kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ариран

“Ариран” — Қазақстандағы корей диаспорасының кәсіби-эстрадалық мемлекеттік ансамблі. 1967 жылы Алматыдағы корей музыкалық комедия театрының жанынан құрылды. Ансамбль корейдің кең тараған “Ариран” әнімен аталады. Репертуарында корей және дүние жүзі халықтарының ән-билері бар. “Ариран” гастрольдік сапармен республиканың барлық облысын, көптеген шет елдерде болған. 1989 жылы Оңтүстік Кореяда болып, өнер көрсетті. Ансамбльдің қөркемдік жетекшісі В.Стригодский, тәлімгер педагогі Т.Р. Ли. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек сіңген артистері Зоя Ким, Вениамин Ли, артистер Мун Гон Дя, Гео Гюн Хва, Сон Георгий т.б. бар. 1997 жылы Таллин қаласында өткен халықаралық фестиваль лауреаты “Самюльнури” ұрмалы халық аспаптар ансамблі осы “Ариран” ансамблінің құрамына енген. Дереккөздер
Арифметикалық орта шама

Арифметикалық орта шама — бірнеше санның (x 1 , x 2 , ..., x n ) қосындысын қосылғыштардың санына (n) бөлгеннен шыққан бөлінді сан :. Мыс., 1, 15, 12, сандарының А. о. ш-сы (1a15112)/316 болады. it:Media aritmetica
Арифметикалық прогрессия

Арифметикалық прогрессия, 1-реттік арифметикалық қатар — әрбір келесі саны (2-саннан бастап) алдыңғысына бір тұрақты d санын қосқанда шығатын сандар тізбегі. : d саны арифметикалық прогрессияның айырмасы деп аталады. Сонымен әрбір арифметикалық прогрессия мына түрде жазылады: : Арифметикалық прогрессияның жалпы мүшесі : формуласымен өрнектеледі. Арифметикалық прогрессияның жалпы мүшесінің тағы бір қасиеті мынадай: Егер d>0 болса, онда арифметикалық прогрессия өспелі, егер d<0 болса, онда кемімелі болады. Арифметикалық прогрессияның ең қарапайым мысалына натурал сандар тізбегі жатады. Арифметикалық прогрессия мүшелерінің саны шектелген не шектелмеген болуы мүмкін. Арифметикалық прогрессияның алғашқы n мүшесінің қосындысы : формуласы арқылы есептеледі.
Арканзас (өзен)

Арканзас өзені — АҚШ-тың Оклахома, Арканзас штаттары аумағындағы өзен, Миссисипи өз-нің оң жақ саласы. Ұзындығы 2410 км. Су жинау алабының ауданы 470000 км². Бастауы Таулардан бастау алады және жоғарғы ағысында тар әрі терең шатқалдармен (Ройял-Гордж, Гранд-Каньон және т.б.) буырқана ағып келіп, батыстан шығысқа қарай Ұлы және Орталық жазықтарды бойлай ағады. Гидрологиясы Арнасы өте тұрақсыз, аса күшті су тасқындарынан кейін бағытын жылдам өзгертіп отырады. Жылдық орташа су ағынының мөлш. 1800 м3/сек шамасында. Көктемде еріген қар мен жауған жаңбыр суларымен толысады. Жоғарғы ағысында мұз қатады. Су деңгейінің өзгерісі Литл-Рок қ-ның тұсында 8-8,5 метрге жетеді. Аса ірі су тасу және тасқын кездерінде үлкен аймаққа жайылады. Охлахома-Сити қаласынан Миссисипи өзеніне дейінгі (1000 км) кеме жүзе алады. Дереккөздер
Арқа ажары

Арқа ажары — Ақмола облысы әкімшілігі мен облыс мәслихатының газеті. 1928 жылғы қазанда Ақмола қаласында шыққан “Жаңа арқа” газетінің ізбасары. Газет 1930 ж. қыркүйегіне дейін аптасына екі рет, Ақмоланың округтік партия, атқару к-ттері мен кәсіпшілер одағының органы ретінде жарық көрді. “Жаңа арқа” 1930 ж. қазанында 76-нөмірінен бастап аудандық газет болды. 1933 ж. “Колхоз екпіндісі” деп аталды. Ақмола Қарағандыдан бөлініп, өз алдына облыс болған кезде (1939 ж.), газет “Сталин туы” деген атпен шығарылды. КОКП 20-съезінен кейін (1956 ж.) “Есіл правдасы” деп өзгертілді. 1962 — 64 ж.ж. “Тың өлкесі”, өлкелер таратылғаннан кейін “Коммунизм нұры” деген атпен шыға бастады. Ол 1991 ж-дың 1 ақпанынан “Арқа ажары” деп аталды. Дереккөздер
Арқабай Майкөтұлы

Арқабай Майкөтұлы (1872, қазіргі Жамбыл облысы Байзақ ауданы Фрунзе а. — 1934) — ақын, жырау. Әкесі әйгілі айтыс ақыны Майкөт Сандыбайұлы. Қаратау, Жетісу өлкелерін, қырғыз елін аралап, Сауытбек, Қылышбай, Ұлбике ақындармен айтысқан. Қырғыз манабы Шабданның асында Жамбылмен, Кененмен, қырғыз Қалмырза, Жәмила ақындармен кездесіп, жыр бәсекесіне түскен. “Қобыланды”, “Алпамыс”, “Қыз Жібек”, “Көрұғлы”, “Нәрік батыр”, “Өтеген батыр” сияқты эпостық шығармаларды жырлап, қобыз, сырнай, домбыра аспаптарымен айтатын әншілік өнері де болған. Дереккөздер
Арқайым

Арқайым — орта қола кезеңінен (б.з.б. 2-ші мыңжылдық) сақталған тарих және мәдени ескерткіштер кешені. Ресей Федерациясындағы Челябі облысының Қазақстанға жақын оңтүстік аймағында, Үлкен Қарағанды және Өтеген өз-дерінің құйылысында орналасқан. Арқайым алқабының атымен аталған. Ескерткіш 1987 жылы ашылды. Содан бері кең көлемді ғылыми-зерттеулік жұмыстары жүргізілуде. Жанында осы аттас мәдени қорық пен зерттеу орталығы бар. Арқайым қонысы екі шеңберлі жал түрінде салынған, ортасында құрылыс салынбаған төртбұрышты алаң бар. Қоныстың жалпы ауданы 20000 м 2 , оның ауданы 8055 м 2 бөлігінде археологиялық, ал 14000 м 2 аумақта геофиз. зерттеулер жүргізілді. Қорған қабырғаларының қалыңдығы 3-5 м-ге жетеді. Қоныс сыртында тереңд. 1,2-1,5 м, ені 1,5 м ор бар. Арқайымның негізгі қонысында 70-ке жуық тұрғын үй болған. 30-ға жуығы қазылды. Қыш ыдыстар сынығы, тастан, сүйектен жасалған бұйымдар, мыс және күшәлалы қоладан құйылған жонғыштар, пышақтар, біздер мен алуан түрлі әшекейлер табылды. Арқайымдықтар мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысқан. Арқайым қышының жасалуы Абашев мәдениеті кезінде, Қима мәдениетінің алғашқы кезеңінде, Солтүстік Қазақстандағы Петров, Алакөл мәдениеттері кезінде жасалған ыдыстарға ұқсайды. Бұдан арқайымдықтардың ата-тегі бірнеше этник. топтардан құралғанын көруге болады. Арқайым — көлемі, құрылымдық сипаты, ғылыми деректерінің молдығы мен маңыздылығы жағынан тарих, археология ғылымдары үшін маңызды ескерткіш. Дереккөздер
Арқалық (құрылыс)

Арқалық (голл. вalk) — құрылыста және машина жасауда қолданылатын білеу түріндегі құралымдық бөлшек. Негізінен темірбетоннан, металдан және ағаштан жасалады. Тірек санына және тірек бекітпелерінің орналасуына қарай А. бір аралықты, көп аралықты, консольді т.б. болып, ал көлденең қимасының түріне қарай тік бұрышты, тавролы (Т әрпі тәрізді), қос тавролы, қорапты т.б. болып бөлінеді (суретті қ.). Қос тавролы және қорап тәрізді А. салмаққа төзімділігімен және материалдың аз жұмсалуымен тиімді. А-тың жүк көтергіштігі түсетін күштің түріне, аралық ұзындығына, майыспайтындығы мен беріктігіне байланысты болады. Темір бетон А. тұтас және құрама етіп жасалады. Мұндай А-тар, әдетте, тұтас көп аралықты болып құралады әрі олардың қимасы тік бұрышты немесе тавролы пішінде болады. Құрамалы темір бетон А. жасауға қимасы тік бұрышты тавролы, қос тавролы т.б. бір аралықты А-тар кеңінен қолданылады. Құрылыста алдын ала кернеуленген темір бетон А-тар да кең тараған. Металл А. құрылыстың салмақ көп түсетін бөліктеріне қойылады. Тәжірибеде қимасы қос тавролы (прокаттық және құрамалы) және қорап тәрізді (құрамалы) болып келетін металл А-тарды пайдаланған тиімді. Ағаш А.бір аралықты және кесінді құралым түрінде арасы жақын аралықтарды жабуға тиімді болып есептелінеді. Ол тақтайдан, білеуден және бөренеден дайындалады. Егер аралық үлкен әрі салмақ көп түсетін болса, онда құрылысқа өзара сыналанған, желімделген бірнеше кесіндіден тұратын құрама ағаш А. қолданылады. А-тың беріктігі, салмаққа төзімділігі және орнықтылығы материалдар кедергісі заңы бойынша алдын ала есептеледі.
Арқалық (обалар)

Арқалық — көне обалар. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты ауылынан батысқа қарай 16 км жерде, Арқалық тауының оңтүстік беткейінде орналасқан. 1949 жылы Ә.Марғұланның жетекшілігімен болған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. 15 тас оба бар. Диаметрлері 1,5 – 3,5 м болса, биіктіктері 0,2 – 1,5 м. Олардың төртеуі қазылған. Қабірлерден адам сүйектері, бірнеше тас диірмен, моншақ алқа, т.б. табылды. Олар б.з.б. VII – V ғасырларға жатады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://e-history.kz/kz/contents/view/1781 Қола дәуіріндегі тайпалардың ғұрыптық кешендерінде идеологияның көрініс табуы] * [http://egemen.kz/old/?actreadarticle&id6682 ТОРҒАЙ ӘЛІ-АҚ ТҮЛЕЙДІ]
Арқан аттау

Арқан аттау — қазақ халқының ұлттық ойыны. Ойыншылардың біреуі қойшы болып тығылып тұрады да өзгесі керілген арқаннан қорыққан қасқыр болып ойнайды. Қайсысы арқанға бұрын шырмалып қалса, сол қойшының қолына түскен болып саналады. Дереккөздер
Арқан есу

Арқан есу — қазақ халқының тұрмысында жиі қолданылған арқан жасау әдісі. Әуелі жүн түтіліп, қылмен араластырылады да, жіп есіледі. Бұдан соң екі қабатталып, арқан тілі шығарылады. Керегенің көзінен өткізілген арқан тілдері үш тармақталып сырттан шөмішпен шиыршықталып, іштен ұштары біріктіріле бұралады. Арқанның жуан-жіңішкелігі тілінің санына, беріктігі — неден есілгеніне байланысты. Кей жерлерде А. е. “арқан бұрау” деп те аталады.
Арқан тартпақ

Арқан тартпақ — қазақ халқының ұлттық ойыны. Оған қатысушылар тепе-тең екі топқа бөлінеді де, он құлаштай арқанның екі ұшынан ұстап, әрқайсысы өз жағына тартады. Ортадағы көлденең сызықтан қарсыластарын бұрын сүйреп өткізген жақ жеңген саналып, жүлде алады. Күйеу қалыңдық алып бара жатқанда, оның көші қыз жағына жақын бір ауылдың үстінен өтсе, алдынан көлденең арқан тартады. Күйеу жағы кәдесін беріп өтеді. Мұны “арқан керу” деп те атайды. Дереккөздер
Арлану

Арлану — адамның өз оғаш қылығына намыстанып, ұятсынуы. Арлы болу жарасымды сипат. “Жарлы болсаң да арлы бол”, — дейді қазақ мақалы. Бұл, көбінесе, қайсар, табанды, ержүрек, көздеген мақсатына жетпей тынбайтын адамдарға тән қасиет. А. — адамның өз мініне күйінуі, жаңсақ басқан қадамы үшін өзін-өзі жазғырып, өкінуі, ренжуі секілді көңіл-күйінің өзгеруінен байқалады. Ар-ұятты қастерлеу, намысқойлық — жұртшылық алдында өз жауапкершілігін арттыруға жәрдемдеседі. А. адамды іштей тебіренте толғандырып, қоғам алдында арын таза ұстауға, оған дақ түсірмеуге, азаматтық борышын адал, мінсіз атқаруға итермелейді.
Арлат

Арлат , Арулат (монғ. арула, арулас, арулад; ару — арқа, арьергард) — Шыңғысхан империясындағы ақсүйек тайпалардың бірі. “моңғол ун ниуча тобчи ан” (“моңғолдардың асыл аңызы”) жылнамасына қосымша берілген кестеге қарағанда, Қайдудың кенжесінен тараған тайпа. Арлаттан шыққан Бо орчин бала кезінде Шыңғысханның досы, кейін нөкері болса, осы тайпаның тағы бір өкілі Бо орчу моңғол әскерлерінің оң қанатын басқарып, аса ірі қолбасшы саналған. Бұл дәрежелер (монғ. бо орчин, бо орчу — “бүйрек басшы”, яғни “әскердің тылын басқарушы”) моңғолдардың әлеум. тайпалық құрылымында арлаттың ерекше жағдайда болғанын көрсетеді. Шежіре деректеріне қарағанда, 13 ғ-дың басында арлаттың бір бөлегі Алтайға ығысқан, яғни қазіргі Шығыс Қазақстан жерін қоныстанған. 14 ғ-дың ортасында Шыңғысхан балаларының бірі — Шағатайдың қол астындағы арлаттар Солт. Ауғанстанды мекендеген. Әбілғазының айтуына қарағанда, 15 ғ-дың өзінде-ақ түрікмендер арасында Шағатай-Куллар атты ру-тайпалық бөлік болған. Бұлар Темір әулеті заманында (15 ғ.) түрікмендер жерін паналаған Арлат тайпасынан шыққан қашқындардан құралған. Кейбір деректерде арлат моңғолстан тайпаларының ішіндегі бастысы деп те сипатталады. Сондай-ақ 15-16 ғ-дың құжаттарында көшпелі өзбектердің құрамына енген тайпа ретінде де аталады. Бұлар батысқа қоныс теуіп, түркі халықтары арасына ертеден-ақ сіңісіп кеткен арлаттар не арлат өкілдері басқарғандықтан, солай аталып кеткен сол арадағы жергілікті тайпалар болуы ықтимал. Әдеб.: Владимирцов Б.Я., Общественной строй монголов. Л., 1934; Козин С.А., Сокровенное сказание, М.-Л., 1941; Рашид ад-Дин, Сборник литописей. т. 1, М.-Л., 1952; Әбілғазы, Түрік шежіресі, А., 1992.
Арматура

Арматура- # негізгі жабдықталу құрамына кірмейтін, бірақ оның жұмыс орындаутын қамтамасыз ететін тетіктер мен құрылыстар; # темір бетон құрылғыдағы қаңқалар және езектер. Арматура (латынша: аrmatura — құралдандыру, жабдықтандыру) — машиналардың, құралымдардың және ғимараттардың негізгі бөлігінің құрамына енбейтін, бірақ олардың дұрыс жұмысын қамтамасыз ететін қосалқы (әдетте бір қалыпты) құрылғылар мен бөлшектер жиынтығы. Арматура қолдану мақсатына қарай: * құбыр өткізгішті арматура, * электр машинасын жасаудағы арматура, * электр жүйелеріндегі арматура, * электр қуатын жеткізу желілеріндегі арматура, * жарық техникасындағы арматура, * металлургия пештеріндегі арматура, * құрылыс арматурасы болып бөлінеді. *Құбыр Арматурасы су, бу, газ және жанармай жүретін құбырларда, сондай-ақ химиялық, тамақ т.б. өнімдер қайта өңделетін өнеркәсіптерде; *электр машиналарын жасаудағы Арматура электр машиналарының ток жеткізуші және қосалқы бөлшектерінде; *электр жүйелеріндегі Арматура қалқандарда, патрондарда, ажыратып-қосқыштарда т.б.; *электр қуатын жеткізу желілеріндегі Арматура оқшаулағыштарды бағанаға, ал сымдарды оқшаулағыштарға бекітуге арналған бөлшектер мен тетіктер құрамында; *жарық техникасындағы Арматура жарық ағынын реттеуге және көзді өткір жарық сәулесінен қорғауға, электр тогын жеткізуге, электр шамдарын бекітуге және оларды сынып қалудан сақтауға арналған жарық беретін құрылғылардың бөлшектері құрамында; *металлургия пештеріндегі Арматура пештің ыстыққа төзімділігін арттыруға және оның сыртқы бетін салқындатуға қажетті металл бөлшектері құрамында; *құрылыс Арматурасы құралымды күшейту үшін темір бетонда өзек, сым, каркас, тор т.б. түрінде қолданылады. Ол әр түрлі пішінде жасалады . Арматуралық металл ретінде көміртекпен аз легирленген болат пайдаланылады. Қазақстанда Арматура Қарағандыда, Теміртауда, Павлодарда шығарылады. Дереккөздер
Арматуралық жұмыстар

Арматуралау жұмыстары — # арматура дайындау барысында орындалатын жұмыстар; # арматураланған құрылғыларды пайдаланылану арқылы істелетін құрылыс жұмыстарының бөлігі. Арматуралық жұмыстар — темір-бетон құрылымдарының арматураларын пішінге келтіру немесе оларды тиісті жеріне орнату жұмыстарының жиынтығы. Арматура өзекшелер диам. 10 мм-ге дейінгі болаттан нүктелеп балқытып біріктіретін машиналармен түйістіріліп, арнайы қайшылармен кесіледі. Бұл процесс құрамында негізгі технологиялық цикл агрегаттарынан басқа тасымалдауға, ұзындық өлшеуге, бекітуге т.б. арналған жабдықтары бар автоматтандырылған ағынды желілермен де орындалады. Арматура торлары мен каркастары болат шыбықтарды электрмен нүктелеп және доғалап балқыта біріктіру арқылы жасалады. Қазіргі кезде арматуралық торлар мен жалпақ каркастар автоматтандырылған көп нүктелі желілерде дайындалады. Алдын ала кернеуленген темір-бетон құралымдарына арналған арматураларды дайындау арнайы қондырғыларда жүргізіледі. Оларда арматураны керу гидравликалық домкраттар көмегімен атқарылады. Үй құрылысына арналған темір-бетон бұйымдарға салынатын арматура электртермиялық әдіспен алдын-ала керіледі. Ол үшін арматура токпен 300-4500С-ға дейін қыздырылып, созылған күйінде қалыпқа бекітіледі. Суығаннан кейін арматура тартылып бастапқы көлеміне келеді. Тұтас темір-бетон ғимарат тұрғызғанда, іргетас құйғанда т.б. жұмыстарда арматура жалпақ немесе көлемді каркастар мен жеке өзекшелерді балқытып біріктіру арқылы құрастырылады.Арматуралар крандар, кондукторлар т.б. қосалқы құралдар көмегімен тасылады және орнатылады. А. ж жақсы механикаландырылған, автоматтандырылған арнайы цехтар мен зауыттарда жүргізіледі. Дереккөздер
Армян таулы үстірті

Армения таулы үстірті — Түркияда, Армения мен Иранға дейін созылып жатқан таулы алқап. Ауданы 400 мың км². Жер бедері неоген мен антропоген дәуірінің лавалары мен туфтарынан құралған таулы үстірттерден, тектоник. ойыстардан, жазықтардан, көптеген қыраттары жер жарылымдарын бойлай жатқан жанартау тізбектерінен тұрады. Ондағы Үлкен Арарат тауының абсолютiк биіктігі 5165 м. Солт-де (Кіші Кавказ тауы) тауаралық үстіртті жазықтар (теңіз деңгейінен 1500 — 1800 м), ал оңт-нде үстірттер (Күрдістан тауы 400 м) орналасқан. Үстірттегі ірі тектоник. ойыстар: Арарат, Эрзурум, Муш, Тебриз. Олардың табанында Ван, Севан, Урмия көлдері бар. А. т. ү-нің солт-н Кура алабының өзендері, оңт-н Тигр мен Евфрат өз-дері бойлай ағады. Таулы үстірт субтропиктік белдеуде орналасқанымен, оның ауа температурасының маусымдық ауытқуында үлкен айырмашылық кездеседі. Үстірттің оңт.-шығысында жазда (шілде айында) ауа температурасы 380С дейін ысиды. Солтүстігінде (Карс қ.) қаңтардың орташа температурасы — 130С-қа жетеді. Тауда жылдық орташа жауын-шашын 500-800 мм, ойыстарда, жазықтарда 150-300 мм. Ойыстардың көп жерін құрғақ далалар мен шөлейттер басқан. А. т. ү-нің 2000-2200 м биіктігіне дейінгі беткейінде орман (емен, қарағай), 2200-2700 м аралығында тікенекті бұталар, ал одан жоғары биіктікте тау шалғыны өседі. Үлкен Арарат және Сюпхан сөнген жанартауларында мұздықтар пайда болған. А. т. ү-нде хромит, мышьяк, темір, алтын, полиметалл, марганец кентастары, тұз, көмір, мұнай-газ кен орындары бар. Суармалы егіншілік дамыған бөлігінде (Арарат жазығы, Эрзурум, Муш шұраттары) халық тығыз қоныстанған.
Армия

Армия ( — қаруландыру) # Әскери іс-қимыл үшін бір немесе бірнеше әскери құраманы, әскер түрлерін біріктіру; # Мемлекеттік қарулы күштердің жиынтығы; # Құрлықтағы карулы күштер; # Ұрыс майданында әрекет жасауға (майдандағы армия) немесе қарсыластың тұтқиылдан басып кіруіне, шекараны қорғауға (қорғаушы армия), немесе қарсылас жеріне тұткиылдан басып кіруге (басып кіруші армия) бағытталған мемлекеттік қарулы күштердің бір бөлігі. Армияның кұрамы оперативтік мақсатына, соғыстың сипатына, оны жүргізу тәсіліне, ұрыс майданының ерекшеліктеріне, жағдайларына байланысты болады. Дереккөздер
Арнайы мақсатты қор

Арнайы мақсатты қор — белгілі бір мақсатқа пайдалану үшін жиналатын қаржы. Ол мемлекеттің есебінен емес, жеке адамдардың, ұйымдардың, өндіріс орындарының, т.б. мекемелердің бөлген қаржыларынан құралады. Бұл қаржыларды басқа мақсатқа жұмсауға, талан-таражға салуға болмайды. Мыс., Арал теңізінің тартылуына байланысты құрылған Арал қоры. Бұл қорға өз елімізден де, шетелдерден түскен қаржы Арал суының одан әрі тартылуын тоқтатуға, теңіз жағасында өмір сүретін халықтың әлеум.-тұрмыстық жағдайын жақсартуға жұмсалуда. Арал қ-сында аурухана, тұрғын үйлер тұрғызылды. Респ. балаларының денсаулығын, т.б. әлеум. жағдайын қорғауға арналған Бөбек қоры жұмыс істейді. Бұл қорға дүние жүзінен түскен қаржы есебінен еліміздің ірі-ірі қ-ларында балалар санаторийлері, балалар қалашықтары салынды. Нарықтық экон-ға көшу кезеңінде халықтың, әсіресе, ауыл тұрғындарының хал-ахуалын жақсарту мақсатында арнайы қор құрылды. Оның есебінен әрбір тұрмысы нашар тұрғынға 400 АҚШ доллары мөлшерінде көмек көрсету көзделген. Қазақстандағы зейнеткерлік қорлары, медициналық сақтандыру қоры т.б. да осындай қорларға жатады.
Арнайы әлеуметтану

Арнайы әлеуметтану — тұтас қоғамның және әлеуметтік процестердің белгілі дәрежеде тәуелсіз, өзіндік жүйелерін зерттейтін әлеуметтану ғылымының дербес салаларының жиынтық атауы. А. с. тұжырымын алғаш рет америкалық социолог Р.Мертон енгізген. Мақсаты — социол. білімнің эмпирикалық (қолданбалы) және теориялық бөлімдері арасындағы ерекше, белгілі дәрежеде тәуелсіз жүйелерін зерттеу. Әрбір әлеум. теория әр түрлі әлеум. қоғамдар мен салаларды, ин-ттар мен процестерді, олардың жалпы және өзіндік байланыстарын, сипаттарын, пайда болу жағдайларын қарастырады. Қазіргі социол-да арнайы әлеум.-психол. зерттеу салаларының бірнеше топтары пайда болған: 1). адамның негізгі қызмет ету формалары мен түрлерін зерттейтін салалар (бос уақыт социологиясы, еңбек социологиясы, тұрмыс социологиясы т.б.); 2). социология және гуманитарлық ғылымдар шекарасында қалыптасқан салалар (құқық әлеуметтануы, экон. әлеуметтану, саясат әлеуметтануы, мәдениет әлеуметтануы, дін әлеуметтануы т.б.); 3). қоғамның әлеум. құрылысын, құрамдас бөліктерін және өзара қатынастарын зерттейтін салалар (әлеум. топтар теориясы, қала социологиясы, ауыл социологиясы т.б.); 4). әлеум. ин-ттар қызметін зерттейтін салалар (басқару әлеуметтануы, отбасы әлеуметтануы, білім беру әлеуметтануы, ғылым әлеуметтануы т.б.); 5). Кертартпа әдет пен мінез-құлықты зерттейтін салалар.
Арнайы экономикалық аймақ

Арнайы экономикалық аймақ — халық шаруашылығының өз даму ерекшеліктері бар территориялық және экономикалық жағынан біртұтас бөлігі. Ондағы өндіріс орындары өзінің экономикалық құрылымына, оның ішінде еңбек, экономикалық-географиялық жағдайына қарай мамандандырылады. Бұл аймақ шегіндегі өндірістік байланыс тұрақты болады және қарқынды жүргізіледі. Арнайы экономикалық аймақ интегралды және салалық болып екіге бөлінеді. Интегралды (яғни меншікті) Арнайы экономикалық аймақта аймақ шаруашылығы жиынтық күйінде қаралады. Ал салалық экономикалық Арнайы экономикалық аймақта шаруашылықтың басым саласы жеделдете дамытылады. Арнайы экономикалық аймақ валюталық-қаржылық және салықтық жеңілдіктер беріледі, шетел капиталын тарту көзделеді. Шетелден әкелінген өнімге кеден салығы салынбайды не салық мөлшері азайтылады, негізгі қорларды пайдалану мерзімі қысқартылады, ресурстарды пайдаланғаны үшін төлем мөлшері кемітіледі. Сонымен тірге Арнайы экономикалық аймақты қазіргі заманғы инфрақұрылыммен (телефон, телефакс т.б.), шикізатпен, еңбек ресурстарымен үздіксіз қамтамасыз ету мәселелері де қарастырылған. Қазақстанда 4 арнайы экономикалық аймақ бар (1998). Олар: Қызылорда, Ақмола, Маңғыстау облыстары мен Қостанай облысындағы Лисаковск қаласы Арнайы экономикалық аймақтар. Дереккөздер
Арнаулы әскерлер

Арнаулы әскерлер — Қарулы Күштердің (ҚК) әскери және күнделікті қажеттерін қамтамасыз ету үшін арнайы тапсырмаларды орындау міндеттелген әскери бөлімдер мен бөлімшелер. Көптеген мемлекеттердің ҚК-нде Қорғаныс министрлігіне тікелей бағынатын А. ә. болады. Олар ҚК мен Тыл әскерлерінің құрамына енеді. А. ә. құрамаларының атаулары, құрамы, ұйымдастырылуы, қарулануы және тех. жарақтандырылуы олардың алдына қойылған міндеттерге байланысты. А. ә-ге инженерлік, байланыс, химиялық, радиотехникалық әскерлер мен топогеол. бөлімшелер жатады. Кейбір ҚК-де соларға ғана тән А. ә. бар. Мыс., ӘӘК-де (әскери-әуе күштері) — инж.-авиац. қызмет бөлімі. ҚК-дің Тыл құрамына автомобиль әскері, жол әскері, т.ж. әскері, құбыр тарту бөлімшесі сияқты А. ә. енеді. Сондай-ақ шетел ҚК-інің де жоғарыда аталғандай А. ә-і бар. Олар атаулары, ұйымдастырылуы, тех. жарақтандырылуы және міндеттеріне орай ерекшеленеді.
Арнайы орта оқу орындары

Арнаулы орта оқу орындары — қоғамдық өмірдің түрлі салалары бойынша (өнеркәсіп, а.ш., денсаулық сақтау, мәдениет т.б.) орта дәрежелі маман кадрлар даярлайтын колледждер (бұрынғы өнеркәсіп, тау-кен, құрылыс, а.ш., сондай-ақ пед., мед., муз., көркемсурет, театр және басқа салалар бойынша мамандар даярлайтын техникумдар мен уч-щелер). Бұл оқу орындарында кәсіби даярлық жалпыға бірдей орта білім деңгейімен ұштастырыла жүргізіледі. Күндізгі оқу бөлімінде оқу мерзімі 9-сыныпты бітіргендер үшін 3-4 жыл, 11-сыныпты бітіргендер үшін 1,5-3 жыл, кешкі және сырттай оқытатын бөлімдерде — 1 жыл артық оқытылады.
Арнаулы функциялар

Арнаулы функциялар — математикалық физика теңдеулерін интегралдағанда жиі кездесетін функциялар класы. Негізгі А. ф. коэффициенттері айнымалы болып келетін екінші реттік сызықтық дифференциалдық теңдеулердің шешуі түрінде анықталады. А. ф-дың маңыздылары: гипергеометриялық функция, сфералық функция, цилиндрлік функция т.б. Қарапайым функциялармен өрнектелмейтін трансценденттік функциялар да (гамма-функция, дзета-функция, интегралдық логарифм, ықтималдық интегралы, эллипстік функциялар т.б.) А. ф. қатарына жатады.
Арнау өлең

Арнау өлең — түркі халықтары поэзиясына тән жанр. Арнау өлең қазақ ауыз әдебиетінде, жазба әдебиетінде ерекше орын алған. Арнау өлеңді қазақ әдебиеттану ғылымында алғаш енгізіп, ішкі жанрлық түрге жіктеген А.Байтұрсынов: “Арнаудың өзі үш түрлі болады: жарлай арнау, сұрай арнау, зарлай арнау”. Арнау өлең іштей жанрлық түрге жіктелгенімен белгілі бір ортаға, қауымға, жеке адамға т.б. арналып айтылатындықтан онда ортақ үндестік, бір жанрға тән ерекшелік айқын байқалады. Арнау өлеңнің жіктелуі негізінен тақырыптық сипатына, яғни кімге, қалай арналуына байланысты. # Жарлай арнау — көпшілікке, белгілі бір ортаға, қауымға немесе жеке адамға да қаратылып айтылады. Ы.Алтынсариннің “Бір аллаға сыйынып” атты өлеңі жарлай арнаудың үлгісі (“Бір аллаға сыйынып, Кел, балалар, оқылық. Оқығанды көңілге, Ықыласпен тоқылық.”). Жарлай арнау - ақынның жеке адамға емес жалпы жұртқа жария кеңесуі. :Қалың елім, қазағым, қайран жұртым :Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың. :Жақсы менен жаманды айырмадың, :Бірі қан, бірі май боп енді екі ұртың. ::(Абай Құнанбайұлы ) # Сұрай арнау — көпшілікке, не жеке адамға арналып айтылады және жауап күтіледі. Сұрай арнауда кейде жауап беріледі, кейде жауап меңзеу арқылы сезіліп, білініп тұрады. “Не жазып ем, құдай-ау, мен қазаққа, Мұншама ғып салғандай бұл азапқа? Адамшылық есебіне кірісіп, Қолы жетсін дегенім бе азатқа?!”, “Бар ма, қазақ, мұнан басқа қылғаным? Неңді шаштым, неңді бұздым, былғадым? Аштан өлген аталарың бар ма еді? Тамақ үшін сатқан иттер иманын” (А.Байтұрсынов). Арнау өлеңді іштей жанрлық түрге жіктегенмен, олардың үндесіп кететін сәттері жиі кездеседі. Жоғарыдағы Арнау өлеңді сұрай арнауға жатқызғанымызбен, онда зарлай арнаудың да сарыны аңғарылады. Сұрай арнау - ақын өз ойын сан-салалы сауал арқылы айтып жеткізеді де, өзі сол сауалдарға жауап күтеді. :Ақ қағазды қаралап, :Қалам неге ойнайды? :Ақын неге қайғырып, :Терең ойға бойлайды? ::(Ә.Есмамбетов) # Зарлай арнау — Арнау өлеңнің ең көне түрі. Мұнда халық басына түскен қиын кезең, немесе жеке адамның басына түскен қиындық, тағдыр тәлкегінің азабы ерекше ашылып көрсетіледі. Қазақ ауыз әдебиетінде “Ақтабан шұбырынды”, “Қыз Жібек” т.б. жырлардағы зарлай арнау Арнау өлеңнің бұл түрінің ерте дәуірде пайда болғанын айғақтайды. Қазақтың жазба әдебиетінде де зарлай арнау ерекше орын алады: “Сауықшыл есіл елім-ай! Сарыарқа қайран жерім-ай! Күмістей таза суы бар, Айдын шалқар көлім-ай!” (М.Жұмабаев). Арнау өлеңнің сарай ақындарының мәнеріне тән құрғақ мақтау түріндегілері де кездеседі. Мұндай Арнау өлеңдер көркемдік қуаты, ой-толғамы жағынан кем соғып жатады. Абай Арнау өлеңді жаңа сатыға көтеріп, мазмұн және түр жағынан байытты. Абайдың “Кешегі Оспан ағасы”, “Жайнаған туың жығылмай”, “Сорлы Көкбай жылайды”, “Бұралып тұрып”, т.б. отыздан астам Арнау өлеңі әлеум. мәселелерді, жеке адамның бейнесін, мінез-құлқын әр қырынан ашып көрсеткен көркем туындылар. Зарлай арнау үлгісі: :Алатауды айналсам, :Алғадайды табам ба? :Сарыарқаны шарласам, :Саңлағымды табам ба? ::(Жамбыл Жабаев)
Арогенез

Арогенез (грек. aіr( — көтеремін, g(nesіs — пайда болуы) — тірі ағзаның құрылысы мен қызметінде ірі өзгерістер туғызатын эволюциялық даму; организм үшін маңызы өте зор ағзалардың құрылысы мен олардың атқаратын қызметінің күрделеніп, жоғары сатыға көтерілуі. Ресей ғалымы А.Н. Северцов (1925) бұл құбылысты ароморфоз немесе морфофизиологиялық прогресс деп атады. Мыс., қосмекенділерде өкпе арқылы тыныс алуына байланысты кіші қан айналым шеңберінің пайда болуы, жүректің үш, соңынан құстар мен сүтқоректілерде төрт камераға бөлінуі т.б. Мұндай өзгерістердің қалыптасуы ағзалардың жаңа тіршілік ортасына бейімделуіне мүмкіндік береді. Соның нәтижесінде эволюция барысында құрлықтық омыртқалылардың кластары қалыптасып жетілді. Ал мұның өзі тіршілік иелерінің түрлерінің пайда болуына,олардың кеңеюіне жаңа тұқымдар мен жаңа түрлердің қалыптасуына себеп болады.
Ароматты қосылыстар

Ароматты қосылыстар — молекулаларында 6 көміртек атомдарынан тұратын бір немесе бірнеше тұйық тізбегі (циклі) бар органикалық қосылыстар. Алғашқы ашылған ароматты қосылыстардың жұпар иісті болуына байланысты осылай аталған. Олардың құрамындағы циклдар бір-бірімен жапсарласа байланысып, біртұтас жүйе құрайды. Топтастыру Ароматты қосылыстарға негізінен ароматты көмірсутектер (мыс., бензол, толуол, нафталин, антрацен, фенатрен) және олардың туындылары (мыс., анилин, бензой қышқылы, фенол т.б.), сондай-ақ кейбір бензоидты емес (мыс., азулен) және гетероциклды (мыс., фуран, тиофен, пиридин т.б.) қосылыстар жатады. Қолдануы Ароматты қосылыстар дәрі-дәрмек, пластмасса, сыр-бояу, қопарылғыш заттар өндірісінде және жанармайдың арнаулы сорттарын жасауда қолданылады. Ароматты қосылыстар мұнай өнімдері мен тас көмір шайыры шикізаттарынан алынады.
Флавий Арриан

Арриан Флавий , Квинт Энний Флавий Арриан (б.з. 95, Вифиния аймағы, Никомедия қ. — 175) — ежелгі грек тарихшысы, жазушы. Кіші Азия билеушілері Флавийлер әулетінен шыққан. Император Адрианның (б.з. 117 — 138) тапсырмасымен жазған “Тактика” (б.з. 136) кітабында А. ел тарихын, соғыс тәсілдері мен теориясын жетік білетінін танытты. “Ескендір жорығы” (“Anabasіs Alexandru”) атты еңбегінде ежелгі грек патшасы Македонскийдің (Ескендір Зұлқарнайынның) Орта Азияны жаулап алуы туралы, Каспий, Арал т-дері маңайы мен Әмудария (Окс), Сырдария (Яксарт) өңірлеріндегі көне қазақ жерінде өмір сүрген скиф-массагеттер мен сақ тайпаларының тіршілік-тынысын сипаттайтын маңызды мәліметтер береді. А-ның “Саят туралы”, “Қара теңізді шыр айнала шарлағанда”, “Парфиялықтар тарихы”, “Аландар тарихы” деген шығармалары бар. Әдеб.: Крюгер О.О., Арриан и его труд “Поход Александра”, М., 1962; Цибукидис Д.И., Древняя Грекия и Восток, М., 1981; Словарь античности. М., 1989. Дереккөздер Қазақстан тарихы
Арсалаң

Арсалаң (1821, қазіргі Алматы облысы Қабанбай батыр ауданы — 1890, Сарқант қ.) — айтыс ақыны. Руы — Матай. А. өлеңдерінің көпшілігі әлеум. сарынға құрылған. Найман Бекбауыл ақынмен, Керей Құлбай төренің ақын қызымен айтысқан. “Біржан — Сара айтысында” Сараның: “Арсалаң, сал Ниязбек іздеп келіп, Шошыған жүгірістен танбағанға”, — деп мақтан еткен А. ақынның шығармалары ҚР ҒМ ғылым академиясының М.Әуезов атынд. Әдебиет пен өнер ин-ты қолжазбалар қорында сақтаулы.
Арсенаттар

Арсенаттар — минералдар класы, ортокүшәлә қышқылының (H3AsO4) тұздары, 120-ға жуық минералдарды қамтиды. Кешенді анионында мышьякты фосфор және күкірт алмастыра алады. А-ға тән катиондар: Ca, Cu, Co, Nі, Mg, Pb, Zn, Fe2+, Fe3+, VO22+, Mn2+. Бұлардың көбісі бір-бірін изоморфты алмастыра алады, сондықтан А-дың қасиеттері де (түсі, оптикалық өлшемд., тығызд., т.б.) әр түрлі. А. құрамына байланысты сусыз А. (оливенит, миметезит, дюфтит т.б.) және сулы А. (эритрин, аннабергит, скородит, эвхроит т.б.) болып бөлінеді. Кристалдық құрылымының негізін тетраэдр (AsO4) құрайды. А. ромбылық, моноклиндік, триклиндік сингонияларда кристалданады. Кристалдары ұсақ, ине және пластина тәрізді. Топыраққа ұқсас, колломорфты және тығыз агрегаттармен қатар, жұқа қабатты және қабыршақты түрлері де байқалады. Түсі қанық, катиондардың құрамына байланысты: Cu2+ — жасыл, Co2+ — қызғылт, Nі2+ — ашық жасыл, Fe3+ — сарғыш, қызғылт сары. Қатт. мен тығызд. құрамындағы су мөлшеріне байланысты 2,5-5,5 және 2,9-7,3 г/см3 аралықтарында өзгеріп отырады. А-дың басым көпшілігі гипергендік қабаттарда қалыптасады. Қанық түсіне байланысты кобальт, никель, уран, қорғасын кентастарына индикатор бола алады. Шоғырлануы аумақты болған жағдайда құрамындағы металдардың кені ретінде өндірістік маңызы бар. fr:Arsénite de sodium
Артаксеркс I

дағы Артаксеркс І қабірі осында-мыс]] Артаксеркс I (туған жылы белгісіз - б. з. д. 424 жыл) — Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы. Артаксеркс I әкесі Ксеркс І сарай маңындағылардың қастандығынан қаза тапқаннан кейін таққа отырып, б. з. д. 465 — 424 жылдары аралығында ел билеген. Патшалық құрған алғашқы жылдарында Артаксеркс I Афинаның қолдауына сүйенген мысырлықтардың көтерілісін басып-жаншып, б. з. д. 454 жылдары Ніл атырауында афиналықтардың флотын күйретті. Бірақ б. з. д. 449 жылы Саламин маңайында (Кипр аралында) афиналықтардың жетекшісі Каллий мен Артаксеркс I арасында грек-парсы соғысын аяқтаған бітімге қол қойылды. Бітім бойынша Кіші Азиядағы грек қалаларының саяси тәуелсіздігі мойындалды, парсы флоты Эгей теңізінде жүзбейтін болды. Парсы ақсүйектерінің арасында жікшілдік әрекеттердің күшейе түскеніне (мысалы, б. з. д. 449 жылы Мегабиз бүлігі), бағындырылған халықтардың дүркін-дүркін көтеріліске шыққанына қарамастан, Артаксеркс I-нің тұсында орталық билік пәрменді болды, Ахемен әулеті мемлекетінің тұтастығы сақталып қалды. Дереккөздер
Артаксеркс II

Артаксеркс II (б.з.д. 445 - б.з.д. 359) — Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы. б.з.б. 404 — 358 ж. ел билеген, Дарий II-нің тұңғыш ұлы. Билік басына келісімен Кіші Азияның билеушісі, өз інісі Кирмен таққа таласты. Сыртқы саясатта біршама табыстарға жеткеніне (394 ж. Книдте спартандардың флотын күйреткен, 386 ж. Анталкид бітімін жасасқан т.б.) қарамастан, Артаксеркс II патшалық құрған уақыт Ахемен әулеті мемлекетінің әлсірей бастаған кезеңі болды. Сатраптар (ежелгі парсы еліндегі билік иелері), жергілікті хандар, бодан тайпалар (кадустар, т.б.) бірнеше рет оған қарсы шығып, көтеріліс жасады. Дереккөздер
Артаксеркс III

Артаксеркс III (б.з.д.425-б.з.д. 338) — Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы; б.з.д. 358 — 338 ж. аралығында ел билеген, Артаксеркс II патшаның ұлы. Өзінің ағаларын аяусыз жаныштау арқылы таққа отырған. Ахемен әулеті мемлекетінің тұтастығын сақтап қалу үшін бар күш-жігерін жұмсады. Сатраптардың жалдамалы әскер ұстауына тыйым салды. Кіші Азиядағы, Финикиядағы, Кипрдегі бірқатар көтерілістерді қаталдықпен басып-жаншыды. Артаксеркс III билігінен бұрын (жасыл), және оның жаулаған аймақтары (Қара жасыл)]] Б.з.д. 341 ж. жүз елу жылдай бұрын Ахемен әулеті мемлекетінен бөлініп кеткен Мысырды қайтадан қосып алды. А. ІІІ өзінің қолбала әтекқұлының қолынан қаза тапты. тағы қабірі]] Дереккөздер
Пираллахи (арал)

Пираллахи (1999 жылға дейін Артем аралы) — Каспий теңізінің батысында, Баку қ-сынан 60 км жерде орналасқан арал. Ұзындығы 80 км-ге жуық, ені 3 км. Аумағы 10 км². 1940 ж. салынған бөгет арқылы Апшерон түбегімен жалғасады. Аралда Артем — Остров кенті орналасқан. Бакумен т.ж. және автомобиль жолы арқылы байланысады. А. а-нда мұнай кәсіпшіліктері орналасқан.
Артикуляция

Артикуляция (лат. artіculo — бөлу), музыкада — музыкалық аспапта немесе әуенді дауыспен орындағанда үн шығару әдісі. Артикуляцияның 3 түрі бар: *үнді байланыстыра (legato), *бөле (nоn legato), *қысқарта (staccato) шығару. Артикуляция сөз арқылы (legato, pіzzіcato, tenuto, portato) немесе өзіне тән жазба таңбалармен белгіленеді: лига, нүкте, сызықша, т.б. Сонымен қатар, артикуляция деп ән айту кезінде дауысты және дауыссыз дыбыстарды айқындап айтуды да атайды. Дереккөздер
Артист

Әртіс (франц. artіcte, лат. arc — өнер) — опера мен балет партияларын орындаушы, драм. спектакльдерде рөл ойнаушы, цирк ойын-сауығы мен эстрадалық концерттерге қатысушы. Кең мағынасында театр, музыка т.б. өнер саласында шығармашылық іспен айналысатын адам. Дереккөздер
Артхашастра

Артхашастра (санск. артха — “басқару”, шастра — “заңдылық”, яғни “басқару заңдылығы”) — көне үнді трактаты, патшалардың өмірі мен қызметін қамтитын санскрит тіліндегі көне ережелердің бірі. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың 2-жартысында пайда болып, бүгінгі нұсқасы б.з. 1-2 ғ-да қалыптасып болған деген болжам бар. А. 15 бөлімнен тұрады: патшаның мінез-құлқы мен уәзірлерді таңдау әдісі, қазынаны толтыру жолдары, сот және тергеу жұмыстары, қылмыс пен жазалау, қарсыластарды жоюдың құпия әдістері, саясат пен соғыс өнері, қоғамдық ұйымдармен қарым-қатынас, құпия тыңшылар пайдалану жолдары т.б. А-ның негізгі идеясы: патша саяси жетістікке жету жолында ешбір әдістен бас тартпауы керек. “Патшаның саясаты өзінің жерін ұлғайтуға бағытталған, сондықтан көршілер оның жауы болып табылады, ал көршілердің көршісі — одақтастар”. А. білімнің көптеген салаларын қамтиды. Онда өте тәптіштеліп мынадай жүйелер берілген: “патшалықтың 7 белгісі”, “патшада болуы мүмкін 7 кемшілік”, “сыртқы саясаттың 6 әдісі”, “қамалдардың 6 түрі” т.б. А. Үндістан мәдениеті мен мемл. құрылысының көне тарихын зерттеуде негізгі дерек бола алады. Әдеб.: Индуизм, Джайнизм, Сикхизм/Под общ. ред. Альбедиль М.Ф., М., 1996.
Артық Сарыханұлы

Артық Сарыханұлы (шамамен 11 ғасырдың 2-жартысы – 12 ғасырдың 1-жартысы) — қыпшақ ханы, әйгілі қолбасы, батыр. Орыс жылнамаларында “половецтердің Шарухан (Сарыхан) әулетінен шыққан Отрок хан” деп те аталады. Ержүрек қыпшақ жауынгерлерін әлем патшалары өздерінің таңдаулы әскери жасағына айналдыру дәстүрі әбден орныққан заманда Мысыр, Византия, Венгрия, Еуропа мен Азия елдерінің билеушілері қыпшақтарды қалқан етіп ұстап, қаһарлы күш ретінде пайдаланды. Кезінде Батысқа жөңкіген қыпшақтар 1116 жылы Еділді бетке алып ежелгі қонысына қайта жылжығанда Артық хан Дөң (Дон) өзенінің аймағында жауға тосқауыл жасады, Киев князі Вл. Мономахтың әскерімен кескілескен ұрыс жүргізді. 1118 жылы Грузия (Гүржістан) патшасы Давид ІV-нің (Дәуіт, Давид — құрылысшы) арнайы шақыруымен қыпшақ ханы Артық 45 мың атты әскермен Қап тауына келіп, Гүржістанды басқыншылардан азат етті. 1112 жылы Дидгори айқасында Артықтың 45 мың сарбазы Дәуіттің 15 мың әскерімен бірігіп, 300 мыңдық парсы қолына соққы берді. Грузиндер тарихында айрықша орын алған осы шайқастың нәтижесінде Грузия ұлттық тәуелсіздік алды. Артық Тұрантоқты атты қызын Дәуітке берді. Артық хан Қап тауында 8 жыл тұрып Дешті Қыпшаққа қайтты. “Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол” деген сөз Артықтан қалғандығы жөнінде деректер бар. Артықтың баласы Қоншақ орыстың “Игорь полкы туралы жырындағы” басты тұлғалардың бірі. Дереккөздер
Сәрсекей Артықбаев

Сәрсекей Артықбаев (19 ғ-дың аяғы, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 20 ғ-дың басы, сонда) — ақын-жазушы. Алғашқы шығармалары “Дала уәлаяты” газетінде жарияланған. Негізгі шығармасы Абайға еліктеп жазған “Осы күнгі бозбаланың қылып жүрген жұмыстары” деп аталады. Қазанда баспаға дайындағанда оған “Хикаят Үфі” деген ат береді. Көп уақыт Мәшһүр Жүсіппен шығармашылық пікірталасына түсіп, ой алмастырып отырған. “Дала уәлаяты” газетінің бетіндегі бұл пікір таласта ел қамын, жастар болашағын ойлаған пікірлері мол. Дереккөздер
Артық тамы

Артық тамы – сәулет өнері ескерткіші. 19 ғасырдан сақталған Артық тамы Атырау мен Арал теңізінің арасында, Үстірттегі «Көп там» деген ескі заманнан қалған қалашықтан 7 км жерде «Көп шейіт» деген зират ішінде. Артық тамы төртбұрышты, биіктігі 6, 24 м. Қабырғалары жергілікті ақ тастан екі қатар етіп қаланып, арасына балшық құйып бекітілген. Құрылыстың маңдай алды Айша бибі кесенесіне ұқсас. Тастың бірқатары тікесінен қаланса, екінші қатары жалпағынан кезектестіріліп өрілген. Күмбезі де қосарлап шығарылған, киіз үй шаңырағындай сыртқы қабатын қашаған тастан қалаған. Артық тамының сыртқы көрінісіндегі ерекшелік – қабырғаның орта тұсына өрілген қазақ оюы. Төрт қабырғадағы төрт түрлі оюда ортақ үйлесімділік бар. Артық тамының терезесі төрт бұрышты. Қабырғаның ішкі жағындағы қазақ оюларының бояуы әрлі және түсін бермеген. Тас қашау жұмысындағы шеберлік, ұсталық, құрылыста жаңа түр табу және халықтың көркем оюын сәулет құрылыстарында тиімді қолдану Артық тамында көзге айқын түседі. Артық тамын қалаған Ділмағамбет ұста Есембетұлы. Дереккөздер
Ару

Ару — сұлу, сымбатты, әдемі қыз, батырдың адал жары. А. атына сай жан тек келбет, көрік, түрі үшін ғана емес, соған ақыл, мінез, тапқырлығы сай болса ғана ие болады. Қазақ эпостарында А. үлгісі — Құртқа, Ақжүніс, Қыз Жібек, Баян сұлу, Шұға т.б.
Аруақ

Аруақ — Жан денеден бөлек өмір сүреді деген көне ұғымнан туған діни наным бойынша өлген кісінің тіршіліктегі адамдарды желеп-жебеп жүретін жаны (аруағы). Халықта аруаққа, әсіресе тірісінде ел ағасы, ру басы, би, батыр болған қадірлі адамдарды қасиет тұтып, киелі санап, соның аруағына сыйыну салты кең тараған. Ертеде ел қорғауға аттанған сарбаздар майданға кіргенде, жекпе-жекке шыққанда немесе намысқа шапқанда руға, алашқа ұран болған аталар аруақтарына сыйынған. Қазақтар зират маңынан өтіп бара жатып дұға оқиды, алақанын жатып аруақтарға арнап дұға оқиды, бата жасайды. Басына күн туып, ел-жұртынан ауып бара жатқандар зираттан бір уыс топырақ ала кетеді. Малға індет тигенде зиратқа түнетеді. Бала көтермеген әйелдер, созылмалы сырқаттар аруақтардан қайыр-шапағат тілеп, басына түнейді. Дереккөздер
Аруана (газет)

“Аруана” — ақпараттық-жарнамалық бейресми апталық газет. 1993 ж. 10 қазанда Алматыда қазақ тілінде жарық көрген. Құрылтайшысы — “Караван” акционерлік қоғамы. Көлемі — 16 бет, қалыбы — А3. Газеттің “Мүбәда”, “Күн-керуен”, “Мезгіл мінбері”, “Тебеген” т.б. тұрақты бөлімдерінде респ-дағы экон., әлеум.-саяси ахуалды дәйекті бейнелейтін материалдар жарияланып тұрды. Газет 42 нөмірі жарияланғаннан кейін (21.10.94) шығуын тоқтатты. Дереккөздер
Арфа

Арфа (нем. Harte) — ішегін іліп-тартып ойнайтын муз. аспабы. Арфа ертеде Египет және Ассиро-Вавилон елдерінен тараған. Арфа ішегі біртіндеп көбейе келіп, жетілдірілген аспапта 47 ішекке жетті. Орындаушы арфаны тартқан кезде, бұрауын өзгертіп отырады, ол үшін аспаптың аяқ жағындағы жегі баспасы (педаль) пайдаланылады. Арфаның дыбысы жұмсақ, дауыс көлемі контроктаваның до-бемолінен 4-октаваның фадиезіне дейін. Арфа тектес аспапты басқа елден де кездестіруге болады. Мысалы, Хорезм маңындағы Топырақ қаласын қазғанда, сарай қабырғасынан 3 ішекті арфа суреті табылған. 18 ғасыр саяхатшылары П. Даллас, И. Лепехин т.б. қазақтың 7 ішекті жетігенін “лежащая арфа” деп атаған (қ. Жетіген). Дереккөздер
Архаика

Архаика (грек. archaіkуs — ескі, көне) — өнер дамуының көне замандағы анайы түрі. Өнертану ғылымында Архаика атауымен ежелгі грек және мысыр өнерін атайды. Ежелгі грек өнері (б.з.б. 8-6 ғасырда) Грекия жерінде, грек аралдары шоғырында, Кіші Азия мен Оңтүстік Италия жағалауларында дамыған. Архаика өнері өткінші рөл атқарады. Архаика — монументті бейнелеу өнері мен сәулеттік пішіндердің қалыптасқан кезеңі. Ол кезеңде бағандармен қоршалған периптер типтегі ғимараттар мен ордерлер жүйесі (дори және ионика) құрылды. Мүсіндеу өнерінде жалаңаш денелі атлет жігіттер (курос) және киімдері мен төгілген шаштары өте дәлдікпен сомдалған қыздар (кора) мүсіндері сияқты негізгі типтер қалыптасқан. Б.з.б. 6 ғасырдың 3-ширегінде құмыра жасау өнерінің қара фигуралы, яғни балшықтан жасалған құмыраны тұтас қарамен бояп, соның үстінен өткір пышақпен бедер салу мәнері гүлденді. Бұл өнер Африка елдерінің кейбірінде осы күнге дейін бар. Дереккөздер
Андрей Дмитриевич Архангельский

Андрей Дмитриевич Архангельский (26.11 (8.12.) 1879, Ресей, Рязань қаласы — 16.6.1940, Мәскеу) — геология-минералогия ғылымдарының докторы (1912), профессор (1918). КСРО ғылым академиясының акад. (1929). Андрей КСРО ғылым академиясының қазақстандық базасын ұйымдастыруға белсене қатысты (1932). Осы база Қазақ филиалына (қазіргі ҚР ҒА) айналғаннан кейін оның төрағасы болды (1938 — 1940). Негізгі ғылыми еңбектері Еділ сыртының, Арал ойысының, Орта Азияның палеоген және бор шөгінділерінің стратиграфиясын, литологиясын, алеонтологиясын, боксит, темір, марганец кендерінің пайда болуының геология жағдайларын зерттеуге арналған. Салыстырмалы литология әдісінің негізін салған. Шығармалары: * Ископаемая фауна берегов Аральского моря. Верхнемеловые отложения, СПБ. 1912; * Верхнемеловые отложения Туркестана. Северо-западные Кызылкумы и Фергана, Петроград, 1916; * Геологическое строение и геологическая история СССР, т. 1-2-4 изд., М., Л., 1947 (Учеб. пособие). Дереккөздер Сілтемелер *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/65336/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 Архангельский Андрей Дмитриевич] *[http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=612142 АРХАНГЕЛЬСКИЙ Андрей Дмитриевич]
Архебактериялар

Архебактериялар (грек. Archaea, ἀρχαῖος — ежелгі және бактерия) — жасушасында ядро болмайтын, таза бактериялардан өздерінің физиологиялық-биохимиялық өзгешеліктері арқылы ерекшеленетін микроағзалар тобы. Ғылымға Архебактериялардың 25 туысы, 40-тан астам түрі белгілі. Архебактериялардың жасуша қабырғасында басқа бактериялардағыдай муреин (бактерия жасушасының негізгі тірегін құрайтын полимер) болмайды. Олардың май (липидтер) құрамы глицериннің қарапайым құрылымдар эфирлері мен көп молекулалы спирттерден тұрады. Архебактерияларда антибиотиктерге өте сезімтал РНҚ — полимераза ферменті кездеседі. Архебактериялар метан түзушілер, аэробты және анаэробты жағдайларда күкіртті тотықтандыратындар және күкіртті тотықсыздандыра алатындар, галобактериялар, термоацидофильді бактериялар (“микоплазмалар”) болып бес топқа бөлінеді. Архебактериялардың метан түзушілер тобына Methanobacterіum, Methanococcus және Methanosarcіna туыстары жатады. Олардың жасушаларының таяқша немесе шар тәрізді, қозғалатын және қозғалмайтын, спора түзбейтін түрлері болады. Тіршілігіне қажетті қуатты көмір қышқыл газын метанға дейін тотықсыздандыру арқылы алады. Аэробты және анаэробты жағдайда күкіртті тотықтандыратын және тотықсыздандыратын кезде бөлінетін қуатты пайдаланады. Оларға ыстық бұлақ суларында (85-1050С темп-рада) тіршілік етуге бейімделген Sulfolobus, Desulfurococcus, Thermophіllum туыстары, ал галобактерияларға Halococcus, Halobacterіum туыстары жатады. Галобактерияның ішінде аэробты да, анаэробты да өкілдері кездеседі. Олардың бір ерекшелігі — фотосинтез процесі кезінде күн сәулесін хлорофилл дәні арқылы емес, керісінше, бактериородопсин (белок) арқылы сіңіреді. Архебактериялардың термоацидофильді топтары Thermoplasma жоғ. темп-рада (600С), төменгі қышқылдықта (рН(1-2), оттегі жоқ жерде тіршілік етеді. Молекулалық деңгейде жүргізілген зерттеулерге қарағанда Архебактериялардың эукариотты ағзадерге ұқсастығы бар. Сондықтан Архебактериялар тобындағы микроағзадердің эволюция тұрғысынан алғанда шығу тектері бірдей болуы мүмкін деген болжам айтылады.
Архегоний

‎Архегоний (еже.гр. ἀρχή — басталу, γονή — ұрпақ) — мүк, қырыққұлақ тәрізді плаун және жалаңаш тұқымды өсімдіктердің аналық тұқым жасушасы (кейде бұларды архегонийлі өсімдіктер деп атайды). Оның пішіні шөлмек немесе қолба тәрізді төменгі кеңейген бөлігі құрсақ жоғарғы тарылған жағы мойын. Құрсақта қозғалмайтын аналық гамета жұмыртқа оның үстіңде құрсақ канал жасушалары орналасқан. Мойынның ішінде мойын канал жасушалары орналасқан. Жұмыртқалар пісіп жетілуіне дейін барлық канал жасушалары шырыштанады және төбесінде архегоний ашылады. Шырыш бойымен енуыз архегоний құрсағына еніп жұмыртқаны ұрықтандырады. Мүктердің архегонийлері топталып, өркеннің төбесінде немесе бүйірінде, плаун, қырыққұлақ тәрізділерде — спорадан түзілген тұқымдық өскінде (гаметофитте), ал жалаңаш тұқымдыларда (қарағай, шырша) — аналық бүрлеріндегі тұқым бүршігі мен тұқымдық өскінде (эндоспермде) жетіледі. Архегонийдің қабырғасы бір қатар клеткадан тұрады, мойны ұзын, құмыра тәрізді болады. Кеңейген жерінде бір аналық тұқым клеткасы жетіледі де, мойын тәрізді жіңішке келген жеріндегі клеткалар арнайы зат бөліп шығарып, аталық тұқым клеткасының аналық тұқым клеткасына кедергісіз өтуіне жағдай жасайды. Дереккөздер
Археология әуесқойларының түркістан үйірмесі

Археология әуесқойларының түркістан үйірмесі — Орта Азия, Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудың өткен дәуірлері жөніндегі тарихи деректер жинаумен айналысқан ғылыми бірлестік. 1895 ж. 11 желтоқсанда Ташкентте құрылған. Оған әскери әкімшіліктің басшылары, әскерилер, оқу орындарының оқытушылары, шенеуніктер мүше болды. Кейбір жылдары мүшелер саны 100-ден асты.Археология әуесқойларының түркістан үйірмесіінде И.В. Аничков, В.В. Бартольд, Ә. Диваев, В.А. Каллаур, А.К. Кларе, Н.П. Остроумов, Н.Н. Пантусов белсенді жұмыс атқарды. Үйірме қызметі археол. материалдарды жинауға, ескерткіштерді тіркеуге, сипаттауға бағытталды. Сыр бойынан Алтайға дейінгі ежелгі қалалар, қамал-бекіністер, обалар, архит. ескерткіштер мен мазарлар алғаш рет зерттеу нысанасына алынды. Ескерткіштердің тізімі жасалып, біршама жүйеленді. Алғашқы археол. карталар жасалды. Эпиграф., нумизмат. мұралар жиналды. Диваев Қожа Ахмет Иасауидің мөрін тапты (1895), Каллаур Талас тас жазуын ашты (1896). Жекелеген үйірме мүшелерінің ашқан жаңалықтары өлкетануға енгізілген өзіндік үлес болды. Бірақ, үйірме Ресейдің империялық мүддесін ұстанып, көне Түркістан тарихының жазылуын мақсат тұтпады, археол. қазба жұмыстары жоспарсыз жүргізілді, табылған бағалы мұралар талан-таражға ұшырады. Археология әуесқойларының түркістан үйірмесі 1917 ж. қызметін тоқтатты. Сілтемелер
Археологиялық мәдениет

Археологиялық мәдениет — бір уақытқа жататын, жергілікті өзгешеліктерімен ерекшеленетін және белгілі бір аймақта шоғырланған археол. ескерткіштерді атау үшін пайдаланылатын ұғым. Археол. ескерткіштер еңбек құралдарының, тұрмыстық заттардың, әшекейлер мен қарулардың, сондай-ақ жерлеу және басқа да құрылыстар мен әдет-ғұрпының ұқсастығына қарай біріктіріледі. Археол. мәдениет аты ескерткіштердің көп шоғырланған жерінің немесе ең алғаш зерттелген жердің атымен аталады. Мыс., Ақмола облысының Атбасар ауданыда шоғырланған б. з. б. 6-5 ғ. тұрақтары аудан атымен Атбасар мәдениеті деп аталса, Торғай облысыдағы неолит дәуірінің Маханжар, Жүзбай, Сор, Бестамақ, Амангелді секілді тұрақтары алғаш зерттелген жердің атымен — Маханжы мәдениеті деп аталады. Археол. мәдениеттер Қазақстан тарихында өте көп. Олардың ең ірілері Ботай, Андронов, Беғазы-Дәндібай, Тасмола, Келтеминар, Жетіасар, Қауыншы, Отырар, Қаратау мәдениеттері. Археол. мәдениеттің қалыптасуын, таралуын және жойылуын зерттеу жазба деректер пайда болғанға дейінгі тайпалар мен халықтардың этник. тарихын қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Сыртқы сілтеме * [http://sachok.kz/referat/show/761/ Батыс Қазақстандағы мәдени-тарихи ескерткіштер] Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"