kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Таулы жердегі қорғаныс

Таулы жердегі қорғаныс — қарсыластың шабуыл жасауына ыңғайлы бағыттарға қарсы құрылған қорғаныс. Әскерлердің күші, әсіресе, асулардың, басым биіктіктердің, алқаптардың, шоқылар мен елді мекендердің қорғанысына шоғырландырылады. Алғы шеп шолу мен атқылауға ыңғайлы тау сілемдерінде орналасады. Айнала қорғанысты ұйымдастыруға және қапталдар мен түйісулерді қамтамасыз етуге басты назар аударылады. Жолы қиын бағыттарда жеке тірек пункттері орнатылады. Әскер орналаспаған аралықты бөгеттермен қоршайды. Маневр, оның ішінде атыс маневрі кең қолданылады. Дереккөздер
Қысымның қатты денелер, сұйықтар және газдар арқылы берілуі. Паскаль заңы

Қысымның қатты денелер, сұйықтар және газдар арқылы берілуі. Паскаль заңы - Қатты денелердің, сұйықтардың және газдардың барлык қасиеттері олардың құрылысына байланысты болады. Сондықтан біз ең әуелі оларды құрайтын молекулалардың қалай орналасқанын, қалай қозғалатынын және бір-бірімен қалай әрекеттесетінін, қатты денелердің, сұйықтар мен газдардың негізгі қасиеттерін еске түсірейік. Мынадай тәжірибе жасайық. Алақаныңды жоғары қаратып, сол қолыңды үстелге қой. Кітапты алақаныңа қырымен қойып, оны оң қолыңмен төмен қысып бас. Сол қолың қысымның артуын сезе ме?Енді кітапты алақанға емес, үстелге қой. Бір қолыңмен кітапты үстінен ақырын бас, екінші қолыңды кітаптың қырына тигізіп ұстап тұр. Осы кезде қол косымша қысымды сезе ме? Міне, осы тәжірибені жасай отырып, кітаптың өзіне түсірілген қысымды бір ғана бағытта (сыртқы әрекет күшінің бағытында ғана) тарататынына көз жеткізуге болады. Мұны қатты денені құрайтын молекулалардың белгілі бір ретпен орналасатыны және олардың кандай да бір нүктенің төңірегінде тербеліп қана қозғалатыны, әрі молекулалардың осы нүктеден алыс ұзап кете алмайтыны арқылы түсіндіре аламыз. Ал енді сұйықтар мен газдарда қысымның берілуі басқаша болады. Сұйықтар мен газдар қысымды, қатты дене сияқты бір бағытта ғана емес, жан-жаққа бірдей таратады. Ауаның кысымды барлық жаққа бірдей жеткізетінін балалар ойнайтын резеңке шарды, қолдопты және т.б. үрлеген кезде бақылауға болады.Үрлеген кезде ауаның бір бағытта берілетініне қарамастан, шар немесе доп барлык бағытта біркелкі ұлғаяды. Бұл - қатты дененің қысымды жеткізу процесінен мүлдем өзгеше кұбылыс. Паскаль шары деп аталатын құралмен тәжірибе жасап көрейік. Ол бір жазықтық бойында орналасқан саңылаулары бар шардан және поршеньді цилиндрден тұрады. Егер шарға су немесе түтін толтырып, поршеньді бассақ, шардың саңылауларынан су немесе түтін барлық бағыт-бірдей ұзындықта шапшып немесе будақтап шығатынын байқаймыз. Бұдан қысымның барлық бағытқа таралып қана қоймай, оның мәнінің де бірдей болатыны көрінеді. Бұл сұйықтар мен газдардың өзіне түсірілген қысымды барлық бағытқа бірдей жеткізетінінің дәлелі. Көптеген бақылауларға сүйене отырып, француз ғалымы Блез Паскаль сұйықтар мен газдардың қысымды барлық жаққа бірдей жеткізетінін дәлелдеді. Сұйыққа немесе газға түсірілген қысым барлық бағыт бойынша өзгеріссіз беріледі. Бұл қағида Паскаль заңы деп аталады. Сұйықтар мен газдардың қысымды барлық жаққа бірдей жеткізе алуы, оларды құрайтын молекулалардың еркін қозғалғыштығымен түсіндіріледі Дереккөздер
Свет Оразаев

Свет Оразаев (1939-1999) - 24 желтоқсанда Жетісу облысы, Ақсу ауданына қарасты Ақсу ауылында дүниеге келген. Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Аудандық және облыстық газет редакцияларында, Қазақстан Жазушылар одағының көркем әдебиетті насихаттау бюросында жұмыс істеді. Соңғы жылдары Жезқазған облысындағы Ақадыр аудандық «Ақадыр таңы» газеті редакциясында қызмет істеген. Өлеңдері бірнеше рет ұжымдық жинақтарға енген. «Дала даусы» (1987), «Шырқау биік» (1976), «Өлеңім — өзім» (1994) атты жыр жинақтарының авторы. 1999 жылы Жезқазған облысының, Ақадыр ауданында (қазіргі Қарағанды облысы, Шет ауданы) қайтыс болды. Ақадыр кентінде жазушының есімі бір көшеге берілді. Дереккөздер
Домострой

Домострой - ежелгі орыстың қоғамдық және үй тұрмысы ережелерінің жинагы (осыдан «Домострой», яғни үй тұрғызу). «Домострой» шығу мерзімі мен авторы белгісіз. Екінші редакциясының редакторы Новгородтан шыққан Благовещен иерейі Сильвестр. Ол Иван Грозный заманында «таңдамалы радаға» кірген. Сильвестр редакциясының құрамы: * 1-15 тараулар - дінге сену туралы («рух кұру»), * 16-29 тараулар отбасылық өмір туралы («бейбіт өмір құру»), * 30-63 тараулар - шаруашылықты жүргізу туралы («үй құру»). «Домострой» негізіне Библияның үзінділері жатқызылған. Дереккөздер
Капитация

Капитация - «Жоғарғы табыс шегі» деп аталатын, кіріс деңгейі одан асып кеткен жағдайда, клиент міндетті түрдегі сақтандыру бағдарламасымен қамтылмайтын, яғни көрсетілетін барлық қызмет түрлері, оның өз есебінен дербес төленілетін, табыс денгейі анықтамасы. Капитация жүйесі дәстүрлі түрде Германияда қолданылады. Дереккөздер
Хавазмат Қошқаров

Хавазмат Қошқаров - 1947 жылы 16 мамырда Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Сайрам елді мекенінде дүниеге келген. 1965 жылы Ташкент мемлекеттік университетіне түскен. Университет бітірген соң үш жыл Сайрам аудандық «Мехнат байроғи» газетінде тілші болып істеген. Одан кейін мектепте мұғалім, зауытта суретші, мәдениет үйінде директор, 10 жыл облыстық телерадио комитетіне редактор болған. 1991 жылдың тамыз айынан бері облыстық «Жанубий Козоғистон» («Дустлик байроғи») газетінде редактордың орынбасары. «Ирмоқлар тутолиганда», «Тұран чечаклари», «Туәна» кітаптары өзбек тілінде, «Мүшайра» және «Тұран толқындары» жинағы қазақ тілінде шыққан. Дереккөздер
Әлеуметтік бейімделуде адасу

Әлеуметтік бейімделуде адасу - қоғамда қабылданған дәстүрлермен, ережелермен, заңдармен келісімнің бұзылуынан, мінез-құлықтың ауытқушылығынан, жеке тұлғалық құрылымның (мұрат, мақсат, құндылық) бұрмалануынан, әлеуметтік байланыстар мен бала үшін маңызды адамдармен қатынастың үзілуінен, әлеуметтік функцияны орындау қабілетінің шектелуінен, балалардың әлеуметтенуі үшін қажетті-ойын, таным, еңбек, қарым-қатынас сияқты жетекші іс-әрекет түрлерінің қарқынының осалдауынан көрінетін баланың әлеуметтену процесіндегі деформацияның салдары. Дезадаптацияның патологиялық және патологиялық емес формалары ажыратылады. Патологиялық емес немесе «лимиттеуші» формада құрылымдық өзгерістер, жеке тұлғаның бейімделуі мен әлеуметтенуін іске асыратын механизмдердің бұзылуы болмайды, дезадаптацияның екінші формасында бейімделу іс-әрскетінің негізгі бағыттарының «бұзылуы» байқалады. Дереккөздер
Даму банкілері

Даму банкілері - мемлекеттік немесе аралас тұрпаттағы мамандандырылған ұлттық немесе көп ұлттық инвестициялық несие-қаржы институттары. Ұзақ мерзімді міндеттерді: жалпы ұлттық немесе аймақтық құрылымдық өзгертулер бағдарламаларын қаржыландыру; Орталық және Шығыс Еуропа елдерінде нарықтық экономиканы қалыптастыруға бағытталған түбегейлі экономикалық және саяси өзгертулер; ұлттық экономика шеңберінде жекелеген аймақтардың дамуын теңестіру, жаңа технологияларды әзірлеп, іске асыруға жәрдемдесу, жаңа жұмыс орындарын құру, әлеуметтік және экономикалық бағдарламалар шеңберінде несиелендіру; жекелеген елдерге немесе белгілі бір аймақтағы елдерге несие беру, техникалық көмек көрсету, үкіметтік және бейүкіметтік агенттердің қызметкерлерін экономикалық даму жөнінде оқытуға жәрдемдесу жолымен қаржылай көмек көрсету; инвестициялық жобаларды сараптауға, жобаға қатысушы жекелеген коммерциялық банкілердің қызметін үйлестіруге, қарызгерлердің несиеге қабілеттілігін бағалауға қатысу міндеттерін шешу үшін құрылады. Мысалы, Еуропа жаңғыру және даму банкі, Жапон даму банкі, Халықаралық жаңғыру және даму банкі (Дүниежүзілік банк), Ресей даму банкі, Қазақстан даму банкі, т. б. Дереккөздер
Сақтандыру шарты

Сақтандыру шарты - сақтанушы мен сақтандырушы арасындағы олардың өзара міндеттемелерін тәптіштейтін келісім. Бұл келісім бойынша бір тарап (сақтандырушы) шартта көзделген уақиға басталған кезде екінші тарап (сақтанушы) төлейтін шартта уағдаласылған ақшалай сома (сақтандыру жарнасы) үшін сақтанушыға немесе өзге тұлғаға (пайда алушыға) сақтандыру төлемін төлеуге міндеттенеді. Шарт тек жазбаша түрде ғана жасасылады, жеке немесе ұжымдық сақтандыру шарты болуы мүмкін. Дереккөздер
Таулы жердегі тактикалық бүркеніш

Таулы жердегі тактикалық бүркеніш — таулы жердегі ұрыс қимылдарын жүргізу кезіндегі тактикалық бүркеніш әскерлердің тұтқиылдан қимыл жасау және олардың ұрыстық қабілеттілігін сақтау мақсатында ұйымдастырылып жүзеге асырылады. Ұрысты дайындау кезіндегі және оның барысындағы тактикалық бүркеніштің міндеттері өз бөлімшелерінің көзге шалынбауын қамтамасыз етіп, оның жеке құрамы, жергілікті жер жағдайы мен ұрыс мәнісі туралы қарсыласты есебінен жаңылдыру болып табылады. Тактикалық бүркеніш үздіксіз, сенімді, әр түрлі және белсенді болуы керек. Бөлімшеде тактикалық бүркеніш шаралары, әдетте, өз күш құралдарымен орындалады. Бөлімше командирі, әдетте, тактикалық бүркенішті ұйымдастыру кезінде тактикалық бүркеніш жөніндегі негізгі шараларды, олардың көлемін және орындау уақыты мен ретін, бүркемелеу шараларын жүзеге асыру үшін бөлінген күштер мен құралдарды, бөлімшелердің бүркеніш төртібін сақтау ретін көрсетеді. Көзге түспеуді қамтамасыз етудің негізгі тәсілі бөлімшелер мен объектілерді бүркемелеу болып табылады. Ол өскерлердің қимылы мен орналасуын әйгілейтін белгілерін әлсірету немесе жоюға негізделіп, жергілікті жердің бүркеніш қасиеттерін пайдалану және аэрозольды (түтінді), жер материалдарын, бүркеніштің табельді құралдарын қолдану, қару-жарақ, пен техниканың түрін өзгерту және пішінін бұзу, қару-жарақ пен техниканы қоршаған заттардың түсіне үйлестіре бояу, әскерлерді қарсыластын барлау құралдарының әрекеті туралы уақытында хабардар ету, әскерлерді жасырын басқару ережелерін және аудандардағы немесе позициялардағы іс әрекеттің бекітілген тәртібін сақтау, бүркеніш тәртібінің талаптарын бұлжытпай орындау арқылы жүзеге асырылады. Қарсыластың жоғары дәлдікті қаруынан қорғау мақсатында орлар, биіктіктің кері ылдилары, радиолокациялық қалқалы алқаптар және жергілікті жердің басқа да бүркеніш қасиеттері қолданылады. Қарсыластың басқарылатын және өздігінен бағытталатын оқ-дәрілерінен жаяу әскердін ұрыс машиналары мен танкілерін жасыру үшін техниканы қоршаған жердің түсіне сәйкес бояп түсін өзгертеді, жылу беретін машиналардың үстіне жылу шашырататын экрандар орнатады. Қарсыласты есебінен жаңылдыру демонстрациялық қимылдар (жалған бағыттарда, аудандарда нақты бөлімшелердің әрекетін әдейі көрсету) және имитациямен (еліктеу) бөлімшелердің жалған әбъектілері мен аудандарын жасау және оларды бар етіп көрсететін деп әигілеу белгілері арқылы қайта көрсету жолымен жүзеге асырьшады. Бұл бүркемелеу тәсілдері ұрыс мәніне сәйкес жүзеге асырылуы керек. Әдетте, олар аға бастықтың рұксатымен жүзеге асырылады.ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Әскери іс. Алматы: «Мектеп» ААҚ, 2001 жыл Дереккөздер
Қабыл Боранбаев

Өмірбаян *Қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданында туған. Отан соғысына қатысқан. Петропавл педтехникумын (1936), Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1946). 1932–1933 жж. Қарағандыдағы №3 шахтада еңбек етті. 1936–1943 жж. Қарағанды облысында, Балқаш қаласында мектеп мұғалімі, директоры, Түркістан педучилищесінде директордың орынбасары, 1946–1952 жж. ҚазТАГта редактор, «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен») журналында редактордың орынбасары, 1952 жылдан ұстаздық қызметте болды. Өлеңдері республикалық баспасөзде 1937 жылдан бастап жарияланып, алғашқы жинағы «Дәурен» 1949 жылы жарық көрді. Кейін «Балалар шаттығы» (1949), «Ант» (1950), «Дос отряд» (1955), «Тапқыр бала» (1971), «Дән дария» (1977), т.б. өлең кітаптары шықты. Н.Некрасовтың, В.Маяковскийдің, К.М.Симоновтың, Б.Кербабаевтың, Ғ.Ғұламның жекелеген өлеңдерін, И.Василенконың «Жұлдызша» повесін аударған. Қабыл Боранбаев - қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданында туған. Отан соғысына қатысқан. *Петропавл педтехникумын (1936), *Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1946). *1932-1933 жылдары Қарағандыдағы шахтада еңбек етті. *1936— 1943 жылдары Қарағанды облысында, Балқаш қаласында мектеп мүғалімі, директоры, Түркістан педучилищесінде директордың орынбасары, *1946—1952 жылдары ҚазТАГ-та редактор, «Пионер» (.қазіргі «Ақ желкен») журналында редактордың орынбасары, *1952 жылдан ұстаздық қызметте болды. Шығармалары Өлеңдері республикалық баспасөзде 1937 жылдан бастап жарияланып, алғашқы жинағы «Дәурен» 1949 жылы жарық көрді. Кейін «Балалар шаттығы» (1949), «Ант» (1950), «Дос отряд» (1955), «Тапқыр бала» (1971), «Дән дария» (1977), т.б. өлең кітаптары шықты. Н.Некрасовтың, В.Маяковскийдің, К.М.Симоновтың, Б.Кербабаевтың, Ғ.Ғүламның жекелеген өлеңдерін, И.Василенконың «Жұлдызша» повесін аударған. Дереккөздер http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT%D0%91&ID478 http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT%D0%91&ID478 http://writers.kz/odak_musheleri/?CURENT%D0%91&ID478
Файзулла Оразаев

Файзулла Оразаев - 1938 жылы 15 желтоқсанда Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Ихан ауылында дүниеге келген. 1960 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің журналистика бөлімін аяқтап, республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газеті, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында әдеби қызметкер, «Қазақфильм» киностудиясында аға редактор, «Жұлдыз» журналында сын бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1966—1969 жж. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының аспирантурасында оқиды. 1970 жылы «Бейімбет Майлиннің стилі» деген тақырыпта кандидаттық, 1975 жылы «Қазақ совет әдебиетіндегі коммунист образының проблемалары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғайды. 1971 — 1980 жж. дейін Қазақ КСР ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер міндетін атқарады. 1980—1994 жж. Қазақ мемлекеттік университеті журналистика факультетінде кафедра меңгерушісі. Қазір Халықаралық мамандықтар институтының ректоры. «Қазақ театрының тарихы» I және ІІ томдар, «Стиль сыры» (1975), «Уақыт және қаламгер» (1975—1981), «Художественное искание современной советской многонациональной литературы» (1980), «Фольклор. Литература и история Востока» (Ташкент, 1984) кітаптары авторларының бірі, М.Горький, П.Кадыров, У.Хашимов, А.Станюковичтің шығармаларын аударған. Шығармалары: Басты тұлға. Монография. А., «Жазушы», 1973; Жастық шақ театры. Монография. А., «Өнер», 1978; Замана қаһарманы. Монография. А.,»Жазушы», 1981. Дереккөздер
Банкир үйлері

Банкир үйлері - бір банкирге немесе жауапкершілігі шектеусіз серіктестікке біріккен банкирлер тобына тиесілі жекеше банк кәсіпорындары (акцептілік, сауда, тағы басқа банк кәсіпорындары). Эмиссиямен, биржалық алып-сатарлықпен айналысады, алтынмен және шикізат тауарларымен сауда алыс- берістерін жасайды, делдалдық операцияларды, тағы басқа жүзеге асырады. Банкир үйлерін кейде банк кеңселері деп атайды. Дереккөздер
Қосымша білім беру бағдарламалары

Қосымша білім беру бағдарламалары - әртүрлі бағыттағы білім беру бағдарламалары: қосымша білім берудің жалпы білім беру мекемелерінде (біліктілікті жетілдіру мекемелерінде, кәсіптік бағдар беру курстарында орталықтарында, музыка және көркемсурет мектептерінде, балалар шығармашылығы үйлерінде өнер мектептерінде, жас техниктер станцияларында, жас натуралистер станцияларында және тиісті лицензиялары бар басқа да мекемелерде); жеке педагогикалық қызмет арқылы жүзеге асырылады. Дереккөздер
Деликвент

Деликвент - әлеуметтік нормаларды бұзушы жасөспірімдерге қатынасты қолданылатын термин, егер тәртіп бұзушының жасаған бұзықтығы оны қылмыскер деп есептеуге және сот алдында жауапкершілікке тартуға жеткіліксіз болатын болса; қылмыстық жазаға тартылатындай аса шектен шыққан ауытқушылық мінез-құлығы бар субъект. Дереккөздер
Катотермометр

Катотермометр - термометрия қағидаларына негізделген, ауанын салқындату қабілетін бағалауға арналған гигиенада бөлме ішіндегі ауа ағымдарынын аз жылдамдыктарын өлшеу үшін пайдаланылатын аспап. Дереккөздер
Сыйқырлық

Сыйқырлық - сыйқыр, сәуегейлік, сыйқырлық, шамадан тыс жолмен әлемге әсер ету жоралары (табиғаттың,адамның, аруақтардың құбылыстары). Сыйқырлық әрекеттердің әр түрлері ұжымның өмірлік әрекетінің түрлі жақтарына байланысты, практикалық қызметті «толықтырады». Сыйқырмен байланысты әлем туралы көзқарастар, оның ішінде барлық заттардың өзара әрекеттесуі, ежелгі натур-философиялық ілімдер және соңғы көне және ортағасырлық дәуірде кеңінен таралған, түрлі «жасырын ғылымдар» негізіне жатқан. Дереккөздер
Банк кепілдігі

Банк кепілдігі - ақшалай орындалуға тиіс міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету. Шартпен ресімделеді. Банк кепілдігінде клиент өзінің міндеттемелерін мерзімінде орындамаған жағдайда оған қойылатын талаптарды кепілгер банкінің қанағаттандыруы көзделеді. Банк кепілдігі - банкінің өз клиенті және оның операцияларындағы ақшалай міндеттемелерін орындауы жөніндегі кепілдігі. Клиент өзіне қатысты төлемдерді мерзімінде өтемеген жағдайда банк оларды ез есебінен төлеуге міндеттенеді дегенді білдіреді. Міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету тәсілі ретінде банк кепілдігі қазіргі халықаралық коммерциялық және банк практикасында кеңінен қолданылуда. Басқа анықтаулар: *Банк кепілдігі - ақшалай немесе басқа мiндеттемелердiң клиентпен немесе басқа тұлғасымен орындауға банк көрсетушi кепiлшiлiк. Бұл банктiң кепiлдiк берген мiндеттемелерiнiң орындамаулары жағдайда кепiлдiк аталып өткен шектердегi қарызшының парыздары бойынша жауапкершiлiк. *Банк кепілдігі - өз клиентiнiң ақшалай мiндеттемелерiнiң орындауына банк кепiлшiлiк; Дереккөздер
Маман болудың алды

Маман болудың алды - оку-тәрбие қызметінің технологиясын меңгеруде уақытша қиындықтар көріп жүрген, белгілі бір шарттарда алдағы уақытта жоғары және тұрақты нәтижеге қол жеткізетін дипломды педагог. Дереккөздер
Кератит

Кератит - көздің мүйізді қабығының қабынуы, оның бұлдырлануы және көру қабілетінің азаюымен сипатталады. Кератит, көздің қабығының инфекциясы, әдетте контактілі линзаларды киюмен байланысты. Одан кейін инфекция линзаның гигиенасын ескермеу немесе нашар бейімделу, тіпті түнде линзаларды киюге байланысты. Дереккөздер
Нұржан Қуантайұлы

Нұржан Қуантайұлы - 1971 жылы 22 қаңтарда бұрынғы Семей облысындағы Көкпекті ауданының Үлгілі ауылында туған. 1993 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1993—1994 жылдары Қазақ радиосында аға редактор, шолушы, 1995— 1996 жылдары Қазақстан журналистер одағына қарасты Журналистерді қолдау қорының вице-президенті ( 1996 — 2000 жылдары әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың журналистика факультетінде аға оқытушы, доцент, 2000 — 2002 жылдары республикалық «Жас Алаш» газетінің шолушысы, 2002 —2004 жылдары «Қазақ университеті» газетінің Бас редакторы, 2004 —2005 жылдары «Айқын» газетінің саяси шолушысы, 2005 — 2009 жылдары «Алматы ақшамы» газеті бас редакторының бірінші орынбасары болып қызмет еткен. 2009 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облысындағы «Шығыс ақпарат» Меdіахолдингінің бас директоры. 2000 жылы «Жүсіпбек Аймауытовтың көсемсөз мұрасы» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. 2001 жылы «Қаламгер» баспасынан «Адырна» атты өлеңдер кітабы шыққан. «Қараөзек», "Қолшатыр" атты прозалық, «Күмбір» поэзиялық кітаптарының авторы. Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының, Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты. Дереккөздер
Банкінің инфра-құрылымы

Банкінің инфра-құрылымы — банкілердің тіршілігін қамтамасыз етуші, оларды ақпаратпен, әдістемелермен, ғылыми тұрғыдан және кадрлармен қамтамасыз ететін кәсіпорындар, агенттіктер, байланыс және коммуникация құралдары, білім беру және ғылыми мекемелер. Нарық жағдайында банкілер ұлттық экономиканың, оның салаларының, кәсіпорындар тобының, жекелеген кәсіпорындардың, сондай-ақ банкіге несие, кеңес сұрап, басқа да қызмет көрсетулерін сұрап, өтініш жасаған жеке тұлғалардың жай-күйі туралы кең ауқымды жедел ақпаратқа мұқтаж болады. Дереккөздер
Мамандық алуға дейінгі дайындық

Мамандық алуға дейінгі дайындық - жалпы білім беретін мектептердің оқушыларының политехникалық және кәсіби бағдар сипатындағы жалпы еңбекке дайындығы; кейінгі кәсіптік оқудың базалық компоненті. Дереккөздер
Тұрсынай Оразбаева

Тұрсынай Оразбайқызы Оразбаева (19.02.1950 жылы, Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Қайнарбұлақ - 21.05.2015, Мәскеу) - ақын. Еңбек жолын Шымкенттегі Ж.Шанин атындағы облыстық қазақ драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі болып бастаған. 1970—1980 жж. облыстық радио комитетінде және облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінің редакциясында әдеби қызметкер болып істеген. 1978 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. 1980 жылдан бері Қазақ радиосының әдеби-драмалық хабарлар Бас редакциясында редактор болып істеді. 1989 — 1991 жж. Мәскеуде Жоғары әдебиет курсында оқыған. 1997 жылдан Мәскеудегі Халықаралық Жазушылар одағының қауымдастығында қазақ әдебиеті бойынша кеңесші. Жас жазушылардың Бүкілодақтық VIII фестиваліне (1975) қатысқан. Облыстық және Алматыда өткен ІІ республикалық ақындар айтысында (1980) жүлделі орынға ие болған. А. Фадеев атындағы халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері (2008). Саха-Якутия Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған. «Тәуелсіздіктің 10 жылдығы» мерекелік медалінің иегері. Шығармалары * Таң шапағы. Өлеңдер. А., «Жалын», 1977; * Іңкәр жүрек әуені. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; * Молодые поэты Средней Азии и Казахстана. Стихи М., «Молодая гвардия», 1982; * Ты моя весна. Стихи. А., «Жалын», 1986; * Гүлсезім. «Жазушы», 1988; * Хомус и домбра. «Бичик», Якутск. 1994; * Я твоя весна. «Кызыл»; Огни моей мечты. «Барс», М., 2000; * Сардана - Әсиягүл саз-жыр жинағы. А., М., «Талант», 2002. Дереккөздер
Эквиваленттілік принципі

Эквиваленттілік принципі – дененің инерциялық емес санақ жүйесіндегі еркін қозғалысы мен тартылыс өрісіндегі қозғалысының бір-біріне эквивалентті (ұқсас) екендігін тұжырымдайтын принцип. Қарастырылып отырған екі жағдайда да дененің үдеуі оның массасына, химиялық құрамына, т.б. қасиеттеріне тәуелді емес. Сондықтан бастапқы қозғалыс шарттары бірдей болады. Осы мағынада кеңістіктің кішкене аймағындағы кез келген гравитациялық өріс белгілі бір инерция емес санақ жүйесіне эквивалентті болып есептеледі. Жалпы салыстырмалық теориясын (қ. Тартылыс) жасауда Эквиваленттілік принципі маңызды рөл атқарды. Эквиваленттілік принципі - кеңістіктің кішкентай бөлігіндегі тартылыс өрісі, инерциалды жүйеге қатысты ілгерілмелі қозғалған инерциалды емес санақ жүйесіне өту жолымен, инерция күшінің өрісімен алмасуы мүмкін деген тұжырым. Жылулық пен жұмыстың эквиваленттілік принципі Жылудинамикасының бірінші заңы - энергияның айналу және сақталуының жалпы заңдылығының жеке бір күйі, ол жылу мен механикалық жұмыстың, өзара өзгеріп айналу құбылысы кезіндегі, тұрақты санды байланыстылығын анықтайды. Бұл формула жылу мен жұмыстың эквиваленттік принципі. Бірінші рет, энергияның сақталу заңы мен энергияның, айналу құбылысын 1748 жылы орыс ғалымы М.В.Ломоносов тұжырымдаған. Жұмыс пен жылулық арасындағы қатынастың бар екендігін, мына теңдеу көрсетеді. :::0,427 кгс•м = 4,1868 Дж ≈ 4,19 Дж. Жұмыс және жылулық сандары Дж белгіленеді және оның еселі және үлесті шамаларын - кДж (10 3 Вт), МДж (10 6 Дж); мДж (10 −3 ) және т.б; қуатты ватпен (Вт), мВт (10 −3 Вт), МВт (10 6 Вт) белгілейді. Техникада бірлік қуатты қолданады 1 кВт•сағ = 3600 кДж. Кейбір мысалдарды, қайта есептеуін қарастыралық. Жылулық эквиваленттің 1 кВт•сағ. 1 ккал. санды мәндерін анықтау керек: # 1 кВт•сағ.3600 кДж /4,1868 860 ккал; # 340 г./(кВт•сағ) тең меншікті отын шығынын бірлік СИ арқылы білдіру: 340/3600 = 0,94 г/кДж; # Жылулық шығын 1 кВт•сағ. немесе меншікті жылулық шығыны 2500 ккал./(кВт•сағ.) тең. 1 кВт•сағ. Жатқызылған СИ бірлігіне сәйкес шығынын анықтау керек: 2500•4,1868 = 10475 кДж/(кВт•сағ.); # Қозғалтқыштан шыққан жұмыстық будың жылуын пайдалану кезінде, алынған электр энергиясының өндірілуі, әрбір мегакалория жылулығы ε0,6 кВт•сағ./Мккал.-ға тең, кВт•сағ/МДж ауыстыру керек: ε 0,6/4,1868 [кВт•сағ/Мкал• Мкал/мДж] = 0,143 кВт•сағ/МДж. Дереккөздер
Египтология

Египтология немесе мысыртану — Көне Египеттің тарихы, мәдениеті, тілі және жазуымен шұғылданатын тарихи-филологиялық ғылымдардың қиынтығы. Лингвистикалық Египтологияның пайда болуы египет жазуын ажыратып танумен байланысты. Египет жазуының ерекиіе жүйесін, оның иератика, демотика сияқты шапшан жазу варианттарын кезінде египеттіктердің өздері де ұмыткан. Египеттіктердің өмірін, көне египет тілінің даму кезендерін білдіретін Египет жазба ескерткіштері 3 мын жылдан артық уақыт — 19 ғасырға дейін оқылмай қалды. Кейбір ғалымдардың египет жазуын оқудагы әрекеттері нәтиже бермеді. Египтология ғылымының негізін салған француз ғалымы Ж. Ф. Шампольон. Ол көп жыл зерттеп египет жазуының жүйесін танып ажыратты. 1824 жылы египет тілінің алғашкы грамматикасын, 1841 жылы сөздігін жариялады. 1828 жылы Египетке алғашқы ғылыми экспедицияны баскарып, нәтижесінде "Египет пен Нубия ескерткіштері" еңбегін жазды. Египтологияның өркендеген кезі 19 ғасырдың 90 жылдарында неміс ғалымы А. Эрман басқарған Берлин мектебінің зерттеулерімен байланысты. Эрман египет тілінің классикалық грамматикасын жазды, оның зерттеулерін шәкірттері және басқа елдерден шыққан египтологтер ары қарай дамытты. Ресейде Египтологияның зерттелуі В. С. Голенищев, О. Э. Лемм, Б. А. Тураев есімдерімен байланысты. Тағы қараныз: * Египет мәдениеті * Египет жазуы * Мысыр жазуы * Египет * Жазу Дереккөздер
Нұрғожа Оразов

Нұрғожа Оразов - 1932 жылы 20 қазанда Қостанай облысы Урицкий ауданындағы «Маяк» кеңшарында туған. Лақап аты – Н. Қаршығашы. 1947 жылы туған ауылындағы жеті-жылдық мектепті бітіріп, Гурьев (Атырау) педучилищесін 1950 жылы тамамдаған. Мұнайлы жетіжылдық мектебінде бір жыл мұғалім болған. 1951 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне түскен. Алғашқы топтамасы «Жас жүрек» (1956) атты жас ақындар жинағына енген. 1956 — 1958 жж. мектепте ұстаздық еткен. 1958— 1963 жж. Қостанай облыстық газетінде, 1963—1965 жж. «Тың өлкесі» газетінде қызмет еткен. 1965 жылы Целиноград облысаралық бөлімшесіне жауапты хатшы болып тағайындалған. Қазір «Жаңа Сарыарқа» журналының Бас редакторы. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, ҚР Журналистер одағының М.Сералин атындағы сыйлығының лауреаты, «Астана» және «Тәуелсіздіктің 10 жылдығы» медальдарымен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2006). Топтама өлеңдері украин, орыс, қырғыз тілдеріне аударылған. Шығармалары: Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1963; Кім табады? Өлеңдер. А., «Жазушы», 1965; Достар хаты. Повесть. А., «Жазушы», 1968; Шұғыла. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; Көңіл көктемі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; Тың түлегі. Өлеңдер. Поэма. А., «Жалын», 1977; Қырандар ұясы. Өлеңдер. Поэмалар. А., «Жалын», 1979; Жауқазын шақ. Повесть, әңгімелер. А., «Жалын», 1980; Дала дәмі. Очерктер. А., «Қайнар», 1981; Тың тын ысы. Таңдамалы өлеңдер, поэмалары., «Жазушы», 1982; Таңдау. Повестері., «Жалын», 1984. Дереккөздер
Толықтыру принципі

Толықтыру принципі - микрообъектіні сипаттайтын бір физикалық шама туралы эксперименттік хабар алудың, біріншіні толықтыратын басқа шама туралы хабардың жоғалуымен кайтсе де байланыстылығы туралы кванттық механиканың жағдайы. Дереккөздер
Балалардың бос уақыты

Балалардың бос уақыты - міндетті қызметтен бос уақыт. Бос уақытын ойынға, кітап оқуға, еңбекке, спортқа, өнерге, техникаға пайдаланып, бала ой-өрісі, денесі және ізгі ниеттілік жағынан дамиды. Дереккөздер
Қышқылдық

Қышқылдық * Медицинада: ауру делінген қатыспаған анықтау немесе гигиеналық мақсатта тексерілетін кейбір суйықтардағы (сутегі) сутегі иондарының мөлшерін сипаттайтын көрсеткіштердің жалпы атауы. Дереккөздер
Роза Қунақова

Роза Қунақова(1937-1993) - 14 желтоқсанда Жамбыл облысының Красногор ауданындағы Бірлік ауылында туған. 1960 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Еңбек жолын «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде бастап, «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газеті мен «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында, 1978 жылдан өмірінің ақырына дейін «Қазақстан әйелдері» журналында бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болып қызмет істеді. «Менің достарым» атты өлеңдер жинағы орыс тілінде 1983 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрді. Шығармалары *Сурет. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1963; *Жас жүректер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1965; *Жәннат жер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1967; *Керімсал. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971; *Ерке елік. Өлеңдер. А., «Жалын», 1973; *Ол он жетіде еді. Очерк. А., «Жалын», 1975; *Кемпірқосақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1977; *Келеді көктем. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1979; *Аққулы жаз. Өлеңдер. А., «Жалын», 1982; *Менің достарым. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; *Қызыл жалау. Өлеңдер. А., «Жалын», 1985; *Сырымды айтам. Өлеңдер. А., 2000. Дереккөздер
Бөрібай Оразымбет

Бөрібай Оразымбет - 1954 жылы Түркістан облысының Жетісай өңірінде туған ақын, жазушы. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Еңбек жолы Ауылдағы орта мектепті аяқтағаннан кейін, еңбек жолын шопан болып бастаған. Отан алдындағы әскери борышын өтеп келген соң, орта арнаулы оқу орындарынан есепші және агроном мамандықтарын алған. Көп жыл бойы Шардара және Мырзашөл аудандарында сауда саласында қызмет еткен. 1992 жылы Мырзашөл аудандық Киноландыру жүйесінің директоры қызметін атқарған. Қазіргі таңда мәдениет қызметкері. 1998 жылдан бері Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі. «Ақ-Бөрі» атты телефильмнің бас кейіпкері. 2001 жылы өткен Республикалық термешілер сайысының, 2003 жылы Ташкентте өткен «Өзбекстан — ортақ үйіміз» Халықаралық фестивалінің лауреаты. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының I және ІІ құрылтайының делегаты. Бірнеше мүшәйралардың жеңімпазы, Халықаралық ақындар айтысының жүлдегері. Еңбектері Ақынның өлеңдері «Мырзашөл — менің мекенім», «Теңіздің дәмі — тамшыдан», «Бекет ата», «Ел мен Елбасы», «Мырзашөл — атамекенім», «Алтын алқа» жинақтарына енген. «Махаббатым, мәңгі-сің», «Елім, менің сырымды ұқ!», «Ақ-Бөрінің айтыстары», «Қайың болды бір шыбық», «Менің мың бір түндерім», «Тамшы-таным», «Қос арман», «Усойқы ойлар», «Ақ-Бөрі ақын айтқан екен» атты кітаптардың авторы. Дереккөздер
Албан Асан Бәрменбекұлы

{{Ambox }} Албан Асан Бәрменбекұлы (1866-1916, Райымбек ауданы, Үшқақпақ қыстағы) — ақын. Албан руынан шыққан, қырғыз өңірінде бала оқытып, шөкірт тәрбиелеп, модда атанған. Оның "Жеті қисса" деген толғауын Ілияс Жансүгіров "Жаңа мектеп" журналына (1926, № 9-10) жариялаған. Кейін 1934 ж. "Ақыр заман" деген жеке жинағын шығарды. Ақын өмірінің соңына дейін өз заманының әлеум. теңсіздіктерін, Ресейдің отарлау саясаты салдарынан жерінен айырылған ел-жұртының мүң-зарын өлендеріне арқау етті. Бұл орайда Албан Асан жырлары Шортанбай, Мурат, Дулат, Кердері Әбубәкір шығармаларымен үндес. Туындылары мерзімді баспасөз беттеріңде, "Элем" аль-манағында (1991), "Қазақ поэзиясының антологиясында" (1993), "20 ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті" (1994) жинақтарында жарияланды. Райымбек ауданындағы Қарасаз ауылының мектеп-гимназиясына Албан Асан есімі берілген. Осы ауылда ескерткіші бар. Дереккөздер
Банк жүйесі

Банк жүйесі - банк операцияларының бірыңғай ұлттық немесе халықаралық жүйесіне біріктірілген банкілердің жиынтығы, яғни бір-бірімен және сыртқы ортамен тығыз байланыстағы банкілердің жиынтығы. Бір жүйедегі банкілер несие, есеп айырысу операциялары мен өзгедей операцияларды жүзеге асырады, нормативтік актілермен реттеледі. "Қазақстан Республикасындағы банкілер және банк қызметі туралы" ҚР Заңына (1995) сәйкес Қазақстанда Банк жүйесі екі деңгейлі. Ұлттық банк мемлекеттің Орталық банкі болып табылады және Банк жүйесінің жоғары (бірінші) деңгейіне жатады, айналысқа ақша шығарады, оның міндеті — ұлттық валютаның — теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету, коммерциялық банкілердің қызметін қадағалап, бақылау. ұлттық банкінің міндеттері, қызметі, қағидаты, құқықтық мәртебесі және өкілеттігі "Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы" ҚР Заңында (1995) белгіленген. Екінші деңгейдегі банкілерге коммерциялық банкілер жатады. Олардың міндеттері — клиенттерге (кәсіпорындарға, ұйымдарға, халыққа) түрлі қызметтер көрсету (несие беру, есеп айырысу, кассалық, валюталық, депозиттік, т. б. операциялар жасау). Дереккөздер
Таулы жерлерде ұрыс қимылдарын ұрыстық жабдықтау

Таулы жерлерде ұрыс қимылдарын ұрыстық жабдықтау — таулы жерлердегі батальонның (рота) ұрыстық жабдықталуы қарсыластың түтқиылдан шабуылдауына жол бермеуге, оның бөлімшелерді ату мен соққы беру тиімділігін төмендетуге, ұрысқа ұйымдастырылған түрде және өз уақытында кіру, сондай-ақ, оны табысты жүргізу үшін қолайлы жағдайлар жасауға бағытталған шараларды ұйымдастырып жүзеге асыруға негізделеді. Доңғалақты және шынжыр табанды техниканың жүріп өтуіне қолайлы қатынас жолдарының шектеулілігі өскерлерді терең лекпен және кең маңдайшеппен, көбінесе ұрыс және жорық ретіндегі, ашық қапталдармен басып алынбаған, тек бақыланатын аралықтарда әрекет жасауға мәжбүр етеді. Ұрыстық жабдықтауға қойылатын негізгі талаптар қарсылас және жергілікті жер туралы мәліметтерді өз уақытында жинау және жеткізу, қарсы әрекет ұйымдастыру үшін қауіп туралы алдын ала хабарлау. Ұрыстық жабдықтау батальон командирінің қабылданған шешімімен және әскери жабдықтау түрі бойынша жоғары тұрған бастықтың әкімімен ұйымдастырылады. Жарлықтар мен өкімдердің болмауы бөлімше командирлерін ұрыстык жабдықтауды әз уақытында ұйымдастырудан босатпайды. Дереккөздер
Солдатхан Орайханұлы

Солдатхан Орайханұлы — 1940 жылы 12 қаңтарда Моңғолияның Баян-Өлгей аймағының Көксерке деген жерінде туған. Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. Анасынан жастай жетім қалып атасы мен әжесінің қолында өсіп, 1950-1957 жылдары қазақ орта мектебін оқып бітірген. 1957-1961 жылдары Моңғолия астанасы - Ұланбатыр халық мұғалімдерін даярлайтын ұлттық педагогикалық институтын тәмамдап, 1961-1968 жылдар аралығында аймақтық онжылдық орта мектептерінде ұстаздық, жастар комитетінде нұсқаушылық қызметін атқарған. От ауызды, орақ тілді жас ақын өз тұсындағы әкімгерлік, асыра сілтеушіліктін тұрпатынан ұстаздық кәсібін тастап, туған жері Баян-Өлгей аймағынан жер аударылып, ішкергі монғолдар ішінде отыздай жыл еңбек етті. Алайда, тағдыр тауқыметін, оның азабы мен күйігін көп тартқан ақын жаны нәзік те сыршыл. Аузынан шыққан әр сөзі өлең боп құйылып, өмір боп өріліп жатады. 1968-1983 жылдар Шарын-гол таскөмір шахтасын да экскаватор машинист, 1983-1993 жылдар Эрдэнэт қаласындағы мыс-кенбайыту комбинатына электр-насосын басқарушы кызметтерін атқарды. 1993 еңбек зейнетіне шығар шағында Атажұртына оралып Сарыарқаға қоныс тепкен ақын халық өміріне белсене араласып, өлеңдері республикалық, облыстық баспасөздерде жарияланып тұрды. Төрт қыз, екі ұл өсіріп ержеткізген ажарлы шаңырақтың бірі. «Алтай қазақтарының Мұқағалиы» атанған Солдатхан Орайханұлының алғашқы өлеңдер жинағы 1970 жылы «Серуен» деген атпен жарияланып, одан кейін 1977 жылы «Сен екеуіміз», 1983 жылы «Бір арманым бар еді», 1989 жылы «Аяулы дүние» жыр жинақтары жарық көрді. 1987 жылы «Сазды толқын» атты жыр жинағы моңғол тіліне аударылып, 1990 жылы «Дала жыры» атты Моңғол классиктерін аударған өлеңдер жинағы жарық көрді. Ақынның «Атам қазақ болған соң» атты жыр жинағы ел Тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай жарық көрді. Моңғол әдебиетінің ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы көне үлгілері «Шыңғыс ханның қос тұлпары туралы жыр», «Шыңғыс ханның тоғыз тұғыр уәзірімен жетім ұлдың шешендің шежіресі», «Шыңғыс ханның үш жүз Тәйшілермен шайқасы» т.б. жырларды қазақ тіліне тәржімалады. «Шыңғыс ханның қос тұлпары» атты жыр жинағынның алды баспаханадан дайындалып шықты. Қырықтай ән сөздерінің авторы. Лирик ақын, баллада шебері, моңғол жырларын қазақша сөйлеткен тұңғыш ақындардың бірі - Солдатхан Орайханұлы 2004 жылы ауыр науқастан Қарағанды өңірінде қайтыс болды. Ұланбатырдағы педагогикалық институтты 1961 жылы бітірген. Әр түрлі өндіріс орындарында жұмыс істеген. «Серуен» (1970), «Сен екеуміз» (1977), «Бір арманым бар еді» (1984), «Аяулы дүние» (1987), т.б. жыр жинақтары бар. Дереккөздер
Мектепке дейінгі педагогика

Мектепке дейінгі педагогика - қазіргі педагогиканың мектеп алдындағы жастағы балалардың дамуын, тәрбиесін, оларды қарапайым окыту түрлерін зерттейтін саласы. Жалпы педагогиканың методологиясы мен категориялық аппаратына негізделеді. Мектепке дейінгі педагогика саласындағы зерттеулер пәнаралық сипатта болады және жалпы педагогикасы, балалар педагогикасы және жас психологиясы салаларының шегінде болады: бұл ғылыми пәндердің деректері мектепке дейінгі жастағы балаларды тәрбиелеу мен оқытудың мақсаттары мен тәсілдерінің теориялық негізі болады. Дереккөздер
Ғалым Оралбаев

Ғалым Оралбаев - 1940 жылы 22 сәуір де ҚХР, Тарбағатай өлкесінде дүниеге келген. 1976 жылы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. «Жалын» баспасында, кітапханаларда жұмыс жасаған. «Ақтолқын», «Рауан», «Ақиық», «Қарашегір» атты прозалық кітаптардың авторы. Дереккөздер
Кәмила Құдабаева

Кәмила Құдабаева — 1939 жылы 18 мамырда Алматы облысының Талдықорған қаласында дүниеге келген. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген соң, Қарағанды, Жезқазған облыстық газеттерінде, радио және теледидар редакцияларында, республикалық «Жалын» баспасында, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Тура би» журналында жауапты шығармашылықтың қызмет атқарды. «Позиция — К2» (орыс тілінде) республикалық қоғамдық-саяси газетінде, «Партия» газетінде, республикалық «Бөбек» ғылыми орталығында жұмыс істеген. Қазір республикалық «Ару жан» атты қоғамдық әйелдер журналы бас редакторының орынбасары. «Қызыл көйлекті қыз», «Раушан гүлдер», «Ұйқысыз түн дер», «Ең сұлу әйел» «Бидайшы бабаның арғы аталары мен кейінгі ұрпақтары» атты прозалық кітаптары «Жазушы», «Жалын» баспаларынан басылып шықты. «Қара кемпір», «Көзжасы», «Тіріжетім», «Жалғыздық» атты әңгімелері, «Айдана», «Қысқа интервью» повестері бар. 2004 жылы «Жазушы» баспасынан «Жалғыз хат» атты кітабы жарық көрді. Қарақалпақ жазушысы Т.Қайыпбергеновтің жас-өспірімдерге арналған повестерін, орыс жазушысы Г.Немченконың балаларға арналған повестері мен әңгімелерін Ю.Виноградовтың «Рахмет саған, ұстазым», «Қиқар қызыл әтеш», «Тәтті каторга» сияқты шығармаларын қазақ тілше аударды.«Баспасөз үздігі» белгісімен марапатталған, Валентин Пикуль атындағы Халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты (2008), алтын медалінің иегері. Дереккөздер
Қосылған құйын

Қосылған құйын- газ немесе сұйык ағыны ағушы денемен козғалыссыз байланысқан деп есептелетін және тұткырлықтың әсерінен шеістеуші қабатта құралатын анық құйындалу жылдамдығының айналуын шама жағынан алмастыратын шартты құйын. Дереккөздер
Өтеген Орапбаев

Өтеген Орапбаев - 1952 жылы 1 қыркүйекте Атырау облысының Жылыой ауданындағы Ақкиізтоғай ауылында дүниеге келген. 1974 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, 1974—1976 жж. Маңғыстау облысының Телерадио комитеті мен облыстық газетінде тілші болып істеген. 1976 — 1990 жж. «Лениншіл жас» («Жас Алаш»), 1990-1993 жж. республикалық «Ауыл» және «Егемен Қазақстан» газеттерінің редакцияларында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы және бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1994 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған, Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің кеңесшісі болды. Қазір ҚР Президенті Әкімшілігінде жауапты қызметте. Республикалық бірінші «Жігер» фестивалінің (1978), жас ақындардың Бүкілодақтық поэзия байқауының және Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Шығармалары: Тұңғыш өлеңдер жинағы. 1978; Мәңгілік қозғалыс. Өлеңдер. 1980; Жұлдызды шақ. Өлеңдер. 1982; Дүние дидары. Өлеңдер. 1985; Ақ пен қара. Өлеңдер. 1988; Жолға шықты жүре гім. Деректі проза. 1993; Аспаны биік Атажұрт. Бір томдық өлеңдер жинағы. 2001. Дереккөздер
Мадхьямика

Мадхьямика - махаяна буддизмнің негізгі мектебі. Мадхьямика Солтүстік Индияда, Орталық Азияда, Жапонияда, Тибетте, Кореяда таралған. Дхарм табиғатындағы негізгі буддистік мәселеге жанаса отыра Мадхьямика дхармның барлығын мойындау - бір шеті, мойыңдамау - басқа, ақиқат- ортасында, шунья дегеніміз осы, демек дхармның бостығы, ондағы өзіндік табиғаттың болмауы. Мадхьямика бұл ұстанымды нағыз буддизмнің орташа көзқарасын бекітуші ретінде анықтайды. Мадхьямика Нирвана және сансарының тепе-теңдігін дамытады. Дереккөздер
Таулы жерлерде ұрыс машиналары мен атыс қаруларынан ату

Таулы жерлерде ұрыс машиналары мен атыс қаруларынан ату — тау бедері мотоаткыштар және танк бөлімшелерінің штаттық қарудан атыс жүргізуінің сапасы мен тиімділігіне әсер етеді. Ауа райының ыстық кезінде бу мен түтіннің әсерімен нысаналар көрінісі бұлдырланып көзге алыстап кәрінеді. Нысананы барлауға үйрету бір жерде ғана өткізілмеу керек және бақылаудың тұрақты секторы болуы тиіс. Нысананы барлауға үйретумен бір мезгілде үйренушілерді таулы жердегі атыс ережелерінің ерекшелігін ескеріп нысаналарды жою үшін бастапқы деректерді табуға жаттыктыру керек. Қарудан 5,45 мм патрондармен 400 метрден астам қашықтыққа, ал теңіз деңгейінен 2000 метрден астам биіктік кезінде 700 метрден астам қашықтыққа ату кезінде көздеу бір бөлікке төмендетіледі. Егер жергілікті жердің биіктігі теңіз деңгейінен 2000 м төмен болса көздеу төмендетілмей, көздеу нүктесі нысананың төменгі шетімен таңдалады. Таулы жерлердегі атыс кезінде ұрыс машинасының қисаюы есепке алынады. Оның бүйірге қисаюы көзбен мөлшерлеу арқылы градуспен анықталады және 1000 м-ден астам ату қашықтығында мына ережелермен есепке алынады: 2000 м-ге дейінгі қашықтықта бағытты жөндеу бір мыңдыққа тең болып қабылданады, одан үлкен қашықтықтарда машинаның әр 5 градус қисаюына екі мындыққа тең қабылданады. Түзету машинаның кисаюына қарама-қарсы жаққа алынады. Атыс позицияларын бойтаса кеңістіктері аз жерде тандау керек. Атушыны бүркемелеу үшін үлкен тастар, күз кертпештері, жарықтар, жармалар, ағаштар, бұталар қолданылады. Дереккөздер
Сейділда Ордалиев

Сейділда Ордалиев (1930 жылғы 5 қыркүйекте Түркістан облысы, Түлкібас ауданы Балықшы ауылы - 1994) - Қазақстан филология ғылымдарының кандидаты. 1952 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, қазақ әдебиеті кафедрасының аспирантурасына қалдырылған. «Соғыстан кейінгі қазақ совет драматургиясы» (1945—1955) атты тақырыпқа кандидаттық диссертация қорғаған (1956). Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, Қазақ КСР Ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер (1958—1972), республикалық мүғалімдер білімін жетілдіру институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1973—1976) болып қызмет істеген. 1977 жылдан Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті болды. Еңбектері * «Қазақ драматургиясының очеркі» (1964), * «Конфликт және характер» (1964) атты монографиялары қазақ тілінде, * «Қазақ драматургиясы және советтік өмір» (1964) атты кітапшасы қазақ, орыс тілдерінде жарық көрді. «Ғылым» баспасынан жарық көрген * «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1967) және Мәскеуде орыс тілінде шыққан * «Көп ұлтты совет әдебиетінің тарихы» (1970) атты еңбектерді жазуға қатысты. 1982 жылы Б.Майлин шығармашылығы туралы «Сөз зергері» атты монографиясын жариялады. Түрікмен драматургі Г.Мухтаровтың «Мен әжейге үйленем» атты комедиясын (1979) аударды. Дереккөздер
Әсия Орынбаева

Әсия Орынбаева - 1956 жылы 5 қыркүйекте бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту ауданының Күрлеуіт ауылында дүниеге келген. 1973 жылы онжылдық мектепті тамамдағаннан кейін еңбек жолын аудандық «Қызыл ту» және «Красное знамя» газеттерінде аудармашы болудан бастаған. Еңбек жолы ҚазМУ-дың журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. 1987 жылдан бастап баспа саласында, республикалық «Мектеп», «Жеті Жарғы», «Экономика», «Қазығұрт» баспаларында редакторлық қызмет атқарды. Қазақстан Республикасы Баспа және полиграфия ісінің қайраткері. Қазір ХҚЭДО (Халықаралық қаржы-экономикалық даму орталығы) Сынып жетекшісінің анықтамалығын журналында аудармашы-редактор. Еңбектері «Назерке» (1996), «Қызғаныш» (2001), «Қоштасу алтыбақаны» (2006) атты хикаят пен әңғімелерден тұратын жинақтары жарық көрген. Аударма саласында да тәжірибесі мол. М. Горькийдің «Артамоновтардың ісі», Г. Флобердің «Бувар мен Пекюше» шығармаларын, көптеген оқулықтарды, тарихи кітаптарды тәржімалаған. Дереккөздер
Максвелл теңдеуі

Максвелл теңдеуі — классикалық электродинамиканың негізгі теңдеулері; кез келген ортадағы және вакуумдағы барлық электромагнит/электромагниттік кұбылыстарды толығымен сипаттайды, өріс көздерінің, электр зарядының және токтардың орналасуы мен козғалысы аркылы электромагниттік өрісті сипатгайтын шамалар өзгерісін байланы- стыратын төрт тендеулер жүйесінен тұрады. Дереккөздер
Ступица

Ступица, күпшек - оське немесе білікке отырғызатын тесігі бар, дөңгелектің ортасынадағы бөлік. Күпшектiң саңылауы әдетте бұрау моментiнiң берiлуi үшiн шлиц профильсi шпонка саңылауы болады. Дереккөздер
Кениг теоремасы

Кениг теоремасы - еркін дененің кинетикалық энергиясы дененің массалар центрінің ілгерілемелі қозғалысының кинетикалық энергиясымен осы массалар центрін айнала қозғалғандағы айнымалы қозғалыстың кинетикалық энергиясының қосындысына тең. Дереккөздер
Кориолис теоремасы

Кориолис теоремасы - егер дененің тасымал қозғалысы айналмалы болса, онда абсолюттік үдеу салыстырмалы, тасылмал және кориолистік үдеулерінің векторлық қосындысына тең. Дереккөздер ru:Теорема Кориолиса
Массалар центрі

Массалар центрі, ауырлық центрі - дене қимылын немесе бөлшектердiң жүйесін сипаттайтын геометриялық нүкте; қатты дененің кеңістіктегі кез келген жағдайында оның бөлшегіне әсер ететін барлық ауырлық күштерінің қорытқы күші өтетін қатты денемен өзгеріссіз байланысты нүкте. Механикалық жүйенің массаларының центрі Механикалық жүйенің массаларының центрі - геометриялық нүкте, механикалық жүйені құрайтын барлық материялық нүктелердің массасын осы нүктелердін сол геометриялық нүкте арқылы өтетін радиус-векторларына кебейтіндісінің қосындысы нольге тең болатын. Дереккөздер no:Massefellespunkt
Эйлер-Даламбер теоремасы

Эйлер-Даламбер теоремасы - қозғалмайтын бір нүктесі бар қатты дененің кез келген шекті уақыт аралығындағы орын ауыстыруын денені қозғалмайтын нүкте арқылы өтетін және шекті айналу осі деп аталатын осьті айналдыра белгілі бір бұрышқа бұру арқылы орындауға болады. Дереккөздер
Ғылыми- координациялық орталық

Ғылыми- координациялық орталық - ғылым мен техниканың басымдық бағыттарында ғылыми техникалық жумыстарды жүзеге асыратын ұйым, осы салада қандай да бір қүбылыстарды, кимылдарды сәйкестікке, үйлесімділікке келтіреді. Дереккөздер
Теориялық механика

Теориялық механика - механикалық жүйенің қозғалыс заңдары және осы қозғалыстардың ортақ қасиеттерін қарастыратын механика бөлімі. Теориялық механика деп вакуумдағы жарық жылдамдығынан аз жылдамдықпен қозғалатын макроскопиялық денелердің қозғалысын зерттейтін Ньютонның классикалық механикасын түсінеді. Теориялық механика статика, кинематика және динамика бөлімінен кұралады. Дереккөздер
Ғылыми-техникалық қызмет

Ғылыми-техникалық қызмет. ҒТҚ - ол технологиялық, инженерлік, экономикалык, әлеуметтік, гуманитарлық және басқа да мәселелерді шешу үшін қажетті білім алу және оны пайдалануға бағытталған іс. Ғылымның, техниканың және өндірістің біртұтас жүйелі қызметін қамтамасыз ету. Дереккөздер
Ғылыми-көркем әдебиет

Ғылыми-көркем әдебиет — әдебиеттің көркемдік, құжаттық, ғылыми және прозалық белгілері бар түрі. Бұл салада ғылымның қалыптасуы мен дамуы, ғалымдардың ашқан жаңалықтары және басқа да ғылыми мәселелер туралы жазылады. Дереккөздер
Ғылыми қызметкер

Ғылыми қызметкер - ғылыммен және ғылымның белгілі бір саласымен айналысатын ғалымдардың жалпы атауы. Квалификациялық талаптар Ғылыми атақ (ғылым докторы немесе ғылым кандидаты), ғылыми жобалар және iс жүзiнде жүзеге асырылған ғылыми еңбектер немесе авторлық куәлiктерiнің бар болуы. Дәрежелері Қызметтері * Кіші ғылыми қызметкер. * Ғылыми қызметкер. * Аға ғылыми қызметкер. * Жетекші ғылыми қызметкер. * Басты ғылыми қызметкер. Қазақстандағы ғылыми деңгейлер * Ғылым докторы * Ғылым кандидаты Қазақстандағы ғылыми атақтар * Доцент * Профессор Қызметтеріне сай талаптар * Мәселелер бойынша ғылыми шешiмдерді өндейдi,зерттеулер мен өңдеулердi өткiзудiң әдiстерiн қарастырады және ол үшiн қажеттi құрал таңдайды. * Жаңа зерттеулер мен өңдеулердiң орындалуының бағыттарын негiздейдi,ғылыми-зерттеу жұмыстарындағы жоспарларға қосымша ұсыныс енгiзедi. * Жұмыстардың программасын құрастыруын ұйымдастырады. * Ғылыми зерттеулер мен өңдеулердiң нәтижелерiнiң қолданылу аясын анықтайды және бұл нәтижелерді iске асыруды ұйымдастырады. * Ғылыми кадрлардың әзiрлеуiн жүзеге асырады және олардың бiлiктiлiгiн жоғарылатуына ықпал етеді. Дереккөздер
Техникалық жағдайлар

Техникалық жағдайлар - басқа конструкторлық құжаттарда көрсетілуі жөнсіз болатын, өнімге, оның дайындауы, бақылауы, қабылдауы мен жеткізіп тұрушылығына қойылатын талаптары (барлық көрсеткіштер, мөлшерлер, ережелер мен заңдар жиынтығы) бар құжат. Дереккөздер