kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Тісті тұқы балық

Тісті тұқы балық (Сургіnodontiformes) - сүйекті балықтар отрядынан. Дене ұзындығы 2-ден 30 см жетеді. Сырт көрiнісі тұқы балықтарға ұқсас. Желбезек жарғағы 4-8 сәулелі. Жабық-қуықты. Жүзбе қанаттары тікенсіз. Арқа жүзбе қанаты біреу. Жақтарының тістері жетілген. 400 түрі бар, оның көпшілігі аквариум балықтары. ТМД-да гамбузия балығы жерсіндірiлген. Дереккөздер
Карпогон

Карпогон (грекше karpos - жеміс және gone - туылу) - қолбатәріздес жасуша бейнесіндегі қызыл балдырлардың аналық жыныс мүшесі. Астыңғы кеңейтілген қарын бөлігінен және үстіңгі созылған трихогинадан тұрады. Қарын бөлігінің құрамы плазмадан, хроматофорадан, ядродан тұрады, әрі ол жұмыртқа жасушасына ұқсас. Жас карпогонның трихогина құрамында ядро бар, (кейбір қарапайым пішінділеріне қатыс жоқ). Ол тұқым шашу кезінде дегенерацияланады. Ал қарапайым пішінділерінде трихогин болмауы да мүмкін. Дереккөздер
Карпоспоры

Карпоспоры (грекше karpo - жеміс және спора), қызыл балдырлардың карпоспорафитте тұқым шашудан кейін дамитын диплоидты, (бірақ ортақ онтогенез жолындағы үшіншіге) ұрпақ тетраспорафитке; гаплоидты спора түзуші, тетроспораларға дамудың алғышартын қалыптастырады. Олар редукциондық бөлінудің нәтижесінде, яғни әрбір тетроспорагиде төрттен пайда болады. Дереккөздер
Карпофор

Карпофор (грекше karpos - жеміс және foreo - әкелу) - өзгеше мүше. Оның үстінде екі даратұқымды ашылмайтын жемісті шатыр өсімдігі салбырап тұрады. Жеміс жапырақтарын шеткі бөліктерінен пайда болады. Және де үстіңгі жағынан екі бұтаққа бөлініп, жемісаяқшалардың жалғасы болып табылады. Оларға жемістер қосылып жабысқан. Дереккөздер
Геоботаникалық карталау

Геоботаникалық карталау - деп, фитоценоздардың контурын картаға ірі масштабпен карталау, комплекстері мен үйлесімдерін енгізу; ассоциация тобын; формацияны және олардың үйлесімін кіші масштабпен карталау. Масштаб картасы 1:5000 және 1:100000 бастап дала негіздерінде қолданады. Ал кіші масштабталған 1:1500000 бастап және одан да көп әдебиет анализының негізінде қолданылады. Геоботаникал карталау көбінесе марсшрутты суретте параллельді жолдармен болған суретте, аэровизуальді және аэрофотосуретте қолданылады. Геоботаникалық карталау кезінде поконтурлы ведомость жүргізіледі. Яғни геоботаникалық картада өсімдік аймақтары, (шөпшабу және жайылым), рельеф, топырақ су режимі, шөп құрамының мінездемесі мен өнделуі және т.б. деректер тіркелінеді Дереккөздер
Ольга Владимировна Каверина

Ольга Владимировна Каверина - 1977 жылы 5 шілдеде Алматы қаласында туған. 1998 жылы «Тұран» университетін бітірген, экономист. *2000-01 жылдары - «Қорғау» ЖШС бас бухгалтері. *2001-02 жылдары - «ТұранӘлем Банкі» АҚ АФ есеп айырысу-кассалық бөлімінің бухгалтері. *2002-03 жылдары - «ТұранӘлем Банкі» АҚ АФ жекелеп несиелеу белімінің маманы. *2003-05 жылдары - «ТұранӘлем Банкі» АҚ АФ жекепеп несиепеу басқармасының несие сарапшысы, үйлестірушісі, аға маманы. *2005 жылы - «Нефтебанк» АҚ жекелеп несиелеу белімінің бастығы. *2005-06 жылдары - «Қатысу» шағын несиелеу ұйымы» ҚҚ несиелеу белімінің бастығы. *2006 жылдан - «Қатысу» шағын несиепеу ұйымы» ҚҚ директоры. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Ар пайдадан қымбат». Іскер адамның бойындагы құнды қасиеттер: «Адалдық, көргенділік, өз ісін жетік білу, өз мақсатына қол жеткізе алу». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының қаржы аясы жаңа даму кезеңінде тұр. Республика үкіметі дұрыс бағытта реформалар жүргізіп, Қазақстан қаржы аясының жаңа сапалы даму деңгейге аяқ басуына, инвестициялық деңгейге дейінгі кредиттік рейтингін алуына жағдай туды. Сөйтіп, Қазақстан қаржы аясының даму деңгейі бойынша кеңестен кейінгі кеңістік елдерін озып бара жатыр». Дереккөздер
Катогенез

Катогенез - ағзалардың қалыптасқан экологиялық ортадан қарапайым жеңіл тіршілік ортасына ауысуына байланысты, олардың органдары мен жүйелерінің жалпы морфофизиологиялық құрылымының әлсіреп төмендеуі, дезинтеграция мен өзгерістерге жеткізетін регрессивтік кері даму процессі. Дереккөздер
Катоморфоз

Катоморфоз - қарапайым тіршілік жағдайына, ауысуына байланысты регрессивтік эволюция, (катогенез) негізінде ағзалардың регрессивтік өзгерістері. Бұл даму барысында ағзалар қажеттігі таусылған көптеген тіршілік дене құрылыстарынан айырылады. Мысалға, кимылсыз өмір сүруіне байланысты эндопаразиттер белсенділік өміріндегі қажетті мүшелерін жоғалтқан. Дереккөздер
Катрандықтар

Катрандықтар (Squalidae) - тікенекті озбыр балық, (акула), шеміршекті балықтар тұқымдасы, катран тәрізділер отрядына жатады. Бұл балықтар аса ірі емес, 2 м аспайды. Анал жүзбе қанаттын орнында 1 және 2 арқа жүзбе қанаттарының алдында тікенектер орналасқан. ТМД-да, (Қара, Баренц және Ақ теңіздерде) тікенекті өзбыр балық таралған. Бұл балықтар 200 м тереңдікте топтасып өмір сүреді. Жұмыртқада тірі табатын балықтар, 10-25 ұрпақ береді. Балық және су түбіндегі омыртқасыздармен қоректенеді. Кәсіпшілік нысаны. Дереккөздер
Каудекс

Каудекс ( - бұтақ, түбір) - өркенді ата-тегі бар көпжылдық өзгеше мүше. Көп жылдық шөптердегі және жартылай бұталардан пішінделеді өркеннің астынғы бөлігінен, гипокотиледен және өзекті ағаш тамырынан тұрады. Каудекс корзат жинайтын орын болып саналады. Көптеген өзгерістер тудыратын заттар жиынтығын сақтайды. Дамуы: тіршілігін тоқтататын жарты резетті гүл өркендерінің қысқа негізінен, (василек пен свербиги) немесе топырақка батқан қысқа осьті резетті өркеннен. Каудекс камбия жұмысы есебінен өсе және жуандана келе ұзақ өмір сүргіш көп жылдық тамыр ғана көшеді, (сабақтамыр). Уақыты келе каудекс ортасында жазықтық қалыптасады, содан кейін ол тамырмен бірге бойлап жекелеген учаскілерге, партикулдарға бөлінуі мүмкін. Дереккөздер
Качуркалар

Качуркалар - дауылпазтәрізділер тұқымдасы. Ұзындығы 14-25 см. Қанаттары қысқа. Белсенді ұшатын құстар 7 туыс 21 түрі бар. Олар Атлант, Үнді және Тынық мұхиттар жағалауын мекендейді. ТМД аймағында 3 түрі кездеседі. Олар қиыр шығыс теңіздері жағалауларында топтасып індер мен жартастарды ұялайды. Ұсақ теңіз жануарларымен қоректенеді. Кіші качурка Қызыл кітапқа енгізілген. Дереккөздер
Кашалот

Кашалот — тісті киттер отряд тармағының кашалоттар тұқымдасына жататын теңіз сүтқоректісі. Аталықтарының ұзындығы 21 м, аналықтары 13 м. Басы ерекше үлкен, (үстінгі жақтарының алдыңғы жағында спермацеттік мүшесі орналасқан). Астыңғы жақтарында 36-60 түстері бар. Түсі бурылдан қара, коңырға дейін өзгеріп тұрады. Жыныс мүшелері толық 5-6 жасында жетіледі. Аталықтары мұхит кеңістігінде еркін жүзіп, орын ауыстырумен болады, ал аналықтары топтасып, мұхиттың жылы жақ кеңістігін мекендейді. Буаздығы 16-17 айға созылады, сүттілігі, 18 ай. 50 жыл өмір сүреді. Басаяқтылармен қоректенеді. Судың астында 1,5 сағаттай бола алады. Дереккөздер
Бақылдақ құтан

Бақылдақ құтан - құтандар туысына жатады. Басы, мойны, аяқтары, басқа құтандар түрлерінен қысқа. ТМД аймағында, Еуропаның оңтүстігімен Орта Азияда таралған, Африкада қыстайды. Дене ұзындығы 60 см. Су жиегіне жақын жүреді, топтасып ағашты ұялайды. 4-5 жұмыртқа салады. Тіршілігі кешқұрым, түнде басталады. Қорегі - балық, бақа және омыртқасыздар. Дереккөздер
Бақбақыл бақалар

Бақбақыл бақалар (Hylidae) - құйрықсыз қосмекенділер туысы. Ұзындығы 2-ден 13,5 см. жетеді. Көпшілік түрлері ағашта мекендейді. Олардың саусақ астында сорғыш дискалары болады. Түрлі түсті боялған, көбінесе жасыл түсті болады. ТМД аймағында 2 түрі кездеседі. Кәдімгі бақбақыл, Ұзындығы 3,5- 4,5 см. Олар Рессейдің оңтүстігі, Украина мен Кавказда таралған. Екіншісі, Қиыр Шығыс бақбақылы, Ұзындығы 4,8 см., Қиыр Шығыстың оңтүстігінде таралған. Бақбақылдар орман мен тауда, (1500 м), су қоймаларында кездеседі. Тіршілігі түнде басталады. Қорегі, жәндіктер мен ұсақ балықтар. Көбейуі орманда, ағаштарда және суда өтеді. Жұмыртқаларын ағаш жапырақтарымен суға салады, (4-тен 1000-га дейін). Бақа шабақта тез жетіліп, ересек бақбақылға айналады. Дереккөздер
Кератиндер

Кератиндер - терінің сыртқы қабаты мен оның өнімдерінің, (шаш, түк, қауырсын, тырнақ, тұяқ, мүйіз т.б.) ақзаттары. Терімен одан пайда болған заттарға мықтылық береді. Тері құрамында цистеин, (15%), глутамин кышқылы, лейцин көп болса, гистидин, лизин, серин мөлшері өте аз болады. Дереккөздер
Басқын балық тәрізділер

Басқын балық тәрізділер немесе Алабұға-шортан тәрізділер — сүйекті балықтар отряды. Ұзындығы 30 см-ден 3 м дейін, салмағы 140 кг дейін жетеді, ең ірілері, барракудалар. Желбезектері 6-7 жарғақ шоғынан тұрады. Жабықторсылдақты. Жүзбе қанаттары тікенекті. Арқа жүзбе қанаттары екеу; бауыр жүзбе қанаттары 6 шоқтан құралған. ТМД аймағындағы су қоймаларында кефаль тұқымдасының 7 түрі, барракуда тұқымдасының бір түрі таралған. Кефальдар детритпен, барракудалар балықпен қоректенеді. Басқын балықтар кәсіпшілік объекталары және оларды көбейту мәселесі жолға қойылған. Дереккөздер
Шашақгүл

Шашақгүл - бірдей ұзын немесе кішкентай ұзындықтағы гүлтабандарда отырған, басты осі ұзартылған және гүлді ботрикалық гүл шоғы. Кистердің сыртқы бейнесі қатты түрленуі мүмкін. Олар фрондозды, (үштүсті шегіргүл), брактеозды, (кәдімгі мойыл), фрондозды-брактеозды, (күреңот), жалаңаш, (беде қышы), ашықтар, (сүмбіл), жабықтар, (шабдалы жапырақты қоңыраугүл), көп гүлділер, (ұзын жапырақты бөденешөп), бір-екі гүлділер, (егістік бұршағы). Дереккөздер
Кит мұрты

Кит мұрты - мұртты киттердің жоғарғы жақтарындағы мүйізді тақтайшалар. Олар ауыз айналасының шетінде тығыз орналасқан. 130-дан, (сұр кит) 400-ге дейін, (жолақ кит) болады. Тақтайшалар үш бұрышты, олардың ең үлкен жағы ауыз қуысына қараған, ал кішкене жағы қызыл иекке бекіген. Ауыз қуысына қараған тактайшалардың шеті жіңішке, ұзын түтікшелерге бөлшектенген. Олар өзара өріліп щетка құрайды. Кит олардың арасынан суды сүзіп, ауызға түскен жануарларды қоректенеді. Дереккөздер
Наханбастылар

Наханбастылар (Balaenicipitidae) - дегелектәрізділер тұқымдасы. Наханбасты бір түрі кездеседі. Оның биіктігі 105 см, аяқтары ұзын. Тұмсығы өте үлкен және ұшында қармағы бар. Ол батпақ түбінен қостынысты балықтарды қазып алу үшін қажет құрал. Жеке жұп болып, су жиегіндегі жыңғылды мекендейді. Ұяларын жерге салады. 1-3 жұмыртқа табады. Қоректері, балық және басқада су жануарлары. Экваториялдық Африкада таралған. Дереккөздер
Сәкен Мәжитұлы Мұхамбетжанов

Сәкен Мәжитұлы Мұхамбетжанов - 1968 жылы 13 мамырда Атырау қаласында туған. 2000 жылы ҚазМБА-ны бітірген, экономист. *1993 жылы - «Ақбота» компаниясының («Атыраумұнайгазгеология» өндірістік-геологиялық бірлестігі) экономисі. *1994-95 жылдары - «Қазақстанкаспийшельф» АҚ Атырау аумақтық дирекциясы бас бухгалтерінің орынбасары. *1995-2000 жылдары - «Қазақстанкаспийшельф» АҚ бас бухгалтерінің орынбасары (Алматы). *2000-01 жылдары - «Нұрбанк» АҚ АФ бас бухгалтерінің орынбасары. *2001 жылы - «Нұрбанк» АҚ бухгалтерлік есеп және есептілік басқармасының бас маманы. *2001-02 жылдары - «Нұрбанк» АҚ инвестициялар белімінің бас маманы. 2002 жылдан - «Н¥Р-ИНВЕСТ» лизинг компаниясы» ЖШС («Нұрбанк» АҚ еншілес ұйымы) директоры. Қазақстан Республикасындағы қаржы лизингінің дамуы мәселесі бойынша Т.Рысқұлов атындағы ҚазЭУ-нің экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын ізденушісі. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Кәсіпқойлық және алда жүруге ұмтылу». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Кергенділік және әділдік». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Лизинг отандық өндірістің ерлеуіне жәрдемдесетін, бизнестің әртүрлі класстарына, әсіресе шағын және орта бизнеске нақты қолдау керсететін икемді және болашағы зор экономикалық тетікке айналып отыр. Болашақта қаржы лизингімен тек мамандандырылған лизинг компаниялары ғана айналысатын болады». Дереккөздер
Ішек (биология)

Ішек (кишечник) — ас құрамындағы қоректік заттардың қорытылу (химиялық өңдеу) және сіңірілу процестері жүретін түтікше асқорыту мүшесі. ішектер: ащы ішек және жуан ішек бөлімдеріне бөлінеді. Ащы ішекке: 12 елі ішек( ұлтабар ұшы), аш ішек және мықын ішек, ал жуан ішекке: бүйен, тоқ ішек және тік ішек жатады. ішектің қабырғасы үш қабықтан: ішкі-кілегейлі, ортаңғы-етті және сыртқы-сірлі қабықтардан тұрады. Ащы ішектің ішкі бетінде ішек бүрлері болады. ішектердін кілегейлі қабықтарында ішек сөлін бөлетін жалпыішектік бездер және 12 елі ішекте дуоденальды қабырғалық бездер болады. Ішек (intestinum) - ауыздан басталып, тік ішекпен аяқталатын ас қорыту түтікшесі, (турбелярии, трематодтар, теңіз жұлдыздары т.б. ішектері бітеу аяқталатын жануарларды қоспағанда); ас қорыту жүйесінің бөлігі. Ішекте ас қорытылады, сіңіріледі және қалдықтары сыртқы ортаға бөлініп шығарылады. Ішек ұзындығы иттерде дене ұзындығынан 5-6 есе, қойда - 35, үй шошқасында -14, адамда -3-4 есе артық. Дереккөздер
Ішек сөлі

Ішек сөлі - кейбір омыртқасыздар, (ұлулар, буынаяқтылар) және омыртқалы жануарлардың ащы және тоқ ішек бездері бөліп шығаратын сұйық зат, соңғыларының ішек сөлдері түссіз немесе сарғыш. Ішектегі заттар, химустың механикалық және химиялық тітіркендіргіш әсерінен сөл үнемі тоқтаусыз бөлініп тұрады. Оның құрамында, су, органикалық және органикалық емес заттар ферменттер, (амилаза, сахароза, нуклеаза т.б.) бар. Адам тәулігіне 1-3 л сөл бөліп шығарады. Дереккөздер
Кладодий

Кладодий (klados - грек- бұтақ) - үндескен жасыл сабақты және сирек жапырақты өзгерген өкрен; филлокладитерден айырмашылығы сыртқы пішінімен жапырақтарға ұқсас емес және ұзақ уақыт бойы ұзарып өседі, (мысалға, қасқыржем кладодийі); көптеген авторлар кладодия және филлокладия арасындағы айырмашылықты бөліп қарамайды, бұл терминдерді бір-біріне синоним ретінде қолданады. Дереккөздер
Класс (биология)

Класс - биологиялық жүйелеудің жоғарғы таксономиялық санаттарының бірі. Ол жақын отряд жануарларын біріктіреді. Мысалға, кемірушілер отряды, насекомжегіштер, жыртқыштар, сүтқоректілер класына біріктірілген. Арғы тегі бір құрылысы жалпы жобаға сәйкес класс жануарлары бір типке біріктірілген. Мысалға, мекенділер, құстар, сүтқоректілер т.б. омыртқалы жануарлар типіне енгізілген. Дереккөздер
Биологиядағы жүйелеу

Биологиядағы жүйелеу — тірі ағзалар белгілі бір сипаттамаларға сәйкес жіктеуге мүмкіндік беретін ғылым. Бұл жүйенелетін жануарларды бір-біріне жақындатуға немесе алыстатуға мүмкіндік береді; бұл олардың өзара тарихи қалыптасқан заңдылық байланыстарын бейнелейді. Бұндай жүйелеу органикалық әлемнің көптеген әртүрлі жануарлар дүниесінен хабардар болуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар ол маңызды ақпараттың көзі бола алады. Жүйелеудің практикалық және болжамдаушылық маңызы өте жоғары бағаланады. Дереккөздер
Клептопаразитизм

Клептопаразитизм - бір жануардың екінші жануардың өз үшін тапқан азығын күштеп тартып алуы. Жануарлардың азық қорын жасырып, иесі жоқта ұрлап алу сирек кездеседі. К. құстар, сүтқоректілер, балықтар арасында кең таралған. Қысқа құйрықты қаратұмсық кайрлар мен моевоктерден тартып алған балықпен қоректенеді. Кейбір жануарлар қоректік затты өздері аулағаннан гөрі клептопаразитизмге дағдыланып, толық, ауысуы мүмкін. Дереккөздер
Қайшыауыздар

Қайшыауыздар - Қунақ тұқымдасына жататын құстар туысы. Қайшыауыздар тұқымдасы Қазақстандағы қунақ тұқымдастарға жататын 18 туыстың біреуі. Бұлар – орташа денелі қунақ тұқымдас құстар. Тұмсығы басқалардай мүлде ерекше – ұшы имек, тұмсықасты мен тұмсықүсті бірімен-бірі түйіспей, айқасып орналасқандықтан, шырша бүрінен тұқымды аршып алуға жақсы бейімделген. Орман құстары, қылқанды ормандарда өмір сүреді. Және негізінде қылқан тұқымдастардың тұқымымен қоректенеді. Қайшыауыздардың ұялау және жылыстау мерзімдері көбінесе осы тұқымның түсіміне байланысты. Түсім болмай қалса, олар жаппай түрдің таралу аймағынан алыстау жылыстайды. Қазақстанда қайшыауыз туыстардың үш түрінен екеуі – шыршашыл қайшыауыз және аққанатты қайшыауыз кездеседі. Дене ұзындығы 17 см. Жақ ұштары айқасып, қайшыауызды болғандықтан, шырша қарағай және бал қарағай бүрлері қабыршақтарын жеңіл қайырып, жабысқақ тілімен тұқымын алып қоректенеді. 5 түрі бар. Шыршашыл қайшыауыз жер шарынын солтүстік бөлігінен Орталық Азия, Филиппиндер, Солтүстік-Батыс Африка және Орталық Американың шыршалы орманын мекендейді. Қарағай кайшыауызы Шотландиядан Оралға дейін таралған. Аққанатты қайшыауыз Еуразияның солтүстік аймағында таралған. Шыршашыл қайшыауыз Сібірден қыста Павлодар Ертіс өңіріне ауып, қыстап, көбінесе жаз-күз мерзімдерінде кездеседі, бірақ жыл сайын оларды көру мүмкін емес. Азық қоры нашар болса, басқа жаққа ауып кетеді. Дереккөздер
Қысқыш аяқ

Қысқыш аяқ (chela) - кейбір буынаяқтылардың, (куйісаяқтылар, шаянтәрізділер) қармау аяқтарының дистальдық бөлігі; ол жемтігін мықтап ұстау, оны талқандап бөлшектеу, жауларынан қорғану және денесін тазалау қызметтерін атқарады. Қысқыш аяқ-аяқтарының соңғы екі буынтақтарынан құралған және оның қозғалмалы және қимылсыз саусақтары бар. Дереккөздер
Түзкептер

Түзкептер - кептер тұқымдас құс. Дене ұзындығы 32 см. Көк кептерге ұқсас, бірақ тұмсығы ақ немесе сарғыш. ТМД-да шығыста Томбыға дейін, оңтүстікте, Закавказье, мен Орта Азияға дейін таралған. Орманды жерді мекендейді. Ағаш қуыстарын ұялайды. Екі рет 2 жұмыртқадан салады. Дереккөздер
Теңіз періштелері

Теңіз періштелері (Clione) - аяққанатты былқылдақ денелілер. Денесі түссіз кейде ашық бояулы, Ұзындығы 5 см дейін. Қабыршақсыз. Жұтқыншағында сұйық жабысқақ зат бөліп шығаратын бездері бар 6 жақсы жетілген қосалқы аулағыш аппараттары орналасқан. Сол сұйық затпен қоректік олжасын мықтап ұстауға мүмкіндік алады. Жыртқыштар, планктон жануарларын аулап, қоректенеді. Олар топталып өмір сүреді. Мұртты киттердің қоректік қоры. Дереккөздер
Қатпаршақ

Қатпаршақ - жануарлар тік ішегінің сыртқа ашылатын кеңейген жері. Қатпаршақ көптеген жануарлар түрлеріне тән. Ол дөңгелек, ауыздылар, кейбір балықтарда, (акулаларда), барлық қосмекенділерде, бауырмен жорғалаушыларда, құстарда, қатпаршақты сүтқоректілерде, омыртқасыздарда жақсы жетілген. Қатпаршақта несеп түтікшесі мен жыныс жолдары ашылған. Дереккөздер
Өскін

Өскін (грек тілінен ауд. clon - жасөркен, бұтақ) - жыныссыз көбею жолынан тараған ортақ жасуша немесе дарақтардың жиынтығы. Қысаң түсінікте өскін, езінен көбейетін бір дарақтардың тұқымымен берілген кішігірім жеке түрі, олардың өскіндері әліде бір-бірімен байланып тұруы мүмкін. Мұндай өскіндер бір-бірімен қауымдаса отыра парцелланы немесе микроценозды қалыптастыруы мүмкін. Дереккөздер
Клондау молекулалары

Клондау молекулалары, мтрансформация жолымен дәл осындай ДНҚ енгізілген, жасушаның қоректік агарда өсіру немесе егу жолымен рекомбинантты ДНҚ-ның молекуласын анықтау әдісі, (мысалы - гибридті плазмид, ДНҚ құрамында бөгде векторлы үзінді болады). Бактерия кезінде клонды білдіретін осындай әрбір жасуша, ДНҚ молекуласы бар жасушалар колония құрады. Дереккөздер
Түйін бактериялары

Түйін бактериялары - көптеген үрме бұршақтар және кейбір басқа өсімдіктер тамырында түйіндерді қалыптастыратын азотсіңіргіш бактериялар. Атмосфералық азотты оның қосындыларын жоғары өсімдіктер тамыры үшін қолжеткізетіндей ғылып байланыстыруға қабілетті. Түйін бактериялары - көптеген үрме бұршақтар және кейбір басқа өсімдіктер тамырында түйіндерді қалыптастыратын азотсіңіргіш бактериялар. Атмосфералық азотты оның қосындыларын жоғары өсімдіктер тамыры үшін қолжеткізетіндей ғылып байланыстыруға қабілетті. Дереккөздер
Тимур Алшынұлы Таипов

Тимур Алшынұлы Таипов - 1972 жылы 13 мамырда Алматы қаласында туған. 1995 жылы ҚазММУ-ды бітірген, хирург. *2001 жылы ҚМЭБИ-ді бітірген, қаржыгер; *2003 жылдан - Халықаралық Бизнес Университеті жанындағы аспирантурада оқиды, қаржыгер. *1998-99 жылдары - «Альтаир Фарма» ЖАҚ аймақтық даму жөніндегі директоры. *2000-02 жылдары - «ТемирТрансСервис в Казахстане» ЖШС логистика бөлімінің бастығы. *2002-05 жылдары «БТА Лизинг» АҚ несиелеу департамөнтінің аға, бас менеджері, «Альянс Лизинг» АҚ қаржы басқармасының бастығы. *2005 жылдан - «Лизинг Групп» АҚ Басқарма төрағасы. Қазақстан Республикасындағы лизинг мәселелері бойынша 6 маала мен 4 жарияланымның авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Кәсіпқойлық, жауапкершілік, адалдық». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Көргенділік, біліктілік, ұйымдасқандық, сабырлылық». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қазастан лизинг қызметінің нарығы қазіргі таңда қарқынды өсу кезеңін бастан кешіріп, орасан зор әлеуетке ие болуда. Негізгі құрал-жабдықтар сатып алуды қаржыландырудың балама механизмі ретіндегі лизингке сұраныстың үнемі артып отыруы осындай болжам жасауға негіз болады. Лизинг - Қазақстанды кәсіпорындардың негізгі өндіріс қорларын жаңарту барысында елеулі рөл атқара алатын бірегей инвестициялық құрал. Қаржы лизингі жөніндегі заңдарға түзетулер енгізу Қазақстанға жаңа инвестициялар тартуға мүмкіндік беріп қана қоймайды, сонымен бірге ТМД-ның басқа елдеріне «үлгі болады». Дереккөздер
Азу тісті балықтар

Азу тісті балықтар (Disosticus) - алабұға тұқымдастары. Орташа дене ұзындығы 135, (190-ға дейін жетеді) см, салмағы 35, (80 кг дейін жетеді) кг. Аузы үлкен, тістері ірі. Қабыршағы ұсақ. 2 түрі бар: патогондық азу тісті балық, Атлант және Үнді мұхиттарында таралған. Екіншісі антарктикалық. Пелагикалық және су түбі балықтары. Жағалауға жақын су мен ашық тенізде кездеседі. Антарктикалық азу тісті балықтың жыныстық жетіуі 8-11 жылға созылады. Уылдырық шашуы көктемде басталады. Өсімталдығы 900 мың уылдырық. Жыртқыш балық. Қорегі балықтар мен кальмарлар. Бұл балықтар кашалоттар жемтігі. Дереккөздер
Гүлсім Төлегенқызы Ақтамбердиева

Гүлсім Төлегенқызы Ақтамбердиева - 1956 жылы 3 қарашада Жамбыл облысында туған. 1978 жылы әл-Фараби атындағы ҚазМУ-ді бітірген, математик. *1978-85 жылдары - ҚазКСР Орман өнеркәсібі министрлігінің ОЖКТБ қатардағы және аға инженер-програмисі. *1985-95 жылдары - Қаз-МӘТУ ақпараттық технологиялар аға оқытушысы. *1995-97 жылдары - ЮСАИД-тың «Қазақстан мен Қырғызстандағы шағын жекешелендіру» жобасының бизнес-менеджері. *1996-97 жылдары - ЮСАИД-тың «Қазақстан, Қырғызстан мен Өзбекстандағы бухгалтерлік есеп реформасы» жобасының кеңесшісі, топ жетекшісі. *1997 жылдан - «КАРАНА» корпорациясының Орталық Азия филиалының бас директоры; Дүниежүзілік Банкінің «Қазақстандағы зейнетақы реформасы» және «Тәжікстандағы жекешелендіру және жеке меншік секторының дамуы» жобалары жетекшісінің орынбасары. *2005 жылдан - «СТК2 Сеntral Аsіа» компаниясының директоры, негізін қалаушы. Қазақстанның іскер әйелдері қауымдастығының мүшесі. Біріккен Әлем колледждерінің қазақстандық іріктеуші комитетінің президенті. Дереккөздер
Зекеш Жұматқызы Атығаева

Зекеш Жұматқызы Атығаева - 1954 жылы 18 тамызда Семей қаласында туған. 1973 жылы АХШИ-ды бітірген, экономист. Экономика ғылымы кандидаты (2003). *1972-94 жылдары - ҚР Қаржы министрлігі жүйесінің мемлекеттік кіріс жөніндегі инспекторынан бухгалтерлік есепті автоматтандыру бөлімінің меңгерушісіне дейін. *1994-97 жылдары - «Заіогу» компаниясының қаржы директоры. *1997 жылдан - «ҒіnЕх» ЖШС бас директоры. ҚР Аудиторлар палатасының құрметті мүшесі. ҚР аудиторларына кандидаттарды аттестаттау женіндегі біліктілікке баға беретін комиссияның мүшесі, Қазақстан Республикасы Аудиторлар палатасының аудиторлардың біліктілігіне баға беру жөніндегі комитетінің төрағасы. 25 ғылыми мақалалар мен жарияланымның, мақта иіру өндірісі саласындағы 17 жаңалықтың, аудит және бағалау саласындағы 2 жаңалықтың авторы. Жұмыстагы негізгі ұстанымы: «Адалдық, жауапкершілік». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Шын берілгендік, адалдық, жауапкершілік». Дереккөздер
Жания Әділбек

Жания Әділбек - 1974 жылы 6 мамырда Қарағанды облысы Абай қаласында туған. 1995 жылы ҚазМБА-ны, 1998 жылы ҚазМБА аспирантурасын бітірген, экономист. *1994-95 жылдары - «Қазкоммерцбанк» ААҚ несие басқармасының жетекші маманы. *1995-98 жылдары - «Қазкоммерцбанк» ААҚ несиелеу департаментінің жетекші сарапшысы - несие менеджері. *1998-2001 жылдары Азиялық несие компаниясының (Орталық-Азиялық-Америкалық кәсіпкерлікті қолдау қоры, USAID) несие жөніндегі жетекші маманы. *2001-04 жылдары - ЕҚҚДБ Кеңесшілік қызметті дамыту бағдарламасының жобалар жөніндегі директоры. *2005-06 жылдары - Астана қаласында кәсіпкерлікті дамыту орталығының («Pragma» корпорациясы, USAID) директоры. *2006 жылдан - «Finpro Kazakhstan» өкілдігінің (Финляндияның Алматы қаласындағы сырты сауда орталығы) басшысы. Қазақстанның шағын және орта бизнесі үшін кеңесшілік қызмет көрсету мәселелері бойынша 12 ғылыми мақаланың авторы. Дереккөздер
Күлбаршын Бүркітқызы Базарбекова

Күлбаршын Бүркітқызы Базарбекова - 1958 жылы 1 қаңтарда Көкшетау қаласында туған. 1983 жылы Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ-ды бітірген, экономист. *1983-85 жылдары - Торғай облысы қаржы бөлімінің аға экономисі. *1985-90 жылдары - Алматы қаласы Калинин ауданы қаржы бөлімінің экономисі. *1990-97 жылдары - Алматы қаласы Бостандық ауданы Салық комитетінің бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы. *1998 жылы «АФН» ЖШС директоры. *1998-2002 жылдары «Дара-Аудит» ЖШС директоры. *2002 жылдан - «Сапа-Аудит» ЖШС директоры. Қазақстан Республикасы Аудиторлар палатасының мүшесі. ҚР Аудиторлар палатасы жанындағы Салық салу мәселелері жөніндегі комитетінің төрайымы. «Аруана» клубының мүшесі. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Алдына мақсаттар қою». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Өзін ұстай білушілік, батылдық, жақсы кеңестерге құлақ аса білу, жоспарлай білу». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қаржы саласы үш өзара байланысты салалардан: қаржы нарықтары мен институттарынан, инвестициялардан және қаржыны басқарудан тұрады. Бүгінгі таңда бизнеспен айналысып жүргендердің бәрі қаржы ісінің негіздерін зерттеп, түсінуі керек. Өкінішке қарай, Қазақстанда бұл мәселе әзірге тиісті деңгейде емес». Балалар үйлеріне, мүгедектер қорына және басқа қоғамдық ұйымдарға қайырымдылық көмек көрсетеді. Әскери атағы Әскери атағы - запастағы азамат қорғанысы сержанты. Діни көзқарасы Діни көзқарасы - «Құдайға сенемін». Саяси қайраткер ретіндегі идеалы Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - «Идеалдар жоқ». Қазақстанның болашағы туралы болжамы Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның өркендеуі мен жарқын болашағына сенім». Хоббиі Хоббиі - өздігінен даму, жеке бастың өсуі, психология жөніндегі кітаптарды оқу, табиғатқа шығу. Сүйіп оқитын әдебиеті Сүйіп оқитын әдебиеті - В. Синельниковтың, X. Сильваның ездігінен даму жөніндегі кітаптары, Нил Доналд Уолш «Құдаймен сұхбат». Үй жағдайы Тұрмыс құрған. Жұбайы - Коңырбаев Наурызбай Әнсенұлы (1960 жылы туған), «Нақ-Пайда» ЖШС директоры. Ұлы - Наурызбайұлы Еламан (1986 жылы туған); қызы - Коңырбаева Әсия Наурызбайқызы (1988 жылы туған). Дереккөздер
Әлия Сәбитқызы Байбағылова

Әлия Сәбитқызы Байбағылова - 1968 жылы 2 қазанда Алматы қаласында туған. 1998 жылы ААҚИ-ді бітірген, экономист. *1998 жылы аудиторлар мен кәсіби бухгалтерлерге кандидаттарды дайындау жөніндегі курстарын; *1998 жылы Ланкашер университетінің Басқарушы кадрларды дайындау жөніндегі курстарын (Ланкашер, Ұлыбритания); *1999 жылы Басқару жөніндегі курстарын (Эссен, Германия) бітірген. Бухгалтерлік-аудиторлық фирмада (Лондон, 1998), аудиторлық фирмада (Люксембург, 2000) машықтанудан өткен. Халықаралық Бизнес Академиясында оқуда, ҚазМАҚА-да кафедра ізденушісі, бухгалтерлік есеп және аудит. *1991-92 жылдары - «Сеймар» ЖШС бухгалтері. *1992-94 жылдары - «Грата» заңгерлік фирмасының бас бухгалтері. *1994-98 жылдары - Қаржы және салықтар жөніндегі агенттігінің бас директоры. *1998 жылдан - «GRATA АUDIT» ЖШС басқарушы серіктесі, бас директоры. Қазақстан Республикасы Аудиторлар палатасының белсенді мүшесі. Қазақстан Республикасы Аудиторлар палатасының Салық салу мәселелері жөніндегі комитетінің төрайымы. Қазақстан Республикасы аудиторлық қызметінің дамуына қосқан үлесі үшін Аудиторлар палатасының Грамотасымен марапатталған. 2 ғылыми мақаланың авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Тәуелсіздік, әділдік, сенімділік». Дереккөздер
Базарбай Қабдолұлы Балтабаев

Базарбай Қабдолұлы Балтабаев - 1952 жылы 26 қазанда Целиноград облысы Астрахан ауданында туған. 1978 жылы Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген, экономист-ұйымдастырушы. *1970 жылы - «Целиноградсельмаш» зауытында шәкірт, қалыптаушы. *1970-72 жылдары - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. *1978-89 жылдары - Целиноград облысы Маринов ауданында шаруашылық бірлестігінің экономисі, бас экономисі, «Красная заря» колхозының бас экономисі, терағасының орынбасары. *1989-90 жылдары - Целиноград облысы ауданында жоспар төрағасы, Атбасар ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары. *1990-93 жылдары - Атбасар ауданы атқару комитеті Тельман атындағы совхозының директоры. *1993-95 жылдары - «Есіл» АҚ қаржы директоры. *1995-96 жылдары - Ақмолы облысы БСИ бас инспекторы, сектор меңгерушісі. *1996-98 жылдары - «Астана аудит - К°» ЖШС директоры. *1998-2001 жылдары - «Астана-Бизнес-Консалтинг» ЖШС директоры. *2001 жылдан - «Аудит және бағалау орталығы» ЖШС директоры. ҚР Аудиторлар палатасының құрметті мүшесі, Кеңес мүшесі, Астана қаласы мен Ақмола облысы аумақтық Аудиторлар палатасының төрағасы, «Астана қаласындағы Қазақстанның кәсіпқой бағалаушылары палатасы» ҚБ өкілдігінің директоры. ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Кәсіпқойлық, шапшаңдық, әділдік». Іскер адамның бойындагы құнды қасиеттер: «Адалдық, көргенділік, жанасқыштық». Дереккөздер
Сапар Қайсаханұлы Көшкімбаев

Сапар Қайсаханұлы Көшкімбаев - 1957 жылы 27 сәуірде Семей облысында туған. 1981 жылы АХШИ-ды бітірген, экономист. Э.ғ.к. (1999). 1974 жылы - Алматыдағы «Электрлі тұрмыстық аспаптар» зауытының құрастырушы слесарінің шәкірті. 1981 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ бақылаушы-тексерушісі, аға бақылаушы-тексерушісі. 1985 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ сауда, тұрмыстық қызмет көрсету және көлік кәсіпорындарын тексеру бөлімі бастығының орынбасары. 1987 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ ұйымдастыру-нұсқаушылық бөлімі бастығының орынбасары. 1988 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ бас бақылаушы-тексерушісі. 1988 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ жанындағы шаруашылық есеп тексеріс тобы бастығының орынбасары. 1990 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі жанындағы БТБ бастығының орынбасары, шаруашылық есеп аудиторлық орталығының директоры. 1992 жылдан - «Қазақстанаудит BDО» ЖШС серіктес басқарушысы, бас директоры. ҚР Аудиторлар палатасының президенті (1993). Қаржы-талдау қызмет саласының институттары конфедерациясының төрағасы. Еуразиялық сертификатталған бухгалтерлер мен аудиторлар кеңесінің терағасы. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Ерен еңбегі үшін» (2002) медальдарымен, «ҚР Аудиторлар палатасының құрметті мүшесі», «Ержүректігі және батырлығы үшін» белгілерімен марапатталған. «Аудит бойынша Қазақстан стандарттары» (1995), «Аудит стандарттары» (1996), «Аудит нарықтық қатынастардың ажырамас бөлігі (тәжірибе, мәселелер, перспективалар)» (1996), «Өзіндік құнға талдау жасау» (2002) атты кітаптардың, 20-дан астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы. Әскери атағы Әскери атағы - офицер. Діни көзқарасы Діни көзқарасы - атеист. Саяси қайраткерлер ретінде идеалы Саяси қайраткерлер ретінде идеалы - Д.А. Қонаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Мен Қазақстанның географиялық жағдайының, табиғи ресурстарының және халқының арқасында болашақта Орта Азиядағы дамыған жетекші елдердің біріне айналатындығына сенемін». Хоббиі Хоббиі - кітап оқу, балық аулау. Сүйіп оқитын әдебиеті Сүйіп оқитын әдебиеті - ғылыми фантастика, детективтік жанрдың классикалық шығармалары Үй жағдайы Үйленген. Жұбайы - Көшкімбаева Айгүл Төлебайқызы (1959 жылы туған), кәсіпкер. Ұлы - Сүлеймен (1981 жылы туған); қызы -Мәлика (1991 жылы туған). Дереккөздер
Талғат Елубайұлы Нұрғазиев

Талғат Елубайұлы Нұрғазиев - 1963 жылы 1 қаңтарда Атырау облысында туған. 1993 жылы ҚазМБА-ны бітірген, экономист. *1984-93 жылдары - Алматы мақта-мата комбинатында тасымалдаушы, мастердің шәкірті, тасшы, брокер, инженер. *1993-96 жылдары - «Бейбітшілік мәдениет арқылы» халықаралық қауымдастығы Қазақ бөлімінің атқарушы директоры, бас директоры. *1996 жылы - «Жас-Қанатаудит» ЖШС бас директорының 1-ші орынбасары. *1996-2000 жылдары - «Сәулет» ЖШС президенті. *2000 жылдан - «Сапа - Консалтинг» ЖШС бас директоры. ҚР Аудиторлар палатасы мен Кәсіпқой бағалаушылар палатасының құрметті мүшесі. «Үздік аудитор» дипломымен (2004), «Қазақстан Республикасында аудиторлық қызметтің дамуына зор еңбек сіңіргені үшін» омырау белгісімен (2005) марапатталған. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Біз өз клиенттеріміз бен беделімізді қадір түтамыз, сондықтан біздің жұмысымыздың негізгі ұстанымы сапа болып табылады». Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Басқа адамды түсіне білу, тыңдай алу, қорытынды жасай білу, өкінішке қарай, сирек кездесетін, бірақ іскер адамдар үшін өте құнды қасиет». Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қазіргі кезеңде қаржы секторы жаңа сапалы даму деңгейіне аяқ басты. Заңдарды жетілдіру және банктер, жинақтаушы зейнетақы қорлары, сақтандыру ұйымдары қызметін реттеу бойынша үлкен жұмыстар жүргізілді. Қазақстанның инвестициялық деңгейге дейінгі кредиттік рейтингісінің жақсаруы да - елдің қаржы секторының табысты дамуының нәтижесі. Сонымен бірге, жаһандану үрдістерінің күшеюімен және бәсекелес күрестің шиеленісуімен сипатталатын экономиканың қазіргі заманғы даму кезеңі экономиканың қаржы секторының жұмысын одан ары жетілдіруді қажетсінеді». Дереккөздер
Виктор Владимирович Радостовец

Виктор Владимирович Радостовец (26 қазан, 1962 жыл, Алматы қаласы) - экономист. Э.ғ.к. (1988), доцент. * 1983 жылы АХШИ-ды бітірген, *1983-85 жылдары - ҚазКСР Геология министрлігі Қазақ тәжірибелік-әдістемелік экспедициясының инженер-экономисі. *1985-92 жылдары - Қазақ экономика және ауыл шаруашылығын ұйымдастыру ҒЗИ кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері. *1992-94 жылдары - «Экономист» ғылыми-өндірістік бірлестігінің директоры. *1994-98 жылдары - «Центраудит» шаруашылық есеп орталығының қаржы және аудит жөніндегі директоры. *1998 жылдан - «Центраудит-Қазақстан» тәуелсіз аудиторлық компаниясы» ЖШС директоры. ҚР Аудиторлар палатасының құрметті мүшесі, Кеңес мүшесі. ҚР Салық кеңесшілері палатасының мүшесі. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» (1997), «Саудада есепті қалай жүргізу керек» (2001), «Бухгалтерлік есептің теориясы және салалық ерекшеліктері» (2000) және т.б. ғылыми кітаптардың авторы. Дереккөздер
Марат Темірханұлы Сәтпаев

Марат Темірханұлы Сәтпаев - 1965 жылы 19 шілдеде Алматы қаласында туған. 1986 жылы АХШИ-ды бітірген, экономист. *1986-89 жылдары - Алматы қаласы Ленин ауданының қаржы бөлімінің экономисі. *1989-90 жылдары - Алматы қалалық қаржы басқармасының мемлекеттік кіріс бөлімінің экономисі. *1990-91 жылдары - ҚазКСР Қаржы министрлігі Мемлекеттік салық инспекциясының Алматы қаласы бойынша аға мемлекеттік салық инспекторы. *1991-92 жылдары - ҚазКСР Қаржы министрлігі Мемлекеттік салық инспекциясының Алматы қаласы бойынша мемлекеттік кәсіпорындар, ұйымдар, бірлестіктер пайдасынан бюджетке төлем бөлімінің бас мемлекеттік салық инспекторы, ҚазКСР Қаржы министрлігі Мемлекеттік салық иснпекциясының Алматы қаласы Алатау ауданы бойынша инспекция бастығының орынбасары. *1992-93 жылдары - ҚазКСР БСИ халықаралық салық қатынастары бөлімінің бастығы. *1993-95 жылдары - «Табыс» консалтинг компаниясы» ЖШС директоры. *1995-96 жылдары - «МАРСАТ» аудиторлық компаниясы» ЖШС қаржы директоры. *1996 жылдан - «МАРСАТ» аудиторлық компаниясы» ЖШС директоры. ҚР Аудиторлар палатасының мүшесі. Жұмыстагы негізгі ұстанымы: «Адалдық және кәсіпқойлық». Іскер адамның бойындагы құнды қасиеттер: «Мақсаткерлік». Дереккөздер
Тарақан

Тарақан Үйлерде тарақанның 2 түрі кездеседі: жирен (қызыл түсті) және қара. Тарақан негізінен түнде шығады, ал күндіз еден мен қабырғалардың саңылауларына, ас үйдегі стол маңына, еденнің ернеу ағаштарына, плиталарға, жылу және су өтетін қүбырларға, т. б. қуыстарға жасырынады. Азық-түлік және әртүрлі мата, жібек, жүн, қағаз қалдықтарымен қоректенеді. Тарақан азықты былғайды және сонымен бірге ішек құртының жұмыртқалары мен әр түрлі жұқпалы аурулардың қоздырғыштарын (дизентерия, іш сүзек, полиомиелит және т. б.) тасуы мүмкін. Тарақанның ішкі құрылысы Ішкі мүшелердің жалпы орналасу тәртібі өзен шаянына ұқсас, бірақ өзіне тән ерекшеліктері бар. Тыныс алуы Бунақденелілер негізінен демтүтік арқылы тыныс алады. Тарақанды сойып, жарған кезде денесін ауа жүретін түтікшелердің -демтүтіктердің тармақтанып торлап жатқаны көрінеді, бұлар құрсақ және көкірек қапталын бойлай жұп демтесіктер арқылы сыртқа шығарылады. Ауа осы тесіктерден бүкіл ішкі мүшелерге өтіп, тыныс алу жүзеге асады. Құрсақ бұлшықеттері жиырылған кезде демтүтіктегі ауа сыртқа шығарылып, құрсақ кеңейгенде демтесіктер арқылы енген ауа демтүтіктер жүйесін таза ауамен қамтамасыз етеді. Зәр шығаруы Бунақденелілердің негізгі зәр шығару мүшесі- мальпигий тамырлары. Дененің әр бөлігіндегі сұйық қалдықтар сонда жиналып, артқы ішекке құйылады. Бунақденелілердің ішкі мүшелерінің аралығын толтыратын ақ түйіртпек - майлы дене қосымша зәршығару мүшесі болып табылады. Бұған денені қоректендіруге қажетті май қоры жиналады. Көбеюі Тарақанның аналығының жұмыртқа түтікшелерінен шығатын жұмыртқаларының барлығы алдын ала біріне-бірі жабысып,бірігіп, сопақша келген жұмыртқа қапшығын түзеді. Ол қапшықты аналық тарақан құрсағының соңындағы кішкене өскіншелермен қысып, ұзақ сүйретіп жүреді де, дернәсіл шығатын кезде аулақтау таса жерге тастайды. Тарақандар-дара жынысты бунақденелі жәндік. Аталығының көбею мүшесі- қосалқы бездері бар екі кішкене аталық без, ал аналығында жұмыртқа қалыптасып, пісіп жетілетін екі аналық без болады. Дереккөздер * Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 104 б., ISBN 5-625-03599-7
Мерланг

Мерланг — нәлім тұқымдас теңіз балығы. Ол Атлант мұхитының европалық жағалауында кездеседі. Салмағы 200—700 г. Еті ақ, дәмді; оны қуыруға және бұқтыруға болады. Ақжелкен салып бұқтырылған мерланг. Тазартылған балықты сары маймен майланған қаңылтыр табаға салады (немесе терең кастрюльге). Оған үгілген ақ желкен сеуіп, балық сорпасын құяды да, сірке суы мен тұз қосып, бір сағаттай бұқтырады. Содан кейін сорпасын азайтып құйын алады да, оған қаймақ қосып, қайнауына жеткізеді, сары майға қуырылған ұн қосып, балықтың үстіне алдын-ала дайындалған соус құнды да, тағы да 15—20 минут бұқтырады. Дастарқанға қайнатыл пісірілген картоп қосып береді. 500 г балыққа: ақ желкеннің 2 тамыры, 2 стакан сорпа, 100 г қаймақ, 2 ас қасық ұн, 1 ас қасық сірке суы, май, тұз керек. Дереккөздер
Мерлуза

Мерлуза (ақшыл кек)— теңіз балығы. Атлант мұхитының ағысы баяу суларынан аулан ады. Оның бірнеше түрі болады. Салмағы 1—7 кг. Оның еті ақ түсті, дәмді әрі жұмсақ, қылтанағы аз. Жастай тоңазытылған мерлузаны қуыруға, қыздыруға және бұқтыруға болады. Дереккөздер
Скумбрия

Скумбрия — скумбриятәрізді отряды скумбрия тұқымдасы балықтарының туысы. Олардың өмірлік циклі су түбімен байланысы жоқ, сондықтан пелагиялық балықтар. Дененің максималды ұзындығы - 64 см, орташа - 30 см. Денесі ұршық тәрізді, кішкентай циклоидты қабыршақпен жабылған. Торсылдағы болуы немесе болмауы да мүмкін. Түрлердің таралу аймақтары бір-біріне сәйкес келсе де, әр географиялық ауданда тек бір ғана түр басым болады. Оны Қара теңізден, көбінесе Одесса ауданынан (Қара теңіз скумбриясы), Жапон теңізінің оңтүстік бөлігінен (салмағы 500 грамнан 1,2 кг болатын, Тынық мұхит скумбриясы), Солтүстік Атлантикадан (Атлантиканың ірі скумбриясы немесе мак-рель) аулайды. Әдетте Қара теңіз скумбриясын сауда орындарына ыстал, кейде сәл тұздал немесе тоңазытыл жібереді; ал Тынық мұхит скумбриясын — консервілен (сорпаға, майға салып, «Тынық мұхит сардинасы»,— деп аталатын консерві), Атлантикалық скумбрияны — тұздалған және Скумбриянатуральная» консервісін жасан түсіреді. Жас скумбриядан кулинариялық неше түрлі тағам әзірлеуге болады. Пияз соусына салған скумбрия. Скумбрияны аршып-тазартып, тұз бен бұрыш араластырылған ұнға аунатып алады. Сары майды табаға салып ерітіп, оған дөңгелектеп туралған пиязды қуырады. Содан кейін балықтын екі жағын бірдей аударыстырып, 10 минуттей қуырады. Табаға х/А стакан су құйып, бетін жабады да, баяу жанған отқа 5 минутке қояды. Пісіп дайын болған балыққа ұсақталған петрушка көгін немесе аскөк салып, дастарқанға қояды. 8 скумбрияға: жарты стакан ұн, ас қасық тұз, 1 /4 шай қасық үгілген бұрыш, 2 ас қасық сары май, 2 пияз керек. Дереккөздер
Балалар мен жасөспірімдер тамағы

Балалар мен жасөспірімдер тамағы. Дұрыс дайындалған тамақтың балалар мен жасөспірімдердін денесі мен ақылының бірқалыпты дамуы үшін мәні зор. Тамақтың жетіспеуі балалардың бойының өсуі мен дамуын кешеуілдетіп, организмнің әр түрлі ауруларға қарсыласуын төмендетеді, ал артық тамақтану — зат алмасу процесін бұзып, астың қорытылуына зиянын тигізеді. Тиімді тамақтану балалар мен жасөспірімдердің жасына қарай организмнің негізгі нәрлі заттарды қажетсінуін және олардың ара қатынасын ескере отырып ұйымдастырылуы қажет. Нәресте кезіндегі сәби балалардың (1 жастан 3 жасқа дейін) тамағында белокқа бай сүт және сүт өнімдері, ет, жұмыртқа болуы тиіс. Ясли жасындағы балалардың күн тәуліктік рационында кем дегенде 600—800 мл сүт, ал мектеп жасындағы балалардың рационында 400—500 мл сүт болуы тиіс. Сәби балалардың майды қажетсінуін өсімдіктерден алынатын (күнбағыс, жүгері майы) маймен қамтамасыз ету керек, өйткені оларды организм жақсы сіңіре алады. Өсімдік майын көкөніс пюресі мен салатқа қосып беру керек. Балалардың тамағына жидек, жемістердегі және олардың өңделген өнімдеріндегі организмге тез сіңетін углеводтардың болуының мәні зор. Сәби балалар мен ересек балалардың тамағындағы белоктар, майлар мен углеводтардың анағұрлым қолайлы ара қатынасы сәбилер үшін 1:1:3, ересектерге 1:1:4 болуы тиіс. Мұндай ара қатынастан едәуір ауытқу тамаққа жетерліктей мөлшерде нәрлі заттар мен витаминдердің енгізілуіне қарамастан денсаулыққа зиянын тигізуі мүмкін. Мысалы, тамақта әсіресе мал майының көп болуы баланың организміндегі зат алмасудың, ас қорытуының бұзылуына әкеп соғып, салмағын ауырлатады. Углеводтардың артық болуы да зат алмасуын бұзып, семіртеді, ал тәттіні мөлшерден артық пайдалану балалар мен жасөспірімдерде диабет ауруының өрістеуіне әкеліп соғады. Балалар мен жасөспірімдердің тамағы әр түрлі болуы тиіс, ал біркелкі тамақ балалардың тәбетін нашарлатады. Майлы етті тек мектеп жасындағы ересек балаларға (14—17 жастағы) беруге рұқсат етіледі. Шала қуырылған немесе ысталған сүр етті бала организмі нашар сіңіреді және оған уланып қалу не ішек құрты жұғуы мүмкін. Сондықтан оларды балаға бермеген дұрыс. Сондай-ақ тұзы көп немесе бұрыш, қыша, сілті көп қосылған ет және балық тағамдары 8—10 жастағы балалардың тамақтану рационынан алынып тасталуы керек. Алкоголь ішімдіктердің барлық түрі (сыра, үй наливкасы, тұнбасы) балалар мен жасөспірімдердің организміне зиянды әсерін тигізеді. Ащы кофе, какао, шай ішсе, сондай-ақ шоколадты көп жесе, әсіресе, 3 жасқа дейінгі балаллардың нервісі қозады. Балалар мен жасөспірімдер төрт мезгіл, оның өзінде төмендегідей мөлшерде тамақтануға тиіс: таңертеңгі ас—30%, түскі тамақ—40—45%, түстік—10%, кешкі тамақ—15—20%. Егер бала яслиге, балалар бақшасына немесе басқадай балалар мекемесіне барып төрт мезгіл тамақ ішетін болса, онда үйде қосымша тамақ берудің қажеті жоқ. Ал бала барып жүретін балалар мекемесі тамақты екі немесе үш рет беретін болса, үйден қосымша тамақтандыру керек. Соңғы тамақ ұйықтардан 1,5-2 сағат бұрын ішілуі тиіс. Дереккөздер
Гальванометр

Гальванометр - аз токтарды, кернеулерді және электр мөлшерлерін анықтауға арналған электр өлшегіш жоғары сезімталды құрал. Тағы қараныз: * Баллистикалық гальванометр * Айналы магнитоэлектрлік гальванометр * Электромагнитті гальванометр * Электродинамикалық гальванометр Дереккөздер
Конституциялық құқықтық нормалар

Конституциялық-құқықтық нормалар мемлекеттік органдар арқылы қабылданады. Олар, басқа да заңдық нормалар сияқты екі түрлі: реттеуші және құқық қорғаушылық қызметтерін атқарады. Осыған сәйкес реттеуші және құқық қорғаушылық нормаларына бөлінеді. Реттеуші нормалар Реттеуші нормалар—құқықтық қатынасқа түсушілерге құқық беру және міндеттер жүктеу арқылы мемлекет пен қоғамға пайдалы мінез-құлықты белгілейді. Мұндай нормалар Конституцияның II тарауында адам және азаматтарға құқықтар мен еркіндіктер беру, міндеттер белгілеу арқылы көрінеді. Құқық қорғаушылық нормалары Құқық қорғаушылық нормалары — мұндай нормалардың талаптары бұзылған жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын белгілеу қарастырылған. Парламент депутаттары Республика Президентіне Қазақстан Республикасы заңдарын орындамағаны үшін Үкімет мүшесін кызметтен босату туралы өтініш жасай (ұсыныс беру) алады. Сонымен қатар конституциялық-құқықтық нормалар өкілеттік беруші, тыйым салушы, міндеттеуші нормаларға бөлінеді. Өкілеттік беруші, тыйым салушы,міндеттеуші нормалар Өкілеттік беруші нормалар мемлекеттік органдарға, қоғамдық бірлестіктерге, азаматтарға қандай да бір іс-әрекет жасауға құқық береді. Тыйым салушы нормалар кандай да бір әрекетті жасауға тыйым салады. Міндеттеуші нормалар азаматтарға, қоғамдық бірлестіктерге, мемлекеттік органдарға белгілі бір әрекетті жүзеге асыруды міндеттейді. Конституция Қазақстан Республикасынын азаматтарына мемлекеттік органдарға сайлауға, сайлануға құқық береді. Конституция Республика Президентіне депутат болуға тыйым салады. Парламент депутаты бір мезгілде екі палатаның мүшесі бола алмайды. Біздің елімізде цензураға тыйым салынған. Қазақстан Республикасын қорғау оның барлық азаматтарының қасиетті борышы мен міндеті болып табылады. Парламент депутаты оның жұмысына қатысуға міндетті. Сонымен, конституциялық құқық, құқық жүйесінің жетекші саласы болып табылады. Конституциялық құқық арқылы реттелетін қоғамдық қатынастар қоғам мен мемлекеттің негізгі құрылымын, адам және азамат құқықтары мен міндеттері жүйесін, мемлекеттік билікті жүзеге асыру тәртібін айқындайды. Конституция — ең жоғары заң, мемлекеттің ең басты нормативті құқықтық актісі, конституциялық құқықтың негізгі қайнар көзі. Конституциялық-құқықтық нормалардың жоғары заңдық күші бар. Конституцияға кайшы келетін құқықтық актілердің зандық күші болмайды және оның күші сөзсіз жойылады. Дереккөздер
Гамма-спектроскопия

]] Гамма-спектроскопия - гамма сәулелену спектрлерін және гамма-ыдырауды кешкен атом ядросының қасиетін зерттейтін спектроскопия бөлімі. Тағы қараныз: * Гамма-Сәуле * Электрмагниттік импульс * Гамма-сәуле шығару * Радиациялық сәулелену * Гамма сәулелену * Бета-сәуле * Альфа-сауле * Бета-сәуле шығару * Бета-сәулелену * Альфа-сәулелер * Гамма-квант Дереккөздер
Комбинезон түрлері

Комбинезон Киілу мақсатына қарай комбинезонды мақта, кенеп, жүн маталардан, трикотаждан, эластик, кримплен, т. б. маталардан тігеді. Жүн матадан тігілген комбинезон Белі қиылған. Жеңі артқы және алдыңғы бойлармен қосылып пішілген. Жіңішке, ұзынша жаға. Алдыңғы және артқы бойда иық тігісі арқылы бір-бірден ұзынша қатпар салынады. Шалбар балағы төмен қарай қусырыла түскен. Қажетті мата мөлшері: 158—96—104 размерлі комбинезонға ені 138 cм матадай 2 м 80 cм жұмсалады. Трикотаждан нcмесе жеңіл жүн матадан тігілген комбинезон Жеңі жейденікі сияқты пішіледі. Тік жаға, түймелігі cыдырмалы. Кеудесіне қақпақты жапсырма қалта салынады. Мықынында жарма қалта. Белінде белдік бар. Қажетті мата мөлшері 170—92—96 размерлі комбинезонға ені 158 cм матадан 2 м 54 cм жұмсалады. Плащтық матадан тігілген комбинезон Ерлерге арналған. Жеңінің ойығын сәл төмен түсіріп, терендетіле пішіледІ. Тік жаға, түймелігі сыдырмалы. Алдыңғы және артқы бойларында иініші бар. Комбинезонның артқы бөлігі белінен қиылған, төменгі бөлігі , жоғарғы бөлігіне жейде сияқтандырып салынады. Қажетті мата мөлшері : 17 6—92 размерлі комбинезонға ені 140 cм матадай 2 м 55 cм кетеді . Дереккөздер
Артқы немесе алдыңғы бойдағы иінішті өңдеу

Артқы немесе алдыңғы бойдағы иінішті өңдеу.-Иінішті алдыңғы немесе артқы бойра тігетін сызық бойымен сәл ғана жиыру керек. Артқы және алдыңғы бойдың иініштерін алдыңғы бойдың ортасының сызығы мен артқы бойдың ортасының сызығын сәйкестендіріп, оң жақтарымен беттестіреді.Детальдарды көктейді. Біріктірген қиықты торлайды. Тігісті иінішке қаратыл қайырыл, әсемдеп тігіс жүргізеді. Детальді машинамен жиырыл тігу. Детальді машинамен жиырыл тігу үшін параллель екі бос тігіс жүргізу керек. Тігістің басы мен аяғынан бекітіл, астыңғы жіпті тартып, жиырыл, астар жағынан түйіп қою қажет.Жиырмаларды үлгіге сәйкестендіріп барлық жерде бірдей етіп бөледі. Олардың қатарын бір-.бірінен ара қашықтығын үлгіге қарап анықтайды. Қатпарлар сөгіліп кетпеуі үшін астына астар салады, оның қиықтары мойын ойындысының, нықтық, қолтық асты ойындысы тігісінің астына келуі керек. Бұдан кейінгі өңдеулерде аталған тігістерге енбейтін астарлық қиықтарын торлан қояды. Қатларларды астарға машинамен тігіл, бекітеді. Жең ұшьша манжета салу. Жең қиықтарын көктеп, торлайды, жеңнің манжета тігілмейтін төменгі тілігін (көлденең тілік) жабық тілікпен бірге бүктеп тігеді де жиырады. Манжетаның төменгі бөлігін жеңнің теріс жағына салып, шеттерін тегістейді де, өңделген тілік шетінен 0,3 см жерден түсетіндей етіп көктейді. Манжета тігісін манжета жаққа бағыттайды. Манжетаның жоғарғы жағынан тілігін ішіне қарай 0,7 см қайырыл, манжетаньі қосып тігетін тігістен 0,1 қашықтықтан машинамен жүргізеді Дереккөздер