kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Генри Уэй Кендалл

Генри Уэй Кендалл (; 9 желтоқсан 1926, Бостон, Массачусетс – 15 ақпан 1999 жыл, Флорида) — америкалық физик, ядролық физик, 1990 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының иегері Джером Фридман және Ричард Тейлормен бірге «протондар мен байланысқан нейтрондар арқылы электрондардың терең серпімді емес шашырауы бөлшектер физикасында кварк моделін жасау үшін маңызды зерттеу жұмыстары үшін» алды. АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1992). Өмірбаяны Амхерст колледжін (бакалавр, 1950) бітіріп, 1955 жылы Массачусетс технологиялық институтында PhD дәрежесін алды. негізін қалаушылардың бірі және 1974 жылдан өмірінің соңына дейін оның төрағасы. Осы қызметте ол «Адамзатқа ескертуді» (1992) ұйымдастырды, оған 1,7 мың ғалымдар, соның ішінде ғылым саласындағы тірі Нобель сыйлығының лауреаттарының көпшілігі қол қойды, «адамдар мен табиғат соқтығысу траекториясында» деп ескертті.. Ол сондай-ақ JASON мүшесі болды. Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі (1982). Кендалл Флорида штатындағы Вакула Спрингс ұлттық саябағында сүңгуір экспедициясы кезінде қатты қан кету салдарынан қайтыс болды. Дереккөздер Сілтемелер * Г. В. Кендалл. [http://ufn.ru/ru/articles/1991/12/d/ «Терең серпімді емес шашырау: протондық тәжірибелер және масштабтауды бақылау».] [http://ufn.ru/ru/articles/1991/12/d/ Нобель дәрісі] // Физика ғылымдарының жетістіктері, 161 том, 12 шығарылым, желтоқсан 1991 * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]
Кафыр-қала (Самарқан)

Кафыр-қала — Афрасиабтан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Самарқан маңындағы аттас елді мекеннің жанында орналасқан 5-8 ғасырлардағы көне соғдылық қамал мен қаланың қирандысы. Соғдының қала орталықтарының бірі болды. Ол биіктігі 4 метрдей пахса платформасына салынған және сыртқы қабырғалармен қорғалмаған. Қамалдың ортаңғы бөлігін алып жатқан жоғарғы қабатынан ештеңе дерлік сақталған жоқ. Археологтардың пікірінше, соғдылық қамал өз құрылысшыларының көлемді формалардың үйлесімді және біршама күрделі комбинациясына негізделген монументалды орталықты тұрғын үйдің мәнерлі бейнесін жасауға ұмтылысын көрсетеді. Галерея Дереккөздер Әдебиеттер * Хмельницкий С. Г. Кушандар мен арабтар арасында. Орта Азияның сәулет өнері V-VIII ғасырлар. — Берлин—Рига: GAMAJUN, 2000. — 288 p.
Ричард Эдвард Тейлор

Ричард Эдвард Тейлор (; 2 қараша 1929 жыл Физика саласындағы Нобель сыйлығы, Медисин-Хат, Альберта, Канада — 22 ақпан 2018, Станфорд, Калифорния штаты, АҚШ) — канадалық физик, 1990 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, Джером Фридман және Генри Кендаллмен бірге «бөлшектердің физикасындағы кварк моделін жасау үшін маңызды протондар мен байланысқан нейтрондар арқылы электрондардың терең серпімсіз шашырауына алғашқы зерттеулері үшін» алды. Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1997), АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1993). Дереккөздер Сілтемелер * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1990/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат] * Р. Э. Тейлор. [http://ufn.ru/ru/articles/1991/12/b/ «Терең серпімді емес шашырау: алғашқы жылдар».] [http://ufn.ru/ru/articles/1991/12/b/ Нобель дәрісі.] // Физика ғылымдарының жетістіктері, 161 том, 12 шығарылым, желтоқсан 1991
Әулие-Ата әуежайы

Әулие-Ата халықаралық әуежайы — Тараз қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығынан 8,5 км қашықтықта орналасқан. Тарихы Әуежай 1945–1946 жылдары қазіргі орналасқан орнына көшірілді. 1962 жылға дейін ұшу-қону жолағы топырақ болды. 1962 жылы алғашқы жасанды ұшу-қону жолағы салынды, соңғы рет 1989 жылы жөндеуден өтті. 1974 жылы әуежай терминалы салынды, сыйымдылығы – сағатына 200 жолаушы. Кеңес дәуірінде Тараздан Мәскеу, Сочи, Минералды Сулар және республиканың көптеген қалаларына рейстер орындалды. 1990 жылдары әуежай жұмысы төмендеді, бірақ 2000-жылдары қалпына келтіру жұмыстары басталды. 2013 жылдан бастап «SCAT» авиакомпаниясы әуежайды қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізіп, жаңа терминал мен инфрақұрылым салды. Ұшу-қону жолағы 2013 жылы қайта құрылған ҰҚЖ 3500 метр ұзындықта, 60 метр енімен салынды. Қабылдау мүмкіндігі — Boeing 747, Airbus A380 секілді заманауи ұшақтар. Авиакомпаниялар және бағыттар Тұрақты рейстерді орындайтын әуекомпаниялар: Жолаушылар ағыны * 2015 — 45 007 жолаушы * 2016 — 55 172 жолаушы Инвестиция және даму Жаңа жолаушылар терминалының аумағы — 5 500 м², сағатына 300 жолаушыға қызмет көрсетуге қауқарлы. 7 млрд теңге бюджетпен жаңа ҰҚЖ, такси жолдары, перрон, жүк терминалы және жанар-жағармай кешендері салынды. Әскери ұшақ түрлері Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-124 Ил-76, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737, Boeing 747, Boeing 757, Boeing 767, және т.б. 3-4 сыныпты ӘК түрлері, барлық типтегі тікұшақтар. Аэродромда бұрын 157-ші тікұшақ полкі (Ми-8 және Ми-26) орналасқан болатын. Дереккөздер
Боралдай әуежайы

Боралдай әуежайы — Алматы маңындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы. Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Боралдай кентінің шығыс шетінде (бұрынғы Бұрындай кенті, Алматы облысының Іле ауданы) орналасқан. Бірінші Алматы әуежайы (1930 жылдардың басында құрылған), 2000 жылдардың басына дейін "Бұрындай" деп аталды. Тарихы Бурундай Біріккен әуе отряды 1946 жылдан бері жұмыс істеп келеді (1965 жылға дейін "№ 9 қазақстандық Экспедиция" деп аталды); 1975 жылдан бастап, Ми-8 жанұясының тікұшақтары мен Ан-2 ұшақтарынан басқа, отрядтың әуе паркіне Ан-30 (аэрофототүсірілімдерді орындау үшін) және Ан-26 (жүктерді тасымалдау үшін) ұшақтары кірді. Кеңестік кезеңде әуежайдан Ан-2 ұшақтарымен жергілікті әуе желілері бойынша рейстер орындалды. Бөлімде 1990 жылғы жағдай бойынша келесі бағыттарға рейстер болды: Ақбақай (Шығанақ, Қияхты арқылы), Андреевка (Талдықорған, Сарқан арқылы), Бақанас, Жиделі (Бақанас арқылы), Қияқты (Шығанақ арқылы), Куйга (Бақанас, Жиделі арқылы), Лепсі (Талдықорған арқылы). Қорған, Сарқанды), Панфилово, Сарқанды (Талдықорған арқылы), Талдықорған, үлкен (Бақанас, Жиделі, күйған арқылы), Шығанақ. Сипаттама "Боралдай" әуеайлағы 3-сыныпты, Ан-24, Ан-26, Ан-30, Ан-72 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға жарамды. Әуеайлақтың ауданы-70,5 га. әуежайда ауданы 1501 м 2 аэровокзал, ауданы 1981 м 2 авиациялық-техникалық базаның Өндірістік ғимараты, ауданы 2495 м 2 екі әкімшілік-өндірістік ғимарат, 3400 тоннаға арналған ЖЖМ қоймасы және өзге де инфрақұрылым бар. Әуежайдың меншік иесі "Альтаир Эйр" АҚ (ENRC холдингімен үлестес) болып табылады. Әуежайдан басқа компанияның меншігінде 5 Ан-30 ұшағы, 1 Ан-26 ұшағы және 6 Ми-8Т тікұшағы бар. Әуежайда "Бурундайавия" Әуекомпаниясы орналасқан, оның әуе паркі он үш Ми-8МТВ-1 (Ми-17-1В) тікұшағынан және бір Ми-8Т тікұшағынан тұрады. Азаматтық авиациядан басқа, әуежайда мемлекеттік авиация — Шекара әскерлерінің, ТЖМ және Қазақстан ІІМ авиациялық бөлімшелері орналасқан. Әуежайда орналасқан ең ірі әскери бөлім - ҚР ҰҚК 10-шы жеке шекаралық авиациялық полкі-2177 әскери бөлімі. Полк қызметінде Ми-8/Ми-17 тікұшақтары, Ан-2, Як-40 және Ан-72 ұшақтары бар. Дереккөздер
Екібастұз әуежайы

Екібастұз әуежайы — Павлодар облысындағы Екібастұз қаласында орналасқан жергілікті маңызы бар әуежай. Қазіргі уақытта бұл әуежайда жолаушыларды тасымалдау бойынша тұрақты рейстер жоқ. Тарихы Кеңес дәуірінде Екібастұз қаласының маңында әуеқатынас үшін пайдаланылған ұшу алаңы болған. Бірақ кейінгі жылдары тұрақты рейстер тоқтатылған. 2020 жылдары әуежайды қалпына келтіру және қайта жаңарту туралы бастамалар көтерілгенімен, нақты құрылыс жұмыстары басталғаны туралы дерек жоқ. Жағдайы Қазіргі уақытта Екібастұз әуежайы тұрақты жолаушылар рейстерін қабылдамайды. Жоба бойынша болашақта әуежайды қайта жаңғыртып, аймақтық рейстерге қызмет көрсететіндей етіп ашу көзделген. Дереккөздер
Кеңқияқ әуежайы

Кеңқияқ әуежайы — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы. Кеңқияқ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Әуежай осы өңірде орналасқан Кеңқияқ, Жаңажол, Әлібекмола, Синельниковское ірі мұнай кен орындары үшін жүк-жолаушылар авиатасымалдарын қамтамасыз етеді. 3-сыныпты Кеңқияқ әуеайлағы, Ан-24, Як-40, Ан-2 және жеңіл әуе кемелерін, сондай-ақ барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті. Әуе оқиғалары 1990 жылы 2 маусымда КСРО-46551 борттық нөмірі бар Антонов Ан 24 ұшағы Краснодардан чартерлік рейсті орындады (вахталық жұмысшыларды тасымалдау), Кеңқияқ әуежайына қонған кезде ҰҚЖ-ға қону және тік жылдамдықпен тиіп, соның салдарынан прогрессивті "ешкіге" кірді. Үш секіруден кейін шассидің алдыңғы тірегі үзіліп, ұшақ ҰҚЖ-дан 83 м-ге шығып, шассидің алдыңғы тірегінің жанында өрт шығып, ұшақты толығымен жойып жіберді. Ұшақтың бортында 33 адам болды, олар эвакуацияланды, зардап шеккендер жоқ. Дереккөздер
Теңіз әуежайы

Теңіз әуежайы — Атырау облысындағы, Жаңа Қаратон кентінің маңындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы. 3-классты "Теңіз" әуеайлағы Ан-24, Як-40 және барлық жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға арналған. Ол тек күндізгі уақытта жұмыс істейді, визуалды ауа-райында (VFR) ұшақтарды қабылдайды. Авиациялық жұмыстарды жүргізу кезінде осы өңірде орналасқан "Теңіз" ірі мұнай кен орнының мүддесі үшін пайдаланылады. 2012 жылғы жағдай бойынша әуежай вахташыларды жұмыс орнына тасымалдау үшін Атырау — теңіз — Атырау рейстерін орындайтын Prime Aviation компаниясына тиесілі P4-TCO тіркеу нөмірі Dash 8-Q202 рейстеріне қызмет көрсетеді. Рейстер күндізгі уақытта, күніне бір-екі рет орындалады. Бұған дейін бұл рейстерді L-410 ұшағындағы "Казэйр Вест" компаниясы орындаған болатын. Ол кезде негізгіге перпендикуляр топырақ жолағы да қолданылған. Қазіргі уақытта топырақ жолағы пайдаланылмайды. Дереккөздер
Үржар әуежайы

Үржар әуежайы — Үржар ауылының әуежайы, Алакөл көлінің жанында. Тарихы Әуежай 2008 жылы жұмысын бастады . 2021 жылдың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-maya https://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. Жаңартудан кейін әуежай заманауи Embraer 190, Bombardier Q-400, CRJ-200 ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды. Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/ 2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы Алматы және Астана бағыттарында тасымалдаушы болды. Әуе компаниялары мен бағыттар 2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады) Күнделікті рейс Үржар → Алматы Алматы → Үржар Үржар → Астана Астана → Үржар. Сирек рейс Үржар → Семей Қабылдайтын әуе көлігі түрлері Дереккөздер
Үшарал әуежайы

Үшарал әуежайы — әуежай Жетісу облысы, Алакөл ауданында, Үшарал қаласынан батысқа қарай 5 км жерде. 1970 жылы Жоңғар қақпасында орналасқан гарнизонды қолдау үшін әскери аэродром ретінде құрылды. 1990 жылдардың басына дейін "Уч-Арал" атауын иеленген. 1-классты әуеайлақ, Ил-76, Ан-22, Ту-154 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті. Әуеайлақта ҚР ІҚМ 486-шы тікұшақ полкі (Ми-24, Ми-8 тікұшақтары) орналасқан. Тарихы 1992 жылға дейін аэродромда 10-шы истребитель авиациялық дивизиясының құрамына кіретін 27-ші истребитель әуе полкі (МиГ-21 ұшақтары) орналасқан. Алматыдан (Як-40 ұшақтары) және Талдықорғаннан (жергілікті елді мекендердің әуеайлақтарында аралық қонулармен, Ан-2 ұшақтарымен) тұрақты азаматтық рейстерді қабылдады. 2015-2017 жылдары әуежайдың ұшу-қону жолағы жөнделді, жаңа такси жолы мен 2 ұшаққа арналған алжапқыш, жаңа терминал ғимараты салынды. 2017 жылдың 21 шілдесінде әуежай азаматтық маусымдық рейстерді қабылдай бастады. Әуежай құрылысына 1 млрд теңгеден астам қаржы бөлініп, игерілді. Құрылыс жұмыстарын "ASD Group"ЖШС мердігерлік ұйымы жүргізді . 2018 жылы ішкі туризмді дамытуға бағытталған мемлекеттік субсидиялау бағдарламасының арқасында Үшарал қайтадан Алматыдан тікелей рейстерді қабылдай бастады. Бұл Қазақстанның көптеген қалаларынан емдік қасиеттерімен танымал тұзды ағынсыз Алакөл көлінің жағасындағы емдік санаторийлерге дейінгі маршруттарды жеңілдетті. Авиакомпаниялар мен бағыттар 2019 жылғы ақпарат бойынша Рейстер шілдеден қазанға дейін орындалады. Яковлев Як-40, Bombardier CRJ200 ұшақтары қолданылады. Дереккөздер * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ушарал_(аэропорт) Ушарал (аэропорт) — Уикипедия (орысша)] * [http://roads.mid.gov.kz/ru/news/segodnya-otkrylos-aviasoobshchenie-astana-usharal Сегодня открылось авиасообщение Астана – Ушарал] // ҚР Автомобиль жолдары комитеті, 21.07.2017 * [https://vlast.kz/novosti/24038-v-gorode-usaral-otkrylsa-aeroport.html В городе Ушарал открылся аэропорт] // Vласть, 21.07.2017 * [https://aerovokzal.kz/aeroporty/aeroport-usharal/ Аэропорт Ушарал] // Aerovokzal.kz * [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/skolko-stoit-doletet-do-alakolya-322759/ Сколько стоит долететь до Алаколя?] // Tengrinews.kz, 21.07.2017 * [https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4869639-ozero-alakol-stalo-blizhe.html Озеро Алаколь стало ближе] // Zakon.kz, 21.07.2017 * [https://ognialatau.kz/news/cat-12/4449/ Аэропорт Ушарал готов к приему рейсов] // Огни Алатау, 10.08.2022 * [https://time.kz/articles/reporter/2017/07/24/bistro-deshevo-udobno Быстро, дёшево, удобно] // Time.kz, 24.07.2017
Шалқар әуежайы

Шалқар әуежайы — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы. Шалқар қаласынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. 1990 жылдардың аяғында әуежай қараусыз қалды және содан бері авиациялық жұмыстарды жүргізу кезінде Ан-2 ұшақтары мен тікұшақтар үшін қону алаңы ретінде пайдаланылды. Тарихы 1920 жылдардан бастап қаланың оңтүстік шетінде орналасқан 965 м топырақ ҰҚЖ бар аэродром болды. 1958 жылы 23 шілдеде аэродромда Свердловск қаласынан Ташкентке бара жатқан Ил-12 ұшағы апатқа ұшырады. 3-классты Аэродром қазіргі уақытта 1980 жылдары салынған, Ан-24, Як-40, Ан-2 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті. 2011 жылы БАҚ осы әуежайды жандандыру жоспарлары туралы хабарлады. Дереккөздер
Атбасар әуежайы

Атбасар әуежайы — Ақмола облысындағы Атбасар қаласының жергілікті әуе желілерінің бұрынғы әуежайы. Қала орталығынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Қазіргі уақытта әуежай жұмыс істемейді, оның орнында ауылшаруашылық авиациясының бірнеше АН-2 ұшағы орналасқан. Халықаралық әуе көлігі қауымдастығы (IATA) берген код ATX болып табылады . Әуежайда екі кішігірім ұшу-қону жолағы бар және олардың ұзындығы 1500 метр, бұл Ан-24 ұшақтарының ұшуына жеткілікті. Терминал (Қазір толығымен қираған) теңіз деңгейінен 308 метр биіктікте орналасқан . Дереккөздер
Қаражал әуежайы

Қаражал әуежайы — Ұлытау облысының Қаражал қаласындағы жергілікті әуе желілерінің бұрынғы әуежайы (1997 жылға дейін — Жезқазған облысы, 1997-2022 жылдары — Қарағанды облысы). Аттас қаладан оңтүстік-батысқа қарай 3 км, Жезқазған қаласынан шығысқа қарай 230 км және Қарағанды қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 270 км жерде орналасқан. Қазіргі уақытта қараусыз қалған әуежай инфрақұрылымы жоғалды. Алайда, қажет болған жағдайда, жылдың уақытына байланысты оның бұрынғы ұшу-қону жолақтары уақытша қону алаңы ретінде пайдаланылуы мүмкін. Тарихы Әуежай 1960 жылдары, Қаражалға облыстық бағыныстағы қала мәртебесін бергеннен кейін, соңғысында теміржол тау-кен өнеркәсібінің дамуына байланысты ашылды. Командалық-диспетчерлік пункті, сондай-ақ жолаушыларға арналған күту залы бар (әуежай жабылғаннан кейін бұзылған) бір қабатты шағын терминал ғимараты болды. 1990 жылдардың басында әуежай жұмысын тоқтатты. Аэродром жергілікті L-410, АН-2 авиакомпанияларының ұшақтарын және сол сияқтыларды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті болды. Қарағанды мен Жезқазғанға (1992 жылдан кейін — Джезказган) тұрақты авиарейстер, әуе қозғалысын авиадиспетчерлік және метеорологиялық сүйемелдеу жүзеге асырылды. Әуежайды мезгіл — мезгіл басқарылатын ғарыш аппараттарының қонуын іздеу-құтқару кезінде КСРО-ның EG apss-ке бағынатын авиация пайдаланды. Сонымен қатар, әуежай аймақтың шалғайдағы мал шаруашылығына әртүрлі тауарларды, поштаны және азық-түлікті жеткізу үшін пайдаланылды. Дереккөздер
Түркістан әуежайы

Түркістан әуежайы — Түркістан қаласының бұрынғы әуежайы, Түркістан облысының әкімшілік орталығы. Аэродром ЯК-40, Ан-24, Л-410, Ил-14, Ан-2 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті болды. Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы-21 тонна. 2020 жылы бұрынғы әуежайдан 12 км шығысқа қарай жаңа Әзірет Сұлтан әуежайы ашылды, ал ескі әуежай жабылды. Дереккөздер
Тетела

Тетела (батетела, кусу, хамбо) — Конго Демократиялық Республикасындағы банту халқы. Олар Луалаба және Ломами өзендерінің алабында тұрады. Халқы 1,4 миллион адам. (2016, бағалау). Тілі Олар тетела тілінде (отетела немесе теттум) сөйлейді. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер, дәстүрлі нанымдар. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (ылғалды жерлерде – маниок, құрғақ жерлерде – тары, құмай, жүгері; көкөніс, пальма өсіріледі), аңшылық, балық аулау, қолөнер (темір ұстасы, тоқымашылық, керамика). Мал және құс шаруашылығы нашар дамыған (ит, тауық, ешкі). Көптеген тетела плантациялар мен шахталарда жұмыс істеп, қалалар мен өнеркәсіп орталықтарына көшті. Өмір салты Туыстық есеп патрилинейлік, неке қонысы патрилокальды. Көп әйел алушылық бар, сорорат дамыған. Елді мекендері дөңгеленіп орналасқан, үйлері де дөңгелек пішінді. Би мен музыка, көп дауысты ән айту, фольклордың әртүрлі жанрлары дамыған. Дереккөздер
Зергер-Тепе

Зергер-Тепе — 1980 жылдары құрылыс кезінде қираған, Сара-Тепе қамалынан жарты шақырым солтүстік-батысқа қарай, Самарқан қаласының шетінде орналасқан ерте ортағасырлық соғды қамалының қирандылары. Зерттеушілер Зергер Тепе үй-жайлары қамалды жаулап алушылардан қорғаған сарбаздар үшін баспана болғанын атап өтті. Қайта салынған қамалдың ауласындағы коммуналдық және қоймалық және, мүмкін, тұрғын үйлердің көптігі ол әскери отрядтың үйі болғанына қайшы келмейді: сарбаздардың қарапайым өмірі қандай да бір экономикалық ұйымды қажет етті. Бұл жерде дәліз-тарақ орналасуының «казарма» спецификациясы шешуші болып қалады. 1936 жылы Өзбекстанның мемлекеттік тарих мұражайының экспедициясы алғаш рет егжей-тегжейлі зерттеді. 1986-1987 жылдары Зарғартепаны Самарқан археологиялық институтының жұмысшылары мен ғалымдары зерттеп қазды. Ол биіктігі шамамен 9 метр болатын шағын төбеде орналасқан. Қазбалар мен зерттеулер кезінде керамикалық бөлмелер, шикі және кірпіштен тұрғызылған қабырғалардың қалдықтары, сол кезде белгілі шатранж бөлмелері табылды, олардан пирамида тәріздес бағаналар қатарының қалдықтары, керамикалық ыдыстар, сонымен қатар бес қатарда тиындар табылды. Дереккөздер Әдебиеттер * Хмельницкий С. Г. Кушандар мен арабтар арасында. Орта Азияның сәулет өнері V-VIII ғасырлар. — Берлин—Рига: GAMAJUN, 2000. — 288 p. * Заргартепа // Ўзбекистон миллий энциклопедияси: . — Toshkent: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2000—2005. — 154 с.
Революция ауданы

Революция ауданы — Қазақ АКСР-нің Ақмола округінің 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлігі. Орталығы – Ақмола қаласы. Тарихы Революция ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Ақмола уезінің Революция және жартылай Калинин, Объединённый болыстарының бөліктері негізінде құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Ақмола, Нұра және Еркіншілік аудандары арасында бөлінді. Дереккөздер
Пролетар ауданы (Ақмола округі)

Пролетар ауданы — Қазақ АКСР-нің Ақмола округіндегі 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлік. Орталығы – Донское ауылы. Тарихы Пролетар ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Атбасар уезінің Пролетар және Свободный болыстары негізінде құрылды. 1930 жылы аудан жойылып, аумағы Есіл ауданына қосылды. Дереккөздер
Промышленный ауданы (Ақмола округі)

Промышленный ауданы – Қазақ АКСР-нің Ақмола округінің 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлігі. Орталығы — Үлкен Михайловка ауылы. Тарихы Промышленный ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Ақмола уезінің Промышленный және жартылай Объединённый болыстарының негізінде құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Қарағанды және Нұра аудандары арасында бөлінді. Дереккөздер
Фрунзе ауданы (Оңтүстік Қазақстан облысы)

Фрунзе ауданы — Қазақ КСР-нің Оңтүстік Қазақстан облысында 1939-1956 жылдары болған аудан. Орталығы — Шорнақ ауылы. Тарихы Фрунзе ауданы 1939 жылы 16 қазанда құрылды. Орталығы Сауран ауылы болып, құрамына Түркістан ауданының Аша, Бабайқорған, Балтакөл, Бозболат, Құндыз, Сауран, Теке, Үшқайық, Шорнақ, Шерт ауылдық кеңестері енді. 1951 жылы ауданда 8 ауылдық кеңес болды: Аша, Бабай, Қаражон, Сауран, Теке, Үшқайық, Шорнақ, Шерт. 1952 жылы аудан орталығы Шорнақ ауылына көшірілді. 1954 жылы Шерт ауылдық кеңесі Бабай ауылдық кеңесіне, Қаражон ауылдық кеңесі Сауран ауылдық кеңесіне, Теке ауылдық кеңесі Үшқайық ауылдық кеңесіне, Аша ауылдық кеңесі Шорнақ ауылдық кеңесіне қосылды. 1956 жылы 27 сәуірде Фрунзе ауданы таратылып, Түркістан ауданына қосылды. Дереккөздер
Фрунзе ауданы

* Фрунзе ауданы — Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласында 1973-1988 жылдары болған аудан. * Фрунзе ауданы — Алматы қаласындағы Медеу ауданының бұрынғы атауы. * Фрунзе ауданы — Түркістан облысында 1939-1956 жылдары болған аудан.
Промышленный ауданы

* Промышленный ауданы — Ақмола округінде болған аудан. * Промышленный ауданы — Батыс Қазақстан облысы Орал қаласында 1983-1988 жылдары болған аудан. * Промышленный ауданы — Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласында 1943-1948 жылдары болған аудан.
Совет ауданы

* Совет ауданы — Алматы қаласындағы Алмалы ауданының 1995 жылға дейінгі атауы. * Совет ауданы — Астана қаласында болған әкімшілік бірлік. * Совет ауданы — Қарағанды қаласындағы Қазыбек би ауданының 2000 жылға дейінгі атауы. * Совет ауданы — Солтүстік Қазақстан облысындағы Аққайың ауданының 1999 жылға дейінгі атауы.
Сталин ауданы

* Сталин ауданы — Ақмола облысындағы Ақкөл ауданының 1961 жылға дейінгі атауы. * Сталин ауданы — Алматы қаласындағы Алмалы ауданының 1961 жылға дейінгі атауы. * Совет ауданы — Қарағанды қаласындағы Әлихан Бөкейхан ауданының 1961 жылға дейінгі атауы.
Каганович ауданы

Қазақстан: * Каганович ауданы — Алматы қаласындағы Түрксіб ауданының 1957 жылға дейінгі атауы. * Каганович ауданы — Павлодар облысында болған Ақсу ауданының 1957 жылға дейінгі атауы. Қырғызстан: * Каганович ауданы — Шу облысындағы Соқылық ауданының 1957 жылға дейінгі атауы.
Әсем Орынбай

Әсем Орынбай (1993 жылы 7 қыркүйекте туған) — қазақстандық спортшы. 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында әйелдер арасындағы стендтік ату жарыстарына қатысты. Дереккөздер Сілтемелер * ISSF — [https://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHKAZW0709199301 Әсем Орынбай] * Olympedia — [https://www.olympedia.org/athletes/144758 Әсем Орынбай]
Жорж Шарпак

Жорж Шарпак (, отбасында және достары арасында — Гриша Шарпак; 1 тамыз 1924 — 29 қыркүйек 2010) — француз физигі, 1992 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Өмірбаяны Жорж Шарпак (туған күнінде Гриша Харпак) Волынның Дубровица елді мекенінде (ол кезде Польша, қазіргі — Украинаның Ровно облысы) еврей отбасында дүниеге келген. Ол үш жаста болғанда, отбасы (ата-анасы — Мотл Харпак, кейін Морис Шарпак және Хана Шапиро, кейінірек Анна Шапиро) Польшадан кетіп, Хайфаға (мандатты Палестина, әкесі сол жерде тас кесуші ретінде жұмыс істеді) қоныстанды, және 1931 жылы Польша арқылы Парижге (бұрын әкесінің туыстары қоныстанған) көшті. Француз тілінің ережелері бойынша оқысаңыз, Charpak тегі Шарпак болып дыбыстала бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жорж Шарпентье (Georges Charpentier) атына жалған құжаттармен Жорж Шарпентье мен оның ата-анасы неміс оккупациясынан босаған Францияның оңтүстігіне қашып сол жерде Қарсыласу қозғалысына қатысып, 1943 жылы Виши режимінің билігі түрмеге қамады. 1944 жылы Дахаудағы фашистік концлагерьге жер аударылды, 1945 жылы азат етілгенге дейін сонда болды. 1945 жылы Монпелье лицейінде оқуын аяқтағаннан кейін ол Франциядағы ең беделді техникалық оқу орындарының бірі Париждегі «École des Mines » («Париж тау-кен мектебі») оқуға түсті. Келесі жылы ол Франция азаматтығын алады. Париж тау-кен мектебін бітіргеннен кейін 1948 жылы Шарпак тау-кен инженері мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алып, Ұлттық ғылыми зерттеу орталығында жұмыс істей бастады. 1954 жылы Франс колледжінде ядролық физика докторы дәрежесін алды, онда ол Фредерик Жолио-Кюри зертханасында жұмыс істеді. 1959 жылы ол Женевадағы Еуропалық ядролық зерттеулер орталығының (CERN, ) қосылды. Мұнда, 1968 жылы ол өзінің негізгі ашылуын жасады — ол элементар бөлшектерді анықтауға арналған мультиэлектродты пропорционалдық камераны («Шарпак камерасы») жасады, оны қолданбай жоғары энергия физикасы саласында бірде-бір тәжірибе аяқталмаған. 1984 жылы ол Париждегі физика және химияны терең зерртеу мектебінің профессоры болды. 1985 жылы Шарпак Франция ғылым академиясының мүшесі болды. 1992 жылы ол «бөлшектердің детекторларын, атап айтқанда көп сымды пропорционалдық камераны ашқаны және жасағаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды. Шарпак бейбіт атом энергиясын пайдаланудың белсенді жақтаушысы болды. «Адамзатқа ескертуге» (1992) қол қойды. Ол «Атом ғалымдарының хабаршысы» демеушілер кеңесінің мүшесі. Кіші інісі — француз киноактері және режиссері Андре Шарпак (, 1930 ж. туған). Марапаттау және мойындау * 1960 — Ұлттық ғылыми зерттеу орталығының күміс медалі * 1973 — * 1989 — Бөлшектердің физикасы және жоғары энергия физикасы бойынша сыйлық * 1992 — Физика бойынша Нобель сыйлығы * 2007 — Құрмет легионының офицері Дереккөздер Әдебиет * Сілтемелер * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1992/charpak-cv.html Нобель комитетінің сайтындағы Жорж Шарпактың түйіндемесі]
Рассел Алан Халс

Рассел Алан Халс (; 28 қараша 1950, Нью-Йорк, АҚШ) — американдық физик, Джозеф Тейлормен бірге «гравитацияны зерттеуде жаңа мүмкіндіктер берген пульсарлардың жаңа түрін ашқаны үшін» физика бойынша 1993 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. Рассел Халс пен Джозеф Тейлор 1974 жылы Аресибо радиотелескопында бақылаулар жүргізген кезде, олар алғаш рет қос PSR B1913+16 пульсарын ашты. 1991 жылы пульсар құрайтын осы жұп жұлдыздардың жиырылу орбитасын өлшеу салыстырмалылықтың жалпы теориясын және гравитациялық толқындарды шығару мүмкіндігін растады. Марапаттары * Физика бойынша Нобель сыйлығы, 1993 Дереккөздер Сілтемелер * [http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/2num/v2pap22.htm 1993 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығы — астрономдар] // К.А.Постнов, «Ғалам және біз» * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1993/hulse/ Нобель сайтындағы ақпарат] * Р. А. Халс. [http://ufn.ru/ru/articles/1994/7/d/ «Қос пульсардың ашылуы».] [http://ufn.ru/ru/articles/1994/7/d/ Нобель дәрісі] // Физика ғылымдарының жетістіктері, 164 том, 7 шығарылым, шілде 1994
Аделаида Пчелинцева

Аделаида Пчелинцева (1999 жылы 29 қыркүйекте туған) — қазақстандық жүзуші. Ол 2019 жылы Оңтүстік Кореяның Кванджу қаласында өткен су спорты бойынша әлем чемпионатында әйелдер арасында 50 метрге брасс әдісімен жүзуде қатысып, жартылай финалға өте алмады. Дереккөздер
Әділбек Мусин

Әділбек Мусин (1999 жылы 4 қазанда туған) — қазақстандық жүзуші. 2017 жылы су спорты бойынша әлем чемпионатында ерлер арасында 50 метрге көбелек әдісі бойынша жарысқа қатысты. 2018 жылы ол Индонезияның Джакарта қаласында өткен 2018 жылғы Азия ойындарында ерлер арасында 50 метрге көбелек әдісімен және 4 × 100 метрге аралас эстафеталық жарыста қола медаль жеңіп алды. Дереккөздер Сілтемелер * [https://www.worldaquatics.com/athletes/1055259/wd#main-content Әділбек Мусин] World Aquatics сайтында * [https://www.swimrankings.net/index.php?pageathleteDetail&athleteId5203508 Әділбек Мусин] SwimRankings.net сайтында
Тив (халық)

Тив (мунши) — Нигерияның оңтүстік-шығысындағы халық. Негізінен Бенуэ, Плато және Гонгола штаттарында, Бенуэ өзенінің екі жағалауында тұрады. Олар тив, ийон, угбе, утанге (утанга, отанк) және ундир (ндир) болып бөлінеді. Саны 4,63 миллион адам (2022, бағалау). Камерунның оңтүстік-батысында (2 мың адам), сондай ақ Экваторлық Гвинея, Гана, Сьерра-Леоне, АҚШ, Ұлыбритания және басқа да Еуропа елдерінде тұрады. Жалпы саны шамамен 4,7 миллион адамды құрайды. Тілі Тілі - нигер-кордофан отбасының бенуэ-конго тобына жататын тив тілі. Жазуы XX ғасырдың басынан бастап латын әліпбиіне негізделген. Діні Көпшілігі дәстүрлі нанымдарды сақтайды, бір бөлігі сүнниттік мұсылмандар, христиандар да бар. Тарихы Тив этникалық тобы оңтүстік-шығыстан қазіргі мекеніне қоныс аударған делінеді. Тивтер Камерун таулары мен Конго өзені арқылы Батыс Африка Суданының саванналарына келгенге дейін батыс-орталық, оңтүстік және оңтүстік-орталық Африканы аралады. Олардың еуропалықтармен ең алғашқы кездесуі 1852 жылы Бенуэ өзенінің жағасында болды. Тив қауымы еуропалық мәдениетпен отаршылдық дәуірде байланысқа түсті. Полковник Хью басқарған нигериялық полк 1907 жылдың қарашасынан 1908 жылдың көктеміне дейін Тив қауымдастығымен кездесті. Хью тив тайпасының басшыларына көптеген сыйлықтар әкелді. Кейінірек отаршылдар тивтер мен еуропалықтар арасында сауда байланысын орнатуға көмектесетін жолдар салды. Кәсібі Негізгі кәсібі - егіншілік (ямс, құмай, кассава, тары, ямс, соя, күріш, мақта), ешкі, қой, шошқа және құс өсіріледі. Аңшылық, балық аулау және терушілік көмекші болып табылады. Қолөнердің ішінде тоқу дамыған. Тұрмыс салты Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін үлкен отбасылық қауымдар (тар), жас топтары (куав) және құпия қоғамдар (мбатсав) құрайды. Әртүрлі өзара көмек қоғамдары (адаши, динна) бар. Туысқандық есеп патрилинейлік болып табылады. Неке вирилокальды, әмеңгерлік, алып қашу және сатып алынған неке жиі кездеседі. Әкімшілік-салттық қызметтерді ақсақалдар мен үлкендер атқарды. Ұлдарды сүндеттеу, скрификациялау, татуировка жасау және тістерді егеу (кейде қағумен бірге) қолданылады. Елді мекендердері – әдетте бір-бірінен едәуір қашықтықта орналасқан 2-ден 40-қа дейінгі лашықт ардан тұрады. Үйлері дөңгелек пішінді, қабырғалары сазбен сыланған, шатыры сабанмен жабылған. Дәстүрлі киімдері – белге оралып, тізеге дейін жететін мата бөлігі. Ерлер сәлде киеді. Азық-түлік негізінен өсімдік тектес (ботқа, бұқтырылған ет, қайнатылған және пісірілген түйнектер), ет пен балық сирек қолданылады. Фольклорлық жанрлардың ішінде ең көп таралғаны космогониялық және этногенетикалық аңыздар. Дереккөздер
Эрик Крипке

Эрик Крипке –американдық продюсер, телережиссер және сценарист. Ол Табиғаттан тыс (2005–2020) қиял-ғажайып мистикалық сериалының жасаушысы ретінде танымал болды. Онда ол оның алғашқы бес маусымында шоу-жетекшісі қызметін атқарды. Крипке сонымен қатар постапокалипстік «Революция» (2012–2014) сериалын және Уақыттан тыс (2016–2018) ғылыми-фантастикалық сериалын жасады. 2019 жылдан бастап ол Prime Video үшін продюсерлік ететін «Жігіттер» суперқаһармандық сериалының шоу-жүргізушісі болды. 1997 жылы Крипке екі қысқа комедияны жазып, басқарды: «Жыныстар шайқасы» және «Шынайы берілгендер». Крипке 1997 жылы The Truly Devoted үшін қысқаметражды фильм сыйлығына ұсынылды, ал фильм 1998 жылы «Үздік қысқаметражды фильм» номинациясы бойынша көрермен көзайымы марапатын жеңіп алды. 2003 жылы Крипке Warner Bros. үшін Тарзан телехикаясының сценарийін жазды, ол сегіз эпизодтан кейін жабылды. Крипкенің келесі жұмысы 2005 жылы түсірілген «бугимен» қорқынышты фильмі болды, оның сценарийін өзі жазды. Крипке екі ағайынды зұлым рухтарды аулау туралы әңгімелейтін Табиғаттан тыс телехикаясын жасады. Сериал 2005 жылы The WB (кейінірек The CW) арнасында көрсетіле бастады. Бес маусым бойы Крипке шоу бағдарламасы болды және сценарий авторларының бірі болды, алтыншы маусымнан бастап оның міндеттері Сера Гемблге ауыстырылды . Крипкенің жаңа жобасы 2012 жылы NBC арнасында көрсетіле бастаған постапокалипстік телесериал Революция болды Сериал екі маусым бойы эфирде қалды, содан кейін рейтингі төмен болғандықтан арна басшылығы оны жауып тастады . 2019 жылдан бастап осы уақытқа дейін Крипке «Жігіттер» сериалының продюсері және шоу-жүргізушісі болды. Сериал үш маусымнан тұрады және бейресми түрде «Жігіттер» деп аталатын топ жетілмеген суперқаһармандарға қарсы тұратын әлем туралы. 2020 жылы Эрик «Жігіттер» сериалының кейіпкері Билли Бутчермен не болғанын ашатын «Қасапшы: қысқаметражды фильм» қысқаметражды фильмін ұсынды. 2021 жылы Эрик Крипке «Жігіттер» сериалының үшінші маусымын ұсынды және төртінші маусымның түсірілімі басталды. The Boys сериясының 4 маусымының түсірілімі 2023 жылдың 12 сәуірінде аяқталды, мұны Эрик Крипке растады. Ерте өмірі Эрик Крипке Огайо штатының Толедо қаласында Ларри мен Джоан Крипкенің отбасында дүниеге келген және 1992 жылы Сильвания Саутвью орта мектебін бітірген. Крипке басқа студенттерге көрсету үшін достарымен жиі үй фильмдерін жасаған. Оның шығармашылығына жазушы Джон Беллерс әсер етті. Ол 1996 жылы Оңтүстік Калифорния университетінің кино және телевизия мектебін бітірген . Дереккөздер
Ленин ауданы (Ақмола округі)

Ленин ауданы — Қазақ АКСР-нің Ақмола округінде 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлік. Орталығы — Оксановское ауылы. Тарихы Ленин ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Ақмола уезінің Воров және жартылай Санников болыстарының негізінде, сондай-ақ сол губерниядағы Атбасар уезінің Совет болысының бір бөлігінен құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Ақмола, Атбасар және Сталин аудандары арасында бөлінді. Дереккөздер
Мейіржан Анарбайұлы Шермаханбет

Мейіржан Анарбайұлы Шермаханбет (1996 жылы 26 шілдеде туған) — грек-рим стиліндегі қазақстандық балуан. Будапештте өткен 2018 жылғы әлем чемпионатының қола жүлдегері. Мансабы 2018 жылдың маусым айында 67 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде Мажарстан Гран-при турнирінде Мейіржан финалдық жекпе-жекте ирандық Мұхаммедали Абдулхамид Гираины ұтып, жеңімпаз атанды. 2018 жылғы әлем чемпионатында 67 кг дейінгі санатта қола медальға ие болды. 2022 жылы 20 сәуірде Азия чемпионатында алтын медальға ие болып, шешуші жекпе-жекте Кореядан екі дүркін әлем чемпионы Рю Хан-Суны жеңді. 2023 жылы 4 қыркүйекте Ханчжоудағы Азия ойындарында күміс медальға ие болды. Дереккөздер
Бертрам Брокхауз

{{Ғалым { style="background:transparent" } }} Бертрам Невилл Брокхауз (15 шілде 1918 &#x2013; 13 қазан 2003) — канадалық физик. Ол физика бойынша Нобель сыйлығымен (1994, Клиффорд Шаллмен бөлісті) «конденсацияланған заттарды зерттеуда нейтрондардың шашырау әдістерін дамытуға қосқан алғашқы үлесі үшін», атап айтқанда «нейтрондық спектроскопияны дамытқаны үшін» марапатталды. Ерте жылдар Брокхауз Альберта штатының Летбридж қаласында дүниеге келген және Британдық Колумбия университетінің (бакалавр, 1947) және Торонто университетінің (магистр, 1948; Ph.D, 1950) түлегі. Мансап және зерттеу 1950 жылдан 1962 жылға дейін Брокхауз Канаданың Чок-Ривер ядролық зертханасында атом энергиясы бойынша зерттеулер жүргізді. Мұнда оған Үндістанның ядролық бағдарламасының әкесі ретінде қарастыралатын П.К. Иенгар қосылды. 1962 жылы ол Канададағы Макмастер университетінің профессоры атанды, онда 1984 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін жұмыс істеді. Брокхауз 2003 жылы 13 қазанда Гамильтон қаласында, Онтариода 85 жасында қайтыс болды. Марапаттар мен құрметтер Брокхауз 1965 жылы Корольдік Қоғамның мүшесі болып сайланды. 1982 жылы Канада орденінің офицері атанды және 1995 жылы компаньон дәрежесіне көтерілді. Брокхауз 1994 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын MIT-лық американдық Клиффорд Шаллмен конденсацияланған заттарды зерттеуде нейтрондардың шашырау әдістерін әзірлегені үшін бөлісті. 2005 жылдың қазан айында Онтарио штатының Гамильтон қаласында Макмастер университетінің құрылғанына 75 жыл толуы аясында университет кампусындағы көше (Университет авенюсы) Брокхаузтың құрметіне Brockhouse Way деп өзгертілді. Онтариодағы Дип-Ривер қаласы да оның құрметіне көшеге ат берді. 1994 жылы Бертрам Брокхауз жеңіп алған Нобель сыйлығы (Клиффорд Шаллмен бөлісті) ең ұзақ күту уақытынан кейін берілді (сыйлық алған уақыттан зерттеу жүргізілген уақытқа дейін есептегенде). 1999 жылы конденсацияланған заттар және материалдар физикасы бөлімі (DCMMP) және Канадалық физиктер қауымдастығы (CAP) Брокхауз құрметіне медаль жасап шығарды. Медаль Брокхауз медалі деп аталады және конденсацияланған заттар мен материалдар физикасына көрнекті эксперименттік немесе теориялық үлестерді тану және ынталандыру үшін беріледі. Бұл медаль жыл сайын конденсацияланған заттар физикасына қосқан көрнекті эксперименттік немесе теориялық үлестері негізінде беріледі. Сәйкес үміткер өз зерттеулерін негізінен канадалық мекемеде орындаған болуы керек. Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.osti.gov/accomplishments/brockhouse.html Бертрам Брокхауз. Үш осьті спектрометр және нейтрондық спектроскопия], Америка Құрама Штаттарының Энергетика департаментінің Ғылыми және техникалық ақпарат кеңсесінен * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1994/brockhouse/facts/ Bertram N. Brockhouse] Nobelprize.org сайтындағы Нобель дәрісі, 8 желтоқсан 1994. Баяу нейтрондық спектроскопия және физикалық әлемнің үлкен атласы
Нағыз аңыз

«Нағыз аңыз» (, ) — режиссёр Юн Вопхин 2010 жылы түсіріп, Қытайда шығарылған фильм. Сюжеті Су Кан - таудағы үлкен бекіністен ханзаданы құтқару үшін әскер бастап бара жатқан қолбасшы. Ханзада Суды Хубэйдің провинциясының губернаторы етемін деп уәде береді. Судың өгей інісі Юань оны көре алмайды. Оған қарамастан, Су оны жақсы көреді және ханзададан Юаньды губернатор етіп тағайындауды сұрайды. Су қызметтен кетіп, үйіне оралып, сол жерде ушу мектебін ашқысы келеді. Ол адамдарға ұрыс өнерін үйреткісі келді. Су өзінің үлкен қылышын полковник Маға беріп, Юаньға жоспарлары туралы айтады. Юань губернатор болады. Келесі күні таңертең ерте Су салт мініп үйіне қайтады. Бес жылдан кейін Су мен оның әйелі Юанның әпкесі Иннің Фэн есімді ұлы бар. Судың әкесі оларға жақында Юанның келетінін айтады. Ол Суға Юанның жаман ниеті болуы мүмкін екенін ескертеді. Себебі, осыдан бірнеше жыл бұрын Судың әкесі Юанның әкесін «Бес уытты жұдырық» деп аталатын ұрыс әдісін үйренуде шектен шығып кеткендігінен өлтірген. Судың әкесі алаңдайды, бірақ Су аңғалдық танытып, әкесіне бәрі жақсы болады деп сендіреді. Юань келеді. Ол әпкесі Фэн мен Судың әкесімен амандасады. Әкесі Су оның не үшін келгенін біледі және Юаннан Йин пен оның баласына тиіспеуін, тек өзін ғана өлтіруді сұрайды. Юан өзінің улы әдісін қолданып, Судың әкесін өлтіріп, басын алады. Ол Йинг пен оның ұлы өзінің отбасы болады деп үміттенеді. Не болғанын білген Су үйіне асығады, бірақта Темір егіздер оған шабуыл жасайды. Солардың артынан қуып, Юань және оның адамдары, Ин мен Фэн орналасқан жерге келеді. Су мен Юань арасында ұрыс басталады. Юанның денесіне тігілген қара алтын сауытының артықшылығы бар, бұл оны қару жүзінен қорғайды. Юань бес уытты жұдырығын пайдаланып Суға өлімші жарақат салады. Фэн әкесін аяуды сұрайды. Юань жаралы адамды сарқырама өзенге лақтырып жібереді. Йин оның артынан суға секіріп кетеді. Ал Юань Фэнді өз қамқорлығына алады. Рөлдерде Ескертпелер Сілтемелер * [http://hkmdb.com/db/movies/view.mhtml?id13620&display_seteng «Нағыз аңыз»] Гонконг Movie DataBase веб-сайтында * [http://www.hkcinemagic.com/en/movie.asp?id=10602 «Нағыз аңыз»] Hong Kong Cinemagic веб-сайтында
Онг Бак

«Он Бак» (; ) — Прачия Пинкаю қойған және «Муай Тай патшалары» халықаралық промоутерлік компаниясы шығарған тай ұрыс өнері жайлы фильм. Фильмнің слоганы: «Жекпе-жек қаһарманының жаңа буыны дүниеге келді». Әлемдік премьерасы 2003 жылы 21 қаңтарда өтті. Фильмнің рейтингі MPAА: 17 жасқа толмаған балалар міндетті түрде ата-аналарымен бірге көруге тиіс фильм. Сюжет Есірткі сатушылар ауылдан Онг Бак есімді жергілікті Будда мүсінінің басын ұрлап кетеді, оны қайтарып алу үшін ауыл тұрғындары жергілікті сайыста жеңген Тингті жібереді. Бала кезінен муай тайдың көне стилін үйренген Тинг қиын қиындықтарға тап болады және тек оның феноменальды жекпе-жек қабілеттері ғана Бангкокқа келген мақсатына жетуге мүмкіндік береді. Рөлдерде Сілтемелер * *
Жанқош Жасұланұлы Тұраров

Жанкош Жасұланұлы Тұраров (20 қараша 1990, Ақкөл, Жамбыл облысы) — қазақстандық кәсіпқой боксшы. 2023 жылдың 21 наурызынан бастап бірінші жартылай орта салмақтағы IBO бокстан әлем чемпионы. Отбасы 2016 жылдың қараша айында Жанқош Тұраров Клара Исаға үйленді. 2017 жылдың мамыр айында олардың қызы дүниеге келді. Дереккөздер
Бетика

]] Бетика — қазіргі Испания аумағында, Пиреней түбегінің оңтүстігінде орналасқан ежелгі Рим провинциясы, қазіргі Андалусияға, Эстремадураның іргелес бөліктерімен және Португалияның Алентехо провинциясымен сәйкес келеді; Өнеркәсібі мен саудасы жоғары дамыған Рим провинцияларының ішіндегі ең құнарлы және ең жақсы өңделген провинция болып саналды: ол Римге көп астықты экспорттады. Страбонның құрамында 250-ге жуық қала бар, олардың ішінде Гадес (қазіргі Кадис), Кордуба (Кордова), Гиспалис (Севилья) және т. б. Ел тұрғындары кейіннен жаңа қоныстанған халықпен араласқан тайпалар болды: турдетандар, бастулдар, кельттер, турдулдар; әсіресе, алғашқылары римдік мораль мен римдік өркениетпен тез сіңісіп кетті. Императорлық кезеңдегі көптеген әйгілі рим жазушылары Сенека, Лукан, Марциал және т. б. сияқты Бетиканың тумалары болды. Әдебиеттер * Франц Браун: Die Entwicklung der spanischen Provinzialgrenzen in römischer Zeit, Берлин, 1909
Реккесвинт тәжі

Реккесвинт тәжі — Реккесвинт (649-672 жж. билік еткен) вестгот патшасы шіркеуге сыйға тартқан сыйлы тәж. Тәж 1858-1861 жылдары табылған Гварразар қазынасының бөлігі болып табылады. Реккесвинт тәжімен қатар донордың аты жазылған екінші тақсырлық тәж табылды — патша Свинтиланың (621-631 жж. билік еткен) тәжі, бірақ ол 1921 жылы ұрланған және әлі ашылған жоқ. Сауық тәжі — бұл шіркеуге құрбандық ретінде әкелінген әшекейленген құрсау тәжі («ант бойынша» — ex voto). Әдетте олар аркалардың астына немесе құрбандық үстелінің үстіне ілінді, осылайша тәжде ілулі тұрған крест таққа қойылған кресттің үстінде болды. Әсіресе вестготикалық және ломбардтық тәждер әйгілі. Реккесвинттің тәжі — (R)ECCESVINTUVS REX DEFERET, яғни «Реккесвинт патшаның сыйы» деген сөз тіркесін құрайтын асыл тастардан және алтын әріптерден тұратын 22 кулоннан тұратын ені 10 см алтын шеңбер. Тәж 4 алтын шынжырға ілініп, жоғарғы жағында стильдендірілген гүл пішініндегі құлыппен бекітілген. Ұзын тізбек таудың ортасынан түсіп, інжу мен сапфирмен безендірілген үлкен алтын крестпен аяқталады. Оны 19 ғасырдағы француз ғалымдары қалпына келтіріп, біраз бостандық алды. Мысалы, қазіргі уақытта Реккесвинт тәжінің орталығы ретінде қызмет ететін крест бастапқыда тәуелсіз фибула болды. Тағы қараңыз * Темір тәж Сілтемелер *
Тиграи

Тиграи (тыграй, тигринья) — Солтүстік-Шығыс Африкадағы Тигр үстіртінде тұратын эфиосемит халқы. Эфиопияның солтүстігінде (4,5 миллион адам - ​​2007 жылғы санақ) және Эритреяда (3,2 миллион адам - ​​2016 жылғы бағалау) орналасқан. Олар сондай-ақ Джибутиде, Суданда (50 мың адам), Йеменде, Израильде (20 мыңнан астам адам) және Италияда (100 мыңнан астам адам) тұрады. Жалпы халқы 10 миллион адам. Тілі Тілі – тиграи (тигринья) тілі, семит тілдері тобына жатады. Діні Тиграилардың діни ұстанымы: негізінен монофизиттік христиандар, кейбірі сүнниттік мұсылмандар. Кәсібі Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік (бидай, арпа, теф, т.б.). Тиграилардың көпшілігі жалдамалы жұмыс істейтін шаруалар, олар көлік, жөндеу, ауыл шаруашылығы және аз дәрежеде өнеркәсіп жұмысшылары болып табылады. Қалаларда (Асмара, Аксум, Мекеле, т.б.) көптеген тиграилар зиялы қауым, діни қызметкерлер, әскери қызметкерлер, орта және ұсақ саудагерлер, шеберхана иелері, жұмысшылар болып табылады. Тұрмыс салты Дәстүрлі әлеуметтік жүйеде рулық құрылымдар мен кәсіби касталардың маңызы зор. Ауылдық қауымдарды ұйымдастыруда ақсақалдар мен жергілікті діни қызметкерлер, ал соңғы онжылдықтарда тоталитарлық режимге қарсы күресті басқарған әскери-саяси ұйымдар маңызды рөл атқарады. Дәстүрлі тұрғын үйлері — төбесі бұтақтардан және топырақпен жабылған жалпақ тікбұрышты тас үйлер (хедже). Оңтүстігінде - конустық сабан төбесі бар тастан жасалған дөңгелек үйлер. Дәстүрлі киімдері жалпы эфиопиялық үлгідегі киім. Шығыста және солтүстігінде тау бөктерінде белдемше тәрізді жамбасқа оралған мата, басына орамал, т.б. киеді. Тағамы әдетте көкөніс және жиі өте ащы ет тағамдарынан тұрады. Поэтикалық, музыкалық және би фольклоры бай, елеулі әдебиет (геэз тіліндегі дәстүрлі әдебиеттен басқа) 20 ғасырда пайда болды. Дереккөздер
Көмбе (мәре)

Көмбе, Мәре – ат жарысында сәйгүліктердің жіберілетін және тосып алатын орын және ат шауып өтетін қашықтықтың екі шетін белгілейтін атау, ең шеткі межелер. Қазақы ортадағы тілдік қолданыста ат жарысының басталатын және аяқталатын жеріне қатысыты көмбе ұғымымен бірге "мәре", "меже", "сөре", "қарақшы" сияқты атаулар да қолданылады. Тілдік және этнографиялық мәліметтерге ден қойсақ, бұл атаулар бір-бірінің орнына қолданыла беретіндігі байқалады және оның өзіндік себептері де бар. Көмбе орны және ереже шарттары Ат жарысында алдымен бәйге аттарының келуін күтетін жер анықталады. Мұндай көмбе ретінде көбінесе айнала толық көрінетіндей биіктеу төбе бар жазық жер таңдап алынады. Ондай төбені "қарауыл төбе", "бәйге төбе" деп атайды. Аттардың келіп жетуге тиісті орынды ұзын сырыққа байланған қарақшы деп аталатын жалаумен белгілейді. Осы қарақшы тұсына алғаш келген алғашқы ат үзіп өтетіндей жіптен керме тартылады. Бұл көмбеде жарысқа төрелік жасауға арнайы тағайындалған кіреші (кереші) деп аталатын төреші мен оның көмекшілері болады. Көмбеге жеткен аттардың келу ретін, жарыс ережелерін бұзбағандығын айқындаған соң, соған сәйкес тігілген бәйгені үлестіріледі. Көмбеге ең соңынан шауып жеткен атқа «көктайынша» деп аталатын сый тартылады. Ал көмбеге жете алмаған аттарға жүлде берілмейді. Көмбеде белгіленген жүлде санына сай даяғашылар болады. Олардың міндеті көмбеге жеткен аттарды ұстап, шабандоздың басындағы баскиімін (орамал, бөрік) алу және келу ретін жариялау болып табылады. Кейде шабандоздар көмбедегі қарақшыдан өткенде бөріктерін төрешілерге де лақтыратын болған. Мұнда бас киімдер аттардың келу ретін анықтауда талас туындай қалса дәлел ретінде пайдаланылған. Аттар жеткенше осы көмбе маңында сайыс түрлері (күрес, арқан тартыс, т.б.) мен ойын-сауық өткізіледі. Көмбеге жақын меже Ат жарысында кездесетін көмбеге жақын келесі бір межені "келе" деп атайды. Қазақ арасында қалыптасқан ат жарысының ережесі бойынша келеге жеткен бәйге атына көтермелеу мүмкіндігі беріледі. Келе мен көтермешілер әр жарыстың алдында келісіліммен анықталады. Сонымен қатар аттар шауып өтуге тиіс жол бойындағы бірнеше межелерде даяғашылар болады. Жол бойындағы даяғашылардың міндеті жарыс аттарының жолды қысқарта қиып өптеулерін және т.б. жарыс ережелерін бұзбауын қадағалау болып табылады. Қосымша көмбе Алдын ала келісілген бәйге аттары шауып өтуге тиіс қашықтықтан аттар жіберілетін екінші көмбе белгіленеді. Бұл жарыс басталатын жерді – "ат жіберетін жер", "мәре" деп те атайды. Әдетте жарыс басталатын көмбеге сәйгүліктерді бір күн бұрын апарады. Жауапты адамдар сәйгүліктерді белгіленген орынға жинап, барлығын бір мезгілде жібереді. Дереккөздер Әдебиеттер * Плотников В.Н. Поминки (Ас). Этнографический очерк из быта Зауральских киргизов. ЗООРГО. Вып. 1. Оренбург, 1870. С.137–150; * Кәмәлашұлы Б. Қазақ халқының дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. Алматы, «Өнер» баспасы, 2006. 88-89 бб.; * ҚР МОМ – материалдарынан; * ОМЭЭ – материалдарынан.