kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Дәл тию

Дәл тию — оқ-дәрінің (артиллериялық снарядтың, минанын, ракетаның ұрыстык болігінің. авиабәмбанын, торпеданың және т.б.) тікелей нысанаға тиюі. Дәл тию сауытты жылжымалы нысаналарды (танктерді, бронетранспортерлерді, кемелерді) және айырықша берік қорғаныс кұрылыстарын жою үшін кажетгі шарт болып табылады. Дәл тиюдің маңызды жоюшы факторы ретінде снарядтың соққылық (сауыт бұзғыштық) әрекеті немесе сауытталған нысаналар бойынша бағытталған жарылыс (комулятивтік снаряд) эффектісі және инженерлік құрылыстар бойынша атыс кезінде снарядтың фугастық әрекеті болып табылады. Ыршудан кейін нысанаға тию дәл тию болып саналмайды. Дәл тию мүмкіндігі нысананың мөлшерлеріне, атыс қондырғысын есептеу дөлдігіне, шашырау шамасына, траектория бойында жою құралының басқарылуына байланысты болып келетін ықтималдығымен сипатталады. Артиллериялық зеңбіректер үшін дәл тиюдің ең жоғарғы ықтималдығы тура бағытпен ату кезінде, тура ату қашықтығы шегінде камтамасыз етіледі, ал аудандық нысаналар бойынша атыс кезінде 90 градус жакын қарсы алу бұрыштарында шашыраудың аз шамалары бар кашыктықтарда камтамасыз етіледі. Дәл тию ықтималдығын анықтау тәсілдері атыс анықтамасымен, бомба лақтыру теориясымен және басқалармен қаралады. Дереккөздер
Ноғай Түрікпенбаев

Түрікпенбаев Ноғай (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, инженер. Шымкент педогогикалық иститутын бітірген (1960). 1960 – 1966 жылдары Өзбек КСР-і Ғылым Академиясында кіші ғылыми қызметкер. 1966 – 1974 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» конструкциялық бюросында инженер-программист, 1974 – 1998 жылдары «Маңғышлақмұнай» ӨБ-нің инженерлік орталығында бөлім бастығы қызметтерін атқарды. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (1986). Дереккөздер
Адамның бейімделуі

Адамның бейімделуі (Адаптация человека) — адам экологиясындағы, сондай-ақ кептеген басқа пәндердегі (физиология, антропология, медициналық география, социология, этнография және т.б) негізгі ұғымдардың бірі. Адамның жаңа ортаға бейімделуі — күрделі әлеуметтік-биологиялық процесс. Мұның негізінде организмнің қызметі мен жүйесі, сондай-ақ дағдылы мінезқұлқы жатады. А.б. — екі жақты процесс; жаңа экологиялық жағдайға адамның өзі ғана бейімделіп қоймай, бұл жағдайды өзінің мұқтаждығы мен қажеттілігіне ыңғайландырады, тіршілікпен қамтамасыз ету жүйесін жасайды. Бұған үй, киім, көлік,инфрақұрылым, тамақ, т.б. жатады. А.б-нің механизмдері әр түрлі . Сондықтан, адам қауымдастығына сәйкес мынадай түрлерін ажыратады: 1) биологиялық; 2) әлеуметтік; 3) этностық (әлеуметтің ерекше түрі ретінде) бейімделу. Дереккөздер
Дәлдеу

#Дәлдеу — — астрономиялық, геодезиялық, бұрышөлшегіш және басқа аспаптардың дәлдеу сызығын (оптикалық осін) бақылаушы тандаған алыстағы нүктенің немесе аспандағы жарықтың бағытымен біріктіру. #Дәлдеу — (Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігінде) - тетіктердің немесе олардың беттерінің өзара дұрыс орналасуын тексеру. Дереккөздер
Әскери сал қайық

Әскери сал қайық (Военный паром) — су бөгеттерінен қару-жарақ пен әскери техниканы, жеке құрамды өткізуге арналған жүзбелі құрал. Әскери сал қайық арналуы бойынша көпірлі, тасымалды және әмбебап болып бөлінеді. Көпірлі сал қайық калқыма көпірдің белігі болып саналады. Тасымалды сал қайық жеке құрам мен әскери техниканы өткізуге арналады. Әмбебап сал қайық жоғарыда аталған екі міндетті де атқара алады. Әдетте, әскери сал қайық штаттық понтон паркінің материалдық бөлігінен жиналады, мұндай сал кайықтардың әскери техниканың кіруі мен шытуына арналған аппаральдері болады. Әскери сал қайық сондай-ақ жергілікгі өткізу құралдарынан (баржа, катер) немесе қолда бар (кесілген ағаш заттар, кеспек және т.б.) құралдардан да жиналады. Олар құрылысы бойынша жеке калқымалы тіректі және таспалы-сал қайық түрінде болады. Алғашқылары қалқымалы сыйымдылықтардан (понтондар, кайықтардан, кеспектерден және т.б.), тірек конструкциялары, өткізу бөлігінен, кіру және шығу құрылғыларынан, суда жүзетін құралдардан тұрады. Екіншілерінің барлық негізгі элементтері бір буынға (понтонға) біріктірілген. Мұндай таспалы-сал қайықтардың жүру жыддамдықтары бірінші түрдегі әскери сал қайық қарағанда (мотор құралдарының бірдей куаттылығында) жоғары. Әскери сал қайық суда катермен тіркеу (итеру) арқылы немесе өзінің қозғалтқышы көмегімен жылжиды. Жаңа әскери сал қайықтардың суда және құрлықта өз бетінше жүру мүмкіндіктері қарастырылуда. Дереккөздер
Аффиксоид

Аффиксоид — қосымшаға айналған сөз (түбір сөз). Мысалы: -тын/-тугын жұрнақтары турған сөзінің ыкшамдалуынан туған: баратын > баратуғын > бара турған; -хана (парс, үй, ғимарат: кітапхана, асхана); -стан (парс, мекен, орын: Қазақстан, Өзбекстан); -кент (парс, кала: Шымкент, Ташкент) арқылы туған сөздер қазақ тілінде жеке қолданылмай, өздерінің қатысымен жасалған атаулардың құрамында жұрнақ ретінде сакталып калған. -нау—анау сөзінің ықшамдалып, жұрнаққа айналған түрі: осы- нау— осы анау, сонау—сол анау, мынау— бұл анау (м/б алмасуы); -еке (Омеке, Тілеке)— ага/ақа (өзбекте ақа) сөздерінін жүрнаққа айналып кеткен түрі. Қараңыз суффиксоид. Дереккөздер
Өзекті мүшелеу

Өзекті мүшелеу(сөйлемнің) орыс. актуальное членение предложения, чех. aktuální členění věty — контекстегі сөйлемдерде баяндалатын хабардың бастапқы бөліктері болып табылатын — тема (белгілі ақпарат); (к.) және ремаға (жаңа ақпарат); (к.) жіктелуі. Мысалы, тақырып өтекөлемдідегенде субъект пен оның сапалык белгісін білдіретін темаремалык сипат бар, ал өте көлемді тақырып десек, тема аякталмай, тек сапалык белгі көрсетілген.Өзекті мүшелеу сөйлем мүшелерін формалды- грамматикалык жіктеуден баскаша. Оның күрамын дауыс ырғағына, сөйлем мүшелерінің орын тәртібіне т. б. карап айыруға болады. Сөйлемдегі пікірдін негізгі ой, онын иесі және предикат деп жіктелетінін тіл біліміндегі логикалык, психологиялык бағыттардын өкілдері атап көрсеткен. Прага тілтану (лингвистикалық) мектебінің өкілі В. Матезиустын пікірінше, тема белгілі жағдаятка катысты негізгі пікірді, ал рема сөйлеушінін сол пікір аркылы нені хабарлайтынын білдіреді. Дегенмен, Өзекті мүшелеудің синтаксистік табиғатына байланысты әлі де зерттеп аныктайтын жағы аз емес. Дереккөздер
Атыс қаруынан атудың түрлері

Атыс қаруынан атудың түрлері (Виды огня из стрелкового оружия) — алға қойылған міндеттерді орындау үшін қолданылатын атыс түрлері. Олар: а) қарсыласты шығынға ұшырату дәрежесіне қарай; ө) атыс бағытына қарай, б) тактикалық мәніне (қызметіне) қарай; в) атыстың қарқынымына қарай; г) орнықты және ірі калибрлі пулеметтен ату тәсілдеріне қарай (бір нүктеге ату, майданшеп бойымен, тереңдікке, майданшеп және терендік бойымен жая ату) сараланады. Дереккөздер
Аффрикат

Аффрикат ( , ) (үзілмелі) және ызын (сүзілмелі) дауыссыздардан жасалады, бірақ олардың жай қосындысы емес, жымдаса кірігуінен жасалған бір бүтін дыбыс. Алғашқы жартысы шұғыл басталып, соны сүзілмелі дыбыспен аяқталады. Мысалы: дыбыстарының, қазақтың ауызекі сөйлеу тілінде кездесетін дыбысының (джақсы — жақсы, джоқ — жоқ) сипаты осындай. Дереккөздер
Геоморфологиялық кескін

Геоморфологиялық кескін - жер бетінің кез келген телімінің бедерін тік жазықтықтың қиюын графиктік бейнелеу. Геоморфологиялық кескіннің жоғарғы сызығы жер бетінің гипсометрлік орнын, ал одан төменгісі геологиялық құрылысын көрсетеді. Дереккөздер
Геоморфологиялық ландшафт

Геоморфологиялық ландшафт — өзара генетикалық байланыстағы, кейде сырт белгілері бойынша алуан түрлі, бірақ заңды түрде қайталанатын топтарды құрайтын белгілерінің пайда болуы — ортақ бедер пішіндерінің кешені. Дереккөздер
Геоморфологиялық түсіру

Геоморфологиялық түсіру (Маршруттық немесе аудандық түсіру) - Жер бедерін зерттеудің негізгі әдістерінің бірі. Геоморфологиялық түсіру кезінде тікелей далада жүргізілетін геоморфологиялық кескіндер жасаумен және жер бедерін байқаумен бірге әуеден шолып байқаулар, ғарыштық және аэрофототүсірімдерді бажайлау, жиналған үлгілерді зертханаларда өвдеу және тағы да басқалары зерттеулер қолданылады. Геоморфологиялық түсіру деректері бойьшша кіші, орташа және ірі масштабты геоморфологиялық карталар жасалады. Дереккөздер
Өндірісті орналастырудың жағдайлары

Өндірісті орналастырудың жағдайлары – аумақтың тиісті өндірісті орналастыру үшін қолайлы немесе қолайсыз және сол жерде қызмет етуі мен дамуын анықтайтын, бір орыннан екінші орынға өзгеріп отыратын белгілі бір қасиеттері — табиғи, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, саяси және т.б. (экономикалық географиялық орнын қоса) қасиеттері. Өндіріс орналасуының факторларымен салыстырғанда, өндірісті орналастырудың жағдайлары әр түрлі және көп болады. Өндірісті орналастырудың жағдайлары, ең алдымен, әлеуметтік-экономикалық дамудың және техникалық прогрестің ықпалымен уақыт өткен сайын өзгеріп отырады. Дереккөздер
Геоморфологиялық факторлар

Геоморфологиялық факторлар, бедер түзілуінің факторлары - қандай да бір аймақта немесе бүкіл Жер шарында бедерді құрайтын эндогендік (тектоника, вулканизм) және экзогендік (эрозия, дефляция, карст және тағы да басқалары) процестердің жиынтығы. Терминді орыс геоморфологі И.С. Щукин ұсынды (1969 ж.). Дереккөздер
Геосинклиналдық белдеу

Геосинклиналдық белдеу - жер қыртысының аукымды, өте қозғалмалы, бір бағытқа созылған белдеуі. Байырғы континенттік платформалардың немесе континенттік плагформалар мен мұхит түбінің (мысалы, беткейі мен етегін, ішкі және шеткі теңіздерін, аралдық доғалар мен терең сулы науаларды коса) арасында орналасады. Дереккөздер
Өлі тілдер

Өлі тілдер — қолданудан шыққан, жазба ескерткіштер мен жазбалардан ғана белгілі тілдер. Тілдердін жойылуы әсіресе байыргы жергілікті тұрғындары зорлықпен арнайы жеке аудандарға қоныстандырылған елдерде (АҚШ, Австралия) болады. Мұндай елдерде жергілікті тұрғындар қоғам өміріне араласу үшін сол елдін негізгі тіліне (ағылшынға) көшу тиіс. Бұл процестін жеделдеуіне жергілікті тұрғындардың ана тілін интернаттар мен колледждерде, орта және жоғары оку орындарында пайдаланылбауы ерекше эсер етеді. Солтүстік Америка мен Солтүстік Еуразиянын, Австралиянын және оған таяу жаткан аралдардың тілдері өлі тілдерге айналған немесе айналу үстінде. Ол тілдер жайында негізінен олар жойылмас бұрын жазылған енбектерден (жазбалардан) ғана білуге болады. Тілдін жойылар алдындағы сонғы кезеңін жасы жеткен адамдар ғана сақтайды, кейін солардын езімен бірге тіл өледі. Мектеп жасына дейінгі балаларда өз тілінде оқымағаннан кейін ана тілін жоғалтады. 20-ғасырдың 2-жартысында негізгі тілдегі бұқаралық ақпарат құралдарының кен тарауы аз халықтар тілінін жойылуын тездетті. Ерте замандарда тілдердін жойылуынын басты себебі халықтарды қырып жою арқылы құрылған ұлы империялармен (Көне Персия, Эллин, Араб т.б.) байланысты болды. Өлі тілдердін қолданудан қалғаннан кейін мындаған жыл бойы сақталуы әдетте дінмен байланысты. Мысалы, Құдайға құлшылық ету үшін қолданылған Египет христиандарынын копт тілі, католик шіркеулеріндегі латын тілі, монгол ламаистерінін классикалық тибет тілі, көнеүнділік әдеби санскрит тілі және т.б. Өлі тілдерді қайта жанғыртып, қалпына келтірудін мәні зор. Салыстырмалы-тарихи әдіс арқылы баска тіл құрамында сақталып қалган Өлі тілдер элементтерін зерттеу арқылы оларды қайта жанғыртуға болады. Дереккөздер
Геосинклиналдық жүйе

Геосинклиналдық жүйе - ұзақ уақыт даму нәтижесінде мұхиттық қабықтың континенттік қабыққа айналатын ауқымындағы Жер қабығының өте қозғалмалы, бір бағытпен созылған және күрт бөлшектенген ұзынша ойпандар мен көмпимелер телімі. Дереккөздер
Геострофиктік ағыс

Геострофиктік ағыс - қысым градиентінен пайда болатын және Кориолис күшімен теңестірілетін теңіз суының қозғалысы. Геострофиктік ағыс судың температурасы мен тұздылығын байқау бойынша жасалған мұхит бетінің серпінділік топографиялық картасы негізінде анықталады. Дереккөздер
Геострофиктік жел

Геострофиктік жел - үйкеліс күші жоқ кезде, горизонталь бар градиенті күшінің Жер айналуының ауытқыту күшімен бірдей болуы жағдайында ауаның тура горизонталь бағытта қозғалуы. Геострофиктік жел бар градиентінен тік бұрышқа: Солтүстік жарты шарда — оңға, Оңтүстік жарты шарда — солға қарай ауытқып, параллель тура сызықты изобара бойынша бағытталған. Дереккөздер
Атыс қаруының атуын тексеру

Атыс қаруының атуын тексеру (Проверка боя стрелкового оружия) — автомат, пулемет және басқа атыс қарулары түрлерінің тигізу орта нүктесінің жағдайы мен оқтың шоғырланып тиюін анықтау. Атыс қаруының атуын тексеру үшін атушы 100 м қашықтықтағы, өлшемі 35x25 см болатын, биіктігі 1 м, ені 0,5 м ак қалқанға орнатылған қара тікбүрышқа 4 рет жеке оқ атады. Көздеу нүктесі қара тікбүрыштың төменгі бөлігінің ортасы болып табылады. Тигізудің орташа нүктесі көздеу нүктесінен жоғары болуы тиіс. Бұл нүкте бақылаушы нүкте болып табылады. Дұрыс атыс барысында тигізудің орташа нүктесі бақылаушы нүктемен сәйкес келуі керек немесе одан кез келген бағытқа 5 см-ге ауытқуы мүмкін. Пулеметтердің атысын жеке атыспен тексереді. Тексеру барысында атысы дұрыс болмаған қару дұрыс атыс қалпына келтіріледі. Дереккөздер
Ацтек жазуы

Ацтек жазуы — ацтектер пайдаланған, науатльде жазылған мәтіндер жинағы. Ацтек жазуы тұтас алғанда пиктографиялық болғанымен, онда иероглифтер элементі де аз емес. Пиктограммалардың орналасуында нақты жүйе жоқ: олар көлденен, тік немесе қарама-қарсы бағытта орналасқан. 16 ғасыр испандықтар жаулап алғаннан кейін, испан әліпбиі қабылданған кезде, дін және заң жүйесінде ацтек жазуы көпке дейін қолданылып келген. Дереккөздер
Өндірісті шоғырландыру

Өндірісті шоғырландыру – біртекті немесе технологиялық байланыстағы өнімді шығарудың тиімділігін арттыру мақсатында ірі кәсіпорындарда өндіріс пен жұмыс күшін шоғырландыру процесі. Өндірістің аумақтық шоғырлануы Өндірістің аумақтық шоғырлануы – жеке бір пунктте, ареалда, ауданда және елде өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының және олармен байланысты өндірістік инфрақұрылым құрылыстарының топталуымен сипатталатын өндірістің орналасу түрінің бірі, өндірістің аумақтық шоғырлануы — географиялық еңбек бөлінісінің нәтижесі, ол сондай-ақ қоғамдастырылған өндіріс процесінің географиялық ерекшеліктеріне тәуелді. Өнеркәсіп тұрғысынан алғанда, аумақтық шоғырлануды екі деңгейге - жергілікті (мұнда аумақтық өнеркәсіптік өндірістің шоғырлануы, ең алдымен қалалық шоғырлану есебінде қаланың немесе қала агломерациясының типімен және мөлшерімен байланысты болады) және аудандық (экономикалық аудан әкімшілігі бірлігінің шегінде) деп бөледі. Дереккөздер
Геотектура

Геотектуралар, морфотектуралар - негізінен, планеталық геофизикалық процестердің нәтижесінде пайда болған және жер қыртысының кұрылысындағы маңызды кеңістіктік айырмашылықтарды көрсететін жер беті бедерінің ең ірі пішіндері. Морфоқұрылымдар және морфомүсіндер деген кішірек пішіндерге де бөлінеді. "Геотектуралар" терминін И.П. Герасимов ұсынды (1946 ж.). Дереккөздер
Геотермалдық электр станциясы

]] Геотермалдық электр станциясы (ГеоЭС) — Жер қойнауындағы ыстық су көздерінің жылу энергиясынан электр энергиясын өндіру және жылумен қамтамасыз ету үшін пайдаланатын жылу электр станциясы. Қазіргі кезде температурасы 180 — 200°С және одан да жоғары су көздерінің энергиясын электр энергиясына түрлендіру тәсілі игерілген. Геотермалдық электр станциясының құрамына жер бетіне бу-су қоспасын немесе аса қызған буды шығаратын бұрғылау ұңғымалары, газдық және хим. тазарту құрылғылары, электр энергет. жабдықтар, тех. сумен қамтамасыз ету жүйесі, т.б. енеді. Бұрғылау ұңғымаларынан келіп түсетін бу-су қоспасы алдымен бу мен суға айырылады. Бу бу турбинасына, ал ыстық су жылумен жабдықтау жүйесіне беріледі. Геотермиялық электр станциясы арзан әрі қарапайым, бірақ жер қойнауынан алынатын бу параметрлерінің төмен болуына байланысты оның тиімділігі отынмен жұмыс істейтін жылу электр ст-ларына қарағанда анағұрлым төмен болып келеді. Геотермиялық электр станциясын термиялық суы жер бетіне жақын жатқан аймақтарда салғанда ғана өзін-өзі ақтайды. Ал ондай жерлер негізінде жанартаулы аймақтарда орналасқан. Геотермиялық электр стансасылары қазіргі кезде Исландияда, Жаңа Зеландияда, Папуада, Жаңа Гвинеяда, АҚШ-та, Ресейде және Италияда жұмыс істеуде. Қазақстанда Жаркентте (температурасы 100°С), Алматыда (65°С), Қызылқұмда (100°С), т.б. ыстық су көздері бар. Бірақ олардың параметрлерінің төмендігі Геотермиялық электр станциясын салу мақсатында қолдануға мүмкіндік бермейді. Оларды тек үйлер мен құрылыстарды жылыту және ыстық сумен қамтамасыз ету мақсаттары үшін пайдалану мүмкіндігі бар. Дереккөздер
Геотопология

Геотопология — төменгі таксондық дәрежедегі (геотоп деп аталатын) географиялық қабықтың бөлімшелерін зерттейтін ландшафттанудағы бағыт. Бұл терминді неміс географы Э. Неоф ұсынды (1963 ж.). Дереккөздер
Атыс қуаты

Атыс қуаты (Огневая мощь) қарулы күштер мен әскер түрлерінің (күштерінің) қару-жарақ үлгілері (кешендері) мен құрылымдарының қарсьшасты атыс арқылы жою мүмкіндіктері. Жекелеген қару (кешен) үлгісінің Атыс қуаты атыстың қашықтығымен және дәлдігімен, ұрыстық ату жылдамдығымен, оқ-дәрінің қирату күшімен анықталады. Бөлімдердің, кемелердің, құрамалардың, бірлестіктсрдің атыс қуаты олардағы қару-жарақтың саны мен сапасына байланысты. Қару-жарақтың барлық түрінің ату мүмкіндігі мен дүркіндете ату сапасы да бөлімдердің, кемелердің, құрамалардың, бірлестіктердің атыс қуатының көрсеткіші болып табылады. Дереккөздер
Геофизикалық аномалия

Геофизикалық аномалия - Жердің физикалық өрісі (магниттік, гравитациялық, электрлік, геотермиялық және тағы да басқалары) мәндерінің қалыптағы жайынан ауытқуы. Жер қыртысының құрамы мен құрылысының әртектілігіне, пайдалы қазбалар кен орындарының болуына және Жердің ішкі құрылыстарына және тағы да басқалары байланысты. Дереккөздер
Геофлексура

Геофлексура - флексураның типі; бедерде ұзына бойы созылып жатқан үлкен кертпеш тәрізді құрылым (мысалы, Енисей өзенінің аңғарымен шектелген Батыс Сібір жазығы мен Орта Сібір жайпақ тауының арасындағы кертпеш). Терминді орыс геоморфологі Ю.А. Мещеряков ұсынды (1960 ж.). Дереккөздер
Атыс мүмкіндіктері

Атыс мүмкіндіктері (Огневые возможности) — бөлімшенің, бөлімнің, кеменің, құраманың әскерлер (күштер) тобының белгіленген құрамдағы атыс құралдарының белгілі бір уакытта немесе оқ-дәрінің белгіленген мөлшерімен орындайтьш атыс міндеттерінің көлемі. Ату мүмкіндіктері жойьшған нысана санымен, зақымданған жер колемімен, атыс толқынының немесе бөгей атудың майданшеп бойынша үзындығымен айқындалуы мүмкін. Дереккөздер
Гидрографиялық кеме

Гидрографиялық кеме - теңіздерде, өзендерде және көлдерде гидрографиялық жұмыстар (терендіктерді өлшеу, жағаларды, аралдарды, қайрандарды, жағалық бағдарларды суретке түсіру, көтерілулерді, тағы да басқалары зерттеу) жүргізуге арналған кеме. Дереккөздер
Гидрографиялық қызмет

Гидрографиялық қызмет (Гидрографическая служба) - мұхиттарда, теңіздерде, көлдерде, бөгендерде, каналдарда кеме жүзудің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ұйым. Теңіз бен өзен флоттары бар дүние жүзінің барлық мемлекеттерінде құрылған. Гидрографиялық қызмет кеме жүзудің арнаулы және жалпы нұсқаулары мен оқу құралдарын жасаумен және оларды басып шығарумен; навигациялық жабдықтарды орнатумен; теңізде жүзушілерді навигациялық жағдайлары мен жүзу режімінің өзгерулері туралы хабарландыруды ұйымдастырумен, навигацияның кемелік құрал-жабдыктарын жасаумен және кемелерді олармен қамтамасыз етумен айналысады. Дереккөздер
Гидрографиялық тор

Гидрографиялық тор - қандай да бір аумақтағы табиғи жолмен пайда болған құрлықтағы ағын сулар мен суқоймалардың және бөгендердің жиынтығы. Гидрографиялық тор өзендер торының жиілік (1 км² ауданға шаққандағы өзен торының ұзындығы), көлділік және батпақтану (көл айдынының немесе батпақ бетінің ауданының аумақтың ауданына шаққандағы %-дыққатынасы) коэффициенттерімен сипатталады. Гидрографиялық тордың сипаты мен жиілігі, ең алдымен, климатқа (жауын-шашынның жылдық мөлшері мен булану шамасына), жергілікті жердің бедері мен геологиялық құрылысына байланысты болады. Дереккөздер
Гидрологиялық аспаптар

Гидрологиялық аспаптар - құрлық суының гидрологиялық режімінің элементтерін байқауға арналған техникалық жабдықтар. Гидрологиялық аспаптар тобына су өлшеуіш тақташа, беттік және терендік қалтқылар мен зырылдауықтар, гидрометриялық қондырғылар, бұлақтық және төңкермелі термометрлер, мұз бұрғылары, барометрлер, тағы да басқалары жатады. Өлшеу процестерінің сипаты бойынша гидрологиялық аспаптарды автоматтық емес және автоматтық аспаптар деп бөледі. Дереккөздер
Адамның еңбектік қажетсінулері

Адамның еңбектік қажетсінулері (Трудовые потребности человека) — адамның жеке тұлғалық бейіміне, сондай-ақ отбасылық-Дәстүрлік алғышарттарға орай, табиғи және әлеуметтік-экономикалық орта жағдайларына экологиялық-әлеуметтік-экономикалық бейімделуін қамтамасыз ететін қажетсінулер тобы. Табиғи ресурстар мен жағдайлар еңбектің жұмсалуының және оның алғышарттарының бірі болып табылады. Дереккөздер
Гидрологиялық болжамдар

Гидрологиялық болжамдар - құрлық гидрологиясының бөлімі. Өзен- дерде, колдерде немесе бөгендерде жүретін қандай да бір процестердің дамуын алдын ала ғылыми болжаумен және олардың пайда болу мерзімін анықтаумен айналысады. Дереккөздер
Атыс міндеті

Атыс міндеті (Огневая задача) қарсыласты атыс жүргізу арқылы талқандауға негізделген міндет. Атыс міндетін қойғанда атыстың мақсаты мен міндеті (жою, басу және т.б.), атысты бастау (тоқтату) уақыты, қолданылатын атыс құралдарының (бөлімшелердің) саны, оқ-дәрінің түрі мен шығыны, атысты жүргізу тэртібі (кезекпен, көшпелі атыс және т.б.), нысананы атқылау тәсілі анықталады. Дереккөздер
Палеонтологиялық лингвистика

Палеонтологиялық лингвистика орыс. палеонтология лингвистическая (грек,palaiosкене,ontosмән, мәніс,logosсөз, ілім) — тіл тарихында не қазіргі тілде көне жүйеден сақталып қалған элементтерді анықтап түсіндіретін тілдік зерттеулер мен тәсілдердің жиынтығы. "Палеонтологиялық лингвистика" термині жалпы қолданыстағыдай емес, бір жағынан ауыспалы мағынасын сақтаған. Кебінесе тілдік калдыктардын негізінде жоғалған тіл иелерінін материалдык, рухани жағдайларын кайта калпына келтірумен шүғылданатын тіл білімінін неғүрлым тар саласы ретінде колданылады. Палеонтологиялық лингвистиканын әрбір накты жағдайда мүмкіншілігі әр түрлі. Ол белгілі көне тілдік қалдықтың (реликттін) сипатына байланысты. Палеонтологиялық лингвистика үғымының тіл білімінде пайда болуы алғашқы салыстырмалы-тарихи зерттеулермен байланысты. Палеонтологиялық лингвистика тарихи тіл біліміне жатады, бұл мағынада ол тіл элементтерінін уақыт мөлшеріне байланысты проблемасымен айналысады. Палеонтологиялық лингвистиканы түрлері Палеонтологиялық лингвистика төрт түрлі міндетті шешу мақсатын көздейді: # тілдін әр түрлі деңгейіндегі жеке архаизмдерді талдау; # тұтас тіл жүйесін немесе онын жеке бөлімдерін қалпына келтіру; # тілдердін ататек туыстығын аныктау; # тілдін бастапкы күйін, көне тарихдын қайта жанарту, басқаша айтқанда "адамзат тілінін палеонтологиясын" жасау. Бұл міндеттерді шешу үшін казіргі тіл біліміндегі көптеген әдіс-тәсілдер қолданылады. Солардың басты бірі — алынған нәтижелердін сенімділігін білдіретін тілдік типология мәліметтері болып табылады. Палеонтологиялық лингвистика — өзінің зерттеу объектісін кеңейтіп, дамып келе жатқан сала. Қазіргі қоғамдық ғылымдар саласында Палеонтологиялық лингвистика ескі сана, әлеуметтік антропология, этногенез, рухани және материалдык мәдениет тарихымен тығыз байланысты. Дереккөздер
Гидрологиялық пост

Гидрологиялық пост - белгілі бағдарлама және әдістеме бойынша жүйелі гидрологиялық бақылаулар мен ақпараттар жинау үшін су объектісінде арнайы жабдықталған күзет орны. Оны өзендік, бәгендік, көлдік, батпақтық және тағы да басқалары деп беледі. Дереккөздер
Адамның қоғамдық қажетсінулері

Адамның қоғамдық қажетсінулері (Общественные потребности человека) — адамдардың табиғи бірлестіктерінің (шағын әлеуметтік топтан бастап, тұтас алғандағы адамзатқа дейін) өмір сүруі және дамуы үшін қажетті объектілер мен құбылыстарды қажетсінуі. Дереккөздер
Парадигматика

Парадигматика # тіл жүйесін зерттеудегі екі аспектінің (парадигматикалық, синтагматикалық) бірі. Парадигматика — парадигматикалық қатынастарды, олардың топтастырылуын, қолданылатын салаларын қарастыратын тіл білімінің тарауы. Бұл тұрғыда Парадигматика синтагматикаға (қара) қарама-қарсы құбылыс болып табылады; # кең мағынада — Парадигматика лингвистикалық топтарға тән парадигматикалардың жиынтығы түрінде танылатын тілдік жүйе дегенді білдіреді. Парадигматика тіл бірліктерінің вертикаль (тік) қалпындағы қатынастарын зерттейді. Ср. Синтагматика. Дереккөздер
Ату нүктесі

Атыс нүктесі (Огневая точка) тірек пунктіндегі (қорғаныс ауданындағы) немесе олардың аралығындағы, тасадағы (окоп, сауытты қалпақ) атыс позициясына орналастырылған атыс қаруының (пулемет, зеңбірек, т.с.с) шартты атауы. Дереккөздер
Өндірістік-аумақтық байланыстар

Өндірістік-аумақтық байланыстар – өндірістік кәсіпорындардың, бірлестіктердің және олардың бөлімшелерінің арасындағы, сондай-ақ материалдық өндірістің әр түрлі салаларының кәсіпорындары топтары мен бірлестіктері арасындағы әр дәрежедегі аумақтық бірліктердің (әкімшілік-аумақтық, экономикалық ауданның, елдердің, ірі аймақтардың және т.б.) шекаралары ішіндегі кеңістіктік қатынастар; экономикалық байланыстардың маңызды құрамдас бөлігі. Өндірістік-аумақтық байланыстар еңбектің географиялық бөлінісінің дамуы барысында қалыптасады. Дереккөздер
Бибігүл Жапарқызы Түрікпенбаева

Бибігүл Жапарқызы Түрікпенбаева (1965 жылы туған, Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1993), профессор (2005). Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік университетін (1988) бітірген. * 1988 – 1990 жылдары Атырау мемлекеттік университетінде оқытушы * 1993 жылдан АқтМУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми жұмыстары Түрікпенбаеваның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты гелиотехнологияның, экология және экономика жүйелер динамикасының, математикалық экономика мен есептеуіш техниканың өзекті мәселелерін зерттеуге арналған. * 2006 жылы ғылыми-зерттеу, оқу-әдістемелік және педогогикалық еңбектері жоғары бағаланып, ҚР Ғылым және білім министрлігінің «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» мемлекеттік грантын жеңіп алды. * 3 оқу құралының, 23 электрондық оқулықтың, 47 оқу-әдістемелік құралдардың, 50-ден астам ғылыми мақалалардың авторы. Дереккөздер
Гидрологиялық режімнің зоналылығы

Гидрологиялық режімнің зоналылығы - жалпы географиялық зоналылықтың салдары ретінде Жердегі жеке географиялық зоналар бойынша болатын жер үсті және жер асты сулары режімінің занды (табиғи) түрде өзгеруі. Горизонтальдық және вертикальдық деп бөледі. Дереккөздер
Гидрологиялық сипаттамалар

Гидрологиялық сипаттамалар — өзен алаптарының гидрологиялық режімінің элементтері мен морфологиялық ерекшеліктерінің (су мен тосқындар шығындарының, су деңгейінің, ағыс жылдамдығының, судың минералдануының, химиялық құрамының, температурасының, мұз құбылыстарының, тағы да басқалары) сандық көрсеткіштері. Дереккөздер
Гидрологиялық тор

Гидрологиялық тор - қандай да бір аумақ ауқымындағы (өзен алабында, елдің әкімшілік ауданында) гидрологиялық режімді зерттеу және бақылау үшін орналастырылған гидрологиялық стансалар мен постардың жиынтығы. Дереккөздер
Паралингвистика

Паралингвистика ( - маңында, жанында және лингвистика) # хабарланатын ойдың, пікірдің вербалды (сөзбен білдіру) тәсілдерімен қоса сөйлеу үстінде қолданылатын вербалды емес (тілден тысқары) амалдармен берілуін зерттейтін тіл білімінің саласы; # сөйлеу кезінде қолданылатын вербалды емес тәсілдердің жиынтығы. Паралингвистикалық тәсілдердің үш түрі бар * Фонациялық тәсіл, оған дыбыс әуені, оның күші, кідіріс, дауыс мәнері жатады; * Кинетикалық тәсіл, оған ым, бет, қол қимылы, дене қозғалысы жатады; * Графикалық тәсіл, оған әріптер мен тыныс белгілері қолтаңбасының түрлері, әріп таңбаларын айырбастайтың қосымша символдық белгілер (§, т.б.) жатады. Сөйлеу кезінде паралингвистикалық тәсілдер үш түрлі қызмет атқаруы мүмкін: # қосымша ақпарат береді; # айтылмаған сөз орнына қолданылады; # сөзбен бірге, аралас қолданылады. Паралингвистика кұрамындағы универсалдық, этнолингвистикалық, идиолектілік компоненттеріне қарай ажыратылады. Сөйтіп, паралингвистикалық тәсілдер вербалды хабардың мән-мағынасын толықтырумен бірге, айтушы я жазушы адамның әлеуметтік жайы, жас, мөлшері, мінез-құлкы, т.б. қасиеттері туралы қосымша мәліметтер береді. Паралингвистикалық тәсілдердербес, тұйық семиотикалық жүйе болып табылмайды. Олардың сөйлеу кезінде нақты қандай түрде қатысатындығын алдын ала болжау мүмкін емес. Паралингвистикалық тәсілдердің кейбір түрлері 20 ғасырлардың 30 жылдарында (Н. В. Юшманов еңбектерінде) зерттелген. Паралингвистика ұғымын 40 жылдарында енгізген А. А. Хилл (AKLL 1), оның жан-жақты дамуы тіл білімінде тіл жүйесінен тыс құбылыстарды зерттеуге байланысты 20 ғасырдың 60 жылдарында іске асты. Дереккөздер
Әскери стратегия

Әскери стратегия (Военная стратегия) — ел мен Қарулы Күштерді соғысқа дайындау теориясы мен тәжірибесін, стратегиялық операцияларды және тұтастай соғысты жоспарлау мен жүргізуді қамтитын әскери өнердің құрама бөлігі, оның ең жоғарғы саласы. Әскери стратегия теориясы соғыстың зандылығы мен сипатын, әны жүргізу тәсілдерін зерттейді, стратегиялық операцияларды және тұтастай соғысты жоспарлаудың, дайындаудың және жүргізудің теориялық негіздерін жасайды. Әскери стратегия Қарулы Күштердің стратегиялық міндеттерін және оларды атқару үшін кажет күштер мен құралдарды анықтаумен, Қарулы Күштерді, Әскери іс-қимыл театрын, экономиканы және халықты соғысқа дайындау бойынша шараларды жасау және жүзеге асырумен, стратегиялық операцияларды жоспарлаумен, Қарулы Күштердің жазылуын ұйымдастырумен және соғыс барысында оларды басқарумен, сондай-ақ ықтималды қарсыластың соғыс және стратегиялық операцияларды жүргізу бойынша мүмкіндіктерін зерттеумен айналысады. Әскери стратегия саясатпен байланысты және оның мүддесінде қызмет етеді. Соғыс уақытында саясат пен әскери стратегияның әзара байланыстылығы әскери-саяси басшылықтың бірыңғай органдарын құруда көрінеді. Әскери стратегияның сипаты мен мәніне мемлекеттің экономикасы және әлеуметтік-саяси құрылысы айқын әсер етеді. Дереккөздер fr:Stratagème sv:Krigföring
Дәлдеу-барлау авиациясы

Дәлдеу-барлау авиациясы — барлау авиациясының артиллерияға қажетті барлау жүргізетін және артиллериядан атуды жер үстінен және кемелерден бакыланбайтың жер үсті және су үсті нысаналарына көздеуге арналған құрамды бөлігі. Бірінші дүниежүзілік соғыста негізгі соғысушы мемлекеттердің қарулы күштерінде (Ресей, Ұлыбритания, Германия, Франция және т.б) пайда болған. Алғашында дәлдеу-барлау авиациясы жеңіл ұшақтармен қаруланған жеке буындардан, авиа жасақтарынан (эскадрильялардан) түрды. Нысаналарды барлау көзбен барлаумен және жергілікті жерді суретке түсірумен, ал атуды дәлдеу — дәлдеуші үшақ орындайтын жарықтық-техникалық құралдармен және мәліметтері бар вымпелдерді тастаумен жүзеге асырылды. Екінші дүние жүзілік соғыста дәлдеу-барлау авиациясы дәлдеуші ұшақтармен (құрамында пулеметі, зеңбірегі, арнайы фотоаппараты бар), жарықтык-техникалық құралдармен радио және басқа құралдармен, жабдықталған. Көптеген мемлекеггердің қарулы күштерінде дәлдеу-барлау авиациясы бөлімдері мен бөлімшелері 20 ғасырдың 60 жылдарына дейін ғана болып, таратылып жіберілген. Олардын міндеттерін енді арнайы дайындалған армиялық авиациялар аткара бастады. Олардың құрамында барлау және дәлдеу үшін тікұшақтар мен ұшақтар болады. Бүл ұшақтар мен тікұшақтар аэрәфотографияның жаңа аппараттарымен, оптикалық, радиоэлектрондық және басқа құралдармен жабдықталған. Дереккөздер
Параллелизм

Параллелизм ( > parallelos — қатар жүруші, симметрия) — бір-біріне ұқсас құрылымды сөйлемдер мен сөз тіркестерінің, формалас сөйлем мүшелерінін қабаттаса қатар қолданылуы. Мысалы: Ереуіл атқа ер салмай, Егеулі найза қолға алмай, Еңку-еңку жер шалмай (Махамбет). Алдыңғы кезек менікі, соңғы кезек сенікі (Ауыз әдебиет). Параллелизмде екі түрлі ұғымды білдіретін тіл әлементтері бір-біріне әсер етіп, тұтас поэтикалық бейне тудырады. Бұл халық ауыз әдебиеті нде жиі қолданылады. Қазақ поэзиясында параллелизм эпостық жыр ларда айырықша орын алады. Кейіпкерлердің ішкі толғаныс-тебіренісін білдіру үшін қолданылып отырады. Мысалы, Ер Тарғынның қиналған тұстағы монологы психологиялық параллелизм арқылы былай беріледі: Асыл туған Ақжүніс, Күнді байқап қарасам, Күнді бұлт қоршайды, Күн жауарға ұқсайды. Айды бұлтты қоршайды, Айды байқап қарасам, Түн жауарға ұқсайды. Бойды байқап қарасам, Қол-аяғым көсіліп, Аузы-мұрным ісініп, Алланың хақ бұйрығы Маған таянғанға ұқсайды! Осы жырда Ер Тарғынның мертігіп жатқандағы көңіл күйі табиғат көрінісімен қатар алынып суреттелгең. Ай мен күнді бұлт қоршап, жауын жауатығынға ұқсауы батырға қауіп төнгенін мегзейді. Көкала бұлт сөгіліп, Күн жауады кей шақта. Өне бойың егіліп, Жас ағады аулақта. Жауған күнмен жаңғырып, Жер көгеріп, күш алар. Аққан жасқа қаңғырып, Бас ауырып, іш жанар. Абай осы өлеңде адамның көз жасы мен жақбырды айта отырып ой түйген. Өлеңде егіз суреттемелер берілгендіктен, көркемдік әсері күшейіп тұр. Бұл – параллелизмнің аса үлгілі көріністерінің бірі. Ақындар Мағжан, Мұқағали шығармаларынан да параллельдік тәсілдерді кездестіруге болады, Негимов С. Дереккөздер
Әскери тарих

Әскери тарих (Военная история)— #әскери істің ежелгі уақыттан бастап қазіргі кезге дейінгі даму процесі; #қарулы күштердің өткені мен соғыстарды зерделейтін ғылым, сондай-ақ, әскери қайратқерлердің іс-тәжірибесі, тарих ғылымының бір саласы болып табынады. Әскери тарихтың құрамды бәлімдеріне кіретіндер: соғыстар тарихы, қарулы күштер құрылысының тарихы, әскери техника тарихы, әскери ойлар тарихы. Әскери тарихтың арнайы саласы әскери тарихнама, әскери-тарихи деректеметану, әскери археография, әскери археология және әскери статистика болып табылады. Әскери өнер мен соғыс тарихы әскери тарихтың жетекшісі, сондай-ақ ол әскери ғылыммен тығыз байланыста болады. Дереккөздер
Гидрометрлік тұстама

Гидрометрлік тұстама - су мен тосқынньщ шығынын жүйелі анықтауға, мұз құбылыстары мен су деңгейінің өзгеруін бақылауға жер бетінде арнайы белгіленген өзеннің немесе каналдың қимасы. Кейбір гидрометрлік тұстамада иондық ағын да зерттеледі. Дереккөздер
Түрікпенбай

Түрікпенбай (1852 – 1920) – палуан. Тобыштың Шегем, Меңдіғұл атасынан. Қоныстас отырған әлім, табын руларының ас, тойларында талай рет күреске түсіп, адайдың аруағын асырғандардың бірі. Ол құдыққа түскен түйені бір өзі шығаратын, айдалада келе жатып, астындағы атын апан құдыққа шылбырымен саумалап түсіріп, суарып, мініп жүре беретін зор тұлғалы қайрат иесі болған. Жасы егде тартқанда Бесқала өңіріндегі бір алқалы жиында түрікменнің атақты Қоңыраулы палуанын жығып, қазақтың намысын қорғаған. Алшын Меңдалыұлының «Адай шежіресі» кітабындағы Сүйінғарадан жылқы барымталаған екі жігіттің бірі Малқарбай осы Түрікпенбайдың әкесі Шалқарбайдың туған ағасы. Палуан ұрпақтары бұл күндері Ақтау қаласында тұрады. Бейіті Ақтөбе облысы Байғанин ауданына қарасты Алдияр ишан қорымындауылы. Дереккөздер
Гидронавт

Гидронавт, акванавт — арнайы дайындықтан өткен, су бетіне шықпай бірнеше сағат немесе тәулік бойы ерекше су асты имаратында (аппаратта) болуға қабілетті адам. Гидронавт су астында зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Дереккөздер
Атыс ойығы

Атыс ойығы (Амбразура; француз тілінде ambrasure — атыс саңылауы) — фортификациялық немесе басқа қорғаныс құрылымының қабырғасындағы пулеметтерден, зеңбіректерден, минаатарлардан атыс пен бақылау жүргізілетін ойық. Дереккөздер
Гидростатикалық деңгейлеуіш

Гидростатикалық деңгейлеуіш - тұғырықта орнатылған және вертикаль иілген шеттері жартысына дейін боялған сұйықтықпен толтырылған металл жиектемедегі тәріздес шыны түтік түріндегі ежелгі геодезиялық аспап. Жер бетіндегі нүктелер арасындағы биік айырымдарды өлшеу үшін рейкамен бірге қолданылады. Дереккөздер
Тығырық сор

Тығырық сор – Солтүстік Үстірттің шығысындағы Асмантай-Матай құмдарына жақын тұзды балшықты сор. Ұзындығы 12, ені 6,5 км. Бетіндегі тұзды қабаты жұқа, қар, жауын суынан еріп шайылып кетеді де орнында сор балшық қалады. Дереккөздер
Паратаксис

Паратаксис (грек parataxis катар тұру) — сөйлем құрамындағы бір-біріне формалық жағынан бағынышты емес элементтердін қатар орналасуын білдіретін синтаксистік қатынас тәсілі. Бұған салалас құрмаластар, салаласа байланысқан басқа да құрылымдар жатады. Паратаксис гипотаксиске қарама-қарсы құбылыс. Дереккөздер
Шайыртасты-шайырлы заттар

Шайыртасты-шайырлы заттар - Құрамына көмір-сутек, сутеккүкірт және азот кіретін, жоғары дәрежелі беткейлік белсенділікпен сипатталатын, сондықтан да қойнаукқттағы мұнайдың сүзбелену қабілетін қиындата түсетін (мөлшеріне ңарай 1 %-дан 40 %-ға дейін) шоғырмолекулалы органикалық қосындылар (шайырлар, шайыртастақтар, т.е.е.). Дереккөздер
Атыс оқ-дәрілері

Атыс оқ-дәрілері (Стрелковые боеприпасы) — ату қаруларының оқтары. Бөлінуі: қару түрі бойынша — тапанша, автомат, мылтық, ірі калибрлі пулемет оқтары; нысанаға тию кезіндегі әрекет сипаты бойынша — жай және арнайы оқтар (жеке, аралас әрекетті). Дереккөздер
Есептеу машинасы

Есептеу машинасы — күрделі математикалық және қисындық есептерді шешуге арналған есептеу қондырғыларының кешені. Онда өтетін процестердің табиғатына байланысты есептеу машинасы (қондырғысы): * механикалық, * электромеханикалық, * электрлік, * электрондық және басқа түрлерге бөлінеді. Мақсатына қарай есептеу машинасы сандык мәліметтер алуға байланысты: * есептеуіштер (есептер шығарады), * басқарушы (түскен ақпараттарды өңдеп, басқарушы сигналдар белгілейді), * ақпараттық (әр түрлі мәліметтер, анықтамалар туріндегі акпараттарды сақтайды, өңдейді, береді) болып бөлінеді. Есептеу машинасында енгізу қондырғысы болады. Оның кәмегімен есептеуге қажетті бастапқы мәліметтер енгізіледі. Енгізілген мәліметтер есептеу қондырғысына түсіп, онда қажетті математикалық (ал электрондық машиналарда қисындық) операциялар жүргізіледі. Есептеу нәтижелері есептеу машинасы шығару қондырғысына түсіп, кестелер, сандар, сызбалар түрінде кәрінеді. Есептеу машинасы блогының жүмысын орталықтандырылған басқару қондырғысы арқылы, ал машина жұмысы қорек көзі немесе тартпа арқылы іске асады. Дереккөздер
Мырзағали Тынымбаев

Тынымбаев Мырзағали (Мырзалы) (туған жылы белгісіз – 1931) – кеңестік жүйеге қарсы бағытталған Маңғыстау көтерілісінің басшысы, би әрі батыр. Кіші жүздің адай руынан шыққан. 1931 жылы 23 маусымда Тынымбаевтың көмекшісі Жармағамбет Қожыбайұлы Форт-Александровск қаласына 1000-нан аса адаммен шабуыл жасаған. Екі күндей қаланы қоршауға алып, нәтиже шығара алмады. Көмекке келген жазалаушылармен шайқаста көтерілісшілер 30 адамынан айрылды. 24 – 25 маусымда Тынымбаевтың жасақтары Босаға құдығынан 12 км жерде жазалаушылардың 68-дивизионымен соғысты. Бірінші күні жазалаушылардың саны 40 адам ғана болды. Көтерілісшілер санының көптігін пайдаланып, үш жағынан қоршауға алып, шабуыл жасады. Бірақ жақсы қаруланған жазалаушылар көтерілісшілерді жақындатпады. Келесі күні жазалаушыларға көмекке 3 станокты, 2 қол пулеметпен қаруланған 110 адам келді. Ұзақ соғысуға көтерілісшілердің атыс құралының аздығы мүмкіншілік бермеді. Соғыс барысында жараланған Тынымбаевты жендеттер қылышпен шауып өлтірді. Тынымбаевтың қолға түскен жасақтары, қарауындағы ауыл-аймақтары аяусыз жазаланып, дүние-мүлкі тәркіленді. Дереккөздер
Парафраз, парафраза

Парафраз, парафраза ( - сипаттау, сипаттама оралым) # сөздін сөз тізбегінін мәнін басқаша түсіндіріп жеткізу (мәтінде мен деудін орнына осы жолдардың авторы делінуі); # жай сөздін орнына оның ауыс мағынасын білдіретін сөздердін қолданылуы. Мысалы: арыстан — аң патшасы, жылан — аты жаман, уры — қолы жылдам. Дереккөздер
Гилея

Гилея — Оңтүстік Америкада, негізінен, Амазонка өзенінің алабында өсетін ылғалды тропиктік ормандар. Көп жікқабатты алуан түрлі, эпифитті және шырмауық өсімдіктердің көп өсетіндігімен ерекшеленеді. Гилеяда көп- теген бағалы ағаштар (мысалы, какао, гевея) өседі. Гилея үнемі ыстық және ылғалды климат жағдайында қалыптасады. Сондықтан мұнда биологиялық ырғақтың маусымдылығы аз болады. Кең мағынада гилея барлық континенттердегі ылғалды тропиктік ормандар болып табылады. Дереккөздер
Утас

Утас – Маңғыстау ауданындағы құдықтар. Ақтау – Бейнеу т. ж. бойында, Елегажы құдығының батысында 27 км жерде орналасқан. Солтүстік Үстірттің Қызылсай аттас кемерлі шың етегінде бұл құдықтардың (жалпы саны 6) суы тұщы болған. Утас құдықтарының орташа тереңдігі 6 сажынды (12,78 м) құрайды. Дереккөздер
Өнеркәсіптік аудан

Өнеркәсіптік аудан – 1) өнеркәсіп өндірісі өндірістік мамандануының басты (ең маңызды) саласы ретінде болатын интегралдық экономикалық аудан; 2) өнеркәсіптің бір немесе бірнеше саласы кәсіпорындарының үйлесуімен және өндірістік өзара байланыстарымен түзілетін салалық экономикалық аудан. Дереккөздер
Әскери тәрбие

Әскери тәрбие (Воинское воспитание) — Қазақстан Республикасының Армиясы мен Әскери-теңіз флотындағы бөлім басшынарына арналған нұсқауларға байланысты әскери тәрбие жұмысы. Жауынгерлерді, офицерлерді жоғары саяси саналылық, өз Отанына шексіз берілгендік рухына баулу, сондай-ақ қазақ жерін қорғауға дайын болуға, жүктелген міндетті тыңғылықты орындауға, адалдықа, қырағылыққа, соғыс қимылдарына әзір тұруға, батыл да табанды, әскери қызметтің ауыртпалығына төзімді болуға даярлау, өзара жолдастық көмек көрсетуге тәрбиелеу. Армия мен флот — сарбаздардың, офицерлердің бойында жауынгерлік қасиеттерді қалыптастырудың тамаша мектебі. Әскер қатарындағы жауынгерлермен өткізілетін барлық оқу, саяси-тәрбие жұмыстары олардың күшін, ерік-жігерін ұштап, табандылыққа үйретеді, әскери қызметтің ауыртпалығына төзімді болуға, батыл да белсенді қимындауға даярлайды. Дереккөздер
Гипергенез

Гипергенез — Жер қыртысының беткі жақтарында және оның үстінде тау жыныстары мен минералдардың физикалық және химиялық қайта түзілу процестерінің жиынтығы. Гипергенез атмосфераның, гидросфераның және тірі организмдердің әсерінен 80°С-тан жоғары емес температурада жүреді. Гипергенез процестері үгілу қыртысының, топырақтың, хемогендік және биогендік шөкпелердің түзілуіне әсер етеді, жер үсті және жер асты суларының құрамын қалыптастырады. Дереккөздер
Шайыртас тектестері

Шайыртас тектестері - Хлороформда, бензолда, өзге де осы сияқты еріткіштерде толығынан еритін қатты да киып балқитын шайыртасты таушайыр түрлерінің ең жоғарғы сатысына тиесілі топтық жіктемелік атау. Екінші жіктемелік топ өкілдері кериттер деп аталады, бұлар еріткіштерде жартылай ғана ериді. Шайыртас тектестері терминін 1890 жылы американдық ғалым Блейк енгізген. Дереккөздер
Гиперкенттену

Гиперкенттену — ірі қалалар мен қала агломерациясында халықтың көп шоғырлануы. Бұл жағдайда ірі қаланың немесе қала агломерациясының халқы тым көбейіп, ауданы өте үлкейеді де, кенттенудің оң нәтижелері көптеген кемшіліктерге ұшыратады (экологиялық жағдай нашарлайды және көлікпен қамтамасыз ету жұмыстары қиындайды, тағы да басқалары). Дереккөздер
Атыс позициясы

Атыс позициясы (Огневая позиция) — атыс взводының немесе жеке зеңбіректердің, минометгердің, сауытты транспортерлердің және т.б. атыс құралдарының орналасқан жері немесе орналасуы үшін дайындалған жер. Дереккөздер
Қайтару

Қайтару (Возврат) — 1) қайтакристалданудың басталуына дейін деформацияланған кристалдарда жүретін кез келген жиынтық, соның ішінде жүретін тығыздықтың өздігінен өзгеруі және ақаулардың таралуы сияқты процестер; 2) нүктелік ақаулар шоғырының қайта бөлінуі және азаюы арқылы тағы да түйіндердің жаңа шекарасы пайда болмай, дислокациялардың жеке ығысуы арқылы қайта бөліну себебінен беріктенген металл құрылымының жетілгендігін көрсететін процесс. Дереккөздер
Гирло

Гирло - Қара теңіз және Азов теңізіне құятын ірі өзендер атырауларындағы тарамдар мен тармақтарды атауға қолданылатын термин (мысалы, Дунай атырауындағы Кил, Сула, Георгий гирлолары, тағы да басқалары). Дереккөздер
Өнеркәсіптік-қалалық агломерация

Өнеркәсіптік-қалалық агломерация — өнеркәсіп өндірісі қала түзу функциясын атқаратын қалалық агломерация; өнеркәсіптің қалалық құрылымының маңызды элементі. Өнеркәсіптің алдымен ірі қалаларда, одан кейін қала маңы зоналарында дамуы негізінде пайда болған өнеркәсіптік-қалалық агломерация және үлкен қалалардың аудан түзу рөліне байланыссыз пайда болған (мысалы, жергілікті минералдық-шикізат, энергетика ресурстарын пайдалану негізінде қалыптасқан) өнеркәсіптік-қалалық агломерация деп бөледі. Дереккөздер
Адамның рухани қажетсінулері

Адамның рухани қажетсінулері (Духовные потребности человека) —адамның қажетсінулерінің жеке тұлғаның. әлеуметтендірілуі процесінде туындайтын бір бөлігі. А.р.қ. адамның денсаулығының әлеуметтік-психологиялық және психикалық жағын қамтамасыз етеді, оған мәдени қажетсінулер, соның ішінде әлеуметтік-психологиялық құндылықтардың сақталуын қажетсіну де қамтылады. А.р.қ. едәуір мелшерде адамның әлеуметтік қажетсінуімең және адамның басқа да қажетсінулерінің ақпараттық бөлігімен де үйлеседі. Адамдардың игілігі үшін еңбек ету, қайырымдылық, басқаның қамын ойлау және т.б. тәрізді адамның қоғамдық бағыттағы рухани қажетсінулерінің мәнмаңызы айрықша. Дереккөздер
Механикалық қасиеттер

Механикалық қасиеттер :1) материалдардың сырттан түсетін күштерге қарсылық ету қабілеті, олардың қатарына беріктік, қаттылық, созылғыштық және серпімділік жатады; Материалдың қаттылығы оның күшті қолданған кездегі деформацияға не б.гілуге тұрақтлығын көрсетеді. :2) әр түрлі жағдайда күштің әсеріне металдан жасалған дененің қарсы тұру кабілеттілігін бейнелейтін касиет. Түрлері * Беріктік * Қаттылық * Созылғыштық * Серпімділік Дереккөздер ar:لقيم
Глинт

Глинт - денудация немесе абразия нәтижесінде пайда болған құрылымдық үстірттің тік жары (мысалы, Балтық—Ладога кертпеші, Солтүстік Америкадағы Канаданың кристаллы қалқанын қоршап тұрған Глинт). Саздар мен құмтастардан, беті оқтастардан тұрады. Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік Ұлттық қауіпсіздік әскери институты — 1931 жылы 26 желтоқсанда Харьков қаласында шекаралық күзет пен әскерлердің 2-ші мектебі құрылды. 1944 жылдың тамызында училище атанған мекеме Алматыға көшіріліп, бұрынғы Ішкі Істер Халық Комиссариаты әскерлері атты әскер полкінің әскери қалашығына орналастырылды. 1993 жылы 17 маусымда ҚР Президенті Алматы шекаралық училищесін „ҚР Ұлттық қауіпсіздік Комитетінің Әскери институтына“ айналдыру туралы Жарлыққа кол қойды. Институттың негізгі міндеті — басшылық буынның офицер кадрларын дайындау, сондай-ақ ҚР КК-нің шекара әскерлері үшін офицер құрамын қайта дайындау мен біліктілігін арттыру, әскери ғылыми-педагогикалық мамандарын дайындау. Марапаттары * 1975 жыл 30 сәуір — Қызыл Ту ордені * 1981 жыл 26 желтоқсан — Қазан революциясы ордені Дереккөздер
Гляциалдық селдер

Гляциалдық селдер - бастауын таулардағы нивалдық-гляциалдық белдеулерден алатын лайлы тасты тасқындар. Таудағы мұздықтардың тез еруінен пайда болады. Гляциалдық селдер мұздық маңындағы көлдерді жарып өтіп, көршілес мореналар мен зандрлық шөгінділерді шайып кетеді. Осындай бір апатты гляциалдық селдер 1963 жылы Қазақстанның өте әсем Есік көлін құртып жіберді. Дереккөздер
Гляциодислокация

Анықтама Гляциодислокация — мұз қысымының әсерінен мұздық тосенішін құрайтын тау жыныстары жатысының бұзылуы. Әдетте, мұздық массасының жылжуына бөгет жасайтын түпкі табан бедерінің едоуір кедір-бұдырлығынан пайда болады. Ол бедерде көбінесе қысымның доға тәріздес немесе белес тәріздес, сондай-ақ мұздықпен өңделген жеке оқшауланған қыраттар түрінде көрінеді (мысалы, Санкт-Петербург түбіндегі Дудергоф биігі). Қосымша Гляциоизостазия — мұздық жүктемесі пайда болғанда немесе жоғалған кезде изостатикалық тепе-теңдіктің бұзылуының салдары болып табылатын, қазіргі және байырғы мұз басулардың атырабындағы жер қыртысының вертикаль қозғалысы. Жамылғы мұздықтардың мұз массасының өсуі кезінде жер қабығы майысады, ал мұз еріген кезде көтеріледі. Бұл құбылысгар Антарктида қалқаны мен Гренландияда байқалады. Дереккөздер
Байсейіт Тілебаев

Тілебаев Байсейіт (1930, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Борсықсай ауылы – 1995, Ақшымырау) – педагог. Шымкенттегі Н.К. Крупская атындағы мұғалімдер иститутын (1950), Орал педогогикалық иститутын бітірген (1960). Маңғыстау ауданы мектептерінде өмірінің соңына дейін ұстаздық қызмет еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған. Дереккөздер
Шайыртастар (табиғи)

Шайыртастар (табиғи) - Тұтқырлығы жоғары дәрежелі, жартылай қатты немесе қатты түрде кездесетін таушайырлар түрі. Дереккөздер ar:أسفلت az:Asfalt be:Асфальт bg:Асфалт bs:Asfalt ca:Asfalt cs:Asfalt da:Asfalt de:Asphalt eo:Asfalto es:Asfalto et:Asfalt fi:Asfaltti fr:Asphalte (matériau) hi:अस्फाल्ट hr:Asfalt hu:Aszfalt io:Asfalto is:Malbik it:Asfalto ja:アスファルト ko:아스팔트 콘트리트 lt:Asfaltas nap:Asfardo nl:Asfalt nn:Asfalt no:Asfalt pl:Asfalt pt:Asfalto ro:Asfalt ru:Асфальт sv:Asfalt uk:Асфальт vi:Nhựa đường zh:柏油
Гляциосфера

Гляциосфера — Жер бетіндегі, атмосферадағы, гидросферадағы және литосферадағы карлы-мұзды түзілімдердің жиынтығы. Гляциосфераның өзіне тән қасиеттері — судың қатты күйінде (фазада) болуы, масса алмасуының баяулығы, шағылыстыру қабілетінің жоғарылығы, заттардың бір фазадан екінші фазаға өткен кезінде жылудың орасан көп жұмсалуы, тағы да басқалары. Дереккөздер