kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қопарылыс

Қопарылыс - белгілі бір шектелген аумақта өте мол энергия бөліп шығаратын процесс. Қопарғыш заттар қопарылы әсерінен лезде бір күйден екінші күйге ауысып, аса қызған жоғары қысымдағы газға айналады, әрі бастапқы көлемін мыңдаған есе ұлғайтып, айналасындағы заттарға кенеттен әсер етеді, қиратады немесе оларды қозғалысқа келтіреді. Қопарылыстың ең жиі қолданылатын түрі – химиялық қопарғыш заттар қопарылысы. Қопарғыш заттар сыртқы әсерлер (мыс, оттың, механикалық соққының, детонацияның, т.б.) нәтижесінде тез арада химиялық өзгеріске түсіп, молекулалардың арасындағы байланыс энергиясы жылу түрінде бөлінеді. Белгілі бір көлемдегі заттың кез келген нүктесіндегі химиялық өзгерістен туындаған жылу лезде қопарғыш заттан тысқары шығып үлгірмейтіндіктен, температура артады да, процесс үдеп жылулық қопарылыс пайда болады. Заттың соққы толқынымен сығылған қабаты химиялық ыдырауға бейім келеді. Атом ядроларының бөлінуі кезінде ядролық қопарылыс туады. Мұнда бір атом ядросы бөлшектену арқылы екінші бір элементтердің ядросына айналады да, өте мол энергия бөлінеді. Ядролық қопарылыс уран мен плутоний изотоптары ядроларының бөлшектену әсерінен басқа жеңіл элемент ядроларын түзу құбылысына негізделген. Ядролық қопарылыстың екінші бір түрі – жеңіл ядроларды синтездеу реакциясы. Одан бөлінетін энергияның мөлшері ауыр ядролардың бөлшектенуінен туатын энергиядан әлде қайда көп болады. Күннің хромосфералық жарқылдауы да қуатты қопарылыс болып есептелінеді. Ғарыш кеңістігінде жаңа жұлдыздардың пайда болуы және галактика ядроларының жарқылынан болған қопарылыс бірнеше сағат ішінде шамамен 1038 – 1050 Дж энергия бөледі. Қопарылыстардан бөлінетін энергия қоры қопарғыш заттың бойында молекулалық не ядролық байланыс ретінде ұшырасады. Сыртқы энергия әсерінен физикалық қопарылыстар туындайды. Оларға: #кез келген ортада өтетін қуатты электр разряды. Бұл разряд өзі өткен ортаны қыздырады әрі жоғары қысымды иондалған газға айналдырады; #металл өткізгіштерден өте күшті ток өткенде жоғарыдағыдай құбылыс (металл бірден буға айналады) байқалады; #жоғары қысымдағы газ баллондарының (жабулы қазандар, сұйық не балқыған зат құйылған түтіктер, т.б.) қопарылуы; #жоғары жылдамдықпен (ондаған км/с) қозғалған қатты денелердің соқтығысуы, т.б. мысалдар бола алады. Табиғатта қопарылысты әр түрлі құбылыстар тудырады. Мыс, найзағай жарқылындағы қуатты электр разряды, жанартаудың кенет атқылауы, аспаннан Жер бетіне метеориттің құлап түсуі. Қопарылыстың қолдан жасалатын жасанды түрлері кен қазу мен барлау істерінде, құрылыс (үлкен су бөгеттерін, жолдар, туннельдер, т.б.) жұмыстарында кең қолданылады. Пайдаланған әдебиетттер
Сергей Григорьевич Хван

Сергей Григорьевич Хван (1916 ж. туған, Ресей, Приморье өлкесі) – Социал Еңбек Ері (8.6.1957). 1931 – 1944 ж. Приморье өлкесінде жұмыс істеді. 1944 – 1961 ж. Талдықорған облысында, Шымкент облысының Ильич (қазіргі Жетісай) ауданында ұжымшар басқармасының төрағасы, 1961 – 1965 ж. Алматы жеміс-жидек комбинатының, Талдықорған облысында ұжымшар басқармасының төрағасы болып істеді. 1966 жылдан Алматы облысының Бақбақты күріш кеңшарында директор қызметін атқарды. 2 рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған, Болгарияның құрметті азаматы. Дереккөздер
Торит

Торит, торий силикаты – силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: ThSіO4; құрамында 77%-ға дейін ТїО2 бар. Қоспалары U (10%-ға дейін), TR, Ca, Pb, Fe. Түрөзгерістеріне: оранжит, ураноторит (10%-ға дейін UO2 бар), торогуммит (15%-ға дейін Н2О), ферриторит (13%-ға дейін Fe2O3), кальциоторит және фосфорлы торит – ауэрлит жатады. Кейде Ториттің құрамындағы торий цериймен, ал кремний фосформен ауысып келеді. Тетрагондық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары призма, дипирамида, минералдық агрегаттары түйірлі; Ториттер көбінесе метамикті, аморфты. Шыныдай жылтыр, қара, қоңыр, сары, сарғылт қызыл түсті; жіктілігі анық, морт, сынығы бақалшақты, қаттылығы 4,5 – 5, тығызд. 4,1 – 6,7 г/см3, радиоактивтілігі күшті және парамагнитті. Акцессорлық минерал ретінде қалайылы, колумбитті граниттерде, сиениттерде, нефелинді сиениттерде, пегматиттерде, мигматиттерде шоғырланған. Ториттен торий алынады; қ. Торий кентастары. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том. Торит — силикаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Тһ[SіO4]. Сингониясы — тетрагондық,кристалдары — дипирамида, призма,агрегаттары — тұтас масса, көбінесе сеппе күйінде кездеседі. Түсі — қара, қоңыр,сары, қызғылт; сызығы — күңгірт қоңырдан қызғылтқа дейін; жылтырлығы—шыныдай; қаттылығы — 4,5—5, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 5,4. Т. қышқыл және сілтілі магматиттерде, пегматиттерде, кейде гидротермалық түзілімдерде кездеседі. Дереккөздер
Қопарылыс толқыны

Қопарылыс толқыны - қопарылыс кезінде пайда болатын соққы толқын; қопарылыс көзінен таралып, ортаның (газ тәрізді, сұйық немесе қатты) тепе-теңдік күйінің аз уақыттық бұзылу процесі. Қопарылыстан пайда болған газдың қысымы қопарылыс болып өткен ортаны үлкен жылдамдықпен қозғалтады. Сондай-ақ, бұл қысым жан-жаққа лезде таралуынан, қопарылыс толқыны қамтитын кеңістік ұлғаяды. Қопарылыс толқыны қамтыған ортаның осылайша жылжуынан пайда болатын соққы толқын дыбыстың таралу жылдамдығынан шапшаң таралады. Толқынның қарқынды шебі қопарылыс ошағынан біршама қашықтықта бәсеңдеп, оның таралу жылдамдығы дыбыстікіне теңеледі (кернеу толқыны), әрі қарай алыстаған сайын толқын гармониялық тербеліс (серпінді не сейсмикалық толқын) сипат алады. Егер қопарылыс жасалған орта біртекті болмаса, онда қопарылыс толқынының қалыптасуы мен таралуы қиындайды. Ортаның механикалық қасиеттері секірмелі түрде өзгеретін жағдайда, оларда қопарылыс толқынының шағылуы және сынуы болады. Қопарылыс толқыны бойынша атмосфера қабаты мен жер қыртысының құрылымы, қазба байлықтың түрі, орналасқан тереңдігі, алып жатқан көлемі, т.б. зерттеледі. Дереккөздер
Аққыр

Аққыр (бұрынғы атауы Көкшоқы) — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Аққыр ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жалағаш кентінен оңтүстік-батысқа қарай 63 км-дей жерде, сексеуіл, селеу, жыңғыл, жантақ өскен шөлді белдемде орналасқан. Тарихы Іргесі 1964 жылы қаракөл қой кеңшары ретінде қаланды. Кеңшар 1997 жылы толық жекешелендіріліп, оның негізінде Аққыр серіктестігі құрылған. Инфрақұрылымы Орта мектеп, шағын аурухана, ауыл мешіті бар. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1386 адам (703 ер адам және 683 әйел адам) болса, 2009 жылы 1113 адамды (562 ер адам және 551 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Хибат ул-Хақайық

«Хибат ул-Хақайық», «Ақиқат сыйы» – есімі Қарахан мемлекеті түркілеріне мәшһүр болған ғұлама ақын Ахмет Жүйнекидің әр түрлі моральдық-этикалық мәселелерді жыр еткен дидактикалық-философиялық мазмұндағы жыр-дастаны. Бұл дастан моральдық-этикалық ұғымдар мен мінез-құлық нормаларының поэзия тілімен айтылған жиынтығы болып келеді. Сол кездегі Шығыстың классикалық әдеби дәстүріне сәйкес автор өз шығармасын Алланы, пайғамбарды және төрт сахабаны мадақтаудан бастайды. «Ақиқат сыйы» дастанындағы ең басты мәселе – оқу мен білім мәселесі. Бұл кезде қыпшақ даласында адамның сана-сезіміне жарық сәуле құятын оқу-білімді, ғылымды көкке көтере мадақтап, білімді адамдарды, ғұлама ғалымдарды құрметтеп жырға қосудың өзі зор азаматтық ерлік іске тең еді. Ақын дастанда барша әлемнің сырын ашатын кілт – көкірек көзі ашық, оқыған, білімді адамдардың қолында деген пікір айтады. Автор ғылым мен ашу-ызаны бір-біріне қарсы қояды. Сөйтіп, ақын ғылым, бақыт жолын өнер-білімнен табады, ал ашу-ызаға тізгін берген кісі қашанда надандыққа, қараңғы түнекке душар болады деген пікірге келеді. Автор дастанның өзге тарауларындағы әдептілік, мейірімділік, жомарттық секілді басқа мәселелерді де осы оқу-білімнің құдіретті күшімен байланыстырып, кез келген түйінді оқу-білім арқылы шешуге әрекет жасайды. «Ақиқат сыйы» дастанында мораль, әдептілік және мінез-құлық мәселелері зор білгірлікпен, жан-жақты, кең көлемде сөз болады. Автор оқушысын әрқашанда әдепті болуға, мағыналы сөйлей білуге, өтірік-өсек айтпауға, сыр сақтай білуге, мылжың болмауға шақырады. Ал әдептіліктің басы тілге сақ болу деп үйретеді. Дастанның келесі тарауында жомарттық пен сараңдық туралы сөз қозғалады. Ақынның ойынша құрметке лайықты адамның бойындағы ең асыл қасиет – жомарттық. Жомарттық тұрған кезде алынбайтын асу жоқ, жылымайтын жүрек жоқ. Ақын ұдайы жомарттық пен сараңдықты бір-біріне қарсы қойып көрсетеді. «Ақиқат сыйы» дастанында сондай-ақ тәкаппар, паң, өр көкірек жандарды жер-жебіріне жеткізе сынайды. Автор оқушысын қарапайым, момын болуға үндейді. Шығармада ақын тәкаппарлықты қарапайымдылыққа қарсы қойып суреттейді. Менмендік, өр көкіректік жақсы адамның табиғатына, мінез-құлқына мүлдем жат, адамды адамгершіліктен жұрдай қылатын қасиет деп көрсетеді. Ал қарапайымдылық – кез келген жанға жарасатын, оның бедел-мәртебесін асыра түсетін киелі қасиет ретінде бейнеленеді. «Ақиқат сыйы» дастанын тіл, әдебиет, тарих ғылымдары тұрғысынан жан-жақты зерттеп, оны басқа тілдерге тәржіма жасаған белгілі түрколог-ғалымдар Нәжіп Асим, Арат Рахмат, Е.Э. Бертельс, С.Е. Малов, Қ.Махмудов, т.б. Ал Ә.Құрышжанов пен Б.Сағындықов дастанды қазақ тіл білімі тұрғысынан зерттеп әрі оның прозалық және поэтикалық аудармаларын жасап шықты. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Тор қанаттылар

Торқанаттылар – жәндіктердің бір отряды. Торқанаттылар - толық түрленген жәндіктер,олардың екі жұп ұзын, мөлдір қанаттары тор желісі пішіндес сипатта. Барлық торқанаттылар - жыртқыштар, сондықтан топырақта немесе суда тіршілік ететін олардың дернәсілдері бұлардан қалыспайды, кейде тіпті ересек дарақтардан да асып түседі. Өз олжасын дернәсіл алдымен өткір бізгегімен пісіп, содан кейін жарасына ас қорыту сөлдерін төгеді және күйдірілген азығын (бұл үшін оларда бізгек пен төменгі жағының әр жағында арнайы науа орналасқан). Жыртқышта қарапайым алтынкөз алдына жан салмайды-нәзік қанаттары және үлкен алтын көздері бар әсем солғын-жасыл жәндік. Оның үстіне алтынкөздер шіркейлерді, құрттарды және ұсақ биттерді талмай аулайды. Аналықтары жұмыртқаларын ұзын, жұқа сабаққа салып, оны шіркейлер құжынаған жапырақпен бекітеді. Алтынкөздердің дернәсілдері жұмыртқадан тырбаңдап әрең шығып,бірден асқа бас қояды. Күніне тататындары 100-150 шіркей. Тор қанаттылар тұқымдастары * Hemerobiiformia ** Berothidae ** Chrysopidae ** Coniopterygidae ** Dilaridae ** Hemerobiidae ** Ithonidae ** Mantispidae ** Neurorthidae ** Osmylidae ** Polystoechotidae ** Sisyridae * Myrmeleontiformia ** Ascalaphidae ** Myrmeleontidae ** Nemopteridae ** Nymphidae ** Psychopsidae Түрлері * Құмырсқа арыстаны - торқанаттылардың ішіндегі ең танымал өкілдерінің бірі. Ересек құмырсқа арыстандары - әлсіз мөлдір қанатты көркем жәндіктер, олар өз атауларын икемсіз, үлкен жақты жыртқыш дернәсілдеріне бола алған. Жұмыртқаны құйрығымен жарған дернәсіл қазылған құрғақ құмға келіп, оны айналасына шашып,бірте-бірте диаметрі 10 см, тереңдігі 5 см шұқыршық жасап алады. Оның жақтары кең жайылған түбіне құмырсқа арыстаны батып қалып,олжасын күтіп жатады. Тұзаққа шым-шыдап төгіліп жатқан құм жиегімен келіп, құмырсқа мен басқа да жәндіктер ілігеді, ал егер олар шығуға тырбанса,қармақтың иесі оны құм түйіршігімен атқылап,төменге түсіреді. Құмырсқа арыстаны құрбандығының тәніне кіргізетін сілекей оны жансыздандырады,сондықтан ең ірі деген жәндіктердің өзі оның құрығына ілінеді. Құмырсқа арыстандарының туысқандары аскалаф дернәсілдері қақпан құрмайды, тек тастың және құлаған жапырақтың астында аң аулайды. * Түйешелер де торқанаттылар тобына жатады. Олар бастары созылыңқы және алдыңғы жауырындары ұзын біртүрлі кейіптегі жәндіктер. Денесінің алдыңғы бөлігінің кейпі шындығында да түйенің басы мен мойнын еске түсіреді. * Мантиспалар дәуіттерге еш қатысы болмаса да, сырт көркімен соларға ұқсап тұрады. Дәуіттердегі сияқты, олардың алдыңғы аяқтары да ұзын әрі тісті жіліншікті,ол жәндіктерді аулауға бейімделген, бірақ мантиспалардың тек шіркейлерге,жапырақ жегілерге, цикадкаларға,аққанаттар мен басқа да мелюзгаларға ғана әлдері жетеді. Мантиспа дернәсілдері жек өрмекшілерінің пілләсін тауып,оларға кіреді де жұмыртқалармен және жас өрмекшілермен қоректенеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://zooclub.ru/chlen/nasek/218.shtml *http://zooznaika.ru/1234.shtml
Элдор Магаметұлы Оразбаев

Элдор Магаметұлы Оразбаев (11.10.1940 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданы Шәуілдір селосында дүниеге келген) – кинорежиссер. Өмірбаяны 1963 ж. Мәскеу мемлекеттік университетін, 1972 ж. Мәскеу қаласындағы Жоғары режиссерлер курсын бітірді. 1967 жылдан кино өнері саласында қызмет етеді, “Қазақфильм” киностудиясында кинорежиссердің ассистенті болды. Деректі кино мен телевизия саласында да еңбек етіп, “Солдаттың ұлы” (1973, Ш.Айтматовтың шығармасы бойынша) және “Таңдау” (1975) атты қысқа метражды телефильмдерді қойды. 1977 ж. шырғалаң оқиғаға толы Транссібір экспресі (Ереван қаласында 11-Бүкілодақтық кинофестиваль сыйлығының, Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының иегері, 1978) фильмін жарыққа шығарды. Дереккөздер
Ғани Қабылбекұлы Досаев

Ғани Қабылбекұлы Досаев (10.10.1973 ж. т., Жуалы ауданы, Тасбастау а.) – кикбоксшы, Қазақстанның еңб. сің. спорт шебері (1998). Спорттық жолын Б.Ізбасаровтың жетекшілігімен бокстан бастаған. 1992 жылдан бастап З.Насыровтың жетекшілігімен кикбокспен айналысады. * Кикбокстен Еуропа чемпионы (1996, Белград, Югославия) * дүние жүзі чемпионы (1997, Лодзь, Польша) * дүние жүзі Кубогінің иегері (1997, Бухарест, Румыния) * Азия Кубогінің иегері (1997, Бішкек, Қырғызстан) * Еуропа чемпионы (1998, Мюнхен, Германия) болды. * Еліміздің бес дүркін чемпионы. Дереккөздер
Жейтін саңырауқұлақтар

Әлемде көптеген жейтін саңырауқұлақ түрлері бар. Саңырауқұлақтардың өздеріне ғана тән дәмі мен иісі болады, кейбірі деликатес саналып бағасы қымбат тұрады. Б. П. Васильков ұсынған классификация бойынша КСРО-дағы барлық жейтін саңырауқұлақтар тағамдық құндылығы жағынан 4 санатқа бөлінді: I Ақсаңырауқұлақ, рыжик настоящий, груздь настоящий II Подберёзовик, подосиновик, дубовик, маслёнок, волнушка розовая, белянка, груздь осиновый, шампиньоны III Моховик зелёный, валуй, сыроежки, груздь чёрный, опёнок осенний, лисичка обыкновенная, сморчок IV Моховик пёстрый, скрипица, опёнок луговой, қозықұйрық, гриб-зонтик, мокруха, рядовки, дождевики. Қазақстанның Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарында осылардың ішінде қозықұйрық деп аталатын түрі кең таралған. hu:Gombák#Ehető gombák
Оғызнама

Оғызнама – түркі халықтарының ежелгі шежіресін генеалогиялық аңыздар негізінде баяндайтын эпостық дастан. Шығарма алғаш ауызша туындап, бертін келе қағазға түсірілген. «Оғызнаманың» екі нұсқасы бар: бірі – көне ұйғыр әрпімен 13 – 14 ғасырларда көшірілген, Париждің Ұлттық кітапханасында сақтаулы. Оның көлемі небәрі 42 бет, әр беті 9 жолдан ғана тұрады. Бұл нұсқаны алғаш В.В. Радлов орыс тіліне аударған. Кейін А.М. Щербак тілдік тұрғыдан зерттеп, ғылыми түсініктерін жаза отырып, қайта аударған, ол қолжазбаны түпнұсқа деп танымай, оның көшірмесі деген пікірге келген. Екіншісі – араб әрпімен жазылған, тарихшы, Хиуа ханы Әбілғазы нұсқасы. Әбілғазыдан мұраға қалған екі еңбек бар, бірі – «Шежіре-и тарахима», («Түрікмен шежіресі, 1661), екіншісі – «Шежіре-и Түрк» («Түркі шежіресі»). Екі шығарма да Оғыз батырдың ерлік жорықтары, ұрпақтарының игілікті істері, оғыз тайпаларының шығу тегі, тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы, т.б. жайлы жазылған. «Оғызнамада» батыр ұйықтап жатқанда шатырына көктен нұр сәулесінің түсуі, сәуле ішінен көкжал қасқыр шығып, оның қалың қолды бастап жүруі, аспаннан түскен сәуледен сұлу қыздың шығуы секілді діни-мифологиялық көріністер орын тепкен. «Оғызнаманы» ақиқат пен аңызға бірдей негізделген шығарма деп қарастыруға болады. Мұнда алғашқы қауымдық құрылыс кезінде, сақтар мен ғұндар дәуірінде, орта ғасырларда орын алған сан қилы тарихи оқиғалар өзара жалғаса мазмұндалған. Оғыз қағанды белгілі бір адам бейнесіне телу, яғни тарихтағы нақты тұлғасын тану мүмкін емес. Бірақ Оғыздың әдеби бейнесі белгілі тарихи тұлғалар іс-әрекетінің жиынтығы деуге негіз бар, себебі дастан тарихи оқиғалар желісі бойынша жазылған. Оғыз қағанның анасы Айқаған бейнесін ғалымдар отбасы қамқоршысы Ұмай-ана бейнесімен байланыста қарайды. Дастандағы мәліметтерді: # Оғыз-түрікмен эпосына негізделген (Оғыз бен оның ұрпақтарының жорықтары туралы аңыздар); # Тарихи негізі бар, бірақ бізге аңыз күйінде жеткен (оғыз тайпаларының көшіп-қонуы, қоғамдық-әлеум. өмірі туралы деректер); # Оғыз елінің көрші тайпалармен, тайпа бірлестіктерімен қарым-қатынасы жайлы аңыздар деген топтарға бөлуге болады. «Оғызнама» – тарихи әрі әдеби ескерткіш. Онда түркі халықтарының көптеген аңыз әңгімелері көрініс тапқан. Оғыз төңірегіндегі Қыпшақбек, Қалаш, Қанғалық, Қаңлы, Қарлық, Сақтаб тәрізді есімдердің қазақ ру-тайпа атауларымен сәйкестігі дастанның қазақ ертегілерімен, эпостық жырларымен этностық жағынан жақындығын айқындай түседі. Дереккөздер
Әбдірахман Досанов

Досанов Әбдірахман(1904, Тараз қ. – 30.10.1972, Алматы) – заңгер. 1921 ж. теміржол техникумын, Ташкентте ОГПУ-дың дайындық курстарын бітірген. 1921 – 29 ж. ОГПУ-дың Қарағанды облысындағы органдарында қызмет етті. 1937 – 39 ж. Ақтөбе облысы сотының судьясы, Родников ауданы атқару к-тінің хатшысы; 1939 – 40 ж. Шығыс Қазақстан облысы Қатон-Қарағай ауданы партия к-тінің бірінші хатшысы; 1940 – 42 ж. Қазақ КСР Әділет министрінің орынбасары, БК(б)П Алматы обкомының бірінші хатшысы; 1942 – 43 ж. Мәскеудегі Қызыл Армияның жоғары саяси мектебінде оқыды; 1944 – 45 ж. Белорус майданының 34-жеке саперлік-инженерлік бригадасының саяси жетекшісі; 1946 – 58 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Сотының төрағасы. Қызыл Ту, І және ІІ дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, Құрмет белгісі ордендерімен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Питондар

Питондар, торлы жыландар – жыландардың бір тұқымдасы. Кейде жалғанаяқты жыландарға қосылады Шығыс Жарты шардың тропиктік және субтропиктік аймақтарын мекендейтін 6 туысы, 27 түрі бар. Денесінің ұзындығы 1,5 м-ден (патша жылан) 10 м-ге дейін (торлы питон, салмағы 100 кг) жетеді. Түсі бірыңғай қоңырдан қара шұбар түске дейін өзгеріп отырады. Негізінен тасты, қамысты және қант құрағы өскен жерлерді мекендейді. Суда жақсы жүзеді және сүңгиді, кейде биік ағаш басына өрмелеп шығады. Жоғарағы ерін қалқанында жылы қанды жануарлардың жақындап келе жатқанын сезетін 2 – 5 жылу сезгіш кішкене шұңқырлары болады. Торлы жылан негізінен сүтқоректілермен, бауырымен жорғалаушылармен және құстармен қоректенеді. Ірі питондар шиебөрі, жайра, қабан мен леопардтың балаларын тұтастай жұтады. Кейде адамға да шабуы мүмкін. Торы жылан жұмыртқа салып (ұзындығы 9 см, 107 жұмыртқа) көбейеді. Оларды біраз уақытқа дейін аналығы басады, себебі аналығының дене температурасы қоршаған орта температурасынан 12 – 15 С-қа жоғары болады, бұл жағдай жұмыртқадан ересек дарабастың тезірек жетілуіне жағдай жасайды және жыртқыштардан қорғайды. Табиғи жағдайда питондар 25 жылдай өмір сүреді. Оңтүстік­-шығыс Азияда кездесетін торлы анаконда – олардың ішіндегі ең үлкені. Кейбір елдерде Торлы жаланның еті мен майын тағамға, терісін түрлі әшекей мүліктерін жасауға пайдаланады. Дереккөздер
Бейсенәлі Қырғызәлиев

Бейсенәлі Қырғызәлиев (1926 жылы туған, Түлкібас ауданы Белбұлақ ауылы) – ұстаз. Сарыағаш ауданының құрметті азаматы. КСРО және Қазақ КСР халыққа білім беру ісінің үздігі. 1948 жылы Семей қаласындағы Республикалық мәдени-ағарту техникумын, 1955 жылы Шымкент мұғалімдер институтын, 1959 жылы Ташкент қаласындағы Низами атындағы педагогикалық институтын бітірген. Еңбек жолын 1948 жылы Келес ауданы атқару комитетінің мәдени-ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметінен бастаған. Келес ауданы халыққа білім беру бөлімінде инспектор, Чапаев атындағы жеті жылдық мектепте мұғалім, ауданы кәсіподақ к-тінің төрағасы қызметін атқарған. 1990 жылы Қазақ КСР депутаты болып сайланды. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған. Сілтемелер
Аққыштық

Аққыштық — денелердің кернеу (қысым) түсу әсерінен пластикалық түрде немесе тұтқырланып пішінсіздену қасиеті; тұтқырлыққа — кері шама. Тұтқыр денелерде (газдар, сұйықтар) аққыштық құбылысы кез келген кернеу әсерінен байқалады, ал пластикалық қатты денелерде аққыштық белгілі бір шектен асатын үлкен кернеу түскен кезде ғана байқалады. Аққыштық - көлік құралының маңдайға тиетін кедергісін азайтуға қажет қосалқы құрылғы. Дереккөздер
Торос

Торос, мұз сеңдер – теңіз, өзен, көл мұз жамылғыларындағы әр түрлі пішінді мұз сынақтарының ретсіз шоғыры. Мұз алаңдарының бүйірлік сығылысуынан және олардың жағалау мен судың таяз бөліктеріне түсірген қы-сымы салдарынан қалыптасады. Торос көбіне Солтүстік Мұзды мұхиттың ашық бөлігінде, Шығыс Сібір және Чукча теңіздерінде байқалады. Биіктігі кейде 10 м-ге (жағалық бөліктерінде 15 – 20 м) жетеді. Шоғырлану жағдайына қарай жалды Торос, тосқауыл Торос және қайраңдық Торос болып бөлінеді. Мұз жамылғысының беті бес балдық шкала бойынша (0 балл – мұз беті тегіс, 5 балл – мұз бетін жаппай Торос жапқан) бағаланады. Торос кеме қатынасына кедергі келтіреді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Айтмағамбет Ойнарбаев

Айтмағамбет Ойнарбаев (7.11.1935, Қармақшы ауданы Жаңажол ауылы – 15.4.2005, Алматы қаласы) – ғалым, еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1993). Ташкент Орта Азия политехникалық институтын бітірген (1958). 1958 – 83 жылдары Челекен (Түрікменстан) химия зауытында инженер, цех бастығы, директордың орынбасары, бас инженер, ал 1961 жылдан бас директоры қызметтерін атқарған. Бірнеше жаңашыл ұсыныстары өндіріске енгізіліп, ғылыми еңбектері жеке кітап болып жарық көрген. 1983 – 93 жылдары Қазақстан құрылыс материалдары министрлігіндегі тау-кен экспедициясының бастығы болды. «Құрмет белгісі» (1971), Еңбек Қызыл Ту (1974), «Халықтар достығы» (1981), «Октябрь революциясы» (1991) ордендері және бірнеше медальдармен марапатталған. Түрікменстан мемлекеттік сыйлығын алған (1979). Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Райхан Досова

ДОСОВА Райхан (1942 ж.т.) – дәрігер, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы. Қарағанды мемл. мед. ин-тының емдеу ф-тін бітірген. 1965 ж. Қаратау қ-лық мед.-санитариялық бөлімінің акушер-гинекологі, 1967 – 87 ж. босандыру бөлімінің меңгерушісі, 1987 – 2001 ж. Қаратау қ-лық ауруханасының бас дәрігері. ДОСОВА басқаруымен іскер ұжым, жоғары тәртіптілікке негізделген жұмыс стилі қалыптасты, соның нәтижесінде Қаратау қ-сы мен Талас ауданының тұрғындарына сапалы дәрігерлік көмек көрсетіліп келеді. ДОСОВА негізгі қызметімен қоса қоғамдық жұмыстарды атқару барысында да белсенділік танытып отырады. Ленин, Құрмет Белгісі ордендерімен, «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Қозықұйрық

Қозықұйрық (Agarіcus) – агарикалар тұқымдасына жататын қалпақты саңырауқұлақ туысының бірі. Қозықұйрық жер шарының барлық жерінде кездеседі, әсіресе, Франция, Америка, Ресейде көп таралған. 60-тан астам түрі белгілі. Қазақстанда Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауында, Солтүстік Қазақстан және Алтайда, органикалық заттарға бай орман, шалғынды жерлерде өседі. Жиі кездесетін түрлері: екі споралы Қозықұйрық (A. bіsporus), кәдімгі Қозықұйрық (A. campester) және далалық Қозықұйрық (A. arvensіs). Бұлардың қалпағы ақ, ақшыл сары немесе қоңыр түсті, сырты ұсақ қабыршақ қабатты жарты шар тәрізді болады. Қалпағының диаметрі 3 – 25 см, оның төмен жағында жұқа жамылғысы орналасқан. Аяқшасы (түбіртегі) түзу, тығыз, кейде бос, қуыс болады; ұзындығы 10 см, диам. 3 – 5 см. Етті, ақ түсті, жемістік денесінің жағымды иісі бар. Қозықұйрық жылыжайда ауа температурасы 11 – 14°С, ылғалд. 80 – 90% болғанда 1,5 – 2 айда пісіп жетіледі. 300 жылдан бері қолдан өсіріледі. Екі споралы Қозықұйрық – жеуге жарамды, оның құрамында 45%-дай белок болады. Қозықұйрықтың 2 түрі (A. meleagrіs және A. xanthoderma) улы саңырауқұлақтың қатарына жатады. Дереккөздер
Набат Ойнарова

Набат Ойнарова (13.3. 1947 жылы туған, Арал ауданы Құмбазар ауылы) – әнші әрі жыршы. Қазалы ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1966). 1966 жылы Арал ауданы мәдениет үйінің жанынан құрылған «Қазанғап» атындағы домбыра оркестрінде Т. Ерғалиев, А. Мәдединов, Т. Қосановтармен бірге жұмыс істеген. 1966 жылы Қазақстан мәдениет министрі Қ.Омаровтың шақыртуымен Алматы эстрадалық студиясы жанындағы Ғ. Құрманғалиевтің әншілер класына алғашқылардың бірі болып қабылданды. Студия қабырғасында Қазақстанда тұңғыш құрылған «Гүлдер» ансамблінің құрамына алынды. Ол Сыр сүлейлері Базар, Нұртуған, Нұрмағамбет, Еспембеттердің терме-толғауларын республика жұртшылығына ғана емес шетел сахнасында да (Германия, Финляндия, Швеция) шырқаған. 1987 жылдан Алматы мемлекеттік Құрманғазы атындағы консерваториясының жанынан ашылған «Халық әні» кафедрасының «жыраулар класына» дәріс береді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Қора өзені

Қора өзені – Қаратал алабындағы өзен. Географиялық орны Жетісу облысының Ескелді ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 километр. Бастауы Бастауын Жетісу Алатауының мұздықтарынан алады да, Мыңшұңқыр жотасының оңтүстік баурайымен ағып өтіп, Қаратал өзеніне оң жағынан құяды. Өзенге орта ағысында бірнеше шағын салалар қосылады. Гидрологиясы Арнасы тік, тар шатқалды. Қар, мұздық суларымен толығады. Бұрқан саласы бойындағы құламасу (сарқырама) түбінде жатқан “Әулиетасты” жергілікті халық қасиетті санайды. Өзенде ұсақ балықтар бар. Дереккөздер
Достық алаңы ансамблі

Достық алаңы ансамблі – Жамбыл облысы орталығы Тараз қаласындағы 20-ғ-дың 50-жылдарының соңында құрылысы аяқталған сәулеткерлік кешен. Төле би көшелерінің Абай даңғылына келіп түйілісетін жеріндегі қоғамдық орталық аумақта орналасқан. 19 ғ-дың ортасынан бері бұл жер үлкен базардың орны болған, бірақ ол кезеңнің құрылыстары қазіргі кезде сақталмаған. 20-ғасырда бұзылып алынып тасталған екі православиелік шіркеудің орнына Жамбыл облыстық қазақ драма театры (1965) және қазіргі кезде М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті орналасқан Саяси-ағарту үйі (1974) салынды. Алаң ансамблі 50-жылдары әкімшілік, мәдени-тұрмыстық және оқу орындарының ғимараттарынан құралды (Құрылыстың жобасын жасаушы – Жамбыл облыстық құрылыс пен сәулет өнері жөніндегі бөлім, 1955, авторы К.Рахмати). Алаңның көлемі оның оңтүстік жағындағы Төле би көшесінің бірте-бірте кеңейтіле түсіп, бойына тарихи-өлкелік музейдің, қалалық АХАТ-тың (бұрынғы қалалық партия комитеті) және Байланыс үйінің құрылыстарын салу жүзеге асырылды. Төле би көшесімен қатарласа келетін Сүлейменов көшесі тірелетін алаңның солтүстік кенересі жардың табиғи орналасуына байланысты бірнеше қатар баспалдақтардан тұрады. Батыс жағын аспалы арка арқылы бір-бірімен жалғасқан үш қабатты екі үй (Гидромелиоративтік институт пен Тұрмыс қажетін өтеу үйі) қоршап тұр. Шығыс жағынан драма театрының үйі салынып біткеннен кейін, қала ортасындағы Достық деп аталған алаң көркімен де, сәнділігімен көз тартатын ортаға айналды. Алаңның ансамбліне 2002 ж. орнатылған Бәйдібек бабаның ескерткіші, гүлзарлар, сәндік ағаштар, атқылаған су фонтандары айрықша көрік беріп тұр. Дереккөздер
Шығанақ

Шығанақ – мұхит, теңіз, көлдің құрлыққа сұғына еніп жатқан және негізгі су айдынымен еркін, тұрақты су алмасатын бөлігі. Гидрологиялық және гидрохимиялық режимдері жағынан да шығанақ негізгі су айдынымен тығыз байланысты. Кей жағдайларда климаттың жергілікті ерекшеліктерінің және құрлықтық ағын әсерінен шығанақ суының беткі қабаттарында өзіндік гидрологиялық ерекшелік болуы мүмкін. Дүние жүзіндегі ірі шығанақтар * Аляска шығанағы * Бенгал шығанағы * Бискай шығанағы * Үлкен Австралия шығанағы * Гвинея шығанағы Кейде Дүниежүзілік мұхиттың гидрологиялық режимдері жөнінен теңіз саналатын айдындары да шығанақ деп аталады; мысалы, Мексика шығанағы, Гудзон шығанағы, Парсы шығанағы, Калифорния шығанағы. Шығанақ түрлері: қойнау, фьорд, қайыр (лагуна), көлтабан, т.б.
Ақл әл-фаъал

Ақл әл-фаъал — Орта ғасырдағы мұсылман елдері философиясына тән ұғым. Ол — таным белсенділігіне саяды. Бұрынғы өткен ойшылдардың бәрі де ақыл қызметін, оның объективті мәнін, әлем дамуындағы маңызын мистик. тағлымдар аясында дәлелдеуге тырысқаны мәлім. Бұл Әбу Наср әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд т.б. ғұламалар еңбектерінен де көрінеді. Ақл әл-фаъал ұғымы бойынша әлем дамуының (дүниетаным тұрғысынан) қозғаушы күштері жаратқан ие — Аллатағала құдіретінен туындап жатады. Осы әлемдік дүниетаным дара ақылдың дүниеге келуі мен жетілуіне әсер етеді. Әрбір адамның ақылы өз кезегінде әлемдік дүниетаныммен бірлесуге ұмтылады. Осы орайда адамның жеке ақылы үш басқыш, яғни үш кезеңнен өтеді (бұлар өз сипаттарына тән үш түрлі атаумен аталады). Бұлардың бәрі де абсолютті ұғымдар. Осы ұғымдар, яғни әлемнің пайда болуы мен оның негізі туралы түсініктер дүниетанымды құрайды және оны байытады. Жеке ақыл қызметі арқылы толыққан дүниетаным өзге адамдар ақылының дамуына да оңды ықпал жасайды ақл әл-фаъал ұғымында неоплатонизм элементтері бар. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы
Торпедо

Торпедо – айлақтарды, гидротехникалық құрылыстарды, су үсті кемелерін немесе сүңгуір қайықты жоюға арналған, тұмсық бөлігінде заряды (қарапайым немесе ядролық) бар өздігінен басқарылатын су асты снаряды. Торпедо сүңгуір қайықтар мен кейбір су үсті кемелерінің негізгі қаруы. Олар торпедо аппараттары арқылы жіберіледі. Торпедоның алғашқы үлгісін 1866 ж. ағылшындар Р.Уайтхед пен М. Луппис жасады. Ұршыққа ұқсас формаға ие, ұзындығы 3,5 м, жалпы салмағы 140 кг-ды құрады. 11 – 15 км/сағ жылдамдықпен 800 м қашықтыққа дейін жетті. Көп ұзамай Торпедомен көптеген мемлекеттердің флоттары қаруланып, сүңгуір қайықтар, Торпедолық катерлер, миналы кемелер, крайсерлер мен салалық кемелердің негізгі қаруына айналды. ]] Торпедоны бірінші рет 1877 – 1978 ж. Орыс-Түрік соғысында орыс корабльдері қолданды. 1904 – 1905 ж. Орыс-Жапон соғысында және 1-дүниежүзілік соғыста торпедолар кеңінен пайдаланылды. 1930 жылдары торпедо тасушы авиация пайда болды. 2-дүниежүзілік соғыста АҚШ пен Ұлыбританияның сүңгуір қайықтары, су үсті корабльдері мен топедолық авиацияларынан 30 мыңға жуық торпедо жіберілді. Жапонияның қарулы күштерінде адам басқаратын торпедо қолданылды. Қазіргі заманғы флоттарда қозғалтқыш түрлеріне байланысты торпедолар бұғазды, электрлі және реактивті болып бөлінеді. Олардағы торпедо корпусының ұзындығы 2,6 – 9 м және одан да ұзын болып келеді. Олар 140 км/сағ жылдамдықпен 17 км қашықтыққа дейін жете алады. Қазіргі замандағы торпедолар өзінің бағыты және тереңдігі бойынша қозғалысын автоматты түрде басқаратын күрделі аппараттармен жабдықталған. Траектория сипатына байланысты торпедолар өздігінен бағытталатын, маневрлік және тура бағытталушы болып бөлінеді. Торпедоларды кемелерге бағыттау үшін олардың шуларын пайдаланатын акустик. өздігінен бағытталу жүйесі қолданылады. Соңғы уақытта өте тереңде жүзетін жаңа сүңгуір қайықтарды жоюға арналған 300 м тереңдікке дейін сүңгитін Торпедолар жасалуда. Торпедолардың ұрыстық заряды түйіспелі немесе түйіспейтін жарғыш түрлерімен жарақталады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Оқшы ата мазары

Оқшы ата мазары – көне архитектуралық ескерткіш. Қызылорда облысы, Шиелі ауданына қарасты 20 разъезде, Жөлек аулынан 7 км жердегі темір жол торабында орналасқан. Тарихи тұлғалар Оқшы ата мазаратында әлі күнге дейін толықтай зерттелмеген тарихи тұлғалар өте көп. Солардың ішінде қазақ халқына танымал 7 тарихи азаматтар: * Оқшы ата * Есабыз ата * Ғайып ата * Асан ата * Кітап ата * Қыш ата * Қабыл ата Сипаттамасы Күмбезі, құрылысы жағынан Қарасопы, Асан ата мазарларына ұқсас, бірақ көлемі жағынан шағындау. Мазардың ұзындығы-7,15м, ені-7,10м, маңдайшасының биіктігі-4,80 м, қабырғасының биіктігі- 3,30 м, күмбез биіктігі- 3,35 м. Іргетасы күйдірілген кірпіштен 0,8 метрге тереңдетіліп салынған. Қабырғасының қалыңдығы 1,1-1,2 м шамасында. Соңғы жылдары қайта жөндеуден өткен. Оқшы ата мазарына «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2005 жылы қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Кесене басына келген жамағат діни жоралғылар жасауына толық жағдай қарастырылған. Мұнда 200 адамға лайықты ас беру орны, түнеухана және Құран оқып, садақа салу жәшігі, намаз оқуға арналған мешіт те орналасқан. Ифрақұрылым жүйелері толығымен қамтылған. Тарихы Мазарға жерленген кісінің шын аты – Ибраһим шайхы, лақап аты – Көгентүп, Оқшы ата – кейін ел қойған есімі. Ә.Қоңыратбаевтың көрсетуінше, Оқшы ата – қару, оқ жасаған оғыз батыры. Кезінде бұл аймақта үлкен шаһар болса, мазардың тұрған жері көне қорым. Архитектуралық жәдігер тарихы IX – X ғасырлардан бастау алып, белгі XV – XVI ғасырларда салынса керек. Ал Оқшы ата күмбезіне қатысты аңыз-әпсаналар түрлі заман (оғыз, қалмақ) оқиғаларын қамтиды. Архитектуралық жәдігер туралы мәліметтер В.Каллаур, И.Кастанье, А.Ниязов, Ә.Қоңыратбаев, Т.Қоңыратбаев, т.б. еңбектерінде сақталған. Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер қатарында.
Шығанақ (көл)

Шығанақ – Шідерті өзені алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 84,8 м биіктікте. Гидрографикасы Ауданы 14,3 км 2 , ұзындығы 8,7 км, ең енді жері 2,3 км, жағасының ұзындығы 34,4 км. Көлге Шідерті өзенінің аңғарындағы қарасулар құяды, суы мол кезеңдерде қайта ағып шығады. Суы тұзды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің соңында мұзы түседі. Жағалау сипаты Көл аңғарлық қазаншұңқырда. Жағалауы көбіне жайпақ. Оңтүстік жағалауы батпақты. Дереккөздер
Сейітқазы Досымов

ДОСЫМОВ Сейітқазы (5.5. 1943, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Үшарал а. – 1997, Алматы) – жазушы. Шымкент сауда техникумын (1963), Қазақ ұлттық ун-тінің журналистика ф-тін (1969) бітірді. 1969 – 76 ж. «Жас алаш», «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі. «Директорлар», «Ащы мен тәтті» повестері Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемл. к-ттің, Қазақстан комсомол одағының және «Жалын» баспасының бірлесіп ұйымдастырған байқауында бәйгеге ие болған. Лақап аты – С. Күшбаев. Дереккөздер
Зандр

Зандр (исл. Sander – құм) – ежелгі және қазіргі мұздықтардан еріген ағын сулар әсерінен мореналық материалдардың шайылып және шоғырлануынан пайда болған құмды, қиыршықтасты жазық. Әдетте, олар мұздықтардың алдыңғы немесе шет бөліктерінде қалыптасады. Таулы аудандарда Зандрларлар мұздықтардың “тілі” мен ең соңғы қалыптасқан моренаның аралығындағы шағын аймақтарды алып жатады. Кейде Зандрлар соңғы морена аймағынан төмен орналасады. Ең ауқымды Зандрлы далалар жазықтарда, төрттік мұздықтар көмкерген аймақ шетінде қалыптасады. Бетін өсімдік жауып үлгермеген құмды Зандрлар жел әрекетінен құм төбелерге айналады. Зандрлы ландшафтарға, негізінен, біркелкі тегіс жер бедері, ежелгі құмды төбелер, құмды топырақ, қарағайлы ормандар мен батпақтар тән. Орыс жазығындағы (Шығыс Еуропа жазығындағы) “полесье” деп аталатын жерлер Зандрлардың классикалық мысалы бола алады. Беларусь Республикасындағы плейстоцендік жамылғы мұзбасу атырабында кең тараған. Полесьеде, Мещера ойпатында, Ресейдегі Батыс Сібірде үлкен аудандарды алып жатады. Таулық мұздықтық өзендерде зандрлық террасалар түзіледі. Қабаттасқан мұздық суларының шөгінділерінен тұрады: малтатас, гравий, құм. Зандрлар біріккен жайпақ тегіс, радиусы үлкен шығарынды конустар болып келеді. 3андр аландары тау етектерінде дамыған. Дереккөздер
Ақмамық

Ақмамық – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда 15 түрі бар. Олар сортаңды шалғындарда, өзен, арық бойларында, құмды жерлерде, тау бөктерлерінде және оның биік қыраттарында өседі. Ақмамықтың негізгі түрлерінің бірі — Ұзынсабақ ақмамық эндемик өсімдік болып саналады. Балқаш — Алакөл алабында, Шу— Іле тауларында ғана кездеседі. Биіктігі 40-60 см, сабағы тік болады. Жіңішке жапырағы төменгі жағынан топтанып, сояуланып шығып тұрады. Сыпыртқы масақшалары қысыңқы, сары түсті келеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Ақмамықтың көп тараған түрі — Үлкен ақмамық негізінен Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Қызылорда, Жамбыл, Алматы облыстарының сортаңды шалғындарында көп кездеседі. Биіктігі 1 м-ге жуық, сабағы жіңішке болады. Сыпыртқы масақшалары 2-8 гүлді қоңыр түсті, қатарланып орналасады. Маусым - шілде айларында гүлдейді. Жемісі — дәнек. Үлкен ақмамық қолдан егуге ыңғайлы шабындық шөптің бірі. Оның 1 га-сынан 8-15 ц пішен орылады. Дереккөздер
Торр

Торр – қысымның жүйеден тыс бірлігі. 1 Т.1 мм сынап бағанасы. Торр және бірліктердің халықаралық жүйесіндегі қысым мен механикалық кернеудің өлшем бірлігі – паскаль (Па) арасындағы қатынас: 1 Т.133,322 Па. Бірліктің бұл атауы итальян физигі әрі математигі Э.Торричеллидің құрметіне аталған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Дөкей

Дөкей қалашығы – ортағасырлық қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Меркі ауданы, Сұрат аулынан 4 км оңтүстікке қарай орналасқан. Зерттелуі, сипаты Ескерткішті 1988 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетешісі М. Елеуов ашып зерттеген. Қалашықтың қазіргі орны әлемнің төрт бұрышына бағытталған көлемі 45х45 м шаршы төбешік. Ол ені 5 м, биіктігі 0,3-0,8 м дуалмен қоршалған. Оның кейбір жерлері ені 1-1,5 м, биіктігі 0,2-0,3 м тастан қаланған. Қалашықтың оңтүстіктен шығатын қақпасының баыс жағында мұнара орны сақталған. Шығатын жерден шығысқа қарай 20 м аралықтан көлемі 1×1 м тікқазба (шурф) түсірілген. Одан сырсыз жасалған құман, табақ, құмыра, көзе, т.б. тұрмыстық-шаруашылық ыдыстар сынықтары табылған. Алынған материалдарға қарағанда Дөкейді X-XII ғасырларда мекен еткен халық егін егіп, мал өсірумен шұғылданған. Дереккөздер
ДСУ-85

ДСУ-85 – жол-құрылыстық кәсіпорын,ЖШС. Шу ауданы Төлеби а-нда орналасқан. Кәсіпорын, негізінен, жол жөндеу жұмыстарымен айналысады. Сондай-ақ, тоғандарда балық шабағын өсірумен шұғылданады. Кәсіпорында 80 адам жұмыс істейді. Жетекшісі И.Төртаев. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Торренс

Торренс (Torrens) – Австралияның оңтүстігіндегі тұ-йық тұзды көл. Флиндерс жотасының батысындағы тектоникалық қазаншұңқырда, 34 м биіктікте орналасқан. Ауданы маусымдарға байланысты күшті өзгеріп тұрады: кейбір жылдары қысқы жаңбырдан кейін 5,7 мың км²-ге (тереңд. 8 м) жетеді, жазда мүлдем құрғап, түбі тұз қабыршықтарымен жабылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Қасым Аппасұлы Тәукенов

Тәукенов Қасым Аппасұлы (1934 жылы туған, Целиноград ауданы. Киров ауылы) – мемлекет және қоғам қайраткері. Арғын тайпасы Қуандық руы Темеш бөлімінен шыққан. Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын бітірген (1958). Шалқар кеңшарының директоры, Астрахан ауданы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы (1968 – 72), Ерейментау, Атбасар ауданының партия комитеттерінің 1-хатшысы (1973 – 85), Целиноград облысы атқару комитеттерінің төрағасы (1985 – 1989), Қазақстан Компартиясы Көкшетау облысы комитетінің 1- хатшысы (1985 – 1990) болып қызмет жасаған. Ұзақ жылғы ерен еңбегі үшін Ленин, Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Занзибар

Занзибар — Үнді мұхитындағы арал, Африканың шығыс жағалауынан 36 км жерде орналасқан. Сипаттама Географиясы Танзанияның құрамына кіреді. Аумағы 1658 км². Халқы 605 мың адам (1998). Аралдың ең биік жері 120 м. Жер қыртысы маржан әктастарынан түзілген. Жер бедерінде карстық шұңғымалар мен үңгірлер жиі кездеседі. Климаты Климаты экваторлық муссондық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы 28С, шілдеде 23С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1500 – 2000 мм. Табиғаты Ландшафтысына бұталы өсімдіктер тән. Кокос пальмасы және қалампыр ағаштарының плантациялары бар. Елді мекендері Негізгі қаласы — Занзибар. Дереккөздер
Дува

ДУВА (Тува, Дуға хан) – 1274 – 1306 ж. Шағатай қағанаты мемлекетінің оныншы билеушісі, Шағатай ұрпағы. Шығу тегі: Шыңғыс хан – Шағатай –Мутуген –Есен Дува –Барақ хан – Дува хан. ДУВА хан билікке әкесі Барақ хан қайтыс болғаннан кейін, Хайдудың қолдауымен келеді. Барақ хан мен Хайду арасында 1269 ж. Талас Құрылтайынан кейін қалыптасқан достық және одақтастық қатынастар ДУВА хан тұсында одан әрі жалғасын табады. Жува хан Хайдумен бірге Моңғолия жерінде Құбылай әскерімен соғысады. Жетісу жерінде ДУВА хан мен Хайду Жошы Ұлысының шығысындағы Орда Ежен ұрпағы Байан ханға қарсы туысы Құблықты айдап салады. Ауғанстан жерінде ДУВА мен Хайдудың біріккен әскерлері Хулағу ұрпақтарының иеліктерін тартып ала бастайды. Осылайша, Шағатай мемлекеті мен Хайду мемлекеті арасындағы одақтастық 1306 жылға дейін, ДУВА хан қайтыс болғанға дейін жалғасады. ДУВА хан ішкі саясатта моңғол ақсүйектері мен нояндарының жай халықты талан-таражға салуына тыйым салады. Аймақтар арасындағы жанжалдарды тоқтатады. 1391 ж. одақтасы Хайду қайтыс болғаннан кейін, оның орнына ұлы Шапарды отырғызады, Хайдуды Шу мен Іле өзендері аралығындағы Шивлык тауында жерлетеді. ДУВА ханның 30 жылдан астам билігі тұсында Шағатай мемлекетінде ислам діні таралып, жергілікті дәстүр мен әдет-ғұрыптар белең алады. В.В. Бартольд ДУВА ханды «Шағатай мемлекетінің негізін салушы» деп бағалайды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Торрес бұғазы

Торрес бұғазы — Жаңа Гвинея мен Кейп-Йорк (Австралия) түбегінің аралығында. Үнді (Арафур т.) және Тынық (Маржанды т.) мұхиттарды жалғастырады. Ұзындығы 74 км, ені 150 – 240 км, фарватеріндегі ең таяз жері 7,4 м. Кеме жүзуіне кедергі келтіретін аралдар, жартастар, су астындағы тау жоталары көп. Күшті толысу ағыстары өтеді. Бұғазды ашқан испан теңізшісі Л.Торрестің құрметіне аталған.
Химфарм акционерлік қоғамы

«Химфарм» акционерлік қоғамы, алғаш іргесі 1882 ж. қаланған. Дәрі-дәрмек өндіреді. Оның ішінде капсуладағы түйір дәрілер, ампуладағы ерітінділер, сироп, тұнба, май және спирттік ерітінді күйіндегі 24 түрлі фармакологиялық топтар, т.б. жасайды. 860 жұмысшысы бар. Сыртқы сілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Шығу (Чигу)

Шығу, Чигу, Чигучен – көне қала. Үйсін билеушілерінің ордасы болған. Ол туралы б.з.б. 2 ғасырдағы Қытай деректерінде айтылады. Онда үйсін билеушілеріне ұзатылған қытай ханшайымына арналып қытай стилінде сарай салынған. Қаланың орны осы күнге дейін анықталған жоқ. Кейбір зерттеушілер Шығу Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауында деген пікір білдірген. Жаңадан табылған деректерге сүйене отырып көптеген ғалымдар оны Кеген немесе Шарын алқабында орналасуы мүмкін деп есептейді. Кеген жазығында үйсін дәуірінің патшалар қорымы тобына жататын алып обалар көп. Бұл үйсін билеушілері осы маңайда тұрған деген қорытынды жасауға негіз болды. Оған қоса Қарқараның маңында Құмтекей аталатын ат төбеліндей ашық аймақ бар. Айналасы көк шалғын, биік тау жазығындағы осы жерден көне заттардың түрлі қалдықтарын жергілікті тұрғындар табады. Қытай деректерінде айтылатын үйсіндер еліндегі суық ауа райы осы жердің климатымен сәйкес келеді. Тағы бір пікір бойынша Шығу Шарын өзенінің оң жағалауынан табылған көне елді мекеннің орнымен сәйкес келеді. Бұл елді мекен б.з.б. 3 – б.з. 4 ғасырларында өмір сүрген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Дина Исабайқызы Дулатова

Дулатова Дина Исабайқызы (31.1.1931 ж.т., Тараз қ.) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1986), проф. (1989). Мәскеу мемлекеттік университетінің тарих факультетінтін бітірген (1954). 1955 – 56 ж. Алматы облысы Нарынқол ауд-ндағы орта мектепте, 1956 – 57 ж. Алматы қ-ндағы орта мектепте жоғары сынып оқушыларына тарих пәнінен сабақ берді. 1957 ж. қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық ун-тінің Қазақстан тарихы кафедрасының лаборанты, 1958 – 61 ж. осы ун-ттің аспиранты, 1962 – 70 ж. Қазақстан тарихы кафедрасының аға оқытушысы, 1963 ж. белгілі тарихшы – ғалым Е.Б. Бекмахановтың жетекшілігімен «Ш.Уәлихановтың тарихи көзқарастары» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады, 1972 – 77 ж. тарих ф-тінің деканы. Ғылыми жұмыстармен жемісті түрде айналысып, Қазақстан тарихы мен тарихнамасы бойынша бірнеше монография, оқу құралдарын, 100-ден астам ғылыми мақалалар жариялады. Оның 1984 ж. баспадан шыққан «Революцияға дейінгі Қазақстанның тарихнамасы (1861 – 1917 жж.)» атты монографиясы респ. КСРО көлемінде жоғары бағаға ие болды. Осы еңбегі арқылы Дулатова өзін тарих ғыл-ның маңызды, теориялық бір саласы – тарихнама бойынша Қазақстандағы бірден-бір ірі маман екендігін көрсетті. 1988 ж. Қазақстан тарихы кафедрасының, 1993 – 2001 ж. ежелгі және ортағасырлық Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі болды. Дулатова ғылыми кадрлар даярлау ісінде де белсенді еңбек етіп келеді. Ун-т және респ. көлеміндегі ғыл. конференцияларға, «дөңгелек столдарға» қатысып, тарих ғылымындағы күрделі мәселелер бойынша жаңа көзқарастар қалыптастыруға қомақты үлес қосуда. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Рзабек Жолдыұлы Хобдабергенов

Рзабек Жолдыұлы Хобдабергенов (9.5.1929 ж. туған, Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Алпайсай ауылы) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1967 – 1985), КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1971), Қазақ КСР-інің еңбегі сіңірген өнертапқышы (1978), Мәскеу қаласындағы М.И. Калинин атындағы Түсті металдар және алтын институтын бітірген (1952). Еңбек жолын Шымкент қорғасын зауытында бастаған. 1952 – 1964 ж. бригадир, смена бастығы, цех бастығы және зауыттың бас металлургы болып жұмыс істеді. 1964 ж. Оңтүстік Қазақстан халық шаруашылығы Кеңесінің техникалық басқармасының бастығы қызметіне жоғарылатылды. 1965 – 1970 ж. Шымкент қорғасын зауытының бас инженері, 1970 – 1985 ж. директоры қызметін атқарды. 1989 жылдан зейнеткер. Дереккөздер
Тәттібай Дүйсебаев

ДҮЙСЕБАЕВ Тәттібай (1923, Жуалы ауданы Амангелді а. – 1996) –милициягенерал-майоры. 2-ші дүниежүз. соғысында 2-Украин майданындағы 62-гвардиялық атқыштар дивизиясының қатарында неміс басқыншыларымен шайқасты. 1944 – 45 ж. КСРО мемл. қауіпсіздік к-тінің Горький (қазіргі Нижний Новгород) қ-ндағы жоғары мектебінде оқыды. 1946 – 49 ж. Жуалы ауданы қауіпсіздік к-тінде, облысы басқармада қарсы барлау бөлімінде өкілетті уәкіл болып қызмет атқарды. 1949 жылдан Ташкент қ-нда, одан кейін Ашғабадта, кейін Приморье өлкесінің Владивостокқ-нда қауіпсіздік к-тінің қарсы барлау басқармасында өкілетті уәкіл, аға өкілетті уәкіл болып жұмыс істейді. Кейін Түркістан облысы айрықша инспекциясының тергеушісі, басқарма бастығы қызметін атқарады. 1967 – 71 ж. КСРО Ішкі істер министрлігі бөлімінің айрықша істер жөніндегі аға өкілетті уәкілі, Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің қылмысты іздестіру басқармасы 1-бөлімінің бастығы, қылмысты іздестіру басқармасы бастығының орынбасары болды. 1971 – 83 ж. Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің Жамбыл облысы басқармасы бастығының орынбасары, басқарма бастығы қызметін атқарды. 1983 ж. еңбек демалысына шықты. ДҮЙСЕБАЕВ «Қызыл Жұлдыз» ордені мен «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалінің, басқа да 13 орден-медальдің иегері. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Қор биржасы

Қор биржасы- бағалы қағаздар сатып алынатын және сатылатын тұрақты рынок. Қор биржасында экономикаға ұзақ мерзімді инвестиция салу және мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру үшін қаражат жұмылдырылады, акционды компаниялардың акциялары, облигациялары, мемлекеттік облигациялар сатып алынады және сатылады. Биржада айналысқа түсетін бағалы қағаздардың бағамы белгіленеді, бұл бағам түсетін кіріспен (дивиденд не пайыз түрінде), несие пайызының деңгейімен айқындалады. Қор биржасындағы операциялар ақша капиталдарын тартуға, оларды өндірістің түрлі салалары арасында қайта бөлуге жәрдемдеседі. Қор биржасы тәжірибесінде бағалы қағаздардың мәміле жасалған сәттегі бағамы мен оның аяқталған кездегі бағамы арасындағы айырмадан табыс алу мақсатындағы операциялар кең қолданылады. Дереккөздер
Әтіркүл Жұмабайқызы Дүйсекенова

Әтіркүл Жұмабайқызы Дүйсекенова (1940 жылы туған, Жуалы ауданы Ынтымақ ауылы) – театр артисі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1986). Өмірбаяны * 1958 ж. орта мектепті бітіргеннен бастап облыстық драма театрында актриса болып еңбек етіп келеді. Рольдері * Гогольдің «Ревизорында» Мария Антоновна * М.Шолоховтың «Тынық Донында» Ильинична * М.Әуезовтің «Еңлік Кебегінде» Еңлік * «Қаракөзінде» Қаракөз, «Айман-Шолпанында» Айман * Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлуында» Баян * т.б. 70-ке жуық рөлдерде ойнап, өзінің талант қуатын көрсетті. Оның сахнадағы оттылығы, жігерлілігі, сергектігі көрерменді ерекше қызықтыратын. Дүйсекенова жан-жақты талғампаз өнер иесі. Өзінің сахнада сәнді жүре білуімен, ішкі мәдениеті арқылы әсем көрініс сыйлайтын даралығымен, қимыл мен сөз мәнерін қиыннан қиыстыратын тапқырлығымен таңдандыра білген табиғи талант. Дереккөздер