kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Амбулатория

Амбулатория (лат. ambulatorіus — аяқтай жүріп емделу) — науқас адам келіп-кетіп емделетін және үйден дәрігерлік көмек көрсететін мекеме. Амбулаторияның емханадан айырмашылығы: мұнда жұмыс көлемі, сондай-ақ дәрігер құрамы аз және көбіне ішкі ағза, тіс аурулары емделеді. Амбулаторияның негізгі мақсаттарына өздері келіп, дәрігерлік жәрдем сұраған адамдарға және үйдегі науқастарға нақтылы көмек көрсету, қажет жағдайда дәрігерлік кеңес ұйымдастыру, диспансерлік бақылауды жүзеге асыру, өндірістік мекемелерде медициналық-профилактикалық сауықтыру жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ кәсіби аурулар мен өндірістік жарақаттардың себептерін анықтау т.б. жатады. Қызметі Клиникалар функциясы әр елде өзіндік ерекшеліктерге ие. Мысалы, жалпы практиканың бір дәрігері басқаратын жергілікті жалпы практика бастапқы мециналық-санитарлық жәрдем көрсетеді және әдетте, коммерциялық бизнес сияқты иегер басқарады, ал осы кезде мемлекеттік мамандандырылған клиника субсидияланатын немесе мамандандырылған медициналық көмек көрсете алады. Әлемдік медициналық жоспарлау нарығы 2027 жылы 789,56 млн АҚШ долларына жетеді. CAGR (өсу қарқыны) 13% деп бағаланады, мұның өзі нарықтың тез өсетінін білдіреді. Кейбір клиникаларда жарақаты немесе аурулары бар адамдарды медициналық мейіргер немесе басқа медициналық қызметкер қарауы мүмкін. Осы клиникаларда жарақат немесе ауру шұғыл жәрдем (ER) бөліміне келуін талап ететіндей онша маңызды болмауы мүмкін, алайда, қажет болған жағдайда, адамды сол жаққа өткізуі мүмкін. Бұл клиникаларда емдеу, көбіне, шұғыл жәрдем бөлмесіне қарағанда арзан болып келеді. Сонымен қатар жедел жәрдемнен айырмашылығы, бұл клиникалар, көбіне, тәулік бойы және демалыссыз жұмыс істемейді. Кейде бұл клиникалар, әсіресе, аса ірі мекеменің бір бөлігі болып табылатын клиникалар рентген аппараттары сияқты диагностикалық жабдыққа қол жеткізе алады. Мұндай клиниканың дәрігерлері, егер қажеттілік туындаса, көбіне, пациенттерді мамандарға жолдай алады. Дереккөздер
Аменхотеп әулеті

Аменхотеп әулеті — Ежелгі Мысырдағы перғауындар әулеті. Аменхотеп ІІІ. Б.з.б. 1455 — 1419/1405 — 1367 ж.ш. билік жүргізген. Оның патшалығының бастапқы кезеңінде Мысырдың әскери қуаты шырқау шегіне жеткен. Аменхотеп ІІІ тұсында Луксорда сәулетті Амон-Ра ғибадатханасы мен патшаның алып мүсіндері — “Мемнон колосстары” бейнеленген, кейін перғауынның өзі жерленген зәулім Аменхотеп ІІІ ғибадатханасы салынған. Аменхотеп ІІІ билігінің соңғы жылдарында ішкі қайшылықтар мен хеттердің шапқыншылықтары елді әлсіретіп, оның азиялық иеліктерінде толқулар жиіледі. Аменхотеп ІV. Б.з.б. 1419 — 1400/1368 — 1351 ж.ш. билік жүргізген. Орта және ұсақ жер иелерінің қолдауына сүйеніп, байырғы ақсүйектер мен олар табынған Амон-Ра құдайының абыздарына қарсы күресті. Мемл. дінде елді Атон құдайына табынатын етті. Өз есімін өзгертіп, Эхнатон](Атонға табынушы) деп аталды. Атонның құрметіне сәулетті ғибадатханалар салынды. Аменхотеп ІV тұсында Мысыр әлсіреп, Сирия мен Палестина оның ықпалынан шыға бастады. Аменхотеп ІV-нің қандай жағдайда өлгені беймәлім.
Америка–Жапон шарттары

Америка–жапон шарттары (19 ғ-дың 2-жартысы — 1941) — АҚШ пен Жапония мемлекеттері арасындағы 2-дүниежүзілік соғысқа дейінгі саяси-экон. қарым-қатынастарды реттеген келісім шарттар. 1) жапон-американ “бейбітшілік пен достық туралы” келісім шарты (31.03.1854, Канагава қ-сы) бойынша Американ кемелеріне Симода мен Хакодатэ порттары ашылды, 215 жылға созылған Жапонияның “жабық есік” саясаты аяқталды; 2) “Жапон-американ сауда келісімі” (29.07.1858) АҚШ-тың Жапониядағы ықпалын күшейте түсті. Бұл келісімдер “Ансэй шарттары” деген атпен белгілі; 3) “Жаңа жапон-американ келісімі” (22.11.1894); 4) “Тафт-Кацура жапон-американ келісімі” (07.1905) бойынша АҚШ Кореяны Жапонияның отары ретінде мойындады. Бұл орыс-жапон соғысын қорытындылаған Портсмут конференциясы қарсаңында Ресейге қарсы жапон-американ одағын дүниеге әкелді; 5) “Рут-Такахира жапон-американ келісімі” (20.11.1908) бойынша Тынық мұхит аймағында статус-кво сақтау және Қытайда сауда жасауға, өнеркәсіп өнімдерін шығаруға тең мүмкіндіктер принципін сақтау, келісуші жақтардың терр. тұтастығына қол сұқпау, оны құрметтеу міндеттелді; 6) “Лансинг-Исин келісімі” (2.11.1917) екі мемлекеттің Қытайға қарсы әрекеттерін нығайта түсті; 7) “Жапон-американ сауда келісімі” (06.1939); 8) 1940 ж. аяғында Жапонияда Коноэ кабинеті АҚШ-пен қарым-қатынасты реттеу үшін келіссөз бастауға көшті. Бұл келіссөз нәтижесіз аяқталып, 1941 ж. Жапонияның Пёрл-Харборға шабуыл жасауы жапон-американ соғысына әкеліп соқтырды.
Америка көмек әкімшілігі

Америка көмек әкімшілігі (АРА — Amerіcan Relіef Admіnіstratіon) — қайырымдылық көмек көрсететін халықаралық ұйым. Алғашқыда Еуропада тұратын, тұрмыс жағдайы нашар америкалықтарға көмек беру мақсатымен құрылған. Оны 1919 — 23 ж. Г.Гувер басқарған. 1-дүн. жүз. соғыс басталған кезде (1914) Ұлыбританиядағы АҚШ елшісі У.Х. Пейдж Америка көмек к-тін құруға ниеттеніп, бұл істі Г.Гуверге тапсырған. К-т 120 мың америкалыққа көмек беріп, елге жеткізді. Осыдан кейін Гувер Германия басып алған Бельгия мен Солт. Франциядағы аштыққа ұшырағандарға көмек беру үшін құрылған комиссияның басшысы болып тағайындалды. 4 жыл ішінде комиссия 10 млн. адамға көмек көрсетті. Бұған 1,5 млрд. доллар қаржы жұмсалды. Жеңіске жеткен одақтас мемлекеттердің басшылары 1918 ж. 11 қарашада Г.Гуверді Көмек беру және қайта құру ұйымына басшылыққа тағайындады. Бұл ұйым соғыста зардап шеккен Еуропа елдеріне азық-түлік көмегін көрсету міндетін іске асыруға тиісті болды. Ұйым 1920 жылға дейін 200 млн. адамды азық-түлік, киім-кешекпен қамтамасыз етті. Дүн. жүз. соғыс зардабы көп елге тигендіктен көмек ету шараларының ауқымы кеңейе түсті. Сондықтан Г.Гувер аталған ұйымды “Америка көмек әкімшілігіне” айналдырып, қайта құрды. Әкімш-тің қызметіне конгресс 100 млн. доллар қаржы бөлді. 1921 — 23 ж. әкімш. Еділ бойындағы және Украинадағы аштыққа ұшыраған халыққа көмек көрсетті.
Америка-Панама шарттары

Америка-панама шарттары — екі ел арасында Панама каналы аймағын пайдалану мәселесі бойынша жасалған келісімдер. 1903 ж. 18 қарашада алғашқы А.-П.ш-на қол қойылды. Келісім бойынша АҚШ-қа Панама мойнағындағы каналдың ортасынан екі шетіне қарай 5 миль мөлшеріндегі құрғақ жер мен суды қамтитын белдеуді мәңгі пайдалану құқы берілді. АҚШ канал белдеуінде толық билік жүргізуге ерік алғаны үшін Панамаға жыл сайын 10 млн доллар, ал 1913 жылдан бастап 250 мың доллар төлеуге тиіс болды. Осы келісімнен кейін америкалықтар канал құрылысына кірісіп, оны 1914 ж. аяқтады. 1920 ж. канал салтанатты түрде ашылды. 1936 ж. 2-наурызда АҚШ пен Панама арасында достық пен ынтымақтастық туралы келісім жасалды. Келісім бойынша Панамаға канал белдеуінде баж салығын жинау құқы берілді және жыл сайынғы төлем ақы көбейтілді (430 мың доллар). 1955 ж. жылдық төлем ақы 1 млн 930 мың долларға жеткізілді. Панамада үкімет басына солшыл радикал О.Торрихос келген соң, А.-П.ш-н қайта қарау туралы мәселе көтерілді. Ұзақ келіссөздердің нәтижесінде 1977 ж. 7 қыркүйекте АҚШ пен Панама арасында тағы екі келісімге қол қойылды. Келісімдер бойынша: канал белдеуінің билігі Панаманың қолына бірте-бірте 1999 жылғы 31 желтоқсанға дейін толық көшеді. 2000 жылғы 1-қаңтардан бастап каналдың бірден-бір иесі Панама болуға тиісті; сол күнге дейін канал белдеуінде АҚШ-тың әскери базалары сақталады; 2000 жылдан бастап Панама мен АҚШ аталған каналдың бейтараптылығына кепілдік береді. 1990 ж. ақпанда АҚШ өз әскерлерін Панамадан алып кетті.
Америка нәсілі

Америка расасы , негізгі өкілдері Америка құрлығының көне тұрғындары — үндістер болып табылады. Сыртқы ерекшеліктеріне қарай, әсіресе бойларының биіктігіне, бас бітіміне, мұрын қырының түзулігіне т.б. морфол. құрылымдарының өзгешеліктеріне байланысты әртүрлі пікірлер айтылған. Солай бола тұра олардың жалпы ортақ антропологиялық болмысын ескере отырып, үлкен моңғолоид нәсіліне енетін арнайы А. р. деген атау берілген. Түсінің қоңыр-сарылығы, түзу және қатты шаштары, сақал-мұрттарының сиректігі, жақ сүйектерінің көтеріңкі, көз ұялары биік болуы, жоғары күрек тістерінің ішкі жағындағы үлкен шұңқырлары, қызыл қан (АВО) жүйелерінің ішінде О тобының өте жиі кездесуі т.б. А. р-н моңғолоид тобына жатқызуға негіз болған морфол. белгілер Азия құрлығындағы моңғолоидтарға қарағанда көздің ішкі бұрышындағы моңғол қатпары сирек, мұрын қыры көбінесе көтеріңкі келеді. А. р. шартты түрде солт., орт., оңт. топтарына бөлінеді. Сонымен қатар кейбір антроп. зерттеулерде солт. А. р. атлант пен тынық мұхиттықтар деген екі жікке бөлініп қарастырылады. Солт. А. р. тобы өкілдерінің бойы сұңғақ, мұрын қыры көбінесе түзу немесе қоңқақ, бас пішімі орташа жұмыр болады. Орталық А. р. өкілдерінің бойлары аласалау, қыр мұрынды, жұмыр басты (брахикефалия), түсі қоңырқай келеді. Оңт. А. р. өкілдерінің бойлары аласа, шаштары түзу және қатты, мұрын қырлары қайқы біткен.
Аминопласт

Аминопласт , карбамидті пластиктер — құрамында амин тобы бар органикалық заттардың (мочевина, меламин, анилин тағы басқа) альдегидпен әрекеттесуі нәтижесінде алынатын пластмассалар. Олардың арасындағы ең көп тарағаны — мочевина. Аминопласт формальдегидтік және меламинформальдегидтік шайырдан алынады. Ол күн сәулесінің, судың әсеріне төзімді, иіссіз, тиісті реңге боялады, ток өткізбейді және қышқылдар мен негіздердің, спирт, бензин, ацетон тағы басқа органик. еріткіштердің әсеріне де төзімді келеді. Өнеркәсіпте аминопласт ұнтақ, қабатты немесе кеуек-қуысты масса түрінде шығарылады. Ұнтақ аминопластардан әртүрлі бұйымдар, ойыншықтар, телефон, радио және телевизор қораптары тағы басқа әзірленеді. Қабатты аминопласт түссіз, мөлдір болғандықтан, жиһаз бетін, үй қабырғасын тағы басқа әсемдеу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Амитоз

Амитоз (amitosis; — жоқ; — жіп) — бөліну кезінде жасуша ядросында күрделі өзгерістер жүрмейтін жасуша бөлінуінің сирек кездесетін түрі. Алғаш рет неміс биологі Роберт Ремак 1841 жылы сипаттады, ал терминің 1882 жылы Вальтарам Флеминго еңгізді. Амитоздық бөліну кезінде жасуша хромосомалары көрінбейді және беліну ұршығы түзілмейді. Алдымен ядро, соңынан цитоплазма бөлініп, бір аналық клеткадан бірнеше жас клеткалар пайда болады. Адам мен жануарлар организмдерінде амитоздың үш: генеративті, дегенеративті және реактивті түрлері кездеседі. Генеративті амитоз нәтижесінде пайда болған жас жасушалар, қалыпты жағдайда, бөлінуден кейін одан әрі қарай митоз арқылы белініп көбейе береді. Реактивті амитоз — адам мен жануарлар организмдеріне кездейсоқ факторлардың эсер етуі нәтижесінде, мысалы, жарақаттану ошақтарында байқалады. Жарақаттанған ұлпа жасушалары жедел реактивті амитоз арқылы бөлініп, жазылғаннан кейін, ұлпа жасушалары одан әрі митоз арқылы бөліне береді. Дегенеративті амитоз ұлпа жасушаларында тіршілік тоқтап, оларда ыдырау процесі басталған кезінде байқалады. Дереккөздер
Аммоний сульфаты

Аммоний сульфаты, (NH4)2SO4 — құрамында 20,5-21% азот бар, ақ немесе жасыл-сұр түсті, майда кристалды, суда жақсы еритін, ауадағы ылғалды аз сіңіретін қышқыл тыңайтқыш. Ол синтетикалық немесе коксхим. аммиакты күкірт қышқылымен әрекеттестіру арқылы алынады. А. с. құрамында бос күкірт қышқылы болатындықтан (0,025-0,05%) бейтарап және сілтілі топырақты (қара, қара қоңыр, сұр) тыңайтқан пайдалы. А. с. топырақта біраз уақытқа дейін шайылмайды. Сондықтан оны күзде қолданады. А. с-н тұқыммен бірге, дақылдың бастапқы өсу кезеңінде шашуға болмайды. Бұл тыңайтқышты қолдануда өсімдік қоректенуінің биол. ерекшелігін ескеру керек.
Максим Кирович Аммосов

Аммосов Максим Кирович (22.12.1897, бұрынғы Якут АКСР, Нам ұлысы, Хатырык айлағы – 1938) — Саханың және Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері. Ұлты – саха. 1915 – 18 ж. Якутскідегі мұғалімдер семинариясында, 1930 – 32 ж. Мәскеудегі Қызыл профессура ин-тында оқыған. 1917 ж. Ақпан және Қазан төңкерістеріне қатысып, Якутияда Кеңес өкіметін орнатысты. Бірнеше мәрте БОАК-нің мүшелігіне сайланды. А. 1932 – 34 ж. БК(б)П Батыс Қазақстан, 1934 – 36 ж. Қарағанды, 1936 – 37 ж. (қаңтар, ақпан айларында) Солтүстік Қазақстан облысы комитеттерінің бірінші хатшысы болды. Аммосов Қазақстандағы жағдаймен бұдан бұрын да таныс еді. 1919 ж. «Правда» газетінде жазған мақаласында: “Қазақтардың жағдайы аса ауыр да аянышты. Колчак бүлікшілері қазақ ауылдарын тонап, малдарын айдап әкетіп, барын тартып алып, өздерін аштыққа ұшыратуда”, – деп көрсетті. 1932 жылдан бастап Қазақстан оның екінші Отанына айналды. Аммосов егін ш-мен қатар мал ш-н өркендетуге, қазақ босқындарын өз мекендеріне қайтарып, баспанамен, жұмыспен қамтамасыз етуге үлес қосты, сондай-ақ сауат ашу, оқу-тәрбие істерін, ел мәдениетін көтеруге назар аударды. Қазақстанда мұнай кәсіпшіліктері мен көмір өнеркәсібінің дамуына да ықпал жасады. Өзі жүрген ортада сыйлы, шарапаты мол, қазақ тілінде таза сөйледі. А.Л. Мирзоян, Т. Рысқұлов, С. Сейфуллинмен жақсы қарым-қатынас жасады. Ф. Голощекиннің қазақтарды қырғынға ұшыратқан саясатына қарсы болды. Жазықсыз қудаланғандарды қорғап, әділдікке шақырды. А. 1937 ж. БК(б) Қырғыз обкомының бірінші хатшысы (наурыз-маусым), Қырғызстан КП(б) ОК-нің және Фрунзе қалалық комитетінің бірінші хатшысы (маусым-қараша) қызметін атқарды. Осы қызметте жүргенде заңсыз айыпталып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды.
Аморга

Аморга (грек. Omarg) (б.з.б. 6 ғ-дың ортасы) — сақ-скифтердің бір тармағының патшасы. Грек тарихшысы Ктесийдің деректерінде Иран патшасы Кир шамамен б.з.б. 535 — 534 ж. А. елін шауып, А-ны тұтқынға түсіреді. Зайыбы Спаретр (Әспеттер) ханша көп әскермен барып оны босатып алады. Кейін одақтасы ретінде Кирдің Мидияға қарсы жорығына қатысады. Геродот жазбаларында А-ны Омарг деп атаған. Әдеб.: История Узбекской ССР, т. 1, Ташкент, 1967, с. 70; Рыбаков Б.А., Геродотова Скифия, М., 1979; Геродот, История в девяти книгах, М., 1993.
Ампир

Ампир (франц. empіre — империя) — 19 ғ-дың басында Батыс Европада негізінен сәндік қолөнері саласында дамыған мәнер. Бұл кезінде “Жоғары классицизм” немесе “Людовик XVІ-ның мәнері” деп те аталған.Ампирдің сәндік қолөнері бұйымдарында кездесетін әшекей белгілері Көне Рим өнеріне еліктеушіліктен туындаған. Осы мәнер, әсіресе жиһаздарда, ыдыс-аяқ пен мата бұйымдарында, сәулет өнері туындыларында бой көрсетті. Ампир мәнері Еуропа елдерінде (Францияда т.б.) қызыл ағаштан безендіріп жасаған жиһаздар арқылы әйгілі болды. Дереккөздер
Амплитуда

Амплитуда ( — шама) — белгілі бір заңдылықпен ауытқитын шаманың өзінің орташа мәнінен не шартты түрде алынған “нөлдік мәнінен” ең үлкен ауытқуы. Мысалы, маятниктің тепе-теңдік қалпынан ауытқуы, айнымалы электр тогының электр күші мен кернеу мәндерінің ауытқуы амплитудаға жатады. Гармониялық тербелісте амплитуда — тұрақты шама. Амплитуда - географияда — метеорологиялық және гидрологиялық элементтер сипаттарының белгілі бір кезеңдегі ең көп және ең аз шамалары арасындағы айырма (мысалы, жылдық ағынның, тәуліктік қысым мен температураның ең көп және ең аз көрсеткіштерінің арасындағы айырмалар); тәуліктік, жылдық, көп жылдық болып бөлінеді. Ашылу ы 1820 ж. француз физигі Андре Ампер (1775 –1836) тұжырымдаған. Дереккөздер
Желінсау

Желінсау (Mastіtіs) — желіннің қабынуы. Көбінесе, сауын сиырларында бұзаулау және суалу кезінде байқалады. Ауру қоздырғышы — стафилококк, стрептококк, диплококк, микрококк бактериялары, микоплазмалар, вирустар мен саңырауқұлақтар. Желінсаудың негізгі себептері: желіннің жарақаттануы, тазалық сақтамау, дұрыс саумау, т.б. Сондай-ақ, аусыл, актиномикоз, күл сияқты жұқпалы аурулар да желінсауға шалдықтырады. Ауру малдың температурасы көтеріліп, жемшөпке тәбеті болмайды, желіні ісініп кетеді. Сауған кезде іртіктелген сүт немесе ірің тәрізді сұйық зат бөлініп шығады. Кейде желінде іріңді ісік жара пайда болады. Желінсаудың жасырын түрінде малдың сүті біртіндеп азая береді және сүттің физикалық-химиялық қасиеті өзгереді. Аурудың өту және көріну белгілеріне қарай серозды, катаральді, фибринозды, іріңді, геморрагиялық желінсау деп бөледі. Бие, қой, ешкі желінсаумен ауырғанда да жоғарыдағыдай белгілер байқалады. Кейде оларда желінсаудың өзгеше түрі дамиды: биеде — ботриомикоз, қойда — іріңді желінсау. Ауру малды клиникалық белгілеріне қарап немесе сүтті лаб-лық тексеру арқылы анықтайды. Тез емдемесе ауру асқынып, желіннен қайтып сүт шықпай қалуы мүмкін. Ауру малды оқшаулап, астына құрғақ төсеніш салады. Құрғақ, құнарлы шөп беріп, желініне майлы дәрі жағып, таңып тастайды. Венасына новокаин қосылған окситоцин енгізеді, бұлшық етіне антибиотиктер мен сульфаниламидтер, желінсауға қарсы препараттар (мастицид, мастикур, т.б.) егеді. Желінсау ауруынан мал шаруашылығына көп зиян келеді, сондықтан ауру тудыратын себептерді алдын ала жойып отыру тиімді. Тағы қараңыз * Желінқап * Желін Дереккөздер
Жел энергетикасы қондырғысы

ды өңірдегі жел генераторы.]] Жел энергетикасы қондырғысы — жел ағынының кинетикалық энергиясын энергияның басқа түріне түрлендіретін техникалық құрылғылар жиынтығы. Жел энергетикасы қондырғысы жел агрегатынан (жел қозғалтқышы мен бір немесе бірнеше жұмыстық машиналарды біріктіреді), энергияны аккумуляттаушы (қорын жинаушы) немесе қуатты резервтеуші құрылғыдан және бірқатар жағдайларда қосалқы қозғалтқыштан (ең алдымен жылулық қозғалтқыштан), сондай-ақ, қондырғының жұмыс режимдерін автоматтық басқару (реттеу) жүйелерінен тұрады. Жел энергетикасы қондырғысы арнайы қолданыстық (сорғылық немесе су көтеруші, электрмен зарядтаушы, диірмендік, су тұщыландырушы, т.б.) жел энергетикасы қондырғысы және кешенді қолданылатын жел энергетикасы қондырғысы (жел электр станциялары) болып ажыратылады. Жел электр станциясы — желдің кинетикалық энергиясын электр энергиясына түрлендіретін қондырғы. Ол жел қозғалтқышынан, электр тогы генераторынан, олардың жұмысын басқаратын автоматтық құрылғыдан, оларды орнату және қызмет көрсетуге арналған құрылыстардан, ғимараттардан тұрады. Желсіз күндерде жұмыс жасауы үшін резервтік жылулық қозғалтқышпен, аккумулятор батареяларымен, гелиоқондырғылармен толықтырылады. Әдетте, жел электр станциясы тұрақты ток генераторларымен жабдықталады. Ол аккумулятор батареяларын зарядтайды. Ал тұтынушыларға қажетті айнымалы ток инвертор деп аталатын арнайы құрылғыдан алынады. Инвертор тұрақты токты айнымалы токқа түрлендіретін құрылғы болып табылады. Жел электр станцияларын жел жиі тұратын жерлерде, орталықтандырылған электрмен жабдықтау тораптарынан қашық орналасқан ауылдық мекендерде, далалық, шөлейтті, т.б. жерлерде қолданады. Жел энергетикасы қондырғысының қуаты 100 кВт-тан бірнеше МВт-қа дейін жетеді. Ең қуатты (3 МВт) жел энергетикасы қондырғысы Германияда салынған (1983). Қазіргі кезде бірлік қуаты 15 МВт-қа дейінгі жел энергетикасы қондырғысы жобалануда. Тағы қараңыз * Жел * Жел энергетикасы Дереккөздер
Жемайттар

Литва тайпалары қоныстануының тарихи өңірінің этномәдени аудандары. Жемайттар , жямайчяй — орта ғасырларға дейін Литваның батыс бөлігін қоныстанған тайпа. 13 — 14 ғасырларда Жемайттар Тевтон ордені әскерлерінің басқыншылығына қарсы күрес жүргізді, бірақ солардың қол астында қалып қойды. Грюнвальд шайқасында (1410 жыл) орден талқандалғаннан кейін көп кешікпей Жемайттар ұлы Литва князьдігінің құрамына енді (1422 жыл). Жемайттар 20 ғасырға дейін Литваның құрамындағы көрші аймақтар халқынан әдет-ғұрып, материалдық мәдениет, халық шығармашылығындағы кейбір ерекшеліктерімен өзгешеленді. Дереккөздер
Жемал паша

жағасында.1915 жыл]] Жемал паша , Үлкен Ахмет (1872, Түркия, Мидилли аймағы — 1922, Грузия, Тбилиси) — Түркияның әскери және саяси қайраткері. Әскери дәрігер отбасында дүниеге келген. 1895 жылы Әскери академияны бітіргеннен кейін, штаб капитаны шенінде қызмет жолын бастады. 1899 жылдан Салоник қаласында түрік офицерлерінің жасырын “Өрлеу” қоғамына мүше болып, жас түріктер төңкерісіне белсене араласты. 1911 жылы Аданна облысы Бағдат ауданының әкімі болып тағайындалды. Балқан соғысына қатынасып, полковник шеніне ие болды. Соғыс аяқталғаннан кейін Стамбұлдағы орт. штабта қалдырылды. 1914 жылы генерал шенін алып, мемлекеттік кеден коммитетінің бастығы қызметін атқарды. 1916 жылы корпус генералы шенін алып, 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында Талат, Энвар пашалармен бірге “үштік” құрып, барлық мемлекеттік органдарға өз бақылауларын орнатты. Білімі мен тәжірибесі көптігіне байланысты Жемал паша “үштіктің” ішіндегі негізгі тұлғаға айналды. Ол 4-армия қолбасшысы ретінде Сирия, Ливия, Палестина, Иордания т.б. Таяу Шығыс елдерінде болған әскери операцияларға басшылық жасады. Бірақ Суэц каналы үшін болған соғыста ағылшындардан жеңіліс тауып, армиясы тарап кетті. Өзі Стамбұлға жасырын келіп, бір топ жолдастарымен Еуропаға кетті де, Германияға барып тұрақтады. Көп ұзамай Ауғанстанға барып, тұрақты армия құру үшін көп күш-жігер жұмсады. Түркияда ұлт-азаттық қозғалыс басталғаннан кейін еліне қайтып оралып, Ататүріктің негізгі кеңесшілерінің біріне айналды. Шебер ұйымдастырушы ретінде жаңадан құрылып жатқан түрік армиясын реформалауға ат салысты. Өмірінің соңғы жылдарында Армения мен Грузияда коммунистердің билігін орнатпау үшін үлкен күш-жігер жұмсады. Жасырын жүру мақсатында сақалын қоя беріп, “сақалды” деген лақап есімге ие болды. Осы жұмыста жүргенде Тбилиси қаласында қастандықпен өлтірілді. Ататүріктің өтініші бойынша, мәйіті Тбилисиден туған жері Ерзурумға әкелініп жерленді. Дереккөздер
Жем өңірі

Жем өңірі , Каспий маңы ойпаты мен Мұғалжар тауының аралығын, шөлейт белдемдегі Жем үстіртін қамтиды. Каспий синеклизасының Елек-Жем тектоникалық белдемін құрайды. Бетін, негізінен, жоғарғы бор жыныстары жауып жатыр. Кейбір жерлерден палеоген шөгінділерін кездестіруге болады. Жер бедері эрозиялық-денудациялық жазықтыққа жатады. Абсолюттік биіктігі 100 — 300 м. Үстіртті өңірдің батыс шекарасы Каспийдің көне абразиялық жағалауына тіреліп бітеді. Өңірдің солтүстігінде бозғылт қызыл қоңыр, ал оңтүстігінде қоңыр топырақ жамылғысы қалыптасқан. Жусан аралас астық тұқымдас өсімдіктер жамылғысы басымырақ тараған. Жем өңірі — Батыс Қазақстанның негізгі жайылымдық аймағы. Ойыл, Сағыз және Жем өзенінің орта ағысында суармалы егіншілік қалыптасқан. Жем өңірі Қазақстандағы мұнай және газ кендеріне бай аймақтардың бірі. Дереккөздер
Жем-сағыз ескерткіштері

Жем-Сағыз ескерткіштері — Қазақстанның батысындағы Жем және Сағыз өзендері бойында сақталған қорымдар мен зираттар тобының ғылымдағы ортақ атауы. Бұл ескерткіштер Маңғыстау мен Үстірт ескерткіштеріне ұқсас. Кейбір қорымдар орта ғасырда, яғни 14 — 15 ғасырларда салынған, соның бірі — Ұшқан ата кесенесі. Ал қалған ескерткіштердің негізгі бөлігі 18 ғасыр мен 20 ғасырдың бас кезінде тұрғызылған. Бұларға Қарашұңғыл, Бақашы әулие, Асанқожа қорымы, Қарасақал қорымы, Дауымшар қорымы, Алып ана қорымы, Әбілдә қазірет, Қос Сағыр, Бір Сағыр, т.б. жатады. 19 ғасырда көптеген қорымдар жанына мешіттер салынған. Ақмешіт — Құлжан, Дүйсеке ескерткіштері осының айғағы. Солтүстікке таман орналасқан Жем — Сағыз тобындағы мазарлар, сағана тамдар, шағын сәулет үлгілері тасты қашаудың батыс қазақстандық әдісімен тұрғызылған. Ал солтүстікте мұндай ескерткіштер кездеспейді, тек ішінара қашап жасалған құлпытастар мен ерекше түрдегі тас молалар ғана бар. Дереккөздер
Жемсау

Жемсау (іngluvіes) — көптеген омыртқасыз жануарлар (моллюскілер, құрттар, жәндіктер) мен құстардың (тауықтар, көгершіндер, тотықұстар, т.б.) өңешінің кеңейген жері. Жемсау жануарлардың жемін уақытша сақтау, аздап қорыту, кейде өңдеу қызметін атқарады. Құстардың жемсауы бұғана сүйегінің үстінде орналасады. Жемсаудың ішкі беті көп қабатты жалпақ эпителий клеткаларымен астарланған. Кілегей қабықтың дәнекер қабатындағы ішкі секреция бездері ферментсіз шырыш бөледі. Жемсауда қоректік заттар азық пен сілекей құрамындағы және микроорганизмдер бөлген ферменттердің әсерінен қорытылады. Мыс., бал арасының жемсауында сілекей безі ферментінің әсерінен гүл шырынынан бал түзіледі. Жыртқыш құстардың жемсауында жемнің қорытылмаған қалдықтары (сүйек, жүн, қауырсын, т.б.) жиналады, бұларды олар құсып тастайды. Кептер балапан шығарған кезінде жемсауының эпителий клеткасы қалыңдап, майланып, ішкі секреция бездерінен бөлінген арнайы заттармен жем араласып, ақшыл сұйық зат (жемсау сүті) түзіледі, олармен балапандарын қоректендіреді. Шөлді жерлерді мекендейтін бұлдырықтар жемсауымен балапандарына су тасиды. Дереккөздер
Жемсу бөгені

‎‎ Жемсу бөгені — Атырау облысының Жылыой ауданындағы бөген. Гидрологиялық сипаты Бөгетінің ұзындығы 5,6 км, биіктігі 16 м. Бөгеннен ұзындығы 157 км арна басталады. Жемсу бөгені мұнай кәсіпорындарын, Мақат, Қоңырат темір жол бекеттерін, ұжымшар, кеңшар орталықтарын, Құлсары жылу электр станцияларын сумен қамтамасыз етеді. Шаруашылықтың 10 мың га жері суаруға және 20 мың га-дан астам жері суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Жемтүсу

тұяғы]] Жемтүсу — жылқы тұяғының іріңсіз қабынуы. Бұл жылқыда ғана болатын ауру. Екі алдыңғы не екі артқы тұяғына, кейде төрт тұяғына жем түседі. Алдыңғы тұяғы ауырса жүрелеп көсіледі, артқы тұяғы ауырса бүрісіп, аяғын бауырына тартады. Ауру жылқы басын, мойнын көтере алмайды. Тұяғының қызуы көтеріледі. Жемтүсу ұзаққа созылса, тұяқтары бүрісіп қалады. Аурудың негізгі себептері: қатты шауып, алқынып еті қызған жылқыны кенет салқындату, ыстықтай суық суға шомылдыру, құрамында азоты көп (бидай, қара бидай, көк жоңышқа) және шіріген, көгерген, үсіген жемшөп беру. Ауыр жүкпен қиын, таулы жолда ұзақ жүру де бұл ауруды туғызуы мүмкін. Емі: алғашқы 2 — 3 күн тұяқтарын суық суға езілген сазға батырады; ауру аяғын жіліншігінен төмен қарай ысқылайды; іш жүргізетін дәрі-дәрмек береді. Дереккөздер
Жемшөп дақылдары

Жемшөп дақылдары — ауыл шаруашылық малдарын азықтандыру үшін өсірілетін дақылдар. Жемшөп дақылдарына тамыржемістілер мен түйнекжемістілер, бақша дақылдары; сүрлемдік және жемдік астық дақылдары жатады. Бұлар жайылым ретінде, жасыл азық, пішен, пішендеме, шөп ұны, сүрлем, дән, т.б. түрінде пайдаланылады. Жемшөп дақылдарын егістік және жемшөптік ауыспалы егісте, сондай-ақ, ауыспалы егістен тыс телімге де өсіреді. Жемшөптік өсімдіктерден бұршақ және астық тұқымдасқа жататын бір жылдық және көп жылдық шөптер өсіріледі. Азықтық тамыржемістілерден — азықтық сәбіз, азықтық қызылша; ал азықтық түйнекжемістілерден картоптың жемге арналған сорттары, жер алмұрты; азықтық бақша дақылдарынан азықтық қарбыз, кәді, асқабақ; сүрлемдік дақылдардан жүгері, күнбағыс, азықтық орамжапырақ, жер алмұрты егіледі. Жасыл азыққа дәнді бұршақ дақылдары (асбұршақ, қытайбұршақ, жасымық) және дәнді дақылдар (қарабидай, сұлы, арпа, тары) өсіріледі. Жемдік астық алу үшін дәнді бұршақ дақылдарын (сиыржоңышқа, асбұршақ, егістік бұршақ, азықтық бөрібұршақ) және дәнді дақылдарды (сұлы, арпа, жүгері, т.б.) пайдаланады. Қазақстанның барлық аудандарында жемшөп дақылдары сол жердің ауа райына, топырақ ерекшелігіне қарай өсіріледі. Дереккөздер
Жемшөптік ауыспалы егіс

Жемшөптік ауыспалы егіс — жемшөптік дақылдар өсірілетін ауыспалы егістің бір түрі. Жемшөптік ауыспалы егіс ферма жанындағы, шабындық-жайылымдық, топырақты бекітетін болып үш түрге бөлінеді. Ферма жанындағы жемшөптік ауыспалы егіске, көбінесе, тамыржемісті дақылдар мен бір жылдық шөптер егіледі. Жемшөптік ауыспалы егістің бұл түрі фермаға жақын жерге орналастырылады. Шабындық жайылымды жемшөптік ауыспалы егістің негізгі мақсаты — малды үстеп қоректендіретін көк шөппен және пішенмен қамтамасыз ету. Топырақты бекітетін жемшөптік ауыспалы егісте, көбінесе, көп жылдық шөптер егіледі. Бұл эрозияға шалдыққан жерлерде қолданылады. Жемшөптік ауыспалы егісті жоспарлағанда шаруашылықтың бағытын ескеру керек. Мыс., мал бордақылайтын шаруашылық жемшөптік ауыспалы егісіне жемді мол алатын жемшөптік дақылды (екпе шөптер, тамыр-түйнекті көкөністер, т.б.), ал төл өсіретін шаруашылық белогы көп дәнді бұршақ дақылдарын (бұршақ, үрмебұршақ, т.б.) егеді. Қазақстанның бірқатар аудандарында жемшөптік ауыспалы егіске күнбағыс, дәнді бұршақ дақылдары егіледі. Тағы қараңыз * Жемшөп Падаланылған әдебиеттер
Жеміс ағашы

Жеміс ағаштары — жеміс өндіру мақсатымен қолдан өсірілетін және жабайы (көп жылдық) ағаштар, бұталар, лианалар. Жеміс ағаштары орталық діңгек пен бұтақтар жиынтығынан құралады. Кейбір жеміс ағаштарының екі және одан да көп діңгегі болады. Діңгек — жеміс ағаштарының ортаңғы бөлігі, ол тамыр мойыншасынан басталып, жоғары бағытта тік орналасады. Сонымен қатар діңгек тамыр жүйесі мен сабақ жүйелерінің морфол. әрі функциялық байланыстарын қамтамасыз етеді. Діңгектің тамыр мойыншасынан бірінші тармақталған жанама бұтаққа дейінгі бөлігін — сидам, сидамнан жоғары соңғы жылғы өскінге дейінгі бөлігін — орталық жетекші, ал соңғы жылғы өсіндісін — бойөркен деп атайды. Сидам биіктігі сорттың өсу күшіне байланысты мынадай топтарға бөлінеді: сидамсыз (40 см-ге дейін), аласа (40—60 см), орташа (70—100 см), жоғары (130 см-ден жоғары) сидамды. Жеміс ағаштарының бөрікбасы діңгекте орналасқан барлық жанама бұтақтар жиынтығынан құралады. Жеміс ағаштарынан Қазақстанда раушангүлділер тұқымдасы (алма, алмұрт, өрік, шабдалы, т.б.), жиделер тұқымдасы (жиде, тікенжиде), жаңғақтар тұқымдасы (грек жаңғағы), тұт тұқымдасы (тұт, т.б.) өсіріледі. Әсіресе, алма, алмұрт, шие ағаштарының маңызы зор. Солтүстік облыстарда алма ағашы, оңтүстікте, мұнымен қоса алмұрт, өрік, шие, шабдалы, жаңғақ өсіріледі. Бұлардың жемістері әрі тағам, әрі тамақ өнеркәсібінің шикізаты. Шекілдеуікті және сүйекті жеміс ағаштары құрамында қант, жаңғақ тәрізділерде май, тікенжидекте түрлі витамин көп. Жеміс ағаштары селекциясымен Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шұғылданады. Дереккөздер
Жеміс дақылдары

Жеміс дақылдары — жемісі, жидегі, жаңғағы үшін қолдан өсірілетін өсімдіктер тобы. 32 ботаникалық тұқымдастан 200-ге жуық жеміс дақылдар белгілі. Олар биологиялық (ботаникалық тегі) формалары жағынан мынадай топтарға бөлінеді: ағаштар (грек жаңғағы, алмұрт, қызыл шие, алманың кейбір сорттары), бұталар (қарақат, тұшала т.б.), жартылай бұталар (таңқурай, т.б.), лиандар (актинидия, жүзім, т.б.). Жемісінің құрылысына және биологиялық ерекшеліктеріне қарай шекілдеуікті (алма, алмұрт, беке, т.б.), сүйекті (шие, алхоры, өрік, шабдалы, т.б.), жидекті (қара және қызыл қарақат, таңқурай, бүлдірген, т.б.), жаңғақты (грек жаңғағы, орман жаңғағы, т.б.), шырын жемісті (апельсин, лимон, мандарин, т.б.), субтропиктік (анар, інжір, құрма, т.б.), тропиктік (банан, ананас, т.б.) болып бөлінеді. Жеміс дақылдары әр түрлі ботаникалық тұқымдасқа жатады. Қазақстанда жеміс дақылдарының 95%-ін раушан гүлділер тұқымдасы құрайды. Еліміздің оңтүстік мен оңтүстік-шығысында жеміс дақылдарынан алма, алмұрт, жүзім, шие, алхоры, өрік, шабдалы, т.б. өсіріледі. Ал солтүстік, орталық, шығыс аймақтарда қарақат, тұшала, долана, т.б. өседі. Дереккөздер
Жеміс-жидек өсіру

Жеміс-жидек өсіру — жеміс ағаштарының морфологиялық құрылысы, өсуі, дамуы, өнуі, жемістенуі және агротехникасы туралы ғылым. Жеміс-жидек өсіру Қазақстанда 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап дами бастады. Аймақтық тәжірибе станциясы ашылып, кейін ол Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының қарамағына берілді. 1959 жылы Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты құрылды. Қазақстанда жеміс-жидек дақылдарының гендік қорын құру мәселелері зерттелді (А.Н. Кацейко, М.П. Левина, А.Д. Виновец, Н.Ю. Нұртазина, М.Т. Нұртазин, т.б.). Орта Азиядағы ең ірі жеміс және жидек дақылдарының 3000-нан астам сортының коллекциясы жасалды. Жеміс дақылдарын көбейтудің әдісі мен технологиясы (К.Г. Карычев, И.П. Савеко), таулы және жазық жерлердегі бақтарда жеміс өсірудің қарқынды технологиясы (А.Жанғалиев, И.С. Голованов, Ю.Л. Кудасов, Е.Г. Раузин, А.С. Куцуков), ағаш өсімдіктерін түзуші тіндері арқылы өсіру (С.Г. Долгих, Н.П. Клоконос), жидек дақылдарын өсіру технологиясы (С.Н. Олейченко) жасалды. Топырақ құнарлығын сақтау және бақ агроценозын құру (Г.П. Адрианова, Е.М. Коваленко), өсімдіктерді аурулардан, зиянкестерден және арамшөптерден қорғау (М.М. Исин, Г.Н. Қайырова), егістіктерді суару (В.Х. Арст, А.И. Бондарцев), ауқымды процестерді механикаландыру (Ж.Мағажанов) мәселелері зерттелді. Құрамы реттелетін ауада жемістерді ұзақ сақтау (В.П. Гудковский, Т.Л. Урюпина) және жеміс шикізаттарын өңдеу (Д.Ізбасаров) технологиялары жасалып, өндіріске енгізілді. Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шығарған 15-ке жуық жеміс-жидек сорттары Қазақстанның әр түрлі аумақтарында аудандастырылған. Тағы қараңыз * Жеміс-жидек шаруашылығы * Жеміс көшеті * Жеміс салу мерзімділігі Дереккөздер
Жеміс көшеті

Жеміс көшеті — жеміс және жидек дақылдарының тұқымынан өсірілген немесе ұластырылған екпе шыбықтар. Оларды арнайы жеміс көшеттіктерінде өсіреді. Ал тұқымынан өсіргенде көп жағдайда сорттың қасиетін жоғалтады. Сондықтан жеміс дақылдарын, көбіне вегетативті жолмен көбейтеді. Бұл кезде сорттың бағалы қасиеттері жақсы сақталып, ертерек жеміс бере бастайды. Оның тәсілдері өте көп, оларды үлкен екі топқа бөлуге болады: 1) сабақ пен тамыр бөлшектерін тамырландыру; 2) ұластыру. Біріншісінде жеміс көшеті өз тамырынан, екіншісінде ұластырылған телінуші тамырынан қоректік заттар алып, өсіп көбейеді. Бірінші топқа жататын әдістерінен көбірек тарағаны — сүректелген қалемшелері арқылы (жүзім, қарақат), сұлама шыбықтарымен (қызыл қарақат, тұшала), атпа тамырдан және атпа сабақтардан (таңқурай, кейбір сүйекті дақылдар), мұртшалардан (бүлдірген, құлпынай), төбе бүршіктерінен (қара таңқурай, т.б.), т.б. көбею. Тамырын дамыту арқылы көбейтуге болмайтын жеміс көшетінің түрлерін ұластыру арқылы көбейтуге болады. Жеміс шаруашылығында бүршікпен және қалемшемен ұластыру кең тараған. Тағы қараңыз * Жеміс-жидек шаруашылығы * Жеміс-жидек өсіру * Жеміс салу мерзімділігі Дереккөздер
Жеміс салу мерзімділігі

дағы Жеміс ағаштарының жеміс салу мерзімділігі]] Жеміс салу мерзімділігі — жеміс ағаштарында генерациялық кезеңдік болуына байланысты өнімді, аз өнімді және өнімсіз жылдардың алмасып келуі. Өсімдіктердің жеміс салуының алғы шарты — генерациялық бүршіктердің дифференциясы мен олардың орналасуы болып табылады. Шекілдеуікті дақылдарда айқын мерзімділіктің болу себебі өсу мерзімдерінің, жемістердің дамуының және генерациялық бүршіктерінің дифференциясының біркелкілігі болып табылады. Жеміс ағаштары жеміс салу мерзімділігіне ауысқанда бүршіктер мен гүлдер температураның төмендігінен, түрлі аурулар мен зиянкестердің зақым келтіруінен, өсімдіктің шамадан тыс өнім беру әсерінен әлсіреп, жаппай қурай бастайды. Сонымен қатар жеміс салу мерзімділігінің ретсіз болуына ағаштардың генетик. қасиеті, мыс., гүлдер мен түйіндердің шамадан тыс шоғырланып орналасуы да әсер етеді. Жеміс салу мерзімділігіне бейімділік алма ағашында көбірек, алмұртта азырақ, ал сүйекті дақылдарда тіпті аз байқалады. Алманың барлық сорттарында өнім жоғары жылдары генерациялық бүршіктер аз болады. Ағаштардың жеміс беруі өте жоғары болған жылдары өнімді жинауда, тасымалдауда, сақтауда және өңдеуде қиындықтар туады. Сондықтан гүлдер мен түйіндерді химиялық, т.б. тәсілдермен сиретіп, өсімдіктің ылғалдылық және қоректік режимін жақсартатын әдістерді қолдану қажет. Сонда жеміс ағаштарының жыл сайын бірқалыпты жеміс салуына жағдай туады. Ал ағаштың жасы ұлғайған сайын бұтақтарын кесіп отыру қажет. Бұл өсуді қалпына келтіреді және генерациялық бүршіктердің шамадан тыс орналасуын азайтады. Бақты дұрыс орналастыру да өте маңызды. Әрбір аумақта ағаш саны жеткілікті жағдайда шекілдеуікті жемістерден жыл сайын тұрақты өнім алуға болады. Тағы қараңыз * Жеміс-жидек шаруашылығы * Жеміс көшеті * Жеміс-жидек өсіру Дереккөздер
Жеміс шыбыны

Жеміс шыбыны (Drosophіlіdae) — қос қанаттылар отрядына жататын жәндіктердің бір тұқымдасы. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Денесінің ұзындығы 1,5 — 4 мм. Дернәсілдері бұзыла бастаған жеміс қалдықтарында, өсімдік шірінділерінде, ағаш шырынында, саңырауқұлақтарда, т.б. өсімдік текті заттарда (8 — 10 күнде) дамып жетіледі. Жеміс шыбынының генетика, физиология, цитология ғылымында тәжірибелік зерттеулер жүргізуде маңызы зор. Тұқым қуалау заңдылықтарын зерттеуге пайдаланылады; қ. Дрозофила. Тағы қараңыз * Жеміс-жидек шаруашылығы * Жеміс жегілер * Жеміс күйесі Дереккөздер
Жеміс шірігі

Жеміс шірігі, монилиоз — жеміс ағаштарының ауруы. Бұл ауруды Monіlіa туысына жататын саңырауқұлақтар тудырады. Ауру жемістің солуымен, шіруімен сипатталады. Алма мен алмұрттың жеміс шірігін Monіlіa fructіgena саңырауқұлағы тудырады. Жеміс шірігін тудыратын саңырауқұлақтар өсімдік механикалық зақымданғанда ұлпасына өтіп дамиды. Жемісте алдымен дөңгелек, қоңырқай сұр дақтар пайда болады. Жеміс шірігі 1 — 2 аптаның ішінде бүкіл жемісті қамтиды. Қарайған жемістер кейде ағаш басында қалып қояды. Ауа райы ылғалды кезде ауруға шалдыққан жемісте ауру қоздырғышының мицеллиі мен спораларынан тұратын, шеңбер бойына орналасқан сарғылт күлгін өңез пайда болады. Бұл — монилиозды шіріктің басқа жеміс шіріктерінен негізгі айырмашылығы. Сонымен қатар сүйек жемісті және шекілдеуік дақылдардың жеміс шірігі кең таралған. Сүйек жемісті дақылдардың жеміс шірігі (қоздырғышы Monіlіa cіnerea) — өрік, шабдалы, алхоры, шие, қызыл шиелердің зиянды аурулары. Қыста сақтау кезінде алма мен алмұрт жемістері Penіcіllum саңырауқұлағы қоздыратын ойыс шірікке жиі шалдығады. Бұл кезде жемісте кішкене дөңгелек ойыс дақтар пайда болады. Жеміс дәмі жағымсыз болып, жеуге жарамайды. Сонымен қатар жемістер бактериялар қоздыратын сулы шірікке шалдығады. Жеміс шіріп, қоймалжың сұйыққа айналады. Сайда орналасқан, тығыз отырғызылған, бөрікбасы қалың бақша ағаштары ауруға көп шалдығады. Сондықтан жеміс ағаштарын мезгілімен кесіп, фунгицидтермен бүркіп, ауру бұтақтарын алып тастап, жемістерін зақымдамай жинау қажет. Тағы қараңыз * Жеміс-жидек шаруашылығы Дереккөздер
Женева конвенциялары

Женева конвенциялары — соғыс кезінде бейбіт халықты қорғау және әскер мен соғыс тұтқындарын ұстап тұру туралы көп жақты келісімдер. Оларға: “Соғысушы армиялар құрамындағы жаралылар мен аурулардың жағдайын жақсарту туралы” (1864 ж. жасалып, 1906, 1929, 1949 ж. қайта қаралған); “Теңіз қарулы күштері құрамындағы кеме күйреуінің нәтижесінде жараланғандар мен аурулардың жағдайын жақсарту туралы” (1949 ж. жасалып, 1907 жылы Гаага конвенциясын ауыстырған); “Соғыс тұтқындарын ұстау тәртібі туралы” (1929 ж. бекітіліп, 1949 ж. қайта қаралған); “Соғыс кезінде бейбіт халықты қорғау туралы” конвенциялар жатады. Женева конвенциялары соғысушы елдерді соғыс майданында қарсы жақтың ауру немесе жаралы болған әскери адамдарына олардың жынысына, нәсіліне, ұлтына, саяси немесе діни сеніміне қарамастан қажетті көмек көрсетуге және соғыс тұтқындары туралы мәліметтерді тиісті мемлекеттерге хабарлауды міндеттейді. Соғыс майданындағы дәрігерлерге, санитарлық ұйымдар мен олардың қызметкерлеріне, жаралылар мен ауруларды таситын көлікке шабуыл жасауға тыйым салады, жаралылармен бірге қолға түскен санитарлық қызметкерлер соғыс тұтқыны болып есептелмейді. “Бейбіт халықты қорғау туралы” конвенция бойынша басып алған жерлерде халыққа зорлық-зомбылық жасауға тыйым салынады, керісінше, сол жердің халқын азық-түлікпен және дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жүктеледі. Жауласушы мемлекеттер өздерінің армиясын осы конвенциялармен таныстыруға және орындатуға міндетті. Дереккөздер
Женева көлі

қаласынан қарағандағы Женева көлінің келбеті]] қаласынан]] ден көлдің батысынан көрініс]] Женева көлі, Леман — Швейцария мен Франция жеріндегі көл. Батыс Альпі мен Юра тауларының арасындағы ойыста, теңіз деңгейінен 372 м биіктікте жатыр. Женева көлі Альпідегі көлдердің ең үлкені. Ауданы 582 км², ұзындығы 72 км, ең енді тұсы 14 км, тереңдігі 310 м, суының көлемі 89 км3. Батысы адырлы тау етегімен, шығысы құзды таулармен қоршалған. Жағасы биік тік жар. Көбінесе, мұздық және қар суымен толығады. Көл арқылы Рона өзені өтеді. Суы қыста қатпайды. Көлде балықтың 26 түрі бар. Женева көлі өте көрікті, жағалауының климаты жұмсақ, жылы, халық тығыз қоныстанған. Кеме жүзеді. Көл жағасында әлемге әйгілі Женева, Лозанна, т.б. қалалар мен курорттар орналасқан. Туризм дамыған.
Жентектас

Жентектас, гравелит — шөгінді тау жынысы; тығыздалып қатайған қиыршақ тас. Жентектас құрамындағы қиыршық тас ірілігі 2 — 10 мм. Жентектас қабаттары өткен геологиялық дәуірлерде Жер қыртысының тік бағытта қозғалыста болғандығын, көне жыныс қабаттарының мүжіліп жер беті суларымен жуылып-шайылғандығын, саяз сулы бассейнде шөккендігін көрсетеді. Жентектас құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. Тағы қараңыз * Женттас Дереккөздер
Женттас

сынықтарынан цементтелген Женттас.]] Женттас, брекчия (итал. breccіa — сынық) — шөгінді тау жынысы; әр түрлі жыныстардың сынықтарының кесектелуінен (цементтелуінен) пайда болады. Женттас кесектерінің ірілігіне қарай жақпартасты (ірілігі 1 м-ден асатын), дөңбектасты (10 — 100 см) және малтатасты (1 — 10 см) болады. Кесектердің арасын құм, алеврит түйірлері, сазды, кремнийлі, карбонатты, темір гидроксидті материалдар толтырады. Олар түзілу тегіне қарай шөгінді, карсты, химиялық, жанартаулық және тектоникалық болып бөлінеді. Женттастың кейбір түрлері кен орындарын іздеу белгісі болып табылады. Тағы қараңыз * Жентектас Дереккөздер it:Rocce sedimentarie clastiche#Brecce ja:礫岩#角礫岩
Жеңге

Жеңге— туыстық атау; ағаның әйелі. Бірге туған бауырлардың жасы үлкенінің әйелі іні-қарындастарына жеңге болады. Қазақ халқының дәстүрінде жақын болмаса да, өзінен үлкеннің әйелін жеңге деп атай береді. Кейде жеңгенің қайны, қайынсіңлілерінен жасы кіші болуы да мүмкін. Жасы үлкендер үшін келін, кішілері үшін “ жеңге” аталатын бұл адамның ауыл, үй, тәлім-тәрбие үшін орны ерекше. Ол, әсіресе, өзінен кіші қайнылары мен қайынсіңлілері үшін әзіл-қалжыңы араласа жүретін сүйкімді де сыйлы адам. Жеңге дастарқан басында бұлардан төмен отырады. Абысындардың кішісі үлкенін, жасы кіші, туыстығы жақын ер адамдар жеңгесін жеңеше деп атайды. Дереккөздер
Жеңгетайлық

Жеңгетайлық— 1) қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрпындағы қыз бен жігіттің арасына дәнекерлік жасайтын іс-әрекет. Бір-бірін ұнатып, отбасы құруға дайындалып жүрген жастардың арасында жеңгетайлық жасауды қыздың немесе жігіттің жеңгелері атқарады. Кей уақытта бұл қызметті олардың өзге жақын адамдары да көрсетуі мүмкін. Екі жас қосылған жағдайда жеңгетайлық жасаушы сый-сыяпат алып, түрлі құрметке бөленеді. Алайда біреудің отбасына нұқсан келтіре отырып, зинақорлық жасау мақсатында жеңгетайлық ету де кездеспей қалмаған. Мұндай жағдайда қылмысы дәлелденген зинақорлық жасаушы өлім жазасына дейін кесіліп, оған көмектесіп, жеңгетайлық қызмет атқарушы адам ел алдында масқараланатын болған 2) жезөкшелікпен айналысуға арналған топтар мен арнаулы орындарды ұйымдастырып, зинақорлық жасаушы адамдарды өзара кездестіретін, сол арқылы пайда табуды көздейтін қылмыстық іс-әрекет. Күш қолдану немесе күш қолданбақшы болып қорқыту, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою, не алдау жолымен жезөкшелікпен айналысуға мәжбүрлеу арқылы жеңгетайлық жасау — ауыр қылмыстар қатарына жатқызылады. Қазақстанда осындай жолмен жеңгетайлық жасаушы азаматтар Қылмыстық кодекстің 270- және 271-баптары бойынша қылмыстық жауапкершілікке тартылады; . Дереккөздер
Александр Әліпқанұлы Жеңсікбаев

Александр Әліпқанұлы Жеңсікбаев — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1981), професор (1982), ҚР Ұлттық ғылым академиясының коррeспонденттік мүшесі (1995). Қысқаша өмірбаяны 1970 - Днепропетровск мемлекеттік университетін; 1973 - аспирантурасын бітірген; 1973 — 74 ж. сонда ассистент; 1974 — 76 ж. ҚазМУ-де аға оқытушы; 1976 — 81 доцент; 1981 — 94 және 1997 —98 кафедра меңгерушісі ; 1994 — 97 ж. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министірлігінің Алматы жоғары техника училищесі бастығының орынбасары; 1997 — 2000 ж. Қазақстан Республикасы Жоғары аттестациялық комиссиясының төрағасы болды. Еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері функциялар теориясы мен функционалдық талдау (анализ) саласына арналған. Александр Әліпқанұлы Жеңсікбаев жүргізген зерттеулердің нәтижесінде үздіксіз және дифференциалданатын функциялардың жуықтауы интерполяциялық сплайн арқылы дәл бағаланды. Соболев класындағы функциялардың өте тиімді квадратуралық формуласы жөніндегі белгілі Колмогоров-Никольский есебі шешілді. Сплайндар үшін алгебраның негізгі теоремасы дәлелденді. Дәл және дәл емес ақпараттар бойынша көп айнымалылы функциялардың әр түрлі кластары үшін операторларды қалпына келтірудің тиімді тәсілдері алынды. Ленин комсомолы сыйлық лауреаты (1978). “Құрмет Белгісі” орденімен марапатталған. Шығармалары * Моносплайны минимальной нормы и наилучшие квадратурные формулы * “Успехи математических наук”, 1981, т. 36, №4 (220); * Сплайн-аппроксимация и оптимальное восстановление операторов, Математический сборник”, 1993, т. 184, №12. Дереккөздер
Жең ұшынан жалғасу

"Жең ұшынан жалғасу" — жұртқа дабыра етпей өз мақсаттарына, мүдделеріне сай жасырын келісу. Ертеректе базардың ішінде сатушы мен алушыны кездестіріп, мәмілеге келтіруші адамды делдал деп атаған. Сатушы мен алушыны келісімге келтіру үшін делдал олардың жеңінің ішінен қол сұғып жіберіп, саусақтарды ұстап, бүгіп-жазу арқылы түрлі ишара білдіріп, айтатын санын сатушыға да, алушыға да көрсетпей келістіреді. Міне, осыны "жең ұшынан жалғасу" деп атаған. Кейін дәстүрлі қазақ қоғамындағы жесір дауы, жер дауы кезінде, екі жақтың беделді билері мен ақсақалдары өзара астыртын бітімге келіп, өздеріне тиісті үлесін алған соң, істі дабырайтпай тындыра салатын болған. Мұны да "жең ұшынан жалғасу" деп атап, ымыраға келтіруші, бітістіруші адамдар пайда тапқан. Барлығының әркім үшін және әркімнің барлығы үшін жауапкершілігі; қазіргі кезде, әдетте жағымсыз істерде өзара бүркеуді белгілеу үшін қызмет етеді. Дереккөздер
Жеңілдіктер

Жеңілдіктер — қоғамдағы кейбір әлеуметтік топтардың, жеке азаматтардың көпшілікке арналған заңды міндеттердің кейбіреуінен ішінара босатылуы, не оларға мемлекет тарапынан түрлі артықшылықтардың берілуі. Көпшілікке арналған заңды міндеттердің кейбіреуінен ішінара босатылуы азаматтардың лауазымдық қызметіне, істейтін жұмыстарының кәсіптік ерекшелігіне, кейбір заң актілері мен үкімет қаулыларымен берілген артықшылықтарға байланысты болуы мүмкін. Мысалы, әскери, ағарту, ішкі істер саласы қызметкерлеріне берілетін жеңілдіктер осыған жатады. Тұрған жерінің табиғат жағдайларына, істейтін қызметінің кәсіптік ерекшеліктеріне байланысты жеңілдіктер беру азаматтардың еңбекақысына үстеме ақы қосу немесе кейбір тұрмыстық-коммуналдық өтемдерден босату арқылы жүргізіледі. Көп балалы отбасылар үшін егер еңбекақы мөлшері әр адамға есептегенде тиісті мөлшерден аз болған уақытта қосымша жәрдемақы тағайындалады. Істейтін қызметінің кәсіптік ерекшеліктері ескерілген кезде ол үшін кезекті еңбек демалысының мерзімі ұзартылуы, арнайы сауықтыру орындарына жолдама берілуі, зейнеткерлікке ерте шығатын жас мөлшері белгіленуі мүмкін. Жеңілдіктер уақытша және тұрақты болып бөлінеді. Жеңілдіктер беру мен оны тоқтату жергілікті басқару органдарының шешімімен үкімет қаулылары мен заң актілеріне сәйкес жүзеге асырылады. Жеңілдіктер беру арқылы мемлекет азаматтардың әлеуметтік тұрмыстық жағдайларына көңіл бөліп, оны үнемі жақсартып отырады. Азаматтар немесе ұйымдар мен аймақтардың белгілі бір тобына, бекітілген тәртіптерді, міндеттерді орындаудан ішінара босату немесе оларды орындау жағдайын жеңілдетуге берілетін артықшылықтар, қосымша құқықтар. Мұндай артықшылықтар салықтарды (салық жеңілдіктері) төлеуден, басқа міндетті төлемдерді аударудан (мысалы, қоғамдық көлікте тегін жүру), барлығы үшін жалпы міндетті орындаудан және т.б. толық немесе ішінара босату нысанына ие болуы мүмкін. Мекенжайлық (атаулы) жеңілдіктер мемлекеттік органдардың шешімдері бойынша нақты адамдарға немесе ұйымдарға беріледі. Дереккөздер
Жеңіл металдар

Жеңіл металдар — тығыздығы 8 г/см3-тен аз болатын металдар. Оларға литий, бериллий, натрий, магний, алюминий, калий, кальций, титан, рубидий, стронций, цезий, барий жатады. Жер бетінде көп таралған. Олардың қосылыстары онша улы емес. Алюминий, магний, титан, бериллий, литий жеңіл құймалар алу үшін қолданылады. Дереккөздер
Жеңіл музыка

орындаушысы Луи «Сэчмо» Армстронг]] Жеңіл музыка — тыңдаушы қауым жеңіл түсінетін, ойын-сауық мақсатына арналған музыкалық шығарма. Оның ерекше белгілері — әуенінің түсініктілігі мен есте тез сақталуында әрі мазмұны мен формасының қарапайымдылығында. Жеңіл музыка, әдетте, ойнақы, көңілді, айқын ырғақты болып келеді. Жеңіл музыка, негізінен, би музыкаларының әр алуан жанрын — марштар мен шағын увертюраларды, сюиталар мен рапсодияларды, оперетталар мен балеттердің тақырыбына жазылған попурри, фантазияларды, эстрадалық әндер мен романстардың кейбір түрлерін қамтиды. Жеңіл музыка қазіргі заман музыкасында кең орын алады. Оның негізгі бір саласы — джаз. Қазіргі композиторлар осы жанрдың көркем дәстүрін дамыту жолында еңбек етіп келеді. 1958 жылдан жеңіл музыканың халықаралық фестивальдары өткізіліп тұрады. Дереккөздер