Притания

Притания (гр. πρυτάνεις, жекеше түрде: πρύτανις — prytanis) — Ежелгі Афинадағы буле (кеңес) құрамындағы тұрақты әрекет ететін орган. Олар өз қызметтерін пританей деп аталатын арнайы ғимаратта атқарған. Пайда болуы Б.з.д. 508/7 жылы Клисфен Афина үкіметін қайта құрған кезде, ол Солон енгізген ескі 400 адамдық булені жаңа 500 адамдық булемен алмастырды. Бұрынғы буле төрт ата-баба тайпасының әрқайсысынан 100 мүшеден тұрған. Клисфен жаңа он тайпа құрды және әр тайпадан жеребе арқылы таңдалған 50 адамнан тұратын буле құруды енгізді. Ұйымдастырылуы Әр тайпаның делегациясы буленің атқарушы органы ретінде жылдың оннан бір бөлігінде қызмет ететін болған, яғни он притан тобы жыл бойы кезекпен ауысып отырған. Бұл атқарушы тұлғалар притан деп аталған, ал олардың қызмет ету мерзімі притания (πρυτανία) деп аталған. Күн сайын, бір тәулікке, 50 пританның біреуі жеребе арқылы таңдалып, төраға (ἐπιστάτης — эпистат, яғни "қараушы", "қадағалаушы") ретінде қызмет атқарған. Притан (греч. πρύτανις, «басшы») — Ежелгі Грекияда (Афинада) буле мен экклесияда (халық жиналысында) жылына 1/10 бөлігіне сайланып, басқару қызметін атқарған әр филадан 5 азаматтан тұратын 50 адамдық мемлекеттік кеңес мүшесі. Кейде «пританей» сөзі де қолданылған, ол жеке пританға да, бүкіл кеңеске де қатысты айтылған. Олардың ішінен жеребе арқылы бір бас төраға (эпистат), 9 төраға (проэдр) және 1 хатшы таңдалған. Ежелгі Грекияның кейбір қала-мемлекеттерінде притан — жоғарғы билеуші, патша атағы ретінде қолданылған. Ежелгі Афинада притандар Пританейде, Булевтерийде және агорадағы Толоста жиналған. Сол жерде олардың бір бөлігі күтпеген оқиғалар болған жағдайда шұғыл әрекет ету үшін толық қаруланған күйде күндіз-түні кезекшілік атқарып, тамақтанып отырған (Фукидид). Міндеттері Притандар өздерінің пританиясы кезінде күн сайын қызмет атқарған, тек мереке күндерін қоспағанда. Олар буле мен экклесияның (Афина халқы жиналысының) толық құрамын ресми түрде отырысқа шақырып отырған. Іс жүзінде көптеген жиналыстар міндетті болған, алайда кейбір ықпалды адамдар притандарға қосымша жиналыс шақыруды немесе шақырмауды өтіну арқылы ықпал ете алғаны жөнінде дәлелдер бар. Притандар: * Шет мемлекеттерден келген елшілерді қабылдаған, * Остракизм өткізу қажеттілігі жөнінде шешім қабылдайтын жиналыстар ұйымдастырған, * және жалпы алғанда мемлекеттің күнделікті істерін жүргізген. Олар мемлекеттік қаржы есебінен тамақтанып отырған, арнайы буле ғимараты жанында салынған дөңгелек құрылыс — толос деп аталатын орында. Күн сайын жеребемен таңдалған притания төрағасы мемлекеттік мөрге және қазына мен архивтердің кілттеріне иелік еткен. Ол сондай-ақ мемлекеттің басшысы ретінде қызмет етіп, шетелдік елшілерді қабылдап, кездесулер өткізген. Осы өкілеттіктері арқылы ол Афиныаның басты атқарушы тұлғасы ретінде әрекет еткен. Бір адам бұл лауазымды өмірінде тек бір рет қана атқара алған. Экклесия немесе буле жиналыстары кезінде, сол күннің төрағасы жиналысты да басқарған. Алайда б.з.д. IV ғасырда бұл тәжірибе өзгеріп, жиналыстарды басқару үшін арнайы жаңа лауазым — продройлар (πρόεδροι) енгізілді. Осы кезден бастап притания төрағасы тек пританияның ішкі жиналыстарын ғана басқарған. Басқа қалаларда "Притания" атағы Ежелгі Грекияның басқа қалаларында да қолданылған, соның ішінде Родос, Александрия және Кіші Азияның батыс жағалауындағы басқа қалаларда. Бұл атақпен аталған лауазымдар әдетте қандай да бір кеңес органына төрағалық етумен айналысқан. Мысалы, Милет қаласында, притания үлкен билікке ие болғаны соншалық, тіпті бір сәтте жеке билеуші — тиран дәрежесіне дейін көтерілген. Дереккөздер