kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ұдмұртия

Ұдмұртия , ресми атауы Ұдмұрт Республикасы — Ресей Федерациясының құрамындағы субъект, республика. Республика аты алған басты ұлты ұдмұрттар болғанымен, халқының көпшілігі – орыстар. Ұдмұрт Республикасы Еділ федералды округі және Орал экономикалық ауданына кіреді. Астанасы — Ижау қаласы. Ресми тілдері — ұдмұрт және орыс. Атауы Ұдмұрт атауы одо-морт («шалғынды адамдар», «шалғындар халқы») сөзінен шыққан. 1557 жылғы құжат осы этимологияны растайды, ол жерде ұдмұрт халқы орысша «луговые люди» («шалғын адамдары») деп аталады. "Ұдмұрт" терминінің қолдануынан бұрын ұдмұрттар орысша "вотяктар" деп аталған еді. Тарихы 1920 жылы 4 қарашада Вотяк автономиялы облысы құрылды. 1932 жылдың қаңтарында ол Ұдмұрт автономиялы облысы болып өзгертілді, ол кейін 1934 жылы 28 желтоқсанда Ұдмұрт АКСР болып қайта құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген өнеркәсіптік зауыттар Украина мен батыс шекаралас аймақтардан Ұдмұртияға көшірілді. Географиясы Ұдмұрт Республикасы Орал тауларының оңтүстігінде орналасқан және солтүстік-батысында Киров облысымен, шығысында Пермь өлкесімен, оңтүстік-шығысында Башқұртстанмен және оңтүстігінде Татарстанмен шектеседі. Ұдмұртияның жері Шолман және Нұқрат өзендерінің арасында орналасқан. Елордасы, Ижау қаласы — Ұдмұртияның әкімшілік, өндірістік және мәдени орталығы. Қаланың жақсы дамыған транспорты да бар, құрлық, ауа және теңіз жолдарын санағанда. Климаты Ұдмұртия климаты — континенттік, жылы жаздары және суық қыстары бар. Халқы қаласы]] Статистикасы Росстат деректері бойынша Ұдмұрт Республикасының халқы 1 484 460 адамға тең (2022). Халық тығыздығы — 35,29 адам/км² (2022). Қала халқы — 66,84% (2020). Ұлттық құрамы Республикада 60-тан астам ұлт өкілдері тұрады. 2010 жылғы санат бойынша Ұдмұртия халқының: 62,2%-ы орыстар, 28%-ы ұдмұрттар, 6,7%-ы татарлар, 0,6%-ы украиндар, 0,6%-ы марилер, 0,2%-ы башқұрттар. Республиканың солтүстігінде бесерман халқы тұрады. Саясаты Ұдмұртия саяси құрылысы Ресей Федерациясы конституциясы және Ұдмұртия конституциясында бекітілген. Заң шығарушы билік ]] Ұдмұртияның басты заң шығарушы органы — Ұдмұртия Мемлекеттік Кеңесі. Оның депутаттары 5 жыл сайын сайланады. Қазіргі құрамы 25 маусым күні 2013 жылы сайланды, «Біртұтас Ресей » партиясынан шыққан төрағасы — Владимир Петрович Невоструев. Атқарушы билік Республиканың атқарушы билігін Ұдмұртия басшысы және Ұдмұртия үкіметі басқарады. 2011 жылдан бұрын Ұдмұртия басқаруындағы басты тұлға «Ұдмұртия президенті» деп аталған еді. Дереккөздер
Ирула

Ирула (өз атауы: ирулига, солигару, иллигару) — Оңтүстік Үндістанда тұратын халық. Негізінен Керала, Карнатака, Тамилнад штаттарында тұрады. Саны 10 мың адам. Этнонимі Ирулар тамил және малаялам тілдерінде «қараңғы адамдар» дегенді білдіреді, Irular түбірінен, олардың қара терісіне қатысты «қараңғылық» дегенді білдіреді. Тілі Дравид отбасының тамил тілінде сөйлейді. Діні Діні – вишнуизм және анимизм; өздерінің діни қызметкерлері бар және брахмандарды мойындамайды. Таралу аймағы және халқы Ирулалар Үндістанның оңтүстігіндегі екі штатта - Тамил Наду мен Кералада тұрады. Тамил Надуда олар Нилгирис, Коимбатор, Эрода, Намаккал, Салем және Дхармапури аймақтарында тұрады. Кералада Палаккад пен Аттапади және Валаяр панчаяттарында тұрады. Олар Коимбатордағы төрт талукта, атап айтқанда Оңтүстік Коимбатор, Солтүстік Коимбатор, Авинаши және Мадатукуламда тұрады. Коимбатор ауданында 139 ауылдан тұратын 40 елді мекенде 4254 ирула тұрады. Веттакада Ируланың 100-ге жуық ауылы орманды жерлерде немесе терең таулы джунглилерде орналасқан. Сирувани шоқыларында орналасқан 14 ауылдан тұратын 4 тайпалық елді мекен бар. Керала халық санағы штаттағы 0,23 км² аумақты қамтитын 9 елді мекенде тұратын 189 отбасынан 756 ирулаларды анықтады. Кәсібі Ирула өзінің көп ғасырлық кәсібі - улы жыландарды: көзілдірікті кобраларды, Расселл жыландарын және азиялық бонгарларды аулаумен қызықты. Оның үстіне, ирулалар өздерінің жұмысында ептілікке қол жеткізді, тіпті кішкентай балалар да жыландарды ұстайды, ал жалпы, кейбір мәліметтерге сәйкес, Ирулалар тіпті улануға қарсы иммунитетті дамытқан. Бұрын жыландар терісі үшін жиналса, 1972 жылы жылан аулауға тыйым салатын заң қабылданып, бұл тайпаның өмірін қатты шайқады. Онсыз да өте кедей, негізгі табыс көздерінің бірінен айырылып қала жаздады. Бірақ көп ұзамай олар заманауи шындыққа сәйкес келетін жаңа, тамаша жол тапты. Олар жыландарды алуды жалғастырды, бірақ тері үшін емес, сарысу алу үшін. Олар жыландарды ұстайды, содан кейін терімен жабылған сазды құмыраларды тістеуге мүмкіндік беріп уларын алады. Процедураны бірнеше рет қайталағаннан кейін, олар жыланды босатады. Удан сарысуын жасап ауруханаларға жеткізеді. Ирула жұмысының арқасында қазір бүкіл Үндістандағы ауруханалар дәрі-дәрмектермен жабдықталған. Жұмысты ұйымдық кооператив болып атқарып, олар мемлекеттік квоталар бойынша жұмыс істейді. Бір жыланды ұстау үшін олар 4-5 доллар алады, бұл жақсы ақша болып саналады. Ирулалар жылан аулаудан басқа балық аулаумен, көмір өндірумен, сондай-ақ күріш диірмендерінде, кірпіш зауыттарында жұмысшы ретінде жалданып жұмыс жасайды. Өмір салты Рулық бөліну сақталған. Неке патрилокалды, қалыңдық үшін төлем қолданылады. Ажырасу өте оңай, кішкентай балалар анасымен, ал ересектер әкесімен қалады. Көп әйел алу жиі кездеседі. Дәстүрлі баспаналары Олар бір-біріне жақын орналасқан 6-7 лашықтардан тұратын шағын ауылдарда тұрады. Дәстүрлі киімдері Ерлер киімі - жамбасқа тағатын белдік, ал әйелдер киімі - үнді сариіне ұқсас көйлек. Сілтеме * Дереккөздер
Қарсылықты бағыныңқы сабақтас

Қарсылықты бағыныңқы сабақтас- қарама-қарсы күрделі ойды білдіреді. Бағыныңқыларының мазмұны бір-біріне жуық болғанмен, айырмашылықтары да бар. Сонымен: # Қарсылықты бағыныңқы сабақтастың компоненттерінің мазмұны бір-біріне қарама-қарсы болып келеді. Қарсылықты бағыныңқы сабақтастың бағыныңқы компоненті баяндауышының формасына қарай: қайтсе де? қайткенмен, не етсе де? не еткенмен? қайтпесе? не етпесе? т. б. сүрақтар қойылады. # Бағыныңқысының баяндауыштары кестеде көрсеткеніміздей -са, -се формалы шартты райлы етістіктерге да, де шылауларының тіркесуі арқылы және өткен шақтық есімшенің жай, тәуелді түрлеріне көмектес, табыс септік жалғаулары жалғану арқылы, кейде да/де шылауының тіркесуі арқылы жасалады. # Жазғанда бағыныңқы мен басыңқының арасына үтір қойылады.
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2019

Жеңіл атлетикадан XVII әлем чемпионаты — Катар астанасы Доһа қаласында 2019 жылдың 30 қыркүйек - 6 қазан күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Халифа» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер *[https://iaafworldathleticschamps.com/doha2019/ IAAF World Athletics Champs DOHA 2019] *[http://xn--igbhee6kbhwv.xn--wgbl6a/en/Events/Pages/Doha-2019-IAAF-World-Championships-in-Athletics.aspx Doha 2019 Website] *[https://www.iaaf.org/competitions/iaaf-world-championships IAAF World Championships at iaaf.com]
2022 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

Жеңіл атлетикадан XVIII әлем чемпионаты — АҚШ Юджин қаласында 2022 жылдың 15 шілде - 24 шілде күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Хейвард филд» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер * [https://www.worldathletics.org/competitions/world-athletics-championships/oregon22/ IAAF World Athletics Champs Oregon 2022]
Фурманово (айрық)

* Фурманово – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы Достық ауылының бұрынғы атауы. * Фурманово – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы Жалпақтал ауылының бұрынғы атауы. * Фурманово – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне бағыныстағы ауыл.
Геномика

Геномика — геномдардың құрылысын, қасиеттерін, эволюциясын, оларды өңдеу мүмкіндіктерін зерттейтін ғылым. Егер генетика жеке гендерді мен олардың тұқым қуалаушылықтағы қызметін зерттесе, геномика қандай-да бір ағзаның барлық гендерінің жиынын сандық және сапалық жағынан қарастырады, сол гендердің өзара әсерлесуін және ағзаға ықпалын зерттейді. Мысалы, эпистаз (бір геннің басқа генге әсер етуі), плейотропия (бірнеше белгінің бір генге байланысты болуы), гетерозис (гибридтер арасындағы айырмашылықтар), сондай-ақ локус пен аллельдердің арасындағы басқа да қатынастар геномика ғылымымен қамтылады. Салалары Функционалдық геномика транскрипцияны, трансляцияны, ақуыздардың өзара әсерлесуін зерттей отырып, гендердің (ақуыздардың) атқаратын қызметін анықтауға бағытталған. Құрылымдық геномика геномда сақталған әрбір ақуыздың үшөлшемді құрылымын анықтауға бағытталған. Эпигеномика жасушалардың генетикалық материалындағы эпигенетикалық өзгерістерді жүйелейді. Когнитивтік геномика мидың белсенділігін реттейтін гендерді зерттейді. Салыстырмалы геномика әртүрлі ағзалардың геномдарының ұқсастықтарын және айырмашылықтарын зерттейді. Дереккөздер
2011 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

Жеңіл атлетикадан XIII әлем чемпионаты — Оңтүстік Кореяның Тэгу қаласында 2011 жылдың 27 тамыз - 4 қыркүйек күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Тэгу» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер * [http://www.bei2015.cn/ Чемпионат сайты]
2009 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

Жеңіл атлетикадан XII әлем чемпионаты — Германия астанасы Берлин қаласында 2009 жылдың 22 тамыз - 30 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер * [http://www.bei2015.cn/ Чемпионат сайты]
Lada

Lada (Лада, ) — ресейлік «АвтоВАЗ » автоөндіруші (орыс. АвтоВАЗ) шығаратын жеңіл автокөліктердің бренді. 1970 жылдан 2004 жылға дейін автомобильдер ішкі нарыққа ВАЗ зауыттық белгісімен және «Жигули» (орыс. Жигули) немесе Sputnik (Самара үлгілері жағдайында) маркасымен сатылды. 1971 жылдан бастап экспортқа және 2004 жылдан бастап Ресейде, бұл көліктер Lada брендімен ұсынылған. 1966 жылдың мамыр айында жасалған келісім-шарт негізінде (Фиат 124 лицензиясы), 1970 жылдың сәуірінде ВАЗ 2101 Жигули автокөлігін шығару басталды. Бұл модель 1988 жылға дейін шығарылды (ВАЗ 2102 атауымен 1971 дейін 1986 жж. вагон). VAZ 2101 дизайнын әзірлеу барысында келесі модельдер жасалды: VAZ 2103, VAZ 2104, VAZ 2105, VAZ 2106 және VAZ 2107. «Жигули» сериясынан басқа келесі өнімдер шығарылды: 1977 жылғы жол талғамайтын шағын үлгідегі Lada Нива, 1984 жылғы танымал Lada Самара ықшам жеңіл автомобильі, 1996 жылдан бастап ВАЗ 2110 (Ресейде Lada 110 деген атпен белгілі) және Надежда 1997 ж.. 2002 жылы Мәскеу салонында ол, атап айтқанда, 2151 классик (станция вагоны) моделі ұсынылды. Брендтің соңғы үлгісі - Lada Веста. Super Auto компаниялары 2004 жылы Lada және SeAZ маркаларымен 717 981 жеңіл автокөлік шығарған AvtoVAZ (АвтоВАЗ) өндірушісімен құрылған. Бұл автомобильдер қазіргі уақытта Ресейден тыс 5 елде шығарылады: Украина, Эквадор, Египет, Қазақстан және Уругвай (2003 дейін 2004 жылдар аралығында). 2008 жылдың наурызында Рено 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәміле бойынша АвтоВАЗ-дағы азшылықтың 25% акциясын сатып алды, ал қалған 75% Ростекте қалды. Рено-пен бірлесіп жасалған Гранта кішігірім автокөліктің сатылымы 2011 жылдың желтоқсанында басталды. Рено технологиясы бар тағы бір көлік Ларгус Ресей нарығында 2012 жылдың шілде айының ортасында шығарылды. 2012 жылдың тамызында XRAY концепті автомобильі Мәскеу халықаралық автосалонында көрсетілді. XRAY дизайнын сол кездегі бас дизайнер Стив Маттин, бұрын вольво және Мерседес Бенц жасаған. Модельдері * Lada Гранта * Lada Веста * Lada XRAY * Lada Ларгус * Lada Нива Галерея Өндірістен алынып тасталғандар Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.lada.ru/ Ресми сайты] . lada.ru. * [https://lada-kazakhstan.kz/ Қазақстандағы ресми дистрибьюторы] . lada-kazakhstan.kz.
Сартбай

Сартбай – Ызақұдық құмының шығыс бөлігіндегі оқшау төбе. Географиялық орны Түркістан облысы Келес ауданы Тентексай ауылының солтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 364 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 5,5 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Өсімдігі Сұр топырақ жамылғысында жусан, жүзгін, баялыш, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Мұхит Жылқайдарұлы Төлегенов

Мұхит Төлеген Жылқайдарұлы- (22.09.1986 жылы Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Бұқарбай батыр ауылында туған) Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Дінтану кафедрасында аға оқытушы және Теология факультетінің Ғылым және тәрбие бойынша декан орынбасары, сонымен қатар «Ясауитану» Ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері, ғалым, "Дін психологиясы" саласы бойынша доктор, бірнеше кітаптардың авторы. Өмірбаяны *1993-2004 жылдары Қызылорда облысындағы туған ауылында №33 орта мектепте білім алған. *2004-2008 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің «Филология» факультетінде «Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бакалавр бөлімін қызыл дипломмен бітірген. *2009-2011 жылдары Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде «Дінтану» мамандығы бойынша магистратурада білім алған. *2013-2020 жылдары Түркия еліндегі «Ерджиес» университетінде «Дін психологиясы» саласы бойынша докторантура оқып, PhD ғылыми дәрежесін алған. *2007-2010 жылдары «Үш қиян» республикалық газетінің бөлім редакторы қызметін атқарды. *2010-2013 жылдары Түркістан қаласындағы «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Еңбектері 2013 жылдан бері «Отбасы хрестоматиясы» қоғамдық қоры аясында мәдени, әдеби жобаларға атсалысып, бірқатар этнопедагогикалық, танымдық кітаптардың жариялануына үлес қосып келеді. "Әлдиден эпосқа дейін", "Салт-дәстүр сөйлейді", "Сияр Шәріп", "Логотерапия немесе өмірге құштарлық", "Яссауи феномені", "Махаббаттың мәні", "Мың сұрақ", "Ecosophy немесе киелі табиғат", "Қисса сүл-әнбия" кітаптарының тең авторы. 2018-2020 жылдары «Ұлттық аударма» бюросында «100 жаңа оқулық» жобасы бойынша жеті оқулықтың аудармасына қатысты және әдеби редакторы болды: *Michael Ryan “Literary Theory: A Practical Introduction” қазақша «Әдебиет теориясына кіріспе» *Julie Rivkin, Michael Ryan “Literary Theory: An Anthology” Volume 1, 2, 3 қазақша «Әдебиет теориясы антологиясы» 1, 2, 3 томдар *“The Cambridge History of World Music” Volume 1, 2 қазақша «Әлем музыкасының тарихы. Кембридж антологиясы» 1, 2 томдар. *Thomas Elsaesser “Film theory. An introduction Through the Senses” қазақша «Кино теориясы: Сезім тұрғысынан кіріспе» Haled el-Poyauheb and Sabine Schmidtke “The Oxford Handbook of Islamic Philosophy” қазақша «Оксфорд оқулығы: Ислам философиясы» Ғылыми еңбектері Ғылыми-педагогикалық қызметі барысында 35-ке жуық ғылыми еңбектері жарияланды, оның ішінде 31 мақала, 4 монографиясы жарық көрді.
Түрікменстан президенті

Түрікменстан Президенті, ресми атауы — Түрікменстан Президенті және Министрлер Кабинетінің төрағасы — Түрікменстанның мемлекет және үкімет басшысы, Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып келеді. Сайлануы Түркіменстан президенттігіне үміткерлерге қойылатын талаптар: * Түрікменстанда туған; * түрікмен тілін еркін меңгерген; * 40 жастан жас емес; * Түркіменстанда соңғы 15 жыл бойы тұрақты тұратын; * мемлекеттік органдарда, қоғамдық ұйымдарда және халық шаруашылығының салаларында жұмыс істеген (Конституцияның 51-бабы). Президент жалпыға бірдей тікелей жасырын дауыс беру арқылы жеті жыл мерзімге сайланады. Президенттік мерзімдер саны шектелмейді. Тізімі Дереккөздер
Ифугао

Ифугао — Филиппин аумағында тұратын халық. Негізінен орталық Лусонда тұрады. Халық саны 180 000. Этнонимі «Ифугао» термині «жердегі адамдар», «адамдар» дегенді білдіретін «ипуго» сөзінен шыққан. Бұл сонымен қатар «төбеден», «дөң» дегенді білдіреді. Бұл сөзбе-сөз «тау адамдары» дегенді білдіреді. Игорот немесе Ygolote термині испан жаулап алушыларының тау халқы үшін қолданған термині болды. Тілі Тілі – ифугао, аустронезия тілдерінің батыс аустронезия тобына жатады. Филиппин тілдерінің ішінде орталық кордилеран тобына жатады. Бірқатар диалектілері бар: амганад, айянган, байнинан, банауэ, батад, бурнай, кабабуйян, кианган, маяояо. Діні Инфугаолардың көпшілігі ежелгі нанымдарды сақтайды (20 ғасырдың басына дейін бас аулау рәсімдерде орын алды), кейбіреулері христиан дінін қабылдады. Кәсібі Ифугаолар дәстүрлі түрде жасанды террасаларда егіншілікпен айналысқан. Олар жүгері, күріш, таро, тәтті картоп, мақта, әртүрлі көкөніс өсімдіктерін өсірді. Мал шаруашылығы дамымаған. Ифугаолар ешкі, шошқа, тауықтарды ұстады, бірақ оларды тек діни рәсімдерде құрбандық шалу үшін пайдаланды. Ет жабайы аңдарды аулау арқылы алынды. Олар аң аулауда үнемі найзаны пайдаланды. Қолөнерден металл, ағаш өңдеп, тоқымашылықпен, керамикамен айналысқан. Ағаш ою, бамбук пен ротаннан тоқу дамыды, ұсталық (ерлер үшін), мақтадан арқалық тоқыма станогында тоқу (әйелдер үшін, кесте тігу кең таралған). Өмір салты Туыстық есеп екі жақты, отбасы моногамды. Кадангиндар ішінара көпнекелікті сақтайды, бірақ тек бірінші әйелінің балалары мұрагер болып саналады. Неке тараптардың өзара келісімі бойынша жасалады. Дәстүрлі баспаналары Ифугао елді мекендері шағын, тәртіпсіз орналасқан 8-12 үйден тұрады. Тұрғын үйлері қадаларда, бірақ сонымен бірге жер үсті, бір бөлмелі, тікбұрышты, төбесі төмен, жабын шөптермен жабылған үйлер де бар. Өнімдер төбеге ілінген торларда сақталады. Ошақ бұрышта, оған тамақ тек салқын және жаңбырлы ауа-райында пісіріледі. Түтін шатырдағы тесік арқылы шығады. Төбені ұстап тұрған арқалық ағаштан ойылған буйвол басымен (булол) немесе зұлым рухтардан жасалған тұмарлармен безендірілген. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімі – белдемше тәрізді жамбасты жауып тұратын мата жабындысы, оған балта немесе пышақ тығылады. Зергерлік бұйымдар молынан тағылады (моншақтар, сырғалар, татуировкалар). 20-ғасырдың екінші жартысынан бастап заманауи киімдер кең тарала бастады. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағам — өсімдік (күріш, көкөністер, жемістер), балық (су тасқыны алқаптарында өсіріледі), мереке күндері — құрбандыққа шалынған малдың еті. Бетель жапырақтарын шайнау, күріштен алкогольдік сусын дайындайды. Фольклоры Ифугаода "Худхуд" поэтикалық эпосы бар, жеке эпизодтар егін жинау кезінде айтылады, солист жетекші рөл атқарады, ал басқа орақшылар хормен жауап береді. Эпостың кейіпкерлері - кадангяндар (мәртебесі жоғары бай адамдар), мысалы, Буган, кадангян әйел, ол ағасы Динулаван сияқты батыл күреседі және өзінің жұбайын тек ағасының белбеуіне қылышпен жақындай алатын ер адамды іздейді. Сілтеме * Дереккөздер
Сарыадыр (тау, Ерейментау ауданы)

Сарыадыр – Ерейментау тауларының солтүстік-шығысындағы аласа тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы Өлеңті ауылының солтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 383 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 кмге созылған, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, бірте-бірте еңістеніп жонды белестерге ұласады. Солтүстігінде Теңіз, Киіксор, батысында Құрбеткөл, оңтүстік-батысында Бөртекөл көлдері бар. Өсімдігі Сортаңды бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, селеу, қылқан селеу, сұлыбас, түрлі бұталы өсімдіктер өседі. Атырабында жайылымдық жерлер жəне етегінде өзімен аттас қыстау бар. Дереккөздер
Сарыадыр (тау, Ақкөл ауданы)

Сарыадыр – Сілеті бөгенінің оңтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ақкөл ауданы Сазды бұлақ ауылының оңтүстігінде 2 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 399 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-ге созылған, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні сопақша ирелең болып келеді. Өсімдігі Сортаң, қара топырақ жамылғысында қызғылт жəне қылқан селеу, сұлыбас, əр түрлі шөптесіндер, солтүстігінде сирек орман тоғайлары өскен. Атырабы – шөбі шүйгін мал жайылымы. Дереккөздер
Сарыадыр (тау, Қарағанды облысы)

Сарыадыр – Қу тауларының солтүстік сілеміндегі тау Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. Бала Түндік жəне Түндік өзендері аралығында. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 961 м. Ендік бағытта доғаша иіліп, 12 км-ге созылып жатыр, енді жері орта тұсында (8,5 км). Күрделі пішінді тауда бірнеше шоқы бар. Беткейлері тік жартасты, жарқабақты. Етегінде қатар бұлақтар бар. Жазыққа ұласатын солтүстік етегінде қыстаулар орналасқан. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы делювийлі-пролювийлі шөгінділермен жабылған төменгісилур жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қызғылт күрең қиыршықтасты топырағында сұлыбас, жусан, бұта, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Сарыадыр (тау, Павлодар облысы)

Сарыадыр – Ертіс аңғарындағы, Үлкен Айғыржал сайның оңтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Павлодар облысы Май ауданы жерінде. Курчатов қаласының оңтүстігінде 50 км жерде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 322 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 1,5 км шамасында. Беткейлері тегістеліп өңделген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Жалаң, оңтүстік-шығысында Ақбота таулары, оңтүстік-батысында Шалқарсор көлі бар. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында селеу, бетеге, жусан аралас əр түрлі далалық бұталы өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Теңіз (көл, Қостанай облысы)

Теңіз – Обаған өзені алабында жатқан көл. Географиялық орны Қостанай облысы Меңдіқара ауданында орналасқан. Гидрографикасы Суы ащылау. Теңіз деңгейінен 89,4 м биіктікте жатыр. Аумағы 64,2км 2 , ұзындығы 14,7, енді жері 7,3 км, жағалау бойының ұзындығы 44,4 км. Оңтүстіктен солтүстікке қарай созылып жатқан көл жағасына қамыс өскен. Жағасы негізінен аласа, ашық келеді. Көлге шағын Қарасу өзені құяды. Қар, жауын-шашын суларымен толысады. Көл маңындағы жазық атырабының 5%-ы егістікке пайдаланылады, қалған бөлігі бетеге, боз, жусан басым өскен мал жайылымы. Дереккөздер
Теңіз (көл, Ерейментау ауданы)

Теңіз – Ерейментау тауларынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-дей жерде жатқан тұзды көл. Өлеңті өзені алабында. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Сарыадыр ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10,5 шақырым жерде орналасқан. Шығысында Көбейтұз, оңтүстігінде Құрбеткөл, Бөртекөл, Қоржынкөл көлдер тізбегі және Сарыадыр тауы, солтүстігінде Бозшасор соры жатыр. Дереккөздер
Қоржынкөл (көл)

Қоржынкөл – Өлеңті алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданының орта бөлігінде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 267 м биіктікте жатыр. Аумағы 6,7 км 2 (кейбір жылдары аум. 5,9 км 2 -ге кемиді), су жиналатын алабы 800 км 2 , ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,6 км, жағалау бойының ұзындығы 10 км. Оңтүстік жағалауы биік, қалған бөлігі көлбеу жазық келген. Көл түбі лайлы, жағалауын қамыс, құрақ басқан. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Көлге жылғалар құяды. Ең ірісі – Қарабұлақ. Суы тұщы, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ицзу

Ицзу (йи, й, ий) — Оңтүстік Қытайдағы халық. Сондай-ақ негізгі этникалық топқа жақын ұлттарды қамтиды: носу, аси, сани, ачже, лалоба. Жалпы саны 7,8 млн. адам. (2000 ж.санақ). Бірнеше Ицзу топтары солтүстік Вьетнамда (3,3 мың адам - (1999, халық санағы) және Лаоста тұрады. Негізінен Юньнань, Сычуань (Ляньшань аймағында), Гуйчжоу провинцияларында, Гуанси-Чжуан автономиялық ауданында тұрады. Тілі Тілі - ицзу, қытай-тибет отбасының тілі. Діні Сенушілер – даошылар, конфуцийшілер, кейбіреулері дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанады. Кәсібі Ицзулар егіншілікпен (жүгері, қарақұмық, күріш, бұршақ, таро) және мал шаруашылығымен (ірі және ұсақ мал, шошқа, жылқы), тауда аңшылық, терушілікпен айналысады. Керамика, тоқымашылық, ұсталық өнері дамыған. Өмір салты Отбасы шағын. Дәстүрлі отбасылық әдет-ғұрыптары - әмеңгерлік, әйелді сатып алу және алып қашу. Дәстүрлі баспаналары Елді мекендері күзет мұнараларымен қоршалған төбесі бар 8-10 ағаштан немесе сиректеу тастан жасалған үйлерден тұрады. Дәстүрлі киімдері Ерлер шалбар, күртеше, жүннен тоқылған ұзын шапан (чарва), тақия, әйелдер – жүн белдемше мен күрте, мереке күндері – ою-өрнекті алжапқыш, иығына лента тағып жүреді, киімдерінде қара түс басым. Күміс сырғалар мен білезіктер жиі кездеседі. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағамы – ет қосылған жарма, көкөніс, бұрыш, тандыр нандар, қырыққабат қосылған сорпалар. Сусыны - сүт, май және тұз қосылған шай. Дереккөздер
Айбек Нәби

Айбек (шын есімі Әділбек) Нәби (1985 жылы 19 қазанда Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би кентінде дүниеге келген) — автор, аудармашы, филолог. Білімі * 2007 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Филология факультетін тәмамдаған. * 2012 жылы Халықаралық Қазақ-Түрік Университетінде Дінтану факультетінің магистратурасын бітірген. * 2022 жылы Мәскеу Психоанализ институтында "Экзистенция психологиясы және логотерапия" бойынша магистратурада білім алуда Еңбек жолы * 2007 жылы Қызылорда облысы Ішкі саясат басқармасынан бастады. * 2008-2010 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінде, Ақпарат және Байланыс министрлігінде қызмет атқарған. * 2010 жылы «Әзірет Сұлтан» тарихи-мәдени қорық-мұражайында ғылыми қызметкер болды. Кітаптары * 2012 жылы «Отбасы хрестоматиясы» сериясымен кітаптар шығарып бастады. * 2013 жылы «Әлдиден эпосқа дейін»; * 2014 жылы «Салт-дәстүр сөйлейді»; * 2015 жылы «Сияр Шәріп»; * 2016 жылы «Логотерапия және өмірге құштарлық»; * 2017 жылы «Яссауи феномені»; * 2018 жылы «Махабаттың мәні»; * 2019 жылы «Экософия немесе киелі табиғат», «Мың сұрақ» кітаптарын құрастырып шығарды. * 2020 жылдан бастап «Шетел әдебиеті» сериясымен жиырмаға жуық кітап әзірледі. * 2021 жылы «Бейсен және Болмыс», 2022 жылы «Қисса сүл-әнбия» кітаптарын құрастырды. Дереккөздер
Исатай ауданы (Ақтөбе облысы)

Исатай ауданы — 1977-1988, 1990-1997 жылдары Ақтөбе облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бірлік. Орталығы — Ақырап ауылы. Тарихы 1977 жылы 15 ақпанда Ақтөбе облысының құрамында құрылды. 1988 жылы таратылып, 1990 жылы қалпына келтірілді. 1997 жылы 25 наурызда қайта таратылып, аумағы Қобда ауданының құрамына енді. Әкімшілік бөлінісі 1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 7 ауылдық кеңес пен 19 елді мекен болған: Халқы Дереккөздер
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2007

Жеңіл атлетикадан XI әлем чемпионаты — Жапония, Осака қаласында 2007 жылдың 24 тамыз - 2 қыркүйек күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Нагай» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20080611093459/http://osaka2007.iaaf.org/results/bydiscipline/index.html#disciplineType=0 Results from IAAF.org] * [https://web.archive.org/web/20080725091320/http://osaka2007.iaaf.org/ 11th IAAF World Championships in Athletics Osaka Official Site]
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2005

Жеңіл атлетикадан X әлем чемпионаты — Финляндия астанасы Хельсинки қаласында 2005 жылдың 6 тамыз - 14 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада стадионы» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20120721042031/http://www.iaaf.org/history/WCH/season%3D2005/eventCode%3D3365/results/bydiscipline/index.html Results from the IAAF web site]
Ишкашымдықтар

Ишкашымдықтар (өз атауы: ишкошими, ишкошуми) — Памир халықтарының бірі. Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысысында (Пянж өзенінің оң жағалауында Рын, Нют, Сумджин, Мулводждр ауылдарында) және Ауғанстанда (Пянж өзенінің жоғарғы ағысының сол жағалауында 17 ауыл) тұрады. Саны 2,5 мың адам деп есептелінеді (2006). Тілі Тілі - ишқашым тілі. Тәжік, орыс, парсы тілдері де жиі кездеседі. Діні Сенушілер мұсылман-шииттер (исмаилит). Кәсібі Ишкашымдықтар басқа памир халықтарымен бірге Батыс Памирдің, Гиндукуштың, Солтүстік Гималайдың және Қарақорымның биік таулы аймақтарының отырықшы егістік, суару және мал бағушылықпен айналысады. Арпа жылына екі рет егіледі. Бірінші рет Жаңа жылдан кейін 30 күн өткен соң, әркім өзі егеді. Бұл арпа наурыз арпа, амали деп аталады. Тағы бір қатар Бадахшан, Читрал, Шугнанда тұт піскен уақытта егіледі. Егіс Жаңа жылдың 90-шы күнінен кейін (көктемнің соңы) басталады. Бұл арпа егісі амрот деп аталады. Оның басқа дақылдардан ерекшелігі – жұмысқа ауылдың барлық тұрғындары қатысады; бірін-бірі «көмекке» (асар) шақырады, келесі күні немесе ерте бітсе, сол күні басқа ауылдастарына көшеді, т.б. Әр үй қыста әдетте үш рет (ал аз малы барлар бір-екі рет) қорада жиналған сиыр көңін егістік алқапқа апару үшін «көмек» ұйымдастырып, көктемге дейін үйіндімен төгіледі. Бірінші рет бұршақ егуге (бокыл), екіншісіне бидайға, үшіншісі арпаға қалдырады. Отын ретінде қозы мен ешкінің тезегі пайдаланылады. Өмір салты Ишкашымдықтар қауымдастығының өмірі негізінен қарапайым заңға негізделген. Шағын және бөлінбеген отбасылар патронимияға кіреді. Дәстүрлі баспаналары Тұрғын үйлері жоспар бойынша бір бөдлмелі, кейде бір жағынан ашық, кіреберіс есігі бар қабырғаға іргелес терассалары (пехвоздары) бар. Төбесі жоғары қарай иілген, жеңіл түтін шығатын саңылауы бар. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі киімдері ортақтығымен және аймақтық ортаазиялық костюмдер жиынтығынан және еуропалық элементтерден жасалған үлгілерімен сипатталады. Ишкашымдықтар арасында әйелдердің памирлік пішінді, жалпақ қиылған тақия киюі дәстүрге айналған. Көбінесе оның үстіне орамал тағылады. Ауған Бадахшанынан алған әйелдердің барқыт пальтолары мен жеңсіз күртелері кең тараған. Дереккөздер
Боқтықарын (тау)

Боқтықарын – Аққұм құмының батысында 12 км жердегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Темір ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 276 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Беткейі тік, оқшаулау келген тау массивінен тұрады. Шығысынан Темір өзені ағып өтеді. Өсімдігі Сұрғылт қоңыр, сортаңды қызғылт топырағында қара жусан, көкпек, бұйырғын өседі. Дереккөздер
2003 жылғы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты

Жеңіл атлетикадан IX әлем чемпионаты — Франция астанасы Париж қаласында 2003 жылдың 23 тамыз - 31 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Стад де Франс» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер *[https://web.archive.org/web/20120721042031/http://www.iaaf.org/history/WCH/season%3D2005/eventCode%3D3365/results/bydiscipline/index.html Results from the IAAF web site]
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 2001

Жеңіл атлетикадан VIII әлем чемпионаты — Канада, Эдмонтон қаласында 2001 жылдың 3 тамыз - 12 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Ынтымақтастық стадионы» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер *[https://web.archive.org/web/20120721042031/http://www.iaaf.org/history/WCH/season%3D2005/eventCode%3D3365/results/bydiscipline/index.html Results from the IAAF web site]
Торғын Жолдасбекқызы

Торғын Жолдасбекқызы (17 сәуір 1985 — 25 мамыр 2022) — қазақстандық жазушы, радиожүргізуші. "Кеш қалма", "Араша", "Пана" кітаптарының авторы. Өмірбаяны Торғын Жолдасбекқызы 1985 жылы 17 сәуірде Алматы облысы, Іле ауданы, Ақши ауылында дүниеге келген. Анасынан бала күнінде айырылған. Орта мектепті 2003 жылы үздік бітіріп, сол жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-не түсіп, оны да 2006 жылы үздік тәмамдаған. Сүйікті адамына тұрмысқа шығып, 2008 жылы қызды болған. Торғын 25 жасында дертке шалдығып, арбаға таңылған. Оның ауруы – анадан қызға берілетін өте сирек кездестеін аутоиммундық генетикалық Эрб-Рот бұлшықет дистрофиясы дерті. 25 жастан асқан соң әпкесі екеуінде сырқаттың белгілері пайда бола бастаған. Әпкесі де анасының соңынан мәңгілік сапарға аттанады. Торғын Жолдасбекқызының 2019 жылы «Араша» және 2020 жылы «Кеш қалма» атты кітаптары жарық көрген. Sector X радиосында «Араша» және «Шексіз мүмкіндік» атты авторлық бағдарламаларын жүргізген. Торғынның ең алғаш сахнада өзін арбада көрсетуі – TEDxSemey конференциясы еді. 2021 жылы 29 қыркүйекте BI Group еліміз үшін ауқымды "Қазақстанның лайықты азаматы" қайырымдылық жобасын өткізгенде халықаралық смс дауыстың ең көп бөлігін жинап екі бөлмелі пәтер иесі атанды. Торғын Жолдасбекқызы 2022 жылы 25 мамырда 37 жасында өмірден озды. Жетістіктері * Брюссельде өткен 8-ші Open Eurazia-2019-да «Кіші проза» бойынша «Араша» кітабына енген «Сөз», «Қоқыс» атты әңгімелері 1-орынға ие болды. Сыртқы сілтемелер # https://adebiportal.kz/kz/news/view/22871 # https://qamshy.kz/article/58057-torghyn-zholdasbekqyzy-adam-arbada-otyrsa-da-mumkindigi-shektelmeydi?ysclid=l6otob551k727974887 # https://danalyk.kz/304/
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1999

Жеңіл атлетикадан VII әлем чемпионаты — Испания, Севилья қаласында 1999 жылдың 20 тамыз - 29 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада стадионы» стадионында өтті. Жеңімпаздар мен жүлдегерлер Ерлер Әйелдер Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20140310195631/http://www2.iaaf.org/sevilla99/results/ IAAF 1999] * [http://osaka2007.iaaf/history/index.html History of the IAAF World Championships]
Кадазан

Кадазан (өз атауы; оранг-дусун, дусун, идаан) — Малайзиядағы (Сабах штаты), Индонезиядағы және Брунейдегі Даяк тобының халқы. Жалпы саны 500 мың адамды құрайтын ұлт. Қоныстанған негізгі елдері: Малайзияда – 475 мың, Индонезияда – 15 мың, Брунейде – 10 мың адам. Тілі Олар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының кадазан тілінде сөйлейді. Малай тілінде де сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі – христиандар, католиктер. Кәсібі Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (күріш). Сонымен қатар балық аулау және аң аулауда дамыған. Шошқа, құс, аздаған ірі қара мал өсіріледі. Көркемдік қолөнерден – тоқу, ұсталық, ротанг тоқу бар. Өмір салты Бастапқыда ішкі биік таулы аймақтарды мекендеген, олар бірнеше ғасыр бұрын жазықтар мен жағалаудағы ойпаңдарда пайда болған. Әлеуметтік ұйым көп құрылымды, мүліктік және әлеуметтік саралау, этникалық топтасу күшейе түсуде. Шағын отбасы басым. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Ауылдық қоғамдастық 1-3 ұзын үйден тұратын ауылда тұрады, олар көбіне өзен жағасында орналысқан. Сонымен қатар бір отбасылық жер үсті немесе қадаларда орнатылған үйлер кең таралуда. Үйдің бойында ашық кіреберіс, ал ішінде дәліз және тұрғын үй бар. Әр отбасының жеке қонақ бөлмесі, оның үстіндегі шатыры және верандасы бар галерея бөлігі бар. Дәстүрлі киімдері Бұрынғы дәстүрлі киімдері (әйелдер үшін саронг пен кайн, ерлер үшін жабынды киімдер) малай және еуропалық костюмдермен алмастырылуда. Жақында саронгтың орнына ер адамдар қысқа шалбар мен қысқа жеңді жейделер киеді. Әйелдер киімі ротан сақиналарынан жасалған және түрлі-түсті тоқылған өрнекпен безендірілген қысқа саронгтан тұрады. Дәстүрлі тағамдары Дәстүрлі Кадазан асханасы негізінен қайнату немесе майдың аз қолданылуын және жергілікті ингредиенттерді, әсіресе бамбук өсінділерін, саго және тұщы су балықтарын ерекше пайдалануды қамтиды. Соя соусы мен чили үлпектері қосылған піспеген мангоның қарапайым жеңіл тағамдарынан бастап, түскі деп аталатын әртүрлі маринадталған тағамдарға дейін, ыстық және өткір дәмі немесе ашыту әдістері дәстүрлі Кадазан пісірудің негізгі сипаттамасы болып табылады. Ең танымал Кадазан тағамдарының бірі - хина. Бұл цитрус шырынында, зімбірде, пиязда және ащы асқабақ пен үгітілген кептірілген бамбанган сияқты басқа ингредиенттерде маринадталған шикі балық бөліктерінің салаты. Дереккөздер
Социал-Демократиялық партия (Қырғызстан)

Қырғызстан Социал-Демократиялық партиясы немесе ҚСДП — Қырғызстан саяси партиясы. 1993 жылғы 1 қазанда құрылғанымен, тек 1994 жылғы 16 желтоқсанда ғана тіркелді. Әбдіғани Еркебаев партияның тұңғыш төрағасы болды. 1999 жылы оның ізбасары Алмазбек Атамбаев болды. Партия мүшелері арасында басқа да бұрынғы президенттер болған еді: 2017 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткен Сауранбай Жиенбеков және президент қызметін атқарушы Роза Отынбаева. Қызғалдақ төңкерісінде партия белсенділігі маңызды рөл атқарды. 2020 жылы партия мүшелері Жиенбеков пен Атамбаевтың түсінішпеушіліктері нәтижесінде Қырғызстан Социал-демократиялық партиясы де-факто түрде ыдырады. Оның мүшелері Жиенбековті қолдайтын Бірлік партиясы және Атамбаевты қолдайтын Социал-Демократтар партиясы болып бөлінді. Дереккөздер
Ағартушы

Ағартушы - халықтың сауатын ашу, білім беріп, оқу, ағарту ісімен шұғылданатын адам. Шора да жас еді, ауылдың ағартушысы сол, жұрттың сауатын ашқан Шора болатын (Ш.Айтматов, Қош бол.). Ағартушы- қоғам кемшіліктерін ізгілік, əділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негізінде түзетіп, оның талғамын, саясат, тұрмысын өзгертуге болады деген идеяны ұстанушы қайраткер, осы ағым өкілі. Ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Қозельский т.б. болды. Мысалы: *Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлi туралы түсініктерге ден қойды (ҚҰЭ). *Бiр кезде атақты ағартушы Ыбырай Алтынсарин де өз әңгiмелерiнде нан жайын сөз еткен болатын (С.Мәуленов, Жер нәрі). *Абай қазақтың аса көрнекті ағартушы ақыны болды (Қазақст. тарихы). Дереккөздер
Қазақстан кітапханалары

Республикалық және облыстық кітапханалар 2022 жылға. Қазақстандағы кітапханалардың барлық кітап қорын қосқанда – 112 млн кітап қоры шығады. Оның ішінде 28 миллион кітап қазақ тілінде, қалған 70 миллионы – орыс, ағылшын, француз және неміс, қытай тілінде жазылған кітаптар. Тізім Басқа ірі кітапханалар * Орталық ғылыми кітапхана * Республикалық ғылыми-педагогикалық кітапхана * Республикалық ғылыми-техникалық кітапхана * С. Бегалин атындағы Орталық қалалық балалар кітапханасы * Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Ғылыми кітапханасы Статистика Тағы қараңыз * Қазақстан музейлері Дереккөздер
Отырар (айрық)

Отырар сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін: * Отырар (Фараб) — ортағасырлық қала орны, моңғол шапқыншылығына дейін Орталық Азиядағы ең ірі қалалардың бірі. * Отырар ауданы — Түркістан облысы аудандарының бірі. * Отырар (ауыл) — Түркістан облысындағы ауылдардың бірі. * Отырар ауылдық округі — Отырар ауданындағы әкімшілік бірлік. * Отырар қорығы — археологиялық мұражай. * Отырар ғимараты — Алматыдағы мейманхана. * Отырар көшесі (Астана) — көше.
Сейілбек Мырзабай

Сейілбек Мырзабай Саттарұлы — ұстаз, тарихшы, авторы Өмірбаяны Мырзабай Сейілбек Саттарұлы – Түркістан облысы, Сарыағаш ауданы, Жаскешу ауылының тумасы. *Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университетінің тарих факультетін тәмамдаған (2004-2008). *Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің әлеуметтік ғылымдар магистрі (2009-2011). *Тұран университетінің психологы (2017-2019) болды. Еңбек жолы *Еңбек жолын 2010 жылы Түркістан қаласы “Дарын” колледжінде мұғалім болып бастады. *2014-2016 жылдары “Азат Еуропа/Азаттық Радиосы” халықаралық медиа компаниясының Қазақ қызметінің вебсайтының журналистеріне ағылшын тілінен сабақ берді. *2017 жылдан бастап “Отбасы Хрестоматиясы” қоғамдық қорының жұмысына кірісті. *“Рухани жаңғыру” аясында елордада және еліміздің өңірлерінде мектеп мұғалімдері мен ата-аналарға, оқушыларға, студенттерге лекциялар оқыды. *2013 жылы “OtukenEnglish” жеке оқу орталығын ашып, балаларға ағылшын тілін үйретіп, жалпы адамзаттық құндылықтарды насихаттап жүр. Кітаптары 2021 жылы “Балалықтан даналыққа” кітабының авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер #https://semeylib.kz/?p23010&ysclidl6rgf7pq8e246535401 #https://atrmgu.kz/seminar_dlya_pedagogovpsixologov.html?lang=kz
Кайелдер

Кайелдер (индон. Suku Kayeli) — Индонезияның Буру аралының шығыс бөлігінде тұратын халық. Жалпы саны 800 адам, кейбір деректерде 5 мың адам. Тілі Этногенез процесінде Кайел тілі лингвистикалық жағынан буруан тіліне және серам кіші тобының кейбір басқа тілдеріне жақын каел тілін дамытты. Тіл аясында бес диалектіге бөлінеді. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар. Тарихы Кайелдердің этникалық негізін XVI ғасырдың ортасында Голландия бекінісінің бақылауындағы буруандық тайпалық көсемдердің рулары құраған. Кейіннен олар амбондықтармен және Шығыс Индонезияның басқа аралдарынан келген иммигранттармен араласып кетті. Кәсібі Шаруашылығының негізі – балық аулау, саго өндіру және эфир майын жасау. Дереккөздер
Калинга

Калинга — Лусон аралының солтүстік бөлігінде тұратын филиппиндік халықтардың бірі. Олар Кордильера әкімшілік аймағының солтүстік және орталық бөлігінде Калинга, Апаяо, Кагаян, Абра провинцияларында және Таулы провинциясының оңтүстігінде тұрады. Саны 120 мың адам. Этнонимі Калинга өз атауын олармен көп соғысқан көрші халықтардан алды. Олардың тілінен аударғанда «Калинга» сөзі «жаулар» дегенді білдіреді. Тілі Калинга тілінде (балбаласанг) сөйлейді. Ифугао, бонток, тагал, илокан, ағылшын тілдері де кең таралған. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдарды ұстанады, бір бөлігі – католиктік христиандар. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, көкөніс, егінді олар жылына екі рет – маусым және желтоқсан айларында жинайды). Сонымен қатар аңшылық, балық аулау, құрбандық шалу үшін буйвол, шошқа және тауық өсіреді. Ротаннан, бамбуктан өрім тоқу, ағаш өңдеу сияқты кәсіптері бар. Өмір салты Туыстық есеп екі жақты. Неке – неолокалдық. Балалық шақта құда түсу салты сақталған. Калингалар арасында пангат - қоғамның ең бай және ең ықпалды мүшелері, кадангианг - ақсүйектер, бэкнанг - бай, капус - кедей болып сарапталады. Пангаталардың негізгі қызметі бұрын бейбіт келісімдер жасау болған. ХХ ғасырдың 30-40 — жылдарына дейін "бас аулау" дәстүрі сақталды. Дәстүрлі баспаналары Тұрғын үйлері қадаларға орналасқан, төртбұрышты немесе сегізбұрышты, алдыңғы жағында шағын веранда бар. Бұрын үйлер буйвол мүйіздерімен немесе өлтірілген жаулардың бас сүйектерімен безендірілді. Дәстүрлі киімдері Дәстүрлі ерлер киімі – жамбасты жауып тұратын орама маталар, әйелдердікі – қара, сары, ақ жолақтары бар тігілмеген белдемше. 20 ғасырдың екінші жартысында заманауи киімдер тарай бастады. Зергерлік бұйымдарды - алқалар, білезіктер, сырғаларды молынан пайдаланады. Ерлерде иықтан иыққа дейін көк жолақ түрінде, әйелдерде - иықтан қолға дейін татуировка бар. Дәстүрлі тағамдары Негізгі тағам – күріш, көкөніс, жеміс, орман жемістері мен жидектер. Етті діни мерекелерде және отбасылық мерекелерде жейді. Сілтеме * Дереккөздер
Республика-Ата Жұрт

Республика-Ата Жұрт — Қырғызстанның Жоғарғы Кеңесінде мүшелік етіп жатқан 6 партияның бірі. 2014 жылғы 20 қазанда Республика және Ата-Жұрт партияларының бірігуінен пайда болған. Партияның басшылары — Қырғыз Республикасы Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің төрағасы Қамшыбек Ташиев және бұрыңғы премьер-министр Өмірбек Бабанов. 2015 жылы партия 315 446 дауыс (20,8%) жинап, Кеңес құрамындағы екінші ең үлкен партия болып шықты. 2020 жылы екі партия қайта бөлінді. Дереккөздер
Шәмілқала

Шәмілқала — Дағыстандағы кент. Унсокол ауданының әкімшілік орталығы (2016 жылдан бастап). Шәмілқала кенті құрамындағы жалғыз елді мекен ретінде қалалық елді мекен мәртебесі бар Шәмілқала кенті муниципалды құрылымын құрайды. Географиясы Унсокол ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км (жолдарда) орналасқан. Ауыл маңынан М281 «Мамраш-Арақан көпірі» жолы өтеді. Елді мекеннің ауданы 0,78 км². Тарихы Ол 1985 жылы Светогорск атауымен Ырғанай су электр станциясының гидроқұрылысшылар елді мекені ретінде құрылған. 1991 жылы имам Шәмілдің құрметіне өзгертілді. Тұрғындары ;Ұлттық құрамы 2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының қорытындысы бойынша: Инфрақұрлымы, экономикасы Кентте оқу-тәрбие кешені, әскери комиссариат, ауданаралық көпсалалы аурухана, ауданаралық СЭБ, ауданаралық салық қызметі, «Шіркейсэсқұрылыс» ААҚ, «Сулақэнерго» ААҚ басқармасы бар. Дереккөздер
Жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты 1997

Жеңіл атлетикадан VI әлем чемпионаты — Грекия, Афина қаласында 1997 жылдың 1 тамыз - 10 тамыз күндері аралығында өткізілді. Жарыстар «Олимпиада стадионы» стадионында өтті. Медальдық есеп Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20041212065020/http://www2.iaaf.org/results/past/WCH97/index.html IAAF 1997]
Жетікөл (Орынбор облысы)

Жетікөл — Ресей Федерациясы Орынбор облысының Светлый ауданында, Қазақстанмен шекаралас жерде орналасқан ағынсыз тұзды көл. Ауданы шамамен 12 000 га болатын көл Светлый ауданының оңтүстік-шығысында ең үлкен көл қазаншұңқырларының бірінде орналасқан. Орынбор облысында бұл екінші үлкен көл, тек Шалқар-Екі қара ғана одан үлкен. Көлдің қазаншұңқыры төбелермен қоршалған. Көлдің су беті шамамен 4000 га құрайды. Көлдің солтүстік-шығысындағы жағасы терең сайға байланысты су ойып кеткен және төмендетілген. Көлдің тереңдігі 1-1,5 м. Көл жағасында Светлый ауданы Озерный ауылдық кеңесінің әкімшілік орталығы Озерный ауылы орналасқан. Жетікөл көлі көші-қон кезеңінде суда жүзетін құстардың ұя салатын және демалатын орны ретінде көл қаумалына жатқызылады. Дереккөздер
Ақкөл (көл, Қостанай облысы)

Ақкөл, Жақсы Ақкөл – Ұлы Жыланшық өзені алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде. Гидрографикасы Орташа аумағы 62 км 2 . Ұзындығы 11 км-ден астам, ені 8 км, орташа тереңдігі 3,7 м, ең терең жері 5 м-ден асады. Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағалауы биік жарлы, 1,5 км-ге созылған түбек бар. Көлге Ұлы Жыланшық өзені құяды. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді. Суы ащы, жазда мал суарылады. Көлден табан, шортан, алабұға ауланады. Дереккөздер
Шалқар-Екі қара

Шалқар-Екі қара — Орынбор облысының шығысында, Светлый ауданында орналасқан ағынсыз көл. Облыстағы ең ірі көл. Су қоймасы табақша тәрізді ойпатта орналасқан, жағалары негізінен өте жайпақ. Жағалау сызығының ұзындығы 96 км. Көлге ағатын су жоқ, тек көктемгі су тасқынында Бұрықтал өзенімен байланысады. Осыған байланысты көл әр 10 жыл сайын құрғап, 3 жылда түбіне дейін қатып қалады. Кейбір жылдары бірнеше үлкен және көптеген ұсақ жылымдарға ыдырайды. Сол кезде минералдануы 4 г/л жетеді. Орташа минералдануы 3-5 г/л. Көлдің ихтиофаунасы мөңке балығымен ұсынылған, ал Бұрықталмен ұзақ байланыста болған жылдары алабұға, сазан, аққайран, торта және басқа да кейбір балық түрлері енеді. Жағалауда шағалатұмсықты қарқылдақтар ұя салады. Әдебиет * Чибилёв А. «Природное наследие Оренбургской области». Оренбургское книжное издательство, 1996 г. * Чибилев А. А., Мусихин Г. Д., Павлейчик В. М., Паршина В. П. «Зеленая книга Оренбургской области: Кадастр объектов Оренбургского природного наследия». Оренбург: Изд.-во «ДиМур», 1996 г.
Гүбірлі таулары

Гүбірлі таулары — Орынбор облысының шығысында, Гүбірлі өзенінің алабындағы (Жайықтың оң саласы) тау сілемі. Орал тауларының оңтүстік бөлігі. Гүбірлі таулары солтүстіктен оңтүстікке қарай 70 км-ге созылып жатыр. Олардың ауданы шамамен 400 км². Таулар Гүбірлі аңғарымен, сондай-ақ оның салаларының жыраларымен, сайларымен және шатқалдарымен қатты ойылған. Кейбір шатқалдардың тереңдігі 80-100 м-ге жетеді. Үстемдік биіктігі 300-350 м. Ең биік шыңы — Поперечная тауы. Гүбірлі тауларының оңтүстік бөлігінде Мұғалжар өтеді. Таулар негізінен туфтардан, кремнийлі және сазды тақтатастардан тұрады. Беткейлерде дала өсімдіктері өседі, мүктер мен қыналар кездеседі. Тауларда марганец, мыс, темір және никел рудаларының (Ақкерман никель кеніші), хром, әктас және басқа пайдалы қазбалардың кен орындары бар. Әдебиет * [https://earchive.tpu.ru/handle/11683/7251 Янишевский M. E. Мұғалжар және Гүбірлі тауларына іссапар туралы есеп (алдын ала) / М. Е. Янишевский // Томбы технологиялық институты хабаршысы] [ТТИ хабаршысы. — 1905. — Т. 3.] Дереккөздер
Гүбірлі (өзен)

Гүбірлі — Ресейдің Орынбор облысындағы өзен, Жайық өзенінің оң саласы. Өзеннің ұзындығы — 111 км. Алабынның ауданы — 2410 км². Сары үстіртінен бастау алады. Бастау Поим және Оноприеновка ауылдарының арасында, Қарағай-Покровка ауылынан 6 км биіктікте орналасқан, бастаудың биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 480 м. Сары үстіртінің орталық бөлігі Сақмар, Гүбірлі және Таналық үш өзендерінің алаптарына табиғи су алабы қызметін атқарады (осы үш өзен Жайыққа құяды). Гүбірлі кей жерлерде тау өзеніне ұқсайды: сарқырамалар мен иірімдер кезектесіп тұрады. Өзеннің ағысы біршама бұралаңдалған, бұл өзеннің Гүбірлі тауларының арасынан ағуына байланысты, сондықтан өзен төбелер мен жартастардың арасынан жол табуға мәжбүр болды. Гүбірлі Казачья Гүбірлі ауылының маңында Жайыққа құяды. Сағаның биіктігі теңіз деңгейінен 165 м. Сағасы мен бастауы арасындағы биіктік айырмашылығы 315 м, өзеннің ұзындығы 110 км, еңіс коэффициенті 2,86 м/км (салыстыру үшін, Оралда дәл осындай көрсеткіш 0,34) — бұл Гүбірлінің біркелкі емес жылдам өзен екендігін көрсетеді. Бұл тіпті жазда, шілде айының өзінде өзендегі судың, әсіресе жоғарғы ағысында айтарлықтай салқын болуына және Цельсий бойынша 18 градустан аспайтындығына әкеледі. Гүбірлі өзенінің бойында (бастап сағасына қарай) мына ауылдар орналасқан: Қарағай-Покровка, Старохалилово, Малохалилово, Нұрболат, Үзембай, Белошапка және Казачья Гүбірлі. Өзеннің басқа жақын маңдағы елді мекендер үшін де маңызы бар – мысалы, Гүбірліден 6 шақырым жерде орналасқан Новорудный ауылының жанында ауылды сумен қамтамасыз ететін өзенде су алғыш (сорғы станциясы) бар. Өзеннің атауы , — сарқыраған, гүбірлеген немесе — тасбақа дегеннен шыққан. Сілтеме *