kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Минеральды шикізат

]] Минералды шикізат, пайдалы қазындылар – табиғи минералдық түзілімдер. Минералды шикізат қатты (кентастар, көмір), сұйық (мұнай, су), газ (табиғи жанғыш және инерттік газдар) күйінде кездеседі, үздіксіз өтетін эндогендік, экзогендік процестер нәтижесінде пайда болады. Магмалық заттар (түрлі құрамды балқымалар, сұйық, газ тәрізді ерітінділер түрінде) жер қыртысының жоғарғы мантиясында не жер беті жыныстарының мүжіліп, шайылып бір орынға жиылуынан қалыптасады. Магма жер қыртысына еніп, суынғанда түрлі құрамды интрузиялар түзіледі. Магмалық кендердің жаралуы осы интрузияларға байланысты. Минералды шикізат шөгінді кендері теңіздердің, көлдердің, өзендердің түбінде жиылады, әр түрлі қабаттар, иірімдер түрінде кездеседі. Қорымды кендер химиялық әрекеттерге берік, бағалы, ауыр металдар мен минералдардың (алтын, платина, алмас, титан, цирконий, торий, қалайы, вольфрам элементтерінің минералдары) жағалаудағы шөгінділерде жиылуынан қалыптасады. Көне және қазіргі үгілу қыртысымен байланысты үгілу кендеріне уран, мыс, таза күкірттің инфильтрациялық кендері, темір, никель, марганец, каолиннің қалдық кендері жатады. Метаморфогендік кендер жоғары температура мен қысым әсерінен түрлі тау жыныстарының өзгеруінен жаралады. Минералды шикізаттардың аталған генетикалық типтері Қазақстанда көп кездеседі; Сілтемелер * Интрузия * Темір * Никель Дереккөздер
Моластар

Моластар — тау етегіндегі борпылдақ және цементтелген кесекті жыныстардың қабаты, көрші таулы елдердің бұрынғы өткен кездегі көтерілуі мен жуылуының салдарынан пайда болған бұзылу продукциялары. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Шеткі теңіздер

Шеткі теңіздер — бір шеті материкке тиіп, ал басқа жағы мұхитпен оңай шектесіп жататын, кейде одан аралдар тобымен бөлінетін сондықтан өзінің физикалық жағдайлары жағынан жекедара бола алмайтын теңіздер. Мысалы: Беринг, Охот, Жапон, Баренц теңіздері осыған жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мореналық геоморфологиялық ландшафттар

Мореналық геоморфологиялық ландшафттар — мұздық дәуірінде мұз аетында болған және көбінесе төбетөбелерден тұратын рельефі бар облыстар. Олар мыналарға бөлінеді: 1) төбелі толңын тәріздес қырқалардан тұратын шеткі мореналық ландшафт; 2) негізгі немесе табан моренаның төбелі немесе жатық ландшафты; 3) друмлиндық ландшафт. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Теңіз суы

Теңіз суы, мұхит суы - мұхит пен теңіздегі натрий, кальций және магний сульфаттары басым әр түрлі тұздардың ерітіңділерінен тұратын сулар. Теңіз суының 96,5%-ын су, 3,5%-ын тұздар құрайды. Теңіз суында еріген тұздардың 85%-ы натрий хлориді (ас тұзы), едәуір бөлігі магний хлориді, магний және кальций сульфаты, натрий бромиді болады. Еріген тұздардың концентрациясы немесе тұздылығы (әдетте, промиллемен %о өлшенеді) 50° о.е. беткі суларда 33,99%о-ге дейін, 5° с.е. 35,79%0-ге дейін болады. Теңіз суының тығыздығы температура мен тұздылығына байланысты өзгереді. Тұщы және тұзды суларға қарағанда Теңіз суы ең үлкен тығыздық температурасында (-1,9°С) қатады. Теңіз суынан натрий, магний хлоридтері, бром және т.б. алынады. бетінің жылдық орташа теңіз тұздылығы. Ақ парат Әлем Мұхиты Атласынан .]] Теңіз суы — мұхиттар мен теңіздердің суы; мұның ішінде ерітінді түрінде кездесетін көптеген тұздар бар. Мұхиттар үшін тұздардың мелшері орташа есеппен 35‰, ал ішкі тұйық теңіздерде, олардың мелшері, оған құятын өзендердің суының молдығына қарай және теңіз орналасқан белдеуге байланысты ауытқып тұрады. Мысалы, Жерорта теңізінің тұздылығы 39‰-ге дейін жететін болса, Балтық теңізінікі орташа есеппен 5‰, Қара теңіздікі — 18‰. Теңіз суы – тұздылығы 24,695%-дан жоғары, теңіздер мен мұхитта жинақталған жер бетіндегі су. Теңіз суы жалпы көлемі 1370 млн текше км-ге тең. Теңіз суы құрамының өте тұрақтылығымен сипатталады. Ондағы еріген тұздардың 85%-ын натрий хлориді құраса, ал қалған бөлігін магний хлориді, магний және кальций сульфаты, натрий бромиді және еріген газдар мен органикалық заттар (1—5 мг/л) құрайды. Ашық мұхиттағң теңіз суы құрамында 1 кг суда 35 г тұз болады. Су бетіндегі теңіз суы тығыздығы 1,0275-тен 1,0220 г/см 3 аралығында құбылады. Тұщы және тұзды суға қарағанда теңіз суы жоғары тығыздықты температурада (-1,9°С) қатады. Теңіз суының дыбыс жылдамдығы мен электр өткізгіштігі тұщы суға қарағанда жоғары және ол тұздылығы мен температурасы артқан сайын өсе түседі. Соңғы кезде әлемде тұщы су жетіспеушілігі байқалуына байланысты теңіз суын тұщыландыру мәселесі туындап отыр. Қазіргі кезде бүкіл дүние жүзінде шамамен тәулігіне 6—7 млн т. теңіз суы тұщыландырылады. Соның ең ірілерінің бірі Қазақстанда орналасқан Каспий теңізінің суын тұщыландыратын Ақтаутұщыландырғышы (тәулігіне 12000 т.) Тұщыландыру Теңіз суын тұщыландыру — теңіз суын құрамындағы тұз шоғырын кеміту арқылы адамның ішуі мен шаруашылықта пайдалануға жарамды еткенше өңдеу әдісі. Бұл мақсатта кейбір елдерде ірі қондырғылар салынған. Мысалы, Қазакстанда Ақтау каласындағы қондырғы тәулігіне 12 мың тонна суды тұщыландырады. Дереккөздер
Теңіз климаты

Теңіз климаты — бұл континенттік климатпен салыстырғанда ауа температурасының тəуліктік және жылдық аз амплитудасымен, бір күннен екінші күнге температураның аз өзгеруімен, күннің жоғары және төмен тұруымен салыстырғанда, максимум және минимум температураның кешігуімен (Солтүстік жарты шарда минимум қаңтарда емес, ақпанда немесе наурызда, максимум маусымда емес, шілдеде немесе тамыз), жазда салыстырмалы ылғалдылығының үлкендігімен, бұлтты күннің жиілігімен және жауын-шашынның молдығымен, сондай-ақ теңізден соғатын желдің басым болуымен сипатталады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Морфометрия

Морфометрия (орометрия) — белгілі бір өлшем бірліктерімен (ұзындық, аудан, көлем) немесе дерексіз көрсеткіштермен (индекстермен) рельеф формаларын санды сипаттама әдісімен өлшеу. Мысалы, су бассейндері (көлдер, теңіздер) олардың ауданымен, орташа және максимумдық тереңдігімен, су көлемімен және тағы басқалармен сипатталады; тау жоталары олардың асуларының орташа биіктігімен, шыңдарының орташа биіктігімен, биіктік амплитудасымен, орташа көлбеулігімен тағы басқалар. сипатталады. Морфометрияның территорияға экономикалық баға беру үшін маңызы өте зор. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мофеттер

Мофеттер — вулканизмнің соңғы сөну сатысы кезіндегі жер астындағы газдың атқылауы. Мофеттер негізінен көмір қышқылын, аздаған сутегі мен бор қосылысын бөліп шығарады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Үйінді вулкандар

Үйінді вулкандар — жер бетіне құйылған лаваның қатынасынсыз тек борпылдақ сынық материалдан тұратын вулкандар. Үйінді вулкандардың күлден (Неапольдің жанындағы Монте Нуово) немесе вулкан бомбаларының және лапилдердің ірі сынықтарынан (Липар аралдарындағы Стромболи) тұратын конусы болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Нептунизм

Нептунизм(лат. Neptunus – Нептун – Рим мифологиясындағы теңіз бен су құдайы) – барлық тау жыныстарын бастапқы дүниежүзілік мұхит суы мен “топан суынан” тұну арқылы жаралған деп түсіндіретін, 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында тараған ілім. Нептунизм идеясының негізін жасаған неміс геологы А.Г. Вернер (1749 – 1817) болды, ал оны қолдағандар француз геологы А.Делюк және орыс ғалымдары П.Паллас (1741 – 1811), В.Севергин (1765 – 1826), тағы басқа Нептунийлер жер шарының ішкі және сыртқы қозғалыстарын жоққа шығарды. Сондай-ақ олар барлық тау жыныстарын “бірінші” және “екінші” (флец) деп аталатын екі топқа бөлді. Бірінші топқа граниттер, гнейстер, кристалды тақтатастарды, тағы басқа ал екінші топқа әктастар, тас көмір, гипс, тұздарды, тағы басқа жатқызды және жер бетінде біркелкі тараған деп түсіндірді. Олар жанартаулар мен жанартаулық жыныстарды көмір, мұнай, күкірт сияқты заттардың жер астында өртенуінен, ал тау жыныстарының иіліп қатпарлануы, жарылуы, тау жоталарының биіктеуі осы газдар көлемдерінің кеңеюімен байланысты деп түсіндірді. Нептунистердің табиғатты өзгермейді және “топан суын” аса ірі геологиялық құбылыс деп санауы ғылым мен дінді бітістіруге тырысқан дилювинизм идеяларының таралуына жол ашты. Гранит (Дж. Геттон, 1788) пен базальттың (Н.Демаре, 1768) магмадан жаралғандығының дәлелденуі, көптеген ғыл. идеялардың Нептунизм идеяларымен үйлеспеуі, жаратылыстану ғылымдарынан геологияға эволюц. идеялардың енуі Нептунизмнің ғылыми мәнінің жойылуына себепші болды. Сілтемелер *Вулканизм *Су тасқыны *Топан су Әдебиет *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. Дереккөздер
Рельефтің төмендей және көтеріле дамуы

Рельефтің төмендей және көтеріле дамуы — төмендей даму дегеніміз жер бетінің бір кез келген аумағының көтерілуі әкзогендік күштердің бұзуынан гөрі жайырақ болғанда орын алатын процесс. Құрылықтың жалпы биіктігі теңіз деңгейінен төмендей береді, биіктік айырмашылығы тегістеледі, беткейлер көлбеулене және ойыстана, ал рельефтің формасы жұмырлана түседі. Көтеріле дамуда, керісінше, көтерілу құрлықтың бұзылуынан және шайылып-жуылуынан жылдамырақ болады; сонда барлық аумақтың абсолюттік биіктігі және биіктердің айырмашылығы өседі, беткейлердің тіктігі артады және олар дөңестене береді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бұлттылық

Бұлттылық — аспандағы бұлттардың санын сипаттайтын шама; бұл бұлттар жауып тұрған аспан бетінің барлық аспан күмбезіне қатысымен анықталады. 10 балдық жүйемен өлшенеді, мысалы, бұлттылық 5 деген сөз — аспанның жартысын (0,5) бұлт жауып тұр дегені. Бұлттылық - белгілі мерзімде немесе уақыт аралығында аспан күмбезінде байқалатын бұлттар жиынтығы. 10 балдык шкала бойынша баллмен немесе пайызбен өрнектеледі. Бұлт пішіні халықаралық жіктеу бойьшша анықталады. Бұлт — ауа райы мен климатты сипаттайтын маңызды фактор. Дереккөздер
Базель конгресі (II Интернационал)

II Интернационалдың Базельдегі конгресі 1912 жылы 24 — 25 ноябрьде болып өтті. Ол конгресс Балқан соғысына және дүниежүзілік соғыс қаупінің төнуіне байланысты шақырылған еді. Конгресс — халықаралық жағдай және соғысқа қарсы бірлесіп қимыл жасау туралы деген бір мәселе талқылады. Қабылданған манифесте конгресс жұмысшыларды: соғыс каупіне қарсы революциялық күрес жүргізу үшін, «соғысқа соғыс» жариялау үшін пролетариаттың ұйымы мен күшін пайдалануға шақырды.
Цектран

Цектран — темір жол және су жолы транспорты қызметкерлерінің біріккен кәсіпшілер одағының Орталық комитеті. 1920 жылғы сентябрьде құрылған. 1920 жылы және 1921 жылдың бас кезінде Цектранға басшылық ету ісі кәсіпшілер одағының жұмысында құр зорлау әдісі мен бұйыру әдісін жүргізіп келген троцкистердің қолында болды. Темір жол және су жолы транспорты қызметкерлерінің 1921 жылы наурызда болып өткен Бүкілроссиялық біріккен бірінші съезі троцкистерді Цектранның басшылығынан куып шықты, одақтың жаңа Орталық комитетін сайлап, кәсіпшілер одағы жұмысының жаңа әдістерін белгіледі.
Ганглий

Ганглий ( - түйiн, буын) — жүйке жасушаларының, жүйке талшықтарының және олардың ганглия деп аталатын серіктерінің түйіні. Ганглий көптеген омыртқасыздардан бастап адамға дейінгі организмдердің барлығында болады. Ганглийдің соматикалық және вегетациялық деп аталатын екі бөлімі бар, соматикалық ганглийге сезімталдық рецептордың жасушалары, вегетациялық ганглийге қимыл жасушалары жатады. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Гаструла

дан гаструлаға өтуі]] Гаструла (грек. gaster — асқазан) — көп клеткалы жануарлардың ұрықтық дамуының бір сатысы. Гаструла сатысында ұрық екі қабатты қап тәрізді қуыстан (гастроцель) және оны сыртқы ортамен байланыстыратын бластопор тесігінен (алғашқы ауыздан) тұрады. Оның сыртқысы эктодерма, ал ішкісі энтодерма деп аталады. Бұлар — алғашқы ұрық жапырақшалары. Губкалар мен ішекқуыстылардан басқаларында гаструла ортаңғы қабат — мезодерма қалыптасады. Әр түрлі жануарлар түрлерінде гаструла құрылысы бірдей емес. Көптеген жануарлар түрлерінде ұрықтың гаструла сатысы жұмыртқа қабығының ішінде немесе анасының денесінде өтеді; кейбір ішекқуыстыларда гаструла — еркін тіршілік ететін дернәсіл (планула) түрінде кездеседі. Сүйекті балықтардың ұрығы даму кезеңінде гастроцелінің, ал кейбір ішекқуыстыларда Г-ның бластопорының болмауымен ерекшеленеді. Құстар мен сүтқоректілерде гаструла дискобластуланың екі қабат пластинкаға жарылуынан қалыптасады. Оның сыртқы қабаты — эпибласт, ал ішкі қабаты — гипобласт. Эпибласттан эктодерма, хорда, мезодерма, ал гипобласттан эндодерма түзіледі. Көптеген көпклеткалы организмдегі қос қабатты ұрықтың (эктодерма, энтодерма) түзілу процесін гаструлалану деп атайды. Гаструлану басталмас бұрын көпклеткалы бластулада бластомерлер морфогенетик. өзгерістерден өтіп, болашақ организмдегі тіндердің негізін құру үшін ықтималды (презумптивті) бастамалар түзеді. Бұл кезде қос қабатты жануарлардан басқаларында үшінші ұрық жапырақшасы — мезодерма бөліне бастайды. Гаструлаланудың 4 түрі бар: 1) инвагинация немесе ішіне тартылу. Бұл жағдайда бір қабат ұрық (бластула) қабырғасының ішке қарай тартылу нәтижесінде қос қабатты ұрық түзіледі; 2) иммиграция немесе көшу әдісінде бластуланың қабырғасынан жеке клеткалар бластоцельге көшіп, ішкі ұрық жапырақшасы энтодерманы түзеді; 3) эпиболия немесе қабаттап өсу — сары уызы көп қозғала алмай қалған ірілеу клеткалардың айналасына ұсақ клеткалар қосылып, ірі клеткалардың іште қалуы (кейбір құрттарда, моллюскілерде). Жұмыртқаның сары уызы көп болған сайын, эпиболия процесі ұзаққа созылады; 4) деляминация немесе бластула қабырғасының қабаттарға бөлінуі (ішек қуыстыларда). Жоғарыда айтылған гаструлалану түрлері көптеген жануарларда негізінен аралас түрінде кездеседі. Тікентерілерде, бассүйексіздерде және төм. сатылы омыртқалыларда (дөңгелекауыздыларда, балықтарда, қосмекенділерде) гаструлалану процесінің соңында ортаңғы ұрық қабаты — мезодерма түзіліп, ол ішкі ұрық жапырақшасынан (энтодермадан) бөлектенеді. Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардағы гаструлалану процесінде үшінші ұрық жапырақшасы — мезодерманың түзілуі хордамен бірге бастау алып, энтодермадан жетіледі. Тағы қараңыз *Гастропор *Гастроцель Дереккөздер
Гаструляция

Гаструляция — гаструлану, ұрықтың іштегі дамуы барысында бластула жасушаларының одан әрі көбеюімен, өсуімен, жетіліп бағытты орын ауыстыруымен және сапалы айырмашылықтар мен өзгерістердің жүруімен сипатталатын күрделі биохимиялық және морфогенетикалық процесс. Эмбриогенездің гаструляция кезеңінің алғашқы кездерінде бластуланың бірқабат жасушаларынан тұратын бластодермадан екі қабат ұрық жапырақшаларынан құралған ұрық — гаструла дамиды. Оның сыртқы ұрық жапырақшасы — эктодерма (грек, ektos — сыртқы; derma — қабық, тері), ішкі ұрық жапырақшасы - энтодерма (грек, endon - ішкі және қабық). Энтодермамен қапталған қуыс - алғашқы ішек (гастроцель), ал гастроцель қуысының сыртқа қарай ашылған тесігі - алғашқы ауыз (бластопор) деп аталады. Гаструляцияның соңғы кезеңінде эктодерма мен энтодерманың аралығында хордомезодермалық өскін жетіліп, кейінірек одан хорда және мезодерма (грек, mesos — аралық, ортаңғы және қабық) дамып жетіледі. Гаструланың дамып жетілуі бластуланың құрылысына байланысты. Сондықтан, әртүрлі жануарларда гаструляция процесі түрліше жүреді. Гаструляцияның төрт түрі ажыратылады: инвагинация — қынаптану, эпиболия — қаптап өсу, иммиграция — ішке көшу, деламинация — жасушалар қабаттарына жарылып ажырау. Гаструладан кейінгі кезең - мүшелердің пайда болуы органогенез деп аталады. Дереккөздер
Гвереца

Гвереца — жуанденелілер туысына жататын маймылдардың бірі. Гверецаның тұрқының ұзындығы — 70 см, құйрығынікі — 60 см. Түгі қара барқыт тәрізді әдемі болады, сондықтан да жергілікті ел оны терісі үшін аулайды. Гвереца Тропикалық Африканың ормандарында болады. Олар 6-10-нан топтанып жүріп тіршілік етеді, ағаштың бүршігін, жапырағы мен жемісін, жидегін жейді. Дереккөздер
Гейхера

Гейхера (Heuchera) — тасжарғандар тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. Гейхераның 30 шақты түрі бар, олар көбінесе Солтүстік Америкада өседі. Бұрынғы КСРО-да мұның кейбір түрлері (мысалы Н. sanguinea) бақтарда әсемдік үшін өсіріледі. Мұның гүлдері ұзындау келеді, жапырақтары жатаған болады.
Жармасқылар

Геккондар (Gekkonidae) — кесірткелер отрядының бір тұқымдасы. Геккондардың 80-ге жуық туысы (650-ден астам түрі) бар. Олардың көпшілігі тропикалық және субтропикалық жақтарда, аздап жер шарының қоңырүйек бөлімдерінде де тіршілік етеді. Геккондардың Орта Азия мен Қазақстанның жерлерінде тіршілік ететін 4 туысы (8 түрі) кездеседі; олар: сцинк геккон, тарақтабан геккон, жалаңаяқ геккон. Геккондардың көздері үлкен, басы алға қарай сүйірленген; денесі қабысыңқы; аяқтары жақсы жетілген, тырнақтары үшкір келеді, күндізінде жатып, қорек заттарын (омыртқасыз жәндіктерді, насекомдарды, ермекші тәрізділерді, қырықаяқтарды және т. б.) түнде аулайды; кепшілігі 1—2 жұмыртқа табады. Қазба қалдықтары эоцен дәуірінен бастап тіршілік еткенін айғақтайды. Тропиктік, субтропиктік (аздап қоңыржай белдемдерде) және шөлді жерлерде тараған. Жармасқының 70-тей туысқа бірігетін 700-ден аса түрі белгілі. Қазақстанда Каспий, Арал теңіздері, Балқаш көлінің маңында, Іле өзені бойында мекендейтін 4 туысқа бірігетін 6 түрі: жылтырауық Жармасқы (Teratoscіncus scіncus); тарақсаусақты Жармасқы (Grossobamon eversmannі); шиқылдақ Жармасқы (Alsophylax pіpіens); сұр Жармасқы (Tenuіdactylus russowі); Түркістан Жармасқысы (Tenuіdactylus fedtschenkoі); Каспий Жармасқысы (Tenuіdactylus caspіus) кездеседі. Жармасқының танау тесігі тұмсығына жақын орналасқан. Тілінің ұшы дөңгелектеу, көздері үлкен, көзінің қарашығы тік, қозғалмалы қабағы болмайды. Дене тұрқы 3,5 см-ден 30 см-ге жетеді. Түсі сұр немесе қоңыр, тропиктегі ағаш Жармасқысы айқын түсті, құйрығы үзілгіш, бірақ қайтадан тез өседі. Бармақтарының астыңғы бетіндегі мүйізді тақташалары, ұсақ ілгек тәрізді өсінділері арқылы тік жартастарға, ағаш діңіне, т.б. жақсы өрмелейді. Бұлардың арасында дыбыс шығаратын түрлері де бар. Жармасқылар күндіз жасырынып, қорегін ымыртта не түнде аулайды. Шөл, шөлейтті жерлерде тіршілік ететіндері ін қазады. Жәндіктермен, өрмекші тәрізділермен қоректенеді. Жаз бойы бірнеше рет жұмыртқалайды, әдетте 1 — 2 жұмыртқа табады. Кейбір түрі тірідей туады. Жармасқының 12 түрі Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Естен тану

Естен тану — қатты күюдің, қансыраудың, қатерлі басқалай дерттің, организмде қажетті су мөлшерінің жетіспеушілігінің немесе аса қатты аллергиялық реакцияның салдарынан болатын адам өміріне қауіпті құбылыс. Сондай-ақ естен тану жағдайын іштен көп қан кету де тудыруы мүмкін. Естен танудың белгілері *Әлсіздік, тамыр соғысының жиіленуі (минутіне 100-ден астам соғу жиілігі); *Салқын тер шығу: көгіс тартып, мұздап, дененің тершуі; *Қан қысымының күрт төмендеп кетуі; *Ақыл-естің ауысуы; әлсіздік немесе талып қалу. Естен тану жағдайын болдырмау немесе одан тез айықтырып алу үшін не істеу қажет? Естен танудың алғашқы белгілері немесе сондай жағдайдьң қаупі байқала бастағанда: *Сырқат адамды аяқ жағы басынан биігірек болатындай етіп жатқызу керек. Ал сырқат адамның басы қатты зақымданған болса, оны жартылай отырған қалыпта жатқызған жөн. *Қандай да болмасын қан кетуді тоқтатыңыз; *Егер сырқат адам тоңып жатса, оны көрпемен қымтаңыз; *Егер сырқат адам су іше алатындай халде болса, онда оған бірнеше тамшы су, әйтпесе, басқадай сусын беріңіз, ал организмде су жетіспеушілігінің белгілері байқалса, сусынды көбірек беріп және регидрат сусынын ішкізіңіз; *Жарақат болса, онда жараға ем-дом жасап, таңып тастаңыз; *Егер сырқат адамның ауруы жанына қатты батып, мазасызданса, оған аспирин немесе дерт ауыртпалығын жеңілдететін (байыз таптыратын) басқа дәрі-дәрмек беріңіз, бірақ бүлардың құрамында тыныштандыру әсерін тигізетін кодеин тәрізді қоспалар болмауы керек. *Өзіңізді сабырлы ұстап, сырқат адамды демеп, көңілін көтеріңіз. Сырқат адам ес-түссіз жатқан жағдайда: *Басын бір қапталға қырынан салып және артқа қарай сәл кегжитіңкіреп темен қаратып жатқызыңыз (жоғарыдағы суретке қараңыз). егер сырқат адам демі жетпей түншығып бара жатса, саусағыңызбен оның тілін тартып шығарыңыз. *Егер ол құсып жіберсе, дереу аузының ішін құсықтың қалдығынан тазалаңыз. Құсық өкпесіне кетіп қалмауы үшін басы жоғарыда айтылғандай жағдайда жатқанын қадағалаңыз (төмен, артқа қарай сәл шалқайтылып және қырынан салынған); *Есін жиғанша оның аузына ештеңе апармаңыз; *Егер осы сәтте маңайындағы адамдардың біреуі болмаса біреуі күре тамыр арқылы ерітіндіні жиі тамшылатып жіберу әдісін білетін болса, соны қолданыңыздар; *Сырқат адамға тезірек дәрігерлік көмек көрсету шарасын ұйымдастырыңыз. Стоматология терминдерінің аудармасы Естен тану . Күтпеген жерден адамның есінен тануы. Мұнда ми-қан айналысы бұзылып, жауап реакциясы әлсірейді. Тыныс алу нашарлап беті қуқыл тартып, аяқ-қолы мұздайды. Дереккөздер *Вернер Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9 Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. Сол үшін оларға көп-көп рақмет!
Бейбіт Құттықожаұлы Назаров

Бейбіт Назаров (Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қақпақты ауылы, 1987 ж.) - джиу-джитсудан жастар арасында Қазақстан чемпионы, ережесіз жекпе-жектен Азия чемпионы. Көптеген халықаралық турнирлердің жеңімпазы, WAFC тұжырымы бойынша панкратионнан 75 келі салмақта Еуразия чемпионы. Осы күнге дейін 12 рет жекпе-жекке шығып, соның барлығында қарсыластарын қоғадай жапырды. Тағы бір айта кетерлік жайт, Бейбіт – Алаштың мақтан тұтар азаматы, ережесіз жекпе-жектен әлемнің екі дүркін чемпионы Ардақ Назаровтың туған інісі. 26 көкекте Алматы Республика сарайында өткен WAFC тұжырымы бойынша 75 келі салмақта Еуразия чемпионы атағы үшін Бейбіт Назаров пен шешен Аслан Алгереев рингке көтерілді. Ресейдің туы астында күш сынасып жүрген қонақ жауынгерлік самбо мен еркін күрестен спорт шебері, Ресей чемпионы. Грозный қаласында өткен "мықтылар турнирінің" жеңімпазы. Талай халықаралық жарыстарда топ жарған тарланбоз. 40 рет жекпе-жекке шығып, 36 мәрте жеңіс тойын тойлады. Дереккөздер
Авагис

Авагис (Avahis) — қазіргі кезде тіршілік ететін шала маймылдардың бір туысы. Бүкіл денесі мен құйрығын түбітті түк басқан. Бұлар шығыс Мадагаскар ормандарында кездеседі. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Авокадо

Авокадо (Persea) (аллигатор алмұрты) — лаврлықтар тұқымдастарындағы мәңгі жасыл болып өсетін жеміс ағаштарының бір туысы. Ағашының биіктігі 20 метрге дейін жетеді. Әуелде Америкадан шыққан, бұрынғы КСРО-да 1928 жылдан бастап өсіріледі, Кавказда, Қара теңіз жағалауында өседі. Тағы қараңыз Сыртқы сілтемелер * [http://www.botanix.kpr.eu/kk/index.php?text=2 Біз авокадо өсіреміз] Дереккөздер
Автотомия

Автотомия — оқыс тітіркеніске байланысты кейбір жануарлардың өздерінің дене бөліктерін өздігінен үзіп тастау қабілеті. Мыс., актинийдің қармағышын, кесірткенің құйрығын өздігінен үзіп тастау құбылысы; кейбір жануарлардың қатер қорғаныш реакциясы ретінде өз денелерінің қыспағында бөлігін үзіп тастауы – мысалы жыртқыштардың шабуылы кезінде. Үзілген дене бөліктері соңынан қалпына (регенерация) келеді. Жалпы түсінік Аутотомия- көптеген жануарлардың жауынан қорғанғанда аяғын немесе денесінің немесе басқа жеке бөліктерін үзіп, тастап кетуі. Аутотомия өзін-өзі зақымдау болғанмен, эволюциялық даму кезінде қалыптасқан жануарлардың өзін-өзі сақтау шарасы болып табылады. Кейбір жануарларда аутотомияға ұшыраған жануарлардың мүшелері қайта калыпқа келеді. Аутотомияға жануарлардың әртүрлі мүшелері ұшырайды, мысалы: Мысалы Мысалға келтіретін болсақ, олар: --Кейбір полиптер мен актиниялар қармалағыш аяқтарын, жұмыр құрттар денесінің құйрық жағын, кейбір молюскілер сифондарын және денесінің басқа да бөліктерін, шаян тәрізділердің бірқатары қысқыш аяғынан, өрмекші тәрізділер мен көп аяқтылардың кейбір түрі аяқтарын үзіп тастап кетеді. --Аутотомия омыртқалы жануарлар арасында кесірткелерде де кездеседі, олар ұсталған құйрығын үзіп кете береді Дереккөздер
Агути

Агути — кеміргіштердің бір туысы; бұның 10 түрі бар. Денесінің ұзыыдығы 50 см, белі бүкір, сондықтан мұны «бүкір қоян» деседі; құйрығы шолақ, құлағы шұнақ келеді. Оңтүстік және Орталық Америкада болады. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Адвенттік орган

Адвенттік орган — қосымша орган, өсімдік денесінің ежелгі орнынан басқа жеріне шыққан орган. Мысалы: бүршіктің жапырақ қолтығынан шықпай, тамырынан, немесе буын аралығынан, яки жапырақтың бетінен өсіп шығуы. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Аденин қышқылы

Аденин қышқылы — нуклепротеидтің (ақуыздың) бір түрі. Бұл күрделі органикалық зат. Мұның құрамында: аденин, рибоза көмірсу, фосфор қышқылы болады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Азоттық тепе-теңдік

Азоттық тепе-теңдік — организм денеден қанша азот жұмсайтын болса, сонша азотты тамақпен бірге қабылдайтындығы. Адам организмі тәулігіне орта есеппен 13—16 грамм (80—100 грамм белокпен бірге) азот қабылдайды. Азоттық тепе-теңдік — ағза қабылдаған азот пен оның ағзадан шығу мөлшері арасындағы сәйкестік. Мұндай сәйкестік адам мен жануарлардың қалыпты тіршілігі үшін қажет. Мысалы: ересек адам ағзасы тәулігіне 13-16 г азот, яғни 100 г белок қабылдауы керек. Ол әртүрлі тағамдардың негізінде түзіледі. Аталған мөлшер ұзақ уақыт жетіспесе, адам арықтап, әлсірейді, салмағы кемиді, яғни азоттық тепе-теңдік бұзылады. Өсіп келе жатқан адам ағзасы үшін тамақтанудан алынатын азот ағзадан шығатын қалдық заттардағы азоттан артық болуы керек. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы I том Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Акардия

Акардия — жануарлардың немесе жас баланың жүрегі жетілмей немесе оның мүлде жоқ болып тууы. Мұндай бала көп өмір сүрмей, өліп қалады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Вена қаны

Вена Вена (лат. vena — көктамыр) — қанды организмнен жүрекке алып келетін ірі тамыр. Вена қаны Вена қаны (венозная кровь) - организмде зат алмасу процесі нәтижесінде түзілген көмірқышқыл газымен қаныққан қан. Венула Венула (лат. venula — көктамырша) — қан капиллярларының (гемокапиллярлардың) бір-бірімен өзара бірігулерінен түзілетін, орташа арнасы 30-50 мкм тең жіңішке қан тамыры. Вена қантамырлары Вена қантамырлары (латынша «vena» - қантамыр, сіңір) — мүшелер мен ұлпалардан көмірқышқыл газына, зат алмасу өнімдеріне, гормондарға және т. б. қаныққан канды жүрекке тасымалдайды. Артерия қантамырларына ұқсас веналардың да қабырғасы 3 қабаттан тұрады. Артерияларға қарағанда веналардың бұлшықет қабаты нашар жетілгендіктен, қабырғасы жұқа, жұмсақ, серпімділігі аз болады. Вена қантамырларының бір тобы терінің астына жақын орналаскандықтан, тарамдалған көк түсті тамырлар жай көзге айқын байқалады. Әсіресе қарт адамдарда бадырайып анық көрінеді. Артерияларға қарағанда веналарда қан козғалысы вена қантамырлары орналасқан орнына байланысты теріге жақын жатқан және тереңде жатқан деп екі топқа бөлінеді. Веналық кантамырларымен қанның ағуына сол қантамырлардың жанындағы бұлшықеттердің жиырылуы да көмектеседі. Денеден жиналатын вена қаны, алдымен ұсақ вена қантамырларына жиналады. Ұсақ вена қантамырлары өзара қосылып, ірі вена қантамырларын түзеді. Ең соңында бүкіл денеден жиналатын вена қантамырлары жоғары және төменгі куысты вена қантамырларына айналады. Бүл екі вена қантамырлары вена қанын оң жақ жүрекшеге әкеледі. Дереккөздер
Вена жүйесі

Вена жүйесі — вена қан тамырларының жүйесі, мұнымен вена қаны келіп жүрекке құйылады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Көктамыр қақпақшалары

Вена қақпақшалары — вена тамырларының ішкі керегесіндегі қалталанып біткен және қанның бағытына қарай ашылатын қақпашық. Бұл қақпақшалар қанның кері ағуына мүмкіншілік бермей, оны тек бір бағытта ғана бағытпен өткізеді. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Көктамырлық лакундар

Веналық лакундар — кейбір жануарлардың мүшесіндегі немесе ұлпаларындағы тұйық қан тамырлары болмаған жердегі қан толған орын. Веналық лакундар омыртқасыздар мен төменгі сатыдағы омыртқалыларға тән. Дереккөздер
Вена синусы

Вена синусы (sinus venosus) — 1) моллюскалар, шаянтәрізділер сияқты кейбір омыртқасыз жәндіктердің вена қаны орналасқан қуысы; 2) ланцетник тәрізді жүрегі жоқ организмдерде вена синусы деп вена қанын жинап, бірден құрсақ қолқасына құятын сыңар тамыр айтылады; 3) дөңгелекауыздылардың, балықтардың, қосмекенділердің және бауырымен жорғалаушылардың кейбіреулерінде вена синусы деп жүректің ерекше бір бөлігі айтылады; 4) құстар мен сүтқоректі хайуандарда вена синусы жүректің оң жақ жүрекшесіне жатады. Тағы қараңыз Дереккөздер de:Sinus venosus
Вентральдық

Вентральдық — (лат. venter — құрсақ, іш, бауыр) жануарлар анатомиясында вентральдық деген сөз бірнеше мағынада қолданылады: *1) дененің құрсақ жағындағы бөлігі немесе мүшесі, *2) құрсақтың басқа бір жағына қараған мүше. Арқаға қарағанда құрсаққа жақын орналаскан мүше. Вентральдыққа кері жатқан жақ — арқа жағы немесе дорзальдық жақ делінеді. Дереккөздер
Нарқайсар

Нарқайсар , вербена – нарқайсарлар тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Бұлар біржылдық, көпжылдық шөп өсімдігі және бұта болып та өседі. Вербенаның 80-дей түрі бар, олар тек тропикалық және субтропикалық жақтарда өседі. Бұрынғы КСРО жерінде олардың 4 түрі өседі. Олар: емдік вербена (Verbena officinalis), кәдімгі вербена, жайылған вербена (V. supina) мен лимондық вербена‎ (Aloysia citrodora) емдік вербена — бойы 80—100 см келетін көпжылдық шөп өсімдігі. Масақтанып біткен ұсақ көгілдір гүлдері болады. Емдік вербена бұрынырақ кезде медицинада кең түрде жұмсалатын. Емдік вербенаның тамырын қияр тұздағанда оның иісін жақсарту үшін қосады. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Мәңгі жасыл өсімдіктер

Мәңгі жасыл өсімдіктер — жапырақтары жыл бойы жасыл күйінде тұратын өсімдік. Мәңгі жасыл өсімдік жапырақтары кемінде бір жыл, кейбіреулерінікі 10—15 жылға дейін түспей тұрады. Мысалы: тал гүлінікі 1—2 жылдан, қарағайдікі 2 жылдан, шыршанікі — 5—12 жылдан, Бразилияда өсетін араукариянікі— 15 жылдан кейін түседі. Африкада өсетін вельвичия (тумбоа) дейтін мәңгі жасыл өсімдіктің негізгі сабағының бойы 1 метрдей бола тұрса да, оның бас жағындағы ұзындығы 2—4 м келетін екі жапырағы 100 жылдан астам уақыт түспей тұрады. Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, Орысша-қазақша түсіндірмелі биологоиялық сөздік, І-том, Қазақмемлекет баспасы, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Пьер Абеляр

Пьер Абеляр (1079, Лё Пале, Нант маңы, Бретань — 21 сәуір, 1142, Сен-Марсель монастыры, Шалон-сюр-Сонға жақын маңда, Бургундия) — француз философы, теологы және ақыны. Өмірбаяны Росцелин мен Шамполық Гильомның қолында оқыған. 1113 жылы өзінің мектебін ашқан, мектебі кең танымал болған. Элоизаға деген махаббатының тарихынан соң екеуі де монастырьға кеткен (1119 жыл). Универсалилер (жалпы ұғымдар) табиғаты туралы ортағасырлык философияға тән концептуализм идеясын ұстанды, сонымен бірге схоластикалық реализмді өткір сынады. Абеляр Пьер рыцарьдың ұлы болған ол философияға бет бұрып, мұрагерліктен бас тартады. 1114 жылы Париждегі Элоизаның немере жиеніне жеке оқытушы болып жалданады. Олар бір-бірін ұнатып қалады. Элоиза жүкті болып, құпия түрде некелерін қиғызады. Элоизаның ағасы Абелярды күшпен піштіріп тастайды да, осыдан кейін Элоиза екеуі тақуалық жолын ұстанады. 1121 жылы Абеляр теологиясы еретикалық шығарма деп танылады. 1125 жылы Бретания монастырға аббат болып сайланады. Бірақ қауыммен арадағы қатынасы нашарлаған соң, өміріне қауіп төнгендіктен қашып кетуге мәжбүр болады. 1135 жылдан бастап Абеляр Мон-Сен-Женевьевте сабақ береді. Осы жерде күнә түсінігі туралы талдау еңбегі Этиканы жазады. 1140 жылы дін бұзарлық қылығы үшін қайта айыпталып, Клюнидегі монастырға қашып кетеді. Оның негізгі Ия және Жоқ еңбегі мен бір-біріне қарама-қайшы келетін әртүрлі тақырыптағы Шіркеу әкейлері шығармалар жинағы оқырмандарды бұрыс ойлармен күресу арқылы шындыққа әкелуге бағытталған. Ол өзінің номиналистер мен реалистердің әмбебаптық жайлы таласында концептуализм атауымен белгілі аралық концепциясын шығарады. Сондай-ақ ол «История моих бедствий» атты автобиографиясын жазады. Ең атақты шығармалары Элоизамен ажырасып кеткеннен кейінгі бір-бірімен жазысқан хаттары болып саналады. Дереккөздер
Аврелий Августин

Аврелий Августин (13.11.354 Солтүстік Африкадағы Тагаста қаласында туған — 28.8.430 Солтүстік Африкадағы Гиппонда қайтыс болған) — көне рим философы, христиан теологы, батыс патристикасының өкілі. Басында манихей дінін қабылдаған. 387 жылы шоқыну рәсімінен өтті. 395 жылдан бастап Гиппон епископы. Аврелий Августин - гиппон епископы (солтүстік Африка), христиандық ойшыл, теолог, философ, патристиканың ірі өкілі. «Край каласы туралы» енбегінде белгілі «ұғыну үшін сенемін, сену үшін ұғынамын» формуласын негіздейді. Оның дүниеге көзқарасы «Сенімсіз білім жоқ, акиқат жоқ принципіне» бағынады.
Альфред Адлер

Альфред Адлер (; 7 ақпан 1870, Вена, Аустрия-Мажарстан - 28 мамыр 1937, Абердин, Шотландия, Ұлыбритания) — Аустрия психологі, психоаналитикалық бағыттың өкілі. Вена педагогикалық институтының (1915 жылы), Колумб университетінің (1929, Нью-Йорк) профессоры. Адлердің психологиялық тұжырымы Зигмунд Фрейдтің психоанализміне біршама жақын. “Күйгелек мінез” (1912), “Дара өзгешеліктер психологиясының практикасы мен теориясы” (1920), “Адамтану” (1927жылы), “Өмірдің мән-мағынасы” (1933 жылы) т.б. еңбектерінде Адлер әр адам өзінің туа біткен кемістігін үнемі сезінеді, бұл жәйт оны басқа біреуден өзін артық деп ұғынуға, кемістігінің орнын толтыруға айрықша жұмылдырады, оған өктемдік жүргізуге итермелейді дейтін идеяны ұсынады. Мұны ол Қорсанау комплексі деп атайды. Ол саналылық пен санасыздықтың арасында елеулі шегара жоқ, жан қуаттары бір-бірімен тығыз байланысты, адам ішкі дүниесін түгелдей негізгі мақсатына жету үшін жұмсайды дейді. Адлер өмірлік стиль, түс көру, неврозды зерттеуге елеулі үлес қосты. Отбасындағы әр жастағы балалардың бір-бірімен қарым-қатынасын, олардың жеке басын қалыптастыруда тәрбие тәсілдерінің әсерін зерттеді. Адлер психологиядағы жаңа ағым — жаңафрейдшілдіктің тууына ықпал етті. Фрейдтің адам құлығының қалыптасуында алғашқы бес жыл ерекше орын алады дейтін тұжырымды жақтады. Адлер адам психологияның қалыптасуында шешуші рөл атқаратын тарихи-әлеуметтік факторларға онша мән бермей, идеал сана күйін зерттеуді өз міндеті санады. Дереккөздер
Автогенез

Автогенез (грек. abtos озім, gen¬esis — шығу тегі, пайда болу) — тірі табиғаттың эволюциясын сыртқы жағдайларға тәуелсіз, әлдебір бейматериалдық ішкі факторлар бағыттап, реттеп отыратын процесс деп қарастыратын идеалистік тұжырымдамалардың жалпы атауы. Өзінің мәні жөнінен А. витализммен жанасады; А-дің мысалдары — аристогенез, психоламаркизм. Дереккөздер
Барьерлік функция

Барьерлік функция — физиологиялық ерекше икемделудің арқасында сырттан болатын түйсіктердің әсерінен ішкі ортаны қорғайтын организм қабілетті — тосқауыл қызмет атқаратын барьер деп аталады. Барьер ішкі және сыртқы болып екіге бөлінеді. 1) сыртқы барьерге жататындар: тері, тыныс мүшесі, асқазан жүйесі, бауыр, бүйрек, 2) ішкі барьерге жататындар: қан мен сөл жүйесі, қан капиллярларының ішкі астарлары, қан-мый барьері, қан-көз барьері, қан-құлақ барьері, плаценттік (кіндік) барьер. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Батат

Батат – шырмауықтар тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдігі. Екпе шырмауықтың бір түрі. Мұны кейде «тәтті картоп» дейді. Сабағы төселмелі болады, оның буындарынан жанама тамырлар шығады да, олар ірі-ірі түйіндерге айналады, жеуге жарайды. Бататтың 90 пайызға жуығы Азияда өсіріледі, сондықтан ол азиялық асханада кеңінен пайдаланылады. Бұл түйнек тамырлы өсімдік әлемдегі аса қоректік өсімдік өнімдерінің бірі болып табылады. Бұл картоптың жұмсағы әр түсті болуы мүмкін, мысалы, қызғылт сары. Кәдімгі картопқа қарағанда, батат аса пайдалы. Құрамы 100 г бататтың – 84 ккал Бататтың құрамында крахмалдың, С дәруменінің, В дәруменінің, моносахаридтер мен каротиннің мөлшері аз емес. Аспаздықта Аспаздықта ол картоп сияқты, пісірілген немесе күйдіріп пісірілген түрінде пайдаланылады. Одан фри жасауға, гарнир ретінде қосуға, езбе жасауға, қамырға, жұқа құймаққа және татымды суфлеге қосуға болады. Бірақ оны әзірлеудің ең жақсы тәсілі оны духовкада пісіру болып табылады. Сонымен қоса, батат алкоголь, крахмал, сондай-ақ ұн мен қауыз өндіруде пайдаланылады. Батат түскі ас үшін ғана тамаша болып табылмайды, оны тіл үйірер, тәтті дәміне байланысты сондай-ақ десертке қолдануға болады Картоп сияқты, батат та Азия елдерінде танымал майға қуырылған картоп өндірісі үшін шикізат болып табылады. Қытайда қант себілген, Құрама Штаттарда тұзды майға қуырылған картоп (чипсы) танымал, ал Бангладеште лимон қышқылы қосылған кайен бұрышымен дәмделген майға қуырылған картоп танымал болды. Пайдасы Бататтың негізгі пайдалы элементі белоктар болып табылады, олардың антиоксидантты қасиеттері бар. Бататты әсіресе қан айналымы жүйесінің ауруларынан, ащы және тоқ ішектің қатерлі ісігінен зардап шегетін адамдардың қолдануына кеңес беріледі. Олар демікпеден, остеопороздан немесе ревматоидты артриттен қорғайды. Бұл қарт адамдарға немесе жүкті әйелдерге тамаша тағам.
Башқұрт қорығы

Башқұрт қорығы — Оңтүстік Орал тауындағы ормандардың табиғатын зерттеу үшін және оларды қорғау үшін 1930 жылы ұйымдастырылған мемлекеттік қорық. Жер көлемі — 54 400 гектар. Башқұрт қорығының орталығы Магнитогорск қаласының батыс жағындағы Сарған өзенінің құйылысына таяу орналасқан. Тағы қараңыз Дереккөздер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Бегемот

Бегемот немесе гиппопотам немесе сусиыр — жұптұяқтылар отрядына, бегемоттар тұқымдасына жататын, күйіс қайырмайтын ірі жануар. Денесінің ұзындығы —4,5 м, салмағы — 2000—3000 кг, бойы — 1,5 м келеді. Терісі—қалың, түгі тықыр болады. Көбінесе суда тіршілік етеді. Қорегі — тек су өсімдігі. Топтанып жүреді. Бегемот тек тропиктік Африкада кездеседі. Әрқайсысында бір ғана түр бар екі туысқа бөлінеді. Оның ересегінің дене тұрқы 4 – 4,5 м-дей, құйрығының ұзындығы 35 – 50 см, салмағы 2,6 – 3,2 т (кейде 4,5 т). Тіршілігінің көбін суда өткізеді, кейде судың таяз жеріне, жағасына шығады. Тері бездері қызғылт түсті шырыш бөліп шығарады, сондықтан денесі жез түсті болып келеді. Қырық – елу жылдай өмір сүреді, топтанып жүреді. Ергежейлі бегемоттың дене тұрқы 1,70 – 1,85 м, құйрығының ұзындығы 70 – 80 см, салмағы 250 – 275 кг. Ол жеке де, топтанып та жүреді, отыз бес жылдай өмір сүреді. Бегемот жағасы батпақ, қалың шөп өскен тұйық көлдерді мекендейді. Жақсы жүзеді, сүңгиді. Өсімдік тамыры мен түйнегін қорек етеді. Қорегін түнде іздейді. Еті, терісі, майы үшін көп ауланған. Ергежейлі бегемот санының жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Халықаралық «Қызыл кітапқa» енгізілген. Кәдімгі бегемот немесе гиппопотам Қазақстанда хайуанаттар бағында бағылады. Өмір сүру ортасы Сусиырлар жайылымдар жанындағы өзендерді, көлдерді және батпақтарды мекендейді. Сусиырлар үшін ең ыңғайлы өмір сүру ортасы суға жартылай батып тұруға болатын құмды жағалауы бар тұрақты сулардың ашық алқаптары болып табылады. Әдетте олар өздерінің денелерін батыруға жетерліктей таяз суларды ұнатады. Өмір кезеңдері Ұрғашы сусиыр әрбір екі жыл сайын бір ғана кіші сусиырды дүниеге әкеледі. Сусиырлардың баланы көтеру мерзімі сегіз ай. Сусиырлар баласын суда дүниеге әкеледі, баласы туыла салып жүзе алатын болады. Олар аналарының сүтімен суда жүріп-ақ қоректене бастайды. Олар туылғаннан соң алты-сегіз айға дейін аналарының сүтімен, одан соң шөппен қоректенеді. Жас сусиырларға қолтырауындар, арыстандар және гиеналар жиі шабуыл жасайды. Сусиырлардың қорегі Сусиырлар – шөпқоректі жануарлар. Олардың ең бірінші азығы – шөп. Олар күн сайын түнде өздеріне белгілі жолдармен жайылымдарға азық іздеп шығады. Әрбір түн сайын шамамен 40 кг азық жейді. Олар шөпті жұлып, өсімдіктерді жұту үшін өздерінің қатты жалпақ еріндерін пайдаланады. Кей кездері олар белгілі бір аймақтағы барлық шөпті жеп тауысқанда бірнеше сағат ішінде келесі алқапқа көшіп шығады. Сусиырлардың терісі Сусиырлардың суға жақындықтарының басты себептерінің бірі – олардың терісі ерекше. Олардың терісі судан шыққан кезде жылдам құрғап кетеді. Сондықтан да олар суға жиі малтиды. Сусиырлардың терлететін бездері жоқ. Оның орнына олардың көптеген тері бездері болады, бұл бездер жабысқақ қызыл зат бөліп, денелері қызғылтым және терлеп тұрғандай көрінеді. Бұл бөлінген зат сусиырдың денесін Күннің ыстығынан қорғап, денесінде ылғалды сақтайды. Әдебиеттер * Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
Мұртты киттер

Мұртты (тіссіз) киттер – киттәрізділер отрядының айрықша бір отряд тармағы. Тісі болмайды, тұмсығының үстіңгі жағында ұзындығы 50-ден 450 сантиметрге дейін, саны 360-тан 800-ге дейін болатын «кит мұрты» деп аталатын мүйізденіп кеткен тақташықтары болады; тіссіз киттің ең ірілерінің ұзындығы—33 м, салмағы—160 тоннаға дейін барады. Еті мен майы жеуге, тоң майы техникада қолдануға жарайды. Мұның 15 түрі бар, олар: поляр киті, оңтүстік кит, ергежейлі кит, сұр кит, бүкір кит, көк кит, финвал, сейвал, кіші жолақ, Брайд киті. Бұлардың көпшілігі мұхиттарда тіршілік етеді. Дереккөздер
Белемниттер

Белемниттер — басаяқтылар класына жататын, өліп біткен омыртқасыз жануарлар отряды. Белемниттер тас көмір кезеңінен бастап палеогенге дейін теңізде тіршілік еткен. Қазбадан табылған белемниттердің қармақша иілген 5 жұп аяқтары, суда жүзуге бейімделген үлкен көзі, сіңір жақтары, қорғаныш қызметін атқаратын ерекше секреция бездері, жұмсақ денесінің ішінде 3 бөліктен тұратын (фрагмокон, проостракум және ростр) бақалшағы болған. Фрагмокон конус тәрізді, іші көлденеңінен бірнеше бөлімшелерге бөлініп, олардан жұмсақ дене өсіндісі — сифон шығып тұрады. Фрагмоконның төменгі сүйір ұшы, рострдың альвеол қуысына жалғасады. Пластинка тәрізді проостракум жануардың арқасында, фрагмоконның алдыңғы жағында орналасқан. Ростр — шыбық немесе қандауыр тәрізді, әктастан тұратын қабық (ұзындығы 40 см-ге дейін). Қазба кезінде жеке табылған белемниттердің рострлары “шайтан саусағы”деп аталады. Олардың қазба қалдықтары Қазақстанда Ақтөбе, Орал, Маңғыстау облыстарында табылған. Белемниттер мезозой және кайнозой эралары шөгінділерінің геологиялық жасын анықтайтын негізгі белгінің бірі болып табылады. Дереккөздер
Тиіндер

Тиіндер — тиінтәрізділер тұқымдасының бір туысы. Еуразия, Солтүстік және Оңтүстік Американың ормандарын мекендейтін 40-тан астам түрі белгілі. Қазақстанның шығыс, орталық және солтүстік аймақтарында, Тянь-Шань мен Жетісу (Жоңғар) Алатауының қарағайлы ормандарын мекендейтін 1 түрі – кәдімгі тиін (Sciurus vulgaris) бар. Оның тұрқы 16 – 28 см, салмағы 450 – 600 г. Түсі ақшыл сұр не жирен, үлпілдек, қалың жүнді, құйрығы ұзын (23 см-ге дейін). Құлағында шашағы болады. Ұясын ағаш басына кейде кеуегіне не жартас жарығына салады. Тиін – тұрғылықты аң, бірақ қорегі (шырша, т.б. қылқан жапырақты ағаштардың тұқымы) тапшы болса, кейбір жылдары жаппай қоныс аударуы мүмкін. Қысқа қарай қор жинайды. 2 жаста жыныстық жағынан жетіліп, ақпан – наурыз айларында ұйығады. Жылына 2 рет (әр жолы 3 – 10) балалайды. Тиіндер терісі үшін ауланады. Дереккөздер
Қызыл ырғай

Қызыл ырғай – байсаттар тұқымдасының аюбадам туысына жататын иісі жаман, биіктігі 3 метрдей бұта. Жемісін жеуге жарамайды, тұқымында техникада қолданылатын май бар. Кіші түрлері *Sambucus racemosa subsp. racemosa *Sambucus racemosa subsp. kamtschatica (E.L.Wolf) Hultén *Sambucus racemosa var. melanocarpa (A. Gray) McMinn *Sambucus racemosa subsp. pubens (Michx.) House *Sambucus racemosa subsp. sibirica (Nakai) H.Hara – Сібір ырғайы *Sambucus racemosa subsp. sieboldiana (Miq.) H.Hara Дереккөздер
Сібір ырғайы

Сібір ырғайы – байсаттар тұқымдасы қызыл ырғай түріне жататын сабағы өте жеңіл, өзегі борпылдақ ағаш. Ел арасында бұл ырғайдың тамыры, сабағы дәрі ретінде пайдаланылады. Қабығын қайнатып, оның суын іш айдауға, несеп тоқтағанда ішеді, гүлі мен жемісі терлетуге қолданылады. Тұқымы мен тұтас жемісінде 33 процентке дейін май болады. Жас гүлінде 0,2—0,3 процент қоймалжың эфир майы бар. жуық түрі бар. Олардың бұрынғы КСРО жерінде өсетіндері — 8. Олар: кара ырғай, қызыл ырғай, Сібір ырғайы, аюбадам және басқалары. Жабайы түрлері таулы жерлерде, жазықтағы ормандар арасында өседі. Ырғайлардан дәрі-дәрмек, кәдімгі май, эфир майы шығады. Тағы қараңыз Дереккөздер *Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев