Есберді батыр

Есберді батыр — батыр, шешен, Қожамбет-Наймандар әскерлерін бастаған қолбасшы. Шамамен XVII - XVIII ғасырда өмір сүріп, Абылай ханның сенімді серігі Әбілпейіз сұлтанның батырларының бірі болған. Руы - Найман, Қаракерей ішіндегі Қожанбет, Егізқара атасына жатады. Ата қоныстары Марқакөл аймағындағы Бөкенбай тауының оңтүстік етегі, Қалжыр өзенінің бойы. Биографиясы Жоңғар шапқыншылығы кезінде ел-жұртына қамқорлық танытады. 1770 - 1776 жылдары найман елі Әбілпейіз сұлтан және Көгедай сұлтандардың билігінде болады. 1776 жылы Әбілпейіз ордасы Қалжыр өзенімен Күршім өзені аралығында болған. Бабатілеу, Қабырғатал арасына хан ордасын тіккен. Көгедай Әбілпейізұлы ордасын Зайсандағы Жеменей өзенінің бойына ауыстырады. Хан ордасы кейіннен Ластыға ауысады. Себебі, бұл жер Қытаймен сауда қатынастарына қолайлы болды. Бұл кезде Шәуешекте жәрмеңке ашылады. 1726 жылы Ордабасы тауының маңында бүкілқазақтық құрылтай болды. Осы құрылтайға Қазақ хандығы жеріндегі хан - сұлтандар, атақты батырлар қатысады. Есберді батыр өз жасақтарын бастап құрылтайға қатысады. Есберді батыр Бұланты, Аңырақай шайқастарына қатысады. Бір жыл әскер жасақты тынықтырып, Абылай хан Шу өзенінің бойында "Үлкен ордада" хан кеңесін өткізді. Бұл 1730 жыл еді. Бұл жорықта қазақ қолдары Аякөз, Баркытбел, Тарбағатай, Манырак, Зайсан, Қара Ертіске дейінгі аймак жаудан азат етіледі. Шешуші шайқас 1750 жылы Аякөз жерінде болды. Қазақ қосындары Ақ Шәуліге ту тігіп, бас қосты. Қалба өнірінен Терістаңбалы Айтқұл, Жарылғап батырлар, Нарын, Күршім бойынан Танаш батыр, Ақнайман Жаман батыр, Бура-Қошкарбай батыр Маркакөл Қалжыр өңірінен Кожанбет Тоғанас батыр, Қожанбет Жарылғап батыр, Қожанбет Егізқара Есберді батыр, Жарболды Жәнібек батыр (әрі би болған) бастаған әскер қосындар келіп қосылады. Керей Жәнібек Бердәулетұлы абақ керей қолдарын бастап келеді. Айтулы шайқас Ак Шәулі маңындағы Нарын деген жерде болады, жоңғар қолдары күйрей жеңіледі. Бұл айтулы шайқастарда найман тайпасынан шыққан каракерей Қабанбай батыр, Төртуыл Баймұрат батыр, Ергенекті Көкжал Барақ батырлар тарих беттеріне кірген еді. Бірде Көгедай төре Есберді батырды дереу Ластыға, Әбілпейіз ордасына шақырады. Бір түнде кешікпей жетсін дейді. Есберді батыр бірнеше жолдасымен Қара Ертістегі жалғыз өткел Түйетастан зорға өтеді. Батыр Түйетас арқылы бір жарым күнде Ластыға Көгедай төре алдына барады. *Айтылған мерзімнен кешігіп келгені үшін Есберді батырдың басын алыңдар, - дейді Көгедай төре. *Алдымен төренің басын мен алармын, содан кейін менің басымды сендер аласыңдар, - дейді Есберді батыр. *Батырым кеудең асыл екен, бөксең жасық екен депті төре. Соңыңа ерген әскерің жоқ деген мағынада айтқан болса керек. Осыдан кейін төре ойланып, батырды жазадан босатады. Төренің аузы уәлі болғаныма, Бәйтелі ұрпақтарынан Есбердіден кейін қол бастаған батыр шықпайды. Қайтыс болуы Есберді батыр қайтыс болған соң Қалжыр өзенінің бойындағы Диірмен деген жерге жерленеді. Көгедай төре батырдың зиратын көріп: "Есберді – батыр адам еді, батыр денесі етекте жатпау керек. Оны көтеріңкі биік жерге жерлеп, "Есберді нұрасы" деп атаңдар" дейді. Батырдың ұрпақтары Есбердінің денесін орнынан алып, орнына қара қой көмеді. Себебі, қазақ халқының дәстүрі бойынша жерленген адамның денесі орынынан алынса, мәйіттің орны бос қалмауы керек болған. Батырды Қалжыр өзенінің оңтүстік - батысына биік жерге құрметпен жерленген. Күйдірілген қышпен қоршалған төрт бұрышты зираты осы күнге дейін тұр. Зират белгіні жұрт "Есберді нұрасы" деп атайды. "Есберді нұрасы" көп жылдар бойы жалғыз оқшау тұрады. 1966 жылы Қожанбет, Егізқара Дөсет атасына жататын Меңдібаев Ғұмар қария "Есберді нұрасына" жерленеді. Осыдан кейін "Есберді нұрасында бейіттер көбейіп кетеді. "Есберді нұрасы" күні бүгінге дейін көп бейіттер арасында тұр. Батыр туралы деректер ауызша түрде сақталған. Батыр туралы деректердің ұмыт қалмай, жиналып бірізділікке салынуына Марқа өңірінің беделді ұстазы, зерттеушісі Мешелева Мәкен үлес қосқан. Мешелева Мәкеннің «Қарт Алтай аясындағы ару Марқа» атты кітабында батыр туралы жинаған материалдарды, Марқа өңірің атақты адамдары туралы мәліметтер келтірген. Ұрпақтары Есберді батырдың абыройы өте жоғары болған. Ол атақты Қамбар төреден қалыңсыз қыз алған. Яғни, батыр Шыңғыс хан ұрпақтарына, яғни Төрелерге күйеубала болған. Ұрпақтары Шығыс Қазақстан облысының Марқакөл аймағында, Жаңаауыл ауылы және Қалжыр ауылында. Ұрпақтарының бір бөлігі Түркия елінде. Бейіті қазіргі Бәйгетөбе деген жерде. Ақсақалдардың айтуынша бейітке 300 жыл болған. Есберді батырдың әкесі - Бәйтелі. Ұлдарының бірі - Белеш. Белештен - Шәкі қажы, Шәкіден - Сұрабай, Сұрабайдан - Асқар, Асқардан - Мұса (1870 - 1943), Мұсадан - Сиязбай (1901 - 1928), Секен, Бекен тарайды. Бекен бала кезінде қой бағып жүріп Қалжырға ағып кетеді. Секеннен Сәветбек, Сәветхан, Қарлығаш тарайды. Секен Ұлы Отан соғысынан оралмайды. Сиязбай 27 жасында соқыршектен қайтыс болады. Сиязбайдан - Қабышкен (1927 - 2012), Қабышкеннен бес ұл: Мұратхан, Болатқан, Бауыржан, Талант, Дулат тарайды. Батыр туралы мәліметтер тек ауызша ақсақалдардың айтуымен жеткен. Жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлік көрсеткен. Батырдың ұрпақтарының біразы ауыр жылдары заманның ауыртпалығымен туған жерден алысқа көшіп кеткен. Қытайға көшкен Есберді ұрпақтары 20 ғасырдың 30 жылдарына дейін сонда тұрақтаған. Алайда, ұрпақтың қамымен, болашақты ойлап, олар оңтүстік азия елдерін басып өтіп, Түркия еліне қоныс аударған. Түркияға барар жолда олар небір қиындықтарға жолыққан. Бүгінгі таңдағы батыр ұрпағының бірі, бүкіл түркі жұртына белгілі тұлға, әрі осы Түркияда туып өскен ғалым, түрколог - Әбдіуақап Қара есімді азамат. Генеологиясы *Құтлұқ Бұқа (Өкреш Ата) *Төлегетай (Толым бек) *Қатай *Қаракерей *Байторы *Айрам *Жанқұлы *Қожамбет *Дәулет *Қосай (Егізқара) *Бәйтелі *Есберді Тағы қараңыз *Әбілпейіз сұлтан *Көгедай Әбілпейізұлы Дереккөздер