kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ерболат Ыбырайымұлы Шоқаев

Шоқаев Ерболат Ыбырайымұлы (19.12.1945 жылы туған, Райымбек ауданында, Нарынқол ауылында) — әскери қайраткер, генерал-майор. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. 1963 жылы Алматы кооператив техникумын бітіріп, 1965 жылға дейін Нарынқол тұтыну қоғамында есепші болды. 1965 жылы КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің Ф.Э.Дзержинский атындағы жоғары командалық шекарашылар училищесіне түсіп, 1966 жылы МҚК-нің "Моссовет" атындағы Мәскеу жоғары командалық училищесіне ауыстырылды. 1969 жылы осы оқу орнын бітірген соң, 1977 жылға дейін Үшарал шекара отрядында бөлім офицерлігінен бөлім бастығының орынбасарлығына дейінгі жолдан өтті. 1977-80 жылдары Қытай, Ауғанстан шекаралық аймақтарының тыныштығын күзететін Мұрғаб (Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономды облысында) шекаралық отряды бастығының орынбасары болды. 1980 жылы Қызыл Тулы Шығыс шекара округінің Мұрғаб шекара отрядын басқарып, Ауғанстанның Памир аймағында Пәкістаннан өтетін бандылар тобының жолдарын жапты. 1981-92 жылдары Қызыл Тулы Шығыс шекара округінің жедел әскери бөлімі бастығының орынбасары, 1992- 93 жылдары Шекара әскерлері қолбасшысының жедел істер жөніндегі орынбасары, 1993-97 жылдары ҚР ҮҚК төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1997-98 жылдары әскери қарсы бақылау басқармасының бастығы, 1998-2000 жылдары ҚР ҮҚК оперативті-техн. департаментінің бастығы болды. 2000 жылы қырқүйек айынан ҚР ҮҚК Әскери институтының бастығы. "Қызыл Жұлдыз", т.б. ордендермен, бірнеше медальмен марапатталған. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрметті қызметкері. Дереккөздер
Бірлік вектор

Бірлік вектор (немесе ОРТ, грекше - түзу) - евклидтік кеңістіктің бірлік векторы, яғни модулі 1-ге тең е векторы. . "ОРТ" ғылыми атауын 1892 жылғы ағылшын физигі Оливер Хевисайд (1850 - 1925) енгізген. Дереккөздер
Векторлық шама

Векторлық шама - сандық мәнінен басқа кеңістіктегі бағытымен де сипатталатын физикалық шама; бір координат жүйесінен екіншісіне өткенде бағытталған кесінді проекциясы қалай түрленсе солай түрленетін координат өсіндегі проекциясымен анықталады. Дереккөздер ca:Vector (física) es:Vector (física) et:Vektoriaalne suurus it:Vettore (fisica) ru:Векторная величина ta:நெறிமம்
Тұрақты осьті айнала қозғалатын дененің кез келген нүктесінің жылдамдық векторы

Тұрақты осьті айнала қозғалатын дененің кез келген нүктесінің жылдамдық векторы - дененің бұрыштық жылдамдық векторы мен айналу осінін бойындағы берілген нүктеден осы нүктеге жүргізілген радиус-векторлардың вскторлық кебейтіндісіне тең. Дереккөздер
Қатынас аймағы

Қатынас аймағы (Зона коммуникации) — әскери қимылдар театрының тылдағы ауданы. Ол ұрыс қимылдары аймағына қабыса орналастырылады. Қатынас аймағында қатынас жасау, тылды басқару орғандары, тылдағы бөлімдер мен мекемелер, армия топтары мен әскери қимылдар театрындағы әскерлерді (күштерді) басқару қорлары орналасады. Қатынас аймағының тереңдіғі 140-600 км және одан да көп болуы мүмкін. Дереккөздер
Қаусырап қалу

Қаусырап қалу (Охват) - құрамалардың (бөлімдердің, бөлімшелердің) қарсыластың орналасқан жеріне шығу үшін және оның тобына қапталдан соққы беру мақсатында жүргізетін маневрі. Бұл ұрыс кезінде немесе ұрыс болардың алдында күштің бір бөлігімен немесе басты күштің ұрыста қимыл жасап жүрғен әскерімен, авиация бөлімдерімен бірлесіп әрекет жүргізу арқылы іске асырылады. Ол қарсыласты айналып өту әдісімен де үйлестірілуі мүмкін. Дереккөздер
Қауырт соғыс

Қауырт соғыс (Блицкриг) қысқа мерзім ішінде қарсыластарын толық жеңу мақсатын көздейтін соғыс. Герман милитаристерінің Қауырт соғыс көмегімен жеңіске жетеміз деген мақсаты Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыста іске аспай қалды. Дереккөздер ar:حرب خاطفة da:Blitzkriegdoktrinen hu:Blitzkrieg
Қауіпсіз кету шебі

Қауіпсіз кету шебі (Рубеж безопасного удаления) — басшылық белгілеген ядролық жарылыс орталығынан (эпицентрден) өз бәлімшелері мен бәлімдерін ұрыс техникасымен бірге қауіпсіздік жағдайында алып кетуін анықтайтын шартты сызық. Бөлімшелер қарсылас қорғанысының тірек пунктіне (объектілеріне) ядролық соққы бермей тұрып, қауіпсіз кету шебінен өтіп кетпеуі керек. Қауіпсіз кету шебі дегеніміз жеке құрамды соққылы толқын, жарықтық сәулелену және өткір радиациядан қорғауды қамтамасыз ететін ең аз қашықтық және бұл қашықтық ядролық жарылыс орталығының жоспарланғаннан біраз ауытқуын білдіруі де мүмкін. Қауіпсіз кету шебінің бөлімшелері әз командирлерінен түскен сигналдар бойынша қорғанудың белгіленген шараларын қабылдайды. Қарсыластарға ядролық соққы бергеннен кейін және соққылы толқын өткен соң, танк және мотоатқыштар бөлімшелері қауіпсіз кету шебінен жол-жөнекей шабуыл жасау үшін қанат жая отырып, шабуыл шебіне өтеді. Дереккөздер
Шымыр (ауыл)

Шымыр — Жетісу облысы Ескелді ауданы, Қарабұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Қаратал өзенінің сол жағалауында, боз жусан, ши аралас өскен қоңыр, қызғылт топырақты жазықта орналасқан. Халқы Тарихы 1957- 97 жылдары "Победа" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Шымырда өндірістік кооператив және шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауыл арқылы Қарабұлақ-Талдықорған автомобиль және темір жолы өтеді. Дереккөздер
Шыңтүрген шыршасы

Шыңтүрген шыршасы — табиғат ескерткіші. Іле Алатауындағы Бозкөл шатқалында орналасқан (аумағы — 500 га). Мұз басу дәуірінде пайда болып, осы күнге дейін жеткен қылқан жапырақты қалың орманның реликт бөлігі. 1968 жылы 3 қаңтарда "табиғат ескерткіші" ретінде қамқорлыққа алынды. Айрықша ғылыми маңызы бар. Дереккөздер
Ұңғы

Ұңғы — оқатар қарудың негізгі бөліп. Ол ату кезінде снарядтың (oқтың) ұшуын багыттауға, оған тұрақтылық беруге және снарядқа (оққа) белгілі бір бастапқы жылдамдық беруге арналған. Артиллериялық зеңбіректердің және атыс қаруларының кәпшіліпнің ұнғысының ішкі бетінде бұранда тәрізді ойық болады. Минаатарлардың және көптеген кері теппейтін карулардың ұңғылары ойықсыз тепс болады. Ойықты кару ұңғысы ішінде ойығы бар каналды болат түтіктен және снаряд пен заряд немесе оқ орналасуы үшін тепс ұңғылы бөліктен (камерадан, оқтықтан) тұрады. Ұңғының ұзындығы карудың арналуына байланысты болады. Дереккөздер
Нұртас Исабаев

Нұртас Исабаев - 1954 жылы 13 қарашада Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданында дүниеге келген. 1982 жылы Мәскеу қаласындағы М.Горький атындағы Әдебиет институтын бітірген. Еңбек жолын орта мектептен кейін біраз уақыт аудандық газет корректорлығынан бастаған. 1980 жылы автомобиль апатына ұшырап, I топтағы мүгедек болып қалғандықтан, шығармашылық жұмыспен ғана айналысады. * «Бастау» (1980); * «Өмірді сүю» (1987), * «Ұлылықпен сырласу» (1990), * «Қимаймын сені» (1998) жыр кітаптары шыққан. * «Разбег» атты орыс тіліндегі ұжымдық жинаққа бір топ өлеңдері енген. Орыс ақыны Александр Твардовскийдің өлеңдерін қазақ тіліне аударып, жариялаған. Қазақстан Жазушылар одағының және Ораз Жандосов қоры сыйлығының иегері. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. Көптеген танымал әндердің авторы. Дереккөздер
Ұңғылы артиллерия

Ұңғылы артиллерия — снаряд бастапқы жылдамдығын ұңғыдағы оқ-дәрі газының әсерінен алатын артиллериялық қарулар. Ұңғылы артиллерияның негізгі түрлері: зеңбірек, тапал зенбіректер, минаатарлар, кері теппейтін зеңбіректер. Ұңғылы артиллерия ойық ұңғылы және тепс ұңғылы болуы мүмкін. Ұңғылы артиллерияның атыс қашықтығы үлкен емес, бөлімшелер мен құрлық әскерлері бөлімдерінің кимылдарын кәдімгі және ядролық оқ-дәрілермен колдауға арналады. Оның атысы басқа, ядролық қарулармен салыстырғанда, дәлдігімен ерекшеленеді және метеорологиялык жағдайларға тәуелді емес. Осыған орай ұрыстық (жорық) ретінен аздаған қашықтықта орналасқан қарсылас нысаналарына ядролық соққы беруге қолданылуы мүмкін. Ұңғылық жылдамдық Оқтың, снарядтың, минаның ұңғыдан шығар кездегі жылдамдыгы. Ұңғының оқталатын бөлігі Артиллериялық зеңбіректің артқы бөліп, бұл жерде оқталатын бөлік бекітіледі, ұңғының оқталатын бөлігі арқылы зеңбіректі оқтау жүзеге асырылады. Ұңғысыз артиллерия Реактивті артиллерияның ұңғы болмайтын түрі (лақтыру және ұшыру қондырғысы). Снарядтардың (миналардың) ұшу бағытын бағыттаушылар анықтайды. Ұңғысыз артиллерияға ұрыс машиналары мен реактивті артиллерияның лақтыру қондырғылары, танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядтардың ұшыру қондырғылары жатады. Дереккөздер
Ылғал сүйгіш шаған

Ылғал сүйгіш шаған – зәйтүндер тұқымдасына жататын ағаш. Шарын және Темірлік өзенінің (Іле өзенінің алабы) төменгі ағысында, Қаратаудың ортаңғы бөлігінде (Боралдай өзенінің алабы) және Талас Алатауының солтүстік-батыс сілемінде кездеседі. Биіктігі 25 (35) м. Діңінің диаметрі 1,5 (2,85) м. Қабығы ашық сұр түсті, қыртысты. Бұтақтары қызғылттау қоңыр түсті. Бөрікбасы селдір, қомақты.Және ол тэупой ағаш деп есептеленеді Жапырағының ұзындығы 20 см, жеміс салатын сабағында үш күлтебасы бар, тақ, сирек жұп қауырсын тәрізді (3-6 жұптан). Жалырақшалары жұмыртқа пішінді қандауыр, түбі түксіз, ұшы үшкір, тіс жиекті. Гүлшоғыры шоқ тәрізді, ұзындығы 5 см-дей. Гүлдері 2-3-тен күлтебасында орналасқан. Мамыр-маусымда гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі — қанатжеміс, сопақша келген, ұзындығы 3-3,5 см. Ылғал сүйгіш шаған 300 жылға дейін өседі. Сүрегі бағалы. Сирек кездеседі, реликт түр. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Дереккөздер
Ұрыс әрекеттері

Ұрыс әрекеттері — *1) қойылған ұрыс тапсырмаларын орындау кезінде қарулы күштердің барлық түрлерінің бөлім, құрама, бірлестіктерінің ұйымдастырылған ісқимылы. Олардың негізгі түрлері — шабуыл және қорғаныс. Ұрыс әрекеттері операция, шайқас, ұрыс және жердегі, әуедегі, теңіздегі соққылар түрінде өткізіледі. Оперативтік-стратегиялық және стратегиялық ауқымдагы ұрыс әрекеттеріне "соғыс әрекеттері" деген термин қолданылады; *2) Қарулы күштер түрлерінің құрамалары мен бірлестіктерінің неғұрлым ауқымды бірлестік құрамында операция шеңберінде (немесе операциялар аралығында) қолданылу нысаны. Дереккөздер
Ұрыс әрекеттері ауданы

Ұрыс әрекеттері ауданы — кең мағынада — соғысушы жақтар ұрыс әрекетін жүргізетін аумақтар мағынада — құрамалар ұрыс жүргізетін жергілікті жер бөлігі. Ұрыс әрекеттері ауданын оқшаулау Тылдан немесе майданның өзге өңірлерінен құрлық (теңіз, әуе) аркылы қарсылас әскерінің жақын келуі мен материалдық құрал-жабдық жеткізуіне жол бермеу. Ол ядролық тосқауылдар қою, көпірлерді, тау өткелдерін, жол торабын бұзу арқылы, сондай-ақ қарсылас шебіне тосқауыл қою, қозғалыс жолында оларға соққы беру арқылы жүзеге асады. Ұрыс бағыты Cоғыс ұшақтары (тікұшақтар), су үсті кемелері мен сүңгуір қайықтар нысанаға шығып қаруды колданатын бағыт. Әскери-көліктік авиация ұшақтары ұрыс бағытында десант түсіріп, қону алаңын іздестіреді. Дереккөздер
Ұрыс барысында атысты басқару

Ұрыс барысында атысты басқару. Ұрыс барысында атысты басқаруға мына шаралар кіреді: *қарсыластың нысаналарын барлау, оларды бағалау, жою кезектілігін анықтау, нысананы көрсету, нысаналарды жою үшін карудың және оқтың түрін, атыс жүргізудің әдісі мен атыстың түрін тандау; *атыс ашу мерзімін анықтау; *атыс тапсырмасын жүктеу немесе атыс ашуға пәрмен беру; атудың нәтижесін бақылап, оны түзеу; *атыс маневрін жасау мен оқ-дәрі шығынына бақылау жасау. Әр деңгейдегі командирлердің атысты басқару міндеттерінің мазмұны бөлімшелердін ауқымдылығы мен олардын қару-жарағына байланысты өзгереді. Бірақ барлық жағдайдағы атысты басқарудың мақсаты бөлімшелердің атыс құралдарын қысқа мерзімде қарсыласты көп шығынға ұшырату, оқ-дәріні аз жұмсап, өз шығынын азайтып, толық және нәтижелі қолдану болып табылады. Офицерлермен командирлік дайындық жүйесінде бөлімше командирлерін далалық жағдайда атысты басқаруға машықтандыру мақсатымен жүргізілетін сабақтардың мазмұны командирлік дайындық жүйесіндеп тактика бойынша пысықталатын тақырыптармен үйлестіріледі. Атысты басқару сабақтары тактикалық дайындық сабақтары өткізілген жерде, сол сабақка үйлес тактикалық жағдайда өткізіледі. Ұрыс барысында күшті басқа жаққа аудару Операция (ұрыс) барысында әскерлердің (күштердің) басты топтары қимылдарының бағыттарын өзгерту. Ол шабуылда табысқа жеткен, корғаныста қарсылас басты соққы беретін және қорғаушы әскерлерді күшейтуді талап ететін бағытта жүзеге асырылады. Ұрыс барысында күшті басқа жаққа аудару әскерлердің маневр жасауы, ұрысқа екінші эшелондарды және қорларды енгізу, авиация қимылдарын және жою құралдарын қайта бағыттау жолымен жүргізіледі. Ұрыс дабылы бойынша жиналу пункті Ұрыс дабылы жарияланғаннан кейін бекітілген қару-жарақтарымен, оқ-дәрілері және т. б. материалдық құралдарымен бөлімшенің жеке құрамы, сонымен қатар ұрыстық тапсырмаларды орындауға дайын әскери техника шығарылатын бөлім командирі анықтайтын орын. Ұрыс дабылы бойынша жиналу пунктінде бөлімшенің міндеттері анықталып, оны орындау дайындағы тексеріледі, саптық лекке caп түзеуі жүзеге асырылады. Ұрыс дабылы бойынша жиналу пункті ілгерілеу бағытындағы орналасу орнынан біраз қашықтыкта белгіленеді. Бөлімшелер бұл пунктке жеке құрамды хабарлау, машиналардың қозғалтқыштарын от алдыру және олардың жиналу орнына жету уақыты есебімен аныкталған қысқа мерзімде жетеді. Ұрыс дағдарысы Ұрыс қимылдары барысындағы шешуші кезең, бұл кезде барлық күштер мен құралдар қимылға кірістіріледі және жеңіс не жеңіліс нәтижесіне байланысты болады. Ұрыс даласына арналған ядролық қару Ұрыс даласында қолдануға арналған кіші радиус әрекетті біршама ұсақ ядролық, қару (ракеталық бомбалар, артиллериялық снарядтар, жер үсті миналары). Ұрыс желісі Ұрыс машиналарының майданда бір-бірінен 100 м дейінгі аралыкта бір желіде орналасуы. Ұрыс желісін танкілік, мотоаткыштар бөлімшелері (взводтары, роталары) ұрыс жүргізу үшін қолданады. Атыс жүргізуге ыңғайлы болу және жергілікті жерде ұрыс машинасын тиімді қолдану үшін ұрыс желісі көршілердің іс-кимылына кедерп келтірмейтіндей және ұрыс желісі майданның жалпы бағытын бұзбайтындай болып қапталда немесе алға жылжытылуы мүмкін. Дереккөздер
Ұрыс жоспары

Ұрыс жоспары - ұрыс қимылдарын жоспарлау жөніндеп құжаттар жиыны. Оны әскер тектері және қызмет бастықтарымен бірлескен түрде, сондай-ақ қолдаушы құрамалардың (бөлімдер мен бөлімшелердің) өкілдерін катыстыра отырып штаб жасайды. Ұрыс жоспары құжаттарының тізімі, олардың мазмұны, толықтығы мен кезектіліп әрбір нақты жағдайда қойылған ұрыстык міндет пен жағдайға байланысты анықталады. Ұрыс жотасы Тау баурайын төбесінен аяғына дейін көруге болатын және қарсылас жағынан қарағанда көрінбейтін қырдың иілген жері. Ұрыс қабілеттілігі Әскердің (авиация, флот күштерінің) соғыс қимылдарын жүргізу және өздерінің арналу мақсаттарына орай қойылған тапсырмаларды орындау мүмкіндіктері; әскердің (күштердің) жауынгерлік әзірліктерінің негізгі элементі. Жеке құрамның толымдылығына, жауынгерлік машықтануы мен моральдық-жауынгерлік қасиеттеріне, шығындар мен олардың орнын толықтыру мүмкіндіктеріне, материалдық құралдармен камтамасыз өтілуіне және басқа факторларға байланысты. Ядролық қарумен жарақталуына байланысты Ұрыс қабілеттілігіне деген талап күшейді. Әскердің (күштің) ұрыс қабілеттілігін сақтау (қалпына келтіру) командирлер мен штабтардың маңызды міндеті. Ұрыс қабілеттілігінен айырылу жартылай (баскару сақталған жағдайда 50-60%-ға дейінп шығындар) немесе толық (басқару тәртібінің бұзуылуы және 50-60%-дан астам шығындар) болуы мүмкін. Дереккөздер
Ынтымақ (Іле ауданы)

Ынтымақ — Алматы облысы Іле ауданы, Байсерке ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2023 жылы таратылып, Жетіген ауылының құрамына енгізілді. Географиялық орны Аудан орталығы - Өтеген батыр ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-дей, округ орталығы - Байсерке ауылынан 7 км-дей жерде, жусан аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен құрғақ далада орналасқан. Халқы Тарихы Ауылда 1997 жылы шаруа қожалықтары құрылды. Инфрақұрылымы Орта мектеп, клуб, кітапхана, мешіт, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар, Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобильдік жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Асанқадыр Исабек

Асанқадыр Исабек - 1976 жылы 16 наурызда Алматы облысы, Кеген ауданы, Қарқара ауылында дүниеге келді. 1998 жылы Қазақ Ұлттық Аграрлық университетін тамамдады. 2002 жылы Халықаралық «За-ман-Қазақстан» газетінде тілші, 2004 жылдан бастап Қазақстан Социал-Демократиялық «Ауыл» партиясының Алматы облыстық филиалында үйлестіруші қызметін атқарды. «Райымбек», «Жас толқын», «Жетісу жырлайды», «Алматының жүрегіндей Алмалы» атты ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. 2008 жылы «Тамырдағы тәтті әуен» атты тұңғыш жыр жинағы жарық көрді. Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2003), республикалық «Жалын» журналының Төлеген Айбергенов атындағы сыйлығының лауреаты (2007). 2005 жылы өткізілген қазақ халқының даңқты батыры Райымбек Түкеұлының 300 жылдығына арналған республикалық жыр мүшәйрасының бас жүлдегері. Дереккөздер
Ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету

Ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету Әскерді (күштерді) жоғары жауынгерлік өзірлік жағдайында ұстап тұруға, ұрысқа кабілеттілігін сактауға, ұрысты ұйымдастыру мен оған дер кезінде кірісуге қолайлы жағдайлар туғызуға, сондай-ақ, қарсыластың күтпеген шабуылын тойтаруға немесе алдын алуға, онын соққыларының әсерін төмендетуге бағытталған шаралар кешені. Орындалатын міндеттер мен қолданылатын шаралардын сипатына қарай ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету оперативтік (жауынгерлік), арнайы техникалык және тылдық болып бөлінеді. Ұрыс қимылдарын түнде жүргізу Бөлімшелер мен бөлімдердің тәуліктің қараңғы уақытындағы іс-қимылдары. Түн әскердің ұрыстық қимылдарын белгілі бір дәрежеде қиындатқанымен, әскердің жауынгерлік міндеттерді мейлінше аз шығындармен орындауға және тұтқиыл жағдайлар жасауға мүмкіндік береді. Қазіргі кездеп ұрыстарда түнгі қимылдар әдеттеп ісқимыл болып саналады. Ұрыс қимылдарын түнде тиімді жүргізу бөлімшелерден түнгі көру аспаптарын, жарықтандыру құралдарын, сондай-ақ хабарлау мен міндет көрсету құралдарын білікті қолдануды талап етеді. Ұрыс қимылдарының журналы Ұрыс қимылдарына даярлану және оны жүргізу барысын жазуға арналған бөлім штабтары мен құрамаларының есепті қүжаттарының бірі. Журналға жазу ұрыс жағдайының өзгеруіне байланысты күнделікті жүргізіледі. Оған қажетті құжаттар мен есеп карталарының көшірмелері тіркеліп отырады. Ұрыс қимылының журналы әскери тәжірибені жинақтап, талдау және есеп беру үшін және әр түрлі анықтамалар жасау үшін қолданылады. Ұрыс құжаттары Ұрыс қимылдарына даярлық және оларды жүргізу кезінде, әскерді кайта топтауды ұйымдастырғанда және олардың сол жерде, сонымен қатар оқуда орналасуы кезінде жасалатын құжаттар. Ұрыс құжаттарына мыналар жатады: *әскерді басқаруға арналған құжаттар (операциялар мен өзара үйлесімді қимыл жоспарлары, ұрыстық, оперативтік, тылдық және арнайы техникалық қамтамасыз ету жөніндегі әскери бұйрыктар, әкімдер мен жоспарлар, оперативтік директивалар, тыл жөніндегі директивалар және т.б. бұйрықтар мен әкімдер); *ақпараттық-есеп құжаттары (хабарлама, мәліметтер, есеп беру карталары, ұрыс қимылдары жөніндегі журналдар т.б.); *анықтамалық құжаттар (жүмыс карталары, оперативтіктактикалық есептер, әскердің жауынгерлік және сандық құрамы туралы мәлімет, кестелер, графиктер, сызбалар, анықтамалар және т.б.). Дереккөздер
Әли Әпекұлы Ысқабаев

Ысқабаев Әли Әпекұлы (5.5.1939 жылы туған, Балқаш ауданында, Құйған ауылында) — жазушы, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1990), Қазақстанның еңб. сің. Мәдениет қайраткері. 1966 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Балқаш, Шелек, Қаратал, Көксу аудандарының газеттерінің редакторы болды. 1974-92 жылдары Талдықорған облыстық "Жерұйық" газеті редакторының орынбасары. 1992-2000 жылдары Талдықорған облыстық "Полиграфия" өндірістік бірлестігінің бас директоры. 2000 жылдан облыстық "Жетісу" газетінде. Оның балаларға арналған "Менің інім" (1961), "Солдат ағаға хат" (1979), "Еңбекқор құмырсқа" (1988), "777 жұмбақ" (1994), "Бесік жыры" (1996) атты өлендер жинағы, "Тайқасқа" (1992) атты повестері мен әңгімелер кітабы және бірнеше очерктер жинағы жарық көрген. Дереккөздер
Ұрыс машиналарының паркі

Ұрыс машиналарының паркі — ұрыс техникасын сақтау, техникалық қызмет көрсету және жөндеу үшін жабдықталған аумақ. Тұрақты және далалық парктер болуы мүмкін. Ұрыс машинасы Түгелдей немесе жартылай сауыттанған, ұрыс жүргізуге, ұрыстық кимылдарды қамтамасыз етуге және әскерді басқаруға арналған қару-жарақ орнатылған шынжыртабанды немесе дөңгелекті өздігінен жүретін машина. Ұрыс машиналары сауытты танк техникасына (танкілер, жаяу әскер ұрыс машиналары, БТР және басқалар), артиллерия ұрыс машиналарына (өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар, дүркіндете атудың реактивтік қондырғылары және басқалар), әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің ұрыс машиналарына (зениттік-ракеталық кешендердің ұшыру қондырғылары, зениттік өздігінен жүретін қондырғылар және басқалар), ракеталық әскердің ұрыс машиналарына (класы "Жер—Жер" ракеталарын ұшыру қондырғылары) бөлінеді. Дереккөздер
Жетісу казак-орыстары

Жетісу казак-орыстары — Жетісу өлкесін басып алып, отарлау үшін бөлінген Сібір казак-орыстарының бір тобы. Бұлар Жетісуға 1847 ж. келіп орналаса бастады. Өзінің 312 отаршылдық-баскыншылық саясатының тірегі болғандыктан, патша үкіметі бұларға айрықша жағдай туғызды. Жергілікті халықты ғасырлар бойы жайлаған ата қоныстарынан ығыстырып, жайылымды былай қойғанда, кедейлердің шұрайлы суармалы егістік жерлерінен ойып, казак орыстарға 30 десятинадан артық жер алуға ерік берді. Бұлар тартып алған жерлерін өңдеуге сол жергілікті халықтың өздерін жалдап, жын сайын қыруар пайда тауып отырды, бір жағынан мал өсірді. Жыл сайын казак-орыстардың саны, селені көбейді, бұлардың қатарына әскерден босаған солдаттар, Орталық Ресейден келген кейбір шаруалар, қалмақтар кірді. 1847 ж. Сергиополь (Аякөз), 1848 ж. Қапал, 1854 ж. іле, 1855 ж. Үлкен Алматы, Лепсі, Үржар, Көксу, 1858 ж. Софийск (Талғар), Сарқант, Арасан, Қарабұлақ, Надеждинск, 1860 ж. Қаскелең, 1861 ж. Кіші Алматы станицалары (барлығы 14) орнады. 1914 ж. бұлардың саны 34-ке жетті. 1867 ж. казак-орыстардың саны бала-шағаларымен бірге 14648 адам болса, 1914 ж. 54340-қа дейін өсті. 1867 ж. Жетісу казак-орыстары өз алдына әскер тобы болып (екі полк) құрылды, қ. Жетісу бекініс шебі. Дереккөздер
Абақ Сайымбелекұлы

{{Ambox }} Абақ Сайымбелекұлы (шамамен 1790-1856) - Жетісу өңіріндегі атақты билердің бірі. Көптеген дау-дамайларға төрелік айтып, елдің тыныштығы мен жердің тұтастығын орнықтыруға үлкен үлес қосқан. Ұлы жүз қазақтарының Ресей қол астына кіру туралы өтінішіне қол қойған би-сұлтандардың тобында Абақ албан руының биі ретінде аталады. 1851 ж. Іле өзенінен өткен орыс экспедициясына Мүсірәлі, Шорман билермен бірге Абақ та жердем берген. Қазақтың ұлы ғалымы Ш.Уәлиханов 1856 ж. жазбаларының бірінде Абақтың қайтыс болғаны жайында дерек келтіреді. Әйгілі Құланаян Құлмамбет кырғыз Шәбден манапқа айтқан сөзінде: "Албанда о да өткен Абақ, Жайнақ, Өтіпті Сайымбөлек сан жылқы айдап" деп жырлаған. Абақ бидің есімі айт руының ұранына айналған. Дереккөздер
Ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету

Ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету — өз әскерлеріне (күштеріне) ұрыста және операцияда колайлы жағдай жасау, инженерлік оқ-дәрімен қарсыласты көп шығынға ұшырату жаппай қырып-жою құралдарының барлык түрлерінен әскерлер мен объектілердің корғанысын күшейту, қарсыластың қимылын қиындату мақсатында жүргізілетін инженерлік шаралар кешені ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету қажеттілігі ертеде пайда болған. Бертін келе ол "әскери-инженерлік" іс деп атала бастады. "Ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету" термині қазіргі әскери өнерде бертінде ғана қолданыла бастады. Ерте кезден-ақ мемлекеттің шекарасын қорғау үшін және маңызды экономикалық және саяси орталықтарды қорғау үшін сол кездегі ірі бекіністер және басқа да қорганыс қүрылыстары салынған. Дереккөздер
Жетісу қызыл казак-орыстарының съезі

Жетісу қызыл казак-орыстарының съезі - 1919 ж. қыркүйекте Верный (Алматы) қаласында өткен съезді. Съезге 66 делегат қатысты, оның ішінде 20 делегат РК(б)П мүшесі. Күн тәртібі: 1. Саяси жағдай. 2. Партия және Кеңес өкіметінің станицаларындағы органдарының қызметі жөнінде баяндамалар. 3. Облыстық партия комитетінің баяндамасы. 4. Бүкілресейлік ОАК-не, Түркістан ОАК мен облаткомына мүшелікке делегаттар сайлау. Съезд күн тәртібі бойынша саяси жағдайды талқылай келіп, Ресейде бейбіт өмір орнату үшін ақ гвардияшыларды жедел талқандау жөнінде қаулы алды. Станицалардағы саяси-ұйымдық жұмыстарды жақсарту мақсатымен кейбір жергілікті партия ұйымдары мен Кеңестерді қайта құру, ол үшін көмекке партия қызметкерлерін жіберу шараларын белгіледі. Съезд Бүкілресейлік ОАК мен Түркістан ОАК-не және облаткомға мүшелікке делегаттар сайлады. Дереккөздер
Ұрыс сипаты

Ұрыс сипаты - белгілі бір ұрысқа тән жалпы сипаттар мен қасиеттердің және оның ерекшеліктері мен өзіне тән белгілерінің жиынтығы. Ұрыс сипаты әскердің ұрыс құралдарымен жабдықталуына және оның дайындығының артуына байланысты үздіксіз өзгеріп отырады. Қазіргі ұрыстар жаппай жою құралдарын, әсіресе, ядролық қару қолданумен, әр түрлі мақсаттағы ракеталар, авиация мен көп мөлшердегі өзге техниканы қолданумен, жағдайдың тез әрі жиі өзгеруімен, әскерлердің ұрыс қимылдарының жылдам өтуімен және жоғары маневр,лілігімен сондай-ақ оған көп адамның қатысып, жеке құрам мен ұрыс техникасында көп шығындардың болуымен сипатталады. Дереккөздер
Жетісу майданы

Жетісу майданы - 1918 ж. жазда контрреволюциялық күштерге карсы куресу мақсатымен құрылған майдан. Жетісу майданы Кеңес мемлекетінің шығысындағы соғыс жағдайына байланысты құрылды. Интервенттер мен ақ гвардияшылар 1918 ж. шілдеге дейін Қазакстанның солтүстік-шығыс аудандарын басып алды. Сібірдің ақ гвардияшы әскері Жетісуға шабуыл жасап, 21 шілдеде Сергиопольді (Аягөз) басып алды. Үржар, Сарқант, Қапал, Лепсі, т.б. станицаларда қызылдарға қарсы шықты. солтүстік Жетісудағы ақ гвардияшылармен күресу үшін Верныйдан И.Мамонтов басқарған қызын гвардия отряды жіберілді. Бұл отряд Мақаншы мен Үржарда жауға қатты соққы бергенімен, күші басым ақ гвардияшылардан солтүстік Жетісуды босата алмай, Абакумовка станицасына шегінді. Ұрыс кезінде Мамонтов қаза тапты. 1918 ж. тамыз-қыркуйек айларында солтүстік Жетісу майданында Верныйдан жіберілген ауылы Петренко басқарған Қызыл Армия отряды қимыл жасады. Ол отряд Қапалдан, Лепсіден, Покатиловкадан қуып шыққанымен, ақ гвардияшылардың ұяларын толық талқандай алмады. 1918 ж. қыркүйекте ақ гвардияшылар солтүстік Жетісуды түгелдей дерлік басып алды. Лепсі уезіндегі (Черкасск, Антоновск, Аңдреевск, Петропавловск, т.б.) селолар қоршауда қалды. Олар атақты Черкасск қорғанысының негізгі тіректері болды. Черкасск қорғанысының солтүстік-батысында 70-80 км жерде Жетісудың солтүстік майданыңцағы әскерлер, ал Жаркент-Пржевальск ауданында облыстагы кеңес әскерлерінің калган бөлігі ақ гвардияшыларга қарсы күрес жүргізді. 1918 ж. 20 қазанда солтүстік Жетісу әскерлері ақ гвардияшылардың басты тірегі болған Абакумовка және Ақсу станицаларына шабуыл жасады. Абакумовка азат етілгенімен, Ақсу ақтардың қолында қалды. 1918 ж. соңында солтүстік Жетісу майданында уақытша тыныштық орнаганымен, ондағы соғыс әрекеттері 1919 ж. қайтадан жанданып, 1920 ж. наурызда Жетісуда ақ гвардияшынардың тізе бүгуіне дейін тоқтаусыз жүргізілді. Дереккөздер
Жетісу сазы

Жетісу сазы - фольклорлық халық ансамблі. "Жетісу" кеңшары ауылдық мәдениет үйінің жанынан шаңырақ көтерген өнер ұжымы. 1989 ж. құрылды. 1991 ж. "халықтық" атақ берілді. КСРО халықтарының Украинадағы фольклорлык өнер күндеріне қатысып, лауреат атағын алды (1990). 1992 жылы Моңғол Халық Республикасында "Қазақ тілі" қоғамының шақыруымен өнер көрсетіп қайтты. Оның репертуарында халық әндері: "Ахау-бикем", "Ақ дариға", "Алқоңыр", "Дедімай-ау", "Қарағым-ай", "Дайдидау", "Ақбақай", "Еркем-ай", "Жылқы ішінде бір ала", "Гауһартас", Абайдың әні "Көзімнің қарасы", қазақ комп-лары Н.Тлендиевтің "Кел, еркем, Алатауыңа", К.Әзірбаевтың "Ойжайлау", М.Ыбыраевтың "Туған жер", М.Ілиясовтың "Анашыма", орыстың халық әні "Ах, Самара, городок", қырғыздың әні "Сағынам" және т.б. әндер бар. Республикалық теледидар қорында концерттік бағдарламалары сақтаулы. Дереккөздер
Бақытжан Ыcқақов

Ысқақов Бақытжан (1952 жылы туған, Жамбыл ауданында, Қарақастек ауылында) - әнші, Қазақстанның еңб. сің. артисі (1997). 1973 жылы Республикалық эстрада-цирк студиясын, 1982 жылы Құрманғазы атындағы қазақтың мемлекеттік консерваториясын бітірген. 1973-75 жылдары Целиноград (қазіргі Ақмола) облыстық филармониясында, 1982-87 жылдары Жамбыл атындағы мемлекеттік филармониясында, Б.Байқадамов атындағы қазақтың мемлекеттік хор капелласында еңбек етті. 1987 жылдан Абай атындағы қазақтың мемлекеттік опера және балет театрының әншісі. А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында" Абай, Е.Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде" Бекежан, Б.Жұманиязовтың "Махамбетінде" Махамбет, т.б. рөлдерді жоғары шеберлікпен ойнап, көрермендер ризашылығына бөленді. Дереккөздер
Жетісу облыстық статистика комитеті

Жетісу облыстық статистика комитеті, 1897 ж. 1 қаңтарда облыс бойынша статистикалық деректер жинау үшін құрылған ұйым. Комитеттің алғашқы атқарған іс-шараларының бірі — Верныйдың, Үлкен және Кіші Алматы станицалары тұрғындарының бір күңдік санағын жүргізу болды. 1898 ж. осы комитет негізінде облыстық өлкетану музейі және кітапхана ұйымдастырылып, жергілікті өлкетанушылар ғылыми экспедицияларға тартыла бастады. Олардың қатарында өлкетанушы B. Е.Недзвецский, жер қойнауын зерттеушілер Л.И. Бессонов пен C.С. Неустпруев. суретші Н.Г. Хлудов болды. Комитет ғылыми зерттеулер жүргізуде Ресей ғалымдарының экспедицияларына көмек көрсетті, П.П. Семенов-Тянь Шанский, ГЛ. Суворов, Н.В. Носоков, М.М. Сиязов арқылы С. Скориков сияқты ғалымдармен тығыз байланыста болды. 1920 ж. комитет арқылы Орыс география қоғамының Жетісу бөлімшесі ашылды. Дереккөздер
Махмұт Абайдуллаұлы Абдрахманов

Абдрахманов Махмұт Абайдуллаұлы (20.6.1934 жылы туған, Еңбекшіқазақ ауданы, Ташкенсаз ауылы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1962), ғалым, филология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994). Ташкенсаз ауылындағы 7 жылдық мектепті, Түрген педагогикалық училищесін (1953), ҚазМУ-ді (1958) бітірген. 1958-1983 ж. "Коммунизм туги" газетінде, ҚР Ғылым академиясы Ұйғыртану секторында әр түрлі қызмет атқарды. 1983-2000 ж. Абай атындағы АлМУ-де кафедра меңгерушісі, 2000 жылдан осы оқу орнында оқытушы. "Ұйғыр совет әдебиеті тарихының очерктері" (1967), "Өрлеу жолында" (1979), "Ұйғыр совет әдебиеті тарихы" (1986), тағы басқа кітаптары жарық көрді. Абдрахманов көрнекті ақын ретінде де жұртшылыққа танымал. А.Құнанбаев, А.С.Пушкин, тағы басқа акындардың өлеңдерін ұйғыр тіліне аударуға қатысқан. Дереккөздер
Жетісу темір жолы

Жетісу темір жолы - Орта Азия мен Сібір аймақта316 рын байланыстыру мақсатымен Арыс станциясынан Алматы қаласына дейін салынған темір жол. Жетісу темір жолы бағытын 1906 ж. арнаулы комиссия зерттеді. Оның құрылысы 1914 ж. басталды. Құрыныс жұмыстары өте баяу жүрді. 1917 ж. жол Бурное станциясына ғана жетті. Мұнда 1915 ж. 9-10 мыңға жуык адам жұмыс істеді. Олардың дені жергілікті қазақ, орыс, өзбек, дүнген және ұйғырлар еді. Құрыныста Ресейдің ішкі губернаторларынан, Армениядан және елдің басқа аудандарынан келген маман жұмысшылар да болды. 1917 ж. Қазақстанда болған ұлтазаттық көтеріліс кезінде Жетісу темір жолы кұрылысшылары арасында толқулар болды. Жергілікті халық көтерілісшілерге қосылып, патша үкіметіне қарсы күреске қатысты. Қазан революциясы жеңгеннен кейін Түркістан өлкелік Халкомкеңінің 1918 ж. наурыздағы декреті бойынша Жетісу темір жолы мемлекет қарамағына алынып, Кеңес өкіметінің билігіне көшті. 1919 ж. Арыс-Бурное учаскесі пайдалануға берілді. 1920 ж. Бурное Әулиеата учаскесі салынып бітті. Ол 1922 ж. іске қосылды. 1923 ж. КСРО Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Жол қатынасы Халкоматы жанынан Жетісу темір жолын салуға байланысты кеңес құрды. құрылысқа материалдар мен жұмысшы күші бөлініп, көп көмек көрсетілді. Жол белгіленген мерзімнен бұрын салынып, 1924 ж. 7 қарашада Ташкент темір жолына қосылды. Жетісу темір жолы Орта Азияны астықпен қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарды. Жетісу темір жолы кейіннен Түркістан-Сібір магистралына берілді. Дереккөздер
Жетісу ұйымы

Жетісу ұйымы - 1919 ж. Жетісу облысында құрылған большевиктердің саяси ұйымы. Облыстық партия ұйымының 1-конференциясы (1919 ж. 14 ақпан) РК(б)П 8-съезіне делегаттар сайлады және Жетісу өңіріндегі партия ұйымдарының жұмысын жақсартуға көңіл бөлді. РК(б)П Жетісу облыс 1-съезі (1919 ж. 22 ақпан — 3 наурыз) жергілікті партия ұйымдары өкілдерінің баяндамаларын тыңдап, партиялык құрылыс мәселелерін талқылады және 6 адамнан Жетісу облыс партия комитетін сайлады. Облыстық партия ұйымы жергілікті тұрғындар арасында үгітнасихат жұмысын жүгізіп, компартия қатарына тартты. Дереккөздер
Мұхамеджан Абдрахманов

Абдрахманов Мұхамеджан (14.7.1942 жылы туған, ҚХР, Шығыс Түркістан) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1985). 1966 ж. ҚазПИ-ді бітіргеннен бері Жамбыл ауданы Жамбыл орта мектебінде мұғалім. Қазақстан білім беру ісінің үздігі. "Ағайша" (1977), "Адасқанқаз" (1979), "Көктемлебі" (1981), "Ана ерлігі" (1986), "Үміт жұлдызы" (1990), "Мәңгілік махаббат" (1992), "Көзінде кеткен бір тамшы" (2000), "Зобалаң" (2002) прозалық жинақтары жарық көрген. 1974 ж. Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеті, Қазақстан ЛКЖО ОК және "Жалын" баспасы ұйымдастырған әдеби конкурста "Аманат" деген повесі 2-сыйлыққа ие болды. Шығармалары Ағайша. Повесть. А., «Жалын», 1977; Адасқан қаз. Повесть. А., «Жалын», 1979; Көктем лебі. Повесть. А., «Жалын», 1981; Ана ерлі гі. Повестер, әңгімелер. А., «Жалын», 1986; Ұмітжулдызы.А., «Жазушы», 1990; Мәңгілік махаббат. Роман. А., «Жалын»; Көзінде кеткен бір тамшы. Роман. «Жалын», А., 1996. Қақтығыс. Әңгімелер мен хикаяттар. А., 2007. Дереккөздер
Жиһаз кәсіпорны

Жиһаз - көсіпорын, "Красный Октябрь" фабрикасы негізінде 1960 ж. құрылды. Ол негізінен ас үйге арналған жиһаз түрлерін шығарды. Кейін фабриканың материалдық базасы жақсарды. 1981 жылдан фабрика жұмсақ жиһаздар ("Раушан", "Гауһар", "Ақсу", "Айнүр", "Көктем") шығаруға кірісті. 1993 ж. ол "Жиһаз" акционерлік қоғамы ретінде қайта құрылды. 1993 жылдан сандық, ағаш төсек, бір және екі қобдилы столдар шығарына бастады. 1993 жылдан бастап жиһаздар асыл тастармен безендірілді. Қазір көсіпорында 309 адам жұмыс істейді (1995). Дереккөздер
28 гвардияшыл-панфиловшылар шыңы

28 гвардияшыл-панфиловшылар шыңы — Іле Алатауы сілемдерінің түйіскен жерінде орналасқан шың. Жер бедері Биіктігі 4120 м, осы шыңнан тағы да тармақталып кететін Кіші Алматы сілемінде Богданович аңғарлық мұздығы жатыр. Шыңның биік жартасты келген оңтүстік беткейінде М.Мәметова мұздығы бар. Шыңды 1942 жылы наурызда альпинистер Малеинов, Ю.Менжулин, П.Попков ашып, оны "28 гвардияшыл-панфиловшылар шыңы" деп атады. Дереккөздер
Жоғарғы көрініс суару жүйесі

Жоғарғы көрініс суару жүйесі, 1939 ж. Ескелді ауданында іске қосылған. Бастауын тоған арқылы Қора өзенінен алады. 1332 га жерді суарады. Арнасы мен арықтардың Ұзындығы 13,8 км. Олардың бойында 9 гидротехникалық қондырғы бар. Дереккөздер
Жоғарғы қалалық суару жүйесі

Жоғарғы қалалық суару жүйесі, 1955 ж. Панфилов ауданында іске қосылған. Бастауын тоған арқылы Үсек (Өсек) өзенінен алады. 2375 га жерді суландырады. Арнасы мен арықтардың Ұзындығы 12,6 км, бойында 18 гидротехникалық қондырғы бар. Дереккөздер
Жолбарыс Жылқайдарұлы

Жолбарыс Жылқайдарұлы (1671–1761) — Жалайыр руының Күшік бөлімінен шыққан би, батыр. «Ақтабан шұбырыңды, Алқакөл сұлама» жылдары Іле мен Қаратал өзенінің аралығыңаағы жоңғарларға қарсы шайқастарға қатысқан. Кейін Жетісу жері жаудан тазартылған соң, босқан елді атамекеніне қайтаруға үлес қосқан. Ел аузындағы аңыздарда, Жолбарыс денесіне жау қаруын дарытпаған батыр әрі қара қылды қақ жарған би ретінде сипатталады. Бейіті Үштөбе қаласына жақын Қалпе ауылының күншығыс жағындағы үлкен қорымда. 1996 жылы бидің ұрпақтары онда үлкен кесене тұрғызып, құлпытас орнатты. Жетісу облысы Қаратал ауданының Кәлпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 0,3 км жерде Жолбарыс батыр кесенесі орналасқан. Дереккөздер
Сәйден Жолдасбаев

Жолдасбаев Сөйден (25.5. 1936 жылы туған, Ұйғыр ауданы, Үлкен Дихан ауылы) — ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1997), профессор (1999). 1963 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1963-78 ж. орта мектепте мұғалім, Қазақстан ҒА Тарих, археологиялық және этнографиялық институтында аспирант, ғылыми қызметкер. 1978-80 ж. ҚазПИ-де оқытушы. Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. 1957 ж. Бақанас орта мектебін бітірген. 1962 ж. Қазақ политехникалық институтын бітірді. 1962-70 ж. Урал-Волга геологиялық барлау экспедициясында коллектор, 1978-82 ж. Алжир мұнай, газ және химия институтының оқытушысы, 1982-92 ж. ҚазПТИ мұнай факультетінің деканы болды. 1992-99 ж. Қ.И.Сәтбаев құрметіне өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты (1936, 1958). Алғаш ойнаған рөлі — Н.В.Гогольдің "Ревизор" комедиясындағы Христиан Иванович (1936). Жолдасбаевтың Қазақ драма театры сахнасында бұдан кейінгі сомдаған рөлдері өз ерекшелігімен ұлттық өнер тарихында қалды. 2002 жылдан Түркістан қаласындағы Қ.А.Ясауи атындағы Халықар. Қазақ-Түрік университетінде кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары 15-18 ғ-дағы қазақ халқының материалдық мәдениетін, Жетісу өлкесінің тарихын, палеоэтногрофиялық ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Дереккөздер
Молдыбай Жолдыбаев

Молдыбай Жолдыбаев (1900 жыл, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылы — 1973 жыл, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылы) — халық ақыны, жыршы. Жасынан Жамбылға еліктеген. Жетісу ақындарының көбінен тәлім алған, жыр жаттап, өзі де шаршы топқа түскен. Жеке шығармаларын жазып, жинауды, жаюды құнттамаған. Республикалық айтыстарда М.Байбатыровпен, Ж. Жолдиновпен айтысқан. Айтыстары "Қазақтың қазіргі поэзиясы" (1973), "Жамбыл және халық поэзиясы" (1975) жинақтарында жарияланған. Дереккөздер
Еркін Жұмаділұлы Ібітанов

Еркін Жұмаділұлы Ібітанов (4 маусым 1935 жыл, Қарасаз ауылы, Райымбек ауданы - 2 шілде 2009 жыл, Нарынқол ауылы, Райымбек ауданы) — ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1986). Өмірбаяны Ұлы жүздің Албан тайпасының Алжан руынан шыққан. * Қазақ мемлекеттік университетінде оқыған. Алғаш Қарасаздағы орта мектепте, одан кейін аудандық халық театрында жұмыс істеген. Аудандық «Советтік шекара» газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1955 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. * 1956-59 жылдары Нарынқол аудандық мәдениет бөлімінде қызмет атқарды. * 1959 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін аудандық "Хан-тәңірі" газеті редакциясында бөлім меңгерушісі, жауалты хатшы, редактордың орынбасары болды. Шығармалары * 1959 жылы "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде жарияланған "Қойшылар" поэмасымен өлең сүйер қауымды елең еткізген. * "Қойшылар" (1962) * "Арман-әлем" (1983) * "Хантәңірі, қайдасың?" (1989) * "Қасіретті де қасиетті ғасырым" (2002) атты өлеңдері мен дастандар жинағы жарық көрген. * "Елшенбүйрек" (2003) * Бірқатар өлеңдері орыс тіліне аударылып, "Сегодняшний день" жинағына енгізілген. Дереккөздер
Айша Төкебайқызы Абдуллина

{{Кинематограф { } { } { } { } }} Айша Төкебайқызы Абдуллина (22 маусым 1916 Алматы) — қазақстандық және кеңестік театр актрисасы, әнші. Қазақ КСРның Халық артисі (1958). Түркістан облысының Құрметті азаматы (2002). Қазақстан Республикасының Президенттік сыйлығының және степендиясының иегері. «Парасат ордені» және «Құрмет Белгісі ордені» мен марапатталған. Сахнагер Ұлттық театр сыйлығының иегері (2017). Толығырақ * Айша Төкебайқызы 1916 жылы 22 маусымда Алматыда дүнеге келген. * Қазақ мемлекеттік академия драма театры жанындағы студияны бітірген (1935). Осы театр сахнасында Еңлік пен Алтыншаш (М.О.Әуезовтің "Еңлік — Кебегі" мен "Аққайыңында"), Мәрзия мен Дәмелі (Ғ.М.Мүсіреповтің "Ақан сері — Ақтоқтысында") рөлдерін орындады. Ол музыкалық спектакльдерге де қатысып, Қыз Жібек (Е.Г.Брусиловский мен Мүсіреповтің осы аттас музыка драмасында), Айман (Брусиловский мен Әуезовтың "Айман — Шолпанында") т.б. секілді сахналық бейнелерді жасады. 1944 жылы концерттік бригада құрамында майдандағы жауынгерлерге арналған концерттерге қатысты. 1947 жылы Шымкент облысы драма театрына ауысты. Айша Абдуллина сомдаған Дездемона (У.Шекспирдің "Отеллосында"), Мария (Н.В.Гогольдің "Ревизорында"), Галчиха (А.Н.Островскийдің "Жазықсыз жапа шеккендерінде") бейнелері де актерлік шеберліктің жарқын үлгісі болып қалды. Мемлекеттік қызыметтері * 1940 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен арнайы Сталиннің алтын медалі; * 1942 жылы «Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген артисі» құрметті атағы; * 1943 жылы КСРОның «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі; * 1946 жылы КСРО жоғарғы кеңесінің жарлығымен «Құрмет Белгісі» Орденімен; * 1946 жылы ІІ дәрежелі «Отан соығысы» Ордені; * 1958 жылы «Қазақ КСРнің Халық артисі» құрметті атағы; * 1970 жылы «Лениннің туғанына 100жыл» медалі; * 1976 жылы «Еңбек ардагері» медалі; * 1996 жылы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті – елбасының мәдениет саласындағы президенттік степендиясының иегері; * ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаты «Парасат ордені» мен марапатталды. * «Н.Назарбаевтың арнайы жеке алғыс хаты» екі мәрте марапатталған. * «Ұлы отан соғысына 20,30,40,50,60,65,70 жылдығы» мерекелік медалдарымен марапатталған. * ҚР Мәдениет министрлігінің құрмет грамоталары мен «Мәдениет саласының Үздігі» құрметті төсбелгісінің иегері. * Түркістан облысының Құрметті азаматы (2002 жылдан); * 2017 жылы Қазақстан театр қайраткерлері одағының «Қазақ театр өнеріне сіңірген еңбегі үшін» арнайы сыйлығының иегері. * 2016-2017 жылғы Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті – елбасының мәдениет саласындағы президенттік степендиясының иегері; * Қазақстан Театрлар Ассоциациясның «Сахнагер – 2017» Ұлттық театр сыйлығының «Театр өнерін дамытуға қосқан орасан зор еңбегі үшін» аталымы бойынша марапатталды. (Астана 27 наурыз 2017 жыл). Дереккөздер
Абдулхай Мұхаммади

{{Ambox }} Абдулхай Мүхаммади (1901, Еңбекшіқазақ ауданы, Байсейіт ауылы - 1937) - ақын. 1919-1926 ж. Ташкент, Мәскеу жоғары оқу орындарыңда білім алып, Орта Азия университетінде оқытушы болған. Ұйғыр балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, өлеңдері 20 ғасырдың 20-жылдарынан жариялана бастаған. "Балаларға сыйлық" (1934, Н.Исраиловпен бірге), "Жас гүлдер" (1935) жинақтары жарық көрген. "Революцияшыл Шығыс" альманағын басқара жүріп, А.Розыбакиевпен бірге "Алғашқы адым" жинағын шығарған. Дереккөздер
Райхан Аблахатова

Райхан Аблахатова (1938 жылы туған, Жамбыл ауданы) — спортшы. Ат спортынан КСРО чемпионы (1958). Әлемдік жастар мен студенттер фестивалінде ұйымдастырылған ат бәйгесінің жеңімпазы (1959). Аблахатова осы жарыста Луговой жылқы зауытының "Абсент" атты бәйге атымен 1800 м қашықтықты 2.03.3 минутта өтіп, бүкілодақтық рекорд жасады (1958). Дереккөздер
Радиожелі арқылы байланыс

Радиожелі арқылы байланыс — бір радиостанция арқылы командирдің (штабтың) бірнеше бағынышты командирлермен (штабтармен) немесе бірге қимыл жасаушы бөлімдер және бөлімшелер мен байланысын қамтамасыз ететін радиобайланысты ұйымдастырудың бір жолы. Радиожеліге қосылған барлық радиостанциялар радиобайланысты жалпы, ортақ радиомәліметтер (толқындар, шақырулар) бойынша жүргізеді. Радиожелі бойынша бір мезгілде радиожеліге кіретін 2 станция арасында немесе бір негізгі станцияның өзге барлық станциялармен байланысы (орталықтанған) жүзеге асырылады. Артықшылығы: радиобағытқа қарағанда радиостанциялар мен радиотолқындарды іздеуді көп қажет етпейді, жалпы өкімдер мен бұйрықтарды бір мезгілде бірнеше командир мен штабтарға жеткізеді. Кемшілігі: радиобағытпен салыстырғанда өткізгіштік қабілеті анағұрлым төмен. Дереккөздер
Ізбасар Оразбақұлы

Ізбасар Оразбақұлы (1.5.1941 жылы туған, Жамбыл ауданында, Жамбыл ауылында) — спортшы, КСРО дене шынықтыру ісінің озаты (1991), Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері, ҚР еңб. сің. жаттықтырушысы (2001). 1963 жылы Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген. 1963-65 жылдары республикадық "Дәуір" газет-журнал баспаханасында спорт әдіскері, 1965-69 жылдары республикалық "Локомотив" және "Еңбек" ерікті спорт қоғамдарында жаттықтырушы, 1969-80 жылдары "Қайрат" қоғамының аға бапкері, 1980-84 жылдары Алматыдағы № 19 спорт мектебінің болды. Сондай-ақ 1984 жылдан облыстық спорт мекемелерінде лауазымды қызметтер атқарды. Ауыр атлетикадан қазақ жастары арасында тұңғыш "КСРО спорт шебері" (1966) атанды. Соңғы жылдары облыстық тұрғындары арасында дәстүрлі емес спорт жарыстарын (Медеу шатқалындағы баспалдақпен көтерілу, қар үстінде жалаңаяқ жарысу, т.б.) өткізуді ұйымдастырушы. 1990 жылы Мароккода жеңіл атлетикадан ардагерлер арасында өткен жарыста жеңімпаз атанды. Дереккөздер
Тоқбай Исабекұлы

Тоқбай Исабекұлы - (1932-2003) 16 маусымда ҚХР, Құлжа аймағындағы Шипанзе ауданына қарасты Майбұлақ тауының етегінде дүниеге келген. Еңбек жолын 1950 жылы мүғалімдіктен бастаған. 1952 жылы Құлжаға шақырылып, облыстық әкімнің кадрлар бөлімін басқарады. 1955 жылы мамыр да ата-анасымен бірге тарихи атамекені — Қазақстанға келіп, Жаркент педучилищесін бітіреді (1957). Панфилов ауданындағы Кіші Шығай мектебінде мұғалім, 1960 — 1975 жылдары осы мектептің директоры, 1981 — 1991 жылдары кластан тыс тәрбие жұмыстарын ұйымдастырушы болып еңбек етті. Алғашқы өлеңдері «Іле», «Шың-жаң үнжариясы» басылымдарында жарияланған. 30-дан астам сырлы да сазды әндер шығарған. Әндері «Жастық шақ әуендері», «Ән шырқайық» атты ұжымдық жинақтарға енген. Талай айтысқа қатысып, жүлдегер атанған. Республикалық басылымдарда «Туған жердің түлегі», «Күн шығыстың қыраны», «Күткен күн», «Ұстаз жолы» поэмалары жарияланған. «Жалын» баспасынан «Тау гүлі» (1979), «Жазушы» баспасынан «Мөлдір бұлақ» (1977), «Жердегі жазулар» (1975), «Сырлы дүние» (1982) кітаптары жарық көрді. Әнші Дәнеш Рақышев туралы роман-естелік жазған. Дереккөздер
Радиокедергілер станциясы

Радиокедергілер станциясы — радиотолқындарды сәулелендіру арқылы қарсыластың радиотехникалық құралдарына қасақана радиокедергі жасауға арналған арнайы радиоқондырғы. Радиокедергілер станциясы қондырылған орнына қарай — жер үсті, кемелік, ұшақтық, т.б. кедергі жасау тәсіліне қарай — жауап беруші, көздеуші және бөгеуші радиокедергі станцияларына бөлінеді. Дереккөздер
Радиокомпас

Радиокомпас — радиостанцияны пеленгілеуге және ұшақты жүргізуге, яғни ұшақтың орнын анықтап, жолына бақылау жасап, оның қорытындысын қабылдаушы радиостанцияға жеткізуге арналған ұшақтың автоматты радиопеленгтегіші. Радиокомпас ұшақтың бойлама осі мен пеленгтенетін радиостанция бағытының арасындағы бұрышты өлшейді. Дереккөздер
Разақ Әбдірахманұлы Абузяров

Разақ Абдрахманұлы Абузяров (16 маусым 1932 жылы туған, Алакөл ауданы, Лепсі ауылы) — ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (1983), профессор (1985). Өмірбаяны * 1953 ж., ҚазПИ-ді бітірген. * Талдықорған облысының аудандық мектептерінде, Алматы қаласында мұғалім болған. * 1970 жылдан қазақ Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде оқытушы, кафедра меңгерушісі, тіл үйрету орталығының жетекшісі. Ғылыми жұмыстары Ғылыми жұмыстары әр түрлі аудиторияда қазақ және орыс тілдерін жедел үйрету мәселелеріне арналған. Осы тақырыпта 200-ден аса ғылыми еңбек жариялаған. * «Русский язык на занятиях по начальной военной подготовке в национальной школе», 1989; * «Учимся и учим говорить по казахски», 1996) авторы. Дереккөздер
Радиокедергілер

Радиокедергілер — белгілердің қабылдауын және олардан радиоэлектронды құралдармен пайдалы ақпараттарды бөлінуің жоққа шығаратын және қиындататын радиоэлектронды кедергі, электрмагнитті сәуле. Радиокедергілер шығу тегі (табиғатта пайда болуы), құрылу тәсілі, әрекет әсері бойынша кедергі және белгі спектрінің ені қатынасымен ерекшеленеді. Шығу тегі бойынша табиғи және жасанды радиокедергілер болады. Табиғи радиокедергілерге найзағай разрядтарынан болатын атмосфералық, ионосфералық күннің, айдың, ғаламшар мен галактиканың радио сәулелері, атмосфераның жоғарғы бөлігіндегі зарядталған бөлшектерінен болатын жерге жақын кеңістіктегі спорадикалық (тұрақсыз) радиосәулелері жатады. Жасанды радиокедергілер электрмагнитті тербелістерді шығарушы немесе қайтарғыштар, электрмагниттік толқындардың қуатын шашыратушы құрылғылармен жасалады. Жасанды радиокедергілер басқа радиотаратқыштардың әсерінен болатын алдын ала ойластырылмаған және радиоэлектрондық станция (РЭС) жұмыстарын бұзу мақсатында құрылатын әдейі ойластырылған түрлері болады. Әдейі ойластырылған радиокедергілер белсенді және енжар болып бөлінеді. Белсенді радиокедергілер радиоэлектронды құралдарына кедергілер станцияларынан радиотолқындарды шығару жолымен пайда болады. Құрылысы бойынша олар модульденбеген және модулденген, үздіксіз және импульсті болады. Табиғи және жасанды қайтарғыштар, объектілер мен құралдардың электрмагниттік толқын қуатының шашырауы салдарынан енжар радиокедергілер пайда болады. Олар электрмагниттік толқындарды қайтару, бағытталған радиолокациялық және лазерлік құралдар приципінде жұмыс істеуші РЭС-ды басу үшін қолданылады. Енжар радиокедергілер құру үшін дипольді, бұрыштық қайтарғыштар, диэлектрлік линзалар, антенналық фазирді тор-ретрансляторлары және т.б. құрылғылар қолданылады. Дереккөздер