kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақкемелер көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Р.Люксембург көшесі. «Тельман» тұрғын алабы. Ақкемер көшесі Мұғалжар көшесінен басталып, Аңырақай көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 980,2 м. Ақкемер - Қазақстанның барлық түкпірінде кездесетін сай-саланың, кеуіп қалған арнаның, жағаның атауы. Бұл атаулары «ақ» сөзі «кемер» сөзімен тұлғаласып, «қаракемерге» керісінше ұғым береді. Турколог ғалымдардың айтуынша «кемер» сөзі иран тілінен енген «су» немесе «су орган сай» мағынасын білдіреді. Дереккөздер
Қарқаралы көшесі (Алматы)

Көшеге Орталық Қазақстандағы таудың атауы (Алматы қаласы мәслихатының 4.04.2001 № 200 шешімі мен Алматы қаласы әкімінің 9.04.2001 № 200 қаулысы) берілген. Аңыз бойынша, осы жерде үзатылып бара жатқан сұлу қыздың қарқарасы (бас киім) қалып қойыпты-мыс. Көше Медеу ауданында орналасқан. Ақмешіт көшесі мен Хантәңірі көшелерінің аралығында орналасқан. Бұрынғы атауы - 7-ші көше болған. Көшенін ұзындығы - 1500 метр. Дереккөздер
Құты қашу

Құты қашу. Түсіндірме сөздігімізде — берекесі кету, ұсқыны қашу мағыналарын беретіндігін айтады. «Күнде көріп жүрген Жақаннан сонша құтың қашады» (Қ. Мұқамеджанов, Өзіме де.). «Құт» тұлғасы «зәре-құты» қос сөзінің құрамында да кездеседі. Мұндағы «зәре» сөзінің мағынасы — қорқу, шошу, төркіні — парсы тілі. Ал «құт» сөзінің алғашқы мағынасын іздестіру қажет. Тілімізде «құт» сөзі «ырыс», «байлық» мағыналарымен синонимдес болып та келеді. Бірақ, біздің байқауымызша, «құты қашу» тіркесіндегі және «зәре-құты» қос сөзіндегі «құт» тұлғасының мағынасы өзгеше деп ойлаймыз. Осы ойымызды көне түркі жазба ескерткіштері растай түседі. Ертедегі сөздікте «құт» сәзінің екі мағынасы кездеседі. Біріншісі — бақыт, ырыс сияқтылар болса, екіншісі —жан, рух. Біз әңгімелеп отырған «құты қашу» тұрақты тіркесіндегі «құт» сөзінің мағынасы — «жан» деп жорамалдаймыз. Дәл осындай мағынада татар тілінде «кот» қалпында айтылады. Көрсетілген тілдік деректерге табан тіреп «құт»— түркі тілдерінің өзіне тән және мағынасы жағынан «құты қашу»— «жаны қашу» дегенмен тепе-тең. Әрине, «жаны қашу»— қорқу, үрейлену нәтижесінен туатын құбылыс. Сондықтан тілімізде оның «қорқу», «шошу», «үрейлену» мағыналарының орнына қолданылуы да заңды құбылыс. Осындай қолданыс түрі якут тілінде де кездеседі: қуттан — қорқу, жасқану. Дереккөздер
Кемпірқосақ (сөз)

Кемпірқосақ. Сөз мағынасы кез келген қазаққа түсінікті. Ал сөз төркіні қайдан шықты деген мәселеге келсек, бұл жөнінде бірен-саран автордың аңызға сүйенген тұспал, долбарын ғана кездестірдік. Мысалы, 1918 жылы Б. А. Куфтиннің ел арасынан жинап,бастырған аңыз, ертегісі. Автордың ойынша, мыстан кемпір аспанда, жаңбырдан кейін өзінің түрлі-түсті қойларын қосақтап саууының нәтижесінде табиғат құбылысының бір атауы келіп шыққан. Ғылымда бұл сияқты жорамалды «халықтық этимология» дейді. Оның дұрысынан бұрысы молырақ болатындықтан, таза тілдік деректерге сүйенген жөн. "Кемпірқосақ" cөзі "Кем бір қосақ" сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан "кем бір қосақ" сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен, Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде "б" ұяң дыбысы "м" үнді дыбысының ықпалынан "п" қатаң дыбысына айналып, "кемпірқосақ" атауы шыққан. Қолда бар тіл деректеріне назар аударсақ, «кемпірқосақ» біріккен сөзінің төркінін анықтауға боларлық. мынадай мәліметтерге тап боламыз. 1970 жылғы арабша-орысша сөздікте кузах — әшекейлеу, безендіру сияқты мағына меншіктенсе, ал «кус кузах»— біздегі «кемпірқосақ» дегенді ұғындырады. Араб тіліндегі «қус кузах» тіркесінің алғашқы сыңары — «қустың» мағынасы — «иілген» немесе «доға сияқты» мағыналар береді. Демек, бұл тілдегі «кус кузах» тіркесін қазақ тіліне сөзбе-сөз аударсақ «әшекейлі доға» болмақ. Арабша «қус» сөзі «садақ» мағынасына да ие. Жалпы алғанда, иілген заттарға осы сөз қолданылатындығы байқалады. Тіліміздегі «кемпірқосақ» сөзінің соңғы сыңары (қосақ) қайдан пайда болғандығы дау тудырмаса керек. Араб тіліндегі «кузах»—бізге ауысқанда «қосақ» қалпыңа дейін өзгерген. Енді осы өзгерген «қосақ» сөзінің алдына «кемпір» қалайша киліккен. Шын мәнісінде, қазіргі біз қолданылып жүрген «кемпір» мағынасындағы сөз бе? Біздің ойымызша, оның қазіргі «кемпірғе» үш қайнаса сорпасы қосылмайтын сияқты. Мысалы, иран тілінде әрбір иіліп жасалған зат атауының түбірі — кем, кеман — садақ; кемер —1. белбеу; 2. күмбез т. б. В. Рад,. Опыт..., II, 2, 1203, 1206). Иран тіліндегі «күмбез» мағынасын беретін «кемер» араб тілінің «кузах» сөзінің алдында тұрып, тіркес құрып, сол күйінде («кемер кузах») қазақтарға ауысып, дыбыстық өзгерістерге ұшырай отырып, «кемпірқосақ» қалпына дейін жеткен. Бұл ойымызды басқа да түркі тіліндегі осы мағынаны беретін сөздер анықтай түседі. Түрікмен тілінде — әлемгошор, якутша — кустук. Осы тілдердегі «гошар», «кустук». араб тіліндегі «кузах» сөзінің дыбыстық өзгеріске түскен тұлғасы деп қарауға болады. Сөйтіп, «кемпірқосақ»-тың нағыз қазақша мағынасы—«әшекейлі күмбез». Бұл жерде сөздердің орын ауыстыруы да болған (кемер//кемпір — күмбез, қосақ — әшекейлі). Дереккөздер
Ақкөл көшесі (Астана қаласы)

Ақкөл көшесі Ақкөл қысқа көшесінен басталып, Қатаркөл орамында аяқталады. Ұзындығы - 171,4 м. Ақкөл - көлдің атауына байланысты айтылған және ол республикамыздағы бірнеше елді мекендердің атауы. Дереккөздер
Топас

Топас Осы күнгі түсінігімізде бұл сөздің мағынасы — ой-өрісі нашар, надан, ақымақ, кеще. «Қаншама топас, тас бауыр болса да жақсылыққа жібімейтін адам жоқ» (Ө. Қанахин, Жүрек.). Сөздің алғашқы тұлғасы мен мағынасын осы күнгі түркі тілдерінен-ақ іздеп табуға болады. Хакас тілінде — «тоо» сөзі — біздің түсінігіміздегі «тыңдау, тіл алу», ал «тообас» тұлғасы — «еш нәрсемен санаспайтын, тыңдаусыз» мағыналарында жұмсалады. Ал тува тілінде «тоовазы»—тықдаусыз, «тоовас» — қайырымсыз, керенау мағыналарында қолданылады. Қайырымсыздық, тыңдамаушылықтың ақыры — надандық, ақымақтыққа әкеп соқтырады. Қазіргі біздің тіліміздегі «топас»—осы, соңғы мағынаны меншіктенген. Дереккөздер
Қыбын табу

Қыбын табу. Тіркес мағынасы — тілін табу, көңілінен шығу дегенді аңғартады. «Бәйбішенің қыбын тауып, қымызды көбірек ішпек болды» (Б. Майлин, Шығ.). «Қыбы» сөзінің түпкі төркіні түркі тілдері екендігі шүбә туғызбайды. Мына тіл деректері соның айғағы. Э. Пекарский құрастырған якут тілі сөздігінде қыбыы — ұрыларша қағып алу, жасыру; Қазіргі якут тілі сөздігінде кыбыы — ұрлық ; төлеуіт, алтай тілдерінде қыбы — ойдан шығару, зеректік, қулық; қырғызша кыйпы — амал, айла, қулық ; ноғай тілінде де соңғы мағынада қолданылып, «кылып» тұлғасында айтылады, тек айырмасы бұл тілде «л» дыбысы қосылып тұр. Біздің бағдарлауымызша, «қыбы» немесе «қып» сөзінің ең алғашқы мағынасы якут тіліндегідей болса керек. Өйткені, түркі тілдерін зерттеушілердің пікірінше, якут тілі көне тілдер қатарына жатады. Ал басқа тілдердегі мағыналар кейін гіайда болған деп қараймыз. Дереккөздер
Мұхамеджан Тынышбаев көшесі (Астана)

Мұхамеджан Тынышбаев көшесі (Астана)- Мұхамеджан Тынышбаев көшесі Қарасай батыр көшесінен басталып, Ы.Алтынсарин көшесінде аяқталады. Ақбұғы, Біржан сал көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 727,6 метр. Мұхамеджан Тынышбаев (1879-1937) - қоғам қайраткері, қазақтың тұңғыш теміржолшысы, тарихшы-ғалым, Мемлекеттік Думаның депутаты, Қоқан автономиясының басшысы, Алашорда үкіметінің мүшесі. Талдықорған облысының Қапал ауданында туған. Верный (Алматы) гимназиясын бітіріп, Петербургтегі қатынас жолдары инженерлері институтын тәмамдаған. « Қазақ » газетінде мақалалар жарияланып тұрған. Алаш партиясын құруға тікелей араласып, 1917 жылғы желтоқсан айында жарияланған Алаш автономиясы үкіметінің он бес мүшесінің бірі болады. «Алаш автономиясы аймағындағы уақытша жер пайдалану туралы Ереженің» жобасын қабылдауға қатысады. Орыс география қоғамының, Түркістан бөлімінің, Қазақстанды зерттеу қоғамының, «Талап» ұйымының мүшесі болады. Қазақ халқының арғы-бергі тарихына қалам тартып, бүгінгі күндері де маңызын жоймаған зерттеу еңбектерін жариялайды, қазақ шежіресін түзеді. Саяси құғын-сүргін құрбаны. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Молдағалиев Жұбан атындағы көше (Алматы)

Көшеге мемлекет және қоғам қайраткері, қазақтың ақиық ақыны, Ұлы Отан соғысының ардагері Жұбан Молдағалиевтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 02.10.1996 № 239 шешімі) берілген. Жұбан Молдағалиевтің (1920-1988) Орал облысының Тайпақ ауданында дүниеге келген. Ол «Жұлдыз» журналының бас редакторы, КСРО Жазушылар Одағы басқармасының хатшысы, Қазақстан Жазушылар Одағының 1-ші хатшысы қызметтерін атқарған. Ол - «Мен қазақпын», «Жеңіс жырлары», «Жарқын жол», «Жесір тағдыры», «Уақыт тынысы», т.б. поэмалардың авторы. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Қазақстан комсомолының 10 жылдығы көшесі. Көшенің ұзындығы - 1250 метр. Дереккөздер
Кеп

Кеп. «Халықтың қарызын өтей алмай, қас масқаралық кепте екенбіз деді» (Бозінген). Осы сөздің мағынасын берерлік" тілімізде кейіп, қалып, сиық сияқты баламалары бар. Осылардың ішінен «кеп» сөзіне мағына жағынан жақыны «қалып» та, тұлға жағынан сәйкестеуі «кейіп». Түркі тілдерінің ішінен бізден басқа «кеп» сөзі якуттарда «киеп» дыбыс құрамында ұшырасып, «форма» мағынасын береді. Біздің жобалауымызша сөз төркіні моңғол тілдері болса керек, моңғолдарда хэв — қалып (Қаз.-мон. сөз., 1977, 175); Қалмақ тілінде кев — тұлға (фигура) " (Рус.-кал. сл., 1964, 751). Осы сөздер қазақ тіліне ауысып, «кеп» тұлғасына дейін өзгерген де, мағына жағынан өзіміздегі «қалып» сөзімен сәйкестенген. Дереккөздер
Бүркітті жаба тоқып ұстау

Бүркітті жаба тоқып ұстау - құсты ой өңірде қолға түсіру тәсілі. Ол үшін міндетті тұрде обақан тұрғызады. Обақан дегеніміз - биік төбеге құс орнығып отыратындай етіп, ағаш, сексеуіл томарларынан тұрғызған тұғыр. Оны көбіне күзге қарай жасайды. Күзге қарай балапандардың жетіліп, көздері қырағы тартқан кезінде обақандардың ең көп қонатын біреуінің жанынан жаба құрады. Жаба дегеніміз үлкендігі киіз үй шаңырағындай, пішіні де соған ұқсас талдан тоқылған шарбақ шатырша. Жабаны тиекті қазыққа тіреп немесе әлсіз талдармен тіреп қояды да, ішіне қазыққа байланған қоян өлексесін тастайды. Табиғатында қара жерді баса бермейтін қыран құс обақанға келіп қонған кезде жартылай ашық тұрған жаба ішіне кіріп, қоянды бас салған кезде жабаның қазықтағы тиегі ағытылып кетіп, құсты басып қалады. Аушы құстарды ұстаудың бұл тәсілін құмды, жазықты өңірдің құбсегілері жиі қолданады. Дереккөздер
Қармысов атындағы көше (Алматы)

Көшеге Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Камал Қармысовтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 18.09.1995 № 198 шешімі) берілген. Қамал Қармысовтың (1912-1991) Жетісу өңіріндегі Жаркент қаласында дүниеге келген. М.Әуезов атындағы қазақ драма театрының актері бола жүріп, Әуезов, Шекспир, Мүсірепов пьесаларындағы ондаған басты кейіпкерлерді сомдаған, киноға түскен. Көше Медеу ауданында орналасқан. Горький саябағынан басталып, Луганский көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Речная көшесі. Көшенін ұзындығы - 1070 метр. Дереккөздер
Келісім

Keлісім - тараптардың бәсекені шектеуге немесе жоюға, кәсіпкерлік қызметте негізсіз артықшылық алуға бағытталған кез келген шарттық (тікелей, деңгейлес немесе конгломераттық) қатынасы. Дереккөздер Келісім-шарт
Аққұм көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Ленин көшесі. «Заречное» тұрғын алабы. Аққұм көшесі Ұшқыштар көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 481,1 м. Аққұм - Қостанай облысының Жангелді ауданындағы Ұлы Жыланшық өзенінен солтүстік-шығысқа қарай бойлай созылып жатқан құмды алқап. Шөл беддемінде орналасқан. Жалпы ауданы - 375 шаршы шақырым. Түгелдей дерлік өсімдігі сирек құм төбелер мен жалдардан тұрады. Дереккөздер
Молдағұлова атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың қаһарман мерген қызы, Кеңес Одағының Батыры Әлия Молдағұлованың есімі (Алматы қаласы әкімінің 19.06.1995 № 137 шешімі) берілген. Молдағұлова Әлия (1924-1944) Ақтөбе облысы Қобда ауданы Бұлақ мекенінде дүниеге келген. Ұлы Отан соғысында Псков облысы Новосокольники ауданында Казачиха деревнясында қаза тапқан. Көше Жетісу, Алатау аудандарын қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 1350 метр. Дереккөздер
Тостаған

Тостаған — Ағаштан жасалған кішілеу дөңгелек ыдыс осылай аталады. «Олар қымызды әдемі сырлы ағаш тостағандарға құйып ішті» (Б. Балабеков, Ән.). Көне дәуір адамдары бұл сияқты ыдысты кез келген ағаштан ойып жасауға еңбек құралдары тапшы болғаны тарихтан белгілі. Дегенмен, алғаш ағашты кесіп, одан ойып ыдыс жасамаса да бір лажын тапқан болу керек. Ол лаж — ағаш қабығы. Онда да кез келген ағаш емес, қайыңның қабығы. Қайыңның қабығы қазіргі тілімізде «тоз» болып аталатыны баршамызға аян. Осы мағынадағы бұл атау ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен қазіргі күнге дейін сақталған. Мысалы, якуттарда «туос», өзбек тілінде «түс», туваларда «тос». Ал хакас тілінде «түүс» сөзі — тоздан жасалған ыдыс мағынасын білдіреді. Мұның өзі біздің жорамалымыздың шындықтан алшақ еместігінің айғағы. Хакас тіліндегі тұлғаға қазақ тіліне тән жұрнақтар қосыла отырып (тос + та + ған), «тостаған» қалпына дейін жеткен. Егер бұны ерте кездегі дәстүрмен түсіндірсек, «тоздан жасалған ыдыс» болмақ. Дереккөздер
Әлия Мұфтаққызы Жантикина

Әлия Мұфтаққызы Жантикина (24. 10. 1955 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1989). *Алматы шеттілдер институтын бітірген (1976). *1976—1979 жылдары осы институттың оқытушысы. *1979—1982 жылдары аспирантурада оқыды. *1982—1992 жылдары Қазақ мемлекеттік а. ш. интында оқытушы. *1992 жылы бастап осы күнге дейін Алматыдағы халықаралық мектепте аудармашы болып қызмет істейді. Профессор Ә. Хасеновтың жетекшілігімен "Қазақтың лексика-фразеологиясының орыс тіліндегі аудармасының ұлттық реңкі" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 10-ға жуық еңбек жариялады. Дереккөздер
Мойун-чур ескерткіші

Мойун-чур ескерткіші - көне түркі (Орхон-Енисей) жазуымен 759 ж. жазылған ескерткіш. Солтүстік Моңғолиядан (Селенг өзені мен Шинэ-усу көлінің аймағынан) 1909 ж. профессор Г. И. Рамстедт тапқан. Ол ескерткіш мәтінін (тексін) неміс тіліндегі аудармасымен бірге 1913 ж. жариялаған. Бұл еңбек орыс тілінде С. Е. Маловтың аудармасымен 1959 ж. жарық көрді. Ескерткіш "Селенг тасы" деп те аталады. Ол тастың төрт жағына бірдей 39 жолдан тұратын жазу өрнектелген. Бұл жазу түрік тіліне де аударылып басылған (Н. Оркун, 1936 ж.). Мойын-чур сол кездегі Ұйғыр мемлекетінің ханы болған. Ол белгілі Түрік қағанатының ең соңғы ханы Озмыш-тегінді жеңген. Мәтінде жалқы есімдермен (жер-су, адам аттарымен) қатар бірсыпыра халық (ел, тайпа) атаулары да кездеседі (ұйғыр, тоғыз оғуз, үш қарлұқ, сегіз оғуз, тоғыз татар, тардуш, телес, чик, қырғыз, басмыл, түргеш, табғач, түрік, соғды). Әңгіме оғуз тайпасының өкілі атынан баяндалады, ол "мен өзімнің жеке халқымды - тоғыз оғузды жинап алып, біріктірдім" дейді де, басынан өткен соғыс оқиғаларын уақыт желісіне қарай өз сөзінің арқауы етіп алады, қолы жеткен жеңістерін айтады. Ең әуелі ол "менің 26 жасымда түріктер мемлекетінде қыпшақ түріктері елу жыл ел билеп тұрғанда..." деп атап өтеді. Тасқа ойылып жазылған жазба жәдігерліктерде бұл қыпшақ халқының бірінші рет аталуы. Хатқа түскен еңбектердің ішінде қыпшақтар бірінші рет парсы жиһангері Ибн Хордадбехтің (820-912 ж.) араб тілінде жазған "Жолдар мен мемлекеттер" деген еңбегінде аталады. Дереккөздер
Кепелеу

Кепелеу. Түсіндірме сөздікте белгілі бір заттың үйіліп жатуын осылай атайтындығы көрсетілген де, «диалектизм» деп белгі соғылған. «Саздан, торталар қабыршықтанып, қақталып кепеленіп жатты» (Ғ. Сланов, Дөң асқан). «Кепелеу» сөзін диалектизм деп қарау күмән туғызады. Өйткені оның Қазақстанда жайылу аумағын шектеп көрсету қиын және кез келген қазақ түсінетін сөз. «Кепелеп ішіп...» сияқты тұрақты тіркесте де кездеседі. Біз көрсетіп отырған мағынасы ұқсатудан пайда болғандығы аңғарылады. Оның алғашқы мағынасы ноғай тіліндегі «кепелей» тұлғасынан керінеді. Оларда бұл тұлғадағы сөз қазақы қойдың құйрығы мағанасында қолданылады (Ног.-рус. сл., 1963, 161). Дереккөздер
Мүдіру

Мүдіру. Тілімізде кейде бұл сөз — тоқтау, бөгелу, кідіру немесе сөзден тосылу сияқты ауыспалы мағынада қолданылады. «Жасырынған жау кім?—деген сұраққа мүдіріп, жауап таба алмады» (К. Тоқаев, Көмескі.). Басқа түркі тілдерінде бұл сөз езінің алғашқы мағынасында ғана қолданылады: қырғызша — мүдүрүл, якут тілінде — мүдүрүй тұлғалы сөздер біздегі «сүріну» мағынасында қолданылады. Осыған сәйкес қалмақ тіліндегі «бүдрх», монғолдардағы «будрэх» сияқты сөздер де қазақ тіліндегі «сүріну» мағынасының орнына жұмсалады. Дереккөздер
Ақмешіт көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы — Ме33 көше (Жаңа әкімшілік орталық). Ақмешіт көшесі Сарайшық көшесінен басталып, Тәуелсіздік, Достық, Сығанақ, Алматы көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 5607,3 м. Ақмешіт - қазіргі Қызылорда қаласының орнында болған көне бекініс орны. Бекініс 1817 жылы салынған. Тарихшы-ғалымдардың дәлелдеуі бойынша, Ақмешіт бекінісін Қоқан ханы Омархан салғызған. Бекініс ішінде саз балшықтан салынған 50-ге жуық үй, екі мешіт, медресе, оқ-дәрі қоймалары, құдықтар болған. Қазан төңкерісінен кейін бекініске Ақмешіт аты қайта берілді. 1925 жылы оған Қызылорда аты беріліп, ол 1929 жылға дейін Қазақстанның астанасы болды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мұстафа Шоқай көшесі (Астана)

Мұстафа Шоқай көшесі (Астана)- бұрынғы атауы Перспективный көшесі. «Промышленный» тұрғын алабы. Мұстафа Шоқай көшесі Көкжелек көшесінен басталады. Ұзындығы - 1108,8 метр. Мұстафа Шоқай (1886-1941) - отаршылдықтың озбыр саясатына қарсы жүргізілген қоғамдық қозғалыс көсемдерінің бірі, Алашорда үкіметінің мүшесі. Түркістан халықтары арасында тарихта тұңғыш рет демократиялық Еуропаның ортасында түркістандық саяси эмиграциялық қызметтің негізін қалаушы. Туған жері бұрынғы Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) уезіне қарасты Шоқай ауылы. Алғашқы қоғамдық жүмысы - оның 1914 жылы Ә.Бөкейханның ұсынысымен IV Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясының хатшылығы. Өмірінің соңында, тамыз айының басынан қараша айының соңына дейін немістің бірнеше лагерін аралап, тұтқындағы ондаған мың түркістандықтармен кездеседі, оларды өлім түзағынан құтқарыл алуды өзінің бірден-бір борышы санайды. 1941 жылы Берлинде құпияға толы жағдайда қайтыс болады. Сүйегі Берлин қаласындағы мұсылмандар бейітінде жерленген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қылдырықтай

Қылдырықтай. Жіп-жіңішке, қылдай, нәзік затқа арналған атау екендігі түсінікті. «Әлпеш қылдырықтай белі үзіліп кетердей майьісып, құлаштап келіп түйіп жатыр» (Н. Сералиев, Ыстық күлше.). Сөздің алғашқы түбірі бір буынды «қыл» екендігі әрі мағынасы да айқын. Дәл осы түбірдің өзіне -дай жұрнағы қосылып, «қылдай» қалпында ете жіңішкелікті білдіретін сын есім жасалатыны да мәлім. Тілімізде негізгі түбірден туынды сөздер жасайтын -дырық, -дірік іспеттес жұрнақтар барлығы да баршамызға әйгілі (табал + дырық, өміл + дірік т. б.). Бізге тек «қылдырық» туынды түбірінің ерте заманда қандай мағына бергендігін ашу қажет. Оны да М. Қашқари сөздігінен табамыз. Онда қылдруқ — егін масағындағы (дән басындағы) қылқан деген түсінік берілген. Осы тұлғаға қосымша -тай жұрнағы қосылып, жіңішкелікті одан әрі кәркейте, бейнелей көрсетіп тұр. Дереккөздер
Ақмола көшесі (Астана)

«Көктал» тұрғын алабы. Ақмола көшесі Баршын көшесі (Астана), Ұлытау көшесі (Астана), Мыңжылқы көшесі (Астана), Қайнар көшесі (Астана), Мойылды көшесі (Астана), Сарыөзен көшесі (Астана), Зайсан көшесі (Астана), Ақсуат көшесі (Астана) көшелерін қиып өтіп, Ұлытау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 2114 м. Ақмола - Есіл өзенінің бойында, ескі керуен жолы өтетін Қараөткелде болған. «Мола» деген сөз ғұндар тілінде «биік қорған, қамал» деген ұғымды білдіреді. Есіл бойына дуан орталығы салынғаннан кейін Ақмола сол дуанның, одан соң Ақмола қаласының ресми атына айналды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Төбе би

Төбе би - негізгі шешімді айтатын басты би. «...жауаптылықты арнаулы төбе биге беретін» (С. Бегалин, Замана.). Ертедегі жазба ескерткіштерде «төпү» сөзінің адам басының төбесінен басқа, «шың», «шоқы» сияқты мағыналары кездеседі. «Төбе би» -дегі «төбе» сөзін бұл мағыналармен жанастыру ыңғайсыз. Алайда, ерте кездегі «төпү» тұлғасының үшінші мағынасы — «бас». «Бас» сөзінің көп мағыналығын ескерсек, «төбе би» тіркесіне жуық болуы заңды. Қазіргі түркі тілдері ішінде якуттарда да «төбе» сөзі біздің түсінігіміздегі «бас» мағынасында қолданылады. Бұдан әрегірек барсақ, моңғол тілінде «тойв», бурят тілінің бір диалектісінде «томо» дыбыстық құрамдағы сөздер «үлкен», «ірі» ұғымдарында айтылады. Деректерде келтірілген «бас, үлкен, ірі» мағыналарын беретін «төпү», «төбе», «томо» сөздерінің бірімен «би» сөзі тіркеске түсіп, «төбе би» тұрақты тіркесі қалыптасқан. Дереккөздер
Емеурін

«Тіке айтпаса да, емеурінен белгілі» (3. Шашкин, Тоқаш Бокин). Мысал ішіндегі «емеурін» мағынасын — мақсат, ниетті аңғартатын тұспал сөз, бет-ауыздың қимылы, ишара деп түсінуге болады. Ниет, ойды айтып жеткізбей-ақ сездіру көп жағдайда бет-ауыз қимылы арқылы болатыны белгілі. Оны, әсіресе, ауыз қимылы аңғартатынын еске алсақ, сөз төркінін іздеп табуға көмектесері анық. Осыған орайлас якут тілінен мынадай деректі ұшыратамыз: эмэрэйдэн — ерін шығару дегенді ұғындырса, бұл етістік түбірі «ерін» мағынасын беретін «эмэрэй» сөзінің туындысы екендігін байқаймыз. Бұл жерде түркі тілдерінде «ерін» мағынасында қолданылатын тағы бір дыбыстық құрамдағы сөзге кездесіп отырамыз. Мұның өзі басқа бір тілдік деректерде кездеспей, тек якут тілінде ғана кездессе, кездейсоқ құбылыс болар дер едік. Дәл осыған сәйкес тұлғаны және «ерін» мағынасын беретін сөзді тунгус-маньчжур тобына жататын тілдердің бәрінен кездестіреміз: һэмун — ерін мағынасын береді. Егер дыбыс сәйкестіктері мен «р»—дыбысының тұрақсыздығын еске алсақ, мынадай схемаға жол береміз: эмэрэй>һэмэрэй>һэмэ(р)эй>һэмээ(й) >һэмэ + н>һэмэн>һэмун. Мұның езі «р» дыбысы түсірілмеген «ерін»— мен тұлғалас екендігі байқалады. Осы топшылау негізінен алып қарағанда, «емеурінен белгілі» тіркесі —«ернінен белгілі» деген ұғымды аңғартпақ. Дереккөздер
Емін-еркін

Қос сөз қалпындағы мағынасы — ешбір қағажу көрмеу, бетімен, қалауынша сияқты ұғымда керінеді. «Ыдырыс келіп, столдың бір шетіне емін-еркін жантайды» (С. Шарипов). Қос сөздің екінші сыңары — «еркін» сөзінің төркіні жұмбақ емес, бізге бірінші сыңары —«емін» тұлғасының сырын білу қажет. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде тұлғасы осыған сәйкес «әмін» сөзі ұшырасады да, мағынасы — сенімді, батыл деп түсіндіріледі және араб тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған алданып, төркіні араб тілі деуге, екінші бір тіл дерегі ырық бермейді әрі осы-соңғы мәлімет дұрысырақ болар деген ойға тоқталғандаймыз. Тува тілінде: «эмин эрттир» тіркесі біздегі «аса, өте, тіпті» сияқты үстеулер мағынасында қолданылады. Қазақ тіліндегідей тұлғада, қос сөз қалпында (эмин-эркин) түркі тілдері ішінен қырғыз тілінен табамыз. Осы деректерге қарағанда «эмин эрттир» тіркесі түркі тілдерінде ертеден бар тіркес болса керек. Бері келе қырғыз, қазақ тілдерінде соңғы тіркес түсіріліп, оның орнына сонымен үндес «еркін» сөзі қосарлану нәтижесінде осы кездегі мағынаға, анығырақ айтқанда «өте еркін» түсінігін беретін болса керек. Дереккөздер
Еміс-еміс

Бұл қос сөздің «алдыр-бұлдыр, шала-пұла, сәл-пәл» іспеттес мағына беретіндігі бәрімізге мәлім. «Ақыл-есі де әлсіреп, есін еміс-еміс білетін халге жеткен» (С. Алдабергенов, Асу.). Бізге қос сөз қалпында жеткен бұл тұлға өз алдына, дербес мағыналы сөз болғанын және төркіні түркі тілдерінен екенін тек осы кездегі кейбір, тіл деректері арқылы ажыратып, анықтауға болады. Мысалы, тува тілінде етістік қалпында, «имистелир» тұлғасында көрініп, біздегі «жылт-жылт», «жыпылықтау» мағыналарый береді. Тува тіліндегі түбір «имис», қазақ тілінде «еміс» дыбыстық құрамында сақтала отырып, қос сөз дәрежесінде қалыптасқан. Дереккөздер
Ақниет көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Юбилейный көшесі. «Заречное» тұрғын алабы. Ақниет көшесі Қаратөбе көшесінен басталып, Жиделі көшесінде аяқталады. Балнұр көшесіне айналады. Ұзындығы - 257,4 м. Ақниет - көңілі таза, пейілі ақ, адал адамның мінезіндегі құнды қасиет. Ақниетті адам өмірінде үнемі ағынан жарылып, ештеңені жасырмай, бар шынын айтады. Халық ондай ашық-жарқын мінезді адамды құрмет тұтып, оған ізет көрсетіп отырған. Дереккөздер
Қолға үйренген бүркітпен түз құсын ұстау

Қолға үйренген бүркітпен түз құсын ұстау - Ол үшін қолға әбден үйренген, қашпайтын қол құсының балақ бауына оңай жыртылмайтын аң терісін, және қызыл жем орап түз құсы көрінген кезде ұшырады. Сонда үй құсы өз тектесімен жұптасып ұшуды аңсап көтерілсе, түз құсы оның аяғындағы жемге шүйіледі. Мұндай жағдайда қос бүркіт сөз жоқ аяқтары бір-біріне оралып, арпалысқан бойы жерге келіп құлаған кезде қолға түсіреді. Бұл әдісті қазақ құсбегілері «шеңгелдестіру» деп атайды. құралайды көзінен ататын асқан мергендер өте ептілікпен бейқам отырған құстың қапталын жалата бір жақ шалғысынан мылтықпен атады. Оқ дөп тисе, құс өз денесін теңеп ұша алмай қалған кемтар құсты ұстап алады. Сирек кездесетін бұл тәсіл атып ұстау деп аталады. Дереккөздер
Қуатбек Молдабекұлы Молдабек

Қуатбек Молдабекұлы Молдабек (8. 3. 1942 жылы туған, Алматы облысы, Қапал ауданы, Көлтабан ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1979), доцент (1986). Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының неміс тілі факультетін бітірген (1966). 1966— 1968 ж. орта мектепте неміс тілінің мұғалімі. 1968-1970 ж. Алматы қаласы А. Жұбанов атындағы республикалық музыка мектебінде неміс тілі пәнінің оқытушысы. 1970-1980 ж. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің, шетел тілдері кафедрасында оқытушы. 1980-1992 ж. филология факультетіндегі қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы, доцент. 1992-1996 ж. Алматы технологиялық институты қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, тілдер кафедрасының аға оқытушысы, доценті. ғылыми- зерттеу жұмыстары қазақ тілінің лексикасы, сөзжасамы, тілдер ара қатынасы, қазақ тілін бөгде тіл ретінде оқытып, үйретудің әдістемесімен байланысты. Шығармалары: *Основы калъкообразования в современном казахком языке. АКД., А., 1979; *Қазақ тілі//Орыс аудиториясында қазақ тілін оқытуға арналған әдістемелік кұрал. Методика преподавания казахского языка в русской аудитории вуза. А., 1985; *Методическая разработка пo вводному курсу казахского языка для студентов первого курса русской аудитории. А., 1987; *Освоение русских и интернациональных слов в современном казахском языке. А., 1989; *Говорим пo-казахски (учебное пособие для студентов). А., 1992. Дереккөздер
Қылау түспеу

Қылау, қылау түспеу. Қазіргі түсінігімізде — дақ түспеген, нұқсан келмеген дегенді сөзінеміз. «... тасқа 3,5 ғасырдан бері қылау түспепті» (Т. Ахтанов, Үндістан.). Жалпы мағынасы түсінікті болғанмен «қылау» сөзінің жеке басының әуелде нендей нәрсе, құбылыс атауына арналғанын әркім біле бермейді. Алайда, түркі тілінде ертеден келе жатқандығын және белгілі бір затқа атау болғандығын башқұрт тілі дерегінен білеміз: қылау — көзге түскен ақ (ноғала) . Бұл сөз бұрын қазақ тілінде де өз мағынасында қолданылуы мүмкін. Кейінгі кездерде басқа бір нәрсеге түскен дақ, басқа да жарамсыз белгілерді көзге түскен ақпен ұқсатудан «қылау» сөзі «түсу» етістігімен тіркесте ғана сақталғандығын көрдік. Мұндай құбылыстарға алда талай кездесеміз. Дереккөздер
Ен, ен байлық

Бұдан біз көл-көсір, ағыл-тегіл, мол мағыналарын түсінеміз. «Есенейдің ен дәулеті шалқып т9рған шақта...» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Аққан жұлдыз) . Мысалда көрінгендей, «ен» сөзі тек «байлықпен» ғана тіркеспей, басқа да молшылық мағынасын беретін сөздермен де қосылып келе береді екен. Бізге дәл қазір «байлық», «дәулет» сияқты сездердің алдында келетін «ен» тұлғасының алғашқы мағынасын, төркінін табу қажет. Сөз төркінін түркі, әрі кетсе моңғол тобындағы тілдерден табамыз. 1954 жылғы моңғолша-қазақша сөздікте: энх — тыныш, бейбіт, ал 1977 жылғы қазақша-моңғолша сөздікте: энх — дарқан мағыналарында көрінеді. Осы соңғы «энх» мағынасы жағынан «байлық» сөзімен тіркесуге лайықты. Қазақ тілінде сөздің тек «эн» түбірі, ғана қабылданған. Сонда, ең байлық, ен дәулет деген «дарқан байлық», «дарқан дәулет» тіркестерімен, мағынасы жағынан бара-бар екендігі байқалады. Дереккөздер
Кере қарыс

Кере қарыс. «Кере қарыс маңдай ақыл-парасаттың қоймасы сияқты» (Р. Әутәліпов, Той тарқар.). Сырт қарағанда, тұрақты тіркес құрамындағы сөздердің кез келгені, мағына жағынан, түсініксіздік тудырмайды. Алайда, тіліміздің қазіргі түсіндірме сөздіктерінде әр түрлі ұғымға нұсқайды. Екі томдық түсіндірме сөздікте кере қарыс — кең, жазық; ал он томдықта кере қарыс — қарыс жетпейтіндей кбз деп баяндалған. Шындап келгенде, осы екі сөздің алғашқы мағыналары нені аңғартқанын біле бермейміз. Тунгус-маньчжур, моңғол тобындағы тілдер дерегінде хир, кірі, кирэ тұлғалас сөздер «өлшем», «өлшеу» мағыналарын береді (ССТМЯ, I, 399). Ал ауыспалы мағыналары «көлем», «аумақ» сияқты түсінікке ие. Дегенмен, алғашқы, тұңғыш мағынасын «өлшем» деп қараймыз. Анығырақ айтқанда, «кере» сөзінің қазақшасы — «өлшеу». Тіркестің екінші сыңары иран тілінен табылады ғәрс — ен, енділік (Пер.-рус. сл., 1959). Қазақ тілінде осы тұлға «қарыс» қалпына дейін өзгеріске түскен. Егер «кере қарыс» сөзін алғашқы мағыналары бойынша қазақшаласақ «өлшеу енділік» немесе «енділікті өлшеу», «ендік өлшем» болар еді. Қазақтар қолданылысында да осы жағдай анықтала түседі. Мысалы, «маңдайы кере қарыс», «жылқының қазысы кере қарыс» іспеттес сөз тіркестерінде заттың ұзын тұрқы емес, енділігі өлшеніп отырғанын байқау қиын емес. Дереккөздер
Ақсай көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Бетонный көшесі. Ақсай көшесі Н.Гоголь көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 725,5 м. Ақсай - Қарағанды облысы, Шалқар алабындағы өзен. Ұзындығы -87 шақырым. Ұлытаудың солтүстік-батыс беткейінен бастау алып, Бозшакөл көліне 2 шақырым жетпей құрғап қалады. Суы көктемде ғана ішуге жарамды. Дереккөздер
Момышұлы атындағы көше (Алматы)

Көшеге өрліктің символы, ұлтжандылықтың үлгісі, белгілі жазушы, Панфиловшылар дивизиясы полкінің қолбасшысы, аты аңызға айналған халық қаһарманы, Кеңес одағының батыры Бауыржан Момышұлының есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 31.01.1985 №3153 шешімі) берілген. Бауыржан Момышұлы (1910-1982) Жамбыл облысы Жуалы ауданының Көлбастау елді мекенінде дүниеге келген. Ол - «Артымызда Мәскеу», «Төлеген Тоқтаров», «Генерал Панфилов», «Ұшқан ұя» шығармаларының авторы. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Новостройка көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Төле би, Жұбанов, Абай, Шаляпин көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 4500 метр. Дереккөздер
Керіс, ұрыс-керіс

Керіс, ұрыс-керіс. Қос сөз құрамындағы сыңарлардың ішінде тарихына назар аударуды қажет етеніні — екінші, «керіс» тұлғасы. Тілімізде «ұрыс» тұлғасына қарағанда сирегірек қолданылады. ' (Б. Соқпақбаев. Жекпе-жек.). Тұлға жағынан ерекше болып көрінгенімен екі сөздің де мағынасы бірдей екенін тува тілінің дерегінен көреміз қырыш — ұрыс (Рус.-тув. сл., 1980, 573). Осы тұрғыдан қарағанда, тіліміздегі «ұрыс-керіс» қайталама қос сөз деп қарап, оның «ұрыс-ұрыс» деп айтудан айырмасы шамалы екендігі аңғарылады. Дереккөздер
Михаил Шолохов көшесі (Астана)

Михаил Шолохов көшесі (Астана) - Михаил Шолохов көшесі Ырыс орамынан басталып, Жолымбет көшесінде аяқталады. Балтакөл орамы мен И. Дунаевский көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 972 метр. Михаил Александрович Шолохов (1905-1984) - жазушы, қоғам қайраткері, КСРО Ғылым Академиясының академигі, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері, Нобель сыйлығының лауреаты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мүсәпір

Мүсәпір. Бүгінгі күнде қазақтар қолданып жүрген мағынасы — жоқшылық зардабын көп тартқан, бейшара, қарып-қасер, сорлы; қайыршы. «...мүсәпір шалдың алдына аудара салып, жүріп кетеді» (А. Жұбанов, Замана.). Сөздің шыққан тегі араб тілі мусафыр — 1) саяқатшы; 2) жолаушы; 3) қонақ. Араб тілінің өзінде бұл оның алғашқы мағынасы емес. Бұл жерде сөздің мағынасымен бірге дыбыстық құрамына да өзгеріс кірген. Сөз түбірі «сафар» (жол, жорық, саяқат мағыналарында қолданылады). Осы түбірдің алдына сол тілге тән -мү қосымшасы (префикс) қосылып, «мүсәпір» туынды сөзі пайда болған. Қазіргі тілімізде «сафар» сөзі «сапар» қалпында дыбысталып «жол, жолға шығу» мағыналарында да, адам аты қалпында да қолданылатынын білеміз. Сөйтіп, тілімізде «мүсәпір» сөзінің шамадан тыс мағына өзгерісіне түскендігі байқалады. Дереккөздер
Қымыран

Қымыран — сүттен ашытылып жасалған сұйық тамақ — айранның бір түрі немесе түйенің шұбаты мен сиыр сүтінің араласы. Қазақ тілінде «қырсыққанда қымыран іриді» деген мәтел бар. Егер қымыранның бастапқы мағынасы осындай болса, оның іруі заңды. Бірақ оңай іритін затты, қазақтың сөз саптаудағы дәстүрі бойынша, қырсықтың сипатына сай деп ұғынып, идиома ішіне кіргізе қоймаса керек еді. Сондықтан да «қымыран» — құрамы жағынан басқа бір сұйық тағам болуы керек деген ой туады. Бұл ойдың онша оқшау еместігіне тува тілінің дерегі куә: хымыраан — өте қою емес, болмашы ғана сүтпен ағартылған сұйық шай. Ой елегінен өткізе бағдарласақ, шайдың іри қоюының өзі екі талай. Осы себептен де асқынған қырсықты бейнелеуге сүттен жасалған сусыннан гөрі, іри қоймайтын шайдың балама ретінде алынуы нанымды. Дереккөздер
Ақселеу көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Степной көшесі. «Заречное» тұрғын алабы. Ақселеу көшесі Қаратөбе көшесінен басталып, Жиделі көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 224,4 м. Ақселеу - Сарыарқа даласында ең көп өсетін шөп атауы. Түсі ақшыл сары, биіктігі 20 ем шамасындағы өсімдік. Дереккөздер
Кебең

Кебең. Тез семірген, еті бос жылқы малын осылай атау тілімізде дағдыға айналған. «Жазғы тұрғы көкпен көбең семірген желқуық айғырлар қайта мінілді» (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, Көксерек). Мұндай тез семірген жылқы көп мініс бермей, борпылдақ болып, етінен тез айырылады. Осы қасиетіне қарай, «көбең» деген атауға ие болған. Бұл сөз басқа сөздермен көп тіркесе де бермейді. Бізге алғашқы мағынасы нені аңғартатыны да белгісіз. Біздің шамалауымызша, алғаш ол бос, көпсіп тұратын қасиетке ие нәрсенің атауы болған тәрізді. Іздестіре келгенде жорамалымыздың теріске кетпегендігін байқаймыз. Тува тілінде «хевең» тұлғалас сөздің мағынасы — мақта дегенді үғындырады (Рус.-тув. сл., 1980, 60). Демек, ерте кездерде қазіргі «мақта» орнына қазақ тілінде «көбең» сезі қолданылып, кейін ұмытылып, тек қана соған ұқсатудан қалыптасқан кейбір тіркестерде сақталып қалған тәрізді. Әрі кетсе, моңғолдардан ауысып алынған сөз деуге де болады. Өйткені моңғол тілінде де «хөвөн» сөзі біздегі «мақта» мағынасында айтылады (Қаз.-мон. сез., 1977, 212). Осы соңғы жорамалымыз шындыққа жақын көрінеді. Дереккөздер
Қарсақбаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге балаларға арналған фильмдердің хас шебері, қазақ кинорежиссері, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Абдолла Қарсақбаевтың (1926-1983) есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Ол өмір бойы «Қазақфильм» киностудиясында еңбек еткен. «Беймаза таң», «Даладағы қуғын», «Менің атым Қожа», «Менің ағам» секілді т.б. фильмдерді түсірген. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атаулары: 22-ші көше; Зеленая көшесі. Көшенін ұзындығы - 800 метр. Дереккөздер
Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров

Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров (26. 5. 1931 жылы туған, Ақмола облысы, Ақкөл ауданы -27. 9. 1995, Алматы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент. Ақмола педагогикалық училищесін (1949), Алматы шет тілдер институтын (1955) бітірген. 1955—1956 ж. мектепте мұғалім. 1956 жылдан Алматы шет тілдер институтында оқытушы, доцент, проректор болып қызмет істеген. 1985- 1992 ж. Казақтың қыздар педагогикалық институтында шетел тілдері кафедрасының меңгерушісі. 1992 жылдан өмірінің соңына дейін "Қайнар" университетінің бірінші проректоры, профессор қызметтерін атқарды. Профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен "Қазақ лингвистикалық терминологиясының қалыптасуы мен дамуы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ тілі стилистикасы мен ағылшын және қазақ тілдерін салыстырмалы зерттеу саласында еңбек етті. 80-нен аса ғылымы еңбектің авторы. Шығармалары: *Устный вводный курс английского языка. Ү класс (в помощь учителю английского языка). А.,1964; *Становление и развитие казахской лингвистической терминологии. АКД., А., 1972; *Методическое пособие пo английскому языку для студентов. А., 1992; *Казахско-русско-немецкий разговорник. А., 1992 (авт. бірі). Дереккөздер
Көбең, ала көбең

Көбең, ала кебең. Тілімізде «таң атар-атпас, алагеуім» және «ымырт жабыла, қараңғы түсе» сияқты екі мағынада қолданылады. «Ала көбеңнен оянып, дереу қағаз-қарындаштарына жармасты» (Б. Тоғысбаев, Алдыңғы.). «Кешкі ала көбең уақыт еді» (А. Лекеров, Тұз гүлі). «Ала көбең» тіркесі —«алагеуім» сөзімен синонимдес. Соңғы сездің (алагеуім) төркіні жөнінде бұрын бір автор жазған болатын-ды. Сондықтан біз оған тоқталмаймыз. Қазіргі тілімізде «ала» сөзі жеке түрып та жиі қолданылса, ал «көбеңде» ондай қасиет жоқ. Алайда, кейбір түркі тілдерінде, дәлірек көрсетсек, хакас тілінде «кебең» жеке қолданылып та, өзіне меншікті мағынасын сақтайды көбең — қара көк (Хак.-рус. сл., 1953). Кейде бұл тілде — сағым, бұлдыр мағынасына да ие. Ойлап қараған адамға, түн мен таң немесе күңбату мен ымырт аралығындағы кез осы түстес (қара көк) болатынын байқау қиын емес. Осы түстін алдына «ала» қосылып, белгілі бір мезгілді көрсететін болып қалыптасқан сияқты. «Ала» жәрдемімен жасалған тілімізде бұл сияқты түр, түсті білдіретін тіркестер аз емес (ала көлеңке, ала шабыр, ала шұбар т. б.). Біздіңше, «геуім», «көбең» сөздерінің алғашқы түбірі бәрімізге аян — «көк» сөзі болуы ықтимал. Мұны біз түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктеріне сүйене айтып отырмыз. Тілімізде «к», «у», «п» т. б. дыбыстар бірінің орнын бірі алмастырып отыратын жағдай жоқ емес (елік — елу, жау — жап, егек — егеу және көптеген мысалдар табуға болады). Дереккөздер
Майқайың көшесі (Астана)

Майқайың көшесі (Астана) бұрынғы атауы №62 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ ). Майқайың көшесі Дауылпаз көшесінен басталып, Манас даңғылында аяқталады. Арқат орамы мен Балталы көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 406,5 метр. Майқайың — Павлодар облысы, Баянауыл ауданындағы кент, округ орталығы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қастеев атындағы көше (Алматы)

Көшеге қылқалам шебері, Қазақстаның халық суретшісі Әбілхан Қастеевтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 15.01.1975 № 11А шешімі) берілген. Әбілхан Қастеев (1904-1973) Талдықорған аймағында дүниеге келген. Ол - «Түрксіб», «Амангелді», «Шоқан Уәлиханов», т.б. туындылардың авторы. Қылқалам шеберінің есімі Алматыдағы Мемлекеттік өнер мұражайына берілген. Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Подгорная көшесі. Көшенің үзындығы - 1450 метр. Дереккөздер
Ақсу көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ме20 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Ақсу көшесі Наурыз көшесінен басталып, Зайсан көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 276,2 м. Ақсу - Жетісу облысы Ақсу, Алакөл аудандарындағы өзен. Жетісу Алатауының 4000 м биіктікте орналасқан мұздықтарынан бастау алып, Балқаш көліне құяды. Ақсу өзенінің ұзындығы - 316 шақырым. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мырғайға бату

Мырғайға бату. Бұл сөз тіркесінің мағынасы — қарық болды, кенелді сияқты ұғымдарға нұсқайды. «...егер Жарыпшыққанға да қызыл балықтар ұрық салар болса, қандай мырғамға батар едім...» (Ғ. Сланов, Дөң асқан). Түсіндірме сөздікте «мырғай», жазушылар шығармасынан алынған мысалда «мырғам» тұлғаларында кездесуіне таңырқауға да болмайды. Тіпті орфографиялық сөздікте бұл тұлғалас сөз кездеспейді де. Мұның да өзіндік себептері жоқ емес. Ол себеп — сөздің ежелден қазақ тіліне меншікті болмай, басқа тілден ауысып келуімен байланысты. Сөздің арғы тегі — араб тілі. Онда дәл осымен сәйкес «марехи» тұлғалы сөз біздегі «бәлі, жарайсың» деген сияқты одағай орнына айтылады. Бірақ бұл сол тілдің өзінде туынды тұлға мен ауыспалы мағына. Шын мәнісінде, сездің алғашқы түбірі — «марах», ал мағынасы — қуаныш, шаттық, көңіл тасу. Қазіргі тілімізде қолданылып жүрген «мереке» сөзінің өзі де арабтың осы сөзінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі болмақ. Дереккөздер
Мурманск көшесі (Алматы)

Көшеге Ресей Федерациясы аумағында орналасқан батыр қаланың, Баренцев теңізіндегі Кольский шығанағының шығыс жағалауындағы көпжылдық мұзды жартасты аймақта, Солтүстік поляр шеңберінен жоғары орналасқан Мурманск облысы орталығының атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 23.02.1955 №6 шешімі) берілген. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Шәмиев көшесінен басталып, Ақбаев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 800 метр. Дереккөздер
Еділ Әкішұлы Молдатаев

Еділ Әкішұлы Молдатаев (10. 8. 1926 жылы туған Павлодар облысы, Баянауыл) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент (1979). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1950-1954 ж. Германияда механизацияланған 8-гвардияда қызмет атқарған. 1955-1960 ж. Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының неміс тілі факультетінде оқиды. 1960-1961 ж. осы институттың лексикологиялық кафедрасында оқытушы. 1961-1978 ж. неміс тілі факультетінің деканы. 1978-1984 ж. неміс тілі фонетикасы кафедрасының меңгерушісі. 1985 жылдан Әлем тілдері мемлекеттік университетінің неміс тілі факультетінің фонетика кафедрасында доцент. Профессор М. М. Копыленконың жетекшілігімен "Орыс және қазақ тілдеріндегі спорт терминдері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми еңбек жазған. Ғылыми еңбектері қазақ, орыс, неміс тілдері мәселелеріне арналған. Оқулық жазуға қатысып, қазақша-немісше тілашарлар жасаған. Бірнеше медапьдармен марапатталған. Шығармалары: *Термины спорта в русском и казахском языке. АКД., А., 1972; *Казахско-немецкий разговорник для 5—8 классов. А., 1966(авт. бірі); *Казахско-немецкий разговорник для 9 класса. А., 1968 (авт. бірі); *Вводно фонетический курс немецкого языка. А., 1985; *Немецкий язык (учебное пособие). А., 1987(авт. бірі). Дереккөздер
Ақсу-Аюлы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 55 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ақсу-Аюлы көшесі Талғар көшесінен басталып, Зеренді көшесінде аяқталады. Обаған көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 544,9 м. Ақсу-Аюлы - қола дәуірінің орта және соңғы кезеңдерінің ескерткіштері. Ақсу-Аюлы кенті Қарағанды облысы, Шет ауданынан солтүстікке қарай 3 шақырым жерде орналасқан. Қорымдағы молалар Андронов, Беғазы-Дәндібай мәдениетіне жатады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қасымов атындағы көше (Алматы)

Көшеге төкпе ақын, әнші, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері Қамар Қасымовтың есімі Алматы қаласы атқару комитетінің 27.11.1977 № 128 шешімі) берілген. Қасымов Қамар (1893-1966) Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. Қазақ ұлттық аспаптарының шебері. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Бұхар жырау көшесінен басталып, әл Фараби даңғылына дейін созылып жатыр. Попов, Тимирязев, Павлов көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Весновская көшесі. Көшөнің ұзындығы - 1820 метр. Дереккөздер
Бағдан Қатайқызы Момынова

Бағдан Қатайқызы Момынова (26. 6. 1957 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Топтерек ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1993). Өмірбаяны * ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1979). * 1989-1992 ж. аталған университеттің аспирантурасында оқыды. * X. Кәрімовтың жетекшілігімен "Қазақ" газетіндегі қоғамдық-саяси лексика" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Шығармалары: * Общественно-политическая лексика газеты "Казах". АКД., А., 1993; * "Қазақ" газеті және Абайдың қара сөздері (қоғамдық-саяси лексикадағы тарихи сабақтастық). А., 1995; * Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Оқу бағдарламасы. А., 1997. Дереккөздер
Мыту

Мыту. Тілімізде бұл тұлғаның «мытқу», «мытыңқыpay» іспеттес түрлері де кездеседі. Түсіндірме сөздікте «мытқытып жіберу» деген тіркеске — қатты қысып жіберу, батыра ұстау мағыналарын жағыстырады. «Оны мытыңқырап қысып жібердім де, жерге атып ұрдым» (М. Танекеев, Қажымұқан.). Қазіргі біз қолданып жүрген мағына, қалай болғанда да, қазақ тіліне ауысқаннан кейін пайда болған. Сөздің алғашқы төркіні — иран (парсы) тілі: мошт — жұдырық. Осы тілден қырғыз тіліне ауысқанда тұлғасы «муш», өзбектерде «мушт» болып езгерген де мағынасы «жұдырық» қалпында қала берген. Қазақ тілі өз заңдылығына сәйкестіріп «мыт» дыбыстық құрамына дейін өзгерткен. Жалпы түркі тілдерінде «ш» мен «т» дыбыстарының бірінің орнына бірі Жұмсалуы жиі құбылыс. Мысалы, біздің тіліміздегі «қашыр» сөзі кейбір түркі тілдерінде «қатыр» (құмықша) болып дыбысталады. Мұны былай қойғанда, парсы тобына жататын сарыкөл тілінде «мыт» болып тұлғаланып, «жұдырық» мағынасын беретіндігін көреміз. Осы деректерді жинастыра келіп, қорыта айтқанда, алғашқы мағынасы «жұдырық» болған. Осыған сәйкес «мыту» дегеніміз «жұдырықтау», ал «мытып немесе мытқытып жіберу» сөз тіркесі — жұдырықтап жіберу дегенді түсіндіреді. Дереккөздер
Майтөбе көшесі (Астана)

Майтөбе көшесі (Астана)бұрынғы атауы Воронежский көшесі. Майтөбе көшесі Ағадыр көшесінен басталып, Сарықұм көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 666,5 метр. Майтөбе - айналасы дуалмен қоршалған бекіністі мекен, дуалдың құлаған орны қазір төбе болып жатыр. Кейбір деректер мен төбе үстінен теріп алынған ыдыс-аяқтар сынықтарына қарағанда, Майтөбе тұрғындары ХІ-ХУ ғасырларда өмір сүрген. Қазір осы аттас Жамбыл облысы, Талас ауданында ауыл бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ақсу-Жабағылы көшесі (Астана қаласы)

Ақсу-Жабағылы көшесі. Бұрынғы атауы — Ф.Глинка көшесі. Ақсу-Жабағылы көшесі Қ.Кемеңгерұлы көшесінен басталып, Өндіріс көшесі нде аяқталады. Ұзындығы - 734,1 м. Ақсу-Жабағылы - Талас Алатауы ның (Батыс Тянь-Шань) солтүстік-батыс бөлігін және Өгем жотасын алып жатқан, 1926 жылы құрылған Қазақстандағы тұңғыш қорық. Жерінің жалпы ауданы - 75,09 мың га. Қазір Ақсу-Жабағылы қорығы ЮНЕСКО жасаған дүниежүзілік қорықтар тізіміне енген. Ақсу-Жабағылы қорығы - табиғаттың нағыз ғылыми лабораториясы, онда ғылыми зерттеу жұмыстары үзбей жүргізіледі. Ғалымдар қорықтың табиғат байлықтары жөнінде 400-ден астам еңбектер жариялады. Дереккөздер
Төңкеру

Төңкеру Сездің негізгі мағынасы — бір нәрсенің астын үстіне қарату, аударып тастау. «Ол ауылдың ортасына Исабайдың келісін төңкеріп, үстел қып, мәжіліс ашты» (I. Жансүгіров, Шығ. жин.). Біз түсіндірме сөздік берген түсінікті өзімізше анықтай түссек, «астын үстіне қарату» дегеніміз «түбін үстіне қаратумен» мағыналас. Бұлай құбылтуымыздың себебі — мәселенің түйінін шешу үшін бізге «түп» сөзі қажет. Белгілі де беделді ғалымның сөздігі бойынша, «төңкер» етістігінің түбірі —«төң» шағатайдың кітаби тілінде қазіргі түсінігіміздегі «түп» (ыдыстың түбі) мағынасын берген. «Төң» сөзінен туған «төңдер» етістігі (қазіргі қазақ тіліндегі «төңкер» ұғымында) М. Қашқари кезінде қолданылған. Қазіргі түркі тілдерінде: якуттарда — «таңнар», хакас тілінде—«түңдер» және т. б. нәрсенің түбін жоғары қаратып қою, аудару түсініктерінде қолданылады. Осы деректердің бәрі — қазіргі кезде «түп» аталынып жүрген мағынаның көне заманда «төң» қалпында тұлғаланғандығының бұлжытпас куәсі. Қазақ тілінде өзімізге тән -кер жұрнағы қосылуы нәтижесінде көп заман бұрын «төңкер» етістігі қалыптасқан. Сөйтіп, «төңкер» сөзінің тура мағынасы — түбін үстіне шығару. Дереккөздер
Мусин атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың дарынды өнерпазы, кино және театр актері, Қазақстанның халық әртісі Шахан Мусиннің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Мусин Шахан (1913-1999) Павлодар облысы Май ауданы Үлкен Ақжар мекенінде дүниеге келген. Көше Әуезов ауданындағы «Таугүл-3» шағынауданында орналасқан. Гагарин даңғылынан басталып, Розыбакиев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр.Көшенің ұзындығы - 406 метр. Дереккөздер
Қашқар көшесі (Алматы)

Көшеге Тянь-Шань етегінен оңтүстікке қарай Батыс Қытай аумағында орналасқан қала атауы берілген. Көше Бостандық, Алмалы, Жетісу аудандарын басып өтеді. Мақатаев көшесінен басталып, Абай даңғылына дейін созылып жатыр. Гоголь, Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би көшелерін қиып өтеді. Көшенін ұзындығы - 1200 метр. Дереккөздер
Мақат көшесі (Астана)

Мақат көшесі (Астана)- бұрынғы атауы 1-Карьерный көшесі. Мақат көшесі Бестөбе көшесінен басталып, Шет көшесінде аяқталады. А.Чехов көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 472,3 метр. Мақат - Атырау облысы, Мақат ауданының орталығы, кент. Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 120 шақырым жерде орналасқан. Мақат - облыстағы мұнай өндіру өнеркәсібінің маңызды орталығы және ірі темір жол торабы болып табылады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]