kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Рубай

Рубай, рубаят, рубаи, төрттаған (араб. төрттік) — Шығыс поэзиясында кең таралған лирикалық өлең түрі. Араб, парсы және түркі халықтарының ауыз әдебиетінде мол ұшырасады. Рубай төрт тармақтан тұрады, ұйқасы — ааба немесе абаб, кейде ұйқасқан әр жолдан кейін бір сөз қайталанып отырады (редиор). Рубай мазмұнға құрылып, аяқталған бір ойды білдіреді. Рубайды парсы-тәжік әдебиетінде 9 — 10 ғасырларда Ханзале, Рудаки, т.б. ақындар қолданған. Омар Хайям Рубайдың тамаша үлгілерін жасаса, Руми, Хафиз, Жәми, Хакани, Бедиль сияқты сөз шеберлері оны одан әрі дамытты. Түркі жазба ескерткіштерінде рубай Ж.Баласағұнның “Құтты білік” дастанында (11 ғ.) ұшырасады. Қазақ әдебиетінде С.Мұқанов рубай жанрында “Өмірбая-ным”, “Егделік”, “Табиғат тақырыбына”, “Көрікті көріністер” атты бірнеше туындылар жазды. І.Шаңғытбаев, М.Әлімбаев, Қ.Мырзалиев шығармашылықтарында да рубайлар кездеседі. Дереккөздер:
Семестр

Семестр (латынша semestrіs — алты айлық) — жоғары және арнаулы орта оқу орындарындағы оқу жылының жартысы. Семестр әрбір оқу орнының оқыту мерзіміне орай белгіленеді. Мәселен, медициналық жоғары оқу орнында оқу мерзімі 6 жыл болса, ол 12 семестрге бөлінеді. Студенттер мен оқушылардың жарты жылдық білімдері семестр біткенде емтихан мен сынақ арқылы қорытындыланады.
Шалқар (қала)

Шалқар — Ақтөбе облысындағы қала, Шалқар ауданының орталығы (1932 жылдан), темір жол бекеті. Географиялық орны Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 363 км-дей жерде, Шалқар көлінің жағасында орналасқан. Халқы * 25,4 мың адам (2006); * 27,3 мың адам (2013). * 27 953 адам (2019) 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 27833 адамды (13981 ер адам және 13852 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1870 жылы қаланған. 1921 жылға дейін Шалқар ауылы, 1922 жылы уезд, 1924 жылы аудан орталығы, 1932 жылы Ақтөбе облысы құрылғанда қайтадан аудан орталығы болды. Өнеркәсібі Қаланың өнеркәсіп саласында «Көктас-Ақтөбе», «Жаңа дәуір», «Алай» минералды су құю цехтары, «Ақтөбе-Жаңатас» қиыршықтас зауыты, «Локомотив депосы» шеберханасы, ауданы электр, жылу қуатын, су өндіретін кәсіпорындар бар. Олар 2 ЖШС-ге, ІК және 2 акционерлік қоғамға біріктірілген. Инфрақұрылымы Әлеуметтік-мәдени және денсаулық сақтау салалары бойынша Шалқарда жалпы білім беретін 9 мектеп, музыка, спорт мектептері, кәсіптік-техникалық мектеп, мешіт, тарихи-өлкетану музейі, кітапхана, мәдениет үйі, ауданы аурухана мен емхана, 2 отбасылық дәрігерлік амбулатория, дәріхана, «Ақниет» ЖШС-і, «Ақбөбек» сауықтыру орталығы тағы басқа мекемелер бар. Қала арқылы Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді. Галерея Дереккөздер
Семилово

Семилово — Есіл алабындағы көл. Географиялық орны Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында, Пресновка ауылынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 9,4 км 2 , ұзындығы 5,4 км, енді жері 2,5 км, жағалау сызығы 15,2 км, терең жері 1,5 м. Көл суының көлемі 400 мың м 3 . Жағалау сипаты Көл қазаншұңқыры көне Суери өзенінің аңғарында жатыр. Жағалауларының биіктігі 1-4 м. Суының минералдылығы өте жоғары. Жаз айларында түбіне ас тұзы ретінде пайдалануға болатын тұз қабыршақтары шөгеді. Жағалаулары ашық, көлдің шығысы мен оңтүстік жағалауларында құрақ өседі. Көлде үйрек, шағала, сұр тырна, т.б. құстар мекендейді. Дереккөздер
Александр Викторович Беляков

Александр Викторович Беляков (1967) – әскери дирижер, полковник (2004), ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2005). 1990 жылы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының әскери дирижерлік бөлімін бітірген. Сол жылдан бұрынғы Орта Азия әскери округіне қарасты Алматы қаласындағы И.В. Конев атындағы жоғары әскери командалық училищесінің (кейіннен Алматы әскери гарнизонының) дирижер бастығы болды; 1994 жылдан ҚР Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі қарамағындағы оркестрінің дирижер бастығы ретінде жұмыс істейді. 2001 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында педагог қызметпен де (2006 жылдан аға оқытушы, 2007 жылдан доценті) айналысады. Алматы және Астана қалаларында өткізілген 6-әскери парадтың оркестріне дирижерлік еткен. Гастрольдік сапармен Тайваньда (1997 – 98, 2000 – 01) болған. Азия және Тынық мұхиты аймағы әскери музыка қауымдастығының Үрлемелі оркестр жетекшілері ассоциациясының мүшесі (ІMS; 1998 жылдан). Ресейдің Ұлы Петр ордені (2005) және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Семинар

Семинар — практикалық оқу сабақтарының бір түрі. Тақырыпты не курс тарауын тереңдете ұғынуға арналады. Семинарда шәкірттер оқытушының жетекшілігімен дайындаған баяндамаларын, рефераттарын ұжым болып талқылайды. Талқылау барысында оқушылар ғылым саласының әдістемесін меңгереді, өз алдына жұмыс істеуге және оны ауызша не жазбаша баяндауға, өз қорытындыларын дәлел-уәжбен қорғауға, пікір таластыруға машықтанады. Ертедегі Грек, Рим мектептерінен бастау алған бұл оқыту түрі қазіргі оқу орындарында да қолданылады. Дереккөздер
Владиллен Александрович Козлов

Владиллен Александрович Козлов (27.10.1934 жылы туған, Ресей, Владимир облысы Судогда ауданы Мошок селосы) – техника ғылымының докторы (1990), профессор (1991). *1958 - Мәскеу химия-технология институтын бітірген. *1958-1970 - Үлбі металлургия зауытында (Өскемен қаласы) шебер, бөлім бастығы, цех технологы, зерттеуші-инженер, лаборатория жетекшісі, *1971-2001 - Металлургия және кен байыту институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. *2001 жылдан Қазақстанның Минералдық шикізатты кешенді пайдалану ғылыми орталағында лаборатория жетекшісі. Козловтың негізгі ғылыми еңбектері марганецтің қатысымен титан-магнетиттерден ванадийді бөліп алуға арналған. Козловқа ванадий өндірісінде экстракциялық технологияны жасап, енгізгені үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1988) және Қазақстан Мемлекеттік сыйл. (2001) берілді. Дереккөздер
Семинария

Семинария (латынша semіnarіum — ұя, орда) — христиан діни қызметкерлерін және бастауыш, жартылай мектептерге мұғалім даярлайтын кәсіби оқу орындарының бір түрі. Семинария Батыс Еуропада 16 ғасырдың 2-жартысында ашыла бастады. Ал Ресейде (Санкт-Петербург) 1725 ж. славян, грек, латын тілдерінде Александр Невский діни]семинариясы ашылды. Олардың саны Ресейде біртіндеп өсіп, 1740 ж. 17-ге, 19 — 20 ғасырларда 58-ге жетті. Діни семинарияға негізінен діндарлардың балалары алынатын болды. Онда оқу мерзімі 6 жылдық болып белгіленді. Оқушыларға классик. гимназия көлемінде жалпы біліммен қоса психология, педагогика, философия тарихы пәндері бойынша да білім берілді. Мұғалімдер семинариясы алғаш Францияның Реймс қаласында 1684 ж., Германияның Галле қаласында 1695 ж. ашылды. Олар И.Песталоццидің идеясындағы элементарлық педагогика негізінде ашылып, бастауыш мектеп мұғалімдерін өндірістік типтегі оқытуға (есеп шығара білу, сурет сала білу, шығарма жаза білу) үйретуді басты принцип етіп ұстанды. Ресейде (Санкт-Петербург) 1786 ж. тұңғыш халық училищесі ашылды. Сол үлгіде Мәскеу, Қазан университеттері жанынан гимназиялар ашылып, әрі бастауыш мектептерге мұғалімдер, әрі университеттерге студенттер даярлады. Мұғалімдер семинариясының алғашқы жобасын К.Ушинский 1861 ж. жасады. 1870 ж. тұңғыш “Мұғалімдер семинариясының ережесі” қабылданды. Осы жоба бойынша қалалық және селолық семинариялар ашыла бастады. Ресей оқу ағарту комиссариаты 1875 ж. бекіткен “Мұғалімдер семинариясының әдістемелік нұсқауын” арнаулы орта оқу орындары Қазан төңкерісіне дейін қолданып келді. Ол ереже бойынша үздік оқушыларға стипендия тағайындалды, жоғары оқу орнына емтихансыз қабылданды, ал жалпы семинария түлектері жолдамамен жіберілген бастауыш мектепте 4 жыл мұғалім болуға тиіс болды. 1920 — 30 ж. Кеңестік жоғары оқу орындарына түскен жастардың көбі, тіпті 1930 — 50 ж. аралығындағы әдістемеші ғалымдардың көпшілігі семинаристер еді.
Рубёжинское

Рубёжинское — Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданындағы ауыл, Рубёжин ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 81 км жерде, Жайықтың оң жағалық аңғарында орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 1689 адам (835 ер адам және 854 әйел адам) болса, 2009 жылы 1649 адамды (823 ер адам және 826 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1482 адамды (737 ер адам және 745 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1959 жылы 16 кәсіптік-техникалық мектептің құрылуына байланысты қаланған. 1997 жылдан Рубежинскоеде және округке қарасты Шолпан ауылында шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл көшелері * Абай (Ленин) көшесі * Азаттық (Некрасовский переулок) көшесі * Ақкент (Подстанция) көшесі * Ақсарай (Овражный переулок) көшесі * Әлия Молдағұлова (Суворовский переулок) көшесі * Бейбітшілік (Мирная) көшесі * Береке (Зерновой переулок) көшесі * Жайық (Набережная) көшесі * Жастар (Молодёжная) көшесі * Исатай батыр (Кировский переулок) көшесі * Қадыр Мырза Әли (Сельповский переулок) көшесі * Құлагер (Уральный переулок) көшесі * Махамбет Өтемісұлы (Пугачёвский переулок) көшесі * Мәншүк Мәметова (Почтовый переулок) көшесі * Овражная көшесі * Өркен (Лесной переулок) көшесі * Сарайшық (Ситников) көшесі * Хиуаз Доспанова (Чапаевский переулок) көшесі * Шаңырақ (Садовый переулок) көшесі * Шолпан шағын ауданы Дереккөздер
Әумесерлік

ӘУМЕСЕРЛІК, психологияда — адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетіндегі теріс қылық. Өз іс-әрекетіне сын көзімен қарай алмаушылықтан, ақыл-ойдың таяздығынан, білімсіздіктен болады. Әумесерлік мәселенің байыбына бара алмау, істі тыңғылықты орындай алмау сияқты келеңсіз зардаптарға соқтырады. Оның зардабын шектеу үшін әдептілік ережелерін адамдардың күнделікті іс-әрекетінің өлшеміне айналдыру қажет. Дереккөздер
Семиполка

Семиполка — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл, Семиполь ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Сергеев қаласынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1308 адам (649 ер адам және 659 әйел адам) болса, 2009 жылы 928 адамды (446 ер адам және 482 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесін 1895 жылы Украинадан қоныс аударған шаруалар қалады. 30-жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты құрылған ұжымшардың, 1957 жылы оның негізінде құрылған астық кеңшарының орталығы болды. 1996 жылы кеңшар негізінде ұжымдық кәсіпорын ұйымдастырылды. Дереккөздер
Өзбек сұлтан

Өзбек сұлтан (т.-ө. ж. б.) – Ташкент өңірінің билеушісі. Шайбани әулетінен тараған, Абдолла ІІ ханның немере інісі. Хафиз Таныштың “Шараф наме-и шахи” және Мукимидің “Зафарнама” еңбектерінде ол туралы деректер айтылады. 1588 ж. Ташкент өңірінде Өзбек сұлтанға қарсы көтеріліс басталды. Көтерілісшілерге Ақназар ханның ұлдары Мұңғытай, Дінмұхамед, Жанәлі сұлтандар көмекке келді. Көтерілісшілер қазақ сұлтаны Жанәліні хан деп жариялап, 30 мың адамдық қол жинады. Көтерілісшілер Өзбек сұлтан билеп отырған Ташкентті қоршап алды. Өзбек сұлтан Гераттағы Абдолла ханнан көмек сұрайды. Ташкентті қоршау бір айға дейін созылды. Бір айдан соң көмек келіп жетіп, Өзбек сұлтан қоршауды бұзып шығып, қарсыластарын тықсырып тастайды. Бірақ көтеріліс ұзақ уақытқа дейін басылмады. Өзбек сұлтан Абдолла ІІ ханмен бақталас еді. Сондықтан қазақ ханы Тәуекел хан 1598 ж. Мауераннахрды бағындыру үшін соғысқа аттанғанда, Өзбек сұлтан ағасы Абдоллаға емес, Тәуекел ханға қолдау көрсетті. Осы соғыстың нәтижесінде Қазақ хандығы жеңіске жетіп, 1598 ж. жасалған келісімшарт бойынша Ташкент өңірі Қазақ хандығының құрамына енді. Дереккөздер
Семиттер

Семиттер — семит-хамит тілдік шоғырының семит тобына жататын араб, еврей халықтарының және өлі семит тілдерінде (арамей, ежелгі еврей, угарит, ассирия, сабей, миней) сөйлеген көне халықтардың жалпылама атауы. Семит тілінде сөйлейтін халықтардың ішінде ең көп таралғаны: арабтар мен еврейлер.
Әш-Шузур әз-Заһабия

«Әш-Шузур әз-Заһабия» (“Түркі тілі туралы жазылған алтын тізбе”) — мәмлүк қыпшақтарының тілі туралы жазылған грамматикалық анықтама. Авторы — Молла ибн Мұхаммед Салих. Түпнұсқа 17 ғасырдың басында (1619 жылы ш.) Мысырда жазылған (қолжазбасы Ыстанбұлда сақтаулы), оны 1949 жылы Бесим Аталай жеке кітап түрінде Анкара қаласында бастырып шығарды. Анықтамалық бес бөлімнен тұрады: * 1) іс-қимылды білдіретін сөздер (олар граммат. тұлғаларына қарай 8 тарауға бөлінген); * 2) есім сөздер; * 3) есімдіктер мен сан есімдердің жасалу тәсілдері; * 4) қыпшақ, араб тілдеріне ортақ сөздер; * 5) Осман түріктерінің тілінен алынған сөйлемдер мен сөз тіркестері. 1615 жылы Мысырды түріктер жаулап алған соң мәмлүк қыпшақтары тілінің үстемдігі жойылып, оның есесіне Осман түріктерінің тілі бел ала бастады. Сондықтан «Әш-Шузур әз-Заһабия» Мысырда жазылған қыпшақ тілі туралы ежелгі еңбектердің соңғысы болып есептелінеді. Дереккөздер
Әшім Дүңшіұлы

Әшім Дүңшіұлы (1896 жыл ҚХР, Іле аймағының Күнес ауданы — 1962 жыл сонда) – күйші, сазгер. Әкесі Дүңші ағаштан түйін түйген шебер болған, домбыра да шерткен, Найман тайпасының Қызай руынан шыққан.. Өмірбаян Әшім домбыра тартуды жас кезінен үйренеді. Шығыс Түркістанға аты әйгілі күйші атанады. Шыңжаңның көп жерін, Қытайдың ішкі өлкелерін аралап, өнер көрсетеді. өзі де “Ақерке”, “Ақ толқын”, “Таң бұлбұлы”, “Сыбызғы үні”, “Аққу келді”, “Күй қайтарма”, “Арман-ай”, т.б. күйлер шығарған. 350-ден астам халық күйлерін тарта білген. 60-тан астам төл шығармасын Іле халық баспасы “Әшім күйлері” деген атпен басып шығарған (1981). Дереккөздер
Семсерқұйрықтылар

Семсерқұйрықтылар – буынаяқтылар типіне жататын класс. Қазба қалдықтары силур кезеңіне тән қабаттардан табылған. Палеозойда кең тараған. Семсерқұйрықтылар қазіргі кезде құрып кетуге жақын, саны аз. Семсерқұйрықтылардың тропикалық және субтропикалық теңіздерде кездесетін 5 түрі бар. Бұлардың дене тұрқы 50 — 90 см. Денесі жалпақ, баскеуде мен құрсақ бөлімі біріккен, сегменттері қозғалмалы, құрсағы ұзын семсер тәрізді өсіндімен бітеді. Баскеуде бөлімі үлкен арқа қалқанымен жабылған, онда екі жұп көздері бар. Аузының алдында үш бунақты қос хелицерасы (жәндіктердің қорегін шайнап жейтін алдыңғы 1-жұп аяғы), ал 5 жұп жүру аяқтары ауыз жанында орналасқан. Құрсағындағы 6-жұп аяқтары жапырақ тәрізді, тек 1-жұбы қорғаныш тақтасына айналып, желбезек қақпақшасы деп аталады. Ауыз тесігі хитинді кутикуламен көмкерілген өңешке, ол қарынға жалғасады. Қорытылмаған қоректік заттар артқы ішектен аналь тесігі арқылы сыртқа шығарылады. Зәр шығару мүшесі қос коксальды безден тұрады. Желбезектерімен тыныс алады. Қан айналу жүйесі жақсы дамыған. Жүректің артқы жағы тұйық, ал алдыңғы жағынан қолқа және оның екі бүйірінен 4 қос артерия кетеді. Жүйке жүйесі ми ганглиясынан, жұтқыншақ маңындағы жүйке түйіндерін жалғастыратын бойлық салалардың бір бөлігі (коннективадан) мен құрсақ жүйке тізбегінен құралған. Екі жұп көздерінің 1-жұбы — қарапайым көзшелер, ал екінші жұбы — күрделі көздері көзшелердің жанында орналасқан. С. — дара жыныстылар. Эмбрионалды дамуы метаморфоз жолымен өтеді. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдің сегменттері толық, бірақ құрсағы жетілмеген, құрсағында аяғы болмайды. Дернәсіл құрылымы жағынан трилобиттерге өте ұқсас, сондықтан трилобитті дернәсіл деп аталады. С. моллюскалармен, су түбіндегі омыртқасыздармен, балдырлармен қоректенеді. Кәсіптік маңызы бар. Дереккөздер
Иезуиттер

Иезуиттер – Парижде құрылған католик монахтарының ордені (1534). Рим папасы Павел ІІІ оны “Иисус қоғамы” деген атпен 1540 жылы бекіткен. Иезуиттер ордені – бір орталықтан басқарылатын, қатал тәртіпке негізделген, басшыларға сөзсіз бас июді талап ететін діни ұйым. Олар басқа монахтарша монастырларда тұрмайды, қайта қоғамдық өмірдің барлық салаларына белсене араласуды көздейді. Сілтемелер
Семсершөп

Семсершөп (Cladium) — қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау жотасындағы тау өзендері мен су қоймаларының жағалауларында кездесетін 1 түрі — кәдімгі семсершөп (С. marіscus) бар. Оның биіктігі 1,5 метрдей. Тамыры жуан, таспа жапырақтары ұзын, ұшына қарай үшбұрыштанып, жиегі ара тісті үшкір, семсер тәрізді болады, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Гүлі қос жынысты, тығыздалған масақтардан жиналып, шоқ-шоқ болып, сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді, маусым — шілде айларында гүлдеп, жеміс береді. Жемісі — қою қоңыр түсті жаңғақша, олар су арқылы таралады. Кәдімгі С. — өте сирек кездесетін өсімдік, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
Сему

Сему, атрофия (грекше atropheo — ашығу, сему) — организмдегі белгілі бір орган немесе тін қызметінің бұзылуынан олардың көлемінің кішіреюі. Семудің физиологиялық және патологиялық түрлері бар. *Физиологиялық сему адамның жасына байланысты. Мысалы, жаңа туған нәрестелерде — кіндік қан тамырларының семуінен кіндігі түседі; жасөспірімдерде 13 — 15 жас аралығында айырша бездің (тимус) қызметінің тоқтауына байланысты ол семіп қалады. Ал қарт адамдардың терісі жұқарып, әжім пайда болады; сүйектері жұқарып, морт сынғыш келеді; ішкі секреция бездерінің қызметтері төмендейді. *Патологиялық cему белгілі бір аурудың салдарынан дамиды. Оның 2 түрі бар: 1) жалпы cему қатерлі ісіктердің, жүйке және эндокрин жүйелері ауруларының, аштықтың салдарынан болады. Бұл кезде ағза өз салмағының 40 — 50%-ын жоғалтып, адам көтерем болып қалады. Тері асты торларында, шарбыда, шажырқайда май қоры мүлдем жойылып, тері жұқарып, қатпарланып, қоңырқай тартады. Ішкі органдардың көлемі кішірейеді, ауру адамда тек тері мен сүйек қана қалғандай көрінеді. *Ішінара cему жеке органдардың қан тамырлары қысылып қалғанда, ағзаның тропик. қызметтері (тамақтануы) бұзылғанда, жекелеген органдар өз жұмысын толық атқара алмаған жағдайда дамиды. Мысалы, гипертония, атеросклероз ауруларында қан тамырларындағы өзгерістерге байланысты бүйрекке қан келуі азайып, олардың көлемі кішірейіп, бүрісіп қалады. Соның нәтижесінде бүйректің жұмысы бұзылады. Жұлынның қозғалтушы нейрондарының қабынуынан, адамның аяқ-қол бұлшық еттері семіп қалады. Семудің клиникалық маңызы оның қай органда, қаншалықты дәрежеде дамуына байланысты. Сему процесі ұзаққа созылмаса, оны тудырушы себептерді тез анықтап, дер кезінде ем жасалса, ағза өзінің қалыпты жағдайына түседі. Мысалы, ғарышкерлердің ғарышқа ұшу кезіндегі әрекетсіздік, салмақсыздықтан қаңқа бұлшық еттерінің семуі — Жерге қонғаннан кейін күнделікті жаттығулардан соң толық қалпына келеді. Кей жағдайда, семуді тудырушы себептер ұзаққа созылып, процесс қайтымсыз түр алса, органдардың қызметі мүлдем тоқтайды. Егер несеп ағарға тас толып, бітеліп қалса, бүйрек несептің жиналуына байланысты бірте-бірте кеңейіп, бүйрек тіні семе бастайды. Бұл кезде операция жасап, тасты алып тастамаса, бүйрек өз қызметін мүлдем тоқтатып, іші несепке толы қалтаға айналады.
Шалқар газеті

Шалқар газеті — Қазақстандағы төте жазумен шығатын жалғыз басылым. 1976 жылдың желтоқсан айынан бастап шет елдерде тұратын қазақтармен байланыс орнату мақсатында “Біздің Отан” деген атпен шыға бастаған. Газет негізінен қазақтар ең көп шоғырланған Қытай Халық Республикасындағы қандастарға арналғандықтан солар қолданып жүрген төте жазумен (араб графикасы негізінде) шығарылып, айына 2 рет жарық көрді. Газет А3 форматта 4 бет болып, әлемнің 30-ға жуық еліне 40 мың тиражбен тарады. Бұл газет Мәскеудегі “Отан” қоғамының Қазақстандағы бөлімшесінің атынан шықты. 1990 жылы “Отан” қоғамының қазақстандық бөлімшесі “Қазақстан” қоғамы болып қайта құрылды да, осыған байланысты “Біздің Отан” газеті қазіргі атына өзгертіліп, көлемін кеңейтіп, апталық газетке айналды. 1976 — 86 жылы газеттің алғашқы редакторы, белгілі журналист Мұса Дінішов болды. 1986 — 96 жылы газетке Уақап Қыдырханұлы, 1996 — 98 жылы Әділғазы Қайырбеков редактор болды. Газет 1999 — 2000 жылы жабылып, 2000 жылдан “Шалқар-2” деген атпен қайта шықты. Қазіргі редакторы — Жаңыл Әпетова. “Шалқар” газеті өз беттерінде шет елдегі қазақ диаспорасының мәселелері, оралмандар жағдайы, көші-қон, әдебиет, мәдениет, дін, тарих және этнография, тағы басқа тақырыптарды көтеріп отырады. А3 форматпен 6 бет болып, аптасына бір рет жарық көреді. Сілтемелер *Алаш *Ұлан *Караван Дереккөздер
Питер Пауль Рубенс

Питер Пауль Рубенс (28.6.1577, Германия, Зиген — 30.5.1640, Антверпен) — фламанд кескіндемешісі. Фландриядан көшіп келген заңгер отбасында дүниеге келген. 1599 ж. Антверпенге қоныс аударып, осы қалада жан-жақты гуманитарлық білім алды. Кескіндеме бойынша Т.Верхахт (1591), А. ван Норт (1591 — 94 ж. ш.) және В.Веннустан (1594 — 98 ж. ш.) сабақ алған. Рубенстің көптеген кескіндемелік шығармаларында аллегориялық, мифологиялық және діни сюжеттерге негізделген Италияның ұлы суретшілерінің шығармашылығы мен фламанд ұлттық өнерінің озық үлгілері ғажайып үндестік тауып, сындарлы сынымен өзара астасып жатты. Рубенс сонымен қатар ерте заман (“Венера мен Адонис”, 1615; “Жер мен су одағы”, 1615 ж. ш.; “Айна алдындағы Венера”, 1616), аңшылық (“Диананың аңшылықтан оралуы”, “Қабан аулау”, 1618 — 20 ж. ш.), табиғат (“Тас тасушылар”, 1620 ж. ш.; “Кемпірқосақ”, 1632 — 35 ж. ш.; “Орақшылардың оралуы”, 1635 — 40 ж. ш.) және шаруалар мейрамы (“Кермесса”, 1635 — 36 ж. ш.) тақырыбындағы көріністер, портреттер де (Мария Медичидің 1622 — 25 ж. ш., “Инфант Изабелланың күтушілері” 1625 ж. ш., балаларымен отырған Елена Фоурменс 1636 ж. ш., т.б.) салды. Рубенс дүниежүзілік кескіндеменің ғана емес, сызба суреттер салудың да асқан шебері болды. Оның осы салада жасаған көптеген этюдтері, композициялары, портреттері, 300-ге тарта суреттері сақталған. Бұлардың көпшілігі Вена, Париж (Лувр), Санкт-Петербург (Эрмитаж), Флоренция, Виндзор, Дрезден, т.б. қалалардың мұражайларында сақтаулы. Дереккөздер:
Шалқар калий тұзы кен орны

Шалқар калий тұзы кен орны - Орал қаласынан оңтүстікке қарай 100 км жерде, Шалқар көлінің жағасында орналасқан. Геологиялық құрылымы Шалқар құрылымы тұзбен кептелген алып тұз күмбезі болып табылады. Оның пішіні эллипс тәрізді, меридиан бағытында 35 км-ге, ендік бағытта 25 км-ге созылған. Жатыс сипаты Кен орны біршама жазық, оңтүстікке еңістеліп, солтүстікте күрт үзіледі. Қат-қабат 270-350 м тереңдікте ангидрит-гипс тау жыныстарымен көмкерілген. Тұз үсті қат-қабатында үш шоғыр ерекшеленеді: төменгі гипс (75-140 м), орталығы ангидрит (20-90 м), жоғарғы гипс (20-60 м). Шалқар калий тұзы кен орнының қимасы екі қабаттан тұрады: төменгі галит белдемі (1000 м шамасында) және калийлі (өнімді) белдем (200 м). Мұнда жоғары сапалы сильвинит (30-70%), карналлит, кизерит пен бишофит бар. Қоры 1 млрд т шамасындағы кешенді кен орны. Дереккөздер
Иеліктен шығару

Иеліктен шығару – бір адамға тиесілі жерді‚ мүлікті‚ бағалы қағаздарды екінші адамның меншіктенуіне беру. Шарт бойынша беріледі‚ ақыға немесе тегін берілуі мүмкін‚ сондай-ақ, ерікті түрде немесе мәжбүрлеу тәртібімен берілуі мүмкін. Тағы қараңыз *Иелік Сілтемелер
Ішкі шаруашылық бақылау

.]] .]] Ішкі шаруашылық бақылау, шаруашылық ішіндегі бақылау – кәсіпорынның, оның бөлімшелерінің нәтижелі жұмыс істеуін, жекелеген қызметтерді, олардың атқарымын дамыту жөнінде ұсыныстар қалыптастыру мақсатымен жүргізілетін ішкі бақылау. Ішкі шаруашылық бақылау барысында өндірістің сақтық қорлары анықталады, еншілес компанияларға қатысты консалтинг орындалады. Ішкі шаруашылық бақылау немесе ішкі бақылау үшін ұйымның өзі немесе оның бөлімшелерінің бірі жауап береді. Ішкі шаруашылық бақылауда экономика субъектінің ішінде ұйымдастырылған қадағалау мен тексеру қамтылады. Онда: заң талаптарының сақталуы, құжаттарда шаруашылық өмір фактілерінің дәл де толық қамтылуы, бухгалтерлік есеп-қисаптың уақтылы және дәл жасалуы, қателер мен бұрмалаушылыққа жол бермеу шаралары, бұйрықтар мен өкімдердің орындалуы, ұйым мүлкінің сақталуын қамтамасыз ету тексеріледі. Ішкі шаруашылық бақылау үш топқа бөлінеді. Олар: ішкі ведомстволық қаржы бақылауы, фирманың ішкі бақылауы, тексеру комиссияларының қызметі (тексеру жүргізу). Дереккөздер
Шағалалы (Шағалалы ауылдық округі)

Шағалалы (2018 жылға дейін — Чаглинка) — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Шағалалы ауылдық округi орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Зеренді ауылының солтүстігінде 30 км жерде, Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы Тарихы Бұрын ұжымшар орталығы, 1967 жылдан астық кеңшарының орталық болып келді, мұнда Көкшетау ғылыми-зерттеу институты, Зеренді кеңшар-техникумы орналасты. Кеңшар негізінде 1996 жылы “Шағалалы” ЖШС-і құрылды. Шағалалының шығыс жағынан (4 км) Атбасар — Көкшетау автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Шалқар-Қарашатау

Шалқар-Қарашатау – Торғай алабындағы ағынсыз көл. Географиялық орны Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданы жерінде орналасқан. Қарашатаудан 6 км оңтүстік-батыста, Құмқұдық елді мекенінен 7 км оңтүстік-батыста. Теңіз деңгейінен биіктігі 239,0 м. Гидрографикасы, сипаты Ауданы 18,5 км 2 . Ұзындығы 12,5 км, ең енді жері 2,2 км. Жағалауы көбінесе жайпақ. Қар, жаңбыр суымен толығады. Жауын-шашын аз жылдары тартылып қалады. Суы ащы. Шаруашылық маңызы шамалы. Дереккөздер
Рубидий

Рубидий (лат. Rubіdіum; Rb) — элементтердің периодтық жүйесінің І тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 37, атомдық массасы 85,47, сілтілік металдарға жатады. Күмістей ақ, жұмсақ металл; тығыздығы 1,525 г/см³, балқу t 38,9 °С, кайнау t 703 °С. Кристалдық торы кубты, көлемді орталықтандырылған. Тұрақты бір изотопы ⁸⁵Rb және әлсіз радиоактивті изотопы ⁸⁷Rb (Т=4,8•10¹⁰ жыл) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 1,5102%. Шашыранды элемент, көптеген тау жыныстарының құрамында кездеседі. Рубидийді 1861 ж. Р.Бунзен (1811 — 99) мен Г.Кирхгоф (1824 — 87) ашқан. Тотығу дәрежесі +1, химиялық активтігі жоғары. Рубидий оттегіде тұтанып жанады, оттек жеткіліксіз болғанда Rb 2 O-ге, ал оттек жеткілікті болғанда Rb 2 O 2 -ге айналады. Су, галоген және сұйытылған минералды қышқылдармен әрекеттескенде қопарылыс береді. Тұздары (RbCl, RbF, RbBr, RbІ, Rb 2 SO 4 , Rb 2 CO 3 , т.б.) суда жақсы ериді. Рубидийді вакуумда тұздарынан тотықсыздандыру арқылы алады. Оны инертті ортада ампулада сақтайды. Рубидий фотоэлемент жасауда, құймалары вакуум шамдарында газ сіңіргіш ретінде қолданылады. Жер қыртысындағы рубидийдің құрамы 7,8⋅10 -3 % құрайды, бұл никель, мыс және мырыштың жиынтық құрамына тең. Жер қыртысының таралуы бойынша рубидий шамамен 20-шы орында, бірақ табиғатта ол шашыраңқы күйде, рубий — типтік шашыраңқы элемент. Рубидийдің өз минералдары белгісіз. Рубидий басқа сілтілік элементтермен бірге кездеседі, ол әрдайым калиймен бірге жүреді. Солтүстік Америкада, Оңтүстік Африка мен Ресейде табылған көптеген тау жыныстары мен минералдарында табылған, бірақ оның концентрациясы өте төмен. Тек лепидолиттердің құрамында бірнеше артық рубидия бар, кейде 0,2%, ал кейде 1-3 % дейін (Rb 2 О-ға қайта есептегенде). Рубидий күміс-ақ жұмсақ кристалдарды құрайды, жаңа кесілген металл жылтыр. Бринель бойынша қаттылығы 0,2 МН / м² (0,02 кгс/мм²). Кристалдық тор рубидия кубтық көлемді-орталықтанған, а = 5,71 Å (бөлме температурасында). Атом радиусы 2,48 Å, ион радиусы Rb+ 1,49 Å. Тығыздығы 1,525 г / см³ (0 °C), балқу температурасы 38,9 °C, қайнау температурасы 703 °C. Меншікті жылу сыйымдылығы 335,2 Дж/(кг·К) [0,08 кал/(г·°С)], сызықтық кеңейтудің термиялық коэффициенті 9,0⋅10-5 K−1 (0-38 °C кезінде), серпімділік модулі 2,4 ГН/м² (240 кгс / мм²), меншікті көлемді электр кедергісі 11,29⋅10-6 ом·см (20 °C кезінде); парамагнитен рубидийі.
Өзбек Ақжолұлы

Өзбек Ақжолұлы (1871, қазіргі Т.Рысқұлов аудыны Ақыртөбе өңірі – 1934, сонда) – жыршы, ақын. Ауыл молдасынан оқып сауатын ашқан. Жасынан жыр-термелер айтып, бірсыпыра ақындармен (Үсібәлі, Балқыбек, т.б.) айтысқан. Шығыс әдебиетінің әйгілі шығармаларын жатқа айтып, «Мың бір түннің» оқиғалары негізінде бірнеше дастандар жазған. Ол шығармаларында үстем тап өкілдерін, дін иелерін сынайды («Зәредей жазым болып жолдан тайса, Тозаққа қожа, молда, ишан кетер», т.б.). Өзбекттің ел аузынан жазып алынған дастан-жырларында ар, парыз, қайырымдылық, кедейлерге қамқорлық мәселелері сөз болады. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Сілтемелер * Жыр * Ақын * Дастан Дереккөздер
Шалқар құмы

Шалқар құмы – Нарын құмының орталық бөлігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Батыс Қазақстан (Жаңақала ауданы) және Атырау (Құрманғазы ауданы) облыстары жерінде орналасқан. Жер бедері Солтүстігінде Теректіқұм, Жаманқұм, оңтүстігінде (Құрманғазы ауданында) Қосдәулет құмды өңірі жатыр. Жер бедері ұялы-төбелі шағылдардан тұрады. Орта шенінде Ибраш, Шалқар, тағы басқа қоныстар мен қыстаулар орналасқан. Құмды шағылдар аралығында грунт суы жер бетіне жақын жатыр (5 — 8 м). Бұл жерлер шұратты келеді. Өсімдігі Негізінен жусан, еркекшөп, сораң шөптер өседі. Жыл бойы жайылым ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Шалқар минералды суы

Шалқар минералды суы — Шалқар қаласының маңында жоғарғы палеоген сулы қабатынан алынатын шипалы су. 1961 жылы барланып, 1962 жылдан пайдаланылып келеді. Тереңдігі 60 — 100 м, қалыңдығы 35 — 150 м. Суы арынды; ұңғымадан 2 — 8 м жоғары атқылайды. Арынды су деңгейін 0,5 — 6,6 м-ге төмендеткенде өнімділігі 35 — 1300 м3-қа жетеді. Минералдылығы 2,3 г/л, құрамы гидрокарбонатты хлорлы натрийлі. Су құрамы (мг/л): кремний қышқылы — 32,3, бром — 15, фтор — 1, барий — 2, бор қышқылы — 6,6, бұдан басқа еріген газда азот, күкіртсутек, көмір қышқылы, аргон бар. Шипалы судың тәуліктік қоры 432 м3, ауыз суы ретінде ішуге жарамдысы 3080 м3. Шипалық қасиеті жағынан Арменияның Арзни курортының суына ұқсас. Шалқар минералды суы ас қорыту, зат алмасуды қалпына келтіру үшін қолданылады. Сілтемелер *Алмарасан *Су *Табиғи су Дереккөздер
Ақоба қыраты

Ақоба – Батырша көлінің солтүстік-батысындағы қырат. Географиялық орны, жер бедері Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 175 м. Беткейі жайпаңдау, оңтүстігі мен батысы жазық келген. Жанынан автомобиль жолы өтеді. Өсімдігі, жануарлары Баурайындағы бозғылт топырағында жұлдызшөп, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі. Жануарлардан тиын, сарышұнақ, орман тышқаны, т.б. бар. Дереккөздер
Мэлс Өзбеков

Мэлс Өзбеков 1938 жылы 2 қыркүйекте Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Көкдөнен ауылында (бұрынғы Луговой ауданы, Калинин ауылында туған. 1995 жылы қайтыс болған. Сазгер, өнер қайраткері. 1962 жылы П.И. Чайковский атындағы Алматы музыка училищесінің дирижер бөлімін бітірген. Тұрар Рысқұлов ауданы мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі, өзінің туған ауылында автоклуб меңгерушісі қызметтерін атқарған. Оның «Жазылбекшілер маршы», «Ақтамақ қарлығаштар», «Келші айым», «Құланда», «Асыл арманым», «Арман гүлім»,«Тобылғы сай», «Әкем-әнім» әндері халық арасында кең тараған. Ономастикалық комиссия шешімімен кіндік қаны тамған Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы Көкдөнен ауылында бір көше мен аудандық Мәдениет үйі Мэлс Өзбековтың атымен аталады. Дереккөздер
Шалқарнұра кемері

Шалқарнұра кемері – Торғай үстірті мен Ұлытау таулары аралығында, Торғай қолатының шығысын ала орналасқан аласа таулы кемерлер тізбегі. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Шалқарнұра кемері солтүстіктен оңтүстіккке қарай, одан әрі батыстан шығысқа қарай доғаша иіліп 70 км-ге созылып жатыр. Енді жері 25 км. Ең биік жері орта тұсында (239 м). Сай-жыралармен, шағын шатқалдармен тілімденген бірнеше аласа шоқылар (Жаманай, 209 м, Жанайшоқы, 190 м) кездеседі. Геологиялық құрылымы Кемердің жер қыртысы архей және протерозойдың тақтатас, кварцит және олардың туфтарынан түзілген. Кейбір жерлерде эффузивті тау жыныстары кездеседі. Торғай даласына қарайтын кемерленген батыс, оңтүстік-батысы құмды саздақтардан түзілген. Климаты, су жүйесі Климаты тым континенттік. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –16 — 18 0 С, шілденікі 20 — 22 0 С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 мм-ге жуық. Солтүстігінің орта тұсында жазда кеуіп қалатын шағын келген Баймұрат өзені бастау алады. Құрғақ шөлейтті далаға ұласатын солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігінде бірнеше тұзды көлдер (Үлкенкөл, Кішікөл) орналасқан. Оңтүстігінде Шалқартеңіз соры жатыр. Батыс бөлігінен Торғай өзені ағып өтеді. Өсімдігі Бетеге, боз, селеу, жусан өскен. Мал жайылымына пайдаланылады. Тау етектері мен кемерлер табанында тұщы бұлақтар (Аққұдық, Балта, тағы басқа) мен қыстаулар (Қызтау, Айырбидайық, Берістен, тағы басқа) жайласқан. Дереккөздер
Владимир Антонович Козловский

Владимир Антонович Козловский (26.11.1942, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1986). *1966 - Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. *1968 жылдан Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. Козловский фосфорлы сутегімен улану патогенезі мен кұрылыс материалдары үшін қолданылатьш фосфорлы шлактарды бағалау және фосфор өнеркәсібінде еңбекке қойылатын гигиеналық талаптарды жүйелеп негіздеді. Дереккөздер
Би джи Қазақстан

“Би джи Қазақстан” компаниясы – “Би Джи Групп” халықаралық жетекші энергетикалық компаниясының құрамына кіретін кәсіпорын. Оның қызметі табиғи газ өндірісінің толық циклімен байланысты. “Би Джи Групп” нарықтарды зерделеумен, қалыптастырумен және бүкіл дүние жүзіне газ жеткізумен айналысады. Оның қызметінің негізгі бағыттары – көмірсутекті шикізатты барлау және өндіру, сұйытылған табиғи газ өндіру, оны тасымалдау және тарату, электр энергиясын өндіру. “Би Джи Групп” – Қазақстанның шикізат әлуетіне мүдделілік танытқан алғашқы батыс компанияларының бірі. Қазақстан – компания қызметінің негізгі алты географиялық аймағының бірі. 1990 жылдардың басынан бері компания біздің мемлекетіміздің мұнай-газ өнеркәсібінде жетекші орын алып отыр және бүгінгі таңда Британияның біздің елдегі аса ірі инвесторы болып табылады. Ол “Эни” компаниясмен бірге Қазақстанның алып мұнай-газ конденсат кеніші – Қарашығанақты игеруге қатысуда. Компанияның бұл жобадағы үлесі 32%-ды құрайды. Қарашығанақ кенішін игеру ұлттық экономикаға айтарлықтай пайда әкеледі, халықарадлық тәжірибе алысуды, экологиялық таза өндірісті, сондай-ақ ұзақ мерзімді жұмыс орындарын қамтамасыз етеді. Компания Қазақстан мұнайын әлемдік нарыққа жеткізуші Каспий құбыр желісі консорциумы акционерлерінің қатарына (2%) кіреді. Дереккөздер
Тораман

Тораман – ақ ғұндардың (эфталиттердің) атақты қағаны (490 – 515). 5 ғасырда Иранның Сасани әулетімен соғыста жеңіске жеткен Ақ ғұндар мемлекеті оларды көп жылдар бойы салық төлеуге мәжбүр етті. Тораман мемлекет басына келісімен Ақ ғұндар одан бетер күшейді. Үндістан түбегіндегі дағдарысты ұтымды пайдаланған Тораман Гандхар аймағын (Солт.-батыс Үндістан) түгелдей өзіне қаратты. Жергілікті билеушілердің көмегімен 500 жылға дейін Джамна-Ганга өңірін түгелдей, Инд өз. өңірін (қазіргі Раджастхан), Орт. Үндістанның көп бөлігін (Мальва аймағы), т.б. жерлерді басып алды. Тораман тұсында Ақ ғұндар мемлекетіне Үндістан, Пәкстан, Ауғанстан және Орт. Азия жерлері түгелдей бағынды. Тораман қайтыс болғанда орнына баласы Михиракул (515 – 540) отырды. Үндістан өз тәуелсіздігін 540 ж. Михиракул өлген соң ғана алды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Қызылқұйрықтар

Қызылқұйрықтар — торғайтәрізділер отряды, Muscicapidae тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда Алматы облысында, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларындағы жалпақ жапырақты, аралас және қылқан жапырақты ормандарда тіршілік ететін 5 түрі бар: кәдімгі қызылқұйрық (P. phoenicurus), қошқыл қызылқұйрық (P. ochruros), қызылжон қызылқұйрық (P. erythronotus), қызылбауыр қызылқұйрық (P. erythrogastrus) және бозбас отқұйрық (P. caeruleocephala). Дене тұрқы 14 — 18 см. Торғайдың “қызылқұйрық” аталуы құйрығының ашық қызыл сары түсті болуына байланысты шыққан. Қызылқұйрықтар ұясын ағаш, бұта қуыстарына салады. Қызылқұйрық— жыл құсы. Мамырдың аяғында қалың төселген ұясына 5 — 8 көгілдір жұмыртқа салады. Аналығы екі аптадай жұмыртқа шайқайды, шыққан балапандарды мекиені мен қоразы екі аптадай бірігіп қоректендіреді. Қызылқұйрықтар қоңыз, маса, олардың дернәсілдерімен, сондай-ақ, құмырсқа, шаншар, көбелек және олардың жұлдызқұрттарымен, қандала, өрмекшілермен қоректенеді. Жидектер мен өсімдік тұқымдарын да қорек ретінде пайдаланады. Қыркүйек, қараша айларынан бастап жылы жаққа қоныс аударады. Дереккөздер
Иерархия

I.Иерархия ( – қасиетті, – билік) – # бүтін, тұтас нәрсенің бөлім, бөлшектерінің жоғарыдан төмен орналасу тәртібі; # қызметтің атақ, дәреже, лауазымына сай бағынышты орналасу тәртібі. “Иерархия” терминін 5 ғасырдың 2-жартысында Дионисий Псевдо-Ареопагит “Аспан иерархиясы туралы”, “Шіркеу иерархиясы туралы” деген трактаттарында қолданған және 19 ғасырға дейін христиан шіркеуінің ұйымдасуын сипаттау үшін қолданылған. Ғылымға 19 ғасырдың 2-жартысынан еніп, қоғамдағы билік құрылымын, 20 ғасырдан бастап барлық жүйелі нысандарды бейнелеу үшін қолданылады. II. Иерархия (Hierarchy) — # жұмысы жағынан жоғары тұрушы байланыстардың қандай да бір жиынтығы; # орталықтандырылған жүйелердегі басқару принципі; # құрауыштары бағыныштылығына қарай сараланған, олардың арасындағы байланыс белгілі бір ережелерге сәйкес жүзеге асырылу мақсатындағы сипаттамалы құрылым. III.Иерархия — таксондар жүйесінің және жалпы күрделі геожүйенің ішіндегі құрылымдық қатынастар мен бағыныстар. IV. Иерархия - 1. бөліктерді немесе элементтерді жоғарыдан төменге қарай орналастыру; 2. қызметтік атақты лауазымды бағыныштылық ретімен орналастыру. Иерархиялық жүйе - әрбір деңгейдегі басқару шешімдерінін көп деңгейлі және қатал субординацияланған көлемімен сипатталатын ұйымдастыру құрылымы. Ғылымдар иерархиясы - ғылым туралы пікір, ең бірінші рет Конт ұсынған болатын. Оған сәйкес түрлі ғылымдар белгілі бір ретпен пайда болады және оның әрқайсысы Иерархияда өзінен кейін тұрғанға тәуелді, бірақ сипаты жағынан өзгеше болып табылады. Иерархия- мәдениеттануда әр сатыда тұрған түрлі мәдениетті көрсететін теориялық бағыт. Бұл жүйе, теориялық бағыт бойынша, мәдениеттанушылар белгілі бір мәдениетті маңызды, құнды, болашақта дамуға бейім деп бағалайды. Екінші бір мәдениет құндылығы, маңызы жағынан төмендеу, өз құндылығын жоя бастаған деп бағаланады. Бұл көзқарасқа қарсы тқрар концепция — эгалитаризм (мәдениет тендігі). Дереккөздер
Торатай

Торатай - Түркістан облысы Отырар ауданындағы Талапты ауылдық округі аумағындағы қоныс. Арыс өзенінің Сырдарияға құяр тұсында. Қоныстың шығысы – Арыстың тармағы Ақсу өзенімен, батысы – Сырдариямен, оңтүстігі құмды жал төбемен шектелген. Сырдарияның бойында және Арыстың Сырға құяр тұсында айналасын қамыс, құрақ аралас жиде, жыңғылдан тұратын тоғай өскен. Шығысында арналық ескі көлдер бар. Қоныс аудан тұрғындарының демалыс орны болып саналады. Кезінде мұнда демалыс үйі болған. Шәуілдір ауылынан Торатайға дейінгі қашықтық - 12 км. Дереккөздер
Сағи Асанәліұлы Әшімов

Сағи Асанәліұлы Әшімов (18 шілде 1961, Алматы қаласы — 18 қазан 1999, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, мемлекеттік сыйлық иегері. Өмірбаяны Байұлы тайпасының Шеркеш руынан шыққан. * Алматы театр және кино институтын бітірген (1983). ** Кинодағы ең алғашқы рөлі — “өз дәніңді өсір” фильміндегі Қалам (1978). ** “Мазасыз балалардағы” Әкім (1980) ** “Ойлануға бір айдағы” Арыстан (1981), ** “Қаралы сұлудағы” қызметші (1982) ** “Айсұлу жайлы аңыздағы” Тәуекел хан (1990) ** 4 сериялы “Шоқан Уәлиханов” телефильміндегі (1982—1984) Шоқан ** қазақтың тұңғыш көпсериялы “Тоғысқан тағыдырлар” телефильміндегі Темір Сабыровтың рөлдерін сомдады. Әшімов рөлдеріне шынайылық тән. Марапаттары Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1986). Дереккөздер
Михаил Тихонович Козловский

Михаил Тихонович Козловский (9.2.1903, Беларусь, Могилев губерниясы Малятичи селосы – 13.1.1972, Алматы қаласы) – химия ғылымының докторы (1952) профессор (1953), Қазақстан ҒА-ның академигі (1962), *1953 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргенғылыми қайраткері. *1926 - Одесса химия-технологиялық институтын бітірген. *1926-1939 - Одесса сот сараптамасы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, *1939-1971 - ҚазМУ-де (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, декан, ғылыми жұмыстар бойынша проректор (1939–71) болып қызмет істеді. Сонымен бірге 1964 жылдан Қазақстан ҒА Төралқасының мүшесі және химия-технология ғылымдары бөлімшесінің академигі-хатшысы болды. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары сынап катодын электролизде пайдалануға, күшәла (мышьяк) қосылыстарын сынап катодында тотықсыздандыруға арналған. Козловский сынап және амальгама электродтарын қоспадағы металдарды бір-бірінен ажыратуға пайдаланды. 1950 жылдан амальгама химиясы мен амальгамалық металлургия деген жаңа ғылыми бағыттарды зерттеп, оның негізін қалады. Кейін амальгамалық металлургия әдісі тазалығы жоғары металдар (мысалы, висмутты) алуға қолданылды. Бұл жұмыстар өндірістік сынақтан өтіп, Шымкент қорғасын зауытына енгізілді. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Өзбек ұлттық мәдени орталығы

Өзбек ұлттық мәдени орталығы – облыстағы өзбектердің ұлттық-мәдени орталығы 1989 жылы құрылған. Орталық президенті – Ғ.И. Қасымов. Облыстағы өзбек диаспорасының ұлттық дәстүрлерінің, мәдениетінің өркендеуіне, өзбек жастарының ана тілін меңгеруіне орталық баса назар аударып, осы бағытта түрлі іс-шаралар өткізіп тұрады. Тараз қаласындағы 2 өзбек мектебіне қамқорлық көрсетіп тұрады. Орталықтың ұйымдастыруымен Таразда Әлішер Науаидың, Әмір Темірдің мерейтойлары аталып өтілді. Сілтемелер * Өзбек * Диаспора * Әмір Темір Дереккөздер
Торбернит

Торбернит (швед химигі Торберн Бергманның құрметіне аталған), мыс-уранды слюда – фосфаттар класының минералы. Хим. формуласы: [[Cu[UO2]2[PO4]28–12H2O]], құрамы: CuO – 7,73%, UO3 – 57,50%, P2O5 – 14,50%, H2O – 20,30%. Тетрагондық сингонияда кристалданады. Кристалдық құрылымы қабатталған типті; уранил-анионды қабаттар үш өлшемді қаңқаға қабат аралық катион (Cu2+) және су молекулаларының көмегімен байланысқан. Жеке кристалдары жапырақ, бипирамида тәрізденіп, қабыршақ, ұнтақ, пластинка сияқты агрегаттар құрайды. Түсі көкшіл жасыл, изумруд немесе көк алма тәріздес; әйнекше жарқырайды. Жіктілігі жетілген, қатт. 2 – 2,5, тығызд. 3,260 – 3,600 г/см3, радиоактивтілігі өте жоғары. Сұйытылған минералды қышқылдарда жақсы ериді. Уран минералдарының үгілуі кезінде түзіледі. Т-тен уран алынады. Қазақстандағы, Франциядағы, Англиядағы, т.б. уран кен орындарында кездеседі. Пайдаланылған әдебиет Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Бақыт Әшімова

Бақыт Әшімова (8.11. 1937 жыл, Алматы облысы Қарасай ауданы Береке ауылы - 21.08.2012, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1984). Қызылорда қыздар педагогикалық училищесін (1956), Алматы консерваториясын (1963, А.А. Леонтьеваның класы бойынша) бітірген. Консерваторияны бітірген жылы Қазақ академиялық опера және балет театрына қабылданған. Әшімова осы театрда ұзақ жыл шығарм. еңбек етіп, көптеген опералардағы меццо-сопранолық рөлдерді нәзік лирикалық иірімдермен байытты. Олар: Дүрия, Қамқа, Дана, Жаңқа (Е. Брусиловскийдің “Қыз Жібегі” мен “Ер Тарғынында”), Қарлығаш, Люба (А. Жұбанов пен Л. Хамидидің “Абайы” мен “Төлеген Тоқтаровында”), Аналық (М. Төлебаевтың “Біржан—Сарасында”), Тоғызақ (Н. Жигановтың “Алтыншашында”), Ларина (П. Чайковскийдің “Евгений Онегинінде”), Сузуки (Дж. Пуччинидің “Чио-чио-санында”), Шәмсия (З. Исмагиловтың “Құдашасында”) рөлдері Әшімова сомдауында мүлде жаңа қырынан ашылды. Ол Нұрсұлу, Ана (С. Мұхамеджановтың “Айсұлуы” мен “Жұмбақ қызында”), Балым (Е. Рахмадиевтің “Қамар сұлуында”), Алқа (Ғ. Жұбанованың “Құрманғазысында”) партияларын сахнада тұңғыш рет орындады. Әшімова өнерінің екінші қыры — камералық әншілігі. Ол Н. Тілендиевтің “Куә бол”, “Махаббат мұңы”, “Күндер-ай”, “Жүрегім менің”, “Саржайлау”, “Сөнбейді, әже, шырағың” және Рахмадиевтің “Бала ғашық”, “Сағындым еркем”, “Күзде” әндерін алғаш рет орындап, қалың жұртшылықтың ықыласына бөленді. Ұмытыла бастаған бірқатар халық әндері Әшімова орындауында қайта жаңғырып, қазіргі заманмен үндес өнер туындасына айналды. Сондай-ақ, замандас қазақ композиторларының әндерін (Б. Құрманғаливтің “Ардағым”, Ш. Қалдаяқовтың “Шынарым”, Ә. Бейсеуовтың “Алтыным”, Ә. Молдағайыновтың “Алғашқы ұстазым”, қаласының Жақановтың “Алматы кешінде”, т.б.) де Әшімованәзік нақышпен, терең сезіммен, тыңдаушыларға жеткізді. Әшімова орындаған әндер бірнеше дүркін жеке күйтабаққа жазылып шықты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://bnews.kz/kk/news/post/97643/ Қазақстанның халық әртісі Бақыт Әшімова дүниеден озды]
Қызыл құлақ

Қызыл құлақ Қызыл құлақ (Physalіs) — алқа тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ақтөбе, Қызылорда облыстарында, Түркістан өңірінде және Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларының төменгі бөктерінде, арық жағаларында, тау өзендерінің арнасында кездеседі. Бақшаларда қолдан егіп те өсіреді. Қызыл құлақтың өзіне тән ерекшелігі — тостағанша жапырақшасы үрілген “фонарик” тәрізді. Онда жидегі жетіледі. Қазақстанда Қызыл құлақтың 2 түрі бар. Ең көп тараған түрі — кәдімгі Қызыл құлақ (Ph. alkekengі). Биіктігі 20 — 100 см. Тамыры жер астында көлбей өседі. Сабағының жоғарғы жағы және сағақтары қалың түкпен қапталған. Жұмыртқа тәрізді сопақша жапырағының ұзындығы 4 — 15 см, ені 1,8 — 8,5 см, төменгі жағында дара болады да, жоғарылаған сайын қос-қостан өседі. Дара, ұсақ гүлдері төмен қарай иіліп тұрады. Тостағаншасы қоңырау пішінді күлтесі ақшыл не сары түсті. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс береді. Жемісі — қызғылт-сары домалақ жидек, ұзындығы 1,2 — 1,7 см, сырты жылтыр, көп тұқымды. Дереккөздер Қазақстан энциклопедиясы
Виллем Рубрук

Виллем Рубрук, Рубруквис (Rubrouck, Rubruguіs) (1215 — 20 ж.ш.т. — 1293 ж.ө.) — фламанд саяхатшысы, монах. 1235 — 55 ж. француз королі Людовик ІХ жіберген дипломатиялық елшілікті басқарып, Моңғолияға сапарға шықты. Рубрук Франциядан шығып, Палестина, Константинополь, Қырым, Дон далалары, Орталық Азия аумағы арқылы Орталық Моңғолияға жетті. 1254 ж. Қарақорымға келіп, қайтар жолында Кавказ бен Кіші Азияны басып өтті. Рубрук шығармаларында өзі болған аймақтардың географиясы, соның ішінде түркі халықтарының, қазақтардың ежелгі тайпаларының тарихы, этнографиясы туралы жан-жақты деректер баяндалды. Дереккөздер
Роза Әшірбекова

{{Театр қайраткері } { } { } }} Роза Әшірбекова (15 сәуір 1938, Еңбекшілдер ауданы, Ақмола облысы, Қазақ КСР, КСРО — 1 тамыз 2022, Алматы, Қазақстан) — кеңестік қазақ театр актрисасы. Қазақстан халық әртісі (1991). Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1970). "Парасат" және "Құрмет" ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік және президенттік степендиясының иегері. Өмірбаяны Роза Әшірбекова 1938 жылы 15 сәуірде Ақмола облысы Еңбекшілдер ауданы Қазгородок ауылында дүниеге келген. * 1960 жылы Академиялық драма театры жанындағы студияны бітірген. * 1960 жылдан бері Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры сахнасында қызмет етті. Сахнадағы негізгі рөлдері * Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры сахнасында: Сахнада алғаш жасаған образы — жылы Жұмаханов пен Б. Тәжібаевтың “Қарагөз қарындасым” спектакліндегі Анна. Осы театр сахнасында ол сомдаған Ләззат (Т. Ахтановтың “Махаббат мұңында”), Хадиша, Сейде (Ш. Айтматовтың “Арманым Әселімі” мен “Бетпе-бетінде”), Шафақ (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Мәншүк (Ә. Тәжібаевтың “Монологтарында”), Дариға (Т. Әбдіковтің “Біз үшеу едігінде”), Ұлбала (Шота Уәлихановтың “Тағдырында”), Ақбөпе (С. Жүнісовтың “Қос Анарында”), Гертруда (У. Шекспирдің “Гамлетінде”), Гиацинта (Мольердің “Скапеннің айласында”), Иветта (Б. Брехтің “Әйдік апайында”), Аркадина (А. Чеховтың “Шағаласында”), Клеопатра Львовна (А. Островскийдің “Адам аласы ішіндесінде”) сияқты рөлдер Ә-нің шеберлігін жан-жақты танытқан, Қазақ сахна өнері тарихынан өзіндік орын алған бейнелер. Марапаттары * 1970 — Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі; * 1991 — Қазақстан халық әртісі; * 2005 — ҚР Президентінің Жарлығымен "Құрмет" орденімен марапатталған; * 2016 — "Қазақстанның еңбек ардагері" медалі; * 2017 — ҚР Президентінің Жарлығымен отандық театр мен кино өнерін және қоғамдық белсенділікті дамытуға қосқан зор үлесі үшін "Парасат" орденімен марапатталды; * 2018 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендиясы; * Үкіметтік медальдар, оның ішінде: ** 2011 — "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі; ** 2015 — "Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл" медалі; ** 2016 — "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі; ** 2020 — "Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл" медалі; ** 2021 — "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл" медалі; Дереккөздер
Борис Яковлевич Колесников

Борис Яковлевич Колесников (1936 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымының докторы (1989), профессор (1991). Мәскеу мемлекеттік университетін (1958), аспирантурасын (1966) бітірген. *1961-1962 - Қазақ минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, инженер, *1966-1972 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) аға инженер, аға ғылыми қызметкер (1972–79), доцент, профессор (1979–90). *1998 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Колесников 158 ғылыми жарияланымның авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты. Дереккөздер