kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Панцерфауст

Панцерфауст (неміс тілінен аударғанда "бронды жұдырық" деген мағына береді) - екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған, бір рет атылатын неміс граната атқышы. Оның тағы бір нұсқасы - "Панцерфауст 150". Ол кеңестік РПГ - 2 аналогы болып саналады. 1942 жылы фаустпатрон үлгісін ұлғайту жұмыстары басталды. Нәтижесінде құрыш түтігінің диаметрі - 5 см, ұзындығы 1 метр болатын панцерфауст жасалды. Панцерфаусттың жалпы салмағы - 5,1 келі, ал ұзындығы 1,045 метр. Дереккөздер
Sea Dart (зымыран)

"Sea dart" (теңіз найзасы) - әуе шабуылына қарсы қорғанысқа арналған британдық зенитті зымыран кешені. Ағылшын тілінен аударғанда "теңіз найзасы" деген мағына береді. "Хаукер Сиделей Динамикс" фирмасы жасап шығарған. 1967 жылдан бастап Вае Динамикс Компаниясы шығарып келеді. "Си Слаг" зымыран кешенін алмастыру мақсатында дайындалған болатын. 1965 жылы жазғы сынақтан өтіп, 1967 жылы зымырандарды топпен шығаруға тапсырыс берілді. Бұл бірінші буынның алыс аумақты қамтитын "жер- әуе" класында жасалған қаруы "Си Слаг" зымыранның орнын басты. Дереккөздер 1100 қызықты деректер
Электрлі скаттар

Электрлі скаттар (Тогреdіnіdае) тұқымдасының денесі дөңгелектеу келеді, рострумы болмайды. Биологиялық сипаттамасы Терісі жылтыр, біртегіс болады. Көкірек қанаттары мен басының арасында орналасқан электр қуатын шығаратын органдары болады. Бұлар электр қуатының күшімен өздерінен үлкен жануарларды жарақаттандыра алады. Олар негізінде оңтүстік теңіздерінде, солтүстікте Жерорта теңізіне дейін мекендейді. Скаттар су түбіндегі омыртқасыздармен және ұсақ балық-армен қоректенеді. Ұрықтанған жұмыртқа салу арқылы, ал біраз түрі тірі туу арқылы көбейеді. Скаттардың етін тамаққа пайдаланады. Оларды арнайы ауламайды, бірақ су түбінде тіршілік ететін балықтарды аулағанда ауға олармен бірге ілінеді. Бауырында “Д” витаминіне бай май болады. Дереккөздер
Иондық насос

ИОНДЫҚ НАСОС — иондалған газ молекулаларын электр өрісі аркылы айдап шығаруға арналган вакуумдық насос. Оның құрылысы күрделі әрі электр өрісін тудыруға өте көп қуат жүмсалады, сол себепті сирек пайда-ланылады. Калыпты температурада инерт-ті газдар мөн көмірсутектері жұқа металл қабықшаларына жүтылмайды.Бүларды ионды-сорбциялық немесе ионды - геттерлі насос айдап шығарады. Бүл насос хим. активтілігі күшті газдарды жұтудың сорбциялық тәсілі мен инертті газ-дар және көмірсутектерді айдап шы-ғарудың пондық тосілін үштастырады. Насостың газ сирету жылдамдығы опың тегіне байланысты (мыс., сутекті спрету жылд. 5000 л/сек, азот үшін 2000 л/сек, аргон үшін 50 л/сек). Дереккөздер
Бенедетто Кроче

Кроче (Сгосе) Бенедетто (25. 02. 1866 – 20. 11. 1952) - неогегелшiл итальян философы, тарихшы, әдебиет зерттеушiсi, сыншы, публицист, саяси қайраткер. 1903 жылдан бастап 50 жыл бойы көпшiлiгi өз мақалалары мен рецензиялары, жазбалары басылған «Сгitiса» атты журнал шығарды. Италия бурж. либерализмнiң басты идеологтарының бiрi. Негiзiн өзi қалаған (1948) либералдық партияның президентi. Кроче фашизмдi либерал.-бурж. тұрғыдан сынайды. Kроченің негiзгi еңбегi 4 томдық «Рух философиясы». Кроче тарих пен философияны ұштастыруды жақтап, тарих пен осы замаңғы өмiрдiң тығыз байланысты екенін баса көрсетті. Кроче – көптеген тарихи еңбектердің авторы. Дереккөздер
Каталаза

Каталаза — тотығу реакциясына тікелей қатыспағанмен каталаза аэробты тыныс алуға байланысты жүретін процестерді қоздырады. Әсіресе аэробты бактерияларда көп тараған фермент. Сонымен қатар ол сутегінің асқын тотығын молекула күйіндегі оттегі мен суға ажыратады. Аэробты тыныс алу барысында молекулалық оттегінің тотықсыздануынан түзілетін сутегі асқын тотығы тірі клеткаларды уландырады. Сондықтан оның су мен оттекке ажырауы организмге аса қажетті шарттардың бірі болып табылады. Дереккөздер А 87 Химия, Ж.Асан, Ж.Ибраев. Алматы, 2011 - 233 бет. ISBN 978 - 601- 7347 - 01 -7
Ион саны

ИОН САНЫ — г. органик. затқа қосылатын иодтың грамм мөлшері. И. с. қанбаған органик. қосылыстар-дағы иодты қосьш алатын қос және үш байланыстардың мәнін көретеді. И. с. хлорлы иодтыц анықтайтын зат-пен әрекеттескендегі реакцияға қа-тысқан иод мөлшеріне байланысты. Хлорлы иодты бос күйіндегі йод пен хлорлы сынаптыи спирттегі ерітінді-сін қосып алады. И. с. көбіне майларды, бензинді, қүрамында иод қосьш алатын қоспалар бар ароматты көмір-сутектерін т. б. анализдеуде кең қолданылады Дереккөздер
Химерліктер

Химерліктер (holocephali) немесе бүтінбастылар. Бүтінбастылар терең су түбіне бейімделген балықтар. Денесі ұзын және ұршық тәрізді болады, ол құйрығына карай сүйірленеді. Кейбір түрлерінің рострумы болмайды. Терісі жалаңаш және қабыршақсыз деуге болады. Бүйір сызығы айқын көрінеді, брызгальцесі болмайды. Желбезек саңылаулары тері қатпарларымен жабылып тұрғандықтан сырттан қарағанда желбезек қуысына жалғасатын бір ғана саңылау көрінеді. Скелеттерінің құрылысы қарапайым, яғни ол негізінен хордадан тұрады. Таңдайдың шаршы шеміршегі бас сүйегінің ми сауытымен бірігіл кеткен. Жалпақ тақташа тістері аз болады. Ас қорыту жолы айқын жіктелмеген. Ұрықтану іште болады. Жұмыртқасының сыртында қалың, күрделі қабығы бар. Олар көбінесе екі жұмыртқадан салады. Осы кезде тіршілік ететіндерін үш тұқымдасқа топтауға бо-лады. Олар Атлантика мен Тынық мұхиттардың солтүстік және оңтүстік жарты шардағы теңіздерінде тараған. Бізде батыс Мурманск тұсында химера, немесе теңіз мысығы деген түрі кездеседі. Ұзындығы 1 м. Көпшілігі 1000 м тереңдікте мекендеп, теңіз түбіндегі омырткасыздармен қоректенеді. Тағы қараңыз *Бүтінбасты балықтар Дереккөздер
Иоканье

ИОКАНЬЕ («И-мен» сөйлеу)—түркі тілдерінің оңтүстік-батыс тобына (өзбек, ұйғыр, түрікмен, азербайжан т. б.) тән ерекше тілдік айырым бел-гі. Шығыс, солтүстік-батыс тобында-ғы тілдерде сөз басында шулы-ызьң-ды «с» («сыл» — якут), «ч» («чыл»— туба), «ж» (дж) («джул» — чуваш), «ж» («жыл» — қазақ т. б.) келетін «орында бұл тілдерде сонор «й» («йыл») келеді. И. татар, башңүрт тілдеріне тән. Ал татар («джир» — жер) және өзбек («джол») тілінің ди-алектілерінде «дж» сақталған. Дереккөздер
Иомендер

ОМЕНДЕР (ағыл. Jeomen)—Англия-дағы ауқатты шаруалар және орта шаруалардың бір бөлігі (14 ғ-дың аяғы—18 ғ.). И. Кромвель армиясыныц басты күші болды. Шаруаларды жері-нен қуу салдарынан 18 ғ-дың орта шеніне таман әлеуметтік топ болудан калпы. Дереккөздер
Ақ құрлар

Ақ құрлар орман шетінде және талдардың арасында жиі кездеседі. Қыста бұлардың реңі қардай аппақ болады. Көктемде жирен дақты сұр реңді келеді. Қысқа дейін осы реңін сақтайды. Сәуір - мамыр айларында қайың ормандардан құр қораздарының дауысы естіледі. Қораздарының дауысы үрген ит дауысына ұқсастау келеді. Сәуірдің аяғы мен мамыр басында ақ құрлар ұя салып, оған қызғылт, қоңыр сепкілдері бар солғын сары реңді 9- 12 жұмыртқа салады. Соңғы жұмыртқасын туысымен-ақ ұя басады. Ұясының үстінен түспей басып жатады, ол кезде маңына жақындаған адамды да сезбей қалады. Балапандарының денесін бозғылт немесе сарғыш мамық қаптап тұрады. Мамықтарында күңгірт жолақ және дақ болады. Бұлар тез өсіп жетіледі, мысалы балапанның салмағы жұмыртқадан шыққанда 15 - 16 грамм болса, бір айдан кейін 250 - 300 граммға дейін жетеді. Ақ құрлар өсімдіктердің тұқымдарымен және жемістерімен, қайыңның, талдың, көк теректің жапырақтарымен және бүршіктерімен қоректенеді. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Қауырсын қанаттылар

Қауырсын қанаттылар — Сүйекті балықтардың класс тармағы. Осы уақытта тіршілік ететін балықтардың, түрінің 90 процентінен астамы осы класс тармағына жатады. Бұлар барлық суларға тараған, барлық теңіздер мен мұхит суларының әр түрлі қабаттарын мекендейді. Сонымен қатар көптеген түрлерін әр алуан тұщы сулардан — өзендерден, бұлақтардан, көлдерден, бөгеттерден кездестіруге болады. Қауырсын қанаттылардың, барлық түрлеріне тән дене құрылысында мынандай белгілері бар. Дене скелеті толығынан сүйектен тұрады, ал шеміршек кейбір жерінде ғана сақталған. Көкірек қанаттарының, әдетте базалиялары болмайды, қауырсындары бірден иық белдеуіне бекиді. Сондыктан балықтың, бұл класс тармағын қауырсын қанатты балықтар деп атайды. Тіршілігінің саналуандығына байланысты сыртқы пішіні де әр түрлі. Бұлар орта девоннан бері белгілі. Тұщы су қоймаларында пайда болуы мүмкін. Ашық суларда мекендеушілер болған және жақсы жүзушілер. Девонда сәулеқанаттылар көпшілік жағдайда ганоидты балықтар болған, бұлар пермь мен триаста гүлденген. Сонан соң олардың саны қысқарып, б.з бар-жоғы 50-ге жуық түрі жеткен. Орта триаста ганоидтылардың орнын сүйекті балықтар (Teleostei) басты, қазір олардың 20-мыңнан астам түрі бар. Сәулеқанатты балықтар кластармағының систематикасы әлі де болса анықталмаған. Кластармағына 10-12 отрядүсті біріктірілетін 35-40 отряд жатады. Топтар арасындағы туыстық қатынастар әлі де толық зерттелмеген Дереккөздер
Радиациялық қармау

Радиациялық қармау - ядро- нысананың нейтронды ұстап қалып, ал жаңадн түзілетін ядроның қозу энергиясы у-кванттар түріне бөлініп шығатын ядролық реакция. Радиациялық қармаудың ықтималдығы ядро- нысанаға және нейтрон энергиясына тәуелді болады. Ол көбіне Е- нің артуына байланысты кемиді. Радиациялық қармау кезінде шығатын у- сәулелердің спектрін зерттеу жаңдан түзілген ядролардың сипаттамаларын анықтауға мүмкіндік береді. Радиациялық қармау радиоактивті изотоптар алу үшін кеңінен қолданылады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Ион аралдары

Ион аралдары — Ион теңізіндегі аралдар тобы, Балкан түбегінің батыс жағасы маңында. Грекияға карайды. Жері 2,2 мың км 2 -ден астам. 5 ірі аралдан (Керкира, Лефкас, Кефалиния, Итака, Закинтос) және көптегеп ұсақ аралдан (бұлар кұрлықтан теңіздің таяз суымен бөлінген және Грекия тау жоталарының жалғасы) құралады. Аралдарда жер сілкініп тұрады. Жағалары тік жар, қолайлы қойнаулары көп. Аралдар жер бедері таулы (биікт. 1628 м-ге жуық) келеді, көбіне әк тастан, сазды тақта тастан түзілген. Жағаларын бойлай жатқан төбелер мен топырағы құнарлы ойпаттарда зәйтүн тоғайы, жүзім, цитрус өсімдіктері, беткейлерде маквис, емен өседі. Климаты субтропиктік, жерортатеңіздік, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1350 мм. Балық аулау мен қой шаруашылығы өркендеген. Негізгі қалалары: Керкира, Аргостолион, Закинтос. Дереккөздер
Қауырсынқанатты балықтардың систематикасы

Қауырсынқанатты балықтардың систематикасы. Қауырсынқанатты балықтар үш отряд үстіне бөлінеді: *отряд үсті — сүйекті ганоидалар (Ноіоsіеі) *отряд үсті— көпқанатты балықтар (Роіурtегі) *отряд үсті — сүйекті балықтар (Теіеоstіеі). Дереккөздер
Далалық аждаһа

Далалық аждаһа - құм бетіне жақын құм арасын кеулей қозғалып жүреді. Жүріп бара жатқан жерінің құмы білеуленіп көрініп отырады. Далалық аждаһалар құмның арасында ыстықтан қорғанып жатқан қоңыздарды жейді және өзі де күндізгі күшті ыстықтан қорғанады. Бұлар ұсақ кемірушілерді, кесірткелерді орап алып қысып, тұншықтырып өлтіреді. Аждаһа жемтігін тұтасымен жұтады, кейде өзінен екі есе жуан жемді жұтып жібереді. Бұлар жұтар алдында тұншықтырған жемтігін орауынан босатып, аузына салып сілекейлейді, одан кейін жағының көмегімен жемтігін тамағына түсіріп жұтады. Жемтігін жұтып алысымен, қорегі қорытылып денесіне тарап кеткенше, аждаһа құмға көміліп жатады. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Иоанн I Цимисхий

Иоанн I Цимисхий (925 ж. ш.,Неаполис,—10. 1. 976, Коистантинополь) — 969 жылдан Византия империясьшың императоры. Тақты басьш алып, византиялық шіркеуге біраз жеңілдіктер жасады. И. I. 971 ж. Киев князы Святославтың отрядтарып ығыстырып, солт.шығ. Болгарияны бағындырды. 974—75 ж. Византия әс-керлері Сирияның Тивериада т. б. қа-лаларын басып алды. И. I елдегі фе-одал ақсүйектердің бүлігін басты. Әдеб.: История Византии, т. 2, М., 1967, гл. 7—8. Дереккөздер
Көпқанатты балықтар

Көпқанаттылар (Роlурtегі). Бұл сан жағынан аз болса да құрылысында өздеріне тән ерекше белгілері бар тұщы су балықтары. Денесі ромб тәрізді ірі, өз ара қозғалмалы болып байланысқан қабыршақтармен жабылған. Арқа қанаты көптеген ұсақ қанаттардан тұрады, соған байланысты бұларды көпқанатты балықтар деп атаған. Көкірек қанаттарының түбінде етті алақаншасы болады. Жүзу торсылдағы ерекше құрылысты болады. Оның оң жақ бөлімі үлкен, ал керісінше сол жақ бөлімі кішірек болып келеді.Екі бөлімі де жалпы канал арқылы ішекпен жалғасып, қосымша тыныс алу органының қызметін атқарады. Әйткенмен, қос тыныстылар мен саусаққанаттылардан ерекшелігі — көп қанаттылардың ішкі танау тесігі болмайды. *Көпқанатты балықтар тропиктік Африкада таралған. Олар өзендердің түбінде, ылайлы (илистый) бөлімінде тіршілік етеді. Негізінен жануар текті қоректермен қоректенеді. Дамуы — өзгеру арқылы орындалады. Личинкаларында өте жақсы дамыған сыртқы желбезектері болады. Кәсіптік маңызы жоқ. Қазір көпқанаттылардың он шақты түрі белгілі. Дереккөздер
Карл Адольфович Круг

Круг Карл Адольфович (24. 06. (06. 07). 1873, Немиров, қазіргі Винница облысы,- 24. 04. 1952, Москва) - электротех. саласындары сов. ғалымы, электротех. бiлiм беру жөнiндегi көрнекті қайраткер, КСРО FА-ның корр. мушесi (1933). ГОЭЛРО жоспарын жасауға, сондай-ақ Бүкiл одақтық электротех. және Москваның энергет. институттарын ұйымдастыруға қатысты. Негiзгi еңбектерi теориялық электротехника мен тұрақты токты айнымалы токқа түрлендiру тасiлiне арналған. Бамқарылатын сынапты тузеткiштердегi электромагниттiк процестердi зерттедi. Екi рет Ленин орденiмен және басқа үш орденмен марапатталған. Дереккөздер
Сүйекті ганоидалар

Сүйекті ганоидалар – Қауырсын қанаттылар; құрылысы өте қарапайым, мезозой дәуірінде кең тараған балықтар. Қазіргі кезде әртүрлі отрядтарға жататын екі түрі ғана тіршілік етеді. Бұл балықтың ерекшелігі — ішегінде спираль тәрізді қақпақшасы және жүрегінде артериалдық конусы болады. Қабыршақтары ганоидалы немесе сүйекті (циклоидты) болып келеді. Скелеті шеміршек тектес сүйектерден пайда болған. Бірақ та жоғарғы шүйде сүйегі болмайды. Жүзу торсылдағы бар. Осы кездегі өкілдері Солтүстік Американың тұщы суларында тіршілік ететін — кайманов, немесе сауытты шортан (Lеріdіоsіегs) мен амия (Аmіа саlvа) балығы. Бұлардың омыртқаларының арт жағы ойыс, алдыңғы жағы дөңес болып келеді. Мұндай омыртқаны опистоцельді омыртқа деп атайды. Қабыршақтары ганоидалы болады. Денесінің ұзындығы 2,5—3 м., ал кейбір түрлері 6 м-ге дейін жетеді. Дереккөздер
Иоанн II Комнин

ИОАНН II Комнин (13. 9. 1087, Константипополь,—1143, Киликия) — Комнин әулетінен шыққан Византия императоры. Атақты феодалдар мен вассалдарға сүйенген И. II печенег-терді (1122), сербтерді (1124 ж. ш), венгрлерді (1129), салжүқтарды (1135) жеңіп. Киликиялык Армения-ны (1136 ж. ш.) талқандады. Антио-хияны (1137) бағындырды. И. II үкі-меті бір орталыкка бағынған мемл. кұру максатымен реформа жүргізді. Дереккөздер
Эшерихиоздар

Ішек таяқшаларымен шақырылатын, ас-қорыту жолының зақымдалуымен кейде-әсіресе кішкентай балаларда, иммунды жетіспеушілік кезінде ауыр, сепсис түрінде өтетін бір топ жедел ішек инфекциялар тобы. Тарихи мәліметтер: ішек таяқшасын 1885 жылы австриялық ғалым Т.Эшерих ашқан-Bacterium coli commune. Одан кейін – Escherichia coli деген ат бекітілді. Этиологиясы: Эшерихиялар –E.coli-Enterobacteriocae тұқымдасқа кіреді. Ұсақ жіпшелері бар, грамм теріс таяқшалар Vestael Қазіргі күнде E.coli құрамындағы О-антигеннің 170 түрі зерттелінген, соның ішінде 80-нен аса адамға патогенды штаммдардан Эшерихийлардың жіктелуі О-антигенмен патогендік әсері жүргізіледі: *энтеротоксигенді (ЭТІТ) – 17 серотоп -06,08, 015, 020, 027 т.б.) *энтероинвазивті (ЭИІТ)-028, 032, 0124, 0136, 0144 т.б.) *энтеропатогенді (ЭПІТ) І топ-0,55, 0111, 0125, 0142 т.б.) ІІ топ- 044, 0112, 0114 т.б.) *энтерогеморрагиялық (ЭГІТ) 0157; н7 т.б. *антигенді құрамы күрделі *соматикалық О-антиген *беткейлі соматикалық К-антиген ЭТІК-термолабильді және термостабильды энтеротоксиндерді түзіп – холера тәрізді диареяны тудырады. ЭПІК – омыраудағы балаларда ауыр өтетін колиэнтерит себебі болады. ЭПІТ – ішектің эпителиальды клеткалардың ішіне енетін қасиеті бар – дизентерия тәрізді диареяны тудырады. ЭТІТ-кішкентай балаларда геморрагиялық энтероколит себебі болады. Эпидемиологиясы: Аурудың көзі – ауру адам (көбінесе жасырын түрлерімен) *бактериятасымалдаушы Тарау механизмі – фекальды оральды Тарау жолдары – алиментарлы (көбінесе сүт және сүт тағамдары арқылы) *су арқылы *тұрмыстық қатынас арқылы (сиректеу) (0124 типында) Ауыратындар: көбінесе кішкентай балалар, -ЭПІТ, ЭГІП, ЭТІТ. Сырқат көбінесе бірен-саран оқиғалары мен топтанып ауру ретінде өтеді. Мерзімі: жаз-күз айлары. Дереккөздер *http://www.phagetherapycenter.com/pii/PatientServlet?commandstatic_conditions&language0 *http://phys.org/news158951048.html *http://www.sciencedaily.com/releases/2001/01/010125082330.htm *http://medkarta.com/?catarticle&id19158
Иоанн III Дука

ИОАНН III Дука Ватац (1193, Фракия, Дидимотика,—3. 11. 1254, Нимфей)—Никея императоры (1222—54), 1225 ж. карсаңында Латын империясынан оның Кіші Азиядағы иеліктерінің бә-ріп дерлік және Самос, Лесбос т. б. аралдарды тартьп алды. 1235 ж. Фракияны бағыпдырды. 1242 ж. Фессалоники оның өкімет билігін таны-ды. 1252 ж. Эпир билеушісін өзіне тәуелді етті; Бат. Македония жерлері мен албан Кройясын айламен алды.И. III тұсында Никея импөриясы Эгей теңізі алқабындағы ең күшті мемлекетке айналды. Дереккөздер
Иоанн VI Кантакузин

Иоанн VI Кантакузин (1293, Константинополь, 15 маусым 1383, Мистра) — Византия империясының императоры (1341—1354). Андроник III Палеолог билік жүргізген түста (1328—41) император әскерінің бас қолбасшысы болған. И. VI бүкіл өкімет билігін уысында ұстады; провинция ақсүйектерінің мүддесін қорғады. Андроник III өлгеннен кейін 1341 ж. кәмелетке толмаған Иоанн V Палеологтың регенті болды. Сол жылы Иоанн V-ге қарсы бүлікті басқарды, октябрьде феодал шонжарлар оны император етіп жариялады. 1347 ж. И. VI Константинопольды жаулап алды. 1349 ж. зилоттар көтерілісін басты. И. VI-ныц сыртқы және ішкі саясаты қа-ла қолөнершілерінің, көпестердің, кәсіпкерлердің мүддесіне қарсы бағытталды. Саяси дұшпандарына қарсы күресте түрік-османдарға иек артып, олардың Еуропа жағалауына бекінуіне мүмкіндік берді. Жаппай наразылық салдарынан И. VI 1355 ж. тақтан кетуге мәжбүр болды. Дереккөздер
Сергей Иванович Круглов

Сергей Иванович Круглов (1906 жылы қыркүйек, Баку – 1953, желтоқсан) - Қазақстан партия қайраткерi. Жұмысшы семьясында туған. 1925 жылдан КОКП мүшесi. 1918 — 1928 жылы Бакуде шаруашылық, комсомол, сов. ограндарында icтедi. 1928 — 1930 жылы Әзірбайжан мемлекеттік yниверситетінің жұмысшы факультетінде, 1930-1933 жылдары Москва Шығыс тану институтында оқыды. 1941 жылы Қазақстан кәсіпшілік советі президиумының председателi. 1942 —1946 жылдары Гурьев облысында партия комитетінің бiрiншi хатшысы. 1946-1951 жылдары Қазақстан КП OK-нің бюро мүшесi және оның екінші хатшысы. 1951 жылдан КОКП Башкирия обкомының бiрiншi хатшысы болды. 1949 — 1951 жылдары Қазақстан КП OK-нің мүшесі, 2-сайланған Қаз. КСР Жоғарғы Советінің жане 3-сайланған КСРО Жоғ. Советінің депутаты. Ленин орденiмен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Джон (Англия королі)

Иоанн (, (24. 12. 1167, Оксфорд,—19. 10. 1216, Ньюарк) — ағылшын королі (1199 жылдан 1216 жылға дейін. Плантагенеттер әулиетінен шықты. Генрих ІІ-нің кенже баласы. Францияның королi Филипп ІІ-мен сәтсіз соғыста Франциядағы иеліктерінің көбінен айрылды. Кентербери архиепископын сайлау жөніндегі мәселеде ағылшын эпископтарымен қақтығыста Иоанн тізе бүгіп, өзін Иннокентий III папаға тәуелдімін деп мойындады (1213). Жоғары қауымдық феодалдармен күресте жеңіліп, 1215 ж. Еріктілік ұлы хартиясына қол қойды. Кейін папаның қолдауымен хартиядан бас тартты да, барондар оған қарсы соғыс ашып (1216), Иоанн осы тұста қаза болды. Дереккөздер
Константин Игнатьевич Крупский

Крупский Константин Игнатьевич (02. 07. 1838–1883) — орыс офицерi, патша армиясьндағы рев. қозғалысқа қатысушы, Н. К Крупскаяның әкесі. Дворян семьясынан, Новгород кадет корпусы мен Константввовск әскери училищесiнде тәрбиеленген. Польша патшалығындағы Смоленск жаяу әскер полкінде қызмет атқарған. 1863 жылы Польшадағы көтеріліс кезінде рота командирі Крупский көтерілісшілерге көмектесті, 1869 жылы әскери заң академиясын бiтiрiп, Польша yeзінің әскври бастығы болды. Жергiлiктi халыққа тілектестікпен қарағаны үшiн қызметтен босатылып, ici сотқа берiлдi және мемл. қызметке орналасу правосынан айрылды. Ұзаққа соэылған сот әлегінен кейін Сенат ақтады. Дереккөздер
Сексеуіл жорға торғайы

Сексеуіл жорға торғайы - құмдағы қызғылықты құстың бірі. Бұлар шапшаң жүгіреді; жүгіргенде ересек адамның адымындай 70 сантиметр жерді бір-ақ аттайды. Жорға торғайлар мойнын ілгері созып, денесін жерге таяп, қанаттарын сабалап, жүйрік аттай зымырайды. Жорға торғайдың үлкендігі ұзақ қарғадай, жотасының реңі сұр, көкірегі қызғылт, құйрығы көк жолақты қара реңді келеді. Кездестіре қалсаңыз осы белгілерінен оңай танисыз. Олар ұсақ жәндіктермен, сексеуілдің және басқа өсімдіктердің тұқымдарымен қоректенеді. Шоқ сексеуілдері ұялайды, ұясына сауысқандікіндей қақпақ жасайды. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Жағалау қарлығаштары

Жағалау қарлығаштары - қарлығаштардың ең кішісі. Әдетте бұл қарлығаштар топтанып аспанда үйіріліп айнала ұшып жүреді. Олардың әр тобында жүзге тарта қарлығаш болады. Қыстау қарлығаштары сияқты, бұлар да үлкен аузын арандай ашып, ұсақ жәндіктерді ұшып жүріп, қағып жейді. Жағалау қарлығаштарының мекендері алыстан-ақ байқалады, жағалаудың тік жарынан олардың індерінің ауыздары қарайып көрініп тұрады. Олар індерін диаметрі 5 - 6 сантиметр, ұзындығы 1-2 метр түтік тәріздендіріп қазады. Іннің түп жағын кеңітіп шөп және мамық төсеп ұя жасайды. Оған 5-6 ақ түсті жұмыртқа салады. Олар бір жазда екі рет жұмыртқалайды. Жағалау қарлығашыөте пайдалы құс. Бұлар көптеген қан сорушы ұсақ жәндіктерді - масаларды, шіркейлерді, шыбындарды құртады. Сондықтан оларды ел қонысына жақындату керек. Ол үшін тұрғын үйлердің маңындағы төбешіктердің бір жақ бетін құлатып, тік жар жасау керек, немесе олардың ортасын жара қазып ор жасау керек. Осылай дайындалған орынды қарлығаштың өздері-ақ көп ұзамай тауып алады да, оған ін қазып, ұя салып мекендейді. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Шұбар тышқан

Жолақты шұбар тышқан кішкене ақ тиінге ұқсайды, оның дене тұрқы 15 сантиметрдей, құйрығының өзі 10 сантиметрге жуық. Бұлардың ерекше бір белгісі - ұрт қалтасы. Сол ұрт қалтасымен кішкене жаңғақтарды, астық дәндерін, ағаштың тұқымдарын тасиды. Ұртын бір толтырғанда 8-10 грамм астық дәнін ұясына тасиды. Шұбар тышқан жемістерді, ұзақ жәндіктерді, тіпті тышқандар мен кесірткелерді де жейді. Шұбар тышқандар ағаш тамырының астынан ін қазып алып мекендейді. Індерінде азық азық қорларын сақтайтын арнайы қоймалары болады. Жергілікті халық бір іннен 4 килограммға дейін самырсын жаңғақтарын тауып алған. Дереккөздер "Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары".Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Шекті өлшемдер

Шекті өлшемдер деп номинал өлшем олардың аралығында болатын өлшемнің шеткі екі мәнін айтады. Егер бұйымның нақты өлшемі шекті өлшемдердің аралығында болса, онда ол ақауы бар бұйым болғандықтан жұмысқа жарамсыз деп табылады. Номинал өлшемі l, ал ең үлкен шекті өлшемді ly және ең кіші шекті өлшемді lx әріпімен белгілейміз. Сонда ауытқудың да екі түрі болатынын көреміз. Ауытқудың түрлері: жоғары шекті, төменгі шекті, дәлдік шегі, дәлдік өрісі. Дереккөздер
Иоанн Воротнеци

Иоанн Воротнеци (1315—1386) — армян философы, педагог. Гладзордағы (қазіргі Арм. ССР-і Ехегнадзор ауд.) жоғары мектепте оқыды. 1345 ж. Татевада ун-тін ашты. И. В-дің көзқарасының қалыптасуына Аристотель ілімінің прогресивті жағы зор ықпал етті. И. В. Аристотель «Категория» және «Түсіндірме беру жайындағы» Порфирийдің «Аристотельдің «Категориясына» кіріспе» атты шығарма-ларына түсіндірме берді. С. Аревшатян И. В-дің ілімінде сенсуалистік және материалистік нышанның бар-лығын атап көрсетті. И. В-ше, таным түйсіктен басталады, ал түйсіктің өзі реалды денемен салыстырғанда туын-ды болып табылады. Жалпылық (тұқым, түр) дегеніміз — жекеліктен дерексіздену. Ол жекелік пен оның көпшесі бар жерде ғана болады. Жекелік жалпылыққа қарағанда маңыз-дырақ, жекелік жалпьшықсыз жойыл-майдьі, ал жалпылықтың өзі болуы үшін жекеліктің болуы қажет. Дереккөздер
Иоанн Дунс

ИОАНН ДУНС СКОТ (Іоаппез Бипз Зсоіиз) (1266 ж. ш., Шотландия Макс-тон,—8. 11. 1308, Кёльн) — философ-схоласт жөне теолог. Оксфордта және Парижде оқыған. Оксфорд, Париж, Кельн ун-ттерінде сабақ берді. Схоластикалық философияның дәстүрлі формасында түбегейлі ілім дамытын, Фома Аквинский, Р. Бэконды, Аверро-изм жақтаушыларын т. б. да орта ға-сыр философтарын сынады. Басқа схолостар сияқты ол да басты мәсе-ле — діни ілім мен философияның қатынасы, білімге сенушілік деп есеп-теді. Оның ойынша, философия қү-дайды қүдай емес, болмыс деп қана тани алады. Ал қүдай бар деп дәлелдеу — болмыс шексіздігін дәлелдеу. И. Д. С. замандастары мүны христпан дінін қорлағандьщ деп бағалады. Ал К. Маркс «Дунс Скот... теологияның езін дө материализмді уагыздауға көндірді»,—деп атапкөрсетті (МарксК. Эяғельс Ф., соч.. 2 пзд., т. 2. с. 142). Нақтылық пен форма қүдапда ғана, күдайдың өзі-таза форма. Ал қалған заттардың бэрі формадан ғана емес, матерпядан қүралады. Бүл түрғыдан алғаида барлығы да, тіпті рух пен періштенің де тегі — материя. Бүл ілім ндеализмді біраз тежегенмен ма-терпалпстік ілім оола алган жоқ. Та-ньто туралы ілімінде И. Д. С. таным-паздық қызметтің ерекше роль атка-ратынын атап көрсетті. Білім таза қабылдампаздық емес, ол әрқашан бізден шыққан және танымдық зат-тан шыққан үғымнан қүралады. И. Д. С. жақтаушылары көбейіп, оның ізбасарлары — скотшылар мек-тебі пайда болды. Олар Фома Аквин-гкстй тттакіпттетамен күоесті. Дереккөздер
Джозайя Уиллард Гиббс

(11.11.1839-28.04.1903) Американдық физик және физик-химик. 1879 жылдан бастап АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болған. 1858 жылы Йель университетін бітірген (1863 жылдан сонда философия доктры болған). 1863-1866 Йель колледжінің оқытушысы болып қызмет атқарған. Білімін Сарбоннада және Парижде, 1866-1867 жылдары Коллеж де Франсте, 1867 жылы Берлин және 1868 жылы Гейдельберг университетерінде жетілдірген. Химиялық термодинамиканың негізін салушылардың бірі. Термодинамикалық потенциалдар теориясын 1875-1878 жылдары жетілдірген. 1875 жылы гетерогендік әртекті жүйелердің тепе-теңдік жағдайларын зерттеген, әртекті жүйелерде фазалар саны жүйедегі екіге жоғарылаған құраушылар санынан аспауға тиіс деген ереже ұсынды (1876 жылы) (Фазалар ережесі). Үшкомпоненттік жүйенің күйін графикалық бейнелеуін ұсынды (1878 жылы) (Гиббс үшбұрышы). Беттік құбылыстармен электрохимиялық үрдістер термодинамикасының негізін салушы. Көптеген ғылым академияларының және ғылым қоғамдарының мүшесі. 1880 жылдан бастап Америка өнер жіне ғылым академиясының мүшесі болған. Дереккөздер: С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Инулин

Инулин — полисахарид-терге жататын органик. зат. фрукто-заныд ангидриді. И-нің молек. салм. 5000—6000, ақ түсті ұнтақ, тәтті дәм-ді. ыстық суда жақсы ериді. И. көбінесе қоңыраубас. лалагүл. қоғажай, күрделі гүлділер түқымдастарыньң тамыр түйнегінде, тамырында. каучукты өсімдік-гваюлада кездеседі өсімдіктерде крахмал тәрізді қорға жиналатын углевод. И. шашыратқы шөп немесе топинамбурадан алынады. Өндірісте фруктоза алу үшін және медицинада (диабет ауруларына қант,крахмал орнына беріледі) қолданыла-ды. И-ді қышқылдармен, инулоза фер-ментімен гидролиздегенде фруктоза және аздап глюкоза түзеді. Дереккөздер
Николай Васильевич Крыленко

Крыленко Николай Васильевич (14. .05. 1885 — 29. 07. 1938) - совет мемл. және партия қайраткері, көрнекті юрист, қоғамдық ғылымдар докторы (1934). 1904 жылдан КОКП мүшесi. Ұлы Октябрь соц. революцпясына белсене қатынасты. 1917 жылдын соны мен 1918 жылдың басында Әскери Халық Комиссариатының коллегия мүшесi, Жоғарғы бас қолбасшысы болды. 1918 жылдан Жорарғы трибуналдың председателi. Кейiн РКФСР Юстиция Халық Комиссары, республика прокуроры болып қызмет атқарды. 1936-1938 жылдары КСРО Юстиция Халық Комиссары. Сов. сот құрылысы және қылмыстық право жөнінде бiрнеше теориялық еңбектер жазды. Олардың iшiнде «Советтік әдiл сот, КСРО-дағы сот және прокуратура» (1936) т. б. еңбектер бар. Дереккөздер
Гайка

Ортасында бұрандалы тесігі бар, болат пен шпильканың ұштарына бұрау үшін жасалған тетікбөлшекті гайка деп атайды. Гайкаларды да болаттан жасайды және олардың бұрандалары материалдық болады. Гайканың сыртқы пішіні Гайканың сыртқы пішіні алты жақты призма, төрт жақты призма және цилиндр тәрізді болып келеді. Квадрат және дөңгелек гайкалар сирек кездеседі. Алты жақты гайканың өзі қалыпты, биік және аласа болып үш түрге бөлінеді.Өздігінен бұралуды тоқтату мақсатында тәжілі гайкалар қолданылады. Гайканы кілтсіз қолмен бұрау үшін құлақтары бар, барашки деп аталатын гайкалар жасалады. Гайка да болт сияқты белгіленеді. Мысалы, Гайка М12х1,25 МЕСТ 5915-70. Бұл жазуды былай оқиды: биіктігі қалыпты, алты жақты, метрикалық адымы ұсақ оңқай бұрандысы бар гайка; гайка мемлекеттік стандарт МЕСТ 5915-70 талаптарына сайжасалуға тиіс.
Интерорецепторлар

ЙНТЕРОРЕЦЕПТОРЛАР, интероцепторлар — организмнің, ет, сіңір, буын жүйелерінде және ішкі органдарында (жүрек, лимфа және қан тамырларында, тыныс алу, ас қорыту жүйелерінде т. б.) болатын рецепторлар. «И.» терминін ағылшын физиологы Е. Шеррингтоп үсынған. И-ды әр түрлі тітіркендіргіштерге жа-уап беру қызметіне қарап бірнеше түрге бөледі. Механорецепторлар тканьдегі механикалық озгерісті, хе-морецепторлар хим. тітіркенуді т. б. және зат алмасудағы өзгерісті қабылдайды. Терморецепторлар ортаның температура өзгерісінен қозады, осморецептор осмостық қысымның өзгеруін сезеді. Организмнің тіршілік әрекетін-де И-дын мацызы зор. Дереккөздер
Алексей Николаевич Крылов

Алексей Николаевич Крылов ( 03 (15). 08. 1863, Висяга селосы, Симбирск губерниясы – 26. 10. 1945, Ленинград) — кеңестік кеме жасаушы, механик әpi математик, КСРО Fылым Академиясының академигі (1916; 1914 жылдан корр, мүшесi), Социалистік Еңбек Epi (1943). 1890 жылдан (50 жыл шамасындай) Теңiз академиясында, Санкт-Петербург политехникалық институтында т. б. оқу орындарында сабақ берген. «Севастополь» типiндегi тұңғыш орыс линкорларын жасауға қатысты, кейін әскери кемелер конструкциясына бірқатар техникалық жаңалықтар енгiздi. Дифференциалдық теңдеулерді интегралдауға арналған Ресейдегі тұңғыш машинаны (1904), кеме мен артиллерияның бірқатар маңызды приборларын жасады. 3 рет Ленин орденiмен марапатталған. Дереккөздер
Шайба

Шайба — хоккейдегі негізгі спорт жабдықтарының бірі. Шайбаның диаметрі — 7,62 см, қалыңдығы — 2,54 см, ал салмағы 170 граммға дейін барады. Вулкандалған резеңкеден жасалады, түсі қара. Кәсіби хоккейшілердің соққысынан шайбаның жылдамдығы 190 шақырым/сағатқа дейін жетуі мүмкін.
Август Вильгельм Гофман

Август Вильгельм Гофман (08.04.1818-05.05.1892)—Неміс химик-органигі. 1840 жылы Гисен университетін бітірген. Онда Ю.Либихтің жетекшілігімен жұмыс істеген. 1845 жылы Бонн университетінің оқытушысы. Сол жылы Англияға шақырылды. 1845-1865 жылдары Лондондағы Патшалық химия колледжінің директоры. 1865 жылдан Берлин университетінің профессоры. Негізгі ғылыми зерттеулері ароматтық қосылыстарға, оның ішінде бояуларға арналған. 1841 жылы таскөмір шайларынан анилин және хинолин бөліп алған. 1843 жылы М.Н.Зининнің анилин алу тәсілімен танысып, содан былай өз зертттеулерін сның негізінде бояулар синтезіне арнады. 1843 жылы Зининнің "бензадаминін", Фрийшенің "аналинімен" және Рунгенің "кианолымен" химияық идентификациясын жүргізді. Стиролдың "полимеризациясын" байқаған (1845). Толуидиндерді ашты (1845). Органикалқ металл ретінде қарастылатын тетраалкилделінген аммонийлық негіздерді N(C 2 H 5 ) 4 ашты. Аммиактың галогеналкилге әсері арқылы алифатты аминдерді синтездеу тәсілін (1850ж.) ұсынды (Гофман реакциясы). О.Т. Каурмен бірге (1855 жылы) үшэтилфосфинді синтездеу, ол оттегі, күкірт, галогендер және этилиодидпен әрекеттесіп тетраэтилфосфонийиодид түзетінін көрсетті. Каурмен бірге аллил спиртін, оны тотықтыру арқылы акролеинді алды, 1858 жылы фуксинді (аналин қызыл) синтездеп оның құрамын 1861 жылы анықтады. Розалин бояуларының құрамын анықтап (1863), оны синтездеу жолын апты. Өзінің әріптесі К.А. Марциуспен бірге (1871) жарты бензиндік қайта топтасуын ашты. Біріншілік аминдерді изонитрилдерге айналдыруын (1868) ашты. 1881 жылы қышқылдардың амидтерінен алифатты, майлыароматты гетероциклді аминдерді алу тәсілін ұсынды (Гофман қайта топтасуы). Лондон химиялық қоғамының президенті (1861-1863). Неміс химия қоғамыныың ұйымдастырушысы және алғашқы президенті (1868-1892, үзілістермен). Осы қоғамның "Chemische Berichte" басылымының негізін салушысы. Петербург ғылым академиясының шетелдік мүше-корреспонденті (1857 жылдан бастап). Пайдалаған әдебиет: С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анытамалық Алматы 2012ж.)
У Тан

У Тан (бирм. ဦးသန; 22 қаңтар 1909 жыл – 25 қараша 1974 жыл) — Бирма мемлекеттік қайраткері және дипломаты. Панданодағы жоғары ұлттық мектепті бітіріп, Рангун университетінде оқыды, бірақ әкесінің өліміне байланысты оқуды тастауға мәжбүр болды. 1945 жылы халық бостандығының антифашисттық лигасы насихат бөлімінің директоры болды. 1947 – 1956 жылдары Бирма үкіметінің аппратында әр түрлі қызметтер атқарды. 1957 жылы қараша айында – 1961 жылы Бирманың БҰҰ жанындағы тұрақты өкілі. 1961 жылы қараша айынан 1962 жылы қараша айына дейін БҰҰ бас секретары міндетін атқарды. 1962-1971 жылдары БҰҰ бас секретары. Ол осы қызметте жүріп, бейбіт қатар өмір сүру сайасатын және халықар даулы мәселелерді келіс сөз арқылы шешуді жақтады. БҰҰ бас секретары ретінде Кеңес Одағында бірнеше рет болып қайтты. У Тан – бірсыпыра кітаптың авторы, олардың ішінде қалалар тарихы, соғыстан кейінгі Бирма тарихы, Ұлттар лигасы туралы еңбектер т.б. бар. У Тан – Мәскеу мемлекеттік университеті заң ғылымының және АҚШ-тың бірқатар университеттерінің құрметті дәрігері. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Николай Иванович Крылов

Крылов Николай Иванович (29. 04. 1903, Пенза облысы, Тамалы ауд., — 09. 02. 1972, Мәскеу) - совет әскери қайраткері, Сов. Одағының Маршалы (1962), екі мәрте Сов. Одағының Батыры (19. 04. 1945, 08. 09. 1945). Қызметкер семьясында туған, 1927 жылдан КОКП мүшесi. 1919 жылдан Қызыл Армияда қызмет атқарды. Солтүстік Кавказда, Закавказьеде және Қиыр Шығыста Азамат соғысының ұрыстарына қатысты. Жаяу әскер басшыларының курсын (1920) және «Выстрел» курсын (1928) бiтiрдi. Қызыл Тулы жеке Қиыр Шығыс армиясы құрамаларында штабта iстедi. 1961 жылдан КОКП ОК-нің мүшесі, 3-8-сайланған КСРО Жоғарғы Советiнiң депутаты, 4 рет Ленин орденімен, Октябрь Революциясы, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Суворов, 1-дәрежелі Кутузов ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Импакт-фактор

Импакт-фактор (ағылш. impact – «әсер», factor – «коэффициент», «көрсеткіш») — ғылыми журналдың сандық көрсеткіші, яғни журналда жарияланған мақалаларға жасалған дереккөздік сілтемелердің орташа санын анықтайтын өлшем бірлік. Журналдың өз саласындағы салыстырмалы маңыздылығын анықтатын құрал болып табылады. Импакт-фактор 1975 жылдан бері қолданылып келеді. Қандай да бір журналдың ағымдағы жылғы импакт-факторы сол журналда алдыңғы екі жылда жарияланған мақалаларға жасалған сілтемелер санын сол жылдары жарияланған мақалалар санына бөлумен есептеледі. Дереккөздер
Леонид Осипович Утёсов

Утесов Леонид Осипович(21.3.1895 жылы туған Одесса)-орыс совет эстрада әртісі, әнші және дирижёр, КСРО халық артисі (1965). 1911 жылдан миниатюралық театрларда әрі эстрадада қызмет етті. Кейіннен Мәскеуінің сатира театры мен Еркін театрның әртісі болды. 1928 жылдан өзі ұйымдастырған Эстрадалық оркестрге жетекшілік етті. Ол әндерді терең сезімде, азаматтық пафоста орындады. Ол И. О. Дунаевский, М.И. Блантер, К.Л.Листов, В.М.Соловьев-Седой, Л.К. Книппер, Т.Н.Хренниковтың әндерін тұңғыш орындап, совет әндерін кеңінен насихаттады. Әншінің репертуарында ескілікті орыс әндері, солдат әндері мен матрос әндері бар. Қазан Революциясы және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Инвеститура

ИНВЕРСИЯ — логикада берілген шартты пікірді жаңадан шартты пікір өтіп қайта құру; мұнда бастапқы пікірдің теріске шығарылатын негізі (антецедент) мен салдары (консек-вентін) теріске шығаратың пікірмен ауыстырылады; И. жасау нәтижесінде алынған пікірді осы пікірдіц И-сы дейді. И. логикалық операция емес, өйткені И. арқылы ақиқат пікірден жалған пікір туады. Математикада инверсиялы пікір деп берілген пікір-ге қарсы теорема тұжырымдауды айтады. Дереккөздер
Китагава Утамаро

Утамаро Китагава (1753,-31.10 немесе 19.6.1806, Эдо, қазіргі Токио)-жапонның ағашқа түсірілетін түрлі түсті гравюра суреттерінің шебері әрі кескіндемеші. Эдода жұмыс істеді. Ол Укийе-Э реалистік бейнелеу өнері мектебі өкіліне жатқанымен суретшу творчествосы образ жасаудағы нәзік шынайылығымен ерекшеленді. Ол «Насекомдар жайлы кітап» (гравюра альбомы,1788), « Иосивара көгілдір үйлері жайлы жылнама» (гравюра альбомы, 1804) және көптеген әйел бейнелерінің авторы. Оның поэтикалық творчествосы 19 ғасырдың аяғында еуропалықтардың жапон гравюрасына деген ынтызарлығының артуына үлкен қозғау салды. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы
Николай Митрофанович Крылов

Крылов Николай Митрофанович (17 (29). 11. 1879, Санкт-Петербург, — 11. 05. 1955, Москва) - совет математигi, КСРО ҒА- ның (1929; 1928 жылдан корр, мүшеci) және УССР FА-ның академвгі (1922). 1902 жылы Санкт-Петербург тау-кен институтын бiтiрген, 1912 жылдан сол институттың профессоры. Негiзгi еңбектері интерполяцияға, матем. физиканың дифференциаядық теңдеулерiн жуықтап интегралдауға, сызықтық емес механикаға арналған. Н. Н. Боголюбовпен бiрге орындаған сызықтық емес тербелмелi процестердi зерттеуге арналған жұмыстарының циклінде сызықтық емес механиканың негiзi қаланды. Ленин орденi және басқа орден, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Орыстың желісті жылқысы

*** Орыстың желісті жылқысы 19 ғасырдың аяғында Рессейде желісті жылқылар жарысы кең өріс алған. Бас пайдасын көздеп, қулығын асырған епті пайда күнемдер ел ішінде желісті жылқыдар тұқымын көбейтуді жақтағасын, ат жарыстарын ұйымдастырған. Оған бәйге тігіп, ұтысқа көп ақша бөлген. Олар ипподромдар мен жылқыларды үйретіп,сынайтын алаңдарды нағыз табыс көзіне айналдырған. Сол кездегі ат жарыстарда бәйгені американдық желгіш аттар алып кетіп жүрген. Шынында американ желісті жылқысы орлов желісті жылқысынан кейінірек шыққан.Оның ешуақытта асыл тұқымдық маңызы да болмаған. Орыстың желісті жылқысы деп аталған жылқының бұл жаңа тұқымы қазір өзінің дене өлшемдері жағынан орлов жылқысына жетіп қалды деуге болады. Орыстың желісті жылқысы тым ұшқыр. Бірқатар желістерде ол орлов жылқысынан да жүйрік екенін көрсетіп, бірнеше рекорд жасады. Мәселен, орыстың желісті жылқысынан шыққан Гибрид (1953 жылы) деген айғыр 1600 метр қашықтықты 2 минутта өтті. Ал Жест деген айғыр бұл рекордты 1 минут 59,6 секундқа жеткізді. Қазіргі кезде 1600 метрге 2 минут 10 секунд көрсеткен 1300-ден астам орыстың желісті жылқысы бар.Осының ішінде 2 минут 0,5 секунд көрсеткен жылқы 50-ге тартады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Лосось

Лосось немесе Албырт — Албырт балық тәрізділер отрядының Албырттар тұқымдасының үлкенді-кішілі бірнеше балықтар тегі. Оларға тән ерекшелік арқасында жұмсақ тері қатпары болады, бұл қатпарды мойлы қанат деп атайды. Балықтардың бұл тобы қоңыржай және солтүстік ендікте тараған. Биологиялық сипаттамасы Лососьтар көбінесе өсіп-жетілуі, теңізде өтіп, ал уылдырық шашу үшін өзендерге шығатын өткінші балықтар. Лосось балықтарына Қиыр Шығыс теңіздері ерекше бай келеді. Мұнда лосось тәрізділерден: кета, горбуша, нерка және тағы басқалары мекен етеді. Нағыз лосось балықтарының бір түрі — семга (Sаlmа sаlаг). Бұл Атлантика мұхитының теңіздерінің солтүстік бөлігінде, Баренцово, Ақ теңізде кездеседі. Семга КСРО-ның Европалық бөлігіндегі солтүстік өзендеріне уылдырық шашу үшін келеді. Жазда және күзде уылдырық шашу миграциясын жасайды. Қиыр Шығыс лососьтарының бір ерекшелігі уылдырық шашқаннан кейін бәрі бірдей қырылып қалмай, кейбір особьтары өмірінің ішінде төрт ретке дейін көбейеді. Семгалар да Қиыр Шығыс лососьтарындай уылдырықтарын су түбіндегі топырақпен жауып қояды. Солтүстік теңіздерінде, сондай-ақ Қара теңіз бен Каспий теңіздерінде семгаға жақын кумжа (Sаlmо tгиttа) деген түрі тіршілік етеді. Бұлар өзендерде көбейеді де, семіру үшін теңіздердің терең, қашық жерлеріне барады. Кейбір түрлерінің тіршілігі тек қана өзендерде өтеді. Кумжаның ұсақ түрі — форель өзендерде және тау көлдерінде тіршілік етеді. Лососьтардың ішінде тұщы суды тұрақты мекен ететін түрлері де болады. Оларға: сигалар, кейбір омулдар мен таймендер жатады. Көбеюі Бұл балықтар өзендердің бас жағына уылдырық шашады. Ал оның ішіндегі нерка деген түрі уылдырық шашу үшін көлдерге барады. Уылдырық шашу кезіндегі миграциясы бірнеше мың километрге дейін жетеді. Мысалы, кета Амур бойымен екі мың км жоғары көтеріледі. Уылдырықтарын өздері қазған арнаулы су түбіндегі шұқырға шашып, оның бетін уақ тастармен, немесе ірі құмдармен жауып тастайды. Шабақтары өзенде қыстап шығады да, көктемде теңізге келеді. Ересек балықтар уылдырық шашып болған соң қырылып қалады. Сөйтіп, олар бүкіл өмірінің ішіндё бір-ақ рет көбейеді. Кеталар 3-4 мың, горбушкалар 1—2 мың уылдырық шашады. Өсімталдығы төмен балықтар. Көпшілік түрлері топырақта, ұсақ тасты және тастақ су түбінде ұя салады. Кейбір өткінші түрлері уақытша тұрақты және кішкене тұщы су топтарын құрайды. Албырт балықтардың маусымдык формалары да кездеседі. Олар бір-бірінен уылдырық шашу мерзімімен, дене көлемімен және өсімталдығымен ажыратылады. 11 түрмен түршесі ХТҚБ Қызыл кітабына, ал 1 түрмен 1 түршесі КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Лосось өнімдері Лососьтәрізділердің кәсіптік маңызы өте зор. Бұлардың еті дәмді болумен қатар, “қызыл уылдырық” деген атпен сатылатын уылдырығын пайдаланады. Лосось тәрізділердің. нашар көбеюі және олардың қымбат өнімдер беруі, оларды қолдан көбейту шараларын қолдануды қажет етеді. Дереккөздер
Орловтың желісті жылқысы

Орловтың желісті жылқысы. Тарихы Бұл-ертеден келе жатқан тұқым. Ол 18 ғасырдың екінші жартысында, қазіргі Воронеж облысына қарайтын Хреновский жылқы завондында өсіріліп шығарылған. Орлов жылқысының тұқымын шығаруда граф А.Г.Орлов және жылқы өсіруші шаруа В.И.Шикин көп еңбек сіңірген. Орлов жылқысын өсіріп шығаруда сол кездегі жылқылардың жақсы тұқымдары пайдаланылған. Тәжірибе жұмысы Тәжірибе жұмысын жүргізгенде жылқы қорада, әрі жацылымда бағылып, жемшөп мейлінше омл берілген. Тәжірибенің баста мақсаты –бұл тұқымның жұмысқа жарамжыдығын сынау болған. Ол үшін жылқы өсірушілер сыналатын жылқыларды жеңіл арбаға жегіп, жақын жерге,сол сияқты ауыр арбаға жегіп, алыс жерлерге (22км) барып көрген. Заводта пайдалануға тек өзінің түрі, сымбаты,жұмысқа жарамдылығы жағынан жаңа тұқымға толық сай келеді деген жылқылар іріктеліп алынған. Орлов жылқысын өсіріп, жетілдіріп жөнінде қолданылған осындай тәжірибелер бұдан бұрынғыи уақыттта да сақталып келген. Бұл жылқы өсіріле басталған алғашқы күннен әрқайсысының асыл тұқымдық сапасы есепке алынып, күнделік дәптерге жазылды. Талай еңбектерде жарияланды. Былайша айтқанда, таза қанды орлов жылқысының қай-қайсысы жөнінде болса да, тіпті оның аты-тегіне дейін керек кезінде толық мәлімет алуға болады. Міне, осындай жұмыстардың арқасында желісті орлов жылқысы дүние жүзіндегі ең жақсы асыл тұқымды жылқылардың қатарына қосылады. Орлов желісті жылқысының басы үлкен, бірақ түгі тықыр, мойны ұзын, көбінесе аққу мойынды әдемі болады, шоқтығы биік, етті келеді, арқасы тегіс және жалпақ, сауыры құйылған шойындай тұн-тұтас, аяқ сүйектері жуан. Буындарының солқылдақтығы, алдыңғы аяқтарының алшақтау келетіндігі денесінің кемшіліктеріне жатады. Орлов желісті жылқысы ірі келеді. Оның бұл сапасының зор маңызы бар. Өйткені жергілікті жылқыны орлов жылқысымен жақсартқанда, жергілікті жылқының бойын өсіру жағына көбірек көңіл бөлу қажет. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Шарль Перро

Шарль Перро (фр. Charles Perrault; 12 қаңтар 1628 жыл, Париж – 16 мамыр 1703 жыл, Париж) – француз ақыны және классицизм кезеңінің сыншысы, «Ана қаздың ертегілері» атты шығармасымен танымал. Мансап Шарль Перро Париж парламентінің қазысы Пьера Перроның отбасында дүниеге келген және алты баланың (онымен бірге 6 айдан кейін қайтыс болған егіз ағасы Франсуа дүниеге келген) ішінде ең кішкентайы болған. Оның ағаларының ішінде Клод Перро әйгілі сәулетші және шығыстық фасад Луврдың (1665—1680) авторы болып табылады. Соңына дейін бітірмеген Бове университеттік колледжеде оқыған. Қорғаушының лицензиясын сатып алып, бірақ артынан бұл лауазымды тастайды және сәулетші ағасы Клод Перроға кеңсе қызметкері болып орналасады. Жан Кольбердің сенімін пайдаланған, 1660-шы жылдары Людовик XIV-тың ауласының саясатынан өнер жағынан асып түскен. Кольбердің арқасында Перро 1663 жылы қайтадан құрылған Жазулар мен әсем шығармалар Академиясының хатшысы болып сайланады. Өзінің жақтаушысының өлімінен (1683) кейін ол жек көрінушілікке ұшырайды және оған зейнетақы ретінде төленіп отырған ақыдан айырылады, ал 1695-шы жылы хатшы қызметінен мүлдем айырылады. Шығармашылық Перро жемісті жазушылардың бірі болып саналатын, бірақ оның көркем шығармалары, ертегілерін қоспағанда, жақында ұмытылып қалды. Әдебиет тарихына ол жаңалар мен ескілердің іс-әрекеті дауында жаңалардың іс-әрекетінің басты идеологы болып орын алады. Перроның негізгі бағдарламалық жазулары - «әйгілі Людовиктің ғасыры» поэмасы (1687), «Өнер мен ғылым саласында ескі және жаңа арасындағы параллельдер» диалог, 1-4 томдары 1688-97 жж. Перро Людовиктің ғасыры бұрынғы ғасырдан озған және ол ары қарай дами беру керек деп есептейтін. Өзгермейтін мінсіздік ретінде ол ғылым мен мен қөлөнермен қатарласып дамып келе жатқан өнердің дамуының негізгі идеясын алған. Байырғы заманның дастандарының мұрагері роман және поэзияның алдында проза тұрады деп санаған. Дереккөздер *http://adebiportal.kz/authors/perro-sharl/ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%BE,_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8C#.D0.9A.D0.B0.D1.80.D1.8C.D0.B5.D1.80.D0.B0 Тағы қараңыз *http://adebiportal.kz/catalog/book/ertegiler/ *http://adebiportal.kz/catalog/book/et-ksh-kigen-mysy/ *http://adebiportal.kz/catalog/book/k-l-yz/ *http://adebiportal.kz/catalog/book/yzyl-telpek/ *http://adebiportal.kz/catalog/book/y-yda-y-aru/
Тебіндік-далалық жылқы

Тебіндік-далалық жылқы. Жаратылысы Көптеген ғасырлар бұрын Язия мен Еуропаның кең байтақ даласында біраз ел үйірлі жылқы шаруашылығымен шұғылданған. Грек тарихшысы Геродот біздің дәуірімізде дейінгі 5 ғасырда скиф халқының тебіндік-далалық жылқы өсіргенін жазған. Жергілікті далалық жылқы күй таңдамайды, құбылмалы ауа райына төзімді, денсаулығы мықты, мол өнімді, күшті келеді. Сондай-ақ қатал ауа райы жағдайының өзінде өсіп-жетіле береді. Табиғи жайылымдық жағдайларға байланысты сатылап өседі. Мәселен, олар көктем мен күзде жақсы қоңданады. Қыста, яғни жемшөп мөлшері азайған кезде құлындардың өсуі мүлде тоқтап, көкке аузы тиісімен организмі ол «үзілісті» қайтадан қалпына келтіре береді. Сипаттама Бұл тұқым тобына жататын жылқылардың дене тұрқы төртбақ, бойы аласа, сирағы қысқа, кеудесі кең және терең келеді. Басы тым үлкен, көбінесе қаз тұмсық, сағалдырығы кең, көздері кішілеу, құлақтары кішкентай, мойны қысқа,жуандау,шоқтығы төмен,кеуде кең және ұзын,арқасы дөңестеу,сауыры түсіңкі, аяқтары сүйекті, терісі қалың, жал-құйрығы қою және ұзын болады. Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Степан Павлович Злобин

Злобин Степан Павлович -орыс совет жазушысы.Ол 1903 жылы 24 қарашада дүниеге келген. В.Я.Брюсов атындағы Жоғары әдебиет және көркем –өнер интернатын бітірген(1924).Тұңғыш кітабы-«Әбігер»(1924)атты балаларға арналған ертегілер жинағы. «Салауат Юлаев»(1929)романы Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі кезіндегі башқұрт халқының азаттық күресін,ал «Буян аралы»(1948) романы 1950 жылғы Псковтағы көтерілісті бейнелейді. Степан Разин бастаған шаруалар қозғалысына арналған "Степан Разин" (1951) атты романы үшін КСРО мемлекеттік сыйлығы берілді(1952).Оның «Хабарсыз кеткендер» (1-2-т.,1962)романы Ұлы Отан соғысына, «Қателі жолмен»(1967)романы ревелюция тақырыбына арналды.Злобиннің «Салауат» атты шығармасы қазақ тілінде (1951) шықты. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен,медальдармен марапатталған. Злобин 1965 жылы 15 қыркүйекте дүниеден озды. Дереккөздер Қазақ совет энцеклопедиясы.