kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Брианшон теоремасы

Брианшон теоремасы — конустық қималарға (эллипске, гиперболаға, параболаға, сондай-ақ, шеңберге) сырттай сызылған кез келген алтыбұрыштың қарама-қарсы төбелерін қосатын үш түзу бір нүктеде қиылысатынын (суретті қ.) тұжырымдайтын проективтік геометрия теоремасы. Оны 1806 жылы француз математигі Ш.Ж. Брианшон (1785 — 1864) дәлелдеген. Брианшон теоремасы — Паскаль теоремасымен байланысты теорема. Бұл екі теорема екінші реттік сызықтардың проективтік қасиеттерін сипаттайтын теоремаларға жатады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Әділ - Зайыт

“Әділ-Зайыт” — дастан. Негізгі желісін “Тотынама” мен “Мың бір түннен” алатын қисса-дастандар қатарына жатады. Бұл тақырыпта қазақ әдебиетінде “Әділ-Зайыттан” басқа Тұрмағамбеттің “Рауа бану”, Майлықожаның “Тотынама”, Мейрам Жанайдарұлының “Мың бір түннің хикаясы”, Қозыбағар ақынның “Ғаяр қатынның оқиғасы” т.б. дастандар жазылған. Олардағы оқиғалар желісі “Мың бір түндегі”, “Уәзір Данданның әңгімесі”, “Мәләкүл-Мауыт” әңгімесіндегі — Төрт жүз сексен тоғызыншы түн”, “Жеті уәзір, бір кәнизак” т.б. бөлімдерден алынған. “Әділ-Зайыт” дастанының шетел қазақтары арасында да кең жайылғын нұсқалары бар. Оның бірі 1986 жылы Пекинде басылып шыққан он екі томдық “Қазақ қиссалары” кітабында жарияланған. Дастанда күйеуі қажылыққа кеткен әйелдің көлденең кездескен жігітпен көңілдес болып, оның көңілін табамын деп жүріп баласынан айырылып, абыройы төгілгені баяндалады. Негізгі кейіпкері — Зайыт әділдік пен адамгершілік үлгісін көрсетеді. Мал-мүлкі болмағандықтан, қайыр тілеп, күн көріп жүргенде бір кісі кездесіп: (ол — ғайыптан пайда болып көмектесетін әулие бейнесі) “Саған арамнан беретін он ділдәм бар, біраз күн азық болады, ал адалдан беретін бір ділдәм бар, нәпсіге разы болып, осыны аласың ба?” — дейді. Зайыт азға қанағат етіп, бір ділдә алып, оған құс сатып алады. Құстың бір қасиеті: намазшам болғанда қанатын сілкіп қалса, бір гауһар түседі (мифтік бейне). Содан Зайыт байып, қажылық сапарға аттанғанынан оқиға шиеленісіп, әйелінің мекерлігі баяндалады. Зайыт қажылықтан қайтып келгенде, баладан да, құстан да айырылған мекер әйел бәрінің қазасы жетіп, өлгенін хабарлайды. Зайыттың ұлы Баратты күңі құтқарып әкеткен еді, ол батыр болып өсіп, көп жылдан соң, әкесімен көріседі. Азғын шешесін өлімге бұйырады. Сол кезде Зайыт ақыл айтып: “Кең болсаң, кешірімді, кем болмайсың, Жақсының кім жетеді бағасына”, — деп, ұлын тоқтатады. Дастан некелі жарға адалдықты, рухани тазалықты үлгі ететін шығыстық нәзира үлгісінде жазылған.
Британ аралдары

Британ аралдары — Еуропаның солтүстік-батысында орналасқан топарал. Құрамына Ұлыбритания мен Ирландия аралдары және көптеген ұсақ аралдар (Мэн, Англси, Уайт, Ішкі және Сыртқы Гебридтер, Оркней, Шетланд) енеді. Ауданы 325 мың км²-ден астам, оның 230 мың км²-ін Ұлыбритания, 34 мың км²-ін Ирландия алып жатыр. Британ аралдары жағалауындағы сулардың тереңдігі 200 м-ден аспайды. Британ аралдары қатпарлы палеозойлық құрылымдардан түзілген. Жер қыртысының қалыптасуына кайнозойлық тектоник. қозғалыстар, мұз басу, карст процестері әсер еткен. Жер бедерінде аласа таулар (Грампиан, Пенин, Кембрий, Керри, т.б. ), таулы қыраттар (Оңтүстік Шотланд) және жазықтар кезектесіп келеді. Олардың шығу тегі әр түрлі (теңіздік, мореналық, жанартаулық). Ең биік жері — Грампиан тауындағы Бен-Невис жотасы (1343 м). Климаты жыл бойы басым болатын ылғалды батыс желдеріне тәуелді. Жылдық жауын-шашын мөлш. 700 — 1500 мм. Қаңтардың орташа температурасы 3 — 7ӘС. Шілденің орташа температурасы 11 — 17ӘС. Тұман жиі байқалады. Ірі өзендері: Северн (310 км), Темза (334 км), Шаннон (368 км); өзендердің суы мол, кеме жүзеді. Ең ірі көлі — Ирландиядағы Лох-Ней көлі (400 км²). Солтүстігіндегі күлгін топырақтарда қарағай, қайың, оңтүстігінде емен, шамшат өседі. Қазіргі кезде ормандар Британ аралдарының 4 — 5-ін ғана алып жатыр. Жануарлардан түлкі, кірпі, жабайы қояндар, тиін мекендейді. Жыртқыш құстар (сапсан, қаршыға және т.б.), құр, жабайы кептерлер, су құстары (шағала, тырна, үйрек) тараған. Британ аралдарының табиғаты адам әрекетінен қатты өзгерген. Аралда Ұлыбритания және Ирландия мемлекеттері орналасқан.
Алаш басылымы

“Алаш” — демократиялық-ағартушылық бағыттағы алғашқы қазақ басылымдарының бірі. 1916 ж. 25 қарашада Семей қаласында ерлі-зайыпты Көлбай, Мариям Төгісовтердің басшылығымен бірінші саны жарық көрген. Революция қарсаңындағы Ресейдің ішкі-сыртқы жағдайынан хабардар етуді мақсат еткен, Алаш азаматтарын бірлікке шақырған. Оған қазақ зиялылары Н.Құлжанова, Ғ.Жанайдарова, Х.Ғаббасов, Ж.Ақбаев, Н.Құлжанов, М.Әуезов, С.Торайғыров т.б. белсене ат салысқан. “Алаш жолында” деген ерлі-зайыпты Көлбай, Мариям Төгісовтердің мақаласында: “Бүгінгідей екіталай ауыр кезеңде қымбатшылық пен жоқшылыққа қарамай жалғызым деп “Қазаққа” (газет) ғана телміріп қалған кезде, соған серік болуды мақсат етіп, “Алашты” шығарып отырмыз” дейді. Газетте Ресей Думасына қатысу, ішкі, сыртқы саясат, қазақ шаруасының тіршілігі, оқу-ағарту ісі, қыз-келіншектер тұрмысы тақырыбы қамтылған; әдеби-көркем шығармалар да үнемі жариялаған. 50 шақты санынан кейін қаржы тапшылығына байланысты “А.” 1917 ж. мамырда жабылып қалды. Дереккөздер
Ике Әділов

Ике Әділов (1881 жылы бұрынғы Семей облысы, Семей уезі, Шаған болысы - 1938 жыл, Семей) - Кеңес өкіметінің саясатына қарсы күрескен қайраткер, қазақ байы. Тобықты ішінде Мотыш руынан шыққан. * Мұсылманша, орысша оқыған. * Шаған еліне болыс болған. * Алаш қозғалысына белсене атсалысып, облыстық, уездік қазақ съездеріне қатысты. * Семейде құрылған алаш әскеріне, Алашорда қажетіне қаржылай жәрдем көрсетті. Кеңес өкіметі тұсында жүргізілген әр түрлі саяси-экономикалық шараларға қарсылық көрсетіп, қарулы көтеріліс ұйымдастырған ел басшыларының бірі болды. * 1928 жылы тәркілеу науқанында қарулы шайқасқа шықты. * 1938 жылы Қытайда тұтқынға алынып, сол жылы Семейде атылды. Дереккөздер
Байсейіт Әділов

Әділов Байсейіт (1887 жыл, бұрынғы Ақмола облысы, Ақмола уезі - 1928 жыл, Сарысу ауданы) - қазақтың қоғам қайраткері. * Ақмоладағы бастауыш училищені * Омбы мұғалімдер семинариясын бітірген. * Омбыда, Ақмола уезінде және болысында кеңселерде хатшылық қызмет атқарған. “Ақ Байсейіт” атанып, ел-жұртына беделді болды. Ауыл балаларын мектепке тарту ісінде көп еңбек етті. * 1917 жылы сәуірде Ақмола облысы қазақ комитетінің мүшесі болып сайланды. * “Жас қазақ” ұйымын құрушылардың бірі. * 1917 - 1918 жылдар аралығында Ақмолада Кеңес өкіметін орнатуға қатысып, уездік депутаттар Кеңесінің алғашқы құрамына мүше, уездік милиция бастығы болды. * 1918 жылдың жазы мен күзінде ақгвардияшылар тұтқынға алды. * 1920 жылы қазанда Қазақстан кеңестерінің Құрылтай съезінде Қазақ АКСР ОАК-нің мүшесі болып сайланды. * Кейінірек, Кеңес өкіметінің әділетсіз саясатына наразылық білдіргені үшін қызметінен қуылып, тұтқынға алынды. * Абақтыдан босатылғанымен 1928 жылы желтоқсанда бұрынғы Сырдария округі, Сарысу ауданы ОГПУ жасағында тағы да тұтқындамақ болған әрекеті кезінде қарсылық көрсетіп, оққа ұшты. Дереккөздер
Алашан жотасы

Алашан жотасы — Қытайдың Ганьсу провинциясында, оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла орналасқан жота. Ұзындығы 270 км-дей, ең биік жері 2855 м. Ол Алашан шөлін Хуанхэ (Сарыөзен) өзені аңғарынан бөледі. Жотаның беткейлері қатты тілімденген тік құлама жардан тұрады. Төменгі белдеуде шөлге тән өсімдіктер, одан жоғарыда орман, шалғынды шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алашан шөлі

Алашан шөлі — ҚХР-дың солтүстігінде, Наньшан т. мен Гобь Алтайының арасындағы ойпатта орналасқан. Орташа биіктігі 800 м және одан жоғары. Жер бедері әркелкі. Тектоникалық және аккумулятивті пішіндер, борлы құмтас-малтатасты жазықтар, сондай-ақ барханды құмдар түріндегі эрозиялық пішіндер, ойпаңдар, сор, тақырлар кездеседі. Ауданы 1 млн. км 2 -ге жуық. Алашан шөлінің бедері салыстырмалы биікт. 150-200 м-ден аспайтын бұйратты (Баян-Ула, Хара-Ула т. б.) және ертедегі гнейс, гранулит, амфиболит, кварциттерден түзілген ұсақ шоқылы, жазық болып келеді. Көшпелі құм алқаптары оңтүстік-шығысында — Тэнгри және солтүстік-шығысында Уланпухо. Ірі өзендері — Жошуй мен Шуйхэ. Жазда муссондық жаңбырдан немесе нөсерден кейін уақытша көптеген өзендер пайда болады. Ең үлкен көлдері: Согонур мен Шарабурду. Өсімдіктерден сексеуіл, бұта, қараған, жусан, қамыс, ши, өлеңшөп т. б. өседі. Жануарлардан бөкен, қоян, саршұнақ, қосаяқ, тасбақа, кесіртке, жылан мекендейді. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Британ мұражайы

Британ мұражайы — Лондонда орналасқан әлемдегі ірі мұражайлардың бірі. 1753 жылы негізі қаланған. Мұражай ғимараты 1823 — 47 жылдары салынды, сәулетшісі — Р. Смерк. Мұражайда алғашқы қауымдық өнер ескерткіштері (негізінен, Британ аралдарындағы), Ежелгі Мысыр, Месопотамия (оның ішінде көне Ура қаласының Розеттасы, ассириялық бедерлі суреттер, т.б. бар), Ежелгі Грекия мен Көне Рим (Парфенонның және Галикарнас мұражайының мүсіндері, құмыралар мен тастар) Еуропа, Азия, Африка елдері мен халықтарының өнер және мәдениет ескерткіштері, гравюра, сурет, металл ақша, медальдердің бай қоры бар. Британ мұражайының кітапханасында 7 млн-нан астам кітаптар, 105 мыңдай қолжазбалар, соның ішінде ежелгі Мысыр папирустары сақтаулы. Әдебиеттер * «Қазақ Энциклопедиясы», II-том
Алаша хан (қалашық)

Алаша хан қалашығы – орта ғасыр қаласының орны, Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ұлытау ауылынан солтүстікке қарай 30 км жерде, Қаратал өзенінің солтүстік жағасында орналасқан. Сипаты Ә.Х. Марғұлан ашып, тұңғыш сипаттамасын жасады, кейінірек С.Ж. Жолдасбаев, Ж.Е. Смайылов кешенді зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ә.Х. Марғұланның сипаттамасы бойынша қалашық – ірі сабан кірпіштен қаланып жəне қиыршық тастар мен өзеннің ұсақ тастарын балшықпен араластырып салынған бекініс жал мен қорғаныс қабырғалар қалдығы. Жалдың жалпы көрінісі тік төртбұрышты болып келген, ұзындығы – 200 м, ені – 115-120 м, қалыңдығы – 8-12 м, биіктігі – 2 м-ден 4 м-ге дейін. Бұрыштарда биіктігі 8 м-ге жететін, диаметрі 20 м-дей мұнаралардың қалдығы сақталған. Қабырғалар ормен қоршалған. Бекініс екі: алдыңғы жəне артқы қамалдардан тұрады. Біріншісінің ауданы – 6000 м ² , екіншісінікі – 3528 м ² . Үлкен бекіністің орталық алаңы жалдар қоршауынан көтеріңкі орналасқан. Шамасы, ол бекініс қабырғасының ішіндегі қираған саз балшықты құрылыстардың əсерінен пайда болса керек. Əр жерден салынған шурфтар балшық қабатының 60-80 см екенін көрсетті. Оның астында қалыңдығы 30 см жұмыр жəне қиыршық тастармен тапталған еден жатыр. Бекініс қабырғасының ішінде айтарлықтай мықты құрылыстар табылмады. Соған қарағанда, қабырғаны жағалай саз балшық пен талдардан жасалған киіз үй секілді баспаналар тұрған болса керек, алайда олардан ештеңе қалмаған. Үлкен бекініс қабырғасының ішін бір-бірімен туыстық қатынаста болған біршама əскери тұрғындар паналаған. Ал ішкі қамалдың орнында тұрған кіші бекіністе аймақ басшысы немесе ханның өзі орналасса керек. Екі қабырға бір-бірінен ені 3 м, тереңдігі 3-4 м ормен бөлінген. Бірінен екіншісіне өту үшін алмалы-салмалы көпір қолданылған. Қауіп туа қалған жағдайда кіші бекініске жау өте алмас үшін көпірді алып тастайтын. Ішкі бекіністің құрылысы мен үйлері жайлы ешқандай дерек жоқ. Оның ар жағында еш ғимарат болмаған, тек киіз үйлер мен шатырлар ғана тұрғаны əбден мүмкін. Алашахан ескерткіштерінің түрлі құрылымдық ерекшеліктерін ескере отырып, ғалымдар оны XV-XVII ғасырларға жатқызады. Дереккөздер
Британника энциклопедиясы

Британ энциклопедиясы (Encyclopedіa Brіtannіca), “Британика” — әлемдегі ең байырғы әрі танымал энциклопедиялардың бірі. 1768 — 71 жылдары Эдинбург қаласында 3 томдық 1-басылымы жарық көрген. Британ энциклопедиясының алғашқы 8 басылымы кәсіби талаптар деңгейінен төмен болғаны, негізгі ұғымдар мен атаулардың неміс, француз тілдеріндегі кітаптардан сөзбе-сөз көшіріліп алынғандығы белгілі. 1910 — 11 жылдары жарық көрген 25 томдық 9-басылымнан бастап “Британиканың” мазмұны мен құрылымы энциклопедиялық талапқа сай жетілдірілді, жаратылыстану және нақты ғылым салалары бойынша тарауларға бөлінді. Әсіресе, 11-басылымы (1910 — 11 жылдары, 29 том) біршама жақсы шықты: сөзтізбе аясы кеңейтіліп, тұңғыш рет көзі тірі қайраткерлердің өмірбаяндары қамтылды; бірқатар мақалалардың ғылыми мазмұны ғалымдар тарапынан жоғары баға алды. 1929 жылы Британ энциклопедиясының 14-басылымы (24 том) шыққаннан бастап энциклопедияшылар қайта өңдеу жүйесімен жұмыс істеп, жыл сайын мақалалардың едәуір бөлігін жаңартып отыратын болды. Бірақ, бәрібір негізгі кемшіліктен арыла алмады: америкалық және ағылшын ғалымдары қайтадан жаңартылған мақалаларды талдай келе, уақыты өтіп кеткен, ескірген, кейде тіпті шындыққа жуыспайтын мағлұматтардың көп кездесетінін айтты. Британ энциклопедиясын шығарушылар көптеген елдердің ғалымдарын мақала жазуға тарта бастады. 20 ғасырдың басында ағылшын-америка баспагерлерінің ынтымақтасуы нәтижесінде энциклопедияның басылымдары мазмұны жағынан да, авторлар мен редакторлар құрамы жағынан да британдық-америкалық туынды болып шықты. Британ энциклопедиясының соңғы 29 томдығы 1994 жылы Чикаго (АҚШ), Лондон (Ұлыбритания), Париж (Франция), Рим (Италия), Сидней (Австралия), Токио (Жапония), т.б. қалаларда басылды. Бұған қосымша ретінде 4 томдық әр түрлі көрсеткіштер тізбесі жарияланды. Бұл басылымда Қазақстанға қатысты Н. Назарбаев (Nazarbayev), Алматы (Alma-Ata), қазақ (kazakh), Қазақстан (Kazakhstan), Арал теңізі (Aral sea) атты мақалалар бар. Ал қазақ тарихындағы Абай, Құрманғазы, Исатай, Махамбет, М. Әуезов, Қ. Сәтбаев сынды ірі тарихи тұлғалардың есімдері сөзтізбеге енбеген. Жалпы алғанда Британ энциклопедиясы, батыста жарық көрген басқа да энциклопедиялық басылымдар сияқты, Еуропаға табынушылық концепциясынан арыла қоймаған. Дереккөздер
Алаш Баһадүр

Алаш Баһадүр (14 ғ-дың 2-ші жартысы — 15 ғ-дың 1-ші жартысы) — Дешті Қыпшақтың атақты батырларының бірі, аймақ билеуші. “Тарихи Абулхайрханида” (16 ғ.1 -жартысын 16 жасар Әбілқайыр хан (1412-69 ж.) тұтқыннан босап шығып, 1428 жылдың желтоқсан — наурыз айларында Алаш Баһадүр жұртында болады. Дерек авторы Масуд ибн Осман Кухистани Алаш Баһадүрдың ең қуатты тайпалардың бірін билегенін айтады. 1429 ж. 17 жасында хан болып сайланған Әбілқайыр көрсеткен еңбегі үшін Алаш Баһадүр-ға және оның аймағына сыйлық береді. Өзінің жарлығымен Алаш Баһадүрды аймақ билеушісі етіп қалдырады. Дереккөздер
Албасты

Албасты — * түркі халықтары фольклорында кездесетін мифологиялық кейіпкер, шайтан, жын, пері, марту секілді жағымсыз күш иесі. Албасты ұғымы қазақтар, түріктер, татарлар, башқұрттар, өзбектер, тывалар, алтайлықтар (албасты), түрікмендер (ал, албассы), қырғыздар (албарсты), ноғайлар мен қарақалпақтар (албаслы), әзербайжандар (хал, халанасы), құмықтар (албаслы қатын), балқар мен қарачайларда (алмасты) бар. Албасты әдетте ұзын жалбыраған шашы бар құбыжық бейнелі әйел кейпінде бейнеленеді. Албасты жануар кейпіне немесе затқа айналып кете алады деген наным-сенім де бар. Түркі халықтарының фольклорында Албастының ортақ типологиялық бейнесі бар дегенімізбен, кейде әр халықтың мифтеріне сәйкес өзгеше бейне, зат, жануар кейпінде қабылдайтын кездері де жоқ емес. Көптеген халықтардың ұғымында, Албасты өзеннің жағасында, көлшіктің маңайында өмір сүріп, шашын тарап отырады. Түркі халықтарының мифол., аңыздарында Албасты жаңа туған баланың жүрегін, бауырын ұрлап, суға жетуге ұмтылады. Албасты суға жетіп үлгерсе, оның иесі өледі деген ұғым бар. Албастының жылқы малына көңілі ерекше, түнде оны мініп жүреді, жалын өріп тастайды деген аңыз әңгіме халық арасында көп тараған. * Албасты бейнесі бастауын, көне мифтен алады. Албасты түркі халықтарынан басқа, әлем халықтарында, моңғол, тәжік, грузин т.б. халықтардың көне мифтерінде кездеседі. Албасты образының шығу тегі туралы пікірлер әртекті. Дегенмен ортақ пікір де жоқ емес. Ғалымдар негізінен Албасты бейнесі түркі халықтары мифінде пайда болып, басқа халықтарға тараған деген тұжырымға жиірек ойысады. Қазақтар Албастыны көбіне “қара” ұғымымен де береді. “Албасты басқыр”, “Қара бассын, сені қара басқыр” деген тіркестер осыны айғақтайды. * кісі тектес, бүкіл денесін түк басқан мақұлық (гоминид). Кездейсоқ болмаса кез келген адамға көріне бермейді. Албасты негізінен Терістік Кавказ, Гималай таулары, Орталық Азия далалары және Америка құрлығының таулы, жынысты ормандарынан кездеседі. Албасты көптеген зерттеушілердің назарын өзіне аударған. Тіпті, американ этнографы Р.Пэтерсон А-ны іздеуге 5 жыл уақытын арнап, 6-шы жыл дегенде оны кездестіріп, суретін түсіріп алады. Сурет 1965 жылы жарық көрген. Осы жұмбақ мақұлық туралы біраз деректер Б.Ф. Поршнев, М.Дүйсенов еңбектерінде кездеседі. Албасты қос аяқты, тік басып жүреді. Бойы орта есеппен 160—180 см. Бүкіл денесін түк басқан. Шашының ұзындығы иығына түсіп, кейбірінікі жауырынын жауып тұрады. Басының үлкендігі адамға келеді. Мойны жуан әрі қысқа, маңдайы тар. Шөпті, етті талғамай жейді. Көзі көргіш, барынша сақ. Жүргенде жымын білдірмейді. Албастылар қазақ жеріндегі таулы, орманды алқаптарда кездеседі. Қазақтар оны кісі киік деп те атайды. (қ. Кісі киік) Дереккөздер
Алаш ісі

“Алаш ісі” — 1928 жылдан бастап Алаш қозғалысына қатысқандарды (Алаш партиясы мен Алашорда үкіметіне мүше болған және оларды жақтағандарды) Кеңес үкіметінің жаппай тұтқынға алып, тергеп, 1930 — 32 жылдардағы сот процестерінің шешімдері арқылы әр түрлі мерзімге түрмелер мен концлагерлерге қамауы. Олардың басым көпшілігіне 1918 — 20 ж-да Алашорда қатарында болып, Кеңес үкіметіне қарсы қарулы күрес жүргізді, ал одан кейінгі жылдары Кеңес өкіметін құлатуға қарсы әрекеттер жасады, контррев. орталықтар құрып, кең көлемде Кеңеске қарсы ұлтшыл үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді, шетелдік кеңес мемл-іне қарсы орталықтармен байланыста болды деген жалған айыптар тағылды. 1930 жылғы 4-і сәуірдегі ОГПУ (Біріккен мемл. саяси басқармасы) алқасының үкімімен Ахмет Байтұрсынұлы басқарған 40-қа жақын адам әртүрлі мерзімдерге түрмелер мен концлагерлерге қамалуға, жер аударылуға, т.б. жазаларға кесілді. Байтұрсынов, М.Дулатов, Мырзағазы Есполов, Халел Ғаббасов, Дінмұхамед Әділов, Жүсіпбек Аймауытов, Ғазымбек Бірімжанов, Әбдірахман Байділдин, Асқар Дулатов, Теміржан Есмағамбетов т.б. (барлығы 20 адам) ату жазасына кесіліп, ол үкім кейін 10 жыл мерзімге концлагермен алмастырылды. Сол үкіммен Мағжан Жұмабаев, Елдес Омаров, Ибрагим Сәтбаев, Әбуәли Әділов, Асқар Әділов, Абдолла Ұзақбеков алғашында 10 жылдық мерзімге концлагерге кесіліп, бұл үкім кейін Солтүстік өлкеге жер аударумен алмастырылды. Ал Кәрім Жәленов, Дархан Кенжебаев, Төреқұл Мұратов, Ақбар Ыбыраев, Нұрлан Кәрібаев, Алғабек Байдуллаев бес жыл мерзімге концлагерге жіберілді. 1932 ж. 20 сәуірде ОГПУ үштігінің үкімімен Мұхаметжан Тынышпаев бастаған Алаш қозғалысының 20-дан астам мүшесі жазаланды. Олардың қатарынан Тынышпаев, Көшмұхамед Қошке Кемеңгеров, Халел Досмұхамедов, Алдаберген Үмбетбаев, Жанша Досмұхамедов, Әшір Қожамқұлов, Кәрім Тоқтабаев, Ахмет Тұнғаншин, Әбдірахман Мұңайтбасов, Әшім Омаров, Жұмахан Күдерин, Мұстафа Бұралқиев, Әбдіхамит Ақбаев, Жақып Ақбаев, Сейдәзім Қадырбаев, Мұхтар Мурзин бес жыл мерзімге Ресейдің Воронеж облысына жер аударылды. Олар аударылып барған жерлерінде саяси сенімсіз адамдар ретінде ОГПУ органдарының бақылауында болды. Осы топпен бірге бастары істі болған Мұхтар Әуезов, Уәлихан Омаров, Біләл Сүлеев, Әлімхан Ермеков, Даниял Ысқақов алдын-ала тергеуде түрмеде отырған уақыты есептеліп босатылды. “Алаш ісімен” 1930 және 1932 ж. сотталғандардан М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Ә.Байділдин, А.Дулатов, К.Тоқтабаев елге қайтып оралмады. Ал қайтып оралғандары 1937 — 38 жылдардағы “үлкен террор” кезінде “халық жауы” деген жалған айыппен түгелге дерлік атылды. Дереккөздер
Кавказ Албаниясы

Албания, Кавказ Албаниясы — Әзірбайжанның көне және орта ғасыр дәуіріндегі атауы, Кавказдағы ең көне мемлекеттердің бірі. Албанияда (бүгінгі Дербент қаласының маңындағы Чоло қаласында) Еуропа мен Азияны байланыстыратын көпір тәрізді болған “Кавказ қақпасы” орналасқан. Әзірбайжан жеріндегі археологиялық зерттеулер (Мингечаура, Чухуркабала, Софулу, Кабала, Топраққала және т.б.), көне авторлардың (Арриан, Плиний,Страбон, Апигиан, Плутарх т.б.) жазбалары және армян жылнамалары Албания халқының б.з.б. 1-мыңжылдықтың соңында жер өңдеумен, мал шаруашылығымен және қол өнерімен шұғылданғанын көрсетеді. Құл иеленушілік өрістеп, елді патша мен бас абыз басқарған. Мәдениет біршама жоғары дәрежеде өркендеген. Халқы айға табынған. Басты қаласы б.з-дың басына дейін Кабала болды. Б. з-дың 3-5 ғ-да христиан діні енді. Ел басшысы Джеваншир Гирдыманскийдің (638 — 670) тұсында жазу өнері өркендеп, “Агван тарихы” жазылды. 8 ғ-да арабтар мұсылман дінін енгізе бастады. Бүгінгі Әзірбайжандардың бір бөлігі көне Албания халқының ұрпағы болып табылады. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы 4-том.
Фарадей құбылысы

Фарадей құбылысы — зат ішінде магнит өрісінің күш сызықтары бойымен таралатын электрмагниттік толқынның поляризация жазықтығының бұрылуы. Бұл құбылысты 1846 жылы М.Фарадей ашқан. Жалпы жағдайда магниттелген затты бір ғана п сыну көрсеткішімен сипаттауға болмайды. Магнит өрісінің әсерінен айналмалы оң және сол поляризацияланған жарықтар үшін сыну көрсеткіштері әр түрлі (п+ және п–) болады. Осының салдарынан сызықтық поляризацияланған сәуле магнит өрісін бойлай орта арқылы өткенде оның оң және сол айналмалы поляризацияланған құраушылары оптик. жүріс жол айырымына сызықты тәуелді жол айырымын алып, әр түрлі фазалық жылдамдықпен тарайды. Нәтижесінде ортада l жол жүрген, толқын ұзындығы сызықты поляризацияланған монохроматты жарықтың поляризация жазықтығы бұрышқа бұрылады. Магниттік өріс аса күшті болмаған аймақтарда айырма (п+–п-)магнит өрісінің кернеулігіне сызықты тәуелділікте болады. Жалпы түрде фарадейлік айналу бұрышы VHI өрнегімен сипатталады. Мұндағы пропорционалдық тұрақты — V заттың қасиеттеріне, сәуленің толқын ұзындығына және темп-раға байланысты. Ол Верде тұрақтысы деп аталады. Поляризация жазықтығының бұрылу бағыты электрмагниттік толқынның таралу бағытына емес, магнит өрісінің таралу бағытына тәуелді болады. Фарадей құбылысы оптикада, т.б. ғыл. зерттеулерде кеңінен қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фарадей саны

Фарадей саны, Фарадей тұрақтысы (F) — Авагадро тұрақтысы (NA) мен элементар электр зарядының (е) көбейтіндісіне тең негізгі тұрақтылардың бірі: FNAѓe(9,6484560,000027)ѓ, ѓ104 Клѓмоль–1. Фарадей саны электрхим. есептеулерде кеңінен қолданылады. Оның мәні күмістің электрхим. эквивалентін өлшеу негізінде анықталған. Бұл сан электролиздің негізгі заңдарын ашқан М.Фарадейдің есімімен аталады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фарадметр

Фарадметр — электр сыйымдылықты өлшеуге арналған аспап. Электр өлшегіш механизмі өлшегіш көпір негізінде жасалған Фарадметр (дәл өлшеулер үшін) кең таралған. Екі жағдайда да өлшеу өлшенетін Сх сыйымдылықты Фарадметрге орнатылған сыйымдылық өлшем С0-мен салыстыру арқылы жүргізіледі. Электр өлшегіш Фарадметрдің негізгі жұмыстық тетігі — электро-магн., электрдинамик. не ферродинамик. логометр (қ. сурет). Көпірлік Фарадметрлерде сыйымдылық өлшеміне актив кедергінің реттелетін өлшемі тізбектей немесе параллель қосылады. Бұл С0 мен Сх бар иіндердегі диэлектрлік шығын бұрыштарын теңестіруге мүмкіндік береді. Жоғары жиіліктердегі өлшеулер кезінде өлшеудің резонанстық әдістеріне негізделген Фарадметрлер қолданылады. Фарадметрлер ретінде, сондай-ақ куметрлер қолданылады. Логометрлік Фарадметрлер өлшейтін жоғары шек 0,02-ден 10 мкФ-қа дейінгі аралықта жатады, қателігі 1,0%. Көпірлік Фарадметрлерде өлшеу алқабы 0,001 пФ-тан 1000 мкФ-қа дейін және одан жоғары, негізгі қателік 0,05 — 2%. Цифрлық Фарадметрлер 0,01 пФ-тан 10 мкФ-қа дейінгі алқаптағы өлшеулерді қамтамасыз етеді, негізгі қателігі 0,2%-ды құрайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фарватер

Фарватер (, varen — қозғалу, жүзу және water — су): #Су асты және су үсті кедергілері арасынан кемелердің қауіпсіз жүзетін су жолы. Фарватер навигациялық қоршалым құралдары (буйлар, қадалар, екі жарма белгілер) арқылы белгіленетін кедергілер (аралдар, тайыздар арасында) арасымен кемелердің жүзуіне арналады. #Саяз сулы айдындарда кемелердің жүзуіне арналып тереңдетілген канал. Дереккөздер * "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бөкенші

Бөкенші — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл, Жиенәлі ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Семей қаласынан батысқа қарай 32 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жағалауында, орманды белдемде орналасқан. Тарихы Іргесі 19 ғасырдың 1-жартысында қаланған. Бұрынғы қой кеңшарының орталығы негізінде акцион. қоғам, шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Тарихи дерек Бөкенші Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының әр жерінде, сөз арасында қадау-қадау айтылған. Негізінен оны Тобықтыдан тарайтын бөкенші руы жайлайтын болғандықтан, солай аталған. Романдағы мына жолдардың өзі де едәуір елес береді: «Бөкенші - ойдағы мол шапқынды қыстаулық жер: Жидебай, Мұсакөл, Шүйгінсу сияқты қорықтардан да ағылып келіп жатыр. Әр ел тұс-тұсындағы Ақбайтал, Көлденең, Шатқалаң, Жігітек, Бекенші сияқты асу-асуларға қарай беттеді. Шыңғыстағы кей асулардың аттары таудың сол тұсын иемденген ру атымен аталады, «Бөкенші» деген сондай атау еді» («Қайтқанда» тарауы). Инфрақұрылымы Ауылда тұрмыс қажетін өтеу комбинатының бөлімшесі, орта мектеп, клуб , кітапхана бар. Бөкенші арқылы Семей — Шаған автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Бөле

Бөле— әке немесе шеше жақтан қарындас, сіңлілерінің балалары. Нағашы жұрттағы бөлелер алыс туысқан болып саналады. Себебі руы басқа. Бірақ нағашы жұрттағы бөлелер де “туысқан” болып саналғандықтан қазақ және жалпы түркі салттары бойынша оларға үйленуге қатаң тыйым салынған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Бөлшек (арифметикада)

Бөлшек, арифметикада — бірліктің (бір бүтіннің) бір не бірнеше тең үлестерінен құралған сан. Ол (немесе m/n) белгісімен өрнектеледі, мұндағы m — Б-тің алымы, ол бірліктен алынған үлес санын көрсетеді, ал n — Б-тің бөлімі, ол бірліктің тең бөлікке бөлінгендігін көрсетеді. Бір санды екінші санға бөлгеннен шығатын сан бөлінді деп аталады. Алымы бөлімінен кіші Б. дұрыс Б. деп, ал алымы бөліміне тең не одан үлкен Б. бұрыс Б. деп аталады. Бөлімі 10 санының бүтін дәрежесі болатын Б. ондық бөлшек деп аталады. Ондық Б. бөлімсіз жазылады. Оның бөлімінде қанша нөл болса, алымының оң жағынан сонша цифр (орын) үтір арқылы ажыратылады. Мыс., (ал тізбекті Б. жайлы үзіліссіз бөлшек мақаласын қ.). Б. туралы алғашқы түсінік ежелгі Вавилонның ескілікті жазуларында кездеседі. Вавилондағы “сексагезимал Б.” деп аталатын, яғни бөлімі 60-тың дәрежесі болатын Б-тің ежелгі арифметикада ерекше маңызы болған. Бірлікті 60 және 3600 = 602 үлеске бөлу әдісі қазіргі кезге дейін сақталған. Мыс., сағат не градус 60 мин-қа , ал әрбір минут 60 с-қа бөлінеді. Б-ке амалдар қолдану әдісі Мысырдағы Ахмес папирусында (б.з.б. 2000 — 1700 ж.) кездеседі. Онда Б-ті тек түрінде ғана болады деп есептеп, кез келген Б-ті өзара тең Б-тердің қосындысы түрінде жазуды ұсынған. Мыс., . Б-тің осы заманғы белгіленуі ежелгі үнділерде пайда болған. “Б.” термині Еуропаға 1202 ж. арабтардан Леонардо Пизанскийдің еңбегі арқылы енген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Noir

Noir — аниме серіал, премьера 2001 жылы Сәуірдің 6. Өндіру: Bee Train, Victor Entertainment. Рөлдердегi * Хоко Кұвасіма — Кіріка Юмұра * Котоно Міцұісі — Мирей Бұке * Ая Хісакава — Хлоя * Тарако — Альтена Тағы қараңыз * Медлакс * El Cazador de la Bruja Сыртқы сілтемелер *[http://www.animenewsnetwork.com/encyclopedia/anime.php?id=407 Noir] Anime News Network сайт
Ұлттық шоттар

Ұлттық шоттар - елдің экономикалық қызметінің толық бейнесін алу мақсатымен шоттар мен кестелер түрінде құрылған өзара байланысты статистикалық көрсеткіштер жиынтығы, яғни әдетте бір жылғы жиынтық қоғамдық өнім мен жалпы ішкі өнімді өндіру, бөлу және ақырғы пайдалану үдерісін сипаттайтын бухгалтерлік шоттар нысанындағы кестелер жүйесі. Бухгалтерлік шоттардағы сияқты мұнда да түрлі теңгерімдер жасалады. Мыс., шаруашылық өмірдің сан алуан үдерісіне қатысушы түрлі шаруашылық бірліктердің кірісі мен шығысы салыстырылады. Ретке келтірілген бұл шоттардың бәрі бірге алғанда құнды белгілі бір нысанда бір агенттен екіншісіне беруден тұратьш әрбір қарапайым операцияны тиянақтап тіркейді. Макроэкономикалық талдауда ұлттық жалпы өнімнің жасалуы, ұлттық табыстың бөлінуі мен пайдаланылуы, капиталдың құралуы, белгілі бір елдің экономикалық агенттері сыртқы дүниемен жасайтын операция үдерістерін көрсететін жиынтық ұлттық шоттар қолданылады. Ұлттық шоттар жүйесінде мынадай негізгі шоттар қамтылады: а) ішкі экономика шоттары: тауарлар мен көрсетілетін қызметтер, өндіріс, кіріс, кірісті бөлу, кірісті пайдалану, күрделі қаржы шығыны, шоттары, қаржы шоты; ә) “қалған дүние” шоттары: басқа елдермен ағымдағы операциялар, күрделі қаржы шығыны, қаржы шоттары (сыртқы борыштар мен несиелер). Сонымен қатар секторлар мен қосалқы секторлардың шоттары, салааралық теңгерім кестелері, басқа да бірқатар шоттар бөліп көрсетіледі. Барлық шоттар мен кестелер тиісті кезеңнің ағымдағы бағасымен, сондай-ақ тұрақты бағамен бағаланады. Бағалар индексі мен өнімнің (тауарлар мен көрсетілген қызметтердің) біріктірілген жүйесі құрылады. Халықар. теңгерімдер жүйесі де халықар. стандарттар негізінде Ұлттық шоттар жүйесінің тәсілі бойынша құрылуға тиіс. Макроэкономикалық талдауда ұлттық жалпы өнімнің жасалуы, ұлттық табыстың бөлінуі мен пайдаланылуы, капиталдың құралуы, белгілі бір елдің экономикалық агенттері сыртқы дүниемен жасайтын операция үдерістерін көрсететін жиынтық Ұлттық шоттар қолданылады. Дереккөздер
Брахмандар, браїмандар

Брахмандар, браїмандар — 1) Ведалардың негізгі бөлімдерінің бірі болып табылатын жазбалар. Б.з.б. 8 — 6 ғ-ларда жазылған. Б-да әр түрлі дұғалардың, діни ғұрыптардың шығу тарихы мен мәніне талдау жасалып, кейбір сөздер мен сөйлемдердің түпкі мағынасы түсіндіріледі. Сонымен қатар кейбір Б-да (“Айтарея-брахмана”, “Шатапатха-брахмана”) саяси-әлеум. ережелер туралы мағлұматтар беріледі; 2) Ежелгі Үндістандағы жоғарғы діни кастаның атауы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Ағылшын-Бур соғысы

Ағылшын-Бур соғысы (1899 — 1902 жылдары) Ұлыбритания мен Оңтүстік Африка бур республикалары (Трансвааль және Азат Оранж мемлекеті) арасында саяси-экономикалық шиеленістер негізінде орын алды. Оның басталуына Трансвааль президенті П.Крюгердің шетелдіктерге, әсіресе, онда тұрып жатқан ағылшындарға сайлау құқығын беруден бас тартуы түрткі болды. Бірақ соғыстың басты себептері ағылшындардың Кейптауннан Каирге дейінгі ұлан байтақ жерде отарлық империя құрып, Оңтүстік Африканың алтыны мен алмазын өз қолдарына алуға тырысушылығы болды. Алғашқы кезде бурлар ағылшын әскерлеріне табанды қарсылық көрсетіп, бірқатар ұрыстарда жеңіске жетті. Бірақ 1890 жылы көктемде күші басым Англия қарсы шабуылға шығып, маусым айының аяғында бур әскерін талқандады. Осыдан кейін ағылшындарға қарсы партизандық соғыс өріс алды. Ағылшындар қатаң жазалау шараларын қолданып, әйелдер мен балаларды арнайы құрылған лагерьлерде ұстады. Ақырында соғыс Ұлыбритания мен бур республикалары арасында 1902 жылы 31 мамырда Веринингте қол қойылған бітіммен аяқталды Бур республикалары Британ отарына айналды. Соғыстың басталуы Джеймсонның жорығынан кейін Оранж республикасына қойылған шарттардың орындалуына қарамастан, Ұлыбритания соғысқа дайындала бастады. Трансвааль болашақ соғысқа дайындала отырып, Оранж республикасымен одақ туралы шарты бекітті. Қарсыластардың күштері Трансвааль және Оранж республикаларының тұрақты әскері болған жоқ (артиллериялық бөлімшелерді есептемегенде). Жаяу әскердің негізгі қаруы 1895 жылғы немістің Маузер мылтығы мен ескірген британдық Пибодо-Мартини мылтығы болды. Концентрациялық лагерьлердің салдары * Соғыс барысында британдықтар бур республикаларындағы халықтың жартысын (шамамен 200 мың адам) концентрациялық лагерлерге қамаған. Аштық пен індеттерден, кем дегенде, 26 мың адам қайтыс болды. * Тұтқынға түскен бурларды (ер азаматтарды) британдықтар Цейлондағы, Үндістандағы концентрациялық лагерге қамауға алған. * 1902 жылдан кейін британдықтар Витватерсранд алтын кеніндегі жұмыстар үшін Оңтүстік Африкада 50 мыңдай қытайлықты орналастырылды. 1910 жылы бур республикаларының жері Ұлыбритания доминионы — Оңтүстік Африка одағының құрамына кірді. Оның бірінші премьер-министрі болып бур генералы Луис Бота тағайындалды. Сілтемелер “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том Ағылшындар
Ағынан жарылу

Ағынан жарылу Ағынан жарылу— ішкі сырын бүкпесіз білдіріп, болған істің шындығын немесе өз ойын жасырмай ақтарып салу. Ағынан жарылу — адам мінезіндегі ұнамды қасиет. Ақжарқын жайдарылықты, адал ниет, ақ пейілді, таза ой мен әділдікті білдіреді. Мінезі ақ жарқын адам өзінің ойы мен мақсат-мүддесін, басынан кешірген оқиғаларын, көңіл-күйін жасырмай ашық білдіреді. Ақ көңіл, адал адамның мінез-құлқын қастерлеген халқымыз “Ақ көңілдің аты арымас, тоны тозбас” дейді. Ағынан жарылып сөйлейтін ашық мінезді жайдары адам айналасындағыларға таза ниетімен қарайды. Ондай адамның жанашыр дос-жарандары да көп болады. Оны үнемі құрметтеп өзара сыйласымды қарым-қатынас жасайды. Халық таза ойлы, әділ, адал адамды дос санап, оның туралығы мен шыншылдығына қолдау көрсетеді, өзгелерге үлгі-өнеге етеді. Мұндай қасиет адамның кісілік беделін арттырып, халық арасында құрметке бөлейді. Сілтемер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том
Ағынды жел

Ағынды жел — белгіленген ырғақпен бірыңғай технологиялық процесс бойынша өзара байланысты және үйлесімді жұмыс істейтін қондырғылар кешені. Ондағы жұмыс орындары технол. операциялардың кезектесуіне қарай жүйелі орналасады. Ағынды жел өндірістік процестің үздіксіздігін қамтамасыз етеді, оны механикаландыруға және автоматтандыруға мүмкіндік береді. Қазақстанда тау-кен өндірісінде (мыс. Екібастұз көміркарьерлері нде), машина жасау салаларында т.б. қолданылады. Дереккөздер
Ағыс

Ағыс — газдың немесе сұйықтықтың жылжып орын ауыстыруы, нәтижедегі су өтімін белгіленген көлденең қималар арқылы немесе қималардың бір бөлігі арқылы тасымалдаушы су массаларының орын алмастыруы. Жалпы мәліметтер Ағыстың негізгі түрлері: * ағын дылық ағыс; * желдік ағыс; * конвекциялық ағыс. Басқа да түрлері: * Ламинарлық ағыс — ламинарлық режім. * Турбуленттік ағыс — турбулентті режім. Дереккөздер
Металл аққыштығы

Металл аққыштығы Металл аққыштығы – серпімділік шегінен аса көп өзгермейтін жүктеме берілу кезінде металдың пластикалық пішінсіздену қасиеті. Металл аққыштығы – жартылай өңделген өнімдерден дайындамалардың сырт пішінін құру кезінде қысыммен өңдеуге қабілеттігінің барлығын анықтайтын металдардың қажетті технологиялық қасиеті. Суықтай созу кезінде металл аққыштығын анықтау үшін технологияны сынама түріндегі сынақтардан (бүгу, сығу, жаншу, т.б. сынақтар) өткізеді. Ақаулардың және шоғырланған кернеулердің құралымдық көздерінің орналасқан жерлеріндегі металл аққыштығы кернеулердің таралуы мен релаксациясына себебін тигізеді. Металл аққыштығы балқытылған металдың құйма қалыпты толтыру қабілеттілігі болып табылады. Ол құйма қорытпалардың ең маңызды технологиялық қасиеттерінің бірі. Металл аққыштығы жоғары болғанда құйма қалыптың құрама пішінін неғұрлым дәл қайталайды; жұқа қабырғалы бұйымдар дайындауда бұл ерекше маңызды рөл атқарады. Құю температурасы жоғарылаған сайын қорытпаның сұйықтай аққыштығы артады. Металл аққыштығы металдың аққыштық шегі деп аталатын кернеумен сипатталады. Пайдаланылған cілтемелер
Үй саңырауқұлақтары

Үй Саңырауқұлақтары — базидиомицеттер класы, афиллофоралылар қатарына жататын, ағаштан жасалған әр түрлі бұйымдарды бүлдіретін саңырауқұлақтар тобы. 20-дан астам түрі белгілі. Бұлар әр түрлі ағаштардың түбірінде, діңінде, сүрегінде, бұтақтарында тіршілік етеді. Жемістік денесі ірі, диаметрі 0,5 метрге дейін, түсі ашық сарғыштан қоңыр тат түске дейін өзгеріп отырады. Көлемі мен пішіндері әр түрлі, алғашқы кезде етті, жұмсақ, іркілдек; кейіннен өсе келе қатты қабыршаққа айналады. Үй саңырауқұлақтарының ең зиянды және жиі кездесетін түрі — нағыз Үй Саңырауқұлақтары (Serpula lacrymans). Табиғатта кездеспейді, тек құрылыс ағаштарында тіршілік етеді. Жемісті денесі төсенішке жайылып өсетін жалпақша келген, жұмсақ, шеттері қайырылған, ақ түсті. Бұл саңырауқұлақ тіршілігінен ағаш сүрегінің түсі шіри бастағанда бурыл тартады, кейін айқасқан сызық, төрт бұрышты бөліктерге бөлінген өрнек тәрізді болады. Ақырында ағаш түгел қоңыр түсті ұнтаққа айналып, үгіледі. Ақ Үй саңырауқұлақтары (Coryolus vaporarіus), жемісті дене түзуі өте сирек, көбінесе жұмсақ, жайылған құймақ немесе мақта тәрізді ақ түсті жіпше түрінде болады. Негізінен еденде, үй қабырғаларында ұзындығы бірнеше метрге жететін сұр түсті ризоморфтар (саңырауқұлақ жіптармағына қосылып, қоректік зат өткізетін ірі тармақтар) түзіп өседі. Саңырауқұлақ түскен еден тақтайлары майысып, кей жерлері көтеріліп тұрады, ал төбе тақтайлары төмен қарай иіліп, жарылып, біртіндеп түсе береді. Үй Саңырауқұлақтарымен күресу үшін механикалық және химикалық алдын алу шаралары қолданылады. Құрылысқа пайдаланылатын ағашты әбден кептіріп, фторлы натрийдің 3%-дық, кремний-фторлы натрийдің 2 — 2,5%-дық судағы ерітінділерімен, шайыр және техникалық оксидифенолмен өңдеу қажет. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Фибоначчи сандары

Фибоначчи сандары – әрбір келесі мүшесі алдыңғы екі мүшесінің қосындысына тең болатын 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, … қайталама сан тізбегінің (Фибоначчи қатары) элементтері. Фибоначчи сандарының рекурренттік қатынастары : арқылы беріледі. Фибоначчи сандарын 1202 жылы италиялық математик Леонардо Пизанский (Фибоначчи) тапқан. Бине формуласы Бине формуласы мүшелерін nге қатысты функция ретінде өрнектейді: : , мұндағы — алтын қима. Сонымен қатар мен сипаттауыш теңдеуінің түбірлері болып табылады. Бине формуласы бойынша кез келген үшін, санына ең жақын бүтін сан болып табылады, яғни . Жеке түрде, болғанда асимптотика орындалады. Бине формуласы аналитикалық келесі түрде жалғастыруға болады: : Ал теңдігі кез келген комплекс сан z үшін орындалады. Теңдіктер * * * * * * * * * Жалпы формулалар: * * * * Фибоначчи сандары континуанталар мәндері ретінде бірліктер жиынында өрнектеле алады: , сол дегеніміз :: , сонымен қатар , : мұндағы матрицалар өлшемі , i — жалған бірлік. * Фибоначчи сандарын Чебышев көпмүшеліктерімен өрнектеуге болады: : :
Үме

Үме - асар. Қазақстанның кей жерлерінде, көбіне, маусымдық шөп шабу кезінде үмеге шақыру дәстүрі болған. Көмекке келгендерге берілетін ас “үме” деп аталған. Үмеге жақын туысқандар да мал беріп, қымызын әкеліп, т.б. көмектерін көрсеткен. Үме кезінде ұйымдастырушылар тарапынан шөп шабындығына үй тігіледі де, ас әзірленеді. Ас ішіліп, желінгеннен кейін аяқ жағы той-думанға ұласқан. Кейде үлкен үмелерде жігіттер күреске түсіп, қара жарыстар ұйымдастырылған. Үме кезінде әркім өз өнерін көрсетуге тырысқандығы ел арасындағы “Үмеге келген үндемей қалмайды”, т.б. мақалдар айғақтайды. Үме дәстүрі қазақ халқының береке-бірлігінің куәсі іспеттес. Дереккөздер
Суат Әуезбекұлы Әбусейітов

{{Музыкант } { style="background:transparent" } }} Суат Әуезбекұлы Әбусейітов,(4 қараша 1929, қазіргі Баянауыл ауданы, Павлодар облысы — 7 қараша 1992, Алматы) — әнші, Қазақстан халық әртісі (1981). Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Алматы консерваториясын (А.М. Кургановтың класы бойынша) бітірген (1949). 1949 — 55 ж. “Қазақфильмде”, 1955 — 63 ж. Қазақ ән-би ансамблінде, 1963 жылдан Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрадалық оркестрінде әнші болды. Әбусейітов әншілік өнерде өз орындаушылық мәнерін танытты. Оның орындауындағы “Екі жирен” немесе “Жеңеше” әндері ешбір әншіге ұқсамайтын бояу-нақысымен есте қалды. Әбусейітовтің репертуарында Қазақстан композиторларының “Тербеледі тың дала”, “Алатау”, “Баянауыл”, “Ауылым”, орыс классиктері П.И. Чайковскийдің, Н.А. Римский-Корсаковтың романстары болды. 1957 ж. Мәскеуде өткен Дүние жүзі жастары мен студенттері фестивалінің лауреаты. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Адал

Адал (парсыша һәлал) — шариғат заңдары бойынша адамға рұқсат етілген, бұйырылған нәрселер: 1) жеуге жарамды азық-түлік, дәм, тағам және аң-құс, түлік түрлері; 2) күнәдан пәктік, әділеттілік мәніндегі тазалық; 3) табан ақы, маңдай термен келген табыс; 4) санитарлық-гигиеналық тазалық. Адалдық — Жаратушыға тән асыл қасиеттердің бірі. Алланың, Құдайдың адалдығына сену — мұсылмандық парыз. Барлық діни ұғымдарда адамдар Құдай алдында тең және бірдей. Сондықтан өмірде адал болу Алла алдында Адал болумен бірдей. Мұсылман әлеміндегі әлеуметтік-философиялық теорияларда адал сөзінің әділеттілік мәні бүкіл мұсылманның бір Аллаға, Алланың барлық мұсылмандарға адалдығы деп түсіндіріледі. Бұл ұғымға қарсы мағыналы ұғым — арам. Дереккөздер
Әділет (жоғары заң мектебі)

Құқықтық "Әділет" жоғары мектебі (“Әділет” құқықтық жоғары мектебі – Заңтану Академиясы) – құқықтанушы заңгерлер даярлауға маманданған мемлекеттік емес оқу орындарының бірі. Алматы қаласында 1992 жылы құрылған. Орта кәсіби білім, жоғарғы кәсіби білім және жоғарғы кәсіби білімнің екінші басқышы – магистратура бағдарламалары бойынша оқу оқытылады. Аспирантура жұмыс істейді. Жоғары мектепте 1200 студент, магистрант және аспирант оқиды. 90-нан астам оқытушы, профессорлар сабақ береді. Олар ғылыми-педагогикалық жұмыстармен қатар, Қазақстан Республикасының заң жобаларын жасауға қатысады. Компьютерлік орталық, спорт кешені, әскери кафедра, медединалық орталық, тіл үйрету курстары жұмыс істейді. Индиана (АҚШ), Вестминстер (Ұлыбритания), Серджи-Понтуас (Франция), Виадрина Еуропа (Германия) университеттерімен қарым-қатынас орнатқан. Пайдаланған әдебиетттер * Қазақ энциклопедиясы
Үстірт ескерткіштері

Үстірт ескерткіштері — қазақ ұлттық сәулет өнерінің ескілікті кесенелер тобы. Салыну мезгілі жағынан 16 ғасырдан 20 ғасырдың басына дейінгі кезеңді қамтитын Үстірт ескерткіштері көбіне тұщы су көздері маңында, құдық, бұлақ жанында, сондай-ақ керуен жолының бойында орналасқан. Әсіресе, Маңғыстаудағы Үстірт қыраты мен Сам құрамында кесенелер шоғыры көптеп кездеседі. ;Онда :Бекет ата (Оғланды), Үштам (Үшшонқол), Қырғын, Айтмансу, Медет, Бармақ, Сисем ата, Уәли, Бекет ата (Бейнеу), Асау-Барақ, Күше-Бейіт тәрізді кесене кешендері (мешіттерімен қоса) бар. Үстірттің ортасындағы ең үлкен қорым “Құсшы ата” деп аталады. Аңыз әңгімелер бойынша ол “әулие” құстар мен бүркіттердің қорғаушысы болған. Бұл кешенде 17 — 20 ғасырлар аралығында салынған қазақтар мен түрікмендердің 500-ге тарта ескерткіші шоғырланған. Олардың ішінде тас қоршаулар, арқа, түрлі “қойтастар”, сағана тамдар сияқты сәулетшілік өнердің озық үлгілері де кездеседі. Осы тарихи мұралардың арасында түрікмендердің сапар, қожа, иомут-баға тәрізді тайпаларының таңбасы ішінара кездессе, қазақтардың табын (шөмішті) және адай руларының таңбасы жиі ұшырасады. Мысалы, шөмішті табын таңбасы 20 нұсқада кездеседі. Сонымен қатар қазақтың тарақты-табын, шекті, тама, жаппас сияқты руларының да таңбасы бой көрсетеді. Әрине, мұның өзі орта ғасырда және одан кейін де Үстіртті қазақ тайпалары ұдайы қоныс еткенін дәлелдей түседі. Дереккөздер:
Металл беріктігі

Металл беріктігі Металл беріктігі – металдардың белгілі бір жағдайлар мен шектерде қандай да бір әсерлерді (түскен жүктемелер, әр түрлі температуралық, магниттік, электрлік, т.б. өрістер, әркелкі кебу немесе ісінуді, физикалық-химиялық процестердің дененің әр түрлі бөлігінде әркелкі өтуін, т.б.) бұзылмай қабылдау қасиеті. Әр түрлі жағдайлар үшін металл беріктігінің критерийлері: пропорционалдық шегі, аққыштық шегі, беріктік шегі, сырғымалық шегі, т.б. Металл беріктігінің түрлері Металл беріктігі бірнеше түрге ажыратылады: #теориялық беріктігі – атомаралық ілінісу күштері арқылы есептеу (шамамен бойлық серпімділік модулінің 1/4-не тең); # техникалық беріктік – нақты бір материалдарда қол жеткізген беріктік (кейбір болаттар үшін ол теориялық беріктіктің шамамен 1/10-і, ал қатты денелердің көпшілігі үшін жүзден бір, тіпті мыңнан бір үлестері); #құралымдық беріктік – құралымдық элементтердің беріктігі – пісірілген тораптары, иінді біліктер, бұрандамалар, турбина қалақтарының, т.б. беріктігі (беттік ақаулардың, ішкі кернеулердің, т.б. байланысты құралымдық беріктік техникалық беріктіктен төмен болады); # динамикалық беріктік – динамикалық жүктемелерді металдардың қирамай қабылдау қасиеті; # ұзаққа созылатын беріктік – ұзақ уақыт жылжып-сырғу жағдайында болатын материалдың (металдың) беріктігі. Металдарды беріктендіру үшін термодинамикалық, химиялық-термодинамикалық, термомеханикалық, мехеханикалық әдістер қолданылады. Бірліктердің халықаралық жүйесінде (ХБЖ) металл беріктігінің өлшем бірлігі –НЧм/кг. Пайдаланылған cілтемелер
Үммет

Үммет (үмбет; әлеумет, көпшілік) — Исламдағы бір пайғамбардың уағыздаған жолын ұстанған қауымды білдіретін термин. Адам баласына Алла тағала тарапынан елші болып келген пайғамбарларға әрқайсысының өз замандарында мойынсұнып, ерген үмметтері болды. Мұсылмандар өздерін «Құдайдың құлы, Мұхаммедтің (ғ.с.) үмбетіміз» деп санайды. Құран Кәрімде алдыңғы пайғамбарлардың үмметтерімен араларындағы қарым-қатынастары туралы аяттар бар және Мұхаммед (ғ.с.) үмметтері жайлы «сендерді адамдарға куә болуларың үшін «орта үммет» еттік, ал пайғамбар сендер үшін куә» (Бақара, 143-аят) деген аят бар. Себебі, бұл дүниеде де, о дүниеде де ислам қағидалары негізге алынып, исламды ұстанған қауым негізгі бағдарды анықтайды. Өркениетті қоғамда салауатты өмірдің қалыптасып дамуына, ислам қағидалары мен Мұхаммед (ғ.с.) үмметтерінің айтарлықтай ықпалы болған. Үммет ұғымының қазіргі негізгі мағынасы Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың уағыздық қызметі кезінде және осы терминмен анықталған әлеуметтің қалыптасуымен дүниеге келді. Үмметтің ерекше қамқорлыққа ие екендігінің куәсі, оның қамқоршысы Алланың өзі және соңғы пайғамбары болуы. Дереккөздер
Бектөбе (ауыл)

Бектөбе — Жамбыл облысының Жамбыл ауданындағы ауыл, Қаратөбе ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Аса ауылының оңтүстік-шығысына қарай 19 км жерде, қоңыржай-ыстық агроклиматтық белдемде орналасқан. Топырағы боз, шалғынды, онда күйреуік, баялыш, т.б. астық тұқымдас шөптер өседі. Халқы Ауылда өндірістік кооперативтер мен шаруа (фермер) қожалықтары жұмыс істейді. Тұрғындары аудан орталығымен және т.б. елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Фивы

Фивы(грек. – Thēbaі, ежелгі египет – Уасет) * Фивы (Грекия) - Беотиядағы ежелгі грек қала-мемлекеті. * Фивы (Египет) - Мысыр елінің ежелгі астанасы. ar:طيبة (توضيح) da:Theben de:Theben ka:თებე la:Thebae (discretiva) nds:Theben no:Theben uk:Фіви (значення)
Адалдық

Адалдық — адам мінезіндегі бағалы қасиет; жеке тұлғаның сана-сезіміне, ар-ұжданына қайшы келмейтін, халықтың мақсат-мүддесін көздейтін, тарихи шындықпен, прогреспен ұштасып жататын іс-әрекеттер. Әрбір қоғамның адалдық жайында өзіндік пайым-түсінігі бар. Қарапайым халық әрқашан да адалдық қасиеттерін кіршіксіз таза ұстауға ұмтылады. “Алдау қоспай, адал еңбегін сатқан, қолы өнерлі — қазақтың әулиесі сол”, — дейді Абай. Адалдық адамның жеке басы мен моральдық тұлғасын сипаттайды. Ол туа пайда болмайды. Қоғамның дамуына сәйкес әрбір адамның өнегелі тәрбиесіне, оқып білім алуы мен адал еңбектену процесінде қалыптасады. Адалдық жеке тұлғалар мен адамдардың абырой-атағын арттыратын ізгі қасиет. АДАЛДЫҚ - адам бойындағы таза ниет, бағалы қасиет, адамның сана-сезімі мен ар-ұжданына қайшы келмейтін әрекеттердің моральдық-этикалық жиынтығы. Қазақ пайымында адам бойында адалдық пәктік, ар-ұждан, жан тазалығы тәрізді қасиеттердің қалыптасқан нормаға сай болуы керек. Көшпелі қазақтардың адамгершілік, адалдық қасиеттері тұрғысынан кіршіксіз таза, мәрт болатындығы туралы шетелдік саяхатшылардың қолжазбалары мен күнделіктерінде көп айтылады. Қазақтың адалдық жайында өзіндік пайым-түсінігі туралы Ұлы Абай: «Алдау қоспай, адал еңбегін сатқан, қолы өнерлі қазақтың әулиесі сол», - дейді. Адамгершілік ұжымдық ортада бойына сіңірген тәрбиесіне, біліміне, адал еңбектенуге байланысты қалыптасып, адамның жеке басы мен моральдық тұлғасын сипаттайды . Шәкәрім қажы адалдық турасында: Мақтан үшін мал жима, жан үшін жи, Ғибадат пен пен адалдық ар үшін жи, - деп, бақыттың өзі адалдыққа негізделетінін айта келіп, адалдықтың ар біліміне қатысына да ерекше көңіл бөледі. Адалдық қорғау қажеттігін, ол үшін адам бойындағы асыл қасиеттердің бірлікте болуын ашып көрсетеді. Дереккөздер Сілтемер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том