kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Фразеологизм

Фразеологизм - семантикалық (ішкі мағыналық) жағынан бір-бірімен байланысқан сөз тіркестері мен сөйлемдердің ортақ атауы. Өздеріне формасы жағынан ұқсас синтаксистік құрылымдардан ерекшелігі: сөздердің белгілі бір тұрақталған лексика грамматикалық құрылымда ғана айтылатын ойға сәйкес болып, сол сөздің бастапқы жеке мағынасының жалпы заңдылықтарына бағынбауында. «Фразеологизм» термині әртүрлі типтегі бірнеше тіркестерді қамтиды. Олар: атауыш қызметінде қолданылатын идиомалар (ізін суытпай, ақ қарға) ауыз әдебиетінде қалыптасқан мақалдар мен мәтелдер және жеке адамдардың авторлық немесе белгісіз әдеби шығармалардан алынған немесе ауызша айтылған қысқа , нақыл сөздер. Фразеологизмнің негізгі және әмбебаб қасиеттері сөз мағынасының басқа мазмұнда қабылдануы немесе лексика грамматикалық транспозиция, сөз тіркесіндегі тұрақтылығымен қайталануы. Көпшілігі мақалдар мен мәтелдер және қанатты сөздерге жататын фразеологизиялық сөйлемдер мен тұрақты тіркестердің коммуникативтік қызметі диктум және модус (логикалық бағыт) деген мазмұндарға бөлінеді, сонымен бірге семантикалық екі жақтылық арқылы айқындалады. Дереккөздер ar:كناية es:Idiotismo hu:Állandósult szókapcsolat it:Idiotismo ja:慣用句 ru:Фразеологизм
Мұңлық Бақиев

Мұңлық Бақиев (1932-1986) 15 сәуірде Алматы облысы, Ұйғыр ауданының Кіші дихан ауылында туған. 1957 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының тіл және әдебиет факультетін тамамдаған. Сол жылдан бастап ұстаздық қызметте, «Мектеп» баспасында редактор, аға редактор, ұйғыр тілінде шығатын «Коммунизм туғи» газетінде аудармашы болған. Алғашқы әңгімелері баспасөз беттерінде 1959 жылдан жарық көре бастады. Оның «Жарық жұлдыз» деген әңгімесі Мәскеуде («Утренний ветерок» деген әңгімелер жинағында) орыс тілінде, «Тау қызы» деген әңгімесі қазақ тілінде («Жетісу» газетінде) басылды. «Бір жаз, бір қыс» деген пьесасы республикалық ұйғыр театрында қойылды. Шығармалары *Жомарт жер. Повесть., «Жазушы», 1967; *Рәна. Повесть. А., «Жазушы», 1971; *Олар әлі бала еді. Повесть. А.,»Жазушы», 1979; *Бір жаз, бір қыс. Роман. А., «Жазушы», 1983. Дереккөздер
Мобидин

Мобидин — әскерді басқарудың радиоэлектронды жүйесінде қолданылатын, арнайы әскери қолданыстағы американдық электронды цифрлы машина. Мобидин армия артиллериясының жеке құрамы туралы, оны толықтыру қажеттігі туралы мәліметтерді өңдеу үшін, барлау мәліметтерін жинақтау мен қарсыластар туралы мәліметтерді картаға түсіру, оның ұрыс тәртібін білу, бөлімшелердің ұрысқа жарамдылығы туралы мәліметтерді талдап қорыту және т.б. мақсаттарда қолдануға арналған. Дереккөздер
Тұздамалар

Тұздамалар - ашытылған көкөністер мен жидектер, тұздалған көкөністер мен саңырауқұлақтар, маринадталған көкөністер, саңырауқұлақтар мен жидектердің жалпы атауы. Барлық тұздамалар салқын басытқы, екінші тағамға гарнир ретінде және бірінші тағамға қосатын қоспа ретінде қолданылады. Дереккөздер
Байланыс аймағы

Байланыс аймағы — аумағында байланыс тірек торабы бойынша қамтамасыз етілетін аймақ. Олар оперативтік байланыс аймағы (әскерлердің қарсыласпен түйісу сызығынан тылдағы басқару пунктінің орналасу шебіне дейін) және тылдық байланыс аймағы (тылдағы баскару пунктінің орналасу шебінен бірлестіктің тылдағы шекарасына дейін) болып бөлінеді. Дереккөздер
Тұздау

Тұздау. Етті, балықты, көкөністі, саңырауқұлақты, кейде жеміс-жидекті консервілеу әдісі. Қажетті материал - ірі тұз. Йодталған немесе ұнтақталған тұз түрлері жарамайды. Тұздау процесі ағаш ыдыстарда жүргізілгені дұрыс. Беті эмальданбаған металл ыдыстар жарамайды. Дереккөздер
Жел тармақтары

Жел тармақтары – берілген аймақ үшін негізгі румбтар бойынша бір ай, маусым, жыл ішінде желдің әр түрлі бағыттарының (не жылдамдықтардың орташа және барынша көп мағыналары) қайталану таралысын сызба түрінде бейнелеу. Дереккөздер
Мopaльдық-саяси әлеует

Mopaльдық-саяси әлеует (Морально-политический потенциал) — халықтың рухани мүмкіндіктері. Халықтың саяси және моральдық санасының деңгейімен анықталады және әлеуметтік, экономикалық, саяси, әскери мақсаттарға жету факторына айналуы мүмкін. Әскери түрғыдан алғанда, Mopaльдық-саяси әлеует халық пен армияның соғыс киындықтарына шьщап, жеңіске жету үшін бар күшін жұмылдыра білу қабілетін білдіреді. Мемлекеттің әскери қуатының және оның Қарулы күштерінің жауынгерлік қуатының құрамдас бөлігі ретінде жауынгерлік, әскери, ғылыми, әлеуметтік және экономикалық әлеуеттермен тығыз байланысты бола отырып, оларды пайдалану тиімділігін анықтайды. Mopaльдық-саяси әлеует еддің коғамдық және мемлекеггік құрылысына, соғыстың сипаты мен мақсаттарына байланысты болады. Mopaльдық-саяси әлеуеттің ерен үлгісі Ұлы Отан соғысы жылдарында байқалды. Дереккөздер
Тұтынушыға қызмет көрсету тәсілдері

Тұтынушыға қызмет көрсету тәсілдері - қоғамдық тамақтандыру өнімдерін тұтынушыларға тарату әдістері. Ескерту: қызмет көрсетудің екі тәсілі бар: тұтынушыға даяшының, барменнің, буфетшінің, сатушының қызмет етуі және тұтынушының өзіне-өзі қызмет көрсетуі. Дереккөздер
Мортира

Мортира (лат. mortarium — келі) — ұңғысының ұзындығы 16 калибрден аспайтын артиллериялық снарядтардан төбеден атыс жүргізуге арналған артиллериялық зеңбірек; далалық және ұзақ мерзімдік қорғаныс құрылыстарын қиратуға, сондай-ақ тасалар мен орларда орналасқан қарсыластың тірі күші мен ұрыс техникасын жоюға арналады. 15 ғасырдан бастап 20 ғасырдың ортасына дейін қолданылған. Дереккөздер
Жергілікті жерде бағдарлану

Жергілікті жерде бағдарлану — көкжиек түстарына, бедерге және жергілікті жер заттарына байланысты жергілікті жердегі өз орнын және әр түрлі объектілердің орындарын анықтау. Жергілікті жер сипатына, техникалық құралдардың болуына және көру мүмкіншілігіне байланысты жергілікті жерде бағдарлану Күннің, Темірказық жүлдызының орналасу жайлары бойынша, жергілікті жер заттары бойынша, карта, аэросуреттер, компас, навигациялык құралдар, радио, жарықтық, және дыбыстық белгілер көмегімен жүргізіледі. Компас арқылы көкжиек түстарын аныктау үшін оны көлденең койып тілін тежейді, содан соң оны магниттік тілінің солтүстік ұшы нөлден магниттік бүрылу мөлшеріне тең лимб бөлігіне қарсы түрғанша бұрады. Жергілікті жер заттары бойынша көкжиек тұстарын аныктаудың дәлдігі шамалы. Ол негізінен заттардың Күнге байланысты орнын анықтауға негізделген. Жергілікті жерде бағдарлану карта бойынша орындалған кезде картаның жоғарғы жағын солтүстік бағытқа бүрып, оның барлық сызықтары жергілікті жер сызықтарына параллель жағдайында қойылады. Карта, компас бойынша бағдарланады. Дереккөздер
Байланыс әскерлері

Байланыс әскерлері — әскерлерге басшылык ету максатымен, соғыс қимылдарының барлык түрлерінде байланысты жүзеге асыратын және оның үздіксіздігін камтамасыз ететін арнаулы әскерлер түрі. Байланыс аймағы майдандық, әскери және армиялық бөлімдер мен бөлімшелерден тұрады. Байланыс аймағы радиомен, телефон, телеграфпен, радиорелелі, жүйелік-кабельдік және жылжымалы (ұшақ, тікұшақ, автомобиль, мотоцикл) құралдармен жабдықталады. Радиобайланыстың шалғайға берілуіне толкынды радио және радиорелелі байланыс түрлері қолданылады, сондай-ақ жер серіктері аркылы байланыс жасау мүмкіндігі де артты. Байланыс аймағы бәлімшелер мен бөлімдердің арасында берік және тұрақты байланысты қамтамасыз етеді. ҚР Қарулы Күштерінің бөлімшелері мен бөлімдері жақын және үзақ кашықтықта үздіксіз байланысты камтамасыз ететін, ғылым мен техниканың жаңа жетістіктеріне негізделген радио, радиорелелік, желілік құралдарды пайдаланады. Байланыс әскерлері - олар бөлімшелер мен бөлімдердің арасында берік және тұрақты байланысты қамтамасыз етеді. Бейбіт кезде де, соғыс кезінде де байланысты орнатуға қызмет етеді. Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің бөлімшелері мен бөлімдері жақын және ұзақ қашықтықтық үздіксіз байланысты қамтамасыз ететін, ғылым мен техниканың жаңа жетістіктеріне негізделген радио және радиожелілік құралдарды пайдаланады. Дереккөздер
Изим Бақниязов

Изим Бақниязов(1929-1990) 12 маусымда Алматы облысының Ұйғыр ауданындағы Үлкен дихан ауылында туған. Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген. Педагогикалық училищеде мұғалім, Өзбекстан КП Орталық Комитеті жанындағы бірлескен баспаның ұйғыр әдебиеті бөлімінде редактор, «Коммунизм туғи» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағы нда әдеби кеңесші, «Жазушы» баспасында редактор боп істеген. *Бірнеше жинағы шыққан. Ол орыс ақындарының өлеңдерін ұйғыр тіліне аударуға ат салысқан. Шығармалары *Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1958; *Алматының алмасы. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1964; *Шабыт. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1965; *Алтын сағат. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1967; *Шаруа бала. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; *Бабалар қадамы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1979; *Ар өлшемі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1984. Дереккөздер
Гүлзада Мырзахметова

Гүлзада Мырзахметова - 1949 жылы 3 қаңтарда Алматы облысы, Қаскелең ауданы, Жамбыл ауылында туған. 1976 жылы Қазақ Ұлттық Уиверситетінің филология факультетін бітірген. Әр жылдар да ҚазМУ-де, «Жалын», «Өнер» баспаларында қызмет істеген. Аудармашы. Д.Исабековтің, М.Қаназовтың, Б.Шаханүлының, Қ.Сегізбаевтың, Б.Нүржекеевтің, Қ.Толыбаевтың шығармаларын орыс тіліне аударған. Дереккөздер
Түйемеш

Түйемеш - келіге түйілген немесе тоқпақпен жанышталған кескен ет. Қатырып немесе қарынға салып сақтайды. Майға қарып, суға қайнатып, кейде ішекке тығып қайнатып пісіреді. Дәмдеуіштер қосылады. Дереккөздер
Түс беру

Түс беру - кондитер термині — дайын өнім белгілі бір түске ену үшін арнаулы қауырсынмен пешке салар алдында өнімнің сыртына сұйықтық жағу. Сұйықтықтарға су, сүт, сүт қосылған қорытылған май, бұлғанған жұмыртқа қосылған ерітілген май, жұмыртқа ақуызы немесе сарысы жатады. Дереккөздер
Москиттік флот

Москиттік флот (Москитный флот) — шапшаң жүзетін және маневрлі ұрыс кемелерінің (катерлердің) топтамасы. Москиттік флот тұтқиылдан шабуыл жасау, миналық шағын тосқауылдар қою, десант түсіру, сүңгуір қайықтармен күрес және шолғын қызметін жүргізу үшін қолданылған. Дереккөздер
Жергілікті жерде затты табу

Жергілікті жерде затты табу — жергілікті жерде бақыланатын заттың пішінін картадан табу үшін картаны бағдарлап, одан өз түрған жерінің нүктесін анықтау. Карта бағдарын жылжытып алмай, картадағы орнын табуға тиіс затқа бетті бере қарап түрып, оған дейінгі кашықтық көзбен бағдарланады және ойша осы қашықтық карта масштабындағы түрған нүктесінен затқа қарай бағытталады. Осы кашыктықта картадан көзге көрінетін заттың бейнесі табылады. Дереккөздер
Қосалыұлы Сатыбалды Дулати

Қосалыұлы Сатыбалды Дулати - 1942 жылы 26 қазанда Түркістан облысы, Төле би ауданының Майбұлақ ауылында туған. Орта мектептен соң 1960 — 1980 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық телерадио комитетінде тілші, бөлім редакторы қызметтерін атқарған. Кәсіби орта мектепте эстетикалық тәрбие пәнін жүргізіп, ұстаздық етеді. 1982 жылдан бері бірыңғай шығармашылық жұмыста. Тұңғыш өлеңдері 1960 жылы облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінде жарияланып, 1969 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Жас керуен», 1990 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген «Мерейлі мекен» атты ұжымдық жинақтарға енген. 1993 жылы «Рауан» баспасынан «Дәуір Дастан», 2000 жылы «Жалын» баспасынан «Көзімнің қарасы» атты өлеңдер жинағы шықты. М.Әуезовтің 100 жылдығына арналған халықаралық поэзия мүшәйрасында үшінші бәйгені жеңіп алған. Дереккөздер
Тұшпара сауыты

Тұшпара сауыты — тұшпара дайындауды жылдамдату үшін жасалған арнаулы аспап. Металдан немесе пластмассадан қалындығы 2 см-дей, бетінде жартылай домалақ немесе алты бұрышты тесікгер ойылған домалақ бетаер. Тесіктер шеттері көтеріңкі болады. Осы бетке қамыр жаймасынсалып, тесіктердің үстіне ет турамаларын салады да үстіне екінші қамыр жаймасымен жабады. Дереккөздер
Байланыс жұмысының құпиялылығы

Байланыс жұмысының құпиялылығы — ұрыста берілетін мәліметтерді қарсыластардың ұстап алуына жол бермеу немесе оны қиындату мақсатында жүргізілетін шаралар жиынтығы. Сондай-ақ басқару пункттерін әшкерелемеу мүмкіндіктерін қарастырады. Байланыс жұмысының құпиялылығына байланысты ұйымдастыруға қатысты барлық шаралардың құпиялылығын сақтау, ұрыс құралдарын колдануды шектеу немесе тыйым салу, байланыстың радио және сымды құралдарын пайдалану күкығын шектеу арқылы қол жеткізіледі. Дереккөздер
Жергілікті жерде картасыз бағдарлану

Жергілікті жерде картасыз бағдарлану. Жергілікті жердің әскерлердің ұрыс әрекеттеріне ықпалы көп. *Жергілікті заттар мен жер бедерін пайдалана отырып әскерлер жасырын қозғалысты жүзеге асырады; *қарсыласты атыс құралдарынан үлкен шығынға ұшырайтындай етіп позицияны жабдықтайды; *карсыластың жаппай жою қаруынан корғану мәселелерін шешеді. Жергілікті жер жекелеген жағдайларда ұрыс қимылдарын жүргізу кезінде табыска жетуге және қару мен ұрыс техникасын тиімді пайдалануға мүмкіндік туғызады, басқа жағдайларда кедергі жасайды. Сондықтан да Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің жарғылары барлық, әскери қызметшілерден жергілікті жерді мүқият зерделеп, бағалауды және нақты жауынгерлік міндетке сай тактикалық қасиеттерін дүрыс есепке алуды талап етеді. Дереккөздер
Мотоатқыштар әскері

Мотоатқыштар әскері (Мотострелковые войска) — жүрдек сауытты машиналармен, автоматты атқыш қарулармен, танкіге қарсы қолданылатын күшті құралдармен және басқа да қаружарақпен жабдықталған құрлық әскерлерінің бір түрі. Мотоатқыштар әскері ядролық соққыдан соң шабуылды үдемелі қаркынмен дамытып әскердің басқа түрлерінің көмегімен қарсыластың адам күшін жоюға және қолға түсіруге, қарсыластың ұрыс техникасын алып, басып алынған жерді үстап тұруға қабілетті қуатты күш болып табылады. Қазіргі кездегі ұрыс жағдайында шапшаң ілгерілей алатын Мотоатқыштар әскері танк әскерлерімен тығыз байланыста болады. Мотоатқыштар әскері машиналарда, ал қажет болған жағдайда жүріп келе жатып та, сонан соң кайта машинаға мініп, танкілерге ілесіп те ұрыс қимылдарын жүргізе алады. Ұйымдастырылуы жағынан Мотоатқыштар әскері мотоатқыштар құрамалардан, бөлімдер мен бөлімшелерден тұрады. Дереккөздер de:Mechanisierte Infanterie en:Mechanized infantry fr:Infanterie mécanisée it:Fanteria meccanizzata ja:機械化歩兵 ru:Мотострелковые войска sv:Pansarskytte vi:Bộ binh cơ giới zh:装甲步兵
Байланыс жүйесінің беріктіп

Байланыс жүйесінің беріктіп — оның тораптарының, станция желілерінің, күш қорының, ең алдымен ядролық қарудың жою факторына қарсы төзімділігіне және қорғау жүйесінің тез қалпына келтірілу мүмкүндіктерінің болуына байланысты. Дереккөздер
Ақбұлақ АҚ

"Ақбұлақ" АҚ - ет және сүт тағамдарын өндіруге маманданған кәсіпорын. Оның құрамына бірнеше кәсіпорын мен шаруашылық бірлестіктері енген. Ол бұр. Талдықорған облыс сүт 108 өнеркөсібі бірлестігі негізінде құрылды. Негізінен ет, сүт, май өнімдерін шығарады. "Ақбұлақ" 1954-1960 ж. Талдықорған облысының "Май өнеркәсібі" ("Маслопром") тресі, 1960-1986 ж. Талдықорған сүт комбинаты болды. Кейін "Ақбұлақ" 8 май зауытын, 1 май-ірімшік базасын, 1 ет комбинатын, 1 автокәсіпорнын біріктірді. Оның жанынан мал терісін өңдеп, одан бұйым тігетін "Көктал-интернейшнл" бірлестігі құрылды. Сондай-ақ сусын түрлерін дайындайтын "Кола" көсіпорны іске қосылды. Дереккөздер
Мөртай Қосшығұлов

Мөртай Қосшығұлов - 1924 жылы 5 мамырда қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы, Тауағаш ауылында туған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1956 жылы Алматы заң институтын бітірген. Адвокат, судья болып істеген, біраз уақыт Қазақстан Республикасының Жоғарғы сотында қызмет атқарды. Алматы қаласындағы Жетісу (бұрынғы Ленин) аудандық халық сотының төрағасы болған. «Кім кінәлі», «Шындық сыры», «Өмір сүргім келеді», «Бұғалық» атты повесть, очерктері шыққан. Сондай-ақ «Ақ күшікті қыз», «Екі жүректі куә», «Бөшкедей сұлу», т.б. туындылары бар. Бірқатар орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Тіл (тамақ)

Тіл — аспаздықта, негізінен, сиырдың тілі қолданылады. Оның салмағы 1,5—2 кг (сиыр), 0,5 кг (бұзау) болып келеді. Тіл жеке тағам ретінде немесе салқын басытқы ретінде дайындалынады. Кейде ерекше дәм беру үшін ет салаттарына немесе екінші тағам болатын ет жинақтарына қосылады. Тілді 1—2 тәултей суда ұстап, қайнатып терісін сыпырады. Терісін сыпырар алдында салқын суға салып қояды. Тілді пісіру үшін 4 сағ-тай қайнату қажет. Тілді картоп езбесімен, қыша немесе желкек қосып береді. Бұзау тілін құйма тағам ретінде қаймаққа қосылған желкек, ақжелкек, қайнатылған немесе тұздалған саңырауқұлақ қосып беруге болады. Татымдық ретінде кейде тілге қосып зімбір, лимон цедрасын немесе лимон шырынын береді. Дереккөздер
Мотоатқыштар әскеріндегі ұрыстық peт

Мотоатқыштар әскеріндегі ұрыстық peт (Боевой порядок в мотострелковых войсках) — мотоатқыш әскердегі ұрыстық ретке кіретіндер бірінші эшелонның бөлімдері (бөлімшелері), екінші эшелон немесе жалпы әскери қор, артиллериялық топ, танкіге қарсы қор және басқа элементтер. Мотоатқыштар батальонының ұрыстық реті шабуылда ЖҰМ-де немесе жаяу ретте екі не бір эшелоннан құралады. Мотоатқыштар ротасының және взводының ұрыстық реті ЖҰМ, БТР-де ұрыс шебіндегі машиналардың аралығы 100 м-ге дейін; жаяу ретте — тізбек болады. Шабуылда танк бөлімшелері әдетте мотоаткыштар бөлімшелерінің алдында (кейде ЖҰМ-мен бір желіде) әрекет жасайды. Ал батальонның (ротаның) ұрыстық реті қорғаныста бір немесе екі эшелонда ұрыс жүргізеді. Дереккөздер
Байланыс құралдары

Байланыс құралдары — ұрыста бір жақты не екі жақты байланыс орнатуға арналған техникалық құралдар: радио, радиорелелік, сымды, жылжымалы және сигналдық құралдар, сондай-ақ байланыс ұшақтары мен тікұшақтар. Ұрыста байланыс құралдарын қолдану тактикалық-техникалық мәліметтерге жөне жағдайға байланысты анықталады. Байланыс құралдары әскери бөлімдер мен байланыс бөлімшелерінің құрамында болады. Олар ұйымдасқан түрде әскер түрлерінің құрамалары, бөлімдері, бөлімшелерінің және арнайы әскерлердің құрамына кіреді де, сол құрамаларда (бөлімде, бөлімшеде) байланыс орнатуға арналады. Дереккөздер
Абылғазы Нағметов

Абылғазы Нағметов (17.06.1937, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы-1994) - Филология ғылымының кандидаты. * 1960 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. * «Қазақстан мектебі» журналында * «Қазақстан мұғалімі» газетінде * 1967 — 1975 жж. «Қазақ әдебиеті» газетінің сын бөлімінде * 1975 жылдан бастап Қазақ КСР Ғылым академиясының М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында еңбек еткен. Шығармалары: * Адам және қоғам. Монография. А., «Жазушы», 1977; * Қазіргі повесть және көркемдік ізденіс. Әдеби сын. А., «Ғылым», 1985. Дереккөздер
Жергілікті жерде сабақ өткізу

Жергілікті жерде сабақ өткізу — тактикалық (тактикалық арнайы) дайындық бойынша сабақ офицерлер, прапорщиктер және сержанттармен топтық жаттығу, тактикалық лездемелер түрінде, ал бөлімшелермен тактикалық саптық және тактикалық сабақтар түрінде өткізілетін дайындық түрі. Бүл сабақтар командирлерге ұрыс кимылдарын ұйымдастыру, бөлімшелер мен атысты басқару дағдысын арттыруға, ал бөлімшелер мен жеке құрамға ұрыс алаңында әрекет жүргізу тәсілдері мен әдістерін, қаруды дүрыс қолдану, ұрыс алаңында жасырын қозғалыс үшін жергілікті жерді, позициялар жабдықтарын пайдалануға жағдай жасайды. Дереккөздер
Устрицалар

Устрицалар – Қара және Қиыр Шығыс теңіздерінен ауланады. Олар қозғалмай теңіз түбіне жабысып өседі. Тез көбейеді. Устрицаларды жасанды түрде өсіреді. 4—5 жыл жасында сауда орындарына түседі. Устрицалардың тағамдық құндылығы жоғары. Олардың өзіндік химиялық құрамы бар. Оның құрамында көп мөлшерде гликоген бар, кейде 6%-ға дейін жетеді. Құрамында йод, фосфор және кейбір металл қоспаларының болуы маңызды Орын алады. Балық етіне Караганда устрицаларда В тобы және С витамині көп болады. Тағамға тірі күйінде қодданылады. Дұрыс сақталса, 10°С температурада 10—15 күн бойы тірі сақталуы мүмкін. Сақтаудың ең жақсы температурасы шамамен 0°С, -3°С төмен температурада олар тіршілігін жояды. Дереккөздер
Байланыс құралдарымен жасалатын барлау

Байланыс құралдарымен жасалатын барлау — қарсылас туралы мәліметтер алу үшін байланыстың электр құралдары аркылы жүргізілетін барлау. Байланыс құралы ретінде қарсыластардың радиохабарларын ұстап алуға арналған әр түрлі диапазондағы радиоқабылдағыштар мен телефон сөйлесулерін тыңдауға, телеграф хабарларын жазып алуға арналған өткізгіш сымды құралдар колданылады. Дереккөздер
Байланыс осі

Байланыс осі - штаб командирінің өзіне бағынышты командирлермен бір желі бойынша байланыс жасауына негізделген байланысты ұйымдастыру ісінің бір түрі. Байланыстың радиорелелік және сымды остері басқару пункттерін орналастыру бағыты бойынша құрылады. Дереккөздер
Фейхоа

Фейхоа — Оңтүстік Америкада өсетін, жемісінің құрамында 12,5%-ға дейін қант, 3,5%-ғадейін алма қышқылы, С витамині және эфир майлары бар бұта. Жемісінен басқа жапырақ гүлдері де тағамға қолданылады. Фейхоа құрамындағы йодтың мөлшері бойынша барлық өсімдіктер мен жануар өнімдерінің алдында тұр. Жемісінің жағымды иісі және қышқылдау тәтті дәмі бар. Одан тосап, компот, тұнбалар, ликерлер, қою шырын- дар және т.б. дайындалады. Дереккөздер
Денотат

Денотат (лат. denotatum – белгiлеу) — заттың, белгілi бiр нәрсенiң атауы. Денотат бiрнеше мағынада қолданылады: *Pеферент орнына жұмсалады, екiншi сөзбен айтқанда, сөйлеушiнiң түсiнiк-қабiлетiне байланысты тілден тыс белгiлерi бойынша атау болып келедi. Мәселен, өз ұғымымызда тарихтан орын алған ұлы ақын, ойшыл, ағартушының да, Мұхтар Омарханұлы Әуезовтың атақты "Абай жолы" роман-эпопеясының басты кейiпкерiн де Абай деп бiлемiз. "Абай әндерi" фильмiндегi басты кейiпкер де, "Абай" трагедиясы мен театрдағы спектакльдегi басты кейiпкер де сол Абай деген түсiнiкпен бiздiң жадымызда сақталады. Демек, көркем шығарманың, өнердiң қай жанрында да автордың бейненi қалайша толықтырып, оқиға, тартысқа орай "ойдан" қанша материал қосқанымен, тарихи түлға ретiндегi Абаймен сәйкес деп қабылдаймыз. *Денотат - белгiлi бiр топтағы заттардың, қасиеттердiң, қатынастардың, жағдай-лардың, процестердiң, қимыл-әрекеттердiң ұқсастықтарына қарай ортақ атау немесе солардың әрқайсысының атауы. Айталық, мал денотаты жылқы, сиыр, қой, ешкi денотаттарының жалпы атауын бiлдiредi, екiншi жағынан, сиыр денотаты мал немесе үй хайуанаттары денотатын да бiлдiредi. Денотат ұғымы, негiзiнен, лексикалық бірліктерге байланысты жұмсалады. *Денотат адамның қызмет бабына, атақ-дәрежесiне т.б. қатысты да пайдаланылады. Сәтбаев денотаты, бiр жағынан, аса көрнектi ғалым ұғымына сәйкес академик денотаттарын еске салады. Сондай-ақ академик денотатын айтқанда, Сәтбаев денотаты да ойға келедi. Мысалға келтiрiлiп отырған ғалымның қоғамдық қызметiн, айталық ғылымды ұйымдастырудағы еңбегiн, депутаттық қызметiн айтқанда да, осыған ұқсас денотаттар қолданылады. Дереккөздер
Зоонимика

Зоонимика- аң-жануарлардың аттарын зерттейтін тіл білімінің бір бөлімі. Зерттеу объектісіне бұл аттардың шығу тарихы, тілдегі кызметі, табыну жолдары кіреді. Зоонимдер - жан-жануарларға койылатын ат, жалкы есім. (Мысалы, Шарик (ит), Васька (мысық), Кеша (тоты құс), қаз. Құлагер (am), Ақтөс (ит)). Дереккөздер
Карамийя

Карамийя - Орта Азияда 10- 11 ғғ. таралған діни философиялық ағым; Мухамед бен Карамның есімімен байланысты олар бес негізді: жасаушыны, рухты, кеңістікті, уакытты және атмосфераны мойындайды. Дереккөздер
Эрнст Кассирер

Эрнст Кассирер (1874-1945) - неміс идеалист-философы, неокантиандық. Кассирер 1933 жылы иммиграцияда болды; Оксфордта профессор болды, сосын Упсалы мен Гётеборг университетінде, 1941-1945 жж. аралығында АҚШ-тағы Иельстік және Колумбия университетінде оқытушылық қызмет етті. Дереккөздер
Кембридждік платониктер

Кембридждік платониктер - Платон философиясын қайта жаңғыртушылар, 17 ғасырдағы ағылшын философиясының бағыты. Бэкон және Гоббстың эмпириялық материализміне олар туа біткен идеялар туралы идеалистік ілімді, ортағасырлық реализм және Платонның ілімі тұрғысынан түсіндіріп қарсы қояды. Дереккөздер
Киниктер

Киниктер Антисфен ізбасарлары, ежелгі грек философия мектебінің өкілдері. Белгілі өкілі Синоптан шыққан - Синоптық Диоген Киниктер құлиеленуші қоғамның демократиялық жақтарының көңіл күйін көрсетуші. Бақытты және мейірімділікті олар қоғамдық нормаға қарсылық деп білді, байлықтан, атақтан, барлық сезімдік қанағаттан, бас тартып тәуелсіз, еркін өмірді насихаттады. Дереккөздер
Киренаиктер

Киренаиктер — Сократ ілімінің этикалық жағын дамытып, эпикуризм үшін негіз болған философиялық мектеп. Кирен мектебі сыртқы дүниенің адамның санасынан тыс өмір сүретінін мойындай отырып, оны толық танудың мүмкіндігін мойындамайды. Этика мәселелері жөнінде Кирен мектебі өмір сүрудің мақсаты ләззат алу деп санайтын гедонизмді насихаттайды. Бұл мектептің негізін Протагор мен Сократтың шәкірті Аристипп қалады. Ол ләззат алуға адам өзінің практикалық іс-әрекеті мен тілегін билеу арқылы жете алады деп үйретеді. Аристипптің жолын қуушылар антикалық материализм мен жаратылыстану ғылымына қарсы шығып, ең анық деп адамның субьективті түйсігін айтуға болады дейді. Ленин махизмнің Кирен мектебі іліміне идеялық жақындығын атай отырып, киренаиктер «Түйсікті таным теориясының принципі ретінде араластырады»,- дейді. Кирен мектебінің жақтаушылары дамытқан гедонистік этиканы 18 ғасырда Франция материалистері феодалдық-діни моральдарға қарсы күресу үшін пайдаланды. Қолданылған әдебиет * Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974 жыл, 5 том, бас редакторы М.Қ. Қаратаев, 443 бет
Рольганг

Рольганг –– жекеленген, қапталған және жәшіктерге салынған жүктерді тірек каңқа роликтер үстімен тасымалдау үшін арналған конвейер. Өнеркәсiптiк кәсiпорындар, есiк аузындағы пештер, көлiк, ауылшаруашылық тағы басқа машиналарды бөлiк қоймаларда қолданылады. Дереккөздер
Ротатор

Ротатор –– салмақсыз қатты етерженнің кемегімен айналу орталығынан тұрақты қашықтықта ұсталынатын материалдық нүкте немесе ортақ осьтің маңайында бірдей жиілікпен айналатын сондай нүктелердің жиынтығы. Дереккөздер
Қоғамдық тап

Қоғамдық тап - адамдардың әлеуметтік сарапталуын талдау үшін қолданылатын түсінік. Философиялық-әлеуметтік білімнің дамуының алғашкы кезеңдерінде таптардың, қоғамның таптарға бөлінуі әр түрлі түсіндірілген. Антикалық философияда таптардың пайда болуы табиғи негізден шықты. Әр адам өз табиғаты бойынша өзгеше туады және сондықтан нақты жұмысты орындауға тағайындалған. Дереккөздер
Иінтірек

Иінтірек –– тірек нүктесі жазықтығында орналасқан күшпен жүктелген шыбық; үлкен күшті аз күшпен тепе-теңдестіру үшін немесе бір жұмысты орындау үшін қолданылады. Иінтіректі таразылар Иінтіректі таразылар –– әсері иінтіректің тепе-теңдігіне негізделген таразылар. Дереккөздер
Саман

Саман, кесек –– сазды топыраққа органикалық қоспалар қосу арқылы жасалатын құрылыс материалы. Қабырғалар және дуалдардың тұрғызуы үшiн қолданылады. Саман дымқыл күйде жұмсақ және дереге немесе балшық шелпектер, белдiкшелердiң түрiнде оңай жатқызылады. Алдын ала құрғатылған үйреншiктi өлшемдердiң параллелепипед түрiнде жиi қолданылады. Дереккөздер
Ғылым классификациясы

Ғылым классификациясы - ғылымдар байланысы, ғылыми білім жүйесіндегі орналасу тәртібі, нақты қағидаларға негізделген, бәрінен бұрын объектілердің қасиеті және байланысы, әр түрлі ғылымдармен қарастырылатын, сондай-ақ оларды зерттеу үрдісі. Ғылым классификациясы формальды немесе диалектикалы, мазмұнды деп бөлінеді. Дереккөздер en:Hierarchy of knowledge
Пісіру (дәнекерлеу)

Пісіру (дәнекерлеу) (орыс. сварка) — машиналар, құрылғылар және ғимараттардың бір-бірімен жалғастырылатын бөлшектерінің түйісетін жерлерінде жалпы қыздыру немесе пластикалық деформациялау арқылы олардың атомдарын өзара кіріктіріп, бөлінбейтіндей тұтастыру процесі. Жалпы мәлімет Дәнекерлеу арқылы жасалған ажырамас қосылыс дәнекерленген қосылыс деп аталады. Көбінесе дәнекерлеу металдан жасалған заттар қосылады. Дәнекерлеу кейбір бейметалдар үшін де қолданылады. Дәнекерлеу кезінде әртүрлі энергия көздері қолданылады. Технологияның дамуы қазіргі уақытта дәнекерлеуді тек өнеркәсіптік кәсіпорындарда ғана емес, сонымен қатар далалық жағдайларда және су астында тіпті ғарышта жүргізуге мүмкіндік береді. Тағы қараңыз * Дәнекерлеу Дереккөздер
Таптық күрес

Таптық күрес - таптар мүдделерінің соктығысуы және қарсы әрекеті. Әр түрлі әлеуметтік топтардың бір-бірімен мүдделердің келіспеуін ертеден тарихшылар мен философтар жазған. Аристотель, Т. Гоббс, Г.В.Ф. Гегель және т.б. әлеуметтік топтар арасындағы келіспеушілікті қоғамдық өмірдің заңды және қажетті құбылысы деп есептеген. Бірақта, «таптық күрес» түсінігі бірінші рет француз қайта құру кезеңі тарихшыларының (О. Тьерри, Ф. Гизо, О. Минье) және ұлы утопистер (К.А. Сен-Симон, Ш. Фурье) еңбектерінде пайдаланылған. Дереккөздер en:Class struggle
Ақерке

"Ақерке" - 7-15 жас аралығындағы балалар дем алып, тынығатын орталық. Іле Алатауының етегіндегі табиғаты әсем, климаты қоңыржай жерде, Алматы қаласынан 40 км қашықтықта орналасқан. Мұнда балалардың көңілді дем алып, тынығуына қажетті барлық жағдай жасалған. Атпен сейілдеу манежі, бассейн, футбол, волейбол, стридбол, бадминтон, тағы басқа спорттық ойындар алаңдары жұмыс істейді. Сонымен қатар балалардың өнер салаларына қабілетін шыңдап, шеберліктерін ашатын алуан түрлі шеберханалар; би, көркемөнер, театр, практик, психология үйірмелері бар. Орталық асханасында экология тұрғыдан сұрыпталған өнімдерден тағамдар дайындалады. Дереккөздер
Коммунистік еңбек

Коммунистік еңбек — 1) тар мағынада жетілген коммунист қоғамдағы қоғамның пайдасына ақысыз істелетін, нормадан сырт ерікті еңбек; 2) кең мағынада - социалистік қоғамдағы еңбектің коммунистік еңбекке ұласуының алғышарттарының жиынтығы. Дереккөздер
Ақжар (Алматы облысы)

Ақжар - Алматы облысы Қарасай ауданында болған ауыл, бұрынғы Таусамалы ауылдық округінің құрамына кірген. Қазіргі уақытта Алматы қаласының Наурызбай ауданындағы шағын аудан. Географиялық орны Аудан орталығы - Қаскелең қаласының шығысында 15 км жерде, Ақсай өзенінің оң жағалауында орналасқан. Іле Алатауының тау етегіндегі ылғалды қоңыржай агроклиматтық белдемде жатыр. Халқы Тұрғыны: * 3,9 мың адам (2002); * 13,3 мың адам (2009). Тарихы 1996 жылға дейін "Красный Восток" деп аталған. 1997 жылға дейін "Каменка" асыл тұқымды мал зауыты болған. Оның негізінде Ақжарда бір АҚ және 20-ға жуық шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, кітапхана, клуб, кинотеатр, аурухана, тағы басқа мәдени және денсаулық сақтау мекемелері бар. Ақжар тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Екшеу

Екшеу, айыру- 1. дайындамаларды немесе бөлшектерді белгілі бір қасиетіне қарап жіктеу операциясы; 2. газдың қатты және сұйық бөлшектерін бөліп алу немесе қатты белшектерін сұйық бөлшектерден ажырату немесе қоспаны құраушы бөліктеріне бөлу. Дереккөздер en:Separation es:Separación fr:Séparation it:Separazione
Көлемдік ұлғаюдың термиялық коэффициенті

Көлемдік ұлғаюдың термиялық коэффициенті - жүйе көлемінің оның температурасы аз шамаға изобаралық өзгерген кездегі өзгерісінің температураның осы өзгерісіне және жүйенің алатын көлеміне қатынасы. Дереккөздер cs:Teplotní délková roztažnost en:Coefficient of thermal expansion fa:ضریب انبساط حرارتی fi:Lämpölaajeneminen#Lineaarinen lämpölaajenemiskerroin
Скаляр өріс

Скаляр өріс - кеңістіктің әрбір нүктесінде скаляр болатын функциямен сипатталатын физикалық өріс. Скалярлық функциядан әдетте үзiлiссiздiк немесе жеткiлiктi рет дифференциалдану керек болады. Дереккөздер
Мотоатқыштар дивизиясы

Мотоатқыштар дивизиясы (Мотострелковая дивизия) — мемлекеттің Қарулы күштерінің негізгі жалпы әскерлік тактикалық бірлестігі. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында Мотоатқыштар дивизиясы үш атқыштар полкінен, артиллериялық бригададан (2 артиллериялық және 1 миномет полкі), өздігінен жүретін және зенитті артиллерия, саперлік, байланыс және т.б. бөлімшелерден құралды. Мотоатқыштар дивизиясы құрамына танк полкі енгізіледі. Дереккөздер
Термодинамикалық жүйе

Термодинамикалық жүйе — бір-бірімен және сыртқы ортамен энергия және зат алмаса алатын макроскопиялық денелер мен өрістердің жиынтығы. Термодинамикалық жүйенің түрлері # Оқшауланған жүйе Сыртқы ортамен энергия және зат алмаспайтын жүйені оқшауланған жүйе деп аталады. 2. Ашық жүйе Сыртқы ортамен энергия да, зат та алмасатын жүйені ашық жүйе деп атайды 3. Жабық жүйе Сыртқы ортамен энергия алмаса алатын, бірақ зат алмаса алмайтын жүйені жабық жүйе деп атайды Термодинамикалық жүйенің жұмысы Термодинамикалық жүйенің жұмысы - термодинамикалық жүйе тарапынан сыртқы денеге әсер етуші күштің жүмысы; жүйеден сыртқы денеге берілген немесе одан алынған энергияға тең деп шамаланады. Дереккөздер
Мотоатқыштар ротасы

Мотоатқыштар ротасы (Мотострелковая рота) — қазіргі заманғы қуатты қару-жарақпен қаруланған тактикалық бөлімше. Ол жинақы шапшаңдығымен, маневрлілігімен, жаппай жою каруының әсеріне төзгіштігімен ерекшеленеді. Мотоатқыштар ротасы басқа әскер түрлерімен өзара қимылда қарсыласты қарсы шабуылда және бетпе-бет ұрыста шабуылдауға, адам күшін, атыс құралдарын жоюға, оның позицняларын алып, шабуылды тез қарқынмен дамытуға кабілетті. Рота шабуылында майданның ені 800 м-ге жетуі мүмкін. Қорғаныс кезінде Мотоатқыштар ротасы тірек пунктін ала отырып, қарсыластың алдыңғы шебіне соқкы береді, оның жаяу әскері мен танкілерін шығынға ұшыратып, жеңіп алған пәзицияларын табан тіреп ұстап тұрады. Қарсыласты өзіне берілген және қолдайтын атыс құралдарымен жоя отырып, Мотоатқыштар ротасы ұрыстың барлық түрлерінде алға қойған мақсатка жету жолында ядролық соққы нәтижелерін ізінше пайдалана білуі керек. Дереккөздер
Моторесурстар

Моторесурстар (Моторесурсы) қозғалтқыштың (машинаның) күрделі жөндеуге дейінгі белгіленген жұмыс уақыты; олардың тозбас беріктігі көрсеткіштерінің бірі. Мотосағатпен немесе жол жүру километрімен өлшенеді. Дереккөздер
Моторландырылған атқыштар ротасы

Моторландырылған атқыштар ротасы (Моторизованная стрелковая рота) — танк, әуе-десанты, инженерлік, автомобильдік және т.б. арнаулы әскер бөлімдеріндегі жауынгерлік бөлімше. Рота, әдетте, бірнеше взводтан құралады да, батальонның құрамына кіреді. Дереккөздер
Термодинамикалық потенциал

Термодинамикалық потенциал - әрқайсысы жүйенің барлық термодинамикалық қасиеттерінін толық сипатын беретін, термодинамикалық жүйенің күйін сипаттайтын параметрлердің белгілі бір функциясы. Дереккөздер
Моторландырылған әскерлер

Моторландырылған әскерлер (Моторизованные войска) — бұрынғы жаяу әскерлерден әлдеқайда өзгеше, жаңа қарумен және жоғары дәрежелі техникамен жабдықталған әскер. Бұл әскерлердің негізі танк емес, моторландырылған құрамалардан, бөлімдер мен бөлімшелерден тұрады. Олар автоматты атыс құралдарымен, жақын жердегі ұрыста танкілерге қарсы қолданылатын қуатты қарулармен жабдықталады, оның құрамында басқа әскер түрлерінің де бөлімдері болады. Моторландырылған әскерлер сауытты машиналармен ұзақ жолға жүре алады, ұрыс аймағында икемді және тез маневр жасайды. Қару-жарақ пен техниканың барлық түрлерімен, ракета, ядролық қарумен жабдықталған Моторландырылған әскерлер авиациямен бірлесе әрекет жасай отырып, ұрыстың бір түрінен екінші түріне тез көше алады. Олар қарсыластың кез келген қорғанысын бұзып аз уақыттың ішінде қарама-қарсы ұрыста жеңіп, қарсылас тыдына басып кіреді, қарсыластың су кедергілерін шабуылдап өтіп, басып алған жерді ұстап тұрады. Моторландырылған әскерлердің басқа әскер түрлерінен өзгешелігі, олар жыл мезгілі мен тәуліктің қай уақытында болса да, кез келген жерде өз машиналарымен де, жаяу да ұрыс қимылдарын жүргізеді. Моторландырылған бөлімдер мен бөлімшелер ұшақ пен тікұшақ аркылы десант ретінде түсірілуі де мүмкін. Олар негізгі күштен бөлініп, ұзаққа созылған ұрыс жүргізе алады. Бұрынғы кездегі жаяу әскердей тәулігіне 30-50 км емес, жүздеген километр жүреді. Моторландырылған әскерлер құрамында ракеталық бөлімшелер болады. Осыған орай моторландырылған дивизияның қуаты анағұрлым артып, атыс қуаты да күшейді. Дереккөздер
Кедергі термометрі

Кедергі термометрі - эсері өткізгіштердің немесе жартылай өткізгіштердің электр кедергісінің температураға тэуелділігіне негізделген термометр. Кедергілікті термометр - температура датчигі. Оның құрылғысы металдардың және жартылай өткізгіштердің температура өзгерісіне байланысты өздерінің электрлік кедергісін өзгертуіне негізделген. Кедергілікті термометрдің артық шылықтары температураны жоғары дәлдікпен тұрақты түрде өлшегі, көрсетулерін автоматты түрде жазып, алысқа беру мүмкіншілігі. Сезгіім элементі платинадан, мыстан, никельден (сирек) жасалынады. Дереккөздер
Мотосағат

Мотосағат (Моточас) — ұрыстық және көмекші шынжыр табанды машиналардың жүріс қорын есептеуге арналған, жұмыс істеу ұзақтығының өлшем бірлігі. Мотосағат арқылы шынжыр табанды машиналардың жөндеу аралығындағы мерзімі және оларға техникалық кызмет көрсетудің мезгілдері анықталады. Машиналарға қажетті жанар-жағармай мен басқа да материалдар 1 Мотосағатқа бекітілген шығын нормасына байланысты есептеледі. Дереккөздер
Терморегулятор

Терморегулятор - температураның берілген мэнін немесе оның өзгеруін берілген заң бойынша колдап отыруға арналған автoматты құрылғы. Түрлері * Механикалық терморегулятор ** Қарапайым құрылғы, температура өзгергенде арнайы сенсор (биметалл пластина немесе газ толтырылған капсула) қосылып, жүйені іске қосады немесе өшіреді. ** Мысалы: тұрмыстық жылыту жүйелерінде (радиаторлар, еден жылыту). * Электрондық терморегулятор ** Датчик (сенсор) арқылы температураны өлшеп, дисплейге көрсетеді және реттеу механизмін басқарады. ** Мысалы: кондиционерлер, жылыту қазандықтары. * Сандық (цифрлық) терморегулятор ** Микропроцессор негізінде жұмыс істейді, дәлдігі жоғары. ** Бағдарламаланатын функциялары бар. ** Мысалы: «Ақылды» үйлерде, өнеркәсіптік жабдықтарда. Дереккөздер
Мұздану

Мұздану (Обледенение) — ұшақтың, арнайы жабдықтардың сыртқы детальдары мен қондырғыларында әуеде ұшу кезінде су тамшыларының қатуына байланысты мұздың жиналуы. Ұшу кезінде мұздың жиналуы ұшақтың салмағын ауырлатып, оның аэродинамикалық сипатын төмендетеді, соның салдарынан ұшақ жылдамдығын жоғалтып, қозғалтқыштың күші төмендейді, кейде тіпті ұшақты басқару мүмкін болмайды. Мұздануға қарсы арнайы құралы болмаған жағдайда мұзданудан биіктігін төмендету немесе ұшу жылдамдығын 300 м/сек-қа дейін көтеру арқылы сақтана алады. Дереккөздер
Байланыс офицері

Байланыс офицері — жоғары штабқа бағынышты штабтарға (бұл жағдайда басшылықтың байланыс офицері тағайындалады) және құрамалар мен бөлімдердің (кемелердің) бірлесіп әрекет етуі үшін олардың арасында байланыс болуы үшін, бұйрықтарды (жарлықтарды), жағдай жайында хабарлауды, тағы баска да жауапты тапсырмаларды орындауға жіберілетін штаб офицері. Дереккөздер
Мүйізді бағаналар

Мүйізді бағаналар (Рогатые надолбы) — десанттық кемелер қаптамасындағы саңылауларды бітеуге және жүзгіш шынжыртабанды немесе доңгалақты машиналарды бөгеуге арналған десантқа қарсы кедергілер. Мүйізді бағаналардың негізі ретінде көлемі 3м 3 -ге дейінгі 0,6-1,2 м биіктікте шығып тұратын, "мүйіз" деп аталатын екі үшкір рельсі бар пирамида тәріздес бетон блоктар қолданылады. Теңіз жағалауында қолданылатын Мүйізді бағаналардың салмағы 8 тоннаға жуық болады, ал өзендегісінің салмағы да, көлемі де кішірек. Дереккөздер
Конвенционализм

Конвенционализм - ғылымның философиялық талқылауындағы идеалистік бағыт, материалдық және жаратылыстану ғылымы ілімі негізіне еркін келісім жататын, таңдау тек қана жайлықты ойлаумен жан-жақтылық, «ой экономиясы қағидасымен» және т.б. реттеледі. Дереккөздер
Шиыршық

Спираль, шиыршық- 1. ұлу тәрізді немесе бұранда тәрізді сызық; 2. қозғалмайтын центр немесе ось айналасында айналып, бірқалыпты шексізге дейін ұзақтайтын нүктенің сызып шығатын қисық сызығы. Дереккөздер
Термоэлектрлік генератор

Термоэлектрлік генератор - өзара тізбектей немесе параллель жалғанған жартылай өткізгішті термоэлементтерді колдана отырып жылу энергиясын электрлікке тура түрлендіруге арналған құрылғы. Дереккөздер en:Thermoelectric generator he:גנרטור תרמואלקטרי ja:熱電変換素子 ru:Термоэлектрогенератор tr:Termoelektrik üreteç uk:Термоелектрогенератор
Байланыс парашюті

Байланыс парашюті — шағын көлемді дауыс күшейткіш құралмен жабдықталған. Бомба тәрізді контейнерге орналасқан арнайы парашют. Байланыс парашюті өздерінде радиоқабылдағыш қондырығысы жоқ жер үстіндегі әскер бөлімшелеріне хабар жеткізу үшін колданылады. Дауыс күшейткіш құралы бар парашют ұшақтан жоғары биіктен түсіріледі. Дереккөздер
Деривациялық мағына

Деривациялық мағына — өз алдына дербес колданылмайтын сөзжасам жұрнақтары білдіретін үстеме мағына. Ол аркылы сөздін лексикалық мағынасына өзгеріс кіріп отырады: көл — көлшік, мал — малшы. Тағы қараныз: * Деривация * Сөзжасамдық мағына Дереккөздер
Термоэлектроқозғаушы күш

Термоэлектроқозғаушы күш- араларындағы түйіспелері әр түрлі температуралардағы әр текті өткізгіштерден кұралған электр тізбегінде пайда болатын электр козғаушы күш. Дереккөздер de:Thermoelektrizität en:Thermoelectric effect es:Efecto Seebeck fr:Effet Peltier it:Effetto Seebeck ja:熱電効果 nl:Peltier-effect pl:Efekt Peltiera pt:Força eletromotriz de Peltier ru:Эффект Зеебека vi:Hiệu ứng nhiệt điện
Міндетті ұғыну

Міндетті ұғыну — қолбасшының (командирдің) операцияға (ұрысқа) кірісер алдында шығаратын алғашқы шешімі. Міндетті ұғыну процесінде қолбасшы алдында тұрған операцияның (ұрыстың) мақсатын, өзінен жоғары басшылар қойған міндеттің мазмұнын, өз бірлестігінің (бөлім, бөлімшенің) жоғарғы жақтан берілген міндетті орындау амалдары мен оперативті жағдайды (әскери шепте тұрған орнын, көршілердің тұрған орнын және олармен байланыс), жүктелген міндеттің ерекшеліктері мен орындалу мерзімін анықтап алады. Міндетті ұғыну барысында берілген міндетті орындау және операцияға (ұрысқа) дайындалу үшін кімге және қашан, кандай ұйымдастыру шаралары жүктелгені жөнінде қосымша шешімдер қабылданғаны анықталып отырады. Дереккөздер
Этьенн Бонно Де Кондильяк

Этьенн Бонно Де Кондиьляк (1715 - 1780) - француз философы қазіргі сенсуализмнің негізін қалаушы. Танудың жалғыз көзі болып келетін барлық психикалық еске алудан бастап ойлау және ерікті білдіруде қабылдау сезімінің түрленуімен аяқталатын процесстерді түсіндіруге талаптанған. 1740 жылы Кондильяк Дидроның үйірмесімен танысып, кейіннен «Энциклопедияға»қатысты. «Еркін сауданың тиімділігі» деген еңбегінде физиократтарды сынайды. К.-«Адамның жалпы тарихы» деген еңбектің авторы. Оның философиялық көзқарасы Локктың ықпалымен қалыптасады. «Жүйелер жөніндегі трактат» деген еңбегінде ол Декарттың «Тумыстық идеялар теориясын», Мальбранштың окказионализмін, Лейбництің монадолар жөніндегі ілімін сынға алып, нағыз ғылыми білім негіздеріне сүйенген философия қалыптастыру қажет деген озат идея ұсынды. Ол Берклиге қарсы «біздің түйсігіміздің қайнар көзі табиғат адамнан тыс, тәуелсіз өмір сүреді» деп тұжырымдайды. К. Спинозаның табиғатты субстанция деп қарауына қарсы шығып, алуан түрліліктің арғы тегі, негізі не екеніне біз көзімізді жеткізе алмаймыз дейді. К. Өзінің сенсуализмінен толық материалистік қорытындылар шығара алмайматериализм мен идеализмнің арасында ауытқуына қарамастан, оның 17 ғ-дың идеалистік метафизикасына қарсы жүргізген күресі франция материализмінің дамуына тікелей ықпалын тигізді. Дереккөздер
Байланыс сызбасы

Байланыс сызбасы — әскерлерді баскаруды ұйымдастыру кезінде жасалатын графикалық жауынгерлік құжат. Ол байланыс әскерлері мен байланыс жүйелерін басқаруға қажетті мәліметгерден тұрады. Байланыс сызбасында тактикалық шартты белгілер және қысқартылған белгілер көмегімен байланыстың бір немесе бірнеше тектерін (түрлерін) ұйымдастыру көрсетіледі, ол картада немесе кағаз бетінде орындалады. Дереккөздер
Навигациялық пилотаждық жабдық

Навигациялық пилотаждық жабдық (Навигационное пилотажное оборудование) — ұшақ жүргізу міндеттерін орындауға және ұшақты ұшыруға арналған құралдар мен жүйелер. Аэронавигациялық құралдардың көмегімен (компастар, әуе жылдамдығының көрсеткіштері және т.б) ұшқыш берілген ұшу режімін орындайды, ал штурман ұшақ жүргізу міндеттерін шешеді. Пилотаждык құралдардың көмегімен (авиакөкжиектер, вариометрлер, автопилоттар және т.б.) ұшқыш ұшақты ұшудың әр түрлі жағдайына бейімдейді. Навигациялық пилотаждық жабдық ұшқыш пен штурман кабинасындағы құралдар тақтасына орнатылады. Дереккөздер
Байланыс торабы

Байланыс торабы — операция (ұрыс). Сондай-ақ әскердің күнделікті кызмет барысында қолданылатын байланыс құралдары мен әскер басқарудын автоматтандырылған құралдарынан ұйымдасқан тактикалық бірлестігі. Байланыс торабы баскару пункттері немесе каналдарды тарату пунктерінде (коммутация) және стационарлық немесе жылжымалы медициналық емханада орналасады. Байланыс торабы жүйелері кызметіне байланысты: басқару пункттері байланыс торабы негізгі және қосымша байланыс торабы болып бөлінеді. Байланыс торабының құрамына мыналар қамтылады: радиобайланыс орталығы. Телеграф-байланыс орталығы (станция), арна құру орталығы, автоматты коммутациялык орталық; ғарыштық байланыс орталығы (станция), автоматтандырылған басқару құралдары орталығы, электр қоректендіру орталығы байланыс торабы, фельдъегер-пошта байланыс станциясы, байланыс ұшақтары мен тікұшақтарын қондыру алаңы, регламентгі-техникалық топ. Дереккөздер
Нақты атыс жылдамдығы

Нақты атыс жылдамдығы (ұрыстық атыс жылдамдығы) (Практическая скорострельность) — қарудың оны ұрыстық қолдану жағдайындағы көздеу, қайта оқтау және бір нысанадан екінші нысанаға атысты ауыстыру уақыты есебінен болуы мүмкін нақты атыс жылдамдығы. Ол уақыт бірлігінде атылатын нысана санын анықтай отырып атыстың нактылығына әсер етеді. Атыс жылдамдығы атыс кезінде ұрыстың аса жауапты және шиеленіскен кезеңінде, мысалы , шабуылдау мен қарсы шабуылдау кезінде ерекше рәл аткарады. Нақты атыс жылдамдығы техникалық атыс жылдамдығына, атқыштың немесе есеп тобының үйрену дәрежесіне, атыс жағдайына (нысананың сипаты мен орналасуына, белгіленген жекеленген, қысқа және ұзақ кезектелген, үздіксіз атыс түріне), атыс кезіндегі қарудың тұрақтылығына байланысты болады. Нақты атыс жылдамдығы техникалық атыс жылдамдығына қарағанда аз болады. Дереккөздер
Байланысты ұйымдастыру

Байланысты ұйымдастыру — әскери байланыс командирдің шешімімен, штаб бастығының нұсқауымен, штабтың байланыс жөніндегі жарлығымен бөлімдердің алдына қойылған мақсаттарға байланысты ұрыстың ақырына дейін ұйымдастырылады. Әскери байланыста ультрақысқа толқынды, ұзын толқынды радиостанциялар және көп арналы радио, радиорелелік, жер астынан жүргізілген кабельдер қолданылады. Дереккөздер
Контрмәдениет

Контрмәдениет - (лат. contra - қарсы және cultura - өңдеу, егу) - 60-70 жылдары батыс елдерінің жастары арасында таралған қазіргі буржуазиялық мәдениетке рухани қарсылықты көрсету формасы. Әлеуметтік құндылықтан, моральді нормалар және тұтынушылық қоғамның құлықтық идеалдары, стандарттары мен жалпы мәдениет стереотиптері, өмір салтынан ашық бас тартуымен танымал. Дереккөздер
Тепе-теңдік принципі

Tепе-теңдік принципі — тепе-тендіктегі бөлшектердің орнын алмастырудан пайда болатын бөлшектер жүйесінің күйін ешқандай да экспериментте айыруға болмайды. Ондай күйлер бір физикалык күй деп карастырылуға тиісті делінетін кванттык теорияның негізгі кагидасы. Дереккөздер
Напалм

Напалм (ағыл. napalm, na (phthenic асіа) — нафтен қышқылы және palm (itic acid) — пальмитин қышқылы сөздерінен қысқартылып алынған) — айтарлықтай тұтқыр және түрлі заттардың, оның ішінде, тік заттардың бетіне жақсы жабысатын отшашар — жандырғыш қоспа ретінде қолданылатын жанармай өнімі. Қоюландырғыш ұнтаққа қатысты Напалм атауы, әдетте, от қоспасына да беріледі. Оның негізін бензин, керосин және т.б. мұнай өнімдері құрайды. Напалм өздігінен от алмайды, бірақ оны тұтандырғыш көмегімен тез түтандыруға болады, жалын температурасы 900-1100, қою ащы қара түтін бөле отырып, акырын жанады. Нның жекелеген ірі түйірлері 5-8 мин-қа дейін жануы мүмкіНапалм Жанып жаткан Напалм адам терісіне күшті закым келтіреді: күйген жерлер жанға батып (ауыртыл), ұзақ уақыт жазылмайды. Напалм жанып жатқанда адам оттегі жетіспеушілігінен түншығуы, сондай-ақ, иісті газдан улануы мүмкін (әсіресе, жабык паналар мен тасаларда). Арқаға алып жүретін отшашарларда қолданылатын Напалм алу үшін жанармай салмағына сәйкес қоюландырғышүнтақтың мөлшері 2-4 пайыз, танк отшашарларында — 3-9 пайыз, авиациялық өртегіш шапақтар мен бомбаларда, сондай-ақ, от фугастарында — 3-12 пайыз болуы мүмкін. Жану жылдамдығы коюландырғыштың түрі мен қоюлану дәрежесіне байланысты. Жабысқақтау (тұтқырлау) Напалм ақырын жанады. Напалмды дала жағдайында дайындау үшін арнайы қоспа — жабдықтау құрылғылары қолданылады. Напалмға жеңіл металл (натрий, магний) немесе фосфор қорытпаларын қосса, "супернапалм" пайда болады. Ол нысанада өздігінен тұтана алады, әсіресе, ылғал жерлер мен қар үстінде қатты жанады: оны сумен өшіру мүмкін емес. Напалм, негізінен, авиациялық әртегіш бақтар мен бомбаларда, түрлі конструкциядағы отшашарларда және от фуғастарында қолданылады. Дереккөздер
Бактериологиялық (биологиялық) барлау

Бактериологиялық (биологиялық) барлау — қарсыластың биологиялық (бактериологиялық) каруды қолданғандығын, оны колданған құралдары мен тәсілдерін, ауру қоздырушылардың түрлерін (типтерін), зақымданған аудандардың көлемі (зақымдау ошағының шекарасы) мен қауіптің ұзақ уақыт сақталу мүмкіндігін анықтауға арналған арнаулы күштер мен құралдардың іс-әрекеті. Дереккөздер