kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ботулизм

Ботулизм - (— колбаса) — жалпы организмнің улануына әкеліп соғатын инфекциялық аурудың ауыр түрі. Аурудың қоздырғышын 1896 ж. голландия ғалымы Э. ван Эрменгем ашқан. Ботулизм Clostrіdіum botulіnum таяқшасы бөліп шығаратын улы затпен (токсин) бүлінген тамақтан жұғады. Б-нің қоздырғышы адамның, жануарлардың және балықтардың ішек жолдарында болады. Топыраққа түскеннен кейін спораға айналып, онда бірнеше жыл бойы сақталады. Ботулизм адамдарға көкөністен, саңырауқұлақтан, еттен, балықтан технологиялық ереже сақталмай дайындалған әр түрлі консервіленген тағамдарды пайдаланғанда жұғады. Ауру белгісі 2 — 12 сағаттан кейін байқала бастайды, адамның басы ауырып, ұйқысы қашады, әлсірейді, лоқсып құсады, жүрегі тоқтап қалғандай болып, аузы құрғап, үнемі шөлдеп тұрады. Сонымен қатар көздің қарашығы ұлғайып, зат қосарланып көрінеді, адамның жұтынуы қиындап, бірте-бірте даусынан айрылады (афония). Ботулизмнің алғашқы белгісі білінісімен науқасты ауруханаға жатқызу керек. Оған жедел түрде Ботулизмге қарсы арнаулы иммунды сарысу егіледі. Мұндай сарысуды науқаспен бірге болып, уланған консервімен тамақтанған басқа адамдарға да егу қажет. Бұл аурудан сақтану үшін азық-түліктерді өңдегенде, тасымалдағанда, сақтағанда, дайындағанда, соның ішінде үйде консервілегенде санитарлық-гигиеналық ережелерді мұқият орындау қажет. Толығырақ... Ботулизм ауруы-бұл тамақтан уланудың ауыр түрі, уақытында дәрігерге көрінбесе өлімге әкеліп соқтыруы мүмкін. Көбіне үй жағдайында дайындалған қолдан жапқан саңырауқұлақ,баклажан, көкөніс салат,ет , балық консервілерін пайдаланғаннан болады. Белгілері – әлсіздік , іш ауруы , құсудың пайда болуы , көз алды торланып , бұлдырайды, бір нәрсе екеу болып көрінеді , ішкен асы тамақтан өтпей , шашалады , жұтыну қиындайды, даусы қарлығып , мұрын арқылы сөйлейді. Аурудың алдын алу мақсатында базар , сауда нысандарынан , белгіленбеген сауда орындарынан үй жағдайында дайындалған , қолдан жапқан консервіленген саңырауқұлақ , көкөніс салат , ет , балық өнімдерін сатып алуға болмайды. Консервіленген салаттарды пайдаланған кезде сақтайтын , пайдаланатын уақыт мерзімін қараңыз , қақпағы күмпиген (бомбаж) салаттарды пайдалаңбаныз . Үй жағдайында ет , балық , саңырауқұлақ консервілемеген дұрыс. Жеміс-жидек , көкөніс консервіленген кезде оларды жақсылап жуып , тазасын , бүлінбегенін пайдаланыңыз. Дереккөздер «Шалқар» аудандық қоғамдық-саяси газеті
Муниципалитет

Муниципалитет (неміс тілінде Munіzіpalіtät, өзін-өзі басқару құқығы бар қала) – Батыс Еуропа мен Американың кейбір елдеріндегі өзін-өзі басқарудың сайланбалы органы. * Муниципалитет мэр, бургомистр, тағы басқа басқаратын сайланбалы алқа мен шенеуніктік атқарушы аппараттан құралады. Муниципалитет өзі басқаратын аумақтағы қоғамдық кәсіпорындардың, тұрғын үй қоры мен басқа да дүние-мүліктің меншік иесі бола отырып, мемлекеттік мектептердің, жергілікті полицияның, медициналық, әлеуметтік қамсыздандыру мекемелерінің жұмысын басқарады. * Муниципалитеттің негізгі кіріс көзі – халықтан жиналатын жергілікті салықтар. Қаржымен қамтамасыз етілуі жағынан орталық үкіметке тікелей тәуелді болғанына қарамастан, муниципалитеттер – демократиялық маңызды институттардың бірі. Муниципалитетке халықтың әртүрлі әлеуметтік топтарының өкілдері сайланады және олар тұрғындармен тікелей жұмыс жасайды. Муниципалитет, муниципия — 1) бірқатар елдердегі (мыс., Бразилиядағы муниципия және т.б.) төменгі әкімшілік- аумақтық бірлік; 2) АҚШ пен Батыс Еуропаның кейбір елдеріндегі жергілікті өзін- өзі басқаратын орган. Кейбір мемлекеттерде муниципалитет қалалардың болуы мен санына қарамастан белгілі бір деңгейдегі (әдетте 2 немесе 3) Бірыңғай әкімшілік бірлік болып табылады. Осы мемлекеттердің көпшілігінде муниципалитет сайланған органдар басқаратын ең кіші әкімшілік бірлік болып табылады. Бұл жағдайда муниципалитет ұғымы қауым, коммуна және болыс ұғымдарының синонимі болып табылады және орыс тілінде, егер түпнұсқа тілде ұқсас сөз қолданылса ғана қолданылады. Дереккөздер
Исағали Шәріпұлы Шәріпов

Исағали Шәріпов (15.1.1905, қазіргі Астрахан облысы Марфинск ауданы Долгое ауылы — 24.2. 1976, Мәскеу қаласы) — саяси қайраткер. Астрахан губерния кеңес-партия мектебін (1925), Шығыс халықтары еңбекшілерінің Коммунистік ун-тін (1932) бітірген. 1921 — 1924 ж. Астрахан губерния, Красноярск у-нде кеңес қызметкері, облыстық комсомол к-тінің хатшысы, 1926 — 1929 ж. Астрахан губ. партия к-ті жанындағы қазақ бөлімінің жауапты хатшысы, 1932 — 1934 ж. Оңтүстік Қазақстан облысындағы “Мақтаарал” кеңшарында насихатшылар тобының жетекшісі, 1934 — 1937 ж. Ақмола (қазіргі Астана) қаласындағы Жоғары ауыл шаруашылқ мектебінде бөлім, кафедра меңгерушісі, проректор қызметтерін атқарды. 1938 — 1939 ж. Семей облысы атқару к-тінің төрағасы, 1939 — 1953 ж. Қазақ КСР-і Мин. Кеңесі төрағасының орынбасары әрі 1941 — 1945 ж. және 1956 — 1961 ж. КСРО Мин. Кеңесі жанындағы Қазақ КСР-і Мин. Кеңесінің тұрақты өкілі болды. 1953 ж. Алматы қалалық атқару к-тінің төрағасы, 1954 — 1956 ж. Қазақ республикалық кәсіподақтары кеңесінің төрағасы, 1961 — 1965 ж. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы қызметтерінде болып, республиканың жан-жақты дамуында өзіндік рөл атқарды. Шәріпов 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Буын жазуы

Буын жазуы — жазудың бір түрі. Буын жазуында таңба буынды белгілейді, яғни сөз құрамындағы әрбір буын графикалық таңбалармен беріледі. Бұған жапон, үнді жазулары жатады. Буын таңбалары әуелде бір буынды сөздерді белгілеген идеограммалардан жасалған. Буын жазуын таңбаларының фонетиклық мағынасы жағынан үш түрге бөліп қарауға болады: 1) ассиро-вавилон, элам, урарт, сына, майя, дыбыстық корей жазуы. Жазудың бұл жүйелерінде таңбалар кез келген буынды, буынның мына түрлерін белгілейтін болған А (дауысты) +С (дауыссыз), С+А, С+А+С; майя жазуында сөз соңындағы дауыссыздарды да белгілеген; 2) крит-микен, кипр, эфиопия және жапон Буын жазуылары. Мұнда таңбалар тек дара дауыстыларды және дауыссыздардың тіркесі мен белгілі бір дауыстының қосындысын белгілейді; 3) үнді жазуының әр түрлі жүйелері (кхарошти, брахми, т.б.). Бұларда таңбалар жеке-дара дауыстыларды (“а”), дауыссыз бен дауыстының қосындысын (“ка”) белгілейді. Жазудың буын жүйесі шығу тегі жағынан да үш топқа бөлінеді: а) логографиялық жазудың даму барысында жасалған крит, майя, кипр Буын жазуылары; ә) Эфиопия, үнді (брахми, кхарошти, т.б.) Буын жазуылары; б) жапон буын жазуы мен лигатуралы-дыбыстық жазу жүйесі (корейлік кунмун). Буын жазуы оқытуға, үйренуге, қолдануға ыңғайлы болды. Себебі таңбалардың саны аз, ықшам еді (35 — 40-тан бастап 200-ге дейін жетеді). Буын жазуы сөзді, тілді, әсіресе, оның фонетикалық дыбысталуын (фонетикалық транскрипцияға жақын) дәл көрсетуге әрі сөздің граммат. формаларын беруге қолайлы. Біртіндеп қоғамның даму барысында неше түрлі жазулар пайда болды: силлабикалық, әріптік, дыбыстық, финикий, арамей, грек, т.б. Римдіктер грек әліпбиін өз тіліне сәйкестендіріп өңдеді де, латын әліпбиін жасады. Бұл әліпби француз, ағылшын, неміс, швед, чех, поляк, испандықтарға, т.б. тарады. Славян халықтарының кейбіреулері грек әліпбиінің негізінде глаголица және кириллица әліпбиін жасады. Халықтың өсу, даму тарихына, мәдениетіне байланысты оның жазуы да өзгеріп, жетіліп отырады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Сандро Боттичелли

гуманист жазушы Кристофоро Ландиномен (оң жақта), Қайта өрлеу ориенталды кілемдер суреттерінің мысалы ретінде, Сандро Боттичели, 1460.]] Боттичелли (; шын аты жөні — Алессандро ди Мариано Филипепи) Сандро (1445, Италия, Флоренция — 17.5.1510, сонда) — италиялық суретші. 1481 — 82 ж. Римде Сикстин капеллаларының фрескаларын салды. Боттичеллидің шығармашылығының негізгі тақырыбы — інжілдік сюжеттер мен көне поэтикалық мифтер. Басты шығармалары: “Юдифьтің Олоферн лагерінен оралуы” (1470, Уффици), “Әулие Себастьян” (1473, Берлин мемл. музейі), “Көктем” (1478 ж.ш.), “Венераның дүниеге келуі” (1483 — 84 ж.ш.), “Джулиано Медичидің портреті” (1475 ж.ш.), т.б. Суретші картиналары нәзік сезім мен қимылға, сазды бояуға құрылған. Інжілдік шығармаларындағы кейіпкерлері момақан келбетімен, қиялшылдығымен ерекшеленеді. Поэтикалық әйел бейнелері нәзік мұңға, әсем ұяңдыққа толы. , 1483]] Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Яков Яковлевич Муратов

Муратов (Малинский) Яков Яковлевич (17 желтоқсан 1890, Одесса – 26 шілде 1979, Алматы) — орыс актёрі. Қазақстанның халық артисі. (1957), Башқұрт АКСР-інің еңбек сіңген артисі (1946). 1908 жылы Одесса қаласындағы театр студиясын бітірді. М.М. Радин және М.С. Нароков сынды өнер шеберлерінен сабақ алды. 1953–1960 жылдары Қазақстанның Балалар және жасөспірімдер театрының орыс труппасында қызмет етті. Драмалық және комедиялық рөлдерде бірдей өнер көрсетіп, көркемсөз оқумен де шұғылданды. 1930-жылдан бастап киноға түсіп, спектакльдер қойды. Дереккөздер
Буын шығуы

Буын шығуы — буын сүйектерінің өз орнынан қозғалуы. Буын толық және жартылай шығуы мүмкін. Әдетте екі сүйек буын қалтасында бір-бірімен түйісіп, беттесіп тұрады. Кейде баланың буыны іштен шығып тууы, күнделікті өмірде жарақаттанудан және түрлі ауру салдарынан шығуы мүмкін. Буынның іштен шығып тууы, көбінесе, жамбас, иық, шынтақ буынында жиі кездеседі. Ол жамбас, ұршық буынының толық өсіп-жетілмеуіне байланысты және Буын шығуының өте жиі кездесетін түрі оқыс жағдайда жарақаттанудан болады. Буын шығуында оны қоршаған сіңірлер, қалталар, сүйектің түйіскен жеріндегі тері зақымданып, тіпті сүйегінің сынуы да мүмкін. Мұндайда сүйек қана тайып қоймайды, сонымен қатар буынға жақын орналасқан қан тамыры және жүйке талшықтары да зақымдануы мүмкін. Буынның патологиялық шығуы түрлі буын ауруының салдарынан (артрит, полиартрит, жүйке аурулары) болады. Шыққан буынды тек маман дәрігерге көрсетіп емдеу қажет. Шыққан буынды орнына салып, таңғышпен байлау керек. Мезгілінде емделмеген, орнына түспеген буын ескірген шығу деп аталады. Мұндай буын тек операция арқылы қалпына келтіріледі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Мураяма Ситиро

Мураяма Ситиро (1908, Ибараки префектурасы) – жапон түркітанушысы. Киото, Дзюнтэндо және Кюсю университеттерінің профессор, Рур университетінің (ГФР) құрметті профессор Мураяма 1942 – 45 ж. Берлин университетінде алтай тілдерін оқып үйренді. Негізгі еңбектері Китасэн аралындағы айн тілдерінің шығу төркінін, олардың моңғол және малайя-полинезия тілдерімен байланысын зерттеуге арналған. Мураяма Моңғолия аумағын мекендеген тайпаларды үш топқа бөледі: моңғол тайпалары, әр түрлі тайпалар және хан тайпалары. Ол қарлұқ, қыпшақ, ұйғыр, наймандарды әр түрлі тайпалар тобына жатқызады. Наймандардың этнонимін, есімдерін, атақтарын, сондай-ақ кейбір тарихи деректерін талдау негізінде аталған тайпалар түркі тілдес деген қорытынды жасаған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Хаттори С., Изучение тюркских языков в Японии, “Советская тюркология”, 1974 *Муканов М., Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза, А., 1974
Айюб әулеті

Айюб әулеті — Таяу Шығыстағы билеушілер әулеті. Мысырда Фатима әулеті биліктен кеткеннен кейін Айюб ибн Шадидің баласы Салах ад-Дин негізін салған (1170). Айюб әулетінің ұрпақтары Мысырды (1171 — 1250), Дамаскіні (1186 — 1260), Халебті (1186 — 1260), Хамды (1178 — 1341), Хомсты (1178 — 1262), Месопотамияны (1200 — 45), Оңтүстік Арабстанды (1173 — 1223) биледі. Салах ад-Дин өлген соң іштей бақталастық, мамлүктердің ереуілдері, ішкі экономика байланыстың әлсіздігі салдарынан мемлекет ахуалы бірте-бірте құлдырап, Айюб әулетінің билігі жойылды. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Церуссит

Церуссит (лат. cerussa — бояу), қорғасынның ақ кентасы — карбонаттар класына жататын минерал. Химикалық қасиеттер Химиялық формуласы: Pb[CO 3 ], құрамы (%): PbO — 83,5%, CO 2 — 16,6%, қоспалары: Sr, Zn, Ca, Ag, Fe. Физикалық қасиеттер Ромбылық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары бипирамида, баған, қалақ ине, пластинка, ал минералдық агрегаттары түйірлі, талшықты, тұтас масса түрінде кездеседі. Түссіз, сарғылт, қоңырқай, сұрғылт реңді, ақ, қара, жасыл, көк болады. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3 — 3,5, морт сынғыш, тығызд. 6 — 6,4 г/см3, катод сәулелері түскенде жасыл, көгілдір жарық шығарады. Қорғасын-мырыш кендерінің тотығу белдемінде галенит есебінен түзіліп смитсонит, англезит, лимонит, азурит, малахит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. АҚШ, Австралия, Ұлыбританияда және Ресейде (Байқал сырты, Алтай), Қазақстанда (Қаратау, Сарыарқа) қорғасын-мырыш. Дереккөздер
Цессионер

Цессионер — борышқор, әлеуетті төлеуші, цессиондық несие алушы тарап. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Рагозин қорғанысы

1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 e7-e6 3. 3.Кg1-f3 Кg8-f6 4.Кb1-c3 Bf8-b4 жүрістерімен басталатын Рагозин қорғанысы — дебют, жабық бастамалаға жатады. Әйгілі кеңестік шахматшы Вячеслав Рагозиннгың құрметіне аталған. Қорғаныстың негізгі ойы - e6-e5 босататын қозғалысты дайындап, өткізу және орталықпен патша жағындаға флангыде фигуралық ойынды ұйымдастыру. Григорий Серпердің, Варужан Акопянның, Алексей Александровтың, Татьяна Косинцеваның және басқа шахматистшылардың дебюттік репертуарына кіреді. Дереккөздер * [http://www.chess.com/opening/eco/D38_Queens_Gambit_Declined_Ragozin_Defense Рагозин қорғанысы chess.com]
Мургаб

Мургаб, Мұрғап – Ауғанстан мен Түрікменстан мемлекеттері аумағында орналасқан өзен. Ұзындығы 978 км, су жиналатын алабының ауданы 46,9 мың км². Бастауын Гиндукуш тауының Сафедкох (Ферозкох) жотасының баурайынан алып, Түркістан жотасының оңтүстік беткейлерінен ағып өтеді.Түрікменстан жерінде аңғары кеңейіп, солтүстікке қарай суару жүйесіне тарамдалған. Мары қаласының маңында Қарақұм каналымен қиылысады. Салалары: Абикайсор (оң), Кашан, Гушгы (сол). Орташа су ағымы 52 м³/с. Өзен қар, мұз және жер асты суларымен толығады. Наурыз-мамыр айларында су деңгейі көтеріледі, қыста қатпайды. Мургабта 6 бөген салынған. Суы жер суаруға пайдаланылады. Мургаб бойында – Иолотан, Мары, Байрам-Али қалалары бар. Мургаб антикалық замандағы авторлардан бастап тарихи деректерде жиі кездеседі. Көптеген зерттеушілер ежелгі Бактрия мен Маргиана аймақтарын (Әмудария мен Мургаб өзендерінің жағалауы) амюргий-сақтар (хаумаварга-сақтары) мекендеген деп топшылайды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Тұрсын Мырзабекова

Мурзабекова (Мырзабекова) Тұрсын (30.12.1914, Алматы – 6.6.1996, сонда) – тарих ғылымының кандидаты (1956), доцент, Қазақ КСР еңбек сіңірген мұғалімі. Қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш ректор, Қазақ қыздар педагогикалық институтының алғашқы ректоры. Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1933). 1933 – 43 ж. оқытушылық қызметте, 1943 – 45 ж. Шымкент қалалық атқару комитетінде, 1945 – 59 ж. Қазақ қыздар педагогикалық институтында (ректор), 1959 – 78 ж. ҚазМУ-де педагогтік қызмет атқарған. Қазақ қыздар педагогикалық институтында ректор бола жүріп, осында білім алатын қыз балалардың білім, тәрбиесімен қатар олардың тұрмыс-жағдайын реттеу мақсатында жатақхана мен оқу корпустарын салуды, тегін тамақтануды ұйымдастырған. Институтқа Мәскеу, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қалаларынан көптеген кітаптар, энциклопедиялар алғызып, кітапхана, химиялық лаборатория ұйымдастыруға атсалысқан. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Цессия

Цессия ( — табыстау, беру) — өзінің меншікті, құрал-жабдықты, қаражатты иеленуі немесе оларды алуы құқығын басқа адамға ұсыну, табыстау, яғни шарт бойынша талаптан қайту, шегіну жолымен атаулы (есімді) бағалы қағаз бойынша меншік құқығын табыстау; қаржы активі бойынша талап құқықтарын басқа адамға ұсыну. Цессияның индоссаменттен негізгі айырмашылықтары: цессия бағалы қағаздың өзіне табыстау қолтаңбасын түсіру түрінде де, сатып алу-сатудың, сыйға тартудың жекелеген шарты нысанында да ресімделуі мүмкін; екі жақты шарт болып табылады, ал индоссамент — бір жақты мәміле; цессия бойынша құқық ішінара немесе уағдаласылған шарттар орындалғанда табысталады, ал индоссамент бойынша бағалы қағаз жөніндегі құқық сөзсіз және толық табысталады; индоссамент атаулы, бланкілі немесе өкілдікті болуы мүмкін, ал цессия тек қана атаулы болады., цессия кезінде талаптан шегінетін тарап (цедент) цессионарийге берілетін құқықтың жүзеге асырылуы үшін емес, оның шынайылығы үшін ғана жауап береді, ал индоссамент кезінде вексель бойынша құқықты табыстаушы (индоссант) индоссат алдында құқықтардың жүзеге асырылуы үшін де, олардың шынайылығы үшін де жауап береді. Цессияның айрықша нысаны — қайта сақтандыру. Дереккөздер
Бұғаздар туралы Лондон Конвенциялары

Бұғаздар туралы Лондон Конвенциялары — Еуропа елдерінің бұғаздарды пайдалану жөніндегі келісімдері. 1839 жылы Египет әмірлігі Францияның қолдауына сүйене отырып, Түркияға қарсы соғыста жеңіске жетті. Бірақ Францияның шығыстағы ықпалының күшеюіне жол белгілері келмеген Еуропа елдері (Ұлыбритания, Ресей, Түркия, Австрия, Пруссия) 1840 жылы 3 (15) шілде күні Лондон конвенциясына қол қойды. Олар Египетке дипломатиялық қысым жасап, басып алған жерлерін дереу Түркияға қайтару жөнінде талап етті. Бұл шартқа келіскісі келмеген Египетке Ұлыбритания мен Австрия соғыс ашып, оны тізе бүгуге мәжбүр етті. Осыдан кейін 1841 жылы 1 (13) шілде күні Ұлыбритания, Франция, Түркия, Ресей, Австрия, Пруссия мемлекеттері 2-Лондон конвенциясын жасады. Бұл келісім бойынша, Босфор және Дорденелл бұғаздары бейбіт кезеңде Түркиядан басқа елдердің соғыс кемелері үшін жабық деп жарияланды. Түрік сұлтанының өзіне дос мемлекеттерге соғыс кемелерін бұғаздан өтуге рұқсат беру құқы сақталынды. 3-Лондон конвенциясына 1871 жылы 1 (13) наурызда қол қойылды. Оған Англия,Ресей, Түркия, Германия, Франция, Австрия-Венгрия, Италия қатынасты. Бұл конвенцияда 1856 жылы Париж трактаты бойынша белгіленген Қара теңіздің бейтараптығы жойылды. Ресей Қара теңізде соғыс флотын ұстауға, теңіз жағалауында әскери құрылыстар салуға ерікті болды. Алдыңғы конвенцияларда көрсетілген бұғаздардан шет ел кемелері өтпейтін болсын деген шешім күшінде қалды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Механикалық байланыс

Механикалық байланыс – механикалық жүйенің орнына (координаттарына) немесе қозғалысына қойылатын шектеу. :1. жүйеге түсірілген күштерге және алғы шарттарға байналаныссыз жүйе нүктелері қозғалысының (координатасы және жылдамдығы) шектелуі; :2. механикалық жүйеге түсірілген әр түрлі күштер әсерінде оның нүктелерінің орны мен жылдамдығына қойылатын шектеулер. Механикалық байланыстар қандай да бір дененің әсерінен болады. Мысалы: ілінген жіп не шыбықтар механизм звеноларын косатын топсалар, подшипниктер. Әдетте, механикалық байланыс басқа бір дененің көмегімен жүзеге асырылады. Мысалы, механикалық байланысқа дене сырғанайтын немесе дөңгелейтін бет, жүк ілінген жіп, механизмдердің буындарын жалғайтын шарнирлер, т.б. жатады. Механикалық жүйенің кеңістіктегі орнына (координаттарына) шектеу қоятын және f (…, хR, уR, zR, …, t)=0 теңдеулерімен (R=1,2, …, n, мұндағы n – жүйе нүктелерінің саны) өрнектелетін Механикалық байланысты геометриялық байланыс деп атайды. Егер механикалық байланыс жүйенің координаттарымен қатар жылдамдықтарын да шектесе және ол жүйенің қозғалысы (…, хR, уR, zR, …, хR, уR, zR, …, t)=0 теңдеулерімен сипатталса, ондай байланыс кинематикалық байланыс деп аталады. Дереккөздер
Цестодатәрізділер

Цестодатәрізділер (Cestodarіa) — жалпақ құрттардың бір класы. Дене құрылысы жағынан таспа құрттарға өте ұқсас. Негізгі ерекшеліктері: денесі буындалмаған; жыныс жүйесі бір кешенді болып келеді; ұрығының он ілмешегі болады, сондықтан ол ликофора деп те аталады. Цестодатәрізділердің 2 отряды бар. Гирокотилида (Gyrocotylіdea) отрядының өкілдері химер балығының ішегінде паразиттік тіршілік етеді. Денесінің артқы жағында қатпарланған жапырақ тәрізді тіркелгіш дискісі, алдыңғы жағында сорғышы бар. Амфилинидтер (Amphіlіnіdea) отрядының негізгі өкілі — амфилина (Amphіlіna folіacea). Ол бекіре балықтарының дене қуысында тіршілік ететін паразит, ұзындығы 5 см, жапырақ тәрізді. Ликофора ұрығы аралық иесінің (шаянтәрізділердің) ішінде процеркоид дернәсіліне дейін дамиды. Аралық иесін жұту арқылы процеркоид бекіренің дене қуысына өтіп, ересек түріне айналады. Амфилина Еділ — Каспий атырабында және Сібір өзендерінде кең тараған. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Бұғақ ауруы

Бұғақ ауруы (struma), зоб — қалқанша бездің ұлғаюы. Бұл терминді алғаш рет ғылымға Швейцария дәрігері А. Галлер (1708 — 1777) енгізген. Оның эндемикалық, диффузиялы-токсинді (базедов ауруы), Хасимото (аутоиммунді тиреондит) түрлері бар.Эндемикалық Бұғақ ауруы — қалқанша бездің шамадан тыс ұлғайып кетуі. Бұл суда, топырақта, ауада, адамның ішетін тағамында йодтың аз болуынан пайда болады. Йод мөлшерінің жетіспеушілігінен қалқанша безден гормондар (тироксин, трийодтиронин) да аз бөлінеді. Бұл науқас адамның мінез-құлқында өзгерістердің болуына (мыс., ашуланшақ) алып келеді. Кейде қалқанша бездің шамадан тыс үлкейіп кетуі — науқастың тыныс алуын қиындатып, мойын қан тамырлары мен жүйке талшықтарын қысып тастайды. Диффузиялы-токсинді Бұғақ ауруы — адам қанында қалқанша бездің қызметінің күшеюінен одан бөлінетін гормон мөлшерінің шамадан тыс көбейіп кетуі. Науқас адамның жүрегінің соғысы жиілеп, ентігеді, ұйқысы азайып жүдейді. Адамның ас қорытуы бұзылып, терлегіш келеді. Қолын созғанда, саусақтары дірілдейді. Аурудың ең айқын белгісі — науқастың көздері шарасынан шығып, бадырайып тұрады (экзофтальм). Бұғақ ауруының бұл түрі жас талғамайды, негізінен 30 — 50 жас аралығында жиі кездеседі, көбінесе, әйелдер ауырады. Хасимото Бұғақ ауруы адамның иммундық жүйесінің әлсіреуімен сипатталады. Бұл кезде науқастың организмінде қалқанша без тіндерінің орнына қарсы дене пайда болады. Бұғақ ауруымен ауырған науқас арнайы дәрі-дәрмектерді, йод препараттарын ішіп, дәрігер белгілеген режимді дұрыс сақтау қажет. Қалқанша без шамадан тыс ұлғайып кетсе, хирургиялық операция жасалады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Механиканың вариациялық принциптері

Механиканың принциптері – механикалық құбылыстардың мейлінше жалпы заңдылықтарын бейнелейтін қағидалар. Механикада осындай бірқатар принциптер қалыптасқан. Ол принциптер вариациялық және вариациялық емес болып ажыратылады. Механиканың вариациялық емес принциптері Механиканың вариациялық емес принциптері күш әсерінен туындайтын жүйе қозғалысының заңдылықтарын тікелей өрнектейді және ол кез келген жүйе үшін орынды болады. Мұндай принциптерге И.Ньютонның 2-заңы, Д’Аламбер принципі жатады. Бірақ механиканың вариациялық емес принциптері күш тәрізді таза механикалық ұғым арқылы өрнектелетіндіктен олар тек механика шеңберінде ғана қолданылады. Мұның үстіне механиканың көптеген есептерінде еркін емес жүйелердің қозғалысы орын ауыстырулары (байланыстармен шектелген) қарастырылады. Мұндай жүйелерге мысалы, сан алуан машиналар мен механизмдер, жер бетіндегі көліктер, т.б. жатады, ал олардың байланыстарына ішпектер (подшипниктер), шарнирлер, тростар, жол не рельс полотнолары жатады. Осы еркін емес жүйе қозғалысын вариациялық емес принциптер арқылы зерттегенде байланыс әсерінің эффектісін байланыс реакциясы деп аталатын күшпен алмастыруға тура келеді. Алайда бұл реакциялардың шамасы алдын ала белгісіз болғандықтан байланыс реакциясы түріндегі қозғалыс теңдеуіне енетін қосымша белгісіз шамалар есепті шешу процесін қиындатады. Ал Механиканың вариациялық принциптерінің вариациялық емес принциптен ең негізгі артықшылығы оның көмегімен механикалық жүйенің белгісіз байланыс реакциясы кірмейтін қозғалыс теңдеуін бірден шығарып алуға болады. Бұл принципті пайдалану вариациялық есептеу тәсілдерін қолдануды қажет етеді. Механиканың вариациялық принцип Механиканың вариациялық принциптері түріне қарай екіге ажыратылады: жүйенің әрбір уақыт мезетіндегі орны мен қозғалысын анықтайтын Механиканың вариациялық принциптері дифференциалдық деп, ал осы жүйенің шекті уақыт аралығындағы қозғалысын анықтайтын Механиканың вариациялық принциптері интегралдық деп аталады. Дифференциалдық принцип Механиканың вариациялық принциптерінде күш шамасының орнына энергия шамасы енгізіледі. Мұның өзі бұл принципті механикалық емес құбылыстарға да қолдануға мүмкіндік береді. Ықтималды орын ауыстыру принципі мен Даламбер – Лагранж вариациялық принціп негізгі дифференциалдық принцип болып саналады. Сонымен қатар Гаусс және Герц принциптері де осы дифференциалдық принциптер қатарына кіреді. Интегралдық принцип Интегралдық принципке ең аз әсер (стационар) принципі жатады. Мұнда ең кіші мән қабылдайтын физикалық шама ретінде энергия (не жұмыс) алынады. Қолданылуы Механиканың вариациялық принциптері механикалық жүйелердің қозғалыс теңдеулерін мейлінше қарапайым түрде құрастыруға, сондай-ақ осы қозғалыстардың жалпы қасиеттерін зерттеуге қолданылады. Оның негізгі ұғымдары тұтас орта механикасында, термодинамикада, электрдинамикада, кванттық механикада, салыстырмалылық теориясында, т.б. пайдаланылады. Дереккөздер
Бұрғыбас

Бұрғыбас, кен бұрғылауда — ұңғыма бұрғылау кезінде тау жыныстарын кесіп, опырып, үгіп, күйретіп бұзатын негізгі аспап. Бұрғылау тәсіліне, ұңғыма кенжарының қазылу түріне, тау жыныстарының қаттылығына қарай Бұрғыбас бірнеше түрге бөлінеді. Кенжарды әдетте жаппай және сақина тәрізді етіп бұрғылайды. Жаппай бұрғылауға арналған бұрғы қашау (долото), ал сақиналы кенжармен бұрғылауға қолданылатын аспап бұрғыбас (коронка) деп аталады. Олардың түрі, құрылысы, өлшемдері бұрғыланатын тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиетіне байланысты. Кенжарды айналдыра бұрғылау үшін “балық құйрық” қашау, крест қашау, тісті доңғалақты (шарошкалы) қашау, найза бұрғы және арнаулы алмас Бұрғыбастар қолданылса, айналсоқ бұрғылауда сына тәрізді және табаны қырланған әр түрлі ұштары бар қашаулар қолданылады. Қашаулардың негізгі диаметрі 46 мм-ден 490 мм-ге, ал шахта оқпанын бұрғылағанда 2 — 5 м-ге жетеді. Материалына және бұрғылау тәсіліне қарай Бұрғыбастар алмасты, қатты қорытпалы, бытыралы болып бөлінеді. Алмас Бұрғыбастардың бір қабатты, қос қабатты, көп қабатты және импрегнирленген түрлері бар. Бір қабатты Бұрғыбастар сапалы әрі ірі алмастармен нақышталып, қаттылығы орташа тау жыныстарын бұрғылауға қолданылады, қатты тау жыныстарын көп қабатты немесе импрегнирленген Бұрғыбастармен бұрғылайды. Геологиялық барлау жұмыстарында диаметрі 36, 46, 59, 76, 93 мм алмас бұрғыбастар пайдаланылады. Қатты қорытпалы Бұрғыбастар ірі кескішті, ұсақ кескішті және өздігінен ұсақталатын болып бөлінеді. Бытыралы Бұрғыбас — бір жағында бұранда қазнаға, екінші жағында бытыра және кенжар жууға қажет сұйық өтетін тілігі бар цилиндр тәрізді аспап. Ол өте қатты тау жыныстарын бұрғылауға пайдаланылады. Бұрғыбастың диаметрі 75, 90, 110, 130, 150 мм, ұзындығы 500 мм, қалыңдығы 7 — 12 мм. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы II том
Нәдия Шәріпова

Шәріпова Нәдия Әбдірахманқызы (11.11.1931, Алматы — 11.2.2006, сонда) — әнші (меццо-сопрано), педагог, Қазақстанның халық артисі (1997). Ұлты — татар. 1957 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Шәріпова ән орындауда өзінің жоғары кәсіби шеберлігімен ерекше көзге түсті. Оның репертуарынан қазақ әндерімен (“Ақдариға”, “Айттым сәлем, қаламқас”, “Алқоңыр”, “Ғашығым”, “Қараторғай”, “Майра”, “Назқоңыр”, т.б.) қатар орыс, итальян, т.б. елдердің ескілікті классик. музыкалық туындылары, сондай-ақ халық әндері де елеулі орын алды. Орындаған таңдаулы партиялары қатарында Евфросинья (Д.Б. Кабалевский, “Тарастың отбасы”), Ольга (П.И.Чайковский, “Евгений Онегин”), Орфей (К.В. Глюк, “Орфей мен Эвридика”), Лола (П.Масканьи, “Село намысы”), т.б. бар. Оның есімі республикада камералық-концерттік шығарм-тың үздік үлгілерін шебер орындаушы әрі насихаттаушы ретінде де кең танылды. Шәріпова кезінде радио мен телевизия арқылы Қазақстан композиторларының шығармаларын насихаттау ісіне белсене қатысты. 1958 жылдан педогогялық қызметпен шұғылданған: Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) ән кафедрасы бойынша педагог, вокалдық-хор ф-тінің деканы (1976 — 1996), проф. (1981) болып, маман әншілерді тәрбиелеу ісінде аса елеулі еңбек сіңірді. Шәріпованың шәкірттері: Ә.Дінішев, Р.Жұбатұрова, П.К. Кесоглу, А.Yмбетәлиев, Е.Хасанғалиев, Л.В. Дороховская, В.В. Ли, А.Оспанова, Б.Сәмединова, Қ.Шойынбаев, т.б. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Бұғана

Бұғана (clavіcula) — иық белдеуін құрайтын сүйектің бірі. Адамда Бұғананың (ұзындығы 12 — 15 см) бір ұшы жауырын басымен жалғасады, оның сүйек болып қалыптасуы 16 — 20 жас аралығына келеді. Ал толықтай адам денесімен бітісіп кетуі 20 — 25 жаста аяқталады. Бұғана жануарлардың эволюциялық даму сатысында алғаш рет сүйекті балықтарда пайда болады. Тұяқты сүтқоректілерде және ет қоректі жануарларда Бұғана шала дамиды не мүлдем болмайды. Қазақ малдың бірінші кеуде қабырғасын Бұғана немесе Бұғана қабырға деп атайды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бұғат

Бұғат — ғимарат қабырғасының төбежабынымен түйіскен жері. Қарапайым тұрғын үйлерде Бұғат деп итарқа сырғауылдарының (шабақтарының) қабырға жағындағы ұшы шығып тұрған белдеуді айтады. Сәулет өнерінде Қожа Ахмет Иасауи ғимараты қасбетінің Бұғатын эпиграфикал белдеу етіп жасаған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бұрғы

Бұрғы - металл, ағаш т.б. материалдарды тесуге және дайын тесіктерді кеңейтіп өңдеуге арналған кескіш аспап; жұмысшы белігінде кесуші элементтері бар, ал құйрықшасы станоктың шпинделіне бектіліп, жұмыс атқару үшін одан қозғалыс алатын тесіктерді тесу және кеңейту үшін арналған шыбық түрінде болып келген кесуші құрал. Бұрғы білік тәріздес болып келеді, оның жұмыстық бөлігінің ұшында кескіш не калибрлеуіш тетігі болады, ал сабы бұрғылау станогының шпинделіне немесе патронына, қол аспапқа (электр бұрғы, бәрбі, қол бұрғы, т.б.) бекітіледі. Бұрғының негізгі қозғалысы — айналыс және осьтік беріліс. Бұрғы құралымына байланысты винттік (бұрамалы) немесе спиральді бұрғы, түзу жырашықты бұрғы, центрлік бұрғы, т.б. болып ажыратылады. Бұрғы көміртекті, легирленген, жылдам кесетін болаттан жасалады, беті қатты қорытпалардан не композициялы материалдардан жасалған қабаттармен жабылады. Классификациясы * Бұрамалы бұрғы (Винтовое сверло) — қ. Спираль бұрғы. * Бір жақты бұрғы (Сверло одностороннего резания) — бір негізгі кесу жиегі бар бұрғы. * Көп сатылы бұрғы (Комбинированное ступенчатое сверло) — екі және одан да көп тесіктерді бір уақытта бұрғылауға арналған бұрғы. * Зеңбіректі бұрғы (Пушечное сверло) — осьпен бірге тікбұрыш құрайтын бір негізгі кесу жиегі бар жартылай цилиндр түріндегі бұрғы. * Қауырсынды бұрғы (Перовое сверло) — екі кескіш жиегі бар тілімшемен аяқталатын өзек түріндегі бұрғы. * Айнамалы бұрғы (Вращающееся сверло) — айналмайтын тетікті айналу қозғалысымен өңдейтін бұрғы. * Айналмайтын бұрғы (Невращающееся сверло) — айналмалы тетікті тек осьтік орын ауыстыру арқылы өндейтін бұрғы. * Балдақты бұрғы (Кольцевое сверло) — өнделетін материалдың орталық бөлігін өзек түрінде қалдыра отырып, балдақты беттері бойынша жоңқа алатын бұрғы. * Құрама бұрғы (Сборное сверло) — жекелей жасалған жұмыс бөлігі мен сағадан біріктірілген бүрғы. * Мылтық бұрғысы (Ружейное сверло) — терең бұрғылауға арналған ұзындығы әр түрлі екі негізгі кесу жиегі, жақсартылған бағыты мен АСС (арнайы салқындату сүйығы) жеткізу тесігі бар бұрғы. * Спираль бұрғысы (Спиральное сверло) — екі кесу жиегі мен жоңқа шығаруға арналған бұрама бунақтары бар бұрғы. * Монолит бұрғысы (Монолитное сверло) — тезкескіш болаттан (0,1 — 1,0 мм диаметрлі) немесе қатты қорытпадан (0,6—1,0 мм) тұтас жасалған кіші диаметрлі бұрғы. * Центрлегіш бұрғы (Центровочное сверло) — стандарт центрлітесіктер оюға арналған жұмыс бөлігі бұрғылағыш жөне үңгігіш бөліктерден тұратын бұрғы. Дереккөздер
Муррей

Муррей, Марри – Аустралиядағы ең ірі өзен. Ұзындығы 2508 км (Дарлинг өзенімен қоса есептегенде 3750 км). Алабының ауданы 1057 мың км². Географиясы Бастауын Австралия Альпісінің батыс беткейінен алып Александрина шығанақ-лагунаға құяды (Үлкен Австралия шығанағында). Басты салалары – Дарлинг және Маррамбиджи. Қар және жаңбыр суымен толығады. Көктем, жаз айларында (жаңбырлы маусымда) су деңгейі көтеріледі; ал қыста (құрғақ мезгілде) деңгейі төмендеп, салаларының көпшілігі құрғап қалады. Жылдық орташа су ағыны 10,5 км3, орташа су ағымы 330 м³/с. Маңызы Суы жер суаруға пайдаланылады. Өзенде Илдан, Хьюм, т.б. бөгендері, Барринджак, Хьюм СЭС-тері салынған. Балық аулау кәсібі жақсы дамыған. Көліктік маңызы зор, сағасынан Олбери қаласына дейін кеме жүзеді. Өзен бойында Марри-Бридж, Морган, Ренмарк, Кундрук, Олбери қалалары орналасқан. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.murrayriver.com.au/Discover Murray River™ - Official Murray River travel website]
Цефалокаридалар

Цефалокаридалар (Cephalocarіda) — шаянтәрізділердің класс тармағы. Теңіз шаяндарының ең қарапайым тобы. Цефалокаридалар 1957 ж. ашылған, қазір 9 түрі белгілі. Олар Атлант мұхитының АҚШ жағалауы бөлігінде, Жапон аралдарында, Барбадос, Пуэрто-Рико, Бразилия, Перу, Жаңа Зеландия жағалауларында кездеседі. Денесінің ұзындығы 3 мм-дей, созылыңқы денесі бас бөлімінен, аяқтары бар 10 сегментті кеудесінен және аяқтары жоқ 9 сегментті құрсағынан тұрады. Құрсағының соңында 2 ұзын қылтаннан құралған айыршасы болады. Көздері жоқ (су түбіндегі шөгінділерге көміліп тіршілік етеді). Ең негізгі қарапайым белгілері: антенналары аузының артқы жағында орналасқан (бұл белгі шаянтәрізділердің дернәсілдеріне тән) және максиллул, максилі (шаянтәрізділердің бас бөліміндегі екі жұп аяқтары) кеуде аяқтарымен өте ұқсас. Аналығы жұмыртқаларын кеуде сегменттерінің ең соңғысындағы жұмыртқа қапшығына салады. Жұмыртқалардан науплиус дернәсілдері шығып, тек 13 — 18 рет түлеуден кейін ересек түрге айналады. Цефалокаридалар барлық шаянтәрізділердің арғы тегіне тән бірқатар белгілерін сақтаған. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Бұраубас

Бұраубас — аламан тәрізділер тұқымдасына жататын тышқан. Қазақстанның солтүстік аймақтарында (Оңтүстік Алтайда, Тарбағатайда, Шыңғыстауда) кездеседі. Дене тұрқы 20 — 25 см-дей, көзі кішкентай, құлақ қалқаны жоқ, құйрығы қысқа (52 мм-дей). Алдыңғы аяқтары жер қазуға бейімделген, тырнақтары икемді келеді. Топырақ арасында ін қазып тіршілік етеді, жер бетіне сирек шығады. Қысқа қор жинап алады. Өсімдіктің тамырын, тамыр сабағын, баданасын жейді. Жылына 1 рет (2 — 5-тен) балалайды. Терісі үшін ауланады, бірақ кәсіптік маңызы жоқ. Кей жағдайда жерді қазып тастап, зиян да келтіреді. Дереккөздер
Есқожа

Есқожа — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, ұлы жүз құрамындағы шапырашты тайпасынан таратылады. Шапыраштыдан малды, екей, еміл рулары тарайды. Емілден таралатын Жайық пен Есқожа жасынан батырлығымен аты шыққан қолбасшы, көріпкел абыз болған. Есқожадан — Алысай, Алтынай, Шуаш аталары тарайды. Есқожа руынан Қарасай, Әуез, Өтеп, Түрікпен, Көшек, Кәпике, Қараш, Кастек, Бәйтелі, Қаумен, Дәулет, Жәпек, Саурық, Сұраншы сияқты батырлар, атақты билер, шешендер шыққан. Ұраны — Қарасай, таңбасы — Ай, тұмар (Шапырашты таңбасымен бірдей). Тұлғалар * Нұрсұлтан Назарбаев * Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева * Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева * Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том
Ботния шығанағы

Ботния шығанағы — Балтық теңізінің солтүстік бөлігі, Швеция мен Финляндия аралығында. Ұзындығы 668 км, енді жері 240 км. Жағалаулары қатты тілімденген, кеме жүзуіне қолайсыз. Ең терең жері — оңтүстігінде (290 м). Шығанақтың басым бөлігін қыс айларында (кейде маусымның басына дейін) мұз басып жатады. Басты порттары: Васа, Оулу (Улеаборг), Пори — Финляндияда, Лулео, Умео — Швецияда. Швецияның тарихи аймағы — Ботнияның атымен аталған.
Бұғра

Бұғра — Орта Азияда, Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда және Шығыс Түркістанда билік құрған яғма тайпасынан тараған Қарахан әулеті билеушілерінің жалпы лауазымы. Яғма шігіл тайпаларының ұрпағы екен. Аңыз бойынша, оны түйе майымен тамақтандырыпты. Олар түйені қасиетті жануар деп біліп, осы тайпадан шыққан билеушілердің өз атына Бұғра лауазымын қосып айтатын болған. Қарахан әулетінің Бұғра хандар тармағының негізін салушы — Сатұқ Бұғра хан Абд әл-Керим. Ол ислам дінін қабылдап, оны өз мемлекетіне таратқан. Немересі Бұғра хан Харун ибн Мұса 10 ғасырдың аяғында Мауераннахрды жаулап алады. Тараз бен Испиджабты билеген Бұғра хан Мұхаммед ибн Жүсіптің және Қашғарды билеген Бұғра хан Харунның (Жүсіп Баласағұнның “Құтадғу білік” дастаны осыған арналып жазылды) есімдері де белгілі. Бұғра хандар астаналарының бірі Баласағұн болды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Механицизм

Механицизм – шындықтың барлық процестерін классикалық механиканың заңдары негізінде түсіндіретін дүниеге көзқарас. Механицизм механицистік дүниетанымға негізделеді: дүниенің сапалық көптүрлілігі жоққа шығарылып, күрделі қарапайымға, тұтас бөліктердің жай ғана қосындысына саяды, механиканың ұғымдары мен принциптері абсолюттендіріліп, философиялық категориялар (мысалы, өзара байланыс, себептілік, заңдылық, т.б.) механикалық тұрғыдан түсіндіріледі. Механицизмнің пайда болуы мен кеңінен таралуы 17 – 18 ғасырлардағы классикалық механиканың жетістіктерімен байланысты болды. Сол кездегі көптеген ғалымдар (Галилей, Ньютон, Лаплас, т.б.), оның ішінде философтар (Гоббс, Ламетри, Гольбах, т.б.) механицистік көзқарасты ұстанған. Классикалық механика материя, қозғалыс, кеңістік пен уақыт, себептілік жөніндегі түсініктерді тұжырымдап, ғылым мен философияның дамуында айтарлықтай рөл атқарды. Механиканың заңдарын абсолюттендіру дүниенің механикалық бейнесін жасауға әкелді. Ол бүкіл әлем (атомдардан планеталарға дейін) қозғалысы классик. механиканың заңдарына бағынатын, өзгермейтін элементтерден тұратын жүйе деп есептелген ойлаудың метафизикалық тәсілінің пайда болуына алып келді. Кейіннен Механицизм деп қозғалыстың барлық формаларын механикалық қозғалысқа ғана емес, жалпы күрделіні қарапайымға, жоғарыны төменгіге (мысалы, биологиялық қозғалысты физикалық немесе химиялық қозғалысқа, т.с.с.) теңестіруді айтатын болған. Диалектикалық ойлау әдісіне көшу нәтижесінде Механицизм ғылыми танымнан ығыстырылып шығарылды. Механицизмнің кейбір көріністері 20 ғ. ғылымында кванттық механиканы, кибернетиканы, т.б. түсіндіру кезінде орын алды. Пайдаланылған cілтемелер
Бұратана халық басқармасы

Бұратана халық басқармасы - Шығыс Сібірдегі бурят, саха (якут), хакас халықтарын басқару үшін 1822 жылы 22 шілдеде құрылған әкімшілік-шаруашылық мекеме. Әрбір бұратана халық басқармасы бірнеше қонысты қамтыды. Ол округ бастығының бұйрық-жарлығы мен сот үкімін орындап, елден алым-салықтар жинады. Басқарма мүшелігіне жергілікті халық өкілдері де сайланып, оның құрамын генерал-губернатор түпкілікті бекітті. Негізінен Ресей өкіметінің отаршылдық саясатын жүзеге асыруға қызмет етті. 1901 жылы бұратана халық басқармасы болыстық басқармамен алмастырылды. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы II Том
Ботқа

Ботқа — дәнді дақылдарды суда қайнатып жасалатын тағам. Ботқа жасалатын дәнді дақылдар ға: күріш, бидай, жүгері, қарақұмық, лобия, ноқат, т.б. жатады. Ботқаның басқа тағамдардан ерекшелігі — оның бір немесе бірнеше дән түрлерінің қою қайнатындысынан дайындалатындығында. Қазақтың дәстүрлі тағамында кең қолданылатын Ботқа түрі — тары дәнінен жасалады. Ботқа дайындау үшін қазанға 2 л су құйып, қайнаған соң бір кесе сөк салады. Татымына қарай тұз қосылады. Нормалардың үлес салмағына қарай ботқаның сұйық, жабысқақ және сусымалы түрлері болады. # Сұйық және жабысқақ ботқаларды көбіне тары (сөк), күріш, сұлы жармасын, ұнтақ манный, өңделген қарақұмық, геркулес т. б. жармалардан суға, сүтке пісіреді. Бұл ботқаларды өз алдына жеке тамақ ретінде жеуге болады. Жабысқақ ботқаларды сонымен бірге жарма котлет, биточки, запеканка жасау үшін пайдаланады. # Сусымалы ботқаларды суға немесе сорпаға қайнатыл пісіреді, оны уатылмаған жармалардан (кесек жарма, күріш, тары т. б.) пісірген тиімді. Сусымалы ботқаны өз алдына тамақ ретінде жеуге де, сондай-ақ еттен жасалған тағамдарға гарнир ретінде қосып беруге де болады. Пісірілген балыққа сусымалы күріш ботқасын, қуырылған балыққа сусымалы қарақұмық ботқасын қосып береді. Қалған балық тағамдарына жармалан пісірілген гарнир сирек қолданылады. Сусымалы ботқаларды бәліш, самса, орама ет және зразыға қосады, үй құстарын, торайлы тұтастай пісіргенде ішіне салады. Палау бастыру үшін де күрішті сусымалы етіп пісіреді. Дереккөздер
Бұғұт жазба ескерткіші

Бұғұт жазба ескерткіші — 6 — 8 ғасырлардағы көне түркі жазба мәтіні. Моңғолияның Архангай аймағы, Бұғұт елді мекенінің батысына қарай 10 км жердегі Ханиугол өзенінің аңғарынан табылған. Бұғұт жазба ескерткіші көне түркі қорымындағы 270-тен астам балбал тастардың бірінде қашалған. 1956 жылы қорымды алғаш зерттеген моңғол археологы Дж. Доржсурэн бұл балбалды Архангай аймақтық музейіне тапсырған. 1968 жылы Б. Ринчен фотокөшірмелерді саралай отырып, балбалдың екі бетіндегі жазу ұйғыр жазуы деген пікір білдірді. Сол жылы С. Кляшторный Бұғұт жазба ескерткішінің фотокөшірмелерін жарыққа шығарды. Бұғұт жазба ескерткішіндегі кейбір сөздер сол кезде түркілер арасына буддизм ілімінің тарай бастағанын көрсетеді. Фотокөшірмені зерттеген В.А. Лившиц ескерткіштің сол, оң қапталдары мен бет жағында соғды жазуымен, ал арқа жағында брахми жазуымен берілген түркі мәтіндерін анықтады. Бұғұт жазба ескерткішінің мәтіні уақыт әсерінен біршама бүлінген. Мәні анықталған сөздерге қарағанда, Бұғұт жазба ескерткіші 691 — 742 жылы Екінші Түрік қағанаты тұсындағы тарихи оқиғаларға бағышталса керек. Балбал тастағы жазуда “Түрк їақаны Ниуар їақан.., Маїан Тегін тәңірі жеріне кеткеннен соң... Тышқан жылында” тәрізді жолдар кездеседі. Онда түркілердің байырғы сөздік қорына тән “таркан” — тархан, бек, “курт” — әскер, бөрі тәрізді лексемалардың молынан қолданылатындығы байқалған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Цефеидтер

Цефеидтер — жалтырауы белгілі бір периодпен өзгеретін және жарқырауы жоғары болып келген физикалық айнымалы жұлдыздар. Олар периоды 0,07 тәуліктен 1,2 тәулікке дейінгі қысқа периодты Цефеидтер (RR Лира жұлдызы тәріздес) және периоды 1,1 тәуліктен 70 тәулікке дейінгі ұзақ периодты Цефеидтер (Цефейдегі δ және W Бикеш жұлдыздары тәріздес) болып екі топқа бөлінеді. Ұзақ периодты Цефеидтер жалтырауының периоды мен жарқырауының арасында белгілі бір тәуелділік болатындығы байқалады (периоды неғұрлым үлкен болса, жарқырауы соғұрлым жоғары болады). Мұндай тәуелділік сол жұлдызға дейінгі арақашықтықты анықтауға мүмкіндік береді. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Академизм

Академизм (французша académisme), "бейнелеу өнерінде" — 16-19 ғасырлардағы көркемсурет академияларында қалыптасқан, көне заман мен қайта өркендеу дәуіріндегі өнердің сыртқы пішіміне жалаң еліктеу негізінде құрылған классикалық өнер бағыты. Академизм 16 ғасырдың аяқ шенінде Италияда пайда болып, өнердегі ресми бағыт ретінде 17-19 ғасырларда басқа елдерге тараған. Академизм кәсіби білімді бір жүйеге келтіруге жағдай Дереккөздер
Бұғыбай

Бұғыбай (туған жылы белгісіз — 1847) — батыр, қолбасы. Ұлы жүздегі шапырашты тайпасының ыстық руынан. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күреске белсенді түрде қатысып, ерлігімен көзге түскен. 1847 жылы жазда қырғыздарға жасалған жорық кезінде қоршауда қалып, ерлікпен қаза тапқан. Бұғыбайдың ерлігін Нысанбай жырау “Кенесары — Наурызбай” дастанында, Доскей ақын “Кенесары” дастанында жырға қосқан. М.Әуезовтің “Хан Кене” атты пьесасында Бұғыбай бейнесі негізгі кейіпкердің бірі ретінде берілген. Дереккөздер
Михаил Моисеевич Ботвинник

Михаил Моисеевич Ботвинник (17.8.1911, Ресей, Санкт-Петербург — 25.11. 1989, Мәскеу) — орыс шахматшысы, КСРО гроссмейстері (1935), халықаралық гроссмейстер (1950), КСРО-ның еңбегін сіңірген спорт шебері (1945), техникалық ғылымдарының доктоторы (1951), Ресейдің ғылыми мен техникалық еңбегін сіңірген қайраткері (1991). Дүние жүзі бойынша шахматтан 6-чемпион (1948 — 57, 1958 — 60, 1961 — 63) болған, КСРО-ның 7 дүркін чемпионы (1931 — 52). Шахмат композициясы жөнінен халықаралық төреші болды. Ботвинник стратегиялық бағыттағы шахматшы. Ботвинник шахмат теориясы мен практикасына әлемде бірінші болып компьютерлік талдауды енгізді. Ол техника және шахмат саласында көптеген кітаптар жазды. Ленин ордені (1957) және басқа да орден, медальдермен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Шәріпхан Жеңісханұлы

Шәріпхан Жеңісханұлы Көгедаев , Шәріпхан төре (1900, ҚХР, Алтай ауданы — 1941, Үрімжі қаласы) — Қытай қазақтарының әлеуметтік теңдігі мен дамуы үшін күрескен саяси қайраткер. Төре әулетінен шыққан. 1922 — 1927 ж. Үрімжідегі Моңғол-қазақ училищесінде оқыған. 1927 — 1929 ж. Алтай аймағы Бурылтоғай ауд-ның әкімі болды. Бірақ Шыңжаң ген.-губернаторының қазақтарға қарсы саясатына қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырғаны үшін қызметінен босатылды. 1931 — 1932 ж. Ганьсу провинциясынан Үрімжіге, одан Алтайға келіп, аймақ орталығы Сарсүбені басып алған дүнген генералдары Ма Рулун және Ма Хыиндарға қарсы қазақ, моңғол әскерлеріне қолбасшылық жасап, оларды Алтай аймағынан қуып шықты. Осы қызметі үшін Алтай аймағының әкімі және Алтайдағы “Империализмге қарсы тұру қоғамы” төрағасы міндеттерін атқарды. Әкім ретінде аймақтағы мәдени оқу-ағарту істерін дамытуға күш салды. “Жаңа Алтай” журналын шығарып, демокр., ұлттық теңдік идеяларын насихаттап, халықтың санасын оятты. 1940 ж. Шыңжаң ген.-губернаторының бұйрығымен тұтқындалып, Үрімжі түрмесіне қамалды. Саяси қуғын-сүргін құрбаны. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Бұлтың

Бұлтың — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Орта жүздегі қыпшақ тайпасынының бір тармағы қарақыпшақтан таратылады. Бұлтың руынан Биболат, Ағыс, Сары, Шуақ аталары тарайды. Ұраны — Ойбас, таңбасы — қос әліп. Территориясы Тарихи қонысы — Сарыарқа өңірі, яғни Есіл және Тобыл өзендерінің бойы. Қазіргі таңда бұлтың руының ұрпақтары негізінен Павлодар облысында, сондай-ақ Ақмола мен Қостанай облыстарында тұрады. Рулық белгісі Рудың таңбасы — қос әліп (екі «А» таңбасы). Ұраны — Ойбас. Тұлғалар # Кеңес Аманұлы Әубәкіров - Қазақстанның 13 шақырылым Жоғарғы Кеңес депутаты. # Нұрлан Қабыкенұлы Әутәліпов # Ғалия Құсайынқызы Балтабаева # Хатип Қабиұлы Демесінов - Қазақстанның 10 шақырылым Жоғарғы Кеңес депутаты. # Ғалымбек Жұматов # Қабдылғалым Насырұлы Қаржасов # Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф # Қайыржан Шәбенұлы Шәбенов - Қазақстанның 12 шақырылым Жоғарғы Кеңес депутаты. Дереккөздер * Қазақ энцклопедиясы II том * [https://tou.edu.kz/ Бұлтың руының шежіресі (оқу материалы)] * [https://arainfo.kz/ Павлодар өңірінің этнографиялық деректері]
Алматы облыстық филармониясы

Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы (толық атауы – Алматы облысы әкімінің «Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясы» мемлекеттік қазыналық кәсіпорны) — Талдықорған қаласындағы концерттік ұйым. Тарихы Филармония 1973 жылы құрылды, оның іргетасын «Алматы әуендері» ансамблі қалады. Филармонияда «Майра» әйелдер вокалды-аспаптық ансамблі, «Әсем» эстрадалық ансамблі, цирк әртістері, домбырашылар тобы жұмыс істеді. 1980 жылдары филармония құрамында «Алтынай » би ансамблі (1985), «Адырна» фольклорлық-этнографиялық ансамблі (1985), «Ария» және «Медеу» вокалды-аспаптық ансамбльдері (1985), «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамблі (1981) болды. Филармонияда Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері М. Е. Ерәлиева, Н. Қ. Есқалиева, А.Е.Сембин, Т.О.Изимова және т.б. жұмыс істеді. 1990 жылы филармонияға ақын Сүйінбай Аронұлының есімі берілді. 2001 жылы облыс орталығы Алматыдан Талдықорғанға көшірілуімен филармония да көшті Қазіргі уақытта Ілияс Жансүгіров атындағы мәдениет сарайында жұмыс істейді.[1] Қызметі Филармония музыкалық-ағартушылық қызметпен айналысады, концерттер, лекциялар өткізеді. Өнерпаздар өз өнерлерін шетелде де көрсетеді. Дереккөздер