kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шавкат Шигабутдинұлы Ибрагимов

Шавкат Шигабутдинович Ибрагимов(22.10.1923, Татарстан, Қазан қаласы – 26.12. 1989, Алматы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1965), профессор (1974), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982). Қазан авиация институтын бітірген (1948). 1948 – 52 жылдары Мәскеу және Қазан авиация зауыттарында жұмыс істеді. 1952 – 55 жылдары Мәскеу болат және қорытпалар институтының аспиранты, 1956 – 69 жылдары КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Атом энергиясын пайдалану жөніндегі мемлекеттік комитеттің Обнинск қаласындағы Физика-энергетика институтында аға ғылыми қызметкер, лабаротория меңгерушісі, 1969 – 70 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институты директорының орынбасары, 1970 – 87 жылдары осы институттың директоры, 1987 – 89 жылдары сонда лабаротория меңгерушісі, 1974 – 86 жылдары Қазақстан ғылым академиясының вице-президент қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері қатты дененің радиациялық физикасы мен радиациялық материалтануға, ядролық сәуле мен заттың өзара әсерлесуін және сәулемен әсер еткенде материалдардың физикалық-химиялық қасиеттері мен құрылымының өзгерісін зерттеуге, сондай-ақ, ядролық физика мен ядролық энергетика мәселелеріне арналған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Ілхам

Ілхам (алхама - «сендіру» етістігінен шыққан) – иманды күшейту арқылы тебіреніс пен шабытты халге жету, ақиқат ілімді иелену. Құранда кездесетін сендіру мағынасындағы – (алхама) етістігінен шыққан Ілхам сөзі кейіннен уәлидің – хақтыққа жеткен адамның ерекше халге енген, діни шабыттанған күйіндегі көкірегіне құйылған нұрлы, хақиқи ілімі мағынасында қолданыла бастады. Жалпы адам баласына пайғамбарлар арқылы хабарланатын дүние сыры мағынасындағы уақидан айырмашылығы бар Ілхам – әулиелерге, яғни жеке адамдарға берілгендіктен, біріншіден сол адамның өзі үшін бағалы деп саналды. Сопы ғұламалар тек Ілхамға ден қоя отырып, адам Құранның сырлы, құпия мәнін ұғына алады деп біледі. Дереккөздер
Рамазан Құрманғалиев

.]] Рамазан Құрманғалиев (1894, бұрынғы Орал облысы Орда ауданы – 1937) – әскери маман, дивизия комиссары, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Ордадағы 2 сыныпты бастауыш училищені, 1920 жылы Орынбордағы атты әскер командирлерін даярлайтын курсты, 1930 жылы Ленинградтағы (Санкт-Петербург) әскери-саяси академияны бітірген. 1919 – 23 жылдары Қызыл Армия қатарында қазақтың 1-атты әскер полкінің және түркістандық 8-дербес атты әскер бригадасының взвод командирі ретінде ақ бандаларға,Әндіжан, Ферғана облыстарында басмашыларға қарсы ұрысқа қатысқан. 1923 – 27 жылдары Бөкей губерниясында, Орал, Жетісу-Сырдария әскери аумақтық басқармасында қызмет істеді. 1930 – 32 жылдары Қазақстан өлкелік әскери комиссариаты саяси басқармасының бастығы, 1932 – 33 жылдары Қазақ АКСР-і әлеуметтік қамсыздандыру халық комиссары, 1933 – 37 жылдары Түркістан облысында, Қазақ КСР-і Жоғарғы Сотында және Шығыс Қазақстан облысы сотында, Қазақ КСР-і Әлеуметтік қамсыздандыру халық комиссариатында жауапты қызметтер атқарды. Бұхар Халық Кеңес Республикасының жауынгерлік Қызыл жұлдыз орденімен марапатталған. Сілтемелер * КСРО * Қазақстан Дереккөздер
Заһар

Заһар - (араб. oBӨЉ) – мұсылмандық құқықтағы жазалануға тиіс теріс қылықтардың бірі, ерінің тарапынан әйеліне айтылған зілді, ғайбат сөз. Әйел тарапынан айтылған ғайбат сөз заһарға жатпайды. Шариғат заңы бойынша, Заһар сөздерді айтуға тыйым салынған. Ғайбат сөздерді айтушы ері – мұзаҺар, ғайбат сөздер айтылған әйелі – мұзаҺира деп аталады. Ерін Заһар айтты деп сот алдында айыптау үшін мынадай шарттар талап етіледі: әйел Заһардың айтылғанын екі куәмен дәлелдейді; Заһар сөздерді айтушы кәмелетке толған, ақыл-есі бүтін, өзіне-өзі иелік ететіндей адам болуға тиіс; Заһар айтылған әйел некелі, ерімен бірге тұрған, қайыз бен нифастан тазаланған болуы керек. Заһар айтқан ері кәфарат беріп, күнәсін сатып алғанша, әйеліне жақындасуға құқығы жоқ. Заһар үшін кәфаратты діни сот белгілейді. Оның мөлшері: 2 ай ораза тұту, құлды не күңді азат ету, шамасына қарай садақа үлестіру, 60 адамды тамақтандыру. Ері кәфаратты төлемеген жағдайда, әйелі белгіленген мерзімнен соң ажырасуды талап етуге құқылы. Ажырасқанда кәфарат айыбы төленбейді. Айтылған Заһар үшін кәфарат төленгенге дейін әйеліне жақындасса (сүйсе де, құшақтаса да), ері бірінші кәфараттан басқа тағы бір кәфарат беруге міндетті. Егер бірнеше әйелі болып, оның бәріне Заһар айтса немесе әйеліне Заһар сөзін бірнеше рет қайталап айтса, сонша рет кәфарат талап етіледі. Заһар айтқаннан бастап, кәфаратын беріп құтылғанға дейін әйеліне жақындасу қылмыс деп саналып, жазаланады. Дереккөздер
Сұлтанбек Аққожаев

Сұлтанбек Аққожаев (1876, Ақмола облысы Құланөтпес өзені маңы — 1965, Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданы) — жыршы-термеші, қазақ фольклорлық мұраларын жинаушы. Балалық шағында сауатын молдадан ашқан. Құлыншақ, Молды, Мұса, Майкөт, Майлықожа ақындардың мұраларын насихаттаушы. Сұлтанбек Аққожаев «Алпамыс батыр» жырының толық нұсқасын Майкөт ақыннан жазып алған. Сұлтанбек Аққожаев жазып алған аталған жыр нұсқасы Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылым кітапханасы қорында сақтаулы. Дереккөздер
Сәлім Әлмағанбетұлы Құрманғожин

Сәлім Әлмағанбетұлы Құрманғожин (4.1.1934 жылы туған,Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Еңбек ауылы) – саяси қайраткер, дипломат, ҚР дипломат. қызметінің еңбек сіңірген қызметкері. Саясаттану ғылымының кандидаты (1999). Алматы педагогикалық шет тілдер институтын (1955), КСРО СІМ жоғарғы дипломатиялық мектебін (1963) бітірген.Петропавл педагогикалық институтында оқытушы (1955 – 56), Қазақ КСР-і СІМ-нің 2-, 1-хатшысы (1956 – 61), Біріккен Араб Республикасындағы КСРО елшілігінің 3-хатшысы (1963 – 67), КСРО СІМ-де жауапты қызметкер, (1967–73), КСРО-ның Стамбұл қ-ндағы консулы (1973 – 78), КСРО СІМ бас хатшылығының кеңесшісі (1978 – 84), Эфиопиядағы КСРО елшілігінің кеңесшісі (1984 – 89), КСРО СІМ елшіліктермен жұмыс ісінің сарапшысы (1989 – 92) болды. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары (1992 – 93), Венгриядағы төтенше және өкілетті елшісі (1993 – 96), ҚР СІМ кеңесшісі (1996 – 97), ҚР СІМ бақылау басқармасының басшысы (1997 – 98), ҚР СІМ дипломат. академиясының төтенше және өкілетті өкілдерінің біліктілігін арттыру бөлімінің бастығы (1998 – 99) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан ҚазМУ-да оқытушы.Венгрияның орта дәрежелі жұлдызды Крест орденімен марапатталған. Сілтемелер * Әдебиет * Саясаттану * КСРО * Қазақстан Дереккөздер
Аққұдық (көл)

Аққұдық — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұзды көл. Тұзащы көлінің шығысында, Сұлуқұркөл көлінің солтүстік-шығысында орналасқан. Кезінде көл маңында халық ауыз су ретінде пайдаланған құдық болған. Көл аты осы құдыққа байланысты шықса керек.
Қостанай жіп иіру-трикотаж фабрикасы

Қостанай жіп иіру-трикотаж фабрикасы – жеңіл өнеркәсіп орны. 1997 ж. “Fast” ЖШС болып құрылған, 2001 жылдан қазіргі атымен аталады. Жеке меншік нысанда. Жіп пен трикотаж өнімін, ватин шығарады. Пайдаланған әдебиетттер
Мамажан Орынбасаров

Мамажан Орынбасаров (1937 ж.туған, Сарыағаш ауданы Сарыағаш ауылы ) – ғалым, физика-матем. ғылым. докторы (1996), профессоры. (1997). Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Қазақ ҰУ) бітірген (1960). 1960 – 96 ж. Қазақ ҰУ-дің математика физика кафедрасының аспиранты, ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі. 1980 – 86 ж. математика факултетінің деканы, 1996 жылдан дифференциалдық теңдеу және математикалық физика кафедрасының профессоры., кіші бөлімнің деканы, магистратура жетекшісі. Бірнеше медальдармен марапатталған. 110 ғылым. еңбектің, оның ішінде 83 ғылым. мақаланың, 1 монографияның авторы. Сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"
Құтлымбет елшілігі

Құтлымбет елшілігі Әбілқайыр ханның 1730 жылы Ресей патшайымы Анна Иоанновнаға жіберген. 1730 жылы мамырда Орта және Кіші жүздің беделді ақсүйектері мен шонжарларының жиналысында Санкт-Петербургке өкілетті қазақ елшілігін ұйымдастыру жөнінде шешім қабылданды. Оның алдына қазақ жүздерін сыртқы жаудан қауіпсіз ету үшін Ресей тарапынан одақтас іздеу міндеті қойылды. Қазақ қоғамының ішкі күрделі даму жағдайларында, жоңғарлар мен Еділ қалмақтарының, башқұрттардың, Жайық пен Сібір казактарының қоршауында тұрған қазақ жүздерінің билеушілері Ресей империясымен жақындасуға тырысты. Елшілікті Құтлымбет Қоштайұлы басқарып, құрамына Сейітқұл Қойдағұлұлы және тағы 5 адам енгізілді. Уфа наместнигі арқылы Санкт-Петербургке жіберілген бұл елшілікке Әбілқайыр хан өзін ұлысымен бірге Ресей империясының бодандығына қабылдауды өтінуді тапсырды. Сыртқы істер алқасы Құтлымбет елшілігін құрметпен қабылдап, оларға бағалы сыйлықтар тарту етті және тілмаш А.И. Тевкелев бастаған үлкен комиссия қосып, әскери күзетпен қайтарды. Дереккөздер
Паушальдық төлем

Паушальдық төлем — тауарлар тобы үшін төленетін төлемнің құрамдас бөліктерге сараланбаған жалпы сомасы; лицензиялық төлем нысаны, яғни лицензиялық келісім затын пайдалану құқығы үшін алынатын болжалды экономикалық нәтиженің күні бұрын уағдаласылған сомасы түрінде төленетін бір жолғы сыйақы. Паушальдық төлем — лицензияның нақты бағасы. Мұндай төлем түріндегі сыйақы роялтидің капиталдануы, яғни оның мерзімінен бұрын төленетін бір жолғы төлемақысы болып табылады. Лицензия келісімдерге төленетін Паушальдық төлем шектеулі жағдайда, мысалы, лицензияны жабдықпен бірге сатқанда, өндірістік құпияның сыртқа шығу қаупі туғанда, лицензиат өз қызметінің бақылануына жол бергісі келмегенде немесе пайданың лицензиат еліне аударылуын шектегенде қолданылады. Паушальдық төлем тәуекелдік деңгейін төмендетеді және сыйақы сомасын тезірек алуға мүмкіндік береді, бір уақытта, бір жолғы тәртіппен де, бөліктеп төлеу тәртібімен де төленеді. Тағы қараңыз * Төлем Дереккөздер
Ақмола (энциклопедия)

«Ақмола» — Ақмола облысына арналған энциклопедиялық басылым. «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы әзірлеген. 1995 ж. «Атамұра» баспасынан орыс тілінде жарық көрді. Республика Президенті Н. Назарбаевтың алғы сөзімен ашылған. Көлемі — 43,6 б. т., таралымы — 100 мың дана. Басылым түрлі-түсті суреттермен, деректі құжаттармен безендірілген. Кітап шартты түрде үш бөлімнен тұрады. Оның алғашқы бөлімі облыс табиғаты мен табиғи ресурстары, халқы, экономикасы, архитурасы, білім беру ісі, ғылым және ғылыми мекемелері, денсаулық сақтау ісі, дене тәрбиесі және спорт, әдебиеті мен өнері, шетелдермен экон. және мәдени байланыстары туралы жан-жақты мағлұматтар береді. Екінші бөлімге Ақмола қ. мен облыс құрамына енетін барлық аудандар бойынша өнеркәсіп пен а. ш. мекемелері, ауылдар мен кенттер, жоғары және арнаулы білім беретін оқу орындары туралы материалдар топтастырылған. Ал соңғы бөлім алфавиттік есімнамаға арналған. Мұнда Абылай ханнан бастап Ақмола топырағында бұрын-соңды өмір сүріп, қызмет атқарған көрнекті мемл. қайраткерлері, батыр-билер, ақын-жазушылар, әнші-композиторлар, ғалымдар мен өнер адамдары, 2-дүниежүз. соғыс қаһармандары мен еңбек ерлерінің өмірімен жайлы жазылған.
Пафос

Пафос ( — сезім, құмарлық), құлшыныс, құштарлық, асқақтық, қуатты сезім мен терең шабыт мағынасында қолданылған. Ежелгі грек әдебиетінде Пафосты қаламгердің шығармашылық ойының сын-сипатын айқындауда, туындыларында заман бейнесінің бейнеленуі дәрежесін бағалауда негізгі көрсеткіш ретінде таныды. Пафос арқылы ақын-жазушының қоғамдық-әлеуметтік идеалын анықтау да қалыптасты. Көркем шығарманың идеалы мен оның Пафосының тығыз байланыста болатындығы осы екі ұғымды бірде ыңғайлас, бірде қарама-қарсы сапада қарастыруға негіз болды. Пафос қаламгердің “соты” мен “үкімі” деген де көзқарас бар. Аристотель Пафосты объективтік жайлар арқылы экспрессивтік бейнелер жасау деп есептеген. Лонгин Пафостың субъективтік негізге тәуелді екенін дәріптеп, “тәңірлік шабыт”, “таланттың әулиелік ақымақтығы” сияқты ұғымдар енгізіп, Пафосты қиялмен байланыстырды. Шиллер оны көркем туындының жанрын анықтайтын басты көрсеткіш десе, Лессинг эстет. категориялар дәрежесіне көтерді. Гегель Пафосты екі мағынада қарастырды: #кейіпкердің қоғамдағы, тұрмыстағы ерекше құлшынысты іс-әрекеті; #шығарма авторының “жаны”, оның болмысқа көзқарасы, ақиқатқа жетудегі құралы. В.Г. Белинский Пафосты жеке қасиеттермен байланыстырды. 20 ғасыр да Пафосты көркем мазмұнмен, шындықпен бірлікте зерттеу белең алды. Пафос түрлерін анықтау біресе жанр ыңғайында, бірде әдеби ағым мен бағыт, енді бірде бинарлық эстетикалық категориялар аясында жүргізілген. Пафостың түрлерін негізінен трагедия, қаһармандық, комедия, романтика, сатиралық, драмалық, т.б. деп жіктеу қалыптасқан. Пафос субъективті, объективті, шын және жалған болуы да мүмкін. Көркем шығармадағы “негізгі ой”, “өзекті идея”, “авторлық бояу”, “ұлттық реңк”, “басты желі” деген ұғымдарды Пафоспен тығыз байланыста қарастырған дұрыс.> Дереккөздер
Жүгері қаракүйесі

Жалпы мәлімет .]] Жүгері қаракүйесі – базидиомицеттер класына жататын саңырауқұлақтар тудыратын жүгері ауруы. Жүгері қаракүйесі ауруларына жүгерінің бөртпе қаракүйесі мен тозаңды қаракүйесі жатады. Жүгерінің бөртпе қаракүйесін Ustіlago maydіs саңырауқұлағы тудырады. Саңырауқұлақ ақшыл немесе алқызыл мицелла қабықшасымен қапталған, диаметрі 1 – 20 сантиметр бөртпелер түзіп, өсімдіктің барлық мүшесін зақымдайды. Буын аралықтарында пішіні домалақтау, ірілігі жаңғақтай немесе одан үлкенірек, ал жапырақ тақталарында өн бойына созылған, жіңішке ақшыл сарғылт, бұйраланған немесе ірілігі асбұршақтай бөртпелер пайда болады. Жүгері шашақтана бастағанда бөртпенің сыртқы қабықшасы жарылып, ішінен күйе тәрізді споралар шығады. Олар гүлдену кезінде собық жіпшелері арқылы дәндерді зақымдайды. Собықтың жартысына дейін қамтитын пішіні әр түрлі бөртпелер пайда болады да, дәннің орнына көптеген қаракүйе споралары түзіледі. Ауруға шалдыққан өсімдіктердің өсуі баяулап, дәннің түсімділігі 20 – 30 пайызға дейін төмендейді. Ауру қоздырғышы шірімеген өсімдік қалдықтарында сақталатындықтан, жүгеріні бір жерге қатарынан бірнеше рет еге берсе, аурудың дамуы жыл сайын өрши беруі мүмкін. Жүгерінің тозаңды қаракүйесі жүгерінің тек собығы мен шашақшаларын зақымдайды. Собықта дән түзілмей, ол өзекшесімен қоса толығымен жұқа жапырақшалармен көмкерілген қаракүйе түйіріне айналады. Шашақшалардың жеке гүл шоқтарында да түйіршіктер пайда болады. Егін жинау кезінде қаракүйе споралары топыраққа көшіп, бірнеше жылға дейін сақталады. Бұл ауру жүгері өсіруге маманданған Алматы облысының Панфилов, Ұйғыр, Еңбекшіқазақ аудандары жерінде кең таралған. Жүгері Қаракүйесімен күресу шаралары: ауыспалы егіс жүйесін қатаң сақтап, себер алдында тұқымды витавакс 200 ФФ (3 – 5 л/т), дивиденд 030 (2 – 3 л/т), фенорам немесе фенорам супер (2 кг/т) препараттарының бірімен дәрілейді. Дереккөздер
Жүгіну

Жалпы сипаттама ЖҮГІНУ – дәстүрлі қазақ қоғамындағы әдет құқығы бойынша жәбірленушінің өз талап-тілегін қанағаттандыру үшін биге өтініш жасауы. Жәбірленуші кейде жалғыз өзі, кейде жауапкермен бірге би алдына келіп, өз талап-тілегін білдіреді. Талап етілген даулы істі қарау-қарамауды бидің өзі шешеді. Кейде дауласушы тараптардың екі жағы да алдын ала билік шығарып беру үшін жүгініп отырған би қандай кесім шығарса да разы болатынын білдіреді. Мұндайда биге жүгінгендердің би шешіміне қарсылық білдіруге құқығы жоқ. Ал ру мен ру арасындағы ушыққан үлкен даудың байлауын тауып, бітісу үшін әр рудың сөз ұстаған билері төбе биге жүгінетін болған. Бұл сот ісі ретінде қаралады. Сілтемелер #қазақ #әдет #би Дереккөздер
Мүшел жас

Мүшел жас - қазақ халқының адам жасын есептеу үлгісі. Дәстүрлі қазақ қоғамында баланың 13 жасқа толуы алғашқы Мүшелі деп саналады,яғни бір мүшелді толтыру. Одан кейінгі Мүшел жасы әр 12 жыл қайталанған сайын есептеліп толып отырады. Ол 25-ке толғанда екі Мүшел, 37-ге толғанда үш Мүшел, 49-ға келгенде төрт Мүшел, 61-ге келгенде бес Мүшел деп есептеледі. Халықтың адам өмірін кезеңдерге бөлуіне байланысты қалыптасқан шартты түрдегі бөліністері мен Мүшел санау үрдістері қоғам мүшесінің әлеуметтену жағдайын, яки қоғамдағы орны мен мәртебесін белгілеуді білдірді. Бірақ бір Мүшел жастағы ерекшеліктен келесі Мүшел жасқа өтуді әлеуметтік құбылыс деп тануға негіз жоқ. Өйткені ол адамның биологиялық қасиеттеріне де тән құбылыс болғандықтан, әр Мүшел ішінде адамның өзіне тән қасиеттері мен болмысы қалыптасады. Мысалы, 1-мүшел балиғатқа толуға байланысты болса, 2-мүшел ат жалын тартып мінген жастың есейген шағы, 3-мүшел ақыл-парасаттың толысу шағы деген адамның физиологиялық-психологиялық жетілулерін меңзейді. Мүшелдер арнайы ғұрыптар арқылы аталып өтілген. Олар: жарты Мүшелге келген ұл баланы сүндетке отырғызып, “атқа мінгізу” мен қыз баланың құлағын тесіп, “сырға тағу”, алғашқы Мүшелінде балиғатқа толуына байланысты “он үште отау иесі” болу, тағы басқа. Мүшелден мүшелге өту аралығындағы жаста адамға қауіп-қатер жуық болады деп есептеліп, тән мен жанның өзгеріске ұшырайтын тоқырау кезі, белесі деп саналды. Дереккөздер
Мүшел есебі

Мүшел есебі [ежелгі түркіше “мүш” – “он”, “ел” – “иыл” (“жыл”)] – Азия халықтарында қолданылатын байырғы күнтізбелердің бір түрі. Түркі тілдес халықтарда (қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, башқұрт, тағы басқа), моңғол халықтарында (моңғол, бурят, қалмақ, тағы басқа), Қытайда, Тибетте, Жапонияда, Лаоста, Бирмада, Таиландта, Ауғанстанда, Иранда, Кавказдың кейбір халықтарында (ноғай, абазин, шеркес, тағы басқа), Кіші Азия түріктерінде, тағы басқа елдерде қолданылған. Ұзақтығы 12 жыл уақыт мүшел деп аталады. Мүшел есебі 12 түрлі хайуанның атымен аталған, әр жылға бір хайуанның аты сәйкестендірілген. Жылдардың қалыптасқан реттері мен атаулары төмендегідей: 1-жыл – тышқанжылы, 2-жыл – сиыр жылы, 3-жыл – барыс жылы, 4-жыл – қоян жылы, 5-жыл – ұлу жылы, 6-жыл – жылан жылы, 7-жыл – жылқы жылы, 8-жыл – қой жылы, 9-жыл – мешін жылы, 10-жыл – тауық жылы, 11-жыл – ит жылы, 12-жыл – доңыз жылы. Мүшел есебі аяқталып, одан әрі 13-жылды доңыз жылынан кейін тағы да тышқан жылы деп, есепті қайтадан бастайды. Мүшел есебін қолданатын халықтардың басым көпшілігінде жылдар осы ретпен айтылады. Мүшел есебіндегі 12 хайуанның алтауы – үй хайуаны, ал қалған алтауы – түз тағысы. Мүшел есебіндегі әрбір жылдың басы – 22 наурыз, күн мен түннің жазғытұрғы теңелетін кезі, аяғы – келесі жылдың 21 наурызы. Мүшел есебі ерте замандардан қалған жазуларда жиі кездеседі. Мысалы, Күлтегін құлпытасында: “Күлтегін қой жылы қайтыс болды, мешін жылы біз осы тасты орнаттық” делінген. Көптеген ғалымдардың топшылауынша Мүшел есебін біздің заманымыздан бұрын 1-мыңжылдықта Алтай тауының баурайы мен Амур өзенінің жоғарғы ағысын мекендеген ежелгі ғұн-түркі тайпалары шығарған, содан кейін ол біртіндеп көршілес елдерге таралған. Григорий күнтізбесіндегі кез келген жылдың атын білу үшін оның нөмірін 12-ге бөліп, қалдығына 9-ды қосу керек. Мысалы, 1974 жылдың аты – Барыс. 1974 санын 12-ге бөлгенде 6 қалдық қалады. Осы қалдыққа 9-ды қосып, одан 12-ні шегергенде 3 саны шығады, яғни 3 саны барыс жылын (1974) көрсетеді. Қалдыққа 9 қосудың мәнісі Григорий күнтізбесі мен мүшел есебіндегі жыл санақтарының басы үйлеспеген. Олардың айырмасы – 9 жыл. Дереккөздер
Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты

Химия ғылымдары институты, Ә.Б.Бектұров атындағы – ғылыми-зерттеу мекемесі. 1945 жылы химия-металлургия инcтитутының химия лабораториялары негізінде ұйымдастырылған. Құрамында 14 лаборатория бар. Тарихы Институттың алғашқы директоры (1945–1946) академик М.И.Горяев, 1946–1968 жылы профессор, академик Ә.Б.Бектұров, 1968–1988 жылы академик Б.А.Жұбанов болды. 1988 жылдан академик Е.Е.Ерғожин басшылық етеді. Институт жұмысының негізгі бағыттары: * катализдік поликонденсаттау; * полимерлеу; * физиологогиялық активті қосылыстар синтезі; * конформациялық талдау; * стереохимия және кешенді қосылыстар түзілу бағыты; * көмірсутектердің тотығу және тотықтыру аммонолизі; * фосфорит кендерін және қоңыр көмірді кешенді өңдеп, экспортқа бағытталған химиялық өнімдер алу, тағы басқа. Институтта алынған препараттар (просидол, казкаин, глидеринин, натрий гуматы, тағы басқа) мен ашылған ғылыми жаңалықтар ТМД елдері мен Қазақстанның көптеген өндіріс орындары мен шаруашылықтарында қолданылуда. Лабораториялары * полимерлер синтезі; * мұнай-химия синтез; * ион алмастырғыш шайырлар; * дәрілік заттар химиясы; * физиологиялық активті қосылыстар химиясы; * табиғи қосылыстар химиясы; * мұнай-газ химиясы; * тыңайтқыштар мен тұздар химиясы; * бейорганикалық синтез; * бейорганикалық материалдар химиясы; * аналитикалық химия; * бейорганикалық гетерополиоксоқосылыстар химиясы; * физка-химиялық талдау әдістері. Тағы қараңыз * Химия * Химиялық технология * Химиялық физика * Химия-металлургия институты Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Күлбаран Әлібекова

Күлбаран Әлібекова (6.3. 1928 – 2003, Төле би ауданы Қызыл Әскер ауылы). Еңбек жолын 14 жасында жұмысшы болып бастап, Қызыл Әскер, Октябрь революциясы, ІІІ Интернационал ұжымшарларында түрлі шаруашылық жұмыстарында, егіс бригадаларында жұмыс істеген. 1961 – 1985 жылдары 1 Мамыр кеңшарында көкөніс бригадаларында жұмысшы, звено жетекшісі болды. Ол 1965 – 1967 жылдары картоптан рекордтық өнім алғаны үшін 1967 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1972), «Батыр ана» медалінің иегері. Сілтеме
Пачкина Любовь Ивановна

Пачкина Любовь Ивановна (2.5.1919 жылы т., Ресей Федерациясы, Саратов облысы Баландин ауданы Новые Выселки с.) — ғалым-топырақтанушы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1950). 1942 жылы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1946 — 94 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану институт ында (аспирант, аға, жетекші ғылыми қызметкер) еңбек етті. Негізгі ғылыми еңбектері топырақ мелиорациясы, суармалы егіншілік, топырақтану мәселелеріне арналған. Ұзақ жылдар бойы жүргізген ғылыми жұмыстарының барысында Көкше өңірінің топырағын, Жайық өзенінің төменгі ағысындағы тұзды топырақтың құрамындағы су-тұз режимін, Еділ мен Жайық өзендері аралығындағы жерлерді зерттеп, сол алаптар топырағының суармалы егіншілікке жарамды жерлерін анықтады. “Суармалы егіншілікті негіздеу үшін топырақты мелиоративтік бағалаудың ғылым негіздері” деген ғылым еңбегі үшін бір топ ғалымдармен бірге П-ға да Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын берілді (1984). “Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Әліқұлов Өмірхан

Әліқұлов Өмірхан (1939 жылы 28 қаңтар күні бұрынғы Киров ауданы Интернационал колхозында дүниеге келген. Мақтаарал ауданы). 1955 жылдардағы ауыр жағдайларға байланысты Өмірхан ата орта білім алуға мүмкіндік болмай жетінші сыныпты бітіргеннен кейін 15 жасынан бастап еңбек жолын қара жұмыстан бастады. Мақта өнімділігін арттыруға белсене үлес қосқандардың бірі. Алғашқыда механизатор, кейін ұзақ жылдар бойы мақташылар бригадирі болып туған елінде 27 жыл көрнекті жұмыс атқарған. Өзінің атқарған адал да, нәтижелі еңбегінің арқасында Қазақстан Орталық комсомол комитетінің съездеріне делегат болған. Әр гектардың өнімділігін 40 – 45 центнерге жеткізіп, жарыс жеңімпазы атанды. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1983). «Октябрь революциясы», Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 10 жыл толуына орай Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ауданға сіңірген еңбектері үшін Алғыс хатын алған. Өмірлік жары Қымбат апамыз бен 2 ұл 4 қыз тәрбиелеп өсіріп, олардан немере көрген. Еңбек ер атандырады деген сөзді өзіне берік ұстанған Өмірхан ата үлкенге құрметті, кішіге ізетті бола білді. Сілтеме
Мықи

Мықи – қаршыға тұқымдасына жататын құс. Жиі кездесетіні кәдімгі мықи (Accipiter badіus). Ол Қаратал, Іле, Сырдария, Қаратау өңірлеріндегі орманды, тоғайлы жерлерді мекендейді. Дене тұрқы 30 – 38 см, қанатының ұзындығы 18 – 23 см, салмағы 190 – 270 г. Арқасы қоңыр қошқыл, бауыры ақ, қоңыр жолақты. Кәдімгі мықи – жыл құсы, ерте көктемде ұшып келіп, ағаш басына ұя салады. Жыныстық жағынан 1 жасында жетіледі. Ұясына 3 – 4 жұмыртқа салып, оны мекиендері 33 – 35 күндей шайқайды. Мықи қорегін ашық алаңқай жерлерден аулайды. Ұсақ кесірткелермен, кемірушілермен, ірі жәндіктермен (инелік, шегіртке, құмырсқа, тағы басқа) қоректенеді. Зиянды кемірушілерді жеп ауыл шаруашылығына едәуір пайда келтіреді. Мықи – тіршілігі аз зерттелген құс. Дереккөздер
Жүгіру

Жүгіру, спорттық жүгіру – жеңіл атлетиканың негізгі бір түрі. Оның тегіс жерде әр түрлі қашықтыққа жүгіру (жүгіру жолымен және тас жолмен), кедергілі (барьерлі) жүгіру (сондай-ақ стипль-чейз), кросс, марафондық жүгіру сияқты түрлері бар. Археологиялық ескерткіштер жүгірушілер бәсекесінің ежелгі дәуірлерден бастап дамығанын көрсетеді. Б.з.д 776 жылы 1-ші Олимпиялық ойындар бағдарламасында жүгіруден жарыс өткен. Жарыс жолының қашықтығы 192 метр 27 сантиметрге тең болып, ол “стадидром” деп аталған. Яғни, сол кездегі жарыс өткен стадионның жалпы ұзындығына сәйкестеліп алынған. 17 ғасырдың орта кезінен бастап, Англияда кәсіпқой жүгірушілер пайда болды. Олар, көбіне, алыс қашықтықтарда сынға түсті. Қазақ халқының ауыз әдебиетінде желаяқтар жарысы туралы аңыз, әңгімелер бұрыннан белгілі. Ереже бойынша жүгіру өнері қазақ топырағына 19 ғасырдың соңына таман жетті. Ресми жарыстар, негізінен, 20 ғасырда өтті. Жүгіруден қазақ жастары арасында бірінші болып Ғұсман Қосанов 17-ші Олимпиялық ойындарда (1960, Рим қаласы) 4*100 метрлік эстафеташылар бәсекесінде күміс жүлдегер атанды. Ал қысқа спринттік қашықтыққа жүгіруші Әмин Тұяқов 1966 ж. Еуропа кубогін еншіледі. Сонымен қатар (1966 – 2000 жылдар аралығында), С.Исамбаев, Ә.Байтықов, Е.Жамбылов, Б.Күреңкеев КСРО жарыстарында әр түрлі қашықтықтарда жүгіріп, елеулі табыстарға қол жеткізді. Кедергілі жүгіруден 2000 жылы О.Шишигина Сидней Олимпиядасының алтын медалін жеңіп алды; қ. Жеңіл атлетика. Қысқа қашықтықтар -60 м ; -100 м; -200 м Орта қашықтықтар -800 м ; -1500 м; -2000 м; -3000 м; Алыс қашықтықтар -5000 м ; -10000 м; -20000 м ; -30000 м . Ерлердің жүгіретін қашықтықтары 100 м; 200 м ; 400 м; 800 м; 1500 м; 3000 м; 5000 м; 10000 м; 20000 м. Кедергілер арқылы жүгіру қашықтықтары 110 м ; 200 м ; 400 м . Жүгірудің эстафеталық түрінің қашықтықтары -4х 100 м ; -4х 200 м ; -4х 400 м ; -4х 800 м ; -4х 1500 м . Әйелдер үшін -жүру қашықтықтары : 3 км , 5 км; -жүгіру қашықтықтары : 60 м , 100 м , 200 м , 400 м , 800 м , 1500 м , 3000 м; -марафон : 30000 м ; -кедергілер арқылы жүгіру қашықтықтары : 100 м , 200 м , 400 м ; -эстафеталық жүгіру қашықтықтары : 4х 100 м , 4х 200 м , 4х 400 м , 4х 800 м . Тағы қараңыз * Шишигина Ольга Васильевна * Сидней * жеңіл атлетика * Жарыс Дереккөздер Дене шынықтыру : Жалпы білім беретін мектептің 3 - сыныбына арналған оқулық;
Баймахан Досайұлы Шерімов

Баймахан Досайұлы Шерімов (9.1954 жылы туған, Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) – суретші. 1976 – 1980 ж. Н.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесінде, 1982 – 1987 ж. Т.Жүргенов атындағы Алматы театр және сурет өнері инстиутында білім алған. 1990 жылдан ҚР дизайнерлер одағының мүшесі. Шерімов таңдамалы еңбектері Тараз қаланың 2000 жылдығына орай 2002 ж. Париж қаласында өткен көрмеге қойылды. Біраз шығармалары АҚШ, Германия, Франция, Ресей елдері азаматтарының жеке жинақтарынан орын алған. «Жібек жолы», «Бозбала», «Айша бибі» сынды еңбектерін ерекше атауға болады. Негізінен, кескіндеме жанрымен айналысады.. Cілтемелер
Нұралы Өсерұлы

Өсерұлы Нұралы Өсерұлы Нұралы – ғалым, заң ғылымы докторы (1998), профессор (2000). Ол кісі 20.01. 1940 жылы Түркістан облысы, Түркістан қаласында туды. *1967 жылы Ташкенттегі Орта Азия университетін бітірген. *1967 – 1990 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының Философия және құқық институтында ғылым қызметкері болып жұмыс істеді. *1996 – 2000 жылдары Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев атындағы Гуманитарлық университетте, *2000 – 2004 жылдары Қазақ мемлекетінің заң академиясында, басқа да бірнеше жоғары оқу орындарында дәріс берді. Осы жылдары Ислам құқықтарын зерттеу ортасының директоры қызметін қоса атқарды. *2004 жылдың қыркүйегінен Халықаралық қазақ-түрік университетінің Тараз институтында кафедра меңгерушісі. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты: * қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері; * мұсылмандық заңдар; * қазақ халқының хандық билік дәуіріндегі заңдары; * шариғаттың ұлттық әдет-ғұрып заңдарына әсері. Сондай-ақ ол қазақ мектептері үшін 2 – 3 және 8 – 9-сыныптарға арналған араб тілі оқулықтарын, әдістемелік құралдары мен бағдарламаларын жазған. Өсерұлы Құран Кәрімді тәржімалады (5 том) және оны ішінара тәпсірледі, сондай-ақ аяттардың оқылуын алғаш рет қазақ әріптерінің жүйесіне түсірді. Шығармалары: * Құран. 5 томдық тәржіме 1990 – 2002 * Ислам және қазақ әдет-ғұрпы 1992 * Қазақтың үкім-кесімдері 1994 * “Жеті жарғы” 1994 * Мұсылмандық қағида-ережелер 1995 * Мұсылмандық құқық 1997 * Шариғаттың қазақ әдет-ғұрыптарына әсері, 1998; * Ислам негіздері, 2002. * Араб тілі. Әліппе. А., 1997; * Араб тілі. 3- класс. А., 1982; * Араб тілі. 8-класс. А., 1990; * Араб тілі. 9-класс. А.,1991; *Куран (Бес томдық ғылыми аударма). М.-А., 1990-1998. Дереккөздер
Мылқау

Мылқау – естімейтін және сөйлей алмайтын адам. Кейбір жұқпалы аурулар (менингит, грипп, тағы басқа), құлақ ішінің, есту жүйкесінің қабынуы салдарынан іштен туа бітуі не жүре келе пайда болуы мүмкін. Егер жас бала тілі шыға бастағанда әр түрлі жұқпалы аурулар салдарынан кереңдікке шалдықса, ол бірлі-жарым үйренген сөзін де айта алмайды. Мылқау адам айналадағы құбылысқа бейімделгіш келеді. Олар ымдап, қол қимылдарымен сөйлеуге үйренеді. Мылқауды емдеу көбіне сәтті шықпайды. Оны емдеу шаралары баланың жас кезінде басталуға тиіс. Мылқау балалар арнайы мектептерде оқытылады. Мұндай мектептерде Мылқау балаларға арнаулы тәсілдерді пайдаланып, аздап сөйлем құрауға, оны ерін қимылынан түсінуге үйретеді; олар мектепте жалпы білім алады және кәсіптік еңбекке дайындықтан өтеді. Дереккөздер
Жер ресурстары және жерге орналастыру мемлекеттік ғылыми-өндірістік орталығы

Жер ресурстары және жерге орналастыру мемлекеттік ғылыми-өндірістік орталығы, 1959 ж. Қазақстан Ауыл шаруашылық министрінің облыстардағы жерге орналастыру экспедициясы мен орталық кешенді экспедициясының базасы негізінде Алматыда Жерге орналастыру жөніндегі жобалау институты болып құрылған. 1994 ж. Жер ресурстары және жерге орналастыру мемлекеттік ғылыми-өндірістік орталығы болып қайта құрылып, Жер ресурстарын басқару жөніндегі комитет құрамына енді (1999 жылдан Жер ресурстарын басқару жөніндегі агенттік). Жер ресурстарын қорғау мен пайдаланудағы зерттеу жұмыстарымен айналысады. Құрамында республикамыздың барлық облыстарында орналасқан 16 еншілес кәсіпорны бар. Жерді мелиорациялау және рекультивациялау, жерге орналастыру және жерді пайдалануды жоспарлау, жер кадастры мен оның автоматтандырылған-ақпараттық жүйесі, ғылыми-әдістемелік маркетингтік қамту сияқты кешенді бөлімдерден тұрады. Негізгі ғылыми бағыттары: жер қатынастарын жетілдіру бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, жер мониторингі, жерге орналастыру, мемлекеттік жер кадастрын енгізу, жер нарығын қалыптастыру және дамыту, жер ресурстарын басқару үшін жер реформасын жүргізудің методологиялық және теориялық негіздерін дайындау, т.б. Жер қатынастарын реформалау жағдайында жерге орналастыруды теориялық, методологиялық тұрғыда қамтамасыз етудің жаңа проблемаларын шешу жөнінде іргелі жұмыстар жүргізілуде. Жерді ақылы пайдалануға көшу, жерді иелену және пайдалану жүйелерін қалыптастыру, жерге орналастырудың технол. процестерін жетілдіру проблемалары іздестірілуде. Жер ресурстары және жерге орналастыру мемлекеттік ғылыми-өндірістік орталығы Германия, АҚШ, Франция, Швеция, т.б. елдердегі ұйымдармен байланыс жасайды. Дереккөздер
Мақұлбек Шерімұлы

Мақұлбек Шерімұлы (1890, Жуалы ауданы Қошқарата а. – 1976, сонда) – қоғам қайраткері. Ауыл молдасынан сауатын ашып, Омбыдағы гимназияда орта білім алған. Болыс бастығы болған атасы Төребекпен бірге Көктал өзені ағып өтетін Қаратау шатқалына Ташкенттен жеміс ағаштарын әкеліп отырғызуға қатысқан. Сондай-ақ, ол өңірге үйеңкі, қараағаш та әкелініп отырғызылған. Сөйтіп, ол өңірдің жасыл желеңді болуына себепкер болған. Ш. 1910 ж. болыс болып сайланды. 1917 ж. Қазан төңкерісінен кейін кеңес өкіметіне бар малын тапсырып, жаңа билікті мойындауға мәжбүр болды. Алаш зиялылары А.Байтұрсынұлымен, Ж.Аймауытұлымен, М.Әуезовпен және С.Сейфуллинмен тығыз қарым-қатынаста болған. Әулиеата уезінің ішкі істер қызметінде жұмыс істеді. 1929 ж. кеңестік қуғын-сүргінге ұшырады. 1953 ж. толық ақталды. Ат баптаумен, сәйгүлік ұстаумен шұғылданды. Оның «Қара ат» деген сәйгүлігі кезінде Орталық Азияға танымал болды. Шерхан Мұртазаның «Қара маржан» шығармасындағы басты кейіпкер Ш.Шерімұлы болып табылады. Oл қартайған шағында Қаратау шатқалындағы метеостансада жұмыс істеп, ауа райын болжау орталығына мәліметтер жіберіп отырумен шұғылданды.. Cілтемелер
Зарипа Ізтілеуқызы Сүлейменова

Зарипа Ізтілеуқызы Сүлейменова (3.3.1920, Атырау облысы Құрманғазы ауданы – 11.4. 1994, Арқалық қаласы) – актриса, әнші (сопрано). Бұрынғы Теңіз ауданындағы Ганюшкин балалар үйінде тәрбиеленген. Жетістіктер Қазақ драма театрында музыкалық спектакльдерге қатысты. Мұндай рөлдері қатарында Қыз Жібек, Баян (Ғ.Мүсірепов, “Қыз Жібек” және “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Қарагөз, Айман, Еңлік (М.Әуезов, “Қарагөз”, “Айман – Шолпан” мен “Еңлік – Кебек”), Шұға (Б.Майлиннің осы аттас спектаклі), т.б. бар. Драмалық спектакльдерден Сәуле (Ә.Әбішев, “Достық пен махаббат”), Қаламқас (Ғ.Сланов, “Махамбет”), Ажар (С.Жүнісов, “Ажар мен ажал”), Жер-ана (Ш.Айтматов, “Ана – Жер-ана”), Маржан (Ә.Тәжібаев, “Көңілдестер”), Софья (А.М. Горький, “Зыковтар”), леди Мильфорд (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), Катарина (У.Шекспир, “Асауға тұсау”) сияқты әр алуан мінез-кейіптерді жасап, сахналық бояу-өрнегінің молдығын байқатты. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ж. Әбішев атындағы химия-металлургия институты

Ж. Әбішев атындағы химия-металлургия институты – ғылыми-зерттеу мекемесі. Орталық Қазақстандағы металлургия мен химия өнеркәсібі дамуына ғылыми негіз беру мақсатында 1958 жылы құрылған. Құрамында 13 ғылыми-зерттеу лабораториясы бар. Институтты әр жылдары Қазақстан ғылым академиясының академиктері И.Н.Әзірбаев, Е.А.Бөкетов, Ж.Әбішев және В.П.Малышев, Б.С.Фиалков, Б.П.Хасен басқарған. Институт жұмысының негізгі бағыттары: * металлургия процестерінің термодинамикасы мен кинетикасы; * бейорганикалық қосылыстардың физикалық химиясы мен термохимиясы; * байытудың физика-химиялық негіздерін жасау; * металлургияның қалдық өнімдерін қайта өңдеу мен одан жаңа материалдар алу жолдары, тағы басқа. Тағы қараңыз * Химия * Химиялық физика * Химиялық технология * Химия ғылымдары институты Дереккөздер
Пәтуа

Пәтуа (консенсус; — келісу, бірауыздылық)— *1) даулы мәселелер бойынша дауысқа салмай келіссөз барысында ортақ келісімге келу. Оқу-білім мекемелерін басқару процесінде шешім қабылдаудың бір амалы; *2) белгілі бір іс жөніндегі бітім, тоқтам, келісім; ислам дінінде шариғат бойынша керекті мәселе, іс жөнінде дін басы муфтидің, бас қазының шығарған қарары, шешімі, тоқтамы, қорытындысы. Мұсылмандар үшін пәтуа — бұлжытпай сөзсіз орындалуға тиісті заң, міндет, парыз. Пәтуа, әдетте, қағида, ереже, нұсқау түрінде жазылып, мұсылмандарға жария етіліп, таратылып отырған. Пәтуаның негізгі қызметі ел ішіндегі түйткілді мәселелерді ұрыс-жанжалсыз, ушықтырмай шешу болып табылады. Дереккөздер
Пегматит

Пегматит (грек. pegmatos — бекіту, байланыс) — ірі түйірлі магмалық гипабиссал тау жынысы. Пегматит желі, ұя, шток, линза тәріздес денелерді құрайды. “Пегматит” терминін ғылымға француз ғалымы Р.Аюи (1743 — 1822) енгізген (1801). Пегматиттер ұшпалы құраушыларға бай қалдық магманың ұзақ уақыт кристалдануынан немесе пневматолитті-гидротермалық ерітінділердің тереңнен жасаған әсерінен (тау жыныстардың қайта кристалдануынан) қалыптасады. Пегматиттің ішіндегі кең тарағаны қышқыл (гранит, диорит, т.б.), сілтілі (сиенит, нефелинді сиенит, т.б.) түрлері, қалғандары сирек кездеседі. Бұлардың бәріне ірі түйір, кейде еврей жазуына ұқсас бітесе өскен құрылым тән; құрылысы белдемді, ішкі жағы кең, әр түрлі көлемдегі кристалдардан тұрады, шетіне қарай түйірлері ұсақталып кетеді. Қышқыл Пегматиттер денесінде 300-ден астам әр түрлі минерал түрі кездеседі. Қалыптасу тереңдігіне қарай олардың құрамы да өзгереді: 6 км-ден астам тереңдікте слюдалы, 4 — 6 км-де сирек металды, 3 — 4 км-де хрустальды болады. Қышқыл Пегматит құрамына мусковит, биотит, турмалин, апатит, сподумен, топаз, т.б. минералдар кіреді. Сілтілі Пегматит нефелин, микроклин, эгирин, натролит, сілтілі қоңыр амфибол, содалиттерден тұрады, аз бөлігін циркон, малакон, пирохлор, сфен, т.б. минералдар құрайды. Қышқыл П. керамика өндірісінде пайдаланылады. П. Қазақстанда Мұғалжар, Сарыарқа, Алтайда кең тараған. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Созақ үні

«Созақ үні» – аудандық газет. Созақ ауданында 1930 жылы 10 қазаннан бастап «Социалды шаруа» атауымен шыға бастады. Газет «Кіші Октябрь» дүрбелеңінен туындаған кәмпескелеу мен ашаршылықты, «Созақ көтерілісінен» кейінгі жағдайды, уақыт талабын елге түсіндіріп, болып жатқан саяси өзгерістерден хабардар етіп отырды. 1956 жылы «Социалды шаруашылық» болып өзгерді, ал 1969 жылы мамырдан бастап «Молшылық үшін» деген атпен шықты. 2007 жылдан «Теріскей», 2008 жылы газет екі «Молшылық» және «Теріскей» газеттері болып жарық көрді. 2012 жылы екі газет қосылып «Созақ үні» деген атау-фирмамен шығып келеді. Сілтемелер
Қарақыз Монтаева

Қарақыз Монтаева (1904, Сарыағаш ауданы Шеңгелді ауылы – 1988) – Социалистік Еңбек Ері (1966), шопан. 1937–44 жылы Қызылқұм ауданы Қожатоғай, Сарыағаш ауданы Дарбаза кеңшарында, 1944 жылдан Сырдария ауданы Сырдария қаракөл кеңшарында аға шопан болды. Қаракөл өндіруде аса жоғары табыстары үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы 1966 жылы 22 наурыздағы Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағын берді. Сілтемелер
Қарадың

Қарадың – ортағасырлық сәулет ескерткішінің орны. Қарағанды облысындағы Ұлытау тауларынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, Қаражыланды өзеннің жағасында орналасқан. 1947 жылы Орталық Қазақстан археолог экспедиция (жетекшісі Ә.Х.Марғұлан) зерттеген. Қарадың құрылысының сыртқы бейнесі киіз үй тәріздес. Іргетасынан бастап ірі тақтатаспен дөңгелене қаланып, жоғары көтерілген сайын бүрмелеп өрілген. Қарадыңның диаметрі 8 м, биіктігі 5 м. Тұрғызылған уақыты 8–10 ғасырлар. Қарадың сәулет өнерінің озық үлгісі қатарына жатады және ислам діні таралғанға дейінгі уақытты қамтитын ғылыми құндылығы зор туынды болып табылады. Дереккөздер: Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Өсиет өлең

Өсиет өлең, келелі кеңес, насихат түрінде келіп, көпшілікке бағытталады. Өсиет өлеңде адамгершілік мұраттар, ерлік-елдік мәселелері тұжырымдалады. Ауыз әдебиеті мен көне түркі жазба жәдігерліктерінен бастау алған, жыраулар поэзиясы мен Абай өлеңдерінде, онан бергі ақындар шығармашылығында көрініс тапқан өмір, қоғам, өнер жайлы өсиет сөздер сақталған. Олар терме, толғау, үгіт-насихат жыры, нақыл, ғибратты сөздер үлгісінде келеді. Өсиет өлеңдерде сөз өнерінің сырлы сипаты мейлінше көрініс табады. Ойы өткір, ақиқаты айқын, көркемдігі шебер өрілген толғау сөздер өсиет саналып, ұрпаққа үлгі болады. Мысалы: Ақтамберді Сарыұлының “Балаларыма өсиет” деген өлеңінде өнеге боларлық сөздер жеткілікті. Ыбырай Алтынсариннің “Өсиет өлеңдері” атты адамгершілікті насихаттайтын өлеңінің тәрбиелік мәні зор. Кете Жүсіп Ешниязұлы “Өсиет” өлеңінде: “Бел байлап, тіршілікке болмай араз, Жалынын жауыздықтың өшір елім. Бұл айтқан өсиетім барлығыңа, Басымда болса кінәм, кешір елім” дейді. Ақындар өлеңінде өткен өмірлеріне көз жіберіп, көрген-білгендерін, өмірден түйгендерін өсиет етеді. Абайдың “Өлсем, орным қара жер сыз болмай ма?” І.Аманжоловтың “Өзім туралы” атты өлеңдері өсиет өлең үлгілеріне жатады. Ыбырай Алтынсариннің “Өсиет өлеңдері” Бет 1. Жаратты неше алуан жұрт бір Құдайым, Тең етті бәрімізге күн мен айын. Адамның адам біткен баласымыз, Қайсың бөлек тудың деп айырайын, Бәріміз бір адамның баласымыз, Жігіттер бір - біріңе қарасыңыз. Өмір деген бес күндік кетер өтіп, Атаң барған орынға барасыңыз. Пайғамбар бұрынғы уақытта Дәуіт өткен. Патша боп бұл дүниеге даңқы кеткен. Отыз ұлым бар ғой деп көптік ойлап, Құдайым отызын да әлек еткен... Жылаған Дәуіт патша тоба қылып, Өзінің бенде екенін сонда біліп, Мұнан соң тақ Сүлеймен туды дейді Отыз ұлға бір өзін жора қылып. Ескендір патша болып дүниені алған, Қалмаған бұл жалғанда ешбір арман. Жалғыз - ақ өлмеске айла табамын деп, Ізденіп мәңгі суын соған барған Сілтемелер [http://www.adebiet.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id176&Itemid23&limit1&limitstart0 Ыбырай Алтынсариннің “Өсиет өлеңдері”. ] Дереккөздер
Морозов Андрей Константинович

Морозов Андрей Константинович (1917 жылы туған, Башқортостан, Стерлитамак ауданы) – қоғам қайраткері. 1962–63 жылдары еңбекшілер депутаттары Түркістан облысы Кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Шымкент ауыл шаруашылығы техникумын, Алматы ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1941). 1941–45 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1945–46 жылы Шымкент қалалық әскери комиссариатында, жер органдарында, 1946–54 жылы Оңтүстік Қазақстан облыстық комитеті ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы, меңгерушісі, 1945–55 жылдары Батыс Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшысы, 1955–57 жылдары Қазақстан КП ОК ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі болды. 1957–59 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық комитетінің екінші хатшысы, 1959–62 жылдары еңбекшілер депутаттары Алматы облыстық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1963 жылдан Қазақ КСР жер суландыру және су шаруашылығы министрі қызметін атқарды. Сілтемелер
Шот

ШОТ – шаруашылық құрал. Шот балтадан кіші, ұңғысы жүзіне кесе-көлденең жасалады, сабы жіңішке әрі қысқа болады. Балтамен шауып, нобайы келтірілген ағаш бұйымдарды Шотпен өңдейді. Кішкентай Шотты шаппа шот деп те атайды. Дереккөздер
Жердің құнын бағалау

Жердің құны бағалау – түрлі мақсатта пайдаланылатын жер телімдерінің пайдалылық қасиеттерін физикалық тұрғыда және ақшалай айқындау рәсімі. 1991 жылға дейін жердің физика-химия қасиеті (ауыл шаруашылығы жерінің ықтимал құнарлылығы), орман қорлары, пайдалы қазбалар кеніштерінің барланған қорлары, техикалық параметрлер (грунттың тығыздығы, топырақ суының грунттық жатысы, тағы басқалар) бағаланды. Жерді пайдалану түрлері жүйеге түсірілді, топырақ сыныпталып тұрпатқа келтірілді, табиғаттық-климатттық, ландшафтық аймақтарға бөлінді. ҚР Жер кодексінде (2003) жер санаттары, жер үшін төлемдер айқындалды, жер телімдерін мемл. жер кадастры есебіне қою, жерді иеленушілерге жерге құқық куәліктерін беру талаптары белгіленді. Сілтемелер *[http://www.topreferat.kz/load/kurs/biznesti_baalau/zher_nyn_baalau_kursty_zhmys/35-1-0-969 Жер құнын бағалау курстық жұмыс ] *[http://www.topreferat.com/josparref.php?id=75 Жер құнын бағалау реферат] Дереккөздер
Абылай Әлімбетов

Абылай Әлімбетов (20.3. 1921, Шардара қаласы – 23.9.1973) – Кеңес Одағының Батыры (30.10.1943). 1921 жылы Түркістан облысының (бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысының) Қызылқұм ауданында кедей қазақтың отбасында дүниеге келді. Әке-шешесінен ерте айырылған Абылай жетімханада тәрбиеленді. Оңда орта білім алғанан кейін тәрбиеші болып істеді. Ұлы Отан соғысы басталғанда ол алғашқылардың қатарында майданға аттанды. 2-ші дүниежүзілік соғыста 69-Қызыл тулы Севск атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. Майданда Абылай қызмет еткен 73-дивизияға 16 рет алғыс жарияланған. Осы дивизиядағы 50 қазақстандыққа Кеңес Одағының Батыры атағы берілген. 1943 жылы 24 қыркүйекте Днепрден өту кезінде 73 гвардиялық дивизиясының қазақстандық 20 жауынгері марапатталған. Соның бірі- сержант Абылай Әлімбетовке батылдығы мен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Брянск және Украина жерлерінде болған шайқастарда сан рет батылдық пен тапқырлықтың үлгісін көрсетті. Днепр үшін шайқаста сержант Әлімбетов өзеннің оң жағасына өтіп, қолма-қол ұрыста 15 жау әскерін өлтірді. Соғыстан кейін Мәскеудегі әскери-саяси академияны бітіріп (1955), полк командирінің орынбасары болып істеді. 1966 жылдан полковник Әлімбетов Қызылорда, Алматы, Атырау облыстарында ДОСААФ комитетін басқарды. Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Шардара ауданында оған ескерткіш қойылған. Гитлершіл Германия талқандалып тізе бүккеннен кейін 1945 жылғы мамыр айында Абылай Әлімбетов жапон соғыс құмарларын талқандау жөніндегі ұрыстарға белсене қатысты. Ал өмірінің соңғы жылдары полковник атағын алған Абылай Әлімбетов Талдықорған және Гурьев облыстарында ДОСААФ облыстық комитетінің басшысы болды. А.Әлімбетов 1973 жылы кенеттен қайтыс болды. Мақтарал ауданының Киров кентіндегі демалыс саябағында рәсіммен жерленді. Асықатадағы үлкен көше, саябақ А.Әлімбетовтің есімімен аталады. Марапаттары * Кеңес Одағының Батыры «Алтын Жұлдыз» медалі (30.10.1943; № 1630). * Ленин ордені (30 қазан 1943 ж.). II дәрежелі Отан соғысы ордені (04.10.1943). * Медальдар, оның ішінде: «Әскери еңбегі үшін» медалі (21.08.1953). * «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі (05.09.1945). * «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске жиырма жыл» мерекелік медалі (05.07.1965). * «Кенигсбергті алғаны үшін» медалі (09.06.1945). * «Жапонияны жеңгені үшін» медалі (30.09.1945). Дереккөздер
Жазкен Тайшықұлы Жиембаев

Жиембаев Жазкен Тайшықұлы – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым доктторы (1972), Қысқаша өмірбаяны 1942-44 профессияның 2-дүниежүзінде соғысқа қатысқан. 1940 Қазақстанда өсімдік қорғау ғылымын ұйымдастырушы. Омбы ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1940 – 41 жылдары Солтүстік Қазақстан облысы ауыл шаруашылық мектебінің директоры; 1941 – 42 ж. Майбалық МТС-тың бас агрономы; 1946 – 47 жылдары Бал арасы тәжірибе станцияның директоры; 1947 – 58 жылдары жаңадан ұйымдастырылған респупликалық өсімдіктерді қорғау станцияның; 1958 – 76 жылдары Қазақ өсімдіктерді қорғау ғылым-зертхана институтының директоры; 1976 – 78 жылдары осы институтта фитопатология бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1978 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтының (Қазақ ұлттық агроном университетінің) фитопатология кафедрасының меңгерушісі болды. Еңбектері Жиембаевтың негізгі ғылым еңбектері астық дақылдарының қаракүйе, тат, тамыр шірігі, ақ ұнтақ, тағы басқалар ауруларын зерттеуге, оларды тежеуге бағытталған шаралар жүйесіне арналған. Оның 13 монографиясы мен 50-ден астам өндіріске арналған ұсыныстары жарық көрді. Жиембаев Қызыл жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы, “Құрмет белгісі” ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалар: Головня хлебных злаков и борьба с ней, А.-А., 1955; Жүгеріні аурудан сақтау шаралары, А., 1968; Корневая гниль зерновых культур, А.-А., 1971; Дәнді дақылдарының аурулары, А., 1974. Сілтемелер *[http://kazinform.kz/kaz/article/2217507 ҚазАқпарат] Дереккөздер
Аман Нұғыманұлы Шотаев

Шотаев Аман Нұғыманұлы (2.1.1943 жылы туған, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Басши ауылы) – селекционер-ғалым, ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1992). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ аграрлық университеті) бітірген (1970). 1971 – 2005 Қазақстан_Республикасы ғылым академиясының Экспериментті биология институтында кіші ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы, аға ғылыми қызметкер (1981 – 1991), лаборатория меңгерушісі (1991 – 2005) қызметтерін атқарды. Сонымен бірге, 1979 – 1980 жылы Бүкілодақтық ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының Шығыс бөлімшесінің ғылыми хатшысы болды. 2006 жылдан Қазақстан_Республикасы Ауыл шаруашылық министрлігінің Мал шаруашылық және мал дәрігерлік ғылыми-өндірістік орталығының бас ғылыми қызметкері. Шотаевтың негізгі ғылыми еңбектері жануарлар генетикасы, селекциясы, морфологиясы және оларды өсірудің теоретикалық және тәжірибелік мәселелеріне арналған. Шотаевтың тікелей қатысуымен қойдың бес тұқымын (линкольн, ромни-марш, бордер-лейстер, тянь-шань тұқымдарының қошқарлары және жергілікті биязы жүнді қой тұқымының аналығы) күрделі будандастыру әдісімен, қазақтың биязылау ұзын жүнді қой тұқымы шығарылды (1994). Шотаев алғаш рет қазақтың биязылау ұзын жүнді қой тұқымының қошқарларымен жергілікті биязы жүнді қой тұқымының аналықтарын F3 – F4 (үшінші және төртінші) буынға дейін сіңіре будандастырумен қатар сатыланған іріктеу-сұрыптау әдістемесін жасап, өндіріске енгізді. Ол 2 патент, 1 авторлық куәлік және 3 өндіріске енгізілген нұсқамалардың, 100-ден аса ғылыми еңбектердің (оның ішінде 1 монография) авторы. Шығармашылығы *Морфогенические основы преобразовательного скрещивания в полутонкорунном овцеводстве, А., 2004. Дереккөздер: