Вятка Республикасы

Вятка Республикасы — XIV―XV ғасырларда болған жоғары орта ғасырлардағы Вятка жеріндегі мемлекет. Негізінен Вятка өзенінің алабында орналасқан. Тарихшы Николай Костомаровтың айтуынша, Вятка Республикасында князьдер болмаған, дегенмен бұл мәлімдеме Костомаровтың дәлелді дәлелдерінің жоқтығына байланысты сыни тұрғыдан қабылдануы керек. Кейбір өлкетанушылар Вятка Республикасын Хлынов, Котельнич және Орловтың конфедерациясы деп болжайды. Вятка жерінің қоғамы үш әлеуметтік топқа бөлінді: ірі феодалдар, оның ішінде боярлар, житнилер, яғни көпестер, православиелік дін өкілдері, шаруалар мен қолөнершілер, феодалдарға тәуелді құлдықтағы шаруалар мен крепостнойлар. Республика экономикасында натуралды шаруашылық, қолөнер және көршілес тайпалар мен мемлекеттермен сыртқы сауда үлкен мәнге ие болды. VIII―X ғасырларда Вятка өзені суалабынің алғашқы тұрғындары фин-угор тайпалары болды. Орыс қоныстанушылар бұл жерлерге Солтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс Русь территориясынан XI—XIII ғасырдың басында (басқа деректер бойынша — XII—XIII ғасырлар) келген. Вятка Республикасы туралы жылнамаларда алғаш рет 1374 жылы Новгород ушкуиниктері Бұлғар Ұлысының аумағына жорық жасап, бір мезгілде Вятка жерінің аумағын тонаған кезде аталды. Вятка ушкуиниктері өз кезегінде Ресей мемлекетінің, Қазан хандығы мен Ұлы Орданың аумақтарына (оның астанасы Жаңа Сарайды тонаумен) бірқатар жорықтар жасады. Вятка Республикасы тәуелсіз жеке мемлекет пе, әлде Новгород Республикасының шетіндегі сепаратистік құрылым болғаны әлі белгісіз. Бірқатар әскери жорықтардан кейін Мәскеу княздігі соңғысына қосылды. Вятка республикасының тарихы туралы бірнеше әдеби шығармалар жазылған: Вятка жерін Мәскеудің жаулап алуына арналған «Мәскеу көз жасына сенбейді», Вятка губернаторы Константин Юрьевтің Жаңа Сарайға қарсы жорығын сипаттайтын «Хлыновцы» және «Алдын ала соққы». Географиясы Вятка Республикасы Вятка өзенінің су алабында, Кама, Юг, Луза, Ветлуга және Үлкен Кокшага өзендерінің бассейндерінің аумақтарында жатқан шағын бөліктерін қоспағанда, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай еңістігі бар жазықта орналасқан және Вятка жоталарымен, Солтүстік-Камамен және Вятка жоталарымен бөлінген. Климаты континенттік, топырақтары подзоликалық және құнарсыз болды. Орманда қылқан жапырақтылар басым болды. Вятка Республикасының аумағында темір және мыс кендері, фосфориттер, гипс, шымтезек және т.б. жер бетінде (соның ішінде су қоймаларында) көптеген аң аулайтын жануарлар, орман және су құстары, балықтар, сонымен қатар жабайы аралар болды. Тарихы Вятка жерінің аумағындағы алғашқы халықтар VIII―X ғасырларда қалыптасты; Вятка өзені алабының алғашқы тұрғындары Мари, Удмурттар, Коми және Заволочская Чуд болды. XI―XIII ғасырларда Вятка жерінің оңтүстік шеттері Еділ Бұлғариясының бақылауында болды, болгарлар Вятка бассейнінің солтүстік аумақтарынан алым-салық жинады. Орыс қоныстанушылар фин-угор халықтары мекендеген жерлерге Солтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс Русь территориясынан XI―XIII ғасырдың басында келді (Герцен кітапханасының өлкетанушыларының мәліметі бойынша, XII—XIII ғасырларда), Әлеуметтік құрылым «Вятка жерінің энциклопедиясына» сәйкес, XIV ғасырда Вятка Республикасында дамыған феодалдық қатынастар бұрыннан болған. Вятка жеріндегі үстем жағдайды ірі, бірақ аз феодалдар – боярлар, жергілікті адамдар (орта және ұсақ жер иелері), көпестер мен православие дінінің өкілдері иеленді. Құлға айналған шаруалар мен диқандарға және олардың халқына тәуелді болды. Халықтың ең көп бөлігін шаруалар мен қолөнершілер құрады. Экономикасы Вятка Республикасында егіншілік те, үш танаптық егіншілік те кең тараған. Күздік және жаздық дәнді дақылдар, зығыр, сора, көкөніс дақылдары өсірілді. Вятка жерінің тұрғындары егіншіліктен басқа мал шаруашылығымен (қой шаруашылығы, жылқы шаруашылығы, құс шаруашылығы және т.б.) айналысты. Ара шаруашылығы мен балық шаруашылығы да шаруашылықта қосалқы рөл атқарды. Ауылдық жерлерде қолөнерді егіншілікпен ұштастырып, тері, сүйек, металл, т.б. Қалаларда арнайы білім мен дағдыларды қажет ететін салаларда адамдар жұмыс істеді: ұсталар, құюшылар, қару-жарақшылар, зергерлер және т.б. Қалалық қолөнершілер өз тауарларының сенімді сатылуын қамтамасыз етті, ауыл тауарлары тапсырыс бойынша жасалғандықтан ауылдың ішінде қалды. Сауда Вятка республикасының тұрғындары мен көршілес фин-угор тайпалары, Еділ Бұлғариясы және Орыс князьдіктері арасында болды. Саудагерлер ірі ауылдарда шоғырланды, олардың ең ірілері XIV―XV ғасырларда қалаға айналды. Дереккөздер