kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кеңесбаев Төлеуғали Алмазұлы

1944 жылы туған, 1974 жылы Мәскеу полиграфиялық институтын бiтipгeн, графика өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Төлеуғали Кеңесбаевтың cүйікті тәсілдерінің бipi – линогравюра. Сол арқылы ол индустриалды табиғат көріністерін тарихи пайымдауларды, портрет жанрын аша түседі. Замандастарының күрделі де өзгеше ерекшеліктерін кейіпкерлердің қимыл әрекеті арқылы ерекшелейді Бұл оның бойына біткен табиғи қасиеті. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Ким Владимир Викторович

1936 жылы туған, 1959 жылы Алматы көркемсурет училищесін бiтipген, кескіндеме өнерімен шұғылданады, ҚР суретшілер Одағының мүшесі. Владимир Кимнің шығармалары классикалық және алыстағы өз отаны өнеріндегі сәйкестікті өзінше жүйелеуге бейімделген. Ол үшін суретші табиғат көpiнicтеріндегі, портреттер мен натюрморттардағы ерекше белгілердің бip-бipiнe үйлесімділігін мұқият көрсетеді, дәлме-дәл жазып шығады. Оның шығармалары негізінен қаладағы көше қиылыстарын, саябақтардағы аллеяларды, қарапайым гүлдерді, үйреншікті өмip тыныштығын бейнелеуден тұрады. Ол ішкі жан дүниесінде шоғырланған ойды тыныштық арқылы шешуге ұмтылады. Дереккөздер 1. Қазақстан суретшілері кітабы , 2011ж. 2. ↑http://www.shuak.kz/
Музыкалық аспап жасауға қолданылатын заттар

Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптарына қолданылатын материалдар түрі сан алуан және олар негізінен табиғи түрде қолданылады. Қазақ аспаптарының дыбыс бояуының табиғи түрде болуына негізінен осы заттар маңызды рөл атқарады. Олар: ағаш түрлері, мал терісі және металл түрлері болып үшке бөлінеді. Қайсыбір музыкалық аспаптардың пайда болуы, таралуы мен қолданылуы әр елдің табиғаты, жер асты және орман байлықтарымен де байланысты болып келеді. Мәселен, әлемнің әр жерінде "әнші ағаш" аталатын ағаштар мен соған жақын өсімдік түрлері өседі. Мұны зерттеп- танитын сала ғылымда- драмология аталады. Қазақтың тұрмыс-салтында ағаштан және оған жақын өсімдік түрлерінен музыкалық аспаптар жасаудың көпжылыдқ тәжірибесі қалыптасқан. Ағаш- аспапстар жасауда ең көп қолданылатын зат. Ертедегі қолөнер шеберлері аспап жасауға көрінген ағашты ала салмаған. Аспаптар жасауға жалпақ және қылқан жапырақты ағаштардың қатты, тығыз түрлері қолданылады. Дәстүрлі музыкалық аспаптарды зерртеп- тануда ағаш түрлерн, сипатын, сапасын, беріктігін, дыбыс беру ерекшелігін білуаса мағызды. Халық музыка аспаптары музйінің аспап жасау, жөндеу және қалпына келтіру шеберханасындаеліміз аймағында өсетін ағаштардың көптегентүрлері қолданылады. Аспап жасауда қолданылатын ағаш түрлері Шамшат- жалпақ жапырақты, мықты, берік, әдемі, құнды ағаш. Бұдан музыкалық аспаптар жасалады, аспап бөлшектерін арнаулы пешке қыздырғанда жақсы майысады. Мәселен, домбыраның, сым ішек қобыздардың құрап жасалатын шанағын, дабылды аспаптардың шеңберін майыстырып, иіп жасауда шамшат оңай иіледі. Алайда ағашты жағадан ғана кесілген кезінде қажетке жаратып үлгермесе, сызат түсіп, жарылып кететін зиянды жағы бар. Алмұрт- қатты, тығыз, өңі күлгін түсті құнды ағаш. Өңдеуге оңай көнгенімен тез майыспайды. Музыкалық аспаптар және оған қажетті кесінді бөлшектері жасалады. Қазал ағаш- қатты жанасты, түзу өсетін ағаш. Дыбыс жаңғырықтығы жоғары. Көбінесе ішекті аспаптардың шанағы, мойыны, тиек пен құлақ екілді бөлшектері жасалады. Шырша- қылқан жапырақты құнды ағаш. Музыкалық аспаптар жасауда дыбыстық (акустикалық') қасиеті ерекше. Олардың дыбыс беру мөлшері 1200 гц шамасында. Тобылғы- өңі қызыл күрең түсті. Одан асатаяқтың сабы, дабыл, дауылпаз, тоқылдақ секілді ұрмалы аспаптардың таяқшасы жасалады. Тасжарған- сирек әрі аз өсетін қатты ағаш. Одан музыкалық аспаптардың құлағы, тиегі, асатаяқтың сабы мен соқпалы аспаптардың таяқшасы жасалады. Аспап жасайтын құрал- саймандар жозы- құрал- саймандар жататын әр шебердің негізгі жұмыс үстелі. тұғып- ашасына ағшты қысып қойып, кесіп- жонуға арналған. қуыс балта- шанағы тұтас ойып жасалатын аспаптардың ағашын оя шабуға арналған. сына- музыкалық аспаптардың желімделген бөліктерін қысып тұруға қолданылады. шот- аспаптардың нәзік бөлшектерін дайындауға, ұңғуға, шауып жұқартуға қолданылады. атауыз(қысқы)- саз аспаптарына қажетті ағаштарды сүргілеуге, жонуға, кесуге арналған құрал. ұңғыру- ағашты ұңғи жонуға арналған сабы бар имек пышақ. тышуыр- ағашты қуыстап тесуге арналған.
Янчевский қарақаты

Янчевский қарақаты - Қарлығандар тұқымдасына жататын сирек кездесетін түр. Солтүстік Тянь-Шаньда анда-санда, сирек Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Қазақстаннан тыс Батыс Тянь-Шаньнан басқа, Памир-Алай тауларында таралған. Орманды белдеудегі шөгінді тастарда, тасты баурайлардың төменгі бөлігінде, тау өзендерінің аңғарларында, тоғайлы ормандар мен бұталар арасында өседі. Ірі хош иісті қара қошқыл-қара жидегімен ерекшеленеді. Қара қарақаттағы сияқты жапырақтарының төменгі бетінде сары хош иісті кішкентай бездері болады. Бағалы тағамдық өсімдік. Жидектерінің дәмі жағымды тәтті-қышқыл және құрамында С витаминінің мөлшері жоғары. Аязға төзімді түрлерді шығаруға жақсы нысана. Алматы және Ақсу-Жабағылы қорықтарында қорғалады.
Қызыл қойжелкек

Қызыл қойжелкек – астралылар тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстан территориясының оңтүстік дала зоңасынан бастап, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шаньның аласа тауларына дейінгі аралықтағы үлкен аймақта таралып жатыр. Құмды, сазды, шөлдерде, қиыршық тасты беткейлерде және тау етегінде, егістікке жыртып,пайдаланбай тасталған жерлерде өседі. Бұл көпжылдықтың басқа да қойжелектердей Қазақстанда 25 түрі кездеседі, өзіне тән түр сипаты бар. Әсіресе гүлдеп және жеміс беріп тұрған кезде тартымды, тез тануға болады. Онша биік емес (ұзындығы 40 см-ге дейін) сабағы таспа тәрізді, төменгі жағы кең,жоғарғы жағы үшкірленген жапырақтармен қалыңдай жабылған. Олар көкшіл сұр, жасыл түсті және жиегі толқыңдаған. Гүлшоғыры үлкен, жалғыз себет, сабақтың бас жағындағы және бұтақтардың ұшындағы ұзын түтікті гүлтығырына орналасқан, гүлдері қос жынысты. Саны көп, төменгі бөлігі түтүкті, ұзын, жіңішке, тілме тәрізді желбірлі. Үлкен (диаметрі 5 см-ге дейін), күлгін сия көк түсті, себеттер ертемен ашылады және нәзік тәтті хош иіс шығарады. Қойжелкек әр түрлі мекен ортасында сәуірден бастап, шілдеге дейін гүлдейді, мамыр - шілдеде жеміс береді. Жемістері жіңішке, тұқымшылар ұзындығы 2,5 см - ге дейін, ұш жағы тұмсықшалы, тұқымшаның ұзындығымен бірдей, ақшыл айдармен қамтылған. Айдар - қауырсынды түтүктерден тұрады, сондықтан жеміс беретін себеттердің түрі жұқа, селдір шарға ұқсайды. Қойжелкектің шаруашылық маңызы жайылымда азықтық өсімдік қатарына кіреді. Жапырағы мен сабағының құрамында сүт шырыны бар, полисахаридтер және дәрумендерден басқа активті заттар да бар, себеттері кейбір ісік түрлеріне қарсы халықтық медицинада қолданылады. Қазақстан территориясының оңтүстік дала зонасынан бастап, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шаньның аласа тауларына дейінгі аралықта үлкен аймақта таралып жатыр. Құмды, сазды шөлдерде, құрғақ қиыршық тасты беткейлерде және тау етегінде, сондай –ақ егістікке жыртып, пайдаланбай қалған жерлерде өседі. Бұл көпжылдықтың басқа да қойжелкектердей өзіне тән түр сипаты бар. Дереккөздер
Қатпарлы шұбаршөп

Қатпарлы шұбаршөп , орамалы соссюрея – астралылар тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін, үштік дәуір қалдығы. Жоңғар Алатауының орталық бөлігінде, Іле және Күнгей Алатауында, сонымен қатар Теріскей Алатауында кездеседі. Қазақстаннан тыс Қырғызстанда және Батыс Қытайда таралған. Бұрын бұл түрдің таралу аймағына Сібірдің оңтүстігі мен Монғолияны да кіргізген. Бірақ ол жерлерде екі жақын түрлері кездеседі - Дорогостайский шұбаршөбі, 1928 жылдан белгілі және оргаадай шұбаршөбі, белгілі Новосибирск флористері В. М. Ханминчун мен И. М. Красноборов сипаттап жазған. Біздің түріміз жартастарда, тасты беткейлерде және ежелгі тау жынысы қалдықтарында өседі. Өте ерекше және көп жағынан құпия көпжылдық өсімдік, көбіне альпинистерге таныс. Жуан қуыс сабағымен және шоғырланған оншақты себеттен тұратын күрделі гүл шоғырын көптеген ақсары-жасыл жалпақ жапырақтар орап тұрады. Осы кезде өсімдік керемет әдемі болып көрінеді. Барлық жерде саны төмен, жекелеп немесе шағын топ болып кездеседі. Тек гүл шоғырын жинаудан зардап шегеді. Мәдени түрде өсірілмеген. Алматы қорығы және Іле-Алатау ұлттық паркінде қорғалады.
Культиасов батаны

Культиасов батаны – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын, сирек кездесетін, тар эндемикті түр. Плиоцен дәуірі қалдығы. Тек Талас Алатауының батыс бөлігінде кездеседі. Құрғақ шағыл тасты шыңдарда және теңіз деңгейінен 1200-1500 метр биіктік аралығындағы аласа тау баурайларында өседі. Осы туыстағы басқа түрлерден сыртқы құрылысы жағынан ерекше оқшауланады. Бұл шала бұта түбінен бастап бірнеше рет бұтақтанады, оның көптеген жынысты жетілген және вегативті бұтақтары болады, сөйтіп шеңбері бір метрге жететін қатты "жастық" түзеді. Бұтақтарының төменгі жағы сүректенген, ал қатты тікендері сабақтарында қурап қалған жапырақтары. Саны аз, жалпы саны 100 шаршы метрде 4 өсімдік, ал орталық бөлігінде одан жоғары болады. Тұқымы арқылы көбейеді. Популяция жағдайына бақылау жүргізіп, арнайы қорғалатын жер бөлу керек.
Амфиктиония

Амфиктиония (, немесе - көршілер) - Ежелгі Грекиядағы тайпаларының және өз ара алдына мемлекет болған қалалардың діни-саяси одағы. Қасиетті орындарды қорғау және дін ғұрыптарын бірлесіп атқару үшін құрылған. Әскери демократия дәуірінде тайпалар одағы түрінде пайда болған. Кейін Амфиктиония полистер арасындағы одаққа да айналады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Қарақызыл жуа

Қарақызыл жуа – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын өсімдік. Тянь-Шаньның, Жоңғар Алатауының және Тарбағатайдың биік жоталарымен таралған. Әсіресе Іле Алатауында көп, альпі және субальпі белдеулеріндегі ылғалды учаскелерде кең көлемді шілік құрады. Пиязшықтары сопақ,әдетте бірнешеуден қысқа тамырсабаққа шоғырланған. Сабағы үрленген биіктігі 50 см-ге дейін, 1-3 цилиндр тәрізді, үрленген жапырақтармен. Гүлшоғыры аз гүлді 15-ке дейін босаң шатырға ұқсас, гүлдері ашылғанға дейін қарақошқыл түсті жарғап қап киеді. Гүлсерігі қоңырау тәрізді қапқа ұқсас боялған, бірақ үлкейтілген күйінде анық байқалатын өзіне тән дақтарымен. Аталықтары және бағана түйіндер гүлсерігінен қысқа сондықтан қылтиып шықпайды. Бұл түр маусымнан-тамызға дейін гүлдейді, жемістері шілде-қыркүйекте піседі. Биік тау ландшафтарын, альпі төбешіктерін безендіруші, сәндік өсімдік,жабайы және үй жануарлары үшін азық. Жапырағы және сабағы жас күйінде жеуге жарамды. Тағамға көкөніс ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Сиверс алмасы

Сиверс алмасы - Раушангүлдер тұқымдасына жататын, саны қысқарып бара жатқан түр. Қазақстанның оңтүстігімен оңтүстік-шығысындағы тау сілемдерінде кездеседі. Қазақстаннан тыс Қытайдың батыс бөлігі мен Орта Азияның оңтүстік тауларында таралған. Жапырақты, сирек қылқан жапырақты ормандарда, тау өзені сайларында, тау баурайларында өседі. Жиі шағын , дерлік иін тірескен тұтас тоғайлар, көбіне жекелеген далалар мен жеке топтар болып кездеседі. Бағалы тағамдық ағаш, тау беткейлерін бекітуші, көптеген мәдени сорттың жабайы туысы. Жақсы бал жинаушы, тығыз өскен алма ағаштары 1 гектардан 25-40 кг бал береді. Түр пішінінің алуан түрлілігімен, әсіресе мөлшерімен, түсімен және жемістің дәмәмен ерекшеленеді. Алматы қаласының ботаника бағынан А. Ж. Жанғалиев жетекшілігімен оқушылар бірнеше оңдаған келешегі зор жабайы өсетін түрлерін жинады. Соңғы жарты ғасырда ауыл шаруашылығы дақылдары мен саяжай құрылыстары әсерінен алма бақтарының көлемі қатты қысқарды. Түр сонымен қатар малды шектен тыс жою мен өрттерден зардап шегіп отыр. Табиғи популяцияның жағдайын өсіруді қолға алу керек. Популяцияның біразы Алматы, Ақсу-Жабағылы, Қаратау қорықтарында, Тянь-Шань мен Тарбағатайдың бірнеше қорықшыларында, сонымен қатар Іле-Алатау ұлттық паркінде қорғалады. Malus kіrghіsorum (Фёдоровтар), Malus turkmenorum (Юзепчук, Попов) , Malus hissarica (Кудряшёв) деген атаулар кейде синонимдер ретінде, кейде кіші түрлері ретінде беріледі. Сілтемелер * [https://www.plantarium.ru/page/view/item/23675.html Плантариум сайтында]
Гельтцер қалампыры

Гельтцер қалампыры Гельтцер қалампыры - қалампырлар тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстандық түрдің ішіндегі ең тартымдысы.Құрғақ шалғындықтарды және Тянь-Шань Жоңғар Алатауының субальпі белдеулеріндегі шыршалы және аршалы ормандарда кездеседі.Шөптесін көпжылдық,жатаған, кіндік тамырсабағымен генеративті және қысқарған вегативті өркендер бөліп шығаратын сабақтары әдетте бірнешеу. Биіктігі 60 см, жұптаса орналасқан,таспалы қандауыр, жапырақтарымен. Гүлдері ірі, бозғылт күлгін, цилиндр тәрізді, тостағаншасымен, 5 желекті, тақталары жіңішке шашақты бөліктерге терең бөлінген. Маусым - тамызда гүлдейтін бұл түр үшін хош иіс тән. Халықтық медицинада жер үсті бөлігінің қайнатпасы қолданылады. Әр түрлі жараларды тазартып, тез жазылуына көмектеседі. Дереккөздер
Сиыр цепені

Сиыр цепенінің дене тұрқы 4-10 метрге деін жетеді. Ол адамның аш ішегінде паразиттік тіршілік етеді. Ересек цепень адам ішінде, ал оның дернәсілдері мүйізді ірі қараның денесінде дамитығындықтан, цепеннің иесі екеу: негізгі иесі - адам, аралық иесі - сиыр т. б. жануарлар болып табылады. Құрылысы Сиыр цепенінің денесінің алдынғы жағында басы, қысқа мойны болады. Басында төрт дөңгелек сорғыштары бар. Осы сорғыштары арқылы ішекке бекінеді. Оның ауызы болмайды. Денесінде өте көп бунақтары болады. Бунақтары бас жағынан жаңарып өсіп отырады, сондықтан көлемі ұлғайып, дененің соңғы бөлігінде ені тарыла бастайды. Сонымен құрт денесіндегі бунақтарының көлемі әр түрлі болады. Бунақтарында жыныс мүшесі ғана болады. Паразитті тіршілік етуіне байланысты ас қорту т.б мүшелері мүлдем жойылған. Иесінің ішегіндегі қорытылған асты бүкіл денесімен сіңіреді. Құрттың әр бунағында 1000-нан астам жұмыртқалар болады. Әбден жетілген бунақтары құрттың денесінен бөлініп, иесінің нәжісімен сыртқа, топыраққа түседі. Ірі қара осы топырақта өскен шөппен қоректенгенде жұмырқалар ілесіп ішке түседі. Жануардың ішіндегі жұмыртқалардан дернәсілдер шығады. Сиыр целенінің шошқа целенінен айырмашылығы - оның дене тұрқы өте ұзын және басында қармақшалары болмайды. Көбеюі Таспа құрттардың барлығы дерлік - гермафродиттер, яғни қосжынысты жәндіктер. Сиыр цепені де қосжынысты жәндік болып табылады. Жыныс буылтықтары мойын буылтықтарынан кейінгі 200-бунақтан бастап дамиды. Сиыр цепенінің бір бунағында аталық та, аналық та жыныс буылтығы пайда болады. Аналық бездегі аталықбезбен ұрықтанған жұмыртқалар сиыр цепенінің соңғы бунақтарында толық пісіп-жетіліп, құрт денесінен үзіледі де, нәжіспен бірге сыртқа шығарылады. Сиыр цепенінің тіршілік айналымы өте күрделі: көпшілігі бірнеше иелерді алмастыру арқылы өтеді. Негізгі иесі адамнан жерге түскен құрттың жұмыртқалары шөпке жабысып, оны жеген сиырдың қарнына түседі де, өте ұсақ дернәсілдерге айналады. Сиыр- сиыр цепенінің аралық иесі. Дернәсілдердің өткір алты қармақшасы болады, сол қармақшаның жәрдемімен қарынның қабырғасын тесіп, қанға өтеді де, сиырдың бүкіл денесіне таралады. Бұлшықеттерге орныққан дернәсілдер мөлшері кішірек асбұршақтай көпіршікке- финкаға айналады. Финка- сиыр цепенінің екінші дернәсілі. Сиырдың бұлшықеттеріне орналасқан финкалар аралық иесімен ұзақ бірге тіршілік етеді. Тазалық талаптары сақталмаған жағдайда адамға жұғуы мүмкін.Жұмыртқа қан арқылы көзге дейін жетіп, адам соқыр болып қалу қаупі туындайды. Жұмыртқаның мида дамуынан адам кенеттен дүние салып кету қаупі бар.Мұндай жағдай шала піскен шошқа етінен жиі жұғады, пайда болған ауру цистицеркоз немесе финноз деп аталады. Өттің әсерінен финканың басы аударылып сыртқа созылады да, сойын бөлігінен біртіндеп жаңа буылтықтар пайда болады. Жаңа буылтықтар пайда болған сайын финканың көпіршігі жойылып, 3-4 айда құрттың ұзындығы 2-3 метрге жетеді. Ішектегі сиыр цепені денесінен улы зат бөледі, адам оған төзе алмай, іші бұзылып, қаны азаяды, сөйтіп ауруға шалдығады. Дереккөздер Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 50 б., ISBN 5-625-03599-7
Ат құйрығына байлау

Ежелден келе жатқан ең ауыр жаза.Ат құйрығына байлау жазасы қоғамдағы ауыр қылмыстармен күресу үшін қолданылған. Шариғат заңын бұзғандар, ата-анаға бағынбағандар, бүкіл ел шіркеу болатын теріс жолға түскендер - ежелгі ата заңы бойынша ат құйрығына байлау жазасына кесілген. Жазалы адам аяқ-қолы буылып, ту асау құйрығына байланған. Бұл бұрын ел ішінде жиі қолданылған жаза түріне жатады. Мысалы, 19 ғасырда оңтүстікте болған үлкен бір аста, жұрт көзінше "Кенесарыны мен өлтірдім" деп мақтанған қырғыз батырын, руы төре Құнанбай деген кісі табан астында ұстатып алып, ат құйрығына байлатып жіберген.
Жыланбалық тәрізді амфиума

Жыланбалық тәрізді амфиума - Солтүстік Америкада тараған құйрықты қосмекенділер отрядына жататын жануар. Биологиялық сипаттамасы Дене пішіні құрт тәрізді. Түсі - қара-қоңырдан қараға дейін. Ұзындағы - 35 см-ден 76 см-ге дейін жетеді. 1 м 16 см-лік уәкілі де кездескен. Аяқтары өте кішкене, 2-3 саусағы бар, көзі шала дамыған әрі тері қабықпен жабылған. Балаңқұрттарының желбезегі болады, ересектерінде желбезек болмайды, бірақ бұларда жұп желбезек саңлаулары өмір бойы сақталады. Жыланбалық тәрізді амфиума судағы ұсақ омыртқасыздар, құрт, шаян тәрізділер және ұсақ моллюскілермен, балықтармен қоректенеді. Таралуы Жыланбалық тәрізді амфиума АҚШ-тың оңтүстік-шығысында батпақты шалшық суларда Виргиния жағалауында, оңтүстік Миссисипида тіршілік етеді. Бірақ сусыз жерде де ұзақ уақыт бола алады. Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * Roger Conant, Joseph T. Collins: A Field Guide to Reptiles & Amphibians. Eastern and Central North America. The Peterson Field Guide Series, Houghton Mifflin Company, Boston und New York 1998.
Анабар

Анабар — Якутияның солтүстік-батысындағы өзен. Ұзындығы 939 км, алабы 100 мың км. Жылдық орта су шығысы 498 m³/сек. Анабар үстүртінің оңтүстік бөлігінен (Орта Сібір таулы үстүрті) басталып, Лаптевтер теңізіне құйылады. Жоғары ағысында аңғары тар, беткейлері тік жарлы болып келеді. Солтүстік Сібір ойпатына шыққаннан кейін едәуір кеңейеді. Сағасында (Крест мүйісі) суы таяз эстуарийге айналады (Анабар кірмесі). Алабында көлдер көп. Қар, жаңбыр су жолдарымен толады. Қыркүйек аяғында қатып, маусымның басында түседі. Басты салалары * Кіші Куонамка * Үлкен Куонамка * Уджа * Уэле * Суолама * Харабыл Анабар алабында алмас кені бар. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Анабас

Анабас - Алабұға тәрізділер отрядына жататын балық. Биология сипаттамасы Дене тұрқы - 20 см, арқасы, бүйірі қоңыр жасыл, бауыры сарғылт. Желбезегінің үстінде ауамен тыныс алатын арнайы органы Анабасқа (судан тыс жағдайда едәуір уақыт 6-8 сағат) ауамен тыныс алуына мүмкіндік береді. Қызықты дерек Анабас жүзу қанатын пайдаланып, су жағасына жиі шығып жүреді. Олар кейде суы тартылып қалған жерден басқа суға барады. Таралуы Үндістан, Бирма, Зонд және Филиппин аралдарының тұщы суларында кездеседі. Синонимдары * * * * * * * * * * Сыртқы сілтемелер * * [http://fond-castle.ucoz.ru/publ/akvariumnye_ryby/anabasovye/anabas_ili_ryba_polzun/13-1-0-31 Анабас (Anabas testudineus) или рыба-ползун] Описание вида. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Анагенез

Анагенез ( — жаңа және — пайда болу) - эволюциялық процессінің бір түрі: бір ата-тектен тараған ұрпақтардың дауы үзілмей бірте-бірте өрлеп келе жатқан жағдайда әрбір даму сатыларында прогрестік өзгерулердің пайда болуы Бұл терминді американ палеонтологі А. Хайатт (1866) систематикалық ірі топтардың бастапқы сатыдағы дамуын сипаттау үшін қолданған. 1947 ж. австрия биологі Б.Ренш анагенез терминімен эволюция кезінде ағзалардың ірі топтарында жаңа органдардың пайда болуын, жетіле қалыптасуын атаған. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Анаглифия

Анаглиф (от — бедерлі) - стереоскоп эффектісін алудың әдісі. Әр түске боялып кодталған, ортақ экранға проекцияланған стереоскоптық жұптың фотосуреттерін, сол фотосуреттердің түсіне сәйкес түске боялған әйнегі бар көзілдірікпен қарау арқылы стереоскоптық эффект алынады. Бір жердің стереомоделін жасау үшін 2 суреттен тұратын стереожұптан(кеңістіктегі 2 нүңтеден түсірілген бір жердің фотосуреті) диапозитивтер дайындалынып, олар толықтырғыш түс беретін жарық фильтрлерінен өткізіледі де, ортақ экранға түсіріледі. Бұл кескінді әйнегінің түсі жарық фильтрлерінің түсіне сәйкес көзілдірікпен қарағанда, әр көз өзіне кигізілген көзілдірік түсіне сәйкес түсті көретіндіктен , суреттің бедерлі кескіні байқалады яғни стереоэффект алынады. Бірін-бірі толықтыратынтүске екі түсті қабаттастырғанда , ақ түс беретін: қызыл және көк жасыл, қызғылт сары және жасылдау көк, сары және көк, сары жасыл және күлгін, жасыл және күрең қызыл т.б. түстер жатады. Көзілдіріктің шынылары көбінесе қызыл және көк жасыл түстерге боялады. Анаглифиялық суреттер (анаглифиялық көзілдірікпен көрі керек) Сыртқы сілтемелер * [http://www.really.ru Virtual&Really.Ru] * Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ауызға түкіру

Аты аңызға айналған, ел таныған ақындар мен шешендер, дуалы ауыз билер мен ақсақалдарға сәбидің аузына түкіртіп алу ежелгі дәстүрлі ырымдардың бірі. Бұл сенім ырымы болғандықтан ел ішінде әлі де жасалады және жиі айтылады. Оның орындалуы, ишара түрінде, ауызға түкіру нышаны ғана жасалады. Халқымыздың ырымы және сенімі бойынша жоғарыда аталған адамдардың қасиеті мен өнері сәбилер мен жас балаларға қонады деген түсінік болған. Бұл кейін балаға да, оның ата-анасына да әсер еткен және оны мақтаныш тұтқан. Айта кету керек, белгілі ғалым Бейсенбай Кенжебаевтың аузына ақын Мағжан Жұмабаев түкірген. Аталған ырым – халық салт-дәстүрінде үлгі, тәрбие құралы ретінде жүргенін әр ата-ана есте ұстаған жөн. Дереккөздер 1. Қазақ халқының әдет-ғұрыптары кітабы , Атамұра 2011ж. 2. ↑http://www.info-tses.kz/red/article.php?loginyes&article93991
Биеқысырамас

Жаңа түскен келіннің беті ашылғаннан кейін енесі келіп, келіннің бетінен тағы сүйіп , жақсы тілек тілеп , сол жерде отырған елдердің ортасына "Биелерін қысырамасын" деп ақ мата тастайды. Бұл "биеқысырмас" деген кәде. Әйелдер бұл матаны жыртып , бөліп алып үйлеріндегі сабаның аузына "бием қысыр қалмасын" , "бісімілла" деп байлайды. Бұл кәде бәріне де жетуі керек. Жетпей қалғандардың өкпелеуге хақы бар. Бұл кәденің түп төркінінде келіннің нәрестелі болуына жол ашу тілегі де жатса керек. Дереккөздер 1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы , Атамұра 2011ж.
Биліқақы

"Оннан бір биліқақы билер алсын , Өкпені арадағы суға салсын" (Нұрхан ақын). Қай заманда болса да ел ішінде жер дауы, жесір дауы , мал дауы тағы басқа дау -жанжал болмай тұрмаған . Оның әділдігін ,түйінін ел ақсақалдары мен билер шешіп отырған . Олар әділет,сот , прокурор, адвокат сияқты тәртіп заңдарын қарап, қадағалап, талқылап шешім шығарған. Билер негізінде ежелгі "Жеті жарғының" құқықтық жолын басшылыққа алған. Мұндай шешімдерге қандай да билік жолында пайдаға шыққан жақ табысының (мал,зат,ақша т.б) оннан бірін "билікақысы" үшін биге берген. Билікақысы заңға негізделген. Дереккөздер 1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы , Атамұра 2011ж.
Риниофиттер

Риниофиттер – қарапайым құрылысты жойылып кеткен қазба өсімдіктер. Олардың сабақтары тармақталған, жапырақтары болмаған. Түтікті өсімдіктерге жатқан. Жер бетіндегі өсімдіктер әлемінің дамуында риниофиттердің тіршілік етуі өте белгілі кезең болады. Риниофиттердің кезеңі геологиялық мәні жағынан алғанда қысқа мерзімді болған, олардың жер бетіндегі тіршілік етуі 20-30 миллион жыл болып есептеледі. Девон кезеңінің орта шенінен азая бастайды да осы кезеңнің аяқ кезінде мүлдем жойылып кетеді. Риниофиттердің қазба қалдықтары силур кезеңі мен төменгі және орта девон кезеңі шөгінділерінен табылған. Риниофиттердің әр түрлі түрінен кәдімгі шаңжапырақтәрізділер, плаундар, қырықбуындылар пайда болды. 'Риниофиттер бөліміне тек қазба түрінде ғана белгілі 2-3 туыс жатады. Олардың өмірлік циклында спорофиті басым болып келеді. Вегетативті денесі дихотомиялы бұтақтанған теломдардың системасынан тұрады. Теломның жер беті бөлігінің жалпы құрылысының өзіндік ерекшілігі болады. Бұл әлі өркенге жатпайды, өйткені теломның өстерінде жапырақтары болмайды. Негізгі өсі айқын байқалады. Оның ортасын ксилема алып жатады, ал сыртын флоэма қоршап тұрады. Ксилемасы тұтас цилиндр тәрізді немесе сәулелі болып келеді. Ол трахеидтерден тұрады. Теломның шет жағы (қабықтық бөлігі) фотосинтездің қызметін атқарады. Эпидермисінде устьица аппаратары орналасады. Жер асты бөлігінің устьицесі болмайды. Нағыз тамырлары жоқ, оларды ризоидтары алмастырады. Спорангилері теломның жоғарғы ұштарында орналасады, спорангиясының қабықшасы көп қабатты. Риниофиттердің гаметофиттері табылмаған. Классификациясы Риниофиттер бөлімі екі кластан тұрады: риниопсидтер (Rhynіopsіda), зостерофиллопсидтер (Zosterophyllopsіda). Негізгі өкілдерінің біріне риния (Rhynіa туысы) жатады. Ол биіктігі 20 см, диаметрі 3 мм. болатын шөптесін өсімдік. Жер асты бөлігі тамырсабаққа ұқсас теломнан тұрады, одан жоғары қарай перпендикуляр орналасқан жер беті өстері кетеді.
Жайлаукөл (Жамбыл облысы)

Жайлаукөл — Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Қамқалы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы - Жаңатас қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 151 км-дей жерде, Шу өзенінің төменгі сағасында, Бетпақдаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Шығысында Мойынқұм құмы бар. Ауыл туралы І.Жақановтың «Жайлаукөл кештері» әнін «МузАрт» тобы орындайды. Халқы Өсімдігі Жер құрамы негізінен құмды болып табылады. Сексеуіл, жиде ағаштары көптеп өседі. Изен, жантақ, жусан кездеседі. Дереккөздер
Анадыр таулы үстірті

Анадыр таулы үстірті - Азияның солтүстік-шығысындағы Анадыр өзенінің жоғарғы ағысы мен оның саласы - Юрумкувеемнің аралығында. Ұзындығы 400 км-дей, ені 130 км. Көпшілік жерінің биіктігі 800-1100 м. Палеоген мен бор дәуірінде түзілген базальттан, андезиттен, дациттен құралған. Үстіртте ірі көл - Эльгыгытгын бар. Оңтүстік-шығысында Щучий және Осиновск (1221 м) жоталары бар. Үстіртте тундра бұталары, тау баурайында селдір балқарағай өседі. Батпақты келген өзен бойы бұғы жайылымы ретінде пайдаланады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Анадыр шығанағы

Анадыр шығанағы — Беринг теңізінің ең үлкен шығанағы, солтүстік-батыс бөлігінде, Чукот түбегі мен Азия материгі жағалауы аралығында орналасқан шығанақ. Анадыр шығанағының 2 ірі шығанақтан тұрады: * Әулие Крест қойнауы * Анадыр лиманы. Жағасында Анадыр теңіз порты тұр. Тарихы 1648 ж. ұлы орыс саяхатшы Семен Дежневтың экспедициясында ашылған. Алғашқы картасы 1665 ж. Курбат Ивановпен жасалынған. Гидрографиясы Құрлыққа 278 км-дей сұғына енген, шығанақтың жағаға таяу жеріндегі ені 400 км, тереңдігі 100-105 м-ге дейін. Жылдың көпшілік уақытында қалқып жүретін сең шығанақты жауып жатады. Одан тамыз, қыркүйекте арылады. Анадыр, Великая, Канчалан, Туманская өзендер құйылады. Шығанақтың жағасында және акваториясында мұнай мен газдың кен орындары табылған.
Ащы ермен

Ащы ермен (ащы жусан )- күрделі гүлділер тұқымдасына жататын, жусан туысына жататын көп жылдық тамырсабақты шөптектес өсімдік. Қазақстанда жусан туысының 84 түрі өседі. Биологиялық сипаттамасы Ащы ерменнің биіктігі 50-100-125см. Сабағы тік, көп қырлы, өсімдіктің жерүсті мүшелері бозғылт-сұр түсті, басқа өсімдіктерден оңай ажыратуға болады. Себебі, жерүсті мүшесі күмістей жалтыраған, қалың, жұмсақ, әрі жабысып тұратын қысқа түкті болады. Өсімдікті саусақпен сипағанда мақтадай жұмсақ екенін сеземіз. Сабағы ұшына жақындаған сайын жиі бұтақталған. Ащы ерменнің жапырақ пішіндері де әр-түрлі. Сабақ түбіндегі жапырақтары ұзын сағақты, тақтасы да қауырсын тәрізді салаланған, сабақ ұшына жақындаған сайын кішірейіп сағақсыз бола бастайды, тақтасының жиектері де тегістеледі. Гүлдері өте ұсақ түтікшелі гүл, себеті де сары, әрі ұсақ, диаметрі 3мм, шар тәрізді. Барлық себеті сабақ ұшында сыпыртқы гүлшоғырына жиналған. Гүлшоғырлары өте күрделі, жеке гүлдері алдымен себет гүлшоғырын құрайды да, барлық себет гүлшоғырлары жиналып сыпыртқы гүлшоғырына орналасады. Сөйтіп ащы ерменнің негізгі гүлшоғыры- себет болса, себетгүлдің топтанып бірігуі- сыпыртқы гүлшоғыры болып есептеледі. Жемісі -тұқымша. Ащы ермен республиканың барлық аймақтарында кең таралған, ерменді білмейтін адам жоқ деуге болады. Хош иісі жақындай бергенде-ақ білінеді, дәмі өте ащы, егер қолға алып саусақпен ұқаласа иісі көбірек сезіледі. Жерүсті мүшесінде эфир майы, глюкозид, абсинтин, ащы зат абзинтин С витамині және т.б. бар. Ерменді мал сүйсініп жейді, ермен жеген малдың сүті ащы болады, себебі ерменнің құрамындағы ащы заты қан мен сүтке сіңеді. Жинау мерзімі Жерүсті мүшесін(шөбін) жазда гүлдеп тұрған кезде 25см етіп кесіп алады, тек жапырақтарын гүлдемей тұрғанда жинайды, көлеңкелі жерде кептіріледі. Жуан сабағы бар жеріндегі шөбін жинамайды. Шөбін сақтау мерзімі 2 жыл. Халық медицинасында қолданылуы Ащы ерменді ата-бабамыз ертден-ақ әр түрлі ауруларға қолданған. Бастың сақинасына, аяқ-қол сырқырағанда буланған. Асқазан ауруына тұнбасын ішкен. Халық медицинасында: 1. Тамаққа тәбет ашуға; 2. Асқазан бүріп ауырғанда; 3. Аяқ астынан дене құрысып, қалтырап діріл пайда болғанда (лихорадка); 4. Әсіресе аяқтағы көктамыр бадырайып шығып білініп тұрғанда; 5. Қан жасушалары азайғанда; 6. Бауыр, көкбауыр ауырғанда; 7. Суық тигенде; 8. Ұйқы қашқанда; 9. Іштегі паразит құрттарды түсіруге және т.б. Ветеринария саласында қоюлау тұнбасын паразит жәндіктерді құрту үшін жағады. Күйіс қайыратын малдардың күйіс қайыруы бәсеңдесе ұнтағын ұнға, тұзға, суға араластырып береді. Тұнбасын дайындау тәсілі 1 қасық шөбін 5 ас қасық спиртке (1/5) салып 7 күнге қояды. Дайын болған тұнбаны астан 30мин бұрын 15 тамшыдан күніне 3 рет ішеді. Судағы ерітіндісін дайындау үшін шөбінің 1 шай қасығына 2 стакан қайнап тұрған ыстық су құйып 20 минут тұндырады. Дайын болғанда асқа дейін 30мин бұрын стаканның 1/4 бөлігіндей мөлшерде күніне 3 рет ішеді. Ерменнің дәрісін қабылдауды бір айдан асырмай арасында 1-2 апта үзіліс жасау керек. Дереккөздер
Әли Тасқынұлы Оқапов

Әли Тасқынұлы Окапов (22 шілдеде 1991 жылы Алматы қаласында туған.) - эстрадалық әнші, биші. Алғаш Қазақстанды халықаралық деңгейде танытқан Роза Рымбаеваның ұлы. Отбасы Анасы Роза Рымбаева, әкесі Тасқын Окапов (1948-1999), інісі Мәди (2000). Найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан. Білімі Күләш Бәйсейітова атындағы музыкалық мектептің фортепиано сыныбын бітірген. 2010 - 2011 жылдары Астанадағы ҚАЗНУИ университетінде білім алған. Сол жылдары Темірбек Жүргенов атындағы университетте білімін жалғастырды. Мамандыққа келуі 2008 жылы " black style dance studio" жерінде биден сабақ берген. Сол жылдары hot 10 band live командасының клавишнигі болып жұмыс атқарды. 2009 жылы slang тобының солисті болды. Марапаттары * Алматыда болған дельфийские игры сайысының 2-ші орын жүлдегері. * Алматы жүрегімде байқауында 2-ші орынды иеленеді. * Қазақстандағы жұлдыздар фабрикасы жобасының финалисті. * 2012 жылы Саз әлемі жабасында Баян Есентаеваның жыл жаңалығы номинациясына иеленді. Əндері * "Жаным ,сəлем!" * "Ақ тілек" * "Биле!" * "Қалаулым " * " Қазақ елі " * " Уайымдама "
Копа Дель Рей

Испания футбол кубогы Испания Футбол кубогы(исп.Copa del Rey - хан кубогы) — жыл сайын өткізілетін турнир,испандық проффесионал клубтар үшін өткізіледі.1902 жылдан бастап Испандық футбол хан едерациясы өткізеді. Кубоктың атаулары 1902 – тәж кигіз – кубогы 1902– 1932 — Хан кубогы 1932 – 1936 — Президент кубогы 1937 – тәүелсіз Испания кубогы 1939 – 1976 — генералиссимус кубогы 1977 – осы уақыт — Хан кубогы Жеңімпаздар Дереккөздер Результаты всех игр всех розыгрышей, даты игр, и протоколы финальных встреч (исп.) Перечень команд-чемпионов прошлых лет, архив результатов финальных матчей (исп.) Наиболее интересные матчи в истории турнира (исп.) Недавний розыгрыш кубка — описание, статистика. Официальный сайт Королевской федерации футбола Испании (исп.) Новости, комментарии, описание матчей 2007 (исп.)
Құбылмақ

Құбылмақ Құбылмақ-Африкада мекен ететін аң.Құбылмақтар күндіз насекомдар мен өрмекшілерді аңдып ағаш бұталарының біріне екіншісіне баяу ауысып отырады.Жемтігіне жарқындағанда құбылмақ құйрығының ұшын ағаш бұтасына орай тұрып,одан көз алмай бақылайды.Ұзындығы денесімен мөлшерлес болатын ұзын тілін көз ілеспес жылдамдықпен жемтігіне дәлдеп атады.Мұндай атыс ешқашан бос кетпейді,тіл ұшына жабысып көздеген жемтігі иесіне келеді.Бұның бәрі бір сәтте жүзеге асады. Дереккөздер
Канна (өсімдік)

Канна – өзімен аттас тұқымдасқа жататын, Оңтүстік және Орталық Америка,Үндістан, Қытайдан тараған 50 шақты түрібар гүл. Көгалдандыруға 1596 жылы енген.Жалпақ жапырақтары сабақ бойына қатарымен, ал гүлі сабақ басына орналасады.Канна гүлдемеген кезде де жапырақтарыменәдемі көрінеді. Бойының биіктігі 100-150см. Гүлінің түсі ақ, қызыл, күлгін. Жалпы каннаның гүлдеуі ауа – райы мен егілу уақытына байланысты. Канна елімізді Көгалдандыруында үлкен қолданыста. Қысқа,суыққа шыдамайтындықтан тамыр түйнегін күзде қазып алып, қыс бойы қоңыр салқын жерде сақтап, көктемде тұрақты орнына қайтаегеді. Ашық күн астында жақсы өседі. Көктемде отырғызар кезде тамыр түйнегін бөлу арқылы немесе тұқымын сеуіп көбейтед . Дереккөздер
Тауыққаз

Тауыққаз Тауыққаз- денесі ірі,салмағы ауыр құс.Ол тек Австралия мен Тасмания аралында тіршілік етеді.Оның тұмсығының ұшы тауықтікі секілді төменге қарай имиіп тұрады.Сирағы ұзын.Саусақтары қысқа,саусақ ұшында ұзын тырнақтары бар.Саусақ арасындағы жарғақтары қаздардікі секілді тұтасып жатқан жоқ,олардың арасы алшақ болып келеді.Олар суға түсуді ұнатпайды,сирек шомылады,өздері нашар жүзеді.Олар құрғақты жақсы жүреді,негізінен тіршілігінің көбін жерде өткізеді. Дереккөздер
Карибу

Карибу Карибу - Канадада солтүстік бұғыларын осылай атайды. Ресейдегі секілді олар да полярлық тундра маңын мекендейді. Қыста оңтүстікке, орманды тундраға және тайганың шет өлкелеріне ауа көшеді. Олардың көшу жолы тұрақты болып келеді. Карибудың тұлғасы көрікті, олар қар астынан қар жемістерді оңай тауып алады, қияқты өзендер жағасынан да қорегін іздеп табады. Оларға қалыңдығы 80 см болатын қарды аршуға тура келеді. Олар өз қодығын қалың табынның ішінен иіскеп тауып алады. Қодықтардың мүйізі үш аптадан соң шығады. Толық мүйіз тек төрт жасқа жеткенде болады. Дереккөздер
IOS 7

iOS 7 (iPhone OS 7) — 2013 жылы шығарылған, америкалық Apple компаниясымен құрастырылып, шығарылатын мобильді операциялық жүйе. Бұл операциялық жүйені бізге Apple компаниясының басшысы Тим Кук (Tim Cook) таныстырды. Windows Phone және Android операциялық жүйелеріне қарағанда, iOS тек Apple өнімдерінде қолданылады. iOS 7 iPhone 5s-пен бірге шықты. Қолдайтын құрылғылар * iPod ** Pod Touch (5th Gen) * iPhone ** iPhone 4 ** iPhone 4s ** iPhone 5 ** iPhone 5c ** iPhone 5s * iPad ** iPad 2 ** iPad (3rd Generation) ** iPad (4th Generation) ** iPad Air ** iPad Mini (1st Generation) ** iPad Mini 2 Қолданушы интерфейсі (UI) iOS-тың қолданушы интерфейсі мультитач қозғалыстары арқылы тікелей басқару концепциясында құрылған. Интерфейсті басқару элементтері батырмалардан, сүйрегіштер мен тетіктерден құрылған. Құрылымы iOS MacOS-тің негізінде құрылып, оның POSIX үйлесімді Darwin жүйесінің негізгі компоненттерін қолданады. iOS-та төрт абстракциялау қабаты бар: * Core OS қабаты * Core Services қабаты * Media Layer қабаты * Cocoa Touch қабаты
Мүлік Радж Ананд

Мулік Радж Ананд (, 12.12.1905 — 28.03.2004) - үнді жазусышы, ғалым. Ағылшын тілінде жазған. Лондон университетін бітірген (1929 ж.). Философия докторы, Пенжаб университетінің профессоры (1962 ж.). Саджад Заһирмен бірге 1936 ж. Үнді прогресшіл жазушыларының ассоциациясын (АППИ) құрған. Алғашқы шығармаларында ("Жұғыспайтын жан", 1935 ж.; "Деревня", 1939 ж. т.б.) қара жұмысшылардың, "жұғысуға болмайтын жандардың" - кедей шаруалардың ауыр тұрмысын суреттейді. Бұдан кейін бірсыпыра шығармаларында Мулік Радж Ананд отарлық өмірдің қалдықтарын әшкерелеп, барлық касталардың тең, әйелдердің құқықтарының болуын жақтайды. Таңдаулы романдарынан ("Құлдар", 1936 ж.; "Семсер мен орақ", 1942 ж.; "Таң нұры")социалисттік реализм тенденциялары танылады. Мулік Радж Ананд 1953 жылы Халықаралық Бейбітшілік сыйлығының лауретаты болды. 1968 ж. Сахитья академиясының сыйлығына еге болды. Сыртқы сілтемелер * http://www.hindu.com/2004/09/29/stories/2004092904171100.htm Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Хесе Родригес

Хесе Родригес (; 26 ақпан 1993 жыл, Лас-Пальмас-де-Гран-Канария) — испаниялық футболшы, жартылай қорғаушы. Испанияның бірнеше жастағы құрамаларында ойнаған. Әзірше Ұлттық құрамаға шақырылған жоқ. Жетістіктері Командалық «Реал Мадрид» * Испания кубогы: 2013/2014 * УЕФА Чемпиондар Лигасы (2): 2013/2014, 2015/2016 * УЕФА Суперкубогы: 2014 * Клубтар арасындағы әлем чемпионы: 2014 «Реал Мадрид Кастилья» * Сегунда жеңімпазы: 2011/12 Испания-17 * Еуропа чемпионы: 2012 Жеке * 19 жасқа дейінгілер арасындағы Еуропа чемпионатының үздік мергені: 2012 (5 гол) Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.worldfootball.net/player_summary/jese-rodriguez/ Профилі]
Отау көтеру

Халықта отау көтеру деген сөз бар. Ол "үйленеді", "отбасылы болу" деген мағынаны білдіреді. Демек, үйленумен бірге олар отау көтеруге тиіс. Әдетте ұлы үйленетін, қызы тұрмысқа шығатын ата-ана алдымен отау дайындайды. Қыз жасауына отау қосылып беріледі. Отау жас отбасының бақыи шаңырағы болып саналатындықтан, оны барынша әсемдеп, әдемілеп, толық жабдықтап әзірлеу аз шаруа емес. Оған көрші-көлем, жақын-туыс, нағашы-жиендер тегіс араласады. Кесе-аяқтан бастап үй киізіне дейін әкеледі. Сөйтіп бүкіл ауыл болып отау көтеру әрі қызық, әрі міндетті іс. Отау алғаш тігілгенде оны құрметті әрі елге сыйлы аналар бастайды. Шаңырақты да бақанға ақ мата байлап, ел ағаларына көтертеді. Отқа май құйылады, босаға майлау жасалады. Алғашқы дастарқан жайылып, оған мол тағам қойылады. Кіргендер шашу шашып, "құтты болсын", "іші жанға, сырты малға толсын" деген игі тілектер білдіреді. Жақын туыстар отауға байғазы әкеліп, мал атайды, бағалы мүліктер сыйлайды. Жас отау әке үйінің оң жағына тігіледі. Бұл үйге жасы үлкендер шақырусыз кірмейді. Ал жастар мен жанашырлар жас отау түтінінің түзу шығуын, жаңа үйленгендердің тұрмыс-тіршілігін сырттай бақылап, келінге баға беріп отырады. Жас келін ерте тұрып өз үйінің ғана емес, жанындағы іргелес үйдің де шаруасына қарасуы оның адамгершілігі мен ізеттілігін айғақтайды.
Өртпен тазалау

"Мұстапаның Қожық ауылын өртеп жібергені болыс-билердің ойына сол дәстүрді түсірді" (Ғ. Мүсірепов). Халықта пәле шыққан, қырсық шалған, мысалы, оба, тырысқақ, сүзек тағы басқа жұқпалы аурулар пайда болған, топалаң сияқты мал індеті жайлаған жерлерді әдейі өртеп жіберетін ырым бар. Мұндай қонысқа жыл бойы жақындамай, басқа жаққа көшіп кетеді. Сонымен бірге бүкіл елге зияны, зәбірі қатты батқан қарақшы, жауыз, қанішерлердің де үй-күйін, дүние-мүлкін өртетіп жіберетін қазақтың ескі заңы тағы бар. Мысалы, 19 ғасырда бүкіл Қостанай, Қызылжар елін қан қақсатқан Қожық қарақшыны қалың ел ұстатып, өзін Итжеккенге айдатып, үй-күйін, жайлауын түгел өртетіп жіберген. Қазақта қайырсыз дүние, киім, мүлік, үйді де өртеп жіберетін ғұрып болған. Мұны ел пәле-жаладан, ауыртпалықтан, ауру-сырқаудан құтылу үшін істеген. Ел ішінде "өрттің арты қайыр болады" деген сенім бар.
Қысқаша тұйықталу

Қысқаша тұйықталу — электр тізбегіндегі потенциалы әр түрлі нүктелердің мейлінше аз кедергі арқылы өзара электрлік жолмен байланысуы. Қысқаша тұйықталу электр қондырғылары изоляцияларының бүлінуінен, тоқ жүретін бөліктерінің бір-бірімен немесе жермен тікелей, не болмаса өткізгіштер арқылы тиіп жанасудан болады. Токтың қуатты тұтынушылардын бір мезгілде қосу желідегі ток күшін арттыратыны соншалық, сымдар кәдімгідей қызып, ал оны жайып тұрған оқшалауғыштар жанып кетуі де мүмкін. Тізбектегі ток күші мүмкін болатын шамасынан артып кеткенде, қысқа тұйықталу пайда болады. Қысқаша тұйықталудың кесірі және одан сақтану жолдары Қысқа тұйықталу - зиянды құбылыс. Қысқа тұйықталу кезінде электр энергиясының қажетсіз жұмсалуымен қатар ток көзі де істен шығады. Бұл кезде пайда болатын күшті токтар сымдарды қатты қыздыратындықтан - өте қауіпті, олар өрт тудыруы мүмкін. Олай болса, тұйық тізбекті құрайтын сымдар тек бір-бірінен ғана емес, сонымен қоса, Жерден, яғни қабырғадан, еденнен және тағы басқа заттардан жақсы оқшаулануы қажет. Қысқа тұйықтау кезінде өртті және ток көзінің бүлінуін болдырмау үшін электр тізбегіне балқымалы сақтандырғыштарды қосу керек. Сақтандырғыштардың міндеті - ток күші рұқсат етілген шамадан кенет артып кеткенде, бірден электр тізбегін ажыратып жіберу. Балқымалы сақтандырғыштар электр құралдарына жатады. Бұлар - электр тогының тізбегіне тізбектей қосылатын өте жұқа мыс немесе қорғасын сымдар. Тізбек тұйықталған кезде ток электр тізбегінің есептелген шамасынан артып кетсе, сақтандырғыштар тізбекті ажыратып, қысқа тұйықталу қатерін болдырмайды. Қысқаша тұйықталу түрлері *бірфазалық **екіфазалық *екіфазалық жерге **үшфазалық Қысқаша тұйықталу кезіндегі шаралар Қысқаша тұйықталу кезінде ең бастысы қорықпау. Егерде сіздің үйде жарық өшсе ол міндетті түрде қысқаша тұйықталу болды деген сөз емес.Дегенмен барлық үй құралдарын,теледидарларды және т.б ток көзінен суырыңыз. Мүмкін барлық үйлерде сөндірілген болар.Сондықтан ең алдымен терезеге қараңыз.Егерде тек сізде сөнген болса онда сіз подъездке шығыңыз. Себебі қазіргі кезде көп сақтандырғыштар автоматикалық түрде қондырылған.Сондықтан сіз подъездегі ақ қорапшаға барып тумблердің жоғары көтеріліп тұрғанына көз жеткізіңіз.Егер ол төмен қарап тұрса жоғарыға қарай қосыңыз. Ол қосылғаннан кейін тумблер қайтадан төменге түсіп,айырылуы мүмкін. Бұның себебің электр тізбегінде бір жерде қателік бар. Бұндай кездерде мастерді шақырған жөн. Дереккөздер
Ым-ишара

Қазақ кейде ым, ишара арқылы "сөйлесіп" болған жай, іс-қимылды осы арқылы түсіне береді. Жұдырық түю, саусақ безеу - сесті, танауына қос саусақ тығу - түк бітірмегені, көз қысу - ішкі сезімді, бас шайқау - істің орындалмағанын білдіреді. Халық арасында ым мен ишараның түрлері өте көп. Бұл негізінен сөзді шығындамай-ақ, болған істі баяндаудың немесе жеткізу, түсіндірудің бір жолы. Мұндай тәсіл көптеген халықтарда бар. Ым-ишара қатынасы алғашқы кезде қорқыныш үрейді, қуанып мерейленуді, тоқтатып тиым салуды немесе ұйғарып қолдауды меңзеген жалпылама түрде санаулы ғана ойды білдірсе, кейінгі даму кезеңдерде барған сайын жетілдіріле түскен.
Орталық (Есіл ауданы)

Орталық — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 210 адам (111 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 129 адамды (68 ер адам және 61 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Анафема

Анафема ( — «аластау» от — «салу, қондыру» - христиан дінінде шіркеу тарапынан қарғыс айту, шіркеуден қуу. Анафема прогресшіл ой-пікірге де қарсы қолданатын. Католиктік шіркеу ғылым өкілдеріне талай рет лағынет айтты. * 1411 ж. — Ян Гусқа * 1453 ж. — Жанна д’Аркқа * 1600 ж. — Джордано Бруноға * 1897 ж. — Лео Таксильға Ресейде православиелік шіркеу * 1671ж. - Степан Разинға * 1708 ж. - Иван Мазепаға * 1775 ж. - Емельян Пугачёвқа * 1901 ж. - Лев Толстойға * 1970 ж. - Владимир Ильич Ленинға Анафема жариялаған. Сыртқы сілтемелер * http://www.lib.ru/LITRA/KUPRIN/anathema.txt Анафема (рассказ) * https://ru.wiktionary.org/wiki Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ангарск

Ангарск - Ресейдің Иркутск облысындағы қала (1951 жылдан), Сібір магистралінің темір жол стансасы. Китой өзенінің (Ангараның сол саласы) оң жағасында. Облыс орталығы Иркутсктан 46 км қашықтықта орналасқан. Атауын Ангара өзенінің атынан алған. Халқы - 2025 жылдың мәліметі бойынша - 216 973 адам. Ангарскта 100-ден астам ұлт уәкілдері тұрады. Өнеркәсіп Иркутск-Черемхово ауданының ірі өнеркәсіпті орталықтарының бірі. Қалада екі ірі кәсіпорны жұмыс істейді: * Ангарск мұнай-газ компаниясы (АНХК) * Ангарск электролиз химикалық комбинаты (АЭХК) * Ангарск полимерлер зауыты т.б. мекемелер. Мұнай-химия, құрылыс, материалдары және ағаш өндеу комбинаттары, электромеханикалық зауыт, тігін фабрикасы, ет комбинаты т. б. экономикалық маңызды орындар көп. Башқұртстан мен Татарстаннан Ангарскге мұнай құбыры тартылған. Білім Қалада көптеген жоғары оқу орындары бар: * АГТА - Ангарск мемлекеттік техникалық академиясы; * ИГУ, филиалы - Иркутск мемлекеттік университетінің филиалы; * САПЭУ - Сібір құқық, экономика және басқару академиясы; * РФЭИ - Қаржы-экономикалық институт; * БГИ - Байкал гуманитарлық институты; * ВСИЭП - Шығыс- Сібір экономика және құқық институты; * ИЭ ИРГТУ - Иркутск мемлекеттік техникалық университетінің экономика институты. Сауда секторы Көпетеген сауда үйлері, супермаркеттер, базарлар, сауда орталықтары бар. Супермаркеттер: ОКей, «Эконом», «Норма», «Слата», «СМС», «Янта», «Любава». Сауда үйлері: «ТехноМакс», «М.Видео», «Эльдорадо», «Евросеть», «Связной», «DNS (сеть магазинов)», «Позитроника», «СемьСот», «Цифроград», «Эксперт», «Клёво», «Экспедиция», «БЕГЕМОТиК», «Алмаз-холдинг», «Спортландия», «ПродалитЪ», «Дети». Қаржы секторы * Азиатско-Тихоокеанский банк; * Альфа-банк; * БайкалИнвестБанк; * Восточный экспресс банк; * ВТБ 24; * Газпромбанк; * ГринКом банк; * Далькомбанк; * Дальневосточный банк; * ИТ-банк; * МДМ Банк; * Бюро финансовых решений «Пойдём!»; * Промсвязьбанк; * Райффайзенбанк; * Росбанк; * Сбербанк России; * СКБ-банк; * Совкомбанк; * Стройкредит; * Национальный банк «Траст»; * Банк «Уралсиб». Көптеген мұражайлар, шіркеулер, тарихи орындар бар. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Жанар Асылбекқызы Дұғалова

Жанар Асылбекқызы Дұғалова (1987 жылдың 17 қаңтарында Қазақстанның Қызылорда қаласында туған) — қазақстандық әнші. Türkvizyon 2014 Ән байқауының жеңімпазы. KeshYou тобының бұрынғы орындаушысы. 2014 жылдың тамызынан бастап, жеке дара мансабын бастады. ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (2015 ж.). Өмірбаяны Жанар Асылбекқызы Дұғалова Қызылордада туып, Павлодар қаласында өскен. Бала кезінде отбасымен бірге Алматыға көшті. Диапазоны кең әнші. Бірінші мұғалімі - анасы. Сол үшін Жанар жастайынан әнші болуды армандаған. Алты жасында бірінші рет жетістікке жетті. Әрі қарай республикалық, қалалық байқауларда жеңіске жетті. 2001 жылы "Жас қанат" байқауының жүлдегері болды. Жанар Доғалова музыкалық колледжін бітірген және Мәскеудегі ГИТИС-ті тәмамдаған. 2001 жылы продюсер Баян Есентаевамен кездеседі. Жанар "Кеш You" тобының бұрыңғы мүшесі. Әнші болудан басқа ол актерлік шеберлігі де жетерлік. "Ғашық жүрек-2" киносында түскен. Әндері КешYou сапында * Асықпа (2013) * Қазақ қыздары (2013) * Туған жер (2013) * Ризамын (2013) * Махаббат (2014) * Қазақтың арулары (2014) Жеке * Таңданба (2011) * Сүйемін деші (2012) * Сен емес (2012) * Қарай бер (2013) * Махаббат назы (2013) * Кім үшін (2013) * Бір сұрақ (2013) * Уайымдама (2013) * Ізін көрем (2014) * Сен мені түсінбедің, Қайрат Нұртаспен бірге (2014) * Айта Берсiн (2015) * Әке-бала (2015) * Жаңбырлы түн, Нұрболат Абдуллинмен бірге (2015) * Мұның дұрыс болмады, Нұржан Керменбаевпен бірге (2016) * Ала кетпедің (2017) * Сүйем-Жек көрем (2018) Дереккөздер
Домбай

Домбай- еуропалық ірі өгіз. Жазық далаларда, шамшықты жерлерде, таулы ормандарда тіршілік етеді. Шөппен, жапырақтармен, ағаштың өркендерімен, қабығымен қоректенеді. Таңертең, кешке алқапта жайылады, түсте тамағын күйсеп орманда жатады. Ыстық күндерде күніне екі рет су ішеді. Домбайлар топтанып жүреді, аналықтары бұзауларымен немесе ересек бұқалар бірге жайылады. Дереккөздер
Такин

Такин- бұқаға ұқсас аң. Ол өте ірі, салмағы 350 кг дейін жетеді. Жүні қалың, түгі жіңішке, өзі өте майлы болғандықтан, денесі суланбайды. Қытай мен Бирма тауларын, Альпі тоғайларындағы шалғындарды мекендейді, қыста орманға түседі. Оның мүйізі төрт жасқа келгенде шығады. Бұл аз зерттелген тұяқтылардың қатарына жатады. Дереккөздер