kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ежелгі Сайрам ескерткіші

Ежелгі Сайрам ескерткіштері – архитектуралық ескерткіштер. Шымкент қаласынан шығысқа қарай 12 км жердегі Сайрамсу өзенінің жағасында. Қазіргі Сайрам ауылының орнында Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық ірі қалаларының бірі – Исфиджаб кезінде осы аймақтың орталығы болған. Қаланың дәл қай уақытта салынғаны белгісіз. 8 ғасырдан бастап Исфиджаб Ұлы Жібек жолындағы сауда қаласы екені белгілі. 12 ғасырдан бастап Сайрам атауы тарихи деректерде жиі кездеседі. Осы ғасырдың басында Сайрамды Хорезм шаһы Мұхаммед талқандады. 13 ғасырдың аяғында қала қайта өркендеп, сауда-саттық, дипломатиялық қатынастар жүргізе бастайды. 15 – 16 ғасырларда Сайрам егіншілік пен ірі сауда орталығына айналады. 17 – 18 ғасырларда жоңғарлар қаланы бірнеше рет қиратады. Дегенмен, 1,5 мың жылдық тарихы бар Сайрам шаһарының қалдығы біздің заманға келіп жетті. Көне қаланың шаһристаны қазіргі Сайрамның ортасында жатыр. Шаһристанның жобасы жердің бедеріне қарай біршама жақсы көрінеді, көлемі 30 га. Бүгінге дейін шаһристан қабырғаларының сілемі мен төрт жағындағы төрт қақпасының орнын, екі үлкен көшенің сүрлеуін байқауға болады. Көшелердің түйіскен жерінде қаланың орталық алаңы мен мешіт болған. Деректерге қарағанда, Исфиджабтың цитаделі болмаған сияқты. М.Е. Массонның «Көне Сайрам» деген еңбегінде цитадель қала қақпасының шығыс жағында деп көрсетілген. Қазіргі Сайрам кентінің орталық бөлігінің жобасы бұрынғы шаһристанмен дәлме-дәл келеді. Кент орталығында ортағасырлық сәулет өнерінің тамаша ескерткіштері сақталған. Мірәлі баба кесенесі Ибраһим ата, Қарашаш ана мазарлары, Абдул-Әзиз баб, Қызыр пайғамбар, Қожа Толығ, Ләтіп ата және Мұстафа ата ескерткіштері бар. Мірәлі баба кесенесі (11 – 12 ғасырлар) порталды-күмбезді, күйдірілген кірпіштен қаланған ғимарат, биіктігі 3 м, қабырғаларының ауданы 7,506,32 м. Портал кірпіштері өрнектеп қалау әдісімен белдеу түрінде әшекейленген. Ибраһим ата, Қарашаш ана мазарлары шамамен 11 – 12 ғасырларда тұрғызылған, кейін 17 ғасырда бұзылуы себепті қайтадан салынған. Екеуі де тарихта болған адамдарға – Қожа Ахмет Ясауидің әкесі мен шешесіне арналған. Жергілікті халықтың ішінде ерекше қадірленеді. Екі ғимарат та порталды-күмбезді, қыштан қаланған, шаршы пішінді, жақсы сақталған. Абду-л-Әзиз баб күмбезі – Сайрамдағы ең үлкен құрылыс. Үлкен порталдан, орталық бөлмеден, қатар орналасқан екі бөлмеден тұрады, төбесі күмбезбен жабылған. Хызыр пайғамбар мұнарасы негізінде құлаған мешіттің бір жақ мұнарасы болса керек, 17 ғасырға жатады, диаметрі 2,8 м, биіктігі 5,63 м. Ескі суреттерде мұнара конус тәріздес күмбезбен біткені, күмбездің астындағы аркалы ойықтар (азан шақыруға арналған, ғимаратқа ерекше сұлулық беріп тұрғанын байқауға болады. Мұнараның ішінде төбеге апаратын тар баспалдақ және кішіректеу оқ ататын тесіктер бар. Қожа Толығ кесенесі (18 ғасыр) Сайрамдағы ең бір әдемі құрылыстардың бірінен саналады. Сыртқы, ішкі өлшемдері шаршыға жуықтайды: 6,44х6,30 м, биіктігі 7,15 м, күйдірілген кірпіштен қаланған. Сайрамда бұдан басқа да 11 – 18 ғасырлардың арасын қамтыған ірілі-ұсақты ескерткіштер көп. Негізгілері мемлекет қарауына алынған. Дереккөздер
Болат Қаскенұлы Сембинов

Болат Қаскенұлы Сембинов (3.11.1958 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Қапланбек ауылы) – әскери қайраткер, генерал-лейтинант. Киев жоғары әскери-теңіз саяси училищесін (1980), Мәскеудегі Әскери-саяси академияны (1991) бітірген. Каспий флотилиясының (1980 – 88) және Тынық мұхит флотының (1991 – 92) күзет кемелерінде лауазымды қызметтерде болды. 1992 – 94 жылдары Алматы жоғары жалпы командалық әскери училищесі бастығының көмекшісі, аға оқытушы, 1994 – 97 жылдары ҚР Қорғаныс министрінде бөлім бастығы, іс басқармасының бастығы – әскери коллегияның хатшысы, 1997 – 2003 жылдары Қорғаныс министрінің көмекшісі, министр аппаратының бастығы қызметтерін атқарды. 2003 жылдың қыркүйегінен ҚР Қорғаныс министрінің орынбасары. 2-дәрежелі “Айбын” орденімен, медальдармен марапатталған. Қазақ, орыс, ағылшын, неміс тілдерін жетік меңгерген. Әйелі Сембинова (Батькаева) Наиля Равильевна, балалары Темір және Руфат. Дереккөздер
Әлимарданбек Топчибашев

Әлимардан бек Топчибашев, Әлимардан бей Топчубашов (; 4.5.1865, Тифлис – 5.11.1934, Париж) – Әзірбайжан халқының көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, публицист. 1884 ж. Санкт-Петербург университетінің тарих және филология факультетіне оқуға түсіп, бір жыл өткен соң заң факультетіне ауысқан. 1887 ж. студенттердің революциялық ұйымына қатысқаны үшін университеттен шығарылып, оқытушыларының араласуымен қайта қабылданды. 1889 ж. университетті алтын медальмен бітіріп, сол университетте оқытушылық қызметте қалдырылды. 1894 ж. адвокаттық қызметке ауысып, Бакуге оралды. 1897 – 1917 ж. Баку қаласында орыс тілінде шығып тұрған “Каспий” газетінің және Әзірбайжан тіліндегі “Хаят” газетінің редакторы болды. 1905 ж. тамызда Нижний Новгород қаласында өткен бүкілресейлік мұсылмандардың бірінші съезіне қатысып, съезде “Ресей мұсылмандары одағы” ұйымының ОК-не сайланды. Бірінші Мемлекеттік Думаға мүше болып, онда мұсылман фракциясын құруға жетекшілік етті. Выборг үндеуіне қол қоюшылардың қатарында болды. 1917 ж. патша өкіметі құлатылғаннан кейін Бакудегі Мұсылман кеңесін басқарды. Уақытша үкіметтің тұсында 1917 ж. тамыз айында өткен Мемл. мәжіліске қатысып, сөз сөйледі. Ол өз сөзінде 1916 жылғы көтерілісті басу барысында Қытайға ауып кеткен 83 мың қазақ-қырғыз босқындарының оққа ұшқаны, аштан өлгені жайлы мәлімдеп, Уақытша үкіметтің ұлттық мәселені шеше алмай отырғанын сынға алды. 1918 ж. Әзірбайжан ұлттық тәуелсіздігін жариялағанда ұлттық парламенттің төрағасы болып сайланды. Әзірбайжан Демокр. Республикасы 1920 ж. сәуірде кеңес өкіметінің қарулы күшімен құлатылғаннан кейін Францияға эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. Онда М.Шоқай секілді саяси эмиграция өкілдерімен тығыз қарым-қатынас орнатты. 1934 ж. Кавказды кеңестік бұғаудан азат етуді жақтаған эмиграцияда жүрген қайраткерлерді топтастырып, Кавказ конфедерациясы атты ұйым құруға ұйтқы болып, жетекшілік етті. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Сенека

Сенека Луций Анней (біздің заманымыздан бұрын 5 жылы Кордуба, – біздің заманымыздың 65, Рим) – римдік философ, мемлекет қайраткері. Император Неронның тәрбиешісі және ел басшылығына ықпалын жүргізген кеңесшісі болған. Кейіннен императордың қаїарына ұшырап, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Сенеканың көптеген еңбектері (“Луциге хаттар”, т.б.) бізге түпнұсқа түрінде жеткен. Өз дәуірінің шиеленісті мәселелерін бейнелеген Сенека ілімі өте қайшылықты болды. Грек философтарының ізімен, яғни дүниені материалдық бірлікте және зерделі тұтастықта қарастыра отырып, Сенека негізінен этикетика-ғибраттық мәселелермен шұғылданды. Егер олардың шешімдері дұрыс табылса, оның сөзімен айтқанда, рухтың тыныштығы мен тұнықтығына қол жетеді. Ол өзінің негізінен индивидуалистік этикасын қоғам және мемлекет міндеттерімен байланыстыруға тырысты. Сенека этикасы кейінен христиандық идеологияның дүниеге келуіне үлкен ықпалын тигізді. Дереккөздер
Бақажапырақ тұқымдасы

Бақажапырақ тұқымдасы, тартар тұқымдасы – қос жарнақтыларға жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейбіреулері шала бұталар. 3 туысқа жататын 260-қа жуық түрі белгілі. Бақажапырақ тұқымдасы негізінен қоңыржай белдеулерде, ал кейбір түрлері тропикалық аймақтарда кездеседі. Қазақстанда оның 1 ғана бақажапырақ туысы бар. Олар өзен, көл жағаларында, шабындықтарда, шөлді, құмды, далалы жерлерде, жол бойында өседі. Гүлдері ұсақ, масақ тәрізді гүл шоғырына жиналады не шоқпарбас гүл құрап, жапырақ қолтықтарына орналасады. Қос кейде дара жынысты болады. Мамыр — қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі — екі ұялы қорапша. Олардың тұқымы мен жапырақ құрамында гликозид, каротин, С витамині, 4%-тей илік заттар бар. Бақажапырақ тұқымдасы дәрілік өсімдік, шырынын асқазан ауруларын емдеуге пайдаланады, кейбір түрлерінің жапырағы қан тоқтатуға, жараны емдеуге қолданылады. Дереккөздер
Сұлтан Оразалинов

Сұлтан Оразалинов (30.4. 1941 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қаласы) – журналист, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1981). Толығырақ .]] Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (2001), Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының және Абай атындағы Халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты (1995). Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық унверситетін бітірген (1964). Еңбек жолын Семей облысы Абай аудандық “Социалистік мал шаруашылығы” газетінде бастап, Қазақ радиосы мен телевидениесінде редактор, аға редактор, күнделікті хабарлар бағдарламасының Бас редакторы, Қазақ телевидениесінде Бас редактор (1969 – 84), Қазақстан КП ОК-де көркем әдебиет секторының меңгерушісі (1984 – 86), “Өнер” баспасының директоры (1986 – 93), Қазақстан Республикасы Тіл комитетінің төрағасы (1993 – 95), Ұлт саясаты жөніндегі мемлекеттік комиет төрағасының бірінші орынбасары (1995 – 97), Білім және мәдениет минстрлігінің Тіл саясатын үйлестіру департаментінің директоры (1997 – 98), Авторлық құқық жөніндегі агенттіктің төрағасы (1998 – 2000), ҚР Әділет министрлігінің Авторлық құқық жөніндегі комитетінің төрағасы болып қызмет атқарды (2000 – 01). 2001 жылдан ҚР Әділет министрлігінің Құқықтық насихат, мемл. тілді дамыту және көпшілікпен байланыс департаментінің директоры. Сұлтан Оразалинов “Сұхбат”, “Халық қазынасы”, “Шұғыла”, “Қымызхана”, “Кездесу”, “Айтыс” хабарларын алғаш ұйымдастырып, сценарийлерін жазып, эфирде жүргізген; 300-ге жуық әдеби сценарий мен 40 шақты ғылыми-зерттеу мақалалардың авторы. ҚР Президентінің “Алтын барыс” белгісімен марапатталған. Шығармалары: *Шындық және көркемдік шешім. Монография, 1977; *Абай елі, 1995; *Тіл тағдыры – ел тағдыры, 1997; *Авторды қорғау – руханиятты қолдау, 2000; *Жүректің көзі ашылса. Монография, эссе, мақалалар, 2001. Сілтемелер * Журналистика * Саясат * Комитет * Қазақстан Дереккөздер
Басқарудың Автоматтандырылған Жүйесі

Басқарудың Автоматтандырылған Жүйесі (БАЖ; Система автоматического управления; system of automatic control) — біртұтас “адам-машина” жүйесінің жұмыс істеу процесінде басқару шешімін қабылдау үшін қолданылатын әкімшілік, ұйымдастыру, экономика-математикалық тәсілдердің, есептеу техникасы мен ұйымдастыру техникасының, сондай-ақ, байланыс жабдықтарының жиынтығы. Ол жабдықтау (қамтамасыз етуші) және функционалдық жүйелерден тұрады. Жабдықтау жүйесіне: техникалық, математикалық, ақпараттық, ұйымдастыру жұмысы және мамандармен қамтамасыз ету жатады. Ал функционалдық жүйе есептеу, бақылау, жоспарлау және өндірістік шаруашылық қызметін басқару міндеттерін шешеді. БАЖ-дың негізгі буыны — цифрлы ЭЕМ (немесе есептеу орталығына біріккен ЭЕМ кешені). Ол жүйенің басқа буындарымен байланыс арнасы арқылы қосылады. Ақпарат бұл арнамен басқарудың төмегі сатысынан жоғарғы сатысына қарай, ал тапсырмалар, бұйрықтар (командалар), нұсқаулар мен түзетулер, керісінше, жоғарғы сатыдан төменгі сатыға қарай беріледі. Басқарудың стратегиясына не мақсатына әсер ету, жүйені дамыту және жетілдіру процестері адамның тәжірибесі мен интуициясына негізделген жағдайда ғана БАЖ тиімді болып есептеледі. БАЖ-дың автоматты басқару жүйесінен (АБЖ) ерекшелігі — БАЖ-да адам автоматтардың жұмысын бақылаумен қатар басқару процесіне де белсенді түрде араласатындығы. БАЖ: объектілер БАЖ-ы (мысалы, технологиялық процестер БАЖ-ы, кәсіпорындар БАЖ-ы, т.б.) және функционалды автоматтандырылған жүйе (мысалы, автоматтандырылған жобалау жүйесі, материалдық-техникалық жабдықтауды автоматтандыру жүйесі, т.б.) болып ажыратылады. БАЖ негізін зауыттың не өндірістің ақпараттық есептеу орталығы құрайды. Қазақстанның көптеген институттарында ғылыми-зерттеу жұмыстарына арналған БАЖ-дар құрылған. Сондай-ақ, бұл жүйе қазіргі кезде байланыс пен телекоммуникация бағыттарында да қолданыла бастады. Дереккөздер *Справочник по теории автоматического управления, М., 1987; *Бекбаев А., Автоматизированные технологии переработки зерна, А.-А., 1988.
Әлім Байжанұлы Бижанов

Әлім Байжанұлы Бижанов (16 қаңтар 1961 жыл, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Абай ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1999 жыл), профессор (2005 жыл). * Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (1984 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) * Орта Азия мемлекеттік университетін (2003 жылы) бітірген. * 1984–86 жылдары Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданында мал дәрігері * 1986 жылдан Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші және аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі қызметінде. * Ғылыми еңбектері жылқы малының жұқпалы ауруларының таралуы және оған қарсы күрес шараларын зерттеуге арналған. * 157-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 17 патент пен 3 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер
Тимирязево (Солтүстік Қазақстан облысы)

Тимирязево — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл, аудан және Тимирязев ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Облыс орталығы – Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 240 км, Сулы темір жолы стансасынан батысқа қарай 1,5 км жерде, Шағана көлінің жағасында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 5592 адам (2751 ер адам және 2841 әйел адам) болса, 2009 жылы 4601 адамды (2224 ер адам және 2377 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде астық кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1962 жылы Тимирязев ауданының орталығына айналды. Инфрақұрылымы Тимирязевкада әкімшілік мекемелер, телекоммуникациялық торап, аудан байланыс бөлімшесі, жалпы білім беретін орта мектеп-гимназия, 20-кәсіптік-техникалық мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аудандық аурухана мен емхана жұмыс істейді. Тимирязевка аудандағы автомобиль жолдарының ең ірі торабы. Одан Сулы темір жолы стансасы арқылы бес тарапқа автомобиль жолдары шығады. Дереккөздер
Абылай Серғазиев

Абылай Серғазиев (1896, Самарқан губерниясы – 1937) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Самарқандағы орыс-түзем мектебін бітірген. 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і Катта-Қорған уездік революциялық комитетінің төрағасы, Самарқан және Сырдария облыстарының атқару комитеттерінің төрағасы, 1922 жылы басмашылармен күрес жөніндегі Төтенше үштіктің төрағасы болды. 1924 – 25 жылдары Өзбек КСР Ішкі істер халық комиссары, 1925 – 27 жылдары Қазақ АКСР ХХК төрағасының 1-орынбасары, республика жоспарлау комиссиясының төрағасы, 1927 – 28 жылдары Қазақ АКСР Су шаруашылық басқармасының бастығы, 1928 – 35 жылдары Орта Азия Экономика кеңесі төрағасының 1-орынбасары, 1936 – 37 жылдары КСРО ХХК жанындағы Дайындау комитетінің Иванов облысы бойынша өкілі қызметтерін атқарған. 1937 жылы тамызда тұтқындалып, атылу жазасына кесілген. 1957 жылы қарашада ақталды. Дереккөздер
Жаңа өріс

“ЖАҢА ӨРІС” — газет. Түркістан атқару кеңесінің және Түркістан майданының саяси бөлімі атынан шығып тұрған. Алғашқы нөмірі 1920 жылы сәуір айында жарық көрді. Оның “Шет елдерде”, “Ке-ңестер ішінде”, “Аймақ хабарлары” деген бөлімдері болды. 1920 жылы 27 шілдеде шығуын тоқтатты. Дереккөздер
Secure Electronic Transaction

]] Secure Electronіc Transactіon, SET (қазақша баламасы қауіпсіз электронды трансакция) – Интернет арқылы төленетін электрондық төлемдердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету хаттамаларының (келісімдерінің) бірі (SET, SSL, SKІP және Іpsec хаттамаларының жиыны). 1996 жылы VІSA Іnternatіonal және MasterCard Іnternatіonal қауымдастықтары Интернетте (электрондық коммерция) әзірлеген төлем карталарының көмегімен есептесу операцияларын қауіпсіз жасау үшін бірлесіп әзірлеген хаттама. СЕТ хаттамасында асимметриялық кілттер – ашық және жабық кілттер негізінде мұқамдау көзделген, мұның тиісті кілт иесінен басқа біреудің өзі хабардың мұқамын ажыратуына мүмкіндік бермейді. Сілтемелер * СВОТ * Своп * Свифт Дереккөздер
Карьер

— әлемдегі ең үлкен карьер]] :Карьер (французша carrière – тас алынатын шұңқыр) – кен байлықтарын ашық кен өндіру әдісімен алу кезінде пайда болатын тау-кен қазбаларының жиынтығы; кен байлықтарын ашық әдіспен өндіретін тау-кен кәсіпорны. *Көмір өндірісінде карьер көмір қимасы деп аталады. *Ашық әдіспен кен өндіру палеолит дәуірінен белгілі. Ең алғашқы ірі карьерлер ежелгі Египетте пирамидалар салуға байланысты пайда болған. *Ауданы бірнеше км² , тереңд. 300 – 400 м-ге жететін, қабырғалары көлбей сатыланған өте үлкен шұңқыр түрінде қазылған. *Кен қалыңдығы 10 – 20 м-лік қабаттармен сатылап қазылып алынды. *Қазіргі карьерлерде жұмыс өнімділігі жоғары машиналар мен механизмдер жұмыс істейді. Қопару ұңғыларын бұрғылау үшін бұрғылау қондырғылары қолданылады. Аршу, өндіру жұмыстарында кентас, бос жыныстарды тасымалдау үшін жүк көтергіштігі 100 – 300 т карьерлік автокөліктер пайдаланылады. Сондай-ақ, электрлендіру, желдету, судан құрғату жұмыстары жүргізіледі. *Қазақстанда аса ірі Қоңырат, Соколов-Сарыбай кен орындарында, Екібастұзда (мысалы, “Богатырь” көмір қимасы) көптеген карьерлер бар. Дереккөздер:
Басқару еңбегі

Басқару еңбегі — мекеменің, кәсіпорынның басқару жүйесінде қызмет атқаратын лауазымды адамдар еңбегінің жалпылама атауы. Басқару еңбегі басқаруды және оған дайындықты қамтиды. Басқару дұрыс шешім қабылдауға және оны жүзеге асыруға келіп саяды. Кадрлерді іріктеу, басқару аппараты не өндіріс бөлімшелерінің әр түрлі буындарының жұмысын үйлестіру, жұмыс барысын бақылау және реттеу, т.б. міндеттерді мекеме, кәсіпорын басшылары жүзеге асырады. Басқаруға дайындық жұмыстары басшылардың шешім қабылдауымен және оның орындалуын ұйымдастыруға қажетті мәліметтерді, деректерді қамтамасыз етумен шектеледі. Бұған басқаруға қажетті ақпараттарды бастапқы өңдеу, хабар беру мен қайта өңдеу жатады. Басқаруға дайындықты тиісті мамандар, экономистер, есепшілер, т.б. адамдар жүзеге асырады. Басқару еңбегін ғылыми тұрғыда ұйымдастыру қызметі басшы, инженер-техникалық қызметкерлердің, мамандардың еңбегін, олардың жұмыс күнін тиімді ұйымдастыру, жұмыс стиліне шұғыл басшылық ету тәсілдерін жақсарту, т.б. көрсеткіштер тұрғысынан мұқият зерттеуді талап етеді. Өнеркәсіп өндірісін басқарудың ғыл. негіздерінің қалыптасуы 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында басталды. Өнеркәсіп өндірісін басқаруға байланысты алғашқы іргелі еңбектерді жазған америкалық ғалым Ф.У. Тейлор (1856—1915) болды. Оның шәкірті Р.А. Хойфе басқарудың, соның ішінде оның жоғары буындарындағы басқарудың басты принциптерін жасады. Дереккөздер
Касаи

Географиялық орны Касаи– Африкада, Конго өзені алабында, Ангола мен Конго (Киншаса) мемлекеттері аумағында орналасқан өзен. Ұзындығы 2000 км, су жиналатын алабының аумағы 880,2 мың км². Ірі салалары: оң жағынан құятын Лулуа, Санкуру, Фими (Лукение), сол жағынан құятын Кванго. Бастауы Бастауын Лунда үстіртінен алып, оның солт. беткейлерінен ағып өтіп, Конго ойпатына шығады. Жоғасыр ағысында шоңғалдар мен сарқырамалар жиі кездеседі. Гидрологиясы Су тасу қазаннан сәуірге дейін жүреді, жылдық орташа су ағымы 10 мың м 3 /с. Өзеннен балық ауланады. Сағасынан 790 км-ге дейін кеме қатынайды. * Ірі су айлағы – Илебо (Конго). Дереккөздер:
Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов

{{Кинематограф { } { } }} Ерғали Сиябекұлы Оразымбетов (1943 жылы 10 қазанда ОҚО Түркістан ауданы Шорнақта - 2016 жылы 25 қазанда ОҚО) — қазақстандық театр режиссері, театр педагогы, профессор. Қазақстанның халық әртісі (1998). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Халықаралық театр фестивальдерінің жүлдегері. Толығырақ * Ерғали Сиябекұлы 1943 жылы 10 қазанда ОҚО Түркістан ауданы Шорнақта дүниеге келген. * Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген. * 1972 - 1979 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы қазақ және орыс драма театрының режиссері. * Ленинградтағы Ленсовет атындағы театрда тәлiмгерлiктен өттi. * 1979 - 1981 жылдары Санкт-Петербург қаласындағы Ленсовет атындағы мемлекеттік академия драма театры құрамында жұмыс істеді. * 1981 - 1988 жылдары Жамбыл облыстық қазақ драма театрында * 1988 - 2001 жылдары Қызылорда облыстық драма театрының бас режиссері * 2001 - 2004 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театрының көркемдік жетекшісі әрі директоры болып қызмет атқарды. * Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры. * 2016 жылы 25 қазанда дүниеден өткен. Шығармашылығы Ол Қызылорда облысы драма театры сахнасында жергілікті қаламгерлердің (Иран-Ғайыптың, “Күшігінен таланған”, 1988; “Тоғызыншы вал”, “Желжуан немесе мен байымнан қорықпаймын, соңғы екеуі де 1991; “Батқан кеменің бейбақтары”, 1993; “Мен ішпеген у бар ма?”, 1997; І.Найманбаев, “Айттым бітті!” және І.Сүйенішев, “Әлі бойдақпысың?”, екеуі де 1989; Ә.Ақпанбетов, “Түнгі көбелек”, А.Хангелдин, “Керемет”, екеуі де [[1998]]) шығармаларын қою арқылы өмірдің өзекті мәселелерін көтеріп, өзіне тән реж. өнер бағытын айқындады. Сондай-ақ ұлттық, дүниежүз. классика, осы заманғы қазақ жазушыларының, аударма драматург. туындылар бойынша да спектакльдер қойып, өзі де драматургия жанрында (“Арманым, әнім іңкәрім”, А.Кіребаевпен бірге, 1990; “Қиял-ғажайып театр”, 1999) қалам тартты. Режиссер балаларға арналған бірқатар спектакльдерді сахнаға шығарды. Қойған спектакльдері айшықты көркемдік-сахналық, композиция-құрылымдық тұтастығымен және реж. ізденімпаздыққа толы тапқыр шешімімен ерекшеленді. Оның қойған Б.Брехттің “Кавказдың бор шеңбері” (1996, 2001) спектаклі таңдаулы көркемдік шешімі үшін 2001 жылы Халықаралық “Сорос – Қазақстан” қоры байқауының жүлдесіне ие болды. Марапаттары * Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталған. * 1998 жылы "Қазақстанның халық әртісі" құрметті атақтары берілді. * Тұрар Рысқұлов атындағы халықаралық сыйлығының иегері * "Алтын жұлдыз" медалі * "Еңбек ардагері" медалі * 2011 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі * Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессоры * Көптеген республикалық және халықаралық театр фестивальдерінің жүлдегері. Дереккөздер
Тимор теңізі

Тимор теңізі (Tіmor Sea) – Үнді мұхитының жағалық теңізі. Австралия мен Тимор аралы аралығында жатыр. Аудандық 432 мың км², суының көлемі 188 мың км3. Су айдынының жартысынан астам бөлігінің тереңд. 200 м-ден аспайды, ең терең жері – Тимор шұңғымасы (3310 м). Қыста Батыс Австралия ағысының шығыс тармағы, жазда оған қарама-қарсы Оңтүстік экватор (пассат) ағысының ықпалы күшейеді. Беткі су температурасы ақпанда 29°С, тамызда 25°С, тұзд. 34 – 35‰. Толысу толқындары жарты тәуліктік, 3 – 4 м-ге дейін көтеріледі. Балықтардан сардинелла, теңіз алабұғасы, ханос, циклотон, ұшқыш балық, т.б. және акула, кашалот, көк кит бар. Маржанды рифтер (Ашмор, Хайберния т.б.) кездеседі. Қрі аралдары: Бонапарт топаралы, Батерст, Мелвилл аралдары. Оңтүстігінде Дарвин (Австралия) порты орналасқан.
Николай Александрович Скворцов

Николай Александрович Скворцов (14 қазан 1899, Астрахань облысы – 15 ақпан 1974, Мәскеу) – саяси қайраткер. Қазақстан Коммунистік партиясы ОК-нің 1-хатшысы. Өмірбаяны * Мәскеу жоспарлау комитеті жанындағы жоғары экономиялық курсты бітірген (1959). * 1917 – 22 жылдары Қызыл гвардия қатарына кіріп, кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысты. * 1922 – 33 жылдары Астрахань, Ростов облыстарында жауапты партия, кеңес қызметтерінде болды. * 1933 – 38 жылдары БК(б)П ОК аппаратында істеді. * 1938 – 45 жылдары Қазақстан Коммунистік партиясы ОК-нің 1-хатшысы болды. Скворцовтың билігі кезінде Қазақстанды кеңестендіру одан әрі күшейді. Соғыс басталысымен республикаға қуғынға ұшыраған ұлт өкілдері көшіріліп әкелінді (қысқаша Депортация). Мәдениет пен өнер саласында біраз шұғыл шаралар жүзеге асырылды. Қазақ әндері мен музыкасы түгелге жуық нотаға түсіріліп, Қазақ мемлекеттік филармонияда симфониялық оркестр, хор капелласы ашылды. Ұлттық музыканттарды Мәскеу, Ленинград консерваторияларында, ГИТИС-те оқыту ұйымдастырылды. Ұсақ елді мекендер ірілендіріліп, ұжымшарлар біріктірілді. 2047 км темір жол салынып, қысқа мерзімде Ақмола – Қарталы жолы іске қосылды. Соғыс кезінде ұрлыққа қарсы қатаң күрес жүргізілді. * 1945 – 53 жлдары КСРО техникалық дақылдар министрі, КСРО кеңшарлар министрі * 1953 – 66 жылдары КСРО Тамақ өнеркәсібі минстрінің жауапты қызметкері болып істеді. * 1966 жылы зейнет демалысына шықты. Марапаттары * 2 рет Ленин орденімен * 1-дәрежелі Отан соғысы * Еңбек Қызыл Ту * “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Каскад таулары

Каскад таулары – Солтүстік Америкада, Кордильера тауларының батыс белдеміндегі жота. Географиялық орны Негізінен АҚШ-та, солтүстік бөлігі Канадада орналасқан. Ұзындығы 1167 км-ге жуық. Солтүстік мен батысы жағалаулық жоталармен (Фрейзер өзеннен бастап), оңтүсітігінде Сьерра–Невада тауларымен шектелген. Жер бедері Таулардың шығыс беткейлері тік, құлама шатқал түзейді, батысы көлбеуленіп жағалаулық жоталарға ауысады.Тау өңірінде ұлттық саябақтар орналасқан. Геологиялық құрылымы Кристалдық және жанартау жыныстарынан түзілген. Бірнеше сөнген және әрекетті жанартаулар (Рейнир, 4392 м, Шаста, 4317 м) бар. Климаты Климаты қоңыржай теңіздік. Қыс айларының жылдық орташа температурасы солтүстік бөлігінде –6 ° С, оңтүстігінде 6 ° С, жаз айларындағы орташа температура солтүстігінде 22 ° С, оңтүстігінде 26 ° С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. жоталардың батыс беткейінде 2000 мм, шығысында 800 – 1000 мм. Өсімдігі Жота беткейлерінде шырша орманы, одан жоғарыда субальпілік және альпілік шалғын өседі. Су торабы Ірі өзендері: Фрейзер (солтүстігінде), Колумбия (орта бөлігінде) және Сакраменто (оңтүстігінде). Өзендер меридиандық бағытта орналасқан тау жоталарын тесіп кесе көлденең (әсіресе, Колумбия өзені) ағады және олар бірнеше саты құрайды. Таудың Карпат тауы аталуы да осыдан. Кейбір жылдары мұз ерігенде қатерлі сел жүреді. Тауларда көптеген мұздық және жанартаулық көлдер бар. Шелан көлі (тереңдігі 500 м) маңында биіктігі 1000 м-ге дейінгі тік жартастар кездеседі. АҚШ-тағы ең терең көл – Орегон (тереңдігі 608 м) орналасқан. Дереккөздер
Ордер

Ордер (нем. Order, фр. ordre‚ лат. ordo – қатар‚ рет‚ бұйрық) – материалдық құндылықтарды‚ ақшалай қаражатты беру (шығыс) немесе алу (кіріс) жөніндегі жазбаша өкім. Ордер - Әлденені (мысалы, пәтер алу ордері, тінту ордері, тұткындау ордері және т.б.) беруге, алуға, жүзеге асыруға берілетін жазбаша бұйрық., үйғарым, өкімші құжат. Толығырақ Бухгалтерлік ресімдеу құжатының атауы (мысалы‚ мемориалдық ордер). Кіріс ордер және шығыс ордер(мысалы‚ кассалық ордер) өкімхаттық құжат (ақша алу немесе беру жөнінде кассаға берілген бұйрық) және ақтаушы (ақшаның кірісін немесе шығысын растайтын) құжат ретінде қолданылады. Ордер басқа құжаттардың атауына да қолданылады‚ мысалы‚ тұрғын алаңды иелену құқығына‚ тінтуге берілген құжат‚ сондай-ақ архитектурада (баған-арқалық құралымдарының салмақ түсетін және салмақ түсіп тұрған бөліктерінің белгілі бір ұштасуы‚ олардың құрылымы және көркемдік өңделуі) және басқа жағдайларда қолданылады. Сілтемелер * Банк * Ақша * Қаржы * Қазақстан Дереккөздер
Басқару құрылғысы

]] Басқару құрылғысы — компьютер (ЭЕМ) процессорының негізгі бөлігі. Ол орындалуға тиісті әрекеттерге байланысты ЭЕМ-нің барлық құрылғыларына басқару сигналдарын беріп отырады; атқарылатын амалдарға қатысты мәліметтердің жедел жад ұяларындағы адрестерін анықтайды; сыртқы құрылғылардың берілген командаларға сәйкес реттілікпен қызмет етуін қадағалайды; арифметикалық және логикалық операцияларды орындайды, т.б. Басқару құрылғысының құрамына тактілік импульс беретін генератор, өте шапшаң жұмыс атқара алатын ішкі жедел жад, арифметика-логикалық құрылғы, ЭЕМ блоктарын бір-бірімен байланыстыратын интерфейс жүйесі енеді. Дереккөздер *Информатика, М., 1997; *Аладьев В.З., Хунт Ю.Я., Шишаков М.Л., Основы информатики, М., 1998.
Тимофеевка (Қостанай облысы)

Тимофеевка — Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл, Тимофеев ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде, сирек өскен қайың шоқтарының арасында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 2211 адам (1083 ер адам және 1128 әйел адам) болса, 2009 жылы 1730 адамды (871 ер адам және 859 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1900 жылдың бас кезінде қаланған. 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты ұжымшар мен өзімен аттас ауылдық кеңестің орталығына айналды. 1957-1996 жылдары “Қаймақкөл” қой кеңшарының орталық болды. Кеңшар негізінде 1996 жылы бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ең жақын темір жолы станса – Қазанбасы (35 км). Дереккөздер
Орман Сұлтан

Орман Сұлтан (туған жылы белгісіз – 1813) – Кіші жүз сұлтаны, XVIII ғасырдың аяғы – XIX ғасырдың бас кезіндегі көрнекті саяси тұлғалардың бірі. Толығырақ Әбілқайыр ханның немересі, Нұралы ханның қалмақ әйелі Ырыстан туған. Өз ордасында мектеп ашқан. Сырым Датұлына қарсы күреске және Кіші жүздегі хандық басқаруды қалпына келтіру жолындағы қозғалысқа белсене қатысты. 1809 жылы Хан кеңесінің төрағасы болды. Қаратай сұлтанның көтерілісіне қатысып, сол үшін тұтқындалды. 1810 жылы 11 наурызда Орынбор шекаралық комиссиясының шешімімен барлық шендері мен сұлтан атағынан айрылып, Иркутск губерниясына жер аударылды. Кейіннен жер аудару Санкт-Петербургтегі қамалға қамаумен алмастырылды. Қамауда қайтыс болған. Сілтемелер * Қалмақ * Сұлтан * Саясат * Қазақстан Дереккөздер
Каскай таулары

:Каскай таулары, каскейлер, каскилар, кашкилар, кашкейлер – ежелгі заманда Хет патшалығының солтүстік және солтүстік-шығысына таман Понт тауларын (Кіші Азия) қоныстанған тайпалар одағы. Каскай таулары көршілес хеттерге үнемі шабуыл жасап (біздің заманымыздан бұрын17 ғасыр – біздің заманымыздан бұрын13 ғасыр аяғына дейін) тұрды. Каскай таулары, негізінен, малмен, тоқыма кәсіпшілігімен шұғылданған. Б. з.б. 14 ғасырға дейін Каскай тауларында “әскери демократия” сақталып келді. Біздің заманымыздан бұрын12 ғасырдан бастап Каскай таулары ассириялық деректемелер бойынша, Кіші Азияның шығыс шетін (табал жәнемушка тайпаларымен көршілес) қоныстанған. Дереккөздер
Алдан Зейноллаұлы Смайыл

Алдан Зейноллаұлы Смайыл (3 қазан 1946, Ақтау ауылы, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы) – жазушы, публицист, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2005). Өмірбаяны * ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1970). * Еңбек жолын 1970 жылы Қазақ радиосынан бастайды. * 1975 – 90 жылдары Целиноград (қазіргі Ақмола) облысы “Коммунизм нұры” газетінің бөлім меңгерушісі * 1990 – 95 жылдары Ақмола облысы “Тіл және мәдениет” қоғамының төрағасы * “Қараөткел” газетінің бас редакторы * 1995 – 97 жылдары Ақмола облысы телерадио компаниясы төрағасының орынбасары * 1997 – 2002 жылдары Қазақстан телерадио корпорациясы Астана студиясының бас директоры * 2002 – 2007 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы Астана бөлімшесінің директоры * “Астана жазушыларының кітапханасы” редакциясының бас редакторы қызметтерін атқарды. * 2007 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болып сайланды. Шығармалары * Тұңғыш көркем шығармасы “Тамыздың таңы” 1979 жылы жарық көрген. * “Ақ жалын” (1982) * “Найзақара” (1985) * “Сағынтып келген көктем” (1987) * “Арқаның Бетпақ деген даласы бар” (2000) повесть, романдарында адам мен қоғам, өмір мен өлім жайлы философиялық ой толғайды. * Д.Сэллинджердің “Жар жағалаған жалғыз” романын қазақ тіліне аударған (2005). Марапаттары * Халықаралық “Алаш” (2005) сыйлығының иегері. * Қазақстан Журналистер одағының (2002) сыйлығының иегері. * “Тамұқтан келген адам” романы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алған (2006). Отбасы Үйленген. Жұбайы - Саухат Жұмагүл Берденқызы (1949 жылы туған). Ұлы - Смайыл Еркебұлан Алданұлы (1972 жылы туған). Дереккөздер
Басқару пішімі

Басқару пішімі — мемлекеттегі жоғары билік органдарын құрып, ұйымдастырудың құрылымы мен ретін, олардың арасындағы қарым-қатынастар тәртібін сипаттайтын ұғым. Басқару пішімінің сипаты, ең алдымен, жоғары мемлекет билікті ұйымдастыру жүйесіне байланысты болады. Басқару пішімін айқындайтын басты нышандардың бірі мемлекет басшысының статусы (яғни, сайланбалылығы мен ауыспалылығы не мұрагерлігі) болып табылады. Басқару пішіміне қарай мемлекеттер монархиялық және республикалық болып бөлінеді; қысқаша Монархия, Республика, Саяси режим. Дереккөздер
Үштөбе (Тараз қаласы)

Үштөбе — қорған. Тараз қаласының солтүстік-батысынан 8 км жерде, Үлкен Бурылтаудың шығыс жақ бөктерінде орналасқан бекіністі мекен. Зерттеу жұмысын 1939 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И.Пацевич) жүргізген. Бекініс 6–12 ғасырларға жатады. Дереккөздер:
Орта Азия әскери округі

Орта Азия әскери округі,1926 жылы 4 маусымда құрылған. 1918 жылы 4 мамырда Түркістан әскери округі құрылып, 1919 жылы 11 тамызда ол Түркістан майданы болып өзгертілді. Толығырақ Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Түркістан майданы Орта Азия әскери округі болып өзгерді. Округ құрамына қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан республикаларының аумағы кірді. Оның құрамалары 1930 жылға дейін аумақтағы шекаралық соғыс қимылдарына тартылды. Округ жауынгерлері әскери тапсырмаларды орындаумен қатар халық шаруашылығын қалпына келтіру жұмыстарына да белсене қатысты.2-дүниежүзүлік соғыс жылдарында округте жасақталған дивизиялар мен бөлімдер майданда ерлікпен шайқасып, даңққа бөленді. Қазақстан аумағында 12 атқыштар және 4 атты әскер дивизиялары, 7 атқыштар бригадасы, 50-ге жуық жеке полктер мен батальондар құрылды. Қазақстандық 492 жауынгерге Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Майданға кадрлар даярлауда округ аумағында орналасқан 30-дан аса әскери училещелер мен курстар үлкен үлес қосты. Сонымен қатар округ жауынгерлері аумағы және мемлекеттік шекараның қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Соғыстан кейін КСРО Қорғаныс Халық комиссариатының бұйрығымен 1945 жылы 9 шілдеде Орта Азия әскери округінің аумағында екі әскери округ (Дала және Түркістан) құрылды. Дала әскери округіне қазіргі Қазақстан Республикасының аумағы (бұған Ақтөбе,Гурьев және Батыс Қазақстан облыстары енбеді) кірді. Орта Алматы қаласы болды. Ал Түркістан әскери округі қазіргі Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан республикаларының аумағын қамтыды. Штабы Ташкент қаласында болды. 1946 жылы ақпанда екі әскери округ қосылып, Түркістан әскери округіне бірікті. 1969 жылы 30 мамырда Орта Азия әскери округі қайта құрылғанға дейін Қазақстан аумағы Түркістан әскери округіне қарады. 1979 жылы Ауғанстанға кіргізілген кеңес әскерлерінің шектеулі контингентінде Орта Азия әскери округінің бөлімдері де болып, округтің жалпы әскери бөлімдерінен басқа, 4 авиация және жеке автомобиль батальоны жіберілді. Ауған соғысында Кеңес Одағының Батыры атанған 86 жауынгердің 11-і қазақстандықтар. Олар негізінен республиканың әскери комиссариаттарынан шақырылғандар немесе Алматы жоғары жалпы әскери командалық уч-щесін бітіргендер. 1989 жылы Орта Азия әскери округі таратылып, әскерлері мен аумағы Түркістан әскери округінің құрамына қосылды. Басқарушылары Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін жариялағаннан кейін ел аумағында орналасқан әскерлер еліміздің Қарулы Күштерінің негізін құрады. Орта Азия әскери округін әр жылдары К.А. Авксентьевский, П.Е. Дыбенко, М.Д. Великанов, И.К. Грязнов, А.Д. Локтионов, Л.Г. Петровский, И.Р. Апанасенко, С.Г. Трофименко, П.С. Курбаткин, М.Ф. Липатов, Н.Г. Лященко, П.Г. Лушев, Д.Т. Язов, В.Н. Лобов, А.В. Ковтунов басқарды. 1975 жылы Орта Азия әскери округі Қызыл Ту орденімен марапатталды. Сілтемелер * Соғыс * Азия * Орден * Қазақстан Дереккөздер
Камал Сейітжанұлы Смайылов

Камал Сейітжанұлы Смайылов (24 сәуір 1932, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Сарлық ауылы – 25 маусым, 2003, Алматы) – жазушы-публицист, мемлекет қайраткері, кинотанушы, өнертану ғылымдарының кандидаты (1975), профессор (2000). Найман тайпасының Бағаналы руының Жылкелді бөлімінен шыққан. Білімі 1954 жылы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. Еңбек жолы * Еңбек жолын 1954 жылы “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газетінің редакциясында бастаған. * “Білім және еңбек” журналының тұңғыш редакторы (1960 – 1962) * Қазақстан комсомолы ОК-нің идеология жөніндегі хатшысы (1971 – 1973) * ҚазКСР мемлекеттік кино комитетінің төрағасы (1973 – 1977) * Республика Министрлер кеңесі мәдениет бөлімінің меңгерушісі (1977 – 1980) * Қазақ КСР мемлекеттік телерадио комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы (1980 – 1986) * Қазақстан КП ОК мәдениет бөлімінің меңгерушісі (1986 – 1988) * “Парасат”, “Қазақстан коммунисі” (“Ақиқат”) журналдарының бас редакторы (1988 – 1993) * Қазақстан журналистер одағы басқармасының төрағасы (1993 – 1996) сияқты жауапты қызметтерді атқарды. * Ол Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының доценті, профессор. Кино теориясы мен тарих кафедрасының меңгерушісі болды (1996 – 2003). Қоғамдық қызметі К.С.Смайылов 9 – 11-шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, 12-шақырылған ҚР-ның халық депутаты болып сайланды. Кино Ол Қазақстан киноөнерінің алтын қазынасына айналған “Қыз Жібек”, “Атаманның ақыры” кинофильмдерін түсіруге бірден-бір жебеуші болды. Смайылов басқарған тұста Қазақфильм киностудиясы “Әкелер жері”, “Ән қанатында”, “Артымызда Москва”, “Тақиялы періште”, “Қараш-қараш оқиғасы”, “Мәншүк туралы ән”, “Шоқ пен шер”, “Көксерек”, “Транссібір экспресі”, т.б. көркем фильмдері түсіріліп, тұңғыш қазақ мультфильмі жарыққа шықты. К.С.Смайылов қазақ теледидарында көп сериялы “Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында” фильмін өмірге әкелді. Бағдарламалары “Алатау” жаңа каналы ашылып, “Айтыс”, “Терме”, “Шабыт”, “Халық таланттары”, “Асыл мұра” топтама хабарлары, көпшілікке арналған “Тамаша” бағдарламасы тұрғындардың сүйіспеншілігіне бөленді. Халықаралық көлемдегі “Алматы достарды қарсы алады”, “Медеу жұлдыздары”, “Азия дауысы” музыка-сахналық бағдарламалары авторларының бірі болды. Кітаптары К.С.Смайыловтың қаламынан 15 публицистік-танымдық кітап дүниеге келді, өзекті мәселелерді көтерген 350-ден астам көркем очерктері мен мақалалары жарық көрді. К.Смайыловтың еңбектері: * «Сенің бақытың» (1960) * «Жолданбаған 27 хат» (1992) * «Елім саған айтам, ел басы, сен тыңда!» (1998) * «Жеті қыр бір сыр» (2000) * Үш томдық шығармалар жинағы (2003 - 2004) Марапаттары * С.Сейфуллин атындағы әдебиет сыйлығының лауреаты (1984) * экономикалық ынтымақтастық ұйымының білім саласындағы халықаралық сыйлығының иегері (алтын медаль қоса тапсырылды, 2002) * Т.Ахтанов атындағы қазақ пен-клубының марапаты.(2002) * “Алтын Адам – жыл адамы” фестивалі байқауының “Қазақстанның 2003 жылғы патриоты” сыйлығының иегері. * Екі рет “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған (1971, 1976). * бірнеше медаль, грамоталармен марапатталған. Дереккөздер
Ортақ нарық

Ортақ нарық, орталық рынок –Батыс Еуропа елдерінің біріккен аймақтық топтары. Толығырақ 1958 жылы 1 қаңтардан Рим шарты негізінде жұмыс істейді. Бұл шартқа 1957 жылы наурызда алты ел – ГФР, Франция, Италия, Бельгия, Нидерланд, Люксембург қол қойған. Ортақ нарықтың алдында 1951 жылы Еуропа көмір және болат бірлестігі (ЕКББ) құрылды. Атом энергиясы жөніндегі Еуропа қоғамдастығы (Еуратом) ортақ нарықпен бір мезгілде құрылды. Кейіннен ортақ нарық орнына көбінесе Еуропа экономикалық қоғамдастығы (ЕЭІ), ал 1967 жылдан Еуропа қоғамдастығы (ЕІ) ұғымы қолданылады. Маастрихт шарты бекітілгеннен кейін ЕІ ресми түрде Еуропа Одағы (ЕО) деп атала бастады. Сілтемелер * Нарық * Еуропа * Нарық теориясы * Қазақстан Дереккөздер
Серік Драхметұлы Фазылов

Серік Драхметұлы Фазылов(5.1.1958 ж.т., Қызылорда облысы) – химия ғылымының докторы (1999), профессор (2000). Қарағанды мемлекеттік университетін (1980) бітірген. Осы университетте ассистент, оқытушы (1981–87), Органикалық синтез және көмір химиясы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, доцент (1988–91), лаборатория меңгерушісі (1992–2006) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. Серік Драхметұлы *«Синтез новых биоактивных алколоидов» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. *250 ғылыми жарияланымның, 5 монографияның авторы. *2003 жылы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Дереккөздер:
Смарт-карта

Смарт-карта (ағылшынның smart card) – кіріктірілмелі микропроцессоры мен зердесі бар төлем картасы; “зияткерлік” карта. Француз ғалымы Р.Морено 1974 жылы ойлап тапқан. Ақпаратты жазу қағидасы магнит жолақты карталардан гөрі басқаша болып келетін Смарт-карта сақталатын ақпараттың жоғары деңгейде қорғалуын, сондай-ақ өзге деңгейде қызмет көрсетуді қамтамасыз етеді. Атап айтқанда, дербес бірегейлендірілген нөмірдің сақталуы авторландыру орталығымен байланыс жасамай-ақ операция жасау кезінде карта ұстаушыны бірегейлендіруге (дербес режимде) мүмкіндік береді. Дереккөздер Сілтемелер * Свифт * СВОТ * Своп
Асылы Әлиқызы Осман

Асылы Әлиқызы Осман (13 шілде 1941 жыл, Грузия, Ахалқалақ ауданы, Хавет ауылында туған) – қазақстандық ғалым, қоғам қайраткері, Филология ғылымының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. «Парасат ордені» нің және "Тіл жанашыры" құрмет белгісінің иегері. Толығырақ Асылы Әлиқызы Осман 1941 жылы 13 тамызда Грузияның Ахалкалак ауданында Хавет ауылында дүниеге келген. 1944 жылы қараша айында отбасы Қазақстанға жер аударылады. Білімі * 1957 жылы Оңтүстік Қазақстан обласының Түлкібас ауданындағы Жаңаталап жетіжылдық орта мектебін бітірген. * 1957 - 1961 жылдары Түрікстан педучилищесінде оқып, оны бастауыш мектеп мұғалімі мамандығы бойынша аяқтады. * 1963- 1967 жылдары 1963 жылдан 1967 жылға дейін Алматыдағы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының филология факультетінде оқып, оны қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік бітірді. * 1973 жылы Қазақ ҰҒА тіл білімі ин-тының аспирантурасын (1973) бітірген. Еңбек жолы * 1973 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі. * 1973 - 1993 жылдары Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер; * 1993 - 1996 жылдары ҚР Министрлер Кабинеті жанындағы тіл комитетітінің Ұлт тілдерін дамыту басқармасының бастығы; * 1996 жылдан ҚР ұлт саясаты жөніндегі мемлекеттік комитеті мемлекеттік тілді дамыту, терминология және ономастика жұмысы жөніндегі Бас басқармасының бастығы. Қоғамдық қызметі Ол қазақ тілі жөнінде жазылған көптеген ғылыми кітаптар мен сөздіктердің авторы. Осы тақырыпта баспасөз беттерінде 200-ден аса ғылыми және аударма мақалалары жарық көрген. Асылы Әлиқызы Осман қазақ тілін дамыту, оны шын мәнінде мемлекеттік тіл деңгейіне жеткізу ісіне белсене ат салысып жүрген белгілі қоғам қайраткері. * Мемлекеттік тілге құрмет бірлестігінің төрайымы, * Мемлекеттік тіл қоғамдық қозғалысының төраға орынбасары * Қазақстан халқы ассамблеясының мүшесі. * Мемлекет басшысы Н. Назарбаевтың бастамасымен құрылған «Мемлекеттік тілді дамыту қорының» Қамқоршылық кеңесінің мүшесі. Марапаттары * ҚР Мәдениет министрлігінің "Мәдениет қайраткері" құрметті белгісі; * "Тіл жанашыры" құрметті белгісі; * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталған. * «Парасат ордені»нің иегері; * "Астанаға - 10 жыл" медалі; * "ҚР конститутциясына - 10 жыл" медалі; * "ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл" медалі; * "Белсенді қызыметі үшін" медальі; * "Қазақстан халқы ассамблиясына - 20 жыл" медальі; * Бірнеше "Құрмет" грамоталарымен "Алғыс хат"тар мен марапатталған. * Түркістан облысының Түлкібас ауданының Құрметті азаматы (атағы); * Алматы облысының Құрметті азаматы (атағы); Шығармалары: 1991 жылы «Синонимдес етістіктердің семантика-стилистикалық қызметі», 1994 жылы «Қазақша-түрікше-орысша тілашар» еңбектері жарық көрген. Сонымен қатар, он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін» (1974-1986 жылдар) құрастырушылардың бірі әрі ғылыми жинақтар жазуға қатысқан. 300-ден астам ғылыми және ғылыми-көпшілік мақалалары, басқа тілдерден аудармалары жарияланған. Дереккөздер
Созақ шайқасы

Созақ шайқасы , 1841 жылы қыркүйек айында болды. 1841 жылы қыркүйектің басында Кенесары Қасымұлы Кіші жүздің шөмекей, төртқара, табын руларынан жасақталған 4 мың адамдық қолымен Ташкентке бет алды. Бірақ, оның әскер арасында жұқпалы аурудың шығуы жолын біршама бөгеді. Алайда әскерінің екінші бөлігі Созақ, Жаңақорған,Жөлек, Ақмешіт қалаларын қоршауға алды. Әсіресе Созақ қамалы үшін қиян-кескі соғыс болды. Құжаттарда мынадай деректер сақталған: “Кенесары Созақты 18 күн бойы қоршауға алды. Қамал қабырғаларына шығу үшін ағаш сатылар жасалды. Кенесары Созақты және басқа да бекіністерді талқандап, айналасындағы Қоқанға бағынышты қазақтарды өзіне қосып, оларды Торғайға қарай көшуге мәжбүр етті”. Созақтың, бірнеше қамал мен бекіністің алынуы халық бұқарасының алдында Кенесарының беделін көтерді. Бұл жеңілістің нәтижесінде Қоқан хандығы Кенесарыға мәңгілік одақ құруды ұсынды. Бірақ, Кенесары бұдан бас тартып, қазақтарға тиісті жерлерді қайтарып беруді талап етті. Дереккөздер
Соркөл балшығы

Соркөл балшығы , Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Ақкөл ауылының солтүстік-шығысында. Соркөл жиегіне шөккен майда түйіршікті шипалы саздың аумағы 500 м2, орташа қалыңдығы 0,5 м, ылғалдығы 57,5%, тығыздығы 1360 кг/м3, күкіртті сутек мөлшері 0,1 – 0,2%. Сульфатты-хлоридты, магнийлі-натрийлі балшық тұнбасының жалпы минералдығы 5 – 10 г/л. Шипалы балшықтың жалпы қоры 500 м3. Жергілікті халық ем үшін пайдаланады. Сілтемелер * Тұнба * Ақкөл * Созақ Дереккөздер
Галина Ержанқызы Бижанова

Галина Ержанқызы Бижанова (1947 жылы, Алматы қаласында туған) – физика - математика ғылымдарының докторы (1994 жылы), профессор (1997 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетті (1971 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. 1974–84 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының ғылыми қызметкері, 1985–95 жылдары аға ғылыми қызметкер, 1995–96 жылы жетекші ғылыми қызметкер, 1996 жылы бас ғылыми қызметкер болды. Бижанова 46 ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Қарадабан

Қарадабан, Қарадаба – Сарықора жотасының шығыс бөлігіндегі асу. Географиялық орны Жетісу облысы Алакөл ауданы мен Қытай шекарасы аралығында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 2129 м. Мамыр- қазан айларында салт атты адам өте алады. Оңтүстік беткейінде шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері дамыған. Асудың солтүстігінен Шындалы, оңтүстігінен Шолақбұлақ өзендерінің салалары бастау алады. Баурайындағы жатық беткейлі кең өзен аңғарлары жоғары қарай тік беткейлі жоталарға ұласады. Асудың солтүстік бөлігін қалың орман массиві алып жатыр. Дереккөздер
Османлы әулеті

Османлы әулеті — Ұлы Османлы Мемлекетін 1299-1922 жылдар аралығында басқарған сұлтандар мен халифтер әулеті. Тарихы Әулет негізін Османлы Бейлігінің алғашқы ұлыбейі Осман Ғази салған. Сондай-ақ әулет мүшелерінің ішінде 1389-1402 жылдары билеген Шапшаң Сұлтан Баязит, 1451-1481 жылдары билеген Жаулаушы Сұлтан Мехмет, 1512-1520 жылдары билеген Жауыз Сұлтан Сәлім, 1520–1566 жылдары билеген Заңшы Сұлтан Сүлеймен, 1789-1807 жылдары билеген Низами Сұлтан Сәлім, 1808-1839 жылдары билеген Жаңартпашы Сұлтан Махмұт және 1876-1909 жылдары билеген Ұлы Сұлтан Әбділхамит сынды сұлтандар танымал болған. 1923 жылдың 29 қазанында сұлтандық жойылып, Османлылардың соңғы сұлтаны VI Мехмет Түркиядан қашып кетеді. Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің шешімімен халиф ретінде Османлы әулетінің шаһзадасы II Әбділмәжит тағайындалады. 1924 жылдың 3 наурызында халифат та ыдыратылып, елдегі Османлы әулетінің барлық мүшелері елден қуылады. Сілтемелер * Ұлы Османлы Мемлекеті * Османлы Мемлекетінің сұлтаны * Османлы әулетінің шежіресі * Сұлтан Дереккөздер
Тоқтауыл

.]] Тоқтауыл – тас ғасырына жататын көп қабатты тұрақ. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Жезді мен Талдысай (Бала Жезді) өзендерінің тоғысуында орналасқан. 2001 жылдан Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) зерттеу жүргізуде. Тұрақ шоқыаралық ойпаттың жоғарғы бөлігіндегі бұлақтың жанында орналасқан. 2006 жылы қазба орнының жалпы ауданы 140 м2, ал тереңдігі 0,5–1,2 м-ге жетті. .]] Табылған заттардың саны 30 мың данадан асады. Олар тастан жасалынған еңбек құралдары, қару-жарақтар және оларды өндіруден қалған қалдықтар, сондай-ақ әр түрлі жануарлардың ұсатылған сүйектері түрінде кездесетін ас үй қалдықтары болып табылады. Құралдар барлық табылған артефактілердің 9–12%-ын құрайды. Бұлар: қырғыштар, тескіштер, жебе және найза ұштары, тісті-оймалы құралдар. Аз мөлшерде ақшыл сұр, қызғылт қоңыр түсті кремний алевролиті мен аргиллиттен жасалынған ретушталған пластиналар мен геометриялық микролиттер (трапециялар) кездеседі. Сонымен қатар құралдарды жасауға түрлі түсті яшма, кремень, кварцит тәрізді құмдақ, т.б. шикізат қолданылған. Қазба орнының аумағында екі ошақтың орны анықталды. Табылған артефактілердің ең көнелері кейінгі палеолитке (12–15 мың жыл бұрын), он шақтысы мезолитке (7–9 мың жыл бұрын) жатады. Артефактілердің негізгі бөлігі неолит пен энеолит кезеңі тұрғындарынан қалған. Қазба орнының әр бөліктерінен сараптауға спорово-тозаң үлгілер алынды. Оларға Қ.Сәтбаев атындағы Геология институты қызметкерлері жүргізген зерттеулер нәтижесінде тұрақты мекендеу кезеңіндегі аймақтық климат пен өсімдік жамылғысы өзгеруінің үш кезеңі анықталды. Бірінші құрғақ және ыстық кезең болса, одан кейін оның орнын ылғал және суық кезең басқан, үшінші кезеңде климат қазіргі жағдайға жақын болған. Ескерткішті зерттеу жұмыстары жалғасуда. Дереккөздер: