kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Наурызым қысқа көшесі (Астана)

Наурызым қысқа көшесі. Бұрынғы атауы №142 қысқа көше. Наурызым қысқа көшесі «Промышленный» тұрғын алабында орналасқан. Ұзындығы - 341,2 м. Наурызым - Қостанай облысындағы Наурызым және Әулиекөл аудандарындағы мемлекеттік қорықтың және осы облыстағы ауданның атауы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қызылкөл орамы (Астана)

Қызылкөл орамы Бұрынғы атауы №28 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қызылкөл орамы Абылай хан даңғылынан басталып, М.Төлебаев көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 387,8 м. Қызылкөл - Түркістан облысы, Созақ аұданындағы тұзды көл. Ауданы - 17,5 шаршы шақырым, ұзындығы - 13,3 шақырым. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қызылқұм орамы (Астана)

Қызылқұм орамы (бұрынғы атауы №28 қысқа көше) — Астана қаласының көшесі. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қызылқұм орамы Обаған көшесінен басталып, Жанкент көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 303,4 м. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Нұра қысқа көшесі (Астана)

Нұра қысқа көшесі. Бұрынғы атауы №1 қысқа көше. «Көктал» тұрғын алабы. Нұра қысқа көшесі Жаңақоныс көшесінен басталады. Ұзындығы - 194,5 м. Нұра - Қарағанды және Ақмола облыстары жерімен ағатын өзен. Ұзындығы - 978 км. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Айыртау көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ы234 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Айыртау көшесі Ақсуат көшесінен басталып, Ұлытау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 149,7 м. Айыртау - Ақмола облысы Арықбалық ауылының солтүстігіндегі Имантау мен Шалқар көлдерінің аралығында орналасқан тау. Ұзындығы -25 шақырым. Айыртау көл қазаншұңқырлары, өзен аңғарлары мен сайлар бөліп жатқан бірнеше шоқылар мен төбелерден тұрады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қыранқия орамы (Астана)

Қыранқия орамы Бұрынғы атауы Вячеславский қысқа көшесі. Қыранқия орамы В.Вишневский көшесінен басталып, Вячеславский көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 251,1 м. Қыранқия - Талдықорған өңіріндегі таудың аты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мұнай және газ қорларының өсімділігі

Мұнай және газ қорларының өсімділігі - Жүргізілген іздеу-барлау жұмыстарының, жатын параметрлерін қайтадан есептеу немесe қайтадан бағалау шараларының нәтижесінде кенорынға тиесілі мұнайдың немесе газдың есепке алынған қорының еселей арту мөлшері. Толық өсімділік VR=R2~R1+Q теңдеуімен анықталады, мұндағы R2 — нақтылы кезеңнің аяғында анықталған қор мөлшері, R2 - сол кезеңнің басында анықталған қор мөлшері, Q — сөз болған кезең ішінде кенорыннан өндіріліп алынған мұнай (газ) қоры (әр түрлі жоғалтымдарды қоса есептегенде). Мұнай және газ қорларының таза өнімділігі — бұрынғы жылдарда жіберілген қателіктер салдарынан шығынға жазылған кен қоры есебінен кейінгі жүргізілген геологиялық барлау жұмыстары нәтижесінде кен қорының артыу немесе кемуі. Сөз болып отырған өсімділік пайдалы қазба қорының өлшемімен өрнектеледі, яғни мұнай және конденсат қорларының өсімділгі мың тонна, ал газ қорының өсімділігі млн м3 түірліктерімен өлшенеді. Дереккөздер Таужыныстар
Темірсу минералды суы

Темірсу минералды суы,Бұкар жырау ауданында орналасқан. 1962 жылында ашылған. Девонның, пиритті вулканды жыныстарынан түзілген. 2-Ботақара шоқысының солтүстік-шығысқа беткейінде орналасқан. Суының құрамында сульфат кальциі, магнийлі-натрий бар, тұщы, минералдылығы— 0,2-0,9 г/л. Судың бальнеол. құндылығы құрамындағы биологиялық активі қос валентті темірдің (30-35мг) және марганецтің (2-8мг/л) болуымен айқындалады.Қоры тәулігіне 173 м 3 мөлшерінде бағаланады. Шөлмектерге құюға және асханалық-шипалық ауыз сурегінде пайдалануға болады. Дереккөздер
Нұрлы орамы (Астана)

Нұрлы орамы. Бұрынғы атауы №22 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ ) . Нұрлы орамы Қарқабат көшесінен басталып, Құндызды көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 208 м. Нұрлы - «нұрға бөленген, шұғылалы, сәулелі» деген мағынаны білдіреді. Елді мекендердің атауы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Мұса Жәлел көшесі (Астана)

Мұса Жәлел Көшесі (Астана) — Мұса Жәлел көшесі Мұзтау көшесінен басталып, Бартольд көшесінде аяқталады. С.Мұхамеджанов, Ш.Бейсекова,Н.Қожахметов, К.Бәйсейітова, Ақан Сері,Қоянды, Қарталы, Қашаған, Сүмбе, Чехов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы — 1615 метр. Мұса Жәлел (1906–1944) — татар ақыны. Тұңғыш жинағы «Біз келеміз» деген атпен жарық көрді. «Еділден хат», «Өткен жолдар», «Хат тасушы», «Жолдастар» шығармаларымен танылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қырат орамы (Астана)

Қырат орамы Бұрынғы атауы Турбинный қысқа көшесі. Қырат орамы А.Чехов көшесінен басталады. Ұзындығы - 45 м. Қырат - жер бетінің төңірегімен салыстырғандағы көтеріңкі бөлігі. Қыраттың биіктігі - 200 м немесе одан да жоғары болады. Қазақстанда Көкшетау, Мұзбел, т.б. көптеген ірі қыраттар бар. Қазақ даласындағы қыратты кейде «қырқа» деп те атайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Сәулет Ерболқызы Жанпейісова

Сәулет Ерболқызы Жанпейісова (20. 6. 1971 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1996). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1993). 1993-1996 жылдары аталмыш университетте аспирант. 1996 жылдан Білім және мәдениет мин. жүйесінде қызмет істейді. Профессор Р. Әміровтің жетекшілігімен "Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы" деген тақырыпта кандидат диссертацияны қорғады. Қазақ тілінің этно-мәдени лексикасы мәселесімек айналысып жүр. Дереккөздер
Той

Той. Бүгінгі күнгі түсінігімізде бұл сөздің мағынасы — қуанышты жайға байланысты ел шақырылып өткізілетін ырду-дырдулы жиын, ойын-тамаша. «Күн батқан соң-ақ үйде үлкен той басталады» (I. Жансүгіров, Шығ.). Бір себептен «той» сөзінің төркінін іздестіріп, тарихына барудың да онша ділгерлігі жоқ сияқты. Өйткені, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де «той» тұлғалы сөз дәл қазіргі мағынасында қолданылған. Тек қазақ тілінде ғана емес, түрікмен, қырғыз, хакас, тува сияқты басқа да түркі тілдерінде осы тұлға мен мағына сақталған. Іздестіре, зер сала қарағанда мына сияқты мәліметтер де ұшырасып, «той» сөзінің төркіні жөнінде ой салады. Біріншіден, көне түркі жазба ескерткіштерінде «тойдың» біз білетін — шамадан тыс ішіп-жеу мағынасынан басқа, көңіл тоқтатарлық деректің бірі — оның («той» сөзінің) «жиын, топ» ұғымында қолданылуы. Екіншіден, тунгус-маньчжур тобына жататын нанай, негидал, орок, орош, ульч, эвен, эвенкі тілдерінде «төй», «туйү» дыбыс құрамындағы сөздер біздің тіліміздегі «қонақ етіп, сыйлау, құрмет көрсету» мағыналарында жұмсалады. Енді осы тілдік деректерді жинастыра келгенде «тойдың» үш түрлі мағынасына тап болып отырмыз. Біріншісі — қарынды толтыра тамақ ішу. Бұл мағына түркі тілінде қазір де, ерте заманда да қолданылған. Екіншісі—жоғарыда көрсетілген, «жиын, топ». Үшіншісі — тунгус-манчжур тілдеріндегі —«қонақ ету, сыйлау, құрмет керсету». Осы үш түрлі мағынаның бәрі қуанышқа арналған мерекеде кездесетінін түсіндіру артық. Онда жиын, топ та бар, онда құрмет көрсете сыйлау басты қағида, онда жиналған топтың қарын толтыра ішіп-жеуге де еркі мол. Біздің ойымызша, мағына жағынан тығыз байланысты үш «той» тұлғасы бастарын қоса келгенде, қуанышқа арналған мерекенің басты белгілерін құрастырып тұрғандықтан оның да атауын «той» деп тағайындауға тура келген. Осылайша жиналып, бас қосып, ойын-сауық, ішіп-жеммен өтетін, сый-сыяпат көретін қуанышымыз «той» атауын алған. Дереккөздер
Оғыланды орамы (Астана)

Оғыланды орамы. Бұрынғы атауы Проектный қысқа көшесі. Оғыланды орамы К.Бәйсейітова көшесінен басталып, Бейсекова көшесінде аяқталып, Мартылоғ қысқа көшесіне айналады. Ұзындығы - 330 м. Оғыланды - Үстірттің оңтүстік сілеміндегі киелі орын. Бекет ата мешіті осы қасиетті орынға жақын орналасқан. Ел арасында сақталған аңыздарға қарағанда, Бекет атаны осы жерден мешіт салуға бастап келген де Оғыланды екен. Оғыланды - түркі сөзі, ол «ұлан», «бала» деген ұғымды береді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Михаил Лермонтов көшесі (Астана)

Михаил Лермонтов көшесі (Астана) - Михаил Лермонтов көшесі Ш.Уәлиханов көшесінен басталып, Ш.Жиенқ ұлова көшесінде аяқталады. Тараз, Асанқайғы көшелерімен және Күлтегін орамымен қиылысады. Ұзындығы - 826,6 метр. Михаил Юрьевич Лермонтов (1814-1841) - орыстың ұлы ақыны. Ол орыс әдебиетінде А.С.Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Оның лирикалық поэзияны дамытудағы еңбегі қандай зор болса, көркем прозаны дамытудағы еңбегі де соншалық зор. Бұл көшеде «Егемен Қазақстан» газетінің редакциясы орналасқан. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Оренбургский көшесі. Ақан сері көшесі М.Дулатов көшесінен басталып, 12-31 көшесіне айналып, Тілендиев даңғылында аяқталады.А.Суворов, Оқжетпес, Н.(С.) Қожахметов, М.Жәлел, Шақпақ, Фахд бен Абдулла Әзіз көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1425,6 м. Ақан сері Қорамсаұлы (1843-1913) - қазақтың әйгілі ақыны, әнші, композиторы. Ақан сері жас кезінен өнерімен көзге түсіп, кейін ақындық, әншілік өнері кемелденген соң алты алашқа аты мәлім сері атанған. Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Иманжүсіп, Құлтума сияқты ақын-әншілер Ақан серінің ең жақын достары болған. Олардың бәрі Ақан серінің әншілік өнеріне игі әсер еткен, композиторлық талантын жетілдіріп, шеберлік, суреткерлік талгамын шыңдай түскен. Ақан серінің «Ақтоқты», «Алтыбасар», «Мақпал», «Балқадиша», «Сырымбет», «Майда қоңыр», «Маңмаңгер», «Қараторғай», «Құлагер», т.б. әндері қазақ халқы арасына кеңінен тараған. Серінің өмірі мен тағдыры туралы І.Жансүгіров «Құлагер» поэмасын, Ғ.Мүсірепов «Ақан сері жазды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Одесский қысқа көшесі (Астана)

Одесский қысқа көшесі. Одесский қысқа көшесі Севастополь қысқа көшесінен басталады. Ұзындығы - 180,5 м. Одесский (Одесса) құрметіне қойылған. Украинадағы қала. Көше аты осы қаланың құрметіне қойылған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
П.Морозов қысқа көшесі (Астана)

П.Морозов қысқа көшесі Ә.Сембинов көшесінен басталып, Е.Брусиловский көшесінде аяқталады. М.Ломоносов, Б.Бейсекбаев көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 757,5 м. Павлик Морозов «Павел Трофимович» (1918-1932) — Свердлов облысы «Герасимовка» пионерлік отрядының төрағасы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ақарыс көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ы25 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Ақарыс көшесі Сілеті көшесінен басталып, Хантау, Қаратау, Қозыбасы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1076,7 м. Ақарыс - Ұлы жүздің атасы. Қазақ халқын құрайтын үш жүз бірде Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз деп аталса, енді бірде Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс деп те аталады. Аңыз бойынша Қазақ деген кісінің Ақ, Жан, Бек деген үш ұлы болған. «Арыс» сөзі «ер азамат», «ел қамын жеген тұлға» деген ұғымды білдіреді. Демек, Ақарыс қазақ халқының Ұлы жүз тайпалар бірлестігінің тағы бір аты болып табылады. Ақарыстан (Ұлы жүз) жалайыр, қаңлы, албан, суан, дулат, шапырашты, сіргелі, шанышқылы, ысты, отақты, сарыүйсін, қатаған тарайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Михаил Ломоносов көшесі (Астана)

Михаил Ломоносов көшесі (Астана) - Михаил Ломоносов көшесі А.Иманов қысқа көшесінен басталып, С.Сейфуллин көшесінде аяқталады. А.Иманов, П.Морозов қысқа көшесі, Кенесары көшелерімен және Абай даңғылын қиып өтеді. Ұзындығы - 1147,2 метр. * Михайл Васильевич Ломоносов (1711-1765) - жаратылыстану ғылымының, орыс әдеби тілінің негізін салушы, ақын, суретші, тарихшы, энциклопедиялық білімді ғұлама ғалым. «Металлургия және кен ісінің бірінші негізі», «Солтүстік теңіз жолдарына қысқаша шолу», «Сібір теңізі арқылы Шығысқа ашылар жол», «Ресей халқынан бастап, Ярославтың қайтыс болуына дейінгі ежелгі орыс тарихы» деген еңбектері жариялайды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Менжинский атындағы көше (Алматы)

Көшеге Ресейдің саяси қайраткері, заңгер Вячеслав Рудольфович Менжинскийдің есімі 1956 жылы берілген. Менжинский Вячеслав Рудольфович (1874-1934) Петерборда дүниеге келген. Ол Петроградтың әскери республикалық комитетін басқарған. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 800 метр. Дереккөздер
П.Чайковский қысқа көшесі (Астана)

П.Чайковский қысқа көшесі Кенесары көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 402,5 м. Пётр Ильич Чайковский (1840-1893) - композитор, дирижер, педогог, дүниежүзілік классикалық музыканың аса ірі өкілі. «Евгений Онегин», «Орлеан қызы», «Мазепа», т.б. көптеген опералардың авторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ақбидай көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Складский көшесі. Ақбидай көшесі Қ.Кемеңгерұлы көшесінен басталып, Сарыадыр, Теректі, Көкшетау, Бейнеу орамдары мен Өндіріс көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 1303,8 м. Қазақта «ақ» сөзі жақсылыққа байланысты қолданылады. Ол молшылықтың, ырыздықтың белгісі. Осыған байланысты «Ақ бидай» атты халық әні бар. Дереккөздер
Рауан қысқа көшесі (Астана)

Рауан қысқа көшесі. Бұрынғы атауы Связистер қысқа көшесі. Рауан қысқа көшесі А.Чехов көшесінен басталып, Қарталы көшесінде аяқталады. Сүмбе орамымен қиылысады. Ұзындығы - 905,5 м. «Рауан» - «таңғы жарық, сәуле, нұр» деген мағынаны білдіреді. Ертедегі қазақтар таң алдындағы көкжиектен көрінген қызыл шапақты «таң рауан дап келе жатыр» деген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Қаратаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстанның халық жазушысы, сыншы, әдебиеттанушы, Қазақстан Ғылым академиясының академигі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Мұхамеджан Қаратаевтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 13.12.1997 № 784 шешімі) берілген. Каратаев Мұхамеджан Қожаспайүлы (1910-1995) Қызылорда облысының Сырдария ауданы Текелі ауылында дүниеге келген. Ол Жазушылар Одағының төрағасы, Қазақ энциклопедиясының бас редакторы, «Жазушы» баспасының директоры қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Сейфуллин даңғылы мен әл Фараби даңғылының аралығында орналасқан. Бұрынғы атаулары: а) Кирпичнозаводская; ә) 4-ші көше. Көшенің ұзындығы - 500 метр. Дереккөздер
Құла түз

Құла түз. Тіркестегі екінші сөз — «түз» жеке тұрып та қолданыла беретіндігін әрі «дала» сөзінің синонимі екендігін кез келген адам біледі. Оның төркінін іздестіру қажет те бола бермес. Әрине, «құланың» жеке тұрып та, басқа сөзбен тіркесіп те қолданылуы сирек демейміз. Оның да «құба» сияқты синонимі бар. Дегенмен оның түркі тіліндегі «құла» сөзінен (құла жорға, құла кер т. б.), мағына жағынан ерекшелігі бар деп шамалап, түпкі төркінін іздестіруді жөн көрдік. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — елсіз, иен дала. «Бұлар жүр даурығып осы сөзге, Құдайдың құба жоны, қула түзде» (М. Ж. Көпеев, Тірлікте.). Дәл осы тіркестегі «құла» сөзінің теркінін араб тілінен деп жорамалдаймыз. Онда кулу— 1. бос (кеңістік); 2. бос орын. Осы дерек бойынша, «құла түз»— «бос дала» мағынасында түсіндірілмек. Кейде «құлазыған дала» деп те айтамыз. Бұл да «бос қалған дала» дегенді аңғартады. «Құла», «хул» тұлғалары түркі, моңғол тобына жататын тілдерде де бар. Бірақ бұлар көбіне жылқының түсін білдіретін мағынада жұмсалады. Ал «құба жон» тіркесіндегі «құба» сөзі түркі тілдерінің өзіне тән. Қазақ тілін былай қойғанда, кува, хуба тұлғаларында ойрат, хакас тілдерінде бірде «жалаңаш» (дала), кейде «сұрғылт» (дала) мағыналарында кездеседі. Дереккөздер
Речной қысқа көшесі (Астана)

Речной қысқа көшесі М.Ғабдуллин көшесімен қиылысып, Ш.Иманбаева көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 348,3 м. Речной - өзен алабы. «Кеме жүретін өзен жолы» деген мағынаны білдіреді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Малдас құру

Малдас құру. Бұл сөз тіркесінің түсіндірме сөздіктегі мағынасын — екі аяғын астыға жіберіп ...отырыс деп ұғынамыз. «Төрде малдас құрып, құрметті қонақтар отырды» (С. Мәуленов, Үркер.). Қазіргі қалпында, сөз болып отырған, тұрақты тіркестің екінші сыңары ғана түсінікті сияқты көрінеді. Ал «малдас» сәзінің қандай мағына беретінін ешкім де айтып бере алмаса керек. Шынына жүгінсек, осы кезде жазып жүрген «малдас құру» дегеніміз қазіргі орфографиялық сөздігіміздің ыңғайына көндіріп, икемдей түсіп, бір қалыпта тұрақтандыру ниетінен туған тіркес. Ауызекі тілімізде мұны әркім «молда соқыну», «малдасын құру» сияқты түрде де айта береді. Дұрысын айтсақ, тұрақты тіркестегі екі сөздің әрқайсысының да мағынасы беймәлім. Біздің байқауымызша, әуелгі кезден-ақ бұл екі сөздің тіркесінен құралған. Бірақ ол сөздердің алғашқы дыбыстық құрамы танымастай өзгерістерге ұшыраған. Түркі тілдерді былай қойғанда, моңғол тобындағы, тіпті араб, парсы тілдерінде де тіркестің бірінші сыңарына (малдас) мағына жағын айтпағанда, дыбыстық құрамына сай келерліктей сез табу қиын. Солай бола тұрса да біз өз жорамалымызды ұсынып көрмекпіз. «Малдас» сөзімен дыбыстық құрамы жағынан ұқсас сөзді тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден кездестіреміз. Эвенкілерде—мокойи, негидаль тілінде — моокласин, ульчтерде — моқйлан, орокша — моңилатчи, маньчжур тілінде — мосэла қалпында дыбысталатын сөздердің қай-қайсысы да — аяқты айқастыра жиыстырып астыға баса отыру деген мағыналарда қолданылады. Осы тұлғалардың кез келгенін, біз әңгімелеп отырған сөз тіркесінің алғашқы сыңарымен сәйкестіруге әбден болады. Әсіресе, «малдас» сөзіне негидал тіліндегі «моокласын» өте жуық келеді. Бір-біріне үндес осы сөздердің алғашқы мағынасы «аяқты айқастыра астыға басу» деген мағынада қолданғандығын ажырату енді қиын емес сияқты. Келесі жорамал — «малдас құру» тіркесінің екінші сыңары «құру» туралы. Мұның алғашқы дыбыстық құрамы мүлде басқаша әрі мағынасы да «құру» сөзінің қазіргісінен алшақ болған демекпіз. Оның алғашқы тұлғасы мен мағынасын моңғол тобындағы тілдерден табамыз. моңғолдарда — суух, қалмақ тілінде — суух дыбыстық тұлғалар біздің тіліміздегі «отыру» мағынасында қолданылады. Осы тілдердің ықпалын түркі тілдерінің ішінде башқұрттардан табамыз: сүкәйеү — отыру. Сырт көзге, бұл топшылауымыз оғаш көрінсе де, тіл туыстығы, олардың ішіндегі заңдылықтар теріске шығара қоймайды. Өйткені түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдер туыстық жағынан бір семьяға кіргізіліп жүр. Осыны еске ұстай отырып, «малдас құру» тұрақты тіркесінің алғашқы құрамы «моокласин суух» немесе осыған сәйкес болуы мүмкін де, мезгіл өткен сайын талай өзгеріске түсіп, қазақтардың ауызекі қолданысында «малда соқыну», «молдасын соқыну», «молдас оқыну» дәрежелеріне жетіп, ал мағынасы көп өзгеріске ұшырамай — «аяғын айқастыра отыру» қалпын сақтағандығы байқалады. Ал қазіргі «малдас құру» дегеніміз, жоғарыда көрсеткеніміздей, күштеп өзгертуден пайда болған кейінгі нәтиже. Дереккөздер
Қаратал көшесі (Алматы)

Көшеге Алматы облысындағы елді мекеннің атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 26.12.1962 №453/26 шешімі) берілген. Көше Медеу ауданында орналасқан. Тайыров көшесінен басталып, Чаплин көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 900 метр. Дереккөздер
Келемеж

Келемеж. Біреуді келекелеп, ажуалап, мазаққа, күлкіге айналдыруда осы сөз жиі қолданылатыны әркімге белгілі. «Келемежге үйір, ойын тура айтатын Шукарь шал Макардың суретін айна-қатесіз келтірді». (I. Омаров, Шабыт.). Ертедегі түркі жазба ескерткіштерін қарастырғанда «келемечі» тұлғалы сез қазіргі тіліміздегі «аудармашы» (переводчик) мағынасында қолданылғандығын көреіміз (ДТС, 296). Аудармашының ол кездерде неліктен «келемечі» аталуының өзінде де сыр бар. М. Қашқари сөздігінде «келәчү» сөзі қазіргі тіліміздегі «сөз» дегеннің орнына жүрген. Аудармашының негізгі жұмысы — бір тілден екінші тілге сөздерді аудару екендігін білген адамға оның «келемечі» аталуының да себебі түсінікті. Ендігі жауап күтетін сұрақ — біреуді ажуалап, мазақтауға мына «келемечі»-нің қандай қатысы бар, бұл сөздерге (мазақтау, ажуалау, келеке ету) қалайша синоним болып қалыптасқан? Мұның басты себебі қоғам дамуымен байланысты сөз мағыналарының қозғалысқа түсіп, өзгеріп отыруында деп білеміз. Біреуді мазақтау дегеннің өзі — белгілі бір адамның жүріс-тұрысын, соған тән қимылды, бет әлпетіндегі түрлі құбылыстарды екінші адамның өзіне аударып, сол қалыптас, пішіңдес қозғалыстарды бейнелеп көрсету. Бұл жерде біз сөзді аударумен емес, адам бойындағы іс-қимыл, қозғалысты аударумен істес болып, соның куәсі болғандаймыз. Осындай себептермен «келемечі» сөзі алғашқы мағынасынан ажырасып, жаңа, біз әңгіме етігі отырған мағынаны меншіктенген. Кейін келе, біздің тілімізде, бұрынғы «келемечі» мағынасын «аудармащы» сөзі иеленген деп топшылаймыз. Дереккөздер
Қазтай Айтазин

Қазтай Айтазин (2. 9. 1939 жылы туған„ Ақтөбе облысы , Ырғыз ауданы ) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1974), доцент. ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1960). 1960-1968 ж. ҚР Ұлттық ғылым академиясының А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында кіші ғылыми қызметкер. 1968-1971 ж. осы институтта аспирантурада оқыды. 1971-1989 ж. Алматы педагогикалық шет тілдер институтының қазақ тілі мен жалпы тіл білімі кафедрасында оқытушы, доцент. 1989 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің практикалық қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. ҚР Ұлттық ғылым академиясының мүшесі Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен "Қазақстан балық шаруашылығына байланысты кәсіби сөздер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылым мақалалар жазды. Қазақ тілі диалектологиясының сөздігін жасауға қатысты. Қазір кәсіби лексика мәселесімен шұғылданып жүр. Шығармалары: * Профессиональная лексика рыбного хозяйства Казахстана. АКД., А., 1973; Кдзак тілінің диапектологиялык сөздігі. А., 1969. Дереккөздер
Құлқын

Құлқын — қара бастың қамы, пайдасы (түсіндірме сөздіктегі мағынасы). «Өз құлқыны. үшін қандай болса да сатып кете беретін жігіт» (Б. Майлин, Шығ.). Сырт қарағанда, қазіргі түсінігіміз— туынды, ауыспалы мағына нәтижесі. Дәл осы тұлғалас араб сөзі «құлқум» -ның мағынасы — жұтқыншақ, адамның тамағы мағынасында қолданылады. Осыған қарағанда, кейбір авторлардың сөз төркіні араб тілі деп белгілеуіне қосылуға да болады. Мысалы, К.Юдахин қырғыз тіліндегі «кулкун» (жұтқыншақ) сөзінің тұсына араб тілінен дегенді көрсеткен. «Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері» атты кітабында Е. Бекмұхаметов те осы пікірде. Арабтарға түркі, моңғол тобындағы тілдерден ауысып баруы да мүмкін. Кейбір тіл деректері осы ойымызды қуаттағандай болды. моңғол тілінде «хоолой» сөзі — адамның тамағы, жұтқыншағы, ал «хоол»— ішетін ас, тамақ мағыналарында кездеседі (. Мұнда біз бір түбірден пайда болған, мағынасы бірімен бірі байланысты сөздермен кездесіп отырмыз. Демек, тамақты адам асқазанына жеткізетін жолдың — жұтқыншақтың атауы моңғолдарда алғашқы «хоол» сөзінен пайда болған. Тағы бір мысал, қалмақ тілінде «жұтқыншақ» мағынасы «хол» сөзі арқылы айтылады да, ал талан-таражға салу — «хулхалх». Түркі тілдері ішінде якуттарда «жұтқыншақ» мағынасын «қуолай» сөзі ұғындырады, «кылк гын» сөз тіркесі қазақ тіліндегі «жұту, жұтып қою» етістігі мағынасы орнына қолданылады. Қорыта айтқанда, сөз төркіні түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақ болған да, кейін келе әрқайсысы өздерінің тіл заңдылығына қарай дыбыс өзгерістерін кіргізген әрі алғашқы түбірге түрлі жұрнақтар жалғай отырып, жаңа мағыналар туғызған. моңғол тіліндегі «о» дыбысының орнына түркі тілдерінде бірде «ы», кейде «ұ» дыбыстары айтылатынын якут («кыл»), қазақ тілдерінен («құл») байқалып отыр. Көрсетілген түбір (хоол, қыл, құл) ең алғаш «тамақ» (ішетін), одан әрі тамақ жүретін жол («жұтқыншақ»), бері келе, әсіресе, қазақ тілінде қазіргі кездегі мағынаға дейін әзгеріске түскен (құл — тамақ, ас>құл + қын (жұтқыншақ) >құлқын (өз пайдасы, бас пайдасы). Дереккөздер
Мирзоян атындағы көше (Алматы)

Көшеге мемлекет және партия қайраткері Левон Исаевич Мирзоянның (1897-1939) есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 14.04.1966 №134 шешімі) берілген. Ол 1925-1929 жылдары Әзірбайжанның Партия комитетінің хатшысы, ал 1933-1937 жылдары Қазақстанның Партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. Көше Алмалы ауданында орналасқан. Райымбек көшесінен басталып, Қарасай батыр көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Мақатаев, Гоголь, Төле би көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы 1-ші линия. Көшенің ұзындығы - 870 метр. Дереккөздер
С.Разин қысқа көшесі (Астана)

С.Разин №1 қысқа көшесі Жамбыл көшесінен басталып, Мәскеу көшесінде аяқталады. Домбыралы, С.Разин көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 410,5 м. Степан Тимофеевич Разин (1630-1671) - Дон казагы, Ресейдегі шаруалар көтерілісінің жетекшісі. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Ақжар көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Ленин көшесі. «Железнодорожный» тұрғын алабы. Ақжар көшесі Жамбыл көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1092,4 м. Ақжар - Солтүстік Қазақстан облысының оңтүстік-шығысында орналасқан аудан. Орталығы - Талшық кенті. Ауданның оңтүстігін Көкшетау қыратының солтүстік-шығыс сілемі қамтиды. Дереккөздер
Қарамерген көшесі (Астана)

Қарамерген көшесі (Астана) - Қарамерген көшесі Жәнібек тархан көшесінен басталып, Кенесары көшесінде аяқталады. Ғұмар Қараш, Ағыбай батыр, А.Иманов, Баянауыл, М.Дулати көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 818,1 метр. Қарамерген — Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген, Іле өзені бойында XII-XIII ғасырда өмір сүрген ортағасырлық қала орны. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Михайловская көшесі (Алматы)

Көшеге Ресейдің Псков облысындағы Ганнибалов-Пушкин әулетінің иелігіндегі жер атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 08.10.1958 М№27 шешімі) берілген. Александр Сергеевич Пушкин Михайловскіге бірнеше рет барып-келіп жүрген. 1824-1826 жылдары ақын осы өлкеге жер аударылған. Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Беляков көшесі мен Хмельницкий көшелерінің аралығын алып жатыр. Бұрынғы атауы - Высоковольтная көшесі. Көшенің ұзындығы -900 метр. Дереккөздер
Құнттау

Құнттау. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — ынта, ықылас қою, ұқыптау, қадағалау. «... адам нені құнттап, соңына түссе, содан қызықты нәрсе жоқ» (Ш. Айманов, Қыран.). «Құнттау» сөзінің алғашқы төркіні моңғол, түркі тілдерінен дерліктей деректер баршылық. моңғол тілінде «хундэтгэх»—«құрметтеу, сыйлау», ал қалмақтардағы бұл мағынаны —«күндлх», «сыйлы» дегенді «күндта» сөзі ұғындырады. Ал түркі тілдерінен — туваларда «сыйлау, құрыметтеу» мағыналары «хүндүлүг» сөзімен түсіндіріледі де, мұның өзі сол тілдегі «құрмет» мағынасындағы «хүндү» сөзінің туындысы екенін көреміз. Көрсетілген тілдердің бәрінде «құрметтеу, сыйлау» мағынасын берген тұлғалар қазақ тілінде «құнттау» дыбыстық өзгерісінде көрініп, мағынасына да аздап ерекшелік енген. Демек, құрметтеуден пайда болатын ұқыптылық пен қадағалау мағынасы қалыптасқан. Дереккөздер
Сайрам орамы (Астана)

Сайрам орамы. Бұрынғы атауы №216 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Сайрам орамы Балқантау көшесінен басталып, Таскескен көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 200,9 м. Сайрам - ортағасырлық қала. Түркістан облысының оңтүстік-батысында орналасқан. Қазіргі кезде осы аттас аудан бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Злиман Өрбісінқызы Жантекеева

Злиман Өрбісінқызы Жантекеева (18. 3.1932 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1970). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтын бітірген (1953). 1953-1956 жылдары ҚР ҰҒА Тіл мен әдебиет институтының аспирантурасында оқыды. 1956—1961 жылдары интститутың шығыстану секторында ғылыми қызметкер. 1961 жылдан бастап осы уақытқа дейін Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың педагогика кафедрасында доцент болып қызмет істеп келеді. ҚР ҰҒА акад. С. Қирабаевтың жетекшілігімен "Ілияс Жансүгіров пен Сәкен Сейфуллин поэзиясын орыс тіліне аудару проблемалары" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. Аудармаға, педагогикаға байланысты қырықтан астам мақалалары, брошюралар және бірігіп жазған оқулықтары мен жинақтары жарық көрді. ҚазКСР халық ағарту ісінің озық қызметкері, еңбек ардагері. Дереккөздер
Келкі, біркелкі

Келкі, біркелкі. «... біркелкі салынған бұл көшедегі қарағай және тас үйлердің төбесі маған көкті тіреп тұрған сияқты» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов). «Біркелкі» сөзінің мағынасын, әдетте, біз бірыңғай, бір қалыпты, біртектес деп түсінеміз. Сөз екі түбірден тұратындығы сырт қарағанда да көрініп тұр, алғашқысы — бір, екінші түбір — келкі. «Келкі» сөзі қазақ тілінде жеке қолданылмайды. Ал кейбір түркі және туыстас саналатын тілдерде жеке, дара тұрып та тиісті мағына бере алады. Якут тілінде холку — бірдей, тең дегенді ұғындырса, тунгус-маньчжур тілдерінің кейбіреуінде һэлки — бірдей, тең мағыналарында қолданылады (ССТМЯ, II, 364). Демек, өте ерте кездерде «келкі» сөзі жеке тұрып та, тиісті мағына бере алған. Дереккөздер
Құнығу

Құнығу. Түсіндірме сөздікте берілген мағынамен келісу қиын. Онда — бір нәрсеге мейлінше құмарту, қызығу, дәнігу делінген. «Долгов қымызға құнығып алған» (М. Әуезов, Абай жолы.). Біздің байқауымызша, құмарту, қызығу дегеннен көрі, қазіргі қазақ тілінің езінде «үйрену, дағдылану» деген мағыналар «құнығу» сөзіне сәйкес келетін сияқты. Кейбір түркі тілдерінің дерегі де біздің осы ойымызды мақұлдағандай. Чуваш тілінде «хыыныык», хакас тілінде «хыных» тұлғалары «үйрену, дағдылану» (привыкать) мағыналарында қолданылады. Дереккөздер
Ақжелкен көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Л.Шевцова көшесі. Ақжелкен көшесі Үшқоңыр, Кеңшағыл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 408,8 м. гз трде «нарыс, ц Жан, і жеген ін Ұлы мыстан іргелі, Ақжелкен - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық өсімдік. Отаны - Жерорта теңізінің маңы. Ақжелкенді косметикада пигменттік дақтарды, секпілді кетіру үшін, медицинада бүйрек, жүрек ауруларына, асқазан, ісік және көз дің көру қабілетін сақтау үшін профилактикалық зат ретінде кеңінен пайдаланады. Ақжелкеннің екі түрі бар: тамырлы және жапырақты. Қазақстанда ақжелкеннің екі түрі де өседі. Дереккөздер
Тоқпақ, тоқпақ жілік

Тоқпақ, тоқпақ жілік. Түсіндірме сөздікте — жауырын мен кәрі жілік аралығындағы жілік деп анықтама берілген. «Ал қара бала... тоқпақ жілікті аштан келгендей боп, ...сирек тістерімен жұлмалап жатыр» (Ә. Нұршайықов, Батыр.). Тіліміздегі «жілік» өзінің орналасқан орнына не бойындағы басқа белгілеріне қарай, «кәрі жілік», «асық жілік», «ортан жілік», «тоқпақ жілік» сияқты атаулар меншіктенеді. Осылардың ішінде біздің сөз етпегіміз соңғысы. Біздің топшылауымызша, жіліктің бұл түрі өз атауын түр-тұлғасына байланысты меншіктенген сияқты. Ол басқа жіліктерге қарағанда пішін жағынан қысқа болса да, жуандау, дөңестеу, томпақтау жаратылған. Міне осы тұлғасы оңың атауын тудырған. Томпақ «тоқпай»—ісіну, дөңестену, ал «тохпах»— дөңес, томпақ мағыналарын мезгейді. Ойымыздың оғаш еместігін, асығы бар жіліктің «асық жілік», жамбас пен асық жілік ортасында орналасқан жіліктің — «ортаң жілік» аталулары куәаландырғандай. Дәл сол сияқты, өзінің тұлғасына (дөңестігі мен томпақтығына) қарай «тоқпақ жілік» есімін алуға қақығы бар сияқты. Дереккөздер
Мөлдір

Мөлдір. Бұл сөзді естісек, есімізге «тұнық, таза (су)» ұғымы түседі. «Мөлдір бұлақтан су ішудің өзі — бір ғанибет» (I. Омаров, Шабыт.). Қырғыз тілінде дәл осы мағынада «мөлтүр» болып дыбысталады. Сөздің алғашқы түбірі «мөл» болғандығын да қырғыз тілі дерегінен байқаймыз. Мұнда «тұнық, таза» мағыналарын -түр қосымшасынсыз-ақ, «мөл»-дің қара басы бере алатыны былай тұрсын, «адал», «сұлу» іспеттес ауыспалы мағыналарды да меншіктенеді. Ал қазақ тілінде бұл жоқ. моңғол тобындағы тілдерді айтпағанда, түркі тілдерінің кейбіреуінде дәл осы тұлғаға өте сәйкес сөздердің екінші мағынасы ұшырасады: қырғызша — мөндүр (аталған сөздік, 534), хакас тілінде — миндір, ұйғырша — мөлдүр сөздері біздегі «бұршақ (жауын-шашын түрі) мағынасына нұсқайды. моңғолша — мөндөр, қалмақша — мөндр сөздері де аспаннан жауатын «бұршақ» мағынасында қолданылады. моңғол тобындағы тілдерге түркі тілдерінен ауысуы ықтимал. Өйткені тазалық пен тұнық мағынасын білдіретін сөз түбірі — «мөл» түркі тілдері ішінен (қырғыз тілінен) табылуы осыған жетектейді. Әрине, кесіп-пішіп айту қиын. Аспаннан жауған бұршақтың да өте тазалығын теріске шығару қиын. Жердегі судың тазалығын бүршақ тазалығына теңеу арқылы да қазақ тіліндегі «мелдір» сөзінің пайда болуы мүмкін. Алғашқы кездерде моңғол, түркі тілдеріне ортақ болып, кейін әрқайсысы өзінше мағына беру де болмайтын құбылыс емес. Дереккөздер
Қаратау көшесі (Алматы)

Көшеге Жамбыл облысындағы тау атауы (Алматы қаласы әкімінің 1994 жылғы 11 ақпандағы № 61 шешімі) берілген. Қаратау - Қазақстанның оңтүстігіндегі Тянь-Шань тауларының солтүстік-батыс сілемдері. «Қара» - көне, ежелгі деген мағынаны білдіреді. Қаратау қазақ жеріндегі ең көне тау болып саналады. Ұзындығы - 420 шақырым, биіктігі - 2176 метр. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 970 метр. Дереккөздер
Валентина Семеновна Михайлова

Валентина Семеновна Михайлова (4.1.1924 жылы туған, Алтай өлкесі, Барнауыл) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1953), доцент(1963). Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың тарих-филология факультетін бітірген (1946). 1946—1949 ж. Алматы заң институтында оқытушы. 1949—1952 ж. ҚазҰУ-да аспирант, аға оқытушы, доцент. Профессор X. Махмудовтың жетекшілігімен "Орыс тілі дыбыстары мен дыбыстық тіркесімдерінің қазақ тіліндегі қолданылуы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 30-дан аса ғылыми мақала авторы. Шығармалары *Реализация русских звуков и звукосочетаний в казахском языке. АКД., А., 1953. Дереккөздер
Айман Қожабекқызы Ақбердина

Айман Қожабекқызы Ақбердина (27. 3. 1945 жылы туған, Алматы облысы, Ақсу ауданы) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ды бітіргеннен кейін Семей педагогикалық институтының орыс тілі кафедрасында оқытушы, аға оқытушы. ҚазКСР ҒА мүшесі К. Ахановтың жетекшілігімен "Байланыс мәселесі (Түркі тілдеріндегі жай сейлемдер құрылысына орыс тілінің әсері жөнінде)" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-нан аса ғылым мақалалар авторы. Шығармалары: * К проблеме контактов (о влиянии русского языка на структуру простого предложения в тюркских языках). АКД., А., 1975. Дереккөздер
Модест Мусоргский көшесі (Астана)

Модест Мусоргский көшесі (Астана) - Модест Мусоргский көшесі Бестау орамымен қиылысып, С.Әліұлы көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 370,2 м. Модест Петрович Мусоргский (1839-1881) - композитор, пианист. «Борис Годунов», «Сорочин жәрмеңкесі» опералары, «Көрмедегі көріністер» деген әйгілі суреттеме сюитасы, «Раек» атты музыкалық памфлеті бар. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]
Теміртау политехникалық колледжі

Теміртау политехникалық колледжі, ТПТК (Республика даңғылы, 26). 1997 жылында бұрынғы Теміртау құрылыс (1955 жыл ашылған), Теміртау металлургия (1977), Теміртау химия-механика (1956) және Ақтау индустрия (1955) техникумдарын біріктіру арқылы құрылды. Құқықтану, бухгалтер, менеджмент,өнеркәсіп жабдықтарына қызмет көрсету және жөндеу, есептеу техникасы мен автоматты жүйелерді бағдарламамен қамтамасыз ету, химиялық қосылыстардын сапасын бақылау,тамақтандыру, құрылыс (барлығы 14 мамандық, 2006) мамандықтары бойынша маман кадрлар даярлайды. 2005-2006 оқу жылында күндізгі бөлімде 2030 адам, сырттай 587 адам оқыды. 105 оқытушы, 53 жоғары, 30 бірінші категориялы оқытушы сабақ береді. 40-тан астам оқу бөлмелері, 6 компьютерлік сынып, кітапхана, оқу залы, акт залы, 4 оқу шеберханасы, 2 спортзалы, асхана, жатақ хана бар. 2005 жылға дейін 28 мыңнан астам маман даярлады. Директоры техникалық ғылыми кандидаты, профессор К. Оралбеков (2006). Дереккөздер
Молдабеков атындағы көше (Алматы)

Көшеге қазақтың дарынды ұлы, Қазақстанның халық әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, Мұхтар Әуезов атындағы қазақ драма театрының актері Әнуар Әбіханұлы Молдабековтің (1938-1985) есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 2.07.2008 №114 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 №3/551 қаулысы) берілген. Мүсірепов, Нұрпейісов шығармаларындағы рөлдерді сомдады. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Школьная көшесі. Кешенін ұзындығы - 1750 метр. Дереккөздер
Кешқұрым

Құрым, кешқұрым. Қазіргі тілімізде «кешке таман, кешке қарай» мағынасында түсінеміз. «Есеней тапсырған ту бие кешқұрым сойылды» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.). «Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» (1966 ж.) кейбір авторлар «құрым» (құрым киіз, құрымдай дегендегі) сөзінің төркінің іздестіру барысында, «кешқұрым» сөзінің құрамындағы «құрымды» да ездері қарастырып отырған «құрымның» алғашқы мағынасы — «күйе», «ыс» дегендермен байланыстыра келіп, «күйе мен ыс түс жағынан қара нәрселер. Сонда «құрым» сөзі «кеш» сөзімен бірігіп «кешкі қараңғылық
Могилян жазба ескерткіші

Могилян жазба ескерткіші - көне түркі тілінде тасқа қашалып жазылған ескерткіш (VII ғ-дың соңы). Могилян жазба ескерткішін Орхон өзені алабындағы Эрдени Цзу монастыры жанынан (МХР) алғаш рет орыс ғалымы Н. М. Ядринцев тауып, В. В. Радлов (1887-1918) оқыды. Пирамидаға ұқсас жазба ескерткіштің биіктігі 3 м 45 см, ені 1 м 74 см, қалыңдығы 72 см. Ескерткіш құтлұғ (Қапаған) қағанның баласы Могилянға арналған. Могилян жазба ескерткішінің текстін Иоллығ Тегін жазды ("Білге қаған жазуын мен Иоллығ Тегін жаздым. Мен жазуды 1 ай 4 күнде жаздым" - дейді ол тексте), табғач тас бәдізшілері қашап көркемдеді. Тастың бір бетіндегі жазу кене табғач, қалғандары көне түркі тілінде жазылған. Жазудың жоғарғы жағына хан таңбасы ойып жасалған. Тастағы үлкен жазу 41 жолдан, оның сол жағындағы жазу 15 жолдан тұрады. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің және білгір Тониқұқтың басшылығымен жасалған әр түрлі жорықтар мен шабуылдар жөніндегі тарихи оқиғалар — Могилянның 50 мың қол табғачтарды басқарған Он Түтүқты және 80 мың әскері бар Чача Сенгунді қирата жеңгені, кейін түргештерге, басымылдарға, қарлұқтарға аттанып, оларды өзіне қаратқаны, күйзелген, бытырап жан-жаққа тараған түркі тайпаларын қайта біріктіріп, ел арасында елеулі жұмыстар атқарғаны айтылады. Жазудың соңында Могилянның түркі тайпалары арасындағы беделі, даналығы және ақылдылығы суреттеліп, оның "жарлы халықты бай, аз халықты көп қылғаны" баяндалады. Дереккөздер
Тоңқылдақ

Тоңқылдақ Он томдық түсіндірме сөздікте бұл тұлғалы сөздің тек дыбысқа еліктеуден пайда болған - «тоңқылдау» етістігі мен «тоңқылдақ» сын есімі мағыналарына ғана анықтама берілген. Біздің төркінін әңгімелегелі отырғанымыз — ертегі кейіпкерлері «тоғыз тоңқылдақ...». Алтай, шор, сағай сияқты түркі тілдеріндегі «тоң» сөзінің мағыналарының бірі — дөрекі. Якут тілінде: тоң — білмейтін, ал тунгус-маньчжур тілдерінің кейбіреуінде осы тұлғалас сөз «олақ, тәжірибесіз» мағыналарын түсіндіреді. Бұл деректерден аңғарарымыз «тоңқылдақ» сөзінің алғашқы түбірі — «тоң», мағынасы— олақ, дөрекілік екендігі. Чуваш тілі де якут тілі сияқты өте көне тілдердің біріне саналады. Сондықтан да болар «тоң» сөзіне жұрнақтар қосылып, жаңа мағынаға ие болғанын чуваш тілінен табамыз. Онда «тункалтак» сөзінің «есуас, ақымақ» деген мағынасын кездестіреміз. Соңғы дерек бойынша, «тоғыз тоңқылдақ...» — «тоғыз есуас» немесе «тоғыз ақымақ» деген ұғыммен бірдей. Дереккөздер
Нұрдәулет Мырзалыұлы Алдашев

Нұрдәулет Мырзалыұлы Алдашев (1961 жылы туған., Ақтөбе облысы , Шалқар ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты (1966). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың қазақ филолог факультетін бітірген (1983). 1983—1986 жылы Ақтөбе облысы , Темір ауданы оқу бөлімінде нұсқаушы. 1986—1988 жылы Бәшенкөл орта мектебінің директоры. 1988— 1991 жылы Ақтөбе медициналық институтында қазақ тілінің оқытушысы. 1989—1996 жылы Ақтөбе педагогикалық университеті қазақ тілі кафедрасының оқытушысы, деканның орынбасары, ғылым -зертхана секторының бастығы, ғалым-хатшысы қызметтерін атқарды. "Қазіргі қазақ тіліндегі қысқарған сөздер" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазіргі қазақ әдеби тілінің лексикасы, синтаксисі мәселелерімен айналысады. Шығармалары: * Қазіргі қазақ тіліндегі кысқарған сөздер. КДА., А., 1996. Дереккөздер
Мөлию

Мөлию. Көзін сатып, жалынышпен телміру сияқты қалыпты осы сөзбен де ұғындырамыз. «Жамал болса, мөлиіп саған қарайды» (Т. Жанкелдин, Сын.). Қырғыз тілінде мөлүй — жалына, кешірім сұрай қарау мағынасында айтылады. Қазақ тіліндегі мағынамен бірдей. «Мөлию» сезінің шыққан тегі моңғол тілі екенін дәлелдейтін дерек мынадай. моңғолша «мэлмий» тұлғасы біздегі «көз» мағынасында қолданылады . Сөз түбірі «мелмий» болса, моңғол тілінде осы түбірден ербіген «мэлрэх» (қазақша — көзін сату), «мэлийх» (көзі жаудырау) сияқты туынды сөздерді де кездестіреміз. Дәл осы соңғы сөздердің негізінде қазақ тіліндегі «мөлию» етістігі пайда болған. Демек, қазақ, қырғыз тілдеріне моңғол тілінен ауысқан. Дереккөздер
Келте

Келте. Дәл бұл тұлғада — қысқа, шолақ мағынасын түсіндіреді. «Маңмаңгер, кекілің келте, жалын, майда» (Ақан сері, шығ.). «Келте »сөзіне -к жұрнағын қоссақ, «келтек» тұлғасында көрініп, берер мағынасы — ағаштан жасалған жуак, қысқа таяқ. «Қолына ұстап бір келтек, Айқайлайды жерді өртеп» (Қамбар батыр). Осылардың - қай-қайсысы болса да (келте, келтек) тілімізде жиі қолданылып, бірі сын есім, екіншісі зат есім қызметін атқаратыны белгілі. Алайда, сөздің алғашқы мағынасы әркімге анық бола бермесе керек. Ертеректе бұл тұлғалы сөз (келте) етістік қызметін меншіктенгенін, кейін келе зат есімге ауысқанын туыстас деп саналатын моңғол, маньчжур тобындағы тілдер дерегінен көреміз. моңғолдың ертедегі жазба тілінде келтеле — сындырып алу; қазіргі моңғол тілінде хэлтлэ — сындырып, бөліп алу; буряттарда хэлтэл — сындырып, бөліп алу. Осы тілдерден ауысқан болуьі керек, тунгус- маньчжур тобыыа жататын нанай тілінде кэлтээ — бір заттың сынғандағы белігі (ССТМЯ, I, 446). Түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне моңғол тілінен ауысқан «келте» етістігіне қазақ тіліне тән -к жұрнағы қосылуы нәтижесінде «келтек» сөзі пайда болып, мағынасы бүтіннен сындырып, кесіп алған бір бөлек нәрсенің атауы есебінде қалыптасқан деуге болады. Бүтін не ұзын нәрседен бір бөлегін сындырып алса, алғашқы заттың қысқарып, шолақ болуы да табиғи заңдылық. Сондықтан тіліміздегі осы мағыналардың синонимі болып тұрған «келте» сын есімі де алғашқы етістік «келте» -ден пайда болған. Етістіктен -ақ, -ек, -к жұрнақтары арқылы туындаған зат есімдерге тілімізден көптеген мысалдар келтіру қиынға түспейді (жет + ек, қос + ақ, кес + ек т. б.). Дереккөздер
Құсқы

Құсқы, ескі-құсқы. Қос сөздің мағынасы қай-қайсымызға да түсінікті. «Сарай толған кедей ауылдың ескі-құсқы дүниелері...» (С. Жүнісов, Жапанда.). Мәселенің түйіні — қос сөздің екінші сыңары —«құсқының» масынасы мен туған төркіні. Іздестіре келгенде «құсқы» тұлғасымен дыбыстас сөз басқа бір тілдерде «ескінің» мағынасын қайталайтындығы байқалады. Мысалы, Моңғол тілінде хуучин — ескі, көне; қалмақша хуучн — тозған. Тілдегі дыбыс заңдылығына сүйенсек, Моңғол тобына жататын тілдерден ауысқан сөздердегі «ч» дыбысының түркі тілдерінде, әсіресе қазақ тілінде «с» дыбысына ауысуы оңай құбылыс. Сондықтан да «хууч» түбірінің «құс» болып өзгеруіне таңданбаса да болады. Ал «құс» соңындағы -қы жұрнағы бөтен тілден енген тұлғаны өз сөзіне — «ескі» сөзіне сәйкестіру, үндестіруден пайда болған деп жорамал жасаймыз. Қос сөз құрылысында мұндай құбылыс кездесіп отырады. Осы келтірген деректеріміз «құсқы» сөзінің теркіні Моңғол тілі демеске болдырмайтын сияқты еді. Бірақ тағы бір мәлімет бұл болжамға келісім бермейді. Араб тілінде кусэқе — сыпырынды, ескі-құсқы (мусор). Егер осы сөз қазақ тіліне ауысқан болса, мұның «құсқы» болып өзгеріске түсуі Моңғол тіліндегі «хуучиннен» де оңай. Моңғол, түркі тобындағы кейбір тілдерге арабтардан аусуы да мүмкін. Немесе керісінше болуы да ықтимал. Қалай болғанда да «құсқы» қазақ тіліне ертеден тән сөз емес. Не Моңғол, не араб тілінен ауысқан деп қараймыз. Сейтіп, «ескі-құсқы» қос сөзі «ескі-ескі» болуға тпісті мәндес сөздер орнына жүріп тұр. Дереккөздер
Молдағалиев Жайсаңбек атындағы көше (Алматы)

Көшеге жазушы Жайсаңбек Молдағалиевтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 16.01.2006 № 222 шешімімен Алматы қаласы әкімдігінің 18.01.2006 № 1/38 қаулысы) берілген. Молдағалиев Жайсаңбек (1935-1989) Қостанай облысы, Сарыкөл ауданы, Жанасу мекенінде дүниеге келген. Оның «Жүрек қазынасы», «Айналайын атыңнан», «Самал», «Екі дос» жинақтары жарық көрген. Көше Алатау ауданындағы «Шаңырақ-1» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 650 метр. Дереккөздер
Қарашығанақ көшесі (Алматы)

Көшеге Батыс Қазақстандағы мұнай және газ конденсаты өндірілетін еліміздегі ірі кен орнының атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/184 қаулысы) берілген. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 12-ші көше. Көшенін ұзындығы - 750 метр. Дереккөздер
Құл-құтан

Құтан, құл-құтан. Қос сөз қалпындағы мағынасын — малшы-жалшы, кедей-кепшік деп ұғындырады түсіндірме сөздікте. «...Кешегі есіктегі құл-құтандар, Бас жейді төрде отырып, енді бүгін (Б. Майлин, Шығ.). Қазақ атаулыға қос сөздің алғашқы сыңары — «құл» түсінікті әрі оның ез басы кез келген сөзбен тіркеске түсуге еркі бар. Ал «құтан» жеке тұрып мағьінаға иё болғанын не қолданғанын көрмейміз. Сонымен бірге «құл» сөзінен ажырасса болды-ақ жұрт түсінбейтін сөз болып қала бермек. Алайда зер салып, түпкі төркінін іздестірсек, өз алдына мағынасы бар сөз екендігіне көз жетеді. Араб тілінде кутун — құл, малай мағыналарын түсіндіреді. Былайша айтқанда, қазақ тіліндегі «құл» сөзінің өзге тілдегі баламасы. Сөйтіп, «құл-құтан» дегеніміз, мағынасы жағынан, «құл-құл» деумен бірдей. Дереккөздер
Модаль сөздер

Модаль сөздер — сөйлеушінің сөйлем мазмұнына көзқарасын білдіретін сөздер. Қазіргі қазақ тілінде модальдылықты толық мәнді есім де, етістік те, көмекші сөздер де білдіреді. Модаль сөздер есімді (керек, қажет, тиіс, сияқты, сықылды, тәрізді, секілді, мүмкін, бәлки, бәлкім, әрине, әлбетте, рас, анығынан, шамасы, тәрізді) және етістікті (екен, шығар, болар, дейді, көрінеді, білем) деп екіге бөлінеді. Бұлардың модальдылық сипаты бірдей емес. Әрине, мүмкін сөзінің лексикалық мағынасының өзі әуелден модальды. Ал білем, көрінеді т. б. сөздердің лексикалық мағынасының сыртында модальдылық та мағына бар. Мысалы: Мен оны жақсы білем. Бұл жерден ауыл анық көрінеді. Мұндағы білем, көрінеді етістіктері өздерінің негізгі лексикалық мағынасында жұмсалған. Мені оятқан сен білем, Кешегі облысқа кеткендердің бірі Асқар көрінеді дегендерде бұлар таза модальдылық мағына білдіріп тұр. Сондай-ақ қажет, керек, мүмкін, рас модаль сөздерін де дәл осы тұрғыда алып қарауға болады. Модаль сөздер сөйлемнің баяндауышының құрамында жұмсалады. Кейбірі қыстырма сөздердің қызметінде қолданылады. Мысалы, Рас, Ділдәні Абай сүйіп қайтқан жоқ (Мұхтар Омарханұлы Әуезов). Мүмкін, олар үйде жоқ (Н. Ғ.). Модаль сөздер мен қыстырма сөздерді шатастыруға болмайды, бұлар - өзіндік ерекшеліктері бар екі түрлі грамматикалық категориялар. Модаль сөздер баяндауыш құрамында жұмсалғанда көбіне келер шақта келеді (Олар келген кезде менің жұмыста болуым мүмкін. Байдалыға соларды салу қажет (М. Ә). Модаль сөздер болжалдық, міндеттілік, мүмкінділік, қажеттілік т. б. мағыналарда қолданылады. Дереккөздер
Мұқан Төлебаев көшесі (Астана)

Мұқан Төлебаев көшесі (Астана) - бұрынғы атауы Қарағанды-Астана трассасы. Мұқан Төлебаев көшесі Мұқан Жұмабаев даңғылынан басталып, Қарағанды-Астана трассасына дейін созылып жатыр. Мақтымқұлы, Б.Момышұлы даңғылын, Арқайым, Жаңаарқа, Бурабай, Жалаңтөс, Жанкент, Балқантау, Құмкент, Айнакөл, Көкжелек, Бәйшешек, Көкарал, Шарбақты көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 4886,3 метр. Мұқан Төлебаев (1913-1960) - қазақтың көрнекті композитор, қоғам қайраткері, КСРО халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://maps.astana.kz/kz/gis.html Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы]