kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жапон иені

Иена( эн, «юань») — Жапонияның ақша бірлігі, әлемнің негізгі резервтік валюталарының бірі. 1 иена 100 сенге (бұл ақшалай бірлік 1954 жылы айналымнан шықты) тең. Халықаралық коды:JPY. Иенаның символы ретінде ¥ белгісі қабылданған. Иенаның алтын және күміс монеталары 1869-1871 жылдары соғыла бастады. Тарихы Иенаның ұлттық валютаға айналуына дейін Жапонияда Токугава сегунатының ақшалай жүйесі қолданылды. 1869 жылы алғаш рет соғылған иена Жапониядағы 1871 жылы жүргізілген ақша реформасынан кейін негізгі бірлік ретінде қабылданды. 1871 жылғы үкіметтің шешімімен XVI ғасырдың аяғынан жапон феодалдарының шығарған тайпалық қағаздарын ауыстыру тыйым салынды. Қаржы министрлігінің 1868 жылғы зерттеуіне сәйкес Жапонияда Токугава дәуірі кезінде 244 тайпа, 14 магистрат, сегунның 9 қызметшілері басып шығарған 1694 тайпалық қағаздардың атаулары кездескен. 1879 жылға қарай тайпалық қағаздарды жаңадан енгізілген валютамен алмастыру жұмыстары аяқталды. Әлемнің қосалқы валютасы ретінде Дереккөздер
Известия Акмолинского Губернского Комитета Ркп

Известия Акмолинского Губернского Комитета Ркп(б) – журнал. 1921 – 23 жылдары Петропавлда (Қызылжар) 2 айда 1 рет қосарлы нөмірмен шығып тұрды. Онда большевиктер партиясының ішкі саясаты мәселелері (Жаңа экономикалық саясат, жұмысшы табы мен шаруалар одағын нығайту, кооперацияны дамыту, жастар қозғалысы, т.б.) жөнінде мақалалар және партиялық құжаттар мен материалдар жарияланды. Сілтемелер
Известия Кустанайского Губкома Ркп

Известия Кустанайского Губкома Ркп(б) – журнал. 1921 – 24 жылдары Қостанайда ай сайын (1924 жылы маусымнан 2 аптада) 1 рет шығып тұрды. Журнал Жаңа экономикалық саясатты түсіндірді. Партия органдарының қаулы-қарарларын, хаттары мен есептерін, партиялық-ұйымдық және бұқаралық-саяси жұмыстар жөнінде нұсқау, кеңес материалдарын жариялады. Сілтемелер
Изомерия

Изомерия (изо... және грекше meros – үлесі, бөлігі) — құрамы мен молекулалық массасы бойынша бірдей, бірақ физикалық және химиялық қасиеттері әр түрлі болатын қосылыстардың (негізінен, органикалық) болуын сипаттайтын құбылыс. Мұндай қосылыстар изомерлер деп аталады. Изомерия құбылысы, негізінен, органикалық қосылыстар арасында кең тараған. Ол құрылымдық және кеңістіктік (стереоизомерия) болып екі түрге бөлінеді. Құрылымдық изомерия бір-біріне молекуладағы атомдар арасындағы байланыстар ретінде, ал кеңістіктік изомерия атомдар арасындағы байланыс бірдей бола отырып атомдардың кеңістікте орналасуына қарай ажыратылады. Құрылымдық изомерияның бірнеше түрі бар: : 1) Көміртек атомдарының өзара байланысының әр түрлі орналасуына тәуелді изомерия. Қанық көмірсутектер үшін изомерия бутаннан басталады: СН 3 –СН 2 –СН 2 –СН 3 (н–бутан), СН 3 –CH(CH 3 )–СН 3 (изобутан). Бутанның екі изомері болса, пентанда үшеу, ал эйкозан С 20 Н 42 қосылысы үшін 366319 изомер жазуға болады, яғни көміртек саны көбейген сайын изомер саны да арта береді; : 2) Көміртек атомының сутекке алмасқан топтары молекула құрамында әр түрлі орын алады. Мысалы, бутил спиртінің мынадай изомериясы бар: СН 3 –СН 2 –СН 2 –ОН, СН 3 –СН 2 –СНОН–СН 3 ; : 3) Метамерия – көп валентті атом мен құрамы және құрылысы әр түрлі радикалдардың байланысы. Мысалы, жай эфир үшін екі түрлі изомер жазуға болады: метилпропил эфирі СН 3 –О–СН 2 –СН 2 –СН 3 , диэтил эфирі СН 3 –СН 2 –О–СН 2 –СН 3 ; : 4) Құрылымдық изомерияның ерекше түрі таутомерия (динамикалық изомерия) – қосылыстың екі не одан да көп изомерлі түрлерінің белгілі жағдайда бір-біріне жеңіл алмасу қасиеті. Мысалы: ацетосірке эфирінің молекуласы тепе-теңдіктегі қоспалар түрінде болады: СН 3 (СO)–СН 2 –СООС 2 Н 5 ↔ СН 3 (СH-OH)СН–СООС 2 Н 5 . Кеңістіктік изомерия геометриялық, оптикалық изомерия болып екі түрге бөлінеді: : 1) Геометриялық изомерия, көбінесе, қос байланысты қосылыстарда кездеседі: >СC СN–; –N=N–. Изомерлердің болуына қос байланыс әсер етеді; : 2) Оптикалық изомерия молекула құрылысының асимметриялығынан болады. Оптикалық изомерия молекулада көміртек атомының басқа түрі төрт атомдармен немесе топтармен (асимметриялық атом) байланысынан пайда болады. Мұндай атомды асимметриялық атом деп атайды, ал молекуласы екі изомерлік түрден тұрады. Изомерия заңдылықтары арқылы кейбір қосылыстардың қандай изомерлер бере алатынын алдын ала білуге болады. Дереккөздер
Икрас

Икрас, икирес, инкирес – орта ғасырлардағы түркі тайпасы, қоңыраттардың бір бұтағы. Рашид әд-Диннің “Жами ат-тауарих” (“Жылнамалар жинағы”) атты еңбегіндегі аңыз-әңгімеде айтылғандай, Икрас тың пір тұтқан арғы атасы Құбайшіре (Кубайширэ) алтын сауытта жаратылып, жарық дүниеге келіпті-мыс. Мұның мағынасы: бұл адам (сол автордың тұжырымынша) табиғатынан ақылды, қасиет дарыған, сегіз қырлы, бір сырлылығымен, білімпаздығымен көзге түскен дегенге саяды. Құбайшіренің Инкирес, Алкунут деген екі ұлы болғанға ұқсайды. Икрас тайпасы солардың үрім-бұтағынан тараған. Менгу қағанның бәйбішесі Құтұұтай қатын икрас тайпасынан шыққан; Құтұұтай қатын – тарихқа мәлім адам Хуулдай гургеннің қызы, ал Хуулдай-гурген – Шыңғыс ханның үлкен қызы Фуджинбегіге үйленген Буту-гургеннің ұлы. Сонымен қатар 13 ғасырдың басында икрас тайжиуттермен, нуякиндермен, қораластармен және баарындармен бірге кереиттерге (керейлерге) одақтасып, Кереит ханы Он ханның жағында Шыңғыс хан империясына қарсы шыққан. 11 – 16 ғасырларда икрас Моғолстан тайпаларының бірі ретінде аталады. Сілтемелер
Иқан

Иқан – орта ғасырлардан сақталған екі ескерткіш орнының ортақ атауы, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Бірінші Иқан Сауран ауданы, Ескі Иқан ауылының орталығында орналасқан. Тарихи деректер, сипаты Кезеңі 10-15 ғасырларды қамтиды. Төбеге айналып кеткен Иқанның негізі қашан қаланғаны жөнінде нақты дерек жоқ. Хафиз Таныш өзінің “Абдулланама” атты еңбегінде Бұхар ханы Абдулла 1582 жылы Ташкент билеушісі Баба сұлтанға қарсы жорық жасаған кезде Иқанға тоқтап өткенін жазады. 18 ғасырда өмір сүрген белгілі тарихшы П.И. Рычков “Орынбор губерниясының топографиясы” деген еңбегінде Иқанда 300-ге жуық үй болғанын және оның тұрғындары егін шаруашылығымен айналысқанын келтірген. Орта ғасырларда Иқан Түркістан өлкесінің қалалары қатарында едәуір рөл атқарған. Қазіргі сақталған төбе орны трапециялы болып келген, биіктігі 6-7 м. Көлемі 300х225 м. Оңтүстік-шығыс бөлігінде цитадель қалдығы (50х50), сондай-ақ, құрылымы бойынша әр түрлі ғимараттардың да сұлбасы көрінеді. Қаланың жоспарына қарағанда қақпасы солтүстік-батысына орналасқан бірнеше мұнаралы болған. Сол арқылы қаланы бақылап, қорғап отырған. Қаланың көп жері жаңа құрылыстар салғанда жойылып кеткен. Екінші Иқан Ескі Иқан ауылының шетіне орналасқан. Кезеңі 4-5 ғасырларды қамтиды. Жергілікті халық “Шана асар” деп те атап кеткен. Төбеге айналған қала орнының жоспары үшбұрыш түрінде 180х110 м аумақты алып жатыр. Ал қазіргі сақталуы бойынша биіктігі 1-1,5 м қамалмен қоршалған. Қаланың ортасында аумағы 40х40 м болып келген цитадель орны бар. Ол да мұнаралы қабырғамен қоршалған. Қаланың орнында басқа да ғимараттардың болғандығы байқалады. Дереккөздер
Имам

Имам – намаз кезінде алда тұратын адам, рухани жетекші, мұсылман қауымдастығының басшысы. Күнделікті өмірде имам деп мешітте көпшілік болып намаз оқуды басқаратын жетекшіні атайды. Имам қызметін үнемі бір адам атқара беруі мүмкін, алайда имам дәреже де, кәсіп те емес. Имам беделінің мойындалуы оның, шын мәнінде, намазға басшылық етуіне тікелей байланысты. Қалалық, аймақтық және ауылдық мешіттерде имам қызметін, әдетте, қарапайым діни білімі бар адамдар атқарады. Орталық мешіттер имамының арнаулы діни білімі және діндарлар алдында үлкен беделі болуға тиіс. Ислам діні таралуының алғашқы жылдарда имам қызметін Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) өзі атқарды, ол қайтыс болған соң бұл қызметті халифалар жалғастырды. Олар тек намаз кезінде алда тұрушы адамдар ғана емес, сонымен бірге мұсылман қауымдастықтарының басшылары болғандықтан имам жоғары діни және саяси бедел иесі болып саналады. Жоғарғы билік туралы сунниттер тұжырымдамасы бойынша, барлық мұсылмандардың имамы халифа болып табылады. Ал халифаның негізгі қызметі – дінді қорғау және діни заң негіздерінің қауымдастық өмірінде дұрыс көрініс табуын қадағалау. Сунниттер мен хариджиттер имамды сайланатын немесе одан бұрынғы имам тағайындайтын қауымдастық өкілі деп есептейді. Шииттер қағидасы бойынша, имамның жоғары билігін Алла белгілеген, оның адамдар қалауына тәуелді болуы мүмкін емес, сондықтан имамды сайлап қоюға болмайды. Имамды сайлауды түбірімен теріске шығара отырып, шииттер мұсылман қауымдастығы мен мемлекетіне басшылық жасаудың ең жоғарғы билігі Әли Әбу Тәліп (Әзірет Әли) әулетінің мұрасы деп жариялады. Шииттік діни ілім бойынша, заңды имам – ислам қауымдастығының басшысы, пенделердің тұрмыс-тіршілігіне жағдай жасау тапсырылған пайғамбардың ізбасары, діни білім мен фикї өлшемдерін түсіндіруші, Құран мен өсиеттерге түсінік беру барысында ең соңғы ақиқат сөздің иесі. Ол – адамдарды заттардың құпия сырларын түсінуге бастайтын ең жоғарғы діни қайраткер. “Имам” термині шииттерде де, сунниттерде де ірі діни қайраткерлерді, үлкен қауымдастық жетекшілерін, діни-хұқықтық бағыттар мен дін ілімі мектептерін құрушыларды құрметтеп атау үшін де қолданылады. Сілтемелер
Иман

Иман (‎‎ ­– сенім:сену, илану, қабылдау) – Алла Тағаланың өсиетін және оның елшісі Мұхаммед пайғамбардың (Алланың оған игілігі мен сәлемі болсын) айтқандарының барлығын жүрегімен толық қабыл алу. Мағынасы Иман сөзі - араб тіліндегі «ә-мә-нә » етістігінен шығып, ифғал бабында қолданылған масдар ( — түбір сөз) болып саналады. Ал жалпы иман ұғымы — сену, нану, бір адамның сөйлеген сөзін қуаттау, айтқанын қабыл ету, шын көңілімен қабыл ету, күмәнға жол берместен нақты, жүрекпен, шын ықыласпен сену деген мағыналарды береді. Иман еткен кісі «мумин », иман етілген нәрселерге де «муминун би… » дейді. Алла Тағала айтады: Иман негіздері Иманның отауы – Жүрек. Сонымен бірге, адам жүрегімен иман еткенін тілімен дауыстап айтуы (иқрар) керек. Адам иман етпей, мұсылман болмайды, яғни иман – мұсылмандардың бес парызының алғашқысы әрі негізгісі. Иманның алты шарты бар. Олар: : 1) Алла Тағала хақтығына сену; : 2) Періштелер мен шайтандардың барына сену; : 3) Алла Тағала тарапынан түсірілген кітаптарға сену; : 4) Пайғамбарларға сену; : 5) Ақыретке, қиямет-қайым күніне, О дүниеге сену; : 6) Осы өмірдегі жақсылықта, жамандықта Алланың ісі екеніне сену. (Әр шартты ұғыну мақсатында зерттеуде Ілім парызы Иман парызынан бұрын тұрады) Иман келтіргеннен кейін кәлимаға тілін келтірген адам мұсылман болып саналады. Бұл алты шарттың біріне күмән келтіргеннің сенімі толық болмайды. Иман – тәсілім етуді қажет етеді. Ақылдың шектеулі өлшемімен шешілмейтін кейбір тылсым, әрі тұңғиық түйінді мәселелерді талқыға салмай, таразыламай тәсілім ету (қалтқысыз сену) керек. Иман – тақлиди иман және тахкики иман болып екіге бөлінеді. Тақлиди иман – қоршаған ортаның әсерімен немесе біреулерден естіп, соларға елітіп мақұлдау. Бұл иманның әлсіз түрі болып саналады. Абай мұндай иманды сақтауға қорықпас жүрек, айнымас көңіл, босамас буын керек деген. Тахкики иман – санамен саралап, сезіммен қуаттап, зерттеп іздену нәтижесінде толық көз жеткізу. Мызғымас бекем сенім болып табылатын мұндай иман “яқини иман” деп те аталады. Әнәстен (р.а.) жеткен хадисте: «Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): Ешбірің өзіне қалағанын мұсылман бауырына да тілемейінше, толық иман еткен болып саналмайды – деп айтты» – деген. (Бухари, Муслим риуаят еткен) Тағы қараңыз * Иман негіздері * Му'мин * Қадар * Таухид * Иман шарт Иман - Алланың бірлігіне сену Сілтемелер
Иман Дулатұлы

Иман Дулатұлы (1780, бұрынғы Торғай уезі, Дулаттың Қызыл жары – 1847, Қырғызстан, Кекілік тауы, Майтөбе мекені) — батыр, Ресей отаршыларына қарсы көтеріліс қайраткері, Амангелді Имановтың атасы. Орта жүз құрамындағы Қыпшақ тайпасының Ұзын тармағынан тарайтын кедел руының Бегімбет атасынан. Арғы атасы Қақай, өз әкесі Дулат жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлік көрсеткен батырлар болған. Торғай, Жыланшық өзендерінің аңғарын жайлаған. Қазақ халқының соңғы ханы Кенесары Қасымовтың Ресейдің отарлау саясатына қарсы он жылға созылған қарулы көтерілісіне Ахмет сұлтан Жантөрин 1838 жылы өз ауылын шапқаннан кейін келіп қосылған. Ол Кенесары жасағының белді ұйтқысы, әскербасыларының бірі болған. Иман батырдың ақыл-парасатын, адалдығы мен әділдігін, өткірлігі мен табандылығын жоғары бағалаған Кенесары оны Ағыбай батыр, Шоқпар шешен, Сайдақ қожа, інісі Наурызбаймен бірге хан кеңесінің мүшесі еткен. Иманның жасақ алдындағы беделін құрметтеп есімін атамай, “Айеке, Көсем көк, Бозжорға” деп атаған. Осы атақтарына сай Иман батыр да ханға берген сертіне адал, дұшпанына қатал бола білген, қашан да хан жасағының ынтымағы мен бірлігін сақтауға күш салған. Иман батыр көтерілісшілердің Ақмола приказына, Көкалажар қамалына, Айдарлы, Байтоқ қоныстарына шабуылдары, Ұлытау, Торғай, Ырғыз далаларындағы ұрыстары кезінде ерекше ерлік көрсеткен. 1847 жылы бірқатар қазақ батырлары аттарының басын кері бұрғанда берген антынан таймай, ханмен бірге қырғыз манабы Орманға қарсы Кекілік тауының шығыс беткейіндегі шайқаста, қазіргі Тоқмақ қаласының маңындағы Майтөбе деген жерде қолға түсіп, қаза тапқан. Осы соғыста Иман батырмен бірге оның туған бауырлары Тауық, Кейкі, Қарауыл және үлкен ұлы Бердәлі де мерт болған. 2000 жылы қыркүйекте Қостанай облысының Амангелді ауданының орталығында Иман батырға ескерткіш орнатылды. Сілтемелер
Иманбазар Қазанғапұлы

Иманбазар Қазанғапұлы (1876–1943) — халық ақыны. Абайдың шәкірті. Абай аулымен көршілес Қызылмола болысында туып өскен. Әкесі Қазанғап Қынашұлы мұсылманша, орысша сауатты, көзі ашық, еліне сыйлы адам болған. Туған ауылында медресе ашып, бала оқытқан, Меккеге 3 рет қажылыққа барған. Иманбазар әкесінің тәрбиесін көріп, ауыл молдасынан хат танып, кейін Семейдегі 5 кластық медресені бітірген. Өз жанынан өлең шығарып, Абай өлеңдерін өз бойына сіңіріп өскен. Иманбазар ұлы ақынмен Шыңғыстауда танысады. Бұл кездесу шығармашылық достыққа ұласқан. Иманбазар ел басқару қызметіне араласып, Қызылмола болысы № 1 старшындық аулының, одан кейін болыстық халық соты болып қызмет істеген. Осы қызметі үшін 1900 жылы Шыңғыс болысының басқарушысы, досы Мағауия Қүнанбаевпен бірге дала генерал-губернаторлығының мақтау қағазын алған. Абаймен кездескеннен кейін қазақ өмірінің көкейкесті мәселелерін қозғайтын шығармалар жазған. Тұңғыш өлеңдері 1888–1889 жылдары «Дала уәлаятының газетінде» жарияланған. Абайға еліктеп лирикалық өлеңдерден, эпиграммалар мен арнаулар, ақынның тапсыруымен «Әнибал» (1909), «Алтын сақина» (1911) дастандарын жазған. «Әнибал» 1909 жылы Қазандағы ағайынды Каримовтар баспаханасынан «Қисса-и Әнибал» деген атпен жеке кітап болып басылып шыққан. Иманбазар Абайдың ұлы Мағауиямен жақын дос болып, хат алысып тұрған. Мағауия қатты ауырып жатып, қайтыс болардың алдында Иманбазарға өлеңмен хат жазған. Иманбазар өзі өлерінің алдында көптеген кітаптар, қолжазбаларын т.б. хаттармен құжаттарын зиратының маңына сенімді кісілеріне көмдірткен. Бірақ 1960 жылы Алматыдан барған археологиялық экспедиция бұл қүнды мұраны таба алмай қайтты. 1941 жылы шілдеайында Иманбазар Семейде еткен облысаралық халық ақындары слетіне қатысқан. Ақын мүрдесі өзінің ата қыстауы Қазанғап қажы қорасындағы әке зиратына жерленген. Дереккөздер
Имандылық

Имандылық – адамның қоғамдағы, күнделікті өмірдегі іс-әрекеттерін белгілі-бір қалыпқа түсіретін ішкі рухани реттеуіш қадір-қасиет, адам бойындағы адамгершілік, ізгілік, кісілік белгісі. Дәстүрлі қазақ қоғамында адамның имандылығына – мінез-құлық жүйесіндегі ерекшеліктеріне көп көңіл бөлінген. Адамның жарық дүниеге келуі, өсуі, ержетуі, тіршілік етуі, қартаюы, ата мен баланың қарым-қатынасы, үлкендік пен кішілік, сыйластық, әдептілік пен арлылық, инабаттылық тәрізді маңызды мәселелер имандылықтың маңызды құрамдас бөлігі ретінде ешқашан да назардан тыс қалмаған. Жастардың үлкендерге құрмет көрсетуі, үлкендердің кішілерге ізет білдіруі өмір сүру салтына айналған. Қоғамда берік қалыптасқан осындай көргенділікпен өмір кешу дағдылары жинала келіп, барша адамгершілік қағидалардың, имандылықтың жазылмаған кодекстерінің қалыптасуына негіз болған. Бойына адамгершілік асыл қасиеттерді жинап өскен жасты “көргенді” деп, жүрегінен нұр, өңінен жылу кетпейтін, әрдайым жақсылық жолын ойлайтын, әр істе әділдік көрсететін адамдарды “иманды” деп атаған. Мұсылмандық дүниетаным бойынша, имандылық иманнан пайда болады. Ал иман – жүректегі нұр, нұрдың сыртқы болмысы, яғни имандылық – Алла тағалаға иман еткен адамға бітетін көркем мінез. Алла жіберген әрбір пайғамбарының міндеті – иман мен имандылыққа уағыздау деп саналған. Ең соңғы пайғамбар Мұхаммед (ғ.с.): “Мен ең ғажап көркем мінезді толықтыру үшін жіберілдім”, – деу арқылы әлемдегі тәлім-тәрбие мен имандылықтың қаншалықты маңызды екенін көрсеткен, имандылыққа өзі бірінші үлгі болған делінеді. Алла тағала адамды иман мен имандылық үшін жаратқан, сондықтан: “Алланың мінезінен үлгі-өнеге алыңдар” (Мұхаммед пайғамбар), – деп уағыздалады. Имандылықтың негізін мұсылмандар Құранда деп біледі. Құран Кәрімнен ең көп үлгі алған Мұхаммед пайғамбардың (ғ.с.) мінезі жайлы Хазіреті Айша: “Оның мінезі – Құран”, – деп жауап берген. Құранда: “Негізінен иман етіп ізгі іс жасағандар, намазды толық орындап, зекет бергендерге Раббыларыңның жанында сыйлық бар”, – делінген (Бақара, 2/277). Бұл аяттағы ізгі істер, діни ұғым бойынша имандылық болып табылады. Қазіргі зайырлы өркениетті қоғамда да имандылық – аса қастерлі, биік адамшылық қасиет ретінде ұғынылады. Имандылыққа қарама-қарсы жағымсыз сипат – имансыздық. Сілтемелер
Имашев газ-конденсат кен орны

Имашев газ-конденсат кен орны — Атырау облысы Құрманғазы ауданы Шортанбай кентінен 7 км қашықтықта орналасқан. Құрылымы 1974-1984 жылдары сейсмобарлау жұмыстарының нәтижесінде анықталған. Бұрғылау жұмыстары 1985 жылы басталған. Геологиялық құрылымы Кен орны Астрахан дөңінің шығыс периклиналін күрделендіруші тұз астындағы көтерілімнен орын алған. Құрылымдық тұрғыдан бұл көтерілім – ортаңғы таскөмір шөгінділерінен құралған брахиантиклинальдік қатпар. Жатыс сипаты Қатпар ендік бағытта созылып жатыр, аумағы 7х14 км. Өнімді қабаттар 3790 м тереңдікте жатқан башқұрт ярусының әктастарында шоғырланған. Шоғырлардың жалпы қалыңдығы 276 м. Коллекторлары кеуекті және кеуекті-жарықшақты, ашық кеуектілігі 9,51%.Газға қаныққан қабаттардың қалыңдығы 34 – 58 м. Газдың тәуліктік өнімділігі 71 мың м 3 , конденсаттікі 30,7м 3 . Конденсаттың тығыздығы 0,805 – 0,807 кг/м 3 . Кен шоғырларындағы бастапқы қабаттық қысым 55,7 МПа , температурасы 107°С. Құрамы Газ құрамы: метан 75,75%, этан 3,68%, пропан 2,77%, бутан 1,82%, азот 4,95%, күкірт сутегі 15,6%, гелий 0,1%, аз мөлшерде көмір қышқыл газы бар. Кен орны толық барланып біткен жоқ. Дереккөздер
Иммерсиялық әдіс

Иммерсиялық әдіс - жарық сәулесін сындыру көрсеткіштері алдын ала белгілі сұйықтарға батыра отырып, нақтылы затқа (минералға) тән сәуле сындыру көрсеткіштерін салыстырмалы түрде анықтау әдісі; минералдар мен таужыныстарды зерттеуде қолданылады. Иммерсиялық жиынтық Сыйымдылығы 1—2 мл-ден аспайтын 30— 50—100 түтікшелерге әдейі құйылып дайындалған, сыну көрсеткіштері 1,4—1,8 аралығындағы иммерсиялық сұйықтықтар жиынтығы. Иммерсиялық препарат 0,05—0,30 мм-ге дейін ұнтақталып, екі әйнектің арасына салынған зерттелетін минерал түйірлері. Иммерсиялық сұйықтар Минералдарға тән жарық сәулелері сынуының көрсеткіштерін сәйкестіре анықтау мақсатында қолданылатын, сәуле сыну көрсеткіштері алдын ала белгілі сұйықтар жиынтығы. Иммерсиялық талдау Сұйықтарға не қорытпаларға батырып, минералдың сыну көрсеткішін анықтау әдісі. Бұл әдіс сыну көрсеткіштері әр түрлі екі ортаның шекарасына сәуленің толық ішкі шағылу құбылысына негізделген. Иммерсиялық талдауда сыну көрсеткіштері белгілі 98 сұйық пайдаланылады. Олардың сыну көрсеткіштері 1,408-ден 1,780-ге дейін. Зерттелетін минералдың сыну көрсеткіші бұдан үлкен болса, онда иммерсиялык қорытпалар қолданылады. Иммерсиялық талдауда әдісімен минералдардың сыну көрсеткішін ±0,001 дәлдікке дейін анықтауға болады. Минералды микроскоп астында иммерсиялық сұйықтар көмегімен анықтау және зерттеу әдісі. Территекті шөгінді жыныстар үшін әдетте олардың әр түрлі мөлшердегі фракцияларының, яғни ұсаққұмды және құмайтты түйіршіктерінің минералдың құрамын есептеу негізінде жүзеге асады. Бұл есептеулердің нәтижелері көбінесе палеогеографиялық, деректерді анықтау (негізінен территекті-минералдың аймақтарды даралау) және тау жынысы қималарын бір-бірімен салыстыру мақсатында жүргізіледі. Дереккөздер
Иммиграция

Иммиграция (лат. іm-mіgrare – көшіп келу) — қоныстанушылық, келімсектік, бір мемлекет азаматтарының екінші бір мемлекетке тұрақты немесе уақытша (Қазақстан заңнамасы бойынша алты айдан көп мерзімге) тұру үшін көшіп келуі. Иммиграция субъектілері: шетелдіктер – басқа мемлекеттердің азаматтары, қос азаматтығы бар адамдар, азаматтығы жоқ адамдар, олардың отбасылары немесе қоныс аударуға тілек білдіруші ұжымдық қоғамдастықтар. Тағы қараңыз *Иммигрант Сілтемелер
Иммунохимия

Иммунохимия – иммунологиялық реакциялардың химиялық механизмін және қатысушы заттарды (компоненттерді) зерттейтін ғылым, иммунология саласы. Қатысушы заттарға мыналар жатады: :* антигендер – биополимерлер (негізінен, белоктар, полисахаридтер), бұлар иммунологиялық реакцияларды жүргізеді; :* қарсы денелер (антидене) – организмде антигеннің әсеріне қарсы түзілетін белоктар; қан сарысуынан (сывороткадан) алынатын – иммуноглобулиндер; :* лимфоидты және басқа да клеткалардың рецепторлары және осы клеткалардан жасалатын заттар. Иммунохимияның иммуноглобулиндердің құрылысын, антиген мен антителаның (қарсы дененің) реакция механизмін анықтауда; тазалығы жоғары матрицалы РНҚ бөліп алуда, кейбір антигендердің құрылысын анықтауда, т.б. маңызы зор. Иммунохимия көмегімен рецепторлардың химиялық құрылыстары зерттелді, ал рецепторлар арқылы лимфоидты клеткалар антигенмен әрекеттеседі. Антиген мен антител (қарсы дене) реакциясы көптеген ауруларды анықтауда қолданылады және де белоктарды анықтаудың ең бір сезгіштігі жоғары әдісі ретінде пайдаланылады. Тағы қараңыз *Иммунитет *Иммунология Сілтемелер
Импичмент

Импичмент ( — сенімсіздік, — «алдын алды, шорт кесілген») — парламент тарапынан жүргізілетін жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерді қызметінен тайдыру рәсімі. Импичмент әр мемлекетте сол елдің Конституциясына және заңдарына сәйкес жүреді. Импичментті негізгі қузаушы субъекті – парламент. Алғашқы импичменттік жағдай Ұлыбританияда болды. Импичмент арқылы сотқа беру бастамасы Ұлыбританияның Қауымдар палатасының құзырына берілген. Лордтар палатасы бұл істе сот функциясын атқарады. Ең алғашқы импичмент тәжірибесі 1876 ж. лорд Легмерге қарсы жүргізілді, ал соңғы әрекет 1904 ж. флоттағы жемқорлықты әшкерелеу мақсатында жасалды. Импичмент процесін тоқтатуға Ұлыбритания королінің де құқы болмаған. АҚШ тәжірибесінде импичмент ісін Конгресс бастайды. Импичмент соты Өкілдер палатасында жүргізіледі, сот қызметін Сенат орындайды. Импичментті жүзеге асыру үшін сенаторлардың 2/3 бөлігінің дауысы жиналуы керек. АҚШ Президентінің ісі қаралған жағдайда Сенат сотының төрағасы қызметін тек Жоғары сот төрағасы ғана атқара алады. Импичмент жүзеге асырылса Президент қызметінен тайдырылып, үстінен қылмыстық іс қозғалуы мүмкін. Ресейде импичмент жағдайы РФ Конституциясының 93-бабына сәйкес Федералдық жиналыстың ұйғарымымен жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының Конституциясында Республика Президентіне импичмент жөнінде мәселе қозғала қалған жағдайда, ол мәжіліс депутаттарының дауыс басымдылығымен шешіледі, бірақ алдымен импичмент туралы бастаманы депутаттардың 1/3 бөлігі қолдау қажет. Бұл жағдайда импичмент ісін Сенат жүргізеді. Сенаттағы іс қарау үрдісі депутаттардың басым көпшілік дауыстарын алғанда ғана тиісті шешім шығара алады. Келесі сатыда импичмент процесі екі палатаның біріккен мәжілісінде жүреді. Екі палата мәжілісінде импичмент жөнінде шешімнің өтуі үшін әр палата депутаттарының 3/4 бөлігі қолдауы керек. Сонымен қатар барлық атқарылған сот істерінің Конституция мен тиісті заңдарға сәйкестігін мақұлдайтын Жоғары соттың ұйғарымы мен Конституциялық кеңестің шешімі қажет. Сілтемелер
Импорттық квота

Импорттық квота, импорттық үлестеме – өнімнің алуан түрлерін өндірудің жалпы көлемінде елдің шаруашылығы‚ жекелеген салалар‚ фирмалар мен кәсіпорындар‚ халықаралық ұйымға қатысушылар үшін импорттың мәнділігін сипаттайтын мөлшерлік көрсеткіш; заттай немесе құндық тұлғадағы тауарлардың әкелімін белгілі бір кезеңге мөлшерлік шектеуді белгілеу жолымен импорт операцияларын реттеу әдісі. Импорттық квота – импорттық тауарлардың көлемін сандық шектеу. Импорттық квотаның екі түрі ажыратады: а) абсолюттік квота – берілген елге əкелуге рұқсат етілген тауарлар көлемі; ə) тарифтік квота – төмен ставка бойынша белгілі уақыт аралығында нақты тауар əкелуге рұқсат беру. Тағы қараңыз *Импорт Сілтемелер
Импульс

Импульс ( – соққы, түрткі), физикада – # механикалық қозғалыстың өлшемі (қозғалыс мөлшері ұғыммен бірдей). Материяның барлық формаларының, оның ішінде электрмагниттік және гравитациялық өрістің де импульсті болады; # қандай да бір уақыт аралығындағы күш. Дереккөздер
Импульстік Реактор

Импульстік реактор – нейтрондар ағынының қысқа мерзімді импульсін ұзақтығы бірнеше ондаған мкс-тен бірнеше с-қа дейін қоздыратын ядролық реактор. Импульстік реакторда нейтрондардың көбею коэффициенті шапшаң артады. Мысалы, импульстік реактордағы нейтрондардың көбею коэффициентін реактордың активті аймағына қосымша ядролық отынды енгізе отырып шапшаң арттыруға болады. Өзін-өзі сөндіретін импульстік реакторда импульсті сөндіру процесі, импульстің қозуы кезінде активті аймақтың қызуы салдарынан болатын нейтрондардың көбею коэффициентін азайту есебінен жүреді. Реактор суығаннан кейін (бірнеше сағ-тан кейін) импульсті қоздыру процесін қайта жүргізуге болады. Өзін-өзі сөндіретін импульстік реактор, негізінен, қарқынды сәуле (импульстің қозуы кезіндегі нейтрондар саны 10 18 – 10 20 ) әсерінен болатын материалдар мен приборлардағы өзгерістерді зерттеу үшін пайдаланылады. Периодты әрекет ететін импульстік реакторда импульсті қоздыру және сөндіру процесі жиілігі бірнеше Гц арнаулы механикалық құрылғылардың көмегімен атқарылады. Мұндай импульстік реактор нейтрондық спектроскопияда қолданылады. Сілтемелер
Инабаттылық

Инабаттылық – әдептілік, тәрбиелілік, мәдениеттілік ұғымдарымен жақын мағынада қолданылатын, кісілік қасиеттердің бірі. Инабаттылық, көбінесе, адамның мінез-құлық ерекшеліктерімен айқындалады. Оның басты көріністеріне: адамгершілік, қайырымдылық, кішіпейілділік, жауапкершілік, тәртіптілік, қанағатшылық, биязылық, ілтипаттылық, ізеттілік, сабырлылық, әділдік, шыншылдық, т.б. жатады. Инабаттылықтың негізгі шарттарының бірі – ар-ұятқа кір келтірмеу. Халық “жарлы болсаң да, арлы бол” дейді. Ар-ұяты бар кісі ғана биязы, ақжарқын, иманжүзді, инабатты келеді. Сілтемелер
Инал

Инал(8 ғасыр) – Қапаған қағанның баласы Кіші қаған лауазымын алған. Тоныкөк ескерткішінде Инал қаған 710 жылы түргештерге жасалған жорықта әскербасы ретінде аталады. 713 жылы (кейбір деректерде 714 жылы) Инал бастаған түркілер Бесбалыққа шабуыл жасаған. Сілтемелер
Инвентарлау

Инвентарлау, инвентаризация (латынша іnventarіum – шаруашылық заттар), түгендеме, түгендеу – қолда бар нақты мүліктің бухгалтерлік есеп деректеріне сай келуін, несиегерлер алдындағы міндеттемелердің есептік құжаттарының толық көрсетілуін тексеру. Инвентарлау толық не ішінара, жоспарлы түрде не кенеттен жасалуы мүмкін. Кәсіпорынның мүлкін жалға бергенде, сатып алғанда, сондай-ақ, мемлекеттік және жеке меншік кәсіпорынды қайта құрғанда; жылдық бухгалтерлік есептеме жасардың алдында; материалдық жауапты адам ауысқанда; мүлікті ұрлау, жымқыру, талан-таражға салу, оның бүлінуі фактілері анықталғанда, сондай-ақ дүлей апат жағдайларында (өрт, т.б.); ұйым қайта құрылғанда не таратылғанда міндетті түрде инвентарлау жүргізілуге тиіс. Инвентарлауны тұрақты жұмыс істейтін түгендеу комиссиясы жүргізеді, оның құрамына әкімшіліктің, бухгалтерияның өкілдері, өндірістік қызметкерлер (инженерлер, техниктер, т.б.) кіреді. Мүлікті түгендеуге материалдық жауапты адам міндетті түрде қатысады. Инвентарлау барысында анықталған артық мүлік пайданың көбеюі ретінде көрсетіледі, ал табиғи кему шегінде жетіспеген заттар өндіріс шығынына жатқызылып, есептен шығарылады, табиғи кему мөлшерінен тыс кем шыққан заттар кінәлілерден өндіріліп алынады. Егер кінәлілерді анықтау мүмкін болмаса немесе сот талапты қанағаттандырудан бас тартса, онда шығасы қаржы есебіне жатқызылып, есептен шығарылады. Сілтемелер
Инверсия

Инверсия ( – орын өзгерту) Бұл мақаланың бірнеше мәні бар: *Әдебиеттануда: **Инверсия (әдебиет) *Математикада: **Инверсия (геометрия) *Жаратылыстануда: **Инверсия (комбинаторика) **Инверсия (биология) **Инверсия (география) Дереккөздер
Инвертор

Инвертор (латынша іnverto –аударамын, өзгертемін) – 1) радиотехникада – шығысындағы электр сигналдары амплитудасының өзгерісі, полярлығы немесе фазасы кірісіндегіге қарағанда қарама-қарсы болатын электр тізбегі немесе электрондық құрылғы. Радиотехникалық аппаратурада (фазоинверторда) инверторды амплитудалары тең, бірақ фазалары қарама-қарсы болатын екі сигнал алу үшін пайдаланады; 2) электртехникада – тұрақты токты бір фазалы немесе көп фазалы айнымалы токқа түрлендіретін (газразрядты немесе шала өткізгішті аспап) қондырғы; 3) есептеу техникасында – цифрлық сигналдар үшін логикалық терістеу амалын (“емес”) орындайтын электрондық элемент. Сонымен қатар инвертор мәлімет өңдейтін және тасымалдайтын компьютер құрылғыларында электр сигналдарын қалыптастырып күшейтеді. Әдетте, интегралдық сұлбалар құрамында болып, транзисторлық элементтерден тұрады. Потенциалдық және импульстік инверторлар болып ажыратылады. Потенциалдық инверторде кірісіндегі кернеудің жоғары деңгейі шығысында төменгі деңгейге түрленеді және керісінше. Оның кіріс сигналы мен шығыс сигналының арасындағы байланыс логикалық “емес” функциясына сәйкес келеді. Импульстік инверторде кірісіне сигнал келген сәтте оның шығысында полярлығы кірісіндегіге қарама-қарсы сигнал қалыптасады. Инвертор компьютерлердің логикалық элементтерінің негізгілерінің бірі болып табылады. Интегралдық сұлбаларда инвертор өзіндік тәуелсіз міндет атқармай, күрделі логикалық сұлбалардың құрамына кіретін қарапайым элемент қызметін атқарады. Сілтемелер
Индер (көл)

Индер – Каспий ойпаты алабындағы тұзды тұйық көл. Географиялық орны Атырау облысының Индер ауданы аумағында. Индербор кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 15-18 шақырым қашықтықта орналасқан. Этимологиясы Бұл сөз қалмақша ундер – „биік“, „қырат“, „биіктік“, монғолша ондор –„биіктік“, „биік“, бурятша ундэр – „биік қырат“, „биіктік“, әзірбайжанша һундур – „биік“ деген мағынаны білдіреді. Жергілікті тұрғындар мұны Дендер деп те атайды. Индер (Дендер) атау сөз ретінде түркі, монғол және басқа тілдерде де кеңінен қолданылып, бір-біріне жақын, сәйкес мағынаға ие келеді. Индер көлінің атауы «биік жота, қырат, биіктік» мәндерін білдіреді. Индер топонимі моңғол тілінде өндөр, қалмақ тілінде үндер "биік, зор, ұзын" сөзінен жасалып, алдымен тауға берілген атау екені анықталды. Гидрографикасы Шарасының аумағы 110 км 2 . Ұзындығы 13,5 км, ені 11 км, ең терең жері 0,7 м, жағалау сызығының ұзындығы 40 км. Негізгі толығу көзі айналасындағы саздардан шығатын тұзды бұлақтар. Көлге жылына 1,5 млн. тоннаға дейін тұз (негізінен NaCl) шөгеді. Көл тектоникалық процестер әсерінен жер бетінің аз-мұз ойысуы нәтижесінде пайда болған. Көл солтүстік-шығысында Индер таулары деп аталатын қыраттармен жапсарласады, оңтүстік жағалауы біршама тегіс үстіртке ұласады. Көлдің солтүстік бөлігі біршама ірі, геолиялық құрылысы жағынан күрделі тұзкүмбезді құрылымның оңтүстік қанаты бетінде орналасқан, оңтүстік жағалауы “каспийлік түзілімдер” деп аталатын соңғы геологиялық замандарда түзілген шөгінділерден құралған. Көлдің жағалау өңірі саздақты болып келеді, ол шағын-шағын жыралармен тілімденген. Көл атмосфералық жауын-шашын суларымен, мерзімді ағын суларымен және жерасты суларымен қоректенеді. Көлді қоректендіруші жерүсті сулары тек қана қар суының көктемде жаппай еруі нәтижесінде және нөсерлі жауындар есебінен қалыптасады, сондықтан олардың атқаратын рөлі шектеулі. Қолданысы Индер көлінен құрамында бром, калий бар жоғары сапалы ас тұзы өндіріледі. Ал көлдің лайлы саз-балшығы түрлі ауруларды емдеуге пайдаланылады. Дереккөздер
Индербор

Индербор — Атырау облысы, Индер ауданындағы кент, аудан және Индербор кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Жайық өзенінің сол жақ беткейінде, Индер көлінен солтүстік-батысқа қарай 9 км және Атырау қаласынан солтүстікке қарай 190 шақырым жерде орналасқан. Тарихы Іргесі Индер кентінің маңында ашылған борат және ас тұзы кен орындарын игеруге байланысты 1935 жылы қаланған. Халқы Өндірісі Басты кәсіпорны "Индерқұрылысиндустрия" акционерлік қоғамы борат кенін, гипсокартон өндіруші кәсіпорын. «Жайықгазтасымалдау» басқармасы, геологиялық «Бор» ЖШС, «Индертұз» кәсiпорны, «Индергипс» бiрлескен кәсіпорны, «Индер» мұнай айдау стансасы, «Геохим» кәсiпорны аудан экономикасының негiзгi нысандары болып есептеледi. Ауданның табиғи қорларын игеру мақсатында шетелдiк компаниялармен бiрлескен кәсiпорындар жұмыс жасауда.1989 ж. "Мақат-Индер" темір жолы іске қосылды. Жайық өзенінен жаңа көпір салынды. Мәдени-әлеуметтік мекемелері Мектептер * М.Әуезов атындағы орта мектеп — 1961 ж. сегізжылдық мектеп болып құрылған, 1974 жылы орта мектепке айналды. * С.Сейфуллин атындағы орта мектеп — 1959 жылы 7 жылдық мектеп болып ашылды. 1960 жылы мектепке С.Сейфуллин есімі берілді. 2013 ж. мектептің жаңа ғимараты пайдалануға берілді. * Ш.Уәлиханов атындағы орта мектеп — 1933-34 оқу жылында іргесі қаланған. Шоқан есімі 1952-53 оқу жылында берілген. * Көктем орта мектебі — 2000 жылы "Көктем" мөлтек ауданында бастауыш мектеп болып ашылды. 2002 ж. 200 орындық жаңа мектептің ғимараты тұрғызылды. 2003 ж. орта мектепке айналды. * Индер балалар өнер мектебі * Индер аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі Мектепке дейінгі білім * "Райхан" бөбекжай-бақшасы * "Ботақан" бөбекжай-бақшасы – ескі С. Сейфуллин орта мектебінің ғимараты қайта жасақталып, 2019 жылы 80 орындық балабақша болып ашылған. * "Айналайын" бөбекжай-бақшасы – Шығыс мөлтек ауданданында 2017 жылы 290 орындық балабақша болып ашылған. * "Балдәурен" бөбекжай-бақшасы Колледж * Индер көп бейінді ауыл-шаруашылық колледжі — 1984 жылдан №8 кәсіптік- техникалық училище, 1996 жылдан №5 кәсіптік- техникалық мектеп. 2003 жылдан №5 кәсіптік мектеп, 2007 жылдан № 8 кәсіптік лицейі болып өзгертілді. 2012 жылдан бері Индер көп бейінді ауыл шаруашылық колледжі. Мәдени орындар * "Борат" мәдениет үйі — 1958 ж. пайдалануға берілген. Индерборат кенішінің қаржысымен тұрғызылған. Діни ұйымдар қызметі * Свято-Никольский приходы — 2011 жылы ашылған. * Әйіп Қажы мешіті — 2004 жылы салынған, 250 адамға арналған. Жоба авторы Қазақстан Сәулетшілер одағының мүшесі Т.Қасенов. Қабырғасының биіктігі 12 метр. Екі кіші мұнарасы бар, мінбердің биіктігі 2 метр. Суреттер Дереккөздер
Индий

Индий (лат. Іndіum; Іn) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 49, ат. м. 114,82; тығызд. 7,31 г/см³, балқу t 156,78 °С, қайнау t 2024 °С. Күмістей ақ металл, оңай балқиды және өте жұмсақ. Ауада тұрақты. Табиғатта шашыраңқы, сульфид Үндістан атомының электрондық құрылымын ескере отырып, ол халькофильді элементтерге жатады (18 электрондар алдыңғы қабатта). Қазір 10-нан кем индий минералдар: самородный индий, рокезит CuInS 2 , индит FeIn 2 S 4 , кадмоиндит CdIn 2 S 4 , джалиндит In(OH) 3 , сакуранит (CuZnFe) 3 InS 4 және патрукит (Cu,Fe,Zn) 2 (Sn,In)S 4
Индикатор

Индикатор - # құрылғының қалып-күйінің немесе есептеуіш жүйенің жұмыс процесі кезіндегі мәліметтердің өзгерісін немесе жеке программаның орындалуын қамтып көрсететін мәліметтер элементі. Индикатор дегеніміз-әртүрлі ортада өзінің түсін өзгертетін заттар. Кейбір табиғи экстракттарды индикаторлар ретінде қолдануға болады. Лакмус индикаторында 1-ден 7-ге дейін қышқылдық орта, қызыл, сары түспен белгіленеді. Сілтілік орта 8-ден 14-ке дейін, жасыл, көк түстермен белгіленеді. Ал 7-бейтарап орта. # программалауда — мәні процестің нәтижелеріне немесе белгілі шарттардың орындалуына тәуелді телінетін айнымалы. Ең танымал индикаторлар-лакмус индикаторы мен фенолфталеин индикаторы #Индикатор (-көрсеткіш). Дененің ∆l абсолют ұзаруын өлшеуге, зерттеуге арналған құрал. Тәжірибеде бөлік дәлдігі 0,01 мм болып келетін индикатор жиі пайдаланылады. Табиғи индикаторлар * қызы орамжапырақ * раушан күтрі * қызылша Дереккөздер
Индуктивтілік

Индуктивтілік ( – келтіру, бейімдеу, қоздыру) – электр тізбегінің магниттік қасиетін сипаттайтын шама. Өткізгіш контурмен шектелген бетті қиып өтетін магниттік индукция ағынының (Ф) осы контурда тудыратын ток күшіне (І) қатынасына тең: L=Ф/І. Өлшем бірлігі Генри (Гн).
Индукция

Индукция(лат. іnductіo – ой салу, бағыттау) – тұрақты магнитті өрісте қозғалғанда немесе айналасындағы магнитті өрістің өзгеруі кезінде өткізгіштің бойындағы электр қозғаушы күштің қозуы. Тамақ өнімдерінің құрамындағы судың әсерінен оларды осындай жолмен қыздыруға болады. Индукция— білімнің жеке пайымдаулардан жалпы қағидаларға қарай ауысуы болып табылады. Индукция дедукциямен тығыз байланысты болады. Психологияда индукциялық пайымдаулардың дамуы мен бұзылуы зерттеледі. *Жекеден жалпыға қарай дамитын логикалық ой тұжырымы. *Нейрофизиологияда тітіркену нәтижесінде пайда болған алғашқы қозу ошағының маңындағы аймақтарға тарауы. Индукция - жеке үй-жайлар негізінде жалпы қорытынды алуға әкелетін логикалық қорытынды. Гипотезалар мен ғылыми жаңалықтарды тұжырымдаудың негізгі әдісі. Педагогикалық жүйеде индукция - жаңалықтар ашудың негізгі логикалық құралы. Балалардағы жаңалықтар ұйымдастырушылық-педагогикалық құралдарда әзірленген: материалды таңдау, сабақты ұйымдастыру, жетекші сұрақтар, мұғалім дайындаған проблемалық жағдайлар немесе сабақ барысында импровизация нәтижесінде қалыптасады және тұжырымдалады. Бринкерхов Д., Уейтс Р., Ортега С. сынды ғалымдардың пайымдауынша, индукция - эмпирикалық тұрғыдан бақыланатын заңдылықтарды ескере отырып теориялар жасау арқылы деректен теорияға көшу процесі. Дереккөздер
Индустриальная Караганда

Индустриальная Караганда– Қарағанды облыстық газеті. Алғашқы саны 1931 ж. 11 қыркүйекте жарық көрді. 1935 жылға дейін "Большевистская кочегарка", 1935 – 63 ж. "Социалистическая Караганда" болып шықты. 1963 жылдың мамырынан қазіргі атымен шығып келеді. Aптасына 2 рет шығады. Социалистическая Караганда - газет, Қазақстан Компартиясы Қарағанды облысы комитеті мен халық депутаттары облыстық Кеңесінің органы. Бұл атпен 1936 ж. 14 қыркүйектен бастап 1963 жылғы 30 сәуірге дейін шығып тұрды. 1936 жылға дейін—«Большевистская кочегарка», 1963 жылдан бастап «Индустриальная Караганда » деп аталды. Дереккөздер
Ине

Ине - ұзын, жіңішке, өткір ұшты, келесі ұшында тетігі бар, қатты құралдан (бұрын сүйектен) жасалатын зат. Белгілі бір затты күйзелту және деформациялау арқылы жаңа зат өндіру үшін қолданылады. Иненің үшкір ұшының кішкентай аумағына сәйкес ине бойындағы күш азғантай аумаққа шоғырланады. Сонымен қатар, осы пішінге ұқсайтын заттар да ине деп аталады. Ине өлшемі нөлге тиесілі жүздің бір түрі. Тарихы Тарихи деректерге сүйенсек, алғаш инелер балықтардың сүйектерінен, өсімдіктердің тікенектерінен жасалған. Темірден жасалған инелер б.з.д. 100 ж. пайда болған. Иненің құрылысы - үшкір жағын - ұшы; - ұшына қарсы жуан жағын - дүмі; - осы дүмнің доғал басын - шүйде; - шүйде мен ұштың ортасын, яғни ұзына бойын - тұрқы; - дүміндегі жіп өткізетін тесігін - көзі немесе жасуы дейді. (Қазақ халқы ширақ, епті адамды "иненің көзінен өткендей" деп атайды). > Ине түрлері Қолданысы бойынша түрлері: *Тігін инелері - олар өз кезегінде қол инесі және машиналық болып бөлінеді. Қол инесіне қарапайым жіпке арналған құлағы бар инелерді жатқызуға болады: кестелік, тігіншілік, етіктік түйреуіш пен ілгектер. Машиналық инелер тігін машиналарда қолданылады. Тігін машиналарға арналған инелер өлшемі мен пішіні бойынша әртүрлі бола алады. Жұмыс кезінде матаның құрылысына және жіптің түріне қарай инелер таңдалынады. Иненің нөмірі милиметрдің жүздік бөлігінде жазылады (70, 90, 120) - нөмірдің үлкендігіне иненің қалыңдығы сәйкес келеді. Маталық материалдың жібін минималды түрде зақымдайтын арнайы тегіс ұшты инелер, тері, резеңке және мата емес материалдарды тігетін үшкір жиекті инелер және тоқымаға арналған ұшы дөңгеленіп келген инелер бар. * Медициналық (сипатты белгісі - зарарсыздандырылуы): ** Биологиялық сұйықтықты жинайтын - инфузиялық, инъекциялық инелер. Әдетте енгізуге арналады: шприцтер мен дәрі тамызғыштар. ** Хирургиялық инелер - арнайы биологиялық ұлпаларды тігуде сараланады. **Пункциялық инелер - құрсақ қуыстары мен ағзадан сұйықтық алу үшін қоланылады. * Басқа да техикалық (дауыс сөндіретін инелер, қақпақша инелері) инелер. Бітім-тұлғасына қарай да инені бірнеше түрге бөлуге болады: - көзі сынық инені - бітік немесе көр; - көзі кең инені - көземелі; - тұрқы имек инені - созаң; - көзі кең, жуандау, ұзындау инені - жөндем; - әдеттегі инеден әлдеқайда үлкендеу инені - тебен дейді. Тебен иненің төркіні - төбе ине болса керек. Олай дейтініміз, қазақ биіктеу, дөңестеу жерді төбе деп атайды. Жасалған затына қарай да инені бірнеше түрге бөлген: - қанардың аузын тіккенде қолданылатын, қатты ағаштан жасалған ине - сида; - мүйізден әзірленген ине - жуалдыз (тегінде, жуан біз деген сөз тікесінен туындаған болуы керек); - сүйектен істелген ине - сояу немесе сүйрік деп аталады. Өндіріс Тігін инелері ине-платиналық өнеркәсіптерде өндіріледі. Неғұрлым қиын аспект - иненің құлағын жасау. Өтімділігі төмен болаттан жасалса, уақыт келе инені тат басуы мүмкін. Тағы қараңыз * Қол инесі * Хирургиялық құралдар Дереккөздер
Инемен емдеу

Инемен Емдеу, акупунктура (лат. acus – ине және punctura – егу), чжень-цзю терапия, игнипунктура (лат. іgnus – от) – дененің жұмсақ тіндерінің белгілі бір нүктелеріне арнайы жасалған инелерді шаншу арқылы емдеу әдісі. Инемен емдеудің шығу тарихы Қытай, Корея, Жапония елдеріндегі ежелгі (дәстүрлі) медицинаның дамуымен тікелей байланысты. Акупунктураның перифериялық механизмдерін зерттеуде аса қиыншылықтар бар, ол “акупунктура нүктесі” түсінігінің өзінде нақты қабылданған дефинициясының (анықтамасы, түсіндірмесі) жоқтығы. Қытай медицинасында әсер ету нүктесі немесе акупунктуралық нүкте кун-сюэ терминімен анықталады, сөзбе-сөз аударғанда: кун – саңылау, сюэ – ін, үңгір, яғни рухани үңгір деген мағынаны білдіреді.
Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясы

Инженерлік Академия , Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясы – мемлекеттік емес ғылыми ұйым. 1991 жылы құрылған. Қазақстандағы жоғары ғылыми-әдістемелік және үйлестіруші инженер Орталық болып табылады. Жаратылыстану, техникалық, экономикалық ғылымдар салаларының жетекші ғалымдарын, өндіріс ұйымдастырушыларын және инженерлерін, сонымен қатар ұйымдар мен мекемелердің ұжымдарын біріктіреді. Қазақстанның қоғамдық-экономика дамуы бағыттарында ғылыми-техникалық прогрестің тиімді әрі жылдам дамуына, сонымен қатар жоғары білікті инженермамандарын даярлау, импорт алмастырушы технологияларды өндірістік тұрғысынан үйрену және олардың технологиясына сай инфрақұрылымдарды дайындауға жан-жақты ықпал етеді. Инженерлік Академия ауылы құрылымын ірі өндірістік кәсіпорындар, 20-дан астам ғылыми-техникалық және инженер орталықтар, 14 облысы бөлімшелер, 9 бөлімшелер құрайды. 150 ғылыми-зертеулік институттарын, жоғары оқу орындарын, акционерлік қоғамдарды, бірлестіктерді, өндірістік кәсіпорындар мен ұйымдарды біріктіреді. Инженерлік Академия ауылы халықаралық инженерлік академияның, Америка техникалық және инженер ғылымдар академиясының бүкіләлемдік кеңесінің (CAETS), Ислам елдерінің біріккен инженер федерациясының (ФИОИС) ассоциациялық мүшесі, Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Даму жөніндегі комиссиясымен (UNIDO) ғылыми байланыстары бар. Ислам конференциясы ұйымының (COMSTECH) ғылыми-техникалық іскерлік байланыс комитетіне және ФИОИС семинарларына (2001) қатысып, АҚШ, Швеция, Германия, Болгария, Қытай, Түркия, Жапония, т. б. шетелдік инженер ұйымдармен шығарм. байланыс жасайды. Дереккөздер
Инженерлік барлау

Инженерлік барлау – жаудың инженерлік құрылыстарының дәрежесі және ұрыс қимылдары жүріп жатқан жердің сипаты жөніндегі деректерді дер кезінде алуға арналған барлау түрі. Инженерлік барлау инж. бақылау постылары, инж. барлау топтары, инж. фотоға түсіру постылары арқылы жүргізіледі.
Инженерлік геодинамика

Инженерлік геодинамика – табиғи ортада және адамдардың инженер әрекеті нәтижесінде туындайтын геологиялық процесстер мен құбылыстарды зерттейтін ғылым, геодинамика саласы. Геологиялық процесстер тау жыныстарының түзілуі мен мүжілуі, олардың физикалық жағдайы мен кеңістіктегі жатысының өзгеруі, Жер қыртысы мен тұтас Жердің ішкі құрылымының қалыптасуы, өзгеруі арқылы көрініс табады. Бұл процестер Инженерлік Геодинамикада салынатын құрылыстардың (ғимараттар, көпірлер, бөгеттер, жолдар, аэродромдар, шахталар, карьерлер, т. б.) орнықтылығына ықпал ететіндігіне байланысты зерттеледі. Дереккөздер
Инженерлік Сейсмология

Инженерлік Сейсмология – жер сілкінуі апатына төзімді құрылысты жобалауға қажет сейсмикалық мағлұматтарды анықтайтын ғылым, сейсмологияның бір саласы. Инженерлік сейсмологияның басты міндеттері – сейсмикалық қауіпті аудандарды анықтау және күшті сілкініс кезіндегі ықтимал сейсмикалық әсерді алдын ала болжау. Сейсмикалық қауіпті ауданды бағалау үшін ықтималды сілкініс ошақтарының орнын, сол сілкіністердің жер бетіндегі күшін, сілкіністердің қайталану жиілігін, сейсмикалық әсердің ықтимал параметрлерін анықтау қажет. Ол үшін сейсмикалық аудандау жұмыстары жүргізіледі. Бұл зерттеулер 3 түрге бөлінеді: * жалпы сейсмикалық аудандау * жете (толық) сейсмикалық аудандау * cейсмикалық микроаудандау Олар бір-бірінен мазмұнымен, зерттеу әдістемелерімен, зерттелетін нысандарымен және зерттеу масштабтарымен ажыратылады. сейсмикалық әсер сейсмикалық кесте бойынша анықталатын балл мөлшерімен немесе арнаулы аспаптармен тіркелетін тербеліс амплитудаларымен сипатталады. Дереккөздер
Инклинометр

Инклинометр( – еңкейтемін ) – ұңғыманың кеңістіктегі орнын, зениттік бұрышы мен еңістік азимутын анықтайтын геофизикалық аспап. Инклинометрлік тіркеу механика, фотометрлік, электрметрлік, химиялық және қашықтықтан өлшеу тәсілдерімен іске асырылады. Дереккөздер
Инкотермс

Инкотермс– халықаралық сауда шарттарын білдіретін, тауарларды тиеумен, тасымалдаумен, түсірумен және сақтандырумен байланысты сауда атаулары, яки сыртқы сауда келісімшарттарында неғұрлым жиі кездесетін коммерциялық атаулар мен сөз тіркестерін түсіндірудің халықаралық нормасы. Инкотермстің мақсаты - халықаралық ережелердің сыртқы сауда саласындағы кең қолданылатын сауда терминдерін мағынасын түсіндіру. E тобы Жіберу - EXW - Франко зауыт (жердің атауы) F тобы Негізгі тасымалдау төленбеген - FCA - Франко тасымалдаушы (жеткізілу орнының атауы) Негізгі тасымалдау төленбеген - FAS - Кеме борты бойымен франко (тиеу кемежайдың атауы) Негізгі тасымалдау төленбеген - FOB - Франко борт (тиеу кемежайдың атауы) C тобы Негізгі тасымалдау төленген - CFR- Құнымен фрахт (жеткізілу кемежайдың атауы) Негізгі тасымалдау төленген - CIF- Сақтандыру құнымен фрахт (жеткізілу кемежайдың атауы) Негізгі тасымалдау төленген - CPT- Фрахт/тасымалдау (жеткізілу орнынң атауы) дейін төленген Негізгі тасымалдау төленген - CIP- Фрахт/тасымалдаумен сақтандыру (жеткізілу орнынның атауы) дейн төленген D тобы Келуі- DAF- Шекараға дейін жеткізу (жеткізу орнының атауы) Келуі- DES- Кемеден жеткізу (жеткізу кемежайдың атауы) Келуі- DEQ- Айлақтан жеткізу (жеткізу кемежайдың атауы) Келуі- DDU- Бажды төлемей жеткізу (жеткізу орнының атауы) Келуі- DDP- Баждың төленуімен жеткізу (название места назначения)
Иностранцев Константин Александрович

Иностранцев Константин Александрович (1876 – 1941) – Ресей тарихшысы. И. – Шығыс елдерінің материалдық мәдениеті тарихының маманы ретінде ғұндардың шығу тегін, Орт. Азия халықтары ежелгі тарихының жеке кезеңдерін, араб-иран қарым-қатынасының кейбір мәселелерін зерттеген. Түсініктемелер