kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Лесное (Ақмола облысы)

Лесное — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Лесной ауылдық округі орталығы. Іргесі 1900 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Балкашино ауылынан батысқа қарай 12 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, асхана, жеке дүкендер желісі, пошта байланыс бөлімшесі бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгер-жерлестеріне ескерткіш орнатылған. Лесное ауылы арқылы Балкашино – Шаңтөбе автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Атбасар (112 км). Дереккөздер
Хосе Рауль Капабланка

Хосе Рауль Капабланка (19 қараша, 1888, Гавана, Куба – 8 наурыз, 1942, Нью-Йорк, АҚШ) – кубалық шахматшы, шахматтан 2-ші әлем чемпионы (1921 жылы Ласкермен кездесуде титулды жеңіп алды, 1927 жылы Алехиннен жеңілді), шахмат теоретигі, дипломат. 1910–1930 жылдардағы әлемдегі ең мықты шахматшылардың бірі, көптеген халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Өзінің ең үздік жылдары Капабланка қателіктер жібермейтін «шахмат машинасы» атағына ие болды. Жоғары деңгейде өткен ресми кездесулерде (1909 жылдан бастап) Капабланка 34 ойында ғана жеңіліп, ал 1916 жылдан 1924 жылға дейін жеңмеген қалды. Өмірбаяны Шахмат ойнауды төрт жасында әкесінен үйренген. 13 жасында матчтық кездесуде Хуан Корсоны ұтып, Кубаның чемпионы атанды. 1904 жылы Нью-Йоркке келіп, университетке түседі. Ол 1906 жылы Ласкер қатысқан турнирде бірінші орын алады, 1909 жылы АҚШ-тың чемпионы Фрэнк Маршаллды ұтады. Капабланка 1911 жылы Еуропадағы Сан-Себастьян турнирінде және 1913 жылы Нью-Йоркте өткен 3 турнирде бірінші, Гаванада өткен турнирде екінші орын алды. 1913 жылы Санкт-Петербургтегі консулдық жұмысқа тағайындалады. Ресей қалаларында шахматтық сеанстар беріп, бірнеше матчтар өткізді. Берлинде Ласкермен блиц-турнир өткізіп, жеңіске жетті. Мұнан соң Нью-Йорктегі (1919), Гастингстегі (1919) турнирлерде бірінші орын алды. 1921 жылы дүние жүзі чемпионы атағы үшін өткен Капабланка – Ласкер матчында 9:5 есебімен ұтқан Капабланка әлем чемпионы атағын жеңіп алды. 1922 жылы Лондонда өткен турнирде бас жүлдені еншіледі. 1927 жылы дүние жүзінің чемпионы атағы үшін өткен матчта 15,5:18,5 есебімен Алехинге ұтылды. Чемпиондық атақтан айрылған соң, турнирлерге жиі қатысты. 1931 жылы Эйвені матчтық кездесуде 6:4 есебімен жеңді. Ол өз өмірінде ресми түрде 562 партия ойнап, оның 317-cін ұтып, 38-інде ұтылды, ал 207 партияны тең аяқтады. Кубалық шахматшының енгізген теориялық жаңалықтары мен ойын этюдтері осы күнге дейін құндылығын жоғалтқан жоқ. Дереккөздер
Қайрат Қараұлы Тұрлыбеков

Тұрлыбеков Қайрат Қараұлы (1948 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ. Мүсірепов ауданы Мәдениет ауылы) – жоғары категориялы дәрігер, медицина ғылымының докторы (2006), профессор Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі. Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1974). Еңбек жолын 1978 ж. Рузаев ауданы ауруханасында бас дәрігердің орынбасары болып бастаған. Бүкілодақтық кардиология ғылыми орт-нда аспирант (1979), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында ассистент, тіс аурулары факультеті деканының орынбасары (1982), Көкшетау облысы денсаулық сақтау бөлімінің бас терапевті (1996), Көкшетау қалалық денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі. 1999 жылдан қалалық жедел жәрдем ст-ның бас дәрігері қызметтерін атқарған. 70-тен астам ғылыми жұмыстың, оның ішінде 2 монографияның авторы. Медальмен марапатталған. Дереккөздер
Шығыс өркениет

Шығыс өркениет – шығыс мәдениеттерінің әр түрлі уақыт және мекен кеңістігіндегі даму деңгейін бейнелейтін жалпы атау. Шығыс өркениет көп жағдайда Батыс өркениетіне қарама-қайшы ұғым ретінде қолданылып, дәстүрлі қоғамның батыс мәдениетінен ерекшелігін айғақтай түсу үшін пайдаланылады. Шығыстағы дала өркениеті, ислам өркениеті, қытай өркениеті, үнді өркениеті, т.б. сипаты жағынан әр алуан және әрқайсысының өздеріне тән ерекшеліктері бар мәдениеттердің болуы олардың бастау алатын рухани, діни, мәдени бастауларының әрқилылығымен анықталады. Жалпы адамзат өркениетінің ішінде өзіндік қайталанбас ерекшелігімен, рухани құндылықтарға қосқан мол үлесімен ерекшеленетін қазақ мәдениеті де дала өркениетінен бастау алатын, ислам өркениетімен құнарлана түскен жалпы Шығыс өркениет аясындағы дербес төл өркениет. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Шығыс Понтий таулары

Шығыс Понтий таулары – Түркияның солтүстігіндегі тау-жоталар жүйесі, Понтий тауларының шығыс бөлігі. Қара теңіз жағасына параллель, батысында Мелет, шығысында Чорух өзендері аралығында созыла орналасқан. Гиресун, Гюмюшане, Зигана, Трабзон және Лазистан (Качкар тауы, 3937 м) жоталарын біріктіреді. Ұзындығы 400 км, ені 100 км. Кристалдық, метаморфтық және жанартаулық жыныстардан түзілген. Өзендермен күшті тілімделген. Солтүстік беткейінде (жылдық жауын-шашын мөлшері 3000 мм-ге дейін) ылғалды субтропиктік, 400 – 500 м-ден жоғары аралас және шырша ормандары өседі. Оңтүстік қуаң беткейлерінде жерортатеңіздік “құрғақ” орман және бұталар өседі. 2000 м-ден жоғары субальпі және альпі шалғыны тараған. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Трофим Трофимович Лезный

Лезный Трофим Трофимович (1923 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Роща ауылы) – белгілі журналист. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алматы Жоғары партия мектебін (1955), бірмезгілде С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ды сырттай және Мәскеу Жоғары партия мектебін бітірген. Орта мектепті бітірген соң 1942 жылы Қызыл армия қатарына алынып, Тамбов жаяу әскер училищесіне жіберіледі. Орталық және Калинин майдандарында взвод командирі, рота командирінің орынбасары, командирі болып ұрыстарға қатысқан. Ауыр жараланып, әскер қатарынан босатылған. Еңбек жолын 1944 жылы Келлер ауданы ДОСААФ комитетінде командир-нұсқаушы болып бастаған. 1944 – 52 жылдары ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Келлер ауданы газетінде редактор қызметтерін атқарған. Партия мектебін бітірген соң Көкшетау облысы «Сталинское знамя» (кейіннен «Степной маяк») газетіне бөлім меңгерушісі етіп жіберіледі. Осы газетте 30 жыл, оның ішінде 23 жыл Бас редактордың орынбасары болып жұмыс істеді. 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, Халықтар Достығы ордендерімен және медальдармен, құрмет белгілерімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Заря (журнал)

Заря– жастарға арналған республикалық қоғамдық-саяси және әдеби-көркем журнал. 1987 жылдың қаңтар айынан Алматыда айына бір рет орыс тілінде “Арай” журналымен бірге шыға бастады. Көлемі 2 б.т. Журнал жастардың ұлттық санасын оятуға айрықша үлес қосты. 1994 жылы қаржы тапшылығына байланысты шығуын тоқтатты. Дереккөздер
Леванов Борис Васильевич

Леванов Борис Васильевич (1932 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Явленка ауылы) – тарихшы ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1980), профессор (1981). Ленин ауыл шаруашылығы техникумын (1949), Петропавл мұғалімдер институтын (1951), Омбы педагогикалық институтын (1956), Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1968) бітірген. В 1951 – 53 жылы Ленин ауданы Петров орта мектебінің мұғалімі, 1956 жылы Тоқушы орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, 1957 – 80 жылдары Калининград қаласындағы педагогикалық ғылымдар академиясының ҒЗИ-нда зертхана меңгерушісі, 1980 – 85 жылдары И.Г. Петровский атындағы Брянск мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры,1989 жылы Мәскеу мемлекеттік техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, ММУ және ММПУ-да профессор болып жұмыс істеген. 150-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның, 6 оқулықтың авторы. Ресейдің көрнекті ғалымдары-на берілетін мемлекеттік ғылыми степендиясының иегері (1994). Үкімет марапаттауларының иегері. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Тұшанов Ерлан Файзуллаұлы

Тұшанов Ерлан Файзуллаұлы - (1958 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Қаратал ауылы) – ғалым, техника ғылымының кадидаты (1996), доцент (1998). Ш.Уалиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің профессор (2007). Көкшетау мемлекеттік тәжірибе станциясының совхоз-техникумын (1982), Целиноград ауыл шаруашылық институтының Көкшетау бөлімін (1987), Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының аспирантурасын бітірген. «Заветы Ильича» кеңшарында жұмыс жасаған (1976 – 77). Кеңес Армиясы қатарында болды (1977 – 79). 1995 жылдан Ш.Уалиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде оқытушы болып қызмет жасайды. «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері (2008). Тұшанов 31 ғылыми жұмыстың авторы. Дереккөздер
Понтий таулары

Понтий таулары (грек тілінде Pontos — Қара теңіз) — Қара теңіздің оңтүстік жағалауындағы Түркия жеріндегі тау жүйесі. Ұзындығы 1000 км, ені 130 км-ге жуық, орташа биіктігі 2500 м. Ең биік жері — Качкар тауы (3937 м). Понтий таулары Батыс Понтий, Шығыс Понтий тауларына және Жанық жотасына бөлінеді. Батысы негізінен құмтас пен әктастан, шығысы гранит, гнейс, кристалды тақтатастардан, жанартаулық жыныстардан тұрады. Понтий тауларының параллель орналасқан тау жоталарын аңғарлар, қазаншұңқырлар және Қызыл Ирмак, Жасыл Ирмак, т.б. өзендердің терең шатқалдары бөліп жатады. Понтий таулары сейсмикалық аудандар құрамына кіреді. Тас көмір кен орындары бар. Солтүстік беткейінде жалпақ және қылқан жапырақты орман, оңтүстік беткейінде таулық-далалық және шөлейт өсімдіктері, бұталар өседі. Понтий тауларында Едыгеллер, Согуксу ұлттық саябақтары орналасқан. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Антон Генрихович Левандовский

Левандовский Антон Генрихович (27.9.1936 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Чкалов ауданы Петровка ауылы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1981). Алматы зооветеринария институтын бітірген соң, бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Целинный кеңшарында зоотехник, Рузаев ауданы ауыл шаруашылығы басқармасында аға зоотехник болып жұмыс істеген. 1962 жылы Бірлік кеңшарының директоры. ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Лебсак Виктор Яковлевич

Лебсак Виктор Яковлевич (1919 жылы туған, Саратов облысы) – ұстаз. ҚазКСР және КСРО оқу ағарту ісінің үздігі. Есіл қаласының Құрметті азаматы. Қарағанды және Магнитогорск педагогикалық институттарын бітірген. Аршалы ауданындағы мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1963 – 96 жылы Есіл қаласындағы №83 орта мектепте директор болып қызмет атқарған. 1996 жылы Ресейге көшіп кеткен. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шілікті аңғары

Шілікті аңғары, Шілікті жазығы – Тарбағатай және Сауыр жоталары аралығындағы тауаралық табан. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай және Зайсан аудандары жерінде. Жер бедері Аңғарлы жазық солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км-ге созылған, енді жері 30 км-ге жуық. Теңіз деңгейінен 1050 – 1150 м биіктікте орналасқан. Ортасында (Шілікті аңғарынан батысқа қарай) сазды-батпақты көлтабан жатыр. Оның ұзындығы 25 км, ені 7 – 8 км. Қытаймен шектесетін қиыр шығысы теңіз деңгейінен 1400 – 1500 м биіктікте. Геологиялық құрылымы Аңғары негізінен палеозойлық қатпарлану кезеңінде қалыптасқан. Жер қыртысы құмтас, алевролит, конгломераттан түзілген. Кейбір жерлерінде триас және юра кезеңдерінің андезиттері, бор мен плиоцендік саздақты-құмды қабаттар кездеседі. Тектоникалық тұрғыдан аңғар тау түзілу кезеңінің жаңа көтерілген ойысына жатады. Сондықтан да жер бедерінде неоген-антропогендік қозғалыстарының да әсері байқалады. Баяу тектоникалық қозғалыс күні бүгінге дейін жалғасуда. Жер қойнауында тас көмір (Кендірлік көмір кен орны), құрылыс материалдары кен орындары бар. Климаты Климаты тым континенттік. Қысы суық, ызғарлы, жазы жылы әрі қуаң. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –16 – 18°С, кейде –46°С-қа дейін төмендейді, шілдеде 20 – 22°С, кейде ауа температурасы 40°С-қа дейін көтеріледі. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 350 мм, тау бөктері мен қиыр шығысында 500 – 550 мм-ге жетеді. Тұрақты қар жамылғысы қараша айының 3-онкүндігінде қалыптасып, сәуірдің соңында кетеді. Шілікті аңғарының орта тұсынан шығыстан батысқа қарай Қандысу және Кендірлік өзендері және олардың салалары ағып өтеді. Жер асты тұщы сулары 5 – 10 м тереңдікте жатыр. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Тауаралық аллювийлі-пролювийлі дала ландшафтысының топырағы орта тұсында бозғылт қоңыр, қо-ңыр, шеткі өңірлерінде қызғылт қоңыр және қара топырақ қалыптасқан. Құнарлы топырағында бұта, ши аралас астық тұқымдас шөптесін (бетеге, селеу, қылқан боз, айрауық, қияқ, атқонақ, тағы басқа), тау бөктерлерінде қарағай, қайың, көктерек, тал, жабайы алма, итмұрын, емдік қасиеті бар қара меңдуана, ащы жусан, долана, қара андыз, қырықбуын, тағы басқа өседі. Жануарлар дүниесінде қасқыр, түлкі, құну, бұлғын, сусар, қара күзен, аламан, марал, тау ешкісі, тағы басқа мекендейді. Шағын көлдері мен суы мол өзендерінде қаз, үйрек, бірқазан, тырналар, тағы басқа ұя салады. Сулары балыққа бай. Шілікті аңғары – шүйгін шабындық, шұрайлы жайылымдық өңір саналады. Дереккөздер
Марина Петровна Лебедева

Марина Петровна Лебедева (29 мамыр 1985, Алексеевка) – биатлоннан спорт шебері (2007). 2005 жылы жасөспірімдер арасында өткен әлем чемпионатына қатысқан. Биатлоннан Қазақстанның 17 дүркін чемпионы. Австрияда өткен чемпионатқа (2006), Еуропа чемпионаттарына қатысқан. Қазақстан құрамасының мүшесі (2006). 2011 жылғы Азия ойындарының чемпионы, қола жүлдегері. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Түйетөбе

Түйетөбе – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы шоқы. Географиялық орны Борлыкөл көлінің оңтүстік-шығысында 6 км, Аршалы кентінен батысқа қарай 11 км, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 464 м, ұзындығы мен ені 1,5 км шамасында. Геологиялық құрылымы Алювийлі шөгінділерден түзілген девон жыныстарымен көмкерілген. Өсімдігі Қара-қошқыл топырағында боз-бетеге шөптері өскен. Дереккөздер
Анна Петровна Лебедева

Лебедева Анна Петровна (26 желтоқсан 1981 жыл, Ақкөл қаласы) – шаңғы спортынан (2002),биатлоннан (2004) спорт шебері, биатлоннан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2007). Биатлоннан Қазақстан Республикасының 7 дүркін чемпионы, Шаңғы жарысынан Қазақстан Республикасының жүлдегері, 2004 жылдан бастап биатлоннан әлем кубогіне, Туринде өткен Қысқы олимпиада ойындарына (2006) қатысушы. Азия ойындарының чемпионы (2007). Қазақстан құрамасының мүшесі (2004). Дереккөздер
Самырсын

Самырсын , майқарағай — қарағай тұқымдасына жататын көп жылдық мәңгі жасыл ағаш. Қазіргі кезде 40-тан астам түрі белгілі, негізінен Солтүстік жарты шарда өседі, ішінара тропиктік белдемдерде (Мексика, Гватемала) кездесетін түрлері де бар. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) мен Талас Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда теңіз деңгейінен 2000 м-ге дейінгі биіктік белдеулерде өсетін 2 түрі: Сібір Самырсыны (A. sіbіrіca) және Ақ қарағай (А. semenovіі) бар. Олардың биікт. 35 м-ге, діңінің жуанд. 55 см-ге дейін жетеді. Қылқан жапырақтары таспа пішіндес, ұзындығы 4 см-дей. Аналық тұқым бүрі жасыл не қызыл түсті, аталық гүлі масақты, алдыңғы жылғы бұтақтарының ұшында орналасады. Жетілген тұқым бүрлері цилиндр тәрізді, қошқыл не қоңыр түсті, бірінші жылы піседі. Тұқымы төңкерілген жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 8 — 10, ені 8 мм-дей, қанаты болады. Самырсын 200 жылдай өмір сүреді. Самырсынның діңі жұмсақ, жеңіл, ол целлюлоза өндірісінде, құрылыста қолданылады. Тұқымының құрамында лак, бояу өндіру үшін қолданылатын май болады. Қабығынан шайыр алынады, сағызы (живица) желім ретінде, қылқаны медицинада майқарағай майын алу үшін пайдаланылады. Самырсындар — аязға төзімді ағаштар, бірақ мәдени түрде өсіру үшін ылғалды және салқын климат керек. Суреттер Пайдаланылған cілтемелер
Фотограмметрия

Фотограмметрия (Фото, — жазу және …метрия) — әр түрлі объектілердің фотосуреттегі кескіні бойынша олардың кеңістіктегі орналасу қалпын, пішінін, мөлшерін анықтау әдістерін зерттеумен айналысатын техникалық пән. Фотограмметрия өңдеулер үшін қажетті фотосуреттер арнаулы фотоаппараттардың көмегімен жер бетінде, ұшақтан, тікұшақтан, ғарыш кемесінен, т.б. түсіріледі. Жазық объектінің мөлшері мен конфигурациясын анықтау үшін жеке фотосуреттерді пайдалануға болады. Ол үшін суретте кескінделген объектінің кем дегенде үш нүктесінің (тірек нүктелері) координатасын білу қажет. Бұл жағдайда суретті оптикалық немесе графиктік тәсілмен түрлендіруге және көлденең не тік координаталық жазықтықта түсірілген объектінің ортогонал проекциясына сәйкес келетін кескінді алуға болады. Объектінің әр түрлі нүктелерінің кеңістіктік орналасу қалпын анықтау үшін олардың әрқайсысы кеңістіктің әр түрлі нүктелерінен кем дегенде екі рет суретке түсіріледі. Бұл жағдайда екі суреттің де ішкі және сыртқы бағдарлау элементтерін не ішкі бағдарлау элементтері мен үш тірек нүктесінің кеңістіктік координаталарын білу қажет. Аэрофототүсірім кезінде қажетті тірек нүктелерін фотограмметрия тор (фототриангуляция) құру жолымен анықтауға болады. Фотограмметрия топография карталарды жасауда, орман шаруашылығында, геология іздеу жұмыстарында, архит. ескерткіштер мен ғимараттардың деформациясын зерттеу кезінде, жол оқиғаларын, мұздықтар қозғалысын, топырақ эрозиясын, теңіз толқуын, тау жыныстарының жатысын зерттегенде, т.б. кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер
Кенжеш Түктібайұлы Түктібаев

Түктібаев Кенжеш Түктібайұлы (1920, Қима ауданы Кіндікті ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, полковник. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1938 ж. ұжымшарда қойшы болып бастаған. Ташкент пулеметшілер училищесін бітірген соң (1942), майданға жіберілді. 1943 жылдың аяғына таман жараланып, еліне оралды. Қима ауданы ішкі істер бөлімінде инспектор (1943 – 56), Жақсы ауданы ішкі істер бөлімінде бөлім бастығы, басқармасы бастығының орынбасары, бастығы (1957 – 61; 1966 – 83), Қорғалжын ауданы ішкі істер басқарма бастығы (1962 – 66). І-дәрежелі «Отан», Қызыл Жұлдыз ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Фотограмметриялық аспаптар

Фотограмметриялық аспаптар — фотосуреттері бойынша объектілердің пішінін, мөлшерін және олардың кеңістіктегі орнын анықтауға арналған құрал-жабдықтар. Олар жеке фотосуреттерді өңдеуге арналған және стереоскоп. қос суреттерді өңдеуге арналған стереофотограмметр. приборлар болып екі топқа бөлінеді. Берілген масштабта заттардың жазық кескінін фотосурет бойынша алу үшін фототрансформаторлар пайдаланылады. Фототрансформаторларға қарағанда стерео-фотограмметриялық приборлардың (стереоскоп, стереометр, стереопроектор, стереограф, т.б.) өлшеу дәлдігі өте жоғары болып келеді. Универсал стереофотограмметриялық приборлар қос фотосурет бойынша суретке түсірілген объектінің кеңістіктік моделін қалпына келтіруге әрі өлшеуге мүмкіндік береді. Оның өлшеу нәтижесі топографиялық план ретінде қағазға сызылып отырады. Стереопроектор мен стереограф арқылы әр түрлі фокус аралық қашықтығы бар аэрофотокамералармен түсірілген фотосуреттер өңделеді. Дереккөздер
Лапыз

Лапыз — Лапыздар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Пиязға ұқсас баданалы эфемерлі (вегетац. мерзімі қысқа болады). Қазақстанда өсетін 2 түрі: сары лапыз (C. luteum) және Кессельринг лапызы (C. kesselringii) бар. Биіктігі 10 — 20 см. Сабағы қысқа, жапырағы қандауыр пішіндес, жұмыр, төселмелі. Тамыз — қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қорапша. Лапыз улы өсімдік. Құрамында колхицин алкалоиды бар. Медицинада Лапыздан жүрек әлсіздігінен болатын ентігуді басатын, шемен, көкжөтел, ревматизм, т.б. ауыруларды емдейтін дәрі алынады. Уланған малға танин ерітілген су ішкізеді, терісінің астына апиын не морфин егеді. Күздік лапыздың қабыршақты пиязшығы топыраққа терең сіңіп орналасады. Қабыршақ оның тіршілігін сақтайды. Күздік лапыз күзде қарақошқыл күлгін түсті гүл жарады. Гүлі ұзын түтікшенің жоғары ұшында 6 бөлікке бөлінеді. Гүлсерік түбінде 6 аталық болады. Гүлдің жатыны топырақ астында тереңірек орналасады. Жатыннан 3 ұзын аналық мойны өсіп шығады. Жатынның аналық аузы тозаңдыққа дейін жетелі. Өсімдік тозаңданғаннан кейін жемістері дереу пісіп жетіледі. Алайда лапыз келесі көктемге дейін топырақ астында жатады. Көктемде қандауыртаспалы, жиегі тегіс жапырақтар дамиды. Жапырақтардың ұзындығы 20 сантиметрге дейін жетелі. Жапырақтар одан әрі ұзарған кезде үш қырлы қауашақ түріндегі жемісі жер бетіне көтеріледі. Пісіп-жетілген жемісінде өте көп қошқыл-қоңыр тұқымдар болады. Жапырақтары қаулап өскен кезде ескі пиязшық кішірейіп, жойылып кетеді. Сөйтіп жаңа пиязшық пайда болады да жаңа өсімдік өсіп шығады. Қазақстанда лапыздың сары лапыз, Кессельринг лапызы деген екі түрі өседі. Лапыздың тұқымы медицинада дәрі ретінде пайдаланылады. Тұқымнан қан ауруларын, подагра, қатерлі ісікті емдейтін дәрі алынады. Тұқымы өте улы. Лапыз тұқымының құрамынан жасушалардың бөлінуіне әсер ететін зат табылды. Ауыл шаруашылығында мұның маңызы зор. Лапызды кейбір өсімдіктердің (қияр, қызанақ) түсімін арттыру үшін қолдануға болады. Дереккөздер
Тәтімбет Бұлғақұлы

Тәтімбет Бұлғақұлы (шамамен 1700, қазіргі Қызылорда облысы – 1764, сонда) — белгілі батыр, би, елші. Әбілқайыр хан 1732 жылы желтоқсанда Ресей патшайымына екінші елшілігін аттандырды. Елшілік құрамына Нияз, Ерәлі сұлтандар, Ұлы жүзден Аралбай батыр, Оразкелді батырлар, Кіші жүзден Тәтімбет батыр, Баубек төлеңгіт және үш башқұрт биі кірген. Аталған елшілік Санкт-Петербургке 1734 жылы қаңтар айында барып, ақпан айында патшайым Санкт-Петербургының қабылдауында болды. Онда Ресейге адалдығын білдіріп, башқұрт билерімен бірге Тәтімбет те ант берді. Тәтімбетке Сыр сүлейлері жыр арнаған. Одан тараған Ерназар, Күнтуар, Мұрат, Тұяқ, Темір, Пышан, Ағытай, Төребай билер жайында ел аузындағы әңгімелер мен жазба деректер көп. Ұрпақтары Қармақшы, Ырғыз, Тамды өңірлерінде тұрады. Шежіре Тәттімбет – Былғақ (Бұлғақ) – Құттығай – Қожас – Қаратамыр – Бозғыл (Бозғұл) – Шөмекей Дереккөздер hi:ताजिक ko:타지크족
Фотолиз

Фотолиз (фото… және — ыдырау), фотоыдырау — жұтылған жарық әсерінен молекулалардың ыдырауы. Фотолиз өнімдері атомдарының саны аз молекулалар, бос радикалдар немесе атомдар (фотодиссоциациялану), оң немесе теріс иондар (фотоиондану) болуы мүмкін. Тағы қараңыз * Фотохимия Дереккөздер
Шілікті археологиялық экспедициясы

Шілікті археологиялық экспедициясы 2003 жылы ҚазҰУ-дың Шығыс Қазақстан археологиялық экспедиция негізінде құрылған (жетекшісі Ә.Төлеубаев). Экспедиция Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Шілікті аңғарындағы көне дәуір ескерткіштерін зерттеумен шұғылданады. Далалық зерттеу жұмыстарына ҚазҰПУ, Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Семей университеті, Семей топографиялық және картографиялық колледжі, Павлодар мемлекеттік университеті, т.б. жоғары оқу орындары мен республикалық ғылыми-зерттеу мекемелерінің қызметкерлері, оқытушылары, студенттері қатысып келеді. Құрылған уақыттан бастап экспедиция мүшелері Шілікті 1, 2, 3 обалар тобындағы патша обаларына қазба жұмыстарын жүргізді. Олар аңғарда 200-дей сақ-үйсін заманына жататын обалардың орналасқандығын анықтап, төлқұжатын рәсімдеді. Қола дәуірі қонысын, ерте ортағасырлық археологялық нысандардың орындарын тапты. 2003–04 жылдары Шілікті – 3 обалар тобындағы 2-обадан (Бәйгетөбе) алтын киімді адам қалдықтарын тауып, ғылыми айналымға енгізді. Обаның биіктігі 8 м, диаметрі 100 м-дей. Ол топырақ, тас үйінді, самырсын қабірхана сынды үш бөліктен тұрады. Құрылысы мұнда патша жерленгендігін көрсетеді. Патша киіміне тағылған 4333 алтын түйме, қапсырма, тоғаларға арқар, таутеке, қасқыр, аю, т.б. түз аңдарының бейнелері түсірілген. Табылған артефактілер арасынан бес жұлдыз бедерленген алтын түйме сақ мәдениетінің бірегей туындысы болып саналады. Алынған мәліметтерге қарағанда, Шілікті аңғары шамамен б.з.б. 8 ғасырда сақтар қоныстанған ірі тарихи-мәдени аудан болған. Сыртқы сілтемелер *[http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ] *[http://www.vkgu.kz/ Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті] *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 Павлодар мемлекеттік университеті] Дереккөздер
Түлкілі

Түлкілі — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Златополье ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1931 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы – Щучинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 44 км-дей жерде. Халқы Ауылда фельдшер-акушерлік пункт, мектеп, кітапхана, дүкен бар. Ең жақын темір жол станциясы – Бурабай шипажайы (55 км). Дереккөздер
Банкир

]] Банкир — ақша капиталының, банктің меншік иесі немесе банк операцияларын жүргізу міндеті жүктелген менеджерлер. Банк менеджерлері — осы саланы ұйымдастыруға және басқаруға білімі жетерлік, тәжірибесі бар маман адамдар. Оларға ақша капиталының иелері белгілі дәрежеде әкімшілік билік бере алады, бірақ олардың банк капиталы иелеріне билігі жүрмейді, тек акционерлердің шешімдерін орындайды. Банкирлердің қолында аса ірі қаржы ресурстары жинақталады. Сондықтан олар маңызды деген қаржы топтарының құрамына кіре алады. Қазақстан жағдайында банктің басқарушы кеңесінің төрағасы мен мүшелері, басқарманың төрағасы, оның орынбасарлары, бас бухгалтері, оның орынбасары, бөлімшелердің бірінші басшысы мен бас бухгалтері, олардың орынбасарлары — банктің басшы қызметкерлері деп танылады. Осы қызметтерге тағайындалғанда не сайланғанда ҚР Президентінің “Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы” Заң күші бар Жарлығында (31.8.95) көрсетілген арнайы талаптар басшылыққа алынады. Дереккөздер
Түрген (Ақмола облысы)

Түрген (2007 жылға дейін – Тургеневка) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Түрген ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аршалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 18 км, Астана қаласынан 88 км жерде орналасқан. Тарихы Іргесі 1903 жылы қаланған. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, сауда орындары, мәдениет үйі, пошта бөлімі, дүкендер, асхана, мектепке дейінгі мекемелер бар. Түрген арқылы Алматы – Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті – Анар (15 км). Дереккөздер
Шіркей

Шіркей (Sіmulііdae) – қосқанатты қансорғыш жәндіктердің тұқымдасы (қ. Қосқанаттылар). Жер шарында кең тараған, 1000-нан астам түрі белгілі. Дене тұрқы 2 – 4 мм, Шіркейдің көпшілік түрінің аналықтары – құстар мен сүтқоректілердің қансорғыштары. Аталықтары өсімдік шырынымен қоректенеді. Дернәсілдері ағын суларда субстратқа бекініп, тіршілік етеді. Қуыршықтарының бір бөлігі пілләмен оралған. Ересек шіркейлер судан тыс тіршілік етеді. Негізінен таңертең, ымыртта ұшып, осы кезде адамдарды шағады. Сілекейі улы. Шіркейлердің шаққанда жергілікті (папулалар, ісіктер, тағы басқа) және жалпы (гиперемия, дене температурасы көтеріледі, тағы басқа) реакциялар пайда болады. Бұлар адам киімінің астына, көзге, құлаққа кіріп кетеді. Кейбір түрлері адамда және сиырларда, бұғыларда – онхоцеркоз; құстарда – гемоспоридиоз; сондай-ақ туляремия және түйнеме ауруларының қоздырғыштарын таратады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Тыныбаева Нүркеш Кәрібжанқызы

Тыныбаева Нүркеш Кәрібжанқызы (1937 жылы туған) – дәрігер. КСРО денсаулық сақтау саласының үздігі. Қазақстанға еңбек сіңірген дәрігер. Қорғалжын ауданының Құрметті азаматы. Қорғалжын ауданы ауруханасында ұзақ жылдар қажырлы еңбек еткен. 2000 жылдан зейнеткерлік демалыста. Еңбек Қызыл Ту ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тілеуғабылов Мұқамедрақым Қуандықұлы

Тілеуғабылов Мұқамедрақым Қуандықұлы (1908, қазіргі Қорғалжын ауданы) – дәрігер, эпидемиолог, медицина ғылымының кадидаты (1951). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1951). Орал қаласындағы Қазақтың өлкелік медицина техникумын (1931), Алматы мемлекеттік медицина институтын (1938) бітірген. Павлодар облысы Ертіс ауданында ауылдық дәрігерлік телімнің меңгерушісі (1938 – 1939). Шығыс Қазақстан облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі (1939 – 41). ҚазКСР Денсаулық сақтау халкомының орынбасары, бірінші орынбасары (1941 – 1948). Орта Азия Оба аурулары ғылыми-зерттеу институтының директоры (1949 – 1962), 1962 жылдан осы институтта лаборатория меңгерушісі болып қызмет жасаған. Тілеуғабылов 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. 2 мәрте Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Галина Степановна Лазаренко

Лазаренко Галина Степановна (1941 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Красноармейский ауданы Приречное ауылы) – агроном ғалым. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1964). Солтүстік Қазақстан облысы Булаев ауданы Суворовский кеңшарының №3 бөлімшесінде агроном (1964 – 66),1968 жылдан Көкшетау облысы Красноармейский ауданы Октябрь кеңшарында бас агроном, Қазақстан Компартиясы Красноармейский ауданы партия комитетінің хатшысы (1976 – 80), Көкшетау облысы халық депутаттары Кеңесі Көкшетау ауданы атқару комитетінің төрайымы (1980 – 85), Қазақстан Компартиясы Келлер ауданы комитетінің 1-хатшысы (1985 – 90) қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдарымен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Шіркейлі

Шіркейлі – Сырдария алабындағы өзен. Географиялық орны Қызылорда облысы Сырдария ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 94,2 км. Бастауы Қызылжарма темір жол станциясы тұсында Сырдариядан екі тармақ болып бөлініп, Сарыкөлден солтүстікке қарай 0,3 км жерде тартылады. Жағалауында қамыс өседі, мал жайылады. Дереккөздер
Біләл Тінәлин

Тінәлин Біләл (1884 – 1965, Бабай ауылы) – партия, кеңес қайраткері, С.Сейфуллиннің үзеңгілес серігі. Омбы қаласында большевиктер партиясына өткен (1917). Сол жылы Ақмола қаласына қазақтардың арасына келіп, үгіт жүргізіп саяси өмірге араласқан. Ақмолалық совдептер ұсталғанда Омбыға кетіп қалды. 1919 ж. қамалды. Түрмеден шыққан Тінәлинді Ақмолада С.Сейфуллин қарсы алды. Тінәлин Ақмола уездік атқару комитеті төрағасының орынбасары болып сайланып, Орынбордағы БОАК мүшелігіне қабылданды (1924). С.Сейфуллин «Тар жол, тайғақ кешу» атты кітабында: "Тінәлин сияқты батырлар келмегенде, біз жеңбес едік", – деп еске алды. Орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Айман Оспанова

Айман Оспанова (20.6.1949 жылы туған, Шымкент қаласы) – техника ғылымы докторы (2002), профессор (2002). *1970 Қазақ химиялық-технология институтын және *1976 Мәскеу химикалық машина жасау институтының аспирантурасын бітірген. *1976-1984 Қазақ химиялық технология институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент *1997-2000 Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі *2002 жылдан профессор қызметін атқарады. Ғылыми еңбектер 2001 ж. «Методология моделирования полимеризационных процессов в промышленных реакторах непрерывного действия» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.. Дереккөздер
Юрий Иванович Лавриненко

Лавриненко Юрий Иванович (1945 ж.т., Ақмола) – саясаттанушы, экономист, жол инженері. Ленинград темір жол көлігі инженерлері институтын (1968), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1991) бітірген. 1969 – 71 жылдары Павлодар – Южная станциясында инженер, аға инженер, 1971 – 73 жылдары Целиноград темір жол телімінде және станциясында әскери коменданттың көмекшісі, 1973 – 79 жылдары Қазақ темір жол Павлодар станциясы бастығының орынбасары, бастығы, 1979 – 80 жылдары Целинный темір жол Екібастұз станциясының бастығы, 1980 – 82 жылдары Павлодар бөлімшесінің Екібастұз станциясы бойынша бастығының орынбасары, 1982 – 84 жылдары Қазақстан Компартиясы Павлодар облыстық комитетінің Өнеркәсіп бөлімінде көлік және байланыс секторының меңгерушісі қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Дариға Біләлқызы Тінәлина

Дариға Біләлқызы Тінәлина (1921, Аршалы ауданы Ақжар ауылы) – кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1957). Алматы училищесін бітірген (1939), 1939–БМКИ-дің (ВГИК) актерлік факультетінде оқыды (1939 – 41), режиссерлік (профессор Л.В.Кулешов, А.П.Довженко) факультетін бітірген (1953). Шығармашылық қызметі «Член правительства» (1939), «Романтики» (1941), «Ақ раушан» және «Алып туралы ән» (1942), «Абай әндері» (1945), «Жамбыл» (1952) фильмдерінде эпизодтық рөлдерді сомдауданы бастаған. 1953 жылы «На просторах Казахстана» ғылыми-көпшілік фильмін түсірді. 1954 – 1958 жылы «Мосфильм» киностудиясында режиссер. «Салтанат» (1953), «Илья Муромец» (1956), «Далеко в горах» (1958) фильмдерін түсіруге қатысқан. 1964 жылдан «Қазақфильм» студиясында режиссер. Көркем және шежірелі-деректі «Сплав» және «Песня зовет» (1961), тағы да басқа фильмдерін түсіруге қатысты. 1942 жылдан фильмдердің дубляжын жасауға қатысады. Дереккөздер
Капиллярлық құбылыстар

:Капиллярлық құбылыстар– бір-бірімен араласпайтын заттардың шекарасында, беттік керілудің әсерінен пайда болатын физикалық құбылыстар. Пайда болуы Басқа сұйықтықпен, газбен немесе өзінің буымен шекаралас орналасқан сұйық бетінің иілуі де Капиллярлық құбылыстарқа жатады. Сұйықтық бетінің иілуі салдарынан, оның астында қосымша капиллярлық қысым (р) пайда болады. Бұл қысымның шамасы Лаплас теңдеуімен өрнектеледі: рр1––р2212/r, мұндағы 12 – екі ортаның шекарасындағы беттік керілу, р1 және р2 – сұйықтықтағы (1) және онымен жанасқан ортадағы (2) қысым, r – беттің орташа қисықтық радиусы. Сұйықтықтың ойыс бетінің (r 0) астындағы қысым оң таңбалы (р F2). Бұл жағдайда сұйықтық ыдыс қабырғасымен жоғары көтеріледі (суреттегі а). Оның тар ыдыстағы (капилляр түтіктегі) беті ойыс болады. Қатты денеге жұқпайтын (яғни F1
Банк кассасы

]] Банк кассасы (италянша cassa — орын, жәшік) — 1) қолда бар ақшамен және басқа да құндылықтармен кассалық операцияларды орындайтын бөлім, ұйым, кәсіпорын; 2) кәсіпорынның, ұйымның кассадағы нақты ақшасы; 3) ақшаны сақтайтын, қабылдайтын арнайы жабдықталған орын; 4) ақшаның түсуін, қозғалысын, қолма-қол берілуін айқындайтын бухгалтерлік есепшот; 5) несие беретін мекеме. Айналымдағы нақты ақшаның көлеміне қарай банкте бірыңғай кассалар ашылуы мүмкін. Олар қабылдау, қайта есептеу, ақша беру операцияларын жүзеге асырады. Кіріс кассалары клиент өкілдерінен ақша қабылдайды. Банк бухгалтериясы ақшаны рәсімдеу операциясын жүргізеді, сол бойынша өткізілген ақша клиент есебіне алынады. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Зарядтау қондырғысы

Зарядтау қондырғысы - электрлік аккумулятор ларды зарядтауға арналған қондырғы. Зарядтау қоңдырғысы тұрақты ток көзінен (кернеуді реттеуге қажетті диапазоны бар генератордан немесе түзеткіштен) және зарядтағы ток күшін реттеуіш пен аккумуляторды ажырататын автоматтан тұрады. Дереккөздер
Банк консорциумы

Банк Консорциумы — кредиттік, кепілдемелік және басқа да банк операцияларын бірлесіп жүргізу үшін уақытша біріктірілген банктер тобы. Банк Консорциумын құрудың мақсаты — ресурстарды шоғырландыру жолымен операция масштабын ұлғайту. Консорциумге қатысушылар қаржылық және материалдық қор құрады. Операциялар орындалғаннан кейін консорциум өз қызметін тоқтатады, ал оның мүлкі қатысушылар үлесіне тең бөлінеді не жаңа шарт жасалады. Дереккөздер
Шіркеу құқығы

Шіркеу құқығы – шіркеу ережесін, шіркеу ұйымдарының құрылымы мен құ-зыретін реттейтін нормалар жиынтығы. Шіркеу құқығының бастау көздері – номоканодар және Византияның басқа да құқықтық деректемелері, славян елдерінде кормчий кітаптары ( Ресейде 1721 ж. Рухани регламент жарияланғанға дейін). Шіркеу құқығы канондық құқықтардың бір бөлігі болып табылады, онда нормалармен қатар шіркеудің зайырлы билікпен қатынастарын реттейтін нормалар да баяндалады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Тюркин Валерий Николаевич

Тюркин Валерий Николаевич - (1955 жылы туған, Ресей, Брянск облысы Брянск ауданы Пальцо кенті) – ауыл шаруашылығының қызметкері. Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген (1982). «Октябрьдің 37 жылдығы» атындағы кеңшарда механизатор (1972 – 82), бас инженер (1982 – 86) болып еңбек еткен. 1986 жылдан кеңшардың, қазіргі «Ново-Приречное» ЖШС-тің директоры. Облыстық мәслихаттың депутаты. «Құрмет» ордені, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Уәйіс Шондыбайұлы

Уәйіс Шондыбайұлы (1873-1923) - ақын, композитор. Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. Абайдың шәкірті. Оның «Перуайым», «Шұбартау», «Шыңғыстау» тағы басқа әндері халық арасына кең тараған. 1894 жылы Кекбай, Ақылбай, Мағауия сияқты дарынды ақындар тобына қосылып, Абайдың ақындық мектебінен өтеді. Оның ел аузында, көшірме қолжазбаларда және архив қорында сақталып жеткен орыс ақыны П.П. Ершовтың (1815-69) әйгілі «Конек - Горбунок» ертегі-дастанының желісімен жазған «Иванушка - дурачок» поэмасы, «Жошы - Алаша хан» (Ақсақ құлан аңызының бір нұсқасы), «Қырық уәзір» әңгімесінен алынып жазылған «Бір қыздың оқиғасы» атты дастандары мен «Кеңшілік кедейлерге заман бар ма» (1916), «Дүние байқағанға бір кең сарай» (1921) атты өлеңдерінде халықты азаттық күреске үндеп, ел қамқоры болған Абайды жастарға үлгі- өнеге етіп ұсынады. Дереккөздер
Шіркеу салығы

Шіркеу салығы– шіркеулердің кірісіне түсетін және олардың өз міндеттерін орындауы үшін жиналатын салық. Шіркеу салығын жинау христиан дінінің қалыптасуының бастапқы кезеңінен бастау алады. Дамыған елдердің ішінде шіркеу салығына міндетті сипат беріліп, мемлекеттік актілермен реттелген. Бірқатар елдерде шіркеу салығы міндеттелмеген, әдетте мемлекеттік актілермен емес, діни нормалармен бекітіледі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Қымызынай

Қымызынай — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Зеленобор ауылдық округіндегі ауыл. Іргесі 1950 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Щучинск қаласының солтүстік-шығысында 29 км-дей жерде. Халқы Инфрақұрылымы Бастауыш мектеп, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, мал шаруашылығы кешені – «Астана–Өнім» АҚ бар. Ең жақын темір жол станциясы - Бурабай шипажайы (29 км). Дереккөздер
Банк құжаттары

]] Банк құжаттары — банк операцияларын жүзеге асыру үшін қажетті, дұрыс және толық ақпараттары бар, оның заңдылығын растайтын және бухгалтерлік есептегі операцияларға негіз болатын құжаттар. Нақты ақшаны қабылдауға және беруге байланысты құжаттар кассалық (чектер, кассаның кіріс және шығыс ордері), ал нақты ақшасыз жүргізілген операциялар жөніндегі құжаттар мемориалдық деп аталады. Ақша-есеп айырысу құжаттарының көпшілігін (төлем тапсырмасын, есепшот-есеп айырысу талабын, чектерді, т.б.) банкке клиенттердің өздері береді. Құжаттардың қалған бөлігін (кассалық кіріс және шығыс ордерін, мемориалдық ордерді) банктердің өздері жасайды. Ішкі Банк құжаттары тек банк ішінде айналыста болады.Банк құжаттары есептеу техникасымен толтыруға, өңдеуге сәйкестендіріліп жасалады. Дереккөздер
Қызылшоқы (тау, Ақмола облысы)

Қызылшоқы – Ақмола облысы Ақкөл ауданының орталығы бөлігінде, Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км, Жалғызқарағай ауылынан шығысқа қарай 10 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 145 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 418 м, ұзындығы мен ені 1-1,5 км. Дөңгелек пішінді тау жер бедерінде айқын көрінеді. Нашар тілімденген беткейлері көлбеу келген. Геологиялық құрылымы Сүйірлі-қиыршықтасты элювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатқан жоғарғы девонның граниттерінен түзілген. Өсімдігі Оңтүстік даланың сортаңдау келген қара топырағында петрофитті әртүрлі шөптесінді және сұлыбасты-бетегелі шөптесіндер өскен. Дереккөздер
Қызылшадыра

Қызылшадыра – Целиноград ауданындағы шоқы. Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Абсолют биіктігі 363 м. Беткейлері көлбеу. Тас көмір кезеңінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан. Нашар дамыған қызғылт қоңыр топырағында даланың сораң шөптерімен бірге бетегелі-қаулы сораң шөптер жиі кездеседі. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Капиталдандыру

Капиталдандыру — # пайданы, табысты капиталға айналдыру, оны істі ұлғайтуға пайдалану; # кәсіпорынның құнын бағалау әдісі, оның мәнісі мынада: кәсіпкерлік қызметтен алынған табыс орташа несиелік пайыз ретінде қаралып, кәсіпорынның осы несие пайызымен қоса капиталдың шамасына тең шамада есептеледі; # фирманың келешектегі болжалды таза пайдасын қазіргі уақытқа (қазіргі таза құнға) келтіру жолымен фирманың экономикалық құндылықтарын бағалау. Табысты капиталдандыру Табысты капиталдандыру - капиталды табысқа айнлдыру, яғни бөлінбеген табысты не жарғы капиталын молайту түрінде, не айналым қаражатын толықтыруға бағытталған табыс түрінде өндіріске бағыттау. Дереккөздер:
Банктік құпия

]] Банк құпиясы — банктің өз клиенттерінің т.б. кредиттік мекемелердің есепшоттары мен аманат ақшалары жөніндегі мәліметтерді құпия сақтауы. ҚР Президентінің “Қазақстандағы банктер және банк қызметі туралы” Заң күші бар Жарлығының 50-бабына сәйкес, банк өз клиенттері операцияларының, есепшоттарының және салымдарының құпиялылығына кепілдік береді. Заңды тұлғалар мен басқа субъектілердің операциялары мен есепшоттары бойынша анықтамаларды соттарға, тергеу орындарына, аудиторлық ұйымдарға, сондай-ақ, салық органдарына (заңда көрсетілген жағдайда ғана) бере алады. Банк құпиясы коммерциялық құпияның бір түрі болып табылады. Дереккөздер
Уәлиханов Ғұбайдулла

Уәлиханов Ғұбайдулла - (шамамен XVIII ғасырдың 70-ж., Бурабайға жақын жердегі Қызылағаш қонысы – XIX ғасырдың 50-жылдарының ортасы) – Орта жүз ханы Уәлидің екінші ұлы. Медреседе білім алған. Уәли хан қайтыс болғаннан кейін, Ғұбайдулла Орта жүзге хан болып сайланды. Ресей тарапынан қарсылыққа тап болған У. беделі жоғары қытай шенеуніктерінің көмегіне сүйеніп, хандық билікті қайта құруға ұмтылды. Қасым Абылайханов пен Сартай Шыңғысовтың көмегімен Ғұбайдолла Қазақстанның өзін-өзі басқаруын сақтап қалуға тырысты. 1824 ж. 29 сәуірде Ғұбайдолла Көкшетау ішкі округіне аға сұлтан болып сайланды. Сөйтіп, Абылай ханның немересі, Уәли ханның заңды мұрагері майор шеніндегі округтік әкімшіліктің шенеунігіне айналады. Өзінің саяси ахуалына көндіге алмаған Уәлиханов Пекинмен, Құлжа қаласындағы уәкілмен қарым-қатынасын қайта орнатады. Алайда, бұл жайлы патша үкіметіне белгілі болып, нәтижесінде У-ты округті басқару ісінен шеттетіп, іс-әрекетіне бақылау күшейтіледі. 1832 ж. Көкшетау округінің аға сұлтаны Абылай Ғаббасовтың қаза болуына байланысты Уәлиханов қайтадан аға сұлтан болып сайланады. 1838 жылға дейін осы қызметін жақсы атқарған оған, қазақтардың ішінде ең бірінші подполковник шені беріледі. 1839 ж. патша үкіметі Ғұбайдолланы Кенесары Қасымовтың жақтаушысы ретінде айыптап, қамауға алып, Березов деген жерге жер аударып, азапты жұмысқа жібереді. Сібірге жер аударылған Уәлиханов 1847 ж. Кенесары Қасымовтың көтерілісі басып-жаншылғаннан кейін ғана босатылады. Ғұбайдолла сұлтан патша үкіметінің отаршылдық езгісінің күшеюіне дала халқының ішінде алғаш қарсы шыққандардың бірі болды. Ғұбайдолла сұлтан бастаған бұл қозғалыс, патша үкіметінің отарлық саясатына қарсы шыққан қазақ халқының Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне ұласты. Дереккөздер
Шірнелі өсімдіктер

Шірнелі өсімдіктері– гүлінен бал ара арасы шірне мен тозаң жинайтын жабық тұқымды өсімдіктер тобы (қ. Гүлді өсімдіктер). Қазақстанда 125 түрі бар. Олардың ең шірнелілері: егіндікте өсетін қарақұмық, сиыржоңышқа, жембұршақ, екпе эспарцет, екпе жоңышқа, шалғындық беде, дәрілік жалбыз, дәрілік шүйіншөп, тағы басқа; бау-бақшада өсетін таңқурай, қара өрік, алма, алмұрт, жүзім, қарақат, шабдалы, өрік, тағы басқа, сеуіп өсірілетін көкбас жалбыз, жыланбас жалбыз, сайсағыз, түйежоңышқа; орманда өсетін үйеңкі, жөке, терек, қайың, мойыл, ұшқат, күреңот, жиде, сирень, долана, сарыраушан, қараған, қарамала, көктерек, көкшегүл, жарықгүл, тағы басқа; шалғында өсетін қазтамақ, бақ-бақ, аюбалдырған, адыраспан, қызылмия, жантақ, шеңгел, сиырсілекей, киікоты, шыршай, тағы басқа. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Капиталдың ауыспалы айналымы

Капиталдың ауыспалы айналымы – ақшалай қаражаттың өндіріс пен айналыс аясындағы қозғалысы‚ бұл қозғалыс барысында ол толық айналым жасайды. Капиталдың ауыспалы айналымы дүркін-дүркін жаңарып отыратын процесс ретінде қаралады‚ оның дәйекті түрде авансылануын (өндіріс құрал-жабдығын сатып алуға‚ еңбекақы төлеуге аванс берілуін)‚ өндірістік тауардың өткізілуін‚ бастапқы нысанға қайтып оралуын қамтиды, яки капитал үш сатыдан өтеді: *бірінші сатыда ақшалай нысаннан өндіріс құрал-жабдығы мен жұмыс күші нысанына ауысады; *екінші сатыда тікелей өндіріс процесі жүзеге асырылып‚ тауар жасалады; *үшінші сатысында тауар сатылады (ол аяқталған бойда капитал қайтадан ақша нысанына ие болады). Бірінші және үшінші сатылары айналыс саласына жатады‚ екінші сатысы өндіріс саласына жатады. Әрбір сатыда – капитал белгілі бір функциялық нысанға ие болады: бірінші сатыда ақшалай нысанға‚ екінші сатыда – өндірістік нысанға‚ үшінші сатыда – тауар нысанына ие болады. Қозғалыс үздіксіз болуы үшін оның белгілі бір бөліктері бір мезгілде үш нысанның бірінде болуға және үш сатыдан өтуге тиіс. Бір мезгілде үш функциялық нысанда болатын және өзінің ауыспалы айналымында үш сатыдан дәйектілікпен өтетін капитал өндірістік капитал деп аталды. Үздіксіз жаңартылып отыратын процесс ретінде қаралатын өнеркәсіптік Капиталдың ауыспалы айналымы оның айналымын құрайды. Капиталдың ауыспалы айналымы уақыты бүкіл авансыланатын капитал өндіріс пен айналыс сатысынан өтетін және бастапқы нысанына қайтып оралатын кезең ретінде қаралады. Капиталдың ауыспалы айналымының жылдамдығы оның бір жыл ішінде жасалатын айналымының санымен өлшенеді. Капиталдың ауыспалы айналымының жылдамдығы көптеген факторларға байланысты. Олардың ішіндегі елеулілері: өндіргіш капиталдың негізгі капитал мен айналым капиталына қаншалықты ара қатынаста бөлінетіні. Айналым капиталы айналымының жылдамдығы негізгі капитал айналымының жылдамдығынан жоғары. Сондықтан бүкіл Капиталдың ауыспалы айналымының уақыты неғұрлым аз болса және айналым жылдамдығы неғұрлым жоғары болса‚ айналым капиталының авансыланған капиталдағы үлесі солғұрлым жоғары болмақ. Капиталдың ауыспалы айналымының жеделдеуі өндіріс уақытын немесе екеуінің де айналысын қысқарту деген сөз‚ ол авансыланған капиталдың шамасын азайтады және оны пайдалану тиімділігінің артқанын көрсетеді. Дереккөздер
Қызылсу

*Қызылсу – өзен бетіне мұз жарығынан шыққан су. Көбіне қысы қатты аймақтардағы суы мол өзендерге тән. Қызлсыу өзендегі су ағымының күрт көбеюінен, мұз астындағы қысымның жоғарылауынан,гидравликалық процестердің нәтижесінде пайда болады; кейде жер асты сулары мол өңірлерде де байқалады. Жер бетіне жақын орналасқан сулы қабаттың кейбір бөлігі, қысы өте қатты және қарсыз жылдары қатады, ал оған қосылатын су үстіңгі қабатты жарып, жер бетіне шығады да, тоң топыраққа сіңе алмай, Қызлсыу мұзына айналады. Дереккөздер
Уәлиханов (Біржан сал ауданы)

Уәлиханов — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Уәлиханов ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Степняк қаласынан шығысқа қарай 71 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 1961 жылы қаланған. 1970 – 97 жылы бұрынғы Көкшетау облысы Уәлиханов ауданының орталығы болды. Халқы Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, клуб, пункт бар. Ауыл арқылы облысы маңызы бар Көкшетау – Уәлиханов автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Капиталдың құрылымы

:Капиталдың құрылымы– акциялардың, облигациялардың, активтердің, кәсіпорын, компания, корпорация, фирма капиталы құралған барлық нәрселердің ара салмағы; кәсіпорын, компания, корпорация, фирма балансы пассивінің, яки капиталдың құрамдас бөліктерінің сипаттамасы; қысқа және ұзақ мерзімді міндеттемелер мен меншікті капиталдың салыстырмалы ара қатынасы Дереккөздер
Биляр теңгесі

Биляр теңгесі — 13 ғасырда соғылған теңге. Биляр қаласының орнында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде көмбеден табылған. Тиын теңгенің оң бетінде араб әрпінде “Биляр теңгесі” деген жазу таңбаланған. Екінші бетінде төртбұрышты, дөңгелек және алты қырлы өрнектер бейнеленген. Теңгенің нақты шыққан жылы көрсетілмеген. Биляр қаласы 13 — 14 ғасырларда маңызды сауда жолдарынан жырақ қалғандықтан теңге кейінірек өз қызметін тоқтатқан. Дереккөздер
Зейнеп Уәлиханова

Уәлихан Зейнеп (шамамен 1812 жылы, Баянауыл – 1880-жылдардың соңы, Сырымбет қонысы) – Шоқан Уәлиханның анасы. Белгілі Баянауыл биі Шорман Күшіктің қызы, Баянауыл округінің аға сұлтаны Мұса Шорманның апасы. Уәли ханның жесірі Айғаным оны өзінің ұлы Шыңғыс сұлтанға айттырады. Зейнептен 7 ұл (Шоқан, Жақып, Мақы, Махмет, Ахмет, Қозыке, Қоқыш), 2 қыз (Ұрқия, Рахия) туады. Зейнеп көрікті әрі ақылды, сонымен қатар тәкәппар әрі әміршіл болған. Шоқанның демократиялық көзқарасының қалыптасуына көп ықпал еткен. Шыңғыс Уәлиханмен бірге 1850 – 1860 ж. Көкшетау қаласында тұрған. Дереккөздер
Қызылсирақ балшықшы

Қызылсирақ балшықшы – татреңдер тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда көл мен өзен жағалауларында кездеседі. Қанатының ұзындығы 225 мм, салм. 200 г-дай. Түсі ақ пен қара аралас, арқасы мен қанаттары қара, бауыры мен құйрығы ақ түсті. Ұзын аяқтары – қызыл. Жыл құсы. Наурыздың ортасынан мамырдың басына дейін ұшып келіп, жерге ұя салады. Ондағы 4 теңбіл жұмыртқаларын мекиені мен қоразы кезектесіп, 25 күндей шайқайды. Балапандары мамық, қанаттанғаннан кейін тез ұшып кетеді. Негізінен омыртқасыздармен қоректенеді. Саны жылдан жылға азаюда. Дереккөздер