kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кадет партиясы

Кадет партиясы - Ресейде 1905-1917 жылдары жұмыс істеген конституциялық-демократиялық партия. Бұл партия құрамында Ә.Бөкейхан болған. Оның «Мен Кадет партиясынан неге шықтым?» деген мақаласы бар. Бұл мақаласында ол «Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы. Біз Алаш ұранды жұрт жиылып, ұлт автономиясын тікпек болдық» дей келеді де Кадет партиясының жолы ұлттық мемлекет жолымен қиыспайтынын айтып: «Мен сонан соң қазаққа Алаш партиясын ашуға тырыстым. Мұны мен июльдегі Жалпықазақ сиезінде айтқан едім» деген болатын. Дереккөздер
Партия құру және оның мәселелері туралы конституциялық-демократиялық партия бағдарламасы

Партия кұру және онын мәселелері туралы конституциялық-демократиялық партия бағдарламасы - 1905 жылы желтоқсан айында Орал қаласында өткен «Қазақ конституциялық демократиялық партиясының» сьезінде қабылданған құжат. Ол татар тіліндегі «Әл-гаср-ул-жәдид» газетінде татар тілінде жарияланған. Мәтін соңында «Қазақ конституциялық демократиялық партиясының» мүшелері мыналар: С.Қаратаев, Ғ.Бердиев, М.Бақытгереев, И.Тоқбердиев, Х.Досмұхамедұлы, Н.Ипмағамбетов, М.Мұқанов, Ғ.Рақымбердиев, Ізбасаров, Ү.Дүйсембин» делінген. Бағдарлама мынадай бөлімдерден тұрады: 1) азаматтардың негізгі еркіндіктері; 2) патшалықтың қалпы; 3) халықтың өзін-өзі билеуі; 4) сот; 5) дін; 6) жер; 7) алым-салық; 8) жұмысшылар; 9) мектептер; 10) партия жұмысы. Бұл құжат - мерзімі жағынан Қазақстандағы партиялар тарихындағы ең алғашқы бағдарлама. Соған қарап, оны ұлт-азаттық қозғалыстың алғашқы кезеңіндегі маңызды оқиға деп қабылдауға болады. Дереккөздер
Сандық программалық басқаруы бар станок

’’’Сандық программалық басқаруы бар станок ’’’ (Станок с числовым программным управлением; the machine tool with numerical program management) — барлық жұмыстық және қосалқы операциялары берілген программаға сәйкес басқару құрылғыларының командалары бойынша орындалатын станок-автомат. Сандық басқаруы бар станоктың жетектерінің негізгі ерекшелігі оның жұмысының үздікті принципінде, яғни жұмыс органдарының және өңделетін бұйымдардың кез келген орын ауыстыруы жеткілікті аз қадамдардың ақырғы тізбегі бойынша жүзеге асырылады. Станоктың жұмысын басқару құрылғысы басқарады, басқару негізінен микропроцессормен немесе микрокомпьютермен орындалады. Станокты жұмысқа дайындау бұйымды өндеу процесін алгоритмдеуден, программа құрудан және оны басқару құрылғысына енгізуден тұрады. программалар бұйымның жұмыс сызбасының және оны өңдеуге қойылатын технологиялық талаптардың негізінде құрылады. Дереккөздер ru:Станок с числовым программным управлением
Қалааралық, халықаралық АТС

Қалааралық, халықаралық АТС (Междугородный, международный АТС). Қалааралык телефон байланысы әр түрлі елді-мекендердегі абоненттер арасында хабар таратуға арналған. Бұл байланыс түрі қалааралық байланыс желісін (торабын) құратын арналар жиынынан тұратын қалааралық телефон станцияларының көмегімен іске асырылады. Қалааралық телефон байланысын автоматтандыруға арналған негізгі шарттар: жергілікті тораптарда автоматты телефон станцияларының болуы; автоматтандырылған желіге қосылған пункттер арасында телефон арналарының өлдеқайда үлкен шоғырларын қіру; қашық байланыс арналарымен басқару сигналдарын беруді қамтамасыз ететін арнайы аппаратуралардың болуы. Дереккөздер
Аманхан Әлімов

Аманхан Әлімов — ақын. Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1976). 1980 жылы ҚазМУ-ді, 1993 жылы М.Горький атындағы Бүкілодақтық әдебиет институтын (Мәскеу) бітірген. "Алматықұрылыс" мекемесінде құрылысшы (1972-74) болған. Жазушылар одағының аударма бөлімінде (1989—90), Қазақ радиосында (1986-88; 1993-94), "Қазақстан пионері" (1981—82), "Лениншіл жас" (1982-85), "Түркістан" (1994), "Заң" (1994—98) газеттерінде, Алматы облысы ақпарат және қоғамдык келісім басқармасында (1998—99) жауапты қызметтер атқарған. 1999 жылдан "Заң газетінде". "Кездесу" (1983), "Жанымның жапырағы" (1989), "Ай нұры алақанымда" (1996; 2003), т.б. өлең кітаптары жарық көрген. М.Мақатаев атындағы сыйлықтың лауреаты (1994). Дереккөздер
Дисперстік

Дисперстік (лат. dispersus – шашыраңқы, таралған) — географияда, аумақтағы географиялық нысандардың орналасуындағы қашықтықтың дәрежесі. Тығыздық көрсеткіштерімен, сондай-ақ бір нысанға келетін аумақтың көлемімен S/N және нысандардың арасындағы орташа қашықтықпен 2·(S/N)¹ᐟ² ( S аумақтың ауданы, N — талданатын нысандардың немесе географиялық байқау бірліктерінің саны) өлшенеді. Дереккөздер
Сандық программалық құрылғы

’’’Сандық программалық құрылғы ’’’ (Числовое программное устройство) — адамдар немесе есептегіш машиналар дайындап берген программа негізінде құрал-жабдықтарды (металл кесетін станоктарды, өңдеуші орталықтарды, роботтық манипуляторларды, икемді өндірістік модульдердің және т.б.) басқару сигналдарын өндіруге арналған құрылғы. С.п.қ. басқарудың жоғары сенімділігін, бөгеулерге тұрақтылықты, бейімділікті жасақтайды. Дереккөздер
Абай туралы кітаптар алған әдеби сыйлықтар

Әдеби сыйлықтар. Әдеби сыйлықтардың түрлері кеп. Әдебиет саласында Әуезов "Абай" романы үшін 1949 ж. КСРО-ның 1-дәрежелі Сталиндік сыйлығын, 1959 ж. «Абай жолы» эпопеясы үшін Лениндік сыйлық алды. Ұлы жазушы бұрынғы Одақ кезінде бірнеше жыл Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтар беру комитетінің мүшесі болды. Ол бұл кезде М. Жәлил, Ш. Айтматов, Р. Ғамзатовтардың Лениндік сыйлық алуына көп жәрдемін тигізді. Қазақстан Жазушылар одағы М. Әуезов атындағы әдеби сыйлық белгілеген. Дереккөздер
Дистанциялық аспаптар

Дистанциялық аспаптар ( — қашықтық) - байқаушыдан алшақ тұрған метеорологиялық элементтерді өлшейтін аспаптар. Бұлардың түрлері: *1) қабылдағыш бөліктері шалғай орналасқан механикалық, электрлік немесе радиолық хабаршысы бар жазатын бөліктерімен байланысқан өзі жазатын аспаптар; *2) көрсеткіштер бойынша көзбен есептейтін аспаптар; мұндайда олардың қабылдағыш бөліктері механикалық немесе электрлік хабаршының көрсеткіштерімен байланысқан; *3) радио (радиозонд, радиометеорологиялық қондырғы) арқылы қабылдап сигнал беретін аспаптар; *4) көрсеткіштерді тіркейтін аспаптар (мысалы, аудармалы термометр). Дереккөздер
Қалалық байланыс желісі

Қалалық байланыс желісі (Городская сеть связи) — қаланың аумағына кіретін нысандарды өр түрлі әдістермен құрып, сол қаладағы абоненттердің электр байланыс қажеттігін қамтамасыз ететін байланыс желісі. Қалалық байланыс желісіне автоматты телефон станциялары, оларды қосып жалғайтын байланыс жолдары және телефон станциясымен абоненттерді жалғайтын магистральдық, таратушы және абоненттік байланыс жолдары кіреді. Дереккөздер
Сандық пішім

Сандық пішім (ағылш: numeric format; орыс: численный формат) — мәліметтер базасында (электрондық кестелерде) — сандарды белгілі бір мағынасы бар мән ретінде бейнелеу тәсілі, мысалы , ақшалық пішім, мерзімдік (дата), пайыздық (проценттік) пішім және т.б. Дереккөздер
Санк

’’’Санк ’’’ (Sane) — динамикалық атауы бойынша, яғни программаның атқарылуы кезінде процедураларда нақты параметрлерді қою үшін "Алгол" типті тілдерді жүзеге асыруда қолданылатын программа. Дереккөздер
Остеон

Остеон (osteonum, — сүйек) — тығыз сүйек затының негізгі құрылымдық бірлігі. Остеонның (сүйек тақташаларының Гаверс жүйесі) қабырғасын концентрлі шеңберлер тәрізді бір-біріне қабаттаса орналасқан сүйек тақташалары (4-20) кұрайды. Остеонның орташа диаметрі 3-7 мкм тең. Остеонның ортасында қоректендіруші қан тамырлары өтетін остеон өзегі болады. Дереккөздер
Программалық бұйымның сапасы

Программалық бұйымның сапасы (Качество программного изделия; quality of program) — программалық бұйымның қасиеттерінің жиынтығы. Ол белгілі бір ортада алғашқы мәліметтердің жиынымен өзіне жүктелген мәселені шешуді жасақтау жолында қызмет етеді. Жинақылық, тез өзгергіштік, жад сыйымдылығы, құжаттама сапасы, сенімділік жөне тағы басқа. Сапа көрсеткіштері болады. Дереккөздер
Ағайынды серапиондар

«Ағайынды серапиондар» («Братья Серапионы») , әдеби бірлестік. 1922 жылы басында құрылған, әдебиетші-жазушылар бірлестігі. Петроградтағы «Всемирная литература» баспасының жанынан құрылып, мүшелерінің көпшілігі осында В. Шкловскийдің, В. Замятиннің семинарларында оқыған. Бірлестікте Вс. Иванов, М. Слонимский, М. Зощенко, В. Каверин, Н. Никитин, К. Федин, Николай Семенович Тихонов, Е. Полонская, И. Груздев т. б. болды. Бірлестік атауы неміс романтигі Э. Т. А. Гофманның осы аттас кітабынан алынған. Мүшелері көркем шығарма жазуды, жазу техникасын меңгеруді негізгі мақсат етіп қойды. Олар әдебиеттегі ұраншылдық пен нашар мағынадағы қарапайымдылыққа, қарадүрсіндікке қарсы шықты. Бірлестік мүшелерінің жалпы теориялық тұжырымдары, ой-мақсаттары «Жизнь искусства» газеті редакциясына жазған хаттарынан айқын көрінді. Бірлестік мүшелері ерекше аналитикалық ақыл, талдау тереңдігімен көзге түсті. Мүшелерінің көбі улкен жазушы, ғалым болды. Әуезов Ленинград университетінде оқып жүргенде бірлестіктің біраз мүшелерімен танысты, араласып тұрды. Бірлестік мүшелері ұйымдастырған шараларға қатысып жүрді. Бұл жағдайлар Әуезовтің терең әдеби білім алуына, әдебиеттегі ұраншыл бағыттан гөрі таза көркемдікті мұрат ететін әдебиетке ойысуына ықпал жасады. Дереккөздер
Программалық бұйымның сапасын бағалау

Программалық бұйымның сапасын бағалау (Оценка качества программного изделия; program quality estimation) — базалық мәндерді есептелген мәндермен салыстыруды, көрсеткіштердің нақты мәндерін есептеуді, көрсеткіштердің базалық мәндерін тағайындауды, осы көрсеткіштердің сандық мәндерін анықтайтын әдістерді таңдау немесе әзірлеуді, сапа көрсеткіштерін таңдауды қамтитын шаралар кешені. Дереккөздер
Дистанциялық метеорологиялық станса

Дистанциялық метеорологиялық станса - арнайы таңдалған жерде құрастырылған қарсылық термометрден, үлдірлі немесе қылды гигрометрден және электрлік анеморумбометрден тұратын дистанциялық аспаптар кешені. Аспаптардың көрсетулері кабель арқылы қабылдағыштан жырақта тұрған стансаның аспаптық пультіне жіберіліп отырады. Дереккөздер
Сапа атрибуты

’’’Сапа атрибуты ’’’ (атрибут качества; quality attribute) — элементтің сапасымен байланысты сипаттамасы немесе ерекшелігі. Ескерту: сапа атрибут тарының иерархиясында ең жоғары дәрежедегі атрибуттар — факторлар деп, ал ең төменгі дәрежелегілері — атрибуттар деп аталуы мүмкін. Дереккөздер
Бақылау импульсі

Бақылау импулбсі (Импульс контроля) — электрондық импульстік құрылғының каскадтарының аралықтарындағы нүктелерде, олардьщ жұмысын тексеру үшін осциллограф арқылы бақыланатын амплитудасы, пішіні белгілі импульстік сигнал. Дереккөздер
Сарыарқа (газет)

“Сарыарқа” — газет. 1917 — 1918 ж. Семей қаласында шыққан. Газетте негізінен алаш қайраткерлерінің (Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Х.Ғаббасов, т.б.) мақалалары жарияланды. “Алаш” партиясының органы ретінде сол кездегі саяси-қоғамдық мәселелерді көтерді. Дереккөздер
Кәкен Амантай

Кәкен Амантай - Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. «Арқа ажары», «Түркістан» газеттерінде, Ұлттық қауіпсіздік органдарында қызмет еткен. Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен шығармашылығына арналған «Последние дни Сакена», «Қазақтың Сәкені», «Непокоренный сын степи» атты еңбектердің және «Түркістан легионы» кітабының авторы. «Түркістан легионы» кітабы М.Шоқайдың бастамасымен құрылған әскери құрама жөнінде деректі материалдар негізінде жазылған. Оның еңбектерінде Алаш қозғалысына, кайраткерлеріне қатысты мұрағат деректері бар. Дереккөздер
Қалалық, ауылдық, жергілікті телефон торабы

Қалалық, ауылдық, жергілікті телефон торабы . Телефон байланысының торабы деп соңғы абоненттік телефон құрылғылары мен байланыс желілерін жалғайтын коммутация түйіндерінің жиынтығын айтады. Өзара байланысқан телефон тораптарының (ВСС) иеархиялық деңгейіне байланысты, телефон тораптары мына тұрге бөлінеді: #халықаралық # қалааралық #аймақішілік жөне жергілікті телефон тораптары. *Қалалық, ауылдық және мекемелі өндірістік телефон тораптары топтастырылып, жалпы атаумен "жергілікті телефон тораптары" деп аталады. *Қалалық телефон тораптары (КТС) телефон байланысын қала аумағында және қала ішіндегі аймақтарда қамтамасыз етеді. *Ауылдық телефон тораптары (АТТ) ауылдық өкімшілік аудан аумағындағы телефон байланысын қамтамасыз етеді. Ауылдық телефон тораптары, қалалық телефон тораптарына қарағанда әлдеқайда үлкен аумақты қамтиды, бірақ телефон аппараттарының тығыздығы аз. Демек, ауылдық АТС сыйымдылығы қалалық АТС-пен салыстырғанда әлдеқайда аз болады. Ауылдық әкімшілік телефон торабы (УППС) өндірістің, мекеменің, үйымның ішкі телефон байланысын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Сапа көрсеткіші

’’’Сапа көрсеткіші ’’’ (Показатель качества; quality factor) — бұйым сапасының сандық сипаттамасы (программалар үшін — жадтың тұтыну көлемі, аудару уақыты, орындау уақыты, сенімділігі, аяқталғандығы, дәлдігі және т.б.). Дереккөздер
Бақылау ұясы

Бақылау ұясы (Контрольное гнездо) — электрондық құрылғының блоктары орналасқан баспалық платода әрбір блоктың жұмысын бақылап тексеру үшін бақылау импульсін немесе аналогтің сигналды, штекерді жалғау арқылы осциллографты қосып кору үшін жасалған арнайы ұяшық. Дереккөздер
Диффлюэнттік саты

Диффлюэнттік саты ( — таралу) — мұздықтардың тармақталуының нәтижесінде мұз массалары қалындығының күрт азайған жерінде пайда болған көне мұздық аңғардың ұзына бойғы қимасындағы жарқабақты бұлтық. Дереккөздер
Сапалы басып шығару

’’’Сапалы басып шығару ’’’ (Качественная печать; near letter Quality (NLQ) — сапасы жағынан электрлік жазба машинкасына жуықтайтын нүктелік-матрицалық принтердің басып шығару сапасы. Жолды басып шығару бірнеше өтулерден кейін іске асады. Дереккөздер
Сазарбай Мәметов

Алаш қозғалысының қайраткері, Алашорда ұкіметінің мұшесі, Жетісудағы алғашқы қазақ заңгерлерінің бірі Мәметов Базарбай 1888 жылы Жетісу облысы Лепсі уезі Балқаш-Лепсі болысында туған. 1911 жылы Верный ер балалар гимназиясын бітіріп, Қазан университетіне түседі. 1917 жылы Қазан университетінің заң факультетін өте жақсы нәтижемен бітіріп шығады. Қазанда оқып жүрген кезінде өзімен пікірлес қазақ жігіттерімен бірге патша жарлығымен тыл жұмысына алынған қазақ жігіттеріне бас-көз болу, олардың отбасыларына қамқорлық жасау жөнінде « Қазақ» газетінде (№201, 1916 жыл 15 қыркүйек) Алаш жұртына ашық хат жазады. Бұл хатты сол кезде Минскідегі « земский союздың» бас комитетінде қызметте жүрген Ә.Бөкейхан да қолдайды. Б.Мәметов 1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін Қазаннан елге оралысымен, Алаш қозғалысына белсене араласады. 1917 жылы 21-26 шілде аралығында Орынбор қаласында өткен бірінші жалпықазақ съезіне Жетісу өкілдері қатарында қатысады. Съез Б.Мәметовті Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыкка Жетісу облысының кандидаты ретінде ұсынады, әрі Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне (Шура-и-исламға) өкіл етіп сайлайды. 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші жалпықазақ съезінде кеңеске мұше болған сегіз адамның бірі - осы Б.Мәметов. Екінші жалпықазақ съезінің шешімімен 1918 жылы 25 маусымда Алашорда үкіметінің төрағасы Ә.Бөкейхан халық милициясын құру туралы қаулыға қол қояды. Сол қаулыны жұзеге асыру мақсатымен Семей қаласында капитан Х.Тоқтамышев басқарған бірінші Алаш полкін ұйымдастыруға Алаш басшылары Х.Ғаббасов, М.Тынышбаев, А.Тұрлыбаевтармен бірге Б.Мәметов те қатысты. Ол өзінің іскерлігімен, әділдігімен көзге түседі. 1918 жылы 10-31 тамызда Лепсіде өткен Жетісу облыстық екінші қазақ съезінде Жергілікті кеңес мүшелігіне сайланады. Б.Мәметов қай кезде де елі ұшін игі істер тындырып, халыққа жанашырлық танытып отырған екен. Азамат соғысы жылдарында С.Аманжоловпен бірге Жетісу қазақтарына көмек қорын құрды. Бұл да дер кезінде жасалған қадам еді. Алашорда ұкіметінің мүшесі Лепсі көмек комитетінің төрағасы қызметін атқарып жұрген абзал азаматты «Большевиктермен байланысы бар» деген айыппен Колчак үкіметі қуғынға алады. Тұтқыннан қалай құтылғаны туралы дерек жоқ. Алашорда басшылары ара тұсіп босатып алса керек. Алашорда таратылып, Жетісу да кеңес үкіметі орнаған соң, қандай қызмет атқарғаны белгісіз. 1928 жылы тұтқындалып, отбасымен тұрмеге қамалады. 1931 жылы Саратовқа жер аударылады. Қарақалпақстанда да қызмет атқарады. Кейін елге оралып, Жамбыл, Талдықорған қалаларында эр тұрлі қызметтер атқарған ексн. 1946 жылы қайтыс болған. Дереккөздер
Диффузиялық булану

Диффузиялық булану - судың қозғалыссыз атмосфера жағдайында булануы; мұндай кезде буланған судың атмосферада таралуы турбулентті алмасуы жоқ тек молекулалық диффузиямен анықталады. Бірінші мәндегі Дальтон заңы осы Диффузиялық булануға қатысты. Дереккөздер
Өкпе ацинусы

Өкпе ацинусы (ацинус легкого); (acinus pulmonis, — жидек, pulmo — өкпе) — бронхтар тарамының ең соңғы тармағы — терминалды бронхиоладан таралатын өкпенің бөлікшесі (өкпенің құрылымдық бірлігі). Өкпе ацинусын альвеолалық бронхиолалар, альвеолалық өзектер, альвеолалық қапшықтар, альвеолалар және олардағы қан, лимфа тамырлары құрайды. Өкпе ацинусында қан мен ауа арасында газ алмасу процесі жүреді. Дереккөздер
Днепр мұздық дәуірі

Днепр мұздық дәуірі - орта плейстоценде Шығыс Еуропаның үлкен бөлігін қамтыған ең күшті мұз басу дәуірі. Мұздықтың оңтүстік шекарасы оның екі тілі арқылы Днепропетровск қаласының ендігіне дейін және Медведица өзенінің сағасына дейін (Дон өзенінің аңғары бойымен) барады. Батыс Еуропаның зааль мұздануына (Дрента сатысы) және Батыс Сібірдің самар мұз басуына сәйкес келеді. Дереккөздер
Қарадан да қара деңгей

"Қарадан да қара" деңгей ("Чернее черного" уровень) — бейне сигналдағы қара түске сәйкес келетін деңгейден төмен болатын деңгей. Осындай деңгейге сәйкес келетін шама бойынша бейнедабыл құрамына синхроимпульстер енгізіледі. Дереккөздер
Сараптамалық жүйе

‘’’Сараптамалық жүйе’’’ (Экспертная система; expert system) — жасанды интеллект әдістері мен пайдаланушы ұсынатын деректер негізінде жағдайды ұқсастыруға, диагноз қоюға, болжам жасауға, шешімді өзгертуге, әрекетті таңдауға, ұсыныс беруге қабілетті білімдерді қамтитын программалық және аппараттық құралдардың жүйесі.' Сараптамалық жүйе, әдетте, кейбір пән саласына (мысалы , жүрек-қан тамырлары ауруларына диагноз қою мен емдеудің сараптау жүйесі) бейімделеді және осы саладан білімді алуға, жинақтауға, түзету енгізуге, белгілі білімдерден жаңа білім тудыруға, осы білімдердің негізінде практикалық мәселерді шешу мен шешу барысын түсіндіруге қабілетті болады. Мәліметтер базасы, сақталған деректер, заңдылық пен ережеден басқа сараптамалық жүйеге программа-шешім шығарғыштар, жоспарлау міндетін орындаушылар, мәселе шешуді іздестіру, толық және айқын емес білімдерден логикалық қорытынды шығару механизмі кіреді. Сараптамалық жүйені жасау сараптамалық жүйенің түпнұсқасын — алғашқы нұсқасын даярлаудан басталады. Содан кейін оны ұзақ уақыт көп кезеңді сынақтан өткізіп жетілдіреді. Сараптамалық жүйені программалауға негізінен Лисп,Пролог, Си тілдері қолданылады. Дереккөздер hy:Էքսպերտային համակարգ
Александр Константинович Боровков

Боровков Александр Константинович (1904- 1962), орыс түркологы. Өзбекстан ғылым академиясының (1943) және КСРО ғылым академиясының (1958) корреспондент мүшесі. Негізгі еңбектері езбек тілінің грамматикасы, тарихы, диалектология саласына арналған. Шағатай тілі сөздіктеріндегі лексикографиялық дәстүрді қарастырды. Әуезовпен бірге Ташкенттегі ОАМУ-дің аспирантурасында бірге оқыған, сол кезде-ақ олардың ой танымдары келіспеген еді. 1952 ж. 8 шілдеде Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында «Манас» эпосы халыққа қажет пе, жоқ па?» деген тақырыпта пікір талас өтті. Боровков бастаған ғалымдар конференцияда «Манас» буржуазиялық дәуірдің сойылын соққан жат, ұлтшыл шығарма, коммунизм рухында тұрбиеленуші жас ұрпаққа залалдан басқа әкелері жоқ деп сіресті. Бұл пікірді кейбір қырғыз ғалымдары мен жазушылары да қолдады. Негізгі баяндаманы Брорвковтың: «Қырғыз эпосында идеялық қарама-қайшылық бар. Феодалдық-клерикалдық редакциясында басқыншы-хандық, мұсылман қолбасшысының образы айқын. Айтар болсақ, буржуазиялық-ұлтшылдық фальсификация Сағымбай мен Тоғолоқ молданың варианттарында пантүріктік, алашордалық версиялар шоғырланған. Анда-санда жылт еткені болмаса, елдікті уағыздап жазған тұстарды табу қиын» деп, мәселені шатастырған тұманды ойларын ортаға салды. Қорытынды сөзге шыққан Әуезов өзінің «Манастық» халықтық нұсқасын жасау керек» деген баяндамасында Боровковтың пікірін қатты сынға алып, «Манас» - тұтас бір халықтың рухани-мәдени байлығы, олай болса, халықтың төл мұрасына қол сұқпау керектігін айтып, күдік тұманын сейілтіп жібереді. Ұлы жазушы одан әрі қырғыз жырын кезең-кезеңге бөлуді доғару жөнінде Боровков айтқан уәжді қолдай отырып, «Манас» жырының бір сюжетке бағындырылған халықтық нұсқасын жасауды ұсынған. Сөйтіп ұлы Мұхаң қырғыз халқының ұлы мұрасын жазықсыз жаладан, көрсоқыр қараулықтан қорғап, сақтап қалды. Дереккөздер
Дамудың кешенді индекстері

Дамудың кешенді индекстері (даму деңгейінің ықпалды индекстері) - елдің (аймақтың) дамуының жалпы деңгейін сипаттайтын экономикалық, әлеуметтік, демографиялық, экологиялық және басқа көрсеткіштерінің қиыстырылуы. Ұзақ уақыт бойы экономикалық теорияда "даму" ұғымы сол аумақтағы материалдық игіліктер мен қызметтердің өндірісі көлемінің ұлғаюына қарай түсіндіріліп келді, ал оның негізгі өлшеуіші жан басына шаққандагы жалпы ішкі өнім болып келді. Осы көрсеткіштердің өсуі міндетті түрде халықтың жалпы жағдайының жақсаруына, жаңа жұмыс орындарының пайда болуынан кедейлік азайып, халықтың көпшілік бәлігіне арналған экономикалық және әлеуметтік жеміс береді деп есептелді. Нәтижесінде ұлттық және аймақтық даму бағдарламаларын жасауда материалдық байлық алдыңғы орынға қойылып, кедейлік, жұмыссыздық, табысты болу мәселелері екінші орынға ысырылып қалды. Осылайша, кәптеген дамушы елдердің 1950-1960-шы жылдардағы реформаларының басты мақсаты экономикалық өсімнің ең жоғары қарқынына жету болды. Алайда, алға қойған мақсаттарға жеткенменен, халықтың басым кәпшілігінің жағдайы жақсара қоймады, онымен қоймай, кедейлік деңгейі көтеріліп, әлеуметтік ширығушылық арта түсті. 1970-шы жылдары негізгі өлшеуіші жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім болып табылатын әлеуметтік-экономикалық даму деңгейінің орнына дамудың кешенді индекстері келді. Ондай индекстердің бірі 1979 жылы М.Морис ұсынған өмірдің физикалық сапасының индексі (ӨФСИ), үш негізгі көрсеткіштің негізінде құрылады: сәбилер қазасының коэффициенті, бір жастағылардың өмір сүру ұзақтығы және халықтың сауаттылық деңгейі. ӨФСИ кемшілігі - оның жан басына шаққандағы орта табыс деңгейін есепке алмай, өмір жағдайының жеткен деңгейін жанама түрде көрсетуі. 1980-ші жылдары қоғамға дамудың басқа да кешенді индекстері ұсынылды: * Үш көрсеткішке негізделген демографиялық өзгеріс индексі (1984); * 10 әлеуметтік-экономикалық көрсеткішке негізделген "адамның азап шегуі" индексі (1987); * 10 әлеуметтік-экономикалық және экологиялық көрсеткіштерге негізделген қаладағы өмір сүру деңгейі (1990) және т.б. Алайда бүл көрсеткіштердің ешқайсысы да даму өлшеуіші ретінде ЖӀӨ-ді алмастыра алмады. Бұл санақта қолданылатын көрсеткіштердің жеткілікті дәрежеде негізделмегендігіне, сонымен қатар, статистикалық базаның әлсіздігіне байланысты болды. Осы кемшіліктерді Б¥¥ адам дамуы индексінің даму бағдарламасын жасаған мамандар жоюға тырысты. Тағы қараныз * Демография * Дамушы елдер Дереккөздер
Домалама, қар білігі

Домалама, қар білігі - дымқыл және жабысқақ қар бөлшегінің желдің әсерінен немесе беткейдің құламалылығына сәйкес жаңа жауған қар бетімен төмен қарай домалап, өрнекті іздермен қабық жасай отырып тоқтаған әр түрлі пішіндегі кесегі. Дереккөздер
Балама схема

Балама схема (Эквивалентная схема) — кірісіне сигнал түскен транзистор тізбектерінің көрсеткіштерін табу үшін қолданылатын алмастырушы схема. Транзисторды Б.с-ның екі түрімен алмастырады, біріншісі активті төртполюстік деп аталып, пассивті элементтерден (L,C,R) және электр қозғаушы күшінің немесе токтың балама генераторынан тұратын, екі қос қысқыштары бар, кіріс қысқыштарына сигнал көзі, ал шыгыс қысқыштарына жүктеме қосылатын электр тізбегі. Екінші Б.с-дағы транзистордың көрсеткіштері оның ішкі физикалық параметрлерімен байланысқан, сондықтан физикалық деп аталды. Б.с. аспап параметрлерінің транзисторлық схемалар корсеткіштеріне әсерін талдағанда, ыңғайлылығымен және корнекілігімен сипатталады. Дереккөздер
Қарсы байланыс контуры

Қарсы байланыс контуры (Контур противосвязи). Тізбектер арасындағы электромагниттік өзара әсерден пайда болатын бөгеуіл тоқты азайту үшін сол бөгеуіл токқа қарсы бағытталған (қарсы таңбалы) ток туғызатын, сыйымдылық коңденсаторымен кедергі резисторларынан құралған екі немесе үш ұштыктан тұратын, екі тізбек арасына қосуға арналған контурды "қарсы байланыс контуры" деп атайды. Дереккөздер
Программалық жасақтама

Программалық жасақтама (Программное обеспечение; software) (Software; soft - жүмсақ және ware — бүйым) — компьютердің жұмыс істеуіне арналған программалар жиынтығы, яғни программалық жасақтамалар. * 1) белгілі бір типтегі есептеуіш машиналарға арналған программалар жиынтығы; компьютерлерге арналған алгоритмдер мен программаларды әзірлеу; * 2) пайдалануға қажетті мәліметтер мен программалық құжаттарды өңдеу жүйесі программаларының жиынтығы. Ортақ жөне қолданбалы программалық жасақтама болып екі түрге бөлінеді. Дереккөздер hi:सॉफ़्टवेयर
Әдебиет ескілгін жинаушыларға

«Әдебиет ескілгін жинаушыларға», Мұхтар Әуезовтің мақаласы. «Қазақ тілі» газетінде жарияланған (1925 ж. 23 сәуір). Соңында «Семей техникумы» деп қол қойылған. Мақаланың авторы Әуезов екендігін белгілі ғалым Қ. Муқаметханов архив деректерімен дәлелдеп, оны «Қазақ әдебиеті» газетінің 1971 ж. 15 қаңтардағы санында қайта бастырды. Мұнда келтірілген дәлелдердің нанымдылығы, мақаланың тілі, ой оралымдары оны Әуезовтің жазғандығына күмән келтіртпейді. Әуезов 1924-25 ж. Ленинград университетіндегі оқуын үзіп, Семейдегі педтехникумда т. б. оқу орындарында ұстаздьіқ еткен. Сол жылдары «Таң» журналын шығарысып, онда өзінің көркем туындыларымен қоса ел арасынан жинаған ауыз әдебиеті мен әдебиет тарихына қатысты шығармаларды жариялап отырған. Екіншіден, Муқаметхановтың көрсеткеніндей, Әуезов Семей губерниялық оқу бөлімінің жанындағы ғылыми-әдістемелік кеңестің мүшесі ретінде 1925 ж. 15 сәуір күнгі мәжілісінде (№ 21-хаттама) жазғы демалыс айларында қазақ ауыз әдебиетін, тарихи деректерді жинау мәселесі туралы баяндама жасап, жинаушылар үшін нұсқаудың үлгісін бекіттірген. Үшіншіден, Муқаметхановтың дәлелдеріне қосымша, бүл мақаладағы негізгі ой-пікірлер Әуезовтің осы жылдары жазылып, 1927 ж. жарыққа шыққан «Әдебиет тарихы» кітабының «Жазушыдан» деп аталатын арнау сөзімен тікелей үйлесіп жатса, мақаладағы Қодар бейнесіне берілген мінездеме мен жырдан келтірілген мысал-үзінді кітаптың «Қозы Көрпеш - Баянның» мәнісі» атты тарауында сол күйінде өзгеріссіз дерлік қайталанып келеді. Мақалада автор қазақ әдебиетінің шашылып жатқан деректерін жинау - барша журтшылықтың міндеті екенін ескертіп, оның қажеттілік маңызын таратып түсіндіреді. Бірінші керегі, «қазақ оқушысына ой, сезім азығын беру болса, одан кейінгі зор пайдасы... кәрі қазақтың бүл күнге шейін көмескі болып келген ақыл, сезім жолындағы бітімін айқын көрсетеді». Өткен күннің ұғымы мен нанымы, әдеті мен салты анықталып екшелмесе, алдыңғыға, келешекке бет түзелмейді. Ирегі мен бұралаңы көбейеді деп санайды. Ескілікті тірілтудің үшінші керегі: ұлт мектебінің өз пішінін сақтап қалыптануы қажет деген пікірді дәлелдейді. Әдебиет жайынан жазып алатындарға арнап 11 турлі, тарих жайынан жазып алатындарға - 5 түрлі нусқау-ескертпе түзген. Олар ғылыми түрғыдан өте айқын, мәнді. Айталық, «Бұндай өлеңдердің барлық кездескен түрлерін түгел жинау керек. Кім шығарды, қай заманда, кімге арналғаны жазылу керек... Жинаушыларға қойылатын шарт: барлық сөз айтушының дәл өз аузынан шыққан қалпында ғана жазылуы керек» деп ескертеді. Автор осы жазда Семей техникумынан 100 шәкіртті арнайы дайындап шығаратынын айтып, осындай игілікті істі жүзеге асыруға Қарқаралыдағы қазақ техникумын да шақырған. Оларға бұл жүмыста Семей техникумымен айрықша қатынас жасау керектігін өтінген. Дереккөздер
Доминанттық қоныстар

Доминанттық қоныстар ( — басым) - ландшафтыда басым орын алатын, яғни ең көп тараған және оның жалпы көрінісін жасайтын қоныстар (мысалы, көлдік-мұздық ойпандардағы, оңтүстік тайгалық құмды ландшафтылардағы қарағайлы қоныстар). Дереккөздер
Балқыма өткел

Балқыма өткел (Сплавной переход) — шалаөткізгішке донорлық немесе акцепторлық қоспа ретінде металлы немесе балқытпаны балқытып енгізу әдісімен (кейіннен шалаәткізгіштің рекристаллизациясы өтуімен) алынған электронды-кемтіктік ауысу. Дереккөздер
Өкпе бөлікшелері

Өкпе бөлікшелері (легочные дольки); (lobulus pulmonis, — бөлікше, pulmo — өкпе) — альвеолалық бронхиоладан таралған альвеолалық өзектер мен альвеолалық қапшықтар жүйесі. Өкпе бөлікшелері сыртынан борпылдақ дәнекер ұлпасымен қапталып, бір- бірінен өзара бөлініп тұрады. Дереккөздер
Қарымта диод

Қарымта диод (Обращенный диод) — туннельдік эффект салдарынан кері кернеудегі өткізгіштік тура кернеудегі өткізгіштікке қарағанда әлдеқайда үлкен шалаөткізгішті диод. Туннельдік диодтан максималды тоғының төменгі мәндерімен (-100 мкА) ерекшеленеді. Қарымта диодтың өзгешеленген шалаөткізгіштер негізінде жасайды (әдетте, Ge немесе GaAs-тен) Дереккөздер .
Дөнбектас

Дөнбектас (Валунник) - жақсы тегістеле келген, мұздықтардың және тасқын су әрекеті әсерінен жұмырланған тау жынысы. Д. Еуропада, әсіресе оның солтүстік және орталық бөліктерінде көп ұшырайды. Бұл жерде оның жиі кездесуі, бір кезде Еуропаның солтүстігінде түгелінен ұзындығы 0,5—2 км-ге дейін барады. Дереккөздер de:Geröll en:Boulder es:Peñasco et:Rahn ja:巨礫 lt:Riedulys pl:Głaz pt:Matacão uk:Валуни zh:巨石
Балқытпа-диффузиялық транзистор

Балқытпа-диффузиялық транзистор (Сплавно-диффузионный транзистор) — балқыту және диффузия процестерінің көмегімен шалаөткізгіш материалға қоспаларды енгізу жолымен электронды-кемтіісгік откелдер жасалатын биполярлық транзистор. Жасалу технологиясына байланысты Б-д.т. дрейфтік транзисторға жатады жөне, өте жоғары жиіліктерде жүмыс істейді (1000 МГц-ке дейін). Дереккөздер
Сергей Петрович Бородин

Бородин Сергей Петрович (1941 жылға дейінгі лақап аты - А м и р Саргиджан; 1902-1974), орыс жазушысы. Өзбекстанның халық жазушысы (1973), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1942). Арменияда, Қиыр Шығыста, Тәжікстан мен Қазақстанда қызмет істеді. 1951 жылдан бастап Ташкентте тұрды. Осы кездерде Орта Азияның өткен тарихына тереңдеп ден қойды. 1946 ж. 5 қаңтарда Әуезовке жазған хатында «Абайдың» бын алғанын, енді 2-кітабын асыға күтетінін айтқан. Бұл жөнінде өзінің біраз ойларын білдіріп, хатындағы сұрақтарына жауап береді. 1954 жылғы 2 қаңтардағы хатында жаңа жылмен құттықтайды, хал-жайын сұрап, біраз тілектерін білдіреді (№641-папка). «Жақсы кітап - жан азығы»(«Социалистік Қазақстан», 1949, 10 мамыр) деген мақаласында «Абай» романының Мемлекеттік сыйлық алуына байланысты ыстық ықыласын, ізгі ниетін білдірген. Дереккөздер
Асантай Әлімов

Асантай Әлімов (11.2.1929, Талапты ауылына қарасты Мыңшұңқыр елді мекені — 18.1.2002, Темір станциясы) — тарихшы, өлкетанушы, ақын, суретші, Отырардағы музейдің негізін қалаған. Көне жәдігерлерді қастерлеп, жинастырғандықтан "Дала археологы", "Музей-адам" атанған. 1951 жылы Шымкент педагогикалық институтын, 1957 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1957—73 жылы орта мектеп мүғалімі, 1973—80 жылы аудандық тарихи-өлкетану музейінің директоры кызметтерін атқарған. Кәсіпқой суретші ретінде салған Әбу Насыр әл-Фараби, Қажымұқан, Ыбырай, Шоқан, А.Жармұхамедов, т.б. портреттері, "Отырар корғанысы" полотносы, т.б. бар. Сонымен катар "Зүлымдық" (Шымкент, 1993) атты жыр жинағының авторы. 100-ден аса ғылыми-танымдық мақаласы жарық көрген. Әлімов шығармаларының негізгі тақырыбы: тарихи аңыз, ғылыми-білім, мәдени мүралар, сын-сықақ, т.б. Әлімов жинаған жәдігерлер Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінде, Отырар руханияты кітапхана-музейінде сактаулы. ҚР еңбек сіңірген кызметкер. Ауданның "Құрметті азаматы". Дереккөздер
Программалық жасақтама өнеркәсібі

Программалық жасақтама өнеркәсібі (Индустрия программного обеспечения; program industry) — программалық құралдарды әзірлейтін, өндіретін жөне жеткізіп беретін ұйымдар мен ұйымдардың құрылымдық бөлімшелерін біріктіретін сала. Дереккөздер
Ғасыр

Ғасыр — 100 жылға тең уақыт бірлігі. Григориан күнтізбесіне сәйкес алғашқы ғасыр 1 жылдың қаңтардың 1 басталып желтосанның 31-де аяқталған. * стратиграфияда, яғни тарихи геологияда: жікқабат деп аталаты тау жынысы қабаттары жиынтығының түзілу мерзіміне сәйкес келетін уақыт өлшемі. Бірнеше ғасыр қосылып заман құрайды. Геологиялық ғасыр мөлшерлік тұрғыдан өзгермелі болатындығын, яғни әрбір жік қабатгың түзілу мерзімі әр түрлі екендігін Ғасырлық тербелістер ауытқулар теңіз деңгейінің, құрлықтың (эпейрогендік қозғалыстар нәтижесінде), климаттың, көл бетінің, мұздықтар шетінің кезеңдік жоне ұзақ кезендік ауытқулары. Дереккөздер
Балқытпалы транзистор

Балқытпалы транзистор (Сплавной транзистор) — шалаөткізгіш материалға қоспаларды балқытып енгізу арқылы электронды-кемтіктік өткелдер жасалған биполярлық транзистор. Бастапқы шалаөткізгіш пластинаны (өдетте, Ge-ден) п- немесе р- типті өткізгіштігі бар қоспалармен легирлейді, сосын сутекті қайта калпына келтіру ортасында 400— 500° С температурада, оған сөйкес акцепторлық немесе донорлық қоспалары бар (мысалы, Zn,Ga) балқыманың екі үлесті бөлігін балқытып жапсырады. Сөйтіп р-п-р- немесе п-р- п- типті Б.т. пайда болады. Б.т., негізінен, төменгі жиілікті қуатты транзисторлар ретінде қолданылады. Дереккөздер
Өкпе көпіршіктері

Өкпе көпіршіктері (легочные альвеолы); (alveoli pul-monis, — көпіршік, pulmo — өкпе) — альвеолалық бронхиола, альвеолалық өзектер және альвеолалық қапшықтар қабырғаларындағы тым жұқа қабырғалы ауалы көпіршіктер. Өкпе көпіршіктері қабырғасын бірқабатты жалпақ респираторлы эпителий жасушалары — майда альвеолоциттер (I түрі) құрайды. Олардың аралықтарында өкпе көпіршіктерінің ішкі бетін сылап, жабысудан сақтайтын сурфактант затын бөлетін ірі альвеоциттер (II түрі) орналасады. Сурфактант фосфалипид пен гликопротеидтен тұрады. Өкпе көпіршіктері сыртындағы қан капиллярларымен ағатын қан мен көпіршік қуысындағы ауа аралығында газ алмасу процесі жүреді. Өкпе көпіршіктері қабырғасыңда альвеолалық макрофагоциттер болады. Дереккөздер cs:Plicní sklípky
Жанқожа Мергенов

Мергенов Жанқожа - Батыc Алашорданың саяси қимылдарына белсене қатынасқан қайраткер. Орал облысы, Гурьев уезі, Акрап болысының 6 ауылында 1875жылы 8 ақпанда дүниеге келген. 1893-1897 жылдары Орынбор Қырғыз мұғалімдер мектебінде дәріс алған. Білімді, іскер, саясаткер, алғыр ұйымдастырушылық кабілетімен көзге түскен адам. 1917 жылы желтоқсанда екінші жалпы қазақ съезіне құрметті адам ретінде арнайы шақырылып, Алашорданың уақытша кеңесінің құрамын жасақтау ісіне қатынасады, ұлт кеңесінің жиналыс өкілі болып белгіленеді. Осыған қарағанда, сол кезде жасы егде тартқан, елге беделді, аузы дуалы ақсакалдардың бірі болса керек. 1918 жылы мамырда Жымпитыда өткен төртінші Орал облыстық қазақ съезі/қазақ съезінің төралқа төрағасының орынбасары болуы да Ж.Мергеновтің өз тұстастары құрмет тұтқан іскер азамат екенін дәлелдейді. Сол сиезде Ойыл уәлаяты уақытша үкіметінің мүшесі болып қабылданып, Ойыл уәлаятының ішкі істеріне жауапты болады. Сол кезде ол қазақ халқының ішкі берекесін шайқалтпау, сыртқы жақта беделін асыру бағытында көп игі істер тындырады. Мансап иеленіп тұрған кезінде елге әділ, ағайынға мейірімді бола біледі. Ең бастысы, Ойыл уәлаятында халыққа жағымды, үкіметке беделді адам болған. Сондыктан 1918 жылы қыркүйекте Ойыл уәлаяты тараған соң да Комучпен келісім бойынша Ойыл уәлаятының комиссары ретінде жұмыс істей береді. 1918 жылы күзде Сібір үкіметі құрылғанда комиссариат қызметі тоқтатылды. Одан соң Шыңғырлау уездік жер басқармасының төрағасы болады. 1918 жылдың аяқ шені мен 1919 жылдың басында халык милициясына жігіт алу, азық-түлік жинау мақсатында Темір, Елек, Қобда бағытында қарекет еткен Алашорданың жедел отрядын басқарады. Бұл ел сенімін аркалаған азаматтың өз ұлты үшін істегет игі істерінің бірі ғана. Ж.Мергеновтің осыдан кейінгі өмірі туралы дерек сакталмаган. Дереккөздер 2. Орынбор Қырғыз мұғалымдер мектебінің 12.05.1897ж. берілген куәлігі. (Нұрлан Жұмағалиев, Ақтобе, 2022ж.)
Программалық жасақтамaлap сәйкестілігі

Программалық жасақтамaлap сәйкестілігі (Совместимость программного обеспечения; software compatibility) — біртектес программалардың әр түрлі компьютерлерде орындалғанмен, бірдей нәтиже беретін қасиеті. Машиналық тілде жазылған программаның әр түрлі компьютерлерде орындалып бірдей нәтиже беруі. Программаның компьютерлердің ескі модельдерінде немесе бұрынғы операциялық ортада орындалу қасиеті. Дереккөздер
Әдебиет және кино

«Әдебиет және кино» ( «Литература и кино») — Мұхтар Әуезовтің мақаласы, 1944 ж. «Казахстанская правда» газетінің 5 наурыздағы санында жарияланған. Кейін Әуезовтің шығармалар жинақтарына, басқа да басылымдарға енбеген. Мақаланың қолжазбасы жазушының өз мұрағатында сақтаулы. Әуезов қазақ кино өнерінің туып, қалыптасу кезеңінің басы-қасында жүріп, оған мол үлес қосқан. «Райхан» (1940), «Абай әні» (1945), «Әйел жолы» киносценарийлерін жазып, киностудия көркемдік кеңесінің тұрақты мүшесі болды. 1944 ж. бұрынғы қазақ кинохроника студиясы (1936) мен көркем фильм студиясы (1941) біріктіріліп, Алматы көркем фильм және хроникалы-документті фильм студиясы болып қайта құрылған еді. Осы тұста жазушы аталмыш мақаласын жариялап, әдебиет пен кино өнерінің байланысы, ішкі үйлесім, ұқсастықтары мен өзіндік ерекшеліктері және қазақтың жас кино өнерінің алдағы міндеттері туралы ой-пікір білдіреді. Әуезов жалпы кино өнерінің туып-қалыптасуына әдебиеттің тигізер әсер-ықпалын жан-жақты ашып, өте жоғары бағалайды. Қайсы елдің болсын кино өнері өзінің туып, өсіп-даму кезеңдерінде халық шығармашылығымен, әдебиетімен тығыз байланыста болғандығын, соның нәтижесінде айтарлықтай жетістіктерге, мол табысқа жетіп отырғанын нақты мысалдар арқылы дәлелдейді. Ленин, Киров, Чапаев, сондай-ақ тарихи тұлғалар: Александр Невский, Суворов, Сухэ-Батор туралы жасалған үздік фильмдерді үлгі ретінде атайды. Ал кино өнері де өсіп-даму барысында, өз кезегінде өнердің басқа түрлеріне, әдебиетке де игі ықпалын тигізіп, мол мүмкіндіктер жасай алатынын, жасампаз қоғамның бүгінгі тыныс-тіршілігін кеңінен қамтып, тарихи дәуірлерді де тереңінен тартып суреттеуде жетекшілік қызмет атқаратынын айтады. Сондықтан жазушыларымыздың кино өнеріне белсене араласуы қажет екендігін, қазақ жазушыларының жас кино өнерінің қалыптасып, даму жолына тікелей жауапкер болатынын баса ескертіп, үлкен міндеттер жүктейді. Қазақ халқының бугінгі өміріндегі үлкен өзгерістер, жедел қарқынды өсіп-дамулардың адам санасында, ішкі жан дүниесінде сәулеленуі арқылы кино тілінде суреттелуі қажет. Сондай-ақ халқымыздың басынан өткен бай тарихы мен шығармашылық тұлғалары: Абай, Шоқан, Біржан, Құрманғазы, Жамбыл; батырлары: Абылай, Сырым, Исатай, Кенесары, Амангелді; эпостық жыр-аңыздардағы: Баян, Қыз Жібек, Қаншайым, Қорқыт, Асан қайғы, Алдар Көселер туралы да шынайы көркем фильмдер қою арқылы қазақ кино өнерін өркендетіп, өсіруіміз керек деген толғақты ой-пікірлерін ортаға салады. 2002 ж. бастап жыл сайын, жас ғалымдардың «Әуезов оқулары» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференциясы өткізіледі. Дереккөздер
Баркер тізбегі

Баркер тізбегі (Последовательность; Баркера- barker sequence). Өзара корреляцияның периодты емес функциясы бар екілік тізбек, ол бұл тізбектің ұзындығынан аспайтын уақыт арасында сигналды синхронизациялау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. 5,7,11,13-ке тең символдар саны бар Баркердің кодтық тізбекті катары белгілі. Олардың жиі таралған түрлері мыналар: 11100010010 және 1111100110101. Дереккөздер
Зейін Әліпбеков

Зейін Әліпбек (27 сәуір 1973 жылы Түркістан облысы, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылы) - тележурналист, 2015 жылдың наурыз айынан бастап "Білім және мәдениет" арнасының директоры.. ҚазҰУ-ді бітірген (1995). 1992-1993 жылдары Қазақ радиосының "Шалқар" бағдарламасында тілші, 1997 жылы "Хабар" агенттігінде "Жаналықтар" қызметінің Бас редакторы болады. Қазір "Жаналықтар" қызметінің продюссері. Телеэкрандағы "Жеті күн" ақпараттық-сараптама бағдарламасының жүргізушісі. Зейін Әліпбек сценарийдегі ойдың өзгешелігі мен көркемдік түрдің жаңалығын, саналуан кадрлардағы құрамдас бөліктер мен сөз және әуеннің құрылымдық өлшем өрнектерінің өзгеше бір поэтикасын телеэкранға алып келген. Дереккөздер
Қатты магнитті материалдар

Қатты магнитті материалдар — коэрцитивтік күшінің жоғарғы мәні бар магниттік материалдар (шартты түрде 4 кА/м-ден асады). Қатты магнитті материалдардың магниттік қаттылығы (жоғары коэрцитивті күйі, магниттік анизатропия тұрақтысының жоғары мәндеріне байла- нысты болады және магниттік домендердің шекараларының жылжуынан немесе материал ішінде кері полярлы домендердің пайда болуына кедергі жасайтын құрылымның пайда болуынан туындайды. Қатты магнитті материалдарға өр түрлі белгілері бойынша бірнеше топтарға бөлінген материалдар жатады. Электрондық техникада солардың ішінен қатты ферриттер Be, Sr мен Со, Ғе мен Ғе-Со балқытпалары негізіндегі ұнтақтардан престелген Қатты магнитті материалдар, магниттік емес төсенішке (таспа, сым, иілгіш жөне қатаң фикілер) ұсақ ұнтақ байланыстырғышпен жалатылған өтпелі металдардың тотықтарының ұнтақтары, қатты магнитті ферриттер ұнтақтары немесе Со—Ni, Со—W, Со—Ni—Р балқытпаларының жабьілғылары пайдаланылады. Дереккөздер
Мұхамбетқали Мұқанов

Батыс Алашорданың мүшесі Мұқанов Мұхамбетқали Машқалиұлы Орал облысы, Орал уезі, Төменгі Барбастау болысы, Құлтай ауылында туған. Мұқамбетқали ел ішіндегі қоғамдық қызметке ерте араласты. Әсіресе, 1905 жылы 1-орыс төңкерісі тұсында Б.Қаратаевтың өз елінің сауатты, пікірлі азаматы Әнжан Жұбаналиннің жанында жүріп, әлеуметтік іске қатысты. 1905 жылдың соңына қарай 1-Мемлекеттік Думаға Жайық қазактарынан ұйытқы болды. Қазақ даласындағы тұңғыш саяси ұйым - Қазақ конституңиялық- демократиялық партиясын»]] құру, оның бағдарламасын әзірлеу ісіне атсалысты. 1905 жылдың желтоқсанында қазақ кадеттер партиясы ресімделген бес облыстың (Ақмола, Семей, Торғай, Орал және Жетісу ) Орал қаласындағы делегаттық съезін ұйымдастырушылардың бірі. Осы басқосуда Б.Қаратаев, Ғ.Бердиев, Х.Досмұхамедұлы, М.Рақымберлиев, Ы.Тоқберлиновпен бірге партияның 9 адамнан тұратын Орталық комитетіне кірді. 1910 жылдар шамасында Қараоба болысының төрағасы Жайтілеу Арғыншиевтің орнына М.Мұқанов болыс болып сайланды. 1917 жылы сәуірде өткен 1-Орал облыстық қазақ съезінде інісі Есқали Мұқанов Жайық сырты қазақтары комитетіне мүше, ал М.Мұқанов 1-Қараоба болысы жер басқармасының төрағасы Әбдіхалық Нысановқа орынбасар болып сайланды. 1917 жылы шілдеде Ойыл болысында өткен 2-Орал облыстық қазақ съезіне және Жайық сырты қазақтары жер басқармасы жиналысына қатысты. 1918 жылы мамырда Жымпитыда өткен 4-Орал облыстық қазақ съезінде Қараоба, Барбастау, Бөрлі, Кіндікті, Қарағаш атырабындағы отырықшы қазақ ауылдары атынан Ойыл облыстық Уақытша үкіметінің (Ойыл уәлаяты үкіметі) мүшелігіне сайланды. Алайда 1918-1919 жылдары ақ казактар мен Қызыл армияның алма-кезек жеңісі мен жеңілістері тұсында екі жақтан да табылды. Ал 1919 жылы маусым айында К.Есенғалиев басқарған Алаш милиция отряды Бұлақсай ауылында М.Ипмағамбетов, С.Бекмағамбетовпен бірге М.Мұқановты да тұтқындады. Жымпитыға әкелінген соң Батые Алашорда басшылығы алдыңғы екі тұтқынды Ойыл түрмесіне жөнелтіп, М.Мұқановты босатты. Мұндай жағдайлар ақ казактар мен болыневиктер текетірескен аумалы- төкпелі кезеңде қазақ қайраткерлері қолданған белгілі бір әдіс-амалдан хабар береді. Бұған Батые Алашорда таратылғаннан кейін М.Мұқановтың Батыc Алашорда жауапты қызметкерлері қатарында Орынбор қаласына әкелінгені қоcымша дәлел 1920 жылы ақпан айынан бастап Қазақ өлкелік халық ағарту комиссариатында байланые қызметкері. Мұхамбетқали Мұқановтың бұдан кейінгі тағдыры белгіеіз. Дереккөздер
Ральф Дарендорф

Дарендорф Ральф (1929) - неміс әлеуметтанушысы және саясаттанушысы, осы ғылымдардағы қақтығыстық бағыттың ірі өкілдерінің бірі, либералды демократ. Дарендорф Ральф әлеуметтік жіктеу мен әлеуметтік қақтығыстардың қазіргі теорияларын жасауда қосқан үлесі зор. Негізгі еңбектері: * "Әлеуметтік таптар және индустриалдық қоғамдағы таптық қақтығыс" (1957), * "Қоғам және еркіндік" (1961), * "Қиялдан арылу" (1967), * "Хомо социологикус" (1973) және т.б. Дереккөздер
Дүние жүзінің геоорталық жүйесі

Дүние жүзінің геоорталық жүйесі – “Жер әлемнің ортасында қозғалмай тұрады, ал аспан шырақтары, Күн, планеталар және жұлдыздар оны айналып жүреді” деген ерте замандағы түсінік. Дүние жүзінің геоорталық жүйесінің негізсіз екенін бірінші рет XVI ғасырда поляк астрономы Н. Коперник дәлелдеп берді. Дереккөздер
CASE-технология

Программалық жасақтамаларды автоматтандырылған түрде әзірлеу, case-технология (Автоматизированная разработка программного обеспечения, Case-технология) — программалық жасақтама әзірлеу кезінде компьютерлерді қосалқы құрал ретінде пайдалану. Программалық жасақтаманы жобалау, құжаттамаларды туыңдату жөне қызметтің басқа да түрлерінде аспаптық программалық құралдарды пайдалану көзделген. Дереккөздер
Ғабдолғазиз Мұсағалиев

Тарихшы, қоғам қайраткері, заңгер Мұсағалиев (Мусин) Ғабдолғазиз 1880 жылы Бөкей ордасында туған. Алғаш ауыл молдасынан сауат ашқан Ғабдолғазиз одан әрі Қазақ медресесіне оқуға түскен. Медресені аяқтағаннан кейін арнайы ақсүйектер мектебінде оқиды. Каирдегі әл-Каһира университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Мысырдың бай кітапханасын сүзіп, халифат дәуіріндегі қолжазбалармен танысты, түркі халқыньщ ежелгі тарихын зерттеді. Шетелдің 8 тілін (қытай, араб, парсы, тұрік т.б.) білген. « Гүлжиһан» атты дастанды зерттеп, қазақ тіліне аударды. Университетті бітірген соң 1909-1910 жылдары Үндістан, Пәкстан, Индонезия, Жапония т.б. елдерді аралады. Сапардан оралған соң Жетісу облысының Қапал уезіне келіп, « Мамания» мектебінде сабак берді. 1912-1914 жылдары қазақ, татар тілдерінде жарық көрген мерзімді басылымдарда қазақ халқының тарихы мен мәдениеті, қоғамдық-саяси мәселелері туралы көлемді мақалалар жариялады. Ғылыми еңбектерін « Мұса Ғ.», « Мұса Ғабдолғазиз», « Мусин Ғабдолғазиз» деген аттармен жариялаған. Ғ.Мұсағалиев « Айқап» журналы мен« Қазақ» газетінің тұрақты авторларының бірі болған. « Айқап» журналында оның « Тарих», « Қазақ жайынан», « Ухшат», « Бәдәуит һәм мәденият», « Жазу мәселесі», « Айқапты ұлкейту қақында», « Кімге өкпелерге керек?» т.б. мақалалары жарияланып, оларда қазақ елінің арғы-бергі тарихы мен мәдениетінің өзекті мәселелері, шет елдермен қарым-катынастары жөнінде мәліметтер келтірілді. Ғ.Мұсағалиевтің « [[Жетісу қазақтары жайынан»]] атты мақаласы (« Қазақ» газеті, 1914 ж.) ғылыми құндылығын осы кезеңге дейін жоймаған. 1917 жылы Ордада « Ұран» аталатын жартылай ресми газет шығарды. 1918 жылы сәуір-мамыр айларында өткен Бөкей ордасы Кеңестерінің бірінші съезіне төрағалық етті. Мұсағалиев Ордада 2-5 қыркұйекте өткен мұғалімдердің бірінші съезінде төралқаның тұрақты төрағасы міндетін атқарды. « Дұрыстык жолы» газетін, « Мұғалім» атты журналды (10 нөмірі жарық көрді) шығарып, таратуға үлес қосты. 1923 жылдан бірыңғай әдеби қызметпен айналысты. Ғ.Мұсағалиевтің бұдан кейінгі өмірі жөніндегі деректер тым аз. 1933 жылы Алматыда қайтыс болған. Дереккөздер
Басқарушы тор

Басқарушы тор (Управляющая сетка) — үш электродты вакумдық электрондық шамда катодтан анодқа қарай қозғалатын электрондардың ағынын озіне берілетін кернеу арқылы реттеп отыратын электрод. Б.т- ға берілген кернеу мәніне байланысты электрондық шам арқылы өтетін ток мәні не өсіп, не кеміп отырады. Дереккөздер
Мухитдин Әлішев

Мухитдин Әлішев (1928 жыл, Акынтоғай ауылы – 1996 жыл, Маяқұм ауылы) — қазақ шопан. Қой шаруашылығының шебері (1964). Құрмет белгісі (1964), Ленин (1967) ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған. Есімі ҚазКСР-нің Құрмет алтын кітабына жазылған. Дереккөздер
Дүниежүзілік ауа райы

Дүниежүзілік ауа райы – Жер шарының әр түрлі бөліктеріндегі атмосфералық құбылыстардың бір уақыттағы немесе едәуір уақыт өткеннен кейінгі байланыстары. Дүниежүзілік ауа райының байланыстары ауа райын ұзақ мерзімге болжау мақсатында пайдаланылады. Дереккөздер
Өкпе тосқауылы

Өкпе тосқауылы (аэрогематический барьер) — өкпе көпіршіктері мен қан капилярлары қабырғаларынан құралған, ауа мен қан арасындағы газдарды өткізіп, зиянды заттарды ұстап қалатын құрылым. Өкпе тосқауылын альвеолалы эпителиоциттер, оның негіздік жарғағы, капиллярлар эндотелиоциттері және оның негіздік жарғағы бірігіп түзеді. Өкпе тосқауылының орташа қалындығы 0,5 мкм. Дереккөздер
Қатты сөйлегіш

Қатты сөйлегіш (Громкоговоритель) — дыбыс жиілігіндегі электр сигналын акустикалық тербеліске өзгертетін кұрылғы. Оған берілген электр сигналы оның қозғалмалы элементтерінде механикалық қозғалыс туғызады да, оның төңірегіне акустикалық тербеліс тарайды. Электродинамикалық, электромагниттік конденсаторлық және баска түрлері бар. Дереккөздер