kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бөрікгүл

Бөрікгүл , артишок (Cynara) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Жерорта т. аймағы мен Канар а-нда кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда мәдени түрде өсірілетін 1 түрі – тікенді Б. (С. scolymus) бар. Биікт. 0,5 – 2 м. Сабағы жуан, тік, қырлы, сыртын түк басқан. Ірі жапырақтары сабақ түбіне шоғырланған. Күлтесі көкшіл түсті. Себет гүлдері ірі, бұтақтарының ұшында жеке жетіледі. Айқас тозаңданады, тұқымынан және сұлама бұтағынан көбейеді. Маусым – қазанда гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары қоңыр түсті, айдаршасы бар. Жемісін тағамға пайдаланады. Әсемдік өсімдік. Құрамы 100 г бөрікгүлде – 57 ккал бар. Бөрікгүлде жасұнық, калий, кальций, темір, фосфор, каротин, B1, B2, PP және C дәрумендері бар. Пайдаланылуы Бөрікгүлде, ең алдымен, гүлтұғыры және жапырақтар жұмсағы жеуге жарамды болып табылады. Бөрікгүлдің сабағын және төбесін кесеміз, қарайып кетпес үшін лимон шырынын бүркеміз және тұздалған суда 20 минут қайнатамыз. Жапырақтар қалауыңыз бойынша дайындалған тұздықтарға батырылады, ал ішкі жағы – яғни гүлтұғыры бөрікгүлдің ең тәтті жері болып есептеледі және бөлек қолданылады немесе салаттарға қосылады. Бөрікгүл денсаулық үшін пайдалы Оның құрамында қант – инулиннің бар болуы арқасында – бөрікгүл қант сусамырымен ауыратын адамдармен қолданыла алады. Сонымен қатар, бөрікгүл холестерин мен триглицеридтардің деңгейін азайтатын дәрілер өндірісінде де қолданысын тапқан. Сонымен бірге, бөрікгүл жапырақтарында флаваноидтар бар, олар бауыр мен өт қабының жұмысын реттейді. Флавоноидтер қатты антиоксиданттар болып саналады – олар бос радикалдарды жояды және онкологиялық дерттердің пайда болу қаупін азайтады. Табиғи косметикалық құрал Бөрікгүл косметикада және косметика өндірісінде бағалы өнім болып табылады. Сүт, тоник, крем және бетперде сияқты косметикалық құралдардың құрамына кіреді. Теріге қорғаныш, тазалағыш, асептикалық және тартылу әсерін береді, қабыну үдерістерінің алдын алады, безеулерді емдеу кезінде көмектеседі. Ауырсындырмайтын, вирусқа қарсы және аллергияға қарсы қызмет атқарады. Дереккөздер Сілтемелер * Артраксон Сыртқы сілтемелер * [http://www.kedem.ru/glossary/fruits-veget/artichoke/ Артишок]
Бөріктал

Бөріктал, Талдыбұйрат – Есіл алабындағы Тастыталды өзенінің оң саласы. Географиялық орны Ақмола облысы Жарқайың ауданы жерімен ағады. Гидрологиясы Ұзындығы 50 км. Су жиналатын алабы 730 км 2 . Қар суымен толығады. Өзен наурыз – сәуірде 15 – 25 күндей тасиды. Жылдық орташа су ағымы 0,50 м 3 /с. Қараша айының басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Суы шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады. Дереккөздер
Бөріқарақат тұқымдасы

Бөріқарақат тұқымдасы (Вerberіdaceae) – қос жарнақтылар тобына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, мәңгі жасыл бұталар. Солт. жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында өсетін 14 туысы, 650-дей түрі белгілі. Қазақстанда 3 туысы (бөріқарақат, бұланмүйіз, торсылдақ), 12 түрі бар. Биікт. 5 – 6 м-дей, тамыры тармақталып, кең жайылып өседі. Жапырақтары сопақша қауырсын тәрізді, сабақтары кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, 3 мүшелі. Гүлшоғыры шашақ, масақ тәрізді топталып, кейде жеке-жеке орналасады. Наурыз – маусым айларында гүлдейді. Жемісі бір немесе көп тұқымды қорапша, жидек, кейде жаңғақ тәрізді болады. Бөріқарақат тұқымдасына жататын өсімдіктердің құрамында алкалоидтар, әсіресе, берберин бар. Олар дәрілік, әсемдік өсімдіктер. Гүлінен ара бал жинайды, тамырынан сары бояу алынады. Дереккөздер
Бөрілі жер асты су көзі

Бөрілі жер асты су көзі , Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданының солт. бағытында 3 – 4 км жерде. Су көзі 1970 – 71 ж. ашылған. Жер асты суының орналасу деңгейінің тереңд. 4,5 – 5 м. Су қоры 4,32 мың м3/тәулік. Суды жер бетіне 4 ұңғымамен (жалпы өнімд. 50 дм/с) шығару көзделген. Дереккөздер
Бөрілі орман шаруашылығы

Бөрілі орман шаруашылығы – Батыс Қазақстан облысы Бөрілі мен Теректі аудандарындағы орманды зерттеу, күту, қорғау, жаңарту, пайдаланумен айналысатын шаруашылық. 1953 ж. құрылған. Жер аумағы 18900 га, солт-тен оңт-ке дейін 90 км, батыстан шығысқа дейін 120 км. Шаруашылықтың құрамына телімдік 4 орман мекемесі қарайды. Шаруашылық аумағын бұлан, шошқа, елік, құндыз, қоян, сусар, қасқыр, түлкі, борсық, т.б. жануарлар, кекілік, құр, ақ сұңқар сияқты құстар мекендейді. Ұшқат, итшомырт, шомырт, шәңгіш сияқты өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Бөрілісор

Бөрілісор, Борлысор – Ертіс өзені алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Басқамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 11,5 км 2 , теңіз деңгейінен 98,4 м биіктікте. Ұзындығы 5,7 км, енді жері 3,5 км, жағалау бойының ұзындығы 22,6 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды. Жағалау сипаты Жанында Жарсор, Жапасор, Ақтүйесор, Сұлусор көлдері бар. Жағалауы жарлауытты, ажырық, бетеге, жусан, боз, селеу өседі. Дереккөздер
Бөрілі тас көмір кен орны

Бөрілі тас көмір кен орны – Қарағанды облысы Осакаров ауданында орналасқан. 1979-1981 жылдары барланды. 1980 жылдан Молодежный көмір кеніші пайдаланылып келеді. Геологиялық құрылымы Төменгі тас көмірдің көмірі бар сілемдері көлбеу түрде ендік бағытында 8×2,5 км шамасында созылып жатқан мульда жыныстарын құрайды. Жатыс сипаты Қарағанды шоғырына (төменгі тас көмір) жататын көмір қабаттары жалпы қалыңдығы 26 м болатын 3 көмір қабатын құрайды. Көмірі К маркалы, күлділігі жоғары (35 – 42%-дан 39 – 47%-ға дейін) байытылуы қиын, энергетикалық отын есебінде қолданылады. Жанған кездегі көмірдің жылуы 15,1 – 18,4 МДж 1 кг. Құрамы (%): 8 – 0,5 – 0,6; Р – 0,01 – 0,02. Атмосфералық жауын-шашынды қоса есептегенде жобалық су ағымы 100 м 3 /сағ. Дереккөздер
Бөрітарақ

Бөрітарақ – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір жылдық бұта. Негізінен тропиктік, субтропиктік және қоңыржай белдеулерде өсетін 300-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда, Балқаш – Алакөл ойысында, Қызылқұмда кездесетін 2 түрі бар: кендір Бөрітарақ (cаnnabіnus) және үшқатар Бөрітарақ (trіоnіum). Олардың биікт. 50 – 75 см, кейде 3 – 4 м-ге жетеді. Кіндік тамырлы, сабағы тік, көп қырлы. Жапырақтарының жиектері әр түрлі иректеліп, өркен бойына кезектесіп орналасады. Сары, ақ түсті ірі гүлдері жапырақ қолтығынан дамиды. Жәндіктермен тозаңданады. Маусым – қазанда гүлдеп, тамыз – қарашада жемістенеді. Жемісі 5 ұялы, көп тұқымды қауашақ. Жас жемістерін және бамияны көкөніс ретінде жеуге болады. Бөрітарақтың барлық мүшесінде кілегей зат шығаратын ерекше клеткалары бар. Бұл клеткалар өсімдіктің бойындағы ылғал мөлшерін реттеп отыратындықтан, өсімдік шөлді жерге төзімді келеді. Бөрітарақ – талшықты өсімдік. Одан бағалы кендір, арқан есетін, қап тоқитын жіп, су өтпейтін кенеп, ал тұқымынан май алынады. Кейде Бөрітарақ ты сәндік үшін де өсіреді. БӨРІТАРАҚ (HIBISCUS) – мальвалар тұқымдасына жататын бөлме өсімдігі. 200-ден астам түрі бар. Оны «кенаф», «каркаде», «қытай раушан гүлі» деп те атайды. Бөрітарақ мәңгіжасыл, бұтақты өсімдік. Өз отанында оның бойының ұзындығы 5 метрге дейін жетеді. Үй жағдайына байланысты бөрітарақты қалаған биіктікте ұстаған дұрыс. Жапырақтарының жиектері аратісті, қою жасыл түсті. Ерте көктемнен күзге дейін гүлдеп тұрады. Гүлдері жай, гүлпарлы, жартылай гүлпарлы болып бөлінеді. Олардың диаметрі 12-16 см, күлгін, ақ, қызыл, сары түсті болып келеді. Египетте бөрітарақтың гүлдерінен «каркадэ» шайын дайындайды. Ол Малайзияның ұлттық гүлі болып саналады. Ал, Гаити аралында бөрітарақты «махаббат гүлі» деп есептейді. Елімізде бұл өсімдіктің оншақты түрін үй жағдайында әдемі гүліне бола өсіреді. Жақсы күтім жасалса жылдың мезгіліне қарамастан гүл жарып, ұзақ уақыт үйіңізді көркейтіп тұрады. Жарығы: Күн көзінде өскенді қалайды. Көлеңке жерде гүлдемейді әрі жапырақтары ұсақталып кетеді. Жылуы: Қыста ауа температурасы 12°С-ден төмен болмағаны дұрыс. Суғарылуы: Жазда жиі, қыста сирек суғару керек. Ылғалдылығы: Жапырақтарын тазарту және ылғалдандыру мақсатында су бүркіп тұрған пайдалы. Құрғақ ауадан жапырақтары сарғайып кетуі мүмкін. Жылу құбырынан алшақ қою керек. Қоректендірілуі: Айына екі рет минералды тыңайтқышпен қоректендіру қажет. Аурулары: Жапырақтарын таза ұстаса, ауруға көп шалдыға бермейді. Көбейтілуі: Қалемшесі арқылы ақпан, наурыз айларында көбейтуге болады. Қалемшесін бірден топыраққа отырғызып тамырландырған жөн. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер "Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727 Дереккөздер Суреттер
Бражник көбелегі

Бражник көбелегі – Қабыршақ қанаттылар отрядына жататын көбелек. Дүние жүзіне кең тараған 1200-ден аса түрі белгілі. Негізінен тропиктік аймақтарды мекендейді. Қанаттарын жайғандағы ұзындығы 2 – 20 см. Алдыңғы қанаттары қысқа, артқы қанаттарындағы дақтар айқын көрінеді. Көпшілігі 60 км/сағ жылдамдықпен ұша алады. Әдетте, мүйізі бар жалаңаш Жұлдызқұрттары денесінің артқы жағында орналасады. Қуыршақтары топырақ арасын қыстап шығады. Дереккөздер
Браунит

{{Infobox mineral }} Браунит (неміс ғалымы М.Браун есімімен аталған) – күрделі тотықтар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Mn 2 +Mn 23 +SіO. Тетрагональдық сингонияда кристалданып, октаэдр немесе тетрагональды дипирамида түзеді, түйірлі тұтас агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қара, металдай жылтыр. Қаттылығы 6, меншікті салмағы 4,7 – 5,0 г/см 3 . Жапсарлы-пневматолиттік, гидротермальдық және метаморфталған шөгінді марганец кендерінде таралған. Тотық қабаттарында валенттілігі жоғары марганецтің мөлшері көбейіп псиломелан немесе пиролюзит минералына ауысады. Ферромарганец қорытылатын басты марганец кентасы. Қазақстанда Жезді марганец кенінде, Қаражал темір-марганец кенінде кездеседі. Қолданылуы. Браунит марганец өндіруде ең басты минералдың бірі болып табылады. Кендері КСРО-да Уралда (Төменгі Тагильдегі Сапальск кені); Чиатурада (Грузия), Жездіде (Қазақстан, Жезқазған ауданы), Атасуда бар. Шет елдегі кені Үндістанда, Оңтүстік Африкада (Постмасбург) бар. Дереккөздер
Брахиантиклиналь

Брахиантиклиналь – ( — қысқа және антиклиналь) — бір-бірімен астасып жатқан тау жынысы қабаттарының қысқа антиклинальдік иілім (қатпар) түрі. Иілімнің ең жоғарғы нүктесі иілім құлпы деп аталады. Ол нүктеден таралған иілім қанаттары барлық бағытта бірдей еңістенеді. Төбесі шайылу нәтижесінде мұжылып тегістелген Брахиантиклинальдың бет көрінісі концентрлі эллипстер жиынтығы немесе бір-біріне кигізілген сопақша сақиналар тәрізді болады (суретті қ.). Брахиантиклинальдың үлкен осінің кіші осіне қатынасы онша үлкен болмайды [3:1 — 10:1 шамасында], сондықтан да ол қысқа антиклиналь деп аталған. Брахиантиклинальдың ядросы көне тау жыныстарынан, ал қанаттары олардан гөрі жас жыныстардан тұрады. Ені мен ұзындығы шамалас Брахиантиклинальдар күмбез деп аталады. Өзінің тұтастығын сақтаған, мұжылуға ұшырамаған Брахиантиклинальдың пішіні төңкерілген сопақша тақия тәріздес болады. Дереккөздер
Брикнер циклі

Брикнер циклі , Брикнер кезеңі – жылы әрі құрғақ, суық әрі ылғалды жылдардың (кезеңдердің) шамамен 35 жылдық циклмен алмасып отыруы. Бұл циклді жауын-шашын мөлшерін, Каспий теңізінің деңгейінің ауытқуын, мұздықтар динамикасын, өзендердің қату мерзімінің өзгеруін зерттеу негізінде неміс климатологы Э.Брикнер ашқан (1890). Дереккөздер
Гауһар (тас)

Бриллиант, гауһар – өңделіп қырланған зергерлік алмас. Ең алғашқы бриллианттар – табиғи процестер нәтижесінде егеліп жылтырланған кристалдар, алмас кенқайраңдарында кездесті. Алмас кристалдарын өңдеу жұмыстары 14 ғасырда Венецияда басталған. Бриллиантты қырлау жұмыстарының негізі алмас кристалдарының табиғи пішінінен (октаэдр, додекаэдр) өрбіген. 17 – 18 ғасырларда «роза», «багет», «перуцци» және «регент» деп аталынған бриллианттың қырланған түрлері кеңінен тараған. 19 ғасырда алмас өндірісіне ендірілген механикалық егеу-өңдеу әдістері тастардың жалпы бейнесін өзгертуге, сонымен қатар қазіргі дөңгелекше бриллианттың шығуына себепкер болды. Бұл дөңгелек бейнелі, қырлы бриллианттар ғажайып жылтыр және сәуле шағылыстыру-құлпырма қасиеттеріне ие болды. Осындай 57 тегіс жақты дөңгелекше – «толық» бриллиант 3 қабаттан тұрады: жоғарғы (тәж), ортаңғы (рундист), төменгі (павильон). Тәж бриллианттың ортанғы осіне тік перпендикуляр орналасады. Оны айнала 32 жақты 2 – 3 қатарлы белдеу жүргізіледі. Рундист бриллианттың аумағын және бейнесін реттейді. Павильонда 24 жақ 2 қатарға айнала орналасып, орт-нда бір нүктемен аяқталады (кейде нүкте орнына 8 бұрышты кішкентай 58 жақ өңделеді). «Толық» қырлы бриллианттың геометриялық сипаттамасын (қабаттарының биіктігі, ортаңғы қабатының диаметрі, қырланған жақтардың қиылысу бұрышы, т.б.) 1919 жылы орыс зерттеушісі М.Толковский есептеп шығарған. Бриллиантты қырлаудың көп тараған түрлері: дөңгелекше («қарапайым» және «толық»), түрлі пішінді («алмұрт», «жүрек», «сопақ», т.б.), тікбұрышты («багет», «изумруд»), жұпсыз симметриялы («импариант», «принцесса»), т.б. Бриллиантты бағалауда оның түсі, түрлі «ақаулары» (жарығы, қоспалары, т.б.), салмағы және қырлау сапасы ескеріледі. Бұл қасиеттерді анықтау үшін түрлі стандарттық эталондар мен әдістер қолданылады. Бриллиант зергерлік бұйымдар жасауда (сақина, сырға, түйме көздерін және композициялы бұйымдардың жеке элементтерін немесе топталған жиынтық түрінде оның негізін құрауға), ордендер мен жоғ. ерекшелік белгілерін әшекейлеуге қолданылады. Бриллианттың салмағы каратпен (0,2 г) өлшенеді. Галерея Дереккөздер pl:Szlif brylantowy ru:Бриллиантовая огранка
Бронтотерий

Бронтотерий (Brontotherііdae) – тақтұяқтылар отрядына жататын, бұдан шамамен 30 – 60 млн. жылдар бұрын тіршілік еткен сүтқоректілер тұқымдасының бірі. Эоцен дәуірінің бас кезінде пайда болған алғашқы түрлері иттің үлкендігіндей, жеңіл, жүйрік, мүйізсіз жануарлар болған. Кейінірек даму барысында денелері үлкейе түскен. Эоценнің соңы, олигоценнің басында тіршілік еткен түрлерінің дене пішіні мүйізтұмсықтарға ұқсас, кейбірі тіпті піл шамалас болған. Тұмсық және маңдай сүйектерінде бір, кейде бірнеше доғал тармақты мүйіздері болған. Алдыңғы аяқтары 4, артқылары 3 бармақты. Бронтотерийдің алғашқы түрлері тоғайларда, кейінірек батпақты жерлерде мекендеп, су жағасына жақын өскен жұмсақ шөптермен қоректенген. Бронтотерий қалдықтары негізінен Солтүстік Америка мен Азияда, аздап Еуропада кездеседі. Қазақстанда олардың сүйектері Торғай қолаты мен Зайсан ойпатында табылған. 1996 – 97 жылы Қазақстан мен АҚШ ғалымдарының бірлесіп зерттеулерінің нәтижесінде Ақтау палеонтологиялық қазба орнынан (Алматы облысы) Бронтотерийдің бірнеше қаңқа сүйектері табылды. Дереккөздер
Брошантит

Брошантит (француз минералогы Брошан де Вильердің құрметіне аталған) – сульфаттар класының минералы. Химиялық формуласы: Cu4SO4·(OH)6. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Әдетте, ине тәрізді ұсақ кристалды друзалар, қабыршақ не тамшы түріндегі агрегаттар түзеді. Түсі қанық жасыл немесе күңгірт жасыл, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,5 – 4; меншікті салмағы 3,8 – 3,9 г/см3. Құрғақ климаттық жағдайда сульфидті мыс кендерінің тотығу белдемінде түзіледі. Дереккөздер
Бударин каналы

Бударин каналы – Батыс Қазақстан облысы Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесінің құрамына енетін арна. 1970 жылы іске қосылды. Гидрологиялық сипаты Каналдың ұзындығы 99,5 км. Канал Ақжайық ауданының түрлі шаруашылықтарын сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Бударин қорықшасы

Бударин қорықшасы – Жайықтың табиғи қорларын қорғап, оны молайту мақсатында 1986 жылы ұйымдастырылған зоологиялық қорықша. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Ақжайық, Бәйтерек, Теректі аудандарында орналасқан. Жер аумағы 80 мың га. Қорықшаның мақсаты аңшылық-кәсіптік маңызы бар құс түрлерін көбейту, сондай-ақ тоғайлар мен даланы мекендейтін аңдарды сақтау болып табылады. Қорықшада жылдан-жылға саны азайып бара жатқан құндыз, бұлан, жабайы шошқа, орман сусары, бірқазан, қалбағай, сұр, аққу, т.б. сүтқоректілер мен құстар қорғалады. Негізгі міндеті - суда жүзетін көл құстарының аңшылық-кәсіпшілік түрлерін қорғау, Орал-Көшім суару жүйесінің жасанды су қоймаларындағы жануарлардың аңшылық-кәсіпшілік түрлерімен қоныстандыру. Жер бедері Қорықша аумағы солтүстіктен Скворцов ауылынан оңтүстікте Барановка ауылына дейінгі 80,0 мың шаршы шақырым, Зеленов, Ақжайық аудандарына қарасты жерлерді алып жатыр. Аумағы Каспий маңы ойпатының жазықты бөлігінде орналасқан және жайылмадан жоғары екі сатыға созылады. Бударин ауылына дейін солтүстікке қарайтын өңірі үнемі су тасқыны болып тұратын бөлік болып табылады, енсіз жалдарында және терең қойнауларында далалық дәнді дақылдар кездеседі. Ағаш тәрізді өсімдіктер едәуір кеңістіктерді алып, негізінен талды-теректі ормандардан тұрады.О ңтүстік Будариннің жер бедері кең көлемді ірі құмды тізбектермен алмасып келіп отырады, мұндағы шалғындықтарда әртүрлі шөпті-дәнді дақылдар көптеп кездеседі. Флорасы мен фаунасы Су жағалаулары мен жалдар арасындағы бүкіл жайылма бойына бұталы талдар орналасса, ара-арасында үйеңкілі тал, қара теректер байқалады. Ақ теректен құралған шағын ормандар мен нағыз жағалаудан шегіршінді-теректі бұталарды көруге болады. Солтүстік беттегі тоғай ішіндегі алаңдар күйіп кеткен шалғындыққа, орталығындағы кеңістік жерлер сұлы мен бидайықтың тұтасқан жері деуге болады. Оңтүстіктегі жалдар жусанды, жыңғылды болып келеді. Су қойнауында қамысты-қоғалы өскіндермен қатар біздің өңірімізде сирек кездесетін, Қызыл Кітапқа енгізілген бұршақты өсімдіктер, қыржапырақтарды т.б кездестіруге болады. Жануарлар дүниесінен құстардың 120 түрі, балықтардың 30 түрі, сүтқоректілердің 20 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 10 түрі және суда жүзгіштер кездеседі. Ірі жануарлардан елік, қабан, түлкі, ондатр, қоян және басқа да жануарлар бар. Құстардың ішінен кең тарағаны сұр үйрек, қасқалдақ, сүңгуірлер. Жайық өзенінің бай балық ресурстары үлкен қызығушылық тудырады. Қорықша ұйымдастырылғаннан бері қарай мұнда арнайы зерттеулер жүргізілмеген. Дереккөздер
Будённый жылқысы

Будённый жылқысы — салт мінілетін жылқы тұқымы. 1921 — 48 жылы Ресейдің Ростов облысының С.М. Буденный атындағы және 1-атты Армия атындағы жылқы зауыттарында таза тұқымды Дон мініс жылқысы мен Қара теңіз жағалауының жылқыларын будандастыру арқылы шығарылған. Буденный жылқысы ірі, дене бітісі мығым келеді. Басы етсіз, қаз мойын, шоқтығы биік, аяғы сіңірлі, тұяғы берік. Шоқтығына дейінгі орташа биікт. 163 — 166 см, кеуде орамы 190 — 195 см; жіліншік орамы 20—21 см. Айғырының салм. 550 кг, биесінікі — 500 кг. Жаңа туған құлынының салм. 50 кг. Буденный жылқысының ұшқырлығы 1200 м-де 1 мин 16 с; 2000 м-де 2 мин 36 с; 3600 м-де — 3 мин 29 с. Қазақстанда Буденный жылқысын жетілдірумен Алматы облысындағы Қызылағаш жылқы зауыты шұғылданады. Дереккөздер
Булаев су құбыры

Булаев су құбыры , Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар, Аққайың және М.Жұмабаев атындағы аудандардың аумағында орналасқан. Водопроводный ауданы (Қызылжар ауданы) тұсында станциялық су сорғысы орналасқан. Су құбыры сумен қамтамасыз ететін ең ірі су құбыр жүйесі. Су құбыры Сергеев бөгенінен басталады. 211 елді мекенді сумен қамтамасыз етеді, сонымен қатар тың жерлердің игерілген жерлерін суландырады. 1971 жылы пайдалануға берілді. Магистральды су тартқыштың ұзындығы 1694 км. Құбыр 48 ауыл мен 5 әкімшілік аудан орталықтарын, 3 нан қабылдағыш пунктін, 4 темір жол станцияларын сумен қамтамасыз етеді. Суғаратын жер аумағы 2,3 млн. га. Булаев су құбыры - Солтүстік Қазақстан облысының Қызылжар, Аққайың, Булаев аудандары арқылы өтетін су магистралі. 1971 жылы пайдалануға берілген. Ол Есіл өзеніндегі Сергеев су бөгенінен төмен, Водопроводное елді мекені тұсынан басталады. Жалпы ұзындығы 1694 км. Облыстың 200-ден астам елді мекендері мен шаруашылықтарын (2 млн. га-дан астам) сумен қамтамасыз етеді. Булаев су құбыры тәулігіне 60 мың м³ су жібере алады. Дереккөздер
Буланжерит

Буланжерит (фалькманит, иенерит) – күрделі сульфидтерге жататын минерал. Француз тау инженері Буланженің құрметіне аталған. Химиялық формуласы Pb5Sb4S11. Құрамына қоспа түрінде мыс, темір, мырыш енеді. Сингониясы моноклиндік ұзынша кристалдар, ұсақ түйірлі немесе талшықты масса құрайды. Түсі сұр, қара, металдай жылтыр. Қатт. 2,5 – 3, меншікті салмағы 6,23 г/см3. Гидротермальдық қорғасын-мырыш кендерінде кездеседі. Тотығу белдемінде тез бұзылып, церусситке (PbCО3) немесе сүрме гидроксидіне алмасады. Қоры мол кен орындарын қорғасын кені ретінде қолдануға болады. Дереккөздер
Булыойық

Булыойық, Құрмаштың сүйретпесі – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Үстіртке шығар жердегі Өнере бұлағынан солтүстік-шығысқа қарай 70 – 80 км жердегі үңгір. Сипаты Тегіс жер дөңгелек болып төмен түскен, тереңдігі 10 – 12 м. Оның кіретін жері жарқабақ тәріздес. Төбесі тегіс плита тас, табаны ойшық-ойшық. Түбі біртіндеп төмен кете береді, 10 – 15 м төменге қарай қиғаштап түскеннен соң арттағы жарық көрінбей кетеді. Үңгірдің аузынан 70 – 75 м-дей жерде су көзі бар. Суы тұщы, негізінен, жауын-шашыннан жиналған. Атау тарихы «Құрмаштың сүйретпесі» аталуы кезінде Құрмаш ата жаудан қашып, біраз уақыт осы жерге паналаған дейді. Ол тастан ойып аты ішетін астау жасаған. 2 – 3 шелек су сиятын мыс ыдысы болған. Төменнен су мен толы месті қайыс арқанымен тартып шығарған. Үңгірдің аузынан суға дейін әр жерде тастарда қайыс жіптің іздері бар. 1967 – 1968 жылдары баспада «Подземная озеро» (жер астындағы көл) деген мақала жарық көрген. Дереккөздер
Бура

Бура – айыр түйенің жыныс қуаты жетілген еркегі. Ал біртуар мен қоспақ нардың буралыққа қалдырған еркегін нар бура, таза аруана мен үлектен туғанын үлек деп атайды. Бураны мінезіне қарай да түрліше атаған. Мысалы, жараған Бура күйіті келгенде бір ай оттамайды, су ішпейді. Қаңтардан мамыр айына дейін келеге түседі; шабынған Бура аузынан ақ көбік шашып, тісін қайрап сықырлатады, артқы тірсегін бүгіңкіреп аяғын талтайтып, бөксесін шөмейтіп, кеудесін көтеріп, құйрығымен тақымының арасын ерсілі-қарсылы сабалап, айбат шегеді; аю Бура қызыл көз, ызақор, жараған кезде көш жерден салт аттыны қуып адамға түседі. Жараған кезде аю Бураға кісен салады, тым қауіптілеріне тұмылдырық кигізіледі. Бура кекшіл, оны жәбірлеуге болмайды. Тағы қараңыз Бура (минерал) Дереккөздер
Бурақожыр

Бурақожыр, Борохудзир – Іле алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батысындағы Қояндытау жотасындағы бұлақтардан алып, Көктал ауылының оңтүстігінде Іле өзеніне 5 км жетпей сарқылып қалады. Гидрологиясы Ұзындығы 78 км, су жиналатын алабы 548 км 2 . Жылдық орташа су ағымы 2,3 м 3 /с. Өзен суының деңгейі сәуір – маусым айларында көтеріледі. Дереккөздер
Бурақожыр бұлақтары

Бурақожыр бұлақтары , Борохудзир бұлақтары – Бурақожыр өз-нің аңғарында, 1100 – 1200 м биіктікте жер астынан атқылап жатқан минералды су көзі. Алматы облысы Панфилов ауд. Көктал а-ның солт-нде 18 км жерде. Б. б-ның суы порфир жыныстарындағы жарықшақтардан шығып жатыр. Қазылған ұңғымалар арқылы температурасы 34 – 36°С-қа тең 3000 м3 су алуға болатындығы дәлелденді. Суының құрамында хлорлы-сульфат, натрий, радиоактивтік заттар бар; минералдануы 0,6 – 0,8 г/л-ге, радон мөлш. 25 – 210 эманға тең. Б. б-н Панфилов аудандық емханасы пайдаланады. Дереккөздер
Буратал аңғары

Буратал аңғары – Жетісу Алатауындағы ендік бағытта орналасқан аңғар. Географиялық орны Жетісу облысы Ескелді ауданы жерінде. Жер бедері Аңғар Жетісу Алатауының орталық жотасын екі бөлікке бөледі: оңтүстік орталық жота және солтүстік орталық жота, (биікт. 2000 – 2800 м). Шығысында Көксу асуымен (3376 м) шектелсе, батысында Талдықорған ойысына қарай кеңейіп, одан биіктігі 1000 м-лік жармен бөлінген. Аңғардың негізінде Буратал синклинорийі жатыр. Бұл синклинорийдің ерекшелігі – ассиметриялығы, оңтүстік қанаты солтүстігіне қарағанда тереңірек иілген. Көксу өзенінен басталатын Қытай жеріндегі Буратал өзені оңтүстік-батысқа қарай аңғармен ағады. Аңғар түзу және кең, беткейлері тік, сусымалы борпылдақ шөгінділермен жабылған. Өзен арнасы тегіс; аңғардың түбінде түптік жыныстар жатыр. Екі беткейі ұсақ кремнийлі тақтатастардан түзілген. Дереккөздер
Бураш

Бураш , смелоския (Smeloskіa) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда биік таулы аймақтардың тасты, тастақты, жартасты жерлерінде өсетін 2 түрі (талақжапырақты Б., тостағанша Б.) бар. Олардың биікт. 3 – 20 см, сабақтары бірнешеу, жапырақтары қанат тәрізді бөліктерге бөлінген. Тостағанша жапырақтары жоғары орналасқан. Күлтелері ақ, қызғылт түсті. Аталық жіпшелері тіссіз. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ашылмалы бұршаққынша. Тұқымы бір қатар орналасқан, бір ұяда 1 – 4 ұрығы болады. Дереккөздер
Бурнонит

{{Infobox mineral }} Бурнонит – күрделі сульфидтерге жататын минерал. Химиялық формулаcы CuPbSbS3. Сингониясы ромбылық, кристалдары таяқша, имек қоспақтар түрінде болады, көбіне ұсақ түйірлі масса құрайды. Бурнониттің түсі сұр, қара; дағы сұр; күңгірт; металл жылтырлы, қатты. Моос шкаласы бойынша 3,0 – 3,5; тығыздығы 5800 – 5900 кг/м3. Гидротермальдық мыс және полиметалл кендерінде өңсіз кентастар және сульфидтермен бірге кездеседі. Бурнониттен қорғасын мен мыс алынады. Бурнонит — күрделі сульфидтерге жататын минерал. Француз минералогы Бурноның құрметіне аталған. Сингониясы, ромбылық кристалдары таяқша түрінде болады, көбіне ұсақ түйірлі масса құрайды. Түсі сұр, қара сұр, күңгірт, металдай жылтыр. Қаттылығы 3,0—3,5, морт сынғыш, меншікті салмағы 5,7 — 5,9 г/см3. Гидротермальдік қорғасын-сурьма және полиметалл кендерінде сульфидтермен бірге кездеседі. Ірі қорларынан қорғасын мен мыс өндіріледі Дереккөздер
Бутаков шығанағы

Бутаков шығанағы – Солтүстік Арал теңізінің қиыр солтүстігінде, Шұбартау және Көктырнақ түбектері аралығында орналасқан. Сипаты Теңіз суы тартылғанға дейін шығанақтың суы батыстан шығысқа қарай 40 км шамасында созылып, енінің жалпақ жері 20 км болған. 2004 жылғы деректер бойынша, А. И. Бутаков шыңының ұзындығы 20 км, теңізге шығар жерінің ені 3 км, солтүстік жағалауы жарқабақты және тереңдеу, оңтүстік-батысы мен оңтүстік жағасы жайпақ, аласа. Шығанаққа жақын жер бедері көтеріңкі, қырқалы, құмдауытты, сортаң және тақырлы алқап. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы бор, палеоген, неоген және төрттік кезеңдердің шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Батпақты-құмды топырағында қамыс пен құрақ, ши өседі. Батыс жағалауында 3 км жерде Ақеспе, оңтүстік шығысында Тастүбек ауылдары орналасқан. Арал теңізін алғаш зерттеген А.И. Бутаковтың есімімен аталған. Дереккөздер
Буырлы

Буырлы – Түндік өзенінің Қызылащы саласының сол жағалауында орналасқан тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарағайлы кентінің оңтүстік-шығыс жағында 77 км жерде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, ені 1,5 км. Ең биік жері 956 м. Геологиялық құрылымы Силур жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Таудың қоңыр сұр топырағында бетеге, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Бұғаз

‎ бұғазы]] Бұғаз — құрлықтың екі телімін бөліп жатқан және жеке мұхиттар мен теңіздерді немесе олардың бөліктерін жалғастыратын айтарлықтай тар су кеңістігі. Әдетте, бұғазға өзіндік ерекше гидрологиялық жүргі (режім) тон. Бұғаз — құрлықты (мыс., екі құрлықты, арал мен құрлықты, екі аралды) бөліп, 2 су алабын немесе олардың бөліктерін жалғастыратын дүниежүз. мұхиттың енсіздеу бөлігі. Бұғаз мұхит пен мұхитты (Магеллан, Дрейк), теңіз бен теңізді (Босфор, Дарданелл), теңіз бен мұхитты (Гибралтар, Ла-Манш, Беринг), мұхит пен теңіздің жеке бөліктерін (Мозамбик, Солтүстік Кваркен) жалғастырады. Көл мен көлдің немесе көл бөліктерінің аралығындағы тармақты да (Мичиган мен Гурон к-дері аралығындағы Макинак бұғазы және Балқаш к-нің батысы мен шығысын байланыстыратын Сарыесік бұғазы) Бұғаз дейді. Бұғаздардың ұзындығы 1670 км-ге (Мозамбик Б-ы), ені 1120 км-ге (Дрейк Бұғазы) дейін жетеді. Көптеген Бұғаздар арқылы сауда және стратегиялық маңызы бар жолдар өтеді, мыс., Баб-әл-Мандеб, Гибралтар, Сингапур, т.б. Қосымша Бұғаз — 1) құрлыктың қандай да бір телімдерін бөліп тұратын және көршілес екі су алабын немесе екі су алабының бөлімдерін қосып тұратын жіңішке су өңірі; 2) түріктілді халықтардың географиялық терминологиясында "асу", "тау өткелі", "шат" деген ұғымдарды береді. Бұғаз Қырым, Кавказ, Қазақстан, Орта Азия және соларға таяу елдердің көптеген географиялық атауларының құрамына енеді. Дереккөздер
Бұғы кладинасы

Бұғы кладинасы , бұғы мүгі, ягель (Cladіna rangіferіna) – баяу өсетін көп жылдық бұта тәрізді қына. Қазақстанда Бурабай көлінің оңтүстігінде кездеседі. Биіктігі 2 – 8 см-дей. Көлбей (қабыршақ түріндегісі) және тік (бұта түріндегісі) өседі. Денесінің ішкі құрылысы: сыртқы қабықты қабат (тек саңырауқұлақ жіпшелерінен тұрады), балдырлы (гонидиялды) және өзекті қабаттардан құралады. Қабыршағының үстінде біз, бұта, мүйіз тәрізді өсінділер (подециялары) болады. Подецияларының дәмі ашқылтым келеді. Денесінің ұшында орналасқан қоңыр түсті, көбею мүшесі – апотецийлері (ені 0,5 – 1 мм) арқылы жынысты және вегетативті (өсімді) жолмен де көбейеді. Оны бұғы және т.б. жабайы хайуанаттар сүйсініп жейді. Бұғы кладинасы – өте сирек кездесетін қына, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Бұғыл

Бұғыл, Бүгіл – Ақжар көлі алабындағы өзен. Географиялық орны Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 202 км 2 . Бастауы Өзен бастауын Үлкен Ақтау тауының шығыс беткейінен алып, таудың солтүстік етегін бойлай алғашында солтүстік-шығысқа, одан кейін солтүстік-батысқа қарай бұрылып Шабақты өзенінің оң жағына келіп құяды. Гидрологиясы Жоғарғы және орта ағыстарындағы арнасы тар, тік жарлы, төмен арнасы жазыққа шығып кеңейеді. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Желтоқсанның ортасында суы қатып, ақпанның соңында мұзы ериді. Суы тұщы, жаз айларында сәл кермекті. Жағалауы жайылым, суы мал және егістікті суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бұғылы (тау, Қарағанды облысы)

Бұғылы – Сарыарқаның орта тұсындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданында, Сәкен Сейфуллин кентінің солтүстік-шығысында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1187 м (Бүркіт тауы). Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге созылған, ендірек жері 15 км. Жер бедері Шығысында Шерубайнұра өзені ағып өтеді. Беткейлері қатты тілімденген. Геологиялық құрылымы Орта және жоғарғы тас көмір дәуірінің гранитоидты жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Батыс бөлігінде таулы жердің қиыршықтасты сұр, шығысында ақшыл қоңыр топырағы қалыптасқан. Мұнда тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. шөптер өседі, таудың солтүстік етегінде бұталы тоғай кездеседі. Дереккөздер
Бұғылы (тау, Абай облысы)

Бұғылы – Сарыарқаның солтүстік-шығысында, Шаған өзенінің бастауындағы ұсақ шоқылы тау. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданында орналасқан. Ендік бағытта созылып жатқан тау сілемінің ұзындығы 30 – 35 км, ені 15 – 18 км. Ең биік жері – Бұғылы тауы (1061 м). Геологиялық құрылымы Ордовиктің жанартаутекті және силур кезеңдерінің гранитті, гранодиоритті тау жыныстарынан түзілген. Оларды неоген және төрттік кезеңдерінің элювийлі-делювийлі шөгінділері жапқан. Жер бедері биіктігі 50 м-ге жететін ұсақ шоқылы жондардан, денудацияланған жазықтардан тұрады. Өсімдігі Аласа таулы жердің қиыршықты қоңыр топырағында бұта аралас жусан, боз, селеу және селеулі-сұлыбасты өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Бұғымүйіз

Бұғымүйіз , лепторабдус (Leptorhabdos) – сабынкөктер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтарда, өзен бойларында, құмдарда, ормандар арасында, арамшөп ретінде егістіктерде өсетін 1 түрі – ұсақгүлді Б. (L. parvіflora) бар. Биікт. 18 – 130 см. Сабағы тік, төрт қырлы. Жапырақтары сабақтың төм. бөлігіндегілері жұмыртқа тәрізді, сабақ бойындағылары қауырсынды тілімденген. Тостағанша жапырақтары бес тілікті, күлтесінің пішіні түтік сияқты, қызғылт не ақшыл көк түсті. Аталығы төртеу. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – домалақ қорапша. Тұқымы жылтыр, бір ұяда 1 – 2 тұқым болады. Дереккөздер
Бұғыты

Бұғыты – Іле Алатауының солтүстік-шығысындағы тау сілемі. Географиялық орны Алматы облысы Еңбекшіқазақ және Ұйғыр аудандары жерінде жатыр. Бұғыты таулары Үлкен және Кіші Бұғыты атты екі тау сілемінен құралған. Батыстан шығысқа қарай ұзындығы 70 км-ге созылған, енді жері 40 км. Абсолюттік биіктігі 1816 м (Үлкен Бұғыты тауы). Геологиялық құрылымы Тау тас көмір және пермь кезеңдерінің интрузивтік тау жыныстарынан түзілген. Мұнда вольфрам кен орны ашылған. Климаты Климаты тым континенттік, ауаның орташа температурасы қаңтарда –9 0 С, шілдеде 24 0 С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 400 мм. Топырағы, өсімдігі Топырағы бозғылт сұр, кей жерлерінде ақшыл қоңыр түсті. Тау беткейінде бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш, т.б. өседі. Дереккөздер
Бұғыты вольфрам кен орны

Бұғыты вольфрам кен орны – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында, Іле Алатауының шығыс шетіндегі Үлкен Бұғыты тауында орналасқан. 1941 жылы ашылып, барлау жұмыстары 1942 – 1974 жылдарында жүргізілген. Геологиялық құрылымы Геологиялық құрылымы негізінен ұсақ түйіршікті құмтас, тақтатас, әктастардан және интрузивті ақшыл қызғылт граниттерден тұрады. Кен денелері орналасқан сыйыстырушы тау жыныстары диорит және диабаз порфириттерінің дайкаларымен (сығылмаларымен) тілімденген. Ордовик жыныстарынан тұратын синклинальдың грейзенделген бөлігінде кварц-желілі шеелит кенді штокверк бар. Тереңдеген сайын грейзенделген тау жыныстарының мөлшері азаяды. Жатыс сипаты, минералдары Кенді желілердің қалыңдығы 10-50 см, ұзындығы 200-300 м-ге жетеді. Кеннің басты минералдары шеелит, молибденит, халькопирит, пирит, турмалин, вольфрамит, сфалерит; бейкенді минералдардан мусковит, калий шпаты, турмалин, кальцит, апатит, топаз, т.б. бар. Шеелит кварц желілерінде жекеленген кристалдар (0,2 – 40 мм) мен түйіршік агрегаттар түрінде кездеседі. Жер бетінде кенқайраңдар түзілген. Дереккөздер
Бұғы шаруашылығы

Бұғы шаруашылығы – бұғы өсірумен айналысатын шаруашылықтың бір саласы. Бұғы (марал, теңбіл бұғы) мүйізінен дәрі жасалады, сондай-ақ еті, терісі пайдаланылады. Солтүстік Бұғы шаруашылығы (солтүстік бұғыларды өсіреді) және панталық Бұғы шаруашылығы (теңбіл бұғылар, марал, изюбрь өсіріледі) болып бөлінеді.Солтүстік Бұғы шаруашылығы Ресейде, Финляндияда, Швецияда, Норвегияда, Канадада, АҚШ-та (Аляска), ал панталық Бұғы шаруашылығы Ресейдің Алтай, Красноярск, Приморье өлкелерінде, Қытайда, Кореяда, Моңғолияда, Қазақстанда дамыған. Қазақстанда бұғылар 19 ғасырдың басынан қолда өсіріледі. Катонқарағай ауданында 8 бұғы өсіретін шаруашылық ұйымдастырылған. Онда 11300 марал өсіріледі (1999). Мұндағы бұғылар жазда арнайы темір сыммен қоршалған кең алқаптарға жайылады, қыста қыстауларда бағылады. Жас төлге арналып жеке қора салынады. Қыс кезінде бұғылар әр түрлі жемшөп (сүрлем, концентраттармен) қоректендіріледі. Мүйізі жылына 1 рет кесіледі. Әр бұғыдан 6 – 7 кг-ға дейін мүйіз алынады. Ол арнайы әдіспен қайнатылып кептіріледі. 14 – 16 жастан аспаған маралдың мүйізі өте жоғары бағаланады. Бұғының әлі сүйектенбеген, ішіндегі қаны жас мүйіздерінен өте құнды пантокрин дәрісі алынады. Қазақстанда «Ақсу» акцион. қоғамы, «Ақсу-ДЭЕН» бірлескен кәсіпорны пантокрин дәрісін жасап, экспортқа шығарады. Дереккөздер
Бұдыр кекек

Бұдыр кекіре (Oxytropis echidna) – бұршақ тұқымдасы, кекек туысына жататын көп жылдық бұташық. Қазақстанда Қаратау жотасындағы Мыңжылқы тауының тастақты беткейлерінде ғана кездеседі. Ол биікт. 10 см-дей, жатаған тамырлы, тікенді бұташық. Сабағы сұрғылт, жасыл түсті, тікенді болып келеді. Қысқарған бір жылдық бұталарының ұзындығы 1 – 2 см. Жапырақтары жұмыртқа пішінді, ұзындығы 7 см, ұсақ жапырақшалары 10 – 14-тен жұптасып орналасады. Гүлі қызғылт түсті. Тұқымынан көбейеді. Шілде айында гүлдейді. Бұдыр кекіре өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Бұдыр мия

Бұдыр мия (Glycyrrhіza aspera) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның қуаң далалы, шөлейтті аймақтарында өседі. Биіктігі 8 – 40 см-дей. Сабағы сирек бұтақталған, сыртын қалың безді тікен жауып жатады, осыған байланысты оны Бұдыр мия деп атайды. Тақ қауырсынды жапырақтарының ұзындығы 3 – 12 см, ал бөбешік жапырақтары қандауыр немесе жұмыртқа тәрізді болады. Ақшыл күлгін түсті гүлдері шашақ гүлшоғырын құрайды. Аталығы – 10, аналығы – біреу, ол 1 жеміс жапырағынан тұрады, бір ұялы. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс береді. Жемісі – сәл иіліп келген бұршаққап. Сырты тегіс, көп тұқымды, бүйрек тәрізді, қоңыр түсті болады. Тамырында глюкоза, сахароза, крахмал, биол. активті заттар (флавонид, т.б.) бар. Бұдыр мия медицинада, тамақ, тері илеу өнеркәсіптерінде пайдаланылады. Дереккөздер
Бұжырдән

Бұжырдән (Taphrospermum) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Алтай Бұжырдәні және жалпақкүлтелі Бұжырдән деген 2 түрі Зайсан ойпатында, Алтай, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында кездеседі. Көбірек тарағаны – Алтай Бұжырдәні (altaіcum), биіктігі 1 – 20 см-дей, сабағы тік не көлбей өседі. Жапырағы жұмыртқа пішінді, бүтін жиекті, өркен бойына кезектесіп орналасады. Гүлдері ақшыл сары түсті, жапырақ қолтықтарында жетіледі, тостағанша жапырақтарының ұшы доғалдау келген, жиегі жұқа болады. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Бұршаққыны үшкір, төрт қырлы, ұзындығы 5 – 9 мм, сырты тегіс. Тұқымы – дәнек, сырты бұдырлы. Ал жалпақкүлтелі Бұжырдән (platypetalum) – тек Жетісу (Жоңғар) Алатауында ғана өсетін эндемик. Бұжырдән әсем гүлдейтін өсімдік, сондықтан сәндік үшін өсіріледі. Дереккөздер
Бұзанай (құм)

Бұзанай құмы – Атырау облысы Исатай, Құрманғазы аудандары жерінде орналасқан құмды алқап. Солтүстігінде Қосдәулет, оңтүстігінде Мыңтөбе, батысында Батпайсағыр (Бетпақшағыр) құмдарымен шектеседі. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 15 – 17 м. Жартылай көшпелі төбешікті құм, шағыл тізбектері батыстан шығысқа қарай 60 – 70 км-ге созылған, ені 40 км-дей. Жер бедері төбелі, жалды, қырқалы келеді. Климаты Климаты қуаң, континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –11°С, шілдеде 25°С. Сортаң ойыстарда ыза суға толатын тұзды көлшіктер кездеседі. Өсімдігі мен жануарлар дүниесі Шөлейт климатқа бейім жүзгін, құмаршық, еркек шөп, қияқ, жусан, теріскен т.б. шөп өседі. Жануарлардан ақбөкен, қасқыр, түлкі, қоян, қосаяқ т.б. кездеседі. Бұзанай құмы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Бұзаубай

Бұзаубай – Шошқакөл бұйратының солт.-шығысындағы жайлау. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы. Қопасор а-нан солт.-батысқа қарай 40 км жерде, Шағырай үстіртінің солт. беткейінде орналасқан. Шошқакөл бұйратының солт. бөлігінен ағатын Терісбұтақ, Кеңқұдық өзендері жазда тартылып, тау баурайындағы бұлақ көздерімен толығады. Маңайында Алтынқұдық, т.б. құдықтар бар. Сортаңды сұрғылт топырағында жусан, селеу, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Жайлау мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Бұзаубас

Бұзаубас (Gryllotalpіdae) – түзу қанаттылар отрядына жататын зиянды жәндіктер. Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Кәдімгі Бұзаубас (Gryllotalpa gryllotalpa) және біртікенекті Бұзаубас (unіspіna). Бұзаубастар дымқыл топырақты, ойпаңды жерлерде тіршілік етеді, алдыңғы қанаттары артқыларына қарағанда едәуір қысқа. Жаздың жылы кездерінде індерін топырақтың үстіңгі қабатына таяу, ал қыста 1 м тереңдікке дейін қазады. Даму циклі бір жылдан аса уақытқа созылады. Жұмыртқаларын тереңдігі 10 – 20 см қазылған інге салады. Эмбрионалдық дамуы 10 – 15 күн. Олар көбінесе картоп, көкөніс және бақша дақылдарын зақымдайды. Бұзаубасты жою үшін жүгері, қара бидай, арпа, сұлы дәндерінің уландырылған еліктіргіштерін топыраққа араластырады. Сүдігер терең жыртылып, отамалы дақылдардың қатар аралығы өңделеді. Күздің бас кезінде Бұзаубастар қыста мекендейтін телімге тереңд. 70 см ұстағыш ор (70×70 см) қазылып, көңмен толтырылады. Температура 0°С-қа төмендеген кезде көңді шығарып, жиналған Бұзаубастарды жояды. Бұзаубас - қара шегірткеге жақын, ұзын мұртшалы тікқанатты жәндіктер қатарына жатады. Бұл ірі жәндіктің алдыңғы аяқтары жақсы жетілген, қазуға жақсы бейімделген, сондықтан латынша аты - "шегіртке көртышқан" деп аталады. Денесі қоңыр түсті, ұзындығы 3,5 - 5 см, денесі қалың ұсақ жылтыраған түктерінің арқасында жібек тәрізді жылтырайды. Ылғалды топырақтарда, көбіне өзен аңғарларында өм ір сүреді. Өсімдік тамырымен, жауын құрттарымен және жәндіктер дернәсілдерімен қоректенеді. Көбею кезінде жабайы және мәдени өсімдіктердің тамырында 5 - 10 см тереңдікте шар тәрізді ұя жасайды. Жаз ортасында бір жатын бөлмесінде 600 жұмыртқалары немесе дернәсілдері болады. Мәдени өсімдіктердің тамырларын зақымдап, бау - бақшаларға зиянын тигізеді. Дереккөздер
Бұзаубас балық

Бұзаубас балық – алабұға тәрізділер отрядына жатады. Негізінен тропиктік және субтропиктік белдеулердің суларында тараған. 200-дей туысы, 600-дей түрі белгілі. Дене тұрқы 10 мм-ден 20 – 35 см-ге дейін. Қазақстанда 32 түрі бар, олардың көпшілігі Каспий, Арал теңіздерінде кездеседі. Дене тұрқы 50 см-ден аспайды, көбісі ұсақ. Бұзаубас балықтың құрсақ қанаттары бірігіп, сорғыш қанатқа айналған, кейбірінің арқа және құйрық қанаттарының түбінде қара дақтары болады, бүйірі қысыңқы, көздері басының үстіне жақын, торсылдағы болмайды; 4 – 5 жыл тіршілік етеді. 1 – 4 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Көктемде уылдырығын (10 мыңға дейін) су түбіндегі ұяға шашады, оны аталықтары қорғайды. Бұзаубас балықтар негізінен омыртқасыздармен қоректенеді, ішінде жыртқыштары да, планктонмен қоректенетіндері де бар. Қазақстанда 2 түрінің (Каспий жұмырбасы мен құмдауыт) кәсіптік маңызы бар. Дереккөздер
Бұзаубас сораң

Бұзаубас сораң немесе Сораңшөп – Қызылқұйрық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жер жүзінде 30 түрі бар. Қазақстанда 1 түрі - Еуропа бізбелдігі немесе Бізбелдік кездеседі. Түрлері Тропиктік және субтропиктік белдеулердің жылы аймақтарында кездесетін 60 түрі белгілі. Жиі кездесетін түрлері: * Salicornia virginica * Salicornia europaea * Salicornia bigelovii * Salicornia perennis * Salicornia ramosissima * Salicornia maritima * Salicornia brachiata Қазақстанда теңіз, көл жағалауларында, сор, сортаңды жерлерде өсетін 1 түрі – қызыл бұзаубас сораң бар. Биікт. 5 – 30 см. Негізінен тік өсетін, көбінесе қызғылт түсті сабағынан, жалаң, көп буынды бұтақтары шығады. Жапырақтары өте ұсақ. Гүлдері қос жынысты, үштен бірігіп, сабағының етті ұлпаларынан жетіліп, олар масақша гүлшоғырын құрайды. Маусым – тамызда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ. Дәрілік өсімдік. Күзде, қыста Бұзаубас сораңды түйе мен қой сүйсініп жейді. Дереккөздер
Бұйрагүл

Бұйрагүл (Streptoloma) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың құмды, балшықты жерлерінде өсетін 1 түрі – шөлдік Б. (S. deaertorum) бар. Биікт. 5 – 25 см. Сабағы бұтақты, сыртын түк жапқан. Жапырақтары сағақты, ұзынша, ойма тісті, үшбұрыш тәрізді қалақты. Тостағанша жапырақтары орнықты, күлтесі ақ түсті. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Дереккөздер
Бұйра зығыр

Бұйра зығыр (Lіnum һumіle) – зығыр туысына жататын бір жылдық өсімдік. Ол Қазақстанның солтүстігінде, шығысында және оңтүстік-шығысында қара және қоңыр топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 70 см. Тамыры жуан, жақсы жетілген. Екі, кейде бірнеше сабақты, қалың жапырақты, түптеніп өседі. Көгілдір, көк түсті гүлдері өздігінен тозаңданады. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Қауашағы бірнешеу, дәнінің ұзындығы 5 – 7 мм. Бұйра зығыр құрамында 42 – 45% май болғандықтан май өнеркәсібінің құнды шикізаты. Ол лак, олиф, бояу, су өтпейтін маталар жасауға және медицинада, техникада қолданылады. Зығыр майы тамаққа да пайдаланылады. Зығыр күнжарасы құнарлы мал азығы, ал сабанының ұнын шошқа сүйсініп жейді.
Бұйра көбелек

Бұйра көбелек (Lymantrііdae Оrgyіdae) – түнгі көбелектер тұқымдасына жататын ауыл шаруашылығының зиянкесі. Жер шарында кең тараған, әсіресе, Азия мен Африканың тропиктік ормандарында тіршілік ететін 3000-дай түрі белгілі. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Бұйра көбелектер қанатын жайғанда денесінің ұзындығы 25 – 70 мм. Тұмсығының қалдығы қалған немесе жойылған (көбелектер қоректенбейді). Бұларда жыныстық диморфизм (аталық және аналық арасындағы айырмашылық) айқын байқалады. Кейбір түрлерінің аналықтары қанатсыз. Бұйра көбелектер талдар мен жеміс-жидек ағаштарын зақымдайды. Негізінен Жұлдызқұрттары сирек жұмыртқалары мен қуыршақтары қыстап шығады. Олар маусым, шілде айларында ұшып шығып, ағаш діңдеріне, жапырақтарына жаппай жұмыртқа сала бастайды. Бір аналығы 1000-нан аса жұмыртқа салады. Олардың түкті Жұлдызқұрттары жемір келеді. Бұйра көбелек көбейіп кеткен жылдары жеміс-жидек, тал ағаштарының жапырақтары түсіп, қурап қалады. Күрес шаралары: көктемдегі бақтардағы ағаштарға инсектицидтер шашу қажет. Дереккөздер
Бұйрасораң

Бұйрасораң (Halogeton) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Тобыл, Есіл, Ертіс бойында, Арал, Каспий маңында, Торғай, Зайсан, Маңғыстау, Балқаш – Алакөл өңірлерінде, Бетпақдалада, Мойынқұмда, Іле, Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатауларында кездеседі. Олардың сортаң, қиыршықтасты жерлерде өсетін шоғыр Бұйрасораң ( H. glomeratus) және өрмек Бұйрасораң (H. araсhnoіdes) деген 2 түрі бар. Олардың биікт. 3 – 40 см. Сабағы көкшіл сұр, тықыр, түбінен жоғары қарай бұтақтанады. Жапырағы қалың, кезектесіп орналасқан. Аталығы жіп тәрізді, 2 – 3-тен бірігіп өседі. Гүлі жапырақ қолтығында жетіледі. Шілде – тамыз айларында гүлдейді. Тұқымы – домалақ немесе сопақша келген тұқымша. Бұйрасораң – шөлді аймақтағы жайылымдарда жақсы мал азығы, оны, әсіресе, түйе мен қой сүйсініп жейді. Бұйрасораң - алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Балқаш-Алакөл өңірінде, Іле, Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатауларында кездеседі. Олардың сортаң, қиыршық тасты жерлерде өсетін шоғыр бұйрасораң және өрмек бұйрасораң деген 2 түрі бар. Олардың биіктігі 3-40 см. Сабағы көкшіл сұр, тықыр, түбінен жоғары қарай бұтақтанады. Жапырағы қалың, кезектесіп орналасқан. Аталығы жіп тәрізді, 2-3-тен бірігіп өседі. Гүлі жапырақ қабығында жетіледі. Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Тұқымы — домалақ немесе сопақша келген тұқымша. Бұйрасораң — шөлді аймақтағы жайылымдарда жақсы мал азығы, әсіресе, түйе мен қой сүйсініп жейді. Дереккөздер
Бұқа

Бұқа – мүйізді ірі қараның еркегі. Сиырға қарағанда Бұқа ірі, салмағы да едәуір ауыр, кеудесі кең омыраулы, мойны күжірейген жуан, басы үлкен, сүйегі ауыр әрі берік, терісі қалың, бөксе жағынан гөрі кеудесі жақсы жетілген, бұлшық еттері білеуленіп тұрады. Тұқымына қарай еркек бұзаудың жыныс қабілеті 6 – 9 айлығында жетіледі. Тез жетілгіш тұқымның Бұқасын 14 – 15, кеш жетілгіш тұқымның Бұқасын 16 – 18 айлығында табынға қосады. Табынға ерте түскен Бұқа нашар өседі әрі жыныс қабілетін ерте жоғалтады. Шаруашылықтар әр Бұқаны орта есеппен 6 – 8, кейде 12 – 14 жыл пайдаланады. Жас Бұқаны (2 жасқа дейінгі) айына 3 – 4 рет табынға қосады, не ұрығын алады да, одан әрі бірте-бірте жиірек пайдаланады. Асыл тұқымды мал өсіретін шаруашылыққа тек табынды жақсарта алатын Бұқаларды ғана пайдаланып, оларды ерекше күтімге алады. Дереккөздер
Бұқтырма (бөген)

Бұқтырма бөгені — Ертіс өзенінде, Шығыс Қазақстан облысы аумағында, Қалба, Нарын, Күршім жоталары аралығында орналасқан Қазақстандағы ең ірі бөген. Гидрологиясы Су айдыны 5940 км 2 , ұзындығы 600 км, ені 40 км, ең терең жері 80 м. Суының көлемі 49,6 км 3 . Бөгеннің құрамына Қара Ертіс өзенінің атырауы, Зайсан көлі, Ақ Ертіс өзенінің бір бөлігі (бастауынан Серебрянск қаласына дейін), Бұқтырма, Нарын өзендерінің төменгі ағысы кіреді. Су деңгейі мамыр айының бас кезінде көтеріле бастайды да, тамызда ең жоғарғы биіктігіне жетеді. Қыркүйек айынан сәуірге дейінгі мерзімде су деңгейінің көп жылдық ауытқуы 5,0 м-ге жетсе, маусымдық тербелісі – 1,3 – 3,8 м аралығында болады. Суы тұщы. Минералдылығы 0,05 – 0,14 г/л, жұмсақ, химиялық құрамы – гидрокарбонатты кальцийлі. Тарихы Бұқтырма бөгенін толтыру 1960 жылдың сәуір айында басталып, 1962 жылы Ертіс өзенінің суы Зайсан көлімен қосылған соң біртұтас су айдынына айналды. Морфометриялық ерекшеліктері Бұқтырма бөгенін су түбінің морфометриялық ерекшеліктеріне байланысты шартты түрде үшке бөлінеді: жоғарғы (көлдік), орта (таулы-аңғарлық) және төменгі (таулық) бөліктер. Шаруашылықтағы маңызы Бөгенде фитопланктонның 280, зоопланктонның 260 түрі кездеседі. Сазан, Табан балық, көксерке, түрке балық (омуль), шармай, ақ амур, бақтақ, т.б. балықтар өседі. Жылына орта есеппен 8 – 9 мың т балық ауланады. Бұқтырма бөгеніндегі Өскемен, Бұқтырма су электр станциялары Шығыс Қазақстан облысының аудандарын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Көктемде бөгеннен жіберілген су Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарының жүздеген мың га егісі мен шабындықтарын суландырады. Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің көріністері Дереккөздер
Бұқтырма (ойыс)

Бұқтырма ойысы – Бұқтырма өзенінің аңғарын бойлай жатқан науа тәрізді эрозиялық ойыс. Алтай тауының оңтүстігіндегі Қалба, Нарын жоталары мен Зайсан көлінің аралығында жатыр. Ұзындығы 45 – 50 км, ені 10 – 15 км. Беткейлері – делювийлі шөгінділердің жұқа қабаты жауып жатқан түпкі жыныстар; табаны – малтатас, құм, саз сияқты аллювийлі шөгінділер. Ойыстың көпшілік бөлігі 1960 – 67 жылы салынған Бұқтырма бөгенінің астында қалды. Дереккөздер