kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Торғай боксит аймағы

Торғай боксит аймағы – Қостанай, Ақтөбе облыстары жерінде орналасқан алюминий кендері шоғырланған аймақ. Т. б. а-на Батыс Торғай, Шығыс Торғай, Орт. Торғай және Мұғалжар бокситті аудандары кіреді. Бұл кентасты аудандар жер қыртысының платформалық даму жағдайындағы мезозойлық үгілу қыртысы процестерімен байланыста қалыптасқан. Мұнда гиббсит бокситтері басым. Боксит иірімдерінің көбі эроз.-карстық шұңқырдың орта және шеткі бөліктерінде орналасқан. Кен сыйыстырушы карст шұңқырлары палеозой іргетасындағы терең жарылыстарда дамып, субмеридиандық бағытқа созылған. Батыс Торғай бокситті ауданы Торғай ойпаңының батыс ернеуіндегі Валерьян құрылымдық-фациялық белдемінде орналасып, бат-нда Ливанов, шығ-нда Апанов аймақтық жарылымдарымен шектескен. Боксит иірімдері карстық, беткейлік болып бөлінеді. Бокситті шөгінділер палеозой қабаттарына бойлаған шұңқырлы қалталы, құмыра пішінді карстық дисперсиялармен байланысты дамыған. Телімдер әктастар мен эффрузиялардың жапсарына таяу орналасқан. Аудан үш бокситті белдемге бөлінеді: Қызыл Октябрь, солт.-Ливанов, Тауынсор. Қоры жөнінен (жалпы қордың 70%-ы) Қызыл Октябрь кенді ауданының маңызы зор; мұндағы ірі кендер – Қызыл Октябрь, Белинский, Әйет, Темір, Жоғ. Тобыл. Орталық Торғай бокситті ауданы Қостанай облысындағы Торғай ойысының Қостанай белесінде орналасқан. Ол юралық көмірлі шөгінділер және бордың турон ярусының жанартаутекті шөгінділерімен толған Құсмұрын грабенінде шоғырланған. Аудан екі бокситті алаңға бөлінеді: баланстық қоры 15 млн. т болатын солтүстік алаң (Қосмұрын, Приозерное, Обаған бокситті тобы) және қоры 91 млн. т болатын оңтүстік алаң (Наурызым мен Көктал). Шығыс Торғай бокситті ауданы Арқалық, Солт., Жоғ. Ашут, Үштөбе, Ақтас, т.б. кен орындарынан тұрады. Олар фамен карбонатты ойыстары арқылы дамыған. Мұндағы бокситтің баланстық қоры 17,6 млн. т. Мұғалжар бокситті ауданына Ырғыз маңында орналасқан карстық, беткейлік типтерге жататын 40-тан астам кендер мен кентас белгілері кіреді. Боксит альб тау жыныстарымен байланысты (Талдыащысай, Қайыңды, Киров, Ақтоғай, Соркөл, т.б. кендер) қалыптасқан. Кен денелерінің бетіндегі бор-палеоген шөгінділерінің қалыңд. 15 – 80 м-ге жетеді. Al2O3-тің мөлш. 33 – 47%. Дереккөздер
Торғай желі

Торғай желі - Торғай өңіріне көршілес аумақта атмосфералық қысым ерекшеліктеріне қарай оңт.-батыстан соғатын қыстағы ең қатты жел. Қыста ауа ағымы көбіне 50-ендік бойымен батысқа бағытталған Сібір (Азия) максимумынан шығатын жоғары қы-сым тарамымен оңт-ке қарай Қазақстанның солт. облыстары аум-на бағыт алады. Кориолис (Кориолис үдеуі) күшінің әсерінен оңға қарай ауытқығанда бұл жел оңт.-батысқа ойысады. Жылдың басқа маусымында, Сібір максимумының сілемі ыдырап, басым бағыты солт.-батыстан соғады. Пайдаланылған әдебиет "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Георгий Афанасьевич Коломакин

Георгий Афанасьевич Коломакин (5.5.1902, Ростов облысы Каменск ауданы Каменское селосы – 28.11.1974, Мәскеу қаласы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1964). Мәскеу зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1931). *1931-1937 - Қызыл Армияда және *1937-1940 - Мәскеу облысында мал дәрігері, Бүкілодақтық эксперименттік медицина институтында ғылыми қызметкер, *1941-1968 - Талдықорған ғылыми-зерттеу станциясында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, *1968-1973 - Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Бруцеллез в Алма-Атинской области Казахской ССР и борьба с ним» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері эпизоотология мәселелеріне арналған. Дереккөздер
Ольга Николаевна Рубцова

Ольга Николаевна Рубцова (20 тамыз 1909, Мәскеу, Ресей империясы — 13 желтоқсан 1994, Мәскеу, Ресей) — шахматшы, ғалым, кәсіби шахматтан әлемнің әйелдер арасындағы төртінші чемпионы (1956 —1958). Халықаралық дәрежедегі гроссмейстер (1976). Рубцова 1927 — 67 ж. 20 мәрте КСРО чемпионатына қатысып, төрт рет чемпион (1927, 1931, 1937, 1949), төрт рет күміс жүлдегер (1936, 1948, 1952, 1954) атанды. Сонымен қатар 1935 ж. КСРО чемпионы атағы үшін О. Семенова-Тянь-Шаньскаямен матч өткізіп 7:2 (алты ұтыс, бір ұтылыс, екі тең) есебімен жеңіске жетті. 1956 ж. әлем чемпионы атағы үшін болған турнирде бірінші орын алған Рубцова әлемнің төртінші чемпионы атанды. 1957 ж. бірінші рет өткен бүкіләлемдік шахмат олимпиясында КСРО құрамасының бірінші тақтасында өнер көрсетіп, 14 мүмкіндіктен 9,5 ұпай жинады. Бірақ келесі жылы Е.Быковадан ұтылып, әлем чемпионы атағынан айырылып қалды. 1960 жылдан бастап хат арқылы ойнауға көшкен Рубцова 1968 — 72 ж. жарыстың бұл түрінен тұңғыш әлем чемпионы атанды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Торғай қазақ драма театры

Торғай қазақ драма театры, Торғай қазақ драма театры Арқалық театры – театр ұжымы. Бұл бұрынғы Торғай облысы муз. драма театры негізінде (қ. Жезқазған қазақ музыкалық драма театры) 2001 ж. 6 ақпанда Қостанай облысының мәдениет департаменті қарамағындағы Арқалықтың қазақ жасөспірімдер театры деген атпен ашылды. Мұнда М.Әуезовтің “Айман – Шолпан” (2001, реж. Ж.Есенбеков), Ғ.Мүсіреповті “Қыз Жібек” (2002, реж. Ж.Хажиев), Қ.Сәрсекеевтің “Мұңлық – Зарлық” (2004, реж. А.Садықова), Ә.Таразидің “Күнә” (2006, реж. Т.Рақышева) атты драм. шығармалары қойылды. 2001 – 06 ж. театр репертуарынан (М.Хасенов, “Пай-пай, жас жұбайлар-ай”), (Ә.Әбішев, “Мәдидің шайқасы”), (Р.Мұқанова, “Мәңгілік бала бейне”), сондай-ақ аударма (А.Н. Толстой, “Алтын кілт”), (А.В. Вампилов, “Тұңғышым”), (Н.В. Гоголь, “Ревизор”) және балаларға арналған (М.Жүнісұлы, “Бақыт іздеген бала”), (О.Боранбай, “Қаңбақ шал”) пьесалар да орын алды. Театр құрамында К.Ахметова, Қ.Әбдібеков, Р.Байкөбен, Г.Балғынбаева, Е.Барақов, Ж.Бөлтірікова, О.Қойбағаров, Б.Молдашев, О.Нұрғали, С.Ордабаев сынды актерлер, бас реж. Ә.Садықова (2001 жылдан) және бас суретші Е.Мергенов (2001 жылдан), т.б. қызмет етеді. Театр труппасы 2005 ж. Қостанай қаласында өткен 12-Қазақстан театрлары респ. фестивалінің “Театр дебюті” дипломымен, сондай-ақ Қостанай облысы мәдениет департаментінің Құрмет грамотасы және дипломдарымен (2002 – 06) марапатталды. Дереккөздер
Торғай қақпасы

Торғай қақпасы – Торғай үстірті мен Сарыарқа, Торғай қолаты және Обаған – Құсмұрын, Торғай – Сарықопа аралығындағы табиғи аңғарлық бұғаз (өткел) немесе қақпа. Географиялық орны Қостанай облысы Сарыкөл ауданы аумағында орналасқан. Жер бедері мен қалыптасуы Торғай қолатының орталық бөлігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Ені 15 – 20 км. Теңіз деңгейінен 100 м биіктікте. Батыс Сібір ойпатын Торғай ойпатымен байланыстырады. Оның бұғаз деп аталуының себебі мыңдаған жылдар бұрын бұл жерде ежелгі Арал-Каспий теңізі бассейні сол кезде Батыс Сібір ойпатының орнында болған теңіз бассейнімен байланысқан. Кейбір ғалымдардың пікірі бойынша Торғай қақпасы Торғай, Обаған өзендері бастауларының бір-бірімен Сарыөзен арқылы жалғасуына байланысты қалыптасқан. Дереккөздер
Баба (туыстық атау)

Баба - баланың атасының атасы, яғни бабасы — жеті атасына қатысты туыстық атау. Дәстүрлі ортада қолданылатын баба сөзі өзінің түпкі мағынасы - туыстық қатынасты білдіретін атау ауқымынан кеңейіп, туыс болмаса да, ақыл-парасатымен ел құрметіне бөленген, ақылшы болған, ұрпаққа жақсы үлгі-өнеге қалдырған үлкен жастағы данагөй қарияларды да баба деп атау дәстүрге айналған. Ондай жандарды бүкіл әулет, ұрпақ, ауыл-аймақ ардақ тұтады. Алыс сапарға аттанарда арнайы барып батасын алып, есен-сау оралған кездерде сәлем беріп, қошемет көрсетеді. Көп жасаған, көрген-түйгені мол қария адамдар - ел қазынасы. Оларды жазулы мұрағатына, сын сағаттарда жол көрсетіп, жөн сілтер ел серкесіне, ақыл-кеңес берер ақылгөйіне балап, елдің бірлігі мен қауым ішіндегі және қауымаралық қатынастардың ырғақты қызметін үйлестіруші, оның нормалары мен дәстүрлі қалыптарының бұзылмауына кепіл бере алатын «тұлға» ретінде санаған. * «Ауылыңда қартың болса, жазып қойған хатпен тең; * Үй сыртында төбең болса, ерттеп қойған атпен тең»; * «Бабалар сөзі - ақылдың көзі» деген тұрақты тіркестер қазақ қоғамында бабалардың әлеуметтік мәртебесінің жоғары бағаланғандығының бір айғағы іспеттес. Жеті ата ішінде баладан санағанда 3-буын ата деп аталса, одан арғы буындардың әрқайсысы баба деп аталады. Сонымен бірге осы арғы буындардың жалпы атауы - ата-баба. Дәстүрлі қазақ ортада өзінің арғы тегін кие тұту, яғни, бабалар аруағына тәу ету көшпелілердің наным-сенімдерінің ең басты ерекшелігі болды. Тіпті, баба желеп- жебеуші пір ретінде де сыйынудың обьектісі болды. Фольклорлық дәстүрде баба бірде ұлы аруақ, бірде пір образында әспеттелінді. Мысалы, Қыдыр баба, Баба Түкті Шашты Әзіз адамды қиындықта қолдаушы аруақ, әрі желеп-жебеуші пір деген сияқты. Дереккөздер
Ояз Бименов

Ояз Бименов (1934 жылы туған, Төле би ауданы Аққұм ауылы) – еңбек ардагері. Дулат тайпасының Жаныс руынан. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (1955), Мәскеу қаласында жоғары партия мектебін бітірген (1966). Еңбек жолын 1955 жылы бастады. Кеңшар, Шымкент машина-трактор станциясында бас агроном болып істеді. 1962 жылы Оңтүстік Қазақстан өлкесі құрылғанда өлкелік партия комитетіне жауапты қызметке бекітілді. 1973 – 1980 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің жолдамасымен жаңадан ұйымдастырылған Маңғыстау облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары болып 8 жылдай Маңғыстау түбегінде халық шаруашылығын дамытуға үлес қосты. 1980 жылы Қазақ КСР Министрлігінің Кеңесі аппаратына шақырылды. 1984 – 1990 ж. Министрлігі Кеңесі іс басқармасының сектор меңгерушісі, 1990 – 1994 жылы Республика Президенті мен Үкіметі аппаратында азаматтарды кабылдау бөлімінде қызмет атқарды. Еңбек Қызыл Ту орденімен, Бүкілодақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің 6 рет күміс медалімен, «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған. 2001 жылдан Алматы қаласындағы Медеу ауданы ардагерлер кеңесінің төрағасы.. Дереккөздер
Евгений Васильевич Коломеец

Евгений Васильевич Коломеец (30.1.1928 жыл, Ресей, Омбы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1984), профессор (1985). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. *1956 жылдан осы университетте аға лаборант, инженер, кіші, аға, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Негізгі ғылыми еңбектері космофизика, космостық сәулелер физикасы мен ядролық физиканың іргелі және қолданбалы мәселелерін зерттеуге арналған. 620-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 12 монографияның авторы. Дереккөздер
Қарауылқожа Бабажанов

Қарауылқожа Бабажанов (туған-өлген жылы белгісіз ) — Бөкей ордасының старшыны (19 ғасырдың1-жартысы), ірі жер иесі, саудагер, Жәңгір ханның қайын атасы. Орынбор, Орал және Астрахан қалаларындағы кәсіпкерлермен тығыз байланыс орнатып, Бөкей ордасында жәрмеңкелер өткізуді ұйымдастырып тұрған. Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы Г.Ф. Генспен жақын қарым-қатынаста болған. Оның мәлімет беруі бойынша Генс қазақтарға қатысты бірқатар тарихи аңыздарды жазып алған. 1833 жылы Каспий теңізі маңындағы қазақтардың старшыны, ру басы болып тағайындалды. 1834 жылы Астраханда теңіз жағалауын қол астындағы халыққа жалға беру жөнінде князь Н.Б. Юсуповтың және графиня А.А. Безбородконың іс басқарушыларымен тәуелді шарт жасасты. Жалға берілген Жер үшін алынатын алым-салықты жинауда бұқара халыққа зорлық-зомбылық көрсетті. Оның шабындық жерлерді тартып алуы халық наразылығын туғызды. Бұл Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836 — 1938) шығуына алып келді. Бабажанов көтерілісті басуға белсене қатысты. Дереккөздер
Торғай облыстық қазақ съезі

Торғай облыстық қазақ съезі , 1917 ж. 2 – 8 сәуір аралығында Орынбор қаласында өтті. Съезді алаш қозғалысының А.Байтұрсынов, С.Қадырбаев, О.Алмасов секілді қайраткерлері ұйымдастырды. Съезге 300-ден астам делегат қатысты. Олардың қатарында Торғай облысынан келген делегаттармен қатар Ақмола, Семей, Сырдария облыстарынан және Қшкі ордадан келген өкілдер де болды. Съезге қонақ ретінде Қазан мұсылман к-тінен Н.Халфин, Уфа мұсылман к-тінен Ә.Рахметдинов, татар тіліндегі “Вакит” (“Уақыт”) газетінің редакторы Ф.Каримов қатысты. Съезді құттықтамақ болған бұрынғы Орынбор ген.-губернаторы Эверсман делегаттар тарапынан қарсылыққа ұшырап, съезден шығып кетті. Оның соңынан іле-шала М.Дулатовтың мәлімдемесі негізінде Орынбор қаласындағы орта оқу орнының дін сабағының мұғалімі Әбдірахман Мачиев пен Торғай облыстық басқармасының тілмашы Мұхамедияр Тұнғаншинге жандармерияның тыңшылары болды деген айып тағылып, олар съезге қатысушылар қатарынан аластатылды. Съездің күн тәртібіне патша өкіметі құлатылғаннан кейінгі жергілікті өкімет және басқару органдарын құру, жалпықазақ съезін шақыру, бүкілресейлік мұсылман съезіне өкілдер жіберу, уақытша үкіметке және ол жалғастырып отырған соғысқа көзқарас, мәдени, діни және шаруашылық істер сияқты мәселелер қойылды. Съезде мынадай шешімдер қабылданды: Уақытша үкіметке қолдау көрсету үшін жер-жерлерде азаматтық к-ттер құрылысын; бүкіл қазақ халқын біріктіру, оның мұқтаждықтарын анықтау үшін жалпықазақ съезі шақырылсын, бұл съезді шақыру бюросының құрамына Ә.Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов, Қадырбаев, О.Есенқұлов, И.Әлімбеков, И.Тұрмұхамедов, К.Тұрымов енсін; Мәскеуде өткізілетін бүкілресейлік мұсылмандар съезіне Торғай облысының өкілдері ретінде О.Татиев, Қадырбаев, А.Досжанова, С.Ысқақов жіберілсін; Ресей мемлекеті демокр., парламенттік және орталықтанбаған республика болып құрылсын; Торғай облысы қазақтарының діни істері уақытша Орынбор мүфтилігіне қаратылсын; бастауыш білім алу жалпыға бірдей міндетті болсын; бұрын қоныс аудару қорына алынған қазақтар иелігіндегі жерлер кері қайтарылсын. Т. о. қ. с. Уақытша үкіметке қолдау көрсететіндігін танытып, ол жүргізіп отырған соғысқа көмек беретіндіктерін білдірді. Сонымен қатар 1916 жылғы тыл жұмысына қазақтардан адам алу барысында және халық көтерілісін басу кезінде патша өкіметінің заңсыз әрекеттері мен қатыгездігін тергейтін комиссия құру керектігін Уақытша үкіметтен талап етті. Әдеб.: Аманжолова Д.А., Казахский автономизм и Россия, М., 1994; Қойгелдиев М., Алаш қозғалысы, А., 1995; Нұрпейісов К., Алаш їәм Алашорда, А., 1995. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Торғайтәрізділер

Торғайтәрізділер (Passerіformes) – құстар отряды. Қазба қалдықтары жоғарғы миоценнен белгілі. Антарктида мен кейбір мұхит аралдарынан басқа жер шарының басқа бөліктерінде кең тараған. Құрлықтарда кездесетін 5 мыңнан астам түрі белгілі, құстардың барлық түрлерінің бестен үш бөлігін құрайды, 4 мыңдайы сайрағыш құстарға жатады. 84 түрі мен 66 түртармағы қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Торғайтәрізділердің ең кішісінің ұзындығы 6 см, салм. 6 г-дай, ал ең ірі түрінің дене ұзындығы 67 см, салм. 1100 – 1500 г-ға жетеді. Аяқтарында 4 саусақ болады, 3-еуі алға қарай, ал ең ірі саусағы артқа қарай орналасқан. Торғайтәрізділердің арқа омыртқаларының саны басқа құстармен салыстырғанда аз. Шалғы қауырсындарының саны – 9 – 10, ал құйрық қауырсындары – 12. Негізінен бұталардың арасы мен ормандарды мекендейді. Жерде жүретін түрлері де бар. Ал суда тіршілік ететіндері жоқтың қасы, тек сушылқара ғана қорегін су ішінде жүріп ұстайды. Торғайтәрізділердің көпшілік түрі моногамды, жылына 2 рет ұрпақ береді, ұяларында 4 – 8 жұмыртқа болады, жұмыртқаларын мекиені де, қоразы да кезектесіп басады. Қоңыржай белдеулердегілері – жыл құстары, тропиктік аймақтардағылары – отырықшы құстар. Жейтін қорегіне қарай өсімдік қоректілер және жануар қоректілер болып бөлінеді. Торғайтәрізділер зиянды жәндіктерді жеп а. ш. мен орман ш-на орасан зор пайда келтіреді. Торғайтәрізділер 4 отряд тармағына бөлінеді: мүйізтұмсықтылар, тиранналар, қарапайым торғайлар және сайрағыш құстар. Мүйізтұмсықтылардың (Eurylaіmі) Африка мен Азияның тропикті аймақтары мен шығыста Филлипинге дейінгі жерлерде кездесетін 8 туысы, 14 түрі бар. Дене тұрқы 13 – 28 см. Қауырсындары жасыл, көк, кейде қызыл не қара түсті болып келеді. Тиранналардың (Tyrannіdae) Америкада (тек қиыр солт-нде ғана кездеспейді) және Галапагос, Фолкленд (Мальвин) аралдарында кездесетін 119 туысы, 365 түрі белгілі. Дене тұрқы 8 – 40 см, қауырсындарының түсі сұр, қоңыр және жасылдау болады. Қарапайым торғайлар (Menurae) Австралияда таралған. Бұлардың көмекейінде 2 – 3 жұп дыбыстық бұлшық еттері жақсы дамыған. Торғайтәрізділердің Қазақстанда 23 тұқымдасы, 32 туысы, 220 түрі бар. 3 түрі: көкқұс, Іле жорға торғайы, үлкен құралай Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Тағы қараңыз * Сайрағыш құстар Дереккөздер
Людмила Владимировна Руденко

Людмила Владимировна Руденко (27 шілде 1904 — 18 ақпан 1986) — кеңес шахматшы сы. 1950 жылдан 1953 жылға дейін әйелдер арасында шахматтан КСРО -ның екінші әлем чемпионы. Ол 1950 жылы ФИДЕ халықаралық шебері (IM) және халықаралық әйелдер шебері (WIM), 1976 жылы әйелдер гроссмейстері (WGM) атағына ие болды. Ол халықаралық шебер атағына ие болған алғашқы әйел болды. Руденко 1952 жылы әйелдер арасында КСРО чемпионы болды. Шахмат жарыстарына 1926 жылдан қатысып, КСРО чемпионы (1952) және күміс жүлдегері (1936, 1945, 1947 — 48, 1953) болды. 1950 ж. әлем чемпионы атағын жеңіп алды. Бірақ 1953 ж. Е.Быковамен болған матчта жеңілді (6:8). “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған (1957). Дереккөздер:
Торғай темір кенді белдемі

Торғай темір кенді белдемі, Торғай темірлі белдемі – Торғай ойпаңының батыс бөлігін алып жатқан темір кендерінің жиынтығы. 1949 жылы ашылған. Белдем Оңтүстік Оралдың шығыс сілемдері, Сарыарқа, Батыс Сібір, Сарысу және Арал ойыстарымен шектесіп жатыр. Оның құрамына Орал Сырты көтерілімі, Қостанай ойысы, Обаған көтерілімі және Ақсуат ойысы енеді. Геологиялық құрылымы Кен түзуші денелер төменгі тас көмірдің ортаңғы визей мен төменгі серпухов ярусы астындағы жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары болып табылады. Ливанов және Апанов меридиандық жарылымдарымен шектелген ортаңғы визей мен төм. серпухов ярусы асты түзілімдері эвгеосинклиналдық дамуының соңында Соколов-Сарыбай кешенді интрузияларының кірігіуімен қатпарланады. Ярус асты тау жыныстары үш свитадан құралған: * кентасты сарыбай свитасы (С1v21) қалыңдығы 3000 м, оңтүстікке қарай 700 м-ге азаятын андезитті құрамды туфогенді қабаттан; * кен бақылаушы соколов свитасы (C1v31) жалпы қалыңд.ығы 600 – 1000 м доломиттер, ангидридтер, туффиттер, сазтастар және құмтастар, сирек туфтар қабаттары бар әктастардан; * кенүсті қоржынкөл свитасы (C1v32–s) соколов свитасымен фациалды ауысып, төменгі будасы доломитті қабаттары бар әктастардан тұрады. Кен орындары Соколов свитасында белдеудің скарндық кен орындарының (жалпы қоры 7,5 млрд. т) көпшілігі (Соколов, Сарыбай, Ломоносов, Талкөл, Адай, Бенқала Сор, Шағыркөл, т.б.) орналасқан. Оолитті қоңыр темір тас кендерінің (жалпы қоры 16,5 млрд. т) ішіндегі ірілері – Әйет және Лисаковск кен орындары. Дереккөздер
Бабайқорған (бекініс)

Бабайқорған, Сасық бұлақ — 6 - 8 ғасырлардан сақталған көне бекініс орны. Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ынтымақ қыстағының жанында. Зерттеу жұмыстарын 1940 жылы археолог Е.К. Покровский жүргізген. Ұзындығы батыстан солтүстікке қарай 180 м, ені солтүстігінен оңтүстікке қарай 134 м, биіктігі 12 м, жұмыртқа тәрізді дөңес төбе. Қазба жұмыстарын жүргізу кезінде үстіңгі қабаттан 8 адамның мәйіті табылды. Олар 1921, 1931—33 жылы ашаршылық кезінде қаза болғандар деген жорамал жасалды. Төменгі мәдени қабатынан жазуы бар күйдірілген қыш тақта мен ыдыстар, қол диірменнің сынығы, тастан жасалған үккіш, келсап, соқаның басы, адам мәйіті салынған көзе табыттар, т.б. табылды. Дереккөздер
Түбірлес сөздер

Түбірлес сөздер – бір түбір арқылы жасалған туынды сөздер. Макросемалы бір буынды түбірден түрлі сөзжасамдық тәсіл негізінде алуан түрлі семаларға жіктеліп, бір семантик. өріске жататын ортақ мағыналы туынды сөздер түбірлес сөздер аталады. Түбірлес сөздерді құраушы түбір сөздің семемасы барлық туынды сөздер мағынасында сақталады, бұл түбірлес сөздердің бір семантик. өрісте жатуының басты шарты саналады. Сондықтан олар тек тұлғалық жағынан ғана емес, ішкі семантик. құрылымы жағынан да жақын болып келеді. Түбірлес сөздер қатарына барлық сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалған атаулар толықтай ене алады. Түбірлес сөздердің сандық жағынан өсуі, дамуы түбір мағынасының сапалық тереңдігімен байланысты. Мысалы, асау сөзі арқылы төмендегідей туынды сөздер жасалады: асаулық, асаудай, бас асау, асаудайын, асаукөк, асаулау, асаулан, асауша, асауырақ, т.б. Фразалық тіркестер атау ретінде танылатындықтан, сөздердің барлығы жеке семаға ие, өзіндік номинативтік белгілері қалыптасқан туынды сөз болады. Түбірлес сөздер қатарын мағыналық даму арқылы жасалған сөздер де толықтыра алады. Мысалы, айтыс-айтыс, сабақ-сабақ, жазу-жазу-жазу, оқтау-оқтау, ақ-ақ-ақ, ат-ат-ат, т.б. омонимдес тұлғалар да түбірлес сөздер ретінде қарастырылады. Тұлғалық жағынан бірдей атаулар арасында мағыналық ортақтық, тектестік, жақындық болған жағдайда ғана олар түбірлес сөздер ретінде танылады. Оларды айқындаудың басты шарты – мағына. Түбірлес сөздердің мағыналық құрылымында генет.-семантик. кілт (код) сақталады, бұл негізде сөздер арасындағы ортақ генет. тектестікті табуға болады. Түбірлес сөздерді сөзжасамдық тұрғыдан талдаудың төмендегідей негізгі шарттары бар: 1) Түбірлес сөздер өзегінде бір ғана түбір не негіз болады; 2) өзек сема арқылы қалыптасқан туынды мағынада ортақ сема сақталады; 3) жаңа номинативті мағынада сөзжасамдық мағына болады; 4) Түбірлес сөздер бір семантик. өрісте жатады. Дереккөздер *Аханов К., Грамматика теориясының негіздері, А., 1996 *Оралбаев Н., Қазақ тілінің сөзжасамы, А., 2002 *Салқынбай А., Қазақ тілі сөзжасамы, А., 2003
Рудный Алтай

“Рудный Алтай” — облыстық газет. Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық және Өскемен қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облыстық кеңесінің органы болды. 1918 жылғы 10 сәуірден шыға бастаған. 1920 жылдың қаңтарына дейін “Голос Алтая”, 1 қаңтардан “Известия Усть-Каменогорского уездного революционного комитета”, ал тамыз айынан “Советская власть” деген атпен шығып тұрған. 1921 жылдың соңғы кездерінде қағаз тапшылығынан жабылып, 1923 ж. “Смычка”, 1924 ж. “Крестьянский труд”, 1930 — 39 жылдың “Прииртышский коммунар”, 1939 жылдың 27 желтоқсанынан “Большевик Алтая”, 1953 ж. “Знамя коммунизма”, 1963 жылдың 1 мамырынан “Рудный Алтай” деген атпен шықты. 1968 ж. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев

Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев (27.10.1946 ж. туған, Түлкібас ауданы Т.Рысқұлов ауылы) – ғалым, техника ғылымының докторы (1991), профессор (1992), ҚР ғылым академиясының академигі (1992), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері. Қазақ химия-технология институтын бітірген (1968). 1969 – 1976 ж. Мәскеу химия-технология институтында аспирант, 1972 – 1976 ж. Қазақ химия-технология институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1976 – 90 ж. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты Қызылорда бөлімшесінің директоры, 1990 – 1996 ж. Қызылорда агроөнеркәсіптік өндіріс инженерлері институтының ректоры болды. Дулат тайпасы Шымыр руы Темір бөлімінен шыққан. 1996-1998 жылдары - Жамбыл университетінің ректоры. 1998-2001 жылдары - М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің ректоры. 2001-2012 жылдары - М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің ректоры. 2012 жылғы қаңтардан бастап - бесінші сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, «Нұр Отан» ХДП мүшесі. Негізгі ғылыми еңбектері табиғи қорларды тиімді пайдаланудың химия технологиясына, қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне арналған. Ол органикалық және анорганикалық текті шикізаттық дисперстік жүйелердің қалыптасу, өзгеру заңдылықтарын анықтады. Батыс Қазақстан мен Арал өңіріндегі мұнайлы битумды, сапасыз сазды жыныстарды және өнеркәсіп қалдықтарын өңдеу мен өндірісте қайта қолдану әдіс-тәсілдерін зерттеді. Бишімбаев табиғи күрделі гетерогендік жүйелердің құраушыларға ыдырау механизмін ашты. Фазалардың бөліну бетіндегі коллоидтық-химиялық құбылыстарды анықтады, мұнайлы битумды жыныстарды геоэкологиялық жағдайларды ескере отырып өндірудің тиімді әдістерін, сондай-ақ битумдық эмульсия алудың қалдықсыз технологиясын ұсынды. 500-ден аса ғылыми еңбектердің, оның ішінде 13 монография, оқулықтар, оқу құралдары, 29 өнертабыс пен патенттердің авторы. «Құрмет белгісі», «Құрмет», «Парасат» ордендерімен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» құрметті атағын алған, ҚР білім, ғылым және техника саласындағы Мемлекеттік сыйлығының иегері. Үйленген, екі баласы және немерелері бар. Сілтемелер [http://www.parlam.kz/kk/mazhilis/person/1441 Мәжілістің құрамы мен құрылымы, БИШІМБАЕВ Уәлихан Қозыкеұлы] Дереккөздер
Қызылқұм ойысы

Қызылқұм ойысы – Қазақстан мен Өзбекстан елдері аумағында, Тұран плитасының Қызылқұмдағы жеке геологиялық құрылымы. Географиялық орны Оңтүстігінде Нұратау, Тамдытау, Жетімтау, Бұққантау қыраттарымен, оңтүстік-шығысында Шатқал-Қорама тау алды өңірімен, солтүстік-шығысында Қарақтау баурайымен ұласады. Солтүстігінде Торғай ойысынан Орталық Қызылқұм күмбезі арқылы бөлінген. Геологиялық құрылымы мен жер бедері Тектоникалық құрылымы жағынан Қызылқұм ойысы 3 құрылымдық ярустан тұрады. 1-ярус саналатын ойыс табанын (500 — 3000 м тереңдікте) геосинклиналдық жағдайда жаралып, қатпарлықтарға жиырылған, бірнеше жарылыстармен қиылған палеозойдың магмалық-шөгінді жыныстары құрайды. Опырықтар мен қазаншұңқырларды толтырған 2-ярус баяу қатпарланған пермь-триас шөгінділерінен түзілген. 3-құрылымдық ярус (қалыңдығы 500 — 2000 м) юра-бор жүйелері мен кайнозойдың құмды-сазды, мергельді шөгінділерінен тұрады. 2- және 3-құрылыстық ярус жыныстары ойыстың палеозойлық табанының құрылымын жаңартып, оларды өте жайпақ белдерге (Кемпір, Балтакөл, Босаға, Шөл — Шардара, Төртқұдық — Қызылқора, т.б.), бірнеше науаларға (Жауқаш, Арыс, Келес) бөлген. Айналасындағы палеозой құрылымдарымен салыстыру негізінде ойыстың шеттерінде алтын, темір, мыс, қорғасын-мырыш кендері, юра-бор қабаттарында мұнай-газ көздері болуы ықтимал деп жорамалданады. Бор, палеозой қабаттарында артезиан сулары бар. Дереккөздер
Иесіз мүлік

Иесіз мүлік, азаматтық құқықта – меншіктенушісі жоқ (мысалы, меншіктенуші иеліктен ерікті түрде бас тартқан ретте) немесе меншіктенушісі белгісіз мүлік. Сондай-ақ, талап етілмеген жүктер, пошталық жолданымдар (сақтаудың белгіленген мерзімі өтіп кетуіне орай), талап етілмеген олжа, т.б. иесіз мүліктер болып табылады. Әдетте, иесіз мүлікті жергілікті қаржы органы есепке алады. Есепке қабылдаған күннен бастап бір жыл өткеннен кейін (меншік иесі келмесе) қаржы органының өтініші бойынша сот иесіз мүлікті не мемлекеттің меншігіне береді, не оны иеленуге уәжі бар дәмелі ұйымдарға, жекелеген азаматтарға табыстайды. Азаматтық заңнама бойынша — меншік иесі жоқ, сондай-ақ меншік иесі белгісіз мүлік, зат, не меншік иесі меншіктену құқығынан бас тартқан зат. Иесіз қозғалмайтын мүліктер мен заттарды мемлекеттік тіркеу жүргізетін органдар жергілікті атқарушы органның мәлімдеуі бойынша есепке қабылдайды. Сілтемелер
Рудный индустриялық университеті

Рудный индустриялық университеті — Рудный қаласында орналасқан мемлекеттік жоғары оқу орны. Тарихы 1959 жылы 25 маусымда Рудный қаласында Соколов-Сарыбай КБК дерегінде Қазақ Мемлекеттік Металлургия институының (ҚазММИ) кешкі факультеті ашылды. 1962 жылғы 22 тамызда ҚазКСР ЖАОБ министірлігінің № 802 бұйрығымен кешкі факультет ҚазММИ индустриалдық факультеті болып қайта құрылды. 1964 жылғы 5 наурызда ҚазКСР ЖАОБМ № 175 бұйрығымен ҚазММИ индустриалдық факультеті Қазақ политехникалық институтының (ҚазПИТ) филиалы болып өзгерді. 1978 жылғы 1 қаңтарда КСР Министрлер Кеңесінің № 765 қаулысымен ҚазПТИ филиалы Қазақстандағы елу үшінші еркін жоғары оқу орны Рудный Индустриалдық Институты болды. Факультеттері Университетте 3 факультет (тау-кен металлургия факультеті, энергетика және ақпараттық жүйелер факультеті, экономика және құрылыс факультеті) және 7 кафедра бар. Дереккөздер
Бабан кесенесі

БАБАН КЕСЕНЕСІ — 19 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Алғабас ауылынан Солтүстік-шығысқа қарай 25 км қашықтықта. Осы өңір жоңғарлардан азат етілген соң, өз ауылдастарын ата жұртына қайта қоныстандыру ісін басқарған беделді азамат Бабан (Байқотан Аманбайұлы) қабірінің басына тұрғызылған. Алғаш 1988 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтынының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Кесене шикі кірпіштен қаланған, пішімі конус тәрізді, күмбезделген. Ұшар басы дулыға секілді (қазір жартылай бұзылған). Ішке кіретін аласа ойық Оңтүстік-батыстан шығарылған, күмбезінде жарық түсетін төрт тесік бар. Құрылыс сыланбаған. Қос баспалдақ тәрізді қаланған сыпа бөлменің ортасында. Дереккөздер
Өзгергіштік

Өзгергіштік – организм мен сыртқы ортаның қарым-қатынасын көрсететін күрделі процесс; тірі организмдердің өсіп-дамуы барысында өзін қоршаған орта әсеріне байланысты жаңа белгі-қасиеттер түзуі немесе өзінде бұрыннан бар белгі-қасиеттерін жоғалтуы. Өзгергіштік организмнің немесе клетканың жеке дамуы барысында, сондай-ақ, ұрпақ ішіндегі организмнің бір тобының жынысты немесе жыныссыз көбеюі кезінде байқалады. Пайда болу механизміне, белгілердің өзгеру қасиетіне байланысты өзгергіштік бірнеше түрге бөлінеді. Тұқым қуалайтын өзгергіштік – организмде жаңа генотиптердің пайда болуы нәтижесінде фенотипте өзгерістің байқалуы. Өзгергіштіктің бұл түрін мутациялық өзгергіштік деп те атайды (қ. Мутация). Тұқым қуалайтын өзгергіштіктің өзіне тән мынадай қасиеттері бар: мутациялар секірмелі, кенеттен пайда болады; тұқым қуалайды; пайдалы және зиянды болып бөлінеді; бір рет пайда болған мутация қайта өзгеріске ұшырай алады; мутация сапалы өзгергіштікке жатады. Тұқым қуаламайтын өзгергіштік сыртқы орта факторларының әсерінен пайда болады. Бұл жағдайда белгі тұқым қуаламайды, яғни ол сыртқы орта жағдайларының әр түрлі деңгейдегі әсерлерінен қалыптасады. Мұны модификац. өзгергіштік деп атайды (қ. Модификация). Модификациялық өзгергіштікте келесі үрім-бұтаққа берілмейді, себебі гендері мен хромосомдары өзгермейді. Алайда бұл өзгерістердің маңызы ерекше. Олар шүғыл өзгерген жағдайларда дарақтардың тірі қалуына жәрдемдеседі. Мысалы, құрғақшылық немесе қышқылды жаңбыр нәтижесінде өсімдік жапырақтарын түсірмесе, не боларын елестетудің өзі мүмкін емес. Егер мұндай құбылыс болмаса, онда өсімдіктер тіршілігін жоюы сөзсіз. Қуаңшылық кезінде жапырақтардың түсуі немесе жыл маусымдары бойынша жануарлар жабыны түсінің өзгеруі осындай өзгергіштіктерге мысал бола алады. Онтогенетик. өзгергіштік организмнің не клетканың жеке даму барысында заңды түрде болатын өзгергіштігін іске асырады. Бұл кезде генотип өзгеріссіз қалады. Өзгергіштіктің бұл түрі – тірі организмнің онтогенезінің әр түрлі сатысындағы не клетканың тіршілік циклінің бір геном мөлшеріндегі қызметімен іске асырылады. Өзгергіштік – популяция мен түрдің тіршілік ету ортасының өзгеру жағдайына бейімделуін қамтамасыз ететін, эволюцияның маңызды факторларының бірі. Дереккөздер
Түбір (математика)

Түбір – дәрежеге шығаруға кері алгебралық амал. санынан дәрежелі түбір табу дегеніміз дәрежеге шығарғанда берілген санына тең болатын санын табу Бұл өректе саны түбір, n – түбірдің көрсеткіші, а – түбір астындағы сан деп аталады. Мысалы, нақты сандар облысында, өйткені (3) 4 =81, тағы да сияқты екі жорамал түбірі болады. 2-дәрежелі түбір квадрат түбір, 3-дәрежелі түбір куб түбір деп аталады. Мысалдар: * себебі * себебі * себебі Түбір табу кезінде түбірлердің арнаулы таблицалары, логарифмдік таблицасы пайдаланылады. Рационал сандардың түбірлері әр уақытта рационал сан бола бермейді, сондықтан кейде олардың жуық мәні табылады. Дереккөздер
Иждыхан ауылы

Иждыхан – Түркістан облысының Түркістан қалалық әкімшілігіне қарасты аумақтағы ауыл, Иасауи ауылдық әкімшілік округіне қарайды. Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км жерде, сораң шөп аралас өскен шалғынды, сұр топырақты қуаң шөлді белдемде орналасқан. Іргесі орта ғасырларда қаланған. 1951 жылдан осы маңда мақта шаруашылығын дамытуға байланысты құрылған “Коммунизм” ұжымшарының бөлімшесі болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер ұйымдастырылды. Ауылда орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Халқы Тұрғыны 3,1 мың адам (1999). Сілтемелер
Түбір тілдер

Түбір тілдер – сөздері қосымшалар арқылы түрлене бермейтін, сөз таптары формалық жақтан ашық ажырамаған тілдер. Түбір тілдер кейде даралаушы тілдер деп те аталады. Оларда бір буынды омонимдес сөздер жиі ұшырасады, бір-бірінен муз. екпін арқылы ажыратылады. Сөздер бір-бірімен қабысу тәсілі арқылы байланысады, қиысу кездеспейді. Түбір тілдерде синтаксистік қатынастар, граммат. мағыналар сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздер және интонация тәсілдері арқылы беріледі. Түбір тілдер қатарына вьетнам, бирма, қытай, малайя-полинезей, тай, тибет және Батыс Африка елдерінің кейбір тілдері жатады. Дереккөздер
Павел Степанович Благов

Павел Степанович Благов (19.1.1917, Ордабасы ауданы Қараспан ауылы – 21.12.1982, сонда) – соғыс ардагері. Даңқ орденінің толық иегері. 1935 – 1938 ж. ұжымшарда тракторшы болды. 1938 ж. Қызыл Армия қатарына шақырылып, 1939 – 1940 ж. Кеңес-фин. соғысына, 1941 – 1945 ж. 2-дүниежүзілік соғыста Батыс, Брянск Сталинград майдандарында Қырымды, Белоруссияны, Балтық жағалауын, Шығыс Пруссияны азат етуге қатысты. 159 рет әуеге көтеріліп, ерлік көрсетті. Соғыстан кейін туған ауылында жұмыс істеді. «Даңқ» орденінің толық иегері. Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.. Дереккөздер
Бозой су құбыры

Бозой су құбыры, Алматы облысыъъның [[Жамбыл ауданында орналасқан. 1982 жылы іске қосылған. Бас құбырының ұзындығы 160 км. Тәулігіне 3,6 мың м3 су береді. Іле артезиан алабының суына негізделген; Қараой ауданында артезиан ұңғымалары қазылған. Елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етеді әрі жайылым суландырылады. Дереккөздер
Қызылмай

Қызылмай— экстрактылары (сорындылар) тобына жататын дәрілік сұйық май. Ол Қазақстанда өсетін 7 түрлі өсімдіктен (шайқурай, қалақай, итмұрын, мия, шырғанақ, жебір тас шөбі және дермене) дайындалады. Сондай-ақ, шайқурайдың майлы экстракты да бар. Құрамында каротин, гиперицин, С, А, Е, В1 және В2 витаминдері болады. Қызыл майды ауруды асқындырмау үшін, түрлі бактерияларға қарсы, жарақатты тез жазу үшін және оны тыныс алу (ринит, фарингит, ларингит, трахеит, бронхит, өкпе қабынуы, жедел және созылмалы тонзилит) және асқазан-ішек (гастрит, колит, т.б.) жолдарының ауруларында геморройды, гинекологиялық және урологиялық ауруларды, түрлі күйіктерді, қышыма, экзема, псориаз ауруларында қолданылады. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Геннадий Андреевич Борков

Геннадий Андреевич Борков (30 наурыз 1905, бұрынғы Ярославль губерниясы, Рыбинск уезі, Панфилов селосы – 25 ақпан1983, Мәскеу) – саяси қайраткер, Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы. Өмірбаян * 1934 жылы К.А. Тимирязев атындағы ауыл шарушылығы академиясын бітірген. * 1919 – 30 жылдары Ярославль губренисында комсомол, партия органдарында жауапты жұмыстар істеді. * 1935 – 37 жылдары БК(б)П ОК-нің аппаратында * 1937 – 45 жылдары БК(б)П Воронеж облысы партия ұйымының 2-хатшысы * Новосибирск облысы партия ұйымы мен Хабаровск өлкелік коммитетінің 1-хатшысы болды. * 1945 – 46 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы болып сайланды. Борковтың билігі кезінде Қазақстандағы қой санын 19 млн-ға жеткізу көзделінді. Қазақстанды орыстандыру саясаты жалғасты. Халықтың тұрмысы нашарлады. Өзінің Қазақстандағы қысқа қызметінде ол негізінен іс барысымен танысумен болды. * 1946 – 48 жылдары КОКП ОК-де * 1948 – 55 жылдары Саратов облысы комитетінде 1-хатшы * 1955 – 60 жылдары КСРО ауыл шарушылығы министрінің орынбасары қызметтерін атқарып, кейіннен одақтық дәрежедегі зейнеткерлікке шықты. * 2 рет Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Хазихан Наушаұлы Бөкейханов

Хазихан Наушаұлы Бөкейханов (28.10.1899, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы – 1.11.1966, Алматы) – қазақтың тұңғыш анатом ғалымы, медицина ғылдарының кандидаты (1942), профессор (1945), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1945). 1914 жылдары Ордада төрт кластық мектепті бітірген. 1918 жылы Астрахандағы фельдшер-акушерлік мектепті бітіріп, фельдшерлік пунктің меңгерушісі болды (1925). Осы жылдары Орданың Шонай, Сайқын, Толыбай аудандарындағы сүзек (1918), тырысқақ (1918 – 19), оба (1920) індетіне қарсы шыққан экспедицияларға қатысты. Астрахан медицина институтын бітірген (1930). 1930 – 34 жылдары Орал облысыъъның Казталовка ауданында емхана меңгеруші, 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы медицина институтында, қалыпты анатомия кафедрасында аспирант, ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1962 жылдан) болып жұмыс істеді. Бөкейханов бұғақ, безгек, жұқпалы тері ауруларын зерттеп, оларды емдеу мәселелерімен шұғылданды. 16-дан астам ғылыми еңбектері бар. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ижевское (Ақмола облысы)

Ижевское — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Ижевск ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Аршалы кентінен солтүстікке қарай 7 км жерде, Вячеслав бөгенінің сол жағасында орналасқан. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланып, “Ижевский” құс өсіру кеңшарының орталығы болып келді. Ижевскоеде асыл тұқымды құс өсіретін репродуктор орналасқан. Инфрақұрылымы Мектепке дейінгі балалар мекемесі, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, сауда орталығы, фельдшерлік пункт, тұрмыстық қызмет көрсету комб., стадион бар. Ижевское арқылы Астана – Қарағанды темір жол мен автомобиль жолы өтеді. Халқы Дереккөздер
Рузбехан

Рузбехан Ғалым, қаласы Әбу-л-Хайр Фазлаллаһ ибн Рузбехан. Рузбехан, Абд ул-Хайр Фазлаллах ибн Рузбехан әл-Хунджи әл-Исфаhани (1457/58 – 1521/24 жылы шамамен) – 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың бас кезінде парсы тілінде жазған тарихшы әрі әдебиетші. Орта Азия мен Қазақстанның тарихы жөніндегі «Михман наме-и Бұхара», («Бұхара мейманының жазбасы») атты шығарманың авторы. Нақты өмірбаяндық мәліметтері жоқ. Шығармалары Рузбеханның әкесі – Жемал әд-Дин Рузбехан ғұлама ғалым болған. Балалық шағы Шираз бен Исфаhанда өтті. Ол 25 жасында Хиджаз бен Египетке аттанып, сол кездегі ғылым ордаларынан дәріс алады. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Орта Азия мен Иран билеушілерінің сарайларында жоғары лауазымды қызметтер атқарады. Әзербайжандағы Сұлтан Якуб Аққойлының сарайында қызмет етті (1478–1490). 1491–1492 жылдары Аққойлы әулетіне арналған тарихи шығармасы «Тарих-и Аламар-йи Аминиді» аяқтады. Сұлтан Якуб қайтыс болғаннан кейін ол Әмір Темір әулетінің өкілі Сұлтан Хұсайын мырзаның қол астында қызмет істеді (1496–1506). 1504 жылы Қашанға шах Исмаил Сефевидің әскері басып кірді, сүнниттерге ойран салды. Рузбехан Иранды тастап, Мауераннаһрдағы Мұхаммед Шайбани ханның сарайына келді. Рузбехан Мұхаммед Шайбани ханның жақын адамы ретінде жорықтарда жанында болды, діни айтыстарға, әңгіме-кеңеске қатысып отырды. 1510 жылы Мұхаммед Шайбани хан қайтыс болған соң, Рузбехан оның жиені Ұбайдолла ханға қызмет етті. 1515 жылы оған «Сулук әл-мулук» атты саяси трактатын арнады. Рузбехан Орта Азия мен Қазақстан тарихнамасына «Михман наме-йи Бұхара» атты кітаптың авторы ретінде енді. Шын мәнінде онда 15–16 ғасырлардағы елдің әлеуметтік-экономикалық, мәдени және саяси өмірін, қазақтар мен көшпелі өзбектердің этникалық құрамын дәл сипаттаған. Рузбеханның қазақтардың тұрмысы, шаруашылығы, Оңтүстік Қазақстанның Сырдария бойындағы қалаларының жай-күйі, Орта Азия мен Қазақстанның сауда-экономикалық байланыстары, Қазақ хандығы мен Шайбани әулеті билеушілерінің саяси қарым-қатынасы жөніндегі мәліметтері құнды. Ғалымдар Рузбехан шығармалары 15 – 16 ғасырлардағы Орта Азия мен Қазақстанның тарихын зерттеушісі ғалымдардың (А.Ю. Якубовский, М.Салье, М.П. Вяткин, П.П. Иванов, А.А. Семенов, С.К. Ибрагимов, М.А. Абдураимов, Б.А. Ахмедов, Р.Джалилова) еңбектеріне арқау болды. «Михман наме-йи Бұхараның» қолжазбасы Ташкент пен Стамбұлда сақтаулы. Сілтемелер * Тарих * Әдебиетші * Парсы тілі Дереккөздер:
Буилер әулеті

Буилер әулеті, Бувейхилер, Батыс Иран мен Иракты 935 – 1055 жылдар аралығында билеген. Негізін ирандық Зиярилер әулетінің қолбасшылары болған үш ағайынды – Ахмед, Әли және Хасан салған. Олар 935 жылы Бағдатты бағындырып, Аббас әулетінен саяси билікті тартып алды. ның Буи Дайламан сарбазы.]] Сөйтіп іс жүзінде дербес билеушілерге айналып, өз әулеттерінің атынан мемлекетті Буилер мемлекеті деп атады. Ал Аббас әулетінің өкілдері халифа атағын өздерінде сақтап қалғанымен, тек дін істерімен ғана айналысатын болды. Буида әулетінің өкілдері 10 ғасырдың 2-жартысынан бастап шаһиншаһ атағын иеленді. Буилер әулетінің көрнекті өкілі – Адуд әд-Даула (949 – 983) уақытша болса да барлық дербес иеліктерді бір мемлекетке біріктірді. Оның кезінде Буилер мемлекетінің астанасы – Ширазда, Бағдатта, т.б. қалаларда үлкен құрылыстар салынып, суару тармағы кеңейтілді. Иқтаға берілген жерлердің көлемі артты, ислам дінінің шииттік бағыты қамқорлыққа алынды. Бірақ 10 ғасырдың соңы мен 11 ғасырда елде билік үшін талас басталып, мемлекет әлсіреп кетті. 1029 жылы мемлекеттің шығыс бөлігін Махмұд Ғазнауи өзіне бағындырды. 1055 жылы елге салжұқтардың баса-көктеп кіруі Буилер әулетінің билігін түпкілікті жойды. Буилер заманында Адуд әд-Даула салдырған-ды.]] Дереккөздер
Өздік индукция

Өздік индукция – өткізгіш контурдағы ток күші өзгергенде сол контурда индукциялық ЭІК-нің пайда болу құбылысы. Өздік индукция эл.-магн. индукцияның дербес түрі. Контурдағы ток өзгергенде осы контур қоршап тұрған бет арқылы өтетін магнит ағыны өзгеріп, со-ның салдарынан контурда өздік индукцияның ЭІК-і (E) пайда болады. Өздік индукцияның ЭІК-нің бағыты Ленц ережесімен анықталады: тізбектегі ток күші өскенде өздік индукцияның ЭІК-і (E) токтың көбеюіне кері, ток күші кемігенде токтың азаюына кері әсерін тигізеді. тізбектегі токтың өзгеру жылдамдығына (dі/dt), контурдың индуктивтігіне пропорционал: . Индуктивтік коэфф. L-дің өлшем бірлігі – Гн (генри). Тізбек тұрақты ток көзіне қосылғанда немесе одан ажырағанда пайда болып, ондағы ток күшінің лезде өзгеруіне мүмкіндік бермейді. Бұл кезде пайда болатын ток көзінің ЭІК-нен бірнеше есе артық болуы мүмкін. Айнымалы ток тізбегіндегі орамада өздік индукция әсерінен пайда болатын ток күші оған берілген кернеуден фаза бойынша /2-ге қалып отырады. Өздік индукция құбылысы электртехника мен радиотехникада маңызды рөл атқарады. Орамаға тізбектеп жалғанған конденсатордағы заряд таңбасы өздік индукция әсерінен үздіксіз өзгеріп, тізбекте еркін эл.-магн. тербеліс пайда болады. , 7том Пайдаланған әдебиет
Баб әл-Мандеб

Баб әл-Мандеб (араб.— қайғы қақпасы) — Африка құрлығы мен Араб түбегі арасындағы бұғаз. Аден шығанағы арқылы Қызыл және Араб теңіздерін қосады. Ұзындығы 109 км, ені 26,5 км-ден астам, фарватерінің ең таяз жері 31 м. Бұғаз арқылы Қызыл теңіз суының тұздылық режимі реттеледі. Жылдық жауын-шашынның түсімі өте аз (50 мм). Бұғаздың халықар. кеме жолы қатынасында алатын орны ерекше. Еуропа, Оңтүстік-шығыс Азия, Австралия елдерін байланыстыратын ең қысқа су жолының бойында жатыр. Дереккөздер
Қызыл мың үйі

Қызыл мың үйі Қызыл мың үйі— Қытай Халық Республикасының Шыңжаң өлкесіндегі будда дінінің көне ескерткіштері. Ақсу аймағы Бай ауданы орталығынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде. Мұзарт өзенінің солтүстік жағасындағы жарқабақтардан үңгіп қазылған будда ғибадатханалары “мың будда үңгірлері” деп те аталады. Б.з. 1 — 2 ғ-ларында Кушан патшалығының құрамында болған Шығыс Түркістанның оңтүстік өңіріне будда өнері кең қанат жайып, ішкі Қытай жеріне де таралды. Қызылдағы будда үңгірлері төрт бөліктен тұрады, есепке алынған үңгірлердің жалпы саны 236, оның үштен бірінің ғана суреттері (фрескалары) сақталған. Үңгір-ғибадатханалар б.з. 4 — 8 ғ-ларында салынған. ғибадатханалар құрылысы мен мазмұнына қарай үш кезеңге бөлінеді. 1) Б.з.б. 4 ғ.; 2) 5 — 6 ғ-лар; 3) шамамен 7 — 8 ғ-лар. Ірі ғибадатханаларда жиырма шақты, кішілерінде бес-алты ғана үңгір бар. Олар залдар, пұтханалар, мінажатханалар және монах үйлері болып бөлінеді. ғибадатханалардың қабырғалары мен төбелеріне түрлі-түсті суреттер салынған. Ерте және орта кезеңге тән ғибадатханалардың қабырға суреттерінің мазмұны, негізінен, Будда дінінің Хинаяна (көне түркіше Кішік көлүңгү) ағымының діни ілімінен құрылса, соңғы кезеңдегі ғибадатханалардың суреттерінен Махаяна (көне түркіше өлұқ көлүңгү) ағымының әсері айқын байқалады. Мұны ондағы “мың будда” тақырыбындағы суреттер толық сипаттайды. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Бозарық

Бозарық – Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, ауылдық округ орталығы. Шымкент қаласынан солтүстікке қарай 10 км жерде, Сайрамсу, Қызылсу өзендерінен тартылған Бозарық өзенінің бойында. Тұрғыны 2,6 мың адам (2003). 1929 ж. Сайрам ауылынан қоныс аударған өзбектер арық қазып, жерді игеріп, егіншілікпен айналысып, 1938 ж. «Бозарық» ұжымшарының іргесін қалады. Тұрғындарының ұлттық құрамы өзбектер – 60% мен әзербайжандар – 40%, 1942 ж. Кавказдан жер аударылғандардың ұрпағы. Ұжымшар негізінде «Жеміс» ӨК, т.б. шаруа қожалықтары құрылды. Бозарықта орта мектеп, клуб, «Ертегі» бала-бақшасы, фельдшерлік-акушерлік пункт, мешіт, т.б. мекемелер бар. Ауылда 2-дүниежүзлік соғыста мерт болған жерлестеріне арнап ескерткіш қойылған.. Дереккөздер
Қарақорым қаласы

Қарақорым қаласы – Шыңғыс хан мемлекетінің астанасы (1220 – 64). Орталық Моңғолиядағы Орхон өзені аңғарында орналасқан. Жаудан қорғану үшін қаланың екі жақтауы қара қорым таспен қоршалғандықтан осылай аталған. Бұл өңірді ертеде ғұндар, кейіннен түркілер мекендеген. Одан беріректе керейлердің астанасы болды. *Шыңғыс хан 1220 ж. Қарақорымды астанаға айналдырды. Қаладағы әсем сарайлар мен қорғаныс қамалдары Үгедей хан тұсында салынды. Астана ретінде Қарақорымға Еуропа мен Азияның түпкір-түпкірінен елшілер мен саудагерлер, саяхатшылар ағылып келіп жатты. *Мысалы, 1246 ж. маусым – шілде айларында өткен, Күйік (Гуюк) ханды ұлы хан сайлау құрылтайына Рим, Франция, Орыс, Қытай, Бағдат, Хорезм, Дешті-Қыпшақ елдерінен төрт мыңнан аса өкіл келген. *1264 ж. Құбылай астананы Ханбалыққа (Пекин) көшіргеннен кейін Қарақорымның саяси мәні әлсірей бастады. *Юань (Моңғол) әулеті биліктен кеткен соң 1380 ж. қытай әскерлері қаланы жермен-жексен етті. *Тек, 1532 ж. бұрынғы Қарақорымның орнына буддалық ғибадатхана тұрғызылды. Сөйтіп, 13 – 14 ғасырларда әлемдегі көрікті қалалардың бірі болған қала жер қойнында қалып қойды. *Оның орнын 1889 ж. Ресей этнографы Николай Ядринцев анықтады. Қаланы анықтау моңғол жеріндегі айғақтар негізінде түркітанудың бастамасы болды. Дереккөздер
Баббит

Баббит - үйкеліске төзімді қорытпа, қозғауыштық сырғанау подшипнигінде қолданылады; оның негізгі: қалайы, қорғасын, мыс, мырыш, алюминий. Баббит — ішпектің (подшипник) астарын құюға арналып, қалайы, қорғасын, мырыш, алюминий негізінде дайындалатын қорытпа. Оны 1839 жылы америкалық өнертапқыш И. Баббит (1799 — 1862) ойлап тапқан. Баббиттің ерекше гетерогендік құрамы (яғни жұмсақ та созылмалы қорытпада қатты бөлшектердің аралас болуы) оның үйкеліске өте төзімді болуына ықпал етеді. Баббиттің балқу температурасы төмен (300 — 440ӘС) болғандықтан өңдеуге өте қолайлы. Қалайылы Баббит тұтқырлығы жоғары және үйкеліс коэффициенті аз ішпектер жасауға қолданылады. Оның қорғасынды Баббитке қарағанда коррозияға беріктілігі, төзімділігі, жылу өткізгіштігі жоғары, ал сызықтық ұлғаю коэффициенті төмен болады. Қорғасынды Баббиттен жоғары температурада қозғалатын ішпектер жасалады. Мысалы, мұндай Баббиттен автомобиль және трактор қозғалтқышының, прокаттау машиналарының ішпектері құйылады. Ал қорғасынды-кальцийлі Баббит темір жол көлігінің т.б. ішпектерін құюға пайдаланылады. Дереккөздер
Нелли Ивановна Колычева

Нелли Ивановна Колычева (1.7.1931 жылы туған, Ресей, Ростов облысы Сельск ауданы «Гигант» кеңшары) – медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1977). *1955 - Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және аспирантурасын (1960) бітірген. *1960-1977 - ҚР Денсаулық сақтау министрілігі Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1960–77) болды. *1977 жылдан ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары қызметін атқарады. Колычева 300-ге жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монография мен 2 өнертабыстың авторы. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1982). Дереккөздер
Қанзада Бозжігітова

Қанзада Бозжігітова (1915, Бәйдібек ауданы Қошқарата ауылы – 1990) – еңбек ардагері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Ұзақ жылдар бойы Бәйдібек ауданында ауыл шаруашылығын ұйымдастыру, басқару ісіне белсене араласқан. Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.. Дереккөздер