kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нагоя университеті

, немесе , Жапония жоғарғы оқу орындарының бірі. Нагояда орналасқан. Нобель сыйлығы Университет түлектерінің арасында бірнеше Нобель сыйлығының лауреаттары бар: Рёдзи Ноёри (химия, 2001), Макото Кобаяси (физика, 2008), Тосихидэ Маскава (физика, 2008), Осаму Симомура (химия, 2008), Акасаки, Исаму (физика, 2014), Хироси Амано (физика, 2014). Факультеттері * Заң * Медицина * Инженерлік * Әдебиет * Ғылыми * Ауыл шаруашылық * Экономикалық * Білім * Информациялық мәдениеті факультеті Сыртқы сілтемелер * [http://www.nagoya-u.ac.jp/ Нагоя университетінің ресми торабы ] Дереккөздер
Инге Леманн

Инге Леманн (; 13.5.1888, Копенгаген — 21.2.1993, Копенгаген) — 1888 жылы Данияның астанасы Копенгаген қаласында дүниеге келеді. Әкесі Альвред Леманн атақты психолог болған. Лондондағы корольдік қоғамның болашақ ғалымы Ханна Адлер (Нильс Бор әпкесі) басшылық еткен орта мектепте білім алады. ХХ ғасыр мемуарларында Ханна Адлер мен Альфред Леманндардың ғалымның қалыптасуына зор ықпал еткен тұлғалар болғанын жазылады. Инге математикалық білімін Копенгаген және Кембридж университеттерінде жетілдіреді. Кейіннен Дания геодезия институтында сейсмология бөлімінің жауапты басшысы болып қызмет атқарады. Нақты сейсмология саласында еңбек етуі жаңа зерттеулерге итермелейді. Инге Леманн Бено Гутенберг, Чарльз Фрэнсис Рихтер және Гарольд Джеффрис есімді сейсмологтармен бірігіп, жер сілкінісінің көмегімен Жердің ішкі құрылымын зерттеуге тырысады. Ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дания оккупациясы оның ғылыми жұмыстарының барысына кедергі болады. Бар ғұмырын сейсмологияға арнаған ғалым 1953 жылы зейнетке шығып, АҚШ-қа көшеді. Дегенмен, Америка құрлығында да зейнетін көрмей, Жер қыртысы мен сыртқы мантия құрылымдарын зерттеумен айналысады. Нәтижеде 250 шақырым тереңдікте сейсмикалық айлақтың бар екенін анықтайды. Кейіннен бұл айлақ «Леманн шекарасы» деп аталып кетеді. Инге Леманн өзінің ғылыми жаңалықтары үшін көптеген атақ-дәрежеге ие болған. Атап айтқанда, АҚШ-тағы Колумбия университеті (1964 жыл) мен Даниядағы Копенгаген университетінің (1968 жыл) құрметті ғылым докторы атанады. Одан бөлек, бірталай ғылым ордасының мүшесі болады. Дереккөздер
Франция Ұлттық кітапханасы

Франция Ұлттық кітапханасы (фр. Bibliothèque Nationale - немесе BNF) – Еуропадағы ең ежелгі кітапханалардың бірі. Қорының көлемі жағынан әлемнің алып кітапханалары қатарында, анығында, жетінші орын иеленеді. 1368 жылы негізі қаланған корольдік кітапхана Франция королі Карл V-тің кезінде (1348-1380 ж.ж.) Лувр музейінде қызмет көрсете бастаған. Тарихы 1988 жылы Францияның экс-президенті Франсуа Миттеран (1981-1955) кітапханаларды реформалау бағдарламасына қолдау білдіреді. Соған сәйкес, негізгі қор Париждің XIII округіндегі заманауи үлгідегі зәулім ғимаратқа көшірілді. Бұл кезеңде кітапханадағы баспа өнімдерінің саны 9 миллионнан астам болған. Кітапхана пішіні Франция Ұлттық кітапханасы симметрия пішініне негізделген. Жоба латынның «L» әрпі формасындағы төрт бұрышты мұнаралар көмегімен жасалған. Мұнаралар бір-біріне қарама-қарсы қарап, ашық тұрған кітапты көз алдыңа әкеледі. Осы ашық кітаптар ішінде кітапхана залдары және алып эспланадалар бар. Эспланада – таңғажайып гүлзармен көмкерілген көпшілікке ашық қолжетімді айдынды алаң, ол оқуға әрі кездесуге арналған. Жоба – адамзаттың асыл ойы мен шығармашылығының айнасы. Бұл жабдықтардың артықшылығы – кітаптарды сақтауға қолайлы жағдай жасалатындығы, сондай-ақ күнделікті пайдаланушының жанға жайлы жағдайды сезінуі, тиімді мониторинг пен басқару жүйесінің болуы. Қызықты деректер Бұл кітапхана 1793 жылғы дерекке сай дүниежүзі бойынша ең алғашқы ақысыз қоғамдық кітапхана болып саналады. Мемлекеттік мекеме ретіндегі Франция Ұлттық кітапханасының міндеті – Францияда жарияланған материалдар көшірмелерінің коллекциясын жасақтау. Заңға сәйкес, баспа өнімдері осында сақталуы тиіс әрі олар қоғам үшін қолжетімді болу керек. Француз Ұлттық кітапханасы 2010 жылы сегіз миллион еуроға белгілі италиялық жанкешті жазушы Джакомо Джироламо Казанованың жазбаларын сатып алды. Мұны неміс баспагерлері 200 жыл бойы сақтап келген. Француз суретшілері XIX ғасырда өмір сүрген қазақ халқының мәдени-тарихи генотипін, салт-дәстүрін, ұлттық нақышын айқын бейнелей білген. Бұл көшірмелер Франция Ұлттық кітапханасының суреттер бөлімінде сақталған. Өкінішке орай, түпнұсқаларының қай жерде сақталғанын анықтау мүмкін болмады. Дереккөздер
Британдық кітапхана

Британдық кітапхана Ұлыбританияның 1973 жылдың 1 маусымында құрылған ұлттық кітапханасы. Кітапхана Лондонда орналасқан және әлемнің ең үлкен кітапханалары қатарында. Онда әлемнің ең танымал тілдеріндегі 150 миллионнан астам құнды ақпарат, кітаптар, газеттер, бейнедеректер, дыбыс-жазбалар, карталар, суреттер жинақталған. Оған қоса 25 миллионға жуық сирек кездесетін қолжазба мен кітаптардың жинақтары бар. Аталған қолжазбалар б.з.д. 300 жылдардан хабар береді. Көлемі жөнінен әлемде АҚШ-тағы кітапханадан кейінгі екінші орында тұр.Сонымен қатар Google қолданушылары кітапхана ақпараттарын қарай алады және оларға керекті мәліметтерді көшіруге мүмкідік берілген. Дереккөздер
Ресей Ғылым академиясының кітапханасы

Ресей Ғылым академиясының кітапханасы - I Петрдің бұйрығымен 1714 жылы соғылған. Кітапханана ұйымдастыру басты мақсаты – еуропалық білімге құштар, барлық сауатты адамдарды кітаптармен қамтамасыз ету. Кітапхана қоры - көптілді және әмбебап. Бастапқы кезде кітапханада 2 мыңға жуық кітап болған. 1783 жылы II Екатерина бұйрығынан кейін кітапханаға Рейсейде жарық көрген барлық баспалар әкеліне бастады. Бүгінде Ресей Ғылым Академиясының кітапханасы - бүкілресейлік мемлекеттік әмбебап кітапхана ретінде жұртшылыққа белгілі әрі әлемнің ең үлкен ғылыми кітапханаларының қатарынан орын алады. Дереккөздер
Стокгольм кітапханасы

Стокгольм кітапханасы - швед сәулетшісі Гуннар Асплундтың басшылығымен тұрғызылған. Құрылыс жұмыстары 1924 жылы басталған екен. Құрылыс төрт жылдың ішінде аяқталып, яғни 1928 жылы кітапхана пайдалануға берілді. Ескере кететін жәйт, бұл кез келген кітап оқуға құштар адамды қабылдайтын тұңғыш шведтік кітапхана болып табылады. Дереккөздер
Сомалиленд

Сомалиленд (, ), ресми атауы — Сомалиленд Республикасы — шығыс Африкадағы Сомали түбегінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Британ империясының құрамында Британдық Сомали атымен белгілі болған. Астанасы - Харгейс. Жалпы сипаттама Сомалиленд территориясында (138 мың км²) Сомали халқының үштен бірі өмір сүреді( 3 млн адам, 2003 жыл). Негізінен заңды түрде әлі күнге дейін Сомалидің бір бөлігі деп есептеледі. Бұнда соңғы уақытта соғыс жүріп жатыр. Уақытша үкімет бұл аймақтың көп бөлігіне бақылау жүргізе алмай отыр. Сомалилендтіктердің жартысына жуығы - көшпелілер және мал шаруашлығымен айналысады. Ресми тіл ретінде сомали, араб және ағылшын тілдері қолданылады. Халқының көпшілігі - мұсылман-сүнниттер. 2003 жылы референдум жүргізіліп, нәтижесі бойынша 99% тұрғын тәуелсіздік үшін дауыс берді және Сомалиленд Конституциясын қабылдауға. Географиялық орналасуы Сомалиленд Африканың шығысында орналасқан. Батысында Джибути, оңтүстігінде Эфиопиямен шектеседі. Шығысында өзін тәуелсіз жариялаған Пунтленд елімен шектеседі. Дереккөздер
Смат Есімов

Есімов Смат (22.1.1928, Жуалы ауд., Амансай а. - 23.1.1992, Тараз қ.) - қоғам қайраткері. Шымкент ауыл шаруашылық техникумын (1948), Ташкент ауыл шаруашылығы институтын (1955) бітірген. 1948 - 50 ж. Оңтүстік Қазақстан облысы ауыл шаруашылығы басқармасында, Жуалы аудынының ауыл шаруашылығы бөлімінде агроном. 1955-1962 ж. "Мерке" кеңшарында агроном, бас экономист, Талас ауд. Бостандық кеңшарының директоры, 1962-1970 ж. Жамбыл облысы партия комитетінде ауыл шаруашылығы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, кейін меңгеруші болады. 1970 - 1975 ж. бұрынғы Луговой ауданының партия комитетінің бірінші хатшысы болып істейді. 1975-1983 ж. облыстық партия комитетінің хатшысы, 1983-88 ж. облыстық нан өнімдері басқармасының бастығы болып істеп, зейнеткерлікке шықты. Есімов Ленин,үш мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, көптеген медальдарме марпатталды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. Есімовке "Ауыл шаруашылығына еңбегі сіңген қызметкер" атағы берілді. Дереккөздер
Әнуар Хамзаұлы Жақыпов

Жақыпов Әнуар Хамзаұлы (15 қыркүйек 1928 жыл, Қостанай облысы Урицкий ауданы, Құдықшылық ауылы) - Қазақстан мемлекеттік қайраткері. 1949 жылы Ақмола темір жол техникумын бітірген. 1957 жылы Ташкент темір жол транспорты инженерлері институтын бітірген. Еңбек жолы * 1944-45 ж. Ақмола облысы Есіл стансасында слесарь; * 1949-54 ж. станса бастығы, 1957-58 ж. Атбасар стансасында бөлім бастығы; * 1958-60 ж. Жамбыл стансасында жүк тасымалдау бөлімінің бастығы; * 1960-61 Қостанай темір жол бөлімінде кәсіподақ ұйымының төрағасы; * 1961-69 ж. Ақмолада темір жол бөлімі бастығы; * 1969-78 ж. Қазақ КСР автомобиль транспортының министрі; * 1978-81 ж. Алматы қаласы атқару комитетінің төрағасы; * 1981-83 ж. Алматы қаласы партия комитетінің 1-хатшысы; * 1983-88 ж. Жамбыл облыстық партия комитетінің 1-хатшысы. Марапаттары * Қазан революция ордені, * Еңбек Қызыл Ту ордені, * «Құрмет белгісі» ордені. Дереккөздер
Windows 10

Windows 10 — Microsoft корпорациясының отбасындағы, компьютерлерге арналған операциялық жүйесі. MS-DOS – Windows жүйесінің бастаушысы. Әрбір отбасы компьютерлік индустрияның белгілі бір саласына қызмет етеді. Белсенді Microsoft Windows отбасыларына Windows NT және Windows IoT кіреді; олар ішкі отбасыларды қамтуы мүмкін (мысалы, Windows Server немесе Windows Embedded Compact) (Windows CE). Белсенді емес Microsoft Windows отбасыларына Windows 9x, Windows Mobile және Windows Phone кіреді. Бастапқыда Windows 1980 және 1990 жылдары кең таралған MS-DOS операциялық жүйесіне арналған графикалық қосымша бағдарлама ғана болды. Net Applications ресурсының мәліметі бойынша 2014 жылдың тамыз айындағы жағдай бойынша дербес компьютерлердің шамамен 88%-ы Windows операциялық жүйелерімен жұмыс істейді. Windows жүйесі x86, x86-64 және ARM архитектуралары бар ДК-үйлесімді архитектураларда жұмыс істейді. Сондай-ақ DEC Alpha, MIPS, IA-64, PowerPC және SPARC нұсқалары болды. Microsoft корпорациясының соңғы операциялық жүйесі - Windows 11, 2021 жылдың 24 маусымында таныстырылды. Жүйе жеке компьютерлер, планшеттер, смартфондар, Xbox One консольдері және т.б. сияқты әр түрлі құрылғыларға арналған. Бірыңғай әзірлеу платформасы және барлық қолдау көрсетілетін құрылғылармен үйлесімді әмбебап қолданбалардың бір дүкені қол жетімді. Windows 10 қолдау циклі бойына жаңартулары бар қызмет ретінде жеткізіледі. Жүйе шығарылғаннан кейінгі бірінші жыл ішінде пайдаланушылар Windows 7, Windows 8.1 және Windows Phone 8.1 лицензияланған көшірмелері бар құрылғыларда Windows 10 жүйесін тегін жаңарта алады. Маңызды инновацияларға Cortana дауыстық көмекшісі, бірнеше жұмыс үстелін құру және ауыстыру мүмкіндігі және басқалары жатады. Тағы қараңыз *Windows 7 *Windows 8 *Windows сөзнамасы *Windows стандартты програмалары *Windows 98 *Windows 2000 *Windows XP *Windows Vista *Windows Update *Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы)
Хорватиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Хорватияның 7 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 6 нысан мәдени, 1 табиғи критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Хорватия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 17 нысан үміткер ретінде тіркелген. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/hr Хорватиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-croatia.html Хорватиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар каталогы]
Грекиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Грекияның 17 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 15 нысан мәдени, 2 аралас критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Грекия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 8 нысан үміткер ретінде тіркелген. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/gr Грекиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-greece.html Грекиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]
Италиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Италияның 50 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 46 нысан мәдени, 4 табиғи критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Италия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 40 нысан үміткер ретінде тіркелген. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/it ЮНЕСКОның ресми сайты: Италиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізіміне үміткерлер] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-italy.html Италиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]
Ғалам тарихы

Әлем тарихы — әлемнің пайда болуы мен дамуының негізгі фазалары туралы қазіргі заманға дейін қалыптасып келген көзқарас. Бұл көзқарас бірнеше теорияларға негіізделген: * Фридман теориясы; * Жойқын жарылыс теориясы; * Инфляция теориясы; * Ірі масштабты құрылымның қалыптасу теориясы; * теориясы. Әлем эволюциясының фазалары: ( * Жойқын жарылыс, * Планк дәуірі, * Космостық инфляция дәуірі, * Бариогенезис, * Физикалық күштердің, элементар бөлшектердің пайда болу эрасы, * Нуклеосинтез, * Гравитациялық күштің шешуші рөл атқару эрасы, * Ионизация және рекомбинация дәуірі, * Реликтивті сәулелену эрасы. Жойқын жарылыс шамамен 13,7±0,059 млрд. жыл бұрын болды. Бұл кезде әлем сингулярлық күйде болған, дүние өлшемдері нөлге тең, температурасы мен тығыздығы 0-ге тең космостық сингулярлық күйде болған, қазіргі кезге дейін ол үздіксіз ұлғаюда және салқындауда болады. Планк дәуірі - үлкен жарылыстан соң 10 -43 секундқа дейін созылды.Ол әлемдік зат энергиясы, қысымы, температурасы өте жоғары, біртекті, изотопты ортада тұрған: температура 10 32 К және тығыздығы 10 93 г/см3 болған. Космостық инфляция дәуірі - ұзақтығы үлкен жарылыстан 10-35 секундқа дейін болды. Жалпы суреттемесі гравитациялық күштің пайда болуы мен Әлемнің кеңеюі экспонентасы бойымен жүрген. Әлем кварк - глюанды плазмасынан құралған. Бариогенезис - үлкен жарылыстан 10 −34 -10 −32 с. Мұнда кварктар және глюондар бариондарға біріккен. Физикалық күштердің, элементар бөлшектердің пайда болу эрасы - қазіргі кезеңдегі физикалық күштердің және қазіргі кездегі белгілі элементар бөлшектердің пайда болуы. Нуклеосинтез - протондар нейтрондармен бірігіп, дейтерий, Гелий-4, бірнеше жеңіл изотоптардың пайда болуы. Гравитациялық күштің шешуші рөл атқару эрасы - гравитациялық күш немесе доминантты роль шешуші роль атқаратын кезең. Ионизация және рекомбинация эрасы - үлкен жарылыстан соң 380 мың жыл өткен соң болды. Ионизация, рекомбинациялар нәтижесінде сутегі атомдарының өмір сүруі мүмкін болды. Реликтивті сәулелену эрасы - массасы бар материя мөлдір материяға айналады, энергияға, сәулеге айналу процесі жүреді. Жойқын жарылыс Жойқын жарылыс — Әлемнің бұдан 13.7 миллиард жыл бұрын жойқын ғарыштық жарылыс нәтижесінде пайда болғанын және өзгеріп бүгінге жеткенін сипаттайтын ортақ космологиялық модел.. Бұл модел қазіргі ғылыми зерттеу мен өлшеулер арқылы белгілі бір деңгейге дейін расталып отыр. Космологтар дәріптейтін бұл теория бойынша, әлем бұрын шекті уақыттың алдында айырықша тығыз, ерекше жоғары темпратураға ие алғашқы күйден өзгеріп келген. 2013 жылғы Планк спутнигі қол жеткізген ең жоғары өлшеулер арқылы аталмыш жойқын жарылыс бұдан 13.798 (± 0.37) миллиард жыл бұрын болған көрінеді. Жойқын жарылыс теориясы моделі Эйнштейннің Жалпы салыстырмалылық теориясын негіз етіп, өріс теңдеулері шешімін （мысалы кеңістіктің біркелкілігі мен біртұтастығы) табуды біршама жеңілдетті. Дереккөздер
Георгий Абросимович Чернов

Георгий Абросимович Чернов (15 мамыр 1911 жылы туған, Троицк қаласы - ?) — қазақстандық зоотехник. 1956 жылдан КПСС мүшесі. Қапланбек зотехника техникумын бітірген (1931). Өзбекстанның Қызыл-Чарводар селосында зоотехник, аға зоотехник (1931-34). Алматы зоотехника-мал дәрігерлік институтын бітіріп (1938), осы институтта ассистент (1938-42), Талдықорған облысы Ақсу селосында зоотехник (1942-45). Осы облыстың В.И.Ленин атындағы асыл тұқымды мал зауытында бас зоотехник (1945-46). 1956 жылдан Алматы зоотехника-мал дәрігерлік институтында доцент. Сыйлықтары Чернов - Алатау сиыры тұқымын шығарған селекционерлердің бірі. Бұл тұқымды шығаруға ғылыми жұмысқа қатысқаны үшін КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты атағы берілді (1951). Дереккөздер
Футболдан Қазақстан Кубогы 2001

2001 жылдың Футболдан Қазақстан кубогы - кубоктың оныншы мәрте ойнатылуы. Бірінші кезең Алғашқы ойын 2001 жылдың 5 мамырында, жауапты ойын — 13 мамырда өтті. 1/8 финал 1/8 финал ойындары 2001 жылдың 28 сәуір - 26 мамыр аралығында өтті. 1/4 финал 1/4 финал ойындары 2001 жылдың 27 қазан - 1 қараша аралығында өтті. 1/2 финал 1/2 финал ойындары 2001 жылдың 6 - 11 қараша аралығында өтті. Финал Турнир бомбардирлері Дереккөздер
Дмитрий Константинович Чернов

Дмитрий Константинович Чернов (20 қазан 1839, Петербург - 02 қаңтар 1921, Ялта) - орыс металлургы, металл тану және болатты термиялық өңдеу теориясының негізін салушы. Петербург тәжірбиелік технология институтын бітірген (1858). 1889 жылдан Петербургтегі Михайловск артиллерия училищесінің профессоры. Еңбектері мен зерттеулері Ол 1868 жылы қатты күйдегі болаттың фазалық ауысуының (қыздырғанда және суығанда) кризистік температурасын анықтады. Осы ашылған жаңалық металл жөніндегі ілімнің теориялық негізі болды. Чернов болат құрылмының түзілуі және оған қажетті қасиет беру кезінде шешуші рөлді термиялық өңдеу (бұрын шыңдау деп саналған) атқаратынын дәлелдеп берді. Сонымен бірге ол болатты термиялық өңдеу кезіндегі оның құрылымы мен қаисеттері арасындағы өзара байланысын ашты. 1878 жылы алғаш рет болат құйманың кристалдану теориясын тұжырымдады. Чернов - болатты салқындай пластикалық деформациялау теориясын алғашқы зерттеушілердің бірі (1884). "Болат құю ісі" атты ғылыми еңбектің авторы (1891). Дереккөздер
Сергей Егорович Чернышев

Сергей Егорович Чернышев (16 қазан 1881, Мәскеу облысы - 26 сәуір 1963, Мәскеу) - орыс және кеңес архитекоры. Мәскеудің кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесі (1901) мен Көркемсурет академиясын (1907, Л.Н.Бенуаның класы бойынша) бітірді. Мәскеуде тұрды. Мәскеудегі Бүкіл одақтық ауыл шаруашылығы жетістіктері көрмесінің (1939), Мәскеу қаласының (1934-41), Мәскеу қалалық атқару комитеті архитектура істері жөніндегі басқармасының (1944-48) бас архитекторы, КСРО Архитекторлар одағы басқармасының хатшысы (1950-55) болды. Вхутемас пен Вхутеинде (1918-30) және Мәскеу архитектура институтында (1931-50) сабақ берді. Негізгі еңбектері "Мәскеудің Совет алаңындағы Марксизм-ленинизм институты" (1924-27), "Мәскеу мемлекеттік университетінің ғимараты" (1949-53, Л.В.Руднев, П.В.Абросимов т.б. бірге,1949 жылы Мемлекеттк сыйлық берліді) т.б. Сыйлықтары Ленин ордені, басқа 2 орден және медальдармен марапатталған. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 112-113 бет
Вуся Ароновна Черняк

Вуся Ароновна Черняк (10 қараша 1920 жылы, Орел облысы, Елецк қаласы - 1990 жыл, Алматы) - қазақстандық философ, философия ғылымының докторы (1970). 1944 жылдан КПСС мүшесі. 1941 жылы Дондағы Ростов педагогикалық институтын бітірді. Отан соғысына қатысты. 1949 жылы Доднағы Ростов мемлекеттік университетінің аспирантурасын (философ мамандығы бойынша) бітірді. 1949 жылы Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетінде философиядан сабақ берді. 1952 жылы "Қоғам дамуындағы озат саяси идеялардың ролі" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1961 жылдан Қазақ КСР ғылым академиясының Философия және құқық институтында аға ғылыми қызметкер, 1975 жылдан тарихи материализм бөлімінің меңгерушісі. Черняк 1970 жылы "Дүниеге ғылыми - материалистік атеистік көзқарастың қалыптасуының теориялық - социологиялық мәселелері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның философия ғылымында зерттеп жүрген саласы - социалды қоғамда жаңа адамның қалыптасуындағы социологиялық мәселелер. Дереккөздер
Иван Данилович Черняховский

Иван Данилович Черняховский (15 маусым 1906, Умань қаласы - 18 ақпан 1945, Вильнюс) - кеңес әскери қайраткері, әскер генералы (1944). Кеңес Одағының Батыры атағын екі рет алған (17.10.1943, 29.07.1944).1928 жылдан Компартия мүшесі. 1924 жылдан Кеңес Әскері қатарында болды. Киев артиллерия мектебін (1928), Механикаландыру және моторландыру әскери академиясын (1936) бітірді. 1941 жылдың наурызынан танк дивизиясының командирі. Ұлы Отан соғысының (1941-45) алғашқы жылдарында Солтүстік - Батыс, Воронеж, Орталық, 1-Украин, 3 - Белорус майдандарында танк дивизиясының, корпустың командирі. 1942 жылдың шілдесінен 1944 жылдың сәуіріне дейін 60-әскердің, сәуірінен бастап Батыс, 3-Белорус майдандарының қолбасшысы. Курск шайқасына, Украинаның оң жағалауын, Белоруссияны жаудан азат етуге, Шығыс Пруссия операциясына қатысты. Калинин облысындағы Инстербург қаласы 1946 жылы Черняховск деп атанды. Сыйлықтары Ленин орденімен, 4 рет Қызыл Ту т.б. ордендермен , медальдармен марапатталған. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 113 бет
Михаил Эдишерович Чиаурели

Михаил Эдишерович Чиаурели(06.02.1894,Тбилиси,-15.05.1974,сонда) - грузин кеңес кинорежиссері, кинодраматург, КСРО халық артисі (1948). 1940 жылдан КПСС мүшесі. Тбилисидің кескіндеме мен мүсін мектебін бітірді. Кинодағы өнернамалық қызметін актер ретінде бастады. Қойған фильмдері 1928 жылы тұңғыш рет Е.Л.Дзиганмен бірлесіп "Бірінші корнет Стрешнев" фильмін қойды.Бұдан кейін "Саба" (1929) және "Соңғы Маскарад" (1934,сценарийін өзі жазды) фильмін жасады."Арсен" (1937) мен "Георгий Саакадзе" (1942-43,2 сериялы) фильмі грузин халқының тарихына арналды. "Ұлы шапақ" (1938),"Ант"(1946),"Берлиннің құлауы (1950),"Ұмытылмас 1919-жыл"(1952),"Отардың жесірі"(1957),"Бір қыз туралы повесть"(1961) т.б. Сыйлықтары КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1941,1943,1946,1947,1950). 2 рет Ленин орденімен, басқа 2 орден және медальдармен марапатталған. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 135 бет
Түсіндіру

Түсіндіру - зерттелетін объектінің мәнін ашудан тұратын адам танымының, оның ішінде зерттеудің ең маңызды қызметі. Зерттеушінің нақты ісінде Түсіндіру түсіндірілетін объектінің белгілі бір заңға бағынатынын көрсету арқылы жүзеге асады. Түсіндіру атрибутивті, субстанционалды, тектік (оның ішінде, себептілік), контрагенетикалық (оның ішінде, функционалды), құрылымдылық және т. с. с. түрде болуы мүмкін. Өзінің механизмі бойынша Түсіндіру өз заңы арқылы Т. және модельдеу арқылы Түсіндіру бөлінеді. Түсіндіру суреттеумен тығыз байланысты, әдетте соған негізделеді, ал өзі ғылыми болжамның тұпқазығы болады. Дереккөздер
Универсалийлер

Универсалийлер (лат. universalis - жалпы) - орта ғасырлық философияда жалпы идеялар осылай аталды. Универсалийлер жайлы пікірталасында ол жалпы идеялар шындық па, объективті ме, немесе олар заттардың жай атауы ғана ма деген мәселе төңірегінде өрбісе "заттарда" өмір сүреді (орташа реализм, Фома Аквинский көзқарасы). Бұған қарама-қарсы көзқарас: Универсалийлер тек ақыл-ойда ғана, "заттардан кейін", ақыл-ойдың құрылысы түрінде (Концептуализм) немесе тіпті жай сөз түрінде ғана ( шегіне жеткен номинализм, Росцелин, Окками) болады. Дереккөздер
Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Португалияның 15 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 14 нысан мәдени, 1 табиғи критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Португалия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 11 нысан үміткер ретінде тіркелген. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31 ЮНЕСКОның ресми сайты: Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-portugal.html Португалиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]
Сербиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Сербияның 4 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысандардың бәрі тізімге мәдени талаптар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы мәліметке сәйкес Сербия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 11 нысан үміткер ретінде тіркелген. Тізім Кестедегі нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде берілген. Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/rs Сербиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-serbia.html Сербиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]
Түркиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Түркияның 13 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 11 нысан мәдени, 2 - аралас критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Түркия аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 52 нысан үміткер ретінде тіркелген. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/fr/etatsparties/fr ЮНЕСКОның ресми сайты: Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі] * [http://heritage.unesco.ru/index.php?id30&L9#F Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-france.html Франциядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі] Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Азиядағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31 ЮНЕСКОның ресми сайты: Түркиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-turkey.html Түркиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]
Футболдан Қазақстан Кубогы 2002

2002 жылғы Футболдан Қазақстан кубогы — кубоктың он бірінші мәрте ойнатылуы. Бірінші кезең Алғашқы ойындар 2002 жылдың 1 мамырында өтті, ал жауапты ойындар — 9 мамырда өткізілді. 1/8 финал 1/8 финал ойындары 2002 жылдың 15 - 28 маусым аралығында өтті. 1/4 финал 1/4 финал ойындары 2002 жылдың 27 қазан - 4 қараша аралығында өтті. 1/2 финал 1/2 финал ойындары 2002 жылдың 8 - 12 қараша аралығында өтті. Финал Турнир бомбардирлері Дереккөздер
Ресейдегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Ресейдің 26 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 16 нысан мәдени, 10 табиғи критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Ресей аймағындағы Әлемдік мұра тізіміне 24 нысан үміткер ретінде тіркелген. География жағынан нысандардың 16-сы Еуропада, қалғандары Азияда орналасқан. Тізім Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан Дереккөздер Тағы қараңыз * Әлемдік мұра * Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары * ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері * ЮНЕСКО Сыртқы сілтемелер * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/ru Ресейдегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар] * [http://whc.unesco.org/ru/list/?isoru&search&Ресейдегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар] * [http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/90164 Проект Гринпис России «Всемирное наследие»] * [http://www.thesalmons.org/lynn/wh-russia.html РесейдегіЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының каталогі]
Постконструктивизм

Постконструктивизм&nbsp;— 1932-1936 жылдарындағы архитектурадағы өтпелі совет стилінің бір түрі. Саяси және идеологиялық факторлардың әсерінен конструктивизмнен сталиндік ампир стиліне көшкен кездегі, Селим Омарович Хан-Магомедов қосқан үлесінен пайда болған. Пайда болу тарихы 1932 жылы 28 ақпанда «Кеңестер сарайының жобасын аяқтау» жөнінде жарлық шығарылады. Конкурс сый-сияпаттарын үйлестіру барысында өнертапқыштар мен конструктивистер еш нәрсеге үміттенбеуін түсінді, себебі Сталиннің қызығушылығы 1920 жылдардағы орындылық пен пролетарлық үнемділікке қарағанда классикалық архитектураға ауды. Сонымен қатар постконструктивизм стилінің пайда болуына европалық бағыттағы, арт-деко стилінің элементтері қосылған әкімшілік сәулет те зор әсерін тигізді. Ерекшеліктері Сәулетшілер өнеріндегі постконструктивизм үрдісі&nbsp;— ғимараттардың келбетін байыту, артық аскетизмді еңсеру, авангард стилін шектеу. Постконструктивті ғимараттарда конструктивті стильдің кейбір элементтері сақталады: шатырдағы тіктөртбұрышты парапеттер; Баспалдақ торларының тік және жаппай әйнекпен жабдықталуы; Ғимараттың бұрыштарын айқындау&nbsp;— акцентуация, cонымен қатар бұл сәулет образының өзіне тән ерекшеліктеріне кессонирленген арка күмбезі; Жоғарғы жағында аттигі бар қосымша карниздер; Жоғарғы қабатында колоннасы бар ашық айналмалы лоджилер; шаршы тәріздес ордерсіз колонналар; иммитационды рустиканы қолдану; сграффито техникасындағы жар суреттері және ақпен қоса ашық түстердің қолданысы. Ар деконың айқындағыш түзулерінен қарағанда постконструктивизмге көлдееңдік жақын. Әсері Постконструктивизм сталиндік сәулеттің неоклассицизм мен арт-деко секілді бір түрі.Оның ғимараттың пішіндеріне әсері 1950 жылдарға дейін бақыланады. Көрме Мәскеу Ленинград Екатеринбург және Самара
Симон Иванович Чиковани

Симон Иванович Чиковани (; 9 қаңтар 1903, Наескао селосы, Кутаиси губерниясы, Ресей империясы - 24 сәуір 1966, Тбилиси; КСРО) - грузин кеңес ақыны, І-ші дәрежелі Сталиндік сыйлығының иегері (1941). 1941 жылдан КПСС мүшесі. Дворян отбасысында туған. Кутаиси реалдық училищесін бітірді (1922). Тбилиси университетінің философия факультетінде оқыды. 1925-27 жылдары "Солшыл" топта болды. Грузия Жазушылар одағын (1944-51) басқарды, "Мнатоби" журналының редакторы (1954-60) болды. Шығармалары 1924 жылдан жарияланды. Шығармалары "Кура жағасындағы толғаныстар" (1925), "Жеңіс"(1942),"Давид Гурамишвили туралы жыр"(1942-46,КСРО Мемлекеттік сыйлығы,1947) жинақтарында,"Севан үстіндегі нұр","Одердің арғы жағындағы гүлдер"(1952-53),"Гянджин дәптері","Аджардағы күз" циклдерінде Чиковани халықтар достығын , интернационалдық ынтымақты жырлады. Чиковани грузин классиктері және қазіргі заманғы ақын - жазушылар туралы сын, зерттеу еңбектерін жазды. Орыс, украин ақын - жазушыларыының көптеген шығармаларын грузин тіліне аударды. Ол 3- сайлау КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. Сыйлықтары Ленин орденімен және басқа орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жанымхан Қаюұлы Құндызбаев

Құндызбаев Жанымхан Қаюұлы 1947 жылы 22 наурызда Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Ленинск селосында дүниеге келген. Білімі 1966 жылы Катонқарағай ауданындағы Е.Рыков атындағы мектепті интернат-пансионатта тұрып бітірді. Осы жылы Алматы қаласындағы Қазақстан мемлекеттік ауылшаруашылығы институтының ауыл-шаруашылығы өндірісін механикаландыру факультетіне оқуға түсіп, аталған институтты 1971 жылы ойдағыдай аяқтап, инженер-механик мамандығын алды. Еңбек қызметі 1971-73 жылдар арасында Кеңес армиясы қатарында Вологда қаласында автомобиль ротасы командирінің техника жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. Әскери атағы лейтенант- инженер. 1973-80 жылдар аралығында Шығыс Қазақстан облысы Большенарым ауданындағы «Калинин» атындағы ұжымшарда техникалық қауіпсіздік жөніндегі инженер, бас инженер міндеттерін атқарды. 1980 жылдан 1984 жылға дейін Катонқарағай ауданындағы «Алтай» қой кеңшарының директоры болып қызмет атқарды. 1984-87 жылдар аралығында Катонқарағай аудандық ауылшаруашылығы басқармасының бастығы, Катонқарағай аудандық агроөнеркәсіп бірлестігінің бастығы, аудандық атқару комитеті бастығының бірінші орынбасары болып еңбек етті. 1987-96 жылдар аралығында Шығыс Қазақстан облысы Глубокое аудандық атқару комитетінің төрағасы, Катонқарағай аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, аудандық кеңестің төрағасы, аудан әкімі болып еңбек етті. 1996 жылдан 2009 жылға дейін ҚР ауылшаруашылығы министрлігінің Шығыс Қазақстан облыстық аумақтық басқармасының бастығы міндетін атқарды. 2009 жылдың маусым айынан бастап облыстық аумақтық инспекция бастығының орынбасары қызметін атқарады. Марапаттары Қызмет атқарған кездерінде «Ерен еңбегі үшін» медалімен, «Тыңға 50 жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерекелік медальдарымен марапатталды. Қазақстан Республикалық кәсіподақ комитетінің атынан I және II дәрежелі «Еңбек даңқы» белгісімен марапатталды. 2007 жылы 16 ақпанда ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан зор үлесі үшін Жанымхан Қаюұлына III шақырылған Катонқарағай аудандық мәслихатының XXVI сессиясының №26/7-III шешімімен «Катонқарағай ауданының құрметті азаматы» атағы берілді. Дереккөздер
Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев

{{Мемлекеттік қайраткер } { } }} Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев (10 маусым 1949, Шу ауданы, Жамбыл облысы — 27 шілде 2012, Астана) — ірі қазақстандық саясаткер, мемлекет қайраткері. Мәскеу экономикалық статистика институтын (1971), КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы халық шарруышылығы Академиясын (1987) бітірген. Дулат тайпасының Шымыр руынан шыққан. Еңбек жылдары 1971-1985 ж. Қазақ КСР Орталық статистика басқармасында экономист, бөлім бастығының директоры, ауыл шаруашылығы статистикасы басқармасының бастығы, 1985-87 ж. Академия тыңдаушысы, 1987-91 ж. Қазақ КСР Орталық статистика басқармасы бастығының орынбасары, 1991-94 ж. Қазақстан Республиксы мемлекеттік комитет төрағасының орынбасары, 1994-97 ж. комитет төрағасы, ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлікті басқару департаментінің директоры. 1997-98 ж. ҚР Президенті әкімшілігінің жетекшісі қызметтерін атқарады. 1998-99 ж. Жамбыл облысының әкімі. 1999 ж. ақпаннан ҚР Президенті Әкімшілігінің жетекшісі. 2003-04 ж. ҚР Президентінің іс басқарушысы. 2004-08 ж. ҚР Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігінің төрағасы. 2008-11 ж. ҚР Президентінің іс басқарушысы. 2011-12 ж. ҚР Президенті іс басқармасының «Мемлекеттік резиденциялар дирекциясы» РМК директоры. Марапаттары 1981 жылы Құрмет белгісі мен медальдармен марапатталған. Дүниеден өтуі Шілденің 27-сінде Қазақстандағы ақпарат агенттіктері «ұзаққа созылған сырқаттан кейін, 64 жасында Сарыбай Қалмырзаев дүниеден өтті» деген хабар таратты. Әзірге қайда, қашан қайтыс болғаны айтылмады. Дереккөздер
Футболдан Қазақстан Кубогы 2003

2003 жылғы Футболдан Қазақстан кубогы — кубоктың он екінші мәрте ойнатылуы. Бірінші кезең Бірінші кезең ойындары 2003 жылдың 3 - 7 сәуір аралығында өтті. 1/16 финал 1/16 финал ойындары 2003 жылдың 5 мамырында өтті. 1/8 финал 1/8 финал ойындары 2003 жылдың 4 - 16 шілде аралығында өтті. 1/4 финал 1/4 финал ойындары 2003 жылдың 27 шілде - 15 тамыз аралығында өтті. 1/2 финал 1/2 финал ойындары 2003 жылдың 24 қыркүйек - 7 қараша аралығында өтті. Финал Турнир бомбардирлері Дереккөздер
Идеомоторика

Идеомоторика (грек. idea – ұғым, түсінік, лат. motor – қозғалысқа әкелетін) – идеялармен берілген сыртқы әрекет. Бұлшық ет қозғалысының сол қозғалысты орындауға өтуі (немесе қозғалысты қамтамасыз ететін жүйке серпіндерінің пайда болуы). И. қимыл мүшелерінен түсетін кері байланыс сигналдарымен басқарылады. И.ырықсыз, ұғынылмаған әрекет, себебі әлсіз көрінетін кеңістік сипатында болады. И. ойдың қозғалысқа ықпалы, кез келген қимыл-қозғалыс туралы ой дененің қозғалысқа бейімделген мүшелерін (қолын, көзін, басын немесе денесін) көзге онша көріне бермейтін материалды қозғалысқа жетелейтінін түсіндіреді. Ондай қозғалыстар көбінесе, ырықсыз және адамның өздік санасынан жасырын атқарылады. Дереккөздер
Парниктік газдар

Жылыжай газдары — инфрақызыл диапазондағы радиацияны сіңіріп, қайта тарататын атмосферадағы кез-келген газ. Ол осылайша Жер беті мен атмосфераны жылыта түседі. Жер атмосферасындағы ең маңызды жылыжай газдарына көміртек диоксиді, метан және су буы жатады. Қоршаған ортаға әсері Озон қабатының жұқаруы Жылыжай газдары атмосфераға фабрика мен зауыттардан шығарылып, озон қабатының жұқаруына алып келеді. Озон қабатының құрамына оттегінің аллотропиялық түрі озон кіреді. Бұл қабат Жерді Күннен келетін зиянды ультракүлгін сәулелерінен қорғайды.Ол ультракүлгін сәулелерінің 97-99 %-ын өзіне сіңіріп алып, қалғанын кеңістікке шағылдырып жібереді. Зиянды ультракүлгін сәулелері тері ісігін, шелдерді және өзге де қатерлі ауруларды тудырады, егін түсіміне және суға кері әсерін тигізеді. 1985 жылы үш британдық ғалым Джозеф Фарман, Брайан Гардинер және Джонатан Шанклин озон қабаты тесігін алғаш байқаған болатын. Қазіргі кезде озон тесігі тіпті Антарктиканың үстінде де қалыптасты. Ғалымдардың болжауынша, егер жылыжай газдары шығарылуын тоқтатса, елу жыл ішінде озон қабаты қайта қалпына келеді. Алайда, бүгінгі таңда бұлай болуы екіталай. Ғаламдық жылыну Ғаламдық жылыну – жердің бетіндегі орташа температураның артуы. Соңғы жүз жылда температурасы шамамен 0, 6 ºС-қа артты. Жылыжай газдары сол ғаламдық жылынудың басты себептерінің бірі болып тұр. Олар инфрақызыл диапазондағы радиацияны сіңіріп, қайта таратып, жер бетіндегі қалыпты температураның өзгерісіне алып келеді. Ғаламдық жылыну өз кезегінде мынадай салдарды тудырады: климаттың өзгеруі, жылу толқындарының жиі болуы, теңіз деңгейінің көтерілуі, мұздықтардың еруі, тасқындар, құрғақшылықтар мен дақылдардың шықпай қалуы секілді табиғи зардаптар. Жылыжай газдарын түгендеу 2007 жылы Экологиялық кодекс енгізіліп, жылыжай газдарының шығарындыларын реттеу бойынша талаптарды белгілейтін бірқатар заңға бағынышты нормативтік құқықтық құжаттар шыққаннан кейін ҚҚЭА өнеркәсіп орындары үшін жылыжай газдарының шығарындыларын түгендеу бойынша жобаларды орындайды және жылыжай газдарын түгендеу төлқұжаттарын дайындайды. Әрбір нақты кәсіпорын үшін шығарындыларды бағалау әдістемесіне ерекше назар аударылады. Жобалар ҚР әдістемелік құжаттарына сәйкес, сондай-ақ халықаралық стандарттар мен нұсқауларды пайдалану арқылы орындалады. Климаттық өзгерістерге қарсы күрес бойынша қабылданған міндеттемелерді іске асыру шеңберінде "Қазақстан Республикасының 2060 жылға дейінгі көміртегі бейтараптығына қол жеткізу стратегиясын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысының жобасы әзірленді. Тағы қараңыз * Ғаламдық жылыну * Көшетхана эффекті * Озондық қабат * Озон тесігі Дереккөздер
Алексей Ильич Чириков

Алексей Ильич Чириков(1703,Мәскеу,-1748,сонда) - орыс теңізішсі. 1721 жылы Петербург теңіз академиясын бітірді. Бірінші Камчатка экспедициясында В.Берингтің көмекшісі. 1728 жылы "Св.Гавриил" кемесімен (Берингтің жетекшілігінде) Солтүстік Мұзды мұхитқа шықты. 1733-43 жылдары Екінші Камчатка экспедициясында Берингтің көмекшісі, экспедиция жетекшілерінің бірі. 1741 жылы "Әулие Павел" кемесімен Америка жағасына барып, бірнеше аралдарды ашты. Чириков есімімен Аляска шығанағындағы арал, Атту аралдарындағы мүйіс т.б. аталады. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 143 бет
Павел Петрович Чистяков

Павел Петрович Чистяков(05.07.1832,Пруды селосы, қазіргі Калинин облысы, - 11.11.1919, Детское селосы, қазіргі Пушкин қаласы) - орыс кескіндемешісі,педагог, академик (1870), Петербург Көркемсурет академиясының толық мүшесі (1893). 1849-61 жылдары Петербург Көркемсурет академиясында (П.В.Басиннен) оқып, 1872 жыладн сонда сабақ берді (1892 жылдан профессор). Шәкірттері И.Е.Репин,В.А.Серов,В.И.Суриков,В.Д.Поленов,М.А.Врубель т.б. Картиналары "Патриарх Гермогеннің поляктарға қолхат беруден бас тартуы"(1860,Ленинград, КСРО Көркемсурет академиясының ғылыми - зертету музейі) т.б. тарихи картина мен портреттердің авторы. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 144 бет
Георгий Васильевич Чичерин

Георгий Васильевич Чичерин(12.11.1872,Тамбов губерниясы,Караул селосы,-07.07.1936, Мәскеу) - кеңес мемлекет қайраткері, дипломат. 1904 жылдан революциялық қозғалысқа қатысқан. 1918 жылдан Компартия мүшесі. 1896 жылы Петербург университетінің тарих - филология факультетін бітірген. 1917 жылы Англияда саяси эмигранттардың Ресейге оралу жөніндегі "делегат комиссиясының" хатшысы ретінде тұтқындалды. Кеңес өкіметнің талап етуі бойынша ол түрмеден босатылды. Кеңестік Ресейге қайтып оралған соң Сыртқы істер халкомының орынбасары болып тағайындалды. 1918 жылы 3 наурызда кеңес делегациясының құрамында болып, Германиямен жасалған Брест бітіміне қол қойды. 1918 жылы 13 наурыздан РСФСР Сыртқы істер халкомы міндетін атқарды, ал 30 мамырдан халық комиссары. 1923-30 жылдары КСРО Сыртқы істер халкомы. Генуя конференциясына, Лозанна конференциясына қатысқан кеңес делегациясын басқарды. 1922 жылы Германиямен жасалған Рапалль шартына т.б. шарттарға қол қойды БК(б) П 14-15 съездерінде ОК мүшесі болып сайланды. БОАК пен КСРО ОАК мүшесі. 1930 жылдан дербес зейнеткер. Чичерин Кеңес елінің мүддесн қорғау істеріне айтарлықтай үлес қосты. Ол революциялық қозғалыс, халықаралық қатынас, мәдениет тарихы жөніндегі бірқатар еңбектің авторы.Чичериннің қызметіне В.И.Ленин жоғары баға берді. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 144 бет
Георг Арутюнович Чмшкян

Георг Арутюнович Чмшкян(19.03.1837, Тифлис,-10.01.1916,Петербург) - армян актері, режиссер, драматург, театр қайраткері. Тифлистегі армян діни семинаиясында және орыс жер өлшеуші училищесінде оқып, агрономиялық білім алды. Сахналық қызметін 1862 жылы Тифлисте бастады. 1863 жылы осында армянның профессионалды жаңа театрын ұйымдастырып, режиссерлік және актерлік өнермен шұғылданды. Чмшкян - армянның реалистік сахна өнерінің негізін салушы. Рөлдері Негізінен Г.М.Сундукян пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде ойнады:Масисян ("Хатабалада"),Микаэл ("Тағы бір құрбандықта"),Пэпо(осы аттас пьесада). Бұдан басқа Отелло, Шейлок (Шекспирдің осы аттас трагедиясы мен "Венециан көпесінде"),Карл Моор (Шиллердің "Қарақшыларында"),Эрнани,Анджелло(Гюгоның осы аттас пьесаларында) т.б. пьесаларды ойнады. Ол - драмалық , трагедиялық, комедиялық және фарстық - водевильдік рөлдерде бірдей өнер толғаған көрнекті сахна суреткері. Пьесалар аударды, сондай - ақ өзі де драмалық шығармалар, армян театры туралы мақалалар жазды. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 146 бет
Чон Бон Чжун

Чон Бон Чжун(전봉준 (全琫準))(1853,Оңтүстік Корея,Чолладо провинциясы,- 1895) - Кореядағы шаруалар көтерілісінің басшысы. 1888 жылы Тонхак сектасына кіріп, оның Кобудегі бөлімін басқарды. 1894 жылы кейін бүкіл елді қамтыған Чолладо провинциясындағы шарулар көтерілісіне басшылық етті. Чон Бон Чжун шаруалар соғысы барысында көтерілісшілерді петициялық жолға бұрмақ болған Тонхак сектасының өкілдерінен қол үзді. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 147 бет
Чоудри Әбу Сайед

Чоудри Әбу Сайед(1921 жылы туған) - Бангладеш қоғам және саяси қайраткері. 1947 жылдан Дакка қаласында адвокатық іспен шұғылданды, Пакистанның жоғарғы сотында жұмыс істеді. 1960 -62 жылдары Шығыс Пакистанның бас прокуроры, 1962 - 69 жылдары Дакка жоғары сотының мүшесі,1969-71 жылдары Дакка универстетінің проректоры. 1971 жылдың басында БҰҰ-ның адам құқығы жөніндегі комиссиясына мүше болды. 1971 жылы наурызда Лондондағы (Ұлыбритания) Бангладеш үкіметтік миссиясын, кейіннен БҰҰ Бас ассамблеясының 26 - сессиясында Банладеш делегациясын басқарды. 1972 - 73 жылдары республика президенті. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 148 бет
Лев Александрович Чугаев

Лев Александрович Чугаев(17.09.1873,Мәскеу,-23.09.1922,сонда) - кеңес химигі. 1895 жылы Мәскеу университетін бітіргеннен кейін университет жанындағы бактериология институтының химия бөлгін меңгерді.1908-22 жылдары анорганикалық химиядан Петербург технология институтының профессоры. КСРО ғылым академиясының Платина және басқа асыл металдар зертету институтының негізін қалаушы және 1918 жылдан директоры. Еңбектері мен зерттеулері Чугаевтың алғашқы жұмысы биохимия мен бактериология мәселелеріне арналған. Ол негізінен органикалық химияны, комплексті қосылыстарды зерттеді. 1899 жылы көмірсутектерді синтездеудің жаңа "ксантогендік" әдісін тапты. Осы әдіс негізінде Чугаев борнилен, изолимонен, туйан, альфа және бетта холестерилен көмірсутектерін алды. Ол КСРО - да комплексті қосылыстарды зерттеу саласында анорганик-химиктердің мектебін құрды. Сыйлықтары Ленин атындағы сыйлықтың лауреаты (1927). Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 152 бет
Евгений Алексеевич Чудаков

Евгений Алексеевич Чудаков (21 тамыз 1890 жыл, Сергиевское, Тула губерниясы, Ресей империясы - 19 қыркүйек 1953 жыл, Мəскеу, РКФСР, КСРО) - машина тану және автокөлік техникасы саласындағы кеңес ғалымы. Ғылыми жұмыстары мен атақтары КСРО ғылым академиясының академигі (1939,1933 жылдан корреспондент мүшесі). 1916 жылы Мәскеу жоғары техникалық училищесін бітіріп, сонда және басқа жоғары оқу орындарында сабақ берді (1926 жылдан профессор). Ғылыми автокөліктік лабораторияны (1918), Ғылыми автомотор институтын (1921), КСРО ғылым академиясының Машина тану институтын ұйымдастыруға қатысты (1938). Еңбектері мен зерттеулері Негізгі еңбектері автокөлік теориясына арналған. Ол автокөлік орнықтылығын және оның элементтерінің беріктілік мәселелерін зерттеумен айналысқан. Машина бөлшектерінің беріктілік мәселесін шешуге үлес қосты, металдардың үйкеліс және тозу теориясын жасады. Сыйлықтары КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1943,1951). 2 рет Ленин орденімен және басқа ордендермен, медальдармен марапатталған. Қолданылған әдебиет *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 152 бет
Василий Иванович Чуйков

Василий Иванович Чуйков (31 қаңтар 1900, Тула губерниясы, қазіргі Мәскеу облысы – 18 наурыз, 1982, Мәскеу) — кеңес әскери қайраткері. Кеңес Одағының Маршалы (1955). Кеңес Одағының Батыры атағын екі рет алған (19.03.1944, 06.04.1945). 1919 жылдан КПСС мүшесі. 1918 жылдан Кеңес Әскері қатарында. 1918–1920 жылдары Азамат соғысына қатысты. Әскери нұқаушылар курсын (1918), М.В.Фрунзе атындағы әскери академияны (1925), осы академияның шығыс курсын (1927), механикаландыру және моторландыру академиясы жанындағы академиялық курсты (1936) бітірді. 1939 жылға дейін жауапты командалық қызметтерде болды. Батыс Белоруссияны азат етуге және армия қолбасшысы ретінде кеңес - финн соғысына (1939-40) қатысты. 1940–1942 жылдары Қытайдағы әскери атташе. 1942 жылы (мамыр айынан) Ұлы Отан соғысына (1941–1945) қатысып, 64-,62 және 8 - гвардиялық әскерлердің қолбасшысы болды. Соғыстан кейін ол Германиядағы Кеңес Әскері тобы Бас қолбасшысының көмекшісі, орынбасары және 1-орынбасары (1945–1949), Бас қолбасшысы (1949–1953). 1953–1960 жылдары Киев әскери округы әскерлерінің қолбасшысы. 1960–1964 жылдары КСРО Қорғаныс министрінің орынбасары және 1960-61 жылдары құрғақтағы әскерлердің Бас қолбасшысы қызметін қоса атқарды. 1964 жылдан КСРО Азаматтық қорғанысының бастығы.1972 жылдан КСРО Қорғаныс министрлігі Бас инспекторлар тобында жұмыс істейді. 1952 жылдан КПСС ОК мүшелігіне кандидат, 1961 жылдан 1976 жылға дейін мүшесі болды. 2-9 сайлау КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты.Мамай қорғанында жерленген. Сыйлықтары 7 рет Ленин ордені, Қазан Революциясы ордені, 4 рет Қызыл Ту ордені және басқа ордендермен наградталған. Әдебиеттер * Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 153-154 бет