kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Нұрнияз Мұханов

{{Тұлға { } { } { } }} Нұрнияз Мұханов (1948 жылы 27 маусымда Ақтөбе облысы Байғанин ауданында туған) — Маңғыстау облыстық музыкалы драма театрының директоры. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1987). Құрмет орденінің иегері (2007). Маңғыстау облысының құрметті азаматы (2017). Толығырақ * Нұрнияз Мұханов 1948 жылы 27 маусымда Ақтөбе облысы Байғанин ауданында дүниеге келген. * Алматы қаласындағы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера студиясын және Шымкент қаласындағы мәдениет институтын бітірген. * Еңбек жолын Маңғыстау облысы халық шығармалық әдістемелік орталықтың директоры (1973), облыстық қуыршақ театры директорының орынбасары, Қарақия ауданы мәдениет бөлімінің меңгерушісі (1989 – 1990), облыс филармонияның директоры (1990 – 1995), облыс мәдениет басқармасының бастығы (1995 – 2005) болды. * 2006 жылдан Маңғыстау облыстық музыкалы драма театрының директоры * Ол «Жастар» халық ансамблін, «Кең жайлау», «Ақ желкен» үгіт бригадаларын, «Алтыбақан», «Маңғыстау маржандары», «Ақжарма» ансамблі секілді өнер ұжымдарын ұйымдастыру жұмысына елеулі үлес қосты. Бүкілодақтық халық шығарм. фестивальдарының лауреаты. Марапаттары * 1986 - КСРОның үздік мәдениет қызметкері * 1987 - Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (құрметті атағы); * 2000 - Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері атағы берілді. * 2001 - "Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі * 2007 - ҚР Президентінің жарлығымен "Құрмет ордені" мен марапатталды * 2008 - "Астанаға 10 жыл" медалі * 2011 - "Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі * 2015 - Қарақия ауданының құрметті азаматы * 2016 - "Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі * 2017 - Нұрмұхан Жантөрин атындағы медалінің иегері. * Қазақстан Республикасының тұңғыш президентінің жеке алғыс хаттарымен марапатталған. * 2017 — Маңғыстау облысының құрметті азаматы (құрметті атағы)
Артиллериялық снарядтар

Артиллериялық снарядтар — зеңбіректердің оқ-дәрілері. Ұрыста әр түрлі міндеттерді орындау үшін әр түрлі зеңбіректер мен артиллерия түрлері ғана емес, снарядтар мен миналардың да түр-түрі болуы керек. Бұлар негізгі және арнайы мақсаттағы снарядтар болып екі топка бөлінеді. Негізгі мақсаттағы снарядтарға: * жарыкшақты, * жарықшакты-фугасты, * фугастық, * сауытбұзғыш, * бетонбұзғыш, * жандырғыш, * кумулятивтік снарядтар жатады. Жарықшақты, жарыкшақты-фугасты, фугастық снарядтар, гранаттар деп аталады. Арнайы мақсаттағы снарядтарға түтінді, жарықтандырғыш және басқалар кіреді. Әскерлерді үйрету үшін қосымша мақсаттағы Артиллериялық снарядтар қолданылады: оқу, тәжірибелік, т.б. Артиллериялық снарядтар ұшу қашықтығы бастапқы жылдамдығыньщ жоғарылығына, снарядтың сырт бітіміне, ұшу барысындағы тұрақтылығына және басқа да әсерлерге байланысты. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер az:Mərmi cs:Dělostřelecký granát da:Artillerigranat de:Granate en:Shell (projectile) eo:Grenado (eksplodaĵo) es:Obús (proyectil) et:Mürsk fa:خمپاره fr:Obus he:פגז io:Obuso it:Granata (arma) ja:砲弾 lt:Sviedinys nl:Granaat (munitie) no:Granat (ammunisjon) pl:Pocisk artyleryjski ru:Снаряд simple:Shell (projectile) sk:Delostrelecký granát sl:Granata so:Madfac sq:Predha sv:Granat ta:எறிகணை vi:Đạn pháo zh:炮彈
Пул

Пул — вирусологиялық зерттеулерге арналған біртектес организмдердің (мысалы кенелер, масалар), немесе олардың ішкі ағзаларының кесінділерінің, тіпті торшалары мен оның құрамындағы заттардың бір топ жинағы. Дереккөздер
Бұрау кернеуі

Бұрау кернеуі (Напряжение кручения) — # сырықтың көлденең қимасында бұралу кезінде пайда болатын кернеу; # дайындаманың осінде нөлге тең болатын, ал бұрау осінен ең үлкен аралықтағы талшықта максималды болатын жанама кернеу. Дереккөздер
Ғалым Теміртасов

Теміртасов Ғалым (1931 жылы туған, Теңіз ауданы Өлеңді ауылы) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1959), тарих ғылым кандидаты Гурьев облысының ауданы газеттерінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактор, облысы «Коммунистік еңбек» газетінің бөлім меңгерушісі болып жұмыс жасаған. 1973 жылдан Маңғыстауда, облысы телевизия және радиохабар жөніндегі комитеттің аға редакторы, бас редакторы, комитет төрағасының радиохабар жөніндегі орынбасары, комитет төрағасы, облысы партия комитеті партия архивінің меңгерушісі болды. Гурьев және Маңғыстау облыстарының тарихын зерттеп, көптеген ғылыми кітапшалар шығарған. Республика баспаларынан «Ықпалды күш», «Кадрлар – өзекті мәселе», «Депутат – халық қызметшісі», «Дербестік және жауапкершілік», т.б. кітаптары мен кітапшалары жарық көрді. Көркем очерктері «Асқан асу», «Халық көзі қырағы», «Дала дауылпаздары», «Октябрь нұры» атты жинақтарға еніп, өзі «Теңіз тарландары» деген очерктер жинағын құрастырып шығарды. Дереккөздер
Аумалы салмақ

Аумалы салмақ (Критическая масса) — тізбекті ядролық жарылыс болуы мүмкін ядролық жарылғыш заттардың неғұрлым аз мөлшері. Аумалы салмақтың мөлшері үнемі бір көлемде болмайды, ол заряд нысанына, оның кұрамындағы заттардың тазалығына және бомбаның құрынымдық ерекшеліктеріне байланысты. Қолданғанға дейін ядролық бомба жарылып кетпес үшін, бомбадағы бөлінгіш заттар бірнеше бөліктерге болінеді, әр бөліктің салмағы аумалы салмақтан кіші (жеңіл) болуы керек. Дереккөздер
Газсыздандыру машинасы

Газсыздандыру машинасы — әскери техниканы, киім-кешекті, корғаныш құралдары мен жергілікті жердің өңірлерін газсыздандыруды, дезинфекциялауды механикаландыру құралы. Арнайы жабдықталған газсыздандыру машинасы әдетте, атомобиль шассиіне орнатылады. Газсыздандыру машинасы ретінде автомобильдік құю және автогазсыздандыру станциялары, жуу-бейтараптандыру машинасы, сонымен қатар, халык шаруашылыгындағы су құятын, су шашатын және тозаңдыратын кұралдар қолданылады. Газсыздандыру материалы ретінде ерітінділер, булы газ қоспалары және баскалар пайдаланылады. Дереккөздер
Биіктік тұтқасы

Биіктік тұтқасы —ұшу аппаратының бойлай ұшу бағытын басқаруға, яғни жоғарылы-төменді маневр жасауға арналған көлденең тұтқа. Жылжымайтын артқы тіреуіштің көлденең бөлігіне — стабилизаторға бекітіледі. Дыбыстан жылдам реактивтік ұшақтардың көпшілігінде жок, бұларда оның қызметін басқарылатын стабилизатор атқарады. Дереккөздер
Авиацияның аэродромдық маневрі

Авиацияның аэродромдық маневрі — авиациялық бөлімдердің (құрамалардың) негізгі орналасқан аэродромын ауыстыру, сондай-ақ уақытша орналасу аэродромын пайдалану, қалыптасқан жағдайда қажетті күштерді топтастыру үшін ұрыс қимылдары (жаттығулар) барысында авиацияның ұйымдасқан түрде орын ауыстыруы. Дереккөздер {{wikify
Агроценоз типі

Агроценоз типі (Тип агроценоза) — агроценоздарды дақылдар құрамының, оларды тіршілік ету жағдайларының ұқсастығы және жақындығы, өсірілуі және пайдаланылуы бойынша біріктіру. Типтер алынатын өнімнің сипаты (сүректі, техникалық, азық-түліктік типтер класы) бойынша немесе өсіру әдістері мен мақсаттары (жақсарту, санитариялық, сәндік типтер топтары) бойынша топтар мен кластарға топтастырылады. Дереккөздер
Газсыздандырушы, дезактивациялаушы, дезинфекциялаушы заттар

Газсыздандырушы, дезактивациялаушы, дезинфекциялаушы заттар — жерді, аумақты, ғимараттарды, техниканы, киімдерді зарарсыздандыруға арналған заттар. Радиоактивті заттармен зақымдану кезінде — дезактивация, улағыш заттардын тамшы-сұйығына — газсыздандыру, ауру туғызатын микробтар мен уларға — дезинфекция, ауру микробтарын тарататын насекомдар мен кенелер, жәндіктерге — дезинсекция жасалады. Бұл жұмыстардың барлығы заттарды, ерітінділерді көп жұмсауды, ұзақ уакытты талап етеді. Сондықтан бұл жұмыстар АҚ күштері мен құралдары әрекет ететін жерлерде кажет болған жағдайда ғана бірінші кезекте жүргізіледі. Жерді, техниканы, ғимараттарды зарасыздандырған кезде сілтілі, кышкылды-хлорлы сипаттағы өндіріс калдықтарының өнімдері, сондай-ақ әр түрлі үстіңгі беттерді дезактивациялау үшін пайдаланылатын құрамында беттік-активті зат бар қалдықтар пайдаланылады. Дереккөздер
Әбдіхалық Темірханов

Әбдіхалық Темірханов (1933, Сығынды, Түпқараған ауданы, Маңғышлақ облысы, Қазақ КСР, КСРО – 2001, Маңғыстау ауданы, Маңғыстау облысы, Қазақстан) – шопан, Қазақстанның мал шаруашылығына еңбек сіңірген мастері (1974). Өмірбаяны 1946 – 2000 жылдары Маңғыстау өңірінде мал басын көбейтіп, ауыл шаруашылығының дамуына айтарлықтай өз үлесін қосты. Марапаттары *«Құрмет белгісі» (1968) ордені. *Октябрь революциясы (1970) ордені *Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы. Дереккөздер
Аумалы сан

Аумалы сан — салыстырмалы жылдамдықты, яғни ұшу жылдамдығының дыбыс жылдамдығына (340 м/сек. немесе 1224 км/сағ.) катысын білдіретін көрсеткіш. Ұшу санын көтеру дыбысқа дейінгі жылдамдықты жоғарғы дыбыстық жылдамдыққа көтереді. Ұшу жылдамдығын екі есе дыбыстық жылдамдыққа арттырған ұшақ М = 2 санымен ұшады. Дереккөздер
Бұрандалы

Бұрандалы - газ, бу, сұйық заттар жүретін құбырдағы қажетіне қарай ашылып, жабылып тұратын тетік.Қазiргi құрыштан жасалған бекiткiш клапан қолмен басқарылатын. Бекiткiш клапандар USS Kitty Hawkтiң авиатасымалдаушысында бiраз өзi ыстық және жауапты орындарда бекiтiледi …және теңiзшiлерге арматураның ақаулығын жоюға жедел бауыр баспау.Демек, бекiткiш клапан - оның жабатын элементi клапанның түрiнде жұмыс ортасының ағынының өстерiн параллель жылысуға конструктивтi iстелiнген тиек арматурасы Дереккөздер
Артиллериялық топ

Артиллериялық топ — ұрыс кезінде жалпы әскери бөлімдердің (құрамалар мен бірлестіктердің) мүддесіндегі міндеттерді орындау үшін бөлінген және жалпы басқару арқылы біріккен артиллериялық бөлімшелер мен кұрамалар. Артиллериялық топ жалпы әскери бөлімдер, құрамалар немесе командалық бірлестіктер командирлеріне бағынады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Әскери эпидемиология

Әскери эпидемиология (Военная эпидемиология) — әскери медицинаның бөлімі. Әскери эпидемиология әскерді жұқпалы аурудан қорғаудың теориясы мен практикасын, жүкпалы аурулардың шығуы мен таралу заңдарын зерттейді. Әскерлерді эпидемиялық аурулардан сақтаудың ғылыми жүйесін тапқан медицина кызметкерлері бейбіт уакытта және соғыс кезінде әскер құрамаларының ішінде түрлі профилактикалык жұмыстар жүргізеді. Әскерлердің тазалық сақтамауы түрлі жұқпалы аурулардың шығуына себеп болады, сондықтан бейбіт уакытта әскерлерді орналастыруда жұқпалы ауруларға, эпидемияға қарсы ерекше шаралар қолданылады. Дереккөздер
Ең басты кернеу

Ең басты кернеу (Главные напряжения) — 1) нүктедегі кернеулі күйдің үш бас алаңдарындағы тік кернеулер; 2) s1,, s2 — басты бағыты бар алаңға әсер етуші тік (нормальды) кернеу (жанама кернеулердің мөлшері нөлге тең). Дереккөздер
Пурин негіздері

Пурин негіздері — табиғи кұрамдар тобы (аденин, гуанин және кіші пурин негіздері) пуриннің гетероциклді азот негіздерінің туындысы. Рибозамен, не дезоксирибозамен байланыскан Пурин негіздері нуклеозидтердің, сонымен бірге нуклеин қышкылдарының нуклеотидтерінің (нуклеозидтердің фосфорлы эфирі) кұрамына кіреді. ДНҚ-ғы пурин негіздері саны ондағы пиримидин негіздерінің санымен бірдей. Ал РНҚ- да бұлар көбірек. Дереккөздер
Құйылған құрылым

]] Құйылған құрылым (Структура литая) — дайындаманың бет жағы салыстырмалы кішкентай кристалитпен, тереңірек жағы ұзартылған бағана тәрізді дендеритті кристалмен, ал ортасы тең осьті дендритпен сипатталатын құрылым. Дереккөздер
Автоматты қару

Автоматты қару — ату кезінде жанған дәріден бөлінетеін газдың күшімен автоматты түрде қайта оқталып, үздіксіз атылатын атыс қаруы. Оның құрылысы мен оқ шығаруы дәрі газының күшін пайдалануға негізделген. Автоматты қарудан үздіксіз де, жекелеп те атуға болады. Автоматты қару өте шапшаң атылатындықтан, атыс жиілігін арттыра отырып, жылдам козғалатын нысаналарды жоюға мүмкіндік береді. Автоматты қарудың бірнеше түрі бар: тапанша, автомат (тапанша-пулемет), автоматвинтовка (карабин), өздігінен оқталатын винтовка, қол пулеметі, станокты пулемет, ірі калибрлі пулемет, автомат-зеңбірек, т.б. Дереккөздер {{wikify
Асығыс құрылған қорғаныс

Асығыс құрылған қорғаныс (Поспешно занятая оборона) — шабуылға шыққан кезде өзінен күші артық қарсылас шабуылына тойтарыс беру кезінде, қарама-қарсы ұрыс нәтижесіз болғанда, ал қорғаныста өз күшімен белгілі бір шепті бүзып өткен қарсыласты тоқтату үшін немесе кейін шегінгенде әскерлердің бір бөлігінің күшімен негізгі күшті соққыдан аман алып қалу үшін қолданылатын қорғаныс. Бұл қорғаныстың басты ұйымдастырылуы, тұрақтылығы түбегейлі дайындықсыз болғандықтан, беріктігі нашар, атыс күші әлсіз, басқарылуы да мықты бола алмайды. Дереккөздер
Антропоген

, Оңтүстік Америка, ленивец мегатерий және глиптодон]] Антропоген - Геологиялық кезеңдердің ең соңғы (қазіргі) кезеңі болып есептелетін төрттік кезеңнің синонимі. Антропоген кезеңі адамдардың пайда бола бастауымен сипатталады, оның жалпы ұзақтығы 2-2.5 млн жылдар шамасы делінеді. Дереккөздер Антропогендік жүйе vi:Kỷ Đệ tứ
Құдайназар

Құдайназар – Солтүстік Үстірттегі Қызылтастың оңтүстік-шығысында 52 км жердегі беті тегіс екі қырат. * Ортасын табаны сортаңды көлдеу ой бөліп жатыр. * Солтүстік-батыс шеті Жолбаян құдығынан, солтүстігіндегі Төлеп құдығына дейін 26 км-ге созылған. * Бас жағының ені 8 км, барған сайын сүйірлене түсіп, ұшында 200 сажынға дейін жіңішкереді. *Екінші қырат біріншісінен енділеу әрі 4 км-ге ұзын. П.В. Алексеевтің жазуынша жер атауы ертеде осында тұрған әулие адам атымен қойылған. * Шежіреде атау батырдың тұңғыш немересі Мәмбетниязұлының дүниеге келуіне байланысты қойылған, екіншісі – осы Құдайназар қонысы болған соң аталған деген деректер береді. Дереккөздер
Артиллериялық топтастыру

Артиллериялық топтастыру — ұрыстағы міндеттерді орындауға арналған артиллерияның құрылуы мен (алғы шепте және терендікте) орналасуы. Артиллериялык топтастыру негізін бөлімдер мен кұрамалардың артиллериялық топтары немесе жеке артиллериялық бөлімдер (бөлімшелер) құрайды. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Ауру туғызатын бактериялар

Ауру туғызатын бактериялар (Болезнетворные бактерии) — көбінесе бір жасушалы болып келетін, тек микроскоппен ғана көруге болатын белок текті ұсақ организмдер. Ауру туғызатын бактериялар қарапайым, өте тез бөліну жолымен көбейеді, бірақ олардың көпшілігі күн сәулесі, дезинфекциялағыш ерітінділер әсерінен, сондай-ақ қайнатқан кезде тез өледі. Төменгі температураға және суыққа төзімді, өзінің ауру туғызғыштығын толық сақтайды. Ауру туғызатын бактериялар оба, тырысқақ, түйнеме, күйдіргі және т.б. ауруларды туғызады. Дереккөздер
Рабдовирустар

Рабдовирустар — құрамында РНҚ бар таяқша пішінді вирустар тұқымдастығы. Вириондардың ұзындығы 175 нм, көлденеңі 70 нм. РНҚ сыңар тізбекті, сырты липопротеид қабығына оралған, негативті, м. с, 4000000, оралымды қосжіпті нуклеокапсидтің құрамына кіреді. Торшаның цитоплазмасында өсіп-өнеді. Рабдовирустарға екі туыстық жатады: везикуловирустар (омыртқалылар мен омыртқасыздарды зақымдайды) және лиссавирустар (құтыру ауруының қоздырғыштары) рабдовирустарға бұлардан басқа бір топ өсімдік вирустары жатады. Дереккөздер
Гамма-сәуле шығару

Гамма-сәуле шығару — ядролық жарылыс кезінде түзілетін, кемінде 1010 метр ұзын толқынды электрмагниттік иондалған сәулелену, ядролык атомдардың энергиялық жағдайының өзгеруі, ядролықка айналу және бөлшектердің аннигиляциясы. Ол өткір радиация құрайтындардын бірі болып табылады. Заттардың қалың қабатының арасынан өтіп кете алады. Тірі организмге әсер ете отырып, сәулелену ауруын тудырады. Ғалымдар ғарыштағы ең қуатты сәулеленуді байқады 2021 жылы ғалымдар ең күшті гамма-сәулеленуді (GRB) тапты. Осы жолғы зерттеулердің нәтижесі гамма сәулеленулердің пайда болуы жайындағы көзқарастар мен идеяларды өзгертіп жіберді. Бұл туралы Science журналында хабарлады. GRB 190829a сәулеленуі Эридан шоқжұлдыздар топтарында Fermi және Swift ғарыштық обсерваторияларының көмегімен тіркелді. Мамандардың айтуынша GRB сәулелену процесі шамамен 20 миллиард жарық жылы қашықтықта тұратыны анықталған. Астрономдар GRB сәулелену процесін Намибиядағы H. E. S. S. анықтауда телескоптар кешенін де пайдаланған. Бұл обсерватория жоғары энергиялы фотондар арқылы Жердің атмосферасына түскен бөлшектердің жабындыларына дейін тіркейді. Бақылаулар мен зерттеулер сонымен қатар рентген мен гамма сәулеленуінің ұқсастығын тапты. Теориялар сәулеленудің екі компонентін де жекеленген ғарыштық механизмдер жасайды деп болжайды. Сондықтан гамма-сәулелену процестері электрондардың фотондармен соқтығысуынан пайда болады әрі олардың энергиясын арттырады деген шешімге келді. Бірақ GRB 190829a сәулеленуінен кейінгі бақылаулар рентген және гамма сәулелері синхронды түрде жоғалып кеткенін де анықтады. Рентген және гамма-сәулелері ғарышта ғылымға белгісіз процестердің нәтижесінде пайда болған деп жатыр. Тағы қараңыз * Гамма-сәулелер Дереккөздер
Окклюзия шебі

Окклюзия шебі ( - жабылу) — циклондар дамуының соңғы кезеңі. Тез жылжитын салқын шеп жылы шетіті қуып жеткенде шептер қабысады да, жылы ауа тропосфераның жоғары жағына қарай ығыстырыльш шығарылады. Нәтижесінде екі шептегі салқын ауа массалары қосылып кетеді. Циклон біртіндеп салқын ауаға толады да, ақыр соңында күшін жояды. Дереккөздер
Бүріккіш

Бүріккіш - сұйықтарды шашыратуға арналған аспап.Iшкi жану қозғаушы қолданылатын форсункалар (үшiн жанармай және жүздiк және мыңдаған атмосфералар үшiн бiрнеше атмосфералар дизел) отынның арқасында биiк қысымының шашыратуларын жүзеге асырады. Автокөлiктердi жуғыштар үшiн форсункалардағы 100-200 қысымды қолданылады. Дереккөздер it:Iniettore
Соғылма

Соғылма (Поковка) — тетіктердің өлшемдерін өдіпке, шақтамаға, кернемеге үлкейтіп соғу немесе көлемдік қалыптауды қолданып алатын бұйым. *Қосарланған соғылма (Поковка сдвоенная) — ығысу күшін болдырмау үшін қолданатын соғылма. *Таза сорылма (Поковка чистовая) — беті әр түрлі ақаулардан тазартылған соғылма. *Соғылма алынғышы (Съемник поковки) — далдашаны (перемычка) кескенде соғылманы сотаннан алуға қолданылатын жоғарғы, төменгі, қатаң және қозғалмалы болып бөлінетін құрылғы. *Соғылманы кермелейтін құралбiлiк (Оправка для вытяжки поковок) — ортасында тесігі бар дайындаманың сыртқы диаметрін ішірейтіп құбырға ұқсас соғылмаға айналдыратын қүрал. *Соғылманы таза өңдеу(Отделка поковки) — соғылма түрінің бұрмалануын, бетінің бұдырлығын жою. *Соғылманың дәлдiгi (Точность поковки) — соғылманың пішіні жөне өлшем жағынан таза тетікке жақын болуы. Дереккөздер
Биіктікті өлшейтін радио

Биіктікті өлшейтін радио — қашыктықты өлшеудің радиотехникалық әдісімен ұшақтар мен басқа да ұшу аппараттарының ұшу биіктігін неғұрлым толық анықтауға арналған арнайы радиолокациялық аппарат. Биіктікті өлшейтін радио өткізгіш, қабылдағыш, антенна, биіктік көрсеткіштен тұрады. Биіктікті өлшейтін радиолардың карқынды және модульденген жиілікті деп аталатын негізгі екі түрі бар. Қарқынды биіктікті өлшейтін радио жоғары биіктікті анықтау үшін қолданылады. Төмендеу биіктіісті олшеу үшін модульді жиілігі бар биіктікті өлшейтін радио колданылады, ол 2 м-ге дейінгі дәлдікпен 1500 метрге дейінгі ұшу биіктігін өлшеуге мүмкіндік береді және ұшақтарды аспаптармен қондыру үшін колданылады. Дереккөздер
Агрессиялық іс-әрекет

Агрессиялық іс-әрекет — соғысты жариялауға байланыссыз төмендегі қимылдар: бір мемлекет қарулы күштерінің басқа мемлекеттің аумағына басып кіруі, шабуыл жасауы, әскери басқыншылық жасауы немесе басқа мемлекеттің аумағын не оның бір бөлігін күш қолданып қосып алуы; бір мемлекеттің басқа мемлекеттің аумағын бомбалауы немесе оған қарсы қандай да болсын қару қолдануы; бір мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің кеме тұрақтарын немесе жағалау өңірін қоршауы; бір мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің құрлық, теңіз немесе әуе әскерлеріне шабуыл жасауы; келісім бойынша басқа мемлекеттің аумағына орналасқан бір мемлекеттің өз қарулы күштерін келісімнің шарттарын бұза отырып қолдануы немесе келісім әрекеті аяқталған соң оларды сол аумақта қалдыруы; бір мемлекеттің өз аумағын басқа мемлекетке оның үшінші мемлекетке қарсы агрессиялық іс-әрекет жасау үшін жалға беруі агрессиялық іс-әрекет. Бұларға қоса БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі әрбір нақты жағдайдың агрессиялық іс-әрекет болып табылатынын анықтайды. Саясаттағы агрессия Бір мемлекеттің қарулы шабуылы адамзаттың бейбітшілік пен қауіпсіздікке қарсы халықаралық қылмыс деп саналады. Агрессия тұжырымдамасы бастаманың белгісі болып табылады, алдымен мемлекетті күшпен пайдалануды білдіреді. тіпті қарулы күштер, мемлекеттік іс-шараларды, шабуыл пайдаланып болса, өзін-өзі қорғау жүзеге асырылады, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау немесе қалпына келтіру үшін БҰҰ-ның Жарғысына сәйкес қабылданған агрессия актісі, сондай-ақ ұжымдық іс-шаралар қарастырылуы мүмкін емес. Агрессия нысанасы, әдетте, мемлекет. Агрессияны анықтау БҰҰ Бас Ассамблеясының 1974 жылғы 14 желтоқсандағы 3314 қарарында қамтылған. Агрессия актілері әдетте тікелей және жанама бөлінеді: Тікелей агрессия- Басқа мемлекеттің аумағында мемлекеттің қарулы күштерінің шабуылына немесе шабуылына; кез келген әскери іс-қимыл, тіпті мұндай шабуылдан немесе шабуылдан туындайтын уақытша; кез келген басқа мемлекеттің аумағын аннексиялау (мәжбүрлеп аннексиялау). Тікелей агрессияға сондай-ақ шет мемлекетке қару-жарақ салу немесе қаруды қолдану кіреді; басқа мемлекеттің қарулы күштері тарапынан мемлекеттің порттары мен жағалауларын қоршау; мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің жерінде, теңізде немесе әуе күштеріне (флоттарына) шабуыл жасауы; басқа мемлекеттiң аумағында халықаралық келiсiмде белгiленген әскери қатысу шарттарын бұзу. Жанама агрессия- ол тікелей агрессия актілеріне равносильно осындай ауыр сипаттағы басқа мемлекетте, немесе осындай актілерге елеулі бөлігіне қарсы қарулы күшіне жүзеге актілерді қарулы топтар мен топтардың, құралымдарға немесе наемников арқылы жіберу. агрессия қатысқаны туралы акт ол басқа мемлекеттің билік ету, үшінші мемлекетке қарсы агрессия қылық пайдаланылатын соңғы кезде орналастырды, оның аумағын, мүмкіндік беретін, мемлекеттік іс-шаралар қарастырылады. Дереккөздер {{wikify
Агроценопопуляция

Агроценопопуляция (грек. agros — дала, егістік жер, koinos — жалпы, ортақ, франц. population — орнығу, қоныс тебу) — агроценоздағы түрлер (сорттар) дарақтарының жиынтығы. А. түр шегінде бір сортты және генотипті, көп сортты болады Дереккөздер
Теңге (кәсіпорын)

«Теңге» – америкалық-қазақстандық бірлескен кәсіпорын. «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігі мен «Бритиш-Датч» компаниясы арасында 1993 жылы жасалған шарт негізінде Маңғыстау облысының Теңге кеніндегі көмірсутек шикізатын (мұнай және газдың қалдық қорын) өндіру үшін құрылған. Теңге кенінде көмірсутек шикізатын өндіруге рұқсатты Қазақстан Республикасы Үкіметі 1995 жылы берді. Дереккөздер
Ауру туғызатын вирустар

Ауру туғызатын вирустар (Болезнетворные вирусы) — бактериялардан мыңдаған есе кіші өте ұсақ организмдер. Бактериялардан ерекшелігі олар тек тірі тканьдарда ғана өседі және жасанды қоректік ортада өспейді. Ауру туғызатын вирустар суыққа өте тезімді, әрі кеуіп қалған күйде ұзақ уақыт (айлап) сақталады. Ауру туғызатын вирустар шешек, денте безгегі, сары безгек және т.б. ауруларды тудырады. Дереккөздер
Бланк картасы

Бланк картасы —бір немесе бірнеше көмескі реңді бояуларға басылған топографиялық немесе арнайы карта. Қосымша графикалық жүктемені (тактикалық, оператавтік, аэронавигациялық жағдайлардың) түсіру, ұрыстық фафикалық қүжаттарды даярлау кезінде топографиялық негіз түрінде колдануға арналған. Дереккөздер
Шашыраңқы иммунды диффузия

Шашыраңқы иммунды диффузия — иммунды диффузия реакциясының бір түрі. Екі түрге—(қос және қарапайым бөлінеді). Қос түрінде (Оухтерлони реакциясы) иммунореагенттерді бейтарап таза гельде жасалған ұяларға кұяды. Оларды айнала преципитация сызықтары пайда болады. Сондықтан мұнда бірнеше антигенді немесе бірнеше антиденені зерттеуге болады. Реакчини реакциясы гельде жеке реакциясы қарапайым түрі. Дереккөздер
Қалыпты (нормалды) кернеу

Қалыпты (нормалды) кернеу (Напряжение нормальное) — 1) о — берілген қимадағы толық кернеудің осы қима нормалына проекциясы; 2) о — кернеу векторының алаң жазықтығының нормаліне проекциясы. Дереккөздер
Созылуға сынау

Созылуға сынау (Испытание на растяжение) — # созатын күшпен материалдың (үлгінің) деформациялаудан түратын механикалық сынау; # созу арқылы материалдардың ең маңызды механикалық қасиеттерін анықтау. Дереккөздер
Артиллериялық шабуыл

Артиллериялық шабуыл — артиллерияны шабуыл операциясында (ұрыста) қолданудың негізгі нысаны. Артиллериялық шабуыл шабуылдың барлык, кезеңінде артиллерияның жаппай, нақты атуымен жаяу әскерлерді және танктерді үздіксіз қолдау мақсатында жүргізіледі. Ұлы Отан соғысы кезінде Артиллериялық шабуыл теориясы даярланып, іс жүзінде тексерілді. Алғашқы рет Артиллериялық шабуыл Мәскеу түбіндегі қарсы шабуылда жүзеге асырылды, ал толық көлемде Сталинград түбіндегі қарсы шабуылда колданылды. Артиллериялық шабуылдың артиллериялық дайындығы, шабуылдың артиллериялык колдау және карсыластың терең қорғанысындағы жаяу әскерлер мен танктердің қимылын артиллериялык қамтамасыз ету болып үш кезеңге бөлінеді. Осының негізінде үшінші кезең қарсыластың терең қорғанысындағы ұрыста жаяу әскер мен танктерді артиллериялық қоштау болып аталады. Артиллерияны карсыласты атыспен жоюдың басқа құралдарымен үйлестіре отырып колданудың жаңа тәсілдері 1950 жылдары даярланып, термині колданудан шықты. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Апшерон ярусы

Апшерон ярусы - Кавказ алды аймағы, Шығыс Кавказ, Еділ өңірі, Каспий маңы, Жайық өңірі, Батыс Түрікменстан аумақтарында кеңінен таралған аймақтық ярус. Лектостратотегі — Баку қаласының маңында, Баилов мүйісінде. Кұмдардан, саздардан, мергельдерден, ізбестастардан, бақалтастардан тұрады. Қалыңдығы 2000 м-ге дейін. Жәндіктер (тіржандар) қалдығын зерттеу нәтижесінде жіктелген. * Көнелігі соңғы плиоцен; * плиоценнің және төрттік жүйенің шекаралары төменірек жылжытылуына байланысты ерте-төрттік түзілімдер ретінде де қаралады. Шығыс Кавказ және Батые Түрікменстан аумақтарында мұнайкіріктіруші қойнауқат болып табылады. Дереккөздер
Алдыңғы позиция

Алдыңғы позиция — корғаныс шебінің алдыңғы позициясы. Ол қарсыласты алдыңғы шептің жағдайы жөнінде жаңылыстыру және корғанысты күру, олардың барлау жасауын қиыңдату және негізгі күштерге қарсыластың тұтқиылдан шабуылын болдырмау максатында құрылады. Бұл міндеттерді орындау үшін алдыңғы позицияға роталық және жеке взводтық тірек пунктерін жабдықтайтын және қарсыластың шабуылдауы ықтимал бағыттарда тосып алу үшін, оларды айнала корғанысқа дайындайтын бірінші эшелон бөлімдерінен мотоатқыштар немесе танк бөлімшелері бөлінеді. Ол жерде атыс жүйесі ұйымдастырылып, инженерлік бөгеттер салынады. Дереккөздер
Ағашты-топырақты атыс құрылыстары

Ағашты-топырақты атыс құрылыстары — қорғаныш қалыңдығы топырақтан, тастан, қиыршық тастардан құралған, орман жабдықтарынан салынып көтерілген пулеметтер мен артилериялық қарулардың ату орындары. Ағашты-топырақты атыс құрылыстары Ұлы Отан соғысы жылдарында, иегізінен, арасына топырақ салынғаи қос қабатты бөренелерден тұрғызылды. Қазіргі жағдайда ядролық жарылыстардың зақымдаушы факторларынан қорғану үшін ағашты-топырақты атыс құрылыстары корғаныштық және саңылаусыз есіктер мен арнаулы қару ұңғысының аузын шығарып атуға арналған ойықтармен (амбразуралармен) және жапсырмалармен жабдықталады. Ағашты-топырақты атыс құрылыстарының қорғаныштық сипаты оның құрылысына байланысты. Дереккөздер {{wikify
Теңге мұнай-газ конденсат кен орны

Теңге мұнай-газ конденсат кен орны – Оңтүстік Маңғыстау ойпаңы Жазыгүрлі ішкі ойысындағы ірі кен орны. Жаңаөзен қаласы 8 км жерде орналасқан. Кен 1964 жылы ашылып, 1970 жылдан пайдаланылып келеді. Геологиялық құрылымы Құрылымы жағынан өлшемі 19-13,5 км, амплитудасы 70 м-ге дейін болатын брахиантиклинальдық қатпардан орын алған. Жалпы қалыңдығы 700 м өнімді шөгінділер жоғарғы юраның келловей ярусынан ортаңғы юраның аллен ярусына дейінгі стратиграфиялық қиманы қамтиды. Жатыс сипаты Анықталған 10 өнімді қабаттың жетеуі газконденсатты, үшеуі мұнаймен жиектелген газконденсатты болып келеді. Кен шоғырларының бәрі дерлік қойнауқаттық, литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Өнімді қойнауқат жинауыштарының кеуектілігі 14-20%-ға, өткізгіштігі 0,036-дан 0,085 мкм 2 -ге дейін, газға қаныққан қалыңдығы 2,6-17 м. Құрамы Мұнайының тығыздығы 0,849-0,854 г/см 3 , күкірті аз, парафині мол, аз мөлшерде шайыр және асфальтендер кездеседі. Кен шоғырларының газдары жеңіл, олардың құрамында метан (86 – 91,7%), азот, көмір қышқыл газы, сутек, т.б. бар. Газ шығымы 42-340 м 3 /тәу. Тұрақты конденсаттың газдағы мөлшері 40-46,2 г/м 3 , тығыздығы 0,732-764 г/см 3 . Газ бен конденсат қоры жөнінен ірі кен болып саналады. Дереккөздер
Нүктедегі кернеулі күй

Нүктедегі кернеулі күй (Напряженное состояние в точке) — нүктеден өтетін барлық жазықтықтардағы кернеулердің жиынтығы. Басы қарастырылатын нүктеде орналасқан тікбұрышты координаттар жүйесіндегі кернеулі күй, құраушылары арқылы толық анықталады. Дереккөздер
Радиоиммунологиялық талдау

Радиоиммунологиялық талдау — иммунохимияз әдісі, нтигендер құрылысы мек белсенділігін талдауда қолданылатын әдістердің ең соңғыларының және тиімділерінің бірі. Оның негізі — радиоактивті белгіні зерттейтін немесе белгілі антиген құрамына енгізіп, белгіленген антиген мен антидененің байланысуын зерттейді. Оларды байланысқан радиоактивті белгіні есепке алу арқылы тіркейді. Радиоактивті белгі тек антигенге ғана емес антиденеге де енгізіледі. Мұндай жағдайда белгіленген антиденелердің белгіленбеген антигенмек байланысуы зерттеледі. Белгі орнына ИС, 3Н. 131І, 32Р изотоптары колданылады. Дереккөздер
Созылу кернеуі

Созылу кернеуі (Напряжение растяжения) — # созылу кезінде пайда болатын кернеу; # материалды созуға алып келетін тік кернеу. Тағы караныз: * Кернеу * Соққы кернеуі * Түйісу кернеулері * Жанама кернеу Дереккөздер
Алмас қылыш

Алмас қылыш (көне.) - болаттың ең асылынан соғылған қылыш. Бұрынғы қазақ батырлары асынған бес қарудың бірі. Қылыш түрлеріне: бір жүзді және екі жүзді, тура және иілген түрлері жатады. Алмас қылыш тың еткір болу себебі суару тәсілінде және болатты салқын соғуында екені батырлар жырларында айтылады. Дереккөздер
Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы

Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы — гарнизондық, карауылдык және күзет қызметін ұйымдастыру мен жүргізу тәртібі. Сондай-ақ, ол гарнизондағы лауазым иелері мен осы қызметтерді атқарушы өзге де әскери қызметшілердің құқықтары мен міндеттерін белгілейді. Бұл Жарғыны қарулы күштердің барлық әскери бөлімдері, әскери оқу орындары, штабтары, басқармалар мен мекемелері басшылыққа алады. Дереккөздер
Оптикалық орталықтандырғыш

Оптикалық орталықтандырғыш (центрлеуіш) - 1) бұрыш өлшеуіш аспап тұғырығының геометриялық осін маркшейдерлік нүкте үстінде немесе астында центрлеу үшін қолданылатын және геодезиялық базисті өлшегенде базистік аспаптың сым шкаласы бойынша есептеу үшін пайдаланылатын аспап. Оптикалық орталықтандырғыш (центрлеуіш) үлкейтілуі қарапайым түзу немесе иінді көздеуіш түтік болады, ол стандартты тұғырықтың тесігіне қондырылған және екі айқыш тәрізді орнатылған цилиндрлік деңгейлеуіштерімен жабдықталып бакспен айналмалы қосылған. Оптикалық орталықтандырғыш (центрлеуіш) тек қана зенитті көздеуге мүмкіндік берсе екі жақты деп аталады; 2) маркшейдерлік нүктенің үстінде немесе астында тікелей аспаптың өзін центрлеу үшін бұрыш өлшеуіш аспапқа қондырылған құрылғы. Дереккөздер
Тәттібике Теңелбаева

Теңелбаева Тәттібике (1927, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы Қосшағыл ауылы – 1999) – еңбек ардагері, токарь. Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы ФЗУ-ды бітірген (1943). Еңбек жолын Доссор, Майкөмген мұнай кен орындарында токарь болып бастаған. 1966 – 1986 жылдары Маңғыстау ауданы Шебір, Шайыр, Тұщықұдық ауылдарында токарь болып жұмыс жасады. «Құрмет белгісі» (1971) орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Ағаш дайындау

Ағаш дайындау (Лесозаготовка) — шаруашылық қажеттілік үшін ағаш кесіп алу (әдетте, тасылған ағаш бойынша есепке алынады, бұған отынға немесе басқа мақсат үшін шабылған ағаш қосылмайды). А. д-ға, орманнан ағаш кесіп алу, қоймаға, ағаш ағызуға шауып тасылған ағаштар жатады. А. д-дың көлемі шартты тығыз текше метрмен (м3) өлшенеді. Тасылатын ағаштар: іске жарамды сүрек (құрылысқа, жиһаз жасауға және т.б. жұмсалады) және басқа қажеттікке пайдаланылатын сүрек (шағын олшемді, тіреу, жоңқа және т.б.) болып ажыратылады. А.д. салдарынан әлемде орман көлемі кеміп барады. Жыл сайын Жер бетіндегі орман аумағы 250 мың шаршы километрге кеміп отырады. Дереккөздер
Ауру туғызатын микробтар

Ауру туғызатын микробтар (Болезнетворные микробы) — жай көзге көрінбейтін өте кішкентай, ұзақ уақыт бойы сыртқы ортада сақталуға және адамдар. жануарлар ағзасында және өсімдіктерде жұқпалы ауру туғызуға қабілетті тіршілік иелері. Ауру туғызатын микробтар бактериологиялық (биологиялық) қару катарына жатады. Биологиялық қасиеттері мен мөлшеріне байланысты ауру туғызатын микробтар бактерияларға, вирустарға, риккетсияларға және саңырауқұлақтарға бөлінеді. Ұрыс жағдайында ауру туғызатын микробтар құрғақ және сұйық бактериялық рецептура түрінде колданылуы мүмкін. Дереккөздер
Радиоаутография

Радиоаутография (ауторадиография) — биологиялық немесе басқа объектілердегі радиоактивті изотоптар мөлшерін және қай жерде орналасқанын анықтайтын әдіс. Радиоаутография радиоактивті сәулелердің фотохимиялық реакциялар тудыру қабілетіне негізделген, осының арқасында препараттағы белгілі изотоптың белсенділігін көрсететін сурет алуға болады. Бұл әдістер арқылы зерттелетін заттардың зат алмасу мен қозғалысын, сандық мөлшерін анықтайды. Дереккөздер
Автомобильдік техника

Автомобильдік техника — Қарулы Күштерде әскердің күнделікті және жауынгерлік қызметін қамтамасыз етуге арналған әскери автомобильдердің барлық түрлері, шынжыр табанды және дөңгелекті тартқыштар, транспортер-тартқыштар, тракторлар, тіркемелер, жөндеу және эвакуация құралдары. Дереккөздер {{wikify
Әсерлілік

Әсерлілік — организмге енгізгенде биологиялық реакциялар (мысалы, қабыну) тудыра алатын заттардың (антиген, вакцина) қасиеттер жиынтығы. Әсерлілік егуден кейінгі болатын реакциялардың себепкері болып табылады. Егуден кейін аурудың шиеленісуі мен организмнің зақымдануы мумкін. Дереккөздер
Құрыш

Құрыш (Броня) — адамдарды, соғыс техникасын, қару-жарақты, қорғаныс ғимараттарын оқтан, снарядтан қорғау құралы. Болаттан, сондай-ақ өте берік алюминий қорытпаларынан, пластмассалардан жасалған құрыштар кеңінен пайдаланылады. Оққа қарсы құрыш, снарядқа қарсы құрыш, иленген құыш және құйма құрыш түрлері болады. Дереккөздер ar:درع be:Браня bg:Броня ca:Armadura cs:Zbroj da:Rustning de:Rüstung en:Armour eo:Kiraso es:Armadura (combate) fa:زره fi:Haarniska fr:Armure (équipement) gd:Armachd gl:Armadura he:שריון hr:Oklop hu:Páncél id:Baju zirah is:Herklæði it:Corazza ja:鎧 ko:갑옷 lt:Šarvai mr:चिलखत nl:Harnas no:Rustning oc:Armadura pl:Zbroja pt:Armadura ro:Armură simple:Armour sl:Oklep sq:Armatura sv:Pansar tr:Zırh uk:Броня xal:Лувц zh:盔甲
Мәнет Теңелбайқызы

Теңелбайқызы Мәнет (1967 жылы туған, Форт-Шевченко) – мәдениет қызметкері, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері (2005). Атырау қаласындағы мәдени-ағарту училищесін (1987) бітірген. «Маңғыстау балық тоңазыту» басқармасы мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі (1988 – 1993), аудан әкімі аппаратының ауданы телерадио хабарын таратуды ұйымдастырушы (1993 – 1997), ауданы білім бөлімінің ақпараттар тарату жөніндегі әдіскері (1997 – 1999), аудан әкімі аппаратының «Жастар ісі, туризм және спорт» бөлімінің меңгерушісі (1999 – 2000) болды. 2000 жылдан Ақшұқыр мәдениет үйі мемлекеттік коммуналдық-қазыналық кәсіпорнының директоры болып жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Латексті агглютинациялау реакциясы

Латексті агглютинациялау реакциясы — вируске тән антигендер мен антиденелердің іздейтін әдістердің бірі. Сирегірек қолданылады. Латексті агглютинациялау реакциясы ГАЕР-на ұқсайды. Одан айырмашылығы — эритроциттің орнына латекс қолданылады. Дереккөздер
Артиллериялық шеңбер (ALLI-3)

Артиллериялық шеңбер (ALLI-3) — артиллериядан жаппай және шоғырланған атыс кезінде нысананы дәлдеу үшін және аракашықтық пен бұрыштарды құрастыру мен өлшеуге байланысты тапсырмаларды орындауға арналған құрал. Артиллериялық шеңбер-3 жинағына құрылысы бойынша бірдей, бірақ ұзындығы әр түрлі МПЛ-25 және МПЛ-50 екі масштабты көздегіш сызғыштар кіреді. Артиллериялық шеңбер-3 шеңбері шкалалар, сызықтар, торлар салынған целлулоидты пластинка түрінде болады. Артиллериялық шеңбер-3 шеңберімен картаға (планшетке, аэросуретке) бұрыштарды салу және өлшеу, нүктелер координаттарын анықтау және берілген координаттар бойынша нүктелерді картаға (планшетке) түсіру, ату үшін топографиялық мәліметтер мен нысананы дәлдеу мәліметтерін анықтау женіндегі міндеттерді аткаруға болады. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Ауру туғызатын риккетсиялар

Ауру туғызатын риккетсиялар (Болезнетворные риккетсии) — қасиеттері жағынан бактериялар мен вирустарға ұқсас микроорганизмдердің ерекше тобы.Ауру туғызатын риккетсиялардың сыртқы түрі, көлемі жағынан бактерияларға шамалас, бірақ клетка ішінде тіршілік ететін паразиттер болғандықтан, вирустар сияқты тірі клеткаларда ғана көбейіп, тіршілік етеді. Ауру туғызатын риккетсиялар туғызатын аурулар: КУ безгегі, эпидемиялық бөртпе сүзегі, шың безгегі және т.б. Дереккөздер
Гарнизон қызметі

Гарнизон қызметі — гарнизонда орналаскан әскерлерге, әскери оку орындары мен мекемелерге гарнизонда ұйымдастырылатын жалпы маңызы бар шаралар. Гарнизон қызметінің мақсаты — гарнизон әскерлерінің берік әскери тәртібін сақтау, әскерлердің дайындығына және күнделікті өміріне керекті жағдайларды қамтамасыз ету, өтетін барлык шараларға гарнизон әскерлерін катыстыру болып табылады. Гарнизон қызметін гарнизон бастығы тағайындаған жауапты адамдар жүзеге асырады. Құрамында бірнеше құрамалар (бөлімдер) бар ірі гарнизондарда гарнизон бастығының саяси іс жөніндегі орынбасары, гарнизондагы тыл қызметінің аға бастығы, гарнизонның байланыс бастығы, гарнизоннын химиялык қызмет бастығы, гарнизонның медициналық қызмет бастығы, гарнизонның мал дәрігері, каржы қызметінің аға бастығы, гарнизонның өртке карсы қызмет бастығы, гарнизонның әскери дирижері тағайындалады. Гарнизонның әрбір қызмет адамы, гарнизон коменданты мен гарнизон гауптвахтасының бастығынан басқалары, өзінің міндетін негізгі жұмысымен қатар аткарады. Дереккөздер
Алыс авиация

Алыс авиация — қарсыластың маңызды жер үсті және теңіз объектілерін жоюға, сонымен бірге әуе барлауын жүргізуге арналған авиация түрі. Бомбалаушы, барлаушы және арнаулы алыс авиация болып сараланады. Алыс авиацияның каруы — ауа райына тәуелсіз стратегиялық және алыстық ракетатасығыштар мен бомбалағыштар. Жою құралдары — авияциялық ракеталар мен әр түрлі максаттағы бомбалар. Алыс авиация кейбір мемлекеттерде стратегиялық авиация деп аталады. Дереккөздер
Шақтамалы кернеу

Шақтамалы кернеу (Напряжение допустимое) — # шектемелі кернеудің шақтамалы беріктік қоры коэффициентіне қатынасы; # құрылманың қауіпсіз қызмет етуін қамтамасыз ететін ең үлкен кернеу шамасы. Межелік кернеуді (морт материалдар үшін беріктік шегі, илемді материалдар үшін жұмсару шегі) нормаланған беріктік кепілдігіне бөлгенде шығатын шамаға тең. Тағы караныз: * Кернеу * Соққы кернеуі * Түйісу кернеулері * Жанама кернеу Дереккөздер
Гарнизондық (лагерьлік) қарауылдар

Гарнизондық (лагерьлік) қарауылдар — жалпы гарнизондык мәндегі объектілерді, гарнизоннын құрамалары мен бірнеше бөлімдерінің іргелес орналаскан объектілерін қорғау және күзету, сондай-ак гарнизондық гауптвахтада жаткан адамдарды күзету үшін жасақталган қарауыл. Гарнизондық (лагерьлік) қарауылдар тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін. Ол гарнизондық (лагерлік) жиын бастығына, гарнизон комендантына, карауыл (лагерлік жиын) бойынша кезекшіге және оның көмекшісіне бағынады. Дереккөздер
Артиллериялық-техникалық қамтамасыз ету

Артиллериялық-техникалық қамтамасыз ету — техникалық қамтамасыз етудің түрі. Оған инженерлік-артиллериялық қамтамасыз ету, инженерлік-радиоэлектрондық қамтамасыз ету және инженерлік- ракеталық қамтамасыз ету кіреді. Тағы қараңыз Артиллерия Дереккөздер
Ауру туғызатын саңырауқұлақтар

Ауру туғызатын саңырауқұлақтар (Болезнетворные грибы) — өсімдік текті өте ұсақ ағзалар. Олардың көбею жолы мен құрылысы бактерияларға карағанда өте күрделі. Ауру туғызатын саңырауқұлақтардың көпшілігі споралар аркылы тарайды, үлкендігі 2-3 микрон болады. Ауру туғызатын саңырауқұлақтар кептіргенге және күн сәулесі әсеріне аса төзімді келеді. Дереккөздер
Мұрат Теңізбаев

Теңізбаев Мұрат (1905 – 1994) – балықшы. Маңғыстау өңірінде алғашқы колхоз ұйымдастырушылардың бірі. Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы балықшылар курсын бітірген (1939). 1920 – 1933 жылдары «Фетисов» өндірісінде жұмысшы, дүкен меңгерушісі, жергілікті басқарманың төрағасы, 1934 – 1936 жылдары Тельман, Саржа, Калинин ұжымшары басқармасы төрағасының орынбасары, 1936 – 1938 жылдары республикалық тексеру статья (РКС) инспекторы, 1939 – 1940 жылдары Маңғыстау ауданы балықшылар одағы директорының орынбасары, 1940 – 1949 жылдары Ленин ұжымшары басқармасының төрағасы болды. Асыл тұқымды адай жылқысын өсіру фермасының ашылуына үлес қосқан. Дереккөздер
Гарнизондық патруль

Гарнизондық патруль — көшелердегі және қоғамдық орындардағы, сондай-ақ гарнизонға іргелес елді мекендердегі әскери қызметшілер арасында реттілік пен жоғары әскери тәртіпті сақтау үшін әрбір гарнизонда тағайындалатын наряд орындаушылар. Бір патруль құрамында 3-4 орындаушы болады, оның бірі патруль бастығы болып тағайындалады. Гарнизондық патрульдер кoмендантқа және қарауыл бойынша кезекшіге бағынады. Дереккөздер
Бірлік (мөлшер)

Бiрлік (Единица) — бір заттың белгіленген метрологиялық мөлшері.(физикалық шама бiрлiгi, [1 ] шама бiрлiгi) өлшем бiрлiктерiн физикаға және техникада өлшеу нәтижелердi стандартты ұсыныс үшiн қолданылады. Сандық физикалық шама мәнi және өлшем бiрлiгi болып табылған кейбiр үйреншiктi мәнге өлшенген мәннiң қатынасы сияқты көрiнедi. Өлшем бiрлiгiнiң нұсқауымен сан деп аталады Дереккөздер
Алыс радиолокациялық табу

Алыс радиолокациялық табу — континентаралық баллистикалық және баллистикалық ракеталар мен ғарыштық объектілерді 3000 — 5000 км және одан да алыс қашықтықтан байқап табу. Басты ракеталық қауіпті бағыттарда орналасатын алыстан ұшу жер үсті кешені, көкжиектен әрі радиолокация станциялары және басқа құралдар арқылы қамтамасыз етіледі. Дереккөздер
Құю

Құю (Отливание, Заливка) - #құю өндірісіндегі негізгі технологиялық операция; дайындалған қораманы балқыған металмен толтыру; #әр түрлі материалдардан (металдан, тастан, қыштан, пластмассадан және т.б. қажетті бұйымдар жасау процесі; #өндірісіндегі технологиялық процестердің негізгі операциясы. Құю алдын ала дайындалған қалыпқа балқыған металды құю процесі; #сауытқорам мен құю қорамаларын сұйық металмен тол¬тыру; қатайған соң оларда металл жамбысы, тетік дайындамасы, әшекейлі құймалар түзіледі. Центрден тепкіш күшпен құю Центрден тепкіш күшпен құю — айналмалы қалыпқа құйылған қорытпа центрден тепкіш күш әсерінен қалып қабырғаларына жабысып, қатайған соң құйма түзіледі. Құйма құрылымы тығыз, ұсақтүйіршікті, ал механикалық қасиеттері жоғары болады. Бұл тәсілмен цилиндр, құбыр, сақина, төлке тектес айналмалы денелі тетіктер құйылады. Дереккөздер ar:سباكة في قوالب رملية ca:Fosa (indústria) cs:Odlévání da:Sandstøbning de:Gießen (Verfahren) en:Casting eo:Gisado es:Fundición fa:ریخته‌گری fi:Valaminen fr:Moulage he:יציקה hu:Öntészet id:Pengecoran ja:鋳造 lb:Géisserei lt:Liejimas no:Støping pl:Odlewnictwo pt:Fundição simple:Casting sl:Litje sr:Livenje sv:Gjutning uk:Ливарне виробництво vi:Công nghệ đúc zh:鑄造
Биологиялык бейтараптандыру реакциясы

Биологиялык бейтараптандыру реакциясы — серологиялық реакция. Антиденемен қосылған вирустың инфекция туғызу қасиетін жоғалтуына негізделген. Биологиялык бейтараптандыру реакциясы бағалау үшін вирус пен антидененің қосындысымен сезімтал жануарларды, тауық эмбрионының немесе торша өсіндісін егеді. Егер антиденемен вирус бейтараптандырылса инфекция тумайды. Дереккөздер
Кернеу-деформация диаграммасы

Кернеу-деформация диаграммасы (Диаграмма напряжение-деформация) — әр түрлі температурада, деформация жылдамдығында жай кернеуді және деформация арасындағы байланысты көрсететін диаграмма. Тағы караныз: * Кернеу * Бұрау кернеуі * Жанама кернеу * Соққы кернеуі * Созылу кернеуі * Иілу кернеуі Дереккөздер
Ауызша жауынгерлік бұйрық

Ауызша жауынгерлік бұйрық (Устный боевой приказ) — ұрыс жағдайында командирдің кабылдаған шешімін іске асыру үшін қол астындағы әскерлерге ауызша беретін бұйрығы. Бөлімше командирі ұрыста өз бөлімшелерін басқара отырып тек ауызша, белгілі жүйеде бүйрык береді. Мысалы, батальон (рота) командирі ауызша жауынгерлік бұйрықта бағытты нұсқайды, қарсылас жөнінде кысқаша мәлімет береді, батальонның (ротаның) ұрыстағы міндетін көрсетеді, аға командирдің күш-құралдарымен жойылатын нысаналар мен обьектілерді, көршілердің міндетін, артиллерия мен өзге де атыс құралдарының карсыласты жоюдағы міндетін, міндеттерді орындауға дайындық уақыты мен белгілерді, өз орны мен орынбасарының орнын көрсетеді. Дереккөздер
Ағаш шежіресі, дендрохронология

Ағаш шежіресі, дендрохронология (грек. dendron — ағаш, chronos—уақыт, logos — ілім, ғылым) — сүректі өсімдіктердің жылдық сақинасын талдау арқылы ағаш жасын, тарихи оқиғалардың өткен мезгілдерін анықтаумен шұғылданатын ботаника бөлімі. Дереккөздер
Дірілге орнықтылық

Дірілге орнықтылық (Виброустойчивость) — объектінің діріл кезінде берілген функциясын орындау және параметрлерінің мәндерін норма аралығында ұстау қабілеті. Дірілге орнықтылық - машина мен құрылымдардың берілген режим (тәртіп) ауқымында шамадан аспайгындай тербеліс жасап жұмыс атқару қабілеті. Дереккөздер
Ауыр артиллерия

Ауыр артиллерия (Тяжелая артиллерия) — карсыластың жасырын тұрған қарулы күштері мен әскери техникасын, артиллериясын және басқа да фортификациялық құрыныстарын алыс қашықтықтан атқылап, жойып жіберуге арналған қару. Дала ауыр артиллериясы 20 ғ-дың бас кезінде пайда болды. Дала А.а. (армия, корпус артиллериясы) және нақты ауыр артиллерия (Бас қолбасшының резервіндегі артиллерия — БҚРА) болып бөлінеді. Дала ауыр артиллерия құрамында 105-107 мм зеңбіректер, 153-155 мм келте зеңбіректер, тапал зеңбіректер, келте зеңбіректер болды. 1917 ж-дың бас кезінде орыс армиясында ерекше мақсаттағы ауыр артиллерия кұрылып, ол Кеңес армиясында 1926 ж-ға дейін сақталды. артиллерияда механикалық тарту пайда болғаннан кейін 1940 жылдардың аяқ кезінен бастап ауыр артиллерия термині қолданыстан шығып қалды. Дереккөздер
Массаның атомдық бірлігі

Массаның атомдық бірлігі — нуклидті электрондық жүйелердің массасын өлшеуге арналған бірлік.Атом массасының ұғымы 1803 жылдағы джон Дальтон, атом массасының өлшем бiрлiгiмен енгiздi (деп аталатын сутектi шәкiл) сутегiнiң атомының массасы бастапқыда қызмет көрсеттi. 1818 Берцелиуске оттектiң атом масса жатқызылған атом массаларының кестесiн қабылданған Дереккөздер