kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жасылтасты өзгеріс

Жасылтасты өзгеріс - эффузиялық таужыныстардың геологиялық уақыт барысында әр түрлі газдар мен ерітінділер және тангенциальдық қысым әсерінен өзгеріп хлорит, серицит, эпидот,актинолит сияқты негізінен жасыл түсті минералдармен қанығуы. Дереккөздер
Операциялық жүйе қоршамы

Операциялық жүйе қоршамы (Оболочка операционной системы; shell) — операциялық жүйе мен пайдаланушы адамның өзара әрекетін жеңілдететін резиденттік программа. Операциялық жүйе қоршамының негізгі қызметі — пайдаланушының файлдармен, каталогтармен жұмысын айтарлықтай жеңілдету. Операциялық жүйе қоршамы жасақтайтын автоматтандыру қызметінің тізімі: файлдың атауын өзгерту, файлды баска файлға көшіру, файлды басқа каталогқа көшіру, файлды жою, каталогтағы файлдарды сорттау, каталог даярлау, каталогтың атауын өзгерту, каталогты тасымалдау, каталогты жою, каталог тармақтарын қарап шығу. Дереккөздер
Жарым жақсы киім киіп

Жарым жақсы киім киіп («Онегиннің өлердегі сөзі») - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Көлемі 18 жол. Бұл А.С.Пушкиннен аударма емес. «Евгений Онегин» романында Онегиннің өлімі жайында ешқандай сөз жоқ. Онегиннің: «Атам, анам, қара жер, Сен аша бер қойныңды. Сенен басқа еш жерден Таба алмадым орнымды...» - деп, өмірімен қоштасуы - Абайдың өзі тапқан көркемдік шешімі. Онегин тағдырын Абай трагедиялық бояуын қоюлатып, қиянатты көп көрген, азап шеккен адам етіп көрсетуге ұмтылған. Онегиннің Татьяна хатына жауабынан («Таңғажайып, бұл қалай хат...»), Татьянаның сөзінен («Тәңірі қосқан жар едің сен...»)де осы сарын белгі береді. Онегиннің трагедиясын, өзін өлімге қиюын Абай өмірден қиянат көріп, соққы жеп, торығудан болған дей ме, әлде Татьянаның адал махаббатын кезінде бағалай алмағаны үшін өзін жазықты санап, өкініп, өмірден түңілгені дей ме - бұл сауалға жауап беру оңай да емес. Онегиннің Татьяна хатына жауап сөзінде осы екі сарын да анық сезіледі. Ал осы «Онегиннің өлердегі сөзінде» жоғалтқан махаббат жайлы баса айтып: «Сен ақылмен көңліңді Тыйып, жеңдің бойыңды. Мен бұрылып түзеле алман, Қайтсін дедің сорыңды..» - дейді. Онегиннің Татьянаға жазған хатындағы: «Сорлы адаммын жер жүзінде, Бір қуаныш көрмедім. Не қыласың, ерік өзіңде, Қайғысы асқан шерлі едім», - деген сөздермен жалғас алып қарасақ, «Түзеле алман» дегеннің мағынасы өмірден «бір қуаныш көрмедім», «шерлі едім» дегенмен астасып жатқанын аңғарамыз. Туынды 7-8 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909 жылғы жинақта 2-шумақтың 2-жолы «Көңілім ұйып құс болып шүйіп», соңғы шумақтың алғашқы жолы «Мен бұрылып төзе алман» болса, кейінгі басылымдарда бұл жолдар Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде «Көңілім жүр құс болып шүйіп», «Мен бұрылып түзел алман» болып түзетілген. Ал Мүрсейіт қолжазбаларында 2-шумақтың 3-жолы «Есіркеп сүйдіріп еді» деп берілсе, басылымдарда 1909 жылғы жинаққа сәйкес «Есіркеп сүйгізіп еді»делінген. Абай бұл өлеңіне ән шығарған. Ән - Абай әндерінің ішінде сирек орындалатын шығармалардың бірі. Ы. Мүстамбайлы: «Абай Пушкиннің романының ішінен алдымен Онегиннің пішінін алады. Оның соңында Татьянаның хатын жазады. Артынан Онегин мен Татьянаның жолыққандағы сөздерін тағы хаттасу түрінде аударып жазады. Әңгіменің ең ақырын Онегиннің өлердегі айтқан сөзі деп тоқтатады», - деп жазады («Абай» журналы, 1922, № 1, 67-6.). Әннің әуен саз жүйесіне төрт шумақ өлең жолдары сиып отыр. Ән әуені речитативті түрде сипатталған ән әуені аралас өлшемде айтылады. Әуен иірімдері квинталық диапазонда құрылып, жалпы Абай музыкалық тілін аңғартады. Еңдік саз арнасында гармониялық аккордтардың ұйқастық тапқанын да естуге болады, орта екпін желісіне тұскен әуен-ырғақтан абыржыған кейіпкер тұлғасын көзге елестетуге болады. Бұнымен бірге әннің тұла бойында «ақсақ ырғақ» кең орын алғанын да аңғарамыз. Әнді алғашқы рет 1984 ж. М. Мұхамеджановадан Қ. Жүзбасов таспаға тұсіріп, нотаға хаттаған Қ. Жүәбасов. Дереккөздер
Папилломатоз

Папилломатоз — бірнеше папилломолардың ауыз бен терінің белгілі бір жерде өсіп көбеюімен сипатталатын созылмалы сырқат. Папилломато түбінің қатайып, инфильтрацияға (кернелу) ұшырау ракқа айналатындай күмән туғызады. Дереккөздер
Сұрыптауыш

Сұрыптауыш (Селектор; selektor) * Cүйемелдейтін импульстердің бар болуына байланысты кірістік электр сигналдарын бір немесе екі шығыстық желіге автоматты түрде бағыттайтын құрылғы; * Tаңдау операторы. Берілген жағдайға немесе шартка сәйкес әрекеті анықталған баламалар тізімі бар оператор; * Nаңдау операторы берген баламалар катарындағы балама. Дереккөздер
Жасылтасты таужыныс

Жасылтасты тау жынысы - аздап өзгеруі нәтижесінде жасыл түске боялған негізді құрамды магмалық тау жынысытардың жалпылама атауы; олардың хлорит пен эпидот сияқты жасыл түсті туынды минералдармен қанығуынан боялады. Дереккөздер
Диорит

Диорит (грек. dioriso — бөлемін) — интрузиялық орта магмалық тау жынысы. Ол негізінен орта плагиоклаз бен горнблендтен тұрады. Қалыпты диоритте плагиоклаз 65-70%, горнбленд 30-35% құрайды. Егер плаглиоклаз бүл мөлшерден артық болса, онда диорит лейкократты немесе лейкодиорит деп, егер керісінше фемалық минерал артық болса, онда диорит меланократты немесе меланодиорит деп аталады. Диоритте фемалық минерал кейде горнбленд емес, пироксен не биотит болып келеді, онда оларды пироксенді диорит, биотитті диорит дейді. Құрамында кварцтың мөлшері 10— 20% түрін кварцты диорит дейді. Акцессор минералдар апатит, сфен, магнетит болып келеді. Диориттің түсі плагиоклаздың ақшыл, фемалықтардың қара болуына байланысты көбінесе шүбар, кара ала болады. Бітімі — шомбал, кейде шлирлі, бағдарлы. Құрылымы біркелкі орта түйірлі, кейде үсақ не ірі түйірлі, порфирлілеу болады. Диорит штоктар, лополитгер, лакколитгер, сидцар, сығьшмалар құрайды. Олармен темірдің, мыстың, алтыннның кендері кездеседі. Дереккөздер
Гидроизопьездер

Гидроизопьездер (грек, һусіог - су, і505 — тең, ріею — қысамын) — карта бетінде тереңде жатқан жер асты суларының біркелкі арындық деңгейін көрсететін сызықтар. Арындық деңгейдің шамасы метр өлшемімен абсолютті немесе салыстырмалы түрде беріледі. Дереккөздер
Көпшіліктің келісім әдісі

Көпшіліктің келісім әдісі (Метод согласия большинства) — мәліметтер базасын басқару жүйесінде — транзакцияларды параллель орындауды басқару әдісі; қақтығысты, оның ішінде тұйықталу жағдайын, болдырмауға мүмкіндік беретін "дауыс беру" сүранысы бойынша мәліметтерді өзгерту құқығы бар. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBcQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fwww.do.sibsutis.ru%2Fmagistr%2Fcourses_work%2Fris_work%2Flec7.htm&eiLlAMTqG1Lc3tOamFrLYL&usg=AFQjCNFqPS5XHVCYutrZ_0bZ5QjLvXkLjQ Часть 7]
Гидрототықтар

Гидрототықтар - құрамы металдар мен гидроксил тобынан (ОН) - тұратын минералдар класы. Гидрототықтардың көпшілігінің құрылымы қабатты келеді. Кристалдары табақша пішінді, жіктілігі жетілген, қаттылығы — 2-5, меншікті салмағы шамалы. Олар төменгі температурада қалыптасады, экзогендік кендер мен тотықтану белдемдеріне тән. Гидрототықтар темірдің, алюминийдің, марганецтің, хромның, қалайының, уранның, мыстың және т.б. маңызды кені болып табылады. Сингонимі: гидроксидтер. Дереккөздер
Гидроизогипс

Гидроизогипс — арынсыз грунт суларының бірдей биіктегі деңгейін көрсететін сызық. Гидроизогипстер метр өлшемімен картаның масштабына қарай оң шамалы сандар арқылы жүргізіледі. Олардың мәндері бойынша грунт сулары ағынының бағыты мен еңістігін анықтауға болады. Дереккөздер
Сүзгі

Сүзгі (сүзгілеу программасы, көмей) (Фильтр (программа фильтрации, шлюз); filter) * Көрсетілген кейбір белгілері бойынша теріп алынған мәліметтерді өңдеу процесі (программасы). Ол қажетгі мәліметтерді басқалардан айырып алуға мүмкіндік береді. Мысалы, электрондық пошта программасында белгілі бір адрестен келген немесе көрсетілген мерзімнен бүрын келген хабарларды өшіріп тастауға болады; * Cтандартты енгізу құрылғысынан ғана мәліметтер алып, оны өндеп болған соң, стандартты құрылғыға нәтиже беру. Дереккөздер
Мұздықтық аңғар

Мұздықтық аңғар - пішіні мен жаралуы әр түрлі аңғарлар: тауларда мұздық трогтары, ал жазық алқаптарда еріген мұздық сулары жасайды. Мұздықтардың шетінде ұсақ арналар зандр бетінде пайда болады. Мұздық шетінде аңғар бойымен маргинал каналдар орналасады. Дереккөздер
Сауытты өкпе

Сауытты өкпе (панцирлі) — кіші айналым жүйесінде өкпе вентиляциясы мен қан айналымын қиындататын актенген плевралық шварттар жамылған өкпе, адгезді плевриттің созылмалы өнімінің ақыры ретінде байқалады. Дереккөздер
Гидроизобаттар

Гидроизобаттар (грек, һусіог - су, §е — жер, иол — тең, бірдей, үқсас, Ъаіһо$ — терендік) — планда, картада грунт суларының жер бетінен бірдей тереңдікте жатқан нүктелерін қосатын сызықтар. Олар жер бедерімен тікелей байланысты. Дереккөздер
Түйін

Түйін (Хост; host; Развязка; uncou-pling) — # желілік жүмыс машинасы; # бас есептеуіш машина; жетекші компьютер; # желілік қызметтермен (желіге қызмет ету жөне хабарларды жеткізу) бірге пайдаланушылардьің да тапсырмасын (программаны, есептерді, есептеулерді жөне т. б.) орындайтын желілік компью-тер; Дереккөздер
Жас Абай

Жас Абай - М. Әуәзовтың «Абай» романының 1-кітабы бойынша жазылған екі бөлімді драма. Шығарманың сахналық нұсқасын жазып, қойған режиссер Ш. К. Айманов, композитор С. Мұхамеджанов, суретші Д. Сүлезов. Сахналық туындының алғашқы қойылымы 1969 ж. 6 шілдеде Қазақтың балалар мен жасөспірімдер театрында көрсетілді. Жас Абай бейнесін А. Кенжеков орындады. Драмадағы Құнанбай (М. Бақтыгереев), Тоғжан (Р. Әшірбекова), Бөжей (Б. Қалтаев), Зере (Б. Құланбаева), Майбасар (А. Айдарбеков), Ербол (Ч. Зүлқашев), Бастаушы (М. Жақсымбетова) бейнелері актерлердің сәтті ойындарымен көрінді. Спектакльде Абайдың жастық шағы бейнеленіп.ақындық жолдағы алғашқы қадамдары, жас шәкірттің дүние танымындағы күрделі өзгерістер өз даму шеңберінде көрсетілген. Дереккөздер
Типографиялық жинақ бюросы

Типографиялық жинақ бюросы (Бюро типографического набора; typesetting bureau) — күнделікті баспа жүйесінің программасында жазылған файлдарды қабылдайтын жөне басып шыгару үшін матрица дайындаудьі іске асыратын агентгік. Дереккөздер
Жер асты эрозиясы

]] Жер асты эрозиясы — жер астындағы тау жыныcтарының, жер астындағы сулардың көлденең жөне биіктік бағытта жылжу нөтижесінде бүзылып немесе суда еруі. Әдетте, мүндай жағдайлар әктасты және лессті жыныстарда кездеседі. Бүл құбылыс су эрозиясының бір түрі. Дереккөздер
Операциялық күшейткіш

Операциялық күшейткіш (операционный усилитель; operational amplifier, opamp) — # әрекеттер тіркесі күшейткіштің қосалқы тізбелерін ауыстырып қосу арқылы өзгертілуі мүмкін аналогтық компьютердің элементі; кернеу өзгерісінің формасы а кірісте белгілі бір математикалық өрнекке сәйкес болғанда, шығыстық кернеу өзгерісінің формасы а өзгеріс формасына сәйкес болады. Мысалы, қосындыны орындау үшін үдеткіш а-ға программаланған болса, онда оның кірісіндегі кернеу а кернеу кірісіндегі а-ның қосындысына тең болады; # кері байланыс тізбегі жоқ күшейткіш. Әдетте, тұрақты ток күшейткіші. Оның күшейту еселігі үлкен, кіріс кедергісі жоғары, ал шығыс кедергісі төмен болады. Дереккөздер
Қопарылыс құбыры

Қопарылыс құбыры - Жер қойнауларындағы газ шоғырларының нақтылы нүктені қопара атқылауы нәтижесінде калыптасатын өзгермелі кескінді (дөңгелек пішінді, овал пішінді жоне т.б.) құбыр тұрқылас құрылымдық пішін; қопарылыс барысында лавалар мүлдем төгілмейді, алайда құбырды құрайтын тау жынысытар арасынан азын-аулақ лава кірінділері ұшырасады. Қопарылыс құбыры әдетте бір ғана қарқынды қопарылыстан калыптасатын болса керек; оның ең ірі түрлерінің көлденеңі 1 км-ге жетеді; құбыр болмысы әдетте кесек-кесек жанартау текті тау жынысытармен, құбыр жақтаутындықтан, барлық экзогендік денудация агенттерінің ішіндегі ең әмбебабы. Қопарылыс құбыры еңістік болғанда құрғақ тау жынысы грунггарда дамиды: 1) опырылымдар мен сусымалар; 2) қозғалыстағы жабындар мен тасшақпа ағындары; 3) сырғымалар; 4) жүзбе қозғалыстар; 5) қорыстық қозғалыстар; 6) балшық-тасты тасқындар немесе селдер типтері болып бөлінеді. Дереккөздер
Жолбарыс көз

Жолбарыс көз — өзге минералдардың өте ұсақ талшықты немесе жарғақты түйіршіктерін кіріктіретін кварц; жолак, сарғыш және қоңыр-қошқыл түстерге боялған кристалдар түрінде ұшырасып, құлпыра жалтылдайды; әшекей тас. Дереккөздер
Гидрохимиялық аномалия

Гидрохимиялық аномалия - жер асты суларының таралу аумағының, олардың химиялық құрамының қандай болса да көрсеткіштері бойынша (жалпы минералдылығы, жеке құрамбөліктерінің мөлшері және т.б.) берілген сулы горизонтқа, кешенге және т.б. тән жер асты сулары химиялық құрамынан айырмашылығы болатын бөлікшесі (телімі). Дереккөздер
Сызықжол

Сызықжол (Дорожка; track) - дискінің бір толық айналымында ауыстырусыз бір бастиекпен оқылатын магниттік дискінің бөлігі. Магниттік дискілердің дестелерінде, әдетге, 200 жұмысшы және 3 резервті сызыкжол болады, ЖМД-дің әр бетінде 40 немесе 80 сызықжол. * Ақаулы сызықжол (Дефектная дорожка; defective track) — қателерді жөндеуге арналған стандартты процедура арқылы да мәліметтерді оқу мүмкін болмайтын пайдалануға жарамсыз магниттік сызықжол. * Баламалы сызықжол (Альтернативная дорожка; alternate track) — негізгі сызықжолда зақым табылғандағы пайдаланатын магниттік сызықжол. Әдетте, альтернативті сызықжол ретінде резервті сызықжолдардың бірі алынады. * Кодтық сызықжол (Кодовая дорожка; code track) — кодталған ақпараттан тұратын перфолента, магниттік таспа немесе дискі жолшасы. * Логикалық сызықжол (Логическая дорожка; logical track) — жадқа жаңа объектілерді қосуда — жадты әр түрлі кезекке динамикалық үлестіру үшін қолданылатын тікелей қатынасу томындағы жадтың үздіксіз аймағы. * Магниттік сызықжол (Магнитная дорожка; magnetic track) — мәліметтерді орналастыру және ұзақ сақтау орны болатын қозғалыстағы магниттік тасуыштың (таспаның, дискінің, барабанның) бөлігі. Мәліметтерді жазу және оқу магниттік бастиектің көмегімен іске асырылады. Дереккөздер
Мұздықтық атыздар

Мұздықтық атыздар - мұздықтар құрамындағы қатты тау жынысы кесектерінің (мореналардың) астындағы тегістелген бетпен қозғалуы нәтижесінде пайда болады. Мұздықтар қозғалысы бағыттарының өзгеруіне байланысты атыздар қиылысқан жүйелер жасайды. Мұздықтық атыздар бағдары көбінесе мұздық көлдерінің, қоймаңдайлар мен оздардың ұзын осіне сәйкес келеді. Дереккөздер
Гидрохимиялық талдау

Гидрохимиялық талдау - судың химиялық құрамын анықтау үшін қолданылатын әдістердің жиынтығы. Гидрохимиялық талдаудың мақсаттары мен міндеттеріне байланысты, оның толықтығы мен түрі өзгеріп отырады. Дереккөздер
Жұлынды

Жұлынды: #Өздері тараған негізгі аудандардан мұздық мұздары ондаған, жүздеген километрге қашықтатып, неғүрлым жас таужыныстардың арасында қалған таужыныстардың экзотикалық жақпартастары; #Тектоникалық жамылғы жұрнағы терминінің синонимі. Дереккөздер
Дифференциациялану индексі

Дифференциациялану индексі - тау жынысытардың негізділігін және олардың дифференциацияланғандық дәрежесі анықтаудың петрохимиялық көрсеткіші. Негізгі магмалардың фракциялык кристалдануының қалдық петрогенетикалық жүйесі туралы Боуэн принципіне және жасанды жүйелерді эксперименттік зерттеу деректеріне негізделген. Кез келген тау жынысы үшін оның құрамына бір мезгілде үшеуден артық минерал кіре алмайды. Дифференциациялану индексі норма 100%-ды құраған соң есептеледі. Дифференциациялану индексі тау жынысытардың әкті-сілтілі серияларын бейнелеуге көп қолданылады, диаграмма түрінде өрнектеледі. Дереккөздер
Бастоған

Бастоған - 1) шаруашылық және тұрмыстық қажеттілікті қанағаттандыру үшін су қоймасынан немесе ағынды сулардан су алу; 2) суды ашық су коймаларынан, ағын сулардан немесе жерасты көздерінен алу, оны қажетті деңгейге көтеру, деңгейін реттеу, тасқын суларды қабылдап су жүргізілетін имараттарға жеткізіп пайдалану үшін салынған қажетті гидротехникалық кешенді имараттар мен жабдықтар. Дереккөздер
Жас өспірім замандас қапа қылды...

Жас өспірім замандас қапа қылды... - Абайдың 1894 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Заман ағымы тудырған пысықтардың күйкі тірлігін сынға алады. «Еңбегі жоқ, еппенен мал табам деп», «сенімі жоқ серменде» болған жастардың «тұрлау қылып ешнәрсе басқара алмай» сабыр, ардан, аялдан ада болған, іліп-жүлқып күн кешкен, болмашыға арын сатқан, сөзінде шындық жоқ, екі жақты бірдей алдаған кейпін жеріне жеткізе суреттеген. «Жас өспірім замандас қапа қылды, Сабыр, ар жоқ, аял жоқ, ілді-жүлды. Тұрлау қылып ешнәрсе басқара алмай, Сенімі жоқ серменде өңкей жынды» деп ақын сол заманның жастарына қапа болады. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш 1909 ж. Сант Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында бір ғана текстологиялық өзгеріс кездеседі. 1939жылғы басылымда 4-шумақтың 4-жолы «Майын мінген бір семіз оның құны» делінсе, қалған басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы жинақ негізінде «Бір семіз ат болады оның құны» деп алынған. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Тоғыстыру арқылы сұрыптау

]] ]] Тоғыстыру арқылы сүрыптау (Сортировка слиянием; merge sorting) — бірінші кезеңде жазбалар тобы жедел жадта сүрыпталатын өрі бірнеше таспаға жазылатын, ал екінші кезенде реттелген топтар бірнеше таспадан бір таспаға жинақталатын сыртқы сүрыптау. Дереккөздер no:Sorteringsalgoritme#Flettesortering
Трансплантациялық өкпе

Трансплантациялық өкпе — лимфоциттер мен плазмалық клеткалардың көбіне қабынған инфильтратында әдетте ошақтық пневмония формасы болатын қандай да бір органды трансплантациялағаннан кейін реңипиент өкпесінің зақымдалуы. Дереккөздер ar:زرع الرئه
Сүйемелдеу

Сүйемелдеу, программалық өнімді сүйемелдеу (Сопровождение, сопровождение программного изделия; support, support of a program product) — есептеуіш машинаның бар программасын, ондағы табылған қатені жою мен оның қызметтік мүмкіндіктерін өзгерту қажеттілігінен туындайтын түрлендіру процесі. Дереккөздер
Схема

Схема (Schema, scheme, circuit) # қандай да бір объекті құрылымының шартты символдар мен графиктік кескіні; # кейбір логикалық операцияларды жүзеге асыратын логикалық элемент; # мәліметгер базасы құрылымының арнама тізімі. Дереккөздер
Мұздықтың қозғалуы

Мұздықтың қозғалуы - мұздың салмақ күші ықпалынан қоректену алқабынан шеткі бөліктеріне немесе мұздықтың соңына қарай тұтқыр-пластикалық жылжуы (ағуы). Оның жылдамдығы мұздың қалыңдығына, мұздық табаны астындағы түптің еңістігіне, температураға, мұздықтағы суға байланысты болып, жылына бірнеше метрден жүздеген метрге дейін жетеді. Дереккөздер
Қосақталу заңы

(Мадагаскар)]] (Теннесси, АҚШ)]] (Канада)]] Қосақталу заңы – қосақталған бітістегі минерал индивидтерінің қатынасын анықтаушы кристаллографиялық заңдылық. Ол қосақталу осі мен қосақталу жымының символдарымен және олардың өзара орналасуымен анықталады. Қосақталу заңының жақтық, қабырғалық және күрделі түрлері бар. Жақтық қосақталу заңында қосақталу осі бітісу жазықтығына перпендикуляр, ал қабырғалықта параллель болады. Күрделі қосақталу заңында жақтық пен қабырғалық қосақталу бірге жүреді. Дереккөздер
Көпір, желіаралық байланыс құрылғысы

Көпір, желіаралық байланыс құрылғысы (Мост, устройство межсетевой связи; bridge) — бірнеше жергілікті желілерді немесе бір желіге кіретін, бірақ әр түрлі хаттама түрлерін пайдаланатын бірнеше сегменттерді біріктіретін құрылғы. Ол бір орталықтан басқару арқылы бір логикалық желі ұйымдастырады. Көпірлер бірдей хаттамалы екі желіні байланыстыру үшін қолданылады. Әдетте, физикалық желіде сегменттер ұзындығы мен түйіндер санына шектеу I қойылады. Физикалық сегменттерді I қайталауыштар арқылы бір-бірімен жалғастыруға болады. Бірақ қосылатын сегменттер саны шекгеулі (мыс., Ethernet желісінде оның саны 5тен аспауы керек). Осылайша қосылған физикалық сегменттер бір логикалық сегмент құрайды. Ал көпір осындай бірнеше логикалық сегменттерді біріктіруге мүмкіндік береді де, жоғарыда аталған шектеулер алынады. Олар әр түрлі хаттамасы бар және әр түрлі жабдықталған есептеу желілерін де коса алады. Бірақ тасымалданатын хабарға ешқандай түрлендіру жасамайды. Көпірдің міндеті — екі желідегі осы көпір арқылы өтетін мәліметтер дестесіне талдау жасау. Желі ішіндегі компьютерлерге бағытталған дестелерге тимейді, ал қалғандарын басқа желіге бұрып жібереді. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd5&ved0CDQQFjAE&urlhttp%3A%2F%2Fkiberfix.ucoz.ru%2Fpubl%2Finformacionnye_tekhnologii%2Fseti_peredachi_dannykh%2Fustrojstva_mezhsetevykh_vzaimodejstvij_marshrutizatory_mosty_shljuzy%2F12-1-0-91&eicVIMTpTsJYeeOszdhL4L&usg=AFQjCNFoMcNtg9JZQtCO7oJHBFqT0laUgg Устройства межсетевых взаимодействий: маршрутизаторы, мосты, шлюзы ...] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd7&ved0CEoQFjAG&urlhttp%3A%2F%2Fcelnet.ru%2Fbridge.php&eiklIMTofWJM-ZOvSQya8L&usg=AFQjCNFDiz3O5A627__rdbroT5z1TtPhdA Network bridge (Сетевой мост)]
Гидрохимиялық шашырау ореолдары

Гидрохимиялық шашырау ореолдары — құрамында біршама көбірек мөлшерде (фонмен салыстырғанда) кенжаралу элементтері: К, Na, Мg, Сu, Zn, РЬ, Ғе, Мо, U және т.б., сульфат-ион, хлор-ион және т.б. болатын жер асты және жер үсті суларының таралу аймақтары. Гидрохимиялық шашырау ореолдары химиялық элементтер мен қоспалардың еруінен және олардың кен-денелерден, сондай-ақ алғашқы және қайта түзілген шашырау ореолдарынан сумен бірге ілесіп шығуынан пайда болады. Дереккөздер
Гидрожетек

Гидрожетек- қуатты қысымды сұйықтық (минерал майы) көмегімен жүмыс машиналарын жүргізуге арналған құрылғы. Ол электр қозғалтқышымен жүмыс істейтін гидросорғыдан, құбыр жүйесінен, басқару аппаратурасынан және гидроқозғалтқыштан тұрады. Онда гидросорғының поршенді (піспекті), тісті доңғалақты және калақшалы түрлері қолданылады. Жұмыс машиналарының айналмалы және ілгермелі қозғалысын тудыру үшін гидроқозғалтқыш пайдаланылады. Айналмалы қозғалыс ротор типті гидроқозғалтқыш көмегімен, ал ілгерілмелі қозғалыс ішінде әрлі-берлі піспек (поршень) жүріп түратын гидравликалық цилиндр арқылы алынады. Гидрожетек аппаратурасына ондағы май шығыны мен қысымын бақылап және реттеп отыратын құралдар мен әр түрлі тарату құрылғылары жатады. Гидрожетек жұмыс процестерін және жекелеген машиналарды автоматтандыруға өте қолайлы. Сондықтан ол техниканың көптеген салаларында кеңінен қолданылады. Ол гидравликалық қондырғылардың көрсеткіштерін кең диапазонда өзгертуге және басқару процестерін ықшамдап, қарапайым жолмен жүргізуге мүмкіндік береді. Гидрожетек автоматика және алыстан басқару жүйелерінің атқарушы құралы ретінде техниканың барлық салаларында дерлік кең тараған. Дереккөздер
Операциялық құрылғы

Операциялық құрылғы (Операционное устройство; operation unit) — 1) арифметикалық операцияларды орындайтын мультиплексордың құрамды бөлігі; 2) ақпаратпен әр түрлі операциялар орындауға арналған кез келген цифрлық құрылғы. Мысалы, әр түрлі процессорлар, сыртқы құрылғылар контроллерлері және т.б. Жобалау процесін және операциялық құрылғылардың жұмыс істеу ұстанымдарын түсіну тұрғысында операциялық құрылғылар операциялық автоматтар және басқарғыш автоматтар болып екіге бөлінеді. Дереккөздер
Схематехника

Схематехника (Схемотехника) - берілген функцияларының тиімді орындалуын және құрамына кіретін элементтерінің параметрлері дұрыс есептелуін жасақтау мақсатымен радиотехника, байланыс, автоматика, есептеу техникасының жеке аспаптарын саралау және синтез жасау мәселелерімен шұғылданатын гылыми техникалық бағыт. Ол құралдар белгіленген жұмыстарды оңталы орындау және оларға кіретін элементтердің параметрлерін есептеу мақсатында қолданылады. Дереккөздер
Жастықтың оты жалындап...

Жастықтың оты жалындап... Абайдың 1891 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 13 шумақтан тұрады, көлемі 52 жол. Ақын бұл өлеңінде де отты, тегеуірінді жастық шақ тақырыбына қайта оралады. «Жастықтың оты жалындап, жас жүректе жанған шақ» балауса өмірдің барламасындай болса, «Талаптың аты арындап әр қиынға салған шақ» алуан өнерге, ақындыққа құлаш ұрудың айшықты айғағыңдай сезіледі. Осындай шандез шақта талпынып, «Ақылмен тауып айласын», «талайғы кәрі дүниенің бір кетігін ұстап бағуға» үндейді ақын. Өмір үшін сондай бейнет-күресте «досыңа достық білдіріп, дұшпанға әділ болу - адамға басты қарыз іс» екенін зерделетеді. Ақын сырт көзбен барлап, пайымдап қана қоймай, өлеңге өзі араласып, жастықты «ары кеткен алдағыштардан» өзі арашалап алары да бар. Сөйте отырып: «Балы тамған жас қамыс - ормасаңшы көктейін» тәрізді тамаша бейнелі сурет салады. Жырдың көркемдігі кемел. 7-8 буынды төрт жолдан құрылған шумақтар, бұзылмас шымыр егіз ұйқас берік жымдасып, шығарманың шырайын аша тұскен. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайуғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туындының басылымдарында текстологиялық Өзгерістер ұшырасады. Мүрсейіт қолжазбаларында 3-шумақтың 4-жолы «Жылы жүріп жайнасын», 4-шумақтың2- жолы «Жазасын тартып жауласар» болса, кейінгі басылымдарға 1909 жылғы жинақ негізінде «Жылы жүзбен жайнасын»,«Жазасын тауып жауласар» болып түзетілген. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909 жылғы жинақта және осылар бойынша басқа басылымдарда 9-шумақтың 1-жолы «Сұм сұрқия қу заман» делінсе, 1933 жылғы басылымда бұл жол «Сұм-сүмырай қу заман» ретінде алынған. 10-шумақтың 3-жолы Мүрсейіттің 1905, 1907 жылғы қолжазбаларымен 1909 жылғы жинақ негізінде «Мақтанып жұртты шулатса» деп қабылданды. Туынды ағылшын, араб, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, өзбек, орыс, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Өлең Жастықтың оты жалындап, Жас жүректе жанған шақ. Талаптың аты арындап, Әр қиынға салған шақ. Уайым аз, үміт көп, Ет ауырмас бейнетке. Бүгін-ертең жетем деп, Көңілге алған дәулетке. Қайратпен кіріп жалынбай, Ақылмен тауып айласын. "Мен қалайға?" салынбай, Жылы жүзбен жайнасын. Қайратқа сеніп қақтықпай, Жазасын тауып жауласар. Қатынша тілмен шаптықпай, Майданға шықса жарасар. Жалыны қайтар дененің, Үнемі тұрмас осы шақ. Талайғы кәрі дүниенің Бір кетігін ұстап бақ. Құйрығы шаян, беті адам, Байқамай сенбе құрбыға! Жылмаңы сыртта, іші арам, Кез болар қайда сорлыға. Досыңа достық – қарыз іс, Дұшпаныңа әділ бол. Асығыс түбі – өкініш, Ойланып алмақ – сабыр сол. Ақ көңілді жақсыдан Аянбай салыс ортаға. Ақылы, ары тапшыдан Қу сөзін алма қолқаға. Сұм-сұрқия, қу заман Гүл көрінер жігітке. Қызықты өмір жайнаған, Кеудесі толып үмітке. Бір нәрсені ұнатса, Қайта ойланып қарамас. Мақтатып жұртты шулатса, Құмары сол қызба бас. Сенісерге келгенде, Сене берер талғамай. Жұрты құрғыр сенгішке Тұра ма қулық жалғамай? Ары кеткен алдағыш, Мені-ақ алда, сөкпейін. Балы тамған жас қамыс Ормасаңшы көктейін! Сені жақсы көрмесе, Сенер ме еді сөзіңе? "Япырмай!.." деп терлесе, Ар емес пе өзіңе? Дереккөздер
Мұздық-теңіз шөгіңділері

Мұздық-теңіз шөгіңділері - мұздықтардың тасымалдаушы әрекеттілігі нәтижесінде жаралады. Оларға субаквалық жағдайларда қалыптасатын теңіз мореналарының бөлігі және мұзтау шөгінділері жатады. Дереккөздер
Жасынтастар

Жасынтастар — планетааралық кеңістіктен Жерге мезгіл-мезгіл құлап тұратын денелер атауы. Химиялық құрамы тұрғысынан Жасынтастар темірлі (сидериттер), тастемірлі (сидеролиттер мен литосидериттер), тасты (хондригтер, аэролиттер) және шынытектес (тектиттер) болып төрт түрге бөлінеді; Зерттелген Жасынтастардың жартысына жуығы хондриттерге, екінші жартысы сидериттерге жатады. Тектиттер өте сирек ұшырасады. Жасынтастар құрамында жерде мүлдем кездеспейтін, немесе өте сирек кездесетін минералдар кездеседі. Жасынтастарды зерттеу Күн жүйесіне тән заттардың даму эволюциясын саралауда маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Көпір-бағдарлауыш

Көпір-бағдарлауыш (Мост-маршрутизатор; brouter) — көпір мен бағдарлауыштың қисындасуы. Бағдарлауды қажет ететін дестелер үшін олар бағдарлауыш ретінде жұмыс істей, ал басқа жағдайларда жәй көпір қызметін атқарады. Кейде олар аралас бағдарлауыш деп те аталады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd3&ved0CCsQFjAC&urlhttp%3A%2F%2Fwww.iatp.uz%2F%3Fcat%3D29&eiS1MMTsPVFs-ZOvSQya8L&usg=AFQjCNFqsZUR5_uBcUHVc8RCUIo2yLEh5A Мост-маршрутизатор] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBoQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fyour-hosting.ru%2Fterms%2Fb%2Fbrouter%2F&eiS1MMTsPVFs-ZOvSQya8L&usg=AFQjCNGbHZJjSj9qSLVFJHbaTvZjPkzSyw Мост-маршрутизатор (brouter, брутер) .: Словарь терминов интернет] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBoQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FBridge_Router&eif1MMTp7UCsTpOYCmmL4L&usg=AFQjCNGmk_xeyqkRCd6qkBez9LyMvcV_dQ Bridge Router - Wikipedia, the free encyclopedia] en:Bridge Router
Сызықтық (тізбектік) іздеу

Сызықтық (тізбектік) іздеу (Линейный (последовательный) поиск; serial search) — іздестіру аймағының элементтері тізбектік түрде бір-бірлеп талданатын іздестіру. Сонымен іздестіру логикалық немесе физикалық тізбекте орындалады. Дереккөздер
Жер астындағы мұз

]] Жер астындағы мұз— жер асты қат-қабаттарының арасында немесе тау жыныстардың жарықшақтарында кездесетін мұздар. Олар маусымдық және көпжылдық болып келеді. Орны мен түзілуіне қарай үш топқа бөлінеді: * алғашында жер бетінде пайда болып, кейіннен шөгінділермен жабылған тұтас мұздар; * кеуекті тау жыныстардың жарықшақтарында қалыптасқан мүздар; * әр түрлі табиғи себептерден пайда болған үңгірлік мұздар. Дереккөздер
Гидродисперсия

Гидродисперсия (грек, һусіог - су, §е — жер, сіізрепт — шашылған, бытыраған) — жер асты сулары жыныстауының (миграциясының) түрі. Бұлай жылыстау арын күшінің әсерімен катар, судың қүрамындағы түрлі химиялық элементгер мөлшерінің ағын бағыты бойынша азаюынан болады. Дереккөздер
Қосарланған жанартау

Қосарланған жанартау - күрделі жанартау қүрылысы, ірілеу көне жанартаудың қираған тұрқына жалғасқан жас жанартау конусынан тұрады. Ең белгілі мысалы — Сомма-Везувий Қ.ж-ы. Сомма деп аталатын доға тәрізді қырқадан түратын көне жанартау қалдығын Везувий жанартауы жарып шығып, конус пайда болған. Синонимі: Сомма-Везувий типті жанартау. Дереккөздер
Мұнай геохимиясы

Мұнай геохимиясы - мұнай геологиясының практикалық мәселелерді шешуге арналған химиялық зертеулермен айналысатын тарауы; мұнай геохимиясы мұнайдың бастамасы болатын органикалық заттың өзгеру жолдарын, сейілген көмірсутектердің жатынға аккумуляциялануын және мұнайдың әр түрлі геологиялық факторлар әрекетінен әрі қарайғы өзгерулерін зерттейді. Сонымен қатар, Мұнай геохимиясы мұнайдың керогенде пайда болып, ұзақ уақыт бойы жоғары температура мен қысымда крогеннен резервуарға шығу жолдарын,сондай-ақ миграция салдарын және жыныстың не керогеннің мұнай шығаруға қабілеттілігін де зерттейді. Кероген- жыныстардағы органикалық заттардың бір бөлігін құрайтын органикалық химиялық қосылыстардың қоспасы. Оның құрамдық қосылыстарының орасан зор салмағы 1,000 дальтон) болғандықтан кероген кәдімгі органикалық еріткіштерде ерімейді. Керогеннің еритін бөлігі- битумен деп аталады. Керогеннің мұнай мен газ шығаруға қабілеттілігін керогеннің пісіп жетілуі немесе матурациясы деп атаймыз.Қазіргі заманда керогеннің пісіп жетілуін өлшеуге арналған мынадай әдістер бар #Витринайт шағылысы(Vitrinite reflectance) #Спораның түстік индексі(Spore Colour Index or TAI) #Рок-Иваль пиролизі( Rock-Eval pyrolisis or Tmax) #Сұйықтық көмірсутек мөлшері( Liquid Hydrocarbon signature) # Байомаркерлер(Biomarkers) Дереккөздер
Бастыра суармалау

Бастыра суармалау — суару телімінің беті айтарлықтай ұзақ уақытқа (бірнеше тәуліктен бірнеше айға дейін) суға батырылатын суармалау тәсілі; жер үсті суармалауының бір түрі. Күрішті жүйелі түрде суармалау үшін, сорланған жерлерді шаймалау үшін және көлдете суармалау кезінде көктемде бір рет топырақты ылғалдандыру үшін қолданылады. Жасанды көлтабандар — алаңдардан аққан көктемгі қар суларын немесе өзеңдер мен бөгендерден аққан тасқын суларын үстайтын табиғи шабындық өсетін көлтабандарда үйінді жалдармен (бөгетше) қоршалған жер телімдері. Көлтабандардағы табиғи шабындықты суға бастыру үзақтығының шегі 15—45 тәулік, екпе шөптер үшін 5-15, жаздық дәнді дақылдар мен орман жолақтары үшін 2—5 тәулік. Дереккөздер
Операциялық орта

Операциялық орта (Операционная среда; operational environment) — операциялық жүйе арқылы ұйымдастырылған программалық орта; операциялық жүйе мен оның қосымшалары. Олар өзара әрекеттескенде программа (жұмыс істейді) орындалады. Операциялық орта программаның өзіне, оның сипаттамасы мен жұмыс сапасына өз қолтаңбасын қондырады. Мысалы, Windows 95-ке арналған MS Word 7.0 мәтіндік редактор Windows 95 Операциялық ортада жұмыс істегендіктен, ол оның графикалық интерфейсінің барлық артықшылығын иемденеді. Дереккөздер
Жұмыршақтар

Жұмыршақтар - литологияда диагенездік жаралымды карбонат тасшемендер, әр түрлі генезисті түзілімдерде кездеседі. Көбінесе лесс және лесс тәрізді саздақтарда байқалады. Жұмыршақтардың өлшемі 10 см-ден аспайды. Синонимі: лесс қуыршақтары. Дереккөздер
Зілді пневмоторакс

Зілді пневмоторакс — өкпеге ауа жіберіп клапанды емдеу тәсілі дәрежесінде көрінеді, ауа қысымы сірі қабық қуысында едәуір артып кетеді, кейде қуысының зақым келмеген жартысы жағынан кеңірдек пен жүректі қатты қозғаумен, тым ауыр демді ішке тартумен ауа қоса беріледі. Дереккөздер
Параллелометр

Параллелометр. Тіс сауытының экваторын анықтайтын, протезге тірек болар тістердің жанжақты қабырғаларынын параллелдігін тексеретін және тістердің жақ сүйекте параллель орналасуын айқындайтын құрал. Дереккөздер
Қақтығыс

Қақтығыс (Конфликт; collision) - екі жұмыс бекеті (станциясы) бір уақытта жеткізу ортасын (кабельді) пайдаланбақшы болған жағдай. Бұл кезде электр сигналдар бір-біріне жапсарласқандықтан екі хабар да бөлінеді. Сондықтан қақтығысқа қатысушының екеуі де хабар жеткізуді қайталауға мәжбүр болады. Қақтығысты анықтау Қақтығысты анықтау (Определение конфликта; collision detection) — екі оқиғаның дәл келу фактісін анықтау. Спрайт-графикте жадтың бір элементіне екі мән телінуі мүмкін және мұны бағдарламалаушы есінен шығармауы тиіс. Мысалы, торпеданың бейнесі корабльдің бейнесіне сай келсе, онда экранда жарылыс суреті пайда болуы мүмкін, осыдан кейін объектілер экраннан жоғалып кетеді. Егер әртүрлі мақсат үшін сол бір ғана байланыс жүйесі пайдаланылатын болса, желіде қақтығысты анықтау қажет болады, араластыруға қатысты, егер жадтың бос емес ұяшығына басқа ақпараттың жазылу мүмкіндігін тану керек болса, онда қақтығысты анықтау жаңа ақпаратты басқа ұяшыққа бағыттау үшін қажет болады. Қақтығыстық жағдай Қақтығыстық жағдай (Конфликтная ситуация; disputed situation) — 1) ойындар теориясында қарама-қарсы мақсатты көздейтін екі немесе одан да көп тараптың мүдделері қақтығысатын жағдай; 2) екі немесе одан да көп мәселенің бір мезгілде бір ресурсқа ұмтылған кезіндегі есептеуіш жүйенің қалып-күйі. Тағы қараңыз * Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар Сыртқы сілтемелер *[http://en.wikipedia.org/wiki/Collision_(computer_science) Collision (computer science)] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D1%85%D0%B5%D1%88-%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B8 Коллизия хеш-функции] Дереккөздер
Көпір-маршруттауыш

Көпір-маршруттауыш (Мост-маршрутизатор; brouter (bridge router)) көпір, яғни желіаралық құрылғы және бағдарлауыш қызметтерін қатар орындайтын құрылғы (компьютер). Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd3&ved0CCsQFjAC&urlhttp%3A%2F%2Fwww.iatp.uz%2F%3Fcat%3D29&eiDlQMTpjvIc6dOrOw2LgL&usg=AFQjCNFqsZUR5_uBcUHVc8RCUIo2yLEh5A Мост-маршрутизатор] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CCIQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fforum.ru-board.com%2Ftopic.cgi%3Fforum%3D8%26topic%3D15917&eiOFQMToqBD8iDOu3U5a0L&usg=AFQjCNFQ6C9HYxbv_gYg9TyBpVnOPZ8hoA bridge or router ADSL :: В помощь системному администратору ...]
Тоқтаусыз жұмыстың орташа уақыты

Тоқтаусыз жұмыстың орташауақыты (Среднее время безотказной работы; mean time between failures, MTBF) — техникалық құрылғының тізбекті екі істен шығу аралығындағы қалыпты жұмыс істеуінің орташа статистикалық ұзақтыгы. . Дереккөздер
Кестелеу

Кестелеу (табулирование; tabulation) — мәліметтерді кесте түрінде орналастыру. Кестелеу пернесі (клавиша tab (табуляции); tab key) — 1) компьютер перентақтасындағы перне. Осы пернені басу, әдетте, қолданбалы проірамма мен кестелеу командасы ретінде (мәтін бойынша орын ауыстыру, менюдің келесі бөліміне өту және т.б.) Түсіндіріледі. Shift+tab пернелерін қатар басу кері бағытта орын ауыстыруға сәйкес келеді; мәтіндік редакторларда — құжатқа кестелеу символын енгізу пернесі. Ол меңзерді кестелеудің келесі позициясына (орнына) ауыстыруды шақырады. Графикалық интерфейсті қолданбаларда кестелеу пернесі меңзерді келесі элементке көшіру мақсатында пайдаланылады. Дереккөздер
Мұнай гидрогеологиясы

Мұнай гидрогеологиясы - жалпы гидрогеология ғылымының мұнай және газбен әрдайым бірге жүретін жер асты суларын жан-жақты зерттейтін қолданбалы саласы. Жерасты суларының жаралу тегі, қозғалысы, физикалық-химиялық қасиеттері және олардың жер бетінде көрініс беру жағдайы жайлы мәселелерді мұнай және газ геологиясымен ұштастыра отырып саралауға негізделген ілім, жалпы гидрогеологияның қолданбалы бағыты. Мұнай гидрогеологиясының мазмұны, әдістері және мақсат-мүдделері мұнайды тудырған көне органикалық заттардың көне ұйықтар құрамында түзіле бастау сәтінен бастап, солардың есебінен қалыптасқан мұнай жатындарының пайда болуына дейінгі аралықгағы барша процестер жерасты суларының қоян-қолтық араласуы жағдайында өтетіндігінен, мұның бәрі белгілі бір табиғи зандылықтарға сәйкес болатындығынан туывдайды. Мұнайдың геологиялықтарихы барысыңда жерасты сулары сол мұнайды кіріктіруші орта болып қана қоймайды, оның қалыптасуына және геохимиялық эволюциясына белсенді түрде әсер етіп отырады. Сондықган мұнайға деген аймақтық геологиялық-геофизикалық жұмыстарды, іздеу-барлау жұмыстарын жүгізудің барлық сатылары барысында белгілі бір аймақтың мұнай кіріктіруге деген мүмкіндіктерін бағалау, мұнай іздеудің бағыттары мен кезекті нысандарын таңдап алу, сол сияқты, табылған мұнай және газ кенорындарын игеру барысында сол өңірдің гидрогеологиялықжағдайы міндетгі түрде ескеріліп отыруы тиіс. Дереккөздер
Жасымда ғылым бар деп ескермедім

«Жасымда ғылым бар деп ескермедім» — Абай Құнанбайұлының 1885 жылы жазған өлеңі. Алғашқы 2 шумағы 4 тармақтан, кейінгі 2 шумағы 3 тармақтан тұрады. Өлеңнің басты идеясы - жастарды білім, ғылымға үндеу. Ақын ел ағасы ретінде жастарға оқып, білім алыңдар деген құрғақ үгіт айтпайды. Жасында ғылым қажет екенін ескермей, ер жеткен соң қолын кеш сермеп, одан махрүм қалғанын өз басының айықпас қасіреті ретінде өкінішті сыр етіп шертеді. Бірақ бұл жерде Абай Құнанбайұлының өзегін өртеп отырған әйтеуір қатардан қалмай, сауат ашу емес. Өз замандастарынан оқуының да көбірек, білімінің де жоғарырақ екенін ақын жақсы біледі. Бұл білімге оның көңілі толмайды. Оның аңсайтыны - нағыз зерделі де терең ғылым жолы, өзі мейірі қанып сусындай алмаған шығыс ғұламаларының еңбектері, кештеу болса да дәмін татып қалған орыс, батыс классиктерінің шығармалары, қазақ елінен гөрі дамудың неғұрлым жоғары сатысында тұрған елдердің ғылымы. «Мен оған қол жеткізуден кеттім, ендігі кезек сендердікі» -дейді жас ұрпаққа. Осы тұста ақын нағыз кемеңгерлік танытып, өмір кілті саналатын сол білім, ғылымның бағдарламалық бағытын, оқитын жастың алдын дағы мақсат-міндетін анықтап береді. Аз оқумен-ақ: «Өзім де басқа шауып, төске өрледім, Қазақта қара сөзге дес бермедім..., ендеше балаларымды үлкен қалаларда оқытқандағы ойым не?» - деген сұраққа айтар жауабы айқын. Ақын: «Баламды медресеге біл деп бердім, Шен алсын, шекпен алсын деп бермедім...» - деген жолдар арқылы білімді адамның борышы шен - шекпен емес, туған халқына қызмет ету деген үлкен ордалы ой тастайды. Сөйтіп өз басының кемшілігін, орны толмас өкінішін әлеуметтік деңгейге көтеріп, саналы ұрпаққа сара жол сілтейді. Туынды мазмұны, айтар ойы жағынан осындай жаңа үн танытса, жазылу түрі жағынан да ақынның өзгеше ізденіс жолын көрсетеді. Шығарманы шартты түрде 4 тармаққа бөлгенімізбен, оның ұйқас-өрнектері әр қилы. Алғашқы шумақ 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылса, одан кейінгі шумақ түріндегі аралас ұйқаспен келеді. Ал соңғы 6 тармақ бірыңғай шұбыртпалы ұйқас үлгісінде. Бірақ шығарма басынан аяғына дейін «ескермедім, тексермедім, кеш сермедім, өстер ме едім, жек көрмедім, деп бермедім, төске өрледім, дес бермедім, теріс көрмедім» деген ұйқастар арқылы тұтас бір өлшемге құрылған бір тармақ түрінде оқылады. Өлең алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» деген жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс байқалмайды. Қарақалпақ, орыс, ұйғыр және тағы басқа тілдерге аударылған. Ақынның бұл өлеңіне композитор Нұрғиса Тілендиев романс жазған. Өлеңі Жасымда ғылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре тұра тексермедім. Ержеткен соң түспеді уысыма, Қолымды мезгілінен кеш сермедім. Бұл махрұм қалмағыма кім жазалы, Қолымды дөп сермесем, өстер ме едім? Адамның бір қызығы – бала деген, Баланы оқытуды жек көрмедім. Баламды медресеге біл деп бердім, Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім. Өзім де басқа шауып, төске өрледім, Қазаққа қара сөзге дес бермедім. Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ, Түбінде тыныш жүргенді теріс көрмедім. Дереккөздер
Спонтандық пневмоторакс

Спонтандық пневмоторакс (ішкі себептермен пайда болған сыртқы әсерімен болмаған емдеу тәсілі) — өкпеге ауа жіберіп ішкі емдеу тәсілі. Өкпедегі қандай болса да бар ауру жағдайында кенет дамиды. Дереккөздер
Гипербазит

Гипербазит — құрамында дала шпаттары жоқ немесе аз, кремнезем мөлшері өте аз (SiO 2 1) пироксениттер мен горнблендиттер; 2) перидотиттер; 3) оливиниттер мен дуниттер. Бұл топтардың әрбіреуі жекелеген таужыныстардың бірнеше түрлерін біріктіреді. Синонимдері: ультранегізді таужыныстар, ультрабазиттер; ультрамафиттер. Дереккөздер
Жұтан, көмір

Жұтан, көмір — көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін, яғни метаморфизмнің VI сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,22—1,30 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы 1,31—1,34 г/см3; жану жылуы 8400-8600 ккал/кг; бірікпейді. Жұтаңданган біріккіш көмір Көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін, яғни метаморфизмнің V сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,20—1,24 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы — 1,29-1,32 г/см3; жану жылуы 8600— 8700 ккал/кг; біріккіштік мөлшері 6—9 мм. Дереккөздер
Қосшағылу

Қосшағылу — таужынысты яки минералды ажыратқыш микроскоп арқылы зерттеуде ескерілетін параметрлердің бірі. Бір ғана ажыратқыш арқылы карай отырып, тастілім тұғырын (микроскоп үстелшесін) айналдырған жағдайда минералдың түс өзгерістерінен немесе жарық қарқындылығының бәсеңдей не күшейе түсуінен аңғарылатын шағылу көрсеткіштерінің үлкен және кіші мөлшерлері арасындағы айырма. Минералдың бүл қасиетінің негізі оның бағдарлы абсорбциялық қабілеті. Дереккөздер
Сыйымдылық

Сыйымдылық (capacity) — 1) компьютер жадына, сақтау құрылғыларына жазуға болатын мәліметтердің ең көп мөлшері (өлшем бірліктері: бит, байт, сөз немесе таңба). Биттермен, байттармен (Кб, Мб, Гб), символдармен немесе сөздермен өлшенеді; 2) байланыс арнасында — мәліметтер жеткізу (өткізу) мүмкіндігі (бір секундта өткізілетін мәліметтер көлемі); 3) машиналық сөздің немесе регистрдің ұзындығы. Ақпараттық сыйымдылық Ақпараттық сыйымдылық (Информационная емкость; information capacity) — құжат немесе хабарлама құрамындағы ақпараттың орташа мөлшері энтропия формуласымен анықталады: п — хабарламадағы мәндер саны, ji — і-ші хабарламадағы ақпараттар саны. Егер барлық мәндердің ықтималдығы бірдей болса, онда H=m*log2n , мұнда: т — хабарламадағы белгілер саны, и—алфавиттегі белгілер саны. Желі арнасының сыйымдылығы Желі арнасының сыйымдылығы (Емкость канала связи; communication chanel capacity) — уақыт бірлігі аралығында белгілі бір арнамен жіберілуге болатын ақпараттың максималды мөлшерімен анықталатын желі арнасынын сипаттамасы; арнаның өткізушілік қабілеті. Код сыйымдылығы Код сыйымдылығы (Емкость кода; code capacity) — берілген кодпен бір мәнді (қайталанбайтындай) етіп кодтауға болатын элементтердің максималды (объектілер және олардың қасиеттері) саны. Қарапайым жағдайда — өзара өзгеше кодтар комбинациясы. Біркелкі кодтар үшін N=mk, мұндағы т — код алфавитіндегі символдар саны, к — код комбинациясының разрядтар саны (ұзындығы). Регистр сыйымдылығы Регистр сыйымдылығы (Емкость регистра; register capacity) — битпен, байтпен немесе цифрлар санымен өлшенетін регистр ұзындығы. Дисплей экранының сыйымдылығы Дисплей экранының сыйымдылығы (Емкость экрана дисплея; screen capacity) — дисплей экранында орналастыруға болатын максимальды таңбалар саны. Экран жолының ұзындығы (позициялар саны) мен жолдар санының көбейтіндісімен анықталады. Дереккөздер
Опция (нұсқа) батырмасы, балама батырма

Опция (нұсқа) батырмасы, балама батырма (Кнопка опции (варианта), альтернативная кнопка; option button) — 1) графикалық пайдаланушылық интерфейсте — диалогтық терезедегі шағын дөңгелек батырмалар тобы. Тышқанды басу арқылы немесе пернетақтадан топтағы тек бір батырманы тандап алуға болады. Өйткені біреуін таңдау екіншісін таңдауды болдырмайды. Кейде оларды радиобатырма (radio button) деп атайды. Себебі бұл батырмалар әрекеті жеңіл көлік радиоқабылдағышының батырмаларын еске түсіреді; 2) менюдің орындалатын кез келген жолы (мүмкіндігі); 3) команданың қосымша орындай алатын әрекетін белгілейтін қосқыш (қанатбелгі, жалауша); 4) міндетті түрде орындалмайтын параметр, вариант; 5) компьютердің ең төменгі деңгейдегі құрамына міндетті түрде кірмейтін құрылғы. Дереккөздер
Ленк феномені

Ленк феномені—1) зерттелетін адамды қалыптан горизонтальды қалыпқа ауыстырған кездегі өкпе өрісінің күңгірттенуі, плевралық қуыс сұйық бар екендігінің рентгенологиялық симптомы; 2) көкірек қуысы ісігі рентгенді көлеңкесінің орталығын жүрек қан тамыры көлеңкесіне (фронтальді проекциядағы), ал өкпе ісігінің көлеңке орталығын өкпе өрісіне салу. Дереккөздер
Потен аппараты

Потен аппараты — денедегі қуыстардан сұйық заттарды сору үшін, сондай-ақ теріге, кіші күре тамырға және денедегі қуыстарға көп мөлшерде сұйық заттарды енгізу үшін қолданатын аппарат, тығыны бар градустенген (бөліктенген) шыны бөтелкеден және тығын арқылы өтетін екі түтіктен тұрады, оның бірі қызмет ететін инемен немесе трокармен жалғасады, ал екіншісі насоспен жалғасады. Дереккөздер
Жатаған беткей

Жатаған беткей - жабыны мен табаны бір-біріне шамамен параллель орналасқан жалпақ геологиялық денелердің (қойнауқаттардың, линзалардың, желілердің, сығылмалардың және т.б.) төменгі жазықтығы. Дереккөздер
Қатпарлардың морфологиялық типтері

Қатпарлардың морфологиялық типтері — кез келген типтегі қатпарларды пішіні, құрылыс және мөлшер ерекшеліктері тұрғысынан жүйелеу түрлері: 1) осьтік жазықтығының еңістену дәрежесі және қатпар қанаттарының еңістену бағыты тұрғысынан қатпарлар тік, еңіс, аударылған және жатаған болып бөлінеді; 2) катпар құлпының пішін ерекшелігі және катпар қанаттарының еңістену бағытына қарай айдар тұрқылас, желпуіш түрқьшас және қауашык тұрқылас қатпарлар дараланады; 3) қатпар құлпының пішін ерекшелігі тұрғысынан үшкір, жұмыр және түрен тұрқылас қатпарлар сараланады; 4) қатпардың қатпарлану дәрежесіне қарай сүйір, доғал, жабық және ашық қатпарлар белгілі; 5)қатпар қанаттарының еңістену бұрышына сәйкес доғал бұрышты, тік бұрышты және изоклиндік қатпарларды оқшаулауға болады; 6) қатпардың қатпарлану пішіні- не қарай қарапайым және күрделі қатпарлар ерекшеленеді; 7) осьтік жазықтығының пішіні мен еңістену дәрежесіне қарай қатпарлар симметриялы және жалқыпішінді қатпарларға жіктеледі; 8) қатпар ұзындығы мен енінің өзара катынас мөлшері тұрғысынан иілмелі қатпарлар, брахиқатпарлар және күмбездер (мульдалар) деп саралауға болады. кешенмен байланысты эндогендік кендіформация тобы. Дереккөздер
Сылбыр желі

Сылбыр желі (Пассивная сеть; passive network) — мәліметтер базасындағы мәліметтерді оқшаулауды, сондай-ақ желідегі хабардың барлық бағыттылық маршрутын бір мәнді анықтайтын детерминделген директив негізінде мәліметтерді алмастыру мен басқаруды жүзеге асыратын мәліметтерді жеткізу желісі. Дереккөздер
Днепр мұзбасуы

Днепр мұзбасуы (Днепр өзені бойынша) — Шығыс Еуропа жазығындағы ортаңғы төрттік максимал мұзбасуы. Еуропада — варшава I, заал мен рисс, Сібірдегі — самарово мұзбасуларына сәйкес келеді. Қазақ даласына айтарлықтай ықпал еткен. Дереккөздер
Жартылай салдану

Жартылай салдану ( - әлсіреу). Нервтендірудің (иннервация) бұзылуы салдарынан кейбір ағзалар қимылының әлсіреуі немесе жартылай салдануы. Тіс жұлынған соң, болмаса оны ауыртпайтын дәрімен жансыздандырып жұларда, жақ-бет аймағының тканьдері парезғе ұшырауы ықтимал. Дереккөздер
Орайластыру құрылғысы

Орайластыру құрылғысы (Устройство сопряжения; interface defice) — аппараттық құралдардың үйлеспейтін екі құрауышының интерфейсін жасақтайтын құрылғы. Мысалы, мәліметтерді бір компьютерден екінші компьютерге жеткізуге телефондық желіні пайдалану үшін компьютердің шығыстық портын өткізгішпен телефондық арнаға жай жалғастыруға болмайды. Өйткені компьютерден шығарылатын мәліметтер үздікті сандық сигналдар формасында болады, ал телефондық желінің көптеген құрылғылары әзірше үзіліссіз аналогтық сигналдармен жұмыс істейді және цифрлық сигналдарды бере алмайды. Бұл үйлесімсіздікті модем деп аталатын оңтайластыру құрылғысының көмегімен жеңуге болады. Дереккөздер