kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жүніс хан

Жүніс Хан(1416/17 – 1487) – Моғолстан ханы (1469 – 87), Уәйіс ханның үлкен баласы. 1428 жылы (кейбір деректерде 1429) Уәйіс хан қайтыс болған соң оның балалары Жүніс Хан мен Есенбұғаны жақтаушы екі топтың арасында күрес басталды. Күресте Есенбұғаны қолдаушылар жеңіп шығып, Жүніс Хан 1433 – 34 жылдары 3 – 4 мың үймен Ұлықбекке барып паналайды. Кейін Иранда болып, онда 20 жылдай тұрып, мұсылманша білім алады. 15 ғасырдың 50-жылдары Мауераннахр билеушісі, Әмір Темірдің ұрпағы Әбу Сайид Жүніс Ханды Ираннан шақыртып алып, інісі Есенбұғаға қарсы жорыққа аттандырады. Жүніс Хан бұл ұрыста (1456) жеңіліп, Ферғана мен Жетісу шекарасындағы Жетікент қаласына (Әбу Сайид сыйлаған) орналасты. Есенбұға өлгеннен кейін (1462) оның баласы Дос Мұхаммед таққа отырады. 1469 жылы Дос Мұхаммед қайтыс болып, Жүніс Хан Моғолстанға хан болады. 1469 жылдың қарсаңында Жүніс Хан Ташкент пен Ферғанадан Ақсу мен Қашқарияға дейінгі жерді, Моғолстанның батыс бөлігі мен Қашқарияны өз қол астына біріктірген болатын. Жүніс Хан Дешті Қыпшақтағы өз үстемдігін нығайтуды көздеп, Қазақ хандығы иеленген Жетісуды өзіне қаратуға әрекет жасады. Сол жылы жоңғарлар Жетісуға шабуыл жасайды. Жүніс Хан Іле бойында Амасанжи бастаған жоңғар қолынан ойсырай жеңіліп, Сырдария бойына қашып кетеді. Бірақ оны Ташкент билеушісі қолға түсіреді. Бір жылдан соң Жүніс Хан босатылып, Моғолстанға жіберіледі. 15 ғасырдың 80-жылдары Жүніс Хан Әбу Сайид мирасқорларының талас-тартысына араласып, 1482 жылы Сайрамды, 1485 жылы Ташкентті бағындырды. Оның Мауераннахр қалаларын басып алу ойы іске аспады. Көп ұзамай Ж. х-ның қолында тек Моғолстанның батыс аймақтары ғана қалды. 1484 ж. Ж. х-ның баласы Сұлтан Ахмет әкесінен бөлініп, моғолдар мен қырғыздардың көшпелі ақсүйектерінің қолдауымен Қырғызстанда іс жүзінде тәуелсіз иеліктің негізін қалады. Ташкентте Ж. х-ның иелігін сұлтан Махмұд хан мұраға алды. Жүніс Ханның Мейір (Мехр) Нигәр ханым, Құтлық Нигәр ханым (Бабырдың шешесі), Хұб Нигәр ханым (Мұхаммед Хайдар Дулаттың шешесі), Сұлтан Махмұд хан, Сұлтан Ахмет хан, Сұлтан Нигәр ханым (Мырза ханның шешесі), Дәулет Сұлтан ханым есімді жеті баласы болған. Жүніс Хан Шағатай әулетіндегі ең көрнекті хандардың бірі болды. Ол жөнінде Мұхаммед Хайдар Дулати: “Өмірінің соңғы кезінде тариқат жолына түсті. Ол Құран оқыды, ақындыққа қабілетті, қызыл сөздің шебері болды” деп жазады. Ж. х. 1487 ж. Ташкентте қайтыс болып, Шейх Хауанд Тахур мазарының жанына жерленді. Жүніс Ханның қабірінің басына үлкен мазар салынған. Юніс хан, Жүніс хан (1415 не 1417-37) - Шағатай нәсілінен шыққан моғол ханы. Інісі Есенбұға өлген соң Моғолстанды биледі. Кейін Сайрамды, Ташкентті өзіне қаратты. Бірақ, оның Мауараннахр қалаларын бағындырмақ болған ойы жүзеге асқан жоқ. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «Әмір-Темір нәсілінен Құмар Шаих баласы, белгілі Бабыр патшаның шешесіменен бір туысқан екі бауыры болған. Үлкені Ташкентте хан болып, кішісі қазақты билеген», - деп, қазақ жерінде билік құрған Алаша хан атанған Сұлтан Ахметжан туралы дерек бере кетеді. Сілтемелер *Моғолстан *Есенбұға *Әмір Темір *Мұхаммед Хайдар Дулат Дереккөздер
Әбділда Жүргенбаев

Қысқаша мәлімет Жүргенбаев Әбділда(1914, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы – 6.4.1986, сонда) – ақын, жыршы. Нартай Бекежановтың концерттік бригадасында (1938 – 48) өнер көрсеткен. Әр жылдарда өткен (1943, 1946) республикалық ақындар айтысына қатысып, Үмбетәлі Кәрібаев, Есдәулет Қандеков, Кенен Әзірбаев, Рахмет Мәзқожаев, Құлжабай Төлеуовтәрізді белгілі ақындармен айтысқан. Жүргенбаевтан “Көрұғлы” дастанының көне нұсқасы, “Қобыланды батыр”, “Алпамыс батыр” эпостарының кейбір нұсқалары жазылып алынған. Халық мұраларын жинауға қатысып, Әдебиет және өнер институтына “Байбатша”, “Атымтай жомарт”, “Шәкір-Шәкірат”, т.б. дастандарды тапсырған. Шығармалары әр жылдары “Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс” (1966) жинақтарында жарық көрген. Сыр өңірінің 20-дан астам ән-термесі Жүргенбаевтың орындауында күйтабаққа жазылып, нотаға түсірілген. Сілтемелер *Қызылорда облысы *Нартай Бекежанов *Есдәулет Қандеков *Үмбетәлі Кәрібаев *Кенен Әзірбаев Дереккөздер
Жүсіпбек Басығараұлы

Жүсіпбек Басығараұлы, Жүсіпбек Басығарин (туған жылы белгісіз, Қызылорда облысы, Сұлутөбе қонысы – 1920, Ташкент) – ақын, аудармашы. “Қыз балаларға” (1913), “Бозбалаларға” (1914), “Жас әйелдерге” (1914) атты дидактикалық өлеңдері “Айқап” журналында, “Ақымақтарға” (1913), “Өлең-жыр” (1914), “Интеллигент” (1914), т.б. өлеңдері “Қазақ” газетінде, “Жазушыларға” (1917), “Отағасы” (1917), “Неғып жатыр?” (1917) өлеңдері “Алаш” газетінде жарияланған. Жүсіпбек Басығараұлының публицистикалық мақалалары өте көп. Жүсіпбек Басығараұлы Нысанбай жыраудан "Кенесары - Наурызбай" жырын жазып алып, 1923 жылы Мәскеудегі Күн Шығыс баспасынан шығарған. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығаринның құрастыруымен "Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)" кітабы басылып шыққан. "Тазша батаның қырық өтірігі" аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинау ісіне де елеулі үлес қосқан. Нысанбай жыраудан “Кенесары – Наурызбай” жырын жазып алған. Бұл жыр 1923 жылы Мәскеудегі Күншығыс баспасынан Н.Төреқұловтың алғы сөзімен жарыққа шыққан. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығараұлының құрастыруымен “Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)” кітабы басылып шыққан. “Тазша баланың қырық өтірігі” аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Төреқұлов, Х.Досмұхамедов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай, Сұлтанбек Қожанов, Ғ.Мұратбаев, т.б. қоғам қайраткерлері Жүсіпбек Басығараұлының шығармашылық еңбегін жоғары бағалап, оған қолдау көрсетіп отырған. Ақынның әдеби мұрасы арнайы зерттелмеген. Дереккөздер
Жыланбас

Жыланбас – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияда 45 түрі, Солтүстік Америкада 1 түрі кездеседі. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатаулары, Тянь-Шаньның батысында өсетін 22 түрі бар. Олардың арасындағы – Голоскоков жыланбасы (D. goloskokovіі), Павлов жыланбасы (D. pavlovіі), Қаратау жыланбасы (D. karatavіense) – республика жерінде сирек кездесетін эндемик түрлер. Соңғысы өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Бұлардың биіктігі 5 – 60 см. Тамыры жуан, көп түрінің сабағы бұтақтанған. Ірі гүлдері қос жынысты, аталығы 4, аналығы – біреу. Түтікше тәрізді, бес тісті тостағанша жапырақшасында 15 жүйкесі анық көрінеді. Күлтесі – көгілдір, көк, күлгін, ақшыл сары түсті. Мамыр – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – жаңғақша. Жыланбастың гүлі өте әдемі болғандықтан, негізінен, әсемдік өсімдіктер болып саналады. Арасында мал азықтық, бал алатын түрлері де кездеседі. Ал кейбір түрлерінің құрамында эфир майы бар, мысалы, киікотгүлді Жыланбас пен руйш Жыланбасы. Сілтемелер * Дереккөздер
Жыланды зираты (Қарағанды облысы)

Жыланды – көне зират орны, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Абай ауданы Нұра өзенінің сол жағасында, Самарка ауылынан оңтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Сипаты 1972 жылы М. Қадырбаев зерттеген. Зират екі топтан тұрады. Негізгі топта қола дәуірінің 11 қоршауы бар. Оның 8-і қазылған. Айнала тігінен қойылған қақпа тастармен қоршалған жалпақ топырақ үйінділердің диаметрі 2,8-12 м, пішіні дөңгелек және сопақ, биіктігі 0,2-0,4 м. Бұдан тек биіктігі 0,75 м 3-ші қоршау ғана оқшауланады. Ұзынша, тік бұрышты шұңқыр қабірлер батыстан шығысқа бағытталған және үлкен қақпа тастармен жабылған. 2-, 3-қоршаулардың қабірлерінде тас жәшік қаланып шығарылған. Әр қоршауға, негізінен, бірнеше қабір тән. Мүрделер аяқтары бүгілген қалпы бастары батысқа қаратыла бүйіріне жатқызылған. Мүрдені өртеп жерлеу тәсілі де байқалады. Қабірлерден біршама қыш ыдыстар, қола әшекей бұйымдары, қанжар, сүйек құралдар табылды. Қыш ыдыстар пішіні мен ою-өрнегі бойынша 2 түрге бөлінеді. Қыш ыдыстардың 2 түрінің бір зираттан шығуы – зерттелмеген құбылыс. Бұл жағдай Жыланды зиратының маңызын арттыра түседі. Негізгі топтық ескерткіштері орта қола кезеңде, яғни б.з.б. II-мыңжылдықтың ортасында тұрғызылған. Ал екінші топтағы зираттар қола дәуірі қоршауларынан оңтүстік-шығысқа қарай 500 м қашықтықта орналасқан. Ерте темір дәуіріне жататын, тас пен топырақтан үйілген 2 оба тасмола мәдениетінің ерте сатысына жататыны анықталды. Екеуіне де әйелдер жерленген. 1-оба сопақ пішінді, диаметрі солтүстіктен оңтүстікке қарай 14 м, батыстан шығысқа қарай 17 м, биіктігі 0,8 м. 2-оба дөңгелек пішіндес, диаметрі 9 м, биіктігі 0,65 м. Шұңқыр қабірлер солтүстіктен оңтүстікке қарай бағытталған, тереңдігі 1 м-ден астам. Мүрделер басы солтүстікке қаратыла, шалқасынан жатқызылған. Обалардан табылған алтын сырғалар, қола айна мен асыл тастардан тізілген моншақтар сирек кездесетіндігімен ерекшеленеді. Бұл обалар б.з.б. VII-VI ғасырларға жатады. Дереккөздер
Жыланды калий тұз кен орны

Жыланды калий тұз кен орны - Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласынан солтүістік-шығысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Геологиялық құрылымы Кен орны тұз тектоникасы әсерінен пайда болып, бойлық бағытта созылған екінші реттегі антиклиналь қатпарларда шоғырланған. Осы антиклинальдың ядросын құрайтын төменгі пермьнің, кунгур ярусының құнарлы тұзды қабаты полигалитті калий тұздарынан, сильвинит пен сильвинит-карналлиттен тұрады. Жатыс сипаты 235-700 м тереңдікте жатқан, батыс пен шығысқа қарай 30-60° бұрышпен құлайтын, ені 250-1000 м-дей полигалиттік калий тұздарының қабаты 10-18 км-ге созылған. Жалпы қалыңдығы 15 м-ден 200 м-ге дейін жететін бір-бірінен тас тұзы қабатшалары арқылы бөлінген полигалитті калий тұздары жоғарғы (35 м), ортаңғы (23 м), төменгі (25 м) болып үш қабатқа бөлінеді. Кен денелері линза пішіндес. Құрамы Кен құрайтын полигалитті жыныстар көбіне полигалит (65%) пен галиттен (27%), сильвинитті жыныстары галит (61%), сильвиннен (31%) тұрады. Қоспалары ангидрит, карналлит, кизерит. Кен орнының тау-кен геологиялық жағдайы өте күрделі болғандықтан, тек жер асты әдісімен өндіруге болады. Кен орны уақытша пайдаланылмайды. Дереккөздер
Жылан жылы

Жылан жылы — ұлу жылынан кейін, жылқы жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 6-шы жылы. Азия халықтарының (қазақ, өзбек, түркімен, қырғыз, татар, башқұрт, әзірбайжан, моңғол, черкес, қытай, жапон, т.б.) көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. 12 жылда бір рет қайталанып отырады. Григориан күнтізбесі бойынша жылан жылы 2001 жылдың 22 наурызы мен 2002 жылдың 21 наурыз аралығына келді және ол 2013 – 2014, 2025 – 2026, 2037 – 2038, т. б. жылдары қайталанады. Дереккөздер
Жыланқарауыл

Жыланқарауыл, Күлтөбе – Қаратау өңірінде сақталған ортағасырлық қала орны. Орналасқан жері Түркістан облысы Созақ ауданы Жыланқарауыл қыстағынан батысқа қарай 25 км жерде. Сипаты XV-XVIII ғасырлардағы жазба деректерде Жыланқарауыл бекінісі деп аталған. Қала орнының қазіргі сыртқы көрінісі үшбұрышты. Батыс жағының ұзындығы 70, оңтүстік-батысы 40, оңтүстік-шығысы 60, шығысы 30, солтүстігі 30 м. Үстіңгі орталық қорғаны – ұзынша келген жалпақ төбешік түрінде сақталған. Оның оңтүстік жағында аласалау доға тәрізді жал болып жатқан құрылыстың көрінісі байқалады. Оның ұзындығы 35 м, зерттеу жұмысы қаланың батыс және солтүстік жағына, орталық қорғанға жүргізілген, жалпы көлемі 2000 м 2 жері аршылған. Сонымен бірге қаланың бекініс жүйесін тексеру үшін, батыс жағынан ұзындығы 25 м, кеңдігі 1 м ор қазылды. Тексеру нәтижесі қаланың сыртынан айналдыра салынған екі қатар (қалыңдығы 1 м) тастан қаланған дуалдың, оның сыртында кеңдігі 5 м, тереңдігі 3 м ордың орнын анықтады. 54 бөлме, 2 көше ашылып, қаланың соңғы кезеңдегі (XVI-XVII ғасырлар) тұрмыс-тіршілігі толық зерттелген. Тұрғын үйлер бір, екі, үш, төрт бөлмелі етіп салынған. Әрбір үйде тандыр ошақ, жанында күл-көмір, қоқыс салатын ұралар болса, ал шаруаға қажетті бөлмелерде және ауызғы кіреберіс дәліздерде міндетті түрде астық сақтайтын ұралар кездесіп отырады. Кейбір бөлмелерде қатар салынған ошақтар бар. Олардың түтін шығаратын мұржалары біріктіріліп, қабырғаның бойымен үйдің төбесі арқылы сыртқа шығарылған. Үйлердің қабырғаларының негізі тастан қаланып, екінші жартысы шикі кірпіштен тұрғызылған. Әрбір үйде өздерінің дәретханасы болған. Ол бөлменің түпкі жағынан есік шығарылып, жеке төртбұрышты етіліп жасалған. Дәреттің суы ағатын күбі көзелердің түбі жоғары қаратылып, оның үстіне төртбұрышты крест сызықша ойылып, қосылған жеріне су ағатын тесік жасалған. Бұл – ислам дінінің күшейе бастаған кезінің белгісі. Тұтыну бұйымдарының жиынтығы мыңнан асады. Басым көпшілігі – ас ішетін сырланған қыш ыдыстар. Олар әр түрлі ою-өрнектермен безендірілген. Шаруаға қажетті бұйымдардан сырланбаған күбі де көп кездеседі. Ыдыстардың іші-сыртына қазақ ру-тайпаларының таңбалары салынған. Сүйектен жасалған бұйымдар, әсіресе, ұршық басы, балалар шүмектері, ойын асықтарының үш жерден көмбесі ашылған. Ыдыстардың пішіні, ою-өрнегі, сырдың түр-түсі жағынан Түркістан, Созақ, Отырар, т.б. қалалардың ыдыстарына өте ұқсас. Сондықтан да бұл ірі қалалар XVI-XVII ғасырларда Жыланқарауыл сияқты кіші қалалармен тығыз қарым-қатынас жасаған деп тұжырымдауға болады. Әдебиет * Материалы по истории казахских ханств XV-XVII вв., А.-А., 1969; * Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б., Древний Отрар, А.-А., 1972; * Жолдасбаев С.Ж., Раскопки городища Куль-тобе. Археологические открытия 1973 года, М., 1974. Дереккөздер
Жыланшық қазба фаунасы

Жыланшық Қазба Фаунасы– неоген кезеңінің миоцен дәуірінде тіршілік еткен жануарлардың Жыланшық өзенінің орта ағысынан (Торғай алабы) табылған қазба қалдықтарының жиынтық атауы. Кейбір деректерде Жыланшық қазба фаунасы жақын орналасқан Күшік қыстауының атымен Күшік фаунасы деп те атайды. Қазбадан мастодонттың алғашқы түрлерінің бірінің гомфотерий тұқым тармағына жататын Мastodon atavus, мүйізтұмсықтар (Аceratherіum deperetі, Вrachypotherіum aurelіanense), бауырымен жорғалаушылар (Тestudo turgaіca), т.б. қалдықтары табылды. Жыланшық қазба фаунасынан қалдықтары табылған жануарлар тіршілік еткен кезде ауа райы құрғақ, континенттікболған. Жыланшық қазба фаунасының Жердің шөгінді қабаттарының геологиялық жасын анықтауда, олардағы жануарлар мен өсімдіктердің қазба қалдықтарының таралуын зерттеуде маңызы зор; қ. Күшік флорасы. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жылжымайтын мүлік

Жылжымайтын мүлік — азаматтық актіде жеке тұлға не заңды тұлғаның иелігіндегі жер және басқа жер-сулар, сол жердегі қозғалмайтын мүліктер (ғимараттар, заводтар және т.б.) Түрлі елдерде Чехиядағы жылжымайтын мүлік Чехияның жер қызметі мен кадастрлық басқармасы басқаратын жылжымайтын мүлік кадастрында тіркелген. Жылжымайтын мүлік кадастры жалпыға қолжетімді тізім болып табылады және оған енгізілген дереттер дұрыс деп саналады - нақты жағдайға сәйкес (материалдың жариялылық принципі). Жылжымайтын мүлікпен құқықтық қатынастардың барлық өзгерістері (меншік құқығының ауысуы, ауыртпалықтар, кепіл құқықтары, атқару парақтары) әрқашан өзгерісті рәсімдейтін тиісті кадастрлық органға ұсынылуы тиіс. Ресейде құқықтарды мемлекеттік тіркеу жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік тізіліміне жылжымайтын мүлікке құқық туралы жазбаны енгізу арқылы жүзеге асырылады, ол туралы ақпарат Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік тізіліміне (ЖБМТ) енгізілген. Жылжымайтын мүлікпен жасалатын мәмілелер, егер заңда мәмілелерді мемлекеттік тіркеу көзделген жағдайларда, міндетті мемлекеттік тіркеуге жатады. Шарт бойынша меншік құқығының ауысуы мемлекеттік тіркеуге жатады. Ресейде жылжымайтын мүлікпен мәмілелерді тіркеуді Арнайы мемлекеттік орган — федералдық мемлекеттік тіркеу, кадастр және картография қызметі жүзеге асырады. Мәмілелер жасаудың екі түрі бар — бірдей заңды күшке ие нотариаттық және қарапайым жазбаша. Беларусь Республикасында мемлекеттік тіркеу саласындағы мемлекеттік ұйымдар жүйесін: Беларусь Республикасының Үкіметіне ( Мемлекеттік мүлік) бағынысты, мемлекеттік тіркеу саласындағы Беларусь Республикасының Мемлекеттік басқарудың арнайы уәкілетті органы, республикалық мемлекеттік тіркеу ұйымы ("Ұлттық кадастрлық агенттік" МБК), аумақтық мемлекеттік тіркеу ұйымдары құрайды. Мемлекеттік тіркеу жөніндегі республикалық ұйымның тіркеушісі РБ Үкіметі белгілеген тәртіпте кәсіпорынға қатысты мүліктік кешен ретінде тіркеу іс-әрекеттерін жүзеге асырады. Тағы қараңыз *Жылжымалы мүлік Дереккөздер
Жылқы жылы

Жылқы жылы — жылан жылынан кейін, қой жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 7-ші жылы. Азия халықтарының (қазақ, өзбек, түркімен, қырғыз, ұйғыр, ноғай, моңғол, қытай, жапон, т.б.) көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. 12 жылда бір қайталанып отырады. Григориан күнтізбесі бойынша жылқы жылы 2002 жылдың 22 наурызы мен 2003 жылдың 21 наурыз аралығына келеді және ол 2014 – 2015, 2026 – 2027, 2038 – 2039, т.б. жылдары қайталанады. Дереккөздер
Жылқы Зауыты

Қысқаша мәлімет ЖЫЛҚЫ ЗАУЫТЫ – тұқымдық, спорттық, міністік және жегіс жылқыларын өсіретін арнайы шаруашылық. Ж. з. жылқының асыл тұқымдарын сұрыптап, жақсартып, жаңа тұқымдарын шығарады. Сонымен қатар асыл тұқымды жылқыларды қолдан ұрықтандыруды, алынған тұқымдарды сатуды, таратуды ұйымдастырады. Ж. з. асыл тұқымды жылқыны ат спорты жарыстарына қосу және шет елге сату үшін өсіреді. Асыл тұқымды жылқыны бөлек бағу, жылқы тұқымын асылдандыру және сақтау шаралары дәстүрлі қазақ қоғамында ертеден қалыптасқан (қ. Жылқы). 20 ғ-дың бас кезінде Қазақстанда алғашқы қазіргі типтегі Ж. з-тары ашылды. 1920 – 22 ж. Петропавлда, Қостанайда, Ақмолада, кейін Көкшетауда Ж. з-тары ұйымдастырылды. 20 ғ-дың 80-жылдары Қазақстанда 19 Ж. з. жұмыс істеді, олардың 8-і ет және қымыз өндіру бағытында, 2-уі желісті, 9-ы міністік жылқы өсірумен айналысты. Бұларда 16 мың (5,9 мыңы бие) асыл тұқымды жылқы өсірілді. Қазіргі кезде 13 Ж. з. жұмыс істеуде (2002). Сілтемелер * Дереккөздер
Жылнама

Жылнама — оқиғалардың болған жылы, күні бойынша баяндайтын аса маңызды жазба деректер. Ерте заманда абыздар, тарихшылар, дін қызметкерлері, патша хатшылары жыл ішінде болған елеулі тарихи оқиғалар мен тарихи құбылыстарды рет-ретімен тіркеп, кітапқа жазып отырған. Жылнамалар жазу дәстүрі ежелгі Мысыр, Үндістан, Қытай, Иран, Арабия, тағы басқа елдерден басталған. Ертедегі жылнамашылар, көбінесе, патшалардың іс-әрекеттерін дәріптеп, солардың беделі мен үстемдігін нығайтуды көздеген. Қазақстан тарихына байланысты Жылнамалар, негізінен, парсы және түркі тілдерінде жазылған. Бұлардың көрнектілері "Шайбанинама", "Тарихи Әбілхайырхани", "Тарих-и-Рашиди", "Бабырнама", "Шежіре - и турк", тағы басқа. Бізге жеткен Жылнаманың бірі - "Өткен уақыт хикаясы". Бұл хикая 10 ғасырдың 2-жартысындағы оқиғалардан баяндап, 1110 жылмен аяқталады. Жылнамалар энциклопедиялық сипаттағы дерек көзі. Олардан ғылымның әр түрлі салалары үшін, медициналық, астрономия, тағы басқа бойынша көптеген ақпараттар алуға болады. Көне Русте II ғасырда Георгий Амортола, Малалдың Византия жылнамалары аударылды. Осы жылнамалар негізінде орыс авторлары "Еллин және Рим жылнамашысын" құрастырды. 15 ғасырда Иоанна Зонардың, Константин Манассидің 12 ғасыр жылнамасы белгілі болды. Кейбір жылнамалар ерекше көркемделді. Осындай Жылнаманың бірі - 15 ғасырдағы К.Манассидің "Үлкен француз жылнамасы". Орыс әдебиетінде жылнама летопись деген атпен белгілі болды. Орыс Жылнамалары қазақ халқының тарихы үшін маңызды дерек көзі болып табылады. Оны О.Сүлейменовтың "АЗ и Я" кітабынан көруге болады. Қазақтар туралы деректер Сібір Жылнамаларында, тағы басқа. Жылнамаларда көптеп кездеседі. Мысалы, Ш.Уәлиханов Никон жылнамасынан Ер Көкше батыр туралы мағлұматтар тапқан. Орыс Жылнамаларында жиі айтылатын "көшпелілер", "далалықтар", "түркілер", тағы басқа біздің ата-бабаларымыз болып табылады. Қазақ тарихы үшін Қадырғали би Қосымүлының "Жылнамалар жинағының" маңызы ерекше. Бұл еңбек 1602 жылы жазылып, бізге толық емес екі тізім және бір үзінді түрінде жеткен. Көшірмесі 1854 жылы Қазан қаласында жарияланған. Ол туралы Ш.Уәлиханов "Осы басылым қазақтардың откені туралы ең қүнды, ең алғашқы жазба ескерткіш деп жазды. Дереккөздер
Жылу

Жылу – дәстүрлі қазақ қоғамындағы ауыр тұрмыстық жағдайға душар болған адамға көрсетілетін жәрдемнің бір түрі. Мұндай жәрдем жұт болып, малы қырылғанда, үй-жайы өртеніп, баспанасыз, киім-кешексіз қалғанда, шектен тыс қарыздар болғанда жеке адамға туған-туысқандары, көрші-қолаңдары, ауылдастары тарапынан көрсетіледі. Жылу ақшалай, заттай, мал, т. б. түрінде беріледі. Жылу ағайын ақсақалы немесе ауылдың беделді адамының айтуымен жиналады. Дереккөздер
Жылу электр орталығы

]] Жылу электр орталығы (ЖЭО) — тұтынушыларға бір мезгілде электр энергиясы мен жылуды бу және ыстық су түрінде бірге өндіріп беретін бу (газ) турбиналы электр станциясы. ЖЭО беретін жылу қызған бу немесе ыстық су түрінде таратылады. Энергетикалық бу қазандарында (жану камераларында) өндірілген тиісті параметрлі бу (газ) турбинаны және онымен бір білікте орнатылған электр генераторын айналдырады. Турбиналарда жұмыс істеп шыққан будың қалдық қызуының едәуір бөлігі кәсіпорындардың технолологиялық процестерін бумен жабдықтауға және ыстық сумен үйлерді жылыту жүйелеріне жұмсалады (қ. Жылумен қамтамасыз ету). Қазандық және турбиналық жабдықтары құрамына қарай ЖЭО-лар бу турбиналы (бу-күш қондырғылы) ЖЭО, газ турбиналы (газ турбиналы қондырғылы) ЖЭО, бу-газ турбиналы (бу-газ турбиналы қондырғылы) ЖЭО және атомдық ЖЭО болып ажыратылады. Соңғы уақытқа дейін Қазақстанда бу-күш қондырғылары кең таралған. Бу турбиналы ЖЭО-лар агрегаттарының бірлік және жалпы қуаты бойынша төменгі қуатты (25 МВт-қа дейін), орташа қуатты (50 – 100 МВт), жоғары қуатты (200 МВт-тан артық), ал турбинаға келіп түсетін будың бастапқы параметрлеріне қарай төмен қысымды (4 МПа-ға дейін), орташа қысымды (13 МПа-ға дейін) және аса жоғары қысымды (25,5 МПа-ға дейін) болып бөлінеді. Қазіргі кезеңде бу-газ турбиналы қондырғылар тиімді болып отыр. Бұларда газ турбинасында жұмыс істеп шыққан ыстық газ қайта өңдеуші арнаулы қазанға беріледі де, ондағы су бу турбинасын жұмыс істетуге жеткілікті параметрлі буға айналдырылады (қажет болса, қазанда қосымша от жағылады), әрі қарай цикл бу-күш қондырғыларындағыдай жүреді. ЖЭО-ларда электр және жылу энергиясын бірге өндіру жағылатын отынды тиімді пайдалануға (отынды үнемдеу 30%-ке дейін жетеді), электр станцияларының пайдалы әсер коэф-тін жоғарылатуға және электр энергиясының өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік береді. Қазақстанның ірі өндіріс орындары мен елді мекендерінің көпшілігі ЖЭО жылуымен қамтамасыз етіледі. Олардың ішіндегі ірілері ғ2 Алматы ЖЭО (қуаты 510 МВт), Атырау ЖЭО (215 МВт), ғ2 Астана ЖЭО (240 МВт), ғ2 Қарағанды ЖЭО (435 МВт), ғ3 Қарағанды ЖЭО (440 МВт), Маңғыстау энергокомбинатының ЖЭО (87 МВт), ғ1 Павлодар (350 МВт), ғ3 ЖЭО (440 МВт) ЖЭО, ғ2 Петропавл ЖЭО (380 МВт), Өскемен ЖЭО (241,5 МВт). Қазақстандағы ЖЭО-лар сағатына шамамен 45000 т-дан көп бу өндіре алады, олардың жалпы қуаты 5694 МВт-қа жетіп отыр. Дереккөздер
Жылыжай

өсірілетін жылыжай]] Жылыжай (, ) - жылу сүйетін жидектер мен көкөністерді, гүлдерді және басқа да өсімдіктерді жыл бойы өсіруге мүмкіндік беретін, қорғалған, жылытылатын, кендігі әр алуан құрылыс. Көшетханаға қарағанда құралымы, жылыту жүйесі күрделірек келеді. Жылыжайда тәулік бойына температура мен ылғалдылықтың ауытқуы шамалы болатын белгілі бір микроклимат сақталады. Мұндай жағдайды жылыту мен желдетуді дұрыс ұйымдастырғанда ғана жасауға болады. Жылыжай күн сәулесімен, биологиялық (биологиялық отынның жылуы есебінен) және техникалық жолмен (ыстық су, бу, электр және т.б.) жылытылады. Ол табиғи жолмен де (желгек немесе фрамуга арқылы) немесе қолдан да желдетіліп тұруы мүмкін. Қандай мақсатқа арналғанына, пайдалану мерзіміне, жылыту түріне, қолданылған құрылыс материалына байланысты жылыжайдың құралымы түрліше болуы ықтимал. Жылыжайды бір еңісті, екі еңісті, блокты деп бөледі. Көбінесе екі еңісті жылыжайлар салынады, оның жарық түсетін жазықтығы шығысқа және батысқа қарап тұруы тиіс. Жабын ретінде әйнек немесе синтетикалық үлдір (міндетті түрде полиэтилен) пайдаланады. Жылыжай дақылдарын тікелей топыраққа отырғызады немесе үлдіріктерде (стеллаж) есіреді. Дереккөздер
Жылым Тор

Қысқаша мәлімет ЖЫЛЫМ ТОР – балықты сүзіп аулауға арналып, жуан жіптерден тоқылатын ау. Оның өлшемі балық ауланатын судың тереңдігіне сәйкес тоқылады. Мыс., ұзындығы 900 м, 800 м, 500 м, ал ені әр түрлі болады. Ж. т.: шонтай (тор көзі 32 – 36 мм, ұзындығы 20 – 25 м), жетек (тор көзі 40 – 45 мм, ұзындығы150 – 200 м, ені 8 – 9 м), қосымша жетек (тор көзі 45 – 50 мм, ұзындығы 200 – 250 м, ені 6 – 7 м), қанат (тор көзі 50 – 60 мм, ұзындығы 200 – 250 м, ені 4 – 5 м) деп аталатын бөліктерден тұрады. Осы бөліктердің жиегіне жуандығы 45 мм, ұзындығы 500 м арқан байланады. Ж. т-ды жағалаудан бастап балық мол болуы мүмкін су айдынының белгілі бір бөлігін қоршай төгеді. Содан соң қоршауда қалған балықты сүзіп жағалауға жақындату үшін Ж. т-дың шеттеріне байланған арқандарды жағалаудағы шығырға орап, шығырды аттардың немесе түйелердің күшімен қозғалысқа келтіреді. Ж. т-мен 1 ц-ден 1000 ц-ге, кейде одан көп балық ұстауға болады. Сілтемелер * Дереккөздер
Жылысай тас мүсіндері

Жылысай тас мүсіндері – Қарағанды облысындағы Түркі қағанаты (6 – 8 ғ-лар) мен Дешті Қыпшақ (8 – 13 ғ-лар) заманынан сақталған ескерткіштер, мүсін тастар тобы. Түркі қағанаты кезеңіне жататын мүсіндер тас қоршаудың шығыс жақ іргесінде, беті шығысқа қаратыла орнатылған. Жылысай тас мүсіндерінің өлшемі 6х6 м, 5х5 м, 2х2 м болып келеді. Жылысайдағы тас қоршаулардың жалпы саны 8, олардың әрқайсысының шығыс іргесінде бір-бір мүсін тастар болған. Оның 3-уі қираған. Бізге жеткен 5 мүсіннің 2-уі егде адамды, екеуі жас жеткіншекті, өте тұрпайы жасалған соңғы мүсін орта жастағы әйелді бейнелейді. Бұл тас мүсін нәрестелердің қорғаушысы саналған Ұмайдың бейнесі болуға тиіс. Дереккөздер Тағы қараңыз * Едіге тауындағы тас мүсіндер
Бекен Бәкенұлы Жылысбаев

{{Музыкант { } { } { } { } { } }} Бекен Бәкенұлы Жылысбаев (1923 жыл 9 мамыр Семей облысы Шұбартау ауданы Бірбет ауылы - 24 желтоқсан 2015 жыл) — әнші, Қазақстанның халық әртісі. Жанұясы Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. Әкесі - Жылысбай, ұжымшар жұмысшысы болған. Анасы - Қанымбала, ұжымшар жұмысшысы болған. Карьерасы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының вокал факультетін бітірген (1951), концерттік әнші, педагог. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының профессоры (1973 жылдан). Кеңес әншісі (тенор) және педагог. Концерттерде өнер көрсетеді, репертуарында - орыс, кеңес және шетел композиторларының шығармалары, халық әндері. 1951 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының солисі, жеке ән орындау оқытушысы; 1957 жылдан - жеке ән орындау кафедрасының меңгерушісі; 1973 жылдан - консерватория профессоры. Алматы қалалық Халық депутаттары кеңесінің 6-шы шақырылым депутаты (1957). Марапаттамалары * 1955 жылы "Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі"; * 1977 жылы "Қазақ КСР халық артисі" құрметті атақтарымен марапатталған; * Ленин, «Құрмет белгісі» (1948), екі мәрте Отан соғысы; «Отан» ордендерімен (2004); «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске он жыл» (1955), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске жиырма жыл» (1965), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске отыз жыл» (1975), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске қырық жыл» (1985), «КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» (1967), «КСРО Қарулы Күштеріне 60 жыл» (1978), «КСРО Қарулы Күштеріне 70 жыл» (1988), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске алпыс жыл» (2005) медальдарымен; ҚазКСР Жоғарғы Кеңес Төралқасының (1955, 1977, 1983), КСРО Орта және жоғары білім беру министрлігінің, Ағарту, жоғары мектеп және ғылыми мекемелер қызметкерлерінің Қазақстан республикалық кәсіподақ комитеті Президиумының (1980), Шешен-Ингуш АКСР Мәдениет министрлігі, Қазкеңескәсіподақ (1965) және т.б. құрмет грамоталарымен марапатталған. Отбасы Тұл ер. Жұбайы - Өмірбаева Нұрипа (1929-2003), Қазақ қыздар педагогикалық институтының кітапханашысы болып жұмыс істеген. Ұлдары -Жылысбаев Мақсат Бекенұлы (1950-1990), Жылысбаев Бекзат Бекенұлы (1953-2004); қыздары - Жылысбаева Ардақ Бекенқызы (1954 ж.т.), Жылысбаева Аида Бекенқызы (1962 ж.т.). Дереккөздер
Жымпиты

Жымпиты — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл, аудан және Жымпиты ауылдық округі орталығы, жазушы Қадыр Мырза Әлінің туған ауылы ретінде белгілі. Географиялық орны Облыс орталығы – Орал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 140 км жерде, Өлеңті өзенінің жағалауындағы қара жусан, көкпек, бұйырғын өскен сортаңды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Этимологиясы Бұл топонимнің этимологиясы жайлы ономаст-ғалым Қойшыбаев “атау соғды-иран тілдерінің “қорғаныс, бекініс” мағынасына ие “чим” тұлғасына көне түркі тілінің “сұсты, еңселі” мағынасындағы “пи” тұлғасын тіркеу арқылы жасалған” деген жорамал айтқан. Телғожа Жанұзақ осы тұрғыда өзінің “Тарихи жер-су аттарының түптөркіні” еңбегінде “Жымпиты” атауының жеке мағыналы үш сөзден жасалғаны жайлы жазады. Оның зерттеуіне сәйкес, оның бірінші сыңарындағы “жым” көне түркі тіліндегі “гем/хем/кем” - өзен мәніндегі сөздің өзгерген тұлғасы. Оған Ақтөбе облысындағы Жем өзенінің болуы дәлел. “Жым” сөзі өзен мағынасындағы “гем” сөзіндегі г дыбысының ж дыбысына, е дыбысының ы дыбысына алмасуы салдарынан тілде солай сақталып қалған. Екінші құраушы сөз “пи” көне түркі тілінің “бэй” -өзен, самоди тілінде “би, бу” өзен мағынасындағы сөзден енген.Үшінші құраушы бөлімі “ты” түркі тілдерінде сын есім тудырушы, көптік, молдықты білдіретін жұрнақ. Қорытындылай келе, Жымпиты атауы - көне түркі тіліндегі “өзен, суы мол жер” деген мағынаға ие топоним. Атаудың осы мағынада қойылуына басты себеп - Жымпиты ауылының Өлеңті және Шідерті өзендерінің құйған тұсында орналасуы. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 5774 адам (2897 ер адам және 2877 әйел адам) болса, 2009 жылы 4931 адамды (2451 ер адам және 2480 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5931 адамды (2960 ер адам және 2971 әйел адам) құрады. Тарихы Іргесі XIX ғасырдың соңында Жымпиты уезінің құрылуына байланысты қаланды. Ауылда 1895-1897 ж. алғашқы аурухана және мектеп салынды. Сол өңірдегі ірі сауда-саттық орталығы болды. Татар мен орыс саудагерлері Жымпитыда мешіт пен шіркеу салдырды. 1927 жылға дейін әуелі уезд орталығы, 1928 жылдан аудан орталығына айналды. Бұрынғы кәсіпорындар мен мекемелер 1997 жылдан 22 шаруа қожалықтары мен бір серіктестікке біріктірілген. Инфрақұрылымы Ауылда 2 орта, бір орталау мектеп, 1 аурухана, 2 фельдшерлік-акушерлік пункт, қонақ үйі, кинотеатр, мәдениет үйі, клуб, кітапхана т.б. мекемелер бар. Жымпиты арқылы Ақтөбе – Орал автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Жыңғылдыөзек

Жыңғылдыөзек – Шалқартеңіз алабындағы өзен. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданымен ағып өтеді. Ұзындығы 222 км, су жиналатын алабы 4360 км². Бастауы Шұбартеңіз қонысының батыс жағынан басталып, Шалқартеңіз соры тұсында тартылып қалады. Гидрологиясы Арнасы жайпақ, құмайт. Жыңғылдыөзекке әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 6 сала құяды. Өзен жайылмасы қысқы мал жайылымы. Дереккөздер
Жыр

Жыр (көне түркі тілінде - иыр) * 1) кең мағынада, поэзиялық шығармалардың жалпы атауы. Көне түркі тіліндегі "иыр" сөзі де қазіргі "поэзия" терминінің мағынасында қолданылған. Бұл атау дәл осы мағынада қазіргі қарақалпақ, қырғыз, ноғай, қарашай, балқар, башқұрт, татар, тағы басқа түркі тілдерінде әлі күнге дейін қолданылады; * 2) тар мағынада - қазақ халық поэзиясындағы 7 - 8 буынды өлең өлшемі, поэзиялық шығарма жанры. Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жыры, тарихи жырлар, лиро-эпостық жырлар, жоқтаулар, жыраулар поэзиясы, толғаулар, термелер, тағы басқа түгелдерлік поэзияның осы өлшемдегі үлгісіне құрылған. Поэзиядағы бұл жанрды жазба әдебиет өкілдері де (Абай, С.Торайғыров, тағы басқа) орнымен пайдаланған. Буын санының бірқалыпқа түсіп тұрақтануы - Жыр жанры дамуының соңғы кезеңдерінде пайда болған құбылыс. Ежелғі замандардағы Жыр өлшеміне аралас буын тән болған. Мұндай өлшем қазақ халкының толғауларында, ногай халқының йырларында, башкұрт халқының қобайырларында, қырғыз халқының санатында сақталған. Тармақтарындағы буын саны 7-ден 15-ке дейін жетеді. Аралас буынды үлгілер батырлар жырында да кездеседі. Поэзияның басқа өлшемдеріндегі өлең жолдары тұтаса келіп, шумақ құраса, Жыр тармақтары тирада түрінде шоғырланады. Тарихи генетикалық тұрғыдан тирада үлгісі шумақтан бұрын қалыптасқан. Демек Жыр өрнегі озге өлшемдерге қарағанда әлдеқайда ерте туған. Жырдағы тирада үлгісіндегі тармақ пен ұйқас мөлшері және олардың арақатынасы қатаң сақталмай, жиі өзгеріп, құбылып тұрады. Дәл осы қарапайым ерекшелікке көпке дейін ғылымының мән берілмегендіктен, Жырда басқа өлшемдегідей егіз, кезектес, шалыс ұйқас түрлері болады деп есептелініп келді, олардың жалпы саны 10-ға дейін жеткізілді. Мұндағы басты қателік тирада ішіндегі ырғақтық үзілістерді шумаққа теңгеруден туған еді. Кейінгі арнайы зерттеулер Жырдың тармағы мен ұйқасы тирада пішініне ғана тән заңдылықтарға негізделіп түзілетінін айқын дәлелдеп берді. Жырдың ұйқасы дара ұйқас (монорифма) және аралас ұйқас (полирифма) болып бөлінеді. Аралас ұйқас негізгі ұйқас пен қосымша ұйқастардан тұрады. Дереккөздер
Жырау

Жырау– өз жанынан жыр шығарып айтатын және эпикалық дастандар мен толғауларды орындайтын халық поэзиясының өкілі. Жырау атауы «жыр» сөзінен туындайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында жыраулар халықтың рухани көсемі, қоғамдық пікір қалыптастыратын қайраткер рөлін атқарды. Хандар мен басқа да ел билеушілері жыраулар пікірімен санасып отырған. Жыраулар жаугершілік заманда жорықтарға қатысып, ел қорғау, азаматтық тақырыптарға арналған өлең-жырлар туғызған. Туындылары адам көңілін деп басар әсерлілігімен, мірдің оғындай өткірлігімен, аз сөзге көп мағына сыйғызған нақтылығымен, қиыннан қиыстырған көркемдігі және куатты серпінділігімен ерекшеленеді. Жыраулық қызмет көшпелілер арасында ежелгі арий (абыздар), сақ, ғұн дәуірлерінен бастап жоғары бағаланған. Түркі қағанатының тарихын тасқа қашап жазған Иолық тегін, оғыздардың ұлы озаны Қорқыт ата көшпелілер қоғамында үлкен рөл атқарған. Ал кейінгі қазақ әдебиеті тарихында жыраулар шығармашылығы үлкен бір кезеңді қамтиды. Ішкі сілтемелер *Бұқар жырау *Кетбұға *Көшеней Рүстембекұлы *Ақтамберді Сарыұлы *Қызыл жырау *Асан қайғы Сәбитұлы Сыртқы сілтемелер *[http://www.rusnauka.com/24_PNR_2009/Philologia/50710.doc.htm Жыраулар поэзиясы мен ақындар айтысының рухани сабақтастығы] *[http://bankreferatov.kz/adebiettanu/961-aza-poeziyasindai-zhirauli-dstr.html Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр] *[http://kazgazeta.kz/?p=4194 ЖЫРАУЛАР ФИЛОСОФИЯСЫНДАҒЫ ҰЛТЫҚ ИДЕЯ] *[http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/231-kazak-adebieti/2573-asn-kaigi.html Асан Қайғы] *[http://www.neonomad.kz/history/h_kaz/index.php?ELEMENT_ID=6468 Тысячелетие тюркских жырау] *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Бухар_жырау Бухар жырау] Дереккөздер
Сұңқартәрізділер

Сұңқартәрізділер (Falconiformes) – құстардың бір отряды. Антарктидадан басқа құрлықтардың барлығында тараған. Қазақстанда 2 тұқымдасы (сұңқар, қыран), 14 туысы, 38 түрі бар, 29 түрі ұялайды. Ең кішкене сұңқартәрізділердің (ергежейлі сұңқар) салмағы 50 г, ең ірісі (калифорния құмайы) 12 кг болады. Калифорния құмайының жайған қанаты 3 м-ге дейін жетеді. Шәулісі ұябасарынан ірілеу болады. Бұлардың арасындағы жыныстық айырмашылық кейбір жыртқыш құстарда (күйкентай, құладын) айқын көрінеді. Сұңқартәрізділердің қыстап қалатын және қайтып кететін түрлері бар. Олар жерден тез көтеріліп, мәнерлеп, көпшілік түрлері қалықтап ұшады. Негізінен моногамды (басыбайлы жұп құрады) құстар, ұясын қатарынан бірнеше жыл пайдаланады. Ұясын ағаш басына, жартас қуысына, құрақ арасына салады. Ірі түрлері (қыран, құмай) 1 – 3-тен, ұсақтары (бөктергі, тұйғын) 4 – 7-ден жұмыртқа салады. Оны шәулісі мен ұябасары кезектесіп басады, балапандарын да бірігіп асырайды. Қорегін іздеуі, жемінің құрамы Жыртқыш құстардың әр түрінде әр түрлі болады. Көпшілігі етпен қоректенеді. Негізінен зиянды кемірушілермен, кейбір түрлері өлексемен қоректеніп, қоршаған ортаны тазартып, пайда келтіреді. Жыртқыш құстардың біраз түрі (ителгі, лашын, бүркіт, жыланжегіш қыран, ақ сұңқар, аққұйрықты субүркіт, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы"
Жыртқыштар

]] ]] Жыртқыштар (Carnivora) – сүтқоректілердің бір отряды. Австралия (тек жерсіндірілген түрлері ғана бар) мен Антарктидадан басқа құрлықтардың барлығында кең таралған. 12 тұқымдасы, 235-ке жуық түрі анықталған. Қазақстанда 5 тұқымдасы (иттер, аюлар, жанат, сусарлар, мысық), 14 түрі бар. Салмағы 250 г-нан (аққұлақ) 250 кг-ға (аю) дейін барады. Әр аяғында 4 – 5 башайы болады. Құйрығының ұзындығы дене тұрқының жартысындай, кейде одан қысқарақ. Жүні ұзын әрі қалың, әр түсті болады. Жыртқыштардың азу тістері жақсы дамыған. Аталығы мен аналығының жыныстық диморфизм айырмашылығы аз, не мүлдем байқалмайды. Иіс және Eсту мүшелері жақсы жетілген. Қорегін таңертең, көбінесе іңірде немесе түнде аулайды. Жылына 1, кейбір түрлері 2 – 3 рет, кейде 2 жылда 1 рет балалайды. Күшіктері нәзік, қызылшақа болып туады. Жыртқыштардың арасында кәсіптік маңызы бар, терісі пайдалы (Бұлғын, Кәмшат, Ақкіс, Қара Күзен, т.б.) не зиянды кемірушілерді жеп пайдасын тигізетін, сондай-ақ Ауыл шаруашылығына, Аңшылыққа зиян келтіретін, ауру тарататын түрлері де бар. Жыртқыштардың кейбір түрлері (Қызыл қасқыр, Тянь-шань қоңыр аюы, Барыс, Қабылан, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Қосымша қараңыз * Жыртқыш аңдар Дереккөздер
Жыртыс

Қысқаша мәлімет ЖЫРТЫС – 1) қуаныш кезінде үлестірілетін кәде. Дәстүрлі қазақ қоғамында қуаныш кезіндегі Ж. әйелдер арасында үлестірілетін және солар атқаратын ежелгі ғұрыптардың бірі болған. Негізінен, келін түскенде оның сандығына арнаулы мата салынады. Ол “сандық ашар” жоралғысы кезінде алынып, сол тойға қатысқан әйелдердің бәріне жыртылып таратылады. Қолға тиген Ж. – сыйлы кәде болып есептеледі; 2) қазақ халқының дәстүрлі өлік жөнелту ғұрпында жерлеуге қатысқан еркектерге зират басында үлестірілетін, көлемі бет орамалдай мата бөлігі. Шама-шарқына қарай әр түрлі матадан үлестірген Ж-пен жерлеу рәсіміне қатысушы ер азаматтар бетін сүртіп, марқұмға иман айтады. Қайтыс болған кісі ұзақ жасаған, үбірлі-шүбірлі болса, жұрт Ж-ты оның жасын берсін деп ырымдап алып, қастерлеп ұстайды. Ж. марқұмның тіріде дос-жарандарына, көрші-қолаңдарына артық-ауыс кеткен алым-берімінің өтеуі, қиямет күнінде, о дүниеде қарыз болмас үшін өтем ретінде міндетті түрде берілуі шарт деп саналған. Сілтемелер * Дереккөздер
Жыршы

Жыршы – жыр айтушы, таратушы. Қазақ ауыз әдебиетінде өлең, жыр шығаратын, қисса, толғау, дастан айтатын адамдар “жырау”, “жыршы”, “ақын”, “өлеңші” “термеші” деп аталған. Олардың орындаушылық ерекшеліктерінде ұқсастықтармен қатар айырмашылықтар да бар. Ж-лар жырды домбыраның не қобыздың сүйемелдеуімен, мақаммен, әнмен айтады, сондай-ақ эпикалық шығармаларды да орындайды. Олар бұрыннан белгілі халық дастандарын, поэмаларды айтып таратады. Кейбір Ж-лар өз жанынан өлең-жыр да шығарады. Ж-ны халық ақынмен, әншімен, шешенмен қатар қойып қадірлеген. Қазақта Айса Байтабынов, Мұрын Сеңгірбаев, Нұрпейіс Байғанин – нағыз жүйрік, танымал Ж-лар. Ж. кейде белгілі бір әдеби шығарманы дастанға айналдырып жырлайды. Бұл – кейінгі кезде пайда болған дәстүр. Мыс., А.С. Пушкиннің “Евгений Онегин” романын қазақ ақындары, Ж-лары халық тіршілігіне бейімдеп жырлап, жаңа нұсқалар тудырған (Ә.Найманбаев, т.б.). Талантты Ж-лар халық сүйіспеншілігіне бөленген. Эпикалық туындыларды көп білгендіктен олардың кейбірі “жырау” деп те аталған (Марабай, Мергенбай, Базар, т.б.). Қазақ эпосының сақталып, өркендеуі үшін Ж-лар зор еңбек сіңірді. Ауыз әдебиетінің көптеген үлгілері солардың арқасында заманамыздың игі мұрасына айналды. Сілтемелер * Дереккөздер
Жыршы Қазақ

Жыршы Қазақ (, шын есімі — Қазақ Татарханов; шам. 1830, Мүслімауыл ауылы, Тарқы шамқалығы, – шам. 1879, Темірхан Шора округі, Дағыстан облысы, Ресей империясы) – құмық ақыны. Жасынан суырып салма ақын атанады. Мұхажырлыққа қатысты өлеңдері Кавказда кеңінен таралды. Жазықсыз қараланып, үш жыл Сібірде айдауда болады. Одан аман оралған Ж. Қ. қастандық жасаушылар қолынан қаза тапты. Оның “Өсиет”, “Түстік темір тұзаққа”, “Арыз айтты деп айып етпе”, “Күн бұрын хан зұлымдығын қайдан білген”, т.б. қоғам өміріндегі әділетсіздікті айтып, адамгершілікті дәріптейтін өлеңдері құмық халқының арасында кең таралған. Сілтемелер * Дереккөздер
Жібек

Жібек – жібек құртының пілләсынан өндіріліп, тоқыма-мата өнеркәсібінде пайдаланылатын табиғи талшық. Кейде сондай талшықтан тоқылған матаны да жібек деп атайды. Жібек құрты қуыршаққа айналар алдында арнаулы бездері бөлетін жібек жіпше – піллә түзеді. Өндірістік жібек, негізінен, тұт ағашының қолдан өсірілетін (асыранды) құртынан және жабайы емен құртынан алынады. Асыранды жібек құрты барлық жібектің 90%-ын береді. Көп еңбек қажет ететіндіктен, жібек ең қымбат саналады. Сондықтан қазір жасанды жібек өндірісі жолға қойылған. Жалғыз пілләдан алынған талшық тым жіңішке болатындықтан, тікелей өндірісте қолданылмай, тек жібек қасиетін зерттеу үшін пайдаланылады. Жібектің механикалық қасиеттері жоғары, әрі жақсы диэлектрик, 120 – 130°С ыстыққа төтеп береді, тек 160 – 170°С-та ғана ыдырай бастайды. Табиғи жібек талшықтарынан тоқылған маталарды адамдар ерте замандарда-ақ жоғары бағалаған. Қытайдан шығарылатын жібек маталар Ұлы Жібек жолы арқылы дүние жүзінің басқа аймақтарына таралып, саудагерлерге мол табыс әкелген. Жібек құрты қазір тек Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарының кейбір аудандарында, Қытай, Жапония, Үндістан және т.б. елдерде өсіріледі. Ішкі сілтемелер *Ұлы Жібек жолы
Жібек құртын өсіру

Қысқаша мәлімет ЖІБЕК ҚҰРТЫН ӨСІРУ – ауыл шаруашылығының табиғи жібек талшығын өндіруге мамандандырылған саласы. Қазақстанда тұт жібек көбелегі, ал басқа елдерде емен жібек көбелегі, т.б. өсіріледі. Ж. қ. ө-дегі өндірістік процестер: жібек көбелегінің жұлдызқұрты қоректенетін тұт ағашын өсіру, жібек көбелегінің жұмыртқаларын өндіру, инкубациялау, жұлдызқұрттарды қоректендіру, пілләні өңдеу. Инкубацияны 150 – 200 қорапқа есептелген (1 қорапта 29 г жұмыртқа болады, одан 58 – 60 кг піллә алынады) инкубаторда жүргізеді. Жұлдызқұрттарды арнайы жайда кесілген жапырақтармен және өркендермен қоректендіреді. Қоректендіру 35 тәулікке (кейбір шаруашылықтарда 22 – 25 тәулікке) созылады. 1 кг піллә алу үшін 17 – 18 кг жапырақ жұмсалады. Піллә түзер алдында жібек көбелегін қоректендіруді тоқтатады. Ж. қ. ө-мен Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облысытарындағы шаруашылықтар айналысады. Сілтемелер * Дереккөздер
Жігер

Қысқаша мәлімет Жігер – Алматыда 1978–88 жылы аралығында, жыл сайын көктем айында (17–30 сәуір) жас өнерпаздар байқауы ретінде өткізіліп тұрған дәстүрлі шығармашылық жастар фестивалі. Фестивальдің негізгі мақсаты жас таланттарды тауып баулу, көпшілікке таныстыру болды. Әдетте, екі аптаға созылатын “Жігер” фестивалі күндері театрлар мен кинотеатрлар, концерт және көрме залдары жастарға берілді. Жастар күшімен қойылған спектакльдер мен фильмдер, музыка мен бейнелеу өнерінің жас шеберлерінің еңбектері көрермендер назарына ұсынылды. Алғашқы фестиваль 1978 ж. «Алматы шығармашылық жастарының фестивалі» деген атпен ашылды. Бұған бұрынғы астанадағы өнер ордаларының ең таңдаулы жас өкілдері — актерлер мен режиссерлер, әншілер мен композиторлар, сәулетшілер мен суретшілер, ақындар мен жазушылар, сондай-ақ облысы филармониялардың жас орындаушылары да қатысып, өз өнерлерін ортаға салды. Бұдан кейін Алматыда «Жігер» фестивалі 1979–88 ж. аралығында өткізілді. Оны Қазақстан ЛКЖО ОК жанындағы Жастар шығарм. кеңесі ұйымдастырды. Дереккөздер
Жігерлілік

Қысқаша мәлімет ЖІГЕРЛІЛІК – адамның ұнамды ерік сапаларының бірі. Жігерлі, қажыр-қайратты кісі болып қалыптасудың жолдары сан алуан. Солардың бірі – денені шынықтыру, кедергілерді жеңіп үйренуге машықтану. Біреудің айтқанымен жүріп-тұру, өз бетінше дербес шешім қабылдаудан тайсақтау, бұға беру – жасықтықтың әр түрлі көріністері. Кейбіреулер Ж-ті өзім білемге салып, ұрда-жық мінез көрсетіп, тәртіп сақтамай әрекет ету деп есептейді. Бұл – қате түсінік. Адамның қайратты, жігерлі, қажырлы болуы оның көзқарасы мен сеніміне, арман-мұратына байланысты. Сілтемелер * Дереккөздер
Жігімбай

Жігімбай – көне бекініс орны. Жамбыл обл-ның Мерке ауд-нда Мөңке т.ж. бекетінен 2 км жерде орналасқан. Сыртқы көрінісі төртбұрышты, ауд. 2424 м. Ж. топырақтан тұрғызылған дуалмен қоршалған. Дуалдың сақталған қалдығының биікт. 1 м-ден асады. Ж-ды 1936 ж. археолог А.Н. Бернштам зерттеген. Археол. барлау кезінде құмыралар, қос құлақты қазандар және астық салатын күбі сынықтары табылды. Алынған бұйымдарға қарағанда бекініс б.з. 8 – 10 ғ-ларында өмір сүрген тайпалардың тұрағы болған. Олар егіншілікпен, мал ш-мен шұғылданған. Сілтемелер * Пайдаланылған әдебиет
Жігіт

Бүгінгі түсінігімізде — ер жеткен, кәмелетке толған ер азамат, бозбала. «Елемес — аузынан мәйегі шығып тұрған жас жігіт» (С. Омаров, Қайырлы.). «Жігіт» сөзінің ертедегі, алғашқы мағынасы өзгешерек болған. Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі Күл-тегін немесе Тоныкөк жазуларыңа көңіл аударсақ, «ігід» сөзін оқып, «қолдау, көтермелеу» деген түсінік аламыз. Ал Юсуп Баласағұнның «Хұдатқу білігі» еңбегінде «ігід» — тәрбиелеу, дағдыландыру, өнеге беру мағыналарына ие (ДТС, 204). Осы деректерге қарағанда, қазіргі қолданылып жүрген «жігіт» деген сөзіміздің алғашқы мағынасы «қолдау, көтермелеу», одан бері келе «өнеге беру, тәрбиелеу» мағынасына дейін жетіп, ең соңында, біздің кезімізде, - өнеге көрген, тәрбие алған, ой-өрісі қалыптаса бастаған адамға айтылатындығын көріп отырмыз. Астрономияда Мицар жұлдызының қазақша атауы. Дереккөздер
Жікшілдік

Жікшілдік, сепаратизм – 1) белгілі бір саяси топтардың өздері өмір сүріп отырған мемлекеттен жеке мемлекет ретінде бөлініп шығуға немесе сол мемлекетке тиесілі территорияны басқа бір мемлекетке қосуға ұмтылушылығы. Жікшілдік халықтың жаппай бұқаралық қозғалысы болмағандықтан оны ұлт-азаттық көтерілістердің қатарына жатқызуға болмайды. Жікшілдік, негізінен, мемлекет ішіндегі саяси тұрақсыздық пен алауыздық (ұлттық кемсітушілік, аз ұлттардың азаматтық құқықтарын шектеу, т.б.) жағдайында пайда болады. Сондай-ақ, өзге мемлекеттердің астыртын саясаты салдарынан да туындайды. Жікшілдік салдары мемлекет ішінде азамат соғысы басталу қаупін туғызады және мемлекеттік төңкеріс пен бөлініске дейін соқтыруы ықтимал. Жікшілдікке теориялық тұрғыдан анықтама берілгенімен, практикалық тұрғыдан, көбінесе, осы оқиғаға қатысты тараптардың мүдде қайшылығы оны айқын бағалауға мүмкіндік бермейді. Мысалы, Шешенстандағы (Ресей), Шыңжаң ұйғыр автономиясы ауданындағы (Қытай), Абхазиядағы (Грузия), Днестр бойындағы (Молдова), Таулы Қарабақтағы (Әзірбайжан) саяси шиеленістерге қатысушы тараптардың саяси мәлімдемелері екі түрлі. Бір жағы мұны өз тәуелсіздігі үшін күрес деп бағаласа, екінші жағы мұны жікшілдік іс-әрекеттердің қатарына жатқызады. Әлемдік саясатта салмағы басым мемлекеттер өз мүддесіне қайшы келетін осы тәріздес кез келген оқиғаларды жікшілдік деп атап, әлемдік қауымдастыққа өз көзқарасын мойындатуға тырысуы жиі кездеседі. Қазақстан Республикасы ұстанған салиқалы саясат нәтижесінде және оған тарихи территориялық, т.б. негіздердің болмауынан елде жікшілдік белгілері байқалған емес. Сонымен бірге болашақта қандай да бір жікшілдік әрекеттің алдын алу және болдырмаудың барлық саяси, заңдық механизмдері қарастырылған. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша жікшілдік әрекетпен іріткі салып, мемлекеттің тұтастығын бұзуға, қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге жол берілмейді; 2) саяси, діни, кәсіби, т.б. қоғамдық бірлестіктер ішіндегі алауыздық. Белгілі бір партия, ұйымдар, конфессиялардың ішіндегі жекелеген топтардың осы партия, ұйым, конфессия ұстанған бағытпен келіспей, оны қайта қарауға, өз бағдарларын өзгертуге шақыруынан бірлестік ішілік дау-жанжал туындайды. Ортақ пікірге келе алмай, көпшілік азшылықты қолдамаған жағдайда азшылық топтардың ол бірлестік қатарынан шығуы мүмкін. Осындай жікшілдік оқиғалар белең алған кезде мықты ұйымдасқан бірлестіктің өзі ыдырау процесін тоқтату мүмкіндігінен айрылады. Дереккөздер