kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Айрықша пікір

Айрықша пікір, құқық саласында — соттың үкімі, шешімі, ұйғарымы, қаулысы шығарылуға тиіс жекелеген мәселелер бойынша судьялардың көпшілік дауысымен қабылданған шешіміне келіспейтін жеке судьяның пікірі. Мұндай пікір кеңесу бөлмесінде жазбаша түрде баяндалады. Айрықша пікір төрағалық етушіге тапсырылады және ол жабық конвертке салынып, іс материалдарына қоса тігіледі. Аппеляциялық, кассациялық соттар немесе қадағалау соты айрықша пікірмен тиісті сатыда істі қарау барысында танысуға құқылы. Судьяның айрықша пікірі бар екендігі іске қатысушыларға хабарланбайды, сот мәжілісі залында жария етілмейді. Айрықша пікір иелену құқының өзі әділсотты жүзеге асырудың конституциялық принципінің — судьялардың заң алдында теңдігінің әрі бір-біріне тәуелсіздігінің айқын көрінісі болып табылады. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Алдаспан журналы

“Алдаспан” — тәуелсіз журнал. 1997 жылдың тамыз айынан бастап қазақ тілінде, Алматы қаласында ай сайын шығып тұрады. Таралымы — 10000 дана. Құрылтайшысы — қоғамдық “Алдаспан” батырлар қоры. Журналдың негізгі мақсаты — жас ұрпақты отаншылдық патриотизм, ата-бабалар дәстүріне адалдық рухында тәрбиелеп, ел, жер тарихымен, имандылық қағидаларымен таныстыру. “Алдаспан”-да қасиетті кітап — Құран Кәрімнің ғылыми мәнін ашуға арналған материалдар және Мұхаммед пайғамбардың хадистері, сондай-ақ шығыс ойшылдарының кейбір еңбектері жарияланды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алматы бизнес колледжі

Алматы Бизнес Колледжі — арнаулы орта оқу орны. Республиканың оңтүстік өңірлеріндегі сауда және қоғамдық тамақтандыру мекемелеріне бизнес және басқару мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. 1950 ж. Алматы кеңес сауда техникумы болып құрылған. 1992 ж. Алматы коммерциялық техникумы болып өзгерді. Нарықтық-экономика қатынастарға сәйкес 1991 жылдан коммерциялық қызмет, Аудитор, маркетинг, менеджмент мамандықтары бойынша кадрлар даярлана бастады. 1995 ж. Алматы бизнес колледжі болып қайта құрылды. Колледждің күндізгі бөлімінде 400-ден астам, сырттай оқу бөлімде 120-дан астам оқушы экономика, бух. есеп және бақылау, менеджмент, сауда маркетингі, тағам технолог, кеден ісі, қаржы мамандықтары бойынша білім алады. 1 ғылым кандидаты, 25 жоғары білікті оқытушы дәріс береді. Басқару және бизнес мамандықтары бойынша Респ. оқу-әдістемелік бірлестік жұмыс істейді. Колледжде 300 орындық жатақхана, 75 орындық асхана, 87380 дана қоры бар кітапхана, мед. пункт бар. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алдашбай Ерназарұлы

Алдашбай Ерназарұлы (1858—1936, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Майлыөзек ауылы) — ахун, дін уағыздаушы. Бала кезінде әкесі Ерназар палуан мен Қалдан бидің көмегімен Ораз ахуннан мұсылманша білім алған. 1876 — 86 жылдары Бұхарада медреседе оқыған. Медресе бітіріп келгеннен кейін елінде Кете Шораяқтың көмегімен салынған мешітте 1928 жылға дейін бала оқытқан. Кеңес өкіметінің қудалауына ұшырап, бірнеше мәрте Қазалы, Қармақшы түрмелеріне қамалды. Алдашбай ахун туралы Балқы Базардың, Шораяқтың Омарының,Тұрмағамбеттің өлеңдерінде айтылған. 1997 жылы 20 қазанда Қармақшыда Алдашбай ахунға ескерткіш орнатылды, оның атында ауыл бар. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Айсаның ұлы Ахмет

“Айсаның ұлы Ахмет” — “Қырымның қырық батыры” топтамасына енетін батырлық жыр. Авторы белгісіз. Қазақ-қалмақ алмакезек шабысқан аласапыран заманда күш қосып ата жауына ойран салған Ахмет, Абат, Алау, Тоған, Қазтуған батырлардың азаттық жолындағы күресі көркем баяндалған. Жырдың негізгі тақырыбы — ерлердің ынтымағы, елдің тәуелсіздігі. Жыр аракідік қарасөз түсініктемелерімен, айтуға жеңіл, аралас ұйқас түрінде, кейіпкерлердің әңгімесі ретінде құрылған. Жырды 1944 жылы ақын Мариям Хакімжанова атақты Мұрын жыраудан жазып алған. Өзінің айтуынша жырау бұл жырды Қашаған жыраудан үйренген. “Айсаның ұлы Ахмет” алғаш рет 1960 жылы жарық көрген “Батырлар жырының” 6-томында жарияланды. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Алдашбай ахун ауылы

Алдашбай ахун ауылы — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Алдашбай ахун ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жосалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 55 км жерде. Тарихы Іргесі 1929 жылы Карл Маркс атындағы ұжымшар орталығы ретінде қаланған. 1986 жылдан бастап "Майлыөзек" кеңшарының орталығы. 1996 жылы кеңшар жекешелендіріп “Майлыөзек” шаруа серіктестігі құрылды. Дауылкөл ауылдық округіне қарайды. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 947 адам (490 ер адам және 457 әйел адам) болса, 2009 жылы 927 адамды (470 ер адам және 457 әйел адам) құрады. Инфрақұрылымы Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт т.б. мәдени-тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері бар. Дереккөздер
Алматы жоғары банкі ісі мектебі

Алматы жоғары банкі ісі мектебі — арнаулы орта оқу орны. 1931 ж. Алматы есеп-несие техникумы болып ашылған. 1945 ж. КСРО банкісінің есеп-несие техникумы, 1949 ж. ҚазКСР қаржы министрлігінің Қаржы-несие техникумы, 1955 ж. КСРО мемлекеттік банкісінің Есеп-несие техникумы, 1992 ж. Ұлттық банктің Есеп-несие техникумы, 1994 ж. ҚР басқару академиясының Банк колледжі, ал 1996 ж. Қазақстан білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігінің Банк колледжі болып өзгерді. 1998 ж. мамыр айынан бастап қазіргі атымен аталады. Мектептің күндізгі және сырттай оқу бөлімдерінде: қаржы және несие, бух. есеп және аудит, кеден ісі, сақтандыру ісі мамандықтары бойынша 735 студент білім алады. Мектепте — 34 оқытушы дәріс береді. Оқу мерзімі — 1 жыл 8 ай және 1 жыл 10 ай. Дереккөздер
Алматы жоғары би өнері мектебі

Алматы жоғары би өнері мектебі — би өнері саласына жоғары білімді мамандар даярлайтын мемлекеттік оқу орны. Негізі Алматы би өнері училищесі (1934) болып қаланған. 1936 А.В. Селезнев атынд. Алматы би өнері училищесі болып қайта құрылды. 1994 ж. 22 маусымда училищенің базасында Алматы Жоғары би өнері мектебі ұйымдастырылды. 1996 ж. 10 маусымда мектеп Т.Жүргенов атындағы Қазақ мемлекеттік театр және кино институтының құрамына “Би өнері” факультеті болып енді. Онда 60 студент би өнері педагогі және би өнері режиссері мамандықтары бойынша білім алады. Факультет шәкірттері арасында атақты балет бишілері Қазақстан Республикасының халық артистері және еңбек сіңірген артистері, халықаралық фестивальдардың жеңімпаздары Г.Тұтқыбаева, М.Түкеев, Л.Әлпиева, Г.Саитова, Е.Асылғазинов, Л.Ли т.б. бар. Мұнда балетмейстер өнері, классикалық, халықтық-сахналық, дуэттік-классик., қазақ билері, би өнері мұрасы, қазіргі би өнерінің бағыттары, музыка тарихы, би өнері театры, би сазы әдебиеті, фортепиано т.б. пәндерден дәріс беріледі. Факультетте белгілі өнер шеберлері Б.Аюханов, З.Райбаев, Д.Әбиров, С.Көшербаева, М.Тлеубаев т.б. сабақ береді. 1997 ж. факультет алғашқы 10 жоғары білімді маманды даярлап шығарды. Дереккөздер
Нодар Владимирович Думбадзе

Думбадзе Нодар Владимирович (14.07.1928, Грузия, Тбилиси — 14.09.1984, сонда) — грузин жазушысы. Тбилиси университетін бітірген (1950). 1950 — 73 жылдары осы университеттің экономика кафедрасында қызмет істеген. Кейін Грузияның жастар журналында әдеби қызметкер, “Грузияфильм” киностудиясында алқа мүшесі, “Нианги” сатиралық журналының бас редакторы болған. 1973 — 84 жылдары Грузия Жазушылар одағы басқармасының хатшысы, төрағасы болды. Шығармалары 1948 жылдан жариялана бастады. Алғашқы әңгімелер жинағы “Ауыл баласы” 1958 жылы жарық көрді. “Мен, әжем, Илико мен Илларион” повесі (1960), “Күн сөнбесін” романы (1962; [[Ленин комсомолы сыйлығы, 1967) грузия аулының Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ауыр кезеңін суреттеуге арналған. “Түнде түскен күн сәулесі” (1967), “Алаң болма, апа” (1971) романдарына өз заманындағы жастар өмірі арқау болған. “Ақ жалаулар” (1973; Грузияның Мемл. сыйлығы, 1975), “Мәңгілік заңы” (1978; Лениндік сыйлығы, 1980) романдарында адам сезімінің нәзік қырларына терең бойлай білді. Думбадзенің “Мен, әжем, Илико мен Илларион” (1972) повесі, “Алаң болма, апа” (1977) романы, “Нұрлы түн” шығармалар жинағы (1987) қазақ тілінде жарық көрген. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Алматы жоғары мектебі

Алматы жоғары мектебі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Алматы жоғары мектебі — заң мамандарын даярлайтын мемлекеттік жоғары оқу орны. 1956 ж. шілденің 23-де құрылған. Күндізгі бөлімінде: қылмыстық атқару, тергеуші-криминалист және сыртқы бөлімінде: жедел іздестіру, тергеуші-криминалист, әкімшілік құқық, қылмыстық атқару мамандықтары бойынша кардрлар даярланады. Техникалық құрал-жабдықтармен жасақталған 4 оқу ғимараты, дәріс залдары, оқу аудиториялары, оқыту-әдістемелік кабинеттер мен лабораториялар, 700 орынды стацион. киноқондырғымен жабдықталған мәжіліс залы, спорт кешені, стадион, тир бар. Тәрбие және әлеум. құқық жұмыстары бөлімі, ғылыми-зерттеу және редакциялық-баспа бөлімі және сырттай оқыту ф-ттері, жалпы және арнайы кітапхана, 16 кафедра жұмыс істейді. 1956 — 97 ж. Алматы жоғары мектебі ҚР Ішкі Істер Министірлігінің құқық қорғау органдарына 13 мыңға жуық офицер даярлап шығарды. Дереккөздер
Бөгу

Бөгу — сауын сиыр ауруы. Бөгудің тез өтпелі және созылмалы түрлері бар. Тез өтетін түрі — дәнді дақыл және техникалық дақылдар қалдығынан (жом, күнжара, сабан, топан, т.б.) әзірленген жемге жарамсыз азық пен көкөніс, көгеріп-шіріген сүрлем қосылуынан, малды серуенге шығармаудан, ұзақ уақыт бір жерден екінші жерге тасып, не тас жолмен ұзақ айдаудан, шырынды азық жеп тұрған малға бірден құрғақ, не үсіген азық беруден де болады. Созылмалы түрі көп жағдайда жұқпалы, жүрек, өкпе, бауыр, т.б. ауруларына шалдыққан малда байқалады. Бөгумен ауырған мал оттамайды, күйісінен жаңылады, кекіреді, кейде іші кебеді. Бөгумен ауырған сиырға алғашқы екі күнде азық бермейді. Бірақ жиі-жиі су ішкізеді. Ішетін суына бір қасық сірке қышқылын, не тұз қышқылын (әр шелек суға) қосады. Күніне 2 — 3 рет 10 — 15 мин-тай малдың ішін ысқылайды, тік ішекке қол салып ішін тазартады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Айсаұлы Әмет жыры

“Айсаұлы Әмет” — көне тарихи жыр. Жырдағы Айсаұлы Әмет қазақ тайпаларының ең алғаш басын біріктірушілердің бірі болған (14 ғасыр). Жас кезінде Алтын Орда ханы Жәнібектің қарамағында қызмет істеп, кейін оған бағынбай, қырға шығып кетеді. “Қырға шығып кетудің” басы осы Әметтен басталады. Аңыз Ел аузында Әмет туралы тарихи аңыз сақталған: Жәнібек хан аңға шыққанда Әмет оның қызын алып қашады. Хан аңнан оралған соң болған оқиғаны біліп, қыз бен жігітті іздетеді, бірақ таба алмайды. Екі жыл өткен соң қыз жүкті болғанын айтып, әкесіне хабар береді. Жәнібек Алшын Алау бастаған үш жүз кісіні қырға жібереді. Олар қайтпай, сонда тұрып қалады. Жәнібек өлген соң, Әмет Бердібекке келіп қосылады. Ханның жарты жұртын билейді. Ел аузындағы бұл аңызды Орынбордағы Неплюев корпусының оқытушысы Салихджан Кукляшев хатқа түсірген. Аңыздың тарихи негізі: Әметтің Өріс (Орыс) ханнан бұрын Қыпшақ мемлекетінің бір бөлігі Ақ Орданы билеген кісінің бірі болғанын аңғартады. Әмет төңірегіне біріккен “Үш жүз кісі” (қазақтың үш жүзі) не Алшын қауымы түрінде суреттеледі. Бұл аңыз Қадырғали Жалаирдың “ Жамиғ ат-тауарих” кітабында да кезігеді. Мұнда, Әмет пен Сәмет қазақ ұлысының бірінші хандары ретінде баяндалады. 14 ғасырдың 2-жартысында Ақсақ темірмен жауласып жүрген кезде оның қолынан екеуі де қаза табады. Айсаұлы Әмет туралы ескі қыпшақ тілінде басқа да тарихи жырлар бар. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Мәдімар

Мәдімар — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Ынтымақ ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Сарыкемер ауылынан солтүстікке қарай 15 км-дей жерде. Халқы Тарихы 1996 жылдан Ынтымақ ауылы (Кеңес өкіметі тұсында ынтымақтасып өмір сүрейік дегеннен шыққан) деп аталып келді. 1950 — 1997 жылдары жүгері тұқымын өсіретін Октябрьдің 40 жылдығы атындағы ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Мәдімар “Мәдімар” ЖШС және 40-тан астам шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Атау тарихы Ауыл бұрын - Теспе ауылы аталған. Талас өзені бойында орналасқан ауыл. Ауылдың жанында "Ынтымақ" бөгеті бар. Осы бөгетке байланысты ауыл да солай аталған. Облыс әкімі мен облыстық мәслихаттың 27.01.1996 жылғы ІХ сессия отырысында бірлескен шешіммен аталмыш ауыл "Мәдімар" ауылы болып аталды. Ауыл атауы елге танымал, сауабы мол бұрынғы Көшенай болысының басқарушысы Мәдімар Райымбекұлының есімімен аталған. Дереккөздер
Целла

Целла (лат. сella — бөлме, қойма) — құдайлардың ежелгі дәуір ғибадатханаларындағы мүсін-ескерткіштері қойылған негізгі бөлме. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Үшқорған

Үшқорған – көне қала орны. Орналасқан жері Жамбыл облысы Жамбыл ауданы жерінде. Сипаты Қалашықты 1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич) зерттеген. Үшқорған — шаршы сипатты алаң. Ол биіктігі 3 м соқпалы дуалмен қоршалған. Соқпа қабырғаларының орталарында және бұрыш-бұрыштарында биіктігі 7 м мұнаралар бой түзеген. Қала шамамен XVIII-XIX ғасырларда өмір сүрген. Дереккөздер
Мәжбүрлеу шаралары

Мәжбүрлеу шаралары, құқық бұзушыға қолданылады. Ол келтірілген зиянды өтеу немесе келесі бір құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында атқарылады. Азаматтық құқықта тиісті қарызын өтемеген борышкердің мүлкін, қаражатын тұтқындау, алимент төлеушінің еңбекақысынан тиісті соманы ұстау, мүліктік зиянның орнын толтыру іспеттес шаралардан көрініс табады. Қылмыстық заңда қылмыс жасаған адамға, егер де ол психикасы бұзылған немесе маскүнемдікке салынудан, нашақорлықтан, уытқұмарлықтан емделуге мұқтаж деп танылған жағдайда тағайындалатын медециналық Мәжбүрлеу шаралары белгіленген. Олар мынадай түрлерге бөлінеді: емханалық қадағалау және психиатрилық емдеу; жалпы үлгідегі психиатрилық стационарда емдеу; мамандандырылған психиатриялық стационарда емдеу; үздіксіз қадағаланатын мамандандырылған психиатриялық стационарда емдеу. Дереккөздер
Алматы индустриалдық колледжі

Алматы Индустриалдық Колледжі — мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1948 ж. Семей қаласында индустриалдық техникум болып ашылған. 1954 ж. Алматыға көшіп келді. 1996 жылдан қазіргі атымен аталады. Негізі қаланғалы 14 мың маман бітіріп шықты. Колледжде сабақ қазақ және орыс тілдерінде жүреді. Күндізгі бөлімінде машина жасау өндірістерінің жабдықтарын жөндеу және техникалық қызмет көрсету, ағаш өңдеу технологиясы, жиһаз бұйымдарын көркемдеп өңдеу және оның технологиясы, ағаш өңдеу өнеркәсібіндегі экон., есеп-қисап және бақылау, автокөлік қатынасын басқару және жүк тасымалдауды ұйымдастыру, машина жасау өндірісінің автоматтандырылған жүйелерін басқару мамандықтары бойынша 412 оқушы білім алады. Сырттай оқу бөлімі бар. Жоғары білікті 49 мұғалім дәріс береді. Оның біреуі ғылым докторы, екеуі ғылым кандидаты. 45 мың дана қоры бар кітапхана, 16 орындық асхана, 80 орындық жатақхана, ағаш шеберханасы жұмыс істейді. Жаңа оқу кабинеттері мен компьютерлік кластар іске қосылды. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Целлофан

Целлофан — мөлдір, түссіз немесе боялған жұқа, жасанды материал. Ол вискозаны ұзын, жіңішке саңылау арқылы өткізгеңде алынады. Негізінен, азық-түлік, парфюмерия, фармацептика, галантерея бұйымдарын орау үшін қолданылады. Дастарқанға жабылатын алғашқы Ц. 1911 ж. алынған. 1927 жылдан жетілдіріліп, ылғал өткізбейтін болды. Целлофан вискозаны ұзын, жіңішке саңылау арқылы өткізгенде алынады (қ. Вискоза). Целлофанға ылғал өткізбейтін қасиет беру үшін кей жағдайда оған нитроцеллюлозалық сыр жағады. Целлофанның жұқалығы 0,02 мм шамасында болады. Ол негізінен азық-түлік, парфюмерия, фармацевтика, галантерея бұйымдарын орау үшін, т.б. қолданылады. Дереккөздер
Дунху

ның солтүстік-шығысында б.з.б. 3 ғ. өмір сүрген.]] Дунху - ежелгі дәуірде Қытайдың солтүстік-шығысында қоныстанған көшпелі тайпалар бірлестігі. Ерте заманда қытайлар өздерінің солтүстік көршілерін “ху” деген жалпы атаумен атаған. Қытай тілінде “дун” шығыс деген мағынаны береді. Осылайша ғұндардың шығыс жағындағы тайпалар бірлестігі “Дунху” атанған. Дунху тайпалары көшпелі мал шаруашылығымен, аңшылықпен шұғылданған. Сондай-ақ жартылай отырықшы тұрмыс кешіп, егіншілікпен де айналысқан. Олардың қандай тілде сөйлегені жайлы нақтылы мәлімет жоқ. Б.з.б. 6 ғасырдан бастап Дунхулықтар Хань империясының Янң, Жау бектіктеріне ұдайы шабуыл жасап тұрған. Б.з.б. 4 ғасырда қазіргі Хубэй провинциясына дейінгі жерлерді жаулап алған. Қытай бектері оларға алым-салық төлеп тұруға мәжбүр болған. Дунхулардың шабуылынан қорғану мақсатында қытайлықтар қорғандар тұрғыза бастады. Бұл Ұлы Қытай қорғанын салудың бастапқы кезеңі болатын. Б.з.б. 3 ғасырда Дунху тайпаларын ғұндар талқандады. Талқандалған Дунху тайпалары бұдан кейінгі кезеңде сәнби, мажул, т.б. атаулармен аталынды. Дереккөздер
Үшқылтан

Үшқылтан – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жер шарының қоңыржай аймақтарында 60-қа жуық түрі тараған, Қазақстанда 4 түрі (масақты үшқылтан, Литвинов үшқылтаны, Сібір үшқылтаны, Алтай үшқылтаны) кездеседі. Бұлар альпілік, субальпілік белдеулерде, ылғалы мол шалғынды жерлерде, ормандағы ашық алаңдар мен тоғайлардың шетінде өседі. Биіктігі 50 — 150 см. Сабағы түзу, жалаң, жылтыр. Гүлдері қосжынысты, аталығының саны үшеу. Гүлшоғыры шашыраңқы немесе масаққа ұқсас сыпыртқы. Масағы 2 — 4 гүлді, масақ қылтаны екеу. Маусым — шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Үшқылтан — бағалы, құнарлы мал азығы. Кейбір түрлері мәдени өсіріледі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Мониторинг

Мониторинг ( – қараушы, қадағалаушы, күні бұрын ескерту, сақтандыру) – қоршаған табиғи орта жағдайының антропогендік факторлардың әсер-ықпалынан өзгеруін болжау мен бағалаудың, бақылаудың кешенді жүйесі. Жіктелуі Мониторингтің: базалық, ғаламдық, аймақтық, авиацалық, ғарыштық, т.б. деңгейдегі түрлері бар. Базалық мониторинг – жалпы биосфераның табиғи құбылыстарына бақылау жүргізу. Ғаламдық мониторинг – Жер биосферасы мен оның экосферасындағы жалпы әлемдік процестер мен құбылыстарды бақылау. Аймақтық мониторинг – белгілі бір аймақтағы экологиялық процестер мен құбылыстарды бақылау. Авиациялық мониторинг – экологиялық процестерді әуеден ұшақтар, тік ұшақтар және ұшатын аппараттар арқылы бақылау. Ғарыштық мониторинг – экоқұбылыстарды ғарыштық құралдардың көмегімен бақылау. Бұл қоршаған ортаның өзгеру өзгешелігі мен ластану ошағын жедел анықтауға; экологиялық өзгерістің амплитудасы мен ондағы қарқынды процестерді бақылауға; техногендік жүйелердің бір-біріне әсер ету әрекетін анықтауға мүмкіндік береді. Қоршаған ортаның Мониторингі Қоршаған ортаның Мониторингі – адамдардың тіршілік ететін орта жағдайын бақылау арқылы, адамдарға табиғатта болып жататын қауіп-қатерлерді алдын ала ескерту үшін қажет. Сондай-ақ, Мониторингтік бақылаулар биосфералық қорықтарда да жүргізіледі. Мониторинг қызметі көптеген елдерде ұйымдастырылған. 1988 жылы қоршаған ортаның дүниежүзілік мониторингі ортасы құрылды. Мониторинг үш деңгейге ажыратылады: 1. Санитарлық-токсикологиялық мониторинг -қоршаған ортаның күйін, табиғат нысандарының зиянды заттармен ластану деңгейін, осы ластаушылардың адамға, жануарлар мен өсімдіктерге әсерін зерттейді. 2. Экологиялық мониторинг -экожүйелердегі, табиғи кешендердегі өзгерістерді, олардың өнімділігін бақылау. 3.Биосфералық бақылау -табиғаттағы ғаламдық-фондық өзгерістерді: радиация деңгейін, атмосферадағы зиянды заттар, шаңның мөлшерін, жылудың тасымалдануын, планетадағы ауа райы мен климаттың т.б. өзгерістерді бақылау. Дереккөздер
Фрахт

Фрахт (нем. Fracgt — тасымал үшін төлем) — #тасымал, кіре — жалданылған (фрахтыланған) кемемен тасылатын жүк, сондай-ақ осындай тасымалдың өзі; #тасымалақы, кірепұл — ең алдымен халықаралық теңіз тасымалында — жүкті су жолымен тасымалдауда көрсетілетін көлік қызметінің ақысын төлеу нысаны немесе көлік құралы иесіне жүктерді немесе жолаушыларды кез келген қатынас жолдарымен тасымалдау үшін төленетін ақы, жүкті не жолаушыларды қандай да болсын көлік түрімен, көбінесе теңіз көлігімен тасымалдағаны үшін көлік құралдарының иесіне төленетін төлем; #кемені кірелеу (фрахтылау), яғни кемені жалға беру туралы шарт. Дереккөздер en:Freight
Әбубәкір Бермұхамедұлы Алдияров

Әбубәкір Бермұхамедұлы Алдияров (1878 жыл, Торғай облысы Қостанай уезі Сарыой болысы — 27.09.1938 жыл, Тараз ) — қоғам қайраткері. Өмірбаяны Әкесі Бермұхамед болыс болған, атасы Қаумен ел басқарған. * Ы.Алтынсарин ұйымдастырған Қостанайдағы 2 сыныптық мектепті, Орынбор ер балалар гимназиясын (1899) тәмамдаған соң Қазан императорлық университетінің медицина факультетіне түсіп, генерал-адьютант Н.А.Крыжановский атындағы стипендиямен оқыған. * 1904 жылы университетті күміс медальмен бітіріп, Ақтөбе, Қостанай өңірінде және Троицк қаласында (1916 жылға дейін) дәрігер болып қызмет істеді. * 1916 жылы қазақтың тұңғыш заңгері Ж.Сейдалиннің қызы Ажарға үйленіп, зайыбымен Беларусьға (Пинск қаласына) қара жұмысқа алынған қазақтар арасына өз еркімен барып, дәрігерлік қызмет атқарды, Халықаралық Қызыл Крест қоғамында жұмыс істеді. * 1917 жылы елге оралған соң Алаш қозғалысына белсене араласты. * 1917 жылғы 1 және 2 жалпықазақ съезіне қатысты. * Алашорданың Қостанай уезі комитетінің төрағасы және Торғай облысы комитетінің мүшесі болды. * 1918 жылы қазанның 14-17 аралығында өткен Қостанай уезі қазақтарының төтенше съезінде Алашорда автономиясы туралы баяндама жасады. Баяндама бойынша съезд “Қостанай уезі Алаш автономиясына қосылып, тек Алаш және Бүкілресейлік үкіметтердің билігін мойындайды” деген қарар қабылдады. * Кеңес өкіметі тұсында Алдияров Тройцк қаласының ауруханасында дәрігер болып істеді. * Алаш қозғалысына белсене араласқаны үшін 1928 жылы Өскеменге жер аударылды. * 1936 — 38 жылдары Қырғызстанның Қаракөл қаласында және Тараздағы темір жол ауруханасында қызмет істеді. * Алдияров — 1938 жылы жала жабылып, ату жазасына кесілген саяси қуғын-сүргін құрбандарының бірі. 1956 жылы 20 қыркүйекте ақталды. Дереккөздер
Фреатофиттер

Фреатофиттер (грек. phreatos — құдық және фит) — тамыр жүйесі терең орналасқан, ылғал көзі ретінде грунт суын пайдаланатын өсімдіктер. Негізінен құрғақ аймақтарда кездеседі. Фреатофиттердің айқын мысалы — құрма пальмасы (Phoenіx). Ол Азия мен Африка шұраттарында өседі. Діңі тік, биіктігі 15 — 20 м, жапырағының ұзындығы 4 — 6 м. Тамыр жүйесі терең орналасқандықтан (тереңде жатқан грунт суына жетеді) ыстық әрі құрғақ жерлерге бейімделген. Қазақстанда Фреатофиттерге сарсазан, жантақ, бұдыр мия жатады. Фреатофиттер грунт суларының тереңдігі мен олардың сортаңдану дәрежесінің индикаторы бола алады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", ұ том
Дура-Еуропос

Дура-Еуропос — қазіргі Ирак жерінде б.з.б. 3 ғасырдан сақталған ежелгі қала орны. Ескендір патшаның Шығысқа жасаған жорықтарының бірінде қазіргі әс-Салахия қаласының маңында, ежелгі Дура қалашығының орнына Еуропос деген атпен салынған. Селевки әулетінің тұсында қала Вавилон үлгісімен салынып, бекініспен қоршалған, кейін парфиялықтар жаулап алған кезден бастап (б.з.б. 2 ғасырдың 2-жартысы) онда цитадель орнатылады, айналасына үлкенді-кішілі үйлер мен ғибадатханалар салына бастаған. Бұл дәстүр шамамен б.з.б. 1 ғасырдың ортасына дейін сақталған. Парфиялықтар билеген кезеңде негізгі құрылыстар шығыс сәулет өнерімен алмастырылған. Шығыс үлгісімен салынған сарайлар алдыңғы жағынан айвандармен қоршалып, ішкі аула құрылымдарына көп көңіл бөлінген. Жалпы, Дура-Еуропостың парфиялықтар кезеңіндегі сәулет өнері Оңтүстік Месопотамияның ықпалымен дамыған. Бұрынғы грек ғибадатханалары өзгертіліп, қайта салынып, жаңа жағдайға бейімделген. Сол сияқты, көне грек идеологиясы, оның пантеонының құдайлары да кейінірек семиттік бейнелермен ауыстырылған. Мысалы, гректердің Артемидаға арналған ғибадатханасы парфиялықтар дәуірінде өзгертіліп, оның бейнесі семиттік Нанайя — Иштармен алмастырылды. Қала дамуының кейінгі кезеңдерінде, әсіресе, діни өмірінде Заратуштра ілімінің ықпалы байқалады. Ол Ахура Мазда бейнесінен аңғарылады. Рим императоры Троянның тұсында (б.з.б. 165) Дура-Еуропосты римдіктер жаулап алса, кейін б.з. 3 ғасырында (256) қаланы Сасан әулеті мүлдем қиратқан. Парфиялықтар билеген тұсы — қала мәдениетінің ең биік даму шегіне жеткен кезі. Ол уақытта бейнелеу өнері өте дамыған. Парфия патшаларын, әсіресе, қарулы әскери қолбасшыларды бейнелейтін тақырыпқа көңіл бөлген. Дура-Еуропостың мәдениетін, сәулет, бейнелеу өнерін, граффити (магиялық сипаттағы жазулар), мүсін өнерін орыс ғалымы М. Ростовцев көп зерттеген. Қала орнынан тарихи деректерге бай пергаменттер де табылған. Дереккөздер * Қазақ энцклопедиясы
Бөдене Байтілеуұлы

Бөдене Байтілеуұлы (туған-өлген жылы белгісіз) — 18 ғасырда өмір сүрген би, Кіші жүздегі Беріш руының старшыны. Ол Сырым Датұлының Орынбор шекаралық комиссиясына жолдаған наразылық хатына қол қоюшылардың бірі болды. Кейбір мәселелерге келгенде Бөдене Сырым Датұлын қолдамаған. Оған 1791 жылы Сырым Датұлы: “Жайық бойынан қырға көшіңдер, орыстармен сауда-саттық жасағанды қойыңдар, Орынбор жәрмеңкесіне мал айдамаңдар” деп хат жолдаған. Бөдене ол хатқа жауап қайтармаған. Атырау облысының Индер ауданында Бөдене атты ауыл бар. Бөдененің бейіті сол ауыл маңында. Дереккөздер
Ерғали Баймұхамедұлы Алдоңғаров

Ерғали Баймұхамедұлы Алдоңғаров (1901, Торғай облысы Қостанай уезі Қарабалық болысы, Шұбартеңіз ауылы — 1930) — Қазақстан Жастар Одағын, қазақ баспасөзін ұйымдастырушылардың бірі. Қостанайда екі жылдық училище, екі жылдық мұғалімдік курсты бітірген. 1919 жылы Қостанай губерниясында кеңес қызметіне белсене араласып, РКЖО губерниялық комитетінің мұсылман секциясын ұйымдастырды. 1919 — 1925 жылдары РКЖО Қырғыз (Қазақ) өлкелік комитетінің төралқа мүшесі, Түркістан РКЖО Орталық Комитеті “Жас қайрат” газетінің, Қырғыз (қазақ) өлкелік “Жас қазақ”, “Лениншіл жас”, “Пионер” журналдарының редакторы, “Еңбекші қазақ” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Дереккөздер
Фреза

Фреза — материалды жоңқалап кесу (фрезалау) тәсілімен өңдейтін көп жүзді кескіш аспап. *Ол тіс орналасқан бетінің түріне (цилиндрлі, бүйірлі, дискілі, бұрышты, фасонды); *тіс пішініне (тұзу, винтті, жан-жаққа бағытталған); *тіс ерекшелігіне (қайралған, шыңдалған); *құрылысына (тұтас, құрама, кешенді); *бекітілуіне (саптамалы, т.б.); *винттік ойығының бағытына қарай ажыратылады. Фреза легирленген және аспаптық болаттан дайындалады. Ол жазық әрі қисық бетті, жікті, айналу денесін өндеу, сондай-ақ материалдарды кесу үшін қолданылады. Дереккөздер
Дуралюмин

Дуралюмин, дюралюминий, дюраль (нем. Duren —алғаш рет алюминий және оның қорытпалары өнеркәсіптік өндіріс ретінде шығарыла бастаған қала және алюминий) — құрамында 2,2 — 5,2% мыс, 0,2 — 2,7% магний және 0,2 — 1,0% марганец болатын алюминий негізіндегі қорытпалардың жалпы аты. Дуралюминнің D1, D16 маркалы түрлері кең тараған. Қорытпалардың физика-механика қасиеттері (жеңілдігі, беріктігі, т.б.) шынықтыру және ескірту тәсілдері арқылы жақсартылады. Дуралюмин 500С шамасында қыздырылып, суға батыру арқылы шынықтырылады, содан кейін ол 20С температурада төрт тәулік бойы ескірту тәсілімен өңделеді. Дуралюминнің пластикалық (созылғыш) қасиеттерін жақсарту үшін жасыту тәсілі қолданылады, яғни бұйымдар 340 — 370С температура аралығында қыздырылып, суытылады. Дуралюмин коррозияға онша төзімді емес, сондықтан одан жасалған бұйымдарға таза алюминий жалатылады. Дуралюминнен лента, құбыр, шыбық, профиль түріндегі бұйымдар жасалынып, авиация және көліктік машина жасау өндірістерінде, т.б. кеңінен қолданылады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Алдына ала кернелген құралымдар

Алдына ала кернелген құралымдар — жеке бөліктеріне кернеу алдына ала (дайындау не құрастыру кезінде) тиімді бөлініп түсірілген құрылыс құралымдары. Материалға (құйматасқа, арматураға) алдын ала кернеу түсіру процесі қазіргі заманғы құрылыстың әр түрлі темір-құйматас құралымдары мен бұйымдарында, сондай-ақ металл құралымдарында кеңінен қолданылады. Әдетте темір-құйматасты Алдына ала кернелген құралымдарда құйматас сығылады да, арматура созылады. Мұның нәтижесінде арматуралық болаттар үнемделіп (70%-ке дейін), құралымның беріктілігі т.б. артады. Темір-құйматасты Алдына ала кернелген құралымдарды үйлер мен инженерлік құрылыстарда (мыс., көпірлерде) пайдалану тиімді. Ал металдық Алдына ала кернелген құралымдар көпір құрылысында, кран балкаларында, мұнараларда, электр жеткізу желілерінің тіректерінде т.б. қолданылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алдын ала қамау

Алдын-ала қамау – қылмыстық процесте: қамауға алу (тұтқындау) түрінде бұлтартпау шарасын қолдану арқылы айыпталушыны (сезіктіні) немесе сотталушыны уақытша бас бостандығынан айыру. Алдын-ала қамаудың мерзімдері, тәртібі мен шарттары қылмыстық іс жүргізу кодексінде көзделген. Сот оны жазаны өтеу мерзіміне қоса есептейді. Айыпталушыны (сезіктіні) тұтқындау шарасы тек прокурордың санкциясымен, не соттың шешімі бойынша қолданылады; тұтқындау мерзімі 12 айдан аспауға тиіс, бұлтартау шарасын алып тастау немесе өзгерту тек прокурордың келісімімен ғана жүзеге асырылады. Дереккөздер
Моногенетикалық сорғыштар

Моногенетикалық сорғыштар (Monogenеа) – паразит жалпақ құрттардың бір класы. Моногенетикалық сорғыштар балықтардың терісі мен желбезегінде, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың қуығында тіршілік етеді. 2,5 мыңдай түрі бар. Тұрқы 1 мм-ден 2 – 3 см-ге дейін, созылыңқы, артқы бөлімінде ерекше бекігіш ілмегі болады. Арнайы бекіну мүшелері құрт денесінің алдыңғы бөлімінде орналасқан. Олар жабысқақ секрет бөлетін бір клеткалы бездердің жолдары ашылатын қалақ тәрізді өсінділерден немесе кішкене сорғыштардан тұрады. Ас қорыту жүйесі жақсы дамыған; денесінің алдыңғы жағында орналасқан ауыз қуысы көптеген бүйір өсінділерімен тармақталатын қапшық тәрізді немесе қос тарамды ішекке жалғасып жатады. Денесінің алдыңғы жағында орналасқан 1 – 2 жұп көзі болады. Қан айналу, тыныс алу жүйесі болмайды. Зәр шығару жүйесі протонефридиялы, яғни, негізгі экскреторлы өзекшелер денесінің алдыңғы бөлімінде екі зәр шығару саңылауларымен аяқталады. Моногенетикалық сорғыштар – гермафродиттер, бір немесе көптеген аталық тұқым бездері мен жалғыз жұмыртқа безі болады. Моногенетикалық сорғыштардың көпшілік түрі балықтардың паразиті болғандықтан, тоған балық ш-на үлкен зиян келтіреді. Дереккөздер
Үшлік қаған

Үшлік хан (т. ж. б. — 708) — 699 — 708 жылдар аралығында билік еткен Түргеш қағанатының алғашқы билеушісі. Басқаруы Түргештер 6 ғасырдан бері Жетісудағы Шу мен Іле өзендері аралығын мекендеп, кейіннен Батыс Түрік қағанатының құрамына енген. Қағандықты қытайлар талқандағаннан кейін, бұл өңірлерде Ашина әулетінің Қытай берілген өкілдері билік жүргізді. 7 ғасырдың соңында болған Шығыс Түрік қағанаты мен Қытай арасындағы соғыстар және Қытайдың қол астындағы көшпелі тайпалардың көтерілістері нәтижесінде Жетісуда түргеш тайпалары күшейді. Үшлік ханның түргеш тайпаларының көсемі және Қытай үкіметі бекіткен тархан-кеңесші деген атағы болды. Ол 699 ж. Ашиналық Хусэлоны Жетісу ығыстырып, өзін хан етіп жариялады. Үшлік хан мемлекетте әкімш. реформа жүргізіп, елдің басқару жүйесін қайта құрды. Ол елді әрқайсысы 7 мың әскер шығара алатын 20 әкімш. аймаққа бөлді. Хандықтың астанасы болып Шу бойындағы Суяб қаласы таңдалды. Үшлік ханның екінші жазғы ордасы Іле бойындағы Күнгіт қаласында орналасты. Үшлік хан 8 ғасырдың басындағы Қытай мен Шығыс Түрік қағанаты арасындағы саяси жағдайды пайдаланып, Қытайға өзін мойындатты. 708 жылға дейін Үшлік хан Жетісудағы барлық ұсақ тайпаларды бағындырып, әскер санын 200 мыңға дейін жеткізді. Ол 708 ж. қыс айларының бірінде қайтыс болған. Тағына үлкен ұлы Саға (Сақал) отырды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том Тағы қараңыз
Алдын-ала тергеу

Алдын-ала тергеу — қылмыстық процестің кезеңдік сатысы. Оның барысында істің дұрыс шешімін табу үшін маңызды барлық мән-жайлар бойынша тергеуші дәлелдемелер жинап, тексереді. Алдын-ала тергеу қылмыстық іс қозғалғаннан соң басталады да, айыптау қорытындысын прокурорға жолдаған немесе қылмыстық істі доғарған кезде аяқталады. Анықтау жүргізілген істер бойынша Алдын-ала тергеу ол аяқталған соң басталады. Алдын-ала тергеуді ішкі істер органдарының, ҰХК-інің, салық полициясы органдарының тергеушілері жүргізеді және ол екі айлық мерзімнен ұзамай аяқталуға тиіс. Алайда осы мерзімді 6 айға және одан да көп уақытқа ұзарту тәртібі де арнаулы заңда көзделген. Алдын-ала тергеуді бір немесе бірнеше тергеуші жүргізеді. Оның заңға сәйкестігін прокурор қадағалайды. Дереккөздер ru:Предварительное следствие
Алебастр

Алебастр ( - күйдірілген бор) — # минерал, гипстің қардай ақ ұсақ түйіршікті түрі; # құрылыс гипсі, байланыстырушы тұтқыр материал. Ол табиғи гипсті (CaSO 4 2H 2 O), ангидритті (CaSO 4 ) және кейбір құрылыс өнеркәсібіндегі қалдықтарды 140-1900С температурада күйдіріп, ұнтақтау нәтижесінде алынады. Алебастрдан сылақ езбесі, құйма қалыптары, құрылысқа қажетті бөлшектер, гипстік құйматас, едендік тақта, жасанды мәрмәр әзірленеді. Алебастр медицинада сынықты емдеу кезінде пайдаланылады. Қағаз, бояу, металл, цемент өндірісінде қолданылады. Дереккөздер
Целлюлоза

]] ]] Целлюлоза ( — клетка), полиглюкопираноза, (C6H10O5){n} — негізгі құрам бөліктері өсімдіктер жасушаларының қабығын түзетін үлкен молекулалы көмірсу (полисахарид). Целлюлоза өсімдік тіндеріне механикалық беріктік, серпімділік қасиет береді. Ол өсімдіктерде қарапайым көмірсулардан күрделі биохимиялық синтез нәтижесінде түзіледі. Целлюлоза макромолекуласының қарапайым бунақтары C6H10O5 — глюкоза ангидриді (глюкопираноза) болып саналады. Целлюлоза негізінен кейбір өсімдіктер талшықтарының құрамында болады, мысалы: * мақта талшығында (97 — 98%) * ағашта (40 — 50%) * тінді дақыл талшықтарында (зығырда және талшықты көп жылдық өсімдік — қытай қалақайында 80 — 90%) * бір жылдық өсімдік сабақтарында (қамыс, жүгері, астық тұқымдастарда 30 — 40%), т.б. көп. Целлюлозаның молекулалық массасы қай өсімдіктен алынғанына байланысты бірнеше миллиондаған көміртектік бірлікке дейін барады. Оның молекуласының құрылымы сызықты тармақталған, сондықтан мақта, зығыр, кендір, т.б. талшықты материалдардың целлюлозадан түзілетіндігі осыған байланысты. Табиғи талшықтарда целлюлоза макромолекулалары бір бағытта түзу орналасқандықтан талшықтары механикалық берік болады. Тоқу кезінде мақта, зығыр талшықтарынан ұзын және берік жіптер ширатылады. Ағаштан алынған целлюлоза молекулалары да сызықты тармақталғанымен ретсіз орналасып, бірыңғай бағытталмайды, сондықтан ағаштан жіп ширатылмайды. Табиғи және синтездік үлкен молекулалы қосылыстар сияқты целлюлоза да жартылай дисперсті. Оның себебі — кіші молекулалы фракциялардың болуы. Целлюлозаны химиялық жолмен қайта өңдеу одан жасалатын бұйымдардың қасиеттеріне күшті әсер етеді. Целлюлоза молекулалары күшті созылған, бірақ мықты емес, молекуласының пішіні әртүрлі әдістермен өңдеу кезінде көп өзгереді. Целлюлоза суда, сілті ерітіндісінде ерімейді, суда ісінеді, сілтілік металдар гидрототығының ерітінділерінде және кейбір тұздар мен қышқылдар ерітінділерінде күштірек ісінеді. Ағашты ауа қатыстырмай қыздырғанда целлюлоза термиялық жолмен ыдырап, органикалық ұшқыш заттар және су және көмір түзеді. Түзілген органикалық өнімдерде метил спирті, сірке қышқылы, ацетон болады. Табиғатта таза күйінде целлюлоза кездеспейді. Целлюлоза азот қышқылы эфирлерінің маңызы зор, ол күкірт қышқылы қатысында целлюлозаға азот қышқылымен әсер еткенде түзіледі. Целлюлоза механикалық беріктігіне байланысты кеңінен қолданылады, одан түрлі бұйымдар дайындалады, мата тоқылады, арқан есіледі, қағаз жасалады. Целлюлозаны гидролиздеу және одан түзілген глюкозаны ашыту арқылы этил спирті алынады. Оның химиялық өңдеу жолымен алынған эфирлері жасанды талшық, жұқа пленка, сыр, пластмасса, мылтық дәрісін өндіруде қолданылады. Дереккөздер
Алеврит

Алеврит — өлшемі 0,01-0,1 мм ұсақ үгінділерден тұратын борпылдақ шөгінді тау жынысы. Алеврит терминін 1932 жылы Н.Заварицкий (1932) ұсынған. Оның минералдық құрамы үгіліске түскен бастапқы тау жыныстарының құрамына байланысты. Алеврит негізінен кварц, дала шпаты, слюда т.б. минералдар түйіршіктерінен түзіледі. Түйіршіктерінің өлшемдеріне байланысты Алеврит ірі Алеврит (0,05-0,1 мм) және ұсақ Алеврит (0,01-0,05 мм) болып бөлінеді. Алеврит экзогенді процестердің нәтижесінде пайда болып, жел көтерген тозаңнан немесе баяу аққан су тасқындарының шаймалауынан шөгеді. Алевриттің тозаң қабаттары мен суда шөккен тұнбалары Қазақстанда төрттік кезеңде түзілген. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Алевролит

Алевролит — алеврит түйіршіктерінен тұратын, цементтеліп тасқа айналған шөгінді тау жынысы. Алевролит терминін 1935 жылы В.П.Батурин ұсынған. Құрамы үгілген тау жыныстарының құрамы мен үгілу процестерінің ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі болады. Алевролиттің құрамындағы түйіршік материалдың мөлшері 25-85%, қалғаны сазды, карбонатты, кремнийлі және күрделі қоспалы цементтен тұрады. Алевролиттің түсі бояғыш пигментке байланысты қызыл, қара, жасыл, сұр, ақшыл, ал нақышы жентектелген немесе қабаттасқан болып келеді. Алевролит терригенді формацияларда қалыңдығы ондаған метр қабаттар мен линзалар құрайды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Френ Христиан Данилович

Френ Христиан Данилович (Christian Martin Joachim Frähn) (23.5.1782, Росток — 16.8.1851, Санкт-Петербург) — шығыстанушы ғалым, философия ғылымының докторы (1805), Петербург ғылым академиясының академигі (1817). 1803 ж. Росток университетін бітірген. 1807 — 1817 ж. Қазан университетінде шығыс тілдерінің профессор және деканы болды. Ол Шығыс нумизматикасының негізін салушы, Азия музейінің негізін қалаушы әрі бірінші директоры (1818 — 1842), сол музейдегі араб, парсы, түркі жазбаларын зерттеуге жетекшілік етті. Әбілғазының “Түрік шежіресі” атты еңбегін латын тілінде бастырып шығарып (Қазан, 1825), оған көлемді алғы сөз жазды. Бұлғар, хазар, башқұрт, т.б. түркі халықтарының тарихы жайында еңбектері бар. Френ Ресейдің шығыстану тарихында елеулі із қалдырды. Шығармашылық *Ибн Фоцлан (Фадлан) и другие арабские источники о русах древних времен, СПб., 1823. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үш сүю

Үш сүю — Абай шығармашылығындағы діни сенімнің, жоғары ақылақтың асылы деп таныған адамгершілік қағидасы. Абай Құнанбаевтың “Алланың өзі де рас, сөзі де рас” атты өлеңінде “Махаббатпен жаратқан адамзатты, Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті. Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп, Және хақ жолы осы деп әділетті. Осы үш сүю болады имани гүл, Иманның асылы үш деп сен тәхқиқ біл” — деген шумағында дін иманның, тағат-ғибадаттың негізгі қағидасын осы Үш сүю деп анықтайды. Махаббат Абай шығармашылығын көктей өтіп, негізгі өзекті мәселені құрайтынын “Махаббатсыз дүние бос”, “Күні-түні ойымда бір-ақ Тәңірі , Өзіне құмар қылған оның әмірі” деген жыр жолдарынан анық көреміз. Көкейкесті махаббат мәселесі Абай шығармаларының өзегі болуымен қатар, көптеген өлеңдерінде мейлінше жан-жақты ашылған және осы Үш сүю — иманигүл ұғымымен тұжырымдалған. Сондықтан да Үш сүю адамдық кәмелеттіктің, ақылақтық қағидаттың, рухани кемелдіктің толыққанды көрінісі, адам бойынан көрінуге тиіс абзал қасиет ретінде анықталады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үштаған (Маңғыстау облысы)

Үштаған — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл, Ақтөбе ауылдық округі орталығы. Географиялық орналасуы Аудан орталығы - Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 59 км жерде, Бостанқұмының солтүстік-батыс етегіндегі жазықта орналасқан. Тарихы Іргесі 1969-шы жылы ұжымшар негізінде ұйымдастырылған қаракөл қой кеңшарының орталығы есебінде қаланған. 1996-шы жылдан кейін кеңшардың таратылуына байланысты оның негізінде Үштағанда және округтегі Жарма, Сазды ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Халқы Инфрақұрылымы Үштағанға Сауысқан темір жолы айырмасынан тұрғындарды ауыз сумен қамтамасыз ету үшін ұзын 30 км су құбыры тартылған. Үштаған арқылы Шетпе — Жаңаөзен автомобиль жолы өтеді. Тарихи ескерткіштер Округ аумағында Масат әулие қорымы сақталған. Дереккөздер
Френель линзасы

]] тың френель линзасы]] Френель Линзасы — шамшырақтар мен дабыл беруші шамдарда қолданылатын күрделі құралымды линза. Оны француз физигі Огюстен Жан Френель (1788 — 1827) ұсынған. Ол сфералық немесе басқа да бір беттермен шектелген тұтас әйнектен емес, қимаға арнайы профильді призмалар пішінді қалыңдығы аса үлкен емес, бір-біріне тиістіріле орналасқан жеке сақиналардан тұрады (қ. сурет). Мұндай құралым Френель линзасының қамту бұрышы үлкен болғанның өзінде қалыңдықтың (демек, салмақтың) аз болуын қамтамасыз етеді. Сақиналардың қималары Френель линзасының сфералық аберрациясы шамалы және Френель линзасының фокусына орналасқан S нүктелік көзден келетін жарық сәулелері сақиналарда сынған сынған соң іс жүзінде параллель шоқ болып шығатындай етіліп алынған (сақиналық Френель линзасында). Френель линзасы сақиналық және белдеулік болып келеді. Сақиналық Френель линзасы суретте кескінделген профильді SО оптикалық ось маңайында айналдыру арқылы алынған жүйе болып табылады. Олар жарық ағынын қандай да бір бағытпен бағыттайды. Белдеулік Френель линзасы осы профильді SО-ға перпендикуляр АSА осінің маңайында айналдыру арқылы алады; олар жарықты барлық горизонталь бағыттар бойынша жібереді. Френель линзасының диам. 10 — 20 см-ден бірнеше метрге дейін жетеді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үштам қорымы

Үштам қорымы – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни құрылыс кешені, бейіттер тобы. Орналасқан жері Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан 55 км солтүстік-шығыс бағытта, Үстірттің батыс сілеміндегі көрікті Оғландыда тұрғызылған Бекет ата жер асты мешіті кешендерінің солтүстік-шығыс жағына қарай орналасқан. Тарихи деректер Үштам қорымы аталуы осы қорымдағы ерекше көзге түсетін күмбезді, тақта тастан тұрғызылған үш кесенеге (Үшшоңқал) байланысты шыққан. Үштам қорымындағы кесенелер 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында тақта тастардан қашалып жасалған ескерткіштер тобын құрайды. Әсіресе, 19 ғасырдың соңына қарай бой көтерген қорымдағы кесене архитектуралық композиция сәулетімен ерекшеленеді. Оның қабырғаларын қызғылт түсті құмдауыт тақташаларды бір-бірімен тығыз жымдастыра қалап шығарған. Әр қабырғасына жоғары жағындағы маңдайшасы иілмелі етіп жасалған үлкен, жалған еңселі есік іспетті және екі жағынан да осыған ұқсас етіп, кішігірім сүйірленіп бітетін ойықтар түсірілген. Бұл кесененің оңтүстік жағындағы алдыңғы беті ажарын аша түсіп, өзінің сәулеттілігімен көз тартады. Жалпы кесененің архитектуралық жоспары төртбұрышты етіп жасалған. Алдыңғы жағы биік, ал артқы екі қабырғасы үшкір пошымды, одан жоғары орналасқан дөңгелек тақтаның үстіңгі қабаты жартылай шар іспетті күмбезделіп, ұшы дулыға тәрізді үш бунақты сүйірленіп бітетін кесене 19 ғасырдың 70-жылдары Батыс Қазақстанда діңгегі барабансыз салынған көптеген бейіттер тобы құрылысын (мысалы, Сисем-Ата қорымындағы Ерғали кесенесі, т.б.) еске түсіреді. Үштам қорымындағы бұдан басқа екі кесене өзінің сәулеттілігі жағынан қарапайым әрі дәстүрлі түрде шешім тапқан. Дегенмен, оның тастан қашалып салынған шағын түрі, сондай-ақ оған таяу орналасқан сандықтас пен үстіңгі қабатына орнатылған қобдиша түріндегі “қойтас” бейнесі де өзіндік ерекшелігі бар көз тартарлық сәулет өнерінің жәдігері саналады. Дереккөздер
Еңлік-Кебек ескерткіші

Еңлік-Кебек ескерткіші. Махаббат мұнарасы — билер сотының кесімі бойынша 1780 жылы шілдесінде құрбан болған қос ғашық — Еңлікпен Кебектің зиратына қойылған ескерткіш мұнара. Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы Ералы жайлауының шығыс жағында, Семей — Қарауыл тас жолынан 5 км жерде. Ескерткіштің қазіргі тұрған жері бұрын “Шұбартөбе” аталған. Ол ғасырлар бойы жаугершілік уақытта қарауыл қарайтын, ас пен тойларда бәйгеге қарақшы тігіп, көмбе болатын жиын орны болған. Оның басындағы Еңлік-Кебек ескерткішінің өз тарихы бар. 18 ғасырдың 80-жылдарында сүйіп қосылған екі ғашықты мейірімсіздікпен ат құйрығына сүйретіп өлтіруші топ олардың денесін өздерінің ақтық тілектері бойынша бірге көмеді. Келесі жылы Шұбартөбені қоныс еткен рулар Еңлік пен Кебектің қабірін таспен сандықшалап, қайтыс болған ағайындарын “ер-азамат жалғыз жатпасын” деп сол араға жерлейтін болған. Сөйтіп, бара-бара Шұбартөбе үлкен қорымға айналады. 1875 — 80 жылы Абай ауылына қонақ болып, тобықты елін аралаған Біржан сал Ералы бойын жайлайтын мамай руындағы Салсары (Смағұл Мақышұлы) мен Құсайын Бейсенұлы деген атақты тоғызқұмалақшы, домбырашы, әнші салдарға сәлем бере келген жолы Еңлік — Кебек бейітін көреді. Келесі жылы Біржанның тапсыруымен Рыскелді деген тас қалаушы шебер Еңлік — Кебектің қабірін сандықшалап, басына құйма кірпіштен шағын мұнара тұрғызған. Қабір сандықшасының тұрқы тұтас, құбыла жақ басы екі айыр болған. Бұл қабірдегі адамның екеу екендігін білдірген ишара болса керек. Кейін мұнара құлап, оның ізі ғана қалған. . «Абай жолы» романында «Ералы жазығындағы кішкене төбе» деп суреттелетін мұнда күллі ғашықтар символы болған Еңлік-Кебек мазары бар. «Көп жасамай, көк орған, Жарасы үлкен жас өлім» деген Абай сөзі құлпытасқа қашалыпты. 1960 ж. Абай ауданының тұрғындары Еңлік пен Кебек бейітінің басына қазіргі жаңа ескерткішті тұрғызды. Дереккөздер
Френель теңдеуі

Френель Теңдеуі — жарық толқындарының кристалда таралуының қалыпты жылдамдығын анықтайтын кристалдық-оптиканың негізгі теңдеуі. Ол француз физигі О.Ж. Френельдің (1788 — 1827) құрметіне аталған. Френель теңдеуі былай өрнектеледі: мұндағы N x , N y , N z — толқын фронтына нормал векторының кристалдық бас бағыттарындағы проекциялары; v x c/n x , v y c/n y , v z =c/n z , — толқынның бас фазалық жылдамдықтары; n x , n y , n z — кристалдың сыну көрсеткіштері; қ. Кристаллоптика. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Монополистік бәсеке

Монополистік бәсеке * көптеген фирмалар нарықта сараланған өнім сататын жағдай. Монополистік бәсекеде салаға еркін кіру және саладан еркін шығу көзделеді. Мұндай нарықта сатушылар көп болады, бірақ сараланған өнім өндірілетіндіктен сатушылардың әрқайсысы ауытқымалы сұранымға тап болып отырады, сондықтан сараланған бәсекелі саладағы фирмалар көпке дейін монополиядан пайда ала алмайды; *фирма өзі өндірген тауардың сату бағасын бақылауға алатын және айтарлықтай баға бәсекесі жоқ нарық. Мұнда фирма өз қызметінің екі негізгі бағытын – баға мен өнім шығару көлемін бақылай алады. Сондықтан оған өнімді аз өндіріп, бағаны көбірек көтеру тиімді. Әйтсе де монополист толық үстемдік құра алмайды, өйткені жаңа енгізілімдер мен ауыстыруға болатын өнімдер бәсекесі, әлуетті бәсеке және шетелдік өндірушілер мен сатып алушылар бәсекесі әрқашан да тайталасқа түсіп отырады. Дереккөздер
Мәжібаев Қуаныш Әбдікерімұлы

Мәжібаев Қуаныш Әбдікерімұлы (10.1.1944 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Тамды ауылы) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1966). 1966 — 1969 ж. қазіргі Астана, Алматы қалаларында балалар ауруханасында, Алматы медицина институтында (1972 — 1990), 1990 — 2001 ж. Урология ғылыми орталығында, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарған. 2001 жылдан Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының директоры. Негізгі ғылыми жұмыстары балалар урологиясына арналған. Бала уронефрологиясы тәжірибесінде алғаш рет сцинтирграфия әдісін енгізді. Осы әдіс арқылы бүйректің “мылқау” (жарамсыз) деп аталатын бөлігінің жартылай болса да (40%-дай) белсенді қызмет атқара алатынын анықтады. Сондай-ақ жарықтың, тоқ ішек патологиясын емдеудің жаңаша тиімді әдістерін енгізді. Нефроптоз, гипоспадия, гидронефроз, қуық экстрофиясы аурулары және қуық-зәр жолдары рефлексін пластикалық жолмен қалпына келтіру операцияларын жасаудың өзіндік модификациясын ұсынды. Ол балалардың туа біткен обструктивті уропатия-сын хирург. жолмен емдеуді ретроспективті тұрғыдан зерттей отырып, бұрыннан қолданып жүрген хирургиялық коррекция тәсілдерін жетілдірді. Мәжібаев — Қазақстандағы балалар урологиясының негізін қалады. Ол осы сала бойынша бірінші докторлық диссертация қорғап, профессор болған тұңғыш қазақ ғалымы. Дереккөздер
Үштөбе (Абай облысы)

Үштөбе — Абай облысы Ақсуат ауданы, Қызылкесік ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Ақсуат ауылынан батысқа қарай 160 км, округ орталығы Қызылкесік ауылынан оңтүстікке қарай 50 км жерде, Өкпекті тауының солтүстік етегіндегі Боғас өзені аңғарында орналасқан. Тарихы Ауыл 1963–1996 жылдары қой өсірумен шұғылданатын "Ленин жолы" кеңшарының 1 және 2 бөлімшесінің орталығы болып келді. Оның негізінде Үштөбеде шаруа қожалықтары құрылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер #[http://my.mail.ru/community/ushtobe_kz Уштобе- алтын бесiгiм...] #[http://kaztube.kz/kz/video/116217Таңшолпан 2014 (эфир 21.02.2014), «Біздің ауыл». Үштөбе ауылы] #[http://anatili.kz/?p=15604 Белгісіз батырлар қорымы] #[http://bnews.kz/kk/news/post/141413 Тарбағатай тауында көне санскрит жазулары табылды] #[http://adyrna.kz/?p=4396 Қайнар Олжай. Тарбаған қайда бармаған десеңізші, мына жалпақ жер үстінде] #[http://e-history.kz/kz/publications/view/81 Белгісіз батырлар қорымы М.Асылбеков] #[http://vidoser.org/%D2%AF%D1%88%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5.html/ZlFgYDU5ck9QNDk Барқытбел тауым — байтағым менің!» (1 бөлім)] # [http://kk.sciencegraph.net/wiki/%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 Карта]