kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Уылдырықтарды қолдан ұрықтандыру

Уылдырықтарды қолдан ұрықтандыру. Табиғи жағдайда балықтардың ұрықтануы сперматазоидтарының уылдырықпен, яғни аталық және аналық жыныс жасуша қосылуымен аяқталады. Сондықтан да, уылдырықтарды қолдан ұрықтандырғанда, әрбір жыныс клеткаларынық өз ара қосылуын қамтамасыз ету қажет болады. Алғашқы кезде, табиғи жағдайға сәйкестендіру мақсатында балықтардан алынған уылдырықтардың үстіне су, одан кейін еркегінің “ақ сүтін” құйып, 1—2 минут араластырған. Бұл әдісті — балықтарды ұрықтандырудың дымқыл әдісі деп атаған. Мұндай әдіспен ұрықтандырғанда көпшілігінен шабақтар шықпай, өліп қалатын болған. Осы жағдайды ескере отырып В.Н.Врасский уылдырықты қолдан ұрықтандырудың басқа тәсілін ұсынған. Врасский керісінше алынған уылдырықтарға, еркек балықтардың “ақ сүтін” құйып, әбден араластырып, содан кейін су құйған. 2—3 минуттан кейін бұл сұйықтықты қайтадан құйып алады да уылдырықтарды жуады. Мұндай әдісті уылдырықты ұрықтандырудың “құрғақ” әдісі деп атайды. Құрғақ әдістің тиімділігі уылдырықтарды құрғак, күйінде спермалық сұйықпен араластырғанда, уылдырық пен сперма бір-бірімен араласады; ал одан кейін су құйғанда, сперматозоидтар белсенеді де уылдырықтармен қосылуы тездейді, ал уылдырықтарды алдымен суға араластырып (дымқыл әдіс бойынша), одан кейін спермаларды құйғанда су уылдырықтарды ісіндіреді де спермалармен қосылуын нашарлатады. Сондықтан, кейбір уылдырықтар ұрықтанбай қалады. В.Н.Врасскийдің ашқан “құрғақ” әдісі біздің елімізде де, шет елдерде де кеңінен қолданылып келеді. Дереккөздер
Алып балға акула

]] Биологиялық сипаттамасы Алып балға акуланың құрсақ түсі ақшылдау, ал жота тұсы қоңыр- сұр түсті болып келеді. Акуланың бұл түрін балға тәрізді тұмсығына қарап, оңай тануға болады. Бұл акуланың тағы бір ерекшелігі- оның бірінші арақа қанаты ұзын, орақ тәрізді үп- үшкір болатындығында. Ал екінші арқа қанаты имек болып келеді. Жазда бұл акулалар салқын су іздеп, басқа аймақтарға кетеді, ал қыста жылы мекен таңдайды. Алып балға акуланың өмір сүру ұзақтығы 20- 30 жыл. Бұл акула адам баласына қауіп төндірмейді. Алып балға акуланың иіс сезу мүшесі жақсы дамыған. Сондай- ақ бұл акуланың басқа акулалар сияқты, ультрадыбыстарды ажырата алу қабілеті де дамыған. Оның бұл қасиеттері қауіптен сақтайды. Сондай- ақ қорегін тауып жеуге көмектеседі. Қорегі Бұл акула ұсақ сүйекті балықтармен, шаяндармен, асшаяндармен, сегізаяқтылармен және ірі теңіз шаяндарымен қоректенеді. Акула өзінің балға тәрізді тұмсығымен скаттарға қатты соққы беріп, қанатын өткір тістерімен жұлып алып кетеді. Сүйікті қорегі- скаттар. Таралуы Алып балға акула тропиктік және температурасы жылы суларда, жағалау маңында кездеседі. Тағы қараңыз *Акула Дереккөздер
General Motors

General Motors,GM&nbsp;— АҚШ-тағы автомобиль өндіруші ең ірі корпорациялардың бірі. Бас штаб-пәтері Детройт (Техас штаты) қаласында орналасқан. Корпорация әлемнің 157 мемлекеттерінде өз өнімін сатады, және 37 елде өндіріс орталықтары бар. 2013 жылға сәйкес, корпорацияда 219000 адам жұмыс істейді.2008 жылға дейін дүниедегі ең ірі автомобиль өндірушісі болған. Қазіргі кезде Toyota-дан кейін әлемнің екінші ірі автоөндірушісі болып табылады. 2013 жылы Forbes Global 2000 бойынша әлемнің ең ірі компаниялар арасында 70-ші орынға иеленді. Тарихы Компания 1908 жылы 16 қыркүйекте құрылған.Негізін салушы-Уильям Дюрант.Алғашқыда штаб-пәтері Сити оф Флинт (Мичиган)-да орналасқан,кейін Детройтқа көшірілді.XX-ғасырдың басында Америкадағы ең ірі автоөндірушісіне айналған.1931 жылдан 2007 жылға дейін әлемдегі ең ірі автомобиль өндіруші корпорациясы.Қазіргі кезде,корпорация Chevrolet, Buick, GMC, Cadillac, Opel, Holden, Vauxhall, Wuling, Baojun, Jie Fang, UzDaewoo брендтері ретінде өз өнімдерін 150-ден астам елдерде сатады. Банкротқа ұшырау 2009 жылы 1 маусымда General Motors банкротқа ұшырағанын мәлімдеді.АҚШ-тың үкіметі корпорацияға 30 миллиард доллар ақшасын бөліп, акцияның 61%-ын иемденді, ал Канаданың үкіметі 12,5%-на ие болды. Сатылым 2013 жылы GM 9,71 миллион автомобиль шығарған.Корпорацияда 219 мың адам қызмет етеді.АҚШ-тан басқасы,корпорацияның өндіріс орталықтары Канада, Австралия, Ұлыбритания, Оңтүстік Африка Республикасы, Мексика, Аргентина, Бразилия, Қытай, Үндістан, Корея Республикасы сияқты елдерде орналасқан.2014 жылы Қазақстандық Еуразия сақтандыру компаниясы General Motors-пен бірге Қазақстандағы авто нарығында GM өнімдерін көбейту туралы мәселелерін талқылаған. Дереккөздер
Үлкен ақ акула

Үлкен ақ акула- теңіз бен мұхит жағалауын мекендейтін су жануарларының бірі. Ұзындығы, орта есеппен алғанда, 4.9 м. Алайда әлемнің рекордына айналған ең ұзын, үлкен ақ акуланың ұзындығы- 6.4 метр, ал салмағы 3 тонна. Бұл акула скумбрия акулалары отбасына кіреді. Оның бұдан басқа 4 тұқымдасы бар. Екеуі мако, қалған екеуі- майшабақты акула. * Аналықтары аталықтарынан үлкен. туған кезде акуланың балалары 1,5 метрдей болады. Ақ акула- үлкен жыртқыш. Көбінесе салқын және жағалауға жақын жерлерде жүзіп жүреді. Ет жегенді ұнатады. Сол себепті кейде оны "теңіз арыстаны" деп те атайды. Жүзуіне құйрығы көмектеседі. Жүзбеқанаттары тек тепе- теңдікті сақтау үшін керек. Тұмсығы үшкір. Құйрығы, тыныс алу тесігі, қырлы үш негізгі жүзбеқанаты бар. Таралуы * Оңтүстік Африка * Австралия * Жаңа Зеландия * Жерорта теңізі * Батыс Африка * Скандинавия * Жапония жәнеШығыс Қытай жағалауларында шоғырланған. Дереккөздер
Дмитрий Константинович Кантемир

Дмитрий Константинович Кантемир (, 26 қазан 1673 — 21 тамыз 1723) — Молдова ғалымы, энциклопедист, саяси қайраткер. 1710 жылдан Молдованың билеушісі. 1711 жылы Осман империясына қарсыласу үшін Ресей империясымен одақтасып, оның құрамына кіру туралы I Пётрмен келісімге келді. I Пётрдің Прут жорығы (1711) Молдованы азат ете алмаған соң, орыс әскерлерімен бірге 4 мыңдай молдаванды ертіп, Ресейге кетті. Патшаның шығыс мәселелері жөніндегі кеңесшісі болып, кінәз дәрежесіне жетті, ғылыми жұмыспен айналысты. 1714 жылы Берлин академиясының мүшесі болды. 1722-1723 жылдары Парсы жорығында I Пётрдің жорық кеңсесін басқарды. Тарихи еңбектері негізінен патриотизм, Ресейдің Балкандағы ықпалы, Молдованың экономикасының көркею мәселелеріне арналды. 1673 жылғы 26 қазанда молдовалық бояр Константин Кантемирдің отбасында Дмитрий атты ұл бала дүниеге келді. Болашақ кінәздің мұрагері Антиох болды, алайда Константин жетінші ондықты алмастырды және нәрестенің дүниеге келуі ескі жауынгер үшін үлкен қуаныш болды. Константин Кантемир бүкіл өмірін әскери жорықтарда өткізді. Оның шыққан тегі әлі толық анықталмаған. Өзі ата-бабасының татар жауынгері, «Хан Темір» болғанын мәлімдегенімен, қазіргі тарихшылар оны кедей дворяндар отбасы Селистянға жатқызады. Жас кезінен поляк армиясында жалдамалы қызмет етіп, 17 жылдық қызметінен кейін ротмистр дәрежесіне жетті. Өзінің әскери қабілеттерін танытып, Молдоваға оралғаннан кейін Анна Бантышқа үйленді және Молдавияның ықпалды боярлық отбасыларымен, сондай-ақ егемендік мырзалар Дабижа мен Георгий Дукамен байланыс орнатты. Кантемир түріктерге қарсы күресті,алайда Хота шайқасында поляктар тұтқындаған Сұлтан Мехмед IV-тің гаремін құтқарды. Сұлтан IV Мехмедтің поляктар тұтқындаған гаремін құтқаруы сияқты ерліктері оның кейінгі тағдырына, әсіресе 1685 жылы Молдавия тағына отыруына ықпал етті. Шығармашылығы Өз дәуірінің аса білімді адамдарының бірі болған Дмитрий Кантемир туған молдаван тілінен бөлек, түрік, парсы, араб, грек, латын, итальян, орыс және француз тілдерін меңгерген. Кантемирдің алғашқы ғылыми еңбектері Константинопольде жүрген кезінде жарық көрді. Оның философиялық трактаты «Диванул сау гылчава ынцелептулуй ку лумя сау жюдецул суфлетулуй ку трупул» («Диван, немесе Дананың дүние-мүлкімен айтысы, немесе Жан мен тәннің дауы») 1698 жылы Яссы қаласында грек және молдаван тілдерінде басылып шықты. Одан кейін «Лаудэ кэтре изводитор ши кэтре виртутя ынвэцэтурий луй» («Ұстазға және оның іліміне мадақ») атты молдаван тіліндегі еңбегі мен «Sacro sanctae scientiae indempingibilis imago» («Қасиетті ғылымның сипатталмас бейнесі») атты 1700 жылы латын тілінде жазылған кітабы жарық көрді. Бұл еңбектерінде ол Ван Гельмонттың натурфилософиялық жүйесін дамытты. Сондай-ақ, осы кезеңде ол таным теориясына арналған «Compendiolum universae logices institutiones» («Жалпы қысқаша логика негіздері») еңбегін жазды. Дереккөздер
Михаил Николаевич Тихомиров

Тихомиров Михаил Николаевич [19.(31).5.1893,Москва-2.9.1965,сон-да]-совет тарихшысы,КСРО ғылым академиясының академигі (1953;корр.мүшесі,1946), Поляк ғылым академиясының толық мүшесі, Америка тарихшылары ассоциациясының мүшесі. Мәскеу университетінің тарих-философия факультетін бітірді (1917). Мемлекет тарих музейінің бөлім меңгерушісі болды. 1934 жылдан Москва университетінде т.б. жоғары оқу орындарында сабақ берді,1939 жылдан профессор, 1935 жылдан КСРО ғылым академиясының Тарих, кейін Славян тану институттарында істеді. 1953-57 ж. КСРО ғылым академиясының президиум мүшесі, Тарих ғылымдарының бөлімшесінің академик-секретары. 1956 жылдан Археогр.комиссияның председателі. Ол-оннан астам монографияның, жоғары және орта мектептерге арналған оқу кұралдырының, ғылми-көпшілік кітапшалардың, көптеген мақалалардың авторы. Олардың бастылары: «Ертедегі орыс қалалары» (1946), «Ертедегі Мәскеу» (1947), және т.б. М.Н.Тихомиров ғылми кадрларды даярлауға зор еңбек сіңірді. Оның көптеген еңбектері шетелдерде жарияланды. Ленин орденімен және 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Канибадам

Канибадам — Тәжікстаннің Соғды облысындағы қала. Халқы 52 500 адам. Географиялық сипаттама Ферғана аңғарының батыс бөлігінде, Үлкен Ферғана каналының бойында. Канибадам темір жол стансасынан 6 км жерде. Қала орналасқан аңғар арқылы Исфара өзені ағып өтеді. Қазіргі қаланың аумағы көптеген тас жолдардың қиылысы болып табылады. Тарихы Қала алғаш рет 1463 жылға жататын деректі дереккөздерде аталған. Археологиялық зерттеулер бұл аймақта біздің заманымызға дейінгі екінші мыңжылдыққа жататын қоныстар болғанын растады. Канибадам — ​​Орталық Азиядағы ежелгі қалалардың бірі. Дереккөздерге сәйкес, Ұлы Жібек жолының бір тармағы ежелгі қала арқылы өтіп, Марвқа жеткен. Үш мың жыл бұрын қала Канабад деп аталған және оның маңында тұрандықтар мен ирандықтар арасындағы шайқастар болған деп есептеледі. Шамамен 712-713 жылдары қала тарихи құжаттарда Канд деген атпен аталады. Сол кезде ол Шығыс пен Азияның көптеген елдерімен қолөнер мен сауда дамыған қоныс болған. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап Канибадам Ресей империясының құрамына кірді. Самарқан мен Ферғана арасындағы теміржол салынып, пайдалануға берілгеннен кейін қала экономикалық өзгерістерге ұшырай бастады. Канибадамнан Ресейге теміржол арқылы былғары, кептірілген жемістер, мақта және көмір тасымалданды. Экономикасы және инфрақұрылымы Канибадамда мақта өңдеу зауыттары, ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу қондырғылары, жіп иіру фабрикасы және май өңдеу зауыты бар. Кеңес дәуірінде автобөлшектер зауыты және мұнай өңдеу зауыты да жұмыс істеді. Қалада халықтық қолөнер бұйымдары шығарылады. Ауыл шаруашылығы да жақсы дамыған. Қазіргі Канибадамда қалалық мұражай, драма театры, техникалық училище, колледждер, мұғалімдер даярлайтын және медициналық училище бар. Өткен ғасырлардан қалған тарихи және сәулет ғимараттары, соның ішінде Лангари-Бобо кесенесі, мешіттер және екі медресе: 17 ғасырға жататын Ойм және 16 ғасырда салынған Мир-Раджаб-Додхо сақталған. Дереккөздер
Андрей Николаевич Тихонов

Тихонов Андрей Николаевич [17.(30). 10. 1906 ж. т., Смоленск облысы]-совет математигі және геофизигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1966; 1939 жылдан корр.мүшесі). Соц. Еңбек Ері (1975). Мәскеу университетін бітірген (1927). 1936 жылдан сол университетте профессор,1970 жылдан есептеу математикасы мен кибернетика факультетінің декана; 1953 жылдан КСРО ғылым академиясының Қолданылмалы математика институты директорының орынбасары. Оның алғашқы еңбектері топология мен функционалдық анализге арналған. Ол ғылымға топологиялық кеңістіктердің көбейтіндісі деген ұғымды ендірді. Оның кейінгі еңбектері дифференциалдық теңдеулер теориясына, матем.физикаға, геофизикаға және есептеу математикасына арналған. А.Н.Тихоновтың басшылығымен көптеген қолданылмалы есептерді шешудің алгоритмі жасалды. КСРО Мемлекет сыйлығының (1953, 1976) және Лениндік сыйлықтың лауреаты (1966). 5 рет Ленин орденімен т. б. орден және медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Успенский Глеб Иванович

Успенский Глеб Иванович (25.10.1843, Тула,-6.4.1902, Петербург)-орыс жазушысы. Тула және Чернигов гимназияларында (1853-61)), Петербург(1861), Москва (1862) университетінде оқыды. Бірінші шығармасы («Михайлыч» әңгімесі), 1862 ж. « Ясная поляна» журналында басылды. 1864-65 ж. «Орыс сөзі» журналында істеді. 1865ж. «Современник» журналында «Ауылдағы кездесулер» очеркі басылды. 1862-68 ж. жазылған очерктері мен әңгімелеріндегі идеялық, көркемдік тенденцияларды ол « Растеряев көшесінің әдет-ғұрыптары» (1866) очерктері мен «Жұтау» (1869-71) повестер жинақтарында әрі қарай тереңдетті . 1872, 1875-76 және 80 жылдардың 2-жартысында ол шетелдерде болды, батыстық капитализмді сынады.« Шаруа мен шаруа еңбегі» атты очерктер сериясында (1880) деревнядағы шаруалар өмірін суреттеді.Ол творчествосын В.И.Ленин жоғары бағалады. «Көшпелілер мен орыс қоныс аударушылары» (1891) мақаласында ол қазақ өмірі, жер бөлу туралы жазды. Дереккөздер Қазақ энцкиклопедиясы
Эмилио Фернандес

Фернандес Эмилио(28 наурыз, 1904 - 6 тамыз, 1986)- мексикан кинорежиссері, сценарист, актер. Жастайынан революция қозғалыстарына қатысты. 1926 жылы түрмеден қашып шығып, АҚШ-та эмиграцияда болды. Кинодағы қызметін 1928 жылы Голливудте бастады. 1933 жылы Мексикаға қайтып оралған соң кинода актер, ал 1942 жылы режиссер ретінде қызмет етті. «Мария Канделярия» фильмі (1944) оның есімін дүние жүзіне танытты. Оның фильмдері мексикан халықының тұрмыс-салты мен бостандық сүйгіш рухын бейнеледі. Ол 1943-1953 жылы «Тоғай гүлі», «Інжу», «Макловия», «Село қызы» және т.б. фильмдерін қойды. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Кандалакша шығанағы

Кандалакша шығанағы— Ак, теңіздің Кандалакша және Карель жағалары аралығындағы шығанағы. Ұз. 185 км. Ені шығапақка кірер тұста 67 км. К. ш.— Кандалуха (таяз бат. жағы, тереңд. 40 м) және Кандалакша (шығысы, Ақ теңіздің ең терең жері, 330 м) болып екіге бөлінеді. Жағалары жартасты. тілімделген. Нива, Ков-да өзендері кұяды. Жазда су бетінің теми-расы 18,5° С, кыста —1,0—1,5 С. Ноябрь — май аралығында кеп жері қатады. Жарты тәулікте деңгейі бір кетеріледі (2,2 л-ге дейін). Майшабақ, нэлім. нерпа ауланады. Порттары: Кандалакша, Ковда, Умба. Аралда-рьгада Кандалакша қорығы бар. Дереккөздер
Джорджо Канделоро

КАНДЕЛОРО Джорджо (20. 3. 1909 ж. т.) — итальян тарихшысы-марксист. Рим унтінің доценті. 2-дүн. жүз. соғыс кезінде 1943 жыл-дың 8 қыркүйегінен 1944 жылдың 4 шілдесіне дейін итальян Қарсыласу қозғалысы қатарында гитлершілдерге қарсы күресті. 1947 жылдан Итальян Компартиясының мүшесі . ИКП Рим федерациясы басшылығының мүшесі (1956-61). Ш ы ғ.: Профсоюзное движение в Италии, М., 1953; История современной Италии, т. 1—5, М„ 1958—71. Дереккөздер
Владимир Григорьевич Федоров

Федоров Владимир Григорьевич (3)15).5.1874,Петербург-19.9.1966, Мәскеу)- совет ғалымы автоматтық атыс қарулары саласындағы конструктор, профессор (1940), инженер-технолог қызметтің генерал-лейтенанты (1943), Еңбек Ері (1928). 1900 жылы Михайловск артиллерия училищесін бітірген. Ол калибрі 7,62мм (1912), 6,5мм(1913) болатын автоматтық мылтықтарды және бірінші рет калибрі 6,5мм-лік автоматты жобалады (1916). Қазан революциясынан кейін ол өзінің конструкциясы бойынша автоматтық қару жасайтын советтік алғашқы заводтың директоры болды (1918-1931). 1942-1946 жылдары Қаружарақ халкомында және мин-лігінде атыс қарулары жөніндегі кеңесші болды. 1946-1953 жылдары КСРО Қорғаныс мин-лігі жанындағы Артиллерия академиясының толық мүшесі. 2 рет Ленин орденімен және басқа 2 орденмен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Василий Васильевич Кандинский

Василий Васильевич Кандинский(16. 12. 1866, Мәскеу,—13. 12. 1944, Нейи-сюр-Сен, Париж маңы) — орыс суретшісі. 1897—98 ж. Мюнхендегі А. Ажбе мектебінде, 1900 ж. Көркем-сурет академиясында Ф. Штуктан окыған. 1903—07 ж. Солтүстік Америка, Италия, Францияда болған. 1907 ж. Берлин мен Мюнхенде (1901 ж. «Флапга» суретшілер бірлестігінің, 1909 ж. «Суретшілердің жаца ассоциациясының» негізін қалады), 1921 жылдан Германияда (1923—33 ж. Вeймардағы Баухауз және Дессаудың профессоры), 1933 жылдан Парижде тұрған. 1914—21 ж. арасында Мәскеугі келіп, Вхутемас (1918—21) пен Мәскеудің университетінде (1920) сабақ берді. Кескіндеме мәдениеті музейін (1919) ұымдастырушыларды» әрі абстрактті өнердің негізін салушылардың бірі. «№ 7 композиция» (1913), «Бұлыңғыр» (1917), «Ак соқпақ» (1919, бәрі Третьяков галереясында), «№ 10 композиция» (1939, Париж) атты картиналардың авторы. Әдебиет Абстракционизм, в ки.: Модернизм. Анализ и критика основных направленнй, М., 19В9, с. 101—11. Дереккөздер
Қиыл өзені

Қиыл – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысының Ойыл, Қобда аудандары жерімен ағады. Бастауы Қиылдың салалары – Аққұдықсай, Қоңырсай өзендері Қоңызтаудан басталып, Саралжыл ауылының тұсында Ойыл өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 193 км, жалпы құламасы 87 метр. Аңғары кең (2-3 км), арнасы түпкі жыныстарға дейін тілімденген жерлерде жарқабықты. Жайылмалысы кей жерлерде ғана қалыптасқан. Арнасы жоғарғы ағысында 24-45 метрден төменгі ағысында 90-100 метрге, бөгеттен төменде 60 метрге дейін өзгереді. Дереккөздер
Қожағұл бүркеуі

Қожағұл бүркеуі, Есенейкордоны – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол ауылынан солтүтік-батысқа қарай 3 км жердегі қарағайлы орман. Жаңажол – Макарьев автомобиль жолы бұл орманды «Үлкен бүркеу», «Кіші бүркеу» деп екіге бөледі. Орман 1826 жылға дейін Қожағұл Бертісовтің (Біржан салдың атасы) қыстауы болған. Солтүстігі мен шығысынан жапырақтын орман көмкерген өрттен қорғайтын арна мен (тереңдігі 2 метрге дейін, периметрі 15 км) қоршаған жер ел басқарған белгілі сұлтан Есеней Естемесұлының бақылауында (19 ғасыр) болды. Дереккөздер
Қорғантұз

Қорғантұз – Үлкен Борсық құмының батыс бөлігіндегі сор алқабы. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Аққайтым ауылының оңтүстік-батысында 8 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 170 метр биіктікте жатыр. Батыстан шығысқа қарай ендік бағыт 11 км-ге созылған, енді жері – 4,5 км. Солтүстігінде Лақалы, батысында Шамсор көлдері, оңтүстігінде Шолақжидесор соры, шығысында Төлебай, Аққора, Әбубаз қыстаулары бар. Сор етегінде артезиан құдықтары орналасқан. Дереккөздер
Сынтасты

Сынтасты, Желқуар – Тобыл алабындағы өзен. Ұзындығы – 152 км. Су жиналатын алабы 5100 км 2 Бастауы Ресейдің Челябі облысындағы 3 кішкене жылғадан басталып, Қостанай облысы, Жітіқара ауданында Шекубай ауылының тұсында Желқуар деген атпен Тобыл өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары 3-5 км , жайылмасы 250-300 метр, арнасының ені 15-40, кей жерінде 120-200 метр. Жауын-шашын, ішінара ыза суымен толығады. Төменгі ағысында ыза суы көп қосылатындықтан жаздың ыстық айларында да су ағыны тоқталмайды. Суы тұщы, ауыз суға, мал, бау-бақша суаруға пайдаланылады. Өзенге 7,86 млн.м 3 су сиятын Желқуар бөгені салынған. Су реестрінің мәліметтері Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі - Тобыл өзені бастауынан Увелька өзенін қоспағанда, Үй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 14010500212111200000195 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111200019 * Су алабының коды — 14.01.05.002 * ГЗ томының нөмірі — 11 * ГЗ бойынша шығарылуы — 2 Сыртқы сілтемелер * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] Дереккөздер
Гликерия Николаевна Федотова

Федотова Гликерия Николаевна(22.5.1846, Орел- 27.2.1925, Мәскеу)- орыс актрисасы. Республика халық артисі (1924), Еңбек Ері (1924). Әке-шешеден ерте айрылған оны помещик әйел Позднякова асырап алады; сахнада соның фамилиясымен 1863 жылға дейін белгілі болады. Бұдан кейін өзінің күйеуі- актер әрі режиссер А.Ф.Федотовтың фамилиясына көшті. Кіші театр сахнасында 1858 жылдан ойнай бастады. Мәскеу театр училищесін бітіргеннен кейін 1863 жылы театрдың негізгі құрамына қабылданды. Алғаш ойнаған елеулі ролі- П.Д.Боборыкиннің «Сәби» пьесасындағы Верочка. Драмалық,лирикалық,салондық және тұрмыстық рольдерде ойнады. Ол негізінен А.Н.Островский мен У.Шекспир пьесаларында ойнап, үздік сахналық тұлғалар галереясын жасады: Василиса («Василиса Мелентьевада» Островский бұл рольді актриса үшін арнайы жазған),Катарина («Асауға тұсауда») т.б. Островский пьесаларынан 29 роль орындады; соның ішінде Катерина ролін 35 жыл бойы үздіксіз ойнады. Ол ойнаған сахналық тұлғалар өмірдің өрелі биігіне ұмтылған күшті серпіннің иелері ретінде бой көрсетті. Гастрольдік сапармен көптеген қалаларда болып, провинциялық театрлар өнерінің дамуына игі әсер етті. 1885 жылдан пед. жұмыспен айналысты. 1912 жылы сахналық қызметінің 50 жыл толуына орай қойылған мерекелік спектакльде патша әйел Марфа ролінде ойнады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы 11 том
Тағай

ТАҒАЙ — қырғыз тайпаларының түп атасы. Шежіре деректері бойынша Қырғызбайдан Ақуул, одан Абыл, Қабыл екі бала туады. Тағай — Абылдың немересі. Тағайдан балалары, Ңойлан, Қилджер, Ылджир. Бұл үш атадан он арыс ел өрбіген. Абыл балалары немесе Оң қол тайпадан тараған он тайпаны — сол, ал Қабылдан тараған 4 ру Саруу, Котче, Мұндыз (Мундуз), Қытай сол қол деп аталған. Тағайдың он тайпасынан көп өскені Бұғы (Бугу), Сарыбағыш, Саяқ, Шерік. 19 ғасырдың аяғында Бұғының 10 мын түтіні ЬІстықкөлдің орта жағалауын, Мұзарт етегін, Сырт тарады; Сарыбағыштың 10 мың түтіні Теріскей Алатаудың құрметіне, Қаскелең бекетінің басын; Сол жағалаудағы Ыстықкөлдің оңтүстігін, қалғандары Шығыс Түркістанның Ақсу, Үш Тұр-фанды, Атбасы-Арна деген жерлерді және Сырдың жоғарғы, жағын қоныстанған. Дереккөздер
Тағам қалдықтары

ТАҒАМ ҚАЛДЫҚТАРЫ - мал азығына пайдалапатьпі овощ. жеміс, ба-лыц, ет, нан қалдықтары, жұмыртқа қабығы. Т. қ. қурамыида 67—80% картон қалдығы, 10—20% овощ кесін-ділгрі (сәбіз, цьшылша, каггуста т. б.), 1,2—1,5% рт, балық қалдықта[іы, 1— 1,5% иан, 4,5—5,5% жумыртқа қабыгы, сүйек т. б., 100 кг Т. қ-нда 30 азық олщемі және 3 кг қорытылатын про-теин болады. Овощ жоне картоп қал-дықтарын сүрлемге де салады. Т. қ-н малға берер алдында 40 мин қаішата-ды. Вүпы көбіне шошқаны бордақы-лауға найдаланады. Шошқаның кун-дік жемшобіие беконға бордақылаған-да 20%, етке 50% және етті-майлы ба-тытта борднқылаганда 30% Т. қ. қо-сылады. Кейбір іпаруашылықтарда үйрекке беріледі. Т. қ-н пайдалану шаруаншлыққа өте тпімді. Таза жем-шөп беріп бордақылауға Қарағанда Т. қ-н қолдану бордақыдауға жұмсала-тын қаржыны 2 есеге жуық кемітеді. Дереккөздер
Қоғалы

Елді мекендер: * Қоғалы – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл. * Қоғалы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. * Қоғалы – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл. * Қоғалы – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Қоғалы – Қаратал алабындағы өзен. * Қоғалы – Алтынемел жотасы мен Бұрымбай таулары арасындағы тауаралық аңғар. * Қоғалы – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Қамыскөл көлінің солтүстік-батысындағы қыстау. * Қоғалы — Атырау облысы Жылыой ауданындағы көл.
Тазие

ТАЗИЕ — 1) Иранның діни театрының бір түрі. Имам Хұсейіннің (680 ж. өлтіріпген) қүрметіне өткізіліп түра-тыи дінн салт-жора. Т. Иранда Бупд-тордің ітгииттік әулеті басқарған кез-ден (935—1055) белгілі. Сефевидтер-дің бнлігі (1502—1736) түсында барын-ша дамып, Иран мен Оңт. Азербайжан шіптттері арасында кеңінен тара-ды. Т. арнайы жайларда (тазиелерде) өтеді. Т-нің мазмүніі пмам Хұсейінді еске түсіру түрінде болып, ол оншақ-ты күнге созылады. Орындаушыпар 9 күн бойы Хүсейіннің шеккен азапта-рын толгайды, онъгң өмірінен үзінді-лер корсетеді. 10-күнгі қаралы шеру актерлердің Хүсейіннің өлтірілу сәтін бопнелеуімеп аяқталады. 2) Иарсы трагедпясының әдеби түрінің бірі. Т. текстерінің 17—18 ғ-дан жазыльш алына бастауы парсы трагедиясының дамуьша негіз болды. Сақталған текс-тердің көшпілігі бір-біріне ұқсас, ау-ыз әдебиеті мен коркем әдебпеттің аралық түрінде келеді. «Әмір Темір мен губернатор Шама» (18 ғ-дың со-ңы) Т. трагедпясының озық түрінен саналады. Әдебиет Бертельс Е. Э., Персидский театр, Л., 1924; Кор-оглы X., Совре-менная персидская литература, М., 1965. Дереккөздер
Нафиси Саид

Нафиси Саид -иран оқымыстысы әрі жазушысы. Иран тілі және әдебиеті академиясының мүшесі.Жоғары білімді Париж қаласында алды. 1934 жылдан Тегеран Университетінің парсы тілі , әдебиеті тарихының профессоры.Нафиси Саид шығармалары 20 жылдың басынан жариялана бастады. Оның негізгі еңбектері Иран , Орта Азия, Үндістан халықтарының әдебиеті мен тарихына , орыс және батыс Еуропа елдерінің әдебиеті мәселелеріне арналған. Ең елеулі туындылары- Рудаки туралы монографиясы, >, > және тағы басқа.
Нацагдорж Дашдоржийн

Нацагдорж Дашдоржийн- монғол жазушысы, қазіргі монғол әдебиетінің негізін салушылардың бірі.1922 жылдан Монғол -халық революциялық партиясының мүшесі. Совет Одағында және Германияда оқып білім алды. Орыстың классикалық әдебиетін жақсы игерген. Нацагдорж Дашдоржийн монғол әдебиетін жаңа сатыға көтерді, социал реализм әдісін өз творчествасында қолданды. Ол >, >, > т.б. шығармаларын жариялады. 1966 жылы Монғол халық республикасында Нацагдорж Дашдоржийн атындағы Жоғары әдеби сыйлық белгіленді.
Теміртікен

Теміртікен-жұп жапырақтылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Сабағы жайылған, ұз 10-60 см, көгілдір қысқа түкті. Жапырағының ұзындығы 3-5см. Гүл сидамының ұзындығы 4-10 мм, гүл диаметрі 1см-дей. Сәуір-мамырда гүлдейді, шілде-маусымда жеміс береді. Жерорта теңізінің батысы мен шығысында, Балқан, Кіші Азия, Иран,Үндістан, КСРО-ның, Жапония, Африка,Америка, Қазақстанда тастақты құмды өзен аңғарларында өседі. Теміртікен- улы өсімдік, мал жайылымының зиянды арам шөбі. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Миллионщиков Михаил Дмитриевич

Миллионщиков Михаил Дмитриевич [3(16).1.1913, Грозный,- 27.5.1973, Москва] – совет ғалымы және қоғам қайраткері, механика мен қолданылмалы физика саласы бойынша маман, КСРО ҒА- ның академигі (1962; 1953 жылдан корр.мүшесі). КСРО ҒА- ның вице- президенті (1962 жылдан). Соц. Еңбек Ері (1967).1947 жылдан КОКП мүшесі. 1932 жылы Грозныйдағы мұңай институтын бітірген. Москвадағы авиация институтында (1934-43)), одан кейін сондағы инженерлік физ. институтында (1949 жылдан оның профессоры) сабақ берген. 1944-49 жылдары КСРО ҒА- ның Механика ин-тында, кейін КСРО ҒА- ның Атом энергиясы ин-тында жұмыс істеді. Оның негізгі ғылыми жұмыстары турбуленттілік, фильтрация теориясына және қолданылмалы газ динамикасына арналған. Миллионщиков ядролық энергетика салсында да маңызды зерттеулер жүргізген. Ол кейбір шетел ғылым академияларының мүшесі. Лениндік сыйлықтың (1961); КСРО Мемлекет сыйлығының (1951,1954) лауреаты. Миллионщиков 5 рет Ленин орденімен және басқа орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Борис Леонидович Пастернак

Борис Леонидович Пастернак (10 ақпан 1890, Мәскеу - 30 мамыр 1960, Переделкино, Мәскеу облысы) – орыс совет жазушысы. Мәскеу университетінің тарих және филология факультетінде оқып білім алды (1909-1912). Алғашқы өлеңі 1913 жылы жарияланды. Тұңғыш өлеңдер жинағы – «Бұлттағы егіздер» 1914 жылы жарық көрді. Пастернактың шығармашылық жолы бір келкі емес. Әр түрлі ағымдар мен идеялық адасушылықтың ықпалында болды. Оның ертеректегі «Кедергіден жоғары» (1971), «Менің серігім - өмір» (1922) т.б. поэзиялық кітаптарында символизмнің әсері бар. Пастернактың шығармашылығы өрлеу жылдарында жазған шағармалары – «Дендеген дерт» (1924-1928) поэмасында Ленин образын бейнеледі, «Лейтенант Шмидт» (1926-1927), «Тоғыз жүз бесінші жыл» (1925-1926) поэмаларында бірінші орыс революциясы кезеңін тартымды суреттеді. Бұл шығармаларды кезңнде Максим Горький ұнамды бағалады. «Қайта өркендеу» (1932), «Әдепкі сапарларда» (1943) т.б. поэзиялық және прозалық туындыларында Пастернак үлкен суреткер ретінде танытылды. Пастернак – шебер аудармашы. Пастернак КСРО Жазушылар одағы мүшелігінен шығарылды. Ол өзіне берілген Нобель сыйлығынан (1958) бас тартты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *
Вера Николаевна Пашенная

Пашенная Вера Николаевна (17.9.1887, Москва, - 28.10.1962, сонда) – орыс, совет актрисасы, КСРО халық артисі (1937), профессор, (1941). Актер отбасында туған. 1904 жылы Москва театр уч-щесінде оқыды. А.П.Ленскийдің шәкірті. 1907 жылдан Кіші театрда қызмет етті. Актрисаға орыстың, тұпмыстық драмасы мен комедиясы өте-мөте жақын болды. Оның жағымды кейіпкерлері ішкі дүниесі бай, күшті сезімнің адамдары болып келді; сондай-ақ өз ойынымен «қараңғылық патшалығы» құрылысып, жеке бастың мүддесін күйттеген моральды өткір сынға алды. Кабаниха, Мурзавецкая (А. Островскийдің «Найзағай» және «Қасқырлар мен қайларында»), Любовь Яровая ( Треневтің осы аттас пьесасында) секілді рольдерді орындаумен актерлік өнерінің көп қырлығын байқатты. 1921 жылы Корш театрында қойылған А.Н. Островскийдің «Жасаусыз қалыңдық» спектаклінде Ларисаның ролін орындады. 1922- 1923 жылы гастрольдік сапармен шетелде өнер көрсеткен Москваның Көркем академиялық театры құрамында болды. 1914 жылдан Кіші театр студиясында (1945 жылдан М.С.Шепкин атындағы театр уч- щесі) пед. Қызметпен шұғылданды. «Актриса өнері» (1954) және «Творчесто баспалдағы» (1964) атты кітаптың авторы. КСРО Мемл. Сыйлығы 1943 мен лениндік сыйлықтың (1961) лауреаты. 2 рет ленин орденімен, Еңбек Қызл туорденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Александр Александрович Микулин

Микулин Александр Александрович (14.2.1895 ж.т., Владимир қаласы) – авиац. двигательдер саласындағы совет конструкторы, КСРО ҒА –ның академигі (1943), инженер- тех. қызметттің генерал- майоры (1943), Соц.Еңбек Ері (1940), 1954 жылдан КПСС мүшесі. 1923 жылы Автомотор ғылми ин-тта (1952 жылдан Бас конструктор) жұмыс істеді. 1929 жылы өз есімімен аталған двигательдің жобасын жасады. Бұл двигатель 1931 жылы сынақтан ойдағыдай өтті. Осы двигатель орнатылған АНТ- 25 самолетімен 1937 жылы В.П. Чкалов пен М.М. Громов Солтүстік полюс арқылы АҚШ- қа ұшып барды. 1939 жылы Микулиннің басшылығымен жасалған екінші бір двигатель МиГ истребителіне орнатылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Ил- 2 штурмовиутері мен ГАМ- 35ф катерлеріне Микулиннің басшылғымен жасалған қуатты двигательдер орнатылды. Микулин двигательдердегі ауа қысымын айнымалы қалақтар арқылы реттеуді, ауаны жоғары дәрежеде үрлеу және салқындату тәсілдерін ұсынды, отандық алғашқы турбналы реактивтік двигательдер (мысалы Ту- 104 самолетіне орнатылған двигательді) жасауға қатысты. КСРО Мемл. сыйлығын 4 рет Ленин орденімен, 6 рет басқа ордендермен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Миллер Герард Фридрих

Миллер Герард Фридрих (29.10.1705- 22.10.1783) – тарихшы, археограф, Петербург ҒА- ның мүшесі (1731). Ұлты – неміс. 1725 жылы Ресейге келген.1725 жылы адъютант, 1731 жылы тарихтан профессор, 1728- 30 жылдары және 1754-65 жылдары. ғылым академиясының конференц- секретары болды. 1733-43 жылдары Сібірді зерттеу экспедициясына қатысып, 20- дан астам қаланың архивін зерттеді, орыс тарихына байланысты құжаттар көшірмесін жинап алды. Миллер Сібірдің географиясы, археологиясы, этнографиясы және экономикасы жайынан да көптеген материалдар жинады. Оның негізгі еңбегі –«Сібір тарихы». «Халықтың және оның россиялық деген атының шығуы» деген диссертациясында (1748) Ресей тарихын норман теориясы тұрғысынан баяндады, бұған М.В. Ломоносов, С.П. Крашенинниковтар қарсы шықты. Дереккөздер
Евгений Оскарович Патон

Патон Евгений Оскарович [20.2(4.3).1870,Ницца,- 12.8.1953,Киев] – электрлік пісіру және көпір салу ісі саласындағы совет ғалымы, УССР ҒА- ның академигі (1929), Соц.Еңбек Ері (1943). 1944 жылдан КПСС мүшесі. Дрездендегі политех. ин-тын (1894) және Петербург жол қатынасы инженерлері ин-тын бітірген соң (1896) Ресей т. ж-дарында, 1898 жылдан Москва инж. уч-щесінде, ал 1905 жылдан Киев политех. ин-тында қызмет істеді. 1921-31 жылдары Киевтің көпір сынау ст-сын басқарды. 1929 жылдан бастап электрлік пісіру мәселесімен шұғылданды. 1934 жылы УССР ҒА- ның электрлік пісіру ғыл.-зерт, ин-тын құрды әрі оны басқарды. 1945 жылы бұл институтқа Патонның есімі берілді. Патонның ғылми еңбектері электрлік пісіру процестерін автоматтандыру, флюс қабаты астында пісіру, пісірілген жапсардың беріктігін зерттеу, арнаулы болаттарды пісіру мәселелеріне арналған. Днепр ө-не тұтастай пісіріліп құрастырылған көпір салынды. Қазір бұл көпір Патон есімімен аталады. 2 – 3сайл.КСРО Жоғары Советінің депутаты, КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1941). 2 рет Ленин орденімен, 4 рет басқа орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Пархоменко Александр

Пархоменко Александр Яковлевич [12(24).121886, Ворошиловград облысы, Краснодон ауданы, - 3.1.1921, Черкасск облысы, Жашковск ауданы] – 1918-20 жылдары Азамат соғысының батыры. 1904 жылдан Компартия мүшесі. 1900 жылдан Луганск паровоз жасау з-нда жұмысшы болып істеді, рев. қозғалысқа белсене қатысты, 1905-07 жылдары жауынгерлік жасақ ұйымдастырды, Макаров Яр с. шаруаларының көтерілісін басқарды. Бірнеше рет тұтқындалды. 1916 жылы Луганск патрон з-дында саяси стачканы басқарушылардың бірі болды, сол үшін армияға жіберілді. 1917 жылы Февр. революция кезінде солдаттардың отрядымен Москвадағы Марьинск полиция учаскесін қарусыздандыруға қатысты. Луганскідегі Қызыл Гвардия отрядын ұйымдастырды, Донбасста Совет Өкіметін орнатуға қатысты, календинщинаға, Орталық радаға қарсы күресті, 1918-20 жылдары отряд, бронепоезд командирі, герман басқыншыларына қарсы ұрыста және Царицынды қорғау кезінде 5- Украина армиясыштабының армиясы штабының айрықша өкілі, 10- армия рев. әскери советінің айрықша өкілі, Харьков әскери округын жабдықтау жөніндегі өкілі, григорьевщинаны талқадау кезінде әскерлер тобына басшылық етті, 1- атты армия рев. әскери советенің айрықша өкілі, 14- атты әскер дивизиясының бастығы. Махношылармен ұрыста қаза тапты. 2 рет Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер
Рокхилл Вильям Вундвилл

Рокхилл Вильям Вундвилл (Мамыр 1, 1854 – Желтоқсан 8, 1914) – АҚШ-тың дипломаты, американың шығыс зерттеушісі. Францияда оқыған. 1884 – 88 жылдары АҚШ-тың Пекиндегі елшілігінің 2-хатшысы. 1888 жылы отставкаға шықты. Лхасаға бару мақсатымен Тибетке 2 рет (1888-1889 және 1891-1892) сапар шекті. Тибет өкіметі рұқсат бермеуіне байланысты ойын толық жүзеге асыра алмады, дегенмен Қытайдың, әсіресе Тибеттің өзі болған жерлерінен географиялық және этнографиялық мәлімет жинады. Олардың жарық көруі (1831, 1894 және 1895) Рокхиллдің атын шығарды. Орыс тілінде оның алғашқы саяхатының толық жазбасы және екінші сапарнамасының мазмұны басылып шықты. Дереккөздер
Саламандралар тұқымдасы

Саламандралар тұқымдасы – Дене пішіндері кесірткелерге ұқсайды. Ұзын құйрықтары жұмыр, немесе екі бүйірінен кысыңқылау келеді. Аяқтары жақсырақ дамыған. Дернәсілдері сыртқы желбезекпен тыныс алады, ал ересектерінде желбезек болмайды — өкпесі және терісі арқылы тыныс алады. *Бұл тұқымдасқа Еуропада, Кавказда, Сибирьде және Орта Азияның кейбір жерлерінде таралған тритондар және саламандралар жатады. Өкілдері *Жалды тритон *кәдімгі тритон *Саламандра Биологиялық сипаттамасы Бұлар жаз кезінде, шағын ақпайтын, немесе жай ағатын аздыкөпті өсімдігі бар су]ларды мекендейді. Көбеюі мен дернәсілдерінің дамуы су қоймаларында өтеді. Күзге қарай тритондар судан шығып, ағаштың түбіне, тастың астына, жердің жарығына паналайды. Қыста құрғақ түбірлердің, құлаған ағаштардың астында қыстап шығады. Көктемде, қар кете бастағанда қайтадан су қоймаларына оралады. Жануартекті заттармен коректенеді. Кәдімгі саламандралардың (Sаlаmаndга) бірнеше түрлері Орта және Оңтүстік Еуропа, Батыс Кавказда, Кіші Азияда және Солтүстік Африкада таралған. Саламандра саламандралар тұқымдасының өкілі Саламандралар негізінен: денесі үлкен, икемсіз, құйрық үстінде тері қатпары жоқ, әдетте теңбіл түсті болады. Теңбіл, немесе отты саламандра Еуропада, Кіші Азия мен Солтүстік Африканың дымқыл, қараңғы тоғайларында тіршілік етеді. Күндіз ағаш тамырларының, тастың астында және індерде болады. Түнде активті, күндіз тек қана жауынды күндері сыртқа шығады. Тритондарға қарағанда саламандралардың тіршілігі су орталығымен оншама байланысты емес. Дене мөлшері 18—28 сантиметрдей. Көпшілік жағдайда құрлықта ұрықтанады; бұл кезде еркегі мен ұрғашысы жақындасып, бір-біріне клоакаларын беттестіреді. Суда да ұрықтануы мүмкін, онда еркектері сперматофораларын қапшықшаларға салып, су астындағы заттарға іліп кетеді де ұрғашылары жоғарыда айтқандай оны клоакалары арқылы қабылдайды. Қоректенуі Саламандралардың көбі – етқоректі. Олар кішкене бақалармен, омыртқасыз жануарлармен, ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Сонымен қатар, олар балықты да жей алады. Құрғақта жүргенде жәндіктермен, шырышты ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Құрғақта өмір сүретін саламандралардың көбінің жәндіктерді ұстайтын ұзын жабысқақ тілдері болады. Кейбір саламандралар жәндіктерді ұстау үшін хамелеондар секілді тілдерін бірнеше сантиметр қашықтыққа соза алады. Мекен ету орталары Әдетте саламандралар дымқыл орманды аймақтарды мекендейді. Көп жағдайда оларды шіріген бөренелерден, таяз індерден және ормандардағы жапырақ қабаттарының астынан кездестіруге болады. Кейбір саламандралар суда өмір сүрсе, кейбіреулер қараңғы жерасты үңгірлерінде тұрады. Тағы қараңыз *Тритон *Саламандра Дереккөздер
Соқыржыландар

Соқырлар (Турһlоріdае) тұқымдасына жер астында тіршілік ететін, жер құрттарына ұқсас, залалсыз ұсақ жыландардың 150-ге тарта түрі жатады. Биологиялық сипаттамасы Денесі цилиндр пішінді, басымен құйрығы денесінен бөлінбеген және денесі балық қабыршақтарына ұқсас тегіс қабыршақпен қапталған организм. Көзі әдетте терісінің астына орналасқан. Ауыз аппараты кең ашылмайды. Жамбас белдерінің. қалдығы ғана сақталмаған. Олар бақшақ, жүзім еккен жерлерде мекендейді. Насекомдармен қоректенеді, Ересегінін. ұзындығы 30 см болады. Таралуы *Бұлар негізінде Африканың, Азияның және Австралияның тропикалық бөлімдеріне тараған. *Түрікменияның оңтүстігінде, Өзбекстанда, Тәжікстанның онтүстік батысында бір ғана түрі (Турһіорs vегmісиlагіs) тараған. Тағы қараңыз *Жыландар Дереккөздер
Сарыбас жыландартәрізділер

Сарыбас жыландартәрізділер — Бауырымен жорғалаушылар қабыршақтылар отрядыңын жыландар сабының тұқымдасы. Тұқымдасқа жыландардың 1000-ға жуық түрі жатады. Бұлардың ішінде залалсыздары да, өте улы түрлері де болады. Бұл тұқымдастың сұр жыландардан ерекшелігі улы тістері және оның каналы болмайды, улы тісінің алдыңғы жақ бетіндегі сайшалар арқылы құйылады. Көбірек тараған түріне кәдімгі сарыбас жылан жатады. Түсі қоңыр, тіпті қара деуге де болады. Самайының арт жағына симметриалы орналасқан екі сарғылт жолағы болады. Сондықтан да бұларды кәдімгі сарыбас жылан деп атаған. Кейбір түрлерінде сары жолақ болмайды. Батпақтың, өзеннің және тоспанын, жағасын мекен етеді. Бақалармен, кесірткелермен, кемірушілермен, аздап та болса насекомдармен, өте сирек балықтармен қоректенеді. Жұмыртқа салып көбейеді. Жұмыртқаларын шірінділердің арасына салады. Біздің елдің оңтүстігінде су сарбас жыланы мекендейді. Кәдімгі сарбас жыланнан айырмашылығы түсі ашық сүр, қара дақты болады. Көбінесе суда тіршілік етеді. Балықтармен қоректенеді. Тағы қараңыз *Жыландар *Кәдімгі сарыбас жылан Дереккөздер
Кәдімгі сұр жылан

Кәдімгі сұржылан (Vірега bегus) — палеарктикалық жыландар және еуразиялық жыландар деп те аталады, — улы жыландар тұқымдасы. Өте ауқымды таралған, ол Солтүстік Африкадан Арктикалық шеңберге дейін және Ұлыбританиядан Тынық мұхиты Азияға дейін кездеседі. Қазіргі уақытта 21 түрі белгілі. Басқа жыландар сияқты бұл тұқымдастардың өкілдері де улы. Түсі сұр, қаражолақты, немесе мүлдем қара болады. Олар көбінесе тоғайлы жерде болады, ал батпақты жерлерден кездеспейді. Бұларды күндіз үйінділердің, ағаш түбірінін, үстінен, таулы жерлердің күңгей жағынан көруге болады, қорегін аулауға түнде шығады. Негізінен тышқандармен, дала тышқандарымен, сирек болса да құстармен, кесірткелермен, бақалармен және жәндіктермен қоректенеді. Тірі жұмыртқа туып көбейеді. Қысқа қара бірнешеуі бірігіп, ағаш тамырынын, астында, терең індерде қыстап шығады. Сұржыланның шаққанынан денсаулығы нашар ауру адамдар, балалар өліп кетеді. Денсаулығы жақсы адамдар үшін аса қауіпті болмағанмен көп азап шегеді. Дереккөздер
Торонто

Торонто — Канаданың ең үлкен қаласы. Онтарио провинциясындағы Онтарио көлінің жағасында орналасқан. Елдің экономикалық, мәдени, туризмдік және тарихи орталығы болып табылады. Онтарио провинциясының әкімшілік орталығы. Халық саны-2,6 миллион. Маңындағы орналасқан елді мекендермен бірге халық саны 5,7 миллионға жуық "Үлкен Торонто" агломерациясын құрайды. Әлемдегі иммигранттарыдың көбісі жақсы өмір үшін бұл қалаға көшеді. Тарихы XIX ғасырдың басына дейін бұл қоныс Форт-Йорк деп аталған. 1834 жылы 6 наурызда қала Торонто деп аталған. 19 ғасыр Торонто үшін "өрлеу ғасыры" болған. Халық санының үздіксіз өсуі, ирландықтардың жаппай иммиграциясы, итальндықтардың, еврейлердің және қытайлықтардың көшуі қаладағы жаңа кәсіпорындардың, зауыт-фабрикалардың ашылуына себеп болған. 1950 жылы, Квебек провинциясында сепаратисттік қозғалыс орын алғанда, қалаға сол өңірден көптеген ағылшындар көшті. 1951 жылы халық саны 1 миллионға жетті, ал 1970 жылдан бастап Торонтода биік ғимараттар, көп қабатты үйлер салына бастады. 1980 жылдан бастап Торонто Канаданың халық саны бойынша ең үлкен қаласы. Экономикасы Қазіргі кезде Торонто Канаданың және бүкіл Солтүстік Американың экономикалық маңызды қаласы болып табылады. Қала өнеркәсіптеріндегі басты салалар-ақпараттық технологиялар және компьютерлер саласы. Торонтоның қаржы биржасы әлемдегі ең ірі биржалардан 7 орынға ие. Қаланың ЖІӨ (Жалпы ішкі өнімі) елдегі үлесі 11%. 2005 жылы қала ЖІӨ-і 127 000 000 000 канадалық долларды құрайды. Елдегі 1/6 бөлігі немесе 1,4 миллион еңбекке жарамды халық бұл қалада өмір сүреді. Транспорт және инфрақұрылым Торонто қаласында елдегі ең ірі ғылыми, ақпараттық және логистикалық орталықтар орналасқан. Транспорттық жүйесі бойынша әлем елдерінің арасында алдыңғы қатарларда. Солтүстік Америкадағы маңызды темір жол және теңіз порты (көл).
Котилозаврлар

Котилозаврлар — тас көмір дәуірінің үстіңгі қабатынан белгілі болған ертеде тіршілік еткен рептилилер. Биологиялық сипаттамасы Мұның көптеген белгілері стегоцефалдарға жақын екенін көрсетеді. Мысалы, көпшілігінде сегізкөз омыртқасы біреу ғана,мойын бөлімі нашар жетілген, балықтарға тән иық белдеуінде тері тектес сүйек — клейтрум болады. *Ми сауыты сүйек қорабынан тұрады да онда көз, танау, төбе органының ғана тесіктері болады. Аяқтары қысқа,маманданбаған. Котилозаврлардың көпшілігі өсімдіктермен, кейбір түрлері моллюскалармен қоректенген. Котилозаврлар перм дәуірінің орта кезінде жақсы дамып, оның аяқ кезінде азайып, ал триас дәуірінде мүлдем құрып біткен. Бұлардың орнын котилозаврлардың жоғары ұйымдасқан және маманданған топтары басқан. Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы өзін қор-шаған ортаның алуан түрлі жағдайына сәйкес бейімделіп қалыптасты. Олар бірте-бірте түрлі қоректерді пайдалана бастайды. Осыған байланысты аяқтарының, омыртқа жотасының және ми сауытының құрылысында өзгерістер болған. Көпшілігінің аяқтары ұзын, жамбас сүйегі екі және оданда көп сегізкөз омыртқаларына бекіген. Иық белдеуіндегі клейтрум сүйегі жойылған. Бүтін ми сауыты аздапта болса редукцияға ұшыраған. Дереккөздер
Қанатты кесірткелер

Қанатты кесірткелер—мезозой заманындағы рептилилердің ішіндегі ұшуға бейімделген жануарлар. Олардың алдыңғы аяқтарының төртінші ұзын саусағымен екі бүйіріндегі жарғақтары үшу қызметін атқарған. Жалпақ төсінде құстардағыдай қырлы төсі болады, бас сүйектері жас кезінде-ақ бірігіп кеткен. Көптеген сүйектерінде ауа қуысы болады. Тұмсық тәрізді жақтарында тістері болған.Құйрығының ұзындыры мен қанатының формасы алуан түрлі.Кейбір түрлерінің ғана қанаты ұзын, жіңішке құйрығы ұзын болған. Басқа түрлерінің құйрығы қысқа, қанаты жалпак болған. Птерозаврлардың қазба қалдықтары тұзды су қоймаларының орнынан табылуы, олардың су жиектерінде тіршілік еткенін дәлелдейді. Олар шағалалар сияқты балық аулап, қоректенуі мүмкін. Дене мөлшері бірнеше сантиметрден бір метрге дейін, одан да ірі болған. Дереккөздер
Плезиозаврлар

Плезиозаврлар. Теңіздерде тіршілік етуге бейімделген рептилилердің екінші түрі. *Плезиозаврлар денесі кең, қысқа құйрықты организмдер. Басы кішкене, мойыны жақсы жетілген. Дене мөлшері 50 сантиметрден 15 метрге дейін болады. *Су жиегінде тіршілік етіп, балықпен, моллюскамен қоректенген. Плезиозаврлар триас дәуірінің бас кезінде пайда болып, бор дәуірінің соңғы кезінде өліп біткен. Дереккөздер
Аңтәрізді кесірткелер

Аңтәрізді кесірткелер (Тһегоmогрһа). Аң тәрізді кесірткелерден сүт қоректілердің алғашқы өкілдері шыққан. Аңтәрізділер тас көмір дәуірінің соңында пайда болып, перм дәуірінде көбейіп алуан түрі тіршілік еткен. Отряд болып бөлінген, қарапайым құрылысты пеликозаврлар котилозаврларға өте жақын болған. Өйткені екеуінің де омыртқалары екі жағынан ойылыңқы және кұрсақ қабырғалары сақталған. Тістері альвеолда орналасқан. Басқа рептилилерде болмайтын, самай сүйектерінде ояздары болған. *Сырт пішіні кесірткелерге ұқсас, дене ұзындығы 1—2 м болатын организмдер. Перм дәуірінің орта кезінде пеликозаврлардың орнына олардан гөрі жақсы дамыған, аңтістілер пайда болған. Олардың тістері азу, күрек, шошоқ тістерге жіктелген, екінші реттегі сүйекті таңдай қалыптасқан. *Шүйде сүйегі екіге бөлінген, төменгі жағы негізінен тістер бекитін сүйекке айналған. Шынтақтары артына қарай иілсе, тізелері денесінің алдына қарай иілген. Мұның өзі аяқтарын құрсағының астына жинап алуға мүмкіндік туғызады. Басқа рептилилерде мұндай ерекшелік кездеспейді. Сөйтіп, скелетінде сүт қоректілерге ұқсас көптеген бёлгілер пайда болған. *Аңтәрізділердің көпшілігі жыртқыш, мысалы иносгранцевия (Іпоstгапsеvіа аlехапdгоvі). Ал, кейбір түрлері өсімдіктермен және жануартектес азықтармен қоректенген. Циногнатус деген түрлерінің денесінде бірнеше прогрессивті белгілер болған. Триас дәуірінде аңтістілер көп тараған, бірақ жыртқыш динозаврлар оларды қырып жіберген. Дереккөздер
Африка түйеқұстары

Африка түйеқұстары — осы замандағы құстардын, ең ірісі деген бір ғана түрге жатады. Биологиялық сипаттамасы * Ересек еркектерінің бойының биіктігі 260 — 275 см болады. Орта салмағы 50 кг, ал өте ірілерінің салмағы 90 кг-ға жетеді. Бұлардың ерекшелігі аяғының тырнағы екеу ғана болады (бұл қазіргі кездегі құстарда сирек кездесетін жағдай). Шап сүйектері бірігіп кетуінің салдарынан жабық жамбас сүйектерін құрайды. Қанаттары едәуір үлкен. Оларды қатты жүгірген кезде төмен түсіріп жібереді. Жалпы аталықтарының түсі қара, ал аналықтарының түсі қоңыр-сұр болып келеді. Құйрық қауырсындары мен қанаттары ақшыл болады. Таралуы Бұл түйеқұстар қазіргі кезде Аравия мен Африканың шөлді-далалы аймақтарында кездеседі. Осы түрге жақын түрлері үшінші дәуірде Оңтүстік Азияда, Солтүстік Қытайда, Моңғолияда, Забайкальеде (далаларда, шөлдерде, саванналарда) тіршілік еткен. Бірнешеуі бірігіп топтанып, жиі өріс ауыстырып отырған. Өте тез жүгіреді, жүгіргенде адымы 2 — 3 метрді алады. Қорегі *өсімдіктер *кейде ұсақ жануарлар *кемірушілер *жәндіктер болып табылады. Көбеюі Бұлар әдетте моногамдар. Ұрғашысы салмағы 1400 г болатын 10 — 15 жұмыртқа туады. Жұмыртқаны аталығы түнде, ұрғашысы күндіз кезектесіп басады. Бұл 40 күнге созылады. Жұмыртқадан көзі ашық, мамық жүнді ширақ балапан шығады. Олар тек үш жасында ғана жыныстық жағынан жетіледі. Бұлардың ақ түсті қанаттары мен құйрық қанаттарын әсемдік үшін, ал етін тамақ үшін пайдаланады. Кейбір жерлерде оларды жартылай үй құстары есебінде асырайды. Тағы қараңыз * Түйеқұс Дереккөздер
Казуарлар

Казуарлар - ірі, үш саусақты, сыртынан қарағанда байқалмайтын шамалы қанаты бар құстар. Басқа түйеқұстарға қарағанда бұ-лардың аяқтары қысқарақ келеді. Бас жағындағы қауырсындары қысқа нашар жетілген. Қауырсындарының қосымша сабағы да болады. *Эму туысыан біркелкі сұр түсті болүмен және мойны мен басының қауырсындарының болуымен сипатталады.Олардын. бойының биіктігі 170 см, салмағы 37—55 кг болады. Бүлардың бір түрі (Огпоvаеһоllапdіае) Австралияның шөл, далалы жерлерінде кездеседі. Бұлар топтанып, 4—6-дан бірігіп жүреді. Ерекшелігі *Моногамды, еркегі үяларын жaсап, жүмыртқаларын басып, балапандарын шығарумен қатар, оларды ертіп жүріп жауынан қорғап қамқорлық та жасайды. *Екінші бір ерекшелігі еркектері Ұяның маңына ұрғашыларын жақындатпайды. Бір ұяда 7—16 жұмыртқа болады, инкубация кезеңі орта есеппен 52 күнге созылады. Қоректері негізінен өсімдіктер. Ересектері суыққа төзімді болады. Дымқылды көтере алмайды. Казуарлар Казуарлар (Саsuагіus) туысына Жаңа Гвинейға және Австралияның көрші бөлімдеріне тараған бірнеше түрлері кездеседі Казуарлардың басы жалаңаш, және басымен мойнының үстіңгі бөлімдері ашық айқын түсті болады. Басында мүйізденген айдары бар. Олардың жалпы түсі қара, қауырсындары ұзын қылтық сияқты болады. Казуарлар ыстық жақтың ағашты бө-лімдерінде тіршілік етеді. Көбею және қоректенуі негізінен эмура ұқсайды. Дереккөздер