kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңес

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңес – ең жоғарғы консультативті орган. Тарих Кеңес Қазақстан Республикасының Президенті Қ.Тоқаевтың 2023 жылғы 25 қазандағы №115 Жарлығымен құрылды. Кеңес Қазақстанда ғылымның заманауи моделін қалыптастырудағы алғашқы қадамдардың бірі ретінде құрылды. Негізгі міндет — елдегі ғылымды дамытудың басымдықтарын айқындау, сондай-ақ Мемлекет басшысының ғылыми қоғамдастықпен тікелей байланыс арнасын қалыптастыру. 2023 жылғы 12 сәуірде Қасым-Жомарт Тоқаевтың төр­ағалығымен Пре­зи­дент жанындағы Ғы­лым және техно­ло­гиялар жөніндегі ­Ұлт­тық кеңестің алғаш­қы отырысы өтті. Cоңғы бес жылда ғылымға жұмсалған шығындар 60 пайызға өссе де, ғылымның ЖІӨ-дегі үлесі 0,13 пайызға дейін төмендеген. Қаржының басым бөлігі іргелі және қолданбалы зерттеулерге бағытталып, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға бар болғаны 18 пайыз ғана бөлінген. Бұл, Президенттің пікірінше, отандық ғылымды технологиялық прогрестің негізгі қозғаушы күшіне айналдыруға мүмкіндік бермей отыр. Президент кешенді шараларды ұсынды. Ол «Ғылым және технологиялық саясат туралы» заң қабылдауды, салықтық жеңілдіктер мен «супервычет» түріндегі инвестициялық преференциялар енгізуді, мемлекеттік ғылыми-зерттеу институттары мен университеттерге мемлекеттік сатып алу рәсімдерінсіз жұмыс істеу мүмкіндігін беруді ұсынды. Ғалымдардың әлеуметтік жағдайын жақсарту да басты назарда. Президент ғылыми дәрежесі бар қызметкерлердің жалақысына қосымша төлемді 1,5 есеге арттыруды ұсынды. 2024 жылғы 18 сәуір күні Кеңестің екінші отырысы өтті. 2025 жылғы 26 қыркүйек күні Ақордада ұлттық кеңестің отырысы өтті. Кеңес мүшелері Кеңестің алғашқы құрамына Нобель сыйлығының лауреаты, Беркли космологиялық физика орталығының физика және астрофизика профессоры Джордж Фицджеральд Смут III (АҚШ), сондай-ақ әлемнің жетекші ғылыми орталықтарында зерттеу қызметімен айналысатын отандастарымыз кірді. профессор Мұрат Сапарбаев 2001 жылдан бастап молекулалық биология және генетика кафедрасында жұмыс істейді, Франциядағы Густав Рози институтының ДНҚ репарациясы тобының жетекшісі. Дереккөздер
Шолпаната әуежайы

Шолпаната әуежайы — Қырғызстандағы Шолпаната қаласының әуежайы, қазіргі уақытта тастанды болып кеткен, оның орнына Ыстықкөл халықаралық әуежайы салынды. Тарихы Шолпаната әуежайы 1930 жылдары Ыстықкөлдің солтүстік жағалауындағы әуе алаңы ретінде жұмысын бастады. Қазіргі ұшу-қону жолағы мен терминал 1970 жылдары салынған. Ұшу жолағында 22 тонна салмақ шегі бар, аспаптық қону құралдары жоқ, тек күндізгі уақытта жұмыс істейді. 2003 жылға дейін Шолпаната - Бішкек, Ош және Жалалабат қалаларына тұрақты рейс жасап тұрды. Әуежай Яковлев Як-40 және Антонов Ан 24 класындағы ұшақтарды қабылдады. Қазір тастанды болып кеткен әуежай. Ал әуежайдың орнына Ыстықкөл халықаралық әуежайы салынды. Дереккөздер
Сүгірбай Байтықұлы Байтықов

{{Мемлекеттік қайраткер } }} Сүгірбай Байтықұлы Байтықов (1917, Қайқа-Бистау ауылы, Жуалы ауданы, Жамбыл облысы - 15 маусым 1957, Гурьев) — тарих ғылымдарының кандидаты, доцент, Ұлы Отан соғысының ардагері, Қазақстанның жоғары білім саласында еңбек еткен педагог. Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті) ректоры (1956–1957). Өмірбаяны Байтықов Сүгірбай Байтықұлы 1917 жылы Жамбыл облысы Жуалы ауданы Қайқа-Бистау ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келді. Он үш жасынан еңбекке араласты. Жұмысшы факультетін тәмамдаған соң Алматыдағы Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1941 жылы бітірді. 1941 жылдың шілде айында Қызыл Армия қатарына шақырылып, 125-атқыштар дивизиясының құрамында атқыштар ротасының командирі ретінде Ұлы Отан соғысына қатысты. Соғыс жылдарындағы ерліктері үшін «Қызыл Жұлдыз» орденімен, І және ІІ дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен марапатталды. Әскери атағы — аға лейтенант. Соғыстан кейін Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институтында аға оқытушы. 1946–1956 жылдары - факультет деканы қызметтерін атқарды. 1953 жылы кандидаттық диссертация қорғап, тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1956 жылдың наурыз айында Гурьев педагогикалық институтының ректоры болып тағайындалды. Бұл қызметте жүріп, облыстың қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысты, Гурьев қалалық партия комитетінің мүшесі, қалалық кеңестің депутаты болды. Сүгірбай Байтықұлы 1957 жылы 15 маусымда кенеттен қайтыс болды. Марапаттары мен атақтары * «Қызыл Жұлдыз» ордені * «Отан соғысы» ордені (І және ІІ дәрежелі) * 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі Естелік 1957 жылғы 16 маусымда «Социалистік құрылыс» облыстық газетінде жарияланған қазанамада: «С.Б. Байтықов институттың оқытушылары мен студенттері арасында аса беделді болды. Мезгілсіз ажал біздің қатарымыздан Отанымыздың таңдаулы ұлдарының бірін, жақсы жолдасымызды жұлып кетті» — деп жазылды. Қазанамаға облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Н. Оңдасынов, әріптестері Б. Білеубаев, С. Қожабаев, А. Файн, В. Жуков, Х. Ахметжанов, Л. Сычев, М. Саламатин, Қ. Темірғалиев, Өтегенов, Ф. Жанахметова және басқа да қоғам қайраткерлері қол қойды. Жамбыл облысы Жуалы ауданы әкімдігінің білім бөлімінің «№8 Сүгірбай Байтықов атындағы орта мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесіне оның есімі берілген. Дереккөздер
Бәкір Білеубаев

{{Мемлекеттік қайраткер Қазақстанға 15 жыл } }} Бәкір Білеубаев (1909, №12 ауыл, Қарабалық болысы, Қостанай уезі) — тарих Қазақстанның батыс өңірінде халық ағарту ісі мен партия, кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған қайраткер. Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті) ректоры (1957–1958). Өмірбаяны Білеубаев Бәкір 1909 жылы Қостанай уезіндегі Қарабалық болысының №12 ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Қостанайдағы қазақ-орыс педагогикалық техникумын бітірген. Еңбек жолын 1930 жылы Жітіқара ауданындағы Жайлым мектебінде (шаруа жастары мектебі) мұғалім болып бастады. 1931–1932 жылдары Жітіқара аудандық ағарту қызметкерлері одағының төрағасы. 1932–1933 жылдары Забелов мектебінің меңгерушісі болды. 1933 жылы Жітіқара аудандық оқу бөлімінің мектеп инспекторы-әдіскері болды. 1933–1937 жылдары Ақтөбе облысының Темір аудандық оқу бөлімін басқарды. 1935 жылы Ақтөбе облыстық партия бюросының шешімімен Семиозер аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды, алайда 1936 жылы қайтадан Темір аудандық оқу бөліміне оралды. 1937 жылы Ақтөбе қалалық оқу бөлімін басқарды. 1937–1940 жылдары Ақтөбе қазақ-орыс педагогикалық училищесінің директоры болды. 1940 жылы Алматы облыстық оқу басқармасында мектеп секторының меңгерушісі, кейін басқарма бастығының орынбасары қызметін атқарды. Ұлы Отан соғысы жылдары Семей облыстық оқу бөлімін басқарды. 1946 жылдан бастап Көкшетау облыстық партия комитетінің үгіт-насихат жөніндегі хатшысы болып еңбек етті. Осы кезеңде Мәскеудегі КОКП Орталық Комитетінің жанындағы Жоғары партия мектебінде оқыды. Кейін Ақтөбе аудандық және облыстық партия комитеттерінде хатшы, Гурьев облыстық оқу бөлімінде кәсіптік-техникалық білім беру басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 1957–1958 жылдары Гурьев педагогикалық институтының ректоры болды. Партиялық және ағарту саласындағы еңбегімен аймақтың білім беру жүйесінің қалыптасуына үлес қосты. Марапаттары 1935 жылы «Қазақстанға 15 жыл» төсбелгісімен марапатталған. Сілтеме Уралбаев Ж. А. Почитаемые люди земли Казахской. 6-кітап. — Алматы: Дәуір, 2002. ISBN 9965-517-07-X. Дереккөздер
Нұрафшан

Нұрафшан — Облыстық бағыныстағы қала, Өзбекстанның Ташкент облысының әкімшілік орталығы. Географиялық орны Нұрафшан қаласы Тойтепе темір жол станциясынан 4 км жерде, Ташкент-Қоқан тас жолының бойында, Ташкенттен оңтүстікке қарай 25 км жерде орналасқан. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Нұрафшан — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 108-ші орында және өз аймағында (Ташкент облысы) 18-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 17 878-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Піскент (16 км), Жаңажол (26 км), Гүлбахар (27 км), Алмалық (28 км), Ахангаран (28 км), Бөке (28 км), Красногорск (29 км), Ташкент (30 км), Аққорған (32 км), Жаңабазар (33 км), Салар (36 км), Паркент (38 км), Қыбрай (39 км), Досабат (41 км), Келес (42 км), Алмазар (43 км), Сарыағаш (48 км, Қазақстан), Шыназ (51 км), Шыршық (53 км). Тарихы 1973 жылы қала мәртебесін алды. 2017 жылға дейін Тойтепе деп аталды және Орташыршық ауданындағы (бұрынғы Среднечирчик ауданы) аудандық бағынысты қала болды. 2017 жылдың 25 тамызында Өзбекстан Республикасы Мажлисінің Сенаты өзінің жалпы отырысында Тойтепе қаласының атауын Нұрафшан деп өзгерту туралы шешім қабылдады. Экономикасы және инфрақұрылымы Нұрафшанның экономикасы ең алдымен ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпке негізделген. Қала маңында кең мақта алқаптары, астық және басқа да дақылдар өсіріледі. Қалада азық-түлік, тоқыма және құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорындары бар өнеркәсіп саласы дамыған. Нұрафшан Ташкент облысының орталығына айналғаннан бері мұнда ондаған ірі мемлекеттік және жеке ұйымдар мен кәсіпорындар өз жұмысын бастады. Ташкент облысында бірнеше ірі банктер филиалдарын ашты. Дереккөздер
Уикипедиядағы жою және қосу

Уикипедиядағы жою және қосу — онлайн энциклопедия Уикипедияның ерікті өңдеушілер қауымдастығы ішінде қалыптасқан қарама-қарсы ұстанымдар. Бұл терминдер энциклопедияның қандай көлемде болуы керектігі туралы әртүрлі пікірлерді білдіреді және белгілі бір мақаланы не жоюға, не қосуға бейімділікті көрсетеді. Жоюшылар — іріктелген қамтуды жақтайтын және әлсіз қорғалған деп саналатын мақалаларды алып тастауды қолдайтындар. Жоюшылдардың көзқарасы әдетте Уикипедияның маңызды тақырыптарға шоғырлануына деген ұмтылыспен байланысты; сонымен қатар жарнамалық мақсаттағы қолданудың (сайтты теріс пайдалану ретінде қарастырылады), ұсақ-түйек деректердің және олардың пікірінше жалпы қызығушылық тудырмайтын, сапалы қамту үшін лайықты дереккөзі жоқ, көлемі тым шағын немесе басқа да себептермен сапасы қанағаттанғысыз мақалалардың көбеюіне қатаң шек қоюды мақсат етеді. Сондай-ақ, мұндай мақалалар қауымдастыққа шамадан тыс техникалық жүктеме түсіруі мүмкін. Қосушылар — мақалаларды кеңінен сақтап қалуды, соның ішінде «зиянсыз» мақалаларды және болашақта жақсаруы мүмкін деп танылатын төмен деңгейлі мақалаларды қалдыруды жақтайтындар. Қосушылдардың көзқарасы әдетте Уикипедияны кең тақырыптарды қамтитын ашық энциклопедия етуге деген ұмтылыспен байланысты; яғни қамтылатын тақырыптар үшін кіру кедергісін мүмкіндігінше төмендету. Олар қандай білімнің «пайдалы» немесе құнды болатынын алдын ала білу мүмкін емес деп сенеді; мазмұн көбіне бастапқыда әлсіз болып басталып, уақыт берілсе, жақсарады; мақалаларды қамтудың қосымша шығыны жоқтың қасы; жасанды «шекаралар» қою пайдасыз әрі алауыздық туғызуы мүмкін; ал ізгі ниет басқа біреудің еңбегін негізсіз жоймауды талап етеді. Кейбір қосушылдар бұл ұстанымды кеңейтіп, беделді блогтар мен басқа да веб-сайттар сияқты дереккөздердің кең ауқымын пайдалануды да қолдайды. 2010 жылға қарай ресми ұстаным болған жағдайда, мынаған саяды: «Уикипедия қамтитын тақырыптар санына практикалық шектеу жоқ», бірақ «не істелуі мүмкін және не істелуі тиіс дегеннің арасында маңызды айырмашылық бар». Соңғысы «Уикипедия не болып табылмайды» деген ереженің тақырыбы болып саналады. Бұл ереже мынадай қорытынды жасайды: «Демек, бұл ереже қосуға толық еркіндік беретін құжат емес». Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Паркент

Паркент — қала, (1984 жылдан бастап), Өзбекстанның Ташкент облысы Паркент ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық орны Паркент Ташкент облысында, Ташкенттен 47 шақырым жерде орналасқан. Сукок, Сумча, Кумышкан сияқты танымал демалыс орындары қалаға жақын жерде орналасқан. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Паркент — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 47-орында және өз аймағында (Ташкент облысы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 11 528-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Жаңабазар (13 км), Красногорск (15 км), Қыбрай (20 км), Шыршық (22 км), Ескендір (28 км), Салар (28 км), Ғазалкент (30 км), Ташкент (35 км), Нұрафшан (38 км), Келес (41 км), Ахангаран (43 км), Шарбақ (43 км), Сарыағаш (45 км, Қазақстан), Алмалық (49 км), Ангрен (49 км), Бурчмулла (49 км), Піскент (51 км), Жаңажол (55 км), Гүлбахар (59 км). Экономикасы және инфрақұрылымы Жеңіл (тоқыма, тігін) және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары бар. Бірқатар жеке компаниялар жүк тасымалдау, банк және телекоммуникация қызметтерін көрсетеді. Ауыл шаруашылығы техникаларын жөндеп, мелиоративтік жұмыстарды жүргізетін фирмалары қызмет етеді. Қалада 14 жалпы білім беретін мектеп, музыка және спорт мектептері, мамандандырылған мектептер, кәсіптік лицейлер, орталық және балалар кітапханалары, мәдениет үйі, балалар бульвары, Ана мен бала саябағы, мәдениет және демалыс саябағы, стадион (10 000 орындық), орталық аурухана, емхана, 12 дәріхана және т.б. бар. Дереккөздер
Піскент

Піскент — қала (1966 жылға дейін ауыл), Өзбекстанның Ташкент облысы Піскент ауданының әкімшілік орталығы. Халық саны: 31 900 адам. Географиялық орны Қала облыстың оңтүстігінде, Ташкенттен 60 шақырым жерде, Тепе өзенінің бойындағы Құрам жотасының етегінде орналасқан. Пскенттің солтүстігінде Тұябұғыз су қоймасы бар. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Піскент — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 66-шы орында және өз аймағында (Ташкент облысы) 8-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 14 062-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Бөке (15 км), Нұрафшан (16 км), Алмалық (20 км), Ахангаран (23 км), Аққорған (26 км), Гүлбахар (33 км), Жаңажол (34 км), Достабат (36 км), Красногорск (38 км), Бустон (41 км, Тәжікстан), Истиклол (43 км, Тәжікстан), Алмазар (43 км), Ташкент (46 км), Сайқұн (47 км), Жаңабазар (48 км), Шыназ (49 км), Паркент (51 км), Салар (53 км), Қыбрай (55 км). Тарихы Піскент — көне қала. Ол 6-7 ғасырлардан бері Ташкент алқабынан (Шаша) Ферғана алқабына дейін Бискра деп аталатын жол бойындағы сауда орны ретінде белгілі. 13 ғасырда моңғол ордасы қиратқан ол әр түрлі әмірлер, сұлтандар мен хандар басқарған транзиттік керуен қалашығының мәртебесін сақтай отырып, қайта жанданды. 18-19 ғасырда Ресейге қосылғанға дейін ол Қоқан хандығына қарады. Экономикасы және инфрақұрылымы Піскент қаласында әкімшілік мекемелері, мақта тазалау зауыты, Өзбекстан мен Чехия бірлескен кәсіпорны, кірпіш шығаратын цехтар, брезент тігін кәсіпорны «Пискентсифат», металл құйма шығаратын «Труд» акционерлік қоғамы, сырахана, наубайхана, жиһаз шығаратын шағын кәсіпорын жұмыс істейді. Қалада диқан базары, «Саодат» демалыс орталығы, «Салауатты ұрпақ» базалық орталығы, 150 төсектік перзентхана, жүздеген сауда орындары мен тұрмыстық қызмет көрсету орындары бар. Дереккөздер
Аққұдық құдығы

Аққұдық — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы құдық. Аққұдық аталу себебін құдық қазғанда түбінен ақ бор шығуымен ұштастырылады. Ақ (сын есім) + құдық (зат есім, географиялық термин) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы топоним. Аққұдық — қыстау, құдық, сайлардың атаулары Қызылқоға ауданында, ал Жылыой ауданындағы мұнай кені атауы да Аққұдық деп аталады. Ақ (сын есім) + құдық (зат есім, географиялық термин) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы топоним. Дереккөздер
Асантүнегенкөл

Асантүнегенкөл — көл, Атырау облысы Жайық өзені жағасында, Индер ауданы. Асан (антропоним) + түн + е +ген (етістіктің есімше тұлғасы) + көл (зат есім, географиялық термин) сөздернен құрылған көптұлғалы атау. Ел аузындағы аңыз бойынша, Асанқайғы жұртын бастап көшкенде Таскешумен Жайықтың арғы бетіне өтіп, осы шағын көл жағасында түнеген. Көктемде Жайық суы тасыған кезде су жиналады, жаз кезінде тартылып, кеуіп қалады. Көл Қарасу деп те аталады. Дереккөздер
Бәйбішеқұдық

Бәйбішеқұдық — Атырау облысы, Индер ауданындағы құдық. Бәйбіше (зат есім) және құдық (зат есім, географиялык термин) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы, дәстүрлі жалғаусыз изафеттік конструкциялы топоним. Ел ішіндегі қадірлі әйел құрметіне, немесе қатар қазылған құдықтардың ішіндегі үлкенін белгілеу үшін қойылған. Дереккөздер
Бесқұдық (Атырау облысы)

Бесқұдық — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы құдық. Жақын орналаскан құдықтар санына байланысты қойылған атау. Бес (сан есім)+ құдық (зат есім, географиялық термин) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы топоним. Бес құдығы бар жер мағынасында. Дереккөздер
Шыназ

Шыназ — қала (1972 жылдан), Өзбекстанның Ташкент облысы Шыназ ауданының әкімшілік орталығы. Қала халқы: 21 800 адам. Географиялық орны Ташкенттен 63 шақырым жерде, Сырдария мен Шыршық өзендерінің сағасында орналасқан, қалада теміржол стансасы бар. Шыназ арқылы М-39 Ташкент-Термез тас жолы өтеді. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Қытай шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 94-ші орында және өз аймағында (Ташкент облысы) 16-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 15 490-шы. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Алмазар (7 км), Сырдария (13 км), Досабат (16 км), Аққорған (24 км), Бахт (25 км), Сайқұн (26 км), Гүлбахар (26 км), Жаңажол (31 км), Бөке (39 км), Жетісай (41 км, Қазақстан), Диқанабат (44 км), Гүлістан (46 км), Піскент (49 км), Наурыз (50 км), Нұрафшан (51 км), Сардаба (53 км), Ташкент (58 км), Гагарин (58 км), Баяут (62 км). Тарихы Қаланың атауы өзбек тілінен аударғанда "аз шындық, шындық" дегенді білдіреді. Оның шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Олардың біреуіне сәйкес, бұл ауыл құрылған кезеңде аймақта өсімдіктер аз болғандығына байланысты. Жаздың аптап ыстығында бұл жерде күн сәулесінен жасырынатын жер болмады, ал қыста желден баспана болды. Бұл нұсқа бойынша ауылдың атауы жергілікті жерлердегі табиғаттың ерекшеліктерін білдіреді. Қазіргі аудан орталығының тарихы моңғол шапқыншылығы кезеңінен басталады. 19 ғасырдың екінші жартысында бұл жерге бірінші орыс әскері келіп, ауылдан бес шақырым жерде бекініс орнатып, оны Жаңа Шыназ деп атады. Оның құрылысының мақсаты Орталық Азияның негізгі өзені арқылы өтетін өткелді бақылау және Арал флотының кемелері үшін айлақ салу болды. Патша кезеңінде ескі Шыназ және жаңа Шыназ бір басқаруда болды және біртұтас әкімшілік бірлік болып саналды. Олардың бөлінуі Кеңес өкіметінің келуімен болды. Шыназ қаласы уақыт өте келе аттас ауданның орталығына айналды. Экономикасы және инфрақұрылымы Шыназдың жанында қиыршық тас карьері бар. Қалада екі бірлескен кәсіпорын (оның ішінде иірілген жіп пен мата өндіретін «Tekstil LTD» бірлескен кәсіпорны), шағын бизнес, мақта тазарту зауыты, наубайхана, құрылыс техникасы, агрегат өндірісі, тұқым өңдеу кәсіпорындары орналасқан. Сондай-ақ мәдени, сауда, қызмет көрсету станциялары, фермерлер базары бар. Дереккөздер
Егізкөл (Махамбет ауданы)

Егізкөл — Атырау облысы, Махамбет ауданындағы көл. Егіз (сан есім) + кол (зат есім, географиялық термин) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы гидроним. Гидроним қатар тұрған екі көл деген мағына береді. Дереккөздер
Жаманқұдық (Индер ауданы)

Жаманқұдық — Атырау облысы, Индер ауданындағы жер. Жаман (сын есім) және құдық (зат есім, географиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған атау. Суы ішуге жарамсыз құдығы бар жер мағынасын білдіреді. Дереккөздер
Жүндіқұдық

Жүндіқұдық — Атырау облысы, Индер ауданындағы кұдық, бұрынғы қыстау орны. Жүнді (туынды сын есім) және құдық (зат есім, географиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған атау. Құдықтың ерекшелігін белгілеуден туындаған атау, мағынасы іргесі жүнмен бекітілген құдық. Дереккөздер
Бесарық (қала)

Бесарық — Өзбекстанның Ферғана облысындағы қала, Бесарық ауданының орталығы. Географиялық орны Бесарық — Ферғана алқабының батысындағы қала, Қоқан-Қанибадам темір жол желісінің бойында, Ферғанадан 130 шақырым жерде орналасқан аудан орталығы. Бесарық маңынан Ұлы Ферғана каналы өтеді. Қалада маңында Рапқан теміржол стансасы орналасқан (Қанибадам — Қоқан желісінде). Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Бесарық — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 101-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 8-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 16 584-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Йайпан (19 км), Канибадам (23 км, Тәжікстан), Шорсу (23 км), Қоқан (29 км), Даңғара (31 км), Шайдон (32 км, Тәжікстан), Исфара (35 км, Тәжікстан), Үшкөпір (40 км), Шураб (44 км, Тәжікстан), Баткен (47 км, Қырғызстан), Ибрат (47 км), Бағдат (51 км), Риштан (57 км), Адрасман (57 км, Тәжікстан), Пап (64 км), Рауан (67 км), Гүлістан (71 км, Тәжікстан), Бустон (72 км, Тәжікстан), Ангрен (75 км). Тарихы 1958 жылы 8 мамырда Кирово селосы қала үлгісіндегі елді мекенге айналды. 1983 жылы елді мекен Бешарық қаласы болып өзгертілді. Елді мекен 20 ғасырдың басында қаланып, 1958 жылы қала үлгісіндегі елді мекенге айналды. 1960 жылдан 1983 жылға дейін Кирово деп аталды, содан кейін, Бесарық қаласы болып өзгертілді. Экономикасы және инфрақұрылымы Бесарықта жеңіл өнеркәсіп, шағын бизнес, қолөнер басым. Мақта тазалау зауыты, қолөнер зауыты, аудандық ұйымдар, «Өзселокходжаликтехниканың» аудандық бөлімшесі, трактор жөндеу шеберханасы жұмыс істейді. Қалада бес мемлекеттік мектеп, төрт кітапхана, екі клуб, мәдениет үйі, үш аурухана және емхана орналасқан. Дереккөздер
Көздіқара (өзен)

Көздіқара — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы өзен. Ойыл өзенінің бір саласы. Көз (зат есім) + ді (зат есімнен сын есім жасайтын туынды сын есім жұрнағы) + қара (зат есім, географиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған атау. Дереккөздер
Көрқияқ (көл)

Көрқияқ — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы көл. Тасшағыл ауылдық округінің Шығыс бетіндегі ойдым-ойдым көл табанынан тұрады. Көр (зат есім)+қияқ (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған біріккен тұлғалы топоним. Көр сөзінің топонимикалық мағынасы Е.Қойшыбаев сөздігінде «көзсіз, ағымсыз (слепой, безысточный) суы көбейметін көл, батпақты жер». Дереккөздер
Қуа

Қуа (Кува, Құба. ) — Орта Азиядағы ең көне қалалардың бірі, 1929 жылдан Өзбекстанның Ферғана облысы Қуа ауданының әкімшілік орталығы. Қала халқының саны 38 600 адамды құрайды. Географиялық орны Ферғана облысының солтүстік-шығыс бөлігінде, облыс орталығы Ферғана қаласынан 20 шақырым жерде орналасқан. Теміржол стансасынан 4 км жерде. Қала жанында Қарқилан су қоймасы орналасқан. Қала атауы өзбектер мен қырғыздарға белгілі түркі тайпаларының «қуа» атауынан шыққан. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Қуа — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 51-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 5-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 184-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Палванташ (14 км), Асака (19 км), Сарытас (20 км, Қырғызстан), Шаһрихан (20 км), Боз (21 км), Мархамат (22 км), Ташлақ (23 км), Қуасай (25 км), Әндіжан (28 км), Ферғана (28 км), Марғылан (29 км), Қызылқия (30 км, Қырғызстан), Найман (32 км, Қырғызстан), Жазжауан (32 км), Бұлақбасы (38 км), Құйғанжар (42 км), Хаққұлабат (43 км), Қожабат (44 км). Тарихы 10 ғасырдағы араб деректерінде ежелгі Қуа қаласы туралы айтылады, оның орнында қазір Қуа қаласы орналасқан. Ежелгі қала қабырғалар мен мұнаралармен қоршалған цитадель, рабат және шахристаннан тұрды. Қала Ферғана аңғары мен Қашқарды байланыстыратын керуен жолында орналасқан. Қуа қаласы 13 ғасырдың басында моңғол шапқыншылығының нәтижесінде жойылды. Ортағасырлық қаланың қирандылары қалды. 1956-1958 жылдар аралығында қала қабырғаларының сыртында Будда мен түрлі будда құдайларының мүсіндері бар будда храмы табылды. Цитадельден қосалқы құрылыстар мен тұрғын үйлердің қалдықтары, тұрмыстық заттар және басқа да жәдігерлер табылды. Бұл будда храмы 7-8 ғасырларға жатады. Көптеген тарихшылар Қуаны Альфраганус деген атпен Еуропаға әйгілі болған ортағасырлық астроном және математик Ахмад әл-Фарғанидің туған жері деп санайды. Бүгінгі таңда 1998 жылы ашылған мемориалдық кешен ежелгі шахристан қалдықтары мен археологиялық қазбалардың фрагменттерімен іргелес орналасқан. Мемориалдық алаңдарға ортағасырлық қоныстың қазбалары кіреді. Бұрын Федченко деген атпен белгілі болған Қуа 1974 жылы қала мәртебесін алған. Экономикасы және инфрақұрылымы Қуаның кәсіпорындары жиһаз, ұн, нан өнімдері және иірілген жіп шығарады, сонымен қатар мақта тазалау және консервілеу зауыты бар. Кеңес Одағы кезінде жиһаз фабрикасының ашылуы қаланың қарқынды дамуына түрткі болды. Сондай-ақ халыққа аудандық орталық аурухана, қалалық аурухана, стоматологиялық емхана, арнайы сауықтыру орталығы, ана мен баланы оңалту орталығы, дәріханалар және басқа да емдеу мекемелері қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Жайық деген жанды су (терме)

Жайық деген жанды су – Ақтан Керейұлының термесі. Тарихы Мәтіні Жайық деген жанды су, Көзі қара қанды су. Біздің жүрген жеріміз Күнде базар, күнде су. Мен сүргіннің сойымын, Арқалы жерде шапқандай. Ойпаң жерде сортақ бар, Жабыдан туған қорқақ бар. «Сөйле!» десең, жыршыңыз Алдарында жортақтар. Туған айға ат берген. Ақ қағазға хат берген. Екі ерін, тіл, таңдай. Сөйлесін деп жақ берген. Шықпай отыр домбырам, Сырылдап мұның қақпағы. Айтқан сөзге түсінбес Адамның мисыз ақымағы. Домбырам отыр қағылып, Он екі перне, екі ішек Бауырына тағылып, Қоянға қосқан тазыдай Бүктетіліп жазылып. Тыңдасаңыз сөзімді Осы араға келгенің, Әдептен құр қалмассың Үлкенге сәлем бергенің. Түрлі - түрлі өлең бар, Айта берсек, өнер бар. Түсінетін адамға Ретін айттым терменің. Ұядағы балапан Ұшатын күні болғанда, Қанаты әбден толғанда, Істейді о да көргенін. Жолдас болсаң жақсымен, Дұшпаныңды жеңгенің. Адамдықтың белгісі - Біріңе бірің сенгенің. Құлағынды сал, жігіттер, Жарлымын деп мұғайма, Жеті мүшең сау болса, Құдайдың сол бергені. Орындаушылар * Сәуле Жанпейісова * Айгүл Елшібаева * Дәмегүл Ізбасарова * Сәрсенбай Рахманбердиев * Өмірқұл Айниязов Дереккөздер
Қуасай

Қуасай — Өзбекстанның шығысындағы Ферғана облысындағы қала. Географиялық орны Қала атауындағы «соя» сөзі «тау өзені» немесе «тау бұлағы» дегенді білдіреді. Қала солтүстік-шығысында Алай тауларының шағын шыңдарымен қоршалған. Қаланы Сырдарияның бір саласы Исфайрамсай өзені мен Қуасай каналы басып өтеді. Қала Ферғана және Қуа аудандарымен, Ферғана қаласымен, Қырғызстанмен шектеседі. Ферғанадан Ташкентке дейін – 356 шақырым, Қырғызстанмен шекараға дейін – 3 шақырым. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Қуасай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 58-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 524-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Қызылқия (15 км, Қырғызстан), Ферғана (15 км), Сарытас (23 км, Қырғызстан), Қуа (25 км), Ташлақ (25 км), Марғылан (27 км), Қадамжай (27 км, Қырғызстан), Найман (32 км, Қырғызстан), Палванташ (36 км), Мархамат (38 км), Тыныштық (39 км), Боз (42 км), Асака (43 км), Жазжауан (44 км), Шаһрихан (45 км), Әндіжан (50 км), Науқат (55 км, Қырғызстан). Тарихы Қуасай елді мекені туралы алғашқы дерек 14 ғасырға жатады. Ол бұрын Қуасай өзенінің бойындағы ауыл болған. Ұзақ уақыт жұмысшылар қонысы болды. Қвасай 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қалада өзбектермен қатар тәжіктер, орыстар, қырғыздар, корейлер, татарлар тұрады. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада бес ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді: Алеста Гласс, ДП, Кварц ОАО, UKG United Cement Group (Кувасайцемент) Кувасой Шынысы, АЖ, Электрокышлок құрылыс бетон бұйымдарын бақылау пункті цемент, шифер, құрылыс шыны, консерві, шыны, темірбетон бұйымдары шығарылады. Қалада шағын бизнес, шағын кәсіпорындар және басқа да бизнес түрлері орналасқан. Сонымен қатар орталық ауруханалар, емханалар, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер орналасқан. Қуасайда мешіттер мен шіркеулер де бар. Мәдениет сарайы, 29 орта мектеп, үш кәсіптік колледж бар, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет және демалыс саябағы жұмыс істейді. Дереккөздер
Қоңырбайтөбе қалашығы

Қоңырбайтөбе қалашығы (VIII-X ғғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Байзақ ауданы, Төрткүл ауылының батыс жағына қарай 4 км жерде орналасқан. Зерттелуі 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын алған. Сипаты Ескерткіш шығыстан батысқа қарай созылып жатқан, дұрыс емес төртбұрышты төбе жасайды. Көлемі – 240х220х160х120 м, биіктігі 8-10 м. Айналасында, 1 км қашықтықта, биіктігі 1-1,5 м болатын ортағасырлық құрылыс қалдықтары төбе күйінде сақталып қалған. Қала орнының солтүстік және солтүстік-батыс бағытында, 700 м қашықтықта, қыстау орналасқан. Қазіргі кезде қалажұрт егістік алқабының ортасында қалған. Қала орнының беткі бөлігінен сырсыз қыш ыдыс бөліктері алынған. Дереккөздер
Шөкетөбе қалашығы

Шөкетөбе қалашығы (IX-XII ғғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Байзақ ауданы, Сарыкемер ауылынан батысқа қарай 3,5 км жерде орналасқан. Зерттелуі Қалашықты 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы ашып зерттеді. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын алған. Қала орнының айналасында жиде ағаштары қоршай өскен. Ескерткіш өлшемі 280х230 м болатын тік төртбұрыш жасайды. Шығыс бөлігінде биіктігі 4,5 м болатыг қамал төбе күйінде сақталған. Қамал айналасын биіктігі 0,3 м, ені 3 м болатын үйінді топырақ дуалмен қоршалған. Ескерткіштің шығыс шекарасының бойымен арық өтіп жатыр. Дереккөздер
Риштан

Риштан — қала, Өзбекстанның Ферғана облысы Риштан ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық орны Риштан қаласы оңтүстік Ферғана алқабында, Алай жотасының етегінде теңіз деңгейінен 482 метр биіктікте, Сох өзенінің оң жағалауында, Қырғыз Республикасымен шекаралас жерде орналасқан. Ферғанадан 50 шақырым, Қоқаннан 40 шақырым, Ташкенттен 270 шақырым жерде. Ең жақын теміржол стансасы Бағдад қаладан солтүстікке қарай 12 км жерде. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Риштан — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 60-шы орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 7-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 13 190-шы орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Бағдат (12 км), Ибрат (24 км), Тыныштық (26 км), Үшкөпір (27 км), Қоқан (35 км), Даңғара (38 км), Йайпан (39 км), Марғылан (40 км), Шорсу (41 км), Ферғана (43 км), Рауан (44 км), Қадамжай (45 км, Қырғызстан), Ташлақ (45 км), Айдаркен (46 км, Қырғызстан), Жазжауан (50 км), Баткен (51 км, Қырғызстан), Бесарық (57 км), Жамашой (57 км), Қуасай (58 км). Тарихы Риштанның шығу тегі 9-10 ғасырларға жатады. Сол кездің өзінде Жібек жолындағы бұл қоныс саудагерлерді ерекше керамикалық бұйымдарымен қызықтырған. Аты аңызға айналған керуен жолының (Таяу Шығыстан Қытайға дейін) бүкіл жолында Риштан өнімдері тұрақты сұранысқа және лайықты атақ-даңққа ие болды. Кейін осында қыдырған дервиштер бас қосатын атақты Қаландархана орналасқан. 12 ғасырдағы ұлы ислам ұстазы Бурхануддин Марғинани Риштаннан шыққан. 1934 жылы Кеңестік партия жетекшісі В.Куйбышевтің құрметіне Куйбышев ауылы деп аталды. 1958 жылы 8 мамырда қала үлгісіндегі елді мекен мәртебесін алды. Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1977 жылғы 24 қарашадағы жарлығымен Куйбышев ауылы бұрынғы Риштан атауына қайтарылып, қала мәртебесі берілді. Экономикасы және инфрақұрылымы Риштон Өзбекстандағы ең әйгілі және ең көне керамикалық орталықтардың бірі болып табылады. Тереңдігі 1-1,5 метр және қалыңдығы 0,5-1,5 метр болатын тамаша сапалы қызыл-сары саздың кен орны бүкіл Риштон ауданының дерлік астында жатыр. Қазір қалада 20-дан астам тоқыма фабрикасы, көркем керамика фабрикасы, жүздеген шағын жеке керамикалық шеберхана, 3 мыңнан астам жеке қолөнершілер, Өзбекстан Көркемсурет академиясында «Усто Абдулло» кәсіпорны жұмыс істейді. Ауданда диқан базарлары мен өнім базарлары да бар. Алты жалпы білім беретін мектеп, екі кәсіптік лицей, бір лицей бар. Мемлекеттік және әкімшілік мекемелері, екі мәдениет үйі, бір орталық стадион, бір орталық аурухана, екі емхана және басқа да медициналық мекемелер, бірнеше сауда және мәдени қызмет көрсету орындары халыққа қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Илья Викторович Мерц

Илья Викторович Мерц – қазақстандық археолог, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты. Қазақстан мен іргелес елдердің ерте темір дәуірін зерттеу мәселелеріне бағытталған. Білімі 2009 жылы Алтай мемлекеттік университетінің (Барнауыл, Ресей Федерациясы) тарих факультетінде «Тарих» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. 2011 жылы аталған университеттің «Тарих» мамандығы бойынша магистратурасын тәмамдады. 2017 жылы Алтай мемлекеттік университетінің диссертациялық кеңесінде «Ерте қола дәуіріндегі Шығыс Қазақстан халқының мәдениеті» тақырыбында «07.00.06 – Археология» мамандығы бойынша тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. Ғылыми жетекшілері – т.ғ.д. С.П. Грушин, т.ғ.д. Ю.Ф. Кирюшин. Қызметі 2009 жылдан бастап Павлодар қаласындағы С. Торайғыров атындағы университеттің А.Х. Марғұлан атындағы Біріккен археологиялық ғылыми-зерттеу орталығында (бұрынғы С. Торайғыров атындағы ПМУ) жұмыс істейді. Лаборанттан бастап аға ғылыми қызметкерге дейінгі жолдан өтті. 2021 жылдан бастап А.Х. Марғұлан атындағы Археология институтында жұмыс істейді. Ғылыми еңбектері Солтүстік-Шығыс, Шығыс және Орталық Қазақстан аумағындағы археологиялық отрядтарға жетекшілік етеді. Ресейдің Алтай өлкесінде және Моңғолияның Ховд аймағында Алтай мемлекеттік университетінің археологиялық экспедицияларына қатысты. Жобалары * Ресейдің Федералдық мақсатты бағдарламасы «Ресейдің инновациялық ғылымы мен педагогикалық кадрлары» (жоба № 200901.1-301-072-016); * Мемлекеттік келісімшарт № П1140 «Энеолит және ерте қола дәуіріндегі Алтай халқының тіршілік ету және өндірістік жүйесі (б.з.д. IV мыңжылдықтың 2-жартысы – б.з.д. II мыңжылдықтың басы)»; * РФГНФ жобасы (№ 10-01-60706е/Т) «Алтайдың Обь өңіріндегі Телеутский Взвоз-I жерлеу-жоралғылық кешенін кешенді зерттеу»; * Жоба № 2013-220-04-129 «Сібірдің ежелгі қоныстануы: Солтүстік Азия аумағындағы мәдениеттердің қалыптасуы мен дамуы». * «Ғылыми зерттеулердің гранттық қаржыландыруы» 2012–2014 жж.: «Қазақстан Ертісінің оң жағалауының ерте қола дәуірі: этномәдени байланыстар» және «Энеолит пен ерте қола дәуірінің мәдени-шаруашылық кешендері: Борлы 4 қонысы (Солтүстік-Шығыс Қазақстан)»; * «Ғылыми зерттеулердің гранттық қаржыландыруы» 2015–2017 жж.: «Қазақстан Ертісінің сол жағалауының ерте қола дәуірі: этномәдени байланыстар» және «Неолит – қола дәуірінің археологиялық ескерткіштерінің хронологиясы (Солтүстік-Шығыс және Шығыс Қазақстан)» 4018/ГФ4; * «Ғылыми зерттеулердің гранттық қаржыландыруы» 2018–2020 жж.: АР05133498 «Жоғарғы Ертіс өңірінің ерте қола дәуірі»; * BR11765630 «Қазақ далаларындағы мәдениеттану: археологиялық деректер негізінде материалдық және рухани мұра сабақтастығын зерттеу мәселелеріндегі жаңа парадигмалар». Дереккөздер
Тыныштық (қала)

Тыныштық — Өзбекстанның Ферғана облысы Алтыарық ауданындағы қала. Қала тұрғындары: 13 470 адамды құрайды. Географиялық орны Тыныштық қаласы Ферғана қаласынан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Марғылан-Қоқан темір жолының бойында орналасқан. Шекаралас жатқан Алтыарық ауылымен бірге шағын агломерацияны құрайды. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Тыныштық — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 133-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 11-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 22 695-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Марғылан (14 км), Ташлақ (20 км), Ферғана (23 км), Жазжауан (25 км), Риштан (26 км), Бағдат (28 км), Ибрат (35 км), Боз (39 км), Қуасай (39 км), Қадамжай (41 км, Қырғызстан), Үшкөпір (42 км), Жамашой (43 км), Қуа (44 км), Тасбұлақ (49 км), Шаһрихан (50 км), Ақтас (51 км), Қоқан (52 км), Балықшы (52 км), Қызылқия (54 км, Қырғызстан). Тарихы Тыныштық 1941 жылы Ванновский (орыс генералының аты) деген атпен құрылған. 1963-1974 жылдар аралығында бұл елді мекен өзбек ақыны және қоғам қайраткері, осы ауданның тумасы Хамза Хакимзаде Ниязидің құрметіне Хамза Хакимзаде деп өзгертілді. 1974 жылы бұл атау Хамза болып қысқартылып, елді мекен қалашыққа айналды. 2012 жылы қала атауы «бейбіт» деген мағынаны білдіретін Тыныштық деп өзгертілді. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада мұнай өңдеу зауыттары, минералды су зауыттары, май булау стансасы, мұнай және астық жеткізу кәсіпорны, автокөлік кәсіпорындары, құрылыс компаниялары, сауда нүктелері, мәдениет ошақтары, қызмет көрсету орталықтары қызмет етеді. Сондай-ақ дарынды балаларға арналған гимназия, кәсіптік лицей, кітапхана, мәдениет үйі, стадион бар. Дереккөздер
Президенттік саябақ

Президенттік саябақ — Қазақстандағы ең үлкен саябақ. Жалпы ауданы шамамен 830 мың м² құрайды. Ол Астана қаласында, Есіл өзенінің бойында орналасқан. Өзеннің ар жағында Ақорда ғимаратын көре аламыз. Саябақтың ішінде Бейбітшілік және келісім сарайы тұрғызылған. Батысында өзен ақса, шығысында саябақ Тәуелсіздік даңғылымен, ал солтүстігінде Байтұрсынов көшесімен шектелген. Саябақта көптеген жасанды ағындар, субұрқақтар мен гүлзарлар бар. Ал биіктіктен қарағанда, ландшафтында Самұрық құсының бейнесін көруге болады. Президенттік саябақ Триатлон-паркпен және кейбір басқа жасыл аймақтармен инфрақұрылымдық деңгейде біріктірілген. Дереккөздер Тағы қараңыз * Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті саябағы (Алматы)
Күркіреуік (бұлақ)

Күркіреуік — Атырау облысы, Индер ауданындағы бұлақ. Индер тауы бөктерінен шығып, Индер көліне құятын тұзды бұлақ. Атау бұлақ суының күркіреп, ағуына, дыбысталуына байланысты қойылған. Орысша атауы Газовый ручей. Дереккөздер
Қазыбай (құдық)

Қазыбай — Атырау облысы, Махамбет ауданындағы құдық. Қазыбай деген кісі иеленген жердегі құдық мағынасында. Сонымен қатар Махамбет ауданында Қазыбай қыстауы бар. Топоним кісі атымен аталған. Дереккөздер
Қарағайбұлақ (Құрманғазы ауданы)

Қарағайбұлақ — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы бұлақ. Құрманғазы ауданындағы ертеде бір байдың мекені болған жер. Қарағай (зат есім) + бұлақ (зат есім, георафиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған біріккен тұлғалы гидроним. Бойында қарағай өскен бұлақ. Дереккөздер
Йайпан

Йайпан — қала, Өзбекстанның Ферғана облысы Өзбекстан ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық орны Йайпан қаласы оңтүстік Ферғана алқабында, аттас теміржол стансасынанн 12 км қашықтықта (Қоқан-Қанибадам желісінде) орналасқан. Қаланы бірнеше облыстық маңызы бар жолдардың қиылысы кесіп өтеді. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Йайпан — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 105-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 9-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 17 529-шы орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Шорсу (10 км), Бесарық (19 км), Қоқан (20 км), Даңғара (24 км), Үшкөпір (27 км), Исфара (32 км, Тәжікстан), Ибрат (34 км), Канибадам (35 км, Тәжікстан), Бағдат (35 км), Баткен (36 км, Қырғызстан), Риштан (39 км), Шураб (44 км, Тәжікстан), Шайдон (49 км, Тәжікстан), Рауан (51 км), Пап (60 км), Тыныштық (63 км), Айдаркен (65 км, Қырғызстан), Жамашой (76 км), Адрасман (76 км, Тәжікстан). Тарихы Қаланың этимологиясына қатысты бірнеше теориялар бар. Бірі бойынша, қала атауы «төгілген су» (түрікше йай — «төгілу», санскритше панд — «су») тіркесінен шыққан. Басқа бір теория бұл сөздің юэбань тайпасынан шыққанын айтады. Ең кең тараған теория, Яйпан сөзі түркі-моңғол тілдерінде «жазық» немесе «жазықтық» дегенді білдіреді. 1958 жылы Йайпан ауылы қала үлгісіндегі елді мекен мәртебесін алды. Қала мәртебесі 1975 жылы берілді. Экономикасы және инфрақұрылымы Қалада жеңіл өнеркәсіп (мақта және тігін фабрикалары) және шағын бизнес (жөндеу, құрылыс, қызмет көрсету және сауда) дамыған. Жергілікті тұрғындар бос уақытын саябақ пен стадионда өткізеді. Қалада сауда, мәдениет және қызмет көрсету орталықтары, төрт жалпы білім беретін мектеп, музыка мектебі, аудандық орталық кітапхана, клуб, мәдениет үйі орналасқан. Дереккөздер
Сілеті меңгірі

Сілеті меңгірі – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ерейментау ауданы, Майлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Сипаты 2006 жылы Көкшетау университетінің археологиялық экспедициясының барлау тобы ашып зерттеген (В.В. Варфоломеев). Биіктігі 0,85 м, ені 0,65 м, қалыңдығы 0,1-0,15 м болатын гранитті мүсін. Жалпақ тегіс қырымен шығысқа қаратылған. Меңгірдің шығысында 3х4 көлемді, сопақша пішінді гранит тастардан қаланған қоршау бар. Дереккөздер
Ақмырза III қорымы

Ақмырза III қорымы (қола дәуірі) – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ерейментау ауданы, Веренка ауылынан солтүстікке қарай 3 км жерде, Ақмырза өзенінің оң жағалауында, Еркіншілік–Майлан тас жолынан шығысқа қарай 700 м жерде орналасқан. Сипаты 2006 жылы Көкшетау университетінің археологиялық экспедициясының барлау тобы зерттеген (В.В. Варфоломеев). Ескерткіш еңістеу келген алаңда 7/8х5/6 м өлшемдегі үш тас қоршаудан тұрады. Қоршаулардың қабырғаларының ені 0,8 м болатын шағын тастармен қоршалған. Қоршаулардың айналасында, әсіресе оңтүстік-шығыс жақтан шағын тас қаландылар орналасқан. Тас қаландының өлшемдері 3/4х2/3 м. Биіктігі бойынша қоршаулар мен тас қаландылар жер деңгейінен аспайды және шабындық пен өсімдіктер арасында нашар көрінеді. Қоршаулардың пішіні мен сыртқы көрінісіне қарағанда ескерткіш қола дәуірінің беғазы-дәндібай мәдениетіне ұқсас келеді. Дереккөздер
Қайсар Арена

Қайсар Арена — Қызылордада орналасқан футбол стадионы. Сыйымдылығы 11 мың адам. "Қайсар" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді. УЕФА-ның IV категориясына сай салынған. Тарихы Стадионның құрылысы 2023 жылы басталды. 2025 жылы пайдалануға берілді. 2025 жылғы Қазақстан кубогының финалы 4 қазан күні осы стадионда өтіп, "Тобыл" және "Ордабасы" клубтары күш сынасты. Бұл стадион тарихындағы тұңғыш ресми ойын саналды. Дереккөздер Сілтемелер * [https://inbusiness.kz/kz/news/kajsar-arena-stadiony-uefa-nyn-en-zhogargy-sanatyna-ie-boldy "Қайсар Арена" стадионы UEFA-ның ең жоғарғы санатына ие болды] *[https://soccer365.ru/stadiums/3669/ Профилі]
Қолқұдық (Атырау облысы)

Қолқұдық — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы қыстау және жыра атауы. «Қол» сөзінің түркі тілдеріндегі бір мағынасы — өзеннің тармағы екенін ескерсек, жыра аты осымен байланысты. Ал құдыққа байланысты қолмен суаратын құдық мағынасында шаруашылықтан туған топоним деуге болады. Қолқұдық атауы екі сөздің бірігуі қол (зат есім) + құдық (зат есім) арқылы жасалған. Дереккөздер
Қызылбұлақ (Атырау облысы)

Қызылбұлақ — Атырау облысы, Индер ауданындағы бұлақ. Индер тауы бөктерінен шығып, Индер көліне құятын тұзды бұлақ. Бұлақтың маңайындағы сай Қызылсаз аталуына қарағанда, шыққан жеріндегі топырақтың және суының түсіне байланысты атау. Орысша Кровавый ручей деп аталады. Дереккөздер
Қырыққұдық (Атырау облысы)

Қырыққұдық — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы құм. Индер ауданындағы жер атауы да Қырыққұдық деп аталады. Қырық (сан есім) және құдық (зат есім) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы атау. Мағынасы көп құдығы бар, суы мол жер. Дереккөздер
Жолбасшы қорымы

Жолбасшы қорымы (ерте темір дәуірі, орта ғасыр) – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Ерейментау ауданы, Жолбасшы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,4 км жерде орналасқан. Сипаты 2009 жылы В.Ф. Зайберт жетекшілік еткен Көкшетау археологиялық экспедициясының барлау тобы ашып, зерттеген. Қорым аласа жотаның үстінде орналасқан және 1 оба мен 5 топырақ қабірден тұрады. Жерлеу құрылымының диаметрі 6 м, биіктігі 0,3 м. Үйме топырақтан және орта өлшемдегі тастармен қаланған. Обаның маңайында солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс тізбегі бойынша бағытталған 5 топырақ қабірлер орналасқан. Топырақ қабірлер 2х0,7 м өлшемдегі тікбұрышты пішінде келген, орталық бөлігінде 0,3 м тереңдігі бар шұңқырлар анықталған. Жерлеулер орташа өлшемдегі тастармен жабылған. Ескерткіш солтүстік-шығыс Сарыарқа өңірін ерте темір дәуірі мен ортағасырларда мекендеген тұрғындардың мәдениетіне ұқсас келеді. Дереккөздер
Майкөмген (құдық)

Майкөмген — Атырау облысы, Жылыой ауданындағы құдық, Мақат ауданындағы мұнай кеніші. Май сөзі бұл атауда «мұнай» мағынасында, көмген (етістік, есімше тұлғасы) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы атау. Мұнай көзі мағынасында. Дереккөздер
Пітнақ

Пітнақ — қала, Өзбекстанның Хорезм облысы Топыраққала ауданының әкімшілік орталығы. Географиялық орны Әмудария өзенінің сол жағалауында, облыс орталығы Үргеніш қаласынан 90 км жерде орналасқан. Қаланы кең суару каналы кесіп өтеді. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық Пітнақ — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 43-орында және өз аймағында (Хорезм облысы) 4-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 10 582-ші орында. Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық: Газошақ (8 км, Түрікменстан), Хазарасп (23 км), Төрткөл (46 км), Ханқа (53 км), Үргеніш (67 км), Беруни (71 км), Бостан (76 км), Хиуа (81 км), Жаңабазар (85 км), Гүрлен (103 км). Тарихы Бұл жерде елді мекен ерте заманнан бері бар: оның айналасындағы төбелердегі бірнеше мәдени қабаттар зерттелген. 16 ғасырдан бастап аты «таз жер» немесе «кіші жер» деп аударылатын Пітнақ Хиуа хандығына қарады. 1873 жылы бұл өлке Ресей империясына қосылып, 1920 жылдардың басында бұл жерде большевиктерге қарсы халық көтерілісі басталды. Кеңес үкіметі кезінде ауылға Дружба деген жаңа атау берілді, ол 1990 жылдардың басына дейін сақталды. 1998 жылы қала Пітнақ деп өзгертілді. Әкімшілік жағынан Хорезм облысының Хазарасп ауданына қарады. 2020 жылы қала жаңадан құрылған Топыраққала ауданының әкімшілік орталығы болды. Экономикасы және инфрақұрылымы Пітнақ қаласында алты өнеркәсіптік кәсіпорын, 16 құрылыс компаниясы, жеті көлік және байланыс компаниясы, жеті сауда және тұрмыстық қызмет көрсету компаниясы, 200 шағын және орта бизнес, екі бірлескен кәсіпорын, Хорезм автомобиль өндірісі бірлестігі, Тұямуын су электр станциясы, Тұямуын-Үргеніш су электр станциясы, Тұямуын-Үргеніш су тазарту зауыты және басқа да ірі кәсіпорындар орналасқан. Қалада ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін зауыттар мен ірі цехтар бар. Қалада 19 жалпы білім беретін мектеп, мектеп-интернат, кәсіптік лицей, мәдениет үйі, кітапхана бар. Дереккөздер
Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев

{{Мемлекеттік қайраткер } }} Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев (23 сәуір 1929, №9 Майқамыс ауылдық кеңесі, Бөрілітөбе ауданы, Талдықорған облысы, Қазақ КСР) — педагог, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстанның жоғары мектеп қайраткері. 1961–1969 жылдары Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті) ректоры Өмірбаяны Қожабаев Садырбай Тоқпанұлы 1929 жылы 23 сәуірде Талдықорған облысының Бөрілітөбе ауданындағы №9 Майқамыс ауылдық кеңесінде шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Тоқпан (1894 ж.т.) Октябрь революциясына дейін байлардың жалшысы болған, кейін Түрксіб теміржол басқармасында жұмыс істеген. Анасы Күлсін (1910 ж.т.) үй шаруашылығымен айналысқан. 1937 жылы Түрксіб теміржолы бойындағы №12 бастауыш мектепке қабылданды. 1946 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1949 жылы үздік аяқтады. 1949–1952 жылдары Қызылордадағы Н.В.Гоголь атындағы мұғалімдер институтында марксизм-ленинизм негіздері кафедрасының оқытушысы болып еңбек етті. 1952 жылы Қазақстан КСР Оқу министрлігінің жолдамасымен Гурьев мұғалімдер институтына жұмысқа жіберілді. Мұнда оқытушы, кафедра меңгерушісі, сырттай оқу бөлімінің проректоры, институт директорының оқу-ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1956–1962 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1957 жылы Л.Е.Файнмен бірге «Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» еңбегін жариялады. 1961–1969 жылдары Гурьев педагогикалық институтының ректоры болды. Оның басқаруымен институттың оқу-материалдық базасы нығайып, жаңа факультеттер мен кафедралар ашылды, ғылыми кадрлар даярлау ісі жолға қойылды. 1969 жылдан бастап Целиноград педагогикалық институтында тарих кафедрасының доценті болып қызмет атқарды. 1965 жылы «Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. Негізгі еңбектері «Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» (1957, Л.Е.Файнмен бірге) «Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.». Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алма-Ата, 1965. 15-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектер Марапаттары мен атақтары * Еңбек Қызыл Ту ордені (1961) * Бірқатар медальдар мен Құрмет грамоталары Дереккөздер