Бөржігін

Бөржігін — негізін қият тайпасынан шыққан Боданшар Мұңғақ қалаған рудың тармағы. Шыңғыс ханның әкесі Есугейдің ұрпақтары, сондықтан, Қият-Бөржігін деп аталады. Бөржігіндердің аға тармағы 20-ғасырдың өзіне дейін Моңғолия мен Ішкі Моңғолия билеуші князьдерді беріп отырды. Бұл ру Моңғолдар арасында және Орталық Азия мен Шығыс Еуропадағы кейбір халықтар арасында билеуші тапты құрады. Бүгінгі таңда Бөржігіндер Моңғолияның көп бөлігінде, Қазақстанда, Ішкі Моңғолия мен Шыңжаңда кездеседі. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, Шыңғыс хан мен Әмір Темірден тарайтын ұрпақтар Орталық Азияда және басқа да аймақтарда кеңінен таралған. Шығу тегі мен атауы Олардың ата тегі — Көкшіл Касқыр (Бөрте Чино) мен Қоңыр Бұғы (Гуа Маралдан) басталады. «Моңғолдың құпия шежіресіне» сәйкес, олардың 11-ші ұрпағы Добу Мергеннің жесірі — көрікті Алан Гуа бір сәуле нұры арқылы құрсақ көтереді. Оның ең кіші ұлы — кейінгі Бөржігін руының арғы атасы болған. Бұл — Боданжар Моңқақ, ол бауырларымен бірге бүкіл моңғол жұртының негізін қалаған. Рашид ад-Дин Хамаданидің жазуынша, Моңғолиядағы көп ежелгі тайпаларды Бөржігін ұрпақтары құрған: Барлас, Урут, Маңқұт, Тайчуут, Чонос, Қият және т.б. Моңғолдардың алғашқы ханы — Боданжар Моңқақтың шөбересі Қайду хан. Қайду ханнан кейін немерелері Қабыл хан мен Әмбағай хан (Тайшуыт руының негізін қалаушы) таққа отырды. Бұдан соң Қабылдың ұлдары Хотұла хан мен Есугей, ал кейін Есугейдің ұлы Темүжін (Шыңғыс хан) Қамақ Моңғолды басқарды. 1206 жылы Шыңғыс хан Моңғолдарды біріктіргенде, оның ағалары мен немере ағайындарының көбі қайтыс болған еді. Содан кейін тек Есугей баһадүрдің, оның інісі Даритай мен жиені Оңғұрдың ұрпақтары ғана Бөржігін деп аталды. Поль Пельо мен Луи Хамбис келтірген деректе, Рашид ад-Дин Хамадани «Борчигин» сөзі түркі тілдерінде көгілдір (көкшіл) көзді адамды білдіреді (арабша "ашхал", яғни көк көз), — деп жазады. Ол Йесүгейдің балалары мен олардың ұрпақтарының көбінде көгілдір көздің болуы кездейсоқ емес екенін айтып, Алан Гуаны жарық сәулесі арқылы бойына бала біткен рухтың да көзі көк болғанын еске салады ("ашхал чашм"). Уилер Такстонның аудармасында да "борджигин" сөзі түркі тілдерінде сарғылт сұр көзді ер адамды білдіреді деп көрсетілген. Тарихы Бөржігін әулеті XIII ғасырдан XIV ғасырдың соңына дейін Моңғол империясын биледі. Шыңғыс ханның билікке келуі Бөржігін-Қият руының аясын күрт тарылтты. Бұл ерекшелену оның ұрпақтарының Барын, Маңғұт және Борджигиннің басқа тармақтарымен аралас некелерге түсуімен одан әрі айқындалды. Империяның батыс бөлігінде Жүркіндер және Шыңғыс хан әулетіне жақын басқа кейбір рулар Қият атын пайдаланғанымен, Шыңғыс әулетінің артықшылықтарына ие болмады. Бөржігін руы бір кездері Явадан Иранға, Үндіқытайдан Новгородқа дейінгі ұлан-ғайыр жерлерді билеген еді. 1335 жылы, Ирандағы Елхан мемлекеті ыдырағаннан кейін, Шыңғыс тұқымына жатпайтын алғашқы әулеттер пайда бола бастады. Олар, әдетте, Шыңғыс әулетімен некелескендердің ұрпақтары болатын. Бұларға мыналар жатады: Сұлдус шыққан Чупан әулеті – Таяу Шығыста, Жалайырлар – Таяу Шығыста, Барлас әулеттері – бұрынғы Шағатай ұлысында және Үндістанда, Маңғұт пен Оңғырат әулеттері, Алтын Орда мен Орталық Азияда, Ойраттар – Батыс Моңғолияда. 1368 жылы, Юань әулетінің соңғы билеушісі Тогон Темір (Юань Хуэйцзун) тұсында, Минг әулеті Юань әулетін тақтан тайдырды. Бірақ Борджигин әулеті Солтүстік Қытай мен Моңғол үстіртін XVII ғасырға дейін Солтүстік Юань әулеті ретінде басқарып отырды. Шыңғыс ханның бауырлары Хасар мен Белгүдейдің ұрпақтары 1380-жылдары Миң империясына бағынып, саяси салмағын жоғалтты. 1470 жылға қарай Бөржігін ұрпақтары айтарлықтай әлсіреді, ал Моңғол үстірті күйреудің шегінде тұрды. Моңғол империясының қалдықтарында Алтын Орда ыдырағаннан кейін, Қият руы Қырым мен Қазан хандықтарын XVIII ғасырдың соңына дейін биледі. Кейін бұл аймақтарды Ресей империясы мен Қытай империясы аннексиялады. Моңғолияда Құбылай әулеті (Құбылай қағанның ұрпақтары) «Моңғолдардың қағаны» ретінде билік жүргізсе де, Өгедей мен Арықбұқа әулеттері таққа уақытша болса да таласып, оны иеленіп отырды. Даян хан (1480–1517) тұсында Бөржігін әулеті қайта жаңғырып, олардың Моңғол тайпалары арасындағы үстемдігі қалпына келтірілді. Оның ұрпақтары көбейіп, жаңа билеуші тапқа айналды. 49 моңғол туы ішінде Борджигин руы ең күштісіне айналды. Шығыс Хорчиндер — Хасар ұрпақтарына (Hasarids), Онгнигуд пен Абақа моңғолдары — Белгүтей мен Темуге Очиген ұрпақтарына бағынышты болды. Хасар ұрпағының бір бөлігі батысқа көшіріліп, Хошауыт руына айналды. Цин патшалығы Бөржігін ұрпақтарын құрметтеді, тіпті алғашқы императорлар Хорчиннің Хасар ұрпағы қыздарына үйленді. Жоңғарлар мен қатаң оппозицияға қарамастан, кейбір балама дәстүрлер сақталып қалды. Мысалы, Аци Ломи деген түмен қолбасшы "Бөржігін әулетінің тарихын" 1732–1735 жылдары жазып қалдырған. XVIII–XIX ғасырларда Цин ақсүйектерінің ішінде Шыңғыс хан әулетіне ертеден бағынған моңғол ұрпақтары, соның ішінде Бөржігіндер де бар болатын. Шыңғыс ханнан тараған әйгілі әулеттер: Юань әулеті (Қытай), Елхан әулеті (Иран), Жошы ұрпақтары (Алтын Орда), Шайбан әулеті (Сібір, Орта Азия), Астрахан хандары. Шыңғыс хан енгізген "алтын ұрпақ" қағидасы бойынша: Тақ Шыңғыс ханнан тікелей еркек тұқымнан тараған ұрпаққа тиесілі болды. Бұл қағида барлық түркі, моңғол, мұсылман мемлекеттерінде кең тарады. Шыңғыс ханнан тарамаған, бірақ билікке келген қолбасшылар қуыршақ хандар арқылы басқарды (мысалы, Мамай Алтын Ордада). Шыңғыс ұрпағынан тараған басқа әулеттер: Гирейлер әулеті (Қырым), Сібір хандары (Сибір ұлысы), Ар бектері, Яушевтер әулеті, т.б. Соңғы Шыңғыс ұрпағы билеуші: Мақсұд Шах — Құмыл ханы (Шыңжаңда), 1908–1930 жылдары билік құрған, 1930 жылы қайтыс болды. Қазіргі заманғы маңыздылығы Борджигиндер Моңғолияда көптеген ғасырлар бойы (тіпті Цин әулеті тұсында да) билік етті және тек 20-ғасырда коммунистер билікті қолға алған кезде ғана биліктен айырылды. Социалистік кезеңде ақсүйектік тектілік ұмытылуға тиіс нәрсе болып есептелді. Иосиф Сталиннің жақтастары олардың мәдениеті мен дініне қарсы жүргізілген бірқатар кампаниялар барысында 30 000-ға жуық моңғолды, соның ішінде Борджигин ақсүйектерін де, атып өлтірді. 20-ғасырда руға тиістілік практикалық маңызынан айырылды, бірақ ол әлі де көптеген моңғолдар үшін абырой мен мақтаныш мәселесі болып саналады. 1920-жылдары коммунистік режим ру аттарын қолдануға тыйым салды. Бұл тыйым 1997 жылы алынған кезде және адамдарға фамилия алуға тура келгенде, көптеген отбасылар өздерінің рулық тегі туралы білімінен айырылған еді. Осы себепті көптеген отбасылар тарихи негізсіз болса да ең беделді ру аты — Борджигин — дегенді таңдады. «Борджигин» белгісі мәдени үстемдіктің өлшемі ретінде қолданылады. Ішкі Моңғолияда Борджигин немесе Кият аты көптеген этникалық ішкі моңғолдар қабылдаған қытай фамилияларының негізіне айналды. Ішкі Моңғолиядағы Борджигин Тайжилері Бао (鲍 — Борджигиннен шыққан) деген текті қабылдады, ал Ордоста — Ци (奇 — Кият) тегі қолданылды. Генетикалық зерттеу батыстағы хазарлардан бастап шығыстағы хэцзэ халқына дейінгі халықтар арасындағы 16 миллионға жуық ер адамда Борджигин-Кият шыққан тегі болуы мүмкін екенін ұсынады. «Кият» ру атауы әлі күнге дейін қазақтар, өзбектер және қарақалпақ ноғайлар арасында кездеседі. Юань әулетінің шежіресі Шыңғыс хан 1206 жылы Моңғол империясының негізін қалады. Оның немересі Құбылай хан өзінің інісі әрі таққа басты қарсыласы Арық Бұғаны жеңгеннен кейін, 1271 жылы Қытайдағы Юань әулетінің негізін қалады. Бұл әулет Тохто Темірдің билігі кезінде, 1368 жылы Мин әулеті тарапынан құлатылды, алайда ол Моңғолия үстіртінде Солтүстік Юань әулеті ретінде өмір сүре берді. 1453 жылы тақ Ойрат Есен тайшы тарапынан тартып алынғанымен, ол келесі жылы-ақ құлатылды. Хағанат билігін қалпына келтіру Даян хан тұсында жүзеге асты, бірақ кейін оның ұрпақтары бұл аумақты бөліске салды. Соңғы хан Лигдэн 1634 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Ежей Хонгор келесі жылы Хун Тайцзиге бағынып, Солтүстік Юань билігін ресми түрде аяқтады. Алайда Борджигин ақсүйектері Цин әулеті кезінде 20-ғасырдың өзіне дейін өз бағыныштыларына үстемдігін жалғастырды. Дереккөздер