kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Бокстан әлем чемпионаты

Бокстан әлем чемпионаты – World Boxing (2025 жылдан бастап) және Халықаралық Бокс ассоциациясы (IBA) ұйымдастырып, екі жылда бір өткізетін турнир. 2020 жылдан бастап IBA олимпиада ойындарындағы бокс турнирлерін өткізуден шеттетілді. Ал 2023 жылы World Boxing жаңа ұйымы құрылды. Ұйым аясында боксты Олимпиада бағдарламасында сақтап қалу мақсатында арнайы Олимпиадалық кеңес құрылды. Кеңестің шетекшісі болып қазақстандық спортшы Генадий Головкин сайланды. Олимпиадалық бокс бағдарламасына кіреді және әлемдегі ең мәртебелі бокстық жарысы. 2020 және 2024 жылы Олимпиадада бокс жарыстарын Халықаралық Олимпиада комитеті өзі ұйымдастырды. Тарихы Алғашқы чемпионат 1974 жылы Гавана, Кубада тек ерлер үшін өтсе, араға ширек ғасыр салып әйелдер әлем чемпионаты 2001 жылы өтті. Ерлер мен әйелдер чемпионаттары екі бөлек өтеді, ал 2006 бастап бөлек жылдарда өтіп келеді. 2025 жылы Ливерпульде өткен Әлем чемпионатында (World Boxing) ерлер мен әйелдер қатар қатысты. Турнир қорытындысы бойынша жалпыкомандалық есепте Қазақстан құрамасы бірінші орынға ие болды. Атлеттер 24 салмақтық категорияларда жарысады (13 категоря ерлерде және 11 әйелдерде): *Ерлер категорялары: 48 кг, 51 кг, 54 кг, 57 кг, 60 кг, 63.5 кг, 67 кг, 71 кг, 75 кг, 80 кг, 86 кг, 92 кг және +92 кг. *Әйелдер категориялары: 48 кг, 50 кг, 52 кг, 54 кг, 60 кг, 63 кг, 66 кг, 70 кг, 75 кг, 81 кг және +81 кг. Чемпионаттар тізімі IBA World Boxing Жалпы медальдық есеп World Boxing 2025 Ерлер Әйелдер IBA 2025 Сыртқы сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20060717051922/http://www.amateur-boxing.vip.interia.pl/Championships/WorldChampionships.html Əуесқой бокс]
Беттік-активті заттектер

Беттік-активті заттектер (Поверхностно-активные вещества) — фаза (орта) бөлімінің бетінде оның бос энергиясын (беттік керілуді) төмендетіп, жинақталуға қабілетті заттектер. Беттік-активті заттектер өнеркәсіпте (мысалы, флотация кезінде) қолданылады, жуғыш заттектердің, лактар мен бояқтардың, пестицидтердің, тамақ өнімдерінің құрамына кіреді. Суқоймаға түскен Беттік-активті заттектер орта қасиетін күшті өзгертеді, тіршілік процестеріне теріс осер етеді. Дереккөздер
Теңіз алабұғасы

Теңіз алабұғасы — мұхиттық терең суларылда тіршілік етеді. Атлант мұхиты мен Тынық мұхиттың солтүстік бөлігінде қызыл түсті, көзі үлкен теңіз алабұғасы тіршілік етеді. Оның салматы 500 грамнан 2,5 килограмға дейін болады. Еті хош иісті және дәмді. Теңіз алабұғасының жон еті дәмдірек болуы үшін оны тоңазытпай қуыру қажет. Оның арқа сүйегі мен басынан қайнатылған сорпа майлы және хош иісті болады. Тропикалық сулардан теңіз алабұғасын аулайды. Олардың арасынан салмағы 200 килограмға жететін өте ірілері де, сондай-ақ 3—4 килограмм болатын ұсақтары да кездеседі. Еті аппақ, өте дәмді. Оның етінен кулинариялық неше түрлі тағам әзірлеуге болады. Кейде теңіз алабұғасына лутияндарды да жатқызады. Дереккөздер
Мұхамедрахым Жармұхамедұлы

Мұхамедрахым Жармұхамедұлы (1928 жылы туған, Жезқазған облысы Сарысу ауылы) - ғалым, филология ғылымының докторы Қызылорда педагогикалық университетін (қазіргі Кызылорда гуманитарлық университетті) бітірген (1951). 1951 - 58 жылы Түркістан облысы Бостандық ауылында мектепте мұғалім, кешкі мектептің директоры болып қызмет істеген. 1961 жылдан Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер, аға, жетекші ғылыми қызметкер. Жармұхамедұлы 150-ге тарта ғылыми мақалалардың авторы. "Айтыстың даму жолдары" (1976), "Айтыс өнері" (1979), "Сарбаз поэзия" (1981), "Айтыс" (бүгінгі айтыс туралы, 1990), "Көненіңкөзі"( 1966), "Шешендік өнер" (1998) атты монографиялық еңбектері, орта мектеп пен жоғары оқу орындарына арналған оқу құралдары жарық көрген. "Еңбектегі ерлігі үшін", үш рет Түркия мәдениет министірлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Теңіз әтеші

Теңіз әтеші (морской петух)— теңіз түбінде, қоңыр салқын және субтропиктік суларда тіршілік ететін балық. Оның бірнеше түрі болады. Салмағы 200 грамнан 3 килограмға дейін, еті өте дәмді, одан кулинариялық бірнеше түрлі тағам жасалады. Дереккөздер
Жарымбетов Ашубай

Жарымбетов Ашубай (1879,Ақтобе облысы Шалқар ауданы Кішіқұм ауылы - 1938, сонда) - ақын. Ақтөбе, Орал, Орынбор өңіріне ақындығымен танымал болған. 1918 жылдары Сыр бойын аралап, осындағы Кенжеғұлова Сырға деген қызбен айтысқан. (" Айтыс", 2-т, 1965). Көп айтыстарының ішінде Бөлебаев Нұрмағамбет деген ақынмен айтысы да ел аузында сақталған. Дереккөздер
Биогеохимиялық цикл

Биогеохимиялық цикл (Биогеохимический цикл) — химиялық элементтердің айналымы: бейорганикалық табиғаттан өсімдіктер мен жануарлар организмдері арқылы қайтадан бейорганикалыққа оралу. Күн энергиясы және химиялық реакциялар энергиялары арқылы жүзеге асады. Дереккөздер
Жәкен Байтуов

Жәкен Байтуов (28.04.1891 жылы туған, Қарағанды облысы Шет ауданы Шаруатеңеу ауылы - 19.02.1962, сонда) - халық ақыны. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Ауыл молдасынан оқып, хат таныған. Маясар, Болман, Тұңғышбай, Жалқыбай ақындармен айтысқа түскен. Жәкен "Қойшы мен қасқырдың", "Ақ қой мен қара қойдың" айтыстары, "Наршөккен", "Бірінші майға" өлеңдері, "Саржан-Бодық", "Бөрі батыр", "Көк жайдақ", т.б. дастандары бар. "Сал-сал", "Абылай", "Наурызбай" дастандарын жатқа айтып, ел ішіне таратқан. Дереккөздер
Өтепберген Әлімгерейұлы

Өтепберген Әлімгерейұлы (1949–2024) ― қазақстандық публицист-жазушы, журналист, өлкетанушы, шежіреші. 1949 жылдың 26 мамырында Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы Жиделі елді мекенінде дүниеге келген. 1972 жылы Абай атындағы қазақ педагогика институтының филология факультетін бітірген соң, еңбек жолын Маңғыстау облысының Бейнеу ауданында мектеп мұғалімі болып бастады. 1973–1990 жылдар аралығында Атырау облыстық «Коммунистік еңбек» («Атырау») газетінде еңбек етті. Алматы жоғары партия мектебінің журналистика бөлімін бітірген (1987). Облыстық тарихи-өлкетану мұражайында (1999–2001) директор, Атырау облыстық телерадиокомпаниясында (1998–2008) бас редактор-төрағаның орынбасары, Атырау облыстық «Атырау» республикалық «Алтын Орда» газеттерінде (2008–2012) бас редактордың орынбасары қызметтерінде болды. Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінде (2000–2011), доцент (2007), Атырау инженерлік-гуманитарлық институтының профессоры (2009), 2004 жылдан Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Атырау филиалының жетекшісі. «Сарайшық», «Ақ Жайық ұлы», «Түлік төресі», «Ұзақ жол», «Тағдырмен тайталас», «Бәйтерек» атты кітаптары мен көлемді очерктері жарық көрді. Қазақстан журналистер одағы мен Орталық табиғат қорғау қоғамы сыйлығының үш дүркін (1980, 1982, 1994), Атырау облысы әкімінің Т. Амандосов атындағы (2012), Республикалық «Алаш – Рух» (2009), сондай-ақ Махамбет атындағы (1996) сыйлықтардың иегері. Қазақстанның Құрметті журналисі (2009). БЛКЖО, Қазақстан ЛКСМ Орталық Комитеттері, облыстық ұйымның, Республика Мәдениет және Ақпарат министрлігі, Атырау облысы әкімі мен облыстық Мәслихаттың Құрмет грамоталарын иеленген. Тәуелсіздіктің 20 жылдығы мерейтойлық медалімен және Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медальдарымен марапатталған. «Құрмет » орденінің иегері. Дереккөздер
Қарауыз

Қарауыз, хариус – тұщы суда өседі, олар ағыны қатты шағын өзендерде, суы салқын әрі таза көлдерде кездеседі. Европалық, Азия мен Солтүстік Американық өзендері мен көлдерінде, сондай-ақ Қазақстанда Марқакөлде тіршілік етеді. Оның жонындағы қанаты биік және ұзын болып келеді де, түрлі-түсті болады. Салмағы 300 грамнан 1,5 килограмға дейін. Еті ақ, онша майлы емес, дәмді, аздаған ұсақ қылтанағы болады, одан неше түрлі балық тағамын әзірлейді. Дереккөздер
Серік Ақсұңқарұлы

Серік Ақсұңқарұлы - ақын, Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан Республикасының Абай атындағы әдебиет саласындағы Мемлекеттік сыйлығының иегері. Ол 1950 жылы 29 наурызда Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, «Қызыларай » ұжымшарында дүниеге келген. Қарағанды педагогикалық институтында, әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінде оқыған. Ақтоғай аудандық «Арқа еңбеккері», Қарқаралы аудандық «Коммунизм таңы» газеттерінде тілші, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағы Қарағанды, Жезқазған облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы болып қызмет атқарған. Облыстық «Орталық Қазақстан» газеті бас редакторының әдебиет жөніндегі кеңесшісі болған. Арғын тайпасының Қаракесек руының Қырғыз бұтағынан шыққан. 1967 - 1974 ж. туған ауылында шопан, 1974 - 1978 ж. Ақтоғай ауданы "Арқа еңбеккері" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 1978 - 1987 ж. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы "Коммунизм таңы" газетінде ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі кызметін атқарды. 1987 - 1990 ж. еркін шығармашылық жұмыста болды. 1990 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы "Орталық Қазақстан" газеті бас редакторының әдебиет жөніндегі кеңесшісі. "Көктем тынысы" (1975), "Қарлығаш" (1981) жинақтарында бір топ өлеңдері жарық көрген. "Жиырмасыншы ғасырдың жиырма сәті" (1984), "Ғасыр кардиограммасы" (1991) кітаптары, "Жезтасқын" (1988), "Қызыларай" (1990) "Адам-Ата - Хауа Ана"(2000) атты өлеңдер мен поэмалар жинақтары жарық көрді. Орыс ақындары А.С. Пушкин, Анна Ахматова, М.Цветаева, Е.Евтушенко, А.Вознесенский, Р.Рождественский, т.б. өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Серік Ақсұнқарұлы -1950 жылы 29 наурызда Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, "Қызыларай" ұжымшарында дүниеге келген.. Қарағанды педагогикалық институтында,әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінде оқыған. Ақтоғай аудандық, "Арқа еңбеккері", Қарқаралы аудандық "Коммунизм таңы" газеттерінде тілші,бөлім меңгеушісі, Қазақстан Жазушылар одағы Қарағанды-Жезқазған облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы болып қызмет атқарған. Қазір облыстық "Орталық Қазақстан" газеті бас редакторының әдебиет жөніндегі кеңесшісі. Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облыстық филиалының директоры. Шығармалары Жас ақындардың "Көктем тынысы" ("Жазушы",1975), "Қарлығаш"("Жалын",1981)жинақтарында бір топ өлеңдері жарық көрген. "XX ғасырдың жиырма сәті" поэма-понорамасы ("Жалын", 1990),"Ғасыр кардиогрмассы" ("Жазушы",1991) кітаптары, "Адам ата-һауа Ана"("Қазақстан", 2000), "Өмір деген күнді айналу" ("Жазушы",1991), "Төбемнен жауһар жауып тұр" (2005), "Қыпшақ хикаясы"("Қазығұрт",2008) атты өлең поэмалар жинағы жарық көрген. А. Пушкин, А.Ахметова, М.Цветаева, Е. Евтушенко, А. Вознесенский, Р. Рождественский, т.б шетел ақындарын қазақшаға тәржімалаған. Жетістіктері Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарт министрлігінің "Мәдинет қайраткері" белгісімен марапатталған. Дереккөздер Дереккөздер
Биогеоценоз эволюциясы

Биогеоценоз эволюциясы (Эволюция биогеоценоза) — экожүйедегі түрлердің және олардың арақатынастарының үздіксіз бір мезгілде өзгеру және бір түрдің түсіп қалып, бұрын болмаған екінші басқа бір түрлердің пайда болу құбылыстары. Ғасырлар бойғы эволюция нотижесінде қазіргі биосфера қалыптасты. Бұл уақыттар ішінде тек түрлер ғана өзгеріп қоймай, сонымен қатар түрлерге осер ететін сыртқы және ішкі факторлар да ор түрлі өзгерістерге ұшырағаны анық. Эволюция барысында биогеоценоздар планетаның экожүйесіндегі және оның аумақтық бөліктеріндегі өзгерістерге бейімделеді. Тағы қараңыз * Биогеоценоз Дереккөздер
Сайлаушылар тізімі

Сайлаушылар тізімі Сайлаушылар тізімдері және оларды жасау тәртібі Президентті, Парламент Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлаған кезде белсенді сайлау құқығы бар — Қазақстан Республикасы азаматтарының тізімі жасалады. Сенат депутаттарын сайлаған кезде облыс (республикалық маңызы бар қала) мәслихаттары депутаттарының (таңдаушыларының) тізімі жасалады. Сайлаушылардың тізімін жергілікті аткарушы органдар — әкімдіктер жасайды. Нақтылы сайлау учаскесінде азаматты сайлаушы ретінде тізімге енгізу үшін белгілі бір аумақта тұрғылықты тіркеуден өткізу керек (немесе белгілі бір мекені бойынша тіркеу керек). Егер азаматтың ресми тіркеуі жок болса, осыған сәйкес ол сайлаушылар тізіміне енгізілмейді. Азамат (таңдаушы) тек бір ғана сайлаушылар тізіміне ене алады. Әрбір сайлаушы сайлау жарияланған немесе тағайындалған кезден бастап жергілікті аткарушы органда сайлаушы ретінде тіркелуге құқылы. Егер азамат сайлаушылардың тізімдерін көпшілікке танысу үшін жария еткен сәттен бастап сайлау өтетін күн аралығында өзінің дауыс беретін мекен-жайын ауыстыратын болса, онда учаскелік комиссия сайлаушының өтініші бойынша және оның жеке басын куәландыратын құжаттарын көрсетуі аркылы сайлаушыға куәлік береді. Дауыс берілетін күні осы куәлікке сәйкес сайлау комиссиясы сайлаушыны оның келген мекен-жайы бойынша сайлаушылар тізіміне енгізеді. Сонымен бірге есте ұстайтын мәселе әрбір сайлаушы дауыс беруге он бес күн қалғанда учаскелік сайлау комиссиясынан өзінің тізімге енгізілгендігін немесе өзі туралы мәліметтерде қателіктер бар-жоқтығын білу мақсатында сайлаушылар тізімімен танысуға құқылы. Егер сайлаушы аталған тізімнен өзін таба алмаса немесе деректердің дұрыс енгізілмегендігін тапса, онда ол сол учаскеге өзінің тұрғылықты жерін куәландыратын үй кітапшасын көрсете отырып шағымдануға құқылы. Егер учаскелік комиссия сайлаушының талабын қанағаттандырудан бас тартса, онда ол сотқа өтініш бере алады. Мүндай шағым арыз келіп түскен күні қаралады. Сот шешімін сайлау комиссиясы дереу орындайды. Дереккөздер
Соян Қажыбайұлы

Соян Қажыбайұлы (3.3.1938 жылы туған, Моңғолия, Баян Өлгий аймағы, Сақсай сұмыны (ауд.) - дүниеге келген. Моңғолияның құрыш қаламгері.ҚР-нің жазушылар одағыны мүшесі. Моңғолия университетін, Мәскеуде комсомолдар мектебінің жоғары курсын бітірген. Моңғолияда әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. "Шұғыла" журналында еңбек еткен. "Төлебай ақын", "Өркенді өлке", "Алғашқы жаңбыр", "Қамшыгер", "Бозінген", т.б. кітаптары жарық көрген. Дереккөздер
Биогеоценозды кешен

Биогеоценозды кешен (Биогеоценотический комплекс) — екі немесе бірнеше (көптеген) биогеоценоздың көлденең немесе тік тіркесі, әрекеттестікте "төменнен" екінші деңгейдегі бағыныштылықтың экологиялық жүйесінің бірлігін құрайды. Мысалы, Батыс Сібірдегі орманды далада кездесетін орман мен шалғын және орман шоқтары бар су қоймасы, су қоймасының экологиялық біртекті бөлігіндегі планктон мен бентос қауымдастықтарының тіркесі. Тағы қараңыз * Биогеоценоз Дереккөздер
Әзірбаев мұражайы

Әзірбаев мұражайы - Қазақстанның халық акыны Кенен Әзірбаевтың әдеби-мемориалдық мұражайы. Жамбыл облысы Қордай ауданы Кенен ауылында орналасқан. 1981 ж. 13 наурызда ашылған. Мұражай негізінен, үш көрме залдан тұрады. Мұражай қорына арналған қосымша бөлме бар. Ақынның бейіті де осы жерде, оның басына көктастан ескерткіш орнатылған. Мұражай залдарында әнші әрі композитор ақынның өмір жолын, шығармашылығын бейнелейтін 961 экспонат жинақталған. Олардың ішінде ақынның 13 жасында жасатқан домбырасы, қырғыз манабы Шабдан Жантайұлының асында жыр алыбы Жамбыл сыйлаған күміс белбеу, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері атағын алған Ж. Қуанышбаевтың Хантаудан әкеп сыйға тартқан мәрмәр тасы құнды экспонаттар болып есептеледі. "1916 жыл", "Ұлы отан соғысы жылдарындағы ақын шығармашылығы", "К.Әзірбаевтың 100 жылдық тойы", "Кенен және өнер қайраткерлері" деп аталатын арнайы ұйымдастырылған бұрыштар ақынның өмірінен мол мәліметтер береді. 1981 ж. мұражайдың ашылуына байланысты ақын өмірі мен шығармашылығы туралы "Жамбыл мұрагері", "Кенен қанаттары" атты фильмдер түсірілген. Дереккөздер
Қатпар баршынгүл

Қатпар баршынгүл – құртқашаштар тұқымдасының баршынгүл туысына жататын көпжылдық өсімдік түрі. Сирек кездеседі. Халық медицинасында кеңінен қолданылады. Биязының түрі шар тәрізді, ұсақ (диаметрі 1.5 см). Сабағы тік, жіңішке, биіктігі 40-70 см. Төменгі жапырақтары қабыршақтанған. Гүлсерігі қарақошқыл түсті, ұзыны 3.5 см. Ешкі тауы, Жайық өзені жайылмасында, Беленький кенті, Қараағаш мекенінде тараған. Жайылма, орман, шалғындарда, бұта арасында еседі. Тұқымымен көбейіп, маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Қайыпназар Әйтпенов

Қайыпназар Әйтпенов (1900, Шымкент облысы Шардара ауданы Шардара ауылы - 1977) - халық ақыны. Ауыл мектебінен оқып, сауатын ашады. Әйтпенов өленді жазып та, ауызша айтып та шығарған. 1964 ж. Шымкентте өткен өлкелік ақындар айтысына қатысқан. Ақын шығыс аңыздарының, қазақ ертегілерінің сюжетін дастан етіп жырлаумен катар Мырзашөл тыңын игерушілерге, мақташыларға, замандастарына арнап көптеген өлеңдер шығарды. Сықақ, мысқыл, мысал жан­ры ақын шығармашылығынан елеулі орын алады. Бірқатар өлеңдері "Шұғыла" (1977) жинағында жарияланды. Әйтпенов Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ботвинья

Ботвинья — наннан жасалған квасқа балық қосып әзірлеген салқын сұйық тағам. Жуылған қымыздық пен саумалдықты бөлек пісіріп, елек көзінен езгілеп, салқын квасқа араластырады. Оған ұсақтан туралған көк жуа (сөлі шыққанш а тұзбен езгілейді), көк қияр, аскөк, құмшекер және керегінше тұз қосады. Дастарқанға қояр алдында табақшаға балық, үгітілген ақжелкен, аздап мұз салуға да болады. Дереккөздер
Әкпәр Мәжитұлы

Әкпәр Мәжитұлы (16.4.1954, Қытай, ШҰАР, Іле аймағы, Қорғас ауданы) - жазушы. Ләнжоу университетін бітірген (1976). 1976 - 1980 ж. Іле облысы парткомында қызметкер, 1981 - 1985 ж. "Ұлттар әдебиеті", "Қытай жазушылары" журналдарында редактор. 1985 - 1995 ж. Қытай жазушылар одағында аз ұлттар әдебиеті басқармасында басқарма бастығының орынбасары, басқарма бастығы, 1995 жылдан "Ұлттар әдебиеті" журналы бас редактордың орынбасары. Әдебиетке 1978 жыл­дан араласқан. Шығармаларын қытай тілінде жазады. Қазірге дейінгі "А, он бес жасар халидай", "Көгаршын, көгаршын", "Ханымның сандығы түбіңдегі тізімдік", "Ақсақкұлан" қатарлы әңгіме-повесть жинақтары жарық көрді. Шығармалары бірнеше шет ел тіліне аударылған. Жазушы ҚХР-дағы қазақтардың өмірін қытай тілінде жазуымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Жергілікті колорит

Жергілікті колорит - әдеби шығармаларда белгілі бір қоғамның өміріне, сол ортаға, мекенжайға тән ерекшеліктердің көрініс табуы, суреткер жазбаларының жергілікті сипаттағы бояу-реңкі. Айталық, сентименталист жазушыларда жергілікті әсіресе пейзаждық суреттеулерден айқын аңғарылады. Жазушы-романтиктер болса, басқа бір континенттер мен елдер табиғатын жергілікті колорит тұрғысында суреттейді. Мәселен, Еуропа жазушылары үшін Жерорта теңізі аймағы елдері мен Таяу Шығыс көріністері жергілікті колорит рөлін атқаруға себеп болған. Ал орыс романтиктері Кавказ туралы жазған, жырлаған. Әсерлі де әсем табиғат суреттері, өзгеше өмір сүру салты, әдеттегіден бөлек мінез қырлары романтик, шығармаларды толықтыра, байыта түскен, әр берген. Бұл орайда жергілікті колоритті тек табиғатпен ғана байланыстырып қарау жеткіліксіз, оның әлеуметтік маңызы да бар. Айталық, романтиктер басқа халықтардың ешкімге ұқсамайтын тіршілік әрекетіне, әдет-ғұрпына назар аударған. Сол арқылы жаңадан бір өмір сырларына үңілген, соны жырлауға, ашуға ұмтылған. Лермонтовтың кейбір жырларынан, Толстойдың "Казактар" повесінен жергілікті колорит әсерін көруге болады. Қазақ әдебиетінде де жергілікті колоритпен жазылған шығармалар бар. М.Әуезовтің "Үндістан очерктері", Қ.Бекхожиннің Тәжікстан туралы жырлары, Е.Қайырбековтың Қара теңіз жырлары т.б. Дереккөздер
Қатты жапырақты қоңырбас итсабақ

Қатты жапырақты қоңырбас итсабақ (қатты жапырақты шисабақ, Koeleria sclerophylla P. Smirn) — көпжылдық шөптесін өсімдік. Сабағы көк, қатты, биіктігі 40-60 см. Жапырағы көкшіл, жолақ. Жапырақгүлі ірі, ұзыны 10 см-ге дейін болады. Масағының ұзыны 7 мм. Қырқа етектерінде, тастақты, құрғақ топырақты жерлерде өседі. Тұқымынан көбейеді. Мамыр-маусымда гүлдейді. Дереккөздер
Автоним

АВТОНИМ - өзі, нағыз және onyma - есім) - бүркеншік атпен жазатын автордың шын аты-жөні. Мысалы, Стендальдың нағыз есімі - Анри Мари Бейль. Қазақ әдебиетінде де окырман қауымға өзінің нағыз аты-жөні емес, бүркеншік есімімен танылған жазушылар да бар. Мысалы, Әкім Таразидың нағыз есімі - Әкім Үртайұлы Әшімов. Дереккөздер
Жеті басты жалмауыз

Жеті басты жалмауыз — мифтік сананың негізінде туып, көптеген халықтардың фольклорында айтылатын өте көне бейненің бірі. Қай халықтың ертегісінде болмасын жеті басты жалмауыз адамзаттың жауы, дүниедегі зұлымдықтың өкілі ретінде бейнеленеді. Қазақ фольклорында да жеті басты жалмауыз көп жағдайда айдаһар, кейде жалмауыз кемпір бейнесінде суреттеледі. Батыр кейіпкердің жеті басты жалмауызбен шайқасуы барлық елдің ертегілерінде бар. Жеті басты жалмауыз кейбір ертегілердің сюжетінде қаланың немесе ауылдың жанында пайда болып, сол елден бірнеше қой мен бір қызды салыққа алып жеп отырады деп суреттеледі. Елді одан құтқару тек елден ерекше шыққан батырдың қолынан келетіні айтылып, халық фольклорында сол батыр арқылы дүлей күшті жеңу идеясын білдіреді. Дереккөздер
Биогеоценоздық синузия

Биогеоценоздық синузия (Биогеоценотическая синузия) — биогеоценоздың құрылымдық бөлігі, "өзін құрауыштардың ерекше құрамы және қасиеттерімен, биогеоценоз бірлігін сақтаудағы бір-біріне ерекше ішкі осерлерімен, құрауыштардың және олардың өзара заттек пен энергия, сондай-ақ қоршаған ортамен орекеттестігінің бірлігімен сипатталады (В.Н.Сукачев). Синузияның бұл түсінігі озірше ғылымға кең таралмағанымен, жүйелі түрде бұл синузия түсінігіне деп келеді. Әсіресе бұл топырақты Биогеоценоздық синузия ретінде талқылау дәлме-дәл. Тағы қараңыз * Биогеоценоз Дереккөздер
Александр Қауенов

Қауенов Александр - (1952 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Қалдығайты ауылы) айтыскер ақын. Айтысқа 1980 жылдан қатыса бастады. Республикалық және облыстық ақындар айтысында жүлделі орындарды иемденді. Қауеновтың мамандығы — зоотехник. Қаратөбе ауданының Қоскөл ауылында әр түрлі шаруашылық қызметтерді атқарды. Дереккөздер
Буға пісіргіш

Буға пісіргіш (пароварка) — арнайы кастрюль немесе кәдімгі кастрюльге қойылатын тор. Көкөністі және басқа да тағамдарды булап пісіруге қолданылады. Буға пісіргіштің ең ыңғайлысы — оның көлемінің кастрюльдің диаметріне қарай өзгертіп отыруға болатындығы. Кастрюльдің ішіне буға пісіргішті салып, оның аяғы батып тұратындай етіп су құнды да, одан кейін булағышқа көкөністі салып, кастрюльдің қақпағын нығыздап жабады. Котлет пен балықты кастрюльдің түбіне орналастырылған не жиегіне тиіп тұратын сым себетке салып пісіруге болады. Қазіргі кезде сым себеті не металл торлары бар электрлік буға пісіргіш кастрюльдер шығарылады. Мұның жылу көзі қуаты 1000 Вт болатын труба тәрізді электрлі жылытқыш болып табылады. Бұға пісіргіштің сыйымдылығы 4 л, суы 15—17 минутта қайнайды. Оны электр көзіне ішіне су құйылғаннан кейін қосу керек. Дереккөздер
Биогидросфера

Биогидросфера - гидросфера шегіндегі биосфераның бір бөлігі. Тіршілік алғаш мұхитта пайда болғандықтан, су тіршілікті "жасаушы" болып саналуы мүмкін. Әлемдегі тірі организмдер планетадағы барлық суды 2 млн жылда "өзі арқылы өткізіп" тазалап тұрады. Дегенмен биосфераның барлық бөлімшелерінің арасында өзара тығыз байланыс пен заттек алмасу бар, бұл бөлімшелердің орқайсысы белгілі бір автономияны, оның ішінде тұйық болса да жеке заттек айналымын иемденеді. Дереккөздер
Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы

Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы - көркемдігі жоғары әдеби шығармалар жазған жас қаламгерлерге 1964 жылдан бастап, екі жылда бір рет беріліп келеді. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаттары: (1964-1990), * О.Сүлейменов - "Адамға табын, Жер енді!" поэмасы мен "Нұрлы түндер", "Қылықты түн" өлең кітаптары үшін, * Ә.Әлімжанов - "Керуен күнге қарай жол тартты" және "Көгілдір таулар" повестері үшін, * С.Ерубаев (марқұм) - "Менің құрдастарым" романы мен "Мәңгілік өмір", "Соғыс туралы" новеллалары, балладалары үшін, * Қ.Мырза Әлі -"Арманқанатында", * Ж.Нәжмеденов - "Жаңа дәптер" өлеңдер жинағы үшін, * Н.Лушникова - "Көңіл-күй"және "Туған жер" өлеңдер жинағы үшін, * М.Шаханов - "Танакөз" поэмасы үшін, * Т.Айбергенов (марқұм) - "Құмдағы мұнара" өлеңдер жинағы үшін, * С.Әшімбаев - "Сын мұраты" әдеби сын кітабы үшін, * О.Бөкеев - "Құлыным менің" пьесасы үішін, * К.Ахметова - "Сен менің бақытымсың" өлеңдер жинағы үшін, * Р.Сейсенбаев - "Өзімді іздеп жүрмін" әңгімелер мен повестер жинағы үшін, * Б.Мұқай - "Аққу сазы" повестер жинағы мен "Қош бол, менің ертегім" пьесасы үшін, * А.Егеубаев - " Сыр мен сымбат" кітабы мен "Құс жолы" өлеңдер жинағы үшін, * Ү.Есдәулетов - "Ақ керуен" кітабы үшін, * Б.Қанапьянов - "Дүние сезімі", "Бұтақ" өлендер кітабы және "Сөз соңы" поэмасы үшін, * Б.Серікбаев - "Тіршілік ұясы" жыр жинағы үшін, * Е.Асқаров–халықтың ауызша шығармғын дамытудағы үлкен үлесі үшін, * Е.Раушанов - "Шолпан жұлдыз туғанша" өлеңдер жинағы үшін, * Т.Шапай - "Ой түбінде жатқан сөз" кітабы үшін. Дереккөздер
Назира Бердалы

Назира Бердалы (5.7.1980 жылы туған, Жамбыл облысы Сарыкемер ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (2001). Қазір "Қазақстан" ұлттық телеарнасында редактор болып қызмет етеді. Тұңғыш жыр жинағы "Жаңбырлы түн" 2001 жылы жарық көрген. ҚазҰУ-ні бітірген (2001 жылы). Еңбек жолын "Қазақстан" ұлттық телеарнасында редактор болып бастаған. Қазір "Таңшолпан" шығармашылық бірлестігінің жетекшісі болып қызмет етеді. Өлеңдері республикалық мерзімдік басылым беттерінде, бірнеше ұжымдық жинақтарда жарық көрген. Тұңғыш кітабы "Жаңбырлы түн" (2001). Дереккөздер
Жеті-сегіз буынды өлеңдер

Жеті-сегіз буынды өлеңдер - қазақ поэзиясында ерте кезден өте жиі қолданылып келе жатқан өлең өлшемі. "Майдағы жұрттың іші қар, Бәйшешек қарға өнер ме? Ішінде кімнің оты бар, - Қар жауса да сөнер ме?" (Абай). Жеті буынды тармағы екі бунақтан (4 буын - 3 буын), сегіз буынды тармағы үш бунақтан (3 буын - 2 буын - 3 буын) құралады. Осы екі түрлі тармақтар шумақ ішінде белгілі ретпен топтасады. Мысалы, төрт тармақ, алты тармақ, сегіз тармақ болып келеді. Жырда да осы тармақтар қолданылғанымен, олар еркін араласып, түйдек-түйдек болып (тирада) топтасады. Жеті-сегіз буынды өлеңнің қазақ поэзиясында Абайдан бастап лирикалық өлеңдерде (тек қысқа нақыл сөз, мақалдарға ғана емес) орныққан ырғақтық өрнегі бар. Бұл өлең өлшемінде сегіз буынды тармақтар екі 4 буынды бунақтан тұрады (4 буын - 4 буын). "Тәңір қосқан жар едің сен, Жар ете алмай кетіп ең. Ол кезімде бала едім мен, Аямасқа бекіп ем" (Абай). Сәкеннің "Аққудың айрылуы", "Анаға жауап", "Сыр сандық" өлеңдері осы өлшеммен жазылған. Дереккөздер
Әкімәлі Қаржауұлы

Әкімәлі Қаржауұлы (1885, Торғай облысы Ақтөбе уезі, Ойсылқара болысы, Сәндібек қопасы - 1932, Өзбекстан) - ақын. Ауыл молдасынан сауат ашып, ел арасына таралған қисса-дастандарды оқып, жас кезінен өлең шығарған. Лайық Беркімбайұлына көңіл айтуы, т.б. өлеңдері жеке жинақ болып жарық көрген (Орынбор, 1908). Патша үкіметінің 1916 ж. маусым жарлығына ілініп, майдан қара жұмысына алынған. 1917 ж. "Қазақ" газетінің 215-санында маусым жарлығына алынған қазақ жастарының тұрмыс-тіршілігі туралы макаласы мен "халқыма хат" дейтін өлеңі жарияланған. Қазан төңкерісінен кейін озі туып-өскен өңірде "Ойсылқара", "Қызыл еңбек" ұжымшарларын ұйымдастыруға қызмет етеді. 1917 - 1932 ж. көптеген өлендері ел ішіне ауызша тарап, кейін Ақтөбе облысы "Кедей" газетінде жарияланады. 1931 ж. кеңестік тәркілеуге ұшырап, 1932 ж. Өзбекстанда қайтыс болады. 1962 ж. ақталған. "Той бастар", "Халқыма хат", "Ұйқыда жатыр қазақ", "Ұмыл, кедей", "Жазғытұрғы көрініс", "Жиырма бес", т.б. өлеңдері бар. Жекелеген өлең толғаулары 1932 - 1997 ж. бірқатар жинақтар мен журналдарда басылған. 1997 ж. Ақтөбе қаласынан "Халқыма хат" дейтін өлеңдер жинағы жарық көрген. Шығармалары: * Ә.Қаржауұлы. Өлеңдері // Қазақ поэзиясының антологиясы. А., 1993; * Ә.Қаржауұлы. Халқыма хат. Өлең­дер. Ақтөбе. 1997. Дереккөздер
Фуксия

Фуксия — үйге әсемдік үшін өсірілетін қызыл гүлді өсімдік. Ұсақ жапырақтары бір-біріне қарама-қарсы біткен, гүлдері нәзік, тез солғыш, сабағы жіңішке болып келеді. Бақта өсірілетін фуксияның әртүрлі пішінді көптеген түрлері болады (гүлдерінің сабағы қарапайым немесе түкті — ақ, қызыл, көгілдір немесе күлгін, ал гүл қауатағы әдетте қызыл түсті). Фуксия жарық аз түсетін бөлмеде жақсы өседі. Оны жаз айларында көлкітіп не бүркіп суарады да, әр 10 күн сайын қоректендіріп отырады. Ал қыста фуксияны суаруды азайтып, терезеге жақын, салқын жерге орналастырады жылы ауа келмейтіндей етіп батареялы бүркен жауып қояды. Фуксияны гүл жарған кезде орнынан қозғауға болмайды, өйткені гүлі түсіп қалуы мүмкін. Оны көктемде қарашірік пен құм қосылған қара топыраққа ауыстырыл отырғызады. Осы кезде өркенінің 1/3 бөлігін шырнып тастайды. Фуксияны тұқымы және қалемшесінен көбейтеді. Оның бұт ақтарын дұрыс шырпыса шар пішінді әсем ағаш болып шығады. Дереккөздер
Биожойғы

Биожойғы (Биоцид; — өмір, — жоямын (өлтіремін)) — # Бүкіл тірі организмді жоюға қабілетті агент, заттек, физикалық әсер; # Тірі организмді кең аумақта жою (мысалы, әскери мақсатта). Дереккөздер Биоцид
Жетітармақ

Жетітармақ - қазақ поэзиясында лирикалық өлеңдерде қолданылатын шумақ өрнегі. Мағжанның "Жазғытұрым", "Күзді күні" атты өлеңдерінде, Сәкеннің "Жазғы түнде" атты өлеңінде осы шумақ үлгісі алынған. "Жамылар ымырт, кеш батып, Тыныштанар бертін ел жатып. Басады шық мөп-мөлдір Сұлудың көз жасындай, Сап күміс меруерт тасындай. Жердің жүзі құлпырар әсем аспан да". Мұнда соңғы тармақ келесі шумақтардағы сәйкес тармақпен ұйқасып отырады. Дереккөздер
Владлен Константинович Берденников

Владлен Константинович Берденников(29.11.1935 жылы туған, Ресей, Нижний Новгород) жазушы, аудармашы, журналист. Қарағанды педагогика институтын (казіргі Қарағанды университеті) бітірген. Алғашкы өлеңі 1952 жылы "Социалистік Қарағанды" газетінде басылған. 1969 жылдан "Простор" журналында қызмет істеген. А.Жақсыбаевтың, Д.Исабековтың, т.б. шығармаларын орыс тіліне аударған. Шығармашылығы *Кешке карай. Повесть. А., 1975; *Татарников. Повесть. А., 1976; *Күн астындағы мекен. Повесть. А., 1978; *Жылы топырақ. Роман. А., 1981; *Тамырлар. Роман. А., 1983. Дереккөздер
Биокөкжиек

Биокөкжиек (Биогоризонт) - биогеоценоздағы, яғни тіршілік экожүйесіндегі әр түрлі қабаттардың іс-әрекеттеріне қарай бөлінуі. Мысалы, өсіп тұрған өсімдіктердің төменгі көлеңкелі қабаты бөлекше биоқабат болса, оның жоғарғы жапырақты белсенді қабаты бөлек биоқабат болып саналады. Мұндай биоқабаттар топырақтарда да кездеседі. Мысалы, қара шырынды, өтпелі, т.б. биоқабаттар. Дереккөздер
Биокөрсеткіштік изосызық

Биокөрсеткіштік изосызық (Биоиндикаторная изолиния) — ортаның ластануының жалпы қосындыларын немесе химиялық бір элементпен ластануын көрсететін биокөрсеткіш — организмдер мен олардың қауымдастықтарының жауапты реакцияларының біртекті нүктелерін қосатын сызық. Дереккөздер
Талатбек Әкімов

Талатбек Әкімов (1936, Өз­бекстан, Ташкент облысы жоғары Шыршық ауданы) - әдебиет зерттеуші, филология ғылымының кандидаты (1993). ҚазҰУ-ды бітірген (1967). Ауыл шаруашылығында, Жезқазған геологиялық барлау экспедициясында жұмыс істе­ген. 1968 - 1992 ж. Әдебиет және өнер институты жанындагы "Әуезов үйі" ғылымының-мәдени орталығында кіші ғылыми қызметкер, 1993 жылдан аға ғылымының қызметкер. Әкімов ұзақ жылдар бойы М.Әуезов мұрағатын зерттеумен айналысып келеді. Ұлы жазушы өмірі мен шығармашылығы жайлы елуден астам ғылыми мақалалар мен "даналық мәйегі" зерттеу кітабыныц авторы. М.әуезовтің 20 томдық шыгармалар жинағының, 50 томдық шығармалар жинағының алғашқы 3 томының ғылыми түсініктемелерін жазып, баспаға әзірлеуге қатысты. "М.О. Әуезовтін қолжазба мұрасы" ғылыми сипаттамасы (1977) мен "М.О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы шежіресі" кітабын (1997) құрастырушылардың бірі. Дереккөздер
Биокөрсету

Биокөрсету (Биоиндикация) - мекендеу ортасының сапасын және табиғи жағдайдағы оның биотасының қалпы бойынша жекелеген сипаттамаларын бағалау. Тағы қараңыз * Биокөрсеткіш Дереккөздер et:Bioindikaatorid
Мырзабек Байжанов

Мырзабек Байжанов - Қызыл жырау (1870, қазіргі Түркістан облысы Қызылқұм ауданында - 1945, сонда) - ақын. "Насихат жыр", "Құмырсқа мен шегіртке", "Әмзе хисса", "Екінші сауда", "Әкімгереймен айтыс", "Кәрілік туралы", т.б. шығармалары ел арасына кең тараған. Дереккөздер
Биокөрсеткіш

Биокөрсеткіш (биоиндикатор) - ортаның өзгерістері туралы, соның ішінде, ластануы мен оның мөлшері туралы молімет бере алатын (негізінен, өсімдіктер) бір түрлік дарақ топтары немесе қауымдастығы. Дереккөздер
Қазақстанның халық ақыны

Қазақстанның халық ақыны - айтыс өнерін дамытуға зор еңбек сіңірген және елдің қоғамдық өміріне белсене араласқан айтыскер ақындарға берілетін құрметті атақ. 1948 жылы белгіленген. Бұл атақты республикада алғаш алған ақындар: * Т.Көбдіков (1954), * К.Әзірбаев (1961), * Қ.Жапсарбаев (1961), * Ү.Кәрібаев (1961), * Ғ.Игенсартов (1962), * Н.Ахметбеков (1963), т.б. 1999 жылдан бастап бұл атақты беру тоқтатылған. Дереккөздер
Өмірсерік Қалдыбаев

Өмірсерік Қалдыбаев (1928 жылы туған Түркістан облысы Ленин ауданы) - ақын. 1948 жылдан Қазығұрт мал отарларындағы Қызыл отауда, автоклуб меңгеруші болып жұмыс істеген. Өлеңдері 2-дүниежүзілік соғысы кезінде аудандық газетте жарияланып тұрған. "Қазақстанның 40 жылдығына", "Шөлге шықтым сапарға" өлең арнаулары мен "Ала қоржын", "Жирен айғырдың азыры", "Көк пері ұрғанда", т.б. сықақтары ауыл арасына көп тараған. 1957 жылы Ержанов Бөрібаймен, 1962 жылы Қ.Омаровпен, 1963 жылы Т.Жолдасовпен, 1964 жылы М.Кекеновпен айтысқан. Дереккөздер
Биологиялық активті заттек

Биологиялық активті заттек (Биологически активное вещество) — организмдердің тіршілік процестерін жылдамдататын немесе баяулататын, оның ішінде, қайта қалпына келуі мен өсуіне әсер ететін заттектер. Биологиялық активті заттек қатарына фитогормондар, стероидты гормондар (жаңуарлар үшін), т.б. жатады. Дереккөздер af:Dwelmmiddel am:መድኃኒት bs:Droga ca:Droga cs:Návyková látka cy:Cyffur da:Rusmiddel en:Drug eo:Drogo es:Droga eu:Droga fr:Drogue gl:Droga he:סם (כללי) hu:Farmakon id:Obat io:Drogo it:Droga ja:薬物 la:Medicamentum ms:Dadah nl:Drug no:Rusgift oc:Dròga pt:Droga ro:Drog ru:Биологически активные вещества scn:Droga simple:Drug sk:Droga (omamná látka) sl:Mamilo sq:Drogat sr:Дрога sv:Drog vi:Chất gây nghiện yi:דראג zh:药物 zh-yue:藥
Әкірам Меңліғалымұлы Ғалимов

Әкірам Меңліғалымұлы Ғалимов (17.11.1892, Астана - 7.8.1913, Ресей, Челябі облысы Троицк қаласы)- ақын, жазушы, драматург, педагог. 1905 жылы Троицкідегі "Рәсулия" медресесінде оқиды. Медресенің бастауыш бөлімін бітірген соң,Қостанай маңына қоныс аударып, қазақ балаларын оқытқан. 1911 - 13 ж. тұңғыш қазақ журналы "Айқапта" қызмет істеген. Тырнақалды өлеңдері осы басылым беттерінде жарық көрген. Туындыларын татар және қазақ тілдерінде жазған. Қазақ тілінде "Жастық жемістер" (1912) өлеңдер жинағын жариялап, "Бақытсыз сұлу" повесін, татар тілінде "Май мәселесі" (1913) атты сықақ пьесасын жазған. Сонымен қатар "Ақмола", "Шора", т.б. журналдарда көптеген өлең, әңгіме, мақалалары басылып турды. Әкірамның "Замандастарға", "Қыста", татар тілінде жазылған "Бақытсыз сұлу", т.б. шығармалардың авторы. Ағылшын ақыны Джордж Байронның, татар ақыны Ғ.Тоқайдың біркатар өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Шығармалары: * Жастық жемістері, Қазан. 1913; * Бейшара қыз, "Айқап", 1912, №11; * Өкініш, "Айкап", 1911, №10; * Қыс, "Айқап", 1912, №1, Троицк. Дереккөздер
Кәдір Ибрагимов

Ибрагимов Кәдір (1908, Алматы облысы Ақсу ауданы Арасан ауылы - 1949) - ақын. * Орта дәрежелі білім алып, ұзақ жылдар мектепте мұғалім болған. * Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Шығармалары * "Жастар әні" * "Мектебім" * "Бөбек" * "Домбыра" * "Ілиясқа" * "Тың дала" * "Шолпан" * "Қора" * "Ақсуым" * "Арасан" * "Сауыншы қарындас" әндері, оларға лайықтап шығарған өлең мәтіндері ел арасына кең тараған. Дереккөздер
Бұлдырық еті

Бұлдырық (еті). Оны атып алғаннан кейін, ұшасын қауырсынын жұлмай 1—2 күн сақтап қою керек. Бұлдырық етінің де барлық жабайы құстардың еті сияқты «қышқылтым» дәмі болады. Егер оның ет ін 1 — 21 / 2 сағат суық сүтке салып қойса бұл дәмі аздап кетеді. Дереккөздер
Көгедайдың Олімі

Көгедайдың Өлімі - тарихи жыр. Халык ақыны, жыршы, ауыз әдебиетін жинаушы Сағидолла Нұралиннен 1964 жылы. Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған Семей экспедициясының мүшесі Телмұхамед Қанағатов Зайсан ауданда жазып алған. Жырдың негізгі тақырыбы - ел бірлігін сақтап, адамгершілік, парасаттылық қасиеттерді насихаттау. Шыгармада Алтай, Тарбағатай жеріндегі абақ керей руларының билеушісі Көгедайдың халық алдындағы беделін көре алмаған Тортуыл, Қожамбет руларын басқарған Құлеке (Құрақ) төренің іштарлығы ел арасын бүліндіруге үласып, ақыры Көгедайдың өлімімен, үлкен жанжалмен аяқталғаны әңгіме озегі болып, келісіммен бітіскендігі тілге тиек етіледі. Жыр бақталастық, күндестік атаулының тамырына балта шауып, Көгедай өлімі арқылы елді ынтымақтастыққа шақырады. Жыр толық күйінде жеткен, олең күрылысы 11 буынды кара өлең үлгісімен жазылған. Қолжазбасы Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану болімінде сақтаулы. Дереккөздер
Мұсабек Байзақұлы

Мұсабек Байзақұлы, Молда Мұса (1849, Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ауданында Шоқтас ауылында - 1932, сонда) - ақын. Түркістандағы, Қарнақтағы медреселерде оқыған. "Октябрьдің 14 жылдығына", "Ащысай", "Табиғат тамашаларында", "Насихат", "Харакетке жаратқан адамзатты", "Тышқан мен түйе", "Семірген есек" өлеңдері, "Қос сұңқар" термелері, "Опасыз жар", "Сұлу әйел мен молда", "Ұры мен жолбарыс" дастандары бар. Орыс ақыны И.Крылов мысалдарын ("Адамменен аюдың достығы") қазақ тіліне аударған. Байзақұлының ақындық даңқын мәшһүр еткен оның Манат қызбен айтысы. Екеуі әуелі хат арқылы, соңынан жүзбе-жүз кездесіп, ауызша айтысқан. Ақын Бұдабаймен де айтысқан ("Айтыс", 1-том, 1965). Ақын шығармашылығы туралы "Қазақ әдебиетінің тарихында" (И т, 2-кітап, 1964) мағлұмат беріледі. Дереккөздер
Қарлыбай Қалжанов

Қарлыбай Қалжанов (1916 жылы туған, Қарақалпақ республикасы Қоңырат ауданы) - ақын. "Қобыланды", "Қарасай-Қази", "Асау-Барақ" дастандарын, "Қыз Жібек","Ләйлі-Мәжнүн",т.б.ғашықтық жырларды орындаған. Насихат термелері, толғаулары және "Жуас қоңыр" деп аталатын әні бар. Арнау, сын-сықақ, терме, толғау-жырлары ел арасына кең тараған. Дереккөздер
Биологиялық әралуандылық

Биологиялық әралуандылық — биологиялық түрлердің белгілі бір аумақта, экожүйеде немесе тіпті ғаламшар бетіндегі әралуандылығы. Қазіргі кезде әлемде 2,5 млн-дай түр белгілі, оның 74%-ы тропиктік белдеуде, 24%-ы қоңыржай аймақта болса, тек 2%-ы полярлық белдеуде тараған. Дегенмен, ғалымдардың болжауынша, бұл деректер әлі толық емес. Себебі майда жәндіктер түрлері әлі толық анықталмаған. Түрлердің ішіндегі ең көп тарағаны — жәндіктер, олардың түрлері 1 млн-нан астам. Дегенмен, соңғы жылдардағы әлемдік ғылыми-техникалық үдеудің нөтижесінде адам қоғамының табиғатқа зиянды әсерлерінің көбеюінен түрлер саны жыл сайын азаюда. Қазір дүние жүзінде жыл сайын 1-ден 10-ға дейінгі жануарлар түрі жойылады екен. Ескеретін жағдай, өсімдіктің бір түрінің жойылуы майда жәндіктердің бірнеше түрлерінің жойылуына апарып соғады. Бұл жағдай әлемдегі биологиялық тепе-теңдікті бұзып, көптеген экологиялық келеңсіздікке әкелуі мүмкін. Осыған орай бүкіл әлем қауымдастығы алаңдауда. 1992 жылы Рио-де-Жанейро қаласында Біріккен Ұлттар Ұйымының «Қоршаған орта және даму» конференциясында биологиялық әралуандылық туралы әлемдік Биологиялық әралуандылық конвенциясы қабылданды. Дереккөздер
Қазақстанның халық жазушысы

Қазақстанның халық жазушысы – Қазақстан Республикасының әдебиетін дамытуға ерекше үлес қосқан, бұрын әдебиет пен өнер саласында «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері » және (немесе) Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығы ның лауреаты атанған тұлғаларға беріледі. 1984 жылы 20 қаңтарда Қазақ КСР-інің халық жазушысы атымен беріле бастады. 1999 жылы аталған құрметті атақ беру тоқтатылды. ҚР Президенті Қ.К. Тоқаевтың 2023 жылы 17 маусымда «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» тақырыбында өткен Екінші Ұлттық Құрылтайдың негізгі отырысындағы «Қазақстанның халық жазушысы » құрметті атағын қайтару туралы тапсырмасына сәйкес, «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» ҚР Заңына тиісті өзгерістер енгізілді. Қазақстанның халық жазушысы атағын алғандар Бұл құрметті атақты 48 қаламгер иеленген. Әбдірахманова Тұрсынхан (1984), Снегин Дмитрий (1984), Мүсірепов Ғабит (1984), Мұстафин Ғабиден (1984), Әбішев Әлжаппар (1985), Тәжібаев Әбділдә (1985), Нұрпейісов Әбдіжәміл (1985), Молдағалиев Жұбан (1985), Бекхожин Қалижан (1986), Ерғалиев Хамит (1986), Хакімжанова Мариям (1986), Әбілев Дихан (1987), Сәмәди Зия (1987), Сәрсенбаев Әбу (1987), Зверев Максим (1987), Қаратаев Мұхамеджан (1987), Нұршайықов Әзілхан (1990), Мәуленов Сырбай (1990), Ахтанов Тахауи (1992), Сүлейменов Олжас (1992), Шаймерденов Сафуан (1992), Щеголихин Иван (1992), Әлімжанов Әнуар (1992), Кекілбаев Әбіш (1992), Қайырбеков Ғафу (1992), Мұртаза Шерхан (1992), Мұхамеджанов Қалтай (1992), Әлімбаев Мұзафар (1994), Қабдолов Зейнолла (1994), Симашко Морис (1995), Мырза Әлі Қадыр (1995), Молдағалиев Тұманбай (1995), Бақбергенов Сәуірбек (1996), Шаханов Мұхтар (1996), Шаңғытбаев Қуандық (1996), Оңғарсынова Фариза (1996), Жүнісов Сәкен (1996), Мағауин Мұхтар (1996), Жұмаділов Қабдеш (1998), Төлен Әбдік (2023), Смағұл Елубай (2023), Бексұлтан Нұржекеұлы (2023), Софы Сматаев (2023), Ахметжан Аширов (2023), Темірхан Медетбек (2024), Валерий Михайлов (2024), Исрайыл Сапарбай (2024). Дереккөздер
Көкөніс бұршағы

Көкөніс бұршағы (бұршақ). Барлық жерде өсіріледі. Бұршақ ортасында дәні бар, екі жарма қабықтан тұратын жеміс. Бұршақты асқа пісіп жетілмеген кезінде пайдаланады. Бұл кезде дәмі тәттірек, жемісі шырынды, жарма қабығы мен дәні жұмсақ келеді. Көк бұршақтың құрамында: углевод, белок, клетчатка, В 1 , В 2 , РР, С витаминдері, каротин және минерал тұздар бар. Әбден піскенде бүрін ақтық жарма қабығы қатайып кетеді. Оның ішкі жағында пергамент ік жұқа қабықтар ал дәннің құрамындағы қант крахмалға айналады. Көк бұршақты сорпаға, салатқа, гарнирге қолданады, сондай-ақ көк бұршақтың жеке өзінен Де тағам жасайды (майға ніскен), консерв ілейді. Піскен бұршақ дәндерін жарма ретінде сорпаға пайдаланады. Дереккөздер
Мінуар Әкімханов

Мінуар Әкімханов (17.10.1943) - ақын. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. ҚазҰУ-ды бітірген. 1970 - 95 ж. Алматы облысы Райымбек ауданындағы "Хан тәңірі" (бұрынғы "Солтүстік шекара") газетінде тіл­ші, бөлім меңгерушісі, 1996 - 97 ж. "Санат" баспасында редакторлық қызмет атқарды. 1998 жылдан "Қазақ елі" газетінде бөлім меңгерушісі болып қызмет істейді. "Тұңғыш" (1978), "Шалқия" (1981), "Жырға сапар" (1984), "Жалғыз арша" (1998), "Айғайтас" (2004) өлең кітаптары жарық көрген. Әдебиеттің әр алуан мәселелері жайында жазған "Жер басып жүргеніңнің өзі - ырыздық" және "Айтып өлген ақында арман бар ма?" атты сыр-сұхбаты сыншы-ғалым З.Серікқалиұлының "Алтын жамбы" (2003) атты кітабына енген. Дереккөздер
Шаңсорғыш

Шаңсорғыштық жұмыс істейтін негізгі бөлігі— ауа сорғыш агрегат (коллекторлы электр двигательден жетегі бар желдеткіш) болып табылады. Ол агрегат желдеткіш тудыратын ауа ағынының көмегімен ауаны ішке сорып алады. Шаңсорғыш, бұлардың сыртында, бірнеше қондырғысы бар кеңірдек тәріздес иілгіш штангімен жабдықталады. Шаңсорғыштың едендік (еден бойымен қозғайтын), қолға ұстап жүретін, автомобиль тазалайтын және щетка-шаңсорғыш (электр щетка) сияқты түрлері шығарылады. Едендік шаңсорғыштың тура соратын және құйындата соратын түрлері кең тараған. Тура соратын шаңсорғыш (мыс., «Чайка», «Ракета») шаңды ұсақ қоқымды щетка-қондырғы мен шланг арқылы ауамен бірге сорып алады да, мата сүзгіге жинайды. Тазарған ауа электр двигателін айналып өтеді де, бағытын өзгертпестен желдеткіш пен артқы саңылауы арқылы сыртқа шығады. Құйындата соратын шақырғышта («Вихрь», «Буран», «Урал» т. б.) ауа электр двигателінің төменгі бөлігін айналып өткен кезде қоқым мен шаң-тозаңның ірілерінен, ал мата сүзгіде ұсақ бөлшектерінен арылып, желдеткіш арқылы тысқа шығады. Қолға ұстап жүретін шаңсорғыш әдетте шаңтозаңды тура сорады. Мөлшері, массасы және қуаты жағынан едендік щаңсорғышпен салыстырғанда шағын әрі қондырғысының саны шектеулі болады. Автомобиль тазалауға арналған «Вихрь-авто» және «Шмель-авто» шаңсорғыштары қол шаңсорғышына ұқсас, негізінен жеңіл автомобильдердің сал оны және жүк салғышын тазалауға арналады. Ол автомобиль аккумуляторына қосу арқылы (кернеуі 12 В) жұмыс істейді. Конструкциясына байланысты шаңсорғышқа сүзгі ретінде мата жөне шибарқыт пайдаланылады. Әр пайдаланған сайын сүзгіні шаң-тозаңнан тазартып отыру керек. Шибарқыт сүзгіні жууға болмайды. Сүзгінің электр двигателіне қараған жағының таза болуын қадағалап отыру қажет, әйтпесе, оның шақы жұмыс кезінде бөлмені басып кетуі мүмкін. «Чайка—8», «Аудра», «Урал» шаңсорғыштарында бір рет пайдаланылатын ауыстырмалы қағаз сүзгілер болады. Бөлмені, мебельді, киімді тазалан болғаннан кейін қағаз сүзгіш жаңасымен ауыстырт салады. Қағаз сүзгі пайдалануға ыңғайлы әрі гигиеналық жағынан таза болады. Шаңсорғышты ұзақ пайдаланғанда электр двигателін салқындату үшін 1 сағат сайын 10 минутқа үзіліс жасау керек. Бұл кезде электр желісінен ажыратпаса да болады. 250—300 сағат жұмыс істегеннен кейін шаңсорғыштың көмір щеткалары толығымен істен шығады, оны жаңасымен алмастыру (бір мезгілде электр двигателі якорының коллекторын бензинге матырылған шүберекпен сүртіп шығу) керек. Щетканы алмастыру, коллекторды сүрту әркімнің қолынан келеді, ал күрделі конструкңиялы шаңсорғышты шеберханаға апарған тиімді. Шланг ішінде қоқым жиі тұрып қалады. Пайдалану алдында оны жел айдайтын тесікке қосып тексеру қажет. Оның ішіндегі қоқым бөлмені ластамас үшін шлангінің келесі ұшын шаң сорғыштың сору тесігіне кигізу қажет. Едендік және қолшаңсорғыштары кернеуі 220 В айнымалы тоқ желісінен қоректенеді; тұтыну қуаты 140—600 Вт. Орынды аз алу үшін (әсіресе, шағын пәтерде) оның қоранын «Урал» және «Электросила» шаңсорғыштары сияқты үй ішіндегі жұмсақ мебель тәріздес етіп жасайды. Дереккөздер
Жұлдыз (журнал)

"Жұлдыз" — Қазақстанның республикалық әдеби журналы. "Шолпан" (1922), "Таң" (1924) журналдарының ізбасары саналады. Алғашқы саны 1928 жылы жарық көрген. Әр жылдары "Жаңа әдебиет" (1928 - 32), "Жыл құсы", "Әдебиет майданы" (1932 - 39), "Майдан" (1941 - 45), "Әдебиет және искусство" (1939 - 41; 1945 - 57) атауымен шығып тұрған. 1957 жылдан "Ж" деген атпен шығады. Жұрналдың қалыптасуына қазақ әдебиетінің классиктері Б.Майлин, I.Жансүгіров, М. Әуезов, С. Мұқанов көп еңбек сіңірді. Алғашқы редакторы - С. Сейфуллин. Журналға Ғ. Мүсірепов, 3.Қабдолов, Ә. Нұрпейісов, С. Мәуленов, Ш. Мұртаза, Б.Тілегенов, М. Мағауин әр жылдары бас редактор болған. Журналдың "проза", "поэзия", "Ислам тағылымы", "әдеби мұра", "зерде", "әдебиеттану", тағы басқа бөлімдерінде қазақ ақын-жазушыларының жаңа шығармалары, өнер туындылары, қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне, өнері мен әдебиетіне қатысты мақалалар жарияланады. Қазақстан суретшілерінің шеберханасынан алынған суреттер жеке беттерде беріледі. Құрылтайшысы: "Қазақ газеттері" жабық акционерлік қоғамы. Тарихы «Майдан» (қазіргі «Жұлдыз») - Қазақстан жазушылар одағының әдеби және саяси-бүқаралық журналы. *1941-1945 жылы аралығында шығып тұрған. Журнал Қ.Сатыбалдиевтің «Абай жастық туралы» (1945, № 2) деген мақаласында ақын өлеңдерінің жастар тәрбиесіндегі атқаратын қызметін талдап, Абайдың ерлікке, адалдыққа үндейтін, ел мүддесін қорғауға шақыратын тұжырымдарын алға тартады. Ал Н. Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Сауранбаевтың «Абайдың әлеуметтік көзқарасы» (осында) атты мақаласында ақынның қоғамдық құрылысқа қатысы, ел ішін жайлаған әлеуметтік теңсіздікке қарсы еткір сыны жан-жақты талқыланады. Ақынның әділеттілік, адамгершілік жолындағы Ұлымдыққа, зорлық-зомбылыққа, рулық-тайпалық қоғамға негізделген қанауға қарсы күресін ашып көрсетеді. Журнал осы санында оқырмандарды ақынның бұрын жарияланбаған «Домбыраға қол соқпа...», «Ойға түстім, толғандым...»дегене екі өлеңімен таныстырды. Бас редакторлары * Алғашқы редакторы — С.Сейфуллин. * Ө.Тұрманжанов (1935—1937), * М.Тиесов, Ғ.Мұстафин (1940—1948), * Т.Ахтанов (1953—1954, 1971—1972), * 3.Қабдолов (1954—1957), * Ж.Молдағалиев (1958—1962), * Ә.Нүрпейісов (1962—1964), * С.Мәуленов (1964—1971), * Ш.Мұртаза (1972—1975), * Б.Тілегенов (1975—1988), * М.Мағауин (1988—2006), * Т.Медетбек (2006—2008), * Ұ.Есдәулет (2008-20018) * Ғ.Жайлыбай. Дереккөздер
Биологиялық енжар заттек

Биологиялық енжар заттек (Биокосное вещество) — бір мезгілде тірі организмдер мен өлі процестерден түзіліп, тірі және өлі заттектердің занды түрдегі құрылымы болып табылатын заттектер. Дереккөздер ar:غلاف حيوي he:אקולוגיה#הביוספרה ml:ജീവമണ്ഡലം