kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Командалық пункт

Командалық пункт (Командный пункт) — 1) ұрыста берілген әскери тапсырмаларды барынша сәтті орындау мақсатында қарамағындағы бөлімдер мен бөлімшелерге басшылық жасауды жүзеге асыратын, әскерді басқарудың негізгі пункті. Командалық пункт қажетті байланыс құралдарымен қамтамасыз етіледі және ол жасырын орналасады. Басқару тұрақты түрде жүргізілуі үшін негізгі басқару пункті секілді жабдықталған қосалқы басқару пункті құрылады; 2) авиацияда бөлім (бөлімше) командирінің карамағындағы бөлімшелердің ұшуы мен әрекеттеріне басшылық жасауды жүзеге асыратын басқару органы. Ол көрші бөлімдер мен өзінен жоғары тұрған командирлермен және бір-бірімен байланысты бөлімдермен хабарласып тұрады; 3) ұрыс(оқу) кезіндегі жеке құрам әрекетін басқаратын кеме командирінің кеме ішіндегі орны (әдетте, арнайы бөлме бөлінеді). Дереккөздер
Радиожарғыш

Радиожарғыш — нысанамен шағылыстырылған және сәулеленген радиотолқын энергиясының әсерімен жарылатын туйіспесіз жарғыш. Ол артиллериялық снарядта, ракеталардың ұрыс бөлшектерінде, авиабомбаларда және т.б. қолданылады. Радиожарғыш әрекетінің принципі траекторияда сәуле шығарудан және нысанадан шағылыстырылған жоғары жиілікті сигналдарды қабылдаумен осы сигналдардың өзара әрекеті кезінде пайда болатын дүрсіл шығарудан тұрады. Соның нәтижесінде төмен жиілікті кернеу жасалады, ол белгілі деңгейге жетіп, оқ-дәрі нысанага жақындағанда электрдетонаторға электр мен жабдықтау кезін қосады да радиожарғыш іске қосылады. Дереккөздер
Кукуссу

Кукуссу — Алжирдегі арабтардың ұлттық тағамы. Жүгері ұнынан мамалыга сияқты дайындалады, бірақ содан кейін құйрық майда қуырып, тауық сорпасына салып, татымды көкөністер көктерін: пияз, балдыркөк, ботташық, сонымен қатар татымдықтар — чабер, бұрыш, куркума қосылып беріледі. Дереккөздер
Командалық-бақылау пункті

Командалық-бақылау пункті (Командно-наблюдательный пункт) — ұрыс кезінде бөлімдерді басқарып отыратын орын. Ол қарсылас қимылын, өз бөлімдері мен көрші бөлімдерді бақылап отыруға колайлы жерде ұйымдастырылады. Шабуыл кезінде командир бөлімдерді сауытты транспортерда (танкіде) жүріп басқарады. Дереккөздер
Хотч-потч

Хотч-потч ( - алуан түрлі қоспа) — Шотландияның ұлттық жаздық немесе күздік көжесі. Құрамына қозы қабырғалары, пияз, балғын бұршақ дәндері, сәбіз, шалғам, кольраби, түсті қырыққабат және т.б. Татымдық өсімдіктер. Ет пиязбен дайын болғанша қайнатылады да, содан соң қалған компоненттер салынады. Дереккөздер
Ностратикалык тілдер

Ностратикалык тілдер орысша ностратические языки — афразия, үнді-еуропа, картвел, орал, дравид және алтай тілдерін біріктіретін тілдердін үлкен (макро) семьясы. Бүған синоним ретінде айтылған "борай тілдері", "еуроазиат тілдері" т.б. атаулар қолданыс таппады. Ностратикалык тілдер шығыс ностратикалық (орал, дравид, алтай) тілдері және батыс ностратикалық (афразия, үндіеуропа, картвел) тілдері болып бөлінеді. Бүлай бөліну себебі кейінгі ұрпак тілдердегі жалпы ностратикалык вокализмдердің тағдырымен байланысты: шығыс ностратикалык тілдерде түбірдегі алғашкы түракты вокализм сакталған да, ал батыс ностратикалык тілдерде вокализмдік алмасулар жүйесі (аблаут) дамыған. Ностратикалык тілдер семьясының таралған шекарасы аныкталған жоқ. Оған эскимос-алеут, юкагир, нивх, чукот-камчатка тілдерінің қатысы айқын емес. Ностратикалык тілдердің генетикалық туыстығы олардағы түбір және косымшалық туыс морфемалардан (1000-ға жуық) байқалады. Түбір морфемаларға негізгі сөздік қордағы түбірлер кіреді, олар ең негізгі қарапайым ұғымдар мен болмыстағы атауларды (дене мүшелері, туыстық қатынастар, негізгі табиғат атаулары т. б.) білдіреді. Ата тілдердін ностратикалык тілдерге біріккен 6 семьясында грамматикалык морфемалардың аса түракты генетикалык туыстығы байқалады. Бүл ең алдымен сілтеу, сұрау, жіктеу есімдіктерінің жүйесіне, есімдердің септік жалғаулары жүйесіне қатысты. Генетикалық ортақ құбылыстарға алғашкы сөзжасаларының бірсыпырасы жатады. Ностратикалык тілдер семьясына кіретін тілдердің көне туыстығын зерттеу салыстырмалы-тарихи зерттеудің бастапкы кезінде басталған, оны 3 кезеңге бөлуге болады: бірінші, материал жинау кезеңі (В. ИӀотт, М. А. Кастрен, Г. Меллер, А. Кюни, Ф. Бопгі енбектерінде). Екінші кезең 1920—50 жылдарды қамтиды. Бүл кезеңде Алтай тіл білімі калыптасты,Ностратикалык тілдер семьяларының салыстырмалы грамматикасы жасалды (Б. Коллиндер, О. Соважо, д. М. О- Рясянен, К. Г. Менгес еңбектерінде). X. Педерсен тұнғыш рет тек екі тілдің емес, бірнеше тіл семьясынын, атап айтқанда, орал-алтай, үндіеуропа және афразия тілдерінің туыстығы туралы ойды қалыптастырып, 1903 жылы "Ностратикалык тілдер"(noster—біздің) терминін ұсынған. Үшінші кезеңде ностратикалык ата тілді қалпына келтіріп зерттеу қойылды. Бүл жайындағы материалды алғаш жинақтап зерттеген В. М. Иллич-Свитыч. Дереккөздер
Сауытты кеме

)]] Сауытты кеме мықты сауытталған және қуатты артиллериямен қаруланған 19 ғ-дың екінші жартысы 20 ғ. басындағы негізгі ұрыс кемесі. Сауытты катер теңіз ұрысын жүргізуге арналған. Орындайтын міндеттеріне қарай Сауытты кеме эскадралық және жағалау қорғанысына бөлінеді. Дереккөздер da:Panserskib de:Panzerschiff en:Ironclad warship es:Ironclad fi:Ironclad fr:Cuirassé à coque en fer he:אונייה מחופת שריון hr:Oklopnjača it:Nave corazzata ja:装甲艦 nl:Ironclad pl:Okręt pancerny ru:Броненосец (тип корабля) sr:Оклопњача sv:Pansarklädda fartyg zh:铁甲舰
Жаппай түйдектей ату

Жаппай түйдектей ату — жалпы әскер құрамалары артиллериясының барлығының немесе басым бөлігінің қарсыластың маңызды объектілерін қысқа мерзімде жою мақсатында бір уакытта жүргізетін артиллериялық атыс түрі. Жаппай түйдектей атуды жүргізу үшін шартты атаулар берілген жаппай түйдектей ату аудандары тағайындалады. Егер аудандардың аумағы 800 х 800 метрден аспаса, жаппай түйдектей атуға катысушы барлық артиллериялық топтар (бөлімдер, дивизиондар) атысты аудан орталығында шоғырланған атысты жүргізу ережелері бойынша жүргізеді. Үлкен аумакты аудандарда жаппай түйдектей ату кезінде артиллериялық топтар, бөлімдер, дивизиондар арасында нысаналар бөлектеп көрсетіледі. Мүндай жағдайда әрбір нысанаға (нысанаға катысушыға, объектіге) жаппай түйдектей ату ауданының ішінде реттік нөмір беріледі және олардың әрқайсысын шоғырланған атыспен атады. Жаппай түйдектей ату Ұлы Отан соғысында, әсіресе 1942 жылдын соңында кеңінен қолданылды. Кейбір шетел армияларында жаппай түйдектей атуды қолдану қарастырылған. Оның мәні артиллериялық бөлімшелердің (бөлімдердің) атысты манызды объектілер бойынша бір уақытта жүргізуіне саяды. Дереккөздер
Командир

Командир — әскери құрамаларда, бөлімдерде немесе әскери мекемелерде әкімшілік қызмет атқаратын ресми атағы бар адамдар — генералдар, офицерлер, прапорщиктер, сержанттар. Командир бейбіт уақытта және соғыс кезінде әскери құрамаларға, бөлімдерге, кемелерге, батальонға, ротаға, взводқа басшылық етеді. Командир жауынгерлік даярлыққа, оқу-тәрбие жұмыстарына, әскери тәртіп пен жеке құрамның моральдық-психологиялық жағдайына, қару-жарақтың, әскери техника мен көліктің жай-күйіне, бөлімшенің (бөлімшенің) материалдық, тұрмыстық және медициналық қамтамасыз етілуіне жауап береді. Офицерлердің, старшиналардың немесе сержанттар құрамының адамдары дайындығына қарай бөлімшелердің немесе бөлімшелердің командирлері болып аттестаттау тәртібімен тағайындалады. Дереккөздер
Хушан

Хушан — мәнті тәріздес, бірақ пішіндері үш бұрышты немесе ромб тәрізді болып келетін, майға қуырылатын тәжіктің тағамы. Салмасы еттен және қой бұршақтан тұрады. Хушан тағам ретінде өзінің құрамы жағына лағманға, манпарға ұқсас. Дереккөздер
Нұсқау

Нұсқау (Инструкция; — құру, ереже) — әскердің (күштің) қандай да бір жағын реттейтін немесе ұрыс құралдарын қолдану мен пайдалану мәселелері бойынша толық нұсқаулары бар құжат. Нұсқау мемлекеттің қолданыстағы заңдары, үкіметтің қаулылары, бұйрықтар мен директивалар, жарғылар мен басшылыққа алынатын құжаттардың негізінде шығарылады, Нұсқауды шығару құқығы қорғаныс министріне, оның орынбасарларына, қарулы күштер түрлерінің бас қолбасшысына, әскер түрлерінің (арнайы әскер түрлерінің) қолбасшыларына (бастықтарына) берілген. Нұсқауда әдетте жойғыш құралдарды қолдану және ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету (бомба тастау бойынша нұсқау), жауынгерлік дайындықты қамтамасыз ету (жаттығу және ұрыс атыстарын ұйымдастыру және өткізу бойынша нұсқау) мәселелері көрсетіледі. Мұнда, сонымен қатар, қандай да бір қызметгі реттейтін ережелер мен нормалар айтылуы мүмкін (әскери тасымал құжаттарын есепке алу тәртібі, оларды ресімдеу мен пайдалану және әскери тасымалдардың төлемақысы туралы нұсқау). Қорғаныс министрлігінің орталық аппараттарындағы органдары шығаратын әскерлердегі (флот күштеріндегі) нұсқаулардан басқа, әскер қызметіне катысты, мысалы, полк кезекшісінің нұсқауы, қарауыл бастығының нұсқауы сияқты нұсқаулар дайындалады. Бұл нұсқаулардың мазмұны әскери жарғы талаптары мен әскерді (флот күштерін) орналастыру ерекшеліктерін есепке алуға негізделеді. Нұсқау ережелері міндетті түрде орындалуы тиіс. Дереккөздер
Кулага

Кулага — орыстың ұлттық тәтті тағамы. Екі нұсқасы бар: калинамен нағыз кулага және жидекті беларусша кулага. Нағыз кулага қарабидай уытынан және калинадан, ешқандай тәтті тағамдар: қант, бал қосылмай дайындалады. Уытты ыстық суда ерітеді де, 1 сағат тұндырады, содан соң екі есе көп мөлшерде қарабидай ұнын қосып, қамыр илейді де, жаңа сауылған сүт жылылығына дейін (28—25°С) суытады, содан соң қарабидай нанының қырын салып ашытып, ашыған соң қамырды жағылған пешке (орыс) бірнеше сағатқа әдетте, кештен таңертеңге дейін (яғни 8— 10 сағ-қа) салып қояды. Мұндай ыдысты тығыз жауып, толық герметизациялау үшін сыртына қамыр жағып қояды. Кулага ауа кіргізбей баяу қыздыру арқылы ашыту процесінде түзіледі. Дереккөздер
Цитронат

Цитронат - цукат түрі немесе цукат тәрізді глазурленген жемістер. Жемістер жетілмеген кезінде қолданылады. Кандирлеу алдында жемістер екіге бөлініп, 2—3%-дық тұзды ерітіндіге бір аптаға салып қояды. Содан соң жемістерден сүйектерін ажыратып, ыстық сумен шарпытылады. Цитронатты майдаламай кандирлейді. Дайын болған соң глазурлейді. Егер торттарға салатын болса глазурлемейді. Дереккөздер
Координаттық тop

Координаттық тop (Координатная сетка) — топографиялык картадағы шаршылар торы. Ол картада бейнеленген обьектілердің тікбұрыштык координатын анықтауға, нысананы дәлдеуге, сондай-ақ картаға тікбұрыштың координаттары бойынша артиллерияның ұрыстық ретін, бағдарын, нысаналарын түсіруге арналған. Қазіргі топографиялық карталарда координаттық тор бастапкы меридианнан санай отырып, бойлық бойынша әрбір алты градустық аумақта жекелей салынады. Координаттық тop сызығы картада аумақтың орта меридианының бейнесіне және экватор бейнесіне көлденең түрде 1:25000 масштабты картада 4 см сайын, 1:200 000 масштабты картада 5 см сайын сызылады. Координаттық тop сызығын кейде километрлік сызық деп, ал Координаттық тopды километрлік тор деп атайды. Дереккөздер
Нұсқаулық-әдістемелік сабақ

Нұсқаулық-әдістемелік сабақ — жауынгерлік және саяси дайындық бағдарламасының жаңа тақырыбын оқып-үйрену алдында бөлімшелермен осы сабақты жүргізудің біртұтас әдістемесін өндеп жетілдіру мақсатында сабақ жетекшілері жүргізеді. Бұл кезде сабақ мәселелерін зерделеудің ең тиімді әдістемелік тәсілдері мен тәртібі көрсетіліп түсіндіріледі. Қажет жағдайда үйретілетін (қимыл) тәсілдерді орындау үшін жаттығулар ұйымдастырылады. Дереккөздер
Стратегиялық авиация басшылығы

Стратегиялық авиация басшылығы (Стратегическое авиационное комаидование) — жер үстіне негізделген ядролық қаруды және алыс радиус әрекетті бомбалаушыларды басқаратын АҚШ-тың Әскери-әуе күштерінін бөлімі. Дереккөздер
Стратегиялық бағыт сыйымдылығы

Стратегиялық бағыт сыйымдылығы (Емкость стратегического направления) — әскерлердің (күштердің) топтасуына, оперативтік стратегиялық орналасуына мүмкіндік беретін сыйымдылық, ал соғыс кезінде әскери қимылдар жүргізу. Ол мөлшері (ені, терендігі), географиялық жағдайы (континенттік, теңіз маңындағы және басқалар), әскерлер қимылы үшін жер ынғайлылығы, жол және аэродром желілері, порттары болуы жағдайларымен анықталады. Дереккөздер
Координат өлшеуіш

Координат өлшеуіш (Координатомер) — топографиялық картаның координаттық торы бойынша обьектілердің тік бұрышты координатын дәл анықтауға және бұрышы бойынша координаттары белгілі обьектілерді картаға түсіруге арналған аспап. Қарапайым Координат өлшеуіш шаршы ойығы бар целлулоидты мөлдір пластикадан тұрады, оның шеттерінде ұзындығы километр тордың шаршылары қабырғаларының ұзындығына тең шкалалар белгіленген. Дереккөздер
Стратегиялық бомбалаушы

Стратегиялық бомбалаушы — авиациялық қаруды (әуе бомбаларын, круиздік және баллистикалық зымырандарды), оның ішінде ядролық қаруды алып жүруге қабілетті, қарсылас мемлекеттің аумағында орналасқан, стратегиялық маңызы бар нысандарға, әдетте әскери ұрыс театрлардан тыс жерде орналасқан бомбаларды және / немесе ракеталық соққыларды беруге қабілетті әскери ұшақтар. өзінің әскери және өндірістік әлеуетіне нұқсан келтіретін әрекеттер. Қарсыластардың нысандарын (мобильді және стационарлық жабдықтар, тактикалық базалар және жеке құрам) жоюға арналған тактикалық бомбардирлерден айырмашылығы, стратегиялық бомбалаушылар, әдетте, мыналарға ие: континентаралық ұшу ауқымы, ең күшті зақымдайтын әсері бар жауынгерлік жүктеме; экипаждың ұзақ ұшу кезіндегі жұмысын сақтау үшін ыңғайлы өмір сүру жағдайлары (ескерту режимінде). Бомбалаушы, әдетте, континенталды қашықтықта (5000 км-ден астам) және ядролық қаруды қолдануға қабілетті болғанда ғана стратегиялық деп аталады. Мысалы, Ту-22М, Ту-16 және В-47 (В-47) сияқты ұшақтар стратегиялық ядролық қаруды қолдануға қабілетті, бірақ континентаралық ұшу полигоны жоқ, сондықтан оларды көбінесе алыс қашықтықтағы бомбардирлер деп атайды. Дереккөздер
Стратегиялық жағдай

Стратегиялық жағдай (Стратегическая обстановка) — соғыста, әскери қимылдар театрында немесе стратегиялық бағытта белгілі бір уақытқа қарай қалыптасатын жағдай. Стратегиялық жағдай мемлекеттің жоғарғы саяси және әскери басшылары, ӘҚТ кезінде ҚК жоғарғы басшылығы тарапынан бағаланады. Стратегиялық жағдайға басты ықпал ететін мәселелер — саяси жағдай, соғысып жатқан мемлекеттердің экономикалық ахуалы, жақтардыц ҚК-нің құрамы мен ұрысқа қабілеттілігі. Дереккөздер
Стратегиялық қор

Стратегиялық қор (Страгегический резерв) — жоғары (жоғарғы) қолбасшының тікелей қол астындағы қарулы күштердің әр түрлі түрлерінің, әскер салаларының, арнайы әскерлер мен тылдын қордағы майдандары, жеке бірлестіктері, құрамалары мен бөлімдері; орталыққа бағынатын арсеналдарда, қоймаларда және базаларда сақталатын материалдық құрал-жабдықтар қорлары. Жоғары әскери басшылық өкімімен ғана жұмсалады. Дереккөздер
Сауытты қалпақ

Сауытты қалпақ — ұрыс жүргізу және бақылау үшін қолданылатын атыс ойығы мен саңылаулары бар мұнара типтес формалы сауыты құрылғы. Темір-бетон, ағаш негізіне немесе окопқа үстіндегі топыраққа жылжымайтындай етіп қондырылады. Мықты бекітілген немесе тасымалданатындай болуы мүмкін. Галерея Дереккөздер uk:Дот
Шаш (өзен)

Шаш, Чач — Сырдария өзенінің оң жағы, Шыршық өзенінің алабындағы ертедегі тарихи облыс. "Чач" атауы Сасани әулетінің патшасы I Шапурдің (б.з. 262 ж.) жазбаларында, ал "Шаш" атауы Арабтардың Орта Азияны жаулап алған кезіндегі араб тіліндегі жазбаларында кездеседі. 712— 13 ж. Шашты арабтар талқандады. Бұл кездегі араб тіліндегі жазба дерек көздерінде Тарбан Шаштың астанасы ретінде белгілі болған. Араб тарихшысы ол Белазуридің шығармасында Арабтардың 712 ж. Самаркандты жаулап алған кезінде Тарбан туралы мәлімет айтылады. Сол кезде араб қолбасшысы Кутейба Самарқандты қоршап, мұнда бірнеше рет соғысты. Соғды патшасы Тарбанда тұрған Шаш патшасына хат жазған. Басқа авторларда Тарбан Тұрарбанд деп аталған. Бұл Отырардың аттарының бірі (Яқут ал-Хамауи). Самани әулеті мемлекеті құрылғаннан кейін Ш. оның негізгі облыстарының бірі болды. Таяу Шығыстан Қытайға баратын Ұлы Жібек жолы Ш. арқылы отті. Шаштың астанасы Бинкент к. (11 ғасырдан Ташкент) бір кездері Шағатай ұлысы хандарына, ол құлағаннан соң Әмір Темір әулетіне қарады. Ежелден Ш. аумағын мекендеген халықтар тағдыры Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өңірлеріндегі көне жұрттармен, ерте кездегі мемлекет бірлестіктермен және орта ғасырдағы мемлекеттермен тығыз қарым-қатынаста дамыды. 17— 18 ғасырларда аймақта қазақ хандары үстемдік кұрды. Аймақтың әсіресе Сырдария алабындағы қалалармен мәдени-экономикалық және саяси байланыстары археология материалдар мен ортағасырлық дерек көздері бойынша нақты көрсетілген. Ибн Хауқалдың айтуынша таудан аққан бұл өзен Арал теңізіне барып құяды. Араб саяхатшылары Сейхун Жейхун өзені секілді, онда кемемен жүзуге болады дейді. Қыс мезгілдерінде ұзақ уақытқа өзеннің бетінде мұз қатады. Осы себепті өзеннің үстінен арбалар жүре беретін . Дереккөздер
Кодификация

Кодификация (нормалық) ( жүйелену)— тілдің нормалық қалыпқа түскен үлгілі нұсқасын сөйлеуде, жазуда үнемі сақтап, қайталап отыруды қамтамасыз ететін ережелер жиынтығы. Кодификациялық әдеби норма грамматикаларда, сөздіктер мен анықтамалықтарда беріледі, нормалар өзгеріске ұшыраған жағдайда редакцияланып отырады. Кодификация ағарту орындары, бұқаралық ақпарат құралдары, театр т.б. арқылы таралып, орнығып отырады. Дереккөздер
Кулебяка

Кулебяка — орыс аспаздығында ерекше маңызға ие жабық ет, балық немесе саңырауқұлақ пирогі. Термин "кулебячить", яғни қолмен аунату, ию, илеу етістігінен туындаған. Танымал басылымдарда, кулебяка — бұзылған неміс сөзі' Коһlgеbаск, яғни қырыққабат пісірмесі деп жазады, бірақ ол дұрыс емес, хронологияға ғана емес, аспаздық логикаға да қайшы келеді. Кулебяка қырыққабат пирогы емес, күрделі, ет, балық және саңырауқұлақ пирогтарі. Кулебяка қамыры — ашытқылы, майқоспалы, ашытпада иленген қамыр — пісіргеннен кейін қалың емес, бірақ салманы ұстайтындай берік болу керек. Сондықтан қамырды сүтке илемеген жөн. Нағыз орыс кулебяка қамырын алу үшін оған міндетті түрде сиырдын бүйрек майы мен кішкене өсімдік майын салып, илеуге су ғана емес ет сорпасын да қосу керек. Сонымен қатар кулебяка салмасының арасына алдын ала пісірілген жұқа қүймақтар қажет. Кулебяка салмасы күрделі және негізгі шикізат — ет, саңырауқұлақ, балық, қырыққабат негізінде жасалады, оған басқа құрамдас бөлікте: күріш, қатты пісірілген жұмыртқа, пияз, визига қосылады. Кең тараған салмалар: туралған жұмыртқа мен пияз қосылған ет және күріш, піскен жұмыртқа, пияз және саңырауқұлақтармен қуырылған балғын қырыққабат, пияз, бен қызыл балық, қарақұмық ботқасы, визига мен пияз қосылған балық пен күріш. Дереккөздер
Генеративтік лингвистика

Генеративтік лингвистика - 20 ғасыр 50 - 60 жылдарында Н. Хомский (АҚШ) идеяларының ықпалымен тіл білімінде пайда болған формалды бағыттардың бір тармағы. Генеративтік лингвистика тілдегі белгілі бір типтің формалды үлгісін жасауға негізделген. Генеративтік лингвистика үшін типтің формалды үлгісінің негізі трансформациялық туындаушы грамматика, яғни генеративті грамматика болып табылады. Бұл теория американдық дескриптивизмге және сөйлемді құрамына қарай талдау тәсіліне жауап ретінде АҚШ-та туған. Бұл грамматиканың құрылымы үш негізгі бөлімнен тұрады: синтаксистік, семантикалық және фонологиялық, бұлардын ішінде негізгісі - синтаксистік, ал қалғандары синтаксисті түсіндіру қызметін атқарады. Генеративтік лингвистика 20 ғасыр 60 жылдарында АҚШ-та және басқа жерлерде кең өріс алды. Ол синтаксисті сипаттау аппаратың жетілдіруге, тіл білімінде формалды зерттеуді жеңілдету техникасын, мәселен, ЭЕМ (ЭВМ) көмегімен тіл процестерін автоматтандыруды енгізуге себеп болды. Бірақ Хомскийдің "Синтаксис теорияларының аспектілері" (1965) еңбегі шыққан соң, әр түрлі оппозициялык ағымдар туды, мысалы, туындаушы семантика, септік грамматикасы. 70-жылдарда Генеративтік лингвистиканың бір қатар әлсіз жақтары ашылып, оның идеяларының ықпалы әлсіреді. Дереккөздер
Нысана

Нысана — қарсыластың жойылуға белгіленген объектісі. Нысана кеңістікте орналасуына қарай жер үстіндегі, әуедегі, теңіздегі нысана, құрамына карай жеке (танк, ұшақ, кеме т.б.) және топтық, мөлшеріне карай — нүктелік, сызыктық, алаңдық; кызметіне карай: активті, пассивті, қозғалыстағы, соның ішінде маневрдегі, қозғалмайтын, пайда болатын, қорғану дәрежесіне карай ашық жердегі, тасадағы, сауытты болып бөлінеді. Арнайы ажырату белгілеріне карай — оптикалық, жылулық, радиолокациялық; жер үсті бакьшау пункттері мен радиолокациялық станциялардан бақылауға байланысты бақылауға болатын және бақылауға болмайтын болып сараланады. Мұнымен қоса нысана басқа да маңызды белгілеріне — ұшу биіктігіне, ұшу жылдамдығына, ату нүктесі мен алыстығына т.б. байланысты да бөлінеді. Дереккөздер
Коменданттық-жол ауданы

Коменданттық-жол ауданы — 1970 жылдары құрылған, бірнеше әскери-көлік жолдары. Коменданттық-жол ауданының негізінде коменданттық-жол бөлімі коменданттық-жол қызметін ұйымдастырып, жұмыс жасаған. Бұл бөлім командирі коменданттық-жол ауданының коменданты болады. Дереккөздер
Кулерлер

Кулерлер — салқындату сөзінен. Коллинз коктейлінен әшекейлеу тәсілі басқаша. Құрамындағы компоненттерді ауыстыруға болады. Коллинз стақанына құйып лимон немесе апельсин спиралімен әшекейлейді. Спиралдің бір шеті стакан түбіне, ал екінші іжағы стақан қырына ілінеді. Стақанның 3/4 бөлігі мұз түйіршіктерімен толтырылады, үстіне шейкерде дайындалған қоспа құйылып, содан соң газды сумен сұйылтып, қасықпен араластырады да, түтікшемен беріледі. Дереккөздер
Командир шешімі

Командир шешімі (Решение командира) — нақты қалыптасқан ұрыс жағдайында командирдің ұрыстық міндеттің маңызы мен оны орындау тәсілдерін анықтауы. Командир шешімінде мына жайттер қарастырылады: қарсыластың қай нысаналары аса маңызды, оны құрту үшін қандай құралдар және қай уақыт белгіленуі керек, күш пен құралдарды қай бағытта топтастыру керек, әскерді ұрыс тәртібіне тұрғызу, қарамағындағылар мен қолдау көрсететін әскерге ұрыс тапсырмаларын беру, ұрыстық, материалдық және техникалық қамсыздандыру, сондай-ақ қол астындағы әскердің саяси жұмысына кажетті міндетгерді анықтау. Дереккөздер
Нысана ауданында маневр жасау

Нысана ауданында маневр жасау (Маневр в районе цели) — нысанаға шығу, оны көздеп атып жою және қарсыластың ӘШҚҚ құралдарының атысына ұшырамауы үшін ұшақтар тобының (немесе жеке ұшақтың) әуедегі бағыты, жылдамдығы және ұшу биіктігі бойынша ұйымдасқан түрде орналасуы. Дереккөздер
Командирлік даярлық

Командирлік даярлық (Командирская подготовка) — ҚР қарулы күштері бекіткен офицерлер, генералдар, адмиралдарды жауынгерлік және арнайы даярлықтан өткізуде жүргізілетін оку ісшараларының жүйесі, Дереккөздер
Коменданттық жол қызметі

Коменданттық жол қызметі (Дорожно-комендантская служба)— әскери-көлік жолдарында әскери қозғалысқа үздіксіз басшылық жасалуын қамтамасыз ету, оларда тәртіптің сақталуын, жол ережелерінің сақталуын бақылау және бүркеніш жасау шараларын жүзеге асыру мақсатында ұйымдастырылатын қызмет түрі. Әскери-көлік жолдарында коменданттық жол қызметін ұйымдастыруда жол бөлімшелері қойылады. Коменданттық жол қызметі жол әскерлерінің, коменданттық жол бөлімшелерінің күштері мен құралдары негізінде жүзеге асады. Коменданттық жол қызметінің негізгі міндеттері: қозғалысқа реттеушілік бақылау жасау және оны реттеу; әскери көлік жолдарын және ондағы объектілерді қорғау, күзету; бұған катысты жеке құрам мен техникаға көмек көрсету; жолдардағы әскери-көліктің жағдайы туралы қозғалыс басқармасы органдарын, соған қатыстыларды уақытында хабардар етіп отыру. Коменданттық жол қызметін жүзеге асыру үшін реттеу пункттері, реттеу постары, кызмет көрсету пункттері, азык-түлік, жанармай, техникалық және медициналық көмек, демалыс, жылыну пункттері ұйымдастырылады. Дереккөздер
Германтану

Германтану * 1) герман халыктарының тілін, әдебиетің, тарихын, материалдық және рухани мәдениетін зерттейтін ғылыми пәндердің жиынтығы; * 2) герман тілдерін зерттейтін тіл білімінің саласы. Герман тілдері - үнді-еуропа тіл семьясына кіретін туыстас тілдер тобы, өз ішінен үш топқа бөлінеді: солтүстік герман тілдері (швед, дат, Норвегия, исландия, фарер), батыс (ағылшын, неміс, нидерланд, Люксембург, африкаанс, фриз, идиш), шығыс (өлі гот, бургунд, вандал, гепид, герул). Германтану жеке сала ретінде 17 ғасырда, герман тілді халыктарда көне жазба ескерткіштерге кызығушылык басталған кезде, ана тілін көтеруге, бірыңғай әдеби тілді калыптастыруға бет алған кезде бөлініп шыкты. Германияда, Англияда, Нидерланд елдерінде ана тілінінокулыктары 16 ғасыр , Скандинавия елдерінде 17 ғасыр пайда болды. Ғылыми Германтанудын негізі 19 ғасыр 2 жартысында герман тілдерін салыстырмалы-тарихи тұрғыда алғаш толық сипаттаған Я. Гриммның "Немецкая грамматика" (4 том, 1819 - 1837) енбегінде салынды. 19 ғасыр 70 - 80 жылы жасграмматизм кезінде герман тілдері мен диалектілерін зерттеуге, герман тілдерінің аргы тірек тілін ашуға көніл бөлген кезде германтану жаңа белеске көтерілді, мол нақты тілдік материал жиналды. Германтанудың дамуына Кенес ғалымдары В. М. Жирмунский, В. Н. Яриева, А. И. Смирницкий, С. Д. Кацнельсон т. б. үлкен үлес қосты. Германтанудағы қазіргі жаңа проблемалардың бірі ағылшын, неміс тілдерінің бірнеше ұлттарға кызмет ететін нұскаларын (Мысалы, ағылшын тілінің американдық нұсқасы тағы басқа) зерттеу болып табылады. Дереккөздер
Сауытты мұнара

Сауытты мұнара — танкілерде, жаяу әскер ұрыс машиналарында, сауытты транспортерлерде, кемелерде және фортификациялық құрылымдарда жеке құрамды қорғау үшін орнатылған жабық сауыттты конструкция. Әдетте 360° -ка айнала алады. Дереккөздер
Валтасар тойы

Валтасар тойы - бақытсыздык, өлім алдындағы шектен шыққан той-думан. Дереккөздер be:Валтасар de:Bel-šarru-usur en:Belshazzar eo:Belŝakar es:Belsasar fi:Belsassar fr:Balthazar he:בלשאצר hu:Bél-sar-uszur ja:ベルシャザル nl:Belsazar no:Belsassar pl:Baltazar pt:Belsazar ru:Валтасар sk:Bél-šar-usur sv:Baltsar tr:Belşazzar zh:伯沙撒
Кулис

Кулис — бірінші және екінші тағамдарға қолданылатын дәмқосар түрі. Аз мелшердегі жоғары сапалы ет немесе балық өнімдерінен даярланады, концентрленген түрде тағамдарға дайын болуына 5— 7 мин қалғанда хош иіс беру үшін қосылады. Мысалы, балық rулисін бағалы балық тұқымының кішкене бөліктерін сотейникте татымды көкөністер (пияз, ақжелкен), май және кішкене балық сорпасын қосып, қою соус тәрізді массаға дейін пісіреді. Хош иісін арттыру үшін балықпен үйлесетіндердің барлығын — саңырауқұлақ, сәбіз,жұмыртқа) салмалы кулисдер де болады. Дереккөздер
Коменданттық қызмет

Коменданттық қызмет (Комендантская служба) — әскерлердің белгіленген уақытымен және жасырын қозғалысын, шоғырлануын, ұрыстық ретке жайылуы мен орналасуын қамтамасыз ету, сондай-ақ олар орналасқан аудан мен ұрыс қимылдарындағы жалпы тәртіпті сақтау мақсатында ұйымдастырылып, өткізілетін шаралар жүйесі. Қарулы Күштерде Коменданттық қызмет әскерлердің жүріп өтетін маршруттарында, жиналатын, шоғырланатын, орналасқан және ұрыс қимылдарын жүргізетін аудандарында, зақымданған аймақтардан, бөгеттерден, су кедергілерінен өткенде, теңіз десанттарын мінгізу (түсіру) пункттерінде, басқару жолдары мен олардың қозғалыс маршруттарында, сондай-ақ тылдағы белімдердің (мекемелердің) орналасқан аудандарында, тасымалдау және эвакуациялау жолдарында ұйымдастырылады. Коменданттық қызметтің негізгі міндеттері әскерлердің козғалысын реттеу, әскерлердің ұрыс қимылдарын жүргізетін ауданда белгіленген тәртіп пен бүркемелеу шараларын орындауына бақылау жасау, жеке құрамынан қалып кеткендерді, әскери техника мен көлік құралдарын жинау және өз бөлімдеріне жіберу, маршруттарды күзету және диверсиялық барлаушы топтармен күрес, өскерлер орналасқан және жылжитын аудандардағы маршрутгарды тексеру, штабқа уақытында баяндау және маршруттардың жайы туралы әскерлерге хабарлау, маршруттардағы радиациялық, химиялық және биологиялық жағдайды хабарлау болып табылады. Коменданттық қызметтің басты міндеті қатаң тәртіп пен ұйымшылдықты қамтамасыз ету, сондай-ақ әскерлердің белгіленген ауданға көрсетілген уақытта жауынгерлік тапсырманы орындауға дайын күйінде жетуін қамтамасыз ету болып табылады. Коменданттық қызметті бөлім (құрама, бірлестік) штабтары командирдің (колбасшының) шешімі мен нұсқауларына және жоғарғы штабтардың өкімдеріне сәйкес ұйымдастырады. Коменданттық қызметті атқару үшін штаб офицерлері, қозғалысты реттеу белімшелері мен коменданттық қызмет бөлімшелері тартылады. Оған қозғалуға қажетті құралдар, байланыс, химиялық және радиациялық барлау, эвакуация және жол техникасы құралдары, қажет жағдайда басқа да бөлімшелер пайдаланылады. Баска мемлекеттердің армияларындағы коменданттық қызметтің мақсаттары мен міндеттері де осыған ұқсас. Алайда, олардың ұйымдастырылуында кейбір ерекшеліктер бар. Мысалы, кейбір елдерде (АҚШ, ГФР және т.б.) коменданттық қызметті атқару үшін әскери полиция бөлімшелері тартылады. Дереккөздер
Цукаттар

Цукаттар — тығыз кандирленген жемістер, көкөністер немесе қарбыз, қауын қабықтары. Цукаттар дайындау кезінде қабықтарды әк суында 1 немесе 2 тәулікік ұстау керек. Содан кейін қабықтарды жуып, қайнатып, кептіріп кандирлейді. Осындай тәсілмен тосап дайындауға арналған, бірақ әлі жетіліп піспеген көкөністерді, жемістерді өндейді. Цукаттарды кондитер өнімдерін әшекейлеуге қолданады. Дереккөздер en:Succade fr:Fruit confit nl:Sukade ru:Цукаты sv:Suckat
Купатар

Купатар — аспаздық өндеуді қажет ететін пресерленген шикі шұжықтардың ерекше түрі. Закавказьеде жасалады, сауда орындары мен қоғамдық тамақтану орындарына түседі. Купатарды дайындағанда оларды қайнаған суда пісіреді (бетіне қалқып шыққанша немесе 3—4 мин), ал содан кейін майға табада қуырады. Купатарды қуырар алдында пісірген жөн. Пісірғен соң купаттарды шанышқымен тесіп, артық сұйық газдарын шығарып, қабығын алып тастайды да майға пиязбен, көкөністермен қуырады. Дереккөздер
Шәк-шәк

Шәк-шәк, шақ-шақ, чақ-чақ — қазақ, татар және башқұрт асханасының кондитерлік өнімі. Тағамның атауы шақ-шақ яғни ұсақ-ұсақ немесе шағын-шағын деген мағынадан шыққан. Чақ-чақ майқоспалы ашымаған қамыр түйіршіктерін тұмшапеште көмбелеп пісіріп содан кейін қант немесе бал қосып қатырылады. Шай дастарқанына беріледі. Тұш, шак-шак – тәтті тағам түрі. Ұнға су немесе сүт құйылып, тұз салынады да қант, шикі жұмыртқа, сары май қосылып иленген қамырды 40 минуттай жауып қояды. Иленген қамыр 0,4 см етіп жайылып, ұзындығы 4,5 см, ені 0,4 см етіп кесіледі. Отқа қойылған қазанға май салынып, аудармалай отырып қуырылады. 5-7 минуттан кейін қуырылған шак-шак кепсермен сүзіліп алынады. Қуырылған шак-шак эмальды ыдысқа салынып, үстіне ерітілген бал құйылып, жақсылап араластырылады. Содан соң әр түрлі формаларға келтіріліп, ыдыстарға салынады да әр жеріне мәнпәси жапсырылады. Мәнпәсидің орнына жаңғақ дәнін, кепкен қара өрік, өрік дәнін де пайдалануға болады. Дереккөздер
Курник

Курник — тауық немесе күркетауықтан жасалынатын пирог. Курник, әдетте, домалақ пішінді. Салмасы (туралып пісірілген тауық еті) күрішпен, пиязбен және ұсақтап туралған жұмыртқамен қуырылады. Бұрыш, ақжелкен, лавр жапырағы қосылады. Дереккөздер
Койне

Койнё (грек,koine (koinos) жалпы, ортақ)— 1) көне Грецияда аттика диалектісінің негізінде пайда болған жалпыхалықтық тіл; 2) әр тілді қауымдық топтардың бір не бірнеше диалектісінің негізінде қалыптасқан, диалект аралық қатынас құралы қызметін атқаратын тіл. Мысалы, Бразилиядағы еуропалықтар, африкандықтар, үндістер арасында қатынас құралы болған жалпы-бразиялық Койнё қалыптасқан. Дереккөздер
Александр Иванович Введенский

Александр Иванович Введенский (1856-1925)- орыс философы, психолог. Ол жан және оның мәні туралы ілімді психологиядан ажыратуды жақтаған. Кант философиясының идеяларын ары қарай дамытушы ретінде белгілі жаңа кантшылардың бір өкілі. Дереккөздер
Сауытты поезд

Сауытты поезд - сырты сауытталған (оқтар мен жарықшақтан сақтану үшін) және қаруланған жылжымалы темір жол құрамы. Сауытты поезд темір жол аймағында ұрыс жүргізуге бейішелген, сондай-ақ әскерді атыспен қолдауға арналған. Сауытты поезда сауытпен қапталган паровоз (тепловоз), екі немесе одан да кәп вагондары немесе сауытты аландары, сондай-ақ 2-4 темір жолдық қалқалау платформа алаңы болады. Қаруланған сауытты вагонда борты мен айналмалы мұнараларына қондырылған 1-2 зеңбірегі, 4-8 пулеметі бар. Ұйымдық жағынан келгенде, сауытты поезд — әскери бөлімше (бәлім). Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда пайдаланылды. Ұлы Отан соғысы кезінде әуе шабуылына қарсы қорғаныста (ӘШҚҚ) зениттік зеңбіректер және пулеметтермен қаруланған сауытты поездар қолданылған. Олар ірі темір жол тараптары мен станцияларын әуедегі соққыдан қалқалауға арналған. Дереккөздер
Чал

Чал — түрікменнің сахаралық шөлдерінде табиғи түрде ашытылған түйе сүті. Түйенің жаңа сауылған жылы сүтін бұрынғыдан қалған чал қорымен араластырып күнделікті көбейтіп отырады. Басқа температуралық жағдайда чал өндіру өте күрделі биохимиялық процесс. Сондықтан чалды тек осы өңірде ғана дайындайды. Чал табиғи жағдайда 4 сағаттан соң ашиды, ал 6—8 сағаттан соң чалға қажетті барлық қасиетке ие болады. Осыдан соң оның сапасы төмендей бастайды, қышқылдығы артады, дәмі өткірленеді. Дәмін сақтау үшін дайын чалды 5°С температурада сақтау қажет. Дереккөздер
Чалоп

Чалоп — өзбектің және тәжіктің салқын сорпасы. Қатық пен судың қатынасы 3:2. Қатықты сүзіп, сумен араластырып мұзбен салқындатады. Осыдан соң көкөністер дайындалады. Қияр, көк пияз, аскөкті майдалап турайды. Дәмдеуіштер (қызыл бұрыш, сарымсақ және тұз) қатық пен суға салынады. Салқындаған қоспаға көкөністерді салады да 5—10 мин-тай тұрғызады. Дереккөздер
Күйдірме

Күйдірме — күйдірілген қант, жеміс, алкоголь қосылып дайындалған ішімдік. Осы компонентгердің мөлшеріне байланысты күйдірменің карамболь, алтын кені (золотое руно), гаудеа- мус, буршен-гетрэнк, шайтан су және т.б. түрлері бар. Дереккөздер
Чатни

Чатни — тәтті, қышқыл болатын үнді соусы. Салқын ет, құс етіне дәмдеуіш ретінде қолданылады; құрамында алхоры, сірке суы, мейіз, тәтті бұрыш, шалотпияз, пияз, зімбір, күйдіргі бұрыш бар соус. Дереккөздер
Шабыт

Шабыт- адамдармен интенсивті қарым-қатынас жасағысы және белсенді жұмыс істегісі келуімен, сергек күймен ілесіп жүретін жалпы көңілінің көтеріңкі күйі. Мұндай күйде, әдетте, адамдар олардың қолынан бір нәрселер жақсы келген өмірлерінің сәттерінде болады. Шабыты үздіксіз ізденуінің нәтижесі екені даусыз. Тосыннан құйылатын құдіретті күшке көп сенбеген М.Лермонтовтың Шабыт -"ауру рухтың - ауыр сандырағы" деген өлең жолы - Шабытты тиянақсыз, тылсым жағдайға балайтын пікірлерге қарсылықтан туған баға. Мысалы, ғалымдар жаңалықтар ашқанда, жазушылар өздерінің ең тамаша шығармаларын жазған сәтте, актерлер ең жақсы рольдерін ойнағанда, суретшілер өздерінің ең тамаша суреттерін салған уақытта. Шабыт — pyx, рухтанушылық (шығармашылық күштің пайда болуы); шабытпен істеу. Шабыт адамның рухани күштерінің ширығып өрлеуі, шығармашылық толғанысы; ғылым, техника, өнер туындысының ниеті мен идеясының пайда болуына немесе жүзеге асырылуына бастайды. Шабыт қаншалықты өздігінен келетіндей болып көрінгенмен, ол, әдетте, бұған дейінгі қажырлы еңбектің нәтижесі болып табылады. Шабыт адамның көтеріңкі жалпы белсенділігімен, қарекетінің ерекше өнімділігімен, шығармашылықтың жеңілдігін сезінумен, шығармашылыққа "құштарлық" пен эмоцияның ұштасуымен сипатталады. Шығармашылық процестің санадан тыс тәрізді болып көрінуі шығармашынықтың өзінің барынша саналылығының нәтижесі, сананың ерекше айқындылыіғының, ойлар мен бейнелердің өзінше бір үлгіде лықси келіп, айшықтана көрінуінің, жадтың, зейіннің идеяны орындауға бағытталған құлшыныс пен ерік-жігердің жемісі. Шабыт қаншалықты өздігінен келетіндей болып көрінгенімен, ол әдетте бұған дейінгі қажырлы еңбектің нәтижесі болып табылады. Дереккөздер
Чахохбили

Чахохбили — қой етінен немесе үй құстары етінен дайындалған Грузияның етті-көкөністі тағамы. Майлы етті гуляш тәрізді туралап дайындайды. Ерекшелігі етті майсыз қазанда 15 мин-тай қуырады. Содан кейін үстіне көкөністер салып, су құймай қайнатады. Сондықтан бұл тағамға ылғалы мол көкөністер қосу керек. Қызанақты шарпытып қабығын аршып салса, ал пиязды жеке ыдыста майға қуырып салады. Бұқтыру жарым сағаттай жүргізіледі. Чахохбили дайын болар алдында қызыл бұрыш, насыбайгүл (базилик), күнзе, сарымсақ салынады. Бұдан басқа да татымдықтар салынуы мүмкін. Чахохбилиге қызанақтан басқа қуырылған картоп салуға да болады. Дереккөздер
Нысана координаттары

Нысана координаттары (Координаты цели) — координаттар жүйесіне сәйкес жер үстіндегі немесе кеңістіктегі нысаналардың жайын анықтайтын бұрыштық немесе сызықтық сандық өлшемдер. Нысана координаттары жер үстіндегі, су үстіндегі, әуедегі және басқа да нысаналарға соққы беру және оны дайындау үшін қажет. Жер үстіндегі және су үстіндегі нысаналар координаттардың тік бұрышты, географиялық, полярлық және биполярлық жүйесінде, әуедегі нысаналар географиялық, тік бұрышты, сфералық, параметрлік жүйелерінде анықталады. Ен көп тарағаны, әсіресе картамен жұмыста тік бұрышты координат жүйесі болып табылады. Тік бұрышты нысана координаттары сызықтық өлшемдермен анықталып (км және м), қысқартылып немесе толық беріледі. Нысана координаттарының бұрыштық өлшемдері градуспен, минутпен, секундпен бұрыш өлшегіш бөліктерімен, румбтармен беріледі. Нысана координаттарын анықтаудың тәсілдері мен құралдары нысана сипатына, талап етілетін координат дәлдігіне және қалыптасқан жагдайға байланысты тандалады. Мысалы, құрлықтағы әскерлерде нысана координаттары алыстан өлшейтін құралдардың, радиолокациялық станциялардың, дыбыспен барлау аспаптарының, бірлескен бақылаудың (2-3 бақылау пункттерінен) көмегімен аэросуреттер немесе карта бойынша, басқа да амалдармен анықталады. Дереккөздер
Тіл дамуының сыртқы заңдары

Тіл дамуынын сырткы заңдары орыс внешние законы развития языка — қоғамдық өмір жағдайында тіл дамуына эсер ететін факторлар (қоғамдық-әлеуметтік өзгерістер, ғылым,өнер, мәдениет дамуы, ғылыми-техникалык прогресс, көркем әдебиет, діни көзкарастар т. б.) негізінде туған зандар. Дереккөздер
Тіл дамуының ішкі заңдары

Тіл дамуының ішкі заңдары — тілдің өз ішіндегі мүмкіншіліктері, тәсілдері (сөзжасам, аналогия т. б.) арқылы өз бетімен дамуы. Тағы қараңыз * Тіл дамуының заңдары * Тіл дамуының сыртқы заңдары. Дереккөздер
Энергияның сақталуы

Энергия жоқ болып кетпейдi. Ол бiр түрден басқа түрге ауысады. Мысалы: су электр станцияда судын кинетик энергиясы электр энергияга. Iшкi жану двигателiнде жылу энергиясы механикалык энергияга ауысады. Керiсiнше механикалык энергияны жылу энергисына ауысады, уйкелген де дененiң температурасы жоғарылайды. Электр энергиядан бiз өмiрiмiзде көп колданамыз. Уйдi жарыту ушiн, станокты жумыс iстету ушiн. Табиғатта жасыл өсімдiктер күн саулесiнiң асерiнен олар өседi, сол энергия отынды жаққанда бөлiнiп шығады.
Тіл дауыссыздар

Тіл дауыссыздары орыс (языковые согласные) — Тілдің белсене қатысуы арқылы жасалатын дауыссыздар: т, д, с, ш, з, ж, н, л, р (тіл алды), й, к, г (тіл ортасы), қ, ғ, ң (тіл арты) Дереккөздер be:Зычны гук ku:Denganî
Тіл деңгейлері

Тіл денгейлері орыс уровни языка — жалгіы тіл жүйесіне кіретін шағын жүйелер, бөлімдер, олардын эр кайсысы өздеріне тән бірынғай тіл бірліктері мен ережелердін жиынтығынан тұрады. Тіл деңгейлін фонемалык, морфемалык, лексикалык, синтаксистік деп бөлуге болады. Денгей жасау сипатына тек денгейлік ережелерге бағынатын, яғни парадигматикалыкжәне синтагматикалык тұрғыда денгейлік тіл бірліктерімен катынаска түсуге кабілетті тіл бірліктері ғана ие болады. Бір Тіл деңгейліндегі тіл бірліктері баска бір Тіл деңгейлімен иерархиялык (сатылык) катынас аркылы байланыска түседі. *Мысалы, фонемалар — фонемалык катар (топ) жасай отырып, сөйлеу үстінде тек фонемалармен, морфемалар — парадигматикалык, синтагматикалык катынаста тек морфемалармен, сөз — сөзбен тіркесе алады. Сөйте түрып фонемалар — морфемалардын дыбыстык күрамын, морфемалар — сөздін, сөздер — сөйлемдердін күрамын жасайды. Денгей ішіндегі тіл бірліктерінін, мысалы, фонемалардын (дауысты — дауыссыз), морфемалардын (түбір — қосымша), сөздердін (мағыналы, көмекші, жай — күрделі, сөз топтары т. б.) топтары денгей жасаушылар болып есептелмейді. Тіл деңгейлі туралы идея 20 ғ. орта кезінде алдымен америкалык дескриптивтік лингвистикада, кейінірек баска бағыттарда кен тарады. Тіл білімінін фонетика, морфология, лексикология, синтаксис деп дәстүрлі бөлінуі тілді денгейлік дәрежеде үйымастыруға негіз болды. Дереккөздер
Тілдер байланысы

Тілдер байланысы орыс языковые контакты — әр түрлі этникалыктоптарға кіретін тілдердін арасындағы карым-катынас кажеттілігінен туындайтын, екі не одан да көп тілдердін бір-біріне ыкпалы. Бірнеше тілдін ұдайы әрі түракты карым-катынасыныц нәтижесінде белсенді немесе бәсен костілділік туады. Тілдер байланысы бір- бірімен байланысты тілдердін сөздік күрамы мен құрылымында өзгерістер тудырады. Қазақ тіл білімінде Тілдер байланысы казак және орыс тілдерінін тілдік денгейлерінін бір-біріне ыкпалынан көрінеді. Әсіресе орыстілінен сөз кабылдау, калька тәсілімен сөз жасау Тілдер байланысы тілдік кабаттарда айкын байкалады. Тілдер байланысын талдау жұмыстары негізінен Қазақстан аумағына тараған казакша-орысша костілділік материалдарға сүйенеді. Дереккөздер
Тілдердін макросемьясы

Тілдердін макросемьясы (грек,makrosүлкен) орыс макросемья языков—тілдердін генеалогиялык топтастырылуына сәйкес жасалынған туыс тілдердін үлкен тобы. Тілдердін макросемьясы ұғымы тілдер семьясы дегеннен әлдекайда кен, оған туыс тілдердін бірнеше тобы кіреді. Тілдердін макросемьясы тілдер семьяларынын ататілдік шыккан тегіндегі жакындыкка карап аныкталады және тілдердін генеалогиялык топтастырылуын адамзат тілінін бір тектен шыкканы туралы моногенез (к.) теориясымен байланысты өте терен ден- гейде алып карастырады. Т. м. аныктауда эр түрлі пікір бар. Мысалы, Г. Меллер, А. Кюни үнді еуропа және семит тілдерін, Ф. Ф. Фортунатов алтай және орал тілдерін тектес деп есептейді. А. Тромбетти, Э. Сепир, М. Сводеш, В. М. Иллич-Свитыч т. б. Тілдердін макросемьясынын ностратикалык, (к.), палееуразиялык, америндік т. б. түрлері болуы мүмкіндігін көрсетті. Дереккөздер
Тілдердің тоғысуы

Тілдердің тоғысуы — тілдік конвергенцияның бір түрін білдіретін ескірген термин. Белгілі бір аймақта екі не одан көп тілдердің ұзақ уақыт қатар өмір сүріп, бір-бірімен қарым-қатынаста болуы нәтижесінде олардың тіл құрылысында көп не аз мөлшерде өзара ұқсастық туып, тілдік одақтар жасалады. Оған кіретін тілдер өздерінің шыққан тегін анықтауға мүмкіндік беретін негізгі базалық белгілерін сақтап қалады. Егер тіл өзінің базалық белгілерін сақтай алмаса, онда ана тілі болудан қалады да, басқа жаңа тілдер тобына қосылады. Ондай жаңа тіл тегі жағынан екі жүйені білдірмейді. Тек қазіргі салыстырмалы-тарихи теория тұрғысынан белгілі бір тіл семьясының мүшесі болып табылады. Тілдердің тоғысуын пиджинделу (к.) процесі арқылы пайда болған креол тілдерден (к.) көруге болады. Тілдер тоғысқанда көп уақыт бойы оларды қолданушы халықтарда қостілділік жағдайы сақталуы мүмкін. Екі тіл тоғысқанда бірі жеңіп, бірі жеңіледі, яғни жеңген тіл, жеңілген тіл пайда болады. Осыған орай әлеуметтік лингвистикада үш түрлі: адстрат, субстрат, суперстрат терминдері қолданылады. Дереккөздер
Тілдердің топтастырылуы

Тілдердің топтастырылуы (таптастырылуы) — дүние жүзіндегі тілдердің туыстық жақындығына және грамматикалық құрылысындағы ұқсастықтарына қарай бөлінуі. Бұл белгілеріне қарай дүние жүзіндегі тілдері типологиялық (морфология) (қ. Тілдердің морфологиялық-типологиялық топтастырылуы), генеалогиялық (туыстық) (қ. Тілдердің генеалогиялық топтастырылуы) болып екі үлкен топқа топтастырылады. Тілдердің топтастырылуы орыс классификация языков — зерттеу мақсатына сай ұқсас белгілеріне қарап әлемдік тілдерді жіктеп топтастыру. Тілдердің топтастырылуы проблемасы тілдерді салыстырып зерттеу нәтижесінде туған, оның екі түрі бар: тілдердің генеалогиялық топтастырылуы және типологиялық топтастырылуы. Бұлардың алғашқысы — тілдердің туыстығына, кейінгісі — тілдердің формалдық және семантикалық ұқсастығына негізделеді. Мақсаты жағынан бұлар бір-біріне жақындамайды, бірақ принципі жағынан байланысты болуы мүмкін. Мәселен, тілдердің генеалогиялық топтастырылуы тек болжам түрінде болған жағдайда көбінесе типологиялық белгілерге негізделеді. Ал олардың дербестігі тілдердің генеалогиялық топтары анықталған жағдайда типологиялық топтастырылу мүмкіндігінен байқалады. Тілдердің топтастырылуынын аймақтық Тілдердің топтастырылуы деп аталатын үшінші түрі бар, ол өз дербестігін сақтағанымен, жоғарыдағы екі топтастырылудың аралығында болып келеді. Аймақтық тілдердің топтастырылуында тілдердің не диалектілердің түйісуіне байланысты тілдік белгілер маңызды рөл атқарады. Тілдердің топтастырылуын генетикалық тұрғыда қарастырғанда отбасы, топ, тарау т.б. таксономиялық (туыстық жақындықты білдіретін) категориялар; типологиялық тұрғыда — тип, класс; аймақтық тұрғыда — аймақ, аудан, зона сияқты категориялар пайдаланылады. Тілдер одағы аймақтық тілдердің топтастырылуының ерекші түрі болып табылады, тек генеалогиялық тілдердің топтастырылуында абсолюттік сипат бар, себебі әрбір тіл тек белгілі бір генеалогиялық топқа кіреді, ол өзгермейді. Типологиялық тілдердің топтастырылуы тіл құрылымы тарихи өзгеріп отыратындықтан, қашанда қатыстық (тұрақты емес) сипатта болады, ал аймақтық тілдердің топтастырылуы неғұрлым тұрақты сипатта болып келеді. Тілдердің топтастырылуы мәселелері 19 ғ.-дан бері зерттеле бастады. Бұл саладағы алғашқы күрделі еңбектердің бірі — И. К. Аделунгтың "Митридат" еңбегі, онда тілдердің топтастырылуының үш түрі бірге қарастырылған. 20 ғ. орта тұсынан бері тілдердің топтастырылуының әр түрінің теориялық принциптері жиі талқылана бастады. Көптеген тілдердің (Африка, Океания, Полинезия) генеалогиясы әлі анықталған жоқ. Кейбір тілдердің туыстығы өте көне заманда болғанына байланысты метагенеалогиялық топтастыру (ностратикалық тілдер) мәселесі түрінде қарастырылуда. Дереккөздер ru:Скрещивание языков
Тілдер туыстығы

Тілдер туыстығы орыс родство языков — екі немесе бірнеше тілдін ұксастығы, жакындығы сөздік коры мен грамматикалык, дыбыстык кұрылымындағы төл элементтерден көрінетін, бастапкы негізі бір ататілден шығатын тілдерге тән жалпы касиет. Тілдер туыстығы салыстырмалы-тарихи әдіс аркылы аныкталады. Туыс тілдер тобынан тілдер семьясы (мысалы, түркі тілдері семьясы) жасалады. Туыстығы өте алшактаған, әрен байқалатын аса үлкен тілдер семьясы макросемья деп аталады (мысалы, Орал-Алтай тілдері). Тілдер семьясына кіретін тілдер ен алғашкы тіл бірлігінен —негізтілден бөліну нәтижесінде пайда болған. Болашак дербес туыс тілдер бастапкы негіз тілдін бір кездегі диалектілерінен тараған, олардын даму тарихы сол тілдерде сөйлеген ертедегі тайпалар тарихымен, кейін халыктар тарихымен байланысты. Тілдер туыстығында тілдердін бір-бірінен ажырауы немесе жакындасуы, өзара жакын тілдердін одан әрі шоғырлануы сиякты процестер болып отырады. Тілдер туыстығын аныктауда тілдін тек байырғы кұрылымындагы төл элементтерге сүйенеді. Мысалы, сөздік кордағы заттык, кимылдык уғымдарды білдіретін негізгі сөздерден (туыстык атаулар, дене мүшелері атаулары т. б.), грамматикалык күрылыстағы септік, көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулары мен сөзжасам жүйесінен, дыбыстык күрылыстағы дыбыстардын өзара сәйкестігінен түркі семьясына кіретін Тілдер туыстығын көруге болады. Дереккөздер
Сауытты танк әскерлері

Сауытты танк әскерлері — қазіргі кездегі армияның Құрлықтағы әскерлерінің бір түрі. Оның негізгі күші — танкілер. Сауытты танк әскерлері маневрлі, атыс қаруы күшті, шапшаң шабуылға шығып, атом қаруы қолданылган жағдайда да соғыс қимылдарын жүргізе алады. Cоғыс қимылдарының барлық түрлеріне қолданылады. Ол жаудың алыс тылына бұзып кіруге, маневрді кең қолдануға мүмкіндік береді. Сауытты танк әскерлеріге басқа әскер түрлеріне қарағанда атом каруының әсері аз болады, сондықтан ол атом каруымен соққы беріліген объектіге жақын келе алады. Танкті шабуыл ядролық карудың тигізген әсерін одан әрі арттырады. Сауытты танк әскерлері ядролық қарудың соққысынан кейін, іле-шала қимылдап, радиоактивті заттармен зақымданған аймақтан және қирап, бүліншілікке ұшыраған аудандардан ойдағыдай өтіп, жаудың маңызды объектілері мен аудандарын басып алады. Сауытты танк әскерлері әдің жылдам қозғалуы атом шабуылы қатері туған кезде тез арада бытыраңқы орналасуға және шабуылға шығу үшін жылдам шоғырлануга мүмкіндік береді, әрі жауға үздіксіз жақындай отырып, жаудың ядролық каруды қолдануына кедергі жасайды. Дереккөздер