kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Геотермиялық градиент

Геотермиялық градиент — тау жыныстары қабаттарының әрбір 100 м-ге тереңдеген сайын темп-раның көтерілуін көрсететін шама. Тікелей темп-ралық өлшеулер жүргізуге қолайлы жер қыртысы үшін Геотермиялық градиенттің орта шамасы 3ӘС деп алынады. Жер бетінің пішініне, тау жыныстарының жылу өткізгіштігіне, жер асты суларының айналымына, жанартау ошағының қашықтығына, Жер қыртысында жүретін әр түрлі хим. реакцияларға байланысты Геотермиялық градиент әр жерде әр түрлі болады. Геотермиялық градиент жер қойнауынан оның бетіне қарай бағытталған жылу ағынының болатындығын көрсетеді. Бұл ағынның шамасы — Геотермиялық градиент пен жылу өткізгіштік коэффициентінің көбейтіндісіне тең. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геотермия

Геотермия (гео... және therme — жылу) — Жердің жылу өрісін зерттейтін ғылым, геофизика саласы. Жылу өрісі сыртқы және ішкі энергия көздерінің әсерінен түзіледі. Сыртқы энергияның басты көзі — Күн сәулесі. Жердің ішкі энергия көздерінің ең бастысы — радиоактивтік элементтердің ыдырауы. Жер қыртысында жылу өрісінің температуралық жағдайына байланысты үстіңгі (гелиотермиялық) және астыңғы (геотермиялық) белдемдер бөлінеді. Тереңд. 30 — 40 м-ге дейінгі үстіңгі белдемде күн сәулесі жылуының таралуы әсер етеді. Астыңғы белдемнің температуралық жағдайын ішкі жылу анықтайды. Күн радиациясымен байланысты жылудың ауытқуы тәуліктік, маусымдық, жылдық және ғасырлық өзгерістерге жіктеледі. Тек бірнеше км тереңдікке дейінгі жер қойнауының температурасы тікелей өлшенеді. Онан арғы тереңдіктегі температура жанартау лавасының температурасы бойынша немесе кейбір геофиз. мәліметтер бойынша анықталады. 400 км-ден кейінгі тереңдіктегі температураның тек ықтимал мәндері ғана белгілі (400 км-де 1700°С, 2900 км-де 3500°С, 5000 км-де 5000°С).Жер қойнауынан келетін жылу ағынының қуаты шамамен 2,5Һ1013 Вт-қа тең. Бұл жылу баяу қызады да (107 жыл ішінде бірнеше градусқа), оның жоғ. қабаттары одан да баяу суиды. Г-лық өлшеулер жер астындағы күрделі қазбаларды (шахта, туннель, т.б.) жобалауда, мұнай және басқа кен қазбаларын барлауда, сондай-ақ, жер қойнауындағы жылуды өндірістік және тұрмыстық мақсатта пайдалануда қолданылады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гидрогеология

]] Гидрогеология — жер астындағы сулардың тегін, ағысын, физика-химиялық қасиеттерін және олардың жер бетіне шығуын зерттейтін геология ғылымының бір саласы. Ол жер асты суларының пайда болуын, таралуын, алмасуын, физикалық қасиеттерін, химиялық құрамының қалыптасуын, жер бетіне шығу жолдарын, қозғалысын, режимін, тау жыныстары арасындағы орналасу пішіндерін, қорының шамасын, ластануын, пайдалану тәсілдерін зерттейді. Гидрогеология геологияның бір саласы болып табылатындықтан, жер асты суларын тау жыныстарымен, Жер қыртысының даму тарихымен тығыз байланыста зерттейді. Гидрогеология жер асты суларын кәсіпорындар мен қалаларды, басқа елді мекендерді, демалыс және емдеу орындарын, мал жайылымдарын сумен қамтамасыз етуге, жер суғаруға, суландыруға пайдаланудың, судан әр түрлі тұздарды және өндірістік маңызы бар химиялық элементтерді ажыратып алудың жолдарын белгілейді. Күрделі гидротехникалық және мелиоративтік құрылыстар салғанда, кен өндіруде, шахта қазғанда жер асты суының тигізетін әсерін анықтайды. Зерттейтін мәселелеріне байланысты Гидрогеологияның мынадай негізгі салалары бар: жалпы Гидрогеология, жер асты суының алмасуы (гидрогеодинамика), аймақтық Гидрогеология, жер асты суын іздеу мен барлау әдістері, кен орындары Гидрогеологиясы, гидрогеохимия, мелиоративтік Гидрогеология, минералдық сулары туралы ілім, мұнай Гидрогеологиясы, Гидрогеология Жер туралы ғылымдармен, олардың ішінде ең алдымен геодинамикамен, геохимиямен, геофизикамен, гидрологиямен, сондай-ақ физика, химия, математикамен тығыз байланысты. Дереккөздер
Гидрология

Гидрология — су туралы ғылым. Гидросфераның қасиетін, динамикасын және жердің географиялық қабығындағы басқа элементтермен өзара байланыстылығын зерттейтін ғылым. Зерттейтін объектілері бойынша ол құрлық гидрологиясы және мұхиттар мен теңіздер (океанология) гидрологиясы болып екіге бөлінеді. Сумен қамтамасыз ету, электр қуатын алу, егін суару, көпірлер салу тағы басқалар. Мәселелерді шешу жөнінде гидрологияның маңызы өте зор. Гидрология( гидро-су және грек. logos – ілім) – табиғи суларды, оларда өтіп жатқан процестерді, олардың атмосферамен, литосферамен және биосферамен байланысын зерттейтін ғылым. Гидрологияның зерттеу нысандарына мұхиттар, теңіздер, өзендер мен көлдер, бөгендер, батпақтар, мұздықтар, топырақ және жер асты суларының физика-химия қасиеттері жатады. Жалпы гидрология мұхиттар гидрологиясына (мұхиттану) және құрлық гидрологиясына жіктеледі. Құрлық гидрологиясы зерттеу нысандары бойынша: өзендер гидрологиясы; көлдер мен бөгендер гидрологиясы (лимнология); батпақтар гидрологиясы (гельматология); жер асты суларының гидрологиясы (гидрогеология); мұздықтар гидрологиясы (гляциология) болып, ал зерттеу бағыты мен әдіс-тәсілдеріне қарай жалпы гидрология, гидрография, гидрометрия, инженер гидрология және гидрологиялық болжам салаларына жіктеледі. Мұхиттану немесе мұхиттар гидрологиясы – дүниежүз. мұхитта өтіп жатқан физика, химия, геология және биология процестерді зерттейді. Мұхиттану мұхит физикасына (физ. мұхиттану, теңіз физикасы), мұхит биологиясы мен геологиясына, мұхит гидрографиясына, т.б. бөлінеді. Республика аумағындағы 85 мың өзен мен маусымдық жылғалар, 48 мыңнан астам көлдер, үлкенді-кішілі жүздеген бөгендер мен тоғандар, т.б. су объектілерінің гидрологиялық жағдайы олардың география орнына, жер бедеріне және климатқа тығыз байланысты қалыптасқан. Қазақстан жерінің жазық бөлігінде жиналған қар жамылғысындағы су ресурстары, қардың еру режимі, қар түсу мен қар еру кездеріндегі метеорология жағдайлар мен топырақтың гидрофизика ахуалы, т.б. факторлар мен деректер әр жыл сайын шығатын гидрология жылнамаларда жарияланып отырады. Гидрология — табиғи суларды және оларда болатын құбылыстар мен процестерді зерттейтін ғылым саласы. Жер туралы ғылымдар санатына жатады. Геофизикамен, географиямен (көбіне физикалық географияның бөлігі деп қарастырылады), сондай-ақ геология және биология ғылымдарымен тығыз байланысты. Гидрология пәніне гидросфера суының барлық түрлері: мұхиттар, теңіздер, өзендер, көлдер, батпактар, топырақ және жер асты сулары, сондай-ақ атмосфера сулары жатады. Зерттейтін нысандары бойынша гидрология құрлық гидрологиясы және мұхитты зерттеу болып бөлінеді. Гидрология XVII ғасырда қалыптаса бастады. Дереккөздер
Гольфстрим

Гольфстрим — Атлант мұхитынық солтүстік бәлігіндегі жылы ағыс. Гольфстрим дүние жүзіндегі ең күшті жылы ағыс болып табылады; ол Мексика қойнауынан шығып, Еуропа жағалауына дейін ағады; барлық ұзындыгы 10 мың км дейін барады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев. * [http://ice.tsu.ru/index.php?optioncom_content&viewcategory&layoutblog&id25&Itemid=94 На Земле начался новый ледниковый период / На сайте "Климат, лёд, вода, ландшафты"]
Делювий

Делювий ( – шаямын) – делювийлік шөгінділер, жаңбыр мен еріген қар суларының беткейлердегі үгілме борпылдақ таужыныстарды шайып, төмен қарай көшіруі нәтижесінде жиылған шөгінділер. Делювийдің құрамы беткейде жоғарыдан төмен қарай қиыршық тастан балшыққа дейін өзгереді. Tңіс өңірлерді құрайтын түп жыныстардың жаппай үгілуі нәтижесінде бөлшектеніп, ерінді сулар мен жаңбыр суларының тасымалдауы нәтижесінде қайтадан шоғырланған кесектер мен түйіршіктер есебінен түзілетін тау жыныстарының тектік түрі. Дереккөздер
Шым топырақтар

Шым топырақтар — көбінесе тайга ормандарында, сай-салаларда, суалма шалғындарда қалық шеп өсімдіктерінің нәтижесінде пайда болатын топырақтар. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Орография

.]] Орография ( – тау, grapho – жазу) – жоталардың, қыраттардың, өзен аңғарларының, қазаншұңкырлар мен бедердің басқа түрлеріңің сырт бейнелерін және өзара орналасуын зерттейтін геоморфология ғылымының бір саласы. Жалпы мәліметтер Орография жер бедерінің шығу тегін, түзуші факторларды және даму тарихын қамтымай, тек сыртқы көріністерін ғана айқындайды. Мысалы, Қазақстан аумағының Орографиялық ерекшеліктері ретінде жазықтар, үстірттер және ұсақ шоқылардың оның батыс, орталық және солтүстік аймақтарын қамтитындығы, ал биік таулар шығыс және оңтүстік-шығыс шетін көмкеріп жатқандығы, соның нәтижесінде жер беті солтүстігіне және батысына қарай ашық, әрі осы бағытта аласара беретіндігі атап көрсетіледі. Ең төмен жатқан жері – Маңғыстау түбегіндегі Қарақия ойысы (132 м) мен ең биік жері Тянь-Шаньдағы Хантәңірі шыңының (6995 м) арасындағы биіктік ауытқуы 7127 м. Орография элементтері ретінде Солтүстік Қазақ жазығы, Сарыарқа, Каспий ойпаты, Торғай үстірті, Үстірт, Алай, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, т.б. сипатталады. Орографиялық бұлттар Орографиялық бұлттар - 1) тау жоталарының үстінде немесе жел жақ бетінде оның үстінен ауа массаларының өтуі кезінде түзілетін бұлттар; 2) тау беткейлерінде пайда болатын будақ және будақ-жаңбырлы бұлттар. Орографиялық жауын-шашын Орографиялық жауын-шашын (Орографические осадки) — жер бедері әсерінен пайда болған бұлттардан жауған жауын (мысалы, ауаның тау беткейімен жоғары көтерілуі барысында пайда болады). Орографиялык кедергілер (үстірт, тау) көбінесе конвективті немесе шептік жауын-шашынды күшейтеді. Орографиялық қар шегі Орографиялық қар шегі (Орографическая снеговая граница) — тау шатқалдарында, қуыстарда, шұңқырларда сақталған қар мен мұздақ қар (фирн) дақтарының төменгі шекарасы. Бұл қар мен мұздақ қар дақтары жыл он екі ай бойы тау жоталарының көлеңке (күннен таса), теріскей беткейлерінде, климаттық қар шегінен төмен орналасады. Мысалы, Солтүстік Оралдың күн түспейтін терең шұңқырларында (қар) мұздықтар теңіз деңгейінен 500—1000 метрлік биіктіктерде кездеседі. Пайдаланылған әдебиеттер
Атмосфералық жауын-шашын

Атмосфералық жауын-шашын — ауа райы мен климат элементтерінің бірі; жер (немесе су) бетіне бұлттан жауатын не оның бетіне су буының қойылуы салдарынан тікелей ауадан бөлініп шығатын қатты немесе сұйық күйіндегі су. Бұлттардан жауатын атмосфералық жауын-шашынның ішінде мыналарды айырады: қарлы жаңбыр, соқта қар, жаңбыр, түйіршік қар, қиыршық қар, қиыршық мұз, бұршақ тағы басқалар. Жер беті мен нәрселерге ауадан бөлініп түсетін атмосфералық жауын-шашынның мынадай түрлері болады: шық, қырау, қылау, көкмұз (ожеледь). Бұлттардан бөлініп шыгатын атмосфералық жауын-шашын негізгі үш топқа бөлінеді: аң жауын, нөсер, сірікпе. Нөсер күйінде жауатын атмосфералық жауын-шашынның алдында найзағай ойнайды. Атмосфералық жауын-шашынның мөлшері жауған су қабатының қалыңдығын көрсететін миллиметрмен өлшенеді. Атмосфералық жауын-шашын жер бетіне біркелкі жаумайды. Ол атмосфераның жалпы циркуляциясының жүйесінде белгілі бір жердің алатын географиялық орнына, теңіздің жақындығына немесе қашықтығына, рельефке (таулар өздерінің жел жақ беткейлерінде ылғалды көбірек ұстап қалады) байланысты. Жер шарында жауын-шашын ең көп жауатын жер Үндістандағы Черрапунджи деген жер; мұнда 12 600 лшге дейін жаңбыр жауады, Сахара шөлінде бірнеше жыл ішінде тіпті жаңбыр жаумайтын да кездер болады. Қазақстанда А. ж.-ш-ның ең көп жауатын өңірі – Алтай тауының батыс беткейлерінде (1500 мм), ал ең аз жауын-шашын Арал Қарақұмы мен Балқаш көлінің батыс жағалауында байқалады. Дереккөздер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алматы, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Геологиялық бөлім

Геологиялық бөлім — стратиграфиядағы жүйенің бөлімі, дәуір (эпоха) ішінде пайда болатын тау жыныстарының қалыңы. Бөлімдер ярустерге бөлінеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Өзен шөгінділері

Өзен шөгінділері — ағынмен келіп арнада (арналық ірі шогінділер), өзен жайылмасында (жайылмалық ұсақ шөгінділер) немесе ескі арналарда (ескі арналық ұсақ, сазды тығыз шөгінділер) шөгіп қалатын қатты түйіршіктер жиынтығы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Морфография

Морфография (грекше morphe – пішін, түр және grapho – жазамын, суреттеймін) – геоморфологияның бөлімі. Жер беті бедерінің сыртқы белгілерін (биіктігін, тереңдігін, жер бетінің тілімделу сипатын, орналасуын, т.б.) жер бедерінің жаралу жағдайы мен жасына байланыссыз сипаттау тәсілі. Морфографиялық талдау (жер бедерінің Морфографиялық типтерінің орография сұлбаларын жасау, т.б.) әуелі жер бедерінің статикасы (қозғалыссыз, тыныштық жағдайы), сосын кинематикасы (қабаттардың вертикалдық жылжуы, ауысуы), динамикасы (қабаттардың үздіксіз, күшті тербелісі) және даму тарихы туралы толық мағлұмат береді. Дереккөздер
Тундра

Тундрасының картасы]] тундрасы]] Тундра – (саами тілінде tunturі – ормансыз, жалаң тау басы) – солтүстігінде арктикалық шөлмен, оңтүстігінде орманмен шектесетін арктикалық облыстарға тән белдемдік ландшафт типі. Вегетациялық кезең қысқа болуына байланысты көп жылдық өсімдіктер: мүкті-қыналы және бұталы өсімдіктер негізгі орын алады. Жылу жеткіліксіз, ылғал мол болғандықтан өсімдіктер ауаның жер бетіне таяу қабатындағы жылуды пайдалану үшін төселіп немесе жастық тәріздес ұйлығып өседі. Белдемдігіне байланысты: субарктикалық және арктикалық Тундра; түр құрамына байланысты: мүкті, қыналы, бұталы, төмпешікті (шымдар төмпешіктер құрайтын жерлерде) және полигоналды Тундра болып ажыратылады. Тундра негізінен солтүстік жарты шардың арктикалық және субарктикалық белдеулерінде таралған. Тауда, тау орманы шекарасынан жоғарыда биіктік ландшафт белдеуі – тау Тундрасы орналасқан. Өсімдіктері және жануарлары Өсімдіктер дүниесі астық тұқымдастардан, шағын ағашты өсімдіктер мен қыналы-мүкті бірлестіктерден тұрады. Негізінен жауын құрттары кездеседі, әртүрлі қос қанаттылар өсімдіктер қалдықтарымен қоректеніп, тундраның су қоймаларында тіршілік етеді. Жыл бойы жасыл өсімдіктермен ұсақ кемірушілер қоректенеді. Барлық тышқандар жыл бойы қысқа арнап індеріне қорек қорын жинайды. Тундрада қыста ұйқыға кететін тиіндер тұқымдасына жататын суырлар мен сарышұнақтар кездеседі. Бір інде 20-30-ы жиналып қыстайды. Еуразия мен Солтүстік Америка тундраларында карибу деп атлатын солтүстік бұғысы кең таралған. Таулы тундраларда қар қойы немесе жуан мүйізді қой кездеседі. Құстардан тундра шағаласы, тундра аққуы, казаркалар, үкі, лашын т.б. кездеседі. Тундра зонасының жартасты жағалауларында – құс базары құрылған. Сол сияқты гренландия итбалығы, морждар кездеседі. Дереккөздер
Узбойлар

Узбойлар — түбінде тізбектелген сорлар кездесетін вади типтес Орта Азия шөлдеріндегі аңғарлар, не қазіргіден гөрі ылғалдау климатты дэуірден, не узбой сияқты транзитті өзендер ағысынан түзілген ертедегі эрозиялық формалар. Оларға Арал мен Каспий теңіздері арасындағы Амударияның ескі арнасы Узбой жатады. Узбой нөсер жаңбырлар тасқындарының арнасы есебінде дамиды. Эольдық процестердің әсерінен едәуір өзгерген, болып келеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Неотектоника

Неотектоника ( – жаңа және тектоника), жаңа тектоника – кайнозой дәуірінде байқалған тектоникалық процестерді зерттейтін тектоника саласы. Бұл процестер нәтижесінде жер қыртысының құрылысы өзгерістерге ұшырады. Неотектоникалық қозғалыстар қазіргі және жаңа (неотектоника) болып бөлінеді. Адамзаттың қазіргі ұрпағының көзінше немесе тарихи уақыт ішінде байқалатын қозғалыстар – қазіргі, ал антропоген (неоген-антропоген) кезінде болғандары – жаңа қозғалыстар деп аталады. Мысалы, қазіргі деректер бойынша тау жоталары жылына шамамен 1,6 мм жылдамдықпен мүжіледі. Бұл есептеуге жүгінсек, биіктігі 1600 м жотаның тегістелуі үшін 1 млн жыл керек. Осыған қарамай, жер бетінде биік таулар да, терең шұңғымалар да кездеседі. Мұндай таулы бедердің болуы жер бетінің тектоникалық қозғалыстарға байланысты ұдайы көтерілуімен ғана түсіндіріледі. Неотектониканың Алматыға әсері Қазіргі Алатау таулары мен Алматы ойпаңы олигоценде деңгейі 150 – 200 м шамасындағы жазық алқап болған. Неогенде басталған тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде Алатау жоталары көтеріліп, ал Алматы ойпаңы төмендей бастаған. Нәтижесінде Алатау 4000 – 5000 м-ге дейін жоғары көтерілсе, Алматы ойпаңының табаны керісінше жер бетінен 3000 м-дей тереңдей түскен. Яғни, бұл жер қыртысының жаңа кезеңде белсенді қозғалысқа түскенін көрсетеді. Неотектоникалық қозғалыстар олигоцен-төрттік кезеңге сәйкес келеді. Бұл кезеңнің ұзақтығы шамамен 25 – 35 млн. жылды қамтиды. Жер бетінің қазіргі келбеті де осы кезде қалыптасқан. Сондай-ақ қазіргі қозғалыстардың геолого-геоморфологиялық белгілері теңіздер мен үлкен көлдер жағалауларында анық байқалады. Тектоникалық процестерді зерттеу үшін Неотектоникада геологиялық, геофизикалық, тектоникалық және геоморфологиялық, тарихи-археологиялық, биогеографиялық тәсілдер қолданылады. Жаңа қозғалыстарды анықтаудың ең қолайлы геоморфологиялық нысаны – өзен аңғарлары. Өзен арнасы тектоникалық қозғалыстарға өте сезімтал. Террасаларды талдау (саны, салыстырмалы биіктіктері, типі) аңғар дамуының геол. тарихын білуге көмектеседі. Жаңа қозғалыстар білінуінің сезімтал индикаторы – гидрографиялық торап құрылысы. Өзен торабы өзгерген жаңа жағдайға бейімделгіш. Көлденең қозғалыстар өзен арналарының иілімденуіне әкеледі. Неотектоника жайлы еңбектер Неотектоникалық идеялар мен ғылыми қорытындылар М.В. Ломоносов, Н.А. Головкинский, М.Ж. Жандаев, Г.Ц. Медоев, Л. фон Бух, Х.Штилле, О.Рунеберг, т.б. ғалымдардың еңбектерінде баяндалған. Неотектоник. деректер негізінде 1:5000000 масштабта неотектоникалық қозғалыстар картасы (1979), т.б. карталар жасалынған. Тағы қараңыз: *Жер бедері; *Жер қыртысы. Сілтемелер *Геоморфология *Плиталар тектоникасы Дереккөздер
Нериттік шөгінділер

Нериттік шөгінділер — ( – теңіз моллюскасы), 100— 200 м тереңдіктегі материктік қайраң ауқымында түзілетін теңіз шөгінділері; құрлықтық қайраң мен оларға таяу жағалауларда жиылады. Нериттік шөгінділер жағалаулық және қайраңдық болып бөлінеді. Жағалаулық Нериттік шөгінділер теңіздің, мұхиттың тайыз сулы жіңішке танабы мен тасқын кезінде құрлықтың су басатын аумағында жиылады. Қайраңдық Нериттік шөгінділер құрлықтық қайраңда 150 – 600 м-де жиылады. Нериттік шөгінділерде терригенді шөгінділер басым тарайды. Теңіз түбінің еңкіштігіне, ондағы су динамикасына, жағадан алыс-жақындығына қарай әр түрлі шөгінділер қалыптасады. Түбі еңкіш болса, жағажай мен оған жапсарлас түпте ірі кесекті дөңбектас, малтатастар шөгеді, ал тереңіректе құм, әрі қарай құмайт аралас балшық, ең терең шөгіндіде сазбалшық тұнады. Қара және Каспий теңіздері сияқты ішкі тұйық су алаптарында құм мен құмайтты балшықтың шегі шамамен 20 – 50 м, ал ашық мұхитта ол 80 – 100 м тереңдікке жетеді. Нериттік шөгінділерде темір, марганец, фосфорит, тағы басқа қабаттар кездеседі. Сілтемелер *Қара теңіз *Жерорта теңізі *Нерит Дереккөздер
Нивелир

Нивелир - екі нүкте биіктіктерінің айырмашылығын анықтауға арналған геодезиялық аспап; көлденең нысаналау сәулесі мен осы нүктелерде тік орнатылған рейка көмегімен қолданылады. Құралымының негізгі типтері бойынша нивелирлерді цилиндрлік деңгейлі нивелир және компенсаторлы нивелир деп екі топқа бөледі, соңғыларында нысаналау сызығы горизонталь жағдайға автоматты түрде келтіріледі. Дәлдігі жөнінен нивелирлер, негізінен, І және ІІ класты нивелирлеуге арналған өте дәл, ІІІ және ІV класты нивелирлеуге арналған дәл нивелирлер, зерттеу және құрылыс жұмыстарына арналған техникалық нивелирлер деп бөлінеді. Н-05 — оптикалық микрометрлік жоғары дәлдікті нивелир, биік айырымды 1 км-лік екі мәрте жүрісте 0,5 мм-ден арпайтын орташа квадраттық қателікпен анықтауға арналған. Н-3, Н-3К, Н-3Л нивелирлері — дәл, 1 км екі мәрте жүрісте биік айырымды 3 мм-ден аспайтын орташа квадраттық қателікпен анықтауға арналған, дәл аспаптар. Инженерлік-геодезиялық зерттеулерде, ІІІ және ІV кластық нивелирлеу кезінде қолданылады. Н-10, 2Н-10Л, Н-10К, Н-10КЛ нивелирлері — 1 км-лік екі мәрте жүрісте биік айырымды 10 мм-ден аспайтын орташа квадраттық қателікпен анықтауға арналған техникалық нивелирлер. Олар құрылыста, инженерлік-геодезиялық зерттеулерде және топографиялық түсірістерде биіктік шама негіздерімен қамтамасыз ету үшін қолданылады. Қазіргі кездегі нивелир аспаптарында дүрбінің осін горизонталь жағдайға келтіру деңгейі арқылы тексеріледі немесе авторедукциялық компенсаторлар арқылы өздігінен жасалады. Қалаларды пландауда, темір жолдар салуда, су жүретін трубаларды жүргізуде де ниверлеудің маңызы өте күшті. Ниверлеу көп еңбек сіңіруді керек қылатын жұмыс, сол себепті бұл жұмыс автоматтандырылды. Нивелирлік белгілер Нивелирлік белгілер – геометриялық нивелирлеу пункттерін жергілікті жерде белгілеу және бекіту үшін орнатылатын белгілер. Нивелирлік белгілер тұрақты және уақытша, сондай-ақ іргетастық және грунттық реперлер, қабырғалық және шойын маркалар мен реперлер және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Нивелирлеу

.]] Нивелирлеу – Жер бетіндегі нүктелердің биіктіктерін қайсы бір бастапқы нүктемен немесе бастапқы деңгейлік бетпен салыстыра отырып анықтау. Жалпы мәліметтер Нивелирлеу тірек геодезия желісін түзу, топографиялық түсірулердің биіктік негізін құру, жер бедерін түсіру, түрлі ғимараттарды, тас жол мен тас жолды жобалау, тағы басқа мақсаттарда жүргізіледі. Жер пішінін зерттеу, жер қыртысының вертикаль қозғалыстарының шамасын анықтау, теңіз және көл деңгейінің өзгерісін белгілеу, тағы басқа ғылыми зерттеулерге қажет мағлұматтар береді. Нүктелердің биіктігі іргелес екі нүктенің биіктік айырымына қарай анықталады. Геометриялық және тригонометриялық Нивелирлеу топография түсірулерде биіктіктерді үлкен дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді. Барометрлік және механикалық Нивелирлеу түрлі экспед. зерттеулер кезінде пайдаланылады. Гидростатикалық Нивелирлеумен ғимараттардағы өзгерістер айқындалады. Бұлардан басқа астрономиялық немесе астрономиялық-гравиметриялық Нивелирлеу қолданылады. Нивелирлеу геодезиялық өлшеулердің саңдық көрсеткішінің бір түрі. Ол биік тірек геодезиялық торды (жер бетінің ойлы-қырлы өлшем көрсеткіштерін) құруда, топографиялық жер бейнесін түсіруде жер бетінің бейнесін кішірейтіп (масштабпен), сондай-ақ инженерлік ғимараттарды, темір жолдар мен тас жолдарды, каналдарды және т.б. жобалау, құру және оларды пайдалану мақсаттары үшін жүргізіледі. Түрлері Нивелир орындалу төсілдеріне қарай: * геометриялық нивелир; * тригонометриялық нивелир; * барометрлік нивелир; * механикалық нивелир; * гидростатикалық нивелир; * стереофотограмметриялық нивелир болып бөлінеді. Нивелирлеу процесі Нивелирлеу мыналармен жүргізіледі: * 1) нивелирмен — топографиялық немесе геометриялық нивелирлеу; * 2) бұрыш өлшеуіш аспаппен — геодезиялық немесе тригонометриялық нивелирлеу; * 3) барометрдің көмегімен — барометрлік нивелирлеу. Нивелирлік биіктік Нивелирлік биіктік (Нивелирная высота) — жер беті нүктесінің нивелирлеу әдісімен анықталатын биіктігі. Геометриялық нивелирлеу нәтижесінде нивелир сызығының бойымен алынған бір-біріне жақын орналасқан екі нүкте арасындағы биіктіктер айырымымен анықталады. Сілтемелер *Геометриялық нивелирлеу *Топография *Геодезия Дереккөздер
Кесек тау жыныстары

Кесек тау жыныстары — тау жыныстарының үгілу өнімдерінің жиналуынан және олардың ағын сулардың немесе басқа агенттердің әсерінен өзге жерге барып, қайтадан шөгуінің салдарынан пайда болады. Жыныстар ірі кесек (қиыршық тас, конгломерат), орта кесек (құмдар) және ұсақ кесек (саздар) болып үшке бөлінеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Үгілу

Үгілу — температураның ауытқуына байланысты болатын атмосфера, су және организмдердің әсерінен жер бетіндегі тау жыныстарының химиялық өзгерісі және үгілу процесі. Үгілу — жер бетінде немесе оған жақын маңдағы температура ауытқуларынан, атмосфераның судың және организмдердің химиялық және механикалық әсерінен таужыныстардың бұзылуы мен химиялық өзгеріске ұшырау процесі. Ү. физикалық (механикалық), химиялық және органикалық болып үш топқа бөлінеді. Физикалық үгілуде ауа температурасының күрт өзгеруі мен ылғалдың араласуынан тау жыныстар шытынап жарылып, ұсақ кесектерге бөлінеді, бірақ құрамы өзгермейді. Химиялық Ү. кезінде химиялық реакциялардың жүруінен тау жыныстардың құрамы өзгеріске ұшырап, жаңа минералдар қалыптасады (мыс., дала шпаты каолинге айналады). Органикалық үгілуде де бактериялар, саңырауқұлақтар, қыналар, мүктер және т.б. организмдердің әсерінен болады. Олар тау жыныстардың қуыстарында, жарықшаларында өніп-өсу барысында түрлі ерітінді заттар бөліп шығарады. Ү. нәтижесінде жер бедерінің түрлі бітімдері қалыптасады. Үгілудің түрлері # Физикалық #Химиялық # Биологиялық Дереккөздер
Керімсал

Керімсал (тәжікше — гармсел) — Копет-Даг тауы етегінде және Тянь-Шаньның батысында жаз айларында соғатын құрғақ, ыстық жел. Атмосфералық қысымның өзгеруіне байланысты ауа қабаттарының қозғалуынан пайда болады. Таудың жоғ. белдеміндегі қоңыржай ылғалды ауа төмен қарай әрбір 100 м-ге жылжығанда 1ӘС-ға жылынып, булануы күшейеді. Осы ауа қабаты жер бетіне құрғақ, ыстық жел түрінде жетеді. Керімсал жазда оңт-тен және оңт.-шығыстан соғады. Ауыл шаруашылығына қолайсыз. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Лакколит

Лакколит (грек. lakkos — шұңқыр, және lithos — тас)— жер бетіне тақау пайда болатын және шөгінді қабаттардың арасында жататын жапырылған төмпешік немесе линза тәрізді магмалық дене. Жер қыртысы қабаттарында шамалы тереңдікте пайда болады; көбінесе көне және қазіргі жанартаулы аймақтарда кездеседі. Лакколиттер симметриялы және асимметриялы түрлерге бөлінеді. Олардың астындағы каналы түтікше немесе дайка болуы мүмкін, магма каналдар бойынша жартылай тұтқыр күйінде гипабиссал жағдайларда сығылып шығады. Магманың құрамы негізінен қышқыл және орташа болып, шамалы метаморфтық ореол жасайды. Лакколиттер көп және жекелеген қабаттар жасап орналасады. Нағыз үйлесімді пішінді Лакколиттер жер қыртысында аз кездеседі. Жер бетіне шықпаған жасырын Лакколиттер үстіндегі қабаттарды күмбез тәрізді көтере криптолакколиттер орналасады. Ә. Байбатша Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Абляция

Абляция — еру, булану, сыну арқылы мұздықтың кішіреюі. # гляциологияда - қардың еруі, булануы, желмен үрленуі немесе мұздың жойылуы (мұздықтың опырылуы, мұзтаудың бөлшектенуі және тағы да басқалары) нәтижесінде қар жамылғысының немесе мұздық массасының азаюы; # геоморфологияда - кейде "беткі шайылу" және "денудация" терминдерінің (үгілу енімдерінің жойылуына әсер ететін процестердің жиынтығы есебінде) синонимі ретінде қолданылады. # техникада - ыстық газ ағысының қатты дене бетіндегі заттектерді әкетуі; Абляция - Тау жыныстарының сыртқы күштердің салдарынан мүжілуі, кеми түсуі. Дереккөздер
Ысырынды конусы

Ысырынды конусы — тасқындар мен кішігірім өзендердің тау ішінен кеңірек аңғарларға, қазан шұңкырларға немесе тау етегіндегі жазықтарға шығатын жерлеріндегі кесек сынық материалдардың жиналуынан пайда болған дөңестеу жарты конус төрізді рельефтің формасы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Байырғы тау жынысы

Байырғы тау жынысы — бастапқы пайда болган орнында қалған, аз өзгерген немесе мүлдем өзгермеген тау жынысы. Осы жағынан алып қарағанда, байырғы тау жынысы әр түрлі тосқындардан, яғни екінші рет пайда болған жыныстардан бөлекше болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Байырғы кен орны

Байырғы кен орны — бастапқы пайда болған орнында шөгіп жататын пайдалы қазбалардың кен орны. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Абразия (геология)

Абразия (латынша: abrasіo – қыру, жону) — мұхиттардың, теңіздердің, көлдердің, өзге де су қоймаларын жағалауларындағы түп жыныстардың толқын мен ағын әсерінен механикалық бұзылуы мен мүжілуі. Әсіресе теңіз (мұхит) жағалауларының соқпа толқындар әсерінен абразияға ұшырауы жиі кездеседі. Түп жыныстардың мүжілуі толқын күшінен ғана емес, сол толқын қозғалтқан тастар мен құм түйіршіктерінің соққылауы салдарынан да болады. Абразияға теңіз (мұхит) қайраңы да ұшырайды, алайда қайраңдағы абразия жағалаулық абразияға қарағанда бәсеңдеу жүреді. Теңіздер мен көлдердегі қайраңдық абразия ондаған метр тереңдікке дейін байқалса, мұхиттарда бұл процесс 100 метрден астам тереңдіктердегі белдемдерде болады. Абразия түсінігін геологиядағы шайылу ұғымымен шатастырмау керек, себебі шайылу барысында түп жыныстар емес, тек борпылдақ, болбыр жыныстар бұзылуға ұшырайды. Абразия — жай толқындар мен соқпа толқындардың әсерінен мұхит, теңіз, көл және бөген жағаларының жеміріліп жырмалануы. Абразия су қоймаларда ондаған метр, мұхиттарда 100 м және одан да көп терендікке дейін тарайды. Абразияның әсерінен абразиялық жағаның әр түрлі пішіндері пайда болады. Абразия түрлері Өзеннің эрозиялық жұмысында абразия маңызды рөл атқарады. Абразияның механикалық, термиялық және химиялық түрлері бар. Қарапайым соқпа толқындардың әсерінен өзен, көл, теңіз жағаларының бұзылуын механикалық абразия дейді. Бұл үдеріс толқынның шарпуы мен шегінуінен пайда болады.Толқын жағаға жақындағанда жылдамдығы азайып,биіктейді, жағадан асып кері қайтқанда гидравликалық күшпен жағаны шаяды. Толқын күшінің мықтылығы соншалық кейде ондаған тонна кесек тау жыныстарын бұзып түседі. Абразияда механикалық түрі негізгі болып есептеледі, ал термиялық пен химиялық абразия кейде механикалықпен бірге қабаттасып жүреді. Егер жаға жиегі еритін, әсіресе гипсті-карбонатты жыныстардан тұрса, онда судың соқтығысуынан олар ериді. Осы кезде химиялық абразия жүреді. Жағалаулардағы тоң мұздарды теңіз сулары еріткен кезде, тау жыныстарының бұзылуынан термиялық абразия жүреді. Дереккөздер
Автохтон шөгінділер

Автохтон шөгінділер (автохон — «өзі», — «жер»)— бастапқы пайда болған орнында қалған жыныстар. Мұндай шөгінділерге батпақтағы өсімдіктердің іріп-шіруі нәтижесінде көмірге айналған бөлігі тағы басқалар жатады. Дереккөздер
Үрлеме мұз

Үрлеме мұздар — жел әкеліп, қалдырып кететін қармен молығатын мұздықтар. Климаттық қар шегінен төмен, жел соқпайтын ықтасындарда, тік беткейлер мен жағалық жарлардың етегінде орналасады. Поляр аудандарына тән. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мұздық штрихтары

Мұздық штрихтары — төмен жылжыған мұздықтар ала келген мореналық материалдың әсерінен тау жыныстарының бетінде жасалған штрихтар, сызаттар, бороздалар. Штрихтардың бағыты мұздықтың қозғалу бағытымен сөйкес келеді. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Мұздық дислокациялары

Мұздық дислокациялары (гляциодислокациялар) — мұздықтың қысымынан тау жыныстарының жатысының бұзылуы. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Криология

Криология — мұзды тау жынысы ретінде қарастырып, оның петрографиялық ерекшеліктерін зерттейтін ғылым. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Кристалды тау жыныстары

Кристалды тау жыныстары — шығу тегіне қарамастан, айқын кристалды бөлшектерден тұратын тау жыныстары. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Жердегі зат айналымы

Жердегі зат айналымы — географиялық қабық пен жоғары және төмен жатқан геосфераларда болып тұратын процестерде бір зат бірнеше рет қатысқанда болатын құбылыс; бұл — жерге тән геохимиялық ерекшеліктердің бірі. Жердегі заттардың тұйық айналымының негізгі энергия көзі — күн радиациясы. Жердегі зат айналымының масштабы, ұзақтығы жағынан көптеген түрі бар. Мысалы: құрлық пен мұхит арасындағы су айналымы, ландшафтағы химиялық элементтердің биологиялық айналымы, микроорганизмдердің зат айналымы, жер қыртысындағы тау жыныстарының арасындағы болатын айналым тағы басқалар. Зат айналымы тұйық цикл емес. Оның символы спираль немесе циклоида. Әрбір зат айналымы нәтижесінде жер қабығы мен ландшафт бұрынғы қалпына қайта оралмайды, ал кейбір жаңа қасиет пайда болады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Табиғаттағы су айналымы

Табиғаттағы су айналымы — жер шарындағы судың күн қуаты мен ауырлық күшінің әсерінен үздіксіз тұйық айналу процесі. Су жер шарындағы мұхиттар мен құрлықтардың бетінен буланады. Су булары ауа ағындарымен жоғары көтеріледі де, қоюланып тамшыға айналады. атмосфералық жауын-шашын түрінде мұхитқа қайта оралса, бұл құбылыс - кіші немесе мұхиттық айналым болады. Мұхит пен атмосфераға қоса құрлықты қамтитын су айналымы - үлкен немесе дүниежүзілік су айналымы деп аталады. Дүниежүзілік су айналымына қатысып, құрлыққа жауған судың біразы өзендер арқылы (жер бетінгі ағын) мұхиттарға қайтадан ағып барады. Қалған бөлігі топыраққа сіңіп, нәтижесінде топырақтағы суды өсімдіктер сіңіріп, қайта буландырады. Ал одан қалған су бөлігі топыраққа тереңірек сіңіп, сулы қабатпен (жерасты ағын) қайта мұхитқа оралады. Құрлықтан мұхитқа қосыла алмайтын су көздері де бар. Оларды ішкі "ағынды" немесе "ағынсыз" сулар деп атайды. Бұл аумаққа түскен жауын-шашын толық буланып кетеді. Атмосферадағы судың (ылғал) 87%-ға жуығы дүниежүзілік мұхит суынан булануға ұшырайды. Жергілікті немесе құрлық ішіндегі су айналымы да болады. Құрлықтан буланған су (ылғал, газды күй) мұхитқа жетпей тұрып, бірнеше рет жауын күйінде жауып, осылай құрлық ішінде де кіші су (ылғал) айналымы жүреді. Табиғаттағы су (ылғал) айналымы — күн энергиясы мен ауырлық күші әсерінен туындай отырып, жер шарына тән ылғалдың (судың) толассыз қозғалысын камтамасыз ететін тұйықталған процесс: ауа ағындарымен аспанға көтерілген Әлемдік мұхит айдыны мен құрлық бетінен буланған ылғал (су) түйіршіктері конденсацияға ұшырайды да жауын-шашындар түрінде жер бетіне (Әлемдік мұхит және кұрлық бетіне) қайтадан оралып (жауып) отырады. Су айналымына өсімдіктер де қатысады. Олар құрлыққа жауған жауынның (ылғалды) бойына сіңіріп, қайта буландырады. Алайда адамзат күн сайын ормандарды кесіп жатыр. Үлкен аумақтардағы ормандарды кесу өзендердің су ағынын арттырады. Олардың ағыны саға, саласынан асып, адамдарға және шаруашылыққа үлкен зардабын тигізеді. Көптеген су тасқыны нақ осындай мәселенің болуынан туындайды. Су айналымының маңызы өте зор. Айналым жер бетінен шексіз көрінетін су қорымен қамтамасыз етеді. Жердегі судың жаңарып отыруына септігін тигізеді. Бірақ судың жаңаруына кететін уақыт ұзақ мерзімді талап етеді. Мысалы, жерасты суларының жаңаруына жүз мың, миллиондаған жылдар кетеді. Өзен сулары 11-14 тәулік, атмосфераның құрамындағы су 8-9 тәулік сайын жаңарып отырады. . . Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Эфемерлер

Эфемерлер (грек. ephemeros – тез өсетін) – шөл және шөлейтті жерлерде, сирек далалық аймақта өсетін бір жылдық өсімдіктер. Эфемерлерге тұқымынан бастап, жеміс беруге дейінгі барлық даму циклі 2 – 6 аптадан 5 – 6 айға дейін жететін өсімдіктер жатады. Мыс., құм ботагөзі, дала шегіргүлі, шөл жауылшасы, жалпақ жеміс, т.б. Бұл өсімдіктердің вегетац. кезеңі негізінен ерте көктемде (ақпан – мамырда) қуаңшылық түскенге дейін болады. Ал күздік Эфемерлерсолт. аймақтарда жертаған түрінде қар астында қыстап, көктемде вегетациясын қайта бастайды. Эфемерлерді мезофиттерге (топырақ пен ауа ылғалдылығы біршама жеткілікті, бірақ шамадан артық емес ортаға бейімделген өсімдіктер) жатқызады, бірақ Эфемерлердің олардан айырмашылығы тұқымдары ыстыққа төзімді келеді. Өсіп-өнуі, тіршілік ету ұзақтығы және өлшемдері ауа райы жағдайына байланысты қатты өзгеріп отырады; сондықтан да Эфемерлераса биік болмайды (1 – 3 см). Эфемерлерді негізінен орамжапырақ және астық тұқымдасына жататын өсімдіктер құрайды. Шөл аймақтарда Эфемерлер эфемероидтермен бірге көктемде барлық мал түлігіне жайылым ретінде пайдаланылады. Н. Мұхитдинов Дереккөздер
Жер сілкіну эпицентрі

Жер сілкіну эпицентрі (орталығы) — жер бетіндегі (жер сілкінудің ошағының) проекциясы. Гипоцентрдің формасына байланысты эпицентрдің формасы да әр түрлі болып келеді (нүктелік, сызықты, аудандық). Эпицентр (эпи... және центр) – жер сілкіну ошағының (гипоцентрдің) Жер бетіндегі проекциясы. Жер сілкіну ошағының проекциясы эпицентр алқабы деп те аталады. Э-дің орны сейсмик. ст-лардағы аспаптардың (сейсмографтардың) сызбалары (графигі) бойынша анықталады. Күшті жер сілкінулердің Э-лерінде сейсмик. энергия тасқынының тығыздығы өте жоғары келеді, жер үстінде үлкенді-кішілі жарықтар, опырылыстар пайда болады, үйлер, түрлі құрылыстар қирап бұзылады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Элювий

Элювий (лат. eluіo – шаю, су тасу) – үгілуден жаралған тау жыныстарының шөгіуінен қалыптасқан борпылдақ түзілімдер. Элювий әр түрлі жыныс кесектері мен қырлы, үшкір бөлшектерінің іріктелмеген, қабаттастығы байқалмайтын мех. қоспасы болып саналады және біртіндеп түпкі тау жыныстарына ауысады. Құрамына қарай Элювий сазды, құмды, қиыршықтасты, жақпартасты болып ажыратылады. Элювий жер бедері біршама тегіс жазық аймақтарда мол жиылады. Тағы қараңыз *Пролювий *Делювий *Коллювий Дереккөздер Тағы қараңыз *Пролювий *Делювий *Коллювий
Эндогендік күштер

Эндогендік күштер — энергия ның радиоактивті бұзылуының әсерінен түзілетін жердің ішкі күштері. Бұл вулкандар атқылауын, жер сілкінуін, жер қабығының тектоникалық ауысып, жылжуын туғыза отырып, жер беті құрылысының негізгі формасына үлкен әсер етеді, сөйтіп экзогендік проңестердің де жалпы қалпына әсер етеді.Ол жер астында болатын күш. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бофорт шкаласы

Анықтама Бофорт шкаласы — желдің жылдамдығын балдар арқылы көрсетуге көмек беретін шартты шкалалар. Шкаладағы нөл — желсіз тымырсық уақытты, 9 балл теңіз дауылын, ал 12 балл — апатты дауылды көрсетеді. 1 мен 9 балдың арасындағы әрбір балл желдің м/сек.-пен өлшенетін жылдамдығының шамамен екі еселенгеніне тең болады. Бофорт шкаласы — жер бетіндегі нәрселерге жасаған әрекетіне және теңіз толқынысына қарап желдің күшін (жылдамдығын) анықтауға арналған шартты түрдегі 12 балдық шкала. 1806 жылы ағылшын адмиралы Ф. Бофорт жасаған және өзі қолданған. 1963 жылдан дүниежүзілік метеорологиялық ұйым қабылдаған Бофорт шкаласы пайдаланылып келеді. Бофорт шкаласы теңіз навигациясында жиі қолданылады (кестені қ.). Қосымша Бофорт шкаласы - көзбен бағалау арқылы желдің күшін (жылдамдығын) баллмен көрсететін шкала. 1963 ж. Дүниежүзілік метеорологиялык ұйым қабылдады. Теңіз навигациясында көп қолданылады. Алғаш рет ұсынған ағылшын адмиралы Ф. Бофорттың атымен аталған (1806). Бофорт шкаласы бойынша жер бетіндегі желдің күші (тегіс жер бетінің үстінде 10 м-лік стандарттық биіктік бойынша). Дереккөздер
Хинтерланд

Хинтерланд — сыртқы аймақ, форланд жағы тік болып келетін қатпарлы таулардың сырты, яғни: 1) форландқа қарсы мағынадағы термин, мысалы, Түрікмен-Хорасан тауларындағы Қарақұмдар форланд болады да, ал Деште-Кевир шөлі хинтерланд болып табылады; 2) теңіз жағаларындағы қалаларға, порттарға құрлық жақтан таяу орналасқан территория, мысалы, Қаратеңіз маңындағы курорттарға Закавказьенің Қаратеңіз маңы таулары хитерланд болып табылады; бұған экономикалық ортталыңңа таяу орналасңан аудандарда жатады. Дереккөздер
Хамсин

Хамсин — Мысырда соғатын самум сияқты аңызақ жел. Әдебиеттер * Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бора

в Хорватии.]] Анықтама Бора — теңіздің дәл жағасындағы аласа тау жотасынан қатты күшпен төмен соғатын суық жел. Бора көбіне қысты күні соғады. Бора Адриатикалық теңіздің жағасында, Новороссийск ауданында, Байқалда, Жаңа жерде, Прованста, Техаста тағы басқа жерлерде жиі байқалады. Бора (грек. boras — солтүстік жел) аласа жоталардың (300 — 600 м) ық беткейімен градиенттік қысым мен тартылыс күші әсерінен үлкен жылдамдықпен (40 — 60 м/с) төмен қарай бағытталып соғады. Қазақстанда Солт. Балқаш өңірінде байқалады. Қосымша Бора — тау беткейінің бойымен төмен карай құлдилай соғатын қатты суық жел. Феннен айырмашылығы Бора аласа жоталарды (300—600 м) қиып ететін суық ауа массасының басып кіруінен пайда болады. Бора ауырлық күші мен қысым градиентінің әсерінен өте тез жылдамдықпен беткейдің ық жағымен құлайды да, адиабаталық аз жылынады. Көбінесе қыста ішкі жазықтар мен жазық тауларды жьшы теңіздерден не ірі сукоймалардан жоталар бөліп тұратын жерлерде пайда болады. Мұндайға Адриат теңізі жағасындағы Триест борасы, Байкал көлі жанындағы Сарма борасы, тағы да басқалары жатады. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Бореалдық трансгрессия

Бореалдық трансгрессия — төрттік дәуірде Еуропа мен Азияның солтүстік бөлігін Солтүстік мұзды мұхит суының басуы. Оның шөгінділерінің абсолют биіктігі 100—120 м дейін барады, ал Үлкен жер тундрасында 200 м артық та болады. Дереккөздер
Бриз

Бриз ( — жел) — теңіздердің, көлдердің (кейде ірі өзендердің) жағасында тәулік ішінде өз бағытын қарама-қарсы жаққа өзгертіп соғатын жел. Күндізгі Бриз теңізден (көлден) құрлыққа карай соқса, ал түнгі Бриз құрлықтан теңізге (көлге) қарай соғады. Құрлық пен судың бірдей жылынбауы салдарынан беткі ауа қабаттарындағы атмосфералық қысымда айырма пайда болады да, ауаның қозғалысы басталады. Күндізгі Бриз (теңіздік) теңізден қызған құрлық бетіне (жағалауға), ал түнгі Бриз (жағалық) салқындаған құрлық бетінен теңізге қарай соғады. Бұл табиғи құбылыс негізінен жаз айларына тән. Себебі, жазда құрлық пен теңіз үстіндегі тәуліктік ауа темп-расының айырмасы 20ӘС-қа дейін жетеді.Бриз жер бетінен жүздеген метр (кейде 1 км-ден астам) биіктікке дейінгі ауа қабатын қамтиды, ондаған қашықтыққа дейін соғады. Теңіздік Бриздің жылд. 7 м/с-қа дейін жетеді. Бриздер теңіздер мен үлкен көлдердің жағалауында байқапады. Олар су айдындары мен құрлық арасындағы тәулік ішіндегі температура мен қысым айырмашылығынан пайда болады. Күндіз жел теңізден жағалауға (теңіздік бриз), ал түнде жағалаудан теңізге (жағалық бриз) бағытталады. Бриздердің жылдамдығы, әдетте, 3—5 м/с, тропиктерде бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары. Теңіздік бриз құрлықта ауа температурасын төмендетіп, салыстырмалы ылғалдылығын арттырады. Мәселен, Үндістандағы Мадраста теңіздік бриз әсерінен ауа температурасы 2—3°С-қа төмендеп, ылғалдылық 10—20%-ға жоғарылайды, ал Батыс Африкада бұл көрсеткіштер тиісінше 10°С пен 40%-ды құрайды. Дереккөздер de:Seewind
Ювенильді су

Ювенильді су — литосферада магмадан бөлінген су буларының қорлануынан пайда болған су. Соңғы уақытта таза ювенильді су болмайды, ол тек жылы минеральды бұлақтарда аздап қоспа түрінде ғана кездеседі деген көзқарастар басым. Дереккөздер *Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.