kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Үлкен Алматы бөгеті

Үлкен Алматы Бөгеті, Үлкен Алматы өзенінің аңғарында тұрғызылған. Алматы қаласына қауіп туғызатын сел тасқынын бөгейді. Бөгеттің жобасын С.Я. Жук атындағы “Гидропроект” институтының Қазақ бөлімшесі 1974 — 75 ж. жасады, құрылысы 1976 — 79 ж. жүргізілді. 1980 ж. пайдалануға берілді. Бөгеттің биіктігі 40 м, жалпы ұзындығы 422 м, оның ішінде бітеу бөлігі 282 м, сел ағызатын бөлігі 140 м. Бөгеттің бітеу бөлігі дөңбектас-малтатастан үйілген бөгеттен және оның ернеуінде тұрғызылған темір-бетонды тіреуші үстемеден тұрады. Сел тасқынының артық көлемін бөгет арқылы өткізіп жіберу үшін түрлі ағызушы қондырғылар жүйесі жасалған. Бөгеннің сыйымдығы 8,2 млн. м3. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Ботайтөбе

Ботайтөбе – ежелгі қаланың орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Отырар ауданы Шәуілдір ауылының солтүстік-батыс жағындағы Қоғам қыстағынан 2 км, ежелгі Алтынтөбе орнынан оңтүстік-батысқа қарай 1,5 км жерде. Сипаты 1969-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. Сыртқы көрінісі солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан (ұзындығы 50 м, ені 30 м, биіктігі 4,2 м, төбесінің көлемі 30х15 м) жұмыртқа тәрізді шоқы. Қаланың орталық қорғанына жүргізілген қазба жұмыстары барысында, төменгі және жоғары мәдени қабаттарынан тұрақжайлар орны ашылды. Алынған қыш ыдыстардың жасалу тәсілдері мен пішімдеріне қарағанда, қала тіршілігі бір-біріне жақын екі кезеңге жататындығы анықталды. Астыңғы мәдени қабаттан алынған ыдыстар Ботайтөбенің көрші жатқан Қостөбе, Шаушықұмтөбе сияқты IV-VI ғасырларда болғанын көрсетсе, үстіңгі мәдени қабаттан алынған көзелер ежелгі Көкмардан қаласы жұртымен (VII-VIII ғасырлар) мезгілдес екеніне дәлел бола алады. Дереккөздер
Лоренцо Бернини

Джованни Лоренцо Бернини (итал. Giovanni Lorenzo Bernini; 7 желтоқсан 1598, Италия, Неаполь — 12 қараша 1680, Рим) — итальян сәулетшісі, мүсінші. Барокконың аса көрнекті өкілі. Рим қаласын көркейтуге көп еңбек сіңірді, ғибадатханалар мен сарайларды қайта салуға қатысты, мүсін-ескерткіштермен безендірді. Кең тыныстылық пен салтанаттылық, бай нақыш, ғимараттарға көрік берер жарық әсерін ұтымды әрі еркін пайдалану, бірнеше өнер түрінің біртұтас синтезін жасау Бернинидің сәулетшілік шығармашылығына тән қасиет. Римдегі Әулие Петр алаңының ансамблі (1657 — 63) мен Санта-Андреа аль-Квиринале шіркеуі (1653 — 58) осының дәлелі. Бернини сәулет және мүсін өнерлерін түрліше әдістерді (бояу, алтын жалату, жарық қасиетін пайдалану) қолданып, ұтымды үйлестірді. Ол серпімді қимылды, ішкі сезім сырларын нәзік бейнелеу арқылы мүсін өнерін кемелдендіре түсті (“Давид”, 1623; “Аполлон мен Дафна”, 1622 — 25, Рим). Бернинидің асқан шеберлігі мен бай қиялы су ататын хауыздар жасаудан көрінді (Барберини алаңындағы “Тритон хауызы”, 1623 — 37; Навон алаңындағы “Төрт өзен хауызы”, 1648 — 51, т.б.). Бернини шығармалары 17 — 18 ғасырлардағы еуропалық өнерге үлкен ықпал етті. Галерея Дереккөздер
Ақысыз оқыту

Ақысыз оқыту — Қазақстан Республикасының мемлекеттік оқу орындарындағы азаматтарға тегін орта және жоғары білім беру жүйесі. “Білім беру туралы” заңда (1992 ж. 18 қаңтар): “Білім беруді мемлекеттік қаржыландыру Қазақстан Республикасы азаматтарының білім алу жөніндегі мемлекеттік кепілдіктерінің негізі болып табылады. Білім беру мекемелерін қаржыландыру дүниежүзілік деңгейде бағдарланған, бір оқушыға жұмсалатын нақты шығындарды біртіндеп ұлғайта беру принципін негізге ала отырып білім беру мекемелерінің әрбір түрі және типі бойынша әрбір оқушыға, тәрбиеленушіге, студентке есептелетін белгіленген мемлекеттік нормативтерге сәйкес жүзеге асырылады. Нормативтердің абсолютті мөлшерлері инфляция қарқындарына сәйкес жүйелі түрде индекстеліп отырады” деп көрсетілген (38-бап. Білім беру жүйесін қаржыландыру.) Осы заңның 3-бабында білім берудің мемлекеттік стандарттары шегінде білім беру қызметтерінің тегіндігі білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың басты принциптерінің бірі ретінде аталған. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Үлкен Алматы мұздығы

Үлкен Алматы мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздық. Үлкен Алматы өзенінің бастауында, Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 15 км жерде. Мұздықты 1916 жылы өлкетанушы В.Д. Городецкий ашқан. Аумағы Бұл алапта 49 мұздық бар. Олардың жалпы ауданы 39,5 км 2 , ашық тілі 15,5 км 2 . Мұздық алабындағы биік шың — Жас гвардия шыңы (4400 м). Мұздықтың орташа мұзқар сызығы 3830 м, ол төменде 3600 м биіктікте бітеді. Мұздықтан төмен жатқан моренаның жалпы аумағы 8,0 км 2 , соңғы жылдарда мұздықтың ауданы қысқаруда. Жыл сайын Үлкен Алматы өзеніне 30,0 млн м 3 су береді. Дереккөздер
Роберт Бернс

.]] Бернс Роберт (25 қаңтар 1759, Шотландия, Эр қаласы, Аллоуэй қыстағы — 21 шілде 1796, Дамфрис) — шотланд ақыны, фольклоршы, ағылшын мен шотланд тілінде жазылған көптеген поэмалар мен өлеңдердің авторы. Отбасы Шаруа отбасында туған. 1707 ж. Англияның қарамағына кірген Шотландияның аграрлық-өндірістік төңкерістерді бастан кешуі болашақ ақынға үлкен әсер етеді. Өздігінен ізденіп, білім алады. 15 жасынан өлең жазады. “Екі бақташы” (1784), “Әулие Виллидің дұғасы” (1785) поэмалары көпшілікке қолжазба күйінде тарап кетеді. 1786 ж. “Шотланд диалектісінде жазылған өлеңдер” (1786) деген бірінші кітабы жарық көрді. Ақын онда өз сезімдері, ойлары, өмірі жайлы сыр шертеді. 1787 ж. Эдинбургке келген соң, оның екінші жинағы жарияланады. Ақын көп жылдар бойы туған халқының фольклорын жинаумен айналысады. 18 ғасырдың аяғындағы француз революциясына үн қосып, “Бостандық ағашы” өлеңдер циклін жазады. Адам құқығы мәселелерімен айналысқаны үшін қуғынға ұшырайды. Бернс поэзиясына ирония, сарказм, лиризм, юмор тән. Әдебиетке қосқан үлесі 15 жасынан өлең жаза бастаған ақын “Екі бақташы” (1784), “Әулие Виллидің дұғасы” (1785) атты поэмаларын жарыққа шығарады. Аталған шығармалар оқырмандардың қызығушылығын тудырып, көпшілікке қолжазба күйінде тарап кетеді. 1786 жылы “Шотланд диалектісінде жазылған өлеңдер” (1786) деген бірінші кітабы жарық көрді. Ақын онда өз сезімдері, ойлары, өмірі жайлы сыр шертеді. 1787 жылы Эдинбургке келген соң, оның екінші жинағы жарияланады. Ақын көп жылдар бойы туған халқының фольклорын жинаумен айналысады. 18 ғасырдың аяғындағы француз революциясына үн қосып, “Бостандық ағашы” өлеңдер циклін жазады. Адам құқығы мәселелерімен айналысқаны үшін қуғынға ұшырайды. Бернс поэзиясына ирония, сарказм, лиризм, юмор тән. Оның өлеңдерін Қуандық Шаңғытбаев, Өтежан Нұрғалиев сынды бірнеше қазақ ақыны тәржімалаған Аудармалары * Қазақ тілінде: Қ. Шаңғытбаев, Ө. Нұрғалиев қазақ тіліне аударған. Дереккөздер
Халықаралық валюта-несие ұйымдары

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ВАЛЮТА-НЕСИЕ ҰЙЫМДАРЫ — мемлекеттер арасындағы валюталық, қаржы-несие қатынастарын реттеу, мемлекеттердің экономикалық дамуына жәрдемдесу, несие көмегін беру мақсатымен мемлекетаралық келісімдер негізінде құрылған халықаралық қаржы ұйымдары. Мұндай ұйымдардың қатарына Халықаралық есеп айырысу банкі, Халықаралық валюта қоры, Халықаралық даму қауымдастығы, Халықаралық жаңғыру және даму банкі, Халықаралық қаржы корпорациясы, Еуропа инвестиц. банкі, аймақтық халықар. даму банкілері жатады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Халықаралық бизнес

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БИЗНЕС — түрлі мемлекеттердің фирмалары бірлесіп қатысатын және халықаралық капитал пайдаланылатын кәсіпкерлік қызмет. Пайда алу мақсатымен жүзеге асырылады және халықар. экон. аяда қолданылады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Фенол-Альдегид шайырлары

Фенол-альдегид шайырлары, фенол шайырлары – фенол қатарын (фенол, крезол, ксиленол) альдегидтермен (формальдегид, ацетальдегид, фурфурол, т.б.) катализатор қатысында поликонденсаттау арқылы алынатын термореактивті және термопласты өнімдер. Фенол мен альдегидтердегі химикалық байланыстар мен катализаторларға сәйкес новолакты және резольды Фенол-альдегид шайырлары алынады. Новолакты шайырлар – термопласты: қыздырғанда еру, балқу қасиетін сақтап, өзгерусіз қалады. Оларды фенолды альдегидпен (фенол көп болғанда) қышқыл катализаторлар қатысында поликонденсаттау арқылы алады. Резольды шайырлар – термореактивті: қыздырған кезде балқымайтын, ерімейтін күйге өтеді. Оларды фенолды альдегидпен (альдегид көп болғанда) сілтілік катализаторлар қатысында поликонденсаттап алады. Фенол-альдегид шайырларының көбі электр өткізгіштік қасиеті жоғары, химикалық тұрақты, механикалық берік болады. Олар әр түрлі пластмассалар, жасанды желім, сыр алуда кеңінен қолданылады. Фенол-альдегид шайырларының негізінде техникада қажетті көптеген заттар мен көп қабатты пластмассалар (текстолит, гетинакс, шыны текстолит), фаолит, волокнит, т.б. дайындалады. Фенол-альдегид шайырларының өндіріс үшін маңыздылары фенол-формальдегидті және фенол-фурфуролды шайырлар. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Үлкен Алматы Станицасы

Үлкен Алматы Станицасы — 19 ғасырдың ортасында салынған әскери қоныс. Сібір казак әскерлерінің 6 — 9 полктерінің казактары Верный әскери қамалы маңында 1855 ж. шілдеде қоныс теуіп станицаның іргесін қалады. Келесі жылдары станицаға Тобыл мен Томск губернияларынан көшкен казактар мен шаруалар келді. 1860 ж. станица тұрғындарының саны өсіп, жер аумағы ұлғайды. Соған байланысты станицаның оңтүстік жағы Үлкен Алматы Станицасы, солтүстік Кіші Алматы станицасы болып екіге бөлінді. 1867 ж. Жетісу казак әскерлері құрылғаннан кейін Үлкен Алматы Станицасында қамал салынды, оның станица атаманы, жиналысы, соты болды; бұлар тікелей Жетісу генерал-губернаторына бағынды. Үлкен Алматы Станицасы 1917 ж. Верный қаласының құрамына кірді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Мәрмәр теңізі

Мәрмәр теңізі , аты ақ мәрмәрдің бай өндірісі болған аралға байланысты шыққан, грекше Пропонтида (Propontіs, pro — алдыңғы және pontos — теңіз) — Атлант мұхитының Еуропа мен Кіші Азияның аралығындағы жерорта теңізі. Солтүстігінде Босфор бұғазы арқылы Қара теңізбен, оңтүстігінде Дарданелл бұғазы арқылы Эгей теңізімен жалғасады. Ауданы 11472 км². ұзындығы 280 км, енді жері 80 км. Суының орташа көлемі 4 мың км3, ең терең жері 1273 м. Еуропа, Азия және Африка құрылықтарын бөліп тұратын жер қыртысының ірі жарылыстарынан пайда болған. Ірі аралдары — Мәрмәр, Принц, тағыда басқа. Ердек, Бандырма, Гемлік шығанақтары бар. Мәрмәр теңізіне Симав, Қожабаш өзендері құяды. Суы қатпайды, беткі қабатының орташа температурасы 9ӘС, ал жазда 29ӘС-қа дейін жетеді. Мәрмәр теңізінің гидрологиялық режимі бұғаздары арқылы Қара және Эгей теңіздері суының алмасуына байланысты. Тұздалуы солтүстігінде 20%, оңтүстігінде 25 — 26%. Флора мен фаунасы Жерорта теңізіне ұқсас. Теңізден балық (скумбрия, сардины, тағы да басқа) ауланады. Мәрмәр теңізі арқылы Қара теңізден Жерорта теңізіне өте маңызды су жолдары өтеді. Жағалауында Ыстанбұл, Ізмір портты қалалары және курорттар орналасқан. Дереккөздер
Халықаралық үкіметтік ұйымдар

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР — үкіметаралық келісім негізінде құрылмаған кез келген халықаралық ұйымдар. Ұлттық қоғамдық ұйымдар, басқа да заңды тұлғалар мен жеке адамдар, сондай-ақ қалалар, ғылыми мекемелер ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР-ға мүше бола алады. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАРхалықар. құқықтың немесе ұлттық құ-қықтың субъектілері болып табылады. Мұндай ұйымдар, көбінесе саяси, экон., ғыл.-тех., мәдени, гуманитарлық, т.б. салаларда халықар. ынтымақтастықты дамытуға жәрдемдесу мақсатымен құрылады. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР-дың сипатты белгілері: пайда алу мақсатының болмауы, әрі кеткенде бір мемлекеттің мойындауы немесе халықар. үкіметаралық ұйымдардың жанындағы кеңес беру мәртебесінің болуы, бірер елден ақшалай қаражат алуы. Жасырын қоғамдар, жабық клубтар мен өзге де осы сияқты бірлестіктер ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР ретінде қаралмайды. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР қызметкерлер жалдау туралы шарттар жасасуға, жылжитын және жылжымайтын мүлікті иеленуге, соттарда, төрелік соттарда сөз сөйлеуге құқылы. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР халықар. үкіметаралық ұйымдармен тығыз байланыс жасай алады. БҰҰ-ның Экон. және әлеум. кеңесінің, БҰҰ-ның басқа да бірқатар мамандандырылған мекемелерінің жанында ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙҮКІМЕТТІК ҰЙЫМДАР-ның кеңес беру мәртебесіне ие болуы мүмкін. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Бернулли сандары

Бернулли сандары — дәрежелері бірдей натурал сандардың түріндегі қосындысын есептеу кезінде швейцариялық ғалым Я.Бернулли тапқан (1713) В 0 , В 1 , В 2 , ... рационал сандар тізбегі (мұндағы — биномдық коэффициенттер, n0, 1,..., m1, 2, ...). В 1 -ден басқа тақ нөмірлі Бернулли сандары нөлге тең, ал жұп нөмірлі Бернулли сандарының таңбасы ауысып отырады (мысалы, алғашқы Бернулли сандарының мәндері мынадай: В 0 1, В 1 –1/2, В 2 1/6, В 3 0, В 4 –1/30, В 5 0, В 6 1/42, В 7 0, В 8 –1/30, В 9 0). Бернулли сандарын есептеуге мүмкіндік беретін рекурренттік қатынастың түрі: В 0 =1, n2. Бернулли сандары математикалық анализде, сандар теориясында, жуық есептеулерде кеңінен қолданылады. Бұл сандар алғашқы рет келесі қосындыны есептеу барысында пайда болды: : Рекурренттік формуласы Бернулли сандарын есептеу үшін келесі рекурренттік формула бар: : : Қасиеттері * Тақ нөмірлі Бернулли сандары, -ден басқасы, нөлге тең, ал жұп нөмірлі Бернулли сандарының таңбалары алма кезек ауысып тұрады. * Бернулли сандары Бернулли көпмүшеліктерінің коэффициенттеріне болғанда тең болады: : *Бернулли сандары Элементар функцияларды көрсеткішті қатарларға жіктегендегі коэффициенттерде кездеседі. Мысалы: ** Бернулли сандары үшін қатарлар өндіруші функциясы: **: , ** , ** . * Эйлер Бернулли сандары мен Риман дзета-функциясы ζ(s) арасындағы байланысты s = 2k үшін тапқан: :: : Осыдан: :: барлық n үшін. * Дереккөздер
Халықаралық бейбітшілік сыйлықтары

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БЕЙБІТШІЛІК СЫЙЛЫҚТАРЫ, 1949 жылдың сәуір айында Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүзілік 1-конгресінде бекітілген. Бұл сыйлықтарды беру туралы регламент Бейбітшілікті жақтаушылардың дүниежүз. конгресінің тұрақты к-тінің 2-сессиясында (1949 ж. 28 — 31 қазанда Римде өткен) қаралды. Х. б. с-н Дүниежүз. бейбітшілік кеңесі ғылым, мәдениет және өнер қайраткерлеріне халықтар арасында бейбітшілікті нығайтуға ықпал жасаған ғыл. жұмыстарға, әдебиет пен өнер саласындағы үздік еңбектерге немесе бейбітшілікті уағыздайтын фильмдер үшін беріп отырады. Дүниежүз. бейбітшілік кеңесі 1951 ж. сыйлықтың үш түрін: Құрметті Халықар. бейбітшілік сыйлығын, Халықар. бейбітшілік сыйлығын және Бейбітшіліктің Алтын медалін бекітті. Бейбітшіліктің Алтын медалі 1959 жылдан бастап Жолио-Кюри атынд. Бейбітшіліктің Алтын медалі деп аталады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Халықаралық банк қызметі

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БАНК ҚЫЗМЕТІ — халықаралық экономикалық қатынастарды дамыту және ел банкілерінің әлемдік нарықтағы жайғасымын нығайту мақсатымен кең ауқымда жүргізілетін банк операциялары мен көрсетілетін банк қызметтері. Оның дамуына жол ашатын алғышарттар: әлемдік экономиканың жаһандануы, дүниежүз. шаруашылықтың қалыптасуы, банкінің барынша жоғары пайда табу жолдарын іздестіруі және Х. б. қ-не ынталандыратын ұлттық заңнаманың болуы. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Халықаралық әуе тасымалы

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘУЕ ТАСЫМАЛЫ — жүктің немесе жолаушылардың жөнелтілетін жері мен баратын жері тиісінше 2-елдің аумағында орналасқан, сондай-ақ басқа мемлекеттің аумағында қонып, ұшуы көзделген болса, жөнелтілетін жері мен баратын жері 1-елдің аумағында орналасқан әуе тасымалы. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Станислав Ильич Мордвинцев

Станислав Ильич Мордвинцев (18.12.1934, Тәжікстан, Душанбе ) – Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшісі (1978 жылы). * 1958 жылы Мәскеу архитектура институтын бітірген. * “Қарағандыгорсельпроект” институтында бас архитектор, Қазақстан архитекторлар одағының Қарағанды бөлімшесінің төрағасы қызметінде болды. Мордвинцев жобасы бойынша Қарағанды қаласында облыстық кәсіподақ кеңесінің үйі (1960), “Степной” экспериментті ықшамауданы, “Майбұлақ” профилакторийі (1982), т.б. салынды. * “Қарағанды қалалық-селолық жобалау” (1989 жылдан “Қарағанды азаматтық құрылыс жобалау”) институтында жұмыс істеп, “Гүлдер”, “Орбита” ықшамаудандарының жобасын жасауға қатысты. Марапаттары Қарағанды қаласының жаңа жобасын сызып, құрылысты салуға қатысқаны үшін ҚазКСР-і Мемлекеттік сыйлығын алды. Дереккөздер
Халықаралық әскери трибунал

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘСКЕРИ ТРИБУНАЛ — екінші дүниежүзілік соғыс қылмыстыларын жазалу жөніндегі халықаралық сот органы. #) Гитлершілердің айуандық әрекеттері үшін жазалау туралы 1943 жылғы Декларацияға сәйкес ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘСКЕРИ ТРИБУНАЛ еур. елдердегі басты әскери қылмыстыларды жазалауға арналып КСРО, АҚШ, Ұлыбритания және Франция үкіметтерінің 1945 ж. 8 тамызда Лондон келісімі бойынша құрылды. Келісімнің жарғылық ережелері фаш. ұйым мүшелерімен басты әскери қылмыстыларды бейбітшілікке, адамгершілікке қарсы қылмыстық және агрессиялық әрекеттері үшін соттап, жазалауға құқық берді. Трибуналды құрған 4 мемлекеттің үкіметтері Х. ә. т. құрамына бір-бір мүше, оның орынбасарын және бас айыптаушы тағайындады. Трибуналдың шешімі көпшілік дауыспен қабылданып, істі тергеу, қылмыстыларды айыптау айыптаушылар к-тіне жүктелді. 1945 ж. 9 қазанда Х. ә. т. ұйымдастыру мәжілісін Берлинде өткізіп, фаш. Германияның басты-басты соғыс қылмыстыларының процесін Нюрнберг қ-нда (Германия) өткізуге ұйғарды (қ. Нюрнберг процесі). #) Одақтастардың келіссөздері негізінде Қиыр Шығыс үшін ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ӘСКЕРИ ТРИБУНАЛ 1946 ж. 19 қаңтарда Токиода (Жапония) құрылды. Трибуналға 11 мемлекет (КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Қытай, Австралия, Канада, Нидерланд, Жаңа Зеландия, Үндістан, Филиппин) өкілдері қатысты. Сот процесі Жапонияның басты соғыс қылмыстыларын жазалауға арналды. Бас айыптаушы одақтастардың Жапониядағы қарулы күштерінің бас қолбасшысы болды, ал айыптаушының көмекшілерін (іс жүзінде) трибуналға қатысқан мемлекеттер тағайындады; қ. Токио процесі. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Мореналық жер бедері

Мореналық жер бедері – мұздықтар әсерінен пайда болған аккумуляттық жер бедері. Жазықтағы Мореналық жер бедері бірнеше түрге ажыратылады: төбелі ойыстық жер бедері (аралығында көлшіктер жиі кездесетін, ретсіз топталған белестер), мореналық жазық (негізінен моренадан түзілген тегістік), шеткі мореналық қырқалар жер бедері (аралығы аңғар тәріздес ойыспен, кішігірім өзен-көлмен бөлінген, қатар жатқан және көбіне доғаша иілген қырқалар тобы), друмлиндік жер бедері (бұрынғы мұздықтардың жылжу бағытына қарай созылған, аса биік емес сопақша төбелер шоғыры). Таулы өлкеге жағалық морена, шеткі морена қыр-қасы, сондай-ақ ретсіз топталған төбелі-ойысты мореналық жер бедері тән. Дереккөздер
Алабота (көл, Ертіс алабы)

Алабота – Солтүстік Қазақстан облысындағы Тайынша ауданының шығысында, Ертіс алабында орналасқан тұйық, тұзды көл. Гидрографикасы Аумағы 22,4 км 2 . Су жиналатын алабы 2270 км 2 . Алаботаға оңтүстігінен Жарық, Жаңасу өзендері құяды. Батыс, солтүстік және шығыс жағалауы жарлы, оңтүстік батпақты, қамысты келеді. Қарашада суы қатып, сәуірдің 2-онкүндігінде мұзы ериді. Кәсіптік маңызы Көлден алабұға, шортан, табан балық ауланады. Дереккөздер
Алабұға тәрізділер

Алабұға тәрізділер — сүйекті балықтардың бір отряды. Алабұға тәрізділердің қазба қалдықтары жоғары бор кезеңінен сақталған, көптеген түрі эоцен дәуірінде тіршілік еткен. Алабұға тәрізділер бүкіл дүние жүзі суларында таралған. Олар өзендерде, теңіздерде тіршілік етеді, сондай-ақ өзендерден теңіздерге өрістеп шығатын жартылай өткінші түрлері кездеседі. Алабұға тәрізділердің ғылымда 149 тұқымдасы, шамамен 1200-дей туысы және 6500-дей түрі белгілі. Денелерінің ұзындығы бірнеше см-ден 4-5 м-ге дейін жетеді де, ал салмағы 10-12 кг-нан асады. Арқа қанаты үшкір тікен тәрізді және жұмсақ екі бөліктен тұрады. Бұл мүшелері кейбір түрлерінде қосылып кетеді, ал кейбіреулерінде жеке болады. Торсылдағы ішегімен жалғаспайды. Қазақстанда кәсіптік маңызы бар көксерке, берш, кәдімгі алабұға, балқаш алабұғасы сияқты түрлері тараған.
Мори

Мори (1921 жылы туған) — жапондық түркітанушы ғалым. Токио университетін бітірген (1945). Хоккайдо (1952), Токио университеттерінде профессорлық қызмет атқарды (1965). Түркі халықтарының тарихы туралы зерттеу еңбектері үшін докторлық ғылыми дәрежесін алған. Оның “Орта Азия мен Моңғолияға саяхат” естелігі (1965), “Көне түркі халықтары тарихынан зерттеулер” (1967), “Ат жалындағы халықтың тарихы – тарихтағы солтүстік дилер туралы шежіре” (1972), “Ерте заман көшпелілер империясы” (1976), “Орта Азия тарихы” (1986), т.б. еңбектері қазақ халқының тарихын зерттеушілер үшін құнды дүниелер. Дереккөздер
Бернулли заңы

Бернулли теңдеуі — гидромеханиканың негізгі теңдеулерінің бірі. Бұл теңдеуді швейцариялық ғалым Д. Бернулли (1700 — 1782) өзінің 1738 жылы Страсбургте жарық көрген “Гидродинамика” деген еңбегінде тұжырымдаған. #Бернулли теңдеуі біртекті ауырлық күші өрісіндегі сығылмайтын сұйықтықтың бірқалыпты қозғалысы үшін төмендегіше өрнектеледі: : : — сұйықтық тығыздығы, : — сұйықтық жылдамдығы, : — белгілі бір горизонталь жазықтықтан бастап есептелетін сұйықтық бөлшектерінің биіктігі, : — сұйықтық қысымы, : — еркін түсу үдеуі. (1) теңдеудің сол жағындағы алғашқы екі мүшесінің қосындысы сұйықтықтың (бірлік массаға қатысты) толық потенциалдық энергиясына, ал үшінші мүшесі сұйықтықтың кинетикалық энергиясына тең. Демек, тұтас алғанда теңдеу қозғалыстағы сұйық ағыны үшін механикалық энергияның сақталу заңын өрнектейді әрі , р және һ арасындағы негізгі тәуелділікті белгілейді. Бернулли теңдеуін төмендегіше түрде де өрнектеуге болады: : немесе : , (2), мұндағы m = — сұйықтықтың меншікті салмағы. (1) теңдіктегі барлық қосылғыштың ұзындық өлшемдері бар және олар сәйкес түрде геометриялық (нивелирлік), пьезометрлік және жылдамдық биіктігі деп, ал (2) теңдіктегі барлық қосылғыштың қысымдық өлшемдері бар және олар сәйкес түрде салмақтық, статикалық және динамикалық қысым деп аталады. Идеал газ үшін : (ток сызықтары бойында тұрақты) мұндағы : — газдың адиабаттық тұрақтысы : — газдың нүктедегі қысымы : — газдың нүктегі тығыздығы : — газдың ағу жылдамдығы : — еркін құлау үдеуі : — салыстырмалы координаттар басынан биіктігі Біртекті емес өрісте қозғалса гравитациялық өріс потенциалымен алмастырылуы керек. Бернулли заңының термодинамикасы Статистикалық физикадан адиабаттық ағыста ток сызықтарында келесі шамалар тұрақты болады: : мұндағы — масса бірлігініңэнтальпиясы, — күш потенциалы. Жалпыланған Бернулли теңдеуінде (1) және (3) түріндегі теңдеулер сақтала отырып, олардың сол жағына үйкеліс күшінің жұмысы мен гидравликалық кедергіге жұмсалатын жұмыс, сондай-ақ, сұйықтықтың не газдың механикалық жұмысы (компрессордың не турбинаның жұмысы) өз таңбасымен қосылады. Жалпыланған Бернулли теңдеуі гидравликада, машина жасауда, т.б. кеңінен қолданылады.ы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том Дереккөздер
Бостон әсемдік өнер музейі

Бостон әсемдік өнер музейі— АҚШ-тың ірі көркемөнер мұражайларының бірі. 1870 ж. негізі қаланған. Мұнда Ежелгі Мысыр, Рим, Рим мүсін өнерінің, ортағасырлық Қытай, Жапония, Үндістан және т.б. Азия елдері өнерінің, сондай-ақ, Америка мен Еуропаның бейнелеу және сәндік-қолданбалы өнерінің туындылары сақтаулы. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Морион

Морион (немісше Morіon, латынша mormorіon – қара түсті кристалл) – кварцтың бір түрі; кристалдарының түсі түтін тәрізді қара және қою қара. 250 – 300ӘС-қа дейін қыздырғанда түссізденеді. Техникада түссізденген Морион жиі қолданылады. Ол гидротермальды желілерде, граниттік пегматиттер мен грейзен ұяларында кездеседі. Кен орындары Канада, АҚШ, Бразилия, Ресей, Қазақстанда (Орал, т.б.) бар. Дереккөздер en:Smoky quartz#Morion
Морозов Сергей Александрович

Морозов Сергей Александрович (2.8.1905, Семей қаласын – 1983, Мәскеу) — Қазақстан фотоөнерінің дамуына елеулі үлес қосқан фотосуретші. 1930 жылы Мәскеуде Жоғарғы әдеби курсты бітіріп, журналистік қызметпен айналысқан. 1947 жылы Т.Бигелдинов жайлы өмірбаяндық кітапшасын жариялады. Баспасөзді фотосуреттермен безендіру жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізді. “Орыстың бірінші фотограф суретшілері” (1952), “Кеңестік көркем фотосурет” (1958), “Шығармашылық фотосуреттер” (1985) атты монографиялары жарық көрді. Морозов еңбектерінде Қазақстан тарихына, тарихи ескерткіштеріне байланысты фотосуреттер, Қазақ фотоөнеріне байланысты мол мағлұматтар жинақталған. Дереккөздер
Мортық

Елді мекендер: * Мортық – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл. * Мортық – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Мортық – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік.
Бостандық көтерілісі

Бостандық көтерілісі — Кеңес үкіметінің зорлық-зомбылығына қарсы 1929 жылы 27–30 қыркүйекте Сырдария округінің Бостандық ауданында (қазір Өзбекстан аумағында) орын алған жергілікті халықтың наразылық қимылдары. Кеңес үкіметінің астық даярлау науқанында ауыр салықтар салуы, басшылардың зорлық-зомбылығы аудандағы қазақтарды, өзбектерді, қырғыздарды ашуландырды. 1929 жылы 27 қыркүйекте Піскем ауылында ашынған халық ауылдық кеңес төрағасы Т.Дадабаевтың үйіне басып кіріп, оны өлтіреді. Бостандық көтерілісін ұйымдастыруда Т.Мұсабай мен Ө.Майлыбай белсенділік танытты. Олар 1929 жылы тамызда Шатқал алқабында жасырынып жүрген басмашылар тобының басшысы И.Чаныбекпен астыртын байланыс орнатады. Өз кезегінде Чаныбек көтерілісшілерге қолдау көрсетті. Көтеріліске 500-дей адам қатысты. Әлеуметтік құрамы жөнінен бұлардың көбісі орташалар мен кедейлер болатын. Бостандық көтерілісіне аудандағы 19 елді мекеннің 12-сі қатысты. Көтерілісшілер аудан орталығы Ходжикентті қарсылықсыз алғанымен, жазалаушы отрядтың келе жатқанын естіп шегінуге мәжбүр болды. Олар Шымған демалыс үйін тонап, ондағы 27 000 сом қаражатты бөліп алды. Жазалаушы отрядпен алғашқы қақтығыста көтерілісшілер жағынан 8 адам өліп, 20-ға тарта адам тұтқынға алынды. Бричмолла қыстағы түбінде болған шайқаста көтерілісшілерге Чаныбековтің басмашылар тобы көмекке келді. Шайқас екі сағатқа созылды. Көтерілісшілерден 50-ге тарта адам қаза тапты. Аман қалған көтерілісшілер И. Чаныбековпен бірге Көксу бағытына қашып, жасырынды. Алайда көтеріліске қатысушылар ОГПУ-дің тынбай іздестіруінің нәтижесінде көп кешікпей түгелдей тұтқындалды. 1930 жылы 2 қаңтарда өткен Қазақ өлкелік партия комитетінің жабық бюро мәжілісінде Ф.И. Голощекин Бостандық көтерілісіне “бандиттік”, “контрреволюциялық” деген сипаттама берді. Көтерілісшілер қатаң жазаланды. ОГПУ “үштігінің” шешімімен 1930–1933 жылдары көтеріліске қатысқан 2 адам ату жазасына кесілді, 36 адам 10 жылға дейінгі мерзімге еңбекпен түзету лагеріне жіберілді, 7 адам 5 жылға дейінгі мерзімге жер аударылды. Дереккөздер
Морттық

Морттық – болмашы пластикалық деформация әсерінен дененің қирау ерекшелігін көрсететін механикалық сипаттама. Морттық жарықшақтар мен қираудың пайда болуы шағын пластикалық деформация аймақтарының туындауына байланысты болады. Морттық қирау кезіндегі серпімді және пластикалық деформацияның салыстырмалы үлесі материалдың қасиетіне (атомаралық және молекулааралық байланыстарға, микро- және кристалдық құрылымға) және оның атқаратын жұмысына тәуелді. Керетін (созатын) кернеудің үш бас оське түсуі бөлшектің көлденең қимасы күрт өзгерген жерлерге кернеудің концентрациялануы, температураның төмендеуі, т.б. әсерлер материалдың морттық күйге ауысуына ықпал етеді. Мысалы, созылғанда морттық қирауға ұшырайтын мәрмәрде, үш бас ось бойынша симметриясыз сығылу жағдайында, пластикалық материалға тән қасиет байқалады; кернеудің концентрациясы артқан сайын, материалдың морттық күштірек біліне бастайды. Сондықтан да Морттықты материалда атқаратын жұмыс жағдайына байланысты қарастыру керек. Кейбір металдарда төменгі температурада байқалатын Морттық суықтан сыну, ал басқа бір материалдардың жоғары температурада пластикалығының күрт кемуі ыстықтан сыну деп аталады. Дереккөздер
Морфема

Морфема (– түр, тұлға) – сөздің мағыналы ең кіші бөлшегі, грамматикалық ұғым. . Ұғымға алғаш И.А. Бодуэн де Куртене (1881) енгізген. Морфема негізгі және қосымша болып екіге бөлінеді. Негізгі морфемаға дербес лексикалық мағынасы бар, сөздерге ұйтқы болатын түбірлер (ақ, ек, ұқ, ас, ұр, үр, ер, т.б.) жатады. Қосымша морфемаға жеке лексикалық мағынасы болмайтын, тек грамматикалық мағынаға ие қосымшалар мен қосалқы Морфемалар (-ның, -нің, -ға, -ге, -ын, -ін, -ар, -ер, т.б.) жатады. Қосымша морфема сөз түрлендіруші, сөзжасамдық тұлғаларға және жалғауларға бөлінсе, қосалқы сөздер құранды атауларда жұмсалады. Қосымша морфемалар кез келген түбір морфемаға жалғана бермейді, синтагматикалық және парадигматикалық заңдылықтарға бағынады, араларында мағыналық және тұлғалық мәндестік болады. Қосымша Морфеманың түбірге жалғануында ішкі иерархиялық заңдылық бар. Айталық, зат есім тұлғаларының жалғануы түбір морфема + көптік + тәуелдік + септік жалғаулары болып келеді, мысалы: бала+лар+ымыз+дың. Бір мағына беретін морфема бірінің үстіне бірі жалғанбайды, етістік тұлғаларында да осындай заңдылық сақталады. Есімше тұлғасының үстіне көсемшенің жұрнағы жалғанбайды, жіктік жалғауы соңынан жалғанады: кел+іп+ті, бар+ған+быз. Түбір морфемаға бірнеше қосымша морфема жалғана алады: * алдымен, сөз тудырушы морфема, сосын мағыналық, қызметтік, тұлғалық сипатына қарай өзге морфемалар жалғанады. Түбір морфеманың мағынасы нақты, дербес; * қосымша морфеманың мағынасы жалпы, абстрактылы. Тілімізде түбір морфема көп, қосымша морфеманың саны әлдеқайда аз. Морфема түрлері Морфема іштей екіге бөлінеді: негізгі морфема және қосымша морфема. Негізгі морфемалар — лексикалық мағыналы дербес қолданылатын түбір сөздер. Олар түпкі түбірлер (тір - тірі дегендегі), түбір негіздер (тірі), туынды негіздер (тірлік) болып үшке бөлінеді. Қосымша морфемалар — дербес қолданылатын сөздерге әр түрлі грамматикалық ғана мағына үстейтін тұлғалар. Олар іштей қосымшалар мен қосалқылар болып екіге бөлінеді. Қосымшалар: сөзжасам, сөзтүрлем, сөзбайлам тұлғалар. Бұлардың сөзжасамы мен сөзтүрлемі - жұрнақтар да, сөзбайламы - жалғаулар деп танылады. Қосымшалар қатарына дәйек және аяқ қосалқылар жатады. Дәйек қосалқылар түбір сөздің алдына қосылып, сөзге грамматикалық күшейтпе мағына үстейді (күшейтпе буынды: сап-сары, қап-қара және күшейтпе сөзді өте жақсы, тым жаман). Аяқ қосалқылар негізгі сөздің соңында қолданылады да, оларға шектеме және көмекші грамматикалық мағына үстейді. Шектемелер сөзге ұқсама буын қосып айтылатын (шай-пай, нан-пан) және демеуші шылаулар арқылы жұмсалатын (осы ғана, осы-ақ) сөздер құрамында қолданылады. Көмекшілер: көмекші есімдер (үсті, асты т. б.), көмекші етістіктер ( еді, екен т. б.), септеулік шылаулар (дейін, шейін т. б.), жалғаулық шылаулар (мен, және, тағы т. б.). Әдебиет * Ибатов Ә., Сөздің морфологиялық құрылымы, А., 1983; * Ысқақов А., Қазіргі қазақ тілі, А., 1991; * Салқынбай А., Абақан Е., Лингвистикалық түсіндірме сөздік, А., 1998. Дереккөздер
Бертельс

Бертельс Евгений Эдуардович (25.12.1890, Ресей, Санкт-Петербург — 7.10.1957, Мәскеу) — шығыстанушы. КСРО Ғылым Академиясының (1939), Иран Ғылым Академиясының (1944), Дамаскідегі Араб Ғылым Академиясының (1955) корреспондент мүшесі. Өзбекстанның және Тәжікстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Санкт-Петербург университетін бітірген (1920). КСРО Ғылым Академиясының Азия музейінде (қазіргі Шығыстану институты) өмірінің ақырғы күніне дейін қызмет атқарды. Мәскеу, Санкт-Петербург, Ташкент университтерінде дәріс оқыды. Бертельстің парсы, тәжік және түркі халықтары әдебиеті тарихы жөнінде 315-тен астам ғылыми және ғылыми-көпшілікке арналған еңбектері мен аудармалары жарық көрген. Шығыс классиктері Фирдоуси, Низами, Жәми, Науаи, Мақтымқұлы, т.б. шығармаларын зерттеді. Кеңес ирантануында мәтіндерді зерттеу мектебінің, софылықтану бағытының негіздерін салды. “Низами” монографиясы үшін Бертельске КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1948) берілді. Бертельс көне мұраларды зерттеумен қатар, оларды түпнұсқадан орыс тіліне аударды.. Әуезов Ленинградта оқып жүргенде Бертельстің лекцияларына қатысып, дәріс алған. Кейін сонда, Мәскеуде, соғыс жылдары Бертельс эвакуациямен Ташкентте болғанда талай рет жолығып, сұхбаттасқан, пікір алысқан, ой бөліскен. Дереккөздер
Клод Луи Бертолле

.]] Бертолле (Berthollet) Клод Луи (09.12.1748, Таллуар, Савойя —06.11.1822, Париж) — француз химигі, Париж Ғылым Академиясының академигі (1785), химиялық тепе-теңдік ілімінің негізін қалаушы. “Химиялық статистика” деген еңбегінде химиялық реакциялардың жүру бағытына әрекеттесуші заттардың табиғаты, қысымның, температураның қалай ықпал ететіндігін дәлелдеген. Ол А. Лавуазье, т.б. ғалымдармен бірге химиялық қосылыстардың жаңа жіктелемін жасады. 1785 ж. аммиактың (NH 3 ), 1786 ж. көгерткіш қышқылдың (HCN), 1788 ж. күкіртті сутектің (Н 2 S) химиялық құрамын анықтады. Матаны, қағазды ағарту үшін хлор қолдануды алғаш ұсынған (1785), калий хлоратын (бертоле тұзы КСLО 3 ) алған. Ол құрамы айнымалы қосылыстардың бар екендігін анықтады; бұл құрам тұрақтылық заңын ашуға мүмкіндік берді. Бертолле химиялық байланыс туралы гравитациялық теорияны ұсынған. Дереккөздер
Бертоллидтер

Бертоллидтер — түзілу жағдайына қарай құрамы айнымалы химиялық қосылыстар. Бұларға кейбір металдардың өзара қосылыстары және кейбір оксидтер, сульфидтер, т.б. жатады. Мұндай қосылыстарды 1912 ж. Ресей ғалымы Н.С. Курнаков К.Л. Бертолленің құрметіне бертоллидтер деп атаған. Түзілу жағдайына қарай бертоллидтердің құрамы үздіксіз өзгеріп отырады және оларға кейде формуласы валенттіктеріне сәйкес келмейтін қосылыстар да жатқызылады. Бертоллидтердің көпшілігі қатты заттар. Бертоллидтер таллий-висмут, қорғасын-натрий , алюминий-магний, т.б. қосылыстардан табылған. Дереккөздер
Бос радикал

Бос радикал — сыртқы орбитасында жұптаспаған электрондары, яғни, бос валенттілігі бар атом, молекула немесе молекула бөлшегі. Олар парамагнитті, реакцияға түскіш және басым көпшілігі қысқа уақытқа ғана пайда болады. Қосылу, алмасу, бөліну және изомерлену реакцияларына түсе алады. Ұзақ өмір сүретін, активтілігі төмен Бос радикал да бар. Бос радикалды химиялық реакциялардың бастаушысы ретінде пайдаланады. Мысалы, хлорлау және полимерлену реакциялары. Бос радикалдарды анорганикалық және органикалық заттарға жоғары энергиямен (электромагниттік сәуле, жоғары энергиялы бөлшектер ағыны), катализаторлармен әсер ету арқылы алады. Бос радикалдар табиғатта көп кездеседі. Олар Күннің, жұлдыздардың құрамында ғарышта және тотығу-тотықсыздану процестерінде (дем алу, фотосинтез,жану, т.б.) орын алады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Боспор патшалығы

Боспор патшалығы — Қара теңіздің солтүстік жағалауында болған ертедегі мемлекет. Б.з.б. 480 ж. шамасында Керчь және Тамань түбектеріндегі грек қалаларының бірігуінің нәтижесінде құрылған. Астанасы — Пантикапей (қазіргі Керчь) қаласы болды. Бұдан басқа ірі қалалары — Фанагория, Гермонасса (қазіргі Тамань), Феодосия, Тиритана, Нимфей, т.б. Бұл мемлекетте негізінен гректер мен скиф тайпалары тұрған. Боспор патшалығын алғашында Ахеанак әулеті (б.з.б. 480 — 38), кейіннен Спарток әулеті (б.з.б. 438 — 109) биледі. *Б.з.б. 4 — 3 ғасырларда экономикалық және мәдени даму жағынан қатты гүлденіп, Грекия мен Кіші Азияға астық, мал, балық, былғары өнімдері, сондай-ақ, құлдар сататын негізгі елге айналды. Сырттан (Жерорта т. аймағы елдерінен) шарап, зәйтүн майы, металл бұйымдар, мата әкелінді. Боспорлық көпестер Жерорта т. жағалауы елдерімен солт.-шығыстағы көшпелілерді (скиф, сақтар, сарматтар, т.б.) байланыстырып тұрған сауда жолдарын өз қолдарында ұстады. Елде егіншілік, мал шаруашылығы, әсіресе, балық аулау мен қолөнер қатты өркендеді. *Б.з.б. 2 ғасырда Боспор патшалығы әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа ұшырап, Қырымдағы скиф мемлекеті мен Кубандағы сарматтардың қыспағында қалды. *Б.з.б. 107 ж. құлдардың көтерілісі болып, көтерілісшілер Перисад V патшаны өлтірді. Көтерілісшілерді көршілес Понт мемлекетінің патшасы Митридат VІ Евпатордың әскерлері талқандады. *Осыдан кейін Боспор патшалығы Митридат VІ Евпатор мен Рим империясының арасындағы ұзаққа созылған соғысқа еріксіз араласуға мәжбүр болды. Бұл соғыс Понттың жеңілуімен аяқталып, б.з.б. 63 жылдан бастап Б. п. Рим империясының құрамына кірді. Дегенмен б.з. 1 — 2 ғ-ларында Боспор патшалығы қайтадан қалпына келіп, дами бастады. Оған Қырым түбегі мен Херсон жерінің көпшілік бөлігі қарады. *3 ғ-дан бастап көрші гот, герур, т.б. тайпалалардың шабуылынан Боспор патшалығы қайтадан әлсіреді. 4 ғ-дың аяғында бұл өңірге ғұн тайпалары келіп қоныстанды да, Боспор патшалығы өзінің өмір сүруін тоқтатты. *Боспор патшалығыда кескіндеме, мүсін өнері едәуір дамыды. Боспор патшалығы билеушілерінің мүсіндері мен күміс теңгеге салған бейнелері осы күнге дейін жеткен. Боспорлық суретшілер арттарына кульоб ыдыстары деп аталатын ғажайып үлгі қалдырған. Бұл алтын ыдыстардың бүйірлері мен бетінде скифтердің бейнелері өте дәл берілген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Алматы технология және бизнес институты

Алматы Технология және Бизнес Институты — Алматы технология институтының жанынан 1996 ж. құрылған мемлекеттік емес жоғары оқу орны. Институттың күндізгі және сырттай оқу бөлімдерінде 1,5 мыңнан астам студент: нан, макорон өнімдері мен тәтті тағамдар технологиясы, ашыту өндірістері технолгиясы мен шарап жасау, ет және ет өнімдері технологиясы, сүт және сүт өнімдері технологиясы, тамақтандыру технологиясы және оны ұйымдастыру, тігін бұйымдары технологиясы, тігін бұйымдарын құрастыру, дизайн бойынша мамандандыру, құқық және экономика негіздері, маркетинг және коммерция, қаржы және несие (банк ісі, салық және салық салу, мемлекеттік бюджет), “бухгалтерлік есеп және аудит”, “тамақ өндірісі кәсіпорындарының экономика мен менеджменті”, “халықаралық экономика қатынастар (сыртқы экономика қатынас, халықараралық валюта, ақша-финанс қатынасы)”, “әлеуметтік мәдени сервис және туризм”, “тамақ өнімдерін стандарттау және сертификаттау”, “кеден ісі” мамандықтары бойынша білім алады (1998). Оқу ғимараты, компьютер сыныптары, лаборатриялар, тігін шеберханалары, кітапхана, дәмхана, спорт залы бар. Студенттердің оқу және өндірістік практикасы оқу-тәжірибе шаруашылықтарында, акционерлік қоғамдар мен корпорацияларда өткізіледі. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Морфоқұрылым

Морфоқұрылым (грекше morphe – пішін, түр және латынша structura – құрылымы) – эндогендік (жердің ішкі), экзогендік (сыртқы) күштердің ұзақ уақыт әсер етуінен пайда болған жер бедерінің ірі элементтері және теңіздер мен мұхиттардың түбі. Мұнда эндогендік процестер (жанартау атқылау, жер сілкіну т.б.) жетекші рөл атқарады. Морфоқұрылымдар өздерінің морфологиялық құрылысының ерекшелігімен және жер қыртысының жеке бөліктерінің геология тарихының өзгешеліктерімен сипатталады. Екінші реттік Морфоқұрылымдарға жеке қырат, тау жотасы, ойыс, т.б. жатады. “Морфоқұрылым” терминін геоморфологияға алғаш рет 1946 жылы И.П. Герасимов енгізген. Дереккөздер
Босфор бұғазы

Босфор бұғазы, Қаратеңіз бұғазы — Қара және Мәрмәр теңіздерін жалғастыратын, Еуропа мен Азия құрлықтары аралығындағы су айдыны. Ұзындығы 30 км, орташа ені 2 км, фарватерінің ең таяз жері 20 м. Жағасы биік, тік жарлы. Табиғи қойнауларының ішіндегі ең қолайлысы — “Алтын мүйіз” қойнауы (Еуропалық бөлігінде). Жағалауында Түркияның ең ірі қаласы — Стамбұл орналасқан. Боспор бұғазының экон. және стратегиялық маңызы зор. Бұғаз арқылы ТМД елдерінен, оның ішінде Қазақстаннан әлемдік рынокқа мұнай, астық, түсті металдар, т.б. өнімдер тасымалданады.
Морфомүсін

Морфомүсін (грекше morphe – пішін, түр және латын sculptura – мүсін), Жер бетінің салыстырмалы шағын бедерінің формалары (сай, жыра, өзен аңғары, төбе, мореналық қырқалар, жағалық шағылдар, карстық шұңқырлар, т.б.), морфоқұрылымның бөлшектері жатады. Бұлардың пайда болу кезеңінде сыртқы – экзогендік (жел, су тасқыны, күн энергиясы) процестер басты орын алады. Дереккөздер
Морфонология

Морфонология – морфеманың фонологиялық құрылымын және фонеманың морфологиялық қызметін зерттейтін тіл білімі саласы. Морфонологияның зерттеу нысаны ретінде морфемалар жігіндегі дыбыстық алмасулар (сеп-сеуіп) мен дыбысталудың түрлі нұсқалары (мұнда-бұнда) танылады. Зерттеушілер морфонологияны фонетика мен морфологияны жалғастырушы буын ретінде қарастырады кейде морфологияның бір саласы деп таниды. Қазақ тіл білімінде морфема жігінде болатын дыбыстық өзгерістерді дыбыстық алмасу, қыстырма дыбыс қосу, ықшамдау деп үшке бөледі. Дауысты дыбыс редукциясы, дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуы, апакопа, гаплология құбылыстары морфонологияға жатады. Мысалы, ағайын, әкел, әпер, қарлығаш, бүгін, былтыр, сәресі, сексен. Дыбыстық алмасулар фонетикада қарастырылғанымен, олардың барлығы тек фонетикалық тұрғыдан түсіндіруге келмейді, себебі дыбыс өзгерістері морфемалар жігінде пайда болып, Морфонологияның зерттеу нысаны болады. Морфонология тар және кең мағынада қолданылады: алғашқы мағынасында бір морфема морфтар құрамындағы фонемалардың алмасуын зерттейді. Кең мағынасында: * морфемалардың дыбыстық құрамын, оларды ажыратуды; * сөзжасамда морфемалар жүйесін қарастырады. Ықшамдалудың барлық түрі морфонологиялық құбылысқа жатады. Өйткені олар сөйлеу дәстүрінің қалыптасуына байланысты ықшамдалып, сөздің бұрынғы толық қалпымен жарыса айтылады. Бұған дауысты дыбыстардың редукциясы (орын орны, ауыз - аузы, жеңеше -жеңше), дауыссыз дыбыстардың түсіріліп айтылуы (недәуір - едәуір, жубану - жуану, суғару - суару, бірдеңке бірдеңе, барғансын - барғасын), апокопа (ерсілі-қарсылы - ерсіл-қарсыл, келеді - келед, барамын - барам), гаплология (әнәугүгүні - әнәугүні, Мәмедәлі - Мәдәлі, Мәметжан - Мәтжан) жатады. Бір морфема құрамында алмасып отыратын фонемалар морфонема деп аталады. Морфонологияның қалыптасуына И.А. Бодуэн де Куртене (19 ғасырда), Н.В. Крушевский, Н.С. Трубецкой, А.А. Реформатский, Е.Курилович, т.б. ғалымдар үлес қосты. Қазақ тіліндегі Морфонологияны А.Байтұрсынұлы, А.Қалыбаева, Х.Кәрімов, А.Айғабыловтар зерттеді. Тағы қараңыз * Морфема Дереккөздер
Гаэтано Моска

Моска Гаэтано Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9 Моска билеуші топқа кірудің үш жолын көрсетеді. Олар: # әскери атақ, # байлық, # бекзаттық. Моска элитаның жаңаруынсыз қоғамда тұрақтылық болмайтынын дәлелдеген. Сондай-ақ индустриалды қоғамның көптеген әлеуметтік күштерден құралатынын, олардың кейбірі билеуші тапқа сіңісуге ұмтылуға тиіс болатынын тұжырымдайды. Дереккөздер
Москалев Александр Иванович

Москалев Александр Иванович (2.8.1940, Ресей, Новосибирск облысы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1994). 1959 жылдан әскер қатарында болды. Алматыдағы Жоғарғы командалық шекара уч-щесін (1966), Мәскеудегі М.В. Фрунзе атындағы Әскери академияны (1973) бітірген. Қатардағы шекарашыдан ҚР Шекара әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары, штаб бастығы дәрежесіне дейін өсті. Қызыл Жұлдыз орденімен, көптеген медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Москалёвка (Қостанай облысы)

Москалёвка — Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл, Москалёв ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 54 км-дей жерде, Торғай жазығының орталық бөлігінде. Халқы 1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1468 адам (742 ер адам және 726 әйел адам) болса, 2009 жылы 825 адамды (411 ер адам және 414 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі 1910 жылы Украинадан әскери қызметтен босаған солдаттардың (“москали”) көшіп келуіне байланысты қаланған. 1930 жылы өзімен аттас ет бағытындағы ірі қара мал кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан мұнда кеңшар негізінде ЖШС құрылды. Дереккөздер
Алматы халықаралық журналистика институты

Алматы Халықаралық Журналистика Институты — жоғары білім беретін мемлекеттік емес оқу орны. АХЖИ 1992 жылдың тамыз айында ашылған. Оқу сырттай және күндізгі бөлімдерде жүргізіледі. Халықаралық журналистика, дипломат. қызмет және аудармашы мамандықтары бойынша жоғары білімді кадрлар даярланады. Оқу мерзімі — 4 жыл. Араб, түрік, парсы, корей, қытай, жапон, ағылшын тілдері тереңдетіле оқытылады. Студенттер республиканың белгілі бұқаралық ақпарат мекемелерінде, баспаларда, шетел елшіліктерінде, өкілдіктері мен мәдени орталықтарында өндірістік тәжірибеден өтеді. Институттың Қазақстан бойынша Талдықорған, Ақтөбе, Қызылорда, Шымкент және Орал қалаларында бөлімшелері бар. Түркия, Иран және Оңтүстік Корея білім орталықтарымен жасалған арнайы келісім шарттар бойынша өзара студенттер алмасу тәжірибеге енгізілген. Институтта компьютерлік оқу орталығы жұмыс істейді. Онда оқулықтар мен әдістемелік құралдар басылып шығарылады. Институттың ғылыми-хабаршысы журналы, “Қазақ үні” газеті шығарылады. Институт бойынша 25 оқытушы дәріс береді. Оның 11-і профессор, ғылым докторы болса, 17-сі ғылым кандидаттары, доцент және аға оқытушылар. Инстутта жалпы саны 500-ден астам студенттер оқиды. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Босқындар

Босқындар — қоғамда белгілі бір күштердің (саяси, экономикалық, этникалық қысым, соғыс, табиғи апат) қысымына қарсы тұруға, төзуге шарасыз болудың әсерінен өз елінен басқа бір елге көшуге мәжбүр болған адамдар. Босқындар статусы халықаралық және ұлттық заңдар бойынша беріледі. БҰҰ-ның 1951 ж. қабылданған Конвенциясында: “Босқын — нәсілдік, діни, ұлттық мәселелердің себептеріне не белгілі бір әлеуметтік топтарға мүшелігіне немесе саяси сеніміне байланысты өз ұлтының елінен сыртта болып, өз елінің қорғауын қабылдай алмайтын не қабылдауды қаламайтын... кез келген адам” деп көрсетілген. БҰҰ жанында Босқындар ісі жөніндегі жоғары комиссариаттың Басқармасы жұмыс істейді. 20 ғасырдың басында қазақ елінің шет елге үдере көшкен босқындары халықтың демографиялық жағдайына кері әсер етті (қ. Босқыншылық). Қазіргі алыс шет елдерде тұратын қазақ диаспораларының үлкен бөлігі сол кезең босқындарының ұрпақтары болып табылады. Дереккөздер
Жамаладдин Босақов

Жамаладдин Босақов (15 мамыр 1918, Алматы облысы Жаркент — 12 наурыз 1987, Алматы) — жазушы. * ҚазМУ-ді бітірген (1960). * 1951 — 1987 жылдары “Жазушы” баспасында ұйғыр әдебиеті бөлімін басқарды. Шығармалары * Алғашқы әңгімелері “Достық” жинағына (1952) кірді. * “Халық жыршысы” атты тұңғыш кітабы 1957 жылы жарық көрген. * “Таң самалы” (1969) * “Жалын” (1971) повестері * “Мұғалімдер” романы (1975) * “Дүрбелең” роман-дилогиясы (1964, қазақ тілінде 1983) * “Біздің Сулихи” шығармалар жинағы (1982) — автордың қарымды еңбегінің нәтижелері. Босақов шығармаларында Қазақстандағы ұжымдастыру кезеңі, ауыл адамдарының тұрмыс-тіршілігі, адамгершілік мәселелері көрініс тапқан. * “Қайнам” (1967) * “Назугум” (1980) пьесалары Республикалық ұйғыр театры сахнасында қойылды. М.С. Бубенов, Т.З. Семушкин, И.Т. Мамякин, А.Қадыри, Ю.П. Герман шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалады. Босақов шығармалары қазақ, орыс, өзбек, башқұрт тілдеріне аударылды. Дереккөздер
Борышқор

Борышқор — міндеттеме талаптарына сәйкес өзге жақтың пайдасы үшін белгілі бір іс-әрекет жасауға (мүлкін беруге, жұмыс атқаруға, ақша төлеуге, т.б.) немесе әлдебір әрекет жасаудан тежеліп қалуға міндетті тарап. Егер заңи құжаттарда басқаша көзделмесе, азаматтар, заңды тұлғалар және мемлекеттің өзі міндеттеме тараптары бола алады. Міндеттемеге қатысушылардың азаматтық құқылар мен міндеттер иеленуі, яки, құқыққа қабілеті болуы шарт. Міндеттемеге бірнеше борышқор қатысуы мүмкін. Ондай жағдайда кредитор Борышқорлардың барлығынан міндеттемелерін бірлесе немесе әрқайсысынан жеке-жеке, толықтай не ішінара орындауды талап етуге құқылы. Ортақтас Борышқорлар міндеттеме толық орындалғанға дейін міндетті болып саналады. Өзге ортақтасының міндетін өтеген борышқор орындалған міндеттеме мөлшерінде оған кері (регресті) талап қоюға құқылы. Дереккөздер