Византиялық жібек

]] .]] Византиялық жібек — Византия империясының ішінде иірілген жібек. Жібек саудасы империяның экономикасында маңызды рөл атқарды; Константинополь Еуропадағы ең маңызды жібек тоқыма орталығы болды. Бастапқыда Қытайдан ұзақ уақыт бойы шикі жібек әкелінген, бірақ жібек құртының құрттары Еуропаға әкелінгеннен кейін Византия жібесі толығымен Византияда өндірілді. Юстиниан I тұсында жібек тоқу мемлекеттік монополияға айналды. Ерте орта ғасырларда византиялық жібек Еуропадағы ең жақсы деп саналды. Ол өзінің жарқын түстерімен және талғампаз өрнектерімен танымал болды. Византия жібек тоқыма өнерінің дамуы Рим империясы бөлінгенге дейін Қытайдан Жібек жолы арқылы жібек (шикі жібек, жіп және дайын мата) әкелінген, ал жібек тоқу технологиясы еуропалықтарға белгісіз болып қала берді. Алайда Византия императоры Юстиниан I-нің бұйрығымен 553–554 жылдары жібек құртының жұмыртқалары Орталық Азиядан жасырын түрде әкетілді Жібеккөбелек, бұл Византия жібек тоқыма өнеркәсібінің бастауын білдіреді. Несториандық христиан монахтары Қытайдан жібек құрт жұмыртқаларын контрабандалағаннан кейін, 6-ғасырдағы византия тарихшысы Менандр Протектор согдиялықтардың Византия империясымен қытай жібегін тікелей сауда орнатуға тырысқанын жазады. Эфталиттерді жеңу үшін Сасанидтер билеушісі Хосров I-мен одақ құрғаннан кейін, соғдиялық саудагерлер Түркі қағанатының билеушісі Истемиге келіп, Сасанид шахиншахымен кездесуге рұқсат сұрады, бұл Парсы жерлері арқылы Византиямен сауда жасау құқығын алды. Истеми бірінші өтінішті қабылдамады, бірақ екіншісін мақұлдағанда және Соғдия елшілігі патшаға Сасанидтер жібергенде, соңғысы елшілікте уланып өлтірілді. Соғдиялық дипломат Мания Истемиді тікелей Константинопольге елшілік жіберуге көндірді, ол 568 жылы келіп, тек жібек сыйлық ретінде Византия билеушісі Юстин II-ге ғана емес, сонымен қатар Сасанид Парсысына қарсы одақ ұсынды. Юстин II келісіп, Түркі қағанатына елшілік жіберді, бұл согдиялықтардың қалаған тікелей жібек саудасын қамтамасыз етті. Алайда, 6-шы ғасырдан бастап Византия жібек өндірісі кезінде де қытайлық сорттар сапасы жоғары деп есептелді, бұл, бәлкім, Юстин II билігі кезінде Суй әулетінде (581–618 жж.) табылған византиялық солид монетасының табылуымен ерекшеленді. 1953 жылы Шаньси провинциясында қытайлық қабір, сондай-ақ әртүрлі орындардан табылған басқа да византия монеталары. Қытай аңыздарына сәйкес, византиялықтар (яғни «Фу-линь») Қытайдағы ертерек римдік дипломатиялық дәстүрді сақтай отырып, Қытайдың Тан әулетінің (618–907 жж.) және бір кездері Сун әулетінің (960–1279) сарайына бірнеше елшілік жіберіп, шыны бұйымдар сияқты экзотикалық сыйлықтар ұсынған, бұл Қытайдың жібек саудасына қызығушылықты көрсетті. 7-ғасырдағы византия тарихшысы Теофилакт Симокатта Қытайды, оның географиясын, Суй әулетінің қайта бірігуін (581–618) салыстырмалы түрде дәл сипаттап, тіпті оның билеушісі Тайсонды «Құдайдың Ұлы» деп атады, бұл атау да император Тан Тайцзунның (626–649 жж. билік еткен) есімінен шыққан болуы мүмкін. Қазіргі қытай дереккөздері, атап айтқанда Тан дәуірінің Ескі және Жаңа кітабы, Константинополь қаласын және оны Муавия I (Омейяд халифатының негізін қалаушы) қоршауда ұстағанын, кейін салық талап еткенін сипаттайды. Жібектің бірнеше түрі болған, қарапайым жібек тоқыма Рим империясында белгілі болды; 3 ғасырдың ортасынан бастап Дамаскіден алынған күрделі өрнекті жібектер империяның шығыс бөлігінде де сатыла бастады. 7 ғасырдың басына қарай саршұнақ дамыды және ол келесі бірнеше ғасырларда Византия жібектерінің негізгі түріне айналды. Шамамен 1000 жылы монохромды лампас матасы сәнге келді. Византия жібекінен жасалған кейбір гобелендер де сақталған. Күлгін жібек әрқашан жоғары бағаланған және оны тек байлар ғана пайдаланған. Византия жібекінде қолданылатын басқа бояғыштардың ішінде негізгілері ализарин қызылы, кермес, индиго және лютеолин (сары минонетта жапырақтарында кездеседі) болды. Алтын өрнектер жібек негізге алтындатылған күміс таспаларды қою арқылы жасалды. 5–6 ғасырлардағы Византия жібегін өру техникасы қолданып, екі түсті ұсақ бейнелердің (жүрек, пальмет, т. б.) өрнектерімен кестелеген. Кейінірек өсімдіктердің (мысалы, лотостардың ) және адамдардың үлкенірек кескіндері пайда болады. 8-9 ғасырларда жібек маталардағы үлкен шеңберлер жиі қатарда бейнеленген, оның ішіндегі кестелері тік ось бойымен симметриялы болды. Бейнелердің көптеген мотивтері ислам мәдениетінен алынған (олардың ішінде өмір ағашы, қанатты аттар және басқа да әртүрлі мифологиялық жаратылыстар). Византия жібектерінің кейбір үлгілері византиялық па немесе ислам мемлекеттерінің мәдениетінің әсерінен пайда болғаны әлі белгісіз. Император сарайының аң аулау немесе арбамен жарысу сияқты ойын-сауықтарын бейнелеу сәнге айналды. Жібек саудасы Византия жібектерінің иірілген бес түрінің (жазық, талшық, дамаск, лампа және гобелен) ең танымалы тоқыма техникасы арқылы жасалған, басқаша ауыр жібек немесе самит деп аталады ( → → старофр. samit, «алты жіп», иірілген жіптің алты шарына сілтеме жасау үшін қолданылатын термин). Ауыр жібекті иіруде тоқыма жіптері тоқымамен толық жабылған. Ауыр жібек 6-12 ғасырлар арасында алтынмен тең болды: егер Византия елшілері шетелдіктерге самитті жеткізсе, олар сатып алынған матаның салмағындай франк сияқты алтын тиындармен төленетін. Ауыр жібекке ие византиялықтар бай деп саналды. Теңіз жібек саудасы Византия итальяндық теңіз республикаларымен Венеция, Пиза, Генуя және Амальфимен жасалған келісімдерде маңызды рөл атқарды. Византиялық жібек қазір бүкіл Еуропада, Ұлыбританияға дейін кездеседі, ол 7 ғасырда Рим мен Галлиядан әкелінді. Кейде жазбаша дәлелдемелер белгілі бір ел үшін матаның нақты қайдан сатып алынғанын көрсетпейді, бірақ текстурасы мен дизайнының ерекшеліктері ғалымдарға византиялық жібекті анықтауға мүмкіндік береді. Гобелендер мен кестелер ж.]] Византия шеберлері гобелен және кесте тігуімен де танымал болды. Византия жібек гобелендерінің ең әйгілісі — Гюнтертух деп аталады, оны Бамберг епископы Гюнтер Константинопольге қажылық сапары кезінде сатып алған. Епископ өзінің сапарын аяқтамай қайтыс болды, ал гобелен оның кебін ретінде пайдаланылды. Византиялық кесте тігу әдістері Англия сияқты басқа елдердің кесте тігу әдістеріне қатты әсер етті. Кесте тігудегі діни тақырыптар (тіпті зайырлы киімде) өте танымал болды. Бұл Амасия әулие Астериус сияқты көптеген діни қызметкерлердің көңілінен шықты. Дегенмен, Византиядан бірде-бір гобелен немесе кесте тігуі дерлік сақталмаған. Бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз үлкен византиялық гобелен — Байего гобелен, бірақ ол жібектен жасалмаған . Бас тарту 1147 жылы Екінші крест жорығы кезінде Сицилия королі Роджер II Византия жібек өнеркәсібінің екі маңызды орталығы Коринф пен Фиваға шабуыл жасап, Палермо мен Калабрияда жібек өндірісін ұйымдастыру үшін барлық тоқымашыларды тұтқынға алды . Төртінші крест жорығынан кейін Византия жібек өнеркәсібі толық құлдырауға ұшырап, тек жергілікті нарықты қамтамасыз ете бастады, ал жібек монополиясы Сицилия, Лукка және Венецияға көшті . Дереккөздер Әдебиеттер * Burnham, Dorothy K. Warp and Weft, A Textile Terminology (ағыл.). — Royal Ontario Museum,, 1980. — ISBN 0888542569. * Dodwell, C.R. Anglo-Saxon Art, A New Perspective (ағыл.). — Manchester, 1982. — ISBN 071900926X. * Hoffman, Eva R. Pathways of Portability: Islamic and Christian Interchange from the Tenth to the Twelfth Century (ағыл.). — Blackwell Publishing,, 2007. — ISBN 978-1-4051-2071-5. * Jenkins, David. The Cambridge History of Western Textiles (ағыл.). — Cambridge University Press, 2003. — ISBN 0521341078. * Mannas, Lisa. Merchants, Princes and Painters: Silk Fabrics in Northern and Italian Paintings 1300–1550 (ағыл.). — Yale University Press, 2008. — ISBN 9780300111170. * Laiou, Angeliki E. The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century (ағыл.). — Dumbarton Oaks, 2002. * Schoeser, Mary. Silk (ағыл.). — Yale University Press, 2007. — ISBN 0300117418.