kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғали Бақытжанұлы Қайыров

Ғали Бақытжанұлы Қайыров (1946 жылы туған, Атырау қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). Уфа мұнай инcтитутын бітірген (1972). Маңғыстау гидрогеол., Қарақия мұнай барлау экспед-нда, «Маңғыстаумұнай» өндірістік бірлестігінде, Маңғыстау барлау-бұрғылау басқармасында, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспед-нда жұмысшыдан бас инженер, басшыға дейінгі еңбек жолынан өтті (1960–1988). «Атыраумұнайгазгеология» өндірістік бірлестігінде бас директор (1988–1995), «Мұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясы тех. бас басқармасының бастығы (1995–1997) болды. 1997 жылдан «Мұнай» ғылыми-өндірістік орталығында вице-президент, «ҚазТрансОйл» компаниясында департамент бастығы қызметін атқарады. 80-нен астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Халхин гол

Халхын-Гол — Моңғолия және Қытай жеріндегі өзен. Ұзындығы 233 км, алабының аум. 17 мың км². Үлкен Хинганның батыс беткейінен бастау алады. Барги жазығы арқылы ағып, сол тармағы Буир-Нур көліне, оң тармағы Буир-Нур және Далайнор көлдерін жалғастыратын Орчун-Гол өзеніне құяды. Орташа су ағымы 25 м³/с. Жаңбыр суымен толығады. Жазда су деңгейі көтеріліп, тасиды. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Цимшиандар

Цимшиандар (Ts’msyan) — Америкадағы үндіс халқы. АҚШ (Аляска), Канада (Скина өз-нің батыс жағалауы) елдерінде тұрады. Жалпы саны 3,3 мың адам (2006). Антропологиялық жағынан үлкен моңғол нәсілінің америкалық тобына жатады. Тілі Пенути шоғырындағы цимшиан тілінде сөйлейді. Діні Дәстүрлі наным-сенімдері өте сирек сақталған. Цимшиандар — протестанттар (англикандар, пресвитериандар, методистер және т.б.). Тарихы Цимшиандардың байланысқа дейінгі халқы 8000–14500 адамды құрады. Еуропалықтармен байланыс — XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында басталды. 1850-80 жылдары цимшиандар арасында протестанттық миссионерлер белсенділік танытты. 1862 жылы Метлакатлда англикандық уағыздаушы В.Дуглас құрған христиандық Цимшиан қауымы 1887 жылы 830-ға жуық адаммен Аляскаға қоныс аударып, Александр архипелагындағы Аннет аралында Метлакатла деген жаңа елді мекеннің негізін қалады. 1876 жылдан бастап цимшиан аумағында балық консервілеу зауыттары пайда болды. XIX ғасырдың екінші жартысында цимшианның дәстүрлі қоныстану орындары шағын резервацияларға бөлінді. ХІХ ғасырдың аяғында цимшиан саны 3,5 мың адамға дейін қысқарды, ХХ ғасырда оның өсуі басталды. Кәсібі Цимшиандар 18 — 19 ғ-ларда балық аулаумен және аңшылықпен айналысқан. Олардың арасында қолөнер (тоқымашылық, қайық жасау, ағаштан бұйымдар түю, т.б.) жақсы дамыған. Мысты суық өңдеуді және тоқуды жақсы білген. Тұрмыс салты Цимшиандарда 4 экзогамдық тотемдік матрилинальды фратриялар (птек немесе птекх) құрады: Қарға, Бүркіт, Қасқыр, Касатка (кит). Әрбір фратрияның жұп тотемдері болды (мысалы, Бүркіт фратриясында - бүркіт пен құндыз), олар ру мен жеке эмблемаларға негіз болды. Негізгі әлеуметтік бірлік матрилиндік ру болды. Рудың мүлкін мұрагерлік жолмен сайланған көсем басқарды. Әрбір елді мекенде әдетте бірнеше шаруашылықтар болды. Олар ылғалды климатқа төтеп беру үшін балқарағай бағаналары мен панельдерден жасалған үлкен ұзын үйлерде өмір сүрді. Олар өте үлкен болды және әдетте үлкен отбасын орналастыра алды. Солтүстік-батыс жағалаудағы барлық халықтар сияқты, цимшиандар да мол теңіз өміріне, әсіресе лосось балығына сүйенді, лосось олардың диетасының негізгі бөлігі болып қала береді. Осы мол азық-түлік көзінің арқасында цимшиандар тұрақты қалаларды дамытты. Дереккөздер
Күйікқала

Күйікқала қалашығы (I-IX ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, көне қала орны. Орналасқан жері Қазалы ауданы, Кәукей ауылынан батысқа қарай 14 жерде, Жаңадария мен Қуаңдария өзендерінің аралығында, Жанкент көне қаласынан 18-20 км жерде орналасқан. Сипаты 1946 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) зерттеген, 2006 жылы Шірік Рабат археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Қ. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген. Ескерткіш жоспарында бұрыштары мен кіріңкі жерлері доғаланып жасалған тікбұрыш пішінді, аумақтық өлшемдері 145х290 м. Солтүстік бөлігінде цитадель (50х50 м) бар. Қалашық ені 10 болатын терең емес ормен және қам кесекті қабырғамен қоршалған. Үстінен күл қабаты және сынған ыдыстардың (күңгірт-сұр және қызыл-қоңыр ангоб), қола бұйымдардың сынықтары, моншақтар кездеседі. Археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген, тек 1946 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы жоспарын жасап, мерзімін анықтаған. Дереккөздер
Бет (геометрия)

.]] Бет — негізгі геометриялық ұғымдардың бірі. Бетке геометрияның әр саласында әр түрлі мағына беріледі. 1) Геометрияның мектеп курсында жазықтықтар, көп жақтар және кейбір қисық беттер қарастырылады. Әрбір қисық бет арнаулы тәсіл арқылы анықталады және ол, көбінесе, белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын нүктелердің жиыны ретінде қарастырылады. Мысалы, шар беті — берілген нүктеден бірдей қашықтықта орналасқан нүктелер жиыны; .]] 2) Бет ұғымының математикалық дәл анықтамасы топология ұғымдарына негізделеді. Бұл жағдайда негізгі ұғым — қарапайым бет. Оны жазықтықтың үздіксіз деформацияланған (созылған, қысылған және иілген) бөлігі ретінде қарастыруға болады. Бұдан да дәлірек анықтамасында қарапайым бет квадрат ішін гомеоморфты бейнелеудің (яғни, өзара бір мәнді әрі үздіксіз бейнелеудің) бейнесі. Беттің бұл анықтамасына аналитикалық өрнек те беруге болды. Қарапайым беттің мысалына жарты сфера жатады, ал толық сфера жатпайды. Беттің топологиялық құрылысы екі өлшемді көп бейне ретінде: тұйық бет, ашық бет, бағдарланған бет, бағдарланбаған бет, т.б. болып бірнеше түрге ажыратылады. Ал дифференциалдық геометрияда, әдетте зерттелетін бет, дифференциалдық есептеу тәсілдерін пайдалануға тәуелді болады. Аналитикалық және алгебралық геометрияда бет координаттары Ф (х, y, z)=0 түріндегі теңдеуді қанағаттандыратын нүктелер жиынтығы ретінде анықталады. Айналу беті - жазық сызықтың оның жазығында жататын түзу сызықты айналуынан түзілетін бет. Бүйір бет - геометриялық дененің табаны ескертілмейтін жағдайдағы осы беттің ауданының шамасы. Винттік бет - қозғалмайтын осьті бірқалыпты айналатын, сонымен бір мезгілде әлгі осьтің бағыты бойынша бірқалыпты жылжитын жазық қисықтың түзетін беті. Конустық бет - бір ұшы қозғалмайтын нүктеде болатын түзу сызықтың(жасаушының) берілген қисық сызықтың(бағыттаушының) бойымен жылжуынан түзілетін кеңістіктік бет. Толық бет - геометриялық дененің бүйір жақтарының аудданы мен осы дененің астыңғы және үстіңгі(егер бар болса) табандарының аудандарының қосындысы. Цилиндрлік бет - түзудің(жасауышының) өз-өзіне параллел орын ауыстыруынан және берілген түзуді қиюынан түзілетін бет. Жасаушы - бағыттауышының бойымен жылжу(қозғалу) нәтижесінде бет жасайтын(түзетін) түзу сызық. Жасаушы цилиндрлік бет, ко-нустық бет, т.б. беттер сызу үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Тазабағияб мәдениті

ТАЗАБАҒИЯБ МӘДЕНИЕТІ – Аралдың оңтүстігіндегі Әмудария сағасын мекендеген тайпалардың қола дәуіріндегі мәдениеті (біздің заманымыздан 2-мыңжылдықтың ортасы – біздің заманымыздан 1-мыңжылдық). 1938 жылы Хорезм археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеу барысында алғашқы ескерткіштері ашылды. Қоныстары мен зираттарын Толстов, М.А. Итина, т.б. зерттеді. Ангка-5, Кават-3, Кокча-15, Кокча-16 қоныстарында жүргізілген қазбалар тұрғындардың үй салу дәстүрлерін, мекенжайларының таралу топографиясын анықтауға мүмкіндік берді. Халқы ескі арналардың алқаптарында су бойларына таяу жерлерге қоныстанған. Үйлердің орташа ауданы 100 м2, жеркепе түрінде салынған. Жер үстіндегі екі қанатты шатырлары бөлменің ортасындағы ірі бағаналарға тірелген. Оңтүстік Қазақстан, Орта Азия тұрғындарының осы күнге дейін сақталып отырған кейбір үй салу дәстүріндегі ерекшеліктері Тазабағияб мәдениеті қоныстарынан байқалады. Мәселен, Кокча-15, Кокча-16 қоныстарындағы үйлерді айван, сөре сияқты элементтермен толықтырған. Мұндағы төртбұрыш пішіндес, аласа қабырғалары ағаштан тұрғызылып, қамыспен өріліп, балшықпен салынған үйлердің есігі оңтүстік кейде шығыс жақтан шығарылған. Үйдің кіре беріс алдындағы дөңгелек айваны есікпен ені жіңішкелеу келген ұзынша дәліз арқылы жалғасады. Адамдар тынығатын сөре іргелерді бойлай салынған, олардың жалпақтығы 2,5 – 20 см. Кокча-3 зиратынан барлығы 100-ден астам қабірдің 74-і қазылған. Біздің заманымыздан 1-мыңжылдықтың 2-жартысына қарай Тазабағияб мәдениеті дамуы тоқтап, тайпалары басқа археологиялық мәдениеттің, яғни басқа этностық топтың құрамына кірді. Тазабағияб мәдениет тайпалары мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысқан. Суару жүйелері мен егістік орындары қоныстар маңына орналасқан. Заттай деректердің негізгі тобын қыш ыдыстар құрайды, көптеген шаруашылық-тұрмыстық бұйымдар, түрлі әшекейлер табылған. Мәдениеттің даму жолдары, әсіресе, оның қалыптасуы мен шығу тегінің ерекшеліктері Еуразияның далалық қола мәдениеттерін зерттеудегі өзекті, күрделі мәселелерге жатады. Тазабағияб тайпаларының материалдық мәдениеті бірнеше өлкелік және мәдени ағымдардың бір арнаға тоғысуын көрсететін құбылыс. Қыш ыдыс, қола білезік, т.б. түрлі бұйымдардың сипатына қарағанда тұрғындары бұл алқаптарға солтүстіктен келіп қоныстанған. Ең алдымен Орталық Қазақстанның андрон және беғазы-дәндібай мәдениеттерінің аса үлкен ықпалы бар. Батыс Қазақстанға тән Қима мәдениетінің нышандары араласқан. Оңтүстіктен, Орта Азия мәдениеттерінен келген ықпалдар да бой көрсетеді. Бұлардың ішінде андрон мен беғазылық желі шешуші болғандықтан, ғалымдар Тазабағияб мәдениетінің негізін қалаған тайпалар Ақшадарияның оңтүстік сағасындағы алқаптарға біздің заманымыздан 15 – 14 ғасырларда солтүстіктен келіп қоныстанған деген пікірді ұстанады. А.И. Тереножкин, Ю.А. Заднепровский, Н.Г. Горбунова, А.Асқаров сияқты ғалымдар Тазабағияб мәдениетін үлкен андрон мәдениетінің жергілікті ерекшеліктерді бойына сіңірген ортаазиялық бір нұсқасы деп санады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Әуезхан Сейтмағамбетұлы Күлімбетов

Әуезхан Сейтмағамбетұлы Күлімбетов (4.5.1964, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті) – стоматолог-ғалым, медицина ғылымдарының кандидаты (1999). Алматы мемлекеттік медицина институты (Қазақ ұлттық медицина университеті) стоматология факультетін бітірген (1986). 1986 – 88 жылдары Ақтөбе облысында стоматология емханасында тіс дәрігері, 1989 – 2001 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында комсомол комитетінің хатшысы, ассисент, ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет жасады. 2001 жылдан AS – DENT стоматологиялық клиникасында директор. Негізгі ғылыми жұмысы тіс ауруларын емдеуге арналған. Ол Арал маңында тұратын тұрғындардың ағзасына тіс протезіне қолданылатын металл қорытпаларының тигізетін әсерін зерттеді. Күлімбетов – Қазақстанда кандидаттық жұмысын (стоматология саласында) қазақ тілінде қорғаған тұңғыш ғалым. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау ісінің үздігі белгісімен марапатталған. Дереккөздер
Юлдуз Абдоллақызы Хайырова

Юлдуз Абдоллақызы Хайырова (20 ақпан 1925 жылы туған, Ресей, Саратов облысы Лопатинский ауданы – 2004 жыл, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1972). Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * Қарағанды облысы дәрігерлік дене шынықтыру диспансерінің бас дәрігері (1950–1953); * 1953 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. * 80-нен астам ғыл. жарияланым мен 6 монографияның авторы. Дереккөздер
Шымтопырақ

Шымтопырақ– өсімдік қалдықтары, тамыры, өркендері тұтасып өскен топырақтың беткі қабаты. Топырақтың бұл түрі күн сәулесі жеткілікті және жауын-шашын мол түсетін аймақтарда түзіледі. Мысалы, далалық аймақтың тың және тыңайған жерлері, сай-сала, су жайылатын шабындықтар мен жайылымдар, батпақты жерлер, көп жылдық шөп егілетін егіс алқаптары, тағы басқа шымтопырақтың құрамында органикалық заттар мол болады. Түзілу процесінің ерекшелігіне байланысты шымтопырақ. бірнеше топқа бөлінеді. Шымды-карбонатты шымтопырақтың шірінді қабаты 10 – 15 см, кейде 30 – 40 см, қылқан жапырақты, жалпақ жапырақты және аралас жапырақты орман белдемінде карбонатты тау жыныстарынан (әктас, бор, доломит, т.б.) түзіледі. Шымды-күлгін шымтопырақ. шым түзілу және күлгіндену процесі нәтижесінде пайда болады. Шірінді қабатының қалыңдығы әр түрлі. Ол ауа райы қоңыржай белдемнің орманды аймақтарында кездеседі. Шымды-литогенді Шымтопырақ шым түзілу процесі күшті, топырақ түзетін тау жыныстары мол тайгалы орман белдемінде түзіледі. Шірінді қабатының қалыңд. 30 – 40 см. Шымтопырақ қысқа түренді соқамен жыртылады. Cілтемелер Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Сабырбай Қырықбайұлы

Сабырбай Қырықбайұлы (15.12.1947 жылы туған., Ордабасы ауданы Темірлан ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1997), профессор, Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтытын бітірген (1972). 1972–98 жылдары осы институтта қызмет атқарды. 1998 жылдан Қазақ Ұлттық аграрлық унститутінің малдәрігерлік-санитарлық сараптау және гигиена кафедрасында профессор. Қырықбайұлы жоғары оқу орындары үшін алғаш қазақ тілінде шыққан 3 оқулықтың авторы. Қазақстанда «Ветеринариялық санитария» мамандығы бойынша мамандар даярлауға арналған мемлекеттік стандарттық, үлгі оқу жоспарын, негізгі пәндердің үлгі оқу бағдарламасын жасауға жетекшілік еткен. 100-ден астам ғылыми-әдістемелік мақалалары, 6 ғылыми нормативтік құжаттары, 2 монографиясы жарық көрген және бірнеше авторлық куәлігі бар. Сілтемелер
Ақтамберді мазары

Ақтамберді жырау мазары – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XVIII ғасырдың сәулет ескерткіші. Орналасқан жері Абай ауданы, Жүрекадыр ауылының оңтүстік батыс шетінде орналасқан. Мазар сипаты Мазар белгілі батыр, жырау Ақтамберді Сарыұлына арнап тұрғызылған. Алғашқы жобада 7,7 м х 6,3 м тікбұрышты көлемде кесек тасты балшықпен бекітіп салынған. Жыраудың мазарының ескі күмбезін 1960 жылдары жазушы М. Мағауин зерттеген. 1988 жылы Құндызды совхозының директорының бастамасымен Ақтамбердінің туған-туысқандарынан, ауыл тұрғындарынан қаржы жиналып, архитектор М. Қонысбаевтың жобасымен бұрынғы қам-кесектен салынған, бір босағасы ғана қалған көне мазардың орынан төрт құлықты сағана салынады. Ескі зиратқа тиіспей, Құндызды ауылының қызыл гранит тасынан сағананың төрт қабырғасы қаланады, қабырғаларының биіктігі – 3,5 м. Мазардың алдынан қарағанда домбыраны, ал екі жағынан қарағанда құстың қауырсынын көзге елестетеді. 1989 жылы сағананың ашылуына байланысты туыстары ел-жұртқа арнайы ас береді. Дереккөздер
Шымшуыр

Шымшуыр - қысқыш. Операцияда, тіс емдеуде, протез салуда керекті ұсақ, (ине, бор, пульпэкстратор сияқты) заттарды қысып ұстауға арналған аспап. Шымшуыр - әр түрлі заттарды қысып ұстауға арналған құрал. Ұсталар ұстайтын шымшуырдың негізгі бөліктері - басы, білігі, сабы. Оның басы жалпақ темірді қысып ұстауға қолайлы етіп жасалады. Басы мен сабына орнатылған білік (темір) шымшуырдың ашылып жабылуын қамтамасыз етеді. Оттан шоқ алуға арналған шымшуыр жұқа темірден жасалады. Ұзын темірді дәл ортасынан иіп бүктеп, иінге жақын жерінен сақина кигізеді. Ол серпінді темірді жазылып кетпейтіндей етіп ұстап тұрады. Шымшуырды іліп қою үшін оның бүгілген жеріне темір шығыршық өткізеді. Зергердің шағын шымшуыры- ұсақ металл түйіршіктерін, т.б. заттарды қысып ұстауға қолайлы, темірден соғылған серпімді аспап. Дәнекерлеген кезде зергерлер шымшуырмен жіңішке металл сымды иіп, бүршікті қажет орнына орналастырады.Шымшуырмен тарыдан да ұсақ металл түйірлерін оп-оңай қысып ұстауға болады. Дереккөздер
Ақтан Ақайұлы

Ақтан Ақайұлы (шамамен 1770, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Арықбалық ауылына қарасты Түлкіқашқан қонысы – 1854, Ақтөбе облысы) — халық батыры. Әлімұлы тайпасының Қаракесек бөлімінен. Жанқожа батырдың үзеңгілес серігі, оның Хиуа, Қоқан бекіністеріне жасаған жорықтарына қатысқан. 1842 жылдың қазан айында Хиуа хандығының Сыр бойы қазақтарынан ұшыр, зекет жинауға қойылған наибы Бабажан сарттың көне Жанкент шаһарының маңындағы бекінісі Бесқаланы аларда ерлік көрсеткен. Ақтан батыр бастаған қазақ сарбаздары қамалды қоршауға алып, Бабажанды қолға түсіріп, Жанқожа батырдың үкімімен жазалаған. Ақтан батырдың бейіті Ақтөбе облысы Берсүгір бекетінің батысына қарай 30–35 км қашықтықтағы Тебенсай деген жерде. Бұрынғы Арықбалық елді мекеніне Ақтан есімі берілген. Дереккөздер
Ұлжалғас Шайханов

Ұлжалғас Шайханов (1947, Мақтаарал ауданы Еркіншілік ұжымшары – 1997, Алғабас ұжымшары) – КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. Еңбекке ерте араласып, мақта теруде ерекше көзге түсті. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Шығыс Австралия ағысы

Шығыс Австралия ағысы – Тынық мұхиттың Шығыс Австралия жағалауындағы жылы беткі ағысы, Оңтүстік Пассат ағысының тармағы. Солтүтіктен оңтүстікке қарай жылжып, Тасман аралы тұсында Батыс Желдер суық ағысына ұласады. 25 және 32° оңтүстік ендік аралығындағы ені 100 – 200 км. *Ағысының жылдамдығы 1,1 – 1,8 км/сағ, ортасында – 2,7 км/сағ. *Суының орташа температурасы **қыста 11 – 20°С (ақпанда солтүстігінде 26°С, оңтүстікте 17°С) **жазда 15 – 26°С (шілдеде солтүстігінде 22°С-тан оңтүстігінде 12°С-қа дейін). *Су ағымы 30 млн. м 3 /с шамасында, *Тұздығы 35,5‰. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ақмола облыстық мемлекеттік архиві

Ақмола облыстық мемлекеттік архиві — Ақмола облысының тарихына байланысты құжаттарды мемлекет сақтауға алған арнаулы мекеме. 1924 жылы қазан айында Ақмола уездік архиві болып құрылып, 1928 жылы округтік, 1932 жылы Ақмола ауданы 1939 жылы бастап Ақмола облыстық мемлекеттік архиві (1960 — 93 ж. Целиноград облыстық мемлекеттік архиві) аталды. Архивте облыстық, уездік, аудандық, болыстық ревкомдар мен Кеңестердің атқару к-ттерінің қызметін айғақтайтын 1917 жылдан бергі тарихи құжаттар жинақталған. Облыс жеріндегі кәсіпорындар мен ауыл шаруашылық халық ағарту, заң қорғау, денсаулық сақтау және мәдени ағарту орындарының жұмысын айғақтайтын құнды деректер сақталады. Тың өлкесі (1960 — 65) кезіндегі бүкіл Солтүстік Қазақстанның экономикасы мен мәдениетін сипаттайтын қорлар кешені бар. Архивтегі сақталған құжат саны 325 мыңға жуық (1998). Сыртқы сілтеме * [http://www.akmo.kz/content/arxivnoe_delo/ МҰРАҒАТТЫҚ ІС] Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Ақтан Керейұлы

Ақтан Керейұлы (1850 , қазіргі Ақтөбе облысы Байғанин ауданы — 1912, сонда, Шибұлақ мекені) — ақын. Байұлы тайпасы Адай руының Айтумыс бөлімінен шыққан. Атасы Абдолла ел аузында аңыз болып қалған айтулы атбегі. Ақтан Абыл, Нұрым, Марабай дәстүрімен өлеңді қолма-қол шығарған. Ол Орынбор, Жайық, Ойыл, Қиыл, Жем, Сағыз, Маңғыстау алқабындағы елдерді аралап, ақын, жырлаулармен кездесіп, жиын-тойларда той бастап, жыр толғайды. Нұрым, Қашаған, Қоспақ, Жаскілең, Нұрпейіс сияқты ақын, жыраулармен бір жүріп, өнер таратады. Шығармалары — өмір мәні туралы филос., ақыл-нақылдық терме, толғаулар (“ Аяғына қан түссе”, “Біріншіден не жаман” т.б.), тұрмыс-салт тақырыбындағы жырлар (“Той бастар”, “Бата”). Ақтан адамгершілік пен адалдықты (“Біразырақ сөйлейін”, “Замана жайында”,“Тыңдасаңыз сөзімді”, “Қайыспас бұлан нар едім”) өз шығармаларына арқау етіп, ел мүддесі үшін күрескен батырларды (“Ерлік жыры”) жырлаған. “Қырымның қырық батыры” аталатын ерлік дастандардың бірқатары Атырау, Қарақалпақ аймағына Ақтан арқылы тараған. Қашаған, Нұрпейіс сынды ақындар бұл жырларды Ақтаннан үйренген. Ақтан жырлары ойнақы, ойлы да отты бейнелі сөздерге бай. Қазақстан, Орта Азия өңірлеріндегі жыршы, термешілер ақын жырларын “Ақтан сазы” дейтін өзіндік әуенмен орындайды. Оның өлең, толғаулары “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1967), Ақберен”(1972), “Өсиет-нама” (1982), “Бес ғасыр жырлайды” (1985 — 1989), “Жыр-Дария” (1995), “Абыл, Нұрым, Ақтаным” (1997) жинақтарында жарық көрген. Дереккөздер
Әзімхан Шақабаев

Әзімхан Шақабаев (1.2. 1927, Мақтарал ауданы) – еңбек ардагері. КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1962). Еңбек жолын 1941 жылдан Киров ауданындағы Шымқорған кеңшарында шопан болып бастады. Қазақ КСР мал шаруашылығына еңбегі сіңген қайраткер атағына ие болды, СОКП ХХІІ съезінің делегаты. Қазіргі уақытта Өзбекстан Республикасында тұрады. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Немертиндер

Немертиндер – омыртқасыздардың бір типі. Көпшілігі теңіз жағалауларында еркін тіршілік етеді, тек кейбір түрлері тұщы суларда және паразиттік тіршілік етуге бейім. Немертиндердің 1 класы, 1000-ға жуық түрі белгілі. Денесі құрт тәрізді созылыңқы, ұзындығы 2 – 20 см-ден 30 м-ге (Lіneus longіssіmus) жететін түрі де кездеседі. Денесін бір қабатты кірпікшелі эпителий (оның астында көп қабатты бұлшық еттер орналасқан) жауып тұрады. Мұнда көптеген кілегейлі бездері болады. Ішкі мүшелер арасын паренхима толтырып тұрады. Ас қорыту жүйесі жақсы жетілген. Ішегі ауыз тесігінен басталып, аналь тесігіне дейін созылған. Немертиндердің ерекше мүшесі – тұмсығы. Ол денесінің алдыңғы ұшында арнайы тұмсық қынабы – ринхоцелом деп аталатын қуыстың ішінде имек тәрізді оралып жатады. Тұмсығымен қорегін ұстайды және ол қорғаныш қызметін атқарады. Немертиндер – жыртқыштар. Ұсақ құрттармен, шаянтәрізділермен, моллюскалармен қоректенеді. Жүйке жүйесі бас түйіндерінен және денесінің ұзына бойына созылған бағаналардан (бүйірлік және арқалық) тұрады. Бұдан бір жұп күшті бүйір жүйке бағаналары басталады. Сезім органдарына: екі бүйір саңылауы, церебральды мүшелері және көздері кіреді. Қан айналу жүйесі негізінен үш қан тамырынан (арқа және екі бүйірлі) тұрады, олар қоректік заттарды тасымалдайды. Тыныс алу органы жоқ. Зәр шығару жүйесі протонефридиялы. Денесінің алдыңғы екі бүйірінде арнайы тесігі бар қос зәр шығару түтігі орналасқан. Немертиндер дара жыныстылар. Ұрықтануы сырттай. Жұмыртқадан пилидий деп аталатын еркін жүзетін планктонды дернәсіл (тұтас кірпікшелі эпителиймен қапталған) шығады. Пилидий эпителиясы уақытша ғана қызмет атқарып, дернәсіл ересек құртқа айналғанда түсіп қалады. Дернәсілден пайда болған жас құрт пилидий қабырғасын бұзып сыртқа шығады да, теңіздің түбіне түсіп, өз бетімен тіршілік етеді. Сілтемелер *Сүтқоректілер *Омыртқасыздар *Жорғалаушылар Дереккөздер
Қырық Қыз

Қырық Қыз – көне тарихи, табиғи ескерткіш. Ескерткіш Қазығұрт аймағында екеу. Көп замандардан бері табиғаттың өзі жаратқан киелі ескерткіш болып саналады. Көнеден келе жатқан аңыз-әңгімелерге сүйенсек, бұрынғы жаугершілік заманда жау шапқыншылары елден тысқары Қарабау суына шомылып, алаңсыз серуендеп жатқан 40 қызды көріп, соңдарынан қуса керек. Сонда қыздар құдайға «Елімді, жерімді жауға таптатқанша, мына жауды да, бізді де тасқа айналдыр!» деп жалбарынған екен дейді. Қыздардың тілегі қабыл болып, жау әскері қара тасқа айналады. Ол жер қазір Қаратас деп аталады. Ал қыздар әсемдене тізілген қайталанбас ескерткішке айналған деседі. Бұл ескерткіш тасмүсіндер Тұрбат ауылының солтүстік-шығысындағы Аққұм өзенінің бастау алар жерінде. Ауылдан 5–6 шақырым жердегі сарқырама жардың қасында. «Қырық қыз» деп аталатын екінші тас мүсіндер Өгем қойнауына түсе беріс жерде – Қазығұрт тауының Шығыс мүйісінің («Орда қонған») оңтүстік-шығысында 4–5 шақырымдай қашықтықта. Етегінде Өгем өз. ағып жатқан Өгем қойнауына түсе беріс жер күрт ылдилап кететін бұралаң жолға айналады. Тас мүсіндер осы мүйістердің бірінде. Аңыз бойынша бұл тасқа айналған қырық қыздың бейнесі. Мұнда да жаугершілік заманы тілге тиек етіледі. Бір ерекшелік – осы тас мүсіндер маңында алшақтау тұрған жеке тас-мүсін бар. Оны жұрт «Күйеу тас» деп атайды. Осыған қарағанда бұл жолы қыздар күйеу жігітті ертіп барып, Қазығұртқа сыйынып келе жатқан болса керек. Олар көз ұшында көрініп тұрған етектегі ауылға жете алмай, тас мүсінге айналған. Ел осы араны қасиетті орынға санап, қастерлеп жүреді. Сілтемелер Тағы қараңыз * Жиен жырау
Темірхан Едіресұлы Хәкімжанов

Темірхан Едіресұлы Хакімжанов (1936 жылы туған, Алматы облысы Ақсу ауданы) – техника ғылым докторы (1991), профессор (1992). Қазақтау-кен және металлургия институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) және аспирантурасын (1968) бітірген. «Қарағанды көмір» комтында (1960– 1965), Қазақ ұлттық техника университетінде (1968–1976), Қазақстан ғылым академиясының Кен ісі итында (1976–1979) директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, лаборатория меңгерушісі, 1997 жылдан бастап ғылым қызметкер болды. 130-дан астам ғылым жарияланымның авторы. Дереккөздер
Бета-спектометр

Бета-спектометр — бета-ыдырау кезінде ұшып шыққан электрондар мен позитрондардың, сондай-ақ, гамма, рентгендік, т.б. сәулелердің заттармен әсерлесуі кезінде пайда болатын конверсиялық электрондар мен позитрондардың энергетикалық үлестірілуін (спектрін) өлшеуге арналған құрал. Оның негізгі сипаттамалары — ажыратқыштық шамасы және жарық күші. Бета-спектометрдің ажыратқыштық шамасы бета-спектометрде тіркеуге мүмкін болатын электрондар энергияларындағы ең аз айырмашылықты көрсетеді. Ал бета-спектометрдің жарық күші детекторға түскен электрондар санының электрондар көзінен шыққан сондай энергиясы бар толық электрондар санына қатынасына тең. Бета-спектометрдің екі түрі бар. *Біріншісі — электрондардың энергиясын олардың затқа әсері бойынша өлшейді. Оған иондау камерасы, сцинтилляциялық есептеуіш және шала өткізгішті детектор жатады. Олардың жұмыс әрекеті затқа түскен электрондар энергиясын электр импульсіне айналдыруға негізделген. *Бета-спектометрдің екінші түрі әр түрлі энергиясы бар электрондарды электр және магнит өрістерінде олардың энергия шамасы бойынша түрлі бағытта ажыратып, кейіннен тоғыстырады. Мұндай бета-спектометрдің ажыратқыштық шамасы жоғары әрі қолдану аясы кең болып келеді. Алғашқы магниттік бета-спектометрді 1912 ж. поляк физигі Я. Даныш құрастырды. Ал 1946 ж. швед ғалымдары Н. Свартхольм мен [Сигбан|К. Сигбан екі рет тоғыстыратын магниттік бета-спектометрді құрастырып, оның ажыратқыштық мүмкіндігін (шамасын) жоғарылатты. Қазіргі кезде өте жай қозғалатын электрондар спектрін талдау үшін электрстатикалық бета-спектометр пайдаланылады. Қазақстанның Ядролық физика институтында бета-спектометрдің екі түрі де құрастырылған. Олардың ажыратқыштық шамасы 0,03 — 0,04%. Дереккөздер
Шығыс Гат

Шығыс Гат, Шығыс Гхат – Үндістан түбегіндегі Декан таулы үстіртінің шығысындағы тау жотасы. Биіктігі 1680 м-ге дейін (Деводи-Мунда тауы). Шығыс Гат жотасы негізінен гнейс, кристалды тақтатас және кварциттен түзілген. Биіктігі орташа, төбелері жазық, шойтасты, жекеленген Налламалай, Великонда, Палконда, Шығыс таулар және Шеварой тау жоталарынан тұрады. Батыс беткейі көлбеу еңістенген, Бенгал шығанағына қараған шығыс беткейі тіктеу. Жапырағы түсетін муссонды ормандар таралған. Тағы қараңыз *Батыс Гат Сілтемелер *"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Жәкен Құсайынұлы Есенғартов

Жәкен Құсайынұлы Есенғартов (1951 жыл, бұрынғы Вишневский ауданы, Константиновка ауылы) — қоғам қызметкері. Механизаторлар курсын бітірген (1967). 1968 жылы механизатор, 1971 – 73 жылы Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеді. 1976 – 83 жылы Константиновка кеңшарында комсомол ұйымының хатшысы, 1983 – 90 жылы Константиновка аудандық халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1990 – 97 жылы сол кеңшарда аға заңгер қызметтерін атқарды. Қазір Константиновка ауылының әкімі. Медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Шақпақты

Шақпақты – палеолит дәуірінің мустьер кезеңіне жататын аңшы тайпалардың мекені. Шымкент облысы, Алғабас аулында, Арыстанды өзенінің оң жағасында. 1959 жылы КСРО ғылым академиясының палеолит отряды (жетекшісі Қ.Алпысбаев) зерттеген. Жүргізілген барлау жұмыстары кезінде сан түрлі шақпақ тастар, өзек тастар (нуклеус), диск тәрізді өзек тастар мен құралдар, үшкір тас пен қырғыш, кескіш және өзге де құралдардың сынық бөлшектері табылған. Жасалуы мен ерекшеліктеріне қарағанда Шақпақтыны мекендеген байырғы адамдар мустье кезеңінде өмір сүрген. Олар аң аулап, терімшілікпен айналысқан. Дереккөздер
Халикотерий

Халикотерий (Chalіcotherіum) — тақтұяқтылар отрядына жататын, жойылып кеткен жануар. Халикотерий-лер Солт. Америкаға Қарағанда Шығыс жарты шарда көбірек тараған. Эоценнің соңынан плейстоценнің басына дейін (шамамен 1 — 40 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен. Ең жақсы дамыған кезеңі — миоцен. Олигоценде Еуропа мен Азияда схизотерий (Schіzotherіum) деген түрі тіршілік еткен. Халикотерий-лердің эвол. даму барысында денесі ұлғайған, бас сүйегі көп өзгермегенімен, мойны және аяқтары (әсіресе алдыңғы аяқтары) едәуір ұзарған. Алдыңғы аяқ саусақтарының төрттен үштейі қысқарып, тұяқтары (тырнақтары) ілмекке айналған. Ал жүргенде дене салмағы артқы аяқтарына түсетін болғандықтан, олар жуан болған. Халикотерий-лер артқы аяқтарымен тік тұрып, алдыңғы аяқтарын ағашқа тіреген, мойындарын созып, ұзын тілімен жапырақтарды жұлып жеген. Халикотерий-лердің тістері өткір, әрі мықты болған. Миоценде тіршілік еткен бориссиакия (Borіssіakіa) деген түрі Қазақстанда Асқазансор қазба фаунасы орнынан табылып, зерттелді. Ал схизотерий олигоцен дәуірінің шөгінділерінен табылған. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Күмісқорған

Күмісқорған – қоқандықтар қорғаны. Қоқандықтар мен хиуалықтар шекарасында 1818 жылы салынған. Күмісқорған қалдығы Сырдария ауданының Ақжарма мен Шаған ауылының шекарасындағы «Шіркейлі» каналының жағасында сақталған. Кезінде қабырғалары биік, төрт бұрышты, айналасында қарауыл мұнаралары болған. Мұнда зеңбіректері бар қарулы әскер тұрды. Күмісқорған Ақмешіт (қазіргі Қызылорда) пен Қуаңдария арасында қазақ ауылдарына билік жүргізу мақсатында салынған. Қорғанда орналасқан қоқан ханының өкілдері елден құшыр, зекет жинап және әрбір отбасынан 1,5 теңге күміс ақша салық алып отырды. Қорғанның Күмісқорған аталуы туралы түрлі аңыз әңгімелер сақталған. Соның бірі зорлықпен келген Күміс атты қазақ қызының қазақ ауылдарына астыртын көмектесуіне байланысты сол қыз есімімен аталған деседі. Бұқарбай, Тоғанас, Түлкібай батырлар 19 ғасырда Күмісқорғанды шапқан. 1852 жылдың 8 тамызында орыс армиясының полковнигі И.Ф.Бларамберг Күмісқорғанды басып алды. Оған қазақтар да көмектескен. Бұл жөнінде И.Ф.Бларамбергтің «Естеліктер» атты кітабында жан-жақты айтылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Шығыс Гренландия ағысы

Шығыс Гренландия ағысы – Солтүстік Мұзды мұхиттағы суық беткі ағыс. Әрекет ету аймағы – Гренландияның шығыс жағалауы. Бүкіл жыл бойына арктикалық алаптың мұзын, жаз айларында мұзтауларды алып жүреді. *Солтүстіктен оңтүстікке қарай 0,9 км/сағ жылдамдықпен жылжиды. *Ені 350 – 400 км. *Гренландия жағалауындағы су температурасы 0°С-тан да төмен, жаз айларында шығыс жағалауында 2,4°С. *Тұздығы 32,0 – 33,0‰. Тағы қараңыз Батыс Гренландия ағысы Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Сағила Әбдірахманқызы Есенжолова

Есенжолова Сағила Әбдірахманқызы - Социалистік Еңбек Ері (1981) – еңбек ардагері, сауыншы. Өмірбаяны мен өмір жолдары 1942 жылы Ақмола облысы Целиноград ауданы Киров (қазіргі Көктал кенті) ауылында дүниеге келген. Еңбекке ерте анасының жанында жүріп араласқан. 13 жастағы бойжеткеннің меншігінде 15 сиыр болды. Сол таңнан бала кездегі сауыншы болу арманы орындалады. * 1959 – 1977 жылы сауыншы болды. *1977 жылдан сырттай зооветеринарлық техникумын аяқтағаннан кейін, мал шаруашылығының (сүт фермасында) бригадирі болады. Басты назарды селекцияға бөледі. Жетістіктері * Қазақстан Компартиясы Целиноград обкомының бюро мүшесі * Республиканың Жоғарғы Кеңесінің депутаты * Қазақстан Компартиясының XV съезінің делегаты * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі депутаты Наградалары * Екі рет Ленин ордені * "Еңбек Қызыл Ту" ордені * Социалистік Еңбек Ері (1981) * «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі * «Еңбек ардагері» медалі * «Қазақ КСР ауыл шаруашылығының еңбек сіңген қызметкері» атағы Дереккөздер * [http://www.astana-akshamy.kz/engbegimen-er-atanghan/ ЕҢБЕГІМЕН ЕР АТАНҒАН]
Ғизатулла Хаймолдаұлы Халидуллин

Ғизатулла Хаймолдаұлы Халидуллин (30 қараша 1947 жылы туған, Атырау облысы Балықшы ауданы) – тарих ғылымдарының докторы (2003), профессор (2007). Қазақстан Республикасының Қоғамдық ғылымдар академиясының толық мүшесі (1994). Өмірбаяны * Гурьев педагогика институтын (1970, қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) бітірген. * тарих, археология және этнология институтының аспирантурасын (1985) бітірген. * Қазақ КСР-і ғылым академиясының тарих, археология және этнология институтында бөлім меңгерушісі (1978–1993) * Қазақ мемлекеттік заң академиясында доцент, деканның орынбасары, проректор (1994–1998) * Қазақ академиялық университетінде проректор (1998–2004) қызметтерін атқарды. * 2004 жылдан ҚазҰПУ-да профессор, кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектері * «Қазақ шаруаларына қатысты кеңес үкіметінің Қазақстандағы аграрлық саясаты 1917–1940 жж.» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Сайлаубек Шалқаров

Сайлаубек Шалқаров (1946 ж. т.) – ғалым, медициналық ғылым докторы (1993). Еңбек жолын 1964 ж. Созақ ауданында фельдшерлік жұмыстан бастаған. 1965 – 1968 ж. әскер қатарында болды. Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1975). 1975 – 1988 ж. осы институтта ассистент, доцент. 1989 – 1991 ж. Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі. 1991 – 1994 ж. Қ.А. Иасауи атындағы Халықараралық қазақ-түрік университетінің деканы. 1995 жылдан ішкі аурулар кафедрасында профессор, Түркістан медициналық колледжінің директоры. 130-дан аса ғылыми еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 12 оқу құралы бар. Негізгі еңбектерінде адамның ішкі мүшелерінің ауруы және оны емдеу жолдары мен әдістерін қамтыған. Шалқаров 1997 жылдан Кіндік Азия мемлекетінің медициналық қауымдастығының вице-президенті. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Қайыржан Ескендірұлы Ескендіров

Ескендіров Қайыржан Ескендірұлы (1929 жылы туған, Бұланды ауданы Мат ауылы) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1973). Еңбек жолын 1942 жылы малшы болып бастаған. Амангелді ұжымшарында мал бағушы, 1959 жылдан тракторлы-егістік жұмыстары бригадасының бригадирі болған. КСРО орден, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Жанат Нығметқызы Шалқарова

Жанат Нығметқызы Шалқарова (1953 жылы туған) – ғалым, медициналық ғылым докторы (1997). Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1976). 1976 – 1977 жылдары Алматы орталық ауруханасында хирург-дәрігер. 1977 – 1992 жылдары Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, жетекші ғылым қызметкері. 1992 – 1998 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің биохимия, кейіннен теориялық пәндер кафедрасының меңгерушісі. 1998 жылдан Кентау, Түркістан қалаларындағы медициналық факультеті деканының орынбасары, 2003 жылдан декан. Жүрек, қан тамырлары ауруларын зерттеу жүйесінде биохимиялық себептерінің патогенезін анықтаушы маман. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Ақтаңдақ

Ақтаңдақ ( «тері ауруы», «кемшілік») — теріде туа болады, сондай-ақ ағза қызметіндегі әр түрлі ауытқуларға байланысты немесе сыртқы факторлардың (күюден, үсуден кейін) ықпалынан да болуы мүмкін. Әр түрлі ақтаңдақ бүйрек безі ауырған кезде (қола ауруы), организмге никотин қышқылы, сондай-ақ дәрумендердің В тобы (неллагрф күрт жекелей қалған жағдайда да пайда болады. Ақтаңдақ пайда болуының бір түрі хлоазма деп аталатын — формасы әрқилы болып келетін сарғылт-қоңыр дақтар; әдетте олар маңдай, мұрын, жақ, мойында симметриялы түрде орналасады. Хлоазманың пайда болуы ішкі секреция бездері қызметінің бұзылуына (негізінен аналық бездердің), бауыр, ішекқарын жолдары органдарының ауруына, қанның азаюына, жөнді тамақтанбауға, ішек құрттарына және т. б. байланысты. Ақтаңдақ әйелдерде, көбінесе, екі қабат кезде пайда болып, босанғаннан кейін кейде кетпей қалып қояды. Бет жағы құрғақ қабыршақтанып тұратын сарғылт-қоңыр дақтардың шынтақ пен тізе айналасында шығуы тарамда А витаминінің жетіспеушілігінен болуы да мүмкін. Кейбір адамдарда мұндай дақтар мен теңбілдер белдіктің, әйелдердің көкірекшесінің (лифчик) қатты қысуынан да пайда болады. Теріге жайылған қара-сұрғылт теңбіл (өндірістік ақтаңдақ) фенолмен жұмыс істеген кезде, сондай-ақ кейбір көмірқышқыл буларымен дем алғанда немесе құрамында күшәла бар препараттарды ішкенде пайда болуы ықтимал. Кейбір адамдардың терісі ультракүлгін сәулелерге өте сезімтал келеді де, көктемгі күннің әсерінен оларда пигменттік дақтар — секплідер пайда болады. Сыртқы факторлардың әсерінен пайда болған ақтаңдақ біраз уақыт өткен соң кетуі мүмкін. Емі Ақтаңдақты тұрғылықты жерде дәрігерлік — косметологиялық мекемелерде емдейді. Үй жағдайында лақтың түсін аздап кетіру үшін теріні простоквашамен, ащы айранмен немесе сутегі тотығының 3 проценттік ерітіндісімен сүртуге болады. Хлоазма пайда болған кезде жазғы уақытта теріні қияр, қарақат шырынымен, асхана сірке суына салынған желкек тамырының тұнбасымен сүргеді. Ақтаңдықтың көзге айқын көрініп тұруын Мелан, Ахромин, Молочай сияқты арнайы кремдермен басуға болады. Крем жағардың алдында бетті жуу немесе бет терісін лосьонмен тазалау керек. Кремді дақтың үстіне ғана жағады. Бір-екі сағаттап кейін кремнің қалдығын сулы мақтамен сүртін тастаған жөн. Жуынудың қажеті жоқ. Жылтыратып тұратын кремдерді күндіз жағуға болмайды, өйткені күн сәулесінің әсерінен, бұл кремдер кейбір адамдардың терісін қатты тітіркендіріп және ақтаңдақты күшейтіп жіберуі ықтимал. Үй жағдайында жаратын дәрі-дәрмекті адамдардың өздері дайындалала алады. Ол үшін бір қасық лимон шырыны мен асқа пайдаланатын сірке суын араластырып, оған 2 шай қасық қайнаған су қосады. Мұндай қоспамен бетті күн сайын сүртіп тұру керек. Сондай-ақ бетті кесілген лимонмен, қиярмен, кефирмен, ашыған айранмен сүртіп, сонан соң жуады да, опа жағады. Ақтаңдақты толық кетіру үнемі мүмкін бола бермейді, дегенмен бір-екі ай бойы дәрі-дәрмекті үзбей жағып жүру айтарлықтай әсер етеді. Күн сәулесіне әсерінен ақтаңдақ көбейіп кететіндіктен көктем және жаз айларында теріні қорғау үшін арнайы кремдерді пайдалануға кеңес беріледі.. Дереккөздер
Хақаиқ әл-умур

Хақаиқ әл-умур (оқиғалар шындығы) — Мир Абд әл-Кәрім ибн Исмаил — Бухаридың парсы тілінде жазған тарихи шығармасы. Абд әл-Кәрім 1804 — 1815 ж. Бұхардың Ресейдегі елшісі Мир Ала әд-Диннің Санкт-Петербург, Мәскеу, Астраханға жасаған сапарында бірге болған. Бұқардың тағы бір елшісі 1807 ж. Ресей арқылы Стамбұлға сапар шеккенде Абд әл-Кәрім оның хатшысы міндетін атқарған. Хақаиқ әл-умур — Орт. Азияның 1747 — 1818 жылдардағы тарихынан мағлұмат беретін құнды еңбек. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Хақ

Хақ — айтылған ойдың шындыққа сәйкес келуін білдіретін ұғым. Хақ ұғымымен қатар шындыққа сәйкестікті ойдың шын мәні мағынасындағы сидк терминімен де анықтайды. Бұл екі термин синоним болғанымен, сидк ой топшылау, пікірін білдіру сипатында қолданылады. Құдайдың негізгі мәні Хақ деп біледі және көркем есімдерінің бірі “Хақиқат” деп таниды. Ибн Арабидің сопылық ілімді баяндауында болмыстың абс. бірлігі мағынасында әл-хақ термині қолданылып, жаратылған әлем, сан алуан әлем мағынасындағы әл-халк терминімен салыстырыла отырып анықталады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Беташар жыры

Беташар жыры — келін түсіру тойында айтылатын ғұрыптық жырлардың бір түрі. “Беташар” ғұрпын, негізінен, жыршы-жыраулар мен ақындар, өлеңшілер атқарады. Өйткені ол өзіндік сазды әуені бар өлеңмен орындалады. Беташар екі түрлі мақсатты көздейді, оның бірі — келіннің бетін ашып елге таныстыру болса, екіншісі — түскен елін келінге таныстыру. Осыған орай, беташушы әрбір өлең шумағы аяқталған сайын қолындағы қамшының немесе домбыраның ұшымен ақ желекті көтеріп келіннің бетін жұртқа ашып көрсетіп отырады, келін де өз тарапынан ілтипат танытып, оң тізесін бүге сәлем етіп тұрады. Дәстүрлі “Беташарлар”: :Айт, келін-ау, айт, келін, :Атыңның басын тарт келін. :Сауысқаннан сақ келін, :Жұмыртқадан ақ келін, :Атаң менен анаңның, Айтқызбай көңілін тап келін — сияқты дәстүрлі жолдармен басталып, инабатты, ибалы жақсы келін болуға үндейтін өсиеттермен, дәстүрлі қоғамның отбасылық қарым-қатынас тән әдеп негіздерін тәптіштеумен жалғасады. Одан әрі келінге жаңа жұрты ата-енесінен басталып рет-ретімен таныстырылады: :Келін, келін, көріңіз, :Көрімдігін беріңіз. :Ала-құла демеңіз, :Түсін айтып қойыңыз. :Жылқы берсең, көктен бер, :Өзі жорға беріктен бер. Қайын атаға бір сәлем, — деп әрқайсысына сәлем еткізіп, көрімдік сұралады. Мұндайда жеңіл әзіл, шымшыма мысқыл да араласып отырады. “Беташар” соңы келінге тату-тәтті, балалы-шағалы бақытты ғұмыр тілеумен аяқталады. Ақын-жыршылар “Беташар” мәтінін өздерінше түрлендіріп, жаңа әуенмен құлпырта айтады. Мұндай кезде келін түсірген ауыл адамдарының аттары аталып, жөндері түгелденіп, тыңдаушыларды ерекше әсерге бөлейді. Кейде “Беташарды” ақындарға арнайы жаздырып алып айту үрдісі де бар. Бұл дәстүр кейінгі жазба әдебиеттен де жарасымды жалғасын тауып келеді. Кеңес дәуірі кезінде көне салт ретінде ұмытыла бастаған “Беташар” ғұрпы соңғы кезеңде жаңаша жанданып, үйлену салтының қатарына берік орныға бастады. Дереккөздер
Шалсай

Шалсай – төменгі палеолиттің аяқ кезінде өмір сүрген аңшы тайпалардың қонысы. Созақ ауданы Баба ата кентінің оңтүстік-батысынан 8 км жерде, Шалсай сайында. Зерттеу жұмысын 1959 жылы КСРО Геология миннистрінің Қаратау геологиялық экспедициясы (жетекшісі Б.А. Волчков), КСРО ғылым академиясының Тарих, археологиялық және этнография институтының Қаратау палеолит отряды (жетекшісі Қ.Алпысбаев) жүргізген. Қазбадан табылған тас пышақ, өзек тас, жаңқа сынықтары, тағы басқа заттар Шалсайдың мустьер кезеңінің қонысы екенін дәлелдейді. Сілтемелер *Шабақты *Неолит *Мезолит Дереккөздер
Қайролла Ғазизұлы Ескендіров

Ескендіров Қайролла Ғазизұлы (1940 жылы туған, бұрынғы Көкшетау ауданы Биіктесін ауылы) – ҚР Парламент Сенатының депутаты (1995 – 2002). Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан. КСРО ІІМ-не қарасты Омбы Жоғары милиция мектебін, КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымиымдар академиясын бітірген. Бұрынғы Көкшетау облысы Ішкі істер органдарында, прокуратурада, партия ұйымдарында жұмыс істеген. ҚР Жоғарғы Соты Кеңесінің мүшесі. «Құрмет» орденімен, «Тың игеруге қатысқаны үшін», «Еңбек ардагері», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Астана», «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медальдарымен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті

Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеті, РКФСР БОАК декреті бойынша 1921 ж. 21 сәуірде Мәскеу қаласында ашылған. Шығыс республикалары мен халықтары үшін кеңес қызметкерлерін дайындау мақсатында құрылған. ШЕКУ кейіннен БК(б)П ОК-нің қарамағында болды. Онда негізінен жергілікті ұлт өкілдері білім алды. Кейіннен бөлімшелері Ташкент, Баку, Иркутск қалаларында ашылды. Оқу бағдарламасы жалпы білім беру сипатында, оқу мерзімі 3 жыл болды. Негізгі бөлімшелерінде партия, комсомол, кәсіподақ қозғалысы қызметкерлері дайындалды. Университетте ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, Шығыстағы әлеуметтік-экономикалық мәселелерді зерттейтін ассоциация құрылды. 20 ғасырдың 30-жылдарының аяғында ұлттық республикаларда жоғары оқу орындары ашыла бастағаны себепті өз жұмысын тоқтатты. Бұл оқу орнында басқа шығыс халықтарының өкілдерімен бірге көптеген қазақ азаматтары білім алды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Мәриям Хакімжанова

Мәриям Хакімжанова (16 қараша 1906, қазіргі Қостанай облысы Қостанай ауданы Қобыланды а. — 1995, Алматы) — ақын, ҚР-ның халық жазушысы (1986). * Абай атынд. ҚазПИ жанынан ашылған жұмысшылар ф-тін бітірген (1934). * “Әйел теңдігі” журналында әдеби қызметкер (1929 — 1932), жауапты хатшы (1932), * Орынбор облысы Адамовка ауданы “Екпінді” газетінде бөлім меңгерушісі (1936 — 1937), * Қазақстан Жазушылар одағында халық ақындары бөлімінің меңгерушісі (1938 — 1944), * Тіл және әдебиет ин-тында кіші ғыл. қызметкер (1945 — 1947), * Респ. кітап палатасында (1947 — 1951), * “Жаңа өмір” журналында (1951 — 1956), * Қазақстан мемл. көркем әдебиет баспасында аға редактор (1956 — 1958) қызметтерін атқарды. Шығармалары * Тұңғыш өлеңі “Женотдельге” 1929 ж. “Әйелдер теңдігі” журналында жарияланды. * Алғашқы жинағы “Жеңешем өлеңдері” 1935 ж. жарық көрді. * Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың өмірі мен Отан соғысындағы ерлігін жырлаған “Мәншүк” поэмасы (1945, орыс тілінде 1947), * “Ана махаббаты” (1953, таңдамалы), * “ Ана көктемі” (1963), * “Гүл туралы аңыз” (1970), т.б. 30-ға тарта өлең, поэмалары, * балаларға арналған “Бөбегім менің — өлеңім менің” (1959), * “Ана мейірімі” (1964) жыр жинақтары басылды. Хакімжанова Мәриям өз жырларында Отан, өмір, бейбітшілік туралы үлкен азаматтық ой толғайды. Ол балалар жазушысы Т.Диктің “Отты бұлақ” повесін, қырғыз ақындары А.Тоқамбаевтың, Т.Сатылғановтың өлеңдерін қазақ тіліне аударды. Хакімжанова Мәриям-ның өлеңдері шет ел тілдеріне аударылған. Марапаттары * Еңбек Қызыл Ту * 2 рет “Құрмет белгісі” ордендерімен * бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Хакім

Хакім — әр түрлі ғылымды меңгерген, сол ілімімен адамға ізгі қызмет қылуды мақсат еткен ғұлама. Орта ғасырларда «хакім» атауы даулы мәселені шешуші тәуелсіз төреші мағынасында қолданылды. Абайдың отыз сегізінші қара сөзінде хакім ұғымын жан-жақты талдағандықтан, қазақ Философиясында хакім ізгілікті ғұлама адамның сипаты ретінде анықталады. Абай адам бойындағы ізгі қасиеттер — әділеттілік, шапағаттылық, ғылымды сүю болса, бұлар алдымен пайғамбарларға әулиелерге, хакімдерге және кәміл мұсылмандарға тән деп біледі. Құдайға құл болуды және ізгі қасиеттерді өз бойынан табуды пайғамбарлар өзгелерге үйретсе, солардың ішінде әулие мен Хакімге тән қасиеттердің өзіндік ерекшеліктері мен ортақтығы бар. Мәселен, әулиелер хаққа ғашықтықпен бұл дүниелік мақсаттан баз кешіп, ақиреттік мақсатты көздесе, хакім ғылымның бұл дүниедегі пайдасына көп көңіл бөлді. Бұл екеуі де адалдықты, ғылымды, мейірім шапағатты сүйетіндіктен, адамзатқа қызмет жасауда өз нәпсілерін пида қылып, шындықты тауып, осыдан ләззаттанады. Хакім ақиқатқа ізденіспен, ой-пікірмен жетсе, әулие сенімінің бекемдігімен, иман қуатының кәмелеттігімен жетеді, сондықтан Абай «Әрбір ғалым — хакім емес, әрбір хакім — ғалым» — деп түйіндейді. Абай түсінігінде хакім мұсылман сенімінде болсын, өзге дін өкілі болса да адамға қызмет етуді мақсат етіп еңбектенетіндігімен өнегелі. Дереккөздер
Сембек Есләмханов

Есләмханов Сембек (1921 – 1990, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы С.Мұқанов ауылы) – партия-кеңес қызметкері, финн және 2-дүниежүзілік соғыстарына қатысқан. Алматы Жоғары партия мектебін (1953), Абай атындағы ҚазҰПУ-ды бітірген. Еңбек жолын 1939 жылы бастауыш мектептің мұғалімі болып бастаған. 1940 жылы Кеңес армиясы қатарына алынып, соғысқа соңғы күндеріне дейін қатысқан. Армия қатарынан босатылғаннан кейін Көкшетау облысы комсомол комитетінің 2-хатшысы, Қазақстан КП Красноармейский ауданы комитетінің 2-хатшысы (1953 – 55), Көкшетау кітапханашылар техникумының басшысы (1955 – 58), облысы «Білім» қоғамының жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. 1963 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін Алматы құрылыс техникумының сырттай оқу бөлімі бойынша директорының орынбасары болды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Хакимов

Хакимов Шамиль Рафакович (25.10.1957 ж. т., Ресей, Челябинск қ.) — әскери қайраткер, ген.-майор (2003). Алматы жалпы әскери командалық уч-щесін (1977, экстернмен), Қазақ политех. ин-тын (Қазақ ҰТУ) (1981), тыл және көлік академиясын (1993) бітірген. 1982 — 1992 ж. Орта Азия әскери окр-нде оқу взводының командирі, әскери автомобиль инспекциясында инспектор, аға инспектор, жол депосы батальонының командирі болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қорғаныс мин-нің қару-жарақ басқармасында жауапты қызметкер, ҚР Қарулы Күштерінің әскери автомобиль инспекциясының бастығы (1992 — 1997), әскери полиция басқармасының бастығы (1997 — 1998), әскери полиция Бас басқармасының бастығы (1998 — 2004) қызметтерін атқарды. 2004 ж. запасқа шығарылды. Х. 2-дәрежелі “Айбын” орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Күнтуар Ерназарұлы

Күнтуар Ерназарұлы (шамамен 1730–1810) — би. Сырдарияның төменгі ағысы бойында туып-өскен. Кіші жүздің Шөмекей руы Бозғыл (Бозғұл) бөлімінен шыққан. Атасы Тәтімбет Бұлғақұлы 1733 жылы қаңтар айында Әбілқайыр ханның Ресей империясына жіберген Ерәлі хан бастап барған елшілік құрамында болған. Әкесі Ерназар би ел бірлігін, тыныштығын сақтауға көп атсалысқан. Күнтуар би жөнінде ел аузында сақталған әңгімелер көп. Оның батырлығымен де даңқы шықты. Ру, тайпалар арасындағы жер, жесір дауына Күнтуар екі жаққа тиімді кесім айтқан. Қазақ пен қарақалпақ арасындағы жер дауын ұтымды сөздермен шешкені халық арасында әлі күнге дейін айтылады. Күнтуар би есімін Сыр бойының Б.Базар, Ш.Бектасұлы, Б.Құлымбайұлы, Т.Ізтілеуов секілді ақындары шығармаларында атап өткен. Шежіре Күнтуар – Ерназар – Тәттімбет – Былғақ – Құттығай – Қожас – Қаратамыр – Бозғұл – Шөмекей Дереккөздер