kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Қылмыстардың жиынтығы

Қылмыстардың жиынтығы — екі не одан да көп қылмыстық әрекеттердің шоғыры. Жеке адамға қатысты Қылмыстардың жиынтығы қылмыстық әрекеттерді жасаған адам қылмыстарының бірде-біреуі үшін сотталмағандығымен немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылмағандығымен сипатталады. Айыптының әрекетінде Қылмыстық кодекстің түрлі баптарында немесе баптардың бөліктерінде не болмаса бір баптың түрлі тармақтарында көрсетілген қылмыс құрамы болады. Сондай-ақ адам әрекетінің бір бөлігі болған қылмысты, басқасы қылмысқа дайындалуды, оқталуды немесе қылмысқа қатысуды түзетін болса, онда мұндай әрекет те Қылмыстардың жиынтығы болып шығады, яғни Қылмыстық кодекстің екі не одан да көп баптарында көзделген қылмыс, қылмыстық белгілері бар іс-әрекет (әрекетсіздік) Қылмыстардың жиынтығы деп танылады. Егер айыптының қылмысы жалпы және арнаулы нормаларда көрсетілген болса, онда Қылмыстардың жиынтығы бола алмайды, сондықтан оны жасаған адам қылмыстық жауаптылыққа арнаулы норма бойынша тартылады (ҚР Қылмыстық кодексі, 12-бап). Дереккөздер Қазақстан ұлттық энциклопедиясы
Введен ауылдық округі

Введен ауылдық округі – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Введенка, Загаринка ауылдары кіреді. Орталығы – Введенка ауылы. Округ құрамында болған Каменка ауылы 2023 жылы таратылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1366 адамды құрады. Дереккөздер
Қыз алып қашу

]] Қыз алып қашу — Кавказда, Қырғызстанда, Қазақстанда, Эфиопияда және осындай әдет-ғұрыптар сақталған басқа елдерде кең таралған қалыңдықтарды ұрлау және мәжбүрлеп үйлену тәжірибесі. Бүгінгі таңда әлемнің көптеген елдерінде бұл заңды неке емес, қылмыс болып саналады. Халқымыздың дәстүрінде бұрын екі жас құда түсу жолымен, яғни әке таңдауы мен келісімі арқылы қосылған. Дегенмен кейбір жігіттер өзінің сүйген қызын алып қашу арқылы қосылған кездері де болған. Кейде оның арты үлкен жесір дауына айналған, өйткені ол кезде басы бос қыз бола бермеген. Олар ерте айттырылатын. Қосымша мәлімет Тарихтан белгілі болғандай, Қалқаман Мамырды, Кебек Еңлікті алып қашып қосылған. Әрине, оның арты қайғыға ұласқаны белгілі. Абайдың інісі, Құнанбайдың оқыған ұлы Халиолла Өскенбаев (1849-1870) өзінің сүйген қызын алып қашқан, бірақ қатал заман шешімі оларды қайта айырып жіберді. Дереккөздер
Автомобиль жөндейтін шеберхана

Автомобиль жөндейтін шеберхана — автомобильдердің маркасына, түріне қарамай кез келген тетіктерін жөндейтін мамандандырылған арнаулы шеберхана. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Автомобиль жөңдеу

Автомобиль жөңдеу - автомобильдердің жөнделімділігін не жұмысқа жарамдылығын қалпына келтіру мақсатымен жүзеге асырылатын ұйымдастыру және техникалық шаралар жиынтығы. Ағымдағы, орташа және күрделі жөндеу болып бөлінеді. Ағымдағы жөндеу тоқтап қалған не бұзылған жағдайда жүргізіледі, орташа не күрделі жөндеу автомобильдердің ішінара не толық жұмсалған ресурсін қалпына келтіру үшін жасалады және техникалық станцияларда жүргізіледі. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Веселоподол ауылдық округі

Веселоподол ауылдық округі – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Весёлый Подол, Ананьевка ауылдары кіреді. Орталығы – Весёлый Подол ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1326 адамды құрады. Дереккөздер
Кен денесі

Кен денесі– жер қыртысындағы кен шоғырының физикалық пішіні. Ол белгілі бір құрылымдық-геологиялық сипаттарға байланысты орналасады. Кен денелері 3 топқа бөлінеді: изометрлік, жалпақ және бір бағытта созылған. Изометрлік кен денесі барлық бағытта бірдей мөлшерде тарай орналасады. Оған шток, штокверк және ұя пішінді кен денелері жатады. Жалпақ кен денесі екі жағы созыла орналасқан қабат, желі пішінді болады. Бір бағытта созылған кен денесі не кен түтіктері және түтік пішіндес басқа да кен шоғырлары жатады. Дереккөздер:
Вишнёвый ауылдық округі

Вишнёвый ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Вишнёвое, Балықты, Белояровка, Усаковка ауылдары кіреді. Орталығы – Вишнёвое ауылы. Округ құрамында болған Үй ауылы 2023 жылы таратылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1279 адамды құрады. Дереккөздер
Зұлқия Игенқызы Намазбаева

Зұлқия Игенқызы Намазбаева (1950 жылы туған) – медицина ғылымының докторы (1999), профессор (2000). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар инстиутында аға ғылыми қызметкер, лаборатория және бөлім меңгерушісі болды. 2005 жылдан гигиена мамандығы бойынша диссертация кеңес төрағасының орынбасары. 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.alashainasy.kz/person/15711/ Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет] *Медицина *Кәсіби аурулар инстиуты
Кенді алқап

Кенді алқап — үлкенді-кішілі кен орындары шоғырланған өңір. Кенді алқаптағы кеннің жалпы қоры ондаған млрд. т болуы мүмкін. Қазақстан – кенге бай өлке. Оның аумағында бірнеше ірі кенді алқаптар бар: 1) Орталық Қазақстан кенді алқабы, оның алып жатқан ауданы 800 000 км². Мұнда көмір, темір, марганец, мыс, вольфрам, молибден, қорғасын, мырыш, т.б. пайдалы қазба кендері бар. Олардың жалпы саны 5500-дей. Бұлардың ішіндегі ірілері: Қарағанды (қоры 50 млрд. т), Екібастұз (қоры 10 млрд. т.) көмір кендері; Успен кенді белдеуі; 2) Кенді Алтай кенді алқабы, ұзындығы 500 км, ені 50 км ауданды алып жатыр. Онда мыс, қорғасын, мырыш, алтын, күміс, сирек кездесетін металдар, жанғыш тақтатас кендері бар; 3) Қостанай облысындағы Торғай қолаты, кенді алқапының ұзындығы 500 км, ені 80 км шамасы. Бұл алқапта жоғары сапалы темір, көмір, асбест, никель, боксит, титан, т.б. кендер бар; 4) Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау кенді алқабында қорғасын, мырыш, ванадий кентастары мен фосфорит кенінің мол қоры бар; 5) Маңғыстау түбегі кенді алқабынан мұнай мен газ өндіріледі; 6) Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Шығыс Қазақстан кенді алқаптарында алтын және сирек металдар өндірілетін кендер бар; қ. Алтай металлогения аймағы, Кенді Алтай. Дереккөздер:
Қызамық

Қызамық — А тобының стрептококк арқылы тарайтын тез (жедел) жұғатын жұқпалы ауру. Қызамықпен ересек адамдардан гөрі балалар (әсіресе 2 — 10 жас аралығында) жиі ауырады. Ауру науқас адамнан сау адамға жөтелгенде, сөйлегенде, түшкіру кезінде қақырық, түкірік шашырағанда жұғады. Сондай-ақ, науқас баланың ойыншығы, ыдыс-аяғы, т.б. арқылы да таралады. Қызамықпен бір рет ауырған адам екінші рет ауырмайды. Қызамықпен бұрын ауырмаған жүкті әйелдер сақтануы керек (әсіресе, алғашқы 3 айда), жұқтырған жағдайда құрсақтағы нәрестенің өміріне зиян келуі, не әйел түсік тастауы мүмкін. Аурудың жасырын кезеңі 11-21 (орта есеппен 16-21) күнге дейін созылады. Алғашқы кезде жөтеліп, тұмауратқан сияқты болады. Сонан кейін желке тұсында, құлақ айналасы, лимфа түйіндері ісіне бастайды. Басы, тамағы ауырып (баспа), асқа тәбеті болмай, құсады. 1 — 2 күннен кейін алдымен бетке, сонан соң қолтық, шапқа бозғылт-қызғылт майда дақты бөртпелер шығады. Бұл кезде дене қызуы 38 — 39С-қа дейін көтеріледі. Науқас баланың екі беті, көмекейі қызарып, бадамша безі ісінеді, қан қысымы көтеріліп, қанның ақ түйіршіктері (лейкоциттер) көбейеді, зәрінде белок пайда болады. Ауру асқынғанда дене қызуы 40С-тан асып, науқас сандырақтап, іші өте бастайды. Қан қысымы төмендеп, тамыр соғуы нашарлайды, тамақ асты және жақ асты безі ісініп, құлағынан іріңді бұлық ағады. Сондай-ақ, ол асқынып науқас менингит, мастоидит, гайморит, лимфаденит, нефрит, т.б. ауруларға шалдығуы мүмкін. Қызамықтың жоғарыда айтылған белгілері 4 — 5 күннен кейін басылады. Дене қызуы қайтып, бөртпелер азайып, қабыршақтанып терісі түсе бастайды. Баланың көңіл күйі жақсарып, асқа тәбеті ашылады. Емі — ауру білінісімен балаға витамині мол тағамдар беру, антибиотиктер ішіп, қан құю керек. Аурумен бірге болған жүкті әйелдерге иммунды-глобулин егеді. Науқас жатқан бөлме таза ұсталып, гигиеналық талап қатаң сақталуы керек. Дереккөздер
Владимиров ауылдық округі

Владимиров ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Владимировка, Сормовка ауылдары кіреді. Орталығы – Владимировка ауылы. Округ құрамында болған Янушевка ауылы 2019 жылы таратылған. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3256 адамды құрады. Дереккөздер
Клапейрон - Клаузиус теңдеуі

Клапейрон - Клаузиус теңдеуі– заттың бір фазадан басқа бір фазаға (булану, балқу, сублимация, т.б.) ауысу процесін сипаттайтын термодинамикалық теңдеу. Клапейрон - Клаузиус теңдеуі бойынша тепе-тең күйде өтетін процестегі L фазалық ауысу жылуы (мысалы, булану жылуы, балқу жылуы) мына өрнек бойынша анықталады: : , мұндағы T – ауысу температурасы (изотермиялық процесс), dp/dT – фазалық тепе-теңдік қисық сызығындағы қысымның температура бойынша алынған туындысы, – 1-фазадан 2-фазаға ауысу кезіндегі зат көлемінің өзгерісі. Клапейрон - Клаузиус теңдеуі француз оқымыстысы Б.П. Э.Клапейрон (1799 – 1864) сұйықтық пен жылулық тепе-теңдікте тұрған конденсацияланған буға арналған Карно циклін талдау нәтижесінде алды (1834). 1850 ж. неміс физигі Р.Клаузиус (1822 – 1888) теңдеуді одан әрі жетілдіріп, оны басқа да фазалық ауысуларға арнап, қорытындылады. Бұл теңдеуді жылуды жұту немесе шығару арқылы өтетін кез келген фазалық ауысуларға қолдануға болады. Клапейрон - Клаузиус теңдеуін шешу үшін L, V1 және V2 шамаларының температура мен қысымға байланысты қалай өзгеретіндігін білу қажет. Мұның өзі күрделі мәселе. Әдетте, бұл тәуелділік тәжірибе жүзінде анықталып, Клапейрон - Клаузиус теңдеуінің сан мәні есептеледі. Клапейрон - Клаузиус теңдеуі таза заттармен қатар ерітінділерге және олардың жеке құраушыларына да қолданылады. Соңғы жағдайда Клапейрон - Клаузиус теңдеуін берілген құраушыдағы будың парциал қысымын, оның парциал булану жылуымен байланыстырады Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Еділбай Хошейғалиұлы Шұратов

Еділбай Хошейғалиұлы Шұратов (12.10.1938 жыл, Ресей, Астрахан облысы, Володар ауданы, Козлово селосы) – қазақ эпидемиологы және микробиологы, медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1987). Қазақстан Республикасы Медицина ғылым академиясының корреспондент мүшесі. Алматы мемлекеттік медицина институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және КСРО Медицина ғылым академиясының Ленинград эксперименттік медициналық институты аспирантурасын (1967) бітірген. Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1967–1977), директоры (1977–1998); 1998 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері вирусология, жұқпалы аурулар иммунологиясы мен эпидемиологиясы мәселелеріне арналған. 270-тен астам ғылыми жарияланым мен 11 монографияның авторы. 7 авторлық куәлігі бар. Дереккөздер:
Сақпан

Сақпан — тас атуға арналған ежелгі замандағы қол қаруы. Ежелгі Египет, Грекия, Рим, Орталық Азия елдерінде соғыс қаруы ретінде қолданылған. Сақпан түркі халықтарында жаугершілікке және аң аулауға, мал қайыруға пайдаланылды. Сақпан жылқының қылынан, жүннен есілген немесе таспадан өрілген. Өрімнің тең ортасына жұмыр тас, қорғасын қоюға ыңғайлап “алақан” жасалған. Соған тас салып үйіріп, жіптің бір ұшын ағытқанда тас алысқа атылған. Қазақ халқында сақпанның 2 түрі болған: сапты сақпан және түйме сақпан Алғашқысының бір жағынан ағаш сап байланады; екіншісі жіптен оралып білекке тағылады. Сапты сақпан мал қайыру, күзету, төлдету кезінде пайдаланылады. Осыған орай төл бағушы “сақпаншы” деп те аталған. Дереккөздер:
Кен діңгек

Кен діңгек, целик – шахтадағы жұмыс қауіпсіздігін сақтау үшін кен байлығын жер астында біржола немесе уақытша қалдырып, тіреу ретінде пайдаланылатын бөлігі. Кен діңгек арнаулы жағдайларға байланысты: а) шахта оқпанының және оның маңындағы өндірістік құрылыстардың аумақты сүйеніші; ә) қазбаның төбесін құлатпай тіреп тұруға арналған тіреуіші; б) шахта аймағындағы кен қазу бөліктерінің (панель, қабат, блок) аралық тіремесі түрінде қалдырылады. Астында қазба жасалып қуысталған жердің беті төмен түсіп шөгеді не жарылады. Осылардың салдарынан апат болмас үшін шахта оқпаны маңайындағы өндірістік құрылыстардың (шахтадан кентас шығаратын механизмдер, әкімш. және басқа үйлер, кен сұрыптау пункттері, т.б.) астында сүйеніш ретінде аумақты кен діңдері қалдырылады. Құрамы біртектес, қалыңд. 3 – 20 м қатты кендерді (Жезқазған, Мырғалымсай, т.б.) камералы діңгекті жүйемен қазып алғанда камералар арасында кен діңгек қалдырылады (1-сурет). Олардың диам. 5–6 м, бір-бірінен ара қашықтығы 15 – 20 м болады. Биіктігі, ені және ұзындығы 20 м шамасы болатын кең камераларда кентас өздігінен жүретін өнімді машиналармен қазылып алынады. Жер астында жалпағынан жатқан кен қабаты 100 – 150 м-лік ұзынша алаппен алынады. Қауіпсіздікті сақтау үшін алаптар арасында ені 13 – 27 м аралық кен тіремелер қалдырылады. Кен қазудың камералы діңгекті жүйесін қолданғанда, кен діңгек күйінде камерадағы жалпы кен көлемінің 20 – 22%-і алынбай жер астында қалатындықтан, кейінгі кезде оның қасынан жасанды тіреме тұрғызылып, кен діңгекті алу әдістері пайдаланылатын болады. Дереккөздер:
Воронеж ауылдық округі

Воронеж ауылдық округі – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Придорожное, Лысановка, Успеновка ауылдары кіреді. Орталығы – Придорожное ауылы. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1718 адамды құрады. Дереккөздер
Қызан

Қызан — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы — Шетпе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде, Бозащы түбегінің шығыс жағында. Тарихы Ресей империясы құрамында Қызан туралы алғашқы жазба мәлімет 1832 жылы Маңғыстауды зерттеген Г.С. Карелин экспедициясының топографы П.В Алексеевтің еңбегінде кездеседі. Онда Қызан тұщы суы мол құдықтары бар жер екендігі жазылады. Екінші жазба дерек 1896 жылғы Закаспий облысының орталығы Ашхабадта шыққан «Военный обзор» әскери шолу кітабында Маңғыстауда орналасқан су көздері мен құдықтарын есепке алған. Сол кітапта Бозащыдағы Қызан жерінде 245 құдық бар деген мәлімет бар. Құдықтардың көптігіне қарап Қызанда едәуір халық отырғанын байқаймыз. Қызан Бозашы түбегіндегі ең құдықтары көп, тұщы суы мол жер болған. Суын Адайдың Жарысы мен Жеменейі ортақ пайдаланған. Төменде 1884 жыл Закаспий облысы Маңғышлақ уезі Бозашыдағы екі болыстың үй мен жан саны берілген. Қазан төңкерісіне дейін осы өңірде діни білім беретін 4 мешіт болған. Кеңестік кезең Іргесі 30-жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланды. 1973 жылға дейін “Жармыш” ұжымшарының, 1973 жылдан осы ұжымшар негізінде ұйымдасқан “Ақшымырау” қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталығы болды. 1997 жылдан кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Топонимның пайда болуы Қызан ауылы атауының пайда болуына байланысты екі нұсқа бар. Біріншісі - ауыл ақсақалдары айтатын нұсқа бойынша ауыл атауы Қызан маңындағы қорымда жерленген Қызажы деген түркімен әулиесінің есімінен шыққан, Қызажы сөзі кейін айтыла келе Қызан атанған. Бозашыда Қызажы, Жұмажы және Ажы деген әулиелер болған. Ажыны қазір Ащы деп атайды. Ащы Қаратөбенің қасында. Жұмажы деген Шебір ауылының касындағы Иланың солтүстік жағындағы жер. Екінші ғалымдардың пайымдауынша ауыл атауы әу баста Қазан болған, Қазан сөзі II-VII ғасырда өмір сүрген ғұн-бұлғар тілінде “қасиетті орын”, “орталық” дегенді білдіретін ұғым. Халқы Тарихи ескерткіштер Ауыл төңірегіндегі үстіртте Сейсем ата қорымы, Мыңкісі, Бүркіт ата, Жарылғас Ата, Қарабарақты сияқты киелі орындар, Олжа күмбезі, Қошқар тас секілді тарихи ескерткіштер бар. Тұлғалар Ауылдан Мұрын Сенгірбекұлы мен Абыл мен Нұрымның, Ақтан мен Қашағанның жолын жалғастырушы Адайдын атақты ақыны Түмен Балтабасұлы шыққан. Қазақ халқының екі батыры Сүйінғара Үргенішбайұлы мен Досан Тәжіұлы ауылға қарасты Жиделі мен Тұрымда туып-өскен. Ауыл шаруашылығы 2014 жылдың жарты жылдығында шаруа қожалықтары мен жеке қожалықтарда 7350 бас қой – ешкі, 1575 бас түйе, 3050 бас жылқы, 50 бас сиыр малдары бар. Инфрақұрылымы Ауылдағы орта мектепті 2013 оқу жылында 42 оқушы бітірді. 2014 оқу жылында 24 сынып комплексі, 381 оқушы, дайындық сыныбында 56 бала оқуда. 10 тұрақты, 10 күндізгі төсек орны бар Қызан дәрігерлік амбулаториясы жұмыс істейді. 2015 жылы жаңа амбулаторияны салу жоспарланған. Дереккөздер
Кендіржапырақ тұқымдасы

Кендіржапырақ тұқымдасы – қос жарнақты, көп жылдық өсімдік. Жер шарында кендіржапырақ тұқымдасының 3 туысы Жерорта теңізінен Гималай тауына дейінгі аймақта өседі. Қазақстанда Күнгей, Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездесетін 1 ғана туысы – кендіртүс кендіржапырақ (D. cannabіna) бар. Оның биікт. 60 – 100 см. Қандауыр тәрізді жапырақтары ірі (ұзындығы 10 – 20 см), жиегі аратісті тілімденген. Гүлдері – қосүйлі, сабақ ұшына шашақтала орналасады. Аталығы 6 – 13, аталық гүлдері сағақты, аналық гүлдері үшқырлы тостағанша жапырақтардан тұрады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – қауашақ, тұқымы өте ұсақ. Кендіртүс кендіржапырақ – дәрілік, бояулық және талшықты өсімдік. Оның тамырында, жапырағында және гүлшоғырындағы сары пигмент – датистин бар, оны жүн мен жібекті сары түске бояу үшін қолданады. Дереккөздер
Сақ тайпаларының антропологиялық типі

Сақ тайпаларының антропологиялық типі — Қазақстан жерінде алғашқы темір дәуірінде (б.з.б. 8 — 5 ғасырлар) өмір сүрген тайпалардың антропологиялық анықтамасы. Қазақ даласының көптеген өңірінен табылған ежелгі қорған мен обалардан сол заманның әдет-ғұрыптарына байланысты бұйымдармен қатар адам сүйектері де қазып алынды. Осы адам сүйектеріне жүргізілген арнайы зерттеу жұмыстары Қазақстан жерінде алғашқы темір дәуірінде сақ тайпалары өмір сүргенін дәлелдейді. Сол дәуірде Қазақстан аймағы шошақ бөрікті сақтардың негізгі мекен-жайы болғаны белгілі. Сондықтан антропологиялық сипаттамалар тек осыларға ғана беріледі. Шошақ бөрікті сақтарға байланысты археологиялық ескерткіштер Қазақстанның оңтүстік, шығыс, орталық аймақтарында орналасқан. Осылардан табылған адамдардың қаңқа сүйектеріне арнайы антропологиялық зерттеулер палеоантропологиялық зерттеу жолдары, яғни бас сүйектердің морфологиялық құрылымына сипаттау арқылы және палеогенетикалық әдістеме, яғни сақ тайпаларының азу тістеріне митохондриялық ДНК-сын (mt — DNA) анықтау, яғни аналық нәсілдің ерекшеліктерін анықтау арқылы жүргізілді. Көне заманда қазақ даласын мекендеген сақ тайпаларына қатысты зерттелген бас сүйек өлшемдерін жыныс ерекшеліктеріне қарай тоғыстырылып, барлығына ортақ краниометриялық анықтамасы алынды. Бас сүйектердің жалпы сипаттамасы: бас формасы жұмыр, төбе биіктігі жоғарылау, маңдай кеңдігі орташа, қабақ сүйектері айтарлықтай жетілген, бет сүйегі аласа, ені жалпақ, жақ сүйектері орташа көтеріңкі, жазықтығы сүйір, көз ұяларының биіктігі аласа, ені жалпақ, алдынан қарағанда пішімі төртбұрышты, қоңқақ мұрын болып келеді. Осы айтылған сипаттамалар және басқа анықтамалар бойынша сақ тайпалары көне еуропоидтық антропологиялық типке жатады. Бұл адамның бас сүйегі сақ тайпаларының біріне жатады. Оның табылған жері Алматы облысындағы Қаратал өзенінің бойы. Антропологиялық пішімі осыған ұқсас адамдар сақ дәуірінде көне қазақ даласына кең таралған. Сонымен қатар олардың бейнесіне моңғолоид тектес тайпалар ықпал еткені байқалады. Жалпы қазақ даласында сақ тайпаларының дәуірінде (б.з.б. 5 — 4 ғасырлар арасында) моңғолоид тегінің араласу деңгейі 15 — 20 пайыздан аспағаны байқалады. Бұл кездегі Қазақстан тұрғындарының шығыс тайпаларымен араласу түрін ДНК-лық зерттеулер де қуаттайды. Дереккөздер:
Кендірлік көмір-жанғыш кен орны

Кендірлік көмір-жанғыш кен орны, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданында, Зайсан қаласынан оңт.-шығысқа қарай 50 – 65 км жерде орналасқан. Кен орны 1874 ж. ашылған. 1920 ж. барлау жұмыстары жүргізілді. Кен орны солт.-батыс бағытта синклиналь қатпар жасай орналасқан. Геологиялық құрылымы палеозой, мезозой, кайнозой шөгінділерінен түзілген. Көмір қабаттары ортаңғы – жоғарғы карбон (Кендірлік свитасы), жоғарғы пермь (Аққалқан свитасы) және жоғарғы триас (Толағай свитасы) кезеңдері түзілімдерімен байланысты. Жанғыш тақтатастар Кендірлік, Қараүңгір және Тараншы (Сайқан) свиталарында шоғырланған. Кендірлік свитасында бір көмір (қалыңд. 2,1 – 2,7 м) және екі жанғыш тақтатас қабаттары анықталған. Аққалқан свитасында 50 шақты көмір қабаттары (жиынтық қалыңд. 19 м) анықталған, олардың ірілерінің қалыңд. 0,6 – 1,6 м-ден 5,1 м-ге дейін. Толағай свитасы синклинальдің орт. бөлігін толтырады, оның құрамында 48 қоңыр көмір қабаты бар, олардың 16-сының қалыңдығы 0,6 – 7,2 м. Тас көмірдің күлділігі жоғары (45%-ке дейін), күкірті аз (0,4 – 0,9%). Жанғыш массасының жылу бөлгіштігі 7,7 мың ккал/кг-ға дейін. Толағай свитасының көмірі қоңыр, күлділігі 10 – 55%, күкірті аз. Тас көмірдің 1800 м тереңдікке дейінгі қоры 587 млн. т, қоңыр көмір – 1033 млн. т (600 м тереңдікке дейін). Жанғыш тақтатастардың жалпы қоры 4075 млн. т, оның ішінде 708 млн. т-сы баланстық. Қазір кен орнындағы шағын ашық кеніштерде жергілікті тұтынушылардың қажетін өтейтін мөлшерде отын өндірілуде. Дереккөздер:
Кендірлиясай

Кендірлиясай – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы шөлді үстірт. Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы аралығында, оңт.-батыстан солт.-шығысқа қарай 135 – 140 км-ге созылып жатыр, енді жері 90 км. Үстірт теңіз деңгейінен 100 – 120 м биіктікте, абсолютiк биіктігі 170 м. Өн бойында ойдым-ойдым қазаншұңқырлар кездеседі. Кендірлиясай, негізінен, плейстоцен дәуірінің сармат кезеңі әктасынан түзілген, шөлдік денудациядан мүжілген аласа таулар мен төбелер понт және меотис әктастарынан құралады. Тұрақты ағынды өзендері жоқ. Шөлдің сұр, сортаңды қоңыр топырағында көкбуын және сораң өседі. Дереккөздер:
Кендір талшығы

Кендір талшығы– кендір тұқымдас өсімдік талшықтарынан алынатын зат. Кендір талшығы кендір паясынан алынады да, сапасына (ұзындығына, жуандығына және түсіне) қарай бөлініп, түту машинасына жіберіледі. Түту нәтижесінде тал-тал ұзын талшықтарымен қатар шатысқан қысқа талшықтар да алынады. Ұзын талшықтардан жіп иіру үшін түтілген кендір алдымен дестелеуіш машинадан, сонан соң 3 – 4 таспа машинасынан, ең соңында созу машинасынан өткізіліп шүйкеленеді. Қысқа талшықтардан жіп иіру үшін олар алдын ала көпсітіліп әрі тазартылып, білікті түту машинасының көмегімен таспаланады. Кендір талшығын иірудің сулап иіру және құрғақтай иіру деп аталатын түрлері бар. Сулап иіру әдісі бойынша шүйке созылар алдында ішіне су құйылған ыдыс арқылы батырылып өткенде, талшық бойындағы желімдік заттар жұмсарып, созылу мүмкіндігі артады. Ұзын және қысқа талшықтардан сулап иірілген жіп дастарқан және мата тоқу үшін өріс және арқау есебінде пайдаланылады. Құрғақтай иірілген талшықтан желкендік мата, брезент, т.б. қалың материалдар тоқылады. Дереккөздер:
Сақталу заңдары

Сақталу заңдары — кез келген процесте немесе олардың белгілі класында кейбір физикалық шамалардың сан мәндерінің уақытқа байланысты өзгермейтіндігін тұжырымдайтын физикалық заңдылықтар. Кез келген оқшауланған физикалық жүйе үшін орындалатын маңызды сақталу заңдарына энергияның, импульстің, қозғалыс мөлшері моментінің, электр зарядының сақталу заңдары жатады. Жалпы сақталу заңдарымен бірге физикалық жүйелер мен құбылыстардың тек шектеулі кластары үшін ғана орындалатын сақталу заңдары да болады. Салыстырмалықтың арнайы теориясында масса мен энергияның сақталу заңдары қайта қаралып біріктірілді. Сақталу заңдары физикалық жүйелердің симметриялық қасиеттерімен тығыз байланысты. Егер жүйенің симметриялық қасиеті белгілі болса, онда ол үшін сақталу заңдарын немесе керісінше сақталу заңдары белгілі болса, жүйенің симметриялық қасиеттерін анықтауға болады. Дереккөздер:
Құсмұрын кен өрісі

]] Құсмұрын кен өрісі – Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы Баршатас ауылынан батысқа қарай 110 км жерде орналасқан алтын-мыс полиметалл кен орындарының шоғыры. Кен өрісін 1938 жылы А.Машанов және геолог Р.Мұхаметжанова мыс минералдары (малахит, азурит, хризоколла, т.б) бар барит желілерінің жер бетіне шығып жатқан сынықтары мен ұнтақтары арқылы ашты. Геологиялық құрылымы Түзілуі бойынша Орал мен Алтайдың колчеданды кентастарына ұқсас бұл кендер Ақбастау антиклинорийінің оңтүстік-батыс қанаты мен солтүстік Балқаш синклинорийінің ұштасқан жерінде, ордовиктің жанартаутекті-шөгінді жыныстарында қалыптасқан. Ақбастау кенін сыйыстырушы жыныстар тектоникалық қозғалыстарға байланысты меридиандық бағыттағы тақтатастану процестері әсеріне шалынған. Құсмұрында сульфидті және колчеданды кентастардан құралған екі кен қабаты бар. Кентастардың кейбір бөлігі бүтіндей сульфидтерден құралады, ал кейде олар тарамдалған және сеппелі күйде кездеседі. Минералдары, құрамы Негізгі кездесетін минералдары: пирит, сфалерит, галенит, борнит, ковеллин, т.б. Олардан мыс, мырыш, қорғасын, алтын, күміс күкірт, барий, т.б. алуға болады. Сондай-ақ Құсмұрында бұларға қоса сирек элементтерден селен, теллур, кобальт, таллий, т.б., ал Ақбастауда молибден, кадмий, сүрме, күшәла, галлий кездеседі. Кендердегі тотығу белдемінің тереңдігі 15-40 м-ге дейін жетеді. Құсмұрынның тотыққан кентастары түгел барланған. Оның кені карьер қазу әдісімен өндіріледі. Бұл кендерден алтын мен күміс алынады. Дереккөздер
Қызасу

Қызасу — Тарбағатай жотасындағы асу. Биіктігі 2050 м. Тарбағатай жотасының оңтүстігіндегі Үржар өзенінің саласы Қусақ өзенінің бастауынан жотаның солтүстігіндегі Қарабұғының жоғары арнасына Қызасу арқылы соқпақ жол асады. Асудан салт атпен өтуге болады. Дереккөздер
Кендір тұқымдасы

Кендір тұқымдасы – қос жарнақты, құрамында сүт түсті ақшыл шырыны бар өсімдік. Негізінен, ағаш, бұта және шырмауықтар. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өседі. *Жер шарында 200 туысқа бірігетін 2 мыңнан астам түрі кездеседі. Кендір тұқымдасының гүлдері қос жынысты, 5 бөлікке бөлінген қоңырау тәрізді, шашақ гүлшоғырына топталған. *Жәндіктер арқылы тозаңданып, жел арқылы таралады. Қазақстанның барлық аймақтарында (тек биік тауда кездеспейді) өсетін: қабыршөп (Vіnca) және кендір туыстары бар. *Кендір тұқымдасына жататын өсімдіктердің шаруашылық маңызы зор. *Бұл өсімдіктерден: каучук (ландольфия), бағалы ағаш сүрегі (альстония), тері илеуге қолданылатын илік заттар (кебрачо – Aspіdosperma), бояуыш заттар (райтия – Wrіghіa), эфир майы (аликсия) алынады. Кейбір түрінің жемістерін тағам (карисса) ретінде пайдаланады; строфант, раувольфия – дәрілік өсімдіктер;талгүл (Nerіum), қабыршөп – гүлдері әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі, емдік мақсатта сабағын, жапырағы мен гүлін пайдаланады. Дереккөздер
Жәмила Ыдырысқызы Намазбаева

Жәмила Ыдырысқызы Намазбаева (18.8.1942 жылы, Павлодар облысы Шарбақты ауданы Галкино ауылында туылғын) – психология ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987). Халықаралық жоғары мектеп (1995), Халықарлық педагогика және әлеуметтік ғылымдар академияларының академигі (1996). Мәскеу мемлекеттік педагогика институтын (1967) және КСРО Педагогика ғылым акдемиясының аспирантурасын (1970) бітірген. Қазақ педагогика ғылым академиясында кіші аға, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1971–76), қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде декан (1976–82), Психология ғылымы кеңесінің төрайымы (1997–2002) болды. 2007 жылдан Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде Психология ғылыми-зертеу институтының директоры қызметін атқарады. «Оқушылар тұлғасының дамуы» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Бірнеше ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.kaznpu.kz/ru/?lnk=fdf Университеттің ең үздік мұғалімі, 2006] *Мәскеу *Психология
Айсары ауылдық округі (Қостанай облысы)

Айсары ауылдық округі – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Айсары, Қостомар, Половниковка, Степное ауылдары кіреді. Орталығы – Айсары ауылы. Тарихы 2017 жылы Половников ауылдық округінің құрамында болған Жақсылық ауылы таратылып, Половников ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды. 2018 жылы Глазунов ауылдық округі Айсары ауылдық округі болып өзгертілді. 2019 жылы округ құрамына Половников ауылы қосылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2885 адамды құрады. Дереккөздер
Кен екшеу

Кен екшеу– кенді екшеуіш арқылы бөлшектерінің ірілігіне қарай сұрыптау процесі. Байыту технологиясының ерекшелігіне және кеннің құрамына, т.б. сәйкес Кен екшеу процесі өз бетімен екшелеу, әзірлік екшеу және қосымша екшеу болып ажыратылады. Өз бетімен екшелеу шикізаттан тұтынушыларға тікелей жіберілетін дайын өнім (көмір, кентас, т.б.) бөліп алу мақсатында қолданылады. Әзірлік екшеу процесі кен байыту фабрикакаларында байытылатын және бөлшектелетін шикізаттарды ірілігіне қарай іріктеу үшін қажет. Бұл әдіс әдетте сирек, әрі шашыранды асыл металдарға пайдаланылатын гравитациялық байыту процестерінің алдында және Қазақстанның көптеген байыту фабрикакаларында бірінші және екінші кезектегі бөлшектеу сатыларының алдында қолданылады. Қосымша екшеу әдісі шикізатты алдын ала ірілігін тексеру мақсаты үшін қолданылады. Кейде кен салмақ айырмашылығы негізінде де құраушыларға жіктеледі. Дереккөздер:
Горняцк кенттік әкімдігі

Горняцк кенттік әкімдігі – Қостанай облысы Рудный қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Горняцкий кенті, Перцевка ауылы кіреді. Орталығы – Горняцкий кенті. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша әкімдіктегі халық саны 1964 адамды құрады. Дереккөздер
Қызбелтау

Қызбелтау, Қызылбелтау — Торғай қолаты мен Торғай үстірті аралығындағы дөңес таулар тізбегі. Географиялық орны, жер бедері Қостанай облысы Науырзым және Жангелді аудандары жерінде, бойлық бағытта 60 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі 232 м, салыстырмалы биіктігі 60-80 м. Беткейлері жыра-сайлармен қатты тілімделген. Онда бұлақтар, қайнар көздер көптеп кездеседі. Шығыс және оңтүстік етектері құлама жарқабақтанып, Торғай қақпасына тіреледі. Солтүстігінде жазық келген Қарт қонысы, оңтүстігінде Сарықопа көлдері жатыр. Геологиялық құрылымы Қызбелтау жоғары олигоцен мен миоцен дәуірлерінің сазды, қарбонатты жыныстарынан түзілген; дөң бетін палеогеннің теңіздік шөгінділері жапқан. Өсімдігі Тау беткейлерінде бетеге, жусан, селеу өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Қыз бен жігіт айтысы

Қыз бен жігіт айтысы — айтыстың бір түрі. Бұл айтыстың басқа айтыстардан негізгі айырмашылығы — айтысқа түскен қыз бен жігіт арасында әзіл-қалжың, сондай-ақ әлеуметтік жағдай көбірек сөз болады. Қыз бен жігіттің өнер жарысы кейде қайымдасу не жұмбақтасу түрінде болады. Мысалы, Әсет пен Ырысжанның, Ұлбике мен Күдерінің айтыстары жұмбақ айтыстың озық үлгілеріне жатады. Сара Біржанмен айтысқанда “Тамағым жас баланың білегіндей, Иығым тік сандалдың тірегіндей, Бет алдым қоңыр қаздың кеудесіндей, Тал бойым жолбарыстың жүрегіндей”, — деп айтыс өнерінің көркемдік деңгейі жоғары болатынын дәлелдей түседі . Сүйінбай — Күнбала, Ұлбике — Күдері, Біржан — Сара, Әсет — Ырысжан, Жамбыл — Салиқа, Омарқұл — Тәбия, Ләтипа — Кенен, Әжек — Шәріпжамал, Мұсабек пен Манат, т.б. айтыстар Қыз бен жігіт айтысының шынайы үлгілері. Дереккөздер
Дәмді ауылдық округі

Дәмді ауылдық округі – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік құрамы Құрамына Дәмді, Мереке, Қайғы ауылдары кіреді. Орталығы – Дәмді ауылы. Тарихы 2008 жылы Қарақұдық ауылы таратылды. 2013 жылы таратылған Мереке ауылдық округінің Мереке, Қайғы ауылдары қосылды. Халқы 2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1245 адамды құрады. Дереккөздер
Кенере

Кенере – үй қабырғасының шатырмен жанасар жеріндегі біршама шығыңқы үстіңгі шеті. Кенере әуелде қабырғаны шатырдан аққан жаңбыр, қар суынан қорғау үшін жасалған. Қазіргі кезде, негізінен, үй қасбетіне архитектуралық сән беру қызметін атқарады. Қабырғадан 300 мм-дей шығып тұратын кенерені бірінен-бірін сәл асыра қалайды. Бұдан гөрі шығыңқы кенерені бетоннан, керамикалық қуыс блоктардан жасайды. Бұлар зауыттарда алдын ала дайындалатындықтан, құрылыстағы жұмыс жеңілдейді, әрі әдемі етіп жасауға мүмкіндік бар. Өрт қаупінен аулақ болу үшін көп қабатты үйлерге ағаш кенере жасалмайды, ал керамикалық блоктар қымбат, сондықтан көбінесе, кенере темір-бетоннан жасалып жүр. Қшкі кенерені бөлме ішіне көрік берерліктей етіп әк-алебастр сылақпен әрлеп жасайды. Дереккөздер
Құрманғали Мұхаметқалиұлы Малаев

Құрманғали Мұхаметқалиұлы Малаев (4.3.1938, Алматы) — суретші, қолөнер шебері. Алматы көркемсурет училищесін, Мәскеу технологиялық институтының қолданбалы өнер факултетін бітірген. Малаевтың қайың, үйеңкі, алма ағашынан жасаған күбі, ағаш ожау, өрнекті ағаш шара, оюлы тостаған, той табақ, оюлы әбдіре, сандық сияқты үй жиһаздары мен мөлтек жазулы қыш құмыра, сондай-ақ алтын алқа, күміс сырға, сақина, жүзік, білезік, қапсырма сынды қолөнер, т.б. зергерлік бұйымдары қанық бояулы ұлттық нақышымен, дәстүрлі философиялық, көркемдік эстетикалық танымды білдіретін тарихи сабақтастығымен ерекшеленеді. Малаев жасаған бұйымдар Алматыдағы Орталық мұражай, Өнер мұражайы, Әскерилер үйі, Астана қаласындағы Президент мәдениет орталығы алтын қорынан орын алған. Дереккөздер
Автопансионат

Автопансионат (француз тілінде pension — тұрғындар түгелдей қамқорлықта болатын орын) — автотуристтердің тынығуына және оларға қызмет көрсетуге арналған ғимараттар кешені (мейманхана, автомобильдерді техникалық күтімге алатын станция, жабық гараждар, жанармай пункті) және жабдықталған аумақтар (тұрақтар, тексеру орындары мен эстакадалар және т.б.). Автопансионат - көбіне бірінші және екінші санаттағы автомобиль жолдарында салынады. Дереккөздер
Қызғыш

Қызғыш — татреңтәрізділер отрядына жататын құс. Қазақстанның барлық өңірінде кездеседі (шөлді жерлерде тіршілік етпейді). Дене тұрқы 30 см-дей, салмағы 200 г. Жон арқасы мен жемсауы қара қоңыр, бауыры ақ түсті. Желкесінде жіңішке қауырсындардан тұратын айдары бар. Қызғыш — жыл құсы. Наурыз — сәуірде ұшып келіп, су маңындағы шалғынға және батпақты жерлерге құрғақ шөп төсеп, шұқырлап ұя салады. Қошқыл дақты 4 жұмыртқасын мекиені мен қоразы кезектесіп шайқап, 24 — 29 күнде балапан шығарады. Сондықтан “Қызғыштай қору” деген сөз тіркесі осыған байланысты шыққан. Қазан — қараша айларында қыстау үшін Азияның оңтүстігінене ұшып кетеді. Қызғыштар жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен, жауын құртымен, ұсақ қоңыздармен қоректенеді. Сипаттамасы Қышғыш-жоны қан қызыл жарқылды қошқыл металдай жалтырыған жасыл реңді, біршама ірі денелі (180-250г, қанатының алымы- 72 см шанасында ) балшықшы құс. Қанаты дөңгеленген жиекті, күлгін жарқылды тұтас қара теңді болып келеді. Бастың екі жағы және мойнының сырт жағы- ақ, тамағының алдынғы бөлігі, бастың беткі бөлігі және бөтегесі - қара. Бауыры, қапталдары және қолтық ойындысы-ақ. Құйрықүсті және құйрықасты сары түсті. Құйрығы ақ, құйрық ұшы қара жолақпен көмкерілген. Басында жіңішке қара айдары болады. Аналығы аталығына ұқсас, алайда қанаттары едәуір жалпақ және тамағы мен бөтегесі ақ қауырсынды болып келеді. Мекені Қызғыш Еуразияда кеңінен орын тепкен. Қазақстанда сусыз кең жазира шөлден басқа жерлердің барлығына таралған. Ылғалды биотопты ұнатады. Сиретілген топпен ұялайды. Бұл ұжымдаса тыныштық сақтауға септігін тигізеді. Аздап тыныштық бұзылса, қызғыштар, « қыз-ғы, қыз-ғы» деп шу көтереді, бұл дыбыс құс атауын білдіреді. Жерді шұңқырлап, аздаған құрғақ шөп төсеп, тұя жасайды. Салындыдағы 4 қошқыл секпілді жұмыртқаларды ата-енелері 4 аптаға жуық басады. Бұдан соң ата-енелер балапандарға қамқорлық жасап, қанаттанғанша қорғайдым және өргізеді. Бұдан соң қызғыштар топқа жиналады. Кейде өте үлкен топ түзіп, қыстауға кеткенге дейін жылыстайды. Бунақденелілермен және солардың дернәсілдерімен, тіпті басқа да жәндіктермен қоректенеді. Ақпанның ортасынан-ақ Қазақстанда пайда болып, қазан-қарашада ұшып кетеді. Республиканың қиыр оңтүстігінде жалғыз–жарымы қыстап та қалады. Дереккөздер
Малай

Малай — дәулетті адамдардың үй жұмыстарын атқаратын адам. Малай ұғымы мал-мүлікке жеке меншік күшеюімен байланысты қазақ тарихында ертеден қалыптасқан. Малайды кей жағдайда егін мен мал шаруашылығына да пайдаланған. Дереккөздер
Өндіргіш күштер

Өндіргіш күштер — қоғамдық өндіріс үдерісінің материалдық-заттай және адами факторларының жиынтығы. Өндіргіш күштер табиғат заттары мен күштеріне адамның белсенді қатынасын, табиғат байлықтарын тану, игеру, түрлендіру, дамыту және пайдалану дәрежесін білдіреді және жетекші өндіріс тәсілдерінің бірі болып табылады. Ең басты өндіргіш күштер – адам, өндіріске қатысушылар. Нақ осы адамның күш-жігерімен табиғат пен қоғам дамуының заңдары игеріледі, еңбек құралдары дамытылып, жетілдіріледі, жаңа машиналар, технология үдерістер, материалдар жасалады, өндірісті ұйымдастырудың неғұрлым дамыған нысандары дүниеге келеді. Материалдық-заттай факторлардың ішінде еңбек құралдарын дамыту өндіргіш күштерді жетілдірудің тарихи үдерісінде жетекші рөл атқарады. Өндіргіш күштерді орналастыру Өндіргіш күштерді орналастыру – 1) өндірістің заттай құрамбөліктері мен еңбек ресурстарының географиялық таралуы. Өндіргіш күштерді орналастыру өндірістің басым әдісімен, құрал-жабдықтарға меншіктің түрімен, аумақтық еңбек бөлінісінің ерекшеліктерімен, жеке аудандардың табиғи, экономикалық, әлеуметтік жағдайларымен, нақты өндіріс пен салалардың орналасу факторларымен анықталады; 2) өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс кәсіпорындары мен өндірістік инфрақұрылым және еңбек ресурстарының орналасуы жөніндегі процестер мен әрекеттердің жиынтығы. Бұл мәнінде "Өндіргіш күштерді орналастыру" ұғымы қоғамдық өндірісті аумақтық орналастыру ұғымына ұқсас деуге болады. Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары[өңдеу] Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары – пайдаланылу кезінде орналастарылған нысан мен аумақ арасында өзара қатынас байқалатын және ең соңында, таңдалған критерийлер мен қойылған мақсаттарға сай нысанның оңтайлы оқшаулануын анықтайтын әр мәнді ресурстардың жиынтығы. Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары ұғымын: өндірісті орналастыру факторлары және халықты қоныстандыру факторлары деп екі туынды ұғымға белуге болады Өндіргіш күштердің орналасу түрлері Өндіргіш күштердің орналасу түрлері – құрылымдық элементтерінің мөлшерлілігімен, сырт пішінімен, тығыздығымен және өзара байланыста орналасуымен сипатталатын экономикалық-географиялық түзілімдер; бұл сипаттары түзілімнің қызметтік сипаттарымен тығыз байланыста болады. Дереккөздер
Кенесары хан ұрпақтары

Кенесары хан ұрпақтары– Кенесары хан әулетінің шежіресі. Кенесары ханның бәйбішесі Күнімжан ханымнан (арғын руының қызы) үш ұл туады: Жапар, Тайшық, Ахмет. Екінші әйелі Жаңыл ханымнан 5 ұл туады: Құмар (кейбір деректерде Омар), Әбубәкір, Құсман (Осман), Сыдық, Жақшы (Жегей) (бұл мәліметтер Әзімхан Кенесариннің отбасылық архивінен алынған). Кенесарының үлкен ұлы Жапар Ресей империясы әскерлерімен болған соғыста тұтқынға түсіп, көп жыл айдауда болады. Ақырында Бекет батырмен бірге тұтқыннан қашып келеді. Денсаулығы нашарлағандықтан көп кешікпей қайтыс болады. Кенесарының ұлы Сыдық (кейде Сыздық) сұлтан (1839 – 1910) әке жолын қуып, Ресей империясына қарсы күресті. Тайшық пен Ахмет сұлтандар амалсыз патша үкіметіне барып қызметке тұрады. Қоқандықтармен болған бір соғыста Тайшық сұлтан қатты жарақаттанып, қайтыс болады. Ахмет сұлтан алғашында Шу бойындағы қазақ, қырғыз елдерін Қоқан шапқыншылығынан қорғап тұрады. Шымкент уезі ашылған соң Ахмет сұлтан онда уезд басшысынан үшінші жәрдемшісі болып тағайындалып, осы жұмыста 20 жыл істейді. Қазақ руларымен патша әкімш. арасындағы қатынастарды реттеп тұрады. Ахмет сұлтан 46 жасында қайтыс болды. Ахмет сұлтанның ұлдары Смайыл, Ыбырай, Мұқан, Әзімжан, Шірінхан. Ахмет сұлтанның ұлдарының ішінде ең белгілісі Әзімхан Кенесарин (1878 – 37) Алашорда партиясын құрушылардың қатарында болған, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1996 ж. толығымен ақталды. Әзімханның ұлдары: Натай, Мұхамедхан, Мадияр, Тәуке, қыздары: Хамида, Напуса, Аян, Баян. КСРО-ға еңбек сіңірген геолог, геология-минерал ғылымдарының докторы, гидрогеолог, Өзбекстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі Натай Әзімханұлы Кенесарин кезінде бабасының атын алып жүргені үшін қуғындалып, Қазақстаннан қоныс аударуға мәжбүр болған. Кенесарының Әбубәкір атты ұлының шөбересі, ұстаз әрі домбырашы, өнер қайраткері Файзолла Үрімізов пен жиендері арасынан Кеңес Одағының Батыры Александр Гаврилович Моисеевский сынды генерал шықты. Дереккөздер:
Сақтауға беру

Сақтауға беру — шарт бойынша бір тараптың берген затын екінші тараптың сақтауға және сол күйінде қайтаруға міндеттенуі. Заң бойынша сақталуға тиісті зат берілген сәтте сақтауға беру шарты жасалған болып танылады. Тараптар өзара келісіммен өзгеше талаптар белгілеуі мүмкін. Дереккөздер:
Автостанция

Автостанция жүк автостанциясы және жолаушылар автостанциясы болып екіге бөлінеді. Жүк автостанциясы — жалпы пайдаланудағы автошаруашылықтың жылжымалы құрамымен қалааралық тұрақты жүк тасымалын жүзеге асыратын көлік ұйымы. Олар жүкті жөнелтуші не қабылдаушы пункттер болып табылатын ірі қалаларда орналастырылады. Жолаушы автостанциясы — автожолдарда жолаушыларға қызмет көрсетуге арналып салынады. Жолаушыларға арналған ғимараттан және оларды автобустардан түсіретін және мінгізетін перроннан тұрады. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
Қызжүзім

Қызжүзім (Parthenocіssus) — жүзім тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Шыққан жері Солтүстік Америка. Қазақстанның Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарында кездеседі. Бақтарда, үй, балабақша, мектеп ауласында сәндік үшін баулық Қызжүзім (Р. іnserta) мен бесжапырақты Қызжүзім (Р. quіnquefolіa) түрлері қолдан өсіріледі. Биіктігі 3 м-дей. Басқа өсімдікке мұртшалары арқылы жабысып шырмалады. Мұртшалары 3-тен 8-ге дейін тарамдалған. Әр тарамының ұшында дөңгеленіп кеңейген емізікшелері болады. Олар арқылы жартас, үй, қоршаулардың қабырғаларына жабысып өрмелеп өседі. Өркендегі мұртшалардың қарама-қарсысына жай және саусақ салалы (түріне байланысты) ұзын сағақты жапырақтары орналасады. Саусақ салалы күрделі жапырағы 3 немесе 5 жапырақшалы келеді. Гүлі қос жынысты, жеке гүлі 5 тостағанша жапырақшадан, 5 күлтеден, 3 — 5 аталықтан, 2 жеміс жапырақшасынан түзілген аналықтан тұрады. Гүлдері сабағының ұшынан дамиды. Маусым айынан тамызға дейін гүлдейді. Жемісі — 1 — 3 тұқымды көк немесе қара қошқыл түсті жидек. Дереккөздер
Жұмабек Кенжалин

Жұмабек Кенжалин - (30 желтоқсанда 1954 жылы Қазақ КСР Қостанай облысы, — 24 шілдеде 2017 жылы Қазақстан Алматы[https://baq.kz/kk/news/kogam/kazak_gazetteri_zhshs_bas_direktorizhumabek_kenzhalinomirden_ozdi20170724_100600]), - журналист. Арғын тайпасы Тоқал Арғын руының Төлек бөлімінен шыққан. 1971 жылы Торғай облысы Арқалық ауданындағы Қайыңды орта мектебін бітірген соң, әскер қатарында қызмет етті, шаруашылықтарда жұмыс істеді. 1981 жылы Қазақ Мемлекеттік университетін тамамдаған соң, «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1986— 1988 жылдары «Білім және еңбек» («Зерде») журналында жауапты хатшы, бас редактордың міндетін атқарушы болды. 1990 жылдан «Халық кеңесі» газеті бас редакторының орынбасары, бірінші орынбасары, ал 1994 жылдың қаңтарына дейін осы басылымның бас редакторы қызметін атқарды. 1996—1997 жылдары «Ақиқат» журналының бас редакторы, 1997 — 1999 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы қызметін атқарды. 1999 — 2006 жылдары «Қазақ газеттері» жабық акционерлік қоғамының президенті, «Қазақ газеттері» ЖШС-нің Бас директоры, «Ана тілі» газетінің Бас редакторы, 2006 — 2009 жылдары «Ақиқат» журналының Бас редакторы, 2009 жылдың ақпанынан «Қазақ газеттері» ЖШС-нің Бас директоры — редакторлар кеңесінің төрағасы. Шығармалары республикалық мерзімді басылым беттерінде жарияланып жүр. «Желкілдеп өскен құрақтай», (1988, «Өнер»), «Шындықты шырақ етіп ұстаңыз» (1998, «Қазақстан»), «Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз» (2005, «Өлке») деп аталатын деректі әңгімелер мен эсселер кітаптарының авторы. Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1984), Қазақстан Республикасы Президент сыйлығының лауреаты (2006), ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған (2004). Қазақстан Журналистер Академиясының толық мүшесі — академигі (2001). Өмірбаяны (30 желтоқанда 1954 жылы Қазақ КСР Қостанай облысы, Амангелді ауданындағы Жданов атындағы колхозы дүниеге келген) - журналист. Дереккөздер
Автотиеуіш

Автотиеуіш — сусымалы және дара даналы жүктерді тиейтін, түсіретін, оларды бір орыннан екінші орынға көтеріп тасымалдайтын, жүктерді дестелеп жинайтын, өздігінен жүретін, көтергіш көліктік машина. Әр алуан алып-салмалы жұмыс құралдарымен (шөміш, айыр қармаушы және т.б.) жабдықталады. Автотиеуіш - жүкті түсіріп-көтеруге арналған жабдықтары ауыстырылатын, негізінен автомобильдің агрегаттарынан жасапган, жүктерді шағын қашықтыкка тасымалдайтын, өздігінен қозғалатын доңғалақты көліктік құрал. Тағы қараңыз * Айырлы тиегіш Дереккөздер
Сақтық қоры

Сақтық қоры — тосын жағдайдан пайда болатын шығынды жабу, залалдың орнын толтыру, уақытша қиындықтарды жою, қандай да бір төтенше оқиғалар болған жағдайда қалыпты қызметті қалпына келтіру үшін жасақталатын ақшалай және заттай қаражат қоры. Дереккөздер:
Кенжалы Ырғызбайұлы

Кенжалы Ырғызбайұлы (1823, Семей өңірі, Тарбағатай тауының шығыс жақ қойнауы – өлген жылы белгісіз) — би. Әкесі Ырғызбайды ел-жұрт көріпкел әулие, абыз, шипагер емші ретінде аса қадір тұтқан. Ырғызбайдың әкесі Доналы да сондай қасиеті бар кісі болса керек. Кенжалы аталары тәрізді шешендік өнерге, билік ісіне жастайынан араласады. Әкесі Ырғызбай абызға еріп жүріп, талай дау-дамай, жер, жесір дауларын шешуге қатысқан. Дереккөздер:
Досқали Құрманұлы Найманов

Досқали Құрманұлы Найманов (9.10.1941 жылы, Қызылорда облысы қазіргі Сырдария ауданында туған) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1999). Кострома ауыл шаруышылық институтын бітірген (1968). Қостанай мемлекеттік университетінде доцент (1978– 99); 1999 жылдан декан қызметін атқарады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты Солтүстік Қазақстан облысында мал шаруашылығының өнімділігін арттыру мәселелеріне арналған. Дереккөздер Сілтемелер *Солтүстік Қазақстан *Кострома *Қостанай мемлекеттік университеті
Автотұрақ

Автотұрақ— автомобиль қоятын арнаулы орын; үлкен қалаларда, елді мекендерде автомобильдерді тұрақтандыратын орын. Жүк немесе жеңіл автомобильдерге арналған орындар. Мұндай автотұрақтарға автомобильдер уақытша немесе ұзақ уақытқа қойылады. Автомобильдердің сақталуына осы тұрақтардың иелері жауапты болады. Дереккөздер Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі da:Parkeringsplads de:Parkplatz fi:Pysäköintialue fr:Parking id:Pelataran parkir ja:駐車場 pt:Parque de estacionamento sv:Parkeringsplats zh:停車場
Әнуарбек Сандыбаев

Әнуарбек Сандыбаев (1.1. 1916 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы станциясы) – Жамбыл облысының құрметті азаматы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1938). Өмірбаяны 1947 – 76 жылы Жамбыл облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, Талас, Свердлов, Жуалы, Жамбыл ауданыда аудандық атқару комитетінің төрағасы, аудандық партия комитеттерінің екінші, бірінші хатшысы болып істеді. Кейін – көкөніс-жеміс тресінің директоры, облыстық орман шаруашылығы басқармасының бастығы. Жетістіктері Қызыл Жұлдыз, Отан соғысы, Құрмет белгісі, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сілтемелер * Қызылорда * Қызыл Ту Дереккөздер
Тобылғысор

Тобылғысор – Ертіс алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде, Жалаулы көлінің шығысына қарай 40 км жерде. Көл теңіз деңгейінен 91,3 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Ауданы 32,3 км 2 , ұзындығы 21,0 км, енді жері 3,5 км, жағалық сызығы 55 км. Су жиналатын алабы 110 км 2 . Су мол жылдары маңындағы Мыңшұңқыр, Шағынсор, т.б. көлдермен қосылып кетеді. Өте қуаң жылдары құрғап қалады. Жауын-шашын, қар суымен толығады. Жағалау сипаты Құмды, саздақты жағалауы жазық. Суы тұзды, ащы, тек көктем мен жаз басында ғана мал суарылады. Алабы жайылым. Дереккөздер
Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев

{{Мемлекеттік қайраткер } { - - } }} Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев (26.5.1940, Атырау облысы Мақат ауданы Доссор кенті) – экономика ғылымының докторы. Байұлы тайпасының Таз руынан шыққан. Мәскеу мұнай химиясы және газ өнеркәсібі институтын (1961), КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін (1975) бітірген. Атырау, Жаңаөзен қалалықлық партия комитеттерінің 1-хатшысы, Махамбет аудандық партия комитетінің 1-хатшысы (1975–1993), «Теңізшевройл» қазақ-американ біріккен кәсіпорнының директоры, Қазақстан мұнай және газ өнеркәсібі министрі (1993–1994), Атырау облысының әкімі (1994–1998) болды. 1999 жылдан дипломатиялық жұмыстар атқарады. 20-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.