kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жақсылық Сәмитұлы

Жақсылық Сәмитұлы (8.5.1940 жылы туған, Қытай, Алтай аймағы, Жеменей ауданы Жәке ласты) — жазушы. * Шыңжаң унверситетін бітірген (1959) * Қытайда жүргізілген мәдени төңкеріс жылдары “ұлтшыл” атанып, 1959 — 79 жылдары Үрімжі, Тарым және басқа да жаза лагерьлерінде болған. * 1979 жылы ақталған. 1980 — 89 жылдары “Алтай аясы” журналының редакторы * 1989 — 93 жылдары Шыңжаң теледидарында редактор қызметтерін атқарған. * 1993 жылы сәуірде Қазақстанға көшіп келіп, Алматы қаласына қоныстанған. * 1995 жылдан ҚазМУ-де дәріс оқиды. Шығармалары Шығармашылық жолын өлең жазудан бастаған. * Оның “Шопандарға” деген тұңғыш өлеңі 1955 жылы “Алтай халқы” газетінде жарық көрген. * “Атамекен” (1983) * “Тау самалы” (1985) * “Ақ тілек” (1990) * “Ақ сәуле” (1992), т.б. повесть, әңгіме жинақтары жарық көрген. * Қазақстанда жазушының “Сергелдең” атты трилогиясының бірінші және екінші кітабы (1996 — 2000), * “Қытайдағы қазақтар” атты монографиясы (2000) басылып шықты. * Жазушының "Сергелдең" трилогиясы 2010 жылы "Қаһарлы Алтай" деген атпен үш томдық толық нұсқада "Дәуір" баспасынан басылып шықты. Марапаттары * “Атамекен” кітабына Қытай Халық Республикасының мемлекеттік сыйлық берілген (1985). Дереккөздер Қазақ энциклопедиясы
Жақып Бапыұлы

Жақып Бапыұлы (1850, Қара Ертістің жоғарғы алқабы — 1943, сонда) — би, қоғам қайраткері. Атасы Топан, әкесі Бапы Шығыс Түркістандағы абақ керейдің (оның ішінде барқы руының) беделді билері болған. Ел ісіне ерте араласқан Жақып 1913 жылы әкесі қайтыс болған соң билік тізгінін өз қолына алады. 20-ғасырдың басында Қытайдың Цин империясы мен Ресейдің екі жақты қысымына қарсы батыл қимылдар танытып, 1921 жылы Ресейден қашып барған ақ гвардия генералы Бакичтің лаңына тойтарыс беруге, “Батыста мұсылман мемлекетін құрамын” деген желеумен келген дүнген генералы Махиыңның армиясын 1932 жылы Алтайдан қууға қатысады. Ел ішіндегі дау-жанжалдарды шешуде әділдігімен көзге түскен Жақып би туралы “сөздің нарқы білмейді, барқы (руы) біледі” деген сөз қалған. Еженхан тарапынан Жақып биге берілген гауhар жиекті құлпытас мөрі елдің ішінде ғана емес, сыртқы қатынастардағы құжаттарда да қолданылған. Дереккөздер
Нүсіпбек Жақыпбаев

Нүсіпбек Жақыпбаев (1890, бұрынғы Жетісу облысы Үлкен Алматы болысы — 1932) — қоғам қайраткері. * 1911 жылы Верный ер балалар гимназиясын * 1916 жылы Киев университетінің медицина факултетін үздік бітірген. * Оқуын бітіргеннен кейін Жетісу облысына жұмысқа жіберіледі. Майдандағы қара жұмысқа шақырылғандарға арналған дәрігерлік пункттегі комиссия құрамында жұмыс істейді (1916). * Сол жылы желтоқсанда Үржар ауылдық дәрігерлік бөлімшесінде дәрігер болады. * 1918 жылы 10 — 31 тамызда Лепсі қаласында өткен Жетісу облысы қазақтарының 2-съезінде Алаш облысы комитетінің жаңадан сайланған құрамына мүше болады. * 1923 — 24 жылдары Жетісу облысы денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары * 1924 — 26 жылдары Жетісу губерниялық денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, губерниялық атқару комитетінің мүшесі қызметтерін атқарған. * 1925 жылы дәрігерлердің Бүкілодақтық 1-съезіне, Орынборда өткен губерниялық денсаулық сақтау бөлімдерінің съезіне қатысқан. Дереккөздер
Серікқали Жақыпов

Серікқали Жақыпов (1892, Атырау қаласы — 9.2.1939, Алматы) — мемлекет қайраткері. Байұлы тайпасы Беріш руынан шығыпты. 1914 жылы Ордада Жәңгір хан мектебін бітіріп, Казталовкада бала оқытады. Сол жылы Лермонтовтың “Үш пальма” дастанын қазақшаға аударып, “Айқап” журналына бастырған. Кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысқан Жақыповты Орал казактары қолға түсіріп, атуға апара жатқан жолда қашып құтылады. 1921 жылдың көктемінен Саратов губерниясы Новоузень уезінде губерниясы төтенше комиссияның өкілі, 1923 жылы Казталовка уездік атқару комитетінің төрағасы, сол жылдың күзінен Қазақ өлкесі коммунистік жастар одағының ұйымдастыру хатшысы, 1924 жылдың көктемінен Гурьев уездік комитетінің ұйымдастыру хатшысы, 1926 жылдан Таловка уездік комитетінің хатшысы, 1928 жылдан Респубоикалық төтенше комиссияның бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Жақыпов 1923 жылдың қазан айынан “Еңбекші қазақ” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінің жұма сайынғы бір бетіне “Лениншіл жас” атымен жастар мәселесін көтеретін газет шығарып тұруды жолға қояды. Бас мақаланы үнемі өзі жазған. 1937 жылдың 5 — 6 мамыр аралығындағы түнде Қазақстан Ішкі істер халық комиссариаты (НКВД) алқасы “Қазақ антикеңестік, ұлтшыл-буржуазиялық, фашистік ұйымын әшкерелеп, жою” деген мәселені қарағанда, осы мекеменің дін және контрреволюцияға қарсы күрес бөлімінің меңгерушісі Жақыпов республикада ондай ұйымның жоқтығын дәлелдеп, мәселеге қарсы дауыс береді. Сол алқа мәжілісінің қаулысы бойынша “халық жауы” деген айып тағылған қазақ зиялыларын тұтқындау жөніндегі бұйрықтарды орындаудан бас тартады. Жақыпов 1937 жылдың 21 қыркүйегінде тұтқындалып, 1939 жылдың 9 ақпанында НКВД-ның ішкі түрмесінде дүние салады. Дереккөздер
Жақып тегін

Жақып Тегін (туып-өскен жері белгісіз) — Шығыс Қарахан мемлекетінің билеушісі Хасан ибн Сүлейменнің інісі. Нарынға құятын Атбаш өзенінің жағасына орналасқан Атбаш қаласының билеушісі. Салжұқтардың Батыс Қарахан қағанатына үстемдігі жүріп тұрған кезде көшпелі чігілдер Самарқанда көтеріліске шығып (1089), салжұқтардың әкімін қуып жібереді. Чігілдердің басшысы Айн әд-Даула Жақып Тегінді көмекке шақырады. Жақып Тегін Самарқанға келген соң, Айн әд-Даула екеуінің арасында жанжал шығып, Жақып Тегін оны өлтіреді. Бұған наразы болған чігілдер салжұқ әміршісі Мәлік шаҝ өз әскерімен көтерілісті басуға келген кезде Жақып Тегінді қолдамайды да, Жақып Тегін Атбаш қалсына қашуға мәжбүр болады. Мәлік шаҝ Шығыс Қарахан мемлекетінің билеушісі Хасан ибн Сүлейменнен інісі Жақып Тегінді ұстап беруді талап етеді. Бұл талапты орындауға мәжбүр болған Хасан ибн Сүлеймен 1091 жылы Жақып Тегінді күзетпен Үзгендтегі Мәлік шаҝқа жібереді. Алайда осы кезде Барсханды билеуші Тогрул ибн Ийнал тегін Қашқарияны басып алып, Хасан ибн Сүлейменді тұтқындайды. Осы жағдайда Мәлік шаҝ Жақып Тегінмен келісім жасап, оған Тогрул ибн Ийнал тегінмен соғысуды тапсырады. Соғыс нәтижесі Жақып Тегін үшін сәтті болып, ол Қашқарияны барсхандықтардан азат етеді де, Хасан ибн Сүлейменді тұтқыннан босатып алады. Хасан ибн Сүлеймен Қашқарияны, яғни Шығыс Қарахан иелігін 1103 жылға дейін басқарды. Сілтемелер Қазақ энциклопедиясы
Жалаңашкөл (көл, Қызылорда облысы)

Жалағашкөл, Жалаңашкөл – Сырдария алабындағы көл. Географиялық орны Қызылорда облысының Арал ауданы жерінде орналасқан. Тұран жазығының солтүстік шетінде, Сырдария сағалық арнасының оң жағында, теңіз деңгейінен 58,3 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 13 км 2 , ұзындығы 5,3 км, ені 4,3 км. Кезінде Сырдарияның жайылмасымен толысатын, көршілес ірі Қамыстыбас көлімен ұласып жататын. Батыс және оңтүстік жағалауы жайпақ, батпақты, шығысы көтеріңкі. Арал теңізінің тым шегініп кетуінен Жалағашкөлдің шарасы жазда мүлдем кеуіп қалатын болды. Көктемгі қар ерігенде ғана аздап су жиналады. Алабы көктемгі шабындық. Дереккөздер
Жалаңаш аңғары

Жалаңаш аңғары – Іле Алатауының шығысында, Торайғыр, Қулықтау және Күнгей Алатауы аралығындағы аңғар. Географиялық орны Алматы облысының Райымбек ауданы жерінде орналасқан. Шарын, Шілік өзендері осы аңғармен өтеді. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1300 — 1500 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 80 — 90 км-ге созылып біртіндеп аласарады, ені 20 — 25 км. Палеоген мен неогеннің аллювий және делювий шөгінділерінің борпылдақ жыныстарынан түзілген. Жалаңаш аңғарының қызыл қоңыр топырағында жусан, бетеге аралас астық тұқымдасты шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Жалаңаш шырыш

Жалаңаш шырыш (, Аrіonіdae, Lіmacіdae) — сабақша көзді ұлулар отрядының бір тобы. Жалаңаш шырыштың барлық құрлықтарда тараған 250-ден аса түрі белгілі. Дене пішіні құрт тәрізді жұмыр келген. өз. 15 — 200 мм. Басының үстіндегі екі жұп қармалаушысының алдыңғысы сезім мүшесінің қызметін атқарады, соңғысының ұшында көзі болады. Бақалшағы жақсы дамымай, рудиментті түрде сақталған, оның қалдығы пластинка не түйіршік түрінде арқа мантия жабынының астында орналасады. Bіnneya, Hemphіeіa туысының өкілдерінде ғана бақалшағы ашық жатады. Денесі түгелдей кілегей шырышты келеді, аты осыған байланысты қойылған. Жалаңаш шырыш ылғалды жерлерде тіршілік етеді, күндіз жасырынып жатады да, түнде қоректенуге шығады. Бұлар — гермафродиттер, жұмыртқасын (20 — 30-дан топтап, 500-ге дейін) ылғалды топыраққа салады. Одан 2 — 3 аптадан кейін жас шырыштар шығады да, 1 — 1,5 айда ересек түріне айналып, күзге қарай жұмыртқалайды. Жазғытұрым кейбір қыстап шыққан ересек Жалаңаш шырыштың көпшілігі өліп қалады. Жаңа шыққан шырыштар өсімдіктердің тамырын, тамыр-жемістерін, жапырағын зақымдап, а. ш-на, бау-бақшаға үлкен зиян келтіреді. Жауын құртымен және моллюскілердің кейбір түрлерімен қоректенетін жыртқыш түрлері де бар. Жалаңаш шырышты жою үшін сөндірілмеген әк, әр түрлі улы заттар қолданылады. Дереккөздер
Жалбағай

Жалбағай, қалбағай — ескекаяқты құстар отрядының тырна-құтан түқымдасына жататын құс. Қанатының ұзындығы 39 см, салмағы 1,5 кг. Ақ құс, басында сарғылт айдары бар. Сирақтары ұзын, қара. Тұмсығы жалпақ, қалақша тәрізді. Балапаны ақ мамықты. Жыл құсы: наурыз-сәуірде келіп, қыркүйекте қайтады. Сәуірде 3-4 жүмыртқа салады. Оны мекиені Жалбагай мен қоразы 3 аптадай кезектесіп басады. Су жәндіктерімен, олардың дернәсілдерімен, балықпен, бақамен қоректенеді. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Сипаттамасы Кейбір жерлерде бұл құсты қалбағай деп атайды. Жалбағайдың қанатының ұзындығы 35 – 40 см, салмағы 1,7 кг-дай. Жалбағай ақ түсті, басында сарғыш ұзын қауырсындардан тұратын кекілі және мойнының төменгі жағында сарғыш қоңыр түсті дағы болады. Басқа, өзіне ұқсас құстардан бір ерекшелігі – тұмсығы. Ол тік әрі ұзын, ұшы күрек тәрізді жалпақ; тұмсықтың негізі – қара, ұшы сарғыштау. Сирағы – қара түсті. Қамысты, бұталы тайыз суларды мекендейді. Топталып, шоғыр (колония) құрып тіршілік етеді. Судағы балық шабақтарымен, бақалармен және омыртқасыздармен қоректенеді. Жалбағай – жыл құсы. Қазақстанға наурызда ұшып келеді, тамыз – қыркүйек, кейде қараша айында да кездесе береді. Ұясын қамысты қопаға, бұта мен ағаш басына салады. Ақшыл түсті 3 – 5 жұмыртқасын сәуір – мамырда аталығы мен аналығы кезектесіп, 3 аптадай шайқайды. Жалбағайдың құтан, қарабай, үлкен су құзғындары немесе қарақаздармен бірге ұялайтыны туралы жаңа деректер белгілі болды. Саны жылдан-жылға азаюда. 1990 жылдардың аяғында республика жерінде 400 – 650 жұбы ғана ұялаған. Жалбағай сирек кездесетін құс болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Дереккөздер
Жалбыз

Жалбыз – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық тамырсабақты өсімдік. Қазақстанда жалбыз туысының 10 түрі өседі, соның ішінде дәрілік мақсатта бұрышты жалбыз қолданылады. Жане де бұл өсімдіктің басқа түрлерінен порфюмериялық, кондитерлік, гигиеналық мақсаттарға қолданылады. Жалпы сипаттамасы Дәрілік өсімдіктердіӊ бірі - жалбыз. Ол - хош иісті, көп жылдық шөптесін өсімдік. Солтүстік қоӊыржай ендікте көп тараған. КСРО-да 20-дан астам түрі өседі. Қазақстанда жалбыздыӊ 9- түрі өседі. Сабағы тік, жапырақтары қарама қарсы орналасқан болады. Оныӊ дала жалбыз, су жалбызы, бұйра жалбыз, кермек немесе бұрыш жалбыз секілді маӊызды түрлері бар. Дала жалбызы суармалы жерлерде, өзен, көл, бұлақ маӊында, шалғындықтар мен тоғайларда, арық бойында өседі. Оны сабынныӊ иісін жақсарту үшін пайдаланады, дәрілік те маӊызы бар. Ал кермек жалбыздыӊ жапырағы мен гүл шоғынан жалбыз эфир майы алынады. Бұл майдыӊ негізгі құрам бөлігі - ментол. Ментол парфюмерия, косметика кондитер, кондитер, тамақ өнеркәсібінде, сондай- ақ тіс порошогы мен пастасын жасауда пайдаланылады. Жүрек тамыр жүйесі ауруларына қарсы қолданылатын дәрі Валидол осы ментолдан алынады. Биологиялық сипаттамасы Биіктігі 80-100 см. Сабағы төрт қырлы күрең-күлгін түсті. Жапырағы ұзынша, жұмыртқа пішінді, қысқа сағақты, тақтасының жиектері ара тісті иректелген жай жапырақ. Сабаққа қарама қарсы орналасады. Жапырағын саусақпен уқалағанда жағымды иіс шығады. Себебі, жапырағында 5% эфир майы болады. Маусым мен тамыз айларында гүлдейді. Гүлдері ұсақ, түбі біріккен 5 тостағанша жапырақшасы күлгін түсті. Түбі біріккен 5 күлте, оның екеуі бірігіп жоғарғы ернін, үшеуі бірігіп төменгі ернін құрайды. Сондықтан да, мұндай гүлдерді ерінгүлділер тұқымдасы деп атайды. Аталығы 4, аналық жатыны екі ұялы біреу. Гүлдері сабақ ұшына шашақ гүлшоғырына жиналған. Жемісі- жаңғақша. Жалбызды тамырсабағынан көбейтеді. Эфир майында 55%-ға дейін ментол кездеседі. Дереккөздер
Жалға беру

Жалға беру ( жалға беру) — мүлік (жер, т.б.) иесінің өз мүлкін басқа кісіге өзара келісім бойынша, ақыға уақытша пайдалануға беруі. Жалгерлік — шаруашылықты жүргізудің бір формасы. Мұнда жалға беруші мен жалгер арасындағы шарт негізінде жалгерге жерді, табиғат қорларын, кәсіпорындарды, олардың бөлімшелерін уақытша пайдалануға, сондай-ақ, дербес шаруашылықты жүргізуге қажетті басқа да мүліктерді белгілі бір мерзімге тиісті ақысын төлетіп иеленуге және пайдалануға береді. Жалға беру шаруашылықтың барлық салаларында кеңінен тараған және меншіктің барлық түрлерінде қолданылады. Жалға берушілер ретінде — меншік иелері атынан мүлікті Жалға беруге өкілетті орындар мен ұйымдар болуы мүмкін. Жалгер бола алатындар — заңды құқықты мекемелер мен кәсіпорындар, жеке тұлғалар, бірлескен кәсіпорындар, басқа мемлекеттер мен халықар, ұйымдардың қатысуымен құрылған ұйымдар мен бірлестіктер, сондай-ақ, басқа мемлекеттер мен халықар ұйымдардың өздері жалгер бола алады. Жалгерлер еріктілік негізінде ассоциациялар, одақтар, консорциумдар, концерндер, т.б. бірлестіктер құрады, олардың қызметін қаржыландырады және қабылданған жарғыға сәйкес олардың құрамынан еркін шыға алады. Қазақстан Республикасында жалға беру арнайы заңдармен реттеледі. Дереккөздер
Жалған

Жалған, жалғандық — белгілі бір іс-әрекет немесе құбылыс мәнінің шындықтан алшақтатылып, бұрмаланған көрінісі, ақиқатқа қарама-қарсы ұғым. Адам баласының ақиқатты тану жолындағы шындыққа сай келмейтін, бірақ ақиқатқа баланатын (шын деп қабылданған) адасуы тәрізді жалғандық та қоғамдық сананың жемісі. Діни сана тұрғысынан алғанда, ақиқат немесе шындық әлемді реттеуші абс. күш (Құдай) болса, жалған — адамды Құдайдың әміріне қарсы шығаратын және осы ақиқатты тану жолынан тайдыратын зұлым күш. Құранда: “Іс біткен заман (ахиретте) шайтан: Расында Алла сендерге шындықты уәде етті. Сондай-ақ, мен де сендерге уәде бердім, бірақ мен сендерді алдадым. Негізінде сендерді (жалған жолға) шақырғаннан басқа өктемшілігім жоқ еді”, — дейді (14:22). Жалған айту басқа адамды алдау немесе оған зиян келтіру, я өзгелердің алдында басымдылыққа қол жеткізу ниетінен туындаған жағдайда этикалық тұрғыдан өрескелдік болып саналады. Алайда ислам дінінде жақсылыққа себеп болған жалған сөз айыпқа саналмайды. Мұхаммед (ғ.с.) хадистерінде үш жағдайда ғана жалған айтуға болады делінеді, олар: соғыста (жауға), адамдардың арасын жарастыруда және ерлі-зайыптыларды татуластыруда. Дұрыс ниеттен туған жалған сөз туралы Шәкерім ақын былай дейді: “Түзу жолға бастаған жалған артық, Бұзықтыққа сеп болған мұндай шыннан”. Сонымен қатар, жалған ұғымы қазақ дүниетанымында ислам дін іліміндегі өмір мен өлім, фәни мен бақи мәселесіне байланысты “мәңгілік” ұғымына қарсы мәнде қолданылады. Мұнда адамның қамшы сабындай қысқа, шолақ өмірі өткінші жалған, ол нағыз ақиқат өмірге — “о дүние — мәңгілікке” апарар жол ғана. Өмір мен өлім мәселесі қазақ ғақлиятты ой кешу үрдісінде әр кезеңде әркелкі сипатталынса да, бәрінің тоғысар тұсы — “дүние жалған” болып келеді. “Мынау жалған дүние, кімдерден кейін қалмаған!” (Шалкиіз, 15—16 ғасырлар) “Жігіттер, жалған дүние бізден қалар, бір күні ажал келіп жаныңды алар” (Шал Құлекеұлы, 18—19 ғасырлар) “Қайғы емес қаза, болмаймын наза, ноқталы басқа бір өлім” (Шәкерім, 19—20 ғасырлар) деген секілді өмірдің өтпелі кебіне мойынсұнған өлең жолдары тіршіліктің шектеулі мерзімін “дүние жалған” ұғымына сыйғызды. Дереккөздер
Жалған буын

Жалған буын , псевдоартроз (грек. pseudos — жалған, arthron — буын) — бітіспеген сынық орнында немесе организмнің дұрыс қалыптаспауынан пайда болатын сүйектің қалыптан тыс “ойнақшып” қозғалып тұруы. Ж. б-ның іштен туа біткен және жүре пайда болатын түрлері бар. Ана құрсағындағы нәресте сүйегінің дұрыс қалыптаспауынан болатын — іштен туа біткен Ж. б. — жас сәбилерде болады және сирек кездеседі. Жүре пайда болған Ж. б. сүйектің жарақаттануынан (иық, қол, сан сүйектері сынғанда, остеотомия), остеомиелит, мешел, цинга, т.б. аурулардың салдарынан болады. Сынық дұрыс бітпегенде, сынған жердің арасында шеміршек не тыртық пайда болады. Бұл сынықтың бір-бірімен жанасып өсуін (бітісуін) тежеп, соның салдарынан орнына барып түспеген сүйек “ойнақшып”, қозғалып тұрады. Мұндай жағдай болмау үшін сынған сүйекті бір-бірімен дұрыс жанастырып, қозғалмайтындай етіп бекіту керек. Ж. б-ды, негізінен, хирургиялық жолмен емдейді. Кей жағдайда сынған сүйекті металдан не пластмассадан жасалған арнайы пластиналар арқылы жалғап, өз орнына салады. Сынық әбден жазылғаннан кейін, жалғаған заттардың кейбіреуі сүйек тіндерімен бірігіп, бітіп кетеді де, қалғанын дәрігер алып тастайды. Сондай-ақ, Ж. б-ды емдегенде ортопедиялық аппараттар да пайдаланылады.
Жалған бұйражапырақ

Жалған бұйражапырақ – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тек Қаратаудың қиыршық тасты құмайт топырақты тау беткейінде өсетін бір түрі — бөгде шөлмасақ тәрізді Ж. б. (P. eremostachydioides) бар. Биікт. 30 см-дей. 4 қырлы, тік өсетін сабағын түк басқан. Қауырсын тәрізді ұзынша жапырақтарының ұш жағы жалпақ болады. Қызғылт, ашық күлгін түсті ерінге ұқсас гүлдері топтанып, күлтебас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі — төрт қырлы жаңғақша. Бөгде шөлмасақ тәрізді Ж. б. — дәрілік өсімдік. Бұл — өте сирек кездесетін, реликті өсімдік, жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
Жалған шөлмасақ

Жалған шөлмасақ (Pseudoeremostachys) — ерінгүлділер тұқымдасына жататын түйнекті шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратаудың, Іле, Талас Алатауының тасты баурайларында, асу аңғарларында өсетін бір түрі — Северцов Ж. ш-ғы (P. severzovіі) бар. Биікт. 20 см-дей түйнекті жуан тамырлы өсімдік. Сыртын түк басқан тырбыйған сабағы болады. Жапырақ сағағы ұзын, түкті жапырағы жұмыртқа тәрізді, жиегі тілімденген. Қос ерінді, қою көк не қошқыл қызыл гүлдері (8 — 10) жиналып, жалған күлте бас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, маусым — шілдеде жемістенеді. Жемісі — төрт қырлы жаңғақша. Северцов Ж. ш-ғы — өте сирек кездесетін, эндемик өсімдік. Қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Жалғыздық

Жалғыздық, дінде — монотеистік діндердегі Құдайға тән басты қасиет. Ислам дінінде де дүниені жаратушы күштің жалғыз екеніне сену — иманның негізі, парыздың үлкені саналады. Алланың жалғыз, әрі теңдессіз құдірет иесі екенін таухид ілімі терең түсіндіреді. Жалғыздық ұғымы сопылық ілімде ерекше мәнге ие. Алланың жалғыздығын теориялық тұрғыдан ғана танумен шектелмей, соған сәйкес амал қылу таухидті толыққанды етпек. Шығыстың ірі шайырлары мен сопылық бауырластықтың негізін қалаушы рухани ұстаздар адамның жүрегінде жалғыз Құдайды аңсаушы жалғыз махаббат болуы тиіс деп үйреткен. Өткінші дүние мен күйбең тіршіліктің күйігінен және жаман ойлардан арылған мұндай жүрек Алланың мекеніне айналмақ. Әйгілі сопы әл-Халладж (шамамен 855 — 922): “Хақиқат жүрекке орнығар болса, өзге нәрсенің барлығын ығыстырып шығарады” дейді. “Көпшіліктің ішіндегі жалғыздық” деп те аталатын мұндай күйге түскен рухани ізденушінің “жүрегі — Аллада, тілі — зікірде, қолы — шаруада” болмақ. Чишти сопылық бауырластығының ірі ұстазы Низамуддин әулие (1242 — 1325) де: “Халықтан алыс бол, бірақ оған жақын қызмет қыл” дейді. Көптеген рухани ұстаздар өмірінің соңында оңаша тірлік кешіп, жалғыздыққа ұмтылған. Бұл амал — аскетизм емес, кемелдіктің белгісі ретінде қабылданған. Чильхана немесе шілдехана деп аталатын құдыққа ұқсас арнайы орындарда 40 күн бойы сыртпен қатыспай құлшылық қылу кезінде адам екінші мәрте “туылады” немесе рухани ояу қалыпқа енеді. Түркі дүниесінде осылай оңаша тірлік кешу арқылы жан тазалығына ұмтылған ұстаздардың қатарында Қожа Ахмет Иасауи мен Шәкерім Құдайбердіұлын атауға болады. Әбу Саид, Бұхари, Муслим сынды ғалымдардан жеткен хадисте былай делінеді: “Пайғамбардан: — Адамның жақсысы кім? — деп сұрағанда: — Құдайдың жолында малы мен жанын аямай, туралыққа ұмтылған жан, — деген жауап қатты. — Ал жақсылардың ішіндегі үздігі кім? — деген сауалға пайғамбар: — Кімде-кім оңаша тауды мекендесе, құдайынан қорқып, жұртқа жамандық қылмаса, сол адам — ең жақсы жан, — деп жауап берді”. Қазақ халқы өзінің дәстүрлі дүниетанымы бойынша, рухани кемелдену жолында жалғыздықты таңдап алған діндарларды әулие тұта отырып, қарапайым адамдардың күнделікті тұрмыс-тіршілігінде саяқ ғұмыр кешуін мақұлдамайды. “Жалғыздық Құдайға ғана жарасады” деген мақал соның айғағы. Дереккөздер
Жалқаулық

Жалқаулық — адамның жұмысқа, оқуға, міндетке мойымайтын еріншек, бойкүйез мінезі. Қазақ дәстүрінде еңбекқорлықтың қарсылысы ретінде мақал-мәтелдерде («Жалқауға мал жуымас», «Жалқау – өзіне жау») сынап, ұрпаққа тыйым салады. Жалқаулық қоғамдағы орны Жалқаулық – адамзаттың ежелден келе жатқан жаман әдеті. Қазақ халқы бұл кемшілікті еңбеккерліктің қарсылысы деп бағалап, мақал-мәтелдермен сынадым: «Жалқауға мал жуымас», «Жалқау тек жатар, ырысы қашар». Бұл сөздердің терең мағынасы бар: еңбексіз адам өзінің болашағын өзі құртады. Абай Құнанбайұлы еріншектікті «күллі өнердің дұшпаны» деп атаса, Шәкәрім Құдайбердіұлы оны құрдымға жетелейтін дерт санапты. Қазақ дәстүрінде еңбек – өмірдің негізі. Ауыл шаруашылығында, мал шаруашылығында таң атпай еңбек ету әрбір отбасының міндеті болды. Жалқаулыққа орын болмады, себебі ол отбасылық бірлікті, рулық тәртіпті бұзады. Дана халқымыз «Еріншек дүниеден құр қалады» деп ескерткен. Бұл – ұрпаққа берілетін тәрбиелік сабақ. Қазіргі қоғамда жалқаулық жаңа түрде көрініс береді. Смартфон, әлеуметтік желілер уақытты босқа өткізуге мүмкіндік береді. Жастар мақсат қойғанымен, оны жүзеге асыруға ерінеді. Нәтижесінде кедейлік, надандық, өкініш қалады. Еңбек адамды жетілдіретін құрал, ал жалқаулық тоқтататын кедергі. Дәстүрлер арқылы жалқаулықты тыйымдау қоғамдық бірлікті нығайтты. Мақал- мәтелдер, ақын сөздері ұрпаққа жігер сіңірді. «Еңбек – қуаныш, жалқаулық айрылмас азап» деген сөз бүгінгі күнге де өзекті. Сондықтан әр адам өзінің бойындағы осы жаман әдеттен арылып, еңбекке ден қойса, жеке және қоғамдық өмір гүлденеді. Дереккөздер first0.A. |titleЕҢБЕКҚОРЛЫҚ// ЖАЛҚАУЛЫҚ КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ ВЕРБАЛДЫЗАЦИЯСЫ ҚАЗАҚ ФОЛЬКЛОРЫНДА |url=https://bulletin- philology.ablaikhan.kz/index.php/j1/ar ticle/download/1154/311/5033
Жалманқұлақ

Жалманқұлақ, Жаманқұлақ — Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл. Географиялық орны Ақмола облысының Қорғалжын ауданы жерінде. Теңіз-Қорғалжын ойысының солтүстік жағында, теңіз деңгейінен 336,4 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 15,43 км 2 , ұзындығы 5,2 км, ені 4,2 км. Қар, жер асты және көршілес жатқан Қожакөл жайылма суымен толысады. Жағасы, негізінен, тік жарлы (3-4 м), шығыс жағалауы жайпақ. Қараша — сәуір айлары аралығында мұз қатады. Суы тұзды, көктемде мал ішуге жарамды. Алабында қамыс өседі, құс ұя салады. Дереккөздер
Жалпақасар

Жылпақасар қалашығы (б.д. VI-VII ғғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, ежелгі қала орны. Орналасқан жері Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Зерттелуі мен сипаты Теңіз деңгейінен биіктігі 107 м. Ескерткішті өткен ғасырдың 40-60-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) ашып зерттеген, 70-жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген. 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) қайта зерттеп, географиялық координаттарын анықтады және суретке түсірді. Қалашық көп қырлы болып келген екі қабатты төбе іспетті. Бірінші қабаттың аумағы 300х250 м, биіктігі 8-10 м. Көлемі 100х60м, биіктігі 14,8 м болып келген екінші ярус біріншінің батыс бөлігінде орналасқан. Беткі қабаттан алынған қыш ыдыстар мен басқа да материалдар бұл жердің фортификациясын б.д. VI-VII ғасырларына жатқызуға мүмкіндік берді. Дереккөздер
Жалпақ табан

Жалпақ табан — адам табанындағы ойыстың түгелдей немесе жартылай тегістеліп, жалпайып кетуі. Табан ойысының жалпаюына байланысты: көлденең жалпақ табан және ұзына бойлай жалпақ табан болып ажыратылады. Біріншісінде табанға аяқтың 5 бақайшақ сүйегінің алдыңғысы ғана тірек болып, еденге (жерге) табанның басы ғана тимей тұрады. Ал екіншісінде аяқты басқанда, табан толықтай еденге тиеді, ал ондай жағдайда табан ойысының белгісі де қалмайды. Жалпақ табанның іштен туа біткен және жүре пайда болған екі түрі болады. Туа біткен жалпақ табан сирек кездеседі, себебі, ол табан сүйектері мен жіліншіктің жетілмеуінен болады. Жиі кездесетін түрі — жүре пайда болған немесе статикалық жалпақ табан. Ол балаларда мешел ауруының салдарынан тым көп салмақ қосқаннан болса, ал ересек адамдарда, әсіресе, күні бойы тік тұрып қызмет істейтін (шаштараз, сатушы, т.б.), ауыр дене еңбегінен (жүк тасушы, т.б.), аяқ киімді дұрыс таңдап кимеуден, табанның, тілерсек пен табанның қосылған буынының, жіліншіктің, т.б. жарақаттануынан болады. Жалпақ табан адам жүргенде тез шаршап, балтыры, табаны, белі ауырады. Кешке қарай табаны ісініп, ертеңіне қайтуы мүмкін. Асқынған түрінде табан пішіні мен жүрісінде өзгерістер (кібіртіктеу, аяқты шалыс басу) пайда болып, аяқтың үлкен башпайы қисаяды. Аурудың белгісі біліне бастағанда ортопед-дәрігерге көріну керек. Ауруды алдын алу үшін спортпен айналысу, әсіресе, жүзумен көбірек шұғылдану керек; бірақ спорттың аяққа көп салмақ түсіретін түрімен (ауыр атлетика, жүгіру, коньки жарысы, т.б.) айналысуға болмайды. Жылы кезде құмда, борпылдақ топырақта жалаңаяқ жүрген пайдалы. Сондай-ақ, аяқ киімді дұрыс таңдаудың маңызы зор. Тар немесе кең, өкшесі 3 — 4 см-ден биік аяқ киім киюге болмайды. Арнайы ұлтарақ, массаж белгіленеді, асқынып кеткен түріне хирургиялық операция жасалады. Дереккөздер
Жалпы Сырт

Жалпы Сырт, Сырт қыраты – Шығыс Еуропа жазығының оңтүстік-шығысындағы аласа таулы үстіртті қырат. Біраз жері Батыс Қазақстанға кіреді. Еділ мен Жайық алабындағы өзендердің су айырығы. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 259 м (Ешкітау). Қазақстандық бөлігі (Батыс Қазақстан облысының Тасқала, Бәйтерек аудандары) оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа 150 км-ге созылған, ені 30 — 25 км. Жер бедері тегістелген қыраттардан (сырттардан) тұрады, оңтүстігі мен оңтүстік-батыс беткейлері тіктеу, сай-жыралармен (тереңдігі 50 — 70 м) тілімделген. Жер бедеріне күмбез пішінді денудацияланған тау жұрнақтары тән. Жалпы Сырт солтүстік-батыс бағытта жатқан аласа қыраттарды түзетін әктастан, бордан, шөгінді жыныстардын түзілген. Қыраттың жер бедері тілімделген, Қазақстанға қарайтын бөлігі тегістеу келеді. Жалпы Сырт арқылы Жайық өзенінің көптеген ұсақ салалары ағады. Геологиялық құрылымы Жер қыртысы мезо-кайнозой кезеңінің бор-мергельді жыныстарынан түзілген. Кейбір тұсын палеогеннің құмды-саздақты шөгінділері жапқан. Климаты Климаты тым континенттік. Қаңтар айының орташа темпетурасы –15 о С, шілдеде 22,5 о С, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 350-400 мм. Жайық өзенінің Деркөл, Шаған, Кинделя, т.б. салалары кесіп өтеді. Жалпы Сырттың көпшілік бөлігі жыртылған, табиғи өсімдіктер өзен-көл, сай-жыраларда ғана сақталған. Дереккөздер
Жалпы ұлттық табыс

Жалпы ұлттық табыс (ЖҰТ) - ел ішіндегі экономикалық қызметтің ғана емес, сонымен бірге елдің басқа елдердегі экономикалық аумағымен байланысты институционалдық бірліктері (меншікті резиденттері) қызметінің де, сондай-ақ осы елдің аумағындағы басқа елдердің осындай байланысы жоқ өкілдері (бейрезиденттер) қызметінің де нәтижелерін сипаттайтын макроэкономика лық көрсеткіш. Жалпылама түрде ЖҰТ-тың есебін мына тәсілмен беруге болады: жалпы ішкі өнімге бейрезидент-бірліктерге төленетін бастапқы табыс шегеріліп, олардан алынатын бастапқы табыс қосылады. Терминді БҰҰ енгізген, бұрын "жалпы ұлттық өнім" деген ұғым қолданылатын. Тұтынылған капиталсыз ЖҰТ таза ұлттық табыс деп аталады, ал ақырғы тұтыну мен жалпы қорлануға жұмсалуы мүмкін табыс — ұлттың иелігіндегі жалпы табыс деп аталады, бұл табыс нарықтық бағамен есептелген ЖҰТ-тан бейрезидент-бірліктерге төленетін ағымдағы трансферттерді (өндіріс пен импортқа салынатын салықтарсыз) шегеріп, олардың басқа елдерден алатын ағымдағы трансферттерін қосқандағы шамаға тең. Ұлттың иелігіндегі жалпы табыстан тұтынылған негізгі капиталды (аударылған өтемпұлдық жарнаны) шегеру жолымен таза ұлттық табыс алынады. Дереккөздер
Жалтырау

Жалтырау , * физикада — жарық шағылатын бет қасиетінің сипаттамасы. Ж. беттен жарықтың айналық және диффузиялық (шашырап) шағылуы нәтижесінде пайда болады. Адам көзі айналық шағылуды диффузиялық шағылу фонында қабылдайды. Ж-дың сандық баламасы (көрсеткіші) жарықтың айналық және диффузиялық шағылу қарқындылықтарының арақатынасы арқылы анықталады. Ж. кейде сапалық белгілермен сипатталады (мыс., металдай Ж., алмастай Ж., шыныдай Ж.); * астрономияда — жұлдыздар сәулесіне перпендикуляр орналасқан жазықтықтың жарықталуын сипаттайтын шама. Оның өлшеу бірлігі үшін жұлдыздық шама алынады.
Жалынгүл

Жалынгүл (Coronarіa) –қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда екі түрі бар: 1) көкек Жалынгүлі (C. flos-cuculі) – ылғалды шабындықтар мен батпақты жерлерде өсетін арамшөп. Биіктігі 30 – 100 см. Сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақтанған. Қызғылт (сирек ақ) гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Жемісі – қорапша; 2) қабықты Жалынгүл (C. corіacea) – ылғалы аз, құрғақ жерлерде өседі. Биіктігі 40 – 60 см. Тік сабағын қалың, жұмсақ түк басқан. Қандауыр тәрізді жапырағы жалпақ. Ірі, қанық қызыл түсті гүлдері сабағының ұшында дара орналасады. Мамыр – маусымда гүлдейді. Жемісі – ұзынша қорапша. Қабықты Жалынгүлдің гүлі әдемі болғандықтан, сәндік үшін өсіріледі. Жалынгүл (Coronarіa) — қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда екі түрі бар: # Көкек Жалынгүлі (C. flos=cuculі) — ылғалды шабындықтар мен батпақты жерлерде өсетін арамшөп. Биікт. 30 — 100 см. Сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақталып кеткен. Қызғылт (сирек ақ) гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Жемісі — қорапша; # Қабықты Жалынгүл (C. corіacea) — ылғалы аз, құрғақ жерлерде өседі. Биікт. 40 — 60 см. Тік сабағын қалың, жұмсақ түк басқан. Қандауыр тәрізді жапырағы жалпақ. Қрі, қанық қызыл түсті гүлдері сабағының ұшында дара орналасады. Мамыр — маусымда гүлдейді. Жемісі — ұзынша қорапша. Қабықты Жалынгүлдің гүлі әдемі болғандықтан, сәндік үшін өсіріледі. Қабықты жалангүл (Coronaria coriacea) — Қалампырлар тұқымдасы Қазақстанда сирек кездесетін түр. Тек Қаржантау мен Угам өзені анғарында шағын жерде ғана кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Жерорта теңіз, Қырым кавказ, Иран, Кіші және Орта Азияда Кең таралған. Құрғақ беткейлерде, аласа таулардағы сиретілген пыста мен қалың бұталар арасында өседі. Тау көрінісін әшекейлейтің әдемі сәндік көпжылдық өсімдік. Саны жерді игеру, малды шектен тыс бағу және гүл шоғыры үшін жинаудан азайып отыр. Мәдени түрде жақсы өседі. (1599 жылдан бері белгілі). Тұқымнан өссе, екінші жылы гүлдейді. Өскіндері күзде пайда болады. Көшеттері мен бірінші жылғы жас өсімдіктер жасыл жапырақтарымен қыстайды. Қазақстанда таралу аймағының қорғалатың жері жоқ. Табиғи популяцияларының жағдайы мен таралу көлемін анықтау қажет. Дереккөздер *Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы
Жамал әд-Дин ат-Турки

Жамал әд-Дин , Жамал әд-Дин бин Мұхаммед Абдуллаһ ат-Турки (туған, өлген жылы белгісіз) — орта ғасыр түркітанушысы, мәмлүк қыпшақтарының тілін зерттеуші. Классик. араб филологиясын, әсіресе, оның лексикографиясын жақсы білген. Ж. ат-Т-дің белгілі еңбегі — “Китаб ул-лұғат әл-муштақ фи лұғат әт-түрк уа-л-қыпчак” (“Түрік және қыпшақ тілдерін оқып үйренушілер үшін жазылған толық кітап”) 1350 ж. шамасында Сирияда аяқталған. Оның қолжазбасының бір данасы Францияның ұлттық кітапханасында сақталған. Ол 1938, 1954, 1958 ж. түпнұсқа күйінде қайта басылып, одан француз, поляк тілдеріне аударылды (баспаға дайындаған А.Зайончковский). Қолжазбаның 1-бөлімі есім сөздеріне арналған үш тараудан құралған, 2-бөлімі (жалпы тізім) етістік сөздеріне арналып, арабша-қыпшақша сөздік түрінде түзеген. Арагідік граммат. ережелер бар. Көне қыпшақ тілі мен қазіргі қазақ тілінің тарихи лексикасын танып білуге аса қажетті еңбектердің бірі. Дереккөздер
Жамал Әд-Дин Саид ат-Түркістани

Жамал Әд-Дин Әаид ат-Түркістани, Жамал әд-дин Саид ибн Мұхаммед ибн Мосаддық ас-Соғди ат-Түркістани (т.-ө.ж. белгісіз, шамамен 14 ғ-дың 1-жартысында өмір сүрген) — Қазақстан мен Орта Азия өлкесінен шыққан математик. Ол Түркістан қ-нда білім алып, Бұхара мен Самарқанға сапар шеккен. Білімін одан әрі Бағдад пен Дамаскіде жетілдірген. 1312 ж. “Китаб әл-Алаийя” (“Жоғары математика кітабы”) трактатын жазған. Бұл еңбек арифметика мен геометрия мәселелеріне арналған екі кітаптан тұрады және ол сол кездегі медреселерде кеңінен пайдаланылған. “Китаб әл-Алаийя” еңбегін ортағасырлық ғалым Әбу әл-Хасан “Шарх китаб әл-Алаийя” (“Жоғары математика кітабына түсініктеме”) атты түсініктеме жазып өңдеген. Түсініктеменің арабша қолжазбасы Ресейдің Шығыстану ин-ты Санкт-Петербург бөлімшесінің кітапханасында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Жаман Ақкөл

Жаман Ақкөл, Ақкөл — Ұлы Жыланшық өзенінің сағалық алабындағы көл. Географиялық орны Қостанай облысының Жангелді ауданы жерінде, Торғай қолатының оңтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 115 м биіктікте орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 41,2 км 2 , ұзындығы 12-13 км, ені 6 км. Жауын-шашын және Ұлы жыланшықтың жайылма суымен толығады, жазда тартылып сортаңды батпаққа айналады. Жағалау сипаты Жағасы жайпақ, батпақты, тастақты-құмды, солт.-батысы көтеріңкі, аласа кемерлі келеді. Суы тұзды, қар суы қосылғаннан кейінгі минералдылығы 2,0-3,5 г/л-ге төмендейді, қыс айларында 7 г/л-ге жетеді. Ақбасты өзенінің қосылатын тұсында мал ішуге жарамды. Алабы — көктемгі шабындық, жайылым. Дереккөздер
Жаманат

Жаманат — өлім-жітім болғанда , кенеттен жау тигенде немесе кездейсоқ жағдайға ұшырағанда айтылатын суық хабар. Дәстүрлі қазақ қоғамында ел тыныштығын ойлаушы әрбір адам: “Құдайым жаманатынан сақтасын!” деп тілеп, ауылға, үйге қарай дүсірлете шауып келген адамға: “Жаманат хабар жоқ па?!” деп шошына қарайтын болған. Жасы келген қариялардың өз ұрпақтарына, сүйікті балаларына өмір тілеп: “жаманатын естіртпей, осылардың алдында алсын” дейтін ізгі тілегі де осыдан қалған. Кейде “жаманат келтірді”, “жаманатқа қалдырды” деген мағынада да айтылады. Бұл жолдас-жорасын, ағайын-туғанын, т.б. ыңғайсыз жағдайға душар етті, жаман ат пен атаққа іліктірді деген мағынаны білдіреді.
Базарғали Әжиұлы Жаманбаев

Базарғали Әжиұлы Жаманбаев (9 қаңтар 1942 жыл, Ақтөбе қаласының Ақжар кенті) — қазақстандық және кеңестік дирижері, хормейстер, профессор. Қазақстанның халық әртісі. Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері. Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры. Өмірбаяны * Н.А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясының хор дирижері факультетін бітірген (1966), хор дирижері. * Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры (1985 жылдан). * 1977-1978 жылдары - А.Я. Найденов жетекшілік жасайтын София операсының машықтанушысы (Болгария). * 1985 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы хор дирижері кафедрасының меңгерушісі. * 1996 жылдан - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының бас хормейстері. * 2008 жылдан бері - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының жас солистер мен дирижерлері жетекшісі. Марапаттары * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты; * 1980 «Қазақ КСРның Еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағы; * 1990 жылы «Қазақстанның халық әртісі» (Қазақ КСР) құрметті атағы; * 2001 жылы ҚР тұңғыш президентінің мәдениет пен өнер саласындағы Мемлекеттік степендиясының иегері; * 2006 жылы «Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы»ның лауреаты; * 2004 жылы «Құрмет ордені» * «Достық ордені»мен марапатталған. * Қазақстан Республикасының Білім беру саласының құрметті қызыметкері. * 2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Отбасы * Әкесі - Жаманбаев Әжі, марқұм, ҰОС қатысқан. Анасы - Жаманбаева Балжан, марқұм. * Үйленген. Жұбайы - Раушан Байсейітова (1947 ж.т.), ҚР Халық әртісі, Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі. * Ұлы - Жаманбаев Олжас (1974 ж.т.), бизнесмен. * Немерелері - Жаманбаева Кәмила, А.Я. Ваганова атындағы Би академиясының оқушысы (Санкт-Петербург); Жаманбаев Амилан. Дереккөздер
Жамандат

Жамандат (Anthrax), Сібір жарасы — жануарлардың аса қауіпті жұқпалы ауруы. Ж-тың қоздырғышы — спора түзетін таяқша тәрізді бацилла (Bacіllus anthracіs). Ол сыртқы ортаның әсеріне өте төзімді, топырақта өзінің уыттылығын жоймай бірнеше ондаған жылдар бойы сақталып жата береді. Бұл бацилла қоздыратын аурудың қойдағысын — топалаң, сиырдағысын — қараталақ, түйедегісін — ақшелек, қарабез, адамдағысын — күйдіргі, түйнеме деп атайды. Адамға ауру малды күткенде, сойғанда, еті мен сүтін пайдаланғанда жұғады. Ж-ты 18 ғ-дың аяғында Орал және Бат. Сібір өңірінде болған үлкен эпидемияға байланысты сібір жарасы деп атап кеткен. Ауру малдың дене темп-расы 41 — 42С-қа дейін көтеріледі, тыныс алуы қиындап, жүрек соғуы жиілейді, тез қалжырайды. Жемшөпке тәбеті болмайды, іші өтіп, нәжісі мен зәріне қан араласып шығады, аузы-мұрнынан қанды көбік ағады, көзі қанталайды. Денесінің әр жерінде ісік пайда болып, тесіліп жараға айналады да қанды ірің ағады. Ауру бірнеше минуттан (өте жедел түрінде) бірнеше күнге созылады. Ж. сау малға қоздырғыштармен ластанған жемшөптен, ауру малдың нәжісімен, сілекейімен, сүтімен бірге сыртқы ортаға таралған бацилладан жұғады. Ауру, көбінесе, жазда кездеседі. Емі: ауру малды оқшаулап, басқа қораға қамайды, ауруға қарсы сарысу, гамма-глобулин, антибиотиктер егіледі. Аурудың алдын алу үшін жыл сайын барлық малға Ж-қа қарсы вакцина егеді. Ауру шыққан шаруашылыққа карантин салып, қораны залалсыздандырады. Өлген малды өртеп, көміп тастайды.
Жаманжал

Жаманжал – Балқаш өңірінде, Қаратал өзенінің төменгі сағасындағы құмды алқап. Географиялық орны Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 385 м. Батыстан шығысқа қарай 55 – 60 км-ге созылған, ені 30 – 35 км. Бедері қырқалы-жалды келген. Төрттік кезеңнің аллювийлі шөгінділерінен түзілген. Ауданы 2000 км 2 . Құмтөбе жіктердің биіктігі 1012 м. Өсімдігі Жаманжал даласында шөлге төзімді шеңгел, жыңғыл, жүзгін, теріскен, жусан, батыс бөлігінде сексеуіл өседі. Жер асты суы кермек татиды және жер бетіне таяу жатады (2-3 м тереңдікте). Жаманжал даласы қысқы, көктемгі мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Тел Бұқпанұлы Жаманмұрынов

Тел Бұқпанұлы Жаманмұрынов (1888 жыл, Торғай облысы, Ырғыз уезі (Ақтөбе облысы) - 1938 жыл, ақпан) - Алаш қайраткері, ауылшаруашылығы ісін дамытуды мемлекеттік дәрежеде ұйымдастырушы. Кіші жүздің Шөмекей руы Көнек бұтағынан шыққан Шежіре: Тел-Жаманмұрын-Солтай(Сұлтанай)-Маңғытай-Қошқар-Байкөнек-Азнабай(Көпсек)-Қыдырымбет-Көнек-Шомекей[ Дереккөздер
Жамбыл (Қарағанды облысы)

Жамбыл — Қарағанды облысы Шет ауданында болған кент, 2023 жылы таратылды. Бұрынғы Жамбыл кенттік әкімдігі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 450 км, Қаражал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 128 км жерде, Сарыарқаның Бетпақдаламен ұласар өңірінде, жусан, сораң аралас астық тұқымды әртүрлі шөп өскен сұр, сортаңды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1940 жылы осы маңда вольфрам-молибден кенішін игеруге байланысты қаланды. 1950 жылдан кент. Мұнда өндірілген кентас Ақшатау кентіндегі кен байыту фабрикасына жіберіліп отырған. Кентас қорының азаюына және оны тасымалдаудың тиімсіз болуына байланысты кеніш өз жұмысын тоқтатты. Инфрақұрылымы Орталау мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары Қаражал қаласымен және Шалқия кентімен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Жамбыл ескерткіші (Алматы, 1971)

Жамбыл ескерткіші - 1971 ж. Алматы қаласының Қабанбай батыр көшесі мен Байсейітова көшесінің қиылысындағы Қазақ опера және балет театры саябағында қойылған. Мүсінші — Қазақстанның халық суретшісі Х.Наурызбаев, архитекторы — М.Меңдіқұлов. Мүсін мен тұғыр сұр граниттен тұтас қашалған. Биіктігі — 2,3 м. Ескерткіштің қасбетінен қашап түсірілген өрнекті жазу тұғыр мен мүсіннің айрығын байқатады. Мүсін жыр алыбы Жамбылдың кемел шағын тұлғалайды. Тұғырдың теп-тегіс өңделген жиегінен шығыңқы қалыпта ойып келтірілген сол қолдың салалы саусақтары, бас салмағының сол иыққа елеусіздеу ауытқуы мүсінге табиғи қозғалыс әсерін береді. Дереккөздер * Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Жамбыл облыстық филармониясы

Жамбыл облыстық филармониясы , Жамбыл мемлекеттік облыстық филармониясы — концерттік ұйым. 1968 жылы ұйымдастырылған. Филармонияның құрамында “Жас толқын” (Республика жастар эстрадалық ұжымдары конкурсының лауреаты, 1969) және “Тараз” (1981 жылдан) қазақ эстрада ансамбльдері, “ұажайыптар шеруі” атты балалар эстрада ансамблі, лекторийлік топтар, т.б. жұмыс істеді. Филармонияның алғашқы директоры А.И. Шапошников, көркемдік жетекшісі Н.Жомартов болды. Бұдан кейін оған Қазақстанның халық арт. А.Қоразбаев, В.Ф. Пак басшылық етті, көркемдік жетекшісі Б.О. Шәйкенов, режиссер Ә.Төлебаев болды. Сахналық өнері мен шығарм. жетістіктері үшін филармония әншілері Т.Молдақынов пен Г.Өсербаева Қазақстанның еңб. сің. арт. атағына ие болды (1993). Филармонияда 1996 жылдан “Жас толқын” эстрада тобы, 1999 жылдан “Айша-бибі” фольклорлық-этнографиялық би ансамблі (көркемдік жетекшісі Қазақстанның еңбегі сіңген қызметкері, биші Б.Сызабеков) жұмыс істейді. 1997 жылы филармонияның мәдениет сарайына “Баласағұн” мәдени орталық деген ат берілді. Филармония ұжымында А.Тұрғынбаев, Х.Рахмедова, А.Басқанбаев, т.б. әнші, биші, сазгерлер еңбек етті. Әншілер Ж.Қадыров, Қ.Жұманбаев, С.Желдібаев, Т.Әшімбековалар 1996 — 2000 жылдары өткен әр түрлі конкурстардың лауреаты атанды. Филармонияның қазіргі директоры С.Жанпейісова. Дереккөздер
Әлімқұл Жамбылов

Әлімқұл Жамбылов (9 мамыр 1927, Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл - 14 қараша 2015, Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл) — ақын, Жамбылдың немересі, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1979), Қазақстанның халық ақыны (1996). Әлімқұл — Жамбылдың ортаншы ұлы Тоққұлының баласы. Алты айлығында жетім қалған соң, Жамбылдың інісі Сатыш бауырына салып өсірген. Жасынан Жамбыл атасының жанында жүріп, тәлім-тәрбие алды, көптеген өлеңдерін жаттап айтып жүрді. өлы Отан соғысы жылдары баспаханада жұмыс істеді. Ол кітапханашы, қызыл отау, автоклуб меңгерушісі болып жарты ғасыр мәдениет саласында қызмет істеп, малды ауылдарды аралап өнер көрсетті. “Сырлы қызыл домбыра” жыр жинағы жарық көрген (1996). Ж. айтыс ақыны ретінде танылды. М.Көкенов, Ә.Сарыбаев, Ә.Ысқабаев, Н.Лушникова, т.б. ақындармен айтысқа түскен. Жамбылға, Кененге, Үмбетәліге, Тұрмағамбетке арналған толғаулары бар. Дереккөздер
Жамқұршы би

Жамқұршы (туған-өлген жылдары белгісіз) — Ноғай ұлысының билеушісі, Едіге бидің 3-шөбересі. Жамқұршы мен ағасы (кейбір деректерде інісі) Мұса екеуі 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырдың басында Дешті Қыпшақтың саяси өмірінде елеулі рөл атқарған. Ол Ибақ хан, Жәнібек, Бүреке сұлтандарды бастап, Әбілқайырдың баласы Шейх Хайдар ханға қарсы жорықтар ұйымдастырған. Оның Мұсамен біріккен күштері 1487 жылы Дон өзенінің сағасында Алтын Орда ханы Ахметке ойсырата соққы берген. Жамқұршы және Мұса ұрпақтары 16 ғасырда қазақ халқының тарихында елеулі рөл атқарды. Дереккөздер
Жамұқа

Жамұқа, Джамуха сэчен (шамамен 12 ғасырдың ортасы — 13 ғасырдың 1-ширегі) — Шыңғыс ханның өміріндегі ең жақын досы (андасы) және қас жауы болған тарихи тұлға. Жамұқа өте ақылды, айлакер, сөзге шешен адам болған. Темүжіннің (Шыңғыс хан) күш жинауы кезеңінде ол өзінің қол астындағы тайпасынан әскер жиып, Тұғырыл хан үшеуі одақ құрған болатын. Меркіттерді талқандаған соң, Шыңғыс хан мен Жамұқа бала кездерін еске алып, екінші рет анттасып дос болады. Екеуінің араздасуына Жамұқаның інісі Тисер (Такудачер) Темүжін елін барымталауға барғанда қаза табуы себеп болады. Інісінің кегін алу үшін Жамұқа жалайырдың он үш батырын ертіп, үш түмен әскермен жауының елін шабады. Темүжін әскерін Балжут даласында талқандап, Онон өзенінен асыра қуған Жамұқа кері қайтады. Бұдан кейін Темүжінді біржола жою үшін 1201 жылы қоңырат, икарас, құрамас, дурбан, т.б. тайпалар бірігіп, өздеріне Жамұқаны гурхан етіп сайлайды. Олардың біріккен әскері Күйтэн деген жерге келгенде ауа райы қиындығынан әлсіреп, Темүжіннен жеңілуге душар болады. Осы кезде Жамұқа қулығына салып, өзін гурхан көтерген тайпаларды сатып, Темүжінге барып қосылады. Бірақ көп ұзамай Темүжінді одақтасы Он ханмен араздастыру үшін әрекет жасайды. Он ханның ұлы Салгунге елші жіберіп, одақты бұздырып, соғыс ашуға көндіреді. Екі жақтың әскері соғыс даласында кездескенде Жамұқа өз әскерін алып кетеді де, сенімсіздік туындаған соң жеңіліс табады. Осындай әдісті пайдаланып 1204 жылы Жамұқа найман Таян хан бастаған ойрат, меркіт, жойрат, дурбан, т.б. тайпалар одағының әскерінің жеңілуіне әсер етеді. Меркіттер мен наймандар Темүжінге бодан болған соң, бұл аймақта Жамұқа барып паналайтын күшті мемлекет қалмады. Ол елінен безіп, Таңлы тауында бірнеше нөкерімен жасырынып жүреді. Осындай жағдайды көрген жойрат тайпасы кеңесіп, “Шыңғыс хан біздің билеушіміз, әрі туысымыз еді. Біздің керейіт Он хан мен найман Таян ханға қосылып, билеушімізге қарсы шығуымызға Жамұқа кінәлі” — деп, оны ұстап алып Шыңғыс ханға тапсырады. Қайтадан дос болуға шақырған Шыңғыс хан тілегіне Жамұқа жауап ретінде өзін “қан шығармай" өлтіруін өтінеді. Шыңғыс хан оның бұл өтінішін орындап, құрметпен жерлейді. Дереккөздер
Жанабіл Сымағұлұлы

Жәнәбіл Сымағұлұлы (1934 жылы, Қытай, Алтай аймағы, Қаба ауданы – 22 қараша 2024 жылы Қытай, Үрімжі) — Қытайдағы қазақ диаспорасы арасынан шыққан қоғам және мемлекет қайраткері. * 1955–1960 жылдары Қаба және Шіңгіл ауданы жастар одағы к-тінің хатшысы болған. * 1960–65 жылдары Пекинде Орт. партия мектебінде жоғары білім алған. * Алтай аймағының уәлиі (1966–1967) * Бурылтоғай ауданы партия к-ті хатшысының орынбасары (1971–1972) * Алтай аймақтық төңкерістік к-ттің меңгерушісі (1972–1974) * Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданының төңкерістік к-т төрағасының орынбасары * Іле облысы партия к-тінің 1-хатшысы (1974–1993) * Шыңжаңда өкімет төрағасының орынбасары (1978–1979) * Шыңжаң ұйғыр автономиялы районының партия к-ті хатшысының орынбасары (1979–1993) қызметтерін атқарды. * 2024 жылы 22 қарашада таңғы сағат 02:18 (Бейжиң уақыты) Үрімжі қаласында 90 жасында қайтыс болды. Ж. ұзақ жылдар Шыңжаңдағы оқу-ағарту, мәдениет жұмыстарына белсене араласты. Қытай коммунистік партиясы он бірінші сайланған орт. к-тінің 3-жалпы мәжілісінен кейін Дэн Сяо Пиннің реформасын іске асыруға ат салысып, мәдени революция кезінде жалған жаламен сотталғандарды ақтау ісіне басшылық етті. Ж. оқу-ағарту ісіне реформа жасауды қолға алып, “Іле” халық баспасын, көркемөнер үйірмелерін құруға, Іле қазақ театрын ашуға, “Шалғын”, “Мұра” журналдарын шығарып, қазақ халқының фольклорын, мәдени мұраларын жинап, кітап етіп бастыруға елеулі үлес қосты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://altyalash.kz/2014/06/12/ауыт-мұқибекұлы-алатудың-бір-шыңы-арғ/ Ауыт Мұқибекұлы. Алатаудың бір шыңы – арғы бетте]