kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тайыр Жарықұлы Жароков

{{Тұлға Қазақ КСР } }} Тайыр Жарықұлы (26 қыркүйек 1908 жыл, Хан Ордасы ауылы, Астрахан губерниясы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы) – 11 наурыз 1965 жыл, Алматы) — қазақ ақыны. Өмірбаяны Байұлы тайпасы Шеркеш руынан шыққан. * 1923 — 1927 жылы Орынбордағы Қазақ халық ағарту институтында * 1928 — 1932 жылы ҚазПИ-де * 1934 — 1935 жылы Ленинград тарих философия және әдебиет институтының аспирантурасында оқыған. * 1932 — 1933 жылы жаңадан құрылған Қазақстан Жазушылар одағы ұйымдастыру комитетітінің хатшысы * 1933 — 1934 жылы Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасының редакторы * 1936 — 1938 жылы “Қазақ әдебиеті” газеті редакторының орынбасары * 1938 — 1942 жылы Жамбыл Жабаевтың әдеби хатшысы қызметтерін атқарды. * Ұлы Отан соғысына қатысқан. * 1946 — 1965 жылы Қазақстан Жазушылар одағы мен Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында (қазіргі “Жазушы” баспасы) жауапты қызметтер атқарды. Ақынның шығармашылығы Ақынның алғашқы өлеңдері * “Аэроплан” * “Күлімдейді күміс күн де” 1927 — 1928 жылы жарияланды. Бірінші өлеңдер жинағы 1932 жылы * “Жұлдыз жарығы” деген атпен басылып шықты. Әр жылдарда * “Нефстан” * “Мотор жыры” * “Күн тіл қатты” (1934) * “Мұз тұтқыны” (1935) * “Тасқын” (1937, 1949) * “Нарын” (1935) * “Тастағы жазу” (1940) * ”Бақыт жырлары” * “Жапанды орман жаңғыртты” (1949) * “Қырда туған құрыш” (1954, 1955, 1956) * “Жыр қанаты” (1956) * “Құмдағы дауыл” (1958) * “Тау жырлайды” (1962) * “Теңіз баласы” (1963) * “Тасқынға тосқын” (1965), т.б. кітаптары жарық көрді. * Ақынның таңдамалы шығармаларының 1958 — 1959 жылы екі томдығы * 1972 — 1975 жылы төрт томдығы * 1951 — 1978 жылы бір томдығы басылды. Тақырыптары Жароков, әсіресе, саяси-әлеуметтік лириканың шебері. Ақын поэзиясына өмір жаңалықтарын дер кезінде көре біліп, оны публицистикалық леппен, романтикалық сезіммен шабыттана жырлау тән. “Күн тіл қатты” поэмасында кеңес ұшқыштарының 1934 жылы 22 км биіктікке көтеріліп, дүниежүзілік рекорд жасаған ерлігін романтикалық қуатпен шаттана жырлады. “Тасқын” поэмасында 1921 жылы Алматыда болған су тасқынын суреттей отырып, «Қайсар мен Жамал» секілді қарапайым жастардың бейнесін типтік дәрежеде жасай білді. Ақын бұл тақырыпқа кейін қайта оралып, “Тасқынға тосқын” (1965) поэмасын жазды. Бұл шығармалар тек Жароков шығармашылығының ғана емес, қазақ поэзиясының елеулі табысы ретінде бағаланды. 1940 жылы жазылған “Нарын” поэмасында ақын тарихи өлкенің өткені мен бүгінгісін салыстыра отырып жыр төгеді. “Қырда туған құрыш” поэмасы Қазақстан магниткасы — Теміртауға арналған. Ақын қазақ өлеңі өрнегіне өзіндік өзгерістер әкеліп, жаңашыл ақын атанады. Аудармалары Жароков аудармашылық өнермен де айналысты. Ол А.С. Пушкиннің “Цыгандар”, “Кавказ тұтқыны”, “Коломнадағы кішкене үй”, “Ағайынды қарақшылар”, “Граф Нулин”, “Қысқы кеш”, “Қысқы ертеңгілік”, М.Ю. Лермонтовтың “Черкестер”, “Қылмыскер”, сондай-ақ, Ш.Руставелидің, Т.Шевченконың, Н.Некрасовтың, В.Маяковскийдің, М. Алигеридің, А.Сурковтың шығармаларын қазақ тіліне аударады. Марапаттары * Екі мәрте Еңбек Қызыл ту орденімен * “Құрмет Белгісі” орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жартас обасы

Жартас обасы – орта ғасырлардан сақталған, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Бұқар жырау ауданы, Қаражар аулынан солтүстік-батысқа қарай 0,5 км жерде, Соқыр өзенінің Нұраға құяр тұсында орналасқан. Сипаты 1949 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген. Төбешік үстінде солтүтіктен оңтүстікке созылған бес обаның шеткі 5-іншісі өте құнды деректер береді. Диаметрі 12 м, биіктігі 1 м оба топырақтан үйілген. Аумағы 2x1,5 м, тереңдігі 1,8 м шұңқыр қабірден қаруымен және ат әбзелдерімен бірге қойылған орта жастағы ер адамның мүрдесі ашылды. Басы батысқа қаратыла шалқасынан жатқызылған адам денесін қайың қабығына орап жерлеген. Сарғыш алтын түсті, ромб тәріздес оюлармен кестеленген жібек көйлек, жарғақ шалбар, былғары етік киіп, белін кісе белбеумен буынған сарбаз киімдері өз заманының құрметті адамы болғанын білдіреді. Қайың қабығынан жеңілдетіп жасалып, терімен қапталған қорамсақ сол жақ бүйіріне қойылған. Қорамсақтың ұзындығы 60 см, аузының кеңдігі 12 см, түбі 15 см, ішіне бірнеше темір ұшты жебе салынған. Сондай-ақ, сусын ішетін сәнді күміс тостағанның сынықтары, оң бүйірінен темір пышақ және аяқ жағынан жүген мен ер-тоқым әбзелдері табылды. Ескі үзеңгі екі аяғының тұсында, ортада тартпа, таралғы, өмілдірік, т.б. жатыр. Қару мен ат әбзелдерінің орналасуы ат үстінде келе жатқан адамның көрінісін береді. Аса маңызды деректердің бірі — күміс теңгелер. Тері әмиәнға салынып, жібек қалтада сақталған 3 теңге 1326-1331 жылдар аралығында Бұхара, Самарқан және Термез қалаларында соғылған, сол кезде Орта Азияға билік жүргізген Шағатай әулетінің ақшасы. Жартас обасынан алынған деректер XIV ғасырда Оңтүстік Қазақстанды мекендеген Алтын Орда қыпшақтарының мәдениетінен хабар береді. Сонымен қатар осы өлкенің сол кездегі Орта Азия елдерімен экономикалық тауар-ақша қатынасында болғанын да көрсетеді. Әдебиет * Маргулан А.Х., Раскопки погребения воина ХІV века в долине реки Нура. Труды ИИАЭ АН КазССР. Т. 7, Археология, А.-А., 1959. Дереккөздер
Жартөбе

Жартөбе — ежелгі қала орны. Түркістан облысы Арыс ауданында Сырдария өзенінің сол жағында, “Байырқұм” ауылынан 45 км жерде орналасқан. Сырт көрінісі төртбұрышты төбе. Аумағы 210х210 м, биіктігі 3 м. Қаланың екі мұнарасының қалдығы жартылай сақталған. Сырты дуалмен қоршалып, айнала тереңд. 1 метрге, ені 7 — 8 метрге жететін арна қазылып, оған су жіберіліп, қаланы жауға берілместей қорғаныс жасалған. Жартөбеде археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген, ал барлау жұмыстарының нәтижесінде қыш ыдыстардың, құманның, күбінің, тостаған, табақшалардың сынықтары табылды. Табылған бұйымдарға қарағанда, қала 1 ғасырда өмір сүрген адамдар тұрағы болған. Дереккөздер
Сәлкен Қалдыбекұлы Жартыбаев

‎ ‎ Жартыбаев Сәлкен Қалдыбекұлы (29.03.1965 жылы туған, Жамбыл облысы Жуалы ауданы Шымбұлақ ауылы) — самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1992). Дзюдодан (1988), қазақша күрестен (1981) спорт шебері. Алғашқы жаттықтырушысы — С.Қасымов. Кейіннен самбодан М.Жақитовтың, ал дзюдодан С.Төкеевтің жетекшілігімен жаттықты. Самбодан КСРО халықтары спартакиадасының жеңімпазы (Минск, Беларусь, 1986), КСРО кубогінің күміс жүлдегері (Майкоп, Ресей, 1988), “Азия жұлдыздары” турнирінің жеңімпазы (Ұлан-Батыр, Моңғолия, 1991), дүниежүзі чемпионаттың күміс жүлдегері (Минск, Беларусь, 1992), Қазақстан кубогінің жеңімпазы (Алматы, 1992), Азия чемпионатының күміс жүлдегері (Ұлан-Батыр, Моңғолия, 1993), дүниежүзі чемпионаттың қола жүлдегері (Омбы, Ресей, 1993), Азия чемпионы (Алматы, 1994), дүниежүзі чемпионаттың қола жүлдегері (Новый Сад, Сербия, 1994), Еуропа чемпионатының қола жүлдегері (Пеневежис, Литва, 1994). 1992, 1993, 1994 жылдары Қазақстанның ең үздік самбошысы атанды. Қазір дзюдодан Қазақстан құрамасының аға жаттықтырушысы. Дереккөздер
Жаршы

Жаршы– ұлттық қоғамдық-саяси журнал. Бірінші саны 1929 ж. жарық көрген. Алғашқы редакторы – Қ.Қайымов. Журнал латын әліпбиіне көпшілікті жаттықтыруды мақсат етті. 1930 жылдың маусым айынан Қазақстан баспасының құрамына қосылды. 1931 жылдың аяғында жабылып қалды.
Жарық жылы

Жарық жылы — ұзындықтың астрономияда қолданылатын жүйеден тыс бірлігі. Ғалымдар Әлемдегі қашықтықтарды жарық жылдарымен және парсектермен өлшенеді. Жарық ең үлкен жылдамдықты көрсететіндіктен, ғалымдар жарық жылдарын қолдана отырып, Әлемдегі ара - қашықтықтар туралы жақсы түсініктемелер алады. Жарық жыл - жарықтың 300000 км/с жылдамдықпен бір жыл ішінде жүріп өтетін қашықтығы. Ол 10 триллион км - ге жуық немесе 3,25 парсекке тең. Бізге тіпті планетамызға ең жақын орналасқан жұлдыздардың жарығы бірнеше жылдардан кейн де келеді. Ең жақын жұлдыз бізден төрт жарық жыл қашықтықта орналасқан, бұл - астрономдар оған телескоп арқылы қарағанда, шындығында да, оның өткен шағын, яғни төрт жыл бұрынғы жұлдызын көреді деген сөз. Ең қашық орналасқан галактикалардың жарықтары Жерге 10 000 миллион жылда жетеді. 1 Жарық жылы жарықтың 1 жылда жүріп өтетін қашықтығына тең: :1 Жарық жылы 0,3068 парсек 9,46051015 м Дереккөздер
Жарылғапберді Жұмабайұлы

Жарылғапберді Жұмабайұлы (1851, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 1914, Баянауыл ауданы) — әнші, композитор, ақын. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Ауыл мектебінде оқыған. Шығыс поэзиясын жақсы білген. Ел арасында жыр, қиссаларды жатқа айтып, саятшылық өнермен айналысқан, палуандар сайысына да қатысқан. Біржан салды ұстаз тұтқан. Шыңғыс Уәлиханов пен Мұса Шормановтармен араласа жүріп, Жарылғапберді Көкшетау, Қызылжар, Омбы өңірінде шыққан әндерді Баянауыл мен Ертіс бойына жеткізген. Қобызшы Қанғожа, әнші Қозыкемен дос болған. Ол шырқаған “Топайкөк” әні ел ішіне кең тараған. Жарылғапбердінің махаббат тақырыбына арнаған әндері кезінде көп болған. Халық жадында тек “Шұбартау”, “Шама”, “Қаракөз”, “Ардақ” әндері сақталған. Бұл әндерді Балабек пен Сапарбай Ержановтар, Қ.Байжанов, Ұ.Айтбаев орындап, бүгінгі ұрпаққа жеткізді. “Азаң” әнін А.В. Затаевич өте жоғары бағалап, “музыка өнеріндегі құнды олжа” деп атаған. А.Жұбанов Жарылғапбердіні “ұлттық ән өнерінің ірі өкілі” деп бағалаған. Дереккөздер
Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов

Октябрь Қыдырбайұлы Жарылғапов ( Өзбекcтан, Ташкент облысы Янгиюль қаласы — , Алматы) — волейболшы, спорт шебері (1960). Қазақстанның (1962), КСРО-ның (1965) еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Алматы малдәрігерлік институтын (1955) және Алматы дене шынықтыру институтын сырттай оқып (1962) бітірген. 1955 —1958 жылдары волейболдан Қазақстанның құрама командасында ойнады. “Буревестник” командасының құрамында республика чемпионы (1954 — 1957). 1955 — 1962 жылдары волейболдан Қазақстан ерлер құрама командасының аға жаттықтырушысы болды. Жарылғаповтың жетекшілігімен Қазақстан волейболшылары халықаралық кездесулерде жеңіске жетті. Жарылғапов КСРО-ның, Еуропаның, дүние жүзінің және Олимпиялық ойындардың чемпиондары мен жүлдегерлерін (В.Кравченко, Ж.Сауранбаев, О.Антропов, т.б.) тәрбилеген. 1965 — 1968 жылдары Республикада спорт және дене тәрбиесін, оның ішінде волейболды дамытуға үлкен үлес қосқан. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жарылқап Қосқұлақұлы

Қосқұлақұлы Жарылқап (1860, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы — 1925, сонда) — ақын. Жас кезінен қисса-дастандарды, батырлық және ғашықтық жырларды жаттап өскен. Ақынның сол кездегі Ақмешіт уезінің бастығы Маясар мен Сұлтан биге өзінің кедейлігін шағынып айтқан “Ақмешіт жақсыларына” деген ұзақ өлеңі сақталған. Ақын арнау, т.б. өлеңдермен қатар, дастан да жазған. Жарылқаптың діни аңыз негізінде жазған “Қақпанға түскен киіктің хикаясы” атты дастаны сақталған. Ол 1915 — 1916 жылы орынборлық Молдабай деген ақынмен жазба айтысқа қатысқан. Жарылқап шығармаларын жинауға Ә.Қоңыратбаев, Үбісұлтан Аяпов, Ұлама Себепов, Үбіжар Толыбеков, Меңліаға Сәлменбаев, т.б. ат салысты. Жарылқап шығармалары Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Жарыс қазан

Жарыс қазан– екіқабат әйелдің қиналмай босануы үшін жасалатын ырым. Ол үшін әдейі сақтап жүрген сүр етті асады. Осы ет піскенше әйел де жарыса тез босанады деген сенім қалыптасқан. Ай-күні жеткен жүкті әйел қатты толғатып, толғақ жилей бастағанда, сол ауылдағы пысық әйел отқа, ошаққа жарыс қазан асады да, қуырдақ қуыра бастайды. Жарыс қазан асудағы себеп қазанмен бірге толғақ жилейді, тамақтан бұрын бала туылады деп ырымдағаны. Егер әйел босана алмай одан ары қиналса, жарыс қазан асып отырған әйел қолына қара пышақты алып «қара қазан бұрын пісі мі, қара қатын бұрын туа ма?» деп, қолындағы пышақты қазанға жанып-жанып зіркілдейді. Қазақ мұны «жарыс қазан» деп атайды. Дереккөздер
Жас Азамат

Жас Азамат — 1918 жылы 5–13 мамыр аралығында Омбы қаласында өткен жалпықазақ жастарының съезінде құрылған ұйым. “Жас азамат” ұйымы барлық қазақ жастарын біріктіріп, ұлт мүддесін қорғауды мақсат етіп қойды. Ұйымның басқармасы осы съезде сайланды. Төрағалыққа – М.Мырзаұлы, басқарма мүшелігіне – С.Садуақасов, М.Сейітов, Г.Досымбекова, Ә.Байділдин бекітілді. Ұйымның органы – “Жас азамат” газетінің жауапты шығарушысы болып Қ.Кемеңгеров тағайындалды. “Жас азамат” ұйымы қазақ жастарын Алаш автономиясын қолдауға, кеңестік биліктің орнауына қарсылық танытуға шақырды. Дереккөздер
Жасақ

Жасақ — 1) тайпа көсемінің, ханның, кінәздің, королдің төңірегінде топтасқан жауынгерлердің жалпы атауы. Алғашқы мемлекеттік бірлестіктер пайда болған кезеңнен бастап әр түрлі аймақтарда осындай жауынгерлер тобы құрала бастаған. Жасақ мүшелері үздіксіз жүргізілген соғыстардың нәтижесінде бірте-бірте байып, тайпаның, мемлекеттің әскери-ақсүйек топтарына, ірі жер иелеріне айналды. Оқпен атылатын қарулар пайда болып, тұрақты әскер(рекрут, ұлан, т.б.) жасақтала бастағаннан кейін бірте-бірте жойылып кетті; 2) басқа елге жорық жасар алдында, тайпаға не ұлтқа сырттан қатер төнген кезде, сондай-ақ, қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер тұсында халық арасынан өз еркімен жиналып, басқыншыларға не әлеуметтік әділетсіздікке қарсы көтерілген қарулы қол. Мысалы: Батыс Еуропа мен Ресейдегі әлеуметтік төңкерістер кезінде студенттер, жұмысшылар, қала тұрғындарынан, т.б. қарулы жасақтар құрылған немесе Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы кезінде халық жасақтарға біріккен; 3) жеңілген елден заттай алынатын алым-салық. Мысалы: Алтын Орда хандары қол астындағы елдерден, кейін Ресей патшалары Еділ бойы, Сібір, Орталық Азия халықтарынан осындай Жасақ жинаған; 4) КСРО үкіметінде қоғамдық тәртіп ережелерін бұзушылармен күресу үшін мемлекеттік органдарға көмектесу мақсатында құрылған ерікті ұйымды халық жасақтары деп атаған. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жасау

Жасау — жігіт жағынан келген қалыңмал мөлшеріне шамалас, кейде одан да асып түсетін, ұзатылатын қызға берілетін мал-мүлік. Үйленудің қандай да түрі болмасын, қызына жасау беру — ата-ана мойынындағы борыш болып есептелетіндіктен, «қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз той болмайды» дәстүрі бойынша қалыңдықтың туысқандары қызын ешқашан жасаусыз үйден шығармаған. Жасауды ұзатылатын қыздың ата-анасы дайындайды. Бұған жақын туыс, ағайын адамдар да өз үлесін қосуына болады. Қазақ аналары қыз жасауына айырықша көңіл бөледі. Әуелі шебер болсын деп ине-жіп, тоқыма қап, шай дорбасында дейін дайындайды. «Жасаусыз қыз болмайды, жабдықсыз үй болмайды», «үйдің көркі қызбен жасау», «әдемі қыздың, көрікті отауы болсын» деп қолдарынан келгенше жасауға жанын сала көмектеседі, көріктеседі. Жасау беру дәстүрі үйленген жастар, әсіресе, тұрмыс құрған қыз барған жерінде қиналмасын, ешкімге кіріптар болмай, өздерімен өздері күн көріп кетсін деген мақсаттан туған. Сондықтан жасау мүлкіне үй болу үшін ең қажет заттар кірген. Қазақ халқы қыздың жасауына ерекше көңіл бөліп, “жасауды алты жастан жинасаң асады, жеті жастан жинасаң жетеді” деген. Бұрын жасауға сәукеле, кілем, текемет, ыдыс-аяқ, төсек-орын, киім-кешек, әшекейлі бұйымдар, сауын мал, салт ат, т.б. берген. Ауқатты адамдар ақ отау тігіп ұзатқан. 19 ғасырдыңдың 1-жартысына дейін ірі байлар кейде жасауға күтуші қызды да қосқан.Ал 19 ғасырдың соңынан бастап жасауға пәуеске, самаурын, тігін машинасы қосылған. Жасауға берілетін мүлік түрлері әр заманның, аймақтың салтына қарай өзгеріп отырған. Мысалы, Абай ауылының ұзатылған қыздарының жасауна ұлы ақынның өлеңдер жинағын қосу салты болған. Қызды жасаумен ұзату дәстүрі қазір де бар. Қазақ аналары қыз жасауына айырықша көңіл бөледі. Әуелі шебер болсын деп ине-жіп, тоқыма қап, шай дорбасында дейін дайындайды. «жасаусыз қыз болмайды, жабдықсыз үй болмайды», «үйдің көркі қызбен жасау», «әдемі қыздың, көрікті отауы болсын» деп қолдарынан келгенше жасауға жанын сала көмектеседі, көріктеседі. Жасауға берілетін мал-мүліктер # Ақ отау: екі үзік, екі туырлық, бір түндік. Ескерту: ақ отаудың шаңырағын, кергесін және жарты жабын киізін күйеу әкеледі. # Көрпе-төсек: ағаш төсек, құс төсек, көрпе-жастық, төсеніш көрпе, құрақ көрпе, жүкаяқ, сандық, жағлан. # Төсеніш: бірнеше текемет, сырмақ, откиіз, 4-5 алаша, 2-3 кілем. # Киім-кешек: әрқайсысы тоғыздан тон, ішік, көйлек-көншек, шапан, камзол, бешпент. # Ыдыс-аяқ: қазан-ошақ, құман, саба, торсық, шара, шөміш, ожау, қасық, тостаған, күбі, келі, кебеже, асадал, саптыаяқ, тегене. # Қару-жарақ: ер-тұрман, садақ, берік сауыт, қалқан, берен қылыш. # Көлік және сауын малы: әр түлік бойынша бір-бір мал. # Сойыс малы: сойыс малы бір, бір жарым жылға мөлшерлеп беріледі. # Құрал-жабдықтар: балта, шот, балға, ара, егеу, ине, біз, үскі, талыс және т.б. Дереккөздер
Жасауыл

Жасауыл — 1) ортағасырлық түркі мемлекеттеріндегі әскербасының қасындағы шабарманы. Ол жорық кезінде әскерді қару-жарақпен, азық-түлікпен, мініс аттарымен қамтамасыз ету, тексеру, бақылау істерімен шұғылданған. Қала қорғанының қақпасын мезгіл-мезгіл ашып-жабатын күзет әскерлерін де жасауыл деп атаған; 2) 1576 жылдан казак-орыс әскерлерінде әскери атақ, шен ретінде қолданылған есауыл сөзінің қазақша дыбысталуы. Бұл шен 1775 жылы обер-офицер, 1798 — 1800 жылдары атты әскер ротмистрі атағына теңгерілді. 1917 жылдан кейін шен ретінде жойылды. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жас Қазақ (журнал)

Жас қазақ — қазақ жастарының тұңғыш қоғамдық-саяси және әдеби журналы. 1923 жылдың қазан айынан 1925 жылдың сәуіріне дейін Орынборда шығып тұрды. Редакторлары — Е.Алдоңғаров, А.Оразбаева, А.Сегізбаев. Журнал қазақ жастарын сауатсыздықты жоюға, өнер-білімге ұмтылуға, халық шаруашылығын қалпына келтіруге, тап жауларымен аяусыз күрес жүргізуге шақырды. Оларға кооператив, кедей ұйымдарын ашу жолдарын түсіндірді. “Жас қазақ” сол кездегі қазақ ақын, жазушыларының шығармаларын, көне әдебиет мұраларын жариялап тұрды. 1925 жылы Ташкентте шығып тұрған “Жас қайрат” журналымен қосылып, “Лениншіл жас” журналы болып шықты. Дереккөздер
Жас қанат

Жас қанат — республикалық жас әншілер байқауы. 1991 жылдан көктем айларында өткізіліп келеді. Байқауға ұлтына, білімі мен тұрған жеріне қарамастан, 30 жасқа дейінгі кез келген тілек білдіруші қатыса алады. «Жас қанат» байқауы жас әншілердің тұтас бір толқынын тәрбиелеп, қазіргі қазақ эстрадасының танымал өкілдерінің өнердегі жолын ашты. Байқау лауреаттары мен дипломанттарының арасында «АБК» тобынан Медеу Арынбаев пен Ерлан Көкеев, «Үркер» тобы, Бақыт Шадаева, Нұрлан Абдуллин, Руслан Тохтахунов, «Яшлык» тобы, Майра Дәулетбекова, Бақытжан Қажымұқанов, Бауыржан Исаев, Құрмаш Маханов, Ангелина Александрова, Петр Шарипов, Жанна Саттарова, «Аян» тобы, Мәдина Сәдуақасова, т.б. бар. 2001 жылы дейін Алматы қаласында өткізіліп, байқаудың мекен-жайы Астана қаласына ауысты. Өнер шарасының ұйымдастырушылары: Астана қаласының әкімдігі, Мәдениет және ақпарат министрлігі, «Хабар» агенттігі мен Халықаралық «Азия дауысы» фестивалі. Тағы қараңыз *Азия Дауысы Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жас Түркістан

Жас Түркістан — журнал. Алғашқы саны 1929 жылы желтоқсанда Парижде жарық көрді. Ұйымдастырушысы — Мұстафа Шоқай. Түркістанның ұлттық тәуелсіздік идеясын насихаттады. Журналды Польша президенті Маршал Пилсудский тарапынан құрылған “Прометей” қоры қаржыландырды. 1939 жылдың тамызына дейін журналдың 117 саны жарық көрген. Мұстафа Шоқай Женент, Аткелтір деген лақап атпен әр түрлі тақырыпқа мақалалар жазып отырған. Ахмет Наим, Тәуекел батыр, Ахметжан Оқай, Ибрагим Жарқын, Найым Өктем сияқты жас қаламгерлердің де мақалалары басылған. 1939 жылы 2-дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты журналды шығару тоқтап қалған. Алматыда құрылған (1996) Мұстафа Шоқай қоры 1998 жылдың мамырынан бастап журналды “Жас Түркістан” атымен қайта шығара бастады. Журнал 2 айда бір шығады. Дереккөздер
Сәкен Әділханұлы Жасұзақов

{{Мемлекеттік қайраткер } { - - - - - } { } }} Сәкен Әділханұлы Жасұзақов (25 қазан 1957, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Шалдар ауылы) — әскери қызметкер, генерал-майор. Алматы жоғары жалпы әскери командалық училешесін (1978), Мәскеу әскери академиясын (1990) бітірген. 1978 — 1987 жылдары Балтық бойы әскери округінде барлау взводы командирі, барлау ротасы командирі, жеке барлау батальоны штабы бастығы қызметтерін атқарған. 1990 — 1994 жылдары Алматы қаласындағы ауданның азаматтық қорғаныс штабы бастығы, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі штабының барлау бөлімінде аға офицер, барлау басқармасының ғылыми-ақпарат бөлімінің бастығы, 1994 — 1996 жылдары Ресей Қарулы Күштері Бас штабы әскери академиясының тыңдаушысы, 1996 — 2000 жылдары Қазақстан Қарулы Күштері Бас штабы бастығының орынбасары, шұғыл жоспарлау департаментінің бастығы, армиялық корпус командирінің орынбасары, штаб бастығы болып жұмыс жасады. 2000 жылдан әскери құрама командирі.
Жасыбай (көл)

Жасыбай – Павлодар облысының Баянауыл ауданындағы (Жасыбай аулынан 8 км) табиғаты көркем, тұйық көл. Жасыбай, Сабындыкөл және Торайғыр көлдерінің алабы жоңғар шапқыншылығы кезінде Жасыбай батыр басқарған қазақ жасақтарының жау бетін қайтарған тарихи жерлердің бірі болған. Көл Жасыбай батыр есімімен аталған. Батырдың Жасыбай жағалауында зираты бар. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерінде, Баянауыл ауылынан 15 км жерде тауаралық ойыста орналасқан. Теңіз деңгейінен 397 м биіктікте. Аумағы Аумағы 4 км 2 , ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,4 км, ең терең жері 14,7 м. Суының көлемі 25 млн. м 3 , су жиналатын алабы 31,2 км 2 . Жер бедері Көл тектоникалық қозғалыстың әсерінен пайда болған. Жағалауы биік жартасты, солтүстік-батыс бөлігі жайпақ келген. Түбі тегіс, лайлы. Суы тұщы, мөлдірлігі 0,5 – 3 м, көкшіл сұр түсті. Жағалауында демалыс үйлері, Баянтау туристік базасы, оқушылар дем алатын лагерьлер орналасқан. Көл суы тері ауруларына ем. Жануарлары Суында тұқы, алабұға, шортан, т.б. балықтар кездеседі. Құстардың 50 шақты түрі (қаз, үйрек, тырна, аққу, т.б.) мекендейді. Дереккөздер
Жасырынбақ

«Жасырынбақ» ойыны әдетте жаздыгүні, ай жарығында шөптесін алаңдарда, ал күндіз қорақопсысы көп, яғни жасырынатын қуысы бар жерлерде өткізіледі. Ойнаушылар көмбеге жиналған соң саусақ санау арқылы кімнің тығылушы, кімнің іздеуші екенін белгілейді. Ойын жүргізуші іздеушінің көзін басып тұрып қатты айқайлап, елуге дейін санайды да (осы кезде ойнаушылар жасырынып үлгірулері керек) іздеушіні қоя береді. Ол жасырынған ойыншыларды іздеуге кіріседі. Іздеуші екінші рет кезекші болмас үшін бірінші көрген ойыншыдан көмбеге бұрын жетіп, хабар беруі керек. Іздеуші көрген ойнаушысын сирағынан алып тұрғызу шарт емес, ең бірінші көрген бетте-аң «Шика» деп дауыстап, көмбеге қарай жүгіруі керек. Сонан кейін асықпай басқаларын таба береді. Тағы бір ескеретін жай: іздеуші жасырынушыны көрмейінше, «шика» демейінше, өз бетінше жүгіріп, көмбеге келмеуі керек. Саусақ санау әдісі ойында былай жүргізіледі: ойын жүргізушінің айтуымен «бір, екі, уш» дегенде, бәрі саусақ көрсетеді. Біреуі —5, біреуі —10, біреуі —2, тағысын тағы, көрсеткен саусақтың қосындысын шығарғаннан кейін саусақты ең аз берген, не ең көп берген ойыншыдан бастап айналдыра, айталың 47-ге дейін санай береді. 47-ші сан кімге түссе, сол іздеуші болады. Ойын қараңғыдан қорықпайтын батыл, түнде бағдарды дұрыс аңғара білуге, сезімталдыққа тәрбиелейді. Тағы қараңыз * Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі Дереккөздер
Жатақ

Жатақ — дәстүрлі қазақ қоғамындағы көшіп-қонатын күш көлігі болмағандықтан, үнемі қыстауда немесе қала маңында тұрып күн көрген кедейлердің ерекше әлеуметтік тобы. Бұл сөз алғаш рет Махмұт Қашқаридың (11 ғасыр) “Диуани лұғат ат-түрк” еңбегінде “ятуқ” түрінде кездеседі. Қашқари бұл сөзге “ғұндардың қалада тұратын, басқа жерге көшпейтін бір бөлігі” деп түсінік берген. Ал дәстүрлі қазақ қоғамындағы Жатақтар егіншілік, балық аулау, қолөнер, т.б. ұсақ кәсіппен айналысқан. Олар байларға, шекараға жақын маңдағы казак-орыстарға жалданып күнелткен. 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап олардың арасынан оқыған, дәулетті адамдар да шыға бастады. Жатақтар кейін басқа әлеуметтік топтарға сіңіп, жұмысшы, қызметші, кенші, мұнайшы тәрізді түрлі кәсіп иелеріне айналған. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жауапкер

Жауапкер, азаматтық құқықта — талапкердің арызы бойынша азаматтық іске қатынасатын қарсы жақ. Жауапкер жеке азамат, кәсіпорын, мекеме, ұйым болуы мүмкін. Азаматтық іске қатыстырылатын Жауапкер құқығы талапкермен тең жағдайда болады. Жауапкер істің жайымен танысып, үзінді жазып алуға, іс құжаттарының көшірмесін талап етуге құқылы. Іс сот мәжілісінде қаралған кезде оның дәлел келтіруіне, іске қатысушыларға, куәларға, сарапшыларға сұрақ қоюына, сотқа ауызша және жазбаша түрде түсінік беруіне шек қойылмайды. Сот шешімі шыққаннан кейін, Жауапкер бұл шешімге қатысты заңда қарастырылған мерзім ішінде одан жоғары сот орындарына наразылық білдіре алады. Талапкердің тілегі қанағаттандырылған жағдайда сот ісіне байланысты оның барлық шығындарын Жауапкер өтеуге міндетті. Егер талап қабылданбаса, Жауапкер ол іске байланысты шеккен зиянын өтеуді талап етуіне қақылы. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жауғаш Қырбасұлы

Жауғаш Қырбасұлы Жауғаш Қырбасұлы (1733, Алматы облысы Қарасай ауданы — 1782, Жамбыл облысы Меркі ауданы) — Абылай ханның әскери қолбасшысы, елші. Ұлы жүз құрамындағы ботбай руының Қоралас аталығынан шыққан. Абылай хан оның ерлігін жоғары бағалап, “Жаралы жолбарыс” деп атаған. 1733 жылы күзде қазақтар жеңіске жетіп, жоңғарлар қашқан Аюлы, Арқарлы тауларындағы шайқас кезінде туғандықтан әуелгі қойылған есімі Жауқашты екен, анасы Қоңырбике еркелетіп, Жауғаш атанып кеткен. Әкесі Қырбас 18 ғасырдың 1-жартысында жоңғарлармен болған бірқатар шайқастарға қатысқан, Аңырақай шайқасында ботбай қолын басқарған Сәмен батыр әскерінде мыңбасы болған. Жауғаш 15 жасында атқа қонып, қасындағы Қарпық, Майлыбай сияқты серіктерімен ел еркіндігі жолында Алатаудан Арқаға барып, Абылай ханның орда сарбаздарының қатарына қосылған. Жауғаш 1751 — 1753 жылдары Абылай ханның бірнеше тапсырмаларын тиянақты орындап, сенімді серіктерінің біріне айналды. 1754 — 1756 жылдары Абылай ханның арнайы әскери қолын басқарды. 1756 жылы қытайлармен болған шайқаста Абылай хан жараланып, Жауғаш ұрыс болып жатқан жерден ханды аман алып шығып, құтқарып қалады. Бұқар жырау жырларында Абылай хан “Іздесем де табылмас, Жауғашжан, сендей құбаша ұл” деп мадақтаған Жауғаш батыр осы. Ол Қытаймен арадағы қатынасты реттеуге қатысқан елші де болған. Сол жылы (1756) қытай генералы Хадаха өз қолына түскен Жауғаш батырды Абылай ханмен келісім жасауға жібереді. Жауғаш батыр 1771 — 1774 жылдары қырғыздармен қақтығыстардың мәмілегерлікпен аяқталуына ат салысқан. Қырғыз Момохан батыр мен Жайыл батырдың баласы Итекеге ара түсіп, Абылай ханның кескен өлім жазасынан аман алып қалып, қазақ-қырғыз арасындағы бауырластықтың сақталуына үлес қосқан. Абылай ханның өмірінің соңына дейін жанында болып, айнымайтын тірегі саналған Жауғаш батырға хан аманат етіп тапсырған, жоңғарларға қарсы соғыстарда көтерген қасиетті жеңіс туы батырдың ұрпақтарының қолында күні бүгінге дейін сақтаулы. Денесі Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің ішінде, дәліздің Ақсарай жағына, Абылай ханның қасына жерленген. Қазіргі Жамбыл облысы Меркі ауданы Папанин ауылына Жауғаш батыр есімі берілген. Ол — білімді мәмілегер, Қазақ хандығының 1756-58 жылдардағы Қытаймен келісімге келуіне, 1770-1774 жылдардағы қырғыздармен қақтығысының нөтижелі аяқталуына ерекше еңбек сіңіреді. Абылай ханның арнайы шақыруымен Жауғаш жетпісінші жылдардың аяғында қайтадан Арқаға барады. Хан ордасын Түркістанға көшіргенде Тілеуберді, Бүрге батырлармен бірге соның қорғаушысы болады. Жауғаш қандай жағдай болса да сөзіне берік, досқа адал, әділ кісі болған. Өздерімен соғысқан дүшпаны Садырдың бір баласын ертедегі достығы үшін өлтіртпей, ханнан өтініп сүрап алуы соның айғағы. Оның досқа адалдығын Абылай хан да жоғары бағалайды. Жауғаш батыр 49 жасында өз ажалынан қайтыс болады. Дереккөздер
Жаужұмыр

Жаужұмыр — ұлттық тағам. Ертеректе Жаужұмырды жол азығы ретінде пайдаланған. Қазақстанның кейбір аймақтарында “жаубүйрек”, “май түймеш”, “жол қазан” деп те атайды. Жаужұмырды малдың етін сүйегінен ажыратып, құйрық май, өкпе-бауырымен бірге турап, оған тұз, бұрыш, лавр жапырағын, аскөк, сәбіз, кейде бөлек қайнатып алған күріш, тары қосып, мейлінше баптап, су қоспай жасайды. Ет көмілетін жер (жерошақ) қазылып, мал сойылғанша қыздырыла береді. Жерошақ әбден қызып болғанда қоламтаның ортасын шұңқырлап, теріге немесе қарынға салынған етті көмеді де, топырақпен жауып, содан кейін үстіне от жағады. 2,5 сағат мөлшерінде көмілген ет пісіп болады. Сол кезде оттың күлін, еттің бетін жапқан ыстық топырақты ептеп ашып, қарынды тіліп жіберіп, етті алып жей беруге болады. Егер сойған мал арық болса, Жаужұмырдың ұсақталған етінің үстіне тоң май, сары май, қаймақ немесе өсімдік майын құйып пісіреді. Жаужұмырға сүр, қазы-қарта, жал-жая қосса дәмдірек болады. Тағы қараңыз *Қуырдақ *Жая *Жаубүйрек *Бесбармақ Дереккөздер
Жаушы

Жаушы — соғыс хабаршысы. Орталық Азиядағы ежелгі және орта ғасырлардағы мемлекеттер екінші елге соғыс жариялайтынын немесе үшінші бір мемлекетке қарсы одақтасатынын бір біріне Жаушы арқылы хабарлаған. Жау шапқаны жөніндегі суыт хабар да ел ішіне Жаушылар арқылы таратылған. “Жауластырмақ жаушыдан, елдестірмек елшіден” деген мақал сол замандардан қалған. * Жаушы (фильм) * Жаушы (шығарма) Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жауынгер аналарының комитеті

Жауынгер аналарының комитеті — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріне қолдау көрсету және жауынгерлер мен олардың отбасыларының құқықтарын қорғау үшін құрылған қоғамдық ұйым. 1990 жылдан Астана, Алматы, Атырау, Ақтау, Тараз, Лениногорск, Павлодар, Өскемен, т.б. қалаларда ұйымдастырылған. Жауынгер аналарының комитеті жұмысының негізгі бағыттары: әскери қызметшілер мен олардың отбасыларына көмек көрсету, жауынгерлер арасындағы жарғыдан тыс өрескел іс-әрекеттердің алдын-алу, олардың дұрыс тамақтануы мен азық-түлікпен қамтамасыз етілуін қадағалау, қайтыс болған жауынгердің отбасына көмек көрсету, т.б. Бұл шараларды комитет Қазақстан Республикасының “Әскери қызметшілер мен оларды әлеуметтік қорғау туралы” Заңының шеңберінде жүзеге асырады. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жауынгерлік ту

Жауынгерлік Ту– әскери бөлімнің қастерлі рәміздерінің бірі. Мемлекет басшысының атынан беріледі. Бөлімде барлық уақытта сақталады. Бөлімнің алған ордендері осы туға тағылады. Бөлімнің жеке құрамы Жауынгерлік туды күзетуге, ерлікпен қорғауға, ұрыс кезінде сақтап, жау қолына түсірмеуге міндетті. Дереккөздер
Жауырыншы

Жауырыншы — жауырын сүйегіне қарап болашақты болжайтын адам. Олар жөніндегі деректер батырлар жырында, ертегілерде жиі кездеседі. Жауырыншылар адамның тісі тимеген қойдың жауырынының етін сылып тастап, кептіргеннен кейін, отқа салып қарап отырып соғыс, жорық нәтижесін болжап, оған қарсы айла жасап отырған. Жауырыншылық тек көшпенді халықтарға ғана тән өнер. Онымен, көбінесе, батырлардың өздері айналысқан. Мысалы, Қазтуған жырында айтылатын Қара Бұқан батыр, қазақ-жоңғар соғыстарына қатысушы Жасыбай, Ханкелді батырлар да Жауырыншы болған. Соғыс кезінде батырлардың ғана емес, Жауырыншылардың өнері мен күші де сынға түскен. Мысалы, бір аңыз әңгімеде Жасыбай батыр мен қалмақ жауырыншысының айқасы айтылады. “Есепшіні жұт алады, жауырыншыны жау алады”, — деген қазақ мақалы Жауырыншылық өнердің соғыспен және әскерилер қауымымен тікелей байланысты екенін көрсетеді. Қазақтардың жауырынмен болжам айтатыны Радлов пен Палластың еңбектерінде де кездеседі. Бейбіт заманда Жауырыншы ақсарбас қойдың ақ жоңқа жауырынын аударып-төңкеріп отырып сөйлейді. Жауырынның етегі жалпақ, ойықтау болса малы көп, бай болады, қазан шұңқыры терең болса дастарқаны мол, өмірі жайлы, жылдан аман-есен шығады деген. Қыр сүйегі биік үшкірлеу болса, аты жүйрік, қыр сүйегінің майысқан жері сұқ саусаққа ілініп тоқталса, түйе-сиыр өріске толады дейді. Ол доғалдау келсе, дәулеті шалқиды, іргеден құт кетпейді деп жорыған. Жауырын сүйек қалың болса, қоғам тыныш болады. Жауырын алақанында алашұбар дақ болса, ел іші ала, кереге басы пәле, жаугершілік болады, қыр сүйек ұзын болса, ғұмыр жасы ұзақ, үрім бұтағы да жетіледі деп байлам айтып, долбар жасайды. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жаһаннаме

Жаһаннаме – ортағасырлық ғұлама, мемлекет қайраткері Мұхаммед Хайдар Дулатидің философиялық дастаны. Шығарма 1533 жылы түркі тілінде жазылған. Көлемі 130 бет. Шығармада Саид хан қайтыс болып, Моғолстандағы билік басына келген оның үлкен ұлы Абд әр-Рашид хан тұсындағы оқиғалар қамтылған. Абд әр-Рашид хан билік еткен кезде бүкіл әулетімен қуғынға ұшыраған Мұхаммед Хайдар Дулати Тибет жорығынан кейін Бабырдың Лахордағы ұлы Камран мырзаның қолына кетеді. Кейін Бадахшанға келіп тоқтаған ойшыл философиялық толғаулар жетегіне түсіп, осы дастанына өмірдің мән-мағынасын сиғызған. Дастанның бір нұсқасы Берлин кітапханасында сақталған. Берлин нұсқасы әр қайсысы 4 жолдан құрылған 1328 бәйіттен тұрады. Оны алғаш Ахмет Зәки Уәлиди Тоған Берлин кітапханасынан кездейсоқ ұшыратып, бұл туралы 1937 жылы неміс тілінде мақала жазған. Шығыстанушы ғалым Ә. Дербісалиев Берлин кітапханасынан “Жаһаннаменің” осы қолжазбасының көшірмесін түркі тілі (шағатай) тілінен қазақ тіліне аударған. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жаяу Мұса Байжанұлы

Жаяу Мұса Байжанұлы (30 шілде 1835 жыл, Семей облысы, Баянауыл ауданы, Жасыбай көлінің жағасы, Ақшоқы алқабы – 1929 жыл) — қазақ халқының әйгілі әнші-сазгері, ақыны. Шыққан тегі — Орта жүз, Арғын ішіндегі Сүйіндік руының Айдабол бөлімі. Өмірбаяны Алғаш ауыл молдасынан оқып, сауат ашады. Оң-солын тани келе өнер-білім қуып, Қызылжар, Омбы қалаларына келеді. Омбыдағы орыс мектебінде оқиды, қала өнерпаздарымен араласып, домбыра, сырнай, скрипка аспаптарын тартуды меңгереді, өзінің сезім-күйін әнге қосуға машықтанады, музыкалық әдеби кештерге араласады. Бойындағы өнерін жұрт алдында көрсете бастайды. Қалада өткерген жылдарында Жаяу Мұса сол кездің саяси-әлеуметтік өмірін тереңірек танып, туған елінің бодандықтағы мүшкіл халіне ой зерделетіп, санасы толысқан шағында елге оралады. Ел ішіндегі әлеуметтік әділетсіздіктер мен сыртқы өктемдікті жай ғана бақылаушы болып қана қалмайды, өзінің ұстанымын тиісті жерінде өнерімен де, іс-әрекетімен де көрсетіп отырады. «Ақ сиса» сияқты әлеуметтік теңсіздікті әшкерелеген әндері ел ішіне тарай бастайды. Ақыры Жаяу Мұсаға «Патша саясатына наразы адам» деген айып тағылып, Тобылға жер аударылады. Тобыл түрмесінде ол генерал-губернаторға хат жазып, әскер қатарына сұранады. Мұсаның өтініші қабылданады. Осылайша, оның әскер қатарындағы әр қиырды шарлаған күрделі өмірі басталады. Тобыл, Орынбор, Қазан, Новгород, Мәскеу, Владимир, Петербор қалаларында, Польша, Литва жерінде болады. Кейін Қоқан хандығының саясатына қарсы жұмсалған полковник М.Черняевтің әскерінің құрамында Алатау, Әулие-ата, Шымкент жорығына қатысады. Осы жорықта Ресей әскерінің зорлықшыл әрекеттерін көзімен көрген Жаяу Мұса қатты налиды, ән-жырына қосады. Шығармалары Алыста жүріп, туған жерін сағынып «Сүйіндік» әнін шығарады. «Толғау», «Арап ұрыға», «Бозторғай», «Хаулау» әндеріне өмірден көрген сондай қиындық қиянаттар арқау болады. Өмірдің көп тауқыметін бастан өткеріп, еліне оралған Жаяу Мұса әлеуметтік-саяси теңсіздікке арналған әндер шығаруды одан әрі жалғастырады. Ақмола уезіне қарасты Құлбай деген байдың немере қызы Сапармен көңіл жарастырып, ұрпақ құрып, саясатшылықпен айналысады. Жаяу Мұса қазақтың ән өнерін мазмұн, түр жағынан байытып, шығармашылық жаңалықтар енгізіп, әуен сазын жаңа биіктерге көтерген аса дарынды композитор. Ол өз шығармаларында қазақтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, өз заманының арман-аңсарын әнмен бедерлей білді. Оның әлеуметтік көзқарастары, азаматтық ұстанымдары сол кездің демократтық-ағартушылық озық идеяларымен астасып жатты. Жаяу Мұса әндерін күні бүгінге дейін халық сүйіп тыңдайды. Оның алуан нақысты асқақ әндері Қазақстан композиторларының көптеген шығармаларына арқау болған. Мұса атақты "Ақ сиса" әнін шығарған: :Ақ сиса, қызыл сиса, сиса-сиса, :Қалмайды кімдер жаяу зорлық қылса. :Шорманның Мұстафасы атымды алып, :Атандым сол себепті "Жаяу Мұса". :Жаныма батқандықтан ашынамын, :Мен неге жаяумын деп басыламын? :Малым жоқ Шорман айдап алатұғын, :Қылығын Мұстафаның паш қыламын! Дереккөздер
Жәбірейіл

Жәбірейіл (, ) — ислам дінінде Аллаһқа ең жақын жүретін періштелердің бірі, Аллаһ пен пайғамбарлардың, соның ішінде Мұхаммедтің (ғ. с.) арасындағы бас дәнекерші. Құран Кәрімде ол Мұхаммедтің (ғ. с.) жебеушісі, оны дінсіздерден қорғаушы, Мұхаммедке (ғ.с.) Құранды арнайы түсіруші ретінде де белгілі. Түсініктемешілер Жәбірейіл Мұхаммед пайғамбарға бірсыпыра ақиқатты жеткізген деп есептейді. Осы мағынадағы аңыз Мәриям мен Иса туралы әңгімелерде де кездеседі. Діни аңыздарда Жәбірейілдің Мұхаммедтің (ғ. с.) өміріндегі алатын орны да жан-жақты сипатталады. Ол Мұхаммедке (ғ. с.) Құранды бөліп-бөліп бере отырып, рамазан айында тапсырып болған. Ол пайғамбарды қорғап және оған жөн сілтеп, Құдысқа баратын «түнгі сапары» кезінде оған жолсерік болады және де оған әскери шаралар мен діни таластар кезінде көмектеседі. Жәбірейіл, сондай-ақ, Мұхаммедтен (ғ. с.) бұрынғы пайғамбарларға да көмектескен. Аллаһ Жәбірейілді Адамды жасап шығаруға керек топырақты әкелуге де жұмсайды. Жәбірейіл адамға пейіштен қуылғаннан кейін де қамқор болады, ол Нұхтың құтылуына көмектескен және Ибраhимді құтқарып, Жүсіпке көп тіл үйреткен, Дәуітті сауыт жасауға баулыған, сонымен қатар Сүлейменге көмектесіп, Зәкарияға Жақияның қашан туатынын болжап берген. Жәбірейіл Аллаһға жақын төрт періштенің ең лауазымдысы болып табылады. Кейде оны аяғы жерде, басы бұлтта болатын заңғар биік бейнеде сипаттайды. Дереккөздер
Жәдид Мектептері

Жәдид Мектептері — 19 — 20 ғасырлар тоғысында Еділ бойы, Кавказ, Түркістан, Қазақстанда ашылған мектептер. 1884 жылы Гаспралы Исмаил би өзінің әріптестерімен бірге діни оқуды халыққа терең білім беру ісімен ұластыра отырып, жаңа оқу жүйесін жасады. Бұл жаңа әдіс бойынша мұсылмандық мектептерде оқушылар ұлттық тәлім-тәрбиеге негізделген дін пәндерімен қатар жазу, есеп, география, тарих, орыс тілі, т.б. өмірге қажетті пәндерді оқитын болды. Жәдид Мектептері “Ібтидай” (бастауыш) немесе “рушти” (5 — 6 жылдық) болып, жергілікті халықтың қаражатымен ашылды. Мектептерде балаларға бұрынғы “иман шартының” орнына “Муаллим эввел” (Бірінші мұғалім) және “Муаллим сани” (Екінші мұғалім) ұсынылды. Сонымен бірге балаларды мектепте ана тілінде оқуға, жазуға үйретіп, география, тарих, арифметика және т.б. пәндерден алғашқы білім беріле бастады. Жәдидшілер балаларды “жаңа әдіспен” оқытуды жақтады, ал олардың құрған мектептері жаңа әдіс, яғни “ұсулы жәдид” мектебі аталды. Балаларды “жаңа әдіспен” оқыту жолындағы ағым Еділ бойындағы татарлардан басталады. Содан Астрахан, Орынбор арқылы Батыс Қазақстанға, біртіндеп Қазақстанның өзге өңіріне тарады. Қазақстанда кеңінен етек жая бастаған Жәдид Мектептері мен медреселердің ішіндегі ірілері “Мамания”, “Расуле”, “Ақтас”, т.б. болды. Мұнда жоғарыда аталған оқулықтармен бірге араб, түркі, қазақ, орыс, дін, тарих, география, жануартану пәндерінен ғылыми түсінік беретін кітаптар пайдаланылды. Патша өкіметі бұл мектептердің өркен жаюына қысымшылықтар жасап келді. Олар өз тыңшыларын жіберіп, нақты мәліметтер жинап, түрлі кедергілер қойып отырды. Мысалы, патша өкіметінің 1911 жылғы мектеп-медреселер туралы есебі бойынша, Қазақстанда 84 медресе ббар, онда 28814 шәкірт тәрбиеленіп, 130 ұстаз қызмет атқарған, оның 1446-сы бар болғаны бастауыш сауат ашу мектептерінің түлектері болды. Отаршыл саясат қысымшылығынан жәдидтік бағыттағы оқу орындары ығыстырылып, 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап Қазақстанда орыс-қазақ мектептері, училищелері дүниеге келді. Дереккөздер
Жәйрем

Жәйрем – Ұлытау облысы Қаражал қаласына қарасты кент. Қаражал қаласының солтүстік-батысында 65 км жерде орналасқан. Тарихы 1951 жылы ашылып, 1964 жылдан барланып, 1976 жылдан өнім бере бастаған Жәйрем барит-полиметалл және темір-марганец кен орындар тобының игерілуіне байланысты пайда болды (Жәйрем, Үшқатын, Жомарт, т.б.). 1972 жылы кентке айналды. Халқы 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 9069 адамды (4499 ер адам және 4570 әйел адам) құрады. Кәсіпорындар, инфрақұрылымы Жәйремде “ENRC” тобы басқаратын “Жәйрем кен-байыту комбинаты” акционерлік қоғамы, “Жәйрем құрылыс-монтаж басқармасы” “Жәйремнан” серіктестігі, “Жәйремкөлік” акционерлік қоғамы жұмыс істейді. Оқу-ағарту, денсаулық сақтау, тұрмыстық қажеттерді өтейтін мекемелер бар. Жәйрем арқылы Түгіскен — Қаражал — Жамбыл автомобильдік жолы өтеді. Сарысу — Жәйрем темір жол тармағы арқылы Жәйрем - Қарағанды — Сейфуллин — Жезқазған темір жолдарына қосылған. Дереккөздер
Жәңгір мектебі

Жәңгір мектебі — қазақ балаларына арналған алғашқы мектеп. Жастайынан зиялы қауымның арасында болып, білім қадірін білген Жәңгір билікке қолы тиген күннің ертеңінде-ақ өз ордасында мектеп ашып, жастарға білім беруді армандайды. 1826 жылы Қазан университетінің ректоры Фукске Жәңгір өз ордасында мектеп ашып, ғылымға қазақ баласының да қолын жеткізуге бастама жасау ниеті бар екенін білдіреді. Жәңгірмен сұхбатында жақсы әсер алған Фукс ол туралы “өзінің жас кезінде, хандығының бас кезінде, тіпті, Ордада әлі бірде-бір үй тұрғызылмаған кезде, оның білімнің пайдасы жөнінде осы бастан ойлануы қандай ғанибет” — деген пікір айтады. Мектеп ашу жөніндегі Жәңгірдің арманы тек он бес жылдан кейін барып іске асты. Ол оған дейін де жоғары жаққа әлденеше рет қатынас қағаз жолдап, мектеп ашуға көмек ету жөнінде өтініш түсірген, алайда олары аяқсыз қалған. Ақыры ол мектепті өз күшімен ашуға бекінді. Арада екі ай өткеннен кейін, 1841 жылы 6 желтоқсанда қазақ даласында қазақ балалары үшін ашылған тұңғыш мектеп дүниеге келді. Қарағайдан қиып салынған мектеп үйі — Ордадағы еңселі үйдің бірі болған. Екі қабатты ғимараттың іші де аса көрнекті болған. Оқушылардың партасы, мұғалім үстелі мен отырғышы, класс тақтасы, шығыс стиліндегі оймыш буылтық ағаш бағанасы мектеп ішінің жоғарғы эстетикалық талғаммен безендірілгенін көрсетеді. Жәңгір хан бұл мектепті 1848 жылдан өз қарамағына алып, жыл сайын оның қажетіне 1404 сом ақша беріп отырған. 1905 жылы осы екі сыныптық мектеп төрт сыныптық (қазіргі жүйе бойынша 9 сыныптық білім беретін) қалалық мектепке айналып, жанынан мұғалімдер даярлайтын педагогилақ курс ашылады. Мектепте шекті аспаптар оркестрі, хор және бай кітапхана болған. Жәңгір метебінен талай белгілі адамдар білім алып шықты. Олардың қатарында М.-С. Бабажанов пен М.Бекмұхамедов, Ш.Бөкеев пен Ұ.Қарашев, Ұ.Жәңгірұлы мен Р.Құрманғалиев, Ш.Жексенбаев, т.б. бар. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Жәрдем

“Жәрдем” — Қазақстандағы тұңғыш ұлттық баспахана. Ағайынды Сұлтан, Садық, Хасан Нығметуллиндер “Жәрдем (Ярдам) серіктігі” деген атпен 1912 жылы Семейде ұйымдастырған. Баспаханадан Т.Жомартбаевтың “Балаларға жеміс” өлеңдер жинағы (1912) мен “Қыз көрелік” романы (1912), М.Малдыбаевтың “Оқу кітабы” (1912), Шәкәрімнің “Ұмытылған Қалқаман — Мамыр” (1912), “Еңлік-Кебек” дастандары, Б.Айтқожаұлының “Шын мақсұттар” өлеңдер жинағы (1913), А.С. Пушкиннің “Дубровский]” повесінің аудармасы (“Қара сөзбен жазылған Дубровский хикаясы”, 1912), “Қазақ шежіресі”, “Төте оқу]”, т.б. кітаптар жарық көрді. 1917 — 1919 жылдары “Жәрдем”. Алаш зиялыларының ықпалында болып, “Сары Арқа” газеті мен “Абай” журналын шығарып тұрды. Дереккөздер
Жәркешов Заңғар Асанханұлы

Жәркешов Заңғар Асанханұлы (28.5.1936, Алматы) — халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1961), Қазақстанның (1967) және КСРО-ның спортқа еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1971), профессор (1980). 1960 жылы Қазақ тау-кен институтын (қазіргі ҚазҰТУ), 1972 жылы Алматы дене шынықтыру институтын бітірген. 1966 — 1972 жылдары КСРО-ның жоғары топтағы “Буревестник”, кейіннен “Дорожник” командасының аға жаттықтырушысы болды. Жәркешов басшылығымен Қазақстан ерлер командасы КСРО чемпионы (1969), Еуропа чемпиондары Кубогының жеңімпазы (1970) атанды. Жәркешов көптеген ғылыми мақалалардың, оның ішінде волейбол оқулығының авторы. Сілтеме Қазақ энциклопедиясы
Темкен Мұқашұлы Жәутіков

Жәтіков Темкен Мұқашұлы (18.7.1932 жылы туған, Павлодар облысы Аққулы ауданы Төсағаш ауылы) — ғалым, геология-минералдық ғылымының докторы (1988). 1955 жылы Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. 1955 — 1970 жылдары Шығыс Қазақстан геология басқармасының экспедицияларында геолог, партия бастығы, аудандық аға геолог қызметтерін атқарған. 1970 жылдан Геология ғылымдар институты Алтай бөлімінің меңгерушісі, институттың жетекші ғылыми қызметкері, асыл металдар лабороторяның меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері колчедан-полиметалл және алтын кен орындарының жер қыртысында орналасу заңдылықтарын зерттеуге, олардың қорын болжаудың геологиялық негіздерін жасауға арналған. Қазақстандағы алтын кен орындарын жіктеп, кентас орналасатын құрылымдарды анықтады. Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1996). “Еңбек даңқы” медалімен марапатталған (1970). Сілтеме Қазақ энциклопедиясы Дереккөздер
Жебелек

Жебелек — қыздардың желбегей жамылатын жұқа сырт киімі; жаңа түскен келіннің басына салып жүретін орамалы. Кейде қыздардың бұрымына қосып өретін ақ, қызыл, сары түсті жалпақтығы төрт елідей жібек матаның қиықшаларын да Жебелек дейді. Жебелек бұрымдап өрілген шаштың сәнін келтіреді. Дереккөздер
Жегу әбзелдері

Жегу әбзелдері — арбаны, шананы атқа, т.б. көлікке жегу үшін қолданылатын әбзелдердің (қамыт, доға, ершік, белқайыс, делбе, бишік, шілия) жалпылама атауы. Түйеге түйе қамыты, өгізге мойынтұрық пайдаланылады. Дереккөздер
Жез

Жез — мыстың мырышпен және басқа қосымша элементтермен қорытпасы. Құрамында 50%-ға дейін мырыш және басқа да элементтер араласқан мыстың қорытпасы. Жездің құрамына алюминий, қалайы, никель, т.б. элементтер де кіреді. Жез таза мыс сияқты иілгіштігі жоғары, бірақ одан берік болады. Құрамында 20%-ке дейін мырыш бар жез атмосфералық жегідесіне төзімді. Күрделі (легирленген) Жездің беріктігі және коррозияға төзімділігі өте жоғары болады. Құрамында 1,0 — 1,5% Sn бар жез (немесе теңіздік жез), алюминийлі жез (құрамында 0,4 — 2,5% Al бар; түсі алтынға ұқсайды) және никельді жез (12 — 16,5% Nі бар) теңіз суына төзімді келеді. Жез — коррозиядан қорғауды қажет етпейтін құралымдық материал. Жай жез құбырлар мен күрделі пішінді жұқа қабырғалы бұйымдар, күрделі жез кеме жасауда (буды конденсациялауға арналған құбырлар, тісті дөңгелек, т.б.); никельді жез химиялық машина жасауда; алюминийлі жез (құрамында 15% Zn, 0,5% Al бар) зергерлік бұйымдар жасауда пайдаланылады. Балқаштағы түсті металдар өңдейтін зауыт — жез өндіретін еліміздегі ең ірі металлургиялық өндірістердің бірі. Дереккөздер
Жезкент

Жезкент — Абай облысы Бородулиха ауданындағы кент, Жезкент кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Бородулиха ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, бетеге, қау, жусан аралас қара топырақты орманды дала белдемінде орналасқан. Кәсіпорындары Жезкент — Қазақстандағы түсті металл өндіру, оларды байыту орталықтарының бірі. Мұнда Жезкент кен байыту комбинаты, “Шахтаөту” басқармасы, жылу орталығы, жөндеу кәсіпорны, нан зауыты, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Инфрақұрылымы 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, емхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Жезқазғанит

Жезқазғанит– минерал, рений сульфиді. Химиялық формуласы (Re1Mo)S2. 1961 ж. Т.А. Сәтбаева мен Е.М. Поплавко Жезқазған кентастарын зерттеу барысында алғаш тауып, жезқазғанитті толық құрамын және құрылымын анықтаған. Жезқазғанит халькозин-борнит кентастарының ішінде жіп, ілмек, глобулдер немесе сопақ сфера пішінді бөлшектер түрінде түзіледі. Жезқазғаниттің түйіршіктері микроскоппен 1000 – 20000 есе ұлғайтқанда ғана көрінеді. Электр тогын өткізгіш. Шағылысқан жарық сәулесінде – қоңырлау күлгін, иммерсияда – қоңырлана түседі. Қатт. 3 – 4. Спектрлік талдау бойынша құрамында Re – 52%, Mo – 26%, S – 22% және аз мөлшерде қорғасын мен мыс қоспалары бар. Ж-тен рений алынады. Жезқазғанит алғашқы Қазақстан жерінде табылған сирек кездесетін жаңа минерал. Эталоны Қ.И. Сәтбаев атындағы геология ғылымдар институтының көрмесінде сақтаулы. Дереккөздер