kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Махамбет Өтемісұлы кесенесі

Махамбет Өтемісұлы кесенесі — XIX ғасырдағы қазақтың ұлы ақыны, көтеріліс рухтандырушысы Махамбет Өтемісұлының жерленген жері. Кесене авторы — Көпбол Демесінов. Кесененің салыну уақыты 1995 жыл 30 қыркүйек. Сипаттама 19 ғасырдағы қазақтың ұлы ақыны, еркін ойлы мен көтеріліс рухтандырушысы Махамбет Өтемісұлының жерленген жері Атырау облысының Индер ауданы, Индербор кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 40 шақырымдағы жерде орналасқан. Ақынның қабірі мәдениет ескерткіші болып табылады және 1846 жылымен даталанады, ең басында бұл жерде қабір үстіндегі шомбал құлпытасымен жабылып тұрған сегіз қырлы тас табыты болды, 1995 жылы бұл жерді толығымен қайта салып, ақынның қабірі үстінде ақ тастан салынған әдемі мазар тұрғызылған. Осы кезден бастап ақын қабірі тек киелі жер ғана болмай, сонымен қатар сәулет ескерткіші болып табылады. Ең алғаш рет ұлы ақын Махамбет Өтемісұлының жерленген жерін XX ғ. 50-ші жылдары Гурьев ақыны Берхаир Аманшин зерттеді. 1980 жылы Махамбет Өтемісұлының жерленген жерін Қазақ ССР Мәдениет Министрінің Орал экспедициясы зерттеді. 1995 жылы Махамбет Өтемісұлының есімін мәңгі есте сақтау үшін оның қабірі үстінде мазар салу қажет деген шешім қабылданған. Негіз ретінде көне шығыс сәулет стилімен салынатын жоба алынған. Сәулетті ғимарат шомбал күмбезбен аяқталатын және қондырма барельефтерімен безендірілген көпқырлы мұнара болып табылады. Құрылыстың өзі бетоннан жасалған, бірақ сыртқы және ішкі өрнегінде ақ ұлутас пайдалынған. Сыртқы шеңбердің диаметрі 7,6 м; ішкісінің 6,2 м. Құрылыс биіктігі – 6,4 м, күмбез биіктігі 1,8 м, күмбездің сыртқы диаметрі 5,2 м. Жалпы биіктігі 12,2 м. Кіреберістегі баспалдақ биіктігі 1 м, тығыздығы 0,5 м. Мазар кіреберісі алдында оюлы өрнекпен безендірілген классикалық арка қойылған. Жалпы айтқанда, бүкіл құрылыс айналадағы дала ұлы ақынның тірі дауысын ести алатын өтіп кеткен заманнан келгендей болып көрінеді. Дереккөздер #http://www.madenimura.kz/kk/materials/memorial/region/atyrau_oblast Сілтемелер * [https://qazaqstan3d.kz/kz/place/view?id=31 Махамбет Өтемісұлының мазары] Qazaqstan 3D сайтында
Мононихус

Мононихус — Моңғолиядан табылған, кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген теропод динозавр. Ол ұзын екі аяғымен жүрген. Өте шапшаң қимылдап, жоғары жылдамдықта жүгіретін болған. Мононихус — шағын басты, ұсақ та үшкір тісті динозавр. Оның жәндіктермен және кесіртке, сүтқоректілер сияқты ұсақ жануарлармен қоректенгені анықталды. Көздері жақсы көретңн мононихус аң аулауға түнгі уақыттарда шыққан. Ол альверезаврид тұқымдасына жатады. Ұзындығы - 7,5 см. Бір ғана саусақты алдыңғы аяқтары қысқалығынан ештеңеге жарамаған. Қызықты дерек * Ол — Моңғолия мен Қытай жерінен табылған құс тектес динозавр. * Бірақ алдыңғы аяқтарының қысқалығы салдарынан ұша алмаған. * Эндрюс атты ғалымның экспедициялық тобы тапқан болатын. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : анықталмаған *Тұқымдас : Альверезаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Гравимагнетизм гипотезасы

Кезінде, ғалымдармен гравитация магнетизм көзі бола алады, деген аспан денелерінің магнетизмін түсіндіру үшін гравемагнетизм гипотезасы ұсынылған болатын. Бірнеше аспан денелеріне қолданылатын гравимагнетизм гипотезасы сандық нәтижелерді дұрыс беретіні көрсетілді. Бұл гипотеза жалпы қабылданған салыстырмалы теория интерпретациясына белгілі бір өзгерістер енгізеді. Ұсынылған жұмыста Жер, Күн, нейтрондық жұлдыздар және басқа аспан денелеріне байланысты теориялық нәтижелер мен фактылық көрсеткіштердің кейбір сәйкес келмеуі талқыланады. Мұндай жағдай айналмалы біртекті сұйық шар – қарапайым аспан денесінің модельі қарастырылғандығымен байланысты. Біз Күн, планета және нейтрондық жұлдыздардың ішкі құрамының орналасуының біртексіздігін ескере отырып, осы аспан денелерінің ішкі және сыртқы қабаттарының айналымы да біртексіз екенін ескереміз. Шынында да, сеисмикалық зерттеулердің көрсеткіштері Жер ядросының оның бірден сегіз көлемін алып жатқанын айқындайды. Онда зат сұйық күйде болу керек және үлкен тығыздығы болуы тиіс. Жер ядросы Жердің сыртқы қабатына қарағанда шамалы өзгеше жылдамдықпен айналады деп есептелінеді. Дәл осындай жағдай нейтрондық жұлдыздарда болуы мүмкін. Дереккөздер
Тозаңдық улану

Тозаңдық улану (Майская больезнь) - көп жағдайларда ашық ұрықтың санының бұзлуы нәтижесінде және аралардың тозаңдық улы: аконита, тегеурінгүл, тамырдәрі, шомырсарымсақ, қазанақ және де тағы басқа өсімдіктермен улануы салдарынан болады.Сонымен қатар улы емес өсімдіктердің тозаңында егер оған улылық әсері бар микроорганизмдер өсетін болса,олар да улануға әкеліп соқтыруы мүмкін. Тозаңдық уланудың алғашқы белгілері Жас аралардың өлімімен сипатталады. Азықтың қорытылуына қажетті судың жеткіліксіз болуынан және тозаңның көп мөлшерде жинақталуының салдарынан ауру асқынады. Жекеленген аудандарда мұндай уланулар мамыр айларында жиі байқалады. Алғашында аралар мазасызданып, сонына қарай күшін жоғалтып, солып қалады. Өлер алдында олар дамылсыз қозғалып, ауру және өлген араларда құрсағының көлемі ұлғаяды. Аралардың жас мөлшері 10-13 тәулік аралығында өлім - жітімге жиі ұшырайды. Ветеринарлық санитарлық бағасы Тозаңдық улану улы өсімдіктердің гүлдеуі кезінде болады.Тозаң жинағына бұл уақытта қолдан, яғни жасанды түрде арарларды ұясынан шығуын болдырмау керек. Мұндай жағдайда арарларды 33 % қант сиропымен қамтамассыз ету керек және де араларды басқа орындарға орналастыру қажет. Ауру аралардың балтозаңын қолдануға рұқсат етілмегендіктен, аурудың созылмалы түрі кезінде ара ұяларының шеттерін балтозаңмен ауыстырып қояды. Ауру бал семьясына бірнеше күн литрлеп сұйық қант сиропын немесе жақсы гүл балын береді. Дереккөздер
Нотроникус

Нотроникус теризинозавр тобына жатады. Ол тіссіз тұмсықты, құс жамбасты, төрт саусақты аяқтары бар динозавр. «Нотроникус» деген атау «жалқау тырнақ» деген мағына береді. Ол — Америкада табылған теризинозавр тұқымдасының ең алғашқы үлгісі. Сүйектері әуелі Қытай мен Моңғолиядан табылған. Динозавр эрликтозавр мен сегнозавр атты динозаврлардан мықты болған. ол Азия жерінде өмір сүрген теризинозавр тұқымдастарының ежелгі өкілі. Қызықты дерек * «Жалқау» нотроникус осыдан 90 миллион жыл бұрын Мезозой дәуірінің Орта Бор кезеңінде қазіргі АҚШ-тың Луизиана штатына тиесілі өзен жағалауларындағы ұсақ ормандарды мекендеген. * Нотроникустың 10 см ұзындықты иілген тырнақтары бар. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 1 тонна *Тұқымдас : Теризинозаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Ортағасырдағы қолөнер кәсібі

Қазақстан жерінде халықтар өздерінің даму дәрежесіне қарай қолөнер кәсібімен де шұғылданды. Құмыра жасаушылардың, ұсталардың, ағашқа, сүйекке, тасқа өрнек салушылардың істеген заттарына халықтың сұранымы күшті болды. Саз балшық бұйымдар өндірісі ерекше дамыды. Отырар алқабында және Қаратаудың баурайларындағы қалаларда керамиканы өркендетудің қалыптасқан түрлері сақталған. Сырдарияның төменгі бойындағы қалалардан табылған саз балшықтан жасалған заттарда әсем өрнектер басым болды. Керамикадан кесе, тостаған, аяқ-табақтар, тағы да басқа ыдыстар жасалынып, сырты оюланып, неше түрлі қызыл, жасыл, сары, қоңыр түсті бояулар жалатылды. Аңдар мен құстар бейнеленген құйма ыдыстар тобы ынта қоярлық. Мәселен, Тараз қазбалары кезінде арыстан бейнелеген тамаша табақша шықты. Отырарда өсімдік ою-өрнегімен әшекейленген құмыра табылды. Қазақстан жерінде халықтар өздерінің даму дәрежесіне қарай қолөнер кәсібімен де шұғылданды. Құмыра жасаушылардың, ұсталардың, ағашқа, сүйекке, тасқа өрнек салушылардың істеген заттарына халықтың сұранымы күшті болды. Саз балшық бұйымдар өндірісі ерекше дамыды. Отырар алқабында және Қаратаудың баурайларындағы қалаларда керамиканы өркендетудің қалыптасқан түрлері сақталған. Сырдарияның төменгі бойындағы қалалардан табылған саз балшықтан жасалған заттарда әсем өрнектер басым болды. Керамикадан кесе, тостаған, аяқ-табақтар, тағы да басқа ыдыстар жасалынып, сырты оюланып, неше түрлі қызыл, жасыл, сары, қоңыр түсті бояулар жалатылды. Аңдар мен құстар бейнеленген құйма ыдыстар тобы ынта қоярлық. Мәселен, Тараз қазбалары кезінде арыстан бейнелеген тамаша табақша шықты. Отырарда өсімдік ою-өрнегімен әшекейленген құмыра табылды. Дереккөздер *Қазақстан тарихы: Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. Ермұханова Х.К. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2005 *Қазақстан тарихы (Анықтамалық құрал). Мұсабеков К.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2010. *Қазақстан тарихы пәніне көмекші оқу құралы (Б.з.б. 2 млн. 500 мың ж. - б.з. XVIII ғ.) Исабек Б.Қ., Әбішова Г.С., Орынбеков А.Ш. Шымкент, 2008
Шырынды улану

Шырынды улану( Нектарный токсикоз) - құрамында токсикалық қосылыстары бар улы және жағымсыз өсімдіктердің шырынынан болады. Қатты улану кезінде аралар тез өледі және де ешқашан өз ұяларына дейін жетпейді. Мұндай шірнеден алынған бал улы болып есептелінеді. Ауру негізінен гүлдену мен шырын жинаумен қатар жүреді. Аралар солып қалады да өте баяу қозғалады және ұясының маңында жатып қалады. Негізінен бұл аурумен ауырғанда емделініп шығады. Алкалоидтармен уланған кезде аралар өте тынышсызданып адамдар мен жануарларға қарсы шығады. 7-13 тәуліктен кейін аралардың жаппай қырылыу басталады. Құрамында улы зат андромедотоксины рододендрон шырынана алғашында жаздық аралар, соңынан жас аралар жәнеде личинкалары уланып өледі.Ауру аралардың тік ішегі кеңейген және де ашық сары сұйықтыққа толған. Бұл сұйықтықтар аралар үшін улы болып келеді. *Ветеринарлық санитарлық бағасы: негізгі профилактика ол басқа улы өсімдіктері жоқ аудандарға орын ауыстыру. Шырынды токсикозының алғашқы белгілері байқалған болса, бірден тіптен аз мөлшерде улы шырыны бар кәрездердің барлығын бірден жою қажет.Оларды азықтық мақсатта қолдануға болмайды. Ветеринарлық санитарлық іс – шаралар тозаңдық уланудағыдай. Дереккөздер
Орнитолестес

Орнитолестес — кеәінгі Юра кезеңінде, Батыс Лавразияда өмір сүрген шағын теропод динозавр. Осы уақытқа децін оның 1900 жылы АҚШ-тың Вайоминг штаты, Комо Блаф деген жерден жалғыз әрі толық емес бассүйегі мен қаңқасы ғана табылған. Орнитолестес құстар тіршілігі бастау алатын эволюциялық тізбекке өте жақын орналасқан. Динозаврдың білектері алдыңғы аяқтарын денесіне жақын ұстау үшін құстың секілді жиырылып жазылған. Жеңіл және қуысты сүйектері бар кесіртке жамбасты орнитолестес шапшаң қозғалатын екі аяқты жыртқыш болған. Қызықты дерек * Орнитолестес осыдан шамамен 156-145 миллион жыл бұрын, кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген. * Орнитолестестің бассүйегі мықты болған. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 12 келі *Тұқымдас : Орнитолестид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Қалаққанат

Алғашқы автожирлер Құрамдас ұшу аппараттарының бойына тікұшақтар мен ұшақтардың қасиеттері біріктірілген. Мұндай апараттардың алғашқысы автожир болды. Автожир – көтергіш күшті қанаты емес, жеткші қалағы тудыратын ұшақ. Тұңғыш автожирлерді 1920 – шы жылдарда испаниялық Сиерва жасады.Н.И. Камов пен Н.К. Скрижинский құрастырған кеңестік бірнеше автожирлере Ұлы Отан соғысының бастапқы кезеңіне де қатысқан. Бір өкініштісі, автожирдің ұшақпен салыстырғында артықшылықтары көп болған жоқ, жылдамдық пене жүк көтергіштік жағынан көп төмен болды. Тік ұшақ жасаушылардың жетістіктері ақыр – аяғында автожирді қажетсіз етіп тастады. Тікұшақ Тікұшақтың басты артықшылығы – тігінен көтерілу және қону мүмкіндігі. Басты кемшілігі – ұшу жылдамдығының аздығы. Тікұшақтың жылдамдығын тым құрығанда поршенеьді ұшақтың дееңгейіне ежеткізуге инженерлер ондаған жылдар бойы күш салды. Тікұшақтарға қосымша реактивтік немесе поршеньдік қозғалтқыштарды орнатты, алайда негізгі мәселе тікұшақтың жылдамдығын арттыру емес екен. Қиындық еңе алдымене жетекші винттің қалақтарына байланысты болып шықты. Тікұшақтың жылдамдығы шамамене сағатына 350 км болған кезде қалақтардағы ауа ағыны дыбыс жылдамдығына дейін күшейееді, ал бұл аппараттың жобалануына мүлде ебасқа қырынан келуді аталап етеді. Қосымша қозғалтқыштарды бар будан тікұшақтарды жасау әрекеттері әзірге сәтті бола қойған жоқ. Қазіргі уақытта АҚШ – та және Батыс Еуропада дайындалған будан тікұшақтардың жаңа буыны сынақтан өтуде. Конвертоплан Ұшақтан тікұшақ күрделі, ал тікұшақтан конвертоплан күрделі, тек құрылымы жағынан емес. Конвертопланды ауыспалы режимдерде – әуеге көтерілуден ұшуға және ұшудан қоніға бет алғанда басқару оңайға соқпайды. Конвертопланның қалақтары – бұрылмалы. Көтерілгенде және қонғанда қалақтары тік орналасады да, ең алдымен көтергіш күш тудырады. Ұшу кеезінде қалақтардың осьтері көлденеең орналасады – қалақтар кәдімгі ұшақтың қалақтары сияқты “жұмыс істейді”, ал қанаттары көтергіш күшті тудырады. Ұзақ жылдар ішінде конвертопландардың қалақтарымен және мотогондолдарымен бірге қанаты да бұрылады, ал кейбіреуеінің мотогондолдары ғана бұрылады. Қалақтары өзгеше. Диаметрі жағынан олар тікұшақ пен ұшақтың қалақтарының аралығында тұр. Тікұшаққа диаметрі үлкеен қалақ керек, ал ұшаққа үлкен қалақтың қажеті жоқ. Америкалықтар әлеемдегі бірінші сериялық V – 22 “Оспри” конвертопланын дайындауға отыз жылын жұмсады. XXI ғ. басында “Оспри” АҚШ теңіз жаяу әскері корпусы мен әскери теңіз күштерін қаруландыруға қабылданды, бірақ олар қазірдің өзінде ұрысқа толық жарамды емес. Қызықты деректер “Оспри” тәрізді аппаратты жобалау жұмысы М.Л. Миль атындағы конструкторлық бюрода жүргізілді Алғашқы ұшатын үлгілерді жасау 1986 – 1995 жылдарға жоспарланды, бірақ 1990 – шы жылдардың басында Ми – 30 жобасы бойынша жұмыстар тоқтатылды. Дерек көздер *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D1%80 *Техника,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06042-0,УДК 087.5,ББК 92
Шіре балдан улану

Шіре балдан улану – бұл шіре балмен сипатталатын ауру. Шіре бал араның ас қорыту жүйесіне түсіп, оның жұмысын бұзады, содан кейін бүкіл организмнің қызметін бұзады. аралар өледі. Ауру кезінде аралар ұяларының қабырғаларына және кәріздерге қою қоңыр түсті нежіс бөліп шығарады. Жаз кезінде аралар жерде ұяның маңында жүреді және олардың құрсағы ұлғайған. Шіре балының улануы көмірсулардың, алкалоидтардың, гликозидтардлың, сапониндардың, минералды тұздардың және токсиндардың бөліп шығаратын бактерияларымен саңырауқұлақтарына байланысты. *Диагнозды өлегн аралармен ауру араларды клиникалық бақылаулар мен лабораториялық зерттеулермен, сонымен қатарды, ұяда кәрез балымен азықтанған араларды зеттеу арқылы қояды.Жарық жерлерде шіре балдары ашық сары түстен қою қоңыр түске дейін өзгереді. Сондықтанда балдың сапасын тек лабораториялық әдіспен ғана анықтауға болады. *Ветеринарлық санитарлық бағасы: зерттеу үшін ветеринарлық лабораторияға әр арасемьясынана әр ара ұясының жақтауларынан таза шыны банкаға 80 г балды алып зерттейді. Егер бал мөлшері жеткіліксіз болса, қант сиропын қолданылады.Қандай да себептермен аралар шіре балымен немесе түсті шіре балымен қыстап қалатын болатын болса, оларға онда арттырылған суғару жұмысын ұйымдастыру керек. Бұл мақсатта оларға жылытылған су немесе жылытылған қант сиропын қолданады. Дереккөздер
Орнитомим

Орнитомим шамамен 76-65 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Динозавр дәуірінде жер бетін альбертозавр, паразауролофус, эоплоцефал, критозавр және нанотиран сияқты дмнозаврлар мекендеген. Оның тұмсығы тіссіз, басы шағын, көздері бадырайған, миы кішкентай, мойыны мен құйрығы ұзын, сүйегі қуысты, түйеқұс тектес динозавр. Ұзындығы шамамен 4-6 метр,бойы - 2,7 метр. Үш саусақты қысқа алдыңғы аяғы мен ұзын артқы аяғы болған. Қызықты дерек * Орнитомим сағатына 70 шақырым жылдамдықты артқа тастайтын қазіргі түйеқұстай жүйрік теропод. * Динозавр ұзын екі аяғымен шапшаң жүрген. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар мен өсімдіктер *Салмағы : 136 келі *Тұқымдас : Орнитомимид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Балқаш тамыржегіш қоңызы

Балқаш тамыржегіш қоңызы – қатты қанаттылар сабының сүген қоңыздар тұқымдасына жататын, табиғатқа сән беретін, сирек кездесетін әдемі қоңыз. Таралу аймағы өте шағын. Солтүстік Балқаш маңында анда-санда кездеседі. Долинка маңынан (Қарағанды облысы), Бектау-Ата тауынан (Балқаш қаласы маңы) табылған. Тау етегі аңғарларындағы жусанды-астық тұқымдасты жерлерде тіршілік етеді. Дернәсілдері көпжылдық астық тұқымдастың және қияқөлең өскіндерін кеміреді. Туыстың басқа өкілдері сияқты малдың шектен тыс жайылуы мен жер жыртылуын көтермейді. Дереккөздер "Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен" - Алматы: Алматыкітап баспасы, 2009
Химиялық токсикоз

Химиялық токсикоз – ол көптеген химиялық улы заттармен уланумен болады. *Ауылшаруашылық пестицидтердің зиянкестерін қозғаласына байланысты төмендегідей : контактілі, жүйелі, ішектік және фумигантты деп төрт түрге бөледі. Ауру белгілерін іс - әрекетінің сипатымен сонымен қатар бал шырыны мен тозаңның құрамындағы химиялық улы заттар арқылы анықталады. Өте жоғарғы әсер ететін пестицидтердің әсерімен бал аралары өте тез өледі. *Улану – қозғалыс жүйесінің бұзлуымен және салдануымен сипатталады. Аралар мен ұрықтар өледі. Аурудың созылмалы түрінде аралар өте баяу қозғалады, кәрізден түсіп, ұяның маңында жағалап жүріп, кей жағдайларда түсіп қалады.Егер пестицидтердің концентрациясы азықта аз мөлшерде болса, улану өте баяу, бірнеше айлап жүреді.Аралардың гексохлорлармен улануы олардың тынышсыздануы, айналып ұшуы және соңында құлауымен сипатталады. Содан кейін әлсіреу периоды болып, кейіннен аралар қозғалыссыз қалып өледі.Аралардың жаппай өлуі өсімдіктерге пестицидтерді шашқан күні және келесі күндері кездеседі. Кейбір уланулар паноспен сипатталады. Аралардың мышяк препараттарымен улануы кезінде ауыз қуысынана сұйықтық ағады және үнемі ішектер бос болады. Нақты диогнозды лабораторияға келген ауру араларды немесе өлекселерге берілген анамнез, аурудың клиникалық және патологоанатомиялық көрінісі бойынша қоюға болады. Мұндай жағдайда аудандық агропром өсімдіктерге өндеу жұмыстары жүргізілгендігін анықтайды.Барлық қажетті жинақталған құжаттарды пат материалмен бірге лабораторияға жібереді. *Ветеринарлық санитарлық бағасы: егер аралардың балмен және тозаңмен улануы байқалса, ұялардағы барлық кәрездерді жойып, азықтандыру үшін қатерсіз бал немесе қажет болған жағдайда қант сиропын қолданады. Ара жанұясын омартадан алшақ 6-8 км қашықтықта басқа орындарға орналастырады. Егер бұл шараларды жүргізуге жағдай жоқ болса, ұяларды қыстаққа қалдырады немесе өзгеде алмастырушы орындарға қояды немесе оларды өзм орындарында тек итермесин жабық қалпында қояды. Мұндай жағдайда араларды суғарып, қадағалап отыру қажет.Өсімдіктерді фосфорорганикалық препараттармен және де гекохлормен өңдеген кезде араларды 2-3 күнге, мышьяк препараттары және фторлы қосылыстармен өңдеген кезде 4 күнге дейін, ал анабазин – суьфатпен, никотин – сульфатпен, минералды маймен өңдеу жұмсытарын жүргізгенде бір күнге дейін оқшаулайды. Ылғалдылық жоғарлағанда және температура төмендегенде, бұл мерзімді ұзартқан жөн. Бал араларының қыстауы кезінде олардың азық қорын тек шіре балына ғана емес сонымен қатар пестицидтерге де тексеру керек. Дереккөздер
Шөптер

Шөптер - фармацевтикалық практикада өсімдіктің жер үсткі бөлігінің дәрілік шикізаты. Шикізаттың құрамы сабақтан, гүлдерден, жапырақтан, піспеген жемістерден тұрады. Сыртқы белгілерін анықтаған кезде сабақтарының құрылысын, жапырақтарының, гүлдерінің құрылысын қарусыз көзбен немесе лупа көмегімен көріп зерттейді. Керек болған жағдайда шикізатты бірнеше минут ылғалдайды, кейін сабағы мен жапырақтарын жөндеп зерттейді. Сабағын тексерген кезде оның: қысқартылған немесе ұзын, қарапайын немесе бұтақты, сабағының пішіні цилиндр тәрізді, қабырға тәрізді, төрт қырлы, т.б, түктілігі, өлшемдері (ұзындығы, диаметрі), жапырақтардың орналасуы, гүлшоғырдың типі, гүлдердің, жемістердің құрылысы бойынша анықтайды. Түсті - құрғақ шикiзатта күндiзгi жарықта анықтайды; иiстi - уқалауда; дәм, құрғақ шикiзатты шақпақ немесе (тек қана улы емес объектiлерде) оның қайнатпасынан дәм татаанықтайды. Жапырақтың орналасу типі ДӨШ «Шөбі» тобына сыртқы көрінісі арқылы морфологиялық талдау жүргізудің реті: # Шикізаттың түрі (бастырылған тұтас гүлденгiш ұшарбастар және басқалар) шикiзаттың өңi # Сабақтың құрылысы. # Түктену. # Көлемі (ұзындық және диаметр түбегейде) сабақтың мөлшерлерi. # Жапырақтың орналасуы. # Жапырақтардың пішіні. # Гүл шоғыры немесе жеке гүлдер. # Жемiс және тұқым. # Иісі. # Дәмі (тек улы емес) Дереккөздер
Жапырақтар

МФ сәйкес фармацевтикалық практикада жапырақтарды дәрілік шикізат деп атайды, олар құрғақ түрде немесе жаңадан терілген түрде күрделі жапырақтың жапырақшалары қолданылады. Сыртқы көрінісін анықтағанда ұсақ және қабықты жабырақтарды құрғақ түрде зерттейді; үлкен жіңішке жапырақтар мыжылған түрде болады, сондықтан алдын-ала жапырақтарды ылғалды камераға салады немесе бірнеше секунд ыстық суға салады, кейін жақсылап түзей отырып шыны пластынкаларға орналастырады. Жапырақтардың пішініне, жапырақ тақтасының көлеміне және сағаққа қарай жапырақтың түскен уақытын анықтайды. Жаңа жапырақтарды алдын-ала өңдеусіз зерттейді. Өлшемдері – жапырақ тақтасының ұзындығын, кеңдігін, сағақтың ұзындығын – өлшегіш сызғыш көмеімен анықтайды. Жапырақтың түсін екі жағынан құрғақ материалда күн сәлесі астында анықтайды. Иісін – жапырақты ысқылау арқылы, дәмін – жапырықтың бір бөлігін немесе қайнатпасын ішіп көріп анықтайды (тек улы өсімдіктерде емемс). Жапырақтың негізгі диагностикалық белгілері болып күрделі немесе жәй жапырақтың тақтасының пішіні, жапырақтың төменгі, ортаңғы және төменгі бөліктері, құрғақ түрдегі түсі болып табылады. Жапырақтың сипаттамасы: Күрделі жапырақтың жәй жапырақтан айырмашылығы – бір сағақта бірнеше жапырақ тақтайшаларының болуында. Жәй жапырақтарды бір сағақта бір ғана жапырақ тақташасы болады, ал күрделі жапырақта керісінше. Тақтасы тілімделген жай жапырақтың классификациясы. Жапырақ жүйкеленуінің түрін анықтауды жеңілдету үшін қауырсынды және саусақ тәрізді типі қос жарнақты өсімдіктерге ал паралелді және доғалы дара жарнақтыларға тән екендігін естен шығармаған жөн. Жапырақ тақтасының түктеуі. Ол тақташаның үсткі бөлігінде немесе астында майда түкшелердің болуы. Талдау барысында түктердің орналасуы, түсі, қалыңдығына көңіл бөлу керек. ДӨШ «Жапырақ» тобына сыртқы көрінісі арқылы морфологиялық талдау жүргізудің реті: І Шикізатты құрғақ түрде талдау. Анықталады: # Жапырақтың астқы және үсткі бөлігінің түсі. # Түктеуі. # Дәмі (тек қана улы емес өсімдіктерді) # Затты суға малған кезде немесе ысқылағанда иісі. ІІ Өңдеуден кейінгі талдау (үлкен жіңішке жапырақтарды ыстық суға салып, ұсақ қабықты жапырақтар құрғақ түрде). Анықталады: # Жапырақтың пішіні, тақтасының формасы жәй немесе күрделі # Сағақтың болуы немесе болмауы. # Күрделі жапырақтардың жапырақ шеті. # Жүйкеленуі. # Жапырақтардың көлемі. # Спецификалық ерекшеліктері.
Қабықтар

Фармацевтикалық тәжiрибеде қабық сыртқы оқпанның бөлiгi, тарамдар және ағаштардың тамырлары және шеттегiге камби орналасқан бұталарды дәрілік шикізат ретінде пайдаланады. Қабықтың ішкі бөлігі тегіс, түсі ашықтау түсті болады. Көлделең сынығы әдетте тегіс емес, түуті болады. Ұзындығы мен қалыңдығын сызғыш көмегімен өлшейді. Түсін күн жарығында ішкі және сыртқы жағын анықтайды. Иісін - құрғақ қабықтың жаңа кесіндісінің iшкi беттi қырында немесе сулауда, дәмін - құрғақ қабықты немесе оныңның (тек қана улы емес объектiлерде) қайнатпасынан дәм тата анықтайды.
Ориктодромеус

Ориктодромеус — осыдан шмамен 95 миллион жыл бұрын орта Бор дәуірінде өмір сүрген, ін қазатын шөпқоректі орниопод. Динозаврды 2007 жылы палеонтолог Дэйвид Дж. Варичино осылай атаған. Ересек ориктодромеустің ұзындығы - 2 метр, салмағы - 22-32 келі, бабаларының ұзындығы 1,3 метр болған. Ориктодромеустың бір үңгірден әр түрлі көлемдегі сүйектері табылған. Бұдан біз динозаврдың үйірімен өмір сүргенін аңғарамыз. 2004 жылы Иошихиро Катсура атты ғалым оңтүстік-батыс Мантанадан динозаврдың толық емес сүйек қалдықтары сақталған інді тапты. Қызықты дерек * Ориктодромеустың сүйек қалдықтары іннің ішінен табылған, яғни ол інде өмір сүрген. * Тез жүгіретін, шағын денелі ориктодромеусінде тіршілік еткен динозавр. * Көртышқан,ехидна, Вомбат секілді інқазғыштармен салыстырғанда ориктодромеустың алдыңғы аяқтары тым қарапайым болатын. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 22-32 келі *Тұқымдас : Гипсилофадонтид *Отряд тармағы : Церапод Дереккөздер
Құқықтық психология

Құқықтық психология болып жатқан оқиғалар мен құбылыстардан қызбалықпен, тіпті есі кете терең әсер алуға қабілетті адамға тән психикамен байланысты. Ол құқықтық санада көбінесе стихиялы түрде, құқыққа және құқықтық шындыққа көзқарас бейнелетін сезім, көңіл-күйі, сүйкімділік пен сүйкімсіздік, реніш түрінде қалыптасады. Мәселен, бұл жасалған қылмыс жөнінде ашынушылық және оның құрбанына жаны ашушылық, әділ сот үкіміне қанағаттану сезімі; қылмыстық жазадан қорқу немесе Конституцияны құрметтеу болуы мүмкін. Құқықтық сезімдер, көңіл-күй көп жағдайда әлеуметтік ортаның, жеке адамның тікелей араласатын ортасының ықпалының әсерімен қалыптасатынын ескеру керек. Көптеген социологиялық зерттеулерде адамның белгілі бір ортада болғанда, өзі басқа адамдармен байланыс жасамаған кездегіге қарағанда, көбінесе мүлде өзгеше сезініп, ойлап, әрекет жасайтыны атап өтілген. Жеке адамның құқықтық сансының деңгейімен ерекшеліктерін анықтау ұшін оның отбасыыны, ұжымының, бейресми араласатын топтарының және тиісті әлеуметтік жіктерінің әлеуметтік-құнды бағдарын білу қажет болатыны сондықтан. Құқықтық сананың құбылмалы элементі көңіл-күйі болып табылады, өйткені ол өзгеріп отырады, құқықтық идеяларды таратудың көмегімен иландыру мен көтермелеуге сәйкес келетін саналы әсерге бейім болуы мүмкін. Адамдардың дағдысына, олардың тұрмыс-салтына енетін нәрсе құқықтық сананың белгілі-бір әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерді сақтауға байланысты тұрақты элементтерін айқындайды. Қылмыстық, қылмыстық атқару, әкімшілік, сондай-ақ азаматтық құқықта сол заңдарға қоғамдық құқықтық сана арқылы және оны мақұлдауымен адамдардың әдет-ғұрпымен сенгізілген кінәден арылу туралы, зиянды жуып-шаю туралы, моральдық нұқсанның орнын толтыру туралы ережелер кездесетіні анық. Құқықтық санадағы дәнекер элемент- жеке адамның өз әрекеттерінің заңдылығын өзінің бағалауы. Өздерінің ниетін, мотивтері мен қылықтарын сын көзбен және дер кезінде бағалай білу оның адам мінез-құлқындағы реттеуіштік, алдын алушылық, немесе, керісінше, белсендіруішілік рөлін айқындайды. Өзін-өзі бағалау өзінің заңды әрекеттеріне қанағаттану немесе істелген істері үшін ұялу, өкіну сезімінен көрінуі мүмкін. Адам ожданының көрінісі ретінде ұялу, опыну оның мінез-құлқындағы құқықтық ауытқуды тежей алады. Жеке адамның құқықтық психологиясында ішкі өзін-өзі бағалау дағдысын қалыптастыру- жеке адамды құқықтық тәрбиелеудің және жалпы әлеуметтендіру процесінің міндеті. Дереккөздер http://malimetter.kz/kukyktyk-psixologiya
Жетілмеген эфедромия

Жетілмеген эфедромия - Қазақстанның тек құмды шөлдерінен белгілі. Сирек кездесетін түр. Қазақстаннан сипатталынып жазылған құмыты шыбынның жеке типті туысының өкілі. Жергілікті түр. Жоңғар Алатауы, Шолақ таулары, сонымен қатар Сырдария, Шу, Іле өзендерінің жайылмаларынан белгілі. Құмды шөлдерде тіршілік етеді, шөл өзендерінің аңғарларынан кездеседі. Дернәсілдері көмкерілген қылшада дамиды. Беріпте қуыршаққа айналады, қуыршақ алды кезеңінде қыстап шығады. Дамуы бір жылға созылады. Ересегі сәуір соңы мен мамыр басында ұшады. Ересек даралары 6-10 сағат тіршілік етеді. Дереккөздер "Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен" - Алматы: Алматыкітап баспасы, 2009
Химиялық аталым

Химиялық аталым (Номенклатура) - химиялық заттардың аталу ережелері. Химиялық аталым 3 түрге бөлінеді. Олар: * Тривиалды аталымдар (Тривиальные названия) - химия дамуының ерте сатыларында қолданылған химиялық заттардың аталымы. Тривиалды атаулардың мысалдары: ашудастар, мыс купоросы (тотыяйын), әк, бор, т.б. * Дәстүрлі аталымдар (Традиционные названия) - химиялық құрамын көрсететін химиялық заттардың аталымы; бұл тәсіл жүйелі атауларға дейін қолданылған. Кейбір дәтүрлі атаулар кейде жүйелі атаулармен бірдей болады. Дәстүрлі атауларға мысалдар: мыс сульфаты, қорғасын нитраты және т.б. *Жүйелі аталымдар (Систематические названия) - химиялық қосылыстардың бүгінгі аталымы. Қосылыстардың жүйелі атауларында оны құрайтын атомдардың не топтардың аты, олардың саны келтіріледі. Бейорганикалық қосылыстар үшін металдың не катионның тотығу дәрежесі көрсетіледі, ал қышқыл қалдық не анион маңызды құрамдас элементінің тотығу дәрежесімен (валенттілігімен) сипатталады. Мысалы: мыс (ΙΙ) сульфаты, темір (ΙΙΙ) сульфаты, калий манганаты (VΙΙ). Органикаық қосылыстар үшін жүйелі атаулары оларға сәйкес алкандардан туындайды. Мысалы этан қышқылы өз аталуын этаннан алған: этан қыщқылы-сірке қышқылылның жүйелік аталуы. Дереккөздер: С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық)
Уранозавр

Уранозавр атауы батыл кесіртке дегенді білдіреді. Ол ерте Бор дәуірінде, бұдан шамамен 110-115 миллион жыл бұрын өмір сүрген өте ерекше игуадонтид. Қазіргі Африка аумағын мекендеген. Динозаврдың екінші және үшінші саусақтары кең және имек тәрізді болған. Негізінен, бауырымен жорғалаушылар тобына жататын динозаврдың табылған қаңқасынан жүре алғандығы анақталған. Оған үлкен білегі мен бір-біріне жалғасқан сүйектері дәлел. Ең соңғы ұзын саусағын ағаштан жапырақ жұлып, бойы жетпеген бұталарды үзуге пайдаланған. Қызықты дерек * Динозаврдың сүйектері 1973 жылы Нигердің Сахара бөлігіндегі 110 миллион жылдық ерте Бор дәуірі қабаттарынан табылған. * 1976 жылы француз палеонтологы Филипп Тагет сипаттаған. * Уранозаврдың толық екі сүйегі 1966 жылы Африка құрлығы, солтүстік-шығыс Нигердегі Сахара шөлінен табылған. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : анықталмаған *Тұқымдас : Гадрозаврид *Отряд тармағы : Орнитопод Дереккөздер
Омартаның құрылысы

Омарталарға қойылатын талаптар Омарталар – құрғақ, жылы, жақсы тазартылатын, оңай желдетілетін, араларды қыста сақтап қалуға қолайлы болу тиіс. Омартаның ішіндегі рамкалардың арасы 7,5-8мм, рамканың қалыңдығы 25 мм болу керек. Омартаны жасайтын ағаш қайыннан,шыршадан, майқарағайдан, самырсыннан, көктеректен болу қажет. Ағаштың ылғалдылығы 15% - дан жоғары болмау керек. Әр омартаның корпусының қабырғасын 2 немесе 3 тақтайдан жасайды. Омартаның сыртын олифамен домдап, 2 қабат ақ, сары немесе көкшіл қызыл түске бояйды. Омартаның төбесін металлмен жабады. Омартаның құрылысы. Омартаның негізгі бөліктері: бір немесе бірнеше корпус, төбедегі тақтай, шатыр, түбі, жабысқан тақтай, алып салынатын тақтай, ұялы және магазиндік рамкалар. Омартаның құрылысы *Корпус – омарта қораптың пішіні тәріздес, төрт жағынан тақтаймен қоршаған. Оның ішінде аралардың жанұяларының орналастыратын ұяшықтар болады. Омартаның конструкциясына байланысты корпуста 10-нан – 20-ға дейін ұялы рамкалар болады. Корпустың алдыңғы қабырғасы араның жүісіне арналған жол. *Түбі – ол омартаның корпустық төменгі жағында орналасқан. Жабысқақ тақтай – ол араның омартадан ұшып, қайта оралуына көмегін көрсетіп, жеңілдетеді. *Дүкендік надставка – ол араның жанұяларының ұяларын кеңейтуге арналған. *Төбе – ұяның ішіндегі жылуды сақтау үшін қажет. *Шатыр – омартаны сыртынан қоршап, атмосфералық қысымнан қорғайды. Омартада шатыр тегіс немесе бірскаттық және екіскаттық болады. *Алып – салынатын тақтай – көпкорпусты омартада бұл тақтай төменірек орналасады, басқа омарталарға қарағанда.Омартаның құрылысына екі алып-салынатын тақтай кіреді. Дүкендік рамка т.б. бар. Көп корпусты омарталарда араларды күтіп бағу оңайға түседі, олардың ұяларын бұзбай кеңейте алады. Омарташы жалғыз немесе көмекшісімен көп ара жанұяларын күте алады. Омарталардан араларды көп корпусқа көктемнің бірінші жартысында көшіреді. Бұл кезде омарталарда рамкалардың ішінде төлдеу аз болады, сондықтан ол маңызды болып есептелмейді. Жазғы мезгілде төлдеу әрбір ұяда болады, оның көлемін кішірейткеннен төлдеудің бір бөлігі өлімге ұшырайды, сондықтан аралардың жанұяларының күші азайып, әлсізденеді. *Көп корпусты омартаға араларды ауыстыру ұзақ уақыт алады. Төлдеу кезінде суық тидіріп алмас үшін бұл кезеңді жылы мезгілде істейді. Таза дезинфекцияланған омартаны ескі омартамен ауыстырады, сонда араларды көшіреді, соның ішіне қысқа рамкада төлдеумен, бал және пергамен көшіреді. Төлдеуді омартаның ортасына орналастырады, ал перга мен балды шеттеріне қояды. Ескі омартада қалған араларды жаңа корпусқа қуады. Омарташы аналық араның ұяға енуін қадағалау керек. Ара жанұясының күшіне байланысты летокты 1-3 см кішірейтеді. Жазғы аралардан бал мөлшерін өте көп алады. Көп корпусты омартадан басқа: 2 корпусты 24 рамкалы омарта;Украиндық 20 рамкалы омарта; Белорустық 16 рамкалы жылытылған омарта; 16 рамкалы дүкендік надставкалв омарта; бір корпусты 2 дүкендік омарта; т.б түрлері бар. Дереккөздер
Бейорганикалық заттардың кластары

Бейорганикалық қосылыстарды классификациялау алхимиктердің алғашқы тәжірибелерінен бастап, заттардың құрамын, құрылысын және олардың әрекеттесуін зерттеуге арналған жетілген физикалық аспаптары бар ғалым химиктердің қазіргі кездегі жұмыстарына дейін ұзақ даму жолы бар және ол біртіндеп қалыптасты. Химиялық элементтер металдық және бейметалдық қасиеттері бар элементтерге жіктеледі. Көптеген элементтер Периодтық жүйедегі орнына сәйкес бір мезгілде әрі металдық, әрі бейметалдық қасиеттерін көрсетеді. Ондай элементтер екідайлы (амфотерлі) деп аталады. Химиялық қасиеттерінің көп ерекшеліктеріне байланысты жеке асыл газдар - VIIIA- тобы элементтері бөлінеді. Элементтердің бөлінуіне сәйкес жай заттарды химиялық элементтердің бос күйінде бола алу түрлерін классификациялайды. Күрделі заттарды құрамы бойынша классификациялау қосылыстардағы табиғатта ең көп тараған қосылысы суға негізделген. Оттегі Не,Ne және Ar басқа барлық элементтермен қосылыстар түзеді. Олардың ішінде OF2 қосылысы- оттегінің дифториді, қалғандары - оксидтер, себебі оттегі - электртерістігі бойынша фтордан кейінгі екінші элемент. Оксидтер - күрделі заттардың бірінші класы. Оксидтердің сумен әрекеттесуі нәтижесінде гидрооксидтер алынады. Химиялық қасиеттері бойынша қышқылдық, негізгі және амфотерлі гидроксидтер болып бөлінеді. оларға қышқылдық, негіздік, екідайлы оксидтер сәйкес келеді. Гидроксидтер күрделі заттардың екінші класы. Гидроксидтердің әр түрлі типтері бір бірімен әрекеттеседі және жалпы формуласы Mx(ЭОy)nMn+ катиондары мен ЭО аниондарынан тұратын оттегі бар тұздар түзеді. Мұндай тұздар орта тұздар деп аталады, ал егер олардың құрамында химиялық әр түрлі екі катион немесе қышқыл қалдықтары болса, онда оларды қос және аралас тұздар деп атайды. Тұздың қышқыл қалдығында сутегі болса, онда қышқыл тұздар, ал гидроксотоп ОН- болса, негіздік тұздар деп атайды. Тұздар- күрделі заттардың үшінші класы. Күрделі заттардың кең тараған кластарының бірі- бинарлы қосылыстар - оксидтерге, гидроксидтерге және тұздарға жатпайтын күрделі заттар. Бинарлы қосылыстар күрделі заттардың төртінші класы.
Номофобия

Қазіргі кездің заман ауруы. Ұялы телефонды жоғалтып алудан қорқу, кенеттен тұра салып өз қалта телефонын іздеу, өмірлік мәні бар заттардан айырылып қалғандай күй кешу оның симптомдары болып табылады. Яғни адамның телефонын жоғалтып алса, туған-туысқандарыммен сөйлесе алмай қаламын ба деп қорқуы. «OnePoll» мен «SecurEnvoy» компанияларының анықтауынша, номофобиядан азап шегушілердің қатары күн санап өсіп келеді екен. Әрбір үш адамның екеуі ұялы телефонын жоғалтып аламын ба деген қорқынышы бар екендігін мойындаған. Әсіресе 18 бен 24 жас аралығындағы жастар. «SecurEnvoy» басшыларының бірі Энди Кемпшелл барлығы да адам баласының күнделікті тұрмыста телефонға деген тәуелділігімен байланысты екендігін айтады. «Телефон біздер үшін сәнді әшекейге айналып кеткендей, кез келген заттан да бағалы. Бұл – әлеммен байланыс орнатудың құралы. Оны жоғалтып алған кезде ақшаға толы әмияныңыздан немесе үйіңіздің кілтінен айырылып қалғандай күй кешесіз», - дейді. Мұнымен қатар мамандар күйзеліс пен номофобияның байланысы жоқ екендігін айтады. Психологиялық ауытқуларды зерттейтін орталықтың басшысы Рэнди Маккейб «Телефонды жоғалтып алудан қорқу бар болғаны уақытша құбылыс» деп жорамалдайды. Осыған байланысты SecurEnvoy компаниясы жүргізген зерттеуге 1000 адам қатысқан. Нәтижесінде қатысушылардың 66%-ының осы фобияға шалдыққаны анықталған. Бұдан өзге 41%-ы байланыс болмай қалмасын деп екі телефон сатып алған. Ер адамдарға (61%) қарағанда әйел адамдар (70%) көбірек қорқады. Бірақ қосымша телефонды әйел адамдарға (36%) қарағанда ер адамдар (47%) көбірек ұстайды. Қызықты деректер Әр адам күніне кем дегенде телефонын 34 рет тексереді екен.
Жасанды балдар

Жасанды балдар.Олар қою сироп тәрізді өнім сияқты болып көрінеді,оларды сахарозаның сұйықтарын тағамдық қышқылдармен қосып қыздыру арқылы алады-ол жағдайда сахароза ептеп гидролизданып глюкоза мен фруктозаға айналады және балды эссенцияларды одан әрі қарай немесе ептеп табиғи балды қосумен алады. Оның құрамында 20%-ке жуық су, 30% дейін сахароза, 50% дейін глюкоза және фруктоза болады. Жасанды балдардың каллориясы, табиғи балға жақын болғанымен,олардың тағамдық бағалылығы төмен, себебі оларда витаминдер,ферменттер, микробтарға қарсы қойылатын бактерицидтер және минералдық заттар жоқ. Құрамында 60 %-тен аз емесинвертті қант болады. *Тауарлық жүйеге шыны банкаларда «Жасанды бал» деген атаумен түседі.Өңдеу тәсілдеріне қарай бал:кәрезі бал, секциялық, пресстелген, центрифугаланған бал деп ажыратылады. Дереккөздер
Қантты бал

Қантты бал. Аралардың қант шырынын өңдеу барысындағы өнім. Сахароза ферментінің әсерінен гидролизге ұшырайды. Түзілген қант балы табиғи бал сияқты негізінен фруктоза мен глюкоза қоспасынан құралған. Жетілу процесінде мальтоза мен кейбір басқа қанттар синтезделінеді. Ара өңдеуінің нәтижесінде оған ферменттерді, зольді элементтерді, витаминдерді, бактерицидтік заттарды енгізеді. Алайда, онда аромаикалық заттар және басқа да бағалы компоненттер болмайды. Негізгі физико-химиялық көрсеткіштері бойынша осындай балды табиғи балдан ажырату қиын. Қантты балды арнайы өңдіру және оны ара балы түрінде сату фальсификация болып саналады. Дереккөздер
Жемшөп базасы

Жемшөп базасы- 1) шаруашылықтың, облыстың, бүкіл мемлекеттің мал шаруашылығына қажетті жемшөп қоры және жемшөп алынатын шаруашылық салалары. 2) шаруашылықта жемшөп өндіру және оны пайдалану жүйесі. Тұпрақты жемшөп базасын жасау дегеніміз- жемге арналған астық тұқымдас дақылдар, бір жылдық және көп жылдық шөптер егу, табиғи жайылымды, жемшөп дақылдары егілетін жерді тиімді пайдалану, сондай-ақ жемщөп базасын нығайту мақсатында жемщөптік ауыспалы егіске жоғары өнімді дақылдары(жүгері,картоп,қант,қызылшасы,жемшөптік бақша дақылдары т.б.) егу. Жемшөпті молайту үшін жемшөптік дақыл түрлерін таңдап алу, озат агротех, шараларды қолдану, пішен жинау, жемшөпті сүрлеу, құрама язық өндірісін дамыту керек. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Жерді муниципализациялау

Жерді муниципализациялау- жерді земстволардың немесе өзін-өзі басқаратын жергілікті органдардың (муниципалитеттердің) қарауына беру. Россиядағы бірінші буржуаздық демократия рев. кезінде агр. мәселе жөніндегі меньшевиктік программа "Жерді муниципализациялау" деген атпен белгілі болды. Ол помещиктік жерлерді төлем төлеу негізінде өзін-өзі басқаруоргандарына көшіруді ескерді, шаруалар бұл жерлерді өз шама-шарқына қарай жалға алуға тиіс болды; үлестік жерлер мен ұсақ жер меншіктері бұрынғы иелерінің қолында қалатын еді. Саяси және экономикалық жағынан реакцияшыл бола отырып, В.И.Лениннің бағалауынша жерді муниципализациялау программасы дегеніміз "нағыз аграрлық биметаллизм: нағыз ескі, тозығы жтіп, дәурені өткен, ортағасырлық үлесті меншікті жерге жеке меншіктің жоқтығымен, яғни капиталистік қоғамдағы жер қатынастарының ең алдыңғы қатарлы, теория жүзінде мінсіз құрылысымен ұштастыруды көріп отырмыз. Бұл аграрлық биметаллизм- теория жағынан мағынасыздық..." . Жерді муниципализациялаудың меньшевиктік программасы марксизмнің алдымен жер рентасы жөніндегі негіздерін ревизияларды. В.И. Ленин жерді муниципализациялаудың меньшеветвік программасын қатты сынады. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Жер қойнын геометриялау

Жер қойнын геометриялау- пайдалы қазбалардың құрылымдық және сапалық ерекшеліктерін график түрінде өрнектейтін кен геометриясының саласы. Жер қойнын геометриялау пайдалы қазбалардың жер қыртысындағы орналасу қалпын, қорын, негізгі сипаттамаларын, оны қазып алу кезінде туатын әр түрлі процестерді зерттеу және тау-кен, геологиялық барлау ісінің бірқатар мәселелерін шешеді. Жер қойын геометриялау кеннің орналачу қалпын, аумағын т.б. сипаттайтын гипсометриялық план; кен құрамында екздесетін пайдалы және зиянды қоспа мөлшерін 1м2, ауданындағы пайдалы қазба қорын, оның құрамын анықтайтын изосызық; кен қабатының әр жеріндегі қалыңдығын анықтауға мүмкіндік беретін изотереңдік планы деген графиктерден құралады. жер қойнын геометриялаудың ғылми-теориялық негізін жүйелі түрде зерттегген профессор П.к. Соболевский болды. Бұл салада Республикамызда жемісті еңбек еткен ғалымдар- Ж.С. Ержанов, А.Ж. Машано және П.а.Рыжов. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кузьмич Федор Андреевич

Кузьмич Федор Андреевич (21.6.1908, Орел,- 19.1.1963, Ленинград)- совет дирижері. Мәскеудің полктік музыка командасында тәрбиеленді. Кейін Алматыдағы гарнизондық үрлемелі аспаптар оркестрінде дирижерлік етті. 1934 жылдан Қазақтың опера және балет театры оркестрінде трубашы, ке"іннен оның дирижері болды. Қазақ музыкасының көркемдік қасиеттерін терең түсінген Ф.А. кузьмич " Қыз Жібек", "Жалбыр", "Ер тарғын" операларының алғашқы дирижері болып, 1936ж. Мәскеуде өоткен қазақ әдебиеті мен өнерінің1-он күндігіне қатысты. Ұлы Отан соғысы жылдапры артистер тобын басқарып, майдандағы жауынгерлерге өнер көрсетті. 1947 жылдан Ленинградтағы теңіз флотының үрлемелі аспаптар оркестрінде қызмет етті. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Алексей Елисеевич Кулаковский

Алексей Елисеевич Кулаковский (16.3.1877, қазіргі Саха Республикасы, Алексеев ауданы - 6.6.1926, Мәскеу)- саха кеңес ақыны, ағартушы, ғалым, саха жазба әдебиетінің негізін салушы. Ол жан-жакты білімді адам болған. 1897 ж. якут реальдық училищесін бітірді. Алғашқы шығармаларында ("Пушкин поэзиясының ең басты бағалылығы", 1897 т.б.) ол орыс мәдениетінің игі ықпалын суреттеді. А.Е.Кулаковский 1900 жылы саха тіліндегі тұңғыш шығармасы - " Баянайдың дуасы" атты жырын жазды. "Жүз жасаған әженің жыры", "Сараң бай", "Саха қызының бейнесі" т.б. поэмаларында өмір шындығын шыншыл реализм тұрғысынан суреттеді. "Бақсының түсі", "Арақ" т.б. дастандарында патшалық езгіні, отаршылдардың жыртқыштығын әшкереледі. Дереккөздер
Культиваторлау

Культиваторлау- жыртылған жердіқабатын аудармай, арам шөбін отап қопсыту. Бұдан топырақтағы ауа,су құрамы жақсарады, микроорганизмдердің тіршілік қабілеті артады, тұқым жаппай өнеді, өсімдік жақсы өсіп жетіледі. Қазақстанға тіркемелі не аспалы культиваторлар қолданылады. Жаппай культиваторлағанда бүкіл егістік жер өнделеді, ал қатар аралық Қазақстанда отамалы және басқа кең қатарлы дақылдардың қатар аралықтары қопсытылады. Жаппай культиваторлау зябь және пар өндеуге қолданылады. Зәбь әдетте көктемде культиваторланады. Жаппай кльтиваторлау кереңдегі топырақ түріне байланысты ә түрліболады.Таза пар мен жартылай парды культиваторлау өсіп келе жатқан арам щөпті тұншықтыру үшін қолданылады. Шаршы-ұялап егілген егіс қатарлары ұзына бойына әрі көлденең культиваторланады. Қант қызышасы қатарларынан қөлденең культиваторларға қызылша сиретіледі әрі шоқталады. Қатарлап себілген егістердің қатар аралықтры ұзына бойына бір бағытта өнделеді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Курако Михаил Константинович

Курако Михаил Константинович (23.9.1872, Могилев облысы, Краснопольск ауданы),-8.2.1920, Кузнецк)-орыс металлургі, орыс домнашылар мектебінің негізін қалаушы. 1890 жылдан Александров темір зауты мен Брянск акционер қоғамының темір прокаттау зауытында! қазіргі Г.И.Петровский атындағы, Дневпропетровск металлургия заводы), Мариупольск (қазіргі Ильич атындағы) Краматорск т.б. металлургиялық зауттарда жұмы істейтін. Ол домна өндірісіне қатысты көптеген мамандықты меңгерді. 1917 жылы оның басшылығымен Кузнецк мателлургия зауыиының жоюасы жасалды. Домна ісін бірқатар жаңалықтар енгізді. Шихтаны автоматты түрде бөлетін көлбеу көтергіштің және домналық көріктің соны конструкциясын жасады, ауа үрлейтін фурмалық приборды кемелдендірді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Тамара Андреевна Купуния

Купуния Тамара Андреевна (08. 09. 1902ж. Хабск ауданы) — колхоз өндірісінің жаңашылы. Еңбек Ері атағын екі рет алған (1948,1951). 1943 жылдан КОКП мүшесі болған. 1930-36ж. қатардағы колхозшы, 1937–1941 ж. звено жетекшісі. 1941 жылдан бригалир. Қазақстанның бригадасы әр гектардан 1948ж.-8924, 1949ж.-9000, 1950ж-9300, 1951ж -10200 кг шай жапырағын жинады. Бригада мемлекетке1965ж-138,4т, 1967ж-150т,1968ж-152т,1969-158т,1970-167т шай тапсырды. Ол 2-7- сайланған Груз. КСР жоғарғы советінің депутаты. Үш Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы орденімен, Бүкіл одақтық халық жетістіктеі көрмесінің үлкен алтын, 5 кіші аотын, күміст.б. медальдарымен марапатталған. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Куфтин Борис Алексеевич

Куфтин Борис Алексеевич(21.01.1892-02.08.1953)- совет археологы және этнографы. Груз КСР-і ҒА академигі (1946 жылдан). 1919 жылдан Мәскеу университетінің оқытушысы. 1933 жылдан өмірінң соңғы күніне дейін Грузияның музейінде қызмет атқарды. Оның алғашқы еңбектері Мәскеу төңірегін, Сібір мен Қырымды мекенгдеген КСРО халықтарының шығу тегін зерттеуге арналды. 1933 жылдан бастап грузияның археолог экспедициясының жұмысына қатысты. Ежелгі Орта Азия мәдениеті туралы құнды деректер жинады. Оның қазақ халқының мәдениеті мен әдет-ғұрпына байланысты жазған еңбегі 1926ж. жарық көрді. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кюй Цезарь Антонович

Кюй Цезарь Антонович(18.1.1835, Вильнюс-,-26.3.1918, Петроград)- орыс композиторы, музыканың сыншысы, инженер-генерал. 1849ж. С. Монюшкодан музыка теориясы бойынша сабақ алды.1856 жылы М.А. Балакиревпен танысты. 1857 дылы Петербургтегі Инженерлік академияны бітірісімен, сол әскери академияда сабақ берді (1878 жылдан профессор болды). Ол фортепьянолық миниатюралар, романстар (250-дей), 4 сюита,скрипка,хрға арналған шығармалар және 14 опера жазды. Опералары: " Вильям Ратклиф" (1869ж. қойылды), "Анджело" (1876 жылы қойылды), т.б. Ол- орыс балалар операсының алғашқы үлгілерін жасаушылардың бірі. Музыка сыншысы ретінде "Санк-Петербургские ведомости" т.б. газет, журналда сын мақалар бастырып тұрды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кіші Россиялық Коллегия

Кіші Ресейлік Коллегия- Ресейде 1722 жылы Украин гетманы мен бас старшина қызметін бақылау үшін құрылған орталық мекеме. Ол Украинаға орналасқан орыс полктерінің , офицерінен және прокурордан құралды. Азаматтық істер жөнінде Сенатқа, әскери істер жөнінде Украинадағы орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь М.М. Голицынге бағынды. Глхово қаласында орналасты. Орыс-түрік патша үкіметі украина старшинасының көмегі болады деген ниетпен кіші Ресейлік коллегияны жойып, орыс чиновниктерінің бақылауында гетман өкіметін уақытша қалпына келтірді. Екатирена 2 1764 жылы гетмандық өкіметті жойып, П.А. Румянцев басқарған қіші Ресейлік коллегияны қалпына келтірді. Он сегізінші ғасырдың 60-80 жылдары Украина автономиясы түпкілікті жойылып, оған Ресей империясындағы тәртіптер орнатылуына байланысты 1786 жылы кіші Ресейлік коллегия жойылды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кіші Армения

Кіші Армения - Евфрат, Ликус және Галис өзендерінің бас жағына орналасқан таулы аймақ. Хетт деректерінде Хайас елі деп аталған, оның территориясы армян халқының және көне армян тілінің қалыптасқан жері болған. Хайастар бастаған тайпалар одағы сол жерде құрылып, олардың этнонимі қазіргі армян халқының өзіндік атауы болып кткен. К.А. Ахемен әулеті иемлекетінің құрамында болған. Ескендір Зұлқарнайын тұрсында К.А. Македония қол астына қарады. 322 жылдан дербес патшалық, астанасы - Ани-Ками. Б.з.б. 2 ғасырдың аяғында К.А. Понти патшасы Митридат 6 Евпатордың қол астына көшкен. Митридат онда 75 бекіністі замок салғызды. Ол өлген соң, К.А. Рим билеушілеріне қарады, әкімшілік шекарасы өзгеріп отырды. Диоклетиан тұрысында (б.з. 3 ғ. аяғы) дербес, аймақ болды. Феодосия тұсында екіге бөлініп кетті. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы
Андрей Васильевич Шестаков

Андрей Васильевич Шестаков (24.10.1877,Ахангельск облысы, Соломбал-26.6.1941,Мәскеу)- совет тарихшысы, КСРО ғылым академиясының корр. мүшесі(1929). 1903 жылдан Компартия мүшесі. Жұмысшы семьясынан, Рев. жұмысшы қозғалысына 1898 жылдан қатысты. РСДЖП МК-нің мүшесі (1905), Мәскеу- қазан т.ж. қарулы көтерілісін басқарушылардың бірі (желтоқсан 1905). 1918-1921 жылдары Мәскеу, Воронеж, Рязаньда партия, совет қызметінде болды. 1924 жылы Қызыл профессура институтын бітірген соң, Мәскеудің жоғары оқу орындарында КСРО тврихы кафедрасын басқарды. Ол- тарихшы-марксистер қоғамын ұйымдастырушы және басқарушыларының бірі болған. Негізгі еңбектері капитализм мен соц. революция кезеңдегі Ресейдің агр. тарихына арналған. "Шаруа депутаттарының Советтері және шаруалардың басқа да ұйымдары" (1929), Кедейлер комитеттері туралы документтер жинағын бастырды. " КСРО тарихы қысқаша курсының" 1937 жылғы басылымының (орта мектептің 3-4 сыныбына арналған оқу құралы) авторлар коллективін басқарды. Дереккөздер Қазақ Совет Энциклопедиясы