kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ғайни Хайруллина

Хайруллина Ғайни (27.3. 1914, қазіргі Атырау облысы Құрманғазы ауданы — 22.12.1967, Алматы) — актриса, режиссер, Қазақ КСР-інің халық арт. (1958). 1938 ж. Ленинградтың (Санкт-Петербург) Мемл. сахна өнері техникумының (кейіннен Театр, музыка және кинематография ин-ты) қазақ студиясын, ал 1956 ж. Мәскеу қаласындағы Мемл. театр өнері ин-тының реж-лік ф-тін бітірген. 1938 — 1961 ж. Шымкент облысы қазақ драма театрында актриса, реж. және бас реж., сондай-ақ 1947 — 1949 ж. Жамбыл облысы қазақ драма театрының көркемдік жағын басқарды. Бұл театрларда ұлттық драматургиядан М.Әуезовтің “Қара қыпшақ Қобыланды” мен “Қарагөз”, С.Мұқановтың “Шоқан Уәлиханов”, М.Ақынжановтың “Ыбырай Алтынсарин”, Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқты”, сонымен қатар классик. туындылардан К.Гольдонидың “Екі мырзаға бір қызметкер”, О. де Бальзактың “Өгей шеше”, Н.В. Гогольдің “Ревизор”, А.Н. Островскийдің “Жазықсыз жапа шеккендер”, т.б. драматургтардың пьесаларын қойып, өзі Қарлыға, Жүзтайлақ, Назым (Әуезов, “Қара қыпшақ Қобыланды”, “Түнгі сарын” және “Сын сағатта”), Шаблова, Кручинина (Островский, “Кешіккен махаббат” пен “Жазықсыз жапа шеккендер”), леди Микфорд (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), т.б. рөлдерді орындады. Шымкент облысы қазақ драма театрында классик. шығармаларды қоюда көп еңбек сіңірді. Көбіне орындайтын кейіпкерлерінің лерінің мінез кереғарлығын, драм. бояуын баса көрсетуге ұмтылу, оның актерлік өнеріне тән сипат болатын. 1961 — 1964 ж. Қазақтың балалар мен жасөспірімдер театрының (қазіргі Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры) бас режиссері болды. 1964 жылдан Алматы мемл. өнер ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) пед. қызметпен шұғылданды. “Құрмет белгісі” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Онбасы

Онбасы – түркі халықтары нда орта ғасырларда қолданылған әскери лауазым; жасақтағы он сарбаздың басшысы. Дәрежесіне қарай Онбасыға байрақ тапсырылған. Онбасы жүзбасыға бағынған. Уақытша ереже 1868 жылғы Ресей империясының қазақтарға арналған “Уақытша ережесі” бойынша әр ауылда 10 үйден бір адам Онбасы сайланды. Сілтемелер * Ондық * Жүзбасы * Әскери лауазым Дереккөздер
Торэмен

Торэмен, Або хан, Абруй (т. ж. б. – 587) – Батыс Түрік қағандығының негізін қалаған билеуші (584 – 603). Бірінші Шығыс Түрік қағандығында 554 – 572 ж. билік құрған Муган ханның (Муюй Кигин) ұлы. Ол әкесінен кейін билікке келген Шаболио Ниегу қағанға мойынсұнудан бас тартып, қағандықтың батыс өңіріне билік етуге ұмтылады. 584 жылдан Алтайдың батыс өңірінде билік құрып, өз иелігін Әмудария өз-не дейін жеткізді. Алайда бұл өңірдегі тайпалар Торэменнің билігін бірден мойындай қоймай, оған қарсы күрес жүргізді. 584 ж. Әмудария өңіріндегі жергілікті тайпа көсемі Чулохэу Торэменді тұтқынға түсіріп, Бұхарда қорлықпен өлтірді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Контрагент

Контрагент (лат. contrahens, contra hens – уағдаласушы) – шарт жасасушы тараптардың бірі; шарт бойынша белгілі бір міндеттемені мойнына алған жеке немесе заңды тұлға. Кәсіпкерлік субъектілерімен ынтымақтастық және өзара іс-қимыл әрқашан тәуекелдермен байланысты болды. Мердігерлермен жұмысты ұйымдастыру кейбір бөлшектерге және сақтық шараларына мұқият назар аударуды талап етеді. Дереккөздер
Тосап

Тосап – тәтті тағам. Әр түрлі жеміс-жидектен жасалады. Алма, алмұрт, қарақат, қара өрік, құлпынай, қызанақ, сәбіз, таңқурай, тәтті шие, т.б. іріктеп алынып, суық сумен жуылып, қант қосып қайнатылады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Абсолюттік құқылар

АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАР — субъективтік құқылар, оны иеленуші тұлғаға белгілі бір міндеттілік жүйеленген адам немесе адамдар тобы қарсы тұрады. Мұндай міндеттілік — АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРды кемсітетін кез келген іс-әрекетті жасаудан тежеліп қалу, бас тарта білу. Кез келген адам АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРды бұзуы мүмкін болғандықтан, заң кез келген және әрбір адамнан немесе адамдар тобынан АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРды қорғайды. АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРдың санатына мүліктік құқылар (мысалы, меншік құқы), сондай-ақ жеке мүліктік емес құқылар (мысалы, автордың жеке мүліктік емес құқылары, шығарманың авторы ретінде мойындалу құқы, шығарманы өзінің шынайы аты-жөнімен немесе бүркеншек атымен пайдалану құқы, т.б.) жатады. Қазақстан Республикасында АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАР, ең алдымен, азаматтардың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген негізгі құқылары болып табылады. Жекелеген құқықтық қарым-қатынастарда АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАР салыстырмалы құқыларға ұласып жатады. Дереккөздер *Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Тосқауыл

Тосқауыл - 1) қарсыластың кенеттен пайда болуы немесе жылжуы байқалған бағытта бойтасалау үшін немесе әскер қоршауынан шығатын қапталды қамтамасыз ету үшін қарсы қойылатын бөлімше; 2) қазақтардың әскери жүйесінде соғыс барысында ханды ортаға алып, қорғап жүретін бөлікті “тосқауылшы жасақ” деп атаған. 3) доптан тыс ойыншыға қарсыласының жолын кескестеп допқа жеткізбеуге болмайды. Егер шабуыл жасаушы қарсы команданың қорғаушысы алдап өткен жағдайда тосқауыл жасалады деп есептелінбейді. Кездесудің арбитрі екі жақтың ойыншыларына бір-бірлеріне Т. Жасамай еркін ойнауларына мүмкіндік береді. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Акцепт (экономика)

Акцепт (— қабылданған) — # Оферта жолданған жақтың оны қабылдағандығы туралы жауабы. Акцепт келісімшарт жасау туралы контрагенттің ұсынысын қабылдауға келіскендікті білдіреді. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің (Жалпы бөлім, 1994 ж.) 396-бабына сәйкес акцепт толық әрі бұлтарыссыз болуы тиіс. Егер заңнан, іскерлік қызмет аясында қалыптасқан әдеттерден, екі тараптың бұрынғы іскерлік қарым-қатынастарынан өзгеше бір жағдай туындамаса, үнсіз қалушылық акцепт болып саналмайды. Егер заңда, өзге құқықтық актілерде немесе офертаның өзінде басқадай көзделмесе, белгіленген мерзім ішінде офертаны алған адамның онда көрсетілген келісімшарт шарттарын орындау (тауарларды түсіріп алу, қызмет көрсету, жұмыстарды атқару, ақша төлеу тағы басқа) жөніндегі іс-әрекеті акцепт болып саналады. Егер офертаны жолдаған адамға акцептті кері қайтарып алу туралы хабарлама акцептен бұрын не онымен бір мезгілде келсе, онда акцепт алынбаған болып есептеледі. Офертада ұсынылғаннан өзгеше шарттармен келісімшарт жасауға келісім туралы жауап қайтару акцепт болып табылмайды. Мұндай жауап акцепттен бас тарту және сонымен қатар жаңа оферта ретінде танылады. Акцептті жолдау мен қабылдаудың құқықтық реттері мен тәртіптері арнаулы заңдарда егжей-тегжейлі көзделген. # Төлеушінің (дентинніңтрассат) аударым векселі(тратта) бойынша сол вексельді онда көрсетілген мерзімде төлеуге міндеттеме алуы; # Аударым вексельде көрсетілген соманың төленетініне банктің кепілдеме беруге келісімі; # Бұрынғы КСРО-да және басқа бұрынғы социалдық елдерде шаруашылық ұйымдар арасында қолма-қол ақша төлемей есеп айырысудың бір түрі болды. Төленуге тиіс соманы төлеуге келісім берген заңды немесе жеке тұлғаны акцептант(, қабылдаушы) деп атайды. Оның келісімі вексельге “акцептелді” деп жазып, қол қоюмен айғақталады. Вексель ұстаушы аударым вексельді төлеушіге акцепттік белгі соқтыру үшін вексельдің төлем мерзімі жетпей-ақ ұсынуы мүмкін. Дереккөздер
Абай Естайұлы Мырзахметов

Мырзахметов Абай Естайұлы (1962 – 97, қазіргі Астана қаласы) – агроном. Көкшетау ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1985). Бурабай ауданы Александровка ауылында агроном болып жұмыс істеген. 1990 жылы «Авер» кешенінің негізін қалаған. 1992 жылдан «Тұмар» өндірістік комбинатының Бас директоры болды. Көкшетау университетіне Мырзахметов есімі берілген. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Орынбор ғылыми архив комиссиясы

Орынбор ғылыми архив комиссиясы – ғылыми құжаттық мекеме. 1887 жылы желтоқсан айында 25 адамнан тұратын Орынбор ғылым архив комиссиясы құрылды. Комиссияның басты мақсаты – архив iстерiн ретке келтiру, Орынбор өлкесiнiң тарихын зерттеу, археологиялық және этнографиялық материалдар жинау болды. Алғашқы жылы қазақтардың тарихы жөнiндегi құжаттар, көршi мемлекеттермен сауда және қарым-қатынастары туралы құжаттар жинақталды. Жергiлiктi өлкетанушылармен бiрге комиссияның жұмысына В.В.Бартольд, Санкт-Петербург археология институтының директоры Н.В.Покровский, академик В.В.Радлов құрметтi мүшелер ретiнде қатысты. А.Балғымбаев, А.Байтұрсынов, М.Ф.Кәрiмов, М.З.Рамеев, М.Ф.Сүлейменов, т.б. қазақ, татар және башқұрт зиялылары комиссия жұмысына белсене араласты. Орынбор ғылым архив комиссиясы Қазақстанда 18–19 ғасырларда Қазақстанды Ресейдiң отарлау тарихы жөнiнде көптеген деректер жиналды. И.А.Кастаньенiң «Қазақ даласы мен Орынбор өлкесiнiң көне ескерткiштерi» деген еңбегiнде Қазақстан тарихы жөнiнде алуан түрлi деректемелiк материалға жүйеленген шолу берiлдi. Комиссияның «Труды» атты өз баспасөз органы қызмет iстедi. 1894–1917 жылдарда бұл басылымның 34 саны жарық көрдi. Орынбор ғылым архив комиссиясы Қазан төңкерiсiне дейiн жұмыс iстедi.. Дереккөздер Қара *[http://www.abai.kz/node/6181 Ұ.Т.Ахметова Ғ.Б.Балғымбаев және Орынбор ғылыми мұрағаттық комиссиясы]
Берекет Омаров

Берекет Омаров (1932, Арал ауданы Райым ауылы – 1984, сонда) – жырау. Қазалы малдәрігерлік даярлау курсын бітірген соң (1948) қызметке араласады. Өмірінің соңына дейін Қызылжар, Райым ауылдарында төрағалық қызмет атқарған. Омаров көнекөз жыраулар Әбілда, Дәріғұл, Жәметтерден дәріс алған. Дәстүрлі саз өнерін жалғастырушы, сол ақын-жырауларды бүгінгі ұрпаққа жеткізуші. Ол Нұртуғанның «Қарасай – Қази», «Едіге», «Тағаймұрат» жырымен қоса 100-ге тарта термелерін, Нұрмағамбет, Еспембет, Смағұл ақындардың терме-толғау, айтыс өлеңдерін білген. Аудан, облыс ақындар айтысына қатысып, өнер додасында «дүлдүл жырау» атанған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Толқын құмы

Толқын құмы – Шалқарнұра тауының солтүстігінде, Торғай өзеннің орта ағысында жатқан құмды массив. Қостанай облысының Торғай ауданы жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Торғай өзенін бойлай 66 км-ге созылып жатыр, ені 21 км шамасында. Ауданы 820 км². Барханды-төбешікті құмдардың салыстырмалы биікт. 2 –10 м. Көпшілік жерін арна тәрізді сортаңды ойыстар тілімдеген. Грунт сулары 2 – 5 м тереңдікте (минералд. 1,5 – 5 г/л) жатыр. Құм төбелерде еркекшөп, боз, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы. Құмды өңірінде қыстаулар (Қарақұдық, Түйемойнақ, т.б.) мен елді мекендер (Жыңғылды, Қарғалы, т.б.) орналасқан. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Абсолютті шама

графигі ]] Абсолютті шама, немесе модуль — нақты санының төмендегідей жолмен анықталатын теріс емес сан. Белгіленуі — . : Мысалы, : Бұл ұғымды комплекс сандарына да қолдануға болады. комплекс санының абсолютті шамасы (модулі): : саны (мұндағы және — нақты сандар). Дереккөздер
Шаһизада Шанасурова

Шаһизада Шанасурова (26.4.1966 ж. т., Арыс қаласы) – эстрада әншісі. Республика «Жігер-84» фестивалінің, алғаш өткізілген Ш.Қалдаяқов атындағы байқаудың (1993), «Жас қанат-93» байқауының, Халықаралық «Шоу-Транзит-93» (Новосібір қаласы) өнер байқауларының лауреаты. Сондай-ақ «Азия дауысы-96» байқауының дипломанты. 1983 ж. Арыстағы теміржолшылардың Мәдениет үйінде әнші бола жүріп бүкілодақтық және республика «Жігер» фестивальдеріне қатысып көзге түседі. 1985 ж. Алматы қаласындағы республика эстрада училищесін бітіріп, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облысы филармонияларында жұмыс істеді. 1995 ж. республика «Гүлдер» ансамблінің әншісі. Ш. Қ.Мәлібековтың «Аққу арман», «Арман шағалам», Ш.Қалдаяқовтың «Қайдасың», «Ана туралы жыр», Г.Дәукенованың «Өмірлік әнім болшы», Ә.Бейсеуовтың «Ғашықпын өмір мен саған», т.б. көптеген эстрадалық әндерін орындап жүр. «Аққу арман», «Достар үшін», «Аяулым» атты бірнеше альбомдары шыққан. Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Күңке Ағанасқызы

Күңке Ағанасқызы (туған және қайтқан жылы белгісіз) – бұрынғы Семей облысы Аягөз ауданы Ақшатау ауылы «Қалғұты» елді мекенінде дүниеге келген. Күңке Ағанасқызы – Сыбанның Жаңгөбегінен тараған. Ағанастан – Медет және осы Күңке туған. Медеттен – Кенебай, Садық, Айтжұман, Жұмаш,.. ( ол ақын Жұмаш Кенебайдың ұлы әпкесі) деп кете береді. Тобықтылар мен Сыбандар ежелден тағдыр талайын бірге бөлісіп, бір-бірінің ыстығы мен суығына бірдей төзіп дегендей, қыз алып, қыз беріскен құдандалы елдер. Еңлік-Кебекті айтпағанның өзінде Абай ғашық болған Сыбанның ақын қызы Қуандық өз алдына бөлек әңгіме. Сонымен сол өңірдегі ай десе аузы, күн десе көзі бар Күңкедей ару қызын ата-анасы Ағанас пен Айсаман шешесі Аягөздің маңындағы Ақшатаудың Қалғұтысында сол заманның белгілі тұлғасы Құнанбай Өскенбайұлына ұзатып, ұлан-асыр той болғаны жөнінде күні бүгінге дейін ел арасында неше түрлі аңыз бар. Сөйтіп, Кұңке сұлу Құнанбайдың бәйбішесі болады. Күңкеден туған Құдайберді, оның тұңғышы, данышпан ақын Абайдың інісі Шәкәрім – қазақтың маңдайына біткен ұлы ойшылы, ақыны екені әмбеге аян. Күңкенің - өз заманында аса беделді, аузы дуалы, төңірегіне сыйлы адам болғаны турасында да әңгіме аз емес. Бір өкініштісі, ұлы жазушы Мұхтар Әуезов өзінің ұлы шығармасы «Абай жолында» Күңке туралы бір жақты, ескішіл, кертартпа адам ретінде қысқа ғана мәліметтер бергенінде болып тұр. Қолымызда Күңке туралы тарихи деректердің тым аз екені де рас. Құнанбайдай айбары асқан, ел басқарған ірі тұлғаның үнемі бәйбішесі Күңкемен ақылдаспай, ешқандай мәселені шешпейтінінің өзінен көп нәрсені аңғаруға болатын сияқты. Сілтемелер * Абай жолы * Шәкәрім Құдайбердіұлы Дереккөздер
Айқын Нұрқатов

Нұрқатов Айқын (9.9. 1928, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданы Шұқыркөл ауылы – 16.4.1965, Алматы) – жазушы, сыншы, әдебиет зерттеушісі. ҚазПИ-дың филология факультетін (1950), аспирантурасын (1954) бітірген. Еңбек жолын 1950 жылы “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналында сын бөлімінің меңгерушісі болып бастап, 1957 жылдан өмірінің соңына дейін Әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. Әдеби зерттеулерінде сөз өнерінің көкейтесті мәселелерін, әдеби үрдіс пен әдебиеттер байланысын жан-жақты қарастырды, Абай, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Т.Шевченко, И.Байзақов, Х.Ерғалиев, Ә.Тәжібаев, А.Тоқмағамбетов, Т.Жароков, Ғ.Орманов, т.б. қаламгерлер шығармасын сан қырынан талдады. “Абайдың ақындық дәстүрі” атты монографиясында Нұрқатов ақын шәкірттерін Абай дәстүрін жалғастырушылар және Абай үрдісін көркемдік-пішіндік тұрғыдан жалғаушылар деп екі топқа бөліп қарады. Нұрқатов зерттеулеріне логик. ой жүйелілігі, пікір айқындығы, тұжырымның дәйектілігі тән, оның еңбектерінде қоғамдық ой-пікір мен көркемдік эстетика талап ұштасқан. Шығармалары *М.Әуезовтың творчест-восы, А., 1956 (1965) *С.Мұқановтың өмірі мен творчествосы, А., 1956 *Идея және образ, А., 1962 *Сын века, А., 1965 *Жалғасқан дәстүр, А., 1980 Дереккөздер
Хайнань

Хайнань Аралы, Цюнъяй — Территория және ауданы Оңтүстік Қытай теңізіндегі арал, құрлықтан Хайнань бұғазы арқылы бөлінген. Қытайдың Хайнань провинциясын құрайды. Жер аумағы 34 мың км2. Халқы 7,24 млн. адам. (2000). Солтүстікте — аллювийлік жазық, орталық бөлігі мен оңтүстігі — аласа және орташа биіктіктегі таулар (ең биік жері 1879 м, Учжишань тауы). Гранит, құмтас және базальттан тұрады. Климат Климаты тропиктік, муссондық; жазықта қаңтар айының орташа темп-расы 16 — 19С, шілдеде 29С. Жылдық жауын-шашын жазықта 1250 — 1500 мм, таулы бөлігінде 3000 мм. Ылғалды, мәңгі жасыл муссонды тропиктік ормандар (пальма, панданус, бамбук) таралған. Солтүстік жағалауларындағы жазық жерлерде күріш, мақта, қант құрағы, т.б. өсіріледі. Әкімшілік орталығы және басты қаласы — Хайкоу. Дереккөздер
Серғазы Қабиұлы Баймұхаметов

Серғазы Қабиұлы Баймұхаметов (23.4.1936 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы Үштөбе бекеті) – тау-кен инженері, техника ғылымдарының докторы (1990), ҚР Инженерлік академиясының академигі (1996). Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. Қазақ кен-металлургия институтын (1958, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. «Қарағандыкөмір» комбинатының шахталарында кен шебері, телім бастығы, бас инженер, шахта директоры болып жұмыс істеді. «Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігінің директоры, бас инженер (1979–1992), «Көмір» мемлекеттік холдинг компаниясында лауазымды қызметтер (1992–1994) атқарған. 1996 жылдан «Испат Кармет» АҚ көмір департаментінің техникалық директоры. «Разработка способов управления вентиляцией и газовыделением в шахтах для обеспечения безопасных условия интенсивной добычи угля» деген тақырыпта докторлық диссератция қорғады. Баймұхаметов 90-ға жуық ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның («Прогрессивные технологии выемки пожароопасности пластов с кремотогным проветриванием», 1989; «Предупреждение самонагревания и тушение эндогенных пожаров в выработанным пространстве», 1991) авторы; 78 авторлық куәлігі бар. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1973). Қазан революциясы, Еңбек Қызыл Ту және «Достық» (Ресей) ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Ондатр

Ондатр – кеміргіштер отрядына жататын терісі бағалы аң болып саналады. Қорек талғамайды, негізінен су өсімдіктерімен қоректенеді. Жылына 2 – 3 рет көбейіп, 25 – 30-ға дейін ұрпақ бере алады. Көктемде туған жас Ондатрлар шілде – тамыз айларында көбеюге қатыса береді. Олар – туляремия және паратиф ауруын таратушылар. Терісі үшін көп ауланады. Сипаттамасы Дене тұрқы 35 см-дей, құйрығының ұзындығы 28 см-дей, салмағы 1,5 кг-дай. Құрлықта да, суда да тіршілік етеді. Мойны қысқа, артқы аяқтарында жүзу жарғақтары бар. Құйрығы ұзын, жүзген кезде денесін бағыттап отырады. Түгі қалың да тығыз, қою қоңыр кейде қара түсті. Ұйығу кезінде аталықтарының шап безінен мускус (жұпарзат) заты бөлінеді. Мекені Шыққан жері – Солтүстік Америка. Қазақстанға 1935 жылы әкелініп, Сырдария және Іле өзендерінің бойына (570-тей дарабасы) жіберілді. Қазір республиканың барлық өзен-көлдерінде 350 мыңдай Ондатр кездеседі (2005). Бұлар өзен жағасы биік болса, бұраңдата ін қазады, аласа, батпақты келсе, үйшік салады. Дереккөздер
Акцептік вексель

Акцептік вексель (ағылшынша acceptance bіll) — төлем иесінің (трассаттың) төлеуге деген келісімі (акцепті) бар вексель. Акцептік вексельде әдетте "акцептелген", "қабылданған", "төлеуге міндеттенем" деген жазу не төлеушінің қолы болуы керек. Төлеуші белгілі бір мерзімде төлеуге жауап беретін акцептші, не вексельдің басты борышқоры болып табылады. Егер төлем уақытында төленбесе, вексель иесі акцептшіге қарсы іс қозғауға құқылы. Женева конвенциясына сәйкес вексель түрін заңды бірыңғайлау мақсатында акцепт шүбәсіз болуы керек, бірақ ол вексель сомасына шектеулі болуы мүмкін (жартылай акцепт). Сауда келісімдеріне негізделген акцептелген вексельдер (коммерциялық вексель) есепке алу және берілетін несиелерді қамтамасыз ету мақсатымен коммерциялық банктерде қабылданады. Қысқа мерзімдік вексельдер орталық банктерде қайта есептелінеді. Банкілердің акцептелген вексельдері әдетте олардың өзара несие берулерінде пайдаланылады. Қазақша вексель. Дереккөздер: Қазақ энциклопедиясы I том
Тотағай

Тотағай, Татағай, Ботағай, Бытығай – ортағасырлық қаланың орны. Ақмола облысы Қорғалжын көлінен 30 км жерде, Нұра өзенінің сол жағалауында орналасқан. Алғаш 18 ғасыдың басында кенші-инженер П.И. Шангинмен топограф Г.И. Спасский тауып, картаға түсірген. 20 ғасырдың 70-жылдары Ә.МарғұланТотағай туралы мәлімдеме жасаған. Спасский: “Қорғалжын көліне жақын жерде Тотағай қаласының қираған орны бар. Ондағы ғимараттар ежелгі сән-салтанатын сақтаған. Сол маңда басқа да ежелгі ескерткіштер көп” – деп жазған. Қаланың орны Қорғалжын ауылының астында қалған. Ауылдың солтүстік-шығыс шетіндегі Тотағайға қатысты кішігірім төбешікке 2000 ж. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің археологиялық отряды қазба жүргізді. Қазба барысында аумағы 30 м, биктігі 1 – 1,2 м төбенің астында болған дөңгелек құрылыс шықты. Бөлмелері қабырғаның ішкі жағын жағалай орналасқан құрылыс тастан қаланған. Бірақ кішкене көлемдегі бөлмелердің бастапқы жобасы сақталмаған. Бөлмелердің ішінде күнделікті тұрмыстық қажетке қолданатын құрылыс қалдықтары (ошақ, сыпа, ташнау) болмағанына қарап, бұл ғұрыптық мақсатта салынған ғимараттың орны деген қорытынды жасалды. Қазбадан шыққан ортағасырлық үлгідегі күйдірілген кірпіштің бетіне арғын руының түйіскен екі дөңгелектен тұратын таңбасы тырнап салынған. Ескерткіштің уақытын анықтайтын осыдан басқа зат табылған жоқ. Құрылыстың солт. шетінде 11 – 12 ғасырлардың кесенесі болған. Кесене 19 ғасырға дейін тұрған. Кейіннен жергілікті адамдар бұзып, кірпішін пайдаланған. Оның жобасы мен суретін алғаш Спасский, кейін Ш.Уәлиханов қағазға түсірген. Бұл кесене осы өңірді билеген қыпшақ ақсүйектерінің бірінің басына тұрғызылған ескерткіш болса керек. Дереккөздер
Шығыс клубы

Шығыс клубы – мұсылман зиялыларының қоғамдық бірлестігі. 1907 ж. 1 желтоқсанда Қазан қаласында мұсылман зиялыларының ресми бірлестігі ретінде құрылды. Шығыс клубы өз мүшелері мен қонақтар үшін түрлі музыкалық және әдеби кештер, сахналық қойылымдар, халық шерулері мен ойындарын ұйымдастырып, бұл шараларға дәрістер оқу үшін түрлі ғылым салалары бойынша мамандарды шақырды. Шығыс клубы мұсылман зиялы қауымының нағыз рухани бірлесу орталығына айналды. Шығыс клубы жанында орыс-мұсылман кітапханасы, музыкалық аспаптар оркестрі жұмыс істеді. 20 ғасырдың бас кезінде императорлық Қазан университетінде, Қазан малдәрігерлік институты мен Қазан мұғалімдер семинариясында оқыған қазақ жастары Шығыс клубы жұмысына белсене қатысты, халық университеті деңгейінде өткізілетін кештерде қазақ әндері де орындалды. Қазан университетінде оқыған қазақ зиялысы, кейін Алашорда қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің бірі болған заңгер У.Танашев клубтың белсенді мүшесі болып, Шығыс клубының басты органы – “Ақылдастар кеңесі” құрамына сайланды, Қазан мұсылмандары саяси қозғалысы басшыларының бірі болды. Шығыс клубы жұмысына қатысқан мұсылман жастары Ресей мұсылман студенттері Құрылтайын шақыру идеясын қызу қолдап, осы мақсатта 1913 ж. 14 сәуірде Хадиша Ямашеваның үйінде кеш өткізілді. Кешке Қазан университетінде оқитын қазақ жастары Б.Мәметов, И.Қашқынбаев, Ш.Бекмұхамедов, А.Имамбаев, т.б. мұсылман жастары қатысып, көпшілік дауыспен Имамбаев Бүкілресейлік мұсылман студенттері Құрылтайына делегат болып сайланды. Шығыс клубы жұмысында шыңдалған қазақ студенттері кейін көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері болды. Олардың арасында Мәметов, Танашев Алашорда үкіметі құрамына кірсе, Қашқынбаев халықтық кеңеске үміткер болды. Пайдаланатын әдебиет Кенжетаев Б.А., Казанские учебные заведения и процесс формирования казахской интеллигенции в середине 19 – начала 20 вв., Казань, 1998. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ернияз Омаров

Ернияз Омаров (1932 жылы туған, Сырдария ауданы А.Тоқмағамбетов ауылы) – дәрігер, медицина ғылым кандидат (1974). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері. Қызылорда медицина училищесін (1950), Алматы мемлекеттік медицина институтын (ҚазҰМУ), 1958 бітірген. 1950 – 52 жылдары Тереңөзек (қазіргі Сырдария) ауданының Арысқұм, Қарақұм мал жайлауында фельдшер болып жұмыс істеген. 1958 – 61 жылдары Қызылорда қаласында жедел жәрдем бөлімінде әрі кезекші дәрігер хирургия бөлімінде дәрігер-хирург болған. 1961 – 67 жылдары қалалық денсаулық сақтау бөлімінің, 1982 – 94 жылдары облыс денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қазір облыс медицина қызметкерлері ардагерлер кеңесін және «Шапағат» қоғамдық қайырымдылық қорын басқарады. 64-тан астам ғылым еңбектің, 3 кітаптың авторы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», «Халықтар достығы» ордендері және медальдармен марапатталған. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Естай Мырзахметов

Мырзахметов Естай (1927, Бурабай ауданы Жарқайың ауылы– 2008, Көкшетау қаласы) – жазушы, публицист, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1973), Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2001). Байқырғыз руынан шыққан. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1954). «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Көкшетау және Солтүстік Қазақстан облыстары бойынша меншікті тілшісі (1954 – 66), «Көкшетау правдасы» газеті редакторының орынбасары (1966 – 68) болып қызмет істеді. Мырзахметов алғашқы очеркін мектеп қабырғасында жүргенде жазып, ол «Пионер» журналында басылған (1949, шілде). Ауыр науқасқа шалдығып, төсек тартып жатса да Мырзахметов «Он бес жыл өткен соң», «Медет» романдарын, «Хайроштың аманаты», «Қара жолдың бойында» повестерін, 100-ге тарта әңгімелер мен новеллалар жазды. Мырзахметов аудармамен де айналысты, оның тәржімалауымен ұлы даниялық жазушы Мартин Андерсен Ненсенің «Жаннета» романы, Ханс Кристьян Андерсеннің «Сандық-самолет» ертегілер жинағы, татар жазушысы Шәміл Умановтың «Торғай даласында» атты повестер мен әңгімелер жинағы, Юрий Корольковтың «Кио Ку Мицу» шығармасы қазақ тілінде жарық көрді. Мырзахметов публицист ретінде де кеңінен танымал, ол Ақан серінің, Біржан салдың, Балуан Шолақтың, Үкілі Ыбырайдың, т.б. өмірі мен шығармашылығы туралы зерттеу очерктерін жазды. «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» белгісімен марапатталған. Дереккөздер «Ақмола облысы» энциклопедиясы
Мүлікті бөлісу

Мүлікті бөлісу – ортақ меншіктегі мүлікке үлесті және бірлескен ортақ меншік құқығының жойылу тәсілі. Мүлікті бөлісу ортақ меншік иегерлерінің өзара келісімімен немесе сот арқылы іске асады. Жалпы ереже бойынша қатысушылардың үлестері өзара тең деп танылады. Алайда сот ажырасып отырған ерлі-зайыптылардың мүлкін кәмелетке толмаған балаларды ескеріп, үлестер теңдігіне қарамай бөле алады. Үлесті меншіктегі мүлік өзара келісім бойынша бөлінгенде ортақ меншік жойылады. Сонымен бірге қатысушының бірі ортақ меншікті сақтай отырып, өз үлесін бөліп шығаруды талап ете алады. Бөлінген мүлік үлес мөлшерін толтыра алмаса, жетпеген бөлігі, сондай-ақ мүлік күйінде берілмейтін үлес болса, ақшалай төленеді. Шаруа қожалығының шаруашылық өндіріс құрал-жабдықтары бөлініске жатпайды. Қожалықтан шыққан тұлға ондай мүлікке деген үлесін ақшалай алады. Дереккөздер
Кеңес Омаров

Кеңес Омаров (10.1.1936, Арал ауданы Аманөткел ауылы – 23.5.1996, Тараз қаласы) – танымал спортшы, боксшы, белгілі бапкер. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1968). Еңбек жолын Арал, Қызылорда қалаларында «Еңбек резервтері» спорт қоғамында бастаған. Кейін Шымкент, Тараз қалаларында жалғастырды. Бокстан 57 кг салмақта Өзбек КСР-нің төрт дүркін, Қазақ КСР-нің бір дүркін чемпионы болды. 1958 жылы КСРО халықтарының 1-спартакиадасына қатысқан. Қазақстанда бокс спортының дамуына зор үлес қосты. Жаттықтырушы ретінде С.Қонақбаев, А.Тшанов, М.Жақсыбаев, Е.Тілеуов, Ф.Цой, В.Присяжнюк, Ю.Цхай, т.б. боксшыларды халықаалық. үлкен рингге алып шықты. 56 халықаралық дәрежедегі және КСРО-ның спорт шеберлерін дайындаған. Тараз қаласындағы Спорт сарайына Омаровтың есімі берілген. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Шауқат Махмұтұлы Шолтыров

Шолтыров Шауқат Махмұтұлы (15.2.1914, қазіргі Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ганюшкин ауылы – 7.11.1982, Алматы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым кандидаты (1952), Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылым академиясының академигі (1976), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (1935), Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясының аспирантурасын бітірген (1935 – 1939). Қазақ ауыл шаруашылығы институтында доцент (1939 – 1940, 1946 – 1953), кафедра меңгерушісі, факультет деканы, ректордың ғылым жөніндегі орынбасары (1953 – 1957), Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының бас ғылыми хатшысы (1957 – 1961), Қазақстан ауыл шаруашылығы мининистрлігінің ғылым жөніндегі бас басқармасының бастығы (1961 – 1976 жылдары) қызметтерін атқарған. Шолтыровтың ғылыми еңбектері негізінен топырақ тану, егіншілік және агрохимия мәселелеріне арналған. Ол Қазақстанның шөлейт аймақтарындағы сортаң жерлерді зерттеумен, мелиорациялау және игеру мәселелерімен шұғылданды. Оның тікелей қатысуымен республикада бірнеше ауыл шаруашылығы ғылыми-зертеу институттары құрылды. 2 рет Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, 2 рет “Құрмет белгісі”, “Қазан революциясы” ордендерімен марапатталған. Шығармашылығы *Справочник агронома, А.-А., 1975; *Особенности солонцов полупустынной зоны Казахстана и приемы их мелиорации. А.-А., 1976. Дереккөздер:
Заң (құқықта)

.]]Заң, құқықта – кең мағынада: мемлекет белгілеген бүкіл нормативтік-құқықтық актілер, жалпыға бірдей міндетті ережелер (қара Заңнама); тар мағынада: – мемлекеттік биліктің жоғары өкілетті органы қабылдаған немесе тұрғындардың тікелей ерік білдіруі арқылы (мысалы, референдум тәртібімен) қабылданған, неғұрлым маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік акт. Заң Мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізін құрайды. Мемлекеттік биліктің дербес бастауы ретінде заң ежелгі замандарда-ақ тәжірибеге еніп, әдет-ғұрып жосындарының орнын басқан. Заң күші кез келген нормативтік актінің нормаларын жоя алады. Бүкіл мемлекет органдардың актілері заңға сәйкес келуге, оның қағидалары негізінде және оны орындау бағытында шығарылуға тиіс, яғни заңға негізделген сипатта болуы шарт. заңға қарама-қайшы келетін кез келген құқықтық акт “қолданысқа жарамсыз” деп танылуға тиіс. Заңды қабылдаудың айрықша тәртібі бар (қ. Заң шығарушы органдар, Заң шығарушы билік, Заң шығару бастамасы, Парламент). Мазмұндалған нормалардың маңызына қарай заңдардар конституциялық заңдар және қарапайым заңдар болып бөлінеді. Конституциялық заңға Конституцияның өзі және Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізетін заңдар жатады. Ал қарапайым заңдарға жүйелік және ағымдағы заңдар жатады. Дереккөздер
Абхаз патшалығы

билігі дәуірі]] Абхаз патшалығы — Қап (Кавказ) тауы өңіріндегі ортағасырлық мемлекет. Астанасы — Кутатиси (Кутаиси) қаласы болған. Халқы негізінен — абхаздар, мегрелдер және свандардан құралған. 8 ғасырдың 80-жылдары абхаз князі Леон ІІ Батыс Грузия халқының Византияға қарсы азаттық күресіне басшылық етіп, патша деген атақ алды. Бүкіл Батыс және Шығыс Грузияның бір бөлігі Абхаз патшалығының құрамына кірді. Ол көршілес грузин мемлекеттерімен, Таяу Шығыстағы және Жерорта теңіз алабындағы елдермен қызу сауда жүргізіп отырған. 9-10 ғасырдың 1-жартысында Абхаз патшалығы біршама күшейді. Георгий (955 жылы) және Леон ІІІ (955-967) патшалардың тұсында мемлекет жері едәуір кеңейді. 975 жылы Абхаз патшалығы біріккен Грузия мемлекетінің құрамына енді. Дереккөздер
Хайду

Хайду, Хайду хан, Қайду хан (1235 — 1301) — Үгедей ұлысының билеушісі (1269 — 1301). Үгедей ханның немересі, Қашидың ұлы. Хайду әкесінен ерте қалып, Қарақорымдағы Ұлы ханның ордасында тәрбиеленген. Арық-Бұға мен Құбылай хандар арасындағы билік үшін күресте біріншісінің жағында болды. 1264 ж. Арық-бұға қайтыс болғаннан кейін Хайду Құбылай ханға бағынудан бас тартқан. Шағатай ұлысының шығысындағы Жетісуға бекініп, ұлыстағы соғыстарға белсене қатынасты. 1265 — 1269 ж. ол қолбасшылық қабілеті мен дипломатиялық шеберлігі арқасында Үгедей ұлысын қалпына келтірді және Шыңғыс хан ұрпақтары ішіндегі өте ықпалды тұлғалардың біріне айналды. Хайду 1269 ж. көктемде болған Талас құрылтайын шақырушылардың бірі болды. Құрылтайдағы саяси мәселелерде Хайду мен шағатайлық Барақ ортақ мәмілеге келіп, Мауераннахрдың үштен бірі Хайду-дың иелігіне өтті. Осы құрылтайдан кейін ол дербес билеушіге айналды. 30 жылдан аса уақыт бойы ол Юань империясы мен Алтын Орда арасында жеке мемлекет құрып, Үгедей мен Шағатай ұрпақтарын біріктіруге тырысты. Соғыста жүріп, аурудан қайтыс болды. Денесі Шу мен Іле өзендері аралығындағы Шивлык атты биік тауда жерленген. Хайду-дың ұрпақтары өте көп. Рашид әд-Дин оның ұлдарының санын 40 немесе 24 деп айтатындар бар дей келе, тоғыз ұлының есімдерін келтіреді. Хайду құрған мемлекетке Шығыс Түркістанның бір бөлігі, Жетісу, қазіргі Қырғызстан мен Өзбекстан аумақтарының бір бөлігі енді. Ол түркі-моңғолдық салт-дәстүрден безініп, қытайлана бастаған Құбылай мен оның мұрагерлеріне қарсы бітіспес күрес жүргізді. Осы әрекеті арқылы ол көптеген түркі-моңғол ақсүйектерінің қолдауына ие болды. Орнына баласы Шапар таққа отырғанымен, көп ұзамай Хайду құрған мемлекет ыдырап кетті. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Мүліктік емес жеке құқық

Мүліктік емес жеке құқық – қолданыстағы заңмен танылатын және қорғалатын мүліктік маңызы жоқ әрі адамнан тірісінде ажырауы мүмкін емес игіліктерге деген құқық. Мұндай игіліктер мен құқықтарға бас бостандығы, өмір мен денсаулық, жеке бас қадірі, ар-намыс, іскерлік бедел, жеке өмірдің бейтараптығы, жеке және отбасылық құпия, еркін жүріп-тұру мен орын ауыстыру және мекен таңдау құқығы, есім иелену және авторлық құқық, тағы басқа жатады. Бұлардың ерекшелігі мүліктік мазмұнның жоқтығы мен адам болмысынан ажырамастығында. Бірақ ажырамастық қасиет мүліктік емес жеке құқықтарды жүзеге асыру мен қорғауды үшінші тарапқа тапсыруға кедергі жасамайды. Жасөспірімнің ар-намысы мен абыройын қорғау туралы талап-арызды оның заңды өкілдерінің беруі соның мысалы. Бұл игіліктер мен құқықтардың “мүліктік емес” деп аталуы олардың мүлдем материалдық маңызы жоқ деген сөз емес. Мүліктік емес жеке құқыққа келген залал оның иесіне едәуір мүліктік зиян шектіруі мүмкін. Әлбетте, кәсіпкердің іскерлік беделінің түсуі клиенттердің азаюына апарып соқтырады, немесе керісінше, тұралап қалған жұмысты кәсіпкердің іскерлік беделі қиындықтан оңай шығарып, жүргізіп жібереді. Дереккөздер
Сапарбек Сұлтанұлы Беркетов

Сапарбек Сұлтанұлы Беркетов (16 тамыз 1933 жылы, Алматы облысы Іле ауданында туған) – техника ғылымдарының кандидаты (1976 жылы). Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1959 жылы). 1959 жылы «Майкаинзолото» комбинатында инженер, 1961 жылы Павлодар алюминий зауытында, 1977–88 жылдары Павлодар химия зауытында директор, 1988–91 жылдары «Космофарм» концернінің директоры, 1991 жылдан «Орлан» АҚ-ның директоры, президенті (1995 жылы) қызметтерін атқарған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1978 жылы). Дереккөздер
Хайдар ибн Әли

Хайдар бен Әли Хусайни Рази (шамамен 1583 — ө. ж. б.) — ортағасырлық тарихшы. Ол парсы тілінде жазылған 5 тараудан тұратын жалпы тарихты қамтыған шығарманың авторы. Қамтылған тараулары: араб әлемі, Иран әлемі, Орт. және Шығыс Азия, Еуропа мен Үндістан. Автордың өзі жайлы дерек өте аз. Ол: “1618 — 1619 ж. осы шығармамды аяқтарда 35 жаста едім”, — деп жазған. Еңбекке ешқандай ат қойылмаған әрі ешкімге арналмаған. Осыған қарап кейбір зерттеушілер автордың қандай да болмасын тәуелділікке мойынсұнбағанын көрсетіп, мұның өзі орта ғасырдағы шығыс адамының барынша батылдығы деп тұжырымдайды. Иран ғалымы Исмаил хан Афшардың пікірінше, ол бір топ ғұламалар жазған, пайғамбардың қайтыс болған күнінен бастап 1588 — 1589 жылдарға дейінгі оқиғаларды қамтитын “Тарих-и Алфидің” 3 томын Акбардың тапсыруымен көшіріп алған. Еңбек автордың атынан баяндалып, оның заманына дейінгі оқиғаларды жан-жақты қамтуына қарағанда, ешқандай жазба деректі пайдаланбағаны аңғарылады деп пайымдайды В.В. Бартольд. Шығарманың бірнеше нұсқасы бар. Соның біреуі Санкт-Петербургтегі Салтыков-Щедрин атынд. көпшілік кітапханада сақтаулы. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Контрактура

Контрактура ( – тартылу) – буындардағы қимыл, қозғалу құбылыстарының шектелуі салдарынан аяқ, қолдың немесе олардың бөліктерінің бір қалыпта тырысып қалуы. Контрактура буын аумағындағы жұмсақ тіндердің әр түрлі өзгерісі салдарынан пайда болады. Контрактура пайда болу себептеріне қарай мынадай топтарға бөлінеді: * тері және тері асты клетчаткасының күйіктен, жарақаттан, қабыну процестерінен соң пайда болатын көлемді тыртықтар; * апоневроз, шандыр тіндерінің тыртықты өзгерістері; * бұлшық еттердің туа біткен (мысалы, соқырішектен оң жақ жамбас буынында қимылдың шектелуі) немесе жүре пайда болған қысқаруы; * буын аумағындағы, буын қаптарын құрайтын тіндердің тыртықты өзгерістері; * аяқ, қол сүйектері сынғанда оларды гипс таңбасымен ұзақ мерзім қимылсыздандыру салдарынан туатын жұмсақ тін өзгерістері; * жүйке жүйесі ауруларынан туатын сал ауруы (паралич), қатты жиырылу (спазм), рефлекторлық, неврогендік құбылыстар. Қол, аяқтың немесе олардың бөліктерінің қимылсыз, бір қалыпта тартылып қалу түріне қарай ішке немесе сыртқа қарай иілген Контрактура, келтіретін Контрактура түрлері ажыратылады. Контрактураны емдеуде физикалық (парафин, жылу, токпен қоздыру, шипалы балшық қолдану, т.б.), механикалық (буынды созу, тартылып қалған қол-аяқты немесе оның бөліктерін күшпен қалпына келтіру, т.б.) және шипалық гимнастикамен емдеу тәсілдері қолданылады. Егер емдеудің бұл түрлері көмектеспесе, онда хирургиялық операция (тыртықты, өзгерген тіндерді кесіп алып тастау, шандыр, тарамыстарды кесу, пластикалық операциялар жасау) жасалады.Контрактураның алдын алу үшін оны тудыратын ауыруларды мезгілінде емдеу қажет. Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том
Мүліктік құқық

Мүліктік құқық – иеленушінің өз шаруашылық аясындағы мүлікті тікелей қолдану арқылы мүддесіне жетуді қамтамасыз ететін заңды мүмкіндігі. Мүліктік құқық мына негіздер арқылы пайда болады: # міндеттемеге қатысу; # интеллектуалдық меншік объектісін иелену. Міндеттемеге сәйкес бір адамның басқа адамның пайдасына мүлік беруі, жұмыс атқаруы, ақша төлеуі және басқа да сол сияқты әрекеттер жасауға міндетті, ал несиегер борышқордан өз міндеттерін орындауын талап етуге құқылы. Міндеттемелер шарттан, зиян келтіруден және өзге де негіздерден пайда болады. Қарызға ақша алған адам борышқор болса, қарыз беруші несиегер болып саналады. Бұл міндеттеме негізінде несиегер мүліктік құқық иеленіп, борышқордан қарыз ақшаны қайтаруын талап ету мүмкіндігін алады. Зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемеде мүліктік құқыққа жәбірленген адам ие болады. Интеллектуалдық меншік объектілеріне деген мүліктік құқық олар жасалған мезетте және кейбір түрлері өкілетті мемлекеттік орган тіркеген сәттен бастап пайда болады. Жазушы өзінің көркем шығармасын қолжазба түрінде дайындаған сәттен бастап туындыгер болып танылады да, жеке мүліктік емес және мүліктік құқыққа ие болады. Көркем шығармаға деген мүліктік құқыққа ие болу үшін тиісті органға тіркету, сараптамадан өткізу секілді қосымша талаптар жоқ. Ал, өнеркәсіптік меншік объектілеріне (өнертабысқа, пайдалы модельге, өнеркәсіптік үлгіге) деген мүліктік құқық сараптамадан өткізіліп, тиісті өкілетті органға тіркелген авторлықты қуаттайтын құжат – патент алған кезде пайда болады. Мұндағы интеллектуалдық меншік объектілеріне деген мүліктік құқықтың мазмұны сол объектілерді пайдаланғаны үшін басқа тұлғалардан ақы төлеуін талап ету мүмкіндігінен тұрады. Міндеттемелік құқықта құқықты тұлға мүддесі міндетті тұлғаның әрекеті арқылы орындалатын болса, мүліктік құқық аясында құқықты тұлғаның мүддесі өз әрекеті арқылы орындалады, сондықтан міндетті тұлғалардың қимыл-қарекеті бірінші кезекте емес. Өйткені олар тек құқықты тұлғаның өз құқығын өзінің жүзеге асыруына кедергі келтірмеуге тиіс. Мұндай міндетін бұзған тұлға сол заматта мемлекеттік мәжбүрлеу шараларының күшімен сабасына түсіп, құқық бұзушылықтың салдарын ретке келтіреді. Дегенменен бұл екі бағытта да субъективті құқықтың жүзеге асуына міндетті тұлғаның оңды қимыл-қарекеті негіз болады. Дереккөздер
Қаржаубай Омарұлы

Қаржаубай Омарұлы (12.11.1946, Сырдария ауданы Айдарлы ауылы - 19.01.2009) – жазушы. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факултетін бітірген (1969). 1969 – 81 жылдары Алматы облысы «Жетісу» газетінде аға тілші, бөлім меңгерушісі, 1981 – 96 жылдары «Жалын» және «Балауса» баспасында жетекші редактор, редакция меңгерушісі, 1997 – 99 жылдары «Қазақ елі» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 2000 жылы ҚР Жоғары аттестациясы комиссиясында жетекші ғылыми редактор, 2001 – 03 жылдары «Ақ желкен» журналының бөлім меңгерушісі, 2003 жылдан «Асыл сөз» газетінің бас редакторы. Алғашқы өлеңдері 1964 жылы жарияланған. Омарұлының «Қармақ туралы хикая» (1975), «Көп балалы үй» (1988), «Әке» (1988) таңдамалы повестері мен әңгімелері, «Айлы түнгі ән» (1977), «Бозбала мен бойжеткен» (1984) атты жинақтары жарық көрген. «Қоңыраулы бесік» (1976), «Әке» (1981), «Бала-балапандар» (1987) повестері үшін балалар мен жасөспірімдерге арналған үздік әдеби шығармалар бәйгесінің үш рет жүлдегері атанды. «Ақтөс» прозалық жинағы үшін Қазақстан Жазушылар одағының халықар. «Алаш» сыйлығын алды (1999). «Мүбәрәк Түркістан» поэмасы үшін 2000 жылы Түркістан қаласының 1500 жылдығыналық байланысты түріктің KATEV халықаралық қоры мен Түркістан қаласы әкімшілік жарияланған өлең бәйгесінде екінші жүлдеге ие болды. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығын алған. Дереккөздер
Мүлікті тәркілеу

Мүлікті тәркілеу – қылмыс жасағаны, әкімшілік немесе азаматтық құқықты бұзғаны үшін қолданылатын қосымша жаза ретінде кінәлі адамның меншігіндегі мүлікті немесе оның бір бөлігін мемлекет меншігіне мәжбүрлеп, өтеусіз, қайтарымсыз алу. Мүлікті тәркілеу пайдакүнемдік ниетпен жасалған қылмыс үшін белгіленеді де, заңда көзделген жағдайларда ғана тағайындалады. Тәркілеуге сотталған адамның жеке өзіне тиісті мүлкі немесе сот үкім шығарған сәтте оның ортақ бірлескен меншіктегі үлесі болып табылатын мүлік қана жатады. Қылмыстық атқару заңына сәйкес сотталған адамға немесе оның асырауындағы адамдарға қажетті мүлік тәркіленбейді. Дереккөздер
Субантарктикалық белдеу

Субантарктикалық белдеу, субантарктика – оңтүстік жарты шардағы антарктикалық және қоңыржай белдеулері (58 – 60 0 және 65 – 67 0 о. е.) аралығындағы аймақ. Субантарктикалық белдеуге мұхит айдыны мен Антарктиданың солтүстігіндегі бірнеше аралдар енеді. Климаты ылғалды, теңіздік. Теңіз дауылы жиі тұрып, бұрқасын соғып, тұман басады. Жылдық жауын-шашын мөлш. 500 мм (қар күйінде түседі). Қыстағы ауаның орташа температурасы –5 – 15 0 С; жазда ауаның және судың орташа температурасы 0 0 С-қа жақын. Мұхиттың көпшілік бөлігінде қалқыма мұздар, мұзтаулар көптеп кездеседі. Мұхит суы планктондар мен балықтарға бай, кит тәрізділер кездеседі. Аралдарда белдемнің мұхиттық шалғындар ландшафтысы таралған. Дереккөздер
Нәби

Нәби (; араб тілінен – Құдай аянын жеткізуші) – пайғамбар, Алланың бұйрығын адамдарға жеткізуші, өздеріне кітап пен шариғат берілмей, бір расулға (яғни Алланың елшісіне) берілген кітап пен шариатқа амал қылуға бұйырылған пайғамбарлар. Нәбилердің ешқайсысы расул бола алмайды, бірақ расулдардың әрбірі Нәби бола алады. Құран Кәрімде Мұхаммедтің(ғ.с.) расул (елші) деген есімімен бірге ең негізгі сипаттарының бірі ретінде Нәби атауы қолданылады. Сілтемелер * Құран Кәрім * Мұхаммед * Расул Дереккөздер
Ондық логарифм

Ондық логарифм – негізі онға тең логарифм, яғни берілген сан шығуы үшін онның дәрежеленетін дәреже көрсеткіші. Мыс., lg100=2. N санының Ондық логарифмі lgN таңбасы арқылы жазылады. Басқаша айтқанда санының ондық логарифмы деп теңдеуі шешімін айтады. Белгіленуі , дегенмен алғашқы екеуі натурал логарифмды білдіруі де мүмкін. Сілтемелер * Натурал логарифм * Логарифм * Дәреже Дереккөздер
Нұрлыбек Баймұратов

Нұрлыбек Баймұратов (1887, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы — 1969, сонда) — ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1939). Найман тайпасының Бура руының Кенжалы бөлімінен шыққан. Ауыл мектебінен ескіше сауат ашқан. Орыс көпестерінде жұмыс істей жүріп, орыс тілін үйренген. Шығармалары 1924 жылдан мерзімді баспасөзде жариялана бастады. Осы жылы “Қала сұлуы” дастанын жазған. Ел аузында сақталған ауыз әдебиеті үлгілерін насихаттаумен қатар ол халық ақындары И.&nbsp;Байзақов (1922), Н. Бекежанов (1939), М. Жапақов (1943), Т. Көбдіковтермен (1949) айтысты. Нұрлыбектің соғыс жылдарында жазған қаһармандық рухтағы өлеңдері, Төлеген Тоқтаровқа арнаған “Ер Төлеген” (1945), азамат соғысы тақырыбына бағытталған “Қанды жорық” (1962) дастандары халық арасына кең тараған. Ақын жырлары “Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс” (1965) жинақтарында, сондай-ақ “Өлеңдер” (1957), “Қазына” (1982) атты жеке кітаптарында жарық көрді. Шығармалары *Ер Төлеген. Дастан. А., ҚМ КӨБ, 1945; *Өлеңдері мен дастандары. А., ҚМ КӨБ, 1957; *Қанды жорық. Дастан. А., ҚМ КӨБ, 1962; *Қазына. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1982. Сілтемелер *Айтыс *Ақын Дереккөздер
Хазар мамонты

Хазар Мамонты (Mammuthus chosarіcus) — піл тұқымдасының жойылған түрі. Плейстоцен дәуірінде тіршілік еткен. Еуразияда бұл жануаралар рисс заманында (ғасырында) әлемдік мұз басудан кейін пайда болған. Хазар Мамонты-ның бас сүйегі биік, алдынан артқы жағына қарай қысыңқы. Маңдайы тар, ойыс келеді. Желке тұсы жазық, желке дөңесі білінбейді. Негізінен ағаш жапырақтарымен қоректенген. Пілдермен салыстырғанда, Хазар Мамонты-ның ұзын денесіне Қарағанда, аяқтары қысқа болған. Сүйек қаңқалары алғаш рет Хазар фаунасының тұнба қабаттарынан табылған, аты осыған байланысты қойылған. Көптеген палеозоолог-ғалымдардың пікірі бойынша Трогонтерий мамонты (Mammuthus trogontherіі) да осы Хазар Мамонты-на жатады. Хазар Мамонты-ның сүйектері Қызылорда, Маңғыстау аймақтарының жерінен табылған. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Тотемизм

Тотемизм, тотемшілдік – ру-тайпаның белгілі бір жан-жануарлармен, өсімдіктермен тылсым туыстық байланысы бар деп білген ежелгі наным-сенімі. Бұл атау Солтүстік Америкада тұратын оджибве тайпасының “ототем – оның тегі” сөзінен шыққан. Зерттеушілер тотемшілдікті адамдардың тұрмыс-салтында ерекше орны бар жануарларды киелендіріп, қасиетті деп санауымен, тіптен табынуымен байланыстырады. Тотемшілдіктің алғашқы кезеңдерінде бұл наным тотемдік хайуанды тамаққа пайдалануды да жоққа шығармады. Кейіннен Тотемшілдікке әлеуметтік, қандас туыстық қарым-қатынастармен байланысты түсініктер енді. Ру-тайпа мүшелері өздерінің арғы тегін белгілі бір хайуанмен байланыстырып, оны қолдап, жебеуші күш деп білді. Тотемшілдік аясында көптеген тыйымдар туындады, олар қазіргі ғылым тілінде табу деп аталады. Тотемшілдіктің ертедегі адамдардың қоғамдық өмірінде өзіндік маңызы болды. Ол адамдардың белгілі бір ортақ нанымға тоқайласып, ортақ тыйымдар мен ырымдарға жүгініп, ынтымақтасуына ықпал етті. Тотемшілдіктің неғұрлым айқын белгілері бар наным-сенімдік түрлері америкалық үндіс тайпалары мен австралиялық аборигендерде сақталған. Қазақ халқының салт-дәстүріндегі табулар мен тыйымдар бұрынғы тотемшілдік нанымдарына меңзейді. Мысалі, Түрік қағандығы кезеңінде түркілердің арғы тегі көк бөрі деген сенім болды. Қасқырды тікелей өз атымен атамай “ит-құс” деп атауы осының мысалы. Сондай-ақ белгілі рухани адамдардың, батырлардың тұлғасы аңыз-әңгімеге арқау болып, оларды ерекше күш-қайрат пен қалыптан тыс қабілеттің иесі деп сенумен байланысты, оларға көмектесетін ғажайып киелі жануарлардың барлығына да сенген. Мәселен, Жәнібек батырдың жолбарысы, Абылай ханның, Райымбек батырдың бурасы, т.б. Бұл нанымдар ол жануарларды тікелей тотемдік мағынада қабылдамағанымен, айрықша рухани дәрежеге ие адамдарға ерекше қасиетті жануарлардың қапысыз қызмет жасап, қалыптан тыс рухани деңгейде түсінісетіндіктерінің ишарасы болған. Батырлар жырларындағы, ертегілердегі кейіпкерлердің астындағы атымен немесе басқа жануарлармен тілдесуі де, ерекше рухани кемелдікке жеткен адамның ұшқан құс, жүгірген аңның тілін біледі деген сеніммен үндеседі. Сондықтан тотемшілдікті аң-құсқа табыну деп үстірт қарамай адам мен табиғаттың ерекше үйлесімін бұзбай өмір сүрген адамдардың жаратылыс дүниесінің киелілігін сезіне білуімен түсіндіруге болады. Дереккөздер
Тотипотенттік

Тотипотенттік - (латынша totus – барлығы, тұтас және potentіa – күш) – өсімдік клеткаларының ядродағы генетикалық ақпарат негізінде онтогенетикалық даму бағдарламасын толық жүзеге асырып, тұтас организмге айналу және ұрық түзу қабілеттілігі. Қазіргі кезде Тотипотенттік қасиеттің толық жүзеге асуы өсімдік клеткаларын іn vіtro (жарық, температура, т.б.) жағдайында өсіру арқылы іске асады. Сондай-ақ Тотипотенттікті қасиетті диплоидты сомалық (грек. soma – дене, 2n) және гаплоидты репродуктивті жыныс клеткалары (n) да жүзеге асырады. Диплоидты денелік клеткалардан алынған өркендер ұрық түзуге қабілетті болады. Алайда гаплоидты өсімдік-регенераттарынан ұрық алу үшін оларды (колхициндеу арқылы) диплоидтық деңгейге өткізу керек. Тотипотенттік қасиеттің толық жүзеге асуына донорлық өсімдіктің генотипі мен оның физиол. даму жағдайы және қоректік орта құрамы әсер етеді. Сонымен қатар өсімдік клеткасындағы эндогендік гормондар деңгейінің де маңызы зор. Жануарларда Тотипотенттік қасиет тек ішекқуыстылардың кейбір клеткаларына тән. Ал қалған жануарларда олардың клеткалары эмбриогенездің алғашқы сатысында тіндік қабілетке ие болады. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.