kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шөл тасшыбжығы

Шөл ТАСШЫБЖЫҚ (Oenanthe deserti) - кәдімгі тасшыбжыққа ұқсас орташа денелі құс. Биологиялық сипаттама Бұл екі түрдің аналықтарын бірінен-бірін айыру қиын. Аталығын қара алқымы мен жонының құм түстес түсінен ажыратуға болады. Әуені қысқа және тұрақты, бірақ өте әуезді - «или-или» деген тәрізді үн шығарады. Кейде сайрап жүріп тұп-тура тік ұшып, біртіндеп көлденеңдеу арқылы күйттік ұшу жолын жасайды.Ұялары жасырын жерлерге орналасады, көптеген тасшыбжықтардан айырмашылығы - ұясы іннің аузына таяу тұрады (кейде тіпті ұяның ернеуі көрінеді). Салындыдағы 4-6 қоңыр теңбілді көгілдір жұмыртқаларды негізінде аналығы 14-16 күн басады. Балапандарды ата-енелері ұяда 13- 14 күндей, олар ұшып кеткеннен кейін аптаға жуық қоректендіреді. Қазақстанда наурыздан қазанның ортасына дейін кездеседі. Таралуы Бұл африкалық-азиялық тасшыбжық Қазақстанда Каспий маңынан бастап Зайсан қазаншұңқырына дейін - құмдауыт жерді, ал сазды және тастақта көлденең бедерлі және бұталы үлескілерді ұнатып, барлық шөл типті жерлерге қоныстанады. Дереккөздер
Шыбжың тасшыбжық

Шыбжың ТАСШЫБЖЫҚ (Oenanthe isabellina) - ірі денелі (22-35 г), жабын қауырсындарында қарама-қарсы түстер мүлде болмайтын тасшыбжық. Биологиялық сипаттама Аталығы мен аналығының сырттай көрінісінде айырмашылық жоқ: жонының біркелкі құм түстес қоңырқай реңі бауырында жайлап құм типтес сары түске (жонына қарағанда едәуір ақшыл, бірақ ақ емес) ауысады. Олар кәдімгі немесе шөл тасшыбжықтардың аналықтарына өте ұқсас, алайда олардан едәуір ірірек, ең бастысы - тұмсығы үлкенірек. Оның үстіне олар басқа тасжарғылардан гөрі жиірек денесін тіктеу ұстайды. Шөлде шыбжың тасшыбжық - құстардың көрнекті түрлерінің бірі. Аталықтар көктемде және күзде көп сайрайды және сайрап жүріп күйттік ұшу жасайды. Олар бөгде әуендерді оңай қабылдап, өз әуеніне қосып алады. Жеке аталықтардың осындай бірнеше кірме әуендері бар, олардың арасында шалшықшының, лашынның, сан алуан бозторғайлардың, бұлдырықтың, тырдудың, бөдененің және т.б. дауысы естіледі. Шыбжың тасшыбжықтың сан алуан әуеніне көршілестердің ешқайсысы тең келмейді. Ұяларды кемірушілердің індеріне, көптеген жұқпалы ауруларды тарататын бүргелердің қоректендірушісіне айналған суырлардың және құмдауықтардың тұрған індеріне жиі-жиі орналастырады. Сондықтан шыбжың тасшыбжық обаға қарсы қызмет атқаратын мамандардың зерттеуі үшін маңызды зерзат болып саналады. Ұя інге 1-ден 3 метрге дейін (орташа есептегенде 2 м шамасында) өте терең, кірер ауыз бен жер бетінен 40-тан 120 сан- тиметрге дейін қашықтықта орналасады. Тереңдетілген шұңқырдағы ұяның ернеуі ін жолының деңгейіне тура келеді. Ұяны негізінде аналық салады, аталық кейде ғана аналыққа жәрдемдеседі. Салындыдағы 4- 6 теңбілсіз ашық көгілдір жұмыртқаларды да аналық 12-15 күн басады, ал балапандарды ата-енелері сонша мерзім қоректендіреді. Балапандар әлі ұша алмаса да, ұядан шығып кетіп, алғашқы қауіп төнген кезде інге жасырынады да алғашқы аптада іннің маңайынан ұзап кетпейді. Шыбжың тасшыбжық жазда - 2 рет, тауларда тек қана 1 рет балапан өргізеді. Таралуы Шыбжың тасшыбжық қазақстандық шөл, шөлейт және құрғақ далаларда өте көп кездеседі. Ол тек қана сусымалы, бекімеген құмнан, сондай-ақ қалың өскен шөптесін биік өсімдіктері бар орманды және шалғынды үлестерден қашқалақтайды. Оның есесіне мал таптаған ауыл шетіне және тіпті қалаларға орнығуға өте әуес, ал тауларда субальпілік белдеудің орныққан және шөптері аласа үлескілерге дейін көтеріледі. Қазақстан аумағында наурыздан қазанның соңына дейін кездеседі. Дереккөздер
Татрең тұқымдасы

Татрең тұқымдасы - біршама түзу және қысқа тұмсықты (бастан қысқарақ) кішкене және орташа денелі (20-250 г) балшықшы құстар тұқымдасы. Басы едәуір үлкен, мойыны қысқа, аяғы - ұзын. Бұл құстарға жататын түрлердің едәуір бөлігінің саусақтары 3- еу ғана (олардың түбінде шағын жарғақ болады), егер үшінші саусағы болса, ол - қысқарған саусақ. Қанаты - үшкір, біршама қысқалау. Құйрығы - түзу немесе аздап ұзарған, онша үлкен емес, жыныстық, ересектік және маусымдық айғақ жақсы білінеді. Татрең тұқымдасында 60 түр бар. Қазақстанда осы тұқымдастың 6 туысынан 14 түрдің өкілдері кездеседі. Дереккөздер
Алтынжон татрең

Алтынжон татрең (Pluvialis apricaria) дене мөлшері маусымқұсқа жуық (200 г шамасында, қанатының алымы - 60 см шамасында) балшықшы құс. Биологиялық сипаттама Аталықтарының күйттік жасану кезіндегі жонының реңі - алтын түстес сары шұбары бар қара, бауыры, ноқтасы және тұмсық үстіндегі маңдайы - қара. Аналығының жабын қауырсындары осыған ұқсас, дегенмен бауырында ақ теңбілдері болады. Екі құстың да қыста реңі қарауытып, жемсауы, төсінің бір бөлігі және екі қапталы - түтін түстес, бауыры күңгірт ақ түсті болып кетеді. Қолтық ойындысының түсі ақ болады.Ұяларды көтеріңкі үлескілерге салады. Салындыдағы 2-5, көбінесе 4 қоңыр немесе сұр секпілді сарғыштау қоңыр жұмыртқаларды ата-енелері басады. Негізгі қорегі - жануартекті азықтар. Таралуы Батыс Еуропа мен Сібірдің тундрасы және ішінара орманды тундрасына қоныстанады, Қазақстанда ұшып өткенде кездеседі, мұндайда суқоймалардың жағасын бойлап, көбінесе басқа балықшы құстардың тобында жүреді. Көктемде - сәуір- мамырда, күзде қыркүйек-қазанда ұшып кетеді. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Кәдімгі тентекқұс

Кәдімгі тентекқұс (Caprimulgus europaeus) - қара шұбар қоңырқай сұр қорғаныш реңді шағын денелі (75 г, қанат алымы - 60 см шамасында) құс. Биологиялық сипаттама Шу шығармай, оңтайлы, жеңіл ұшады. Тамағының екі жағында, қанат ұшында және қүйрық ұшының жиегінде сигнал беру рөлін атқаратын ақ теңбілдері бар. Тентекқұс іңір қараңғысында жалпақ аузын ашып алып, шаршамастан ұшып, жолында кездескендердің барлығын жинап жүріп қоректенеді. Ұялау орындарын талғамайды - 2 шұбар жұмыртқасын кез келген жерге: мейлі орман төсенішіне, тасшақпаға немесе жай ғана саздың үстіне, талғамай сала береді. Жұмыртқаларды ата-енелері кезектесіп басады, мұны тіпті әбден жақындаған кезде де байқау мүмкін емес. Балапандарды ұядан ұшқаннан кейін ата-енелер тағы жемдеумен болады. Таралуы Еуразия және Солтүстік-Шығыс Африканың үлкен бөлігіне қоныстанады. Қазақстанда мүлде тіршіліксіз шөлдерден басқа барлық жерлерге дерлік ұялайды. Тентекқұстар тұрақты жылылық орныққанда - сәуірдің соңында - мамырдың басында ұшып келеді, қыркүйекте ұшып кетеді, кейде қазанның басына дейін кешігуі де мүмкін. Дереккөздер
Тоғайбұлбұл

ТОҒАЙБҰЛБҰЛ (Cercotrichas galactotes) бұлбұл деуге мүлде болмайтын құс. Биологиялық сипаттама Көптеген мамандар оны сайрақ тұқымдастарға жалпы жатқызбай, сандуғаш тұқымдастарға жатқызып, қызғылтсарықүйрықты сандуғаш деп атайды. Бұл құстың кескіні мен қылығында сайрақ тұқымдастарға және сандуғаш тұқымдастарға тән дауыс бар. Бұл сандуғаш - бұлбұлдың сыртқы көрінісі өзіне тән және аталықтары мен аналықтарының реңі бірдей: тұмсығы жуандау және айқабақты еске түсіретіндей құйрығы едәуір ұзын құс, бірақ аяғы ұзын. Енді біреулер оның сыртқы көрінісін шыбжың тасшыбжыққа ұқсас деседі. Жоны - қызыл қошқыл реңкті сұрғылт қоңыр, бауыры ақ десе де болады, көзінің үстінде шаңқай ақ қасы болады. Сатыланған құйрығы ашық үш түске боялған: құйрық түбі - қызғылт қоңыр, ұштары - қара және ақ. Құйрықтың бұл ерекше реңі әсіресе көзге түседі, өйткені құс құйрығын жоғары жиі көтеріп, алабұлбұл немесе қызылтамақ бұлбұл сияқты желпуіш тәріздендіріп жайып жібереді.Ұялары сексеуілдердің діңіне немесе тамыр астына жасырын орналастырылады. Ұяны ата-енелер бірлесіп, тек аналығы мұнымен сиректеу шұғылданады. Салындыдағы 3-5 қоңыр теңбілді жасылдау түсті жұмыртқаларды аналық 11 - 13 күн басады. Балапандарды ата-енелер 2 аптаға жуық қоректендіреді. Бір жазда, сірә тек қана 1 рет балапан өргізетін тәрізді. Таралуы Африканың солтүстігінде, Алдыңғы және Орта Азияға қоныстанған. Қазақстанда бталы шөлдерде - Каспий теңізінен Балқаш қазаншұңқырына дейін айтарлықтай кең ұялайды. Бунақденелілермен қоректенеді, шегіртке тұқымдастарды жиі жейді, олардың азықтағы үлесі 74%-ға дейін жетеді. Оның сайрағаны көбінесе сайрақтың әуенін еске түсіреді. Дегенмен аталық әуенді тездетіп орындаған кезде - сандуғаш па деп қаласың, ал әуелей ұшып сайрағанда бозторғайдың шырылына ұқсайды. Қазақстанға едәуір жайырақ - сәуірдің соңына қарай ұшып келеді. Жергілікті құстар балапандарын өргізіп те үлгерген кезде олар бүкіл мамыр бойы ұшып келумен болады.Қыстауға тамыздың ортасынан бастап, қыркүйекте ұшып кетеді. Дереккөздер
Кіші тоқылдақ

Кіші тоқылдақ (Dendrocopos minor) дене бітімі және реңі бойынша үлкен тоқылдаққа өте ұқсас ең кішкене денелі (24- 32 г) құс. Биологиялық сипаттама Өте ширақ. Тоқылдақтарға тән тәсілдермен ағаш діңін тексеріп, бунақденелілерді аулайды, дегенмен кейде шымшықтарша жіңішке бұтақтардың ұшына да асылып тұрады. Күзде және қыста шымшықтар және көктекелермен бірге орманды бойлай көшкіндеп ұшады. Ұялары ағаш қуысында болады. Мамырда ұяға жұмыртқа салынады, ал маусымның соңында - шілденің басында балапандар ұяны тастап, шымшықтар тобымен қоныс аудара бастайды. Қазақстанда кіші тоқылдақтың биологиясы өте нашар зерттелген, соған қарамастан бұл құс орман үшін өте пайдалы құстардың бірі деп есептеледі. Таралуы Кіші тоқылдақ Еуразия және Солтүстік Африканың жапырақты және аралас ормандарында қоныстанады. Қазақстанда тек үш жерде ғана: Алтайда, Жайық өзенінің аңғарында және Көкшетау көтерілімінде ұялайды. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Тоқылдақ тұқымдастар

Тоқылдақ тұқымдастар (Рісidае) - ерекше ұзын қашау тәрізді тұмсығы бар шағын және орташа денелі (300 г шамасында) тоқылдақтәріздес құстар отрядына жататын тұқымдас құстардың бірі. Тұмсықта бойлай созылған қырлар мен қатпарлар болады, тілі - ұзын және нығыз, тұмсықтың ұзындығындай алға созылып шығуға бейім, тілінің ұшы үшкір, арнайы сөл шығатындықтан, жабысқақ болып келеді. Тоқылдақтар осы тұмсықтың жәрдемімен қабық тесігі мен жарығына және сүрегіне тереңірек бойлап, бунақденелілерді және олардың дернәсілдерін жапсырып немесе шаншып алады. Жабын қауырсындары - қатқыл, көбінесе ашық түсті. Құйрығы - ұзын, конус пішінді қатқыл. Құс құйрығын таяныш етіп, қысқа және өте имек, өткір тырнақтарымен тік бетке жабысады. Аяқтары - қысқа және күшті екі саусағы - алға, екі саусағы - артқа бағытталған 4 саусағы болады. Орман құсы, отырықшы өмір сүреді, кейде шағын қашықтыққа қоныс аударады. Топ та үйір де түзбейді. Моногамиялы, жұбын көптеген жылдар бойы жиі сақтайды. Қабықта және сүректе тіршілік ететін бунақденелілерді және солардың дернәсілдерін жейді, дегенмен затия бетіндегі азықтарды да шоқиды. Күзде және қыста тұқымдар мен жемістерді жейді. Тоқылдақтар отрядында 207 түрді қамтитын 34-35 туыс бар. Қазақстанда 5 туыстан 8 түр кездеседі. Орман шаруашылығында тоқылдақтардың пайдасы үлкен. Олар күн сайын бірнеше жүз зиянды насекомдарды қырады. Тоқылдақтар әсіресе жаз айларында пайдалы, өйткені, олар бұл кезде жәндіктермен қоректенеді. Қыста тоқылдақтар көпшілігінде кылқанды ағаштардың дәндерімен қоректенеді. Үзіп алған жаңғақтарын өздері шоқып жасаған ағаш қуыстарына бекітіп қойып, оны қаты тұмсығымен жарып, ішінен дәнін алып жейді. Пайдаланылып болған бүршік қабығын жерге түсіреді. Тоқылдақтардың жаңғақтарды апарып бекітіп қойып, ішінен дәнін алып жейтін жерін “дүкен” деп атайды. Мұндай “дүкендердің” астында қарағайдын, бірнеше мыңдаған тұқымы алынған бүрлері үйіліп қалады. Тоқылдақтардың келтіретін аздаған осындай зияндарынан, олардың пайдасы аздаған көп. Сондықтан да халык “тоқылдақ — тоғай дәрігері” деп атайды. Дереккөздер
Тоқылдақтәріздестер отряды

Тоқылдақтәріздестер отряды (Piciformes) - ата тегі зымырандарға ортақ әр текті құстар отряды. Тоқылдақтәріздестер отрядына жататын құстардың дене мөлшері әр түрлі (6-300 г), реңі де алуан түрлі, барлығының ұзын, мықты тұмсығы, жіңішке және қатқыл тілі болады. Моногамиялы. Аталығы мен аналығының айырмашылығы онша көп емес. Отряд 6 тұқымдасқа (жалтырауық тұқымдастар, масылқұс тұқымдастар, сақалдаққұс тұқымдастар, балбағдарқұс тұқымдастар, тоқанақ тұқымдастар және нағыз тоқылдақ тұқымдастар. 380 түрді біріктіретін 73-74 туысқа ажырайды. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Тайгета

Тайге́та —Плеяд шоқжұлдызының үшеулік жұлдыздар жүйесі. Торпақ шоқжұлдызының ең жарық екі жұлдызына жатады. Физикалық сипаттамасы Тайгета жұлдыздар жүйесі Жерден 440 жарық жылына алшақ орналасқан. Ең бірінші құрылымы, Тайгета А - ақшыл-көк В - типті субгигант, оның жарықтығы +4,30-ға тең. Бұл жұп - спектрлі жұлдыз, жұлдыздардың құрылымдарының өлшемдерінің жарықтығы +4,6 және +6,1-ге тең. Олар бір-бірінен 0,012 бұрыштық секундтқа алшақ орналасқан. Бұл жағдайда периоды 1313 күнге тең. Тайгета В - 8-інші жұлдыз, және де ол Тайгета А дан 69 бұрыштық секундқа алшақ орналасқан. Есімінің шығу тарихы Тайгета - ежелгі Гректер мифологиясында Зевстің сүйіктісі, Лакедемонның анасы болған. Атлант және Плейонның туған қызы. Оны ұрлап кетуі Амикла тағында бейнеленген. Басқа деректер бойынша, Артемида оны маралға айналдырып жіберген. Бұлай жасау себебі, Гераклдың аулап алған алтын басты маралының Артемидаға Зевстің уәде беруі. Дереккөздер Сілтемелер * [http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocolhtml&IdentTaygeta&NbIdent1&Radius2&Radius.unitarcmin&submitsubmit+id Datos astronómicos de Taygeta] * [http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/taygeta.html Taygeta (Stars, Jim Kaler)] ]
Кәдімгі сушылқара

Кәдімгі СУШЫЛҚАРА (Cinclus cinclus) - дене бітімі мығым, қараторғайдай денесі орташа (50-60 г) құс. Биологиялық сипаттама Жоны - қошқыл және бауыры - ақ кішкене құс тау өзенінің маңынан үнемі кездеседі, оны өзге құстармен шатастыруға болмайды. Біздің сайрағыш құстарды жақсы білетін И.Ф. Бородихин жемдік орындағы оның қылығын былай сипаттайды: «Сушылқара суға телміре қарап, бірде жем байқалған су камераға қарай (суқойма жағасындағы су шегі) жүгіре жөнеледі, бірде дәл осы мақсатта бірде суға күмп ете түсіп, сүңгиді. Көбінесе басын және мойнын суға батырып, таяз су жағасынан қоректенеді. Сонымен бірге ол тереңірек жерлерде толығырақ батып енеді де, құрлықтағыдай жүріп, судың түбімен қорегін іздейді. Ол бұдан соң суға жай ғана сүңгіп шығады немесе келесі жағаға дейін жүріп, судан жайлап шығады... Су астында жүзген кезде аяғы мен қанатын пайдаланады» (Птицы Казахстана. Т. 3. 408-6.). Сушылқара көбінесе тау ағын суының ортасындағы тастан көрінеді, тас үстінде серпімді аяғына тізерлеп, қошқыл көзін ақ қабағымен аз уақыт жауып, тізерлеу ырғағымен жыпылықтатады. Денесін ауыр көтеріп, әдетте өзендер мен бұлақтардың барлық иінін қадағалап, анда-санда құрлық арқылы төтелей, қашықтықты қысқартып, түзу ұшады. Ұшып бара жатқанда тіпті тау өзенінің гүрілінен де жақсы естілетін ерекше ащы қиқу шығарады. Әуені қатты болғанымен, айқын емес. Сушылқаралар, сондай-ақ сирек сайрайды. Жұбымен өмір сүреді, үлкен топ, тіпті шағын топ та түзбейді. Ұялау орындары жылма-жыл тұрақты. Сушылқаралар мүктен жасаған бір жағында кіретін аузы бар шар тәрізді абажадай ұяларын көбінесе жағалаудағы тастар арасындағы қуысқа тығады. Ұяның кіретін аузы жиі- жиі шашыранды су пердесімен жабылып қалады, яғни ұя шындығында су астына жасырылады. Аналық құс тау толқынды ағынның түбімен ұяға еркін енеді, алайда жыртқыштар оған мүлде жолай алмайды. Ұны ата-енелер салады, ал салындыдағы 4-5 ақ жұмыртқаларды аналық басады, оны кейде аталық қоректендіреді. Балапандарды ұяда 3 аптаға жуық, ұядан ұшып шыққан соң тағы бір аптадай ата-енелер қоректендіреді. Ұялас балапандар едәуір тез тарқап кетеді де, жас балапандар жалғыз-жалғыздан өмір сүреді. Таралуы Қазақстанда Тәңіртау және Алтай тауларында таралған. Барлық жерде әдеттегідей жеткілікті мөлшерде тіршілік етеді. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Қоңыр сушылқара

Қоңыр СУШЫЛҚАРА (Cinclus pallasii) - денесі толық қоңыр реңді, алыстан қара түсті болып көрінетін, кәдімгі сушылқарадан сәл үлкендеу (60-70 г) құс. Биологиялық сипаттама Жас құстар өте алабажақ, ақ теңбілдері көп болады. Мекен орындары, қорегі, дауысы, қылығы кәдімгі сушылқаранікіндей. Қоңыр сушылқара Тәңіртаудың тау шатқалдарында кәдімгі сушылқарамен іргелес өмір сүреді. Кәдімгі сушылқара сияқты қоңыр сушылқараның ата-енелері ұядағы балапандарына күні бойы 600-ге дейін жем үлесін (әдет- те әрбір жем үлесінде бірнеше ұсақ су жәндіктері - гаммарустар, қүндақтылар, инеліктің дернәсілдері, т.б. болады) тасиды. Балапандар ұядан кеткенде, әлі ұша алмаса да, жасқанбай суға барып, жүзеді және сүңгиді. Таралуы Қоңыр сушылқара үлкен денелі және ұялауға ертерек келетіндіктен, кәдімгі сушылқараны сүйікті үлескіні жерден және ұя орналастыратын орындардан жиі-жиі ығыстырады. Біз мұндай жағдайларды Алматыға жақын Іле Алатауының Үлкен Алматы шатқалынан бірнеше рет байқадық. Мұнда бұлақтардың біріндегі сарқырама астындағы ұяны әр жылдары біресе кәдімгі сушылқара, біресе кәдімгі сушылқара иеленді. Сол кезде қоңыр сушылқара ұясын тау тасқынды суының үстіндегі жартас сөрелеріне жиі-жиі, ашықтан-ашық орналастырып жүрді, мұны кәдімгі сушылқара ешқашан жасай алмайды. Мұндай ұяларды тау өзендерінің деңгейі кенет көтерілген кезде су ағыны жиі жуып кетеді. Олар біртіндеп суы едәуір таза және қоректі оңай теріп жеуге болатын тау өзенінің жоғарғы бөлігіне қарай ауысады. Қар жауып, суқоймалар қата бастаған кезде кешірек, қазанның аяғына қарай қайтадан төмен түсе бастайды. Дереккөздер
Суықторғайлар туысы

Суықторғайлар туысы (Рyrrһulа)- Қазақстандағы қунақ құстар тұқымдасқа жататын 18 туыстың біреуі. Биологиялық сипаттама Бұлар орташа денелі (27-35 г) орман қунақтардың шағын тобы. Суықторғайлар туысына жататын құстардың тұмсығы -қара, жуан. Көбінесе басын және мойнын суға батырып, таяз су жағасынан қоректенеді. Сонымен бірге ол тереңірек жерлерде толығырақ батып енеді де, құрлықтағыдай жүріп, судың түбімен қорегін іздейді. Ол бұдан соң суға жай ғана сүңгіп шығады немесе келесі жағаға дейін жүріп, судан жайлап шығады... Су астында жүзген кезде аяғы мен қанатын пайдаланады» (Птицы Казахстана. Т. 3. 408-6.). Сушылқара көбінесе тау ағын суының ортасындағы тастан көрінеді, тас үстінде серпімді аяғына тізерлеп, қошқыл көзін ақ қабағымен аз уақыт жауып, тізерлеу ырғағымен жыпылықтатады. Денесін ауыр көтеріп, әдетте өзендер мен бұлақтардың барлық иінін қадағалап, анда- санда құрлық арқылы төтелей, қашықтықты қысқартып, түзу ұшады. Ұшып бара жатқанда тіпті тау өзенінің гүрілінен де жақсы естілетін ерекше ащы қиқу шығарады. Әуені қатты болғанымен, айқын емес. Сушылқаралар, сондай-ақ сирек сайрайды. Жұбымен өмір сүреді, үлкен топ, тіпті шағын топ та түзбейді. Ұялау орындары жылма-жыл тұрақты. Сушылқаралар мүктен жасаған бір жағында кіретін аузы бар шар тәрізді абажадай ұяларын көбінесе жағалаудағы тастар арасындағы қуысқа тығады. Ұяның кіретін аузы жиі- жиі шашыранды су пердесімен жабылып қалады, яғни ұя шындығында су астына жасырылады. Аналық құс тау толқынды ағынның түбімен ұяға еркін енеді, алайда жыртқыштар оған мүлде жолай алмайды. Ұяны ата-енелер салады, ал салындыдағы 4-5 ақ жұмыртқаларды аналық басады, оны кейде аталық қоректендіреді. Балапандарды ұяда 3 аптаға жуық, ұядан ұшып шыққан соң тағы бір аптадай ата-енелер қоректендіреді. Ұялас балапандар едәуір тез тарқап кетеді де, жас балапандар жалғыз-жалғыздан өмір сүреді. Таралуы Қазақстанда Тәңіртау және Алтай тауларында таралған. Барлық жерде әдеттегідей жеткілікті мөлшерде тіршілік етеді. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Сұқсырлар туысы

Сұқсырлар туысы (Podiceps)- сұқсыртәріздестер отрядына жататын 4 туыстың біреуі. Сұқсырлар туысы 13-15 түрді қамтиды, ал Қазақстанда олардың 4 түрі: үлкен сұқсыр, сұржағал сұқсыр, қарамойын сұқсыр және кішкене сұқсыр бар. Бұл туысқа жататын құстардың өкілдері басында «құлақ» тәрізді әлемдейтін қауырсындардың болуымен ерекшеленеді, сол үшін олар тіпті «әлемделген сұқсырлар» деп те аталған. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Сұқсыртәріздестер отряды

СұҚСЫРТӘРІЗДЕСТЕР отряды (Podicipedidaeformes) - тек қана суда өмір сүретін құстардың аз санды отряды. Отряд бір тұқымдасқа біріккен 20-ға тарта түрі бар 4 туысты қамтиды. Қазақстанда бір туысқа жататын 5 түрі бар. Олардың дене мөлшері 120 грамнан (кішкене сұқсыр) 1,5 килоға дейін (үлкен сұқсыр) өзгереді. Сұқсырлардың денесі жайпуат, созылыңқы келеді, жоны - қошқыл, бауыры — ақ, мойны - ұзын, жіңішке тұмсықты, басы кішкене. Аяғындағы саусақтарының әрқайсысы жүзгіш қалақшамен жеке-жеке көмкерілген, тұтас жарғағы болмайды. Бауырындағы тығыз жабын қауырсындар «құс мамығы» деп аталады. Од XIX ғасырдың ортасында әйелдердің жасануына кең пайдаланылды. Арктика және Антарктидадан басқа бүкіл дүниежүзілік жерлердің барлығында өмір сүреді. Қазақстанда тоқтау суды суқоймасы бар кез келген жерлерден кездеседі. Ұясы көбінесе суда қалқып жүреді, ұядағы ақшыл жұмыртқалардың реңі уақыты жеткенде ұяны жасырын бүркемелеген затияның түсіне еніп боялады. Сұқсырлар сан алуан су жәндіктерімен - бунақденелілер, шаянтәріздестер, ұлулар, балықтармен, оқта-текте балдырлармен қоректенеді. Жақсы жүзіп, жақсы сүңгиді. Ала жолақты балапандары денесін сәл кептіре салысымен суға ұмтылады. Жылыстау кезінде жер-жердегі жазықтық суқоймалардан кездесуі мүмкін. Дереккөздер
Кішкене сұқсыр

Кішкене сұқсыр (лат. Tachybaptus ruficollis) — Қазақстандағы кішкене сұқсырлар туысының жалғыз өкілі. Басқа сұқсырлардан айырмашылығы дене мөлшері кішкене (200 г шамасында), бүкіл денесі қошқыл реңді, басында әлемденетін қауырсындары жоқ, сондай-ақ ауыз езуінде тері қатпары да болмайды. Солтүстіктен де кездесетіні белгілі болса да, еліміздің барлық оңтүстік жартысында су бетінде қалқыған өсімдіктері бар тоқтау суды суқоймалардың барлығында орын тебеді. Нағыз оңтүстікте жыл бойы кездеседі. Бойын жасырып өмір сүреді, қамыс- қоғалы жерлердің маңында болады, аз- ғана қауіп төнсе, суға сүңгіп кетеді. Су бунақденелілерін, ұлуларды қорек етеді, ұсақ балықтардың азықтық үлесі онша емес. Балапандары ширақ балапандылар типіне жатады, алайда олар ересек құстардан қылығы, белсенділігі, ширақтылығы және елеулігі бойынша соғұрлым ерекше болғандықтан, балапандарды басқа түрге санаған да кездер болды. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Ақбас сұлыкеш

Ақбас сұлыкеш (Emberiza leucocephalos) - Сарыторғайлар тұқымдасының кәдімгі сұлыкешке өте ұқсас (оларды бір кезде бір түрдің түршесі деп санаған), бірақ реңінде сары түс болмайтын құс. Биологиялық сипаттама Әуені кәдімгі сұлыкешке ұқсас, алайда аяқтамасы айқын жалғаспай, қысқа қайырылады. Ақбас сұлыкеш жерде ұялайды, сондай-ақ бір жазда екі рет балапан өргізеді, алайда Қазақстандағы ұялау өмірінің дағдысы туралы егжей-тегжейлі деректер аз. Таралуы Қазақстанда ақбас сұлыкеш кәдімгі сұлыкештер болатын жерлерде - солтүстікте және батыста өмір сүреді. Алайда оның бұдан басқа Жоңғар Алатауы және Тәңіртаудың кейбір жерлерінен, сондай-ақ Күнгей Алатауы жотасының солтүстік беткейінен ұялау орындары табылған. Ақбас сұлыкештің, сондай-ақ қазақ ұсақшоқыларының кейбір тау топтарында да, мысалы, Қарқаралы тауларында өмір сүруі мүмкін. Біз жаз ортасында сод жердей сайраған аталықтардың үнін естідік. Қыста ол оңтүстік және оңтүстік бойынан да, кәдімгі сұлыкешпен бірге кез келген жерден кездеседі. Қазақстанның бүкіл шығыс жартысы бойынша ұшып өтетіні айқын байқалады. Қыстап қалған сұлыкештер қазаннан наурызға дейін Қазақстанның оңтүстігінен кездеседі. Дереккөздер
Жартас сұлыкеші

Жартасшыл сұлыкеш — бақ сұлыкешіне өте ұқсас, бірақ тек қана жабық қауырсындарында сары түстің болмауынан ерекшеленетін құс. Биологиялық сипаттама Аталығының әуені - сұлыкештерге негіздес және оңай танылады. Ұялар тастарға жасырылып, жерге салынады. Салындыдағы 4-5 қоңыр теңбілді көгілдір жұмыртқаларды аналығы басады. Ұялау өмірінің дағдысы егжей-тегжейлі аз зерттелген. Таралуы Оңтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанның таулы өңірлерінде қоныстанады. Сусымалы және үйінді тастары бар жартастар беткейін ұнатады. Биік тауларда, мысалы, Тәңіртауда теңіз деңгейінен 3000 м жоғары кездеседі. Жартасшыл сұлыкеш әсіресе қазақ ұсақшоқылары типтес қүрғақ климатта, аласа тауларда көп болады. Бізде бар болғаны жарты жыл - сәуірден қыркүйекке дейін ғана болады, Үндістанда қыстайды. Дереккөздер
Кәдімгі сұлыкеш

Кәдімгі сұлыкеш - Сарыторғайлар тұқымдасының көпшілікке көбірек таныс өкілі. Биологиялық сипаттама Бүкіл бауыр бөлігінің жабын қауырсындары ашық сары реңді аталығының жемсауынан сарғылт-қызыл сары жалпақ жолақ өтетін, орташа денелі (27- 36 г) құс. Бұталары бар жапырақты ормандарда қоныстанады, әсіресе ашық алаң, ағашы кесілген және орман шетін ұнатады. Аталығы күйттеу кезеңінде бір буыны бірнеше рет қайталанып, соңында: «зинь- зиньзиньзинь - зиииииии» деп созылып бітетін өте сыңғырлаған қарапайым әуенді ұзақ сайрайды, оның үстіне тіпті қапырық түскен уақытта сайрайды. Ұя - бұтаның немесе қалың өскен шөп будасының астында қалқаланып, жерде салынады. Бір жылда екі рет балапан өргізеді. Салындыда әр жолы 4-5-тен тот түстес қоңыр теңбілді және сызықтары бар сүрғылт жұмыртқалар болады. Жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады, аналықты оқта-текте аталық алмастырады. Ата- енелері балапандарды ұяда 12-13 күн қоректендіреді. Кейде балапандар 10 күн жан-жаққа таралып кетеді. Балапандардың негізгі жемі - бунақденелілер. Сұлыкештер күзде және қыста тұқым жейді. Таралуы Еуразияда: Атлантикадан Байкалға дейін және Поляр шеңберінен Жерортатеңізіне дейін кең таралған. Бұл орман құсы Қазақстанда тек қана солтүстік облыстардың орманды дала өңірлерінде Алтайда және Ертіс маңында ұялайды. Республиканың барлық қалған аумақтарын кәдімгі сұлыкеш көктемде және күзде ұшып өтеді, ал оңтүстікте өте көп мөлшерде қыстап шығады. Дереккөздер
Қамысшыл сұлыкеш

Қамысшыл СҰЛЫКЕШ (Emberiza schoeniclus) - денесінің мөлшері (16-30 г) және тұмсығы аса бірдей бола бермейтін құс. Биологиялық сипаттама Басы, тамағы және жемсауының алдыңғы бөлігі - қара, жоны - қызыл қошқыл қоңыр, бауыры - ақшыл. Оларды ертеректе өз алдына жеке екі түрге - жуан тұмсықты қамысшыл сұлыкеш және жіңішке тұмсықты қамысшыл сұлыкеш деп бөлді. Алайда олардың таралу кеңістігі орасан үлкен болғандықтан (Атлант мүхиты- нан Тынық мүхитқа дейін), өтпелі түрлері көбейіп кетіп, олардың арасындағы шекараны анықтау қиын болды. Қамысшыл сұлыкештің басқа сұлыкештерден айырмашылығы ол өзендер аңғарындағы және көлдер қазаншүңқырындағы су маңы мен су бетіндегі өсімдіктерге, көбінесе қоғалы, құрақты немесе қамысы көп өскен жерлерге қоныстанады. Ересектері аралас жем жейді, алайда балапандарын бунақденелілермен қоректендіреді. Ұялары шөп арасында, жерде болады. Салындыда 4-6 жалпақ қисық сызықтарымен айқын безенген ашық күлгін түстен саз түсті қоңыр түске дейін боялған жұмыртқалар болады. Жұмыртқаларды аналық басады, кейде оны аталық алмастырады. Ұялау өмір дағдысы аз зерттелген. Қыста 50 шақты дарақтары бар топтары кездеседі. Таралуы Ол Қазақстанның бүкіл жазықтық аумағының суқоймалары бойынша өте кең таралған. Сонымен бірге Қазақстанның солтүстігінде жіңішкетұмсықтылар, ал оңтүстігінде жуантұмсықты түрлер көп болып келеді. Солтүстік өңірден сұлыкештер ұшып кетіп, Қазақстанның оңтүстігінде бірен-сарандары қыстап қалады. 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Қарабас сұлыкеш

Қарабас СҰЛЫКЕШ (Emberiza melanocephala) - сарғалдақ сұлыкештің толық көшірмесі. Қарабас сұлыкештің аталығы одан тек қана басының қара болуымен ерекшеленеді, ал аналығын ажыратып, тану қиын. Оларды кепке дейін бір түрдің екі түршесіне жатқызуы тегін болмаса керек. Таралуы Олардың жақындығы туралы осы екі түр бізге кездесетін біраз жерлерді, мысалы, Түрікмен елінің оңтүстігінде будандастыру жағдайлары дәлел бола алады. Қарабас сұлыкештің Қазақстанда кездесетін жалғыз орны - батыс шекара жанындағы Жәнібек стансасының өңірі, 1949 жылы маусымның 20- сында жас үйеңкі ағашынан оның балапаны бар ұясы табылды. 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Тарышыл сұлыкеш

Тарышыл сұлыкеш — Сарыторғайлар тұқымдасының Сұлыкештер туысына жататын құс, біздегі сұлыкештердің ең ірі денелісі (40-58 г). Биологиялық сипаттама Сондай-ақ тарышыл сұлыкеш аталыгын аналығынан реңі бойынша ажыратуға болмайтын құстардың бірегейі, олардың реңі - бойлай созылган қошқыл жолақтары бар сұрғылт қоңыр. Дауысы - нағыз сұлыкештерше «шырылдау», ал аталықтары «ррррррррррррррр» деп құбылтып, ұзақ шырылдап, қатты сайрайды. Ұясын қалың шөп арасына жақсы жасырады. Салындыдағы 3-5 ірі теңбілді сұрғылт немесе саз түстес жұмыртқаларды аналығы 12-13 күн басады. Балапандар ұяда 9-12 күн болады, оларды ата- енелері қоректендіреді, бір жазда бір рет балапан өргізеді. Кешеуілдеген балапандар тамызда да кездесетініне қарамастан, аталықтар шілденің ортасынан-ақ сайрауын тоқтатады. Таралуы Тарышыл сұлыкеш Оңтүстік Еуропада, Солтүстік Африкада, Алдыңғы және Орталық Азияда кең таралган, Қазақстанда Тәңіртау және Жоңғар Алатауларының тау етектерінде және аласа тауларында қоныстанады. Әдетте сұлыкештер қыста көшіп жүретін болса да, Қазақстанның Қиыр Шыгысында тарышыл сұлыкеш кейде қыста кездеседі. Қазақстанның оңтүстігінде көктемде - ақпанның ортасынан бастап-ақ пайда болады. Сөйтіп, көп ұзамай, аталықтар шырылдап, әуендетеді. Тарышыл сұлыкештер қыркүйекте ұшып кетеді. Ташкенттің төңірегінде және оңтүстікке таман қыстайды. Дереккөздер
Татрең сұлыкеш

Татрең СҰЛЫКЕШ (Emberiza stewarti) - кішкене (15-22 г) алайда өте ашық түсті сұлыкеш. Биологиялық сипаттама Аталығының жоны - тат- түстес - сарғылт, жемсауындағы жалпақ белдігі, басы, екі жағы және бөтегесі -ашық сұр түсті. Аналығы бозғылт және біркелкі реңкті болып келеді. Бұталары бар тасты тау жартастарына ұялайды. Әуені - әдемі, нағыз сұлыкештер типтес. Ұялары - тас астына немесе тастар арасындағы таушада орналасқан. Салындыдағы 3-5 ұсақ нүктелі өрнектері бар ашық түсті жұмыртқаларды аналығы 12 күн басады. Ата-енелері бірлесіп, балапандарды осынша уақыт бунденелілермен (шегірткемен) қоректендіреді. Сірә, жылына бір рет қана балапан өргізетін болса керек. Таралуы Бұл иран-ауған-үнділік сұлыкеш. Қазақстанда ұзақ уақыт тек қана Батыс Тәңіртауда қоныстанды. Ол соңғы жылдары біртіндеп солтүстік-шығысқа қарай таралып мекендеуде және енді Алматының оңтүстігіндегі тауларға да жетті. Қыста Орталық Азияның шегінен әрі ұшып кетеді. Қазақстанда 4 айға жуық - сәуірден тамыз айы бойы болады. 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Скутум

Скутум (лат. scutum, a) — ортасында сабы бар ұзын қалқан. Тарихы Қалқанның бұл түрі Италиядан бастау алады, онда ол қола дәуірінен бастап таралған деген де деректер бар. Этруряда, Витулонияға жақын жердегі Поджо-алла-Туардия қорымында шамамен б.з.д VIII ғасырға жататын кейінгі римдік скутумға өте ұқсас қалқан суреті табылған. Бұл қалқан кейін кельттерде, иберлерде, иллириялықтарда жақсы қолданыста болды. Шамамен б.з.д IV ғасырда аргивтік гоплит қалқанының орнына скутум қолданыла бастады. Римдегі азамат соғысы кезінде скутум сопақ пішінді болып, кейін тікбұрышты болып кетті. Бұл соңғы скутум түрі Империя ескерткіштерінен жақсы белгілі. III ғасырда скутумның орнын ауксилии деп аталатын қалқан басты. Ертеде сопақ пішінде немесе дөңес төртбұрыш пішімді болған. Көбінесе ағаштан жасалған тік қабырғамен қүшейтілген. Ондай кезде умбон керек болмаған. Умбоны темірден немесе қоладан жасалып, түрлі формада болған. Сипаттама Республика кезеңінде скутумның ені 75 см, ұзындығы 1,2 м , салмағы 8-10 кг болған. Полибидің айтуы бойынша, скутумды екі ағаш пластинаны желімдеу, дөрекі терімен қаптау, одан соң бұзау терісімен қаптау арқылы жасаған және бұндай қалқанның умбоны болған, шеттері темір қапсырмалармен қапталған. Қалқанның дөңгеленген пішінінен легионердің оны кеудесінің алдында емес сол жағында ұстағанын білуге болады. Осылай римдік легионер жауын тықсырып, оң қолындағы қысқа қылышын пайдаланған. Дереккөздер 1. http://hiswar.net/weapon-and-military-technique/33-skutum-shchit-drevnerimskikh-legionerov-iv-vek-do-n-e-iii-vek-n-e 2. http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_synonims/237201/%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%83%D0%BC 3. http://sablya.info/rimskaya_imperiya/skutum-drevnerimskij-shhit.html
Корсон

Корсон (Торсон) (фр. Chorson, Tercin, Torso, Chorso; 790 жылдардан кейін қайтыс болды) — Тулузаның бірінші графы (778—790). 778 жылы Ұлы Карл жаңа Аквитания корольдігін құрды. Оның королі ретінде өзінің жаңа туған баласы Тақуа Людовикті тағайындады. Бұл баласының қамқоршысы әрі регенті ретінде сол кездегі осы аумақтағы ең белгілі Тулуза графы Корсон таңдалды. Корсон, Людовик әкісінің Италия мен Орталық Еуропадағы жорықтарында еріп жүргенде, Аквитания корольдігінің іс жүзіндегі билеушісіне айналды. 788 жылы Корсон Васкония герцогы Адальриктен жеңіліп, тұтқынға түседі. Оны Васконияға ешқашан қарсы соғыс жүргізбейтініне ант алғаннан кейін ғана босатқан. Бұны білген Ұлы Карл 790 жылы Корсанды орнынан алып, оның орнына Желондық Гильомды тағайындады.
Акфред (Тулуза графы)

Акфред (фр. Acfred, 843 жылдан кейін өлді) — 842—843 жылдардағы Тулуза графы. Акфредтың шығу тегі белгісіз. 842 жылы Батыс-Франктер мемлекетінің королі Карл II Тақырбас Аквитания королі Пипин II қарсы соғыс ашты. Сонымен бірге ол осы жылдың маусым айында Пипиннің жақтасы Септимания маркизі Бернардан Тулузаны тартып алып, Акфредке берді. Бернар бағынудан бас тартып, Пипинмен бірігеді. Ол 843 жылы Акфредті Тулузадан қуып жіберді, бірақ бұны король мойындамады. 844 жылы Бернардың дарға асылуынан кейін Карл II Тулуза графы ретінде Руэрг Фределонды тағайындады. Бұл уақытта Акфред қайтыс болып кеткен болуы мүмкін.
Фределон

Фределон Фределон (Фреддон, Фредоль) (фр. Fredelon, Freddon, Fredol, шам.815 — шам. 852), 844/849 жылдардан Руэрг, Тулуза графы , 850 жылдан Каркассон графы, Руэрг графы Фулькоальд пен Сенегундтың баласы. Фределонқа әкесі өлгеннен кейін Руэрг графтығы мұра ретінде қалды. 844 жылы Карл II Септимания маркизі Бернарды дарға асып, оның иеліктерін бөлді. Сол кезде Фределонға Тулуза графтығы тиді. Бірақ Аквитания королі Пипин II бұл аймаққа Бернардың баласы-- Гильом II тағайындаған еді. Бұл тартыста Гильом басым болды. Осы 844 жылы Фределон Арагон графы Галиндо I Аснаресті Палларс және Рибаргорс графтықтарынан қуып, бұл жерлерді Тулуза графтығына қайта қосты. 849 жылы Гильом Барселона графына айналды. Оның жоқтығын пайдаланған Карл II Аквитанияға басып кірді. Фределон Тулузаны басып алып, өз қожайынына жол ашты. Карл өз кезегінде Фределонды Тулуза графы деп жариялады. Ал Гильом 850 ұсталып, дарға асылды. 850 жылы Карл граф Каркассон Мироны орнынан алып, қаланы Фределенға берді. Фределон 852 жылы қайтыс болып, оның орнын інісі Раймунд I басты.
Раймунд I

Раймунд I Раймунд I[1] (фр. Raymond, шам. 815/820 — шам. 865) — 841жылдан Лимож графы, 849 жылдан Руэрг пен Керси графы, 852 жылдан Каркассон менТулуза графы, 855 жылдан Тулуза маркизі, Руэрг графы Фулькоальд пен Сенегундтың баласы. 841 жылы Раймунд Лимож графы деп танылды. 849 жылы Карл II оны Аквитаня королі Пипин II қарсы соғыста көмектескені үшін Керси мен Руэрг графы қылып тағайындады. Ағасы Фределонның өлімінен кейін ол Тулуза графтығын (Пальярс пен Рибагорсуды қосқанда) мұраға алды. 855 жылы Карл Раймундты Тулуза маркизі деп жариялады. 862 жылы Раймунд Бургундия маркизі мен Барселона графы Онфруамен қақтыңысып, алдымен Лимождан, кейін 863 жылы Руэрг пен Тулузадан айырылды. Бірақ Онфруадан сескенген Карл Онфруаның иелігін басып алып, оны таратып жібереді. Енді Раймундқа өзінің бұрынғы иеліктерін қайтару керек болды. Ол Барселонаның жаңа графымен соғыс жүргізді. 856 жыл осы тартыста қайтыс болды. Раймунд I Раймунд I[1] (фр. Raymond, шам. 815/820 — шам. 865) — 841жылдан Лимож графы, 849 жылдан Руэрг пен Керси графы, 852 жылдан Каркассон менТулуза графы, 855 жылдан Тулуза маркизі, Руэрг графы Фулькоальд пен Сенегундтың баласы. 841 жылы Раймунд Лимож графы деп танылды. 849 жылы Карл II оны Аквитаня королі Пипин II қарсы соғыста көмектескені үшін Керси мен Руэрг графы қылып тағайындады. Ағасы Фределонның өлімінен кейін ол Тулуза графтығын (Пальярс пен Рибагорсуды қосқанда) мұраға алды. 855 жылы Карл Раймундты Тулуза маркизі деп жариялады. 862 жылы Раймунд Бургундия маркизі мен Барселона графы Онфруамен қақтыңысып, алдымен Лимождан, кейін 863 жылы Руэрг пен Тулузадан айырылды. Бірақ Онфруадан сескенген Карл Онфруаның иелігін басып алып, оны таратып жібереді. Енді Раймундқа өзінің бұрынғы иеліктерін қайтару керек болды. Ол Барселонаның жаңа графымен соғыс жүргізді. 856 жыл осы тартыста қайтыс болды.
Бернар II Торпақ

Бернар II Торпақ немесе Тулузалық Бернар II (; 872/877 жылы өлтірілді) — 865 жылдан Руэрг, Лимож, Тулуза, 872 жылдан Ним, Каркассон, Разес және Альби графы, Тулуза графы Раймунд I және Берттің ұлы. Раймунд I 865 жылы өлімінен кейін, Карл II оның баласы Бернарды Тулуза мен Руэрг графы етіп тағайындады. Оның иелігіне Пальярс, Рибагорсу мен Лимож кіруі де мүмкін. 872 жылы Каркассон графы Олиб II орнынан алынғаннан кейін Альби, Ним, Каркасон және Разені де иелігіне қосты. 872 жылы (басқа деректерде 877 жылы) ол Бернар Плантвелюдің вассалының қолынан өлді. Бернар Плантвелю оның өлімінен соң оның иелігінің үлкен бөлігін алды, бірақ Лимож Бернардың бауыры Фулькоальдқа тиді. Фулькольд виконт атағын алып, Лимож виконттарының негізін салушыға айналды. Пальярс пен Рибагорса Тулузадан бөлініп, Рамон I иелігіне өтті, ал Олиба II өз иеліктерін қайтарып алды. Дереккөздер
Ай фазалары

Қалыпты жағдайда аспан әлемінде байқалатын ай тұрақсыз күйде болады. Ол, біресе шар тәріздес домалақ күйде жарқырайды, біресе орақ тәріздес күйде кішірейе бастайды, біресе аспан денесінен мүлдем жойылып кетіп, кейінірек орақ тәріздес күйде өсуші пішінге айналып отырады. Мұндай барлығына белгілі ай пішіндерінің өзгеріске ұшырауы, ай фазаларының ауысымы деп аталады. Ай фазалары Ай жер бетіне, негізінен, күн сәулелері арқылы көрінеді, ал ай фазаларының өзгеруі - ол жер бетіндегі қарапайым адамға байқалатын үрдіс немесе өзгеріс. Негізінен ай, әрине, шар тәріздес күйін сақтап қалады, мұнда тек қана күннен түсетін сәулелердің бағыттары өзгеріп отырады. Ай фазалары - жер бетінен байқалатын, күн сәулелерінің бағыттарының өзгеруінен, айдың көрінетін бөлігінің әр түрлі пішіні. Ай түрінің өзгеруі оның Жерге және өзіне жарық түсіретін Күнге қатысты әр түрлі қалыпта орналасуы. Жыл бойындағы ай фазалары Айды бақылағанда әртүрлі көрінуіне байланысты 7 фаза, көрінбей тұрғандағысын қосса 8 фазаны ажыратады. Олар: Жаңа ай, Толысқан жарты ай, Бірінші тоқсан, Толысқан дөңес ай, Толық ай, Дөңес ай, Үшінші тоқсан, Кішірейіп бара жатқан ай. Фазалар Айдың Күнге қатысты тәуелдігіне байланысты анықталатындықтан, қолдануға маңызды ретінде 4 фаза қарастырылады. Олар: жаңа ай, толған ай, өсуші ай, кемуші ай. Жаңа Ай Жаңа Ай- бұл айдың мүлдем көрінбей қалатын кезеңі, бұл кезде кемуші айдан өсуші айға ауысым процесі өтеді. Біраз жылдық тәжірибе бойынша бұл кезеңде адам бойында энергия таусылып, потенциал жоғарылайды. Толған Ай Толған Ай- бұл айдың дөңгелек шар тәрізді пішіндес толықтай жарқырауы, бұл кезде өсуші айдан кемуші айға ауысым процесі өтеді. Біраз жылдық тәжірибе бойынша бұл кезеңде адам бойында энергия біршама көтеріліп, керісінше потенциал азаяды. Өсуші Ай Біраз жылдық тәжірибе бойынша бұл кезеңде адам бойында энергия толып, астралдық информация көбейеді. Бұл кез жақсылықтың бастауы болып табылады. Кемуші Ай Бұл кезең ғалымдардың айтуы бойынша адам бойындағы энергия толықтай таусылып, дем алуға жақындауы болып табылады. Ай фазаларының адамға әсері Ай фазалары адамға келесідей әсер етеді деп есептелінеді: Ай толық кезінде көптеген адамдардың ой, күш-қуаты артады. Ескі ай кішірейіп, жоқ боларда және жаңа ай туғанша адамдардың көңіл –күйі төмендейді. Интеллектуалды өрлеу, шарықтау айдың 1/4 бөлігінен толық айға айналғанға дейін артады. Жаңа туған ай - өзіне жайлы, елге жайсыз. Ал айдың шалқайып немесе тік тууы егін шаруашылығына ыңғайсыз. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.luna-segodnja.ru/fazy-luny.php] * [http://kerekinfo.kz/blog/11958.html] * [http://stud24.ru/phisics/aj-fazasy/295017-881530-page1.html] * [http://astro-pages.ru/index.php?action=1349014432] * [http://astrosfera.ru/moon/online] * [http://moscowaleks.narod.ru/galaxy016.html] Қолданылған әдебиеттер * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
Ең ірі АҚШ көлдерінің тізімі

:Толық мақала — Төмендегі тізімде Америка Құрама Штаттарына жартылай немесе толығымен тиесілі аймақтағы ең үлкен көлдер мен су қоймалары келтірілген. Су деңгейі кей көлдерде қатты ауытқиды, сондықтан орташа мән алынған. Кейбіреулері Канада аумағында (АҚШ-пен көршілес мемлекет) орналасқан көлдер үшін деректер Америка Құрама Штаттарына тиесілі аумақта емес, көлдің жалпы ауданы туралы берілген. Көлдер мен суқоймалар Ауданының кемуі бойынша Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.lakelubbers.com/usa-largest-lakes-in-usa-volume-L1-C7/ Lake & Reservoir Search Results] * [http://nationalatlas.gov/articles/mapping/a_general.html#ten Profile of the People and Land of the United States — Water — Lakes] * [http://geography.about.com/od/lists/a/10-Largest-Lakes-In-The-US.htm 10 АҚШ-тың үлкен көлдер] * [http://www.statista.com/statistics/204193/the-largest-lakes-in-the-us-by-area/ 20 АҚШ-тың үлкен көлдері]
Мон-Сен-Мишель

Мон-Сен-Мишёль Әулие Михаил тауы - Париждің солтүстік-батысына қарай 400 шақырым жердегі Бретания мен Нормандияның шекарасында орналасқан құз жартасты арал. Мұнда Мон-Сен-Мишёль абаттығы орналасқан. Бұл гранитті жартастың диаметрі - шамамен 930 м, биіктігі -теңіз деңгейінен 92 м. Тарихы Аббаттықтың тарихы 708 жылдан басталады. Аңызға сенсек, Архангел Михаил Авранш есімді епископқа Мон-Томб тауына ғибадатхана тұрғызу тапсырылады. XI ғасырда аралға бенедикт-монахтар келеді, аббаттықтың негізін осы монахтар қалаған. Аббаттық ғасырлар бойы діндарлардың зиярат ететін орны болды. Сондай-ақ әр кезеңдерде түрменің, монастырьдің қызметін атқарды. Франция мен Англия арасында болған жүзжылдық соғыста Мон-Сен-Мишель француздардың Нормандиядағы алдыңғы қатарлы бекінісі болды. Бұл бекіністі жаулар ешқашан ала алмаған. Абаттықтың төменгі көлік тұратын бөлігі су тасқыны кезінде суға батып кеткен. Орта ғасырларда бұл аббаттықты адамдар жұмаққа теңеген. 1790 жылы монахтар монастырьден біржола кетіп, аббаттық 1863 жылға дейін түрме ретінде пайдаланылған. 1874 жылы аббаттыққа тарихи ескерткіш дәрежесі беріліп, бастапқы әсем қалпына келтіру мақсатында көптеген жөндеу жұмыстары жүргізілді. Қазіргі уақытта Бүгінде Мон Сен-Мишель аббаттығы Франциядағы ең әйгілі туристік орын болып табылады. Бұл жерге жылына 3,5 миллион саяхатшы келеді. 1979 жылдан бастап Мон-Сен-Мишель аббаттығы және ол орналасқан шығанақ ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мәдени және табиғи мұралар тізіміне енді. Дереккөз 1. https://en.wikipedia.org/w/index.php?titleMont_Saint-Michel&actionsubmit
Әл-Азхар мешіті

Әл-Азхар мешіті — Каирдің ең ежелгі мешіттерінің бірі. Әл-Азхар толық атауы - «әл- Джәми әл-Азһар», яғни «күн сәулелі үлкен мешіт» деген мағынаны білдіреді. Әл-Азхар мешітінің іргетасын 972 жылы Мысырдағы Фатимидтер әулетінің билеушісі Жауһар Ассықли әл-Муизз қалаған. Әл-Азхар - фатимилердің Мысырда салдырған ең алғашқы ескерткіші. Әл-Азхар мешітінде Мысыр қаласында ежелгі замандардан бері қалыптасқан түрлі стильдердің қолтаңбасы бар. Өз заманында бұл мешіт үлкен саяси маңызға ие орын болатын. Мешітте алты кіру қақпасы бар, ең басты қақпа XVIII ғасырда салынған. XI ғасырда әл-Азхар бүкіл мұсылман әлеміне әйгілі оқу орнына, яғни университетке айналды. Университетке дүниенің төрт бұрышынан талапкерлер келіп Құранды, хадистерді, мұсылман құқығын және араб тілін оқып үйренді. Әл-Азхар мешіті Әмір Ибн ал-Ас және ибн-Тулун мешіттеріне ұқсатып салынған. Әл-Азхар - қазір де мұсылман әлеміндегі ең әйгілі діни оқу орындарының бірі. Бұл университетте 90 мынға жуық студент білім алады. Теология, шариғат, әдебиет, әкімшілік істері және сауда, политехника, ауыл- шаруашылық, медицина, педагогика, мұсылман қыздар факультеттері сияқты факультеттер бар. Каир мен провинция орталықтарындағы арнаулы діни мекемелер әл-Азхар университеті құзырында. Университетті әл-Азхар университетінің шейхы (ректор) басқарады. Ол - әрі бас имам. Универеитеттің орталық кітапханасында 80 мың кітап, 20 мың қолжазба сақтаулы. Мешітте шеберлікпен салынған балконды бес мұнара бар. Мұнаралардың бағандары қыштан жасалынған, ондағы салынған ою-өрнектер өте күрделі. Мысыр өкіметінде әл-Азхар университеті істері жөніндегі министр тағайындалған. Дереккөздер
Аламо миссиясы

Аламо миссиясы- Аламо «Сан-Антонио де-Валеро миссиясы» деген атпен танымал. Бұрын қамал әрі католик миссиясының қызметін атқарған. Бүгінде Техас штатының Сан-Антонио қаласында орналасқан мұражай. Ғимарат кешені ғибадатхана мен оны қоршаған құрылыстардаң қамал түрінде салынған қабырғадан тұрады. Бұл құрылысты XVIII ғасырда Испан империясы жергілікті халыққа діни білім беру мақсатында салдырған. 1793 жылы Аламо кешені қараусыз қалды. 1849 жылы Техас штаты Америка Құрама Штаттарына енген соң, Аламо әскери бекініске айналды. «Аламо» деген атау әскери бекініс болғаннан кейін барып берілген деген болжам бар. Аламо ғимаратын кейде «Техастың киелі ордасы» деп me атайды 1876 жылы АҚШ әскері өз миссиясын тоқтатып, Аламо Техас штатына сатылды. Бүгінде Аламо көбіне туристер тамашалайтын жер немесе жай ғана тарихи ескерткіш ретінде бағаланады. Қазіргі Аламо мұражайының экспонаттары қару-жарақ пен сурет-көріністерден тұрады. Аламо - Сан-Антонио өзенінің бойында салынған алғашқы миссия. Аламо және басқа да осыған ұқсас миссиялардың көпшілігі бүгінге дейін сақталып, Сан-Антонио Ұлттық тарихи саябағының құрамына енген. АҚШ қарулы күштерінің ең алғашқы Құрмет медалінің иегері испан ұлтынан шыққан сарбаз болатын. Ол Аламо маңында ерлікпен қаза тапты. Кейін ол Сан-Антонио ұлттық бейітінің маңында жерленді. Дереккөздер
Әл-Хусейн мешіті

Әл-Хусейн мешіті (; Egyptian Arabic: ) — Каирдегі ең ежелгі мешіттердің бірі. Каир мұсылмандарының ең қасиет тұтар жерлерінің бірі. Хан әл-Халили базарының маңында орналасқан 1154 жылы салынған . Әл-Хусейн мешіті Каирдегі ең ерекше мешіттердің бірі болып саналады, сондай-ақ әлемдегі ислам мешіттерінің ішіндегі ең әсем мешіттің бірі. Осы маңда қазба жұмыстары жүргізілгеннен кейін бұл мешіттің Фатими әулетінің билеушілері бейіттерінің үстіне салынғаны белгілі болды. Мешіт кешенінде екі мұнара бар. Оңтүстік жағындағы мұнара мешітпен бірге бой көтерген ал солтүстігіндегі мұнара кейінірек, қазіргі заманға сай кесене үлгісінде тұрғызылған Мешітте көптеген киелі заттар сақталған. Соның бірі - қасиетті Құран кітабының ең көне және толық қолжазбасы. Мешітте мәрмәрдан тұрғызылған 44 баған бар. Олар мешіттің ағаштан жасалған төбесін ұстап тұр. Мешіт адам таңғаларлықтай әсем, ол алтынмен және шығыс әшекейлерімен безендірілген, сыртқы құрылысы да көз тартарлықтай әдемі. Мешітте әл-Хусейннің сүйегі жерленген. Әл-Хусейн — Мұхаммед пайғамбардың күйеу баласы Әлидің ұлы. Мұсылман-шейіттер Хусейнді Мұхаммед пайғамбардың жалғыз заңды мұрагері деп санайды. Мешітке кіруге тек кана мұсылмандарға рұқсат етілгең басқа дін өкілдеріне тыйым салынған. Әл-Хусейн алаңы - каирліктердің жиі келетін орны. Әсіресе діни мерекелерде бул жерге мыңдаған адам жиналады. Дереккөздер
Элис Миллер капелласы

{{Db-meta|{}}} {} Элис Миллар капелласы АҚШ-тың Иллинойс штатының Эванстон қаласындағы Солтүстік-батыс университетінде орналасқан. Бұл оқу орнынан гуманитарлық пәндер мен инженерлік сала бойынша екі дәрежелі бакалавр деңгейін алып шығуға болады. Элис Миллар капепласында бүгінде АҚШ-тағы ең беделді музыка мектебі бар. Қазіргі күні музыка мектебінде екі толық оркестр, заманауи музыка ансамблі, симфониялық топ және екі джаз орындаушылар тобы бар. Элиc Миллар капелласының биіктігі 46 метрге жетеді. Мектепте оркестрлік аспаптар, вокал және сөйлеу мәнері бойынша жоғары білім алуға болады. Элиc Миллар капелласы әрі шіркеу, әрі діни орталық болып табылады. Бұл - Фостер Г.Макгоу мен оның жұбайының Cолтүстік-батыс университетіне жасаған сыйы. Фостер Макгоудың анасы Элис Миллардің құрметіне арнап салынғандықтан, капелла сол кісінің атымен аталған. Макгоу мырза көп жылдар бойы Солтүстік-батыс университетіне қамқорлық танытып келді, ал Макгоу ханым болса осы университеттің түлегі. Элис Миллар капелласы 700 адамға лайықты етіп салынған. 1962 жылы тұрғызылған капелланы Фостер Дж. Макгоу кейін университетке сыйға тартты. Капеллаға келушілерге ешқандай шектеу қойылмайды. Сондықтан мұнда өзге ұлт және дін өкілдері де келіп тұрады әрі өз уағыздарын еркін жүргізе алады. Дереккөздер
Метеор кратері

Метеорит жасаған ең үлкен ойық - АҚШ-тың Аризона штатындағы Метеор кратері. Оның диаметрі 1700 м-ден астам және тереңдігі 200м. Атмосфера арқылы өтіп, жерге соғылу үшін метеорлар айтарлықтай үлкен. Метеордан қалған куйген тас метеорит деп аталады. Дереккөздер