kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әулиеата аққаңбағы

Әулиеата аққаңбағы(Gypsophіla aulіeatensіs) — қалампыр тұқымдасына жататын аққаңбақ туысының бір түрі, көп жылдық шөптесін өсімдік. Қаратау адырлары мен Мойынқұмның тастақты, балшықты жерлерінде өседі. Шоғырлана өскен сабағының биіктігі 40 — 50 см. Жапырақтары ұзынша, үшкір болады, ерте түседі. Гүлдері ақ түсті келеді. Тұқымынан көбейеді. Шілде — тамыз айларында гүлдейді, тамыз — қыркүйекте жеміс береді. жеміс қорапшасы домалақ, тұқымы ұсақ болады. Әулиеата аққаібағы — сирек кездесетін өсімдік, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Cілтеме
Әулиеата саржауы

Әулиеата саржауы – астралылар тұқымдасына жататын саржау туысының бір түрі. Ол Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның қиыршық тасты беткейлерінде, жартастарында, орта белдеуінде өседі. Биіктігі 20—40 см болады. Көп сабақты, сабағы түп жағынан сүректеніп, тармақталып өседі. Сағақты жапырақтары ұзынша, қауырсынданып тілімденген. Гүлсебеті дара гүлді, күлтесі ақ-қызыл түсті болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр—маусым айларында гүлдейді. Әулиеата саржауы — өте сирек кездесетін сәндік өсімдік. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғауға алынған. Таралу аймағының жылдан-жылға азаюына байланысты, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Әулиебұлақ

Әулиебұлақ , Әулие қыз бұлағы – Шығыс Қазақстан облысы. Аягөз ауданы. Баршатас елді мекенінен батысқа қарай 110 км жерде, Жорға тауының солтүстік беткейінен ағып шығып жатқан шипалы қайнарлар. Таудың кварцит және порфирит жыныстарының тектоник. жарылым бойымен жер бетіне шыққан үш бұлақ қосылып (ағын мөлш. 0,17 л/с), жылға болып ағып жатады. Суы мөлдір, дәмі қышқылтым (рН=3), температурасы 6 – 9°С, минералд. 0,7 – 0,9 г/л, хим. құрамы сульфатты магнийлі. Суында темір (90 – 100 мг/л), алюминий (15 мг/л), мыс (4,3 мг/л), т.б. бар. Бұлақ суынан көмір қышқыл газы шығады. Ә-тың суы хим. құрамы жағынан Карелиядағы Ресейде) әйгілі «Марциалдық су» курортының шипалы бұлақтарына өте ұқсас. Ә. суын қан толықтыру, қан айналымын жақсарту мақсатында пайдалануға болады. Дереккөздер
Әулиекөл (көл)

Әулиекөл – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты Қаражар ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 7,5 км 2 . Теңіз деңгейінен 126,0 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, ені 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 11,4 км. Жағалау сипаты Көлге оңтүстік-батыстан Өлеңті өзені құяды. Маңайында Есенсор, ірілі-ұсақты көлдер бар. Жағалауындағы сор батпақта жусан, боз селеу, қозықұлақ, қылқұрт, т.б. шөптесіндер өседі.
Әулиекөл ауданы

Әулиекөл ауданы — Қостанай облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік аудан, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Жерінің аумағы — 11,1 мың км². Орталығы — Әулиекөл ауылы. Аудан 1928 жылы Семиозёр ауданы болып құрылған, 1997 жылдан Әулиекөл ауданы деп аталады. Географиялық орны Солтүстігінде Қостанай, Алтынсарин, батысында Бейімбет Майлин, Қамысты, шығысында Қарасу, оңтүстігінде Науырзым аудандарымен шектеседі. Жер бедері Аудан жерінің көпшілік бөлігін жазықтық және қазаншұңқырлы-көлді өңір алып жатыр. Аудан аумағы оңтүстік-батысында Торғай Үстіртімен (абсолют биіктігі — 250 м), шығысында Торғай қолатымен (абсолют биіктігі — 103–115 м) шектеседі. Кен байлықтарынан: қоңыр көмір, көмір, отқа төзімді саз, боксит кездеседі. Климаты шұғыл континенттік — қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айындағы орташа температурасы — 18–19°С, шілдеде — 21–22°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 260–280 мм. Топырағы қара, қара қызғылт, қоңыр, құмдақ болып келеді. Селеу, көкпек, жусан, т.б. шөп өседі. Ауданның шығысында Басаман, Аманқарағай орман алқабы бар. Жабайы жануарлардан: қасқыр, түлкі, қоян, сарышұнақ, орманды өңірінде тиін, елік, бұлан; құстардан: шіл, қарақұр, бүркіт, кезқұйрық, қаз, үйрек, аққу, тырна, қызғыш, тауқұдірет, шымшық, бозторғай, т.б. мекендейді. Су торабы Жер беті суларын ауданның Солтүстік-батыс бөлігі мен Торғай қолатындағы көлдер, Обаған өзенінің жоғарғы салалары, Шилі өзені құрайды. Көлдері: Құсмұрын, Шилі, Қарасор, Аласор, Сұлукөл, Шұбанкөл, т.б. Халқы Тұрғындар саны – 42 178 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 51,05%, орыстар – 30,78%, украиндар – 7,41%, немістер – 3,14%, татарлар – 2,11%, шешендер – 1,49%, беларустар – 1,17%, башқұрттар – 0,33%, әзербайжандар – 0,28%, басқа ұлт өкілдері – 2,23%. Әкімшілік бөлінісі 33 елді мекен 3 ауылдық, 1 кенттік әкімдік пен 9 ауылдық округке біріктірілген: Ірі елді мекендері Шаруашылығы Ауданда май, сыра, нан, құрама азық заводтары, шағын тігін және жиғаз фабрикалары, құрылыс-монтаж кәсіпорындары мен тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспахана, жол құрылыс кәсіпорыны, автобаза бар. Әулиекөл ауданы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына жарамды жер аумағы — 1,1 млн га (1997), оның ішінде: 447,8 мың га егістік, 17,7 мың га шабындық, 501,4 мың га мал жайылымы бар. Ауданда негізінен қой, сиыр, жылқы, шошқа өсіріледі, астық, жемшөп, көкөніс, картоп, т.б. егіледі. Дереккөздер
Әулиекөл сиыры

Әулиекөл сиыры — сиырдың етті тұқымы. Ол қазақтың ақбас сиыры тұқымын абердин-ангус және шароле тұқымдарымен күрделі түлетпе будандастыру жолымен алынған. Әулиекөл сиыры тез жетілгіш, жергілікті жағдайларға тез бейімделеді. Қыста жүні қалың өседі, қатал ауа райына жақсы көнбіс келеді. Түсі — ақшыл сұр. Бұқалары — 900 — 1125 кг, сауын сиырлары — 500 — 700 кг ет береді. Бордақыланған 15 айлық өгізшелерінің тірідей салм. 450 кг болады. Қазақстанның Солтүстік аудандарында өсіріледі. Дереккөздер
Әулиемола

Әулиемола – Құмжарған құмының солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 320 м. Беткейі көлбеу келген. Өсімдігі Сұр бозғылт және қызғылт сортаң топырағында жусан, еркек шөп, түрлі жұлдызшөптер өседі. Дереккөздер
Әулиеоба

Әулиеоба – Үлкен Қарақамыс көлінің солт.-шығысындағы батпақ. Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында орналасқан. Көлді-аллювийлі жазықтағы топырағы батпақты келген. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әулиетас (үңгір)

Әулиетас – үңгір. Географиялық орны Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде. Лепсі кентінен солтүстікке қарай 20 км жерде Балқаш көлінің жағасында орналасқан. Сипаты Аумағы 75 м 2 . Үңгірдің кіре берістегі бөлмесінен кейін, тағы да кішірек екі бөлмесі бар. Екінші бөлмеге еңбектеп кіруге болады. Оның төбесіндегі 5 – 6 м қалың тастан еденіне сәуле түседі, тамшы тамады. Әулиетасты жергілікті тұрғындар қасиетті, киелі орын санайды. Балқаш көлінде демалушылар да осы орынға тәу етіп, шапағат-шипа тілейді. Дереккөздер
Әулиетөбе

Әулиетөбе – Қарағанды облысы Осакаров ауданының шығыс бөлігінде, Молодёжный кентінен солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Ертіс-Қарағанды каналының оң жағалауындағы шоқы. Жер бедері мен геологиялық құрылымы Ең биік жері 571 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, ені 2,5 км. Тас көмір жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, қызыл селеу, сұлыбас, қозықұлақ, т.б. өседі. Дереккөздер
Әулиетұма

Әулиетұма – бұлақ көзі. Алматы облысы Ақсу ауданы Қапал а. арқылы өтетін Қапал өз-нің іргесіне орналасқан. Қайнаған қазанға ұқсас шұңқыр суының көз, тері, асқазан ауруларын емдеуге шипалық қасиеті бар. Жергілікті тұрғындар тұма басындағы ағашқа орамал байлап, түбіне тиын тастап тәу етеді. Халық арасында бұлақ киелі орын саналады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әулиешоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

Әулиешоқы, Томарашы – Қалба жотасының солтүстігінде Қызылсу өзені аңғарындағы тау. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 791 м. Беткейі жонды-қырқалы келген. Өсімдігі Таудың қара, қызғылт топырағында бұталы өсімдіктермен қатар сұлыбас, боз, селеу, бетеге өседі. Дереккөздер
Әулиешоқы (тау, Қарағанды облысы)

Әулиешоқы – Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Ақшатау ауылының шығыс жағындағы тау. Солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр, ұзындығы 8 км, ені 3 км. Жер бедері Солтүстігі және шығыс беткейлері тегіс, жұмыр оқшауланған ұсақ шоқлы. Ең биік жері 926 м. Шығыс тау етегінде қорым тастар мол жиналған. Геологиялық құрылымы Силур жүйесінің жоғарғы бөлімі жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Нашар дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бетеге, бұта өседі. Жазғы, қысқы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Үлкен әупілдек

Үлкен әупілдек – Ескекаяқты құстар отрядының құтан тұқымдасының Әупілдек немесе Көлбұқалар туысына жататын құс. Өзен-көл жағасын, қалың қамыс арасын мекендейді. Түсі сарғылт, маңдайы, төбесі және желкесі қара қоңыр, көзінің алды жасыл сары түсті болады. Қанатының ұзындығы 320 – 350 мм, салмағы 900 г-ға дейін жетеді. Жемін аулауға түнде шығады, бақа, итшабақ, ұсақ балықтармен және су жәндіктерімен қоректенеді. Көбейер кезде ғана жұптасып, басқа уақытта жеке тіршілік етеді. 2 – 3 қоңырқай жұмыртқасын қамыс-қопа ішіндегі ұясына салады. Балапандары екі айлығында ұшады. Әупілдек – жыл құсы. Наурыз – сәуірде Қазақстанға ұшып келіп, қазан айында жылы жаққа қоныс аударады. Әупілдек жемсауына су толтырып алып, қайта шығарғанда ерекше дыбыс естіледі, аты соған байланысты аталған. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Әшірит

Әшірит , диоптаз, мысты зүмірет – силикаттар класының минералы. Хим. формуласы: CuSіO3·H2O. Қазақстанның Алтынтөбе кенішінен ірі кристалдарын өндіріп, 1780 ж. Ресей орталығына жеткізген қазақ көпесі Әшірдің есімімен аталған. Кристалдары қысқа сүйір бағана тәрізді болып келеді. Друзалары жиі кездеседі. Түсі зүміреттей жасыл, шыныдай жылтыр, мөлдір. Қаттылығы 5,0, меншікті салмағы 3,28 – 3,35 г/см3. Мыс кендерінің үгілу-тотығу қабаттарында малахит, каламин, т.б. минералдармен бірге түзіледі. Хим. әсерге төзімді және қатты болғандықтан алтын кенқайраңдарында да кездеседі. Зергерлік бұйымдар жасауға пайдаланылады. Дереккөздер
Әшір суғару жүйесі

Әшір суғару жүйесі , 1930 ж. Алматы облысы Панфилов ауданында іске қосылды. Бурақожыр өзенінің суын 2000 га егістік жерге шығарады. Жүйенің жалпы ұзындығы 5,9 км, құрамына 11 гидротех. қондырғы және бас тоған кіреді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Баба (жайлау)

Баба – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Жусандыой а-ның оңт.-батысында 25 км жердегі жайлау. Солт.-шығысында Сабын көлі жатыр. Шалғынды сұрғылт қоңыр топырағында түрлі жұлдызшөптер, жусан, еркек шөп өседі. Жазғытұры мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бабалы

Бабалы – Әулие тауының оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 528 м. Жер бедері Дөңгелек пішінді таудың шығысынан Түндік өзені ағып өтеді. Өсімдігі Бозғылт топырағында бұта аралас сұлыбас, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Бабаң

Бабаң, Берекетті – Шерубайнұраның оң саласы. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 42 км, су жиналатын алабы 831 км². Бастауы Айыртаудың шығысынан басталып, Шерубайнұра өзеніне құяды. Гидрологиясы Қар, жер асты суларымен толығады. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 4 саласы бар. Сәуір – мамыр айларында тасиды. Жер суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бабатай (өзен)

Бабатай – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Қобда, Ойыл аудандарының жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алабы 856 км². Бастауы Әбді тауының шығыс беткейінен басталып, Бабатай аулының тұсында Ойыл өзеніне құяды. Гидрологиясы 27 саласы бар. Өзен қар, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Желтоқсанның 1-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Жайылымдарды көлдетіп суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бабатоған

Бабатоған – Алматы облысындағы Шілік өзенінің Қапшағай су қоймасына құяр тұсындағы төрттік кезеңнің шөгінділерінен түзілген жазық. Жер бедері Ұзындығы 15–18 км, ені 5–7 км. Теңіз деңгейінен 495–510 м биікте жатыр. Қапшағайға жақын ойысты жерлерінің сортаң тартқан шалғынды топырағында қамыс, ортасының дөңесті сортаңдау топырағында ши мен жусан араласқан сирек тоғайлар мен бұта шоғырлары өседі. Дереккөздер
Бабелян суландыру жүйесі

Бабелян суландыру жүйесі – Алматы облысы Панфилов ауданында Іле өзенінің суын а. ш-на тиімді пайдалану мақсатымен 1968 ж. салынған суландыру жүйесі. Аумағы 10 мың га-дан астам жердегі жүгері, көкөніс, бақша дақылдары мен шабындықтар суғарылады. Су өзен арнасынан ылдиға қарай өздігінен ағады, бас қондырғыдан жүйеге секундына 12,5 м3 су құйылады. Дереккөздер
Бабықбұрлық

Бабықбұрлық – Есіл алабындағы өзен. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы өзен. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 1 320 км 2 . Бастауы Көкшетау қыратының солтүстік бөлігінен басталып, Рухловка ауылының оңтүстігінде Аққанбұрлық өзеніне құяды. Гидрологиясы Өзеннің 8 саласы бар. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Қараша айының басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Дереккөздер
Багарджик

Бағаржық, Багарджик – Түпқараған түбегінің солтүстік бөлігіндегі мүйіс. Географиялық орны Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы жерінде орналасқан. Сипаты Маңғыстау шығанағының жағалауында орналасқан. Жағалауының биіктігі 28 м. Беткейі тік жарлы келген. Солтүстігінде Подгорный, Новый аралдары бар. Дереккөздер
Бағатай-беніке

Бағатай-беніке – Каспий маңы ойпаты Өліқолтық сорының шығысындағы ойыс. Географиялық орны Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерінде. Жер бедері, геологиялық құрылымы Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 35 – 38 км-ге созылған, ені 9 – 10 км. Теңіз деңгейінен 57 м төмен жатыр. Олигоцен және төрттік жүйе шөгінділерінен түзілген. Өсімдігі Сұр және бозғылт сортаң топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, жусан басым өскен. Дереккөздер
Бағырлайсай

Бағырлайсай – Жайық алабындағы өзен, Жайықтың оң жақ тармағы. Географиялық орны Атырау облысының Махамбет ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 132 км, су жиналатын алабы 904 км². Бастауы Ақжайық ауылы тұсында Жайықтан бөлініп шығады да оңтүстік-батысқа қарай ағып, Жалтыр көліне құяды. Гидрологиясы Жауын-шашын және Жайықтың жайылма суымен толығады. Аңғары кең, оң жағасы тік жарлы. Желтоқсан — сәуір айларында бетіне мұз қатады. Суы тұщы. Жайылмасында шабындық алқаптар бар. Дереккөздер
Бадам

Елді мекендер: * Бадам – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Бадам ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Бадам – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Қаратөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл. * Бадам – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл. * Бадам – Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бадам өзенінің бойында орналасқан станция. Басқа мағыналар: * Бадам – Арыс алабындағы өзен. * Бадам (өсімдік) – раушан гүлдер тұқымдасына жататын жеміс ағашы. * Бадам – Түркістан облысы Төле би ауданында, Бадам, Тоғыз, Сайрамсу өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан бөген. * Бадам барит кен орны – Шымкент қаласының оңтүстік-шығысында, Бадам өзені бойында орналасқан кен орны. * Бадам қорымы – Бадам өзенінің сол жағалауында сүйірлене көзге түсетін археологиялық ескерткіш.
Бадам барит кен орны

Бадам барит кен орны - Түркістан облысы Шымкент қаласының оңтүстік-шығысында, Бадам өзені бойында орналасқан кен орны. 1926 жылы ашылған. Онда 20 ғасырдың 60-жылдары барлау, шикізат сапасын бағалау жұмыстары жүргізілген. 210 м-ге дейінгі тереңдіктегі барит қоры есептелген. Геологиялық құрылымы Бадам барит кен орны Шатқал-Құрама құрылымдық-фациялық алабының солтүстік бөлігін алып жатыр. Ол төменгі карбон қабатының андезитті порфириттерінің шөгінді жыныстармен түйіскен тұсын қамтиды. Жатыс сипаты, құрамы Ұзындығы 270 м-ге, қалыңдығы 0,5-4 м-ге жететін қабатаралық линза, желі, ұя түріндегі кентас денелері бойлық бағытта созылған. Оларды қоршаған жыныстар кварцтенген, бариттенген, флюориттенген күйде кездеседі. Сондықтан құрамы жағынан кентас баритті, флюоритті, кварцты-баритті болып ажыратылады. Бадам барит кентасында 19,6- 55% барит, 1,3-35% флюорит бар. Олардың әрқайсысынан дербес концентрат алуға болады. Алынған барит негізінен бұрғылау ісіне қажетті ауыр ерітінді дайындауға қолданылады. Дереккөздер
Бадам бөгені

‎‎ Бадам бөгені — Түркістан облысының Төле би ауданы жерінде, Бадам, Тоғыз, Сайрамсу өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан. Төле би, Сайрам аудандары жерін суландыру мақсатында 1974 жылы іске қосылған. Гидрологиялық сипаты Аумағы 4,75 км², көлемі 59,0 млн м³, ең терең жері 42,6 м. Топырақтан үйіліп жасалған бөгетінің биіктігі 42 м, ені 10 м. Диаметрі 1,2 м, өнімділігі 13,0 м³/с қос құбыр арқылы су ағыны реттеледі. Дереккөздер
Бадан

Шағыр (Bergenіa) – тасжарғандар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Азияда өсетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Соның бірі – етжапырақ Б. немесе шағыршай (В. crassіfolіa). Алтайда кең тараған. Тамырсабағы жуан, жерге төселіп өседі. Сабағы жапырақсыз. Қалың, ірі, жүрек пішінді жапырағы сабақ түбін айнала қоршай орналасқан. Қызыл гүлдері қалқанша гүлшоғырына топтасады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – қорапша, іш жағынан ашылады. Тұқымдары көп. Тамырында илік заттар көп болғандықтан тері илеуге, ал өсімдік құрамындағы глюкозидтерді фотосурет шығаруға қолданады. Жапырағын қайнатып шай орнына ішеді, тұнбасынан қара, қоңыр бояу алынады. Б-ның екінші түрі – угам баданы өте сирек кездеседі, қорғауға алынған. Шағыр тікен – биіктігі 0,5 – 1,5 метрге дейі жететін, екі жылдық шөп тектес өсімдік. Ол ауыл шаруашылығына көп зиян келтіретін арам шөп болып саналады. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80] Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бадана

Бадана , пиязшық, жуашық – өсімдіктің топырақ астындағы өркені. Лалагүл және амариллис тұқымдастары сияқты дара жарнақты өсімдіктер де болады. Бадананың пішіні әр түрлі келеді, оның дамып жетілмеген ішкі сабағында (түбіршегінде) бір немесе бірнеше вегетативті (өсу) және генеративті (гүл) бүршіктері болады. Жапырақтары түссіз, қабаттасқан сыртқы қабығы құрғап, қатайып қабыршаққа айналған. Бұл қабық ішкі шырынды қабыршақтарды кебуден және зақымданудан қорғайды. Бадананың жапыраққа ұласар тұсы – жалған сабақ немесе мойынша деп аталады. Ол піскен кезде солып, қурап қалады. Бадананың түбіршегінен тамыр сабақ өседі де, кішкене бүршік шығарып, тамырланады. Бадана кейбір өсімдіктердің гүлшоғырларында (пиязда, астық тұқымдастарында) немесе жер бетіндегі өркеніндегі жапырақ қойнауында (тісшөпте, лалагүлділерде) орналасады. Бадана бір немесе бірнеше жылда (жауқазында, нәркесте) жетіледі. Өсімдіктердің Баданасында су және басқа да қоректік заттар жиналады. Бадана арқылы олар көбейеді. Көкөніс 6 айдан асса, кейде собықты деп те аталынады. Ол консервілеу және кулинарияда пайдалану үшін өсіріледі. Тағам ретінде пайдаланылатын көкөніс баданасы піспей тұрып — собықтану сатысында жиналады. Бұл кезде олар әлжуаз (собығы иілген кезде тез сынады), ірі талшықсыз әрі пергаментті қабықсыз келеді. Дәні онша жетілмейді, көлемі бидай дәніндей ғана болады. Бадана собығының құрамында белок, крахмал, қант, 20 мг процент С витамині бар. Бадананың бұршақ собықты сорты құрылымы мен сапасы жағынан көкөністік, жартылай көкөністік және аршымалы болып бөлінеді. Көкөністік бадана сорттарының (мысалы, Юбилейная 287, талшықсыз Сакса 615, Триумф сахарный 764) бұршақ-собықтарында пергаментті қабық пен ірі талшықтар болмайды. Жартылай көкөністік бадана сорттары (мысалы, Шедрая) ірі талшықты келеді. Тамақ үшін жас бұршақ-собықтары пайдаланылады. Аршымалы бадана сорттарының (мысалы, Грибовская) бұршағы қатты, етсіз, талшықтары көп болады. Піскен кезде бүршақтары жарылып кетеді. Бадана собықтарының өсіп-жетілуіне қарай маусым айының аяғынан тамыз айына дейін жиналады. Әдетте бадана бір тәуліктен артық сақталмайды (өйткені собықтары тез пісіп, қатайып және кеуіл кетеді). Төменгі температурада (0оС шамасындай) және ауаның жоғары салыстырмалы ылғалдылығында (90% шамасындай) 5—7 тәулікке дейін сақталады. Дереккөздер \
Баданалы өсімдіктер

Баданалы өсімдіктер – баданалары (жуашықтары) арқылы өсіп-өнетін лала гүлділер мен амариллистер тұқымдасына жататын өсімдіктер тобы. Баданалы өсімдіктер гүлдеп тұқым бергеннен кейін, баданалары жетіледі де, сабағы, жапырақтары қурап, тамырлары солып қалады. Күзге қарай, жаңбыр жауа бастаған кезде, баданаларында жаңа тамыр, гүл жебесі дами бастайды. Сол күйінде қыстай сақталып, жазғытұрым қар кетісімен жер бетіне өсіп шығады. Баданалы өсімдіктер (жуаның 108, қазжуаның 37, қызғалдақтың 32 түрі) Қазақстанның барлық жерінде өседі. Алматы, Жамбыл, Шығыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан облыстарының таулы жерлерінде, шалғындарда, орман алаңдарында жуа, қазжуа, лалагүл, қызғалдақ көп кездеседі. Сондай-ақ Баданалы өсімдіктердің көптеген түрі Алматы, Қарағанды, Жезқазған, Лениногор, Бақанас, Ақтау қалаларындағы ботаникалық бақтарда өсіріледі. Дереккөздер ar:أبصال الزينة hu:Hagyma (szerv)
Бажы

Бажы – Қаратау жотасының солтүстік-батыс сілеміндегі асу. Географиялық орны Түркістан облысы Созақ ауданында. Жер бедері Теңіз деңгейінен 930 м биіктікте жатыр. Асудан сәуір-қазан айлары аралығында өтуге болады. Бажының солтүстік беткейінен Сүйіндік, оңтүстігінен Жамантас (Үшөзен) өзендері бастау алады. Дереккөздер
Базальт

‎ Базальт – қоңырқай түсті эффузивті магмалық тау жынысы. Құрамындағы кремний диоксидінің (SіО2) мөлшері бойынша (42 – 55%) негізді жыныстарға жатады. Базальттың жер қойнауында кристалданған тектесі – габбро. Негізді плагиоклаз (әдетте лабродор немесе битовнит), авгит, оливин минералдарынан тұрады, кейде магнетит және ильменит минералдары кездеседі. Базальт мұхит түбін, құрлықтардағы платформалық құрылымдардың ауқымды аймақтарын (ауданы мыңдаған шаршы км-мен өлшенетін трапп бүркемелері) көмкеріп жатады, қатпарлы құрылымды өңірлерде де жиі ұшырасады. Базальт бетон өндірісінде, құнды құрылыс және безендіру материалдары ретінде қолданылады. Дереккөздер
Базарбай каналы

Базарбай каналы – Талас өзенінен бастау алып Жамбыл облысы, Байзақ ауданындағы Түймекент, Суханбаев, Амангелді, Үшбұлақ елді мекендеріндегі егістіктерді ылғалдандыру үшін пайланылатын өздігінен ағатын канал. Гидрологиялық сипаты Ұзындығы арықтарын қоса есептегенде 120 (өз ұзындығы 39,6) км. Талас өзеніндегі бөгеттен басталатын бұл канал Базарбай-Төрекелді су жүйесіне кіреді. Канал 11 м³/с су өткізеді. Аумағы 6600 га-дан астам жерді суғаруға пайдаланылады. Каналдың бау-бақша мен егін шығымдылығын арттыруда маңызы зор. Тарихи дерек Канал 1864 жылы қазылған. Жергілікті халық Базарбай тоғаны деп атаған. Базарбай Байзақтың ағасы, Бәйтеректің тұңғыш ұлы. Ертеде Күнбасұлы Мәмбет бабадан 6 ұл болған. Оның бірі - Бәйтерек. Ол кісінің бір ұлынан бала болмаған екен. Ол Базарбай еді. Базарбай ағайындарын жинап, кеңес құрып: "Менде артта қалар ұрпақ болмады, мен өз атымды қалдыру үшін тоған қазамын" деген. Сосын ағайындары адам жинап, тоған қаздырған, ел аузында "Базарбай" деген ат қалған. Дереккөздер
Базидиялы саңырауқұлақтар

Базидиялы саңырауқұлақтар , базидиомицеттер (Вasіdіomycetes) – айрықша көбею мүшесі – базидиялары бар жоғарғы сатыдағы саңырауқұлақ класы. Жер шарында кең тараған, 3 класс тармағы, 18 қатары, 30 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 2 мыңнан астам түрі кездеседі. Б. с-дың жетілген базидиясының (грек. basіdіon – тірек) әрқайсысы бір клеткадан тұратын 4 спорасы (базидиоспоралары) болады. Өсе бастаған әрбір базидиоспорадан алғашқы гаплоидты мицелий өседі. Сондықтан Б. с-дың көбінде бір немесе бірнеше мицелийдің клеткалары өзара қосылады. Диплоидты мицелийден әдетте жеміс денесі дамиды. Б. с-дың ішінде көптеген түрі жеуге жарамды (ақ саңырауқұлақ, қозықұйрық, т.б.), улы түрлері (мухомор, шайтан саңырауқұлағы, т.б.), құрылыс ағаштарын шірітіп, ұнтаққа айналдырып жіберетін үй саңырауқұлақтары, а. ш. дақылдарын зақымдайтын түрлері де бар. Кейбір түрлері антибиотик түзеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Базыгүрлі

Базыгүрлі – Кендірліқиясай үстіртінің солт.-шығыс бөлігіндегі құдық. Сипаттамасы Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Тереңд. 18 м, су шығымы 100 л/сағ. Құдықтың оңт.-батысында өзімен аттас ойыс бар. Солт.-шығысында Сұлутөрткөл тауы орналасқан. Тақыр және қоңыр сұр топырағында сұр жусан, баялыш, күйреуік, эфемерлі өсімдіктер өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Базыгүрлі-жазыгүрлі

Базыгүрлі-жазыгүрлі – Маңғыстау түбегінің оңтүстігінде қатар жатқан ойыстар. Географиялық орны Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Базыгүрлі ойысының аумағы 40 км 2 шамасында, ұзындығы 12 км, ені 2,5 км, теңіз деңгейінен 4 м төмен жатыр. Жазыгүрлі ойысының аумағы 63 км 2 , ұзындығы 15 км, ені 6,0 км-дей, теңіз деңгейінен 6 м төменде жатыр. Ойыстар неогеннің саз балшықты жыныстарынан, сарматтың бақалшақты әктастарынан түзілген. Табаны тегіс, сор батпақ. Кей жерлерінде құдықтардың (орпалардың) іздері сақталған. Батыс беткейлерінен басқа жерлері жарқабақты, батысы баспалдақ тәрізді. Жарқабақтарының (кемерлерінің) биіктігі 80 – 90 м-ге жетеді. Кемерлер басында Жаздыгүрлі, Базыгүрлі құдықтары орналасқан. Өсімдігі Өсімдіктерден негізінен бұйырғын, күйреуік, ащы жусан, жарқабақ беткейлері мен сай-салаларда көктемде әр түрлі астық тұқымдас эндемик өсімдіктер өседі. Полковник Ф.Берг экспедициясының жолбасшылары Қосым Тигенов пен Нарынбай Исслин 1825 ж. 9 ақпанындағы көрсетілімдерінде Базыгүрлі ойысы туралы «Ойыс табанындағы қалың сексеуіл ішінде барыс бар. Қыр асып түсіп шығатын жолы қолайлы, жайылымы мен отыны мол, құдықтары сулы» – дейді. Қазір құдық сулары ащы. Дереккөздер
Байбақ

Байбақ , пентанема(Рentanema) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тасты, тастақты беткейлерінде, жартас жарыншақтарында өсетін 1 түрі – Альберт-РегельБ. (Р. albertoregelіa) бар. Биікт. 10 – 25 см. Тамырсабағы ағаштанған. Сабағы көп, жіңішке, имек келген. Сыртын қалың түк басқан. Жапырақтары дөңгелек ұзынша, екі жағы да түкті. Боз сарғыш түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұсақ, қоңыр түсті. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Байбала

Байбала – Жетісу облысы Алакөл ауданы Сасықкөл көлінің оңтүстік бөлігіндегі көл. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 350 м биіктікте орналасқан. Аумағы 5,1 км 2 . Жанында Байбол, Қошқаркөл (Ұялы) көлдері жатыр. Көл өзен суымен толысып отырады. Өсімдігі Жағасындағы шалғынды сұр қоңыр топырағында сұр жусан, баялыш, күйреуік және сортаңды жерлерде қамыс өседі. Желтоқсанда қатып, наурыз – сәуірде мұзы ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі келеді. Дереккөздер
Байболат

Байболат – Дариялықтақыр жазығының солт.-батыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облоблысы Жалағаш ауданында. Тереңд. 4 м, су шығымы 1000 л/сағ. Құдықтың солт.-шығысында Қараойсор тоғайы, солт.-батысында Шақша тауы, оңт-нде Балғынбай төбесі орналасқан. Тақыр құмдақты топырағында қара сексеуіл, еркек шөп, жусан, бұйырғын, т.б. өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Байбота

Байбота — Саумалкөл көлінің шығысындағы тұзды көл. Географиялық орны Ақмола облысы Қорғалжын ауданында. Теңіз деңгейінен 316,5 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 5 км 2 , ұзындығы 3,3 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,6 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды, сілтілі және кермек. Өсімдігі Батпақты жағалауларындағы қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, ажырық, боз, селеу өседі. Дереккөздер
Байғұлы

Байғұлы – Ақмола облысы Ерейментау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан тау. Абсолюттiк биіктігі 507 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 8 км, ені 4 км доғаша созыла орналасқан. Жер бедері мен геологиясы Беткейлері жазық, сай-жыралармен тілімденген. Батыс беткейінің баурайында көлдер бар. Байғұлы девондық граниттер мен гранодиориттерден түзілген. Өсімдігі Қара қоңыр топырағында қау, бетеге, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Байғұтты

Байғұтты – Жайық өзенінің аңғарында, Итмұрынкөл, Рахмансор көлдерінің оңт-нде орналасқан сор. Сор солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 13 км-ге, енді жері 3 км-ге созылып жатыр. Солт., солт.-шығыс бөліктеріндегі батпақта қамыс, қоға өседі. Оңт., оңт.-батыс бөліктері жазық келген. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Байғыз

Байғыз — жапалақтәрізділер отрядына жататын Нақтылы жапалақ тұқымдасы Байғыздар туысының құсы. Таралуы Қазақстанның солтүстігі мен солтүстік-шығысынан басқа жерлердің бәрінде мекендейді, әсіресе, Үстіртте, Маңғыстауда, Арал, Балқаш жағалауында, Қаратауда, Алтайда жиі кездеседі. Республикамызда байғыздан басқа, орман байғызы (Aegolius funereus), байғызша (Glaucidium passerinum) деген түрлері бар. Биологиялық сипаты Байғыздың қоразы қанатының ұзындығы 153—172 мм, салмағы 154—157 г, мекиенінің денесі ірілеу, қанатының ұзындығы 157—175 мм, салмағы 195—260 граммдай болады. Арқасы қоңыр теңбілді, бауыры ақшыл тарғыл, тұмсығы сүйір, имекті келеді. Жарқабақтардағы індер мен жартастағы үңгірлерге ұя жасап, оған 4—6 ақ жұмыртқа салады. Оны мекиені бір айға жуық басады, балапандарын 35—40 күнде ұядан ұшырады. Қорегі Байғыз — отырықшы құс. Олар майда кеміргіштермен, торғай тәрізді құстармен, ұсақ жәндіктермен қоректенетіндіктен, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді. Алайда қазақ халқының дәстүрлі ұғымында байғыздың шақыруы жаман ырымға баланып, бұл құсқа қатысты әр түрлі аңыздар пайда болған. Дереккөздер
Байдәулет

Байдәулет – Қарағанды облысы Абай ауданының шығысындағы тау. Спасск елді мекенінің оңтүстік-батыс жағында 5 – 6 км жерде орналасқан. Ең биік жері 815 м. Жер бедері Солтүстік-батыс беткейі құламалы жартасты, оңтүстік-шығысы жайпақ келген. Солтүстігінен Көкөзек өзені, оңтүстігінен Бауырөзек өзені бастау алады. Геологиялық құрылымы Тау элювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатқан ордовиктің гранитоидты жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр және сортаң топырағында бетеге, көде, тобылғы өседі. Етегінде көптеген бұлақтар бар. Дереккөздер
Байелі

Байелі – Арал қарақұмының оңтүстігінде Қызылорда облысы Қазалы ауданында орналасқан құдық. Тереңдігі 10 м, су шығымы 300 л/сағ. Құдықтың солтүстік-батысы ірілі-ұсақты төбешіктер, оңтүстігі мен шығыс бөлігі тегіс жазық келген. Құмды, сортаң қоңыр топырағында жүзгін, жусан, баялыш, күйреуік, сексеуіл, т.б. өседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Байжансай қорғасын кен орны

Байжансай қорғасын кен орны — Түркістан облысы Бәйдібек ауданында орналасқан. Кен орны алғаш 1904 жылы орыс зерттеушілері В.Н. Вебер мен М.М.Бронниковтың мәліметінен белгілі болған. Геология барлау жұмыстары 1930 жылы басталған. Геологиялық құрылымы Байжансай қорғасын кенінің геология құрылымына шөгінді тау жыныстары кіреді. Кен Ақсұран синклиналі мен оны қиып өтетін Байжансай жарылымы бойында девон-карбон кезеңдерінде түзілген. Литологиялық-петрографиялық құрамында қызыл түсті құмтас, ұсақ малтатасты конгломерат, алевролит (Түлкібас қабаты) және карбонат шөгінділер кездеседі. Жатыс сипаты, құрамы Негізгі кен денелері шоғырланған конгломерат, құмтас пен әктастан тұратын қабаттың қалыңдығы 200-250 м. Кентастар негізінен галениттен, аз мөлшерде пирит пен сфалериттен тұрады. Олар жыныс массасында түйіршікті, сызықша, брекчия тәрізді және тұтас сульфид құрылымды болып таралған. Кен денесінің ұзындығы жоғарғы горизонттарда 340 м, тереңдеген сайын 150 метрге дейін азаяды, қалыңдығы 0,5-3 м, кей жерлерде 11 метрге жетеді. Байжансай қорғасын кен орны — Шымкент қорғасын зауытының шикізат көзі. Дереккөздер
Байжарықкөл

Байжарықкөл – Қостанай облысы Қостанай ауданы Бирюковский қонысының солтүстік-шығысында 8 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 178 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 5,4 км 2 , ұзындығы 4,1 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 11,6 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауы мал жайылымына пайдаланылады.
Байзақ датқа каналдары

Байзақ датқа каналдары – 18 ғ-дың ортасында Байзақ Мәмбетұлының қаздырған каналдары. Б. д. к. әлі күнге дейін халық игілігіне қолданыста. Каналдардың жалпы саны 20-дан астам, ұзындығы 120 км. Олардың көбісі батырдың ұлдары мен туыстарының атымен (Базарбай, Төрекелді, Әйтімбет, т.б.), сондай-ақ өз атымен аталып келген. Байзақ датқа әр каналдың басынан су диірмен, мешіт салдырған. Каналдар басына салынған су диірмендер мен мешіттер кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында да жұмыс істеп тұрған. Кейін большевиктер тарапынан мешіттер қиратылып кеткен. Мешіттердің әлі күнге дейін үйінділері, қалдық іздері жатыр. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Байқара

Байқара, Бұрма – Нұра өзені алабында. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен өтеді. Шерубайнұра өзенінің сол саласы. Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 661 км 2 . Бастауы Бастауын Қосшоқы тауынан алып, Шерубайнұра өзеніне құяды. Гидрологиясы Жағалауы жазық, арнасы құмды, малтатасты келеді. Жер асты, қар суларымен толығады. Орташа су ағымы 0,4 м 3 /с. Өзен суы егін, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Байқат

Байқат – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Құмқұдық ауылының оңтүстік-шығысында 17 км жерде орналасқан төбе. Жер бедері Абсолюттiк биіктігі 259 м. Төбе батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылған. Солтүстік-батысында Шалқар-Қарашатау соры жатыр. Өсімдігі Карбонатты қоңыр топырағында көкшұнақ, бетеге, боз, селеу, т.б. өседі. Дереккөздер
Байқошқар

Байқошқар — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Байқошқар ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Аягөз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 210 км-дей жерде, Байқошқар өзенінің Бақанас өзеніне құяр тұсында орналасқан. Дереккөздер
Баймана

Баймана – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық өсімдіктер. Баймана Қазақстанның Ертіс өзенінің бойында, Семей өңірінің Зайсан көлесінде, Балқаш—Алакөл ойысында, Алтай, Тарбағатай, Батыс Тяньшаньда, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларының ормандарында, бұталар арасында, өзен-көл жағаларында өседі. Қазақстанда 7 түрі бар, соның ішінде ең көп кездесетіні — шіңк етер Баймана (C. іmpatіens). Ол — екі жылдық өсімдік. Биіктігі 20 — 50 см. Сабағы жалаң, жұмыр, жоғары жағы қырлы, көп жапырақты болып келеді. Жапырағы түкті, ұзындығы 4—9 см, ені 2—4 см-дей болады. Гүлжелектері ақ түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Баймананы мал сүйсініп жейді, кейбір түрлері тағам ретінде де пайдаланылады. Сондай-ақ, медицинада шемен, жүйке сырқатын, сары ауруды емдеуге қолданылады. Дереккөздер
Байменей

Байменей – Іле алабындағы өзен Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданындағы өзен. Ұзындығы 56 км. Бастауы Сегізбай-Қамыс шым батпағынан басталып, Саламбай көліне (аумағы 1км²) құяды. Гидрологиясы Өзен арнасы құмды, жағалауы жазық. Жайылмасында қалың қамыс өседі. Қараша айының аяғында қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Балығы көп, көктемде құс ұялайды. Дереккөздер
Баймұрын

Баймұрын – Мойынқұм құмының солтүстігінде, Бетпақдала жазығындағы құдық. Жамбыл облысы Сарысу ауданынданда. *Тереңдігі 14 м, су шығымы 650 л/сағ. *Құдықтың батысында Көкшетау тауы, шығысында Қазанғап төбесі орналасқан. Солтүстігі тегіс тақырлы келген. Дереккөздер
Байназар (тау)

Байназар – Жақсы Тағылы және Қызылтас таулары аралығындағы тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1053 м. Таудан Қарағанды, Қарабидайық өзендері бастау алады. Маңайында Сасықбұлақ, Орташоқы қыстаулары бар. Батысынан Қарағанды – Балқаш автомобиль жолы өтеді. Өсімдігі Таудың қоңыр қызғылт топырағында бұта, боз, селеу, қозықұлақ өседі. Дереккөздер
Байназар вольфрам кен орны

Байназар вольфрам кен орны - Қарағанды облысы Шет ауданы Ақадыр темір жол стансасының солтүстік-шығысында орналасқан. 1944 жылы ашылып, 1958 жылға дейін барланған. Геологиялық құрылымы Гидротермаль текті бұл кен кварц желілі, грейзенді формацияға жатады. Кентасты кварц желілері мен кварц порфирлерінің дайкалары силур жүйесінің шөгінді жыныстары мен тас көмір жүйесінің төменгі бөлімінің шөгінді эффузивті жыныстарын қиып өтеді, ал 350-400 м тереңдікте гранитпорфирлердің интрузиясы бары анықталды. Минералдары Басты кентас минералдарынан пирит, вольфрамит, молибденит, висмутин, халькопирит, сфалерит, галенит кездеседі. Вольфрам мөлшері жағынан кентасы аз, жалпы қоры жағынан орташа кендер қатарына жатады. Дереккөздер
Байсары

Байсары – Оңтүстік Үстіртке таяу, Жосалы асуының оңтүстік-шығысындағы жота. Жер бедері Батыстан шығысқа қарай 17-18 км-ге созылған, ені 6-8 км. Үсті тегіс, күйреуік, бұйырғын басым өскен. Жан-жағы құлама шың. Солтүстік-шығыс шетінде тік түсетін жол аузында Байсары деп аталатын қыстау бар. Табанында жауын, қар сулары түсетін тас қақтар кездеседі. Байсарының солтүстік-шығысқа қараған шетінде үстіңгі беткейден төрт бұрышты етіп қашап жасалған бөлме бар. Ол құрылыс аяқталмай қалған мешіт делінеді. Дереккөздер
Байсарысай

Байсарысай – Жем алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы өзен. Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 611 км². Бастауы Байсары тауының оңтүстігінен басталып, Кемерші аулынан жоғары Жем өзеніне құяды. Гидрологиясы Өзен арнасы жоғарғы жағында тар, құяр жерінде кеңейеді. Су деңгейі көктемде қар суымен көтеріліп, тасиды. Суы егін, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Байсат

Байсат, адокса – байсаттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шыршалы және аралас ормандар арасында, қандыағаш, көктерек, талдар өскен тау етектерінде кездесетін 1 түрі – мускус Б-ы (А. moschatella) бар. Биікт. 5 – 12 (20) см. Тамыр сабағы қысқа, ақшыл түсті. Тамыр түбіндегі жапырақтары екі, сабақ бойындағылары үш салалы. Жаздың алғашқы жартысында қурап қалады (эфемероидтар). Гүлдері көзге көрінбейді, өте ұсақ, ашық жасыл түсті. Олар шоғырбас гүлшоғырына топталған. Ерте көктемде әлсіз мускус иісін шығарып гүлдейді. Жемісі – қорапша. Дереккөздер
Байсаттар тұқымдасы

Байсаттар тұқымдасы – көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның шығысы мен оңтүстік-шығысында, Қаратауда, Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Байсаттар тұқымдасының Байсат туысы (Adoxa), оның 1 ғана түрі — мускус Байсаттар тұқымдасыты (A. moschatellіna) бар. Биіктігі 5 — 15 см, төсемелі тамыр сабағы қысқа болады. Тілімденген жапырағы үш-үштен қарама-қарсы орналасады. Гүлі ұсақ, сарғыш жасыл түсті, қалың гүлшоғырына топтасқан. Вегетативті өсімді жолмен көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Жаздың алғашқы жартысында пісіп жетіледі. Жемісі — сүйекті. Дереккөздер
Байсерке

Байсерке — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Байсерке ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Өтеген батыр кентінің солтүстігінде 3 км-дей жерде, Үлкен және Кіші Алматы өзендері тармақтары аралығында, Іле жазығының шөлейтті қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі Түрксіб темір жолның салуына байланысты қаланған. Халық композиторы Байсерке Құлышұлының (1841-1906) құрметіне аталған. Байсеркеде жүгері сұрыптау фабрикасы, өңдеу кәсіпорындары, шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Оқу-тәрбие, денсаулық сақтау мекемелері бар. Ауылда 3 мектеп, 2 мешіт бар. Керемет ауыл, ауылдың қасында "Бастау" және "Мереке" аквапарктері бар. Дереккөздер
Байсерке суғару жүйесі

Байсерке суғару жүйесі, Алматы облысы, Талғар ауданындағы егістікке жарамды алқапты игеру мақсатында іске қосылған. Бастауын Талғар өз-ндегі бөгеттен алады. Темір-бетон жапқыштармен қапталған бас каналдың ұзындығы 4,5 км. Б. с. ж. ауданның 1,20 мың га егістігін суғарады және суландырады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Байтайлақ

Байтайлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батыс шетінде, Қарағайлы кентінің солтүстік-шығыс жағында 30 км жерде орналасқан тау. Жер бедері, геологиялық құрылымы Ең биік жері 1002 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 8 км жерге созылып жатыр, ені 5 км. Девон гранитоидтарынан түзілген. Өсімдігі Қызғылт қоңыр топырағында тобылғы, бетеге, қара сұлы, әр түрлі дала өсімдіктері өседі, қараған қопалары бар. Дереккөздер
Байшонас мұнай кен орны

Байшонас мұнай кені — Ембі мұнайлы ауданындағы ескі мұнай көздерінің бірі. Географиялық орны Атырау облысы Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан. Тарихы Алғашқы мұнай 1931 жылы алынған. Құрылымды дайындау 1925-1941 жылдары құрылымдық карта жасау бұрғылауы және сейсмобарлау барысында атқарылды. Барлау бұрғылауы 1930 жылы басталған. 1933 жылы Шығыс Байшонас, 1939 жылы Солтүстік Байшонас бөлікшелері ашылып пайдалануға берілді. Геологиялық құрылымы Мұнай қорын молайтуды көздеп, гравийметриялық сейсмикалдық зерттеулер кеңінен жүргізілген. Геологиялық құрылымында юра және бор кезеңдерінің шөгінділері басым, мұнай қоры да осы шөгінді қабаттардан шығады. Кенорын қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алган. Мұнайлы таужы- ныстар бор және юра жүйелері қимасында. Осыларда бөлінген жеті горизонттың үшеуі сеноман, қалғандары жоғарғы альб, апт, неоком жікқабаттарында жене юра шөгінділерінде. Сеноман жікқабатына тиесілі өнімді горизонт 18 м, төменгі бор горизонттары 27-394 м, юра горизонттары 450-524 м тереңдіктерде жатыр. Жатындардың биіктігі осы ретпен 69,7 м, 12-102 м, 20-50 м, орналасу белгілері (тереңдіктері) -109,7 м (сеноман горизонты) -100 -430,5 м (апт-неоком), -230 -825 м (юра) болып анықталған. Жатындар қойнауқаттық, олар тектоникалық, литологиялық және стратиграфиялық тұрғыдан қалқаланған болып келеді. Горизонттар терригендік тау жыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті. Мұнайға қаныққан қалыңдық сеноман горизонтында 3,63 м, апт-неоком горизонттарында 1,7-11,0 м, юра жүйесінде 3,7-6,9 м. Жинауыштардың ашық кеуектілігі 27,7-32,8%, өтімділігі 0,851-2,13 мкм 2 , мұнайға қанығу коэффициенті 0,68-0,78. Мүнайдың алғашқы шығымдары 0,2-54,1 м 3 /тәу. Бастапқы газдық фактор 10-350 м 3 /м 3 . Бастапқы қойнауқаттық қысым 0,77-7,95 Мпа, температура 18-42 ° С. Жылына 12 мың т мұнай өндіріледі. Негізгі мұнайлы қабаттың қалыңдығы 5-10 м, бұл қабаттардың жалпы аумағы 5-96 га. Мұнайлы шөгінділер саздақ құмды жер қыртысынан орын алған, бұлар негізінен 25-570 м тереңдік аралығында шөккен. Құрамы Мұнайының техно-экономикалық сипаттамасы: әрбір см 3 шөгіндіде 0,8963 – 0,9078 г мұнай, 0,13 – 0,30% парафин бар. Дереккөздер
Байылдыр

Байылдыр — Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Байылдыр ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Кентау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде, Байылдыр өзенінің жағалауында, жусан, күйреуік шөп өскен шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Байылдырда өндірістік кооператив жұмыс істейді, орта мектеп, клуб, бала бақшасы, т.б. мекемелер бар. Дереккөздер
Байынқол

Байынқол – Іле алабындағы өзен, Текес өзенінің оң саласы. Географиялық орны Алматы облысының Райымбек ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 88 км, су жиналатын алабы 1180 км 2 . Бастауы Шығыс Тянь-Шаньдағы Сарыжаз жотасынан бастау алады. Гидрологиясы Таудың қар-мұз суымен толығады. Аңғары мен арнасы тар, терең шатқалды. Жылдық орташа ағыны 36,1 м 3 /с. Суы егістікке және мал суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Байыр

Байыр – Сарысу алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы өзен. Ұзындығы 66 км. Бастауы Бастауын Шашты (622 м) тауынан алып, Бозкөл көлінің солтүстігіне жетпей жерге сіңіп кетеді. Гидрологиясы Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады, көктемде тасиды. Байыр өзеніне кішігірім 5 сала құяды. Жағасы жайпақ, арнасы құмды. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Жағалауындағы жайылмасы шабындыққа, суы мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Бактериялық тыңайтқыштар

Бактериялық тыңайтқыштар – құрамында өсімдікке пайдалы топырақ микроорганизмдері бар тыңайтқыш заттар. Бактериялық тыңайтқыштарды топыраққа енгізгенде ондағы биохимикалық процестер күшейіп, өсімдіктің тамырлары арқылы қоректенуі жақсарады. да Бактериялық тыңайтқыштардан нитрагин, азотбактерин, фосфорбактерин, т.б. қолданылады. Нитрагин – бұршақ тұқымдас өсімдіктерге қолданылатын тыңайтқыш. Оның құрамындағы бактериялар өсімдік тамырларына шоғырланып, көбейіп, ауадан азот жинайды. Оны сіңірген өсімдік, өсуін жақсартады. Азотбактерин – құрамында азот бактериясы бар тыңайтқыш. Ол, әсіресе, көкөніс пен картопқа өте пайдалы. Фосфорбактерин – құрамында көп мөлшерде микроорганизм спорасы бар (1 г-нда 6 – 8 млрд.) тыңайтқыш. Бұл бактериялар фосфордың органикалық қосылыстарын ыдыратып, ондағы фосфорды өсімдік сіңіре алатындай дәрежеге келтіреді. Дереккөздер
Бақажапырақ

Бақажапырақ , тартар, жолжелкен – бақажапырақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін, кейде шала бұта түрінде өсетін өсімдіктер туысы. Биологиялық сипаттамасы Жер шарының барлық жерінде өседі, 260-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық облыстарында таралған 16 түрі бар. Оның ішінде үлкен бақажапырақ (P. major), орташа бақажапырақ (P. medіa), қандауыр бақажапырақ (P. lanceolata) түрлері көбірек тараған. Олар өзен-көл жағалауларында, тарда, шөлді-далалы, арамшөп өскен бос жерлерде, жол бойында, құрылыс маңында өседі. Сабағының биіктігі 20 – 70 см-дей. Жапырақтары сопақша, жалпақ қандауыр пішінді, бүтін жиекті, олар тамыр түбіне шоғырланып өседі. Сабақ бойына қарама-қарсы, кейде кезектесіп орналасады. Ұсақ гүлдері ақшыл қоңыр, сиректеу ашық көгілдір түсті, масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Мамыр – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қос ұялы қорапша. Піскен кезде жарылып ашылады. Тұқымы мен жапырақ құрамында гликозид, каротин, фитонцид болады, сондықтан оны медицинада пайдаланады. Жинау мерзімі Гүлдеп тұрғанда дәрігер бақажапырақтың жапырағын жинайды. Қағазға немесе шүберекке жайып кептіреді. Ауық-ауық аудандастырып тұру керек, жапырақ сағағының морт сына бастауы кепкені. Кепкен жапырақты сақтау мерзімі- 2жыл. Мерзімі өткенді қабылдауға болмайды, емдеудің орнына улаы ғажап емес. Күзде тұқымдарын жинайды. Медицинада қолданылуы Бақажапырақты білмейтін адам жоқ деуге болады, себебі дәрілік мақсатта ата-бабаларымыз жиі қолданған. Оның ең бастысы: теріне шыққан жараның барлық түріне тартқан. Асқазан ауырғанда жапырағын езіп шырынын ішкен. Осы күнгі халық медицинасында бақажапырақты әртүрлі ауруларға пайдаланады. Бақажапырақтың жапырағында аукубин глюкозиді, ащы зат, илік заттар, калий тұзы, лимон қышқылы, 11% шырышты зат, каротин майы, нәруызды заттар мен майлар болады. Дереккөздер
Бақай

Бақай – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Бөрілі а-ның оңтүстік-батысында 9 км жердегі жайлау. Солтүстік-батысында Аралсор тұзды көлі жатыр. Құмды қоңыр сортаң топырағында жұлдызшөптер, еркек шөп, жусан өседі. Солтүстіктен Сайқын – Жаңақазан автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бақ айқабағы

Бақ айқабағы – сандуғаш тұқымдасына жататын кішкентай құс. Қазақстанның оңтүстік-шығысында кездеседі. Салмағы 10 – 15 г-дай, жоны сарғыш қоңыр түсті келеді. Ылғалды жерлердегі қалың өскен бұталарға, қалақай арасына тостаған тәрізді ұя жасап, құбылмалы реңді 4 – 6 жұмыртқа салады да, оны 13 – 14 күн қоразы мен мекиені кезектесіп басады. Ұсақ жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Бақ айқабағы – жыл құсы, мамыр айында ұшып келеді, қыркүйекте оңтүстікке ұшып кетеді. Аталықтар ұялау орнына келісімен дереу сайрай бастайды және жұп түзеді. Сөйтіп, аналықтар кешіктірмей, бұтада орналасқан ұяға тебіл түсті 3-6 жұмыртқадан 13 күнде балапандар шығады. Дереккөздер
Бақай тауы

Бақай тауы – Іле Алатауының қиыр шығыс бөлігіндегі тау. Абсолюттік биіктігі 3010 м. Ендік бағытымен 30 км-ге созылған, ені 15—17 км. Жер бедері Солтүстік және шығыс беткейлері тік жарқабақты, оңтүстігі көлбеу келген. Шығысы мен оңтүстігінен Асы өзені ағып өтеді, оңтүстігінде Жамбас тауы орналасқан. Геологиялық құрылымы Протерозой мен палеозойдың гранодиорит, кварцитті тақтатастарынан түзілген. Өсімдігі Таудың етегі — қара және қызылқоңыр топырақты, беткейлері — шыршалы-қарағайлы орманды, шатқалдары әр түрлі жеміс ағаштарына бай. Дереккөздер
Бақанас (асу)

Бақанас – Сарымсақты жотасының солтүстік-шығысындағы асу. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолютiк биіктігі 2385 м. Асудағы автомобиль жолынан маусым – қазан айларында көлік жүре алады. Солтүстігі жонды, белесті келген. Дереккөздер
Бақанас суғару жүйесі

Бақанас суғару жүйесі , Алматы облысы Балқаш ауданындағы күріш ш-на жарамды алқапты игеру мақсатында іске қосылған. Бастауын Бақанас өзеніндегі бөгеттен алады. Темір-бетон және т.б. жапқыштармен қапталған бас каналдың ұзындығы 37,8 км. Б. с. ж-не ауданның 15,6 мың га егістігі суғарылады және суландырылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Бақаоты

Бақаоты, Сукөрік — сукөріктер тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдіктер тегі. Дүние жүзінде 6 түрі, ал Қазақстанда 1 түрі: Кәдімгі бақаоты түрі бар. Биологиялық сипаттамасы Бақаоты — су бетінде қалқып жүретін ұсақ та әсем шөптесін өсімдіктер. Олар көлде, тынық және баяу ағатын, көбінесе, қалың қамыс, қоға арасында, суда өседі. Аквариумда өсіруге болады. Сабағы көптеген бунақтардан тұрады. Бүтін жиекті, жұмыртқа пішіндес жапырағы сабағына шоғырланып орналасады. Гүлі ақ, үш желекті келеді. Бақаоты көбінесе, өсімді (вегетативті) жолмен, әсіресе, жазда пайда болған жас өскіндерінен көбейеді. Күзде өркендерінің ұшында бүршік пайда болады да, ол үзіліп түсіп, су түбінде қыстайды. Көктемде сол бүршіктер су бетіне қалқып шығып, олардан жаңа өсімдік дамиды. Жемісі — жидек. Бақаотының сабақтарымен, жапырақтарымен су құстары және балықтар қоректенеді. Келте сабақшасына ұзын сабақты жапырақтары шоғырлана орналасқан, жапырағы дөңгелекше келген, жүрек пішіндес, су бетінде қалқып тұратын кішкене, әсем өсімдік. Гүлі дара жынысты (қос үйлі), гүл сағағының ұзындығы 5-6 см. Көбінесе көлбеу орналасқан өркендерімен вегетативті түрде көбейеді. Күзде өркендерінің ұшында бүршік пайда болады да, үзіліп түсіп су түбінде қыстап шығады. Көктемде сол бүршіктер су бетіне қалқып шығып, олардан жаңа өсімдік дамиды . Дереккөздер