан, жіп иірсе, тамырынан жиһазға қажетті заттарды да жасаған. Шырынынан эфир, спирт майын, сонымен қатар атақты текиланы да алады. Қазақстанда ол тек әдемілік үшін өсіріледі. Систематика Тұқымдаста 200-ге жуық түрлер бар. Галерея Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] * Дереккөздер
Мехмет Әли Агакай

Мехмет Әли Агакай (, 1893, Крит, Ханья — 21 қазан, 1965, Анкара) — түрік тілінің маманы. Өмірбаяны * 1917 жылы дәрігерлік институтты бітіріп, көз дәрігері болып қызмет атқарған. * Тіл туралы жазған мақалаларын Ататүрік жоғары бағалап, “Түрік тілі қоғамына” жұмысқа шақырылған. * Алғашқыда ол қоғамның атаулар, кейін (1941 — 62) сөздіктер бөлімін басқарады. * Түркияның мемлекет жоғарғы орны — Мәжілістің депутаты (1937 — 46) Шығармалары * Агакайдың редакциясымен шыққан “Түрікше сөздік” 4 рет (1945, 1955, 1959, 1966) басылды. * метафоралар (1949) авторы * синонимдер (1956) авторы * французша-түрікше (1962) сөздіктері авторы * бірнеше лингвист. зерттеулердің авторы * Ататүрік туралы естеліктердің авторы. Марапаттары * “Азаттық” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Нәзілік түзіліс

Нәзілік түзіліс, мультиплеттік жіктелу – спиндік-орбиталдық өзара әсерлесулер салдарынан атомдардың, молекулалардың және кристалдардың энергия деңгейлері мен спектрлік сызықтарының жіктелуі. Жеңіл атомдар үшін энергия деңгейлерінің “нәзік” жіктелу шамасы 10–5 эВольттан аспайды, ал осыған сәйкесті спектрлік сызықтар үшін бұл шама бірнеше см–1-ге тең. Энергия деңгейлерінің жіктелуі ядро зарядының артуына байланысты өседі, ауыр атомдардың энергия деңгейлері үшін ол эВольттың ондық үлесіне дейін жетеді де “нәзік” бола алмайды. Сілтемелер * Химия * Атом * Энергия * Физика Дереккөздер
Алексей Алексеевич Агафонов

Алексей Алексеевич Агафонов (23 тамыз, 1947 жылы туған, Ресей, Түмен қаласы) — әскери қайраткер, генерал-майор (29.10.1987). Өмірбаяны * Санкт-Петербургтегі Жоғары жалпыәскерлік командалық училищені (1970) бітірген. * Мәскеудегі Фрунзе атындағы Әскери (1977) және Бас штаб Академиясын (1985) бітірген. * Мотоатқыштар взводы, рота, батальон командирі, полк командирінің орынбасары, мотоатқыштар полкының командирі, дивизия штабының бастығы, мотоатқыштар дивизиясының командирі, штаб бастығы — жалпыәскерлік армия қолбасшысының орынбасары, ТМД елдері біріккен Қарулы Күштері штаб бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. * 1992 жылғы 30 қарашадан бері Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігі Бас штабы бастығының орынбасары. * ТМД мемлекеттерінің бірлескен әскери істерін үйлестіру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының Мәскеудегі өкілі. Марапаттары * “Отанға қызмет еткені үшін” (3-дәрежелі) орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тұрымбет Салқынбайұлы

Тұрымбет Салқынбайұлы (1868, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ақтөбе ауылы – 10.12.1946, сонда) – ақын, жырау. Кішкентайынан домбырамен өлең айтып, 13 жасында “бала жырау” атанған. Ескіше сауатты Тұрымбет Балқы Базар, Дүр Оңғарларды ұстаз тұтып, соларға еліктеп өлең шығарған. Шығыстық үлгідегі “Көроғлы”, “Жүсіп – Зылиқа”, “Әуезхан”, “Ақтам”, т.б. дастандарды жырлаған, өзі “Мәжит пен патша қызы” атты дастан шығарған. Кете Жүсіп, Жиенбай жыраулармен айтысқа түскен. Оның “Шырқау дауысы”, “Гөй-гөй”, “Күмісайжан” атты әндері бар. Шығармалары “Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс” жинақтарында жарияланған. “Талайды таңырқатқан жырау едім” (1993) атты жеке жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Агент

Агент сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: * Агент (өкіл) * Дипломатиялық агент * Агенттік сыйақы - Өткізуді кеңейту мақсатымен, тауарды сату және оның жарнамасы бойынша делдалдық қызметті төлеу. * Агенттік келісім - Жеке немесе заңды тұлғамен принципал атынан және оның мүддесін көздей отырып, белгілі бір міндеттерді орындау жөніндегі шарттың түрі.
Мұхаммед Риза Агехи

Мұхаммед Риза Агехи (Мұхаммед Риза мираб ибн Ер Нийаз бек) (1809, Хиуа — 1874, Хиуа) — тарихшы, ақын, аудармашы. Өмірбаяны * Атақты сарай тарихшысы Мунис (мираб Шир Мұхаммед) өлгеннен кейін оның аяқтай алмай кеткен “Бақыт жұмағы” аталатын тарихи шығармасын жазып бітірді. Өзі 1825-75 жылдары Хорезмде өткен оқиғаларды қамтитын бірнеше еңбектер * “Мемлекетті басқару” * “Тарихтар қаймағы” * “Бақыт құсы” жазды. Агехи шығармаларында Хиуаның ішкі саяси тарихы, оның көршілес елдермен қарым-қатынасы туралы мәліметтер мол. Қазақтар мен қарақалпақтардың, түркмендердің, Иран мен Мауераннахрдың тарихынан құнды деректер берілген. 1870 жылы көктемде Орынбор қамалының маңында орыстармен болған ұрыста қазақтардың сәтті жеңісін баяндайды. Хиуада болған оқиғаларға қазақ хандары мен сұлтандарының араласуы, Хиуа билеушілерінің Сырдария, Каспий мен Арал теңізі арасын қоныстанған қазақтарға жасаған шапқыншылығы, қазақ — қарақалпақ қарым-қатынасы туралы мәліметтер бар. * парсы тілінен Саадидың “Гүлстан” * Жәмидің “Жүсіп - Зылиха” * “Баһаристан” * Низамидің “Хафт пейкар” (“Жеті сұлу”) * Хилалидың “Шах уә геда” (“Патша мен кедей”) * Кейкауустың “Кабуснама” * Мирхондтың “Рәузат ас-сафа” (“Тазалық бағы”) т.б. еңбектерді аударды. Дереккөздер
Марат Әбіләкімұлы Баймұханбетов

Марат Әбіләкімұлы Баймұханбетов (1940 жылы туған) – фармацевтика ғылым докторы (1997), профессор (1998). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Алматы мемлекеттік медицина институтының Шымкент бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1981–2003) қызметтерін атқарды, ал 2004 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында фармацевт курсының меңгерушісі болып қызмет етеді. Баймұханбетов 20-дан астам ғыл. еңбектің («Лекарственные растения в оториноларингологии и пульмонологии», 1998; «Фитотерапия сердечно-сосудистых заболеваний», 2000) авторы. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Владимир Фридрихович Абермит

Владимир Фридрихович Абермит - 1958 жылы Ақмола облысы, Шортанды ауданы, Андреев ауылында туған — жазушы. Еңбек жолын «Андреев» кеңшарында механизатор болып бастаған. «Нива» ЖШС директорының орынбасары, директоры. Аудандық маслихаттың 3-шақырылуының депутаты. Владимир - Хизмет Абдумуталипұлымен бірге бірқатар жылдар Қазақстан Жазушылары одағының жанындағы ұйғыр әдебиеті секциясын басқарды. Жазушының бірнеше повесть, романдары қазақ және орыс тілдерінде аударылып басылды. Өзі де көркем аудармамен шұғылданды. Шетелдегі ұйғырлардың өміріне арналған “Турфан аясында” романы, көптеген повестер мен әңгімелер жинақтары (“Ауылдастар”, “Тағдыр”, “Отты шеңбер”, “Жылдарға жауап”, “Гүлстан” т.б.) өлеңдер мен поэмалар жинақтары (“Анаят”, “Давутжан” т.б.) бар. А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Л.Н. Толстой, Р. Тагор, М.В. Исаковский шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалаған. А-ның “Тас түйін” аталатын повестер мен әңгімелер жинағы қазақ тілінде жарық көрді. Сыртқы сілтеме * [http://variant.kz/13255/ ТОО "Нива"] Дереккөздер
Шыны-оптикалық байланыс

Шыны-оптикалық байланыс — ақпаратты тасымалдауда шыны (немесе пластикалық) талшық қолданылатын технология. Шыны-оптикалық байланыс кабелі жарық толқынында модульденген деректерді тарататын жекеленген шыны талшықты шоғырлардан тұрады. Байланыстың басқа түрлерімен салыстырғандағы шыны-оптикалық байланыстың артықшылығы: ақпаратты көп мөлшерде өткізе алады; сыртқы әсерлерге сезімталдығы болмайды; металл желілерге қарағанда жіңішке әрі жеңіл; деректер сандық ақпараттар түрінде беріле алады. Шыны-оптикалық байланыстың негізгі кемшіліктері басқа кабельдерге қарағанда қымбат және мұндай кабель морт сынғыш. Сіртемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Агломераттау

Агломераттау — жоғары температураның әсерінен ұсақ түйіршік немесе ұнтақ материалдардыц іріленуі. Іріленген кезінде материалдардың физикалық-химиялық қасиеттері мен құрылымы да езгереді. Кенді күйдіріп пісіру екі жолмен орындалуы мүмкін: # Жеке-жеке бөлшектердің бір-бірімен өзара қосылуы; # Кенді бөлшектерін бірікііру арқылы цементтеіпін, тез балқығыш заттарды (силикаттарды т. б.) алу. Пісіруге қажетті жылу шихтаға қосылған отындардың жануымен немесе күкіртті қосылыстардың тотығу процесі кезіндегі бөлінген жылуы арқылы қыздырылады. . Дереккөздер
Беткей экспозициясы

Беткей экспозициясы — тау, жота, ойыс, сай-жыра, өзен аңғарлары, жер бедерінің, т.б. ірі пішіндерінің дүние тараптарына қарай орналасуы. Яғни Күн сәулесінің беткейге түсуі немесе беткейдің тұрақты ауа ағысына қарай бағытталуы. Беткей экспозициясы жергілікті жердің микроклиматына, топырағы мен өсімдік дүниесінің қалыптасуына әсерін тигізеді. Мысалы, Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Алтай тауларының жоғарғы белдеуінің солтүстік беткейінде жаз айларында қар жамылғысы сақталса, оңтүстік беткейіндегі сондай биіктікте қар сақталмайды. Одан төмен белдеудегі солтүстік беткейде орман-тоғай және өсімдік жамылғысы оңтүстік беткейге қарағанда қалың өседі. Дереккөздер
Циркон

{{Infobox mineral }} Циркон (парс. zar — алтын, gun — түс) — силикаттар класына жататын минерал. Химия формуласы: Zr2 [SіO], Құрамы (%): ZrO — 67,1, SіO2 — 32,9, Қоспалары: * Hf, * Y * Pb, * Nb, * U, * Th. Физикалық қасиеттер Тетрагондық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары төрт қырлы бипирамидалық призма, минералдық агрегаттары сеппе түріндегі түйірлі, колломорфты масса болады. [SіO4]4 мен Zr4+ төрттік ретті ось бойынша кезектесе орналасады, Zr4+ оттектің 8 ионы қоршаған. Цирконның түсі әр түрлі реңді қоңыр, қызыл сары, сары, сұрғылт, алқызыл, қызыл, жасыл. Ультракүлгін, катод сәулелерінен сарғылт, сары жарық шығарады, алмастай, шыныдай жылтыр; қатт. Моос шкаласы бойынша 7 — 8, тығызд. 4,0 — 5,1 г/см3, балқу температурасы t 2600°C, радиоактивтік қасиеті бар, метамиктік күйге ауысады. Қышқыл, сілтілі тау жыныстары мен олардың пегматиттерінде, альбиттерде, карбонатиттерде, шөгінді, метаморфтық тау жыныстарында, қорымдарда кездеседі. Табу тұрған жері *Норвегия, *Бразилия, *АҚШ, *Шри-Ланка, *Мадагаскар), *Ресейдің (Хибин, Орал), *Қазақстанның титанды-цирконды қорымдарынан табылды. Қолданыс Циркон эмаль, керамика, фарфор, отқа төзімді кірпіш пен шыны өндірісінде, цирконий мен цирконийдің қос тотығын, гафнийді алуға, қорғасындық тәсілмен абсолюттік жасты анықтауда қолданылады. Бояуы қанық, ақаусыз мөлдір Циркон зергерлік істе қолданылады. Пайдаланған әдебиет
Тәнеке Нұралы Дөсетұлы

Тәнеке Нұралы Дөсетұлы (1807, қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданы, Арғанаты тауындағы Тасқара жайлауы – 1885, сонда, Баянжүрек тауы) — Найман руының Матай бөлімінен шыққан белгілі би, батыр, атақты Қыдыралы бидің немересі. М.Тынышбаев “Материалы к истории киргиза-казахского народа” атты еңбегінде “Қыдыралы бидің немересі Тәнеке Дөсетұлы 1835 – 40 жылы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қатысты” деп жазған. Ш. Уәлиханов Қашғар жеріне саяхат жасау барысында жазған күнделігінде батырды үлкен мұрынды, жирен сақалды, кеудесін қалың түк басқан, келбетті адам кейпінде суреттейді. Тәнеке рубасы, елағасы ретінде атақонысы – Қапал (Қопалы) жерін келімсек казак-орыстар мен қарашекпендерден қорғап, тұрғылықты халықты егіншілікке баулыған. Жер дауына байланысты Ресей императорына арнайы хат (1857) жолдаған. Онда қол астына қараған Қаптағай елінің бұрыннан қоныс еткен жайлауы мен қыстауын Қапал казак-орыстарының атаманы Абакумовтың көмегімен орыстардың тартып алғаны, тұрғылықты халықты Балқаш маңындағы құмға қуғаны туралы мәлімдей келіп “…ұлық мансапты құзыретіңізден жоғарыда аталған жерлерді рудың өзіне қайтарып беруге бұйрық беруіңізді сұрап, Матай-Қаптағай елінің волостной хорунжиі Тәнеке Дөсетұлы мөрімді бастым. 1857” деп аяқтайды. Сол жылы жергілікті патша әкімшілігінің пәрменімен қарашекпендер мен казак-орыстардың пайдалануына бөлінген Қапал уезінің, сондай-ақ Жетісу өңіріндегі басқа да шұрайлы мекендер қазақ руларына қайтарылып берілген. Тәнеке әкесі Дөсет бастаған игілікті істі жалғастырып, Қамысмола, Екіағаш мекенінде “Танабай” тоғанын қаздырады, қарауындағы елді егіншілікпен айналысуға міндеттейді. Ақын Сара Біржан салмен айтысында “Таласпас Тәнекенің Жанбағына, жеңермін егер тартса іс ағына. Шетінен Қыдыр қонған өңшең құтым, мың-мыңдап құт қалдырған арт жағына” деп дәріптеген. Тәнекенің Ырыс есімді қарақалпақ бәйбішесінен Есімбек, Разбек, Қожабек, Әуелбек, Отарбек, Қасен, Мырзабек, Мұса деген балалар тараған. Есімбегі ерлік істері мен әділетсіздікке төзбейтін қайсар мінезімен елге сыйлы болған. Қазақ ауылдарына зорлық көрсетіп, тізе батырған патша әкімшілігіннің шенеунігі Эрентальға қаймықпай қарсы шыққан. Осы хақында Жамбыл ақын “Сыртанға” деген өлеңінде: “Қыдыралы Есімбек, Эрентальды сабаған, Ер туған ұл десін деп, бір кәдеге жараған” дейді. Кейін ол Қапал уезіне қарасты “Тәнеке болыстығын” (Көлдей Жұмай елін) басқарған. Меккеге барып, қажы атанып қайтқан. Кейінгі ұрпақтары батырдың басына ескерткіш орнатып, ас берді (2002). Дереккөздер
Аглопорит

Аглопорит — кеуек құрылымды жасанды құрылыс материалы. Агломераттау торында сазды жыныстарды немесе көмірді байыту және жағу кезінде шыққан қалдықтарды (шлак, күл) термиялық әдіспен өңдеп, алынған түйіршіктерді майдалау (фракциялау) жолымен дайындалады. Аглопорит жеңіл құйматас (аглопорит құйматас) дайындауға және жылу сақтайтын төсем ретінде қолданылады. Жылу өткізгіштігі 0,1 — 0,22 ккал/(м/сағ/0С) 0,12 — 0,26 Вт/(мК). Қазақстанда Аглопорит өндірудің технологиясы 1955 жылы Ғылым Академиясының Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтында жасалды. Соның негізінде 1965 жылы Алматы облысы Боралдай кентінде Аглопорит цехы салынып, онда майда Аглопорит (5 — 10 мм және 10 — 20 мм, орташа тығызд. 650 — 850 кг/м 3 ) шығарылды. Цех кейін Талғар қаласына көшірілді. 1960 — 1980 жылдары Қазақстанда Аглопорит Алматы, Қарағанды облыстарында өндірілді. Дереккөздер
Александр Натанович Бернштам

Александр Натанович Бернштам (18 қыркүйек 1910, Ресей, Керчь қаласы – 10 желтоқсан 1956, Санкт-Петербург қаласы) – шығыстанушы, тарих ғылымдарының докторы (1942 жылы), профессор, Орталық Азияны мекендеген түркі тілдес халықтардың тарихын зерттеушілердің бірі. Өмірбаяны * Ленинград (Санкт-Петербург) университетін бітірген (1931 жылы). * Материалдық мәдениет тарихы академиясында қызмет етті. * 1935–38 жылдары Шығыстану институтында жұмыс істеді. Ғылыми зерттеулері * «6–8 ғасырлардағы орхон-енисей түріктерінің экономикалық құрылымы» тақырыбы бойынша кандидаттық (1935 жылы) * «Қырғызстан мен қырғыздардың көне дәуірден моңғол-татар шапқыншылығына дейінгі тарихы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 1936 жылдан бастап 20 жыл уақыт бойы Жетсу, Тянь-Шань, Памир-Алтай, Ферғананы археологиялық жағынан зерттеді. 1936 жылдан бастап жыл сайын ұйымдастырылып, Бернштам басқарған археологиялық экспедициялар солтүстікте Қаратау жоталарынан, оңтүстікте Памир тауларына дейінгі, шығыста Іледен, батыста Зеравшан үстіртіне дейінгі жерлерді зерттеп, Қазақстан мен Орта Азия халықтарының көне тарихына қатысты маңызды мәліметтер жинады. Ол 1930–40 жылдары қазақ-қырғыз тарихына қатысты тың мәселелер көтеріп, сақ-үйсін және түркі дәуірін зерттеуге елеулі үлес қосты. Археологиялық материалдарға сүйеніп, Теріскей Қырғыз өлкесінің қола дәуірден (б.з.б. 2 ғ.) 15 ғасырға дейінгі тарихын түбегейлі талдады. 250-дей ғылыми еңбегі мен мақалалары бар. Қазақстан бойынша жазған еңбектері * "Археологический очерк Северной Киргизии" * "Памятники старины Таласской долины * "Чуйская долина" * "Очерк истории гуннов" * "Историко-археологические очерки Центрального Тянь-Шаня и Памира-Алтая" Дереккөздер
Нәзір

]] Нәзір (араб тілінен аударғанда– ескерту, арнау, міндеттеп алу) – шариат ұғымында белгілі бір істің орайы келіп орындалса немесе тілеген тілеуі қабыл болса атқарамын деп ниет еткесін, Құдай разылығы үшін ерікті атқарылатын құлшылық. Нәзір малмен (садақа беру, мал сою, медресе не мешіт салу, т.б.) және жанмен (ораза ұстау, кітап жазу, қайырымдылық жасау) өтеледі. Дін тарихындағы Нәзірдің бір мысалы: Әли Ғымранның әйелі Хана көп жыл құрсақ көтермей жүріп, Мәрия анаға жүкті болады. Шүкірлігін өтемек үшін құрсақтағы баласын Құдайға нәзір еттім деп ниет қылады. Мәриям дүниеге келгеннен кейін Иерусалим мешітінде Зәкәрия пайғамбардың тәрбиесінде өсіп, Мәрия Нәзрәни деп аталады. Нәзір нәпіл амалдар сияқты ерікті орындалады, егер Нәзір ғибадат ниет етілсе орындалуы уәжіп болады. Сілтемелер * Ислам * Құран Кәрім * Шариғат Дереккөздер
Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов

Мәжит Мұхамеджанұлы Шомбалов (20.4.1873, бұрынғы Ішкі Орда, Талап бөлімі, 1-старшындық ауылы – 1940, Орал облысы Казталов ауданы) – обаға қарсы күрескен алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі, республикада дәріхана жүйесін қалыптастырудың негізін қалаушы. * Қазан университетінің медициналық факультетін бітірген (1899). * 1899 – 1903 жылдары Орда оба стансасында дәрігер * 1903 – 17 жылдары Орда ауруханасының меңгерушісі болды. * 1911 жылы И.И. Мечников басқарған экспедиция құрамында Қалмақ даласында оба індетін зерттеу жұмыстарына қатысты. * Ол екі мәрте “Қырғыз даласының Нарын бөлігі мен оңтүстік округтердегі обамен күрестегі еңбегі үшін” арнайы күміс белгісімен марапатталған (1906, 1910). * Азамат соғысының ауыр кезеңдеріне қарамастан, Бөкей губерниясында 370 төсектік, оның ішінде Ордада 100 төсектік аурухана ашты. * 1923 – 29 жылдары Қазақстан денсаулық сақтау халкомының орынбасары, сонымен бірге Қырғыз АКСР Орталық Атқару комитетінің мүшесі және Бүкілресейлік Қызыл крест қоғамының Қазақстандағы өкілі болып тағайындалды. * 1929 – 38 жылдары Қазақтың респ. дәріхана басқармасының бастығы, біраз уақыт Орал қаласында обаға қарсы стансаның меңгерушісі болды. * Алматы қаласындағы 4-дәріхана Шомбаловтың есімімен аталады. Дереккөздер
Бет қағаз

Бет қағаз (араб. bӘjL бдух) — ортағасырлық шығыс елдерінде құжат тың бірінші бетіне оның ерекше мәнді екенін білдіру үшін қойылып келген белгі. Өзгеріссіз іс жүзіне асырылсын, асығыс түрде иесіне тапсырылсын деген хатқа “bӘjL” деген сөз жазылған немесе абжад бойынша осы 4 әріптің сандық белгісі (8642) қойылатын болған. Кейде парсының “бәдхат, бәддұға, бәднама” деген сөздері мағынасында әйелдің талақ ету куәлігін де Бет қағаз (бәд қағаз) деп атаған. Дереккөздер
Шыны талшық

Шыны талшық – балқытылған шыныны созу арқылы алынатын жасанды жіп. Шыны талшықты жасағанда шынымассаны балқытқыш пеште балқытып, балқыманы фильер арқылы өткізеді. Оның диаметрі 3 – 100 мкм, ұзындығы 20 км-ден аса (үздіксіз шыны талшық) немесе диаметрі 0,1 – 20 мкм және ұзындығы 1 – 50 см (штапельді шыны талшық) болады. Сыртқы пішіні жағынан үздіксіз шыны талшық табиғи немесе жасанды жібекке, ал штапельді шыны талшық мақта немесе жүннің қысқа жіптеріне ұқсас болып келеді. Үздіксіз шыны талшық балқытылған шыныны саңылау саны 200 – 2000 болатын фильерлерден өткізіп, созу арқылы алынып, талшық білікке оралады. Талшықтың диаметрі созу жылдамдығы мен фильерлердің диаметріне байланысты. Технологиялық процесс бір немесе екі сатыда жүзеге асады. Бірінші сатыда шыны талшық тікелей шыны балқытатын пештен созылса, ал екінші сатысында шыны сынықтары пайдаланылады. Штапельді шыны талшықты алу кезінде балқыған шыны ағынына бу, ауа немесе ыстық газдар жіберіледі. Шыны талшықтың қасиеттері олардың химиялық құрамымен тығыз байланысты. Олардың химиялық заттар әсеріне тұрақты және ыстыққа төзімді (1000С), диэлектрлік қасиеті жоғары, мех. берік (300 – 500 кгс/мм2), жылу өткізгіштігі төмен. Шыны талшық ширатылған, өрілген жіптер түрінде шығарылады, сондай-ақ шыны пластиктер жасауда нығайтушы материал және электртех. өнеркәсіпте электр оқшаулағыш бұйымдар дайындауда, тағы басқа қолданылады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9т.
Агреман

Агреман - ( - келісім) - жолдаушы мемлекет дипломатиялық лауазымға тағайындаған тұлғаға қабылдаушы ел билігінің келісімі. Агреман жолдаушы мемлекеттің сыртқы істер министрлігі арқылы тек дипломатиялық өкілдіктің басшысынан ғана жазбаша түрде сұратылады. Агреман жөніндегі жазбалар жария етілмеуі тиіс. Агреман беруден бас тартқан жағдайда дипломатиялық өкілді жолдаушы мемлекеттің оның себебін түсіндіруді талап етуге қақысы жоқ. Кейбір елдердің дипломатиялық тәжірибесінде агреманды ауызша сұратып, оған ауызша жауап алу фактілері де ұшырасады. Егер агреман берілсе, онда дипломатиялық өкілдіктің басшысы қызметіне үміткер - "persona grata" ("қалаулы тұлға"); Агреман беруден бас тартылса, осы қызметке үміткер - "persona non grata" ("қалаусыз тұлға") болып танылады. Дереккөздер
Тұрымтай

Тұрымтай – сұңқартәрізділер отрядына жататын құс. Еуразия мен Солтүстік Америкада, Орталық Азияда таралған. Қазақстанда дала және орманды дала аймақтарын, республиканың оңтүстік-шығысы мен шығ-ндағы таулардың субальпілік белдеулерін мекендейді. Шәулісінің қанат ұзындығы 180 – 235 мм, салмағы 160 – 215 г, ал ұябасарында тиісінше 200 – 260 мм және 216 – 300 г. Шәулісінің арқасы көкшіл сұр, мойнының артқы жағында қоңыр қызғылт дақтары бар, бауыры сарғыштау, құйрығының ұшында жалпақ қара жолағы болады. Ұябасарының арқасы қоңыр сұр, бауыры ақшыл түсті, денесінде жолағы бар. Жастары түс жағынан ұябасарына ұқсас, бірақ балсірісі – көкшіл (сары емес). Жағалтайдан айырмашылығы – “мұрты” жоқ, қанаты қырғидікінен ұзын әрі үшкір болады. Жыл құсы. Наурыз – мамырда ұшып келіп, ағаш басына не жерге ұя салып, онда қызғылт сұр дағы бар 4 – 5 жұмыртқа салады. Жұмыртқасын бір айдай ұябасары басады. Мамыр- айында жартас, яғни ағаш басына 2-5 жұмыртқа салып екі ай ішінде жұмыртқаны басып, қанаттандырады. Тамыз – қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Азия мен Африкада қыстайды (араларында Қазақстанның оңтүстік аудандарында қыстап қалатындары да бар). Ұсақ құстарды ұшып жүргенде қағып алып, қорек етеді. Кеміргіштер, кесірткелер, жәндіктерді жейді. Құсбегілер тұрымтайды қолға үйретіп, майда құстарға салады. Пайдалы жыртқыш. Дереккөздер
Үй

Үй — бірнеше мағынадан тұратын сөз. # адам тұратын баспана, ғимарат. # белгілі бір қоғамдық қажеттілік үшін пайдаланылатын орын, мекеме. Дәстүрлі қазақ қоғамында үйге тән мүлік, тұрмысқа қажетті шаруашылық “үй-жай” деп те атала береді. Үй баспана ретінде адамзат тарихында тас дәуірінен бастап белгілі. Әрбір тарихи-мәдени өңірлердегі халықтар жергілікті материалдар негізінде күнделікті тұрмыс-тіршілікке лайықтап үй тұрғызған. Әлем халықтарының заттай мәдениетінің айғағы ретінде үй түрлері табиғи жағдайларға байланысты дамып, жетілдіріліп отырылған. Көшпелі тұрмыс кешкен қазақ халқы, негізінен киіз үйді пайдаланған. Хан-сұлтан, атақты байлардың үйі 8 қанаттан бастап, 30 қанатқа дейін жеткен. Мұндай үйлер ақ ала орда, ақ орда, ақ шаңқан, алтын орда, алтын үзік аталған. Ал орташа шаруа мен кедей шаруаларға тән киіз үйлерді алты қанат ақ үй, боз үй, қоңыр үй, қара үй, қалмақ үй, лашық, аран, жаба салма, көтерме туырлықты, кепе, ұранқай, күрке, қамсау (шошала), итарқа, т.б. деп атаған. Жолаушылар мен жорықшыларға тән үйлер (абылайша, ақ қос, қос, қаңқа, жоламай, т.б.) де бар. Сондай-ақ құрым киізден, қамыстан, шиден қақыра, догара, т.б. киіз үй тектес үйшіктер де салынған. Үй әлемдегі әрбір ұлттың жеке мәдениетін айғақтайтын, маңызды белгілерін көрсететін әмбебап кешен болып табылады.
Шынытұз

Шынытұз, Шынтұз – Қабырға өзені алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде, Бабас тауынан шығыста 8 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 9,40 км 2 , су жиналатын алабы 136 км 2 . Көл арналық қазаншұңқырда, беткейі көлбеу. Жауын-шашын суымен толығады. Көктемде қар ерігенде оңтүстігінен шағын жылға құяды. Суы тұзды. Алабы – жайылым. Дереккөздер
Бетқайнар (қорым)

Бетқайнар – көне қорым, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Қордай ауданындағы Қалғұты өзенінің сол жағалауында, Қордай асуының батыс жағында орналасқан. Сипаты 1996 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов) зерттеді. Қорым бір-бірінен 150 м қашықтықта орналасқан екі обалар тобынан тұрады. Обалардың ішіндегі ең үлкені — 12-оба, оның аумағы 22 м, биіктігі 2 м. Қалған обалар үйінділерінің аумағы 12-13 м, биіктігі 0,3-0,6 м аралығында. Барлығы да ертеде тоналған, тек 12-обадан ғана қызықты деректер табылды. Оның үстіне үйілген топырақтың астынан төртбұрышты қабір ашылды. Қабірдің ұзын қабырғаларының еденмен ұштасатын жақтауларынан үңгіп, ыдыс қоюға арналған қуыстар жасалған. Қабірдің еденіне бастары солтүстік-батысқа қарай бағытталған екі мәйіт қойылған. Солтүстік-шығыс қабырғасының орта тұсында адамның бет бейнесі ойып салынған. Өкінішке қарай, қабірді ашу кезінде ол айтарлықтай бүлінген. Қабірдің ішінен төрт қыш ыдыс, қоладан жасалған доға тәріздес екі зат және бет жағы алтынмен апталған күміс сақина табылды. Сақинаның беткі жағына басын оңға қарай бұрып, сауыт-сайман киіп, қару-жарақ асынып тұрған адамның кеудесіне дейінгі бейнесі бедерленіп салынған. Оның түсі сұсты, мұрны тік, астыңғы жақ сүйектері ірі, шықшыты шығыңқы, бұрыштанып келген. Бейненің оң қолында бір шоқ лотос гүлі, ал сол қолында аса-таяққа ұқсас зат бедерленген. Табылған деректерге сүйене отырып, бетқайнар зиратын б.з.б. XI ғасырға жатқызуға болады. Әдебиеттер * Байпаков К.М., Исмагил Р.Б., Касенов М.С., Раскопки могильника Беткайнар на Курдайском перевале, “Изв. МН–АН РК”, 1996,№1; * Байпаков К.М., Средневековые города Казахстана на Великом Шелковом пути, А., 1998. Дереккөздер
Нәлім

Нәлім — трескатәрізділер отрядына жататын балық. Қазақстанда Ертіс өзені су алабы мен Жайық өзенінің жоғарғы ағысында кездеседі. Дене тұрқы 30 см-ден 1 м-ге дейін, салмағы 10 – 12 кг (32 кг болатын Нәлім де ұсталған). Денесі ұзынша, 2 арқа жүзу қанаты, жалғыз құйрық асты (аналь) қанаты, иегінің астында дара мұртшасы бар. Қанаттарында тікенекті талшықтары болмайды. Жыныстық жағынан 1 – 3 жасында жетіледі. Уылдырығын (орташа есеппен 300 – 400 мыңдай) қыста (су температурасы 0С шамасында) батпақты және тасты жерлерге шашады. Қорегі әр түрлі (эврифагтар), ересектері тек балықтармен (алабұға, таутан, торта, т.б.) қоректенеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.practicalfishkeeping.co.uk/pfk/pages/item.php?news=246 Experts to discuss reintroduction of Burbot to UK] * [http://www.rook.org/earl/bwca/nature/fish/lota.html Lota lota Burbot]
Мұхамедин

Мұхамедин Сағат (1946, Көкшетау облысы Володар ауданы (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы) Сарыөзек ауылы) – ғалым, техникалық ғылымдарының докторы (2005), профессор (2006). Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегері (2007). 100-ден аса ғылыми еңбектері, оның ішінде сызықтық емес физика және хаос динамикасы жөніндегі 4 монографиясы жарық көрген. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Тайыр Көкешұлы Шомбалов

Тайыр Көкешұлы Шомбалов (14.6.1906, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы Құлпан ауылы – 15.1.1980, Алматы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1966), профессор (1966). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976). Өмірбаяны * Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1930). * 1930 – 1932 жылдары Ташкент қаласында инженер-химик. * 1933 – 1934 жылдары бұрынғы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында оқытушы. * 1934 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми жұмыстары * Шомбаловтың негізгі ғылыми еңбектері табиғи қосылыстар химиясына арналған. Ол [[органикалық химия]да] жаңа бағыт – өсімдіктер химиясын қалыптастырған. * 300-ден аса өсімдіктің полифенолдық құрамын зерттеп, көптеген биологиялық активті заттар, жаңа емдік препараттар (лейкозфдин, хризарбин, т.б.) алып, оларды медицинаға енгізген. * Оның 240-тан аса ғылыми еңбегі бар, 35 жұмысына авторлық куәлік алған. Шығармашылығы * Некоторые итоги исследования дубильных растений Казахстана, А.-А., 1958 (соавт); * Химия флавоноидов, в кн.: фенольные соединения и их биологические функции, М., 1968; * Противоопухлевые свойства полифенолов растений и продуктов их модификации, в сб.: Химиотерапия опухлей в СССР, М., 1980 (соавт.). Дереккөздер
Шың

Шың — тау жотасының, массивінің немесе жеке тау басының ең биік жері. Шың сүйір немесе жайпақ пішінді болады. Көбіне өсімдіксіз жалаңаш болады және маңына көп жылдық қар және мұз шоғырланады. Мысалы, дүние жүзіндегі ең биік шың – Джомолунгманың (Эверест) биіктігі 8848 м, Қазақстанның ең биік жері Хан Тәңірінің биіктігі 6995 м, Іле Алатауындағы Талғар шыңының биіктігі 4973 м. Шың Дереккөздер
Циркуляр

Циркуляр (нем. Zіrkular, лат. cіrcularіs — шеңберлі) — # тікелей пошталық жарнама әдісімен жіберілетін немесе журналдарға, газеттерге салынатын жарнамалық кітапша; # қарауындағы мекемелерге немесе бағынышты лауазымды адамдарға жолданатын жазбаша өкім.
Тұрысбек Маманұлы

Тұрысбек Маманұлы (1844, бұрынғы Жетісу облысы Қапал уезі, Ақтасты мекені – 1904, сонда) – қазақ кәсіпкері, Алаш жақтаушысы, зиялысы. Маман Қалқабайұлы, байдың тұңғыш ұлы. Қапал қаласындағы Якобия медресесінде білім алған. Жастайынан татар, орыс тілдерін білген орыс-татар саудагерлерімен араласып, сауда-саттықпен айналысқан. Өмірбаяны * Орта Азия қалаларындағы базарларға мал айдап апарып, күнделікті тұрмысқа қажетті бұйымдарға айырбастаған. * Жетісу өңірінде – Қапал, Тасбөгет, Ақсу, Саркент, Лепсі елді мекендерінде дүкен ашып, байыған. * 1873 жылы ол Арасан болысының басқарушылығына сайланған соң Қарасу мен Сүттіген өзендерінің аралығындағы жазыққа қала сала бастады. * Көкқия тауының бұлақтарын бұрып, Қараағаш атанған қала ортасынан тоған байлатты, сортаң жазықты көк жасыл шұратқа айналдырды. Бұл жер Қытайға, Құлжа мен Үрімшіге баратын сауда жолы болғандықтан керуен сарайын салдырды. * 1878 жылы ол қажылық сапармен Меккеге барып келген соң Қараағашта мешіт және медресе салуға кірісті. * 1899 жылы ашылған медреседе оқу араб тілінде жүргізіліп, жергілікті балалар мұсылмандық шарттарынан (әптиек, мұхтасар, аллаяр, т.б.) дәріс алды. * 1895 жылы Тұрысбек екінші рет қажылық сапармен Меккеге барып келді. * 1904 жылы науқастанып, қайтыс болған Тұрысбектің ісін інісі Сейітбаттал қажы жалғастырып, Қапал өңірінде оқу-ағарту жұмысын жандандырды; қ. “Мамания” мектебі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Мамания, тарихи деректер, естеліктер… (құраст. Ж.Қалиұлы), А., 1999.
Еркебұлан Саламатұлы

Мүсіреп Еркебұлан Саламатұлы (5.5.1946 жылы туған, Қостанай облысы Қарабалық ауданы Тастыөзек ауылы) – музыкант, мәдениет саласының білікті ұйымдастырушысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). Мүсіреп Алматы қаласындағы П.И. Чайковский атындағы музыка училищесін (1972), Ленинградтағы (Санкт-Петербург) мәдениет-кәсіподағы мектебін (1980) бітірген. Шығарм. еңбек жолын Құрманғазы атынд. мемл. оркестр құрамында музыкант болып (1972 – 76) бастады. 1983 – 86 ж. ҚазКСР кәсіподақ білім беру мәдениет үйінің директоры, 1987 – 88 жылдары “Гүлдер” ансамблінің директоры және көркемдік жетекшісі, 1988 – 91 жылдары “Қазақконцерт” бірлестігінің нұсқаушы-директоры қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Құрманғазы атындағы мемлекеттік академия халық аспаптары оркестрінің директоры. Ол оркестрдің ұлттық музыка өнерін өркендетудегі қызметіне мол үлес қосты. Мүсіреп басшылығымен оркестр ұжымы Қазақстанның облыстарын түгел аралап, Ресей, Қырғызстан, Түркия, Қытай, Үндістан, Италия, тағы басқа шет елдерде өнер сапарымен болды. Дереккөздер
Мұхамадеев

Мұхамадеев Тахир Минниболатұлы (1953 жылы туған, Петропавл қаласы) – полковник, тарих ғылымының кандидаты (2006). ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері. Харьков жоғары әскери-командалық училищесін (1975), Мәскеудегі Ф.Э. Дзержинский атындағы Жоғары әскери академияны (1986) бітірген. КСРО және Қазақстан Қарулы Күштерінің стратег. мақсаттағы зымыран әскерлері құрамында 34 жыл қызмет атқарған, оның ішінде 7 жыл ядролық зымыран полкінің командирі болды. Ядролық қару жойылып, ракеталық полк таратылғаннан кейін ҚР-ның әскери білім беру жүйесінде қызмет етіп, М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің әскери кафедрасы меңгерушісінің 1-орынбасары, Ұлттық Қорғаныс университетінде факультет деканы болды. ҚР Қарулы Күштері қатарынан босатылғаннан кейін де Мұхамадеев Көкшетау қаласындағы білім беру жүйесінде жұмысын жалғастырып, «Арна» колледжінің директоры, Гуманит.-педагогикалық институттың ректоры болды. 2007 жылдан А.Мырзахметов атындағы Көкшетау университетінің 1-проректоры. 3-дәрежелі «За службу Родине в Вооруженных Силах СССР» орденімен, КСРО және ҚР-ның 10 медалімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шыңбұлақ

Шыңбұлақ, Шымбұлақ (1993 жылға дейін – Братское) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Жетітөбе ауылдық округі нің құрамында. Географиялық орны Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей, округ орталығы - Кәріқорған ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде, Теріс өзені жағалауында, Қаратау сілемдерінің күнгей бетіне орналасқан. Халқы Тарихы Ауыл 1961-96 жылдары сүт өндіретін ұжымшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Атау тарихы Переселендердің ықпалымен "Братск селосына" айналған. Кейін "Қызыл жұлдыз" ауылының тұрғындары көшіп келуіне байланысты елді мекеннің көлемі ұлғая түсті. Теріс өзенінің солтүстік жағына қоныстанған бұл ауыл іргесіндегі таза бастаудың ерекшелігіне орай "Шымбұлақ" аталып кеткен. Ауылға 1991 жылы тарихи атауы қайтарылды. Бұл ауылдан бір үйдің атақты үш перзенті: ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, ауыл шаруашылығы ғылымдары Академиясының академигі Бауыржан Қойбақов, заң ғылымдарының докторы, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің генерал-майоры Сейітжан Мелдебекұлы Қойбақов, техника ғылымдарының докторы, профессор Сейітхан Қойбақов, самбодан Азия чемпионы Сәркен Жартыбаев шыққан. Дереккөздер
Балтабек қажы кесенесі

Балтабек қажы кесенесі — 20 ғасырдың басынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. *Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Таскескен ауданының оңтүстік-батысынан батысқа қарай 33 км жерде, Ай өзінінің оң жағалауындағы тегіс қыратта орналасқан. Балтабек Байсұлтанұлы - қажы, әрі белгілі бай болған. *1920 жылы Кеңес органдарының үкімімен атылған. *Кесенені 1991 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Шикі кірпіштен тұрғызылған зәулім кесене диаметрі 9,30 м, биікт. 16,1 м. 10 шақырым жерден анық көрінеді. Кесене бір бөлмелі, он алты қырлы тұғыры кірпіші ішке қарай шығарыла қаланған биік күмбезбен жабылған. *Күмбезде алты қатар ағаш таяқшалар бірге өрілген. Күмбездің ішкі жағы нақты параболикалық пішінде көрінеді. Оңтүстік-шығыс бөліктегі кіретін ойық кірпіші сыналанып қаланған параболикалық аркамен жабылған, төбедегі темір жарты айдың тіреуі бұған қарама-қарсы қуыспен тұспа-тұс тұр. Елеусіздеу қырлары байқалғанмен, бөлме жобасын дөңгелек деуге болады. Құрылыс тас тұғырға салынған. *Кесене негізі қасбетінде күрекше тәрізді, негіз бен күмбез арасындағы белдеу жұқа тақтаймен бөлінген, кіретін ойықтың жоғарғы жағы мен оның екі жақ қабырғасында мәнерлеп қалаудың ізі байқалады. Ішкі жағында кесененің тек төменгі бөлігі сыланған, кіретін ойықтың екі жағындағы сылақтың үстінен ірі әріпті арабша жазудың жұқанақтары көрінеді. Балтабек қажы кесенесі Қазақстанда шикі кірпіштен тұрғызылған кесенелердің ең биігі, көлемі мен формасы жағынан да ерекше. Кесененің оңтүстік-шығыс жағында шағын қорым, ал оңтүстік-батысында кезінде кірпіш дайындаған үлкен шұңқыр сақталған. Дереккөздер
Жұмабай Мыңбайұлы Оразбақов

Жұмабай Мыңбайұлы Оразбақов (7.7.1913, қазіргі Сырдария ауданы – 27.8.1987, сонда) – еңбек ардагері. 1933 – 38 жылдары Сырдария ауданы «Сталин» ұжымшарының төрағасы, ауданы атқару комитетінің жауапты хатшысы, 1938 – 41 жылдары ауданы жер бөлімінің бастығы, 1941 – 42 жылдары ауданы атқару комитетінің нұсқаушысы, 1942 – 46 жылдары Шиелі ауданы жер бөлімінің бастығы қызметтерінде болған. 1946 – 73 жылдары Сырдария және Шиелі аудандарының ауыл шаруашылық салаларында қызмет істеген. Оразбақов «Құрмет белгісі» (1945, 1951) орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Есімі КСРО-ның Құрмет кітабына жазылған (1946). Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Үй (өзен)

Үй – Тобыл алабындағы өзен. Географиялық орны Қазақстанда Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы жерімен ағады. Ұзындығы 462 км. Су жиналатын алабы 34400 км 2 (оның 5500 км 2 -і Қазақстанда). Бастауы Бастауы Башқұртстан (Ресейден) жеріндегі Азнашево селосы тұсынан (Орал тауының шығыс беткейі) басталып, Қаражар ауылынан 10 км жоғары Тобыл өзеніне құяды. Қостанай облысы жеріндегі ұзындығы 235 км. Гидрографикасы Ең ұзын саласы - Тоғызақ өзеннің оң жағалауы бұйратты жазық. Үй өңіріндегі жердің жартысынан артығы егістік. Аңғарының ені Новоукраинка ауылына дейін 1,8 — 3,0 км, қалған бөлігінде 4 — 6 км. Жайылмасы бас жағында 60 — 80 м, төменгі ағысында 2,0 — 3,2 км. Жауын-шашын суымен толысады. Суы көктемде, жазда тұщы, сәл кермек, ауыз суға жарамды. Минералдылығы көктемгі су тасу кезеңінде 200 — 400 мг/л-ден жазда 600 — 700 мг/л-ге, қыста 1200 — 1400 мг/л-ге дейін өзгереді. Арнасынан су жыл бойы ағады. Жылдық орташа су өтімі Троицк қаласының тұсында секундына 11,0 м 3 . Суының орташа көп жылдық лайлылығы жоғарғы ағысынан 30 — 50 г/м 3 -ден төменгі ағысында 100 — 200 г/м 3 -ге дейін өзгереді. Суы егін, мал суаруға, елді мекендер тұрғындарының қажеттігіне пайдаланылады. Дереккөздер
Аға

1.Аға — орта ғасырдағы түркі мемлекеттеріндегі әскери атақ. 15-17 ғасырларда Түркия янычарлар корпусының қолбасшылары аға деп аталған. Ауыз әдебиетінің деректері мұндай қолбасылық дәреже осы кезде қалыптасқан Ноғайлы Ордасында, Қырым хандығында, Қазақ хандығында да болғанын көрсетеді. Қазақ тілінде “қол ағалық” сөз тіркесі аға сөзінің әскербасы мағынасын көрсетеді. Биік әскери дәрежені көрсететін аға сөзі шығыста хан сарайларындағы “есік ағасы”, “есік ағасыбасы”, “шора ағасы” дәрежелерінде де сақталған. Өзінің толғауында айтылғандай Доспамбет жырау Аймадетұлы аға дәрежесіндегі әскербасы болған. аға дәрежесі әмір, бек дәрежесімен тең болғанға ұқсайды. Кейін аға сөзі жалпы басшы, жетекші, ақылшы мағынасында қолданыла бастады. Мысалы, “елағасы”, “отағасы” деген сөздерде. 2.Адамның жас жағынан үлкен бауыры, ер адам. Кез келген жасы үлкен ақылшы, жетекші ер адамдарды да аға деп атай береді. 3.Қызмет, шен, лауазым дәрежесін көрсететін ұғым (аға лейтенант, аға ғылыми қызметкер, аға сұлтан т. б.). 4.Аға - бірге туған, туысқан, ағайынды, аталас, рулас ер адамдардың патролиния (әке) жағынан жасы үлкені. Ана жағынан (матрилиния) туысса, бұл атауға нағашы сөзі қосылып, нағашы аға деп айтылады. Аға ұғымы жалпылама мәнде жұмсалғанмен, оны айтушы «эго» бірге туган аға, туысқан аға, аталас аға, рулас аға дегендерді ретімен қандық жағынан алыс-жақындығына қарай ажыратады. Сондай-ақ дәстүрлі ортада туыстық байланысы болмаса да өзінен жасы үлкен ер адамның барлығын аға тұту моральдық- этикалық нормалардың қатарынан орын алған. Дәстүрлі қазақ қоғамында елеулі орын алатын аға мен іні сыйластығы - этностың қорғаныс механизмінің қалыпты, әрі ырғақты қызмет атқаруын қамтамасыз ететін әдеп нормалары және моральдық құндылықтар қатарында ағаның жөні де, жолы да үлкен деп есептеледі. Қазақ тәрбиесінде інінің қашан да өзінен жасы үлкен ағасын сыйлап, ақылын тыңдап, әдепті ілтипатты, ізетті болуы талап етіледі. Ағасы болса інісіне көмектесіп, қамқорлық көрсетіп жүреді. Ағалы-інілі адамдардың арасындағы қатынастың мұндай әлеуметтік ерекше мәні ағасы бардың жағасы бар, ағa бардың тынысы бар; Үлкен тұрып кіші сөйлегеннен без, аға тұрып, іні сөйлегеннен без; Ағаға қарап іні өсер, апаға қарап сіңілі өсер; ағаның үйі ақжайлау; Жеңім жаман болса да, жағам жақсы, өзім жаман болсам да, ағам жақсы; Көп ақымақтың ағасы болғанша, бір ақылдының інісі бол т.б. мақал-мәтелдерден де аңғарылады. Бұл мақалдар туысқандар арасындағы өнегелі қарым-қатынасты, үлкенді-кішілі адамдардың өзара сыйластығы, қайырымдылық пен адалдығының нормалары тәрізді. аға - жасы кішілер үшін айбар, қорған, сүйеніш әрі мақтаныш. Қазақта өзінен үлкен деп сыйлап, құрметтеуге байланысты аға тұтты деп айту қалыптасқан. Әдеп (этикет) бойынша өзінің туған ағасына немесе ағасымен тұстас, жақсы көретін адамын құрметтеу мәнінде аға, ағажан, ағажай, ағатай сияқты атауыш қаратпалар қолданылады. Сондай-ақ, әпкелерінің, тіпті шешесінің де отбасылық үрдісте қалыптасқан ахуал бойынша аға атап кететін жайт, және ағаны тәте деп те атайтын жергілікті ерекшеліктер ұшырасады. Дереккөздер Тағы қараңыз * Аға-хан
Неметбай Мешіті

Неметбай Мешіті – Тараз қаласындағы архитектуралық ескерткіш. 1887 ж. Әулиеата тұрғыны Неметбай салдырған, авторы белгісіз. Мешіт жалпы ауданы 26,908 м үш үлкен бөлмеден тұрады, бөлменің екеуіне бір есіктен кіреді, үшінші бөлме өзгелеріне қарағанда көлемдірек, есігі де бөлек. Мешіттің іргесі тастан қаланып, ортасына саз балшық толтырылған каркас қабырға тұрғызылған. Төбесі төрт қырлы әшекейлі бөренелермен жабылып, үстіне жіңішке ағаштар төселген, бөренелерді 4,25 м биік тіреулер ұстап тұр. Мешіттің ішкі еңсесі әр түрлі көгеріс және геометриялық өрнектермен әшекейленген. Дереккөздер
Шомыр

Шомыр (Raphanus satіvus) – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық өсімдік; крестгүлділер тұқымдасына жататын, суыққа төзімді өсімдік. Бірінші жылы жапырағы өсіп, тамыр жемісі жетіледі, екінші жылы гүлдеп, тұқым береді. Гүл шоғыры – шашақ, айқас тозаңданады. Жемісі – қауашақ. Шомыр шалғаммен және жабайы шомырмен жақсы будандасады. Шомыр – суыққа төзімді, ылғалды көп қажет ететін өсімдік. ТМД елдерінің барлық аймақтарында өсіріледі. Оның тамыржемісінде 1,58% қант, 1,92% белок, 1,55% клетчатка, 1,07% күл, сондай-ақ С витамин і (8,3 – 29,0 мг%) және ферменттер болады. Тамыр жемісі жас күйінде тағамға, кейде дәрі жасауға пайдаланылады. Шомырдың ерте және кеш (күзде) пісетін сорттары бар. Шомырдың ең жақсы сорттарына: грайворон (тамыржемісі сопақша, ақ), қысқы қара шомыр (тамыржемісі домалақ, сырты қара, іші ақ), қысқы ақ шомыр (тамыржемісі ақ, дәмі ащы), дүнгендік жергілікті сорт (тамыржемісі жұмыр немесе сопақшалау, дәмі ашқылтым), т.б. жатады. Шомыр егісінің 1 га-нан 200 – 300 ц (кейде 450 – 500 ц) өнім жиналады. Дереккөздер
Мұрат Бәкірұлы Майлыбаев

Мұрат Бәкірұлы (27.12.1906, Ташкент облысы Янгиюль ауданы Рамадан кенті – 26.3.1992, Алматы) – мақта өсірудің білгір маманы, ауыл шаруашылығы ғылымының кандидаты (1957),Республиканың еңбек сіңірген агрономы. Ташкент мемлекеттік университетін (1926), Орта Азия мақта институтын бітірген (1933). 1933–36 ж. Мақтаарал тәжірибе стансасында ғылыми қызметкер, директордың орынбасары болып еңбек етті. Осы жылдары тәжірибе стансасында шитті мақтадан мол өнім алынды (кейбір бөлімшелерде гектарынан 100 центнерден асты). Осындай жоғарғы көрсеткіштері үшін Мұрат Берікұлы 1939 жылы Егін шаруашылығы жөніндегі халық комиссариатына (Наркомземге) Мақта басқармасының бас агрономы қызметіне шақырылды. 1942 жылы Оңтүстік-батыс өндірістік басқармасының бастығы, Қазақ КСР Техникалық дақылдар министрлігі алқасының мүшесі болып тағайындалды. 1945–73 жылдары Қазақ КСР Министірлік Кеңесінің ауыл шаруашылығы тобының бастығы, ғылыми басқармасының егін шаруашылығы бөлімінің бастығы, мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы экономика және ауыл шаруашылығы ұйымдастыру институтының бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеді. Мұрат Берікұлы мақтаның өнімділігін арттыруға көп еңбек сіңірді. Мысалы 50-жылдары ол ұсынған технология бойынша бірде бір рет суарылмай өсірілген мақтаның гектарынан 55 ц өнім алынды. Мұрат Берікұлы шитті мақта өсіруде ғылыми әдістерді кеңінен пайдаланған және топырақ, шөп алқабының мақта өніміне әсерін зерттеген ғалым-агроном. Марапаттаулары *«Қызыл жұлдыз» орденімен (1944) *«Тың жерлерді игергені үшін» медалімен (1954) *ХШЖК Кіші Алтын медалімен (1956) *Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы Сілтемелер
Шыңғали Орманұлы

Шыңғали Орманұлы (т.-ө. ж. б.) – сұлтан, Жәңгір ханның немере ағасы. Ресей мемлекетінің қазақ елінің дәстүрлі хан билігін шектеу саясатына қарсы шыққаны үшін Уфаға жер аударылған. Таққа отырғаннан кейін Жәңгір 1825 ж. Шыңғали сұлтанды елге қайтарып, Қамыс-Самар, Қараөзен, Сарыөзен аралығынан 700 мың десятина жер беріп, жергілікті рулардың билеушісі етіп тағайындаған. Кейіннен байбақты руларынан түскен арыздарды тексерген шекаралық комиссия Шыңғали сұлтанның халық есебінен байып, наразылықты өршітіп отырғанын анықтады. Комиссия Жәңгір ханнан Шыңғалиға бөліп берген жерін халыққа қайтаруды талап етті. Осыдан кейін Шыңғали сұлтан өзіне қарсы бас көтерген рулардың көсемдеріне айналған Исатай және Махамбетпен өштесіп, арты бітіспес дауға айналды. Тастөбеде болған шайқаста Шыңғали сұлтанды “Исатай сарбаздарына қарсы хан әскерлерінің қолбасшысы ретінде жеке ерлік көрсетті” деп, полковник Геке атап көрсеткен. Кейінгі тағдыры жөнінде жазба деректер сақталмаған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ағайын

АҒАЙЫН — туыстық жақындықты білдіретін ұғым; Бауырлас адамдар. “Туысы бірдің — уысы бір” деп бірігіп, ынтымақтасып өмір сүреді, ұсақ-түйек дау-шар, өкпе-назды елемеуге тырысады. Қазақта “Ағайын тату болса — ат көп, абысын тату болса — ас көп” деген мақалдың философиялық мағынасы осыдан шыққан. АҒАЙЫНдықты сезінудің ел бірлігі мен ұлт тұтастығын сақтауда рөлі айрықша. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Қымбат Мұстафина

Қымбат Мұстафина (1945 жылы туған, Біржан сал ауданы Құдықағаш ауылы) — қоғам қайраткері, өңірді дамытуға елеулі еңбек сіңірген. Новосибир сауда институтын бітірген (1969). Целиноград облысы сауда басқармасы бастығының 1-орынбасары, Көкшетау облысы сауда басқармасының бастығы (1985) қызметтерін атқарды. Осы кезеңдерде Көкшетау облысы сауда басқармасы республика бойынша 7 рет 1-орынды жеңіп алды да, Құрмет туы осы басқармада мәңгілікке қалдырылды. Көкшетау қаласында республикалық «Озық тәжірибе мектебі» ұйымдастырылды. Көкшетау қаласында тұңғыш рет «Ынтымақ» сауда-коммерциялық фирмасын ашты (1992). Көкшетау облысы әкімінің орынбасары (1997), Көкшетау қалалық маслихатының соңғы екі шақырылымының депутаты, соңғы шақырылған мәслихаттың хатшысы (2006) болып сайланды. «Құрмет» орденімен (2003), «Тың жерді иегруге қатысқаны үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл», «ҚР Конституциясының 10 жылдығы», «Астана қаласының 10 жылдығы», «Сауда ісінің үздігі» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Байдүйсен Оразов

Байдүйсен Оразов (1911 жылы туған, қазіргі Шиелі ауданы – ...) – еңбек және соғыс ардагері. Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. Еңбек жолын ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде бастаған. 1938 жылы Оразов Керделі ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. 1963 жылы ұжымшар, кейіннен ауылдық Кеңес атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1963 жылы Ы. Жақаевтың шақыруына үн қосып, Шиелі ауданындағы «Коммунизм» ұжымшарында күріш өсіретін звено жетекшісі болуға тілек білдірді. 1964 жылы 25 га күріш егістігінің әр гектарынан 45 ц-ден, кейінгі жылдары 55 ц-ден өнім алды. 1967 жылы 19 сәуірде Оразовқа Социологиялық Еңбек Ері атағы берілді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы