kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Масауа

Масауа — Мексиканың оңтүстігіндегі үндіс халқы. Олар Мексика штатының солтүстік-батысындағы таулы аймақтарда және Мичоакан штатының шығысында (Ситакуаро және Сусупуато муниципалитеттері), Мехико федералды округінде, сондай-ақ Та­мау­ли­пас, Ке­ре­та­ро, Гуа­нахуа­то және Чиуа­уа штаттарында тұрады. Саны 140 мың адам, оның ішінде Мичоаканда шамамен 20 мыңнан (2000, санақ), 200 мың адамға дейін. (Үндіс тілдері институтының мәліметі бойынша, 2005 ж.). 3 мыңға жуық адам АҚШ-та (Калифорния) тұрады. Тілі Негізгі тілі - масахуа тілі, бірақ испан тілінде де сөйлейді. Діні Сенушілер негізінен католиктер, протестанттарда бар. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, бұрыш, агава), 19 ғасырдан бастап соқа мен кетмен суармалы және жаңбырлы егіншілікке (бидай, темекі, кофе, арпа) ауыстырылды. Асыл тұқымды қойлар (жүн үшін), ешкі, шошқа (сату үшін), қашыр, бұқа, тауық, күркетауық өсіріледі. Аң аулау (қоян, бұғы), шаян аулау, жинау (жабайы агава жапырақтары, қоңыз дернәсілдері) қосалқы рөл атқарады. Қолөнерден – керамика, өрнекті өру (тік қол станогында), тері өңдеу, сабан және агава талшықтарынан өру (кілемшелер, бас киімдер, арқандар, торлар) дамыған. Ауыл шаруашылығында және қалаларда жалдамалы жұмыс істейді. Тұрмыс салты Дәстүрлі отбасы үлкен патриархалдық, жергілікті патрилиндік топтар болған, қазіргі отбасы шағын. Неке патрилокальды немесе неолокальды. Әйелі үшін төлем төленді. Елді мекендері Мексиканың үндістеріне тән. Тұрғын үй бір және екі бөлмелі ағаштан жасалған, төбесі сабанмен немесе тақтайшамен жабылған, қасбетінің алдында веранда мен тіректер бар. Үй ішінде астық қоймасы, үйдің жанында жүгері кептіруге арналған биік торлы сарайлар, бу моншалары бар. Ерлер киімі негізінен жалпы мексикалық үлгіде, домалақ жағалы, көбінесе кесте тігілетін үй көйлекімен, өрнекті белбеулі ақ шалбармен, жүннен тоқылған сераппен, ою-өрнегі бар тоқылған немесе өрілген сөмкемен, сандалдармен, сабан қалпақпен ерекшеленеді. Әйелдер түрлі-түсті кестелері бар қысқа жеңді ақ көйлек, ұзын белдемше (кейде ұзындығы 5 м-ге дейін мата, түрлі-түсті белдемшемен) немесе бірнеше юбка, ою-өрнекпен тоқылған сөмкелер. Дереккөздер
Маках

Маках — Америка Құрама Штаттарының солтүстік-батыс бөлігіндегі Вашингтон штатында тұратын Тынық мұхитының солтүстік-батысының байырғы халқы. Олар Мака Үндіс қорығының Маках үндіс тайпасының құрамында тіркелген, әдетте Маках тайпасы деп аталады. Тілі Мака тілі - маках халқы сөйлейтін жергілікті тіл. Маках тілі лингвистикалық жағынан Вакашан тілдер отбасының оңтүстік-нуткан тармағына жатады. Ағылшын тілі де кеңінен таралған. Тарихы Хуан-де-Фука бұғазымен және Тынық мұхитымен шектесетін Маках тайпасы ішкі және жағалаудағы кең аймақты иемденді. 1855 жылғы келісім бойынша олар жерлердің көп бөлігін АҚШ билігіне берді. Қазіргі Макахтың 80%-ға жуығы Флаттери мүйісі маңындағы Маках резервациясындағы 4 дәстүрлі ауылда (негізі Ней-Бэй) өмір сүруді жалғастыруда. 1970 жылдары аборигендік мәдениеттің жандануы басталды. 1979 жылы Маках мәдени-тарихи орталығы құрылды. Ана тілін жаңғырту бағдарламасы сәтті жүзеге асуда. Жыл сайын маках күні өткізіледі. Кәсібі Жүздеген ғасырлар бойы Маках үндістері өздерінің мәдениеті мен дәстүрлерін кит аулау төңірегінде айналдырды. Бұл бұрыннан бері олардың дәстүрлерінің бір бөлігі болды. 1969 жылы кит жойылып бара жатқан түрлердің тізіміне енгізілгенде, аң аулауға ресми түрде тыйым салынды. Макахтар ресми түрде кит аулаудан бас тартуға мәжбүр болды. Қазіргі макахтар балық аулау, ағаш кесу және саудада жұмыс істейді. Тұрмыс салты Туыстық байланыстармен, тілмен және дәстүрлермен байланысты 5 елді мекен болды. 1855 жылғы келісім бойынша жердің көп бөлігін АҚШ билігіне берді. Қазір макахтың 80%-ға жуығы Кейп Флаттери маңындағы Маках резервациясындағы 4 дәстүрлі ауылда (негізі Ней шығанағы) тұруын жалғастыруда. 1970 жылдары байырғы мәдениеттің жандануы басталды. 1979 жылы маках мәдени және тарихи орталығы құрылды. Ана тілін жаңғырту бағдарламасы сәтті жүзеге асырылуда. Маках күні жыл сайын өткізіледі. Дереккөздер
Кикапу (халық)

Кикапу — Мексика мен АҚШ-тағы Алгонкин тобындағы үнді халқы. Олар Коауила штатының солтүстігінде және Оклахома мен Канзас штаттарының резервацияларында тұрады. Саны 500-ден 4,4 мың адамға дейін (2008, бағалау) Тілі Кикапу тілінде сөйлейді. Испан тілі де кең таралған, ал ағылшын тілінде жартылай сөйлейді. Діні Сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі наным-сенімдер. Тарихы Олар бастапқыда қазіргі Висконсин штатында тұрды. 18 ғасырда Солтүстік Американың отарлануына байланысты Миссури өзеніне қоныс аударды, 19 ғасырда тайпаның бір бөлігі үндіс территориясына (қазіргі Оклахома) көшті. 1850 жылы Мексика үкіметімен Мексика шекаралық жерлерін Команчтардан қорғау туралы келісім бойынша Липандар Рио-Гранде өзенінің оңтүстігіндегі аумақты алды. 19 ғасырдың аяғында резервация құрылды. Кәсібі Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен (жүгері, бұршақ, асқабақ), аңшылықпен, терушілікпен және балық аулаумен айналысты. Кикапулар ХІХ-ғасырдың ортасында жылқы саудасында делдал ретінде қызмет етті. Дәстүрлі қолөнер – былғары, ағаш (мал, ер-тұрман, қасық, бесік), күміс өңдеу, туристерге сату үшін садақ пен жебе жасау, тоқыма станоктарында тоқу, сабан мен өсімдік талшықтарынан (кілемше, кілемше, кілемше) тоқу. АҚШ-та фермерлік кәсіп дамыды. Тұрмыс салты Отбасы үлкен және кіші, неке патрилокалды, содан кейін неолокалды, полигиния белгілі. Қауымдастықты мұрагерлік жолмен көсем мен ақсақалдар кеңесі басқарады. Ауылдың ақ және қара (бұрынғы экзогамиялық фратриялар) салттық бөлінуі сақталған. Төрт салттық қоғам бар Елді мекендері ретсіз орналасады және 60-тан астам үйді қамтиды. Дәстүрлі қысқы тұрғын үй – 2 тіреуіш тірегі бар, сабан төсеніштермен жабылған сопақша күмбезді вигвам, жазғы тұрғын үй – сырықтардан, қамыстан және сабаннан жасалған, сырықтарда шатыры және бекітілген ас үйі бар кішірек вигвам. Әйелдер ұзын жеңді көйлек және ұзын белдемше, мокасиндер, сабан қалпақ киіп, моншақтар, сырғалар, сақиналар, кулондар тағады. Ерлер мексикалық киім киеді. Салт-дәстүрлер кезінде дәстүрлі белдік, мокасиндер, қауырсындардан жасалған бас киім, ленталармен кестеленген тігістерде ұзын жиектері бар түрлі-түсті мақта күртеше. Дереккөздер
Киче

Киче (кече, кечела) — Гватемаладағы майя халықтарының бірі. Оларға рабинали, максеньо және т.б. топтар кіреді. Халқы 1,3 миллион адам. (2002, халық санағы), 2008 жылғы есеп бойынша – 1,8-ден 2,5 млн. адамға дейін. Олар орталықта елдің таулы аймақтарында тұрады. Тілі Майя отбасының шығыс тармағының киче тілінде (бірнеше диалектілері бар) сөйлейді. Испан тілі де кең таралған (негізінен шығыста). Діні Кичелер - католиктер, аз бөлігі - протестанттар. Испандыққа дейінгі нанымдарды сақталған. Тарихы Олар Гватемалаға Табаскодан X-XI ғасырларда келді, орталық таулы аймақты жаулап алды және XIV ғасырдың басында астанасы Кумаркаахта (Утатлан) мемлекет құрды. XIV ғасырдың аяғында орталық және Батыс Гватемаланың көптеген халықтары бағынышты болды. 1944-1951 жылдар солшыл жақтың билігі болды, ал 1954 жылдан бастап Гватемаланы Америка қолдайтын режимдер басқарды. Осы режимдердің нәтижесінде 1960-1996 жылдары азаматтық толқулар болды. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері), аңшылық, балық аулау және ара шаруашылығы. Испания жаулап алғаннан кейін мал шаруашылығы, тауық өсіру, суармалы егістік (бидай), бау-бақша шаруашылығы кең тарады. Дәстүрлі қолөнерден – зергерлік бұйымдар, керамикалық бұйымдар жасау, өрнек тоқу, тоқымашылық, бетперде жасау, музыкалық аспаптар жасау дамыған. Жалдамалы жұмыс (тұз шахталарында, плантацияларда және өнеркәсіптік кәсіпорындарда, қалаларда қызмет көрсету саласында) дамыды. Тұрмыс салты Қауымдастықтар негізінен эндогамдық болып табылады. Кварталға бөлу (кальпулалар) ежелгі рулық бөліністерді көрсетеді. Кейбір жерлерде патрилиндік және үлкен патриархалдық отбасылар бар. Отбасы негізінен шағын немесе үлкен, негізінен патрилокальды. Әйелдер жағасы кестелі ақ жейде, гүлді өрнектері бар күңгірт көйлек киеді, тобық немесе тізеге дейін орамалы белдемше, жолақ (өрнекті жиегі бар) әшекейленген жамылғы шапандар. Ерлер костюмі негізінен креол үлгісінде. Чичикастенанго - ерлерінің тізеге дейінгі қара шалбары, қызыл кестелі қара күртелері, қызыл белдіктері, өрнекті тоқылған немесе қызыл жиекпен безендірілген иық сөмкелері бар. Киче тағамдары ата-бабаларының бүгінгі күнге дейін сақталған бай мәдениеті мен дәстүрлерінің көрінісі болып табылады. Ең танымал тағамдардың ішінде ет, чили бұрышы және дәмдеуіштердің қоспасынан жасалған қою және хош иісті бұқтырылған «Пепиан» болып табылады. Тағы бір танымал тағам - кәдімгі шөптер мен дәмдеуіштердің үйлесімі арқасында дәмді сорпасы бар күркетауық сорпасы Какик. Дереккөздер
Кора (халық)

Кора (хора, хота) — Мексиканың батысындағы пима тобындағы үндіс халқы. Олар тау аңғарларында және батыс Сьерра-Мадре беткейлерінде тұрады. Саны 15 мыңнан астам адам. Тілі Тілі - кора тілі. Тілінде 3 диалекті бар. Испан тілі де кеңінен таралған. Діні Кора діні бүгінде католицизм мен олардың испандар жаулап алуына дейінгі наным сенімдерді білдіреді. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, амарант, күнжіт, көкөністер, чили бұрышы, темекі, тәтті картоп), аңшылық, балық аулау, терушілік. XVII-ғасырдан бастап қант қамысы, бау-бақша өсіру, сиыр, қой, құс өсіру кең өріс алды. Қолөнердің ішінде моншақтар мен түрлі-түсті жіптерден сөмке тоқу, діни бұйымдар жасау дамыған. Қалалар мен жағалаудағы плантацияларға жалдамалы жұмыс кең таралған. Тұрмыс салты Патрилиндік рулар мен тектер сақталған. Қауымдастықтар негізінен эндогамикалық болып табылады, оларды сайланған ақсақалдар басқарады. Отбасы шағын, сирек үлкен. Неке көбінесе патрилокальды, кейде матри- және неолокалдық, полигиния орын алады. Ерлер киімі негізінен жалпы мексикалық үлгіде, кестелі ақ көйлектермен, өрнекті тоқылған белдікпен немесе үлкен орамалмен таңылған ақ кең шалбармен ерекшеленеді. Көне кең тоқылған немесе белдемшелер мен шалбардың үстіне киетін киік терісінен жасалған алжапқыш кездеседі. Мереке күндері сұңқар қауырсындарымен безендірілген бас киімдер киеді. Әйелдер ұзын белдемше киеді, кестеленген блузкалар, ребозо орамалдар, моншақ, сақиналар және т.б. Дереккөздер
Кри (халық)

Кри — Канада мен АҚШ-тағы Алгонкин тобындағы үндіс халқы. Олар резервацияларда тұрады: Канадада - Джеймс шығанағы мен Гудзон шығанағының батысы мен шығысында. Канададағы халық саны 200 мыңнан асады. (ең үлкен аборигендер; 2006, санақ), АҚШ-та 2,5 мың адам (2000, санақ). Тілі Олар кри тілінің диалектілерінде сөйлейді. Ағылшын тілі де кеңінен таралған. Діні Кри – католиктер мен протестанттар (англикандар және т.б.). Тарихы Бұрын Кри топ болып тұрып, жылына бірнеше рет лагерьлерін ауыстырып, жануарлардың табындарын немесе жаңғақтарға, жидектерге және жеуге жарамды өсімдіктерге бай аумақтарды іздеп өмір сүрді. Төрттен үш бөлігі орманда, төрттен бірі жазықта өмір сүрді. 1800 жылдары Крилер Канаданың көп бөлігін бақылауда ұстады. Еуропалықтар келгенде, Кри француздар мен ағылшындармен аң терісін саудалай бастады. Бірақ ақ қоныстанушылар көп ұзамай жерлерін алып, оларды одан әрі құнды емес аймақтарға шегінуге мәжбүр етті. Уақыт өте келе, колонистердің Кри өміріне әсері қайғылы түрде қайтымсыз болды және жергілікті халық өздерінің жартылай көшпелі өмір салтынан бас тартып, резерват жерлерге қоныстануға мәжбүр болды. Кәсібі Негізгі дәстүрлі қызмет түрлері - аңшылық және балық аулау. 20 ғасырдың ортасына қарай аңшылықтың рөлі төмендеді. Қалаларға көшу және жалдамалы жұмыс кең таралған. Аң аулау белгілі бір маңыздылығын сақтайды. Аңшылық маусымында олар туысқан отбасылар топтарына бөлінді (10-30 адам). Тұрмыс салты Жазда олар көлдер мен өзендердің жанында жиналып, көсемдер басқаратын қауымдарға (бірнеше жүз адам) біріктірілді. Отбасы шағын, неке билокальды немесе неолокальды. Полигиния (орман Кри көсемдерінде жеті әйелге дейін болған), әмеңгерлік, сорорат, немере некелері болды. Кри әйелдері әдетте шешілетін жеңдері бар ұзын көйлектер киді, ал Кри еркектері әдетте леггинстер мен жамылғы маталар киді, ол жыныс мүшелерін жабу үшін пайдаланылды, ал қолайсыз ауа-райында олар жылы және құрғақ болуы үшін пончолар мен плащтарды киетін. Кри әйелдері де, ерлер де аяқтарына мокасин киетін. Дәстүр бойынша, крилер былғарыдан немесе жүннен жасалған қалпақ киген, әдетте қауырсындармен безендірілген. Ұзын қауырсын бас киімдер 1800 жылдары кри арасында танымал болды. Еуропалықтар келген кезде, кейбір крилер кесте, лента аппликациялары және бисер бөлшектерін қосу арқылы еуропалық курткалар мен блузкаларға бейімдей бастады. Қазіргі крилер кейде ата-бабаларының дәстүрлі көйлектері мен мокасиндерін киеді, бірақ олар сонымен қатар джинсы сияқты заманауи киімдерді киеді. Ерте кезеңде кри үндістері аң аулауға және бұлан, құндыз, карибу және аю сияқты жануарлардың етін жеуге сүйенді. Орман крилері жабайы жануарларды аулады, бірақ олардың тапшылығына байланысты олар негізінен қояндарды аулауға сүйенді, құстардың әртүрлі түрлерін іздеді. Кейіннен - асқабақ және жүгері сияқты дақылдарды қарқынды өсіруді қамтитын шаруашылықтар пайда болды. Көлдердегі жабайы күріш олардың негізгі тағамының біріне айналды. Крилер жылқыларға ие болған кезде, көпшілігі ашық жазықтарға бизон аулауға барды. Дереккөздер
Кроу (халық)

Кроу — Америка Құрама Штаттарының солтүстігіндегі сиу тобындағы үндіс халқы. Саны шамамен 9,2 мың адам (2000, халық санағы), Үндістан істері бюросының мәліметі бойынша 9,8 мың адам. (1998 ж.), оның ішінде 7 мыңнан астам адамы - Монтананың оңтүстігіндегі резервацияда. Тілі Тілі - кроу тілі немесе крау. Ағылшын тілі кең таралған. Діні Кроу -протестанттар, дәстүрлі нанымдарды ұстанушылар бар. Кәсібі Қазіргі кроулар мал шаруашылығымен, ұсақ саудамен, жалдамалы жұмыстармен айналысады. Тұрмыс салты Тайпалық кеңес төрт әскери ерлік жасаған «үздік» адамдардан тұрды. Кеңес жыл сайын жазғы аңшылықты ұйымдастыру үшін әскери қоғамдардың бірін тағайындады. Жазғы лагерьлерді ең танымал әскери басшылар басқарды. Отбасы шағын. XIX ғасырдағы туыстық есеп матрилиндіктен патрилиндікке ауысты. Қыста тайпа бірнеше (ХІХ ғасырдың ортасында —12) көшпелі қауымдастықтарға бөлінді. Дереккөздер
Куапо (халық)

Куапо — АҚШ-тағы сиу тобындағы үндіс халқы (Оклахомадағы резервация). Саны 700 адам. Тілі Олар куапо тілінде сөйлейді. Ағылшын тілі де кеңінен таралған. Діні Сенушілер: протестанттар мен католиктер. Тарихы 16 ғасырдың ортасына қарай олар Огайо өзенінің сағасынан Миссисипи өзенімен төмен қарай қоныс аударды. 17 ғасырдың аяғында олардың бір бөлігі батысқа қарай Уайт-Ривер өзеннің сағасына қарай жылжыды. 1541 жылдан бастап еуропалықтармен байланыста. 1818 жылдан бастап куаполар Миссисипидің оңтүстік жағалауындағы резервацияға қоныстанды, 1824 жылы ақ қоныстанушылар Қызыл өзен бассейніне, ал 1833 жылдан бастап олар резервацияға қоныстанды. 1824 жылы оларды ақ қоныстанушылар Ред-Ривер өзенінің бассейніне ығыстырды, ал 1833 жылы олар Үндіс территориясының солтүстік-шығысындағы резервацияға (қазіргі Оклахома) қоныстанды. Кәсібі Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен және атпен бизон аулаумен айналысты. Қазіргі куаполар ассимиляцияланған, жалдамалы жұмыспен және шағын кәсіпкерлікпен айналысады. Олардың федералды және штат заңдары бойынша құрылған ойын казинолары болды. Ол тайпаның табысының көп бөлігін құрап, оны өз мүшелерінің әл-ауқатын, денсаулығын және білімін қамтамасыз ету үшін пайдаланды. 20 ғасырда куаполар өз жерінің бір бөлігін өнеркәсіптік мақсатта пайдаланған еуропалық американдықтарға жалға берді. Тұрмыс салты Тайпа патрилиндік руларға бөлінді. Мұрагерлік көсемдер тайпалық кеңесті құрады. Соғыс қимылдары кезінде әскери басшы тағайындалды. Отбасы үлкен, патрилокалды. Полигиния болды. Елді мекендері орлармен және құмды қабырғалармен нығайтылған, көсемдердің үйлері топырақ платформаларға орналастырылған. Қамыс төсеніштерімен жабылған ағаш қаңқа ұзын үйлер, кейінірек - жер үйлер салды. Еркектер жабынды белдемше, былғары жейде, мокаси, әйелдер тізеге дейін тік көйлек киген, ал суық мезгілде бизон терісінен тігілген жамылғы киген. Дереккөздер
Куикатектер

Куикатектер — Мексикадағы үндіс халқы. Олар Оахака штатының солтүстігінде тұрады. Саны шамамен 22 мың адам. Тілі Олар ото-манге отбасының куикатек тілінде сөйлейді, ал жартысына жуығы испан тілінде сөйлейді. Діні Діні - католицизм. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік, балық аулау, терушілік, аң аулау, ара шаруашылығы жатады. Испания жаулап алғаннан кейін мал шаруашылығы кеңейді. Көбісі қант қамысы мен кофе плантацияларында жұмыс істейді. Дәстүрлі қолөнерден тоқу, керамика, тоқымашылық (кілемше, қоржын, қалпақ, тор), кейбір елді мекендер көрпе, арқан, керамика, ағаштан жасалған бұйымдар және т. б. өндіруге мамандандырылған. Тұрмыс салты Отбасы негізінен үлкен, қарым-қатынас екі жақты, мұрагерлік патрилинальды, неке алты ай бойы матрилинальды, содан кейін патрилокальды, полигиния кездеседі. Тұрғын үйлері бір, сирек екі бөлмелі, төбесі сабан немесе пальма жапырақтарымен жабылған, қабырғалары бұтақтардан және саманнан жасалған, кейде алдында шатыры бекітілген немесе бөлек асханасы болады. Ерлер ақ кең шалбар мен жейде киеді, әйелдер күңгірт жиылған белдемше, өрнектері бар блузкалар (қызыл, қара және көк түстер басым, жағасында жұлдыз тәрізді өрнек тән) киеді. Қызыл кең белдіктер мен тоқылған сабан қалпақтар жиі кең таралған. Негізгі тағамы - жүгері немесе банан ұнынан жасалған шелпек, мереке күндері - бұршақ және чили бұрышы қосылған ет тұтынады. Дереккөздер
Нутка

Нутка — Канаданың оңтүстік-батысындағы Ванкувер аралында тұратын Оңтүстік Вакаши тобына жататын үндіс халқы (Британдық Колумбия провинциясы). Саны 8,8 мың адам (2006, рулық кеңес мәліметі). Саяхатшы Джеймс Кук оларға алғаш кездескенде, үндістер оған айлаққа кіру үшін аралды «айналып өт» (nuutkaa) деп айтқан, атаулары осыдан қалыптасқан. Тілі Олар нутка тобындағы нутка және нитинат тілдерінде сөйлейді. Ағылшын тілі де таралған. Діні Нутка — католиктер (негізінен солтүстікте) және протестанттар (негізінен пресвитериандық). Кәсібі Дәстүрлі мәдениеті Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауындағы үндістерге тән. Олар балық аулаумен (лосось, майшабақ, т.б.), теңіз жануарлары мен қоныс аударатын су құстарын аулаумен, терімшілікпен айналысқан. Кит аулаудың ерекше ғұрыптық және беделді мәні болды, онда жетекші рөлді (китті бірінші болып гарпунға салу құқығы) көсем атқарды. Аралдың ішкі бөлігінде өмір сүрген нуткалар үшін бұғы аулау үлкен маңызға ие болды. Негізгі қолөнері ағаш ою, өру, тоқыма өнері болды. Нуткалар қызыл балқарағайдан каноэ жасаумен танымал болды. Тұрмыс салты Туыстық жүйе екі жақты болып табылады, бірақ ерлер тегіне біршама артықшылық береді (мұрагерлік негізінен патрилинальды). Патрилокальды неке басым болды, сорорат пен левират кең таралған, ал көсемдер арасында көп әйел алушылық кең таралған. Негізгі әлеуметтік бірлік — мұрагерлік басшы бастаған жергілікті туыстық топ. Бұл топтар бірлестіктер немесе жаулап алулар нәтижесінде көбінесе тайпалар мен олардың конфедерацияларын құрады. XIX ғасырда 20 дан астам тайпалар белгілі болды, олар кейінірек Канада билігі ресми түрде мойындаған 15 қауымдастыққа (топқа) айналды. Нуткалар бекіністі ауылдарда өмір сүрді, олар бөренелерден және тақталардан жасалған алынбалы шатырмен жабылған. Үлкен үйлердің ұзындығы 12-30 м, ені 9-13 м. болды. Бірақ оларды аң аулау және балық аулау үшін үнемі тастап кетіп отырды. Ер адамдар киім кимеген, тек бірнеше әшекейлер ғана пайдаланды. Әйелдер ағаш қабығынан белдемше киді. Салқын маусымда қабық немесе былғары жамылғылар және конустық қалпақ киім ретінде қызмет етті. Нуткалар мокасин жасауды жақсы білетін, бірақ көбінесе жалаң аяқ жүрді. Олар бетперделері мен арнайы бас киімдері бар күрделі салтанатты киім киді. Дереккөздер
Оседж

Оседж — Америкадағы Оклахома штатында, Ұлы жазықтарда тұратын үндіс халқы. Олардың жерлері шығыста черокилермен, батыста канзалармен, оңтүстікте пауни мен мускогтармен шектеседі. Тілі Кейде дегих тілінің диалектісі ретінде жіктелген оседж тілінде сөйлейді. Ағылшын тілі де кең таралған. Діні Сенушілердің діни байланысы: католиктер, протестанттар. Тарихы XVII ғасырдың аяғынан бастап еуропалықтармен байланыс болды. XVIII ғасырда оседж еуропалықтармен саудаға түсіп, Луизианадағы француз-испан отаршылдық бәсекелестігінің орталығында болды. Француз саудагерлерінің ықпалымен пахатсидің жартысына жуығы және утсехтің бір бөлігі Вердигрис өзенінің сағасына (Қазіргі Оклахома штатының шығысында) Арканзас өзеніне қоныс аударып, санцукди тобын құрды. Бұл топ XIX ғасырда АҚШ-пен сауда қатынастарын сақтады. Олар өз жерлеріне қоныс аударған шығыс үндістеріне қатты қарсылық көрсетті, каддо, кайова, команчалармен қарсыласта болды. XIX ғасырдың басында оседж саны 0,5 мың адам болды. 1825 жылға қарай олар Канзас штатының оңтүстігіндегі резервацияға көшірілді. XIX ғасырдың екінші жартысында оседж жерлері американдық фермерлерге сатылып, оседждер солтүстікке (Қазіргі Оклахома штаты) көшірілді. Қоныс аудару кезінде оседждардың жартысына жуығы қаза болды. Кәсібі Негізгі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік және атпен бизон аулау. Оклахома резервациясының аумағында мұнай мен газ кен орындары ашылды, бұл оседждердің әл-ауқатының артуына ықпал етті. Көбісі шағын кәсіпкерлікпен және мал шаруашылығымен айналысады. Тұрмыс салты Тайпа 2 фратрияға бөлінді – «бейбіт» және «әскери», әрқайсысында 7 патрилиндік рулар болды. Жазғы аңшылық лагерінде цишу («бейбіт») рулары солтүстік жартысын, важаже («әскери») рулары оңтүстікті алып жатты. Ауылдары әдетте оңтүстік және солтүстік бөліктерге бөлінген, өзендердің бойында салынды, олардың әрқайсысын ақсақал басқарды. Тұрғын үйдің дәстүрлі түрі вигвам болды. Ерлер киімдеріне былғары шалбар және туника түріндегі былғары жейде кірді. Әйелдер былғарыдан немесе матадан жасалған белдемше киген. Дәстүрлі культтер — шамандық, нагуализм, аграрлық, кәсіптік және әскери. Дамыған мифология болды. ХІХ ғасырдың аяғында пейотизм тарады. Дереккөздер
Пауни

Пауни — Америка Құрама Штаттарындағы Оклахома штатында тұратын үндіс халқы. Құрамына киткехахки, чауи, питахауират және скиди деген төрт тайпа кіреді. Тілі Олар пауни тілінде сөйлейді (пони). Ағылшын тілі де кең таралған. Діні Паунилар негізінен христиандар. Тарихы Төрт туысқан тайпалардың одағынан — киткехахки, чауи, питахауират және скиди (скири) тұрды. Алғашқы үш тайпа поннидің оңтүстік тобын құрады. Киткехахки, чауи және питахауират скидиге бөтен адамдар сияқты қарады. XVIII ғасырда олардың арасында тіпті қанды қақтығыстар болды. Скиди мен Оңтүстік топ арасындағы дұшпандық көңіл-күй шамамен 1847 жылы тоқтады. 1848 жылдың қазан айында Паунидің барлық төрт тайпасы бірлесіп буйвол аулауға шықты. Пауни діні әдеттен тыс терең және күрделі нанымдар мен рәсімдер жүйесі болды, ал скидилер өздерінің құдайларына, таңертеңгі жұлдызға адам құрбандықтарын ұсынатын жалғыз жазық тайпасы болды. Пауни ауылдары испандықтар мен француздар аяқ басқан аудандардан алыс орналасқандықтан, олар ақ нәсілмен байланыстың өлімге әкелетін әсерінен біраз уақыт құтылды. Бірақ XVIII ғасырдың екінші жартысында ақ адамдар пауни жерлеріне көбірек ене бастады, ал жаңа, белгісіз аурулардың эпидемиялары олардың санын едәуір қысқартты, бұл тайпаның әскери күшіне әсер етті. ХІХ ғасырдың басында пауни кейде ақ саяхатшыларды тонады, бірақ 1840 жылдарға қарай жағдай толығымен өзгерді. Пауни мен одақтас сиу мен шайен арасындағы бітіспес соғыс Жабайы Батыстағы ең қатыгез және қанды тайпааралық соғыстардың бірі болды. 1874 жылы Пауни оңтүстікке үндістер территориясына барып, кайовами, команч, вичита және оңтүстік шайенмен бітімге келді, содан бері олардың арасында соғыс болған жоқ. Солтүстік шайен мен сиу шапқыншылығы 1870 жылдардың соңына дейін жалғасты, бірақ үлкен шайқастар болған жоқ. Пауни 1818 жылы маусымда Сент-Луисте АҚШ үкіметімен алғашқы келісімге қол қойды: американдықтар «1812 жылғы соғыста» зардап шеккен аймақтағы барлық тайпалармен ресми бітім жасады. 1825 жылдың 28 қыркүйегінде Небраска штатындағы Форт-Аткинсон келісімі бойынша Пауни АҚШ үкіметінің билігін мойындады. Кейінірек (1833, 1848, 1857 және 1876) тайпа өз жерлерін АҚШ билігіне беру туралы келісімдерге қол қойды. Кәсібі Олар егіншілікпен айналысты (әйелдер жүгері, бұршақ, асқабақ, күнбағыс және т.б., ерлер темекі өсірді). Жазда және қыста дала жұмыстары арасында бизон, бұғы және т. б. ауланды. 19 ғасырға қарай атпен бұғы аулауға көшті. Әйелдер керамикалық ыдыстар жасады. Тұрмыс салты Олар тотемдік ұрпақтар мен екі фратрияға (Солтүстік және Оңтүстік) біріктірілген матрилинальды эндогамиялық тығыз байланысты топтарда өмір сүрді. Жасырын ерлер одақтары болды. Неке матрилокалды. Аңшылық кезінде олар шағын күмбезді шалашта, қыста - типилерде өмір сүрді. Ауылдар (40-тан бірнеше жүз үйге дейін) шығысқа қарайтын жабық кіреберісі бар дөңгелек жартылай жерүйлерде тұрды. Пауни әдетте өзендердің жанында тұрып, үйлерін биік жағалауларға орналастырды. Пауни халқының өзіндік ерекше киімдері мен зергерлік бұйымдары бар. Оларды былғарыдан, жүннен және моншақтардан жасайды, сонымен қатар жануарлардың қауырсындары мен сүйектерін пайдаланады. Паунидің киімдері көбінесе геометриялық өрнек пен ашық түстерге ие. Дереккөздер
Пипили

Пипили — Сальвадордың батысындағы науа тобындағы үндіс халқы (негізінен Сонсонат және Ахуачапан департаменттері). Халқы 250 мың адамға дейін (2005, бағалау). Тілі Олар юто-ацтек отбасының ацтек тілінің науат диалектісінде сөйлейді. Испан тілі де кең тараған. Діні Сенушілердің діни байланысы — католиктер. Тарихы Пипили Мексиканың орталық бөлігінен Мексика шығанағы жағалауына (Веракрус және Табаско Штаттары), VI—VII ғасырларда Тынық мұхиты жағалауына және Оңтүстік Гватемаланың етегіне келді. Басқа көзқарас бойынша, пипили Оңтүстік Гватемалаға IX—XI ғасырларда никараомен (қазір толығымен ассимиляцияланған) және чоротегамен (Коста-Рикадағы Никоя түбегіндегі халық) бірге келді. XV ғасырда киче қазіргі аумаққа ығыстырылды. Испанияның сальвадорды жаулап алуына дейін пипилилерде қала-мемлекеттер болды, ең үлкені-Кускатлан. Кәсібі Олар қолмен атқарылатынсуармалы егіншілікпен (жүгері, бұршақ, күріш, тары, бақша және бақша дақылдары), мал шаруашылығымен (ешкі, қой, қашыр, сиыр), құс шаруашылығымен, аңшылықпен, қолөнермен (қолмен тоқу, өру, қыш жасау) айналысады. Жалдамалы жұмыс жиі кездеседі. Тұрмыс салты Отбасы үлкен және шағын. Неке патри- және вирилокальды. Туысқандық есеп патрилиналдық болып табылады. Ауылдарды ақсақалдар кеңесі басқарады. Олар негізінен елдің оңтүстік-батыс бөлігінде шағын ауылдарда тұрады. Дәстүрлі пипиль тағамдары жүгері, жасыл қызанақ және чили сияқты табиғи ингредиенттерімен танымал. Христианға дейінгі нанымдар, фольклор, әдет-ғұрыптар (тау құдайларына табыну, жаңбыр, жер асты оты, күнге), сиқырлық, медицина, христианға дейінгі билер мен ескі испан костюмдері драмалары сақталған. Дереккөздер
Папаго

Папаго (өз атауы: Tohono Oʼodham) — АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы үндіс халқы, (Аризонаның оңтүстігінде 4 резервация, екеуі Пимамен бірге) және Мексиканың солтүстік-батысында (Сонора штатының солтүстігі). Америка Құрама Штаттарындағы халық саны 19,5 мың адам (2010, санақ), Мексикада - 1 мың адамға дейін. Тілі Тілі — папаго тілі. Испан және ағылшын тілдері де кең таралған. Діні Діни сенімдері бойынша папаго — католиктер. Тарихы Папагоның шығу тегі туралы пікірталас көп. Кейбір сарапшылар бұл тайпа солтүстікке шамамен 300 жыл бұрын қоныс аударған деп есептейді. Басқалары бұл тайпаны Каса Грандеде керемет жартас сарайларын салған Хохокам мәдениетінің ұрпағы деп санайды. Испандық миссионерлер тайпаны күштеп христиандықты қабылдап, 18 ғасырдың аяғында Сан Хавьер-дель-Бак миссиясын құрды, бірақ миссионерлердің жұмысы қарсылыққа тап болып, папаго 17-18 ғасырларда бірнеше рет көтеріліс жасады. Кәсібі ХХ ғасырдың басына дейін олар жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды, терушілікпен, балық аулаумен, аңшылықпен айналысты, бұршақ дақылдарын өсірді. Қазіргі папаго егістік және суармалы қолмен атқарылатын егіншілікпен (маис және басқа да дәнді дақылдар, асқабақ, бұршақ дақылдары), мал шаруашылығымен (жылқы, ірі қара) айналысады. Тұрмыс салты Шағын отбасы басым. ХХ ғасырдың басына дейін папаго елді мекендері автономияға ие болды, кеңестер басқарды, уақытша одақтар құрды. Неке неолокалды, сорорат элементтері белгілі, неке келісім бойынша. Өмір сүру салты, ғимараттардың түрі мен киім-кешектері жағынан мексикалықтарға өте жақын. Ыдыс-аяқтарға геометриялық өрнектері бар дөңгелек ақ себеттер тән. Жаңбыр культі, жаңбыр шақыру рәсімі (үлкен үйлер немесе жаңбырлы үйлер осы мақсатқа арналған), фетишизм, анимизм, бақсылық, темекі шегудің салт-дәстүрі, фольклор сақталған. Дереккөздер
Отоми

Отоми — Орталық Мексикада тұратын үндіс халқы. Олар Мексиканың орталық үстіртінің құрғақ таулы аймақтарында, сондай-ақ Мехико, Пуэбла, Толука, Керетаро, Пачука және Тулансинго қалаларында тұрады. Халық саны 288,1 мың адам (2010 жылғы халық санағы; Ұлттық статистика және география институтының 2008 жылғы мәліметтері бойынша – 646,9 мың адам). Тілі Олар ото-манге отбасының отоми тілінде сөйлейді, диалектілері бар. Испан тілі де кеңінен таралған. Діні Діні ресми түрде католиктік, дәстүрлі нанымдар сақталған. Тарихы Отоми, Орталық Американың ең көне халқы. Біздің заманымыздың 2 мыңжылдығының науалар Мехико алқабынан қуылды. X-XII ғасырларда мимишкоаны (отоми топтарының бірі) толтектер жаулап алды. XIII ғасырда отомилер шығысқа жаппай қоныс аударды. Испандар жаулап алғанға дейін (XVI ғасыр) бірнеше мемлекеттері болды. Тепехуамен сәтті соғысып, ацтектерге алым төледі. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, чили бұрышы, темекі, агава) және Идальго штатының өзен аңғарларында суармалы егіншілік (жүгері, бидай, мақта, жоңышқа, кофе, банан), аңшылық, балық аулау жатады. Терушілік (жабайы агава, нопал кактусы, жүгері, құрттар, саңырауқұлақтар, ұлулар, құмырсқалар, кесірткелер, т.б.), ал кейбір жерлерде ара шаруашылығы бар. Олар ешкі, қой, сиыр, шошқа, есек, құс өсіреді. Плантацияларда және өнеркәсіпте жалдамалы жұмыс жиі кездеседі. Дәстүрлі қолөнерге қыш ыдыстар (соның ішінде үлкен бояулы ыдыстар), өрнекті тоқу, өру, ағаш ою, тері илеу, жүгері ұнтақтайтын тас үгіткіштер жасау, т.б. Тұрмыс салты Дәстүрлі отбасы үлкен, шағын отбасы кең таралған, неке патрилокальды, қазір неолокалды. Туысқандық есеп аталық болып табылады. Некенің уақытша матрилокалдылығы, қалыңдық үшін жұмыс істеу, қыз алып қашу дәстүрі бар. Бағандарда қалқа-галереяны құрайтын, ағаштан, саманнан, тастан жасалған, төбесі агава жапырақтарынан немесе шоқ шөптерден жасалған тік бұрышты тұрғын үй басым. Солтүстікте бұрыштары дөңгеленген үйлер жиі кездеседі, шатыры төмен, кейде жер деңгейінде болады, ыстық жазық жерлерде қабырғалары қамыстан жасалған. Ерлер ақ кең шалбар, қызыл кең белдік, жағасына кесте тігілген қысқа ақ жейде, сандал, жиегіне ою-өрнегі бар және жиектері бар серапалар, кеудеге тоқылған өрнекті сөмкелер, белдікке былғары киім киеді. Әйелдер киімі — ұзындығы 5 м-ге дейінгі матадан тігілген, өрнекті белдікпен тігілген, ақ өрнекті уипил, жамылғы — тобыққа дейін ақ және қара жолақты сераптар, күміс сырғалар, моншақтар, өрілген түрлі-түсті жүн жіптер, кейде дененің жоғарғы бөлігі жалаңаш болады. Испандық дәуірге дейінгі нанымдар мен культтер, нагуализм, шаманизм, испандық дәуірге дейінгі ай күнтізбесі, мифология және бай фольклор сақталған. Дереккөздер
Пима (халық)

Пима (Pima, Akimel O’odham) — Солтүстік және Оңтүстік Американың байырғы үндіс халқы, Аризонаның орталық және оңтүстігінде, Америка Құрама Штаттарында және Мексиканың солтүстік-батысында Сонора және Чиуауа штаттарында тұрады. Тілі Пима тілі уто-ацтек тілдер отбасының сонора тобына жатады. Діні Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Тарихы Еуропалықтар келгенге дейін пима тайпасының негізгі жаулары апачи болды, олар табиғи ресурстар үшін бәсекелестікке байланысты пиман елді мекендеріне шабуыл жасады, дегенмен кейде апачилермен бітім жасалған. Апачи және басқа тайпалармен мерзімді қақтығыстарға қарамастан, пима әдетте бейбіт халық болды. Пима тайпасымен алғаш рет 1539 жылы испан миссионер Маркос де Ниса кездесті, кейінірек миссионерлер Эусебио Кино және Франциско Гарсес келді. XVII ғасырдың екінші жартысында испандықтар пима тұратын жерлерде бекіністер, ранчолар мен шахталар құрды. Испандықтардың жергілікті халыққа қатыгездікпен қарауы 1695-1751 жылдар аралығында болған көтерілістерге әкелді. ХІХ ғасырдың ортасында американдық қоныстанушылар Хила өзенінің аңғарына келіп, пима халқын бұрынғы жерлерінің аз ғана бөлігін құрайтын резервацияға ығыстырды. 1859 жылы АҚШ үкіметі пиманы марикопа үндістерімен біріктіріп, «Пима-Марикопа тұзды өзенінің үндіс қорығын» құрады. Қазіргі уақытта Хила өзенінің үндіс қауымдастығы Аризонаның орталығында 2200 км 2 -ден астам аумақты алып жатқан егемен тайпа болып табылады. Қауымдастық бірнеше аудандарға бөлінген, олардың әрқайсысында жергілікті басқару бар. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері суармалы егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, темекі, мақта және басқа да дәнді-дақылдар), терушілік, аңшылық, балық аулау, ал отаршылдық кезінде мал шаруашылығын (құс, шошқа, жылқы) қабылдады. Тоқымашылық, өру, т.б. белгілі. Қазіргі пималар қалаларда жалдамалы жұмыс істейді. Тұрмыс салты Отбасы шағын. Неке патрилокальды, содан кейін неолокалдық. Дәстүрлі тұрғын үйі күмбез тәрізді, ағаш немесе бөренелерден жасалған, сабанмен және жапырақтармен жабылған. Бүгінде саманнан тұрғызылған үйлер басым. Олар төртбұрышты немесе тікбұрышты, шатыры қаңылтырдан жасалған, терезелері кішкентай, сондықтан іші қараңғы. Үйдің ортасында қыстың суық күндерінде ас пісіретін және ағашпен жылытатын металл пеш бар. Киімдері жалпы мексикалық үлгіде, былғарыдан жасалған киімдер мен тоқылған жамылғылар кең таралған. Дереккөздер
Куна

Куна — (туле, тельмалтола) — Панамадағы чибча тобындағы үндіс халқы. Панамадағы халық саны шамамен 65 мың адам, Колумбияда – 800–900 адам. (2000, бағалау). Тілі Олар куна тілінде сөйлейді. Испан тілі кеңінен таралған. Діні Олар христиан дінін ұстанады (католиктер мен протестанттар). Тарихы Куна үлкен чибча халқының бір бөлігі болды және испандықтар келгенге дейін континентте өмір сүрді. Олардың саны - миллионға жуық адам болды. Олар жеткілікті дамыған - металлургияға иелік еткен және ірі тайпалық одақтар құрып, Кариб теңізінің басқа халықтарымен соғыс жүргізген. Алайда 1536 жылы бұл аймаққа испандықтар келді, бұл жергілікті халыққа ұнамай, оларға қызу қарсылық көрсете бастады. Алайда, мүмкіндіктер тең болмады және нәтижесінде үндістер теңізге ығыстырылды, олардың саны айтарлықтай қысқарды және қалғандары аралдарға кетуге шешім қабылдады. Бұл шешім халықты құтқарды, сонымен бірге әлеуметтік және отбасылық құрылымда өзгерістерге әкелді. Куна тайпасында әйелдер толық билікке ие болды, бұған дейін оларда қауіпсіздікті қамтамасыз ететін ерлердің, жауынгерлердің және аңшылардың үстемдігімен стандартты патриархат болған. Куна аңызына сәйкес, испандықтар үшін соңғы шайқасты әйел басшылары жүргізген (ер адамдар дерлік қалмаған). Қазір олардың көпшілігі 350-ден астам аралдары бар Сан-Блас архипелагында тұрады. Елдің орталық бөлігінде шағын Куна елді мекендері бар. Билікпен жақсы қарым-қатынаста, сыртқы әлеммен тұрақты байланыста болғанына қарамастан, тайпа әлі күнге дейін ата-баба дәстүрін сақтай отырып, өз ережелерімен өмір сүреді. Кәсібі Куна ауыл шаруашылығына, балық аулауға және халықаралық саудаға негізделген. Сан Блас - бүкіл Панамадағы кокос жаңғағының негізгі жеткізушісі. Өткен ғасырдан бері кокос жаңғағы ең маңызды экспорттық өнім және сауда мен айырбастың нысаны болды. Сондықтан жергілікті тұрғындар азық-түлік пен қажетті заттарды әлі күнге дейін кокоспен төлейді. Дәстүрлі қолөнер - сатуға арналған жейделер, себеттер, гамактар ​​жасау. Көпшілігі жұмыспен қамтылған, кеңсе қызметкерлері, шағын кәсіпкерлер, зиялы қауым өкілдері бар. Тұрмыс салты Қауымдастықтарды көсем және жалпы жиналыс (ерлер мен әйелдер бөлек) басқарады. Басшылар (бірнеше қауымдастықтың бірі) жылына екі рет жалпы жиын үшін жиналады. Отбасы шағын немесе үлкен матрилокальды, билік үлкен күйеу балаға мұрагер болады. Елді мекендері әдетте жағалау бойына созылып орналасады, үйлер төртбұрышты бір отбасылық. Киімдері негізінен креол түріне жатады. Әйелдер геометриялық бейнелері бар, үнді және христиан мифологиясының көріністері жемпірлер (мола, молакана) киеді. Дереккөздер
Кэддо (халық)

Кэддо — АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы үнді халқы (Оклахомадағы резервация). Саны 2,8 мың адам. (2000, санақ; Үндіс істері бюросының мәліметі бойынша – 4 мыңға жуық адам, 2002). Тілі Олар кэддо тілінде сөйлейді. Ағылшын және испан тілдері кеңінен таралған. Діні Дінге сенушілердің діни ағымы: христиандар (протестанттар). Тарихы Кэддолардың еуропалықтармен алғашқы кездесуі 1542 жылы Эрнандо де Сото экспедициясымен болып, ол қарулы қақтығыспен аяқталды. Болжам бойынша, XVI-ғасырда Кэддо саны екі жүз мың адамды құрады. Еуропалық отарлау кезеңінде олардың саны еуропалықтар енгізген індеттерге байланысты күрт төмендеді. 1803 жылы Луизиананы Америка Құрама Штаттары сатып алғаннан кейін, Кэддолар Бразос өзенінің аңғарына және 1859 жылы Оклахомадағы резервацияға көшірілді. 1874 жылы Кэддо ресми түрде біріктірілді. Кәсібі Олар егіншілікпен және ат үстінде бизон аулаумен айналысқан. Ер адамдар жыл бойы аң аулады, ал әйелдер тайпа үшін жемістер, тұқымдар мен көкөністерді жинады. Егде жастағы әйелдер маусымдық өнім үшін тұқым егіп, өсірді. Керамика, қалақайдан, шөптен және басқа талшықтардан мата жасады. Негізгі сауда заттары – жылқы, тұз, апельсин ағашынан жасалған садақтар. Тұрмыс салты Кэддолар матрилиндік руларға бөлінді. Отбасы шағын, матрилокалды. Көсемдер мен бақсылардың билігі мұрагерлік негізде. Тұрғын үй үлкен (диаметрі 18 м-ге дейін) төбесі ара ұясы тәрізді дөңгелек үйшік. Әрбір тайпаның ғибадатханасы бар негізгі ауылы болды, оның айналасында шағын елді мекендер топтастырылған. Кэддо халқының тағамдары негізінен мәдени өсімдіктерден, әсіресе жүгері, сондай-ақ күнбағыс және асқабақтан тұрды. Сонымен қатар жабайы күркетауықтың да маңызы болды. Олар сондай-ақ аң аулап, табиғи өсімдіктерді жинады. Дереккөздер
Лакандондар

Лакандондар (масеваль, карибес) — Мексиканың оңтүстік-шығысындағы майялар тобының халқы (солтүстік-шығыс Чьяпас штатындағы Окосинго муниципалитеті). Саны шамамен 600 адам (2008 жылғы бағалау). Олар солтүстік немесе батыс (наха, мецабак қауымдастығы, Санта-Крус және Чо­коль­ха өзендерінің сағасында), оңтүстік және шығыс (сан-кин­тин, Лаканха, Хатате және Лакантун өзендерінің жоғарғы ағысында) болып бөлінеді. Тілі Тілі - майя тілдерінің юкатекан тармағының лакандон тілі, жартысы испан тілінде сөйлейді. Діні Ежелгі заманнан бері Лакандондық діни жүйе табиғи циклдарға негізделген. 1950 жылы миссионерлер үндіс қауымдастығына еніп, шіркеу әдет-ғұрыптарын ішінара енгізді, кейбіреулері христиандар. Тарихы Лакандондар - испан конкистадорлары жаулап алмаған жалғыз майя халқы. 18 ғасырда олар Мексиканың оңтүстігіндегі Чиапас федералдық штатының джунглилеріне қашып, онда олар оқшауланған отбасылық рулармен өмір сүрді. Олар өркениетпен тек 20 ғасырда ғана байланысқа түсті. Олардың тұрғындары үш ауылда - Наха, Метцабок және Лаканхада тұрады. Өткен жылдары Лакандондар өз ауылдарын сырттан келушілерге ашып, экотуризм орталықтарын құрды. Туристік жобаларды Мексика үкіметі қаржыландырады. Мексикадағы басқа байырғы халықтардан айырмашылығы, Лакандондар мемлекеттен үлкен қаржылық қолдау алады. Лакандондар ақшамен 1950 жылдары таныс болды. Бұған дейін олардың дүниесі мен өмірінің негізі орман болған. Олардың ойы мен іс-әрекетін қоғам анықтайтын. Бүгінде әркім жеке шешім қабылдайды. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, чили бұрышы, қызанақ, мақта, темекі, банан, маниок және т.б.), құс шаруашылығы және аз мөлшерде шошқа өсіріледі. Аң аулау, терушілік, балық аулау сақталған, себет жасаумен әлі де айналысады. қырыққабаттар, Қайықтар, керамикалық бұйымдар, бас киімдер, садақтар мен жебелер де жасайды. Тұрмыс салты Елді мекен 5-10 туысқан көпбалалы патрилокалды отбасылардан тұрады. 20 ғасырдың басына дейін патрилиндік тотемдік рулар сақталды. Көп әйел алу (5 әйелге дейін) және туысқандық некелер жиі кездеседі. Үйде әр әйел мен баланың өз ошағы бар. Тұрғын үйлері бір бөлмелі, сопақша немесе тік бұрышты, қамыс пен бұтақтардан тұрады. Кейде қабырғасыз, пальма жапырақтарынан жасалған аласа көлбеу төбесі бағаналарға тіреледі. Ауылдың орталығында сопақша пішінді, қабырғалары жоқ ерлер үйі орналасқан. Олар гамактарда ұйықтайды, ыдыс-аяқтар арқалықтар мен тіректерге ілінеді. Темекі шегу кең таралған. Дәстүрлі киім - мақтадан жасалған туника тәрізді ұзын жейделер (ноок, шикул), әйелдер белдемше киді. 20 ғасырдың ортасына дейін ер адамдар моншақ тағып, мұрын қалқасын тесіп, беттерін бояған. Барлық адамдар жалаң аяқ жүрді. Дәстүрлі музыкалық аспаптары - флейталар, барабандар, теңіз раковиналары. Испандық дәуірге дейінгі мифология мен фольклор сақталған. Дереккөздер
Луисеньо

Луисеньо — АҚШ-тағы шошон тобының үндіс халқы. Калифорнияның оңтүстік жағалауында (Ла Холья, Ринкон, Паума, Пала, Печанга және Собоба резерваттары). Олар сонымен қатар жақын маңдағы елді мекендер мен қалаларда тұрады. Жалпы саны 2 мыңнан астам адам. Тілі Тілі - купан тобындағы луисеньо тілі. Испан және ағылшын тілдері кеңінен таралған. Діні Сенушілер негізінен католиктер, шамамен 10% протестанттар (евангелистер, т.б.). Тарихы Отарлауға дейінгі кезеңде олар Сан-Луис-Рей, Санта-Маргарита аңғарларын, сондай-ақ Сан-Матео және Сан-Хуан өзендерін, іргелес тау сілемдерін және мұхит жағалауын мекендеген. XVIII ғасырдағы саны 5-10 мың адам болды. 1769 жылдан бастап испандықтармен байланысып, XIX ғасырдың ортасынан бастап Американдық отарлау нәтижесінде олар өз жерлерінің көпшілігінен айырылды. 1875 жылы олар үшін резервациялар құрылды. 1950-60 жылдары луисеньо Калифорния үндістерінің өзін-өзі басқару қозғалысын басқарды. Кәсібі Өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, білім беру саласында жұмыс істейді. Олар терушілікпен, аңшылықпен, ал жағалаудағы аудандарда балық аулаумен және аңшылықпен айналысқан. Өнімділікті сақтау үшін өсімдіктерді жинау алаңдары үнемі өртелді. Қолөнерден қоржын тоқу, керамикадан бұйымдар жасау бар. Тұрмыс салттары Тайпаны құрайтын ауылды мұрагерлік тәртіппен көсем басқаратын патрилиндік қауым, онымен бірге ғұрыптық сарапшылар кеңесі мен бақсылар кеңесі, мұрагерлік элитаны құрайтын көмекші хабаршы болды. Арнайы жауынгерлер тобы болды. Неке патрилокальды. Әйелі үшін төлем төленді, немере туыстық некелер және полигиния кеңінен кездеседі. Жас жігіттердің инициациялары меідуанадан жасалған галлюциногендік сусынды ішумен (толоаче), жерлеу рәсімдері тамақ пен сыйлықтар таратумен бірге жүрді. Қыздардың инициациясы кезінде жартасқа суреттер жасалды. Тұрғын үйлері конустық төбесі ағаш қабығынан немесе бұталардан жасалған жартылай қазылған жер үйлер. Ауылдың орталығында салттық ғұрыптар үшін, қоршалған алаңы бар салтанатты үй бар. Киімдері мамықтан тоқылған жамылғылардан, сандалдар мен мокасиндерден, ерлер үшін - жабынды белдіктерден, әйелдер үшін - қабықтан жасалған алжапқыштардан тұрды. Татуировка және денеге сурет салу таралған. Жартылай асыл тастар, аю тырнақтары, т.б әшекейлер қолданылған. Еркектер мұрын мен құлаққа әшекейлер, бүркіт пен қарғаның қауырсынынан тігілген ғұрыптық бас киімдер киген. Дереккөздер
Майду

Майду — АҚШ-тағы (Калифорния штатының солтүстігі) пенути тобындағы үндіс халқы. Саны 400-ге жуық адам. Тілі Тілі - майду тілі, қазір ағылшын тілімен ығыстырылуда. Діні Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер. Тарихы 19 ғасырдың басында майду испандықтармен немесе трапперлермен аз байланыста болды, бірақ олардың саны 1833 жылы ақ нәсілділер енгізген індеттің салдарынан қысқарды. 19 ғасырдың ортасында Майду аумағына кеншілер мен қоныс аударушылардың келуі тағы бір апат болды, өйткені жерлер жоғалып, азық-түлік қоры жойылды. Бірнеше жүз адам резервацияларға көшуге мәжбүр болды. 1870 жылдары Майду мәдениеті мен дінінің қысқа мерзімді жаңғыруы болды. 1970 жылдардың аяғында Майду басқа үндістермен және ақ халықпен араласып, сондықтан сандарды санау қиынға соқты. Кәсібі Дәстүрлі кәсіптері -терушілік, балық аулау және аң аулау (бұғы, қоян, бөдене және т.б.). Аң аулау үшін иттер, торлар, қақпандар пайдаланылды. Олар темекі өсірді, қайықтар мен салдар жасады. Қоржын тоқу, қауырсыннан белдік пен көрпе жасау, марал мен пума терісінен, сондай-ақ қаз, қарға терісінен тоқыма жасау дамыған. Тұрмыс салты Салыстырмалы түрде төмен өмір сүру деңгейімен сипатталатын жұмыссыздық кең таралған. Дәстүрлі мәдениет пен этникалық бірегейлікке деген қызығушылық қайта артуда. Тілді, салт-дәстүрді, тоқыма өнерін сақтауға күш салынуда. Майдулар жыл сайын көктемде көптеген басқа тайпалардың қатысуымен аю биі рәсімін өткізеді. Майду тайпасының үйлері, әсіресе таулы аймақтарда немесе тауларда орналасқан үйлер жартылай жер асты болды. Олар диаметрі 6 метрден 12 метрге дейінгі дөңгелек құрылымдар болды, олардың едені топырақ деңгейінен бір метрге жуық тереңдікте орналасқан. Ғимараттың едені қазылғаннан кейін бөренелер мен бағаналардан қаңқа тұрғызылып, оның үстіне қалың топырақ төселген. Үйдің ортасында қыста жылытуға арналған ошақ болды. Жазғы тұрғын үйлері кесілген бұтақтардан тұрғызылған, олар байланып және тіректерге бекітіліп, топырақпен, саз қабатымен жабылған. Жазғы тұрғын үйлердің кіреберісі күндіз жылу үйге еніп кетпеуі үшін шығысқа бағытталған. Дереккөздер
Покомандар

Покомандар — Майя тобына кіретін үндіс халқы. Олар Орталық және Шығыс Гватемалада тұрады. Халқы – 49 мың. Көршілес покомчи тайпаларымен бұрын бір халық құрған. Тілі Олар майя тілдерінің киче-мам тармағының покомам тілінде сөйлейді. Оның орталық және шығыс диалектілері бар. Діні Покомандар католиктер, кейбір протестанттар бар. Этногенезі Покомчилермен тығыз байланысты, олардың ортақ ата-бабалары (поком) таулы Гватемалаға Х-XII ғасырларда киче тілді тармағының басқа тайпаларымен бірге келген болуы мүмкін, олар киштердің қысымымен екі халыққа бөлінді, покомандар оңтүстік-шығысқа қоныс аударды. XVI ғасырдың басындағы испандық жаулап алудың алдында покомандықтардың испандықтарға қарсы тұратын бірнеше қала-мемлекеттері болды (Мишко және т.б.). Покомчи бір—бірімен тығыз байланысты; олардың ортақ ата-бабалары (поком) Х-XII ғасырларда таулы Гватемалаға келген болуы мүмкін, киче тілдік тармағының басқа тайпаларымен бірге киче шабуылымен екі халыққа бөлінген; покомандар оңтүстік-шығысқа қоныс аударды. XVI ғасырдың басындағы испандықтар жаулап алудан бұрын покомандар испандықтарға қарсылық көрсеткен бірнеше қала-мемлекеттерге ие болды (Мишко және т.б.). Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсіптері — қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, бұрыш, жемістер, көкөністер), ара шаруашылығы, аң аулау және терушілік. XVIII ғасырдан бастап қалалардың маңында - суармалы егістік егіншілік (бидай, қант қамысы, кофе және т.б.), мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал, жылқы, қашыр), құс шаруашылығы дамыды. Қолөнерден — ағаштан ою (маскалар), зергерлік бұйымдар, қолмен тоқу, тоқу, әсіресе қыш ыдыстар жаспау дамыған (негізгі орталық — Чинаутла: плиткалар, бетперде, боялған жылтыратылған хош иісті қыздырғыштар, қуырғыш табалар, құмыра жасау). Ауыл шаруашылығында жалдамалы жұмыс кең таралған. Тұрмыс салты Отбасы әдетте шағын, бірақ көп балалы отбасылар да бар. Туыстық байланыс екі жақты, неке патрилокальды. Қауымдастықтарды ақсақалдар кеңесі басқарады. Ерлерге арналған қызыл белдік, көк жүннен жасалған күртеше, әйелдерге арналған белдемшелер, қапсырылмалы қызыл түсті белдемшелер — тұрмысқа шыққан әйелдерге, жасыл түсті белдемшелер — қыздарға. жасыл, шаштарына қара, көк және қызыл жүн баулар тағады. Бақсылық, пайғамбарлық, мифология және фольклор туралы культтер сақталған. Католиктік мерекелерде дәстүрлі библиялық және ескі испандық тақырыптарға негізделген костюмдік шерулер мен спектакльдер өткізіледі. Дереккөздер