kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тығыз индекс

Тығыз индекс - дерекқорға арналған файл. Бұл файл бірқатар қостан тұрады: кілт пен көрсеткіш. Әрбір кілт пен байланған көрсеткіш, сирек индекске қарағанда, дерек файлындағы жазбаға көрсетеді. Индекстерді қолдану себебі: қазырғы дерекқорлар өте үлкен болғандықтан олар компьютердің бас зердесіне (main memory) сыймайды. Сондықтан, жалпы деректер бас зердеге блоктарға бөліп еңгізіледі. Бірақ үлкен дерекқордан жазбаны табу ұзаққа созылып кетуі мүмкін. Ал енді, индекс файлы немесе индекс блогы дерек файлынан әжептеур жеңіл болғандықтан бас зердеге сыйп кетеді. Бұл жазбаны іздеу уақытын азайтады. Тағы бір себеп, кілттер сортталған болғандықтан бинарлық іздеу қолдануға болады. Кластерлік, кілттері дубликатталған индекстерде тығыз индекс дерекқордағы кілті дәл келген бірінші жазбаға көрсетеді. Дерекнама Database Systems: The Complete Book. Hector Garcia-Molina, Jeffrey D. Ullman, Jennifer D. Widom
Сирек индекс

Сирек индекс — дерекқорға арналған файл. Бұл файл бірқатар қостан тұрады: кілт пен көрсеткіш. Әрбір кілт пен байланған көрсеткіш сирек индексінде, тығыз индекске қарағанда, дерек файлындағы блокка көрсетеді. Индекстерді қолдану себебі: қазіргі дерекқорлар өте үлкен болғандықтан олар компьютердің бас зердесіне (main memory) сыймайды. Сондықтан, жалпы деректер бас зердеге блоктарға бөліп енгізіледі. Бірақ үлкен дерекқордан жазбаны табу ұзаққа созылып кетуі мүмкін. Ал енді, индекс файлы немесе индекс блогы дерек файлынан әжептеуір жеңіл болғандықтан бас зердеге сыйып кетеді. Бұл жазбаны іздеу уақытын азайтады. Тағы бір себеп, кілттер сортталған болғандықтан бинарлық іздеу қолдануға болады. Кластерлік, кілттері дубликатталған индекстерде, сирек индекс әр блоктағы ең төмен нөмірлі іздеу кілтіне көрсетеді. Дерекнама Database Systems: The Complete Book. Hector Garcia-Molina, Jeffrey D. Ullman, Jennifer D. Widom
Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов

Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов (26 қараша 1960, Жамбыл облысы) — қазақстандық саясаткер, заңгер, дипломат. 1997—2000 жылдары Әділет министрі және 2005—2009 жылдары Ішкі істер министрі сияқты ірі мемлекеттік лауазымдарды атқарды. 2009—2011 жылдары Сенат депутаты болды. Заң ғылымдарының кандидаты. Өмірбаяны Қожа руынан шыққан. * С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1983), заңгер. * Заң ғылымдарының докторы (2008). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстан Республикасындағы басқару формалары: конституциялық үлгі және мемлекеттік басқару тәжірибесі». * 1983 жылдан — С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің мемлекет және құқық теориясы мен тарихы кафедрасында сынақ мерзімінен өтуші-зерттеуші, кафедра ассистенті. * 1990 жылдың шілде айынан — ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Заңнама және құқықтық тәртіп мәселелері бөлімінің аға кеңесшісі, заңдардың орындалуы жөніндегі секторының меңгерушісі. * 1991 жылдың қыркүйек айынан — ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Заңнама, құқықтық сараптама және талдау мәселелері жөніндегі бөлім меңгерушісінің орынбасары. * 1992 жылдың қаңтар айынан — Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі төрағасы хатшылығының меңгерушісі. * 1993 жылдың қаңтар айынан — Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі Заңнама, құқықтық сараптама және талдау бөлімінің меңгерушісі. * 1994 жылдың ақпан айынан — Қазақстан Республикасының Президенті және Министрлер кабинеті Аппаратының Заңнама бөлімінің меңгерушісі * 1994 жылдың маусым айынан — Қазақстан Республикасының Президенті Аппаратының Заңнамалық бастамаларжәне құқықтық сараптама бөлімінің меңгерушісі. * 1995 жылдың қараша айынан — Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің Заңнама және құқықтық сараптама мәселелері жөніндегі бөлімінің меңгерушісі. * 1996 жылдың желтоқсан айынан — Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің Заңнама және сот жүйесі мәселелері бөлімінің меңгерушісі. * 1997 жылдың қазан айынан — Қазақстан Республикасының әділет министрі * 2000 жылдың қыркүйек айынан — Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігі жетекшісінің орынбасары. * 2002 жылдан — Қазақстан Республикасының Премьер-министрінің орынбасары. * 2003 жылдан — Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігі жетекшісінің орынбасары. * 2005 жылдан — Қазақстан Республикасы ішкі істер министрі * 2009 жылдың сәуір айынан бері — Қазақстан Республикасының Парламенті Сенатының депутаты, Халықаралық қатынастар, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі. * 22 желтоқсан 2011-20 қаңтар 2013 - Маңғыстау облысының әкімі. * 26 наурыз 2013 жылы - Қазақстан Республикасының Литва Республикасындағы Төтенше және Өкілетті елшісі. * 21 мамыр 2013 жылдан - Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті елшісі міндетін қоса атқарушы. Марапаттары * «Парасат» (1999) * «Барыс» (2004) ордендерімен; * медальдармен; * ҚР Құрмет грамотасымен (1993) марапатталған. Әскери атағы — запастағы капитан. Отбасылық жағдайы * Үйленген. Жұбайы - Мұхамеджанова Зарема Хайдарқызы. * Қыздары - Мәдина (1980 жылы туған), Әдина (1997 жылы туған). * Немерелері - Әлижан (2000 жылы туған), Әміржан (2004 жылы туған). Дереккөздер
Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев

Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев (19 қазан 1956, Қарағанды) — Қазақстан саясаткері, дипломат, 2022 жылдан бастап ҚХП төрағасы. Бұдан бұрын ол Қазақстанның Беларусьтегі (2017–2019) және Грузиядағы (2013–2017) елшісі болған. Қысқаша өмірбаяны 1956 ж. қарашаның 19-ында туған. Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген. Саясаттану ғылымдарының докторы, профессор. Ағылшын тілін меңгерген. Жұмыс тәжірибесін 1978 жылы Жезқазған педагогикалық институтының ассистенті болып бастаған. Кеңес Әскері қатарында әскери қызмет өтеген. Ломоносов атындағы ММУ-де машықтанушы-оқытушы болып қызмет атқарған, сонда аспирантураны бітіріп, диссертация қорғаған. Саясат тарихы кафедрасының меңгерушісі болған. Бірнеше монографиялар мен жүздеген ғылыми және публицистикалық мақалалардың авторы. 1990—1994 жылдары Республика Жоғары Кеңесінің депутаты болды. 1994—1998 жылдары Қазақстанның Социалистік партиясы саяси атқару комитетінің хатшысы болып сайланды. 1994–1998 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі 1998—2002 жылдары Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директоры. 2000 жылы Мемлекет басшысы Әкімшілігінің бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеді. 2002 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі. 2006 жылы қаңтар айынан бастап ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрі. 2006—2008 жылдары ҚР Мәдениет және ақпарат министрі. 2008 жылы мамыр айынан 2013 жылға дейін Қазақстан Президентінің кеңесшісі. 2013 жылдың 3-ші сәуірі мен 2017 жыл, қарашаның 24-і аралығында Ертісбаев Қазақстанның Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болған. 24 қараша 2017 — 12 тамыз 2019 жылдары аралығында Қазақстанның Беларусьтағы Төтенше және Өкілетті Елшісі. 2019 жылы өзінің дипломатиялық жұмысын аяқтады. 18 наурыз күні 2022 жылы Ертісбаевтың Қазақстан халық партиясы құрамына кіргені белгілі болды. 28 наурыз күні партия Ермұхамет Ертісбаевты партия төрағасы болып сайлады. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.masa.kz/article/view/id/866 ҚР президентінің саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі Ермұхамет Ертісбаев ҚазТАГ агенттігіне жағдайға қатысты түсініктеме берді]
Наталья Артёмовна Коржова

Наталья Артемовна Коржова (тумысында — Полийчук; 8 сәуір 1958, Талдықорған облысы) — қазақстандық ірі мемлекеттік қайраткер және экономист. 2006—2007 жылдары аралығында Қаржы министрі. 1996—1999 жылдары аралығында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі. Экономика ғылымдарының докторы. Өмірбаяны 1958 жылы 4 сәуірде Талдықорған облысы, Сарқантта дүниеге келді. 1979 жылы Алматы халық шаруашылығы институтын “экономист” мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін 1996 жылға дейін Қаржы министрлігінің экономисі, аға экономисі, бөлім басшысы және басқарма басшысы болып еңбектенді. 1996 жылғы қаңтар—қараша айларында Қаржы министрлігі Әлеуметтік сала басқармасының басшысы болды. Бүдан кейін Коржованың мансабыҮкіметте жалғасты: 1996 жылғы қарашада Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды. 1999 жылғы қазанда лауазымынан босатылып, Қаржы министрінің орынбасары болып тағайындалды. 2002 жылғы қыркүйекте лауазымынан босатылып, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрінің бірінші орынбасары болып тағайындалды. 2006 жылғы қаңтарда лауазымынан босатылып, Қазақстан президентінің № 15 бұйрығымен Қаржы министрі болып тағайындалды.1.5 жылдан кейін лауазымынан Қазақстан президентінің № 439 бұйрығымен босатылды. 2008 жылы Қаржы министрлігін жауапты хатшысы болып тағайындалды. Бұл қызметте 5 жыл отырғанынан кейін зейнет жасына жетуіне байланысты лауазымынан босатылды. Зейнетке шықаннан кейін 2017 жылдан бері Қаржы министрлігінің қарамағындағы Қаржы академиясының президенті. 3 айдан кейін Еуразиялық экономикалық одақтың Желілік қаржы институтының басшысы болды. Жеке өмірі * Тұрмыста, жұбайы Андрей Иванович Коржов (1956—2015) — Қазақстан президентінің Іс Басқармасында қызмет еткен, 1999—2005 жылдары Қазақмыс Директорлар кеңесінің мүшесі болған. ** Ұлы — Максим (1980 туған) — кәсіпкер, 2015 жылдан бастап Еуразиялық даму банкі төрағасының орынбасары, 2011—2015 жылдары аралығында “Қазақстан ВТБ” ЕБ Директорлар кеңесінің мүшесі. Жұбайы (1986 туған) Мария Владимировна Коржова. *** Немерелері — София (2011 туған) және Анастасия (2012 туған). Марапаттары мен атақтары * Астана медалі (1998); * Құрмет ордені (2001); * Астанаға 10 жыл медалі (2008); * Парасат ордені (2009); * 3 дәрежелі Барыс ордені (2016). Дереккөздер
Анатолий Григорьевич Дерновой

Дерновой, Анатолий Григорьевич — Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi. Қысқаша өмірбаяны 1951 ж. тамыздың 21-інде Қарағанды қаласында туған. 1974 ж. Қарағанды медицина институтын бітірген. Медицина ғылымдарының кандидаты. Еңбек жолын Талдықорған облысы Киров ауданының санитарлық-эпидемиологиялық станса­сының бөлім меңгерушісі болып бастады, кейін осы ауданның бас мемлекеттік санитарлық дәрігері болып жұмыс істеді. 1991—1994 жж. — Алматы облысының Бас мемлекеттік санитарлық дәрігері. 1994—1996 жж. — Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің орынбасары — бас мемлекеттік санитарлық дәрігері. 1996 ж. — Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы Медициналық орталығының бастығы. 2006 ж. қыркүйектің 20-ыдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi. Марапаттары * «Ерекше еңбегі үшін» медалімен 1987 жылы, * «Астана» медалімен 2000 жылы, * «Қазақстан Республикасына сіңірген ерен еңбегі үшін» медалімен 2001 жылы, * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтолық медалімен 2005 жылы марапатталды, * ҚР Ғылым, техника және білім саласындағы Мемлекеттік сыйлықтың 2005 жылғы лауреаты.
Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов

Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов (1 қыркүйек 1964 жыл, Алматы) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2012 жылдан 2014 жылға дейін Қазақстанның Ресейдегі Елшісі. Өмірбаяны Оразбақов 1964 жылғы 1 қыркүйекте Ізбасар Оразбақұлы мен Райхан Төленқызының отбасында, Алматы қаласында дүниеге келген. Еңбек жолы және білімі 1986 жылы Қазақ политехникалық институтын машинажасау мамандығы бойынша тәмәмдап, инженер-механик біліктілін алған. Еңбек жолын "Поршень" зауытында диспетчер ретінде бастап, бюро бастығы, зауыт комсомол хатшысы ретінде жұмыс істеген. 1988 жылы Алматы қаласы ЛКСМК Әуезов аудандық комитетіне екінші хатшы ретінде сайланады. 1990 жылы Эталон зауытында конструктор, сосын шебер ретінде қысқа мерзім жұмыс істейді. 1990 жылы Алматы қаласы ЛКСМК Әуезов аудандық комитетіне бірінші хатшы ретінде сайланады. Бұл қызметте 1991 жылға дейін қызмет етеді. 1992–1993 жылдар аралығында Әуезов ауданының әкімшілігінде бөлім бастығы ретінде қызмет атқарады. 1994–1995 жылдары Қазақстан Министрлер кабинетінің аппаратындағы Баға және монополияға қарсы саясат Мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы және басқарма бастығы ретінде жұмыс істейді. 1995–1996 жылдары Көлік және коммуникация министрінің орынбасары. 1996–1997 жылдары Қазақстан президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңес хатшылығының меңгерушісі. 1997–1998 жылдары Көлік және коммуникация министрлігінің Экономикалық саясат, инвестиция және сыртқы байланыстар жөніндегі департаментінің директоры, Көлік және коммуникация министрлігінің Азаматтық авиация қызметі мен әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі комитетінің төрағасы-вице-министр қызметтерін атқарған. 1998–1999 жылдары «Қазақойл» ҰМК әкімшілік және әлеуметтік мәселелер жөніндегі вице-президенті, директоры, атқарушы директоры. 2000–2001 жылдары Қазақстан премьер-министрі кеңсесінің өндірістік сала және инфрақұрылым бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 2001–2002 жылдары Экономика және сауда вице-министрі. 2002–2003 жылдары Индустрия және сауда вице-министрі. 2003 жылғы шілдеден «Қазақстан инжиниринг» Ұлттық компаниясы ААҚ президенті. 2007 жылғы қаңтардан бастап Индустрия және сауда министрі. 2008 жылғы сәуірден Израильдегі төтенше және өкілетті елші. 2012 жылғы мамырда Ресейдегі Төтенше және Өкілетті Елші болып тағайындалды. Өз өмірі Ғалым Оразбақовтың әкесі — Оразбақов Ізбасар Оразбақұлы (1941 туған) және анасы — Оразбақова Райхан Төлегенқызы (1942 туған). Оразбақов үйленген, әйелі — Оразбақова Индира Маратқызы. Екі қызы, Зере (1990) мен Томирис (2005), және бір ұлы Темірлан (2005) бар. Дереккөздер
Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова

Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова (9 қыркүйек 1950, Алматы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі (2001-2007), экономика ғылымдарының докторы және профессор. Қысқаша өмірбаяны С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің саяси экономия факультетін бітірген (1972), экономист, саяси экономика оқытушысы. Экономика ғылымдарының кандидаты (1980), докторы (1990). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Социализм кезіндегі жарыс қатынастарын іске асырудың экономикалық механизмі». С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің саяси экономия кафедрасының профессоры (1992). «Бұқараның жанды шығармашылығы» (1985), «Жарыс және қайта құру» (1988), «Салықтар: пайдалану мәні және іс жүзінде» (1994), «Бағалы қағаздар туралы не білу керек» (1996), «Көлеңкелі экономика: даму тенденциясы» (2001) кітаптарының авторы; «Қоғамдық тұтыну қорлары» (1983), «Шаруашылық механизмі жүйесіндегі бәсекелестіктің жаңа формалары» (1984), «Қазақстандағы экономикалық қылмыспен күресу мәселелері» (1996) кітаптарының тең авторы. «Нұр Отан» ХДП (2007 жылдан). 1972 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің ассистенті, аға оқытушысы, доценті, профессоры. 1994 жылдан - ҚР Президентінің экономикалық реформа жөніндегі кеңесшісі, Экономикалық кеңесшілер кеңесінің жетекшісі. 1995 жылдан - ҚР Құнды қағаздар бойынша ұлттық комиссиясының төрайымы. 1997 жылдың қаңтар айынан - «Қаржы нарықтары институттары» ҚҚ президенті. 1997 жылдың мамыр айынан - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Экономика, қаржы және бюджет жөніндегі комитеттің төрайымы. 2001 жылдан - ҚР тұрғындарды әлеуметтік қорғау және еңбек министрі. 2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Қаржы және бюджет комитетінің төрайымы. С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттiк университетiнде дәрiс берген, Қазақстан Республикасы Президентiнiң көмекшiсi, Қазақстан Республикасының Президентi жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесiнiң жетекшiсi, Бағалы қағаздар жөнiндегi ұлттық комиссияның төрайымы, Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының Экономика, қаржы және бюджет жөнiндегi комитетiнiң төрайымы болып тағайындалған. 2001 жылғы қарашадан бастап Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау министрi. 2007 жылы «Нұр Отан» партиясы тізімі бойынша Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырым депутаты боп сайланған. қаржы және бюджет жөніндегі комитетінің төрайымы. Марапаттар * «Парасат » (2005) орденімен; * «Астана» (1998), * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл » (2001), * «Қазақстан Конституциясына 10 жыл » (2005) медалі. Отбасы Ұлдары - Қарақұсов Фархад Сергеевич (1971), Романов Роман Сергеевич (1976 ); қызы - Қарақұсова Дана Сергеевна (1984 ). Дереккөздер
Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов

Ысқақов, Нұрлан Әбділдаұлы — Қоршаған ортаны қорғау министрі. Қысқаша өмірбаяны 1963 ж. туған. Қазақ политехникалық институтын бітірген. Экономика ғылымдарының докторы. Институтты бітіргеннен кейін ғылыми қызметпен айналысты, коммерциялық құрылымдарда басшы лауазымдарда жұмыс істеді. Алматы қаласының Калинин ауданы әкімінің орынбасары, Алматы қаласы бойынша Баға және монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы, Мемлекет Басшысы Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы, Қоршаған ортаны қорғау вице-министрі болып тағайындалған. Соңғы кезде — Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі. 2006 ж. сәуір айынан бастап ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрі.
Виктор Вячеславович Храпунов

Виктор Вячеславович Храпунов (24 қазан 1948 жыл, Предгорное ауылы, Глубокое ауданы, Шығыс Қазақстан облысы) — белгілі қазақстандық саясаткер. Алматы қаласы мен Шығыс Қазақстан облысының бұрынғы әкімі. Қысқаша өмірбаяны 1948 жылы 24 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданының Предгорное ауылында туған. 1970 ж. — Өскемен индустриалды техникумын (техник — жылу-технигі). 1977 ж. — Алматы энергетика институтын (инженер-электрик). Алматы Жоғары партия мектебін саясаттанушы мамандықтары бойынша бітіріп шыққан. Экономика ғылымдарының докторы. Еңбек жолын Алматы жылу электр орталығының кезекші слесарь, жөндеу жөніндегі слесарі, шебер болудан бастаған. Алматы жылу электр орталығы өндірістік-техникалық бөлімінің аға инженер-технологы, жабдықтарды жөндеу жөніндегі қазандық цехы бастығының орынбасары, құбырлар цехының бастығы; 1985—1986 жылдары Алматы қалалық жылу желілері кәсіпорнының бас инженері; 1986—1989 жылдары Алматы қаласы Ленин аудандық атқару комитетінің төрағасы; 1989—1991 жылдары Алматы қалалық партия комитетінің екінші хатшысы; 1991—1992 жылдары Алматы қалалық кеңесі төрағасының бірінші орынбасары — қалалық атқару комитетінің төрағасы; 1992—1995 жылдары Алматы қаласы әкімінің бірінші орынбасары; 1995—1997 жылдары ҚР Энергетика және көмір өнеркәсібі министрі, ҚР Энергетика және табиғи ресурстар министрі қызметтерін атқарған. 1997 жылдан 2004 ж. желтоқсанына дейін Алматы қаласының әкімі қызметін атқарды. 2004 ж. желтоқсанынан Шығыс Қазақстан облысының әкімі. 2007 ж. қаңтар айынан Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрі. 2007 ж. 1 қарашада Премьер-министр Кәрім Мәсімовтың жер ұйымдастыруда өткізілген кемшіліктерге байланысты ұсынысымен мемлекет басшысы жарлығымен Виктор Вячеславович Храпунов Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрі қызметінен босатылды. Отбасы Үйленген (1998). Жұбайы — Ләйлә Қалибекқызы Храпунова (1958 жылы туған). 1990 жылы Қазақстандағы алғашқы жеке телекомпанияның бірі «ТАҢ» телерадиокомпаниясының негізін қалап, 1998 жылы Мұхтар Әблязовқа сатқан. 1994—1995 жылдары «Қазақстан теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының президенті болған. Үш баласы бар. Ұлдары — Ильяс Храпунов (1984 жылы туған), Даниэль Храпунов (1996 жылы туған), қызы — Эльвира Бельмадани (1979 жылы туған). Ильяс Храпунов Мұхтар Әблязовтың қызы Мадина Әблязоваға үйленген. Дереккөздер
Зағипа Яхияқызы Балиева

Зағипа Яхияқызы Балиева (3 қазан 1958, Кеген ауданы, Алматы облысы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, экономист, Әділет министрі (2005—2009),Орталық сайлау комиссиясының төрағасы (1996—2005). Экономика ғылымдарының кандидаты. Қысқаша өмірбаяны 1958 жылы 3 қазанда Алматы облысы, Кеген ауданы, Жалағаш ауылында дүниеге келді. 1981&nbsp;ж. Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетін бітірген. Мамандығы&nbsp;— заңгер-құқықтанушы. Еңбек қызметін АПТУ-да лаборант болып бастаған 1981—82 жж.&nbsp;— Жамбыл аудандық, Жамбыл облыстық «Стройбанк» кеңсесінің заң кеңесшісі болып бастаған. 1982—86 жж.&nbsp;— Жамбыл (Тараз) қалалық атқару комитетінің заң кеңесшісі. 1986—92 жж.&nbsp;— Алматы қалалық аткомының тұрғын алаңды есепке алу және бөлу басқармасының инспекторы бөлім меңгерушісі. 1992—94 жж.&nbsp;— Алматы қалалық әкімі аппаратының заң бөлімінің бастығы, меңгерушісі болып істеген. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 13-ші шақырылуының депутаты болып сайланған. 1995&nbsp;ж. наурызынан&nbsp;— Орталық сайлау комиссиясын хатшысы. 1996&nbsp;ж. қаңтарынан&nbsp;— Орталық сайлау комиссиясы төрайымы болып басқарды. 2005&nbsp;ж. сәуірден бері Қазақстан Республикасының Әділет министрі. 2009 жылдың сәуір айынан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі. 2005-2009 ж.ж. – Қазақстан Республикасының Әділет министрі. 2009-2011 ж.ж. – IV сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі. 2012 жылғы 20 қаңтардан бастап - V сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі. «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған. «Құрмет», «Парасат», «Күміс алқа», ордендерімен, «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медальдарымен марапатталған. Отбасылық жағдайы Тұрмыста, алты бала және немере тәрбиелеп отыр. Жұбайы - Балиев Мұхтар Абзалұлы (1957 жылы туған). Ұлдары- Балиев Данияр Мұхтарұлы (1980жылы туған), Бали Ернар Мұхтарұлы (1984 жылы туған), Бали Әлияр Мұхтарұлы (1990 жылы туған), Бали Нұрсұлтан Мұхтарұлы (2006 жылы туған); қыздары - Бали Алдара-Бегім Мұхтарқызы (2004 жылы туған), Бали Дария-Бегім Мұхтарқызы (2007 жылы туған). Дереккөздер
Берік Мәжитұлы Имашев

Берік Мәжитұлы Имашев (7 маусым 1960, Алматы) — қазақстандық ірі мемлекеттік қайраткер, әділет министрі (2012—2016), орталық сайлау комиссиясының төрағасы (2016—2022). Дариға Назарбаеваның құдасы. Қысқаша өмірбаяны * 1982 ж. Михайло Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген. * Университетті тәмамдағаннан кейін аудандық прокуроратураның тергеушісі * Қазақ КСР Прокуроры жанындағы аса маңызды істер жөніндегі тергеуші * аудан прокуроры * Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының басқарма бастығы * Алматы қаласы прокурорының бірінші орынбасары қызметтерін атқарған. * 1994—1997 жж. «Казкоммерцбанк» акционерлік банкінің басқарма төрағасының орынбасары * Мемлекеттік мүлік басқармасы жөніндегі Қазақстан Республикасы Мемлекеттік комитеті төрағасының орынбасары * салық полициясы басқармасының бастығы — Қазақстан Республикасы Мемлекеттік салық комитеті төрағасының орынбасары. * 1997 ж. мамыр — 1998 ж. сәуір аралығында жеке заң фирмасының басшысы. * 1998—1999 жж. Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі * Қазақстан Республикасының Шағын бизнесті қолдау жөніндегі агенттігінің төрағасы. * 1999—2000 жж. Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау агенттігінің төрағасы. * 2001—2003 жж. «Нефтеконсалтинг» ЖАҚ президенті. * 2003—2005 жж. Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары. * 2005 ж. мамыр — қазан айлары аралығында «Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ Басқармасы төрағасының қызметін атқарды. * 2005 ж. қазан айынан 2007 ж. қаңтарына дейін Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып қызмет атқарды. * 12 қаңтар 2007 жылы - Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы. * 2008 жылдың ақпанынан тамызына дейін - Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі-Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы * 20 наурыз 2012 жылдан - Қазақстан Республикасы Әділет министрі. Әскери атағы Әскери атағы - полковник. Отбасы * Үйленген. Жұбайы - Адайбекова Ләйлә Мұханбетқызы. * Қыздары - Аида (1984 жылы туған), Әдия (1999 жылы туған); * ұлы - Әлжан (1987 жылы туған). Марапаттары * «Құрмет» ордені (2005) * Ю. Семенов атындағы Халықаралық қордың «Детектив және саясат» сыйлығы (1990 ж.) * екі медальмен марапатталған. Дереккөздер
Ахметов

Ахметов — қазақша, башқұртша, ұйғырша және татарша әулет есімі. Атақты тектің иелері: * Ақылбек Қабиұлы Ахметов — физик-ғалым, физика ғылымының докторы (1997). * Арыстан Ахметов — Ұлы Отан соғысының қаһарманы. * Әбдікәрім Ахметов — ақын. * Әбдірәшит Рахымұлы Ахметов — ғалым, тарих ғылым докторы (1970), профессор. * Ахметов Әділ Құрманжанұлы — филология ғылыми доктор (1995), профессор (1997). * Ахметов Бақыт Бешімбекұлы — Қазақстан ауыр атлеті. * Ахметов Бақтығали — жергілікті басшы, Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1989). * Ахметов Батырбек Мықансалықұлы — Қостанай облыстың әкімдігінің Жер қатынастары басқармасының бастығы. * Даниал Кенжетайұлы Ахметов — Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрі, саяси қайраткер, экономика ғылымы доктор (2003). * Ахметов Ержан — ақын, жыршы. * Ахметов Жасұлан Рамазанұлы — 2008 жылдың қаңтарынан бері — Қостанай облысы Кедендік бақылау департаментінің бастығы. * Ахметов Зайырбек — Өзбек КСР-нің Жоғарғы Кеңесінің депутаты. * Зәки Ахметов — филология ғылымдарының докторы, профессор. * Ахметов Иманали — техникағылымдарының докторы, профессор * Ахметов Ілияс — журналист, зерттеуші. * Ахметов Қайрат Жұмашұлы — Қостанай облысы Қарасу ауданының әкімі. * Ахметов Қадыр Әбілжанұлы — тарих ғылымдарының докторы (2003), профессор (2006), Қазақ білім академиясының корреспондент мүшесі (2005). * Ахметов Қадырғали Жәлелұлы — медицина ғылымдарының докторы. * Ахметов Қанат Мұғынұлы — дирижер * Ахметов Қасым Мағрұпбекұлы — кино-телережиссер. * Ахметов Қуаныш — жазушы. * Ахметов Қырым Кәмиғалиұлы — медицина ғылымдарының докторы, профессор. * Ахметов Нұрлан Кәркенұлы — химик, педагогика ғылымдарының докторы, профессор. * Ахметов Сабыржан Ахметұлы — Қостанай облысы Амангелді ауданының әкімі. * Ахметов Сайранбек Мақсатұлы — техника ғылымдараның докторы (1998). * Ахметов Сапар Қайратұлы — Астана қаласы "Алматы" ауданының әкімі. * Ахметов Сатыбалды Ыбырайұлы — еңбек ардагері. * Ахметов Сейсенбек — жазушы, аудармашы. * Серік Нығметұлы Ахметов — Қазақстан Республикасының VIII Премьер-Министрі (2012), Қарағанды облысының әкімі (2009-2012). * Ахметов Темірбек — домбырашы , күйші. * Ахметов Темірболат — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2001). * Ахметов Шеген — әдебиет зерттеуші, жазушы. * Ахметов Шермұхамбет — еңбек ардагері.
Мусин

Мусин сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Аслан Есболайұлы Мусин – Қазақстан Республикасының мемлекеттік және саяси қайраткері. * Әлихан Шөжебайұлы Мусин – кенші ғалым, техникалық ғылымдар докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері. * Бағрам Мұсаұлы Мусин – ғалым-зоотехник. Ғылым кандидаты, Қаз КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі. * Баймолда Садыханұлы Мусин — журналист, Қазақстанның еңбек сіңірген мөдениет қызметкері. * Балдырған Серғазыұлы Мусин - Теміртау қаласы әкімі. * Дүйсенғазы Мағауияұлы Мусин - қоғам қайраткері. Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаты. * Жағыпар Мұсаұлы Мусин - тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты. * Жанайдар Баймырзаұлы Мусин – жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі. * Қапан Әубәкірұлы Мусин – композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. * Қобланды Нұрғалиұлы Мусин - География ғылымдарының кандидаты. * Қорған Нұрханұлы Мусин Қазақ КСР селолық құрылыс министрі, 8-9-10 сайл. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесідепутаты. * Құламерген Сыздықұлы Мусин – педагогика ғылымдарының докторы. * Меңғали Шаймарданұлы Мусин - журналист, жазушы-өлкетанушы. * Нұрхан Мусин – кеңес әскери қайраткері, азамат соғысына қатысушы. * Олег Владимирович Мусин — қазақстандық және ресейлік футболшы, қорғаушы. * Ринат Ильтайұлы Мусин - Мемлекеттік классикалық би ансамблінің балет әртісі. * Чапай Ғабдығалиұлы Мусин – тарих ғылымдарының докторы, профессор. * Шайхыслям Серікжанұлы Мусин – ауыл шаруашылығы жұмысын ұйымдастырушы, Социалистік Еңбек Ері, Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері. * Шахан Әлімханұлы Мусин – актер, Қазақстанның халық артисі.
Мұхаметжанов

Мұхаметжанов сөзі мынадай мағыналарды білдіруі мүмкін: * Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов - — Қазақстан Республикасының мемлекеттік және саяси қайраткері, Маңғыстау облысының әкімі, Ішкі істер министрі, заң ғылымдарының докторы. * Марат Нығметжанұлы Мұхаметжанов - биоорганикалық химия, табиғи қосылыстар химиясы саласындағы белгілі ғалым, химия ғылымдарының кандидаты. * Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов - — мемлекет және қоғам қайраткері.
Ысқақов

Ысқақов — қазақ фамилиясы. Белгілі тұлғалар * Айып Рәшитұлы Ысқақов * Ахмеди Ысқақұлы Ысқақов * Бақыткерей Ысқақов * Балташ Ысқақов * Бисембай Мамайұлы Ысқақов * Болат Ғазизұлы Ысқақов * Бүркіт Ибрагимұлы Ысқақов * Даниял Ысқақов * Инем Ысқақов * Көшербай Ысқақов * Қалихан Ысқақов * Қапай Ысқақов * Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов * Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов * Пернебай Күгенбайұлы Ысқақов * Сатан Нұрғожаұлы Ысқақов * Спан Ысқақов * Тұрлыбек Өтемісұлы Ысқақов
Қалақай

Қалақай &nbsp;— қалақайлар тұқымдасынан бір туысы. Бір жылдық не көп жылдық, қос үйлі және сирек те болса бір үйлі шөптесін өсімдік. Сабағы мен жапырағы түкті. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Ұсақ гүлдері масақ тәрізді гүл шоғын құрайды. Қоныржай және тропик аймақта 40-тан астам, Қазақстанда 3 түрі бар. Көлеңкелі, ылғалды жерлерде, орманда, бақта, жол бойында өседі. Қазақстандың барлық түрінің құрамында ақуыз көп болады. Жемшөптік маңызды түрі&nbsp;— қосүйлі қалақай (Urtica dioica) сондай-ақ Қазақстанның барлық жерінде кездеседі.Биіктігі 1 м-дей. Сабағы тік, жапырақтары өркенге қарамауылықарсы орналасады. Өсімдікті түгелдей күйдіргіш безді түктер жапқан. Безді түктер денеге тисе түктің ұшы морт сынып, түбіндегі (ішіндегі) сұйықтық дереу денеге жайылып күйдіреді. Халық аузындағы «қалақай шақты» деген осы. Бұл туысқа жататын өсімдіктер бір үйлі, кейде екі үйлі болады. Гүлшоғырлары сырғагүл, жай және күрделі масақ тәрізді, жартылай шатыр болып жапырақ қолтығынан немесе сабақтың ұшынан дамиды. Аталық гүлінде біркелкі 4 тостағанша жапырақша, 4 аталық (жай гүлсерікті) бар. Аналық гүлінде 4 тостағанша жапырақшаның екеуі сыртқы, екеуі ішкі шеңберде орналасқан. Көктемнің аяғынан бастап, жаз бойы гүлдейді. Жемісі – бір-бірімен біріккен қос жаңғақша. Қос үйлі қалақай – құнарлы мал азығы. Малға туралған және булаған түрінде беріледі. Тұқымын жылқы мен құс сүйсініп жейді. Қалақайдың барлық түрінің құрамында ақуыз, сондай-ақ К, С, В витаминдері, илік заттар және минералды тұздар, әр түрлі органикалық қышқылдар болғандықтан, ол тағам ретінде және медицинада пайдаланылады. Қалақай препаратын диабетпен ауырғанда, кептірілген жапырағынан жасалған қайнатындыны қақырық түсіру және асқазанды тазарту үшін ішеді. Жаңа жұлып алған жас жапырағын сүйелге жапсырады. Сілтемелер *Дәрілік өсімдіктер Дереккөздер
Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов

Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов(11 қараша 1948, Қостанай - 15 қазан 2013, Астана)&nbsp;— мемлекет және қоғам қайраткері. Қысқаша өмірбаяны * 1971&nbsp;жылы - Новосібірдегі кооперативтік сауда институтын бухгалтер-экономист мамандығы бойынша тәмамдаған. Алматы жоғарғы партия мектебін бітірген, саясаттанушы. * 13-і шақырылған Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңес депутаты. * Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің ұйымдастыру-бақылау және кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекторы болып жұмыс істеген. * Төрағалыққа сайлау алдынан Парламент Мәжілісі төрағасының орынбасары болып тағайындалған. * 2008 жылы қазанның 13 Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі төрағасы болып қайта сайланды. Марапаттары «Құрмет» орденімен, және төрт медалмен марапатталған. Дереккөздер
Қуандық Тұрғанқұлұлы Тұрғанқұлов

Тұрғанқұлов, Қуандық Тұрғанқұлұлы — Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы Қысқаша өмірбаяны 1949 ж. тамыздың 1-інде Алматы облысы Жамбыл ауданының Көкөзек ауылында туған. В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген, мамандығы — инженер-экономист. 1971—79 жж. — Баянкөл геологиялық-барлау партиясында инженер-нормалаушы, Орталық геологиялық-тақырыптық экспедицияның аға инженер-экономисі, бөлім бастығы, экспедиция бастығының орынбасары; 1979—86 жж. — Қапшағай қалалық парткомының нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі; 1986—90 жж. — "Южказгеология" ПГО парткомының хатшысы; 1990—1993 жж. — Қазақстан Республикасы Президентінің Аппараты мен Министрлер Кабинетінде хаттар және азаматтарды қабылдау бөлімінің консультанты, аға референті, ұйымдастыру-инспекторлық және аймақтық даму бөлімінің бас инспекторы; 1993—1996 жж. — Қазақстан Республикасы Президенті Аппаратының, Әкімшілігінің кадр саясаты бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 1996 ж. қаңтардан бастап Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары. 2007 ж. қаңтарынан Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы төрағасы. Отбасылық жағдайы Үйленген, екі қызы бар. Дереккөздер
Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев

{{Мемлекеттік қайраткер { } }} Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев (1 тамыз 1950, Қаскелең ауданы, Алматы облысы, Қазақ КСР) — Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы. Қысқаша өмірбаяны 1950 ж. тамыздың 1-і Алматы облысының Қаскелең ауданында дүниеге келген. Ысты руынан шыққан. Қазақ дене шынықтыру институтын, Мәскеу қаласындағы КСРО МҚК Жоғары курстарын бітірген, оқытушы-жаттықтырушы, заңгер мамандықтарының иесі. 1974 ж. КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен. 1976 ж. Қазақ КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне қызметке ауысады. Қызметін жедел уәкіл және аға жедел уәкіл лауазымдарында атқарды. 1986 ж. мемлекеттік қауіпсіздік органдарынан қызметтен кетеді. «Қазмұнайжолқұрылысы» тресінде бастапқыда шебер, кейін бастықтың орынбасары болып жұмыс істейді. 1992 ж. Қазақстан Республикасы Президентінің дербес Күзет қызметін құрудың ұйытқысы болды. 1995 ж. қарашада ҚР Мемлекеттік Тергеу комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалады. 1997 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «А» Қызметіне басшылық жасайды. Орталық мемлекеттік органдарды жаңа астанаға көшіру кезеңінде А.С.Шабдарбаев Президенттің Күзет қызметі бастығының орынбасары болып қайта оралады. 2002 ж. қаңтардан — ҚР Президенті Күзет қызметінің бастығы. 2006 ж. наурыздың 2-інде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен генерал-лейтенант А.С. Шабдарбаев ҚР ҰҚК төрағасы болып тағайындалды. Марапаттары II дәрежелі «Даңқ» орденімен, сондай-ақ ТМД елдерінің көптеген үкіметтік және ведомстволық наградаларымен марапатталған. Үйлік жағдайы Үйленген, төрт баласы бар. Дереккөздер
Оралбай Әбдікәрімов

{{Мемлекеттік қайраткер Жастық шағы және білімі Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан. Ұлты — қазақ. Мансабын 1963 жылы совхоз шопаны, тәрбиеші, кәсіптік-техникалық училищенің бригадирі болып бастады. КСРО Әскери теңіз флотында қызмет еткен. 1999 жылдың қарашасында Президент жарлығымен 2-сайланым сенаторы болып тағайындалды. Сенаторлығына екі ғана күн болғанда, сол жылдың 1 желтоқсан күні Әбдікәрімов Сенат төрағасы болып сайланды. Марапаттары және атақтары * Өзбекстан Республикасының құрмет грамотасы (1994) * II-дәрежелі Барыс ордені (2001) Балалары: Әлім (1971 туған), Қайрат (1972 туған), Сержан (1976) және Айжан (1976 туған). Ұлы Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов те (1976 жылы туған) саясаткер, Қазақстанның Әзірбайжандағы бұрынғы елшісі (2019–2023). Қосымша ақпарат Дереккөздер
Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев

Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев — Қазақ гуманитарлық заң университетінің ректоры, Халықаралық жоғары мектеп академиясының академигі. Қысқаша өмірбаяны 1940 ж. наурыздың 30-ында Алматы облысы, Талдықорған ауданы, Еркін аулында дүниеге келді. Уақ тайпасынан шыққан. 1958—59 жж. Украин КСР Днепродзержинск қаласының № 8 техникалық училищесінде оқыды. 1968 ж. С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіне түсіп, 1974 жылы аталған университетті заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты. 1992—93 жж. Қазақстан Республикасы Президентінің Аппараты мемлекеттік құқықтық бөлімінің сектор меңгерушісі және құқық қорғау органдары бөлімінің меңгерушісі қызметтерінде еңбек етті. 1995 ж. қазан айында мемлекет басшысының Жарлығымен ҚР Бас прокуроры, ал 1996 ж. маусым айында Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының шешімімен Жоғарғы сотының төрағасы болып тағайындалады. 2001 ж. «Құқықтық Қазақстан үшін» атты қоғамдық бірлестік құрды. 2004 ж. сәуір айында «Қазақстан демократиялық партиясының» құрылтайында оның төрағасы болып сайланды. 2002 ж. желтоқсан айында Мақсұт Сұлтанұлы азаматтық қоғамды одан әрі демократиялау және дамыту жөніндегі ұсыныстарды әзірлеу жөніндегі тұрақты мәжілістің мүшесі болып тағайындалды. 2003 ж. сәуірдің 12-індегі Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сот құрамындағы өзгерістер туралы» Жарлығымен Жоғарғы сот кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. 2004 ж. желтоқсан айынан бастап Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Демократия мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияның мүшесі. 2008 ж. ақпанның 14-інде Жоғарғы сот кеңесінің төрағасы міндетінен босатылды. Астанадан 17 шақырымдағы Ұлттық пантеонға жерленген. Дереккөздер Марапаттары Отан алдындағы еңбектері үшін «Парасат» орденімен, 5 медальмен марапатталды.
Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев

Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев (21 қаңтар 1967, Атырау облысы, Мақат ауданы) — Қазақстанның мемлекет қайраткері, Атырау облысының (2006 - 15.08.2012) және Атырау қаласының бұрынғы әкімі. Техника ғылымдарының кандидаты (2008). Білімі * Алматы сәулет-құрылыс институтын (1991) инженер-құрылысшы мамандығы бойынша; * Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген. Өмірбаяны Байұлы тайпасының Шеркеш руынан шыққан. * 1991 жылдан - «Батқазэнерго» АҚ ҚМБ құрылыс учаскесінің шебері, жұмыс өндірушісі. * 1992 жылдан - «Одиссей» ЖШК (Ақтөбе) әкімшілік-шаруашылық бөлімі жөніндегі директордың орынбасары. * 1995 жылдан - «Аспан» ЖШС құрылыс мәселелері жөніндегі директордың орынбасары (Ақтөбе). * 1998 жылдан - «Шат» мұнай компаниясының директоры (Ақтөбе). * 2001 жылдан - «Батыс-Мұнай» қазақ-қытай БК директоры, «CNPC-Ақтөбемұнайгаз» Директорлар кеңесінің мүшесі, Ақтөбе облыстық Тәртіп кеңесінің мүшесі. * 2002 жылдан - «Қазсыртмаш» Атырау аймақтық филиалының директоры. * 2003 жылдан - Атырау облыстық 3-ші шақырылған мәслихатының хатшысы. * 2005 жылдан - Атырау облысы әкімінің орынбасары. * 2006 жылдан - Атырау қаласының әкімі. * 2006 жылдан - 15.08.2012 жылы - Атырау облысының әкімі. * 2013 жылы сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деген айыппен ұсталып, қамауға алынған. Қоғамдық қызметі Атырау облыстық 3-ші шақырылған мәслихатының депутаты (2003-2005). Марапаттары * Меценат Алтын орденімен (2008); * «Қазақстанның Конституциясына 10 жыл» (2005); * «Почетный гость России» (2007); * «Астананың 10 жылдығы» (2008); * «Қазақстан полициясына 15 жыл» (2007); * «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігіне 10 жыл»; * «Парасат» (2008); * «Астрахан облысына сіңірген еңбегі үшін» (2008); * «Бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағы» (2008) медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев

Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев (3 наурыз, 1966 жыл, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Миялы ауылы) — Атырау қаласы әкімі (2006-2009). Өмірбаяны * 1991 жылы Алматы Халық шаруашылағы институтын оқып бітірген, мамандығы — экономист. * 1983 ж. Атырау облысы Мақат ауданында линиялық жолаушылар басқарамасында компрессорлық технологиялар машинисті болып жұмыс бастаған. * Кеңес Армиясында қызметін өтегесін бұрынғы лауазымында төрт жылдан астам істеген. * 1989—1992 жж. Мақат аудандық атқару комитетінің экономика комитетінің маманы, аға экономисті болып қызмет еткен. * 1992—2000 жж. — "Мақсат" шағын өнеркәсібінің төрағасы. * Атырау облысы Мақат ауданы әкімнің орынбасары — экономика комитетінің төрағасы. * 2000—2003 жж. Атырау облысы Мақат ауданының әкімі. * 2003 ж. наурызынан — Атырау облысы әкімі аппаратының басшысы. * 2005 ж. қаңтарынан — Атырау облысы Жылыой ауданы әкімі. * 2006 ж. ақпан айынан — Атырау облысы әкімінің орынбасары. * 2006 ж. қазаны - 2009 ж. желтоқсаны аралығында — Атырау қаласы әкімі. * 2009 желтоқсаны - 2010 жылдың 17 маусымы - Атырау облысы әкімінің орынбасары. * 2010 жылғы маусымы - 2012 жылдың наурызы аралыығында - «Аджип ККО» компаниясының жергілікті органдармен байланыс жөніндегі менеджері. * 2012 жылдың наурызы - қыркүйегі аралығында жазықсыз қудаланып, Жоғарғы Сотпен ақталды. * 2013 жылғы 19 ақпаннан - Атырау облысы әкімінің орынбасары. Марапаттары * «Құрмет» ордені * «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001). Дереккөздер
Абай Бөлекбайұлы Тасболатов

Абай Бөлекбайұлы Тасболатов (21 қыркүйек 1951, Солтүстік Қазақстан облысы) — қазақстандық мемлекеттік және әскери қайраткер, генерал-лейтенант, тарих ғылымдарының докторы. 2012–2021 жылдары Парламент Мәжілісінің депутаты. Өмірбаяны 1951 жылы 21 қыркүйекте Солтүстік Қазақстан облысы, Ленин ауданы, Николаевка ауылында дүниеге келді. 1973 жылы Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебін тәмамдағаннан кейін 1980 жылға дейін сол жердің взвод, рота командирі болды. 1980 жылы М. В. Фрунзе атындағы Әскери академияға оқуға түсіп, 1983 жылы аяқтағаннан кейін 1991 жылға дейін Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебінде оқытушы, курсанттар батальонының командирі, тактика кафедрасының аға офицері болып еңбектенді. 1991–1992 жылдары Қазақстан Мемлекеттік қорғаныс комитеті жанындағы жоғары оқу орындары және әскерге дейінгі дайындық бөлімінің басшысы; 1992–1997 жылдары Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебінің басшысы; 1997–2002 жылдары Қазақстан Қарулы Күштері Әскери академиясының басшысы болды. 1999 жылы Ресей Әскери ғылымдар академиясының корреспондет-мүшесі және профессоры атанды. 2002 жылы Қорғаныс министрінің орынбасары болып тағайындалды. 2005 жылы Бүкілқазақстандық қоян-қолтық күрес Қауымдастығының президенті болып сайланып, 2017 жылы қызметінен кетті. 2006 жылы лауазымынан босатылып, Республикалық ұланның басқолбасшысы болып тағайындалды. Сол жылы «Қазақстан Республикасында кәсіби кадрларды даярлау тарихы мемлекеттің қорғаныс функциясының теориясы мен практикасы контекстінде» атты тақырыпта жоба қорғап, тарих ғылымдарының докторы атанды. 2011 жылғы шілдеде Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі болып сайланды. 2011 жылғы қарашада лауазымынан босатылып, бір айдан Орталық сайлау комиссиясының № 65/122 қаулысымен Парламент Мәжілісінің 5-сайланымының депутаттығына үміткер болып тіркелді. 2012 жылғы қаңтарда Орталық сайлау комиссиясының № 8/163 қаулысымен депутат болып тіркелді. МәжілістіңХалықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі. 2015 жылы Мәжіліс төрағасы Қабиболла Жақыпов Тасболатовты төраға орынбасарлығына ұсынып, ұсынысты депуттатар бірауыздан қолдады. Нәтижесінде Тасболатов Мәжіліс төрағасының орынбасары атанды. 2016 жылы Орталық сайлау комиссиясының № 9/94 қаулысымен Парламент Мәжілісінің 6-сайланымының депутаттығына үміткер болып тіркелді. Бір айдан кейін депутат болып тіркелді. 2021 жылы сайланым таратылып, Тасболатов келесі депутатыққа түспеді. Марапаттары * II дәрежелі «Даңқ » ордені * III дәрежелі «КСРО Қарулы Күштері қатарындағы қызметі үшін» ордені * «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалі * Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт қайраткері. Дереккөздер
Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков

Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков (2 тамыз 1952, Шу) — Қазақстан Республикасының мемлекет және қоғам қайраткері, саясаттанушы, саясаттану ғылымдарының докторы, профессор. 1996—2019 жылдары Президент Кеңсесінің бастығы және 2019—2023 жылдары Тұңғыш Президент кеңсесінің басшысы. Өмірбаяны Арғын тайпасының Қаракесек руының Шұбыртпалы бөлімінен шыққан. * Білімі жоғары, математика пәнінің мұғалімі, экономист. * Еңбек жолын 1969 жылы Шу қаласындағы С.Сейфуллин атындағы орта мектепте бастады. * 1974 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының математика факультетін, 1985 жылы Алматы халық шаруашылығы институтының жоспарлау-экономикалық факультетін, 1990 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітірген. * 1973-1976 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты комсомол комитеті хатшысының орынбасары, кейіннен хатшысы болып істеді. * 1976-1983 жылдары Фрунзе аудандық, Алматы қалалық және облыстық комсомол комитеттерінің хатшысы, республика комсомолы Орталық Комитетінде бөлім меңгерушісі болып істеді. * 1983-1990 жылдары Алматы облыстық және Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде еңбек етті. * 1990 жылдан – Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер Кабинеті Аппараты, кейіннен Президент Әкімшілігі Жалпы бөлімінің меңгерушісі. * 1996 жылдың наурызынан – Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің меңгерушісі, ал кейіннен бастығы қызметін атқарды. * 2019 жылдың 19 наурызынан – Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті кеңсесінің басшысы. Бұл қызметті 2023 жылға дейін атқарды. Марапаттары М.Б.Қасымбеков 100-ден астам ғылыми мақалалар жариялаған, ол 25-ке тарта кітаптардың авторы, телавторы және құрастырушысы болып табылады. * Қазақстан Республикасының ғылым, техника және білім саласындағы Мемлекеттік сыйлығының иегері * «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев» ордені * ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені * «Құрмет» ордені * 7 медальмен марапатталған. Дереккөздер
Қазақстан президентінің байрағы

Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы — мемлекет басшысының жоғары лауазымдық белгілерінің бірі. ҚР Президентінің 1995 ж. 29 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы және оның айырым белгілерінің ресми пайдаланылуы тәртібі туралы» Жарлығына сәйкес ресми айырым белгілері мен орналасатын жерлері белгіленді. Ол көгілдір түсті (мемлекеттік тумен түстес), тікбұрыш нысанындағы ені мен ұзындығы үштен екіге сәйкес келетін кездеме. Ортасында қанатты барыстың үстінде оң қолын жоғары көтеріп отырған сақ дәуірінің жас көсемі алтын шеңбер ішінде бейнеленген. Кездеме үш жағынан алтын шашақпен көмкерілген. Сабына ҚР Президентінің мемлекеттік тілде тегі, есімі мен әкесінің аты және сайланған уақыты өрнектеліп жазылған күміс тақтайша бекітіледі. Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы үнемі Елбасының жанында болады және шет елге сапарға шыққанда бірге алып жүреді.
Чуваш тілі

Чуваш тілі (өз атауы — чӑваш чӗлхи, чӑвашла) — түркі тілдерінің оғыр тобына кіреді. Көбінесе Чувашияны мекендейтін чуваштармен сөйленетін тіл. Əліпби Жіктеу есімдіктері Тағы қараңыз * Чувашша Уикипедия Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://cvlat.blogspot.com/2010/11/blog-post.html Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии] * [http://anticor-21.livejournal.com/209000.html Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах] * Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар. * [http://chuvash.org/blogs/comments/2783.html Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»] * [https://chuvash.org/content/3180-Об%20угрозе%20развала%20страны%20в%20будущем%2C%20о%20съезде%20ЧНК%2C%20и%20об%20обращении%20к%20президенту.html Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту]
Сәуір

Сәуір немесе көкек (лат. Aprilis)&nbsp;— қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 4-ші келетін апрел айына сай қазақша атауы. Бұл арабшадан кірген атау, халқымыз бұл айды көбінесе көкек деп атаған. Ежелгі қазақ күнтізбесінің 2-ші айы. Қазіргі санмен сәуірдің 21&nbsp;— мамырдың 20. Түсініктемелер Тағы қараңыз * Қазақ күнтізбесі * Григориан күнтізбесі
Маусым

Маусым — 1) қазіргі григориан күнтізбесіндегі 6-ші келетін июнь (30 тәулік), жаздың 1-айы. Айына сай қазақша атауы. Маусым — күнтізбелік жылдың 6-айы. Ежелгі қазақ күнтізбесінің 4-ші айы. Қазіргі санмен маусымның 20 — шілденің 19. Маусым — жылдың бірнеше айдан тұратын бөлігі астрономиялық, синоптикалық немесе фенологиялық белгілеріне қарай ажыратылады. Астрономиялық М. — қыс, көктем, жаз, күз. Түсініктемелер Тағы қараңыз * Қазақ күнтізбесі * Григориан күнтізбесі
Шілде

Шілде (лат. Julius) — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 7-ші келетін июль айына сай қазақша атауы. Ежелгі қазақ күнтізбесінің 5-ші айы. Қазіргі санмен шілденің 20 — тамыздың 18. Тағы қараңыз * Қазақ күнтізбесі * Григориан күнтізбесі Дереккөздер
Тамыз

Тамыз — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 8-ші келетін аугуст айына сай қазақша атауы. Ежелгі қазақ күнтізбесінің 6-шы айы. Қазіргі санмен тамыздың 19 — қыркүйектің 18. Түсініктемелер Тағы қараңыз * Қазақ күнтізбесі * Григориан күнтізбесі
Қыркүйек

Қыркүйек (лат. September) — қазіргі Григориан күнтізбесінің 9-шы айы. 30 күннен тұрады. Қыркүйек – Жердің солтүстік жарты шарында күздің бірінші айы, ал оңтүстік жарты шарда көктемнің басы. Ежелгі қазақ күнтізбесінің 7-ші айы. Қазіргі санмен қыркүйектің 19 — қазанның 18. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қазақ күнтізбесі * Григориан күнтізбесі
Қазан

Қазан — қазіргі григориан күнтізбесіндегі 10-ші келетін октябрь айына сай қазақша атауы. Ежелгі қазақ күнтізбесінің 8-ші айы. Қазіргі санмен қазанның 19 — қарашаның 17. Түсініктемелер Тағы қараңыз * Қазақ күнтізбесі * Григориан күнтізбесі