kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Макс Планк

Макс Карл Эрнст Людвиг Планк (; 23 сәуір 1858, Киль — 4 қазан 1947, Гёттинген) — неміс физик-теоретигі, кванттық теорияның негізін салушы. Берлин ғылым академиясының мүшесі (1894), 1912 — 38 ж. аралығындағы хатшысы. Өмірбаяны * Мюнхен және Берлин (1877 — 78) университетінде оқыған. * 21 жасында “Жылу теориясы механикасының екінші заңы туралы” докторлық диссертация қорғап, 22 жасында Мюнхен университетінің приват-доценті атағын алды. * 1885 жылдан Киль университетінің профессоры * 1889 ж. кейін Берлин университетінің теоретикалық физика кафедрасының меңгерушісі және проф. қызметіне шақырылып, ғұмырының соңына (1947) дейін осы кафедраны басқарады. Ғылыми еңбектері Планктың алғашқы зерттеулері энтропия ұғымын дәлірек анықтауға, термодинамиканың заңдарын физикалық-химиялық процестерге қолдануға арналған. 1894 жылдан бастап Планк жылулық сәуле шығарудың термодинамикалық теориясы мен абс. қара дененің эл.-магниттік сәуле шығару спектріндегі энергияның таралу заңдылықтарын зерттеумен шұғылданады (Планк заңы, Планк тұрақтысы). Планк теоретикалық физиканың негізгі бөлімдері бойынша терең әрі айқын баяндалған монография жазды. “Әсер квантын” ашуы арқылы физиканың дамуына қосқан аса ірі еңбегі үшін М.Планк 1918 ж. физика саласы бойынша Нобель сыйлығын алды. Планк заңы Планк заңы — абсолют қара дененің спектріндегі (термодинамикалық тепе-теңдік орнағанда) энергияның таралу заңы. Бұл заңды алғаш рет 1900 ж. неміс физигі М.Планк ашты. Планк энергия денеден дискретті (үздікті) порциялар — кванттар түрінде шығады деген жорамал негізінде енгізді. Ол осы жорамал негізінде абс. қара дененің сәуле шығару заңын ашып, осы құбылысты сипаттайтын классикалық теориядағы қайшылықтарды жойды. 1916 ж. А.Альберт Эйнштейн (1879 — 1955) атомдардағы тепе-теңдік сәуле шығару кезіндегі кванттық өтулерді зерттей отырып, Планк заңын теория жүзінде қорытып шығарды. Дереккөздер
Балтық теңізі

Балтық теңізі, (кейінгі латынша mare Baltіcum, ертедегі атауы Варяг теңізі) — Атлант мұхитының Еуропаға еніп жатқан теңізі. Ол Швеция, Финляндия, Ресей, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Германия және Дания мемлекеттері жерлерімен шектеседі. Атлант мұхитымен Дания бұғазы арқылы жалғасады. Теңіз құрлықтық қайраңда орналасқан, негізгі бөлігінің тереңдігі 40 — 100 м (ең терең жері 470 м), ауданы 419 мың км² Солтүстік жағасы биік жартасты (шхер және фьорд типтес), оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағасы жайпақ, құмды (лагуна типті). Ірі шығанақтары: Ботни, Фин, Рига, Куршский, Гданьск, т.б. Ірі аралдары: Аланд, Моонзунд, Борнхольм, Готланд, Эланд, Сааремаа, Хийумаа, т.б. Теңізге Нева, Батыс Двина (Даугава), Неман, Висла, Одра өзендері құяды. Қыста судың жоғағы қабатындағы температурасы 1 — 3°С, жағасында 0°С-тан төмен, жазда 18—20°С. Батыс бөлігіндегі тұздығы 11‰, орталығында 6 — 8‰. Ботни шығанағының солтүстік бөлігі 210 күн, орталық бөлігі 185 күн; Рига шығанағы 80 — 90 күн, Дания бұғазы 16 — 45 күн қатып жатады; теңіздің орталық бөлігі қатпайды. Жел бағытының және ауа қысымының тез өзгеруінен су деңгейі кейде 1,5 — 3 м-ге дейін көтеріледі. Теңіздің тәуліктік толысуы 0,04 — 0,1 м. Балтық теңізінде Балтық майшабағы, камбала, салака, Атлант майшабағы, теңіз алабұғасы, Балт трескасы, т.б. тіршілік етеді. Балтық теңізі Еділ — Балтық су жолы арқылы Каспий теңізмен, ал, Беломор — Балтық каналы арқылы Ақ теңізбен жалғасады. Негізгі порттары: Санкт-Петербург, Таллин, Рига, Калининград, Гданьск-Гдыня, Щецин, Росток — Варнемюнде, Копенгаген, Мальме, Стокгольм, Турку, Хельсинки. Дереккөздер
Кариб теңізі

Кариб теңізі, Кариб теңізі – Атлант мұхитындағы жартылай тұйық теңіз. Орталық және Оңтүстік Америка құрлықтары аралығында, Үлкен және Кіші Антиль аралдары арқылы Атлант мұхитынан бөлініп жатыр. *Аумағы 2777 мың км², ең терең жері 7491 м. Суының орташа көл. 6745,3 мың км3. Жағалауларының кейбір жерлері таулы, кейде ойпатты келген. Батысы және Антиль аралдары бөлігі маржан (коралл) рифтерімен шектелген. * Ірі шығанақтары: Гондурас, Дарьен, Венесуэла; * Ірі аралдары: Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико. * Климаты тропиктік. Солтүстік бөлігінде теңіз дауылдары болып тұрады. Беткі ағысы шығыстан батысқа қарай бағытталған, жылд. 1 – 3 км/сағ, *Юкатан бұғазы маңында 6 км/сағ. * Суының температурасы қыс айларында 25С, жазда 28С, тұзд. 36‰ шамасында. * Теңізде балық аулау және маржан жинау кәсіпшілігі дамыған. * Панама каналы арқылы Атлант және Тынық мұхиттарды байланыстыратын қысқа теңіз жолы қалыптасқан. * Негізгі порттары: Маракайбо, Ла-Гуайра (Венесуэла), Картахена (Колумбия), Лимон (Коста-Рика), Колон (Панама), Санто-Доминго (Доминика Республикасы), Сантьяго-де-Куба (Куба). * Теңіздің экономикалық және стратегиялық маңызы зор. Дереккөздер
Дунай

Дунай ( , , , , ) — Батыс Еуропадағы ең ірі өзен. Сипаттама Ұзындығы 2850 км, су жиналатын алабы 817 мың км². Шварцвальд тауы (Германия) маңындағы Донауэшинген қаласының жанынан Брег және Бригах өзендері қосылған жерден бастау алып, Қара теңізге құяды. Дунай Германия, Аустрия, Болгария, Мажарстан, Румыния, Словакия жерімен, аздаған бөлігі Чехия, Словения, Хорватия, Швейцария, Италия, Польша, Украина, Молдова жерімен ағып өтеді. Жоғары ағысында (Венаға дейін) Бавар таулы үстіртінің шетімен, Чех массиві мен Шығыс Альпі аралығында тар әрі терең аңғармен ағады. Арнасының ені Ульм қаласына (Германия) дейін 20 — 100 м, одан төменде 100 — 350 м. Бұл бөлігінде Дунайға Альпідегі мұздықтардан бастау алатын көптеген мол сулы салалар қосылады. Орта ағысында (Венадан “Темір қақпа” шатқалына дейін) Орта Дунай ойпатын басып өтеді. Жазыққа шыққаннан кейін өзеннің аңғары кеңейеді (5 — 20 км), ағыны баяулайды. Карпат тауларының тұсында өзен “Темір қақпа” деп аталатын тар шатқалдан өтеді. Төмен Дунай ойпатында өзен арнасы жайылып (кей жерлерде ені 1 — 2 км-ге жетеді) тарамданады. Қара теңізге құяр атырауында Дунай арнасы үш тармаққа бөлінеді. Көп жерінде Дунайдың жағасы дамбымен бекітілген. Көктемде ұзақ тасиды, жаздың 2-жартысында деңгейі төмендейді, күзгі жаңбырдан кейін тасқындар өтеді, қайта сабасына түседі. Орташа жылдық су ағыны сағасында 6430 м³/с. Қыс қатты болған жылдары ғана 1 — 1,5 айға қатады. Салалары Дунайдың 300-ден астам саласы бар. Ең ірі салалары: оң жағында — Инн, Драва, Сава, Морава (Сербия), сол жағында — Морава (Чехия), Тиса, Олт, Сирет және Прут. Маңыздылығы Дунай орталық және оңтүстік-шығыс Еуропа елдерінің көлік байланысында маңызды орын алады. Ульм қаласынан атырауына дейін кеме қатынайды. Рейн өзеңі жүйесімен кеме жүретін каналмен байланысқан. Дунай және оның салалары электр энергиясын өндіруге, қалалар мен өнеркәсіп орталықтарын сумен жабдықтауға, жер суғаруға кеңінен пайдаланылады. Төмен ағысында балық ауланады. Дунай бойындағы ірі қалалар: Регенсбург (Германия), Линц, Вена (Австрия), Братислава (Словакия), Будапешт (Венгрия), Нови-Сад, Белград (Югославия), Русе (Болгария), Брэнла, Галац (Румыния), Измаил (Украина). Дереккөздер Сілтемелер
Өлі теңіз

Өлі теңіз (арабша Бахр-Лут) – Таяу Шығыстағы, Иордания мен Израиль жеріндегі ағынсыз тұзды көл. Гхор тектоникалық ойысына, теңіз деңгейінен 403 м төмен (жағалауы — құрлықтағы ең төменгі жер) орналасқан. Ауданы 1050 км², ұзындығы 76 км, ең терең жері 356 м. Өлі теңіз жағалауы шөлді, кей жерлері жартасты. Негізінен Иордан өзінің суымен толығады. Дүние жүзіндегі ең тұзды көлдердің бірі. Суының орташа тұздығы 260–270 ‰, кей жылдары 310‰-ге жетеді.Минералды тұздар өндіріледі. «Өлі теңіз» аталуы суында органикалық тіршіліктің жоқтығымен түсіндіріледі. Дереккөздер
Ніл

Ніл (, () — Африкада орналасқан дүние жүзіндегі ең ұзын өзен. Сипаттамасы Ұзындығы 6671 км, алабының аумағы 2870 мың км 2 . Орташа су шығыны Асуан маңында 2600 м 3 /с (әр жылдары 500 м 3 /с-тан – 15000 м 3 /с-қа дейін ауытқиды). Шығыс Африка таулы үстіртінен 2000 м-ден астам биіктікте басталып, Жерорта теңізіне атырау жасап құяды. Ніл Рукарара өзені болып басталып, Кагера өзені арқылы Виктория көліне құйып, одан Виктория – Ніл деген атпен ағып шығады. Альберт көлінен кейін Альберт – Ніл, Асуа саласы қосылған жерде Бахр-әл-Жебел, Бахр-әл-Газал қосылғаннан кейін Ақ Ніл (Бахр-әл-Әбияд) деп аталады. Хартум қаласының тұсында Ақ Нілге Көгілдір Ніл қосылады да, сағасына дейін Ніл деп аталады. Жоғарғы бөлігінде ағысы қатты, арнасы шоңғалды және көптеген суқұламалар жасайды. Ең ірісі – Мерчисон сарқырамасы (биікт. 40 м). Таулы үстірттен шыққаннан кейін өзен аса кең, жайпақ қазаншұңқырды басып ағады. Ағысы баяулайды, арнасы тарамдарға бөлініп кетеді. Аңғарында кристалл тау жыныстары ашылған жерлерде шоңғалдар пайда болған (Хартум мен Асуанның арасында 6 шоңғал бар). Шарушылық маңызы Көгілдір Ніл алабында жаңбыр жазда мол жауады. Сондықтан Ніл төмен ағысында жаздағы су шығыны сабасына түскен кездегіден 5 есе асып түседі. Ніл аңғары адамзаттың ежелгі мәдениет ошақтарының бірі. Оның суы ежелден жер суаруға, кеме қатынасына, халықты сумен қамтамасыз етуге, балық аулауға пайдаланылып келеді. Ніл аңғарында Египет халқының 97%-ы тұрады. Бірнеше бөгендер мен СЭС-тер салынған (ең ірісі – Асуан СЭС-і). Кеме жүзетін су жолының ұзындығы 3000 км-ден асады. Жағалауында Хартум, Асуан, Каир, атырауында Александрия қалалары орналасқан. Дереккөздер
Еділ

Еділ (, , ) өзені (ежелгі атауы Ра, орта ғасырларда Итил) – Еуропадағы ең үлкен өзен болып табылады. Сипаттамасы Ұзындығы 3530 км, су жиналатын алабы 1360 мың км 2 . Бастауын Валдай қыратынан (абсолюттік биіктігі 343 м) алып, Каспий теңізіне құяды. Сағасы теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Еділге екі жүзден астам салалар құяды. Орта ағысында Ока, Шолман, Сура, Ветлуга және Свияга салалары құйғаннан кейін, Еділ суы мол ірі өзенге айналады. Өзен қар суымен (60%-ы), жер асты суымен (30%) және жаңбыр суымен толығады. Көктемде (сәуір – маусым) тасиды, жазда және қыста суы кемиді. Күзде жаңбыр суымен қайта молаяды. Жануарлар әлемі Еділде балықтың жетпіс түрі кездеседі, оның қырықтан астамының кәсіптік маңызы бар. Аса маңыздылары: торта, майшабақ, табан, көксерке, сазан, жайын, шортан, бекіре, шоқыр. Пайдаланылуы Өзенді электр энергиясын өндіруге, көлік қатынасына, жер суаруға және суландыруға пайдаланады. Өзен суы Еділ-Жайық аралығындағы бір миллион гектар жерді суғаруға және тоғыз миллион гектар жерді суландыруға мүмкіндік береді. Өзенде кеме қатынайды. Волга-Балтық су жолы арқылы Балтық теңізімен, Волга-Дон каналы арқылы Азов (Азау) және Қара теңіздермен байланысады. Аса маңызды өзен порттары: Тверь, Рыбинск, Ярославль, Кинешма, Төменгі Новгород, Чебоксар, Қазан, Ульяновск, Тольятти, Самара, Сарытау, Волгоград, Астрақан. Волга өзенінің экологиялық жағдайы күрделі. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың, ауыл шаруашылығының және тұрмыстық қалдықтардың ластануы судың сапасына кері әсер етеді. Су қоймаларының салынуы табиғи экожүйелерге айтарлықтай өзгерістер енгізді. Ластану, су тапшылығы және биологиялық әртүрліліктің төмендеуі – Волга өзенінің негізгі экологиялық проблемалары. Салалары Суда, Кострома Ока, Кама, Уса, Сок, Самара, Үлкен Ырғыз, Кіші Ырғыз Дереккөздер
Иврит тілі

Иври́т тілі (עִבְרִית) — еврейлердің тілі, семит тобына кіреді, Израилдің мемлекеттік тілі — иудаизмнің дәстүрлі тілі. Бүгінгі иврит тілі XX ғасырдың басында Израиль мемлекетінің ресми және екі ауыз тілі ретінде қайта жаңғыртылды. Мәртебесі 2018 жылы қабылданған "Израиль — еврей халқының ұлттық мемлекеті" негізгі заңы иврит тілінің Израиль Мемлекетінің жалғыз мемлекеттік тілі екенін жариялады (араб тілі мемлекеттік тіл мәртебесінен айырылды, бірақ оған ерекше мәртебе берілді). Иврит тілінде (2019 жылғы жағдай бойынша) 9.3 миллион адам сөйлейді, оның 8.3 миллионы Израильде тұрады, ал иврит 5.3 миллион адамға туған тіл болып саналады. [https://web.archive.org/web/20190927074706/https://www.ethnologue.com/language/heb]
Ұлы көлдер

Ұлы көлдер — Солтүстік Американың шығысындағы Әулие Лаврентий өзені алабындағы ірі көлдер тобы. Жоғарғы көл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио көлдері кіреді. Ауданы 245,2 мың км², алабының аумағы 768 мың км², суының көл. 22,7 мың км³. Батыс жарты шардағы тұщы судың ең көп жиналған жері. Көпшілігінің тереңдігі 200 м-ден астам, тек Эри көлінің тереңдігі 64 м. Көлдер төрттік кезеңнің мұздықтары өңдеген тектоник. қазаншұңқырда орналасқан. Бойында Ниагара су құламасы бар Ниагара өз. Эри және Онтарио көлдерін жалғастырады. Желтоқсаннан сәуірге дейін Ұлы көлдердің жағалау бөлігі қатады. Ірі порттары: * Дулут, * Милуоки, * Чикаго, * Толидо, * Кливленд, * Эри, * Буффало (АҚШ), * Порт-Артур, * Форт-Уильям, * Торонто (Канада). Ciлтемелер * «Қазақ энциклопедиясы», 9 том
АҚШ доллары

Америка Құрама Штаттарының Доллары (, ХФӘ: ) — АҚШ ақша бірлігі, әлемдік негізгі резервтік валюталардың бірі. 1 доллар = 100 цент. Белгіленуі: $. Валютаның әріптік коды: USD. Ақша шығару құқығы Америка Құрама Штаттарында Орталық банк функцияларын жүзеге асыратын Федералдық резервтік жүйесіне тиесілі. АҚШ долларының, басқа да бірқатар елдерде (мысалы, Маршалл аралдары, Сальвадор) ұлттық валюта мәртебесі бар. Сондай-ақ өзінің жеке валюта жүзінде қолма-қол ақша немесе қолма-қол емес айналыстағы пайдаланылмайтын жағдайларда, оның ішінде құқықтық төлем қызметіде бар, оларда АҚШ доллары ұлттық валюта ғана емес елдерінде көбіне параллель валюта болып табылады. Мысалы, Зимбабведе. Әлемдік сауданың 80% астам АҚШ долларымен есептеледі деп саналады. Bloomberg Агенттігінің деректері бойынша, SWIFT банкаралық айналым жүйесінде 2013 жылдың мамыры мен 2014 жылдың мамыры аралығында АҚШ долларының үлесі 42% -ды құрады. Еуроның (сол кезең үшін) үлесі 32%, юань - 1,47%. Номиналдары Барлық АҚШ федералдық банкноттары, 1861 жылдан бастап шыға бастаған, бүгінге дейін заңды түрде төлем қызметін атқарады. 1971 жылдың 15 тамызынан бастан доллардың алтын қормен қамтамасыз етілуі тоқтатылды. Еркін қазіргі айналымға деноминация банкноталар шығады және қол жетімді * 1 доллар; * $ 2; * $ 5; * $ 10; * $ 20; * $ 50; * $ 100. АҚШ Монеталарының құндылықтары: * 1 центі (пенни) ; * 5 цент (никель); * 10 цент (дайм - басқа атауларды айырмашылығы номиналды құны ресми атауы болып табылады); * доллары (квотер); * доллары (хаф) ; * 1 доллар. 500, 1000, 5000, 10000 доллар номиналымен жарамды банкноттар әлі де бар. Олар 1945 жылға дейін шығарылды, 1969 жылдан бастап ресми айналыстан алып тасталынды (электрондық банк төлемдер пайдалануға байланысты). Олардың бонистикалық құны номиналды құнынан әлдеқайда жоғары болып табылады. Мысалы, аукционда 5000 купюрасының құны 10 000 АҚШ долларына дейiн болуы мүмкін. ФРЖ-мен саны қадағаланып отыратын шығарылған барлық ноталардың номиналымен 10 000 АҚШ долларына дейін, және ең соңғы басылымы 1944 жылы басылған (1934 жылғы сериясы) айналыстан тек 130 данасы алынған жоқ. Сондықтан, каталогтарда осы раритеттердің құны, әдетте, көрсетілген емес. 1934 жылы айналымға түспеген және тек ФРЖ және Қазынашылықта ішкі есеп айырысу үшін пайдаланылған 100 000 долларлық банкноталар шығарылған . Қазіргі уақытта ең ірі банкнотаның номиналы $100 болып табылады. Сыртқы түрі, дизайн $ 1778 жылы 1 сәуірде Жаңа Орлеандық бизнесмен Оливер Поллок АҚШ-тың ұлттық валютасы долларға арнап белгі ойлап тапқан болатын. Белгі бір-біріне қабаттасқан U және S (United States) әріптерінен тұрды. Уақыт өте келе U -дің төменгі жағы жойылып, одан кейін уақыттарда америкалықтар тек қана бір сызықпен сыза салатын болған. Ақырында қазіргі біз көріп жүрген $ белгісі жасалып шыққан. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/USA-B.htm АҚШ доллары (Банкноттар)]
Парсы тілі

Парсы тілі, — Үнді-Еуропа тілдік әулеті иран тобының оңтүстік-батыс тармағына жатады. Иран Ислам Республикасының ресми тілі. Орта ғасырларда әдеби тіл ретінде Иранмен шекаралас жатқан Ауғанстанға, Орталық Азияның кей өңірлеріне, Үндістан мен Әзербайжанға тарады. Парсы тілі тарихы көне, орта, жаңа болып үш дәуірге бөлінеді. Қазіргі парсы тілі көне парсы (жазба ескерткіштері б.з.б. 6 – 4 ғасырлардан белгілі), орта парсы (III–VII ғасырлар), классикалық кезеңдегі жаңа парсы (VII–XV ғасырлар) тілдерінің заңды жалғасы. Классикалық парсы тілінің базасында туысқан тәжік және дархи тілдері дамыды (айырмашылықтары XVI–XVII ғасырларда басталды). Сондықтан классикалық парсы тіліндегі әдеби мұра Ауғанстан, Тәжікстан және Иран халықтарына ортақ болып табылады. Парсы тілі бай жазба дәстүрге ие дүние жүзіндегі ежелгі тілдердің бірі. Бұл тілдегі жазба ескерткіштердің 2500 жылдан астам тарихы бар. Парсы тілі бірнеше диалектіге бөлінеді, әдеби тілі тегеран диалектісі негізінде жасалған. Фонетикалық ерекшеліктері 6 монофтонг, 2 дифтонг, 23 дауыссыз фонеманың болуымен, тіл арты (фарингаль), көмей (увуляр) дыбыстардың сақталуымен айқындалады. Сөз басында дауыссыздар қатар келмейді, екпін сөздің соңғы буынына түседі. Есімдер септелмейді, род категориясы жоқ. Күрделі етістіктің есімді тіркесі мен аналитикалық тәсілі жиі қолданылады. Араб, түркі тілдерінің сөздері көп кездеспегенімен, 19 ғасырдан француз, ағылшын, орыс тілдерінен енген сөздер жеткілікті. Жазуы араб әліпбиіне негізделген. Ауған дари тілі моңғол сияқты тілдермен қатты араласқан. Дереккөздер
Испан тілі

Испан тілі , немесе Кастиль тілі — Испания, Оңтүстік, Орталық Америка (Гаити, Гайана, Суринам, Кіші Антиль аралдарын қоспағанда) мен Мексиканың, Кубаның (барлығы 20 елдің) әдеби және ресми тілі. Сондай-ақ, испан тілі Перуде (кечуа тілімен қатар), Боливияда (кечуа және аймара тілдерімен қатар), Пуэрто-Рикода (ағылшын тілімен қатар) ресми тіл болып саналады. Үнді-Еуропа тілдері шоғырының роман тілдері тобына жатады. Испан тілі Испанияның бұрынғы отарлары – Танжерде (Марокко), Филиппин аралдарында (тагил тілімен қатар) қолданылады. Балқан түбегінде және Орта Шығыста көне испан тілі кездеседі. Испан тілі екі диалектілік топқа (солтүстік және оңтүстік) бөлінеді. Латын Америкасы тұрғындары тілінің лексикасы мен сөздерінің айтылуында өзгешелік бар. Испан тілі Пиреней түбегіне 2-Пуни соғысы кезінде (б.з.б. 218 – 201) римдіктердің келуіне байланысты тарады. Испан әдеби тілінің қалыптасуына кастиль диалектісі негіз болғандықтан, ол көп уақыт кастиль тілі деп аталды. Қазіргі испан тілінде 5 дауысты, 18 дауыссыз (16 қатаң, 2 ұяң) дыбыс бар. Зат есім, сын есім есептелмейді. Етістік формалары өте күрделі. Жазуда латын әліпбиін қолданады. Испан тілінде дүние жүзі бойынша 600 млн-ға жуық адам сөйлейді. Дереккөздер
Кеме

]] Кеме — мұхитта немесе теңізде немесе су астында жүзе алатын, жүк немесе жолаушылар тасуға және басқа да істерге арналған су көлігі. Алғашқы кезде суда жүзу үшін адамдар ағаш діңінен салды, кейіннен ағаш діңінен ойылып жасалған қайықтарды пайдаланды. Бұлар ескек көмегімен қозғалысқа келтірілді. 15-ғасырдан бері ескек орнына желкен пайдаланыла бастады. Доңғалағы бу күшімен айналатын алғашқы кеме: Англияда 1802 ж., АҚШ-та 1807 ж., Ресейде 1810 ж. жасалды. 19-ғасырдың 2-жартысынан бастап кеме жасауға темір құралымдары кеңінен пайдаланыла бастады. Пайдалану мақсатына қарай кеме азаматтық және әскери кеме болып ажыратылады: 1) азаматтық кемелер — көліктік, кәсіптік, арнайы мақсатқа арналған, спорттық кемелер болып бөлінеді. Көліктік кемелер жолаушылар немесе жүк тасуға арналады. Сұйық заттар (мұнай, бензин, спирт, шарап, сұйытылған газдар, т.б.) тасымалдайтын кемелерге (танкерлер) сұйық заттар құбырлар арқылы құйылады. Қос корпусты (өзара ортақ палубамен біріктірілген параллель корпусты) не қалтқы балансирлі жалғыз корпусты кеме – катамаран деп аталады. Катамаранның жүзгіштігі жоғары және орнықты болып келеді. Оның балық аулауға, жолаушылар және жүк тасуға, спорттық-туристік, т.б. түрлері бар. Шапшаң жүретін, кішігірім кеме – катер деп аталады. Шапшаң жүретін шағын кеменің бірі – глиссер. Глиссердің тұмсық жағы қозғалыс кезінде су үстінде көтеріліп тұрады да, сырғанап келе жатқан тәрізді көрінеді. Рекордтық глиссерге реактивтік қозғалтқыштар да пайдаланылады. Траулер – балық аулауға әрі оны бастапқы өңдеуден өткізуге арналған бір палубалы теңіз кемесі. Әскери кеме Әскери кеме — қару-жарақпен жабдықталған, белгілі бір ұрыс міндеттерін орындауға арналған, әскери басшылық кешенін, өзіне берілген өз мемлекетінің әскери-теңіз туын алып жүретін кеме. Әр түрлі ұрыс міндеттерін табысты орындау мақсатында әскери кемеге теңізде жүзу кондырғылары мен қару-жарағына сәйкес соққы бере отырып, оның өзі де қарсыластың соққысына ұшырауы мүмкін. Сондықтан ол тиісінше төзімді, суға батпайтын қасиетке ие болуы керек. Ұрыс мақсатына қарай әскери кеме бірнеше түрге бөлінеді. Әскери кемелер – кластарына қарай: ракеталы, торпедалы және ракета-торпедалы сүңгуір қайықтар, ұшақтар мен тік ұшақтарды өзінде алып жүретін, десанттық, мина-тральдік, арнайы тапсырма кемелеріне бөлінеді. Қару құрамына және су ығыстырғыштығына байланысты әскери кемелер рангілерге жіктеледі. Ішкі сілтемелер *Көлік Дереккөздер
Килограмм

Килограмм — массаның халықаралық бірліктер жүйесіндегі негізгі бірлігі. Килограмм өлшемдер мен салмақтар жөніндегі халықаралық бюрода (Париж маңындағы Севрде) сақтаулы халықаралық прототиптің массасына тең. Килограммның прототипі диаметрі мен биіктігі 39 мм цилиндр гирь түрінде платина-иридий қорытпасынан (платина 90%, иридий 10%) жасалған. Белгіленуі: қазақ «кг», халықаралық «kg». Килограммның үлестік бірлігі – грамм да кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Секунд

Секунд ( — екінші бөліну) — (бастапқыда градустың, одан кейін сағаттың) — 1) уақыттың жүйелік бірлігі; СИ жүйесіндегі өлшем бірлігі. Белгіленуі — С; 1 с — Cs атомының (өлшемдер мен салмақтар бойынша 13-Бас конференцияның резолюциясы бойынша, 1967) аса жұқа екі деңгейінің арасынан өткен сәуле шығаруының 9 192 631 770 периодына тең. 2) Жұлдыздық секунд — жұлдыздық тәуліктің — бөлігіне немесе 0,997 269 566 секундқа тең уақыт; 3) Бұрыштық секунд — жазық бұрыштың жүйеден тыс бірлігі. Белгіленуі 1=(1/360)4,84813710 радиан. Пайдаланған әдебиет
Құлақ

Құлақ (aurіs) – адам мен жануарлардың есту органы. Анатомиялық құрылымына қарай құлақ сыртқы, ортаңғы және ішкі бөлімдерден тұрады. Сипаттамасы Сыртқы құлаққа құлақ қалқаны мен сыртқы есту жолы жатады. Сыртқы есту жолы иірім жасай орналасқан шеміршекті және сүйекті бөліктерге бөлінеді. Оның шеміршекті бөлігінде май бездері мен сарғыш түсті секрет – құлық көп бөлінеді. Ал сыртқы есту жолындағы түктер қорғаныш қызметін атқарады: шаң, тозаңды, ұсақ жәндіктерді, микробтарды тұтып қалады. Құлақ қалқаны дыбыс тербелістерін қабылдайды да оны дабыл жарғағына жібереді. Ортаңғы құлақ бір-бірімен жалғасып жатқан дабыл қуысы, есту түтікшесі мен емізік тәрізді өсіндіден (өзінің үңгірімен) тұрады. Есту түтікшесі тамақтың, мұрын-жұтқыншақ бөлігін дабыл қуысымен байланыстырып тұрады, сондықтан тұмау кезінде инфекция мұрын-жұтқыншақтан сол түтікше арқылы ортаңғы құлаққа түседі. Ал дабыл қуысы сыртқы есту жолы мен құлақтың ішкі бөлігі лабиринттің (шытырманның) арасында орналасқан. Ол бұрыс куб тәрізді, сондықтан алты қабырғасы болады. Дабыл қуысында дыбыс тербелістерін дабыл жарғағынан лабиринтке жеткізетін балғашық, төсше және үзеңгі деп аталатын үш кішкене сүйекше бар. Сүйекшелер тізбегі дыбысты лабиринттің сопақша терезесіне жібереді. Ортаңғы құлақтың бұлшық еттері дабыл жарғағы мен дыбыс сүйекшелері тізбегінің қалыпты тонусын сақтау, ішкі құлақты тыс дыбыстық шамадан тітіркендірулерден қорғау; дыбыс өткізгіш аппараты толқынындағы дыбыстарға бейімдеу қызметтерін атқарады. Ішкі құлақ – “лабиринт” деп аталады. Ол шеміршекті және сүйекті бөліктерге бөлінеді. Сүйекті лабиринт: кіре беріс, жартылай үш иірім өзектері мен ұлулы денеден тұрады. Шеміршекті бөлігі сүйекті лабиринттің ішінде орналасқан. Оның іші мөлдір сұйық эндолимфамен, ал осы екі лабиринттің арасы перилимфамен толған. Дыбыс дірілі перилимфадан эндолимфаға, ал ол арқылы ұлуға беріледі. Есту жүйкесінің шеті орналасқан ұлудан дыбысты қабылдайтын жүйке клеткалары бар есту жүйкесі шығады. Дыбыс өткізгіш аппаратына құлақтың сыртқы, ортаңғы, ішкі бөліктері мен перилимфа, эндолимфа, геликотрема жатса, дыбыс қабылдағыш аппаратына кортий мүшесінің сезімтал клеткалары, ұлудың сүйекті бөлігіндегі спиральді түйін, есту жүйкесінің өткізгіш жолдары мен ядролары, ми қыртысының самай бөлігіндегі оң және сол жақтағы (ми орталығы) орталықтары жатады. Құлақ аурулары Құлақ аурулары Есту процесі Дыбыс толқындары құлақ қалқаны арқылы жиналып, есту жолымен дабыл жарғағына жетеді. Содан кейін дыбыс механикалық тербелістерге айналып, ортаңғы құлақтағы Құлақ аурулары Құлақ ауруларына отит (қабыну), құлақтың бітелуі, есту қабілетінің төмендеуі және теңселу бұзылыстары жатады. Кейбір аурулар инфекция, жарақат немесе жоғары дыбыс әсерінен туындайды. Құлақты күту жолдары Құлақты таза ұстау, өткір дыбыстардан сақтау және жарақат алмауға тырысу — маңызды. Құлаққа бөгде зат салуға болмайды. Ауру белгілері байқалса, дереу отоларингологқа (ЛОР-дәрігерге) қаралу қажет. Дереккөздер
Дулат Исабеков

Дулат Исабеков (20 желтоқсан 1942 жыл, Оңтүстік Қазақстан облысы – 21 ақпан 2025 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық жазушы, драматург, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері (1992), Қазақстанның Еңбек Ері Мектепті бітірген соң Ташкенттегі институтқа екі рет тапсырып, түсе алмаған. 1966 жылы Исабеков Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетін бітірген. 1967–1968 жылдары ол Қазақстан Республикасы Телевизия және радио хабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетте аға редактор еді. 1968 жылдан 1970 жылға дейін ол Қазақ Совет энциклопедиясы бас редакциясында аға ғылыми редактор болса, 1971–1976 жылдары «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. 1976–1980 жылдары «Жалын» баспасында редакция меңгерушісі болған Исабеков 1980 және 1988 жылдар аралығында Қазақстан Республикасы Мәдениет министр репертуарлық-редакциялық коллегияның бас редакторы еді. 1988 жылдан 1997 жылға дейін ол Қазақ теледидарының бас редакторы, «Жазушы» баспасының директоры, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы лауазымдарына ие болған. 1997 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Мәдениеттану ғылым зерттеу институтының директоры. 2025 жылғы 21 ақпанда Дулат Исабеков Алматыда қайтыс болды. Шығармашылығы Алғашқы әңгімесі «Жолда», «Замандастар» атты жинақта 1963 жылы жарияланды. «Бекет» (1966), «Ащы бал» (1969), «Мазасыз күндер» (1970), «Қара шаңырақ» (1973), «Тіршілік» (1975) повестер мен әңгімелер жинақтары, «Қарғын» (1980) романы басылды. Тандаулы повестері «Екі жиырма» (1983) деген атпен жарық көрді. Бір-қатар шығармалары орыс тіліне аударылып, «Полынь» (1978), «Отчий дом» (1979), «Смятение» (1986), «Новоселье в старом доме» (1986) деген атпен басылды. Жекелеген туындылары мажар, неміс, поляк, чех тілдерінде жарияланды. Исабектің «Ректордың қабылдау күндері» (1975), «Әпке» (1977), «Ертеңгі күту» (1979), «Мұрагерлер» (1982), «Алыстан келген ананас» (1984), «Кішкентай ауыл» (1986), т.б. пьесалары республика, облысы театр сахналарында қойылды. Тандаулы пьесалары «Жеті желкен» 1987 жылы жарық көрді. Жекелеген туындылары бойын¬ша «Гауһар тас» (режиссер Ш.Бейсембаев, 1975), «Дермене» (режиссер Асанәлі Әшімов, 1986) көркем фильмдері түсірілді. «Мұрагерлер» пьесасы үшін оған Қазақстан Жазушылар одағында Мұхтар Әуезов атындағы сыйлығы берілген (1985). Отбасы Дулат Исабеков филолог Нұрғайша Исабековаға үйленген еді. Олардың үлкен ұлы заңгер Естияр және егіз қызы мұғалім Айман мен фармацевт Шолпан бар еді. 2016 жылғы мәлімет бойынша Дулат Исабековтің екі немересі бар болған. Дереккөздер
Тахауи Ахтанов

Тахауи Ахтанов (1923—1994) 25 қазанда Ақтөбе облысының Шалқар ауданы, Шетырғыз ауылында туған. Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан. 1940 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына оқуға түседі. Екінші курста оқып жүргенде өзі сұранып майданға аттанады. Алғашқы әдеби көркем шығармалары өлең, очерк түрінде майдан газеттерінің беттерінде жарияланды. 1948 жылы әскер қатарынан босағаннан кейін, әдеби еңбекпен айналысады. Алғашқы өлеңдері "Жастар дауысы" деп аталатын ұжымдық жинақта жарық көрді. Осы кезде оның әдеби-сын мақалалары молырақ басылып, алғашқы монографиялық зерттеу еңбегі жарияланды. Әйтсе де, жазушының өнімді де жемісті еңбек еткен жанрлары - проза мен драматургия. Баспасөз бетінде алғаш жарық көрген әңгімесі - "Күй аңызы". 1956 жылы "Қаһарлы күндер" атты романы жарық көрді. "Дала сыры" повесі үшін (өңделіп, толықтырылып, "Боран" романына айналды) авторға 1966 жылы Қазақ КСР-нің Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді. 1968 жылы жазылған "Сәуле" драмасы, одан кейінгі "Боран", "Ант", "Әке мен бала" драмалары да қазақ сахнасының өміршең туындыларына айналды. "Махаббат мұңы", "Күтпеген кездесу" драмалары, "Арыстанның сыбағасы", "Күшік күйеу" комедиялары қазақ, орыс және туысқан халықтар сахнасында көрінді. А.Н. Толстойдың "Азапты сапарда" трилогиясын, М. Горькийдің әңгімелерін қазақ тіліне аударды. "Көркем әдебиет" баспасында редактор, бөлім меңгерушісі, киностудияда сценарий бөлімінің бастығы. "Әдебиет және искусство" - "Жұлдыз" журналының редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, көркемөнер бас басқармасының бастығы, республикалық кітап палатасының директоры сияқты жауапты қызметтер атқарды. II дәрежелі Отан соғысы орденімен, екі рет Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет Белгісі" ордендерімен марапатталған. Қаламгерге Қазақстанның Халық жазушысы атағы берілген. 1997 жылы Ақтөбе қаласындағы драма театрына жазушының есімі берілді. Дереккөздер Сілтемелер * [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1272 Тахауи Ахтанов] Adebiportal.kz сайтында * [http://anatili.kazgazeta.kz/?p=15607 Ахтанов ақиқаты] — «Ана тілі», 29.09.2013
Тереза ана

Тереза ана Калькутталық (шынайы есімі Аньэ́з (Агне́с) Го́ндже Бояджи́у; ; 26 тамыз 1910, Скопье — 5 қыркүйек 1997, Калькутта) — католиктік монахиня, кедей және науқас адамдарға қызмет көрсеткен, әйелдер монахтік конгрегациясы «Махаббат әпкелер миссионерлері», ұйымын құрушы. Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1979). 2003 жылы жарылқанған католик шіркеуінің қатарына қосылды. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Океания

Океания — Тынық мұхитының орталық және оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, көбіне жүздеген шағын аралдар мен атоллдардан құралған географиялық аймақ, геосаяси жер бөлігі. Географиясы Жер шарындағы ең үлкен аралдар тобы. Тынық мұхитының орталық және оңтүстік-батыс бөлігінде, Солтүстік жартышардың субтропикалық аймақтары мен Оңтүстік жартышардың қоңыржай белдеуінің арасында орналасқан. Жерді құрлықтарға бөлгенде көбіне Океанияны Аустралиямен бірге Аустралия және Океания деп арашалайды. Кейде бөлек құрлық деп есептейді. Океанияның жалпы аралдар ауданы - 1,26 млн км² (Аустралиямен бірге 8,52 млн км²), тұрғындар саны - 10,7 млн адамға жуық (Аустралиямен бірге 32,6 млн адам). Океанияны географиялық орналасуы бойынша * Меланезияға * Микронезияға және * Полинезияға бөледі. Кейде Жаңа Зеландияны арашалайды. Гидрологиясы *Океанияның аралдары мен атоллдары Тынық мұхитының көптеген теңіздерімен шектеседі: ** Маржан теңізі, ** Тасман теңізі, ** Фиджи теңізі, ** Коро теңізі, ** Соломон теңізі, ** Жаңа Гвинея теңізі, ** Филиппин теңізі * және Үнді мұхитының ** Арафур теңізімен.
Алтай тілі

Алтай тілі - алтай халқының тілі. Түркі тілдеріне жатады. Ресей мен Моңғолия шекарасында орналасқан ресейлік Таулы Алтайда кең тараған. Алтай тілі (1948 жылға дейін ойрат тілі деп аталған) негізінен Ресейдің Алтай Республикасында (60 015) тұратын алтай халқының ұлттық, әдеби тілі. Олардың жалпы саны — 71 317 адам (1989). Алтай тілі оңтүстік (алтай, төлеңгіт, телеуіт) және солтүстік (куманды, тува, чалкан) диалектілеріне бөлінеді. Әдеби тілінің қалыптасуында оңтүстік диалектісінің (алтай кижи) үлесі басымырақ болған. Алтай халқы 1928-1938 жылы латын әліпбиін қолданды, ал 1938 жылдан бері орыс графикасына негізделген жазуды пайдаланады. Алтай тілін қырғыз бен қазақ тілінің моңғол тілдік әсерге көп ұшыраған аралық нұсқасы деуге болады. Түркі тілдері, оның ішінде қыпшақ тобындағы қыпшақ-қырғызға жататын тіл. Алтай тілі мен қырғыз тілі шығыс қырғыз-қыпшақ тілдерінің бір тобын құрап, жалпы қасиеттерінде қырғыз тіліне ұқсас болып келеді. Алтай тілі 1948 жылға дейін ойрат тілі деп аталған. Ол тіл негізінен Ресейдің Алтай Республикасында тұратын алтай халқының ұлттық, әдеби тілі. Алтай тілі оңтүстік (алтай, төлеңгіт, телеуіт) және солтүстік (куманды, тува, чалкан) диактілеріне бөлінеді. Әдеби тілінің қалыптасуына оңтүстік диалектісінің (алтай кижи) үлесі басымырақ болған. Жалпы, алтай тілінің оңтүстік тармағында алтай >, төлеңгіт (төлеңгіт-теле, чуя говорларымен) және телеуіт деп аталатын үш диалект топтасқан. Алтайлар - тілі мен тегі жағынан қазаққа жақын халықтың бірі. Ал тарихта олардың өздерінше бірізді атаулары жоқ. Өйткені алтайлықтар құрамында деп саналған кейбір тайпалар өздерін әлі күнге дейін бөтен қауым өкілі деп біледі. Дереккөздер
Қарайым тілі

Қарайым тілі — түркі тілдері жанұясының қыпшақ тобына жататын тіл. Қарайым тілі Украинаның Қырым т.б. облыстары мен Литваның Тракай ауданы және Польшаға таралған. 1959 жылғы халық санағы бойынша КСРО-дағы 5900 қарайымның 16,5 %-ы ана тілін қарайым тілі деп есептеген. Әдеби тілі жоқ, бұрын (1840 жылдан бастап) кітап, журнал басқанда көне еврей, латын, орыс алфавиттерін қолданған. Қарайым тілі үш диалектіге бөлінеді: Тракай-Литвадағы қарапайымдардың ч мен айтатын диалекті, («ач»-аш) ; галич-Батыс Украинадағы қарайымдардың ц мен айтатын диалекті, («ац»-аш); Қырым диалекті татарлардың тілінің әсерімен біраз өзгеріске ұшыраған. Ерекшеліктері: галич диалектінде басқа диалектілердегі «ө», «ү» дыбыстарының орнына «е»,»и» қолданады; «гел» («көл»), «тиш» («түс»); жіктеу есімдіктері барыс септікте «мана»,»майа» («маған»), «сана», «сайа» («саған») түрінде қолданылады. Синтаксисінде славян тілдерінің әсері күшті. Сөздік қорында бір жағынан көне сөздер сақталып қалса («өксиз» («жетім»), «өбге» («ата-баба»), т.б.), екінші жағынан орыс, поляк, литван, украин, белорус, грек, итальян тілдерінің әсері бар. Дереккөздер
Оңтүстік полюс

(2007) 3. Оңтүстік геомагнитті полюс 4. Оңтүстік қол жетпестік полюсы ]] Жердің Оңтүстік полюсы — Жердің айналу осінің Оңтүстік жарты шарда Жердің бетімен қиылысатын нүктесі, Оңтүстік жарты шардағы Антарктиданың Полярлық платосында орналасқан географиялық нүкте. Оңтүстік полюсты Оңтүстік магниттік полюспен шатастырмау керек.. Оңтүстік полюсы Солтүстік Мұзды мұхитындағы Солтүстік полюсқа қарама қарсы орналасқан. Жер шарының қай бір нүктесі болсын, Оңтүстік полюсқа қарағанда солтүстік жақта орналасады. Оңтүстік полюстың географиялық координаттары: 90°00′00″ оңтүстік ендік, бұл нүктенің бойлығы жоқ, себебі Оңтүстік полюс - бүкіл меридиандардың қиылысатын нүктесі.Бұл жерде жарты жыл полярлы түн, жарты жыл полярлы күн болады. Оңтүстік полюстағы мұз қалыңдығы — 2840 метр. Ауаның жылдық орта температурасы −48,9 °C, ең жылы күні −12,3 °C болады, ең суық күні −82,8 °C. , Хельмер Хансен, Сверре Хельге Хассель және Оскар Вистинг (фотографияны экспедициның бесінші мүшесі Олаф Бьолан түсірген).]] Алғашқы рет Оңтүстік полюсқа 1911 жылдың желтоқсан айында Руаль Амундсеннің басқаруымен Норвегия полярлық экспедициясы жеткен. Бұл экспедицияда Олаф Бьоланд, Сверре Хассель, Хельмер Хансен және Оскар Вистинг болған. 1912 жылдың қаңтар айында — Роберт Скотт басқарған Терра Нова ағылшың экспедициясы Оңтүстік полюс үстімен тікұшақпен ұшып өтті . 1958 жылы В. Фукс пен Э. Хиллари басқарған Британия-Жаңа зеландия экспедициясы алғашқы рет Уэддел теңізінен Оңтүстік полюс арқылы Росса теңізіне шана-шынжырбауыр көлікпен өтті. 1957 жылдан бастап Оңтүстік полюсте Амундсен-Скотт атты АҚШ-тың ғылыми стансасы жұмыс істеп келе жатыр. Географиялық орналасуы Оңтүстік полюс Антарктида құрлығында Тынық мұхит жағалауына жақын және Росса құрлықтық қайраннан оңтүстік жағына қарай 480 км қашықтықта орналасқан . Дереккөздер
Солтүстік полюс

Солтүстік полюс - Жердің айналу осінің Солтүстік жарты шарда Жердің бетімен қиылысатын нүктесі, Солтүстік жарты шардағы Мұзды мұхиттың ортасында орналасқан географиялық нүкте. Тарихы Солтүстік полюске алғаш рет америкалық зерттеушілер Ф.Кук 1908 жылы, ал Р. Пири 1909 жылы жеткен. Солтүстік полюсті 1909 жылы алғаш ашқан зерттеуші ретінде Роберт Пиридің аты аталғанымен, ол кезде Пиридің қасында тағы да бес адам болған. Ол Роберт Пиридің досы Афроамерикан Метью Хенсон мен тағы да жол көрсетуші төрт Эскимос. Роберт Пиридің тобы Гренландия аралы арқылы Солтүстік полюске қарай бет алған. Нəтижесінде, олар Солтүстік полюстің құрлықта емес, мұхиттың қақ ортасында екендігін анықтады. Ол мұзды мұхиттың қалың мұзының үстінде тұр. Солтүстік полюс жердің шыңы деп аталады. Орналасуы Жер бетіндегі ең солтүстік нүкте - «Нағыз Солтүстік» деп те аталатын географиялық Солтүстік полюс. Ол солтүстік ендікте 90 ° жерде орналасқан, бірақ оның бойлық сызығы жоқ. Географиялық Солтүстік полю Гренландиядан солтүстікке қарай шамамен 450 мильде (725 км), Солтүстік Мұзды мұхиттың ортасында орналасқан: теңіз тереңдігі 13 410 фут (4087 метр). Көбінесе теңіз мұзы Солтүстік полюсті жауып тұрады. Ерекшеліктері Солтүстік полюсте 19 наурыздан 25 қыркүйекке дейінгі аралықта полюс күні (немесе поляр күн, оқулықтарда «полярлы күн» деп те жазылады) болады. Поляр күн кезінде Солтүстік полюс аймағында Күн 24 сағат бойы көкжиекке батпайды. Түні жарық болады. Бұл кезең шамамен 190 күнге созылады, содан кейін поляр түн басталады. Мұндай күндер күзге дейін Оңтүстік полюсте болды. Енді ол құбылыс 2019 жылдың 21 қыркүйегінен 2020 жылдың 23 наурызына дейінгі аралықта қайталанады. Солтүстік полюсте елді мекендердің географиялық орналасуына байланысты поляр күннің ұзақтығы әртүрлі болады. Дереккөздер
Темір дәуірі

Темір дәуірі – адамзат тарихында қола дәуірін алмастырған, аса маңызды әлеуметтік-экономикалық, саяси, демографиялық, технологиялық өзгерістерді дүниеге әкелген жаңа кезең. Бастаулары темір металын игерумен және оны кеңінен қолданумен сәйкес келетін бұл кезеңді ғылым тарихында «темір дәуірі» деген тұрақты атаумен белгілеуді алғаш рет 19 ғ-дың ортасында К. Томсен (Дания) ұсынды. Біздің заманымыздан бұрын 1-мыңжылдықтың басынан осы заманға дейінгі кезең арасында темір адамзаттың заттық мәдениетінің негізі болып келді. Өндірістік технология саласындағы барлық мәнді ашылымдар осы металмен байланысты. Дегенмен, темір ұзақ уақыт бойы аз таралған әрі қымбат металл болып қала берді. Тек б.з.б. 1-мыңжылдықта ғана темір металлургиясын қолданысқа кеңінен ендіру қолға алынды. Қазіргі заманда да темір еңбек құралдары жасалатын бірден-бір маңызды металл болып қалуда, сондықтан қазіргі дәуір де темір ғасырына жатады. Осы себептен, тарихи-археологиялық кезеңдемеде «ерте темір дәуірі», одан кейінгі кезеңге қатысты «орта ғасырлар дәуірі» деген атаулар қолданылады. Ерте темір дәуірі біздің заманымыздан бұрын 8–7 ғасырлардан бастап, ерте орта ғасырлар дәуіріне дейінгі кезеңді, яғни б.з. 6-ғ-ына дейінгі уақытты қамтиды. Ерте Темір дәуірінде суғармалы егіншілікке негізделген көне шығыстық өркениет елдерінде (Месопотамия, Алдыңғы Азия, Кіші Азия, Үндіқытай, Солтүстік Африка, тағы басқа) мемлекеттік жүйе мен саяси институттардың нығаю үдерістері жедел қарқынмен дамыды. Еуропада Рим, Грек өркениеттері қалыптасып, латен, гальштат сияқты аса көрнекті мәдениеттер гүлденді. Мал шаруашылығының жаңа түрлеріне көшу далалық табиғат жүйесінің ерекше жағдайларында өмір кешкен қола ғасыры тайпалары экономикасының дамуының нәтижесі болып табылады. Қазақстан аумағында шаруашылықтың бұл түрінің негіздері қола дәуірінің соңғы кезінде, Беғазы-Дәндібай заманында қаланды. Ерте Темір дәуірі басталысымен, Еуразия далаларында ірі тайпалық бірлестіктер қалыптасты. Олардың мүдделерінің қақтығысы, айналасындағы отырықшы-егінші халықтармен қарым-қатынастарының өзіндік түрлері қоғамның белгілі дәрежеде әскериленуіне әкелді. Үлкен «патшалық» обалары, яғни қайтыс болған ауқатты адаммен бірге қару-жарақ, ат әбзелдері, әшекейлер сияқты өзінің құндылығымен мәнді болып саналатын бұйымдар бірге жерленген күрделі құрылымды ірі обалар тұрғызылды. Жалпы алғанда, далалық белдеуде ерте Темір дәуірінің соңына қарай қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық үдерістердің барысы, саяси оқиғалар мен ағымдардың тоғысы біздің заманымыз 1-мыңжылдығының 2-жартысына қарай Түркі әлемінің түбегейлі тарих сахнасына шығуына алып келді. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том Сыртқы сілтемелер: [http://shuak.kz/kaz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id48:2009-11-26-09-04-19&catid34:2009-11-25-19-48-42&Itemid=57 Темір дәуірі]
Қытай тілі

Қытай тілі — кең таралған тіл немесе тіл шоғыры (өзара ұқсас көптеген диалектілерден тұрады), Қытай Халық Республикасының хань (мандарин) қытай көпшілігі мен шағын ұлттары сөйлейтін тіл. Қытай тілі Қытай-Тибет тіл отбасысына жатады. Сондай-ақ қытай тілінде Индонезия, Камбоджа, Лаос, Вьетнам, Мьянма, Малайзия, Тайланд, Сингапур, Бруней, Гонконг, Макао, Филиппин, Жапония, Корея және әлемнің басқа бөліктерінде (30 миллионнан астам өзге ұлт өкілдері) сөйлейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми және жұмыс тілдерінің бірі. Қытай тілінің басты ерекшеліктері: * Қытай тілінде төрт үн бар, мағына үн (тон) арқылы анықталады; * әрбір иероглиф бір буын болып есептеледі; * жалаң буынды сөздер жиі кездеседі, күрделі сөздер көп түбірден құралады, бірақ морфолагиялық түрлену болмайды; * сөздердің орын тәртібі мен шылаулар қолданысы негізінде грамматикалық мағына айқындалады. Тарихи жазбаларға қарағанда Қытай тілінің диалектілері мұнан 2500 жыл бұрын байқалған. Ұсақ диалектілер көп болғанымен, негізінен үлкен жеті топқа бірігеді: олар – Солтүстік, У, Шияң, Гань, Кыжия, Юэ және Минь. Қытай әдеби тілі солтүстік диалекті негізінде қалыптасқан. Осы тіл мен ортақ иероглиф болмаса әр диалектіде сөйлейтіндер бір-бірін еркін түсіне бермейді. 12–13 ғасырларда кітаби тіл – Байхуавин (жаңаша әдеби тіл мағынасында) қалыптасты, «Су бойында», «Оқымыстылар шежіресі», «Қызыл сарай түсі» сияқты көркем туындылар осы тілде жазылған. Қытай тілін жаңаша ғылыми түрде зерттеу Ма Дзянь Джунның «Ма Ши Вань ун» (1898 жылы) атты грамматикалық еңбегінен басталады. Дереккөздер
Монотеизм

Монотеизм (грекше: μονος — бір, θεος — Құдай) - тек бір ғана Құдай - Аллаһ тағала бар екендігіне негізделген сенім; осы доктринаға негізделген сенімнің діни жүйелері. Маңызды әлемдік діндер ішінде тек Яһуди, Мәсіхшілік және Ислам монотеистік болып табылады және шығу тегі бір. Бірақ бұл түсінік мағынасында ғана, өйткені шын мәнінде бірде-бір дін монотеистік негізде құрылмайды. Монотеизм діндердің даму тарихында өте кеш пайда болды. Рулық-тайпалық құрылыстың ыдырауы және ертедегі мемлекеттердің қалыптасу дәуірінде жеке тайпалардың құдайлары бір "пантеонға" (бір дін құдайларының жиналған жері) бірігіп, ең күшті тайпаның құдайы әдетте бірінші орында тұрды. Кейде бұл құдайдың абыздары оны бірден- бір жалғыз, немесе бас құдайға (мыс., вавилондық Мардук) айналдыуға тырысты. Б.з.б 1-мың жылдықтың ортасы мен 2-жартысында қатал Монотеизм Арабияда б.з-дың 7 ғасырында енгізіліп, мұсылман діні догмаларының негізін қалады. Дереккөздер
Илиада

Илиада — грек халқының жыры. Авторы Гомер болып есептеледі. Грек әдебиетінің ежелгі ескерткіштері болып «Илиада» және «Одиссея» поэмалары саналады. Антик әлемінде сол поэмалардың авторы ұлы ақын соқыр Гомер деп есептелген. «Илиада» және «Одиссеяның» шығарылған уақыты туралы ешқандай мәлімет жоқ, сондықтан осы екі поэмаға байланысты әлі шешілмеген күрделі мәселелер көп. Осы проблемалар әдебиетте «Гомер мәселесі» деп қаралады. Екі поэманың сюжеті Троя соғысы туралы аңыздар циклынан алынған. Троя соғысы деп гректердің Троя немесе Илион қаласына жорығы аталған. «Илиаданың» аты Илион қаласының атынан шыққан (гректер Трояны солай атаған). Аңыз бойынша Троя бекзадасы Парис өзін жақсы қарсы алған қонақжай патша Менелайдың сұлу әйелі Еленаны және көптеген қазынасын ұрлап кетеді. Ашуланған Менелай ағасы Агамемнонмен барлық грек аймақтарынан жорыққа әскер жинап, Трояға аттанады. Грек жасағы Агамемнонның басшылығымен Трояны қоршап, он жылға дейін қалаға кіре алмайды. Тек айлакер батыр Одиссейдің арқасында гректер ағаш ат жасап, соның ішіне тығылып, Трояға кіреді. Трояны өртейді, Еленаны Менелайға қайтарады. Бірақ грек батырларының отанына қайтуы қайғылы болады: біреулері жолдан қаза табады, ал біреулері үйлеріне оралғанша түрлі теңіздерді кезіп шығады. «Илиада» 15700 өлеңнен тұрады. Оны антик ғалымдар 24 кітапқа бөлген (грек алфавитінің саны бойынша). «Илиадада» соғыстың оныншы жылындағы оқиғалар суреттеледі.Поэмада соғыстың қалай басталғаны және оның барысы айтылмайды. Поэманың тақырыбы бірінші өлеңінде айтылған: «Гнев, богиня, воспой Ахиллеса, Пелеева сына...». Ахилл (Ахиллес) – фессалиялық патша Пелей мен теңіз құдайы Фетиданың ұлы, ахейлік батырлардың ең батылы, «Илиада» поэмасының негізгі бейнесі. тегі сурет шамамен б.д.д. 490 ж.]] Трояны ұзаққа созылған қоршаудың сәтсіз болуы мен шығынға ұшырауы жауынгерлердің рухын түсереді. Оларды жігерлендіру үшін көсемдері халық жиналысын шақырды. Троя қаласы түбінде ұрыс қайта басталады. Гректердің ішіндегі ең таңдаулы жауынгер құдіретті «желаяқ» Ахилл (Ахиллес) болатын. Троялықтардың ең күшті де батылы Гектор еді. «Илиадада» сол екеуінің арасындағы жекпе-жек пен Гектордың өлімі суреттеледі. Поэманың әрекеті салыстырмалы планмен жүргізіледі: Олимп үстіндегі құдайлар және Трояның айналасындағы адамдар. Поэмада шайқасқа құдайлар араласқаны айтылады, олардың біреулері гректерге, екіншілері троялықтарға жақтасады. Ұрыс үстінде Ахиллдің досы Патрокл қаза табады. «Илиада» Патрокл мен Гектордың жерлеуін суреттеумен аяқталады. Троя соғысының ақыры туралы поэмаға енбеген аңызда айтылады.
Колизей

Флавилер амфитеатры (лат. Amphitheatrum Flavium) немесе Колизе́й (лат. Colosseum, итал. Colosseo) — амфитеатр, Ежелгі Римдегі архитектуралық ескерткіш (біздің заманымыздың 75 — 80 ж.). Құрылыс тас кесек, кірпіш және түрлі бетон қоспаларынан салынған. Колизей амфитеатры гладиаторлар шайқасы мен цирк ойындарын тамашалау мақсатында тұрғызылған. Ортада ойын көрсететін алаңы, айнала сатылап жоғарылай беретін 4 қабатты орындықтары болған (50 мыңдай адам сыйған). Отыратын орындар мәрмәр тастармен көмкеріліп, қасбеттері түрлі мүсіндермен толтырылған. Колизей — Ежелгі Рим амфитеатрларының ең ірісі және ежелгі дәуір өнерінің көрнекті ескерткіші. Қосымша Ежелгі римдегі Колизей стадионы ойындары тамашалау үшін жиналған адамдарға лық толатын. Ойындар қазіргі түсініктегідей спорт болып саналған жоқ, бірақ ол кездерде адам мен жануар арасында өліміші болғанға дейін шайқасатын қойылымдар да болды. Адамдар гладиаторлар (арнайы жаттықтырылған жауынгерлер) арасындағы немесе ерлер мен жануарлар арасындағы шайқастарды тамашалауға келетін. Мұнда тіпті аңшылықтың және тіпті алаң суға толтырылып,теңіз шайқастарының көріністері көрсетілетін. Сыртқы сілтемелер * [http://ru.wikipedia.org/wiki/Колизей Колизей] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Colosseum Colosseum] Дереккөздер
Эмпайр-Стейт-Билдинг

Эмпайр-Стейт-Билдинг — 102-қабатты ғимарат, Нью-Йоркте орналасқан. Эмпайр Стейт Билдингті 410 күннің ішінде тұрғызған, құрылысқа 40 млн доллар қаражат жұмсалған. Құрылысқа кеткен жқмыс сағатының жалпы саны — 7 млн. 1970 жылы Нью-Йоркте Дүниежүзілік сауда орталығының егіз-мұнаралары салынбастан бұрын, ғимарат 1931 жылы салынған күнінен бастап әлемдегі ең танымал ғимарат болып келді. Эмпайр Стейт Билдинг әлемдегі танымал ғимарат болып қалды, оны тамашалауға жылына 2,5 млн туристтер келеді, олар 86-шы және 102-ші қабаттарда орналасқан шолу алаңына шығады. Ғимаратты кинофильмдерден көруге болады, мысалы алып горилла мұнараның төбесіне шығатын "Кинг Конг" фильмі, тағы да басқа 100 шақты фильмдерден де кездеседі. Егер Эмпайр Стейт Билдингті Александрия маягымен салыстырсақ, қазіргі көп қабатты ғимараттар Фаростан үш есе биік. ден көрініс]] Дереккөздер Әлемнің ұлы кереметтері, Алматыкітап, 2005 жыл. Авторы- Рассел Эш.
Политеизм

Политеизм — көп құдайға табынушылық. Политеизм сенімі бойынша “құдайлардың” өзіндік иерархиясымен ерекшеленетін әлемі бар. Политеизм жалпы атауға ие және сенімдер бойынша антроморфтық сипатқа ие “құдайларының” өзіне тән құдірет аясы, аты, табиғат пен қоғамдағы билігі бар. Олардың ішінде біреуі жоғары билікке ие, өзгелері жеке дара, бірақ оған бағынышты деп санаған. Политеизм діни жоралғысында басты рөлді пұтхана төңірегіндегі көріпкел-сәуегейлер атқарды. Бұл дін көне Грек, Рим, Мысыр, Үнді, Жапон елдерінде болды. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том