kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Әскери-ғылыми жұмыс

Әскери-ғылыми жұмыс (Военно-научная работа) — (1985 жылдан бастап ғылыми жұмыс), әскери кадрлардың ұйымдастырушылық және шығармашылық кызметі. Ол қазіргі әскери ғылымды дамытуға және қарулы күштердің дайындалуы мен құрылымында әскери-ғылыми зерттеу нәтижелерін қолдануға бағытталған. Әскери-ғылыми жұмыстың негізгі нысаналары: әскери-ғылыми еңбектер, монографиялар, окулықтар, оқу құралдары, ғылыми баяндамалар, мақалалар, сондай-ақ жарғылар, нұскамалықтар жазу, әскери өнердің жаңа теориялык жағдайларын жаттығу барысында тексеру және зерттеу; ұрыстық және оперативтік дайындык тәжірибесін жинақтау. Әскери-ғылыми жұмысқа сондай-ақ диссертациялар жазып қорғау, әскери-ғылыми конференциялар, мәжілістер, семинарлар өткізу камтылады. Дереккөздер
Тасымалдау құбылысы

Тасымалдау құбылысы - сыртқы күш өрісі әсерінің немесе температура құрамының кеңістіктік бір тексіздігінің болуынан және тағы басқалардың салдарынан болатын қандай да бір физикалык шамалардың (энергияның, электр зарядының, импульстың және т.б.) кеңістіктік тасымалдануына әкелетін кайтымсыз процестер. Дереккөздер
Шербет

Шербет — * тосаптан дайындалған салқындатқыш сусын; * шығыстың жемістен дайындалатын сусыны; * қою салқындатылған жеміс қою шырыны; * жемістен немесе кофе, шоколад және қант, жаңғақтан дайындалған тәтті қою тағам. Шербеттер - табиғи жеміс-жидек шырындары негізінде (кейде тұнбалардан) дайындалынатын шығыс халықтарының сусыны. Шербеттер екі түрлі болады: тәжік шербеті, құрамында табиғи шырын мен қанттың мөлшері жоғары болатын қою шербеттер; әзірбайжан шербеті, шырындарға су және дәмдеуіш пен хош иіс беретін компоненттер және құрамына қанттың мөлшерін аздау қосып дайындалынатын сусындар. Бұл сусындардың дәмі табиғи шырындар дәмінен өзгешелеу болуы мүмкін. Шербеттер салқын күйінде, кейде мұз түйіршіктерін қосып жазғы күндері түскі ас кезінде беріледі. Дереккөздер Жяне * Шарап (Шараб) * Наршараб - Әзірбайжан құймасы fa:شربت
Танкіге қарсы атыс

Танкіге қарсы атыс. Танкіге қарсы атысты ұйымдастырғанда орындалатын шаралар: * жергілікті жерде танкілердің, ТҚБР, танкатқыш гранататарлардын және басқа құралдардын атыс позицияларып мотоатқыш бәлімшелерінің окоптарының орналасуы мен ез бөлімшелерінің үстінен, өзара жіктерінен және қапталдарынан атыс жүргізу мүмкіншілігіне орай нақтылайды; * көршілермен түйіскен аралықты, қапталдарды және өзара жіктерді қалқалауын есепке ала отырып атыс жолағы, мен атыс секторларын жоб; * шайды; * барлық танкатқыш құралдар үшін шеткі атыс ашу шегін, барлық танкатқыш құралдардын, танк роталары мен взводтарыныц шоғырланған атыс өңірлерін анықтайды; танкіге қарсы резервтің орналасатын орнын, қозғалыс маршрутын және оның жазылу шептерін нақтылайды; атысты баскару белгілерін, танкілердің, артиллерияның және ТКБР қондырғыларының оқ-дәрі шығыны мен толтырылу ретін, түнде көру аспаптарының колданылуы мен түнде жергілікті жерде жарық беру ретін, миналыжарылғыш бөгеттерді құру орны мен оларды атыспен калқалау ретін белгілейді. Дереккөздер
Жолдағы (жылжымалы) қорлар

Жолдағы (жылжымалы) қорлар-бөлімше жанындағы, ұрыс техникасындағы және сонымен қатар қозғалатын штаттық көліктегі тиісті мөлшерде, табельмен белгіленген материалдық құралдар қоры. Жолдағы қорлар негізгі түрлері: окдәрі, жанармай, майлағыш материалдар, азық-түлік, техникалық және басқа әр түрлі заттар. Бұл материалдық құралдар ұрыс бөлімшелері мен бөлімдерін дер кезінде әрі үздіксіз қамтамасыз етуге арналған. Жолдағы қорлар жұмсалатын бөлікке және жұмсалмайтын қорға бөлінеді. Жұмсалатын бөлік ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету мен сол бөлімше командирінің шешімімен, жабдықтау (жұмсау) мөлшеріне сәйкес ағымдағы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қолданылады. Ал жұмсалмайтын қор аға бастықтың рұқсатымен өте қажет жағдайда жұмсалады. Дереккөздер
Оқ-дәрілер

Оқ-дәрілер (боеприпасы) — қару-жарақтың негізгі бөлімі. Тірі күш пен техниканы жоюға, құрылыстар мен бекіністерді қиратуға, арнайы тапсырмаларды (жарық беру, түтіндету, үгіт-насихат әдебиетін тарату т.б.) орындауға арналған. Оқ-дәрілерге артиллериялық атыстар, реактивтік снарядтар, ракета мен торпеданың ұрыс бөлімдері, атыс қаруының оқтары, гранаттар, авиациялық және жер асты бомбалары, инженерлік теңіз миналары, жарылғыш зарядтар, түтіндеткіш құты жатады. Heгe арналғанына байланысты — артиллериялық, авиациялық, теңіз, атыс, инженерлік оқ-дәрілер болады; мақсатына қарай — негізгі (нысаналарды жоюға), арнайы (жарық беру, түтіндету үшін) және қосалқы (оқу, оқсыз, арнайы сынақтар үшін); жабдықтау сипатына байланысты — жай жарылғыш заттармен, ядролық оқ-дәрілер, көлемді жарылғышты т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер
Смағұл Жaлғасбаев

Смағұл Жaлғасбаев (1925 жылы туған, Атырау облысы Қияр ауылы) – мұнайшы-оператор, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы, Социалистік Еңбек Ері (1973). Доссор кентіндегі ФЗУ-ды бітірген (1942). 1942 жылы Құлсары кәсіпшілігінде, 1966 – 80 жылы «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында оператор. Ленин орденімен марапатталған (1971). Дереккөздер
Химиялық барлау аспаптары

Химиялық барлау аспаптары — ауадағы, жергілікті жердегі, ұрыс техникасындағы, киім-кешектегі және басқа да заттардағы улағыш заттарды аныктауға, сондай-ақ зақымданған материалдардан (жер, қар, су, тағам) сынама алуға және ауадағы улы немесе бейтарап түтіндерден сынама алып, іріктеуге арналған құрал. Дала жағдайында уланған заттарды анықтауға арналған аспаптардың ішінде неғұрлым кең қолданылатыны — ПХР54 және ПХР деп аталатын химиялық барлау аспаптары. ПХР-54 құралы ішіне қол сорғысы (насос), индикаторлы түтікшелері бар кағаз (таспалары, түтінге қарсы сүзгісі, сынама алуға арналған құтысы, сорғы саптамасы, корғаныш қалпакшасы) орнатылған қақпағы бар тұрқыдан (корпус) тұрады. Сонымен бірге құрал жиынтығына сынама алуға арналған қалақша, залалданған бөлікті көрсететін таспа, қалта электр фонары, жазбаларды түсіріп отыратын конверт пен нұсқау кіреді. Дереккөздер
Әскери-далалық госпиталь

Әскери-далалық госпиталь (Военно-полевой госпиталь) — далалық жағдайда дәрігерлік көмек көрсету мен емдеуді камтамасыз етуге арналған мекеме. Бұл әскери госпитальдің сұрыптаушы, көп салалық, хирургиялық, терапевтік, жұкпалы аурулар және жеңіл жарақаттанғандарды емдейтін түрлері бар. Ұлы Отан соғысы жылдарыңда мұңдай штаттық автокөліктері бар ауруханалар әскерлер соңынан ілесіп отырды және жылжымалы-далалық госпитальдар деп атады. Дереккөздер
Тетрил

Тетрил — бөлшектелгіштігі жоғары жарылғыш зат. Ол түрлі оқ-дәрілерге аралық тұтандырғыш жасауға және капсюль-тұтандырғыштардың кейбір түрлерін жарақтауға қолданылады. Тетрил ашық сары түсті, иіссіз, суда ерімейтін, көгілдір түсті жалынмен жанатын кристалды зат. Тетрилдің 1 кг-нан артық салмактағы мөлшерінін жануы жарылыска ұласуы мүмкін. Дереккөздер
Жолдың қамтамасыздандырылуы (жабдықталуы)

Жолдың қамтамасыздандырылуы (жабдықталуы) — Қарулы Күштер тылының оперативті және стратегиялық буындарында әскери-көлік жолдарын техникалық жағынан қорғауға және іске қосуға, даярлық жасауға арналған іс-шаралар кешені. Жолдың қамтамасыздандырылуының міндеттерін жол әскері орындайды. Дереккөздер
Техникалық қадағалау пункті

Техникалық қадағалау пункті (ТҚП) (Пункт технического наблюдения) — ұрыс кезеңіне кұрылатын, әскерді техникамен жабдықтайтын орган. 1930 жылдары танкілік және механикалық бөлімдерде құрылып, бақылау мен байланыстың басты пункті болып аталды. Техникалық қадағалау пункті қираған, жоғалған және батып кеткен машиналардың тұрған орнын анықтау және картаға түсіру максатында ұрыс алаңындағы ұрыс машиналарын бақылау, қай бөлімге қарайтынын, батуы мен суға батып қирауының сипатын, эвакуациялау және жөндеу үшін кажет дайындық жұмыстардың көлемін анықтау, жақын қолайлы калқаларды, оларға жақын жолдарды және эвакуация жолдарын таңдау үшін құрылады. Техникалық қадағалау пункті танкілік және мотоатқыштар батальондарында құрылады. Қадағалауға қиын жағдайларда роталық техникалық қадағалау пункті құрылуы мүмкін. Әдетте батальондық техникалық қадағалау пунктінде роталық техникомдар, химик-дозиметршілер, саперлер және қордағы экипаждар (жүргізушілер) болады. Жоғары жылдамдықты сауытғы машиналармен, радиобайланыс құралдарымен, бақылау және түнде қару аспаптарымен, ал қажет болғанда навигациялық аппараттармен жабдықталады. Дереккөздер
Ханзия Жaлғасбаевa

Ханзия Жaлғасбаевa (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің озаты (1972). Орал педагогика институтын бітірген (1961). 1945 жылы Маңғыстау ауданында штат жөніндегі инспектор, 1947 – 92 жылы Үштаған, Шахта, Ортаеспе, Ленин, мектептерінде мұғалім болды. «Ерен еңбегі үшін» (1981) медалімен марапатталған. Дереккөздер
Флективтік тілдер

Флективтік тілдер (лат flexioиілу, бүгілу) орыс флективные языки — морфологиялық құрылысы бойынша топтастырылған дүниежүзілік тілдердін бір тобы. Оларға тән негізгі ерекшеліктер: ішкі флексияның болуы, дыбыстық зандылыққа сай дауысты және дауыссыздардың алмасып келуі. Бұлар арқылы бір сөздің әр түрлі формалары немесе түбірі бір әртүрлі сөздер жасалады. * Мысалы: орыс. ломит, разламывает (о — а алмасуы); сон __ ілік септікте сна (о дыбысының жоғалуы); ар. кагаба (ол жазды) — kutiba (жазылды). Бұл сияқты өзгерістер тілдердің жалғамалы тілдерден ерекшелігін айқын көрсетеді. Флективтік тілдерге семит тілдері (араб, көнееврей, сомали т. б.) және үндіеуропалық тілдер (орыс, неміс, литва. б.) жатады. К- Типологиялык, топтастыру. Флективтік тілдер — әлем тілдерінің типологиялық белгілеріне қарай топтасуының бір түрі. Флективті тілдерге үндіеуропа, семит-хамит тілдері жатады. Ф.Шлегель түбірдің болу, болмауына орай тілдерді флективті және аффиксациялы деп екіге бөлген. Ал А.Шлейхер тілдерді 3 топқа бөліп зерттеп, флективті тілдердің екі типін (синтетик., аналитик.) көрсетеді. Синтетик тип іштей екіге ажыратылады: 1) Ra — түбірлердің таза ішкі флексияға жататыны семит тілдері; 2) aRа — ішкі және сыртқы флексияның болуы, үндіеуропа және ежелгі тілдер жатқызылады. Аналитик типке роман тобындағы тілдер мен ағылшын тілі жатады. Бұл тілдердің негізгі ерекшелігі — түбір флективтілігі мен жалғамалылық, көмекші сөздердің қосылуы. Америка ғалымы Э.Сепир тілдердің типологиясы туралы негізгі граммат. түсініктерді 4 топқа бөлген: 1) негіз туралы түсінік; 2) деривациялық; 3) нақтылы-реляциялық; 4) таза реляциялық түсінік. Флективті тілдердің өзіне тән белгілері сөз мағыналарының, тұлғаларының өзгеруі ішкі және сыртқы флексиялар арқылы жүзеге асады; бір аффикс бірнеше граммат. мағынада әр түрлі қызмет атқарады; бір граммат. мағына әр түрлі тұлғалармен беріледі; аффикстер (префикс, инфикс, суффикс) сөз басында, сөз ортасында, сөз соңында қолданылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том Дереккөздер eo:Lingva tipologio#Aglutinaj kaj fandaj lingvoj
Жол-көпір конструкциялары

Жол-көпір конструкциялары — әскери жолдарды даярлауға арналған құрылыс элементтерінің жиынтығы (жиналмалы жол жабулары, төмен және биік көпірлер, су өтетін трубалар тағы басқа элементтер). Дереккөздер
Әскери-далалық терапия

Әскери-далалық терапия (Военно-полевая терапия) — әскери қызметшілердің ішкі ағза аурулары ерекшелігін зерттеумен, сонымен бірге әскердің ұрыс қимылдары жағдайында ауырғандарға терапевттік көмек көрсетудің ұйымдастырушылық түрлерін тәжірибе жүзінде қолданумен шұғылданатын маңызды әскери медициналық бөлімдердің бірі. Дереккөздер
Жарықтандыру құралы

Жарықтандыру құралы — түнгі уақыттағы ұрыс қимылдары кезінде жергілікті жерді жарықтандыруда арналған арнайы құрылғылар. Жарықтандыру құралы ретінде: * прожекторлар (тасымалды, сүйремелі, өздігінен жүретін, тікелей әскери техника үлгілеріне орнатылған), * жарықтандыру снарядтары (миналар), оқтар, жарыктандыратын авиабомбалар (ЖАБ) қолданылады. Қазіргі кездегі бар прожекторлар толқын ұзындығына байланысты (0,38-0,77 мкм) көрінетін түрдегі, сонымен қатар (0,77 2,0 мкм) диапазонындағы көрінбейтін жақын инфрақызыл түрдегі сәуле таратады және тура көру қашықтығында сәуленің 0,5-тен 2,5 градусқа дейінгі ендікте көзбен және құралмен байқауға жеткілікті жарықты жасайды. Жарықтандырғыш артиллериялық снарядтардың (миналардың) әдетте жарықтандырғыш құрамы бар бір алауы болады. Сигналдық тапаншалардан атуға арналған жарықтандырғыш оқтар және арнайы құрылғыларсыз бірнеше жүз метр биіктікке жарықтандырғыш жұлдызшаларды жіберетін жарықтандырғыш реактивті оқтар бар. Жанғыш жүлдызшалар белгіленген биіктікке жеткеннен кейін жергілікті жерді жарықтандыра отырып парашютпен не парашютсіз төмен түседі. Қазіргі жарықтандыру құралы негізінен көп алаулы болып келеді. Бүл жарық күшін көбейтуге және жарықтандырылатын жергілікті жердің ауданын үлкейтуге мүмкіндік береді. Дереккөздер
Ресейде орталықтанған мемлекеттің құрылуы

IV Иван Грозный III Иван кезінде басталған орыс жерін біріктіру Куликово шайқасынан кейін одан әрі жалғастырылды. III Василий Иванович кінәздік еткен (1505-1533) тұста орыс жерлерінің Мәскеу төңірегіне бірігуі жедел қаркынмен жүрді. 1485 жылы Мәскеу кінәздігіне Тверь, Псков жері біріктірілді. 1514 жылы Рязань жері қосылды,Еділ бойындағы мари, мордва, коми, карел халықтары бағындырылды. Ресей көпұлтты мемлекетке айналды. Ұлы Василий кінәз өлгеннен кейін орыс мемлекетінде өкімет билігі үшін күрес күшейе түсті. Таққа сөз жүзінде үш жасар IV Иван (1533-1584) ие болды да, іс жүзінде мемлекетті оның шешесі Елена Глинская мен оның кеңесшілері басқарды. 1547 жылдан IV Иван орыс мемлекетінщ патшасы атанды. Ол самодержавиені нығайту үшін 1549 жылы жаңадан заңдар жинағын шығарды. Бұрынғы боярлар думасының орнына Земсоборын құрды. Боярлардың саяси билігі төмендетіліп, дворяндардың билігі күшейтілді. Әскери реформа жүргізіліп, Ресейде түрақты армия құрылды. 1550 жылдан бастап шаруалар өз жерінен кетуге рүксат алды, бірақ ол иелерінен алған қарыздарынан толық күтылғанда ғана жүзеге асатын. Шаруа өз қожайынына бекітілді, кіріптарлық бұрын ғыдан да күшейе түсті. Ел басқаруда приказдар жүйесі енгізіліп, Ресей бір оралықтан бағындырылған мемлекетке айналды. Абсолюттік монархия елді орыс дворяндарына сүйеніп басқарды. IV Иван кезінде боярлар патшаға қарсы күреске шықты. XVII ғасырда Зем жиналысы мен боярлар думасының беделі әлсіреп, абсолютті монархия шексіз билікке ұласты. Патша шіркеу билігін де өз қолына алды. IV Иван кезінде халық наразылығымен қатар боярлардың қарсылығы күшейді. IV Иванды халық Грозный деп атады. Ол елде опричнина саясатын енгізді. Ол бойынша мемлекеттік жерлерге патшаны қолдаған сенімді адамдарды орналастырды да, патшаға қарсы шыққан боярлардың жерлері тартып алынып, олар шет аймақтарға көшірілді. Опричнинаны арнаулы, сенімді адамдардан тұратын өскер жүргізді. Опричнина «опричь» сөзінен шыққан - «басқа, айрықша» деген мағынаны білдіреді. Ауыспалы мағынасы - «жүгенсіз кеткен орда». Халықтың IV Иван патшадан опричнинаны жоюды талап етуі. Халықты қорқыту үшін опричнина әскерлері қанжығаларына иттің басы мен сыпырғыш байлап жүрді. Бұл олардың патшаға иттің иесіне берілгендей берілгендігін, опасыздарды мемлекеттен сыпырып тастайтындығын білдірді. Опричнина әскерлері тек қана патшаға бағынды. IV Иван боярлар думасын таратып, боярларсыз жеке билік орнатып, қарсы шыққандарды жазалап отырды. Опричнина елде үрей туғызып, қатал жазалау саясатына айналды. 1569-1570 жылдары IV Иван Новгород жеріне барған жолында опричнинаға қарсы шыққан Клин, Торжок, Тверь қалаларын тонап, адамдарды аяусыз жазалады. 1565 жылдың басында IV Иван мемлекет жерінің едәуір бөлігін опричнинаға, айрықша өз биліғіне карайтын етіп бөліп алды. IV Иванның қатал билігі кезінде шаруашылық құлдырап, елде тыныштық бұзылды. Патшаға қарсы халық наразылығы күшейді. 1572 жылы IV Иван опричнинаға тыйым салды. Елде тыныштық орнады. Дереккөздер Бірақ 1558-1583 жылдардағы Ливон соғысында Ресей жеңіліс тауып, халықаралық беделі әлсіреді.
Ширтан

Ширтан — қойдың қарнына етін, сарымсақ салып көмбелеп пісірілген шуваш халқының ұлттық тағамы. Ширтанды 300-ден 100°С дейін төмендейтін температуралық ортада пісіреді, сондықтан ол жартылай құрғақ және қытырлақ қабықты болып дайындалынады. Дереккөздер
Газ тазарту

Газ тазарту — өнеркөсіптік газдарды бағалы, керексіз немесе залалды қоспалардан тазартудың технологиялық процесі; қатты және сұйық қоспалар құйындатқыштармен, сүзгілермен ұсталып қалады. Газ күйіндегі қоспалардан тазарту үшін физикалық-химиялық әдістерді қолданады. Дереккөздер
Әскери-далалық хирургия

Әскери-далалық хирургия (Военно-полевая хирургия) — әскери медицинаның аса маңызды бөлімдерінің бірі. Ол ұрыс жарақаттарын, жараның жазылу ерекшелігін, ағзаның жалпы жағдайы мен әсерін зерттейді. Әскери-далалық хирургиянын негізгі міндеті дала жағдайында, қазіргі заманғы ғылыми жетістіктер негізінде, соғыс және медициналық жағдайды есепке ала отырып, жоғары дәрежелі маманданған хирургиялық көмек көрсету әдістерін зерттеу мен ұйымдастыру. Дереккөздер en:Battlefield medicine nn:Sanitet no:Sanitet pt:Saúde militar ru:Военно-полевая хирургия
Химиялық барлау шолғыны

Химиялық барлау шолғыны — химия әскерінен құралған радиациялық және химиялық барлау органы. Міндеті жауынгерлер орналаскан немесе жүруге тиісті аймактагы радиациялық және химиялық зақымдануды анықтау, радиация мөлшерін, түрін, шекараларын анықтап, бұған қоса айналып өту жолдарын іздеу. Химиялық барлау шолғыны өз міндетін орындау үшін жаяу, автомобильмен, бронетранспортермен, танкімен, кей жағдайда тікұшақпен, ұшақпен жүргізілуі мүмкін. Дереккөздер
Оқ-дәрілер жиынтығы

Оқ-дәрілер жиынтығы (боевой комплект) — бір қаруға (тапанша, автомат пулемет, отатқыш, зеңбірек) немесе ұрыс машиналарына (БТР, танк, ұшақ және басқа) қондырылған оқ-дәрілер мөлшері; оқ-дерілермен қамтамасыз ету және олардың ұрыс тапсырмасын орындау кезіндегі қажеттілігін есептеу, жабдықтау бірлігі. Бөлімшелер, бөлімдер, кеме, құрама, бірлестіктердің атыс жиынтығына қару-жарақтың өр түрі үшін қажетті оқ-дөрілердің жиынтық мөлшері енеді. Дереккөздер
Тетраэдрлер

Тетраэдрлер — темір-бетоннан жасалған, биіктігі бір метр тең қабырғалы пирамида түріндегі танкіге қарсы тосқауылдар. Олардың танкіге қарсы әсері жүріп келе жатқан танк астына тірелетін аласа бағандар әсеріне ұқсас. Тетраэдрлер бағандар тәрізді топыраққа көмілмей, жер бетіне тасталады. Олар қалай тасталса да бір үшкір бұрышы жоғары қарап түсетін- діктен, әрқашан бөгет болады. Жағалауларда шағын тереңдікте орналастырылатын темір тетраэдрлер десантғарға қарсы тосқауыл ретінде колданылады. Дереккөздер
Әскери-дәрігерлік комиссия

Әскери-дәрігерлік комиссия (Военно-врачебная комиссия) — азаматтардың жалпы әскери қызметке және жекелей әр түрлі әскери кызметке жарамдылығын анықтауға арналған медициналық сараптама органы. Әскери-дәрігерлік комиссия куәландыру жөніндегі нұсқаулық пен аурулардың арнайы кестесін басшылыққа ала отырып, тексерілушінің әскери қызметке жарамдылығы туралы шешім шығарады. Әскери-дәрігерлік комиссия штаттык және штаттық емес болып бөлінеді; штаттық емес Әскери-дәрігерлік комиссияға госпитальдық және гарнизондық Әскери-дәрігерлік комиссия жатады. Әскери-дәрігерлік комиссиядан басқа әскери комиссариат жанында дәрігерлік комиссиялар болады. Олар ауруы бойынша демалыста жүрген, сондай-ақ әскери қызметке жарамсыз деп табылған немесе әскери қызметтен белгілі бір уақыттан соң қайта куәландыру арқылы босатылған әскери қызметшілерді қайта куәландыруға арналған. Дереккөздер
Жарықты техника

Жарықты техника — жарықты алу және оны практикалық қолдану мәселелерін қамтитын техника саласы. Жарықты техника бөлімдері: *жарықтандырғыш техника жарық беру үшін жарык қуатын қолдану; *жарыкпен белгі бергіш техника — белгі беруге арналған қүрылғылар жасау; *жарықтық проекциялык техника — жарықты көшіруге арналған және т.б. аппараттар, *проекциялық аппараттар құрастыру; *сәулелендіру техникасы — емдік мақсатта жарық қуаттарын қолдану. Әскери істе әскерлердің (күштердің) ұрыс қимылдарын жарықпен қамтамасыз ету үшін жарық бергіш және жарықпен белгі бергіш техника түрлері кеңінен қолданылады. Дереккөздер
Сумен қамтамасыз ету пункті

Сумен қамтамасыз ету пункті (пункт водоснабжения) — су өндіру, оны сақтау және бөлу үшін арнайы техникалық құралдармен жабдықталған, айналасындағы жермен қоса алғандағы су көзі. Жаппай қырып жоятын қару қолданған жағдайда әскерді сумен қамтамасыз ету аса маңызды іс боп саналады, өйткені ашық су көздері залалдануы мүмкін. Сумен қамтамасыз ету пункті шахталық және тұрбалық құдықтарды, бұрғылау орындары мен бұлақтардың және судың үстіңгі кездерінің (өзен, көл, теңіз) базасында жасалады. Құдық құрылысы бөлімшелерге күнделікті қажет ішетін су, тамақ дайындауға, шаруашылық және техникалық қажеттіліктерге кететін су мөлшерін есепке ала отырып салынады. Дереккөздер
Тұрар Жaлғасбайұлы

Тұрар Жaлғасбайұлы (1914, Маңғыстау ауданы – 2001) – педагог. 1930 – 87 жылы Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім, директор, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, Шевченко ауданы оқу бөлімінде мектеп жөніндегі инспекторы болды. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1962) медалімен, «Халық ағарту ісінің озаты» (1965) белгісімен, 2 рет Қазақстан КП ОК-нің Құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Сутек жанармайы

Сутек жанармайы (водородное горючее) — 1903 ж. К.Э.Циолковский алғаш рет ракеталық жанармай ретінде ұсынған сұйық, сутек. Ракетанын соңғы үлгілері үшін ен тиімді жанармай, әр түрлі жер үсті қозғатғқыштары мен авиациялық әуе-реактивтік қозғалтқыштары үшін келешегі мол жанармай болып есептеледі. Дереккөздер
Әскери-инженерлік өнер

Әскери-инженерлік өнер (Военно-инженерное искусство) —мемлекет аумағын әскери-инженерлік тұрғыдан дайындаудың, инженерлік әскерлерді ұйымдастыру мен қаруландырудың, оларды ұрысқа катыстырудың теориясы мен практикасы. Инженерлік әскерлер бөгеттер мен кедергілер жасау, әскери жолдар салу, көпір салу, су жүйелеріне бүркеніш жасау, әскерлерді энергия қуатымен камтамасыз ету, басқа да әскери қажеттілік мәселелерімен шұғылданады. Әскери-инженерлік өнер – соғыс қимылдарын жүргізуге және ұрыс әрекеттерін жасауға қажетті инженерлік жұмыстардың теориясы мен тактикасын зерттейтін әскери ғылымның бір саласы. Ол арнаулы әскерлердің маңызды инженерлік міндеттерді атқару сипатын және инженерлік шараларды жүзеге асыруға басқа әскер түрлерінің қатысу дәрежесін анықтайды. Негізгі қызметі Әскери-инженерлік өнер жерді инженерлік барлау (миналардан тазарту), әскерлер мен объъектілерді бүркеу, далалық қорғаныс құрылыстарын, тосқауыл, өткел-көпірлер салу, жол жөндеу, әскерлерді сумен жабдықтау т.б. мәселелермен айналысатын әскери-инженерлік істің негізгі әдіс-тәсілдерін жетілдіреді. Оперативтік өнер мен тактикалық міндеттерге сәйкес, Әскери-инженерлік өнер ұрыс пен операцияларды инженерлік жағынан қамтамасыз ету шараларының орындалу тәртібін анықтап, оған қажетті күш пен құрал-жабдықтар мөлшерін белгілейді. Әскери-инженерлік шараларды барлық әскер түрлері жүзеге асырады. Ал арнаулы иинженерлік қару-құралдарын қолдануды қажет ететін күрделі әскери-инженерлік шаралар мен жұмыстарды арнайы дайындалған инженерлік әскерлер атқарады. Қазақ елінде қолданылуы Қазақ халқы ерте заманда инженерлік өнерді кеңінен қолданған. 6-12 ғасырларда Құлан, Меркі, Ордакент, Отырар, Таран, Баласағұн, Сығанақ сияқты Қазақстанның ескі қалаларында мықты қорғаныс құрылыстары, зәулім шолу мұнаралары бар қамалдар салынып, қорған айналасына терең ор қазып, оны сумен толтырған. Жоңғар қалмақтарының шапқыншылығы кезінде (қ. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама) Жетісу қазақтары тау шатқалдарын берік қорғанысқа айналдырып, жауға тұтқиылдан күйрете соққы берген. 19 ғасырда Қоқан, Хиуа хандарының басшылығына тойтарыс бергенде, Сыр бойында көптеген асарлар мен қорғандар салынды. Қазіргі таңдағы дамуы Советтік Әскери-инженерлік өнер орыс Әскери-инженерлік өнерінің бай тәжірибесін игеріп, оны дамытты. Азамат соғысы жылдары Советтік Әскери-инженерлік өнер маневрлік жағдайда бекініс жасап, шабуыл қимылдарын жабдықтаудың жаңа тәсілдерін меңгерді. Кейін әскерлердің толық моторлануына байланысты инженерлік жабдықтаудың жаңа негізі жасалды. Бұған көрнекті советтік әскери инженері генерал-лейтенант Д. М. Карбышевтің сіңірген еңбегі зор. Ұлы Отан соғысының (1941-1945) барысында Әскери-инженерлік өнер майдан шебінде, қорғаныс және шабуыл әрекеттерінде әр түрлі кедергі-тосқауылдарды тиімді пайдалану теориясы мен практикасын жетілдірді. Соғыстан кейінгі жылдары Әскери-инженерлік өнер еліміздің өндірістік-техникалық базасы мен совет ғылымының даму дәрежесіне сай өркендеп келеді. Дереккөздер Дереккөздер
Аггравация

Аггравация — ауру белгілерін асыра көрсету. Ол қасақана және ойланбай да жасалуы мүмкін. Аггравация сақтанушыға қауіп-қатер мүмкіншілігін бағалауға қажет ақпаратты бұрмалайды. Ауру тарихы арқылы, сонымен қатар дәрігерлік-сақтандыру сараптамасы кезінде анықталады, сырқатнамаға т.б. медициналық кұжаттарға енгізіледі. Дереккөздер
Суық қару

Суық қару (холодное оружие) — әскерде көне заманнан оқ-дәрі мен атыс қаруы ойлап табылғанға дейін қолданылған қоян-қолтық ұрыс қаруы. Шабуылдау мен қорғануға арналған. Суық қару соққылы (найза, қылыш, семсер) және сілтегіш (садақ, қысқа сапты найза, сілтегіш машиналар ж. т.б.) болып бөлінеді. Суық қарудың кейбір түрлері қазірге дейін сақталған, қазіргі әскерлердің жеке құрамдарының жарығында атыс қаруларымен қатар қолданылады (сүңгі, армиялық пышақ, кездік т.б.). Дереккөздер
Суық ұшыру

Суық ұшыру (холодный запуск) — қайта қуатталуға мүмкіндік беретін және шахта зақымданбай қалатын баллистикалық ракеталарды ұшыру технологиясы. Ракета газ генераторы көмегімен шахтадан итеріледі және ракета тасушының қозғалтқыштары ракета шахтадан ұшып шыққаннан соң ғана от алады. Дереккөздер
Сұйық отын

Сұйық отын (жидкое топливо) - іштен жану қозғалтқыштарында (автомобиль, танк, авиация, ракета т.б.) отын ретінде қолданылатын органикалық заттардың жанармаймен қоспасы. Сұйық отынның ең кең тараған түріне мұнай өнімдері: керосин, бензин, мырыш, сонымен бірге спирттер және басқа да көмірсугектер жатады. Дереккөздер
Шницель

Шницель ( — ұсақтап кесілген) — Австрия (Вена) мейрамханаларында дайындалатын ет тағамы. Нағыз шницелге бұзау еті ғана қолданылады. Қазіргі кезде етті қалындығы 2 см-дей етіп кесіп алады да сіңірлерінен ажыратып, қалындығы 1 см болғанша ұрғылайды. Пайда болған алақандай шницелді құрғақ нан ұнтағына және бұлғанған жұмыртқаға аунатады да табада пісіреді. Гарнир ретінде фритюрде қуырылған картоп ішіне лимон, үккіштен өткізілген желкек, етке арналған қызыл соус және каперс беріледі. Кейбір асханаларда дайындалатын котлет тәрізді, сыртқы пішіні шницелге ұқсас тағамдар болады. Мұндай тағамның шницелге еш қатысы жоқ. Дереккөздер lmo:Wiener Schnitzel pl:Sznycel sl:Zrezek
Сұранымшы

Сұранымшы (запросчик) - объектінің (ұшақтың, ракетаның және т.б.) тиістілігін анықтайтын радиолокациялық жүйенін таратқышы. Радиолокациялық жүйеде табылған объекті туралы жауап берушінің сұранымы автоматты арнайы код арқылы жүргізіледі. Дереккөздер
Оразбай Жaлғасбайұлы

Оразбай Жaлғасбайұлы (1916, Адай у., Ақшымырау ауылы – 1995) – соғыс ардагері. 1940 – 45 жылы Ұлы Отан соғысында Сталинград шайқасы, Ростов операциясына, Варшава, Прага қалаларын азат етуге қатысқан. 1-дәрежелі Отан соғысы ордені мен «Ерлігі үшін», «Праганы азат еткені үшін» т.б. медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Сүзгілі желдеткіш кешені

Сүзгілі желдеткіш кешені (фильтровентиляционный комплекс) — ауаны улағыш, радиоактивтік заттар мен бактериялық құралдардан тазартуға арналған сүзгілі желдеткіштер аппаратурасының жиынтығы. Бұл кешен ауа жинағыш каналдан, ауа үрлегіштен, сүзгілі сіңіргіштен, желдеткіш пен ауаны таратушы жүйеден тұрады. Сүзгілі желдеткіш кешені далалық қорғаныс құрылыстарын — каналдарды, командалық және бақылау пунктерін, медициналық пункттер мен өзге де объектілерді жабдықтауда қолданылады. Дереккөздер
Ширмоль

Ширмоль (кейде ширма) — ашыған қамыр қосып, ашытылып дайындалған қамырдан тандырда жабылатын тәжік нандары. Ашытқы орнына тұт дәндерін қолданады. Бұл нан түрін пісіруге мол уақыт қажет. (14 сағат ашытқы дайындауға, 6 сағат оның жетілуіне, 2 сағат қамырды толықсытуға, бөлшектеуге және пісіруге). Үстіне зере дәндерін себеді. Дереккөздер
Химиялық зақым ошағы

Химиялық зақым ошағы — химиялық қарудың немесе өте күшті улы заттардың әсеріне ұшыраған аумақ. Мұның салдарынан адамдар, жануарлар мен өсімдіктер зақымданады. Химиялық зақым ошағы улағыш заттар тікелей колданылган ауданды, биоконцентраттардағы булар мен аэрозольдардың таралу бағытындағы жерлерді қамтиды. Химиялық зақым ошағынын аумагы колданылған улағыш заттардың мөлшеріне, олардың типіне, метеорологиялық жағдайлар мен жер бедеріне байланысты. Химиялық зақым ошағының сақталу ұзақтығы, орта есеппен алғанда, жазда Ү-газдарымен зақымданғанда 1-3 апта, заринмен зақымданғанда 6-8 тәулік, ипритпен зақымданғанда 1,5 тәулікке дейін, қыста кейбір улагыш заттар, мыс., Ү газы зақымдаушы әрекетін бірнеше ай бойы сақтай алады. Химиялық зақым ошағындағы құтқару жұмыстарын жүргізу үшін ең алдымен арнайы құрылған жасақтар тартылады, қажет болған жағдайда оларға көмекке АҚ-тың баска да жасақтары бөлінеді. Дереккөздер
Сүйемелдеуші артиллерия

Сүйемелдеуші артиллерия (поддерживающая артиллерия) — ұрыс (операция) кезінде негізгі тапсырмаларды атқаратын жалпы әскери бөлімшелердің, бөлімдер мен құрамалардын мүддесінде ұрыстық міндеттерді атқару үшін аға бастық тағайындайтын артиллериялық бөлімшелер, бөлімдер мен құрамалар. Сүйемелдеуші артиллериянын қоса берілген сүйемелдеуші артиллериядан айырмашылығы әл өздерінің тікелей бастықтарының бағынуында қалады. Дереккөздер
Сүйемелдеуші бөлімдер (құрамалар)

Сүйемелдеуші бөлімдер (құрамалар) (поддерживающие части (соединения)) — ұрыс кезінде негізгі міндеттерді атқаратын жаяу әскердің бөлімдері, құрамалары мен бірлестіктері мүддесінде ұрыстық тапсырманы атқару үшін жоғары бастық тағайындайтын бөлімдер мен құрамалар. Сүйемелдеуші бөлімдердің қоса берілген сүйемелдеуші бөлімдерден айырмашылығы, ол өздерінің тікелей бастықтарының бағынуында қалады. Дереккөздер
Сүйемелдеуші күштер мен құралдар

Сүйемелдеуші күштер мен құралдар (поддерживающие силы и средства) — ұрыста (операцияда) негізгі міндеттерді шешетін құрлық әскерлері бөлімшелерінің (бөлімдері, құрамалары, бірлестіктерінің) мудделерінде жауынгерлік міндеттерді орындау үшін жоғарғы бастық тағайындаған бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар. Сүйемелдеуші күштер мен құралдар қосымша берілген күштер мен құралдарға қарағанда өздерінің тікелей бастықтарының басшылығында бола тұрып, сүйемелденетін бөлімшелердің (бөлімдер, құрамалар, бірлестіктердің) командирлері (қолбасшыларымен) қойған жауынгерлік міндеттерді орындайды. Сүйемелдеуші күштер мен құралдарды тағайындау кезінде жоғарғы бастық қандай бөлімшелерді (бөлімдерді, құрамаларды, бірлестіктерді) сүйемелдеу қажеттігін, сүйемелдеу уақытын (мерзімін) немесе қандай жауынгерлік міндеттерді орындау кезінде сүйемелдеу қажеттігін, оқ-дәрі шығынын (әуе үшін — берілетін ұшу ресурсын) және алда тұрған жауынгерлік міндетті орындау үшін қажет басқа мәселелерді көрсетеді. Дереккөздер
Архитрав

, Италия]] Архитрав — негізгі арқалық, антаблементтің (сәндік маңдайшаның) төменгі жағы. Архитрав (- білік, мәтке) - үш бөлімді антаблементтің бағана басына тіреліп жатқан төменгі жағы, жоғары конструкңиялардың, барлық салмақ қысымын бағаналарға бөліп тұратын аралық. Дорилік және тосканалық ордерлер үлгісінде салынған ғимараттарда архитрав жалпақ, тегіс мәтке болса, ионикалық және коринфтік ордерлер бірнеше қабат шағын көлденең оймышты болып келеді. Архитрав (грек. агсһе — бастау, латын. trabs — арқалық (мәтке)—тікелей колонналар капителінде жататын жалғастырушы мәтке, арқалық, антаблементтің төменгі бөлігі. Дереккөздер
Басқарылатын танкке қарсы рекаталар

, АҚШ армиясының танкке қарсы рекатасы]] Ресей Құрлық әскерлеріне тән ұш-бұтты ATGM]] Танкке қарсы басқарылатын рекаталар (кейде, Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтар, anti-tank guided missile, ATGM) — құрлықтағы әскер бөлімдерінің қарамағыңдағы танкіге қарсы куатты күрес құралы. Танкке қарсы басқарылатын рекаталар ұрыс машиналарынан, сауытты транспортерлардан немесе өткізгіш қондырғылардан тікелей бағытталады. Соңғы жылдары капиталистік елдердің әскерлерінде құрылымы мен тактикалық-техникалық сипаты жағынан әр түрлі Танкке қарсы басқарылатын рекаталар пайда болды. Олардың кепшілігі мынадай негізгі бөліктерден тұрады: * ұрыс бөлігі, * реактивтік қозғалтқыш, * планер, * реттегіш бөлік, * бағыттау мен баскару жүйесі құралдары, * элерондар. Ұрыс бөлігі кумулятив тектес жарғыш зарядтан, тұтандырғыштан, капсюль тұтандырғыш пен жарғыштан тұрады. Снарядты қашықтан сыммен немесе радиомен басқаруға болады. Снарядтардың кәпшілігі сым аркылы өмір беретін телебасқару жүйесімен жабдықталған. Шетел баспасөзі мәліметтері бойынша, қазіргі Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтардың жылдамдыгы 80-130 м/сек, ату қашыктығы 1-5 км, салмағы 6-20 кг және қалындыгы 400-600 мм сауытты тесуге кабілетті. Танкіге тигізу дәлдігі 80-90% кумулятивті ұрыс бөлігін жарықшақты немесе фугастыға ауыстырган жағдайда Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядтарды тірі күштерді, карсыластың далалық қорғаныс ғимараттарын және басқа нысаналарды жою үшін қолдануға болады. Қазіргі таңда танкіге басқарылатын зымырандардың 3 буыны бар: * 1 буын-толығымен қолмен басқару. Oператор (көбінесе джойстикпен) ракетаның сым бойымен ұшуын мақсатқа жеткенше басқарады. Бірінші буынға Кеңестік Млютка және Француздық SS. 10Nord танкке қарсы зымыран кешендері жатады. * 2 буын-оператордан нысанаға бағыттаушы белгіні ұстап тұруды ғана талап етті, ал зымыранның ұшуы зымыранға сымдар, радиоарна немесе лазер сәулесі арқылы басқару командаларын жіберіп, автоматика арқылы басқарылды. Алайда, бұрынғыдай, ұшу кезінде оператор стационарлық күйде қалуға мәжбүр болды, ал сым арқылы басқару зымыранның ұшу траекториясын ықтимал кедергіден жоспарлауға мәжбүр болды. Мұндай ракеталар, әдетте, мақсат оператор деңгейінен төмен болған кезде басым биіктіктен ұшырылатын. Екінші буынға Кеңестік Конкурс, Фагот, Метис, Корнет және Американдық ТОУ-2, Хеллфаер зымырандары жатады. * 3 буын-«ату және ұмыту» қағидасын жүзеге асырады: атып алғаннан кейін оператор нысананы көздемей өз еркімен орынын ауыстыра алады. Бұл зымырандарға ұшу кезінде оператордың сүйемелдеуі қажет емес. Үшінші буынға Американдық Джэвелин, Израильдік Спайк зымырандары жатады. Дереккөздер
Шоколад

Шоколад — какао ұнтағына оның дәмін және хош иісін келтіретін, жұмсақ консистенция беретін компоненттер қосып дайындалынған кондитерлік өнімдер. Қазіргі кезде шоколад түрлеріне какао ұнтағынан басқа қант, какао-майы, майсыздандырылған құрғақ сүт ұнтағы, глюкоза қою шырыны, ваниль немесе ванилин, этиль спиртінің қою шырыны, инвертті қант, өсімдік майлары, жаңғақтар, лецитин, пектин, табиғи немесе жасанды хош иіс беретін заттар, консервілеу қоспалары, лимон қышқылы, апельсин майы, жалбыз майы қолданылады. Қалыптасқан шоколад түрлерінен басқа қазір тұздалған, ащы, қуысты шоколадтар өндіріледі. Барлық шоколад өнімдері 15°С жоғары емес температурада және бөтен иістері жоқ бөлмелерде сақталынады. Шоколад көптеген десертті тағамдарға (киселдерге, бламанжеге, желелерге, мусстарға, суфлелерге, кремдерге) жағымды иіс және дәм беретін қолайлы өнім. Сонымен бірге шоколад пирожный, торттардың қамырына да қосылады. Кондитер өндірісінде шоколад кәмпит, пряник, зефир, мармелад өнімдерін глазурлеуге пайдаланылады. Шоколад сыртының "сұрлануы" және қатты құрғақ болуы оның тағамға жарамсыздығын көрсетеді. Түрлері * Қара шоколад * Сүтті шоколад * Ақ шоколад * Рубиндік шоколад * Диабеттік шоколад * Вегетериандық шоколад Шоколадтың пайдасы Америка Құрама Штатындағы Гарвард Университетінің зертттеушілері 8000 ер адамға тәжірибе жасап, оларды шоколад жеушілер қатарында екенін атап, олар шоколад жемеушілерге қарағанда жылына үш ай артық өмір сүретінін анықтайды.Какаоның құрамындаңы анти оксидтер полипенол деп аталады. Антиоксидтер бізге белгілі болатындай рак ауруларына қарама қарсы қорғану үшін қолданады. Қышқылды валерина жанға жұмсақтық береді. Қант стрессті төмендетеді және қанттың ауруды жеңілдететін әсері кішкентай балаларға қолдану кезіндегі зеттеуде табылған. Себебі тәтті дәмдер наша сияқты әрекет етеді. Осы сияқты ғылыми негіздер бар. Шоколад иісі долдану әрекеттерін жояды, өзімізді жақсы сезінуге себепші болады. Дегенмен көптеген жасөспірімдерге шоколадтың әсерінен безеу-бөртпелер пайда болады деген пікірлер бар, бірақ бұл ғылыми нақты дәлел емес. Бұған Миссури университетінің ғалымдары былай дейді шоколад жеп тұрған сәттерде оның кейбір бөліктері үстімізге түсіп дақ қалатын сәттер болады сол дақтарды дене екі апта ұстағанда денеде ештеңе болмағандығын айтады.Шоколадтың құрамында төменгі деңгейде глисемик индикс glycaemig index бар, яғни бұл ұзақ уақыттық энергияны береді. Мысалы үшін бір бөлік шоколадта 70 грамм кездеседі, яғни бұл дегеніміз ұзақ уақыт өмір сүруіңізге себепші. Сонымен қатар шоколад хромның негізгі көзі болып табылады. 50 грамм шоколад құрамында 1.2 мгр темір,45 мгр магниумбар. Сүтті шоколад кальциийдің негізгі көзі. 50 гр шоколад 110 гр құраммен толтырылады, дегенменде бізге күніне жеті бөлік шоколад жеу керек. Өйткені оның құрамы минералдарға бай. Дереккөздер
Тильда

Тильда - лингвистикалық транскрипцияда әртүрлі мәңдерде, соңдай-ак сөздіктерде қайталанған сездерді немесе бөліктерді белгілеу үшін қолданылатын қысқа толқынды сызықша түріндегі диакритикалық белгі. Дереккөздер
Орынбасар Жaлжанов

Орынбасар Жaлжанов (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы) – мал дәрігері. Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1958). 1954 жылы Кеңес армиясы қатарына шақырылып, азаматтық борышын өтеген. 1958 – 85 жылы Таушықта, Маңғыстау ауданы ұжымшарында учаске меңгерушісі, бас мал дәрігері, 1985 – 95 жылы Маңғыстау ауданы малдәрігерлік мекемесінің бастығы болды. Қазақстан КП ОК-нің Құрмет грамотасымен (1977) марапатталған. Тигендегі Құлбарақ әулие кесенесінің тұрғызылуына басшылық жасап, Өзбекстанның Хиуа қаласындағы Құлбарақ әулиенің "Бас әулие" деп аталатын мүрдесіне белгі орнатқан. Орынбасар Жалжанов ауданның мәдениет саласында да ерекше көзге түсіп, көп еңбек сіңірді. Ол "Еңлік-Кебек" трагедиясындағы" Еспенбет би, Ғабит Мүсіреповтың "Қозы Көрпеш-Баян сұлу" пьесасындағы Қодардың, Әбділда Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емес" пьесасында Телғара бастықтың рөлдерін шеберлікпен ойнап, көрерменнің жүрегіне жол тапты. Маңғыстау аудандық Мәдениет үйінің драма ұжымы 1962 жылы Республикалық байқауда алматылықтарды таң қалдырып, сол жылы "Халық театры" деген атақ алды. Бұл ұжымның жемісті болуына Орынбасар Жалжановтың сіңірген еңбегі мол еді. Орынбасар Жалжанов "Бурылтай" әнін ерекше шабыттана шырқайтын. 2008 жылы 14 ақпанда дүниеден өтті. Орынбасар Жалжанов туралы 2010 жылы "Нұрлы әлем баспасынан Әзірбайжан Қонарбаевтың "Қара шаңырақтың киелісі" атты кітап жарық көрді. Дереккөздер
Әскери-көлік авиациясы

Әскери-көлік авиациясы (Военно-транспортная авиация) — мемлекеттің Қарулы Күштерінің құрамына кіретін әскери авиацияның бір түрі. Әскери-көлік авиациясы әуе десантын түсіруге, әуе әскерлерінің маневрлерін камтамасыз етуге, қаружарақты, оқ-дәріні, жаңғыш материалдарды, азық-түлікті және т.б. материалдык қажетті заттарды тасуға арналады. . Дереккөздер
Анаплазия

Анаплазия (Anaplasia— қайта құру — кері қайту — бетбұрыс) —Клеткалардың ерекшеленбеген (дифференциация өтпеген) түрлерінің дамуы. Анаплазия деген сәтсіз алынған атау, себебі табиғатта "кері даму" болмайды. Оның орнына катаплазия термині ұсынылады. Бірақ анаплазия кең қолданылады, әсіресе онкоморфологияда. Мысалы, анаплазиялық рак, яғни клеткалар дифференциясы өте бұзылған ісік. Синонимі: аз дифференциациялы рак. Дереккөздер
Жарықшақты инженерлік мина

Жарықшақты инженерлік мина — қарсыластын адам күшін жарықшақпен жоятын жаяу әскерге қарсы мина. Айналмалы немесе бағытты жою минасы болып бөлінеді. Мина салмағы 0,45 — 4,5 кг, заряд салмағы — 20 — 680 г. Ауада 0,5 — 1,5 м биіктікте жарылатын секірмелі миналар инженерлік минаның бір түрі болып табылады. Дереккөздер
Теңіз тралы

Теңіз тралы (Морской трал) судағы миналарды табу мен жою үшін кемелер мен тікұшақтардан (ұшақтардан) қолданылатын миналы бөгеттермен күресу құралы. Теңіз тралы түйіспелі және түйіспейтін болып бөлінеді. Түйіспейтін Теңіз тралы магнитті, акустикалық және басқа болады. Түйіспелі тралдар гальвансоқкылы, механикалық соққылы және антенналы миналарды жою үшін қолданылады. Мүндай тралдың тралдаушы бөлігі бір немесе екі кеме немесе тік ұшақ суда тартып тұратын. Сым арқаннан тұрады. Сым аркан минаны іліп алып жарады немесе ілінген мина артиллерия атысымен жойылады. Түйіспейтін трачдар миналарды тралдың ықпалынан пайда болатын магниттік, акустикалық немесе басқа өрістердің мина жаргышына өсер етуімен жару үшін қодданылады. Теңіз тралымен арнайы конструкциялы кемелер мен тік ұшақтар қаруланады Дереккөздер
Әскери-құрылыс жасағы

Әскери-құрылыс жасағы (Военно-строительный отряд) — құрылыс монтаж және дайындау жұмыстарын орындауға, құрылыс ұйымдарында, өнеркәсіп және ағаш дайындайтын кәсіпорындарда құрылыс материалдары мен детальдарын шығаруға арналған типті әскери-құрылыстык бөлім. Ол өнімді бригадалар болып табылатын взводтарға бөлінген бірнеше әскери-құрылыстық роталардан тұрады. Әскери-құрылыс жасағы құрылыстық немесе оған жақын мамандықтары бар әскери комисариаттар арқылы шақырылушылардан жинақталады. . Дереккөздер
Құдайберген Ысқақұлы Жалымбетов

Құдайберген Ысқақұлы Жалымбетов (1950 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Ақбасты ауылы) – дәрігер-хирург, КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1984). Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) (1975), Алматы экономика және статистика институтын (2000) бітірген. 1975 жылы Жаңаөзен ауруханасында хирург. 1982 – 88 жылы қалалық балалар ауруханасының, 1989 – 94 жылы орталық аурухананың бас дәрігері. 1995 – 2003 жылы Ақтөбе облысы денсаулық сақтау басқармасында бөлім меңгерушісі, директордың емдеу ісі жөніндегі орынбасары болды. 2004 жылдан Жаңаөзен қаласында жеке медициналық орталықта дәрігер. Дереккөздер
Жорық бекеті

Жорық бекеті — жорықтағы әскерлерді күзету органы. Жорық бекеті күзетілетін лектердің кедергісіз жылжуын қамтамасыз ету, оны қарсыластың тұтқиылдан шабуылынан қорғау, жазылуға және ұрысқа кіруге қолайлы жағдайларды қамтамасыз ету мен қарсыластың жер үсті барлауының лекке енуін болдырмау мақсатында жіберіледі. *Атқаратын тапсырмаларына байланысты жорық бекеті басты, бүйірлік, тылдық болуы мүмкін. **Басты жорық бекеті алдыңғы жасақтан (авангардтан), сонымен қатар басты күштердің лек басында екі бағытта жылжитын бригададан (полктен) қозғалыс бағыты бойынша жасалынатын жорықтарда жіберіледі. **Бүйірлік жорық бекеті алдыңғы жасақтан (авангардтан) немесе тікелей басты күш белімдерінен 5 км қашықтықта бір немесе екі қапталға жіберіледі. Басты күштер лектерінің өтуі кезінде маңызды шептерді, қомандалық биіктіктерді, асуларды уакытша ұстап тұру және қаптаддан қарсыластың оқыс шабуылын жібермеу қажет болғанда жылжымайтын бүйірлік бекеттер бәлінеді. **Тылдық жорық бекеті қарсыластың тылдан шабуыл жасау қатері жағдайларында жорықты жеке лекпен жасаушы немесе құрама (бөлім) легінің тұйықтаушы бөлімдерінен (бөлімшелерінен) жіберіледі. Әскерлер аялдағанда және демалысқа тоқтаған кездерде жорық бекеті күзеттік қорғаныс міндетін атқарады. Жорық бекеті әдеттегі құрамына күшейтілген мотоатқыштар (танк) взводы немесе ротасы кіреді. Дереккөздер
Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядты ұшыру қондырғысы

Танкіге қарсы басқарылатын реактивтік снарядты ұшыру қондырғысы — танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядты ұшырып жіберуге арналған қондырғы. ТҚБРС құрылымы қарапайым ұшыру қондырғысынан, сауытты жәшіктерден және тікелей жерден ұшырылуы мүмкін. ТҚБРС-тің ұшыру қондырғылары жерге, автомобильге, танкіге, бронетранспортерларға, ұшақтар мен тікұшақтарға орнатылуы мүмкін. Олардан снарядты шығарғанды ол жолдың біраз бөлігінде бағыттаушы көрсеткен бағыт бойынша кәтерілу бұрышын жасап ұшады. Сауытты жәшіктерден ұшырғнда, ол жәшіктер жерге белгілі бір көтерілу бұрышын жасай қондырылады. Жерден жіберу кезінде ТҚБРС-тың бас жағы арнайы балдақтармен тіреледі. Дереккөздер
Асбоцемент

Асбоцемент - цемент, асбест талшықтары мен портландцементті суға араластырып дайындалатын жасанды тас кұрылыс материалы. Асбест цемент өнімдері портландты арнайы дайындалған асбест талшықтарына цемент құю арқылы жасалады. Өнімдер толық қатайғаннан кейін қолданылады. Мұндай өнімдердің формалық факторы әр түрлі болуы мүмкін: плиталардан, шиферден құбырларға және арнайы пішінді бұйымдарға дейін. Асбест цемент өнімдерінің беріктігі, отқа төзімділігі және суға төзімділігі жоғары. Асбест - цементтен жасалған типтік өнім - шатыр шифері, асбест - цемент құбырлары. Асбоцемент құрылыста кеңінен қолданылды. Дереккөздер
Әскери-медициналық мекемелер

Әскери-медициналық мекемелер (Военно-медицинские учреждения) — армияның және әскери-теңіз флотының жеке құрамын жабдықтауға арналған қарулы күштердің медициналық кызмет оргаңдары. Әскери-медициналық мекемелер құрамында емдік-профилактикалық мекемелер, санитариялық гигиеналык және эпидемияға қарсы мекемелер, арнайы әскери мекемелер және әскери-медициналық оқу орындары болады. Әскери медициналық мекемелер орталыққа, Қарулы Күштер түрлеріне, сондай-ақ әскери округтерге (флоттарға) бағынышты болуы мүмкін. . Дереккөздер
Аджастер

Аджастер - сақтандыру компаниясының мүдделі тұрғысынан сақтанушының сақтандыру окиғасы орын алған жағдайында туындайтын талап-наразылықтарын реттеуде өкілеттік ететін жеке немесе заңды тұлға. Ол сақтандыру окиғасынан кейін туындаған кәдік себептерді талдап бағалайды. Сақтанушы үшін сараптамалык тұжырым жасайды, бұл салада менеджмент, апаттық комиссар кызметтерін аткарады, сақтанушымен сақтандыру төлемі бойынша келісімге келуге тырысады. Дереккөздер
Жорық жабдығы

Жорық жабдығы — жауынгердің қаружарактарын, қорғаныс құралдарын, бекініс орындарын қазуға қолданылатын аспаптарын; азық-түлік қорын және тағы басқа белгілі бір ретпен орналастыруға арналған лайықтау жүйесі. Жорық жабдығы затқапшықтан, белбеу мен шалбар белдігінен, иықбаудан, гранат салғыш қоржыннан, патрон мен автомат оқжатарынан (магазин) тұрады. Дереккөздер
Теңіз минасы

Теңіз минасы (Морская мина) қарсыластың сүңгуір қайықтарын, су үсті кемелерін және қайықтарын зақымдау үшін, сондай-ақ, олардың жүзуін киындату үшін суда орнатылатын теңіз оқ-дәрісі. Кәрпустан, жарылғыш зат зарядынан, жарғыштан және минаны су астында белгілі бір қалыпта құрып, ұстап тұруга мүмкіндік беретін қүрьшғьшардан тұрады. Теңіз минасын су үсті кемелерінен, сүңгуір қайықтардан және ұшу аппараттарынан қоюға болады. Міндетіне, қойылған жерінде ұстату тәсіліне, жылжу дәрежесіне, жарғыш әрекетінің принципіне және қойғаннан кейін басқарылуына қарай бәлінеді. Теңіз минасы тралға қарсы сактандыргыш аспаптармен жабдықталады. Дереккөздер no:Mine#Sjøminer
Оқ-дәрілерді таңбалау

Оқ-дәрілерді таңбалау (маркировка боеприпасов; неміс тілінде markieren белгілеу, таңба кою) — бояумен оқ-дәрі элементтеріне (снарядтар, авиабомбалар, ракеталар, торпедалар, инженерлік миналар және т.б.) және олардың сауытына жағылатын шартты белгілер немесе жазулар жүйесі. Белгілермен және ерекшелендіретін бояуларымен бірге оқ-дәрілерді таңбалау оқ-дәрілерді пайдалану мен олармен жұмыс істеуде ескерілетін сипаттамалары мен олардың қолданысын аныктауға мүмкіндік береді. Оқ-дәрілерді таңбалау тәртібін оқ-дәрімен жабдықтайтын тиісті органдар белгілейді және техникалық құжаттарда көрсетіледі. Қарулы күштерде оқ-дәрілерді таңбалау үшін орыс алфавиті, араб және рим цифрлары, өлшеу белгілері (+ немесе -) және жазулар пайдаланылады. Олар қорғаныс министрлігінің базаларында, арсеналында, өндіріс зауыттарында қара бояумен салынады. Ол өнімнің атын (индекспен, шифрмен немесе таңбамен), жасаған зауыт шифрын, жарғыш зат шифрын, жарылғыштың таңбасын, өнімді жинаған жыл мен база нөмірін көрсетеді. Сонымен қатар оқ-дәрілерді таңбалау оқ-дәрі түрін сипаттайтын басқа да мәліметтерді бере алады. Оқ-дәрілерді таңбалауға қосымша ретінде ерекшелендіретін бояулар алынады. Олар тегіс немесе белгілі бір түспен сақина жолақтары ретінде салынады. Үгіт-насихат снарядтары түгел қызыл түске, тәжірибелік және инертті жабдықтағы снарядтар қара түске боялады. Снарядтарға салынған сақина түстері: ақ—жарық түсіргіш снарядты, қызыл—өртегіш снарядты, көк—бетон бүзар снарядты білдіреді. Ерекшелендіретін бояулар жарылғыштарға, түтандыру құралдарына, жарық және белгі беру құралдарына да жағылады. Дереккөздер
Техникалық ресурс

Техникалық ресурс (Технический ресурс) — әскери техника үлгісінің пайдаланыла бастағаннан не күрделі (орташа) жөндеуден кейін қайта пайдаланыла бастағаннан бастап одан әрі пайдалануға жарамай калғанға дейінгі қызмет ету ұзақтығы не атқарған жұмыс көлемі. Техникалық ресурс жылдармен, сағаттармен, километрлермен, тонналармен, іске қосылу санымен және т.б. өлшем бірліктерімен көрсетілуі мүмкін. Кепілді, жөндеуаралық, белгіленген техникалық ресурс болып сараланады. Дереккөздер
Жорық жағдайы

Жорық жағдайы (Әскери техникалық) — қозғалысқа (жорық маршына) даярланған әскери техниканың әр түрлі үлгілерінің жағдайы. Ол әскери техниканы қысқа уақытта жорық жағдайынан ұрыстық жағдайға көшіруді талап етеді. Дереккөздер