kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Айып салу

Айып салу (арабша нұқсан, жаза) — дәстүрлі құқықтық мәдениетте істеген қылмыстық іс-әрекетіне орай белгіленетін жаза түрі. Ол жан басымен тартатын және мал басымен тартатын жаза деп бөлінеді. Айып салу, малмен тартатын жаза түріне кіреді. Оған айып, тоғыз айып, ат-тон, құн төлеу, т. б. жатады. Әдетте, кінәлінің қылмысы анықталып, мойнына қойылғаннан кейін ғана айып салынған. Қылмыс түрлеріне орай айып салудың да мөлшері өзгеріп отырады. Мысалы, ұрлық істеген адамға ең ауыр жаза ретінде айыбына қолданылған. Айыбына жазасы белгіленген адам ұрланған мал-мүлікке қоса, үш тоғыз айып төленген. Тоғыз айыбының өзі түрлеріне қарай: “қасқа тоғыз ” немесе “түйе бастатқан тоғыз ” (3 түйе, 3 ат, 3 сиыр), “ат бастатқан тоғыз” (3 ат, 3 сиыр, 3 қой) немесе “өгіз бастатқан тоғыз ” (3 сиыр, 6 қой) және “тоқал тоғыз ” (бұл — 8 қой) болып бөлінген. Ел арасындағы кішігірім теріс қылықтарға, әсіресе, кедейлерге “азусыз ат, жиексіз тон” айыбын салған. Ол, әдетте, 1 қой және жәй мата мөлшерінде болған. Бұл халық арасында “айтуы бар, алуы жоқ” деп те аталады. Ал, өзара келісіп, бәтуаласқан даугерлердің бітімін “астарсыз шапан” деп жариялаған. Тағы қараңыз *Айып *Айып-анжы *Айыппұл *Айыпталушы Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Музыкалық эстетика

Музыкалық эстетика – музыканың табиғатын және оның көркемдік қасиетін зерттейтін ғылыми таным. Музыкалық эстетика өмір шындығын музыкада бейнелеудің өзіндік тәсілдері мен формаларын, музыкалық образдардың сипаттары мен мәнін, музыкадағы әсемдік категорияларын, мазмұн мен түрді, объективтілік пен субъективтілікті, типтілік пен дербестікті, логикалық пен эмоционалдықты, мәнерлеушілік пен бейнелеушілікті зерттейді. Музыкалық эстетика сондай-ақ музыка өнерінің идеялық, халықтық, көркемдік мәселелерін, оның қоғамдық мәнін, тарихи және ұлттық шарттылығын, дәстүр мен жаңашылдықты, еркіндік пен жеке өзгешеліктерді, стиль мен жанрды сөз етеді. Музыка жазу, оны орындау және қабылдау принциптері физикалық заңдармен, психикалық процестермен байланыстырыла зерттеледі. Музыкалық эстетика, сонымен қатар, музыкалық ойдың, музыкалық тілдің, музыкалық форманың жалпы заңдылықтарын, музыканың, өнердің басқа да салаларымен арақатынасын және байланысын зерттейді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Кремлев Ю.А., Очерки по вопросам музыкальной эстетики, М., 1957 *Лосев А.Ф., Античная музыкальная эстетика, М., 1960 *Шестаков В.П., От эпоса к аффекту. История музыкальной эстетики от античности до 18 в., М., 1975
Музыкалық энциклопедия

Музыкалық энциклопедия – ғылыми-анықтамалық басылым, музыка мәдениетінің барлық саласын қамтыған жүйелі мәліметтер жинағы. Көпшіліктің музыка өнеріне, тарихына қызығушылық танытуы, музыкалық білім деңгейінің көтерілуі мен музыка ғылымының дамуы 18 ғ-да Музыкалық энциклопедияны жинақтауға түрткі болды. Музыкалық энциклопедия музыка өнерінде орта ғасырда пайда болған алғашқы музыкадағы лексикографиялық еңбектер (музыка теориясы, музыкалық аспаптар, музыкалық терминология, музыканттардың өмірбаяны, т.б.) мен мәліметтерден құралған теориялық трактаттар негізінде жиналды. Бірінші музыкалық энциклопедияны И.Г. Вальтер 1732 ж. Германияда “Музыкалық лексикон немесе музыкалық библиотека” деген атпен жариялады. Ең алғашқы көп томдық музыкалық энциклопедияның авторы Г.Шиллинг. Еңбек “Барлық музыка ғылымының энциклопедиясы немесе музыканың әмбебап сөздігі” аталып, 1835 ж. тағы да Германияда жарық көрді. Музыкалық энциклопедияның басты мақсаты – музыкатану ғылымы мен тәжірибесіне сүйеніп, музыка өнеріне байланысты ақпараттар мен мәліметтер жинақтау, ұлттық және дүниежүзілік музыка өнерінің даму үрдісін айқындау, музыка мәдениетін насихаттау және дамыту. Музыкалық энциклопедия да қарастырылатын мәселелер: музыкалық этика, музыка теориясы, акустика, орындаушылық, әртүрлі стильдер, музыкалық мектептер, музыкалық аспаптар, жанрлары мен түрлері, музыкалық театрлар, музыкалық басылымдар, т.б. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ценогенез

Ценогенез ( — жаңа және …генез) — организмнің эмбриондық және дернәсілдік дамудың тән жағдайларына бейімделуі. Ценогенез терминін ғылымға алғаш рет Э.Геккель енгізді (1866). Ол Ценогенез ұғымын өзінің биогенетикалық заңының тұжырымдамасында және алғаш рет организмдердің онтогенезінде, сондай-ақ, олардың ересек түрлерінің де дамуы кезінде кез келген өзгерістерді көрсетуде пайдаланылды. Геккель Ценогенез кезінде пайда болатын екі түрді өзгерісті ажыратты. * Гетеротопиялық ценогенез — жеке мүшелердің қалыптасуы кезінде қалыпты орналасқан орнынан басқа орынға ауытқып немесе жылжып орналасуы. Мыс., көп клеткалы төменгі сатыдағы жануарларда жыныс бездері эктодермалық не энтодермалық ұрық жапырақшаларынан, ал жоғары сатыдағы жануарларда — мезодермалық ұрық жапырақшаларынан дамиды. * Гетерохрониялық ценогенез — әр түрлі мүшелердің қалыпты қалыптасу уақытының өзгеруі. Мыс., жоғары сатыдағы омыртқалы жануарларда (төменгі сатыдағы топтарымен салыстырғанда) ішектің және жыныс мүшелерінің қалыптасуы ұрықтық дамуының соңғы кезеңдерге сәйкес келуі. Геккель гетерохрония кезінде екі түрлі өзгеріс болатынын атап көрсетті. Оның біріншісі жағымды немесе акселерация (жеделдеу), екіншісі — жағымсыз немесе ретардация деп аталады. Ценогенездің айқын мысалдары ретінде: құйрықсыз қосмекенділердің дернәсілдерінде болатын мүйізді “тісшелер” сүзгілі желбезек аппараты ересектерінде мүлдем болмайтынын; сүтқоректілердің ұрығының даму кезінде түзілетін қағанақ, хорион, сарыуыз қапшығы, ұрық жолдасы, т.б. ересек дараларында болмайтынын атауға болады. Ценогенезді қазіргі көзқараспен түсіндіру үшін А.Н. Северцов өзінің филэмбриогенез туралы теориясында оны организмдердің таза эмбриондық және дернәсілдік бейімделуі деп жіктеді (1912). Ресей ғалымы Б.С. Матвеевтің (1889 — 1973) ұсынған эмбриоадаптация термині ценогенездің синонимі болып саналады. Дереккөздер
Алмалы (Панфилов ауданы)

Алмалы — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Басқұншы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Жаркент қаласының солтүстік-шығысында 30 км-дей жерде, Қытай шекарасынан батысқа қарай 5 км-дей жерде орналасқан. Ауыл Іле аңғарының қуаң агроклиматтық белдемінде жатыр. Халқы Инфрақұрылымы Мұнда орта мектеп, клуб, кітапхана т.б. мәдени орындар бар. Ауылдың кіре берісіндегі жол бойында ұзындығы 2,5 км болатын алма бағы орналасқан. Алмалы жанынан ауданы 25 км 2 болатын ежелгі Алмалы қаласының орны табылған. Тұрғындары аудан орталығы — Жаркент қаласымен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Айыпталушы

Айыпталушы — қылмыстық іс жүргізу кодексінде белгіленген тәртіппен қылмыстық жауапкершілікке тартылған адам. Ісі бойынша басты сот талқылауы тағайындалған айыпталушы — “сотталушы”; айыптау үкімі шығарылған айыпталушы — “сотталған”; ал, ақтау үкімі шығарылған айыпталушы — “ақталған адам” деп аталады. Айыпталушының заңға қарама-қайшы келмейтін құралдармен, тәсілдермен өзінің құқылары мен заңды мүдделерін қорғауға, өзінің не үшін айыпталатынын білуге, жауап беруге немесе одан бас тартуға және т.с.с. құқы бар. Бостандықта жүрген айыпталушы тергеушінің шақыртуы бойынша шақыртылған мерзімде келуге міндетті. Тағы қараңыз *Айып *Айыппұл *Айып салу *Айыптау Дереккөздер
Алмалы (Ақжайық ауданы)

Алмалы (1993 жылғы 7 қазанға дейін — Котельниково) — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Алмалы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 121 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалауында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1794 адам (888 ер адам және 906 әйел адам) болса, 2009 жылы 1616 адамды (812 ер адам және 804 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1272 адамды (625 ер адам және 647 әйел адам) құрады. Тарихы, инфрақұрылымы Бұрынғы кеңшар негізінде қайта құрылған Алмалы кооперативі жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, емхана, клуб т.б. мекемелер бар. Тұрғындары аудан орталығымен және елді мекендермен автомбиль жолы арқылы қатынасады. Ауыл көшелері * А. Иманов көшесі * Абай көшесі * Абылай хан көшесі * Ә. Молдағұлова көшесі * Бейбітшілік көшесі * Жамбыл көшесі * Жеңіс көшесі * Құрманғазы көшесі * М. Мәметова көшесі * М. Өтемісов көшесі * С. Датұлы көшесі * Т. Масин көшесі * Тың көтеру көшесі Дереккөздер
Айыптау

Айыптау — қылмыстық жауапкершілікке тарту (айыптау); қылмыстық заңмен тиым салынған теріс қылықты және оған кінәлі тұлғаны, оның қылмыс жасауға кінәлілігін айқындау мақсатымен, сондай-ақ мұндай адамға жаза, немесе қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге шараларын қолдану үшін айыптау органы тарапынан іс жүргізу. Тағы қараңыз *Айып *Айыппұл *Айып салу *Айыпталушы *Айыптау қорытындысы Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Музыкалық этнография

Музыкалық этнография, музыкалық фольклор – халықтың музыкалық мұрасы мен шығармашылығын жинап, зерттейтін ғылым саласы. Музыкалық этнография қарастыратын мәселелердің ауқымы кең. Музыкалық этнография музыка мәдениетінің тууына себеп болған қоғамдық-әлеуметтік құбылыстарды (наным-сенім, ұғым-түсінік, т.б.) қамтыса, музыкалық фольклор халық музыкалық өнерінің өмірдегі қолданысы мен орнын, ауызекі шығармашылық – авторлық ән-күйлердің табиғатын қарастырады. Демек, бұл атаулардың өзара байланыстылығымен қатар, бір-бірінен айырмасы да бар. Этнография ғылымының танымдық категорияларына сүйене отырып, музыкалық этнография қазақ халқының музыкалық мәдениетін тарихи-археологиялық, ғылыми-методологиялық және музыкалық-теориялық әдіснама негізінде қарастырады. Музыкалық фольклордың тұрмыс-салтқа байланысты (“Жар-жар”, “Тойбастар”, “Шілдехана”, “Сыңсу”, “Жоқтау”, т.б.), салттан тыс фольклор үлгілерін, өнердің синкреттік сипатын, музыкалық-эпикалық дәстүрді (жыр, толғау, терме, желдірме), халық әндерінің жанрлық-көркемдік сипаттарын, халық аспаптарын (қобыз, домбыра, сыбызғы, даңғара, кепшік, асатаяқ, дабыл) – аэрофон, хордофон, идиофондар, олардың дыбыс шығару ерекшеліктері, көркемдік мүмкіндіктері, атауларының этимологиясы мен семантикасын анықтау, көне музыкалық шығармаларды нота жазуына түсіру, олардың мақамдық (ладтық) құрылымы мен әуендік жүйесін зерттеу музыкалық этнография ғылымының негізгі зерттеу нысаны. Қазақ халқының музыкалық этнографиясы Қазан төңкерісіне дейін зерттеле бастаған. Оған А.Е. Алекторов, А.Э. Бимбоэс, Г.И. Гизлер, Ә.А. Диваев, И.Д. Добровольский, А.И. Левшин, П.С. Паллас, Р.А. Пфенниг, В.В. Радлов, С.Г. Рыбаков, Н.Ф. Савичев, П.Тихов, Ш.Уәлиханов, А.Ф. Эйхгорн, т.б. зерттеушілер елеулі үлес қосты. 20 ғасырдың бас кезінде музыкалық этнография жинауға А.В. Затаевич белсене араласып, “Қазақ халқының 1000 әні” (Мәскеу, 1925, 1963), “Қазақтың 500 ән-күйі” (Алматы, 1931, 2002) атты музыкалық-этнографиялық жинақ шығарды. Бұдан кейін музыкалық этнография зерттеу ісімен А.Жұбанов, Б.Ерзакович, М.Ахметова, А.Темірбекова, Т.Бекхожина, Б.Қарақұлов, Т.Қоңыратбай, А.Құнанбаева, т.б. айналысты. Әр жылдары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мен Алматы ұлттық консерваториясының мамандары музыкалық экспедицияларға шығып, қазақ музыкалық фольклорының көркем үлгілерін жинайды. “Қазақтың музыкалық фольклоры”, Ерзаковичтің “Қазақтың ғашықтық әндері”, Бекхожинаның “Қазақтың 200 әні”, Қарақұловтың “Қазына”, Б.Оспановтың “Дад дастаны”, Б.Бәйбіжанның “Қазақтың жүз қара өлеңі” атты көлемді жинақтары музыкалық этнографияның бүгінгі жетістіктері. Дереккөздер
Вавилондық тұтқын

“Вавилондық тұтқын”— еврей халқының ежелгі тарихында (б.з.б. 587—33 ж. аралығында) басынан кешкен оқиға. Б.з.б. 721 ж. Солтүстік Израиль мемлекетін Ассирия патшасы Саргон, ал Оңтүстік Иудей патшалығын 586ж. Вавилон патшасы Навуходоносор талқандағаннан кейін Иерусалим қаласының барлық тұрғындары дүние-мүліктерімен бірге Вавилон патшалығына көшіріліп, шашырата қоныстандырылады. Кедей егіншілер Мысырға қоныс аударды да, Иудей патшалығы жарты ғасыр құлазып бос тұрды. Тұтқындар Вавилон патшалығының орталық аудандарына, сауда мен өндіріс дамыған ірі қалаларға орналастырылды. Б.з.б. 539 ж. Вавилонды парсы патшасы Кир басып алып, еврейлерге отанына оралуға мүмкіндік туғанымен, көпшілігі қайтпай қалды. Себебі олар шет жердегі табысты кәсіптерінен айрылғылары келмеді және жер өңдеуден қол үзіп те кетіп еді. Сөйтіп еврей диаспорасы саудамен айналысудың нәтижесінде шет жерлерде өмір сүруге тез бейімделіп, сіңісіп кетіп отырды. “Вавилондық тұтқын” оқиғасы иудейлердің өз отанынан жаппай қоныс аударуы мен таралып орналасуының бастауы болып қана қоймай, сонымен қатар еврей диаспорасының палестиналық еврейлерден ерекше ұлттық мінезіндегі шешуші өзгерістердің қалыптасуына да негіз қалады. Дереккөздер
Айыптау қорытындысы

Айыптау қорытындысы — қылмыстық жауапкершілікке тартылған адамды айыптаудың мәнісін түсіндіру және істі прокурорға жолдау туралы тергеушінің (анықтауды жүргізген адамның) дәлелді шешімі. Тергеушінің айыптау қорытындысы кіріспе, дәлелдеу - баяндау және қарар бөлімдерінен тұрады, оның жазылған орны мен күнін көрсете отырып, тергеуші қол қояды. Айыптау қорытындысына сот мәжілісіне шақырылуға тиісті адамдардың тізімі, қылмыстық істің жүргізілу барысы, бұлтартпау шаралары, заттай дәлелдемелер, азаматтық талап, талапты қамтамасыз етудің шаралары, мүлікті тәркілеу ықтималдығы, іс жүргізу шығынының өтемдері туралы анықтама қоса тіркеледі. Тағы қараңыз *Айып *Айыппұл *Айып салу *Айыпталушы Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том Дереккөздер
Агриппина Яковлевна Ваганова

Агриппина Яковлевна Ваганова (6.7.1879, Санкт-Петербург — 5.11.1951, сонда) — орыс бишісі, балетмейстер, педагог. Ресей Федерациясының халық артисі (1934), профессор (1943). Санкт-Петербург театр уч-щесін бітірген (1897). 1917 жылдан бастап пед. қызметпен шұғылданды. 1931 — 37 ж. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) опера және балет театрының көркемдік жағын басқарып, П.И. Чайковскийдің “Аққу көлі” мен Ц.Пунидің “Эсмеральда” балетін қойды. Ваганова — “Класикалық би негіздері” (1934) оқулығының авторы. Ол кеңестік балет өнеріндегі классикалық би мектебінің жүйелерін нығайтуда үлкен рөл атқарды. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1946). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Музыкалық театр

Музыкалық театр – опера, балет, оператта мен музыкалы-драмалық қойылымдарды көрсететін өнер ұжымдары. Құрамында актерлері, әнші-солистері, хоры және оркестрі болады. Музыкалық театрларда музыка сахналық жағдай мен кейіпкерлер мінезін бейнелеудің маңызды бір тәсілі әрі спектакль драматургиясының бөлінбейтін құрамдас бөлігі болып табылады және көркемдік идеяны жүзеге асыру міндетін атқарады. Қазақстанда екі опера театры бар. Алматыдағы Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры, Астанадағы опералық театр. Сонымен қатар, Қарағанды қаласында (1973), Алматы қаласында ұйғыр (1934), корей (1932) музыкалы комедия театрлары, Жетісай музыкалы драма театры (1968) жұмыс істеп келеді. 20 ғасырдың 90-жылдары Ақмола (қазіргі Астана қаласында, 1990), Павлодар (1990), Арқалық (1992), Орал (1993), Ақтөбе (1993), Көкшетау (1995), Петропавл, Өскемен (2000), Түркістан (2002) қалаларында қазақ музыкалық театрлары құрылып, халыққа мәдени қызмет көрсете бастады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Молда Панах Уағиф

Молда Панах Уағиф (1717, Әзірбайжан, Қазақ ауданы Салақлы ауылы — 1797, Шуша қаласы) — Әзірбайжан ақыны, мемлекет қайраткері. Қарапайым шаруа отбасында туған. Медреседе араб, парсы тілдерін меңгерген. 1759 ж. Шуша қаласында бала оқытып, Молла Панах атанды. Карабах өңірінде Ибраїим ханның уәзірі болды. Шет ел басқыншыларынан қорғану үшін Қарабах, Талыш, Эриван хандықтары арасында ынтымақ одағын құруға қатысты. Вагиф 1797 ж. Қарабахты басып алған Ибрагим ханның жақыны Мұхаммедбек Джеванширдің қолынан қаза тапты. Вагиф Әзірбайжан әдебиетіндегі демократиялық бағытты дамытты. Оның шығармаларына, әсіресе, ашугтар поэзиясының ықпалы зор болды. Оның туындылары классикалық аруз үлгісіндегі мухаммас, ғазал муашштар, мустезад түрінде болып келеді. Сол арқылы ол поэзияны халық ұғымына жақындатты. Сонымен қатар Вагиф адамның ой-сезімін мейлінше терең бейнелеуге мүмкіндік беретін гошма атты өлең түрін енгізді. “Гүл”, “Тырналар”, “Қос сұлудың құрметіне” сияқты көптеген өлеңдері күнделікті өмір қуанышын, махаббат қызығын, түрлі өкініш сезімдерін жырлады. С. Вургун “Вагиф” атты поэма жазды. Дереккөздер
Цент

Цент (ағылш. cent; лат. centum — жүз) — # АҚШ-тың, Австралияның, Канаданың, Жаңа Зеландияның, т.б. елдердің ұсақ мәнеті, есеп-ақша өлшемі, доллардың жүзден бір үлесіне тең; # еуроның, голланд гульденінің, оңт. африкан рандының және басқа елдердің ақша өлшемінің жүзден бір үлесіне тең ұсақ мәнеті. Цент тұратын қазiргi валюталар Ciлтемелер : "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Вагрлар

Вагрлар — ежелгі славян тайпасы, Балтық теңізі мен Трнава өзені және Фемарн көлі аралығын (Вагрия деп аталған аймақты) қоныстанған. Бодричтер бастаған тайпалар одағына кірген. 1140 ж. ш. Вагрияны Гольштейн графтығы жаулап алғаннан кейін вагрлар қырғынға ұшырап, немістердің құрамына еніп кетті. Дереккөздер
Васа әулеті

Васа әулеті (Vasa) — швед (1523 — 1654) және поляк (1587 — 1668) корольдері шыққан әулет. Әулеттің негізі Васа есімді швед ақсүйегінен өрбиді. Ол 1523 — 60 жылдары Густав I деген атпен Швед корольдігін билеген. Оның Швеция королі тағында отырған ұрпақтары: Эрих ХІV (1560 — 68), Юхан ІІІ (1568 — 92), Сигизмунд (1592 — 1604, шын мәнінде 1599 жылға дейін), Карл ІХ (1604 — 11), Густав II Адольф (1611 — 32), Кристина (1632 — 54). Поляк королі Сигизмундте мұрагер болмағандықтан оның қызы Екатерина Ягойло мен Швеция королі Юханның ұлдары Сигизмунд III деген атпен 1587 — 1632 жылдары Польша тағына отырды. Кейіннен оның әкесінің орнына швед королі болып сайлануына байланысты 2 мемлекет 1592 — 99 жылдары уақытша унияға бірікті. Сигизмунд ІІІ-нің Польша тағында отырған мұрагерлері: Владислав ІV (1632 — 48) және Ян Казимир (1648 — 68). Дереккөздер
Мирза Шафи Вазех

Мирза Шафи Вазех (1796, Әзірбайжан, Гәнжа — 28.11.1852, Грузия, Тбилиси) — Әзірбайжан ақыны, ағартушы. Медреседе оқыған. Өлеңдерін ғазал, мухаммас, рубаи, мәснәуи үлгілерімен жазған. 1840 жылдан Тбилисиде Әзірбайжан және парсы тілдерінен сабақ берген. Х.Абовян, А. Бакиханов, М.Ф. Ахундовтармен дос болған. “Даналық ұясы” атты үйірме ашқан. Вазех шығармалары жеке адамның бас бостандығы үшін күреске үндейді, достықты, махаббатты жырлайды. Неміс ақыны, саяхатшы Ф. Боденштедт Вазех өлеңдерін “Шығыста өткен мың бір түн” (1850) атты еңбегіне енгізген. Соңынан “Мирза Шафи жырлары” (1881) деген атпен жеке кітап етіп бастырды, кейін бұл көптеген Еуропа тілдеріне аударылды. Вазех туындыларын орыс тіліне бірінші рет Н.И. Эйферт (1880, 1903) аударған. Вазех Әзірбайжан поэзиясының тұңғыш хрестоматиясын, И. Григорьевпен бірге “Татарша — орысша сөздік” құрастырған. Дереккөздер
Уәзірстан

Уәзірстан — Батыс Пәкістандағы тарихи аймақ және Талибан күштерімен басқарылатын мойындалмаған әмірлік. Жер көлемі — 30 мың км². Тарихи орталығы — Канигура қаласы, Әмірліктің елордасы – Вана. Негізгі халқы — пуштун тілінде сөйлейтін уәзір, давар, битан тайпалары. Уәзірстан 1893 жылдан Британ империясының құрамына кірді. 1948 жылдың тамыз айынан бастап Пәкістан Ислам Республикасының құрамында. Дереккөздер
Ваккуумдық материалдар

Вакуумдық материалдар — вакуумдық аппаратуралар мен құралдарда қолданылатын материалдар. Вакуумдық материалдар мынадай топтарға бөлінеді: құралымдық материалдар, геттерлер (газға не буға қарағанда жұту қабілеті жоғары зат), вакуумдық майлар және жұмыстық сұйықтықтар (мысалы, сынап), жағармайлар, желім, цементтер (шлифтерді, шүмектерді тығыздау үшін). Вакуумның жоғарғы шегіне жету және оны аппараттар мен құралдарда ұзақ уақыт сақтау процесі, негізінен, жұмыстық температурада қаныққан будың төменгі қысымымен, сондай-ақ, вакуумдық материалдардың газды оңай бөліп шығаруымен әрі олардың газды аз өткізгіштігімен анықталады. Дереккөздер
Вакуумдық техника

Вакуумдық техника — вакуумды алу, сақтау және оны өлшеу үшін қолданылатын әдістер мен құрал-жабдықтар жиынтығы. Вакуумдық техникада қолданылатын құралдар мен құрылғыларға: вакуумдық сорғылар, вакуумдық арматуралар (мысалы, клапандар, шүріппелер, саңылау іздегіштер, т.б.), қысымды өлшейтін жабдықтар (мысалы, вакуумметрлер), ағын іздегіштер жатады. Вакуумдық техниканың электроникада, ядролық энергетикада, үдеткіштер техникасында, химия, фармацевтика және тамақ өнеркәсіптерінің технология процестерінде, металлургияда, өте таза материалдар алу техникасында, т.б. ғылым мен өндіріс салаларында қолданылу аясы кеңейіп келеді. Физиканың, химияның, сондай-ақ, өнеркәсіп салаларының даму тарихы вакуумдық техникамен тығыз байланысты. Ауаны сирету үшін пайдаланылған арнаулы тетіктер александриялық оқымысты Герон (шамамен 1 ғ.) еңбектерінде сипатталған. Оны қазіргі пневматикалық механизмнің алғашқы нұсқасы деп қарауға болады. Вакуумды алу жөніндегі алғашқы тәжірибелер 16 ғ-дың 40-жылдарында жүргізілді. 1654 ж. неміс ғалымы Герике Магдебург “Магдебург жарты шары” деп аталатын құрал арқылы тәжірибе жасап, атмосф. қысымның бар екендігін көрнекті түрде дәлелдеді. Оның қолданған сорғысы вакуумды алуға арналған алғашқы сорғы болды. Қыздыру шамының жасалуы (1879) вакуумдық техниканың одан әрі дами түсуіне ықпал етті. Вакуумдық техниканың дамуына неміс ғалымы В. Геле қомақты үлес қосты. Ол 1905 ж. тұңғыш айналмалы сынап сорғысын, 1913 ж. молекулалық сорғы, 1915 ж. диффузиялық сорғы жасады. 1916 ж. Америка ғалымы Ленгмюр конденсаттық бу-сынап сорғысын құрастырды. Вакуумдық сорғы — вакуумды алу, жоғарылату және сақтау үшін қолданылатын құрылғы. Ол тұйық көлем (жүйе) ішінен газды не буды сорып шығару үшін қолданылады. Вакуумдық сорғының механикалық, ағындық, сорбциялық және криогендік сияқты негізгі түрлері бар. Вакуумдық сорғының негізгі параметрлері: Қалдық қысымның шегі (Па), сору жылдамдығы (л/с). Вакуумдық арматура — вакуумдық жүйенің типтік қосалқы құрылғылар жиынтығы. Оған вентильдер, қақпақшалар, сұқпалар, т.б. жатады. Вакуумметр (вакуумдық монометр) — сиретілген газдардың толық қысымын өлшеуге арналған құрал. Ол жұмыс істеу принципіне сәйкес: сұйықтық (пішіні U тәрізді, компрессиялық), механикалық (жүктемелі поршеньді, деформациялық), жылулық (терможұптық, терморезисторлық, терможиіліктік), иондық (электрондық, магнит-электр разрядтық, радиоизотоптық) және тұтқырлық вакуумметрлер болып ажыратылады. Тәжірибелік (эксперименттік) физикада Вакуумдық техниканың құралдары зарядты бөлшектер шоғы қозғалысын тудыратын аспаптар мен қондырғылар жұмысын қамтамасыз етеді. Қатты дене беттерінің физикалық қасиеттерін, сондай-ақ, өте таза газ алу тәсілін тек аса жоғары вакуумда ғана зерттеуге болады. Қазіргі кезеңде ғалымдар алдында 10–14 Н/м2 (10–16 мм сын. бағ.) және одан да төмен қысымға жету және сол қысымды өлшеу мәселелері алға қойылып отыр. Дереккөздер
Вакханалия

Вакханал — # Ежелгі Римде Дионис құдайдың (Вакхтың) құрметіне құрылған діни құпия ұйым. Вакханалға әуелі әйелдер ғана, кейіннен ер адамдар да қатынасқан. Б. з. б. 186 ж. сенаттың арнаулы қаулысымен Вакханалға тыйым салынды, бірақ ол Оңтүстік Италияның кейбір аймақтарында империя құрылғанға дейін астыртын өткізіліп келді. # әдепсіз дырду-думан, жын-ойнақ. Дереккөздер
Центральное (Бұқар жырау ауданы)

Центральное — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Центральный ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ботақара кентінен солтүстік-батысқа қарай 69 км-дей жерде. Халқы Тарихы Іргесі 1931 жылы мал-мүлкінен айырылған кулактарға арналған ғ13 арнайы жер аударылғандар поселкесі (кенті) ретінде қаланған. 1946 жылдан Центральное деп аталып, ауылдық кеңес орталығы болды. 1965 жылы Самарқан ауылдық кеңесі болып өзгертілді. 1997 жылдан Центральное ауылдық округі. Ауылда 1943-60 жылдары аралығында Самарқан МТС-і жұмыс істеді. 1965 жылы округ аумағына Қарағанды ауыл шаруашылығы тәжірибе стансасы көшірілді. Ол 1999 жылы Орталық Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, 2003 жылы Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми-зерттеу институты болып қайта құрылды. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыты — өсімдік шаруашылығы мен тұқым шаруашылығы селекциясы. Центральноеде және округте ғылыми-зерттеу институтынан басқа 6 шаруа қожалығы құрылған. Қарағанды (50 км), Теміртау (35 км) қалаларымен және аудан орталығымен автомобиль жолы арқылы байланысады. Дереккөздер
Вакцина

Вакцина ( — сиыр, vaccіnus — сиырдікі) — микроорганизмдерден (бактерия, вирус, т.б.) алынып, адам мен жануарлар организміне жұқпалы аурулардан алдын ала сақтану және олардың иммундық қасиетін арттыру үшін егілетін препараттар. Азиялық көшпелілер ежелгі дәуірден-ақ адам мен малға шешекті, ешкіге кебенек ті, сиырға алаөкпені егу арқылы оларды қатерлі аурулардан сақтандырып отырған. Тарихы 1796 жылы ағылшын дәрігері Э.Дженнер алғаш рет сиыр шешегін адамға егу арқылы алды. Классификация Вакцина тірі, өлтірілген, химиялық, анатоксиндер, ассоциацияланған болып ажыратылады. Тірі вакцина Тірі вакцина — микробтардың уыттылығын әлсіретіп, ауру тудырғыш қабілетін жою, иммунитет қалыптастыру үшін алынады. Алғаш рет француз микробиологы Л. Пастер тірі вакцинаны түйнемеге (1881) және құтыру ауруына (1885) қарсы қолданды. Ал 1926 жылы француз ғалымдары А. Кальмет пен К. Гереннің ашқан тірі туберкулез (БЦЖ) вакцинасы ғылымдағы үлкен жаңалық болды. Тірі вакциналар шешек, құтыру, оба, туляремия, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады. Өлтірілген Вакцина Өлтірілген Вакцина — микроорганизмдерді физикалық (қыздыру арқылы) және химиялық жолмен (фенол, ацетон және спиртпен өңдеу) өлтіру әдістері арқылы алынады. Бұлардың қорғаныштық қабілеті тірі вакцинаға қарағанда төмендеу болғандықтан бірнеше рет егіледі. Химиялық вакцина Химиялық вакцина — микроорганизмдерден бөлінетін активті антигендерден алынады. Бұл вакциналар паратиф, іш сүзегі, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады. Анатоксиндер — улы токсиндерді формалинмен өңдеу арқылы алынған усыз вакциналар. Бұларды алғаш рет (1923 — 1926) француз ғалымы Г. Рамон алды. Анатоксиндер дифтерия (күл), ботулизм, сіреспе, т.б. ауруларға қарсы қолданылады. Ассоциацияланған Вакцина Ассоциацияланған Вакцина — 2 — 3 ауруға бірден қолданылатын вакциналар. Мысалы, сиырларды, қараталақ пен қарасан (эмкар) ауруына қарсы бір вакцинамен егіп тастау өте тиімді. Вакциналарды организмге әр түрлі әдіспен енгізеді. Мысалы, шешек, туберкулез вакцинасын тері үстіне (тырнап), полиомиелитке қарсы ауыздан, гриптікін танау қуысынан құяды. Сүзек, тырысқақ, топалаң, құтыру вакцинасын тері астына, қызылша мен қарасан вакцинасын бұлшық етке егеді. Вакцина егілген организмде ауруға қарсы иммунитет 2 — 3 аптадан кейін қалыптасып, бірнеше жылдар бойы сақталады. Тағы қараңыз * Вакцинация * иммунитет Дереккөздер
Музыка мұражайлары

Музыка музейлері, Музыка мұражайлары – музыка мәдениетінің тарихи ескерткіштерін жинау, сақтау, оны зерттеу және насихаттау ісін жүзеге асыратын мекемелер. Музыка музейлерінің екі түрі бар. Ол – музыка аспаптарының музейі және мемориалдық музейлер. Музыка аспаптарын жүйелі түрде жинау 16 – 17 ғ-ларда (Флоренция қаласындағы Ф.Медичи музыка аспаптарының коллекциясы) басталды. 1795 ж. Францияның ұлттық конвенті Париж консерваториясының жанынан музыка аспаптарының музейін ұйымдастыру туралы қаулы шығарды. 19 ғасырдың 2-жартысынан, Брюссельде, Лондонда, Санкт-Петербургте, Берлинде, Прагада, Венада, Нью-Йоркте, т.б. қалалардың музейлерінде музыка аспаптарының ірі колекциялары жинақталды. Ресейде музыка аспаптарын жинау 18 ғ-дан басталды. 1902 ж. Санкт-Петербург қаласында Сарай оркестрінің музейі ұйымдастырылды. Мемориалдық музыка музейлері ұлы композиторлар тұрған үйлерде (В.А. Моцарттың Зальцбургтегі, Л.Бетховеннің Бонндағы, Ф.Листтің Веймар мен Будапештегі, П.И. Чайковскийдің Клиндегі музей үйлері, т.б.) орналасты. Қазақстанда халық музыка аспаптары музейі (1980, Алматы) бар. Дереккөздер
Валахия

— ортағасырлық Валахиядан қалған негізгі шіркеу]] Валахия (рум: Ţara Românească — румын жері; валаш: Цѣра Рȣмѫнѣскъ) — Румынияның оңтүстігіндегі Карпат таулары мен Дунай өзенінің аралығында орналасқан тарихи аймақ. Ежелгі тарихы б.з.б. II ғ-дан бастап хатқа түскен. 106 ж. бұл өңірді Рим империясы жаулап алады. Валахияға III ғ-дан бастап готтар мен гепиттер, IV – VI ғ-ларда ғұн және авар, VI ғ-да славян тайпалары келіп, қоныстана бастады. Бұл тайпалар жергілікті тайпалармен араласып, христиан мәдениетін қабылдады да, VIII — X ғ-ларда шығыс роман тілдерінің бірінде сөйлейтін влах (волох) халқы ретінде қалыптаса бастады. XI ғ-дан бастап Валахияға печенек (бесене), қыпшақ, т.б. көшпелі тайпалар дүркін-дүркін шабуыл жасап тұрды. XIII ғ-дың орта тұсынан Алтын Орда хандарына бағынышты болды. 1324 ж. дербес мемлекет болып құрылды. XV ғ-дан бастап Түрік сұлтандығына жартылай, XVI ғ-дан толық бағынышты болды. 1828 — 29 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін уақытша Ресейге (1829 — 34) бағынды. 1848 ж. Батыс Еуропадағы революциялардың әсерімен ұлт-азаттық толқулар болып өтті. 1858 ж. өткен Париж конвенциясының шешіміне орай 1859 ж. 5 қаңтарда Валахия мен Молдово қосылып біртұтас мемлекетке айналды да, 1861 жылдан бастап Румыния деп атала бастады. Дереккөздер
Музыка орындаушылық

Музыка орындаушылық – музыканы әнші даусымен айту немесе музыкалық аспаппен орындау. Музыка өнерінің басқа өнер түрлерінен (мысалы, бейнелеу өнерінен) ерекшелігі – қосымша шығармашылық процесті, яғни автор мен тыңдаушының аралығында орындаушыны керек етеді. Нотаға түскен музыкалық шығарманы әнші немесе музыкашы нақышына келтіріп орындаса ғана тыңдаушыға жетеді. Сондықтан да музыканы насихаттауда музыка орындаушылықтың маңызы зор. Музыка орындаушылық вокалдық (ән), аспаптық (музыка аспаптарында ойнау) және аралас орындаушылық яғни вокалды-аспаптық түрлерге бөлінеді. Музыка орындаушылықтың ерекше түрі – опера өнері. Опера әнші-артистерді, хор мен оркестрді түгел қамтиды. Орындаушылардың санына, олардың арақатынасына байланысты жеке орындаушы (сололық), көпшілік болып орындау немесе камералық ансамбльдік (трио, квартет, квинтет, т.б.), симфониялық, хор (дирижердің басқаруындағы үлкен топ) түрлеріне бөлінеді. Музыкалық шығарманың құрылысын, ерекшелігін көрсететін нотадағы автор нұсқаулары орындаушының музыка мазмұнын терең түсінуіне мүмкіндік береді. Музыкалық шығарманың мазмұны орындаушының стиліне байланысты алуан түрде бейнеленеді. Музыка орындаушылық өнердің көркем тәсілдеріне динамика, артикуляция, нюанс, т.б. жатады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *Музыкальное исполнительство и современность. Сб. статей. Сост. М.И. Смирнов, М., 1988 *Теория и история музыкального исполнительства. Сб. науч. трудов, К., 1989
Валдай қыраты

Валдай қыраты, Валдай — Шығыс Еуропа жазығының солтүстік-батысындағы қырат. Ресейдің Ленинград, Новгород, Тверь, Псков, Смоленск облыстары аумағында. Ұзындығы 600 км, енді жері 80 км-ге жетеді. Абсолют биіктігі 343 м. Валдай қыратының негізін Мәскеу синеклизасының солтүстік-батыс қанатын құрайтын түп жыныстар (саз, тас көмір, әктас, мергель) түзейді. Қырат Шығыс Еуропа жазығындағы Каспий мен Балтық (Балт) теңіздерінің негізгі суайрығы болып табылады. Қыраттан Батыс Двина, Днепр, Еділ (Волга), т.б. өзендер бастау алады. Жер бедері төбелі-қырқалы, ойыстар мен қазаншұңқырларда көлдер көп. Ірілері: Селигер, Пено, Веслуг, Волго. Қыратта аралас және қылқан жапырақты орман өскен. Дереккөздер
Лех Валенса

Лех Валенса (9.1943, Польша, Гданьск) — Польшаның 1990 — 95 жылдар аралығындағы президенті. Мамандығы — электрші. 1980 жылдардың бас кезінде Польшада экономикалық дағдарыс басталып, Гданьск қаланың жұмысшылары ереуілге шығады. Ереуілшілер Валенсаның басшылығымен 1980 ж. жазда “Ынтымақ” кәсіподақ ұйымын құрып, қаладағы ірі өндіріс орындарын өз қолдарына алды. Олар үкіметтен экономиканы реформалауды, КСРО-ның ықпалынан арылуды талап етті. Үкімет 1981 ж. желтоқсан айында елде төтенше жағдай орнатып, “Ынтымақ” кәсіподақ ұйымына тыйым салды, ал Валенса түрмеге отырғызылды. Ол халықтың талап етуімен 1983 ж. шілде айында түрмеден босатылып, үкімет құрамына енгізілді. “Ынтымақ” ұйымы Валенсаны 1990 ж. қыркүйек айында болған президент сайлауына кандидат етіп ұсынды. Президент болып сайланғаннан кейін ол елді нарықтық экономикаға көшіре бастады. 1995 ж. қыркүйек айында болған кезекті президент сайлауында жеңіліске ұшырап, саяси аренадан кетуге мәжбүр болды. Бірақ ол Гданьскіде жаңа партия құрып, елдің саяси өміріне ықпалын сақтап қалды. Дереккөздер
Мұқыш Боштаев

Мұқыш Боштаев (1897 жыл, бұрынғы Семей облысы Павлодар уезі — 1921 жыл) — Алаш қозғалысының қайраткері, заңгер. А Өмірбаян Арғын тайпасы Айдабол бөлімінен шыққан. * Қазан университетінің заң факультетін бітірген (1917). * Уақытша үкімет тұсында Павлодар уезінде сот төрағасы болды. * Семей облысы қазақ комитетінің жұмыстарына белсенді түрде ат салысты. * 1-жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына Алаш партиясы атынан депутаттыққа ұсынылды. * 2-жалпықазақ съезінде Алашорда үкіметі құрамына мүшелікке кандидат болып сайланған. Дереккөздер
Валериан қышқылы

)]] )]] Валериан қышқылы, шүйгіншөп қышқылы, С 4 Н 9 СООН — бір негізді, қанық органикалық қышқыл. Валериан қышқылының төрт изомері бар: * н-валериан қышқылы (н-пентан қышқылы): СН 3 -СН 2 -СН 2 -СН 2 -COOH * изовалериан қышқылы (3-метилбутан қышқылы): СН 3 -CH(СН 3 )-СН 2 -СООН * метилэтилсірке қышқылы (2-метилбутан қышқылы): СН 3 -СН 2 -CH(СН 3 )-СООН * үшметилсірке қышқылы (2,2-диметилпропан қышқылы): СН 3 -С(СН 3 ) 2 -СООН Маңыздысы изовалериан мен метилэтилсірке қышқылы. Валериан қышқылының өзіне тән иісі бар, түссіз сұйық заттар. Н-валериан қышқылын бромды этилге магниймен әсер ету арқылы алады. Ол аз мөлшерде ағашты, қоңыр көмірді айдау өнімдерінде кездеседі. Изовалериан қышқылы бос күйінде біраз мөлшерде валериан тамырында кездеседі. Оны валериан тамырын су буымен айдау арқылы бөліп алады. Изовалериан қышқылы көбіне мед. препараттар алу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Музыка фестивалі

Музыка фестивалі – музыка мейрамы. Ортақ тақырып, бірыңғай бағдарламаға біріктірілген, салтанатты түрде өткізілетін концерттер мен театр қойылымдарының жиынтығы. Алғашқы музыка фестивалі 1709 ж. Лондонда (Ұлыбритания) ұйымдастырылды. 20 ғасырдың 2-жартысында Еуропаның көпшілік елдерінде музыка өнерін насихаттау және халықаралық мәдени байланысты дамыту мақсатында музыка фестивалін өткізу дәстүрге айналды. Музыкалық форма мазмұны мен өткізілетін мерзіміне қарай бірнеше түрге бөлінеді: дәстүрлі (жүйелі түрде, жыл сайын немесе 2 – 4 жылда бір рет), жекелеген (белгілі бір оқиғаға немесе атаулы күндерге байланысты), мемлекетаралық, халықаралық, тақырыптық, монографиялық (танымал композиторлардың шығармасына арналған), классикалық, жанрлық, т.б. Музыкалық форманің бір көрінісі байқау түрінде немесе шығармашылық сайыс ретінде ұйымдастырылады, ол үлкен қаржылық дайындықты қажет етеді. Сондықтан оны мемлекет пен жергілікті билік орындарының, филармония және музыка қоғамдарының, ірі фирмалар мен меценаттардың қолдауымен ұйымдастырады. Қоғамдық және мәдени өмірдің үлкен оқиғасы ретінде жүргізілетін музыкалық форма алдын-ала БАҚ-та насихатталады. Музыкалық форма тарихында: “Венаның музыка апталығы” (Австрия), “Берлиннің фестиваль күндері” (Германия), “Зальцбург фестивалі” (Австрия), “Флоренцияның музыкалы май айы” (Италия), “Мәскеу жұлдыздары”, “Орыс қысы” (Мәскеу) “Ақ түндер” (Санкт-Петербург), т.б. мәдени шаралар орын тепкен. Қазақстанда дәстүрлі түрде жыл сайын “Азия дауысы” танымал ән мен музыканың халықаралық фестивалі өткізіліп тұрады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Айсұлу Абдрахманқызы Валитова

Айсұлу Абдрахманқызы Валитова (1913 жылы туған, Қазан) — түркітанушы. Мәскеу мемлекеттік университетінің шығыстану факультетін бітірген (1945). Ресей ғылым академиясының Дүние жүзі әдебиеті институтында аға ғылыми қызметкері болып қызмет істеген. Валитова есімі түркология саласынан жазған еңбектерімен белгілі. Әсіресе, оның түркі халықтарының ортақ әдеби және философия мұрасы — “Құтадғу білік” туралы зерттеулері құнды ғылыми еңбек болып саналады. Дереккөздер
Валторна

Валторна ( — орман кернейі) — мыстан жасалған үрлемелі музыкалық аспап. 17 ғ-дың соңында аңшы кернейінің жетілдірілуінен келіп шыққан. Алғашқы қарапайым үлгілері кейінгі барокко мен классицизмнің, ерте романтизмнің (И. Гайдн, В.А. Моцарт, К.М. Вебер оркестрлерінің валторнаға арналған концерттері) музыкаларында қолданылған. Қазіргі үлгілері дыбыс шығаратын ауызы кеңейтілген, ұлу пішіндес, оратылған металл түтік түрінде. Жеке орындауда, ансамбльдерде, симфония оркестрлерде қолданылады. Дереккөздер
Вальпургий түні

Вальпургий түні (1 мамырға қараған түн) — герман тайпаларының көктемнің келуіне арналған көне мейрамы. VIII ғасырдағы аңыз бойынша, Германиядағы Броккен тауында болған жезтырнақтар (“ұлан асыр жезтырнақ”) мейрамы. Кейіннен католик дінінің қасиетті адамы Вальпургиді еске түсіру уақытымен (1 мамыр) дәл келгендіктен Вальпургий түні деп аталған. Бұл тақырыпта көптеген әдеби және музыкалық шығармалар (И.Гетенің “Фауст”, Ш.Гуноның осы аттас операсы, Г.Гейненің “Жол суреттері” шығармасы, т.б.) жазылған. Дереккөздер
Вальцтеу

ВАЛЬЦТЕУ — темір шыбықтарды немесе тілкем дайындамаларды штампта (дайындамаға қарсы бағытта айналатын шыңдағыш талқыларда) деформалау (суретті қ.). Вальцтеу дайын бөлшектерді (мысалы, компрессор қалақшалары, т.б.) алу, сондай-ақ дәл дайындамаларды одан әрі штамптау үшін қолданылады. Вальцтеу ыстық вальцтеу және суық вальцтеу болып ажыратылады. Дайындамаларды ыстық вальцтеу кең тараған. Онда турбина қалақшалары мен компрессорлар штампталады. Ал суық вальцтеу процесі арқылы алынған дәл қалақшалар механикалық өңдеуден өткізуді қажет етпейді. Дереккөздер
Валюта аймағы

Валюта аймағы — өзара валюталық қатынастар ережесін сақтаушы және аймақ елдері мен қалған елдер арасындағы есеп айырысуда жетекші ел валютасының айқындаушы рөл атқаратынын мойындайтын мемлекеттер тобының бірлесуі. Валюта аймағына кіретін елдер жетекші елмен бірыңғай қаржы-валюталық ережемен және бірдей валюталық шектеулер жүйесімен байланысқан. Валюта аймағының негізгі ережелері: жетекші валюта төлем және сақтық құралы ретінде пайдаланылады, осы валютаның көмегімен сыртқы төлемдер төленеді, валюталар бір елден екінші елге еркін таралады. Ұлттық валюта резервтерінің басым бөлігі жетекші елдің банктерінде сақталады. Бұл елдердің валюта аймағына кіретін елдер) сыртқы саудасы да жетекші елдің мүддесіне бағындырылады. Валюта аймағы жетекші елдің капиталын аймақ құрамындағы басқа елдерге шығаруды жеңілдетеді. Валюта аймағы соғысқа дейінгі валюта блоктары негізінде 2-дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін қалыптасты. Бұлардың қатарында Ұлыбритания жетекшілік ететін фунт стерлинг аймағын, АҚШ жетекшілігіндегі доллар аймағын, Франция жетекшілік ететін франк аймағын атауға болады. Сол сияқты Бельгия франкісінің, Голландия гульденінің, Португалия эскудосының, Италия лирінің, Испания песетінің де валюта аймағы бар. Валюталық блоктардың негізгі қасиеттерін сақтай отырып валюта аймағы өз құрамындағы елдер арасында сауда және қаржы-валюталық қарым-қатынастарға мемл. реттеуді (жетекші ел) күшейтуге бағыт ұстады. Бірте-бірте отаршылдық жүйенің жойылуына қарамастан, кейбір валюта аймағында орталықтандыру тенденциясы сақталып қалды. Бұл жағдай стерлинг, доллар, т.б. валюта аймағының ыдырауына әкеліп соғып, франк аймағының ішкі механизміне көптеген өзгерістер енгізуге мәжбүр етті. Ұлыбритания, АҚШ, Франция жетекшілігімен құрылған Валюта аймағы өзінің болашағы жоқ, тиімсіз екендігін танытты. Тек бүгінгі күнде Океания мен Африканың 14 мемлекетін біріктірген франк аймағы ғана өмір сүріп отыр. Францияның байырғы отары болған бұл елдер әлі күнге француз франкісіне бағыт ұстап, бірыңғай валюталық жүйесін сақтауда. Дереккөздер
Валюта блоктары

Валюта блоктары — валюта үстемдігін орнату және басқа мемлекеттерге бірыңғай валюта саясатын жүргізу мақсатымен бірнеше елдердің топтасқан одағы. Валюта блоктарына, негізінен, мынандай сипаттар тән: 1) топқа біріккен елдер валютасының курсы топ басындағы елдің валютасына тіркеледі; 2) блок құрамындағы елдер халықаралық есеп айырысу операцияларын топ басындағы ел валютасымен жасайды; 3) олардың валюта резервтері одаққа жетекші елде сақталады. Валюта блоктары дүниежүзілік экономикалық дағдарыс (1929 — 33) кезінде, дамыған елдер арасындағы валюта бәсекесінің шиеленісе түсуі барысында туып, оның негізгі түрлері (фунт стерлинг, доллар, алтын блоктары) қалыптасты. Ұлыбританияда 1931 ж. алтын стандарты жойылғаннан кейін, фунт стерлинг блогы пайда болып, оның құрамына Британияға қарасты 21 ел кірді. Блокқа қатысушылардың валюта резервтері Англияның банкісіне орналастырылып, өзара және басқа елдермен есеп айырысу, негізінен, фунт стерлинг арқылы жүргізілді. АҚШ-та алтын стандарты жойылғаннан кейін (1933) доллар блогы құрылды. Оған Латын Америкасы елдері мен Канада кірді. Бұл блоктың мүшелері АҚШ доллары мен өз валюталары арасында тиісті балама сақтауға міндеттенді. Алтын стандартын қолданған елдер тобы (Бельгия, Франция, Швейцария, Нидерланд, одан кейін Италия, Польша, Чехословакия) 1933 жылғы маусымда Лондон халықаралық экономикалық конференциясында алтын блогын құрды. Бұл блок 1935 ж. ыдырап, 1936 ж. қазанда Францияда алтын стандартының алынып тасталуына байланысты өз жұмысын мүлдем тоқтатты. Валюта блоктарының негізінде валюта аймақтары құрылды. Дереккөздер
Центрге тартқыш күш

Центрге тарқыш күш — материялық нүктеге нормаль үдеу (басқаша айтқанда центрге тартқыш үдеу) туғызушы күш. Центрге тарқыш күштің формуласы былайша жазылады: Fц.т.кma n не Fц.т.к., мұндағы a n — нормаль үдеу, m және — материялық нүктенің массасы және жылдамдығы, — траекторияның қисықтық радиусы. Өте шапшаң айналатын механизмдерді құрастырған кезде центрге тарқыш күштің шамасы аса үлкен дәлдікпен есептелуі шарт. Дереккөздер
Валюталық дағдарыс

Валюта дағдарысы — валюта нарығында қайшылықтың күрт шиеленісуі. Валюта дағдарысы валюта курсының күрт құлдырауымен, елдегі валюта қорының сарқылуымен, валюталардың құнсыздануымен, валютаның халықаралық өтімділігінің нашарлауымен сипатталады. Қазіргі кездегі валюта дағдарысының өткір сипат алуына халықаралық кредит капиталы нарығының әсері ерекше болып отыр. Мұндай бақылауға көнбейтін ырықсыз нарық пайдалы орын іздеп мол капиталды белгілі бір салаға бағыттай отырып, қысқа мерзімнің ішінде валюталық қарым-қатынасқа елеулі ықпал етеді, тіпті кезкелген елде Валюта дағдарысын туғыза алады. Мысалы, 20 ғ-дың аяғында Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде орын алған қаржы дағдарысы Жапония, Қытай секілді “Азия жолбарыстарының” 1997 ж. қазан — қараша айларында өз валюталарын девальвациялауынан басталды. Ол аз уақытта басқа да аймақтар валютасының құлдырауына әсер етіп, құнды қағаздар нарығын да шарпыды. Азиялық дағдарыстың тууына әсер еткен негізгі факторларға: экономиканың шектен тыс реттелуі, банк секторында күмәнді кредиттердің көбеюі, ел экономикасы мен саясатының коррупцияның ықпалында болуы, т.б. жатады. Нарықтық экономиканың циклдік түрде дамуы барысында дағдарыс қаржы және экономиканың әр түрлі саласында туындаған сәйкессіздікті жоюға бағытталған шара ретінде де қызмет етеді. Дереккөздер
Валюталық бақылау

Валюталық бақылау — шет ел валютасын сатып алу және онымен жасалатын операцияларды жүргізу тәртібін мемлекеттік реттеу жүйесі. Әдетте, шет ел валютасымен жасалатын операцияларды жүргізуге лицензиялар беруге елдің Қаржы министрлігі немесе оның орталық (ұлттық) банкісі уәкілетті. Валюталық бақылау бағыттарда жүзеге асырылады. Олар: 1) ұлттық валютаның, құнды қағаздардың, валюталық құндылықтардың елдің кеден шекарасы арқылы өтуін бақылау; 2) тауарлар мен көлік құралдарының елдің кеден шекарасы арқылы өтуімен байланысты валюта операцияларын бақылау; 3) елдің валюталық, экспорттық-импорттық және басқадай сыртқы экономикалық операцияларға қатысты заңдарының сақталуын бақылау мен қадағалауды ұйымдастыру; 4) резиденттер мен бейрезиденттер тарапынан елдің валюта операцияларын жасауды реттейтін заңдары мен идаралық нормативтік актілерінің, мемлекет алдында шет ел валютасы жөніндегі міндеттемелерінің орындалуын бақылау. Қазақстанда валюталық бақылауды тиісті заңдарға және Кеден кодексіне сәйкес қаржы-валюталық бақылау кодексті мен Кеден кодексті өз құзыреті шегінде жүзеге асырады. Дереккөздер
Валюталық келісім

Валюталық келісім — белгілі бір валюталық қарым-қатынастарды реттеуге қатысты өзара құқылар мен міндеттерді белгілейтін екі жақты не көп жақты мемлекетаралық келісім. Валюталық келісімде халықарық есеп айырысу мен кредит бөлу жөніндегі шарттар мен нормалар қарастырылады. Дамыған елдер арасында жүргізілетін валюталық келісімде, көбінесе, сыртқы сауданы ынталандыру және капиталды пайдалы орынға орналастыруға қолайлы жағдай туғызу көзделеді. Бірінші валюталық келісімге 1865 ж. Франция, Бельгия, Италия және Швейцария арасында жасалған Латын қаржы келісімін жатқызуға болады. Мұнда біртұтас ақша жүйесін орнықтыру, яғни бір ел ақшасының келісім жасалған мемлекеттер территориясында заңды төлем құралы қызметін атқару жайы қарастырылған еді. Сол сияқты, әлемдік валюта жүйесін құруда Бреттенвуд (1944), Ямайка (1976), Маастрихт (1993) келісімдерінің маңызы зор болды. Дереккөздер
Валюталық клиринг

Валюталық клиринг сыртқы саудада бір елдің берешегі сол елге қарама-қарсы қойылған талаптардың есебінен өтелетін есеп айырысу формасы. Валюталық клирингтің мәні-экспортталған және импортталған тауарлар үшін екі елдің арасындағы есеп айырысу әр келісім бойынша төлем төлеу жолымен емес, сол елден сыртқа шығарылған және сырттан әкелінген тауарлар құнының айырмашылығын уақыт сайын Төлеп отыру негізінде жүргізіледі. Төлем тауарлар немесе алтын беру болмаса шетел валютасын алушы жақтың есепшотына қосу жолымен де отелуі мүмкін. Халықаралық, немесе валюталық клиринг валюта проблемаларының шиеленісуінің нәтижесінде пайда болған. Соңғы кезде оның көмегімен жүзеге асырылатын операциялардың нысандары қысқарып отыр, өйткені, кейбір қаржы мәселелерінің шешілуіне көмектесе отырып, клиринг сонымен қатар сыртқы сауда айналымындаға экспорт пен импорт сомаларының бір-бірімен дәл келуі салдарынан оның өсуін тежеуде. Дереккөздер
Валюталық құндылықтар

Валюталық құндылықтар — арнаулы заңдармен ел территориясынан алып кетуге және алып келуге айрықша шектеу тәртібі белгіленген материалдық құндылықтар. ҚР-ның заңдарына сәйкес шетелдік валюта немесе номиналы шетелдік валютамен есептелетін құнды қағаздар мен төлем құралдары және құйма түріндегі қоспасыз саф алтын валюталық құндылықтар болып саналады. Шетелдік валюта дегеніміз — айналымда жүрген, тиісті шет мемлекетте не шетелдік мемлекеттер тобында заңды төлем қаражаты болып табылатын, сондай-ақ айналымнан шығарылған, алайда ақша айырбасына жарай беретін банкнот, қазына билеттері, монета түріндегі ақшалар. Ал құнды қағаздар мен құны немесе номиналы шет ел валютасымен белгіленетін төлем құралдарына чектер, вексельдер, аккредитивтер, қор құндылықтары (акциялар, облигациялар, т.б.); шет ел валютасымен есептелген басқа да борыштық міндеттемелер жатады. Валюталық құндылықтар болып саналмайтын қымбат бағалы металдар мен табиғи асыл тастарды, олардың сынықтарын зергерлік және т.б. тұрмыстық бұйымдар санатына жатқызудың тәртібі мен шарттарын үкімет белгілейді. ҚР-ның 1996 ж. 24 желтоқсандағы “Валюталық реттеу туралы” заңының 13-бабында В. қ-ды ішке алып келу және сыртқа шығару тәртібі қарастырылған. Дереккөздер
Валюталық қылмыстар

Валюталық қылмыстар — валюталық операциялар туралы заң қағидаларын бұзушылық. Мұндай теріс қылық жасаушылар әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке тартылады. 1996 ж. 24 желтоқсандағы ҚР-ның «Валюталық реттеу туралы» заңының 14-бабында заңсыз валюталық операциялар жасаған, сондай-ақ осы операцияларды жүзеге асыру барысында бухгалтерлік есепті дұрыс жүргізбеген не есепке алудың және есептіліктің тәртібі мен қалыптасқан үлгісін бұрмалаған заңи тұлғаларды жауапкершілікке тартудың реттері және оларға салынатын айыппұл мөлшері көзделген. Көрсетілген айыппұл сомасы валюталық бақылау органдарының, соның ішінде агенттерінің ұсынысымен, сот арқылы өндіріледі. Сонымен қатар, арнаулы заң қағидаларын бұзған лауазымды басшылар мен жекелеген адамдар да жауапкершілікке тартылады. Заңсыз валюталық операциялар жүргізуге байланысты жауапкершілік ҚР-ның Қылмыстық кодексінің арнаулы баптарында көзделген. Егер заңсыз мәміле жасау кезінде келтірілген мүліктік зиян 10 еселі минималды есеп айырысу көрсеткішінің сомасынан асып кетсе, онда қылмыстық жауапкершілік басталады. Дереккөздер
Валюталық низам

Валюталық низам, валюталық заңдар — ел ішінде, одан тысқары жерде валюталық құндылықтарға қатысты әртүрлі мәмілелер жасаудың, сондай-ақ ұлттық, шетелдік валюталарды, т.б. құндылықтарды алып келудің, сыртқа шығарудың, аударым жасау мен жолдаудың тәртіптерін белгілейтін құқықтық-нормативтік актілердің жиынтығы. ҚР Президентінің 1993 ж. 12 қарашадағы “Қазақстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы” жарлығы елімізде валюталық низамның дамуына негіз қалады. Бұл заңдар, ақша айналымының құқықтық негіздері мен ұйымдастыру пішімдерін айқындай отырып, ақша жүйесінің бүкіл басты нышандарын қамтиды. ҚР Президенті мен Үкіметі өз құзыреттерінің шегінде валюталық реттеу саласына қатысты нормативтік актілер қабылдай алады. Еліміздегі валюталық низам жүйесін “Шет ел инвестициялары туралы” (27.12. 1996), “Валютаны реттеу туралы” (24. 12.1996), “Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы” (28.2. 1997), “Құнды қағаздарға қатысты мәмілелерді тіркеу туралы” (5.3. 1997), “Қазақстан Республикасының вексельдік айналымы туралы” (28.4. 1997), “Құнды қағаздар рыногы туралы” (5.3.97) заңдар құрайды. Дереккөздер