kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Де Броль толқындары

Де Броль толқындары — қозғалыстағы кез келген бөлшекпен байланысы және оның квантттық табиғатын бейнелейтін толқын. 1924 ж. француз физигі де Бройль (1892 – 1987) фотондар үшін бұрын тұжырымдалған корпускулалық-толқындық екі жақтылық (фотон бөлшектік-корпускулалық және толқындық қасиеттерге ие) қасиеттің барлық бөлшектерге – электрондарға, протондарға т.б. атомдарға тән екендігі, сонымен бірге бөлшектердің толқындық және корпускулалық қасиеттерінің аралығындағы мөлшерлік қатынастардың да фотондар үшін бірдей болатыны туралы болжал айтқан. Тағы қараныз: * Луи Де Бройль * Толқындық механика * Толқындық оптика * Толқындық бет * Толқындық функция * Толқын жетек * Толқындық тендеу * Толқындық сан * Толқындық вектор * Толқындық импульс * Толқындық алқап * Толқын Дереккөздер
Еденсүрткіш

Еденсүрткіш ( электрлік). Бұл паркет, линолеум төселген және сырланған едендерді механикалық түрде сүртуге пайдаланылады. Еденді электр двигателімен айналдырылатын қыл щеткамен сүртеді. Двигатель щетка ұстағышпен қоса бір корпусқа монтаждалған. Қазіргі қолданылып жүрген еденсүрткіш конструкциясында сүрткіш щеткадан шыққан шаңды қоса сорып алатын мүмкіншілікте қарастырылған. Бұл еденді сүрткен кезде мебельді, пердені және интерьердің басқа заттарын шаң басудан корғайды. Өнеркәсіпте жасалатын «ЭПО-3» еденсүрткішінің үш сүрткіш щеткасы және ауа тазартқыш-сорғыш құрылғысы бар. Ауа-тазартқыш-сорғышты шаң жинағышымен қоса бір ортақ коллекторлы электр двигателі қозғалтады. Электрлік еденсүрткіш басқару штангасымен (осының көмегімен еденсүрткішті еден үстімен жылжытады) жабдықталған, ал оның корпусының төменгі жиегіне бекітілген резеңке сақина түрінде жасалған амортизатор корпусы мебель мен еденнің ірге бастырғысын щеткамен бүлдіруден сақтайды. Басқару штангасының бұрылатын торабына кішкентай ажыратқыш монтаждалған; ол штанга еңкіш (жұмыс) қалпында болғанда электр двигательді іске қосады, ал штанга тік ( жұмыс істемейтін) қалпына келгенде оны істен ажыратады. Еден сүрткіш кернеуі 220 В болатын айнымалы ток желісінде жұмыс атқарады; жұмыс қуаты көп дегенде 550 Вт. Салмағы шамамен 12 кг. Электрлікеденсүрткішпен жарты сағат ішінде еденнің 40 м2-ге дейінгі бетін сүртуге болады. Еденге мастика жағардан бір сағат бұрын оның бетін сүртіл алады. Еденге мастиканы 2—3 қабат етіп жақ қан дұрыс және оны әрбір қабат әбден кеуіл үлгіруі үшін 30 минуттай кейін жағу керек. Еденді сүрткенде еденсүрткіштің басқару штангасын қатты баспай, оны әрлі-берлі жайлап жылжытады. Еденді жалтырату үшін щеткаға жалтыратқыш шайба (тығырық) бекітеді де, онымен тағы бір рет еденнің бетін өңдейді. Еденді сүрту процесінде сүрткіш щетка мен жалтыратқыш шайба кірлейді, сондықтан, оларды әлсін-әлсін сабынды сумен немесе кір жуатын ұнтақ ерітіндімен жуып, онан кейін таза сумен шайып, кептірген жөн. Еденсүрткіш ұзақ жұмыс істегенде электр двигатель қызып кетеді, сондықтан әр 30—45 минуттай кейін оны 15—20 минуттай ток көзінен ажыратыл қою керек. Еденсүрткішті құрғақ жерде қорғаныш (шаң- нан) қорапта сақтаған дұрыс. Ұзақ сақтағанда оның қыл щеткасын жерге тигізбеу керек, өйткені еденсүрткіштің салмағымен щетка қылы майысып қалады. Еденсүрткіштің қозғалмалы тораптарының подшипниктерін шеберханада жылына бір рет майлатып отырған жөн. Дереккөздер
Тұрып

Тұрып (редька) Барлық жерде өсіріледі. Ең жақсы сорттары: Одесская 5 (жаздық сорты) және Зимняя круглая черная. Олардың пісу мерзімі ұзақ болады (көктемге дейін сақталуы мүмкін). Тұрыптың құрамында 90%-ке жуық су, қант, клетчатка, 29 мг % С витамині бар. Тағамға тұрыпты тілімдеп туралған немесе үккіштен өткізген күйінде, сондай-ақ қаймақ, өсімдік майын, қаздың немесе үйректің майын, квас қосып пайдаланады. Ащы дәмін кетіру үшін, үгітілген тұрыпқа тұз қосып, әбден араластырып, 15 минут қоя тұру керек, содан соң сығыл, бөлінген шырынды төгіп тастайды да, май немесе қаймақ қосады, сондай-ақ үгітілген тұрыпқа үгітілген сәбіз қосуға да болады. Дереккөздер
Қаратөбе жерасты су көзі

Қаратөбе жерасты су көзі Қалдығайты және Өзек өзеңің аралығында, Қаратөбе анан солтүстік-шығысқа қарай 1-4 км қашықтықта орналасқан. 1968-1969 жылы барланған. Бұл аумақтағы жер асты су көзі 2 жерден (1-Қаратөбе жер асты су көзі, 2-Қаратөбе жер асты су көзі) табылды. 1-Қаратөбе жерасты су көзідегі судың орнықты деңгейі 1-2.5 м тереңдікте байқалады. Скважинадағы судың ағыны 2.1-4.7 м³/с. Суының минералдылығы. 0.3 г/л. 2-Қаратөбе жерасты су көзідегі судың орнықты деңгейі 1-3 м, кейде 5-6 м тереңдікте орналасқан. Скважинадағы шығыны 10.5 м³/с-ке дейін жетеді. Суының минералд. 0.2-0.5 г/л, тұщы суға жатады. Дереккөздер
Этика тарихы

Ежелгі грек этикасы. Этиканың өзіндік мәртебесі бар философиялык ілім ретінде қалыптасуы антикалық грек философиясының қойнауында жүзеге асқандығы туралы айтып өткен болатынбыз. Өзінің атауымен де, негізгі ұғымдық категорияларымен де, мәселелік өрісімен де этика Аристотельге қарыздар. "Никомах этикасын", "Эвдем этикасын", "Үлкен этиканы" жазған ұлы ойшыл этиканы дамыта отырып, елге танытты. ]] Аристотель этикасында "құба төбел" немесе "алтын орта" ұстанымы ізгіліктерді анықтаушы маңызға ие болды. Өйткені Аристотельдщ айтуынша, екі шеткі күйлердің ортасьш таба білгенде, яғни не асып-тасып кетпей, не жетпей қалмаудың дәл ортасынан өте ыңғайлы қасиетті ұстана білгенде ғана адам ізгілікті болғаны. Мысалы, жомарттық, — "малшашпақ" пен "дүниекоңыздықтың" орта шені; батылдык — "көзсіз батырлық" пен "қоянжүрек корқактықтың" дәл ортасы; қарапайымдылык — "ұяңдық" пен "ұятсыздыктың" ортан белі және т.б. Жалпы, антикалық этикаға тиесілі ең негізгі үш мұратты атап өтуге болады: а) адам мен полис бірлігі, яғни адам тек полистің азаматы болғандықтан ғана ізгілікке ие болады, мораль туралы түсінігі болады деп есептеу. Мысалы, Аристотель полистің мүшесі бола алмайтын күлдарды тіпті де адам деп санамаған. Оларды "сөйлей алатын хайуан" ретінде қарастырған. Ежелгі гректер қабылдаған және өмірге енгізген этикалық құндылықтардың өзіндік маңызы болды. Олардың кейбіреулері мыналар: көне гректер адамгершілік қасиеттерді, мейірімділікті сұлулықпен тікелей байланыстырғысы келді. Соның нәтижесінде көне Грекия мәдениетінде "калокагатия" идеалы дүниеге келген болатын. "Калокагатия" термині өзінін амбиваленттілігіне (екіжактылыіына) байланысты этикада болсын, эстетикада болсын кең пайдаланылады. "Калокагатия" термині грек тіліндегі екі сөздің ("Kalos" — әсем, сұлу және "agathos" — ізгі, мейірімді) қосындысынан шыкқан. Дәлме-дәл аударатын болсақ, бұл термин ізгі сұлулықты, яғни жан сұлулығы мен тән сұлулығының үндестігін білдіреді. Гедонизм — грек тілінің "ләззат іздеу, кызыққұмарлык" деген мағынадағы сөзінен туындаған ұғым. Гедонистік көзқарасты ұстанушылардың түсінуінше, адамның бұл өмірге келгендегі ең басты мақсаты — өмірдің қызығына бату, ләззат алу. Эвдемонизм — көне грек этикасының басты сипаттамасы. Себебі сол кезеңнің қай ойшылын алып қарасаңыз да, оның өмірлік маңызды мәселе деп ұққаны — адамның бақытқа жетуі. Дереккөздер
Қазақтың бірінші үлгілі атты әскер полкі

Қазақтың бірінші үлгілі атты әскер полкі - Қазақстандағы Қызыл армияның тұңғыш ұлттық бөлімдерінің бірі. 1918 ж. күзде Бөкей ордасындағы Орда қ-нда жасақталды. Полкті жасақтауға Қазақ өлкесінің Әскери комиссары және РКФСР Ұлт істері жөніндегі Халкомы қазақ бөлімінің бастығы М. Тұнғаншин, полк комиссары Б.Жәнекешов, т.б. көп еңбек сіңірді. Полктің алдыңғы қатарлы жауынгерлік топқа айналуына Оспан және Фарух Әзірбаевтар, Нүрсұлтан және Зейнолла Бекетовтер, Құсайын Есжанов, т.б. үлес қосты. Полктің құрамында 6 эскадрон, пулемет командасы және кіші командирлер даярлайтын әскери мектеп болды. 1919 ж. тамызда полк 14-Армияның қарамағына берідці. Орал майданындағы ақ гвардияшыларға қарсы ұрыстарда полк жауынгерлері асқан батылдық көрсетті. Азамат соғысының майдандарында көрсеткен ерлігі үшін БОАК-тің Құрмет Қызыл туымен марапатталды. Тұңғыш қазақ генералы Ш .Жексенбаев — осы полктің түлегі. Дереккөздер
Массаж жасағыш

Массаж жасағыш (әлектрлі ; вибрациялық ) . ВМП-1 массаж жасағышы ішінде электрмагниттік вибратор орналастырылған пластмасса корпустан тұрады. Массаж вибратордың осіне бекітілетін арнайы саптамалардың көмегімен жас алынады. Құралда вибрациялық екпінін реттеуіш болады. ВМП-1 кернеуі 127 не 220 В токпен жұмыс істейді. ВМП-1 электр массаж жасағыштың бес саптамасы болады. Жұмсақ (резеңке) саптамалар (қоңырау, тікенек пішінді және губка) дененің тегіс жерлерін массаж жасауға пайдаланылады; қатты саптамалар (дөңгелек, жартылай дөңгелек)— массажды батырыңқырап жасау үшін не массаж жасайтын жерді қаттырақ ысқылау үшін қолданылады.ВМП-1 құралының көмегімен жасалған массаж қан және лимфа айналы сын, ми қабығындағы тежелу процесін күшейтіп, қан тамырларын кеңейтіл, терінің қоректенуін жақсартады, бұлшық еттердің серпінділігі мен жұмыс қабілетін арттырады. Электрлі массаж жасағышты дәрігердің рұқсатымен ғана пайдалануға болады. Оны тамыр ауруларымен, экзема, іріңді және басқа да қабынған аурулармен ауырғанда, қан тоқтамаған т. б. жағдайларда қолданбайды. Массаж жасаған кезде денеге крем не басқа да косметикалық майлар жағуға және саптамманы денеге қатты батырыл ұстауға да болмайды, өйткені ол массаждың әсерін бәсендетеді. Массаж жасағышты 0 минут үзбей пайдалалғаннан кейін, оны өте қызын кетуден сақтау үшін 15—20 минут тоқтатыл қою керек. Саптамаларды жылы сабынды сумен жуып, спиртке батырылған мақтамен жиі-жиі сүртіл тұру қажет. Дереккөздер
Қаратөбе мәдениет бағы

Қаратөбе мәдениет бағы Демалыс орны. 1984 жылы бой көтерді. Аумағы - 3 гектар. Бақ 3 бөліктен тұрады. 1-бөлігі мәдениет үйі. Оның алдында жазғы би алаңы бар. 2-бөлігі батысқа қарай жалғасқан. 3-бөлігінде Ұлы Отан соғысыңда қаза тапқандарға арналған «Даңқ» мемориалы орнатылған. Бақта қарағаш, көктерек, ақ қайың, тал, қарағай, т.б. ағаштар өседі. Дереккөздер
Турауыш

Турауыш үстіне бекітілген жалпақ пышағы бар ағаш тақтай түрінде болады. Туралатын өнімнің қалыңдығы пышақ пен тақтайдың арасындағы ойықтың мөлшеріне байланысты.Қарапайым турауыш тақта мен темір шашақтан құралып, турау кезінде оны бір қолмен көлбеу жағдайда ұстап тұрады. Екі бүйірлік қабырғасы бар стол үстілік турауыш жұмыс кезінде сырғанамайтындай тиянағы болады. Аралас турауыш кенеремен бекітілген 3 тақтайшадан қаралады.Ортаңғы тақтайша нығыз тиянақталып, бір жағына көкөністі тілімден кесетін жалпақ, келесі жағында әртүрлі етіп кесетін ирек пышақ орнатыл ады. Шеткі тақт айшаны қозғау арқылы туралған өкімнің қалындығын өзгертуге болады. Ал, жылжымалы ұзын тақтайшаға 2 сым тартылып, ол турау кезінде ирек пышақты бағыттал отырады. Сымдардың бетімен өнімді жылжытып отыруға болады.Турауышпен жұмыс істегенде қолды жарақаттан алмас үшін абай болған жөн. Астаушалы турауыш негізінен капуста турауға арналады. Ол бірден сырғанауышқа орнатылады. Астаушаға капустаны салып, бетін қақпақпен нығыздап жабады да, аст ау шайы пышақ жүзіне қарсы капуста туралып біткенше арлы-берлі қозғайды. Капуста туралып біткеннен кейін, қақпақ пышақ жүзіне түсіп кетпес үшін астаушаның ішіне тиянақ орнатылады. Үккіш-турауыш мақала сын қараңыз. Дереккөздер
Гарнитур

Гарнитур (мебель)— белгілі бір мақсатта пайдаланатын бөлмені (жатын бөлмені, асхананы т. б.) жабдықтауға арналған мебель жиынтығы. Ол формасы мен материалына, өңделуіне және түсіне қарай сәйкестендіріп топтастырылады. Әр бөлменің (асхана, кабинет, жатын бөлме т. б.) гарнитурына өзіне лайық заттар енеді. Мысалы, жатын бөлмейнін гарнитуры, әдетте екі кісілік төсектен (немесе қатар қойылған бір кісілік екі төсектен), төсек жанындағы екі тумбочкадан, сәндену столынан немесе айнасы бар тумбадан, көйлек-көншек шкафынан, кішкентай жұмсақ орындықтан немесе банкеткадан тұрады. Гарнитурға енетін барлық жиһаз, тек комплектісімен ғана сатылады. Шағын пәтердегі (әдетте әрі жатын бөлме, әрі кабинет немесе асхана болатын) бөлмені мебельмен жабдықтау үшін гарнитурдың орнына үй жағдайына қарай топтастырылған мебельді алған ыңғайлы. Мұндай мебельдің гарнитурдан айырмашылығы сол — оған бүкіл пәтерді, сондай-ақ оның жеке бөлмелерін мебельмен жабдықтауға қажетті жиһаздар да енеді. Жиһаздар (гарнитурдың бұйымдары сияқты) формалары, материалы, түсі және өңделуі үйлесімді болуы керек. Топтастырылған мебельдің гарнитурдан ерекшелігі, оның тек қажетті дегенін сатып алуға болады. Галерея Дереккөздер
Қаратөбе мешіті

Қаратөбе мешіті 1993 жылы 5 наурызда пайдалануға берілді. 1 қабатгы ғимарат. Онда кісі қабылдайтын (сырт киім, аяқ киімдерін ауыстыратын), азан шақыратын және жұма намазын оқитын бөлмелері бар. Құран оқитын бөлменің теріне «Аллатағаланың қайырымы» деген сөз және азанның қысқаша мазмүны араб тілінде айшықты әріппен жазылған. Алғашқы имамы Қ.Ерғалиев. Мұнда әр түрлі діни ресімдер мен шаралар тұрақты өткізіледі. Дереккөздер
Қазақ тілі ұйымы

«Қазақ тілі» - облыстық қоғамдық ұйым. 1990 ж. құрылды. 1992 ж. Халықаралық қоғамға айналды. Басты мақсаты — мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуге атсалысу, қазақ тілін үйренушілерге көмек көрсету, уөкілетті органдарға ономастикалық және терминологиялық ұсыныстар түсіру. Облыстық «Қазақ тілі» қоғамы құрылған кезде 52 мың мүшесі болды. Дереккөздер
Релаксация уақыты

Релаксация уақыты - жүйе күйі параметрінік тепе-теңдік мәнінен ауытқуы е есе кемуіне кететін уақыт. Тағы қараныз: * Гринвич Меридианы * Жұлдыздық Уақыт * Когеренттілік уақыт * Уақыт * Релаксация Дереккөздер
Глоксиния

Глоксиния (синнинги я)— геснер тұқымдасына жататын көп жылдық түйнек тамырлы өсімдік. Отаны — Бразилия. Жайырағы ұсақ, жұмсақ, қоңыржасыл болады, әралуан реңді, қоңырау пішіндес, ірі, әдемі гүл жарады. Әлеміш гүлдісі де кездеседі. Глоксинияның күтімі қиын емес. Күн сәулесі тіке түспейтін жерге орналастырыл, тамыры арқылы суарады. Көктемнен күзге дейін гүлдейді. Органикалық және минералдық тьіңайтқыштармен ұдайы қоректендіру нәтижесінде гүлденуі де ұзаққа созылады. Қыркүйектің аяғында (жапырағы солған кезде) түйнегі бар құмыраны қараңғы қоңырсалқын жерге қойып, кеуіл қалмас үшін мезгіл мезгіл суарыл отырады. Немесе түйнекті құмырадан алып, дымқыл мүкке орап қояды. Көктемде құрамына үлесі бірдей шым топырақ, жапырақ аралас топырақ және қарашірік қосылған қопсытылған тың топыраққа отырғызып, жарық жерге орналастырады да, суара бастайды. Бөлме жағдайында оны түйнегі арқылы ғана емес, жапырақ қалемшелері арқылы да оңай көбейтуге болады. Гүлден тұрған өсімдіктің ұзындығы 1 см-дей жетілген жапырағының кесіндісін таза құмға салып 240С температурадағы шыны астына не суға қояды. 3—4 аптадан кейін (түйнек салғанда) жапырақты құрамында 2 үлес жапырақ топырағы, 2 үлес қарашірік және 1 үлес құм бар топыраққа отырғызады. Тұқымымен көбеюі күрделірек. Қыста немесе ерте көктемде тұқымды құммен араластырып, температурасы 20—220С-тан төмен емес (ылғалды жылыжай болса тиімді) жайпақ ыдыстағы аз мөлшердегі топыраққа себеді. Тұқымды 2—3 рет сирексітіп көщеттейді. (Үй өсімдіктері мақаласын қараңыз). Дереккөздер
Есік қаптау

Есік қаптау. Жылылыққа және дыбыс өткізбес үшін есіктерді жұмсақ материалмен, әдетте мақта, поролон салып қаптайды, жылу өткізбейтін материалдық үстінен клеенка, дерматин немесе пластик жабады. Қаптауға арналған материалды есіктің көлеміне сәйкес (білікті, топса саңылауларын қоса жабатындай етіп сәл артықтау (12—15 см) кесіп алады. Есікті топсалан бөлек алып, тұтқаларын, құлпы және кілтке арналған жапсырмаларды бұрандасынан шығарын, орындыққа немесе табуреткаға қояды. Қаптайтын материалды (сыртын төмен қаратып) тұтқа жағынан есікті бойлай төсейді, оның жиегі есіктің қырынан 1 сантиметрдей артылуы тиіс. Материалды керіп тұрып, мүмкіндігінше есіктің қырына тақау жіңішке шегемен арасын 4—5 см етіп қағады. Бұдан соң материалды есіктің үстіне аударып (бұл кезде оның сыртқы беті жоғары қарайды) біркелкі кере отырып, тағы да сол тұтқа жағынан бастап (5 см қашықтау) жалпақ басты арнайы жасалған сәнді шегелермен арасын 5—10 см етіп қағу керек. Осыдан кейін қаптағыш материалды қайырып, есікке дыбыс өткізбейтін материалды қабаттан төсейді, бетін қаптағыш материалмен жабады. Қаптайтын материалды есіктің көлденең бойымен қатты керіп тұрып, арнаулы шегелермен есікті бойлай (енді топса жағынан бастап) қарады. Қаптайтын материалдық жиегін есіктің сыртқы жағына орайлы немесе тұтқа тұсындағыдай етіп, қайырып жіңішке шегемен шегелейді. Жоғарғы және төменгі жағын да осылай бекітеді. Қаптайтын материалды төсегенде шегелерді қатары есіктің барлық жағында бірдей қашықтықта жататындай етіп қағу керек. Қаптайтын материал есіктің көлденең бойымен немесе басқа да жағдайлармен сырғымауы үшін, жәй шегелермен таспа белбеулер қағылады. Тығыз етіп оралған, диаметрі 2—2,5 см белдікшелерді, есікті жауып тұрып, жәй шөгел ермен ұстатады. Алайда, оның өзі есіктің қай жаққа яғни ішке немесе сыртқа қарай ашылуына байланысты қағылады. Төменгі белдікшені екі жағдайда да еденге тимейтіндей — әдетте еденнен 2 см жоғары етіп есіктің өзіне бекіту керек. Егер есік ішіне қарай ашылатын болса, онда белдікшелер төрт жағынан да қағылады, мұнда жоғарғы және екі жақ бүйірдегі белдікшелерді есіктің қорабына қарады. Ал егер есік сыртқа қарай ашылатын болса, белдікшелер үш жағынан жоғарғы, төменгі және бүйір, яғни тұтқа жағынан бекітіледі; мұндай жағдайда белдікшелердің бәрі де есіктің өзіне шегеленеді. Дереккөздер
Мең, Қал

Мең, Қал — өзінің бітісі мен сыртқы көрінісі жағынан әр түрлі болып келетін тері ақауы. Ол туа бітеді немесе туғаннан кейін әр кезде пайда болуы мүмкін. Әдетте меңнің көлемі мен саны жасөспірім кәмелетке толар шақта, әйел екі қабат кезінде көбейеді. Ол өзінің құрылымы мен түрі жағынан тамырлы — ангиомалар және пигментті болып 2 топқа бөлінеді. Пигментті меңнің құрылымы әр түрлі болып келеді. Көбінесе адамның терісінде қызыл қоңыр, көлемі тарының немесе қарамықтың дәніндей дақ пайда болады. Бұл меңнің саны әр түрлі: бірлі-жарымнан жүзге дейін жетуі мүмкін. Кейде адамның бетінде, бастың, төстің, арқаның түк басқан жерлерінде көлемі бұршақтай, дөңгелек немесе сопақша болып келетін, қолға жұмсақ тиетін бүртік пайда болады. Әдетте олардың түсі сарғыш қызыл, кейде қоңыр болады. Беті тегіс, көп жағдайларда үстіне селдір түк шығады. Туа біткен бұл мең адамның жасы ұлғайып, терісі тозғанда едәуір үлкейеді. Сонымен бірге көлемі шиенің дәніндей не бұршақтай және одан да ірі жұмсақ сүйелдерді де меңге жатқызады, олардың түп жағы жіңішке, түсі қызғылт немесе сары қоңыр келеді. Ол адамның мойнына, арқанша, қолтық астына және шабына шығады. Ал түкті мең — әдетте сарғыш қоңыр, қара, терісі кедір-бұдыр, бетін қылшық басқан болады. Ол денеге жайылып шығады да, адамның ұсқынын бұзады. Меңді электр тоғының көмегімен және хирургиялық жолмен жоюға болады. Бірақ орнында аздаған тыртық қалады. Қара-қоңыр және қара меңге ерекше зер салу қажет, өйткені олар ұлғайып, өсіп, жайылып кетуі мүмкін. Мұндай жағдайда дереу дәрігерге көріну керек. Дереккөздер
Пити

Пити (азербайжан тағамы) Бұршақты 4-5 сағат салқын суға салып қояды. Қойдың төсін, мойнын, басын шағындап шауып (1 порцияға 2 кесектен), үстіне салқын су құйып, бұршақ қосып, тұз салмай қайнатады. 20—25 минуттай соң таралған пияз, картоп (туралмаған кішкене түйнектерін), алша, қойдың майып, қара бұрыш, томат-пюре немесе жаңа піскен помидор (помидордың орнына зағыпыранның (шафран) тұнбасын пайдалануға да болады— (сарқылдап қайнап тұрған 3Д стакан суға 1 г зағыпыран тамызса жетіп жатыр) қосады. 600 г қой етіне: жарты стакан бұршақ, 1 бас пияз, 500 г картоп, 200 г жаңа піскен алша (немесе 100 г құрғақ алша), 4—5 помидор, немесе 1 ас қасық томат-пюре (немесе 5 г зағыпыраң мөлшерінде) бұрыш пен зімбір — дәміне қарай қосылады. Дереккөздер
Граммофон инесі

Граммофон инесі — граммофон табағынан дыбысты қайта жаңғыртатын ине. Ұзақ ойнайтын кез келген табақтан (моно, стерео немесе квадро) дыбысты қайта жаңғырт атын иненің мөлшері бірдей: иненің дөңгелектенген конустық бөлігінің радиусы 18+5 мкм, диаметрі 0,35 мм болады. Инені иір сызықты ойықпен дұрыстан жүргізу және ине мен кескіш тербеліс жазу кезінде толығымен үйлесуі үшін эллипс қималы (эллипстің үлкен осі граммофон табағының ойығына көлденең бағытталған) инелер қолданылады. Ол мөлшері мен пішіні дыбыс жазғыштың конструкциясына орай белгіленетін ине ұстағыш құлаққа бекітіледі. Ине алмастан не саифирден жасалады, пайдаланыл}' мерзімі 500 сағатқа жетеді. Егер алмастың кристалдық торы ине осіне бойлай бағытталса (мыс., ГЗМ 008 дыбыс қабылдағышының дыбыс жазғышы секілді), онда пайдаланылу мерзімі 1000 сағатқа дейін ұзарады. Инені соққыдан қорғау қажет, сондай-ақ ескі табақтарды ойнатуға болмайды, ескірген табақ сайы инені майыстыруы не сындыруы ықтимал. Ескірген не бүлінген ине дыбысты қайта жаңғырту сапасын құрт төмендетіп, граммофон табарын істен шығарады. Дереккөздер ru:Граммофонная игла
Қазақ халқының ұлттық тәуелсіздігі жолындағы 40 жыл күресі

«Қазақ халқының ұлттық тәуелсіздігі жолындағы 40 жыл күресі» (1797-1828) - Л.Ф.Рязановтың монографиясы. 1926 ж. «Қазақстанды зерттеу қоғамы» баспасынан орыс тілінде жарық көрді. 2 бөлімнен тұрады. Мұнда Қазақстанның ұлт-азаттық қозғалысы тарихынан очерктер берілген. Әр тараудың соңында архив материалдарының тізімі бар. Очерктерде ел билеген сұлтандар қызметі, рулық қақтығыстардың пайда болуы, (Ішкі) Бөкей ордасындағы халық толқуы, Қаратай сұлтанның тақ үшін күресі және т.б. уақиғалар қамтылған. Дереккөздер
Угро

Угро (тәжік тағамы) Қайнап жатқан тұз салынбаған ет сорпасына бұршақ қосып, 35—40 минут қайнатады. Содан кейін картоп қосып, сорпа қайта қайнаған кезде үстіне кеспе салады. Жіңішкелеп туралған тамыр сабақтар мен пияз, томат-пюрені аздап қуырыл, тұз, бұрыш қосып, кеспеге салын, қайнатады. Дайын болған соң оттан алып, айран құнды. Столға қоярда әр тәрелкеге кесек ет салып береді. 350 г сиыр етіне: 250 г картоп, 5 ас қасық аршыл ган бұршақ, 1 уыс кеспек сәбіз, петрушка, 1 бас пияз, 2 ас қасық томат-пюре, жарты стакан айран, 2 ас қасық тоң май қажет. Дереккөздер
Жаздық тұрғын жай

Жаздық тұрғын жай — осы заманғы пәтерлердің жаздық тұрғын жайлары — балконы, лоджиясы (үйдің ішіне кіріңкірей орналасқан алды ашық жай) болады. Шағын көлеміне қарамастан жазда бұларды демалыс орны ретінде пайдалануға, азық-түлік сақтау үшін шағын шкафтар қоюға, сондай-ақ төсек-орын, киім-кешектерді жайып келтіруге болады. Балкон мен лоджияны жабдықтағанда тұрғын үйдің сыртқы келбетін бұзбау жағын да ескерген жөн. Желден, күн сәулесінен жаңбырдан қорғану үшін жиналмалы немесе сырғымалы тенттерді, ысырылмалы (көлбеу) перделерді (түссіз), кронштейндерге керілген маркиздерді пайдалану керек. Мұндай корғаныштарды уақытша жасап алу оңай. Жаздық тұрғын жайларға қорғаныш ретінде шырмалып өсетін өсімдіктерді де пайдалануға болады, олар лоджияны немесе балконды сыртқы орталан бөліп тұрады және үйдің табиғи әшекейі ретінде де қызмет атқарады. Егер жобада көрсетілмеген болса, лоджияны түгел әйнектеп тастауға болмайды, өйткені бұл жағдайда пәтерді желдету, оған жарықтық түсуі нашарлайды және үйдің композиңиясы бұзылады. Үй салған кезде балкон мен лоджия бітеу қабырғамен — қалқандармен және гүл өсіретін ыдыспен жабдықталады. Гүл өсіретін ыдысты әркім өзі жасауға да болады. Оны металл тетіктердің көмегімен балкон қоршауының сырт жағынан ілген дұрыс. Гүл өсіретін ыдыстың түбінен су ағып кететін шағын тесіктер жасау керек. Гүлге су құйған кезде топырақты шайып кетпес үшін топырақ салардың алдында тесіктерді майда тастармен бітеу қажет. Балконда немесе лоджияда демалғанда жезлонгтар мен жиналмалы креслоларды пайдаланған ыңғайлы. Егер орын жеткілікті болса, тоқыма креслоларды да қоюға болады. Кейде шалқасынан ашылатын қақпағы бар шкафта столдың қызметін атқара береді. Шкафқа жалғастыра азық-түлік — көкөніс картоп сақтайтын сандықша жасауға да болады. Мұндай шкафтардың биіктігі балкон қоршауынан төмен болғаны жөн. Лоджияның бір бүйіріне құрастырмалы стол қойып жұмыс істейтін орын ретінде пайдалануға болады. Мебельдерді ашық, ылғал өткізбейтін сырмен немесе сырттағы заттарға арналған лакпен сырлаған дұрыс. Қажет болған жағдайда лоджияға бір орыннан қозғалмайтын жабық немесе жартылай жабық электр шайын орнатуға болады. Жаздық тұрғын жайға жиі-жиі төсек-орын, киім-кешек жайып, келтіреді. Үйдің сыртқы келбетін бұзбау үшін төсек-орынды жылжымалы кронштейндерге немесе арнаулы тетіктері — белдеу темірге ілу керек. Жаздық ашық орындарды жабдықтағанда қауіпсіздік ережелерін есте сақтаған жөн. Қабырғасы тұтас бетоннан құйылып жасалған балконда балалар орындыққа шығып төмен қараймын деп құлап кетуі мүмкін. Сондықтан мұндай үйлердің балконынан балаларға лайықтап тар саңлаулар немесе ойықтар жасауға болады. Дереккөздер
Холодник

Холодник (белорус тағамы) Қымыздық жапырағын іріктеп алып, жуып тазартып, ұсақтап турайды да, ыстық суға немесе ет сорпасына салып қайнатады, суытқаннан кейін қабығын аршып, ұсақтап туралған жас қияр турап, тұз араластырған көк пияз, жұмыртқаның езілген ағы мен сарысын қосады. Татымына қарай тұз, құмшекер сеуіп, қаймақ құяды, аскөк салады. 1 кг қымыздыққа: 2 жас қияр, 100 г көк пияз, 3 жұмыртқа, 150—200 г қаймақ, көкөніс, құмшекер, тұз-татымына қарай. Дереккөздер
Аршалы

Аршалы деген сөз мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: Елді мекендер: * Аршалы – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл. * Аршалы – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы кент. * Аршалы – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Аршалы атындағы көше (Алматы) * Аршалы жайлауы * Аршалы орамы (Астана) * Аршалы (өзен, Ақмола облысы)
Қаратөбе су құбыры

Қаратөбе су құбыры 1984 жылы іске қосылған. Ұзындығы 585.3 км. Суды Қаратөбе ауданынан 6 км қашықтықтағы жерасты суынан алады. Құрамына 37 су айдайтын мұнара, таза су сақталатын 4 резервуар және 43 суару пункті енеді. Оның өнімділігі жоба бойынша тәулігіне 14 мың м 3 . Қаратөбе жене Сырым аудандарының 32 елді пунктін сумен қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Қазақ ханы Жәңгірдің Қазанда болуы

«Қазақ ханы Жәңгірдің Қазанда болуы» - 1826 ж. «Казанский вестник» басылымында жарияланған көлемді танымдық шығарма. Авторы университет ректоры, белгілі ғалым Карл Фукс. Жәңгір 1826 ж. орыс патшасы I Николайдың таққа отыру салтанатына қатысып, әйелі Фатима екеуі Мәскеуден Ордаға қайтар жолда 1317 қазан аралығында Қазанға аялдайды. Қаланың әкімшілігі, ығай-сығайы казак ханының құрметіне қабылдаулар, қонақасылар берген. Фукс жазбаларында университетті аралаған 25 жасар ханның өнер-білімге қызығушылығы, Ордада мектеп ашпақ арманы, жеке басының зеректігі туралы қызықты баяндалады. Жөңгірдің келбеті, мінез-құлқы, жүріс-түрысы, киген киімі сипатталады. Қазақ ханы өзінің жаңішыкка құштарлығымен профессор Фукске, шығыстанушы ғалым Казембекке ерекше әсер қалдырады. Білімін өздігінен жетілдірген Жәңгірдің қазақ, орыс, парсы, араб тілдерінде сөйлеп, жаза алатыны өсы еңбекте нақты айтынады. Университетті аралаған өсерінен кейін Жәңгір: :«Біздің қазақтың да білім алын, қараңғылық хадден шығар кезі жетті, б9л істің бастамасын мен училище ашу арқылы жүзеге асырмақпын» деп мәлімдейді. Еңбекте одан әрі Бөкей хандығы, Жәңгірдің әулеті, әйелі Фатима таныстырылып, қазақ хандарының шежіресі туралы әңгімеленеді. Аталған шьггармада бүгінгі зерттеушілер үшін қызықты, тосын деректер мол. Мыс., Жәңгірдің осы сапарындағы аз ғана нөкері арасында кейің оған қарсы көтеріліс бастаған Қайыпқали сұлтан Есімұлы болған. Дереккөздер
Шорпо

Шорпо (қырғыз тағамы) Семіз қой етін сүйегімен қоса кесектеп(1 порцияға шамамен 3—4 кесектеп) шабады да, үстіне тұз бен бұрыш сеуіп, қойдың майы шыжғырылған кастрюльге салып, қызарғанша қуырады. Мұнан кейін дөңгелектеп туралған пияз, помидор қосып, су құйып (8 стакан) қайнатады да, үстіне текшелеп туралған картоп салып, қақпағын жауып қойып пісіреді. Ұсақтап туралған көкөністі дастарқанға бөлек қояды.600 г қой етіне: 700 г картоп, 4—5 помидор, 1 бас пияз, 120 г қой майы, көкөніс, қызыл бұрыш (ұнтақ), тұз-татымына қарай. Дереккөздер
Жалюз

Жалюз, (терезекүнқағары) ( — «қызғаныш»)— үйге түсетін жарықты реттеуге арналған, күн сәулесінен, жаңбырдан (кейде шаң-тозаңнан) қорғау үшін терезенің сыртқы жағынан ұсталатын көп жармалы қақпақтар мен перделер. Кереге көзді жалюздердің желдеткіш тесіктері ауа толқынын реттеп тұрады. Жалюздер әдетте 45 градусқа еңкейтіле жабылған металл немесе ағаш жақтаудан бір-біріне 4—5 см қашықтықта қатарластыра орналастырылған қауырсынға ұқсас жалпақ пластинкалардан тұрады. Кейде перде-жалюздер де қолданылады, олар терезенің ішкі жағына ілінеді. Мұндай жалюздердің жақтауы болмайды; оның жұқа қаңылтырдан немесе пластмассадан жасалған жеке бөліктері шыжым жіппен немесе ызылған баумен бекітіледі. Дереккөздер
Қазанасы

Қазанасы, Күздік - Батыс Қазақстан аймағында күз айларында, соғым алдында сойылатын мал еті. Қазанасы үшін тандалған ісек не тай-баспақ бірнеше ай бұрын бордақыланып, семіргіледі. Кей жерлерде Қазанасына сойылатын ісекті терісімен үйітіп, мүшелейді. Бұл қыс түсіп, күн суытқанша еттің бұзылмай сақталуын, әрі Қазанасының мол болуына мүмкіндік береді. Дереккөздер
Граммофон табағы

Граммофон табағы — бетінде дыбыс жазылған, жіңішке сызат жолдары бар диск. 1970 жылға дейін шеллак (табиғи смолд) негізді шифер толтырғышы бар табақтар шығарылды. Мұндай граммофон габақтарын граммофонда ауыр мембрана арқылы ойнйтуға болғанымен, тез сынғыш әрі дыбысты қайта жаңғырту сапасы төмен болды. Қазіргі ұзақ ойнайтын табақтар электрофондарда электрлік қайта жаңғыртуға арналып, синтетикалық сынбайтын материалдан жасалады. Қажетті дыбысты қайта жаңғыртатын аппаратураны пайдалану кезінде мұндай табақтар төмендегідей сапалық көрсеткіштерді қамтамасыз етеді: динамикалық диапазоны 57 дб, жиілік жол ағы 20—20 000 Гц, сызықты емес ауытқу- коэффициенті 0,5% тен көп емес. Ұзақ ойнайтын табақтардың амплитудалық-жиіліктік сипаттамасы дүние жүзінің бәрінде бірдей. Табақтар Табақтардың басым көпшілігі 33 1/3 айн/мин айналу жиілігінде жазылған. Диаметрі үш түрлі болады: 175, 250 және 300 мм болып, бір бет ін ің дыбыс шығаруының орташа ұзақтығы диаметрлеріне сәйкес 7—8, ІЗ—15 және 20—24 минутқа жетеді. Табақ саңы-лауының диаметрі 7,24 мм, қалыңдығы 1,5— 2,0 мм, массасы 120—135 г. Балаларға түрлі түсті болып шығарылғанымен, граммофон табақтары көбінесе қара түсті болады. Диаметрі 175 мм, айналыс жиілігі 45 айн/мин граммофон табақтары да шығарылған. Табақтарды автоматты түрде іріктеп, алмастыратын автомат құрылғыларға арналған күйтабақтардың саңылау диаметрі 38 мм-ге жетеді. Мұндай табақтардағы жазуды қайта жаңғырту үшін арнайы қосымша табақша пайдаланылады. Сөйлеу программасы Сөйлеу программасы (зағиптарға арналған «Сөйлейтін кітап») айналу жиілігі 8 1/3 айн/мин, бір беттің дыбыс шығару ұзақтығы 1 — 1,5 сағатқа жететін табақтарға жазылады. Диаметрі 175 мм, айналу жиілігі минутына 33 1/3 болатын ұзақ ойнайтын солқылдақ граммофон табақтары кеңінен қолданылуда, олардың сапалық көрсеткіштері кәдімгі табақтардан төмен болғанымен, ұзақ мерзімге шыдайды. Табақтарды таңбалау Әр елде табақтарды таңбалаудың өзіндік жүйесі қолданылады. КСРО-да төмендегідей таңбаланады: алғашқы әріп М, С, К жазу түрін (монофондық, стереофондық, квадрофондық); солқылдақ табақ екендігін; алғашқы цифр (0-ден 9-ға дейін) шығарма жанрын, қандай жазылым екенін көрсетеді: *0 — гимндер, документтік және қоғамдық -саяси жазылым; *1 —симфониялық, опералық, камералық және хор музыкасы, үрлемелі оркестрге арналған музыка; *2 — орыс халық музыкасы, орыс халық аспаптары; *3 — КСРО халықтарының творчествосы; *4 — поэзия, проза, драматургия; *5 — балаларға арналған жазылым: *6 — эстрада, совет композиторларының әндері, оперетта; *7 — оқыту жазылымы (сабақ, лекция, фонохреотоматия т. б.) *8 — шетел халықтарының музыкасы (фольклор); *9 — басқа жазылымдар (арнайы заказдар, өлшем жазылымы, құстар үні т. б.). Екінші цифр (0,1 не 2)— табақ диаметрі, яғни ретіне сәйкес 300, 250 немесе 175 мм. одан кейінгі бес цифр табақ бетіндегі жазылым нөмірін көрсетеді. Көлбеу сызықшадан кейінгі цифрлар жазылымы жүргізілген аппарат орнының, жазу вариантының нөмірлерін білдіреді. Дереккөздер
Турамыш ет қосқан кеспе

Турамыш ет қосқан кеспе (татар тағамы). Мал немесе тауық еті сорпасынан дайындайды. Татардың аса кең тараған дәмді тағамының бірі. Ол үшін әуелі етті жуып, сүйегі мен шандырынан ажыратады. Сүйегінен сорпа қайнатып, таза етін шикілей күйінде ұсақтап турайды. Туралған етке пияз, тұз, бұрыш қосып, жақсылап араластырады. Осы дайын фаршты жаңғақ көлеміндей етіп домалақтап, қайнаған сорпаға салады. Фарш сорпаның бетіне қалқып шыққан кезде сүзіп алады. Сүзілген сорпаға дөңгелектеп тураған пияз бен сәбіз қосып, 15 минуттай соң, кеспе (токмаг) салады. Кеспесі бетіне қайнап шыққан сәтте тағы да 2—3 минут қайнатып, тәрелкеге құйып алады да, үстіне турамыштарды (фаршты) салады. 600 г етке (сүйегімен) : 150 г пияз (150 грамы сорпаға, 100 грамы фаршқа салынады), 50 г кеспе, сәбіз, тұз, бұрыш — таты-мына қарай. Дереккөздер
Ермек Еселұлы Қазиев

Ермек Қазиев (1947 ж.т., Бөкей ордасы ауданы, Орда а.) — күйші-домбырашы, Қазақстанның еңбек сіңірген мөдениет қызметкері. * 6 жасынан бастап домбыра шерткен. * Ақтөбе мәдениет училищесін бітірген. * Қазір Орда андағы Мөдениет үйінің меңгерушісі. * Қазиев - халық өнерпаздарының 1, 2, 3-бүкілодақтық фестивальдарының лауреаты, дипломанты, күміс медальдың иегері. Бірнеше рет (1980,1982, 1985, 1989, 1990) Мәскеуде, Алматыда, т.б. қалаларда өнер керсетіп, 1982 ж. Орда аудандық халық аспаптар оркестрі құрамында Германияда гастрольде болды. * Оның орындауындағы күйлер екі рет жеке күйтабақ түрінде жарық көрді (1986, 1988). Дереккөздер
Екінші космостық жылдамдық

Қашу жылдамдығы (, кейде екінші космостық жылдамдық) — денеге оның Жердің тартылыс өрісіндегі орбитасы парабола болу үшін берілетін ең аз жылдамдық. Тағы қараныз: * Үшінші космостық жылдамдық * Жылдамдық Дереккөздер
Есел Қазиев

Есел Қазиев (1927, Бөкей ордасы ауданы, 88-зауыт — 1985) - күйші, республикалық, облыстық байқаулардың жеңімпазы. Домбыра тартуды бала шағында Сарыкенже Сәрсембиевтен үйренген. Репертуарында 100-ден астам күй болған. Соның ішінде үмытыла бастаған, сирек кездесетін бірнеше күйді білген. Олардың бірқатары «Асыл мұра» деген кітапшада нотасымен басынып шықты. Орыншаның күйі, «Байжұма», «Ортпа», «Науай», «Көбік шашқан», «Мүсірәлі», «Қу жетім», «Құрманғазы», «Бүлбұл», «Итог», «Сарыкөл», «Самар», «Айдау тілемшек», «Салық өлген», т.б. ескі күйлерді жеткізген. Өзі орындаған күйлердің бәрінің шығу тарихын айтып таратқан. Қазақ радиосының Алтын қорына 28 күй жаздырған. Дереккөздер
Қазмойын

Қазмойын - қазанаттың үшінші төлі, қазанат айғырларды қазақы биелермен будандастырудан пайда бөлған. Мойны қаздың мойнынша иілген, бойы биік, сирақты, қамыс құлақ, ботакөз болып келетін Қ. ахалтекеге жақындау, салт жүріске қолайлы жылқы. «Қазанаттан туған қазмойын» (Махамбет) жеке тұқымға жатпайды, Бөкей ордасында шығарынған қазанаттың бір бүтағы немесе арғымақ шығару жолындағы аралық тұқым. Дереккөздер
Қазының бейіті

Қазының бейіті, Қазының мәйіті — әулеттік сипаттағы қорым. Сырым ауданы Жетікөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Сырым Датұлының баласы — Қазы бидің атымен аталып кеткен. Оның өзінің «төртқұлақ» түріндегі аумақты қоршау бейітінің қалдығы мен ішкі жағында, батыс қабырғасы тұсында орнатылған бедерлі, берік тастан жасалған құлпытасы сақталған. Ескерткіш аумағы қазір түтастай темір шарбақпен қоршалған. Құлпытас тек тас қашау оңірінің нүсқалы үлгісі ретінде ғана емес, тарихи ескерткіш ретінде де маңызды. Дереккөздер
Қайталама сәулелену

Қайталама сәулелену - дипольдық электр моменттері, оларға түсетін электромагниттік сәулеленудің әсерінен мәжбұр тербеліс жасайтын атомдардың немесе молекулалардың бөліп шығаратын электромагниттік сәулеленуі. Тағы қараныз: * Электромагниттік сәулелену Дереккөздер
Қаратөбе халық аспаптар оркестрі

Қаратөбе халық аспаптар оркестрі Қаратөбе аудандық мәдениет үйі жанындағы өнерпаздар ұжымы. 1980 жылы құрылды. Оркестр жетекшісі -М.Айтқалиев, дирижері - Ә.Мембетов. 1981 жылы Қаратөбе ауданында Мұхит әншінің 140 жылдық тойы республикалық деңгейде атап өтілді. Осы тойда оркестр өз өнерін керсетіп, көрермен қауымның көңілінен шықты. 1982 жылы «халықтық оркестр» атағы берілді, халықаралық фестивальдардың бірнеше дүркін лауреаты. Оркестр құрамында мүғалім Елжас Халелов (скрипкашы) сияқты өнерпаздар болды. Оркестр репертуарында Құрманғазы, Дина, Деулеткерей, Сүгір сынды халық композиторларының шығармаларымен қатар әлем классиктерінің туындылары бар. Дереккөздер
Жұмаш Көбенғалиұлы Қазымов

Жұмаш Көбенғалиұлы Қазымов (1919, Сырым ауданы (бұрынғы Жымпиты) — 1989, Орал) — жергілікті басшы. * КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебін бітірген. * 1939 ж. әскер қатарына алынды. 2-Белорусь майданында взвод, рота командирі болды. * Соғыстан кейін облыс аудандарында комсомол жұмысында, Шыңғырлау, Фурманов, Казталов ауданы партия комитеттерінің 1-хатшысы болды. * 1971-80 ж. облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары. * 1-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл ту, екі рет «Құрмет Белгісі», Ленин ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталды. Дереккөздер
Қайталама квантталу

Қайталама квантталу - толқындық функцияның тәуелсіз айнымалысы ретінде жеке бөлшектердің өзіндік күйіндегі белшектер саны атқаратын тепе-теңдіктегі бөлшектердің үлкен санынан тұратын кванттық жүйені сипаттау тәсілі. Тағы қараныз: * Квант Дереккөздер
Айырқалпақ

Айырқалпақ — ерлердің киізден тігілген жеңіл бас киімі. Айырқалпақ жұқа етіп басылған ақ киізден тігіледі. Ол негізгі екі бөліктен құралады. Олар — қалпақтық төбесі және етегі (кейде қайырмалы деп те айтады). Қалпақтың төбесі төрт сайдан (бөліктен) тұрады. Шебер пішілген төрт қиынды киізді арасына қара барқыттан сыздық салып, қайып тігеді. Сонда қалпақтың төбесі күмбез тәріздес болып шығады. Қалпақтың етегі жалпақтығы төрт елідей етіп, дөңгелектеп қиып алынған ақ киізден жасалады да, оны жоғарғы бөліктің (төбе) етегіне сыздық салып қондырады. Сәнді болу үшін, қалпақтың қайырмасының астыңғы жағы кейде қара барқытпен көмкеріледі. Қалпақтың төбесіне қара не басқа түсті шашақ тағын, төбесінің төрт сайы әр түрлі жібек жіптермен кестеленеді. Ақ киізден тігілген айырқалпақ әрі жеңіл, әрі салқын, әрі сәнді болып келеді. Соңғы кезде жергілікті өнеркәсіп орындары айыр-қалпақты әр түсті киізден жасап шырарып жүр. Дереккөздер
Қажыгерей Қайырғалиев

Қажыгерей Қайырғалиев (1905, Қаратөбе - 1973, сонда) — сөзге шешендігімен, ділмарлығымен аймаққа белгілі тұлға. Аудандық жол бөлімінің бастығы болған. Қажыгерейдің айтқан сөздері Б.Адамбаевтың «Шешендік сездер» (А., 1958) кітабына енген, сондай-ақ «Мәдениет және тұрмыс» журналында жарияланып тұрған. Қажыгерей Тышқантай зиратына жерленген. Дереккөздер
Мәжит Қайырғалиев

Мәжит Қайырғалиев (26.11.1938 ж.т., бұрынғы Тайпақ ауданы Базартөбе а.) — журналист, 1956 ж. Калмыков орта мектебін, 1962 ж. Орал педагогикалық институтын бітірген. 1962-65 ж. Котельников атындағы 10 жылдық мектебінің мүғалімі, оқу ісінің меңгерушісі болды. 1965-71 ж. аралығында Тайпақ ауданы мөдениет болімінің меңгерушісі, облыстық кино тарату басқармасының аға инспекторы, «Мир» кинотеатрының директоры. 1972 жылдан облыстық «Орал өңірі» газетінде әр түрлі жауапты жұмыстар атқарды. Қазір осы газеттің бас редакторы. Дереккөздер
Сейітқали Қайырғалиев

Сейітқали Қайырғалиев (1946, бұрынғы Тайпақ ауданы, Қарауылтөбе ауылы —15.10.1992 Алматы) — композитор. 1967 жылы Ақтөбе қаласындағы мәдени-ағарту училищесін бітірген. Алматы облысындағы Есік қаласында мәдениет үйінде, Алматы облыстық филармониясында жұмыс істеді. 1979 жылдан өмірінің соңғы күндеріне шейін Қазақ теледидарында дыбыс режиссері болын қызмет атқарды. Шымкент мәдениет институтын сырттай бітірді. Белгілі сазгер, әнші С.Лұқпановтың отбасылық ансамблінде баяншы болып жүргеңде алғашқы әндерін шығарған. 50-ге тарта ән авторы. Әсіресе «Кетсең де шалғай» (өлеңі Б. Баймұқанованікі), «Махаббат назы» (Қ.Қазыбеков), «Екі жұлдыз» (Т.Молдағалиев), «Жүрек сыры», «Үмітім менің» (Қ.Қазыбеков), т.б. әндері республика жұртшылығы арасына кең таралған. Дереккөздер
Қалдыбай Қосаяқұлы

Қалдыбай Қосаяқұлы (т.ж.б. - 22.11.1837, Қарақұдық) - батыр, старшын. 1936 ж. Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне ауылымен, Иманбай, Смағүл, Қабыланбай, Жапалақ, Қали атты үлдарымен бірге қатысып, ерлікпен шайқасады. Тегі — ысық руының Қараораз атасынан. Оны замандастары өшіктіргеннен өш алуға тайынбайтын өжеттігіне, көзсіз батырлығына бола «қызыл көз Қалдыбай» деп атаған. Ол Исатайдың тапсырмасымен Жәңгір ханды жақтаушы рубасыларының — Балқы бидің, Төлеген Тыныштықұлығп.щ, өз ағайыны Бекей бай Андақожаұлының ауылдарын ойсырата шапқан. Өзі Тастөбе соғысында тосқауылға қойынған зеңбірек оғынан мерт болған. Осы ұрыс туралы Махамбет :«Зеңбірек боздап ұшқан соң, :Исатай батыр жөнелді-ау, :Жөнелмей батыр неғылсын: :Ерсары мен Қалдыбай, :Ажал оғы тап келіп, :Екі арыстан тең өлді-ау» деп толғаған. Қалдыбайдың үлдары да көтеріліске бастан-аяқ қатысып, тендесі жоқ ерлік көрсегкен. Әсіресе Тастөбе маңындағы шайқаста Трофимов отрядының қолына түскен Қабыланбай Қосаяқұлының жойқын күш-қайраты мен жүрек жүтқан батырлығы туралы жазалаушы әскер басшысы, подполковник Гекенің өзі: :«бұл жерде сым темір жоқ, ал арқан Қабыланбай үшін түк те еместігін ескеріп, өздеріңнен қатынас қағаз жеткізген 10 адамға хорунжий Ереминнің 28 адамын қосып беріп, 8 желтоқсанда оны Орал қаласына жөнелтеміз» деп жазған. Үрыста жараланын қолға түскен оның бауырлары Смағүл, Жапалақ, Қали да Орал қ-ндағы әскери сот шешімімен 1000 дүре соғылып, ауыр жаза тартқан соң Сібірге жер аударылған. Бірақ 1838 ж. шілде айында Смағұл Бузулук уезі Сорочинск ст-сының түбінде, ал Жапалақ пен Қали Самар қның маңындағы Ақкөл с-нда күзетшіні үрып жығып, айдаудан қашып кеткен. Ал одан кейінгі тағцыры белгісіз. Қалдыбайдың тағы бір ұлы, ысықтың Айдар бөліміне сгаршын болған Иманбай ғана жазалаушы отрядтың қуғынынан аман құтылып, Жайықтың «Бұхара бетіне» өтіп, ысық ауылдарын Исатайды қолдауға, көтерілісті жалғастыруға үндеген. Сібір каторгаларының біріне жер аударылған, сонан кайтып оралмаған. Дереккөздер
Сулыкөл (Батыс Қазақстан облысы)

Сулыкөл (бұрынғы атауы - Қалдығайты) — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Сулыкөл ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км жерде, Қалдығайты өзенінің оң жағалық жайылмасында, көкпек, бетеге, еркекшөп басым өскен шалғынды-қөңыр, сортандау қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1790 адам (914 ер адам және 876 әйел адам) болса, 2009 жылы 1446 адамды (746 ер адам және 700 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1108 адамды (567 ер адам және 541 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1930 жылдары шаруашылықтарды ұжымдастыру негізінде қаланды. Бұрын "Соналы" ауылы деп аталып келген. 1999 жылдан қазіргі атымен аталады. 1957-1997 жылдары "Қалдығайты" қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қалдығайтыда және округтегі Темірбек, Төлен, Үшана ауылдарында 36 шаруа қожалығы құрылды. Инфрақұрылымы Ауылдарда 2 орта, орталау, бастауыш мектептер, 3 клуб, медениет үйі, 4 кітапхана, 3 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Биологиялық прогресс

Биологиялық прогресс — жүйелік топтағы даралар санының артуы, таралу аймақтарының кеңеюі, басқа да жүйілік топтарға ажырауы. Популяция мен түрдің тіршілік ортасына бейімделуі. Биологиялық эволюцияның бағыттары: ароморфоз, идиоадаптация, дегенерация. Эволюцияның негізгі бағыты – қарапайымнан күрделіге қарай даму. Орыс биологі А.Н. Северцов органикалық дүниенің даму тарихында биологиялық прогресс пен биологиялық регресс болатынын ерекше бөліп көрсеткен. Биологиялық прогресс – түрдің немесе басқа да жүйелік топтардың тіршілік үшін күресте жеңіп шығуы. Биологиялық прогрестің негізгі белгілеріне — жүйелік (систематикалық) топтағы даралар санының артуы, таралу аймақтарының (ареалдарының) кеңеюі, жеке жүйелік топтарға ажырауы және популяция мен түрдің жаңа тіршілік ортасына бейімделуі жатады. Организмдердің қоршаған ортаға бейімделуі: а) түр дараларының саны артады; ә) түрдің таралу аймағы кеңейеді; б) жаңа популяциялар, түр тармақтары, түрлер түзіледі. Тағы қараңыз Регресс Дереккөздер 1. ↑ Сәтімбеков Р. Биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007
Меруерт Қабыкенқызы Кәленбаева

Меруерт Қабыкенқызы Кәленбаева 1939 жылы 9 маусымда Орал облысының Орда кентінде туған. Қазақ. Алматы мемлекеттік консерваториясының Халық аспаптар факультетін бітірген (1961), оркестр әртісі, оқытушы, концерттік орындаушы. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры (2004 жылдан). Хрестоматияның авторы (Алматы қ., 2003). Қазақ және орыс тілдерін біледі. 1961 жылдан - Құрманғазы атындағы Халық аспаптар оркестрінің әртісі. 1972 жылдан - Құрманғазы атындағы халық аспаптар оркестрінің концертмейстері. 1966 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы қобыз және баян кафедрасының оқытушысы, 2004 жылдан бері - профессоры. ҚазКСР Еңбек сіңірген әртісі (1977). Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Оптимистік». Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет. Тұрмыс құрған. Жұбайы - Нұралы Таңатар Қонырұлы, профессор. Дереккөздер
Әдиет Ғабдошұлы Қалиев

Әдиет Ғабдошұлы Қалиев (27.11.1943 ж. т., Тасқала ауданы, 2-Шежін а.) — орманшы, Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1983). 1951 ж. орта мектепті, 1956 ж. Қазақ ауыл шаруашылық институтының орман шаруашылық факультетін бітірген. Батыс Қазақстан облысындағы Ақжайық ауданының (1956 -63), Ақтебе облысындағы Марток ауданының, сондай-ақ Қарағанды облысының орман шаруашылықтарында басшы қызметтер атқарды. 1975-88 ж. Ақтебе облыстық орман шаруашылық басқармасының бастығы, 1988-97 ж. Ақтобе орман ауыл шаруашылық өндірістік бірлестігінің бас директоры. Бірнеше медальмен марапатталған. Дереккөздер
Электр торы немесе найзағайдың соғуы

Электр торы немесе найзағайдың соғуы, Тұрмыстық электр приборларын олақ пайдалану немесе аңдаусыз ұстағанда адам ток зақымдауы мүмкін. Электр тогының соғуынан алған зақымдану жеңіл болған жағдайда сым тиген жер қызарыс ауырады (күйелі), зақымданған адамның өңі қуарып, бойын үрей билейді. Ауыр зақымданған жағдайда күйік ұлғайып, тоқ ұрған жердегі дененің ткані қарайғаны байқалады,адам талықсып, сіңірі тартылады, тыныс алуы мен жүрек соғуы тоқтал қалуы мүмкін. Зақымданудың ауырлығы, негізінен, токтың күшіне және оның ұру ұзақтығына байланысты. Токтың кедергісі тез етуі (бұған себеп: қолдың су болуы, аяқ киімнің дымқыл, жердің сыз болуы) электр тогы зақымын күшейте түседі, мұндай жағдайда тіпті кернеуі 36 В «қауіпсіз» ауыспалы токтың соғуынан-ақ өліп кетуге болады. Алғашқы көмек көрееткенде ең алдымен электр тогының әсерін тоқтату керек. Бұл қажет, өйткені электр сымы тартқанда зақымдалушы адамның көбінесе босанып шығуға дәрмені жетпейді. Көмек көрсетуші адам өз басының қауіпсіз болу ережесін де сақтауы керек. Ток келіп тұрған көзді тоқгату үшін ажыратқыш-қосқыш тетікті, тығындарды, рубильникті ажыратыл, көмек көрсетуші адам қолын (резина қолғап киіп немесе құрғақ жүн матамен ұстайды) және аяғын (резина етік киеді) ток ұрмайтындай еткеинен кейін ғана зақымданушы адамды токтан тартып ажыратуы не болмаса зақымданушы адамды басқа да тәсілдермен ток көзінен ажыратуы керек (мысалы, кез келген құрғақ ағаш затпен ток сымын басқа бір жаққа бұру). Жүрегі тоқтал, тынысы бітіп кетпеген болса, оған толық тыныштық керек (денені сұлатып жатқызады), жылы сусын ішкізіп, мүсәтір спиртін иіскетеді; терісі күйгенде — борлы вазелин жағыл немесе сутегінің асқын тотығымен сүртіп, стерильді бинтпен таңыл тастайды. Егер тынысы тоқтап, жүрегі соқпай қалған жағдайда (клиникалық өлім) көрсетілетін алғашқы көмек — дәрігер келгенге дейін реанимация шараларын жасау (жүрекке массаж жасау, «ауызбен ауызға дем үрлеу» арқылы қолдан тыныс алдыру; Алғашқы көмек деген мақаланы қараңьіз). Сонымен бірге шұғыл дәрігерлік көмек көрсету және ауруханаға жеткізу үшін жедел жәрдем дәрігерін шақыру қажет. Егер электр тогынан зақым алғаннан кейін 30—40 минут өткен соң да ұйқы басып, басы айнала берсе, жүрегі қағып, тер басса, тынысты тарылып, денесі тітіркенсе, онда алған зақымы жеңіл сияқты болып көрінгеніне қарамастан, дәрігерлік бақылауға алып, көмек көрсету міндет. Электр тогынан зақымданудың бір түрі жай отынан — күн күркіреген кездегі атмосфералық электр разрядынан зақымдану болып табылады. Электр тогы ұрған) адамды тоқ «шықсын» деп жерге кему керек деген ел арасындағы соқыр сенім — зиянды адасушылық, өйткені жерге көмілген ағза тез салқындайды, кеудеге салмақ түсіп сығылады, тынысы тарылады, жүрегі қысылады, пайдалы алғашқы көмек көрсетілуге тиісті уақыт өтіп кетеді. Жай оты түскен (немесе электр тоғы ұрған) адамды ток «шықсын» деп жерге көму керек деген ел арасындағы соқыр сенім — зиянды адасушылық, өйткені жерге көмілген ағза тез салқындайды, кеудеге салмақ түсіп сығылады, тынысы тарылады, жүрегі қысылады, пайдалы алғашқы көмек көрсетілуге тиісті уақыт өтіп кетеді. Дереккөздер