kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бейсенбілік (бағыштау)

Бейсенбілік - дұға бағыштау ғұрпы. Адамы қайтқан үй қазаның артын күтіп, бақилық болған адамның қырқына дейін әр аптаның бейсенбі күні тамақ беріп, дұға бағыштайды. Әсіресе оңтүстік өңірде үлкен маңызға ие болған бұл ғұрыптың өзіндік мәні бар. Ғұрып бейсенбінің түсінен кейінгі мезгіл қасиетті жұма күніне өтеді деген жосын бойынша атқарылады. Ас тартылар алдында және астан кейін дұға оқылып, Құран бағышталады. Қатысқан жұрт «қабыл болсын» айтысады. Бейсенбілік дәстүрлі ортаға ислам дінінің дендеп енуімен байланысты қалыптасқан ғұрып. Ел арасында осы атқарылар рәсімге қатысты діни сипаты бар әңгімелер айтылады. Бейсенбі күні бақи дүниедегі барлық қақпа ашылып, жұмақтан орын тепкен рухтармен қатар тозақтағы рухтар да бір сәт босап, осы дүниедегі өз ұрпақтары мен туған-туыс, дос-жарандарын аралап, дұға дәметеді екен. Осы бейсенбі, жұма күндері аттары аталып, дұға оқылып, Құран аяттары бағышталған аруақтар риза болып, тоқ күйінде жұма күні түс ауа бақи дүниедегі мекендеріне қайтатын көрінеді. Тірлігінде көп қиянат жасаған, кісіге зиян істері мол болған кісілер мен ұрпақтары ұмыт қалдырып дұға бағышталмаған аруақтар аш қалып, қоржындары «азық-дұғаға» толы, тоқ қайтқан аруақтардан о дүние қақпасының алдында тұрып тамақ, яғни дұға сұрайды екен делінеді. Сондықтан байырғы ортада бейсенбі және жұма күндері аруаққа бағыштап Құран оқу салты берік қалыптасқан. Осы күндері үйде кір жуылмайды, басқа да нанымға жат деп табылатын істер атқарылмайды. Кір жуылса, үйге дәмете келген аруақтар кір суын ішіп, бос кетеді дейді. Қазақтың «тірлігіңде жақсылық қыл, көпке игі іс жаса» деп атадан балаға өсиет қалдыруының бір мәні осында болса керек. Бұ дүниеде иненің жасуындай болса да жақсылық қылсаң, ертең жақсылығыңды ұмытпаған пенделер артыңнан дұға оқып, атыңды атап, Құран бағыштайды дейді. Дереккөздер
Бейсенбілік

Бейсенбілік сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Бейсенбілік (бағыштау) — дұға бағыштау ғұрпы. *Бейсенбілік (ақы) — дәстүрлі ортада балаларын оқытқанда молдаға ата-ананың бейсенбі күні берер ақысы.
Бейсенбілік (ақы)

Бейсенбілік -дәстүрлі ортада бапаларын оқытқанда молдаға ата-ананың бейсенбі күні берер ақысы. Бұл жосын бейсенбілік деп аталатын аруақтарға дұға бағыштау ғұрпымен мағыналық жағынан шендес. Яғни бейсенбі күні мұсылмандар үшін ерекше қасиетті жұма күнге ауысар күн болғаннан кейін оны да қасиетті уақыт деп осы мерзімде әртүрлі ақы беріледі, түрлі дұғалар оқылады. Дереккөздер
Бейуақ

Бейуақ - уақыт, мезгіл. Күн қызарып батып, қараңғы түн әлі түсе қоймаған өліара шақ. Оны басқаша күнмен түн таласқан шақ, екі кештің арасы, апақ-сапақ, қызыл іңір, ымырт деп те атайды. Қазақ ұғымында бейуақ қолайсыз мезгіл. Өйткені «іңірде шайтан көшеді», «күндіз жарық сәуледен сескеніп, бұғынып жапқан жамандық атаулы бас көтеріп қозады» деген түсінік қалыптасқан. Әдетте «жамандық аяқ астында» делінсе, бейуақта ол тізеден өрлеп бой көрсетеді деседі. «Қас қарайған, көз байланған шақта сақ болыңдар», - деп қариялар үнемі ескертіп, сақтандырып отырады. Күн ауып, белсенді жарық энергиясы кеткен мезгілде адам ағзасы іңірдегі қараңғылық құрсауына бейімделе алмай жатқан қарбалас шақта әртүрлі сәтсіздіктер (жол-көлік апаты, жығылу-сүріну, түрлі теріс қадамдар т.б.) орын алады. Осыған байланысты қауым арасында орнаған ырым-тыйымдар бар. Бейуақта ұйықтауға, асығыс-үсігіс әртүрлі істер істеуге (балтамен отын жаруға, арамен ағаш кесуге, сапарға аттануға, өткір жүзді құрал-саймандармен іс жасауға, асау үйретуге т.б.) қатаң тыйым салынады. Түн қараңғылығы түскенше мамыражай қалыпта, сабыр сақтап, аялдай тұруы тиіс. Егер үйде ұйықтап жатқан адам болса, оны міндетті түрде ояту керек. Оятпаған жағдайда оның басы ауырып, шошынуы, жаман түс көруі, шаршауы ықтимал деседі. «Іңірде жатқан ырыссыз қалар» деген сөз оралымы да осыны айғақтайды. Дереккөздер
Бейіт жаңғырту

Бейіт жаңғырту - құлаған бейіт үстіне мазар, кесене, там, төртқұлақты салу немесе қалпына келтіру, жаңғырту. Дәстүрлі ортада бейіт жаңғырту ісіне кіріспес бұрын құрбандық шалынып, Құран бағышталып, тиісті ғұрыптық шаралар атқарылады. Атақ-даңқы шыққан адамдардың ғана бейіті жаңғыртылып, көп реттерде аруаққа қозғау салынып, қайта тергеледі деген түсінікпен қарапайым адамдарға бейіт жаңғыртуға жол бере бермеген. Дереккөздер
Бейіш

Бейіш - бұ дүниедегі жасаған күнәлары Алла тағала тарапынан кешірілген адамдардың о дүниедегі рахатқа бөленетін мәңгілік мекені. Қазіргі халық тілінде бейіш пен Жұмақ мәндес мағынада қолданыла береді. Бірақ бұлар абсолютті синоним емес. Бейіш ұғымының мазмұны кеңдеу. Өйткені, діни түсінікте «сегіз жұмақ» дейді, керісінше «сегіз бейіш» деп айтылмайды. Осыған қарағанда жұмақ бейіштің бөлім- бөліктері тәрізді. Демек, бейіштегі жұмақтың саны сегіз: #Дарис салам; #Дарил қырар; #Жаннат-Нағим; #Жаннат-Ғадін; #Жаннат Алмауи; #Дарил қарар; #Жаннат Фирдаус; #Жаннат нығыметі. Жұмақ пен Бейіштің мифологиялық санадағы бейнесін діни мазмұндағы әпсана өлең, әңгімелерде объективтенуіпен (жарыққа шығуынан) байқауға болады. Мысалы, Мәшһүр Жүсіптің «Хор қыздарының хикаясы» өлеңінде бейіш «жапырағы зop, мәуесі ешуақытта таусылмайтын мол, жемісі бал шырындай тәтті, ағып жатқан төрт кәусар бұлағы бар, нұр-сәулеге бөленген, түбі аспанда, басы төмен иіліп, салбырап тұратын ағаш» кейпінде сипатталады. Бейіштің мифологиялық санадағы бейнесіне фитонимдік ақпарат негіз болған. Бейіш ағашының аты Тоба деп аталады. бейіштегі жандар сол алып ағаштың мәуесін татып ләззат алады. Сонымен бірге бейіште түрлі гауһармен безендірілген алтын тақ; торғын, атласпен көмкерілген сән-салтанаты жарасқан орынжай да жұмақтағы жанды рақат сезімге бөлейді. Сондай-ақ бейіште шашы жұпар аңқыған, қасы туған айдай иілген, төсі маржан, тілі інжу, екі беті алмадай, гүл жүзді, шырын сөзді бал таңдайлы, сипаты әліптей, мінезі мүләйім, жүрісі сағымдай көтерілген жеп-жеңіл хор қыздары болады. Олар екеу-екеуден әнге салып, сандуғаштай сайрап, тоқсан түрлендіріп тамылжыта күй шертеді. Хор қыздарының теңдесі жоқ сұлулығынан, тамылжыған үнінен жұмақтағы жан ерекше ләззат алып, рахат сезімге кенеледі. Бұл - жұмақтағы әйелдердің, яғни хор қыздарының мифологиялық бейнесі. Сөйтіп, хор қыздарының діни мифологиялық санадағы бейнесіне антропонимдік, космонимдік, фитонимдік, зоонимдік ақпараттар негіз болған. Бұдан бақи дүниедегі бейіш пен жұмақтың үш түрлі үйлесімнен тұратыны байқалады: #бал шырынды жеміс, кәусар бұлақтар; #сән-салтанатты орынжай; #хор қыздары. Діни мифологиялық сана бойынша о дүниеде жұмақ есігін ашқан бейкүнә мумин жанды осы үш түрлі үйлесім ләззат пен рақатқа бөлейді екен делінеді. Сонымен діни санада ләззаттың, рахаттың бақи дүниедегі тұрағы үшеу екен. Қазақ паремиологизмдерінің концептуалды мазмұны ләззат пен рахаттың «фәни дүниеде» де қоныс тепкенін көрсетеді. «О дүннеде жұмақ бар деп, бұ дүниенің рахатын ұмытпа, бұ дүниеде рахат бар деп, о дүниенің тозағын ұмытпа» деген сөз орамы «рахат пен ләззат» тек бақи дүниеде ғана емес, «жалған дүниеде» де болатынын аңғартады. Жалған дүниедегі рахат пен лэззат та үш үйлесімнен тұрады: алған жарыңның жақсы болуы, яғни #жақсы әйел; #ішер асыңның дәмді болуы; #үй-жайдың жайлы болуы. Бірақ қазақ мақал-мәтелдері ішер ас, жайлы төсек, жақсы орынның болуы «алғаның жақсы болса», яғни жақсы әйелдің сипатымен байланысты деген санадағы мәнділікгі аңғартады. Дереккөздер
Бекзада

Бекзада - ежелгі әкімшілік билік жүйесінде бектердің дәурені жүріп тұрған кезде қалыптасқан ұғым болуы керек. Кейін көшпелі қоғамдағы айырықша аристократиялық әлеуметтік категорияның атауына айналды. Бекзада билік жүргізбеген, өз әкесінен өкімет басқаруды да мирас етпеген. Бекзада текті, ақсүйек, зиялы т.б. ұғымдарды да білдіреді. Дәстүрлі ұғымда бекзадалық қасиет ең алдымен текке тартады. Сондай-ақ алған тәрбиесі мен көрген өнегесі асыл тектіліктің нетізінде бекзадалыққа ұласады. Бекзада көпшіліктен озық ақыл-парасатымен, мінезіндеті ірілік, дарқандығымен, жүріс-тұрысындағы өзгеше мәнерімен ерекшеленеді. Қазақ ұрпағын бекзадалыққа баулыған. Бектермен қарым-қатынаста болып, асқақ арман, биік мұратпен тәрбиелеген. Мысалы, Ақтанберді жырау былай дейді: :Елден елді аралап, :Тектіден текті саралап, :Беглердің қызын айттырсам, :Нұсқасын байқап шамалап. Дереккөздер
Бекі

Бекі сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: *Бекі — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы ауыл. *Бекі — Маңғыстау түбегіндегі құдық. *Бекі — шілдеде орман-тоғайда жайылған жылқыларда кездесетін ауру.
Бекі (ауру)

Бекі — шілдеде орман-тоғайда жайылған жылқыларда кездесетін ауру. Жаздың ыстығында қозып, түнде толастап, күндіз ауыртатын, шоқтық, қол, арқа, сауыр тәрізді етті бөлігінен қан тамшылап білінетін ауру. Жылқышылардың айтуынша, тай құнандар сақаумен, кәрі жылқылар бекімен ауырған. Мұны кейбіреулер қанның тазаруына жорыса, емшілер оны ой жердеті бөгелектен, қара ала шыбыннан жұғатын ауру дейді. Оны дауалау үшін қабыршақтанған жараның аузын тіліп қанын ағызып, айранның сары суымен жуып тазалайды да, тезектің ыстық күлін сеуіп отырған. Дереккөздер
Бел

Бел сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: * Бел (өлшем бірлік) — логарифмдік салыстырмалы шаманың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. * Бел (жер бедері) — жер бедерінің атауы. * Бел (анатомиялық атау) — анатомиялық атау, адамның омыртқаларының соңғы бөлігі, яғни аяқ пен бел омыртқаларының түйіскен тұсының жалпы атауы. Елді мекен: * Бел — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы темір жол айрығы.
Бел (жер бедері)

Бел - жер бедерінің атауы. Жонда, қырқада, жалда, адырда т.б. болатын жадағай асу. Байырғы ортада ауылды биікте белді жерге жақын қондыруды дұрыс санаған. Ертеде көшпелі ортада мұндай орындар табиғи апат, зілзаладан сақтануға қолайлы жер ретінде, жаугершілікте төңіректі барлауға болатын мүмкіндігіне байланысты таңдалған. «Ауыл маңында бел болса, ерттеулі атпеп тең, үйіңде қартың болса, жазып қойған хатпен тең» деген тұрақты тіркес осыған байланысты айтылса керек. Дереккөздер
Бел (анатомиялық атау)

Бел — анатомиялық атау, адам омыртқаларының соңғы бөлігі, яғни аяқ пен бел омыртқаларының түйіскен тұсының жалпы атауы. Қазақ танымында адамның күй-қуатының, яғни, жыныстық тұрғыдағы әлділігін айқындайтын ұғым ретінде қолданылады. Дереккөздер
Бел көтерер

Бел көтерер - дәстүрлі ортадағы ғұрыптық ас атауы. Ұзақ жасаған, тісі қаусаған қарияларға құнарлы тағам түрлерін араластырып, ұсақтап, шайнамай-ақ жей (жұта) беруге лайықтап дайындалады. Бел көтерер - адамға мол күш беретін нәрлі ас, көңіл жақын жандар арнайы дайындап, қарияларға алып келеді. Бел көтерер этномәдени жағынан мертіккен, қол-аяғы сынған адамдарға тез сауығуын тілеп, арнайы дайындалатын «мертік ас» деп аталатын ғұрыптық тағамға ұқсас. Қазақ хаңдығы құрылғаннан бері, қазіргі уақытқа дейін сақталып келе жатқан түркі халықтарының да маңызды, әрі аса көрнекті дәстүрі болып саналады. Дереккөздер
Бел құда

Бел құда - байырғы ортаның неке салтындағы құдаласу түрі, әйелдердің аяғы ауыр кезінде әлі дүние есігін ашпаған нәрестелерді атастыру жорасының бірі. Кей өңірлерде бұл жораны ежеғабыл құда деп те атайды. Көршілес, жапсарлас отырған көңілжетер дос-тамыр адамдар арасында Б. қ. болу үрдісі кең өріс алған. Қозы Көрпеш-Баян сұлу жырындагы Қарабай мен Сарыбайдың қүда болуы - осы жораның көрінісі. Дәстүрлі ортада Б. болуға серттескен ата- аналардың екеуінен де ұл немесе қыз туған жағдайда, қүда болу серті жекжаттыққа айналып, жақындыгы сақталып қалған. Қауым арасында осыған үқсас қүдаласудың тағы бір түрі бар. Нәресте дүниеге келгеннен кейін қүдаласуға сөз байласса, оны бесік құда деп атаған. Дереккөздер
Белі кету

Белі кету - ірі малда кездесетін аса қауіпті жарақат. Белі кеткен мал басын кекжитіп, сауыры төмен салбырап ақсаңдайды. Белдеме мен сауыр еті қырарқадан жоғары шығып томпайып, тұяқ ұшына дейін ауырсынған аяғын әрең басады. Белдеменің кек еті ауырса, аяғын баспай секеңдеп, дененің барлық салмағын алдыңғы аяғына артады. Артынан қарағанда арқасының бір жағы биік көрінеді. Белі кетуді ат құлағына су құйып анықтаған. Егер ат сол уақытта сілкіне алмаса, белі кетудің белгісі болып саналған. Белі кеткен малды емдеу қиын. Алайда дәстүрлі ортада малдың кұйрығын бір жағына қарай бұрап және белдемеге жалпақ ағаш қойып, үстінен дүмпіте ұрып, бұған қосымша оқтаумен ыспалап, қамшыны белдеме тұсына ұзыннан салып, үстінен ерттеп көрген. Суық кезде ердің терлігінің астына ыстық құмалақты қойып та ерттейді. Шылбырын құйысқанның астынан өткізіп, сау жағына қарай сілкілей тартады. Түнде сау аяғын бүкпелеп немесе күрделеп қояды. Осылай ұзақ уақыт емдесе, жеңіл-желпі белі кету зілі қайтады. Белі кетіп шойырылып тұрған аттың шорта (белдеме, құйымшақ, жамбас басының ұштасқан жері) тұсын тіліп, оған ашудас, апиын түйірін (ашудастан қой құмалағындай, апиыннан сіреңкесін басындай) салып, терісін тарамыспен іліп жөрмеп тастайды. Мұндай күшті емнен соң, малдың жем-суын молайтып, бағым күтімін жаңарту керек. Егер ауыр жүктен белі үзіліп, опырылып тайып кетсе, мал тұра алмай жатып қалады. Ондайда емнің дарымасын біліп, арам өлтірмей сойып алады. Дереккөздер
Белбасы

Белбасы - өлгеннің рухын құрметтеп, басына күмбез тұрғызу рәсімі. Белбасы кезінде ел жақсылары, ақсақалдары жиналып, ас беру жайын ақылдасып, уақыт белгілеп, сауын айтады. Кейін кішігірім ас беріліп, ат шаптырылған. Дереккөздер
Белбеу соқты

Белбеу соқты - ересек ер адамдар ойнайтын ұлттық ойын түрі. Ойынға жиналғандар бір жерге дөңгелене шеңбер жасап отырып, бір құлаштай таяқты алып, біреуі бір ұшынан, келесісі оның таяқ ұстаған уысының үстінен, одан кейінгілері сол ретпен бірінің үстінен бірі ұстап, таяқтың соңын ұстап қалған адам ойынды бастаушы болып ортаға шығады. Яғни ойынды кім бастау керек екендігі осындай ұстасу жолымен белтіленеді. Ойын бастаушы ортаға шығады. Алқалай отырған қатысушылардың бірі ойын үшін алынған белбеу немесе орамалды алып, ортадағы теріс қарап тұрған адамның арқасынан салып қалады да, қолын артына қайырып отыра қалады. Басқалары да сол сәтте қолдарын қайырып, арт жағына тығып отырады. Ортадағы адам өзін ұрған сәтте белбеуді ұстап қалуға тырысуы керек. Ал ұрған адам белбеуді тез тартып алып, басқа ойыншыға беруі тиіс. Белбеу әрдайым қолдан қолға әр бағытта көшіп отырады. Егер ортадағы ойыншы белбеуді ұстап үлгерсе, онда белбеуді алдырып қойған ойыншымен орын ауыстырады. Егер ала алмай қалса, ойын әрі қарай жалғаса береді. Белбеу соқты ойыны жастардың бас қосқан жиындарында көп ойналатын болған. Дереккөздер
Белбеумен бел буу

Белбеумен бел буу - аза тұту кезінде жасалатын рәсім. Марқұмның туыстары басқа түскен қайғыны білдіру үшін белін бекемдеп белбеумен буған. Дегенмен бұл рәсім белгілі бір өңірлерде ғана сақталып қалған. Дәстүрлі ортадағы әйелдер жоқтауында «Белімді бекем буайын, қойдан да жуас болайын...» деп келетін жолдар кездеседі. Бұл метафоралық образды сөз өзімді өзім ұстайын, қайғымды басайын, басқаларға да басу болсын дегенді білдіреді. Жақынын жоқтап, «ұзақ егіліп жылаған әйелдердің бауыры іседі» деп, сақтық үшін апа-әжелер әйелдің белін будырады. Жетісу өңірінде қайтыс болған адамның жақын туысқандары ақ белбеу буынып жүреді. Дереккөздер
Белдеме

Белдеме сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Белдеме (бунақ) — цилиндр түріндегі бөлшектердің белін айнала орналаскан жергілікті бунақ. *Белдеме (арқа) — мал денесіндегі арқа (жота) омыртқадан кейінгі бөлік.
Белдеме (арқа)

Белдеме - мал денесіндегі арқа (жота) омыртқадан кейінгі бөлік; малдың жөн арқасының етті, қыртысты сүбелі бөлігі. Дәстүрлі ас-тағам жүйесінде кәделі сыбағаға қосылып, қосымша мүше ретінде сый табақтарға тартылады. Соғым сойғаннан кейін кәделі асқа - бас-сираққа, шекеге шақыру ғұрпы жасалады. Шекеге шақыру, мүшеге шақыру ғұрпын кей өңірлерде омыртқаға шақыру деп те атайды, яғни ірі қара малдың белдемесі кәделі сыбағалы мүше ретінде саналған. Дәстүрлі орта «Қара өлеңіндегі» «Қаре нар жүк көтермес, бел кеткен соң» деген жолдар белдеменің малдың жұлын-тұтасы мен омыртқа жігінің ең жуанды бөлігі әрі салмақ пен қысым түсетін тұсы екендігін аңғартады. Осы тұстан құрсақ бөлігі мен белге қарай ақ тамырлар таралады. Тышқаншық болған бұзау белдемесінің қалың етінің 4-5 елі төменгі тұсына бізді 3 елі тереңге тік сұғып, талақ ауруына ұшыраған атты осы әдіспен бұл қарама-қарсы, яғни қамшылар жағына жасап емдеген. Tөpт түліктің мінез-құлқы, сүйек қаңқасы, дене мүшелері туралы таным түсінікті балаға ұқтырып, дәстүрлі шаруашылық қыр- сырларын үйреткен. Тәрбиелік мәні бар аңыз-әңгімелерге арқау етіп, өлең, жырға қосқан. Омыртқа құрылысының атаулары небір теңеулерге негіз болған. Мысалы, омыртқа алдын немесе шекесін - батырдың маңдайына, шүйдесін - шешеннің таңдайына, иығын - жұмыр жердің жаннатына, қолтығын - самұрық құстың қанатына, қалағын - асқар таудың заңғарына, жұлындық өзегін - өзен судың аңғарына, күрегін - арғымақ аттың азуына, омыртқа қармағын - ұстаның ыңғыруына теңеп, өлеңге қосқан. Дереккөздер
Белдеме күрек

Белдеме күрек - құдық тазалап, су шығару ісіне пайдаланылатын, сабы қысқа, шағын да жеңіл күрек. Маңғыстау, Үстіртті жайлаған елдің ер-азаматтары тіршілік көзі болған малдың жайымен көшіп-қонғанда жанына (белінде) үнемі белдеме күрек алып жүретін болған. Құралдың атауы соған байланысты орныққан деген пікір бар. Дереккөздер
Белдемелеп тарту

Белдемелеп тарту - атпен ауыр затты сүйреуде қолданылатын тәсіл. Сүйретілетін затқа байланған арқанның екінші ұшын үзеңгі астынан өткізіп, ердің үстінен алып, ат төсін орай бірнеше қабаттап қатты тартып, қайта апарып осы арқанға бекітеді. Бұл тәсіл ер-тоқым мен айыл-тартпаның үзіліп кетпеуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Белдеу арқан

Белдеу арқан - киіз үйдің туырлығын керегеге жабыстыра белінен орап байлауға қолданылатын арқан. Көбінесе киіз үйге қос белдеу арқан ұстайды. Белдеу арқан киіз жабындарын берік ұстап, ағаш қаңқаны сүйемелдеп, желге қарсы тұруды қамтамасыз етеді. Киіз үй қанатының жоғарғы жағын ала тартылған арқанды үстіңгі белдеу арқан, ал туырлықтардың етек жағын бастыра тартылған арқанды астыңғы белдеу арқан дейді. Шағын киіз үйдің және қосалқы үй қанатының ортан белінен бір ғана белдеу арқан байланады. Белдеу арқан қыл қосылған жүннен есіліп жасалады. Ауқатты қазақтар кестеленген, оюланған, қосымша сән беретін бауларды да қолданған. Белдеу арқанды киіз үй есігінің екі жақтауынан арнайы қалдырылған тесіктен киіз үйдің ішкі жағына қарай енгізіп, керегенің көзінен орай шалып, ұшын құрмен байлайды. Арқан ұзындығына, киіз үй қанатының уығының санына, үйдің үлкен-кішілігіне шақталып жасалады. Байырғы ортада атын белдеу арқанға байлау үрдісі де болған. Үйдің сырт жағындагы белдеуге байланған ат біреуді жазым ететін болса, үйдің сырт белдеуінде байланып тұрған атты байқамай қасына барғаны үшін жартылай құн төлеткен. Ал киіз үйдің алдыңғы жағындағы белдеуге байланған ат біреуді жазым ететін болса, ат иесі толық құн төлейді. Ауызша әдеби деректерде ертеде жауласқан жақтар қарсыласының үйінің белдеуін кесіп, туырлығын тіліп өш алғандығы айтылады. Дауыл тұрып, жел қатты болып үй төңкерілуге айналған кезде қатты шағылып бүлінбеуі үшін белдеу арқанды шешіп, шешуге шамасы жетпесе қиып жібереді. Дереккөздер
Белдеу үй

Белдеу үй - ерте көктемде тұрғызылатын баспана түрі. Шығыс өңірде, бұрынгы Павлодар уезінде көптеп салынған. Павлодарлық шаруалар наурыз айының бас кезінде қыстаудан көтеріліп, Ертіс бойына тоқтап, белдеу үйде отырған. Сонымен қатар белдеу үй қара күзде отыратын келте қыстау сияқты болған. Қам кесектен тұрғызылған белдеу үй қыстық баспана ретінде де саналады. Бұрын қазақтар қоныстанушыларға берілген жерлерде орналасқан белдеу үй үшін әрбір түтін 40 тиыннан салық төлеген. Дереккөздер
Белдеуге қасық қыстыру

Белдеуге қасық қыстыру - дәстүрлі болжау рәсімі. Біреудің сапардан қашан келетінін яки жоғалған заттың табылу-табылмауын болжап білу үшін тілі енді шығып келе баланың қолына ағаш қасық беріп, белдеуге қыстыруын сұрайды. Егер сәби оның сабын төмен қаратып қыстырса, іс оң бағытта болады деп болжайды. Дереккөздер
Белдеуқұрт

Белдеуқұрт - мініс атына дұрыс күтім жасамағандықтан өршитін дерт. Күнұзақ тынықтырылмай, ауыр жұмыстан соң суытпастан қаңтарып, үйдің белдеуіне ұзақ байланған ат белдеуқұрт ауруына ұшырайды. Ауру атауын соған байланысты белдеуқұрт деп атаған. Отты-сулы жерге арқандалып, ауыздығы алынып отықтырылған ат белдеуқұрттан тез айығады делінеді. Дереккөздер
Белорақ

Белорақ - шөп шабатын құрал. Шөпті түрегеп тұрып шабуға ыңғайлы белорақтың сабы ұзын келеді, ортасында қолмен ұстайтын тұтқасы бар. Шөп орғанда саптың сыртында тұрып, оң қолмен тұтқадан, сол қолмен саптың басынан ұстап тұрып, солға қарай сілтей шабады. Оны шалғы немесе тартпа деп те атай береді. Ал, солтүстік жақта қырғы деп те атайды. Дереккөздер
Белтамыр

Белтамыр - соғым малын сойып, мүшелеген адамға берілетін сыбаға. Соғым малдың омыртқаларын бұзу, қабырғасын сындырмай ажырату ептілікті талап ететін іс, сондықтан қасапшының еңбегі ескеріліп берілетін кәде ретінде жүреді. Мұның аян омыртқа, азап арқа деген де атаулары бар. Дереккөздер
Белтемір

Белтемір - қаңылтыршы ұстапық құралы. Ұзындығы құлашқажуық, қырлы,түзу бір ұшы жалпақ келеді, ал шорт кесілген екінші ұшында бірнеше тесік пен төрт қырлы, үш қырлы т.б. әртүрлі мәнерде жасалған ойықтар болады. Белтемірмен қаңылтырды ию, бүгу, жапсырмалау, қусыру, белдеулей бедерлеу, тесу, шетелеу сияқты жұмыстарды атқарады. Дереккөздер
Бергек

Бергек - сәукеленің төбесіндегі алтынмен, күміспен әшекейленген қатырғы, төбелдірік. Әшекейлі қатырғыға моншақ қадаған жібек желек бекітіледі. Төбесі биіктеу, шошақ болып, желектің етегі арқасына төгіліп тұрады. Бергекті келіншек бала туғанға дейін (яғни, кимешекке ауысқанға дейін) киеді. ҚР MOM қорындағы бергек сәукелесі конус пішінді, тәжі қызыл мауытыдан тігілген. Тәжге маржан, перуза тастар қондырылып, қатырғы бергек орнатылған. Биіктігі 47 см, милық шеңбері 46 см, төбесі 20 см. Төбесіне шашақ төгіп, шоқ үкі қадаған. Тәждің белортасын айналдыра бастырған оқаның астына перуза тастан көз салынған күміс құймалар мен тамшы тәрізді қоза салпыншақтар, шытыралар үш қатар етіп айналдырыла қадалған. Одан төменде, маңдай бөлігіне, қызыл маржаннан тізіліп жасалған ені 4,5 см-лік торша тігілген. Сәукеленің екі жақтауындағы оқалы белдеуден төмен перуза, маржан тастар тағылған. Дереккөздер
Әл-Азһар университеті

Әл-Азхар университеті (араб. جامعة الأزهر الشريف ) — әлемдегі ең ірі халықаралық исламдық ғылыми діни мекеме және әлемдегі ең көне, ең атақты Ислам университеті. Мысырдың Каир қаласында орналасқан. Тарихы Мешітті Фатима әулеті заманының халифы Жауhар Ассықли әл-Муизз hиджраның 359 жылы (970 жылы) жумади айының 24-ші жұлдызында бастап, 361 жылы. (972 жылы) рамазан айының 7-ші жұлдызында бітірді. әл-Азhар атауы — “әл-Джәми әл-Азhар”, яғни күн сәулелі үлкен мешіт ұғымынан шыққан. Кейбір зерттеушілер мұны Фатиманың лақап аты —Зухрамен, зәhра — зәулім, іздиhар — орталық немесе азхар — нұрлы деген сөздермен байланыстырады. һиджраның 375 жылы мұнда медресе ұйымдастырылып, ол 11 ғасырда бүкіл мұсылман әлеміне мәшhүр университет тектес оқу орнына айналды. әл-Азхар университетіне дүниенің төрт бұрышынан талапкерлер келіп Құранды, хадистерді, мұсылман құқығын және араб тілін оқып үйренді. Әл-Азхар университеті ғимаратындағы сәулетті екі мұнараның бірі Қайтпай сұлтан заманында, екіншісі Сұлтан Ғаура кезінде hиджраның 915 жылы. (1510 жылы.) шамасында салынған. Әл-Азhар университеті ұлт-азаттық күресі жылдары батысшылдыққа, отаршылдыққа, “дінсіздікке” қарсы бағыт ұстанып (джихад, исламның таралуы мен салтанат құруы жолында барлық күш-жігерін сарқа жұмсау, ғазауат (“қасиетті соғыс”) идеясын насихаттау, қорғау орталығы болды. Қазір Әл-Азhар университетіде 9 факультет (теология немесе дін негіздері, шариғат, әдебиет, әкімшілік істері және сауда, политехника, ауыл шаруашылық медицина, педагогика, мұсылман қыздар факультеттері) бар. Университет жанында Ислам зерттеулері академиясы және басқа діни институттар мен оқу орындары жұмыс істейді. Қазақстан мұсылмандар діни басқармасы мен Египеттегі әл-Уақф министрлігінің 1993 жылғы келісімі бойынша Әл-Азhар университетіне оқуға талапкерлер жіберілетін болды. Әл-Азhар университетінде 50-ден астам қазақстандық шәкірттер оқыды (1998). Жоғарыда аталған келісім бойынша Әл-Азhар университетінен келген үш ұстаз Алматыдағы Ислам университетінде діни пәндерден сабақ береді. Каир мен провинция орталықтарындағы арнаулы діни мекемелер де Әл-Азхар университеті құзырында. Университетті Әл-Азхар университетінің шайхы (ректор) басқарады. Ол әрі бас имам. Египет өкіметінде Әл-Азхар университеті істері жөніндегі министр тағайындалған. Университеттің орталық кітапханасында 80 мың кітап, 20 мың қолжазба сақтаулы. 1929 — 1936 жылы аралығында “Ислам нұры”, одан кейін “әл-Азхар” аталған арнайы журнал шығып тұрады. Әл-Азхар университетін бітірген қазақтар *Қайрат Жолдыбайұлы *Ершат Оңғаров *Ержан Малғажыұлы *Қабылбек Әліпбайұлы *Сансызбай Құрбанұлы *Ризабек Батталұлы *Жасұлан Жүсіпбеков *Бауыржан Абдуали *Тілекқабыл Амангелді Бағыты Сүнниттік, Әһлу Сунна уәл Жәмәға (Ашғари,Матуриди) Дереккөздер
Берен оқ

Берен оқ - жебесі асыл болаттан соғылған садақ оғы. Берен оқ болат сауытты тесуге арналган сауытбұзар оқтардың бірі. Берен оқты батырлар жекпе-жекте қарсыласының сауытына басқа оқ өтпегенде қолданған. Сауытбұзар оқтардың жебелері үскі сияқты үшкір етіліп, қырланып соғылады. Дереккөздер
Бержебай

Бержебай - XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақтардың жаңадан айналысқан кәсіптерінің бірі. Алыс жолдарға немесе қаланың ішінде ат арбамен кісі, я болмаса жүк тасумен айналысатын қазақ кәсіпкерінің атауы. Дереккөздер
Бесжақсы

Бесжақсы - қазақтың дәстүрлі мүліктік қатынастарында ерекше мәнге ие сый, тарту, айып жүйесінде оның құрамын анықтайтын ұғым. Ол тоғыз беру салтына қатысты жиі айтылады. Бесжақсы сөзінің өзі ерте кезде ең жоғары, қымбат деген өлшемдік ұғымды білдірген. Үш тоғыздың ішінде бесжақсы болуы шарт. Сол бесжақсыға «жанды тоғыздан» қара нар, емшегі тұтам бие немесе қазанат, «жансыздан» қалы кілем, алмас қылыш не түзумылтық, тәуір киім (қымбат ішік, жібек шапан т.б.) жатады. Бесжақсыны, негізінен, ауқатты, дәулетті рубасылар беретін болған. Бұрынгы игі жақсылар, би, бай, мырза, батыр, ел ағалары арасында жүретін жолы да, орны да ерекше бағалы дәстүрге негіз болған. Елдің аса құрметті, беделді адамдары арасындагы достық, сыйластық қарым-қатынастарда сый-сыяпат ретінде, құдалар арасында қалыңмал, киіт орнына жүрген. Халық арасындагы жоғары құрмет пен марапат, сый-сыяпаттың ең жоғары түрі де осы бесжақсы дәстүрі арқылы көрсетілген. Бесжақсыға мыналар жатады: #қара нар; #жүйрік aт; #қалы кілем; #алмас қылыш; #бұлғын ішік. Құдалар арасында мұның бірі ұзатылған қыздың сәукеле бастаған асыл бұйымдарымен алмастырылады. Бесжақсының өзі 4-5 жылқыға бағаланған. Кейде бесжақсыға «бесжақсы» атанған берен мылтық, берік сауыт, сондай-ақ атан түйе не белі берік, қатепті қара нар енген. Бесжақсы түріне, дәрежесіне қарай бас жақсы, орта жақсы, аяқ жақсы болып үшке бөлінеді. Мұның бәрі бағалы кәде қатарына жатады. Кейбір өңірлерде «алты жақсы» деген де бар. Бұл дәстүрде бесжақсыға тағы да бір, мысалы, алтын, күміс жамбы, күмістеген ертоқым немесе кісе белбеу сияқты «жақсы» қосылады. Атақты Бөрібай ақынның өлең шумақтарында Ошақты Құлназарға құн бермексің, Алты жақсы, жүз жылқы пұл бермексің... - деген жолдар кездеседі. Дереккөздер
Бесаспап

Бесаспап - жан-жақты, шебер адам. Зергерлікті, ағаш ұсталығын, етікшілік, теміршілік, ершілік кәсібін қатар меңгеріп, әрбір кәсіп саласында қолданылатын құрал-саймандармен жұмыс істеу тәсілін толық меңгерген адамды байырғы ортада бесаспап деп атаған. Жергілікті тілде әмбебап, сарамжал атаулары да кездеседі. Дәстүрлі дала мәдениетінде киіз үйді бір өзі ғана жасайтын адамды да бесаспап деген. Дереккөздер
Бесбілезік

Бесбілезік — аралары шынжырмен біріктіріліп жасалған білезік пен сақиналардан тұратын, екі-үш саусаққа қатар киетін сәнді әшекей түрі. Тас қондырылып, түрлі өрнектер бедерленген білезік тойнақпен бекітіліп, оған жалғанған үзбеге шынжырлармен 2-3 сақина байланады. Білезігі жалпақ болады, сақиналары құстұмсық, отау түрлерінде жасалады. Үзбесі қол үстінен өтетіндей. Алдымен сақиналары киіледі. Білезігіне кейде топса салынып, алып-салуға ыңғайлы етіп жасалады. Дереккөздер
Бескүл

Бескүл - бес бұрыш, бес бұрышты өрнек. Кілем, тұс киіз, құрақ көрпе, бөстекке салынатын бескүл өрнегінің атауы шартты түрде солай болғанымен, ұштары үшкіл қырлы емес, доғалданып келеді. Құрылыс өнерінде жиі кездеседі. Керегекөз тәрізді бес элементтің бір ұшы ортада түйісіп, ұштары «бескүлденіп» тұрады Дереккөздер Құрылыс онерінде жиі кездеседі. Керегекоз тэрізді бес элементтің бір үшы ортада түйісіп, үштары «бескүлденіп» тұрады (қ. Өрнек).
Бесқасты жүзік

Бесқасты жүзік - жүзік атауы. Үстіңгі жалпақ бетіне бес жерден көз - асыл тас қондырылған бесқасты жүзік қазақы ортада таралған этномәдени мәнге ие, отбасы- некелік салтындағы құдалықта тарту орнында жүретін құдағи жүзіктің сондай-ақ қос бауырдақты жүзіктің, адай жүзіктің ерекше бір түрі болып саналады. Бесқасты жүзіктің алақаны (саусақтың үстінде тұратын дөңгелек бөлігі) үлкен төрт саусақтың үстін жауып тұратындай көлемде болады. Оның астында екі-үш саусаққа қатар киілетін қос бауырдақ орналасады. ҚР MOM қорындағы қос бауырдақты құдағи жүзік бесқасты етіп күмістен соғылып, алтынмен апталған. Ширатпа, қас кондыру, сіркелеу тәсілдерімен айшықты етіліп жасалған жүзіктің өлшемі 5x7,2 см. Алақаны ортасында дөңгелек көз, оны айнала төрт тарапында жапырақ пішінді кішілеу көздер орнатылған. Көздің айналасы қозамен құрсауланып, ортасына сіркелеу тәсілімен бет-бедер салынып, астына қызыл түсті шыны орнатылған. Алақанның қырына ширатпа салынып сәнделген. Дереккөздер
Бесқұлақ

Бесқұлақ - бес күміс теңгеден жасалатын бастырма, тана сияқты әшекей зат. Бесқұлақ таза күміс теңгелердің шеттерін бір-біріне түйістіре отырып, шеңбер жасап, түйіскен жиектерін дәнекерлеп, ортасындағы ашық қалған дөңгелек тесікке күмістен көз жасап, сол көзге түсті тас қондырылып жасалады. Сырттай қарағанда ашылған гүл сияқты көрінеді. Дереккөздер
Бестақа етік

Бестақа етік - пішілген, қоныш ұзындығы орташа, өкшесі аласа келген, түзу табан әйел етігі. Табан мен етік басының арасына қабатталып ұлтан тігіледі. Өкшесі қабатталған тасұлтаннан салынып, мық шегемен бекітіледі. Етіктің белтірісі мен оймасына көксауыр теріден екі қатар сыздық жүргізіледі ҚР MOM қорындағы бестақа етік қара теріден тігілген, тұмсығы үшкірлеу келген, түзу табан, аласа өкшелі. Өкшесі қабатталған тасұлтаннан салынып, мық шегемен бекітілген. Қонышы аузына қарай кеңдеу келген, қылтасында кішкене тілігі бар. Қоныш алды 26,5 см, арты 33 см, тұрқының ұзындығы 23 см, табақ ені 4,5-7,5см, өкшесінің биіктігі 3 см. Етіктің белтірісі мен оймасына көксауыр теріден екі қатар сыздық жүргізілген. Табан мен етіктің басының арасына ұлтан қабаттап тігілген. Дереккөздер
Бестаспа жалпақ өрім

Бестаспа жалпақ өрім - дәстүрлі қолөнерде қайыстан бұйым, әбзел, жабдық жасауда қолданылатын өрім тәсілінің түрі. Бұл өрім құстың таңдайына ұқсайтындықтан, оны құстандай, бесқасқа немесе бестандай деп те атайды. Бестаспаны жалпақтап ору үшін алақан қалдырып, әдеттегіден сәл жалпақтау бес таспа тіліп, біркелкі етіп қырларын сыдырып майдалайды. Содан соң шетіндегі (бесінші) таспаны одан кейінгі екінші, төртінші, үшінші таспаның үстін бастыра, сол жаққа тастап өреді. Содан соң бірінші таспаны екінші мен бесіншінің үстін бастыра, үшінші таспаның астынан шалып оң жаққа тастаймыз. Әрі қарай төртінші таспаны бірінші мен үшінші таспаның үстін бастыра сол жаққа тастайды. Осы тәсілмен екі жаққа апма кезек біртаспадан ауыстырып өре отырып жалпақ өрім шығарады. Дереккөздер
Бестаспа жұмыр өрім

Бестаспа жұмыр өрім - қайыс өруде қолданылатын өрім түрі. Ол «бестемше» деп те аталады. Оны өру үшін, алақан қалдырып, бес таспа жұмырлана, сыптығырлана тілініп, сыдырылып нөмірленеді. Әрі қарай бесінші таспа өзінің алдындағы үш таспаның яғни төртінші, үшінші және екінші таспалардың астыннан шалынып, сол жаққа қарай түседі де, бірінші таспа олардың барлығының астыннан шалынып, оң жақка тасталады. Содан соң бесінші таспа екінші мен үшінші таспаның үстін баса, екінші таспаның астынан шалынып, сол жаққа тасталады. Міне, осы тәртіппен қайталанып өріліп, бес таспадан өрілген жұмыр өрім шығады. Дереккөздер
Бесті

Бесті - бес жасар жылқы. Жылқы бестісінде белі әбден қатайып, толысып, тісейді (азу тісі шығады). Дәстүрлі ортада беске толған ақталған жылқыны бесті ат, ал ақталмағанын бесті айғыр деп атайды. Дегенмен ақталған бесті атқа балама ретінде жуан aт, белді ат деген атаулар қолданыла береді. Ал түр-түсіне, жынысы мен жасына байланысты торы бесті (айғыр, бие), қара бесті (айғыр, бие) т.б. деп атайды. Дереккөздер
Бесті қымыз

Бесті қымыз - бабы мен ашуы жараған қымыз. Қымызды мұндай бабына келтіру үшін күбіні, сабаны күнара жуып тазалап, ішін маймен майлап, тобылғы, бүршік, қайың қабығының түтініне ыстайды. Артынша осы ыдысқа қор мен бие сүтін құйып жиі-жиі піседі. Бұндай қымызды ішкен адамның өнбойы балбырап, масайып қалады. Дереккөздер
Бесік дайындау

Бесік дайындау - нағашы жұрттың бесік дайындап әкелу салты. Дүннеге келген нәрестеге нағашы жұрты бесік, балаға көрімдік-сүйінші, бала шешесіне ана болғанына орай кимешек пен жейтін қалжа асын, немересіне көйлек-көншек апаратын болған. Кейбір өңірлерде нағашыларынан бесік келгенше баланы бөлемеген. Бұл байырғы аналық дәуірдің неке салтынан сақталған сілем болса керек. Дереккөздер
Бесік жамбы

Бесік жамбы - бесік пішініндегі арнаулы қалыпқа құйылған күміс немесе алтын құйма. Көлемі алақандай мұндай күміс не алтын құймаларды сауда-саттықта пайдаланып, дәстүрлі ортадағы кәде құрамында тарту жасауда, сый беруде, бәйге жүлдесінде, құдандалық ғұрыптарда айып ғұрыптарында орны болған. Дереккөздер
Бесік керту

Бесік керту - отпен аластау ғұрыптарының түрі. Бесік керту баланы бесікке алғаш бөлердің алдында атқарылады. Сондай-ақ бала ұйықтамай, тынышсыздана беретін болса да бесік керту ғұрпы жасалынады. Әдетте бұл ғұрыпты баланың әжесі қыздырылған темірмен бесіктің бала жатар тұсын, арқалығын және басын қари отырып: «Алас, алас, а, құдайым, тіл-көзден сақтай гөр! Тфә, тфә» - деген аластау, қорғау магиясында қолданылатын сөздерді айтады. Мұнысы бесіктегі балаға жын-шайтан жоламасын дегенді ырымдағаны. Сондай-ақ бесікті отпен аластаудың төмендегідей бесікті сырықтау деп аталатын түрі бар. Күндіз болсын, түнде болсын бесікке баланы саларда, металл немесе қыш ыдысқа салынған адыраспан, aршa, қаражусан т.б. хош иісті өсімдіктердің бірін түтетіп, қас күштерді қуып, бесікті тазалайды. Кейде сіріңке шағып, отпен аластап, зиянкестерден қорғану шараларын жасайды. Аластау кезінде, ыдысты немесе тұтанған отты бесіктің бас-аяғын тегіс айналдыра: Алас, алас, баладан алас Бәледен қалас, Иесі келді, пәлесі көш! Бәле-жаладан сақта, Көзі қызыл болмасын, Көті қызыл болмасын - деген сөздер айтылады. Немесе: Алас, алас, алас! Әр пәлеңнен қалас! Көзі жаманның көзінен алас! Тілі жаманның тілінен алас! Уы жаманның уынан алас! Қырық қабырғасынан алас, Отыз омыртқасынан алас! Алас, алас, алас! Қыла гөр алла мың пәлеңнен қалас! сондай-ақ: Алас, алас, аласы Келді міне, баласы. Көш, көш бәлесі Келді міне иесі. деп бесікті аластап шығып, онан соң барып баланы бөлеуге кіріседі. Баланы тіл-көз тиюден сақтандыру мақсатында темір мен оттың қорғаушы күші бар деген ежелгі ұғымға байланысты бесікті, шүмекті қыздырылған қысқашпен қарып зиянкес күштерден аластайды. Сондай-ақ отқа «сырық тұз» қыздырылып, бесікті осы тұзбен ысқылайды. Бала бесікте жатқанда шошымау үшін жастығының астына нан, сарымойын пышақ жастайды, бесік басына үкі, қасқырдың тұяғын қадайды. Балаға тұмар тағады. Бала шоши берсе, ішінде суы баржа ыдысты баланың басынан жоғары ұстап, суға балқыған қорғасын құйып жібереді. Бұл ырымды қорықтық деп атайды. Ыдыстың түбіндегі қорғасынның сұлбасы бір жануарға, затқа ұқсас болып тұнады. Хайуандарға ұқсаса, содан шошынғандыгын анықтап, ем-дем жасайды. Кейде сәбидің маңдайына қазанның түбінен алып, қара күйе жағып та қояды. Бесікте жатқан баланы емізудің де өзіндік әдістері бар. Мойны бір жағына қисық болмасын деп, баланы екі жағынан кезек-кезек емізеді; бесіктің арқалығына қолтығын сүйеп, тізерлеп отырып емізеді; баланы қараңғыда емізбейді, емізер алдында шам жағуы шарт. Қазақстанның кей жерлеріне ертеде “бесік кертпе құда” болып, қыз бен ұлды бесіктегі кезінен атастыру салты да болған. Мұндайда ұлдың ата-анасы қыздың бесігін кертіп, теңге тағып, жол-жоралғы жасаған. Дереккөздер
Бесік құда

Бесік құда - бесікте жатқан сәбилеріне құдаласу жоралғысы. Бірінің ұлы, екіншісінің қызы бар, қыз алысуға болатын адамдар, құдаласу салты бойынша, қалыңмалын алдын ала өтеп те қояды. Оны «қарғы бау» деп атайды. Мұнан кейінгі құдандалық жора-жосындар дәстүрлі ортада қалыптасқан норма, қағидаттар бойынша өткізіледі. Жосын барысында бесік керту жоралғысы жасалады. Бесік құданың бесік керту құда деп аталуы сондықтан. Дереккөздер
Бесікке бөлеу

Бесікке бөлеу - баланы бесікке бөлеу тәсілі. Дәстүрлі ортада қол-аяғы түзу, қалыпты жетілу үшін баланы шыттан тігілген матамен жөргектеп бесікке бөлейді. Бала дүниеге келген соң, кіндігі түспей тұрып, баланың денесін терлетпей салқындатып тұратын шыт матадан тігілген жөргекпен құндақтайды. Арнайы тігілген екі жөргектің бірі бірінші жөргектің үстіне бір жарым қарыстай жоғары төселеді. Жоғары шығып тұрған екінші жөргекке баланың маңдайын жауып тұратындай етіп басын, қолын құндақтайды, ол баланың мойны қисаймай тік қалыптасуына негіз болып, құлағын, басын суық тиюден сақтайды. Бала есейіңкіреген кезде оның басын қосып құндақтамай, басына, жыл маусымына қарай, баскиім кигізеді. Бір жарым қарыс төмен төселген бірінші жөргек баланың жамбас бөлігін жауып тұрады. Бала қолын шығарып алмау үшін шынтақ тұсынан бесік баумен байланады. Түбекті қойып, шүмегін салған соң, түбектен төмен төселген жөргекпен баланың аяғын түп-түзу етіп қосып құндақтап, жөргектің екі ұшын айқас шығарып, тізесінің үстінен келтіріп, баланың аяғына батуы мүмкін болғандықтан, екі ұшын байламай кері қайтарып шетіне тығып қояды. Жөргектің аяқ ұшына қараған бөлігі кері қайтарылып жабылып, бесік баумен байланады. Кейде баланың екі аяғын қосып құндақтағанда тізелері мен тобықтарының аралары бір-біріне тиіп қызарып кететін жағдайлар болады. Мұндайда төмен төселген жөргекті кері қайтарғанда тізе және тобық араларына шыт жөргекті қалдыра отырып құндақтайды. Егер қыс мезгілі болса, мақта салынып, сыртынан тысы да, астары да шыттан арнайы тігілген көрпемен жабылады. Егер жаз мезгілі болса құндақталған баланы сыртынап мақта матадан тігілген жөргекпен қымтап жауып жатқызады. Құндақталған бала анасының емізуіне де өтe ыңғайлы және бесікке де тез үйреніп кетеді. Егер құндақталмай бос ұсталса, бала бесікке тез үйрене алмай, анасы бір-екі күн қиналады. Құндаққа үйренген бала бос жата алмайды, ол құндақтамайынша немесе бесікке салмайынша ұйықтай алмай, жылап мазасы кетеді. Бос бесіктің арқалығын ыстық шымшуырмен (көсеумен) үш мәрте қариды. Баланы бесікке бөлер алдында да ыңылдай отырып, ырымдық мәндегі жыр жолдарын айтады: Мойнымдағы тұмарым Тарқамайтын құмарым Құдай берген алсын деп Ақ бесікке салсын деп Мойнымдағы маржаным Қорадағы мал-жаным Бесігіңе жата ғой Тәтті ұйқыға бата ғой! - немесе: Балам жатсын бесікке Пәле қалсын есікте. Сондай-ақ, шешіп аларда да ырымдық сөздер айтады: Анасы шешіп алсын Ұйқысы бесікте қалсын. Дереккөздер
Бесін

Бесін - түс ауып, күн ұясына отырғанға дейінгі уақыт, мезгіл. Ел ішінде бірнеше түрге ажыратылып айтылады: *ұлы бесін - күннің қақ маңдайга келген кезі; *кіші бесін - күннің маңдайдан ауған кезі; *құлама бесін - бесіннің аяққы кезі. Уақытты осылай межелеудің шаруашылық және ғұрыптық мәні болды. Ұлы бесін төрт түлік малдың тегіс жусайтын кезі. Осы уақытта қой, ешкі, сиыр, түйе және бие сауылады. Кейде осы мерзімде ауырған малды анықтап, емдеу шараларын да қолданады. Құлама бесін кезінде өрістегі малды қораға қарай айдап келуге дайындық жасалады. Яғни малдың «бас-аяғы» түгенделеді, аттың босаған айылын тартып, қажеггі әзірлік жасалады. Малды қораға қарай беттетеді. Ал кіші бесін кезінде күні бойы оқылатын парыз намазының екіншісі атқарылады. Дереккөздер
Бет сипау

Бет сипау - ғибадат соңында тілек айтып бата беруден кейін екі қолдың алақанымен бетті сипау арқылы орындалатын рәсім. Бетке қарсы жайылған қос алақанымен бетті жоғарыдан төмен қарай сипай жүргізу қимылымен жасалады. Дұға қылу, бата жасау дегенді бет сипау деп те атайды. Дереккөздер
Бетайғақ

Бетайғақ - қылмыскерді қоғамға қарсы істермен айналысқандарды ұстаған адамға берілетін сүйінші. Бұрынғы билер кеңесінің тәртібі бойынша, бетайғақ жасаған адамға қылмыскердің іс-әрекетін айғақты заттармен, куәлермен дәлелдеп берген жағдайда малдың, мүліктің, ақшаның бестен бірі беріледі. Мұндай істер елдің билері мен ақсақалдардың қатысуымен шешіледі. Шешім сол сәтте орындалады. Дереккөздер
Беташар табақ

Беташар табақ - беташар атқарылғаннан кейін ет тарту сәтінде келінге бөлек тартылатын табақ. Оған үлкендер жағы «ұл тaп, тестей қайқайып жүріп қайын жұртыңа қызмет ет, тастай бат, судай сің» деп тілек тілеп, ырымдап, ұлтабар мен тәстің басын салып береді. Келін бұл табаққа сәлем салып, тағамды қабылдайды. Халық ұғымынша көк бауырды «жарыңмен ажырасасың» деп ырымдап, келінге бермеген. Қазақтың келін түсіру салтында, келіннің бетін ашқан жігітке арнап сыйлайтын асты да беташар табақ деп атаған. Беташар табаққа тіл-жақ, жүрек-бауыр, ортан жілік, жауырын, белдеме, арқа, қабырға салып, үстіне таңдай қосады. Табақ үстіне әдемі кестелі қолжаулық жабады, болса күміс жүзік, теңге қояды. Бет ашқан жігіт жолдас-жораларымен отырып, теңгені, жүзікті, ққолжаулықты бөлісіп алады да, бата жасайды. Әнші жігіт таңдайым тақылдасын деп, алдымен таңдайды алып жейді. Қалған етті даяшы нөкерлерімен бәрі бірігіп бөліседі. Дәстүрлі ортаның табаққа тіл-жақ, таңдай тартуы «шешен, әнші болыңдар, бұлбұлдай сайраңдар, тілдеріңнен бал тамсын, келіннің беті жарық, жолы ашық болсын», жүрек салғаны «жүрек таза, ниет ақ болсын», бауыр салғаны «бауырдай жақын болыңдар, сұмпайы тіл болмасын» деген тілекті ғұрыптық сөзбен білдіргені. Дереккөздер
Бетжүздік

Бетжүздік - темір бетіне қақталған жұқа күміс. Темір бетіне шапқы деп аталатын құралмен шауып түсірілген бедер үстіне қақталған күмісті салып, балғамен ақырын соқса, жұқа күміс тор көзбен қабысып, берік ұстасып қалады. Дереккөздер
Бетжүздік киім

Бетжүздік киім - қымбат матадан тігілетін сән-салтанатты киім. Дәстүрлі ортада әлеуметтік жағдайы жоғары бай-сұлтандардың бәйбішелері мен қыздары бетжүздік киімді шебер, ісмер әйелдерге арнайы тапсырыс беру арқылы тіктірген. Тойға, үлкен мерекелерде киілетін бетжүздік киімді жұпар иіс шығаратын заттармен бірге арнайы жасалған сандық, кебежеге салып сақтаган. Сондай-ақ жараған, сирек мінілетін атты да бетжүздік ат деп атайды. Дереккөздер
Бетке күйе жағу

Бетке күйе жағу - ғұрыптық жаза түрі. Байырғы ортада кінәлі жандарға істеген ісінің ауыр-жеңіліне қарай жаза тағайындаған. Ондай жазаның бірі бетіне күйе жағып, мойнына құрым киіз іліп, есекке немесе өгізге теріс мінгізіп, ел аралатып қорлау болған. Арына тиіп, ел- жұртқа масқара болардай жазаға ұшыраған адамның сол елде қалуына мүмкіндігі де болмайды. Дәстүрлі ортада кейде билер шешімімен қылмыстының бетіне күйе жағылып, керегеге таңып, елді жиып, бетіне түкіртіп те жазалаған. Осындай масқаралап жазалау көрінісі «Қыз Жібек» фильмінде Бекежанды жазалауда көрінеді. Дереккөздер
Бетке салық, сүйекке таңба

Бетке салық, сүйекке таңба - салтқа, жөн-жосыққа қатысты императивті этикалық нормалардың бұзылуымен байланысты тұтас бір әулеттің, тіпті рудың ар-намысына дақ түсіретін жағымсыз әрекеттің атауы. Ел ішінде қатаң сақталатын дәстүрді аттаған адамның жүзі қара есептелгендіктен ортадан аластаған белгісі ретінде етегін кесіп, елден қуу, бас құйқасын маңдайдан желкеге, оң самайдан сол самайға қарай қасқалап тілу (қасқалдақтау) сияқты әртүрлі масқаралау әрекеттері жасалған. Дереккөздер
Бетке түкіру

Бетке түкіру - ұрмай-соқпай, балағаттамай қорлаудың, есе қайтарудың немесе масқаралаудың бір жолы. Орынсыз жәбірленген, әлі келмегендіктен, амалы құрып, зығырданы қайнаған адамдар өзіне зәбір көрсеткен, өлімжеттік жасаған адамның бетіне түкіріп, есе қайтарады. Адамды қорлаудың сорақы түрі саналатын мұндай әрекет жұрт көзінше жасалса, ұрыс-керіске ұласып, ауыр зардапқа соқтыруы мүмкін. Сонымен қатар бетке түкіру ру-қауым алдында қылмыс жасап масқара болған адамды билер сотының немесе ақсақалдар кеңесінің шешімі бойынша жазалаудың моральдық-этикалық тұрғыдан ең ауыр элементтерінің бірі болды. Мысалы, осындай шешіммен есекке немесе өгізге теріс мінгізілген айыптының бетіне дүйім жұрт болып түкірген. Бұндай қылмысы әшкере болған адамды беті айдай болды дейді. Дереккөздер
Бетке шымылдық тұтып әкелу

Бетке шымылдық тұтып әкелу - неке салтындағы рәсім. Ұзатылып келе жатқан қалыңдық күйеуінің елі шегіне жеткенде алдынан жас келіннің абысын-ажындарының бірі жорға мініп шығады да, басына шәлі жауып, алдына шымылдық тұтады. Қалған жастар келін алдынан шымылдықты ұстап жүріп ауылға жаяу апарады. Дереккөздер
Бетперде

Бетперде - ертеде өлік жөнелту салтында мүрденің бетіне жапқан ғұрыптық орамалдың немесе кездеме бұлдың атауы. Байырғы кезде көшпелі жұрттардың жерлеу салтында қолданыс тапқан ақыреттік зат түрлері: ауызтартқыш тарту, көзілдірік кигізу сияқты бағзыдағы салттан қалған бұйым. Археологиялық қазбалар барысында Іле бойынан табылған алтыннан құйылған маска, Тұрпан шұратындагы Астана қорымынан шыққан тоқыма бұйымдардан тігілген түрлі бетперделер мен көзілдіріктер осы ғұрыптын ежелден бастау алатындығын айғақтайды. Ақыреттік маскалар көбінесе гипс я болмаса сағыз топырақтан немесе қыштан, бұлдан, тастан, темірден жасалған. Бетперде өлілер мен тірілер арасындағы шекараның символдық бейнеленуі. Осы ғұрыпты қазақы ортада өліктің бетін жасыру деп те атайды. Бетперденің ертеде қазақтар ғұрпында да болғандығын мадиярлардың көне жерлеу ғұрпын түркі хапықтарымен шендестіре зерттеген венгр ғалымы Бенко Михай еңбектерінде айтылады. Ол өліктің бетіне жабылатын «жібек бетперденің» Моңғолиядағы қазақтар арасынан кездестіргенін айтады. Ондағы бетперде бір құлашқа жуық шаршы жібектен жасалған. Оның бетке келер тұсынан екі көз, ауыз орны тесіліп, ауыз, көз пішінін қайталаған алтын сақиналар орнатылған. Алайда өте сирек кездесетін бұл жайт зерделі зерттеуді қажет етеді. Дереккөздер
Бетін қақпады

Бетін қақпады - тыйым салмады, еркіне қоя берді деген ұғымды білдіреді. Ертеде баланы, әсіресе шаңырақ иесі сүткенжені өжет болсын деп тым еркелетіп, бетінен қақпай өсірген. Ата-ана баласын «қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай өсірдім» деп марқаяды. Қалағанын істетіп еркін өскен азамат ел үмітін түбінде ақтайды, алған бетінен қайтпайтын өр болады, «басына ноқта кимеген, көзіне қамшы тимеген» азамат, айбарлы да өжет тұлға боп өседі деп санаған. Әйткенмен қазақы педагогика бойынша жас бала белгілі дәрежеде «ананың алақанын, әкенің шапалағын» көріп өсуге тиіс болған. Алайда бұдан шапалақ бала тәрбиесінің негізгі тәсілі деген жаңсақ ұғым тумаса керек. Керісінше қазақ ортада әке ешқашан да баланы бетінен ұрмайтын, тек ерекше жағдайда ғана, яғни бала шектен шықты дегендей ахуалда ғана оның құйрығынан шапалақтап жасқайды. Қазақ ұғымында бетке ұрған шапалақ баланың бақытын ұшырып, жасқаншақ етеді деп есептеген. Дереккөздер
Би

Би сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Би (тұлға) — дәстүрлі қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік жүйесіндегі демократиялық биліктің иесі. *Би (өнер) — саз ырғағымен түрлі қозғалыстар жасап орындалатын, көңіл-күйге негізделе көрсетілетін көне өнер түрі.
Би буыны

Би буыны - қыран құстардың жетім шапғысы мен топшысының арасын қосып тұрған буын. Ұшып-қону, аңға түсу кезінде оқыс қимылмен топшысын қатты ұрып алып, би буын шығып кетсе, жетім шалғы салбырап бос қалады. Дереккөздер
Би-бектер киімі

Би-бектер киімі - әлеуметтік мәртебені айқындайтын ерекше киім түрі. Би-бектер жағасы мен екі өңіріне, етек-шалғайына ою-өрнек кестеленген оқалы шапан, тон киген. XVII ғасырда өмір сүрген бидің бірі Қуандыққа жиырма жасында бүкіл Жәдік руы жиналып, оқалы тон жауып, тәжді тымақ кигізіп, оқшантайлы белбеу буындырып, би сайлаған. Оқалы тонға айналдыра құндыз ұсталған. Осы тон қазіргі кезде Қытай Халық Республикасының буыршын ауданындағы қуандық ұрпағы Сәдуақас отбасында сақтаулы. Дереккөздер
Бидай

Бидай сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін: *Бидай (астық) — астық тұқымдасына жататын аса маңызды дәнді дақыл *Бидай (садақа) — түрінде берілетін садақа түрі. *Бидай (ауру) — күйіс қайыратын малдың бақайында кездесетін ауру.
Бидай (садақа)

Бидай - бидай түрінде берілетін садақа түрі. Марқұм болған жанның тірі кезінде балиғатқа жеткен кезінен бастап, қаза қылған намаздарының әрбір күніне 30 қадақ бидай, рамазан айындағы ұсталмаған оразасының әрбір күні үшін 35 қадақ бидай, жалпы 365 күнге 277 пұт, 20 қадақ бидай көлемінде молдаға берілетін ысқат садақа. Берілген бидай ақшаға шағылып, ақша малға айналдырылып, жаназаға қатысқан молдаларға үлестіріледі. Осыған ұқсас мал түрінде берілетін садақа түрі дәлел оқу, дәлел шығару, дәуір айналдыру деп аталады. Дереккөздер
Бидай (ауру)

Бидай - күйіс қайыратын малдың бақайында кездесетін ауру. Бақай арасы жараланып, көбесі ісініп, іріңдейді де бидай түйіріндей болып білініп тұрады. Дәстүрлі ортада осы ауруды айырма деп те атайды. Дереккөздер