kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Босқа әуре боп келдің бе тағы мұнда...

«Босқа әуре боп келдің бе тағы мұнда...» - Абайдың 1897 ж. М. Ю. Лермонтовтың «Исповедь» атты поэмасынан тәржімелеген үзінді өлеңі. Абай поэманың өзекті тұсын, яғни жалған жаланы мойындамайтын, әділетсіздікке көнгенше жанын қиюға даяр ежет, өршіл жас жігіттің сөзін түгелдей аударған. Ұшқыр қиял Лермонтов поэзиясының рухы, жаны екенін осы поэмадан да анық байқаймыз. Әрекетсіз, күрессіз өмір бос деген ой, өмірдің әр күнін өлмес, өшпестей ету арманы - поэмадағы жалынды жас жігіттің бейнесіне айрықша тартымды сипат дарытады. «Болсам деген талапты ұмытқан соң, Құр кеудеге өмірдің несі дәрі?» - дейді ол. Осы бір сөзде қаншалық өмір сүйгіштік бар. Абайдың аудармасындағы осы сөздерден-ақ Лермонтов поэзиясының ерекше қасиетін танытатын жаңа леп есіп түр. Шығарма Лермонтовта 84, Абайда - 64 жол. Алайда аударма түпнұсқаға мағынасы жағынан жақын, көп жерлері Лермонтов нұсқасына сайма-сай келіп отырады. Өлең 11 буыңды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында 3-шумақтың 2-жолы «Әділетсіз бір жастың қанын жұтсын», 11-шумақтың 3-жолы «Менің ішім өзіңе мәлім шығар» делінсе, басылымдарда бүл жолдар «Әділетсіз бір жастың басын жұтсын», «Менің ісім өзіңе мәлім шығар» болып алынған. 1945 жылғы жинақта 13-шумақтың 4-жолы «Оны құдай оңынан кем деместі», 14-шумақтың 3-жолы «Алла берген қауыпты ол бір сырым» болса, кейінгі басылымдарда 1909 жылғы жинақ негізіңде бұл жолдар «Оны қудай өзгеңнен кем деместі», «Алла берген қауыпты осы сырым» ретінде қабылданған. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Гравитациялық су

Гравитациялық су — ауырлық күшінің ықпалымен қозгалатын жер асты суы немесе салмақ күшінің әсерінен топырақ арасынан (жер қыртысынан) еркін ағып шығатын жер қыртысының арасындағы жылжымалы су. Таужыныстардың өткізгіштік түріне байланысты кеуектік, сызаттық және оқпалық болып бөлінеді. Гравитациялық су — су тұтқыш қондырғының тереңдікте орналасу пішініне қарай: қабатталған және сызатталған гравитациялық сулар болып бөлінеді. Таужыныстың қуыстарында ауырлық күші әсерінен қозғалыстарға ұшырауына капилярлық және электрлік- молекулалық күштер кедергі келтірмейтін дербес судың бір түрі. Қозғалыс ерекшеліктеріне орай төрт түрге бөлінеді: кеуектік су таужыныстағы кеуектер бойымен қозғалады; жарықшақтық су таужыныстағы бір-бірімен жалғасқан жарықшақтар бойымен қозғалады; жарықшақтық-желілік су таужыныстағы ашық жарықтар бойымен қозғалады; карст суы карстану процесіне бейім таужыныстар (карбонаттар, сульфатты және галогендік таужыныстар) өңірінде пайда болатын әр түрлі қустар бойымен қозғалады. Геолог-мұнайшылар үшін таужыныстар құрамында болатын қабаттардың қуыстары бойынша қозғалуға қабілетті гравитациялық су үлкен қызығушылық туындатады. Табиғатта жоғарыда аталғандардан басқа таужыныстармен химиялық байланысқан су бар, ол минералдардың кристалдық тор құрылысына қатысады. Оған конституциялық, кристалдық және гидраттық су жатады. Дереккөздер
Алмастыру (метонимия)

Алмастыру (метонимия) деп бір-бірімен өзара, іштен байланысты екі құбылыстың, бұйымның, нәрсенің атын бірінің орнына бірін ауыстырып қойып жұмсауды айтамыз. Бұл орайда Абай алмастырудың сан қилы, алуан түрлі үлгілерін тауып, шеберлікпен пайдаланған. Мыс., :«Күшік асырап, ит еттім, :Ол балтырымды қанатты. :«Біреуге мылтық үйреттім, :Ол мерген болды, мені атты». «Күшік асырап, ит еттім». Ақын бұл жерде іс-әрекеті жауыздыққа ұласқан жалмауыз, қанішер жанды суреттейді. «Үйі мәз боп, қой сойды, Сүйіншіге шапқанға». Мұнда сүйінші сұрауға жүгірген адамдар мекендейтін тұрақ-үйдің өзі емес, ақын сол үйдің ішіндегі адамдарды айтқан. «Имансыздық намазда - Қызылбастың салған жол. Көп шуылдақ не табар, Билемесе бір кемел?» Немесе «Единица - жақсысы, Ерген елі бейне нөл. Единица нөлсіз-ақ, Өз басындық болар сол. Единица кеткенде, Не болады өңкей нөл?» Абайдың қызылбас дегені - дұшпанды, шуылдақ дегені - көпшілікті, единица дегені - көшбастаушы көсемді айтқаны. Дереккөздер
Ботақан ошағы

Ботақан ошағы – Шыңғыстау тауының солтүстігінен шығысқа қарай ағып жатқан өзен. Ботақан ошағы жайлауындағы Абайдың аулына М. Әуезовтің атасы Әуез Бердіұлы ауылы да қанаттас қонып отырған. Ботақан ошағы, Бақанас, Байқоңыр өзендері бойының көрінісін Абай «Жаздыгүні шілде болғанда» деген өлеңіңде айшықты бейнелеген. М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясында Абай мен Ділдә осы Ботақан ошағында үйленгені жөнінде бейнелі суреттеледі. Дереккөздер
Сорғы станциялар каскады

Сорғы станциялар каскады — су беру трассасының бойында бірінен соң бірі тізбектесш орналасып, біртекгі сорғылармен жабдықталған, суды сатылап көтеретін сорғы станциялары. Сорғы станңиялар каскадының сенімділігі мен ілеспе (синхронды) су беруін арттыру үшін реттеуіш, тоспалаушы имаратгары коса салынып, мүмкіндігінше айналма қалақты сорғылармен қамтамасыз етіледі немесе ұсақ сорғыларды пайдаланады, бұған қоса, жоғарғы бъефтен төменгі бъефке қарай бір сорғының өтіміне жуық апатты қашыртқы жіберу қарастырылады. Бұл жағдайда агрегаттар сорғы-турбина режімінде жұмыс істеуі және таңбалары бірдей болуы тиіс. Қазақстанда күрделі сорғы станциялар каскады Ертіс—Қарағанды каналына салынған. Каналдың ұзындығы — 458 км, геодезиялық көтеру биіктігі — 418 м. Канал трассасы бойынша 22 сорғы станциясы, 14 бөген, демек, 14 жер бөгет, 3 тоспалаушы имарат, 34 канал, 12 су қашыртқы, су жібергіш, тік құлама, 1 дюкер, канал астымен сужібергіш 5 құбыр, 17 арнайы көпір өткел салынған. Сорғы станциялары бір текті ОПВЮ-185 және ОПВ11—185 (1,6,16 және 22 станция) таңбалы, айналма қалақты, арындары мен өнімдері бірдей немесе шамалас агрегаттармен жабдықталған. Дереккөздер
Сорғы қондырғысы

Сорғы қондырғысы — сұйықтықты әр түрлі көздерден алып, сорғы көмегімен тұтынушыларға тасымалдаушы құрылғы. Оның құрамына сорғы, қозғалтқыш, қозғалтқыштың қуатын сорғыға беретін құрылғы, сорғыш және арынды құбыр желілері енеді. Дереккөздер
Алпаш Оспанұлы

Алпаш Оспанұлы (1922-1990) - Абайдың баласы Тұрағұлдың немересі. Өз әкесі Жебраил, Абайдың інісі Оспанның атына жазылған. Ұлы Отан соғысына қатысып, мүгедек болып оралған. Алматы қаласында тұрып дүние салған. Дереккөздер
Гравитациялық толқын

Гравитациялық толқын — толқын көтеруші күш пен оған қарсы әрекет етуші ауырлық күші арасындағы өзара әрекеттен пайда болатын толқын. Гравитациялық толқын түріне судағы ұзындығы 5 см-ден үлкен толқындардың бәрі жатады. Дереккөздер he:כבידה#גלי כבידה
Координаталық тор

Координаталық тор - құрамбөліктері (әдетте қарапайым атомдар немесе иондар) нақтылы бағыттарда не координаталарда өрналасқан және олар бір-бірінен ылғи да бірдей қашықтықтардан көрініс беріп отыратын кристалдық тор. Мұндай торлар байланыс энергиясының биік дәрежесімен және балқу температурасының жоғары көрсеткішімен сипатталады. Дереккөздер
Суды пайдалану құқығы

Суды пайдалану құқығы— Қазақстан Республикасының барлық заңды ұйымдары мен азаматтарының суды пайдалану құқығы. Қазақстан Республикасының заңдарымен көзделген реттерде өзге ұйымдар мен адамдар да суды пайдаланады. Суды пайдалану мен қорғау саласындағы басқарудың осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдары Суды пайдалану мен қорғау саласындағы басқарудың осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдары— суды пайдалану мен корғау саласындағы басқарудың осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де мемлекеттік органдарының өз құзыреті шегінде табиғатты, жер қойнауын, балық қорларын, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғауды, мемлекеттік санитариялык және мал дәрігерлік қадағалауды жүзеге асыратын органдар болып табылатындығы. Суды пайдалану мен қорғауға бақылауды жүзеге асыруға қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың қатысуы Суды пайдалану мен қорғауға бақылауды жүзеге асыруға қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың қатысуы— қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың мемлекетгік органдарға жәрдемдесіп, суды пайдалану мен қорғауға, су пайдаланушылардың өз міндеттерін атқаруына бақылауды жүзеге асыруға қатысуы. Мемлекеттік органдар суды ұтымды пайдалану мен қорғау жөніндегі шараларды әзірлеу және жүзеге асыру кезінде қоғамдық бірлестіктер мен азаматтардың негізгі ұсыныстарын ескеруге міндетті. Суды пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылау Суды пайдалану мен қорғауға мемлекетт1к бақылау— барлық министрліктердің, мемлекеттік комитеттердің, ведомстволардың, кәсіпорындардың, ұйымдардың және азаматтардың су ресурстарын пайдаланудың және оларды есепке алудың белгіленген тәртібін сақтауын, суды қорғау, оның зиянды әсерін болдырмау және жою жөніндегі міндеттерін орындауын қамтамасыз ететін мемлекеттік бақылаудың міндеті. Суды пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылауды табиғатты қорғайтын, су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органдар, жергілікті өкілі және атқарушы органдары және осыған арнайы уәкілдік берілген өзге де органдар өздерінің құзыреті шегінде жүзеге асырады. Дереккөздер
Құмберіш

Құмберіш — құртқашаш туысына жататын тамырсабағы қысқа әрі жіңішке көп жылдық өсімдік. Биіктігі 20-40 см. Жапырағы жіңішке таспа пішінді, ұзындығы 20-40 см, ені 2-4 мм. Гүлі көкшіл, көгілдір, күлгін секпілді. Гүл серігі түтікшесінің ұзындығы 4—6 см. Жемісі — қауашақ, ұзындығы 4—5 см. Тұқымы қара қоңыр түсті, цилиндр не конус пішінді. Тасты, балшықты далада, тау беткейлерінде өседі. Қазақстанда — Торғай, Бетпақдалада, Балқаш-Алакөл алқабында, Қызылқұм, Жоңғар, Теріскей Алатауында, Қаратауда таралған. Әсемдік үшін өсіріледі, щетка жасау үшін қолданылады. Тағы қараңыз *Құмбелек Дереккөздер
Бөжей Ералыұлы

Бөжей Ералыұлы (1812-53) - Тобықтының Жігітек атасынан шыққан беделді кісі. Кеңгірбай бидің немересі. Ел басқару ісіне ерте араласқан. Әуелі Құнанбайдың қамқорлығында болған. Алайда, 1846 жылғы жер дауына байланысты екеуінің арасы ажыраған. Осы жанжалдың ақырында Құнанбай Бөжеймен татуласу үшін Айғыздан туған қызын Бөжейдің баурына салады және 3 ат, бума-бума мата, 3 қойтұяқ жамбы, бір күң қосып береді. Көп ұзамай Құнанбайдың Бөжейге берген қызы да, күңі де өліп, дау қайта өршиді. Құнанбайдың үстінен қылмысты іс қозғалады. Осы кезде Бөжей кенеттен қайтыс болып, іс тоқтап қалады. Бірақ Қаратай Сапақов, Кенжалы Әйтиевтер бастаған топ дауды қайта қаузап, болысты екіге бөлуді сұрайды. Бөжей балалары - Жабай, Нұрмолдалар әскери губернаторға - Г. А. Колпаковскийге арызданып, әкелерінен мұраға қалған Тоқпанбет қорығын қайтартып беруді өтінеді. Генерал-майор Колпаковский арыздағы жайлар рас болса, жерді мұрагерлерге қайтарып беру туралы Сергиополь округіне хат жазады. 1866 ж. Күшік-тобықты болысының басқарушысы Құнанбайұлы Құдайберді өліп, оның орнына (Ибраһим Абай Құнанбайұлы) болыстыққа сайланады. Атадан балаға жалғасып, 20 жыл бойы шешілмей келген дау Абайдың арқасында әділ шешімін табады. Дереккөздер
Ал, сенейін, сенейін...

«Ал, сенейін, сенейін...» - 1893 ж. Абай аударған өлең. Соңғы кезде туынды М. Ю. Лермонтовтың «Исповедь» өлеңінің аудармасы екені анықталды. :Я верю, обещаю верить, :Хоть сам того не испытал. :Что мог монах не лицемерить :И жить, как клятвой обещал: :Что поцелуи и улыбки :Людей коварны не всегда, :Что ближних малые ошибки :Они прощают иногда, :Что время лечит от страданья, :Что мир для счастья сотворен, :Что добродетель не названье :И жизнь поболее, чем сон!.. :И жизнь поболее, чем сон!.. :Но вере теплой опыт хладный :Противоречит каждый миг, :И ум как прежде безотрадный :Желанной цели не достиг: :И сердце, полно сожалений, :Хранит в себе глубокий след :Умерших, но святых видений, :И тени чувств, каких уж нет: :Его ничто не испугает, :И то, что было б яд другим, :Его живут, его питает :Огнем язвительным своим. Абайда - 28, Лермонтовта - 24 жол. Бұл - ақын ішкі сырын ақтарып, ашып айтатын өлең үлгісінде жазылған сыршылдық сипаты күшті лирик, туынды. Ақынды тебірентетін - жақсылыққа, адамдардың адалдығына сену мен күнделікті өмір тәжірибесі арасындағы қайшылық. Сондықтан ол «ал, сенейін» дей отырып, сенгіш болмау, алданбау қажеттігін көбірек айтады. Ақын өзін бұрынғы сенгіштіктен, аңғалдығынан арылып, өмірдің қайшылықты шындығын біліп, содан күш алғандай сезінеді. Абай өлеңнің, әсіресе бірінші жартысының, мағынасын толық сақтап аударған. Бірақ соңғы жағында еркін, орысша текстегі «өзгеге у болатын нәрсе, менің жүрегіме қуат береді» деген сөздерден алшақ кетіп: «Басыңа тиді байқадың, Бәріне басты шайқадың...» -деп өлеңдегі негізгі, өзекті идеяны үстемелеп, күшейте түседі. Туынды 7 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939 жылғы жинақта 5-шумақтың 3-жолы «Ақыл іздеп зерттеп» делінсе, кейінгі басылымдарда бұл жол 1909 жылғы жинақ бойынша «Ақыл ізден ізгерлеп» болып түзетілген. Абай нұсқасының бір-екі сөзі Мүрсейіт қолжазбасы мен 1909 жылғы жинақтың екеуінде екі түрлі болып берілген. Мыс. шығарманың ең соңғы жолы қолжазбада: «Нанғыш болсаң маған нан» делінген, ал 1909 жинақта «Нанғыш болсаң, енді нан» деп келеді. Кейінгі басылымдарда соңғысы қабылданған. Дереккөздер
Коржинскит

Коржинскит — бораттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Са[Н2В205]. Кристалдары призма, агрегаттары ұя, желіше, жапырақ тәрізді, түссіз, жіктілігі жетілген. Жапсарлық метасоматоз кендерінде кальцитпен, кальциборитпен, сибирскитпен бірге кездеседі. Дереккөздер
Статикалық сыйымдылық

Статикалық сыйымдылық —бөгеннің су толысу мен тайыздануына баланысты қалыптан өзгермеуі кезіндегі сыйымдылығы. Бұл жағдайда бөгеннің су айдынын горизонтальды деп ұйғарғанда, топографиялық сипаттамаларды V = f(z) байланысы ретінде алуға болады. Дереккөздер
Алты аяқ

Алты аяқ - қазақ поэзиясына Абай енгізген шумақ түрі. Ақын осынау шумақ өрнегімен «Бойы бұлғаң...», «Буынсыз тілің...», «Бай сейілді...», , «Қуаты оттай бұрқырап...», «Ем таба алмай...», «Кешегі Оспан...» деген өлеңдерін жазған. Әр шумағы алты жолдан түзіледі. Алты аяқтың бірінші мен екінші, төртінші мен бесінші, үшінші мен алтыншы тармақтары өзара ұйқасады. 3 мен 6 тармақтары жеті буынан құралса, басқа жолдары төрт буыннан тұрады (мыс., «Бойы бұлғаң...», «Бай сейілді...», «Кешегі Оспан...»). Ал басқаларының буындық және ұйқастық құрылысында, дауыс ырғағының кестесінде біраз өзгешеліктер байқалады. Сөйтіп, Абай Алты аяқтың, оның шумақтық үлгісінің, ырғақтық жүйесінің, ұлттық поэзия тілінің өрнектілік, икемділік, әуезділік сырларын жарқыратып көрсете білген. Аталмыш өлең өлшемін Абайдан кейін көрнекті ақындар А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Н. Орманбетов, С. Торайғыров, С. Дөнентаев, С. Сейфуллин, С. Мұқанов және т. б. пайдаланды. Дереккөздер
Құмырсқа альдегиды, Метаналь

Құмырсқа альдегиды, Метаналь (Муравьиный альдегид) — СН2 = О, қарапайым алифаттық альдегид; өткір иісті, улы газ, балқу температурасы 118° С, қайнау температурасы 19,2° С. Суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Оның 40%- дық судағы ерітіндісі формалин деп аталады. Құмырсқа альдегиды органикалық заттардың шала жанған өнімдерінде де болады. өнеркәсіпте оны ауамен араласқан метил спиртінің бу қоспасын 400-600° С температурада мыс катализаторының үстінен өткізу және метанды тотықтыру арқылы алады: СН4 + 02 СН20 + Н20. Лабораторияда Құмырсқа альдегиды мырыш формиатын құрғақ айдау, параформды деполимерлеу, Тағы қараңыз *Газ Дереккөздер
Сәуле Төлебайқызы Бөлтірікова

Сәуле Төлебайқызы Бөлтірікова (1948 жылы туған) - қолөнер шебері. Архитектор, сән, қолөнері және монумент өнері саласында жұмыс істейді. Оның шығармаларының ерекшелігі - халық өнерін бүгінгі үлгімен және дизайндық жаңалықтармен ұштастыруымен ерекшеленеді. Сәуле Төлебайқызы Абайдың 125 жылдық мерейтойына орай «Абай дәуірі» (1968, құлын және ондатр терісі, автор қоры) еңбегін әзірледі. Туындылары Қазақстанда, Түркіменстанда, Польшада, Латвияда, Венгрияда, Словакияда, Чехияда, Финляндияда, Данияда, Италияда (Сардиния аралы), АҚШ-та, Қытайда, РФ, Молдавияда, Германияда («Gold» галереясы) сақталуда. Еңбектері халықаралық, бүкілодақтық, республикалық, аймақтық, аумақтық, қалалық, тақырыптық жеке көрмелерде қойылған. Діни көзқарасы - өркін, барлық діндерге құрметпен қарайды. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Д.А. Қонаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Мен Л.Н. Гумилевтің сөздерімен жауап беремін: «Келешекті болжап айтуға болмайды, себебі оны анықтайтын істер әлі жасалған жоқ!» Хоббиі - тарих. Сүйіп оқитын әдебиеті - «Қазіргі уақытта қызықты нәрсенің бәрін оқимын». Тұрмыста. Жұбайы - Жалмұхамедов Эрик Әміржанұлы (1940 жылы туған), сәулетші, «Баспана констракшн» компаниясы жобаларының бас инженері. Қызы - Жалмұхамедова Айнұр Эрикқызы (1988 ж. т.), заңгер; ұлы - Бөлтіріков Сағи Төлеубайүлы (1991 жылы туған), студент. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Космохимия

Космохимия - химиялық элементтердің бүкіл әлем ауқымында (әлем кеңістігінде, жасынтастарда, жұлдыздарда, планеталарда және олардың жекелеген бөліктерінде) таралу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым. Сілтемелер: *Геохимия *Химия *Астрономия *Астронавтика *Космонавтика Дереккөздер
Суды тазалаудың биохимиялық әдістері

Суды тазалаудың биохимиялық әдістері- кейбір микроорганизмдердің дамуы үшін ақаба сулардағы коллоидты және еріген органикалық заттарды пайдалану қасиетіне негізделген әдістер. Су минералды және ерімеген органикалық заттардан тазаланған соң қолданылады. Бүл әдістер суды органикалық ластаушылардан толық дерлік тазартады. Биохимиялық тазалауды табиғи жағдайда суармалы егінжайларда, сорғыту аландарында немесе биологиялық тоғандарда, әуіттерде, сонымен қатар жасанды жағдайда да, биологиялық сорғыларда және аэротенкттерде жүргізіледі. Суды тазалаудың химиялық және физикалық-химиялық тәсілдері Суды тазалаудың химиялық және физикалық-химиялық тәсілдері — коллоидтық және ерітінді заттармен ластанған өнеркәсіптік ақаба суларды тазалау үшін қолданылатын тәсілдер. Бүл үшін ластану сипатына сәйкес суға арнайы реагенттер қосылады, су қабатынан бу немесе ауа өткізіледі, электролиз және ион алмастырғыш материалдар колданылады. Дереккөздер
Бөстегім, құтылдың ба Көтібақтан?..

«Бөстегім, құтылдың ба Көтібақтан?..» — Абайдың кейін табылған елеңі. Көлемі 4 тармақтан тұратын бір шумақ. Ел аузынан жазып алынған. Жүйрік ат, алғыр қыранға құмар ақын немересі Әубәкірді жұмсап, Көтібақ дейтін кісінің «Бөстек» есімді бүркітін алдыртқанда қолма-қол шығарған. Көтібақ «күйшіл» деп кінә тағып, бабын таппай бүркіттің бағын байласа керек. Ақынның серілік жолдағы жаңа серігіне деген ризалық, көңіл хошы, алдағы қансонардан күтетін үміті аңғарылады. Сондықтан да таңдай қағып, тамсана суреттеп «Бөстекті» құл табан, кескіл тұмсық сияқты соны теңеулермен мадақтайды. Ақын «осы құстан, кәне, бір мін тапшы, тегін берейін» деген аңшыға, серіге тән алып ұшқан қызба мәрттікке дейін барады. Өлең 11 буыңды қара елең ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1945 жылғы жинағына енгізілді. Басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс кездеспейді. Өлең Бөстегім, құтылдың ба Көтібақтан? «Күйшіл» деп бабын білмей кінә таққан. Құл табан, кескіл тұмсық Бөстекбайым, Кісіге бос берермін бір мін тапқан. Дереккөздер
Алшынбай Тіленшіұлы

Алшынбай Тіленшіұлы (1783- ө. ж. б.) - би. Өмірбаяны Айбике, Шаншар елінің басты адамы. 1826–1846 жылдары Айбике-шаншар болысын басқарған. Арғын ішінде - Қаракесек. Қаз дауысты Қазыбектің шөбересі. Алшынбайдан: Қақабай, Бану, Бәпи, Шәпи, Қосық, Жанығұл, Жүсіп тарайды. Абайдың бәйбішесі Ділдә - Жүсіптің қызы. Патша үкіметінен старшина, поручик шендерін алған. Санкт-Петербургтегі патша сарайында болып, Анна лентасына тағылған алтын медальмен марапатталған. Сұлтан Кенесары Қасымовтың көтерілісі кезінде елін тыныш ұстап, патша үкіметіне көмектескені үшін Анна лентасына жазылған күміс медаль алады. Ел аузында Абайдың Ділдәні алған соң, Алшынбайға сәлем бере барып, Шұбар айғырдың үйірін сұрағанда, мұны бере алмай, «батамды алсын» деген ұлы атасына «Ондай батасын сатқан шал өзімде де бар» деген өкпелі сөзі қалған. Дереккөздер
Косьвит

Косьвит — ультранегізді таужыныстар тобына жататын пироксениттердің рудалық минералы мол түрі. Онда дұрыс пішінді пироксендердің аралығын магнетитті масса керіш сияқты толтырады. Косьвитте магнетит пироксен түйірлерін керіштеп қана қоймай, кейде жеке шоғырлар, желішелер құрайды. Косьвит құрылымы сидеронитті болады. Дереккөздер
Құс еті

Құс еті— әрі жұмсақ, әрі дәмді ет; Құс еті әрқашан бағалы жеңсік ал саналып келді. Құс шаруашылығы мықтап дамыған қазіргі уақытта тауық етін де, басқа құс еттерін де халықтың көбі тұтынатын болды. Құс етінің тағамдық неғұрлым бағалы заты — белок; бройлер етінде ол санатына қарай — 17,6—19,7%, тауық етінде 18,2-20,8%, бөдене етінде 18,0 %. Құс етіндегі амин қышқылының құрамы өте сіңімді. Суда жүзетін құстардың етінде май коп болады. Тауық етінде басқамен ауыстырылмайтын құнды, қанықпаған май қышқылдары сиыр және қой етіне қарағанда бірнеше есе артық. Құс етінде В тобындағы витаминдер мол болады. Онда минералдық элементтер де (ең алдымен фосфор, күкірт, темір және мыс) аз емес. Басқа кез келген ет сияқты, құс етін де қуырады, пісіреді, бұқтырады, одан котлет және басқа туралған ет тағамдарын жасайды. Піскенде құс еті (әсіресе, бройлер еті) елжіреген жұмсақ болады, өйткені онда жалғастырма тканьдер аз, 8%-дан аспайды (сиыр етінде ол 15%). Олар, әсіресе тос етте аз, сондықтан одан сүйкімді тағамдар әзірлейді. Тағы қараңыз *Тауықтар *Құс Өсіру *Құс шаруашылығы *Қоян еті *Жылқы еті *Тауық еті *Сиыр еті Дереккөздер
Әскери-саяси қарсыласу

Әскери-саяси қарсыласу-бәсекелес мемлекеттер, мемлекеттер одағының бір-біріне қарама-қарсы бағытталған әскери-стратегиялық әлеуеті (әскери күші), әскери-саяси қатынастарының мазмұны. Бүған бір-біріне қарсы бағытталған, үнемі жетілдіріліп отыратын қарулы күштер, әскери және әскери-техникалық басымдылық үшін күрес, қарулы күштерді қамтамасыз ету, үнемі түрақты дайындық жағдайында ұстап тұру кіреді. Қарсы жақтың аса тиімді қарулы күрес қүралдарын жасауға, жаңартуға талпынысын, белсенді барлау және қарсы барлау жүргізу, қарсы жақты саяси және әскери оқшаулау шаралары, қарулы күштерді тез арада өз уақытында жұмылдыра алу, ал басқыншыға тұтқиылдан соққы бере алу мүмкіндіктерін қарастырады. Әскери-саяси қарсылық деңгейі мемлекеттердің жүргізіп отырған саясаттарының мақсатына және нақтылы әскери-саяси жағдайға байланысты өзгеріп отырады. Бейбіт жағдайда әскери қарсыласу әскери күш қолданусыз, бірақ әскери қысым көрсету мақсатында қолданылуы мүмкін. Халықаралық қауіпсіздікті нығайту мақсатында сыртқы саясаттың аса маңызды міндеттерінің бірі әскери-саяси қарсыластық деңгейін төмендету болып табылады. Дереккөздер
Коэсит

Коэсит — оксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: SіО2 Сингониясы — моноклиндік, кристалдары призма, тақта пішінді. Түссіз, қаттылығы — 7,5, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 2,93. Коэсит жоғары температура мен қысым жағдайында қалыптасады. Коэсит метеориттік кратерлерде, гранитте, туфтарда табылған. Дереккөздер
Брут

Брут - халық. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген мақаласында қазақтар мен қырғыздардың бір тұқымдас екенін айта келіп, «Қырғыздарды қытайлар «брут» деп атайды, өз тарихында оның себебін, неліктен қытайлар «брут» дегенін еш білдім дегенді көрмедім. Біздің қазақтар Бийскідегі, Кузнецкідегі қалмақтарды «білеуіт» дейді. Менің ойым: осы «білеуіт», «брут» бір сөзден шыққан деймін, ода қырғыздың нәсілі болмағы таң емес» деген жорамал жасап, тарихи маңызы бар дерек береді. Дереккөздер
Градиенттік ағыс

Градиенттік ағыс — су қабаттарындағы қысымның өзгеруі салдарынан мұхиттар мен теңіздерде пайда болатын ағыс. Қысымның өзгеруі желдің әсерінен, судың лықсуы мен қайтуы, су қабаттарының тығыздығы мен су үстіндегі атмосфералық қысымның біркелкі болмауы, құрлықтан немесе көрші тұйық судан ағынның келіп қосылуы және т.б. осы сияқты құбылыстардың салдарынан болады. Кориолис күшінің әсерінен градиенттік ағыс қысым градиентінің бағытынан қашықтап, солтүстік жарты шарда оңға қарай, оңтүстік жарты шарда солға қарай бұрылады. Қосымша Градиенттік ағыс - қысымның горизонталь градиентінен пайда болатын, Кориолис күшімен және үйкеліс күшімен теңестірілетін теңіз және көл суларының түбі мен жағасындағы қозғалысы. Дереккөздер
Суды тұщыландыру

]] Суды тұщыландыру — 1) табиғи судың құрамындағы тұз мөлшерін азайту; теңіз суы немесе тұзды грунт суы құрамындағы тұздың деңгейін суды технологиялық пайдалануға немесе ауыз су үшін тұтынуға қажетті деңгейге дейін тұндыру. Қазіргі кезде 100— 150 мың тұрғыны бар елді мекендерді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін теңіз суын тұщыландыратын қондырғылар жасалған (мысалы, Ақтау қаласында); 2) суды әр түрлі шаруашылық мақсаттарында пайдалану үшін ондағы еріген барлық тұздардың сандық мөлшерін кеміту. Суды тұщыландырудың толық және жартылай түрі болады. Пайдаланылатын тұзды суларды тұщыландыру дистилляциялау (буландыру), тоңазыту (мұзға айналдыру), электрхимиялық, химиялық әдіспен тұщыландыру әдістерімен жүргізіледі. Суды хлорлау Суды хлорлау— ауыз суды немесе ақаба суды залалсыздандыру (зарарсыздандыру) үшін хлормен өңдеу. Ауыз суды озондаған (яғни, озонмен өңдеу) дұрыс, өйткені, суды хлорлау бірқатар жағдайларда мутагендер мен канцерогендер (хлорорганикалық қосылыстар, мысалы, хлороформ) түзілуіне себепші болады. Дереккөздер
Әскери тұжырымдама

Әскери тұжырымдама - әскери доктринаның қырларын нақтылайтын әрі тереңдететін, мемлекеттің қарулы күштерін қолдану және құруға байланысты ағымдағы және орташа мерзімдегі мәселелердің шешімдері мен мүмкін жолдарын анықтайтын түпкі ой. Әскери-саяси түжырымдамалар әдетте мемлекеттің ішкі ахуалын және сыртқы саяси жағдайды саралай отырып, әскери саясатты жүзеге асырудың бір немесе бірнеше мүмкін болар нұсқаларын қарастырады. Атақты әскери-саяси тұжырымдамаларға: неміс-фашистік "әлемдік үстемдік" тұжырымдамасын, АҚШ-тың "ғаламдық саясат", "екі жарым", "бір жарым соғыстар" тұжырымдамасын, ертеректегі кеңестік "әлемдік төңкеріс" тұжырымдамасын, қазіргі "жаңаша саяси ойлау", "біртұтас еуропалық үй", "әскери-саяси байсалдылық" тұжырымдамаларын жатқызуға болады. Дереккөздер
Көбіктасты (пемзалы) конус

Көбіктасты (пемзалы) конус — конус пішінді шағын жанартаулық құрылыс, негізінен көбіктастан тұрады. Кейде конуста көбіктас қабаттары жұқа күл қабаттарымен астасып жатады. Көбіктасты конустың мысалы: Тиррен теңізіндегі Липар аралының Пелато жанартауы. Дереккөздер
Виктор Антонович Брюханов

Виктор Антонович Брюханов (1884 - өлген жылы белгісіз) — Семей өлкесін зерттеуші. Виктор Антонович 1897 жылдан Семей қаласында тұрған. Семейдегі қалалық училищесінің 5 класын бітірген. 1900-04 Семей облыстық статистика комитетіңде істеген. 1904 ж. шаруалар бастығының іс-қағаздарын жүргізуші. «Қоңыр әулие» деген очерктің авторы. Ол Абай ды бірнеше рет көріп, ақынның балалары, туған-туыстарымен, әсіресе, Турағұл, Шәкерім мен араласып тұрған. Олар жайында естелік жазып қалдырған. Б. жазбаларында Н. Я. Коншин нің Э. П. Михаэлис арқылы Абаймен танысқанын, ақынның Коншинмен тез тіл табысып, араласып кеткенін, екеуінің ұзақ әңгімелесетінін баяндаған. Статистик. к-т басып шығарған «Ескерткіш кітабыңда», «Экономикалық шолуларда» Абайға жиі сілтеме жасалып, Абайдың орысша тәп-тәуір сөйлейтіні, сауатты болғаны, статистикаға қажетті мәселелерді жақсы білетіні жайында да жазылған. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Градирня

Градирня ( — тұз қышқылын қоюлату) — су салқындатқыш құрылғы. Бумен жұмыс істейтін машиналар конденсаторынан шыққан ыстық суды салқындатып, қайта пайдалану үшін қолданылады. Конденсатордан шыққан ыстық су құбырмен құрылғының жоғарғы бөлігіне беріледі де, одан төмен қарай тамшылайды. Сөйтіп, ауада булану арқылы салқындайды. Градирня мұнаралы да, мұнарасыз да болады. Мұнарасыз (әуізді) градирняда ыстық су сорғымен шашыратылып суытылатын болғандықтан, орынды көп алады. Өндірісте мұнаралы градирня жиі пайдаланылады. Жұмыс өнімділігі 12000 м 3 /сағ. Градирня мұнарасы ағаштан жасалады (биіктігі 90 м-ге жетеді). Дереккөздер
Көзді мигматит

Көзді мигматит — үлкен көз сияқты далашпаттың порфиобластары немесе кварц-далашпатты линза тәрізді оқшаулары бар мигматиттің түрі. Оқшаулар тау жыныстарының тақтастығы бойынша бағдарланған. Егер көздердің айналасына жапырақ, ине тәрізді минералдар қабақ сияқты қоршай орналасса, онда мұндай мигматитті флазерлік дейді; синонимі: офтальмит. Дереккөздер
Қызыл таң шарабы

Қызыл таң — десерттік ликерлік маркалы қызыл шарап. Оңтүстік Қазақстан облысында өсірілетін Саперави жүзім сортынан дайындалады. Қанқызыл түстен қызыл күрең түске дейінгі аралықта, иісі қара қарақат иісіне ұқсас. Құрамында спирт — 16%, қант — 22%, титрленетін қышқылдығы 5 г/л, 3 жылда бабына келеді. 1956 жылдан шығарылады. 2 алтын және күміс медальдармен марапатталған. Тағы қараңыз *Қызғылт мускат Дереккөздер
Көздік құрылым

Көздік құрылым - майда түйірлі масса қоршаған бір немесе бірнеше түйірден тұратын көзге ұқсас дөңгелек не линза тәрізді оқшау бітімдері бар таужыныстардың құрылымы. Мұндай "көздер" порфиробластар мен порфирокластар болуы мүмкін. Дереккөздер
Базель конвенциясы

Базель конвенциясы -[Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal] - қауіпті қалдықтарды шекаралардан тасымалдау мен пайдаға асыру жөніндегі көпжақты (71 мемлекет пен Еуропалық экономиикалық қауымдастық, Ресей 1992 жылдан) келісім (1989, Базель, Швейцария). Конвенцияның тізімінде қалдықтарды трансшекаралық тасымалды барынша қысқарту және олардың көлемін, улылығын азайту мақсатымен, дамушы елдерге улы, қауіпті қалдықтарды пайдаға асыруда көмек көрсету мәселелері қарастырылған. Дереккөздер
Мұқаш Сейсембайұлы Бурабаев

Бурабаев Мұқаш Сейсембайұлы (1931 жылы туған) - философ, философия ғылымының докторы, профессор. «1917-1940 жылдардағы Қазақстандағы қоғамдық ой-пікір» (А., 1991) атты монографиясы мен «Мұхтар Әуезовтің ғылыми мұралары және қоғамдық ой тарихының проблемалары» (Қазақ ССР ғылым академиясының Хабаршысы , 1983, № 6) және «Абай Құнанбаевтың творчестволық мұрасының лоғикалық-гносеолоғиялық қырлары» (Қазақ ССР ғылым академиясының Хабаршысы, 1988, № 5) мақалаларында ойшыл-ақынның философиялық танымын саралауда 30 жылдары орын алған сыңаржақ жаңсақ пікірлерді (I. Қабылов, М. Қайыпназаров т. б.) теріске шығарып, Абайдың мұрасындағы таным, логика проблемаларын зерттеуге ерекше мән береді. «Қазақстан мен Ресей қоғамдық-философиялық ой-пікірлерінің өзара идеялық байланыстары» (А., 1987) деген зерттеуінде ақын дүниетанымының қалыптасуына ықпал еткен рухани негіздер жайлы жан-жақты сөз қозғайды. Ақынның философиялық ой желісінің түйіні - көне Грекия атомистерінен (Демокриттен) бастап, немістің классик. философиясының өкілдері (Кант,Фейербах,Гегель) көзқарастарымен өзектес екенін дәлелдейді. Абайдың дүниенің жаратылысы, болмыс, объективті шындық, адам танымының негізгі критерийі хақындағы ой толғауларына баға бере келе, қоғамдық болмыс пен қоғамдық сананың арақатынасы мен байланысын түсіне алмауынан туындаған әлсіз жақтарын да ашып көрсетеді. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Буынсыз тілің...

«Буынсыз тілің...» - Абайдың 1901 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 6 тармақты 2 шумақтан тұрады. Өлең достық тақырыбына арналған. Онда айтқанды түсінетін, жұрт пікіріне құлақ асатын, елдің қисық-қыңыр тезге салатын, кеңілі жүйрік, ойы сергек, сөзі мен ісі бір жерден шығатын, «ойы мен тілі бөлінбес» шын дос туралы жырланады. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Шумақтар тепе-тең екі бөлікке бөлінеді, олар өзара синтаксистік параллельдер құрайды. Үш тармақтан бір сөйлем жасалып, әр бөлік бір-бірімен мағыналық жағынан байланысады. Ұйқасы -а, -а, -ә, -в, -в, -ә түрінде өрнектелген. Шығарма текстол. өзгерістерге ұшырамаған. Өлең ағылшын, орыс, өзбек, ұйғыр, қарақалпақ, қырғыз, татар, араб тілдеріне аударылған. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Альбомға

«Альбомға» («Сал демеймін сөзіме ықыласыңды...») - М. Ю. Лермонтовтың «В альбом» өлеңінің 1896 ж. Абай тәржімалаған аудармасы. Өлең түпнұсқада да, аудармада да 16 жол. Абай 1890 ж. Бірінші сөзінде: «Ақыры ойладым: осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым, енді мұнан баскқа ешбір жұмысым жоқ», - деп жазған еді. Осы пікірін Абай өлең жайында да айтқан. («Өзгеге көңлім тоярсың»), әрі бұл ойы Лермонтовтың өзіне үндес шығармасын аудару арқылы жалғасын тапты. Абай Лермонтов өлеңінің мағынасын өзгертпей өте дәл аударған. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңдері» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945, 1954, 1957 жылғы басылымдар¬да 1-шумақтың 3-жолы «Көкірегім, бар сырым өз әлінше» деп берілсе, 1977 жылғы басылымда 1909 жылғы жинақ бойынша бұл жол «Көкірегім, бар сырын өз әлінше» болып алынған. 1909, 1945 жылғы жинақтарда 2-шумақтың 3-жолы «Өзі қисық, өзі асау, тентек өмір» деп басылған. Лермонтов түпнұсқасының бұл жері «От жизни краткой, но мятежной...» делінген. Шығарманы түгел дәлме-дәл аударған Абай бұл жолды: «Өзі қысқа, өзі асау, тентек өмір»,- деп аударғаны күмәнсіз. Бұл жерде араб әрпімен жазылғанда бір-біріне өте жақын болғандықтан, «қысқа» деген сөз «қисық» делініп қате оқылған. Сондықтан 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол «Өзі қысқа, өзі асау, тентек өмір» ретінде қабылданған. Дереккөздер
Қыша қағаз

Қыша қағаз - бір жағына қыша ұнтағы жағылған қағаз. Пайдаланар алдында оны жылы суға салып, содан кейін денеге тікелей немесе газет, дәке, шүберек сыртынан (тері аса сезімтал болғанда) жапсырады. Қышаны дененің жапсырылған тұсы қызарғанша (әдетте 5-10 минут) ұстайды. Алғаннан кейін денеге жабысып қалған қышаны жылы сумен шайып, содан кейін ептеп сүртіп тастайды, тері қатты қызарған болса, ол жерге вазелин жағады. Қышаны қолдан дайындау үшін оның құрғақ ұнтағын (балалар үшін оны жартылай бидай не картоп ұнымен араластырады) жылы су қосып, қою ботқа болғанға дейін араластырады. Дайын ботқаны нығыздау матаға 0,5 см қалындықпен жағады. Содан кейін бетіне шүберек салып денеге жабысқанша саусақпен басып ұстайды не бинтпен таңып тастайды. Тыныс жолдары қабынғанда қышаны кеуде тұсқа (кеуденің дал ортасына) және балтырға, бронхит кезінде кеуденің бір не екі жағына, гипертонияда желкеге қояды. Тері ауруларымен ауырғанда қышаны пайдалануға болмайды. Тағы қараңыз *Қыша Дереккөздер
Бұланай

Бұланай - аңыз-ертегілердегі тау. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде Шыңғыс қолына қосылған қазақтардың Азияға тереңдей кіргенін халық арасындағы мақал-мәтелдер арқылы дәлелдемек болады: «Себебі қазақта мақал болып қалған «Жылан жылы жылыс болды, жылқы жылы ұрыс болды, қой жылы зеңгер тоғыс болды» дегені, «Самарқанның сар жолы, Бұланайдың тар жолы» дегені - бәрі Шыңғыстың сапарын көрсеткен сөз. Бұланай деп Гималайды айтқаны ма, Үндукеш тауы ма? Әйтеуір бір тауды айтқан сөз екені «Бұланайдан үлкен тау болмас, бұланнан үлкен аң болмас» деген мақалынан мағлұм» деген тұжырым жасайды ақын. Абай бұл жерде тарихи шындықты айқындауға ауыз әдебиетінің айғақтарын пайдаланған. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Гриндбукса

Гриндбукса — ортатепкіш сорғылардың жұмыс доңғалағының және майлы тығыздаманың бүйір жақ бет тіреуі. Су жұмыс доңғалағына екі жақтан енетін қос ауызды "Д" және көпсатылы секциялы "МС" тектес сорғылар арқылы қосылады. Дереккөздер
Көзмөлшерлік бағалау диаграммасы

Көзмөлшерлік бағалау диаграммасы — мынадай жағдайларда тұрғызылады: тау жыныстарының жақсы іріктелген майда сынықтары, құмайт және ұсақ псаммиттік түйірлер, микрофауналар үшін; тау жыныстарының ірілеу сынықтары мен зор псаммиттік фракциялар, инетерілілердің сынықтары үшін; қимасы бірдей бір өлшемді пелеципод жарғақтары, балдыр қабықтары үшін; тау жыныстары сынықтарының, биогендік детриттің, пеллет пен крустификацияланған түйірлердің біршама санының жиынтықтары үшін. Көзмөлшерлік әдіспен анықталған нәтижелерді пушинтегратар көмегімен анықталғандармен салыстыру —олардың айырмасының өте аз екенін көрсетеді. Шөгінді тау жыныстарының шлифтеріндегі минералдар санын анықтау үшін осындай диаграммалар жасалған. Дереккөздер
Лавр жапырағы

Лавр жапырағы — мәңгі жасыл болып тұратын лавр ағашының не бұтасының кемірілген жапырағы. Кавказдың Қара теңіз жағалауында, Қырымның оңтүстік жағалауында өседі. Ас дайындағанда оның қысқа бүршікті, хош иісті және ашқылтым дәмді жасыл жапырақтары аса бағалы. Лавр жапырағын жабық ыдыста құрғақ жерде сақтау керек. Ол тағамға өзіндік дәм, иіс береді. Оны сорпаға, қой, сиыр еттеріне, фаршталған балыққа, маринадқа, соусқа қосады. Әдетте лавр жапырағын сұйық тағамдарға су не 5 минут, қою тағамға 10 минут қалғанда салады. Лавр жапырағын салған тарамды көп қайнатса, қышқылтым дәм пайда болады.. Дереккөздер Тағы қараңыз *Лавр
Бұланбай Найманбайұлы

Бұланбай Найманбайұлы (1840-1903 ж. ш.) - Кеңгірбай бидің шөбересі. 1898 ж. Мұқыр сайлауы қарсаңында Көшбике деген жерде Абай қасиетті атамыз Кеңгірбай аруағына тіл тигізді дегенді желеу етіп, ақынға қарсы топ құрып, қастандық ұйымдастыруға қатысқан. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Көзшелі құрылым

Көзшелі құрылым - фельдшпатоидті тау жыныстарына тән құрылым. Онда түсті минералдар анальцимпің не лейциттің идиоморфты көзше кристалдарының айналасына радиалды орналасады. Синонимі: оцелляр кұрылым. Дереккөздер
Лаха

Лаха — нәлім тұқымдасына жататын балық; жіңішке әрі ұзын, түсі теңбіл. Ұзындығы — 1,2 м-ге дейін, массасы 32 кг-ға дейін жетеді. Арқа жүзу қанаты екеу, ауызының астыңғы жағында ұзын мұртшасы бар, қабыршақ тары ұсақ. Кәсіпшілік маңызы бар. Тағы қараңыз *Көлталма балық *Балық *Килька, шабақ балық Дереккөздер
Бұралып тұрып...

«Бұралып тұрып...» - Абайдың 1888 ж. жазған өлеңі. Көлемі 8 жол. 25 жыл бойы жұбын жазбай жанында жүріп, Абай шығармаларының кәусар бұлағынан еркін сусындаған, Көкбай ақын өз естелігінде: «Бойын бағып, қымтырылып, пәлен көрінем, түген көрінем деп қолдан пішін жасайтын мінезді көре бастаса, қытығына тигендей жақтырмай қалатын. Ондайды кекетіп, мысқыл қылып, қалжыңмен өлең айтып жіберетін» деп жазады да, өзінің жол үстінде аңдаусызда көрсеткен сәл қисынсыз қылығы үшін осы өлеңмен қалай сазайын тартқанын еске түсіреді. Абай өнері, ойы өзімен үндестік тауып, көңілі жарасқан жолдасының жастыққа тән болмашы оғаш мінездерін ұнатпай, оны әрі өрістеткісі келмей, табан астында кесіп тастаған. Ол Көкбайдың орынсыз сәнқойлығын, келісе бермейтін кербездігін сынайды. Бірақ әңгімені ашық айтады да, зілсіз, кексіз көңілмен «Жақпайды маған сол жерің» деп достыққа тән жанашырлығын білдіреді. Өлең 5-8 буынды белгілі «сегіз аяқ» ұйқасымен жазылған. Туындының бізге Көкбайдың есінде қалған бөлігі ғана жеткен. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстол. өзгеріске ұшырамаған. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Көк топырақ

Көк топырақ — кимберлиттердегі мору қыртысының саздары, грунт суларынан төмен, жылы ылғал климат жағдайларыңда қалыптасады. Сұргылт-көк немесе сұрғылт-жасыл түсті, қопсық бітімді (көлемдік салмағы — 1,4—1,7 г/см3), кимберлиттердің жұрнақ құрылымы сақталады. Құрамында басқа минералдармен бірге алмас кездеседі. Дереккөздер
Лездеткіш

Лездеткіш (Скороварка) — тамақты тез пісіруге арналған ерекше құрылмалы кастрөл. Жай кастрөлге қарағанда 3-4 есе тез пісіреді. Ыдыстың герметикалығының нәтижесінде ішіндегі қысым мен температура 120°С-қа дейін көтеріледі. Лездеткіштің қақпағында екі клапан орналасқан: іштегі қысымды 0,9—1,1 атмға тең етіп тұрақтандыратын — жұмыс клапаны және қысым 1,5 атм-дан жоғары болып, жұмыс клапаны бұзылған жағдайда іске қосылатын сақтандырғыш клапан қайнау кезінде жиналған артық бу жұмыс клапанындағы тесік арқылы шығады. Тездеткіште қайнатып, бұқтырып және бумен пісіруге болады. Тездеткіште пісірілген тамақтың жұғымдылығы мен дәмі сақталады. Лездеткіш компот әзірлеуге өте ыңғайлы, бірнеше минут ішінде жеміс жұмсарып, өзінің түсі мен дәмін өзгертпейді. Әдетте, жылдам пісіретін кастрөлдің сыйымдылығын 4,5 және 6 литрлік етіп шығарады. Оны кез келген қыздырғыш аспаптарға орналастыруға болады. Лездеткіштің ішіне азық-түлікті 3/4 бөлігіне (келтіріп, ал қайнау кезінде көбігі көп шығатын және көп көтерілетін (макарон, жарма және т. б). азықты толтырмай орта ғана салу керек. Дереккөздер
Білектей арқасында өрген бұрым...

«Білектей арқасында өрген бұрым...» - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады, барлығы 16 жол. Сұлу қыздың сыртқы бейнесі суреттеледі. Ақын халық ұғымындағы қыз сұлулығының негізгі белгілерін тізбектеп келіп, жас арудың жалпы жұртты тәнті қылатын бет әлпетін кескіндейді, сыртқы сымбатын бейнелейді. Көрмеген көзге де айқын елестейтін бедерлі бейнесін жасайды. Мұны, бір жағынан, халықтың ұғымында қалыптасқан әйел сұлулығының шарты деп қабылдасақ, екінші жағынан, арманды әйел ажары жөніндегі автордың өз қалауы, ез талғамы деп те бағалауға болады. Ондай сұлулықтың қалыптасқан белгілері: қолаң шаш, ақ тамақ, қара қас, аялы мөлдір көз, маржандай тіс, бураң бел. Осындай керікке бастағы кәмшат бөрік пен бұрымындағы сылдыраған шолпысы да жарастық тауып, қыз бағын асыра түскендей. Ақын сыртқы белгілерден әрі асып, қыздың мінез-құлқына, жан дүниесіне үңілмейді. Сұлу қыздың суретін салумен ғана тынады. Өлеңнің алғашқы шумағы аралас ұйқаспен келеді де, қалған шумақтары дәстүрлі қара елең ұйқасымен жазылған. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан алынып, алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарыңда аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909 жылғы басылымыңда 1-шумақтың 3-жолы «Кәмшат берік ақ тамақ қара суы», 1933, 1939 жылғы басылымдарында «Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара шашты» болып берілген. Ал кейінгі басылымдарында бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары негізінде «Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты» түрінде алынған. 1954 жылғы жинақта 2-шумақтың 1-жолы «Аласыз қара көзі айнадайын» деп жазылса, 1939, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Аласы аз қара көзі айнадайын» ретінде 1909 жылғы басылымға сәйкес түзетілген. Сондай-ақ 1933, 1939 жылғы басылымдарда 2-шумақ- тың 2-жолы «Жүзіңе ыстық тиіп салған сайын» делінсе, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бүл тармақ «Жүрекке ыстық тиіп салған сайын» болып Мүрсейіт қолжазбаларына, 1909 жылғы басылымға орай өзгертілген. Өлең ағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен тілдеріне аударылған. Дереккөздер энциклопедиясы]]
Көмілген терраса

Көмілген терраса - шөгінді қат-кабаттардың немесе вулканогендік тау жыныстарының астына көміліп, қазіргі бедерде білінбейді. Бұл жағдайда көне терраса оның астында, ал жаңа терраса үстінде болады. Дереккөздер
Ликерлер

Ликерлер — күшті алкогольді ішімдіктер; спирт негізінде татымдық хош иісті, жеміс және жидек өсімдіктерінің сорындысын (яғни табиғи шырындар), сондай-ақ какао, кофе, бал сияқты дәмі күшті өнімдер қосылып жасалатын, спирт пен қанты мол ішімдік. Ликерлер күшті (спирт 43%-дан 56%-ға дейін, қант 30%-дан 60%-ға дейін) және десерттік (спирт 20%-дан 36%-ға дейін, қант 15%-дан 30%-ға дейін, кейде 60%-ға дейін) болып бөлінеді. Қазіргі уақыттағы ликерлердің атаулары дәмі, хош иісі не түсі соған байланысты болатын негізгі шикізатына орай аталады: "Апельсинді", "Ванильді" және т. б. Ежелден мәлім ликерлерге жасалған жерінің атаулары беріледі ("Шартрез"). Алғаш рет ликерлер XVI ғ. Францияда жасалған. 1605 ж. жасалған, бүкіл дүние жүзіне әйгілі француздық "Шартрез"ликерінің рецепті күні бүгінге дейін қатаң құпия болып келеді. Сондықтан басқа елдерде шығарылып жүрген ең сапалы деген "Шартрездердің" өзі түсі мен күштілігі болмаса, басқа жағынан нағыз "Шартрездей" бола алмайды. Ликерлер ішімдік ретінде пайдаланылуымен қоса кондитерлік салада (кәмпиттерге, торттарға, кекстер мен кремдерге хош иіс беретін қоспалар ретінде) және кулинарияда (компоттарға, кисельдерге, балмұздақтарға, тұздықтарға қосылады) кеңінен қолданылады. Тағы қараңыз *Арақ *Шарап Дереккөздер
Лимон торты

Лимон торты. Жұмыртқаның сары уызы былғанып, оған біртіндеп қант ұлпасы, ұн, сода және лимон қабығының үгіндісі қосылады. Шыққан қоспа жұмыртқаның бұлғанған ақ уызымен араластырылады. Қамыр майланып, кепкен нан ұлпасы себілген қалыпқа салынады да, орташа температурада 25 минут пісіріледі. Торт аласа болмау үшін 20 сантиметрден аспайтын қалып алған дұрыс. Торт салқындатылып үшке бөлінеді. Жұмыртқаның ақ уызы шайқалып, оған қант ұлпасы бұлғана отырып, лимон сөлі мен лимонның үгілген қабығы қосылады. Май ағарғанша былғанып, жұмыртқаның ақ уызымен араластырылады. Осы креммен торттың арасы майланады, бетіне және жиегіне глазурь (20 минут бойы жұмыртқаның ақ уызы мен қант ұлпасына біртіндеп лимон сөлін қоса отырып былғанады) жағылады. Содан соң торт сөндірілген жылы пешке 10 минут қойылады. 4 ас қасық ұнға — 6 жұмыртқа, 0,5 кесе қант ұлпасы, 0,5 шай қасық сода, 1 лимонның қабығы, кремге — 3 жұмыртқаның ақ уызы, 1 лимон, 230 г сары май, дәміне қарай қант ұлпасы, глазурьге — 2 жұмыртқаның ақ уызы, 1 кесе қант ұлпасы, 1 лимонның сөлі. Тағы қараңыз *Лимон *Лимон қышқылы Дереккөздер
Судың адам экологиясындағы рөлі.

]] Судың адам экологиясындағы рөлі. Су - 11,11% сутек пен 88,89% оттектің химиялық қосылысы. Жер гидросферасының жалпы көлемі шамамен 1800 млн км3, судың дені — 1370 млн км3 дүниежүзілік мұхиттың үлесінде, шамамен 13 мың км3 су бу күйінде атмосферада және 90 млн км3-ден көбірегі құрлықтың тұщы суы болып табьшады. Су биосферада орасан зор рөл атқарады, ол тірі заттектің маңызды құрамды бөлігі, онсыз тіршілік болмайды. Адам су болмаса 5-6 күн ғана тіршілік ете алады, өйткені оның денесі орта есеппен 65% судан тұрады. Адам эмбрионының 97%-ы су, жаңа туған баланың дене массасының 77%-ы судан тұрады. 50 жасқа карай су дене массасының 60%-ын қүрайды. Адам экологиясы жөніндегі зерттеулерде халықтың сапалы сумен жабдықталуы проблемалары әр түрлі тұрғыдан қарастырылады. Бүл орайда, ең алдымен сумен жабдықтау көздеріне, судың сапасына ерекше маңыз беріледі. Мысалы, кермек суларды тұтынудан адамның несеп және өт жолдарына тас байланады, ультратұщы сулы өңірлерде жүрек- қантамыр аурулары жиі кездеседі. Судың химиялық құрамы адамдарды биогеохимиялық эндемиялар деп аталатын ауруларға душар етуге себепші болуы мүмкін. Мысалы, ауыз суда фтор жетіспесе тіс жегісі, ал бұл микроэлемент шамадан артық болса, флюороз ауруы пайда болады. Суды хлорлау кезінде тузілетін органикалық заттектері мол хлорорганикалық қосылыстар, мамандардың пікірінше, күшті канцерогендер болып табылады. Кейбір тілсіз апаттар да сумен байланысты. Мұхиттар жағалауларында олар: тайфундар, цунами, ал құрлықта топан су, су тасуы, сел және т.б. Дереккөздер
Көмір битумдары

Көмір битумдары – термин көмір химиясында екі мағынада пайдаланылады: 1) тар мағынада — битум терминінің эквиваленті; 2) кең мағынада көмірлерден айырып алынатын заттарға қолданылады. Көмір білінімдері Көмірлілік дәрежесі беймәлім өңірдің бір немесе бірнеше нүктесінен ұшырасқан қазба көмірдің жекелеген ашылымдары. Көмір геохимиясы Көміртуралы ғылымның бір саласы; генетикалық типі әр түрлі көмірлердің химиялық құрамы мен қасиеттерінің, олардың геологиялык факторлар әрекетінен жаралуы мен озгерулерінің проблемаларын қамтиды. Көмір геохимиясы бірқатар ғылым салаларымен (ботаника, биохимия, микробиология, шымтезектану, геология, көмір петрографиясы) тығыз байланысты. Көмір ингредиенттері Көмірлердің кұрамдас бөліктері; жай көзбен немесе микроскоп астында анықталады, қабаттастыгы бойынша созылған ұзынша линза, жолақ немесе қабатша пішінді. Макроингредиенттерге және микроингредиенттерге бөлінеді. Көмір ингредиенттері қарапайым (фюзен, витрен, кларсн, дюрен) және күрделі (дюрен-кларен, фюзен-семифюзен, т.б.) болады. Ингредиенттердің аракатынасы бойынша көмірлердің петрографиялық типтерін бөледі. Көмір кенорны Геологиялык дене, құрамында өнеркәсіптік мәнге ие лигнит, қоңыр көмір немесе тас көмірқабаттары (жатындары) бар таужыныстардан тұрады, алып жатқан ауданы жүздеген км²-ге дейін. Оқшау орналасуы немесе көмір алабының бөлігі болуы мүмкін. Көмір қабаты Бір немесе бірнеше физикалық, петрографиялық және химиялык белгілері бойынша ажыратылатын көмір қабатының бөлігі. Құрылысы біркелкі болған кезде көмір будасына немесе көмір будасына немесе көмір қабатына толық сәйкесіне келеді. Дереккөздер
Громека теңдеуі

Громека теңдеуі — сұйықтық бөлігінің кез келген қозғалысының үдемелі пішінді, өзгермелі және айналмалы (құйынды) деп аталатын түрлері. Үдемелі қозғалыс Эйлердің жалпы тендеуімен сипатталады. Құйынды қозғалыстың сипаттамаларын алу үшін Эйлер теңдеуін түрлендіру кажет. Эйлер теңдеуінің оң және сол жақ бөліктерінің жекелеген бөлшектерінен құйынды қозғалыстың құрауыштарын бөліп алу үшін толық жылдамдықтың оның құрауыштарымен байланысы өрнегімен өрнектелетінін ескере отырып, -ден дербес туынды алып және бірнеше алгебралық түрлендірулер жасау қажет. Тендеудің сол жақ бөлігі өзгеріссіз қалдырылып, нәтижесінде теңдеулер жүйесі мына түрге келтіріледі: :* :* :* Тендеудің оң жақ бөлігіндегі жақша ішіндегі мәндер құйындық, жылдамдық векторының екі еселенген проекциясы болып табылады. Жоғарыдағы теңдеу, айналымның бұрыштық жылдамдық құрауыштарын орнына мына үлгіде қойсақ, онда: :* :* :* Громеканың қозғалыстың теңдеулер жүйесіне айналады. Дереккөздер