kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Петр Гаврилович Орлов

Петр Гаврилович Орлов(17.10.1934 жылы туған, Ресей, Ростов облысы Новошахтинск қаласы) – техника ғылымының докторы (1981), профессор (1982), ҚР-інің еңбек сіңірген өнертапқышы. Оқу жолы Алтай ауылы шаруашылық институты (1956) мен Алтай политехника институтын (1965) бітірген. Жұмыс жолы Алтай ауылы шаруашылық институтында ассистент (1956–1958), Барнаул қаласындағы мех. престеу зауытында конструктор, техника есептеу бюросының бастығы (1958–1965), Алматы қаласындағы станок құрылысы зауытында лаборатория бастығы (1965–1969), Қазақ политехника институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1969–1987, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті), Қазақ көлік және коммуникация академиясында профессор, кафедра меңгерушісі (1987–1996) болды. 1996 жылдан осы академияда профессор қызметін атқарады. Оның негізгі ғылыми еңбектері табақ металл штамптау автоматымен көп позициялы штамптау және кривошипті престің детальдары мен түйіндерін конструкциялау мәселелеріне, қалдықсыз және қалдығы аз технологияға, детальдардың беріктігін лазерлік және плазмалық жолмен арттыру проблемасына арналған. Ғылыми еңбектер 120-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. 6 өнертабыстың иегері. Дереккөздер
Салық жеңілдігі

Салық жеңілдігі — салық төлеушілердің кейбір санаттарына басқаға қарағанда салықты аз мөлшерде төлеу мүмкіндігінің берілуі. Салық жеңілдігі қолданыстағы заңнамаға сәйкес беріледі. Салық жеңілдігін мемлекет: ғылыми-техникалық прогресті ынталандыру, өндірістің келешегі зор салаларының дамуын жеделдету; экологиялық талаптарды сақтау қажеттігіне байланысты кәсіпорынға түсетін туынды қаржы ауыртпалығын жеңілдету; қоғамның ауқаты төмен жіктерін әлеуметтік қорғау; белгілі бір демографиялық саясатты жүргізу мақсаттарына пайдаланады. Қазақстан Республикасының Салық кодексінде жеке сипаттағы салық жеңілдігін беруге тыйым салынған; салық жеңілдігін беру кезінде іскерлік және өндірістік қызметті көтермелеу көзделеді; салық жеңілдігі өтеулі, мерзімді және мәлімделмелі сипатта болады. Cалық жеңілдігін беру нысандары: салық негізін немесе салық сомасын азайту, салық мөлшерін төмендету; салық несиесін қамтитын мақсатты салық жеңілдігі маңызды салық жеңілдігінің бірі — салық салынбайтын минимум (салық объектісінің салықтан босатылатын ең төменгі мөлшері). Салық несиесі — кәсіпорынның инвестициялық жобаны іске асыруына, мемлекеттік билік тарапынан ұсынылатын белгілі бір талаптарды іске асыруға байланысты салық төлемінің мерзімін ұзартатын жеңілдік. Салық қызметімен немесе мемлекеттік әкімшілікпен несие келісімін жасасу нысанында беріледі; онда салық несиесінің мөлшері мен оны беру мерзімі, оның қайтарылу шарттары, несие бойынша пайыз мөлшерлемесінің көлемі келісіледі. Дереккөздер:
Шақшақ

Шақшақ — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Орта жүздегі арғын тайпасының момынынан тарайды. Шақшақтан Бақай, Көшей, Жүзей, Ақназар, Есназар, Томай аталары өрбітіледі. Кейбір шежірелерде Шақшақ руы бес атадан тұрады делінген. 19 ғасырдағы орыс дерек көздеріне қарағанда Шақшақтың басым көпшілігі Торғайдың төменгі ағысы және Ілкейек өзендері алқаптарын қыстап, жазда Тобыл өзені мен оның тармағы Алабұға және Әйет өзендері атыраптарында көшіп-қонып жүрген. Демографиялық деректер оларды алты мың отбасы деп көрсетеді. Ал мыңнан астам тағы бір бөлігі Павлодар, Қостанай уездерін қоныстанған. Шақшақ руының өкілдері жоңғарларға қарсы соғыста аты шыққан. Ел арасында Шақшақ Жәнібек және тағы басқа батырлар туралы әңгімелер көп кездеседі. Қазан төңкерісіне дейін негізінен мал өсіріп, егін еккен. Ұраны — Ақжол. Тұлғалар Аманжол, Шақшақ, Қарабас, Қошқар, Дүзей, Тұрлығұл, Жәнібек, Дәуітбай, Жауғашар, Мұса, Шеген, Қазыбек, Бірімжан, Дәуренбек, Қорғанбек, Оспан хан, Қасымхан Алтынсары, Ахмет Байтұрсынов, Ахмет Бірімжанов, Ғазымбек Бірімжанов, Әлмұхаммед Оспанұлы, Ілияс Бәйменов, Нұрхан Ахметбеков, Батырбек Бірімжанов, Қайнекей Жармағанбетов, Молдахмет Кенбаев, Әбдірашит Бектемісов, Сырбай Мәуленов, Сұлтан Баймағанбетов, ағайынды Мақсұт пен Махмут Омаровтар, Махмұт Спанұлы, Кенжеғали Сағадиев, Қойшан Сейітқасымов, Ансаған Қонқабаев, Асқар Байжұманов, Бекет Махмутов, Сабыржан Шүкіров, Ерболат Төлегенов, Ғалым Байназаров, Кеңшілік Мырзабеков, Серікбай Оспанов, Серік Тұрғынбеков Сілтемелер *Алаша *Орта жүз *Найман Дереккөздер
Магниттік ендік

Магниттік ендік Магниттік ендік — () — tg =1/2 tgJ (мұндағы J — магниттік еңкею) теңдеуі бойынша анықталатын бұрыштық шама. Магниттік ендік магнит экваторда 0Ә-тан 90Ә-қа дейін Солтүстіктегі және тиісінше Оңтүстіктегі магниттік полюстерде өзгереді. Магниттік ендік ұғымы магнитосфера физикасына қатысты барлық зерттеулерде, әсіресе, жер бетіндегі магниттілігі іргелес жатқан нүктелердегі геофизикалық құбылыстарды талдауда қолданылады. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Клавдия Григорьевна Петрова

Клавдия Григорьевна Петрова (6.11.1916 жылы тулған, Ресей, Саратов облысы Вольск ауданы) – медицина ғылымының докторы (1978), профессор (1980). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. *1939 Саратов мемлекеттік медицина институтын бітірген. *1979 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) кафедра меңгерушісі қызметін атқарған. Ғылыми еңбектер 100-ден астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 6 методикалық нұскаудын және оку-методикалық қоралдарының авторы.1974 ж. «Этнологический аспект нефритов у детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Нефриты у детей (1979); Классификация гломерулонефрита (1974).Негізгі ғылыми еңбектері балалар нефрологиясы мәселелеріне арналған. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Маневр

Маневр — ұрыс операциясын әзірлеу және жүргізу кезінде алға қойылған мақсаттың өзгеруіне байланысты әскерлерді қайта орналастыру, қару-жарақты қарсыластың аса маңызды нысандарына бағыттап, ұрымтал тұстан қайта нысанаға алу. Маневрдің мақсаты белгілі бір өңірде, бағытта немесе соғыс қимылдары жүргізілетін аймақта қарсыласқа күйрете соққы беру үшін күштер мен қару-жарақты мейлінше тиімді етіп топтау, жинақтау. Маневр әскер күшіне және олар орындайтын міндеттерге байланысты стратегиялық оперативтік немесе тактикалық болып бөлінеді. Маневрді әскери жағдайға байланысты ұрыс, ұрысқа әзірлену немесе жорық ретінде жүргізеді. Ұрыс қимылдары барысында маневрдің қоршауға алу, шегіну сияқты тәсілдері де қолданылады. Маневр - көліктік құралдың көліктің ағында орналасуын немесе бағытын өзгертуі. Дереккөздер nl:Wargame ru:Маневр
Салық заңнамасы

Салық заңнамасы — салық салу және жинауға қатысты қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілердің жиынтық атауы. Салық заңнамасы нақты салық түрлерін төлеу, есептеу, бақылау тәртібін, заңды және жеке тұлғалардың салық төлеу міндетін және салық заңнамасын бұзғаны үшін жауапкершілік шараларын, т.б. белгілейді. Қазақстанның салық заңнамасы Салық кодексінен және осы саланың жекелеген мәселелерін реттейтін нормативтік құқықтық актілерден тұрады (мысалы, ҚР Үкіметінің, Қаржы министрлігінің актілері). Дереккөздер
Салық кодексі

Салық кодексі — мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының салық төлеушілермен салықтық қатынастарын реттейтін, мемлекеттің жоғарғы билігі деңгейінде қабылданған заңнамалық нормалардың негізгі жиынтығы. Салық заңнамасының іргелі қағидаттарын: салық жүйесінің құрылымы мен жұмыс істеуін, салықтарды белгілеу, өзгерту және күшін жою тәртібін, салық төлеушілердің, салық міндеттемелерінің орындалуын, салық қатынастарының басқа агенттерін бақылауды жүзеге асыратын органдардың мәртебесін, салықтық құқық бұзушылық үшін жауапкершілікті айқындайды. Қазақстан Республикасының Салық кодексі (Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы) (2001) салықты және бюджетке төленетін басқа да төлемдерді белгілеу, енгізу және есептеу мен төлеу тәртібі жөніндегі билік қатынастарын, сондай-ақ мемлекет пен салық төлеуші арасындағы салық міндеттемелерін орындауға байланысты қатынастарды реттейді. Ол салық жөніндегі қабылданған нормативтік-құқықтық актілермен бірге салық заңдарының құрамына кіреді. Дереккөздер:
Шақшақ Көшекұлы

]] Шақшақ Көшекұлы (1740, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Майбалық ауылына жақын жердегі қыстау — 1837, сонда) — батыр, би. Ашамайлы керей тайпасының көшебе руынан шыққан. Жоңғарларға және Еділ қалмақтарына қарсы азаттық соғыстарына қатысып, жүзбасы, кейіннен мыңбасы болған. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында Марал ишан Құрманұлының Ресей өкіметінің отарлау саясатына қарсы азаттық үшін күресіне қолдау көрсеткен. 1819 жылға дейін керей және уақ тайпаларына басшылық етіп, әділ би атанды. 1830 — 37 ж. аға сұлтан Жалбыр Абдуллин мен Шыңғыс Уәлиханов өздері иелік ететін рулардың біріне старшина етіп сайлаған. Меккеге барып, қажылық сапарын өтегеннен кейін Петропавл қаласында өз қаражатына мешіт пен медресе тұрғызған. Шақшақтың “Ақтық пен шақтық” өлеңі біздің заманымызға жеткен. Шақшақ — белгілі ақын, әнші әрі композитор Сегіз серінің туған атасы. Сілтемелер *Жоңғар шапқыншылығы *Батырлар *Сегіз сері Дереккөздер
Камышин ауылдық округі

Камышин ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқартылған "Шаңдақ ауылдық округінен" 3 елді мекен қосылды. Әкімшілік құрамы Құрамына Таза Шаңдақ, Алабұталы, Дорожное, Қамысты Шаңдақ, Мирное ауылдары кіреді. Орталығы – Таза Шаңдақ ауылы. Округ құрамында болған Крамское, Северное ауылдары 2023 жылы таратылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2028 адамды құрады. Дереккөздер
Урохром

Урохром (уро... және грекше сhrоmа – түс, бояу) – зәрдің күңгірт сары түсті пигменті, уробилиннің белгісіз пептидтермен қосылысында түзілетін өт пигментінің кешені. Урохром зәр түсін қалыпта ұстап тұруға себепші болады. Әдеттегі жағдайларда тамақтанып, жүмыс істеген адамнан күніне 0,2 – 0,9 г урохром бөлінеді.
Қақ (Үлкен Қақ)

Қақ, Үлкен Қақ – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы Москворецкое ауылының оңтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 163,7 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 52,2 км 2 , ұзындығы 9,3 км, енді жері 7,3 км, жағалау бойының ұзындығы 31 км. Түбі тегіс. Жаз айында алабы жайылым ретінде пайдаланылады. 1908, 1912, 1922 және 1941 жылы су деңгейі көтеріліп, ал 1911, 1921, 1938 – 1940 жылы су деңгейінің төмендеуі байқалған. Қыс айларында мұздың қалыңдығы 1 м-ге жетеді, мамыр айының басында мұзы ериді. Тұщылығы 0,3 – 0,4 г/л, жаз айында 0,5 – 0,6 г/л, қыста 1 г/л. Суы жұмсақ, химиялық құрамы жағынан хлор класы натрий тобына жатады. Дереккөздер
Магниттік индукция

Магниттік индукция магниттік индукция векторы — магнит өрісінің негізгі сипаттамасы. Жеке электрондар, т.б. элементар бөлшектер тудыратын микроскопиялық магнит өрістері кернеуліктерінің қосындысының орташа мәнін көрсетеді. Магниттік индукциясын магнит өрісінің кернеулігі векторы (Н) және магниттелушілік векторы (J) арқылы да өрнектеуге болады. Бірліктердің СГС жүйесінде: *B=H+4J (1) Магниттелушілік бірлік көлемдегі магнит моментті білдіреді. Изотропты ортада әлсіз өріс кезінде магниттелушілік магнит өрісінің кернеулігіне (Н) тура пропорционал: *J=H (2) мұндағы — магниттік өтімділік. (2)-дегі мәндерді (1)-ге қою арқылы В мен Н арасындағы байланыс табылады: *В(1+4)НН. =1+4 шамасы ортаның магнит өтімділігі деп аталады. Бірліктердің халықаралық жүйесінде бұл формулалар былай жазылады: *B0(H+J), JH, B0H, 1+, мұндағы *0 — магнит тұрақты. Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) Магниттік индукцияның бірліктері — *тесла (Тл) СГС жүйесінде — *гаусс (Гс); 1 Тл=104 Гс. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы it:Induzione magnetica ko:자기선속밀도
Федор Николаевич Усов

Федор Николаевич Усов (1839, қазіргі Павлодар қ. – 21.9.1888, Көкшетау қ.) – Сібірді зерттеуші, тарихшы. Омбы кадет корпусын бітірген (1856), Бас штабтың Николаев академиясында оқыған. 1856 жылдан Сібір казактары әскерінде қызметте болып, Сібір казактары әскерлерінің жаңа жарғысын әзірлеуге қатысты. Ш.Уәлихановпен, Г.Н. Потанинмен, Н.Ядринцевпен достық қарым-қатынаста болған. У. Батыс Сібірдің тарихын және Сібір казак әскерінің құрылу тарихын зерттеумен айналысты. Орыс география қоғамының Батыс Сібір бөлімшесінде жұмыс істеп, 1881 – 85 ж. осы мекеменің хатшысы болды. Ғыл.-зерт. еңбектері үшін Орыс география қоғамының кіші алтын медалімен марапатталған. “Сібір әскерлері 1876 жылғы мәліметтер бойынша халық орналасқан жерлердің тізімі” (Омбы, 1877), “Сібір казактары әскерлерінің статистикалық жағынан баяндалуы” (СПб., 1879), “Александр ҚҚ патшалық құрған кезеңдегі Батыс Сібірдің тарихи очерктері” (Батыс Сібірдің естелік кітапшасы, Омбы, 1882), т.б. ғыл. еңбектердің авторы. өмірінің соңғы жылдарын Көкшетау қаласында өткізген. Дереккөздер
Құйған

Құйған деген сөз бірнеше мағына беруі мүмкін. Елді мекендер: * Құйған – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл. * Құйған – Алматы облысы Іле ауданындағы таратылған ауыл. * Құйған – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы таратылған ауыл. * Құйған – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл. * Құйған – Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл. * Құйған – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл. * Құйған – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл.
Қақпақ асуы

Қақпақ – Теріскей Алатауының солтүстік-шығыс бөлігіндегі асу. Географиялық орны Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) және Қырғыз Республикасының шекарасында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 3482 м. Асуда жыл бойы мұздық пен қар жатады. Солтүстік беткейінен Үлкен Қақпақ, Тұйыққақпақ өзендері бастау алады. Қақпақ асуынан маусым – қыркүйек айларында салт атпен өтуге болады. Кең өзен аңғарлары жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар мен шыңдарға ұласады. Дереккөздер
Тасшымшықтар

Тасшымшықтар — сайрауықтар тұқымдасына жататын құстардың туысы. Еуропа, Африка және Азияда (тек тропиктік аймақтарда кездеспейді) мекендейтін 22 түрі бар. 1 түрі Солтүстік Американың арктикалық белдеулерінде тіршілік етеді.Дене тұрқы 14 — 18 см, тұмсығы жіңішке, бекитін жеріне қарай кеңейеді. Аяқтары мықты, жерде секіріп жүреді. Жыл құсы. Ұяларын жыраларға, шатқалдардың жарығына, тұрғызылып жатқан құрылыстарға салып, кейде кеміргіштердің ескі індерін де пайдаланады. Ұясында 4 — 8 көгілдір түсті жұмыртқалары болады. Шақшақайлар — жәндік қоректі құстар. Түрлері Қазақстанның барлық аймақтарына таралған 7 түрі белгілі: * кәдімгі тасшымшық (Oenanthe oenanthe) * қасқа тасшымшық (Oenanthe pleschanka) * испан тасшымшығы (Oenanthe hispanica) * қара тасшымшық (Oenanthe picata) * қараалқымды тасшымшық (Oenanthe finschii) * шөл тасшымшығы (Oenanthe deserti) * шыбжың тасшымшық (Oenanthe isabellina) Дереккөздер zh:水芹属
Уссури

Уссури – Ресейдің Приморье және Хабаров өлкесіндегі өзен, Амурдың оң саласы. Орта және төменгі ағысында Қытай шекарасы бойымен ағады. Ұзындығы 897 км, алабының аум. 193 мың км². Сихотэ-Алинь жотасының оңт.-батыс беткейіндегі Даубихе, Улахе өзендерінің қосылған жерінен бастау алып, Хабаровск қ-ның маңында Амур өз-не құяды. Негізгі салалары: Сунгача, Арсеньевка (сол), Хор, Бикин, Үлкен Уссурка (оң). Орташа су ағымы 1100 м3/с. Негізінен муссондық жаңбыр суымен толығып, кең жайылмалы аңғармен баяу ағады. Наурыз айының соңынан тамызға дейін суы тасиды, кейде апатты тасқындар болады. У. алабында жалпы ауд. 4307 км² болатын 2,8 мыңнан аса көл бар. Жоғ. ағысында Лесозаводск қ-на дейін ағаш ағызылады. Балыққа бай, төм. ағысында кеме қатынасы бар.
Дауылбаба

Дауылбаба – Арыс алабындағы өзен, Машат өзенінің оң саласы. Географиялық орны Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 20 км, су жиналатын алабы 224 км 2 . Бастауы Бастауы Тасқара, Машат тауларының беткейіндегі бұлақтардан Молбұлақ, Тобылбұлақ өзендері болып басталып, Мыңшұңқыр тауының етегінде Дауылбаба өзеніне бірігеді. Орта ағысында Майбұлақ, Қараағаш жылғалары құяды. Өзен Дауылбаба тұсында Машат өзеніне құяды. Өзен суы егін, мал суғаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Уаң

Уаң – аймақ бастығы, князь. 10 – 12 ғасырларда қытай императорлары өздерінің солтүстік мен батысында тұрған түркі-моңғол ұлыстарының билеушілеріне арнайы атақ ретінде беріп отырған. Атап айтқанда Керей ұлысының әйгілі билеушісі Тоғорыл қытайлардан уаң атағын алып, Уан (Ван) хан атанды. Сілтемелер
Магниттік кедергі

Магниттік кедергі Магниттік кедергі — магниттік тізбектің сипаттамасы; Магниттік кедергі (Rm), магнит тізбекте әсер ететін магнит қозғаушы күш (F) пен тізбекте пайда болған магнит ағынның (Ф) қатынасы арқылы өрнектеледі. Магнит тізбектің біртекті учаскесінің (бөлігінің) Магниттік кедергісі Rm=l/0.S формуласымен өрнектеледі, мұндағы *l және S — магнит тізбек учаскесінің ұзындығы мен көлденең қимасы * — тізбек материалының салыстырмалы магнит өтімділігі *0 — магниттік тұрақты. Әр текті магниттік тізбектің (l, S,  шамалары әр түрлі біртекті учаскелер тізбегінен тұратын) Магниттік кедергісі тізбектегі біртекті учаскелердің Магниттік кедергілерінің қосындысына тең. Магниттік кедергінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшем бірлігі А/Вб (ампердің веберге қатынасы), СГС жүйесінде *Гб/Мкс (гильберттің максвеллге қатынасы) алынған. 1А/Вб=410–9Гб/Мкс 1,256610–8 Гб/Мкс. Пайдаланған әдебиет *Қазақ энциклопедиясы
Шақша қонысы

]] Шақша қонысы , Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданында Есіл өзенінің аңғарын бойлай орналасқан. Тарихи әдебиетте Есіл өзенінің жағасында 18 ғасырдың 2-жартысынан бастап әулие Петрдің бекінісін салуға және мұнда орыс-казак шаруаларын қоныстандыруға байланысты айтылады. Шақша қонысының топырағы құнарлы, көлдерінің суы тұщы, қайыңды орманы ну. 19 ғасырда Шақша қонысы аң аулап, саят құратын жер болған. Кейбір жерлерінде реликті өсімдіктер мен шоқ тоғайлар сақталған. Қоныс аймағында демалыс үйлері мен балаларды сауықтыру лагерьлері орналасқан. Сілтемелер *Андронов мәдениеті *Зеленая балка *Бәғазы Дәндібай Дереккөздер
Кәсіби сөздер

:Кәсіби сөздер – белгілі бір шаруашылыққа, кәсіпке байланысты қолданылатын, жалпы халыққа бірдей түсінікті бола бермейтін, қолданылу өрісі шектеулі сөздер. Қазақ тілі кәсіби сөздерге бай. *Кәсіби сөздер таралу шегіне қарай ірі кәсіпке байланысты сөздер және шағын кәсіпке байланысты сөздер деп екі салаға бөлінеді. **Ірі кәсіпке байланысты кәсіби сөздер: мал шарушалығы (түйе атаулары: жампоз, кезөркеш, кердері, күрт, қаратұяқ, аңырайма); астық шарушалығы (сүт бидай, бал бидай, қодыран, жауша, бақал; тары атаулары: байдербіс, алағарын, шая, шаршау тары); балық шарушалығы (балық атаулары ақауыз, таутан, табан, бекіре; ау аттары: морда, тоспай, итерқұл, аламан ау); бау-бақша (қауыншек, оман арық, желке суы, пісте); мақта шарушалығы (қоза, көсек, құлақ, шит), тағы басқа салаларға қатысты болады. **Шағын кәсіпшілікке байланысты кәсіби сөздер: ұсталық (тарақ балта – жүзі кедір-бұдыр балта, керме ара – жүзінің ортасында тірегіші бар ара, шербек – үлкен ара, аталғы – ойық жүзді шот, тышуыр – бұрап тесетін құрал, пәрбі – шойын тескіш, аттіс – темір қысатын құрал, ыңғуыр – ағаш оятын құрал; етікшілік (созан – ине сияқты құрал, ұштық – созанға өткізілген қысқа жіп, пардоз келтек – етіктің тігісін жатқызатын таяқша); балташылық, өрімшілік, тоқымашылық, зергерлік, тағы басқакәсіп түрлеріне байланысты болады. Кәсіби сөздердің диалектілерден басты айырмашылығы – оның әдеби тілде баламасы болмайды. Сондықтан да кейбір кәсіби сөздер әдеби тілімізді байытып, жалпы халықтық қолданысқа еніп кетеді. Мысалы, мәйек, қоза, терім, мұрап, бағбан, дақыл, беде, танап, көшет, атыз, тағы басқа. Дереккөздер:
Ухуань

Ухуань, Увань – ерте дәуірдегі дунхулардың шығыстық тармағы. Б.з.б. 3 ғасырдың басында ғұндар дунхуларды талқандағанда олардың бір бөлігі Ухуань тауын паналағандықтан (қазіргі Ішкі Моңғолиядағы Алукорчин ауданының солтүстік – Дасиналин тауы сілемінің оңт.) ухуаньдар деп аталды. Олардың солтүстігіндегі көршісі санбийлер болды. Ол кезде хуаньдар алғашқы қауымдық қоғамның соңғы дәуірінде тұрды, көшпелі мал ш. негізінде аңшылықпен айналысты, аздап егін екті. Ер адамдары темірден қару-жарақ жасады, әйелдері тоқыма істерімен айналысып, кесте тігумен шұғылданды. ухуаньдар ру болып өмір сүрді, оларда билікке мұрагерлік тәртібі қалыптаспағандықтан, батырлары (“дарын”) рубасы болып танылды. Ухуаньдар б.з.б. 3 ғасырда ғұндарға бағынып, салық төлеп тұрды. Кейін Хань патшалығы ғұндарды жеңгеннен кейін, У-дар кейде қытайларға тәуелді, кейде тәуелсіз болып өмір сүрді. Б.з. 2 ғасырдың соңында қолбасшы Татунның кезінде күшейіп, Қытайдың солтүстік-шығысын – Ляодун өлкесін біртұтас өзіне бағындырды. 3 ғ-дың басында У-дар Хань қолбасшысы Сао Саодан қатты жеңіліске ұшырады да ішкі Қытайға көшіріліп, біртіндеп қытайларға сіңіп, араласып кетті.
Білім баспасы

"Білім" баспасы — жоғары, орта арнаулы оқу орындарына арналған оқулықтар, әдістемелер, ғылыми-танымдық, анықтамалық әдебиеттер шығаратын баспа. 1993 жылы 25 қарашада құрылған. “Білім” оқулықтар, ғылыми-танымдық, анықтамалық әдебиеттермен қатар әлеуметтік-саяси маңызы зор, өзекті тақырыпты қамтитын кітаптарды әзірлейді. Баспадан жыл сайын 40-қа жуық басылым жарық көреді. Дереккөздер Сілтемелер * [http://pmp.kz/kazizd/287-blm-baspasy.html «Білім баспасы»] * [http://www.bookmark.kz/catalog/publisher.asp?id=+++6SF+++ "Білім баспасы"]
Учжулю

Учжулю (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздың 13 ) – ғұн тәңірқұты (б.з. 8 – 13). Б.з. 8 ж. Қытай императоры тағына отырған Ван Ман ғұн тәңірқұтын шекарадағы бағынышты князь дәрежесіне түсіруді ойластырады. Ол үшін оның мөрін төменгі дәрежелі мөрмен ауыстыруды қолға алады. Б.з. 9 ж. Қытай елшісі тәңірқұтқа келіп, патша әулетінің ауысқанын, сол себепті ескі мөр алынып, орнына жаңасы берілетінін білдірді. Алғаш мөрді ауыстырғанмен артынан мөрдің төм. дәрежедегілерге берілетінін білген У. Ван Манның билігін мойындаудан бас тартып, Қытайға қарсы әрекетке кірісті. Осылайша ғұндар іс жүзінде Қытайдан бөлініп кетті. Ван Ман ғұндар арасына алауыздық тудыру үшін Улэй Хянь деген князді тәңірқұт деп жариялап, У-ге қарсы жіберді. Бірақ Хянь У. тәңірқұтқа қосылып кетті. Ғұн әскерлері 80 жыл бойы соғыс көрмеген шекарадағы аудандарды бір жылда қаңыратып кетті. Үздіксіз шабуылдар жасаған ғұндар Қытайдың шекара аудандарына шабуыл жасауды жалғастыра берді. Ван Ман әскер шығармақ әрекетін жүзеге асыра алмады. Сөйтіп, У. ғұндардың қытайлардан тәуелсіздік алуына қол жеткізді.
Клочков ауылдық округі

Клочков ауылдық округі – Қостанай облысы Қамысты ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Клочково, Талдыкөл ауылдары кіреді. Орталығы – Клочково ауылы. Тарихы 2019 жылы Клочков және Талдыкөл ауылдарынан Клочков ауылдық округі құрылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 937 адамды құрады. Дереккөздер
Ушилу

Ушилу (т. ж. б. – б.з.б. 102) – ғұн тәңірқұты (б.з.б. 105 – 102). Увей тәңірқұттың баласы әрі мұрагері. Ол таққа отырғаннан кейін қол астындағылардың ішіндегі Қытайды қолдайтындардың қастандық жасамақ ойларын біліп қалып, барлығын өлтірді. Келесі жылы қытайшылдарды қолдау үшін жіберілген По-ну бастаған 20 мыңдық қытай әскерін Сюньги тауында (Бэйшанда) қоршап алып, берілуге мәжбүр етті. Ушилу осыдан кейін қарсы шабуылға шықты. Әскердің бір бөлігі Шеусячен бекінісін қоршайды, бірақ ғұндар қамалды алуды меңгермегендіктен көп ұзамай шегініп кетті. Әскердің екінші бөлігі Қытайдың шекаралық аудандарын тонап, еш кедергісіз елдеріне қайтты. Ушилу Шеусячен бекінісін жойып жіберуге дайындалғанымен, көп ұзамай қайтыс болды.
Болсынай Дауылбаева

Болсынай Дауылбаева (1909 – 1984)– шопан, Социалистік Еңбек Ері (29 наурыз 1958). 1909 жылы қазіргі Түркістан облысы, Қызылқұм ауылында туған. Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан. Еңбек жолы * 1928 – 1960 жылдары Түркістан облысы, Қазақстандағы алғашқы қаракөл қойын өсірумен айналысқан Шымқорған совхозында шопан, аға шопан болды. 1942 жылы майданға аттанған күйеуі Тұрлыбектің отарын қабылдап алып, оны шығынсыз өсіріп, көбейтеді және мәскеулік ғалымдарға қаракөл қойлары үшін эликсир жасауға көмектеседі. Бұл препарат қаракөл елтірісін молынан өндіруге ықпал етеді. * 1961 – 1964 жылдары Шымқорған кеңшарының қой фермасының меңгерушісі болды. * 1965 жылдан республикалық дәрежедегі дербес зейнеткерлікке шығады. * Оңтүстік Қазақстандық жазушы Ф.Чирва Болсынай Дауылбаеваға арнап "Время рассудит" атты деректі повесть жазған. Марапаттары * Ленин ордені * "Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (29 наурыз 1958) Тағы қараңыз * Социалистік еңбек ерлері Дереккөздер
Алтай Жұмабайұлы Орманбаев

Алтай Жұмабайұлы Орманбаев(1934 жылы туған) – экономика ғылымының докторы (2004), профессор (1994). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң Алматы қаласындағы ауыр машина жасау зауытында (1956–1962) жұмыс істеді. Алматы халық шаруашылық институтында (1963–1970, қазіргі Қазақ экон. университеті), ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1970–1972); 1972 жылдан декан қызметін атқарды. Ғылыми еңбектер *2004 жылы «Теории и модели государственного регулирования экономики Республики Казахстан» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. *70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның авторы. Дереккөздер
Уылдырық

Уылдырық — # моллюскалар, тікентерілілер, сүйекті балықтар, қосмекенділер және тағы да басқа жануарлардың жыныс бездерінен бөлінетін түйіршекті ұрықтар. Уылдырықтың: су түбіндегі және пелагиялық түрлері болады. Су түбіндегі уылдырықтар судың меншікті салмағынан ауыр және шырышты келеді. Мұндай уылдырықтарын балықтар су түбіне шашады, не топыраққа көміп тастайды. Пелагиялық уылдырықтың тығыздығы аз болғандықтан, су қабатының арасында не су бетінде жүзіп жүреді. Уылдырықтардың жүзгіштігі майлылығына байланысты. Балықтардың уылдырығының диаметрі 0,6 мм-ден (алабұға тәрізділерде) 7,0 мм-ге (албырттарда) дейін, шашатын уылдырықтарының мөлшері де әр түрлі болады. Мысалы, Арктикалық рогаткалар бірнеше ондаған, ал айбалықтар бірнеше млн. уылдырық шашады. Балықтардың уылдырық шашуы жыл мезгілдеріне байланысты. Салқын және қоңыржай ендіктерде тіршілік ететін балықтар жылына бір рет (көктемде, жазда, не күзде) шашады. Тропиктік суларды мекен ететін балықтар уылдырығын жыл бойы шашуы мүмкін. Кейбір балықтар (Тынық мұхит албырттары, тұщы су жыланбалығы, т.б.) өмірінде бір-ақ рет уылдырық шашады да өліп қалады, бұларды – моноциклділер деп, ал тіршілігінде бір аналығы бірнеше рет уылдырық шашатындарды – полициклділер деп атайды. Балықтардың көпшілік түрінде (әсіресе аталықтарында) уылдырық шашу кезінде әдемі түске бояну байқалады. Теңіз кірпілері мен қосмекенділердің уылдырығы (жұмыртқалары) биологиялық нысан болып саналады. Көптеген тікентерілілердің (голотурия, т.б.) уылдырығын шикі түрінде, қуырып не тұздап, тағам ретінде пайдаланады. Ал бекіретәрізділер мен албырттардың уылдырығы – аса таңсық тағам; # арнаулы өңдеуден өткізілген тағам түрі. Мұндай тың 3 түрі бар: қара У. қортпа, бекіре, шоқыр сияқты бекіре тұқымдас балықтардан, қызыл У. албырт тұқымдас балықтардан, ұсақ түйіршікті уылдырық сазан, көксерке, қаракөз, табан, шортан, жайын, т.б. балықтардан алынады. Қазақстанда (Жайық өзені) қара уылдырық өндіріледі. Оның құрамында 50%-дан артық су, 27% ақуыз, 18% май, 4,5% минералды тұздар болады. Дайындау технологиясына қарай уылдырық 3-ке бөлінеді. өте жоғары бағалы түйіршікті уылдырық дайындау үшін тірі балықтың уылдырығын түгелдей ванна үстіне орнатылған електен өткізіп, шырыштан арылтады, тазарған уылдырық түйіршіктеріне құрғақтай ұнтақ тұз (уылдырық салмағының 3 – 5%-ы) сеуіп, оларды 3 – 5 мин жақсылап аралыстырады. Тұздалып, дайын болған уылдырықты қаңылтыр банкілерге бөліп салады да, 60°С темп-рада 30 мин қыздырып, зарарсыздандырады. Нығыздалған уылдырық алу үшін уылдырықты шырышынан арылтады да ыстық тұздықта (38 – 40°С) 1,5 – 2 мин бойы тұздайды, содан кейін кенеп қапқа салып нығыздайды да кеспекте сақтайды. өңделмеген уылдырық пісіп жетілмеген не әбден пісіп жарылып кеткен уылдырықты шырышымен бірге 40 – 45 мин. бойы ащы тұздықта тұздау арқылы алынады. Қара уылдырық – Қазақстанның экспортқа шығаратын негізгі тағамдық өнімдерінің бірі. Дереккөздер
Уархун қағандығы

Уархун қағандығы, Авар қағандығы – 6 – 8 ғасырларда Еуропада құрылған мемлекет. Бұл қағандық Еуропа тарихында Авар қағандығы деген атпен белгілі. Оның авар емес уар екені 19 ғасырдың ортасына дейін белгісіз болып келді. Қағандық Аттила негізін қалаған бұрынғы батыс ғұндар ордасының жерінде болды. Ол негізінен қазіргі Венгрия мемлекетінің аумағы. Уархундардың бір бөлігі Батыс ғұн империясына кірсе, қалғандары ақ ғұндар (эфталиттер) құрамында болды. Батыс ғұн империясы ыдырағанда уархундар бөлініп шығып, Уархун қағандығын құрды. Ал ақ ғұндардың құрамындағы уархундардың үш тайпасы (забендер, тарниақ, котзагер) Арал маңында тұрды. Бұл аумақ кейіннен Түрік қағандығының құрамында болды. Уархундар тарихының шындығы француз ғалымы А.Тьерри (1797 – 1873) зерттеулеріне дейін белгісіз болып келді. Оның 1856 жылы Парижде жарық көрген “Аттила тарихы” атты 2 томдық кітабында алғаш рет уархундар тарихы да жан-жақты жазылған. Уархун қағандығының күшеюі 7 ғасырда Баян қағанның тұсында болды. Орданың күшеюіне Арал маңындағы уархун тайпаларының келіп қосылуы үлкен әсер етті. Сол кездегі уархундардың күшейгені соншалық, көптеген герман тайпалары қағандық құрамына кірді. Уархун қағандығы Византияны біраз уақыт салық төлеуге мәжбүр етті. Тьерри уар деген термин туралы көптеген зерттеулер жүргізді. Ғұндарда Уар деген адам аты болған, оның үстіне ғұн тілінде Дунай өзені Уар деп аталған. Дунайдың Қара теңізге құятын жерінде ертеден келе жатқан гректің әсем қаласы Одесса орналасты. Сол қала 7 ғасырда Уар болып аталды. Бұл Уархун қағандығының аса күшейген кезі болатын. Қазір ол қала Болгария жерінде славян тілінің нұсқасымен Варна болып аталады. Еуропада үш ғасыр өмір сүрген қағандық 798 жылы франк королі Ұлы Карл талқандаған соң біржола жойылды. Дереккөздер
Магниттік күшейткіш

Магниттік күшейткіш Магниттік күшейткіш — қуаты біршама үлкен айнымалы токты қуаты шағын тұрақты токпен (немесе басқа жиіліктегі айнымалы токпен) басқаруға арналған электрмагнитті аппарат. Магниттік күшейткіштің әсері ферромагниттік материалдардың сызықтық емес сипаттамаларына негізделген. Магниттік күшейткіш өзекшесіне тұрақты (басқару орамдары) және айнымалы (бірінші реттік орамдары) ток орамдары оралады. Тұрақты ток қуатындағы аздаған өзгеріс айнымалы ток қуатында едәуір өзгеріс тудырады. Магниттік күшейткіштің айрықша ерекшелігі — күшейтілетін қуат диапазонының кеңдігі (Вт-тың бірнеше үлесінен бірнеше кВт-қа дейін), пайдалану кезіндегі сипаттамаларының сенімділігі, қарапайымдылығы және тұрақтылығы, сонымен қатар өрт пен жарылысқа қауіпсіздігі. Магниттік күшейткіш автоматты бақылау, реттеу және басқару жүйелерінде пайдаланылады. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Салық саясаты

Салық саясаты — мемлекеттің экономикалық саясатының бір бөлігі. Салық негізін, мөлшерлемесін, жеңілдіктерін және шегерімдерін өзгерту жолымен іске асырылады. Салық саясаты экономикаға мемлекеттің араласуы нәтижесінде мемлекеттік бюджетті қалыптастырады және Жалпы Ұлттық Өнімнің (ЖҰӨ) ауқымымен, экономиканың жеке секторларына салық шараларын қолдану дәрежесімен айқындалады. Мәселен, жеңілдіктер мен шегерімдердің болмашы көлемімен ұштастырылатын кең ауқымды салық негізі салық салудың біркелкі мөлшерде болуын қамтамасыз етіп, экономиканың жекеше секторына ресурстарды орналастыру үдерісіне мемлекеттің араласуы ауқымын төмендетеді. Салық саясаты дискрециялық (лауазымды адамның қайсыбір мәселені өз қалауынша шешуі) және бейдискрециялық негіздерге сүйенуі мүмкін. Дискрециялық негіз өзгеріп отыратын экономикалық жағдайға сәйкес салық заңнамасына түзетулер енгізуді: салық мөлшерлемесін өзгертуді, салық жеңілдіктерін енгізуді немесе алып тастауды, т.б. шараларды көздейді. Ол мемлекетке реттеу құралдарын кең көлемде таңдау мүмкіндігін береді. Алайда бұл мемлекеттің экономикалық үдерісті немесе жағдаятты танып-білуіне, шешім қабылдауына және ықпал етуіне теріс әсерін тигізеді. Бейдискрециялық салық саясаты негізінен орта мерзімдік циклді кезеңділікті реттеуге бағытталған реттеуіштер элементтері болып табылады. Саясаттың бұл түрінің негізі — жеке табыс салығында және корпорациялардың пайдасына салынатын салықта үдемелі табыс салығын салу: экономикалық өрлеу кезеңінде — шаруашылық субъектілерінің табысынан бюджетке алу нормасын арттыру, дағдарыс пен тұралау кезеңінде — осы норманы төмендету. Сөйтіп, өрлеу кезеңінде жиынтық сұранымның мөлшеріне тиісінше ықпал ету есебінен экономикалық өсу тежеледі және дағдарыс кезеңінде ынталандырылады. Бейдискрециялық салық саясатында жоғарыда аталған кешеуілдеулер болмайды, бірақ мұнда мемлекеттің қолында реттеуші құралдардың саны аз болады. Түрлі елдердің салық саясаты түрлі элементтердің ұштастырылуымен сипатталады: тікелей салықтар бөлігінде табыстарды өздігінен реттеу жағдайларын жасау үшін үдемелі шекілдер пайдаланылады, жанама салықтар бөлігінде дискрец. саясат қолданылады. Инфляциялық үдерістер кезінде бейдискрециялық салық саясатының пәрменділігі төмен: табыстың ұдайы өсуіне қарай инфляция салдарынан салық салу нормасы да ұдайы жоғарылап отырады. Қазақстанда жаңа салық жүйесі қатаң саяси, экономикалық және құрылымдық өзгерістер жағдайында қалыптасты. Салық жүйесінің өзгертілуі Салық кодексінде қарастырылған, ол, жалпы мемлекеттік мүдде мен жеке меншік мүдделерінің теңдестірілуін қамтамасыз ететін, кәсіпкерлікті дамытуға, инвестициялық қызметті жандандыруға, еліміздің ұлттық байлығын молайтуға, азаматтардың әл-ауқатын жақсартуға, салықтың санын азайтуға және жалпы салық ауыртпалығын азайтуға септігін тигізетін ұтымды салық жүйесін құру міндетін шешуге бағытталған. Дереккөздер
Шақылдақтар

Шақылдақтар — қоянтәрізділер отрядының тұқымдасы. Шақылдақтар Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Азия, Солтүстік Америкада мекендейтін 18 — 20 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (дала Шақылдағы, алтай Шақылдақғы, моңғол Шақылдағы, қалқанқұлақты Шақылдақ және қызыл Шақылдақ) кездеседі, олар республиканың барлық аймақтарындағы далалы, шөлейтті, шөлді, кейде тіпті таулы аймақтарға дейін таралған. Дене тұрқы 23 — 25 см, салм. 100 — 300 г. Аяқтары қысқа, алдыңғы және артқы аяқтарының ұзындықтары бірдей. Құлақ қалқаны кішкентай, дөңгеленген (түйеқұлақ деп аталуы да осыдан). Құйрығы түгінен көрінбейді. Реңі жыл маусымдарына қарай өзгеріп тұрады: жазда — жұқа, қоңыр сұр, қоңыр қызыл, ашық сары не сарғыш; қыста — қалың, ақшылдау болады. Шақылдақтар ашық жазықта, бұталар мен шөптесін өсімдіктер арасында, таулы жерлерде 3000 м биіктікке дейін қоныстанады. Тастар мен қорымдар арасындағы қуыстар мен жарықшақтарда, басқа кеміргіштердің бос індерінде тұрақты тіршілік етеді. Жиі топтанып шоғыр құрады. Бұлардың дыбыс беру қабілеті өте жақсы жетілген. Күндіз белсенді, қысқы ұйқыға жатпайды. өсімдіктердің 100-ге жуық түрімен қоректенеді. Қысқа қарай азық қорын жинайды, өсімдіктерді кептіріп, кейде салмағы 27 кг-дай шөмеле салады (кейде бұлардың шөмелешілер деп аталуы осыдан). Жыныстық жағынан аталығы мен аналығы 8 — 11 айда жетіледі. Жылына 2 — 4 мәрте, сәуір — тамыз айларында, көбеюге қатысады. Буаздық мерзімі 1 ай шамасында, 2 — 13 көжек туады. Көжектері шала, соқыр болып туылады, салмағы 11 — 22 г, дене тұрқы 6 — 8 см. Олар 3 жетідей сүт еміп, содан кейін шөппен қоректене бастайды. Кәсіптік маңызы жоқ. Шақылдақтардың саны көбейген кезінде кейбір түрлері оба індетін таратады. Дереккөздер
Костряков ауылдық округі

Костряков ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Костряковка, Волковка, Запасное, Курское ауылдары кіреді. Орталығы – Костряковка ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1704 адамды құрады. Дереккөздер
Салықтан тыс табыстар

Салықтан тыс табыстар — бюджеттің салыққа қатысы жоқ табыстарының санаты. Бюджет жіктеліміне сәйкес оларға мемлекеттік меншік тен немесе қызметтен алынған табыс, жерді және бейматериалдық активтерді сатудан алынған табыс, мемлекеттік қорларды өткізуден алынған табыс, әкімшілік төлемдер мен айыппұл санкциялары, сыртқы экономикалық қызметтен алынған табыс, т.б. жатады. Дереккөздер:
Кәсіпкер

:Кәсіпкер – кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, кәсіпорын құру үшін қаражат іздеп табатын және сол тапқан қаражатымен кәсіпкерлік тәуекелдікке бас тігетін адам. Ол мемлекет тіркеуден өтіп, тіркеу туралы куәлік алады. Кәсіпкер қызметтің заңда тыйым салынбаған кез келген түрлерімен, атап айтқанда, коммерциялық делдалдықпен, сауда жасаумен, сатып алумен, кеңес беру қызметімен және басқа қызметтермен, бағалы қағаздарға байланысты операция жасаумен айналыса алады. *Кәсіпкер **өз қызметін жүзеге асыру үшін құрылуы заңнамалық актілерге қайшы келмейтін кәсіпорындардың кез келген түрлерін құруға; **мемлекет кәсіпорындардың және меншіктің басқа нысандарына негізделген кәсіпорындардың мүлкін, өзгедей мүлік пен мүліктік құқықтарды толық немесе ішінара сатып алуға; **заңды негізде алынған өз мүлкімен шаруашылық жүргізуші басқа субъектілердің қызметіне қатысуға; **заңды тұлғалар мен азаматтардың мүлкін келісім бойынша пайдалануға; **заңнамада белгіленген келісімшарттар талабымен қызметкерлерді жұмысқа қабылдауға және жұмыстан босатуға; **еңбекақы төлеудің нысандарын, жүйелерін, мөлшерлерін және жалданып жұмыс істеушілер табысының басқа да түрлерін дербес белгілеуге; **шаруашылық қызметтің бағдарламасын өз бетінше жасауға, жеткізушілер мен тұтынушыларды таңдауға, баға мен тарифтерді белгілеуге; **банк мекемелерінде шоттар ашуға; **есеп айырысу, несие, касса операцияларының барлық түрлерін жүзеге асыруға; кәсіпкерлік қызметтен алынған, салықтар мен бюджетке төленетін басқа да төлемдерді төлегеннен кейін қалған пайданы (табысты) еркін билеуге; **мөлшеріне шек қойылмайтын кез келген жеке табыс алуға; мемлекет және әлеуметтік қамсыздандыру мен сақтандыру жүйесін белгіленген тәртіппен пайдалануға; **өзінің құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірген мемлекет және басқа органдардың әрекеті жөнінде белгіленген тәртіппен шағымдануға; **заңнамада белгіленген тәртіппен сыртқы экономикалық қатынастарға қатысушы болуға; **заңнамада белгіленген тәртіппен валюта операцияларын жүзеге асыруға құқылы. Өзінің қызметін заңи тұлға құрмай жүзеге асырушы кәсіпкер өзінің осы қызметпен байланысты міндеттемелері бойынша заңнамаға сәйкес өндіріп алуға жатпайтын мүліктен басқа барлық мүлкімен жауап береді. Дереккөздер:
Салым (ойын)

Салым — көкпар тарту ойынының құрамдас бөлігі. Үш бөліктен құралады. Әр салымға ұтыс ретінде мал немесе ақша тігіледі. Бірінші салымға 2-ден 10-ға дейін уақ мал (қой), екінші салымға қасына бірнеше уақ мал қосқан ірі қара тігеді. Үшінші салымды “өгіз өлді” деп те атайды. Ұтыстың ақшалай түрі сол тігілетін малдың құнына тең болуы тиіс. “Өгіз өлдіге” кілем жауып, жылқы немесе түйе тіккен. Қазіргі уақытта соңғы салымға автокөлік тігіліп жүр. Бұл жағдайда да автокөлікке міндетті түрде кілем жабылады. Алдыңғы екі салым тігілген мал санына қарай үш-төрт рет ойналса, ал үшінші салым бір-ақ рет тартылған. Яғни, бірінші салымды үш-төрт рет, екінші салымды екі-үш қайтара тартады (ойыншылар топқа бөлінбейді). Бұл үш салым бір ғана көкпардың үстінде өтеді және бастан аяқ бір ғана серке тартылады. Салым негізінен той немесе ас беру кезінде өткізіледі. Сондықтан бұл үш салымға тігілетін малды той иесі немесе ас иесі міндетіне алған. Әрине, бұл көп жағдайда көкпар берушінің шама-шарқына байланысты. Бірақ көкпардың бұлжымас ережесін сақтау үшін тігілетін малды той иесінің туған-туысқандары, жора-жолдастары бөліп көтеріскен; қ. Көкпар. Дереккөздер:
Құйындатқыш оттық

Құйындатқыш оттық — отын мен қож тозаңдары араласқан газ-ауа ағынын спиральді қозғалысқа түсіретін оттық. Құйындатқыш оттық жылу электр станцияларында және технологиялық пештерде (мысалы, мыс кентастарын күйдіруге арналған) камералық оттықтың алдыңғы оттығы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Бақытжан Садықұлы Орманов

Бақытжан Садықұлы Орманов (25.3.1953, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Байжансай ауылы – 21.3.2001, Астана қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998). Оқу жолы Алматы мемлекеттік медицина институтын (1976, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының (1982, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) аспирантурасын бітірген. Жұмыс жолы Түркістан облысы Арыс қалалық ауруханасында хирург (1976–1978), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында доцент (1988); 1998 жылдан Ақмола мемлекеттік медицина академиясында профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектер * «Спаечная болезнь (профилактика, диагностика и лечение)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. * 60-қа жуық ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Қазақстанның ерікті кәсіподақтар конфедерациясы

Қазақстанның ерікті кәсіподақтар конфедерациясы (ҚЕКК) – ерікті кәсіподақтар бірлестігі. 1989 жылы 1 – 2 қарашада құрылған «Бірлесу” кәсіподағы мен басқа да тәуелсіз кәсіподақтар негізінде 1991 жылы 23 тамызда өткен құрылтай съезінде құрылған. 1992 жылы 28 желтоқсанда заңды тұлға болып табылатын 97 кәсіподақтың қоғамдық бірлестігі тіркелді. Мүшелерінің саны 800 мың адам (1997). 1997 жылы наурызға дейін конфедерация ресми түрде Қазақстанның тәуелсіз кәсіподақ орталығы деп аталды. 1997 жылы мамырда ҚЕКК деген атпен қайта тіркелді. 1994 жылы сәуірде өткен съезде Жарғысы қабылданып, 1997 жылы наурызда өткен 2-конференцияда оған түзетулер енгізілді. Жарғыға және қабылданған шешімдерге сәйкес конфедерацияның негізгі міндеттері жалдамалы еңбек адамдарының мүдделерін қорғау, еңбекшілерге әлеуметтік кепілдіктер беру, қоғамдық наразылықтың жанжалдар мен қақтығыстарға ұласуына жол бермеу, әр түрлі әлеуметтік мүдделерді ескеретін және теңдестіретін қоғамдық тетіктерді әзірлеу. Ұйым өзінің саяси іс-қимылында үкіметтің, кәсіподақтардың және жұмыс берушілердің үш жақты комиссиясы шеңберінде әлеуметтік әріптестікке ден қояды. Дереккөздер
Торғай медресесі

Торғай медресесі, 19 ғасырдың 60-жылдары Дулығалы өзені бойында салынған. Онда дін сабақтарымен қатар география, есеп негіздері оқытылды, араб тілі үйретілді. Медреседе оқып шыққан қазақ жастары Торғай өңірі елін сауаттандыру ісіне біршама үлес қосты.
Салым

Салым, Салым ақша — депозит-заңи және жеке тұлғалардың несие-қаржы мекемелерінде сақталатын және олардың уақытша билігінде болатын‚ бірақ иесіне қайтарылуға тиіс немесе оның нұсқауы бойынша басқа бір тұлғаға берілуге тиіс ақшалай қаражат. Олардың түрлері: талап етілмелі салым — банктерге (жинақ банкілеріне және басқа несие мекемелеріне) сақталу мерзімі көрсетілмей салынатын жинақ ақша; ұсынушыға арналған салым‚ мұнда ақша салушының аты-жөні көрсетілмейді; мерзімдік салым‚ оларды салымшы күні бұрын уағдаласылған мерзімнің (бір айдан бірнеше жылға дейін) аяғында белгіленген соманы жоғалтпастан ала алады‚ олардың жинақ салымнан гөрі өтімділігі аздау‚ бірақ пайызды көбірек әкеледі; ұтыс салымы‚ олар бойынша ақшалай ұтыс ойналады; салымшы кез келген уақытта қандайда болсын соманы жоғалтпастан ала алатын және олар бойынша ағымдағы шоттар ашылмайтын басқа салым жинақ ақша салымы деп аталады; ал чек жазу немесе электронды аударым арқылы алуға болатын салым – ағымдағы шотқа арналған салым деп аталады (бұл активтердің өтімділігі жоғары түрлері). Дереккөздер: ar:حساب إيداع be:Дэпазіт be-x-old:Дэпазыт de:Bankguthaben en:Deposit account eu:Ageriko gordailu fa:دپو io:Jaceyo lt:Indėlis no:Depot pl:Depozyt bankowy ps:د سپما ګڼون pt:Depósito ru:Депозит simple:Deposit account sr:Депо tr:Mevduat uk:Депозит
Магнитік қозғаушы күш

Магнитік қозғаушы күш Магнитік қозғаушы күш, магниттеуші күш — электр тогының магниттік әсерін сипаттайтын шама. Ол электр тізбегіндегі электр қозғаушы күшке сәйкестендіріліп магнит тізбегі үшін алынған. Магнитік қозғаушы күш (F) магнит өрісін туғызатын электр токтарын қамтитын тұйықталған контурдағы (L) магнит өрісінің кернеулігі векторының (Н) циркуляциясына тең: (бірліктердің халықаралық жүйесіндегі бірлікпен алынған), мұндағы — берілген Н векторының интегралдау контуры элементінің бағытындағы проекциясы, n — контурмен қамтылған (Іі) тогы бар өткізгіштердің (орамдардың) саны. Магнитік қозғаушы күштің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) бірлігі — *ампер (немесе ампер-орам) бірліктердің СГС жүйесіндегі (симметриялық жүйедегі) өлшем бірлігі — *гильберт. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Салыстырмалы биіктік

Салыстырмалы биіктік — тереңдік немесе биіктік бағытта қатар жатқан екі нүктенің арасындағы биіктік айырмашылығы. Мысалы, тау шыңдарының тау аңғарының табанынан немесе тау аралық жазықтар деңгейінен көтерілген биіктігі салыстырмалы биіктік болып табылады. Салыстырмалы биіктік арқылы эрозиялық кешендердің тереңдіктері, даму қарқындылығы анықталады. Дереккөздер:
Тоған

Тоған. *Теңіз суынан жағалау бел-белестерімен мүлдем оқшауланып қалған немесе онымен енсіз бұғаздар арқылы ғана байланысты мейілінше саяз табиғи су алабы. Әдетте Тоған 3 – 5 м тереңдікке дейін қазылып немесе кішігірім өзен, бұлақ аңғарына, сай немесе жыраға бөгет салу жолымен жасалынады. Аудан 1 км²-ден аспайды. Жер беті немесе жер асты ағын суларымен толығады. Тоған жер суландыру, балық өсіру, демалыс, т.б. мақсаттарға арналып жасалады. *Сырт пішіні шығыршыққа яки сақинаға ұқсайтын маржанды аралдардың ішкі өңірінен ұшырасатын су алабы. Атолл терминіне қараңыз. Дереккөздер
Джеймс Уатт

Уатт Джеймс (19.1.1736, Гринок, Шотландия – 19.8.1819, Хитфилд, Англия) – ағылшын өнертапқышы, бу машинасын алғаш жасаушы, Эдинбург корольдік қоғамының (1784), Париж ғылым академиясының шетелдік (1814; 1808 жылдан корреспондент), Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1785). 1757 жылдан Глазгодағы университетте механик болып жұмыс істеді. Онда ол Д.Папен (1647 – 1714) қазанын пайдаланып қаныққан бу температурасының қысымға тәуелділігін зерттеді. 1763 – 64 жылы Т.Ньюкоменнің (1663 – 1729) бу машинасының моделін кемелдендіре отырып, бу шығынын конденсаторды цилиндрден оқшаулау арқылы азайтуға болатындығын дәлелдеді. Осы идеяны басшылыққа ала отырып 1765 жылы тәжірибелік, ал 1768 жылы ең алғашқы бу машинасын құрастырды. Бұл бу машинасы Ньюкоменнің машиналарына қарағанда едәуір тиімді болды. Уатт қозғалтқыштың жұмысын қамтамасыз ету үшін центрден тепкіш реттеуішті, ал беріліс механизмі үшін балансирді пайдаланды. 1782 жылы ұлғайтылған бу қозғалтқышына патент алды. Уатт қуаттың алғашқы бірлігі – ат күшін енгізді. Кейіннен қуаттың басқа бірлігі – ватт Уаттың есімімен аталды. Уаттың бу машинасы кеңінен таралды және машина өнеркәсібінде орасан зор рөл атқарды. 1784 жылдан кейін Уатт негізінен өз зауытында бу машиналарын кемелдендіру мәселелерімен айналысты. Сілтемелер
Шал тауы

Шал тауы – Қырғыз Алатауының батысындағы тау. Географиялық орны Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы және Қырғызстан шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3788 м. Геологиялық құрылымы Тау протерозой және палеозой шөгінділерінен (гранит, диорит, әктас, құмтас, тақтатас, тағы басқа) түзілген. Жер бедері 3700 метрден жоғары көп жылдық қар және мұздықтар кездеседі. Тау бөктерінен Шалсу өзені бастау алады. Топырағы, өсімдігі 1100 — 1200 м биіктікке дейін сұр топырақты шөлейт, 2200 — 2500 м-де қызғылт қоңыр және қара топырақты таулық дала белдемі, одан жоғарыда шалғындық-шабындық орман қалыптасқан. Шалдың солтүстік беткейінде суармалы және тәлімі егіншілік дамыған. Дереккөздер
Сукөріктер тұқымдасы

Сукөріктер тұқымдасы – суда өсетін көп жылдық дара жарнақты өсімдіктер. Қоңыржай, тропиктік және субтропиктік белдеулерде 16 туысы, 100-ден артық түрі кездеседі. Қазақстанда Ақтөбе, Шығыс және Орталық Қазақстан облыстарында, Арал тауы маңында өсетін 4 туысы (бақаоты, болбыр, бұрандажапырақ, жауқияқ) бар. Сукөріктер тұқымдасының сабағы су ішінде өсіп, жапырағы су бетінде қалқып тұрады. Гүлдері дара жынысты, қос үйлі. Бір аналығы бар, аналық гүлдері жеке-жеке орналасады. 2 – 15 аталығы бар, аталық гүлдері жартылай шатырша гүлшоғырын құрайды. Кейбір түрлері 10 м тереңдікке дейін ну қопа болып өседі және бұлардың тіршілік ортасына бейімделгені соншалық, су ішінде тозаңданады. Гүлдеген кезде ғана гүлдері су бетінен көрінеді. Сукөріктер тұқымдасының кейбір түрлері тағам және тыңайтқыш ретінде пайдаланылады, аквариумда өсірілетін түрлері де бар. Дереккөздер
Красногор ауылдық әкімдігі

Красногор ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Қамысты ауданында болған әкімшілік бірлік. 2022 жылы Арқа ауылдық әкімдігімен біріктірілді. Әкімшілік құрамы Құрамына Красногорское ауылы кіреді. Орталығы – Красногорское ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 345 адамды құрады. Дереккөздер