kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Абвиль

Абвиль (көне Аббевиль) — Францияның солтүстігіндегі Сомма департаментінде орналасқан қала. Бұрынғы Понтье провинциясының орталығы. О-де-Франс аймағында орналасқан, Абвиль округінде орналасқан және Абвиль-1, Абвиль-2 кантондаына жатады. Қаланың батысында Абвиль темір жолы орналасқан ол Лонго-Булонь және Абвиль―Ле-Трепор желілеріне жалғанған. Сомманың және Ла-Маншу арнасының төменгі ағысында өзен порты бар. Абвиль Тұрғындар саны(2018) — 22 837 адам. Географиясы Абвиль Амьенден солтүстік–батысқа қарай 45 км, Ла–Манштан 20 км қашықтықта орналасқан. Тарихы Ең алғаш рет Абвиль жайында IX ғасырда айтылды. Ол кезде ол Сен-Рикье аббатығында болды, кейін Понтье графтығына көшті. Нәтижесінде Кастиль отбасының басқаруына көшіп, 1272 жылы ағылшын королі I Эдуардқа кұйеуге шыққалы жатқан Элеонора Кастильскаяның жасауына берілмегеніне дейін Абвиль өзінің сеньорларын бірнеше рет өзгерткен болатын. Аррасс келісімшарты бойынша, 1435 жылы, Бургунд герцогтарына берілмгенге дейін Абвильді Англия мен Франция кезекпе кезек басқарып келді. 1477 жылы қала XI Людовиктің көмегімен толығымен француздықтардың иелігіне өтті. Көрнекті орындары •Киелі Вульфрам соборы •Беффруа (ЮНЕСКО дүниежүзілік мұра тізіміне кіріктірілген) Экономика •Ауыл шауашылығы – 0,6 % •Өндіріс – 14,6 % •Құрылыс – 6,0 % •Сауда, транспорт, қызмет көрсету – 40,6 % •Мемлекеттік қызмет – 38,2 % Демография Халық санағының динамикасы, адам Colors= id:lightgrey value:gray(0.8) id:darkgrey value:gray(0.6) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.8,0.75,0.6) ImageSize = width:655 height:300 PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:10 DateFormat = x.y Period = from:0 till:30000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1793 text:1793 bar:1831 text:1831 bar:1851 text:1851 bar:1876 text:1876 bar:1901 text:1901 bar:1926 text:1926 bar:1954 text:1954 bar:1975 text:1975 bar:1990 text:1990 bar:1999 text:1999 bar:2006 text:2006 bar:2008 text:2008 PlotData= color:barra width:30 align:left bar:1793 from:0 till:18125 bar:1831 from:0 till:19162 bar:1851 from:0 till:19158 bar:1876 from:0 till:19381 bar:1901 from:0 till:20388 bar:1926 from:0 till:20320 bar:1954 from:0 till:19502 bar:1975 from:0 till:25398 bar:1990 from:0 till:23787 bar:1999 from:0 till:24568 bar:2006 from:0 till:24052 bar:2008 from:0 till:24325 Басшылық 2008 жылдан бастап қала басшылығына II айналымда жеңген Николя Дюмон келді. Атақты адамдары •Клод Меллан (1598 - 1688) - француз суретшісі •Жак Буше де Перт (1788 - 1868) - француз археологы •Жан-Батист Понжервиль (1792 - 1870) - француз ақыны •Амедей Курбе (1827 - 1885) - француз адмиралы •Анри Паде (1863 - 1953) - француз математигі Дереккөздер
Амангелді (Ильин ауылдық округі)

Амангелді — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Ильин ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 37 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 202 адам (97 ер адам және 105 әйел адам) болса, 2009 жылы 85 адамды (43 ер адам және 42 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Весёлое (Солтүстік Қазақстан облысы)

Весёлое — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Ильин ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2010 жылы таратылған. Географиялық орны Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 39 км-дей жерде. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 17 адам (10 ер адам және 7 әйел адам) болса, 2009 жылы 4 адамды (2 ер адам және 2 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Шоғыр қоңыраугүл

Шоғыр қоңыраугүл. Ең танымал және Қазақстанда кездесетін 12 түрдің арасындағы көп таралғаны. Оңтүстік шөлден басқа Қазақстанның барлық аймағында-шабындықтар мен орман алаңқайларында, таулар мен жазықтарда кездеседі. Бұл көпжылдықтың мықты тамырсабағы және (50см-ге дейін биік) сабағы, жұмыртқа тәрізді созыңқы жапырағы бар. Басқа гүлдерден гүлдерінің орналасуы ерекшелігімен ажыратылады. Дара емес тығыздала сабақ ұшына жақындап топтама гүлдің басын құрайды. Әр гүлде 5 тостағанша, күлте және аналық, одан кейін үш бөлек тозаң түйіні бар. Өсіп кеткен күлтелер ұзын түтік құрайды, олардың түбінде омарталық бездер орналасқан (шырынды). Осыған байланысты гүлде айқас тозаңдану жүреді, тек үлкен жәндікткр т.с. Қоңыраугүл жаздың ортасында маусым, тамыз, қыркүйектк жеміс береді. Тұқымы өте ұсақ пісіп-жетілген қауашақта пайда болатын арнайы тесік арқылы төгіледі де желмен таралады. Жапырағы, гүлі және басқа да жер бетіндегі бөлігі өсімдіктің халық медицинасында, нерв жүйесі ауырғанда, тамақ ауруына қолданады. Жас өскіндері мен жапырағы Е дәруменіне бай, оларды тамаққа салат ретінде пайдаланады. Шоғыр қоңыраугүл жақсы омарталық өсімдік және әсемдік үшін өсіруде қиын тудырмайды. Гүлдерінің түсінің алуан түрлілігіне байланысты XVI ғасырдың ортасынан бері түр ретінде жоғары бағаланып келеді. Дереккөздер Қазақстанның өсімдікткер әлемі, А.А.Иващенко
Аратісті дарабас

Аратіс дриада - Қазақстанда тек алтайда ғана (Шығыс Қазақстан облысы) кездесетін раушангүлдер тұқымдасына жататын өсімдік. Тек қана биік тауларда , ірі қиыршық тастарда және альпі көгалдарында өседі. жиі, ерекше өсімдіктер бірлестігін құрайды, оларды дриада тундрасы деп атайды. Бұл атаудың шығуының өзі қызықты.Ежелгі грек мифологиясында дриада гректердің орман құдайының аты. Ежелгі Грекия орманының негізі еменнен тұрады, грек тілінде дриас деген емен деген сөз. яғни бұл өсімдік құдайдың құрметіне осылай аталған. Бұл өсімдіктің тіршілік формасы да қызықты, төселмелі, көп бұтақты бұташық, мәңгі жасыл жапырақты. ол жер бауырлаған биіктігі Ерекшелігі Гүлдері жалғыздан, қысқа 2-7 см, бірақ жеміс салу кезеңінде аздап ұзаратын гүлсимдары, ақ түкті және қызғылт безді түктерімен. Тостағанша жапырақшалары және желектері сегізден, аталықтары мен аналықтары көп, Жапырақтары жіңішке жасыл, тостағанша жапырақшаларынан ұзындау, ақ эллипс тәрізді. Дриада маусымның ортасынан тамызға дейін гүлдейді, шілденің соңында жеміс салады. Жемісі көптеген жіңішке тұқымшалардан тұрады, олардың әрқайсысы ұш жағында 3 см-ге дейін қауырсын түкті осьті. Тұқымның бөлігі желмен таралады, ал көпшілігі осьтермен, қылтанақтармен малдың жүніне ілініп, аналық өсімдіктен алыстай береді. Жасыл жапырақтары мен бүршіктері көктемде тундра құрының азығы болып есептеледі, міне, осыдан келіп орыстың халық атауы "куропаточья трава" шығады. Жапырағында дәрумендер және иілік заттар бар, сондықтан Алтайда оны шай орнына пайдаланады және асқазан-ішек ауруларына қарсы ем ретінде қолданады. Мәңгі жасыл жапырақтардың ерекше таңқаларлық әдемілігі жастық пішінді түрі өсімдікті өте тартымды көрсетеді. Бірақ Қазақстанда дриаданы қолда өсіру өте қиын болғандықтан көгалдандыру мақсатында қолданылмайды. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктер әлемі" энциклопедиясы
БҰҰ мыңжылдық декларациясы

2000 жылдың 6-8 қыркүйек аралығында болып өткен саммитте, Бірікккен Ұлтттар Ұйымының штаб-пәтерінде, әлемдік көшбасшылар "Мыңжылдық Декларациясын" қабылдаған болатын және осы құжатты қабылдауға әлемнің 189 елі қол қойған. Мыңжылдық Декларациясының нақты 8 мақсаты бекітілген, бірақ ең маңызды мақсат, ол әлемдегі кедейшілікті жою болып табылады. Декларацияның мақсаттары: # Шегіне жеткен кедейшілік пен аштықты болдырмау # Жапрай бастауыш білімді қамтамасыздандыру # Ерлер мен әйелдер арсындағы теңдікке қол жеткізу # Балалар өлімін азайту # Аналардың денсаулығын жақсарту # ЖИТС, АИВ және де басқа да аурулармен күресу # Экологияны жақсарту # Мемлекеттер арсындағы қарым-қатынасты дамыту Осы мақсаттардың орындалуы жөнінде, БҰҰ бас хатшысы, Кофи Аннан әр жылға есеп өткізіп отырады. 1990-2002 жылдар аралығында орташа табыс көлемі шамамен 21% көтерілген болатын. Кедейшілікте өмір сүріп отырған адамдар саны да біршама азайған болатын. Бір жылда балалар өлімі 1000 жағдайда 103 жағдай кездессе, қазіргі таңда ол жағдай 88 дейін азайған. Ал орташа өмір сүру ұзатығы 63 жастан 65 жасқа дейін ұзарған. Ұйымның бас хатшысы К.Аннанның баяндамасында, үш ірі міндет аталды, олардың шешілуі әлемді болашақта жарқын өзгерістерге жетелейді: кедейшіліктен немесе мұқтаждылықтан құтылу және адамды қоршаған табиғатты аман сақтап қалу. Бұл принциптерді іске асыру бүкіл халықаралық қоғамдастықтың күш-жігерін біріктіруді талап етеді.
Самар (арал)

Самар (вар. Samar, ) — Филиппин архипелагының орталығында орналасқан аралдардың бірі. Жері - 12849,4 кm². Көп бөлігінің орташа биіктігі таулар мен қыраттар (биікт. 850 м) алып жатыр. Жағалауы жазық, қатты тілімделген, шығанақтар мен қойнаулары көп. Климаты тропиктік, жылдық жауын-шашын мөлшері 2500-3500 мм. Мәңгі жасыл тропиктік орман өседі. Кокос пальмасы, абака, ананас т.б. өседі. Кемірушілердің Филиппин архипелагына ғана тән бірнеше түрлері мекендеген. Тарихы Европалықтар үшін аралды испан теңізшісі Руи Лопес де Виллалобос (Ruy López de Villalobos) 1543 жылы ашты. Халқы Ең ірі қаласы - Калбайог (вар. Calbayog). Аралда үш аймақтан құралады - Самар (733 377 тұр.), Солтүстік Самар (589 013 тұр.) және Шығыс Самар (428 877 тұр.). 2010 ж. мәліметі бойынша осы үш аймақтың тұрғындарының жалпы саны - 1 751 267 адам[2], көбісі — висайя. Экономика Тамақ өнеркәсібі, кен қазушы өнеркәсіп, ағаш өнеркәсібі орындары жұмыс істейді. Халық жер шаруашылығымен (күріш, маис, банан, цитрус, манго, кофе, какао, абака, қантты құрақ өсіру), мал шаруашылығымен (енеке, бұқа, ешкі, шошқа, тауық, үйрек өсіру), балық аулаумен айналысады. Жергілікті халықтың арасында темір және ағаш ұсталық қолөнері, қыш-құмыра кәсіпшілігі, ротанг пен бамбуктан тоқу, әшекей бұйымдар жасау кең дамыған.
Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі

Оңтүстік Америка&nbsp;— Солтүстік Америкамен бірігіп Америка дүние бөлігін құрайтын құрлық. Оңтүстік Америкада 12 мемлекет және 3 тәуелді аймақ орналасқан. Оңтүстік Американың ең үлкені елі&nbsp;— Бразилия, жер аумағы бойынша ең кішісі&nbsp;— Суринам. Мемлекеттер Тәуелді аймақтар Тағы қараңыз * Латын Америкасы
Юрий Федорович Самарин

Юрий Федорович Самарин (03.05.1819 /21 сәуір/,Петербург,Ресей империясы — 31.03.1876/19/,Берлин,Германия) - орыс философы, идеалист, тарихшы, славянофил бағытын ұстанған публицист, полковник Федор Васильевич Самарин мен София Юрьевнаның ұлы — Ю. А. Нелединский-Мелецкийдің қызы. Императрица Мария Федоровнаның кіндік баласы және отбасындағы алғашқы бала; кейінірек туылғандардан ағайынды Николай мен Дмитрий Самариндер, сондай — ақ әпкесі Мария Федоровна Соллогуб танымал болды.. Дворяндар отбасында туған. 1838 ж. Мәскеу университеті философия факультетінің тіл-әдебиет бөлімін бітірді. "Стефан Яворский және Феофан Прокопович" атты еңбегіне (1844) магистр атағын алды. 1844-52 ж. Прибалтикада мемлекеттік қызметте болды. 1853 жылдан әдеби публицистикамен айналысты. Самарин әуелде гегельшіл болып, 1840 жылдан К.С.Аксаков пен А.С.Хомяковтың ықпалымен славянофил бағытына көшеді. 1850-ші жылдардың ортасында Самарин шаруалардың мәселелерімен көп шұғылданып, крепостниктік правоны жою жөнінде жоба ұсынып, Ресейде крепостниктік реформа жасуға және оны әзірлеуге қатысады. Самарин философиялық көзқарасы славянофилдердің православие діні жөніндегідіни түсініктермен байланысты. Самарин материалисттік көзқараспен идеялық күрес жүргізе отырып, материализмге қарсы зорлық-зомбылық шараларын қолдануға қарсы болды. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Самарқан мемлекеттік университеті

Самарқан мемлекеттік университеті - гылыми және педагог кадрларын даярлайтын жоғары оқу орны. Тарихы 1927 ж. Өзбек педагогикалық институты болып ашылған. 1930 ж. мемлекеттік атағына еге болды. 1933 ж. мемлекеттік педагогикалық интитутының негізінде мемлекеттік университет құрылған. 1941 ж. университетке Әлішер Науаи аты берілді. 1961 ж. Самарқан мемлекеттік университетіне атауын ауыстырды. Университет түлектерінің ішінде ғылым, әдебиет пен өнер, мемлекеттік қайраткерлері бар. Университет құрамында 10 факультет бар, 63 кафедра, 3 проблемалық лаборатория, есептеу орталығы, 2 мұражай, ботаникалық бақ, ірі кітапхана бар. Университетте түрлі ғылымдар саласынан маңызды зерттеулер жүргізілуде. Факультеттер * Филология факультеті; * Тарих және философия факультеті; * Педагогика факультеті; * Физика-математика факультеті; * Жаратылысытану ғылымдары факультеті; * Экономика факультеті; * Тәжік филология факультеті; * Құқық факультеті; * Дене мәдениеті факультеті; * Сырттай оқу факультеті. 2011 жылдан университет ректоры - физика-математика ғылымдардың докторы Ташкенбаев Ұлықбек Негматович. Түлектері * Абдулло Ғани — тәжік ақыны және драматург (1932) * Әлішер Жорақұлович Хаджаев - Өзбекстан Ұлттық телерадио компаниясының төрағасы. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтеме http://www.samdu.uz/
Джеймс Бетчеллер Самнер

Джеймс Бетчеллер Самнер - (19.11.1887,Кантон (Массачусетс) — 12.08.1955,Буффало,Нью-Йорк ) — америкалық биохимик. АҚШ Ұлттық ғылым академиясының әрі Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі. Өмірдерек 1910 ж. Гарвард университетін бітірген. 1914 ж. философия ғылымың докторы болды. 1914-29 ж. Корнелл университетінде (Итака) биохимиядан сабақ берді. 1929 жылдан бастап осы университетте ферменттер химиясы лабораториясының директоры. Ғылми еңбектері Ғылми еңбектері ақуыз бен ферменттер химиясына арналған. Алғаш рет кристалл түрінде фермент (уреаза) алып, ферменттердің белоктық табиғатын дәлелдеді. Нобель сыйлығы Самнерге (У.Стенли және Дж.Нортроппен бірге) 1946 ж. химиядан Нобель сыйлығын берді. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Халит Ергенч

Халит Ергенч (түр: Halit Ergenç; 1970 жылы 30 сәуірде Ыстанбұлда дүниеге келген) — түрік елінің театр және кино актеры. Өмірбаяны Халит Ергенч 1970 жылы Ыстанбұлда актер Саит Ергенчтың отбасында дүниеге келген. 1989 жылы ол Ататүрік атындағы лицейде білім алды. ЖОО-ны жалғастыру үшін Халит алғашында Ыстанбұлдық техникалық университетіне, бірінші курсты тәмамдағанан кейін Мимар Синан атындағы Университетке ауысып кеткен. Оқу кезінде ол маркетолог және оператор болып жұмыс істеген. Бір кезде Халит әнші Айше Пеккан мен бірге ән айтып, биші ретінде де өзін көрсеткен. Мансабы 1996 жылы Халитты «Дормен» театрына жұмысқа қабылдап, оған «Патша және мен» мюзиклінен оның алғашқы рөлін берді. Қара періште телехикаясы арқылы ол өзін жақсы көрсете білді. Ергенч театрда жұмысын жалғастырып, онда «Мені сүйші, Кет!», «Тәтті ғашықтар», «Мені жақсы көр», «Амфитрион», «Евита», «Елес және басқалары», «Сарқырамалар суарса» қойылымдарында орын тапты. «Көше Капмаджа» және «Олжақта бола ма?» телехикаяларында жұмыс істегенен кейін, ол Нью-Йоркке барып, онда «Зактың хикаялары» мюзиклінде ойнады. 2000 жылы Ергенч «Жоқ жерден махаббат», «Ажал іздері» фильмдерімен, «Зерде», «Әкем, Гофрет және мен» телехикаяларында рөл алды. Сонымен қатар Ергенч «Бүгін кет ары, кел», «Попкорн», «Арапшасы» театралдық қойылымдарында ойнаған. 2004 жылы ол «Алия» телехикаясында Санем Челик және Нежат Ишлермен бірге басты рөлдердің біріне ие болды. 2005 жылы Ергенч режиссер Шаған Ермектің «Әкем мен ұлым» драмасында түсті. 2006 жылы «2.0 желісі» фильмінде Халит Ергенч Германияның беделді түрік актрисасы – Селма Ергечпен бірге басты рөлде көрінді. 2006 жылдан бастап «Мың бір түн» телехикаясында Онур Ақсалдың рөлін сомдаған. Сол шақта сонымен қатар ол: «Көтеріліс машиналары» және «Алғашқы махаббат» фильмдерінде рөлдерін сомдады. 2006–2008 жылдар аралығында Халит Ергенч Нью-Йорктегі Манхеттеннің әйгілі театры Бродвейде көптеген басты рөлдердің майталманы болған. Ергенч тағы «Көшбасшымыз - Ататүрік» фильмінде Мұстафа Кемал Ататүріктің рөлін сомдады. 2011 жылдан бастап «Тамаша ғасыр» телехикаясында I Сүлейменнің рөлінде ойнады. Халит керемет биші. Ол түріктің «Үлкендер үшін бишілер» атты бағдарламада қатысқан. Халит Ергенчтің айтуы бойынша оған Зеки Демиркубуз және Ферзан Езпетек атты әйгілі режиссерлермен жұмыс істегенді және Реха Ердем бен Шаған Ермек атты жас дарынды режиссерлермен жұмыс істеуді жақсы көретінді. Жеке өмірі 2008 жылы Халит Гизем Сойсалдыға үйленді, бірақ, біржарым жылдан соң жұп ажырасып кетті. Одан кейін «Мың бір түн» телехикаясы кезінде бірге жұптасып жұмыс істеген актриса Бергүзар Көрелге үйленіп, одан Али атты ұлы бар. Фильмография
Функционализм (интеграция)

Функционализм - ХХ ғ. 20 жж. интеграциялық үдерістің даму жүйесіндегі теориялардың бірі. Функционализм теориясының негізін қалаушысы Д. Митрани болған. Ол мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды тоқтату үшін халықаралық қауымдастықтың мінсіз жолын емес, оның атқаратын қызметтерін анықтау керек деп көрсетті. Осы тұста автор, халықаралық қатынастар жүйесінде мақсаты, алдымен, Еуропаны, содан соң әлемді қамтитын «функционалды қауымдастық» құру болып табылатын «функционалды балама» деп аталатын еуропалық жүйені қалыптастырды. Оның көзқарасы бойынша, интеграцияны жоғарыдан емес төменнен бастау керек, онда да егер мемлекеттер мен ұйымдар ұлттық болатын болса, интеграция әлдеқайда тиімдірек болады. Бұл теория еуропалық мемлекеттердің бірігуінде шынайы нәтижесі ретінде тәжірибелік әрекеттерде көрініс тапты. Функционализм бойынша, интгерациялық үдерістер тікелей мемлекеттермен берілетін нақты құзіреттерге мүмкіндігі бар функционалды ұйымдардың пайда болуына алып келеді. Яғни, интеграцияның соңғы өнімі ол «жалпы саяси құзыреттерінсіз-ақ жұмыс істейтін элементтерден тұратын функционалды жүйенің» құрылуы. Яғни, бұл халықаралық интеграцияның мемлекетаралық ынтымақтастығының дәстүрлі жүйесінен біртіндеп функционалды қауымдастыққа берілуі. Нақтырақ, егеменді мем/ң билік құзыреттері функционалды тиімділікке ие болатын мемлекетүсті құрылымдарға берілу үдерісі. Осылайша, функционализмнің орын алудағы негізгі оң белгілері келесідей болды: * Мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды азайту үшін функционалды секторларға бөліну; * Экономикалық, әлеуметтік шешімдерді жүзеге асыру; * Белгілі мәселелерге арнайы мамандандырылған халыаралық ұйымдарды құрастыру; Бұл көрсетілген белгілер бойынша функционализм жақтаушылары интеграциялық үдерістер жайындағы ойларында адам мен оның негізгі мүддесі мен қажеттілктерін кез-келген мемлекеттен жоғары қойды. Яғни, ұлттық мемлекеттерден гөрі халықаралық ұйымдар адам қажеттіліктерін қамтамасыз етіле алады, сол себепті де олар тиімді жағын таңдауы қажет деп білді. Дегенмен, бұл теорияның өзіндік теріс жақтары болды, яғни: * Саяси жоспар қарастырылмайды; * Мемлекет халық қажеттілігін өтеуге шамасы жетпейді, яғни халықаралық деңгейде жүзеге асырылу қажеттілігі; * Келешекте бұл бірлестіктер әлемдік бір үкіметке бағынады. Дереккөздер
Самоди халықтары

Самоди халықтары немесе самоедтер самоди тілдерінде сөйлейтін : ненец, энец, нганасан, селькуп халықтарының және қазіргі таңда жойылған саян самодилар - қамастар, қайбалы, матор, тайгий, қарақас және сойот, осы халықтардың жалпы атауы. Самоди халықтары Архангельск, Түмен, Томск облыстарын, Красноярск өлкесін мекендейді. Тіл маманы Г.Н.Прокофьевтің ұсынысымен 1938 жылдан бастап Самоди халықтары деп аталды. Тарихы Көптеген зерттеушілердің пікірінше, Самоди халықтарының ата мекені Алтай, Саян таулары болған. Самоди халықтарының құрамындағы қарақас, қамастар, қайбалы тайпалары тілі, әдет-ғұрпы, тұрпаты жағынан татарларға ұқсас болған, олардың бәрі (Томсктің сейкуптарынан басқасы) рулық қауымда көшпелі тіршілік етті. Б.з. 1 мың жылдығында олар Солтүстікке қарай қоныс аударып, тілдері ұқсас жергілікті юкагир, саам халықтарымен араласқан. 19 ғасырдаң 2-ші жартысында Самоди халықтары 22 мың түтін. 1929-30 ж. Самоди халықтары мекендейтін Солтүстік облыстары мен өлкелерде Ненец, Ямал-Ненец, Таймыр (Долгано-Ненец) ұлт округтері құрылды. Самоди тілдері Самоди тілдері - өзара туыстас тілдер тобы. Бұл топқа * солтүстік тобы ** ненц, ** энец, ** нганасан ** юрак † * оңтүстік тобы ** селькуп ** жойылған тілдер *** матор † *** тайгий † *** қарақас † *** қамас † *** қойбалы † *** сойот † тілдері кіреді. Бұлардың ішінде селькуп тіліне қарағанда, Самоди тілдерінің слтүстік-шығыс тармағын құрайтын ненец, энец, және нганасан тілдері сөздік қоры мен грамматикалық құрылысы жағынан бір-біріне жақынырақ. Самоди тілдері жалғамалы тілдерінің қатарына жатады. Дыбыс алмасуы мен ассимиляция құбылысы жиі ұшырасады. Мұның грамматикалық формалар тудыруға қатысы бар. Есімдердің септелуі мен етістіктердің жіктелуі түбірдің соңғы дыбысына қарай ажыратылады. Самоди тілдері мен фин-угор тілдерінің лексикасында, ішінара грамматикалық құрылысында ортақ белгілер кездеседі. Бүгінгі күні Ресейде негізгі цивилизация тілі - орыс тілі болып, самоди тілдері - "концертте өлең айтатын" тілі болып қалды. Кейбір жергілікті мектептерде самоди тілін аптасына 2 академиялық сағат сабақ беріледі. Бірақ көп зерттеушілердің пікірі бойынша, бұл уақыт тілді сақтап қалу үшін жеткіліксіз. Галерея Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 Сыртқы сілтемелер * [http://регнум.рф/news/726066.html В Дудинке открылся кабинет самоедологии] * [http://www.iling.spb.ru/nord/materia/brochure-full.pdf Основные проблемы самоедологии в СССР]
Мәриям Үзерлі

Мерием Саһра Үзерли (түр. Meryem Sahra Üzerli) 1983 жылы 12 тамыз күні дүниеге келген) – түрік-алман актрисасы. Өмірбаяны Мәриям 1983 жылы 12 тамызда Германияның Кассел қаласында Құсайын атты түрік пен Урсула есімді германның отбасында дүниеге келген. Отбасындағы үшінші бала, одан үлкен біржатырлы егіздер анасы Урсуланың бұрынғы отбаында туылғандар – Денни және Кристофер, Мәриямнан кіші оның туған сіңілісі – Джанан бар. 2000-2003 жылдар аралығында Гамбург қаласында «Schauspielstudio Frese» драмалық студиядан актерлік шеберлік сабақтарын алған. Кішігірім театралдық қойылымдарына қатысқан. 2003-2008 жылдар аралығында қысқақойылымды алмандық фильмдерінде ойнаған. 2011-2013 жылдар аралығында Темір Савжының ұсынысы бойынша оған бүкіләлемдік атақ алып келген Ұлы Османлы Мемлекетінің 10-шы сұлтаны I Сүлейменнің өмірі мен махаббаты жайлы қойылған «Тамаша ғасыр» телехикаясында Хүррем сұлтанның рөлін ойнаған. 2013 жылдың 16 мамырында Мәриям Үзерли Ыстанбұлдан Берлинге ұшып кетті. Оның айтуы бойынша: «Тамаша ғасыр» телехикаясының әрбір бөлімінің ұзақтығы 100-120 минуттан, оны түсіруге 4-5 күн уақыт үздіксіз жұмыс істеу керек. Осы себептерге орай мен қатты физикалық және психологиялық тұрғыдан шаршап, зардап кештім,- деді. Tims Productions-тың ресми мәлімдемесінде Мәриям Үзерлиді оған төленетін жалақының көлемі қанағаттандырмады делінген. Тағы да мәлім болғандай Үзерли бұл жайттан соң ендігі ары Түркияға қайтып оралудан бас тартқан. Жеке өмірі Біршама уақыт Мерием Үзерли Түркиялық кәсіпкер Джан Атешпен кездесіп жүрді, жұп тіпті аттастырылып қойғандығын жариялады. Бірақ-та 2013 жылдың тамыз айында олар айырылысып кетті. Тамыздың соңында Мерием өзінің төртінші ай жүкті екендігін ресми жариялады. Фильмографиясы Марапаттары Сілтемелер * *
Окан Ялабык

Окан Ялабык (түр. Okan Yalabık [oˈkan jalaˈbɯk] 1978 жылы 13 желтоқсанда Ыстанбұл қаласында дүниеге келген) – түрік актеры. Өмірбаяны Окан Ялабык 1978 жылы 13 желтоқсанда туған, мектепте оқыған кезден-ақ актер болатынын білген екен. Ол оқушы кезінде мектпе театрында ойнаған, кейіннен шынайы актерлік білім аламын деп, Ыстанбұлдық университетке Йылдыз Кентараның тобында оқыған. Екі мыңдардың басында телевизиялық мамандығын кәсіби түрде жалғастыра бастап, өзінің негізгі үш рөлін сомдады. Алғашқы рөлі «Серсері» телехикаясындағы жұмыссыз, бірақ шынайы сезімтал және мейірімді, байдың қызына ғашық болып, ақыры оның жүрегін жаулап алған адам - Омер Йелкеннің рөлі. 2006 жылы «Түсінші, сүйіктім» атты телехикаяда басқа жігітті жақсы көріп қалған қызды сүйетін романтикалық әрі мейірімді жас жігіт – Неджеттің рөлінде ойнаған. Үшінші рөлі Парғалы Ибраһим-паша. «Ғажайып ғасыр» телехикаясындағы бұл рөлі үшін ол 2011 жылы «Ең үздік актер» атағын алды. Ялабык тағы бір неше фильмде ойнаған, оның соңғылары «Күз жарасы» мен «Аңшылық маусымы». «Аңшылық маусымы» фильміндегі полицей Хасанның рөлі үшін де 2011 жылы «Ең үздік актер» рөлін алды. 2008 және 2009 жылдары пьессаларда ойнағаны үшін де ол екі марапат алды. «39 баспалдақта» шығарманың ерекшелігі үшін Окан бір өзі 10-нан астам кейіпкерді ойнады. Ялабык тек қана актер ғана болып қоймай, сонымен қатар әнші болып та табылады. Ол «Куң-фу панда» және «Куң-фу панда 2» мультфильміндерінің түрікшеге аударылымында, Окан басты кейіпкері Поның дауысын сомдады. Тағы да Ялабыктың атақты жұмыстарының бірі - PlayStation 3-ке арналған «Uncharted 3» ойынын да дыбыстауы. Фильмографисы Сілтемелер * * *
Енгин Гүнайдын

Енгин Гүнайдын (түр.Engin Günaydın 1972 жылы 29 қаңтарда Түркия, Токат қаласында дүниеге келген) – түркиялық актер әрі сценарист. Мансабы Енгин Гүнайдын– комедия жанрының белгілі актеры. «Uykusuz» әзіл-сықақтық журналына әзілдер, фильмдерге сценарилер жазады. Жарнамаларда, «Zaga» күлегештік телебағдарламасында, «Еуропа жағасы» телехикаясында ойнайды. 2009 жылы Енгин Гүнайдын «Вавиен» фильміне сценарий жазған. Мұнда ол өзінің құрбысы Бинур Кайамен бірге басты рөлде ойнады. Бұл фильм «Yeşilçam» және «Siyad» марапаттарын үздік сценарий үшін жаулап алған. 2011 жылы Гүнайдын «Ғажайып ғасыр» телехикаясында пайда болды. 2011 жылдың соңында оған «Жалаң дүние» телехикаясында ойнауға ұсыныс келді. Фильмографиясы * «Рок» (2001) — Неджати * «Соққы» (2004) — SencerСенджер * «Ғарыштық бөлік: X-шы бөлім» (2004) * «Еуропа жағасы» (2005—2009) — Бурхан Алтынтоп * «Жақсылық» (2006) — Ерол * «Вавиен» (2009) — сценарист * «Ғажайып ғасыр» (2011—2012) — Гүл аға * «Ішінде» (2012) Сілтемелер
Алтынкөл (көл, Алтай Республикасы)

Алтынкөл (, , ) — Ресейдегі Алтай Республикасының солтүстік - шығысындағы тектоникалық ойыста жатқан аса көрікті көл. Сипаттамасы 436м биіктікте, аумағы 123 шаршы км, ұзындығы 78 км, орташа ені 3 км. Көп жерінің тереңдігі 200 м-ден асады, ең терең жері 325м. Тақта тас, гранит, метаморфтық жыныстардан тұратын шығанақсыз тік жағаларының биіктігі 800 - 1000 метрге жетеді. Түбі тегіс, сұр тұнбадан тұрады, жағаға таяу жері тастақ. Көлге 70 шақты өзен құяды, тек Бия өзені ағып шығады. Көлге келіп құятын судың 97% -ы өзендерден келеді, оның 72% -ы Шолышман өзенінің үлесіне тиеді. Суы тұщы. Беткі қабатының температурасы жазда 14 - 16 °C, қыста 2,2 - 2,3 °C. Кей жылдары қатпайды. Көлден хариус, таймень, алабұға, шортан, нәлім ауланады. Айналасында қылқан жапырақты қалың орман өскен. Туристер көп келеді. Галерея Дереккөздер
Санаин

Санаин - Солтүстік Армениядағы орта ғасырлық ірі мәдени орталықтардың бірі, қазіргі Алаверди қонысындағы (Армения) орта ғасырлық (X—XIII ғ.) монастырь комплексі, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның бүкіл дүниежүзілік мұралар тізіміне кірген. Монастырь комплексінде * Сурб Аствацацин шіркеуі( 934 ж.ш.) * Аменапркич шіркеуі(957 - 962 ж.) * кітапхана (1063 ж.) * қоңырау мұнарасы (ХІІІ ғ. ортасы) * Захарид князьдардың, Аргутинский-Долгорукий князьдардың қабырлары (1189 ж.) * Сурб-Саркис шіркеуі * Сурб-Карапет шіркеуі * монастырдың қасындағы Дебед өзенде аркалы көпір (1192 ж.) сақталған. Х-ХІ ғасырларда мнастырьда қызмет еткен монахтардың саны 300-500 болған, олардың арасында аты шыққан ғылымдар, мәдениет қайраткерлер болған. Санаинда құрылыстардың көбісі жермен жексен етіп талқандалған: 1064 ж. салжұқтармен , 1104 ж. - парсылармен, 1139 жылғы жерсілкініспен. Галерея Сыртқы сілтемелер * [http://www.armenica.org/cgi-bin/history/en/getCollection.cgi?ba1baz0011 Санаин на Armenica.org] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Метеорит кратері

МЕТЕОРИТ КРАТЕРІ - аса үлкен метеориттер құлап түскенде пайда болатын, диаметрі бір метрден ондаған километрге дейін баратын шұңқырлар.Жылдамдығы 2-5 км/сек. және одан артық метеорит соғылған кезде қатты күйден сығылған газ күйіне ауысып, өте күшті қопарғыш толқын пайда болады.Метеориттен тек шамалы сынық қана қалуы мүмкін. Метеорит кратері негізінен екі түрге бөлінеді: соқпа Метеорит кратері және қопарылғыш Метеорит кратері. Соқпа кратердің мөлшерлері онша үлкен болмайды(диаметрі 8-9 м-ден бірнеше ондаған м-ге дейін барады) және оның ішінде тау жыныстарымен араласқан метеориттің ұсақ сынықтары байқалады. Қопарылғыш кратердің мөлшерлері үлкен болады (бірнеше ондаған м-ден ондаған км-ге дейін барады) және оның жиектерінде тау жыныстарының қабаттары болады; кратерде метеорит сынықтары болмайды. КСРО территориясында Эстония ССР-інде Саарема аралында орналасқан Каали тобы (8 кратерден тұрады) бар; олардың ішіндегі ең үлкені қопарылғыш кратердің диаметрі 110 м-ге , тереңдігі 16 м-ге тең. Барлық белгілі Метеорит кратерлер бұдан мыңдаған жылдар бұрын пайда болуы мүмкін.1947 ж. 12 ақпанда КСРО-ның Приморье өлкесінде 24 соқпа кратер (көлденеңі 8-ден 26 м-ге дейін) пайда болған.
Цугару бұғазы

Сангар бұғазы немесе — Хонсю және Хоккайдо аралдарының арасындағы бұғаз. Жапон теңізін Тынық мұхитымен жалғастырады. Ұзындығы - 96 км, ені 18-110 км. Ең саяз жерінің тереңдігі (фарватерінде) - 131 м. Судың негізгі ағысы батыстан шығысқа қарай бағытталған. Ағыстың жылдамдығы - 3 узел. Қатпайды. Бұғаздың астымен Сэйкан туннелі жүргізілген. Бұғаздың екі жағасында да орман өседі. Негізгі порттары - Хокодате (Хоккайдо аралында) және Аомори (Хонсю аралында) бір-бірмен темір жол паромымен жалғастырылған. Сыртқы сілтемелер * [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00088/59300.htm Цугару в БСЭ] * [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo3/geo-5316.htm Словарь современных географических названий — Цугару] * [http://cruzenshtern.zvezdatv.ru/?id=8543 Крузенштерн. Сангарский пролив]
Абд ар-Рәшид хан

Рәшид хан, Абд ар-Рәшид (1509-1566) -Шағатай әулетiнен шыққан Қашқарияның билеушiсi(1530-1563 жылдары). Әкесi Сұлтан Саид хан - осы мемлекеттiң негiзiн қалаған(1514жылы ),атасы - Моғолстанның ханы - Сұлтан Ақмет (Алаша қан). Ол Қашқарияны 33жыл басқарды.Оның ұстазы әрi тәрбиешiсi белгiлi тарихшы және саяси қайраткер - Мұхаммед Хайдар Дулат.Дулат тайпасы билеушiлерiнiң Қашқарияда қайтадан билiк құрмақ ниетiнен сескенген Рәшид хан таққа отырысымен дулаттарға қаһарын тiгiп, Мұхаммед Хайдар Дулаттың нағашысы Сайд Мұхаммед мырзаны қуғынға ұшыратты.Бiрақ бұрынғы шәкiртiмен әлi де болса жақсы қарым-қатынас орнатпақ болған М.Дулат Шағатай әулетiнен шыққан қандардың Моғолстан мен Қашқарияны билеуi жайында жазған тарихи шығармасы "Тарих-и Рашидидi" жас ханға арнады.Рәшид хан өзi билiк еткен алғашқы жылдардан-ақ Қазақ хандығына деген бұрынғы туыстық,достық қатынасты емес,қазақтарды Жетiсудан қуып шығу саясатын ұстанды.Ол үшiн бұрыннан өздерiмен дұшпан болып келген шайбанилiктермен достық және татулық келiсiмiне келуге тырысты. Сөйтiп,1533-1537 жылдары аралығында өзбек қаны Убайдолламен одақ жасасып ,қазақтарға бiрнеше рет жорық жасайды.Оларға қарсы қазақтар мен қырғыздардың бiрiккен одағы қарсы тұрады. Дереккөздер
Қарақұм құрылтайы

Қарақұм құрылтайы, Қарақұм жиыны - 1710 жылы үш жүз өкiлдерiнiң жоңғар басқыншылығына қарсы күрес ұйымдастыру үшiн құрылған жиын. Ол Арал теңiзiнiң солтүстiгiндегi Қарақұм алқабында өттi. Бұл бас қосуға ықпал жасаған Тәуке хан болды. Ол қазақ жасақтары мен қазақ руларын басқаруды құрылымдық тұрғыдан қайта ұйымдастырудың жоспарын ұсынды. Қазақтардың қорғаныс қабiлетiн нығайту үшiн сұлтандар билiгiн шектеп, үш жүздi жауапты билер арқылы басқаруға ұмтылды. Жиынға қатысушылардың пiкiрлерi ортақ болған жоқ. Олардың бiр бөлiгi жоңғарларға бодан болуды жөн көрсе, кейбiреулерi аңысын аңду пиғылын ұстанды. Дегенмен Бөгенбай Ақшаұлы батыр халықты жоңғарларға қарсы шабуыл жасауға көндiрдi. Бұл басқосуда хандар арасынан жоғарғы қолбасшы сайлау туралы мәселе көтерiлдi. Оған үмiткерлер Қайып сұлтан мен Әбiлқайыр хан болды. Жасақтарға Бөгенбай жетекшi болып сайланса, хан билiгi Әбiлқайырға берiлдi. Дереккөздер
Планер

Планер: * Планер — ауадан ауыр моторсыз (мотопланнан бөлек) ұшу аппараты. Әуеде қанатта қарсы бағыттағы ауа ағынын тудыратын аэродинамикалық көтеруші күш есебінен ұшады. * Ұшу аппараты планері — ұшу аппараты конструкиясының (ұшақ немесе тікұшақ) күш-қуат қындырғысы мен жабдықтары кірмейтін құрылымдық бөлігі.
Өзтемiр жорығы

Өзтемiр жорығы — ойраттардың Әбiлхайыр хандығына қарсы Өзтемiр тайшы бастаған тонаушылық жорығы. 1457 жылы ұйымдастырылды. XV ғасырдың 20-30 жылдары Iле және Ыстықкөлге дейiн шапқыншылықтар жасап тұрған ойраттар 50-шi жылдары Сырдария өңiрiне жетедi. Ойраттар Iле өзенiне келген соң қызметшiлерi мен арбаларын қалдырып, әскерi Әбiлхайыр хандығының астанасы - Сығанаққа аттанады. Көккесене деген жерде Әбiлхайыр хан мен Өзтемiр тайшы әскерлерiнiң арасында ауыр шайқас өтедi. Шайқаста Әбiлхайыр хан жеңiлiске ұшырап, шегiнедi де, Сығанаққа тығылуға мәжбүр болады. Бұдан кейiн қарсылық кездестiрмеген ойрат әскерi Түркiстан, Ташкент аймақтарын тонаушылыққа ұшыратып, көптеген тұтқындарды құлшылыққа әкетедi. Өзтемiр тайшы қайтарында Әбiлхайырмен келiсiм-шарт жасасады. Бұл Әбiлхайыр үшiн қорлық бiтiм едi. Күйрей жеңiлген Әбiлхайыр Түркiстанның талан-таражға салынған қалаларын тастап Дештi Қыпшаққа кетуге мәжбүр болады (Сыр бойына 1460-шы жылдары ғана оралады). Бұл жеңiлiстен кейiн Әбiлхайыр өзiнiң ұлыстарында қатал тәртiп орнатуға кiрiседi.
Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау

Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау -еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік бақылауқызметінің бір түрі. Оған шаруашылық органдардың (оның ішінде жаболау-конструкторлық және технологиялық институттар мен бюролардың) жобалауда, құрылыста, қайта конструкциялауда,өнеркәсіптің профилі мен технологиялық процесстерді өзгертуде, сондай-ақ кәсіпорындармен құрылысты пайдалануға беруге санитарлық-гигиеналық нормалар мен ережелердің сақталуын қадағалауы жатады. Жаңа жабдықты жобалау, қолданудағы жабдық пен жұмыс аспаптарын жетілдіру және оларды күнделіеті пайдалану барысында да Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау жүргізіледі. Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау органдары: * денсаулық сақтау министрліктердің санитарлық-эпидемиологиялық басқармалары * жергілікті санитарлық-эидемиологиялық стансалар. Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау сақтық және күнделікті бақылаудан тұрады. 1. Сақтық бақылауға * өнеркәсіп орындарының құрылысына алаң бөліп беру, * құрылыстың жобалануы мен салынуын бақылау, * жаңадан салынған немесе қайта конструкцияланған өнеркәсіп орындарын пайдалануғы рұқсат ету, * өнеркәсіп объектілеріндегі өнеркәсіп профилі мен технологиялық процесстерді өзгерту, * бұйымның технологиялық шарттарын бақылау жатады. Заңда өнеркәсіп құрылысының барлық үлгідегі жобасының Санитарлық-өнеркәсіптік бақылаумен міндетті түрде шар жасауы қарастырылған. 2. Күнделікті санитарлық бақылауға * санитарлық-эпидемиологиялық стансалар тарапынан кәсіпорын әкімшілігінің санитарлық нормалар мен ережелер талаптарын орындап отыруын бақылау, * сауықтыру шараларының жоспарын жасауға қатысу, * бұл шаралардың мерзімінде орындалуын бақылау, * өндірісте зиянды еңбек жағдайында жұмыс істейтін жұмысшыларлдың алдын ала және мерзімді медициналық байқаудан өткізіліп отыруын бақылау, * кәсіби аурулар мен улану себептерін зерттеу * оларға қарсы әкімшілік үшін міндетті болып саналатын профилактикалық шаралар жасау жатады. Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау жұмысы өнеркәсіп орындары кәсіподақ ұйымдарының қатысуымен жүргізіледі. Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Ақширақ

Ақширақ - Орталық Тянь-Шаньдағы тау массиві. Оңтүстік, оңтүстік-батыстан солтүтік, солтүстік-шығысқа қарай қатарласа созылған үш жотадан тұрады. Нарынның жоғарғы ағысы мен Сарыжаз өзенінің су айрығы саналады. Биіктігі 5126 метрге дейін, ұзындығы 50 км-дей. Метаморфтық тақта тас, әк тас, граниттерден құралады.Тянь-Шаньдағы мұзданудың ірі орталығы. Мұздану ауданы 439км 2 ; 59 мұздықтың ең ірісі - Петров мұздығынан Нарын өзені басталады. Дереккөздер
Ақжол би

Ақжол би, Дайырқожа (туған жылы белгiсiз - шамамен 1459 жылы қаза болған ) - Әбiлхайыр хан кезiндегi атақты би. Дештi Қыпшақтың әйгiлi ақындарының бiрi Қотанның ұлы. Өз аты Дайырқожа, барлық мәселелердi әдiл шешкенi үшiн Ақжол би атанған. Ауыз әдебиетi деректерi бойынша Ақжол би мен Қобыланды батыр арасында дау -жанжал туып, Қобыланды Ақжол бидi өлтiрген. Бұған наразы болған Қотан бастаған арғындар Ақ Орда ханы Әбiлхайырдан бөлiнiп, Жетiсуға көшедi. Кейбiр зерттеулер бойынша Керей және Жәнiбек сұлтандардың қарамағындағы ұлысымен Моғолстанға кетуiне осы оқиға себеп болған. Қотан бидiң баласы Ақжол биге айтқан жоқтауы ("Қарақыпшақ Қобыландыда нең бар едi,құлыным!") әдеби мұра болып бүгiнге дейiн жеткен. Дереккөздер
Жалақ

Жалақ - терінің үстінгі қабатының немесе органдарының кілегей қабағының зақымдануы. Жалақ ыстық, суық, жарақаттанудың, ішкі органдар бөлген сұйық заттардың т. б. әсерінен пайда болады. Түрлі органдардың қабыну процесі де жалаққа шалдықтыруы мүмкін. Жалаққа әсіресе, жатыр, жатыр мойны, асқазан кілегей қабығы, ерін т. б. мүшелер жиі ұшырайды. Жалақ болған жері әуелі қызарады, онда ішіне сұйық толған кішкене бөртпелер пайда болады. Ауру асқынғанда бөртпелер жарылады да, жалақ жараға айналады. Емі: дәрігердің рұқсатымен антибиотиктер ішу, жалақ болған жерді бор қышқылының ертіндісімен тазалап, күйдіру және арнайы май дәрі жағу. Санаторийлерде емделу де пайдалы. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 4том, 231бет.
Сүзге ханым

Сүзге ханым (туған жылы белгісіз - 1598) - түмен және сібір ханы Көшiмнің сүйiктi әйелi, Шығай ханның қызы. Өмірбаяны Көрiктi, сұлу әйелiне арнап Көшiм хан Ертiстiң бойынан ағаштан Сүзге-Тұра қалашығын салдырған (қазiргi Ресейдегi Тобыл қаласының маңында). Қалашықты екi жағынан Ертiс өзенi, алдынан терең жыра қорғап тұрған. Жыра арқылы көпiр салынған. Көшiм хан жұма күнгi намаздан кейiн осында келетiн. Сүзге ханымның Сiбiр хандығы құлағаннан кейiнгi тағдыры әртүрлi айтылады. Бiр аңыз бойынша ол 1598 жылы 20 тамызда Сiбiр хандығы күйреген күнi тұтқынға алынып, Көшiмнiң басқа әйелдерiмен, балаларымен бiрге Мәскеуге аттандырылған. Онда ол ертерек тұтқынға түсiп, орыс патшасына қызмет етiп жүрген Көшiм ханның жиенi Мұхаммедқұлға қосылған. Басқа аңыз бойынша Сүзге хандық құлағаннан кейiн өз қалашығын бекiттiрiп, бiр айға дейiн жауға берiлмей соғысқан. Күш таусылғанда, ол орыстарға "Шығып кетуге мүмкiндiк берсеңдер, қамалды сендерге тастаймыз "деген шарт қояды. Орыстар оған келiседi, бiрақ Сүзгенiң қалуын талап етедi. Жауынгерлерiнiң өмiрiн сақтап қалу үшiн Сүзге бұл шартты қабылдайды. Қорғаушылар кемеге мiнiп көзден ғайып болғанда, басқыншылар қалаға кiредi. Олар үлкен емен түбiнде жасаулы киiм киiп, қолына қанжар ұстаған Сүзгенiң өлi денесiне тап болады. Әдебиет * Словцов И.Я. Материалы о распределении курганов и городищ в Тобольской губернии. Томск: Типолитография В. В. Михайлова, П. И. Макушина, 1890. 22 с. *Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
Молекулалық оптика

Молекулалық оптика— заттың атомдық-молекулалық құрылымына тікелей байланысты болатын оптикалық сәуле шығару процесінің затпен әсерлесуін зерттейтін оптиканың бөлімі. Молекулалық оптика жарық толқындарындағы жеке актілердің бөлшектермен (молекулалармен, атомдармен, иондармен) және осы бөлшектерден құралған ортаның макроскопиялық параметрлерімен (мысалы, сыну көрсеткіші ) әсерлесу сипатын анықтайды. Осы тұрғыдан қарағанда молекулалық оптикада жарық дисперсиясы, жарықтың сынуы және әсіресе кеңірек көлемде жарықтың шашырауы зерттеледі. Жарықтың табиғи оптикалық анизотропиясы бар ортада (кристалдарда) таралуы кристаллооптикада қарастырылады. Изотропты ортаның анизотроптылығы электр өрісі (Керр эффектісі), магнит өрісі (Коттон— Мутон эффектісі), механикалық немесе гидродинамикалық күштердің өрісі (сұйық ағынындағы сәуленің қосарланып сынуы және фотосерпімділік құбылысы) тәрізді сыртқы өрістердің әсерінен пайда болады. Оптикалық активтілігі жоғары ортада (табиғи немесе магнит өрісінің әсерінен болатын, мысалы Фарадей эффектісі) жарықтың поляризация жазықтығының бұрылуы байқалады. М.о-да қарастырылатын осы тәрізді құбылыстардың көмегімен заттың қасиеті және оның құрамындағы бөлшектердің құрылысы туралы құнды мәліметтер алынады. Молекулаоптикалық құбылыстардың көпшілігі классикалық электрондық теорияның негізінде түсіндірілгенімен, оның толық теориясы кванттық механика ғана беріледі. М.о. әр түрлі салада қолданылады. Әсіресе когерентті сәуленің қуатты көзі— лазердің шығуына байланысты М.о-ның өрісі ұлғая түсті. М.о-ның әдістері жеке молекуланың құрылымы мен сипатын зерттеуде кеңінен пайдаланылады. Молекулалардың жылдамдық қозғалысы салдарынан заттың тығыздығы азды-көпті өзгеріп отырады. Ал тығыздықтың өзгеруі салдарынан ортаның сыну көрсеткіші де өзгереді. Мұндай ортада жарықтың шашырау құбылысы байқалады. Тәжірибеге қарағанда құрамында ешқандай бөгде бөлшектер жоқ, мұқият тазартылған ортадан өткенде де жарық аздап шашырайды. Бұл құбылыс жарықтың молекулалық шашырауы деп аталады. Шашыраған жарықты зерттеу арқылы сұйық, кристалл, жоғары молекулалық қосылыстар, атмосфералық түзілістер (бұлт, тұман т.б.) сияқты әр түрлі ортаның құрылысы және ондағы бөлшектердің жылулық қозғалысының ерекшеліктері жайлы мәліметтер алынады. М.о. әрқашанда молек. спектроскопиямен тығыз байланысты болады. Қазіргі кезде космостық денелер ортаны зерттеуге арналған М.о-ның перспективті әдістері жетілдірілуде.
Жасыбай батыр Өмірұлы

Жасыбай Өмiрұлы (XVIII ғасыр) — қазақ батыры. Орта жүздің Арғын тайпасы Бәсентиін руынан шыққан. Әкесі от ауызды, орақ тілді атақты Өмір шешен. Анасы - қазақтың атақты батыры Олжабайдың апасы. Жасыбай ба­тыр құралайды көзге атқан мергендігімен аты шыққан. Баянауыл өңірін, басқа да қазақ жерін жоңғарлардан азат ету күресіне белсене араласқан. Күресі Бір шайқас алдында Олжабай батыр Жасыбай батырға сарбаздарымен келе жатқан жоңғар жасағының жолын бөгеп, жiбермеудi тапсырады. Мыңға толмайтын жасақты бастаған Жасыбай батыр екi есе көп жау қолымен асқан ерлiкпен соғысады.Бiрақ оқыс тиген жау садағының оғынан қайтыс болады. Қазақ қолы шегiне бастайды.Сол кезде тау шатқалына Олжабай бастаған әскер кiредi. Олжабай батыр Жасыбай батырдың жау оғынан мерт болғанын естiп, қалмақтарды қырып салады. Бұл күнде ол жер Қалмаққырылған деп аталады. Есімімен аталатын жерлер Қазiргi Павлодар облысы Баянауыл ауданында Жасыбай көлi, Жасыбай тауы деген жерлер бар. Жасыбай батырдың бейiтi сол асудың үстiнде. Халық арасында батырдың ерлiгiн баяндайтын Ер Жасыбай жыры сақталған. Дереккөздер
Еменшіл сұлыкеш

Еменшіл сұлыкеш (Emberiza aureola) шағын денелі (19-22 г), өте көркем сұлыкеш. Биологиялық сипаттама Жоны - қошқыл сарғылт, бауыры - лимонтәріздес сары, жемсауын сарғылт жолақ басып өтеді, қанатында және құйрығында ақ теңбілі бар, басының екі жағындағы маңдайы мен тамағындағы қара реңі арқылы аталықты басқа құстардың арасынан айқын көруге болады. Аналығы ашықтау өңді және қара түс болмайды, алайда жоны - қоңырқай, бауыры - сары, көмескілеу болуы да мүмкін. Басқа сұлыкештер тәрізді еменшіл сұлыкеш аралас жем жейді, балапандарды бунақденелілермен қоректендіреді. Ұялары жерде, құрғақ орындарға орналастырыдады, алайда кейде су жанындағы төмпешікке салады. Салындыдағы 4-6 қошқыл теңбілдер мен жіңішке сызықтармен мәрмәр түсті етіп безендірілген зәйтүн түстес - көгілдір түстен қоңырқай түске дейін боялған жұмыртқаларды ата-енелері ұяда кезектесіп, 13 күнге жуық басады. Балапандарын да ата-енелер 13-14 күн бірлесіп қоректендіреді. Бір жазда бір рет балапан өргізеді. Күзгі үшып өтуі туралы мәлімет жоқ. Таралуы Бұл шығыс азиялық сұлыкеш бүкіл XX ғасыр барысында түрдің бір бағытта - батыста және оңтүстік батыста ұдайы таралуына жазушылар мен ғалымдар шығармасында мысал қызметін атқарды. Ол Қазақстанда орманды даланың шығыс және солтүстік өңірлеріне таман қоныстанады. Еменшіл сұлыкеш бұталарaы бар ылғалды, шөбі биік шалғынды үлескілерді ұнатады. Қыста Оңтүстік-Шығыс Азияға ұшып кетеді, сонымен бірге ұялайтын аймақтың батыс бөлігінен (одан таяуда ұшып келсе де) алдымен шығысқа, соңынан батысқа ұшып кетеді. Сондықтан еменшіл сұлыкештің Қазақстанға ұшып келуі еш жерде айқын емес. Дереккөз 1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.
Термиттер

Термиттер немесе аққұмырсқалар — жәндіктердің жеке отрядына жатады. Қоғамда тіршілік етуіне байланысты және әртүрлі құрылыстар салуға қабілетті болғандықтан "ақ құмырсқалар"деп атайды. Жанұяларында ерекше топтар-жынысты даралар (топ ұйтқысы-аналық пен жынысты жетілген аталықтар), жұмысшылар, солдаттар. Жұмысшылар- қанатсыз, көздері соқыр, былқылдақ денесінің тұрқы 2-15 мм. Жұмысшылар ғана өз бетімен қоректене алады. Өсімдіктен шыққан құрғақ органикалық қалдықтармен, көбіне шөп жейтін жануарлардың қиымен қоректенеді. Қалған топтарды жұмысшылар сілекей безінің өнімдері және нәжістерімен қоректендіреді. Термиттер отряды (Isoptera) 10 жыл өмір сүреді. Оның көбеюі жаз айларында ғана(3ай) жүреді. Олар бір күнде 30000 жұмыртқа салады. Жылу сүйгіш келеді, алайда көлеңкелі жерлерді де ұнатады. Илеулерінің негізгі бөлімі жер астында салынып, үстіңгі жағы 0,5 метр биіктікте мұнара тәрізді көтеріледі. Жоғарғы жағында үңгір жолдар орналасқан,оларды топырақты өз нәжістерімен жасырып салған. Тропиктерде өмір сүретін термиттер бірнеше метр биіктіктегі илеулерін салады. Мұнда көптеген басқа да омыртқасыздар тіршілік етеді. Термиттер елді мекендерде құрылыстарға зор нұқсан келтіріп, балшықтан салынған үйлер мен ағаш тіреулерді бүлдіреді. Қозғалыс және азық іздеу Жұмысшы және солдат касталарының қанаттары болмағандықтан, сондықтан ешқашан ұшпайды, ал репродуктивті адамдар қанатты қысқа уақыт ішінде ғана пайдаланатындықтан, термиттер қозғалу үшін ең алдымен аяқтарына сүйенеді. Азық-түлікті алу кезіндегі мінез-құлық термиттердің түріне байланысты. Мысалы, олардың кейбіреулері өздері мекендейтін ағаш құрылымдарымен қоректенсе, басқалары ұяның жанынан қоректенеді. Жұмысшылардың көпшілігі ашық далаға сирек шығады және қорғаныссыз жем-шөп іздемейді; олар жыртқыштардан қорғану үшін қорғаныш жамылғысына және қашу жолдарына сүйенеді. Жер асты термиттері тамақ іздеу үшін туннельдер салады, ал тамақ көздерін таба алатын жұмысшылар жұмысшыларды тартатын феромондарды шығару арқылы ұяластарын тартады. Азық-түлік жинаушылар бір-бірімен байланысу үшін жартылай химиялық заттарды пайдаланады, ал ұясының сыртында қоректене бастаған жұмысшылар кеуде бездерінен феромондарды бөліп шығарады. Мысалы, Nasutitermes costalis түріндегі жемдік экспедиция үш кезеңнен тұрады: біріншіден, сарбаздар аумақты зерттейді. Олар азық-түлік көзін тапқан кезде, олар басқа сарбаздар мен жұмысшылардың шағын тобын әкеледі. Екінші кезеңде жұмысшылар учаскеге көптеп келеді. Үшінші кезең қатардағы жауынгерлер санының азаюымен және жұмысшылар санының ұлғаюымен сипатталады. Оқшауланған термит жұмысшылары кездейсоқ серуенді өздерінің басқа термиттерді табу немесе жем іздеу үшін оңтайландырылған стратегия ретінде пайдалана алады.
Сан-Стефан бітім шарты

Сан-Стефан бітім шарты (19 ақпан (3 наурыз) 1878жыл) - 1877-78 жылғы орыс-түрік соғысын аяқтаған шарт. Балкан халықтары Османлы империясының қысымынан босау үшін маңызы зор болды. 1877-78 жылғы Орыс-Түркия соғысының нәтижесінде Ресей әскері Османлы империясының бүкіл европалық бөлімін басып алды. 1878 ж. 16 наурызда Сан-Стефанода (Константинопольдің батыс провинциясы, қазіргі Ешилькёй (Yeşilköy) Стамбулдың Бакыркёй ауданында) Ресей жағынан Константинопольдағы бұрынғы елші - граф Николай Игнатьев және Балкандағы орыс әскердің дипломатиялық кеңсенің басшысы, келешек елші - А. И. Нелидов, ал Түркия жағынан сыртқы істер министрі Савфет паша және Түркияның Германиядағы елшісі - Саадуллах-паша қол қойды. Сан-Стефан бітім шарты бойынша: * Черногория, Сербия мен Румыния толық тәуелсіздік алды және олардың территориясы едәуір ұлғайтылды. * Босния мен Герцеговинаға Осман империясы құрамында автономия правосы берілді. * Түркия Ресейге 310 млн рубль котрибуция төлеуге міндеттенді. * Балкан түбінде ірі славян мемлекеті - Болгарияның құрылуына байланысты Ресейдің позициясы нығайды. Англия мен Австро-Венгрияның Ресейге қарсы дұшпандық позиция ұстауы нәтижесінде Сан-Стефан бітім шарты түпкілікті болмады, оның "жалпыевропалық мүдделерге" қатысты бөлімдері халықаралық конгрессте (Берлин конгресі, 1878) қайта өзгертілді. Қызықты деректер Осы күге дейін Болгарияда Сан-Стефан бітім шартына қол қойылған күн ұлттық мейрам күні, Болгарияның азаттық алу және қайта құрылу күні болып тойланады. Сан-Стефан бітім шартының құрметіне 1-ші наурыз 1878 ж, ашылған астероидтың (185) аты Эвника деп қойылған, себебі Эвника деген сөз - грек мифология бойынша "бақытты жеңіс" деп аударылады. Сыртқы сілтемелер * [http://www.hrono.ru/dokum/1800dok/1878sanstef.php Текст договора на hronos.ru] * Николай Троицкий [http://scepsis.ru/library/id_1515.html Русско-турецкая война 1877—1878 жж./Итоги // Россия в XIX веке. Курс лекций. М., 1997.] Дереккөздер * “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998