kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Берік Қартанбайұлы Саяхов

Берік Қартанбайұлы Саяхов (24 желтоқсан, 1961) - Техника ғылымдардың кандидаты(1999) Өмірбаяны * ҚазПТИ-ді бітірді (1983) * 1983-1997ж.ж.-Маңғыстаумұнайқұбыр басқармасында инженерден бас инженерге дейін түрлі қызметтер атқарған. * 1997-2002ж.ж. «ҚазТрансОйл» ЖАҚ эксплуатация департаментінің директоры, «ҚазТрансОйл» ЖАҚ техникалық директоры. * 2003 жылдан бастап «ҚазМұнайГаз» МК ЖАҚ атқарушы директор. Марапаттары «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған(1999). Дереккөздер Сыртқы сілтемелер [http://alashainasy.kz/omir/berk-kartanbayulyi-sayahov-59699/ Берік Қартанбайұлы Саяхов]
Ұрынғали Сәбиев

Ұрынғали Сәбиев (1912-1986, Атырау облысы). ҰOC қатысушысы. *1939-43 жылдары - Іскене МӨБ жұмысшы, бұрғышы көмекшісі, бұрғылаушысы, Сағыз МӨБ бүрғышы көмекшісі, бұрғылаушы. *1948-68 жылдары - Қаратон - Құлсары бұрғылау кеңсесінің мұнай барлау бұрғылаушысы. «Ерлік үшін», «Германияны женген үшін медалдарымен марапатталған. Дереккөздер
Жаңабай Сәлімгереев

Жаңабай Сәлімгереев (1916-1996, Атырау облысы). Атырау қ. ФЗО мектебін бітірген (1931). ҰОС-на қатысқан. *1931-1939 - Доссор МК цехінің слесарі, шебері, автокөлік механигі. *1946-1962 - «Қазақстанмұнайбарлау» тресі Құлсары барлау бұрғылауының кеңсесінің механигі, автокөлік цехінің бастығы. *1962-1988 - АКК директоры, «ММГБ» КЭ бастығының орынбасары. Қызыл Жұлдыз, 2-ші дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет Белгісі» ордендарымен, медалдармен марапатталған. Дереккөздер
Мәлік Сәлімгереев

Мәлік Сәлімгереев (1960, Атырау облысы). Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1995). И.М. Губкина атындағы Мәскеу мұнай химия және газ өнеркәсібі институтын бітірген (1982). АҚШ сауда Министрлігі арнаулы американдық іскери машықтанулар бағдарламасы (SAВІТ) бойынша «Теңіз мұнайгаз кен орындарының барлауы және игерілуі» машықтанудан өткен (2005). *1982-1987 - «Маңғышлақмұнай» ӨБ «Комсомолмұнай» МГӨБ операторы, ғылыми зерттеу және өндірістік жұмыстары цехінің ұңғыларын зерттеу шебері, қойнау қаттық қысымын ұстап тұру учаскесінің аға геологі, мұнай және газ өндіру цехінің бас геологі. *1987-1994 - «Терммұнайодағы» МҚБ «Қаражанбастерммұнай» МГӨБ технология бөлімінің бастығы, сынақ-экспериментальді «Терммұнайодағы» МҚБ «Қаражанбастерммұнай» МГӨБ-тің бас геологі. *1994-1996 - мұнай және газ кен орындарының геологиясы мен қазбалауы жөніндегі вице-президенті. *1996-1999 - «Қаражанбасмұнай» АҚ-нің бірінші вице-президенті. *1999-2000-«ҒЗЖИмұнайгаз» институтының мұнай өндіру ғылымы, техникасы және технологиясы жөніндегі бас директорының орынбасары. *2000-2001 - «Қазақойл» ¥МК ЖАҚ жаңа жобалар департаментінің директоры. *2001-2004 - «Қазақойл-Ембі» ААҚ, «Ембімұнайгаз» ААҚ өндіріс жөніндегі вице-президенті. *2004 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін - «ҚазМұнайГаз» БӨ» «Ембімұнайгаз» АҚ ӨФ директорының орынбасары. Қазақстан Республикасының энергетика және минералды ресурстар Министрлігінің құрмет грамотасымен марапатталған. Дереккөздер
Асылай Сәлімова

Асылай Сәлімова (1949, Атырау облысы). ҚазПТИ-ді бітірген (1977). *1967-1972 - Байшонас МӨБ ұңғы зерттеу операторы. *1977-1996 - Солтүстік Ембі геология-іздестіру экспедициясының техник-геологі, геологі, аға геологі. *1996-2003 - «Атыраумұнайгазгеология» АҚ геология бөлімінің геологі, жетекші геологі. *2003-2004 - «Каспиймұнай» АҚ геологі. *2004 жылдан бастап - «Адай Петролеум Компани» ЖІІІС геологі. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Дереккөздер
Әлішер Сәтбаев

Әлішер Сәтбаев (1949, Алматы қаласы). ҚазПТИ-ді бітірген (1971). Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты, профессор. Қазақстан Республикасының құрметті кен барлаушысы. *1971-1973 - КСРО әскери аға офицері. *1973-1996 - Қазақ ұлттық техникалық университетінің аға оқытушысы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан. *1996-1998 - ҚР геология министрлігінің бас басқармасының орынбасары. *1998 жылдан «Георид» ЖШС директоры. Қазақ КСР Жоғарғы кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған. 70- тен астам ғылыми еңбектің авторы. Дереккөздер
Мұнайтелеком

Мұнайтелеком - жауапкершілігі шектеулі ceріктестік, "Маңғыстаумұнайгаз" акционерлік қоғамының еншілес кәсіпорны. 1966 жылы "Манғышлакнефть" өндірістік басқармасы құрамында байланыс кеңсесі ретінде құрылған. "Мұнайтелеком" "Маңғыстаумұнайгаз" акционерлік қоғамына бүкіл байланыс түрлері бойынша қызмет көрсетеді. Дереккөздер
Нұрлан Сәтбаев

Нұрлан Сәтбаев (1951, Атырау облысы) 1968-1998ж.ж. -«Прорвмұнай» мұнайгаз өндіру басқармасында ұңғыны жерасты жөндеу бригадасы операторының көмекшісі, операторы, 3-ші дәрежелі «Еңбек Даңқы» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жібек Берғалиқызы Сегізалиева

Жібек Берғалиқызы Сегізалиева (2.02.1925, Атырау облысы, Мақат ауданы, Доссор) - мұнайшы. Кеңестік және қазақ мұнайшысы, мұнай өндіру операторы. Доссор мұнай кәсіпшілігінің бірінші операторы. Ленин және Еңбек Қызыл Ту ордендерінің кавалері. Сегізалиева Жібек Берғалиқызы 1925 жылы 2 ақпанда мұнайшы отбасында дүниеге келген. 1943 жылы Мақаттағы мектепті бітірді. 1943-1976 жылдары Доссор мұнай кәсіпшілігі басқармасының операторының көмекшісі, операторы. 1953-1957 жылдары Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің мүшесі. 1959-1962 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 1976 жылдан Қазақстан Республикасының жеке зейнеткері. Сегізалиева Жібек 12 рет облыстық партия комитетінің мүшесі болып сайланды, бірнеше рет Қазақстан Компартиясы съездеріне делегат, Республикалық кәсіподақтар кеңесінің мүшесі болып сайланды. КСРО әйелдерінің бірінші съезінің делегаты. Еңбек жолы * Мақат ФЗО мектебін бітірген (1943) * 1943-197б жж. Доссор мұнай өңдіру кәсіпшілігінде оператор көмекшісі, оператор. * 1976 жылдан бастап-зейнеткер. Қоғамдық жұмысы * 5-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1959) * Қазақ Кәсіподақтар пленумының мүшесі (1953-1957). Марапаттары * Ленин ордені * Еқбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://pricom.kz/obshhestvo/dolzhna-ostatsya-pamyat.html Есте сақтау керек]
Самғали Сейілханов

Самғали Сейілханов (1918, Атырау облысы). ҰOC Ембі ардагері. *1938-1941ж.ж.-жалдамалы жұмысшы. *1945-1975ж.ж. -Доссор МӨБ мұнай өндіруші цехында компрессорлық станцияның майлаушысы слесарь -жөндеуші, оператор көмекші, операторы. *1975 жылдан бастап-зейнеткер. «Ерен еңбегі үшін» (1949) «Еңбек ардагері» 1975 марапатталған. Дереккөздер
Сафа Сейілханов

Сафа Сейілханов (1925-1975, Атырау облысы) ҰOC қатысқан. *1943-1944ж.ж.- Доссор мұнай өндіру кәсіпшілігінде мұнай өндіру операторының көмекшісі, оператор. *1944-1948ж.ж. әскер қатарында. *1948-1975ж.ж. «Ембімұнай» бірлестігі Доссор МӨБ «Жайықмұнай» МГӨБ ұңғыны жерасты жөндеу операторы, мұнай және газ өндіру операторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдарімен марапатталған. Дереккөздер
МұнайФилдСервис

МұнайФилдСервис - жауапкершілігі шектеулі серіктестік, мұнай өнеркәсібінде қойнауқаттардың мұнай беру мөлшерін жоғарлату мақсатындағы іс-шараларды іске асыруға көмектесетін қызмет көрсету кәсіпорны. Іс-шаралардың төмендегі кешенін жүзеге асыруға көмектеседі: ұңғымаларды күрделі жөндеуден өткізу; жөндеу-оқшаулау жұмыстары; ұңғымаларды геофизикалық тұрғыдан зерттеу; қойнауқатты гидравликалық жарғыштау жұмыстарын тікелей орындау. Дереккөздер
Қалау Сейітқазиев

Қалау Сейітқазиев (1927-1989 Атырау қаласы) Атырау мұнай техникумын бітірген.(1952) ҚазКСР еңбек сіңірген мұнайшысы(1970). *1952-1964ж.ж. Тереңөзек мұнай өндіру кәсіпшілігінде мүнай өндіру операторы, ұңғыны жерасты жөндеу бригадасының шебері, бөлімше бастығының бастығы, аға инженері. *1964-1983ж.ж. Тереңөзек, Қаратон мұнай өндіру кәсіпшіліктерінің меңгерушісі. *1983- 1987ж.ж. -Қаратон МӨБ Қараарна мұнай өндіру кәсіпшілігінің меңгерушісі. Еңбек Қызыл Ту ордені «Құрмет белгісі» ордендеріміен және медальдарімен марапатталған. Дереккөздер
Рахмет Сейітқазиев

Рахмет Сейітқазиев (1940-1992, Атырау). Алматы ауылшаруашылық институтын бітірген. (1976). *1976-1986ж.ж. -Қаратон МӨБ аға бухгалтері, бас бухгалтерінің орынбасары, «Маңғыстау ӨБ » кәсіпорындарында бас бухгалтер. *1986-1992ж.ж. - «Ембімұнай», «ТеңізМұнайгаз» ӨБ бас бухгалтер, бас директордың орынбасары. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. (1970) Дереккөздер
Өмірғали Сейітқалиев

Өмірғали Сейітқалиев (1916, Атырау облысы). Фин соғысы (1933-1939) және ҰОС (1939- 1946) қатысқан. *1946-1982-Көлсары МӨБ қамсыздандыру бөлім бастығы, қойма меңгерушісі, «Ембімұнай» бірлестігінің материалдық-техникалық базасының бухгалтері, бас бухгалтері. *1982 жылдан бастап-зейнеткер. 2-ші дәрежелі Отан соғысы және 3-ші дәрежелі Қызыл жұлдыз даңқы ордендерімен және медалдармен марапатталған. Дереккөздер
Төкен Сейітов

Төкен Сейітов (1920, Семей облысы) ҚазПТИ-ді, Гурьев мұнай техникумын Жоғарғы партиялық мектебін бітірген. ҰОС қатысқан. *1943-1947 -Оңтүстік Қазақстан Облыс атқару комитеті және партия Обком жұмысшысы, Шымкент партия аудан комитетінің хатшысы. *1947-1957 ж.ж. -Гурьев партия обкомының жұмысшысы, Гурьев партия қалалық комитетінің хатшысы, Мақат партия аудан комитетінің хатшысы. *1957-1965ж.ж. Гурьев халық кеңшарының басқарудың бастығы орынбасары. *1965-1978ж.ж. «Маңғышлақмұнай» ӨБ өндрістік техникалық базасының бас инженері, «Қазақстанмұнай» бірлестігі Қазтехмұнай қамсыздандыру тресінің бас инженері. *1978-1983 ж.ж. ҚазКСР мемлекеттік қамсыздандыру «Қазбаскомплект» Алматы басқармасының бастығы. Дербес зейнеткер. 2-мәрте 1-ші дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен марапатталған. 25-тен аса еңбек әскери және еңбек жүлделерін иеленген. Дереккөздер
Мұнайшы (қоғамдық қор)

Мұнайшы, қоғамдық қоры - 2004 жылы республиканың мұнай-газ өнеркәсібінің бір топ ардагерлері мен ұйымдастырушылары тарапынан ардагерлер мен зейнеткер мұнайшылардың әлеуметтік проблемаларын шешуге көмектесу, олардың мол тәжірибесі мен білімін мұнай компанияларының тапсырыстарын орындауға пайдалану, олардың сіңірген еңбектерін насихаттау, ҚазақстанРеспубликасындагы атақты мұнайшылар мен мұнай-газ саласындағы дәстүрлі династиялардың есімдерін мәңгілікке қалдыру мақсаттарында құрылған қоғамдық қор. Жеке тұлғалар мен заңдық тұлғалардың өз еркімен ұсынған қаражаты есебінен, сол сияқты қордың жоғары білікті және еңбекке жарамды сала ардагерлерінен құралған шығармашылық ұжымының табысы есебінен жұмыс істейді. Қор мерейлі даталарды атап өту, мұнайлы аймақты игеру тарихы мен жылнамасын басып шығару, ардагерлердің естеліктерін шығару арқылы ұрпақ жалғастығын қамтамасыз етуге баса назар аударады. Толықтырылған және жаңадан өңделген "Қазақстанның мұнай энциклопедиясын" қайтадан басып шығару бағытындағы жұмыстар істелуде. Ұлы Отан соғысына қатысушылар және олардың отбастары, тыл ардагерлері, соғыс жылдарында еңбек еткен әйелдер мен жасөспірімдер де қор қамқорлығын сезінетін болады. Қор құрамында бірнеше аймақтық үйлестірушілер бар, олар жергілікті әкімшілік органдармен, мұнай компанияларымен қоян-қолтық жұмыс істейді. Дереккөздер
Пу Сунлин

Пу Сунлин – қытай новеллисті. 1640-1715 жылдары Шығыс Қытайдағы Шаньдун провинциясында өмір сүрген. Ол Ляо Чжай лақап атымен жазған. Пу Сунлин классикалық білім алып, бюрократтық ғалымдардың қатарына енеді. Оның 16 томдық еңбегі 400-ден астам новеллаларды қамтыған. VIII—IX ғасырдағы қытай новеллаларының фантастикалық стилін қалыптастырды. Дереккөздер
Үміт Сейітова

Үміт Сейітова (1937, Атырау облысы) 1954-1987-Тентексор учаскесінің ұңғы дебитін өлшеуші, «Байшонас» МӨБ мұнай өндіру цехінің көмекші операторы, операторы. 1987 жылдан бастап-зейнеткер. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен марапатталған.(1985) Дереккөздер
Шайыр Сейсенов

Шайыр Сейсенов (1926, Атырау облысы). ҰОС қатысқан. *1942-1944ж.ж. Жылыой ауданындағы «Қызылжем» кеқшарының қойшысы. *1950-1955ж.ж. Көлсары бұрғылау кеңсесінің құбыр базасының слесарі, балғашысы. *1955-1961ж.ж. -Мақат барлау-бұрғылау кеңсесі Алтыкөл учаскесінің бұрғылау жұмысшысы, бұрғышы көмекшісі. *1961-1986ж.ж. - «Ембімұнай» ӨБ мұнара монтаждық кеңсесінің тракторисі. *1986 жылдан бастап-зейнеткер. 2-ші дәрежелі Отан соғысы орденмен, медалдармен марапатталған. Дереккөздер
Бошым Сейтенов

Бошым Сейтенов (1910-2003, Атырау облысы) ҰOC қатысқан. *1932-1944ж.ж. -Мақат МӨБ жұмысшысы, майлаушысы. *1946-1965ж.ж.. «Мақатмұнай» МӨБ мұнай өндіру көмекші операторы, оператор. 2-ші дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерен еңбегі» медалімен және әскери медалімен марапатталған. Дереккөздер
Ло Гуаньчжун

Ло Гуаньчжун – XIV ғасырдағы қытай жазушысы. Классикалық романдар жазған. Оның романдары «Үш патшалық» және «Өзен батпақтары». «Өзен батпақтары» романының соңғы өңделуі Ши Найанюға тиесілі болған. Бұл есім оның лақап аты болуы мүмкін. Дереккөздер
Мырзағали Сейтенов

Мырзағали Сейтенов (1925-1980, Атырау облысы). *1943-1980 -Қошқар МӨБ ұңғыны жерасты жөндеу бригадасының операторы, аға операторы, шебері. «Ерен еңбегі үшін»(1955) медалімен және ҚазКСР Жоғарғы кеңесінің құрмет грамотасымен (1980) марапатталған. Дереккөздер
Мо Янь

Мо Янь - қазіргі қытай жазушысы. 1955 жылы 17-ақпанда ҚХР-ның Шаньдун провинциясында туған. Мо Янь - қытай тілінен аударғанда «үндеме» дегенді білдіретін лақап аты. Шын есімі – Гуань Мое . «Қызыл гаолян» фильмі түсірілген роман авторы ретінде танымал. Гонконг ашық университетінің құрметті филология докторы. Дереккөздер
Назар Сейтімбетов

Назар Сейтімбетов (1931-1989, Маңғыстау облысы). *1954-1956ж.ж. -«Сахалинмұнай- бұрғылау» терең бұрғылау экспедициясының дизелші-моторисі. *1956-1989ж.ж. Жаңажолмұнай- барлау экспедициясы бұрғылау қондырғыларының дизелшісі, машинисі, механигі, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресі мұнара монтаждық кеңсесінде прораб, инженер, аға механик, бас инженер, бас инженер директор. Дереккөздер
Бозсуыр

Бозсуыр – Қазақстанның солтүстігіндегі ақ селеулі, алуан шөптесінді далаларды мекендейтін ірі кеміргіш, суырдың бір түрі. Әдетте денесінің ұзындығы 60 см-дей, салмағы 8 кг-дай болады. Суырлар 20 жылға дейін өмір сүреді, бірақ мұндай жасқа бірлі-жарымы ғана жетеді. Бұлардың жауы – қасқыр, түлкі және бүркіт. Бірақ бұларға үлкен қауіп адамнан туады, себебі оны майы және терісі үшін көптеп аулайды.Және де бозсуыр суыр туысқанының төрт түрінің бірі. Бұл-Қазақстанның солтүстігіндегі ақ селеулі , кейде алуан шөптесінді далаларын мекендейтін ірі кеміргіш . Қалған 3 түрі таулы жерлерді мекендейді. Терең , тармақталған ұяда топтанып қоныстанады. Қауіп төнген жағдайда ересегінің айқайымен түгел лезде інге кіреді. Шөппен қоректенеді . Аналығы 35-40 күн буаздықтан кейін , 4-6 ұрпағын дүниеге әкеледі. Суырлар 20 жылға дейін өмір сүреді , бірақ мұндай жасқа бірлі - жарымы ғана жетеді. Бұлардың жауы - қасқыр , түлкі және бүркіт . Бірақ бұларға үлкен қауіп адамнан туады, себебі оны майы және терісі үшін көптеп аулайды. Сонымен қатар , жер жырту кезінде бозсуырды ежелгі тіршілік ету мекенінен айырады. Дереккөздер Қазақстандағы жануарлар әлемі Алматыкітап баспасы , А.Ф. Ковшарь , В.А. Ковшарь
Жасыл аражегіш

Жасыл аражегіш немесе көк боздақ – құстың бір түрі. Сарыалқым аражегіштен айырмашылығы: алқымында ашық сары және арқасында ашық қызғылт жолақтары жоқ. Түсі онша шұбар емес, дауысы да өзгешелеу. Жасыл аражегіш онша көп таралмаған. Ол Қазақстанның оңтүстік және батыс аудандарында, негізінен Сырдария, Ембі, Жайық, Сарысу, Шу, Іле өзендерінің аңғарларында, су қоймаларына жақын жерде мекендейді. Африка мен Арабияда қыстайды. Бірақ жасыл аражегіш ұяларын негізінен құмдарға салады. Сәуірдің екінші жартысында ұшып келіп, қыркүйек-қазан айларында ұшып кетеді. Дереккөздер
Сарыалқым аражегіш

Сарыалқым аражегіш немесе сары боздақ – жарқыраған түрлі түске боялған құстардың бірі. Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеуіндегі тропикалық көгілдір құстар отрядының өкілі. Азия мен Еуропаның оңтүстік ормансыз аймақтарында кеңінен таралған, ал Қазақстанда оңтүстік пен шығыстағы шөлейтті аласа тауларда кездеседі. Салмағы шамамен 40-60 г. Дене тұрқы қараторғайдай. Сарыалқым аражегіштің аяқтарының қысқасы соншалықты, жерде тіпті жүре алмайды, ұшқанда сымдар мен ағаштардың бұтағында қонақтап деп алады. Өте жақсы ұшады. ұшқанда қарлығашты еске түсіреді, тек қанаттары шамалы үлкендеу және ұшу әдісі басқалау - қанатын бірнеше рет тез қағады да, кең жайылған қанаттарымен ұзақ қалқиды. Осылай ұшып жүріп, жарқанаттыларды ұстайды, сөйтіп әлсін-әлсін "крю-крю..крю-крю" деп айғайлап қояды. Ол омарта орналасқан жерде бал араларын жеп, омарта шаруашылығына үлкен зиянын келтіреді. Сарыалқым аражегіштің мұндай кезде, ұзын жіңішке тұмсығы бал арасының балауызына оралған болады.Бұлар бал арасымен қоректенеді. Қазақстанда мамыр айынан қыркүйек айына дейін, 4 ай болады. Дереккөздер
Шөпбақа

Шөпбақа – ірі бақа, ұзындығы 10 см-дей болып келеді. Алдыңғы жағынан қарағанда тұмсығы дөңгелек пішінде көрінеді. Денесі ашық сұр, ашық сары және қара түске боялған. Бұл негізінен Еуропа бақасы, Солтүстік Қазақстанның орманды, қайыңды аймақтарында және Жайық пен Елек өзендерінде кездеседі. Жәндік, өрмекші және құрттармен қоректенеді. Су астында лайға көміліп қыстайды. Дереккөздер
Тарбақа

Тарбақа – Еуропа қосмекенділерінің бір өкілі. Дене пішіні орташа келеді, ұзындығы шамамен 5 - 8 см. Бұлар құрлықта қалың шөптер арасын, шұңқыр, ағаш тамырлары арасын және кішкентай аңдардың індерін паналайды. 60 – 70 см тереңдіктегі ағын суларда уылдырықтарын шашады. Тарбақаның өзіндік ерекшелігі 1,5 м тереңдікке дейін жерді артқы аяғымен қазып, қыс бойы тығылып жатады. Дереккөздер
Сүген қоңызы

Сүген қоңызы – қаяз (отын кесетін) қоңыздар тұқымдасына жататын қоңыз түрі. Денесінен бірнеше есе ұзын көпбунақты мұрты бар. Олардың аталуы көбінесе мекендейтін ортасына байланысты болады. Қоңыздардың көбі ағаштардың бір түрінде мекендейді. Ұрғашылары жұмыртқаларын ағаш қабығының жарықтарына салады, кейін олардан дернәсілдер дамып жетіледі. Күшті кеміргіш ауыз аппараттары бар жұмсақ дернәсілдер ағаш сүрегінде бір ғана жыл тіршілік етпейді, бірнеше жыл өмір сүреді. Тек қана ағаштарды ғана емес, сонымен бірге ағаштан жасалынатын жабдықтарды, ағаш құрылыстарын толығымен зақымдайды. Дереккөздер
Мұнара құрастыру жұмыстары

Мұнара құрастыру жұмыстары - мұнай және газ ұңғымаларын, өзге де ұңғымаларды тұрғызудың алғашқы сатысы болып табылатын жербеті бұрғылау жабдықтарын құрастыру мен орнату жұмыстарының жиынтығы. Бұл жұмыстарға бұрғылау алаңын, оған келетін жолдарды дайындау, құбыр желілерін жүргізу, бетондалған тұғырды салу (терең бұрғылау үшін), сонымен бірге мұнарамен бұрғылау жабдықтарын құрастыру шаралары кіреді. Құрастырудың агрегаттық, ұсақблоктың, іріблоктың тәсілдері қолданылады. Дереккөздер
Құлақты кірпі

Құлақты кірпі – дене пішіні кіші, құлағы сәл үлкендеу келген кірпі түрі. Ұзындығы 20 см-дей, салмағы 600 г шамасында болады. Бұлар қалың бұталар арасында мекендейді. Көбінесе жылан, бақа, құрт, кеміргіштермен қоректенеді, олардың уларынан арқасындағы инелері қорғап тұрады. Құлақты кірпілер 6 жыл өмір сүреді. Дереккөздер
Нафтидтер

Нафтидтер - мұнайды, табиғи жанғыш газдарды, газконденсаттарды, мұнайдың табиғи туындыларына жататын малтаны, асфальтты, асфальтитті, оксикеритті, гуминокеритті, керитті, антраксолитті, озокеритті, тағы басқа қамтитын табиғи таушайырлар тобы. Аталған кластар арасындағы шектер физикалық-химиялық көрсеткіштері бойынша анықталды. Нафтидтерді нафтоидтардан ажырата білудің маңызы зор, өйткені нафтоидтар мұнай іздестіру көрсеткіші бола алмайды, олар көбінесе өңірдің мұнайлы-газдылығымен байланысты болмайды. Нафтоидтар - органикалық затпен байыған таужыныстарға жоғарғы температура мен қысымның оқшау әсерінен түзілетін табиғи таушайырлар тобы. Нафтидтер пиронафтоидтар мен тектононафтоидтарға ажыратылады. Әуелгілері жапсарлық метаморфизм кезіндегі органикалық заттар пиролизінің өнімдері болып табылады, екіншілері біршама төмен температураларда органикалық заттың қозғалмалы түрбөлшектерінің сығымдалып, көрші таужыныстардың қуыстарын толтыруынан түзіледі. Дереккөздер
Құмтышқандар

Құмтышқандар - денесінің ұзындығы 11 – 20 см, салмағы 20 – 200 г дейін жететін орташа пішінді тышқандар. Құмтышқандардың тұмсықтары сүйір, көздері үлкен және құйрығының ұштары шашақты болып келеді. Бұлар шөлейтті аймақтарда көптеп таралған, бірнеше шығу тесігі бар үлкен індерін топ болып топтасып салады. Қазақстанда құмтышқандардың 4 түрі тараған: үлкен, қызыл құйрық, кіші және жыңғыл құмтышқандары. Дереккөздер
Ала жертесер

Ала жертесер - алуан түсті, денесінің ұзындығы 6 – 7 см, салмағы 9 -10 г шамасындағы тышқан. Бұларды кеміргіштер топтарына жатқызуға болмайды, көбінесе жертесерлерге жақын. Денесінің жоғарғы бөлігі қара түсті, орта бөлігінде үлкен ақ дағы бар, ал кеудесі толығымен ақ түсті болады. Терісінің түгі қалың, жұмсақ мамық тәрізді. Күніне өз салмағынан 1,5 есе артық жем жейді. Негізінен жәндіктермен немесе ұсақ кесірткілермен қоректенеді. Дереккөздер
Жекдуадақ

Жекдуадақ - дуадақтар тұқымдасына жататын, дене пішіні орташа, салмағы 1 – 2,5 кг құрайтын құс түрі. Шөлді аймақтарда онша көзге түсе бермейді, бірақ ұшқан кезінде бірден байқалады. Қанатында ақ және қара жолақтары бар, ірі құс. Әсіресе сәуірдің басында таңертең аталықтың ойнақ салуы таңқаларлық көрініс: жайылған ақ-қара жағасы құстың артына тастаған басын жасырып тұрады, шұғыл дірілдеген қозғалыс, бұл көріністің ғажайыптылығын одан әрі күшейтеді. Сондықтан оның екінші аты - сұлу дуанақты - осынысы үшін алған болар. Ұшу жылдамдығы 40 км/сағ дейін жетеді. Жекдуадақтың ең сүйікті мекендейтін жері - балшықты жазықтықтың құммен шектескен жиегі, бірақ, ол құмның ортасында, Бетпақдала мен үстірттің ортасындағы тақырда да мекендейді. Қазақстанда мекендейтін жекдуадақтар қыс мезгілінде Арабия, Иран, Ирак, Пәкістан шөлдеріне ұшып кетеді.Ол жақта олар атақты араб қыран аң аулауының қызығушылық нысаны болады. Осы аулаудың зардабынан бұл құстың саны азайып, Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер
НБК

НБК - Атырау облысындағы Батыс Новобогат кенорнынан көмірсутек шикізатын барлаумен және өндірумен айналысатын жауапкершілігі шектеулі серіктестік. 2002 жылдың 1 қарашасында қайтадан тіркелген "НБК" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі Атырау облысының Исатай ауданы аумағында орналасқан Батыс Новобогат кенорнында геологиялық барлау жұмыстарын жүргізуде. Аталған кенорынды барлау және одан көмірсутек шикізатын өндіру жұмыстарын жүргізуге байланысты келісім-шарт 2002 жылдың 18 қыркүйегінде жасалған, бұл мәселелер қойнауын пайдалану операцияларын жүргізуге рұқсат беретін келісім-шартты №992 мемлекеттік тіркеу Актісімен расталған. Дереккөздер
Азия және үлкентұмсықты шүрілдек

Азия және үлкентұмсықты шүрілдек – бұларды шөл балықшылары деп атайды. Екеуінің де дене пішіні және қылықтары шүрілдектерге тән. Салмақтары 90 – 100 г шамасында болады. Олар тез жүгіреді, жерге жақын, екпіндеп ұшады. Азия шүрілдегінің көзі айналасында қара дағы жоқ, ал сары жолағы жалпақтау. Ең негізгі айырмашылығы – біріншісінің тұмсығы жуандау, екіншісінде жіңішкелеу. Бұл екі шүрілдек те судан алыс, шөлді аймақтарда тіршілік етеді. Қазақстанда екі шүрілдек те наурыздан қыркүйек айына дейін болады. Дереккөздер
Қылаң тентекқұс

Қылаң тентекқұс - кәдімгі тентекқұстан кішкене ірілеу келген құс түрі. Салмағы 100 г-дай. Негізгі қорегі – түнгі көбелектер мен қоңыздар. Бұл шөл құсы болғандықтан, Қазақстанда тек Сырдария мен Қызылқұм жағалауындағы жазықтықтарда мекендейді. Қылаң тентекқұсы өзен аңғары, батпақты жерлерде сирек кездеседі, олар көбінесе құмдақ шөлді мекен етеді. Сипаттамасы Қылаң теңтекқұс- жабын қауырсындарының ашық сары қызғылтсары реңінің айырмашылығы ғана болмаса, кәдімгі теңтекқұсқа ұқсас құс. Негізгі қорегі- түнгі көбелектер мен қоңыздар, дегенмен түнд белсенді әрекет ететін басқа да бунақденелілерді жейді. Солтүстік Африка, Алдыңғы және Орта Азияда қоныстанады. Қазақстанда бұл құс тек қана Қызылқұм құмында және Сырдария өзенінің оң жағалауындағы жазықтықтан кездеседі. Қмдауыт құмды ұнатады және сазды жайылмада- сирек ,өзен жайылмасының маңынан жиі кездеседі. Өмір сүру дағдысы аз зерттелген. Қазақстанға сәуірдің соңы- мамырдың басында ұшып келіп, тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді. Дереккөздер Дереккөздер
Кіші бозторғай

Кіші бозторғай – дала бозторғайына ұқсас, дене пішіні кішкентай, салмағы 25 – 30 г шамасындағы құс. Кіші бозторғайдың құйрығы қысқа және қанатының астында ақ жолағы болмайды. Қазақстанда Сырдариядан Зайсан қазаншұңқырына дейінгі аймақта кездеседі. Бұл шөлейттер мен тау бөктеріндегі аласа шөптерде мекендейді. Дереккөздер
Қаратөс торғай

Қаратөс торғай – ашық түсті, дене пішіні үй торғай пішініне ұқсас, салмағы 23 – 38 г шамасындағы құс. Қаратөс торғай Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында мекендеп, Солтүстік Африка мен Оңтүстік Азияда қыстайды. Тек қана өздері емес, балапандарын да пісіп жетілмеген дәнмен қоректендіреді. Қазақстанға сәуірдің аяғы мен мамырдың басында ұшып келіп, қыркүйек-қазан айларында ұшып кетеді. Қаратөс торғай- үй торғайға өте ұқсас құс. Аналықтарын қашықан анықтау оңай емес. Оның есесіне көрнекті аталығы үй және қылаң торғайдан жақсы ажыратылады. Қаратөс торғайдың төбесі- қоңыр ( сұр емес), бауыр жағындағы қара түс тек қана жемсауында емес, айқын бойлай созылған аламыш түрінде екі бүйірінде де жақсы дамыған. Қылығы және даусы- үй және қылаң торғайдікі сияқты. Мекен етуі Солтүстік Африкада және Орталық Азияны қосып, Азияның оңтүстік өңірлерінде қоныстанды.Қазақстанда оңтүстік-шығыста Сырдариядан Алакөл қазақшұңқырна дейін кең таралған. Африкада және оңтүстік Азияда қыстайды, дегенмен кейбір дарақтары қыстың жылы кезінде ұялау орындарында да Қазақстанда кездесті. Қазақстанда көктемде кешеуілдеп, сәуірдің аяғында- мамырдың басында ұшып келеді. Негізгі азығы болып табылатын дәнді дақылдар егісіне көршілес әрқашан үлкен шоғыр түзіп, орын тебеді. Өмір сүру дағдысы Шоғырда бұл құстардың бірнеше мыңдаған жұбы болады және орман алқабында бірнеше шақырымдарға созылады. Мұндай шоғырда бір ағаштың басынан осы жылғы әп-сәттік құрғақ шөп бойынша жақсы танып білуге болатын 130-ға дейін шар тәрізді орасан үлкен қаратөс (және қылаң) торғайдың ұяларынан негізгі айырмашылығы – қаратөс торғайдың ұясында құстар мамығынан және қауырсындарынан төсеніштің болмауы . Салындыдағы 4-5 (7-ге дейін) сирек теңбілді көгілдір ақ жұмыртқаларды аталығы мен аналығы 11-14 күн басады. Екеуі бірлесіп, екі аптадай балапандарды қоректендіреді. Басқа торғайлардын айырмашылығы- қаратөс торғайлар балапандарына тек қана бунақденелілерді емес , сүттеніп-балауызданып піскен кезендегі дәнді – дақылдар тұқымын тасиды, сөйтіп ауыл шаруашылығына орасан зор зияг келтіреді. Зияны Қаратөс торғайлар зиянкестігі жөнінен өз туысының өкілдері арасында бірінші орында тұр. Сондықтан оларға қарсы ұдайы санын шектейтін іс жүзінде шаралар- шоғыр химиялық өңдеуден өткізу немесе орғайлар қоректендірілетін орындардан көшіру шаралары қолданылады. Ресми өшіру деректер бойынша тек қана 1962 жылы Жамбыл облысында -1,8 млн6 ал 1963 жылы 2 миллионнан астам торғайлар жойылған. Дереккөздер
Ақсағал шымшық

Ақсағал шымшық – ашық сұр түсті қауырсынды көкшымшыққа ұқсас құс. Іле, Сырдария және басқа да өзендерінің тоғайлы ормандарында таралған. Әртүрлі жәндіктермен, қуыршақтармен, дернәсілдермен және қыс мезгілінде дәнмен қоректенеді. Негізінде ақсағал шымшықтар топтасып тіршілік етеді. Бұлар жақсы үнімен ерекшеленеді. Дереккөздер
Қылаң жапалақ

Қылаң жапалақ – Жапалақтәрізділер отрядының Нағыз жапалақтар тұқымдасына жататын Маубас жапалақшалар туысы құстардың бірі. Қылаң жапалақтың пішіні кішкентай, түсі ақшыл, салмағы 100 г шамасында болады. Қазақстанның оңтүстік пен шығыс аймағындағы ормандарда мекендейді. Бұлар көбінесе Сырдария өзені жағалауында кездеседі. Жәндіктермен, ұсақ құстармен және кеміргіштермен қоректенеді. Наурыз айында ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді. Мұның негізгі мекені шөл зонаның - бақ, тынымбақ немесе өзендер аңғарындағы тоғайлы ормандардың жиегіндегі мәдени табиғи көріністі ормандар. Алдыңғы және Орта Азия шөл зонасының өзендерін бойлай өскен тоғайға қоныстанады. Қазақстанда ол негізінде Іле және Сырдария өзендері алаптарында мекендейді. Оның ұя салуы үшін ағаш қуыстары қажет, алайда кейде сауысқандаодың ескі ұясына да ұялайды. Тек қана түнде белсенді өмір сүреді, ал күндіз ағаш діңінде тынығады. Реңі ұқсас болғандықтан, көзге бірден шалынбайды. Ұясына өте сақ болады. Наурызда ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді. Дереккөздер
Сутартар

Сутартар – тырнатәріздес құстар отрядының Сутартар тұқымдасына жататын құс. Сұр-қоңыр түсті, ұзындығы 25 см-дей, салмағы шамамен 130 – 180 г болатын кішкентай құс. Оның ащы шырылдауық даусы бар. Сутартарлар жасырын өмір сүреді, сол себептен де көзге көп көріне бермейді. Олар тез жүгіру және жақсы жүзу қабілетіне ие, әдетте жүзген кезінде құйрығын қозғалтып сүңгиді. Сутартарлар өзендегі қалың қамыстың арасында тіршілік етеді. Ұяларын қамысқа, қалың тал бұталарына және су үстінде өсетін өсімдіктерге салады. Жабын қауырсындары – қошқыл, құйрығының екі қырында ақ қауырсындары болады. Сутауық суда құйрығын жайып, жиі тік ұстайды, құйрық қырындағы ақ түс сондықтан жақсы көрінеді. Маңдайындағы әдемі қызыл шытырасы дәл сондай қызыл тұмсыққа қосылады. Австралиядан басқа барлық материктерде кеңінен қоныстанған.Қазақстанның оңтүстік бөлігіндегі суқоймалардың қалың қамысында өмір сүреді, сондай-ақ Жайықта және Орталық Қазақстанның кейбір көлдерінде тіршілік етеді. Жеке жұп түзіп орнығады, көбінесе қалқыма ұялар салады. Бір жазда екі рет балапан өргізіп үлгіреді. Бірінші салындыда 6-11, екіншісінде – 2-6 теңбілді тат түстес жұмыртқалар болады. Аналығы алғашқы ұялас балапандар өз бетімен тіршілік ете алғанға дейін екінші салындыға жұмыртқа салады, сөйтіп оны аталығы қамқорына алады. Сан алуан бунақденелілерді жейді, әдетте оларды өсімдік бетінен шоқиды. Қазақстанда сәуірдің соңынан қазанның аяғына дейін болады. Дереккөздер
Нейтрондық гамма-каротаж (НГК)

Нейтрондық гамма-каротаж (НГК) - таужыныстарды жылдам нейтрондардың сәулесімен шарпуға және таужыныстағы жылу нейтронын қармаған кезде пайда болатын гамма сәулеленуін тіркеуге негізделген ұңгыма зерттеу әдісі. Интегралдық түрленген НГК шегенделген және шегенделмеген ұңгымалар қимасындагы жинауыштардың мұнайға, газға қанығу дәрежесін анықтау және бағалау үшін кеңінен қолданылады. Бұл каротаж мәліметтерінің сандық көрсеткіштері таужыныстағы сутек және көміртек атомдары ядроларының мөлшеріне айтарлықтай байланысты болады. Импульстік НГК мұнайға және минералданған суға қаныққан қойнауқаттарды бөлу үшін қолданылады. Дереккөздер
Мұртты шымшық

Мұртты шымшық – қамысты жерлерде тіршілік ететін торғай тектес кішкентай құс. Бұл әдемі құстың ұзындығы 10 см-дей, салмағы 15 – 18 г, құйрығы ұзын және сары түсті болады. Қоңырау сыңғырына ұқсас әдемі нәзік дауысы бар. Ұяларын қалың қамыс араларына бір-біріне жақын орналастырып салады. Дәндермен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Мұртты шымшықтар Қазақстанның шөлді аймақтарында мекендейді. Мұртты шымшық (Panurus biarmicus)- шағын денелі 12-17 г, ұзын құйрықты құс. Мұртты шымшықтың реңі сарғыштау бозғылт қоңырқай қамыстың кепкен жапырағы түстес болып келеді. Қамыс нуында мекендейтін басқа құстардан мұртты шымшықты кертештелген ұзын құйрығы мен өзіне тән реңі бойынша оңай ажыратуға болады. Оған қоса ересек аталықтардың тұмсығы мен көзінен төмен қарай созылған ұзын сына тәрізді қара қауырсындардан пайда болған "мұртты" көзге бірден шалынады, бұл құсты көзтартарлықтай етеді. Қазақстандық құстар білгірі, проффессор И.А. Долгушин оны былай деп сипаттайды: мұртты шымшық сарғыш реңімен көріксіз тәрізденгеніне қарамастан - біздің құстардың ең әдемілерінің бірі. Жабын қауырсандарының айқын реңктері әсіресе үйлесімді де, ғажап жағымды. Бұған қоса оның барлық қимылдарының икем де әдемілігін қосуға болады, ал қылығы әрекетшіл, әрқашан сергек, ширақ және әлдеқалай көңілді... Мұртты шымшық үйінді қамыс пен қамыс түбіндегі суланған жерлермен өрмелей жүріп, құйрығын жинастырып, жоғары көтереді де, абайлап жүріп немесе суға малшынып қалмау үшін өсімдік сабақтарын бойлай аттап өтеді. Құрғақ жерлермен- құмдауыт және кепкен ылаймен ұсақ қадамдап жүреді, жүгіреді немесе қарғып өтеді. Серіппеше секіргенде едәуір алысқа ырғуы мүмкін. Мұртты шымшықтардың жерден жем іздегендегі амалы тым ғажап, тауықтарша топырақты қопарды, алайда олардың шеберлігі мен тәсілдері мүлде ерекше. Дереккөздер
Сүңгуір қоңыз

Сүңгуір қоңыз – су қоңыздары тұқымдасына жататын қоңыз түрі. Денесінің ұзындығы шамамен 25 – 35 см, сары түспен көмкерілген қара түсті болып келеді. Бұлардың артқы аяқтары жүзуге арналған – табаны ұзын қылшықты, жалпайған. Сүңгуір қоңыздар су қоймаларында тіршілік етеді. Әдетте су жәндіктерімен қоректенеді. Cүңгуір қоңыз- су қоңыздар тұқымдасына жатады. Көп таралғаны- көмкерілген сүңгуір қоңыз . Сопақша денесінің ұзындығы 25-35 см, денесінің жоғарғы жағы сары түспен көмкерілген қоңыр немесе жасыл қара түсті. Артқы аяқтары жүзуге икемделген- ұзын, жалпайған, табаны ұзын қылшықты, аяқтарымен бір мезгілде еседі. Сүңгуір қоңыз тоқтау немесе баяу ағатын су қоймаларында тіршілік етеді. Тыныс алу үшін құрсағының ұшын судан шығарып қояды да , сөйтіп қанатының астына ауа жинайды, оны су астындапайдаланады. Әртүрлі су омырқасыздарымен қоректенеді. Дереккөздер
Территорияның экологиялық төлқұжаты

Территорияның экологиялық төлқұжаты - табиғи жүйенің, әлеуметтік-демографиялық құрылымның, табиғаттық, өндірістік әлеуетін есепке ала отырып, шаруашылықтың бағыты және басқа да жағдайлар туралы құрамды сипаттамалар келтірілген құжат. Негізінде территорияның экологиялық төлқұжаты әкімшілік аудандар территориясына арналған. Бірақ-та оны басқа территориялық құрылымдарға да пайдалануға болады. Бұл төлқұжат бірнеше мыңдаған әртүрлі бағыттағы көрсеткіштерді мынадай бөлімдер арқылы қамтиды: # Территория туралы жалпы мәліметтер (әкімшілік жағдайы және бөлінуі, тұрғындар, елді мекендер, жерге орналастырушылық). # Табиғи жағдайлары (географиялық сипаттамасы, геологиялық құрылысы, жер бетінің көрінісі (ландшафт), ауа райы, жер беті мен жер асты сулары, топырақ, өсімдіктер жамылғысы, жануарлар әлемі). # Шаруашылық құрылымы мен экономикалық сипаттамасы (шаруашылық бағыттары, өнеркәсіп, энергетика мен жылуды қамтамасыз ету жүйесі, тау-кен өнеркәсібі, транспорт пен коммуникация, су шаруашылығы, үй-жай шаруашылығы, орман шаруашылығы, аңшылық пен балық шаруашылығы, негізгі қорлардың жағдайы). # Табиғи ортаның ластануы (ауа бассейні, топырақ, табиғи сулар, ауыл шаруашылық өнімдері, ортаның ластануына байланысты халықтың ауру-сырқауы, өсімдіктер мен жануарлардың өсіп-өнуінің тежелуі, кейбір түрлерінің жойылуы). # Табиғи жүйелерді (кешендерді) қорғау (қорғалатын территориялар - қорықтар, қорыққорлар, дем алу аймақтары). Территорияның экологиялық төлқұжаты қосымша картографиялық мәліметтер және территорияның жалпы картасымен қоса беріледі. Құжаттың соңында экологиялық жағдай туралы қорытынды, яғни, территорияның экологиялық аттестациясы жасалады. Төлқұжатта экологиялық тепе-теңдікті бұзбай және табиғат игіліктерін қоса пайдаланатын бір шаруашылықтың басқа шаруашылық салаларына зиян келтірмей алатын және қолданылатын аумақтағы табиғи ресурстардың мүмкіндік көлемін, сонымен қатар табиғи жүйенің сыртқы әсерден туған өзгерістерге төтеп беріп, қайтадан бұрынғы қалпына келу қабілеттілігін де есепке алу қажет. Дереккөздер
Карим Абдул-Джаббар

Абдул-Джаббар Карим (шын есімі Фердинанд Луис Элсиндор) (Abdul-Jabbar, Kareem; Ferdinand Lewis Alcindor) (16 сәуір 1947, Нью-Йорк), америкалық баскетболист. Лос-Анджелестегі Калифорния университеті нің командасындағы ойындары кезінде ол тек екі-ақ рет жеңіліске ұшыраған болатын. Осы команданы үш рет чемпиондық дәрежеге көтерді (1966-68). Кейін Ұлттық Баскетбол Қауымдастығы ның «Милуоки Бакс» командасына өтеді. 1975 жылдан бастап «Лос-Анджелес Лейкерс» командасында өнер көрсетеді. Бойы 2 м 17 см, уақытында алаңдағы үздік орталық ойыншы болып, өзі құрамында ойнаған командаларға көмек көрсетіп, 6 рет ҰБҚ чемпионатын ұтып алды. 1989 жылы үлкен спорттан кету кезеңінде оның қоржынында 38 387 ұпай болып, рекордтық дәрежеге жеткен. Сонымен қатар ұпай саны, ойын барысындағы лақтыру (15 837) және ойнаған минуттар санымен (57 446) рекорд орнатты. Оның тағы бір рекорды – 6 рет ең пайдалы ойыншы ретінде танылғандығы. Дереккөздер
Абдул Калам

Абдул Калам Авұл Пәкір Жайнулабдин (Abdul Kalam, Avul Pakir J(inulabdeen) (15 қазан 1931, Рамашварам, Үндістан), (2002 ж. бері) Үндістан президенті. Мадрас технологиялық институтын тәмамдаған Камал кейін үнді зымырандары мен ядролық бағдарламаларын жасауда үлкен рөл атқарды. Оның бағдарламасымен жасалған зымырандардың бірнеше сәтті ұшырылымынан соң «зымыран-адам» деген атқа ие болады. 1990 жылдардан бастап үкімет жанындағы ғылыми мәселелер жөніндегі кеңесші болып жұмыс істейді, ал оның (1998) үнді ядролық қаруын жасап шығарудағы рөлі оны халық қаһарманы етті. 2002 жылы үнді Ұлттық Демократиялық бірлестігі мұсылман Камалды К.Р.Нараянның орнына президенттікке ұсынады. 2002 жылы Камал сайлауда жеңіп шығып, ұлықтау салтанатында Үндістанды дамыған елге айналдыру үшін ғылым мен технологияны пайдалануға уәде береді. Дереккөздер
Абдул Рахман Путра Альхадж

Тунку Абдул Рахман Путра Альхадж (Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Halim Shah) (8 ақпан 1903, Алор-Стар, Кедах, Малайзия – 6 желтоқсан 1990, Куала-Лумпур, Малайзия), ханзада, тәуелсіз Малайдың (1957-63), кейін Малайзияның (1963-70) 1-ші премьер-министрі. Англияда білім алып, Малайдың федеральды құқықтық департаментінде жұмыс істейді (1949-51), кейін мансап жолын саясаткерлікпен бастайды. Бірлескен малай ұлттық ұйымының президенті ретінде, 1955 сайлауда жеңіске жеткен Одақтық партияға жергілікті қытай және үнді саяси топтарын тартады. Ол (1957) елдің Британиядан тәуелсіздік алуына қол жеткізеді. Малайзия Федерациясын 1963 құрады. Дереккөздер
Пауедин Қожа

Пауедин Қожа (1947, Түркіменстан). Қазақ политехникалық институтын бітірген (1971). 1971-1986 жылдары - «ММГБ» тресі Жетібай МБЭ бұрғылау учаскесінде бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, бұрғылау шебері, инженер, аға инженер. 1986-1989 жылдары - «Маңғышлақмұнайхим өнеркәсіп» ТӨБ жетекші инженер, цех бастығы. 1989-1994 жылдары - «Комсомолмұнай» МГӨБ мұнай өндіру цехы бастығының орынбасары, бастығы. 1994-2001 жылдары - экология бөлімінің бастығы, еңбекті қорғау мен техника қауіпсіздігі жөніндегі бас техникалық басшысы. 2001- 2003 жылдары - «ҚазМұнайГазБарлау» Сервистік бұрғылау кәсіпорнының Ақтау қаласындағы өкілділігінде жұмыстарды үйлестіруші, директоры. 2003 жылдан - кәсіпкер. Дереккөздер
Цуккини

Цуккини (Латын атауы: Cucurbita pepo) — Асқабақтың бір түрі, жемістердің жасыл түсті ұзынша пішіні бар. Батыс Еуропа елдерінде және Жерорта теңізі жағалауында тараған. Құрамы Цуккинидің 100 г – 16 ккал Цуккини калий дің, жасұнық тың, фосфор дың және кальцийдің бай көзі болып табылады. Цуккини дәрумендерге, атап айтқанда С дәруменіне және В дәрумендер тобына деген ағзаның қажеттілігін едәуір деңгейде қанағаттандырады. Пайдасы Жас цуккинилердің ең жақсы дәмдік сапалары бар және олар ерекше оңай сіңіріледі. Цуккиниді балалар мәзіріне, беті бері қараған аурулардың, сонымен қатар ас қорыту қиындықтарынан азап шегетін адамдардың да тағам үлесіне қосуға болады. Оңай сіңімділігінің және төмен нәрлілігінің арқасында цуккини арықтауға арналған ем-дәмдерде ең әйгілі көкөністердің бірі болып табылады. Цуккини шопақтары жетекші косметикалық фирмалармен май бездерінің жұмысын реттейтін кремдерге арналған құрамдас бөліктер ретінде қолданылады. Тарихы Цуккини алғашқыда асқа тек оның шопақтарын қолданған Америкадан шыққан. Еуропаға ол XVI ғасырда Жаңа Әлемнен әкелінген басқа да "қызық заттармен" бірге жетті. Бастапқыда цуккини, көптеген таңғажайыптар сияқты, ботаникалық бақшаларда өсірілді. Қазіргі таңда осы көкөніссіз жерорта теңізі тағамын елестету мүмкін емес. Біз қазіргі таңда дәл осылай әрекет ететіндей, нақ итальяндықтар XVIII ғасырда шала піскен цуккинилерді қолдана бастады деп есептелінеді. Галерея Сыртқы сілтемелер [http://www.bonduelle.kz/cukkini Цуккини]
Тірек тораптары

Тірек тораптары. Геодезиялық түсірістердің қай түрі болсын, олар алдын ала жер бетінде бекітілген және өте жоғары дәлдікпен пландық координаталары (Х,У) және биіктік координатасы (Н) аныкталған нүктелерге сүйенеді. Мұндай пункттерді тірек пункттері дейді. Координаталары геодезиялық тәсілмен біртұтас координаталаржүйесінде анықталған тірек жүйелерін геодезиялык тірек жүйелері деп аталады. Жалпыдан жалқыға көшу принципіне карай мемлекетіміздегі барлық тірек жүйесі бірнеше кластарға бөлінеді. Оларды құру ең жоғарғы кластан төменгі, күрделі және дәл геометриялық кұрылымдардан ұсақ, дәлдігі төмендеу кластарға көшеді. Жоғарғы класты пункттер бір-бірінен (бірнеше ондаған километр) әжептәуір үлкен арақашыктықта орналасады. Одан кейін олардың аралары, төменгі кластарда жиілетіледі. Геодезиялық жұмыстарды осындай принциппен жүргізу қысқа мерзім ішінде үлкен территорияны біртұтас координаталық жүйемен қамтамасыз ете алады. Геодезиялық тірек жүйелері пландык және биіктік жүйелері болып бөлінеді. Пландық жүйеде тірек пункттерінің тік бұрышты жазық координаталары (X пен У-ті) аныкталады, ал нүктелердің биіктіктері (Н) Балтық теңізінің биіктік жүйесімен есептеледі. Геодезиялык жүйе мемлекеттік жиілету және түсіріс жүйелері болып бөлінеді, ал олардың өзі дәлдігіне қарай өзара кластарға бөлінеді. Геодезиялық жұмыстарды дұрыс жүргізу үшін түсіріс жүргізер алдында күні бұрын керекті өлшеу дәлдігімен тапсырма беріледі, одан соң жұмысты жүргізу әдістерімен тиісті аспаптар таңдалып алынады. Дереккөздер
Алмас Қожабаев

Алмас Қожабаев (1949, Алматы қаласы). Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1989). Мәскеу мұнай химиясы мен газ өнеркәсібі институтын бітірген (1972). 1972-1980 жылдары - Балықшы барлау бұрғылау басқармасында техник-коллектор, геолог, аға геолог. 1980-89 жылдары - геологиялық-барлау тақырыптық партиясының бастығы. 1989-1998 жылдары - «Ембімұнай» ӨБ Орталықғылыми-зерттеу лабораториясының бас геологы, «Мұнайгаз» МХК бастығының орын-басары, «Қазтүрікмұнай» БК өндіру дирекциясының инженері. 1998-2000 жылдары - «Қазақойл» ҰМК бас менеджері, геология мен геофизика Департаментінде сектор меңгерушісі. 2000 жылдан «Сазанқұрақ» БК бас геологы. Пайдаланған әдебиет
Аморфофаллус

Аморфофаллус – шаяноттар тұқымдасына жататын өсімдік. Аморфофаллусты 1878 жылы Суматрада флоренция ғалымы ашқан. Отаны – Суматра мен Индонезия. Таралған аймақтары – Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Азия мен тропикалық Африка. Табиғатта өте үлкен және жағымсыз иісті «аморфофаллус титаниум» өседі. Оның жапырағының биіктігі 3 метр, ал түйнегі 25 кг-дай. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 40 жыл. Сол жылдар арлығында ол 3 немесе 4 рет қана гүлдейді. Дереккөздер
Воллемия Нобилис

Воллемия Нобилис (ағаш) – тас ғасырынан бастап өсіп келе жатқан көне қылқанжапырақты өсімдік түрі. 1994 жылы «Воллемия Нобилис» ұлттық саябағынан табылған. Ең кәрі ағашқа 400 жыл болған, Ағаштың биіктігі 27-30 метр. Қызыл Кітапқа енгізілген. 2005 жылы Воллеми ұлттық саябағының ботаниктері Воллемия Нобилисті аукционға қойып сатқан. Әр ағаш құны 2000-нан 7000 австралиялық долларға бағаланған. Дереккөздер
Ыдрыс Қожағалиев

Ыдрыс Қожағалиев (1931-1991, Атырау облысы). Доссордың 19-РУ-ын бітірген (1947). 1947- 1959 жылдары - Мұнайлы мұнай кәсіпшілігінің слесарьі, тракторисі. 1959-1965 жылдары - Батыс Қазақстан геологиялық басқармасының Құлсары бұрғылау кеңсесінде бұрғылау қондырғыларының машинисті. 1965-1986 жылдары - Прорва бұрғылау учаскесінің механигі, Мартыши, Пустынный бұрғылау учаскелерінің аға механигі, Прорва бұрғылау кеңсесінде аға инженер, механик, технолог, машинист-дизелші. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталган. Дереккөздер
Дракея

Дракея (гүл) – Австралияда өсетін орхидей өсімдігі. Түріне қарасаңыз ешқандай ерекшелігі жоқ сияқты көрінгенімен, таңғажайып өсімдіктердің бірі. Дракеяның ғажайыптылығы – араның аналығында болатын феромон затын бөле алу қасиетіне ие болуында, соның арқасында аталық ара дракеяны тозаңдандырады. Дракеяның гүлі балтаға ұқсайды. Табиғи түрін тек Австралиядан ғана кездестіруге болады. Дереккөздер
Сагуаро

Сагуаро (кактус) – дүниежүзіндегі ең үлкен кактус. Мексика мен Аризона штатында өседі. Аризонаның штатының символына айналған. Сонора шөліндегі ең үлкен өсімдік болып табылады. 13 кейде 15 метр биіктікке дейін өседі. Салмағы 6-10 тоннаға дейін жетеді. Мәліметтерге қарағанда, ең үлкен сагуароның биіктігі 2 қабатты үйдей, яғни 24 метр болған. Дереккөздер
Форсайтия

Форсайтия – зәйтүндер тұқымдасына жататын ерте көктемде гүлдейтін, сары түсті ұсақ гүл жаратын бұталы өсімдік. Атауы ағылшын ботанигі У.Форсайтенің құрметіне қойылған. Мәдени түрге 1899 жылы енген. Батыс Азия, Оңтүстік Еуропа елдерінен таралған. Осы күнге дейін форсайтияның алты түрі ғана белгілі. Еліміздің көгалдандыруында форсайтияның тек бір түрі ғана қолданылады. Оның биіктігі екі метрге жетеді. Наурыз, мамыр айларында жапырағы шықпай тұрып гүлдейді. Форсайтия қырқып-пішіндеп, жасыл қоршау ретінде өсіруге өте қолайлы. Әсіресе ол сәуір айында молынан гүлдейді. Гүлдері бұтағының бойында жиі, әрі ретімен орналаса өседі. Ол гүлдеген кезінде бақ ішіне сары түсті мата іліп қойғандай әсер береді. Құстар өсімдіктің бүрін тұмсығымен шоқып тастаса, ол дұрыс гүлдемей қалады. Сондай-ақ, форсайтияның бұтағын дұрыс қырықпаған жағдайда өсімдік гүлдемеуі мүмкін. Сондықтан, бұталарының ұзындығын қысқартпай, тығыз тұстарынан ғана сиретіп алып тастаса, әдемілігі артып, гүлдеуі де жақсара түседі. Форсайтияны тобылғы, жапон бежесі, вейгела сияқты бұталы гүлдермен араластырып еккен жөн. Сонда олардың әрқайсы өз уақытында кезекпен гүлдеп, ерте көктемнен бастап, қоңыр күзге дейін ауланы әсемдікке бөлеп тұрады. Күтімі Форсайтияны өсіру аса қиындық тудырмайды. Тек оны егетін лайықты орын тапсаңыз болғаны. Форсайтияны ауланың күн түсетін жеріне еккен жөн. Көктемде гүлдеп бітісімен, бұтақтарын қалаған пішінге келтіріп қырқуға болады. Көбейтілуі Тұқымы немесе қалемшесі арқылы көбейтіледі. Тұқымынан көбейтілген форсайтия 4-6 жылда, қалемше арқылы өскен форсайтия бір-екі жылдан соң гүлдейді. Форсайтия туралы тақпақ Өзгеше оның қасиеті бар білем, Өзгелерге ұқсамайды ол мүлде. Жапырағы шықпай тұрып алдымен Гүл ашатын өсімдікті көрдің бе? Оны өсірмес әдемілік үшін тек, Осыны есте жақсы ұстаңдар, балалар. Гүлдеп болса, қараңыздар күтімдеп, Шаң мен шудан жақсы қорған бола алар. Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Пайдаланылған әдебиет Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
Крокус

Крокус (гүл) – пиязшық гүлдер қатарына жататын сәндік өсімдік. Оның 70-тен аса түрі кездеседі. Табиғатта ақ, сары, көк түсті гүлділері кездеседі. Күн көзін қалағанымен, құнарлы көлеңкелі жерлерде де өсе береді. Крокустарды 4-5 жылда бір рет түбін бөлу арқылы көбейтіп, қайта отырғызады. Ерте көктемде қар астынан қылтиып шығатын,көктемнің жаршысы секілді крокусты білмейтін жан жоқ шығар сірә. Оған қыстың соңғы суығықар тіпті көктемнің ызғары да қорқыныштыемес.Крокус өсімдік атаулының ішінде ертекөктемде оянады. Ең бірінші қияқ секілдіжіңішке екі жапырағы шығады.Артынан кернейсекілді ақ,сары, сия көк түсті гүл жарады.Еліміздің таулы беткейінде“Алатау бәйшешегі”деп аталатын, ақ гүл жаратын табиғи түрікездеседі.Оның бойының биіктігі 10-15см ғана.Крокусқа көп күтім көрсетілмейді. Тек адамаяғы таптамайтын жерге егіп, гүлдеп біткенсоң түбін қопсытып, қоректендіру қажет. 4-5жылда бір рет түбін бөлу арқылы көбейтеді. Дереккөздер
Ғалымжан Қожағұлов

Ғалымжан Қожағұлов (1915-1964, Атырау облысы). Ембі ардагері. 1936-1939 жылдары - Мақат МАБ мұнай өндіру операторы, шебері. 1939-1940 жылдары - Байшонас МАБ бастығы. 1941- 1942 жылдары - Мақат, Жолдыбай мұнай барлауларының бастығы. 1942-1946 жылдары - Доссор МАБ партбюросының хатшысы. 1946-1953 жылдары - Қошқар мұнай кәсіпшілігінің директоры. 1953-1964 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігінің ұңғымаларды күрделі жөндеу кеңсесінің директоры. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Серік Қожақов

Серік Қожақов (1953, Ақтөбе қаласы). Қазақ политехникалық институтын бітірген (1975). 1975-1979 жылдары - «Кеңқияқмұнай» МГӨБ ұңғымаларды жер астында жөндеу бригадасының операторы, ОИТҚ ауысым бастығы. 1979-1984 жылдары - ҚазГБҒЗИ Ақтөбе бөлімшесінде тәжірибелік-әдістемелік отрядының аға инженері, техникалық басшысы. 1984-1999 жылдары - «Ақтөбемұнайгаз» АҚ инженер-технолог, ага инженер, өндірістік бөлімнің бастығы, мұнайды дайындау мен өндіру жене бұрғылау департаментінің директоры, «Қазақойл» ҰМК департаментінің мұнайды өңдеу, тасымалдау жөніндегі жобаларының бас менеджері. 1999 жылы - «Қазақойл- Ақтөбе» ЖІІІС техникалық директоры. 2002 жылдан -«Каспий ТМЕ» ААҚ бас инженері. «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне - 10 жыл» мерейтойлық медальімен марапатталған. Дереккөздер