kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шашақ

Шашақ — дәрежені білдіретін рәміздік белгі. Жылқының, аңның құйрықтары, түсті мата бау (лента), жібек Шашақ тағылған найзалар орта ғасырда хандардың, патшалардың, әскербасылардың, батырлардың дәрежесін білдірген. Шығыс халықтарында бұл заттарды аттың мойнына да таққанын бейнелеу өнері ескерткіштерінен көруге болады (қара Байырғы әскери рәміздер). Қабыланның құйрығы, мата баулар — хандардың, шахтардың, ал аттың, қодастың құйрығын тағу, жібектен жасалған Шашақтар әскербасылар мен батырлардың дәреже белгісі болған. Кейде дәрежесіне қарай бұл аталмыш белгілері қосарланып тағылды. Шығыс миниатюраларында хан-сұлтандар аттарының басына Ш. пен бау, немесе қабылан (барыс) құйрығы мен Шашақ, т.б. қосарланып тағылғанын көреміз. Ат мойнына тағылған бұл белгілерді орысша султан, түркі тілінде “їутаз”, “кутас” деп атайды. Бұл лауазым белгілері адамның дәрежесін, оның кім екенін көрсетті. Шығыс өнері материалдары, көшпелі халықтардың өз бейнелеу өнері, бұл рәміздік белгілерді хандар, батырлар, әскербасылар қарудың басқа түрлеріне де (қы-лышқа, жаққа, қылшанға, т.б.) және дулығаларына тағатынын көрсетеді. Мыс., көне Рим өнерінде сармат батырларының дулығаларында барыстың (қабылан) құйрығы тағылғаны бейнеленген. Музейлік экспонаттар қазақ, моңғолдардың аттың қылын (құйрығын) найзаға, дулығаға таққанын көрсетеді. Түркі петроглифтерінде, моңғол миниатюраларынан түркі, моңғол әскербасыларының, хандардың дулығаға, қаруға мата бау-лента таққанын көруге болады. Түрік, Иран, Әзірбайжан миниатюраларында атақты хан, батырлардың қылшандарына тағылған қабылан құйрығы бейнеленген. Қазақ батырлары, хандары атқа, дулығаға жібектен Шашақ таққан. Дереккөздер
Достан Тәңірбергенұлы

Достан Тәңірбергенұлы (шамамен 1757, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы— 19 ғасырдың 30-жылдары) — би. Кіші жүзді құрайтын Алшын тайпасынан тараған Шекті руынан шыққан. Ноғайлының атақты әмірі Тілеу Айтұлының ұрпағы. Достан дәулетті, бай адам болған. И.Ф. Бларамбергтің 1852 жылы Санкт-Петербургте шыққан “Кіші жүздің жері” деген еңбегінде: деп жазған. Халық оны “отыз ұлды Достан” деп атаған. Достан Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қатысқан. Ол 1786 жылы Сырым батыр шекті еліне келгенде көтерілісшілердің қажетіне 400 сәйгүлік берген. 1787 жылы старшиналыққа ұсынылады. Сол жылдың қарашасында Орынбор генерал-губернаторы О.А. Игельстром Екатерина II-ге жазған хатында: деп көрсетілген. 1797 жылы Достан, Көтібар бастаған шекті руының 100 адамы Ресейдің отарлық саясатын жүргізуші Есімді өлтіріп, ордасын талқандаған. Достан — Арынғазы сұлтанды қолдап, оны айдаудан босату туралы және Кіші жүз ханы ретінде мойындау жөнінде Ресей патшасы Александр І-ге жолдаған хатқа 389 ел азаматтарының қатарында қол қойғандардың бірі. Дереккөздер
Аддисон дерті

Аддисон дерті (morbus Addіsonі; басқаша — қола ауруы — бүйрек үсті бездері жұмысының нашарлауы). Ол туберкулез ауруы (50-85%), аутоиммундық атрофия және басқа паталогиялық процестерден пайда болатын аурулар (амилоидоз, гистоплазмоз, рак метастаздары т.б.) әсерінен өршиді. Аддисон дертімен көбіне 20-40 жас аралығындағы адамдар ауырады. Ауру өте баяу басталып, теріде, терінің шырышты қабатында қола түстес дақтар пайда болады. Қан қысымы күрт төмендейді, электролиттер алмасуы бұзылады. Алдын ала сақтану шаралары Аддисон дертін қоздырушы кеселдерді емдеу, ауруға қарсы гидрокортизон, кортизон, преднизолон дәрілерін беру т.б. Дереккөздер
Ұйықтатын дәрілер

Ұйықтататын дәрілер, ұйқы тудыратын заттар — адамда табиғи ұйқыға жуық жағдай туғызып, оның тереңдігі мен ұзақтығын қамтамасыз ететін дәрілік заттар. Ұйықтататын дәрілерді көп мөлшерде қабылдаса, наркоз жағдайына әкеледі. Мұндай дәрілік заттар организмге жүйке жүйесінің қызметін тежеу арқылы әсер етеді, бауырдың әсерімен өзгеріске түсіп жойылады, ал артық мөлшері бүйрек арқылы организмнен шығады. Ұйықтататын дәрілерге барбитур қышқылының хим. құрамы әр түрлі препараттары — барбитал, фенобарбитал, барбитал-натрий, барбамил, этаминал-натрий, циклобарбитал; пиперидин туындылары (ноксирон) және алифатты дәрілік препараттар (хлоралгидрат, бромизовал, т.б.) жатады. Тыныштандыратын дәрілік заттар (бромидтер, шүйгіншөп препараттары, т.б.) да ұйқыны қалпына келтіруге әсер етеді. Бұл дәрілер адамның эмоц. қозуын, мазасыздануын басып, терең ұйқыға кетуіне жағдай жасайды. Ұйықтататын дәрілердің көмегімен ұйықтау мен табиғи ұйқының арасында үлкен айырмашылық бар. Ұйқы келтіретін дәрілік заттар ұйқының арнайы бір фазасына әсер етуі нәтижесінде, оның физиол. ауысу мезгілдерін бұзады. Мыс., барбитураттар ұйқыны тез келтіргенмен, ұйқының ұзақтығын қысқартады. Егер Ұйықтататын дәрілерді ішпесе, адамның тез ұйықтап кету фазасы ұзарады, осыған байланысты адамда ұйқысыздық сезімі күшейіп, әр түрлі жаман түстер көру көбейеді. Ұйықтататын дәрілерді пайдаланудан бұрын ұйқының бұзылу себебін анықтау қажет. Егер науқас тез ұйықтап, бірақ өте ерте оянатын болса, ұзақ мерзімге әсер ететін барбитал, фенобарбитал; қиналып, көпке дейін ұйықтай алмаса, бірақ ұйықтап кеткеннен кейін ұйқысы қалыпты болатын науқастарға барбамил, этаминал-натрий, ноксирон, т.б. беріледі. Ұйықтататын дәрілерді күн сайын қабылдау оның организмде жиналуына себеп болып, тұрақты ұйқышылдықпен қатар жүреді (қ. Кумуляция). Ұйықтататын дәрілерді ұзақ уақыт бойы қолдануға әбден дағдыланған адам дәрі ішпей ұйықтай алмайтын болады. Сондықтан қажетті тиімділікке қол жеткізу үшін дәрі мөлшерін көбейтуге тура келеді. Ал бұл Ұйықтататын дәрілерге патол. дағдылануға алып келуі мүмкін (қ. Нашақорлық). Ұйықтататын дәрілерді тек дәрігер белгілейді. Мұндай дәрілерді ішкенде өте сақ болған жөн, дәрінің мөлшерін өз бетінше көбейту улануға әкеп соғуы мүмкін. Ұйықтататын дәрілерді ішкенде түсініктемедегі ережелерді бұлжытпай орындау қажет. Ұйықтататын дәрілер дәріханаларда тек қана рецепт арқылы беріледі; қ. Транквилизаторлар. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы" 8 том
Иманбек Қабышұлы Ұйықбаев

Ұйықбаев Иманбек Қабышұлы (7.2.1922 ж. т., Павлодар облысы Қашыр ауданы) — тіл білімі маманы, филол. ғыл. канд. (1954), Қазақ КСР-інің еңб. сің. мұғалімі (1961). ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ, 1948), кейін аспирантурасын (1952) бітірген. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. 1952 — 54 ж. осы ин-тта оқытушы, 1954 — 70 ж. Ы.Алтынсарин атынд. пед. ғыл.-зерт. ин-тында аға қызметкер, 1970 — 85 ж. Қазақ КСР-і ҒА-да аға ғыл. қызметкер болып еңбек етті. 150-ден астам еңбектің авторы. Ұйықбаевтың еңбектері лексикография, грамматика, әдістеме, тіл мәдениеті мәселелерін зерттеуге арналған. “Құрмет белгісі”, Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Шығармалар: Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің көріністері, А., 1958; Қазақ тілі методикасының очерктері, А., 1962; Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері, А., 1969; Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (10 томдық), А., 1974 — 86 (5 — 10 томды құрастырған); Қазіргі қазақ тіліндегі сөз варианттылық проблемасы, А., 1976; Қазақ тілі. 8-сыныпқа арналған оқулық, А., 1997 (телавт.); Қазақ тілі. 9-сыныпқа арналған оқулық, А., 1997 (телавт.). Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы" 8 том
Айлық

Айлық немесе Гмелин оносмасы – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Тобыл-Есіл алабы, Ембі, Торғай, Қарқаралы, Зайсан, Мойынқұм, Қаратау, Жоңғар Алатауында, Күнгей және Теріскей Алатауда өседі. Биіктігі 20-50 см. Жіңішке тамырынан бірнеше сояулы сабақ өсіп шығады. Гүлі сары, қоңыр түсті болады. Мамыр-шілде айларында гүлдейді. Тамызда дәні піседі. Тамырының сыртқы қабығында түрлі түске бояғыш пигменттер, реңді заттар болады. Олардың ерітіндісі тұнбасынан жүн, жібек бояйтын бояу алынады. Сілтемелер
Аймағамбет ұста

Аймағамбет ұста (1845—1918) — халық шебері. Күйдірілген қызыл кірпіштен берік әрі әсем үй салумен аты шыққан. Аймағамбет ұста тұрғызған үйлер Торғай даласында сақталған.. Аймағамбет ұстаның ұлы Мұқан әкесінің жолын қуып, 15 жасынан үй салу жұмысымен шұғылданды. Дереккөздер
Ақкенже Аймағамбетов

Ақкенже Аймағамбетов, кей құжаттарда Ақмағамбетов (1896 жыл, Семей облысы Семей уезі Шыңғыс болысы 4-ауыл (қазіргі Абай ауданы — 1932 жыл, Сырдария округі) — Алашорда жасақтары қатарында болған қазақ азаматы. Дәулетті отбасында дүниеге келген. Ауыл мектебінен мұсылманша оқып білім алған. Әкесі дәулетті, мықты азамат болыпты. Ата дәулетінің арқасында жастайынан мұсылманша оқып, діни білім алып, рухы өр, жаны таза болып ержетеді. Азамат болып толысқан шағында Алаш қозғалысына қатысып, айтулы кайраткер болып танылады. * 1917 жылдан кейін Қазақстанның әлеуметтік ісіне араласып, уездік, облыстық қазақ комитетінің жұмысына қолқабыс жасады, қаржылай жәрдем берді. * 1918 жылы Семейде құрылған Алаш әскеріне көлікпен, қаражатпен жәрдем берген. Қызылдарға қарсы соғысқа шығып, қол бастаған. Турағұл Абайұлымен достық қарым-қатынаста болған. Мұқтаж шәкірттерге, аштыққа ұшыраған Жетісу, Сырдария қазақтарына мол жылу берген. * 1928 жылы тәркіленіп, 200-ге жуық малы тартып алынған, отбасымен бірге (6 адам) Сырдария округіне жер аударылған. * Шыңғыстағы «Талап» игілік ұйымына қолғабыс жасап, ақшалай жәрдем көрсеткен. Ұйым мүшелерінің көмегімен, Әуезовтің режиссерлігімен қойылған «Еңлік - Кебек» спектаклінде Кебектің рөлін ойнаған. Алаш қозғалысындағы қызметі Балуанға оң мен солдың бәрі бірдей, азаматқа елі үшін не істесе де көптік етпейді. Осыны жанымен сезінген Ақкенже өзі Алаш сарбазы болып қана қоймай, халықтыңрухын көтеру үшін жан сала қимылдайды. Алаш қозғалысына қатысқан қазақтарға, олардың отбасына, оқудағы қазақ балаларына азық-түлік беріп, қаржылай көмек көрсетіп отырады. Халқына жанашыр бола білді. Ашаршылыққа үшыраған Жетісу, Сырдария қазақтарына азық-түлік жеткізіп, қаражат бөліп, қиын-қыстау кезеңде қысылған жүртқа қол ұшын береді. Өзі Алашорданың сарбазы болған, оның үстіне халқы үшін малын, жанын аямай қызмет еткен Ақкенже отаршыл империяға, тоталитарлық билік жүйесіне үнамады. Ұнамай ғана қалған жоқ, олардың көзіне шыққан сүйелдей болды. Мүндай азаматтардан ертерек қүтылмаса, ерте ме, кеш пе еліне бас болып кетуі мүмкін екенін кеңес үкіметі жақсы түсінді. Үкіметке, оның отаршыл пиғылына қарсы шығу - елін сүйген көсемдердің үйымдастыруымен, солардың жетекшілігімен іске асатынын білген қызыл үкімет халықты «басынан» (көсемдеріжн) айырып алуды басты мақсат еткені белгілі. Сол қуғын-сүргін кезінде - 1928 жылы Ақкенже отбасымен Сырдария округіне жер аударылған. Ол жақта халі қандай болғанын кім білсін, ашаршылық кезде өздеріне көмек беріп, сүйеу болған жомарт азаматты Сыр елі білді ме, жоқ әлде «халық жауы» деген қылмыспен жер аударылып келгш бейтаныс азаматты сыртқа тепті ме, ол жагы белгісіз. Білген күнде де оған көмектесуге елдің мүмкіндігі мен батылдығы жете қоймас еді. Ел білетін шындық - Ақкенже Сыр өңірінен еліне оралмапты. 1932 жылы Сырдария округінде дүниеден өткен екен. Ол кезде небәрі 36 жаста еді. Ол түстағы қуғында жүріп өлген ел серкелерінің ажалы алладан емес, адамнан келетіні мәлім. Алаш зиялыларының бәрі де жер аударылды, бірі атылды, бірі атсыз-аяқсыз жоғалып кетті, бірі ауырып өлді. Көрінеу атып өлтірілгендерден басқасының өлімі жҰмбақ күйінде қала берді. Солардың бірі - Алаштың Ақкенжесі. Дереккөздер
Аймақтан тыс құбылыстар

Аймақтан тыс құбылыстар, азоналық құбылыстар (грекше а — терістеймін және azone — белдемге бағынбайды) — қайсыбір табиғи құбылыстардың аталған аумақтағы белдемдік ерекшеліктерге таралуы. Оған жер қыртысының қозғалыстары, трансгрессия, жарықтар, тау түзілу, жанартау атқылау т.б. табиғаттың оқыс апаттары, Жер радиусының қысқаруы, Жердің өз осінен айналуы, теңіздер мен мұхиттардың толысуы мен қайтуы т.б. жатады. Белдемдік (зональды) және белдемге бағынбайтын процестердің бір-бірімен байланысын биіктік белдеулер (мысалы, табиғаттағы тау түзілу процесі) арқылы анықтауға болады. Жер шарының аймақтық, климаттық, ландшафтылық кешендерінің қалыптасуында белдемдік және белдемге бағынбайтын құбылыстардың маңызы зор. Сілтемелер
Әзберген Мұңайтпасұлы

Әзберген Мұңайтпасұлы (1813–1880) — батыр және би. Шекті тайпасының ішіндегі қазақ руының басшысы болған. Ресей отаршыларына қарсы шыққан Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліске Мұңайтпасұлы руымен келіп қосылды. Көтеріліс жеңіліске ұшыраған соң (1855), руын бастап Хиуа хандығының жеріне өтіп кетті. Ол мұнда да Хиуа бектерімен ұғыса алмады. Қоңыратқа келген орыс экспедициясына қолғабыс көрсетті. Бұл еңбегін ескеріп, Ресей үкіметі кешірім жасағаннан кейін Үстірттегі Есет еліне көшіп келді (1859). * 1848–1850 жылдары капитан-лейтенант А.И. Бутаковтың Арал экспедициясына қатысып, көмек көрсетеді. Онда Т.Г. Шевченкомен танысады. * 1860 жылы қазақ депутациясы құрамында Санкт-Петербургке барады. Осы сапарда қазақ зиялылары Ш.Уәлиханов, М-С. Бабажановтармен достық қарым-қатынас орнатты. Кейіннен Ресей отаршыл саясатына қарсы шығып Есет Көтібарұлы бастаған қозғалысқа қосылды. Есетпен бірге Үстірт үстінде бірге көшіп жүреді. * Патша өкіметі Мұңайтпасұлын өз жақтарында ұстау үшін 1859 жылы оқалы мақпал кафтан мен 300 сом күміс ақша, * 1860 жылы патша сарайында болғанда 150 сом күміс ақша мен күміс поднос, * 1862 жылы револьвер сыйлайды. Бірақ Мұңайтпасұлы патшаның отаршылдық «Жаңа низам» аталған заңына қарсы шығып, сұлтан Х.Арысланов жағында көтеріліс басшыларының бірі болады. * Көтеріліс жеңілген соң ол қарамағындағы біраз аулымен Хиуа ханының жеріне өтеді (1869). Мұңайтпасұлымен бірге Хиуаға келіп, Қоңырат қаласының басшысы болып тағайындалған сұлтан Арысланов, т.б. ұлтжандылардың одан соңғы әрекеті Хиуа ханының әскерімен қосылып, Маңғыстаудағы Иса-Досан көтерілісін қолдап, орыс отаршылдығына қарсы жаппай ғазауат соғысын ашу еді. Бірақ ханның тәуекелсіздігі салдарынан ол ойлары орындалмайды. Мұңайтпасұлы * 1870 жылы Хиуаға келген Иса-Досан қолын, босып келген елді құшақ жая қарсы алады. * 1873 жылы Досан жасағының бір қанатында полк. Ломакин қолына қарсы ұрыс қимылдарына қатысады. Хиуа жорығы басталар алдында генерал Веревкин сұлтан Арыслановтан басқа көтеріліс басшылары М., А.Дәуітов, Қ.Күзембаев, И. Тіленбаевтарға кешірім жариялаған еді. Соған байланысты М. жазадан аман қалып, атақонысына оралады. Арысланов та артынан досы, генерал Скобелевтің, граф Шуваловтың ара түсуімен жазадан аман қалады. * 1880 жылы генерал Скобелевтің Ахал-Теке жорығына Мұңайтпасұлы 500 адамдық Адай қолымен бірге қатыспақ болып келе жатқанда аяқ астынан ауырып, қайтыс болады. Халық арасында оны хиуалықтар улады деген әңгіме бар. * Мұңайтпасұлының 1860 жылы фотограф А.И. Шпаковский түсірген суреті Ресей мемл. антропология және этнография мұражайының қорында сақтаулы. Дереккөздер
Сәби Әзденбаев

Әзденбаев Сәби (1890 жылы Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы, Сабынды ауылы - 1967 жылы, сол жерде) - Қазақтың айтыс ақыны. Өлең-жырларында ауыл еңбеккерлерінің, Қарағанды кеншілерінің өмірін жырлады. Ұлы Отан соғысы жылдары аудандық, облыстық айтыстарға қатысып, 1943 жылы Қайып Айнабековпен айтысты. Шығармалары “Халық ақындары” (1953), “Пернедегі термелер” (1965) жинақтарында жарық көрді. Әзденбаев жинаған ауыз әдебиеті үлгілері ҚР ҰҒА Мұхтар Омарханұлы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар орталығында сақтаулы. Дереккөздер
Әзімхан Тішәнұлы

Әзімхан Тішәнұлы 1929 жылы Алтай аймағы, Қаба ауданында дүниеге келген. 1996 жылы Үрімші қаласында дүние салады. Көрнекті аудармашы, ғалым. 1948 жылы Үрімші қаласындағы Тіл институтын бітірген. 1950 жылдан Алтай аймағында білім беру және баспасөз саласында, 80-жылдардың басынан өмірінің соңына дейін Үрімшідегі “Халық” баспасында қызмет атқарды. Көне қытай тілінің маманы Әзімхан қытайдың ежелгі классикалық әдебиетінің үздік үлгілері — “Үш патшалық қисасы”, “Таң дәуіріндегі таңдамалы өлеңдерді”, орта ғасырдағы қытай прозасының көп томдық шығармалары — “Су бойында”, “Қызыл сарайдағы түс” романдарын, қытай тіліне аударылған өзге де шет ел авторларының көркем шығармаларын қазақ тіліне аударды. Әзімхан қазақ фольклоры (қара өлең және айтыс туралы), қытайдың классикалық әдебиеті мен фольклоры (Таң поэзиясы) және көшпелі түркі-қазақ эпостарының көне қытай фольклорына тигізген әсері туралы зерттеу жұмысын жүргізді. Шығармасы Әдебиет сыр шертеді, Үрімші, 1994. Дереккөздер
Үнді-Парсы күнтізбесі

ҮНДІ-ПАРСЫ КҮНТІЗБЕСІ — ежелде қолданылған күнтізбелердің бірі. Ертедегі үнділер жылды риталар деп аталатын 6 маусымға бөлген. Әрбір рита жуық түрде 2 айға тең. Ведалар мен сутраларда риталар былай аталған: * византа — көктем (наурыздың ортасынан мамырдың ортасына дейін); * гришма — жаз, ыстық болатын кез (мамырдың ортасынан шілденің ортасына дейін); * варша — жаңбыр маусымы (шілденің ортасынан қыркүйектің ортасына дейін); * шарад — күз (қыркүйектің ортасынан қарашаның ортасына дейін); * хеманта — қыс (қарашаның ортасынан қаңтардың ортасына дейін); * шишара — салқын болатын кез (қаңтардың ортасынан наурыздың ортасына дейін). Үнділер математика мен астрономия ғылымдарының дамуына зор еңбек сіңірген. Осы күнгі қолданылып жүрген он цифрды солар ойлап тапқан. Ежелгі Үндістанның абыздары — брахмандар да аспанды бақылап отырған. Олар Күннің, Айдың, бес планетаның, кейбір жұлдыздардың көрінерлік қозғалыстарын жақсы түсінген. Үндістанда әр түрлі күнтізбелер қолданылып келген. Олардың ең бастылары: * ай күнтізбесі ; * аралас күнтізбе; * күн күнтізбесі. Айдың ұзақтығы, жуық түрде, 29,5 тәулік болатындығы белгілі. Мұны бүтін санға келтіру үшін, ежелгі үнділер кейбір айларды 29 күннен, кейбір айларды 30 күннен есептеген. Әрбір ай екі жартыға бөлінген, бұл жарты айлар “пакша” деп, ондағы күндер “титхалар” деп аталған. Аралас күнтізбе, яғни ай-күн күнтізбесі, ай күнтізбесін күн күнтізбесіне сәйкестендіріп отыру үшін қолданылған. 4 ғ-дан бастап Үндістанның кейбір жерлерінде күн күнтізбесі қолданылады. Парсылар жаулап алған Вавилон, Мысыр, Үндістан, т.б. елдердің күнтізбелерімен танысып, оларды өз мақсаттарына пайдаланған. Кейін соларға сүйене отырып, өз күнтізбелерін жасайды. Ежелгі парсылар Күнге табынған халық болды, олар Күн құдайы — Митраға, аспан құдайы — Ахура-маздаға сыйынды. Күнтізбелерін Күннің қозғалысы бойынша жасап, тәуліктің басын Күннің шығуынан есептеді. Парсы күнтізбесі бірнеше рет өзгертілді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Мардан Нығметұлы Әзірбаев

Әзірбаев Мардан Нығметұлы 1909 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданында дүниеге келген. 1938 жылы белгілі себептермен қаза табады. Белгілі алғашқы қазақ геологтарының бірі. 1923 — 1927 жылдары комсомол қызметінде болды. 1928 жылы Мәскеу тау-кен академиясына, 1932 жылы Мәскеу геолология-барлау институтын бітірген. 1931 жылы КСРО ғылым академиясының Ош-Памир экспедициясына қатысты. Сванетияда (Грузия) алтын кендерін іздеп-барлады (1932 — 1934). 1934 жылы “Казредметразведка” тресіне жұмысқа ауысып, Іле, Күнгей Алатау, Таулы Алтай және Сарыарқада зерттеу жұмыстарын жүргізді. Әзірбаев Кенді Алтайдағы ірі Шыңдығатай вольфрам-молибден кенін ашты (1935), осы ауданның геологиялық картасын жасады. Орталық ғылым басылымдарда Қазақстанның, Өзбекстанның, Кавказдың сирек металл, алтын, мыс кендерінің геологиясы мен генезисі жөнінде ғылыми мақалаларын жариялады. 1935 — 1936 жылдарда Қазақ кен-металлургия институтында оқытушы болды. Әзірбаев экспедициялық жұмыстар кезінде қазақ халқының мақал-мәтел, қанатты сөздерін жинап хатқа түсірген. 1937 жылы Ішкі Істер Халық Комиссариаты үкімімен жазықсыз тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілген. 1938 жылы наурыздың басында атылған. 1950 жылдары ақталған. Дереккөздер
Аймақтық жанжалдар

Аймақтық жанжалдар — жеке ауданмен шектелген екі, болмаса бірнеше елдердің қатысы бар саяси-әскери даулар және қарулы қақтығыстар. Олардың шығу себептері бұрын жерге, суға таласқа байланысты болса, 20 ғасырда идеологиялық, стратегиялық мақсаттар мен халықтардың тәуелсіз өмір сүруге деген ұмтылысынан шыққан қайшылықтар да аймақтық жанжалдарға себеп болып отыр. 2-дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда аймақтық жанжалдар асқына түсіп, өте қатері салдар әкелетін болды. “Қырғи қабақ соғыс” жылдары алып мемлекеттер әлем түпкірлеріне ықпалдарын жүргізу үшін қақтығыстарға қатысқан елдерді өздеріне қаратуға тырысып, ол ауданға қару-жарақ, әскери техника, әскер күштерін, барлаушыларын жіберіп, оларды реттеудің орнына асқындыра түсті. Сондықтан адам шығыны, өшпенділік өршіп, дау-талас пен қарулы қақтығыс созылмалы сипат алды (мысалы, Үндістан мен Пәкістан арасындағы Кашмир мәселесі, Ирак пен Иран арасындағы Шатт-әл-Араб өзені бойындағы шекара, Сомали мен Эфиопия арасындағы Африка Мүйізіндегі жерлер мәселесі т.б.). Аймақтық жанжалдар отарлық жүйелер жойылып, олардың орнына жаңа мемлекеттер пайда болуымен бірге өрши түсті. Бір халықтың шашырап, екі-үш мемлекет қарамағында қалған жағдайлар көп кездесті (монғолдар, қазақтар, арабтар, құрдтар, албандар, поляктар, ирландықтар, африкандықтар т.б.). ұлттық бірігу, ұлттық мемлекет құру, халықтардың өз тағдырын өзі шешу заңдылығы БҰҰ Жарғысында мойындалғанымен, оларды іске асырудағы неше түрлі геостратегиялық, идеологиялық., экономиялық, шекаралық қайшылықтар аймақтық жанжалдар туғызды (60-90 ж. Конго аймағындағы қақтығыстар, 90 ж. бұрынғы Югославия мемлекеті, Орта Шығыстағы урдтар т.б.). Сонымен бірге аймақтық жанжалдардың өршуіне алпауыт мемлекеттердің басқа елдердің ішкі істеріне қол сұғып, озбырлық саясат жүргізуі себеп болды (мысалы, АҚШ Гватемалада (1954 ж.), Үндіқытайда (50-70 ж.), КСРО Ауғанстанда (70-80 ж.). Шет елдердің астыртын араласуы Кавказда Шешенстан — Ресей, Ингушетия — Осетия, Грузия — Абхазия, Әзірбайжан — Армения арасындағы, Шығыс Еуропада Молдавиядағы, Балқанда Босния мен Герцеговина, Косоводағы, Орталық Азияда Тәжікстандағы аймақтық жанжалдарды туғызғаны белгілі. Аймақтық жанжалдарды халықтар мүдделеріне сәйкес, әділет негізінде бейбіт түрде реттеуде бейбітшілік пен бостандық сүйгіш елдердің қосқан үлесі мол. Сонымен бірге кейбір аймақтық жанжалдар асқынып, оған қосылған елдер саны ұлғайып, бара-бара халықаралық дағдарысқа айналуы да ықтимал (Таяу Шығыстағы Палестина, Үндіқытайдағы, Ауғанстандағы, Парсы бұғазындағы, Югославиядағы оқиғалар). Аймақтық жанжалдарды болдырмау, оларды алдын-ала болжау, себептерін анықтау, әділ жолымен реттеу, ірі мемлекеттердің астыртын әрекеттеріне жол бермеу, барлық халықтарға бостандық беру т.б. шараларды ойластыру — халықаралық қауымдастықтың бірден бір негізгі мақсаты. Дереккөздер
Әйелдер қозғалысы

Әйелдер қозғалысы — қоғамдық өмірдің барлық саласында еркек пен әйелдің теңдігіне жетуді мақсат етіп қойған кең ауқымды демократиялық қозғалыс. Ол патриархалдық тұрмыстың сарқыншақтарына қарсы шығып, өзінің жасампаздық қабілетін жүзеге асыру мүмкіндігін иеленген тең құқылы, еркін әйелдің тұрмыс-тіршілігіне жол ашу идеясын ұсынады. Бұған тек адамзат баласының әлеуметтік-мәдени эволюциясының нәтижесінде ғана берік негіз қалап, оңтайлы шешімін табуға болатындығын әлеуметтік-тарихи тәжірибе көрсетіп отыр. Дамудың әрқилы сатысында, әрқилы елде әйел мүдделеріне қатысты әлдебір әлеуметтік мәселелердің көкейкесті сипат алуы нәтижесінде әйелдер қозғалысы әрқилы пішімде көрініс тапты. Мысалы, әйелдердің ерлермен бірдей тең сайлау құқын иеленуіне ықпал еткен суфражшылдық (ағылш. Suffrage — дауыс беру құқы) қозғалысы кезеңдік мәнге ие болды. ” “Әйелдер қозғалысы” атауы әлеуметтік-ұйымдық құбылысты, үрдісті аңғартады. Алайда тарихи және заманалық жағдайларда “феминизм” (лат. femіna — әйел) терминіне жуықтайды. Бұрынғы кезде бұл атау еркек тәріздес әйелдер мен әйел тәріздес ерлерге қатысты кекесінмен айтылған. Ал заманалық мағынасындағы феминизм ерлерге тән мінез-құлық — әмбебап болмыс емес, әйелдердің оған елігіп, еліктеуі — жөнсіздік, әйел қоғамның тең құқылы мүшесі ретінде өмір сүріп, әрекет етуге, алайда, табиғи жаратылысына тән ерекшеліктерді ескеріп, ортадағы өз орнын білуге тиіс деп түсіндіріледі. Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары қоғамда феминистік мәселелердің бар екендігін ескеріп, әйелдер қатысатын ұйымдық құрылымдар мен тиісті қызмет түрлеріне қолдау көрсетіп отыр. Әсіресе, 80-жылдардың соңы 90-жылдардың басында республикада әйелдер қозғалысының белсенділігі арта түскені байқалады. Мұсылман әйелдер лигасы (1992), Феминистік лига (1993), Әйел және құқық (1993), Шығармашылық бастама жөніндегі әйелдер лигасы (1994), “Жанар” кәсіпкер әйелдерді қолдау қоры (1993), “Лиана” халықаралық ассоциациясы (1993), “Шығыс әйелдері” халықаралық ассоциациясы (1994), “Қазақстан кәсіпкер әйелдері” ассоциациясы (1994) т.б. құрылды. Олардың жетекшілері 1995 жылы Пекинде өткен Бейүкіметтік әйелдер ұйымдарының дүние жүзілік форумына және Әйелдердің құқылары жөніндегі БҰҰ-ның 4-конференциясына делегат ретінде қатысып, ынтымақтастық аясын кеңейте түсті. Сондай-ақ, Қазақстандағы БҰҰ-ның өкілдігі жанынан “Дамудағы гендер” бюросы ашылды. Бағдарламаларының әрқилылығына қарамастан, респ-дағы бұл ұйымдардың барлығы да әйелдер құқын қорғауды, олардың қоғамдағы жасампаздық рөлін арттыруды, әлеуметтік ахуалын жақсарта түсуді көздейді. Дереккөздер
Аймақтық лексика

Аймақтық лексика — жергілікті жерде қолданылмайтын диалектілік сөздер. Кейбір сөздердің таралу шегі шектеулі, тіпті тар болып келеді. Осыған орай мұндай сөздер кең аумақты, орта аумақты, тар аумақты сипаттағы аймақтық лексика деп бөлінеді. Кең аумақты қамтитын сөзге асар, үме сияқты сөздер жатады. А с а р сөзі Алматы, Жамбыл, Шымкент, Талдықорған, Қызылорда облыстарының кейбір аудандарында қолданылса, ү м е сөзі Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында кең тараған. Орта аумақтыға Жетісуда кездесетін с а м а, ал тар аумақтыға Тәжікстан қазақтары арасында кездесетін а с к е д і (асқабақ) сөзін мысалға келтіруге болады. Қазақ тілі говорларында кездесетін аймақтық лексиканың бірнеше түрлері бар. Олар: әдеби тілде кездесетін түбір сөздер (м ұ ш — жұдырық, м ы ш т а р — бәкі), туынды диалектизмдер — (ш е к+к і-ш е г у, ө л ш е у, т е п+п е-с а т ы), сөз тіркестері мен фразеологизмдер (б і р м о й ы н ж е р — ширек гектар жер, б ө р і т ы ң л а у м е н ж ү р у), семантик, диалектизмдер (әдеби тілдегі т ә р т і п сөзі Батыс Қазақстанда б ұ й р ы қ мағынасында жұмсалады), лексика-фонетикалық диалектизмдер (көңіл орнына к е у і л, ащы орнына а ш т ы болып айтылу). Сілтемелер
Аймақтық метаморфтану

Аймақтық метаморфтану — магмалық және шөгінді жыныстардың үлкен аймақ бойынша қайта кристалдану процесі. Ол жер қыртысының қозғалмалы белдеулерінде жүреді. Ондағы басты факторлар — қысым мен температура. Сондықтан аймақтық метаморфтануды динамотермиялық метаморфтану деп те атайды. Бұл процесте метасоматоз да орын алады. Бірақ химиялық құраушылар метаморфтану белдемінен тыс кетпейді. Сол себепті аймақтық метаморфтану жалпы изохимиялық процеске жатады. Кей жағдайда метаморфтанатын жыныстардың химиялық құрамы үлкен аумақта өзгереді (аллохимиялық метаморфтану). Қатпарлы белдеулердің алғашқы даму сатысында флюидтердің құрамы натрийлі болса, метабазиттер жасыл, көгілдір тақтатастарға, амфиболиттерге айналады. Ал орогендік сатыда, флюидттерде калий рөлінің күшеюіне байланысты, гранит-гнейс кешендері қалыптасады. Аймақтық метаморфтану процестің бағытына қарай: ү д е м е л і (прогрестік) және к е р і (регрестік) аймақтық метаморфтану болып келеді. Үдемелі аймақтық метаморфтану процесінде температура (3000С-10000С) мен қысымның (3-25 мың бар) өсуіне байланысты жаңадан жоғары температуралы минералдар пайда болады. Мұның нәтижесінде магмалық және шөгінді жыныстар тақтатасқа, кварцитке, мәрмәрға, амфиболитке, гнейске, гранулитке, эклогитке айналады. Кері аймақтық метаморфтануда жоғары термодинамикалық жағдайда қалыптасқан жыныстар температура мен қысымның төмендеуінен және су ерітінділерінің қатысуынан қайта өзгереді. Мұнда гидраттану, карбонаттану процестері кеңінен жүреді. Сілтемелер
Аймақтық телефон байланысы

Аймақтық телефон байланысы — мемлекеттің бір аймағындағы телефон торабы. Аймақтық телефон байланысы бір аймақтағы жергілікті әртүрлі желілерді станциялармен жалғауды және қалааралық, халықаралық желілерге қосуды қамтамасыз етеді. Қазақстанда Алматы, Қарағанды, Қостанай, Семей, Петропавл т.б. қалаларда аймақтық телефон байланысы бар. Оны орнату қалалық автоматтық телефон станциясының техникалық мүмкіндігіне және техникалық-экономикалық көрсеткіштеріне байланысты. Аймақтық телефон байланысы кабельдік, радиорелейлік, оптикалық-талшықты байланыс желілерімен жұмыс жасайды, сонымен қатар ғарыштық жүйелерді де пайдаланады. Сілтемелер
Әмір, қолбасшы

Әмір — шығыс елдеріндегі әскербасылық атақ. Араб тілінен енген бұл әскери дәреже түркі тіліндегі “бек” дәрежесімен сәйкес. Мыңдық, он мыңдық (түмен) әскерді басқаратын қолбасылар әмір атағына ие болған. Әмір атағына ие болған адамға әскери ту, дәреже белгісі — байрақ, соғыс кезінде әскерді басқаруға қолданатын дабыл, шыңдауыл тапсырылған. Сонымен бірге әмірлердің иелігіне, әкімшілік басқаруына елді мекендер, ұлыстар, уәлаяттар беріліп, олар сол әкімшіліктен түсетін кірістің не салықтың белгілі бір бөлігін алу құқына ие болған. Бұл иелік әмірге белгілі бір мерзімге, не мұрагерлікке берілуі мүмкін. Сондықтан әмірлер әскербасылықты және елбасылықты бірдей ұстаған. Дереккөздер: Қазақстан энциклопедиясы
Ұзақ мерзімді атыс нүктесі

Ұзақ мерзімді атыс нүктесі (қысқаша ҰМАН) — белгілі бір калибрлі артиллериялық снарядтарға (миналарға) қарсы төтеп бере алатын, әскерлерді, қару-жарақты, әскери техниканы қорғау үшін қолданылатын құрылыс жүйесі. Бетоннан, темір-бетоннан, тастан, кірпіштен, броньді плиталардан, т.б. жасалады. Доттың пулеметтік, зеңбіректік, т.б. түрлері болады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
Аймақтық экономика

Аймақтық экономика — экономика ғылымының өндіріс салалары мен кәсіпорындарды ел аумағының жекелеген өңірлеріне ұтымды орналастыруды, өнімді өткізу аймақтарын қалыптастыруды көздейтін бөлімі. Ол материалдық және еңбек ресурстарын тиімді пайдалануды, экономиканы басқаруды одан әрі жетілдіруді, шаруашылықты дамытуды, салааралық мамандандырылған шаруашылық түрлерін өрістетуге жағдай жасауды, аймақтағы өндірістік салаларды жетілдіруді зерттейді. Аймақтық экономика өндіргіш күштерді дамыту мен орналастырудың кең ауқымды мәселелерін қарастырады, ірі өндірістік комплекстерді құруға жол ашады. Ол үшін аймақтың энергетикалық, минералды-шикізат, материалдық-техникалық базасы зерттеледі, өндіргіш күштердің дамуына табиғи ортаның, экологияның бұзылмауы негізге алынады. Қазақстан аймақтарындағы мол табиғи ресурстарды ұтымды игеру, өнеркәсіптік шикізат пен отын базасын дұрыс орналастыру еліміздің экономикалық қуатын арттырады. Халық шаруашылығының шикізат және отын ресурстарын пайдаланудың арта түсуі шикізат базасының үлкен торабын жасауды талап етеді. Минералдық шикізат ресурстары экономикалық құрылымдық тұрғыдан қайта құруға қажетті қаржыны жинауға мүмкіндік береді. Мәселен, Қазақстан экономикасының тиімділігін арттыру үшін, ең алдымен, елдің әр аймағындағы отын-энергетика, металлургия, мұнайхимия өнеркәсіптерін өркендету керек. Екібастұз, Майкөбе, Обаған алабын үрдіс игеру көмір өнеркәсібін орналастырудың құрылымын айтарлықтай өзгертеді. Мамандардың есептеуінше, болашақта барлық энергетикалық көмірдің 80% Солтүстік-Шығыс Қазақстанда өндіріледі. Бұл өңірдің энергетикалық көмірі негізінде елімізде құрылатын ірі энергетикалық база Қазақстанда өндірілетін электр қуатының 70%-ын береді. Осы база негізінде өнеркәсіптің электр қуатын қажет ететін салалары дамиды. Тасуға ыңғайлы Обаған көмірі республиканың басқа аймақтарына жеткізіледі, шетелдерге жөнелтіледі. Батыс Қазақстандағы көмірсутегі шикізатын игерудің болашағы зор. Бұл өңірден жылына 88-100 млн. тонна мұнай алуға болады. Осыған орай мұнда бұл өнімдерді өңдеп, мұнайхимия өнеркәсібін өркендетуге, жаңа кәсіпорындар салуға мүмкіндіктер көп. Қостанай, Соколов-Сарыбай, Лисаковск, Қашар кен-байыту комбинаттары да қара металлургияның аса ірі ошақтары. Шығыс және Орталық Қазақстан күкірт қышқылын өндіруді, Оңтүстікте фосфор өндірісін ұтымды ұйымдастыру арқылы аймақтық экономиканың тиімді құрылымын жасауға болады. Аймақтық экономика еліміздің басқа аудандарымен байланыста дамиды, интеграция және еріктілік принциптері сақталады, бірыңғай энергия, көлік, байланыс жүйелері қалыптасады. Аймақтық стратегиялық маңызы бар табиғат ресурстарын пайдалануда оған жеңілдіктер беріледі. Аймақтағы халықтың көші-қон проблемалары зерттеледі. Ол үшін аймақаралық және аймақтық бағдарламалар жасалады. Тұтас алғанда, Аймақтық экономика елдің өндіргіш күштерінің дамуына нақты жағдай жасауы және оған сүйенуі керек. Сілтемелер
Дөібектас

Дөңбектас - диаметрінің мөлшері 10 см-ден 10 м-ге дейін баратын тау жыныстарының жұмырланған сынықтары. Су тасқынымен, мұздықтармен тасымалдануы нәтижесінде жұмыр пішін қалыптасқан. Дөңбектас тау жыныстарындағы аллювийлік, пролювийлік және мұздық шөгінділерде көп кездеседі. Жолға төсеуге, ұсақтап қиыршықтас әзірлеуге пайдаланылады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы
17 маусым

Маусымның 17 — Григориан күнтізбесінде жылдың 168-ші күні (кібісе жылдарда 169-шы). Жылдың аяғына 197 күн қалады. Мерекелер * Халықаралық қуаншылыққа және шөлейттенуге қарсы күрес күні Оқиғалар Туғандар * 1999: Елена Андреевна Рыбакина, қазақстандық кәсіпқой теннисші Қайтыс болғандар Сыртқы сілтемелер
Микробөлшектердің шашырауы

Микробөлшектердің шашырауы – белгілі бір бағытпен қозғалған микробөлшектердің (электрон, мезон, нуклон, атом, т.б.) басқа микробөлшектермен әсерлесуі салдарынан бастапқы түзу сызықты траекториядан ауытқуы. Траекториядан ауытқу дәрежесі микробөлшектердің ара қашықтығына және олардың өзара әсерінің ерекшелігіне тәуелді. Сондықтан Микробөлшектердің шашырауын зерттеу – өзара әсерлесетін бөлшектер арасындағы күштің табиғатын (қасиеттерін) анықтауға мүмкіндік береді. a-бөлшектердің платинадан шашырауын зерттей отырып, Э.Резерфорд атом құрылысы жөніндегі алғашқы мәліметтерді алды (1911 жыл). Энергиясы өте жоғары электрондардың шашырауын ғалымдардың зерттеуі нәтижесінде протон мен нейтрондағы заряд пен токтың таралу сипаты айқындалды, сөйтіп, нуклондардың құрылысы жөнінде құнды мәліметтер алынды. Әдетте, тәжірибеде, бөлшектер шоғы зерттелетін заттан нысанаға қарай бағытталады да, берілген денелік бұрыш ішіндегі шашыраған бөлшектер саны анықталады. ]] Бірлік денелік бұрыш ішінде шашыраған бөлшектер санының нысанаға бағытталған бөлшектер ағынының тығыздығына (яғни бөлшектер шоғына перпендикуляр қойылған 1 см 2 аудан арқылы 1 секундта өтетін бөлшектер санына) қатынасы шашыраудың дифференциал қимасы деп аталады. Бұл шама – микробөлшектердің шашырау теориясындағы негізгі ұғымның бірі. Нейтрондардағы осы қиманы анықтау нәтижесінде тізбекті реакцияны біртіндеп жүзеге асыруға мүмкіндік жасалды. Сөйтіп атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану болашағы ашылды. Атомның электрондық қабықшаларынан зарядталған бөлшектердің шашырауы кезінде атомдар иондалады. Мұның нәтижесінде зарядталған бөлшектердің энергиясы кемиді, әрі олар тежеледі. Бұл жағдай микробөлшектердің өзара соқтығысуы салдарынан басқа микробөлшектердің пайда болуы кезінде де байқалады. Мұндай процестер серпімсіз шашырау не серпімсіз соқтығысу деп аталады. Ал өзара соқтығысатын микробөлшектердің күйін өзгертпей, олардың салыстырмалы импульсының бағыттарын ғана өзгертетін процесс серпімді шашырау деп аталады. Микробөлшектердің шашырау теориясын жасауда ағылшын физигі П.Дирак, дат физигі Н.Бор, Ресей ғалымдары Л.Д. Ландау, Е.М. Лифшиц, т.б. елеулі еңбек сіңірді. Сілтемелер * Атом * Электрон * Нуклон Дереккөздер
Аймаралар

Аймаралар — Оңтүстік Американы мекендейтін үндіс халқы. Жалпы саны — 2,55 млн. адам (1992). Аймара тілінде сөйлейді. Аймаралар ерте замандардан белгілі: б.з. 1-мыңжылдығының ақырына дейін тарихи Тиауанако мәдениетін жасаған. 15 ғасырдың соңғы ширегінде Инк мемлекетінің құрамына кірген. Қазір Боливияның батысындағы Титикака және Поопо көлдерінің маңында, Перу мен Чилиде тұрады. Көпшілігі егіншілік және мал шаруашылығымен айналысады. Көл жағасында тұратындар балық аулайды. Егетін басты дақылы картоп, асырайтын малы түйе тақілетті лам — жүні асыл, таулы жерде жайлы көлік. Аймаралар қойды да көп өсіреді. Перу мен Чилиде тұратын аймаралар кен орындарында жұмыс істейді. Олар ерте замандардан бері алтын, күміс, мыс өңдеудің, әсіресе зергерлік өнердің шебері. Сан ғасырлық салт-дәстүрін жақсы сақтаған. Аймаралар католик дінін ұстанады. Сілтемелер
Ұлы Жыланшық

Ұлы Жыланшық – Торғай өзені алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысының Ұлытау ауданы, Қостанай облысының Амангелді және Жангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 426 км. Су жиналатын алабы 2600 км 2 . Бастауы Сарыарқаның оңтүстік-батыс шетіндегі Ұлытау таулы массивінің теңіз деңгейінен 750 м биіктігінен басталып, Ақкөл көліне (еңістігі 65 м) құяды. Гидрологиясы Суы мол жылдары орташа жылдық су ағымы бүкіл өзен бойында 3,6 м³/с. Екі саласының бірігуінен пайда болады. Оң жақ саласы — Үлкен Жыланшықтың ұзындығы 163 км (оның салалары: Шағырлы, Ақсай, Шағырлы Жыланшық, сол жақ саласы Дулығалы Жыланшықтың ұзындығы 140 км (оның салалары: Жиделіөзен, Дулығалыөзек, Құлабай). Ұлы Жыланшылыққа сағасынан 263 км жерде қосылады. Жоғарғы ағысында кристалды тақтатастарды кесіп, тік жарлы, тар аңғармен ағады. Тілімделген өзен аңғары беткейлерінде түпкілікті тау жыныстары жалаңаштанып ашылған. Орта ағысында (Қостанай облысы жерінде) өзен жазыққа шығады, аңғары кеңейіп 5 — 10 км-ге жетеді. Оң жақ беткейі тік жарлы (15 – 25 км), терең, тар сайлармен күшті тілімделген. Өзен аңғары негізінен кайнозойдың әр түсті сазды және саздақты тау жыныстарынан түзілген. Оң жағымен 50 – 60 км бойы Аққұм құмын жиектей ағып өткен жерінде және төменгі ағысында құмды және құмдақты грунттар орын алады. Өзен сағасына 30 км қалғанда жайылымдары кеңейіп (су мол жылдары), 8 – 12 км-ге жетеді. Осы жерлерде ұзындығы 5 км, тереңд. 6 м ескі арналар кездеседі. Қайраңдарда тереңдігі 0,3 – 0,5 м, ал иірімдерде 9 м. Төменгі ағысында өзен жайылмаларында тұйық тұзды көлдер немесе сортаңды ойыстар кездеседі. Олардың көпшілігі қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы мол жылдары өзен тармақтары оларды толтырып отырады. Қыста қатады, суы тұщы, ауыз суға жарамды. Негізінен мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Ұлы Канал

Ұлы Канал (қыт. Даюньхэ) — Қытайдағы кеме жүзетін канал, ежелгі гидротех. құрылыстардың бірі. Жалпы ұзындығы 1782 км, Ханчжоу, Пекин және Наньтун тармақтарымен бірге 2470 км. Хуанхэ, Янцзы өзендерін, Байхэ, Вэйхэ, Сышуй, т.б. өзендер арналарының табиғи су жолдарын және бірқатар көлдерді біріктіреді. Ұлы Каналдың қасиеттер Ұлы Канал бірнеше бөліктен тұрады: ең оңт-ндегі — 7 ғ-да, ең солт-ндегі — 13 ғ-да салынған; орт-ның бір бөлігі (Хуайинядан Цзяндуға дейін) ежелгі Ханьгоу каналы арқылы өтеді. 1961 — 62 және 1982 — 83 ж. жөндеуден өткен. Ені Шаньдун, Хэбэй өңірінде 40 м-ден, Шанхайда 3500 м-ге жетеді. Фарватерінде тереңд. 2 — 3 м, 21 шлюзі бар. Ұ. к. арқылы жылына 10 млн. т жүк тасымалданады. Канал екі ірі портты — Тяньцзинь мен Шанхайды жалғастырады. Ciлтемелер : "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Маягөзел Аймедова

Аймедова Маягөзел (28.5.1941 жылы туған, Түркіменстан) — түркімен актрисасы, Түркменстанның халық артисы (1982). 1964 жылдан Ашгабаттың балалар мен жасөспірімдер театрында істеген. Студент кезінен киноға түсе бастады. Негізгі рөлдері Жахан (“Тасқаладағы оқиға”, 1961), Өгүлкиік (“Келін”, 1972, КСРО Мемлекеттік сыйлығы 1973), Артықгүл (“Әйел ат ерттегенде”, 1975), Ақжамал (“Жоқ деп айта біл” 1976), Жамал (“Жамалдың терегі”, 1980, Мәскеу Халықаралық фестивалінің сыйлығы 1981). 1983 жылы “Қарақұм көлеңкеде 45Ә” фильміне түсті. Аймедованың психологиялық нәзік тереңдікпен, қарапайым сыпайылықпен сомдаған образдары көрерменге шығыс әйелдеріне тән ұстамдылықты, төзімділікті, кішіпейілдікті дәл жеткізеді. Аймедова режиссер Ходжадурды Нарлиевпен бірігіп “Әйел ат ерттегенде” және “Жамалдың терегі” фильмдерінің сценариін жазған. Сілтемелер
Метамерия

Метамерия Метамерия (мета... және грек. meros – бөлшегі, бөлігі) – кейбір өсімдіктер мен жануарлар топтары органдарының біріне-бірі өзара біркелкі, жалғас орналасқан ұқсас бөліктері Кейде Метамерияны симметрияның бір көрінісі деп те қарастырады. Организмдердегі Метамериялық құрылыс олардың органдарының ұзына бойында өзара ұқсас бөліктерден тұратын болса, оны гомономия (біркелкі) деп атайды. Бұл көп қылтанды буылтық құрттарда айқын байқалады. Ал кейбір организмдерде (мысалы, саршаяндарда) өзара ұқсас бөліктердің құрылымы не қызметі әр түрлі болып келсе, оны гетерономия деп атайды. Егерде Метамериялық құрылыс барлық органдар жүйесінде байқалатын болса, оны сегментация не толық метамерия деп атайды. Мұндай құбылыс, көбіне буылтық, таспа құрттарда және буынаяқтыларда кездеседі. Кейбір организмдерде (мысалы, төменгі сатыдағы кірпікшелі құрттар мен немертиндерде) Метамериялық құрылыс тек бір органында ғана кездеседі, оны толық емес Метамерия, ал тек целом қуысында байқалса, оны целомдық метамерия, целом қуысы болмайтын жануарларда жалған метамерия деп аталады. Метамерия өсімдіктерде сирек байқалады. Өсімдіктерде кездесетін метамерия жеке органдарда не ұзыннан, не тармақталған жүйелер түрінде орналасады. Өсімдіктерде кездесетін өзара ұқсас бөліктер фитомерлер деп аталады. Пайдаланылған cілтемелер
Әскери шен

Әскери шен — Қарулы Күштер қатарында қызмет етушілерге әскери мамандығына, қызмет бабына, сіңірген еңбегіне, әскери және арнайы дайындығына, әскери қызмет түрлеріне қарай арнайы берілетін шен. ҚР Қарулы Күштерінің әскери шені Қазақстан Республикасының “Жалпыға ортақ әскери міндеттілік және әскери қызмет туралы” (1993 жылы 19 қаңтар және 1995 жылы 14 қараша) заңына сәйкес төмендегідей болып бөлінеді: солдаттар мен матростар — қатардағы солдат, ефрейтор, матрос, аға матрос; сержанттар және старшиналар — кіші сержант, сержант, аға сержант, старшина, 2- және 1-статьялы старшина, бас старшина, корабль бас старшинасы; прапорщиктер мен мичмандар — прапорщик, аға прапорщик, мичман, аға мичман; кіші офицерлер — кіші лейтенант, лейтенант, аға лейтенант, капитан, капитан-лейтенант; аға офицерлер — майор, подполковник, полковник, 3-, 2- және 1-дәрежелі капитан; жоғары шенді офицерлер — генерал-майор, генерал-лейтенант, генерал-полковник, контр-адмирал, вице-адмирал, адмирал, армия генералы және Қазақстан Республикасының Маршалы. Медицина немесе заң саласындағы әскери-есептік мамандықтары бар офицерлердің әскери шеніне “Медицина қызметінің ...”, “Әділет қызметінің ...” деген анықтауыш сөз қосылады. Авиацияның жоғары офицерлер құрамының әскери шеніне “Авиацияның ...” деген сөз қосылады. Ұлан бөлімдерінде, ұлан кемелерінде қызмет ететін әскери қызметшілердің әскери шенінің алдына “Ұланның ...” деген сөз қосылу арқылы ерекше ұландық атақ беріледі. Запастағы азаматтардың әскери шенінің алдына “Запастағы ...”, ал отставкадағылардың атақтарына тиісінше “Отставкадағы ...” деген сөз қосылады. Жоғары шенді офицерлер құрамына әскери шенді ҚР Президенті береді. Басқа әскери шен беру тәртібі әскери қызмет атқару туралы арнайы нұсқауларда көрсетілген. Әскери қызметшілер мен әскери міндеттілердің әскери шені ҚР Қарулы Күштерінің жалпы әскери жарғысы мен әскери қызмет атқару туралы нұсқауларда көрсетілген тәртіп бойынша алынып тасталуы немесе қалпына келтірілуі мүмкін. Дереккөздер
Метаморфизм

Метаморфизм – геологиялың денелердің температура, қысым, газ бен сұйық ерітінділер ықпалынан өзгеріске ұшырау үдерістері. Бұл өзгерістер пайдалы қазба денелерінің жатыс жағдайлары мен морфологиясына, таужыныстар мен пайдалы қазбалардың құрылымы мен бітіміне, минералдық және химиялық құрамына әсер етеді. Темір гидроксидтері метаморфизм кезінде магнетитке, пиролюзит пен манганит - браунитке, боксит - корундца, опал - кварнца, фосфорит - апатитке түрленеді; органикалың зат гранит тенеді; сазды тақтатастар анартас-слюдаларға өзгереді. Метаморфизм үдерістерінде қалыптасқан минералдар (магнетит, гематит, браунит, корунд, кварц, графит, анартас) жаңа физикалық-химиялық жағдайларда түрақты болады. Сонымен бірге экзогендік жағдайларда орнықты көптеген минералдар (күкірт, гипс, алунит, малахит, темір гидроксидтері) белгілі, бірақ олар метаморфизмде сақталмайды. Пайдалы қазба денелерінің пішіні жалпақтанады. Тұтас және секпілді кеннің қабат тәрізді, линза тәрізді, таспа тәрізді және желі тәрізділері басым таралады. Денелердің өлшемдері көбінесе ірі болады - ұзындығы мен ені бойынша ондаған километрге, қалыңдығы ондаған және жүздеген метрге жетеді. Метаморфогендік кенорындар метаморфталған және метаморфтық түрлерге бөлінеді. Метаморфталған кенорындар деп аймақтық және термалық жапсарлас метаморфизм үдерістерінде бұрын болған пайдалы қазба кенорындар бойынша қалыптасқандарды айтады. бұл үдерісте пайдалы қазба денелері де, сыйыстырушы таужыныстар да, пішіні, құрамы мен құрылысы бойынша метаморфтық белгілерді иемденеді, бірақ минералдық шикізаттың өнеркәсіптік қолдануы өзгермейді. Кенорындар Метаморфтық кенорындар таужыныстардың және көбінесе бұрын өнеркәсіптік маңызы болмаған кенорындардың метаморфизмге ұшырау үдерісінде пайда болады. Сонымен, бұл жағдайда пайдалы қазбалардың өзі метаморфизм үдерістерінің нәтижесі болып табылады. Екі класс кенорындары да метаморфизмнің негізгі түрлеріне сай аймақтық-метаморфтық (немесе метаморфталған) және жапсарлық-метаморфталған (немесе метаморфтық) класшаларға бөлінеді. Метаморфизм аймақтық, динамометаморфизм және жанаспа метаморфизм болып ажыратылады. Метаморфизмге балқу және жел әсерінен мүжілу кезінде пайда болған тау жыныстарының өзгеру процестері жатпайды. Пайдаланылған cілтемелер
Ұлықбек Медресесі

Ұлықбек Медресесі — Самарқанд қ-ндағы Регистан ансамблі құрамына кіретін сәулет өнері ескерткіші (1417 — 20). Ұлықбек Медресесі ғимараты шаршы жоспарда тұрғызылған. Оның әсем аркалы (биікт. 16,5 м) қасбеті еңселі порталмен көмкеріліп, Регистан алаңына қараған. Қшкі ауланы екі қабат їижра (шәкірттер тұратын бөлмесі) үйлері жиектей орналасты. Һижралар саны — 56 (қазір тек астыңғы қабаты ғана сақталған). Аула ортасында ашық галереялы айуаны бар. Медресеге кіре беріс бұрышта күмбезді 2 дәрісхана, төріне таман күмбезді қысқы мешіт орналасқан. Дәрісхана төбесін көмкерген 4 күмбез бен їижра үйлерінің үстіңгі қабаты, медресенің төрт бұрышындағы алып мұнараның біреуі сақталмаған. Ұлықбек Медресесі құрылысының әрбір бөлшегі бір-бірімен өзара жарасымды үйлесім тауып, оған жасалған әсем нақыш (мәрмәр жолақ, алуан түрлі жұлдыздар, геом. өрнек, т.б.) медресе ғимаратына салтанатты сипат береді. 20 ғ-да қирап бітуге айналған Ұлықбек Медресесі ғимаратын қалпына келтіру жұмыстары (1932 ж. М.Ф. Мауер, 1964 ж. Э.М. Гендельдің жобасы бойынша) жүргізілуі нәтижесінде халық игілігіне айналды. Құлауға айналған солт.-батыс (салм. 400 т; биікт. 33 м) және оңт.-шығыс (биікт. 32,7 м) мұнаралары жөнделді. Ұ. м. кезінде Орт. Азиядағы ең ірі оқу орны болған. Онда теологиямен қатар астрономия, философия, математика ғылымдарынан дәріс оқылды. Медресе ұстаздарының ішінде белгілі жұлдызшы Қазы Заде Руми және Ұлықбектің өзі де болды. Сонымен қатар Ұлықбек Бұхара (1417) және Ғиждуван қ-нда да (1432 — 33, Бұхара облысы) медреселер салдырған. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Әскери аурухана

Әскери аурухана, госпиталь (латынша hospіtale) — әскери қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелеріне арнаулы медициналық көмек көрсетуге және емдеуге арналған әскери-медициналық мекеме. Онда, сондай-ақ, әскери-дәрігерлік тәжірибелер, ғылыми зерттеулер жүргізіледі, әскери-медицина мамандарының білімі жетілдіріледі. Әскери ауруханалардың бейбіт және соғыс уақытында қызмет атқаруына қарай тұрақты және уақытша түрлері болады. Тұрақты әскери ауруханалар орталық әскери аурухана, аймақтық әскери аурухана және гарнизондық әскери аурухана болып бөлінеді. Соғыс кезінде флоттық, майдандық және орталық әскери аурухана құрамынан далалық және эвакуациялық әскери ауруханалар жасақталады. Әрбір әскери аурухана жеке әскери бөлім ретінде қызмет етеді. Әскери ауруханалар тарихта өте ертеден белгілі. Б.з.б. құрылған римдік валетудинария әскери аурухананың алғашқы үлгісі болып табылады. Дереккөздер
Әскери әкімшілік

Әскери әкімшілік— #Қарулы күштерді басқару мемлекеттің органдарының (Қорғаныс Министрлігі, әскери округ, әскери кеңес, әскери комиссариат) жиынтық атауы; #соғыс қимылдары нәтижесінде басып алынған терр-ның әскери басқармасы; #Қарулы Күштерді басқару ісін, олардың орналасуына байланысты қарым-қатынастарының құқықтық реттелуін, әскердің ішкі қызметі және тұрмыстық жайын зерттеумен айналысатын әскери ілімнің құрамдас бөлігі. Дереккөздер
Ұлы Қытай Жазығы

Ұлы Қытай Жазығы, Солтүстік Қытай жазығы — Шығыс Азиядағы ірі жазықтардың бірі, Қытай жерінде. Шығыс бөлігін Сары т-дің суы шайып жатыр; солт-нен Янь-шань, батысында Тайханшань, оңт.-батысында Тунбошань және Дабешань тауларымен қоршалған, оңт-нде Янцзы өз-нің төменгі ағысындағы жазыққа ұласады. Жерінің аум. 325 мың км2. Жазықтың ойпаң бөліктерін батпақтар және ұсақ көлдер алып жатыр. Шығыс бөлігін Шаньдунь тауы құрайды. Аллювийлік шөгінділердің қалың қабаттарынан түзілген. Қрі өзендері: *Хуанхэ, *Хайхэ, *Хуайхэ, *Луаньхэ. Ұлы Қытай Жазығын солт-тен оңт-ке қарай Ұлы канал кесіп өтеді. Климаты муссондық, жаңбырлы. Орташа температура *Қаңтарда солт. бөлігінде –4°, –2°С, оңт-нде 8°— 12° С, шілдеде 25°— 28°С. Жылдық жауын-шашын мөлш : 400 — 1000 мм. Өңір толығынан игерілген. Бидай, мақта, жер жаңғағы, темекі өсіріледі. Халықтың тығыздығы өте жоғары. Ұлы Қытай Жазығында көптеген ауылдық елді мекендер мен ірі қалалар (Пекин, Тяньцзинь, Цзинань, т.б.) шоғырланған. Ciлтемелер : "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том