Рабиндранат Тагор

Рабиндранат Тагор (бенг. রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, , 7 мамыр 1861 — 7 тамыз 1941) — үндінің ұлы ақыны мен жазушысы, сазгер әрі суретші, қоғам қайраткері. Еуропалық емес жазушылардың арасында тұңғыш Нобель сыйлығын иеленген. Нобель комитеті белгілегендей, Тагордың ерекше рухани шығармалары мен жеке дара харизмасы Батыс қоғамы көзқарасында оның абыз бейнесін қалыптастырды. Рабин­дранат Тагордың әдебиетке сіңір­ген еңбегі ауқымы мен сан қырлылығы жа­ғынан еуропалық Қайта Өрлеу дәуі­рінің титандарынан кем түспейді. Үндістанда отандастары әлі күнге дейін оны Кабигуру, яғни ақын-ұстаз деп құрметтейді. Тагор өлең жазуды 8 жасында бастаған. 16 жасында ол өзінің алғашқы новеллалары мен драмаларын жазады, ақындық туындыларын Bhanushingho (Күн Арыстаны) бүркеншік атымен бастырып шығарады. Тагордың мұрасын елуден астам дастан мен өлеңдер жинағы, романдар мен драмалар, жүзге жуық әңгімелер, көсемсөз, пьесалар, философия саласындағы жұмыстары, мектеп оқулықтары, аудармалар құрайды. Оның қаламұшы астынан «Халық рухы» атты Үндістанның және «Менің алтын Бенгалиям» атты Бангладештің ұлттық әнұрандары шыққан. Сонымен қатар, 67 жастан бастап ол суретшілік, кескіншілік өнермен айналыса бастаған. Сондай-ақ, Тагор Вишва Бхарати университетінің және Ауыл шаруашылықты қайта құру институтының ұйымдастырушысы болған. Адамгершілік пен туған елге деген сүйіспеншілік сезімдерін бойына сіңген Тагор өмір бойы Үндістан тәуелсіздігінің жақтаушысы болған. Өмірбаяны Балалық пен жастық шақтары (1861—1877) Рабиндранат Тагор Калькуттаның солтүстігінде орналасқан Джорасанко Тхакур Бари алпауыт қожалығында дүниеге келді. Ол Дебендранатх Тагор (1817—1905) мен Шарада Девидің (1830—1875) кенже баласы болды. Тагорлар тегі өте көне болып есептеледі, бабалардың ішінде Ади Дхарм жаңа дінінің қалаушылары да табылады. Рабиндранаттың әкесі брахман болғандықтан, Үндістанның әулие жерлеріне жиі сапар шеккен. Анасы, Рабиндранатқа 14 жас толғанда, қайтыс болады. 5 жасында Рабиндранатты Шығыс семинариясына оқуға жібереді, кейін Қалыпты мектеп деп аталатын оқу орнына аударды. 1877 жылы аталған жорналда «» атты шығармасы жарияланады, бұл бенгал тіліндегі алғашқы әңгімесі болып есептеледі. 1878 жылы Тагор Брайтонның бұқаралық мектебіне түсті. Кейін ол Лондонның Университеттік колледжінде құқықты оқуды бастады. Бірақ аз уақытта оны тастап, ағылшын әдебиетін (Шекспир, Томас Браун, тағы басқалар) зерттеуіне көшті. Лондонда болған кезде, ол «Гитанджалиден» өзі ағылшыншаға аударған біраз өлеңдерін досы Уильям Ротенштейнге көрсетеді. Бұдан үлкен әсер алған Ротенштейн және Эзра Паунд пен Уильям Йейтс Тагорға жинақтың ағылшынша нұсқасын шығарысуға көмектеседі. 1913 жылы «Лондонның Үнділік қоғамы» (India Society of London) Тагордың 103 аударылған өлеңін шығарады. 1913 жылдың 14 қарашасында Тагор Әдебиеттен Нобель сыйлығының лауреаты болғанын білді: өзінің айтуынша, Батыс әдебиетінің бөлігі ретінде қалыптасқан поэтикалық дүние танымын ерекше шеберлікпен айқындаған, терең сезіммен жазылған, біртума және тамаша өлеңдері үшін Нобель комитетінің ақша сыйлығын Тагор Шантиникетандағы мектебіне жұмсайды, кейін бұл білімді тегін беретін тұңғыш университет болады.. 1921 жылы Тагор өзінің досымен, ағылшын агрономы мен экономисі Леонард Элмхерстпен бірге Шантиникетаннан алыс емес жерде Ауыл шаруашылықты қайта құру институтының іргетасын қалайды. 1930 жылдардың басында Тагор өз назарын касталық жүйеге аудара бастады. Өз шығармашылығында кесапаттылар кастасы туралы жазып, қоғамдық лекцияларда олар туралы сөз қозғап, Тагор бұлардың Гуруваюрдегі Кришна ғибадатханасына кіруіне рұқсат алғанға септігін тигізді. Жас еңкейген шағы (1932—1941) Көптеген халықаралық саяхаттарда болған Тагор адамдардың қандай да болмасын белгі бойынша бөліну шартты болады деген пікірді ұстанған. 1932 жылдың мамырында Ирактағы бәдеуи лагеріне барып қайтқанда, оған бір көсем келесідей сөз айтты: «Біздің Пайғамбарымыз айтқандай, нағыз мұсылман деп сөзі мен ісінен ешбір кісі зиян шекпеген адамды айтады». Кейін Тагор өз күнделігінде былай деп жазады: «Оның сөзінде ішкі адамгершіліктің үнін ажырай бастадым». Калькуттадағы қайыршылық індеті мен Бенгалиядағы жеделденген экономикалық құлдырау Тагордың ұйқассыз дастанының негізгі тақырыптарына айналды. Тагор әлі көп шығармасын жазып үлгерді. Олардың арасында «Қайтадан» («Punashcha», 1932), «Соңғы октава» («Shes Saptak», 1935) және «Жапырақтар» («Patraput», 1936) атты прозадағы дастандар. Сондай-ақ «Екі әпке» («Dui Bon», 1933), «Бақта» («Malancha», 1934) және «Төрт бөлім» («Char Adhyay», 1934) атты романдары шықты. Өмірдің соңғы жылдарында ғылымға қызыға қарай бастады. 1937 жылы Тагор «Біздің Дүние» («Visva-Parichay») атты эссе жинағын жазды, ғылымдар туралы әңгімелері «Си» («Se», 1937), «Тин Санги» («Tin Sangi», 1940) және «Гальпасальпа» («Galpasalpa», 1941) кітаптарына енген. 1937 жылы Тагор есінен танып, ұзақ уақыт бойы комада, өмір мен өлім арасында болды. 1940 жылдың соңында бұл жағдай қайталанды. Содан бері Тагор сауығып кетпеді. Ол 1941 жылдың 7 тамызында Джорасанко жер иелігінде қайтыс болды. Шығармалары Мұхтар Әуезов үнді классигіне арналған мақаласында сипаттап өткендей, Тагор «Өз шығармаларының бүкіл мазмұнымен, өзгеше бітімімен өзінің үнді дүниесімен етене байланысты. Оның үстіне, Тагор — қазіргі заман талабына тіл қатқан лирик-ақын; Тагор — новеллист әм романист; Тагор — драматург, публицист. Өзінің өзгеше жазушылық мәдениетінде ол қазіргі Батыстың творчестволық дәстүрлерін де мол баураған.» 1875 жылы Тагор «Үнді жәрмеңкесінің сыйы» атты патриоттық өлеңін жариялайды. Және осы кезде «Ақын тарихы» поэмасы мен «Қайыршы әйел» әңгімесін жазады. Алайда бұл шығармалары піспеген, еліктеумен жазылған еді. Англияға барып қайтқан соң «Дана Вальмики» (1881) музыкалық драмасын, «Кешкі өлеңдер» (1882), «Таңертеңгі өлеңдер» (1883) т.б. өлеңдер жинағын, «Бибхи жағалауы» (1883), «Данышпан Раджа» атты тарихи романдарын жариялады. 1890-шы жылдары «Маноши» (1890), «Алтын тура» (1893), «Өнімді жинау» (1896) т.б. ең құнды әңгімелері мен топтама өлеңдерін жазды. 1902 жылы мектеп ашып, оған өзі оқулық жазды. 1921 жылы осы мектептің негізінде барлық каста балалары оқи алатын университет ашылды. Тагор өзінің әлеуметтік-тұрмыстық тақырыпқа жазылған «Ұнтақ» (1902), «Күйреу» (1910) романы мен «Бұзылған ұя» повестерінде ескішілдік пен жаңашылдық арасындағы қақтығысты суреттеп, неке сүйіспеншілік негізінде ғана іске асатын болсын деген идеяны көтерді. Генерал-губернатор лорд Керзонның Бенгалияны бөлу туралы бұйрығына қарсы шығып, Тагор «Менің алтын Бенгалиям», «Гитанджали» (1910) атты өлеңдерін, «Гора» (1907—1910) романын жазды. Өз халқының бостандығын аңсаған Тагор 1930 жылы КСРО-да болып, «Россия туралы хаттар» кітабын жазды. Оның «Гәуірмаһан» (1960), «Күйреу» (1968) романдары мен «Алтын сағым» (1960), «Өлеңдер» (1969) атты жинақтары қазақ тілінде шықты. Әндері Тагор 2230 әннің авторы болып есептеледі. 1950 жылы оның «Халық рухы» әні (Jana Gana Mana) Үндістан әнұраны болды. 1971 жылы «Менің алтын Бенгалиям» (Amar Shonar Bangla) әні Бангладеш әнұраны болып таңдалды. Тагор туралы фильмдер * 1961 — «Рабиндранат Тагор» үнділік деректі фильм * 1986 — «Рабиндранат Тагор мен Кеңестік Ресей» кеңестік шағын деректі фильм * 2002 — «Chhelebela» бенгалдық фильм Есімінің ұлықталуы Үндістанда Рабиндранат Тагордың есімімен бірнеше театр, университет пен институт, мұражайлар және басқа да ғимараттар, әдеби сыйлықтар мен фестивальдар аталады. Ал Калькуттада оның есімімен аталған жасанды көл (Rabindra Sarobar) және 705-метрлік көпір (Rabindra Setu) бар. Дели метросында Tagore Garden станциясы бар. Әлемнің көптеген қалаларында үнді жазушысының есімі берілген көшелерді табуға болады. XX ғасырдың ортасында Үндістанда табылған динозаврдың жеке бір түрі Barapasaurus tagorei деп аталды. Меркурий бетіндегі кратерлердің бірі Тагор деп аталады. Дереккөздер Сілтемелер * * *