kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Буревестник (Қостанай облысы)

Буревестник — Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл, Буревестник ауылдық әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы — Қарамеңді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 86 км жерде, Қарғалы тауының бетеге, боз, қау өскен баурайында орналасқан. Халқы 1999 жылы ауылдың тұрғындары 1988 адам (983 ер адам және 1005 әйел адам) болса, 2009 жылы 1573 адамды (783 ер адам, 790 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1962 жылы тың игеруге байланысты қаланған. Буревестникте бұрынғы «Буревестник» астық кеңшары негізінде өндірістік кооператив, шаруа қожалықтары құрылған. Астық қабылдау пункті, электр станция, орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, т. б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Мәлібаев

Мәлібаев (1997 жылға дейін — Қызылдихан) — Қызылорда облысы Сырдария ауданында болған ауыл, бұрынғы Құндызды ауылдық округі орталығы. 2013 жылы ауылдық округпен бірге таратылып, Тереңөзек кентінің құрамына енді. Географиялық орны Аудан орталығы - Тереңөзек ауылының батыс жақ шетінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1119 адам (575 ер адам және 544 әйел адам) болса, 2009 жылы 1251 адамды (621 ер адам және 630 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1929 жылы қаланған. 1939 жылы “Қызылдиқан” деп аталды. 1964 жылы кеңшар орталығы болды. 1992 жылдан Мәлібаев ауылы деп аталады. 1997 жылы мұнда ЖШС және 4 шаруа қожалығы құрылды. Дереккөздер
Айту Жаубасарұлы

Айту Жаубасарұлы (1746 — 1790) — би, Балпық бидің шәкірті. Жас кезінен билік айтуға араласқан. Айтудың білгірлігі мен әділдігіне риза болған Балпық би оған “Айтудан айтар сөз артылмаған” деп баға берген. Жалайыр тайпасының Қалпе руынан шыққан. Айтудың басына ұрпақтары кесене орнатты (1997, Үштөбе-Көксу автомобиль жолының бойы, Оян ауылы). Кесененің биіктігі 12 м., аумағы 30 м 2 , күмбезі қос сатылы, төменгі қабаты 7 бұрышты. Сәулетшілері Бейсенбаева Ғ., Әлімжанов А. Дереккөздер
Мәлік

Мәлік (Pestіs bovіna) — сиырдың жұқпалы індеті. Мәлік жұққан мал 3 — 9 күннен соң әуелі елеуреп, кейін кенет қызуы көтеріліп қиналады, құрғақ жөтелге душар болады. Аузына тары түйіріндей түйіршік шығып, ойық жараға айналады, сілекейі шұбырып, жағымсыз иіс шығады. Іші өтіп, жүні жидіп, түсе бастайды. Ауырған мал кезінде ем қолданбаса 8 — 10 күнде өледі. Өлексесін терең шұңқырға көміп тастау қажет. Табындағы сиырлардың бәріне бір рет вакцина егілуі керек. Ауру сиыр тұрған қора-жай, әбзелдер хлорлы әкпен, креолинмен мұқият дезинфекцияланады, қиы өртеледі. Дереккөздер
Моңғолтану

Моңғолтану – тарих ғылымының Моңғолия мен Ішкі Моңғолиядағы жергілікті халықтарға байланысты мәселелерін зерттейтін саласы. 13 ғасырдың бас кезінде Шыңғыс хан басқарған моңғол мемлекетінің тарихи сахнаға шығып, аз уақытта орасан зор империяға айналуы моңғолтану мәселесін сол кездің өзінде-ақ зерттей бастауға әкелді. Қытай, Еуропа, араб, түркі зерттеушілері моңғолдар, олардың атақты билеушісі Шыңғыс хан жөніндегі мәселелерге көңіл бөле бастады. Бірқатар еңбектер Шыңғыс хан жорықтарының ізі суымай жатып-ақ жарық көрді. Мұндай зерттеулердің қатарына А.Жуайни, Мэн Хун, Марко Поло, Рашид әд-Дин, Джованни Плано Карпини және Вильгельм Рубруктардың еңбектерін жатқызуға болады. Орта ғасырлардың соңына қарай Еуропада Моңғолтану тақырыбына арналған шығармалар қатары толыға түсті. Ресейде Моңғолтану 19 ғасырдың орта кезінен бастап дами бастады. Моңғолтану мәселелері жөнінде Н.Я. Бичурин, П.Кафаров, С.Козин, Г.Е. Грумм – Гржимайло, В.Я. Владимирцов, Т.Н. Потанин, А.М.Позднеев, С.Е.Малов тәрізді ғалымдар қалам тартты. Н.М. Ядринцев, В.В. Радлов, П.К. Козлов, С.В. Киселевтар бастаған экспед-лар моңғол жеріндегі түркілердің ежелгі астанасы – Қарақорым қаласын ашып, жан-жақты зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сонымен бірге Ноян жотасындағы археол. қазбалардың негізінде көне түркілік өркениеттің ізін тапты. Даниялық ғалым Вильгельм Томсеннің 1893 жылы Орхон-Енисей көне түркі жазуының сырын ашуы Моңғолтану мәселесін жаңа биіктерге шығарды. 20 ғасырдың алғашқы ширегінен бастап Моңғолтану ісіне АҚШ, Жапония, Германия ғалымдары да атсалыса бастады. 20 ғасырдың ортасынан бастап Моңғолтану мәселесі тарих ғылымының өзекті тақырыптарының біріне айналды. 1959 жылы 1-8 қыркүйекте Ұланбатыр қаласында моңғолтанушылардың халықар. 1-ші құрылтайына әлемнің 15 елінен 40 ғалым қатысты. Құрылтайға қатысушы ғалымдар халықар. Моңғол зерттеу одағын құрды. Қазіргі кезде Моңғолтану ғылымының аса көрнекті өкілдері қатарына В.Хаиссиг (Германия), Мураками Малансугу, Х.Линобу, М.Шимада және Умесао (бәрі де Жапониядан), Ч.Бауден (Англия), В.М. Солнцев, А.Деревянко (Ресей), Цай Мэбио (Қытай), Д.Кара (Мажарстан), П.Аолто (Финляндия), т.б. жатады. Моңғолтанумен соңғы жылдары қазақ ғалымдары да айналыса бастады. Дереккөздер
Меньшевиктер

Меньшевиктер, РСДЖП – Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы құрамындағы оңшыл бағыттағы ағым (фракция). Меньшевиктер 1903 жылы РСДЖП-ның 2-съезінде көпшілікке қарсы аз ғана топ ретінде пайда болды . Меньшевиктердің саяси жетекшілері әрі идеологтары Г.Плеханов, Л.Мартов, П.Аксельрод, т.б. болды. Олар партияның ОК-індегі большевиктердің қатал орталықтандыру саясатына қарсы болды. 1905 – 1907 жылы революция кезінде меньшевиктер жұмысшы табы (пролетариат) самодержавиеге қарсы күресте либерал буржуазиямен одақтасу керек деп есептеп, шаруалар революциясына және қарулы көтерілістерге қарсы болды. 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін, меньшевиктер уақытша үкіметті қолдады. Қазан төңкерісіне қарсы шықты. Олар Ресейде социализм орнату үшін әлі әлеуметтік жағдай қалыптасқан жоқ деп есептеді. Азамат соғысы жылдары большевиктерге қарсы майдандарда белсенді әрекет етті, қарулы көтерілістер ұйымдастырды. Бірақ Антанта интервенциясына және оларды қызу қолдаған контрреволюциялық күштерге де қарсы болды. 1924 жылдан бастап меньшевиктер саяси ұйым ретінде КСРО территориясында өзінің қызметін тоқтатты. Соған қарамастан 1931 жылы наурыз айында меньшевиктердің аман қалған саяси лидерлеріне жасанды айыптар тағылып (кеңестік өкіметке қастандық жасаушылар, шетел жансыздары, т.б.), 14 адам әр түрлі мерзімдерге бас бостандықтарынан айырылды. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы * Кеңес Одағы Коммунистік партиясы
Меню

Меню (menu) – интерактивті жүйелерде – дисплей экранында бейнеленетін командалар тізімі немесе жауаптың нұсқалары. Жұмыс істеуші адам тиісті нөмірді немесе әріпті енгізіп (немесе меню пунктіне меңзермен сілтеме жасап) Менюден өзіне қажетті жауаптың бірін таңдап ала алады. Таңдап алуға ұсынылатын және экран бетіне шығарылатын іс-әрекеттер (опциялар) тізімі: команда атаулары, жауап нұсқалары, т.б. Таңдап алынған нұсқалар жүйенің келесі орындалатын іс-әрекеттерін анықтайды. Дереккөздер * Қазақ энциклопедиясы
Фтор қосылыстары

Фтор қосылыстары — құрамында фторы бар химиялық заттар. Фтор қосылыстарының ішіндегі маңыздылары: фторлы сутек пен оның судағы ерітіндісі фторлы сутек қышқылы (балқытқыш қышқыл) және оның тұздары. Фторлы сутек (НF), өткір иісті, түссіз газ, балқу t –83,36°С, қайнау t 19,52°С, суда жақсы, спиртте, гександа, бензолда нашар ериді. Фторлы сутек қышқылы бір негізді әлсіз қышқыл, судан кейінгі күшті еріткіш, оның құрамының 40%-ы фторлы сутек. Сұйық фторлы сутек қышқылы теріні күйдіріп, буы тыныс мүшелеріне әсер етеді. Құрғақ күйінде белсенділігі нашар, аздаған сулы ортада металл, бейметалл және олардың оксидтерімен жақсы әрекеттеседі. Әсіресе кремний оксидімен әрекеттесуі маңызды: SіO 2 + 4HF = SіF 4 + 2H 2 O. Шыны құрамында кремний оксиді болатындықтан фторлы сутекті шыныдан жасалған ыдыстарда сақтауға болмайды. Ол шынының мөлдірлігін жоғалтып, күңгірттендіреді. Бұл құбылыс шыны бетіне белгі, әр түрлі өрнек салуда, ал фторлы сутек қышқылы зиянды бактерияларды өлтіру үшін, спирт өндірісінде, минералдар талдауда, т.б. қолданылады. Фторлы сутек қышқылының тұздарын фторидтер деп атайды. Олардың маңыздылары: мыс., натрий фториді (NaF), ақ түсті суда еритін ұнтақ, оның ерітіндісі а. ш. зиянкестерін құртуға, шпалға сіңіруге қолданылады және дала шпаты немесе кальций фториді (CaF 2 ), т.б. Бұдан басқа дифтордихлор метан (CF 2 Cl 2 ), улы емес, металдармен әрекеттеспейді, буға айналғанда көп мөлшерде жылу сіңіретіндіктен техникада фреон деген атпен пайдаланылады, ал тетрафторэтилен (CF 2 =CF 2 ) полимері техникада тефлон немесе фторпласт деген атпен белгілі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
III Интернационал

III Интернационал — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, III Интернационал ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Жосалы кентінен оңтүстікке қарай 35 км жерде, Қурайлы каналының аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2374 адам (1200 ер адам және 1174 әйел адам) болса, 2009 жылы 2561 адамды (1289 ер адам және 1272 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1928 жылы қаланған. 1928-1996 жылдары күріш өсіретін өзімен аттас ұжымшардың орталығы болған. Ұжымшар негізінде Үшінші интернационалда шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Дереккөздер
Ұша

Ұша — терісі сыпырылып, бас, сирақ және ішкі мүшелері бөлектеніп алынған мал еті. Сату немесе қалбырға салу үшін мал ұшасын стандартқа сай ұсақтап шабады. Ұшаның әр мүшесіндегі еттің құрамындағы заттардың мөлшері мен дәмі де өзгеше болады. * Шошқаның терісі сыпырылмай, қылынан толық тазартылады. Ірі қара мен шошқа ұшасы өне бойынан екіге бөлінеді. * Сиыр ұшасын өне бойынан екіге бөліп, әрқайсысын стандартқа сай тоғыз бөлікке шабады. Сиыр ұшасы үш сортқа бөлінеді. * Қой ұшасын сегізге бөліп, оны да үш сортқа бөледі. * Жылқы ұшасын алдымен ұзына бойынан қақ жарып, әрқайсысын 14 бөлікке, алынған етті төрт сортқа бөледі. Әр сорттың тағамдық құндылығы мен бағасы әр түрлі. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бурқут

Бурқут, баркут — көне түркі тайпасы. “Та’рих-и Қыпшақи” бойынша, Бурқуттың негізгі қонысы орта ғасырдағы Чинги-Тура қаласы болған. Оның ескі жұрты Түмен қаласының маңында. “Та’рих-и Абу-л-Хайр-хани” мен басқа да деректер бойынша, 1428 жылы Жәйтар Жалқын (Житар Жалқын) деген жерде Шығыс Дешті Қыпшақ ханы Жұмадұқ (Шайбани әулетінен) пен оған қарсы көтеріліске шыққан көшпелі тайпалар арасында шайқас болған. Көтеріліс басшыларының қатарында Омар би Бурқуттың аты аталады. Бурқут тайпасы түгел немесе оның бір бөлігі көтерілісшілер жағында болса керек. 1429 — 30 жылы Шығыс Дешті Қыпшаққа хан болғаннан кейін Әбілхайыр Чинги-Тураны басып алған. Оған бағынғандардың ішінде Чинги-Тураның әкімдері Әдәд-би Бурқут пен Кепек Қожа Бурқут бар. Бурқут түгел дерлік Әбілхайырға қараған. “Та’рих-и Абу-л-хайр-хани” бойынша, Омар би Бурқут сол қанаттағы әскерде басшы болыпты, ал “Та’рих-и Қыпшақи” бойынша, Әбілхайыр оған өз әскерінің сол қанатын түгел басқаруға берген. Бурқут билері Әбілхайыр хандығында зор ықпалға ие болса керек. Хорезмге жорық жасау мәселесін шешу үшін 1430 — 31 жылы әскери кеңеске Әбілхайыр шақыртқан беделді басшылардың ішінде Әдәд би Бурқут пен Кепек Қожа Бурқут та болған. “Абдулланаме”, т.б. деректер бойынша, Әбілхайыр ханның бәйбішесі Бурқут тайпасынан екен. Одан 2 ұл — Шаї Будағ сұлтан мен Қожа Мұхаммед туған. 15 — 16 ғасырлар аралығында басқа өзбек тайпаларымен бірге Бурқут тайпасы да Орталық Азияға көшіп, мұндағы саяси оқиғаларға араласты. “Абулфейз хан тарихында” 1723 жылы Аштархан әулетінің соңғы ханы Абулфейздің әскері їезарә қамалын қоршағанда оған Бурқут тайпасы көмекке келгені, оның көсемі Сарығ би Бурқут болғаны айтылады. Кейін Орталық Азиядағы Бурқут тайпасы қазіргі өзбек халқының құрамына енді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Айтық ескерткіші

Айтық (Айтыкин) — сәулет ескерткіші. 20 ғасырдың басында Павлодар қаласының бұрынғы “мещан” бөлігінде салынған. Айтық саудагердің үйі. Үйдің жобасы Г-әрпі түрінде, биік ірге тасқа кірпіштен қаланған. Төбесі алғашқыда қаңылтырдан жабылған. Қабырғалары кірпіштің өзімен сәнді өріліп, безендірілген. Төбе жақтаулары темірден соғылған өрнекті шарбақшамен қоршалған. Қаңылтырдан жасалған су ағызатын құбыры осы күнге дейін сақталған. Дереккөздер
Бурнооктябрь көне қаласы

Бурнооктябрь – ортағасырлық қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Жуалы ауданы, Нұрлыкент ауылынан оңтүстікке қарай 0,6 км жерде орналасқан. Зерттелуі, сипаты Атауы шартты. Осы өңірде кішігірім үш қаланың орны сақталған. Оны 1940 жылы Жамбыл археологиялық экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1955 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Бірінші қаланың орны – Теріс өзенінің оң жағасында. Бұл – әр түрлі деңгейлі төрт бөліктен тұратын, бұрыштары жұмыр, төртбұрыш тәріздес төбе. Оңтүстік алаң ең аласасы, биіктігі 2 м, аумағы 27х55 м. Екіншісі тиісінше 5,5 м, 50х25 м; үшіншісі – 15,5 м, 12х18 м. Осыған іргелес 4-алаңның аумағы 90х70 м, ол төбенің оңтүстік шетінен келіп қосылады. Үш жағынан қоршаған қорған қалдығының биіктігі 0,3-0,5 м. Мұнараларының сақталған бөліктерінің биіктігі 2 м. Б.з. VII-X ғасырларына жататын қаланың жалпы ауданы 16000 м 2 . Екінші қаланың орны (XI-XII ғасырларға жатады) алғашқысынан батысқа қарай 1 км жерде. Оның орнының солтүстік жағының ұзындығы 102 м, оңтүстігі 120 м, шығысы 115 м, батысы 110 м. Айналасы биіктігі 2-3,5 м қорғанмен қоршалған. Шахристан қаланың оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан, ауданы 260х220 м. Қорғаныс қабырғалары мен бұрыштарындағы күзет мұнараларының орындары сақталған. Қалаға кірер қақпалары шығыс және батыс қапталдарында. Үшінші қаланың орны – алғашқы екеуінің аралығында, төбе цитадель, шахристан және рабадтан тұрады. Шахристанының әр қабырғасы шамамен 50-60 м-дей, сегіз бұрышты. Цитаделі шахристанның ішкі жағында, солтүстік қабырғасына жақын орналасқан. Оның аумағы 27х32 м. Шахристанның бұрыштарындағы мұнаралардың орны сақталған. Рабад шахристанның солтүстік және солтүстік-шығыс шетінде. Ол қисық төртбұрыш тәріздес, аумағы 300х180 м, айнала қоршаған бекініс қабырғасы қалдығының биіктігі 2 м. Табылған заттай деректер қаланың XI-XII ғасырларда болғанын көрсетеді. Теріс өзенінің оң жағасында "Баркуаб" атты орта ғасырлық Жібек жолының бойындағы қала жұрттары болған. Бұл жер Тараз, Жамбыл облысының энциклопедиясында шартты түрде "Бурнооктябрь І, ІІ, ІІІ қала жұрттары" деп берілген. Дереккөздер
Бурсит

Бурсит (bursіtіs, лат. bursa — қалта) — буын қалталарының қабынуы. Бурсит шынтақ, иық, тізе, сирақ, аяқ ұшы буын қалталарында жиі кездеседі. Оның жедел және созылмалы түрлері болады. Жедел Бурсит — жарақаттан (жара шығу, қажалу, т.б.) және кейбір аурулардың асқынып кетуінен (тұмау, сарып, соз, т.б.) пайда болады. Зақымданған жерді спиртпен, иодпен дезинфекциялап, таңғышпен байлап қою керек. Созылмалы Бурсит —буын қалталарына сыртқы тітіркендіргіштердің тұрақты әсер етіп, жан-жағына ірің жиналуынан болады. Бурситтің бұл түрімен, көбінесе, үнемі қозғалыста болатын адамдар (спортшылар, шахтерлер, т.б.) ауырады. Буын қалталары қызарып, кішкентай ісік пайда болады. Ісікті сипап басқанда, ішінде сұйық зат бары сезіледі. Буынды құрайтын сүйектер қозғалғанда ауру күшейе түседі. Ауру асқынса, науқастың дене қызуы көтеріліп, мазасы кетеді. Емдеу үшін буын құрайтын сүйектердің қозғалысы шектеліп, ісінген жерге ыстық басылады. Буын қалталарына жиналған сұйық шприцпен сорылып алынады да, жараға антибиотиктер егіледі. Ал ауру асқынған жағдайда, буын қалтасына хирургиялық операция жасалады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бурулер

Бурулер (өздік атауы — гэбфука, гэбэилиар) — халық. Индонезияның Буру аралында қоныстанған. Жалпы саны — 38 мыңдай адам (1995). Индонезия шығыс индонезиялық аралас нәсілге (сары мен қара нәсіл қоспасына) жатады. Буруан тілінде сөйлейді; діні әр қилы. Аралдың солтүстігіндегілері христиан дінінің протестант тармағын ұстанады. Оңтүстігіндегілері — мұсылман-сүнниттер. Ал аралдың орталық бөлігіндегілер өздерінің ерте кездегі дәстүрлі діни наным-сенімін сақтаған. Индонезиядің дәстүрлі кәсіптері — егін шаруашылығы мен аңшылық. Күріш, тары, маниок, батат өсіреді.Қабан, бұғы, кускус, т.б. аңдарды аулайды. Тауық, ит асырайды. 19 ғасырлардан бері Индонезия копра мен кайепут майын даярлаумен шұғылданады. Таулы жердегі әлеуметтікa ұйымға — фена деп аталатын жергілікті (бір елді мекеннің аумағымен шектелетін) ру жатады. Ал теңіз жағалауындағылары — негри аталатын көршілер қауымдастығына біріккен. Опо Геба Снулат дейтін құдай мен оның жердегі сенген өкілі Набиатаға сиыну секілді дәстүрлі діни наным-сенімдері сақталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Жағалау артиллериясы

Жағалау артиллериясы — маңызды нысандарды, аралдарды, бұғаздарды, әскери-теңіз базаларын қорғау мақсатымен жау кемелеріне қарсы ұрыс жүргізетін және теңіз маңындағы құрлық әскерлерін демеуге арналған артиллерия түрі. 19 ғасырдың ортасына таман броньді корабльдердің пайда болуына байланысты құрылып, теңіз артиллериясы қару-жарақтарымен жарақтандырылды. Жағалау артиллериясы қондырғыларының түрлеріне қарай тұрғылықты және жылжымалы болып бөлінеді. Жағалау артиллериясы, негізінен, калибрі 200 мм, ұшу қашықтығы 40 км-ге жететін ауыр зеңбіректермен жабдықталады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://military_kazakh.academic.ru/1190/жағалау_артиллериясы жағалау артиллериясы]
Микроэволюция

Микроэволюция(микро... және эволюция) – бір түрге жататын популяциялар ішінде жүретін әрі сол популяциялардың гендік қорының өзгеруіне және жаңа түрлердің пайда болуына алып келетін эволюциялық процестердің жиынтығы. Микроэволюция терминін ғылымға енгізген Ресей ғалымы Н.В. Тимофеев-Ресовский (1938 жылы). Микроэволюция мутациялық өзгергіштіктің негізінде табиғи сұрыпталудың нәтижесінде жүзеге асады. Микроэволюция негізінде эволюциялық факторлардың (мутация, миграция, оқшаулану, тіршілік үшін күрес, сұрыпталу, т.б.) әсерімен популяциядағы генотиптік құрамның өзгеруі нәтижесінде сол популяцияда жаңа түр пайда болады. Микроэволюция процесінің жүзеге асуына популяция санының ауытқуы, олардың арасындағы генетикалық ақпараттардың алмасуы, оқшаулану және гендердің ығысуы (дрейфі) әсер етеді. Микроэволюция тұтастай алғандағы биологиялық түрдің бүкіл гендік қорының өзгеруіне немесе кейбір популяцияның оқшаулануы кезінде ата-аналарынан өзгеше жаңа бір түрдің пайда болуына алып келеді. Микроэволюциялық зерттеулер нәтижелі болу үшін популяцияның генетик. құрылымы және оның динамикасы қарастырылады. Сілтемелер * Эволюция * Популяция * Мутация Дереккөздер
Жағалау күзеті

Жағалау күзеті — кейбір елдердің Қарулы Күштеріндегі арнайы әскер түрі. Су үстімен өтетін шекараны, теңіз, өзен байлығын күзету, сондай-ақ, контрабандыға қарсы күрес үшін қолданылады. Жағалау күзетіне күзет кемелері, мұзжарғыштар, сақшы катерлері, ұшақтар мен тікұшақтар пайдаланылады. Кейбір елдерде, мысалы, АҚШ-та, жағалау күзеті соғыс уақытында Әскери-теңіз күштерінің резерві болып есептеліп, жағалауға түсірілген жау десантынан жағалаудағы коммуникацияларды, әскери-экономикалық базаларды, порттарды қорғайды, суда іздеу-құтқару операцияларын жүргізеді. Қазақстан Республикасында жағалау күзеті (Каспий теңізі, Ертіс, Іле өзендерінде) шекара әскерлеріне жүктелген. Дереккөздер
Үпілмәлік майы

ҮПІЛМӘЛІК МАЙЫ, майсана — кеппейтін, қабыршақ түзбейтін және құрамында оксиқышқылдары бар өсімдік майларының бір түрі. Оны үпілмәлік (майсана) өсімдігінің дәнінен алады. Құрамында 3 — 9% олеин, 3 — 5% линол және 80%-дан астам кинематикалық тұтқырлығы (50С-та 11010–6 м2/сек) мен тығыздығын (15С-та 950 — 974 кг/м3) анықтайды. Спиртте және бензинде жақсы ериді. Түсі түссізден қою сарыға дейін өзгереді, майлылығы 40 — 55%, қату температурасы 10 — 18С. Үпілмәлік майының тұтқырлығы жоғары болғандықтан техникада сапасы жоғары майлағыш май ретінде кеңінен қолданылады. Бұдан басқа дәрі жасауда, жақпа май және бальзам ретінде әйелдерді босандыруда, күйген жер мен жараға жағу үшін, сабын өндіруде, олифа алуда, т.б. пайдаланылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үшінші мемлекеттік дума

Үшінші мемлекеттік дума— Ресей империясында үшінші рет сайланған конституциялық-монархиялық бағыттағы заң шығарушы өкілетті орган. Үшінші мемлекеттік дума1907 жылдың 1 қарашасынан 1912 жылдың маусымына дейін жұмыс істеп, барлығы 5 сессия өткізді. 1907 ж. 3 маусымдағы патша жарлығына сәйкес Үшінші мемлекеттік думадағы ұлттық шет аймақтардың өкілдігі шұғыл қысқартылып, Орталық Азия, Якутия мен бірқатар басқа да ұлттық аймақтардың халықтары сайлаудан толықтай шеттетілді. Үшінші мемлекеттік думаның жұмысына бар-жоғы 442 депутат қана қатысты. Мұсылман тобын 10 депутат құрады (Еділ-Жайық, Кавказ және Қырымнан сайланған түркі, мұсылман халықтарының өкілдері). Олар Қ.Тевкелев төрағалық еткен Мұсылман фракциясына бірікті. Үшінші мемлекеттік думаның мәжілістерінде С.Мақсұдов қазақ халқының мүддесін қорғап, патша өкіметінің қоныс аудару саясатын айыптады. Сондай-ақ ол патша өкіметінің панисламизмді сылтау етіп, түркі мұсылман халықтарының зиялы қауым өкілдерін қуғын-сүргінге ұшыратып жатқанын сынға алды. Қазақтарға, бүкіл Түркістан халықтарына Мемлекеттік Думаға өкілдер сайлауға құқылы болуын талап етті. Б.Қаратаев, С.Лапин және Е.Оразаев бастаған бір топ қазақ зиялылары патша өкіметінің қоныс аудару саясатына тосқауыл қою мақсатында қазақтарды жерге орналастыру жөніндегі заң жобасын әзірлеп, оны Үшінші мемлекеттік думадағы Мұсылман фракциясы мен кадеттер фракциясы өкілдерінен құрылған топқа табыс етті. Алайда бұл жоба патша өкіметінің отаршылдық саясатын жақтайтын депутаттардың қарсылығына ұшырап, талқылануға тиіс мәселелердің қатарына енгізілмей қалды. Үшінші мемлекеттік дума Мұсылман фракциясы мүшелерінің қарсылығына қарамастан 1910 ж. 7 сәуірде “Түркістан өлкесін басқару жөніндегі ережеге” толықтыру енгізіліп, өлкедегі жергілікті халықтардың иелігінен өкіметке жер телімдерін кесіп алу құқығын бекітті. Үшінші мемлекеттік дума 1912 ж. 9 маусымда мерзімінің аяқталуына орай өз қызметін тоқтатты. Бұдан кейін Төртінші Мемлекеттік Думаға депутаттар сайлау науқаны жүргізілді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үшіншісіздік заңы

Үшіншісіздік заңы (кейде Ортаңғысы жоқ заңы, ) — логикалық ойлаудың дәстүрлі үш заңының бірі болып, әрбір тұжырым не рас, не жалған болатынын, ешқашан бірдей әрі рас, әрі жалған болмайтынын айтады. Ол қайшылықсыздық заңы және сәйкестілік заңымен қатар қолданылады; алайда, логиканың ешқандай жүйесі тек осы заңдарға құрылған емес, және бұл заңдардың ешқайсысы modus ponens немесе Де Морган заңдары сияқты қорытындылау ережелерін қамтамасыз етпейді. Бұл заң латын тілінде principium tertii exclusi деп аталады. Бұл заңның тағы бір латынша атауы - tertium non datur немесе “үшіншіге [мүмкіндік] берілмейді”. Классикалық логикада бұл заң тавтология болып табылады. Қазіргі логикада бұл принцип әрбір тұжырымның ақиқат немесе жалған болатынын айтатын екімәнді семантикалық принципінен ерекшеленеді. Екі мәнділік принципі әрқашан үшіншіні жоққа шығару заңын меңзейді, ал керісінше әрқашан ақиқат бола бермейді. Қазір дәлелденбейтін, бірақ болашақта дәлелденетін тұжырымдарды пайдаланатын кең таралған қарсы мысал, екі мәнділік принципі орындалмаған кезде де үшіншіні жоққа шығару заңы қолданылуы мүмкін екенін көрсетуге арналған. Алғаш тұжырымдаған Аристотель. Мысалы, “Күн — жұлдыз” (А дегеніміз — В) және “Күн — жұлдыз емес” (А дегеніміз — В емес) деген пікірлердің бірі сөзсіз ақиқат. Осындай пікірлерді ескере отырып, дәстүрлі формалды логика үшіншісіздік заңы — “А дегеніміз В немесе В емес” (басқа үшінші болмақ емес) деп тұжырымдайды. Үшіншісіздік заңы көбінесе дәлелдеу процесінде орындалады. Мысалы, қарсы уәж арқылы дәлелдеуде көбірек қолданылады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ұшарлар

Ұшарлар — кеміргіштердің бір тұқымдасы. Еуразияның қоңыржай және тропиктік орманды жерлері мен Солтүстік Американың тайга ормандарында тіршілік ететін 10—13 туысы, 33 түрі белгілі. Қазақстанда Ертіс өзеннің жағалауын, Оңтүстік және Қалба, Алтай тауларының ормандарын мекендейтін кәдімгі ұшар (Pteromys volans) бар. Оның денесінің ұзындығы 14—21 см, ал үлпілдек құйрығының ұзындығы 14 см-дей. Терісі ақшыл қоңыр түсті, бауыры ақ болады. Қыста түгі құлпырып, жібек сияқты жұмсақ, қою қоңыр түске боялады. Ұшардың екі бүйірі (алдыңғы және артқы аяқтарының аралығы) жарғақпен көмкерілген. Мұның көмегімен ағаштан ағашқа қалқып ұшып секіреді. Қорегін іздеуге түнде шығады. Қатты аяз болғанда ұясынан шықпайды. Жалпақ жапырақты ағаш бүрін, қабығын, жапырағын, ал қылқан жапырақтылардан қарағай, балқарағай бүршігін жейді, ағаш қуысын паналайды. Жылына бір рет көбейеді. Аналығы маусым—шілде айларында 2—4 ұрпақ табады. Қысқы ұйқыға кетпейді. 13 жылдай тіршілік етеді. Республикамызда саны аз болғандықтан, ұшардың терісі дайындалмайды. Ұшарлардың арасындағы ең ірісі — тагуан (Petaurіsta petaurіsta). Оның денесінің ұзындығы 60 см, құйрығының ұзындығы 63 см, салмағы 1,4 кг. Арқа жоны қара сұр, бауыры сұрғылт түсті. Тагуандар Шығыс Үндістанның, Мьянма мен Шри-Ланканың таулы ормандарында тіршілік етеді. Тагуан — ұшарлардың арасындағы ең алысқа секіретіні. Ол 60 м қашықтыққа дейін қалқып секіре алады. Дереккөздер
Алиби

Алиби ( — басқа жерде), қылмыстық істе—сезікті немесе айыпталушы адамның қылмыс істелген сәтте басқа жерде болуы; бұл оның кінәсіздігінің дәлелі ретінде қабылданады. Тергеу барысында Алиби жан-жақты тексерілуге тиіс. Тексерілмеген, не теріске шығарылған алиби дәлелдемеге жатпайды. Қылмыстық іс жүргізуде - айыпталушының қылмыстың жасалу сәтінде қылмыс орнында болуын жоққа шығаратын жағдай. Айыпталушының (күдіктінің) басқа орында болғанын жорамалдайды. Бұл туралы айыпталушының өзі мәлімдеме жасағанына немесе басқа көздерден мәлім болғанына қарамастан, бұл жай мұқият тексерілуге жатады. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы Дереккөздер
Шәдібек

Шәдібек — Ақ Орда ханы (1399–1407), Темір Құтлығтың інісі. Едігенің қолдауымен билікке келген. 1406 жылы Едіге мен Шәдібек Түменге жақын жерде Тоқтамысқа қарсы соғысып, сол шайқаста Тоқтамыс қаза тапты. Едіге Темір мемлекетіне жорық жасаған кезде Шәдібектен билікті Тоқтамыстың баласы Жалел әд-Дин тартып алды. Едіге Хорезмнен оралған соң хандық билік Шәлібекке қайта қайтарылып, Жалел әд-Дин Еділ Бұлғариясына қашты. Оған қарсы Едіге 1407 жылы жорық жасады. Бұл кезде Шәдіек Едігенің Еділ Бұлғариясына жорықта жүргенін пайдаланып, онан бөлініп шығуға әрекеттенді. Бірақ ол әрекеті іске аспай, Едіге оралғаннан кейін Дербентке қашуға мәжбүр болды. 1408 жылы Едіге Ақ Орда тағына Темір Құтлығтың ұлы Болатты отырғызды. Дереккөздер
Үшінші тұлғалар

Үшінші тұлғалар (ағыл. third persons; нем. dritte Personen (in Zivilprozell, Dritte pi) - Азаматтық іс жүргізуде - басқа тұлғалардың талабы бойынша қозғалған азаматтық істе өз құқықтарын және заңмен қорғалатын мүдделерін қорғаушы тұлғалар. Үшінші тулғалар екі түрге бөлінеді, олар: * дау тақырыбы жөнінде дербес талап мәлімдеушілер және мұндай талаптарды мәлімдемеушілер. * даудың нысанасына дербес талаптарын мәлімдейтін үшінші тұлғалар бір немесе екі тарапқа талап қою арқылы бірінші сатыдағы сот шешім шығарғанға дейін процеске кірісе алады. Дереккөздер
Бөгде сөз

Бөгде сөз — сөйлегенде не жазғанда баяндап отырған мәселеге байланысты келтірілген басқа біреудің сөзі, пікірі. Бөгде сөзді қолданудың негізгі мақсаты — баяндап отырған мәселе жөнінде автордың өз пікірі, пайымдауларының дұрыстығын дәлелдеу, соны кеңейтіп көрсету. Бөгде сөзді қолдану тәсілі әр түрлі: көп жағдайда басқа біреудің сөзі, пікірі ешқандай өзгеріссіз, түпнұсқасы сақталып, төл сөз түрінде, кейде басқа біреудің пікірі ғана сақталып, түгелдей автордың өз сөзімен берілген төлеу сөз түрінде де қолданылады. Дереккөздер
Ұшатын кесірткелер

Ұшатын кесірткелер, птерозаврлар (Pterosaurіd) — архозаврлар класс тармағына жататын жойылып кеткен бауырымен жорғалаушылар отряды. Триастың аяғындағы қазба қалдықтары Еуропадан (Италия) табылған. Юра және бор кезеңдерінде Австралия мен Антарктидадан басқа барлық құрлықтарға таралған. Қазақстанда ұшатын кесірткелердің сүйектері Қаратау жотасынан, Ақтөбе облысынан табылған. Псевдозухийден (текодонттар отрядына жататын жойылып кеткен бауырымен жорғалаушы) шыққан. 2 отряд тармағы (рамфоринхтер және птеродактилдер), 35-ке жуық туысы, 110-дай түрі анықталған. Бұлардың денелері әр түрлі. Торғайдың үлкендігіндей кішкентай, қанаттарын жайғанда ауқымы 7 м-ге жететін алып түрлері де болған. Сүйектері жеңіл, сыртқы қабаты жұқа, берік, іші қуыс. Бас сүйектері мен сирақтарының қуыстары жұқа қабыршақтармен бекіген. Бас сүйектерінің қуыстары үлкен, онда үлкен көзі мен ұзын, сүйір жақ сүйектері орналасқан. Бірқатар орналасқан тістері үшкір, негізінен жемін ұстау қызметін атқарған. Кейбір түрлерінде тістері жойылған, олардың тұмсықтары мүйіз қабықпен қапталған. Бас миы ірі ми жарты шарларынан және көру бөліктерінен құралған, олар ұшу кезінде бағыт беріп отырады. Мишығы құстармен салыстырғанда кішірек болған. Мойындары ұзын, буынында жақсы қозғалатын 7—9 омыртқадан тұрады, арқа омыртқалары 12—16, сегізкөзде 4—10. Құйрықтары рамфорник сияқты түрлерінде ұзын, ал птеродактилилерде қысқа, омыртқа саны 10-нан 40-қа дейін. Алдыңғы аяқтары қанатқа айналған, олар кейбір птеродактил сияқты түрлерінде жалпақ, ал рамфоринхтерде жіңішке. Жарғақ қанаттары өте ұзарған 4-саусақтарына бекіген, 1—3 саусақтарының тырнақтарымен ұзындығы орташа, ал 5-саусақтары кішірейіп жойылған. Тығыз денесін қалың қылшық жапқан. Бұлар жылы қанды жануарлар деп саналады. Артқы аяқтарының саусақтарының арасындағы жарғақтары суда жүзу және ұшқанда су бетінен көтерілу қызметін атқарған. Негізінен өзен, теңіз жағалауларында тіршілік етіп, балықпен және судағы омыртқасыз жәндіктермен қоректенген. Жұмыртқа салып көбейген. Ұшатын кесірткелер ішкі және сыртқы белгілерінің шығу тегінің бірлігіне емес, белгілі бір тіршілік жағдайына бейімделушілік қасиеттеріне байланысты бауырымен жорғалаушылардың құстарға және кейбір сүтқоректілерге (жарқанаттарға) ұқсас болуына мысал бола алады (қараңыз Конвергенция). Ұшатын кесірткелердің түр, туыстарының және кейбір тұқымдастарының тіршілік ету кезеңінің аса ұзақ болмауы — сол дәуірлерге тән шөгінді тау жыныстарының стратиграфиясын анықтауға мүмкіндік береді. Дереккөздер
Үшір

Үшір — (онның бір бөлігін көрсететін сан) — онның бір мөлшеріндегідей көлемде алынған салық. Орта ғасырларда мұсылман елдерінде қолданылған. Жерден өндірілетін өнімге, саудадан түскен пайдаға салынған. 1) Жерден өндірілетін өнімге салынатын салық, халифаның мұсылман қауымына сыйлаған жеңілдігі ретінде (шағын бау-бақшалардан алынбайды) күнделікті тіршілікте басқаша жанама алымсалық жиналып алынады. Техникамен өңделіп жыртылатын суармалы жерлерден өндірілген өнімнің 1/20 бөлігі, ал өнімсіз, қолдан суарылатын жерлерден алынған өнімнің 1/10 бөлігі салық ретінде алынады. Егістік жерлері мол жер иелері Үшірді жалдамалардан алатын салықтан айырмасы арқылы төледі. 2) Саудадан түсетін қаржылан да, сатылған заттардың 1/10 бөлігінің құны алымға түседі. Әйтсе де, әртүрлі заттардың алым-салық мөлшері әртүрлі болып келетіні белгілі. 3) Саудадан түсетін алым-салықтардың заңды түрде үстемеленетін жағдайлары болады (оны Үшірдің синонимі ретінде макс және мукус деп те атайды). Дереккөздер
Халел Шәженов

Шәженов, Халел (25.3.1908, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы — 25.7.1943, Харьков қаласының маңы) — актер, режиссер. 1932 — 1934 жылдары Қазақ мемлекеттік педогоиялық институтының (қазіргі ҚазҰПУ) тіл-әдебиет факультетінде оқыған. Алғашында ауыл мектебінде мұғалімдік қызметпен айналысты. 1938 жылы Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік сахна өнері техникумының (кейіннен Мемлекеттік театр, музыка және кинематография институты) қазақ студиясын бітіріп, Шымкент облысы қазақ драма театрының құрамына қабылданды. Осы театрда әуелі актер, одан кейін режиссер болып қызмет етті. Театр сахнасында қойылған спектакльдерде Чапаев (Д.А. Фурмановтың осы аттас пьесасында), Президент (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), Березовский (М.Әуезов пен Ә.Тәжібаев, “Ақ қайың”), Бекежан (Ғ.Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек”), т.б. рөлдерді орындап, өзінің табиғи дарын-қабілетімен ерекше көзге түсті. Шәженов режиссерлікпен де шұғылданып, Әуезовтің “Еңлік — Кебек” (1939) пен “Айман — Шолпан” (1940), Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш — Баян сұлу” (1939) мен “Ақан сері — Ақтоқты” (1942; өзі Ақан рөлін орындаған), Ә.Әбішевтің “Отан үшін” (1940; Серғазы рөлінде ойнады), М.Ақынжановтың “Исатай — Махамбет” (1941) пьесаларын қойды. Ол Шымкент облысы қазақ драма театрының қалыптасып, дамуы жолында елеулі еңбек етті. 1941 жылы соғыс басталысымен әскерге алынып, Украина жерінде қаза тапты. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Шәйкөз

Шәйкөз — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Орта жүздегі уақ тайпасының құрамына енеді. Шәйкөзден Жолымбет (Жәнібек), Шойқара, Қатымқұл, Қосай аталары тарайды. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың бас кезінде Петропавл у-нің Пресногорьков болысын, Аманқарағай, Баянауыл округтерін мекендеген. Жазда Үй, Тобыл өзендері алаптарын, қыста Жаңакөл, Тоқсан, Сақалы, Кішкенекөл, Ыстықкөл, Төрекөл, Жыланды, Көшербай, Жарқайың, Байқотан көлдері алқабын қоныстанған. Ұраны — Жаубасар, таңбасы — ергенек. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Мишарлар

Мишарлар – татар халқының құрамындағы этникалық топ. Мишарлар Ресей Федерациясының құрамындағы Татарстан мен Башқортостан Республикаларында тұрады. Мишарлардың шыққан тегі белгісіз. Татар тілінің мишар диалектісінде сөйлейді. Мишарлардың шаруашылығында, материалдық және рухани мәдениетінде орыс халқының ықпалы мол. Мишарлар мәдениеті татар халқының мәдениетіне мейлінше ұқсас. Сілтемелер * Татарстан * Башқортостан * Ресей Федерациясы Дереккөздер
Үрмежеміс

Physochlaina (қазақ тілінде: Үрмежеміс) Кавказда, Орта Азияда, Сібірде және Қытайда туған көпжылдық шөптердің он түрінің кішкентай тұқымы. *Physochlaina alaica Korotkova ex Kovalevsk *Physochlaina albiflora Grubov *Physochlaina capitata A.M. Lu *Physochlaina infundibularis Kuang *Physochlaina macrocalyx Pascher *Physochlaina macrophylla Bonati *Physochlaina orientalis (M.Bieb.) G.Don *Physochlaina physaloides (L.) G.Don *Physochlaina praealta (Decne.) Miers *Physochlaina semenowii Regel Physochlaina тұқымы Hyoscyamus тұқымымен тығыз байланысты. Қазақстанда ашық далалы жерлер мен төбелердің тастақты беткейлерінде, таулы аймақтарда, жартастардың жарығында, тау өзендерінің бойында өсетін 3 түрі: * физалис тәрізді Үрмежеміс (Р. рhysaloіdes); * Семенов Үрмежемісі (P. semenowіі) * тығыз-кластерлі Үрмежеміс (P. capitata) бар. Бұлардың биіктігі 10 — 40 см, сабағы тік, ұшынан бұтақталған, ұшына жақындаған сайын бунақты қалың түкті. Өсімдіктің түп жағы түксіз. Жапырақтары ұзын сағақты, жүрек тәрізді (ұзындығы 1,5 — 8,5 см). Гүлдері күлгін түсті, қосжынысты, аталығы 5, аналығы — біреу. Саны бесеуден болатын күлте және тостағанша жапырақшалары бір-біріне кірігіп, қоңырау тәрізді келеді. Әсіресе өсімдік гүлдегенде, тостағаншаның көлемі үлкейіп, қампайып үрленген қалта сияқты болады, өсімдіктің аты тостағаншаның пішініне байланысты қойылған. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, мамыр — тамызда жеміс салады. Жемісі — шар тәрізді қауашақ, ол піскенде, торлы жүйкелері бар, жұқа жарғақ тәрізді тостағаншасы жемісінің сыртын түгел жауып тұрады, соның нәтижесінде жемісі түспейді. Үрмежеміс — улы өсімдік, оны мал жемейді. Physochlaina physaloides: Физалис тәрізді Үрмежеміс: жапырақтары мен гүлдері. (Кертис ботаникалық журналындағы иллюстрация). Химия Өсімдіктер құрамында улы тропан алкалоидтар бар: атропин, апоатропин, 6-гидроксиатропин, гиоцамин, скополамин, апоскополамин, кускогигрин, физохлаин т.б. Суреттері
Мия

.]] Мия (Glycyrrhіza) – бұршақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның шөл, шөлейтті, далалы аймақтарында өсетін 5 түрі бар. Қызылорда облысының барлық аймақтарында кездеседі. Биіктігі 10 – 80 см-дей, тамыры жуан. Сабағы тік өседі, жапырақтар қандауыр тәрізді, қарама-қарсы орналасады. Гүлдері көк, күлгін түсті, селдір шашақ гүлшоғырына топтасқан. Тұқымы арқылы немесе вегетативті жолмен көбейеді. Маусым – шілдеде гүлдеп, шілде – тамыз айларында жеміс салады. Жемісі – қабықты бұршақ. Бұл өсімдік жылына бірнеше жүздеген ұрық салады. Тұқымы топырақта 2 – 3 жылға дейін тіршілігін жоймайды. Қызылмия және миятамыр деген түрлерінің тамырында гликозид, сахароза, эфир майы, органик. қышқылдар, минерал тұздары бар. Сондықтан оларды медицинада, темекі және тамақ өнеркәсібінде қолданады. Жапырағы, сабағы мал азығы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Фабрика

Фабрика ( — шеберхана) — машиналар жүйесін қолдануға негізделген өнеркәсіп орны. Фабрика мен зауыттың арасында экон. тұрғыдан айырма жоқ. Дегенмен, фабрика негізінен жеңіл және тамақ өнеркәсібінің тауарларын дайындайтын кәсіпорын. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың бас кезінде Батыс Еуропада болған өнеркәсіп төңкерісі нәтижесінде бұрынғы мануфактуралардың орнына құрылды. Фабриканың мануфактуралардан айырмашылығы онда бірыңғай қол еңбегінің орнына машина кіргізіле бастады. Ресейдегі алғашқы фабрикалар 19 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Қазақ жеріндегі фабрикалар 19 ғасырдың 2-жартысынан салына бастаған. Олар негізінен шикізат өңдеу (жүн, тері, т.с.с.) үшін пайдаланылды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Қазақстанда үлкен қалалардың барлығында дерлік ірі-ірі фабрикалар салынды. Олар соңғы үлгідегі құрал-саймандармен жабдықталып, халық тұтынатын тауарлар шығарды. Бірақ 1970 — 1980 ж. бүкіл кеңес экономикасының “тоқырауға” ұшырауы салдарынан олардың шығарған тауарлары шетелдік технологиялармен бәсекеге түсуге қабілетсіз болып шықты. Сөйтіп, 1990 — 2000 ж. Қазақстан экономикасы нарықтық қатынастарға көшкен кезде олардың көпшілігі жабылуға мәжбүр болды. Дегенмен, қазіргі кезде жергілікті фабрикалардың көпшілігі шеттен инвестиция тарту арқылы жаңа технологиялар әкеліп, өз жұмыстарын жандандыра бастады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Нұрғазы Шәкеев

Шәкеев Нұрғазы (10.7.1929 ж. т., Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Кіндікті ауылы) — баспагер журналист, Қазақ КСР-інің еңб. сің. мәдениет қайраткері. 1957 жылдан Журналистер одағының және 1978 жылдан Жазушылар одағының мүшесі. ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1951). Институтта оқи жүріп респ. “Социалистік Қазақстан” (“Егемен Қазақстан”) газетінің түзетушісі (1949) болып жұмыс істеді. 1951 — 1969 жылдары сол газетте редакцияның әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, Бас редактор, 1969 — 1972 жылдары “Мектеп” баспасында қызмет атқарып, 1972 — 1974 және 1979 — 1985 жылдары ҚР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі Мемл. к-тінің, 1974 — 1979 “Ара — Шмель” журналының Бас редакторы, ал 1985 — 1987 жылдары “Қазақ Совет энциклопедиясының” жауапты хатшысы және Бас редакторының орынбасары болды. 1987 — 1991 жылы “Кітап жаршысы — Друг читателя” басылымдарының Бас редакторы. 1993 — 1996 жылдары “Алаш-мирас” журналының жауапты хатшысы қызметтерін атқарды. Ол баспагер қызметіне қоса шығарм-пен де айналысып, көптеген аудармалар жасады. Орыс жазушылары Н.В. Гоголь, И.С. Тургенев, Н.С. Лесков, үнді жазушысы Кришан Чандар, түрік, армян, венгр, тәжік, молдаван жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударды. И.Калашниковтың “Сұм заман” атты романын тәржімалағаны үшін Халықаралық әдеби “Алаш” сыйлығын алған (2005). Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Шәкен жұлдыздары

"Шәкен жұлдыздары" — халықаралық кинофестиваль. Алғаш 2003 жылы Алматы қаласында “Шәкен жұлдыздары” продюсерлік орталығының күшімен ұйымдастырылды. 2004 жылдан бастап Алматы қалалық мәдени шаралар бағдарламасына енгізіліп, әкімшіліктің бюджеттік қолдауымен өткізілді. "Шәкен жұлдыздары" кинофестивалінің басты мақсаты — кино өнері арқылы ұлттық рухани дамудың жан-жақтылығына негізделген жаңа әлеуметтік-қоғамдық қауымдастықтың қалыптасуына жағдай жасау. Осындай мақсат аясында жас қазақ кинематографияшылар мамандарының кәсіби-шығармашылық деңгейінің шыңдалуына, әрі олардың түсірген кинотуындыларын фестиваль кезінде көрермен-көпшілікке көрсету арқылы дүниежүзілік кино өнері жетістіктеріне қол жеткізуге талпындыру, ұлттық кино мектебінің шығармашылық дәстүрін сақтай отырып, одан әрі өркендету, қазақ кинорежиссерлері мен актерлерінің шығармашылық еңбегін жан-жақты насихаттау, ұлттық киношеберлері мен озық шет ел әріптестері арасындағы өзара кәсіби-шығарм. байланыстарды нығайту, кинобайқаулардың таңдаушыларымен және жетекші киносыншыларымен кездесулер ұйымдастыру, фестиваль кезінде семинарлар мен шеберлік-сыныптар өткізу, т.б. мәдени іс-шаралар өткізу көзделінеді. 2005 жылы "Шәкен жұлдыздары" кинофестивалі Халықар. жастар киносы және дебюттік фильмдер байқауы дәрежесіне көтерілді. 2003 — 2004 жылдары өткен “"Шәкен жұлдыздарының” алғашқы екі фестивалі кезінде жергілікті көрермендерді ұлттық кино өнерінің (1998 — 2004) 20-дан аса көркем және 50-ге тарта деректі туындыларымен таныстырып, ол “Қазақстан киносы ғасырлар тоғысында” деген девизбен жүргізілді. 2003 — 07 ж. аралығындағы “Шәкен Жұлдыздары” кинофестивалі кезінде ұлттық, сондай-ақ жақын (Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей, Татарстан) және алыс (АҚШ, Египет, Израиль, Иран, Испания, Латвия, Германия, Литва, Қытай, Түркия, Үндістан, Франция, Чехия) шетелдік фильмдер көрсетілімі болды. Қазылар алқасының шешімімен бірқатар кинотуындылары ең үздік көркем (“Үш ағайынды”, режиссёр С.Апрымов, бас жүлде, 2003; “Қаладан келген қыз”, режиссёр Р.Әбдірашев, бас жүлде, 2004, Қазақстан; “Шекара”, режиссёр С.Захаваи, бас жүлде, 2005, Ресей; “Шекара”, режиссёр М.Алықұлов, бас жүлде, 2006, Қырғызстан) және деректі (“Бейтаныс Назарбаев: бес кездесу”, режиссёр С.Әзімов пен В.Рерих; “Таусылмайтын махаббат”, режиссёр С.Әзімов пен Ә.Ерназаров, 2003; “Патетикалық симфония”, режиссёр В.Тюлькин, 2004, Қазақстан; “Паром жүргізуші”, режиссёр әрі операторы С.Ю. Литовец, Ресей, Татарстан; “Терезе”, режиссёр Г.Сыдықова мен Ф.Тұрсынов, Қырғызстан; “Қимыл... Келісім”, режиссёр Ч.Ф. Расулзаде, Ресей, 2005) фильмдер деп танылып, жоғары жүлделерді иеленді. Дереккөздер
Миятамыр

Миятамыр (Glycyrrhіza uralensіs) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда далалы жерлерде, сортаңды шалғындарда, тоғайлардың арасында кездеседі. Биіктігі 50 – 110 см-дей, сабағын шырынды түктер жапқан. Жапырағы қандауыр тәрізді (ұзындығы 10 – 25 см). Күлте жапырақтары көк түсті, ақ жолақты болады. Гүлі сарғыш, түтік тәрізді (ұзындығы 14 – 25 см). Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Тұқымы (саны 3 – 9) бүйрек тәрізді, қоңыр түсті болады. Миятамырдың тамырында глицерин, глюкоза, глюкозидтер, сахароза және минералды тұздар бар. Медицинада дәрі-дәрмек жасауда, тамақ өнеркәсібінде (мысалы, сыра ашытуда, тағы басқа) қолданылады. Сілтемелер * бұршақ * глюкоза Дереккөздер
Фтор-органикалық қосылыстар

Фтор-органикалық қосылыстар — молекуласында бір немесе бірнеше F–C байланысы бар қосылыстар. Фтор-органикалық қосылыстар химиясы 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап тез дамыды. Көмірсутектердің, спирттердің, альдегидтердің, кетондардың, т.б. көптеген Фтор-органикалық қосылыстардың фтор туындылары белгілі. Бұл қосылыстар басқа галоген-органикалық қосылыстарға қарағанда өте көп. Фтор-органикалық қосылыстарды алу үшін органикалық қосылыстардағы хлор немесе бром атомдарын фтор атомымен алмастыру әдісі қолданылады: C 6 H 5 –CCl 3 +3HF→C 6 H 6 –CF 3 +3HCl 3CCl 4 +2SbF 3 →3CCl 2 F 2 +2SbCl 2 Электрохимиялық фторлау әдістерінде фторлайтын затты құрғақ фторлы сутекте ерітіп, электролиз арқылы перфторланған заттар алады. Фтор-органикалық қосылыстар техниканың көптеген салаларында кеңінен қолданылады. Ол фторопласттар, фторлы каучуктер, коррозияға төзімді жабын, т.б. алуда пайдаланылады. Медицинада Фтор-органикалық қосылыстардан жасанды жүректің қақпашалары мен тамыр дайындалады. Тағы қараңыз *Фтор қосылыстары Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Мияткерлік

Мияткерлік, демеушілік – қоғамдық ұйымның (мысалы, қайырымдылық, шығармашылық, экологиялық, тағы басқа ұйымның) қызметін, қайсыбір шаралардың өткізілуін, нысанның құрылысын салуды, тағы басқа өтеусіз (тегін) қаржыландыру. Белгілі бір шараларды ұйымдастыруға, жаңадан құрылатын кәсіпорынның жарғылық қорына өтеусіз (тегін) қаржы бөлуші мияткер (демеуші) деп аталады. Ол өзі көмек көрсететін шаралар не ұйым жөнінде ешқандай құқықтық жеңілдіктерге ие болмайды. Сондай-ақ кепілдік беруші, кепілгер болушы да мияткер деп аталады. Сілтемелер * демеуші Дереккөздер
Фабриций қалтасы

Фабриций қалтасы — құстардың тік ішегінің соңында болатын тұйық өскін. Фабриций қалтасы құс балапандарында жақсы дамыған. Оны алғаш рет италия ғалымы Дж.Фабриций (1533 — 1619) сипаттап жазғандықтан, соның атымен аталған. Көптеген құстардың балапандарында жыныстық жетілу кезеңіне дейін фабриций қалтасы айқын байқалады әрі жақсы дамиды, ал ересек құстарда ол бірте-бірте жойылады. Фабриций қалтасы құстарда, негізінен иммунды жүйенің орталығы мүшесі болып саналады. Сондықтан кейде оны клоакалық тимус деп те атайды. Оның қабырғасы қалың және онда лимфоцит, лейкоцит жасушалары, антиденелер түзіледі. Фабриций қалтасында көпіршік тәрізді лимфоидты фолликулалар болады. Фабриций қалтасы құстарда ішкі секреция бездерінің міндетін атқарады. Фабриций қалтасын алып тастаған құстарда иммундық қасиет төмендейді. Сонымен қатар фабриций қалтасы құстардың қораздарында аталық бездердің қалыпты дамуына да әсер етеді. Фабриций қалтасы — қан иммунитетінің дамуына жауапты алғашқы лимфоидты ағза. Ол тек құстарда ғана болады. Дереккөздер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том
Мнемосұлба

Мнемосұлба, (мнемосхема, mnemonіc) – сигналдық таблоның, қалқаншалар мен басқару пульттері панельдерінің бет жағында сұлба түрінде орналасқан шартты белгілер жиынтығы. Мнемосұлба бақыланатын, басқарылатын қондырғының, стансаның, ғимараттың, мекеменің элементтерін бейнелейтін символдардан құрастырылады. Символ ретінде жалпы қабылданған белгілер, не басқарудың нақты нысандарын бейнелейтін пішінделген кескіндер пайдаланылады. Мнемосұлбалар ақпаратты бейнелейтін әр түрлі құралдар (дисплейлер, меңзерлік және цифрлық құралдар, проекциялық техника, т.б.) және олардың кешендері арқылы жүзеге асырылады. Мнемосұлбаның операторлық және диспетчерлік түрлері бар. Жұмыс принципі мен жасалу ерекшелігіне қарай Мнемосұлба мимик, жарық-сәулелік және аралас (жартылай жарық-сәулелік) түрлерге ажыратылады. Мимикалық мнемосұлба да шартты белгілер мен байланыстырғыш сызықтар түрлі түсті бояумен ерекшеленеді; жеке құрылғылар мен басқару нысандарына, екі түсті шам (қызыл мен жасыл) орнатылады. Қызыл түсті шамның жануы – сұлбаның, машинаның немесе аппараттың іске қосылғанын, ал жасыл түсті шам – қажетті құрылғылар жұмысының тоқталғанын білдіреді. Жарық-сәулелік мнемосұлбада бақыланатын нысанның күйі туралы деректер мнемосұлба элементтерінің жарықтануы немесе түсінің өзгеруі, т.б. ерекшеліктері бойынша бейнеленеді. Оған люминесценттік, т.б. мнемосұлбалар жатады. Аралас (жартылай жарық-сәулелік) мнемосұлбада тек негізгі түйіндік элементтер ғана жарқырауық болып жасалады. Мнемосұлба лар энергетикалық нысандар және жүйелерді диспетчерлік басқару пункттерінде, өнеркәсіптің әр түрлі салаларында технологиялық процестерді басқару пункттерінде кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Қожақан Шәкенов

Қожақан Шәкенов (25.11. 1929, қазіргі Алматы облысы Панфилов ауданы Сарыбел ауылы — 27.4. 1971, Алматы) — ғалым-анатом, нейроморфолог, медицина ғылымдарының кандидаты (1960). Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1953) және оның аспирантурасын (1956) бітірген. 1956 — 1960 жылы сол институттың қалыпты анатомия кафедрасында ассистент, аға оқытушы, доцент болды. 1960 — 1971 жылдары стоматология факультетінің деканы қызметін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері адам морфологиясы мен мектеп гигиенасына арналған. Шәкенов “Мектеп гигиенасы” (А., 1965) атты оқулық жазды. Бала организмінің анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктері, мектептегі оқыту, күн тәртібін белгілеу, сондай-ақ зертханалар мен арнаулы кабинеттерді жабдықтаудың гигиеналық талаптарын мазмұндаған бұл кітап әлі күнге дейін ғылыми-әдістемелік құндылығын жоғалтқан жоқ. Сонымен қатар Шәкенов анатомия пәні бойынша латынша-қазақша-орысша сөздікке (акадик А.Рақышев) редактор болды. 1967 жылы стоматология факультетінің деканы ретінде қазақ студенттерін ана тілінде оқытатын топтар ұйымдастырғаны үшін оған “ұлтшыл” деген кінә тағылып, қудаланды. Бұл қадам — сол кездегі саяси жағдаймен салыстырғанда нағыз ерлік болып табылады. Шәкенов “Қуық жүйке аппаратының вегетативтік және орталық жүйке жүйесінің өзара байланысын экспериментті-морфологиялық және салыстырмалы-анатомиялық зерттеу” деген тақырыпта докторлық қорғау қарсаңында қайғылы қазаға ұшырады. Өмірі ерте үзілген жас ғалымның еңбегін бағалап, қазіргі Қазақ Ұлттық медициналық университеті ректоратының 1993 жылы 8 желтоқсандағы шешімімен стоматология факультетінің үздік студентіне Шәкенов. атындағы арнаулы стипендия тағайындалған. Дереккөздер