kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Кира Васильевна Виноградова

Кира Васильевна Виноградова(1929 жылы туған, Ленинград) – Маңғыстау аймағының геологиялық зерттеушілерінің бірі. *Мәскеудің Ломоносов атынд. мемл. университетін бітірген. *Бүкілодақтық мұнай және газ ғылыми-зерттеу институтында қызметкер. *Полинологиялық тәсіл арқылы Маңғыстау тау жыныстарының жасын анықтап, мұнай мен газ кен орындарын ашуға ат салысқан. «Маңғыстау мен Батыс Түрікменстанның юра дәуіріндегі мұнай-газ қабаттарының стратиграфиясы мен полинологиясы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған (1971). Маңғыстау аймағы туралы халықаралық конференцияларда бірнеше рет баяндама жасаған. Дереккөздер
Құмар Екібаев

Құмар Екібаев (1937 жылы туған, қазіргі Атырау облысы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Атырау ауыл шаруашылық техникумын (1965), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1969). 1965 жылы Жылыой ауданы «Ембі» кеңшарында техник-механик, 1970 – 92 жылы Бейнеу ауданы «Қарақұм» кеңшарында ферма меңгерушісі болды. 1994 жылдан жеке шаруашылықпен айналысады. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1978). Дереккөздер
Самиғолла Айдарбайұлы Андарбаев

Самиғолла Айдарбайұлы Андарбаев (1906, Бейнеу ауданы, Қарабұлақ Ақшағыл мекені – 1983) – күйші-домбырашы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1967). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы мен қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі құрамында (1936 – 68) домбырашы болған; домбырашылық қызметімен қатар Қазақ ауылы шаруашылық институтындағы халық аспаптар оркестріне (1947 – 82) жетекшілік етті. Осы оркестр ұжымы бұрынғы одақтас республикаларда, шет елдерде өнер көрсетіп, бірқатар байқаулардың жүлдегері атанды. Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне (1949, 1958) қатысқан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1949, 1958) марапатталған. Оның бірнеше күйі қазақ радиосының алтын қорында сақтаулы. Дереккөздер
Виталий Григорьевич Водовский

Виталий Григорьевич Водовский (1915, бұрынғы Гурьев облысы Форт-Шевченко ауданы Баутин кенті – 2004) – партия, кеңес қызметкері, Қазақ КСР-і тамақ өнеркәсібінде еңбегі сіңген қызметкер (1960). 1929 – 1938 жылдары Баутин балық зауытында балық қабылдаушы, мастер. 1946 – 1974 жалдары сонда директор. Маңғыстау балық аулаушы ұжымшарлар одағының төрағасы, ауданы партия к-тінің хатшысы, кеңес аткомының төрағасы, балық комбинатының директоры. Дереккөздер
Дәрібай Андарбаев

Дәрібай Андарбаев (1937 жыл, Бейнеу ауданы, Сам ауылы) – инженер-құрылысшы, аға ғылыми қызметкер, ғылым кандидаты (1966). Шымкент химия-технология институтын бітірген (1961). Өнертапқыш, бірнеше патент авторы. 1961 – 63 жылдары Шымкент химия-технология институтында ассистент, 1963–66 жылдары КСРО Құрылыс материалдар институтына қарасты «Алматы құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институты»нда аспирант, 1966 – 73 жылдары осы институттың аға ғылыми қызметкері, ғылыми-технологиялық информация бөлімінің бастығы, 1973 – 77 жылдары Қазақстан ғылыми-технологиялық құрылыс ақпараттық орталық институтында (ҚазЦНТИС) директор, 1977 – 80 жылдары Мемлекеттік құрылыс комитетінде құрылыс басқармасының бастығы, 1980 – 94 жылдары Алматы құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтының аға ғылыми қызметкері, сұйық құрылыс материалдар мен бетон зертханасының меңгерушісі болды. Дереккөздер
Сахель

Сахель (арабша, шет аймақ) — Солтүстік Африкадағы Сахара шөлінен саваннаға өтетін өтпелі өңір. Ені — 300-500 км, табиғи ландшафтысы тропиктік шөлейтке жатады. Климаты өте құрғак. Қуаңшылық қатарынан бірнеше жыл бойы қайталанғанда, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі тозып, мал қырылып, халық аштыққа ұшырайды. Дереккөздер
Тамара Тәтімқызы Екібаева

Тамара Тәтімқызы Екібаева (1929, Ақтөбе қаласы – 2002) – педагог. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1976). Алматы Қыздар педагогикалық институтын бітірген (1951). Красноводскіде (қазіргі Түрікменбашы), 1966 жылдан Маңғыстау облысы мектептерінде мұғалім. Қазақстан мұғалімдерінің ІІІ съезіне, Ташкентте өткен Бүкілодақтық ғылыми-теориялық конференцияларға қатысқан. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» (1975). Дереккөздер
Владимир Дмитриевич Вольховский

Владимир Дмитриевич Вольховский (1798, Полтава губерниясы – 1841) – Маңғыстауды зерттеуші, генерал-майор (1831). *Мәскеу мемлекеттік университетінің пансионатында тәрбиеленген (1811). Осында А.Грибоедовпен достасады. Император патша селосы лицейінде А.С. Пушкинмен бірге оқып, аталған оқу орнын алтын медальмен бітірді (1817). *Бас штабқа қызметке тұрып, поручик (1819) атағын алады. *1820 жылы Бұхара экспедициясына қатысып, Орынбор-Бұхара жолын зерттеді, Арынғазы сұлтанмен кездеседі. *1824 – 1826 жылдары Орынбор корпусына іссапармен жіберіліп, полк. Ф.Берг экспедициясының ғылыми және әскери барлау ісіне жетекшілік етті. Экспедиция кезінде жолбасшы қазақтардан ауызша сұрап, Маңғыстау, Үстірттің керуен жолдарының бағытын хаттайды. А.О. Дюгамельмен бірге экспедицияның жолын картаға түсіріп, бірнеше шақырымдық карта сурет жасайды. Шолғыншы жасақты бастап, Арал теңізіне барады. *1826 жылы 6 наурызда Сарайшықта декабристермен байланыста болғаны үшін тұтқынға алынып, Санкт-Петербургке тергеу комиссиясына жіберіледі. Комиссия оның көтеріліске қатыспағанын, Бұхара, Үстірт сапарларындағы еңбегін ескеріп, Кавказға жібереді. Вольховский Кавказда Бестужев-Марлинскийге, т.б. декабрист достарына көмектеседі. Лермонтовқа қол ұшын береді. Персия шахымен келісім жүргізуге барады. Пушкин Вольховский есімін көптеген шығармаларында ілтипатпен атаған. Дереккөздер
Николай Иванович Андрусов

Николай Иванович Андрусов (1861, Украина, Одесса – 1924, Чехия, Прага) – көрнекті орыс геологы және палеонтолог, академик (1914). Юрьев (1896) және Киев (1905) университеттерінің профессоры. Негізгі еңбектері Каспий алабының стратиграфиясы және палеонтологиясын зерттеуге арналған. Андрусовтың Солтүстік Кавказ бен Оңтүстік-шығыс Кавказ сыртын зерттеулерінің нәтижесі сол аймақтағы мұнайлы кен орындарының геологиясын тану үшін маңызы зор болды. Кара (1890) және Мәрмәр (1894) теңіздеріндегі мұхиттық экспедицияларға, сондай-ақ Қарабұғазкөл, Маңғыстау (1897, 1907) экспедицияларына қатысты. Маңғыстаудың тұңғыш геологиялық картасын жасады, бірнеше фотосуреттер түсірді. Маңғыстау экспедициясының нәтижесінде көптеген ғылыми еңбектер жазған. Андрусовтың Маңғыстауды түбегейлі зерттеу ісін шәкірттері М.В. Баярунас, В.Мокринский, тағы басқалар жалғастырды. *Андрусов – палеоэкологияның негізін қалаушылардың бірі. Дереккөздер
Сел құбылыстарын картографиялау

Сел құбылыстарын картографиялау — сел тараған алаптардың немесе аудандардың орындарын, сондай-ақ сел құбылыстары мен олардың даму жағдайының сипаттарын картада бейнелеу. Далалық зерттеу, аэросурет пен ғарыштық түсірімдерді ажырату және селді қалыптастыратын жағдайларды бағалау әдістерін қолдану арқылы орындалады. Дереккөздер
Селдің пайда болу зонасы

Селдің пайда болу зонасы - өткен селдердің пайда болған ошақтары (сел жыралары мен жырмалары, грунт массасының опырылған телімдері, көлдердің бұзылуы және т.б.) мен әлеуетті сел ошақтарының іздері бар сел алабының бастаулары. Дереккөздер
Сельва

Сельва, сельвас ( - орман) — мезгіл-мезгіл су басатын ылғалды экваторлық орманның бразилиялық атауы. Негізінен, Оңтүстік Америкадағы Амазонка өзенінің алабында таралған. Ылғалды және ыстық климат жағдайында сан алуан мәңгі жасыл өсімдік түрлері өседі (пальманың 200-дей түрі, гевея, фикус, бамбук, қауын ағашы, түрлі эпифритте және т.б.). Ағаштарды лианалар шырмап жатқандықтан арасынан өту өте қиын. Дереккөздер
Петр Федорович Анжу

Петр Федорович Анжу (1796, Ресей, Вышний Волочек, – 1869, Санкт-Петербург) – адмирал. Арктиканы, Азияны (Үстіртті) зерттеуші. 1825 жылдары Каспийдің солтүстік-шығыс, Аралдың батыс жағалауын, Үстіртті зерттеуге қатысты. Анжу Ресей теңіз ведомствосында басшылық қызметінде Каспий, Арал теңіздерін зерттеуді үнемі қолдап, көмек көрсетіп отырды. Дереккөздер
Свердруп

Свердруп- мұхит ағыстары суының шығынын өлшейтін 1 млн м 3 /с-ке тең бірлік атауы. Мысалы, Гольфстрим ағысының шығыны 90 Свердрупқа жетеді. XX ғасырда норвегиялық мұхиттанушы Х.У. Свердруптың құрметіне аталған. Дереккөздер
Сейсмикалық атыраптар (зоналар)

Сейсмикалық атыраптар (зоналар) - жер сілкінісі жиі болып тұратын аумақтар. Қазіргі қарқынды тектоникалық қозғалыстар аймақтарындағы ұзына бойы созылған зоналарға, тау жоталары мен тауаралық аймақтарға, терең сулы мұхиттық науаларға және рифтік зоналарға ұштасады. Жер бетінде негізгі сейсмикалық екі зона белгілі: Азиялық-Жерорта теңіздік және Тынық мұхиттық. Дереккөздер
Александр Иванович Аносов

Александр Иванович Аносов (1946 жылы туған, Ресей, Воронеж облысы Павловск ауданы, Шестаков станциясы ) – суретші. 1975 жылы Мәскеу қаласындағы көркемсурет училищесін бітірген. ПГМК мұражай көрме кешенінде (1976 – 84), Маңғыстау облысы тарихи-өлкетану мұражайында (1984 – 2006), «Маңғыстаудың тарихи-мәдени мұралары» жобалау орталығында (2006 жылдан) суретші-дизайншы ретінде жұмыс істейді. Дереккөздер
Сейсмикалық карталар

Сейсмикалық карталар - Жер сілкінудің сапалық және сандық сипаттамаларын (эпиорталығын, ошақтарының тереңдігін, қарқындылығын және қайталануын) және онымен байланысты құбылыстарды (мысалы, сейсмикалық дислокациясын, цунамилерді) бейнелейтін карталар. Сейсмикалық қауіптіліктің әлеуеттік орташа дәрежелі зонасын, жер қыртысында геологиялық денелердің жатысы мен тереңдігін анықтайтын жасанды қопарылыс арқылы туындайтын серпінді толқындардың таралуын көрсететін карталар да жасалады. Дереккөздер
Александр Иванович Антипов

Александр Иванович Антипов (1824 жыл – 06.08.1887 жыл) – кен инженері. * Арал экспедициясын басқарып, көмір іздеген (1850). * 1851 – 53 жылдары Маңғыстаудың Орталық Қаратауында, Таушықта көмір қорын зерттеп, «оны өндірістік мақсатта игеруге болады» деген қорытынды жасаған. Экспедиция құрамында Т.Шевченко, Б.Залесский, Л.Турно сияқты жер ауып, әскер қызметінде жүрген саяси сенімсіздер де болған. Дереккөздер
Сельга

Сельга- Карелиядағы, сондай-ақ Финляндияның шығысы мен Эстониядағы қырқа тәрізді бедер түрлерінің жалпы атауы. Кристалдық тау жыныстарынан немесе борпылдақ мұздық шөгінділерінен тұрады. Салыстырмалы биіктіктері ондаған метрге, кейде жүз метрге жетеді. Сельга таралған жерлерде қырқаларда өсетін қарағай орманы мен олардың аралықтарындағы ойпандарды алып жатқан көлдер мен батпақтардан тұратын ерекше ландшафт түрі қалыптасады. Дереккөздер
Джимкроуизм

Джимкроуизм - АҚШ-тың қара нәсілді тұрғындарын бөлектеу мен кемсіту, мәңгі ұмытылмайтындай етудің нәсілшілдік шаралары мен үрдістері. Тағы қараныз * Расизм * Диксикраттар Дереккөздер sv:Jim Crow tr:Jim Crow
Сең жүрудің жиілігі

Сең жүрудің жиілігі - суқойманың мұзбен жабылу дәрежесі. Сең жүрудің жиілігі он балдық шкала бойынша бағаланады; нөлдік балл арқылы өзендегі мұздың бар-жоғы, бірлік балл арқылы оның мұзбен тұтас жабылуы анықталады. Дереккөздер
Газ өнеркәсібі

Газ өнеркәсібі – табиғи газ кен орындарына барлау жүргізуді, мұнай, көмір мен тақтатастан жасанды газ өндіруді, өңдеуді, газды тасымалдау және оны өнеркәсіп пен коммуналдық-тұрмыстық шаруашылықта пайдалануды қамтитын отын өнеркәсібінің бір саласы. Газ өнеркәсібі әсіресе, АҚШ-та, Канадада, Мексикада ерте кезден дамыған. Англия, Франция, Бельгия, т.б. елдер 18 ғасырдың соңында тас көмірден жасанды газ өндіру ісін жолға қойды. Ресей мен Қазақстанда 20 ғасырдың алғашқы жартысына дейін табиғи газ өндірілген жоқ, тек мұнай кәсіпшіліктерінен аздаған газ алынып тұрды. Газ - калориясы жоғары, тасымалдануы жеңіл, бағалы химиялық шикізат. Өндірісте пластмасса, химия талшықтарын, синтетикалық каучук, азот тыңайткыштарын алуда қолданылады. Газ өндіру (1920 жылында) жекелеген сала ретінде Маңғыстау алабын игер- ген кезде пайда болды. Оның серпіліп, кең көлемде өндірілуі Қарашығанақ кен орнын игеруімен байланысты болды. Қазіргі кезде республикамызда 100-ге жуық газ қоры барланды. Бірақ оның 2/5 бөлігі Қарашығанақ кен орнының үлесінде. Келесі ірі кен орындарына - Қашаған, Теңіз, Жаңажол жатады. Газдың негізгі қоры көбінесе мұнай-газ кен орындарында мүнаймен бірге кездеседі. Оңтүстігімізде Шу-Сарысу газ алабы біртіндеп колға алынып, игеріле бастады. *Республикада табиғи газ 1960 жылы «Өзен» (Маңғыстау облысы) кен орнында өндірілді. Қазақстанның газ өнеркәсібі мұнай өңдеу өнеркәсібімен тығыз байланысты. «Маңғышлақмұнай», «Қазақгаз» кәсіпорындарын өнеркәсіптік мақсатқа пайдалану 1966 жылдан басталды. *1973 жылы табиғи және ілеспе газ өңдеумен, газ конденсатын сұйылтатын және құрғақ газ, газ бензинін алумен айналысатын Қазақ газ өңдеу зауыты (Жаңаөзен қ.) іске қосылды. Қазір Қазақстанда 4 газ өңдеу зауыты істейді Олар: *Қазақ газ өңдеу зауыты *Теңіз газ өңдеу зауыты *Жаңажол газ өңдеу зауыты *Қарашығанақ өңдеу кешені. Қазақстан газ өнеркәсібіне республикалқы аумағы арқылы өтетін Бұхара – Орал – Орта Азия – Мәскеу, Бұхара – Шымкент – Тараз – Бішкек – Алматы магистральды газ құбырлары, сонымен бірге газ пайдалану бірлестігін реттеп отыратын Бозой, Полторацкий және Ақыртөбе жер асты газ сақтау қоймасы кіреді. Сондай-ақ республикада жекеленген газ құбырларымен газ тасымдалдап, жеткізу жұмыстарын «Қазтрансгаз», «Қазтрансойл», т.б. компанияларының бөлімшелері атқаруда (2006). Қазақстан uаз өнеркәсібінің дамуы 1991 жылдан жаңа деңгейге көтерілді. Сол жылы «Қазақгазөнеркәсіп» мемлекеттік газ концерні құрылды, кейін ол «Қазресгаз» ұлттық газ компаниясы деп аталды. Қазақстан жері газға бай. Каспий, Мойынқұм, Шу – Сарысу ойпаттарында, Қарашығанақ пен Теңізде газдың мол қоры бар. Барланған табиғи газ қоры 4,0 трлн. м3 болса, жасанды газ қоры 1,2 млрд. м3. Қазақстандық Каспий т. секторы мен құрлықтағы газдың жобалық ресурстары табиғи газ бойынша 6 трлн. м3, ал жасанды газ қоры 2,2 млрд. м 3 . Дереккөздер
Гасан Абдуселимович Гасанбеков

Гасан Абдуселимович Гасанбеков (1946 жылы туған, Әзірбайжан, Баку) – спортшы. ҚР дене шынықтыру және спортына еңбегі сіңген қайраткері. Волгоград мемлекеттік физкультура және спорт институтын бітірген. 1968 – 1973 жылдары Жаңаөзен қаласы Мұнара монтаждау кеңсесінде слесарь, 1973 жылдан Жаңаөзендегі дене шынықтыру және спорт комитетінің төрағасы. ҚР Туризм және спорт министерінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Пелагея Степановна Генералова

Пелагея Степановна Генералова (1917, Ресей, Горький облысы – 1994) – педагог. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогикалық училищесін бітірген (1937). Ұзақ жылдар Маңғыстау ауданында ұстаздық қызмет еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, ҚР «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Отари Андреевич Гиголашвили

Отари Андреевич Гиголашвили (1932, Грузия – 1972) – хирург-дәрігер, Маңғыстау облысы ауруханасының алғаш іргетасын қалаушылардың бірі, Маңғыстау облысында Денсаулық сақтау ісінің үздік ұйымдастырушысы (2000). Ресейдегі Астрахан медициналық институтын бітірген (1957). Форт-Шевченко ауданы ауруханада бас дәрігер, хирург, 1964 – 1970 жылдары Ақтау қалалық атқару комитеті денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарып, өлкеде хирургия саласының дамуына елеулі үлес қосқан. ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1964). Дереккөздер
Борис Алексеевич Глуханов

Борис Алексеевич Глуханов (1935 жылы туған, Ресей, Вологда облысы Вельск қаласы) – құрылысшы. Бригадирлер курсын бітірген (1963). 1952 – 1960 жылдары слесарь, з-тта жұмысшы, 1964 – 1975 жылдары Маңғыстау түбегіне келіп, ЖЭС және қаладағы бірқатар ірі құрылыстарды салуға қатысқан. Еңбек Қызыл Ту (1974) орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Рубен Арамаисович Григорян

Рубен Арамаисович Григорян (1917, Түркия, Карс қаласы Эриван губерния – 1976) – өндіріс істерінің ұйымдастырушысы, Социал Еңбек Ері. *Мәскеудің кен институтын бітірген (1940). *Машина жасау мин. жүйесінде, стратегиялық маңызды кәсіпорында инженер, кәсіпорын басшысы. *ГДР-де (қазіргі ГФР) үш жылдан астам еңбек еткен. * 1961 жылдан кәсіпорнының бастығы, Каспий аймақтық кен-металлургия комб-ның директоры, құрылыс басқармасының бастығы. *Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Лениндік және Мемл. сыйлықтардың лауреаты. Григорян Ақтау қаласының құрметті азаматы, оның атында көше бар. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Владимир Сергеевич Гридасов

Владимир Сергеевич Гридасов (26.09.1941 жылы туған, Алматы облысы Текелі қаласы) – аппаратшы, Социалистік Еңбек Ері. Өмірбаяны 1969 жылдан Шу тау-кен комбинатында, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының химия-металлургия зауытында аппаратшы, аппаратшылардың бригадирі болып істеді. Марапаттары 2 мәрте Ленин, Еңбек Қызыл Туы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Аранжан

Аранжан — батыр, палуан. Елді сыртқы жаулардан қорғауда ерлігімен көзге түскен. Досы – күйші Абыл Тілеуұлымен Бесқала ойындағы, Арқадағы елдерді көп аралайды. Абыл «Аранжанның шалқымасы» атты күйін батырдың бір сапардағы кесек қимылына арнап шығарған. Аранжан Жем бойында сапарлап жүргенде кездейсоқ қазаға ұшыраған. Арамжанның күмбез моласы Солтүстік Үстіртте, Қызылтас қамалының оңтүстік жағына жақын тұста. Дереккөздер
Асыл Хадыржанқызы Аренова

Асыл Хадыржанқызы Аренова (1971 жылы туған, Алматы) – ғалым, педагог, ғылым докторы. (2001). Алматы мемлекеттік университетінің педагогика факультетін (1992), экономика факультетін (1998) бітірген. Еңбек жолын Алматы қаласындағы орта мектепте мұғалімдіктен бастаған. 1994 жылы Маңғыстау педагогика колледжінде оқытушы, 1995 жылдан АқтМУ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент (2004), кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Аренова 8 монография, 37-ден астам ғылыми мақалалар мен әдістемелік құралдардың авторы. Дереккөздер
Константин Иванович Гусак

Константин Иванович Гусак (1843 – 1913) – генерал-губернатор. *Констановск әскери училищесін (1862) *Бас штаб академиясын (1868) бітірген. *1876 – 1880 жылдары Кавказ әскери округінде қызметте болды. *1873 жылы Хиуа жорығына Маңғыстау отрядының құрамында полк. Скобелевтің көмекшісі болып қатысқан. Осы жорық туралы «1873 жылғы Хиуа жорығы, кавказ отрядтарының іс қимылдары» атты еңбек жазған. *1876 – 1893 жылдары Түркістан әскери округінде қызметте, Сырдария облысының басшысы, Түркістанның ген.-губернаторы болды. Гусак осы қызметтерде жүріп Сыр өңірінің қазақтары, олардың әдет-ғұрыптары, салттары туралы еңбек жазды. *1889 жылы Ресей геогр. қоғамының толық мүшесі болып сайланды. *1893 – 1902 жылдары Приамурье генарал-губернаторының көмекшісі, генерал-губернаторы болып тұрғанда Хабаровскіде көркемөнер музейін, реалды училище, кадет корпусын, бастауыш мектептерін ашты. Дереккөздер
Ғафур би Қалбыұлы

Ғафур Қалбыұлы (1827, Маңғыстау өңірі – 1880, Түрікменстан) – би, мәмілегер, Адай көтерілісінің басшыларының бірі. * 1866–1867 жылдары Төменгі Адай дистансасын басқарып, Адайлардың Хиуа хандығымен бейбіт қатар өмір сүріп, сауда-саттық жасап тұруы жайында келіссөздер жүргізді. * 1870 жылы Маңғыстау көтерілісіне қатысып, патша өкіметімен күресте Хиуа ханының көмегіне арқа сүйеуге тырысты. Бірақ Хиуа хандығы әскери көмек көрсетпеді. Көтеріліс жеңіліс тапқан кезде Ғафур көтерілістің басқа басшыларымен бірге Хиуа хандығы жеріне қоныс аударды. * 1873 жылы Хиуа хандығын патша өкіметі жаулап алды. Патша өкіметі Ғафурдың Адай руының беделді биі екенін ескеріп, халықты өзіне қарсы қойып алмау үшін оған кешірім жасады. Болыстыққа сайланған Ғафур ел ішінде имандылықты уағыздап, мешіттер салуға басшылық етті. Каспий теңізінен қазақтардың орыстармен бірдей құқықта балық аулау керектігін жергілікті өкімет орындарынан талап етіп, орындаттырды. Маңғыстауға келген әр түрлі ғылыми экспедицияларға қолдау көрсетті. * 1880 жылы Ашғабадқа іссапармен бара жатқанда кенеттен қайтыс болды. Маңғыстаудағы атамекені Қарашажыға әкеліп жерленген. * 1999 жылы Ғафурдың зиратының басына ұрпақтары кесене тұрғызған. Дереккөздер
Рахметолла Ғұбайдуллин

Рахметолла Ғұбайдуллин (1931 жылы туған, Гурьев облысы Новобогат ауданы Бегайдар ауылы – 2001) – заң қызметкері, мемлекеттік кеңесші. *1955 жылдан Гурьев облысы прокурорының көмекшісі, аға көмекшісі, тергеу бөлімінің бастығы, Индер ауданының прокуроры, облысы прокурордың орынбасары болып істеді. *1973 – 1977 жылдары Маңғыстау обкомының әкімшілік және сауда-қаржы бөлімінің меңгерушісі, *1977 – 1987 жылдары облыс прокуроры, облыс прокурордың көмекшісі қызметтерін атқарды. «Халықтар достығы», «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен, «Қазақ КСР-і прокуратурасының құрметті қызметкері» белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Марат Ғасреддинұлы Арыстанбаев

Марат Ғасреддинұлы Арыстанбаев (1974, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылы – 2007) – ғалым, филология ғылым кандидаты. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін бітірген (1995). 1996 жылдан АқтМУ-дағы қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасында аға оқытушы. Қазақ тіл білімінің стилистика, тіл мәдениеті, терминжасам салалары бойынша ғылыми мақалалары, «Мұнайгаз терминдерінің орысша-қазақша сөздігі» атты кітабы жарық көрген (2007). Дереккөздер
Арыстанбұға

Арыстанбұға, Арыстан #Батыс Үстірттегі Қарақұдық құдығы мен Арыстан орнына жақын жердегі құдық. Уәлінің батысында 16 км жерде. Құмдауытты тепсеңдегі құдықтардың суы кермек. 1852 жылы мұнда 400 адам, 500 жылқы мен 300 түйені сумен қамтамасыз етерліктей тұщы 15 тайыз құдық болған. #Мұнай кен орны. 2006 жылдан игеру дайындығы басталып кетті. Алаң ресми түрде Арыстан деп аталады. Дереккөздер
Берғали Қуаншалиұлы Ғұбашев

Берғали Қуаншалиұлы Ғұбашев (1942 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Новобогат ауданы ) – педагог. *Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1965). *1968 – 1973 жылдары - мұғалім, кәсіптік-техникалық училищеде директордың орынбасары, *1973 – 1975 жылдары - Ералиев ауданы партия комитетінің қызметкері, *1975 – 1982 жылдары - Жаңаөзен қаласындағы қалалық кәсіптік-техникалық училищеде директордың орынбасары, *1982 – 1985 жылдары - қалалық кәсіптік-техникалық училищеде директор болды. *1985 жылдан - Ақтау кәсіптік лицейінде директор. *«КСРО кәсіптік-техникалық оқу үздігі» (1982) атағының, Ыбырай Алтынсарин (1992) медалінің, ҚР Білім мин-нің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Шүкірбай Асанов

Шүкірбай Асанов (1940 – 1997, Маңғыстау ауданы,Шайыр ауылы ) – комсомол, партия қызметкері. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1962). 1963 – 1971 жылдары ЛЖКО ауданы комитетінде мектеп бөлімінің меңгерушісі, Маңғыстау ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, 1972 – 1978 жылдары Форт-Шевченко қаласы Маңғыстау, Ералиев аудандық партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі, 1978 – 1996 жылдары Ералиев аудандық халықтық бақылау комитетінде басшы, аудандық кеңес төрағасының орынбасары, «Қазақмұнайгазқұрылыс» кадр бөлімінің бастығы, «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ кадр бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбекте үздік шыққандығы үшін» медальдарымен, бірнеше грамоталармен марапатталған. Дереккөздер
Нәжімеден Бақтығалиұлы Ғұбашов

Нәжімеден Бақтығалиұлы Ғұбашов (1962 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы) — теміржолшы. *Гурьев темір жолы техникумын (1982), *Ташкент темір жол институтын бітірген (1991). *1984 жылдан темір жол саласында үзіліссіз еңбек етіп келеді. Еңбек жолын поездар қозғалысын реттеуші болып бастап, кейін поездарды құраушы, Атырау стациясының кезекшісі қызметтерін атқарды. *1987–1991 жылдары поезд диспетчері. *1996–2007 жол станция бастығының жедел жұмыс жүк және коммерциялық жұмыс жөніндегі орынбасары, 1-орынбасары, Маңғыстау және Өзен станцияларының бастығы қызметтерін атқарды. *2007 жылдан «Қазақ темір жолы» Ұлттық компаниясы АҚ-ның Маңғыстау темір жол бөлімінің директоры. Облыстық мәслихаттың депутаты. Дереккөздер
Асар Берниязұлы

Асар Берниязұлы (1870, Маңғыстау облысы, Тобыш ауылы – 1935, Өзбекстан, Самарқанд қаласы) – сынықшы, халық емшісі. Ескіше хат таныған ол Маңғыстау топырағында ем қонбайтын: қамшау, күшіген, құныс, киме қотыр ауруларын емдік шөптерді пайдаланып жазатын емші болған. Емге жыланның көзін, түрлі емдік шөптерді пайдаланған. Сонымен қатар ер-тұрман, домбыра жасаған. Асардың інісі Өтеулі, балалары: Жанқұл, Сисенбай, Айдарбай, Қырымқұл, қыздары: Ақтиін, Төлек, немерелері: Жұбан, Қалнияз, Жаңабай, Нұрбергендерге сынық салу, емшілік қасиеттері дарыған. Дереккөздер
Ғайнадин Ғұзыров

Ғайнадин Ғұзыров (1917, бұрынғы Гурьев облысы Қызылқоға ауданы Тайсойған ауылы – 2004) – соғыс ардагері, педагог. Ұлы Отан соғысы жылдары Сталинград майданында соғысқан. 1944 – 1972 жылдары Маңғыстау ауданы мектептерінде оқу ісі меңгерушісі, мектеп директоры болды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Дереккөздер
Дала ешкіемері

Дала ешкіемері – кесірткелердің бір түрі, тұрқы 11 – 12 см, салмағы 35 г-дай, арқа қабыршақтары біркелкі, құйрық қабыршақтары қиғаш орналасқан. Арқа жағы сұрғылт не сарғылт сұр, бауыры ақ. Ауа температурасына немесе жүйкесінің қозуына байланысты түсі құбылып тұрады. Шөл және шөлейт жерлерде кеміргіштердің және басқа омыртқалылардың інінде тіршілік етеді. Секіруге де, өрмелеп жүруге де бейім. Екінші жылы жыныстық жағынан жетіледі. Бір маусымда аналығы 3 рет 4 – 18 жұмыртқаны 50 – 60 күндей басады. Дереккөздер
Тілектес Асқарова

Тілектес Асқарова (1945 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Ақтөбе ауылы ) – дәрігер. Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1969). 1969 – 74 жылдары «Ильич» кеншарындағы ауыл ауруханасында дәрігер, 1974 – 93 жылдары Жаңаөзен қалалық учаске дәрігері, бөлім меңгерушісі, 1993 – 99 жылдары «Мұнайшы» санаторий- профилакторийінің директоры болды. 1999 жылдан санаторий директорының емдеу ісі жөніндегі орынбасары. «Халықтар достығы» (1986) орденімен, мерекелік медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Таңатар Далабаев

Таңатар Далабаев (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – бақташы. Қоңырорпа жеті жылдық мектебін бітіргеннен кейін Еңбек ұжымшарында, Сам, Қарақұм жайылымын игерушілер қатарында мал бақташысы болып жұмыс жасаған. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1971). Дереккөздер
Андрей Евгеньевич Астафьев

Андрей Евгеньевич АстафьевМаңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;(1963 жылы туған, Астрахан облысы ) – археолог. Ростов мемлекеттік университетін бітірген (1991). 1987 – 1992 жылдары Маңғыстау облысы тарихи-өлкетану мұражайында қызметкер, 1992 – 1995 жылдары Ә.Марғұлан атындағы Археология институтында ғылыми қызметкер, 1997 жылдан Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорықтың археология бөлімінің меңгерушісі. Астафьев 1981 – 2006 жылдары тас заманына тиісті Қосқұдық елді мекенінде, Ақтау қабірінде, Құрық ескерткішінде, Қызылсу, Сенек, соңғы қола дәуіріне тиісті Сақақұдық, Үлкенқұдық қабірлеу кешендерінде, Сұлтан епе жер асты мешітінде, ерте темір заманына қатысты Бәйті, Түбіжік, Меретсай ескерткіштеріне жүргізілген археологиялық зерттеу жұмыстарына қатысқан. 20-дан астам ғылыми еңбектері, мақалалары жарияланған. Дереккөздер
Сәлімжан Асылханов

Сәлімжан Асылханов(1931 жылы туған, Атырау облысы, Ембі ауданы,Қызылқоға ауылы ) – мұнайшы-инженер. Мәскеу мұнай институтын бітірген (1951). 1951 – 64 жылдары «Қазақстанмұнай» бірлестігінің әр түрлі мұнай кәсіпшіліктерінде мастер, бас инженер, 1964 – 92 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» бірлестігінде инженер, техника бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1984). Техника жаңалықтары ескеріліп, КСРО ХШЖК-нің 2 күміс және қола медальдары, «КСРО өнертапқышы» деген алтын белгісі берілді. Дереккөздер
Күмістелген тұғыр (жәдігер)

Күмістелген тұғыр-аңшы құралы. Отырар руханияты музей-кітапханасына Қ.Әбілов пен Р.Қарақожаев тапсырған. Бүркіт пен ителгіге ар¬налған. Шығыршықты күміс тұғырды жерге қағып бекіткенде, ол өз осінен еркін айналып, қыран құстың аяқ бауына оралып қалуына мүмкіндік бермейді. Музейде сақталған бүркіт тұғырының ұзындығы — 38 см, ені —15 см. Тұғырлар "Қос ирек", "Шұғыла", "Ирек су", "Сыңар мүйіз" өрнектерімен күмісті темірге қақтау арқылы әшекейленген, араб әрпімен "бисмиллаһи-рахманир-рахим. Пірман ұста. 1818 ж." деген жазу сөздері бар. А.Жұмашев Дереккөздер
Өришан Дарханұлы

Өришан Дарханұлы (шамамен 1863 – 1938) – ақын, сазгер, болыс, би. Маңғыстауда өмір сүрген Дарханұлы – кезінде ескіше оқыған сауатты, адайдың Бәли ауылының болысы болып ел басқарған, елге әділдігімен танылған би. Патша өкіметі тұсында, сонымен қатар кеңес заманында да көп қудалауға түскен. Төңкеріске дейін ол Сібірге жер аударылып, сол жақтан түрмеден жаяу қашып еліне жеткен. Басынан өткерген оқиғалары жөнінде ел аузында аңыздар көп айтылады. Дарханұлының «Жыр күйі», «Қоштасу» атты күйлері бар. Дереккөздер
Көтенарал

Көтенарал – Балтакөл ауылдық округі аумағындағы тоғай. Географиялық орны Түркістан облысы Отырар ауданы, Балтакөл ауылының шығысында, Сырдария өзенінің сол жағалық анғарын бойлай жатыр. Сипаты Ұзындығы 12 км, енді жері 2,5 км. Өзеннің ескі арнасы мен негізгі арнасы аралығында ұзындығы 3,5 км, ені 400 м болатын өзімен аттас арал орналасқан. Тоғайдың батысында шағын аңғарлық Балтакөл көлі мен қонысы жатыр. Дереккөздер
Әлқуат Дауылбаев

Әлқуат Дауылбаев (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Сенек ауылы) — зоотехник. *1942–1949 жылдары Шевченко ауданы Фетисов атындағы ұжымшарда шопан, *1949–1974 жылдары Шевченко, Маңғыстау ауданы автоклуб, қызылотау меңгерушісі, *1974–1990 жылдары Ералиев атынд. кеңшардың және фермаларында ферма басқарушысы болды. *«Құрмет белгісі» (1986) ордені, *«Еңбектегі үздік шыққаны үшін» (1966), *«Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1950) марапатталған. Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Бәйімбет – Сабытай Батыр – Жандай – Боққара – Жанбоз – Өтеулі – Тымқара – Жанболат – Есмәмбет – Шаман – Оразмағанбет – Дауылбай – Әлқуат Дереккөздер
Әбу Атшыбаев

Әбу Атшыбаев(1925, Атырау облысы Қияқ ауылы – 2004) – мұнайшы, инженер. *Мәскеу мұнай институтын (1952), Жоғары партия мектебін (1959) бітірген. *1952 – 53 жылдары Құлсары мұнай өндіру кәсіпшілігінде оператор, өндіріс-техника бөлімінің бастығы, 1953 – 55 жылдары Сағыз мұнай өндіру кәсіпшілігінде бас инженер, 1955 – 57 жылдары Қошқар мұнай өндіру кәсіпшілік басқармасында партбюро хатшысы, 1959 – 73 жылдары Қазақстан КП Мақат аудандық комитетінде 1-хатшы, Атырау облысы партия мемлекеттік бақылау комитеті төрағасының орынбасары, 1973 – 85 жылдары Маңғыстау облысы халықтық бақылау комитетінің төрағасы болды. *Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерінің иегері, «Қазақ жерінің қара алтыны» (1994) атты кітаптың авторы. Дереккөздер
Тоқбай Егізтайұлы Дауылбаев

Тоқбай Егізтайұлы Дауылбаев (1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – сауда саласының маманы. *Қарағанды кооперативтік институтын (1972), *Мәскеудегі Г.П. Плеханов атынд. Ресей экономикалық академиясын (1994) бітірген. *1975 – 1989 жылдары Маңғыстау облысы тұтыну одағының көтерме-сауда базасының директоры, облысы еңбек-жинақ кассалары басқармасының, «Өзенмұнайгаз» жұмысшыларды жабдықтау бөлімінің бастығы болды. *2004 жылдан Маңғыстау жол-құрылысы материалдар комбинат АҚ-ның директорлар кеңесінің төрағасы, Маңғыстау облысы тұтынушылар одағының басқарма төрағасы. *Дауылбаев «Ер Қосай» жинағын шығарды (2007). *Қазақ КСР-і «Сауда ісінің үздігі» (1987) белгісімен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Орынбасар Дауылов

Орынбасар Дауылов(1884 – 1930) – кеңес, партия қызметкері. *Сімберті болысының интернатында оқып, Гурьевтегі екі сыныптық мектепті бітірген (1897). *1898 – 1909 жылдары нотариалдық кеңседе көшірмеші, писарь, *1909 – 1917 жылдары Красноводск уезі Адай болысында писарь, аудармашы, Красноводскіде қазақ комитетінің төрағасы әрі совдеп мүшесі болған. *1917 жылы Красноводскіні ағылшындар басып алған соң тұтқынға алынады. Түрмеден қашып шығып, Иранда эмиграцияда, ол жақтан Форт-Александровскіге келген (1919). Мұнда ревкомда жауапты хатшы, округтік сайлау комиссиясының төрағасы, Форт пен Баутин арасындағы жол құрылысын салуға қатысқан. Т.Әлниязов, Ж.Мыңбаевпен іскер қатынаста болғаны үшін тұтқындалған. Дереккөздер
Қыстаубай Дауылханов

Қыстаубай Дауылханов (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – еңбек ардагері, шопан. 1952 – 1996 жылдары «Правда», «Октябрьдің 50 жылдығы», «Қашаған» кеңшар, ұжымшарларында шопан. «Ұшқын» комсомол жастар бригадасының ұстазы болған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» мерекелік медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Сақтап Дәулетбайұлы

Сақтап Дәулетбайұлы (1914, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы – 1987) – соғыс және еңбек ардагері. *Орал қаласындағы мал шаруашылығы курсын бітірген (1939). *1930 – 1941 жылы Ортаеспе ауылдық кеңесіне қарасты ауылда балықшы, Голощекин атындағы ұжымшарда бригадир, ферма меңгерушісі, ауданы жер бөлімінде зоотехник болып істеді. *Ұлы Отан соғысына қатысқан. *1946 – 1953 жылдары Жыңғылды, Чапаев ұжымшарларында басқарма бастығы, *1954 – 1956 жылдары Ленин ұжымшарында мал дәрігері, ферма меңгерушісі, *1966 – 1974 жылдары Бейнеу ауданы тұтынушылыр қоғамында қызмет атқарған. *1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ермек Даулетова

Ермек Даулетова 1922, бұрынғы Гурьев (қазіргі Атырау қаласы) облысы Қызылқоға ауданы Қарабау ауылы – 2000 – педагог, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген мұғалімі. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогикалық училищесін бітірген (1940). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1940 – 1976 жылдары Форт-Шевченко қаласындағы Киров атынд. орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Ерен еңбегі үшін» (1946), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медальдарымен, «Соғыс ардагері» (2000) белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Аралбай Әлиұлы Демегенов

Аралбай Әлиұлы Демегенов (1939, жылы туған) – педагогикалық химиялық ғылым кандидаты, доцент. *Шымкент химия технология институтын бітірген. *Ақтөбенің химия комбинатында инженер-технолог. *2006 жылдан Қазақ көлік және коммуникация академиясы Ақтау бөлімшесінде доцент, кафедра меңгерушісі болып жұмыс жасайды. *1965 жылы бері ғылыми қызметпен айналысып келеді. *7 кітаптың, 110 ғылыми мақалалардың, әдістемелік еңбектердің авторы. Дереккөздер
Аусары

Аусары – Маңғыстау ауданындағы бұрынғы ауыл орны. *Шетпе – Жармыш автомобиль жолы бойында 1931 – 1953 жылдары әуелі серіктестік, Ұшқын ұжымшарының орталығы болды. Тұсындағы Қаратау беткейінде үлкенді-кішілі бұлақтар бар. *Адай ревкомының төрағасы Тобанияз Әлниязов төңкерістен бұрын бұлақтардың аяғын бөгеп, тоспа жасатып, соған жиналған суды атызбен тегіс ойға шығарып егін еккен. Оның орындарын халық осы күнге дейін «Тобанияз жармасы» деп атайды. Аусарының шығыс жағында 3 км жерде «Қарадиірмен» деп аталатын бөлек оқшау төрткіл бар. Оның түбіндегі тас көмірді жергілікті ұсталар ашық шахта әдісімен алып, қажетіне жаратып келеді. Дереккөздер
Бөлей Жөнақынұлы Демесінов

Бөлей Жөнақынұлы Демесінов (1943 жылы туған, Түрікменстан, Мары облысы) – селекционер-ғалым, биология ғылымдарының докторы (1984), профессор (1985]), Түрікмен ауыл шаруашылығы ғылым академиясының корреспондент мүшесі. Башқортостандағы Уфа ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1968). Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – шөл-шөлейтті жерлерде мал тұқымының өнімділігін арттыру. Оның үлкен бір зерттеу нысаны – Маңғыстау өлкесінде асыл тұқымды Ахалтеке жылқыларын жергілікті Адай жылқысымен будандастырып, сапалы тұқым алу; елтірісі бағалы қаракөл қойын осы өңірде өсіріп, жерсіндіру. Демесіновтің осы мәселелер жөніндегі бағалы ұсыныстары мен ғылыми жаңалықтары Маңғыстау облысы мал шаруашылығында, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, сондай-ақ мал тұқымын асылдандыру жөніндегі тәжірибелері ТМД елдерінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Ахалтеке жорығы

Ахалтеке жорығы, Ашғабадтан ауған-парсы шекарасына дейінгі аралықта тұратын түрікменнің ахал, теке тайпаларын бағындаруға бағытталған. Тарихы *1869 жылы басталды. Красноводскіге дейін су жолымен келіп, одан әрі құрлықпен жылжыған орыс әскері 1876 – 78 жылдары түрікмендерден жеңіліске ұшырады. Г. Ломакиннің әскері Қызыларбаттан кейін шегіндірілсе, генерал Лазаревтің әскері жойылып жіберілді. Содан соң орыстар түрікмендермен соғысқа үлкен дайындықпен кірісті. Балқанда соғысып жатқан ген. М.Д. Скобелев шақыртып алынып, болашақ жорық әскерінің қолбасшылығына тағайындалды. Ол өзі 1873 жылы Хиуа жорығы кезінен білетін адайлар көмегіне қол артты. *Адайлар Скобелев өтінішін орындап, 7 мың түйе, ат әбзелімен 500-ге жуық сарбаз берді. Жорық 1880 жылы жазда басталды. Өркениетті елдер тарапынан наразылық тууынан қорыққан Скобелев ұрыс қимылдарының жария болмауының сақтығын жасап, оған қатысқан үнді жорналшысы Рапчандрды жабық күймеге қамап ұстады. Қысқа қарай орыстың 7 мың әскері адай жасағымен бірге түрікменнің басты қамалы Көктөбені қоршады. Қамалдың 26 мың тұрғыны 5 мың пілтелі мылтықпен, қылыш, найзамен қорғанды. Орыстар бірнеше рет шабуыл жасап, ала алмаған соң ұрыс тактикасын өзгертті. *Қамал қабырғасының астын үңгіп, дәрімен қопарды. 1881 жылы 12 қаңтар күні Көктөбе алынды. Орыс жағынан 1 генерал, 432 адам қаза тауып, 833 адам жараланды, ал түрікмендерден 20 мың адам қаза болды. Отаршылар қорғанушы жақтың тірі қалғандарын да аяусыз жазалады. Еркектердің сақалын өртеп, қылыштың астынан өткізді. Жазалаудың қанышерлік сипат алуы адай жасағының наразылығын туғызған соң, Скобелев сабасына түсті. *Түрікмендердің өздері келіп берілген әскеріне кешірім жариялап, олардан шекараны қорғайтын қосын құрды. Басшыларына орыс армиясындағыдай әскери атақ берді. Скобелевтің адайлардан да казак әскерінің үлгісінде дербес әскер құру туралы ұсынысын жоғары жақ бекітпей тастады. Жорықтан соң ұрыстағы ерлігі үшін 20 мыңға жуық адам патшаның ордендерімен, алтын, күміс медальдармен марапатталып, шендері өсірілді. Кеңес өкіметі кезінде 1881 жылы 12 қаңтар «Түрікмендердің Ресейге өз еріктерімен қосылған күні» ретінде дәріптелді. Түрікменстан егемендік алғаннан кейін ол «түрікмен халқының қаралы күні» деп жарияланып, Көктөбеде шейіттер рухына арнап ас беріліп, дұға оқу дәстүрге енді. Дереккөздер
Жазықбай Аханов

Жазықбай Аханов (1920 жылы, Сенек, Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы – қайтыс болған жылы белгісіз, Алматы) — Ұлы Отан соғысының ардагері, полковник, Маршал Г. Жуковтың хатшысы. Өмірбаяны 1920 жылы Адай уезінде (қазіргі Қарақия ауданы) Сенек мекенінде дүниеге келген. Маңғыстауда Басыгүрлі, Жазыгүрлі, Тайғырдың қыры, Майемірдала жерлерін жайлаған Шоқтыбай байдың немересі. Әкесі мен атасының 3500 жылқысын кеңес үкіметі әкімдері 1928 жылы Дауысты-Дүкенді деген жерде тәркілейді. Әкесі мен атасы тағы басқа адамдармен Орта Азияға қоныс аударып 1930-33 жылдары аштықтан қайтыс болады. Алғаш сауатын ағартушы-ақын, ғұлама Оразмағамбеттен ашады. * 1930 жылы Ашғабад жетімдер үйіне қабылданады. * 1930-40 жылдары он жылдық мектепті түрікмен тілінде үздік бітіреді. * Ташкент заң институтын бітіріп, заңгер мамандығын алған. (1949). * 1940 – 1941 жылдары Түрікменнің Ташауыз облысындағы түрікмен тілінде шығатын «Коммуна» газетінің редакторы, Ленин аудандық парткомының хатшысы болды. * 1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. I Белорус майданы құрамында болған. 1945 жылы 9 мамырда Берлинда, Шперее өзенінің жағасында 243 жауынгер қатысқан садақа ұйымдастырады. 1945 жылғы 15 шілде мен 1 тамыз аралығында маршал Г.К. Жуковтың басшылығымен таңдаулы 250 жауынгер құрамында Потсдам конференциясына қатысқан. * 1947 – 75 жылдары партия, кеңес, мемлекеттік қауіпсіздік қызметтерін атқарды. * 1984 – 89 жылдары Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің фермерлік шаруашылығының бас директоры болған. * 1989 жылдан ардагерлер қоғамының төрағасы. * 1992 жылы 29 қарашада Мәскеуде өткен «Москва түбінде фашистерді талқандаудың 50 жылдығы» жиналысына қатысқан. Маршал Г.К Жуков атындағы орден, медаль шығарып, ескерткіш орнату туралы маңызды ұсыныстар жасаған. Марапаттары * 3 рет Қызыл жұлдыз ордені * 1-дәрежелі Отан соғысы ордені * 2-дәрежелі Отан соғысы ордені * "Ерлігі үшін", "Жауынгерлік қызметі үшін" секілді т.б. 18 медальдың иегері. Дереккөздер
Көпбол Жөнақынұлы Демесінов

Көпбол Жөнақынұлы Демесінов (1949 жылы туған, Түрікменстан, Мары облысы Иолатан қаласы) – құрылысшы-инженер, сәулетші-шебер. *Ашғабад политехникалық институтын құрылысшы-инженер мамандығы (1975) бойынша бітірген. *Маңғыстау ауданы Оңды (1981), Қызан (1982), Ақшұқыр (1995) кенттеріндегі 2-дүниежүзүзілік соғыстан оралмаған жауынгерлерге арналған ұстым-монументтерді, *Балуанияз батыр (1992), *Атырау облысында халық ақыны Мұрат Мөңкеұлы (1993), *Кеңес Одағының Батыры Қ.Смағұловтың Жәңгір ханға (1996), *Дәулеткерейге (1997), *Мұхамбет-Салық Бибажановқа (1997) *Махамбет Өтемісұлының (1995) кесене-күмбездерін өзі жасаған жобалар бойынша тұрғызған. Дереккөздер
Сисен Маратұлы Демеубаев

Сисен Маратұлы Демеубаев (1961 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – педагог.1987 жылдан бастап мектеп жанындағы интернатта тәрбиеші, мұғалім, мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, мектеп жанындағы интернат директоры қызметтерін атқарды. Респ. тәуелсіз «Үш қиян» апталығында саяси шолушы болды. Ауданы мәслихаттың депутаты болып сайланған. Қазақстан кәсіподақтар федерациясы мен ауданы мәслихаты, облысы әкімінің алғыс хаттарымен марапатталған. «Жалындап өткен жас ғұмыр» (2006), «Шопан ата» (2007) кітаптарының авторы. Дереккөздер
Оңайбек Нұрасылұлы Әбділов

Оңайбек Нұрасылұлы Әбділов (1958 жылы туған,Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы ) – ғалым, техника ғылымының доктор(1998), ҚР Заң академиясының академигі, полиция полковнигі. *ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) (1985), АқтМУ-ды (1993), ҚР Мемлекеттік тергеу комитетінің жоғары мектебін бітірген. *1979 – 1999 жылдары мемлекеттік автомобиль инспекциясында жол қызметі инспекторы, Ақтау қалалық ІІБ МАИ бөлімі бастығының орынбасары, МАИ экологиялық тобының бастығы, ІІБ мемлекеттік күзет қызметі басқармасының бастығы, кадр жұмысы бойынша орынбасар қызметтерін атқарған. *2002 жылдан ҚР ІІМ училищенің бастығы. «Ішкі істер бөлімін кадрмен қамтамасыз етуді болжау және қылмыс пен күресті жоспарлау» атты ғылыми монографияның авторы. «Ішкі істер министрлігіне еңбегі сіңген қызметкер», «Қоғамдық тәртіпті күзетудегі үздік еңбегі үшін» белгісімен, «Құқық тәртібін қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін», 2-, 3-дәрежелі «Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін» медальдарымен марапатталған. Дереккөздер
Қожахмет Демеубергенұлы

Қожахмет Демеубергенұлы (1950 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Кәрі қыстағы) – сатирик-журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Өмірбаяны *Орал педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1978). *Маңғыстау, Мұнайлы ауданы газет редакцияларында және облыстық телеарнада отыз жылға жуық журналистік қызмет атқарған. Шығармашылығы және марапаттары Республикалық газет-журналдарда мақалалары жарияланып тұрады. Республикалық «Ара» сатиралық журналының шығарм. бәйгесінің жеңімпазы (1988). Сықақ әңгімелері: *«Быды-быды» (1982), *«Күлеміз бе, қайтеміз?» (1989), *«Алтыбақан» (1990), *«Тамаша» (1994), жинақтарына енген. *«О несі-әй?» (1991), *«Әйелдерімізден айналдық» (2003) атты әзіл-сықақ жинақтары жарық көрді. *«Күллі әлемнің күлкісі» халықаралық фестивалінің жеңімпазы. Бірнеше қайырымдылық акциялардың авторы. Дереккөздер
Ғалия Ғарифуллақызы Әбділова

Ғалия Ғарифуллақызы Әбділова(1956 жылы туған, Шымкент қаласы) – ғалым, филология ғылымының кандидаты, ҚР білім беру ісінің үздігі (1994). *Жамбыл педагогика институтының шет тілдері факультетін бітірген (1979). *1979 – 1991 жылы Ақтау қаласының №4 және №14 орта мектептерінде ағылшын тілі пәнінің мұғалімі, 1991 – 1998 жылдары Маңғыстау педагогика училищесінде (кейін Ақтау гуманитарлық колледжі) ағылшын тілі пәнінің оқытушысы, 1998 жылдан АқтМУ-да оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. Әбділованың 30-дан астам ғылыми мақалалары мен әдістемелік құралдары жарық көрген. Дереккөздер,
Светлана Федоровна Демиховская

Светлана Федоровна Демиховская (1956 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы «Симферополь» кеңшары) – слесарь. Ақтау қаласындағы арнаулы өндірістік-техникалық училищені бітірген. 1974 жылдан аймақтық кен-металлургия комб-ның азық-түлік зауытында бақылау-өлшеу аспаптарының слесары міндетін атқарып келеді. Бұрынғы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Дереккөздер
Ниязбай Дербісов

Ниязбай Дербісов (1927, Маңғыстау ауданы Қаратөбе – 1997, Таушық ауылы) – еңбек ардагері. Өмірбаяны 1947 – 1952 жылдары әскер қатарында болған. 1952 – 1958 жылдары МТС-те механик, 1958 – 1985 жылдары Маңғыстау ауданы кәсіптік техникалық училищесінде оқытушы, директордың шаруашылық жөніндегі орынбасары болып қызмет жасаған. Марапаттары Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), «Ерлік еңбегі үшін» медальімен марапатталған. КСРО «Білім беру ісінің үздігі». Дереккөздер
Асан Әбдірұлы

Асан Әбдірұлы (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Оңды ауылы – 2006, Ақтау қаласы) — журналист, Журналистер одағының мүшесі. *Қырық жылдан астам журналистік қызметінің отыз бес жылын аудандық «Жаңа өмір» газетінде қатардағы тілшіден газет редакторлығына дейін өскен. Ел тарихына қатысты шежіре-аңыздарды, деректерді жинақтап, жариялаумен айналысып жүрген өлкетанушы. *«Маңғыстау мұралары», «Алтын тамыр аталар», «Сөз кестесінің зерен зергері» кітаптарының авторы. *«Бекет ата», «Кіші жүз шежіресі», «Маңғыстау малшылары», «Өскен орда» жинақ кітаптарына мақалалары енген. *«Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған (1970). Шежіре Адай Батыр – Келімберді – Тобыш – Ораз – Жайық – Әлмәмбет – Зорбай – Жаңай – Әлі – Алдаберген – Иманқұл – Кенжебай – Әбдір – Асан Дереккөздер
Әнес Дидаров

Әнес Дидаров (1934 жылы туған) – түйеші. Еңбек жолын 17 жасында белгілі малшы Зылиқаның қарамағында түйе бақташылығынан бастады. Содан бері түйе түлігін өсірумен шұғылданып, тұрақты табыстарға жетіп келеді. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1980) болды. Дидаровтың есімі Қазақ КСР-інің «Құрмет» кітабына жазылған. Дереккөздер
Маршал Әміржанұлы Әбдіхалықов

Маршал Әміржанұлы Әбдіхалықов (1936, Форт-Шевченко қаласы - 1990, Алматы) – жазушы, журналист, публицист. Өмірбаяны * ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1959). * 1959 – 1963 жылдары: ** Форт-Шевченко қаласындағы қазақ орта мектебінде мұғалім ** оқу ісінің меңгерушісі ** аудандық газеттің жауапты хатшысы ** Т.Г. Шевченко атындағы мемориалдық мұражайдың директоры * 1963 – 86 жылдары: ** «Лениншіл жас» («Жас алаш») газетінде ** «Қазақстан әйелдері» журналында ** «Қазақфильм» киностудиясында ** республикалық «Білім» қоғамында ** «Жұлдыз» журналында қызметтер атқарған. Шығармалары * «Ильич тапсырмасымен», Повесть (1981 жылы - орыс, 1982 жылы украин тілдерінде жарияланды). А., 1967 * Желаяқ бала. Повесть. А., «Жазушы», 1969 * Алыстағы Маңғыстауда. Повесть. А., «Жазушы», 1971 * «Маңғыстау аңыздары» * «Үлкен вахта» * «Қара тасқын». Повесть. А., «Жазушы», 1975 * Мұнайшылар қаласы. Суретті кітапша. А., «Жалын», 1977 * «Жеті қат жер астында». Роман. А.., «Жазушы», 1978. * «Сүйінғара» секілді деректі хикаялары, повестері мен романдары жеке кітап болып басылған.' «Қара тасқын», «Жеті қат жер астында» романдары өз кезеңінде қазақтың ұлттық жұмысшы табы өкілдері мен инженер кадрларының өсу, кемелдену жолын нанымды көрсете білгендігімен ерекшеленді. «Сүйінғара» романы 19 ғасырдағы қазақ даласының бірегей қолбасшы батырларының бірі С.Үргешбаевтың ерлік жолын, өткен ғасырдағы Батыс Қазақстан аймағында болған тарихи оқиғалар, қазақ елінің сол кездердегі Ресей және Азия хандықтары мен арадағы қатынастары аясында шынайы бейнеленгендігімен құнды. * Әбдіхалықов ондаған көркем фильмдерді қазақ тіліне аударған. Жетістіктері * ҚР-ның Құрмет грамотасымен марапатталған. * Форт-Шевченко қаласының бір көшесі М.Әбдіхалықов атында атаулы. Дереккөздер
Әбілғазы Итенұлы

Әбілғазы Итенұлы(1810, Бозащы түбегі – 1887 Құлсары, Молқат жері) — батыр һәм әулие. Ол заманында елі мен жерін сыртқы жаудан қорғауға ат салысқан, «Даукескен», «Қараған-Босаға» шайқастарына қатысқан белгілі батырлардың бірі. *Айтулы ақын Нұрым: «...Ол адамдардың ішінде Әбілғазы, Көтібар ...аттанған күні ерлердің жолдасы еді осылар», – деп өрнектесе, Түмен ақын: «Бастығы Балуанияз, Асар, Балта, Арыстан, Әбілғазы, Амантұрлы кездесіп, кілең батыр кең далада, қарудың қара қанға батқан жері», – деп жырға қосыпты. *Бірде Қонай батырдың ұрпағы Төкеш батыр жекпе-жекте шейіт болып, іле: «Ағамның кегін өзім аламын» деп алғы шепке ат ойнатып, інісі Қазбек шығады. Осы сәтте майданға басшылық етіп тұрғандардың бірі: «Өтеулінің екі баласына бірдей жазым болса ыңғайсыз болар, Қазбекті жібермеңдер», – депті. Сонда ту ұстап тұрған Әбілғазы батыр: «Жолын бөгеме, Қазыбекті Қонайдың әруағы қолдап тұр», – депті. Әруақты батырдың айтқаны қабыл болып, Қазыбек сол күні жаудың тоғыз адамын аттан түсірген екен. *Атаның құрсақ көтермеген, көтеріліп ауырған, тағы басқалар түрлі дертті жандардың сырқатына шипа болғаны, сондай-ақ төрт түлік мал арасында кездесетін ауруларға да сан рет септігін тигізгені туралы әңгімелер жетіп артылады. *Әбілғазы ата Құлсарыда Қарағай-Молқатқа жерленген. Батыр бабаға ұрпақтары 1998 жылы кесене-там, 2006 жылы түнемелік тұрғызды. *Бейіт басына ағаш егіліп, шырақшы белгіледі. Дереккөздер