kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны — Қазақстан мемлекеттік рәміздерінің бірі, Менің Қазақстаным әніне негізделген. Республиканың қазіргі әнұраны 2006 жылғы 6 қаңтарда қабылданды. «Менің Қазақстаным» әнұран ретінде алғашқы рет Нұрсұлтан Назарбаевтың ұлықтау рәсімі кезінде орындалды. Мәтіні Қазақстанның бейресми әнұраны атанған Шәмші Қалдаяқовтың "Менің Қазақстаным" әнінің мәтіні аз кем өзгертілді. Мәтін авторы ретінде Н.Назарбаев өз ұсыныстарын енгізді. Ол алғаш рет Нұрсұлтан Назарбаевтың ұлықтау рәсімі кезінде орындалды. Тарихы Қазақ КСР әнұраны 1943 жылы Қазақ КСР-ның алғашқы Мемлекеттік Әнұранын жасауға байқау жарияланған болатын. Соңғы нұсқасы ретінде Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский мен Латиф Хамидидің әуеніне жазылған Әбділда Тәжібаевтің, Қайым Мұқамедханов, Ғабит Мүсіреповтің мәтіні қабылданды. Кейбір деректер бойынша сол әнұран мәтінінің толыққанды авторы Қайым Мұқамедханов болып табылады, ал басқа авторлардың үлесі мәтін басындағы «ер қазақ»-тан «біз қазақ»-қа ауыстыруымен шектеледі. Әнұран 1945 жылы бекітілді. Кеңестік дәуірдегі әнұранының сөзі коммунистік идеология талабына сай, жалған оптимистік рухта жазылған еді. 1992–2006 жылдардағы Қазақстан Республикасының әнұраны Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақтардың бірнеше ұрпақтарының көпғасырлық арманы — азаттық пен зайырлылықты бейнелейтін жаңа әнұранын әзірлеу қажеттігі туындады. Соған байланысты 1992 жылы республика әнұранының мәтіні мен әніне конкурс жарияланды. Комиссия іріктеуіне барлығы 750 жоба келіп түсті. Конкурста төрт ақынның: Мұзафар Әлімбаев, Қадыр Мырза Әлі, Тұманбай Молдағалиев және ақын Жадыра Дәрібаеваның бірлесіп жазған мәтіні жеңіске жетті. Әнұран әні сол күйінде қалдырылды, алғашқы авторлары Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский және Латиф Хамиди еді. Тағы қараңыз * Қазақстан елтаңбасы * Қазақстан туы Дереккөздер
Әрiптестiк

Әрiптестiк - қандай да бір ортақ мүддені көздеген, үзақ мерзімді бүл субъектілердің саяси бағдарларымен сәйкестігіне негізделген немесе қысқа- мерзімді - күнделікті күйкі тірліктерді шешу үшін ортақ іс-әрекет cтуден түратын қарым-қатынас түрі. Әріптестіктің ерекшелігі - әріптестердің әрқайсысының іс-әрекет барысында өз дербестігін сақтауында. Дереккөздер
Кудашев В. А.

Кудашев В. А. - князь. Қазақ халық әдебиетінің үлгілерін жинауға атсалысқан. Кудашев қазақ әдебиеті мұраларын Садуақас Мұсаұлы Шормановтың қолжазбасынан көшіріп алып, «Қырғыз әндері мен аңыздарының аудармасы» деген атпен (1897)' Санкт-Петербургтегі географиялық қоғамның архивіне тапсырған. Онда Абай өлеңдері де бар. Қолжазбаның фото-көшірмесі Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Ольга Дмитриевна Кужеленко

Ольга Дмитриевна Кужеленко (1911 жылы туған)- суретші. Кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол «Абай және жатақтар» (1944, майлы бояу, кенеп, сақталған орны белгісіз) картинасын жазды. Авторда сақталған осы жұмыстың нобайында (майлы бояу, картон) Абайдың киіз үй сыртында айналасындағы адамдармен әңгімелесіп отырған көзі бейнеленген. Кужеленко кейінірек «Абай әні» (1954, кенеп, майлы бояу, Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында) жұмысын жазды. Дереккөздер
Сергей Васильевич Кукуруза

Сергей Васильевич Кукуруза (1906-1979) - суретші, педагог. Графика саласында жұмыс істеді. Ол «Домбыра ұстап отырған Абай» (1951, жеке адамның меншігінде), «Абай Құнанбаев» (1954, И. Райымбергеновтың меншігінде), «Абай дала төсінде» (1954, жеке адамның меншігінде), «Абай атындағы опера және балет театры» (1957, Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында) атты тақтайға салынған портрет, гравюралардың авторы. «Абай Құнанбаев» атты портретінде кешіп бара жатқан бұлт арқылы ақынның көңіл-күйіндегі толқыныстарын бейнелеген. Дереккөздер
Канализация

Канализация — қабылдап алып, тазартқыш ғимараттарға жеткізетін инженерлік құрылыстар, жабдықтар мен санитариялық шаралар кешені. Ағынды суларды елді мекендер аумағынан әкететін жер асты құбырлар жүйесі канализациялық желі деп аталады. Тағы қараңыз * Санитарлық торап Дереккөздер
Петр Евлантеевич Куценко

Петр Евлантеевич Куценко (1940 жыл туған) - суретші, мүсінші. Монументті мүсін мен сәндік қолөнер саласында жұмыс істейді. Ол Қарағанды облысы, Егіндібұлақ ауданы, Абай атындағы совхоздағы 1968 ж. орнатылған «Абай» ескерткішінің авторы (бетон). Онда ақын қолына кітап ұстаған қалпы, бүкіл тұлғасымен бейнеленген. Ескерткіш мүсіннің дәлдігімен, көлемінің ыңғайлылығымен, айқын портреттік ұқсастығымен ерекшеленеді. Дереккөздер
Канталупа

Канталупа— қалың қабықты шырынды жемістер тобына жататын жеуге жарамды мускусты қауын. Рим маңындағы Канталупа қаласының атымен аталған, шырынды, тәтті, сары-қызыл жұмсағы үшін бағаланады. Салқындатылған күйде ұсынылады. Тағы қараңыз *Қауын *Қарбыз Дереккөздер
Accord (тіл мектебі)

1988-ші жылы құрылған Accord' тіл мектебі - шетелдіктерді француз тіліне оқытуға маманданған оқыту орталығы. Жыл сайын ол әлемнің 50-ден астам мемлекетінен 5 мыңға жуық оқушыны қабылдайды. Аталмыш мектеп француз тілін және де шет тілін (le label " Qualité français langue étrangère ") оқытуда, сонымен бірге оқушыларды қабылдау мен орналастыру, мектептің орналасуы, оқытушылардың біліктілігі, оқытудың әдістемесі мен білім беру процесіндегі менеджмент сияқты сатылардың мейлінше озық үлгілерін пайдалануға байланысты Сыртқы Істер Министрлігі мен Білім Министрлігінің сапа белгісімен атап өтілген. Тарихы Мектеп Grands Boulevards көшесіндегі ескі қалалық қабырғаның орнындағы әдеттегі париждік ғимаратта орналасқан. Аталмыш көше бұған дейін Boulevard de Crime деп аталған болатын, ол өзінің көптеген театрларымен, мейрамханаларымен және трактирлерімен танымал болатын-ды, Жорж-Эжен Осман (Baron Haussmann) сынды баронның жұмысының арқасында бұл жер қайта жаңғырды. Барон Париждің қалалық жоспарының құрылымына жарық беретін (діңгектік) ойды енгізіп оңтайландырған еді. Оқытудың әдістемесі Мектептің алға қойған басты міндеті оқушылардың күнделікті өмірде орын алатын түрлі жағдайлармен танысуынан, оқушыларғдың өздерінің туған тіліне қатысты тілдік тәжірибесін француз тіліне көшіруге мүмкіндік беретін оқытудың түрлі басым бағыттарын дайындауынан тұрады . Грамматика сабақ өткізудің түрлі кезеңдеріндеріндегі тапсырмалар мен жаттығулар, жағдайлар, түрлі ойындар арқылы беріледі. Әкімшілік Бас директор: François Pfeiffer Түсініктемелер Сыртқы сілтемелер * [http://www.french-paris.com/ (Ағылшын тілі)] * [http://www.paris-junior.com/ (Ағылшын тілі)] * [http://www.prof-fle.com/ (Ағылшын тілі)] * [http://www.qualitefle.fr/Label.aspx FLE Quality Label (Ағылшын тілі)]
Күлбадан Абайқызы

Күлбадан Абайқызы (1862-1932) - Абайдың бәйбішесі Ділдәдан туған қызы. Оны Абай жас кезінде Семейге орыс мектебінде оқытқан. Күлбадан Дүтбай Уандықұлының інісі Дүйсекеге тұрмысқа шыққан. Дүйсеке өлген соң Күлбаданды әмеңгерлік жолмен Дүтбай алған. Күлбадан Дүйсекеден - Хамза, Дүтбайдан - Мүкен, Мұхтар, Мұштар, Мәкен, Қадиша деген балалары тараған. Күлбадан туралы мәліметтер Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейі қорында сақтаулып келеді. Дереккөздер
Күлзипа Исрайылқызы

Күлзипа Исрайылқызы (1925 - 2014) – Абайдың шөбересі. Педагог, ақын, Ақылбайдың ұлы Исрайылдан туған. Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында тұрады. Оның «Ұрпақ сөзі», «Ескерткіші атамның» сияқты өлеңдері Абайдың Семейдегі мемлекеттік қорық-музейінің қорында сақтаулы. Әке-шешесі тұтынған дүние-мүліктерді музей қорына өткізген. 2014 жылы 6 шілдеде қайтыс болды. Күлзипа апамыздың сүйегі Зайсанда жерленді. Дереккөздер
Карамель массасын суыту

Карамель массасын суыту. Карамель массасы суыту машинасының қабылдау шанағына түсіп, белгілі қалыңдықпен суыту плитасының үстімен жылжиды. Карамель массасының дәмін келтіру үшін осы массаның үстіне тамақтық қышқыл мен хош иіс беретін эссенция мөлшермен қосылады. Суытылған массаның температурасы - 88-92° С. Тағы қараңыз *Карамель Дереккөздер
Күлімсіреп аспан тұр...

«Күлімсіреп аспан тұр...» - Абайдың 1892-93 жылдар аралығында М. Ю. Лермонтовтан жасаған аудармасы. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 7 шумақ. Бұл Лермонтовтың «Выхожу один я на дорогу» деген өлеңінің аудармасы екені кейін анықталды. Абай орыс ақынының 5 шумақ өлеңін екінші шумағынан бастап еркін аударған. Өлеңнің жалпы мазмұнын сақтай отырып, оны өз жанын тебіренткен көңіл-күй түйсіктерімен толықтыра түскен. Дегенмен дәлме-дәл келетін жолдар да жоқ емес. Мысалы, Абай Лермонтовтың: «Уж не жду от жизни ничего я, И не жаль мне прошлого ничуть»... деген жолдарын барынша ықшамды етіп: «Өткен күнге өкінбен, Әлі үміт жоқ алдымда...» - деп дәл береді. Бірақ өлеңнің негізгі түйіні айтылатын соңғы жолдарда Абай тұжырымы басқаша. Лермонтов: «Чтоб всю ночь, весь день мой слух лелея, Про любовь мне вечно голос пел, Надо мной чтоб, вечно зеленея, Темный дуб склонялся и шумел» - деп жаңға жайлы тыныштық, мамыражай рахат тілесе, Абай орыс ақынының тұжырымымен шектеліп қалмай, оның ойын әрі жалғастырып тереңдете түскен. Абайдың: «Мансап іздер, мал құмар, Бәрі мақтан іздеген. Мақтанынан не туар Ыза қылып өзгеден» - деген жолдарында жеке көңіл-күйді күйттеуден гөрі анағұрлым салмақты әлеуметтік жүк жатыр. Абай Лермонтов өлеңін түр жағынан да өзінше өзгерткен. Лермонтов өлеңі 10-11 буынды болса, Абай оны 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазған. Аударма алғаш рет Абайдың 1940 жылғы толық жинағына енгізілді. Мүрсейіт қолжазбаларында да бар. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс кездеспейді. Дереккөздер
Күн артынан күн туар...

«Күн артынан күн туар...» - Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты, 1 шумақтан тұрады. Ақын тіршілік, болмысқа ой жібереді. Үнемі қозғалып, өзгеріп отыратын тынымсыз тіршілік диалектикасын қысқа тұжырымдап, қанатты сөз түрінде түйіндейді. Ақынның 1898 ж. жазған өлеңдері «Сұм дүние тонап жатыр ісің бар ма», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма», «Жүректе кайрат болмаса», «Ауру жүрек соғады акырын жай», «Белгілі сөз өлді» деген жолдармен басталады. Соған қарағанда Абай осы кезеңде дүниенің қадір-қасиеті, өмір мен өлім туралы көп ойласа керек. Өлең 7 буынды шалыс ұйқаспен өрнектелген. Алғаш рет 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағында жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1933, 1939, 1945 жылғы басылымдарында 2-жол «Бір күн дамыл өткізбес», 3-жол «Ой артынан ой туар» болса, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жолдар «Бір күн дамыл өткізбес», «Ой артынан ой қуар» болып басылған. Өлең ағылшын, орыс, өзбек, тәжік, қырғыз, қарақалпақ тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Карамель

Карамель— # Xош иістендіргіштер, бояғыштар қосып қант пен сірнеден дайындалған қатты кәмпит түрі; кәмпит жасау үшін негізінен балқытылған қант пайдаланылатын түрлерінің бірі. Балқыту кезінде түсі қоңыр тартып, дәмі ақшылдана бастаған қант карамель қант деп аталады. Оны түсін кіргізіп, хош иістендіру үшін әртүрлі сусындарға, кондитерлік өнімдерге қосады. Карамель кәмпиттердің бәрі ішіндегі салмалары осындай карамель қант сауытпен қапталған кәмпиттер болып шығады. # Kондитер өнімдерін бояуға арналған күйдірілген қант; # Cыраның түсін бояуға арналған қуырылған уыт. Мінездемесі Бұл сары және қоңыр түстің әртүрлі реңктерінің (қосымша бояусыз) пластикалық немесе қатты массасы (қыздыру температурасына байланысты). Оның құрамында негізінен сахароза, мальтоза және глюкоза қоспа түрінде болады. Инвертті қантты қосқанда оның құрамында фруктоза да бар. Карамель массасы кристалды зат болып табылатын қантқа қарағанда аморфты. Аморфты күйден кристалдық күйге өту моносахаридтер қоспасын қолдану арқылы баяулайды. Бұл қоспа әдетте меласса немесе инвертті сироп болып табылады. Карамель өндірісінде қанттың 100 массалық бөлігіне мелассаның 50 массалық бөлігін қосу әдеттегідей. Инвертті сироппен дайындалған карамель ең гигроскопиялық қант фруктозаның едәуір жоғары болуына байланысты гигроскопиялық болып табылады. Карамель сонымен қатар басқа тағамдар мен сусындарды өндіруде тағамдық бояғыш немесе хош иістендіргіш ретінде қолданылады. Тағы қараңыз *Карамель массасын суыту *Карамель массасын дайындау Дереккөздер
Күнді уақыт итеріп

«Күнді уақыт итеріп» - М. Ю. Лермонтовтың «Вечер» атты өлеңінің 1900 ж. Абай тәржімелеген аудармасы. Шығарма түпнұсқада да, аудармасында да 16жол. Ақынның көңіл- күйін, махаббат сезімін толғайтын лирикалық туынды. Өлеңнің көлемі шағын болса да, мағыналық сыйымдылығы мол, ой-сезімге бай. Кешкі күннің қызарып батуын сипаттайтын әдемі табиғат суреті ымырт жабылған кезді көзге айқын елестетіп, сол қас қарайған уақыт пен ақынның өзімен өзі жалғыз отырып, ойға шомған қалпын сезінуімізге мүмкіндік береді. Ол өзінің ғашығымен кеңескендей болады. Екеуміз қанша үміттеніп көкке көз тіксек те, бізге ештеңе тимес, өйткені мен бұл өмірдің бар қызығынан бас тартып, бәрінен сенің махаббатыңды қымбат көрдім ғой дейді. Ағаттығым да болды дегендей, бірақ соны бір сен үшін істедім деген ой басымырақ. Лермонтов бұл өлеңді жас кезінде жазған. Өлеңдегі лирикалық қаһарман енді тағдырға мойынсұнып, дүниеде ғажайып күштің бар екеніне сенетінін айтса да, тәкаппар болуға, ғашығының көзіне солай көрінуге ұмтылғаны байқалады. Оның осындай көңіл-күйі, ой - тебіренісі Абайдың сипаттауында да айрықша әсерлі шыққан. Мұндағы жағынды бояудай сәл өзгеше рең беріп тұрған өткен күндерді, сондағы көрген қызықтарды аңсау деуге болады. Лермонтов аспанға, көкке қараймын десе, Абай «Алла» деген сөзді қоса айтады: «Көкке бақтым «Алла» деп, Тамаша етіп құдыретін. Рахматы оның онда көп, Бізге түк жоқ тиетін. Неге сүйсін ол мені, Өзім ақмақ, алмадым, Көрдім артық бір сені Рахматынан Алланың...» Абай өлеңнің осы түйінді жерінде, тұтас алғанда Лермонтовпен үндес шығып, Алланың рахматынан бас тартуда албырттық та, адасқандық та бар дегендей пікір білдірсе де, тәкаппарлықты, ер мінезділікті жақтаудан тайынбайды. Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет ақынның 1939 ж. жарық көрген «Өлеңдер мен поэмалар» жинағында жарияланған. Туынды басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Дереккөздер
Күнту Шоңқаұлы

Күнту Шоңқаұлы (1837-1915) - Абайдың замандасы. Әуелде Абаймен пікірлес, дос-жар болып жүріп, кейіннен араздасып кеткен. Мұқыр сайлауында Абайдың інісі Оспанның орнына Арап Абралыұлы сайланып кетеді. Мұны ұйымдастырушылардың бірі Күнту болған. Абайдың «Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да...» деген өлеңі осы жолы туған. Күнтудың Көкебайдан көрген немересі Абайдың қызы Күлбаданнан туған жиені Мәкенге үйленген. Дереккөздер
Карамельдің қою шырынын дайындау

Карамельдің қою шырынын дайындау. Шырын екі түрлі тәсілмен: қысымсыз қалыпты жағдайда және қысыммен дайындалады. Соңғы кезде қантты сусірне ерітіндісінде қысыммен еріту тәсілі кеңінен қолданылады. Мұндай қысымда қоспада жоғары температураға дейін қызып еру процесі жылдам жүреді. Мұндай тәсілдің ерекшелігі: алдын ала 65—70° С температурада қант, сіресу қоспасынан ылғалдылығы қант массасына шаққанда 17-20% болатын қоймалжың дайындалады. Осы массаның қайнату қазанының ішіндегі орам түтіктен шыққан кездегі температурасы 125—150° С болады. Қою шырын алу процесі 5 минутта өтеді: масса 3—3,5 минут араластырғышта, 1,5—2 минут орам түтікті қайнатқышта өнделеді. Тағы қараңыз *Карамель *Карамель массасын суыту *Карамель массасын дайындау Дереккөздер
Карамель массасын дайындау

Карамель массасын дайындау. Карамельдің қою шырыны сорғы арқылы орам түтікті вакуумды қайнату қазанына түседі. Қысыммен төменнен жоғары өнім тасымалданатын орам түтіктер сыртына берілетін будың есерімен қыздырылады. Түтіктегі қайнаған өнім туынды буымен бірге вакуум камераға түседі. Камерадағы вакуумның әсерінен өнімнен тағы да Тағы қараңыз *Карамель *Карамель массасын суыту *Карамельдің қою шырынын дайындау Дереккөздер
Күшік асырап, ит еттім...

«Күшік асырап, ит еттім...» — Абайдың 1899ж. жазған өлеңі. Көлемі 4жол. Өлең мағынасы терең. Өзі асыраған күшігі өзін қапса, өзінен үйренген мерген өзін атса, өмірде одан артық қандай сатқындық пен зұлымдық болуы мүмкін. Мына жалған дүниеде ондай жауыздық әрқашан кездесіп отырады. Абай заманында да болған. Осы шындықты ақын мәңгілік есте қалатындай, тайға таңба басқандай етіп шешен тілмен шебер қиыстырып өлең жолдарына түсірген. Алланың сөзіндей ақиқат терең ой мен керемет кемеңгерліктің, нұрлы сезімнің жемісі. Бір қазақ баласы емес, барлық адамзат бас иетін шындық, тағылымы мол сөз сарасы. Өлең 8 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді.Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Өлең Күшік асырап, ит еттім, Ол балтырымды қанатты. Біреуге мылтық үйреттім, Ол мерген болды, мені атты. Дереккөздер
Күшікбай кезеңі

Күшікбай кезеңі - Семей мен Шыңғыстау арасындағы Абай сан рет тоқтап, басында түнеген бекет. Семей қаласынан Абай еліне дейін 60 шақырымдай, Арқалық тауынан асатын тұсты «Күшікбай кезеңі» деп атайды. Арқалық тауының биік төбе басында Күшікбай батыр жерленген. Орта жүз Уақ тайпасынан шыққан Күшікбай Жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен белгілі батырлардың бірі. Ол батырлығына қоса нашарға қайырымды, әділдігімен аты шыққан адам. М. Әуезов «Қорғансыздың күні» деген әңгімесінде Күшікбай кезеңінде болған қайғылы оқиғаны шынайы бейнелеген. Дереккөздер
Кардамон

Кардамон — дәмдеуіш ретінде пайдаланылатын жемістері бар тропикалық шөптесін өсімдік. Жемістері сопақша, қырлы бетті, түрі ашық жасылдан сүрға дейін болады. Өзіне тән өткір дәмі және иісі болады. Құрамында 12% су, 3% жоғары эфир майы, ал жалпы күлділігі 10%-дан аспайды. Томат соустарына көп қолданылады. Тағы қараңыз *Зімбір Дереккөздер
Каротин

Каротин — каротиноидтар тобына жататын қызғылт сары түсті пигмент. Өсімдік клеткаларының құрамында болатын сарғыш-қызғылт пигмент (алғаш рет сәбізде болатыны анықталды, сондай-ақ итмұрын, қарақат, шетен және т.б. жемістерде болады); А провитамині. Организмде ыдырап бөліну арқылы A дәруменіне айналады. Өсімдіктерде кездесуі Каротин келесі өсімдіктердің құрамында көптеп кездеседі: *ананас *самырсын жаңғағы *қымыздық *көк пияз *ақжелкен *шырғанақ *шетен *аю пияз *тәтті қызыл бұрыш *асқабақ *аскөк *қызанақ Сонымен бірге каротин пигментін сиырдың бауырынан, көк бұрыштан, ас бұршақтан, шабдалыдан, қауыннан, брокколиден, қызыл қырыққабаттан және қарбыздан алуға болады. Ал өрік, апельсин, балғын және тұздалған қияр, ірімшік, жұмыртқа, кілегей, қаймақ, сүзбе, жаңғақ пен балықтың құрамында аз мөлшерде кездеседі. Каротиннің адам ағзасы үшін маңызы Каротиннің адам ағзасында жеткіліксіз болуы, адамның ісік ауруына шалдығуына алып келеді. А дәруменінің жеткіліксіздігі жуан ішектің, асқазан, өкпе және сүт безі рагының туындауына себеп болады. А дәрумені иммундық жүйені нығайтып, созылмалы және жұқпалы аурулардан айықтырады. Каротиннің адам ағзасы үшін зияны Адам ағзасында А дәрумені көбейіп кетсе, адамның жүрегі айнып, іші ауырады, ішек пен асқазанның жұмысы бұзылады, буын мен тері қышымасына душар болады. Дереккөздер
Картоп салынған бүктеме

Картоп салынған бүктеме. Қамыр (құймақ құйғандағыдай) ашытылады, тек өсімдік майы құйылмайды. Содан соң күлшелерге бөлініп, 5~6 минут беті жабылып қойылады да, үн себілген стол үстінде әрқайсысы дөңгелектеніп жазылады. Жазылған әрбір қамырдың үстіне картоп қоспасы салынады да жиектері көмкеріліп, шеттері жабыстырылады. Сөйтіп жарты ай формасына келтіріледі. Қоспа дайындау үшін картоптың қабығы аршылып, пісіріледі. Піскеннен кейін басқа ыдысқа салынып езіледі. Ұсақтап туралған пияз, сары май, тұз салынып, бәрі мұқият араластырылады. Сонымен дайындалған бүктеме бүгілген жағы астына қаратылып, қайнап жатқан майға салынады да, аударыстыра отырып, қызарғанша пісіріледі. Бүктемені өсімдік майына, ол табылмаса — сиыр майына қуырған дұрыс. Піскен бүктеме кепсермен сүзіп алынып, тәрелкеге салынады да дастарқанға әкелінеді. Ол салқын күйінде де дәмді. Қамыр үшін — 4 кеседей үн, 4 ас қасық қант, 2 жұмыртқа, 1 шай қасық тұз, 1 ас қасық ашытқы, 1 кесе су немесе сүт, қоспа үшін — 6—10 картоп, 1 пияз, 2 ас қасық сары май, тұз татымына қарай. Тағы қараңыз *Жұмыртқа *Қант Дереккөздер
Қарасақау

Қарасақау (шын аты Құсайын) Қиқымбайұлы (т. - е.ж. б.)- Абайдың атқосшысы. Көкше ішінде Балталы руынан. Тілі шәлдірік болғандықтан Қарасақау атанған. Жасында ұрлықпен айналысқан. Абай сол елге болыс болған кезде: «Сен ұрлықты қой?» деген сөзін тыңдап, Абайдың үнемі қасында болып, атын ерттеп беретін жол серігі болған. Кейін Оспанның қолында тұрған. Қарасақау еркөкірек, сөзге шешен, пысық адам екен. Дереккөздер
Квас

Квас— уыт қосып, қара бидай ұнынан немесе нанынан дайындалған қышқылтым сусын; сондай-ақ оны салқын, сұйық тағамдарды — окрошка, қызылша сорпасын және бірқатар ұлттық тағамдарды дайындауға пайдаланады. Сауда орындарына квастың дайын түрі түседі. Квасты үйде де әзірлеуге болады: қара нанды тілімдеп кесіп, қызарғанша духовкада кешіреді. Кегірілген нанды 3—4 сағат қайнаған суға салып қояды. Квас шыны не эмальданған ыдыста дайындалуы тиіс, өйткені ол алюминий ыдыста қышқылданады. Алынған қоймалжыңды сүзіп, езілген ашытқы, қант, жалбыз қосып, бетін жауып, 10—12 сағат ашытуға қояды. Көбіктенген кезде қайталап сүзіп, бөтелкелерге құяды да, әрқайсысының ішіне аздап жүзім салады. Бөтелкелердің аузын қайнаған суға батырылған тығынмен жауып, жіппен байлайды да, бөлмеде 2—3 сағат ұстап, содан кейін суық жерде сақтайды. 3 күннен кейін квас дайын болады. 500 г кепкен қара нанға: 4-5 л су, 10-12 г ашытқы, 100 г қант, 10 г жалбыз, 25 г кептірілген жүзім қажет. Тағы қараңыз *Сусын Дереккөздер
Қарамола съезі

Қарамола съезі - 1885 ж. мамыр айында Қарамолада өткен төтенше съезд. Съезде ірі маңызы бар құқықтық құжат - «Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережелері» қабылданған. Бұл құжатты съезде төбе би болып сайланған Абайдың өзі жазып шыққан. Құжаттан Абайдың ел билеудің әдеттік-құқықтық жүйесі мен ислам діні бекіткен заң нормаларын заман талабына сай жаңарту идеялары айқын көрінеді. Съезд Абайдың ел арасында ғана емес, орыс әкімдері, патша үкіметінің Семейдегі әкімдері арасында да беделі өсе түскендігін танытты. Дереккөздер
Қап тауы (Каф тауы)

Қап тауы, Каф тауы - Шығыс әдебиетінде, аңыз-әңгімелерде жиі кездесетін тау аты. Ол тым қашық, диюперілер жайлаған мекен ұғымын береді. Қап тауы қазіргі Кавказ тауы деген пікір де бар. Абай мазмұнын «Мың бір түн» ертегілерінен алып жазған «Әзім әңгімесі» деген дастандарда жәдігөй шал қапылыста тұзағына түсірген Әзімді желмаямен Қап тауына әкеледі. Ақын бұл атауды да сол ертегіден алған болуы керек. Дереккөздер
Кім екен деп келіп ем түйе қуған

«Кім екен деп келіп ем түйе қуған» — Абайдың 1855 ж. ауызша шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақты 1 шумақ. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда өз аулының түйелерін аралап бара жатқан екі аттыға шауып барған Абай оның біреуі төркінінен жауыр айғыр жетектеп келе жатқан әйел екенін біліп, табанда мысқылдап айтқан екен. Жас ақын ауылға тура келе алмай, түйе арасына жасырынған келіншекті де, оның сараң төркінін де бір-ақ ауыз өлеңмен өлтіре әжуалаған. Болашақ ақынның уытты тілі айқын нышан беріп тұр. Кәдімгі ашық мінез баланың ақтара салған тежеусіз ойы. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1933 жылғы жинақта жарияланды. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстологиялық өзгерістер байқалмайды. Өлең Кім екен деп келіп ем түйе қуған, Қатын ғой күлдәрімен белін буған. Төркініңнің бергені жауыр айғыр, Бауырыңды... бірге туған. Дереккөздер
Кірме сөздер

Кірме сөздер - тіларалық қарым-қатынас (байланыс) нәтижесінде бір тілден екінші тілге ауысқан бөгде тілдік элементтер (сөздер, сөз тіркестері, жұрнақтар т. б.). Көбінесе белгілі бір жаңа ұғым-түсініктің атауы болып келетін кірме сөздер «шет тіл сөздері», «интернационал сөздер», «варваризмдер», «калька» сияқты түрлерге сараланып зерттеледі. Кірме сөздердің кейбірінің түр-тұлғасынан, дыбысталуынан қай тілдің еншісіне жататыны белгілі болып тұрса, ал ертеден қолданылып, тілге әбден сіңісіп кеткен кірме сөздің қайсы бірінің түп төркінін айқындау үшін арнайы этимологиялық зерттеулерге жүгінуге тура келеді. Мысалы, тіліміздегі заң-закон қос сөзінің законы - орыс сөзі екені баршамызға белгілі, ал төл сөзіміздей болып кеткен заң болса - ерте замандарда қытай тілінен ауысқан лексема. Абай шығармалары тіліндегі кірме сөздер негізінен екі үлкен топқа бөлінеді: араб-парсы және орыс сөздері. Олардың әрқайсысын ақын өмір сүрген кезеңдегі қалың көпшілікке түсінікті- түсініксіздігіне, актив- пассивтігіне (қолданылуына) қарай іштей екі топқа жіктеуге болады: 1) Араб-парсы сөздері: а) ар, абырой, амал, адал, арам, әскер, әйел, дәулет, дәурен, зайып, зейін, күмән, қадыр, құрмет, қиял, құдай, Аллаһ, молда, мешіт, шәкірт, хат т. с. с.; ә) аррахман, батил, жаһил, исбат, интинжа, мағмұр, мағрифат, мағишат, мәслих, латиф, ниһаят, салахият, тақриб, тахмин т. с. с. 2) Орыс сөздері: а) барқыт, бақалшық, бодан, болыс, закон, зауыт, кір, майыр, мәліш, ләпке, ояз, сияз, сот, старшын, самаурын, сома, партия т. с. с.; ә) виноват, визит, единица, занимайся, здравомыслящий, гуляйттау, миллион, картечь, номер, ноль, прошение, прямота, трагедия, такт, фабрик, электр, т. с. с. Сондай-ақ Абай шығармаларындағы калька арқылы жасалған балама тіркестерді де (үміттің нұры - «светило надежды», суық ақыл - «рассудок холодный», қараңғы көңіл - «мрачная душа», жабыраңқы жазған сөз - «стих унылый» т. б.) осы топқа жатқызуға болады. Дереккөздер
Қара жер адамзатқа болған мекен

Абайдың 1891 ж. жазған жұмбақ өлеңі. 1 шумақтан тұрады, Көлемі 4 жол. Ақын жұмбағында жұртына аз да болса білім дарытып, халқын тіршілік үшін күреске үндейді, өмірді танытуға ықпал жасайды. Зерделілікке, зеректікке шақырады. «Адамзатқа мекен болған қара жерде жүз мың түрлі асыл бар» болса соның «ең артығы-темір» (алтын) дейді ақын. Шығарма 11 буынды қара өлең ұйқасымен (-а, -а, - б, -а)жазылған. Ел аузынан жазылып алынып, алғаш рет ақынның 1933 ж.Қызылордада жарық көрген толық жинағында басылды. Туынды басылымдарында текстологиялық ешқандай өзгерістер кездеспейді. Жұмбақ өлең қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Қара қатын дегенге қара қатын

Абайдың 1889 ж. ауызша шығарған өлеңі. 4 тармақты 1 шумақ. Ақынның әңгімешіл, ертегіші досы Баймағамбет Мырзаханұлы айлап, апталап ел қыдырып жүретін, шаруаға қырсыздау, серілігі бар кісі болған. Ерінің осы мінезін ұнатпай, реніш білдірген. Баймағамбеттің әйелін әзілмен жұбатпақ болған. Абай «қара қатынға» әзіл айта отырып, досының да жөнсіз «серілігін» кекетіп, әйелінің шариғатты бұзуы қиын жұмыс емес деп «қорқытады». Көңілдері жарасқан, сыйлас, сырлас адамдардың зілсіз жеңіл әзілі. Өлең 10, 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 жылғы жинағында жарияланды. Туынды ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған. Дереккөздер
Теңіздердің жіктемесі

Теңіздердің жіктемесі - теңіз сушараларын (Дүниежүзілік мұхит бөліктерін) табиғи белгілері бойынша типтерге бөлу жүйесі. Жалпыға ортақ Т.ж. жоқ. Теңіздер жекелеген (физикалық-географиялық, морфологиялық,гидрологиялық,тектоникалық) белгілері бойынша жіктеледі. Крюммель мен Шокальский теңіздерді олардың орналасу жағдайы бойынша жерорталық және шеткейлік типтерге бөледі. Муромцев (1951) ішкі, шеткі және араларалық теңіздерді бөліп оны гидрогеологиялық режім негізінде жүргізеді. Страхов (1954) алаптарының пішіні бойынша жалпақ және қазаншұңқырлық теңіздерді, ал седиментогенез жағдайы мен типі бойынша — континентішілік және шеткі гумидтік пен электрогнрдік және геосиклиндік теңіздер бөлінеді. Панов (1963)/теңәздерді тектоникалық құрылысы бойынша шеткі континенттік, қайрандық, депрессиялық және геосинклиндік типтерге бөлуді ұсынады. Дереккөздер
Рутил

Рутил (латынша rutilus — қызыл) — оксидтер класына жататын минерал. *Химиялық формуласы: ТіО 2 . *Сингониясы — тетрагондық, кристалдары призма, баған, ине тәрізді. *Түсі — қоңыр, қызыл, қара, сары; сызығы сары, ашық қоңыр; жылтырлығы — алмастай; қаттылығы — 6, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 4,2—4,3. *Қышқыл және сілтілі магматит- терде, пегматиттерде, гидротермалық кендерде, метаморфтық таужыныстарда кездеседі, титанның кені. Кристалдық ішкі құрылысы өз алдына рутилдік типке жатады. Оның құрылыс өзгешелігі мынадай: титан иондары (катиондар) квадрат призманың орталығы мен бұрыштарына орналасқан. Оттек иондары сол призманың диагональ бағыттарында екі-екіден айқыш-ұйқыш орналасқан. Сонымен, әрбір титан иондарын 6 оттек иондары қоршап жатады. Олардың орындарын түзу октаэдрдың бұрыштары деп қарайтын болсақ , онан қателеспейміз. Ал әрбір оттек иондарын қоршаған үш катионды (титан йондарын) тец қабырғалы үш бұрыштың бұрыштарына орналасқан десек, онық да қателігі болымсыз ғана болады. Осыған қарағанда рутил решеткасының координациялық сандары 6 : 3 болмақ. Кристалдар сингониясында ең жоғары дәрежелі симметриялық ось решетканың ең тығыз иондық жазықтығына перпендикуляр келегінін білеміз. Бірақ рутил структурасында бұл ереженің басқарақ екені байқалған. Мұнда төрт дәрежелі ось ең тығыз иондық жазықтықа тік келмей, сол жазықтықтың өзіне орналасқан. Мұндай орналасу гексагондық решетка жазықтығындағы үш бағыттың бірі болып табылады. Рутил кристалдарының ұзыншақ болып өсуі, бүгілген (120° бұрышты) қоспақтар құрауы осыған байланысты. Осы айтылған рутил структурасы қос оттектік тотықтардың бірнешеуінде — рутилде (ТіО 2 ) , касситеритте (SnО 2 ) , пиролюзитте (МnO 2 ) тағы басқа болады. Осы тектес құрылысты рутил типтес структура деп атайды. Жаратылысы. Рутил өте көп жағдайларда кездеседі. Ол магмалық, пегматиттік, гидротермалық , метаморфтық, кейде экзогендік те болады. Рутил ферротитан болат қорытуда, керамикада қоңыр бояу ретінде және радиотехникада детектор ретінде қолданылады. Рутил кендері КСРО-да Ильмен тауында (Урал), Семізбұғыда (Орталық Қазақстан) кездеседі. Шет елдердегі кені АҚШ-та (Солтүстік Каролина кендері), Альпі тауларының әр жеріыде, Мадагаскар аралында, Бразилияда (Минас-Жерайж) бар.ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69 Дереккөздер {{Infobox mineral }}
Рухиннің генезистік диаграммасы

Рухиннің генезистік диаграммасы— елеуіштік талдаудың деректері бойынша, құмдардың қалыптасуының динамикалық жағдайын анықтау үшін қолданылады. Ол үшін, момент тәсілі бойынша құм түйірлерінің орташа өлшемі мен іріктелу коэффициенті анықталып, диаграммаға салынады. Рухиннің генезистік диаграммасы біркелкі ұсақ және орта түйірлі құмдар үшін жақсы нәтиже береді. Дереккөздер
Ромбылық сингония

Ромбылық сингония- төменгі санаттың сингониясы. Ромбылық кристалдарда үш дара бағыт L 2 -мен немесе Р-ге нормальдармен сай келеді, осы бағыттармен кристаллографиялық координаталық осьтер сәйкес келеді. Кoординаталар жүйесі тікбұрышты. Ромбылық сингонияның қарапайым пішіндері: моноэдрлер, пинакоидтер, диэдрлер және ромбылық призмалар, тетраэдрлер, пирамидалар, дипирамидалар. Дереккөздер
Рудатүзілудің палеогеографиялық жағдайлары

Рудатүзілудің палеогеографиялық жағдайлары- белгілі бір рудалану қалыптасқан геологиялык замандағы физикалық-географиялық және биогеохимиялық жағдайлар: құрлық пен су алабының түбі, терригендік және басқа материалдармен қоректену алқабы, климат, сонымен катар әр түрлі зоогеографиялық алқаптардың шекарасы. Дереккөздер
Бақтыған Қабидолданов

Бақтыған Қабидолданов (1944 жылы туған) - суретші. Монументті-сән және безендіру саласында жұмыс істейді. 1979 ж. (К. Айтқалиевпен бірге) Семейдегі Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі (қазір Абайдың мемлекеттік музей-қорығы) экспозициясын жасау және безендіру жұмысын жүргізді. Экспозицияға арнап Абайдың Жидебайдағы қыстауының сыртқы көрінісін (1979, аралас техника, Абайдың әдеби-мемориалдық музейі-қоры) жасады. Дереккөздер
Қабыл

Қабыл - Абайдың Семей қаласындағы сыйлас адамы. Шала қазақ, кедейлеу, жасы келіп қалған кісі екен. Ақын «Ой, тәңір-ай, расходымды көтереді екен деп... аңдап басып, абайлап сөйлеп, күшік күйеу сықылданып жатамын ба...» деп төсек орны таза, тағамы дәмді Қабылдікіне жиі түскен. Қабыл да ақынның жайлы жатып, жұмыс істеуіне бар жағдайын жасап баққан. Дереккөздер
Саз

Саздар — құрамының басым көпшілігін сазды минералдар құрайтын, дәнекерленіп қатаймаған шөгінді тау жыныстар. *тау жынысы саздарға жатқызылуы үшін оның құрайтын түйірлердің кем дегенде 30 пайызы диаметрі 0,005 мм-ден аспайтын тозаңдар түрінде болуы шарт. *Аққыштык қасиеті бар, сумен араластырылған ұнтағы қамырға ұқсайтын массалар құрайды және мұндай массалар кепкеннен кейін де өз пішінін сақтап қала алады. *Күйдірілген саздар қатты және берік тастақ күйге ауысады. Жаратылыс жағдайына (генезисіне) орай сынықты және химиялық саздарды даралауға болады; **түзілімдену ортасына байланысты теңіз, лагуна, атырау, өзен, көл саздары, сулық-мұздықтық саздар және элювийлік саздар жекеленеді; минералдық құрамына орай каолонитті, гидрослюдалы, монтмориллонитті, палыгорскитті және полиминералды саздар белгілі. Саздар — батпақтар немесе грунт суларымен ылғалданатын ылғал шалғындар (Орта Азияның таулары мен тауалды өңірлеріндегі). Cаздың түрлері # Каолонитті саздар. Негізінен каолин минералынан тұратын саздар; әдетте ашық түсті (ақшыл, ашық сұр, сұрғылт түсті) болып келеді, суда көмпиіп ісінбейді. # Карбонатты саздар. құрамының 75 %-дан астамы сазды минералдардан, қалған бөлігі карбонаттардан тұратын шөгінді тау жынысытар. Карбонаттар пелитоморфтық түйірлер, ірі кристалды агрегаттар және сферолиттер түрінде ұшырасады. Әр типті су алаптарында түзіле алады, алайда көбінесе теңіздік түзілімдерде ұшырасады. # Континенттік саздар. Теңіздерден тыс өңірлерде, яғни құрлықтарда немесе құрлықтарға тән саязсулы алаптар түбінде түзілетін саздардың жиынтық атауы; көл саздары, батпақсаздары, өзен саздары ұшырасуы ықтимал; мұздық саздары, эолдық (жел әрекеті нәтижесінде түзілген) саздар, пролювийлік саздар, делювийлік саздар деген түсініктер де ұшырасады. # Лагуна саздары. Лагуналарда түзілген саздар. Дереккөздер
Абайдың ақындық айналасы

«Абайдың ақындық айналасы» - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - М. Бөжеев. «Қисса-хикаялар», «Абайдың ақындық айналасы» және «Абайдың аудармалары» дейтін үш тараудан туратын бұл зерттеуде Абай поэзиясының өзінен бұрынғы ақындармен байланысы және ауыз әдебиетімен сыбайластығы сөз болады. Автор Абайдың ақындық жолын қалыптастырудағы халық ауыз әдебиетінің, шығыс және орыс әдебиеттерінің ықпалын атай келіп, оның шығармаларының шеберлік, дәстүр мен жаңашылдық ерекшеліктерін талдайды. Кітап көлемі 6,0 б. т., 4500 дана болып басылған. Дереккөздер
Қабыш Кәрімқұлұлы

Қабыш Кәрімқұлұлы (1912-80) - Абай аулының адамы. Белгілі халық өнерпазы, кезінде Мұхтар Әуезовке Шыңғыстауда әр түрлі сапарларда серік болған. Қабыштың орындауында Абайдың біраз әндері магнитофон таспасына жазылып алынған. 1969-80 ж. Абайдың Жидебайдағы музей-үйінде қызмет атқарған. Абайдың үрім-бұтақтарымен достық қарым-қатынаста болған. Қабыштың Абайға байланысты өнер мұралары осы музейде сақтаулы. Дереккөздер
Қабыш Шәкерімұлы

Қабыш Шәкерімұлы (1887-1932)- Абайдың әдеби мектебінен үлгі алған ақын, әнші. Шәкерімнің ноғай ауылынан алған екінші әйелі Айғанша Ыбырайқызынан туған екінші ұлы. Қабыштан Нәжәпия, Қапият тараған. Қабыштың бізге жеткен өлеңдері Абай шығармалары өрнегінің үлгісін айқын танытады: Жан көруге форым жоқ, Қайнамаған сорым жоқ. Қай шараны қолдансам, Тіршілікте орын жоқ. Өлгенім жоқ, тірімін, Көп тірінің бірімін. Ата туыс азғанбыз, Мұнша артын созғанбыз. Тоғыз ата толғанда, Ту-тапақай болғанбыз! Қалғаның ба, Шыңғыстау, Тауың иесіз, елің жау?! Тым болмаса болмады-ау, Есім дұрыс, денім сау! Қабыш ашаршылық зұлматын жамылып, талма ауруы науқасынан айыға алмай 1932 ж. Ши дейтін жерде (Жидебай қыстауының қасы) қайтыс болады. Дереккөздер
Саздардың фациялық типтері

Саздардың фациялық типтері— сазды материалдардан әр түрлі физикалық-географиялық және геохимиялық ортада шөгу жағдайына қарай бөлінеді. Сазды таужыныстардың қалыптасуының физикалық-географиялық атыраптары бойынша континенттік, теңіздік және аралық фациялық типтері ажыратылады. Дереккөздер
Абайдың ақындық дәстүрі (кітап)

«Абайдың ақындық дәстүрі» - «Жазушы» баспасынан 1966 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - А. Нұрқатов. Автор Абай шығармашылығына арналған бұл ғылыми монографиясында ақын мұрасын жан-жақты талдап, оған терең де ғылыми баға бергенерал Зерттеуде Абай мұрасы және оны игеру, ақындық айналасы мен әдеби мектебі, суреткерлік өнегесі мен реалистік дәстүрлері, ақын поэзиясының жаңашылдығы мен поэтикалық, түр үлгілері мәселелері кең көлемде қарастырылып, нақты тұжырымдар жасалады. Кітап «Абай творчествосының дәстүрлік және жаң¬ашылдық сипаттары», «Абай тұсындағы ақындар», «Абай дәстурлерінің арнасында», «Орыс реализмінің дәстүрлері және қазақ әдебиеті», «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы» сияқты тараулардан және «Сөз басы» мен «Соңғы сөзден» турады. Көлемі 18,9 б. т., 4000 дана. Дереккөздер
Кафе

Кафе— шай, кофе және салқын сусын ішетін шағын ресторан. Кафе — тұтынушылардың дем алатын, оларға қызмет көрсетілетін, мейрамханаларға қарағанда тағам ассортименті төмендеу, арақ-шарап, темекі және кондитер өнімдерін сататын, дайындалуы күрделі тағамдар пісіретін, соның ішінде тапсырыс бойынша және фирмалық тағамдар бар тағамдар ассортименті кең қоғамдық тамақтандыру кәсіпорны. Тағы қараңыз *Ресторан *Асхана Дереккөздер ru:Кафе
Медет Айтуғанұлы Қағаров

Медет Айтуғанұлы Қағаров (1940 жылы туған) - суретші-график, плакат, экслибрис, қондырғылы және кітап графикасы саласында жұмыс істейді. Өзбекстан Республикасының мәдениетке еңбек сіңірген қайраткері. Ол «Татьянаның қырдағы әні» кітабына («Жалын», 1980, қағаз, ксилография, автордың жеке қоры) 8 бет иллюстрация жасады. Көлемі шағын, композициясы ұтымды иллюстрацияның 3- беті қазақ халқының арасына «Татьянаның әні» қалай тарап, қалай танымал болғандығын баяндайды да, 5-беті ақынның бейнесін көрсетуге, сүйген қызымен кездескен сәтін беруге арналған. Сүйгенімен кездесу кезінде Абай жалынды сезім құшағында, ақындық шабыт қанаттандырған кейіпте бейнеленген. Дереккөздер
Қадиша Бәзілқызы

Қадиша Бәзілқызы - Абай азаттық әперген қыз. Әкесі Бәзіл жуантаяқ Тобықты ішінде дәулетті болған кісі. Қадиша жастайынан айттырылған жігітіне көңілі толмай, Абыралы жақтан жолаушылап келген Қаракесек Олжабай деген жігітпен табысып, қашпақ болып жүргенде қолға түсіп қалады. Оларды аңдытып ұстатқан Тобықтының атақты жуандары Байғұлақ пен Оразбай екі жастың аяқ-қолдарына кісен салып, тұтқында ұстап, жігітті өлтірмек болады. Жастарды Абай өз аулына алдыртады. Сонда аздап өлең шығаратыны бар қыз басына түскен ауыртпалықты айта келіп: «Алдыңа келіп тұрмын Абай аға, Бар шығар сізде-дағы мендей бала. Айдайды кісен салып аяғыма, Ісіне құдіреттің бар ма шара?» - деп, зарлап қоя береді. Абай екі рулы елдің зорлығына тиым салып, жастарды қосады да, Абыралыға аттандырады. Бұл оқиға М. Әуезовтың айтуынша 1897 ж. Мұқыр сайлауының қарсаңында болған. Дереккөздер
Салмақты талдау

Салмақты талдау- зат құрамын сандық тұрғыдан анықтау әдістерінің бірі. Талданатын сынаманың анықталатын құрам бөлігі ерітіндіден тұндыру немесе айдау арқылы, аз еритін қосылыс немесе қарапайым зат түрінде бөлініп алынып, өлшенеді. Дереккөздер
Салыстырмалы геологиялық көнекілік

Салыстырмалы геологиялық көнекілік- Жер тарихында болып өткен белгілі бір құбылыстың екінші құбылыспен салыстырыла отырып анықталатын көнелігі. *Бұл көнелік тау жынысы кабатгарында некен-саяк кезігіп қалатын көне организмдердің қазба қалдықтарын сараптау негізінде (палеонтологиялык әдіс) және тау жынысы қабаттарының өзара астасу ерекшеліктерін саралау нәтижесінде анықталады. **Палеонтологиялык әдіс жер бетіндегі тіршілік эволюциясының жалпылама заңдылығына, яғни геологиялык уақыт өткен сайын тіршілік түрлері де бірте-бірте күрделілене беретіндігіне негізделген. **Екінші әдіс "қат-қабатталу зандылығына" негізделген. Бұл заңдылыққа сәйкес, тау жынысытардың белгілі бір қабатының екінші қабаттың үстіне орналасуы, бірінші қабаттың екіншіге қарағанда кейінірек қалыптасқандығын дәлелдейді. *Геологиялық көнелік геологиялық уақыттың арнаулы атауларымен өрнектеледі, олар акрохрон, эон, эра, кезең, дәуір және ғасыр деп аталады. Геологиялық акрохрондар эондарға, эондар геологиялық эраға, әрбір геологиялык эра бірнеше кезендерге, әрбір кезең екі-үш дәуірге, әрбір дәуір бірнеше ғасырларға жіктеледі. тау жынысытардың заттық болмысы тұрғысынан акрохрондарға акротемалар, эондарға эонотемалар, эраларға топтар, кезеңдерге жүйелер, дәуірлерге белдемдер, ал ғасырларға жікқабаттар сәйкес келеді.
Абайдың әдеби-мемориалдық музейі

«Абайдың әдеби-мемориалдық музейі» - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. жарық көрген түрлі-түсті суретті кітапша. Ол «Ақынның өскен ортасы, балалық шағы», «Абайдың ақындық жолы, қоғамдық қызметі», «Абай қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін салушы», «Абайдың семья-туыстары, ақын шәкірттері», «Советтік искусстводағы Абай образы» деген тараулардан тұрады. Түрлі-түсті суреттермен көркем безендірілген кітапшада Семей қаласындағы ақын музейінің тарихы, оның залдарында орналасқан экспонаттар сөз болады. Экспонаттар негізінде Абайдың өмір жолына, қоғамдық-ағартушылық қызметіне, шығармашылық еңбегіне шолу жасалады. Кітапша туристерге, ақын өміріне тәнті оқырмандарға арналған. Көлемі 2,6 б. т., 20 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Сапролит-гумиттер

Сапролит-гумиттер — құрамының басым-көпшілігін гелификацияланған микроқұрамбөліктер құрайтын қазба көмірлер класы; *балдырлар мөлшері 25%-ға дейін; *қара, қара-қошқыл түсті, бет-бедері тегіс болып келетін денелер құрайды; *ұшпа заттар шығымдылығы 55%, сутек мөлшері 5,5-6,5% аралығында; *жылу сыйымдылығы 700—8500 ккал/кг; *көмірленуінің қоңыр көмірлік сатысында гумин қышқылдарын көптеп кіріктіреді; *беріктігі сапропелиттерге және гумитсаппропелиттерге қарағанда нашар, тығыздығы 1,3 г/см 3 ; *тұнба су жағдайында жағалау сызығына жақын аймақтарда қалыптасады. Дереккөздер
Сапропелдер

Сапропелдер — көлдер өңірінде қалыптасатын органикалық минералды түзілімдер; бұлардың құрамындағы органикалық заттар көл суында тіршілік еткен өсімдіктер мен жәндіктердің, кейде көлді қоршаған құрлықтар өңірінен әкелінген жер үсті өсімдіктерінің ыдырауы нәтижесінде калыптасқан заттар есебінен түзілсе, минералды бөлшектері көбінесе құм және саз түйіршіктерінен, сирегірек суда еріген кальций, темір және марганец минералдарынан тұрады. Дереккөздер
Сарқынды сулар

Сарқынды (ақаба) сулар – қоқыс қалдықтарымен ластанған, елді мекендер мен өндіріс орындарының аумағынан канализация жүйесі арқылы сыртқа ағызып жіберілетін сулар. *Олар пайда болуына, құрамына және қоспалардың сапасына байланысты негізінен үшке бөлінеді: **тұрмыстық, немесе шаруашылық-фекалдық (әжетханалардан, асүйлерден, моншалардан және тағы басқа келетін) сулар; **өндіріс қалдықтарымен (зауыттардан, қасапханалардан және тағы басқа келетін) ластанған өнеркәсіптік сулар; **атмосфералық, немесе нөсерлік сулар (жаңбыр және еріген қар суы). Қазақстандағы жағдайы Қазақстандағы 90 ірі қаланың тек 60-ында ғана сарқынды суларды тазарту нысандары бар, олардың 65%-ы техникалық тұрғыдан тозған. Қазіргі уақытта еліміздегі суармалы жерлердің тек 51,6 мың гектары ғана төгінді сулар базасында орналасқан. Төгінді суларды қайта пайдаланудың озық тәжірибесі Шымкент қаласындағы тазарту станциясында іске асырылған. Онда «Айдро» өнімін қолдану арқылы жағымсыз иістер жойылып, тазартылған сумен 1000 гектардан астам ағаш екпелері мен мал азықтық дақылдар суарылады. Дереккөздер
Ликвидус

Ликвидус (лат. liquidus — сұйық, аққыш) — " ликвидус сызығы" немесе " ликвидус жазықтығы" деген сөз тіркесінде қолданылатын, балқымалардың немесе ерітінділердің минералдана бастауы кезіндегі температурасы мен кұрамы арасындағы байланысты сызба тұрғыдан кескіндейтін шама. Температура мөлшері нақтылы заттың ликвидус температурасынан жоғары болған жағдайда ол зат тек қана сұйық күйінде ұшырасады. Дереккөздер
Сарыаркит

Сарыаркит — силикаттар класына жататын минерал. *Химиялык формуласы: Аl 5 Na, К) 2 (SiO 4 , PO 4 , SO 4 ) 4 (OН) 6 ,6*nH 2 O, n > 1. *Сингониясы тетрагондық, кристалдары призма, агрераттары майда кристаллы, радиал-сәулелі. *Түсі — ақ, жылтырлығы — күңгірт, қаттылығы — 3,5—4; меншікті салмағы — 3,1. *Сарыаркит пропилиттерде кездеседі. Дереккөздер
Лимонит

Лимонит (грек. leimon — шалғын, батпақ) — табиғи минералдық агрегаттар үш валенттік темір сулы тотықтары қосылыстарының жинақтама атауы. Лимонит шоғырлары жоғары сапалы темір кен орындарын түзеді. Дереккөздер
Сәуле сыну көрсеткіші

Сәуле сыну көрсеткіші— жарық сәулесінің ауадағы жылдамдығы бірге тең деп алынған жағдайда, сол сәуленің нақтылы заттан өту жылдамдығына қарама-қарсы шама (n). *Салыстырмалы cәуле сыну көрсеткіші яки жарык сәулесінің бір денеден екінші денеге ену барысындағы сыну сипаты n 1 /n 2 =v 1 /v 2 теңдеуімен өрнектеледі; **заттардың басым көпшілігінің cәуле сыну көрсеткіші мұндай көрсеткіші 1,3-3,5 аралығында болып келеді. *Минерал кристалдарында ол иммерсиялық әдіс арқылы немесе рефрактометр деп аталатын арнаулы аспап арқылы анықталады. Дереккөздер
Сегрегация

Сегрегация (латынша segregatio — бөлу) #магма есебінен қалыптасқан таужыныстар арасында қалыптасу уақыты жағынан алғаш түзілген кристалдарды біріктіретін шоғыр; #ылғалданған таужыныстар тоңданғанда құрамындағы су тамшыларынан таза мұз кристалдарының қалыптасуы; #сынама материалдың түйірлерін ірілігіне, тығыздығына және пішініне байланысты жіктеу. Сегрегация — адамдардың қоғамда әлеуметтік статустарының айырым белгісі бойынша санаттарға бөлінуі; мұндай топтар арасындағы байланыстарға ішінара не толық тыйым салынып, өмірлік қарекет салаларының шектелуі талап етіледі. Мұндай бөліну әлеуметтік нормаларда, жүріс-тұрыс стереотиптерінде, қоғамдық институттарында орнығады, символикамен кодталып, баса көрсетіледі (ерекшелік белгілері, киім, табу, дәстүрлер, жоралар). Қоғам тарихи сегрегацияның әр алуан түрлерінің көп болғанын көрсетеді. Сегрегацияның негізі адамдардың арасында нақты бар, ерекше түрде ұғынылған айырмашылықтар болуы мүмкін: жыныс — жыныстық сегрегация, жас — жасқа қарайғы сегрегация, антропологиялық тип — нәсілдік сегрегация, этностық катыстылық — ұлттық сегрегация. Оған сондай-ақ белгілі бір стратификацияланған топтарға, сословиелерге, касталарға (сословиелік, касталық сегрегация) қатыстылық, діни құпия жораларға қатыстылық негіз болуы мүмкін. Әлеуметтік қауымдастық деңгейінде идеологияда, саясатта, этикетте көрінеді. Тұлғааралық қатынастар деңгейінде сегрегация басқа санаттың адамдарын және өзін-өзі ұғынудағы әлеуметтік ұстанымдар мен стереотиптер түрінде болады. Сегрегация уақытша сипатта болуы мүмкін, мысалы, жасөспірімдердің инициация ғұрыптары кезінде өзінің бұрынғы тобынан ажырап жаңа топқа қосыла қоймаған кезінде олар әлеуметтік статусынан айырылып, қоғамнан тыс қалғандай болды. Бұл мәжбүрлік оқшаулану олардың өмірінде бетбұрыс кезең болып, оның тұлғалық құрылымына әсері болуы мүмкін. Дереккөздер
Седиментация алабы

Седиментация (немесе шөгінді жиналу) алабы— шөгінді жиналатын немесе жиналған (геологиялық өткен кезеңдерде) сушара (қазіргі, бұрынғы). Термин кең мағынада алаптың типін білдіретін анықтауыштармен бірге қолданылады. Мысалы, физикалық-географиялық белгілері бойынша мұхиттық, теңіздік, көлдік және тағы басқа седиментация алабы; судың құрамы бойынша — тұздылығы қалыпты, тұзды сулы, тұздылау, тұщы, күкірт-сутекпен залалданған седиментация алабы және тағы басқа болып сараланады. Дереккөздер
Қадиша Дүтбайқызы

Қадиша Дүтбайқызы (1910-89) - Абайдың қызы Күлбаданнан туған жиені. Қадишаның Абай және оның ұрпақтары туралы анасынан, туыстарынан естіген әңгімелері, ағайындары туралы магнитофон таспасына жазылып алынған естеліктері Абайдың Семейдегі қорық-музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Седиментогендік су

Седиментогендік су (латынша sedimentum — шөгу, түну, грекit genesis —пайда болу) — диагенез және катагенез стадияларында ор дорежеде өзгерген (метаморфизмге ұшыраған) шөгінділермен бірге көмілген су. Ол су сыйыстырұшы таужыныстармен бір уақытта пайда болуы мүмкін (реликтілік сулар). Алайда cедиментогендік су көбінесе суұстаушы таужыныстың нығыздалуы салдарынан онымен жанасатын басқа геологиялық уақытта шөгінденген қат-қабатқа өтеді, ал кейбір жерлерде қиманың төменгі бөлігінде шоғырланады (аса қойылтылған тұздықтар). Дереккөздер