Дербеттер

Дербеттер — Моңғол Халық Республикасының халықтарының бірі. Негізінен Моңғолияның батысында тұрады (Убс, Хобда, Баян-Өлгей аймақтары). Жалпы саны 75 845 адам (Моңғолия халқының 2,81%, 2009 ж.) Дербеттердің бір бөлігі Ресейде Қалмақстанда тұрады. Олар ортағасырлық дербеттердің ұрпақтары. Сырт келбеті Антропологиялық тұрғыдан алғанда, Моңғолияның дербеттері басқа батыс моңғолдардан көз түсінің аралас реңктерінің жиілігімен, ақшыл терісімен, шаш пигментациясының аз қарқындылығымен, шаштың жұмсақтығымен, бетінің көбірек тегістелуімен, мұрынның сәл төмен түсуімен ерекшеленеді. Бастың көлденең диаметрі, зигоматикалық диаметрі, төменгі жақ диаметрі, беттің морфологиялық биіктігі сияқты белгілеріне сүйене отырып, дербеттер дархатқа жақын. Бет пішіндері жалпақ, кең дөңгелек беттері бар. Шаштары түзу және қара, көздері қысыңқы, қара қоңыр. Олардың бойы кішкентай, арық, бірақ жақсы дене бітімі бар. Тілі Дербеттердің ана тілі – алтай тілдерінің батыс моңғол тармағына жататын ойрат-қалмақ тілі. Моңғол дербеттері де Моңғолияның мемлекеттік тілі халха-моңғол тілінде сөйлеседі. Діні Сенушілер буддистер, шаманизмді ұстанушылар бар. Бастапқыда дербеттердің төл діні тәңіршілдік болды. Бұл рухтарды - табиғатты қорғаушыларды қастерлеу. Тәңіршілдікке адамның қайта туылуына, тағдырына сену, сыртқы құдайлық күштермен байланысы тән. Бұл моңғол халықтарында кең таралған ежелгі дін. 17 ғасырдың басынан дербеттер арасында буддизм тарады. Тарихы Дербеттердің арғы бабалары туралы деректер тарихи құжаттарда алғаш рет 9 ғасырға жатады («Моңғолдардың құпия тарихы»). Бұл шежіреде Дөрбен тайпасының өмір сүргендігі туралы айтылады, ол кейін үлкен ойрат қауымына айналды. Халықтың арғы тегі Дува-Сохор деп саналады, бұл бүкіл моңғолдардың ортақ атасы Борте Чиноның туысы. Оның отбасымен бірге Дорбен руын құрған 4 ұлы болған, ойрат тілінен аударғанда бұл сөз «төрт» дегенді білдіреді. Тайпа Халхин гол өзенінің жағасына қоныстанған. Содан олар Шыңғыс хан әскеріне қосылды. Дербеттердің өкілдері Жоңғарияда ықпалды болды, олар Шыңғыс хан тұсында жоғары қызметтер атқарды. Моңғол империясы құлағаннан кейін Ойрат одағы құрылып, оның құрамына дербеттер, торғұттар, олеттер, хошуттардың өкілдері кірді. Кейіннен дербеттер бөлініп, бір бөлігі Жоңғарда қалды, басқалары Еділ бойы мен Солтүстік Кавказ территориясына қоныс аударды, онда Қалмақ хандығы құрылды. Жоңғар хандығының 17 ғасырдағы гүлденуі дербеттер билігі тұсында болды. Кейінірек бұл халық Ресей жағында соғысып, барлық әскери әрекеттерге қатысты. Кеңестік кезеңде дербеттердің көптеген өкілдері қуғын-сүргінге ұшырап, ату жазасына кесілді. Кейіннен олар қалпына келтірілді. Кәсібі Дербеттер көшпелі өмір салтын жүргізді. Олар мал шаруашылығымен, аңшылықпен айналысқан. Тасымалдау мақсатында жылқы мен түйе өсірілді. Ет, сүт, жүн мақсатында сиыр, қой, ешкі өсірілді. Олар жабайы аңдарды да аулаған. Өзен аймақтарында балық аулау дамыған. Егіншілік өзен аңғарларында болған. Олар бидай, арпа, темекі өсірді. Дербеттер ұсталық кәсіпті жақсы білген, олар құрал-сайман, қару-жарақ жасаған. Қолөнері: теріні өңдеу, металл ою, ағаш ою, зергерлік бұйымдар жасау. Ресей Федерациясының Қалмақ Республикасында дербеттер ғылыми-техникалық интеллигенцияның (ғалымдар, дәрігерлер, мұғалімдер, заңгерлер, инженерлер, т.б.) елеулі қабатын құрайды. Көпшілігі құқық қорғау органдарында және армияда қызмет етеді. Өмір салты Отбасы 20 ғасырдың басына дейін дербеттер арасында көп әйел алу кең тараған. Тәңіршілдік те, буддалық наным да бұған кедергі болған жоқ. Соғыстарға жиі қатысқан халық басқа этностармен араласып, өз санын толықтыруға мәжбүр болды. Сондықтан еркектер көп балалы болу үшін түрік, славян, кавказ әйелдеріне үйленетін. Әйелдің ең маңызды кемшілігі бедеулік немесе ұл туа алмау болды. Мұндай жағдайларда дербеттер басқа әйел алды. Осы себепті ата-анасыз қалған немесе отбасында бала аз болған ұл балаларды асырап алған. Сондықтан дербеттерде балалар үйі болмаған. Қажет болса, тіпті кішкентай балаларды (4 жасқа дейін) басқа ұлттардың ер адамдары да асырап алды. Отбасында дәстүрлі патриархалдық өмір салты болды, бірақ әйелдердің дауыс беру құқығы болды, олар өз пікірлерін ашық айта алды. Үй шаруасын қыздары мен келін бөлісетін. Оларға үйде ерекше орын берілді. Балаларды үлкенді сыйлауға, туған-туысқа ізетпен қарауға баулыды. Дегенмен, артық қатаңдық болған жоқ. Жастар жеткілікті еркіндікке ие болды. Бұл дәстүрлер қазіргі отбасыларда сақталған. Дербеттер әскери қызметке, құқық қорғау органдарына жиі барады. Дербеттердегі әскери әулеттер тарихи қалыптасқандықтан, бұл басым кәсіп. Қазіргі жастар жақсы білім алады, сондықтан бұл халықтың өкілдерінің арасында инженерлер, ғалымдар, жазушылар көптеп шығуда. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Көптеген көшпелі халықтар сияқты дербеттер де киіз үйде өмір сүрген. Бұл далада тұратын тайпаларға арналған әмбебап баспана. Киіз үйлерді бөлшектеу және жинау оңай. Олар берік, икемді, күшті желден және басқа да қолайсыз ауа райы жағдайларынан құлап кетпейді. Себебі, киіз үйдің негізі икемділігі жақсы тартпа жақтауынан жасалған. Торлар бір-бірімен бекітіліп, жерге тікелей шеңберге орнатылады. Содан кейін түтін шығару үшін ортасында тесігі бар ұзын жіңішке таяқшалардан күмбез жасалады, ол арқылы үйге жарық кіреді. Бүкіл құрылым киізден жасалған төсек жапқыштармен жабылған. Тұрғын үйдің кіреберісі әдетте оңтүстік жағында болды. Ғимараттың ортасына қазандығы бар ошақ салынды, ол құрметті орын болып есептеліп - қонақтарды сонда қабылдады. Киіз үйдің шетінде жатын орындар, заттар салынған сандықтар болды. Тұрғын үйдің шығыс жартысына әйелдер, батысына - еркектер орналасты. Әйелдер бөлмесіне тұрмыстық ыдыстар, тігін тігуге арналған керек-жарақтар төселді. Ерлер бөлмесінде олар қару-жарақ пен құралдарды іліп қойған. Дәстүрлі киімдері Ер адамдар көйлек пен шалбар киіп шалбардың балағын етікке салып қояды. Үстіне кесілген кафтан киілді. Оны былғары белбеумен бекініп, оның үстінде қару таққан. Қыста киімге қой терісі мен биік қаракөл қалпақ қосылды. Әйелдерде кең шароварлары бар кең туника таралған. Олар сондай-ақ кеуде аймағында жинақы тігілген кең көйлектер киді. Мерекелік киім тар көкірекше мен кең етегі бар ұзын көйлектен тұрды. Алдыңғы бөлігі түрлі-түсті жіптердің өрнектерімен кестеленген. Үстіне кейде кең жеңді жұқа халат киетін. Бас киімдері – түріктерге ұқсас, жоғары тәжі бар цилиндрлік қалпақ. Олар алтын өрнектермен және моншақтармен кестеленген. Аяқтарына жұмсақ былғары етік киген. Дәстүрлі тағамдары Дербет асханасы аз ингредиенттері бар қарапайым рецептермен сипатталады. Тамақтану негізі - көкөніс гарнирлері бар ет тағамдары. Ет негізінен қайнатылады, кейде малдың етін түгел отқа пісіруге болады. Тамақта қой еті, сиыр еті, жылқы еті қолданылады. Гарнир ретінде картоп, қырыққабат, пияз және сарымсақ қосылған күріш қолданылады. Дәстүр бойынша, үй жануарларының жаңа сүтін ішуге болмайды. Одан айран, сүзбе, ірімшік жасалады. Дәстүрлі сусын - сүт қосылған шай. Оған тұз, май, қуырылған ұн да салып, қою майлы сусын болып шығады. Дербет асханасының басқа да танымал тағамдары: *Бузы - буға пісірілген мәнты; *Хорхог - қазандықта қақпақтың астында қайнатылған бұқтырылған ет; *Борцок - Фритюрда қуырылған нан; *Цуйван - ет пен көкөністермен қуырылған үй кеспесі; *Хушур - туралған ет қосылған чебурекке ұқсайтын кішкентай торт. Фольклоры Дербеттер ән шығармашылығын дамытқан. «Рухани» (шаштыр), «суырмалы» (ут дун) және «ойын» (шаваш) әндері бар. Орыс дербеттері моңғол дербеттерінен айырмашылығы ән шығармашылығымен қатар би өнерін де дамытқан, атап айтқанда дербет биі «Товшұр» кеңінен танымал. Танымал тұлғалар *Юмжагийн Цеденбал — Моңғол Халық Республикасының мемлекет және партия қайраткері, Моңғол Халықтық революциялық партиясының бас хатшысы, Моңғол Халық Республикасының маршалы (1979); *Насанджаргал Дарджа — бұрынғы Азық-түлік және ауыл шаруашылығы министрі; *Пунцагийн Уланхуу — Ауыл шаруашылығы министрінің бұрынғы орынбасары. Дереккөздер