kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Хордадбек

Ибн Хордадбек, Әбу-л-Қасым Ұбайдаллаһ ибн Абдаллаһ ибн Хордадбек (820 – 912/913) – араб географы, тарихшы. Иранда дүниеге келіп, Бағдатта білім алған. Жибал аймағында байланыс және мемлекет хабар жүйесінің бастығы болды. 846/847 жылы «Китаб әл-масалик уә-л мамалик» (Жолдар мен аймақтар туралы кітап) деп аталатын еңбегін жазып, кейін оны қайта өңдеген. Бізге еңбектің тек қысқартылған түрі ғана жетті. Шығармада Қазақстан мен Орта Азиядағы қыпшақтар, қырғыздар, түргештер, қимақтар, оғыздар т.б. тайпалардың орналасуы жөнінде мағлұматтар берілген. Сонымен бірге Шаштан (Ташкент) Испиджабқа (Сайрам), Испиджабтан Таразға, Тараздан Ыстықкөлге дейінгі қалалар мен елді мекендердің ара қашықтықтары фарсақпен (1 фарсақ 6 – 7 км), өлшеніп көрсетілген. И. Х. Құлан мен Меркі қ-н үлкен елді мекен ретінде сипаттайды. Шығарламары * Волин С., Сведения арабских источников ІX – XVІ вв. о долине реки Талас * Новые материалы по древней и средневековой истории Казахстана, А.-А., 1960. Сыртқы сілтемелер * Дереккөздер
Шығу жұмысы

Шығу жұмысы – қатты не сұйық денеден вакуумға электрон бөліп шығару үшін жұмсалатын энергия. Электронның вакуумнан конденсацияланған ортаға ауысуы кезінде шығу жұмысына тең энергия бөлінеді. Сондықтан шығу жұмысы электронның конденсацияланған ортамен байланысының өлшеуіші болады. Шығу жұмысы – өткізгіш не жартылай өткізгіштер бетінің негізгі сипаттамасы. Ол осы беттегі электрондық эмиссия заңдылықтарын анықтайды. Өткізгіштердің, оның ішінде әсіресе металдардың шығу жұмысы толығырақ зерттелген. Қатты дененің шығу жұмысы оның материалына, беттік қабатының құрылысына және онда бөгде атомдардың болуына, сондай-ақ сыртқы электр өрісінің кернеулігіне тәуелді. Шығу жұмысының мәні туралы негізгі мәліметтер тәжірибеден алынады. -ді анықтау үшін эмиссиялық не түйіспелік (контактілік) құбылыстар пайдаланылады. Электрондардың не иондардың эмиссиясы пайдаланылатын электрвакуумдық приборларды, сондай-ақ энергияның термоэлектрондық түрлендіргіштерін құрастыру үшін шығу жұмысын білудің маңызы зор. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Оразкелді

Оразкелді (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ-жоңғар соғысының батыры, елші. 1733–1734 жылдары Ұлы жүз ханы Жолбарыстың елшілері Оразкелді мен Аралбай Кіші жүздегі Ерәлі сұлтанмен бірге Ресейге барып, патшайым Анна Иоанновнаға Ұлы жүздің Төле би, Қодар, Сатай, Хангелді, Бөлек сынды батырларының атынан жазылған хатын тапсырды. 1734 жылы 9 сәуірде Оразкелді мен Аралбай Ресей Сыртқы істер министрлігі коллегиясында қабылдауда болды. Осы жылдың 10 шілдесінде Анна Иоанновна қабылдап, елшілер Ұлы жүздің өкілдері атынан өздерін Ресей бодандығына қабылдауды сұраған. Ол Ташкент, Самарқанд, Бұқара, Хиуа қалалары мен Ресей арасындағы сауда байланысының жандануына атсалысқан. Оразкелді жоңғарлармен шайқастарда қол бастап, ерлігімен көзге түскен айбынды батырлардың бірі болды. Дереккөздер
Зиямат Османұлы Хұсанов

Зиямат Османұлы Хұсанов (9.5.1921, Сайрам ауданы, Сайрам ауылы – 18.1.1986, сонда) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944), Болгарияның Халық Батыры (1975), Қазақ КСР және Өзбек КСР-ның еңбек сіңірген мұғалімі. Ұлты – өзбек. Ташкент педагогикалық техникумын бітірген (1940). 1940 жылы қазанда Қызыл Армия қатарына шақырылды. Соғыс басталған жылы Ташкент авиация училещесіне жіберілді. 78-дивизияның 228-гвардиялық атқыштар полкі құрамында соғысып, Курск иініндегі шайқасқа қатысты. Ауыр жараланып, тұтқынға түскен. 1944 жылы тұтқыннан қашып шығып Югославия және Болгариядағы партизан отрядтарында шайқасты. Соғыстан кейін Сайрам ауданында мектепте мұғалім болды. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін Болгария үкіметі Хұсановты грамотамен және омырауға тағатын белгімен марапаттаған, Болгарияның құрметті азаматы атағын берген. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Эванджелиста Торричелли

Evangelista Torricelli (; (15.10.1608, Фаэнца – 25.10. 1647, Флоренция) – италиялық математик және физик. of the U.S.S.R.]] Өмірбаян Римде Г.Галилейдің шәкірті – Б.Кастеллиден математикалық білім алған. 1641 ж. Арчетриге келіп, Галилейге еңбектерін өңдеуге көмектесті. Галилей қайтыс болғаннан кейін, 1642 жылдан Тоскана ұлы герцогінің сарай математигі, Флоренция және Тоскана университеттерінде профессорі болды. Торричелидің негізгі танымал ғылыми еңбектері пневматика мен механикаға арналған. 1644 ж. атмосфералық қысым теориясын дамытты, Торричелли бостығын алу мүмкіндігін дәлелдеді және сынапты барометрді ойлап тапты. Механикадағы негізгі “Еркін түсетін және тасталған ауыр дененің қозғалысы туралы” еңбегінде (1641) Галилейдің қозғалыс туралы идеяларын жетілдірді, ауырлық центрінің қозғалыс принципін толықтырды, гидравликаның негізін салды, идеал сұйықтықтың ыдыстағы тар саңылаудан ағып шығу жылдамдығын анықтайтын формуланы ойлап тапты. Торричелли формуласы Торричелли формуласы – ашық ыдыстағы тар саңылаудан ағып шыққан сұйықтықтың жылдамдығын () анықтайтын формула; , мұндағы g – еркін түсу үдеуі, h – саңылаудың центріне дейінгі сұйықтық деңгейінің биіктігі. Торричелли формуланың дәлірек есептеуге арналған түрі: , мұндағы  – жылдамдық коэфф. (). Торичелли формулан италиялық ғалым Э.Торричелли тапқан (1643). Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 8 том. Тағы қараңыз * Торричелли тәжірибесі
Ақметжан мешіті

Ақметжан мешіті (1890 ж.) — сәулет өнерінің ескерткіші, күмбезді сарай. Сарысу өзенінің бойында, Айтболаттың Ақшиі деген жерде тұрғызылған. Құрылысына қарағанла мешіт емес, бала оқыту мақсатымен салынған медресе сияқты. Оқу бөлмелері, жатақ жайлар осыны дәлелдейді. Әбіш Құнанқара, Данияр Кәрібайұлы, Сатыбалды т.б. қарапайым қазақ шеберлері балшықтан салған. Үйдің сәулетшілік тұрғыдан мүлтіксіз жасалуы, халық өнеріне негізделген ерекше өрнектері қырдағы қазақ шеберлерінің жан күйінің сезгіштігін, олардың сұлулықты терең түсініп, құрылыс техникасына байланысты қиын мәселелерді шешуге күш салғанын көрсетеді. Дереккөздер
Нартай Дүтбаев

{{Мемлекеттік қайраткер { - - } { } }} Нартай Нұртайұлы Дүтбаев (7 қаңтар 1956, Сарыкемер ауылы, Байзақ ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР) – мемлекет қайраткері, генерал-лейтенант. Өмірбаяны Дулат тайпасының Жаныс руынан. * Қазақ политехникалық институтын (1978), Мәскеу және Минск қалаларындағы КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) Жоғары курстарын бітірген. * 1981 жылдан мемлекеттік қауіпсіздік органдарында. * 1982 – 1986 ж. Ресейдің Ставрополь өлкелік МҚК басқармасында, * 1986 жылдан Қазақстан МҚК – ҰҚК органдарының аумағы басқармаларында, орталық аппаратында жұмыс істейді. * 1998 – 2001 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары – сыртқы барлау қызметінің жетекшісі қызметтерін атқарды, * 2001 ж. желтоқсан айында ҚР ҰҚК төрағасы болып тағайындалды. * 22 ақпан 2006 — ҰҚК "Арыстан" арнайы жасағы қызметкерлерінің Алтынбек Сәрсенбаевтың өліміне қатыстылығына байланысты отставкаға кетті * 2006-2008 жылдары — ҚР ҰҚК Академиясының бастығы. * 2008 жылғы 20 ақпаннан бастап — Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі. * 2008 жылғы 4 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі қызметінен босатылды * 2008 жылғы 25 қыркүйектен 2009 жылғы 7 тамызға дейін — "Қазатомөнеркәсіп ұлттық атом компаниясы" АҚ вице — президенті. 2016 жылғы 26 желтоқсанда Қазақстан ҰҚК ҚР ҚК-нің "мемлекеттік құпияларды жария ету" бабымен және "билік пен лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану" бабымен көзделген қылмыстарды жасады деген күдікпен ұсталды. Дутбаев 2018 жылғы 26 қаңтарда үкім шығарған 12 жылдық түрме мерзімі "бұрын тағайындалған жазамен жазаны ішінара қосу" арқылы анықталды — жеті жыл және алты ай түрмеде отырды, оған сол сот 2017 жылғы 24 тамызда "Мемлекеттік құпияларды жария етті" және "қызметтік өкілеттігін асыра пайдаланды"деген айыппен үкім шығарды. Сол кезде, 2017 жылдың тамызында оның күйеу баласы Нұрлан Хасен бес жылға, ал жиені Ерлан Нұртаев үш жарым жылға бас бостандығынан айырылды. Дүтбаевтың басшылығымен қазіргі жағдайда шет елдердің арнаулы қызметтерінің барлау әрекеттеріне тосқауыл болуға, сондай-ақ, мемлекетіміздің ұлттық мүдделерін сыртқы және ішкі қауіп-қатерден қорғауға бағытталған оперативтік-қызметтік мәселелерді табысты шешуге мүмкіндік туғызатын ұйымдастыру және шұғыл шаралар жүйесі жасалды. Медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Жалпы өнім

Жалпы өнім – өнім өндіру көлемінің құндық көрсеткіші, яғни кәсіпорынның, ұйымның (бірлестіктің) белгілі бір кезеңдегі қызметінің ақшалай нәтижелерін сипаттайтын өнім өндіру көлемінің қорытындылаушы көрсеткіші. Жалпы өнім - шығарылған өнімнің оны шығаруға жұмсалған барлық шығындарды қоса есептегендегі құны. Ол кәсіпорынның (фирманың) белгілі бір кезеңдегі өнеркәсіптік-өндірістік қызметінің жалпы нәтижесін сипаттайды. Жылы өлген жаңадан жасалған құнды да, көшірілген құнды да қамтиды. Жылы өлген құрамына сыртқа (басқа кәсіпорындарға, ұйымдарға) жіберуге арналған дайын өнім, дүмбілзат, өнеркәсіптік жұмыстар мен көрсетілген қызметтердің құны, аяқталмаған өндіріс қалдықтарының өзгерісі кіреді. Салыстырмалы және ағымдағы бағамен есептеледі. Сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BA%D1%82 Жалпы ішкі өнім] *[http://www.futurumtour.com/gov/eco_08.php Жалпы өнім] *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/business/10806 Жалпы өнім сөздікте] Дереккөздер
Ақсуат (қоныс)

Ақсуат — Мыс дәуірінің қонысы және қола дәуірінің бекініс орны. Қостанай облысындағы Ақсуат көлі жағасында, Ақсуат қыстағына жақын жерде орналасқан. 1945 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің зоология экспедициясы зерттеген. Мыс дәуірінен сақталған қоныс орнынан тастан жасалған жалпақ пышақ тәрізді заттар, найзаның ұштары, көптеген қырғыш, түйреуіш, сына, шақпақ тас, оң өрнекпен безендірілген ыдыс-аяқтың қалдықтары, саз балшықтан жасалған басқа да заттар, қоладан жасалған заттардың сынықтары табылған. Бұлар б.з.б. 3-2 мыңжылдықтарға жатады. Қола дәуірінің бекініс орындарынан әр түрлі әшекейлер, қапсырмалар, жүзіктер, мыс ерітіндісінің қалдықтары, саз балшықтан жасалған ыдыстардың сынықтары табылды.
Юрий Яковлевич Цапенко

Юрий Цапенко (25.7.1938 жылы туған, Шымкент қаласы) – спорттық гимнастикадан еңбек сіңірген спорт шебері, еңбек сіңірген жаттықтырушы. Алғашқы бапкерлері С.Клугман, Р.Смолевский. КСРО чемпионатының қола (1961, Мәскеу), КСРО кубогінің 2 мәрте алтын (1961, Тбилиси, Грузия; 1962, Мәскеу), КСРО біріншілігінің күміс (1962, Мәскеу), алтын (1964, Мәскеу), КСРО халықтары спартакиадасының күміс және қола (1963, Мәскеу), олимпиада алдындағы жарысында күміс (1965, Токио, Жапония) жүлдегері. 18-Олимпия ойындарында күміс және қола медальдар алған (1964, Токио, Жапония). Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Ақмешіт көне бекінісі

Ақмешіт — көне бекініс орны. Қазіргі Қызылорда қаласының орнында болған. Бекініс 1817 жылы салынған. А.И.Добросмысловтың дәледеуі бойынша Ақмешіт бекінісін Қоқан ханы Омархан салғызған. Бекініс жобасы шаршы, әр қабырғасы 110 м, саз балшықтан тұрғызылған. Іргелерінің қалыңдығы 10,5 м, жоғарғы жағы 4,36 м, биіктігі 12 м болған. Қабырғаларының жоғарғы жағында оқ атуға ыңғайлы ойықтар жасалған. Бекініс сыртынан ені 10 м ор қазылған. Ордың алдынан қорғаныс қабырғаларының 2-қатары тұрғызылған. Бекініс ішінде саз балшықтан салынған 50-ге жуық үй, екі мешіт, медресе, оқ-дәрі қоймалары, құдықтар болған. Бекініс орыс әскерлері келген кезден “Перовск форты” болып аталған (қ. Ақмешіттің ойрандалуы). Қазан көтерілісінен кейін Ақмешіт аты қайта берілді. Сырдария облысының уездік орталығына айналды. 1925 жылы оған Қызылорда аты беріліп, 1929 жылға дейін Қазақстанның астанасы болып тұрды. Дереккөздер
Анастасия Никоновна Чередниченко

Анастасия Никоновна Чередниченко (1911 жылы туған, Ақмола облысы Атбасар ауданы Покровка село) – Социал Еңбек ері (28.3. 1948). 1929 – 40 жылдары Шымкент қорғасын зауытының ауруханасында медбике, 1940 жылдан Түлкібас ауданының «Победа ұжымшарында звено жетекшісі, сүт фермасында меңгерушісі болып істеді. Ленин орденімен, медальдарымен марапатталған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Федор Ермолаевич Чирва

Федор Ермолаевич Чирва (23.4.1918, Украина, Чернигов қаласы – 1985, Шымкент қаласы) – жазушы. Ұзақ жылдар бойы облыстық «Южный Казахстан» газеті редакциясында қызмет істеді. Театрдың суретші, жобалаушы, бетоншы, жүк тиеуші, радио мен газет тілшісі болып істеген. Шығармалар Алғашқы кітабы «Намыс» деген атпен Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан шықты (1954). «Заря над степью», «Совесть», «Путь через ночь», «Утром небо голубое», «Черный идол», «Поезда туда не идут», «Хорошая погода на завтра» кітаптары бар. «Қызыл жұлдыз» орденімен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Грамотасымен марапатталған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы" Дереккөздер
Ақмешіт әулие

Ақмешіт әулие — ескі қамалдың орны, қасиетті жер. Ұлытау облысы Ұлытау тауының биік шоқысында орналасқан. 1946 жылы академик Ә.Х.Марғұлан зерттеген. Тік төртбұрышты жобамен салынған, көлемі 42х42 м. Іргесінің қалыңдығы 30-40 см, граниттен қаланған. Жанында тас обалар бар. Алғашқы кезде табынатын орын болған. Кейінірек төңірегіне атақты адамдарды жерлей бастаған. Зерттеулер Ақмешіт әулие көшпелі халық мекенінің орны екенін дәлелдеді. Дереккөздер
Николай Григорьевич Чунтонов

Николай Григорьевич Чунтонов [22.5.1925, Шымкент қаласы (кейбір деректерде Қазан қаласы) – 17.6.1977, Мәскеу] – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (10.1.1944). Шымкент қаласында зауытта жұмыс істеген. Жаяу әскер училещесінде оқыған. Украинаны азат ету барысында көрсеткен жанқиярлық ерлігі үшін батыр атағына ұсынылған. Хабаровск артиллереялік училещесін бітірді (1945). 1955 ж. аға лейтенант Чунтонов запасқа шықты. Құрылыс институтын бітіріп, Мәскеу қаласының Ленин ауданында бас архитектор болып қызмет атқарды. Ленин, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Халықаралық аукцион

Халықаралық аукцион — тауарлар мен қаржы активтерін (бағалы қағаздарды, шет ел валютасын, алтынды) жекелеген топтамамен көпшілік алдындағы сауда-саттықта күні бұрын белгіленген уақытта және тағайындалған жерде түрлі елдер дилерлерінің қатысуымен сату тәсілі. Шет ел валютасын сату жөніндегі Халықаралық аукцион — валюталық биржаларға тән. Ал валюталық нарық дамымаған елдердегі Халықаралық аукцион мемлекеттік банктер ие. Алтын сататын Халықаралық аукцион негізінен өткен ғасырдың 70-жылдарының 2-жартысында, Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) қатысушы елдердің арасында алтынды ақша айналысынан алып тастау жөніндегі келісімге қол жеткізілгеннен кейін тәжірибеге енді. Мысалы., 1979 ж. Батыста сатылған алтынның жалпы көлемінің 1/3-і осы тәсілмен сатылды. Осы кезеңде ХВҚ алтынның Халықаралық аукционын өткізді (1976 ж. маусымнан 1980 ж. мамырға дейін 777,6 т алтын сатты), сондай-ақ АҚШ, Үндістан, Португалия үкіметтері де Халықаралық аукционда алтын өткізді. Соңғы жылдары алтын сататын Халықаралық аукцион іс жүзінде қолданудан қалып, әлемдік алтын нарығындағы тұрақты саудаға орын берді. Орман концессиясын, импорттық-экспорттық операцияларға үлестемелерді сатып алу құқығына сауда-саттық Х. а. нысанында өткізіледі. Дереккөздер
Ақмешіттің ойрандалуы

Ақмешіттің ойрандалуы — Ресей империясы, Орынбор губерниясының әскери губернаторы (1833 — 42 және 1851 — 57) В.А. Перовский бастаған отрядтың Ақмешіт бекінісін (қазіргі Қызылорда қаласы) басып алуы. Ресейдің Орта Азиядағы саясатын дербес жүргізуге құқылы Перовский Қоқан хандығының бекінісі болып тұрған Ақмешітке 1853 жылы 2 шілдеде келіп жетті. Оның отрядында 2850 жауынгер, көптеген зеңбіректер т.б. қару-жарақтар болды. Генерал бекіністің Түркістанмен,Ташкентпен, Бұхарамен, Хиуамен, жергілікті мекендермен қатынас жолдарына қатаң бақылау орнатып, барлаушы топтар жіберді. Ақмешітке 400-ден астам сарбаз, зеңбіректер, қару-жарақ қоймасы болды. Жасақтарын жүзбасылар Бекбай, Құлбай, Қаңлыбай деген қазақтар мен Лепес есімді қарақалпақ басқарды. Тыңғылықты әзірліктен кейін 28 шілдеде генерал шешуші шайқас бастады. Оған қазақ сұлтандары Елекей (Ермұхамед) мен Мұхамеджан Баймұхамедовтің қарулы күштері де қосылды. Қорғанды алу кезінде 230 ақмешіттік қаза тауып, 77-і (35-і жаралы күйінде) тұтқынға түсті. Ақмешіттің ойрандалуы Ресей империясының Орта Азияны одан әрі отарлауына жол ашты. Ақмешіт генералдың құрметіне Перовск форты болып аталды (31.8.1853). Дереккөздер
Қорғалжын қақтығысы

Қорғалжын қақтығысы - 1916-шы жылы Ақмола оязында болған ұлт-азаттық қозғалыс. 1916-шы жылы 7-ші шілдеден 5-ші қыркүйекке дейін созылған. Қорғалжын көлі төңірегі Ақмола облысындағы көтерілісшілердің ең көп шоғырланған аймағы болды. Бұл көтерілісшілерді патша әскері қатал жазалады (Ақмола көтерілісі). Нәтижесінде көтерілісшілердің көпшілік бөлігі патша өкіметіне бағынып, солдатқа адам беруге мәжбүр болды. Бағынғысы келмегендері Торғай уезіндегі Амангелді басқарған көтерілісшілерге барып қосылды. Дереккөздер
Халықаралық астрономиялық одақ

Халықаралық Астрономиялық Одақ (ХАО)— Ғылыми одақтардың халықаралық кеңесінің құрамына енетін халықаралық қоғамдық ұйым. 1919 ж. құрылған, оған 85 мемлекет мүше. КСРО 1935 жылдан Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың мүшесі болды Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың атқаратын негізгі міндеттері: # астрон. зерттеулер мен астрономияның барлық бағыттарының (салаларының) дамуына көмектесу; # астрономия саласында халықар. ғыл. кооперация ұйымдастыру; # басқа халықаралық Ғылыми Ұйымдарда астрономия ғылымының мүдделерін қорғау. Халықаралық Астрономиялық Одақтың жұмысшы органдары: ХАО-ның атқару комитеті және астрономияның жеке мәселелері бойынша құрылған комиссиялары (2004 ж. 40 комиссия). ХАО комиссиялары өзінің негізгі үйлестіру жұмыстарын конференциялар мен симпозиумдарды ұйымдастыру, т.б. арқылы жүргізеді. ХАО-ға басшылық ету жұмысын Халықаралық Астрономиялық Одақтың Бас ассамблеясы атқарады. Ол 3 жылда 1 рет Xалықаралық Одаққа мүше елдердің бірінде өткізіледі. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шабындық бетеге

Шабыңдық бетеге – астық тұқымдасының бетеге туысына көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 50 – 130 см, сабағы тік, жапырағының ұзын 30 – 40 см, ені 3 – 6 мм. Ұзын 15 см, масағы 4 – 10 жасыл не күлгін түсті гүлді. Маусым – шілдеде гүлдейді. Тобыл-Есіл атырабында, Көкшетау, Зайсан, Мойынқұм, Түркістан маңы, Алтай, Жоңғар Алатауы, Қаратау, Батыс Тянь-Шаньда ылғалды шабындықтарда, өзен бойында, қайыңды орманда өседі. Шығыс бойлық – құнды жемшөп. Көктемде ерте көктейді, құрғақшылыққа төзімсіз, су басқанға, суыққа шыдамды. Жеке өзін еккенде гектарынан 50 ц пішен, 160 – 180 ц көк шөп түседі, 100 кг пішенінде 60,2 азық өлшемі, 4,2 кг қорытылатын протеин, көк шөбінде 22,3 азық өлшемі, 2 кг қорытылатын протеин болады. Мал жайылғаннан кейін және шашқаннан кейін тез көктейді. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Хальққаралық астронавтика федерациясы

Халықаралық Астронавтика Федерациясы— ғарыш кеңістігін зерттеу және игеру, ракеталық техника, ғарыштық құқық мәселелерімен шұғылданатын халықар. ғылыми ұйым. Ол 1950 ж. құрылған. Оған 36 елдің 58 ұлттық ұйымы мүше (2003). КСРО Халықаралық Астронавтика Федерациясы-на 1956 ж. мүше болып қабылданды. Халықаралық Астронавтика Федерациясы-ның жоғ. органы — жылына бір рет шақырылатын Бас ассамблея. Ассамблея аралығында ұйымның қызметін Бюро басқарып отырады. 1960 жылдан Халықаралық Астронавтика Федерациясы-ның қарамағында Халықар. астронавтика академиясы мен Халықар. ғарыштық құқық ин-ты жұмыс істейді. Штутгарт қ-нда өткен 3-Халықар. астронавтика конгресінде федерация жарғысы қабылданды. Халықаралық Астронавтика Федерациясы-ның Халықар. электрлік байланыс жөніндегі одақ пен ЮНЕСКО жанында кеңесші статусы бар. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Контекст

Контекст (лат. contextus – қосылу, байланысу), тіл білімінде – тілдік тұлғалардың мағынасын айқындайтын сөздік орта. Тілдегі сөздердің бірсыпырасы көп мағыналы болып келеді. Ондай сөздердің қандай мағынаны білдіріп тұрғаны сөйлем ішінде, басқа сөздермен байланыста қолданылғанда айқындалады. Мысалы, “Қайық екі буыннан құралған сөз”, немесе “Оның аяғына жасалған операция сәтті болды” деген сөйлемдерде “буын”, “операция” сөздері бір түрлі мағыналарды білдірсе, “Қолымның буындары ауырады”. “Соғыс операциясы аяқталды” деген сөйлемдерде екінші түрлі мағыналарды білдіреді. Бұл сөздердің қандай мағынада қолданылғаны олардың айналасындағы басқа сөздерден байқалып тұр. Бұл – тілдік Контекст. Сонымен бірге тұрмыстық Контекст. те болады. Оған сөз мағынасын түсінуге себепші болатын тұрмыстық орта жатады. Дереккөздер
Шавгар

.]] Шавгар – Қазақстанда ерте орта ғасырларда болған қала атауы. 10 ғасырдағы араб географтарының деректерінде, ол Отырар аймағындағы Кедер қаласынан бір күндік жерде, «Шавгар – бекіністі қала, базар маңында мешіті бар» деп сипатталады. Сол кездің жазбаларында Батыс Шавгармен қатар, Шығыс Шавгар деген қаланың болғандығы айтылады. Шығыс Шавгар Ұлы Жібек жолы бойындағы Тараздан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерге орналасқан, түрік әкімдерінің тұрағы болған. Самани мемлекетінің билеушісі Наср І бен Ахмад (914 – 943) Шығыс Шавгарға жорық жасаған. Дереккөздер
Теңдібай Солдатбайұлы Көшеров

Теңдібай Солдатбайұлы Көшеров (7.4.1944 жылы туған, Қызылорда қаласы) – ғалым-физик, профессор. КСРО және Қаз КСР-і білім беру ісінің үздігі. Қызылорда педагогика институтын бітірген (1967). 1967 – 91 жылдары институт комсомол комитетінің хатшысы, доцент, физика-математика факультеті деканының орынбасары, кафедра меңгерушісі, 1991 – 96 жылдары Қызылорда гуманитарлық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 1996 – 98 жылдары университеттің физика кафедрасының меңгерушісі, 1998 – 2000 жылдары ҚМУ-дың оқу-әдістемелік жұмыстары жөніндегі проректоры, 2000 – 01 жылдары Қазақ білім академиясының академик-хатшысы, кәсіби білім беру институтының директоры қызметтерін атқарған. 2001 жылдан әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дыңпрофессоры. Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты қатты денелердің физикалық дамуы – қышқыл беттеріндегі [гетерогендік процестердің радиация физикасының болашағына арналған. Көшеров 100-ден аса ғылыми еңбек жазған. Дереккөздер
Шағансай

Шағансай – Талас алабындағы өзен. Географиялық орны Түркістан облысы Созақ ауданы жерімен ағады.Ұзындығы 53 км, су жиналатын алабы 601 км 2 . Бастауы Қаратаудың солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Мойынқұм құмының оңтүстігіне жетпей тартылып қалады. Гидрологиясы Жоғары бөлігі тау аралығында тар шатқалмен ағады, төменде кеңейеді. Негізінен қар суымен толығады. Көктемде тасып, жазда иірімдерге бөлініп қалады. Орташа су ағымы жазыққа шыққан тұсында 0,16 м 3 /с, лайлылығы 200 — 400 г/м 3 . Суы мал суаруға пайдаланылады, алабы — жайылым. Дереккөздер
Халқаралық Алтын стандарты

Халқаралық Алтын Стандарты — #) 19 ғ. мен 20 ғ-дың бас кезінде қолданыста болған халықаралық валюта жүйесі. Бұл жүйеге сәйкес негізгі төлем құралы — ақша айналысының жалпыға ортақ баламы мен негізі ретінде алтын пайдаланылды, яғни алтын құн өлшемі мен толымды айналыс құралы ретінде қолданылды. Ал ұлттық ақша өлшемінің құны ақша құрамындағы алтынның белгілі бір мөлшерінен көрініс тапты. Негізгі ерекшеліктері — алтын мәнеттің еркін шекімесі мен айналысы‚ алтынға шаққандағы (құйма‚ мәнет түріндегі) банкнот мөлшері. Мемлекет аралық валюталық қатынастарда алтын — ақша айналысының жүйесі ретінде алғаш рет Ұлыбританияда қалыптасты (1816 ж.)‚ Жапония мен Ресейде 1897 ж. белгіленді. Банкноттарды алтынға айырбастау және оны шет елге әкету 1-дүниежүз. соғыс кезінде АҚШ-тан басқа елдерде тоқтатылды. Халқаралық Алтын Стандарты-ның классик. нысаны — алтын-мәнет стандарты. Мұнда алтын мәнеттер айналыста жүрді, ал еркін несие ақшасы осы мәнеттерге еркін айырбасталып, инфляциядан құтқарды, өйткені алтын ақшаның артығы айналыстан қазынаға кетті. Көптеген елдерде алтын-мәнет стандарты 1-дүниежүз. соғыс басталғаннан кейін (АҚШ-та 1934 ж. қаңтарда) күшін жойды. 20-жылдардағы ақша реформасы нәтижесінде аз көлемде алтын-құйма стандарты және алтын-девиз стандарты түрлерінде қалпына келтірілді. Әлемдік экономиканың дағдарысы (1929 — 1933) салдарынан Халқаралық Алтын Стандарты күшін жойды. Халқаралық Алтын Стандарты валюта жүйесінің тұрпаты ретінде 19 ғ-да өнеркәсіптік төңкерістен кейін өзінен-өзі қалыптасты және Париж конференциясындағы келісімде (1867) алтын-мәнет стандарты ретінде заң жүзінде бекітілді. Генуэза валюта жүйесі (1922) мен Бреттон-Вуд валюта жүйесі (1944) халықар. алтын-девиз стандартына негізделді. Бұл стандарт Ямайка валюта жүйесі (1976 — 1978) шеңберінде СДР (ағыл. SDR — specіal drawіng rіghts — арнаулы өзара қарыз құқықтары) стандартымен ауыстырылды. Халқаралық Алтын Стандарты 1971 жылға дейін сақталды. Кейіннен өскелең шаруашылық байланыстардың ауқымы мен реттелетін нарықтық экономиканың шарттарына сай келмегендіктен қолданыстан қалды. #) Елдің ақша және валюта қатынастарын ұйымдастыру нысаны, ол алтынды ақшалай тауар ретінде пайдалануға негізделген. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Қанатбек Шағатаев

Қанатбек Шағатаев (1967 жылы туған, Кентау қаласы) – боксшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Алғашқы бапкерлері К.Нәдірқұлов және Қ.Мырзақұлов, кейіннен Н.Сафиуллиннің жетекшілігімен жаттыққан. М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік унверситетін бітірген (1993). Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. КСРО халықтары спартакиадасының жеңімпазы (1991, Мәскеу), Әлем кубогінің күміс жүлдегері (1994, Бангкок, Тайланд), 12-Азия ойындарының жеңімпазы (1994, Хиросима, Жапония), Азия чемпионы (1994, Тегеран, Иран). Көптеген халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Дереккөздер
Ақмола зираты

Ақмола — қола дәуірінен сақталған зираттар тобы. Павлодар облысы Ақсу қаласынан оңтүтік-шығысқа қарай 7,5 км жерде Ақсу өзенінің солтүстік жағасында орналасқан. Барлығы топырақ үйілген 46 зират. Зерттелген 24 обадан 43 қыш ыдыс, оюлы қола алқалар, жарты шарлы, шеңбері тесік дөңгелек қола және төртбұрышты сүйек қапсырмалар, қола пышақтар мен инелер, алтын әшекейлер табылды. Олардың Андронов мәдениетінің Нұра кезеңіне қатысты екені анықталды. Ақмола қышы — Нұра кезеңінің ерекшеліктеріне сәйкес түбі тегіс, бүйірі біркелкі шығарылған ыдыстар, ішінара “банка” үлгісімен жасалған көзелер. Ленталық техникамен жасалып, ашық отқа күйдірілген қыштың құрамында дресва, шамот секілді арнайы құрғатқыш қоспалар бар. Ақмола зиратының жерлеу ғұрпы, құрылымдық сипаты Андронов мәдениетіне қатысты басқа ескерткіштермен салыстырғанда өзгешелеу. Олар қоршаусыз, топырақтан үйілген, мәйіттер орта деңгейінде ағаш жабуы бар арнаулы кертпіштерге қойылған қарапайым топырақ қабірлер. Ақмола зираттары заттай дерегі жағынан Орталық Солтүстігі Қазақстан жәдігерлеріне жақын, ал жерлеу ғұрпы (құрылымдық) Шығыс Қазақстан өлкесіне ұқсас. Бұл ескерткіштер Қазақстанды мекендеген ежелгі тайпалардың қоныстану ерекшеліктерін, олардың әртүрлі деңгейдегі байланыстарын және өзара мәдени ықпалдарын көрсетеді. Дереккөздер
Бақыт Қалсапарқызы Шадаева

Бақыт Қалсапарқызы Шадаева (1970 жылы 12 қаңтарда Түркістан облысы Мақтаарал ауданында туған) — эстрада әншісі. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері (2005). Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері (1997). Мақтаарал ауданының құрметті азаматы Жалпы мәліметтер Алматы эстрада студиясы н бітірген (1989). Өнердегі жолы 1988 жылы басталды. «Жас жігер» байқауына қатысқан жас әнші лауреат атанды. Студияны бітірген соң мемлекеттік «Гүлдер» ансамбліне жолдама алды. Осы жылдары ол бірнеше халықараралық, республика конкурстарға қатысып көзге түсті. «Юрмала-89», «Жас қанат » (1994) конкурстарында дипломмен марапатталды. Мальта Республикасында өткен «Мальта әуендері» ән байқауында лауреат болып, таңдаулы шетел әншісі атанды. Ол Қазақстан және шетел композиторларының әндерін, сондай-ақ халық әндерін де орындайды. Шадаева шырқаған «Аңса жаным», «Жауын», «Алматым – сұлу астанам», «Достарым», «Өмір – арман» әндері кеңінен танымал. Әнші Қытай, Германия, Франция, Италия, Ресей, Түркия және басқа елдерде өнер көрсетті. 1994 ж. «Сазген» этнографиялық ансамблімен бірге таяу және алыс шетелдер жұртшылығы алдында ән шырқады. Марапаттары * 1997 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты * 2001 жылы «Азия дауысы » конкурсының жеңімпазы * 2005 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткеріқұрметті атағы берілді. * Түркістан облысы Мақтаарал ауданының құрметті азаматы.
Халықаралық ақпарат алмасу

Халықаралық Ақпарат Алмасу — ақпарат өнімдерін (пайдаланушылардың қажеттеріне орай дайындалған және пайдаланушылардың қажеттерін қанағаттандыруға арналған немесе сол үшін қолданылатын құжаттық ақпаратты) елдің шекарасы арқылы беру және алу, сондай-ақ ақпараттық қызмет көрсету (субъектілердің, меншіктенушілердің, иеленушілердің ақпаратты пайдаланушыларды ақпарат өнімдерімен қамтамасыз ету жөнінде іс-қимылдар жасауы). Халықаралық Ақпарат Алмасу-ға қатысатын заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің қызметін лицензиялау тәртібі Үкіметтің тиісті заңнамалық актісімен айқындалады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ақмола басылымы

“Ақмола” — Ақмола облысына арналған энциклопедиялық басылым. “Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясы әзірлеген. 1995 ж. “Атамұра” баспасынан орыс тілінде жарық көрді. Республика Президенті Н. Назарбаевтың алғы сөзімен ашылды. Көлемі — 43,6 б. т., таралымы — 100 мың дана. Басылым түрлі-түсті суреттермен, деректі құжаттармен безендірілген. Кітап шартты түрде үш бөлімнен құрастырылған. Оның алғашқы бөлімі облыс табиғаты мен табиғи ресурстары, халқы, экон-сы, архит-сы, білім беру ісі, ғылым және ғылыми мекемелері, денсаулық сақтау ісі, физкультура және спорт, әдебиеті мен өнері, шетелдермен экономик. және мәдени байланыстары туралы жан-жақты мағлұматтар береді. Екінші бөлімге Ақмола қаласы мен облыс құрамына енетін барлық аудандар бойынша өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық мекемелері, селолар мен поселкелер, жоғары және арнаулы білім беретін оқу орындары туралы материалдар топтастырылған. Ал соңғы бөлім алфавиттік есімнамаға арналған. Мұнда Абылай ханнан бастап Ақмола топырағында бұрын-соңды өмір сүріп, қызмет атқарған көрнекті мемлекеттік қайраткерлері, батыр-билер, ақын-жазушылар, әнші-композиторлар, ғалымдар мен өнер адамдары, 2-дүниежүзі соғыс қаһармандары мен еңбек ерлерінің өмірімен таныстырады. Дереккөздер
Ақсүйек (өзен)

Ақсүйек – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы өзен. Ұзындығы 70 км, алабының ауданы 621 км 2 Бастауы Шу- Іле суайрығындағы Айтау жотасынан басталып, Қошқарбай сорына жетпей жерге сіңеді. Гидрологиясы Ерте көктемде (наурыз айында) тасиды. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Суы көрмек, тек мал суаруға жарамды. Дереккөздер
Халықаралық аймақтық даму банкілері

Халықаралық аймақтық даму банкілер — халықаралық аймақтық инвестициялық несие қаржы институттары. * Оларға: ** Америкааралық даму банкі — Inter-Amerіcan Development Bank (1959), орналасқан жері — Вашингтон (Америка); ** Африка даму банкі — Afrіcan Development Bank (1963), орналасқан жері — Абиджан (Кот-д’Ивуар); ** Азия даму банкі — Asіan Development Bank (1965), орналасқан жері — Манила (Филиффин) жатады. * Халықаралық аймақтық даму банкілері 1950 — 1960 жылдары пайда болды. ** Оған отарлық жүйенің күйреуі және дамушы елдердің саяси тәуелсіздікті жеңіп алуы, олардың әлемдік дамудағы рөлінің артуы; ** Дүниежүзілік банк көп жағдайда ескере бермейтін аймақтық мәселелерді шешу қажеттігі; ** Дамушы елдердің аймақтық ынтымақтастығы мен экономикалық бірігуі себеп болды. Бұған қоса шетелдік жеке инвестициялардың негізгі ағынының дамыған елдерге құйылуы мемлекеттік және халықаралық инвестицияларды тарту қажеттігін туғызады және дамыған елдердің “аймақшылдық” саясаты да (өздерінің ықпал ету аймағындағы дамушы елдердің бірлесуіне жәрдемдесуге тырысушылық) өз әсерін тигізді. * Халықаралық аймақтық даму банкілерінің арасындағы айырмашылық үш құрлық — Латын Америкасы, Азия және Африка елдерінің экономикалық, мәдени даму деңгейіне, олардың тарихи дамуының ерекшеліктеріне байланысты. Сонымен бірге банкілердің ортақ белгілері де бар және ол дамушы елдердің басты мақсаты — аймақтың даму жобаларын несиелендіру. Халықаралық Аймақтық Даму Банкілер не мүше елдердің шамамен 1/3 і — дамыған елдер. * Банкілер капиталының айтарлықтай бөлігі дамыған елдерге тиесілі болғандықтан, олар осы банкілерге елеулі ықпал етеді. Дереккөздер
Халықаралық аймақ

Халықаралық аймақ— халықаралық құқықта мүдделі тараптар ерекше халықаралық басқару тәртібін белгілеген, әдетте қарусыздандырылған және бейтараптандырылған аумақ. Мысалы, Танжер аймағы. Дереккөздер Халықарлық аумақтар Дүниежүзінің дсында ғарыш пен Дүниежүзілік мұхиттағы жаңа ашылулардың нәтижесінде, халықаралық қатынастарыдың дамуымен халықаралық аумақтардың ауданы өсуде __МАЗМҰНДАТҚЫЗУ__ __ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__
Шығынқы баспа

Шығынқы баспа, баспаханалық баспа – мәтін мен суретті көбейтіп басатын негізгі полиграфиялық тәсілдердің бірі. Мұнда баспа пішінінің таңба түсіретін элементі (жоғары) мен ашық орындары (төмен) әр түрлі биіктікте орналасады. Шығынқы баспа пішінінің барлық таңба түсіретін элементінің биіктігі бірдей болуы керек. Мүндай пішіннің таңба түсіретін элементіне эластик. білікпен бояуды жаға отырып, одан басқа (басылатын) бетке бояу түсіруге болады. Шығынқы баспа өзінің қарапайымдылығына, өнімнің сапалы және еңбек өнімділігінің жоғары болуына байланысты газет, журнал, кітап, көп бояулы иллюстрация, т.б. басу үшін кеңінен пайдаланылады. Кескін элементтерінің айқындылығы, бояуының қанықтығы және қағаздың екінші жақ бетіне таңба ізінің аз түсуі – шығынқы баспада алынған оттискіге тән ерекшелік. Шығынқы баспа принципінің баспа ісінде пайдаланылғанына мың жылдан астам уақыт өтті. Алғашқы баспа пішіні жазық, тегіс әрі жылтыр ағаш тақта түрінде болды. Бұл пішінде тақта бетін ою (бос аралық) арқылы таңба түсіретін кескін алынған. Мұндай пішіндер көркем репродукцияларды (қ. Ксилография, Гравюра) басудың бір тәсілі ретінде қазіргі кезде де қолданылады. Шығынқы баспаның қазіргі мәтіндік пішіндері алдын ала құйылған әріптер мен таңбалардан қолмен немесе теру не фототеру машиналарымен құрастырылады. Шығынқы баспада әр түрлі кескін (иллюстрациялар) гравюралау не цинкография тәсілі арқылы алынған клишеден көшіріледі. Баспа пішіні бірінші (түпнұсқа) және екінші реттік пішін болып ажыратылады. Шығынқы баспаның қазіргі ротациялы баспа машинасы көп бояулы газет, журнал, кітап, т.б. басуға мүмкіндік береді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Халықаралық азаматтық авиация ұйымы

Халықаралық Азаматтық Авиация Ұйымы (Internatіonal Cіvіl Aviation Organіzatіon, ICAO) — БҰҰ-ның мамандандырылған ұйымы. Мемлекеттер арасында халықар. азаматтық авиация қызметіндегі ынтымақтастықты жүзеге асыратын үкіметаралық ұйым. 1944 ж. Чикагода өткен халықар. конференцияда құрылған. 1947 жылдан жұмыс істей бастады. Мүше елдердің саны — 186 (1996). Штаб-пәтері Монреалда (Канада). Парижде, Бангкокта, Лимада, Мехикода, Дакарда, Найробиде аймақтық бөлімшелері жұмыс істейді. Ұйымның негізгі мақсаты — ұлттық авиакомпаниялар үшін теңдік пен тең мүмкіндіктер негізінде халықар. азаматтық авиация мен әуе қатынастарының экон. дамуына жәрдемдесу. Ұйым авиацияның тех. компоненттеріне: жеке құрамға куәлік беруге, ұшу ережелеріне, авиац. метеорологияға, авиац. карталарға, өлшем бірліктеріне, әуе кемелерін пайдалануға, ұлттық және тіркеу белгілеріне, әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығына, авиац. электр байланысына, әуе қозғалысына қызмет көрсетуге, авиац. апатты оқиғаларды іздестіруге, құтқаруға, тергеуге, аэродромдарға, аэронавигац. ақпарат қызметтеріне, қауіпті жүктерді әуемен тасымалдаудың қауіпсіздігіне қойылатын талаптарды айқындайтын халықар. стандарттарды, ұсыныстар мен рәсімдерді белгілейді. Ұйымның басшылық органдары — ассамблея, кеңес және хатшылық. , Канада]] Қазақстан ICAO-ға мүше Халықаралық азаматтық авиация жөніндегі конвенцияны мақұлдау нәтижесінде 1992 жылдың шілде айынан бастап Қазақстан азаматтық авацияның халықаралық ұйымына мүше болды. Әлемдік әуе көлігі қызметімен интеграциялану мақсатында, сондай-ақ азаматтық авиацияның ұшу қауіпсіздігіне қатысты нормалар мен ережелерді сақтау үшін Қазақстан 1994 жылы азаматтық авацияның халықаралық ұйымының хаттамасы мен 4 конвенциясына қосылды. 1995 жылдың қазан айында Қазақстан бірінші рет азаматтық авацияның халықаралық ұйымының кезекті 31 Ассамблеясының Монреалда өткен жұмысына қатысты. Сілтемелер * “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шығыр (машина)

Шығыр – қарапайым жүк көтергіш машина. Ол қолмен не қозғалтқыш көмегімен айналатын барабаннан және барабанға оралып отыратын арқаннан (шынжырдан) құралады. Шығырдың қарапайым түрі құдықтан су көтеріп шығару үшін пайдаланылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Халықаралық автомобиль тасымалы

Халықаралық Автомобиль Тасымалы — көлік құралымен ел аумағынан тысқа немесе ел аумағына жүк және жолаушылар тасымалдау, сондай-ақ көлік құралымен ел аумағы арқылы транзитпен жүк немесе жолаушылар тасымалдау. Мұндай тасымалға елдің тасымалдаушысына тиесілі жүк не жолаушы тиелген немесе тиелмеген көлік құралының ел аумағынан шет мемлекеттің аумағына баруы немесе кері қайтуы, не шет мемлекеттің аумағы арқылы транзитпен ел аумағына келуі, не басқа бір шет мемлекеттің аумағынан транзитпен ел аумағы арқылы өтуі, сондай-ақ шет ел тасымалдаушысына тиесілі жүк не жолаушы тиелген немесе тиелмеген көлік құралының ел аумағына келуі және кері қайтуы не транзитпен ел аумағы арқылы өтуі жатады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ақтабан шұбырынды жырлары

“Ақтабан шұбырынды жырлары” — 18 ғасырдағы жоңғар басқыншылығына орай туған тарихи жырлар. ҚР ҒА қолжазбалар қорында олардың бірнеше нұсқалары сақталған. * “Ақтабан шұбырынды жайында ақын Топыштың сөзі”. 1958 ж. М.Мағауин мен Ә. Кекілбаев Шымкент облысы Түркістан жерінен жазып алған. Айтушысы — Ә.Байтұрсынұлы; * Н. Кенжеғұлұлының “Шұбырынды ақтабан” атты төлтума поэмасы. 1940 жылы Арал эскпедициясы кезінде С. Ахметов жазып алған. Көлемі 1400 жолға жуық 7-8 буынды жыр өлшемімен өрнектелген бұл дастанын Кенжеғұлұлы 1923 ж. жазған. “Мәуірт күнім туғанда”, “Алғашқы тіршілік”, “Түрік туралы аңыз”, “Қазақтың бөлінуі”, “Шұбырып босқан қиындық туралы”, “Қазақтың елдікке бірігуі”, “Шаруалар мен байғұстардың көрінуі”, “Орыстың Сырға келуі”, “Байғұстардың оянуы мен патшаның тақтан құлауы” секілді тараулардан құралатын дастанның қамтыған оқиғаларының ауқымы кең; * Арал өңірін мекендеген Жәмет жырау нұсқасы. Жыр 1945 ж. алғаш хатқа түсірілген, айтушысы — белгісіз. Көлемі шағын. “Ақтабан шұбырынды жырлары” атауымен топталған бұл шығармалардың барлығы да ҚР ҒА Орталық ғыл. кітапханасының қолжазбалар қорында сақтаулы (№ 144, 505 папка). Жинаушылары мен зерттеушілері — Б. Омаров, Ә. Суханбердин, Ә. Оспанов, Н. Мамажанұлы, Ә. Қоңыратбаев т.б. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
Цимбал

Цимбал, цимбалы (грек. kymbalon — кимвал) — ішекті соқпалы Беларусь ұлттық музыка аспабы. Жайпақ ағаштан сыртқы тұрқы трапеция пішінінде жасалып, оның бет жағына ішектер тағылады. Цимбал аспабының дыбысы 2 ағаш таяқша немесе 2 — 5-темір ішекті әуен сазына қарай тоқпақшамен соғу арқылы шығады. Диапазоны үлкен октаваның ми және үшінші октаваның ми нотасына дейін болады. Цимбал ежелден келе жатқан музыкалық аспаптар қатарына жатады; оның алғашқы суреті ежелгі ассириялық ескерткіштерде кездеседі. 11 ғ-да Еуропаға Таяу Шығыс елдерінен келген Цимбал 17 — 19 ғ-да зиялы қауым арасында (әсіресе Венгрияда, Словакияда) кеңінен тарағанымен, 20 ғ-да халық аспабы ретінде ғана сақталып қалды. Цимбал аспабы молдованның цамбал, грузиннің сантури, өзбектердің чанг, т.б. муз. аспаптарына жақын. Қазіргі заманда Цимбал аспабы *Беларусь, *Венгрия, *Украина, *Польша, *Румыния және Словакияда қолданылады. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том
Қорғаныш қаптама

Қорғаныш қаптама - металдан жасалған бұйымдар мен құрылыс материалдарын (ғимараттарды, т.б.) жемірілуден (коррозиядан, тотығудан, газ сіңуден, т.б.) қорғау үшін олардың сыртқы бетін қаптайтын заттар. Қорғаныш қаптама қолданылуына байланысты металл қаптама, лак-бояулық, эмальдық, резеңкелік, пластмассалық қаптама, т.б. болып бөлінеді. Металл қаптама мырыш, алюминий, қалайы, хром, алтын, күміс, т.б. металдар мен олардың қорытпаларынан (қола, жез, т.б.) дайындалады. Оның протекторлық қасиеті бар болғандықтан гальваникалық әдіспен не балқытылған металды тозаңдату арқылы жағады. Мырыш (қалыңдығы 30 микрометрге дейін), никель (15 микрометрге дейін), хромнан (20 микрометрге дейін) жасалған не аралас материалдан дайындалған қаптамалар атмосфера коррозиядан сақтайды. Лак-бояулық қаптама металдарды қорғаумен қатар оған әдемі өң береді. Оның пайдалану мерзімі 1 – 2 жылдан 10 – 15 жылға ұзарады. Пластмассалық қаптама жасау үшін винипласт (қалыңдығы 0,5 – 1 миллиметр), пластикат (1 – 3 миллиметр), пластификацияланған поливинилхлорид (2 – 3 миллиметр) пайдаланылады. Олар қышқыл мен сілтілердің әсерлеріне төзімді келеді. Эмальдау – металдан жасалған материалдардың (болат, шойын) бетіне мөлдір емес түссіз не боялған шынының бір немесе бірнеше жұқа қабатының балқымасын жағу арқылы жасалады. Резеңкелік қаптамалар (гуммирлеу) қышқылдар мен негіздердің әсерінен химиялық аппаратураларды қорғау үшін қолданылады. Қолайлы жағдайларда оның төзімділігі 7 жылға дейін сақталады. Бейорганикалық, оксидті, т.б. қорғаныш қаптамалар металдарды оксидтеу, хроматтау, силицирлеу, фосфаттау арқылы алады. Дереккөздер
Шығырлықұмды

Шығырлықұмды – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Темір ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 1300 км 2 . Бастауы Бородиновка ауылының оңтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Сарытоғай елді мекенінен жоғары Ойыл өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары орта, төменгі бөлігінде кең. Батыс жағасы тік жарлы, шығысы көбіне жайпақ. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады. Шағын бірнеше саласы бар. Алабы – жайылым, жайылмасы – шабындық. Дереккөздер
Ақтай

Ақтай, Ақтайсай — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Қаракөл ауылдық округі орталығы. Іргесі 1931 жылы қаланған. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан шығысқа қарай 35 км жерде, бетеге мен селеу өсетін қоңырқызыл және сортаң топырақты далалық белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 980 адам (498 ер адам және 482 әйел адам) болса, 2009 жылы 723 адамды (367 ер адам және 356 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 509 адамды (262 ер адам және 247 әйел адам) құрады. Ауылда машина жөндеу шеберханасы, орта мектеп, кітапхана, аурухана, клуб, сауда және тұрмыс қажетін өтеу комбинаты бар. Дереккөздер
Ақмола, Жетісу, Семей, Орал және Торғай облысы қазақтары өкілдерінің кеңесі

Ақмола, Жетісу, Семей, Орал және Торғай облысы қазақтары өкілдерінің кеңесі — Ресей патшасының бұратана (қазақ, өзбек, қырғыз т. б.) халықтардың 19-43 жастағы азаматтарын майдан тылының қара жұмысына алу туралы жарлығынан (25.06.1916) туындаған мәселелерді талқылаған кеңес. “Қазақ” газетіне топтасқан зиялылардың бастамасымен 1916 жылы 7 тамызда, Орынборға шақырылды. Стихиялы түрде басталған қарсылық әрекеттерге көзқарасты айқындап, қантөгісті болдырмау үшін ел ішіндегі жағдай жалпықазақтық жиында талқылануы қажет деп есептеген Ә. Бөкейханов 7 шілдеде Кеңес өткізуді сұрап, Торғай генерал - губерниясына жеделхат жолдады. Кеңес Бөкейхановтың төрағалығымен (хатшылары М. Дулатов, О. Алмасов) өтті. Кеңеске қатысушылар патша жарлығының алдын-ала жарияланбай, тосыннан берілгенін, оған халықтың дайын еместігін, жергілікті әкімдердің қиянатын атап көрсетті. Әр елге шыққан әскерді қайтару, халық өкілдерінің кеңесін өткізіп, мән-жайды түсіндіру, қазақ жігіттерін қара жұмысқа жіберуді мүмкіндігінше кешеуілдету, бұған дейін алынғандар мен олардың отбасыларына мемлекеттік тарапынан жеңілдіктер жасау жолдарын қарастыру қажет деп шешті. Ресей үкіметіне 17 тармаққа негізделген талап-тілектерін ұсынды. Дереккөздер
Ақтай кесенесі

Ақтай кесенесі — Сарысу өзенінің төменгі жағында, Телікөлдің маңайында, Жезқазған — Қызылорда автомобиль жолынан 40 км жерде 1928 жылы күйдірілген кірпіштен салынған сәулет ескерткіші. Кесененің композициясы 19 ғасырдағы Сарысу бойындағы сәулет ғимараттары сияқты бір-біріне жалғастыра салынған күмбезді екі бөлме түрінде. Екі бөлік те шаршы жобада, үлкені көрхана, екі белдеу түрінде қаланған және әр белдеу кемерлене шығарылған. Ортасында маңдайшасын әшекейлеген кіретін ойығы бар кіші бөлік екі деңгейде салынған. Төменгі деңгей көрханаға баратын жол есепті, жоғарғы деңгей зияратхана. Күмбез параболик. пішінде, үлкен күмбез цилиндрлік барабанның үстіне орнатылған, оның жоғарғы жағында кірпіш арасына бірге қаланған екі қатар ағаш ұштары көрінеді. Осы өңірге тән ескерткіштерде кездесетін бұл ағаштардың мәні әзір анық емес. Кесененің қас беті әртүрлі мәнерлі қалаумен және әртүрлі дәрежеде күйдірілген кірпішпен ромб түрінде әшекейленген. Шаршы тағаннан шеңбер пішіндегі күмбезге көшу кесене бұрыштарын кеміте қалау арқылы жүзеге асырылған және осы деңгейде көрхананың бұрыштары шығыңқы тік шаршы қалаумен байланған, ал әр бетінің орта тұсына арка тектес қуыс жасалған. Кіші бөліктің кіре беріс төменгі деңгейі таға тектес етіліп, дөңестеліп жабылған. Кіре берістің сол жағында қабырға арасына кесене төбесіне, одан әрі кіші күмбез астындағы зияратханаға апаратын баспалдақ орнатылған. Бөлмелер әктелмеген. Дереккөздер
Халхин гол шайқасы

Халхин-Гол Шайқасы (; ; Ромадзи Nomon-Han Jiken; ; пінин Nuò mén kǎn shìjiàn) — Моңғолия мен Қытай жеріндегі Халхын-Гол өзені аумағында болған кеңес-жапон қарулы қақтығысы (1939 ж. мамыр — қыркүйек). Жапон әскерлері 1939 ж. 11 мамырда Моңғолия аумағына баса көктеп кіріп, моңғол шекарашыларын Халхын-Гол өз-не қарай шегіндірді. Кеңес өкіметі өзара көмек шарты негізінде моңғол жеріндегі өз әскерлеріне Моңғолияны қорғауға бұйрық берді. Кеңес әскерлері 29 мамырда жапон әскерлерін шекараға дейін қуды. 2 шілдеде жапон әскерлері (38 мың адам, 310 зеңбірек, 135 танк, 225 ұшақ) Моңғолия аумағына тағы баса көктеп, өзеннің оң жағалауындағы плацдармды басып алуға тырысты. Жапон басшылығы кеңес-моңғол әскерлерінің тобын (12,5 мың адам, 109 зеңбірек, 186 танк, 266 сауытты машина, 82 ұшақ) жойып жіберуді көздеді. Үш күндік ұрыстан кейін жапондар Халхын-Голдың шығыс жағалауына қайтарылды. Тамызда жапонның 6-армиясы (75 мың адам, 500 зеңбірек, 182 танк, 300 ұшақтың қолдауымен) Халхын-Голге түсірілді. 20 тамызда 1-армиялық топқа біріктірілген кеңес-моңғол әскерлері Г.К. Жуковтың басшылығымен (57 мың адам, 542 зеңбірек пен миномет, 498 танк, 385 сауытты машина, 515 ұшақтың қолдауымен) қарсы шабуылға шығып, сәтті маневр арқасында жауды қоршауға алып, айдың соңында талқандады. Әуедегі ұрыс 15 қыркүйекке дейін созылды. Ұрыс қимылдары 16 қыркүйекте Жапонияның ұсынысы бойынша тоқтатылды. Осы шайқастан кейін Жапония үкіметі КСРО мен Моңғолияға шабуыл жасаудан бас тартуға мәжбүр болды. Халқын-Гол Шайқасы-ндағы ерлігі үшін 24 әскери бөлім мен құрама Ленин, Қызыл Ту ордендерімен, 17121 адам орден, медальдармен марапатталды. 70 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шығын

Шығын – кәсіпорынның шаруашылық қызмет барысында қаражатын (капиталын) азайтатын немесе міндеттемелерін көбейтетін жұмсаған немесе ұстаған шығыны, яғни есепті кезеңде азын-аулақ ақшалай қаражаттың жұмсалуы нысанына немесе активтердің тозуы мен істен шығуы немесе меншікті капиталдың азаюына апарып соқтыратын міндеттемелердің салдарынан пайда болады. Салықтардың бюджетке есепті салықтардан артық төленуі шығыс деп саналады‚ акционерлерге дивиденд төлеу шығысқа жатпайды. Ағымдағы және күрделі шығыс болып жіктеледі. Ағымдағы шығыстың құрамында өндірістік шығыс маңызды топты құрайды, ол өнімнің (жұмыстың, көрсетілген қызметтің) өзіндік құнына ықпал етеді. Өндірістен тыс шығыс өндірілген өнімді сатумен байланысты. Өткізуден тыс шығыс тоқтатылған өндірістік қуаттар мен нысандарды ұстауға жұмсалған шығынды, неғайбыл дебиторлық берешекті есептен шығарудан тиген залал, дүлей апаттан болған шығасыны, күші жойылған өндірістік тапсырыстар бойынша шығынды; қысқа мерзімді жалға өткізілген негізгі құрал-жабдық бойынша тозымпұлдық аударымды қамтиды. Болжанбаған шығыс – өнімді өндірумен және өткізумен тікелей байланысты емес, оның мөлшерін қаржы жоспарын жасау кезінде есептеу мүмкін емес. Оған айыппұл мен тұрақсыздық айыбы жатады. Күрделі шығыс бейқаржылық активтерге салынған инвестицияны, ұзақ мерзімді қаржы жұмсалымын қамтиды.