kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тодор Димитров Павлов

Тодор Димитров Павлов (, Штип, Македония — , София, Болгария) — болгар философы, марксист, эстетик, сыншы, қоғам қайраткері. Академик (1945), Болгар ғылым академиясының президенті (1947—62), Болгар ғылым академиясының құрметті президенті (1962 жылдан). БХР-дің Батыры, «Социалистік еңбек ері» атағын екі рет алған. 1919 жылдан БКП мүшесі. БКП ОК Саяси Бюросының мүшесі (1966). Болгар ҒА Философиялық институтының директоры (1948—52 және 1960 жылдан), «Философска мисъл» журналының бас редакторы (1945 жылдан). 1900 жылдан Софияда тұрып, София университетінің философия және педогокикалық факультетін бітірді. 1924 жылдан БКП ОК мүшесі. 1925—29 жылдары қуғынға ұшырады. 1932—36 жылдары Мәскеуде Тарих, философия, әдебиет институты философия фокультетінің деканы, Қызыл профессура институтының профессоры, 1936 ж. Болгарияға оралды. Фашизмге қарсы белсене күрескені үшін 1941—44 жылдары тұтқын лагерінде отырды. Халықтық антифаш. қыркүйек көтерілісі (1944) жеңгеннен кейін Болгар жұмысшы (коммунсттер) партиясы атынан Регенттік советке өтті (1946 жылға дейін). 1954 жылдан Болгар Компартиясы ОК мүшелігіне кандидат, 1957 жылдан ОК мүшесі. 1946 жылдан Халық жиналысының депутаты. 1947—54 жылдары және 1962 жылдан Халық жиналысы Президиумының мүшесі. Павлов Бейбітшілікті жатаушылардың бүкіл дүние жүзілік 1-(1949) және 2-(1950) конгресіне, Бейбітшілікті қорғаушы халықтар конгресіне (1952), Жаппай қарусыздандыру және бейбітшілік жолындағы бүкіл дүние жүзілік конгреске (1962) қатысты. Болгарияда Бейбітшілікті қорғау ұлттық комитетінің мүшесі (1949 жылдан). Павлов 1200-ден астам еңбек жазды. Кейбір еңбектерінде тарихнама мәселелерінің теориялық-методологиялық қағидаларын тұжырымдады. 20 жылдардан бастап Павлов диалект. және тарихи материализм, эстетика, ғылым методологиясы, болгар қоғамының тарихы мен филос. саласында қызмет етті. B.И. Лениннің философиялық мұрасын, әсіресе бейнелеу теориясының мәселелерін зерттеуге ат салысты. Павлов философия, жаратылыс тану және қоғамдық ғылымдар арақатынасының мәселелерін зерттеді. Буржуазия философиясы мен идеологиясына қарсы, Ременің философиясына, фрейдизмге, позитивизмге, иррационализмге қарсы белсенді күрес жүргізіп келеді. Павлов маркстік болгар әдебиет тану ғылымы мен әдебиет сынының қалыптасуына зор еңбек сіңірді. Павлов— КСРО ҒА мен КСРО Көркемсурет академиясының және шетклдік басқа академиялардың мүшесі жене құрметті мүшесі. Павлов Димитров атындағы 1-дәрежелі сыйлықтың лауреаты (1950). Бес рет Георгий Дамитров орденімен, 2 рет Ленин орденімен марапатталды.
Ион теңізі

Ион теңізі ( , ) — Жерорта теңізінің орталық бөлігі. Балқан түбегінің оңтүстік - батыс жағасы және Крит, Сицилия аралдары аралығында. Солтүстігінде Отранто бұғазы арқылы Адрия теңізімен, батысында Мессина бұғазы арқылы Тиррен теңізімен жалғасқан. Жағалары (әсіресе шығысы - Грекия жағасы) қатты тілімдеген. Ірі шығанақтары: Патраикос және Коринф, Италия жағасында - Таранто шығанағы. Шығысында Ион аралдары бар. Тереңдігі 4000 м - ден астам, ең терең жері 4594 м - ге жетеді. Беткі ағысы - айналмалы ағыс. Жылдамдығы 1 км/сағ - тай. Суының температурасы ақпанда 14 градустан тамызда 25,5 градусқа дейін. Тұздылығы 38%- дан астам. Түбінде температурасы 13 градус, тұздылығы 38%. Балық (скумбрия , қызыл тунец, камбала, кефаль) ауланады. Ірі порттары: Патры, Керкира (Грецияда), Таранто, Катания (Италияда). Дереккөздер
Федор Павлович Павлов

Павлов Федор Павлович (25. 9.1892, Богатырево селосы, қазіргі Чувашия Цивильск ауданы,— 2. 6. 1931, Сочи) — чуваш драматургы және композиторы. Революцияға дейін мұғалім болды. Әдеби қызметпен ерте айналысты. Халық әндерінің 3 жинағын бастырды, «Чуваштар және әндік-музыкалық творчествосы» атты зерттеуін жазды. Павлов— чуваш әдебиетіндегі реалистік драматургияның негізін салушы. Оның «Сотта» (1919) комедиясы, «Деревняда» (1922) драмасы т. б. пьеса- лары театр сахналарының тұрақты репертуарына айналды. Павлов шығармаларында ескілік көріністерін аяусыз шенеді, жаңа өмірдің жасампаздық күшін мадақтады.
Иравади

Иравади немесе Ирравади - Мьянмадағы (Бирма) (бастауы Қытайда, алабының біразы Қытай мен Үндістанда) аса ірі өзені. Үзындығы 2150 км, алабы 430 мың км (кейбір деректер бойынша, 415 мың км²). Гималайдың шығыс сілемдерінен басталып, негізінен солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады. Иравади мен оның салалары жоғарғы жағында жунгли арасымен терең шатқалдар арқылы ағады, арнасы шоңғалды келеді. Орта және төменгі ағысында Иравади жазығын кесіп өтеді, бұл тұста аңғары кеңейеді. Сағасына 300 км қалғанда батпақты атырауы басталады, оның ауданы 30 мың кm² шамалы (кейбір дерек бойынша, 48 мың кm²). Орташа су шығыны төменгі ағысында 13 - 14 мың m³/ сек. Нөсер жаңбыр жауған кезде 40 мың m³/ сек - қа жетеді. Сұрапыл су тасқыны жиі болып тұрады. 1100 км - ге дейін, жазда 1440 км - ге дейін (Бамо қаласына дейін) дейін кеме жүзеді. Кішігірім кемелер Мьичина қаласына (сағасынан 1600 км) дейін көтеріле алады. Орта және төменгі ағысында Иравади және оның салаларымен жер ағызылады. Энергия ресурсы мол, бірақ мүлде пайдаланылмайды. Жағасында Мандалай, Пьи, Хинтада қалалары, атырауында Бирманың астанасы - Рангун қаласы орналасқан. Дереккөздер
Арракис

Арракис ( Arrakis, кейінірек Ракис Rakis) - шөлді негізгі ғаламшары, Дюна жер жүзінде орналасқан. Есім الراقص ar-rāqiṣ —"биші" деген мағынасын береді, ал басқа аударуның нұсқасы- "бейсауат түйе". Канопус жүйесінің үшінші ғаламшары. Оның серіктері Креллн және Арвон болады. Олардың ең кіші Екінші Ай деп аталады, оның бетінде болатын дақтары муад'диба суретіне ұқсайды. Марстың сияқты, оның беті есепсіз шөлмен бүркеді, кейде тау жотастары кездеседі. Дюна полюста мұз белестер орналасуы өткенде ғаламшарда судың және өсімдіктердің, аңдардың әлемінің болуы деген мағынасын береді «Дюна Энциклопедиясы» әртүрлі ұсынымдарды қояды, олардың бірі- үшінші Арракис айы бөтен денемен қақтығысып, жойылған болды, ал айының жарқыншақтары құнарлы ғаламшарына түсіп, климатын және атмосферасын өзгертті. 5 сәуірде 2010 жылы үлкен Сатурн серігінің Титан жазықтардың бірі Арракистің құрметіне аталған. Сыртқы сілтемелер * W. McNelly (1984). Dune Encyclopedia. — Berkley Books, New York, pp.&nbsp;33–61. * Фрэнк Герберт. Картография Арракиса (Дюны). Выдержки / Фрэнк Герберт. Дюна. / пер. и прим. П. Вязникова. — М.: изд-во АСТ, 1999. (орыс.) * Фрэнк Герберт. Термины времён Империи / Фрэнк Герберт. Дюна. / пер. и прим. П. Вязникова. — М.: изд-во АСТ, 1999. (орыс.)
Қырымшақ тілі

Қырымшақ тілі (өз атауы: кърымчах тыльы) - Түркі тілдердің қыпшақ тілдері тармағының бір тілі. Қазіргі қырымшақ тілінің ауызша сөйлеуінде де, жазбасында да оғыз тілдерінің элементтері көп, сол себепті қырымшақ тілін аралас қыпшақ-оғыз тіліне жатқызуға болады. Сөйлеушілер саны Қырымшақ тілін ана тілі деп санайтын қырымшақтар саны Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Қырым өлкесінде 6 000-дай болған. 1941—1944 жылғы неміс басқыншылығынан кейін қырымшақтардың саны күрт азайып, 1000 шақты адам тірі қалды: олар - соғысқа қатысып немесе көшіп кетіп аман қалғандар болды. Қазіргі таңда қырымшақ тілін ана тілі деп есептейтін егде жастағы 3 адам қалды, олардың бірі, Давид Реби, 2004 жылы қырымшақ тілін қысқаша сипаттап, қырымшақ - орыс сөздігін құрды. Соңғы қырымшақ тілінде сөйлеген әйел - Виктория Багинская (Гурджи) 2012 жылы Краснодарда қайтыс болған. Жазуы 1930 жылғы латын жазуын қолданған қырымшақ әліпбиі: 1930-шы жылдардың соңынан бастап кирилл жазуына негізделген қырымшақ әліпбиі: Түркі тілдерімен салыстыру Виктория Багинская (Гурджи) жазған қырымшақ тіліндегі мақал: : Кім су таппаса - ишпейді, кім көпір таппаса - көшпейді Әдебиет * Д.И.Реби. «Крымчакский язык. Крымчакско-русский словарь.» Симферополь, 2004 * Дереккөздер
Айни тілі

:::Айндардың тілімен шатастырмау керек. Айни тілі (айни, эйну; абдал) - өз атауы Äynú (ئەينۇ) [ɛjˈnu], ұйғырша:Абдал тили/ئابدال تىلى, қытайша:艾努語|艾努语 (àinǔ yǔ) - түркі тілдерінің Ұйғыр тобына жататын тіл, ұйғыр тілінің диалекті де болып есептеледі. Қытайдың Синьцзян-Ұйғыр автономды ауданында қолданады. Айни тілінің лексикасында иран тілінің әсері қатты байқалса, фонетика мен грамматикасында түркі тілдердің белгілері басымды. Айни тілін ана тілі деп есептейтін - эйну - 30&nbsp;000 -нан аспайтын кіші этнос тобы. Қытайда ресми түрінде ұйғырларға қосылған. Сыртқы сілтемелер * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=aib Айнийский язык на сайте ethnologue.com] * [http://lingweb.eva.mpg.de/numeral/Einu.htm Счёт эйну]
Ескі татар тілі

Ескі татар тілі - түркі тілдерінің бірі. Ескі татар тілінде XIII - XIX ғасырларда көптеген әдеби шығармалар жазылған. Жазуында араб әліпбиі қолданылған. Ескі татар тілі Алтын Ордадағы көне түркі тіліне негізделген әдеби тіл ретінде қалыптасқан. Әдеби тіл XII—XIV ғасырлардығы әдеби тілдің негізінде құрала бастаған деп есептеледі. Нағыз ежелгі татар тілі Қазан хандығының дәуірінде XV - XIX ғасырларда қалыптасқан. Көптеген әдеби , жазу ескерткіштері осы күнге дейін сақталған. Осы күнге дейін сақталған кейбір ежелгі татар тілінде жазылған шығармалар: * «Кыйсса-и́ Йосыф» - Кул Гали, * «Гулистан бит-тюрки» - Сейф Сараи, * «Мухаббат-наме» - ал-Хорезми, * «Хосров мен Ширин» - Кутба, * «Нахдж ал-фарадис» - Махмуд ас-Сараи ал-Булгари, * «Пайғамбарлар тарихы» - Рабгузи, * «Тухваи-Марда́н» және «Нуры Соду́р» - Мухамедьяр т.б. XIX ғасырдың ортасына дейін бұл тіл кең қолданыста болған. 1905 жылы алғашқы татар халық тіліндегі газеттің шығуымен қолданыстан шыға бастаған. Дереккөздер
Лоп тілі

Лоп тілі — Ұйғыр тілдері тобына кіретін түркі тілі. Ұйғыр тілінің шығыс диалекті болып есептеледі. Сонымен бірге қырғыз тіліне (әсіресе оның солтүстік диалекттеріне) өте ұқсас. Библиография * Н. А. Баскаков. Введение в изучение тюркских языков. М., 1962. (переизд., М., 2006) * Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002 * Фу Маодзи. Исследования лобнорского диалекта уйгурского языка (на китайском) * Минавар Абибулла. Диалекты уйгурского языка и лингвистические исследования. Пекин, Национальное издательство, 2004 (на китайском) * С. Е. Малов. Лобнорский язык. Фрунзе, 1958.
Көне түркілік тілі

Көне түркілік тілі немесе Орхон - 7-13 ғасырлар аралығында кең тараған түркі тілдердің бір түрі. Өлі шағатай тілімен жақын болған. Атауы көне түркілік тілі болса да, бұл тіл ұйғыр тіліне немесе оңтүстік-шығыс тіліне эволюцияланған және де ұйғыр тілдері тобына жатады. Ал түрік тілі оғыз тілдері тобында. Тарихи деректері Көне түркі тілінің тарихи деректері туралы айта отырып, олардың 3 топқа бөлінуі туралы айтып өту керек: # 7-10 ғасырлардың Моңғолиядағы Орхон Жазбалары мен Енисей өзенінің бойында табылған Орхон-Енисей жазбалары. # 9-13 ғасырлардың Синьцзянның Ұйғыр жазуы # 11 ғасырдың қарахан мемлекетінің қолданған жазбалары. Олар көбіне араб әліпбиін қолданған. Фонетикасы Көне түркілік тілінде 9 дауысты дыбыс қолданған: a, e, ė, i, ï, o, ö, u, ü. Олар бірінші буында айтылып, қалған жерде 4 дауысты: a, e, ï, i қолданған. Дауыссыз дыбыстар: * лабиальды: p, v (β), m; * тіс дауыссыздар: t, d (δ), n; * жіңішке: č, y, ń; * веляр дауыссыздар: k (q, χ), g (γ), ŋ; * сүзілмелі: s, š, z; * созылыңқы дауыссыздар: r, l. Дереккөздер
Түркі Авар тілі

Түркі Авар тілі - түркі тілдерінің оғыр (бұлғар) тобының бір тілі. Қазіргі таңда - өлі тілі. VI—IX ғ-да Паннонияда кең таралып, Авар қағанатының жойылуымен бірге тілі де жойылған. Археологиялық деректер бойынша, аварлар руна жазуларын қолданған. Бірақ табылған қазбалардағы жазулары өте қысқа және мағынасы ашыла алмаған. Диалектті бұрынғы қалпына келтіріп, мағынасын ашуға көмек бола алатын жалғыз дерек - ол қазіргі Венгрияның аймағында табылған Надь-Сент-Миклош қоймасы. Түркі авар тілі түп нұсқасы моңғол тілдері болуы мүмкін деген де болжам бар.
Горняцкий (Қостанай облысы)

Горняцкий — Қостанай облысы Рудный қаласына қарасты кент. Географиялық орны Рудный қаласынан солтүстікке қарай 8 км-дей жерде орналасқан. Тарихы Іргесі 1949 жылы осы өңірде геологиялық барлау жұмыстарын жүргізуге байланысты "Сарыбай" поселкесі болып қаланған. Совет Одағының Батыры атағын екі рет алған И. Ф. Павловтың құрметіне 1951 жылдан Повловский аталды. 1956 жылдан қала типті кент. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1270 адам (598 ер адам және 672 әйел адам) болса, 2009 жылы 1462 адамды (729 ер адам және 733 әйел адам) құрады. Повловскийде Сарыбай қосалқы электр станциясы, құрылыс басқармасы, орта мектеп, 2 балалар бақшасы, клуб, кітапхана, аурухана, дәріхана бар. Дереккөздер
Падан жазығы

Падан жазығы немесе Падан-Венеция жазығы немесе Ломбардия жазығы ( немесе ) — Альпі, Апеннин таулары және Адрия теңізі аралығындағы аллювийлік қалың тұнбалармен толған тектоникалық ойыс. Биіктігі 100 м, ұзындығы 500 км, ені 200 км (шығысында). Орталық бөлігі — По өзенінің аңғары. Тауға жақындаған сайын рельефі күрделене биіктігі 200—500 км-ге дейін көтеріледі Шығыс бөлігіндегі По өзенінің атырауындағы лагуналардың көпшілігі теңіз деңгейінен төмен жатыр. Солтүстік, батыс және оңтүстік бөліктерін емен орманы, жүзімдік алып жатыр; қалған жерлері түгелдей жыртылған (бидай, жүгері, күріш егістігі). Падан жазығы— Италияның негізгі өнеркәсіптік ауданы. Ірі қалалары — Милан, Венеция, Падуя, Болонья.
Падишаһ

Падишаһ (ежелгі парсы «پادشاه»‎ [pādšāh] „пати“ — әкім, мырза, парсы «pati-xšāyaθiya-» „шаһ“ — мемлекет басшысы) — кейбір Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі монархтар атағы. Ең алғаш Ежелгі Иранда пайда болды. 15 ғ-дан бастап Осман империясының билеушісі (сұлтан). Түркияда Падишаһ лауазымы сұлтандық таратылғанға дейін (1922ж.) Ауғанстанда 1926 жылдан монархия жойылғанға дейін (1973 ж. шілде) сақталды. Бұдан алдын «шах-ан-шах» сөзін қолданған, бұл сөзді мұсылман елдерінде қолдануға тиым салған. Себебі «шах-ан-шах» сөзі билеушілердің билеушісі деген мағына білдіреді, ал сүннеттер бұл атаққа тек Аллах лайық деп санап бұл сөзді падишаһ сөзімен ауыстырған.
Зыгмунт Падлевский

Зыгмунт Падлевский, (4.1.1836, Кіші Чернявцы, Бердичев маңы — 15.5.1863, Плоцк) — поляк революционер-демократы. Орыс әскерінің офицері. 1861 ж. Италиядағы поляк әскери мектебінің оқытушысы, сонан соң Париждегі «Поляк жастары» революциялық ұйымы басшыларының бірі болды. 1862 ж. поляк көтерілісшілер орталығының басшылық органы — Орталық ұлттың комитет (ОҰК) құрамына кірді, Варшаваның революцияшыл басшысы болып тағайындалды. Қарулы көтеріліс бағытын қолдады. Поляк көтерілісі (1863—1864) басталғаннан кейін Плоцкий воеводствосының әскери басшысы. 22 сәуірде тұтқынға алынып атылды. Дереккөздер
Паисий Хилендарски

Паисий Хилендарски (1722, Банско,— 3. 7. 1798, Самоков) — 18 ғасырдағы болгар ұлт-азаттық қозғалысының идеологы, Болгар қайта өркендеу кезеңінің тарихшысы. Хилендар және Зограф монастырының монахы. Пайсий Хилендарскийдің «Славян-болгар тарихы» (1762) атты еңбегі Болгарияда кең тарады (18— 19 ғ.), қайта өркендеу дәуірінде болгар халқының ұлттық сана-сезімін оятып, нығайтуда зор роль атқарды. Дереккөздер
Джан Карло Пайетта

Джан Карло Пайетта (24.06.1911 жыл, Турин - 13.09.1990 жыл, Рим) — итальян жұмысшы қозғалысының қайраткері, журналист. 1925 ж. Коммунистік жастар федерациясына, 1930 ж. Итальян компартиясына (ИКП) кірді. 1931 ж. Коммунистік жастардың итальян федерациясынан жастардың Коммунистік Интернационал Аткомы жанындағы өкілі болып тағайындалды. 1933 ж. тұтқындалып, 21 жыл түрмеде отыру жазасына кесілді. 1943 ж. Муссолинидің фашисттік диктатурасы құлатылғаннан кейін босатылды. Итальян халқының неміс фашистік басқыншыларына, олардың итальяндық фашистік жәрдемшілеріне қарсы ұлт-азаттық соғысы (1943— 45) кезінде П.— Пьемонттағы партизандар қозғалысын ұйымдастырушы, Солтүстік Италияны азат ету ұлттық комитетінің және Гарибальдишілдер бригадасы Бас штабының мүшесі. 1945 жылдан ИКП ОК мен Басшылығының мүшесі. 1954 жылдан ИКП Секретариатының, 1966 жылдан ИКП Саяси бюросының мүшесі. Итальян республикасы парламентінің (барлық сайланған) депутаты. 1945—47 ж. ИКП-нің орталық органы — «Унита» газетінің (Миланда шығатын) бас редакторы (директоры). 1964—66 ж. компартияның теориялық органы — «Ринашита» журналының бас редакторы. Дереккөздер
Пайсанду

Пайсанду — Уругвайдағы қала, Пайсанду департаментінің әкімшілік орталығы, Уругвай өңіріндегі порт. Халқы 60 мың (1967). Іргесі 1772 ж. қаланған. Ет консервілеу кәсіпорны, кеме верфі бар. Халық санының өсуі: Дереккөздер
Ирак көтерілісі

Ирак көтерілісі — 1920 жылы Ирак халқының ағылшын отаршылдарының үстемдігіне қарсы ұлт-азаттық көтерілісі. Сан-Ремо конференциясының араб елдерін Ұлыбритания мен Францияға бөліп беру жөніндегі шешімі Ирак көтерілісінің тууына тікелей себепші болды. 30 маусымда Румаита қаласында басталған көтеріліс арабтар қоныс тепкен барлық диқаншылық аймақтарды қамтыды. Ағылшын әкімшілігінің қолында Бағдад, Мосул, Басра және орта Тигр аймағы қалды. Көтерілістің басты күші шаруалар болып, оны тайпа шейхтері мен шейіт дін иелері басқарды. Көтерілісшілер басқыншылардың әскеріне тойтарыс берді. Азат етілген аймақтарда революциялық өкімет органдары құрылды. 1920 жылы қазанда ағылшындар 65 мың әскер төгіп, көтерілістің негізгі күшін күйретті. Ирак көтерілісі елдің одан әрі дамуына үлкен ықпал етті. Ұлыбритания Иракта тікелей отарлық тәртіп орнату жоспарынан бас тартуға мәжбүр болды. Ирак халқы 1920 жылғы көтерілісті "Даңқы өшпес ұлттық революция" деп атайды. Дереккөздер
I Ираклий

I Ираклий (Herakleios)(575, Каппадокия - 641, Константинополь) - Византия императоры. Империя ішкі және сыртқы саясатта тоқыраған кезеңде өкімет билігін басып алған. Ираклий империяның жағдайын уақытша жақсартты: 626 жылы аварлар мен славяндардың Константинопольге жасаған жорығын тойтарды; 627 - 628 жылдары парсыларды талқандады, олардың Азия және Египетте басып алған жерлерін қайтарды. Бірақ Ираклий билігінің соңғы жылдарында Византияның бұл шығыс провинцияларын арабтар жаулап алды. Византия тану ғылымын зерттеущілердің едәуір бөлігі Ираклий ірі әскери - әкімшілік реформаларды жүзеге асырды деп есептейді. Дереккөздер
II Ираклий

Ираклий II (18.11.1720, Телави қ., - 22.1.1798, сонда) - грузин патшасы, мемлеткет қайраткері, қолбасшы. 1744 жылдан Кахети патшасы, 1762 жылдан Картли - Кахети патшалығының (Шығыс Грузия) патшасы. Кахетия Багратиондарының әулетінен шықты. Бытыраңқы грузин иеліктерін бір орталыққа біріктіруге және Закавказьеде Грузияның билігін кеңейтуге тырысты. Россияның Шығыс Грузияға қамқорлығы жөнінде 1783 жылы Георгиев трактатына келісті. Ішкі саясаты елдің өндіргіш күштерін дамытуға бағытталды. Грузин деревнясының жағдайына ерекше назар аударды. Басыбайлыларды жерсіз және семьясынан айырып сатуға тыйым салды. Тбилисиде (1756), Телавиде (1782) мемлекеттік мектептер мен семинариялар ашты Дерек көздер *Кикодзе Г.Д.,Ираклий Второй, пер. с грузинского, 2 издание.
Пак Чи Вон

Пак Чи Вон (лақап аты — Ёнам) (1737, Сеул — 1805 Сеул) — корей жазушысы, ойшылы, сирхакпха қозғалысының ең ірі өкілі. Ақсүйек семьясында туған. Пак Чи Вон көркем әдебиетке сирхак идеясын тұңғыш рет енгізді. Оның алғашқы новелласы «Кван Мун жайындағы аңызбен» қоса (1754) «Пангёнгак павильонының ресми емес тарихы» жинағына енген. Реалист-жазушы феодалдық қоғамның кеселді-кесапатын мінепсынады («Янбан жайындағы аңыз» т. б.). Оның шығармаларының ішінде «Жэхэй күнделігі» (26 кітап, 18 ғ. 80 жылдары) — Қытайға бару жайындағы жол жазбалары (1780) басты орын алады. Үстемдік құрушы конфуциан философиясын сынады, ірі жер иеленуді, сословие теңсіздігін жою қажет деп көрсетті. Бүкіл дүние жүзілік Бейбітшілік Советі 1957 ж. оның туғанына 220 жылдығын атап өтті. Дереккөздер
Палак

Палак — Палак есімінің этимологиясы Πάλακος, Palaka, Pāδaka «ұзынаяқты»деген мағына береді. (б. з. б. 2 ғ. 2-жартысында өмір сүрген) — скиф патшасы. Херсонеске қарсы соғыста скифтер әскерлерін басқарды. Херсонеске көмекке келген Диофант басқарған понти әскерінен жеңіліс тапты. Палак Херсонеске 2-рет шабуылға аттанып, тағы да жеңіліп қалды және понти патшасы Митридат VІ-ға бағынды. Бұл жағдайлардың барлығы Диофанттқа арналған кітапта бейнеленген. Алғашында диофантты соғыс 110—107 ғ. жатқызған, одан соң бұл соғысты 114—111 ғ. жатқызды. Дереккөздер
Франтишек Палацкий

Франтишек Палацкий (; 14 маусым 1798, Годславице, Моравия — 26 мамыр 1876, Прага) — 19 ғасырдағы чех тарихшысы, философ, мәдениет және чех ұлттық қозғалысының қайраткері. Палацкийдің философиялық еңбектері («Эстетиканың обзорлық тарихы», 1823; «Әсемдік туралы ғылым», 1827) ұлттық қайта өркендеу дәуіріндегі тұңғыш филос. шығарма болды. Чехияның орта ғасыр тарихынан, әдебиеті мен чех жылнамасынан аса мол деректемелер жариялады. Палацкий Чехия тарихы жөнінде көптеген зерттеу жұмыстарының авторы. Оның басты еңбегі — «Чехия мен Моравиядағы чех халқының тарихы» (ежелгі заманнан 1526 жылға дейін). Палацкий гусшылдар қозғалысын чех ұлттық тарихының аса маңызды кезеңі деп есептеді. Оның еңбектері чех мәдениеті, ұлт-азаттық қозғалысы дамуында елеулі роль атқарды. 40 жылдары Палацкий чех буржуазиялық ұлттық либералдық қозғалысының басшысы. 1848—1849 жылдардағы революция кезінде австрославизм (Австрия империясын қайта құру) программасын ұсынды. 1848 ж. Прагада славяндар съезін басқарды. 40 жылдардың аяғы мен 60 жылдардың басына дейін (19 ғ.) Австрия рейхсраты мен чех сеймінің депутаты. 60 жылдардан чех І буржуазиясы консерваторлық қанаты идеялық көсемдерінің бірі. Дереккөздер
Палаццо

Палаццо (итал.pallazo; лат. palatium — сарай) — Италия қалаларындағы дербес үй, салтанатты сарай. Ғимараттың бұл түрі 15 ғасырдағы итальян Қайта өркендеу дәуірі кезінде пайда болды. Палаццоның таңдаулы үлгілерін жасаған сәулетшілер: Ф. Брунеллески, Микелоццо ди Бартоломмео, Л. Б. Аль- берти, Бенедетто да Майано. Палаццо көбіне үш қабатты болып салынады; аркамен көмкерілген ішкі ауласы, көше жаққа қараған салтанатты қасбеті болады. 15—16 ғасырда тұрғызылған Палаццоның таңдаулы үлгілері: Флоренциядағы Питти және Строцци, Римдегі делла Канчеллерия мен Фарнезе, Венециядағы Палаццо т. б. Дереккөз
Иран - Француз шарттары

Иран - Француз шарттары(1807,185,1929)- Қорғаныс және шабуыл одағы жөніндегі 1807 жылғы шартқа 4- ші мамырда Финкенштейн (Германия) түбегіндегі Наполеон лагерінде қол қойылды. Иранның орыс - иран соғысында (1804-1813) жеңілуі және Англияның ағылшын - иран шартына (1801) сәйкес Иранға жәрдем көрсетем дееген уәдесінене айынуы Иран шаһының Франциямен шарт жасауына түрткі болды. Иранды Россиямен соғысты соза бееруге айдап салып, Наполеон өзі Иран жеріне ешкімге қол сұқтырмауға міндеттенді. Грузияны Иранға бееруге Россияны көндіруге уәде етті. Алайда орыс - франция арасындағы Тильзит бітімінен (1807) кейін Наполеон Иранға көмек беріден бас тартып, шаһ қайтадан Англиямен жақындаса бастады. Достық және сауда - саттық жөніндегі 1855 жылғы шартқа 23 шілдеде Тегеранда қол қойылды. Бұл шарт бойынша Франция мен Иран арасында "мәңгі достық" жарияланып, Францияның Ираннан жеңілдіктер алуға, артықшылық жайлармен пайдалануға т.б. қолы жеетті. Достық жөніндегі 1929 жылғы шартқа 10 мамырда Тегеранда қол қойылды. Бұл бойынша Франция Иранда тізе бүгу тәртібінің жойылуын және онда кедендік автономия орнатуды мақұлдады. Шарт сауда - саттық мәселелерін реттеуді, екі елдің азаматтары бір - біріне кееліп, араласып тұру шараларын т.б. көздеді. Дерек көздер *Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
Ириновка

Ириновка - Сеемей облысының Үржар ауданындағы село. Аудан орталығы Үржар селосының солтүстік - шығысында 25км, Қусақ өзенінің бастауында, Аякөз - Бақты мемлекет автотрассасынан 18км. Халқы 2,4 мың (1970). 1911 жылы іргесі қалана бастаған. Алғашқы колхоз 1930 жылы ұйымдасты. 1932 жылдан "Новая жизнь" колхозының орталығы. Ириновкада машина - трактор жөндеу шеберханасы, тұрмыс қажетін өтейітн пункт, электр станциясы, диірмен, орта мектеп, клуб, кітапхана, аурухана т.б. бар. Дерек көздер *Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
Шығыс қисықгүлі

Шығыс қисықгүлі – айлауыктар тұқымдасы, қисықгүл туысына жататын өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 20-45 см болатын бір жылдық өсімдік. * Сабағы тік, түбінен бастап бұтақталған, сыртын қатты әрі орнықты түк басқан. * Жапырақтары жұмыртқа немесе ұзынша қандауыр тәрізді, ұзындығы 3-7 см, ені 4-15 мм, жиегі сәл ойықталған немесе тегіс, төменгі жапырақтары қысқа сағақты, сабақ жапырақтары сағақсыз. * Гүлдері ұзын гүлшоғына топтасқан, гүлжапырағы болмайды. Тостағаншасының ұзындығы 5-10 мм, түбінен бастап ұзынша қандауыр тәрізді 5 буынға бөлінген, жеміс салған кезінде ұлғаяды. Көгілдір түсті күлтесінің ұзындығы 6-8 мм, түтігі ортасынан төмен иілген. Қысқа жіпшелері және ұзын сопақша тозаңдығы бар аталығы күлте түтігіне жасырынған. Аналық мойыны қысқа, аналық аузы бар. * Жемісі - түсі күңгірттеу сұр жаңғақ. Ұзындығы 3 мм-дей болатын сүйір жаңғағы жұмыртқа тәрізді, жиегі қатпарланғагн, сырты кедір-бұдырлы. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанда Маңғыстау түбегінде, Мойынқұм құмды алқабында (Оңтүстік Қазақстан аймағы), Балқаш өңірінде, Іле, Қырғыз, Күнгей, Талас және Теріскей Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында кездеседі. Егістікте, бау-бақшада, жол жиегінде, далалы жерлерде, жайылымдарда, тау етегінде, арықтар мен тау өзендерінің жағасында өседі. Құрғақшылыққа төзімді, арамшөп ретінде егістікке зиян келтіреді. Дереккөздер
Қызыл етті қисыққанат

Қызыл етті қисыққанат - орамжапырақ тұқымдасы, қисыққанат туысына жататын бір жылдық өсімдік. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 3-25 см, сабағы бұтақты. Тамыр жапырақтары ұзынша келген немесе жұмыртқа тәрізді, сағақты, * Сабақ жапырақтарының ұзындығы 1-2,5 см, ені 5-10 мм, сағақсыз, түп жағына қарай жүрек тәрізді. * Ұсақ гүлдері тығыз гүлшоғырына топтасқан, жеміс салған кезде көлемі ұлғаяды. Тостаған жапырақшаларының ұзындығы 1-2 мм, күлтесінің ұзындығы 2-3 мм, ақ немесе жұмыртқа тәрізді, онда 2-3 мм, ақ немесе қызғылт түсті. Бұршаққыны домалақ немесе жұмыртқа тәрізді, онда 2-3 тұқымы жетіледі. Төменгі гүл тостағаншасы бір үйлі, ұзындығы мен ені 4-5 мм, қалғандары қос үйлі, ені мен ұзындығы 8 мм-дей болады. Аналық мойнының ұзындығы 0,5 мм, тұқымының ұзындығы 1,5 мм, ені 0,75 мм-дей. Мамыр-шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Өсетін жері мен таралу аймағы Қазақстанда сирек кездесетін түр. Жамбыл облысының Мойынқұм құмды алқабында, Қаратау жотасында, Талас Алатауында тасты және қиыршықтасты баурайларында өседі. Дереккөздер
Эрроу зымыраны

"Эрроу"-тактикаға қарсы баллистикалық зымыран жобасы АҚШ пен Израиль мемелекетінің стратегиялық байланысынының негізгі жобасы. Оны Израиль елі америкалық компанияларының көмегі арқасында дүниеге әкелді. 1988 жылы құрылған екі жақты келісім туралы меморандум негізінде америкалық "Локхид Мартин" және израильдік ІАІ фирмасының күшімен "Эрроу" зымыранға қарсы кешені жасалды. Эрроу зымыранының дизайны Израильдік шабуылдау орталығының талаптарына сай етіп жасаған. Бірінші ұшырылған зымыран мақсатына жете алмаса, екінші үлгі оның соңынан ұшырылды. Израиль қарулы күштер әскер кешенді "Хец" деген атпен қабылдады. Алғашқы зымыран батериясы 2000 жылдың қазан айында қуатталды. Зымыранға қарсы Эрроу жобасы мен Израильдік үшінші зымыран артиллериясын құру үшін 45 миллион АҚШ доллары жұмсалған. Америка бұл жобаны жаға зерттеулер мен технологияны дамыту үшін қолдады. "Эрроу" 800-900 шақырымдағы нысанына байқайды. 50-100 шақырым қашықтықты қамтиды.Әр батереясы шамамен 100 адамға есептелген. Пайдаланылған әдебиеттер Қ 42 ҚАРУ -ЖАРАҚТАР. - Алматы: "Аруна" баспасы.- 208 бет.- Сер.:"1100 қызықты деректер".
Гельцтер Қалампыры

Қазақстандық 32 түрдің ішіндегі ең тартымдысы.Құрғақ шалғындарда және Тянь-Шань,Жоңғар Алатауының субальпі белдеулеріндегі шыршалы және аршалы ормандарда кездеседі.Шөптесін көпжылдық,жатаған,кіндік тамырсабағымен генеративті және қысқарған вегетативті өркендер бөліп шығаратын сабақтары әдетте бірнешеу.Биіктігі 60 см,жұптаса орналасқан,таспалы қандауыр жапырақтарымен.Гүлдері ірі,бозғылт күлгін,цилиндр тәрізді,тостағаншасымен,5 желекті,тақталары жіңішке шашақты бөліктерге терең бөлінген.Маусым-тамызда гүлдейтін бұл түр үшін хош иіс тән. Халықтық медицинада жер үсті бөлігінің қайнатпасы қолданылады.Әр түрлі жараларды тазартып,тез жазылуына көмектеседі. Дереккөздер
Хасан шайқасы

Хасан шайқасы-Ресейдегі Приморье өлкесіндегі Хасан көлі жағасында болған кеңес-моңғол қарулы қақтығысы(1938ж.шілде-тамыз).1938 ж. 3 шілдеде Жапон басшылығы кеңес шекарасының Посьетск телімінің маңына үш жаяу әскер дивизиясын,механикаландырылған бригадасын,атты әскер полкін, 3 пулемет батальонын және 70 ұшағын топтастырды.29 шілдеде жапонның 2 ротасы шекарашылар бекінген Безымянный төбешігіне шабуыл жасады.Күші басым жапондықтар 31 шілдеде тактик. маңызы бар Безымянный мен Заозерная төбешіктерін басып алды.Қиыр Шығыс округінің қолбасшы,маршал В.К.Блюхер КСРО аумағына баса көктеп кірген жапондықтарға соққы беру үшін 2 дивизия,1 механикаландырылған дивизия бөлді. 9 тамызда кеңес аумағы жапон басқыншыларынан толық тазартылды.10 тамызда Мәскеудегі Жапония елшісі келіссөз жүргізуді ұсынып, 11 тамызда қарулы қақтығыс тоқтатылды.Ерлігі мен батырлығы үшін екі дивизия да Ленин орденімен,6,5 мыңға жуық адам орден,медальдармен марапатталды.26 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.1939 ж. 5 шілдеде "Хасан соғысына қатысушы" белгісі белгіленді. Дереккөздер
Эвгосинклиналь

Эвгосинклиналь Эвгосинклиналь-геосинклиналь жүйенің магмалық өнімдерге қаныққан және біршама қозғалмалы ішкі бөлігі.Эвгосинклиналь бір бағыттағы белдемдер түрінде жүздеген және мыңдаған км-ге созылып жатады.Оның төменгі жағы офиолиттермен астасады,ал жоғарғы жағы граувак құрамды сынықты қыртыстар,кремнийлі,жанартаутекті,т.б. қаббаттарға ұласады.Эвгосинклинальдар мен миогеосинклинальдар қосылып ортосинклинальдарды құрайды.Эвгосинклинальдардың дамуы күрделі қүһұрылымды континенттік қыртыстармен мен қатпарлы белдемдердің түзілуімен аяқталады.Эвгосинклинальдарда платина кентастарыхромның,темірдің,полиметалдардың,асбестің,т.б. кен орындары кездеседі.
Ақшыл көк бақбақ

Ақшыл көк бақбақ – Тянь-Шаньның биік тау аумағында,өмір сүруге аса қолайлы емес орында өсетін ерекше бақбақ, оларға өздерінің көбею тәсілі кез-келген ортаға бейімделуге мүмкіндік береді. Өсімдік қою,ащы,ақшыл шырынды болып келеді. Ғалымдар осы шырында адам организміне аса пайдалы дәрумендер мен аминоқышқылдар бар екенін анықтады. Оның үстіне бақбақтың ақшыл шырынында адам өміріне пайдалы микроэломенттер: бор, темір, кальций, т.б. бар. Ұлы Отан соғысы кезінде Қазақстан даласында қаптап өсетін алып бақбақтан (Көксағыз) каучук өндіру сынағы табысты жүргізілді. Оның үлпілдек шарының диаметрі 15 сантиметрге жетеді. 2008 жылдың жазында құрамында каучук жоғары көксағыз бақбағын өсңру АҚШ-та қолға алынғаны жайлы мәлімет таралды. Каучукты өсірудің бірден-бір аймағы -Оңтүстік -Шығыс Азия болып табылады. Дереккөздер
Еуропа кнемизус қоңызы

Еуропа кнемизус қоңызы – Аз зерттелген,сирек кездесетін тақтамұртты қоңыз түрі.Еуразия жергілікті түрі,туыстағы төрт түрдің бірі.Еуропа мен Қазақстаннан табылған жалғыз түр.(Солт. Каспий маңы құмдарынан солтүстікке Индер көліне дейін).Дернәсілдері шіріген өсімдік қалдықтарының көмегімен дамиды.Еділ-Жайық өзендерінің құрамында тіршілік ететін бар насекомдар бірлестігін қорғау үшін қорық немесе қорықша ұйымдастыру керек. Дереккөздер Ғажайып омыртқасыздар 2005ж
Палембанг

Палембанг (Palembang) — Индонезиядағы қала, порт, Оңтүстік Суматра провинциясының әкімшілік орталығы. Муси өнірінің төменгі ағысында орналасқан. Халқы 583 мың (1971). Кеме верфі, азот тыңайтқышы,- мұнай айыру зауытдтары бар. Палембанг арқылы шетке мұнай, мұнай өнімдері, каучук, кофе шығарылады.
Паленке

Паленке (Palenque) — Чьяпас штатындағы (Мексика) қираған қала орталығының шартты атауы; майялардың б. з. 3—8 ғасырдағы саяси әрі мәдени орталығы. Паленке «Күн ғибадатханасы», «Крест ғибадатханасы», «Жазу-таңбалар ғибадатханасының», пирамидалардың қалдықтары сақталған. Құрылыс қабырғаларына шекіме әдіспен нақышталған бедерлер салынған. Қала 9 ғасырда Мексика шығаyағы жағалауы тайпаларының шапқыншылығы кезіyде күйреген болуы мүмкін. Қираған қала орны 18 ғ-дан белгілі.бірнеше дүркін (1949—1968. ж. мексикан археологтары) зерттеген. Дереккөз
Палеоазия тілдері

Палеоазия тілдері - бір тілдері — солтүстікте және Солтүстік-Шығыс Сібірде тұратын генетикалық байланысы жоқ шағын халықтар тілдерінің шартты атауы (қ. Палеоазиялық халықтар). Палеоазия тілдері өзара жақындығына ңарай 4 топқа бөлінеді: чукот-камчат (чукот, коряк, алютор, керек және ительмен тілдері), эскимос, алеут (эскимос және алеут), юкагир-чуван (юкагир және [ жойылып кеткен чуван тілі), енисей (кет және жойылып кеткен котт, арин, асан т. б.). Генетикалық жеке топтағы нивх тілі де Палеоазия тілдері жатады. Палеоазия тілдерінің типол. жағынан да өзгешеліктері бар. Палеоазия тілдері негізінен агглютинативті болғанымен, кейбірінде инкорпорация, кейбірінде эргативті конструкция, енді бірінде префикс-жұрнақ немесе инфикс тәсілі басым болып қеледі. Дауыстылардың үндесуі, ассимиляция, диссимиляция т. б. фонет. заңдылықтар сақталған. Бұғы өсіру, аңшылық, табиғат құбылыстарын білдіретін сөздер бәріне ортақ. Орыс тілінен келген сөздер өзгеріссіз қолданылады. Совет лингвистерінің жіті зерттеулері нәтижесінде Солтүстік Азия мен Солтүстік Америка халықтарының орналасуын және олардың өзара байланысын анықтауға мүмкіндік туды. Дереккөз
Захарий Петрович Палиашвили

Захарий Петрович Палиашвили (; 1871—1933) — совет композиторы, педагог, музыкалық-қоғам қайраткері, грузин классикалық музыкасының көрнекті өкілі, Грузия ССР халық артисі (1925). Биографиясы Шіркеу хоры әншісінің отбасында туған. Фортепьяно бойынша Ф. Мизандаридан сабақ алды. 1895—99 ж. Тбилиси музыкалық училищесінің валторна класында оқыды. 1900—03 ж. Мәскеу консерваториясында С. И. Танеевтің ұстаздығымен орыс музыкалық мәдениетін тереңірек түсініп, өзінің композиторлық шеберлігін ұштады. Палиашвилидің творчестволық, педогокикалық орындаушылық (органшы, дирижер), музыка-қоғамдық қызметі жан-жақты өріс алды. Грузин филармониялық қоғамын құруға белсене қатысып (1905), осы қоғамның жанынан хор, оркестр және музыкалық мектебін ұйымдастырды, әрі оларға басшылық етті (1908—17). 1919 жылдан Тбилиси консерваториясының профессоры және директоры болды (1919, 1923, 1929 —1 1932). Грузиннің халық әндері мен билерінің музыкалық ерекшеліктерін зерттей келе, оларды орыс және дүние жүзі музыка классикаларының жетістіктерімен ұштастыру арқылы грузиннің профессионалдық музыкасының негізі болған ұлттық муз. тілін жасады. Оның «Абесалом мен Этери» (1919), «Даиси» (1923), «Латавра» (1927) опералары, сондай-ақ «Салтанатты кантатасы» (1927), симф. оркестрге арналған сюитасы, хор, романстары бар. Қазақтың опера және балет театрында Палиашвили «Даиси» операсы қойылды. Дереккөздер
Александр Владимирович Палладин

Александр Владимирович Палладин (29 тамыз (10 қыркүйек) 1885, Мәскеу — 6 желтоқсан 1972, Киев) — совет биохимигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1942), УКСР ҒА- ның академигі (1929), президенті (1946—62), КСРО Медицина ғылым академиясының академигі (1944), БКСР ғылым академиясының құрметті академигі (1950). Социалистік Еңбек Ері (1955). 1932 жылдан КОКП мүшесі В. И. Палладиннің баласы. Петербург университетін бітірген (1908), Харьков а. ш. және орман шаруашылығы институтында (1916—21), Харьков медицина институтында профессор (1921—25), Палладин өзі ұйымдастырған Украина биохимия институтында (ІӨЗІ Жылдан УССР ғылым академиясының Биохимик институты) директор (1925—34), Киев университетінде профессор (1934—54). Палладиннің негізгі еңбектері: витаминдер биохимиясы; зат алмасу (көмірсутегі және фосфордың клетка ішінде алмасуы) нерв талшықтарының салыстырмалы биохимиясы, әр түрлі функциональды жағдайдағы бас миының - қызметі т. б. Палладин Болгария, Венгрия, Польша, Ру- мыния ғылым академиясының ңұрметті мүшесі. 2— 5-сайлаған КСРО Жоғары Советінің және УКСР Жоғары Советінің депутаты, Ленин атыңдағы сыйлық берілген (1929), 5 рет Ленин орденімен, Октябрь Революциясы орденімен және басқа 3 орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сенегал галагосы

Сенегал галагосы - приматтар отрядына жататын сүтқоректі. Аяғының екінші саусағындағыдан өзге тырнақтары адам тырнағындай дөңгелене біткен. Екінші саусағындағы тырнағы - үшкір, галаго онымен басын, мойнын жүнін қасиды, құлақтарын тазалайды. Галагоның дене тұрқы - 130 см, құйрығының ұзындығы -15-41см. Салмағы - 95-300 грамм. Терісінің түсі күміс түстес сұрдан қошқыл қоңырға дейін барады. Жүні бұйра әрі қалың. Түнде белсенді болғандықтан галагоның көздері - үлкен және әдемі. Галаголар ағаштан-ағашқа секіріп жүреді. Олар өте саққұлақ. Ұшып келе жатқан жапалақ қанатының сыбдырына дейін естиді. Бір-бірімен он сегіз түрлі дыбыс шығарып хабарласады. Бұл дыбыстарды қызметі жағынан ашулану, қорғану және бір нәрсе туралы хабар беру деп 3 түрлі топқа бөлуге болады. Галаголар өте жылдам қимылдайды. Олар әуеде ұшып бара жатқан шегірткелер мен көбелектерді алдыңғы аяқтарымен ұстап жейді. Бұл кезде олар артқы аяқтарымен ағашқа жармасып тұрады. Жерден 5-12 метр жоғары жерге ұя салады. Күндіз бірге ұйықтайды , бірақ түнге қарай қорек іздеп, бөлініп кетеді. Галагоның көздері ұясынан қозғалмайды, сондықтан ол жемтік іздеп жүргенде басын үнемі әрі-бері бұрып жүруге мәжбүр. Шегірткелермен, ұсақ құстармен, жемістермен, ағаштардан аққан шырынмен қоректенеді. Шөпке түскен шықты, шұңқырларда тұнып қалған жаңбыр суын ішеді. Африканы, оның ішінде Сахара шөлінің оңтүстігін, Намибияны, Ботсвананы, Зимбабвені, Мозамбикті, Трансвааль мен Свазиландты, Занзиварды мекендейді.
Абаша

Абаша Батыс Грузияда Самегрело-Жоғарғы Сванети аймағында орналасқан қала. Абаш муниципалитетінің орталығы. Абаша қаласының халқы 2026 жылы 4941 адамды құрады. Географиялық сипаттамасы Грузияның оңтүстік-шығысында, Абаша өзені мен Ногхела өзендері арасында орналасқан. Теңіз деңгейінен 23 метрде, Тбилисиден 283 км қашықтықта. Тарихы «Абаша» сөзі араб тілінен шыққан. Аңыз бойынша, арабтар өзеннен өткісі келген, бірақ өзен соншалықты мол су басқандықтан, олар бір-біріне «аба-ша», яғни «қайтайық» деп айқайлаған. «Картли шежіресіне» немесе сәйкес, шежіреші Хуаншер VIII ғасырда Мурван Кру әскерінде, құрамында эфиопиялық 23 000 абиссиндік жаяу әскер болған кезде, бір өзен барлығын суға батырғанын, ал екінші өзен 35 000 жылқыны алып кеткенін сипаттаған. Осыған байланысты бір өзен Абаша, екіншісі Цхенистскали деп аталған. Абаша 19 ғасырдың басында Сачилао әкімшілігінің құрамына кірді. Аумақтың қалыптасуы 1870 жылы Тбилиси-Поти теміржолының ашылуымен байланысты. Теміржол стансасына іргелес аумақ Жаңа Абаша деп аталды. 1923 жылы оған шағын қала немесе ауыл мәртебесі берілді. 1930 жылы ол аудан орталығы болды. 1963 жылы Абашаға қала мәртебесі берілді. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада теміржол станссасы, өнеркәсіптік кәсіпорындар, денсаулық сақтау, білім беру және мәдени мекемелер бар. Дереккөздер
Қарыма

Нан жабатын пеші, тіпті табасы бола бермейтін көшпелі өмір салтында ұннан тағам даярлаудың өте көне тәсілдерінің бірі — қарыма нан. Нанның бұл түрінің атауының өзі айтып тұрғандай, "қарып пісіру" деген сөзден шыққан. Біраз жерлерде "қазанжаппа" деп те аталады. Бұл атау тіпті нан пісірудің тәсілін де білдіріп тұр. Ашытқы, сүт, тұз езілген су, сары май қосып иленген қамыр көтерілген соң, оны дөңгелектетіп жаяды да, әбден қызып тұрған қазанның ішіне май жағып, жапсыра жабады. Қазан шоқтың табында тұрады немесе отты баяу жағады. Қазандағы қамырдың шет-шетіне ас қасықтың ұшымен өрнек салатындар да бар. Қарыманы пісірудің бір тәсілі - төңкерілген қамыр қазан түбіне жабысып, жартылай піскен кезде оны қазанымен төңкеріп оттың табына біраз қояды. Қарыманы немесе бәтір нанды ыстықтай ұсақтап үзіп не турап, үстіне қаймақ немесе сары май қосып, сыйлы қонақтарына ұсынатын болған. Дереккөздер
Қарақия ойысы

Қарақия ойысы, Қаракие, Батыр – Маңғыстау түбегіндегі ойыс. Географиялық орны мен жер бедері Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. Ойыс табаны мұхит деңгейінен 132 м төмен жатыр. Ұзындығы 85 км, ені 10-25 км, түбі жазық. Шығыс беткейі тұсында ойыстың түбін бойлай солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жазда қарасуларға бөлініп қалатын Ащыағар өзені өтеді. Шығыс беткейі кертпештеліп келген тік, жарқабақты. Олар желмен аққан судың әсерінен тілімденіп, жеке төбелерге бөлінген. Өсімдік жамылғысы мардымсыз. Ойыстың кемерлі беткейлері мен табанында көптеген құдықтар (Жаңаорпа, Сауытты, Қынабай, Шұқыр, Көкше, т.б.) мен қыстаулар (Орша, Боржақты, Қарасеңгір, т.б.) орналасқан. Геологиялық құрылымы Ойыстың шығыс кемері негізінен түрлі түсті ұлутастар мен бор жыныстардан тұрады. Олар мыңдаған жылдар бойы ұдайы күнге тотығу салдарынан қоңырқай тартқан. Сондықтан бұл бөлігі алыстан қарағанда қара түсті тік жарқабақ (биіктігі 10-15 м және одан да биік) тәріздес болып көрінеді. Осыған байланысты ойыстың аты "Қарқия" деп аталған. Ойпаттың жоғарғы жағы сарматтық берік ізбестен, орталық жағы – жұмсақ балшық, тез қирайтын тау жыныстарынан құралған. Жаңбыр суының ағындары, жел, өзеннің бұзылған жылғалары ойпаттың жер бедерін қалыптастырады. Ойпаттың биік басынан айналаны тамашалауға – алыста мұнарланған тұман, төселген көкжиек, ал жаныңда деміңді шығармайтындай тұңғиық шыңырау. «Қарақия» түрік тілінен аударғанда «қара аңның араны» дегенді аңғартуы тегіннен емес. Айналаның барқыт жамылған адыр төбесі жол-жөнекей өтетін жолаушылардың көзін тамсандыратындай. Қарақия ойпаты өткен алыс жылдарда Каспий теңізінің бір бөлігі болған, теңіз иірімімен толып Қарақия шығанағында бөлініп шығатын болған. Міне, осы күйінде Қарақия шығанағы Шығыс Каспийді зерттеуші-ғалым Александр Бекович-Черкасский құрастырған картаға түсірілген. Қарақия ойпатының солтүстік-шығыс ұшпасында тарихи ескерткіштер, ежелгі адамдардың қоныстанған мекені болған. Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі Ойыстың түбі сортаң топырақ (солтүстік-батысы) пен сор (оңтүстік-шығысы мен оңтүстік бөлігінде Батыр соры жатыр), өсімдігі негізінен қара жусаннан тұрады. Климаты Климаты контиенттік. Қысы біршама жылы, жазы ыстық, қуаң келеді. Қаңтардың жылдық орташа температурасы -7°С, шілдеде 26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 75-100 мм шамасында. Пайдалы қазбалары Қарақия ойысы кен байлықтарына бай. Мұнда мұнай, ұлутас кірпіштері, уран кені өндіріледі. Қатынас жүйесі Қарақия ойысы арқылы облыс орталығы Ақтау қаласын мұнай мен газ-өңдеу орталығы - Жаңаөзен қаласымен қосатын республикалық маңызы бар автомобиль жолы, мұнай, газ, ауыз су құбырлары тартылған. Дереккөздер
Қарақұмық

Қарақұмық – тарандар тұқымдасына жататын бір жылдық, кейде көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Ботаникалық сипаты * Биіктігі 15-70 см, сабағы тік, көп бұтақталған. * Жүрек тәрізді жапырағы кезектесіп орналасқан. * Ақ не қызғылт түсті гүлдері жапырақ қолтығынан жетіледі. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Құрамы Қарақұмық - жарма дақылдары ішіндегі маңыздылардың бірі. Оның жармасы диеталық, дәмді тамақ, дәнінде 9% белок, 70%-дай крахмал және 1,6% май, сондай-ақ дәрумендер (В/ 1 , В/ 2 ), минералды тұздар (темір, фосфорлы кальций) да болады. Қасиеттері Қарақұмық - жылу және ылғал сүйгіш дақыл, топырақ температурасы 12-15°С болғанда көктеп шығады. Қарақұмық - суыққа төзімсіз өсімдік. Оның көгі 1-2°С суықтың өзінде үсікке шалдығады. Ал өсімдік гүлдеген кезде температура 30°С-тан жоғары, ылғал жеткіліксіз болса, онда оның түйіні қурап, дәні түсіп қалады. Қарақұмық топырақ таңдайды. Ол көбінесе қара және қызғылт қоңыр топырақта жақсы өсіп, мол өнім береді, сондықтан топырақ қышқылдығы рН 5-6,5 болу керек. Таралу аймақтары Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия жерлерінің қоңыржай және субторпикалық аймақтарында өсетін 26 түрі бар. Қазақстанда қарақұмық негізінен солтүстік облыстарда, әсіресе, Павлодар, Орталық және Шығыс Қазақстан облыстарында егіледі. Өсіп-өнуі Қазақстан бойынша егіс аумағы 218 мың га, өнімділігі әр га-дан 9,7 ц. Қарақұмықтың ерте пісетін сорттарының өсу мерзімі қысқа (50-60 күн), сондықтан оны аралық дақыл ретінде пайдалануға болады. Қарақұмықты СЗС-2,1 тұқым сепкіштерімен кәдімгі жай қатарлық (қатар аралығы 23 см) әдіспен себеді. Кейінгі кезде кең қатарлы (қатар аралығы 45 см) әдіс қолданылады. Соңғы әдісте қарақұмықтан жоғар өнім алуға болатыны анықталып отыр. Сондай-ақ міндетті түрде қарақұмық егісінің әр га-сына гүлдеуіне 2-3 тәулік қалғанда бал арасының 2-3 ұясын әкеліп қою керек. Ол өсімдікті тозаңдандырып, қарақұмықтың өнімін әр га-сынан 3-4 ц арттыруға көмектеседі. Егін жинау қарақұмық дәнінің 70-75%-ы қоңырланған кезінде басталады. Қарақұмық шірнелі өсімдіктерге жатады. Бал аралары оның әр га-сынан 50-60 кг, ал қолайлы жағдайда 100 кг-ға дейін бал жинайды. Күздік бидай үсіп кеткен жылдары қарақұмықты сақтық дақыл ретінде пайдаланады. Дереккөздер
Наган М1895

"Наган М1895" немесе Наган жүйесінің револьверін бельгиялық қару жасаушы ағайындылар - Эмиль мен Леон Наган жасап шығарған. Ол 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың ортасына дейін бірқатар елдердің әскери қаруы қатарында болды. Кеңес Одағы мен Ресейде Наган револьверінің танымал соншалық, "наган" деген сөз қару деген мағына білдіріп, жалпылама атауға айналып кетті. Ауызекі тілде кез келген револьвер, тіпті өзі оқталатын тапанша да "наган" деп атала беретін. 19 ғасырдың соңғы ширегінде көптеген мемлекет армиясын жаңаша қаруландыру қолға алды. Бельгияның Льеж қаласы Еуропадағы қару өндірісің орталығына айналды. 1985 жылы онда Эмиль және Леон Нагандардың қару фабрикасы ашылды. Шағын отбасылық шеберханада ағайындылар голланд револьверлерін жөндеп, өз қаруларын дайындап шығарды. Наган револьверлерінің барлығына тән сипат: екпенді шаппасы 2 әрекетті де қатар атқара алады. Шүріппені алдын ала қайыру арқылы немесе взводы өздігінен атылады. Наган М1895 патшалық ресей армиясы мен полейцейлерінің дәстүрлі қарулурына айналды, Кейін Кеңес Одағы тұсында оны Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі де пайдаланды. "М1895" револьверін 1933 жыл Токарев пистолетіне ауыстыру туралы шешім қабылданғанмен, ол қолданыстан шықпады, екінші дүние жүзілік соғыс біткенге шейін кеңестік жауынгерлер оны пайдаланды. Қолданылған әдебиет * ҚАРУ-ЖАРАҚТАР. - Алматы : "Аруна" баспасы. Сер.:"1100 қызықты деректер". Сыртқы Сілтемелер
Владимир Иванович Палладин

Владимир Иванович Палладин (11 (23) шілде 1859 жыл, Мәскеу — 3 ақпан 1922 жыл, Петроград) — орыс ботанигі және биохимигі. Петербург ғылым академиясының академигі (1914; корр. мүшесі 1905). Мәскеу университетін бітірген (1883), К. А. Тимирязеятің шәкірті. Харьков университетінде (1889), Варшава университетінде (1897), Петербург университетінде профессор (1901—14). Палладин - өсімдіктердің тыныс алуы (оксидаза және дегидрогеназалар жүйесі арқылы іске асатын ферментативтік процестер) теориясын жасаушылардың бірі. Тыныс алудың бірінші фазасында углеводтар мен судың анаэробты ыдырауын, сутек таситын және акцептор қызметін атқаратын хромогендердің тотықсыздануын, ал екінші фазасында хромогендерді ауадағы оттек тотықтырып тыныс алу пигменттеріне айналдыратынын анықтады. Өсімдікте фермент түзілуін зерттеді. Өсімдік физиологтары мен өсімдік биохимиктерінің (С. П. Костычев, А. А. Рихтер, Н. А. Максимов, Н. Н. Иванов, О. А. Вальтер, А. Н. Данилов т. б.) ірі мектебінің негізін салды. Палладин — жоғары оқу орындарына арналған өсімдіктер физиол., анатомиясы және өсімдіктер систематикасы, микробиологиясы, сондай-ақ орта мектеп оқулықтарының авторы. Дереккөздер
Андреа Палладио

Андреа Палладио , шын есімі Андреа ди Пьетро (, Падуя — ) — итальян сәулетшісі. Тас қалаушының баласы. 1524 жылдан Виченцада тас қашаумен шұғылданды. Дж. Дж. Триссиноның шәкірті. Палладио көне заман сәулет өнерін терең зерттей отырып, оған ренессанстық Венеция архитектурасын енгізді. Бертінгі Қайта өркендеу дәуірі сәулетшілерінің алдыңғы қатарынан орын алды. Тұңғыш салған ғимараты Виченцадағы Базилика. Ол осында бірнеше сарайлар тұрғызды. Палладио құрылыс ісінде көне ордерлерді асқан шеберлікпен қолданып, оны архит. бейненің құрамды бөлшегіне айналдырды. Оның салған ғимараттары (әсіресе виллалары) табиғатпен әсем үндестік тапқан. Діңи құрылыстарында (Венециядағы Сан-Джорджо Маджоре, 1565—80, Иль-Редеңторе, 1592; шіркеулері) қасбеттегі үлкен ордер мен кіші ордерді астастыра отырып көне ғибадатханалар портигі мен базиликаның ішкі кеңістігін органикалық тұрғыда тұтастыра білді, Жаңа замандағы тұңғыш театр ғимараттарының бірі саналатын Виченцадағы Олимпико театры (1580— 85, арх. В. Скамоцци аяқтады) Палладионың қолынан шыққан. Палладио есімін «Архитектура тура жайлы төрт кітап» (1570) атты трактаты көпке танытты. Сонымен бірге «Рим көне тарихы» (1554) және «Юлий Цезарьға түсініктеме» (1575) деп аталатын трактаттарын жариялады.Архитектор творчествосы 17- 18 ғасырдағы классицизмге жаңа бір арна болып қосылып, европалық сәулет өнерінің дамуына көптеп еңбек сіңірді. Дереккөздер