kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Крин Антонеску

Крин Антонеску (; 1959, 21 қыркүйек, Тулча, Румыния) — румын саясаткері және мемлекеттік қайраткер. 2009–2014 жылдар аралығында Румыния Ұлттық либералдық партиясының төрағасы, 2012–2014 жылдары Румыния Сенатының төрағасы қызметтерін атқарған. 2025 жылғы президенттік сайлауға кандидат. Өмірбаяны 1959 жылғы 21 қыркүйекте Тулча қаласында дүниеге келген. Білімі 1985 жылы Бухарест университетінің тарих факультетін тәмамдаған. Оқуды аяқтаған соң тарих пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеген. 1989–1990 жылдар аралығында Тулча тарих және археология мұражайында куратор қызметін атқарған. Саяси қызметі 1996 жылдан 2008 жылға дейін Румыния Парламентінің Төменгі палатасының мүшесі болды. 2008 жылғы парламенттік сайлауда Бухаресттен Румыния Сенатының депутаты болып сайланды. 2008 жылғы 16 желтоқсанда Сенат төрағасының орынбасары қызметіне тағайындалып, бұл лауазымды 2009 жылғы 30 тамызға дейін атқарды. Крин Антонеску 2009 жылғы президенттік сайлауға қатысып, 20,02% дауыс жинап, үшінші орын алды. Сайлаудың екінші кезеңінде Социал-демократиялық партия кандидаты Мирча Джоанэны қолдады. 2011 жылғы 5 ақпанда Румынияның Ұлттық либералдық партиясы социал-демократтар мен консерваторлармен коалиция құрды. 2012 жылғы мамырда социал-демократтар жетекшісі Виктор Понта Румынияның Премьер-министрі болып сайланды. 2012 жылғы 3 шілдеде Крин Антонеску Румыния Сенатының төрағасы болып сайланды. 2012 жылғы 6 шілдеде Румыния Парламенті Президент Траян Бэсескуге импичмент жариялау туралы шешім қабылдады. Осыған байланысты Крин Антонеску Румыния Президентінің міндетін атқарушы қызметіне кірісті. Алайда 21 тамызда Румыния Конституциялық соты импичмент бойынша өткен референдумды жарамсыз деп танып, Бэсескуге өз қызметіне қайта оралу құқығын берді. 2014 жылдан кейін Антонеску саясаттан біртіндеп кетіп, 2015 жылғы ақпан айының соңында соңғы саяси лауазымынан отставкаға кетті. Саясатқа қайта оралуы 2025 жылғы президенттік сайлауда Антонеску «Румыния алға» атты сайлау альянсы аясында қазіргі үкімет коалициясының (СДП, ҰЛП және РВДО) бірыңғай кандидаты ретінде ұсынылды. Бұл шешім 2024 жылғы жойылған президенттік сайлаудан кейін қабылданды, онда аталған үш партияның кандидаттары екінші турға өте алмай, ультраоңшыл кандидат Джорджеску мен либерал Ласкониден жеңілген болатын. Дереккөздер
Ұлжан (өзен)

Ұлжан — Есіл алабындағы өзен, Терісаққанның сол жақ саласы. Ұлытау облысы, Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 53 шақырым. Географиясы Ақшоқы тауының солтүстік-шығыс беткейіндегі бұлақтар суының қосылуынан түзіледі. Солтүстікке қарай ағып, Терісаққан ауылынан 3 км. төменірек Терісаққан өзеніне құяды. Өзен бойында Сарытоған су қоймасы бар. Жағасы жайдақ, арнасы ирелең. Көктемгі еріген қар және жерасты суымен толығады. Сәуірде тасиды, жаздың ыстық айларында жекеленген қарасуларға бөлініп кетеді. Өзен алабында шабындық және жайылымдық жерлер көп, қыстаулар бар. Өзен суы ауызсуға, мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер Сілтемелер * [https://yandex.kz/maps/29411/karaganda-district/geo/ulzhan_ozeni/2456109030/?ll67.393086%2C49.586544&z10 Яндекс-Мапс] * [https://satmaps.info/map.php?s200k&mapm-42-20 Топографиялық карта m-42-20]
Олесь Геннадьевич Санин

Олесь Геннадьевич Санин (; 30 шілде 1972, Камень-Каширский, Волынь облысы, Украин КСР, КСРО) — Украиналық кинорежиссер, актёр, оператор, продюсер, музыкант және мүсінші. Украина халық әртісі (2024). Александр Довженко атындағы Украина мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2004) және Тарас Шевченко атындағы Украина ұлттық сыйлығының иегері (2025). Өмірбаяны Волынь облысының Камень-Каширский қаласында дүниеге келген. И. К. Карпенко-Карый атындағы Киев ұлттық театр, кино және телевизия университетін тәмамдаған: 1993 жылы — актерлік бөлім (Валентина Зимняя шеберханасы), 1998 жылы — көркем фильм режиссурасы курсы (Леонид Осыка шеберханасы). Нидерланд мен АҚШ-та тағылымдамадан өткен. 1994—2000 жылдары халықаралық Internews Network корпорациясының украиналық бөлімшесінде режиссер, оператор және фильмдер мен тележобалар департаментінің жетекшісі болып жұмыс істеген. Ондаған деректі фильмнің продюсері (Internews Network, Canal +, Канал «1+1», НТВ, ТНТ, POLSAT, DALAS studio, IKON, PRO Helvecia және т.б. өндірістері)., «Серебряной медали академии искусств Украины», «Серебряной медали им. братьев Люмьер» 2003 жылы Украина атынан «Мамай» фильмі «Оскар» сыйлығына ұсынылған. Олесь Санин бандура, торбан және доңғалақты лирада ойнайды. Музыкалық аспаптар жасайды. Фильмографиясы Көркем фильмдер * 1995 — Атентат: Осеннее убийство в Мюнхене (актёр) * 2003 — Мамай (режиссёр, сценарист, актёр) * 2012 — Матч (екінші режиссёр) * 2013 — Поводырь (режиссёр, сценарист) * 2021 — Довбуш (режиссёр) Деректі фильмдер * 1994 — Матінка Надія * 1994 — Буря * 1995 — Зимно * 1996 — Пустинь * 1998 — Танок моржа (у співавторстві) * 1999 — Нація. Лемки * 1999 — Нація. Євреї * 1999 — Гріх * 2000 — Різдво, або як гуцули кінця світу чекали * 2001 — Акварель * 2005 — День сьомий (режиссёр) — «оранжевой революции» туралы фильм * 2007 — Перебіжчик Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Кассари

Кассари — Эстонияның батысындағы арал. Аралда эстонияның мәдени мұра орындары Кассари шіркеуі (часовня) орналасқан. Сипаттама Кассари аралы Хийумаа аралының оңтүстік жағалауында орналасқан және Эстонияның 5 ірі аралы болып табылады. Арал ең шуақты, теңіз суы Эстония жағалауында ең жылысы болып саналады. Жағасы ұсақ тас үгінділерімен, ал аумағы аршамен жабылған. Аралдың ауданы 19,3 км 2 . Оның жағалауларын Яу, Кайн, Ваэмла, Кассар және Ыунаку шығанақтарының сулары шайып жатыр, олардың арасында 40 арал шашыраңқы орналасқан. Кассари 3000 жыл бұрын судан арылып және қазір теңіз деңгейінен 15 метр биіктікте орналасқан. Кассари Хийумааның оңтүстік-шығыс жағалауынан қамыспен көмкерілген Кайна шығанағымен бөлінген. Ұзындығы 56 шақырымнан асатын жағалау сызығы бар. Арал біркелкі жарты ай тәрізді. Тарихы Кассари туралы алғаш рет 1520 жылы айтылған. Шамамен жүз жыл бойы Кассари аралының көп бөлігін Кассари кешені иеленді. Кейбір ғимараттар мен тас қоршаумен қоршалған саябақ бүгінгі күнге дейін сақталған. Бүгінгі күні Keldrimäe қонақ үйі кешен орнында орналасқан. Кассари 18 ғасырдың басында Ваемла мүйісінен бөлінді. Флора, фаунасы Өсімдік әлемі шалғынды, қылқан жапырақты және арша тоғайымен ұсынылған. Көптеген құстар Кяйнаа шығанағына жақын аралда ұя салады. Галерея Дереккөздер
Едирне музейі

Едирне музейі — Едирне қаласындағы археология және этнография музейі. Орналасуы Музей Едирне қаласының орталығында, Кадирпашы Мектепа көшесінде орналасқан. Ол әйгілі Селимие мешітімен іргелес тұр. Тарихы Музей 1925 жылы Селимие мешітінің медресесінде Ататүріктің нұсқауымен доктор Рифат Осман, Ариф Дагдевирен және Неджми Иге тарапынан негізі қаланып құрылды. Алғашында тек археологиялық музей ретінде жоспарланғанымен, кейін этнографиялық жәдігерлер де жинақтала бастады. 1936 жылғы 25 қарашада (Түркияның Тәуелсіздік соғысынан кейін Едирне қаласының азат етілуінің 13 жылдығына орай) музейге медресенің екінші ғимараты қосылды. 1971 жылғы 13 маусымда музей жаңа ғимаратқа көшірілді. Жаңа ғимарат бұрынғы музейдің қасынан салынып, оның сәулетшісі Ихсан Кийгы болды. Ал ескі медресе ғимараты Ислам өнері музейі ретінде қайта жобаланды. Археология бөлімі Алғашқы экспозициялар палеонтологияға арналған. Мұнда піл, мүйізтұмсық және жылқының сүйектері қойылған (қазіргі уақытта піл мен мүйізтұмсық Түркия аумағында жойылып кеткен). Археологиялық жәдігерлер арасында халколит дәуіріне тиесілі кейбір қалдықтар бар. Алайда экспонаттардың басым бөлігі эллинизм, Рим және Византия дәуірлеріне жатады. Әсіресе Афродитаға арналған терракоталық мүсіншелер ерекше назар аударарлық. Сондай-ақ фракиялықтарға тән жерлеу стелалары да көрмеге қойылған. Этнография бөлімі Бұл бөлімде негізінен Осман кезеңіне тиесілі заттар қойылған. Олардың қатарында келін бөлмелеріндегі кілемдер, шкафтар және түрлі киімдер бар. Сонымен қатар хамамға (түрік моншасына) және Едирненің көне дәстүрлі үйінің қонақ бөлмесіне арналған арнайы экспозициялар ұсынылған. Дереккөздер Сілтемелер * [https://web.archive.org/web/20170303031103/http://www.edirnemuzesi.gov.tr/Diger/sanal-gezi/index.html Virtual museum]
Эстония өнер академиясы

Эстония өнер академиясы (, EKA) — өнер, дизайн, сәулет, өнер тарихы салаларында білім беретін Эстониядағы жоғары оқу орны. Тарихы Эстония өнер академиясының бастауы 1914 жылы Эстония көркемсурет қоғамы Таллин өндірістік өнер мектебін құрған кезден басталады. Эстонияның Тәуелсіздік соғысынан кейін, 1924 жылы Таллин өндірістік өнер училищесі Мемлекеттік өндірістік өнер мектебіне айналды. 1940 жылы Эстония КСРО құрамына кіргеннен кейін мектеп Яан Коорт мемлекеттік қолданбалы өнер мектебі болып аталды. 1944 жылы мектеп Эстон КСР Таллин мемлекеттік қолданбалы өнер институты болып өзгертілді. 1989 жылы институт Таллин өнер университеті болып аталды, бұл мектеп тарихындағы жаңа кезеңнің басталғанын білдіреді. 1995 жылы Таллин өнер университеті Эстония өнер академиясы деп аталды, бұл атау 1996 жылы сертификатталған. 1997-2000 жылдары жаңа және заманауи кітапханалар салынды. 2002 жылы Академияның оқу бағдарламалары Болон декларациясының қағидаттары негізінде Еуропалық Одақтағы жоғары білім берудің стандартты жүйесіне сәйкес жаңартылды. Жаңартылған бағдарлама бойынша оқитын алғашқы студенттер 2006 жылы оқуын аяқтады. Сипаттама Өнер академиясы белсенді білім беру және ғылыми-зерттеу мекемесі және аймақтық мәдени кеңістікті қалыптастыратын және тұрақты өмір сүру ортасын құруға үлес қосатын бейнелеу мәдениетіндегі инновациялардың жетекші ұлттық орталығы. EKA QS World University Rankings рейтингі бойынша әлемдегі ең үздік 200 сәулет және дизайн университеттерінің қатарына кіреді. Қазіргі уақытта Академияда 1200-ден астам студент бар, олардың көпшілігі халықаралық серіктес университеттердегі алмасу бағдарламаларына қатысады. EKA бүкіл әлем бойынша жүзден астам университеттермен ынтымақтасады және бірнеше халықаралық жоғары білім беру желілерінің бөлігі болып табылады. Дәріс берушілер мен нұсқаушылар — халықаралық деңгейде танылған суретшілер, сәулетшілер, дизайнерлер, тарихшылар мен ғалымдар. Эстониядағы және шетелдегі университеттерден шақырылған оқытушылар тұрақты қонақтар болып табылады. EKA ағылшын тілінде оқытылатын алты магистрлік бағдарламаны ұсынады: анимация, заманауи өнер, қолөнертану, графикалық дизайн, өзара әрекеттесу дизайны және урбанистика. Сонымен қатар, екі бірлескен магистрлік бағдарлама бар: Таллин университетімен бірлесіп ұсынылатын әдебиет, бейнелеу мәдениеті, кинотану магистрі бағдарламасы, Латвия өнер академиясы және Лапландия университетімен бірлесіп ұсынылатын сервистік дизайн стратегиялары мен инновациялар саласындағы магистрлік бағдарлама. Барлық магистратура бағдарламалары екі жылға есептелген. Эстония өнер академиясы көрмелер, конференциялар мен шеберлік сабақтарын ұйымдастырып, елдің мәдени өміріне белсенді қатысады. Академияның студенттері мен оқытушылары халықаралық байқаулар мен фестивальдерге тұрақты түрде қатысып, жоғары дайындық деңгейін және шығармашылық әлеуетін көрсетуде. Дереккөздер
Эстония Музыка және театр академиясы

Эстония vузыка және театр академиясы — Эстонияның астанасы Таллин қаласында жоғары музыкалық-педагогикалық оқу орны және музыкатану, фольклортану, эстетика және музыкалық педагогика ғылыми орталығы. Тарихы Таллин жоғары музыка мектебі 1919 жылы 28 қыркүйекте жеке оқу орны ретінде құрылды. Оның бастауында әр түрлі ресейлік жоғары музыкалық оқу орындарынан және туған жерге оралған Артур Капп, Артур Лемба және Ян Тамм эстон текті профессорлар тобы тұрды. 1923 жылы мектеп Таллин консерваториясы болып өзгертілді. Бірінші түлектер 1925 шығарылды. 1940 жылы Эстония Кеңес Одағына қосылғаннан кейін музыкалық білім беру кеңестік идеологиялық нұсқауларға сәйкес жүргізіле бастады. 1950 жылдардың ортасында консерваториядағы жағдай қалыпқа келе бастады. 1957 жылы драма бөлімі ашылып, 1970 жылдары 1950 жылы жабылған орган класы қайта жанданды. 1989 жылы Таллин консерваториясының бұрынғы атауы қалпына келтірілді, ал 1993 жылы ол Эстония музыка академиясы болып өзгертілді. Сипаттама Эстонияның музыка және театр академиясы (EAMT) бакалавр, магистр және аспирантура деңгейлерінде музыка мен драманың барлық негізгі бағыттары бойынша орта білімнен кейінгі білім беретін мемлекеттік университет болып табылады. EAMT Еуропадағы ең функционалды музыкалық білім беру мекемелерінің бірі болып саналады, Таллиннің орталығында орналасқан, ауданы 13 500 м 2 нысан. Ғимаратта 150 орындық камералық зал, 77 оқушыға арналған үлкен аудиториясы бар хор залы, барокко органы бар 40 орындық тыңдау залы, опера студиясы, электронды музыка зертханасы мен дыбыс жазу студиясы, компьютер бөлмесі бар кітапхана, асхана бар. 2019 жылы ғимаратқа жаңа қосымша ретінде ауданы 6000 м 2 болатын концерт залдарының жаңа кешені ашылды. EAMT бірқатар университеттермен халықаралық интенсивті курстарға ұйымдастырушы немесе серіктес ретінде қатысады және Еуропалық консерваториялар қауымдастығы, Музыка және музыка академиялары (AEC), Солтүстік музыка академиялары қауымдастығы (ANMA), Еуропа өнер институттары лигасы (ELIA), өнер менеджментінің Еуропалық білім беру желісі (ENCATC), Өнерді басқару қоғамы (AIMAC) және халықаралық джаз мектептері қауымдастығы (IASJ). Факультеттер мен бөлімшелер *Жез және ағаш үрмелі аспаптар; *Камералық музыка; *Музыка теориясы және композициясы; *Жүргізу; *Джаз музыкасы; *Музыкатану; *Фортепиано; *Ішекті музыкалық аспаптар; *Ән айту; *Музыкалық білім; *Музыкалық орындаушылық оқытушыларын даярлау; *Драмалық өнер. Дереккөздер
Тимофей Васильевич Васильев

Тимофей Васильевич Васильев (; 3 наурыз 1897 жыл, Мариинск уезі, Томск губерниясы – 23 маусым 1939 жыл, Мәскеу) — эрзя заңгері, қоғамдық-саяси қайраткер, Мордовия заманауи сот жұмысы жүйесінің негізін қалаушы. 1917 жылғы Қазан төңкерісіне қатысты. Өмірбаяны Тимофей Васильев қоныс аударған эрзялар отбасында дүниеге келген. Васильев жастайынан шахтада жұмыс істейтін. Жас Васильевтің оқуға деген ниетін көрген бітістіруші сот оны бітікші қызметіне алды. Төңкеріс пен азамат соғысы жылдарында Васильев Омбыдағы тұңғыш кеңестік халық судьясы болды. Омбы мен Тарадағы тұңғыш революциялық трибуналды Васильевтің өзі ұйымдастырған болатын. Көп ұзамай ол Губерния Халықтық судьялар кеңесінің төрағасы болып та сайланды. 1918 жылы Омбыны өз бақылауына колчакшылар алды да, Васильев партизан қозғалысына қатысатын болды, штаб қолбасшысына айналды. 1920 жылдан 1923 жылға дейін Васильев Енисейск губерниялық әділет бөлімінде қызмет етті, кейін Қиыр Шығыс республикасының Басты әскери-саяси мектебінде батальон басқарды. 1924 жылдан 1928 жылға дейін Васильев Мәскеу мемлекеттік институты заң факультетінің құқық-шаруашылық бөлімінде білім алды. 1926 жылғы қаңтарда ол Башкириядағы прокурор көмекшісі болып тағайындалды. 1927 жылы астанаға оралған ол Мәскеу губерниялық қорғаушылар алқасында жұмыс тапты. 1929 жылғы 5 желтоқсанда Васильев БОАК ұйымдастыру бөліміне қосылды. Васильев пен Мордва мәселесі Мәскеудегі оқуы кезінде Васильев мордва жастары студенттер үйірмелеріне белсенді қатысатын, КОКП ОК мордва бөлімінің органы болған «Якстере Теште» (Қызыл жұлдыз) газетінің редакторы болды, нұсқаушы болуға БОАК бөліміне шақырылды. 1924–1925 жылдары Васильев Мордовия автономиясының құрылуына ат салысты. 1928 жылы Васильев Мордовия округтік сотының бірінші төрағасы болып тағайындалды. Оның қатысуымен Мордовияның соттарында жергіліктендіру саясаты жүргізілді — сот жұмысы жергілікті халықтардың тілдеріне аударылатын болды. 1931 жылы Васильевтің «Мордовия» кітабы жарық көрді. Бұл идея мордва идеясын анықтайды, зерттеуші өлкетанушыларға анықтамалық бола алады: өлкенің физикалық-географиялық келбеті, Мордовия халқы, тарихы, шаруашылығы және мәдениеті, жергіліктендіру нәтижелері жайлы баяндайды. Сауда өкілдігі 1931 жылы Васильев КСРО-ның Ұлыбританиядағы Сауда өкілдігінің бірінші төрағасы болып тағайындалды. 1934 жылғы 16 ақпанда Васильев қатысуымен қатынастары нашар КСРО мен Ұлыбритания арасында сауда келісімі жасалды. Судья Васильев қабілетіне күмәндануға еш себеп таппады, оның өз ел мүддесіне өкілдік ететінін айтты. Васильевтің жетістігі кеңестік деп саудадан британдық бюджетке түсетін салық төлемдерінің айтарлықтай төмендеуін (бір жарым миллион фунт стерлингке жуық) санауға болады. Осы жұмысы үшін Васильев 1937 жылғы қарашада арнайы сыйлық алды. Еске алу * 2007 жылы «Мордовия» кітабы Саранскіде қайта басып шығарылды. * 2012 жылғы қазанда Т.В. Васильевті еске алу Мордовия Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы орын алды. * 2014 жылғы қыркүйекте, Мәскеу мемлекеттік университетінің заң факультетінде Васильевке арналған «Күрестегі өмір» кітабы жарық көрді. Дереккөздер
Таллинн техникалық университеті

Таллинн техникалық университеті — Эстониядағы ең көне инженерлік-техникалық университет. Машина жасау, бизнес және мемлекеттік басқару саласындағы елдің жетекші оқу орны болып табылады. Тарихы 1918 жылы 17 қыркүйекте Эстония инженерлерінің қоғамы арнайы инженерлік курстар үшін Эстония инженерлік мектебін ашу туралы шешім қабылдады. Бұл күн Таллин технологиялық университетінің құрылған күні болып саналады. 1919 жылы мектеп жеке инженерлік техникумға, ал 1920 жылы институтқа айналды. 1936 жылы 15 қыркүйекте университет университет мәртебесін алды. Бүгінгі таңда бұл университет елдегі осындай профильдегі жалғыз оқу орны және Эстониядағы ең ірі университеттердің бірі болып табылады. Сипаттама 2018 жылы білім ордасы 100 жылдық мерейтойын атап өтті. Бүгінде мұнда тек Эстония азаматтары ғана емес, әлемнің 90 елінен бір жарым мыңға жуық студент білім алуда. Әлемдік үздік университеттер рейтингінде Таллинн технологиялық университеті (TUT) 601-650 орындарда. TUT Еуропалық университеттер қауымдастығы (EUA), CESAER, CEEMAN, EFMD және BMDA сияқты халықаралық қауымдастықтармен белсенді түрде ынтымақтасады. Университет бакалавриат, магистратура және басқа да білім беру бағдарламаларын ұсынады. Университет аумағында заманауи кітапхана бар. Университет мәдениетаралық алмасуды белсенді түрде дамытады: алмасу бағдарламалары бойынша келген шетелдік студенттер жергілікті студенттермен бірге тұрады және оқиды, бұл халықаралық байланыстар орнатуға және білім беру тәжірибесін байытуға көмектеседі. Университет кампусы студенттерге көптеген мәдени, әлеуметтік және кәсіби мүмкіндіктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Университет факультеттері *құрылыс; *энергетика; *әлеуметтік; *ақпараттық технология; *экономикалық; *материалдардың химиясы мен технологиясы; *математика және жаратылыстану ғылымдары; *механикалық. Дереккөздер
Алақұш Тегін

Алақұш Тегін Құри немесе Алақұш Дигит Құри (, Alāqūsh Tīkīn Qūrī; , Āláwùsī Tījí Hūlǐ; қайтыс болған жылы — 1211) — оңғұттар тайпасының көсемі және Шыңғыс ханның одақтасы болған. Биографиясы Ол түркі тектес несториан билеуші болған және алғаш рет тарихи деректерде 1203 жылы Найман ханы Таян хан онымен байланысқа шыққанда аталады. Екеуінің мәдениеті мен діні ұқсас еді. Наймандар Шыңғыс ханға қарсы одақ құруды көздеп жатқан кезде, Алақұш жасырын түрде Йоханнан есімді елшіні Темүжінге жіберіп, туып келе жатқан қауіп-қатерлер туралы хабарлаған. 1204 жылы Таян хан өлтірілді, ал Алақұш Тегін Шыңғыс ханмен одақ құрды, оған адалдық танытып, 1207 жылы Шыңғыс ханның қызы Алахай Бекиді ұлы Бұян Шыбанға некелеп алды. Моңғолдардың Солтүстік Қытайға жорығы кезінде, Алақұш Шыңғыс ханға көмектесіп, Цзин әулетіне қызмет етіп жүрген кезінде күзеткен Ұлы Қытай қорғанының өткелін тапсырып берген. Алайда, кейінірек 1211 жылы Өңгүттер Шыңғыс ханға қарсы көтеріліс жасап, Алақұш пен оның ұлын өлтірді. Ақыры көтеріліс басылған соң, Шыңғыс хан арба дөңгелегінен биік барлық Оңғұт ерлерін өлтіруге бұйрық берді, бірақ Алақұштың жиені Шигү (қытайша Чжэнго) мен Алақай Бике оны райынан қайтарды. Сөйтіп, тек кісі өлтіруге себепші болғандар мен олардың отбасылары ғана жазаланды. Кейін Алақай Бике Шигүге күйеуге шықты. 1305 жылы Юань әулетінің Чэнцзун императоры Алақұшқа қайтыс болғаннан кейін Гаотан патшасы (高唐王) деген атақ берді. Жанұясы Алақұштың ұрпақтары Бөржігін әулетімен некелесуді жалғастырып, бірнеше ұрпақ бойы империя ішінде ерекше мәртебеге ие болып отырды: *Бұян Шыбан (қайтыс болды 1211) — Алақай Бехиге үйленген; *Бояохэ — 1225 жылы левират бойынша Алақайға үйленді; *Күн Бұқа (君不花), Чжунсян ханзадасы — Гүюктің қызы Елмиш хатунға үйленген; Сун мемлекетіне қарсы шапқыншылықта қайтыс болды; *Нанцядай, Чжунле ханы — Боржығын әулетінен Елянчжен ханшайымға үйленген; *Көліншек, Чжао Кансидің ханы — Бүрінің немересі, Ұйғыр ханшайымға үйленген; *Антонг — (толық мәлімет жоқ); *Ай Бұқа (愛不花) — Құбылай ханның қызы, Чжао мемлекетінің Ұлы ханшайымы Юэлеге үйленген; *Жорж (Көргіс, 闊里吉思), Гаотан ханзадасы — Цидің Аға ханшайымы Құтадмішке (Жэньцзиннің қызы), кейін Темір ханның қызына (Чжао ханшайым) үйленген; 1298 ж. қайтыс болды; *Жон (Шуань, 朮安) — Гаммаланың қызы Аратнабалаға үйленген (Гаммала — Жэньцзиннің ұлы, 1263–1302); *Есен Қаймыш — бала кезінде қайтыс болған; Жоханнан (Шухунан, 朮忽難), Гаотан ханзадасы: Құрудай ханзаданың қызы Емиянганчжен ханшайымға үйленген (Құрудай — Шыңғыс ханның алтыншы ұлы Хүлгеннің немересі); Дармабаланың немересі Найла Бұқаның қызы Ашитулу ханшайымға үйленген; *Арыбадей — Вэй князьдігінің ханзадасы Ванцзенің қызы Нулун ханшайымға үйленген (Мөңкенің шөбересі); *Бижахия ханшайым — Гаммалаға тұрмысқа шыққан (дерек қажет); *Еліуан ханшайым — Маңғала ұлы Алтан Бұқаға тұрмысқа шыққан (дерек қажет); *Құтлық ханшайым — Құрудай ұлы Ебүгенге тұрмысқа шыққан (дерек қажет); *Йер Бұқа (拙里不花) — Юньнань өлкесінің губернаторы болған; *Констанция (Құштанз, 火思丹) — Өгедей ханның шөбересі Булоучу ханзаданың ұлы Чжухужен ханзадасына тұрмысқа шыққан. Дереккөздер
Канада премьер-министрі

Канада премьер-министрі (, ) — Канада үкіметінің басшысы, әдет-ғұрып бойынша Канада Қауымдар палатасында ең көп орындықтарға ие саяси партияның басшысы. Премьер-министр өмір бойы құрметті атағын иеленеді. Қазіргі премьер-министр — Марк Карни, Канада Либералдық партиясының жетекшісі, ол 2025 жылдың 14 наурызында ант қабылдады және Канада премьер-министрінің міндетін ресми түрде бастады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://www.pm.gc.ca Ресми сайты]
Муллуту-Суурлахт

Муллуту-Суурлахт — Эстониядағы төртінші ірі көл, Сааремаа аралында орналасқан, Курессааре қаласынан батысқа қарай екі километр жерде. Көлдің ауданы шамамен 1440 гектарды құрайды, ал тереңдігі 2,1 метрге дейін жетеді. Көлдің суы тұзды су болып табылады. Муллуту-Суурлахт екі бөліктен тұрады. * Суурлахт — Муллуту-Суурлахт көлідің шығыс бөлігі. * Муллуту — көлдің батыс бөлігі. Тұрақты көктемгі су тасқындары кезінде (1,16 м дейін) көл жақын маңдағы Паадла, Вягара және Каалупеа су айдындарымен қосылып, екі жарым есе ұлғаяды. Көлге ұзындығы 3 км болатын Насва өзені құяды. Су тасқыны кезінде өзен теңізден көлге ағып, қалыпты жағдайда — керісінше. Осылайша, көл балыққа бай, әсіресе онда шортан, табан, алабұға, сазан, ақсерке, құзғын, қаяз, жершіл, құйрық, қаяз, балықшылар, алабұға, балықтың көптеген түрлері кездеседі. Суурлахт шығыс бөлігінде Рахину деген кіші арал орналасқан (ауданы 3 га). Құм мен тас араласқан, кей жерлері балшықты, құмды немесе сазды болып келетін, төменгі жағалаулар бар. Көлдің екі бөлігі үлкен Хидре Нукк жарты аралымен бөлінген. Муллуту және Вягара шығанақтарының жағалаулары өте төмен және қамыс өсімдіктерімен жабылған. Муллуту шығанағының солтүстігінде тереңдігі 0,2—0,3 м жетеді. Оңтүстік бөлігінде, Насва өзенінің аузына жақын жерде, көлдің тереңдігі 1,7 м-ге дейін жетеді. Жағалаулары 0,4 м биіктікте, құм мен балшық қабатымен жабылған. Вягара шығанағының тереңдігі 1,1 м. Муллутуға Каармисе және Кярла өзендері, Суурлахтқа Унимяе өзені құяды. Дереккөздер
Ватикандық Пьета

Ватикандық Пьета — Микеланджело Буонарротидің 1499 жылы жасаған мүсіні. Онда әулие Мәриямнің өз ұлы Исаны кресттен алып тастағандағы кейпі бейнеленген. Микеланджело бұл мүсінді 24 жасында бітіріп шыққан. Ол Ватикан қала-мемлекетінің негізгі ғимараты болып есептелінетін Әулие Петер базиликасында орналасқан. Мүсін биіктігі — 1,74 метр, ені — 1,95 метр. Каррара қаласынан әкелінген мәрмәрден жасалған. Бұл Микеланджелоның қолтаңбасы қойылған жалғыз туынды. Кескіндемеші әрі жазушы Джорджо Вазаридің дерегінше, мүсін капеллада орнатылғаннан кейін Микеланджело оны тамашалауға өзі жиі келіп тұратын. Бір күні әлдебіреулердің әңгімесін тыңдағанда, олардың мүсінді мақтап, «оны миландық Гоббо жасапты» деген өсекті естіп қояды. Сонда келесі түні ол оралып, мүсінге «Микеланджело Буонарроти флоренциялық жасаған» деген жазуды нақыштап қояды. 1637 жылы Рим папасы Урбан VIII мүсінге қатысты каноникалық коронация рәсімін өткізуді бұйырды. 31 тамыз күні итальян шебері Фантино Таглиетти жасаған тәж мүсіннің үстінен ресми түрде орнатылды. Ал 1713 жылы сол тәжді ұстағандай етіп, жанына екі ұшатын бала періштенің мүсіндері қосылды. Бірақ 1749 жылы тәж мен періштелерді қайтадан алып тастаған. Дереккөздер
Майер Беван

Майер Стефан Мейджор Беван (; , Окленд, Жаңа Зеландия) — жаңа зеландиялық және канадалық футболшы, шабуылшы. Жетістіктері Командалық ; «Окленд Сити» * Жаңа Зеландия чемпионы: 2019/20 Сілтемелер * https://www.transfermarkt.com/-/profil/spieler/419571
Вильдпарк

Вильдпарк — Германияның Карлсруэ қаласында орналасқан, футбол матчтарына арналған стадион. Бұл стадион Карлсруэ футбол клубының үй алаңы болып табылады. Тарихы Стадион Карлсруэ сарайының солтүстік-шығысында орналасқан және аты айтып тұрғандай, Баден Ұлы Герцогтарының Хардтвальдтағы бұрынғы бұлан бағы (Wildpark) аумағына кіреді. Бұл жерде 1922 жылдан бері футбол алаңдары бар, ал стадионның өзі 1955 жылы салынған және содан бері бірнеше рет күрделі жөндеуден өткен. 2006 жылы стадионды қайта салу туралы шешім қабылданды. Алайда Карлсруэ қаласы мен Карлсруэ клубы қаржыландыруға қатысты дау-дамайға тап болып, ақыры бұл жобадан 2014 жылы бас тартты. Екі жылдан кейін қала билігі стадионды жаңарту туралы тағы шешім қабылдап, құрылысқа бұрынғы орынды пайдаланып, қаржыны негізінен қала өз мойнына алды. 2018 жылдың қарашасында ескі стадионның кей бөліктерін бұзу және жаңа 34 302 орындық аренаны салу жұмыстары басталды. Жаңа Вильдпарк стадионы 2023 жылдың шілдесінде ашылды, жоба құны шамамен 155 миллион еуро болды. 2021 жылы BBBank компаниясы бес жылға стадионның атауын пайдалану құқығына ие болғаны жарияланды. 2023 жылдың 19 шілдесінде Карлсруэ клубы жаңа стадионның ашылуын Ливерпульге қарсы маусым алдындағы жолдастық матчпен атап өтті. Кездесу ағылшын клубының 4:2 есебімен жеңісімен аяқталды. Дереккөздер
Хардтвальд

Хардтвальд — Германияның оңтүстік-батысындағы Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан орман. Ол Карлсруэ қаласының маңында, Рейн өзенінің оң жағалауында (шығысында), солтүстікте Шветцинген мен оңтүстікте Раштатт қалаларының аралығында орналасқан. Орманның шығысында Қара орман (Шварцвальд) жатыр. 18-ғасырда Карлсруэ қаласы дәл осы Хардтвальд орманында негізі қаланған.
Михаил Иванович Брыжинский

Михаил Иванович Брыжинский (; 6 қазан 1951 жыл, Новые Турдаки, Мордва АКСР – 22 желтоқсан 2020 жыл) адамның мінезі мен дүниетанымының қалыптасуы және оның қоршаған ортамен байланысы жайлы сөз айтады. Брыжинский, оған қоса, «Орыс-эрзя мектеп сөздігінің» (2015) және мордва әдебиеті туралы оқулық-хрестоматияның авторы ретінде белгілі. Хрестоматияны ол әйелі Надежда Никифоровнамен бірге басып шығарған болатын. Брыжинский 1990 жылдан бері КСРО Жазушылар одағының мүшесі еді. Ол РКФСР жалпы білімінің құрметті қызметкері, Мордовия Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2004), Мордовияның халық жазушысы (2014) атақтарына ие болған. 2020 жылғы 22 желтоқсанда Брыжинский қайтыс болды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.lib.e-mordovia.ru/Library/?Char%C1&id9 Михаил Иванович Брыжинский. Мордва әдебиетінің кітапханасы] (орысша)
Эстония авиация академиясы

Эстония авиация академиясы — Тарту қаласындағы ұшқыштар мен авиация мамандарын дайындайтын мемлекеттік жоғары оқу орны. Тарихы 1993 жылы Тарту авиациялық колледжі деп аталып, ол кейінірек бүгінгі таңда Эстония Авиация академиясы (EAVA) деп аталатын заманауи білім беру құрылымы. Әуе саласының білікті мамандарын дайындайтын орталық ретінде ойластырылған бұл мекеме ұзақ жылдар бойы өз миссиясын сәтті атқарып келеді. Бастапқыда академия Қоршаған ортаны қорғау ғылымдары университетінің және Тарту әуежайының үй-жайлары мен нысандарын пайдаланды. 2011 жылы университетке әуежай жанынан жаңа ғимарат салынды. Сипаттама Эстония Авиация Академиясы эстониялық және халықаралық авиациялық кәсіпорындар мен ұйымдар үшін мамандарды дайындайтын және дайындайтын мемлекеттік кәсіптік жоғары оқу орны болып табылады. Академия сонымен қатар Erasmus+ бағдарламасы аясында студенттермен алмасу мүмкіндіктерін ұсынады. Қазіргі уақытта академия төрт факультетке бөлінген: әуе қозғалысын басқару, коммерциялық ұшқыштарды даярлау, әуе қозғалысын ұйымдастыру және авиациялық техника. Онда 60-қа жуық оқытушылар мен ғылыми қызметкерлер, 340-қа жуық студенттер бар. Эстония Авиация академиясына тән ерекшеліктердің бірі оқу мен оқытуды авиакәсіпорындардың тәжірибелі мамандары мен келісім-шарт негізінде жұмыс істейтін басқа жоғары оқу орындарының оқытушылары жүргізеді. Бұл білім мен оқытудың тұрақты жоғары сапасын және оның Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) мен Еуропалық авиациялық қауіпсіздік агенттігі (EASA) белгілеген талаптарға сәйкестігін сақтауға көмектеседі, бұл өз кезегінде Академия түлектеріне Эстония және Еуропаның еңбек нарығында жақсы мүмкіндіктер береді. Галерея Дереккөздер
Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)

Қазақстанның 75 ең дәулетті бизнесмені — 2025 — Forbes журналының қазақстандық нұсқасы жариялаған Қазақстанның ең бай 75 адамының тізімі. Активтердің нақты құны рейтингтік көрсеткіштерден өзгеше болуы мүмкін. Forbes мәліметтері бойынша, рейтингке қатысушылардың жиынтық байлығы өткен жылмен салыстырғанда 10,9 млрд долларға артып, 57,5 млрд долларға дейін өсті. Рейтингке қатысушылардың орташа жасы — 55 жас. Ең үлкені — Виктор Буллер 79 жаста, ең жасы — Тимур Турлов 37 жаста. 75 ең бай адам Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://forbes.kz/articles/75-bogateyshih-biznesmenov-kazahstana-2025 75 богатейших бизнесменов Казахстана — 2025]
УЕФА Еуропа лигасының финалы 2025

УЕФА Еуропа лигасының финалы 2025 — турнир тарихындағы 54-ші финал, Англияның қос клубы "Манчестер Юнайтед" пен "Тоттенхэм Хотспур" өзара кездесті. Матч 21 мамыр күні Бильбаода өтті. Қатысушылар Матч Детальдар Дереккөздер Сілтемелер *https://www.uefa.com/newsfiles/uefacup/2025/2044465_LU.pdf
УЕФА Конференция Лигасы финалы 2025

УЕФА Конференция Лигасы финалы 2025 — турнирдің төртінші финалы, Испанияның "Реал Бетис" клубы мен Англияның "Челси" команда күш сынасты. Матч 28 мамырда Вроцлав қаласында өтті. «Челси» Конференция лигасын жеңіп алып, ерекше бір рекорд орнатты. Лондондық клуб Еурокубоктердің үшеуін де – Чемпиондар лигасын, Еуропа лигасын және Конференция лигасын жеңген алғашқы команда атанды. Қатысушылар Матч Детальдар Дереккөздер Сілтемелер *[https://www.uefa.com/uefaeuropaconferenceleague/ Турнирдің ресми сайты]
Грич туннелі

Грич туннелі — Загребтің орталығында Грич тарихи ауданында орналасқан жаяу жүргіншілер туннелі. Сипаттама Загребтегі Грич туннелі 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Загребтің жергілікті халқын әуе шабуылынан құтқару үшін баспана ретінде салынған. Грич туннелінің ұзындығы 350 метр (немесе 1150 фут) және ені 3,2 метр (немесе 10 фут) және орталық залы бар.Тоннельдің алты шығу жолы бар: батысы Месничка көшесіне, шығысы Радича көшесіндегі №19 үйдің ауласына және төрт тармағы бар. Туннельдің ауданы шамамен 2200 шаршы метрді құрайды. Ұзақ уақыт бойы туннель қойма ретінде пайдаланылып, ұмытылып, қараусыз қалған. Тарихы 1943 жылы Загребті бомбалаудан қорғану мақсатында, Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің премьер-министрі Никола Мандич Горни-Град төбесінің астында қоғамдық әуе шабуылына қарсы баспана салуға бұйрық берді. Құрылымды жобалау инженерлер Абрамовичке, Сеняковичке және Вайдаға тапсырылды. Бастапқыда туннельді 90 жұмыс күнінде салу жоспарланған. Туннель негізінен Загреб аймағынан алынған қиыршық тас және Босниядан алынған ағаш сияқты жергілікті материалдармен салынды. 1947 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін тоннель жөнделді. Құрылымды ылғалдың түсуінен қорғау бойынша жұмыстар жүргізілді. 1949 жылы туннельді Malina азық-түлік компаниясы қойма ретінде пайдаланды. 1993 жылы Хорватияның Тәуелсіздік соғысы кезінде туннельде Германия мен Ұлыбританияның танымал диджейлері қатысқан Хорватиядағы The Undercity Rave атты алғашқы жаппай дискотека болды. Соғыс жүріп жатқанына қарамастан, туннельдік дискотека бүкіл Еуропадан мыңдаған қатысушыларды тартты. Би барлық қатысушыларды сыйдыра алмағандықтан, туннель сыртында жалғасты. Кейін туннельді жұртшылыққа ашу туралы шешім қабылданып, оны қалпына келтіру жұмыстары басталды. 2016 жылы Грич туннелінде Сезім мұражайы/ Museum of Senses ашылды, келушілерді Загреб тарихымен таныстырады және бірден Загребтің ең танымал көрікті жерлерінің біріне айналды. Дереккөздер
Айшекадын мешіті

Айшекадын Мешіті — Едирнедегі (Түркия), Айше Кадын ауданындағы мешіт. Тарихы Мешітте шебер туралы және ғимараттың өзі туралы жазбалар жоқ. Алайда бүгінде ғибадатханада латын әліпбиімен жазылған, Қор басқармасы дайындаған - мешітті 14 ғасырда Айше Кадын есімді қайырымды адам салған деген жазулар бар. 1468 жылы Айша Кадын қаражатына салынған құрылым бүгінгі күнге дейін негізінен сақталған. Айша Кадын көптеген дүкендер мен моншалар салуға қаражат бөлді. Мешіт маңында дәрет алатын шүмектер сол кездегі қайырымды Қажы Мусли деген кісінің қаражатының есебінен пайда болған. Олар ғимарат ашылғаннан кейін шамамен 80 жыл өткен соң (1647 жылы) орнатылды. Сипаттама Айшекадын — Эдирненің ең танымал аудандарының бірі. Бұл жер Мехмет Челебидің қызы Айше Хатунның есімімен аталады. Бади әпендінің айтуынша, 1752 жылы шілдеде болған күшті жер сілкінісінен көптеген ғимараттар қатты зақымданған. Солардың бірі – Айшекадын мешіті. Атап айтқанда, күмбезі мен мұнарасы бөлшектеніп құлаған. Кейінгі жылдары мұнара тағы да найзағайдан зақымданған. Айшекадын толығымен кесілген тастан салынған және өте жақсы шеберлікке ие. Шаршы жоспар бойынша салынған мешіттің бір ғана күмбезі бар. Харим (қасиетті орын) ағаш шатырмен жабылған. Харимге кіре беріс жағынан шатырдың бұл бөлігі алға қарай қисайғанын байқауға болады. Харимді жауып тұрған күмбездегі ойылған тромпалар (конустың бөлігі түріндегі ойыс беті) назар аудартады. Сегіз қырлы барабан классикалық сәулет идеяларына қайшы келеді, мешіттің көркін бұзады деген пікір бар. Мешіттің ең маңызды реставрациясы 1752 жылдан кейін болды. Мешіт салған шебер ғимараттың күмбезін табиғи шөптен жасалған түрлі әшекейлермен және жұмыртқаның ақ бояуымен безендірген. Ғимараттың ағаш бөліктері мен мінбері ұсақ өрімдерден жасалған. 450 жыл бұрын жасалған 2,5 метрлік ағаш сағат әлі де жұмыс істеп тұр. Құрылғаннан бері жөндеу көрмеген мешітті алғаш рет Измир аймақтық қорлар басқармасы қалпына келтірді. Дереккөздер
Үлкен Енисей

Үлкен Енисей (орысша: Большой Енисей, тываша: Бии-Хем) — Ресейдегі Тыва Республикасы арқылы ағатын өзен. Ол Енисей өзенінің екі үлкен саласының бірі (екіншісі — Кіші Енисей). Географиясы * Бастауы: Моңғолияның солтүстік-батысындағы Қарабалық көлінен басталады. * Ағысы: Тыва Республикасының аумағы арқылы ағады. * Құятын жері: Қызыл қаласының маңында Кіші Енисеймен қосылып, Енисей өзенін құрайды. * Ұзындығы: 605 км * Алабының ауданы: 56 800 км² Сипаттамасы Үлкен Енисей таулы аймақтардан бастау алатындықтан, ағысы жылдам және тасты болып келеді. Өзен алабында көптеген көлдер мен батпақтар бар. Суының температурасы жазда жоғарылап, қыста қатты қатады. Өсімдіктер мен жануарлар Өзеннің жоғарғы ағысында тайга ормандары басым. Мұнда қарағай, балқарағай және қайың ағаштары өседі. Өзеннің төменгі ағысында дала және орманды дала өсімдіктері кездеседі. Өзенде шортан, алабұға, торта және басқа да балық түрлері мекендейді. Өзен алабында бұлғын, түлкі, қасқыр, аю және басқа да жануарлар кездеседі. Сілтемелер *[https://www.promved.ru/articles/article.phtml?id1101&nomer41 Үлкен Енисейдің бастауы]
Владимир Павлович Рябов

Владимир Павлович Рябов (; 1 сәуір 1900 жыл, Лобаски, Ичалки ауданы – 22 мамыр 1938 жыл, Саранск) — эрзя агрономы, аудармашы, редактор. Мордовиядан шыққан тұңғыш ғалым-агроном ретінде тарихта ізін қалдырған Рябов, оған қоса, орыс жазушылар мен ақындарының шығармаларын және КСРО Конституциясын эрзя тіліне аударғанымен белгілі. Өмірбаяны Владимир Рябов 1900 жылғы 1 сәуірде, Лобаски ауылында (қазіргі Ичалки ауданы, Мордовия), эрзя шаруалар отбасында дүниеге келген. 1927 жылы ол Мәскеудегі Покровский институтының жұмысшы факультетін аяқтады. 1932 жылы Рябов Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясындағы оқуын бітірді. Мордовияға оралған ол Мордовия аграрлық педагогикалық институтында оқытатын болды. 1933 жылдан 1937 жылға дейін Рябов Мордовия кітап баспасының ауылшаруашылық әдебиеті бөлімінде редактор болған. Рябов орыс тіліндегі шығармаларды эрзя тіліне аударумен белсенді айналысатын: аударған авторларының қатарында Александр Пушкин, Михаил Лермонтов пен Николай Некрасов болған. 1937 жылы Пушкиннің «Балықшы мен балық» атты ертегісінің аудармасы негізінде эрзя-неміс сөздігі құрастырылып, 1978 жылы Гамбургте жарық көрген болатын. Рябов туыстас фин-угор тілдерінен тұңғыш аударғандар қатарында да бар: оның «Калевала» карел-фин дастанын жарты аударғаны қазір де едәуір нақты аударылған деп бағаланады, ол жылдардағы эрзя тілінің нормалары енді ғана қалыптасқанына қарамастан да. 1937 жылы Мордва АКСР ОАК Рябовқа «жауапты тапсырма» тапсырды: 1936 жылғы желтоқсанда ғана қабылданған КСРО Конституциясын эрзя тіліне аудару Рябовқа тапсырылды. 1937 жылы Мордовия мемлекеттік баспасында жұмыс істеп, Саранскіде тұрып жүрген «партиясыз» Рябовты КСРО үкіметі қамауға алды. 1938 жылғы 23 мамырда КСРО Жоғарғы сотының әскери коллегиясы Рябовты «контрреволюциялық істері» үшін кінәлі деп таныды. Рябов ату жазасына кесілді де, 1938 жылғы мамырда, Саранск түрмесінде атылды. КОКП XX съезінен кейін 1957 жылғы 23 наурызда Рябов ақталды. Дереккөздер Қолданылған әдебиет * *
Турианчай қорығы

Турианчай қорығы — Әзербайжанда орналасқан мемлекеттік табиғи қорық. 1958 жылғы 6 мамырда құрылған. Бастапқыда аумағы 12 344 гектарды құраған, 2003 жылғы қаңтарда оның көлемі 22 488 гектарға дейін ұлғайтылды. Географиясы Қорық Үлкен Кавказдың оңтүстігінде, Боздаг жотасының сілемдерінде, Алиджанчай мен Гёйчай өзендерінің аралығында орналасқан. Мұнда шөлейт және құрғақ сирек орманды алқаптар басым. Ормандар негізінен пісте, арша және емен ағаштарынан тұрады. Бұл өсімдіктердің топырақты қорғау, су ресурстарын сақтау және климатты реттеу тұрғысынан маңызы зор. Қорықтың аумағы Ағдаш, Оғуз, Евлах және Габала аудандарын қамтиды. Флорасы мен фаунасы Қорық аумағында аршаның үш түрі өседі: шолақ арша, қызыл арша және көпжемісті арша. Сонымен қатар мұнда грузин емені, анар және басқа да ағаш түрлері кездеседі. Қорықта 24 сүтқоректі, 20 бауырымен жорғалаушы және 3 қосмекенді түрі тіршілік етеді. Дереккөздер Сілтемелер *
Махмудчала

Махмудчала — Әзербайжандағы батпақты көл, Мұған жазығының оңтүстігінде орналасқан. Көл Биләсувар және Жалил-Абад аудандарының аумағында жатыр. Бұл аумақта әртүрлі жануарлар мен сулы-батпақты жерлерге тән құстар мекендейді. Олардың қатарында Әзербайжанның Қызыл кітабына енген султанка, каравайка және қалбағай да бар. Қоныс аударатын құстарды қорғау мақсатында мұнда «Махмудчала» аңшылық шаруашылығы құрылған. Тарихы Махмудчала көлі 1896 жылы Аракс өзенінің тасып, осы өңірді су басуы нәтижесінде пайда болған. Кейін Аракс өзенінің деңгейі тұрақталғаннан кейін, Махмудчала Болгарчай өзені мен Муған арықтарының сулары арқылы толығып отырған. Қазіргі кезде көл батпаққа айналған, ол екі бөліктен тұрады: Махмудчала және Агчала. 1965 жылы Болгарчай су қоймасы салынғаннан кейін, Махмудчала тек ирригациялық арналарының артық суларымен ғана қоректенеді. Этимологиясы Көл атауы оның қалыптасқан жергілікті аумағының атауынан шыққан. Бұл атау екі құрамнан тұрады: «Mahmud» (осы жерде орналасқан Махмудабад елді мекенінің атауынан) және «çala» (тікелей мағынасы — «ойыс», «шұңқыр»). Дереккөздер
Торағай

Турағай немесе Торағай — Әзербайжанда орналасқан лайлы жанартау. Ол Апшерон ауданында, Сангачал теміржол станциясынан батысқа қарай орналасқан. Сипаттамасы Жанартау Гобустан аумағында орналасқан. Оның 5–6 сөнген сопқы конусы бар. Сопқылық материал таралған аумақтың ауданы 686 гектарды құрайды. Дереккөздер
Гази Михал бек мешіті

Гази Михал бек мешіті — Осман сұлтаны Мұрат II тұсында Едирнеде (Түркия) салынған мешіт. Тарихы Гази Михал мешіті — Едирнедегі сақталған көне мешіттердің бірі. Оның маңдайшасында жазылған арабша мәліметке қарағанда, мешіт 1422 жылы Мұрат ІІ тұсында салынған. Жазбада Михал руынан Әзиз бейдің есімі де айтылады. Бұл отбасы тек Едирнеде ғана емес, Балқанның көптеген жерлерінде қайырымдылық шараларымен танымал болды. 1907 жылы Едирне қаласының көрікті жерлеріне талдау жасаған К.Гурлитт айтылу қателігінен мешіт атын қате жазып кеткен. Ұзақ уақыт бойы құрылысшының аты да, мешіт атауы да дұрыс жазылмағандықтан бұл құрылысқа қатысты шетелдік ақпарат көздерінде түсінбеушілік орын алған. Өкінішке орай, мешіт 1752 жылғы жер сілкінісінен қатты зардап шекті. Осы табиғи апаттан кейін оның мұнара бөлігі қатты зақымдалды. Қираған мұнара барокко стилінде қалпына келтірілді. Өз тарихында көптеген апаттарға тап болған Гази Михал мешіті 1891 жылы ерекше күрделі жөндеуден өтті. 1953 жылы болған жер сілкінісінің салдарынан ғимарат қайтадан бүлініп, ішінара қирағанымен, бұл жолы жөндеу жұмыстарын ешкім қолға алған жоқ. Ұзақ уақыт қараусыз қалған мешітті қалпына келтіру жұмыстары 40 жылдан кейін жүргізілді. Сипаттама Мешіт ойылған тастар мен кірпіштен салынған. Оның сыртқы қабырғаларында көзге көрінетін әшекейлер жоқ, бірақ ашық сұр түсті тастар мен қызыл кірпіштердің кезектесіп қабаттары жағымды сәндік әсер береді. Кіреберіс үстіндегі күмбездің ішкі жағында көк және сары бояумен боялған ою-өрнектің әлсіз іздері бар. Ағаш есіктер сүйір доғамен қапталған мәрмәр жақтауға орнатылған. Есіктердің үстінде араб қарпімен жазылған жазу бар. Архитектуралық тұрғыдан алғанда ғимарат аксиали-эйван мешітінің иллюстрациясы болып табылады. Бұл үш қабырғалы, бір жағы аулаға ашылатын төртбұрышты бөлме. Эйван әдетте қасиетті ғимаратқа монументалды кіреберіс ретінде қызмет етеді. Гази Михал мешітінің алдында бес аралықты кіреберіс бар. Оның орталық және одан жоғары аралығы үлкен сопақша күмбезбен жабылған, ал қалған аралықтарында жалпақ айқас күмбездері бар. Негізгі намазхана төртбұрышты түрде жасалған. Ол бекітілген үлкен жарты шеңберлі күмбезбен жабылған. Бір кездері дәуріштердің жатын орны болған екі бүйірлік бөлме кішірек қырлы күмбезбен жабылған. Бастапқыда бұл бөлмелерге орталық залдан кіруге болатын болса, енді оларға тек сырттан кіруге болады. Мешіттің шығыс жағында орналасқан бір балконы бар жалғыз мұнарасы бар. Галерея Дереккөздер
Язы-дюзю

Язы-дюзю — Әзербайжанның Губадлы ауданындағы жазық, ол Баргюшад және Акере өзендерінің аралығында орналасқан. Бұл өңірде мал шаруашылығы дамыған, сондай-ақ бидай, темекі және жүзім өсіріледі. Топонимикасы Атау жер бедерінің пішінін сипаттайды және «жазы, кең жазық» деген мағына беретін көне түркі сөзі «язы» мен осыған мағыналас әзербайжанша «дюз» сөзінен құралған. «Язы» компоненті Әзербайжан аумағындағы топонимдерде кең таралған және ол Ағъазы, Қараязы, Агджаязы сияқты атауларда кездеседі. Географиясы Язы-дюзю — Қарабах таулы қыратының оңтүстік шеті. Оның ұзындығы шамамен 30–35 км. Аумағы үшбұрыш пішінді. Жазық жоғарғы плиоцен дәуіріндегі жанартаулық-пролювиалды шөгінділерден құралған. Ландшафты ксерофитті таулы бұталар мен құрғақ далалардан тұрады, бұл жерде қоңыр таулы-ормандық топырақтар кең таралған. Климаты Бұл өңірдің климаты қоңыржай жылы, қысы құрғақ болады Дереккөздер
Гәнжә дәлізі

Гәнжа дәлізі (сондай-ақ Гәнжа саңылауы, Гәнжа өткелі; ) — Әзербайжан мен Грузияның арасындағы тар шекаралық кеңістік, ол арқылы Иран мен Ресейді айналып өтіп, Еуропа мен Азия арасындағы транзит жүзеге асады. Атауы Әзербайжанның екінші ірі қаласы — Гәнжәға жақын орналасуына байланысты қойылған. Өткелдің батыс бағыты арқылы Түркияға, Қара теңіз маңына және Еуропаға жол ашылса, шығыс бағытында Орталық Азияға, әрі қарай Қытайға өтетін бағыт жалғасады. Гәнжа дәлізі арқылы автомобиль және теміржол қатынасы өтеді, сондай-ақ Батыс Еуропа мен Каспий маңы өңірін байланыстыратын оптикалық-талшықты кабель тартылған. Бұдан бөлек, өткел аумағы арқылы маңызды мұнай-газ құбырлары өтеді. Бұл инфрақұрылым теңізге тікелей шығатын жолы жоқ, бірақ көмірсутек ресурстарына бай Әзербайжанның әлемдік нарыққа шығуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Достлуг (мұнай-газ кен орны)

Достлуг (, ) — Әзербайжан мен Түрікменстан арасындағы теңіз шекарасында орналасқан, 1986 жылы ашылған шельфтік мұнай-газ конденсаты кен орны. 2021 жылғы 21 қаңтарда көмірсутек ресурстарын бірлесіп барлау, игеру және пайдалану жөніндегі өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойылғанға дейін, бұл кен орнын Әзербайжан «Кяпаз», ал Түрікменстан «Сердар» деп атаған. Ұзақ уақыт бойы кен орны Әзербайжан мен Түрікменстан арасындағы даудың нысаны болды. Әзербайжан мемлекеттік мұнай компаниясының (ГНКАР) пікірінше, Кяпаз кен орны Каспийдің әзербайжандық секторында орналасқан және Әзербайжанға тиесілі. Ал Ашғабат бұл кен орнын Түрікменстанға тиесілі деп мәлімдеген. Қоры Болжам бойынша, бұл кен орнында шамамен 60 миллион тонна мұнай және 100 миллиард текше метр табиғи газ бар. Кейбір өзге дереккөздер мұнай қоры 200 миллион тоннаға дейін жетуі мүмкін екенін айтады. Дереккөздер
Буньян уль-Марсус операциясы

«Буньян уль-Марсус» операциясы — Үндістан мен Пәкістан арасындағы шиеленістің ушығуы аясында 2025 жылғы 10 мамырда Пәкістан тарапы бастаған ауқымды әскери операция. Бұл операция Үндістан жүзеге асырған «Синдур» операциясынан кейін басталды. Барысы 2025 жылғы 10 мамырда Пәкістан қарулы күштері Үндістанның бірнеше әскери базасына, соның ішінде елдің солтүстігіндегі зымыран қоймаларына соққы жасады. Бұған дейін Үндістан Исламабад маңындағы әуе базаларды қоса алғанда, Пәкістанның үш әуе базасына зымыран соққысын жасаған, алайда Пәкістанның әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі бұл зымырандардың бірқатарын тосып қалғаны хабарланды. Дереккөздер
Кади Бедреддин мешіті

Кади Бедреддин мешіті — XVI ғасырдың басында Сүлеймен патша кезінде Едирненің қазысы болған Мевтана Бедреттин Махмут әпендінің қала орталығында салған мешіті. Тарихы Мешітті Кады Бедреттин деген атымен белгілі Мевтана Бедреттин Махмуд салған. Ол сондай-ақ шейх-ул-ислам Шемсеттин Ахметтің әкесі. Мешіттің салынған уақыты 1530 жылға сәйкес келеді. Қады Бедреттин мешіті 1752 жылғы жер сілкінісінен қатты зардап шекті. Нәтижесінде орталық күмбез құлап, орнына қарапайым ағаш шатыр орнатылды. 1953 жылы Эдирнеде болған тағы бір жер сілкінісінен кейін ғимаратты қайта жөндеу жұмыстары басталды. Ол 1960 жылы аяқталып, мешіт күмбезі бастапқы келбетін қалпына келтірді. Мешітке жасалған ең соңғы модификация ғимаратты және құлшылық етушілерді ауа-райының әсерінен қорғайтын үлкен шыны панельдермен қоршалған діңмаңдайша болды. Мешіттің соңғы қалпына келтіру жұмыстары 2017 жылы басталды. 3 жылдық қалпына келтіруден кейін мешіт 2021 жылы ғибадат ету үшін қайта ашылды. Сипаттама Мешіт күмбезбен жабылған намазханадан және үш бағанға тірелген және екі кішірек күмбезбен жабылған портиктен тұрады. Ғимарат кірпіш қабаттарымен бөлінген дұрыс кесілген тас блоктардан тұрғызылған. Намазханаға кіре берісте мешіттің Кады Бедреттин атына салынғаны туралы араб қарпімен жазылған жазу бар. Кады Бедреттин мешітінің өте кең ауласы бар. Кесілген тас қатарлары кірпіш арқалықтармен кезектесіп тұрады. Қады Бедреттин мешітінің екі жағында екі дөңгелек аркалы терезе бар. Сонымен қатар, бұл терезелердің ортасында тағы бір дөңгелек аркалы терезе бар. Михраб қабырғаларының екі бөлігінде сүйір доғалы терезелер бар. Михраб барлығы жеті бұрыштан тұрады. Өкінішке орай, ол өзінің бастапқы көрінісін жоғалтқан. Мешіт алдындағы келушілерге арналған портик мәрмәр бағандармен безендіріліп, шыны витринамен қапталған. Бұл кеңістік аспалы күмбездермен жабылған. Ғибадат ету алаңына биіктігі едәуір жоғары іргелес мұнара дөңгелек қимасы бар. Оның бір балконы бар және оның астында бедерлі тас фриздер бар. Галерея Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің Атомдық қадағалау және бақылау комитеті

Қазақстан Республикасы Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің Атомдық қадағалау және бақылау комитеті — ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздік саласына жауапты Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің ведомствосы. Міндеттері * Ядролық, радиациялық және ядролық физикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету Аумақтық бөлімшелері * Атомдық қадағалау және бақылау комитетінің Батыс өңіраралық инспекциясы * Атомдық қадағалау және бақылау комитетінің Оңтүстік өңіраралық инспекциясы * Атомдық қадағалау және бақылау комитетінің Шығыс өңіраралық инспекциясы Дереккөздер