Бекқұл баба кесенесі

Бекқұл баба кесенесі – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты Бекқұл баба ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 291 м жерде орналасқан. Деректер мен зерттеулер "Бұл XIX-XX ғасырлар басындағы көне зират, өте көркем жерде, қазақ эпосында ("Қобыланда" және т.б.) бернеше рет атап өтілетін "Қосқоңыр Қыземшек" деген екі төбелі таудың қасында орналасқан. Сонымен қатар осы жерде бұлақ пен Жаман Қарғалыға құятын өзен ағып жатыр. Зираттың эпонимі жағалбайлы руының бескүрек бөлімінен шыққан "әулие" Бекқұл болып табылады" [Әжіғали, 2002, 533 б.]. Бекқұл әулие тұлғасын зерттеумен өлкетанушылар Баянғали Құлтаев, Еркін Құрманбеков, Әділхан Жұюаниязов айналысады. Баянғали Құлтаевтың айтуынша, аңыз бойынша Бекқұл би XVI ғасыр соңы мен XVII ғасырда төмір сүрген қарақалпақ биі Сасықтың және алшын руының бас биі Шетеннің замандасы болған. Бекқұлдың есімі тарихи тұлға ретінде елге ғана емес, Бұхара, Самарқан, Хорезмге де белгілі еді. Бекқұл би ғана емес, көреген адам, сонымен қатар емдік, көріпкелдік қасиеттің иесі, көзі тірісінде халық арасында "әулие" ретінде құрметке ие болған. Атақты батыр Көкі Бекқұл әулиенің күйеу баласы болды. Ақсақалдардың айтуы бойынша, оның ұлы Есет Көкіұлының емшілік қасиеті нағашы атасынан дарыған. Бекқұл баба 13 жасар Есет батырға арғымақ сыйлаған, батасын берген. Есет батыр: "Егер сіз Бекқұл әулиеде түнеп, содан кейін менен сұрасаңыз, дұғаларыңыз қабыл болады", – деп айтқан. Есмырзаұлы Өтегеннің мәліметі бойынша, "батырдың анасы Назым (басқа дерек бойынша Қарашаш) Ақкете Болпыш бидің қызы". Бұл мәселе қосымша зерттеуді қажет етеді. Кесене мен қорым сипаты Бекқұл әулие қорымын жергілікті халық киелі жер ретінде құрметтейді, өйткені мұнда "әулие" Бекқұлдың моласы орналасқан, ол 1990 жылдары "жаңартылған" – жаңа қоршау "төртқұлақ", қайырымдылық қорабы және екі құлпытас орнатылған, оның біріне "Руы жағалбайлы Бекқұл әулие. 1993." деген жазу жазылған. Ескі құлпытас тозған, ондағы жазулар мүлдем дерлік көрінбейді. 2000 жылы кесене мен түнек үй салынды. Зиярат етушілер Бекқұл әулиенің моласына барып, түрлі аурулардан емделуге үміттеніп дұға оқиды. Қорымбағы кейбір ерекше құлпытастар басты назарды аудартады. Мәселен, жасыл-қоңыр түсті жергілікті құмтастың қатты түрінен жасалған, композициялық және сәндік шешім тұрғысынан архаикалық құлпытас қызықты. Ескерткіш тас қоршаудың батыс жағында орнатылған және жартылай дөңгелек ұшарбасы бар, қимасында тіктөртбұрышты баған болып табылады. Ескерткіштің барлық жазықтықтары, жоғарғы дөңгеленген бөлігін қоспағанда, әріптер мен өрнектер үлкен сұлбаларымен қашалып жазық рельефті эпиграфикамен және өрнекпен безендірілген. Дөңгелектерге негізделген батыс жағының безендірілуі өте мәнерлі орындалған; төменгі жағында табын (тарақты) руының таңбасы ойылған. Бірақ құлпытастарды алдымен ерекше эпиграфикалық ескерткіш ретінде қарастырған жөн – арабша жазулар үш қырында (батыс, оңтүстік, солтүстік) қашалған, 1888 жылға сәйкес келеді. Құлпытастың жоғарғы жағында шай кесесіндей шұңқыр ойылған. Тағы бір айрықша құлпытас жоспары тіктөртбұрышты, тақтатастан қаланған, ішіндегі қабірлердің үстінде екі ойпаты бар қоршаудың оңтүстік-батыс бұрышында қойылған. Құлпытас Батыс Қазақстанның көп деңгейлі көлемді-сәндік композициясы тән ірі тас қашау мектебінің жарқын мысалы. Ең ерекше элеметтердің қатарында бидай сабағы түріндегі көлемді өрнекті (ортаңғы деңгей), сондай-ақ, пішіні шахмат сарбазына өте ұқсас, алынбалы ұшарбасын атап өту керек. Ұшарбасының бұл түрі Батыс Қазақстан аймағының басқа еш жерінде тіркелмеген. Құлпытаста қызыл-қызғылт және күлгін түсті бояудың іздері сақталған. Ескерткіштің төиенгі бөлігінде араб графикасымен эпитафия, сонымен қатар 1881 жыл қашалған. Құлпытас ашық түсті әктас-құмтастан ойылған. Әдебиеттер * Ажигали С. Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского регоина). Алматы: Ғылым, 2002. 654 с. * Бекназаров Р.А. Новые данные о памятниках мемориально-культовой архитектруы на севере Арало-Каспия (бассейн р. Илек) // История и культура Арало-Каспия. Сб. ст. Вып. 1 / Под общ. ред. С. Ажигали. Алматы: Құс жолы, 2001. С. 184-195. * Есмырзаұлы Ө. Есет батыр Көкіұлы. Ақтөбе: С.Т. Жанәділов баспаханасы, 2012. 254 б. Дереккөздер