kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Науша Қаржауұлы

Науша Қаржауұлы - XIX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген батыр. Ол інісі Наурызәлімен бірге руластарын басқарып, 1827 жылы көктемде Бөкей ордасын шарпыған толқуға қатысады. Олар Қаратоғай батыр Мәметұлы бастаған алаша руының көтерілісшілеріне қосылып, Жәңгір ханға Астрахан және Орал казак орыстарының озбырлықтарынан қорғап, таласты жер мәселесін шешуді - Қараөзеннің шығыс жағалауы мен Сарыөзеннің бойын қазақтарға қайтаруды, алым - салықтар мөлшерін азайтуды, т.б. талап етеді. Науша батыр және Қаратоғай басқарған толқу 1829 жылы көктемінде Ішкі Ордадағы алаша, байбақты, тана, беріш және т.б. руларды қамтыған. Ел аузында Науша батыр Ақбұлақ шайқасына да қатысып, Исатай батырдың мүрдесін жау қолына түсірмей, өзі жасырып жерлеген деген де әңгіме бар. Дереккөздер Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Күңгірт акула

Күңгірт акуланың денесі ұзынша болып келеді. Олар мысықтәріздес акулалар мен скаттарды жейді. Алдыңғы арқа қанаты екінші арқа қанатына қарағанда ұзын. Олар бір қарағанда айдар сияқты көрінеді. Таралуы *Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарынан кездестіруге болады. Олар сонымен қатар Оңтүстік Бразилия, Мексика шығанағы және Кариб теңізін мекендейді. Биологиялық сипаттамасы Аналықтарының ұзындығы 3 метрге ал аталықтары 2,9 метрге жеткенде жыныстық жағынан жетіледі. Аналығының буаздық мерзімі 16 айға созылады. Жаңа туған ұрпақтарының ұзындығы 91 см шамасында. Күңгірт акуланың жотасының түсі сұр немесе қоңыр, ал бауыры мен екі бүйірі аппақ болып келеді,. Кейде күңгірт акуланы кейде «жағалау акуласы» деп те атайды. Жоғарғы жақ сүйегінің тістері жуан үшбұрышты болса, төменгі жақ сүйегінің тістері сәл қисық біткен. Адамдар күңгірт акуланы жиі аулайды. Оның қанаттарынан сорпа дайындайды. Ал еті мен бауыр майын емдік мақсатта қолданады. Терісі де бағалы. Бұл акулалар қоныстарын жиі ауыстырады. Жаз мезгілінде 3800 шақырым қашықтықтағы суық аймаққа көшсе, қыста экватор аймағына қоныс аударады. Дереккөздер
Иван Иванович Неплюев

Иван Иванович Неплюев (1693 - 1773) - Орынбор генералы - губернаторы. 1744 жылы қазақ халқын ата қоныстарынан ығыстыру жөнінде қосымша жобаның авторы. Бұл жобада қазақтарды Орал мен Сібір жағынан қоршауға алу жоспарланған еді. Әсіресе, Жайық қалашығы, Орынбор, Орск, Жаңа Ойыл шебі, Сібір шебіндегі әскерлерді қазақтарға қарай бағыттау болды. 1742 жылы 19 қазанда И.И. Неплюев қазақтарды Жайық өзені маңында көшіп-қонуға тыйым салу туралы жарлық шығарады. Онда мынадай ескертулер жазылған: «Жарлықта көрсетілгендей барлық қырғыз-қайсақ хандарына, сұлтандарға, старшындар мен барлық халықтарға жар саламын, бұдан былай осы жарлық алғаннан кейін қамал маңында және Жайық өзенінің арғы бетіне көшіп-қонуға тыйым салынады. Егер ол бұзылатын болса, онда қатаң жаза қолданылады». Неплюев кадет корпусы Неплюев кадет корпусы – әскери мамандар даярлаған оқу орны. 1825 ж. 2 қаңтарда Орынборда ашылған. 1844 ж. Орынбор Неплюев кадет корпусы болып қайта құрылды. Оқу орны Азия халықтарын отарлауға қажетті мамандар даярлау мақсатын көздеді. Алғашында арнайы жабық оқу орны болып, қазақ балалары қабылданбады. Кейін кадет корпусындағы екі эскадронның (Еуропалық және Азиялық) біріне, Азиялық эскадрондағы 30 орынға қазақ ақсүйектері мен старшындарының балаларын қабылдауға рұқсат берілді. Бірақ кейін патша үкіметі мұндай оқу орнында қазақ балаларын оқытуды қауіпті деп есептеп, 1868 жыл 4 тамызда қазақ балаларына бөлінген 30 стипендияны жойды. Енді қазақтар ерікті түрде өз қаражатымен оқитын болды. Бұдан кейін корпуста қазақ балаларының саны күрт азайып, бірен-саран ірі байлардың балалары ғана бітіріп шықтын. Орынбор губерниясының бірінші губернаторы Иван Иванович Неплюевтің құрметіне аталған. Дереккөздер
Картограмма

Картограмма (карта және ... грамма) белгілі бір экономик.,әлеуметтік құбылыстың қарқындылығы, Капсюльға түсірілген территориялық бөліктің жеке аудандары (бірліктері) бойынша көрсетілген карта. Мысалы, Капсюль жеке елдер, облыстар не аудандар бойынша халықтың орта тығыздығын сипаттауға қолданылады. Кескіндер көрнекті болу үшін әр территориялық бөлік көрсетілетін құбылыстың қарқындылығына сай етіліп боялады немесе штрихталады, көрсеткіштің мөлшері артқан сайын бояу, штрих қоюлана түседі. Картограмма халық және статистиканың деректерін көрнекті етіп беру үшін жиі қолданылады. Картограмманың кемшілігі – ол жеке территориялық аймақтың ішіндегі құбылыс қарқындылығының айырмашылығын көрсете алмайды, бірақ аймақ мөлшері кішірейген сайын бұл кемшілік азая береді. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Капсюль

Капсюль ( французша capsule, латынша capsula-қорапша) – арнайы құраммен (күркіреуік сынаппен) жабдықталған металдан немесе пластмассадан жасалған түтікше. Капсюльді 1818 жылы ағылшын И. Эгг ашты. Капсюль тұтандырғыш және детонатор болып екіге ажыратылады. Капсюль – тұтандырғыш ату құралдарының оғы мен артилл. оқ-дәрі жарғыштарында, қол гранаттары мен миниларда детонация тудыру үшін пайдаланылады. Капсюль соққы, жалын т.б. әсерлерден оталуы мүмкүн, сондықтан жұмыс істегенде сақтық шараларын ұмытпаған жөн. Капсюль аңшы оқ-дәрісінде де пайдаланылады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев, Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Күңгірт дельфин

Биологиялық сипаттамасы Күңгірт дельфиннің денесі шағын. Дене тұрқы- шағын. Қып- қысқа тұмсығы сүйірлеу болып келеді. Бұл дельфиндердің ең ірісі Перу Республикасы маңындағы мұхит суларында кездеседі. Күңгірт дельфиндердің ұзындығы 1- 1,5 метр аралығында.Ол балықтармен, анчоустармен және асшаяндармен қоректенеді. Ең ірі күңгірт дельфиннің ұзындығы 2 метрге жуық. Жотасынан тұмсығына дейінгі аралық ақшыл сұр түсті болса, бауыры мен көкірегі- ақ түсті. Тұмсығы жоқ, басы тыныс алқымынан тұмсық ұшына дейін жалғасып кеткен. Адамдардан үрікпейді. Топтасып өмір сүреді. Олардың бір үйірінде 100- ге тарта дельфин болады. Жаңа туған дельфиннің салмағы 5 келі, ал ұзындығы 60-70 см аралығында болады. *Күңгірт дельфиндер- ақтұмсықты дельфиндер, ақ бауырлы Атлант дельфиндері, ақ бауырлы Тынық мұхиты дельфиндері, Крест тәрізді дельфиндер және Пил дельфиндері сияқты дельфиндердің түріне жатады. Аналықтары 2-3 жылда бір рет балалайды. *Күңгірт дельфиндерді алғаш рет 1828 жылы ағылшын ғалымы Джон Грэй сипаттаған. Оларда «қарақоңыр» немесе «күңгірт» деген мағынаны білдіртетін «Дельфинус оскурос» деген латын атауы берілген. Дереккөздер
Приск Панийский

Приск Панийский - шыққан тегі бойынша гре, V ғасырдың бірінші ширегінде Франкиядағы Паний қаласында туған, 472 жылы қайтыс болған. Паннониядағы Аттила сарайына барған византиялықтардың елшілігінің қатарында болған. Саяхаттан өн бойында және византиялықтардың ғұн әміршісінің ордасында болған күндері туралы мұқият жазба түсіріп отырған, бұл жазбалар оның бізге жеткен атақты шығармасы болады. Приск Панийский өзінің Аттила ордасына барған саяхатын, онымен кездесуін, ғұндардың тұрмысын, әдет - ғұрпын жан - жақты суреттейді, тұтқындағылардың әңгімелерін жеткізеді. Еңбегі : "Historia Byzantina fragmenta" деп аталады. Дереккөздер Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Классикалық күрес

Классикалық күрес — спорттық күрестердің бір түрі. Балуандар күресі ерте заманнан белгілі. Ертедегі олимпиада ойындарының да бағдарламасына енген. Күрестің алғашқы ережесі 1896 жылы шыққан. КСРО-да спорттың бұл түрі француз күресі, грек-рим күресі деп аталынып келді. 1948 жылдан бастап классикалық күрес деп аталынды. КСРО 1947 жылы классикалық күрес халықаралық федерациясына енді. КСРО-да классикалық күрестен алғашқы чемпионат 1924 жылы ұйымдастырылды. Күрестің бұл түріне түрегеліп тұрып лақтыру, жығу, үйіру, жығылып жатып лақтыру, аудару әдістері енеді. Мұнда белден төмен ұстауға, аяқпен айла-тәсіл қолдануға рұқсат етілмейді. Белдесу уақыты 9 минут. Әр 3 минуттан кейін бір минуттік үзіліс беріледі . Классикалық күрестегі жекпе-жектің мақсаты қарсыластың екі жауырынын бір мезгілде кілемге тигізу. Белдескенде екі балуан арасында 4 айып ұпайы сарапқа түседі. Жеңіске -0 (жеңіліске-4), тең түссе-2 (екеуіне де), ұпай санымен жеңгенде 1 (жеңілгенде-3,5) ұпай беріледі. Жарыс барысында аз айып ұпай алған балуан жеңген болады. Ал 6 айып ұпай алған балуан жарыстан шығарылады. Алматыда күрестен спорт мектебі 1936 жылы ашылған. Классикалық күрес балуандарының жарысы жыл сайын өткізіліп тұрады. Дереккөздер М.Қ.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Силы би

Силы би — үйсін елінің ұлы күнбиі (б.з.б. 33 - 16 ). Бұл кезеңде үйсін елі екі иеліктен тұрды. Силы би билік еткен жылдары үйсін елінің кіші күнбиі Өжет қайтыс болып, оның орнына баласы Бөрі би отырады. Нәтижесінде үйсін елінің билеуші топтары арасында үкімет билігіне таласқан күрес үдей түседі. Әсіресе, кіші күнбилікке талас болып, ақсүйектер арасында қырқыс басталады. Б.з.б. 20 жылы ұлы күнби Силы би бытыраңқылық жағдайға түскен үйсін елін қайта біріктірді. Силы би өзінен бұрынғы Оңқай биден кейінгі ел басқаруда жақсы көзге түскен билеуші. Дереккөздер Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Тундра түлкісі

Тундра түлкісі (Alopex lagopus) кездеседі. Олардың көпшілігі қыста қардың түсіндей ақ түсті болады. Кейде бұдан басқа түстісі де кездеседі. Оны көгілдір түлкі деп атайды. Өйткені олардың түсі жыл бойы сұр-көгілдір түсті болады. Бұлар бізде Командор аралында ғана кездеседі. Олар негізінен леммингалармен қоректенеді. Қыста қорегі азайса, оңтүстікке қарай ауысады. Олар інде он сегізге жуық күшік туады. Қоректік азық қорының өзгеруіне және әр түрлі ауруларға ұшырап, жыл сайын сан жағынан өзгеріп тұрады. Осы туысқа жататын түлкілердің кәсіптік маңызы зор. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Сусіңген

Сусіңген - Қазақстандағы ежелгі палеолит ескерткіші. Оңтүстік Қазақстанда Сусіңген өзенінің оң жағалауындағы, Өгем өзенінің сол жақ саласында орналасқан. Ірі қойтастар мен малта тастар сынықтарынан жасалған сұр түсті үш деректі шапқы мен бір қою - сұр түсті кремнилі сланецтен жасалған ұсақ тас сынықтары табылды. Шапқының екі жағы өңделген. Сараптаулар бұлардың бір мәдени қабаттың, бір уақыттың заттары екенің көрсетті. Тасты техникалық өңдеудің көне іздері, формасы т.б. белгілері оны көне ашель кезеңіне жатқызуға мүмкіндік береді. Дереккөздер Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Жеңіс семсері

Жеңіс семсері — 2012 жылы "Қазақфильм" шығарған балалар фильмі. Слоган : «Жас жүрек, батыр ерлігі» Сюжет Жасқаншақ бала Айтуар ойнап жүріп ерекше семсер тауып алады. Семсердің иесі Арыстан батыр тіріліп семсерін іздеп келеді. О дүниеден батырмен бірге жоңғар шаманы семсерді іздеп келеді. Семсердің құдіреті шайқаста көмектесетін еді.
Сұлтанбет сұлтан

Сұлтанбет сұлтан (Сұлтанмұхамед, Сұлтанмәмет) (1710 жылы, Түркістан төңірегі - 1790, қазіргі Павлодар облысы) - би, мемлекет қайраткері, қазақ сұлтаны, дипломат, Абылай ханның немере ағасы. 18 ғасырдың 1-жартысында Орта жүз ханы Әбілмамбет ханның жарлығымен қыпшақ ұлысының басшысы болды. Абылай ханды Жоңғар шапқыншылығынан құтқаруға, сонымен қатар Жоңғарларға қарсы әскери күрестерге белсенді қатысты. Бос қалған Іле өзені үшін Қытай - Қазақ арасындағы аумақтық келіспеушілік шешуде ол өзін мәмілегер ретінде танытты. Абылай ханның өлімінен кейін Сұлтанбет сұлтанға хан тағы ұсынылды, бірақ ол Уәлиге жол берген.' Мәмілегерлік қабілеті мол Сұлтанбет кейде хандардың атынан Ресей ұлықтарына дала халқының мұң-мұқтажын айту үшін жиі барған. Абылай ханның жұмсауымен екі рет (1762 және 1767 жылы) Қытайға елші болып барып, шекара мәселесін реттеген. Ертістің оң жағалауын орыс отаршыларынан сақтап қалуда зор еңбек етті. Ертіс бойын билеген Сұлтанбеттің беделі жоғары болғанын Ш.Уәлихановтың «Орыс үкіметі шынайы ханның өзі тұрғанда да Орта жүз билеушілерінің ішінен Абылаймен, оның бауыры Сұлтанбетпен көбірек қарым-қатынас жасады» деп жазғанынан көруге болады. Ресей үкіметі оған арнап Ертіс өңіріндегі Төретұмсық деген жерде еуропалық үлгідегі сәулетті үй-жай салып берген. Оның 1762 жылы Ресей патшайымы Екатерина Патшамен және басқа да ықпалды орыс қайраткерлерімен жазысқан хаттары сақталған. Екатерина II өзінің таққа отыру рәсіміне орай шақырған санаулы қазақ билеушілерінің ішінде Сұлтанбет те болған. Абылай хан қайтыс болғаннан кейін мұрагерлікке ұсыныс жасалғанда, жасының ұлғайғанын ескеріп, орнын Абылайдың үлкен ұлы Уәлиге берген. Сұлтанбеттің он үш ұлы (кейбір деректерде он сегіз) болған. Олардың көбі (Орыс, Иман, Жәңгір, Үкібай, Тортан, Шаншар) кезінде Ертіс бойын мекендеген іргелі руларды билеп, сұлтан атанған. Осылардың ішіндегі танымалы, бәсентиін руының билеушісі - Орыс сұлтан. Ол Абылай хан мен Сұлтанбеттің тапсырмасы бойынша бірнеше рет Ресей және Қытаймен дипломат, келіссөздер жүргізген. Дереккөздер
Гумус (қарашірік) шіруі

Гумус (қарашірік) шіруі заттары топырақтың типіне қарай әр түрлі мөлшерде кездеседі. Шымдыкүлгін топырақтың гектарында шамамен 70—90 тоннадай, ал қара топырақта ол 90-нан 300 тоннаға дейін барады. Егер гумуста орта есеппен 5%-тей азот бар десек, шымдыкүлгін топырақта — 15 тоннаға дейін жетеді. Топырақ гумусының құрамы түрліше. Олардың құрамындағы әр түрлі зяттар микроорганизмдердің әсерінен түрліше жылдамдықпен ыдырайтыны тәжірибеде анықталған. Гумус өте баяу ыдырай-ды. Түрлі зерттеулер, қалыпты климат жағдайында бір жылда топырак гумусының жалпы қорының 1-ден 3%-,ке дейінгі мөлшері-ыің ыдырайтынын көрсетті. Агрономиялық ғылымның негізін қалаушы В. В. Докучаев тапырақтың гумусқа баюы ондағы өсімдіктерге байланысты екенін көрсеткен. Гумус топырақта өзгеріске ұшырап, нәтижесінде одан бірнеше қышқылдар (ульмин, гумин, крен қышқылдары) түзіледі. Бүлардың әр қайсысының түзілуі микроорганизмдердің белгілі бір тобының тіршілік әрекетіне байланысты. Топырақ қүрамын жасау-да бүл ‘қышқылдардың зор маңызы бар. Гумус көбінесе шөп басқан жерлерде, микробтардың тіршілік әрекетінің нәтижесінде пайда болады. Зерттеулерге қарағанда, бүл процеске көбінесе бактериялар катысады. Топырақка ауа көп енгенде гумус жақсы ыдырайды. Бүл процес-ке негізінен актиномицеттер қатысады. Топырақтың органикалық бөлігі өте күрделі қосылыстардан тұрады. Олардың көпшілігі гумин заттарына жатады. Ал гумин қышқылдарынан басқа онда езіндік қасиеттері бар түрлі қосылыс-тар да кездеседі. Бүған ферменттер, витаминдер, ауксиндер және кейбір амин қышқылдары жатады. Осылардың барлығын қосып, топыраіқтың биотикальщ заттары деп атайды. Биотикалық заттар микроорганизмдердің тіршілік әрекетінен түзіледІ. Сонымен катар кейбір өсімдіктердің тамырлары да топы-раққа осындай заттарды бөліп шығарады. Биотикалық заттардың едәуірі жануарлардың өлекселерінен де бөлінеді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Бағдарлау спорты

Бағдарлау спорты - спорттың бір түрі. Қатысушылар құбылнама мен спорттық картаның көмегімен картада белгіленген барлық бағдарлау пункттерінен өту керек. Жарыстың нәтижесін команданың дистанцияны өткен уақыты мен ұпайлары шығарады. Жарыс көбіне тау шатқалы мен орманды жерлерде өткізіледі. Спортшыларға жарыс жолы белгіленген карта жарыс алдында таратылып беріледі. Қашықтық жер жағдайына, орманның қою, сиректігіне, жарысқа қатысушылардың жас ерекшелігіне байланысты берледі. Негізінде, ересектер мен жас өспірімдер 6-12 км, әйелдер (16 жастан жоғарылар) 4-6 км қашықтықтарға жарысады. Аса тәжірибелі спортшылар 12 км артық қашықтық белгілеуге болады. Қатысушылар бірінен соң бірі бір минуттан кейін жолға шығады. Мәре мен жол бойындағы бағдарлау пункттері жалаумен белгіленеді. 1960 жылдан Бағдарлау спорты жеке спорт түрі болып туризмнен бөлініп шықты. Бағдарлау спортынан еліміз бойынша ресми жарыстар өткізіліп тұрады. Қазақстанда тұнғыш рет 1963 ж. жарыс өкізілді. Республикамызда Бағдарлау спортын тұңғыш ұйымдастырғандар - А. Жақсылықов, Ю. Накатков және басқалар . Жабдықтау * Компас (арнайы); * Карта ; * Түсініктеме — бағдарлау пункттері туралы арнайы символдар қолданып салынған сипаттама; * Белгілеу чиптері (SFR, SportIdent, Emit); * Шиповкалар; * Қол шамы; * Планшет ; * Шаңғы (керек болса); * Велосипед (керек болса); * Спорт киімі. Дереккөздер
Орта тасшүйгін

Орта патриния (Валерианалар тұқымдасы) — дала зонасында, Қазақстанның шығыс бөлігі тауларында, Астанадан оңтүстікке қарай және Семей обысында көп таралған. Қаулы аралас шөпті далаларда, жартастарда, қорымда, өзен қиыршық тастарында өсіп, кейде шілік құрады. Тамыры өзекті, көпбасты. Бірнеше сабақты (биіктігі 50 см-ге дейін). 2-5 жұптан қарама-қарсы орналасқан жапырақтар қауырсын тәрізді бөліктерге бөлінген. Гүлдері ашық сары, тостағаншасы онша байқалмайды, қоңыраулы, 5 бөлімді гүл тәжімен және 4 аталық, қалқан тәрізді гүлшоғырына жиналады. Мамыр-шілде айларында гүлдейді, шілде-қыркүйекте жеміс береді. Жемістері сопақтау, жарғақты, гүлжапырақтары жайылып қанат тәрізді өскен. Желдің көмегімен тұқым таралуы жеңіл. Дереккөздер
Қызыл жүзгін

Қызыл жүзгін , қызыл жүзген – тарандар тұқымдасының жүзгін туысына жататын Қазақстандағы 20 түрдің арасындағы ең көп тарағаны. Үйінді құмдар, құмды шөлдерде, Солтүстік Каспийден Балхаш-Алакөл ойпаттарында, Қызылқұм шөлдерінде өседі. Бұл бұта (биіктігі 1-2 метр) қызғылт немесе қошқыл қабығымен ерекше. Бір жылдық бұтақтары қалың, жасыл, ұсақ мүшелерге бөлінген. Жапырақтары ұсақ, жұқа пленка секілді. Гүлдері қос жынысты, ұсақ, екі қатарға орналасқан, гүлсерігі кең, 5 бөлікке бөлінген. Сәуір-мамырда гүлдейді, маусым-шілдеде жемісі піседі. Жемістерінің диаметрі 1,5-2 см, шар тәрізді қабырғалы, жарғақ қанатты жаңғақтар. Піспеген жемісі қышқылдау болғандықтан лимон қышқылының негізгі көзі. Ал піскен жемістің 7%-ы бояғыш заттар. Сондықтан тері өңдеуде пайаланылады. Дереккөздер
Май тектес көмірсутектерінің ашуы

Май тектес көмірсутектерінің ашуы Май қатарындағы көмірсутектерінің ішінде метанды тотықтыратын бактерияны псевдомонас хербикола деп атайды. Бұл спора үзбейтін бактерия, егер атмосферада метан мен оттегі болса, олар минералды ортада жақсы өсіп дами алады. СН4+2О2=СО2+2Н2О+212 ккал Метан нергия. Мұнда алғашқы өнім ретінде этан пайда болып, ол этиленге айналады. Этилен бұдан әрі этил спирті, сірке, кымыздық қышкылдары арқылы көмір қышқылына айналады. Метан көмегімен бұл бактериялар өз денесіне қажетті заттарды жинайды. Дәл осы сияқты баска көмірсутектері де (пропан, бутан, гексан т. б.) тоты-ғады. Бұл бактериялардың мұнай жәке жанғыш газдарды алдын ала жер қыртыстарынан бақылап табу үшін зор маңызы бар. Соны-мен қатар май қатарындағы басқа да көмірсутектері бактериялар көмегімен тотығады. Мұнда да аралық өнім ретінде спирт, кетон заттары пайда болуы мүмкін. Соның нәтижесінде көмір қышқыл газының көмегімен май қышқылдары түзіледі. Жалпы кәмірсутектерінің тотығуы өте тез жүреді. Мәселен, 2 шаршы дециметр көлемде 30 күн ішінде 800 мг-лай парафин ыдырайды. Көмірсутектері косылыстарының барлығы ыдыраған кезде көмір қышқыл газы мен су пайда болады. Оны мынадай схемамен кероетуге болады: қанық-қан көмірсутектері —*қанықпаған көмірсутектері—► спирттер —*кетоқосылыстар —^ май қышқылы—*көмір қышқыл газы және су. Бұл процес аэробты бактериялар мен зең саңырауқұлақтарының әсерінен жүреді. Егер ортада азот пен күкірт қышқылының түздары болса, реакция өте тез жүреді. Парафин катарындағы және қаныкяаған көмірсутектері, май қышқылдары, майлар да осындай өзгеріске түсуі мүмкін. Бұл процестер көміртегі қосылыстарының таібиғаттағы айналымында зор роль атқарады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санитариялық микробиология

Санитариялық микробиология — су, ауа және топырақтағы мик-роорганизмдердің таралуын, ауру қоздырғыштық қасиеттерін және олардың көмегімен аурудьщ таралу жолдарын зерттеп, ақыр аяғында/табйғаттағы адам пайдаланатын объектілерді зиянды микроорганизмдерден тазартудың әдісі мен жолдарын белгілейді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004
Медициналық микробиология

Медициналық микробиология — адамда ауру қоздыратын микроорганизмдерді, олардың организммен қарым-қатынасын зерттейді, жұқпалы ауруларды емдеу мен олардан алдын ала сақтандырудың лабораториялық диагностикасы және арнаулы әдістерін жасауды қарастырады. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 * "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004
Тас валериана

Тас валериана (Валерианалар тұқымдасы) — Қазақстанның шығыс бөлігі тауларында, Астанадан оңтүстікке қарай және Семей обысында, дала зонасында көп таралған. Қаулы аралас шөпті далаларда, жартастарда, қорымда өзен қиыршық тастарында өсіп, кейде шілік құрады. Тамыры өзекті, көпбасты. Бірнеше сабақты (биіктігі 50 см-ге дейін). 2-5 жұптан қарама-қарсы орналасқан жапырақтар қауырсын тәрізді бөліктерге бөлінген. Гүлдері ашық сары, тостағаншасы онша байқалмайды, қоңыраулы, 5 бөлімді гүл тәжімен және 4 аталық, қалқан тәрізді гүлшоғырына жиналады. Мамыр-шілде айларында гүлдейді, шілде-қыркүйекте жеміс береді. Жемістері сопақтау, жарғақты, гүлжапырақтары жайылып қанат тәрізді өскен. Желдің көмегімен тұқым таралуы жеңіл. Омарталық және декоративтік мақсаттарда қолданылады. Оны тұқымнан оңай өсіруге болады, екінші жылы гүлдейді. Дереккөздер
Қабан (ауыл)

Қабан — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде, Питное көлінің солтүстігінде орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 255 адам (132 ер адам және 123 әйел адам) болса, 2009 жылы 132 адамды (64 ер адам және 68 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Онаяқты шаянтәрізділер

Онаяқты шаянтәрізділер көбірек танымал, оларға асшаяндар, шаяндар таңқы шаяндар, тақуа шаяндар жатады. Олардың бес жұп көкірек аяқтары алға жылжуға лайықталған, бірінші жұбы көбінесе жемін ұстауға және қорғануға пайдаланатындықтан, қуатты қысқыштары бар. Басын жауып, көкірек бөлігінің үстінде күлапараға ұқсап тұратын сауыты "карапакс" деп аталады. Қатты сауыт созыла алмайды да, жануардығ өсуіне кедергі жасайды. Сондықтан шаянтәрізділер анда санда ескі жамылғысын тастап отырады. Жаңа сауыты қатайғанға дейін олар мүлдем дәрменсіз күйде. Онаяқты шаянтәрізділердің көбі- бентостық жануарлар, суға жүзуге салмақтары тым ауырлық етеді. Асшаяндар Асшаяндар болса,жорғалай да алады, жылдам жүзеді, ал қажет кезінде имек қарнымен серпіле, ыршып секіре алады. Бір қызығы, асшаяндардың көптеген түрлері өз өмірлерін еркек болып бастайды да, 15 жасқа жеткенде кезекті түлеуден кейін ұрғашыға айналып кетеді.Ұрықтанған уылдырықты олар жүзгіш аяқтарымен демеп ұстап, құрсағының астына алып жүреді. Омарлар, қысқашсыз және тақуа шаяндар Омарлар-теңіздің ірі шаяндары,өзен шаянына сырттай ұқсас,бірақ салмағы 20 келіге жетеді. Қысқашсыз шаяндардың омардан айырмашылығы қысқаштары жоқ, олар тропиктік және субтропиктік теңіздердің таяз суларында кездеседі. Үшкір тікен жапқан ұзын антенна-мұрттары олар,а тек қана сезіну мүшесі ғана емес, қорғаныс құралы да болады. Тақуа шаяндардың құрсағы хитинді сауытпен қапталмаған, сондықтан олар қорғану үшін құрсақаяқты моллюскілердің босаған қабыршақтарына орналасып алады. Шаяндар қабыршақты өздерімен алып жүреді, ал қауіп төнген сәтте оның ішіне толық жасырынып қалады. Өсе келе ескі қабыршақтың орнына үлкенірек жаңасын алады. Шаян арқалап жүрген қабыршақтарғакөбінесе актиниялар немесе губкалар қоныстанып алады да, шаянға қосымша бүркеме және қорғаныс болады. Тақуа шаян пәтерін ауыстырған кезде өз тұрғындарын да жаңа қабыршаққа ауыстырып алады. Карапакс және камчат таңқы шаяны Карапакс біршама жалпақ, ал құрсағы соның астына қысылған онаяқты шаянтәрзділерді таңқы шаян (краб) деп атайды. Олардың арасында бентостық түрлері де бар, ал кейбір таңқы шаяндар іс жүзінде құрлық жануарына айналып кеткен, тек олардың дернәсілдері ғана теңізде дамиды. Камчат таңқы шаяны - шаянтәрізділердің еі әйгілі кәсіптік түрі, тек оның атауы онша дәл емес, себебі ол тақуа шаяндар тобына жатады да, жалпақ карапакс ғана таңқы шаянға ұқсайды. Камчат таңқы шаянының еркектерінің салмағы 8 келіге жетеді, ал аяқтарын созғанда 1,5 см болады. Бірақ олар баяу өседі, он жасында ғана жыныстық жағынан жетіледі. Бұл шаянтәрізділер Камчатка жағалауынан өте көп мөлшерде ауланады. Қызықты деректер Қысқашсыз шаяндар үлкен-үлкен шоғыр болып топтаса тіршілік етеді, олардың кейбір түрлеріне маусымдық өрістеу тән. Бұл кезде олар су ұзын сап түзей жылжып, әрбіреуі алдындағы шаянның құрсағына мұрттарын тигізіп жүреді. Дерек көздер *Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік
Чапаевка (Солтүстік Қазақстан облысы)

Чапаевка — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде, Құжы көлінің солтүстік-батысында орналасқан. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 243 адам (125 ер адам және 118 әйел адам) болса, 2009 жылы 185 адамды (86 ер адам және 99 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Офиуралар мен теңіз лалагүлдері

Офиуралар Офиуралар теңіз жұлдыздарына сырттай ұқсас, бірақ олардың жұқа, ұзындығы 50 см жететін бунақты тармақтары орталық дөңгелектенген жақсы дараланған әрі ирелеңдеген жыланға ұқсайды. Бұл жануарлардың жыланқұйрық деген екінші атауы осыдан шыққан. Офиуралар да теңіз жұлдыздары сияқты регенерация қабілетіне ие:олардың тармақтары оңай бөлініп түсіп, жыртқыштың жеміне айналады, содан кейін қаитадан орнына өсіп шығады. Офиуралар су түбін тармақтарымен тіміскілеп, жеуге жарамдының бәрін аузына апарып, ұсақ жануарларды (ұсақ шаяндар, полихеттер, моллюскілер, инетерілілердің қабыршақтары) және алуан түрлі органикалық қалдықтарды қорек етеді. Бұл инетерілер бұлшықетті тармақтарынық көмегімег су түбінде біршама жақсы жылжиды әрі ыршып секіре де алады. Горгонаның басы тәрізді кейбір офиуралардың тармақтары өте жиі таралып, бейнелері көзге оғаш түседі. Горгонанығ басы тармақтарын жоғары көтеріңкіреп, судан тағам қалдықтарын аулау арқылы қоректенеді.Офиуралардың бір бөлігі тастардың астына, рифтердің саңылауларына және балдырлардың арасына тығыладығ ал кейбіреулері су түбіне көміле алады. Офиуралар таяз суларда да, 8 мың м асатын тереңдіде мекен етеді, олардың тереі судағы түрлерінің жарық шығару қабылеті бар. Офиуралар су түбінің кейбір тұстарына көптеп шоғырланып алып, түктері жыбырлағанкілем сияқты көрінеді. Теңіз лалагүлдері Теңіз лалагүлдерінің денесі тостағанша тәрізді, одан ішінде өзектері бар қармауыш-тармақтар тарайды. Олардың жақсы дамыған, әктасты пластиналардан тұратын қаңқасы бар. Пластиналар бұлшықеттің көмегімен бірігеді, бұл сабағы мен тармақтарына қозғалғыштық пен икемділік таратады. Тармақтардың бастапқы саны- бесеу, бірақ теңіз лалагүлдерінің көпшілігінің әрбір тармағы өз алдына тармақталады, сондықтан олар қауырсын тәрізді көрінеді, ал ең ұшындағы тармақтарының жалпы саныекі жүзге жетуі мүмкін. Теңіз жұлдыхдары жабысқақ өсінділері бар тармақтарының көмегімен судан тамақ қалдықтарын аулайды, қалдықтар өзектер арқылы ауыз тесігіне түседі (бұлардың ауызы төменге емес, жоғарыға қарап тұрады). Сабақты лалагүлдер ғажайып гүлдерге ұқсап, сабағының үстінде отырады да, бір орынға бекіген күйде тіршілік етеді. Ересек сабақсыз лалагүлдердің сабақтары жойылып кетеді. Олар субстратқа ұшында тырнақшалары бар көптеген өсінділері арқылы жабысады, соны бойлай баяу жылжи алады немесе ажырап шығып, тармақтарын сермей отырып әудем жерді жүзіп өте алады. Қызықты деректер Теңіз лалагүлдерінің - инетерілілердің ең ежелгі класы. Аз қозғалатын теңіз -лалагүлдерінің қазіргі түрлерінің сабағының ұзындығы 75-90 см жетеді, ал олардың қазба өкілдері ұзындығы 21 метрге жететін нағыз алып болған. Дерек көздер *Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік
Құртқашаш тасжапырақ

Құртқашаш тасжапырақ (Құртқашаштар тұқымдасы) – құмды, шөлді, шөлейт аймақтарда, Каспийден Балқаш-Алакөл ойпаттарына, Қаратаудан Жоңғар Алатауына дейін кездеседі. Жусанды-бетегелі далаларда, сексеуіл шіліктерінде, тоғайларда, қиыршық тасты беткейлерде, тау етегінде өседі. Жапырағы жіп тәрізді өте жіңішке (2 мм), ұзындығы 40 см-ге дейін, өзіне тән ерекшелігі өте тығыз түп, қою сабақтанған бұтақтар. Сәуір-мамыр кезінде гүлдейді, маусым-қыркүйекте жеміс береді. Жемістері үлкен сопақ, үш қырлы қауашақ. Тұқым саны көп, үлкен (5 мм айналасында) созыңқы, қара қошқыл түсті. Мәдени түрде өсірілмейді. Дереккөздер
Сёити Итикава

Итикава Сёити (20. 3. 1892—15. 3. 1945) — Жапония жұмысшы қозғалы-сының қайраткері. Васэда ун-тінің әдебиет ф-тін бітірген (1916). Жұмысшылар қозгалысына белсене қатысты. Жапопия Компартиясы (ЖКП) құ-рылганнан кейін (1922) оның қатары-на кірді. 1922 ж. сентябрьден «Мусан кайкю» жургта.тының редакторы бол-ды. 1923 ж. түрлгеге жабылды. 1924 ж. майда «Марксусюгпп («Марксизм») журналыя құрды. 1928 ж. жазда ЖКП-пың өкілі ретінде Компютерннің 6 конгресіне қатысты, Коминтерн Аткомының мүшесі больш сайяанды. Жапонттяға қайтып оралгапнан кейін ЖКП ОК-ін басқарды. 1929 ж. 16 апрельде тұткынға алынды. 1931 жылгы шонь — нюльдегі сотта ЖКП-нід лро-граммасьі мен тактпкасыя қорғап сөз сөйледі. Өмтрлік түрмеге отыру жа-засьпта кесілді, Коминтерпшң 7 кон-гресі (1935І И-ды сырттап Атком мүшесі етіп сайлады. Мияги түрмесінде азаптан өлтірілді. Дереккөздер
Сукірне

Сукірне (Гидрозоль) - су десперсиялық ортасы ретінде болатын кірне. Коллоид су ертіндісінде болса гидрофильді және гидрофобты болып бөлінеді. Гидрофильді коллоид өз сыртына судың молекулаларын адсорбциялайды. Мысалы желім, крахмал, ақуыз, кремний қышқылы, қола, тағы басқа заттардың молекулаларын адсорбцияламайды. Мысалы, алтын, күміс сияқты металдар, сульфидтердің кірнелері. Кірнедегі коллоид бөлшектері үздіксіз диффузиялық қозғалыста болады. Бұл қозғалыс нәтижесінде бөлшектер түйіседі, одан бірігісіп бұрынғысынан үлкенірек агрегат түзіп, салмағы ауырлағандықтан тұнбаға түсуі мүмкін. Іс жүзінде бұл байқалмайды, өйткені оңтайлы жағдайда коллоид жүйесі ұзақ уақыт өзгеріссіз тұрады. Коллоид бөлшектер әдетте электролитті ортада түзіледі. Олар өз сыртына электролиттен иондарды адсорбциялайды, соның салдарынан өздері де электр зарядты болады. Коллоид бөлшектерінің заряды аттас болғандықтан біріге алмайды және ірірек агрегаттар түзбейді. Зарядталған коллоид бөлшектерімен бірге ерітіндіде қарсы зарядты иондар - қарсы иондар болады. Дереккөздер: С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналан энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Термос

Термос — бұл жылу өткізбейтін немесе сақтайтын, жоғары немесе төмен температурадағы азық-түлікті ұзақ уақытқа дейін сақтай алатын, күнделікті өмірде қолданылатын ыдыс-аяқтың бір түрі. Дьюар ыдысының өзге түрі болып саналады. Термос азық-түлікті тек сақтау үшін емес, сонымен қатар олардың даярлауына да қолданылуы мүмкін, мысалы, қышқыл сүтті тағамдарды термос арқылы ашытады. Тарихы 1903 жылы шыны бұйымдарда өндіруші, берлиндік Рейнгольд Бургер 1892 жылы шыққан Дьюар ыдысын жетілдірді. Дьюар ыдысын күнделікті өмірде ыңғайлы қолдануы үшін ол ыдыстың конструкциясына металлдан жасалған тұрқы, тығын мен қақпақ-стаканды қосты. Сонымен қатар Рейнгольд Бургер сауыттың ішкі қабырғасын ұстап тұратын жүйені өңдеді. Бұл өнертабыс үшін ол DE170057 неміс патентін алды. Сұраным 1903 жылы 30 қыркүйек күні берілді. Жаңа өнертабыстың сауда таңбасының ең жақсы аты үшін байқау өткізілді. Байқауды Thermos ( — ыстық) атын ұсынған, Мюнхен қаласының тұрғыны ұтып алды. Бургер бірдей атты Тhermos-Gesellschaft m.b.H. (Тhermos GmbH) фирмасын ашты. Фирма термостардың өндірісімен айналасты. 1904 жылдың наурызынан бастап сауда таңбасы саудалық мақсаттарда пайдалана бастады. Дьюар ыдысы патенттелмеді. Өйткені оның ойлап шағарушысы Джеймс Дьюар өз өнерртабысы коммерциялық жетістік болмайды деп ойлады. Сол үшін ол Рейнгольд Бургерге сотқа бергенде, оның талаптары қанағатталмады. 1906 жылы 23 қазан күні Рейнгольд Бургер сұраным беріп, ал 1907 жылы 3 желтоқсанда ол U.S. Patent 872 795 АҚШ патентін алды. Ойлап шығарушы ретінде патентте Рейнгольд Бургер аты жазылып тұрды. Джеймса Дьюардың аты аталмады. Американдық фирма American Thermos Bottle Company патенттің иесі болды. Сонымен қатар термостың өндірілуіне тағы да екі компанияға құқықтар сатылды, канадалық компания Canadian Thermos Bottle және британиялық Thermos Limited. Қазіргі уақыытта патенттің мерзімі өтіп кетті. Thermos атын қолдануға қытайлық Thermos L.L.C. компаниясында құқықтары бар. Конструкциясы Термостың негізгі бөлшегі бұл - сауыт (Дьюар ыдысы). Сауыт көбінсе шыныдан немесе екі қабырғалы, таттанбайтын болаттан жасалады. Жылуөткізгіштікті және сауыт пен қоршаған орта арасындағы конвекцияны азайту үшін қабырғалар арасынан ауа сорылып алынады, вакуум пайда болады. Жылу бөлінуін азайту үшін сауыттың бетін шағылыстыратын, айналы материалмен қаптайды. Термостың сыртқы қабаты пластмассадан немесе металлдан жасалады. Металл сауыт термостың корпусы да болып саналады. Дереккөздер [http://tehnorma.ru/gosttext/gost/gostdop_212.htm ГОСТ Р 51968-2002]. Термостар.
Хирургия және емдеу роботтары

Роботтар бүгінде барлық салада қолданылады. Олар адамның қолынан келетін барлық жұмысты орындай алады. Медициналық қызметкерлер мен хирургтер роботтарды емдеуше көмектесу үшін падалана бастады. 1985 жылы алғаш рет роботтың көмегімен миға операция жасалып, ол сәтті аяқталды. 1988 жылы Англияда хирургиялық робот простатит ауруымен ауыратын адамға ота жасауға пайдаланылды. *«Да Винчи» - хирургтерге инвазивті жолмен күрделі оталар жасауға мүмкүндік беретін хирургиялық робот болып табылады. Бұл робот хирургтке ептілікпен, дәлдікпен және бақылаумен қамтамасыз етеді. Ол Америка мен Еуропаның 300-ден астам ауруханасында пайдаланылады. 2005 жылдың маусымында АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы бір аураханада «Пенелопа» деп аталатын операциялық робот ісікті алып тастау операциясына қатыстырылды. Роботтардың хирургия мен медициналық терапияда пайдаланылуы аса таңсық болмаса да, әлі де сирек қолданылады. Мұның себебі - роботтардың бағасының аса қымбат болуында. Мұнымен қоса, олар көп күтім мен техникалық қызметті қажет етеді. Оның үстіне дәрігерлер және медбикелер мұндай роботтарды пайдалануға біршама жаттығулары тиіс. Хирургиялық роботты басқару үшін хирург- дәрігер басқару тетігінің жанында отырады. Қызықты деректер *Сингапур ғалымдары ми хирургиясы үшін «Гексапод» атты алты аяқты робот жасап шығарды. *Адамның қатысуынсыз, робот өткізген алғашқы ота 2006 жылдың мамырында Италияда болған. Дереккөздер
Әлеуметтік роботтар

Әлеуметтік роботтар- әлеуметтік ережелерді орындай отырып адамдармен байланыс жасайтын және сөйлесетін робот болып табылады. «Людобот»- ойын- сауық және қарым- қатынас жасауға арналған әлеуметтік робот. «Sony» компаниясы шығарған «Аибо» роботының табысынан кейін, 2000 жылдардан бастап үй роботтары жалпы мәдениетке дендеп кірді. Бірнеше өндіруші компания робот- шаңсорғыш ойлап шығарды. Үй роботтарының ішінде ең атақтысы да – 2003 жылдың соңына дейін 570 000 данасы сатылып үлгерген робот- шаңсорғыштар. «Квази», «Леонардо» және «Кисмет» - әйгілі ойыншық роботтар. «Квази» көпшілікке 2006 жылы таныстырылды. Үй роботы- тұрмыстық жұмыстар үшін пайдаланылатын робот. Үй роботтарының көптеген түрлері бар. Қызықты деректер Ғылыми фантастика жазушысы- Айзек Азимов әлеуметтік роботтарға арналған, құрамына төмендегідей шарттар кіретін нақты заңдарды ұсынды. *Робот адамға зиян келтірмеуі және өзінің әрекетсіздігімен адамға қандай да бір зақымның келуіне жол бермеуі керек. *Робот адамның бірінші заңға қайшы келмейтін барлық бұйрықтарына бағынуға тиіс. *Робот бірінші және екінші заңдарға қайшы болмайтындай етіп өзін қорғауға міндетті. Дереккөздер
Дальтонның атомистік теориясы

Дальтонның атомистік теориясы (Атомистическая теория Дальтона) - 1808 жылы Дальтон атом туралы келесі тұжырымдамаларды ұсынды: #Барлық зат өте кішкене бөлшектерден - атомдардан тұрады. # Жай заттар (элементтер) одан әрі бөлінбейтін, біріне-бірі ұқсас, басқалардан айырмашылығы бар, жай атомдардан, ал күрделі заттар (қосылыстар) "күрделі атомдардан" тұрады. "Күрделі атомдар" реакция кезінде жай заттардың атомдарына ажырайды. # "Күрделі атомдар" әр түрлі жай атомдардың азғана санына құралады. Мысалы, екі жай заттың (А және В) атомдары қосылып күрделі зат бере алады, ол "күрделі атомдардың" құрамы: АВ, А 2 В, АВ 2 т.б. болуы мүмкін, демек, екі элемент арасында бірнеше қосылыс түзілуі мүмкін. # "Күрделі атомның" салмағы оны құраушы жай атомдардың массаларының қосындысына тең. Атомдардың массасы оларды сипаттаушы қасиетінің бірі, сондықтан атомдардың салыстырмалы массасын білу қажет. Дереккөздер: С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Порей пиязы

Порей пиязы – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 100 г порей пиязында – 47 ккал бар. Порей пиязының құрамында каротин, фосфор, кальций мен A, E, B1, B2, C дәрумендері бар. Сарп ауруында және ол ғана емес Порей пиязы сарп ауруын емдеу кезінде қолданылады, несеп айдағыш әсер береді және сүт шығуын күшейтеді. Құрамындағы мол мөлшердегі минералды тұздардың арқасында бай қоректік қасиеттерге ие. Құрамындағы дәрумендерінің арқасында оны асқорыту жүйесінің қиыншылықтары кезінде қолдануға кеңес беріледі. Тазартқыш әсер береді, сондықтан тамақтан улану жағдайларында қолданылады. Суық тиген кезде көмектеседі, ағзаның төзімділігіне жақсы әсер етеді және онда бағалы эфир майлары бар. Тамаша антисептик болып табылады. Порей пиязының ежелгі әуесқойлары Порей пиязы, тіпті, ежелгі уақытта да белгілі болған, және, қатты әрі ащы дауысы үшін дәл сол көкөніске міндетті деп сенген Нерон мен Аристотель күнделікті қолданған дейді-міс. Суық тиюмен күресуде жуа пайдалы Порей пиязының күні 1 наурызда әулие Давид күні тойланады, ол Уэльс жебеушісі болып табылады, ал оның белгісі порей пиязы болып табылады. Порей пиязы Уэльс тұрғындары үшін ержүректілік белгісі болып саналады, ол саксондықтармен болған тарихи шайқастардан кейін пайда болған, ол кезде жауынгерлер жетістікке жету үшін өз сауыттарында порей пиязын алып жүрген. Осы күні Уэльс тұрғындары осы көкөніске ерекше марапат көрсетеді – көбінесе порей пиязы бар тағамдарды пайдаланады және, тіпті, оны әшекей үшін де қолданады. Порей пиязы салаттарға, сорпалар мен етке тамаша қоспа болып табылады – ол бұқтырылған, пісірілген немесе буланған болуы мүмкін. Порей пиязының танымалдылығы Порей пиязы Голландияда ең үлкен танымалдылыққа ие. Күнделікті қолданылады, ал фирмалық голландиялық тағамның бірі бұқтырылған порей пиязы болып табылады. Дереккөздер
Ойын- сауық роботтары

]] Ойын- сауық роботтары.Ойын- сауық мәдениетінде роботтар көптен бері қолданылуда. 1923 жылдан бері роботтар жұртшылыққа сахналық қойылымдар, телидар бағдарламалары, фильмдер, т.б арқылы ерекше кейіпкерлер ұсынып келеді, олар адамдардың көңілін көтеруге үлес қосуда. 1920 жылдары чехословакиялық жазушы – Карл Чапек « Росумдық әмбебап роботтар» деп аталатын ғылыми- фантастикалық пьесасын жазды. Ал 1921 жылы сол пьесасы арқылы әлемдегі ең алғашқы роботты көрерменге паш етті. Киноэкранда пайда болған алғашқы роботтың есімі- Мария. *1927 жылы австромерикалық кинорежиссер – Фриц Ланг « Метраполис» атты фильм түсірді. Мария – сол фильмдегі қарапайым, қайырымды қыз. Ал робот- Мария- қатігез, бәрін бүлдіруге бейім. Фильмде робот пен адам арасындағы жағымды және жағымсыз образдардың айқасы бейнеленеді. Адымдап жүретін «Джойбот» роботы өз ырғағымен билейді, адаммен еркін әзілдесіп әңгімелесе алатындай біршама сөздік қоры бар. Сондай- ақ робот өздігінше иіліп, кедергіден секіріп өте алады. Дереккөздер
Бадам (өсімдік)

Бадам (, бұрын — Prunus amygdalus немесе Amygdalus communis) - раушангүлділер тұқымдасына жататын жеміс (бадам жаңғағы) ағашы не әсемдік үшін өсірілетін бұта. Таралуы Ауа райы бір қалыпты жылы болатын және субтропиктік аймақта, Орта Азия мен Монголияда, Қытайдың орталық таулы аудандарында бадамның 40-қа жуық жабайы түрі өседі. КСРО-да мұның 16 түрі бар, оның екеуі жеміс үшін өсіріледі. Биологиялық сипаттамасы Бадам - жылу мен жарық сүйгіш әсемдік, қуаңшылық пен аязға да төземдінің өзі қыста 26-27°С суыққа тәзеді, ал шырын жүрген кезде гүл жаратын бүрі 19°С суықта тіршілігің тоқтатады. Сондай-ақ гүл жаруы аяқталар кездегі 2°С, ал жеміс салар кездегі 1°С суықтық бадамның одан әрі өсуіне зор зиян тигізеді. Далалық Бадам ерте гүлдейтін бұта,әсемдік үшін өсіріледі. Қарапайым бадамның биіктігі 6-10 м,жемісі тәтті не қышқылтым, дәнінде 72 % майы бар. Дәні тағам өнеркәсібінде, майы дәрі дайындау үшін пайдаланылады. Бадамды тұқымынан өсіруге не вегетативтік жолмен көбейтуге болады. Оны бақта қатар аралығын 6Х9, ңайтқыш шашылып, топырағы өнделеді, өсімдік зиянкестері мен кеселіне қарсы шаралар жүргізіледі. Бадамның көп тараған сорттары: Десертный, Ялтинский, Никитинский-62, Лангедок (Оңт. Франциядан әкелінді), Дрейк, Нонпарель (Калифорниядан әкелінді), Никитский урожайный, Чуянгинский - 51, Р.Консайский-565. Синонимдар * * * * Өндіруі Дереккөздер *
Исланд минимумы

Исланд минимумы — Атлант мұхитының солт. бөлігі тұсындағы қысымы төмен атмосфералық аймақ. Ол Гренландия мен Еуропа аралығында. негізінен Исландия аралында маңында, күшті циклондардың жиі қапталануының нәтижесінде пайда болады; орталығы үнемі ауытқып отырады: қыста көбінесе Исландия мен Оңт. Гренландия аралығында болады, кейде Варенц теңізіне қарай ауысады: жазда Дат бұғазы тұсында және Гренландияның батыс жағалауында байқалады. Орталық бөлігіндегі қысымы қаңтарда 996 мб-ден төмен июньде одан көн жоғары. Жоғарылаған сайын И. м. Солт. Американдық өте суық солтүстік-шығыс жағына қарай ауытқи береді. Дереккөздер
Исланд сагалары

Исланд сагалары — ежелгі Исландия халық эпосыпдағы прозалық шығармалар. Авторлары белгісіз И. с. мазлұныпа қарай бірнеше топқі бөлінеді. Оның ішінде ерекше орьн алатыны — рулық сагалар. Кейіпкер лері асқақ ойлы, батыр, феод.-христи андық үстемдікке әлі мойып бұрма ған, тәуелсіз болып келеді. Рулық Исланд сагаларының басқа түрінен ерекшелігі мифтік оқиғаларға құрылған шығарма лардай қиялға тізгін бермейді, әңгіме нақты өмірден алынады. Рулық сагаларға «Ньял туралы сага», «Эгиль ту ралы сага», «Греттир туралы сага т. б. жатады. И. с-ның екінші тобы -корольдар туралы сагалар. Мұнда Норвегпяның тарихы мен оны басқар-ған корольдар туралы баяндалады. Оның ішіндегі ең кұндысы—12 ғ-ға дейінгі Норвегия тарпхын баяндай-тып «Хеймскрингла» атты сага (1230). И. с-ның үшіпші тобына хрошшалық тәртіпте баяндалатын Исландия ешіскоптары мен көсемдері туралы шығармалар жатады. Епископ туралы сагалар 1200—1350 ж. жазылып, көбіне онда діни-моральдык та-қырыптар қамтылды. И. с-ндағы қалыптаскан реалистік дәстүр 14 ғ-дан бастап кеми түсті. Себебі бұл кезде рулық қоғам ыдырап, шетел үстемдігі орналған еді. Дереккөздер
Атқамінер тойы

Бала 4-5 жасқа толғанша әкесі оған тай – құнан арнап, ер тоқым, қамшы, жүген даярлап қояды. Атқамінер тойы көбіне жаз айларында болады. Ел жиналғаннан кейін баланы өзіне арнаған тай немесе құнанына мінгізіп, қуаныш қылады. Тойда айтылатын тілектер, берілетін бата жыр түрінде болады: Ақ тілеік, ақ тілек, Атқа тоқым сал, тілек. Жасыңнан малды баға біл, Атқа жақсы шаба біл. Өнеге, өнер таба біл, Аймағыңа жаға біл. Тең құрбыңның алды бол, Мінеки, атқа міндің – Ашылды жол. *Атқамінер тойы баланың ержеткені, өскені, азамат болғандығының белгісі болып саналған. Бұл той балаға да үлкен жауапкершілік артып, сана- сезімнің оянуына, тез есеюіне әсер еткен. Дереккөздер
Николай Николаевич Красовский

Красовский Николай Николаевич (07.09.1924 жылы туған, Свердловск) – механика мен басқару процестері саласындағы совет ғалымы, КСРО ғылым академиясының академигі. 1954 жылдан КОКП мүшесі. Урал политехyникалық институтын бітірген (1949). 1957 жылдан осы институттың, 1959 жылдан Урал университетінің профессоры. 1970 жылдан КСРО ғылым академиясының математика және механика институтының директоры. Негізгі еңбектері қозғалыстың орнықтылық теориясы мен басқару жүйесінің динамикасына арналған. Ол Ляпуновтың функциялар методын жетілдірді. Дереккөздер
Рихард Мартин Вильштеттер

(13.08.1872-03.08.1942) Неміс химик-органик. 1894 жылы Мюнхен университетін бітірген (философия докторы). 1894-1905 және 1916-1925 жылдары осы университеттің оқытушысы (1902 жылдан бастап профессор болған), 1905-1912 жылдары - Цюрих Жоғары техникалық мектебінде, 1912-1915 жылдары Берлинде Кайзер Вильгельмнің химия институтының директоры болып жұмыс істеген. 1925 жылдан бастап Мюнхенде өз үйіндегі зертханасында зерттеулер жүргізген. 1939 жылы Цюрихке эмиграцияға жөнелді. Негізгі еңбектері табиғи қосылыстардың химиясы мен биохимиясына жатады. 1897 жылы кокаинның құрылысын анықтады. 1898 жылы тропилиден құрылысын анықтап, 1901 жылы осы көмірсутекті синтездеген. 1901-1905 жылдары тропин тобының алкалоидтерінің өзара айналымын зерттеген, экгонин құрылымын анықтаған, тропидиннен тропин aлған, тропиннің формуласын тапқан, тропинионды синтезедеген. 1905 жылы гранат алкалоидін - псевдопельтьеринді зерттеген. 1907-1910 жылдары алғаш рет А.Штольмен бірге кристалдық хлорофилді бөліп, хлорофилл α формуласын және оның жеке фрагменттерінің құрылысын анықтаған. 1907 жылы циклобутанды, 1910 жылы циклооктенді және 1911 жылы циклооктатетраенді синтездеген. Хинондарды, хинониминдерді, пиронның туындыларын, цикді 4- және 8- мүшелі көмірсутектерді түйіндес қос байланыстар мен қосылыстардың түсі арасындағы байланысты анықтау мақсатында зерттеген. 1904 жылы о-бензохинонды алу тәсілін жетілдірген. 1813 жылы қанның қызыл пигментін бөліп оның табиғатын анықтаған. Көптеген гүлдер мен жемістердің бояғыш заттарын бөліп зерттеген, ең маңызды антоциандарды - пеларгонидинді, дельфининді, цианидинді синтездеген. 1918 жылдан бастап ферменттерді зерттеген; амилазаны, пероксидазаны, сахарозаны, липазаны бөліп алған. Г.Эйлер-Хельпинмен бірге 1922 жылы ферменттердің бөлшектері химиялық активті топпен коллоидты тасығыштан құралған деген түсінікті енгізді. Кокаиннің 18-сатылы синтезі туралы 1923 жылы жариялады. 1929 жылы целлюлоза гидролизін жүргізіп, жеке полисахаридтерін бөлді. Гемиеннің құрылысын зерттеген. 1924-1926 жылдары неміс химия қоғамының президенті болған. Бірқатар ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдарының мүшесі болған. 1929 жылдан КСРО ғылым академиясының құрметті мүшесі, 1915 жылы Нобель сыйлығының лауреаты болған. Дереккөздер: С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Тізбекті қамшы

Тізбекті зымыран кейбір азиялық елдерде әскери ойындарда пайдаланылды. Әсіресе қытайлықтар дәстүрлі үші әскери өнеріне қосымша ретінде қолданады. Ол бірнеше металл біліктен құрылады. Олардың ұшы бір-біріне жалғасып, тізбек құрады. Әдетте, қамшының бір ұшында металдан жасалған найза болады, екінші ұшында металдан бекітілген тұтқасы бар. Тізбекті қамшыға жалғанған жалау оның көркін ашады және қамшы әуеде қалықтап ұшқанда ысқырған дыбыс шығарады. Пайдаланушы өзін кездейсоқ ұрып алса да, жалаудың арқасында зақымдану мүмкіндігі азаяды. Дереккөздер 1100 қызықты деректер.
Краснознаменка ауданы

Краснознаменка ауданы – Целиноград облысының оңтүстік-батыс жағындағы әкімшілік аудан. Ол 1970 жылы Атбасар мен Қорғалжын аудандарын шағындауға байланысты құрылды. Жері 7,1 мың км². Халқы 16,4 мың (1973). Ауданда 11 сельсовет бар. Орталығы – Краснознаменка селосы. Краснознаменка ауданы Сарыарқаның орталық бөлігіндегі Есіл мен Теңіз көлінің аралығындағы су айырықта. Жері негізінен жарық, тек оның орталық бөлігі сайлы-жыралы, белесті. Пайдалы қазындылардан гипс, кұм, гипсті саз кездеседі. Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы ыстық.. 1973 жылы Краснознаменка ауданында білім беретін 22 мектеп, 1 ауылдық жастар мектебі, 5 кино қондырғы бар аудандық мәдениет үйі мен клуб, 29 кітапхана, 5 учаскелік аурухана мен емхана, 14 фельдшерлік-акушерлік пункт, 15 балалар бақшасы болды. Дереккөздер