kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Саяси әділеттілік

Саяси әділеттілік - саясат объектілері мен субъектілері, институттар мен азаматтар, мемлекеттік аппарат пен түрғындар арасындағы үйлесімді қатынастар көрінісі. Саяси әділеттілік динамикасының әлеуметтік және саяси тәжірибеде анықталуы күрделі түсінік. Ол көптеген факторларға тәуелді: саяси үйым түріне, саяси мәдениеттің толысуына, саяси тәртіп, қоғамдық және саяси мүдделерді бөлуде және т.б. Жалпы саяси бостандықтар мен демократияның дамуына байланысты әділеттілік шеңбері де кеңейе түсуде. Әділеттілік мазмүны нақты экономика мен саясаттың сипатына тәуелді. Мысалы, Еуропадағы классикалық феодалдық қоғам үшін сословиелік әділеттілік табиғи құбылыс ретінде қабылданғанына қарамастан, әділетсіздік ретінде қабылданды. Ал дамыған өндірістік қоғамда әділеттілік қатынастар қоғамның барлық мүшелерінің заң алдындағы теңдігіне сүйенеді. Мінеки, осы тендік дамыған батыс демократиясында саяси әділеттілік негізін құрайды. Әділеттілікті қалыптастырудың екінші мәдени-саяси жағы либерализм идеяларымен байланысты. Әділеттілікті қалыптастырудың бүл жолында оның негізі ретінде адамды қоғамның жоғары құндылығы ретінде тану жатады. Бүл үрдіс шеңберінде әділеттілік жеке түлғаға қол сүқпауға заңмен кепілдік беріледі. Дереккөздер
Майбасар Өскенбайұлы

Майбасар Өскенбайұлы (1812) - Абайдың әкесі Құнанбайдың тоқал шешесінен туған інісі. Құнанбай өзі 1849 жылы Қарқаралыға аға сұлтандыққа сайланған соң, өз орнына Күшік тобықты еліне Майбасарды болыс етеді. Майбасар халыққа көп қиянат жасаған ұрыншақ, сотқар адам болған. Тобықты елінде тертіп сақтауға келген әскери-губернаторлық қызметкерлерінің почта қағаздарын тартып алып, өздерін кен далаға тастап, аттарын аударып алып кеткені үшін қылмысқа да тартылған. Майбасарды Қүнанбай қорғап, желеп-жебеп отырған. Абай Майбасардың ел адамдарына жасаған зорлық-зомбылықтарын ұнатпаған. Жас көзінен-ақ оның оспадарсыз қылықтарынан аразылық көрсетіп, ретті жерінде қатты-қатты айтып тастап та отырған. Ақын өлеңінде көп сыналатын ел бұзар тентектердің қатарында Майбасардың болғаны сөзсіз. Дереккөздер
Калиталдардың "қашуы"

Калиталдардың "қашуы" - жартылай перифериялы немесе перифериялы елдердің қаржылық тасқынының капиталистік орталық елдеріне ағылуы. XX ғасыр 80-ші жылдарында әлсіз елдерден дамыған мемлекеттерге қаржылық ресурстардың тарихта ең ірі көші болды. "Капиталдардың қашуының" негізгі себептері мынада: біріншіден, бір елдердің екіншісіне жаппай қарыз болуы, тіпті, қайтарылатын қарыз көлемі алынған несие құнынан әлдеқайда, бірнеше есе артық болуы. Екіншіден, жартылай перифериялы немесе перифериялы елдерде капиталды өсіріп, көбейтуге жағдай жоқ, сондықтан да дамыған елдерге қашуға бейім. Бұның бәрі елден негізгі капиталдардың қашуын жүзеге асыратын офшорлық орталықтардың қызмет етуінен болады. Жартылай перифериялы немесе перифериялы елдерде капиталдардың көбеймеуіне саяси тұрақсыздық, жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық, еңбек өнімділігінің төмендігі кедергі келтіреді. Сарапшылардың бағалауынша, тек Болгарияның өзінен 1990-шы жылы жылына 1 миллиард доллар шамасында қаржы сыртқа кетеді екен, қазір болгар азаматтарына тиесілі 7 миллиард доллар қаржы сыртта жүр (бұл осы кезеңдегі шетелдік көмек пен несиелерден әлдеқайда көп). Тіпті, кедей елдердің банк депозиттері дамыған елдердің банктерінде жатыр. 1990-шы жылы соңында әлемдегі капиталдардың 70%-дайы инвестиция (акциялар, облигациялар, активтер) түрінде АҚШ-қа құйылған. Капиталдардың АҚШ-қа қашуы Батыс Еуропа елдерінен де болып отыр. Шығыс Еуропа мен бұрынғы КСРО-дағы мемлекеттік социализм жүйесі қирағаннан кейін жүздеген миллиард доллар Батыс Еуропаның және АҚШ-тың банктеріне салым немесе құнды қағаз түрінде салынуда. Дереккөздер
Тезекбай Жамантайұлы

Тезекбай Жамантайұлы (т.-ө. ж. б.) - Абай ауылының адамы. Тезекбайдың інісі Көжекбай ағасына қысым жасап, жерін тартып алу үшін әрекет жасайды. Тезекбай амалсыздан Абайға барып арызданған. Абай Көжекбайдың бұл озбырлығына тыйым салған. Ақын «Жамантайдың баласы Көжек деген...», «Бөтен елде бар болса...» деген өлеңдерінде сөзге тұрақсыз, қулық-сұмдыққа жақын, екі жүзді, зорлықшыл Көжекбайды өлтіре әжуа еткен. «Жақынын сатып, жөн көріп, Қалтаң-құлтаң амалдар, Туысқанға кекшілі...» деген жолдарға осы оқиғалар түрткі болуы әбден мүмкін. Дереккөздер
Олиготрофты көл

Олиготрофты көл (Олиготрофное озеро) — су организмдері үшін қоректік заттары өте аз көл. Сондықтан да, фитопланктонға кедей болады. Түптік шөгінділерінде органикалық заттар болмайды және тотығу үшін оттектің қажеті болмағандықтан көлдін барлық су қабаты оттекке біркелкі қанығады. Суының мөлдірлігі жоғары дәрежеде, көк және жасыл түстес болады. Бұларға көпшілік жағдайда кристалдық таужыныстардың ортасында орналасқан көлдер (Байкал, Телікөл, Ыстықкөл және т.б.) жатады. Терендігі (30—70 м-ден 1 км-ге дейін) орташа және өте терең. Қазақстанда, Алматы маңындағы Көлсай көлдері жүйесі жатады. Дереккөздер
Трапецоэдр

Трапецоэдр — бір жұп қабырғасы тең төртбұрышты жақтардан тұратын қарапайым пішін. Т. оң және сол болады. Симметрия осьтеріне (L3, L4, L6) қарай Т. алты жақты (тригондық), сегіз жақты (тетрагондық) және он екі жақты (гексагондық) болады. Дереккөздер
Үш жүздің баласы

«Үш жүздің баласы» - Абай шығармасында қолданылған атау. 15-16 ғ-да қазіргі Қазақстан жеріңде 3 рулық-тайпалық бірлестік қалыптасқаны белгілі. Олар Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз атады. Жүз араб тіліңде белгілі бір тұтас нәрсенің бөлігі, саласы деген ұғымды танытады. «Үш жүздің» ел мен жердің табиғи ерекшеліктеріне, оны мекендеген тайпалар мен рулардың шаруашылық және саяси жағдайларына байланысты пайда болғаны сөзсіз. Абай езінің «Біраз сөз казактың түбі кайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде осы жүздердің шығу тарихынан да дерек береді. Ақын Әмір-Темір мен Шағатай ұрпақтарын таратып әкеледі де, Ахмет ханға тоқталады. «Ахмет хан өз уақытында аттанысқа жарарлық қазақтан үш жүз әскер шығарып, үш жүз басыға билетіпті. Әр жүздің халқы өз ынтымағыменен бір туысқанға есеп болыпты. Қазақтың «Үш жүздің баласы» дей тұғыны - сол» деп жазады. Дереккөздер
Металогендік аймақ

Металогендік аймақ - геосинклиндік атырапқа не жүйеге немесе ауқымы осы құрылымдармен шамалас платформа бөліктеріне сәйкес, нақтышы минералдану түрімен сипатталатын, осы минералдану уақыты бір немесе бірнеше тектоникалық-магмалық оралымдар не металлогендік дәуірлер жиынтығына сәйкес келетін мейлінше ауқымды алаптар. Дербес Металогендік аймақ бірнеше құрылымдық- металлогендік белдемдерді немесе кенді аудандарды біріктіреді. Дереккөздер
Қыран жанар

«Қыран жанар» - Абай өлеңдерінің Ригадағы «Лиесма» баспасынан 1970 ж. жарық көрген жинағы. Кітап Я. Плотниекстің ақын шығармашылығына шолу жасаған мақаласымен ашылған. Жинаққа Абайдың 25 өлеңімен «Масғүт», «Ескендір» дастандары енгізілген. Суретші Л. Буманенің ақыншығармалары тақырыбына салған суреттері берілген. Аударғандар: Я. Плотниекс, А. Скалье, А. Бианс, Б. Либцемниекс, Я. Сирмбардис, А. Елксне. Көлемі 3,58 б. т., 8000 дана болып басылған. Дереккөздер
Оңтайлы ылғалдану белдемі

Оңтайлы ылғалдану белдемі (Зона оптимального увлажнения) — егіншілік үшін қолайлы атмосфералық жауын-шашынның жылдық қосындысының мөлшері булану көрсеткішіне тең немесе сәл ғана жоғары болатын аумақтар. Оңтайлы ылғалдану белдемі жалпақ жапырақты ормандардың, орманды даланың және ылғалды саваннаның теографиялық белдемдерін қамтиды. Дереккөздер
Саяси әдістеме

Саяси әдістеме - [грек, metodos - зерттеу жолы, logos - сөз, ілім] - саяси зерттеу жүргізу әдістері туралы ілім. Бір мағынада әдістеме ретінде саяси ғылымдағы зерттеу қызметінің бағыттарын анықтаушы гносеологиялық қағидалар, сонымен бірге жаңа білім алу принциптері мен әдістері. Екінші бір мағынада саяси ғылым ауқымындағы арнайы пән. Бүл пән нысаны - саяси зерттеу жүргізу үрдісі. Әдістеме танымдық жүйе ретінде бірнеше деңгейден тұрады: философиялық сипаттағы білім, ғылыми зерттеу мәні, құрылымы, принциптері, ережелері мен әдістері туралы білім, нақты зерттеу пәніне қатысты теориялық білім. Арнайы саяси пән ретінде әдістемеде нақты-саяси зерттеу үрдісі теориялық түрғыдан түсініледі. Саяси ғылымды рефлексиясы бар жүйе ретінде қарастыруға болады. Бүл - өзінің зерттеулік іс-әрекетін ой елегінен өткізуге бағытталған ғалым қызметі. Егер саясаттанушы саяси шындықты зерттейтін болса, онда әдіскер нақты құндылық бағыт түрғысынан ғалым жүмысын түсіндіруғе, сипаттауға және түсінуге ұмтылады. Дереккөздер
Үшташлы

Үшташлы - қалмақ халқын құрайтын 4 атаның бірі - хазардан тарайтын ұрпақ. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «Сол хазардан ұш атаның ұлы парсы жұртында қалып еді. Қажар, Афшар, Үшташлы» деген дерек бере келіп, біздің қазақтың әйгілі «Ақтабан шұбырындыға» ұшырауына солардың шапқыншылығы себеп болғанын жазады. Дереккөздер
Саяси әріптестік

Саяси әріптестік - әртүрлі саясат субъектілері арасындағы өзара қарым-қатынас түрі, оған белгілі бір мәселе бойынша ортақ ұстанымның болуы, біріккен саяси әрекеттерді ұйымдастыру, саяси бағдарламардың маңызды салалары бойынша сәйкес келуі тән. Саяси әріптестіктің ерекшелігі - әр тарапта өз қызметінің негізгі аспектілері бойынша дербестіктің болуы. Дереккөздер
Надыров Базарбай

Надыров Базарбай (1937 ж. т.) - Қарақалпақ Республикасының халық артисі, әнші. Ол қарақалпақ, өзбек, қазақ халық әндері, қазіргі композитор шығармаларымен бірге Абай әндерін де орындайды. Абайдың «Айттым сәлем, қалам қас», «Көзімнің қарасы» әндерін 1966 жылдан бері Орта Азия, Татарстан, Башқұртстан республикалық сахналарында, Қазақстанның Алматы, Жамбыл, Қызылорда облысында болған концерттік сапарларында, мәдениет онкұндіктерінде орындады. Надыров республикалық Бердақатынд. сыйлықтың лауреаты. Дереккөздер
Мафия

Мафия — көбіне қылмыспен байланысты және қоғам мүшелеріне, мемлекеттік және қоғам қайраткерлеріне, ұйымдарға, мекемелерге өз мақсаттарына жету үшін заңсыз жолдармен, әдістермен (пара беру, арандату, күш қолдану, адам өлтіру, лаңкестік әрекеттер арқылы) ықпал етуге талпынатын жасырын, заңсыз ұйым. Мафия тарихи тұрғыда XVIII ғасырдың аяғында Италиядағы Сицилия аралында пайда болып, бүкіл қоғамды, халықты дүрліктірді. Кейіннен, XX ғасырда АҚШ-қа ойысты, онда мафия деп әдетте заңсыз бизнеспен (наркотик, заңсыз қару-жарақ саудасы, заңсыз құмар ойындар бизнесі және т.б.) және оны саяси мақсатта қолданатын гангстерлік қылмыстық ұйымдар түсінілді. Осындай жолмен әйгілі болған атышулы "Коза ностра" ("Біздің іс") американдық ұйымы белгілі. Мафия – Сицилияда XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан, соңында өзінің белсенділігін АҚШ-тың ірі, экономикалық дамыған қалаларына және кейбір өзге елдерге де таралған қылмыстық, заңсыз ұйым. Жүріс-тұрыс кодексі (омерту), құрылысы және ортақ ұйымы бар қылмыстық топтардың бірлестігі («отбасы»). Әр топ белгілі бір территорияда: үлкен қаланың ауданында кішігірім қалада немесе мемлекеттің тұтас аумағында аламандық жасап «жұмыс істейді». Қазіргі кезде мафия термині сициялық Коза Ностра мафиясының ұйымың және құрылысын толық немесе жарым-жартылай қайталанатын кез келген этникалық қылмыстық топтарды жалпылау белгілену үшін қолданылады. (Мысалы, Италияның өзінде әрекет ететін – Каморра, Ндрангета, Сакра Корона Унита; мексикалық мафия, ирландық мафия, Якудза, т.б.) Мафия сицилиялық қоғам ішіндегі өзара қарым қатынастарды реттейтін құрылым ретінде, Бурбондар әулеті мен постбурбондық кезеңде Сицилияда мемлекеттік билік құрылымдары әлсіздігі мен анархия кезінде қалыптасқан. Бірақ мафия пайда болуының әлеуметтік саяси алғышарттары бұдан әлдеқайда бұрын пайда болған. Сицилия Италияның 1860 жылы біріктіруіне дейін екі ғасырға жуық шетелдік үстемдікте болды. Сицилия тұрғындары тап болған қиын жағдай мен репрессиялар, жергілікті халық ортасында бай шетелдіктерді тонап жүрген бөлек бандиттер топтарының қалыптасуына әкеп соқты. Қарақшылар алып қалған мүлікпен тұрғындармен жиі бөлісіп, олардың қолдау мен көмегін тапты. Біртіндеп жергілікті халық ортасында қарақшыларға көзқарасы одан әрі сабырлы бола түсті. Сөйтіп осылайша мафияның келешектегі пайда болуының әлеуметтік базасы қалыптасты. Мафияның одан әрі дамуы цитрустер өсіру мен сатуға байланысты кәсіпшіліктің өркендеу кезеніңде жүріп жатыр. Мафиялар туралы кино-телехикаялар Мафиялар туралы кино-телехикаялар: * Карты, деньги, два ствола * Рэкетир * Бригада * Бригада-2 * Меч * Брат * Брат-2 * Капоне * Көкжалдар мекені Дереккөздер Сыртқы сілтемелер
Сәулең болса кеудеңде...

«Сәулең болса кеудеңде...» - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Кел. 36 жол. Өлеңде ауыр ой мен ауырған шерлі жалғыздық көкірегіңде түн тұнған әрі заман қысымы тудырған мұңлы да өкінішті ой толғанысы жатыр. Абай ғұмыр кешкен заман - қазақ халқын ел билеу жүйесіндегі өзгерістер мен халықтың ой санасында орын алған ерекшеліктер, батыс пен шығыстың рухани қазыналарымен қоян-қолтық араласу жағы күшейе түскен кезең. Осы тұста дүниеге келген бұл елеңге ой кезімен үңіле қарасаң, сол заманның белгілерін анық аңғаруға болады. Қазақ қоғамындағы сырттан ендірілген, яғни таза отаршылдық мүдде тұрғысынан жасалған ел билеу жүйесіндегі бассыздық, шырық бұзарлық, анархистік құбылысты тудырып отырған сатылы болыстық сайлауға, қазақ елінің бірлігі мен рулық тұтастығын бұзуға негізделген болыстық сайлаудың территориялық принципіне қарсылығы көрінеді. Өлеңінің ең басты ой сарыны - «Единица - жақсысы, Ерген елі бейне нөл» ұғымында жатыр. Бүл жолдар арқылы Абай елді ақылмен, әділеттілікпен билеген жеке адамға, кемел тұлғаға ерекше мән береді. Ел басқару жүйесінде анархистік бассыздыққа жол бермейтін, елін береке, бірлікке бастайтын кемел басшыны аңсайды. Қазақ елін билеу жүйесіне отаршыл өкімет алдын-ала ұзақ даярлықпен келіп ендірілген болыстық сайлау жүйесі, шынында да, қазақ халқының бірлігін бұзып, берекесін кетіріп, тұрмыс жағынан мүлде әлсіреп, мінез-құлқы жағынан да азғындауға ұрындырды. Абай осы жағдайдың зардабын ұлылықпен терең сезінген. Өлең 7-буынды, ерікті ұйқаспен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының елеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939, 1945, 1957, 1977жылғыжинақтардаөлеңніңЗ-жолы 1909 жылғы басылым негізінде «Егер сәулең болмаса» болып берілсе, бүл жол Мүрсейіт қолжазбаларында «Егер сәулең жоқ болса» делінген. 1939, 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтарда 34-жол Мүрсейіт қолжазбалары бойынша «Ел тыныш болса, жақсы сол» түріңде алынса, 1909 жылғы басылымда «Ел ит болса, жақсы сол», 1945 жылғы жинақта «Өз басындық болар сол»болып енген. 1909,1945,1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда және Мүрсейіт қолжазбаларыңда 22-жол «Сулай алмас жазғы төл», ал 1939жылғы жинақта бұл жол «Шулай алмас жазғы төл». Туынды ағылшын, араб, белорус, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Дереккөздер
Тыру

Тыру — маңызы мен ауқымы әр түрлі кенкіріктіруші өңірлер мен алқаптар ең ірі жалпыпланеталық металлогендік белдеу және ең кіші кенді алаң деген екі үғым арасында былайша сараланады: а) ең ірі ауқымдағы металлогендік құрылым — жалпыпланеталық металлогендік белдеу; ә) ірі қүрылымдар — металлогендік белдеу және металлогендік аймақ; б) біршама ірі құрылымдар — металлогендік белдем — кенді белдеу және металлогендік атырап; в) орташа мөлшерлі қүрылымдар — кенді белдем және кенді аудан; кенді ауданның қүрамбөлігі ретінде кенді торап түсінігі жеке-дара өрнектеледі; г) ең шағын қүрылым — кенді алаң. Дереккөздер
Ылғалдандыру

Ылғалдандыру - 1) аумақтың ылғалдандырылуы — белгілі бір өңірге жауатын жауын-шашынның мөлшері мен булануы арасындағы арақатынас (кейде жауын-шашын мөлшерінің булануы соған байланысты болатын ауаның температурасына қатынасы). Артық ылғалданатын, орнықсыз және жеткіліксіз ылғалданатын аумақтар сараланады; 2) топырақтың ылғалдандырылуы — топырақтағы ылғал қорының табиғи не жасанды түрде арттырылуы не толықтырылуы. Басы артық ылғалдану — организмдер мен субстраттар үшін оңтайлы ауа ылғалдығынан артық шамада су келуі (табиғи не жасанды). Әдетте, өңірдің батпақтануына апарып соғады. Жеткіліксіз ылғалдану — судың организмдер мен субстраттар үшін оңтайлы ауа ылғалдығын қамтамасыз ететін мөлшерден кем түсуі. Орнықсыз ылғалдану — ылғалдың маусымдар бойынша әркелкі болуы, біршама ылғалды кезеңдермен құрғақшылықтардың кезектесуі; 3) суармалы егістік жерлерде күз, қыс айларында ылғал жинау үшін жүргізілетін суару жүмысы. Дереккөздер
Сақтандырушы жабдық

Сақтандырушы жабдық — құбыр желісіндегі су өтімімен қысымның шектеулі мендерін қамтамасыз ететін жабдық. Бұл жабдықтарға сақтандыру, су жіберу құрылғылары, қорғаушы гидравликалық клапандар, гидравликалық соққы басытқылар, сақтандырғыш клапан — вантуздар жатады. Дереккөздер
Саяси әзіл

Саяси әзіл, анекдот - [француз. anecdote - әңгіме айтушы, күлкілі әңгіме] - қандай да бір саяси жағдай туралы, көшбасшы немесе топ өкілінің мінез-құлықтары туралы қысқаша күлкілі әңгіме. Анекдот жағдайлар мен белгілерді есте қаларлықтай ұлғайтып, өсіріп көрсетеді. Әрі саяси өмірдің маңызды жағын есте қалдыруға және табуға көмектеседі. Оларды қалыптастыру үшін танымал персонаждар қолданылады. Анекдот - саяси күрестің өткір құралы. Оның міндеттері - қарсыластарды қаралау, керісінше, өзінің саяси көшбасшыларына, жақтастарына жылы қабақ қалыптастыру. Анекдот күтпеген жерде бұқаралық қарапайым санада қалыптасады. Ол - түрғындардың саясатты қабылдау көрінісі, ұжымдық шығармашылық нәтижесі. Кей кездерде анекдот нақты саяси қызметтерді орындау үшін таратылады. Тұрғындардың білім, мәдениет деңгейіне, саяси өмірдегі ұстанымына байланысты анекдот түрлері де сан алуан. Дереккөздер
Назиров Зағрутдин Сағадайұлы

Назиров Зағрутдин Сағадайұлы (1909-1989) - суретші. Ол «Абай» портретін (1968, майлы бояу, кенеп; сақталған орны белгісіз) салған. Онда Абай бейнесі өзінің шынайылығымен, монументтілігімен ерекше көрінеді. Дереккөздер
Байұзақ

Байұзақ (туған-өлген жылдары белгісіз), Абайдың замандасы. Тобықтының Бекең деген руынан тарайды. Абай онымен жақсы сыйлас болған. «Қыздарға» деген өлеңінде мынадай жолдар бар: «Қойдан қоңыр, жылқыдан торы Бекең» деп, олардың алып-жұлып кетер істерімен шаруасы жоқ, адал, момындығын меңзейді. Байұзақ - сол қыздардың ағасы. Кейін Абаймен құдандалы болып кеткендігі Мінәш Әрхамқызының: «Атам Оразымбет пен енем Үмітей әжемді (Кәкітайдың екінші әйелі Бибі) құшақ жая қарсы алды. Анық білетінім, біздің үй мен осы Байұзақ би баба шаңырағымен бұрын да құдандалы, сый¬лас адамдар екен. Әжем ескілік салтты өте қатаң сақтайтын иманжүзді адам еді» деп еске алуынан көрінеді («Мұхтар Әуезов туралы естеліктер», 1997, 201-202-беттер). Дереккөздер
Канцлер

— Германия канцлері (2005—2021)]] Канцлер — бірқатар елдердегі жоғары лауазым немесе шен атауы. Мысалы, федералды канцлер — Австриядағы және Германиядағы үкімет басшысы. Германияда канцлер заң жүзінде федералдық президент пен бундестаг (парламент) президентінен (спикер) кейінгі үшінші жоғарғы лауазым иесі болғанмен іс жүзінде биліктегі ең бірінші тұлғаға жатады. Канцлер сөзі көне латынның "cancelli" (канцелли) сөзінен шыққан. Канцлер сөзі орта ғасырда бай манап, феодалдардың іс қағазын жүргізуші деген мағынада керектенілсе соңыра бірқатар елдерде атқарушы биліктің ең жоғарғы мансаптысының атауы болып орнықты. Дереккөздер
Саяси бағдарлама

Саяси бағдарлама - партияның немесе мемлекеттік институттардың саяси платформасын, негізгі қағидаларын, оның қызметіндегі мақсаттары мен оны жүзеге асыру тәсіл-құрал- дарын түсіндіру. Бағдарламалар қысқа, концептуалды, кейде бүге-шігесіне дейін анықталған болуы мүмкін. Бағдарламаны дайындаушы субъекті билікке жақын болған сайын оның бағдарламасы да дәлме-дәл дайындалады. Тұжырымдамалық бағдарламаларды стратегиялық деп те атайды. Стратегия жалпы мақсаттарды, оған қол жеткізу құралдарын анықтайды. Ал тактика болса стратегияны жүзеге асыру тәсілі. Саяси бағдарламаларды оппозициялық және қызмет етуші деп те жіктеуге болады. Оппозициялық бағдарламаларда билікке ұмтылушы партиялар өздерінің ұстанымдарын көрсетеді. Бүл бағдарламалар сайлаушыларға бағытталады, негізгі мақсат - сайлауда жеңіске жету. Мүндай бағдарламалар билікті, өздерінің қарсыластарын сынау және сайлаушыларға уәде беруден тұрады. Демократиялық елдердің өзінде бағдарламалар мен шынайы саясатта айырмашылықтар бар екені байқалады. Бағдарламалар көбінесе насихаттық сипатта болады. Дереккөздер
Бақа мен өгіз

«Бақа мен өгіз» - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Абай түпнұсқадағы 17 жолда айтылған мазмұнды толықтырып, өзгертіп, 10 шумақ өлеңмен еркін жырлаған. Негізгі ой дәл берілген. Таудай егізді көрген бақа мен де сол сияқты зор бола алам деп күшеніп, қарнын қампитып жарылып өлген. Мұңда да біреудің болғанын, толғанын көре алмайтын іштарлар, солардай болам деп өзін- өзі қинап мерт болғандар мазақталған. Мысалдың айтар ақылы: :«Таласпа, жаным-ай, :Қолыңнан келмеске :Боларсың бақадай :Көп түссең егеске». Абай бүл мысалды да қазақ өміріне бейімдеп, сахараның тіршілік сыңайына үйлестіріп аударған. 6-7 буынды, кебіне - а, -б, -а, -б, кейде ғана -б, -б ұйқасты жыр түрінде жазған. Кей тұстарын өзінше жырлап, бірер елес-көріністі шындыққа жақындата түскен. Мысалы, бақа өгізбен Крыловта көкмайса жазық жерде, Абайда бұлақ басыңда, өгіз су ішуге келгенде кездеседі. Туынды алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы басылым негізіңде 4- шумақтың 2-жолы «Күшенді де бертінді», 7-шумақтың 3-жолы «Өстім ғой деп ісініп» болып алынған, қалған басылымдарда бүл жолдар «Күшенді де бүртінді», «Үлкейдім - деп ісініп» делінген. Өлеңі Қарасаң, тым-ақ көп Көре алмас іші тар. Несі артық, бізден деп, Салыспақ жұрт та бар. Су ішкелі бір өгіз Барып еді бұлаққа. Бақалар қорқып, тарбақтап Қашып шықты әр жаққа. Бақаға өгіз таумен тең, ¥шып кетті зәресі. Мақтаншақтың, сен көрсең, Бақада екен төресі. Өз-өзінен бір бақа Күшенді де, бөртінді. Қарны үлкейді қампайып, Өгіздей болам деп ісінді. Қасындағы жолдасқа "Қарашы,— деді,— сен бізге! Қиын ба екен үлкею, Жеткем жоқ па өгізге?" "Ісіндің, кебіндің, Сонда да не пайда? Түрі жат өгіздің, Сен қайда, ол қайда?" Күшенді кеп кіжініп, Келгенінше шамасы, "Өстім ғой"— деп ісініп, Дейді: "енді бір қарашы!" Қарады да,— "Дәнеме Болған жоқ қой, қой!"— деді. Қызып алған антұрған Айтқан сөзге көнбеді. Ыңқыл қағып, тыпырлап, Күшенді де, бөртінді. Іш жарылды сытырлап. Мақтанам деп өзі өлді. Таласпа, жаным-ай, Қолыңнан келмеске. Боларсың бақадай, Көп түссең егеске Дереккөздер
Трахиандезиттер

Трахиандезиттер - трахиттер мен андезиттердің аралығындағы, кварцты кіріктірмейтін профирлі тау жынысы. Сеппе бөлшектері негізді немесе орташа құрамды плагиоклаздардан (андезин [[лабродор битовнит), мүйізалдамыштан, биотиттен диопсидтен, некен-саяқ эгирин-авгиттен немесе фельдшпатидтердің нақтылы түрінен тұрады; өте сирек гиперстен, оливин және сфен ұшырасуы мүмкін; негізгі массасы тым тәуір кристалданған немесе азын-аулақ жанартау шынысын кіріктіретін плагиоклаздардан (әдетте олигоклаз) және калийлі дала шпатынан тұрады, диопсид пен магнетит, сирегірек нефелин мен эгирин косалқы рөл атқарады. Дереккөздер
Аман Бақтығалиев

Аман Бақтығалиев (1945 ж. т.) - суретші, педагог. Қолданбалы графика саласында жұмыс істейді. Ол Абайға арнап «Осы жұрт Ескендірді біле ме екен?..» (1980; қағаз, түрлі-түсті литография), 3 беттік «Батыр», «Дабыл», «Дұшпан» топтамасын, Абай өлеңдері негізіңде 3 беттік «Келдік талай жерге, енді», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы» топтама суреттерін (1988; қағаз, литография, бәрі де автордың жеке қоры) салды. Дереккөздер
Саяси бағдар

Саяси бағдар - саясатты өмірде жүзеге асыру мен оны дайындау тәсілдеріне байланысты сана белсенділігі мен қағидаттар жиынтығы, ол саяси өмірге әртүрлі әлеуметтік топтардың қатысуын, адамдардың саяси мәдениетін және олардың тәрбиесін, қоғамдық-саяси, халықаралық қатынастарды реттеуді, жеке түлға жағдайын, мемлекеттік құрылыс пен демократия мәселелерін анықтайды және көрсетеді. Саяси бағдар сайлау науқандары мен саяси көшбасшылардың, әлеуметтік-саяси институттардың бағытталған қызметтерінен көрініс табады. Саяси бағдар қандай да бір ұлттың, халықтың, оны өмірде жүзеге асырушы әлеуметтік топтың мүддесіне тәуелді. Дереккөздер
Анатолий Владимирович Сафронов

Анатолий Владимирович Сафронов (1911 ж. т.)- ақын. Соц. Еңбек Ері. Оның «Өлеңдер мен әндер», «Лирика» жыр жинақтары, «Уақыт тұңғиығына» атты өлеңмен жазылған романы, «Москва мінезі», «Аспаз әйел» комедиясы мен «Уақыты еткен» драмалық шығармалары оқырман қауымға жақсы таныс. Абайдың туғанына 125 жыл толған мерейтойына арнап жазған «Баршамызға қымбат» деп аталатын мақаласында С. : «Совет Одағының Әдебиет әлемінде Абайдың ой жұлдызы ерекше нұр шашып түр, ол нұр барлық халықтарымызға ортақ» («Қазақ әдебиеті», 1971 ж. 26 мамыр), -деп жазды. С-ға 2 рет КСРО Мемл. сыйлығы берілген. Дереккөздер
Ор қазу

Ор қазу (Отрывка траншей) — ұзыннан-ұзақ, қимасы тік төртбүрышты немесе трапеция бітімді қазылған ор, мелиорациялық құрылыста орлы кәріз, жіңішке ор қазып, жер асты құрылыстарын құрастыру, қүрғату шараларын немесе суландыру жұмыстарының су құбырларын ашық немесе жабық түрде жүргізу. Дереккөздер
Металлогендік провинциялар мен белдеулер типтері

Металлогендік провинциялар мен белдеулер типтері - дамуы, минералдануы және т.б. ерекшеліктері бойынша бөлінетін металлогендік провинциялар мен белдеулер түрлері. Тектондық-магмалық цикл мен оған сәйкес минералданудың белгілі бір кезеңдерімен байланысты геологиялық түзілімдердің басымдығына қарай металлогендік провинциялық 3 тип — оралдық, шығыс азиялық (қиыр шығыстық) және батыс европалық типтер сараланады. Дереккөздер
Фзули, Шәмси, Сәйхали

«Фзули, Шәмси, Сәйхали...» — Абайдың 1855- 81 ж. аралығында жазған өлеңі. Ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында өлеңнің шығарылған уақыты 1858-59 ж. деп көрсетілген. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Зерттеушілердің деректеріне қарағанда 14 жастағы жасөспірім Абай Семейдегі Ахмет-Риза медресесінде оқып жүргенде жазған сияқты. Шынында да ақынның шығыс тілі мен әдебиетін дендей оқып, Шығыстың ұлы философ-ақындарының классик. туындыларымен барынша тереңірек танысатын шағы осы кезең. Сыры мол, құпиясы кеп өлең өнерін аңсап, сол бір тылсым әлемге барар жол іздеген жас ақын езі шығармаларын құмарта оқып, таусылмас нәр алған шығыс ғұламаларын әулие тұтып, медет тілейді, ақындық жолдағы жебеушім болыңдар деген ниет аңғартады. Осынау айналдырған 4 жол өлең жас Абайдың өнер, білім, талап қуған шағының өзінде-ақ, өлеңнің Фзули, Шәмси, Сәйхали, Науаи, Сағди, Фирдауси, Хожа Хафиз сияқты ұлы шеберлері туындыларымен жақсы таныс болғанын аңғартады. Бұл жолдардан жас ақынның өлең өнерінде алғашқы кезеңде сол езі сыйынған ақындар нақышын үлгі тұтқаны көрінеді. Тек шығыс ғұламаларында сөз құрауға деген құмарлық байқалады. Бір шумақ өлеңде бір ғана «бер» деген қазақ сөзі келтірілген. Бұл Абайдың ақындық жолының алғашқы кезеңіне тән қасиет. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Өлең орыс тіліне аударылған. Өлең Фзули, Шәмси, Сәйхали, Науаи, Сағди, Фирдауси, Хожа Хафиз – бу һәммәси Мәдәт бер я шағири1 фәрияд2. 1 - Шағири (арабша) – ақын. 2 - Фәрияд (парсыша) – теңдесі жоқ, асыл. Дереккөздер
Ылғалдандыру нормасы

Ылғалдандыру нормасы — егін егілер алдында және егілу кезінде (көктемгі ылғалмен қанықтыру) және өсімдіктердің өніп-өсу, даму кезеңіндегі 1 гектар жерге берілетін қанықтырма су мөлшері. Өлшемі м 3 /га немесе миллиметр қабат (1 мм қабат тең 10 м 3 /га). Дереккөздер
Олексий Прокопович Довгий

Олексий Прокопович Довгий(1929 жылы туған) - украин халық ақыны. «Жер әні», «Иін», «Таңғы шық», «Күрең түсті алма», «Ай», «От түс» кітаптары украин оқырманына жақсы таныс. 1974 жылы «Дніпро» баспасынан шыққан «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Қансонарда бүркітші шығады аңға...», «Қор болды жаным...» атты өлеңдерін аударған. Дереккөздер
Трахибазальттар

Трахибазальттар - пироксеннен, негізді плагиоклаздан, сілтілі дала шпаттарынан тұратын, кейде фельдшпатидтердің, агирин-авгиттің, мүйзалдамыштардың, оливиннің, сфеннің және т.б. азын-аулақ мөлшерін кіріктіретін эффузиялық базальтты таужыныстар. Дереккөздер
Ылғалдану қалыбы

Ылғалдану қалыбы — топыракты ылғалдандыру үшін әр гектарға берілетін су көлемі текшеметрмен өлшенеді (м 3 /га). Оны кейде суармалау мөлшері деп те атайды. Суармалы егістің түрлеріне, климаттық, агротехникалық жөне басқа жағдайларға байланыстыра есептелініп анықталады. Дереккөздер
Физули

]] Мұхаммед Сүлейманұлы Физули (1494 – 1556) — әзірбайжан ақыны. Әзірбайжан, парсы, араб тілдерінде жазған. Шығармалары қолжазба күйінде тарап, XIX-ғасырда қазіргі Әзірбайжан, Түркия, Ирак және Орта Азия елдерінде бірнеше рет жарияланған. Бізге жеткені 11 қасида мен бір өлеңнен тұратын (барлығы 450 бәйіт) араб тіліндегі жинағына. Физулидің поэтикалық мұрасынан елеулі орын алатыны — лирикалары мен қасидалары. Физули туындылары қазақ оқырмандарына кептен таныс. Оның мұрасының шырқау шыңы — «Ләйлі-Мәжнүн» дастанын Абайдың немере інісі, қазақтың көрнекті ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ тіліне аударған. Абай Физулиді езіне ұстаз санаған. Ақынның шығыс поэзиясы классиктерімен, соның ішінде Физули туындыларымен танысуы медреседе оқып жүрген кезінде басталған. Осы кезеңде жазған «Физули, Шәмси, Сәйхали» өлеңінде шығыс классиктерін тілге алып сиынады, олардан медет тілейді. Дереккөздер
Абсорбент

Абсорбент ( — сіңіру) : * газдар немесе сұйық ортадағы (ерітіндідегі) заттарды өзінің барлық массасымен сіңіруге, соруға қабілетті сұйық немесе қатты зат. Химияда Әр абсорбент белгілі бір заттарды ғана (мысалы, су, сұйық зат, қышқылдардың, сілтілердің сулы ерітінділері) белгілі мөлшерде сіңіре алады. Мұндай қасиет газ қоспаларын бөлуде және тазалауда немесе дайын өнім алуда қолданылады. Абсорбент қаныққан буының қысымы төмен, қайнау температурасы жоғары, ал өзі арзан болуы керек. Тау-кен ісінде Абсорбент (лат. absorbens— сіңіргіш зат) — абсорбент, көлемді сіңіргіш зат — бойына cудан, ауадан иондар мен молекулаларды сорып алатын сұйық немесе кеуекті қатты зат.. Медицинада Сорбенттер мен энтеросорбенттер әртүрлі аурулардың алдын-алу және емдеуде қолданылады. Атеросклероздың және жүректің ишемиялық ауруының дамуын болдырмайды. Тамақтанудың жедел улануымен, әртүрлі улармен, есірткі мен есірткі заттарымен улану, алкогольдік тамақтанудың шамадан тыс артуы, нашақорлық пен алкоголизмнен туындаған симптомдарды, бүйректің, бауырдың, ұйқы безінің, асқазан-ішек жолдарының, аллергиялық және иммундық тәуелді ауруларды емдеуде тиімді ( бронх демікпесі, ревматизм, тамақ аллергиясы, склероз, псориаз). Дереккөздер
Сергиополь тас жолы

Сергиополь тас жолы - 1830-1920 ж. Семей қаласы мен бұрынғы Сергиополь (қазіргі Аягөз) қ. арасындағы почта-қатынас жолы. Семейдің оңтүстігіне қарай 350 шақырымдық қашықтықты алып жатты. Сергиополь тас жолы бойына патша әкімшілігінің қазақ даласындағы қызметін атқарған Улы көл, Арқалық, Ащы көл, Жартас, Қызыл мола, Арқат, Әлжанадыр, Ұзынбұлақ, Еңірекей почта бекеттері орналасты. Оларда әр жылдары сауда-саттық жәрмеңкелер ұйымдастырылып, құн, жесір, жер дауларына байланысты мәселелер шешілді. Ырғызбай ұрпақтары талай рет Семей-Аякөз аралығында осы жолмен қатынап, әкімдік- шаруашылық, сауда қызметтеріне араласты. Абай мен оның балалары да Сергиополь тас жолы арқылы талай рет Семейге, одан әрі Ресей қалаларына сапар шекті. Сергиополь тас жолы орыс патша әкімшілігі тұсында маңызды әскери-стратегиялық қызмет атқарды. Орыс жиһанкездері П. П. Семенов-ТяньШанский, Г. Н. Потанин, қазақ ғалымы Ш. Ш. Уәлиханов Азияға саяхат жасағанда да осы Жолмен өтті. Дереккөздер
Трахилипарит

Трахилипарит - минералдық және химиялык құрамы трахиттер мен липариттердің аралыгына сәйкес келетін эффузиялық тау жынысы; санидин — 50%, кварц—20%, плагиоклаз — 15%, биотит — 10%; диопсидтің, апатиттің, сфеннің және кенді минералдың азын-аулақ мөлшерлерін кіріктіруі ықтимал. Дереккөздер
Метаморфизм дәрежесі

Метаморфизм дәрежесі - метаморфизм сатысына не метаморфизм фациясына орайлас ұғым; төмен, орта және жоғары дәрежелі метаморфизм болып жіктеледі: төмен дәрежелі метаморфизмге жасыл тақтатастар фациясы, орта дәрежелі метаморфизмге эпидот-амфиболитті және амфиболитгі фациялар, ал жоғары дәрежелі метаморфизмге гранулитті және эклогитті фациялар сәйкес келеді. Дереккөздер
Саудайы-ай, сауды алмадың-ау, сырқауды алып

«Саудайы-ай, сауды алмадың-ау, сырқауды алып»- Абайдың 1896 ж. шығарған өлеңі. Көлемі 4тармақтан тұратын біршумақ. Ақын бірнеше рет үйленсе де басы бақты әйелге кездесе алмай қойған ауылдасы Дүйсенқұл деген кісі тағы бір жолы Жақып дегеннің күйеуден қайтып келіп отырған ауру қызына қосылғанын естігенде айтқан. «Саудайы» - араб сөзі, аңғал, абайсыз деген мағынаны білдіреді. Абай осы сөз арқылы ақылдасының апалақтаған аңғалдығын ескерте отырып, оның жар таңдау сияқты аса маңызды өмірлік мәселеге ұшқары қарайтынын үлкен мін санаған. Сондықтан да мұны жай ғана кемшілік демей, Дүйсенқұлдың ұшып-қонып жүріп, сырқау әйелге ұрынған ұшқалақтығын барша жұрт қамасақ етіп: «Ала жаздай көгалды бір көрмедің, Сары жұртқа қондың бір ірге аударып», Деп, ащы тілмен өлтіре әжуалайды, Дуйсенқұлды И. А. Крыловтың шырылдауық шегірткесіне ұқсатады. Осы екі жолдан өлеңді табан астында, ауызша шығаруға әбден машықтанған тілі шешен, ойы жүйрік ақынның шеберлігі айқын көрінеді. Өткір тіл, көркем сурет, терең мағына қатар табылады. Өлең 11-14 буынды қара өлең ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланды. Басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Дереккөздер
Хорн өрнегі

Хорн өрнегі (Хорновское выражение; horn clause) — «егер В1 және В2 және ... Вп А» түрінде жазылатын айтылымдарды есептеу сөйлемі. Өрнекті зерттеуші Хорнның атымен аталған. Пролог тілі кұрылмасының негізі болып саналады. Дереккөздер
Уджамаа

УДЖАМАА - кооперативтік экономика, африкандық социализм - крестьяндық утопиялық социализм элементтері басым марксистік емес социалистік ілім аясында модернизация мен даму ұғымдарының бірігуі. Дереккөздер
Саяси бақылау

Саяси бақылау - [француз, controle - тексеру] - саяси жүйедегі формальды және формальды емес үрдістер жиынтығы, олардың көмегімен бүзылуы жүйенің қызметіне теріс әсер ететін нақты мінез-құлық үлгісі қамта¬масыз етіледі; мемлекет пен басқа ин- ституттардың жеке тұлға мінез-құлқын реттеу мақсатында оған ықпал ету тәсілдерінің жүйесі. Сан алуан "үлгілер" мен шектеулер қатарында құндылықтар, ережелер, әкімгершілік нүсқаулар, саяси шешімдер, дәстүр, т.б. бар. Саяси бақылау саяси өмірді ұйымдастыруды, саясат субъектілерінің мінез-құлқын сәйкестендіруді қамтамасыз етеді. Саяси бақылау арқылы әлеуметтік-саяси үрдістерді немесе жүйелерді басқарудағы кері байланыс қағидаты жүзеге асырылады. Саяси бақылау екі мақсатты көздейді: :1) саяси жүйенің түрақтылығына қол жеткізу және оны қолдау; :2) оның позитивті дамуын қамтамасыз ету. Саяси бақылаудың қалыптасуы саяси қоғамның дамуымен байланысты. Әлеуметтік-саяси қатынастардың дамуы күрделенген сайын саяси бақылау құрылымдары да күрделене түседі, оның тетіктері жетілдіріледі, арнайы институттар пайда болады. Саяси бақылауды саяси жүйенің барлық институттары белгілі бір деңгейде орындап отырады. Саяси бақылаудың икемділігі, оның тетіктерінің өзгеруі - демократияның алғышарттары. Қатаң, барлық саланы қамтитын саяси бақылау авториталық және тоталитарлық жүйелерге тән. Ол конформизмді туындатып, әлеуметтік-саяси тоқыраушылыққа үшыратады. Әлсіз, тиімсіз саяси бақылау саяси емес мінез-құлықтың өсуіне, саяси жүйенің ыдырауына алып келеді. Э.О.Росс саяси бақылаудың үш деңгейін көрсетеді: қарапайым; қоғамдық пікір; саяси институттар. Саяси бақылау позитивті және теріс санкциялар арқылы жүзеге асырылады. Санкциялар сипатына қарай формальды және формальды емес деп бөлінеді. Формальды саяси бақылау мемлекеттік мекемелер, саяси ұйымдар, билік құрылымдары және институттармен жүзеге асырылады. Олар қолданатын санкциялар алдын ала белгілі. Формальды емес саяси бақылау - саяси үрдіске қатысушылардың күтпеген реакциясы. Саяси бақылау әлеуметтік бақылау түрі ретінде жеке түлғаны саяси әлеуметтендіру және саяси тәрбиелеу құралы қызметін атқарады. Әлеуметтік бақылау теориясының негізін қалаушылардың бірі - Р.А. Лапьер бақылаудың үш түрін көрсетеді: физикалық санкция, экономикалық санкция; әкімгершілік санкция. Дереккөздер
Каспий аймағы

Каспий аймағы - Ресейді, Қазақстанды, Әзірбайжанды, Түркіменстанды және Иранды қамтитын аймақ. Каспий аймағы - тарихи бәсекелестік пен тарихи әріптестік аймағы. Әр уақытта осында орналасқан мемлекеттердің қайшылығы және өзара сауда байланыстары аймағы болды. Ол ұлы Жібек жолының бойында орналасты. ХӀХ-XX ғасыр басында бұл жердегі ықпал аймағы және отарлық иеліктер үшін ірі державалар бәсекелесті. XX ғасыр бойына, кеңестік кезеңде, Каспий аймағы аса көңіл аудармады, өйткені араларында саяси-құқықтық мәселелер Каспий аймағындағы жағдайды 1921 жылы және 1940 жылы үкіметаралық келісімдермен тиімді реттеген - КСРО мен Иранның иелігінде болды. 1991 жылы Каспий аймағының қазіргі саяси картасы қалыптасты. Кавказ және Орталық Азия елдерімен тығыз байланысты Каспий аймағы әлемнің көптеген елдерінің геосаяси мүдделері тоқайласқан жер болды. Жүз жыл бұрынғыдай ол аса ыңғайлы географиялық орналасуымен, бай көмірсутекті қорымен, ерекше биологиялық ресурстарымен, ең бастысы, бекіре балықтың әлемдік байлығымен, дамуы бүкіл аймаққа әсер ететін көлік жолдарының тоғысуымен тоғышар көздерді өзіне тартуда. Ол - Солтүстік пен Оңтүстіктің - Ресей мен Парсы шығанағының арасындағы батыста - Еуропаның, шығыста - Оңтүстік-шығыс елдердің нарығын мұнай мен газбен қамтамасыз етіп отырған аса маңызды стратегиялық түйін. Кеңес Одағының ыдырауы, әлемдік экономикалық шаруашылықтың жаңа жүйесі ретінде ғаламданудың пайда болуы, халықаралық қатынастар құрылымындағы салмақты құрылымдық өзгерістердің болуы әлемдегі аймақтың жағдайын, мәнін түбегейлі өзгертті. Каспий аймағының қалыптасуы бастапқы кезеңнен өтуде. Бұл аймақ елдері і өз мемлекеттілігін дамыту, шаруашы¬лық негіздерін қайта құру, қоғамды демократизациялау үстінде. Бұл процестердің барлығы әртүрлі қарқынмен, әркелкі қағидаттарға сүйеніп жүзеге асырылуда. Тәуелсіздігін алған Каспий аймағы елдері халықаралық қауымдас¬тық тарапынан мойындалып, әрқайсысы сыртқы әлеммен саяси, экономикалық және басқа да салаларда қарым-қатынас орнатудың өзіндік жүйесін орнатты. Жаңа тәуелсіз мемлекеттердің егемендігі посткеңестік кеңістіктегі аймақтық жағдайды түбірімен өзгертті де, халықаралық қатынастарды қайта құруға әкеп соқтырып, Каспий аймағының тари¬хи жаңа даму кезеңіне жол салды. Сондай-ақ Иран, Түркия және Ресей өздерінің аймақтық саясатын қалыптастыра бастады. Алайда, геосаяси вакуум орны тез толтырылған жоқ, өйткені Кас¬пий аймағы елдері де, Батыс та үстемдік етуге талаптарын әлі нақтыламады. Мемлекеттердің әрқайсысының назарын аударып, мүдделерін шоғырландырған, геосаяси жағдайдың тұрақсыздығымен күрестің маңызды экономикалық құралы - аса көлемді мұнай мен газ ресурстары. Каспий аймағы - инвестициялық мүдделер аймағы, сонымен қатар, экономикалық және саяси қайшылықтардың да ортасы. Қайшылықтар, ең алдымен, Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін анықтауда кездеседі. Осы жолда Ресей, Әзірбайжан, Қазақстан арасында "түбін бөлеміз, су ортақ" формуласымен бір¬шама қадамдар жасалды. Каспий аймағының даму болашағы осы аймақтағы мемлекеттердің өзара байланыстарының күшеюіне, ортақ мүддедегі мәселелердің шешімін табуда бірлесіп қимылдауына байланысты. Дереккөздер
Метаморфогендік гранитоидты

Метаморфогендік гранитоидты — заттық құрамының тұрақты жағдайында бастапқы таужыныстардың метаморфтық өзгерісі нәтижесінде қалыптасқан гранитоидер. Метаморфогендік гранитоидты тереңге батумен байланысты аймақтық метаморфизм мен ультраметаморфизмнің эпидот-амфиболиттік, амфиболиттік және гранулиттік фацияларында пайда болады. Дереккөздер
Ылғалдылық индексі

Ылғалдылық индексі — климат ылғалдылығының lm = (100s - 60d)/n формуласымен өрнектелетін сандық сипаттамасы; мұндағы lm — ылғалдылық индексі; s — жауын-шашын нормасы; жиынтық буланудан асып түсетін айларға қатысты жауын-шашын мен жиынтық буланудың айлық айырмашылықтарының қосындысы; d — ылғалдың жетіспеушілігі және n — жиынтық буланудың айлық шамаларының қосындысы. Дереккөздер
Оразбек Серікбаев

Оразбек Серікбаев (1962 жылы дүниеге келген) - суретші. Қондырғылы кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол «Қараңғы түнде тау қалғып» (1991, кенеп, майлы бояу, Абайдың Семейдегі мемлекеттік әдеби-мемориал. қорық-музейінің қоры) суретін салған. Дереккөздер
Қыс (кітап)

«Қыс» («3има») - «Балауса» баспасынан 1992 ж. орыс тілінде жарық көрген суретті кітапша. Абай өлеңі «Жыл мезгілдері» деген айдармен басылған. Өлеңді аударған - Вс.Рождественский. Суретші М.Әлин қысқы дала көріністері мен көркем безендірген бұл кітапша мектеп жасына дейінгі балаларға арналған. Көлемі 1,5 б. т., 35 мың дана болып басылған. Дереккөздер
Машиналар

"Машиналар" - XIX ғасырдың соңғы ширегінде АҚШ-та, Англияда, Германияда пайда болған жартылай астыртын бюрократиялық ұйымдар. Олардың құрамына бірте-бірте партияның бүкіл ішкі өмірі, үміткерлерді ұсыну, сайлау кампанияларын жүргізу, мемлекеттік қызметтер мен жоғары лауазымдарды бөлісу бойынша тәуелді болып қалған кәсіби саясаткерлер, сая¬си лауазымнан дәмелі ықпалды тұлғалар кірді. "Машиналар" көбіне парламентарийлерден де, партияның ресми лидерлерінен де асқақтатылды. "Маши¬налар" феномені алғаш рет М.Острогорскийдің еңбегінде, М.Вебердің "Саясат әуестік әрі кәсіп ретінде" деген еңбегінде зерттелген. Бүгінгі күні АҚШ және басқа да англо-саксондық елдерде "машиналар" деп шынайы билігі бейресми сипаттағы саяси артиялардың аппаратын атау қалыптасқан. Дереккөздер
Саяси банкроттық

Саяси банкроттық - мемлекеттің билік құрушы тобының, саяси партия, жеке саяси қайраткерлер қызметінің құлдырауы, олардың өздерінің берген уәделерін орындауға қабілетсіздігі, ол үкіметтік және парламенттік дағдарысқа, саясаттың түбірімен өзгеруіне алып келуі мүмкін. Ал банкротқа үшыраган саяси қайраткерлерді бүқара халықтың сеніміне ие басқа түлғалар ауыстырады. Дереккөздер
Сап, сап, көңлім, сап, көңлім...

«Сап, сап, көңлім, сап, көңлім...» — Абайдың 1855-81 ж. аралығында жазған өлеңі. Көлемі 59 жол. Жігіттік, жастық мінездеріне арналып айтылғанмен, Абайдың бұл өлеңі... таза қазақ тілінің өзімен жазылған. Мазмұны мен мағынасына қарағанда, Абайдың бұдан бұрын азды-көпті айтылып келген елеңдерінің езінде, өзгеше бір қорытындысы сияқты. Жылы белгісіз болғанмен, ақынның жиырма-жиырма бес арасында ез өмірінің осы шағына нақтылап, арнап айтқан өлеңіне ұқсайды. Бұндағы ойлар мен сезімдер, жас жігіттің өзіне де, құрбы, тұрғыластарына да арнаған тоқтау сөзі, сын, толғау сияқты. Ең әуелі, бұл өлеңде Абай қазақ әдебиетінен бөлек үлгіге еліктеуді өзіне еңкі лайық көрмеген сияқты. Өз өмірінің шындығы бұл жырда аса айқын қонымдылықпен айтылады. Ұзақ өлеңнің көркем жолдарында ел жігітінің тіршілігінен тысқары тұманды, оқшау хал де, сезім, теңеу де жоқ. Қыз аңдыған жігіттің түнде жортқан, жеңіл-жеңсік қуған әдеті өзгеге де ой түсіреді. Бұл елеңде жасанды теңеулер жоқ. Қайта қазақтың шешен, орамды, терең, мәнді сездерін қолданады. «Қарсақ жортпас қара адыр, Қарамай неге шабасың? Соңда тәуір бола ма, Ұстап ап біреу сабасын?» -деген жолдарда сыншыл оймен қатар, сол кездегі қыр жігітінің басынан кешетін анық көріксіз, көңілсіз болмысын арнаулы трагедиялық қалпында береді. Өмірдің өткел кезеңінде тұрған, ой түскен жас орынсыз деген мінездер, істер жайын кеп сұрақтармен баяндайды. Тыңдаушысын ойландырып, езіне ақыл салып айтады. Опасыз, тұрақсыз, тынымсыз жортуылдан қайту керек дегендей, тасқындаған көңілді. ауыздықпен шаужайлағандай болады. «Сап, сап көңілім»деген сабырдың, тыйылудың сөзін үнемі қайталап отырады. Айтпақ жайын әдейілеп, көп қайталап, осы өлеңді жазудағы мақсатын, ойын ерекше нықтай түседі. Опасыз жас болмау керек, таңдап сүйген біреуі ғана бар, тең сезімге табынған жақсы жастың адамгершілік пен махаббатты қабыстырамын деген ниеті көрінеді. Барлық осы аталған өмірі, ой, сезім жайлары шындыққа бағынған. Бусанып тұрған жанды, шындығы бар жыр туады. Ақын алыстан тұмандатып орағытпайды. Айтпақ ойының сөздері де дәл табылған. Қозғайын деген пернесін дәл басады. Және өз басының тәжірибесін шығарып, өзіндік мінін сынап, шенеп отырған кісі болып, сол кездегі көп жастың халіне арнаған үлгілі сөз айтады. Қазақ жасының Абай заманындағы махаббат жөнінде қолданатын іс, мінезі тұрпайылау, натуралдық күйде екендігін осы өлең дәл ашады. Ер мен әйел арасындағы жарастық, жақсы сезімді қасиеттей білмейтін, топас тәрбиені әшкерелейді. Ендігі түсінігі бойынша махаббат, жастықты сөз қылатын ақын құмарлық қызығын шала, шалағай күйде жырламасын. Адамгершілік тәрбиесін өсіріп, асырғандай, моральдық жоғарғы дәрежеде түсініп жырласын дейді. Абайдың жас шағындағы өлеңдерінің қорытындысы есепті болған «Сап, сап, көңлім...» енді жақын шақта реалист сыншы және шыншыл ақын боп қалыптасатын Абайдың алдағы өрісін аңғартады. Өлең 7 буынды жыр үлгісінде жазылған. Алғаш рет өлеңнің жартысына жуық үзінділері ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Ал толық түрінде 1939 жылғы басылымға енді. Басылымдарында текстол. өзгерістер кездеспейді. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, түрікмен, ұйғыры. б. тілдерге аударылған. Дереккөздер
Қуандық Сабырбайқызы

Қуандық Сабырбайқызы (1843; Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы - 1928; сол жерде) – ақын, әнші, домбырашы. Шыққан тегі Найман ішінде Сыбанның 17 ақыны шыққан ақындар әулетінде дүниеге келген. Айтыс өнерінің шебері Сабырбай Ақтайлақұлы қызын жас күнінен сөз өнеріне баулып өсірген. Қуандық шаршы топта жыр додасына түсіп, әншілік, ақындық өнерімен ел құрметіне бөленген. Қара өлеңге ете жүйрік болған. Абайдың Қуандықпен көздесуі оның жан дүниесінде үлкен серпіліс туғызған. Талантты ақын қыз Абай назарына ілігіп, тіл табысқан. Қуандық ақындық дәстүр бойынша өткір тілмен міней сөйлеп, Абаймен айтысуға дейін барған. Көлемі 2–3 шумақтан аспайтын бұл сөз қағысулары зілсіз әзілмен бір-біріне сәлем жолдау ғана. Екі жастың жарасқан көңілін байқаған Сабырбай ақын оларға өлеңмен басу айтқан. Ел аузындағы естеліктерге қарағанда, Абай Қуандыққа үйленбекші де болған. Бірақ Абайдың ата-анасы Ділдәға құда тұсіп, сөз байласып қойғандықтан, оның бұл тілегі орындалмаған. Қуандық ақын замандасының өлеңдері мен әндерін халық арасына таратуға көп еңбек сіңірген. Қуандықтың Абай шығармаларын сақтап, насихаттаудағы еңбегіне М. О. Әуезов жоғары баға берген. Абайдың Сабырбаймен және оның қызы Қуандықпен көздесуі туралы М. Әуезов орыстың белгілі жазушысы П. Кузнецовқа жазған хатында айтқан. Қуандықтың Абай және әкесі Сабырбаймен, т. б. ақындармен айтыстары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының орталық ғылыми кітапханасы қорында сақтаулы. Дереккөздер
Орманның ағындыға реттеуші әсері

Орманның ағындыға реттеуші әсері (Регулирующее влияние леса на сток) — орман алабы топырақтың су сіңіру қасиетін арттырады, жер беті суының топырақ қабаты суына үдемелі түрде құйылуына, сонымен қатар өзен, арна суларының режіміне де әсерін тигізеді. Дереккөздер
Серікбай би

Серікбай би (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры әрі биі. Найман руынан шыққан. Ол Құдайберген деген ұлына Абайдың Ділдәден туған Райхан деген қызын айттырған. Райхан бірнеше жылдан кейін қайтыс болады. Абай құдалығымды одан әрі жалғастырамын деп, өзінің туысы Ақбердінің Қарындаш деген қызын Құдайбергенге бергізеді. Серікбай би мешіт-медресе салғызып, балаларын оқытқан. Көзі ашық, көкірегі ояу салауатты кісі болған. Абайдың баласы Әбдірахман қайтыс болғанда арнайы келіп, ақынға көңіл айтқан. Абай мен Серікбай би туралы керей Тышқанбай немересі Ырыздықбайдың (Соц. Еңбек Ері) естеліктері Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал музейінде сақтаулы. Дереккөздер
Метаморфогендік гранит түзілу

Метаморфогендік гранит түзілу — бастапқы таужыныстардың балқымай метаморфогендік өзгерісінен гранитоидтердің қалыптасу процесі. Бұл процесте қүрамы (Н20, С02, аздап N8 мен К-ден басқасы) өзгермейді, тек метаморфталған кешеннің ішінде ғана диффузияға байланысты қайта таралу болады. Метаморфогендік гранитоидтердің минералдық парагенезисі бастапқы жыныстардың құрамы мен метаморфизм дәрежесіне байланысты. Бұл процесте су мен көмір қышқылы жылжымалы, қалған петрогендік құрам бөліктер салғырт болады. Температураның жоғарылауына орай су азаяды, көмір қышқылы өседі, натрийдің мөлшері төмендейді. Дереккөздер