kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Түлей

Түлей, Түлейі – түбекті мекен еткен қазақтар сексеуіл шыққан қалың бұталы өңірді осылай атайды. Маңғыстау – Үстіртте атақты алты Түлейі бар. Олар: Қара Түлейі , Есенқазақтың Түлейі , Елтененің Түлейі , Табынның Түлейі , Белсексеуілдің Түлейі , Түріктің Түлейі (Елтене Түлейі нің шығыс бетінде). Дереккөздер
Өзенаралық

Өзенаралық, Өзен аралығы - көршілес екі шектес өзендердің ортасындағы аумақ; көршілес екі өзеннің арасындағы жер. Мысалы, Әмудария мен Сырдария өзен аралығы, т.б. Суайрық кеңістіктері мен аңғарлардың жанама беткейлерін қамтиды. " Өзенаралық" термині, негізінен, жазық аумаққа қатысты қолданылады. Өзенаралықтың беті, әдетте, эрозиялық бөлшектенуге аз ұшырайды (ылдилығы 3-4°-тан аспайды); оған плакорлық топырақтар мен өсімдіктер тән, оның бетінде көлдер, беткі батпақтар кездеседі. Тағы қараңыз * Өзен; * Өзен алабы; * Өзен аңғары; * Өзен жүйесі; * Өзен бастауы; * Өзен сағасы; * Өзен еңістігі; * Өзен желісі; * Өзен жүйесі; * Өзен иректілігі; * Өзен ирелеңі; * Өзен көлігі; * Өзен суының тартылуы; * Өзен эрозиясы; * Өзендердің бөлінуі; * Өзендердің қоректенуі; * Өзенді ілестіру; * Өзеннің бас жары; * Өзен жайылмасы. Дереккөздер
Гренадерлер

Гренадерлер — көптеген елдердің армиясында 17 ғасырдан бастап, орыс армиясында 19-20 ғасырларда болған іріктелген жаяу немесе атты әскер бөлімдері. Олар найзамен, кол гранатымен қаруланған. Бастапкы кезде гранат лактыруға үйретілген солдаттар гренадерлер деп аталған. Дереккөздер
Орын Құлсариев

{{Тұлға } { } { } }} Орын Құлсариев (1 қаңтар, 1932 жылы Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Таушық ауылында - 2019 26 желтоқсан) – кеңестік және қазақстандық мәдениет қызыметкері. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қызыметкері (1967). Қазақстан Республикасының Мәдениет Қайраткері (2000). Маңғыстау облысының Құрметті азаматы. Қазақ КСРнің Халық ағарту ісінің Үздігі. Өмірбаяны Орын Құлсариев 1932 жылы қазіргі Таушық ауылында дүниеге келген. Ақтөбе қаласындағы мәдени-ағарту училищесін бітірген. 1975 жылы Алматы қаласында Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрі жанынан ұйымдастырылған курстан (Ш.Қажығалиевтің жетекшілігімен) өткен. Маңғыстау мен Қарақия аудандағы халық театрын, ұлт аспаптар оркестрі және «Маңғыстау маржандары» ансамблін ұйымдастыру жұмысына қатысты. Құлсариев халық күйшілері Дина, Қазанғап, Есір, Өскенбай мен Мұраттың музыкалық шығармаларын нотаға түсіріп, насихаттаған. Қазір Жетібай кентіндегі балалар музыка мектебінің директоры. Мемлекеттік марапаттары * 1967 жылы «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қызыметкері» құрметті атағы берілді. * 1970 жылы «Қажырлы еңбегі үшін Лениннің туғанына 100жыл» медалі * 1991 жылы Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі (құрметті атағы); * 2000 жылы «Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері» құрметті белгісі; * 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі; * Тәуелсіз Қазақстан Республикасының жоғарғы мемлекеттік марапаты «Құрмет ордені»мен елбасының жарлығымен марапатталды. * 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі * Қазақстанның мемлекеттік марапаты «Ерен Еңбегі үшін» медалі * Маңғыстау облысының Құрметті азаматы * 2015 жылы «Қазақ хандығына 550 жыл» алтын медалі * 2015 жылы «Ұлы отан соғысына 70 жыл» медалі * "Маңығстау облысына 40 жыл" мерекелік медалі * Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне (1958) қатысқан. 10- Халықаралық фестивалінің дипломанты, Бүкілодақтық фестивальдардың лауреаты (1977 – 1979, 1983 – 85).
Адам экологиясының әдістері

Адам экологиясының әдістері (Методы экологии человека). Адам экологиясы ұзақ уақыт даму нәтижесінде қалыптасты. Осы даму барысында оның теориялық негіздері, ғылыми және қолданбалы міндеттерді орындаудың әдістемелік ережелері мен нақты әдістік тәсілдері қалыптасты. Антропоэкологиялық идеялардың қалыптасуы мен дамуы адам экологиясының басқа пәндерден — табиғи және әлеуметтік географиядан, демографиядан, социологиядан, биология мен медицинадан алған зерттеу әдістерінің жетілдірілуімен және өңделуімен қатар жүрді. Адам экологиясының әдістемелік негіздерін қалыптастыру үшін оны жер бетінде адам қауымдастықтары мен табиғи кешендердің әрекеттесу процесінде қалыптасатын кеңістіктік-уақыттық жүйелердің (антропоэкожүйелердің) даму заңдары туралы ғылым, бұл жүйелерді реттеу мен басқару әдістері туралы ғылым деп ұғыну маңызды болды. Антропоэкологиялық әдістер жүйесінде табиғи, әлеуметтік-тұрмыстық, экономикалық, саяси, экологиялық-гигиеналық және т.б. факторларды бағалау үлкен орын алады. Кейде адамдардың тіршілік әрекетіне әсер ететін немесе әсер етуі мүмкін құбылыстар мен факторлардың тізімі бар антропоэкологиялық кадастрлар түзіледі. Бағамдаушылық зерттеулер табиғатты, шаруашылықты, халықты, медициналық-демографиялық және әлеуметтік керсеткіштерді жүйелеп, тақырыптық картографиялаудың қарқыны өсуімен өзара тығыз байланыста дамиды. Антропоэкологиялық объектілерді зерттеудің маңызды әдістемелік принципі — ең алдымен картографиялық үлгілеу. Адам экологиясында аудандастыру сияқты маңызды әдістемелік тәсіл кеңінен қолданылады. Адамның мекен ету ортасын оңтайландыру мен әлеуметтің денсаулығы деңгейін көтеру антропоэкологиялық болжау негізінде ғана мүмкін болатын келешектік бағалауды қажет етеді. Адам экологиясының ішкі дамуының күрделі процестері нәтижесінде ол қазіргі уақытта антропоэкожүйелердің ішкі құрылымын, олардың аумақтық ұштасымы мен кеңістіктік-уақыттық байланыстарын зерттейтін ауқымды іргелі ғылым болып отыр. Адам экологиясындағы жүйелік тұрғыдан қарау антропоэкологияның тән сипатты міндеттерін жүйенің жалпы теориясының ережелерін қолдану арқылы шешу нәтижесінде қалыптасты. Дереккөздер
Географиялық өріс

Географиялық өріс, географиялық нысанның өрісі - белгілі бір географиялық нысанның басқа нысандар мен құбылыстарға ықпал ету ареалы. Нысанының өзіішік физикалық кеңістігі, Географиялық өріспен бірге жиынтығы оның географиялық кеңістігін құрайды. Дереккөздер
Түмен Балтабасов

Түмен Балтабасов (1884, Маңғыстау түбегі, Қызан – 1957, Таушық ауылы) – ақын. Жасында ауыл молдасынан оқып, сауат ашқан. Абыл мен Нұрым, Ақтан мен Қашаған, Махамбет пен Мұрат жырларын насихаттаушы. Қоян жұтында (1927 – 1928) үй-ішімен Түбіжік пен Қаңғаны мекендеген. Түмен кәсіп іздеп Махачкалаға (1939 – 1940) барады, одан кейін Таушықты мекендейді. Түменнің жыр-толғаулары жергілікті баспасөз беттерінде жарияланған. 1965 жылы «Пернелердегі термелер» жинағында Түменнің «Біздің сұлу Алматы» деген толғауы жарық көрді. «Қазақстан», «Маңғыстау», «Жеңіс жыры», «Біздің сайлау», «Сәттіғұл ақынға», т.б. толғауларында халық тарихын дәуір шындығымен байланыстыра асқақ сезіммен жырлайды. Оның бірқатар жырлары сын-сықақ сипатында шығарылған. Ақын туралы деректер мерзімді баспасөз еттерінде, сондай-ақ Сыдиықұлының «Ақын-жыраулар» (1974) атты кітабында кездеседі. Дереккөздер
Магнезитті кірпіш

Магнезитті кірпіш (Кирпич магнезитовый) — 1—10% қоспалары бар магний тотығынан тұратын, отқа төзімді материалдан жасалған қыш. Отқа төзімділігі 2000°С-тан жоғары; мартен пештерінің (негізгі процесс |бойынша) алдыңғы және артқы қабырғаларын, бүркеншіктері мен түптерін, электр пешінің ішкі қабырғаларын қалау үшін қолданылады. Дереккөздер
Бөрібек Тамбаев

Бөрібек Тамбаев (1895, қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы аумағы — 20.12.1978, Орынбай ауданы) — шопан. Қаракөл қой шаруашылығын өркендетуде жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін Ленин (1947) орденімен марапатталған. Дереккөздер
Ғаламдық ракета

Ғаламдық ракета — жер шеңберінің жартысынан асатын кашықтықты ұшып өте алатын және жер шарының кез келген нүктесіндегі нысананы жоюға кабілетті баллистикалық ракета. Ғаламдық ракеталардың дәл тию мүмкіндігі мол, сонымен бірге нысанаға кез келген қуатты ядролық зарядты апара алады. Дереккөздер
Қабатты материал

Қабатты материал (Материал слоистый) — құрамына кіретін элементтер қабат-қабат болып композициялық материал түзеді. Бұлар металдар мен қорытпалардан, пластмасса және т.б. материалдар қабаттарынан тұрады және оларды тиісті механикалық, жылуфизикалық, электрлік, химиялық және т.б. қасиеттерін пайдаланып, өндіруге болады. Қабатты материал мысалы ретінде биметалл материалдарын атауға болады. Дереккөздер
Географиялық патология

Географиялық патология - адамдардың, жануарлар мен өсімдіктердің жергілікті табиғи жағдайлармеп (адам үшін, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық факторлармен) байланысты ауруларын зерттейтін ғылым саласы. Географиялық патология медициналық географиямен, халық географиясымен, демографиямен, экологиямен, нозогеографиямен тығыз байланысты. Терминді неміс ғалымы А. Хирш ұсынды (1858 ж.). Дереккөздер
Боцман

Боцман — әскери-теңіз флотындағы кіші командалық құрам командирі (мичман немесе старшина). Оның міндетіне кемедегі тазалық, кеме жабдықтарына, кішкене кайықтарға, т.б. иелік ету жатады. Дереккөздер en:Bootsmann nl:Volmatroos
Әскери қатынас

Әскери қатынас (Военное сообщение) — # әскерді, ұрыс техникасын және басқа да әскери жүктерді тасымалдау үшін пайдаланылатын күрлықтық, су және әуе қатынас жолдары. # Әскери тасымалды (жеке құрам, ұрыс техникасы және әр түрлі жүктер) жоспарлайтын және ұйымдастыратын, сондай-ақ көлік пен қатынас жолдарының барлық түрлерін пайдалануды басқаратын әскери органдар. Әскери қатынастар қызметі Әскери қатынастар қызметі (Служба военных сообщений) — еліміздің темір жол, теңіз, өзен және әуе көліктерін әскери тасымал үшін даярлау мен пайдалану мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің мүдделерін корғайтын Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің арнайы оперативтік-тылдық қызметі. Осы аталған көлік түрлеріндегі әскери қатынастар қызметтік әскери тасымалдауды жоспарлауға және оларды басқаруға қатысушы әскери қатынастар органдарымен, сондай-ақ жоғарыда аталған көлік түрлерінің ерекше жағдайларда жұмыс істеуін дайындауда ұсынынады. Дереккөздер
Қолғанат Нұржаубаев

Қолғанат Нұржаубаев (1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – өлкетанушы-тарихшы, Маңғыстаудан шыққан тұңғыш археолог, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ), Қазақ академия университетін бітірген. Маңғыстау облысы тарихи-өлкетану мұражайының негізін қалаушы, өлке тарихи-мәдени ескерткіштерін, Қызылқала, Шерқала ортағасырлық бекініс-қалалары мен өлкенің археологиялық ескерткіштері туралы мәліметтерді зерттеуші. Маңғыстау облысы Кеңесі атқару комитетінде ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, жалпы бөлім меңгерушісі, Ақтау қаласы және Маңғыстау облысы кеңестері атқару комитетінің төрағаларының көмекшісі қызметтерін атқарған. Маңғыстау тарихы, этнографиясы, мәдени ескерткіштері, т.б. туралы көптеген зерттеу мақалаларының авторы. Қазір «МАЭК-Қазатомпром» ЖШС-нің баспасөз хатшысы. Дереккөздер
Аттестациялау

Аттестациялау - әскери кызметшінің не өскери міндетті адамның жеке қабілеті мен моральдық саяси, іскерлік қасиеттеріне сипаттама беретін құжат. Сонымен қатар атгестация әскери мамандардың дұрыс өсуі мен орналастырылуын қамтамасыз етуге лайыкталған. ҚР Қарулы Күштерінде аттестация кезекті (лауазым қызметіндегі белгілі бір уақыт аяқталғанда), қызметтен запасқа, отставкаға шығу немесе кету, сондай-ақ қызмет бойынша ауыстырылуына сәйкес, алғашқы офицерлік атақ берілуіне байланысты болып бөлінеді. Дереккөздер
Географиялық сипаттау

Географиялық сипаттау - географиялық зерттеулер мен олардың нәтижелерін баяндайтын тарихи дәстүрлі әдіс; 2) белгілі бір аумақты (айдынды) географиялық талдаудың бастапқы кезеңдерінің бірі және одан кейінгі барлық зерттеу кезеңдерінің қажетгі алғы шарты. Жеке байқаулардың нәтижесінде жиналған пакты материал белгілі бір тәртіппен өнделеді және зерттелген нысан туралы жаңа білім болып табылады. Дереккөздер
Қабылдағыш

Қабылдағыш (Приемник) -қорытпа жасау процесі кезінде қорама құрамына кіретін тетік; ол арқылы балқыма құйылып, тиісті арналарды толтыруға бағытталады. Тетіктің (дайындаманың) ішкі қуыстары сұйық металмен толған кезде, яғни сұйық металл Қабылдағыштың жоғарғы деңгейіне дейін жеткенде, құю тоқтатылады. Техникада ұзақ және жақын қашықтықпен байланыстыратын құрал да Қабылдағыш деп аталады. Дереккөздер
Географиялық цикл

Географиялық цикл, геоморфологиялық цикл, эрозия циклі - бедер пішіндерінің (жастык, толысулық, керілік және шөгу сатылары) бірізді занды ауысымы. Осы ауысымның нәтижесінде алғашында тегіс бедер, негізінен, тектоникалық көтерілу әсерінен қатты тілімденген таулы бедерге айналады. Бұдан кейінгі көтерілумен орны толмайтын эрозиялық және денудациялық процестердің дамуы бедердің бастапқы қалпына жуық деңгейге дейін аласаруына және оның пенеплендер түзілуімен аяқталатын тегістелуіне апарып соғады. Дереккөздер
Географиялық шекаралар

Географиялық шекаралар — 1) өзара тек бір нышанмен ғана болса да ерекшеленетін көршілес кеңістіктік (географиялық) түзілімдерді бөліп тұратын сызықтар (жазықтықтағы проекциялар) немесе өтпелі өңір; 2) географиялық қабықтың жекелеген қабаттары (литосфера, гидросфера, атмосфера) арасындагы бөлу беттері - вертикаль қималарда бейнеленетін вертикаль географиялық шекаралар деп аталатындар. Дереккөздер
Қолғанат Құлсариев

Қолғанат Құлсариев (1947 жылы туған, Маңғыстау облысы) – мұнайшы. *ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1970). *1964 – 65 жылдары «Маңғышлақмұнайбарлау» тресі Жетібай мұнайбарлау экспедициясында бұрғылау жұмысшысы *1970 – 72 жылдары Жетібай гидрогеологиялық экспедициясында инженер-геолог *1972 – 98 жылдары «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігінде оператор, бас геолог *1998 – 2004 жылдары «Өзенмұнайгаз» АҚ-ның директоры болды *2004 жылдан «Қазмұнайгаз Біріккен өндіріс» АҚ-ның бастығы. *Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет» грамотасымен (1981) Бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Адам экопатологиясы

Адам экопатологиясы (Экопатология человека) — адам ауруының қоршаған орта сипаттамасымен өзара байланысың зерттейтін медицина бөлімі. Бұл кезде судағы, ауадағы, топырақтағы және т.б. ортадағы қандай да бір элементтің құрамына ғана емес, оның химиялық түріне (элемеітттің сіңу дәрежесіне себепші болатын) және улылығына назар аударылады. Дереккөздер
Аблаут

Аблаут — сөз түрлендіретін, сөзжасамдық мағынаны білдіретін дауысты дыбыстар алмасуының бір түрі. Аблаут ішкі флексия қызметін атқаратын морфонологиялық құбылыс. Бүл ұғымды үндіеуропа тілдерінің (оның ішінде герман тілдерінің) грамматикалық жүйесін сипаттау үшін Гримм енгізген, түркі тілдеріне тән емес. Дереккөздер
Хаус Сұлтанұлы Нұрқабаев

Хаус Сұлтанұлы Нұрқабаев (1927, Форт-Шевченко – 2006, Ақтау қаласы) – теңізші. Баку теңіз училищесін бітірген (1948). 1949 – 58 жылы алысқа жүзетін кемелердің капитаны, 1958 – 63 жылы Гурьев (Атырау) теңіз училищесінің директоры, 1963 – 86 жылы Гурьев балық өнеркәсібі басқармасында директордың орынбасары, В.И. Ленин атындағы балық комбинатының директоры, Маңғыстау балық комб-нда директор, «Мангышлакрыбхолодфлот» бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. Н. «Құрмет белгісі» орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Бөгей ату

Бөгей ату— 1) Бір немесе бірнеше шепте бір уақытта жасалған шабуылдаушы танк пен жаяу әскер, торпедалық қайықтар немесе қарсылас теңіз десантының козғалыс жолындағы тұтастай от аумағы; артиллериялық атыс түрі. Бөгей ату жылжымайтын және жылжымалы болып бөлінеді. 2) Қарсыластың әуеде ұшу жолындағы жылжымайтын от бөгесіні; зениттік артиллерия атысының түрі. 150 м/сек жылдамдықта төмен ұшатын ұшақтарга қарсы бөгей атуды пулемет және автоматшылар белімшелері жүргізеді. Дереккөздер cs:Krycí palba de:Unterstützungsfeuer en:Fire support fr:Tir de suppression he:אש רתק it:Fuoco di saturazione pt:Fogo de supressão ru:Заградительный огонь
Үңгі

Үңгі — 1) алдын ала тесілген өтпелі және түйық тесіктерді өңдеуге (үңгілеуге) арналған көп жүэді кескіш құрал. Үңгі тұтас, құрамалы және жиынтық болып бөлінеді. Көп сатылы тесіктер жиынтық Үңгіде өнделеді; 2) цилиндр тесіктерді үңгі¬леуге арналған көп жүзді кескіш құрал. Түрлері *Kұpaмa үңгі (Сборный зенкер) — түрқысынан және алмастырмалы кескіш бөліктерден тұратын үңгі. *Пісірілген үңгі (Сварной зенкер) — құрылымдық болаттан жасалған, сағасы пісірілген үңгі. *Сағалы үңгі (Зенкер с хвостовиком) — конусты сағасы бар үңгі. *Саптама үңгі (Насадной зенкер) — құралбілікке бекітілуге арналған тесігі бар үңгі. *Тұтас үңгі (цельный зенкер) - құралдық материалдан тұтас жасалған үңгі. *Үңгілеу (зенкерование) — тесіктердің дәлдігін арттыру және кедір-бұдырлығын азайту үшін оларды (тесіктерді) тазалай өңдеу. Тескіш, вертикаль-жаңғылағыш және револьверлі білдектерде үңгі арқылы жүзеге асады. Үңгіш Үңгіш (зенковка) — үңгіштеуге арналған көп жүзді кескіш құрал. Үңгіш-тіліктегіш Үңгіш-тіліктегіш (зенковка-подрезка) — түпбүйір беттерді тазалауға арналған үңгіш. Үңгіштеу Үңгіштеу (зенкование) — тесіктердің жөне центр тесіктердің қиықжиектерінің айналасындағы конустық немесе цилиндрлік үңгілдер мен тірек жазықтықтарды жөну арқылы өңдеу. Дереккөздер
Геодезиялық азимут

Геодезиялық азимут - байқау нүктесінің геодезиялық меридианы жазықтығымен байқау нүктесіндегі референц-эллипсоид бетіне нормаль және осы бағыт арқылы өтетін жазықтыкпен түзілетін екі жақты бұрыш; меридианный солтүстік бағытынан сағат тілінің жүрісімен 0-ден 360°-қа дейін өлшенеді. Геодезиялық азимут екі жолмен табылуы мүмкін: 1) референц-эллипсоидті бағдарлау кезінде геодезиялық тораптың бастапқы нүктесінде алынған негізгі азимутты және тораптың бұрыштарын пайдаланып, геодезиялық тораптың қабырғалары бойынша азимуттарды беру арқылы; 2) астрономиялық азимутты анықтау Хn және содан соң бағыттың іk геодезиялық азимутын А мынадай формула бойынша табады. Дереккөздер
Ату нақтылығы

Ату нақтылығы (Действительность стрельбы) — белгіленген мерзімде көзделген нысананы оқ-дәріні аз жұмсай отырып жою нәтижесі. Ату нақтылығы (нәтижелілігі) әскери тапсырманы орындау және ату нәтижелері бойынша (атылған оқ берілген тапсырманы қаншалықты орындады, жаралылардың, қаза тапқандардың пайызы, оқтың (снарядтың және т.б.) қирату күшінің әсері) анықталады. Ату нақтылығы қарудың түріне байланысты нысанаға тию мүмкіндігі мен оқ-дәрі көлемінің өсуіне байланысты кемелденіп отырады. Дереккөздер
Бөгей ату шебі

Бөгей ату шебі— ұңғылы артиллерия мен минаатарлардың бөгей атуы даярланатын және жүргізілетін жергілікті жердегі шартты желі. Ол карсыластың шабуылдаушы (қарсы шабуылдаушы) танктері мен жаяу әскерлерінің ілгерілеу жолдарына қойылады. Дереккөздер
Өзендер мен суқоймалардың қатуы

Өзендер мен суқоймалардың қатуы - өзендер мен суқоймаларда мұз жамылғысының түзілуімен сипатталатын мұздану режімінің фазасы. Су нысанының мұз түзілуінің қарқындылығына, гидравликалық қасиеттеріне және морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты мұз жамылғысының қалыптасуы немесе жиекмұздардың өсуі мен түйісуі (қатудың бірінші типі) арқылы не судың беткі бөлігінде мұздың және қабыршақ мұздың жиналуы (қатудың екінші типі) есебінен болады. Дереккөздер
Кіші Калибрлі артиллерия

Кіші Калибрлі артиллерия (Малокалиберная артиллерия) — негізінен, әуедегі нысаналар мен шағын кемелерге қарсы күрес жүргізу үшін қолданылатын, калибрі әдетте 76 мм дейін болатын кару. Кіші Калибрлі артиллерияның көп жүйесінің бастапқы жылдамдығы мен оқталған оқшасы болады. Кіші Калибрлі артиллерия қаруының басым бөлігі автоматты болып табылады. Дереккөздер
Нұрқабай құдығы

Нұрқабай – Түпқараған түбегіндегі Тамшалы бұлағының оңтүстік-шығысындағы шыңырау (құдық), Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ХIХ ғасырдағы сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан 35 км шығыс бағытта орналасқан. Тарихи дерек, сипаты Ескерткіш Маңғыстау МТМҚ ММ 2005 жылы анықталған. Құдықты Нұрқабай байдың ұсынысы бойынша ХIХ ғасырда танымал құдықшы Бәли қазған. Мәлімет берушілердің айтуынша құдықтың тереңдігі 36 құлаш. Кезінде Нұрқабай әр құлашқа екі қой беріп қаздырған көрінеді. Жоғарғы суды түйенің терісінен жасалған қауғаға қыл арқан байлап, шығыр доңғалағының көмегі арқылы, түйе күшімен тартылған. Құдықты пайдаланар алдында, кезінде құдықты екі мәрте тазалап отырған. Қазіргі уақытта құдықтың мал суғару үшін, суды су сорғыш мотор арқылы сорып алынатын қоры үш отар қойды суаратындай шамасы бар. Құдықтың қазіргі кездегі тереңдігі 56,4 м, сағалық аузының диаметрі 69 см. Дереккөздер
Геодезиялық базис

Геодезиялық базис - жергілікті жердегі екі нүкте «расындагы жоғары дәдікпен влшенген жене триангуляция қабырғаларының ұзындығын анықтауға пайдаланылатын арақашыктық. Геодезиялық тораптын класында базистер ұзындығы 5 км-ден кем болмайды және инварлық сымдармен 1:500 000-нан көп емес салыстырмалы қателікпен өлшенеді. Геодезиялық тораптын Кабырғаларымен геодезиялық базис базистік торап арқылы байланыстырылады. Геодезиялық базисті елшеудің және базистік торапты құрудың орнына қазіргі практикада, әдетте, тораптың қабырғасынын ұзындығын тікелей өлшейді, бұл жағдайда оны базистік қабырға деп атайды. Базистік қабырғаның ұзындығы жарық қашықтық елшеуіштермен 1:400 000-ден (1-класс торабында) және 1:300 000-ден (2-класс торабында) кем емес дәлдікпен өлшенуі мүмкін. Дереккөздер
Адъюнктура

Адъюнктура (- қосылған) — Қазақстан Республикасы Карулы Күштерінің жоғары оку орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелеріне ғылыми-педагогикалық және ғылыми кадрларды даярлау нысаны. Азаматтық жоғары оқу орыңдарының аспирантурасына сәйкес келеді. Дереккөздер Дереккөздер ar:دراسات عليا da:Postgraduat uddannelse de:Postgraduales Studium el:Μεταπτυχιακό en:Postgraduate education es:Posgrado fa:تحصیلات تکمیلی fr:Postgraduate gan:研究生 he:תארים מתקדמים ko:대학원 lt:Podiplominės studijos nn:Doktorand no:Doktorand pl:Studia podyplomowe pt:Pós-graduação ru:Послевузовское профессиональное образование simple:Postgraduate education sv:Doktorand th:บัณฑิตวิทยาลัย tr:Lisansüstü eğitim birimi uk:Післядипломна освіта wuu:研究生
Өзендер мен суқоймалардың су режімі

Өзендер мен суқоймалардың су режімі – өзен, көл, бөген, батпақтар мен мұздықтардағы су деңгейі мен көлемінің белгілі бір уақытта өзгеруі. Белгілі бір табиғи зонаға тән климаттық факторлардың жыл ішінде өзгеріп отыруын, жыл ішіңде және жылдан-жылға су келуінің әркелкілігін көрсетеді. Өзендердің су режімдерінің жылдық циклдері су тасуы, төменгі деңгей (жазғы және қысқы), тасқын деген фазаларға бөлінеді. Дереккөздер
Геодезиялық биіктік

Геодезиялық биіктік - жер бетіндегі мәлім нүктеден референц-эллипсоид бетіне дейінгі қашықтық немесе нүктенің геоид бетінен биіктігі. Геодезиялық биіктік нүктенің абсолют биіктігі мен осы нүктедегі биіктіктер аномалиясының қосындысы ретінде анықталады. Барлық инженерлік есептеулер мен құрылмаларда абсолют биіктіктер пайдаланылады. Дереккөздер
Ғарыш айлағының өлшеу кешені

Ғарыш айлағының өлшеу кешені — телеметрикалық бақылауды, өлшемнің траекториялық, динамикалық және т.б. түрлерін жүргізуге, құжаттарды жинауға, қайта жасауға, еңдеуге, ракета тасушылар мен ғарыш аппараттарын сынау және ұшыру кезінде ақпарат жіберуге арналған техникалық, құралдар мен құрылыстардың жиынтығы. Дереккөздер
Бөгемелер

Бөгемелер — танкіге, жаяу әскерге карсы қойылатын тасымалы инженерлік бегеттер. Бөгемелер ұзындығы 2 метр болатын 3 рельс бөліктерінен немесе темір бөренеден өзара көлденең бағытта дәнекерленіп жасалады. Танкіге қарсы бөгемелер топырақ бетіне кемінде 2 қатар етіліп, танкті тар жолдардан, елді мекендердегі кешелерден өткізбеу үшін қойылады. Жаяу әскерге қарсы бөгемелер ұзындығы 1,5-2 м үшкір темірлерден айкастырылып, араларына тікенді темір оралып жасалады. Жаяу әскерге карсы танкіге орларды, байланыс жолдарын, тікенді бөгеттерден өтетін жерлерді корғау үшін жасалады. Дереккөздер
Геодезиялық гравиметрия

Геодезиялық гравиметрия - геодезияның ғылыми және практикалық мәселелерін шешуде Жердің ауырлық күші, гравитациялық өрісін сипаттайтын шамаларды өлшеу, оларды Жер пішінін анықтауға пайдалану туралы геодезияның бір саласы. Жердің гравитациялық өрісін зерттеуге, Жердің ішкі құрылысы туралы болжамдар жасауга, кен орындарын барлауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Адъютант

Адъютант (— көмектесуші) 1. Әскери бастықтардың, қолбасшылардың түрлі тапсырмаларын орындайтын немесе штаб қызметін атқаратын офицер. 2. Жеке әскери бөлімдердің жасақтау жағын басқаратын офицер. 3. Генерал-Адъютант (флигел-Адъютант) - 17-18 ғасырлардағы орыс императорының төңірегіндегі сарайлық әскери шен; 4. 19 ғасырдағы Францияда полктағы унтер-офицерлер мен капралдардың оқуына жауап беретін офицер. Қазақстанда бұл шенге алғаш Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов ие болған. Дереккөздер
Өзендерді жіктеу

Өзендерді жіктеу - өзендерді ең елеулі белгілері бойынша (сулылығы, ағынының жыл ішінде бөлінуі, қоректену көздері, ұзындығы, арнасының тұрақтылығы, суының температурасы мен химиялық құрамы, мұз режімі және т.б.) кластарға немесе топтарға бөлу. Дереккөздер
Майша Молдақарақызы Түметова

Түметова Майша Молдақарақызы (1963 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – шопан, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1989). С.Жанғабылов атындағы орта мектепті бітіргеннен кейін әкесі Молдақарамен бірге мал басын өсіріп, мал басын көбейтуде және одан алынатын өнімді арттыруда ұзақ жылдар бойына еңбек етті. Дереккөздер
Жанайдар Сәлімұлы Құлшанов

Жанайдар Сәлімұлы Құлшанов (1934 жылы туған, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Қарабау ауылы) – мұнайшы, «Маңғыстау мұнай саласының Еңбек ардагері». Өмірбаяны * ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1966). * 1959 жылы Қаратон мұнай өндіру басқармасында оператор * 1966-1984 жылдары «Өзенмұнай өндіру» басқармасында ұңғымаларды күрделі жөндеу шебері, аға инженер, ауысым бастығы, бастықтың 1-орынбасары. * 1996 жылдары №2 Өзен техникалық көлік басқармасының директоры қызметтерін атқарған. Марапаттары * «Құрмет белгісі » ордені * «Ерен еңбегі үшін » (1999) медалі * «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Қосақтағыш қадалық

Қосақтағыш қадалық (Штырь для спаривания) — қорама бөліктерін біріктіруге арналған қадалық. Құю процесі аяқталған соң дайындама кристалданып, суынып, қатайғанда қораманы не қорамжәшіктерді ажырату қадалықтан шығарудан басталады. Дереккөздер
Геодезиялық координаталар

Геодезиялық координаталар — нүктелердің геодезиялық өлшеулер арқылы және референц-эллипсоид бетінде одан орі есептеулер арқылы алынған ендіктері мен бойлықтары. Геодезиялық координаталар берілген нукте арқылы референц-эллипсоид бетінде өтетін нормальмен байланысты. Геодезиялық координаталар жүйесі Жердің физикалық бетіндегі нүктелердің орындарын бастапқы жазықтықтар, бағыттар және нүктелер арқылы анықтайтын координаталар жүйесі. Геодезиялық координаталар жүйесі: кеңістіктік және жазықтықтық болып бөлінеді. Координаталардың кеңістіктік жүйесі: географиялық және полярлық жүйе болып ажыратылады. Ал географиялық координаталар жүйесі өз кезегінде: астрономиялық және геодезиялық болып бөлінеді. Жазықтық координаталар жүйесіне тікбұрышты жазық (х, у) және жазық полярлық координаталар жатады. Дереккөздер
Ату сызбасы

Ату сызбасы (Схема огня) - артиллерия, танк, атыс қаруы және тағы басқа атыс құралдарының атыс міндеттері картада немесе қағазда шартты белгілермен көрсетілген графикалық жауынгерлік құжат. Картага берілген түсінік сөздерде нысаналардың координаттары, олардың нөмірлері мен атаулары көрсетілуі мүмкін. Егер Ату сызбасы қағаз бетінде орындалса, онда оған координаттық тор жүргізіледі. Дереккөздер
Геодезиялық көрінушілік

Геодезиялық көрінушілік - 1) көздеу сәулесін жауып тұратын кедергінің болмауы; 2) аспаптың кору дүрбісімен қараған кездегі көздеу нысаналары бейнесінің сапасына әсер ететін атмосфера жағдайының жай-күйі. Дереккөздер
Геодезиялық құрылыс торы

Геодезиялық құрылыс торы - құрылыс алаңындағы бөлу және түсіру жұмыстарын жүргізетін құрылыстық координаталық тор. Геодезиялық құрылыстың тор қабырғалары 10 м-ден 20 м-ге дейінгі шаршылардан немесе тіктөртбұрыштардан тұрады және олардың қабырғалары болашақ құрылыстың негізгі өсьтеріне параллель болып құрылады. Дереккөздер
Температура аралығы

Температура аралығы (Интервал температурный) — металдарды қысыммен өндейтін температуралық аралық. *Температура МК(А) - аустенит- тің мартенситке түрленуі толық аяқ- талатын температура. *Температура МН(б) — аустенит- тің мартенситке түрленуі басталатын температура. Дереккөздер
Геодезиялық меридиан

Геодезиялық меридиан - Жердің айналу өсі арқылы өтетін жазықтықтардың сфероидпен қиылысу сызығы. Халықаралық келісім бойынша Лондондағы Гринвич обсерваториясы арқылы өтетін меридиан бастапқы меридиан болып есептеледі. Дереккөздер
Қызылғұл Құлшаров

Қызылғұл Құлшаров ( туған- өлген жылы белгісіз) – партия, кеңес қызметкері. Форт-Александровскіде туған. Екі сыныптық орыс-қазақ мектебін бітірген, Мәскеудегі БКП(б) орталық комитеті жанындағы курста оқыған (1925). Адай уездік партия комитетінің хатшысы, 1925 – 30 жылдары Ақтөбе, Сырдария губернаторлары, Қарқаралы уездік комитеттері ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1930 жылы 12 қаңтарда демалыс алып елге келген жерінен тұтқынға алынып, сотталды. Оны өтеген соң орта мектептерде орыс тілі пәнінің мұғалімі болған. Дереккөздер
Маңдайша

Маңдайша (Траверса) - әр түрлі құрылымдар мен машиналардың бөлігі (негізінен, тұғырлары) болып табылатын көлденең маңдайша. Мысалы, гидравликалық баспақтың, бойлай сүргілегіш білдектердің мандайшасы. Маңдайша — қазбаның төбесіне көлденең орнатылып, салмақ түскенде майысуға икемді түзу немесе қисық бөренеден жасалған бекітпенің элементі. Негізгі атқаратын міндеті қазбаның төбесін берік ұстап тұру. Тұрақты жұмыс істейтін қазбаларда маңдайшаны әзірлеу үшін бөренелерден болаттан немесе темір бетоннан жасалынған қимасы әр түрлі пішінді арқалықтар пайдаланылады. Әдетте жай және қысымға шыдамды арматуралар қолданылады. Механикаландырылған бекітпелер маңдайшасының конструкциясына қарай ол бекітілген, топсалы және солқылдақ болуы мүмкін.. Маңдайша — Сәулет әнерінде ғимраттың порталь деп аталатын архитектуралық конструкция міндетін атқарып тұрған, үйдің негізгі қасбетін (фасад) басқа жақтарынан ерекшелеп тұратын киіз үйдің (кҿрікті тас ғимраттардың) бір мүшесі. Маңдайша киіз үй керегелерінің жоғарғы бастарын тұтас конструкцияға айналдырады. Маңдайшаға маңдай уықтар бекітіле босаға мен сықырлауықтың жоғары бастарын ұстап тұрады. Маңдайшаны оюлап сәндейді. Дереккөздер
Геодезиялық пункттер координаталарының каталогі

Геодезиялық пункттер координаталарының каталогі - 1:200 ООО масштабтағы карта парағында немесе жұмыс жүргізілетін телім ауданында орналасқан пункттердің жүйелі тізімі. Онда пункттердің аты және кластары, тік бұрышты координаталары, центрлердің абсолют биіктіктері, көршілес пункттерге не арнаулы бағдарлық пункттерге қарайғы бағыттардың дирекциондық бұрыштары көрсетіледі. Геодезиялық пункттер координаталарының каталогінде пункттер абсциссаларының кішіреюіне карай жазылады және каталогке геодезиялық тораптың сұлбасы беріледі. Дереккөздер
Феррит

Феррит — 1) көміртектің темірдегі қатты ерітіндісі. Ақшыл түйіршікті болып келеді. Төменгі температуралы Ферриттің құрамында 0,02% С болады; 2) көлемдік центрленген текше торы бар темірдегі бір немесе бірнеше элементтердің қатты ерітіндісі. Дереккөздер de:Ferrite fa:آهنربای فریتی fi:Keraaminen magneetti fr:Ferrite (céramique ferromagnétique) ja:フェライト磁石 nl:Ferriet pl:Ferryty pt:Ferrite ru:Ферриты (оксиферы)
Атыс алаңы

Атыс алаңы маңдайшебі бойынша 1,5-2 километрдей, тереңдігі бойынша 5-15 километрге дейінгі жер учаскесі. Ол атыстар жүргізуге, атыс және тактикалық дайындық жасау, белімшелер мен мотоатқыштар әскерлерін дайындау үшін жабдықталады. Атыс алаңы елді мекендер мен кәсіпорындардан шалғай жерлерден таңдалады. Атыс алаңы аумағына нысана және ұшу алаңы, қорғаныс жолағы, атыс шебі, бастапқы бекініс жолағы мен тыл кіреді. Нысана алаңында механикалық және автоматты басқарылатын нысана жабдықталады. Атыс алаңы тылында оқ-дәрі беру пункті, оқу сыныптары, әр түрлі қалашықтар мен өзге де құрылыстар болады. Дереккөздер
Қажу

Қажу (Усталость) — 1) айнымалы кернеудің әсерімен металдың (бұйымның) құрылым, қасиетін өзгертіп, бірте-бірте қирауға алып келетін процесс; 2) металл бұйымдарының әр түрлі күш түсуден бастапқы күйі мен өлшемдерінің өзгеруі. Дереккөздер
Аферезис

Аферезис алдынғы сөздің сонғы дыбысының әсерімен келесі сөздің басындағы дауысты дыбыстынтүсіп қалуы. Бірен-саран сөз тіркестерінде болмаса, қазақ тілінде сирек кездеседі. Мысалы: нестейміз? — не істейміз?. Эяизияға қарама- қарсы құбылыс. Дереккөздер
Геодезиялық сыртқы белгілердің типтері

Геодезиялық сыртқы белгілердің типтері - сыртқы геодезиялық белгілердің құрылысына қарай бөлінуі. Олар: турлар, пирамидалар, қарапайым және күрделі белгілер болып бөлінеді. Турлар жартасқа орнатылған тастан, кірпіштен немесе бетоннан салынған бағандар. Пирамидалардың биіктіктері 5 м-ден 10 м-ге дейін болады, егер бақылайтын белгі көрінбейтін болса, онда қарапайым белгі, кей кезде 15 м-ден — 50 м-ге дейін жететін күрделі пирамидалар тұрғызылады. Барлық пирамидаларда аспап орнатылатын және өлшеу жұмыстарын жүргізетін үстелше болады. Дереккөздер
Армияның қорғаныс операциясы

Армияның қорғаныс операциясы (АҚО) — қарсыластың басым күштерінің шабуылын тоқтату, оның әскерлерін шығынға ұшырату, маңызды шептерді (аудандарды) ұстап тұру, уақыт ұту және шабуылға көшуге жағдай жасау мақсатында жалпы әскери (танктік) армия әскерлерінің бірыңғай мәнді және жоспармен жүргізілетін, мақсаты, тапсырмасы, орны мен уақыты келісілген қорғаныс ұрыстарының, соққыларының және маневрлерінің жиынтығы. Сонымен қатар, армияның қорғаныс операциясысы қарсыластың басып кіруін тойтару, майданның негізгі күштерінің жазылуын қамтамасыз ету мен олардың шайқасқа ұйымдасқан түрде кіруі мақсатында жүргізілуі мүмкін. Армияның қорғаныс операциясы, әдетте, майданның қорғаныс операциясының бөлігі болып, майданның басқа әскерлерімен, ал теңіз жағалауындағы бағыттарда флот күштерімен өзара бірлікте атқарылады; жеке бағыттарда армия корғаныс операцияларын өз бетімен жүргізуі мүмкін. Қазіргі уакыттағы көзқарастар бойынша, армияның қорғаныс операциясына басты бағыттарға негізгі күштерді шоғырландыру, күш пен құралдарды терең эшелондандыру және оларды бытырата орналастыру, қорғаныс жүргізудің әр түрлі амалдарын қолдану, атыс, бөгеттер мен әскер маневрін кең қолдану, бір мезгілде бірнеше бағыттарда ұрыс іс-әрекеттерін жүргізу және белсеңділік тән. Қорғаныс шептері мен позицияларының жүйесінде: қамтамасыз ету алкабы, негізгі корғаныс алқабы (1-корғаныс шебі), кейде 2-қорғаныс алқабы (аралық шеп), әрқайсысы жеке-жеке позициялардан түратын армияның қорғаныс шептері, жеке аудандар мен тораптар корғанысы, сонымен бірге аралық және бөлік корғаныс шептері мен позициялары болуы мүмкін. Армияның қорғаныс операциясы кезінде қарсыласты атыспен жою атыс жүйесі арқылы жүзеге асырылады, оған қолдаушы ракеталық әскерлер мен авиацияның дайындалған атысты соққылары да едәуір үлес косады. Атысты жүйе инженерлік бөгеттер жүйесімен, ал ядролық қару қолданған кезде ядролық соққылармен де келісіліп ұйымдастырылады. Армияның қорғаныс операциясы қарсыластың жазылып, шабуылға жылжып келе жаткан оскерлеріне сокқы беруден немесе оның лап қоюын тойтарудан, ал кейде атысты қарсы дайындықтан басталуы мүмкін. Армияның қорғаныс операциясыға 1,2-эшелондағы қорғаныс іс- әрекеттері, армиялық қарсы соққы жүргізу, ракеталық әскер мен артиллерияның, авиацияның, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің, армияға бағынышты арнайы әскерлердің, армиялық резервтердің ұрыстык іс-әрекеттері кіреді. Дереккөздер
Аллотропты темip

Аллотропты темip (Железо аллотропное) — темірдің кристалдық торының бір түрінен екінші түріне ауысуын айтады. 1392°С-тан темірдің балқу температурасына дейінгі (1539°С) аралықта жанына шоғырланған кубты тордың көлемге шоғырланған кубты түріне ауысуында байқауға болады. Дереккөздер
Атыс алдындағы дайындық

Атыс алдындағы дайындық (Предварительная подготовка стрельбы) — артиллерияның ату міндеттерін сәтті орындауына бағытталған шаралардың жиынтығы. Атыс алдындағы дайындыққа мыналар енеді: нысананы барлау және қарсыластар орналаскан жерді зерттеу, құралдарды, қару мен өздерінің артиллериялық бөлімшелерінің бақылау пункттері (топографиялық дайындық) мен атыс позициясын айқындау, атыстың баллистикалық және метеорологиялық жағдайларын анықтау, дайыңдау (жағдайға қарай толық, қысқаша немесе көз мөлшерімен). Дереккөздер
Кіші Калибрлі винтовка

Кіші Калибрлі винтовка (Малокалиберпая винтовка) — 5,6 мм-лік калибрлі винтовка. Ол атысқа үйрену және бұқаралық спортта, сондай-ак атуда жоғары көрсеткішке жету үшін қолданылады. Кіші Калибрлі винтовка КСРО кезінде ДОСААФ ұйымдарының атыс секцияларында жастарды атысқа үйрету үшін және спорттық бұқаралық шараларды өткізу үшін қолданылды. Дереккөздер
Геодезиялық төртбұрыш

Геодезиялық төртбұрыш - геодезиялық тораптарды жасаудың бір әдісі; төбелері — түсіру пункттері болатын бір-біріне қабырғалас төртбұрыштарды құруға негізделген. Мұнда төртбұрыштың (квадраттың) барлық горизонталь бұрыштарын және катар орналасқан екі қабырғаны өлшесе жеткілікті. Дереккөздер
Ғарыш минасы

Ғарыш минасы — жарылғыш заттар таситын, әуе серігіне қарсы кару ретінде пайдаланылатын серік. Ол қарсылас серігінің орналасуына сәйкес айла жасай отырып, серікті құрту командасы бойынша жарылады. Дереккөздер
Қоршаған ортаны жаңғырту

Адамды қоршаған ортаны жаңғырту (Воспроизводство среды окружающей человека) — қоғамдық өндірістің ерекше саласын (табиғи ресурстарды ұдайы өндірумен қатар) құрайтын және өмірлік орта параметрлерін биологиялық түр ретінде адамның өмір сүруі мен әлеуметтік-экономикалық тұрғыда ойдағыдай дамуы үшін қолайлы шекте сақтауға бағытталған шаралардың (экономикалық, технологиялық, ұйымдастырушылық және т.б.) кешені және олардың ғылыми тұрғыдан қамтамасыз етілуі.
Геодемография

Геодемография - белгілі бір аумақ бойынша геодемографиялық жағдайларды, яғни демографиялық процестер мен құрылымдар жиынтығының және әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен факторлардың арасындағы тарихи қалыптасқан катынастарды зерттеумен айналысатын халық географиясы мен демографияның тоғысқан тұсындағы ғылыми зерттеулер бағыты. Геодемографияның ең маңызды санаттарының қатарына халықтың жыныстық- жастық, әлеуметтік, кәсіптік құрылымдары, оның табиғи және механикалық қозғалыстары, жұмыспен қамтылуы және тағы да басқалары енеді. Геодемографияның негізгі міндетгері - аумақтық жоспарлаудың мақсаты үшін болжамдар мен ұсыныстар жасау. Дереккөздер
Атыс взводы

Атыс взводы (Огневой взвод) - артиллериялық, минаатарлық батареялардың құрамына кіретін атыс және тактикалық бөлімшелер. Атыс взводының зеңбіректі, минаатарлы, танкіге қарсы жойғышты, өздігінен жүретін түрлері бар. Сондай-ақ, реактивті артиллерияның ұрыс машиналарының да атыс взводы болады. Құрамында 1-3 зеңбірек (минаатар, реактивтік артиллерияның ұрыс машинасы) бар. Ұрыста, әдетте, батарея құрамында немесе мотоатқыштар (жаяу әскер) бөлімшелеріне қосылып, солармен бірге әрекет етеді. Дереккөздер
Физикалық қасиеттер

Физикалық қасиеттер — қорытпалардың құрамы мен құрылысына байланысты болады. Физикалық қасиеттеріне металдар мен қорытпалардың балқу температурасы, тығыздығы, көлденең және көлемді үлғаю коэффициенті, электр-өткізгіштігі, жылуөткізгіштігі жатады. Дереккөздер
Геожүйе

Геожүйе, географиялық жүйе - географиялық қабықтың өзара байланыстағы және өзара әрекеттес көптеген құрам бөліктерінен тұратын географиялық түзілім. Қазірге дейін барлық қалыптасқан анықтамалар бойынша геожүйе - әр текті элементтердің жүйелік қасиеттерінің (тұтастығы, өзара байланысы) көрінуі; осы анықтамалардың екінші бөлігі - жүйенің теографиялылықтың белгілері (жүйе элементтерінің немесе бөліктерінің аумақтық реттілігінің қатынастары; Жерге, жер бетіне, географиялық қабыққа, тағы да басқалары қатыстылығы) көрсетіледі. "Геожүйе" ұғымының 4 топтағы негізгі анықтамалары қалыптасқан термин: 1) табиғи географиялық түзілімдер үшін; 2) табиғаттың, халықтың ЭВМ шаруашьшықтың элементтерін бір уақытта бірдей қамтитын күрделі түзілім үшін; 3) табиғаттық және әлеуметтік-экономикалық түзілімдер үшін; 4) Геожүйе ғылымдарды қамтитын ғылымдарының барлық нысандарын белгілеу үшін қолданылады. Дереккөздер
Өзендердің тарамдануы

Өзендердің тарамдануы – өзен арнасы мен аңғарының екі тармаққа бөлініп, одан әрі бірімен-бірі қосылмай, жеке аңғар мен арна жасап басқа өзенге құюы. Мысалы, Нұра өзенінің Сарқырама деген тармағы су мол жылдары Астана қаласынан төмен Есіл өзеніне барып құяды. Дереккөздер
Армияның моральдық рухы

Армияның моральдық рухы — әскерлердің саяси-моральдық жай-күйі, әр түрлі санаттағы әскери кызметшілердің коғамдық көзқарасының қалыптасуына байланысты, олардың соғыс жөніндегі, соғыстың саяси мақсаты жөніндегі көзқарасы, саяси саналылығы. Армияның моральдык рухы қоғамдық және мемлекеттік құрылыстың өзгешелігіне қарай тұрақталады, әскерлердің ісі мен әрекетінде көрініс тауып, армия мен флоттың күші мен соғыска әзірлігін білдіреді. Армияның моральдық рухы сарбаздардың, матростардың, офицерлердің, генералдар мен адмиралдардың әскери-моральдық қасиеттері арқылы білінеді. Соғыста шешуші рөл атқарады. Дереккөздер
Геокеңістіктік парадигма

Геокеңістіктік парадигма — геогра- фиядағы ғылыми білімді географиялау- дың понаралық жалпы ғылымдық әдіс- намасы. Қазірге дейін қалыптасқан және олі де дамып келе жатқан әдіснамалық па- радигмалармен бірге (кибернетикалық, ақпараттық, жүйелік-құрылымдық, тағы да басқалары) геоверсумның 9 сипаттамасы (тұтаетық, зоналылық, пиклділік, гироскоптылық, геосфералардың орта симметриялылығы, шектілік, заттың полиморфизмі, геокеңіс- тік полиморфизмі, аймақтылық) мен 4 географиялық қағидасынан (геоториялық, кешендік, нақтылык, ғаламдылық) және карта колданудан тұрады. Дереккөздер
Ғарыш туралы келісім

Ғарыш туралы келісім — мемлекеттердің Айды және т.б. аспан денелерін қоса алғандағы аспан кеңістігін зерттеу және оны пайдалану бойынша іс-әрекет кағидалары туралы 1967 жылықабылдаган келісімі. Допозитария елдер: 27.1 1967 жылы КСРО, АҚШ, Ұлыбритания кол қойса, сол күннен бастап кол қоюға ашық деп есептелді. Күшіне 10 қазанда енді, 2025 жылы басына карай онын мүшелері 117 мемлекетке көбейді. Халықаралық бейбітшілік пен кауіпсіздікті қолдау мақсатында және өзара ынтымақтастық пен көмек көрсету қағидаларын ұстай отырып аспан кеністігі мен денелерін еркін зерттеуді белгілейді. Космос кеңістігі мен аспан денелерін иемденуге, Жердің айналасындагы орбитаға белгілі бір объектілердің жіберілуіне, оны Айға не болмаса басқа денелерге орнатуға тыйым салады. Дереккөздер
Әскери қимылдар

Әскери қимылдар ауданы Әскери қимылдар ауданы — әр жақтың әскерлерінің (күштерінің) белгіленген бір топтастықтары әскери қимылдар жүргізетін әуе кеңістігімен қоса алынған әскери іс-қимылдар театры аймағының (акваториясының) бөлігі. Әскери қимылдар театры Әскери қимылдар театры — Қарулы Күштердің (құрлықтағы әскер, авиация, әскери-теңіз флоты т.б.) стратегиялық тобы орналасқан және стратегиялық масштабта соғыс қимылдары жасалуы мүмкін құрлықтың аумақты бөлігі мен онымен шектесетін теңіз немесе мұхит (жақын аралдарды қоса алғанда), сондай-ак әуе кеңістігі. Әскери қимылдар театрының шекарасы мен құрамын сол мемлекеттің (одақтас мемлекеттердің) әскери-саяси басшылығы белгілейді. Мысалы, АҚШ пен НАТО елдері Батыс Еуропаны 3 әскери қимылдар театрына (Солтүстік Еуропалық, Орталық Еуропа, Оңтүстік Еуропалық) бөледі. Тарихи жағдайларға байланысты 4 мұхит (Атлант, Тынық, Үнді, Солтүстік Мұзды мұхит) жеке-жеке әскери қимылдар театрына жатады. Әрбір әскери қимылдар театры белгілі бір әскери-саяси, әскери-экономикалық, физикалық-географиялық, және этнографиялық жағдайларға байланысты құрылады және әскери дайындықтар мен соғыс қимылдарын жүргізу үшін инженерлік құралдармен жабдықталады. Әскери қимылдар театрының сыйымдылығы Әскери қимылдар театрының сыйымдылығы — әскер (күш) топтастығының жайылуы мен орналасуына, ал соғыс кезінде ұрыс қимылдарын жүргізуге болатындай әскери қимылдар театрының сыйымдылығы. Әскери қимылдар театрының сыйымдылығы оның мөлшері (ені, тереңдігі), географиялық жағдайы, жергілікті жер шарттары, әскери қимылдар жасау үшін ыңғайлылығы, қатынас жолдарының дамуы мен жағдайы арқылы анықталады. Әскери қимылдардың тәсілдері Әскери қимылдардың тәсілдері — жағдай шарттары мен қолданылатын қару түрлеріне байланысты операциядағы (ұрыстағы) міндеттерді орындау үшін әскерлер (күштер) мен құралдарды қолданудың амалы мен әдісі. Әскери қимылдардың әр түріне тән өз қимыл тәсілдері болады. Оларды операция жасауға шешім қабылдау кезінде қолбасшы анықтайды. Дереккөздер
Геокеңістіктік полиморфизм

Геокеңістіктік полиморфизм — жер бетінің кез келген нүктесінде заттардың ортектілігі, әр бетте құбылыстар меп депелердің біркелкі орналаслауы. Геокеңістік парадигмаға енетін гео- версумның ең маңызды 9 сипаттамасының бірі. Дереккөздер
Кіші офицерлер

Кіші офицерлер (Младшие офицеры) — қарулы күштердің барлық түрлерінің кіші лейтенанттары, лейтенанттары, аға лейтенанттары, капитандары (әскери-теңіз флотында — капитанлейтенанттар). Тағы қараңыз *Офицер Дереккөздер
Геократостық кезеңдер

Геократостық кезеңдер - Жер тарихындағы тектоникалық көтерілімдердің әсерінен құрлық ауданы едоуір кеңейген кезеңдер. Геократостық кезеңдерге силурдың соңын, девонның едәуір бөлігін, таскөмірдің соңғы, пермді және триастың бастапқы кезеңдерін, неогеннің соңғы және төрттік кезеңдерін (қазіргі дәуірлерді қоса) жатқызады. Талассократостық кезендерге қарама-қарсы қойылады. Дереккөздер
Темір-көміртек күйінің диаграммасы

Темір-көміртек күйінің диаграммасы (Диаграмма состояния железо-углерод) — # көміртекті қорытпалардың көміртектің шоғырлануына байланысты фазалық өзгеру нүктелерін анықтау диаграммасы. Темір-көміртек күйінің диаграммасының екі түрі бар. Темір-көміртек күйінің диаграммасының темір, темір карбиді жүйесіндегі түрленулерді сипаттайтын түрі түрақсыз, темір-графит жүйесіндегі түрленулерді сипаттайтын түрі түрақты деп аталады. Темір-көміртек күйінің диаграммасының фазалары мен қүрылымын қүраушылары: феррит, аустенит, графит, цементит, перлит және ледебурит; # өр түрлі температурада (қысымда) темірдің фазалар күйінің тепетендігін көміртектің шоғырлануына байланысты етіп көрсететін диаграмма. Дереккөздер
Атыс дайындығы

Атыс дайындығы (Подготовка стрельбы) — атыс міндеттерін нәтижелі орындауға атыс құралдарының дайындығын қамтамасыз ету мақсатында құрамаларда, болімдерде, бөлімшелерде жүргізілетін шаралар. Атыс дайындығының көлемі мен мазмұны әрбір қару түрінің ату ерекшелігіне, сонымен қатар берілген уақыт мөлшеріне байланысты болады. Атыс дайындығының жалпы шаралары: нысана координаталарың барлау және жасау операциясы; атыс құралдарының (атыс позициясының) орнының координаталарын анықтау; атыс дәлдігіне әсер ететін метеорологиялық жағдайларды есепке алу мақсатындағы метеорологиялық дайындық; баллистикалық дайындық; қару-жарақ пен оқ-дәрінің әрекет сенімділігін қамтамасыз ететін техникалық дайындық, сонымен қатар нақты нысана бойынша ату үшін негізгі құрылғылардың қондырғыларын анықтау болып келеді. Дереккөздер
Геометриялық торап

Анықтама Геометриялық торап - түсіріс торабының нүктелер жүйесі; олардың планшеттегі орындары мензула мен кип- регельдің көмегімен, графикалық әдіспен тура және кері қиылыстыруларды тізбектеп қолданумен анықталады. Геометриялық торапты құру үшін негіз — геодезиялық пункттер. Геометриялық торапты құру триангуляцияға ұқсас, айырмашылығы — үшбұрыштар жүйесі планшегге графикалық әдіспен жасалады. Нүктелердің биіктіктері тригонометриялық нивелирлеумен, вертикаль бұрыштарды кипрегельмен өлшеу арқылы анықталады. Нүктелер арасындағы қашықтық планшеттен масштабты ескеріп алынады. Геометриялық торап нүкгелері биіктігінің ақырғы мәндері жуықтау әдісімен немесе полигон әдісімен теңдестіру арқылы, үйлеспеушілікті кабырғалар ұзындықтарына пропорционал етіп таратып барып табады. Шамалы жеке телімдерді түсіру кезінде Геометриялық торап геодезиялық негізсіз дамуы мүмкін. Мұндай жағдайда телімде өлшеуіш таспамен базисті өлшей- ді де, оны түсіру масштабымен планшетке салады, содан соң базистің шеткі нүкте- лерінен тура қиылыстырумен Геометриялық тораптың бірінші нүктесін анықтайды. Кейін осы нүктені және базистің екі нүктесін пайдаланып, торапты бүкіл түсірілетін телімде дамытады. Планшет бірінші нүктеде буссоль бойынша бағдарланады. Геометриялық тораптың дәлдігі торап нүктелерінің пландық және биіктік координаталарының анықталу дәлдігі. Геометриялық торап триангуляцияға ұқсас болғанымен, ондағы үшбұрыштар тізбегі планшетте график түрінде анықталады, сондықтан олардыц пландық орындарының ең ақырғы мәндері полигондар тәсілімен тендестіріліп, дәлдігі жоғарылайды. Биіктік белгілерін анықтағаңда, вертикаль бұрыштар кипрегель арқылы дәлдікпен, ал нүктелер арасындағы арақашықтықтар планшеттің масштабына сәйкес 1:300 дәлдікпен анықталады. Дереккөздер
Ғарыштық қарулану жүйесі

Ғарыштық қарулану жүйесі — ғарыштың әр түрлі орбиталарында әскери серіктер немесе арнайы радиоэлектронды құралдары бар басқа да гарыштык ұшу құралдарының болуына негізделген ғарыштық күрес аппараты. Ғарыштық қарулану жүйесі қандай мақсатка арналуына карай: барлаушы, радионавигациялық, шабуыл, қорганыс зерттеу құралдары және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер