kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тұрар Сапарғалиұлы Нұрғалиев

Нұрғалиев Тұрар Сапарғалиұлы (27.8.1947 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы Глубокое кенті) – әскери қайраткер, авиация генерал-майоры (20.5.1998). Сызрань жоғары әскери авиациялық ұшқыштар училищесін бітірген (1970). 1970 – 92 ж. Белоруссия әскери округінде, Кеңес әскерлерінің Германиядағы тобында, Қиыр Шығыс әскери округінде, Орта Азия әскери окруктері әскери әуе күштерінде басшылық етті. 1992 – 96 ж. ҚР ІК Батыс әскери округінде және әскери-әуе күштерінде тік ұшақ полкында ұшу жетекшісі, әуе-атыс және тактикалық дайындық бастығы қызметтерін атқарды. 1996 – 2003 ж. Ақтөбе жоғары әскери авиация училищесінің (қазіргі Т.Бигелдинов атындағы Әуе Қорғанысы күштерінің әскери институты) бастығы болды. Нұралиев Қызыл Жұлдыз, 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тұрғын халықтың көші-қоны

Тұрғын халықтың көші-қоны, халықтың көші-қоны – адамдардың (көшіп-қонушылардың) белгілі бір аумақтардың шекарасы арқылы қоныс аударып, тұрғылықты мекенін біржолата немесе азды-көпті ұзақ мерзімге ауыстыруы. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Қортпа

Құртпа балық немесе Қортпа (→қорытпа) балық — бекірелер тұқымдасына жататын ақ балықтың бір түрі, ұзындығы 424 сантиметрге, салмағы 1 тоннаға дейін болады. Каспий, Азов, Адриат, Қара теңізде және оларға құятын өзендерде болады. Балық өнеркәсібінде мұның маңызы өте зор. Қортпаның тұмсығы қысқа әрі үшкір, астыңғы ерні ортасынан бөлінген; ұзындығы 380 см, салмағы 350 килограмдай. 1986 жылы сәуірде Жайық өзенінен ірі Қортпа ұсталған, оның салмағы 867 кг, уылдырығы 156 кг, 5,69 миллион уылдырық болған. Жекелеген аталықтары 9 – 11 (негізінен 12 – 15), аналықтары 12 – 14 (негізінен 15 – 20) жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын шашу үшін Жайыққа шілде – қазан және наурыздың соңы, сәуірдің басында өрістейді. Жазда өрістейтіндері қыста терең шұңқырларда қыстайды да, уылдырығын көктем шыға 6 – 12 м тереңдікте су температурасы 7 – 11 0 С-қа жеткенде, ал көктемде өрістейтіндері уылдырығын (2 – 3 млн-дай) 3 – 8 м тереңдікте су температурасы 10 – 15 0 С болғанда тастақты жерлерге (араға бірнеше жыл салып) шашады. Қортпаның бір жастағы шабақтары теңіздегі майда балықтармен (бұзаубас-балықтар, т.б.) қоректенсе, екі жастан соң толық жыртқыштыққа көшеді. Қортпа кәсіптік маңызы бар балық болып саналады. Қортпаны сүйрік балықпен будандастырудан бестер балығы алынған. Ұрғашы балықтары жыныстық сезімін 16-18, ал еркектері 12-14 жасында сезінеді. Уылдырық шашуы жылда емес, жобамен бес жылда бір-ақ рет. Сақа қорытпалар нағыз жыртқыштар болып саналады. Дереккөздер
Нұр тоқай (көк қашан) шайқасы

Нұр тоқай (көк қашан) шайқасы , 1457 жылы Әбілхайыр хан мен ойрат Өзтемір тайшы әскерінің арасында болған. 15-ғасырдың бас кезінде пайда болған ойрат мемлекеттік бірлестігі бірден Моғолстанның шығыс шекараларына шапқыншылық жасай бастады. Ойрат (қалмақ) шонжарларын өз жайылымдарын кеңейтуге мүмкіндік беретін Жетісу ғана емес, Орталық Азиядағы отырықшы аудандар да қызықтырды. 15 ғасырдың 50-жылдары ойраттар Сыр бойындағы қалаларға шабуыл жасады. Нұр тоқай (көк қашан) шайқасы Әбілхайыр хандығының астанасы – Сығанақ қаласына таяу жердегі жазықта өтті. Нұр тоқай (көк қашан) шайқасында ойраттар толық жеңіске жетіп, Әбілхайыр хан өз әскерінен қалған аздаған қолмен Сығанақ қаласына келіп тығылды. Қарсылыққа кезікпеген қалмақтар Түркістан, Ташкент пен Шахрух қалаларының төңірегін тонауға кірісті. Кетерінде Өзтемір тайшы Әбілхайыр ханмен аса ауыр бітім жасасты. Осы жеңілістен кейін Әбілхайыр хандығынан көшпелі тайпалар бөлініп кетті. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы Дереккөздер
Черкасск қорғанысы

ЧЕРКАССК ҚОРҒАНЫСЫ — Азамат соғысы жылдарында Жетісу майданының солтүстік-шығыс шебіндегі, Черкасск ауданында болған шайқас. Ол 1918 ж. маусымнан 1919 ж. қазанның ортасына дейін созылып, негізінен Орт. Ресейден келген қоныс аударушылар (орыс, украин шаруалары) қоныстанған елді мекендерді қамтыды. Қорғаныс орт. Черкасск а. болды (қ. Қазақстан азаматтық қарама-қарсылық жылдарында). “Ақ” пен “қы-зылға” бөлініп, қисапсыз қан төккен бұл шайқасқа көршілес қазақ ауылдарының, осы ауданға көшірілген Лепсі қ-ның тұрғындары да қатысты. 1918 ж. 10 қыркүйекте Черкасск а-на келген Лепсі уездік Кеңесі мәжілісінде Ч. қ. ауданының соғыс кеңесі құрылды. Қорғанысшылар негізінен кедей және орта шаруалар өкілдерінен тұрды. Ч. қ. ауданының ұзындығы 90 км-ден астам, ені 20 — 25 км шамасында болды. Әлбетте, осыншама кең алқапта черкастықтар біртұтас қорғаныс шебін құра алған жоқ. Оған қорғанысшылардың тех. жабдықталуы да, қару-жарағы да жетіспеді. Қорғаныс ауданына кірген ауылдардағы тұрғындардың саны (сырттан келгендерді қосқанда) 40 — 50 мыңға жетті. Ал қолдарына қару алып ақ гвардияшыларға қарсы күрес жүргізген қорғанысшылар саны әр кезде 5 мыңнан 11 мыңға дейін өзгеріп отырды. Қорғанысшылардың ірі гарнизондары Черкасск, Антоновка, Петропавловка және Андреевкада орналасты. Қорғаныс ауданының қарулы күштері Қызыл Армияның тұрақты бөлімдерінен (қорғаныс күштерінің үштен бірі) және әр ауылдың өзіндік қорғаныс жасақтарынан тұрды. Қорғанысшылар қатарында 1918 ж. қыркүйек — қазанда 12 эскадрон болса, 1919 ж. мамырда 19-ға жетті. Олар бірнеше ұлт өкілдерінен құралды. Қазақ дәрігері Ә.Көтібаров қорғаныс ауданындағы әскери лазаретті басқарды. Черкасск қорғанысшылары жау тылындағы ерлік қимылдары арқылы Солт. Жетісудағы ақ казактардың Верный (Алматы) және Ташкентке шабуыл жасамақ болған жоспарларын іске асырмай тастады. Жауынгерлер ақ гвардияшылардың үш шабуылын (1918 ж. қазан — қараша, 1919 ж. қаңтар, 1919 ж. наурыз) тойтарып, жау күштерін үлкен шығынға ұшыратты. Алайда қорғанысшылар жағдайы күннен-күнге нашарлай берді. Жетісу майданындағы Қызыл Армия бөлімдерінің Черкасскіні қорғаушылармен қосылу үшін жасаған шабуылдары сәтсіздікпен аяқталды. Қорғанысшыларға қару-жарақ, оқ-дәрі, азық-түлік жетіспеді. Осыны пайдаланған ақ гвардияшылар 1919 ж. шілдеде кезекті шабуылға шықты. Үш айға созылған соғыстан кейін, 14 қазанда Ч. қ. құлады. Ақ гвардияшылар қорғаныс ауданындағы партизандар мен ауыл тұрғындарын аяусыз жазалады. 1967 ж. қазіргі Жетісу облысы, Сарқан ауданындағы Черкасск а-нда Ч. қ-ның мұражайы ашылды. 1973 ж. 12 шілдеде музейдің жанынан Ч. қ-ның қаҺармандарына арналып ескерткіш-мемориал орнатылды.
Тұрғыт Өзал

Тұрғыт Өзал (13 қазан 1927, Малатия қаласы, Түркия – 17 сәуір 1993, Ыстамбұл) – Түркияның саяси қайраткері. Биография 1950 жылы Ыстамбұл техникалық университетін бітірген. 1952 жылы АҚШ-қа оқуға жіберіліп, онда экономика саласы бойынша білім алды. 1953 жылы Түркияға оралған соң Электр жүйелері басқармасы төрағасының орынбасары болып қызмет атқарды. 1961 – 1962 жылы әскери борышын Ұлттық қорғаныс министрлігінің ғылым анықтама кеңесінің мүшесі ретінде өтеді. Саяси қызметінің басталуы 1962 – 1982 жылы премьер-министр кеңсесіндегі техника мамандар құрылымының мүшесі, премьер-министрдің кеңесшісі, Мемлекеттік жоспарлау мекемесінде кеңесші, Экономика үйлестіру мекемесінің төрағасы, Дүниежүзілік банкте кеңесші, премьер-министрдің экономикалық істерге жауапты көмекшісі болды. 1982 жылы “Анаватан” атты саяси партия құрып, сол жылы өткен парламент сайлауында осы партияның жеңіске ие болуына қол жеткізді. Соның нәтижесінде Түркияның 19-премьер-министрі болып сайланып, ел экономикасына шетел инвестициясын тарту және туризм саласын дамыту бағытындағы іс-шараларды жүзеге асыра бастады. Ол өз кезегінде ел экономикасының артуына игі ықпалын тигізді. 1987 жылғы сайлауда “Анаватан” партиясы тағы да жеңіске жетіп, Тұрғыт Өзал премьер-министр болып қайта сайланды. Президенттік 1989 жылы Түркия парламенті Тұрғыт Өзалды президент етіп сайлады. Осылайша ол Түркияның 8-президенті болды. Тұрғыт Өзал Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жаңа құрылған тәуелсіз түркі мемлекеттерінің әлемдік қауымдастықта танылуына өзіндік үлес қосты. Қазақстанмен қатынастары Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағанда Тұрғыт Өзал оны алғаш таныған қайраткер болды. Ол 1993 жылы Қазақстанға арнайы сапармен келіп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне зиярат етті. Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің ашылуына қолдау жасады. Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімі берілген. Өзалдың нақыл сөздері Менiң шенеулiгiм өз iсiн бiледi. Дереккөздер
Нұртуған Кенжеғұлұлы

Нұртуған Кенжеғұлұлы (1887, Арал ауданы Аманөткел ауылы Мырзабас мекені – 1930, сонда) – ақын. Әлімұлы тайпасының Шекті руының Жақайым тармағы. Атасы Еспембет суырыпсалма ақын, әкесі Кенжеғұл шебер күйші, анасы Айсұлу шежіреші болған. Сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін медреседе Мұхаммеди молдадан дәріс алған. 13 – 15 жасынан бастап өлең жаза бастаған. Алғашқы эпикалық туындысы – «Едіге» жыры (1910). 1910 – 20 жылдары «Мәулімнияз – Едіге», «Орақ – Мамай», «Қарасай – Қази», «Қобыланды», т.б. ірі эпикалық жырлары қазақ халқының өшпес мұрасына айналды. 1920 жылдан өмірінің соңына дейін нақыл-терме, толғаулар, тарихи дастандар, тұрмыстық жырлар, т.б. жыр үлгілерін жазған. Ақын өмірінің сегіз жылын (1922 – 30) ауыр науқаспен өткізген. Нұртуған шығармашылық сан салалы, қазақ әдебиетінің бірнеше жанрына қомақты үлес қосқан, Оның Исатай – Махамбет туралы «Ақ Кете Шернияз», жоңғар қалмақтарының басқыншылығы жайында «Ақтабан шұбырынды» атты тарихи дастандары, «Адалдыққа не жетсін», «Арғымақ сұлу көрінбес», «Адаспайды ақылды», «Әуелі сөйле, жаппар хақтан», т.б. терме-толғаулары, көптеген хат-өлеңдері бар. Нұртуған Арал өңірінде «Нұртуған мектебі» аталатын дәстүрлі жыршылық, ақындық өнер мектебін қалыптастырды. Ақын мұраларын Ә. Суханберлин, Б. Жүсіпов, А. Сақыпұлы, т.б. ғалымдар зерттеген. Шығармашылығы * Өсиет, А., 1989; Кәнеки тілім сөйлеші, 3 кіт., А., 1992 – 94 Дереккөздер
Минданао

Минданао — Филиппин топаралының оңтүстігіндегі аралдың ауданы 94,6 мың км 2 . Тақтатас, құмтас және базальттан түзілген, таулары аласа келеді. Әрекетті жанартаулар кездеседі. Климаты экваторлық, субэкваторлық муссонды. Жылдық жауын - шашын 1000 – 2000 мм, тауларда 4000 мм. Мәңгі жасыл және жапырағын түсіретін тропиктік ормандар өседі. Маунт – Апо, Майнит – Хот – Спрингс ұлттық саябақтары бар. Темір, алтын, мыс, көмір кендері өндіріледі. Күріш, ананас, кокос пальмасы өсіріледі. Ірі қалалары – Давао, Замбоанга.
Қамысбай қорымы

Қамысбай қорымы – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ескі бейіттер. Орналасқан жері Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 14–15 км жерде орналасқан. Оны алғаш 1951 жылы Қазақстан ғылым академиясының археолог экспедиция (жетекшісі М. Меңдіқұлов) зерттеді. Қорым сипаты Қамысбай қорымы күмбезді мазарлар, сағана тамдар, құлпытастар мен қойтастардан тұрады. Қорымның ерте архитектура құрылыстары 19 ғасырдың 1-жартысында салынған. Олар қорымның солтүстік-батыс бөлігін алып жатыр. Қалған ескерткіштер 19 ғасырдың соңы, 20 ғасырдың бас кезімен мерзімделеді. Қамысбай қорымындағы ескерткіштерге салынған өсімдік өркендері мен әр алуан заттардың бейнелері, түрлі бедерлер тас қашау ісінің шеберлігін көрсетеді. Қазіргі таңда Қамысбай қорымы ашық аспан астындағы халық архитектурасының мұражайы ретінде ерекше бағаланады. Дереккөздер
Нұртуған мектебі

Нұртуған мектебі – шығармашылық өнер ордасы. 1910 жылдар шамасында Нұртуған Кенжеғұлұлы негізін қалаған. Ол ел аралап, өлеңдерін табанда шығарумен айналысып жүрген дарынды жас ақындарды үйіне жинаған. Оларға 10 тармақтан тұратын қатаң талап қойылады. Ақынның 4 дастаны мен ондаған өлеңдерін жатқа айтатын алғашқы шәкірттерінің бірі – Бақытжан Жұбаназарұлы (1927 жылы 28 жасында өлді) болды. Одан басқа Жаңаберген, Дәріғұл, Еңсепбай, Көпжасар, Құлжан, Смағұл, Әбілхан, Кәрібоз, Жәмет, т.б. болды. Жәмет Сайымұлы Нұртуған мұраларын жеті күн жырлап, мектептің алтын босағасын 60-шы жылдарға дейін ұстап келген. Осы дәстүрлі мектептің жолын ұстанған ақын-жыраулар Арал, Қазалы аудандары, Ақтөбе облысы, Қарақалпақ жерлерінде көп кездеседі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Лидия Демьяновна Чернышева

Лидия Демьяновна Чернышева (23 мамыр, 1912, Бердянск, Запорожье облысы — 23 қыркүйек, 1975, Ақмешіт) — украиналық хореограф, биші, Қазақ КСР-нің (1957) және КСРО-ның (1967) халық әртісі. Өмірбаяны * 1929 жылы Ленинград хореография училищесін бітіргеннен кейін Харьков қаласындағы музыкалы комедия театрында балет бишісі және хореограф қызметін атқарды. * 1936 жылы Черниговтегі тұңғыш ән-би ансамблін ұйымдастыруға ат салысты. * 1938 — 1939 жылдары УКСР-дің Мемлекеттік ән-би ансамблінің режиссер-хореографы, * 1939 — 1941 жылдары Донецк филармониясы ән-би ансамблінің көркемдік жағын басқарды. * Ұлы Отан соғысы жылдары (1941—1945) Оңтүстік, Закавказье, 1-Украин майданының ән-би ансамбльдеріне басшылық етті. * 1955 — 1970 жылдары Қазақ ән-би ансамблінің директоры әрі көркемдік жетекшісі болып, қазақтың кәсіби хореография өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол қойған «Алатау бөктерінде», «Саяхатта», «Аққу қыздар», «Су тасушы қыз» және тағы басқа вокалдық-хореография композициялары қазақ би өнерінің жетістігіне айналды. Марапаттары * Ленин ордені * Қазақстан халық әртісі * КСРО халық әртісі * II дәрежелі Отан соғысы ордені * Еңбек Қызыл Туы ордені * Халықтар Достығы ордені * Құрмет Белгісі ордені * Қызыл жұлдыз ордені * Украинаның еңбек сіңірген әртісі Дереккөздер
Сармантай Қабдөшұлы Нұрғожин

Нұрғожин Сармантай Қабдөшұлы (4.12.1948 жылы туған, Ақмола облысы Сандықтау ауданы) – әскери қайраткер, авиация генерал-майоры (15.5.1996). Иркутск жоғары авиация-технология училищесін (1969), Киев жоғары әскери авиация-инжинер училищесін (1979) бітірген. 1969 – 75 жылдары авиация жеке байланыс батальоны командирінің орынбасары, эскадрильяда авиация технигі болды. 1979 – 91 жылдары Орта Азия әскери округінде, КСРО ІК Әскери-әуе күштері қолбасшысының қарамағында басшы қызметтер атқарған. 1991 – 99 жылдары Қазақстанға қайтып әскери-әуе күштерінде әр түрлі қызметтер атқарды. 1999 – 2000 жылдары ҚР Қорғаныс министрлігінде қару-жарақ департаментінің бастығы болды. 2000 жылдан ҚР ІК Орталық әскери округі қолбасшысының қару-жарақ бойынша орынбасары – авиацияның бас инженері – қару-жарақ басқармасының бастығы. Нұрғожин 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.
Қоршаған ортаны қорғау

Қоршаған ортаны қорғау – қоршаған ортаның табиғи жағдайын жақсарту, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, табиғи байлықтарды сақтау және көркейту негізінде табиғат пен қоғамның өзара үйлесімді әрекетін қамтамасыз етуге бағытталған мемлеккеттік → мемлекеттік және қоғамдық іс шаралар → іс-шаралар жүйесі. Қазақстан Республикасында “Қоршаған ортаны қорғау туралы” Заң 1997 жылы 5 тамызда қабылданған. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шаруашылық және басқадай → басқа да қызметтің табиғи экологиялық жүйелерге зиянды әсеріне жол бермеуге, биологиялық әр алуандылықты сақтауға және табиғатты оңтайлы пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған. Қазақстан Республикасының экология қауіпсіздігі → экологиялық қауіпсіздігі туралы мемлекеттік тұжырымдамада (1997) қазіргі және болашақ ұрпақтардың мүдделерін ескере отырып, Қоршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдалануды экологияландыруға көшу стратегиясы белгіленген. Қазақстан Республикасының осы стратегияны басшылыққа алып Қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды Қазақстан Республикасының Конституциясына негіздеді және ол “Қоршаған ортаны қорғау туралы”, “Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар туралы”, басқа да заңдар мен нормативтік құқықтар актілерінен →нормативтік құқықтық актілерден тұрады. Кейде Қоршаған ортаны қорғау табиғатты қорғау ұғымымен баламалы түрде қолданылады. Бірақ Қоршаған ортаны қорғауға қарағанда табиғатты қорғау ұғымының шеңбері кеңірек; Табиғатты қорғау. Дереккөздер
Орман Пірімбетұлы Нұрхабаев

Орман Пірімбетұлы Нұрхабаев (1914, қазіргі Сырдария ауданы – 6.6.1998, сонда) – журналист. Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1933). 1943 – 51 жылдары Сырдария, Шиелі ауданы газеттерінде редактор, 1951 – 67 жылдары облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы») газетінде, 1967 – 74 жылдары Қызылорда қаласындағы облыстық баспахананың директоры қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі » ордені, медальдармен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Николай Гаврилович Чернышевский

Николай Гаврилович Чернышевский (24.7.1828, Саратов қ. — 29.10.1889, сонда) — Ресей философы, публицист, жазушы, әдебиет сыншысы. Саратов діни семинариясында (1842 — 45), Санкт-Петербург ун-тінің тарих-филол. бөлімінде оқыған (1846 — 50). Ч. ун-тте оқып жүрген кезінде өз бетімен білімін жетілдірумен шұғылданып, тарих (Ф.Гизо, Ж.Мишле), философия (Г.Гегель және Л.Фейербах), социология (А.Сен-Симон, Ш.Фурье) туралы еңбектерді мұқият зерттеді. Ч. көзқарасының қалыптасуына орыс әдебиетшілері А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н.В. Гоголь, т.б. үлкен ықпал етті. “Отечественные записки” (1853) журналында мақалаларымен көрінген Ч-ді Н.А. Некрасов “Современник” журналына тұрақты қызметке шақырды. Осында жүріп 1855 ж. “ґнердің болмысқа эстетикалық қатынасы” деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Сол жылы “Орыс әдебиетінің Гогольдік дәуірінің очерктері” атты еңбегін жариялады. В.Г. Белинскийдің әдеби-сын саласындағы дәстүрін жалғастырған ол бірте-бірте журналдың идеялық жетекшілерінің біріне айналды. Осы журналда жүріп Н.А. Добролюбов, Некрасовпен бірге Ресейдегі қоғамдық-саяси өмірге белсене араласып, саяси, экон., тарихи және әдеби шығармалар жариялады. А.И. Герценмен саяси байланыста болуы себепті 1862 ж. тұтқындалып, Петропавл қамалына жабылды. Ол қамауда отырған кезде “Не істеу керек?” романын (1862 — 63) жазды. Тұтқындалуға үкім кесіліп (7 жыл каторгалық жұмысқа және Сібірде өмір бойы тұруға), Мытинск алаңында (1864 ж. 19 мамыр) қара бағанға таңылып жазаланғаннан кейін Ч. көп кешікпей Сібірге жер аударылды. Жиырма жылдан астам айдауда жүргенімен шығарм. жұмыспен шұғылдануын тоқтатқан жоқ. 1889 ж. Саратовқа қоныс аударып, көп кешікпей қайтыс болды. Ч. табиғат пен қоғамға өзінің филос. көзқарастарының негізі антропол. принцип деп санаған. Қоғам даму заңдылықтарын түсіндіруде Ч. идеализмі алдыңғы қатарда болды. Ол адам табиғатының тума қабілеттері және “жалғандық пен шындық” туралы идеяларды көтерді. Ч-дің “Даналық эгоизмі” теориясы ағартушылық рационализмге негізделген. Ол көркем өнердің шынайы мақсаты халықты рухани адамгершілік, ізгілік қасиеттерге шақыру деп түсінді. Өзінің диссертациясында және эстетика туралы басқа да еңбектерінде “таза көркемөнер” тұжырымдамасына қарсы болды, “әдемілік деген өмір” эстетиканың негізгі арқауы — объективті болмыстың қадір-қасиеттері деген ой-пікірді жүйеледі. Ч-дің Лессинг, Пушкин, Лермонтов, Гоголь, В.Г. Белинский, М.Е. Салтыков-Щедрин, Некрасов, И.С. Тургенев, Г.И. Успенский, Л.Н. Толстой шығарм-тары туралы еңбектері маңызды ой-тұжырымға толы. Ч-дің “Бір қыздың тарихы”, “Барбарустар ұрпағы”, т.б. повестері мен әңгімелері, “Шешусіз драма”, “Жаны ғажап күйеу” пьесалары бар. Кеңес өкіметі тұсында Ч. тұлғасы мен еңбектері патшалық Ресейдегі халықтың азаттық күресіне дем беруші күш ретінде бағаланды. Дереккөздер
Замана

Замана - мұсылмандық құқықтағы кепілдік түрі, қарыз алушы қарыз берушіге қарызын уақтылы қайтара алмаған жағдайда қарыздар кісінің жауапкершілігін басқа біреудің өз мойнына алып, төлеуге міндеттенуі. Замана кепілдігі қарыз алушының өтініші бойынша беріледі және мұндай кепілдікті беру қарыз алушыға жаны ашығандықты білдіреді. Заманада кепілдік беруші мен қарыз берушінің өзара келісімі болуы шарт (қарыздар кісінің келісуі шарт емес), бұл орайда қарыз беруші қарызын дер кезінде қайтарып ала алмаса, кепілдік берушіге өтініш жасайды (қарыздар кісіні іздеп әуреленбейді). Замана кепілдігі келісіміне қатысушыларды қарыз беруші, қарыз алушы және кепілдік беруші деп атайды. Келісім жазбаша жасалады. Келісімге қатысушылардан ақыл-есінің бүтін, жеке басының азат және мүлікті иеленуге құқығы болуы талап етіледі. Кепілдік тек заңды мүлік пен келісімге ғана беріледі. Кепілдік беруші қарыз берушіге кепілдік мерзімі өткен күннен бастап жауап береді. Кепілдік міндеттеме қарыз өтелісімен тоқтатылады. Дереккөздер
Мақсұт Нұрылдаев

Мақсұт Нұрылдаев (1927, Жалағаш ауданы Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) ауылы – 24.11.2004, сонда) – еңбек ардагері. Қазақстанның ауыл шаруашылығына еңбек сіңірген қайраткері (1971). Қызылорда ауыл шаруашылық техникумын (1947), Шымкент партия-кеңес мектебін (1961) бітірген. 1941 – 45 жылдары «Еңбекші» ұжымшарында есепші, 1948 – 50 жылдары Қаракеткен МТС-нда агроном қызметтерін атқарған. 1952 – 57 жылдары «Ленин» ұжымшарында агроном әрі бастауыш партия ұйымының хатшысы болды. 1961 – 77, 1981 – 87 жылдары «Жаңаталап» кеңшарында бас агроном, ауылдық кеңестің төрағасы, агроном қызметтерін атқарған. 1977 – 81 жылдары «Коммунизм» кеңшарының директоры болды. «Ленин» орденімен (1971) марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Амангелді Қанаев

Амангелді Қанаев Төкешұлы (1941 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы) – техика ғылым доктор (1996), профессор (1997). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан. Қарағанды политех институттын (1963, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техика университетті) бітірген. Қарағанды металлургия институттында ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, проректор (1964–97) болды. 1997 жылдан Еуразия ұлттық ун-тінде профессор қызметін атқарады. «Физические и технологические основы термомеханического упрочения низкоуглеродистой стали» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 90-нан астам ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Темірғали Нұрекенов

Темірғали Нұрекенов (1858 – 1919) — ұлты қазақ Ресей империясының саясаткері, қоғам қайраткері, Мемлекет Думаның II-шақырылымының депутаты. Руы — Уақ. Семей облысы Павлодар уезінің Сейтен болысын басқарған. 1905 жылы Қарқаралы, Павлодар уезі қазақтарының атынан Ішкі істер министрлігіне наразылық білдіріп, петиция жазуға қатысқан. Петицияны қазақ тілінен орыс тіліне аударған. 1907 жылы Мемлекет Думаның II-шақырылымына Семей облысынан депутат болып сайланып, Мұсылман фракциясы, Конституциялық-Демократиялық Партия мен Сібір группасының мүшесі болған. Дереккөздер
Түбек Есенқұлов

Түбек Есенқұлов -(1780, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Үшбиік т. ж. бекеті – 1870, Жалғызтал қыстағы) – айтыс ақыны. Найман ішінде сыбан руынан шыққан. Жастайынан ақындық талантымен танылған. Сыбаннан шыққан он алты ақынға бас болып, арқалы ақын Жанақ Сағындықұлымен айтысқан. 1830 жылы Түбек Керекуде апалы-сіңлілі Жәкежан, Айымжан деген қыздармен үш күн бойы айтысып, жеңіске жеткен. М.Әуезов бұл айтысқа ерекше тоқталып, жоғары баға берген. Поляк зерттеушісі А.Янушкевич 1848 жылы Семейде болған кезінде Т. ақынмен кездесіп, “Қырғыз даласынан жазылған хаттар мен күнделіктер” атты кітабында ақын талантына сүйсініп, ол туралы тебірене жазған. Құлмамбет ақынмен атақты Тезек төренің үйінде 1863 жылы сөз сайыстырып, жеңіске жетуі Түбектің даңқын Жетісу өлкесіне мәшїүр еткен. Сондай-ақ Түбектің Қарқабат, Орынбай, Сабырбай, Қосан, Бақтыбай, т.б. жыр жүйріктерімен сөз қағысулары белгілі. Түбектің ақындық өнері жас Абай шығарм-на да әсер еткен, Абай айтыскер ақынды ұстаз тұтқан. Бұл туралы Әуезов “Абай жолы” эпопеясының 1-кітабында жазған. Түбекті жыр алыбы Жамбыл да ұстазы санап, 1863 жылы онымен жүздесіп, ерекше әсер алғандығын естеліктерінде айтып кеткен. Түбектің ақындығын В.В. Радлов, Ы.Алтынсарин жоғары бағалап, оның Жанақпен айтысын өздері құрастырған жинаққа енгізген. Халық ақыны Қ.Алтынбаев “Қалбатау” кітабында (1997) Түбек өмірі мен шығармашылығы жайлы зерттеу мақаласын жариялаған. Дереккөздер
Дүйсен Егенұлы Нұрымов

Дүйсен Егенұлы Нұрымов (20.12.1935 жылы,Қызылорда облысы Шиелі ауданы – 23.07.2020 жылы, Қызылорда қаласы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылыми доктор(1995 ж.). Ташкент қаласындағы ауыл шаруашылық институтын (1958 ж.), Қазақ егін шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасы (1962 ж.) бітірген. Шиелі ауданының бірқатар шаруашылықтарында бас агроном (1958–1962 жж.), Қазақ күріш ғылыми - зерттеу институтында бөлім бастығы (1962– 1992 жж.), Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі Қызылорда университеті) кафедра меңгерушісі, профессор (1993–2014 жж.),Қызылорда «Болашақ» университетінде профессор (2014–2019 жж.) болды. Негізгі ғылыми еңбектері Арал өңірі жағдайында мал азығы дақылдарын өсіру технологиясы, оның сапасын арттыру мен бақылауға арналған. Жүгерінің «Қазақстандық 587 ТВ» буданын шығаруға үлес қосқан. 1993 жылдан Алматы қаласындағы Мал шаруашылық мен малдәрігерлік ғылыми-өндірістік орталық жанындағы диссертациялық кеңес мүшесі болған. Нұрымов 80-нен астам ғылыми еңбек, оның ішінде 4 монография, 3 оқулық, 50 әдістемелік жазған.5 ғылым кандидатын дайындаған. КСРО халық шаруашылық көрмесінің күміс медалімен марапатталған (1990 ж.). Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Әшімхан Қанаев

Әшімхан Қанаев Тоқтасынұлы (3.1.1959 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Қаратөбе ауылы) – биология ғылым доктор (2002). ҚазМУ-ды (1981, қазіргі [http://kaznu.kz/ ҚазҰУ] ) бітірген. Микробиология және вирусология институтында аға лаборант, аспирант, кіші ғылым қызметкер, ғылым қызметкер (1981–91), Халықаралық қазақ-түрік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі (1991–94), ҚазҰУ-да доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1995–2003), Қазақ ұлттық аграрлық университеті жанындағы Біліктілікті арттыру институтының директоры, кафедра меңгерушісі (2003–04), Экотехнология және табиғат мониторингі ғылым-зертеу институтының директоры (2004–07) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан ҚазҰУ-да профессор, кафедра меңгерушісі. «Техногенді экожүйелердің микробиоценоз жағдайын бағалау және олардың ерекшеліктері» тақырыбында докторская диссертациясын қорғады. 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Алданыш Арыстанғалиұлы Нұрымов

Алданыш Арыстанғалиұлы Нұрымов (24.2.1941 жылы туған, Арал ауданы Сексеуіл станциясы) – ғалым, экономика ғылыми кандидат (1973), доцент, Халықаралық Еуразия экономикалық академиясының корреспондент-мүшесі, Салық қызметінің ІІ дәрежелі мемлекеттік кеңесшісі. Мәскеу темір жол институтының инженер-экономилық факултетін (1965), аспирантурасын (1973) бітірген. 1965 – 69 жылдары Жамбыл станциясының нормалаушысы, аға инженер-экономисі, Жамбыл темір жол бөлімшесінің бастығы болып істеді. 1973 – 83 жылдары Жамбыл технологиялық институтында кафедра меңгерушісі, факултет деканы, партком хатшысы, 1983 – 87 жылдары Жамбыл облысы партия комитетінің өнеркәсіп-көлік бөлімінің меңгерушісі, 1987 – 89 жылдары облыс атком төрағасының орынбасары, 1989–90 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің әлеуметтік-экономилық бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1990 – 91 жылдары Президент аппараты аймақтық реферетурасының меңгерушісі, 1991 – 95 жылдары ҚР Қаржы министрінің Бас салық инспекциясы бастығының орынбасары, 1996 жылдан Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылайтын Есеп комитетінің мүшесі. 80-нен астам ғылыми еңбектері, солардың ішінде орыс тілінде: «Хозрасчет в локомотивном депо», «Анализ хозяйственной деятельности», «Бухгалтерский учет в крестьянских хозяйствах» атты кітаптары жарық көрген. Алданыш Арыстанғалиұлында үш қыз, бір ұл өсірді. Балаларының ішінен Гүлдара Алданышқызы Нұрымова 1999 жылы "Мейірім" медициналық орталығы" мекемесін ашып,Тараз қаласында бірегей ең мықты медициналық орталық болып саналады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жасақшы

Жасақшы — жасақ құрамындағы жауынгер. Ежелгі түркі мемлекеттерінде басқа елге жорық жасар алдында астында аты, қолында қаруы бар ер жігіт жасаққа қатысуға ерікті болған. Бірақ жасақ заңы бойынша ол қашан жаудан олжа (ат-тон, қару-жарақ) түсіргенше санда бар, санатта жоқ болып есептелген. Жаудан түскен олжадан үлес алуға құқы болмаған. Бір жауын өлтіргеннен кейін ғана барып санатқа ілінген. Кейін жасақтың басқа түрлерінің мүшелерін де жасақшы деп атайтын болған. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Мейірман Нүрекеев

Мейірман Нүрекеев (24.10.1946, Шиелі кенті – 1997, Алматы қаласы) – артист. Мәскеудегі Шепкин атындағы жоғары театр училищесін бітірген (1971). Еңбек жолын Арқалық қаласындағы драма театрда артист болып бастаған. 1987 жылға дейін қазақ радиотеледидарында, Ғ.Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік Балалар мен жасөспірімдер театрында еңбек еткен. 1987 жылдан М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академия драма театрының актері болды. Нүрекеев Тымақбай (Ғ.Мүсірепов «Амангелді»), Лорио (Ф. Эрве «Түлкі бикеш»), журналист (А.Жағанова «Беймаза әйел»), Маңғас (Т.Ахтанов «Жоғалған дос»), Мақсым (Саид Ахмад «Күйеу»), Кәдірбек (Ә.Тәжібаев «Махаббат»), Ескермес (Қ.Мырзалиев «Түрт, сайтаным, түрт»), т.б. сахналық бейнелерді сомдады. «Қазақфильм» кино студиясында бірнеше киноларға түскен. Нүрекеевтің есімі «Тамаша» ойын-сауық отауында ойнаған рөлдерімен жұрт есінде қалған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Неман

Неман – Беларусь, Литва және Ресей жерімен ағатын өзен. *Ұзындығы 937 км, алабының ауданы 98,2 мың км². *Минск қыратының оңтүстігінен басталып, Балтық теңізінің Курша шығанағына атырау жасап құяды. Орташа су ағымы Смалининкай қаласы маңында 540 м 3 /с. Желтоқсаннан наурызға дейін мұз құрсанып жатады. *Днепрмен Огинский және Висламен Августовский су жолдары арқылы жалғасқан. *Негізгі салалары: Березина, Мяркис, Нярис (оң), Щара, Шяшупе (сол). *Өзенде Каунас СЭС-і және бөгені салынған. *Неман алабында Чяпкяляй қорығы ұйымдастырылған. *Неман бойында Гродно (Беларусь), Друскининкай, Каунас (Литва), Советск (Ресей), тағы басқа қалалар орналасқан. Сілтемелер *Өзен *Волга *Днепр Дереккөздер
Нұржанқорған

Нұржанқорған — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Арыс ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсукенттен солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 20 ғасырдың басында қаланған. 1929–30 жылдары бірнеше ұсақ ұжымшарлар құрылып, үлкен ұжымшарға біріктірілді. 1965 жылдан Ә. Науаи атындағы кеңшардың “Ленинизм” бөлімшесі болып келді. 1991–96 жылдары “Арыс” ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Халқы Дереккөздер
Ақсай (Іле ауданы)

Ақсай (2024 жылға дейін — Междуреченское) — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, Ақсай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Өтеген батыр ауылынан батысқа қарай 25 км-дей жерде. Халқы Тарихы 1954 — 97 жылдары Қаскелең (қазіргі Қарасай ауданы) ауданындағы кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1996 — 97 жылдары Междуреченскоеде және округке қарасты Екпінді, Жауғашты ауылдарында “Тауарлы сүт фермасы”, Қаскелең Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігі, “Бекон” серіктестігі және 38 шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Хамза Ихсанұлы Есенжанов

Есенжанов Хамза Ихсанұлы (25.12.1908, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы — 5.12.1974, Алматы) — жазушы. Байұлы тайпасының Байбақты руынан шыққан. * Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік техникумын (1928), * Алматы мемлекеттік университетін (бұрынғы ҚазПИ) бітірген (1933), * Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік өнертану институтының аспирантурасында оқыған (1934 — 1936). * Қазақстан жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы (1932 — 1933), * КСРО ғылым академиясы Қазақ филиалында әдебиет пен фольклор секторының меңгерушісі (1936 — 1937) қызметтерін атқарған. * 1937 жылдан Қазақ мемлекеттік филармониясының, кейін Қазақ опера және балет театрының директоры қызметін атқара жүріп, ҚазПИ-де орыс әдебиеті тарихынан сабақ береді. * 20 ғасырдың 30-жылдары республикалық басылымдарда “Үлеңтінің жағасында”, “Қызыл құмақ”, “Күшке — күш” сияқты әңгімелері мен “Жер шарында” атты пьесасы жарияланды. * 1938 жылы жалған саяси айып тағылып, 20 жылға жуық уақыт сталиндік қуғын-сүргіннің зардабын тартты. Елге оралған соң, 1956 жылдан өнімді шығармалық еңбек жолын бастады. Шығармашылығы Жазушының басты шығармасы — “Ақ Жайық” трилогиясы (1-кіт., 1957; 2-кіт., 1959; 3-кіт., 1965) Батыс Қазақстандағы тұтас бір кезеңнің оқиғаларына арналған. Автор отарлық езгіден қиналған халық бостандығы мен бақыты үшін күрескен ерлердің жиынтық бейнелерін (Хакім, Әлібек, Әділбек, Мүнариа, Шолпан, Нұрым) жасаумен қатар, нақты тарихта болған адамдардың (Дмитриев, Әйтиев, Қаратаев, Белан, т.б.) өмір жолын шебер суреттеді. 1963 жылы трилогияның заңды жалғасы болып табылатын “Көп жыл өткен соң”, ал 1970 жылы “Ағайынды Жүнісовтер” романдарын жазды. Соңғы екі кітапта жаңа өмір құрған елдің сан қырлы тұрмыс-тіршілігі мен әділет үшін күресі, адамның азамат ретінде қалыптасуы бейнеленген. “Ақ Жайық” трилогиясы мен “Көп жыл өткен соң” роман-дилогиясы 5 кітаптан тұратын тұтас эпопея іспетті. Есенжанов өмірінің соңғы жылдары “Қарт қазақ”, “Жайын ілерде”, “Жар”, т.б. әңгіме, очерк, әдеби-сын мақалалар жазды. 1978 — 1981 жылдары жазушының 6 томдық шығармалар жинағы жарық көрді. Есенжанов — М.Шолоховтың “Тынық Дон” романының 1-және 4-кітаптарын, И.С. Тургеневтің “Рудин”, И.П. Шуховтың “Үшпенділік” романдарын, А.С. Пушкиннің “Дубровский” повесін, т.б. шығармаларды қазақ тіліне аударды. Сонымен қатар бастауыш, орта мектептер үшін оқулықтар жазды. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1967). Дереккөздер
Дүйсенбай Нысанбаев

Дүйсенбай Нысанбаев (1890,Шиелі ауданы – 6.3.1975, Ташкент қаласы) қоғам және мемлекет қайраткері. Қалалық үш сыныптық училищені бітіріп (1915), Ташкентте орыс-қазақ училищесінде мұғалім болды. 1917 – 19 жылдары Түркістан өлкелік халық комиссариатында жауапты қызметкер, Ташкенттегі төтенше тергеу комиссиясының мүшесі болып, денсаулық сақтау халық комиссариатында басшы қызметтер атқарды. 1919 – 21 жылдары Түркістан уездік атқару комитетінің төрағасы, әскери-рев. комитетінің төрағасы болды. 1922 – 23 жылдары Ташкент уездік оқу бөлімін басқарды. 1923 – 26 жылдары Қырғыз (қазақ) АКСР-інде басқарма бастығы. 1926 жылдан Қызылорда, Алматы, Түркістан, Ташкент қалаларында шаруашылық жұмыстарында болды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Рахым Алмабекұлы Оразалиев

Рахым Алмабекұлы Оразалиев (8.12.1935 ж.т., Алматы облысы Қарасай ауданы Каменка ауылы) – ғалым, биология ғылымдарының докторы (1989), профессор (1996), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1996). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1998). Қазақ аграрлық университетін бітірген (1960). 1960 – 66 ж. Алматы облысының Алакөл, Қарасай аудандары шаруашылықтарында агроном, 1970 жылдан В.Р. Вильямс атындағы Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, басшылық қызметтер атқарып келеді (директор, 1995 – 2003). Рахым Алмабекұлы Оразалиев бидайдың бірнеше сорттары мен түрлерінің негізгі биологиялық заңдылықтарын, гибридті бидайдың генетикасы мен физиологиясын зерттеп, қазақстандық агроэкотиптің бірнеше сорттарының биологиялық және селекциялық модельдерін жасаған. Генетика, физиология, биохимия, биотехнология, молекулалық биология саласында жасаған іргелі және қолданбалы зерттеулерінің арқасында дәнді дақылдар сорттарының модельдері мен критерийлері, принциптері негізделген. Оразалиевтің жетекшілігімен (шәкірттерімен бірлесіп) дәнді дақылдардың 110 сорты шығарылды, оның 40 сорты аудандастырылып, Мемлекеттік селекциялық көрсеткіштер реестріне енгізілген. 620 ғылыми жұмыстың, оның ішінде 12 монографияның авторы. 10 алгоритм мен патенттің, 40 авторлық куәліктің иегері. “Құрмет белгісі” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Нұржау

Нұржау — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы ауыл, Нұржау ауылдық округінің орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Еділдің тармағы - Қиғаш өзенінің жағасында орналасқан. Тарихы Ауыл 1974 – 97 жылдары етті мал өсіретін “Октябрьский” кеңшарының орталығы болған. Халқы * 2065 адам (2021); * 2065 адам (2009); * 2034 адам (1999). Әлеуметтік және мәдени нысандары * Нұржау орта мектебі * «Гаухар» бөбекжай-балабақшасы * Нұржау ауылдық мәдениет үйі Ауыл суреттері Ауыл көшелері * Әлмұжаз Сәтеков көшесі * Әнуар Исмахов көшесі * Бақтығұл Құспанов көшесі * Ғаділбек Нұртазин көшесі * Ғапар Боранқұлов көшесі * Жәлел Нығметов көшесі * Жұмекен Нәжімеденов көшесі * Мұғал Наурызбаев көшесі * Мұзафар Хұсаев көшесі * Мүсіреп Әспембетов көшесі * Нұрарал көшесі * Нұрғали Сағындықов көшесі * Сейткали Самиев көшесі * Серікбай ата көшесі * Смағұл Көшекбаев көшесі * Стамғазы Ақботин көшесі * Ілияс Есенберлин көшесі Дереккөздер
Эдуардас Беньяминович Межелайтис

Межелайтис Эдуардас Беньяминович (3.10.1919 жылы туған, Карейвишкий деревнясы Пакруой ауданы Литва) — литван ақыны. Алғашқы өлеңдері 1935 жылы жарық көрген. 1943 жылы “Лирика” атты тұңғыш жинағы шықты. “Отан желі” (1946), “Бұлбұлым менің” (1952) атты кітаптарында халқының ауыз әдебиетінің әсері байқалады. Ақын “Бөгде тастар” (1957), “Янтарьдағы күн” (1961), “Автопортрет”, “Оңтүстік панорамасы” (1963), “Түнгі көбелектер” (1966) атты жинақтарында адамдардың қилы тағдырлары жайлы жыр толғайды. Межелайтиске “Адам” атты жинағы үшін Лениндік сыйлық берілді (1962). Межелайтис шығармалары әлемнің көптеген тілдеріне аударылған. Ақын Джордж Неру атындағы сыйлық лауреаты (1969). Таңдамалы өлеңдер жинағы қазақ тілінде жарық көрді (1970). Дереккөздер
Тағыбайбұлақ қонысы

Тағыбайбұлақ қонысы – көне дәуір ескерткіші. Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қызылтау тауының солтүстік-шығыс беткейіндегі Тайшық қыстағынан шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. 1974 жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі М.Қадырбаев) зерттеді. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бір-бірінен 4 – 10 м қашықтықта тізбектеле орналасқан 6 үйден тұрады. Ауданы 88 – 375 м2, тікбұрыш пішіндес бұл үйлердің жер бетінде анық көрінетін іргелері ірі тастастардан тұрғызылған. Зерттеу нәтижесінде үй толығымен қазылып, оның құрылымдық ерекшеліктері мен тұрғындар тұтынған заттардың сипатына байланысты құнды деректер алынды. Үй ортасынан салынған жіңішке қабырға арқылы ауданы 180 м2 оңтүстік-батыс және ауданы 150 м2 солтүстік-шығыс бөлмелерге бөлінген, негізгі есік сырттан жапсырыла салынған тас дәліз түрінде оңтүстік ұзын қабырғадан шығарылған. Бұлардан бөлек, солтүстік-шығыс бөлменің сыртынан жапсарласа салынған қосымша құрылыс анықталды. Жер бетінен 0,4 м төмендегі үй еденінде үш ошақтың, сондай-ақ солтүстіктегі қосымша бөлмеде тағы да 1 ошақтың қалдығы ашылды. Таспен өрнектелген, аумақтары 1 – 1,50,5 – 2 м бұл ошақтар қалың күл қабатына толы, оны аршу барысында шала жанған көптеген мал сүйектері, қыш сынықтары шыққан. Әдеттегі қыш сынықтарынан басқа, көне тау-кен, металлургия, тері өңдеу, тоқымашылық, т.б. шаруашылық салаларынан хабар беретін еңбек құралдары көптеп табылды. Атап айтқанда, металды балқыту және оны құю барысында пайдаланылатын тас тигелдердің үлкен, кіші түрлерінің сынықтары, кентасты қопарып алу мен үгітуде қолданылатын ұрғыштар, сыналар, шлак кесектері, көптеген кетпендер, кескіш, қырғыш, ұршық басы сияқты құралдар қонысты мекендеген адамдардың өмір-тіршілігін ғылыми тұрғыдан пайымдауға нақты мүмкіндіктер береді. 145 ыдыстан қалған қыш сынықтары тұрғындардың негізінен бүйірі шығыңқы, мойны қысқа, түбі дөңес, қалың қабырғалы көзелерді кеңінен пайдаланғанын көрсетті. Ыдыс ернеуінің көптүрлілігі (домаланған, сыртқа не ішке қарай қиылған, “жағалы”, қалыңдатылған ернеулер), иық тұстағы жапсырылған белдеулер, геометриялық оюлардың жоғалуы, “маржандар”, шұңқыршалар сияқты оюлардың көбеюі құмыра өндірісінің орта, соңғы қола кезеңдеріндегі стандарттық дәстүрлерден нақты басқа күйге ауысқанын айғақтайды. Алғашқы зерттеулерде Тағыбайбұлақ қонысы соңғы қола кезеңіне жатқызылса, қазіргі деректерге сүйенген жаңа пайымдаулар барысында ескерткіштің сақ дәуіріне неғұрлым жақын екендігі анықталып, ол қола мен ерте темір дәуірлерінің арасындағы өтпелі сатымен мерзімделді (біздің заманымыздан 8 – 7 ғасырлар). Қоныс тұрғындарының тұрмысында тау-кен, металлургия саласының аса маңызды орын алған, тіпті көне кеншілердің мекені болуы мүмкін. Төңірегінде көне дәуір ескерткіштерінің аса үлкен шоғырлары болуымен қатар, Жосалы көлі маңайында көне тұрғындар кен алған орындардың да кездесуі осы ұйғарымды растайды. Дереккөздер
Бексұлтан Нұржекеұлы

Нұржекеұлы Бексұлтан (22.2.1941 жылы т., Жетісу облысы Панфилов ауданы Ақжазық ауылы) – жазушы. Өмірбаяны Суан руынан шыққан. * ҚазМУ-ды бітірген (1965). * 1965 – 1992 жылдары Талдықорған облысы Панфилов ауданында ұстаздық етіп, комсомол жұмыстарымен айналысты. * “Жалын” журналының бөлім меңгерушісі * “Жұлдыз” журналының бөлім меңгерушісі * “Жалын” баспасы бас редакторының орынбасары, бас редакторы (1976 – 1986) * “Парасат” журналының бас редакторы (1989 – 1992) қызметтерін атқарған. * 1992 жылдан “Жалын” баспасының директоры. Шығармашылығы * “Жау жағадан алғанда” (1993) романына өмірде болған адамдардың (К.Қожагелдиев, Ж.Ауғанбаев, М.Қожамияров, Ю.Қадыров) бастан кешкен оқиғалары арқау етілген, ұжымдастыру мен ашаршылық секілді халық басынан өткен нәубет жайы шынайы көрсетілген. * “Ойұшқын” (2002) жинағына Әсет, Сара, Төребай секілді әнші-ақындар, Қабанбай, Бөгенбай, Ағынтай батырлар жайлы эсселері топтастырылған. * “Өнер құдіреті” еңбегінде (2003) К.Байсейітова, Ж.Омарова, М.Төлебаев, Д.Рақышев, т.б. талант иелері туралы танымдық мақалалары жинақталып берілген. * Күй толғақ, А., 1972 * Күтумен өткен ғұмыр, А., 1974 * В ожидании, А., 1985 * Бір өкініш, бір үміт, А., 1985 * Шығ. жин. 2 т., А., 1993 * Бейтаныс әйелдің құпиясы, А., 2002. Марапаттары * “Құрмет” ордені (2000) * бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Серік Оңғарбаев Әнуарұлы

Серік Оңғарбаев Әнуарұлы (29.11.1954 ж.туған, Шымкент қаласында ) – дзюдо және самбо күресінен КСРО-ның спорт шебері. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Дзюдо күресінен олимпиада дәрежесіндегі төреші. Азия кеңесінің директоры. Б.Донбай, М.Қыпшақбаев, И.Баглаев секілді көптеген халықар. дәрежедегі спорт шеберлерін тәрбиелеген. Дене тәрбиесі мен спортқа қосқан үлесі үшін құрмет белгісімен марапатталған. Қазіргі кезде облыстық туризм және спорт департаментінің бастығы. Дереккөздер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Саманидтер кесенесі

Саманидтер кесенесі – Саманидтер әулетінің өкілдері қабірінің басына тұрғызылған архитектуралық ескерткіш. Бұхара қаласында орналасқан. Орталық Азиядағы 9 – 10 ғасырлардағы сәулет өнерінің туындысы. Исмаил Самани кесенесі өзінің архитектуралық тұрпаты жағынан қаланған кірпіштерімен әсемдене үндеседі. Ол күйдірілген ақшыл кірпіштен жасалған. Іші сегіз қырлы тірекке орнатылған аркалармен жалғасады. Төрт қабырғасында жартылай дөңгелектенген арка ойықтары бар. Төрт бұрышында кішкентай күмбездер, дөңгелек келген куполдар, ортасында өте үлкен күмбез орнатылған. Қабырғаларында жиектері мен айналасы өрнектермен безендірілген арка есіктер бар. Әр қасбеттің ортасында үшкір келген ашық жер қалдырылған. Исмаил Самани кесенесі композициясы кейінгі Орталық Азия сәулет өнеріне үлкен ықпалын тигізген. Галерея Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
Жұмабай Әбілов

Жұмабай Әбілов(1954, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Бірлік ауылы – 2007,Жаңақорған ауданы) – филология ғылымның докторы (2001).ҚазМУ-ды (1981, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Еңбек жолын Жаңақорған ауданы мәдениет бөлімінде бастап, «Жаңақорған тынысы» газетінде жауапты хатшы болды (1983–1992). Жаңақорған ауданы «Қазақ тілі» қоғамын басқарды (1992–1994). 1994 жылы Халықаралық қазaқ-түрік университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Әбілевтің «Қазақ комедиясы» (2000), «Жазба комедиясының даму ерекшелігі» (2001), «Қ.Мұхамеджанов драматургиясы» (2004) атты монографиялары жарық көрген. Сыртқы сілтемелер * [http://www.turkistan.kz/last/dis_sov_kz/filologiya/sved_o_chl/azhabiluli.html] Дереккөздер
Исматуллаев

Исматуллаев Әбдужәлел, Әбдужәлел Мақсым (1879, Қарақалпақстан, Шымбай ауданы 3-а. – 1930) – 20 ғасырдың 20-жылдарының соңында сол кезде Қазақстан құрамында Қарақалпақстан жерінде Тақтакөпірде тоталитарлық биліктің зорлық-зомбылығына қарсы көтерілісті ұйымдастырушы. Жергілікті молда отбасында тәрбиеленген, Меккеге қажылыққа барған, Шымбай ауданындағы 3-ауылдың тұрғыны. 1920 жылы БК(б)П Шымбай ауданы партия к-тінің қызметкері, 1922 – 23 жылы Қарақалпақ автономиялық облысы ОАК-нің төрағасы болған. 1929 жылы 26 қыркүйекте Андаөткел деген жерде көп адам жиналып, Исматуллаевты өз орталарынан хан сайлап, оған нөкербасылыққа Барлықбай Нұрымовты тағайындады. Исматуллаев осы шағын топты басқарып, 27 қыркүйекте аудан орталығына басып кірді. 4- және 7-қазанда көтерілісшілердің үш тобы талқандалған соң, Исматуллаевқа Шымбай қаласында астыртын әрекет жасаған контрреволюциялық ұйымды ұйымдастырушы ретінде және башмашылар қозғалысының басшысы – Жунайд ханмен байланыс орнатып, әскери көмегіне сүйенгісі келді деген айыптар тағылды. Исматуллаев, сондай-ақ, туған бауыры Әбдікәрім екеуі мешіт ашып, 1928 жылға дейін сонда діни оқулар ұйымдастырғаны үшін де кінәланды. 1929 жылы желтоқсанда тұтқындалды. Қазақстандағы ОГПУ-дің 1930 жылы 10 қазандағы шешімі бойынша, Кеңес өкіметіне қарсы қарулы көтеріліске қатысқаны үшін ату жазасына кесілген. 1992 жылы 6 қаңтарда ақталды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том
Мезенхима

Мезенхима ( және — тін, ұлпа) — ұрықтық кезеңде ұрық жапырақшалары мен жартылай эктодерма мен энтодермадан қалыптасып, дамып жетілетін ұрықтың дәнекер тіні. Мезенхимадан жануарлар организмінің барлық ішкі орта немесе тіректрофиктік тіндері (қан, лимфа, ретикулалдық жасушалар, май, пигментті, борпылдақ дәнекер, тығыз дәнекер, шеміршек және сүйек тіндері) дамиды. Мезенхима жасушалары — өсінділі жасушалар. Олар өсінділері арқылы тығыз байланысып синцитий (жасушалар байланысы) түзеді. Жасушааралық кеңістіктерде — дамып жатқан организмнің ішкі ортасы қызметін атқаратын пішінсіз (аморфты) жасушааралық негізгі зат орналасады. Орықтың алғашқы сатыларындағы зат алмасу процесі осы негізгі заттың қатысуымен жүреді. Өсінділерінен айырылып, бір-бірінен оқшауланып дөңгеленген мезенхима жасушаларынан қан жасушалары дамиды. Ал, бір-бірімен байланысқан мезенхима жасушаларынан қан және лимфа тамырларының қабырғалары жетіледі. Кейбір мезенхима жасушалары — жасушааралық талшықтар мен пішінсіз негізгі затты түзуге бейімделеді. Соның нәтижесінде барлық дәнекер тіндерінің жасушааралық заттары түзіледі, ал өздері сол тіндердің жасушаларына айналады. Мезенхима жасушаларынан жануарлар организміндегі барлық дәнекер немесе тірек-трофиктік тіндердің діңгекті жасушалары жетіліп, әр түрлі жарақаттан кейінгі не тіндердің істен шыққан бөліктерін қалпына келтіру қызметін іс жүзіне асыратын камбиалды жасушаларға айналады. Дереккөздер
Испан-Америка соғысы

Испан - Америка соғысы – Испания мен АҚШ арасында отарлық иеліктерді бөлісу үшін 1898 жылы болған соғыс. Бүкіл 19 ғасыр бойында АҚШ Испания иелігіндегі Куба, Филиппин, т.б. аралдарға көз тікті. Дегенмен аралдарды Испаниядан тартып алуға осы аймақта АҚШ-тың күшеюін қаламайтын Англия мен Франциядан бата алмады. 1895 жылы Кубада испан отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басталысымен, АҚШ оны өз мақсатына пайдаланып, баспасөз беттерінде, конгресте Кубаға тәуелсіздік берілуін талап етті. Сылтау USS Maine-нің Гаванадағы жарылысы болды. 1898 жылы 25 сәуірде АҚШ Испанияға соғыс жариялап, Куба мен Филиппин аралдарына соғыс флотын жіберді. Соғыс 10 аптаға созылды. Кубада испандықтармен соғысты жергілікті халық жүргізді. Сан-Хуан Хилл сияқты позициялар үшін кескілескен шайқастар болғанымен, жергілікті халықтың көмегімен АҚШ Куба астанасы Гавананы басып алды. Филиппин аралдарында да осы әдіс қайталанып, американдар ешқандай соғыс қимылдарына қатысқан жоқ, тек Манила шығанағында тұрған екі испан эскадрилясын жойып жіберді. Испания ол кезде әлсіз мемлекет болатын, флотынан айрылғаннан кейін, 1898 жылы 22 шілдеде қарсылығын тоқтатты. 10 желтоқсанда АҚШ пен Испания Париж бітіміне қол қойды. Испания Кубадан бас тартатынын, АҚШ-қа Пуэрто-Рико, Гуам, Филиппин аралдарын беретінін мойындады. Филиппин аралдары үшін АҚШ Испанияға 20 млн. долл. ақша берді. Келісімде Кубаның тәуелсіздігі жөнінде ештеме айтылмады. Кубаның Азаттық армиясы таратылып, конституция жарияланды. Онда Кубаға Америка үкіметінің рұқсатынсыз шет мемлекеттермен қарым-қатынас жасауға, қарыз алуға тыйым салынды. Елде АҚШ-тың ірі әскери-теңіз базасы құрылып, Америка протектораты орнады. АҚШ испан отарларын тартып алды, сөйтіп Латын Америкасы елдеріне экспансия жасауға мүмкіндік алды, Тынық мұхитта және әлемде өз позициясын күшейтті. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том