kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жанайдар Орынбайұлы

Жанайдар Орынбайұлы (шамамен 1818, Ұлытау өңірі — 19 ғасырдың 70-жылдары) — батыр, Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Мәжік бөлімінен шыққан. 1837 жылы Ақмола дуанына қарайтын арғын тайпасының Қуандық, Сүйіндік, Төртуыл, Қойлыбай, Қалқаман, Темеш, Тінәлі руларының жасақшыларын бастап Кенесары әскеріне келіп қосылады. Кенесары Ақмола бекінісіне шабуыл жасар алдында Жанайдарды бас етіп бекіністі барлауға шолғыншылар жіберді. Шабуыл кезінде ерлігімен, мергендігімен көзге түскен Жанайдар ханның сенімді серігі, қол бастаушы батырларының біріне айналады. Жанайдар өзінің бауырлары Жанатай, Бектұрған, Өтебайлармен бірге Кенесарыға еріп, он жыл бойы азаттық жолындағы шайқастың бел ортасында жүрген. Жанатай осы жорықта қаза табады. Кенесары мен Наурызбайдан айырылып, көтеріліс тығырыққа тірелген тұста Жанайдар амалсыздан ат басын Арқадағы еліне бұрады. Ұлытаудағы ата қонысын бағаналы найман елінен қайтаруды талап етіп, Санкт-Петербургке барады. Көтеріліске қатысқанына Ресей патшасы кешірім жасағаннан кейін Жанайдар Терісаққан өзенінің бойы мен Арғанаты тауының етегіне қоныстанады. Жанайдар 1868 жылы қазақтың игі жақсыларымен бірге князь Владимирдің Омбыға келген құрметіне жасалған салтанатқа қатысады. Қажылық сапардан қайтып келе жатып жолда қайтыс болған. Баласы Мейрам Қайрақты деген жерде ат шаптырып ас берген. Жанайдарды “Баласы Орынбайдың Жанайдарды, Адасқан жөнге салған талайларды”, “Төртуылда Жанайдар жиҝан асқан ер еді” деп ақын-жыраулар жырға қосып, Сарамен айтысында Біржан да: “Кім жетер Жанайдарға Алтайдағы, Алты жүз жас бота мен тайлағы бар” деп, байлығын, парасаттылығын тілге тиек еткен. Көрнектi жазушы I.Есенберлиннiң "Қаһар" романында Жанайдардың Ақмола дуанының аға сұлтаны Қоңырқұлжаның ауылын шапқанда оны ажалдан қалай алып қаламын деп, "Ақ жол" атты қазақы ем-дом жасататыны жан-жақты баяндалған. Сол оқиға негiзiнде ел есiнде сақталған мынандай өлең де бар: Жанайдар артық туды жатырынан, Оқ тидi Жанайдардың балтырынан. Бiр айла өлмес жанға бола ма деп, Аттайтын қатын iздедi ата ұлынан. Аттайтын бiр де қатын табылмады, Төрелер тұңiлiп тұр қатынынан! Дереккөздер
Жанақ Төлекұлы

Жанақ төлекұлы , үлкен Жанақ (1743, Қостанай облысы Наурызым ауданы Қайқы а. — 1821, сонда) — ақын. Арғын тайпасының Кіші Арғын руынан шыққан. Әкесі Төлек дихан болған. Ж. ауыл молдасынан оқып, хадимше хат танып, діни білім алған. Арғын Бұқар жырау, Найман Тәтіқара, Қанжығалы Үмбетей, Найман Жанкісі жырауларға шәкірт болыпты. Уақ Баян батырға, Қанжығалы Бөгембай батырға, т.б. арнап дастандар шығарған. Олар бізге жетпеген, не жиналмаған. Ж-тың “Данышпан бабалар” атты толғауы ғана белгілі. Ж. туралы дерек жазушы Н.Әбуталиевтің “Сегіз сері” (1991) атты кітабында берілген.
Жанақ Жаңабатырұлы

Жанақ жаңабатырұлы (1768, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қызылтау а. — 1850, сонда) — ақын. Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан. Әкесі Жаңабатыр елге белгілі палуан болған. Ж. алғашында ауыл молдасынан оқып, кейіннен Үргеніш медресесінде оқыған. Көтеш, Салғара ақындарға шәкірт болған. Ж-тың шығармаларының көпшілігі сақталмаған. “Баянауыл” дастаны мен “Бөкей төреге” деген толғауы ғана бар. Жазушы Қ.Исабаевтың “Серт” трилогиясында “Баянауыл” дастанынан үзінділер берілген.
Жанақ Сағындықұлы

Жанақ Сағындықұлы, кіші Жанақ (1770 жыл, Шығыс Қазақстан облысы, Абыралы ауданы, Қайнар кеңшары, Жақсы Абыралы қонысы - 1856 жыл, қазіргі Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы “Хан сүйегі” деп аталған жер) — ақын. Арғын тайпасының Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан. Әкесі туралы Әкесі Сағындық сол өңірде белгілі аңшы болған. 1748 - 58 жылдары қазақ-қалмақ соғысында мергендігімен көзге түскен. Өзі туралы Жанақ ауыл молдасынан дәріс алып, хадимше хат танып, діни білім алған. Сағындық құсбегі кейіннен Жанақты Түркістан өңіріндегі Қарнақ медресесінде, Ташкент қаласындағы медреседе оқытқан. Жанақ жас кезінен өнер жолына түсіп, домбыра, қобыз тартып, жыр-дастандарды жатқа білген. Жанақ 1790 - 97 жылдары Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне қатысып, қозғалыс жаршыларының бірі болған. Туып-өскен жеріне ауылын бастап көшіп, шамамен 1838-39 жылдары Ұлытау өңіріне қоныстанады. “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырының халық арасына көп тараған нұсқасын сонда айтып, шығарған. 1839 жылы Жақсы Абыралыға көшіп келіп, ел-жұртымен табысады. 1846 ж. жазда ел аралаған поляк А. Янушкевич жазған Жанақ — осы кіші Ж. ақын. Жанақ шығармаларының көпшілігі сақталмаған. “Рүстем төреге” толғауы мен біраз өлеңдері ғана жеткен. Дереккөздер
Жанама дәлелдеме

Жанама дәлелдеме , қылмыстық құқықта — белгілі бір тұжырымды басқа бір тұжырымды жоққа шығару арқылы дәлелдеп, оның дұрыстығын дедукциялық әдіспен логикалық негіздеу тәсілі. Фактімен салыстырғанда Ж. д. — іске қатысы жоқ елеулі факт, бірақ ол іске тікелей қатысты елеулі факт туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бірқатар Ж. д-лер істегі бір айғақтың шешім қабылдау үшін өте маңыздырақ басқа бір фактіні табуға тікелей қатысы бар екенін байқатады. Айғақтар тізбегі олардың бірінің екіншісіне, үшіншісіне, төртіншісіне, т.б. қатысы негізінде, ең соңында дұрыс шешім қабылдау үшін маңызды фактіні табу жолын көрсетеді. Ж. д-ге негізделген дәлелдеме екінші дәрежелік те, толық емес те дәлелдеме болып саналмайды. Ж. д. арқылы айыпкердің қылмыс жасаған-жасамағандығы, қылмысқа қатысты не қатысты еместігі, қылмысты ойластырып не абайсызда істегендігі сияқты, т.б. маңызды мәселелерді анықтауға болады.
Жанартау шынысы

Жанартау шынысы , обсидиан — жанартау лавасының жер бетінде тез суып, кристалданбай қатаюынан пайда болатын тау жынысының Химиялық құрамына қарай ультранегізді, негізді, орта, қышқыл, сілтілі болып бөлінеді. Жанартау шынысы химилық құрамына, суу ортасына байланысты ажыратылады. Құрамында SіO2-нің мөлшері көп, өте тұтқыр, қышқыл риолит лава түрлерінің қатаюы кезінде обсидиан деп аталатын Ж. ш. түзіледі. Ал сирегірек кездесетін SіO2-ге кедейлеу базальттық лавалар шыны түрінде қатып, мөлдір емес қара базальтты жанартау шынысы — тахилит түзеді. Лава сулы ортада қатқан жағдайда жанартау шынысының құрамында су көптеу болады (мыс, пехштейн, яғни шайыртас). Кеуекті жанартау шынысы пемза деген атпен белгілі. Перлит жанартау шынысының құрамында 3 — 5%-ке дейін байланысқан су болады, ол өнеркәсіпте қолданылады. Жанартау шынысының шыны өндірісінде және құрылыс материалы ретінде қолданылады. Кендері Солтүстік Қазақстанда (Торғай), Шығыс Қазақстанда (Семейтау, Тарбағатай, Зайсан), Алматы (Жоламан, Малайсары), Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында белгілі. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жанаттәрізді ит

Жанаттәрізді ит, уссурий жанат иті — иттер тұқымдасына жататын жыртқыш аң. Негізгі мекені — Оңтүстік Шығыс Азия. Қазақстанда Атырау облысында, Каспий теңізінің жағасында, Жайық өзенінің сағасына дейін кездеседі. Жанаттәрізді ит өзен-көл жағалауындағы сазды ылғалды жерлерді, таудағы ормандарды мекендейді. Дене тұрқы 52—58 сантиметр, жазда салмағы 4—6 килограмм, күзде 6—10 килограмм, құйрығының ұзындығы 25 сантиметрдей болады. Жүні ұзын қылшықты, түбіті қалың жылтыр қоңыр түсті. Жанаттәрізді ит ін қазып, сонда тіршілік етеді, кейде түлкі, борсық індерін де пайдаланады. Қорегін іздеуге түнде шығады. Қорек талғамайды. ұсақ жәндіктермен қатар түрлі жеміс-жидектерді де қорек етеді. Қар қалың түсіп, күн суыта бастағанда, жанаттәрізді ит қысқы ұйқыға кетеді. Жылына бір рет, ақпан—наурыз айларында ұйығып, екі айдан соң 6—8 күшік табады. Жанаттәрізді итті Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарында жерсіндіру жұмыстары нәтиже бермеді. Бірақ оларды бағалы терісі үшін аң фермаларында өсіруге болады. Аң шаруашылықтарына зиян келтіреді. Еуропада жерсіндірілген. Сазды, батпақты жерді мекендейді. Аңшылық және бағалы тері кәсіпшілігінің аңдары. Жылына ТМД-да 78,4 мыңға дейін тері дайындалған Еуропанын кейбір елдерінде ж.т.и. фермаларда өсіреді (20 ғ. 70-ші жж.). Дереккөздер
Жанбай

Жанбай, Жамбай — Атырау облысы Исатай ауданындағы ауыл, Жанбай ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Аққыстау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, Каспий маңы ойпатының оңтүстік жағындағы шөлдік белдемде орналасқан. Жанбай ауылының үстімен Обалы - Ақбас каналы өтеді. Халқы 1989 жылы елді мекенде 2689 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 2560 адам (1332 ер адам және 1228 әйел адам) болса, 2009 жылы 3036 адамды (1550 ер адам және 1486 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3231 адамды (1652 ер адам және 1579 әйел адам) құрады. Этимологиясы Атау екі компоненттен тұрады: жам және бой. "Жам" сөзі жергілікті тілде теңіздің терең, әрі өзек жерлері деген мағынасына келсе, ал "бой" сөзі селоның географиялық орналасу жағынан, яғни Каспий теңізінің бойлық қойнауына сұғынып жатқандығынан шыққан. Тарихы Іргесі 1930 жылдың бас кезінде ауыл шаруасын ұжымдастыруға байланысты қаланды. 1957 жылы “Забұрын” Қаракөл қой кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан мұнда шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Елді мекендегі көшелер * Арон Аюпов атындағы көше * Мағаз Есқалиев атындағы көше * Көбен Жұмалиев атындағы көше * Тайыр Нысанов атындағы көше * Мүсілім Нұрмұханов атындағы көше * Зинеден Құрасұлы атындағы көше * Хамидолла Нәубетов атындағы көше * Амангелді Иманов атындағы көше * Сәкен Сейфуллин атындағы көше * Бауыржан Момышұлы атындағы көше * Исатай Тайманұлы атындағы көше * Мектеп көшесі * Егемен Қазақстан көшесі * Қызылбас көшесі * Қазақауыл көшесі * Нарын көшесі Инфрақұрылымы Ауылда 8 азық-түлік дүкені, 3 шаруашылық дүкені, 2 кафе, 1 базар, 2 май құю бекеті, 1 наубайхана, 1 дәріхана, 1 көлік жуу орны, 2 тойхана сияқты кәсіпкерлік нысандар халыққа қызмет етіп келеді. 1 емхана, 1 пошта байланыс бөлімшесі, 1 АТС орталығы, 1 саз мектебі, 1 орта мектеп, 1 мәдениет үйі, 1 балабақша, Жанбай дәрігерлік амбулаториясы жұмыс жасайды.(2018 ж.). Мектеп * Х.Наубетов атындағы орта мектеп — мектеп 1992 жылдан бастап қос Ленин орденді, ҚазКСР-іне еңбегі сіңген мұғалім Хамидолла Нәубетов есімімен аталады. Мектеп үйі 1984 жылы қолдануға берілген. Стандартты ғимарат 574 оқушыға арналып салынған. Мектептің жалпы ауданы 4600 м 2 , жұмыс істеп тұрған ауданы 2344 м 2 , Сынып бөлмелері және оқу кабинеттері 19. Мектепке дейінгі балалар мекемесі * «Балдәурен» бөбекжай-бақшасы — 1990-1991 жылы 2 қабатты 140 орынды балабақша іске қосылып, 1993 жылы ауылдағы "Айгөлек" балалар бақшасы „Балдәуренге“ біріктірілді. Саз мектебі * Жанбай балалар саз мектебі — алғаш рет 1988 жылы құрылған. Қазіргі кезде (2018) 90 оқушы білім алып, 25 оқушыдан құрылған ұлт-аспаптар оркестрі, хор, ұстаздардан құрылған фольклорлық ансамбль жұмыс жасайды. Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер 11 Шаруа Қожалығы бар. Оларда 1255 мүйізді ірі қара, 1356 қой, 166 ешкі, 847 жылқы, 193 түйе малы бар. Сонымен қатар "АЛАША-АТЫРАУ" ЖШС - (тұщы суда балық аулау), "АМАННАТ" ЖШС - (инженерлік ғимараттар құрылысы), "SENIM SUPPLY" ЖШС - (бөлшек саудада сату) т.б.жұмыс жасайды. Діни ұйымдар қызметі * Әйтеке би мешіті — Сыйымдылығы 300 орындық. 2021 жылы берілді. Жанбай ауылы мен аудан тұрғындарының демеушілігімен тұрғызылды. Дереккөздер
Жанбасқала

Жанбасқала , Ежелгі Хорезм қамалы — ежелгі бекініс орны, Қаңлы ұлысы заманынан (б.з.б. 4 ғасыр — б.з. 1 ғасыр) сақталған ескерткіш. 1938 — 39 жылы Хорезм археология-этнография экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген. Бекініс орнының жобасы тік төртбұрышты, ауданы 170 — 200 метр. Шикі кірпіштен қаланған, биіктігі 10 — 11 метр, қабырғалары қос қабат болып келген. Сыртқы қабырғасының ірге жағында қаз-қатар тізілген атыс орындары бар. Қақпадан кірер жолдың қалтарыс, бұрылыстары көп. Қамал ішін қақ бөлетін кең көше бар. Қазбалардан табылған әр түрлі ыдыстардың құлақтары мен тұтқаларында арыстан тәрізді хайуанаттың басы бейнеленген. Олар ыдыстың ернеуін тістеп тұрғандай. Табылған моншақтардың көпшілігі Сириядан, Мысырдан және Қара тау жағалауындағы қалалардан әкелінгендігі анықталды. Бұл сол дәуірдегі сауда-саттық қатынасының айғағы. Дереккөздер
Жандарм

Жандарм (французша gens d armes — қаруланған адамдар) — 1) жандармерияның жеке құрамы; 2) ауыр қару-жарақты атты әскердің бір түрі. Бұл атаумен алғаш ерекше әскери отрядтар, кейіннен, әскери полиция офицерлері, ортағасырлық Францияда (13 ғасыр) корольдің жеке күзетін құраған рыцарлар аталды. 15 орданант ротасынан тұратын тұрақты армия құрылуымен (1445) байланысты жандарм деп 100 адамнан құралған ауыр қару-жарақты салт атты жасағы бар дворяндар аталды, олармен бірге жорықтарда жеңіл қаруланған қызметшілері (паж, кутильер және 3 атқыш-садақшы) жүрді. Орта ғасырлардың соңына таман жандарм деп ақсүйектер құрған салт аттылы ауыр қаруланған жасақтарды атай бастады. Білтелі мылтықты қолдану салт аттылардың әскери күш ретіндегі рөлін төмендетті, алдыңғы қатарға жеңіл қаруланған, бұрынғы жандарм қызметшілері болғандар шықты, 16 ғасырда бұлардан жеке жандармдар отряды құрылды. Олардың дворяндық құрамы қатты қадағаланып, 1549 жылы тікелей корольге бағындырылды, 17 — 18 ғасырларда жандармдар отряды 16 ротадан тұрды. 1788 жылы жандарм отряды таратылды. 1791 жылы Францияда (кейіннен басқа да елдерде) жандарм деп мемлекеттік полицияның ерекше тапсырмалар орындайтын офицерлерін атады. Жандарм Пруссияда 1806 жылға дейін сақталып, негізінен, әскери-полицейлік мақсатта пайдаланылды. Ресейде жандарм 1792 жылы князь Павелдің жеке өзінің таңдаулы әскерін құруымен байланысты пайда болды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Абдолла Жанзақов

Абдолла Жанзақов (1918, Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Ақырап ауылы — 30 маусым, 1944, Полоцк ауданы, Витебск облысы) — Кеңес Одағының Батыры (22.07.1944). Өмірбаяны Ұлы Отан соғысы басталысымен майданға аттанып, 67-гвардиялық атқыштар дивизиясының 196-гвардиялық полкі құрамында автоматшы болып қызмет етті. 1944 ж. 24 мауысымда Жанзақов қызмет атқарған взвод Батыс Двинадан өтті. Дұшпанның борап тұрғвн артилерия-пулемет оғының астымен барып шағын плацдарымды неміс солдаттарынан тартып алған десантшылар оқтың бетін өздеріне бұрып, негізгі бөлімдердің өзеннен өтуіне жәрдемдесті. Невель қаласы және Глуховка селосы түбінде болған ұрыстар кезінде ержүрек, көзсіз батылдығымен көзге түсті. Полоцк маңында, Батыс Двинадан өту кезіндегі ұрыста асқан ерлікпен қаза болды. Марапаттары Майдан даласында көрсеткен ерліктері үшін * Ленин * 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kobdabk.kz/index.php/zhanakyktar/26-erlikti-shpes-da-y-atty-ta-yrypty-kesh «Ерліктің өшпес даңқы» атты тақырыптық кеш] * [http://www.aktobegazeti.kz/?p=21519 Ерлікке тағзым еткен күн] * [http://batyrlar.blogspot.com/p/blog-page_22.html Ақтөбенің батырлары]
Бижанғали Әбілқасұлы Жанқадамов

Бижанғали Әбілқасұлы Жанқадамов - (1889 жылы Ілбішін уезі, Қалдығайты болысының 10-ауылында (қазіргі Қаратөбе ауданы Ханкөл ауылы) - 1937). Алашорда үкіметі Батыс бөлімшесінің мүшесі, белсенді кайраткер. Жасында ауылдан оқып, кейін Оралдың реалдық әскери мектебін бітірген. 1913 жылы Қазан малдәрігерлік институтына оқуға түсіп, үш жыл оқып, Орал облысы әскери губернаторының сұранысы бойынша соғыс аяқталған соң институтқа қайта түсуге халық ағарту министрінің 25 шілде 1916 жылғы №9092 санды ресми рұқсат алғаннан кеиін қазақ оқығандары тобында Батыс майданға аттанып, сондағы жігіттерді елге жеткізу ісімен шұғылданған. 1916 жылы майдандағы тыл жұмысына адам алуды тоқтатуды талап еткен Жайық сырты қазақтары өкілдерінің құрамында Петроградқа барады.Тыл жұмысындағыларға көмектесу жөнінде «Қазақ» газетіне хат жариялауға қатысты. 1917 жылы Ә. Бөкейханның шақыруымен Батыс майдандағы жігіттерді елге жеткізу жұмысын ұйымдастырады. Сол кезде ол өзіне жүктелген міндетті мүлтіксіз орындайтын жауапкершілігін, табандылығын һәм іскерлігін көрсетеді. Соның арқасында елдің де, ел ағаларының да оған деген сенімі арта түседіОл ізденгіш, естіген-білгенін көңілге тоқып, ой корыта білетін аса зерек адам болған. Соның арқасында көп білім жинап, кемеліне келіп толысады.. 1917 жылы сәуірдің ортасында Орал қаласында өткен Орал облысы қазақтарының сиезіне делегат болып, Орал облысы қазақ комитетінің мүшелігіне қабылданады. 1917 жылы күзде екінші қазақ облыстық сиезінің шешімімен жүргізілген земство сайлауында Жымпиты уездік жер басқармасының төрағасы болып сайланады. 1918 жылы 22-25 тамыз аралығында Комуч пен Сібір үкіметі Челябі қаласында өткізген кеңеске М.Шоқай және Х.Досмұхамедұлымен бірге Ойыл уәлаяты земствосы атынан Б.Жанқадамов та қатысады. Комучтің Алашорда үкіметін мойындауы үшін Б.Жанқадамов Алаш қайраткерлерімен бірге күреседі. 1918 жылы Алашорда атынан Уфа мемлекеттік кеңесіне қатысты. 1919 жылы Батыс Алашорда қызметкерлерінің алғаш жасалған тізіміне кірді. Қызмет тәжірибесі ескеріліп, 1919 жылы Батыс Алашорда үкіметінің Ойыл облыстық жер басқармасы жанындағы комиссары болып тағайындалады. 1919 жылы Ж.Досмұхамедұлының Жымпиты отряды мен Қызылдардың бірінші Армиясы қүрамындағы Татар атқыштар полкі арасындағы келіссөзге қатысады. Алашорда тараған соң кеңес жүмыстарына біраз атсалысады. 1920 жылы Елек корпусын қолға түсіру операциясын басқарады. 1920 жылы Орынборда Қазәсревкомның редколлегиясында аударма комиссиясын басқарды. 1924 жылдан кейін Қалдығайты, Көкөзек болыстарында кеңес жүмыстарын атқарады. 1936 жылы жұмыстан босатылады. 1937 жылы Орал қаласында «Алашорда белсендісі, халық жауы» деген айыппен тұтқындалады. НКВД Батыс Қазақстан «үштігінің» 25 қарашадағы қаулысымен 1937 жылы 2 желтоқсанда атылған. Дереккөздер
Жансүгіров ескерткіші

Жансүгіров ескерткіші , Талдықорған қаласында І.Жансүгіров және Тәуелсіздік көшелерінің қиылысқан жеріне, Жетісу мемлекттік университеті алдындағы алаңға 1994 жылы ақынның 100 жылдық мерейтойы қарсаңында орнатылған. Авторы — Т.Досмағамбетов. Қоладан құйылған ескерткіште ақынның биік жартастың үстінде, төменгі жақтағы табиғат көрінісіне көз жіберіп, толғанып отырған кейпі бейнеленген. Тұғыр ретінде ескерткіштің астына диам. 8 — 9 метр, биіктігі 1,5 метр екі табиғи тас бірінің үстіне бірі қойылған. Жансүгіров ескерткіші 1995 жылы республикалық дәрежедегі ескерткіштердің есебіне еніп, мемлекет қорғауына алынды. Дереккөздер
Жантай батыр

Жантай батыр (темір жол бекеті, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы – 1771, Жетісу, Іле өзені бойы) — батыр, қазақ елін жоңғар басқыншыларынан азат үшін болған шайқастарға қатысқан. Арғын тайпасының Қанжығалы бөлімінен шыққан. 1771 жылы Абылай хан Бөгенбай батыр мен Жантай батырға 500 әскер беріп, Ресейден Қытайға қарай жылжып бара жатқан қалмақ әскерін барлап қайтуға жұмсайды. Жантай батыр тұтқынға түсіп қалған інісі Арқандар батырды құтқару үшін, он мың қолы бар жау шебіне кіріп, осы ұрыста қаза табады. Батырдың бейіті Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Жантай ауылы маңында. Дереккөздер
Жантайлақ

Жантайлақ (туған жылы белгісіз — 9.1931, Қытай, Шіңгіл ауданы) — Қытайдағы жергілікті әкімшіліктің қазақ ауылдарына жасаған империялық өктемдігіне қарсы шыққан күрескер. 1928 жылы жазда Алтай аймағының губернаторы болып тағайындалған Ви Жыңго Алтай қазақтарына әскери қысым көрсетіп, ауыр салық салады. Бұған Жантайлақ, Зұха бастаған қарулы топ қарсы шығады. Бұл топ басшыларының соңына түскен губернатор Ви Жыңго 1930 жылы Мадарың дейтін жендетін жіберіп, Зұханы өлтіртеді. 1931 жылы қыркүйекте “Жантайлақ биыл жайлаудан ерте түсті. Базарқұл елін бастап, Моңғолияға көшіп кетпекші” деген жалған жаламен Шіңгіл ауданының Бұлғын деген жерінде отырған Жантайлақты да өлтіртеді. Жантайлақ жазықсыз жазаланғаннан кейін Зәйіп тәйжі бастаған мыңнан астам қазақ отбасы Шіңгілден Боғда өңіріне үдере көшеді. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жанталасу

Жанталасу , агония (грекше agonіa — күрес, жанталас) — адам ғұмырының соңғы сәтіндегі қатты қиналуы. Бұл кезде организмде қан айналу процесі бұзылып, гипоксия дамиды. Науқастың кенеттен дем ала алмай қалуы, яғни жанталасу алды мен жанталасудың аралығын терминальді үзіліс деп атайды. Оның ұзақтығы 5 — 10 секундтан 3 — 4 минутқа дейін, содан кейін жанталасу басталады. Ал адам қатты қансырағаннан, ауыр жарақаттан кейін есінен танған (шок), тыныс алуы қиындап, организмде оттек жетіспеген жағдайдағы жанталасу бірнеше минуттан, бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Жанталасу кезінде ең алдымен ми қызметі бұзылады. Жанталасудың клиникалық белгілері: дем алған сайын басы шалқалақтап, аузы ашылып, дем жетпей адам қырылдап ауыр дем алады; өкпеге қан бармай, тынысы тарылады; жүректің соғуы әлсіреп, артериалды қан қысымы төмендейді; терісі бозарып, көгере бастайды, суық тер шығады, көз жанары мөлдірлігін жойып, қарашығы ұлғаяды. Осындай симптомдардан кейін, адам есінен танып құлайды. Адам ұзақ ауырмаған, организм қатты әлсіремеген жағдайда адамға барлық реанимациялық шараларды кешенді түрді жүргізіп, кейде адамды жанталасудан шығарып, өлімнен сақтап қалуға да болады. Дереккөздер
Жануарлар туралы ертегілер

Жануарлар туралы ертегілер , хайуанаттар туралы ертегілер — ертегінің көне замандағы мифтер мен әр түрлі тұрмыстық, аңшылық әңгімелердің негізінде пайда болып, кейінгі замандардағы адамдар мінезін, олардың өзара қатынасы мен байланысын аллегориялық түрде жан-жануарлар бейнесі арқылы тұспалдап көрсететін түрі. Жануарлар туралы ертегілер, негізінен, үш топқа бөлінеді: этиологиялық жануарлар туралы ертегілер, классикалық жануарлар туралы ертегілер және мысал ертегілер (аполог). Этиологиялық жануарлар туралы ертегілер — өзінің шығу мерзімі жағынан мұндай ертегілердің ең көнесі. Мұнда хайуанаттардың сыртқы пішіндегі немесе жүріс-тұрысы, мінез-құлқындағы бір ерекшелігі, оның солай болу себебі жайында баяндалады. Бұл топтағы ертегілердің басты ерекшелігі — оқиғаны себеп-салдарлы сипатта баяндауы және байырғы синкреттілікті сақтап қалуы мен этиологиялық мифке жақын болуы. Бұл ертегілердегі хайуанаттардың сипаттамасы басқа елдер ертегілермен сарындас. Мысалы, түлкі — аса айлакер, екіжүзді, алаяқ қу, қасқыр мен жолбарыс — адуынды озбыр, қара күш иесі, аю — икемсіз, қарабайыр, т.б. Шығыс және Еуропа халықтарының жануарлар туралы ертегілерінің көпшілігін классикалық жануарлар туралы ертегілер құрайды. Олардың сюжеті де ұқсас болып келеді. Өйткені, бұл ертегілердің көпшілігі әр халықтың тарихында болған ұқсас жағдайдан туған. Ал біразы арғы тегі бір түркі халықтарының ежелгі дәуірінде пайда болған. Енді бір бөлігі мәдени, сауда, т.б. қарым-қатынастар арқылы ауысқан. Бұлардың моральдік және әлеуметтік мазмұны аса терең. Жыртқыштар қанаушыларды, әлсіз жануарлар кедейлерді еске түсіреді. Олардың іс-әрекетімен қатар мінездері де шебер сомдалады. Классикалық жануарлар туралы ертегілердің құрылымы онша күрделі емес. Олардағы сюжет хайуанаттар арасындағы кездесулер мен қақтығыстарға құрылады. Бір сарынды эпизодтардың өзгермей, үнемі қайталанып келетін түрі көптеген әлем халықтары ертегілерінде бар. Олардың үлгілері — “Қотыр торғай”, ”Кім неден күшті”, т.б. ертегілер. Мысал ертегілерде — баяндау белгілі бір моральдік қағида мен тұжырымды дәлелдеуге бағытталады, сол себепті олар көп жағдайда нақылмен аяқталады. Қазақ халқының мысал ертегілері шығыс фольклорымен тығыз байланысты. Мысалы, Орталық Азияға кең тараған “Қалила мен Димна”, “Тотынама”, т.б. Жануарлар туралы ертегілер адам болмысының ертедегі тотемдік сенімдермен байланысты пайда болған. Жануарлар туралы ертегілердің прозалық баяндаудан өлеңге көшіп отыратын үлгілері де кездеседі. Дереккөздер
Жаңабай Құдайбергенұлы

Жаңабай Құдайбергенұлы (1865, бұрынғы Жетісу облысы Жаркент уезі, Қырғызсай ауылы — 12 мамыр 1916, Қырғызстан, Қарақол) — 1916 жылғы Қарқара көтерілісі басшыларының бірі, би, шешен. Албан тайпасынан шыққан. Анасы Балдай ел арасында белгілі шипагер болған. Жаңабай Жаркент медресесін бітірген. Уәлибай саудагердің қолында қызмет ете жүріп, онымен бірге көп жерлерді аралаған. Араб, орыс, қытай, моңғол тілдерін меңгерген. Жаркент мешітін салуға үлес қосқан. 1893 жылы Тоғызбұлақта (қазіргі Ұйғыр ауданында) қазақ-орыс мектебін ашқан. Жамбыл, Тоқтоғұлмен етене араласып, Тұтқа, Көгілдір, Шынар, Жәміха ақындармен сөз жарыстырып, шешендігімен көзге түскен. 1913 жылы Романовтар әулетінің таққа отырғанына 300 жыл толуына арналған Санкт-Петербургтегі салтанатқа Жетісу өкілдерімен бірге барып, Николай ІІ-нің қабылдауында болған. 1916 жылғы Жетісу өңіріндегі ұлт-азаттық қозғалысқа белсене қатысып, өз руы қоңырбөріктерді қаруландырып, Қарқара көтерілісшілері қатарына қосқан. Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін, Жаңабай Қарақол (Қырғызстан) абақтысына қамалып, сонда серіктерімен бірге атылған. Алматы облысы Ұйғыр ауданының орталығы — Шонжыдағы қазақ орта мектебіне, орталық көшеге Жаңабай есімі беріліп, ескерткіш орнатылған. Дереккөздер
Жаңа Британия

Жаңа Британия — Тынық мұхиттағы Бисмарк архипелагының ең ірі жанартаулық аралы. Папуа — Жаңа Гвинея мемлекетінің құрамына кіреді. Шартты түрде Батыс және Шығыс Британия деп бөлінеді. Ауданы 36520 мың км2. Халқы 340 мың адам (1995), негізінен, меланезиялықтар. Жері таулы, абсолюттік биіктігі 2438 метр (Кокопо тауы). Әрекетті жанартауы — Улавун. Климаты экваторлық, ылғалды. Жылдық орташа температурасы 24С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 6000 мм. Экваторлық ылғалды тропиктік орман өседі. Жергілікті тұрғындар жүгері, батат, маниок, қант құрағын, банан және басқа дақылдарды өсіреді. Кокос пальмасы, какао, кофе плантациялары бар. Аралдағы ең ірі порт — Рабаул қаласы. Тарихы Жаңа Британия тек 1700 жылы теңіз британ саяхатшысы Уильям Дампир ашқан. 1885 - 1899 жылдары арал Герман - Жаңагвинея компаниясының иелігінде болды, аралдын атын Жаңа Помирания деп атады. Осы аралда мақта өсірген. 1914 жылы Жаңа Британияны Бірінші дүние жүзілік соғыс біткенен кейін австралиялықтар жаулап алды.
Жаңажол (Жамбыл облысы)

Жаңажол — Жамбыл облысының Шу ауданындағы ауыл, Жаңажол ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Төле би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км-дей жерде, Шу өзенінің аңғарының бетеге, жусан, селеу, сексеуіл шоқтары өскен сұр топырақты қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1974 жылы “Жаңажол” қызылша өсіретін кеңшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория бар. Ауыл тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Жаңа Каледония

Жаңа Каледония — Тынық мұхиттың оңтүстік-батысында, Меланезия топаралдарының құрамындағы арал. 1946 жылдан Францияның иелігінде. Ауданы 19,0 мың км². Тұрғыны 180 мың адам. Құрамында Жаңа Каледония (16,7 мың км²), Луайоте, т.б. аралдар бар. Биік шалғынды өсімдіктер, сирек ормандар, жоғары белдемде шырша тұқымдас ағаштардан тұратын ормандар өскен. Қойнауынан темір, никель кентастары өндіріледі. Тұрғындары жер өңдеу (тропик. жемістер), балық аулаумен айналысады. Әкімшілік орталығы — Нумеа қаласы. Тарихы Ағылшын теңіз саяхатшысы Джеймс Кук ашқан (1774). Атауы Шотландияның көне атауымен қойылған. Халқы
Жаңақорған

Жаңақорған — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы кент, аудан және Жаңақорған кенттік әкімдігі орталығы. Халқы Тұрғыны — 26 523. Географиялық орны 1928 жылы құрылған, темір жол стансасы, облыс орталығы Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 178 км жерде орналасқан. Сырдария өзенінің оң жағасының бұта аралас боз, бетеге, қау, т.б. әр түрлі шөптесін өскен құмайтты, сортаң, бозғылт қоңыр, шалғынды топырақ қалыптасқан шөлдік белдемде орналасқан. Тарихы Алғашқыда Шепқорған, ал 11 ғасырдан Яны-Курган болып аталды. 1992 жылдан бастап Жаңақорған деп аталады. 1997 жылға дейінгі кәсіпорындар (қиыршық тас, май зауыты, құрылыс, көлік, т.б.) акционерлік қоғам, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары болып қайта құрылды. Инфрақұрылымы 6 орта, 2 орталау мектеп, 4 кітапхана, мешіт, 2 мәдениет үйі, клуб, стадион, 2 спортзал, аудандық аурухана, емхана, 2 дәрігерлік пункт бар. Кентте 26,4 км су құбыры тартылған. Жаңақорған арқылы Қызылорда — Шымкент автомобиль және темір жолдары өтеді. Кентте Теріскен көлінің табиғи қара батпағы мен тұзды суымен емдейтін Жаңақорған шипажайы орналасқан. Галерея Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://wikimapia.org/#languk&lat43.499134&lon67.203584&z15&mb&show/29416257/ru/ Викимапияда]
Электрвакуумдық приборлар

Электрвакуумдық приборлар – жоғары вакуумда не белгілі бір қысымдағы газды (не газдар қоспасы) ортада жұмыс істейтін электртехникалық приборлар. Олар разрядсыз (қыздыру шамдары, бареттерлер, вакуумдық термоэлементтер т.б.), электрондық (электрондық шамдар, электронды сәулелік түтіктер, т.б.) және газ разрядты электрвакуумдық аспаптар(тиратондар, газотрондар, т.б.) болып ажыратылады. Дереккөздер
Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев

{{Кинематограф { } { } }} Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев (1 қаңтар 1927 жылы Абай облысы, Абай ауданы - 6 қазан, 2012 жылы Семей) – советодағының және қазақстандық театр режиссері, актер. Қазақ ССРнің Халық артисі. Қазақстанның мемлекеттік степендиясының иегері. Семей қаласының Құрметті азаматы. Абай атындағы Қазақ музыкалық драма театрында еңбек етті. Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан. Өмірбаяны * Өнердегі қадамын көркем-өнерпаздар үйірмесінен бастап, 1942 жылы Семей облысы музыкалы драма театрына қабылданды. Актер Мұхтар Әуезов шығармалары бойынша қойылған “Қарагөз”, “Еңлік — Кебек”, “Айман — Шолпан”, “Түнгі сарын” спектакльдеріндегі Сырым, Кебек, Арыстан, Сапа бейнелерін ерекше шеберлікпен сомдады. Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқтысындағы” Науан, “Қозы Көрпеш—Баян сұлудағы” Қарабай, Ә.Тәжібаевтың “Майрасындағы” Дүрбіт, Қ.Мұхамеджановтың “Бөлтірік бөрік астындағысындағы” Арыстан, Қ.Туғанбаевтың “Қызыл Қатранындағы” Қатран, Қ.Мұхаметхановтың “Комиссар ұабасовындағы” Сабыржан, М.Сәрсекеевтің “Шыңғыс хиқаясындағы” Рамазан, Ш.Хұсайыновтың “Алдар көсесіндегі” Алдаркөсе рөлдері де қазақ сахна өнерінің тарихында қалды. Ж. Әбілқасым сондай-ақ, Хлестаков (Н.В. Гогольдің “Ревизорында”), Труффальдино (К.Голдонидің “Екі мырзаға бір қызметшісінде”), Диуана (М.Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Агабо (О.Ш. Иоселианидің “Арбаң аман болсынында”), Аршин (У.А. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), т.б. көптеген сахналық тұлғалар жасады. Режиссер ретінде С.Адамбековтің “Аюбайдың ажалы”, А.Шамкеновтің “Адасқан қаз”, Б.Мұқайдың]] “Қош бол, менің ертегім”, т.б. пьесаларды сахнаға шығарды. * Ол бірнеше кинофилімдерге түсіп, Құдайменде (“Қан мен терде”), Орақбай (“Жаушыда”), Ержан (“Көгілдір тұмарда”), т.б. экрандық бейнелер сомдады. Ж.Әбілқасым — толғаныс пен ішкі көңіл күй арпалыстарына ерекше көңіл бөлетін сахна шебері. Марапаттары * 1954 жылы Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген артисі құрметті атағы; * 1970 жылы Қазақ ССРнің Халық артисі құрметті атағы берілді. * 1997 жылы Семей қаласының Құрметті азаматы құрметті атағы; * КСРОның «Құрмет белгісі» Орденімен марапатталған. * КСРО көптеген медалдарымен марапатталған. * 2009 жылы елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Дереккөздер
Жапалақтәрізділер

Жапалақтәрізділер — түнде тіршілік етуге бейімделген жыртқыш құстар жасағы. Көбінесе орманды мекендейді, басы үлкен, көздері бадырайған, көз бұршағы қимылсыз, бет тегерішті, қауырсындары өте жұмсақ, ұшқанда дыбыссыз қанат қағады. Негізінде кемірушілермен қоректенеді, жемін түнде аулайды. Жұптарын өмір бойы сақтайды, ағаштың қуысына, кейбіреуі жерге ұя салады. Ұядағы жұмыртқалардың саны дене мөлшеріне байланысты 2-ден 12-ге дейін жетеді, жұмыртқаларды аналығы басады. Бұлар полярлық шеңберде тараған, тек солтүстік аймақта ұялайтын құстар. Жапалақ тәрізділердің төменгі эоцен дәуірінен бері тіршілік етіп келе жатқаны белгілі. 28 туысқа бірігетін 133 түрінің Қазақстанда 9 туысы, 12 түрі кездеседі, олардың 10-ы ұя салады. Кейбір түрлері тұрғылықты (мысалы: үкі, байғыз, кәдімгі жапалақ, орман байғызы, кезқұйрық жапалақ), қыстап қалатындары да бар (мысалы: ақ жапалақ, құлақты жапалақ), ал басқа бір түрлері жыл құсы (саз жапалағы, маубас жапалақ, қаршыға реңді жапалақ, қылаң жапалақ). Наурыз — мамыр айларында ұшып келіп, қыркүйек — қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Дене тұрқы 12 см-ден (кішкене байғыз) 84 см-ге дейін (сақалды жапалақ), мекиені қораздарынан ірі болады. Жапалақ тәрізділердің қауырсыны — сарғыш қоңыр, жұмсақ. Басы үлкен, тұмсығы имек, тырнағы өткір болады. Құс ойнағынан басқа уақытта шақырмайды, тек түнде ұшады. Ұясын ағаш діңіне, құз-жартасқа, жерге салады. Мамыр — маусымда ірілері 1 — 2-ден, ал майда құстары 10 — 12-ден жұмыртқа салып, оны мекиені 4 аптадай басады. Балапандары 30 күнде қанаттанады. Олар денесін ақ түк басқан, соқыр болып туады. Жапалақ тәрізділер жәндіктермен, кемірушілермен қоректенеді. Бұлардың жылдан-жылға санының азаюына байланысты 4 түрі мен 9 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының 1 түрі - балықшы үкі бұрынғы КСРО-ның және 1 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Жапалақтәрізділердің ең ірісі және өте әдемісі - үкі. Қазақстанның кез келген жерінде кездескенмен, саны көп емес. Үкіні орманнан, таудан, шөл мен даладан кездестіруге болады, ол ұясын жасыруға болатын жыра, жартасты қапсағайларды паналайды. Ұясындағы 2-5 жұмыртқаны аналығы басады. Үкілер қоянды, кеміруші тышқандарды аулайды. Ауыл шаруашылығына кемірушілерді жою арқылы пайда әкеледі. Жапалақтардың қорегі Жапалақтар – етқоректі құстар. Олар кішкентай сүтқоректілерді, құстарды, жорғалаушыларды, тіпті қосмекенділерді де аулап, қорек етеді. Кейбір кішкентай жапалақтар жәндіктермен қоректенсе, ал үлкендері бұғы, түлкі сияқты үлкен сүтқоректілерге де шабуыл жасайды. Сонымен қатар, кейбір жапалақтар балықтарды да аулайды. Барлық жапалақтар өздерінің жемтіктерін толығымен жейді. Ұялары мен жұмыртқалары Жапалақтардың көбі жалғыз жүретін құстар. Олар тек жұмыртқа салу кезеңінде ғана ұя салып, жұптасып өмір сүреді. Әдетте, олар ағаш қуыстарына немесе қарға не бүркіт секілді басқа құстардың тастап кеткен ұяларына жұмыртқа салады. Аналық жапалақтар жылына бір рет 2-4 жұмыртқа салады. Кейбір түрлері 10-нан аса жұмыртқа салулары мүмкін. Жұмыртқалар 30 күн басқан соң жарып шығады. Балапандары жарып шыққан кезде соқыр болады, оларды үлпілдек қауырсындардың жұқа қабаты жауып жатады Дереккөздер
Жапар Құттыбайұлы

Жапар Құттыбайұлы (1828, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 1907, Баянауыл ауданы) — айтыс ақыны. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Құлболды бөлімінен шыққан. Жапардың Қожабек, Ажар, Төребай ақындармен айтыстары белгілі. Ақын “Күлше мен Назымбек” дастанын, “Ысмайыл мен Зағипа айтысын” жырлаған. Ш.Торайғыров есімді азамат тапсырған Жапар шығармалары мен ол жырлап насихаттаған ауыз әдебиеті үлгілері Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Жапон шұңғымасы

Жапон шұңғымасы — Тынық мұхиттың солтүстік-батысында, Хонсю аралының шығысында орналасқан. Солтүстігінде Куриль-Камчатка шұңғымасымен, оңтүстгінде Идзу-Бонин шұңғымасымен жалғасады. өз. 680 км-дей, 6000 м тереңдіктегі ені 70 км-ге жуық. Ең терең жері 8412 м. Шұңғыма беткейлерінің орташа көлбеулігі 6 — 8°, кей жерлері едәуір тіктеу. Түбі тегіс, оны аккумуляттік шөгінділер жауып жатыр.
Жапырақ бүргесі

Жапырақ бүргесі – тең қанаттылар отрядына жататын зиянкес жәндік. Дене ұзындығы 1,5—4 мм, ал Австралияда 6 мм жетеді. Сырт пішіні бітелерге ұқсас, бірақ олардың алдыңғы қанаттары қалың тығыз және артқы аяқтары секіруге бейімделген. Екі жұп қанаттары мөлдір, түстері мен пішіні әртүрлі, алдыңғы тері немесе жарғақты қанаттары артқыларынан жақсы жетілген. Дернәсілдері ересектеріне ұқсас. Жер бетінде кең тараған, 1300-дей түрі белгілі. Қазақстанның, негізінен, оңт-нде кездеседі. Ондағы жеміс ағаштарының зиянкестеріне алма жапырақ бүргесі (Psylla malі) және алмұрт жапырақ бүргесі (Psylla pyrіcola) жатады. Бұлардың дене тұрқы 1,5 — 4 мм-дей (Австралияда кездесетін түрінің ұзындығы 6 мм). Басы жалпақ, көздері үлкен, күрделі болады. Қос жұп қанаттары түссіз. Аяқтары қысқа, артқы жұп аяқтары секіруге бейім. Жылына 1 — 5 ұрпақ береді, топтанып тіршілік етеді. Жұмыртқаларын ағаш бұтағының көзге көрінбейтін жеріне салады да, сол жерде қыстап шығады. Көктемде олардан шыққан дернәсілдері (жылтыр, жалпақ) мен нимфалары (жыныстық жағынан толық жетілмеген аналықтары) жеміс ағаштарының жапырағы, сағағы, гүлтұғыры, бұтағына жабысып алып, өсімдіктің шырынын сорады. Дернәсілдері қоректенгенде, өздерінен бөлінетін тәтті, жабысқақ сұйық затпен өсімдіктің вегетативтік мүшелерін зақымдап, өсуіне кедергі жасайды. Өспеген жеміс ағаштары солып, қурап қалады. Сондай-ақ, Ж. б. — вирус таратушы жәндіктер. Күрес шаралалары: ағаштар бүршік жарғанда фосфорлы органик. инсектицидтер шашу қажет. Дереккөздер
Жапырақ жемірі

Жапырақ жемірі немесе жапырақ жегісі — қатты қанаттылар отрядына жататын қоңыздардың бір тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, 40 мыңдай түрі белгілі. Қазақстанда 1000-ға жуық түрі бар. Жапырақ жемірі — орман, бақ, көкөніс шаруашылықтарының зиянкестері. Кейбір түрлері арамшөптерді жоюда биологиялық күрес шараларын жүргізу үшін қолданылады. Биологиялық сипаттамасы Бұл қоңыздардың тұрқы шағын (олардың көпшілігі 1 см аспайтын), денелері әр қилы және бояуы да алуан түрлі. Мұртты қоңыздарға қарағанда мұрттары кішірек, және жапырақ жегілер ешқашан да оны арқаларына аспайды. Есесіне құрсақ астына жасырады. Қауіп төнген сәтте олар аяқтарын серпіп жерге қарай құлдилайды, ал олардың кейбіреулері жаудан бой тасалау үшін улы гемолинфа бөледі. Осы үлкен тұқымдас өкілдерінің арасында ауылшаруашылық өсімдіктеріне зардап тигізетіндері де аз емес. Олардың ішіндегі ең танымалы - Колорад қоңызы (Leptinotarsa decemlineata). Колорад қоңызының аналығы бір жазда 700 жұмыртқа басады.Оның екінші лектегі ұрпағы бір тонна ботташық сабағын жоюға қабілетті деп саналады. Оның әлемге жайылуына Солтүстік Америкадан ағылып жататын ботташықтар себеп болған. Ересек колорад қоңыздары мен дернәсілдері ботташық сабақтарының жапырақтарын құнығып жейтіні соншалық, зақымданған өсімдік түйнек салмайды, ақыры аяғында бұл өнімнің толықтай шығынға ұшырауына әкеліп соғады. Колорад қоғызының ғаламшардағы жеңімпаз шеруінің сатылары жақсы зерделенген. Оның Отаны - Солтүстік Американың батыс аудандары, мұнда олар бастапқыда құрамына ботташықтар кіретін алқа тұқымдастардың жабайы түрлерімен қоректенген. 1856 жылы сырт көркімен ерекшелене қоймайтын қоңыз ботташықтан "ауыз тиіп" көрді. Мұның арты Колорадо штатындағы (осыдан оның аты келіп шығады) шаруа егіндіктерінің жайрап қалуына соқтырды. Кейіннен ол АҚШ-тың барлық аймағына таралды. Ойран шөпті Жолақты жапырақ жегі тағы да бір танымал тұқымдас өкілі. Тегі жағынан ол да Солтүстік Америкадан, ал 1978 жылы бұл қоңыздардың бөлігі Ставрополь өлкесіндегі тәжірбие үлескісінде жаңа жерден арнайы әкелінген ойран шөппен күрес үшін шығарылды. Бес жыл ішінде жапырақ жегісі міндетін ойдағыдай атқарды және айналағада тарала бастады. Классификация Тұқымдаста келесі тұқым тармақтары бар: * Synetinae * Donaciinae * Criocerinae * Clytrinae * Cryptocephalinae * Eumolpinae * Chrysomelinae * Galerucinae ** Alticinae * Cassidinae ** Hispinae * Lamprosomatinae Сыртқы сілтемелер * [http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/incoch.htm Листоеды (Chrysomelidae)] * [http://www.biol.uni.wroc.pl/cassidae/European%20Chrysomelidae/index.htm Список подсемейств европейских листоедов] на сайте Вроцлавского университета * [https://web.archive.org/web/20050227071542/http://www.geocities.com/brisbane_leafbeetles/CHRYSOMELIDAE.htm Фотогрфии жуков листоедов] on the UF / IFAS Featured Creatures Web site Дереккөздер
Жар (табиғат)

Жар — тасқын судың шаюынан пайда болған өзеннің тік биік не құлама жағасы, беткейі. Жаңа тектоникалық қозғалыстардың, абразиялық (клиф), эрозиялық, тағы басқа процестердің нәтижесінде қалыптасады. Бұл процестер толастағаннан кейін құламалы жағалары гравитациялық қозғалыстар әсерінен бірте-бірте жайпақтала бастайды. Бэр заңына сәйкес Жердің Солтүстік жарты шарында жар көбінесе өзендердің оң жағаларында байқалады. Дереккөздер ar:صخر (توضيح) cv:Чулсăрт eo:Roko vi:Đá (địa chất)
Жарамсақтық

Жарамсақтық — адам мінезіндегі ұнамсыз сипат саналатын жағымсыз қылық. Жарамсақтық— біреудің лауазымы мен беделіне, үлкендігіне қарап жалпылдап, жарамсақтанып көрінуге ұмтылу. Өзінше жақсы көрінуге тырысып жағымпаздану. Жарамсақтық тілімізде жарамсақ, жарамсақсу, жарамсақсы, жарамсақтан, жарамсақтану, жарамсақтас дейтін кекесінді түрлері мен бірнеше атаулары бар. Оларды мән-жайына қарай қолданулары да әр қилы сипат мағынада болып отырады. Мысалы, біреуге жақсы аттанып жағымпаздық көрсету — жарамсақтық. Жарамсақтық мінез ұнамсыз, жағымсыз сипаттар деп бағаланғанмен әрбір адамның даралық мінезін, бойында қалыптасқан әдет-дағдыларымен де санасуды қажет етеді. Мұндай жайттар адамның даралық психологиялық ерекшеліктері деп бағаланады. Жарамсақтық мінездегі ұнамсыз сипаттарға кері қатынаста болатын жарамдылық, жарамды деп аталатын ұнамды, игі қасиеттер де бар. Жарамдылық — белді, күшті, баршылық, төзімділікті білдіретін мінез ерекшеліктері. Қолынан іс келетін, қабілетті адамды жарамдылық қасиеті бар деп санаймыз. Жарамсақтықтың қолайлылық, ыңғайлылық, өтейтіндік дейтін де бағалы да ұнамды жақтары бар. Дереккөздер
Жарасбаевтар

Жарасбаевтар (Мінайдар, Мырқы, Аппаз Жарасбаевтар) — ағайынды қазақ байлары. Кіші жүз құрамындағы Жаппас руының Жылкелді аталығынан шыққан. Жазда Қостанай, Торғай өңірін жайлап, Сырдария өзені бойын қыстаған Мінайдар (1850–1919), Мырқы (1854–1916). Жарасбаевтар жомарттығымен танымал болған. Мырқы Құнанбаймен бірге Меккеде қазақ тәкиясын салдырғандардың бірі (1874/76). Ағайынды Жарасбаевтардың Сырдария өзенінің үстінен өз қаражаттарына салғызған аспалы көпірі, Қызылорда қаласындағы үйлері 20 ғасырдың 2-жартысына дейін сақталды. Аппаз (1858–1922) болыс, сот (1888) қызметін атқарған, Бештау, Санкт-Петербург, Тобыл, Үргеніш, Бұхара мен Ташкент қалалары аралығында сауда керуенімен сауда-саттық жүргізген. Ол Сыр өлкесіндегі атақты екі Жүсіптің айтысына төрелік айтқандардың бірі. 1902 жылы Қараөзек тұсындағы темір жолдың өту бағытын жасауға қатысқан. Қараөзек өзенінің бойында Аппаз көңі деген жер бар. Жарасбаевтардың игі істерін жалғастырушы ұрпақтары Хакімжан Мінайдарұлы Торғай өңірінде мектеп ашуға атсалысса, Сейіт Мінайдаров Қостанай өңірінде болыс болған. Дереккөздер
Жаратылыстану ғылымдары академиясы

Жаратылыстану ғылымдары академиясы, Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясы — Қазақстан ғалымдарының мемлекеттік емес ғылыми-қоғамдық ассоциациясы. 1995 жылы 20 ақпанда тіркелген. Мақсаты — іргелі және қолданбалы зерттеулерді ынталандыру; ғылыми-зерттеу ұйымдарының дәстүрлі емес нысандарын дамыту (акционерлік ғылыми-техникалық қоғамдар, талдау орталықтары, сараптамалық кеңестер, ғылыми бизнес фирмалары, венчурлы өндірістер); ғалымдардың интеллектуалдық меншіктерін және олардың авторлық құқықтарын қорғау; білім беру және мәдениет салаларын дамытуға жәрдемдесу, т.б. Академияда физика, математика және ақпараттық жүйе, космос және жер туралы ғылым, технология, социология және мәдениет, қауіпсіздік пен геосаясат, педагогика және білім беру мәселелері бөлімшелері бар. Оған 375 қазақстандық және 8 шетелдік ғалымдар мүше. Академияға ұжымдық мүшелер ретінде 5 университет, институт және бірнеше ірі ғылыми-өндірістік бірлестіктер мен өнеркәсіптер енген. Жаратылыстану ғылымдары академиясы — Қазақстан Республикасының ғылыми және технологиялық ұйымдар ассоциациясының мүшесі, халықар. ғылыми ұйымдармен де тығыз байланыс орнатқан. Қазақстанның 11 қаласы мен аумағында филиалдары бар. Академия 2001 жылы Франция өнеркәсіпті қолдау ассоциясының алтын медалімен марапатталды. Дереккөздер
Жарғақ қанаттылар

Жарғақ қанаттылар (Hymenoptera) — жәндіктер класының бір отряды. Қазба қалдықтары триас кезеңінен бері сақталған, 300 мыңға дейін түрі Жер шарында кеңінен таралған. Жарғақ қанаттылар қондырма құрсақтылар (Phytorhaga), шағатын Жарғақ қанаттылар (Aculeata) және паразит Жарғақ қанаттылар (Parasіtіca) болып 3 отряд тармағына бөлінеді. Кейде соңғы екеуін біріктіріп — қынама (сабақты) құрсақтылар (Apocryta) деп атайды. Жарғақ қанаттылардың дене тұрқы 0,2 мм-ден 6 см-ге дейін. Ересектерінің 2 жұп жарғақ қанаттары болады, артқы кішілеу қанаттары алдыңғыларына ілгекшелермен жалғанады. Қанаттарының жүйкеленуі сирек, ересектерінің кейбір түрлерінде қанаттары айрылған. Төменгі сатыдағы Жарғақ қанаттылардың ауыз қуысы кеміргіш типті, жоғарғы сатыдағыларының ауыз қуысы кеміріп жалағыш немесе сорғыш типті болады. Аналықтарында болатын жұмыртқа салу өсіндісі шағатын Жарғақ қанаттыларда шағу органы — піскекке айналған. Жарғақ қанаттылар — толық түрленіп дамитын жануарлар. Тіршілік ету ерекшеліктері және ортаға бейімделуі әр түрлі. Табиғи экожүйелерде гүлді өсімдіктердің тозаңын тасымалдаушылар, буынаяқтылардың санын реттеуші жыртқыштар және паразиттер ретінде маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, Жарғақ қанаттылардың ішінде ұрпағына қамқорлық жасап, қауымдасып тіршілік ететін түрлер және орман шаруашылығы мен мәдени өсімдіктердің зиянкестері де кездеседі. Кейбір паразит түрлер (мысалы Trіchogramma evanescens) ауыл шаруашылығының зиянкестеріне қарсы биологиялық әдістермен күресу мақсатында пайдаланылады. Ал қолға үйретілген бал арасынан ерте замандардан бері емдік, тағамдық қасиеті бар бал алынады; қ. Ара. Дереккөздер
Жар қарлығашы

Жар қарлығашы, жағалаушы — торғайтәрізділер отрядының қарлығаш тұқымдасына жататын кішкентай құс. Қазақстанның су айдындарында кең тараған. Өзендердің жарқабағын мекендейді. Дене тұрқы 12 — 14 см, қанатының ұзындығы 9 — 10 см, салмағы 11 — 18 г. Арқасы қоңырқай, қанаты мен құйрығы қара, бауыры ақшыл сұр түсті. Жемін ұшып жүріп ұстайды. Жерде жүре алмайды. Шықылықтаған дыбыс шығарады. Жар қарлығашы — жыл құсы. Сәуір — мамыр айында Қазақстанға ұшып келіп, жарқабақтағы індерге (тереңд. 50 см-дей, кейде 1,5 м-дей) ұялайды. Жылына екі рет көбейеді. Мамырда 3 — 8 (кейде 4 — 6) жұмыртқа салып, мекиені мен қоразы кезектесіп, 12 — 16 күн басады. Балапандары 20 шақты күнде қанаттанады. Қыркүйекте қыстау үшін Африкаға, оңтүстік Азияға ұшып кетеді. өсақ зиянкес жәндіктермен қоректеніп, пайда да келтіреді. Дереккөздер
Жарқұлақ алтын кен орны

Жарқұлақ алтын кен орны — Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол ауылынан оңтүстікке қарай 65 км қашықтықта орналасқан. Кен орны 1939 жылы ашылып, 1940-1954 жылдары барлау жұмыстары жүргізілген. Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы Жарқұлақ алтын кен орны Жарқұлақ-Дөңарша алтын кентасты белдемінде орналасқан. Кентас аз сульфидті, кварц-желілі метаморфогендік формацияға жатады. Алтын кембрий базальтоидтары ортасындағы ендік бағытта созыла орналасқан кварц желілерінде шоғырланған. Кен түзілу орталығы Тянь-Шаньдағы герцин гранитоидты магматизмінің екі фазасымен байланысты. Жарқұлақ алтын кен орнын “Маралды голд” кәсіпорны игеруде (2000). Дереккөздер
Жарқырау

Жарқырау, бет нүктесінің жарқырауы — 1) физикада бет элементінен шығатын жарық ағынының осы элементтің ауданына қатынасына тең жарық шамаларының бірі. Жарқыраудың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі: лм/м 2 . Энергетикалық шамалар жүйесіндегі осы тәрізді шама энергетикалық Жарқырау деп аталып, Bт/м 2 -пен өлшенеді; 2) астрономияда — жұлдыздың бірлік денелік бұрыш ішіндегі шығаратын жарық ағынының шамасы, яғни жұлдыздың жарық күші. Дереккөздер
Қайнекей Жармағамбетов

Қайнекей Жармағамбетов (25 тамыз 1918, Қостанай облысы Жангелді ауданы Шилі ауылы — 10 қыркүйек 1974, Қостанай облысы Жангелді ауданы Шиелі) — ақын, әдебиет зерттеушісі. * ҚазПИ-ді (қазіргі АлМУ) бітірген (1941). * Қазақстан Компартиясы ОК-нде нұсқаушы * Қазақстан ЛКСМ ОК-нде хатшы (1941 — 1948) * ҚазПИ-де аға оқытушы, директордың орынбасары (1948 — 1958) * 1958 —1964 жылы “Жұлдыз”, “Ара-Шмель”, “” журналдарының бас редакторы * Қазақстан жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы, әдеби кеңесшісі қызметтерін атқарған. * 1964 — 1974 жылы шығармалар жұмыста болды. Шығармалары * Жармағамбетовтың тұңғыш туындылары 1945 жылы жарық көрді. * “Заман біздікі” (1950) * “Адам туралы аңыз” (1951) * “Балладалар” (1962) * “Соңғы түн” 1967) * “Дәурен” * “Сырлы тал” (1971) * “Шыңдағы шамшырақ” (1976) өлеңдер жинақтары шықты. * Жармағамбетов қазақ поэзиясындағы баллада жанрының дамуына елеулі үлес қосты. Сондай-ақ, ол Ә.Қашаубаев өмірі туралы “Әнші азамат” (1951) повесін жазды. * И.Шиллер, А.Барто, Б.Ершов, т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударды. * “Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі” (1949, 1958, 1960) * орта мектепке арналған “Қазақ совет әдебиеті” оқулығы (1948 — 1951) авторларының бірі. Марапаттары * 3 рет “Құрмет Белгісі” ордені * медальдермен марапатталған. Дереккөздер