kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы

Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы – Алматы қаласында орналасқан ғылыми мекеме. 1959 ж. Қ.И.Сәтбаевтың басшылығымен Қазақстанда балық ш-н дамыту мақсатында құрылған. Алғашқы кезде Атырау облысының Балықшы кентінде орналасты. 1963 ж. Балқаш қаласына, 1987 ж. Алматы қаласына көшірілді. Атырауда, Аралда, Балқашта, Өскеменде (Аблакетка кентінде) ин-ттың бөлімшелері ұйымдастырылды. Бастапқыда 1959–1997 ж. ин-т 179 жобаны іске асырды, 300-дей биол. негіздемелер жасады. .]] Зерттеу жұмыстары Бірінші кезең Бастапқыда (1959 – 1964) негізінен Жайық өңірінде, Солтүстік Каспийде, Арал теңізінде, Алакөл, Балқаш көлдерінде, Бұқтырмада ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Eкінші кезең Зерттеу жұмыстарының екінші кезеңі (1965 – 1970) бірнеше облыстың (Атырау, Батыс Қазақстан, Қостанай) шағын көлдерін қамтыды. Республикада тоған және көл шаруашылықтарын ұйымдастыру биологиялық және экономикалық жағынан негізделе бастады. Үшінші кезең ]] Зерттеу жұмыстарының үшінші кезеңінде (1970 – 1990) балық өнімділігін көтеруге байланысты жұмыстар қолға алынды. Тоғандарға балықтың жаңа түрлері жерсіндірілді. Тұқы және шөппен қоректенетін балық тұқымдарын зауыттық әдіспен өсіру жүзеге асырылды. Гидрологиясы мен гидрохимиясы өзгерген жағдайда су айдындарына жаңа балық тұқымдарын жіберу негізделді. Арал теңізіне тұзды суға төзімді камбала балығы жерсіндірілді. Сыртқы сілтемелер * http://www.kaznau.kz/web_kz/index.php?optioncom_content&viewcategory&layoutblog&id34&Itemid=41 * http://www.agun.kz/?id726&langkz Дереккөздер
Бальзам

.]] Бальзам – құрамында эфир майы, шайыр, т.б. хош иісті қосылыстары бар органикалық табиғи заттар қоспасы. Бальзамдар негізінен өсімдіктерде синтезделетін органикалық қосылыстар. Химиялық құрамы өте күрделі, онда жұпар иісті эфир майлары мен ароматты және басқа органикалық қосылыстар болады. Бальзамдар тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсімдіктердің организмдерінде мол синтезделеді. Ол жоғары сатыдағы өсімдіктерде түзіледі және тек арнаулы клеткаларда жиналады. Тропиктік белдемдерде өсетін өсімдіктердің (ағаштардың) қабықтарында синтезделеді, ал жапырақтарында бальзам жиналмайды. Бальзам өсімдіктерді әр түрлі зиянкестерден және жұқпалы аурулар тарататын микробтардан қорғайды және құрамындағы заттарына байланысты антисептиктік, тітіркендіргіштік, қақырық түсіретін немесе несеп айдайтын қасиеттері болады. Қарағайдың қабығынан алынатын терпинтин бальзамы, Оңтүстік Америкада өсетін Сopaіfera ағашынан дайындалатын копай бальзамы, толутан бальзамы (Тoluіfera ағашынан), қолдан алынатын поливинил бутилді эфир-ванилин бальзамы, т.б. медицинада жиі қолданылады. Олар май, линимент түрінде және тітіркендіретін дәрі-дәрмек ретінде, қуық қабынуы, теміреткі, соз, асқазанның жарасы, іріңді бронхит, өкпе гангренасы сияқты ауруларды емдеуге, қайтыс болған адамдардың денесін ұзақ уақыт сақтауға пайдаланылады. Дереккөздер
Бальзаминдер тұқымдасы

.]] .]] Бальзаминдер тұқымдасы (қынагүл тұқымдасы Вalsamіnaceae) – қосжарнақтыларға жататын шөптесін өсімдіктер. Негізінен Азия мен Африкада, кейбір түрлері Еуропа мен Солтүстік Америкада кездесетін 4 туысы, 450-дей түрі бар. Сабағы шырынды, қарапайым жапырақтарында бөбешік жапырақтары болмайды. Гүлдері қос жынысты, бұрыс, қос гүлсерікті. 5 бірдей емес тостағанша жапырақтары болады, оның біріншісі (ең төменгісі) мүйіз шақшаға ұқсас өсіндіге айналған. Жемісі – шырынды қорапша, піскен кезде қақырап ашылады да, ішендегі тұқымдар жан-жаққа таралады. Қазақстанда бальзаминдер тұқымдасының 1 туысы – шыңқетер бар. Дереккөздер
Барақкөл

Барақкөл – Торғай алабындағы тұйық көл. Географиялық орны Ұлытау облысында Ұлытау ауданының солтүстігінде, Арғанаты тауының орта тұсындағы қазаншұңқырда орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 12 км 2 , тереңдігі 2,9 м. Жылдық су деңгейінің ауытқуы 0,5 м. Суының минералдығы 1,33 г/л. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Қарашаның басында суы қатып, сәуір айында мұзы ериді. Көл мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Баран (көл)

Баран, Жембайсор – Ақмола облысы Ақкөл қаласынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 371,2 м биіктікте. Гидрографикасы Аумағы 7,49 км 2 . Ұзындығы 3,75 км, енді жері 2,8 км, жағалауының ұзындығы 10,6 км. Жағалауы аласа, жайпақ, айдынында қамыс, құрақ, қияқ, қоға, боз, селеу, т.б. өскен. Көлдің деңгейі мамырда көтеріліп, төменгі межесі шілде, тамыз айларында болады. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 0,6 м. Суы тұщы, сілтілі. Егіс, мал суаруға пайдаланылады.
Барбастау

Барбастау, Борбастау – Жайық өзенінің сол саласы. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 45 км. Бастауы Бастауын Федоровка ауылының батысындағы Барбастау қыратынан алады. Гидрологиясы Арнасы ирелең келген. Жайыққа құяр тұсы көктемде тасып, жайылып кетеді. Ұзындығы 20 км-ден аспайтын 5 саласы бар. Қараша айының ортасында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұщы. Аңғары шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Барғана

Барғана – Павлодар облысы Аққулы ауданы жерінде, Майқарағай ауылынан шығысқа қарай 10 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 9,4 км 2 , теңіз деңгейінен 148,0 биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,5 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 13,2 км. Жағалау сипаты Солтүстік және шығыс жағалаулары жарлауытты, қалған жағалары жайпақ батпақты, сортаңды келген. Көктемде, жазда мал суаруға пайдаланылады, күзге қарай суы кермек татып кетеді. Тұзды көл.
Барит

Барит, ауыр шпат – сульфаттар класының минералы. Химиялық формуласы: BaSО 4 , құрамына қоспа түрінде стронций мен кальций енеді. Стронций мөлшері көп болса, баритоцелестин деп аталады. Кристалдары тақтайша жалпақ, сирек призма немесе бағана пішінді болып келеді. Минералдық агрегаттары түйірлі массадан тұрады. Көбіне ақ, кейде әр түсті, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3 – 3,5, меншікті салмағы 4,3 – 4,7 г/см 3 . Гидротермаль кендер мен шөгінді жыныстарда кездеседі. Қазақстанда көп таралған (Бадам барит кені, т.б.). Резина, қағаз, химия өндірістерінде толықтырғыш ретінде пайдаланылады, бұрғылау ерітінділеріне қосылады. Барит - Минерал ВаSO 4 . Минерал құрамындағы барий элементі стронциймен (баритоцелестин, целестобарит), қорғасынмен (хокутолит, англезиобарит), кальциймен (кальциобарит) алмасуы мүмкін. Түссіз болуы, ақ, сұрғылт, көкшіл түстерге боялуы ықтимал. Шыныша жалтырайды, қаттылығы 2,5-3,5. Меншікті салмағы 4,5 г/см 3 . Мұнай ұңғымаларын бұрғылауға керекті сазды ерітінділерді ауырлатңыш ретінде, лак, бояу, резина, қағаз, пластмасса дайындауға және барий элементін алуға пайдаланады. Сілтеме [http://kristallov.net/barite.html Барит] [http://www.webmineral.com/data/Barite.shtml Барит кристалдары] Дереккөздер
Барқын (құм)

Барқын – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы жеріндегі құмды алқап. Географиялық орны, жер бедері Ойыл және Қуырдақты өзендері аралығында, Ойыл ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. Аумағы 3,4 мың км 2 . Өсімдігі Шөптесін өсімдіктерден жүзгін, құланқұйрық, құмаршық, жыңғыл, сондай-ақ қарағай да жиі кездеседі. Олар құм көшкінін тоқтату мақсатымен 1873, 189, 1903, 1907, 1913 жылдары отырғызылған. Бүгінде қарағайлы қалың орман пайда болып шоқ тал, қараған, қара терек, қайың өсіп тұр. Құмның етектеріндегі шалғындарда орхидейдің, шатырлы гүлбұтаның, құртқагүлдің сирек кездесетін түрлері пайда болған. Дереккөздер
Барқытжапырақ

Барқытжапырақ, мысық жалбыз – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Ботаникалық сипаты * Сабағы жоғары қарай бұтақталып өседі. * Биіктігі 4 – 80 см. * Жапырақтары бүйрек немесе жүрек тәрізді. * Гүлдері үштен жарты шатыршалы сабақ жапырақтарының қолтығынан шығады. Тостағанша жапырақтары түтік не қоңырау тәрізді, күлтесі көкшіл түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. * Жемісі – жылтыр жаңғақша, ашық қоңыр түсті. * Барқытжапырақтың құрамында эфир майы мен илік заттар болады, мал жемейді. Өсетін жері мен таралу аймағы Еуразияның орманды аймақтарында кездесетін 12 түрі белгілі. Қазақстанда ылғалды жерлерде, ормандарда өсетін 1 түрі – шырмауық барқытжапырақ (Glechoma hederaceae) бар. Дереккөздер
Барлық-Арасан

* Барлық-Арасан (ауыл) – Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданындағы ауыл. * Барлық-Арасан (шипажай) – Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданындағы республикалық мәні бар бальнеологиялық шипажай. * Барлық-Арасан бұлақтары
Барлық-Арасан бұлақтары

Барлық-Арасан бұлақтары – Абай облысы, Мақаншы ауданы Қабанбай (Жарбұлақ) ауылынан шығысқа қарай 16 км жерде табылған жер асты су көздері. Мұнда тас көмір жыныстарындағы (кварцтық альбитофир) тектоникалық жарылымның 1,5 км-лік бойында 13 бұлақ бар. Олардың жалпы су ағымы 2,6 л/с. Судың температурасы 20 – 42°С, минералдығы 1,4 – 1,8 г/л, кремний қышқылының мөлшері 45 – 64 мг/л, радон 0,6 – 2,5 нКи/л. Химиялық құрамы негізінен сульфатты натрийлі болып келеді. Барлық-Арасан бұлақтарының негізінде 1963 жылдан бальнеологиялық емдеу орны жұмыс істейді. Онда тері, буын, ас қорыту, жүйке және гинекологиялық аурулар емделеді. Дереккөздер
Барлық жотасы

Барлық жотасы – Жетісу Алатауындағы тау сілемі. Географиялық орны Қазақстан мен Қытай мемлекеттік шекара аралығында орналасқан. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 150 км-ге созылған, енді жері 55 км. Батысындағы сілемдері (Шүршіттау, Кертау, Жайлаутау, Арасантау) Шығыс Қазақстан облысының Үржар ауданының аумағына енеді. Ең биік жері – Катушан тауы (2923 м). Геологиялық құрылымы Барлық жотасы герциндік қатпарлану кезінде пайда болған, палеoзойлық тау жыныстарынан түзілген. Топырағы, өсімдігі Тау етегі саздақты сұр қоңыр, қызғылт қоңыр және сортаңдау қоңыр топырақты. Онда сексеуіл аралас бұйырғын, жусан, бетеге, т.б. өсімдіктер өседі. Бөктерінде минералды бұлақтар көп. Дереккөздер
Бартылдақты

Бартылдақты – Атырау облысы Жылыой ауданы, Шоқпартоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 21 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 6,4 км 2 , теңіз деңгейінен 22,7 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 5,0 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 13,5 км. Су жиналатын алабы батпақты сор. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды. Солтүстік-батысында Тентексор қонысы орналасқан. Этимологиясы Бартылдақты көліне қатысты ақпарат жоқтың қасы.Бұл көл тұзды көлдердің қатарына жатады. Дереккөздер
Баршақұм

Баршақұм – Арал қарақұмының солтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Қызылорда облысы Арал және Ақтөбе облысы Ырғыз аудандары жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 112 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 110 км-ге созылып жатыр, енді жері 40 км, аумағы 1,7 мың км 2 . Жер бедері қырқалы-төбешікті, бірен-саран шағылдар (биіктігі 7-12 м) кездеседі. Құм төбелері арасында Берді, Аймаңдай, тағы басқа құдықтар кездеседі. Өсімдігі Құмның сұр, сортаңды топырағында жусан мен бұта аралас эфемерлі өсімдіктер, грунт суы жер бетіне жақын жатқан ойысты жерлерде жыңғыл, ши, құрақ өседі. Жыл бойына мал жайылымына пайдаланылады. Мұнда Бөбешек, Мейірман, Жыланды, Манасбай, Көкқабақ қыстаулары орналасқан. Дереккөздер
Баршын (көл)

Баршын, Барсен – Ақмола облысы, Астрахан ауданындағы ағынды көл. Есілдің сол жағасындағы Қаратүбек ауылының оңтүстік-батысында 4 км жерде. Гидрографикасы Аумағы 13,0 км 2 , ұзындығы 8 км, ені 4 км-дей. Терең жері 8 м. Қараша айының басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Суы тұщы. Жағасындағы қамыс шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Жайылмасы – шабындық. Көлден балық, құс ауланады.
Барылдауық үйрек

Барылдауық үйрек – үйректер тұқымдасына жататын ірі құс. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Салмағы 800 – 1500 г. Мекиенінің көкшіл коңыр түсті қауырсындарында ала дақтары бар, тек көктемде, көбейер кезде кежегінің (қоразының) басы мен мойнының жоғары жағы жылтыр көкшіл жасылдау болып, төменгі жағы ақ түске өзгереді. Барылдауық үйрек – жыл құсы. Көктемде ұшып келеді, қамысты қопа ішіндегі ұяларына 7 – 11 жасыл түсті жұмыртқа салады, оны мекиені 26 күндей басады. Күзде (қазан – қараша айларында) қыстауға ұшып кетеді. Барылдауық үйрек балдырлармен, су өсімдіктерінің тұқымдарымен және ұсақ жәндіктермен, ал күзде дәнді дақылдармен де қоректенеді. Дәмді еті үшін ауланады. Дене бітімі Кежек өте ашық реңді - басы мен мойынның жоғарғы бөлігі - қошқыл жасыл, оны ақ түсті, қарғы ашық қоңыр төстен бөлініп орналасқан. Құйрық үстінде ширатылып жоғарғы қайырылған әлемдеуші қауырсындар болады. Аналықтар, жас құрттар және аталықтар жазда ұсақ шұбарлары бар жабын қанаттары біркелкі боялған қоңыр реңді болып келеді. Ұшып жүрген және қонақтаған құстардың қосалқы желпуіш қауырсындардың үстінен ақпен көмкерілген қошқыл-күлгін түсті көзтартары көрініп тұрады. Дауысы асыранды үйректердің барылдағанына ұқсас. Қанатын жиі қағып, шапшаң ұшады. Қанаттарының бұл кезде өзіне тән ысқырған дыбыс шығады. Мекендейтін ортасы Бұл құс бүкіл Қазақстан бойынша ұялайды. Үстірт және Маңғышлақтың сусыз кеңістігінде болмайды. Бүкіл ландшафты зоналарда өмір сүреді, теңіз деңгейінен 2000 метрге дейінгі тауларға көтеріледі. Қазақстан аумағында ақпанда пайда болып, қазанда ұшып кетеді. Құстардың бір бөлігі оңтүстік Қазақстанның суы қатпайтын көлдерінде қыстап қалады. Дереккөздер Сілтемелер [http://www.floranimal.ru/pages/animal/k/1009.html Барылдауық үйрек] [http://www.ecosystema.ru/08nature/birds/012.php Барылдауық үйрек жайлы]
Басарал

Басарал – Балқаш көлінің оңтүстік-батысындағы арал. Географиялық орны Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының аумағында орналасқан. Жер бедері Ұзындығы 12 шаршы шақырым, енді жері 8 км. Абсолюттік биіктігі 395 м. Жағалары түгелдей дерлік жарқабақты. Солтүстігінің біраз жері жырамен тілімденген. Оңтүстігінің ойпаңдарында кішігірім көлдер бар. Тас көмір шөгінділерінен түзілген. Оның бетін неоген кезеңінің қызғылт сары құмды балшығы жауып жатыр. Өсімдігі Сұр, сортаң топырағында бұйырғын аралас баялыш, қараған, т.б. шөптер өседі. Дереккөздер
Басащысай

Басащысай – Бабатай және Ащықұмды өзендерінің аралығындағы жайлау. Ақтөбе облысының Темір ауданының Рождественское ауылының батысында 28 км жерде орналасқан. Қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр сортаңды топырағында көкшұнақ, бетеге, боз, селеу өседі. Жылдың жылы мезгілінде мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Дереккөздер
Бас желілілер

Бас желілілер , бас хордалылар (Cephalochordata) – желілілер типі бассүйексіздер тармағының жалғыз класы. Атлант, Тынық, Үнді мұхиттары жылы теңіздерінің жағалауға жақын таяз жерлеріндегі құм арасында кездеседі. Оның қандауырша тәрізділер деген бір ғана отряды бар. Денесіндегі желісі (хордасы) құйрық бөлігінен басына дейін ұзына бойы созылып жататындықтан осылай аталған. Оған дене тұрқы 1,5 – 8 см, екі бүйірі қысыңқы ұсақ теңіз жануарлары жатады. Арқа бұлшық еттері 50 – 80-ге жуық ұсақ бөліктерден (миомерлерден) тұрады. Ауыз алды қуысында 20-дай ұсақ қармалауыштары бар. Жұтқыншағы көлемді әрі оның екі бүйірінде 100 жұптан астам желбезек саңылаулары орналасқан, оның сыртын жұқа терілі қатпар жауып тұрады. Аузынан кірген су арнайы атриопор саңылауы арқылы, ал қорытылмаған қоректік заттар аналь саңылауы арқылы сыртқа шығарылады. Денесінің құрамында белок мол болғандықтан, жергілікті тұрғындар тағам ретінде пайдаланады. Дереккөздер Сілтеме [http://www.ucmp.berkeley.edu/chordata/cephalo.html Бас желілілер]
Басқағыл

Басқағыл – Ұлытау тауларынан шығысқа қарай 45 км жердегі жота. Географиялық орны Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 642 м. Жота солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Солтүстік-шығысынан Қаракеңгір өзені ағып өтеді. Батысынан Ұлытау – Жезді автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Басқан суғару жүйесі

Басқан суғару жүйесі – Басқан өзенінен бастау алатын Алматы облысы Сарқант ауданындағы суғару жүйесі. Суы 12309 га жерді суғаруға пайдаланылады. Жүйенің арықтары мен каналдарының жалпы ұзындығы 92,5 км. Жүйе бойында 39 гидротехникалық қондырғы мен 1 тоған салынған. Дереккөздер
Басқарқара

Басқарқара – Орталық Тянь-Шань тауындағы тау массиві. Географиялық орны Алматы облысы Райымбек ауданы Теріскей Алатауының солтүстік-батысында, Текес өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жер бедері, геологиялық құрылымы Ең биік жері шығысында 4059 м. Гранит, диорит, кристалды тақтатас, мәрмәрланған әктастан түзілген. Солтүстік беткейін Қарқара, т.б. көптеген өзендер терең шатқалдар жасап, қатты тілімдеген. Солтүстігінде 2100-3000 м биіктікте шыршалы орман өседі. Дереккөздер
Бас мия

Бас мия , тікенді мия (Glycyrrhіza echіnata) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда, негізінен, Сырт қыратында, Каспий маңы ойпаты мен Жайық алабында және оңтүстіктің шөлді, шалғынды, далалы жерлерінде өседі. Биіктігі 50 – 100 см, бұтақты не бұтақсыз сабағы, жіңішке қырлы, тықыр, кейде ұсақ селдір түкті болады. Қысқа сағақты жапырағы 3 – 6-дан жұптасып шоғырланған, пішіні эллипс тәрізді, ұзындығы 6 – 13 см. Гүлшоғыры тығыз, шоғырбас, гүлдері ұсақ, көкшіл, қызғылт, ал жемісі – бұршақ, сопақша, 1 – 2 тұқымды, тұқымы сарғыш жасыл түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс береді. Тамырында глюкозид, сахароза, эфир майы мол болғандықтан, тамақ өнеркәсібі мен медицинада пайдаланылады. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.natuerlich.ru/news/html/531.html Бас мия] * [http://www.plantarium.ru/page/view/item/17681.html Glycyrrhіza echіnata] http://www.natuerlich.ru/news/html/531.html
Баспалдақ

Баспалдақ, Ақтөбе – Қарағанды облысы Шет ауданындағы өзен, Нұра алабында орналасқан. Ұзындығы 43 км, су жиналатын алабы 321 км 2 . Бастауын Қызылқұрт тауының оңтүстігінен алып, Шерубайнұра өзеніне құяды. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Сәуір – мамыр айларында тасиды. Суы шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Баспан

Баспан – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау сілемі. Географиялық орны Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 1575 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Оңтүстігінде Тарбағатай жотасынан Базар, Қарғыба өзендері аңғарымен бөлінген. Солтүстік-шығыс беткейінен ұсақ өзендер мен бұлақтар бастау алады. Геологиялық құрылымы Геологиялық жер қыртысы Тарбағатай жотасымен, Алтай тау жүйесімен бірге қалыптасқан. Өсімдігі Жотаның тіктеу келген беткейін қайың, терек аралас қылқан жапырақты орман көмкерген. Дереккөздер
Баспансор

Баспансор – Шағырай үстіртінің батысындағы сор. Ақтөбе облысы Шалқар ауданында орналасқан. Батысында Үлкен Борсық құмы мен Берденсор көлі жатыр. Сордың ұзындығы 18 км, енді жері 8 км. Маңайында сұрғылт, сортаңды қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік өседі. Дереккөздер
Бассүйексіздер

Бассүйексіздер (Acranіa) – төменгі сатыдағы желілілер (хордалылар) типінің бір тармағына жататын ұсақ жануарлар. Бассүйексіздер Жерорта теңізінде, Атлант мұхитының Еуропа және Африка жағалауында, сондай-ақ Атлант, Тынық, Үнді мұхиттарының экваторлық терең жерлерінде тіршілік етеді. Дене тұрқы 1,5 – 8 см-дей. Арқа қанаты тұтас әрі жұқа болып тікелей құйрық қанатымен байланысқан. Оларда желілі жануарларға тән белгілер (арқа желісі, жүйке түтігі, желбезек саңылаулары, т.б.) өмір бойы сақталады. Терісінің сырты басқа желілілерде болмайтын жұқа кутикула қабатымен, желбезек саңылауларының сырты терілі қатпармен қапталған. Ішкі қаңқаның қызметін денесінде ұзына бойы орналасқан серпімді желі атқарады. Кейбір мүшелер жүйесі (бұлшық еттері, жыныс бездері, зәр шығару) бір-біріне ұқсас жеке бөліктерден, сезім мүшесі қарапайым жарық сезгіш клеткалар тобынан (гессе көзшелерінен) тұрады. Қан айналымы тұйық, бірақ жүрегі болмайды. Оның қызметін құрсақтағы қолқа қан тамыры атқарады. Дара жынысты, сырттай ұрықтанады. Дернәсілдері денесіндегі кірпікшелері арқылы 3 айдай еркін жүзіп тіршілік етеді. 2 – 3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Ересектері теңіздердің жағалауға жақын таяз әрі құмды жерлерінде 10 – 30 м тереңдікте құйрық бөлігі құмға батып, бір орында тіршілік етеді. Оларды жергілікті тұрғындар тағам ретінде пайдаланады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D2%9A%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A3%D0%AB%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%A2%D3%98%D0%A0%D0%86%D0%97%D0%94%D0%86%D0%9B%D0%95%D0%A0 Қандауыршалар туралы]
Бастуайт

Бастуайт – Табақкеңтатыр аңғарының солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 790 м. Оңтүсігінде Керегетас (732 м), Қалмақеміл таулары жатыр. Өсімдігі Қоңыр топырағында жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Бастұз

Бастұз – Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Шұға ауылынан солтүстікке қарай 14 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 7,6 км 2 , теңіз деңгейінен 87,8 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 14,6 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды. Жағалау сипаты Көлдің маңында Қарқаралы, Қарақасқа, Қойбағар, Ақтөбесор, т.б. көлдер бар. Шығыс жағалауы жарлауытты, солтүстік-батысы жазық келген. Көл жағалауында бетеге, жусан, ажырық, т.б. шөптесіндер өседі.
Бастұмсықтылар

Бастұмсықтылар (Cephalorhyncha) – тип немесе тип тармағы. Омыртқасыздардың жаңа жіктелімі бойынша жұмыр құрттардың салыстырмалы эмбрионалдық дамуы мен кейбір ерекшеліктеріне сәйкес тип немесе тип тармағы ретінде қарастырылады (В.В.Малахов, 1989). Белгілі орыс ғалымы И.Х. Шарова да бастұмсықтыларды жеке тип ретінде алған. Бастұмсықтылардың құрамына киноринхалар, приапулидалар және шаштәрізділер топтастырылған. Бастұмсықтылардың денесінің алдыңғы ұшы созылмалы тұмсыққа айналған, типтің аталуы осыған байланысты. Олардың ұрығының дамуының бастапқы кезеңінде бластопорадан алғаш артқы тесік пайда болып, ауыз тесігі екінші рет қайта түзіледі. Денесінің сыртын кутикула қабығы қаптайды. Кейбір түрлерінде зәр шығару мүшесінің қызметін протонефридия өзекшелері атқарады. Кейбіреуі түрленіп дамиды, араларында түрленбей дамитындары да бар. Дереккөздер
Бастышөп

Бастышөп – ұшқаттар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Жерорта теңізі жағалуларында, Батыс және Орта Азияда, Оңтүстік Африкада кездесетін 70-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық жерлер мен тау бөктерлерінде, құм арасында және егістіктерде өсетін 2 түрі (Орал бастышөбі , Сирия бастышөбі) бар. Олардың биіктігі 20 – 90 см. Сабақтары қатпарлы, сыртын сирек түктер жапқан. Жапырақтары қанат тілікті, кейде тегіс. Тостағанша жапырақтары табақша тәрізді, шеті тісті, күлтесі сары немесе боз көкшіл түсті, төрт қалақты. Гүлдері көбінесе сәулелі келеді. Аталығы төртеу, аналық мойны жіпше тәрізді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, мамыр – тамызда жемістенеді. Тұқымы төрт қырлы, ұршық тәрізді. Тұқымында 22% май болады. Дереккөздер
Басүйген

Басүйген – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ағынсыз, тұзды көл. Қарағанды – Жезқазған аралығындағы Қызылжар темір жол станциясының оңтүстік-батысында 22 км жерде. Аумағы 9,5 км 2 , ұзындығы 4,3 км, ені 2,4 км. Жағалауы жазық. Суы ащы, тұйық көл. Қараша айының басында суы қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Жағалауы жайылымға пайдаланылады. Дереккөздер
Басши-Қоңырөлең артезиан алабы

Басши-Қоңырөлең артезиан алабы – Жетісу облысы Панфилов ауданы жерінде, Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері – Қатутау мен Алтынемел тауларының арасында орналасқан. Аумағы 2 мың км 2 . Су табанының тереңдік деңгейіне байланысты Басши және Қоңырөлең жер асты ағыны болып екіге бөлінеді. Біріншісі Оңтүстік Іле артезиан алабымен жалғасады, ал екіншісі Көктерек өзеніне қосылады. Қалыңдығы 300 – 800 м ойыста 5 – 428 м тереңдікте гидрокарбонатты-кальцийлі, натрийлі тұщы су кездеседі. Ұңғымадан тәулігіне 43 – 870 м 3 су шығады. Судың болжамдық қоры 16 млрд. м 3 . Суы елді мекендерде ауыз су, егістік суғару үшін пайдаланылады. Дереккөздер
Басшорым

Басшорым – Солтүстік Ақтау жотасының батысындағы құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Тереңдігі 4 м, су шығымы 180 л/сағ. Солтүстігінде Алаторпа, Қошақ таулары орналасқан. Батысында Бүліш, Қақпақты бұлақтары бар. Құдықтың батысынан Ақтау – Қаламқас автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Басықара (құдық)

Басықара – Қызылқұмның солтүстік бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Жалағаш ауданында. Тереңдігі 20 м, су шығымы 800 л/сағ. Солтүстігінде Қарақұдық, батысында Ақбақалы құдықтары орналасқан. Құмды, тақыр типті топырағында жүзгін, сұр жусан, еркек шөп, теріскен өседі. Дереккөздер
Бататау

Бататау – Бетпақдаланың солтүстігіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Шет ауданы Жамбыл кентінің оңтүстігінде 50 км жерде орналасқан. Жер бедері Батыстан шығысқа созылып жатқан оқшауланған ұсақ шоқылы тау жұрнағы. Ұзындығы 4 км, ені 2,5 км, ең биік жері 663 м. Геологиялық құрылымы Девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлім жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Сортаң қоңыр топырағында жусан, көкпек, бұталар өседі. Дереккөздер
Батбат кесіртке

Батбат кесіртке – ешкіемерлер тұқымдасындағы жұмырбасты кесірткелер туысының бір түрі. Каспий теңізі мен Алакөл арасындағы шөлді аймақтарда тіршілік етеді. Қазақстанда 2 түр тармағы бар. Денесінің ұзындығы 20 см-дей, салмағы 43 г-ға дейін, терісінің қабыршақтары ұсақ, бүртікті келеді. Басы жалпақ, жұмыр. Артқа қарай ширатылған құйрығы түбінен ұшына қарай жіңішке, ұшы қара түсті болады. Түсі тұтастай ашық сұрғылт, бауыры ақшыл түсті, алқымында қара жолағы, ал екі езуінде ұсақ шашақты үлкен терілі қатпары бар. Ізіне түсіп қуғанда денесінің екі бүйіріне ырғала қозғалып, тез арада «құмға сіңіп» кететіндіктен, «батбат кесіртке» деп аталған. Жауынан қорғанғанда не қауіп төнгенде терілі қатпары қатты керіліп, құлаққа ұқсайды, сондықтан оны «құлақты кесіртке» деп те атайды. Наурыз – қазан айларының аралығында күндіз көзге түседі. Жылына 2 рет 2 – 4 жұмыртқа салып, көбейеді. Өрмекшілермен, өсімдік жапырақтарымен қоректенеді. Кейбір зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіреді. ТМД кеңістігінде 7 түрі белгілі. Теңбіл батбат кесіртке Түркімен Қарақұмының оңтүстігінде, ТМД фаунасы эндемигі, Өзбекстанда таралған, кентаун батбат кесіртке КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://reptile-database.reptarium.cz/species.php?genusPhrynocephalus&speciesmystaceus The Reptile Database] * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Reptiles/12.html Ресейдің омыртқалылары]
Батпайсағыр

Батпайсағыр, Бетпақшағыр – Нарын құмының оңтүстігіндегі құмды алап. Географиялық орны Атырау облысы Құрманғазы ауданында орналасқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен 8 – 14 м төмен жатыр. Ұзындығы 60-65 км, ені 35-40 км. Аумағы 1000 км 2 , абсолюттік биіктігі 14 м (оңтүстік-шығысындағы Бесшоқы төбесі). Солтүстігінде Қосдәулет, оңтүстігінде Мыңтөбе, шығысында Бұзанай құмдарына, ал батысында Еділ жағалауына ұласып кетеді. Жер бедері жартылай көшпелі құм шағылдарынан тұрады. Ойыс жерлерінде суы ащы көлшіктер кездеседі. Жер асты су қоры мол. Өсімдігі Құмдауыт топырағында шағыр, қияқ, еркек шөп, құмаршық, жыңғыл, жүзгін, тастақты жерлерінде бұйырғын, жантақ өседі. Алап қысы-жазы мал жайылымы. Дереккөздер
Батпақ (сор)

Батпақ – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы сор. Аралсор көлінің шығысында, ендік бағытта 40 км-ге созылған. Теңіз деңгейінен 16 м биіктікте орналасқан. Қар, жауын-шашынның әсерінен шалшық көлдерге айналып, мамырдың ортасынан бастап тартылып, батпақты сорға айналады. Жер бедерінде сораң шөптер, жағалауында қамыс, құрақ өскен. Батпақ соры шабындыққа және жыл бойғы жайылымға пайдаланылады. Дереккөздер
Батпақ (тау)

Батпақ – Тарбағатай жотасының солтүстік-батысындағы тау. Географиялық орны Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1307 м. Оңтүстік-батысынан Аягөз өзені ағып өтеді. Солтүстігінде Биесыймас, оңтүстігінде Қарашатпақ таулары орналасқан. Өсімдігі Тауалды жонды-қырқалы беткейіндегі қара топырағында боз, селеу, бетеге, бұталы өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Батпақбалдырған

Батпақбалдырған (Heloscіadum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда батпақты, ылғалы мол жерлерде, су жағалауларында өсетін 1 түрі – буынгүлді Батпақбалдырған (Н. nodіflorum) бар. Биіктігі 15 – 40 см. Тамырсабақты, сабағы қуыс өсімдік. Жапырақтары ұзынша не жұмыртқа тәрізді, шеттері тілімденген. Тостағанша жапырақтары тіссіз, күлтесі ақ түсті, жалпақ. Себеті 10 – 15 гүлден тұрады. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі ұсақ, екі жағынан қысыңқы. Дереккөздер
Батпақгүл

Батпақгүл – субеделер тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдігі. Қазақстанда Ертіс, Тобыл, Есіл, Зайсан, Балқаш, Алакөлде, өзен-көл жағалаулары мен ағысы тынық суларда өсетін қалқанжапырақты батпақгүл (N. peltatum) деген бір ғана түрі кездеседі. Оның тамыр сабағынан өсіп-жетілетін жатаған бунақты сабақтарына суда қалқып жүретін қалқанша жапырақтары орналасады. Гүлдері ашық сары түсті, күлте жапырақшалары масақша пішінді болады. Шатырша гүлшоғыры сабағының ұшында жетіледі. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Жемісінің ұзындығы 6 мм-дей қорапша тәрізді, піскен кезде қақ жарылады. Қалқанжапырақты батпақгүл мен батпақгүлдің сұрыпталып қолдан өсіріліп шығарылған сорттары бау-бақшаны, қала саябақтарындағы су айдындарын безендіру үшін қолданылады. Су құстары мен балықтар батпақгүлді қорек етеді. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.proflowers.ru/articles/rare_species/644.html Батпақгүл ]
Батпақкөл (Батыс Қазақстан облысы)

Батпақкөл – Бұлдырты, Жымпиты өзендері алабындағы көл. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Шағырлой (Коминтерн) ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан. Гидрографикасы Теңіз деңгейінен 28,4 м биіктікте. Аумағы 7,36 км 2 , ұзындығы 5,7 км, ені 2,7 км. Көлге Шұбаршық өзені құяды. Дереккөздер
Батпақ тасбақасы

Батпақ тасбақасы немесе Саз тасбақасы – тұщы су тасбақалары тұқымдасына жатады. Таралуы Еуропадан шыққан түр болғандықтан, тек солтүстік-батыс Қазақстанды мекендейді. Ол Еділдің атырауынан Ырғыз су қоймасы мен Сырдария сағасына дейін таралған. Жайық өзенінің сағасынан Қазақстанның солтүстік шекарасына дейін тіршілік етеді. Соңғы кезде саз тасбақасы Қостанай облысының кейбір өзендері мен көлдерінде кездесіп жүр. Ағысы жай тұщы су қоймаларын мекендейді. Өзендер,көлдер және шалшық сулардың тыныш және тұңғиық жерлерін таңдайды. Паналайтын жері-су қоймасының түбіндегі лай, әрі сол жерде қыстайды. Биологиялық сипаттамасы Сауытының түсі жасыл көк, біртегіс, сарғыш дақтары, сызықтары болады, ұзындығы 25 см. Басында, мойнында, аяғында да ұсақ сары дақтары бар. Құйрығының ұзындығы сауытының жартысындай болады. Суда жақсы жүзеді әрі сүңги алады, қауіп төнген кезде су түбіндегі лайға тығылады, кейде құрлыққа да шығады. Батпақ тасбақасы су, құрлық жәндіктерімен, кейде өсімдіктермен де қоректенеді. Ол 6 – 8 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жылына 2 – 3 рет су түбіне шағын шұңқыр қазып, жұмыртқасын (5 – 10) сонда салады. 2 – 3 айдан соң ұрпағы жұмыртқадан шығып, батпақ арасында қыстайды, келесі жылы көктемде жер бетіне шығады. Батпақ тасбақасы кейбір елдерде тағам ретінде пайдаланылады. Зиянды жәндіктермен қоректеніп пайда келтіреді. Бұл тасбақа жазда су түбінде болғанда,өкпесіне ауа толтыру үшін су бетіне шығады, сөйтіп тек тұмсығының ұшын ғана судан шығарады. Жазда, шуақты күнде су бетіндегі ағаш пен томарға шығады,егер қауіп төне қалса, суға түсіп кетеді. Су қоймалары қатып қалса, түбінде қыстаушы тасбақалар қырылып қалады. Қысқы ұйқыдан сәуірде оянады. Негізгі қорегі - су жәндіктері, ұсақ балықтар мен шаянтәрізділерді де жейді, тіпті өсімдіктермен де қоректенеді (асқазанындағы қорегінің 15% өсімдік қалдықтары болған). Аналығы мамырда, содан кейін маусым-шілдеде күнге жақсы қыздырынатын құрғақ жерден 12см тереңдіктегі шұңқыр қазып,10 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларды көміп, сауытымен топырақты нығыздап, аналығы суға оралады. Келесі жұмыртқа салғанша, бұл жерге келмейді. Инкубациялық уақыты 60 күннен 110 күнге дейін созылады. Ұсақ тасбақалар жұмыртқадан тамыздың аяғы мен қыркүйектің басында шығады. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.herpeto-volga.ru/ Герпетофауна Волжского бассейна] * [http://www.cherepahi.ru Черепахи.ру]
Батпақты (өзен, Жайық алабы)

Батпақты – Жайық алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерінде. Бастауы Ақшат тауының солтүстік беткейінен басталып, Қосөткел ауылынының тұсында Қобда өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 57 км, су жиналатын алабы 555 км 2 . Жағалауы жайпақ. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Су деңгейі көктемде көтеріледі, қуаңшылық жылдары өзен қарасуға бөлініп қалады. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Дереккөздер
Батпақты (өзен, Ойыл алабы)

Батпақты – Ойыл алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерімен ағады. Бастауы Бастауын Бесқұдық ауылының батысынан алып, Қиыл өзеніне құяды. Гидрологиясы Ұзындығы 51 км. Су жиналатын алабы 912 км 2 . Жағалауы жазық, арнасы құмды келген. 73 саласы бар. Дереккөздер
Батпақшағыл

Батпақшағыл – Батпақ көлінің оңтүстік-шығысындағы тау. Географиялық орны Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. Жер бедері Абсолюттік биіктігі 257 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 5 км, енді жері 1,5 км-ге созылып жатыр. Оңтүстігінен Көкпекті өзені ағып өтеді. Өсімдігі Сортаңды топырағында бұйырғын, сұр жусан, қара жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Дереккөздер
Батпақшөп

Батпақшөп – сабынкөктер тұқымдасына жататын жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық және таулы аймақтарда, жайылмалы шалғындарда өсетін 1 түрі – су Батпақшөп (L. aquatіca) бар. Биіктігі 2 – 11 см. Жіңішке жайылған көп бұтақтары болады. Жапырақтары ұзынша, шеті бүтін. Тостағанша жапырақтары қоңырау тәрізді, бес тісті. Күлтесі ақ немесе қызғылт түсті, бес қалақты. Аталығы төртеу, аналық мойны қысқа. Гүлдері ұсақ, бір-бірден жетіледі. Сәуір – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – екі қақпалы қорапша. Тұқымы ұсақ, қоңыр түсті. Дереккөздер Сілтеме [http://www.aquafanat.com.ua/pages-view-320.html Батпақшөп]
Баттауық

Баттауық – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы. Оның жұмыр баттауық немесе тышқанқұйрық баттауығы (І. сylіndrіca) деген бір түрі Қазақстанның барлық аудандарында кездеседі. Биіктігі 30 – 125 см, жатаған өркенді өсімдік. Сабағы түксіз, майда болады. Түбіндегі жапырақтары қалың таспа тәрізді жалпақ, ал сабақ бойындағы жапырақтары жіңішке түтік пішінді келеді, тілшесі өте қысқа. Гүлшоғыры күміс сияқты жылтыр, ұзындығы 5 – 10 см. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді. Баттауық – сәндік өсімдік; жылтыр ақ масақтары гүлшоғыр жасау үшін пайдаланылады. Шөлді аймақтарда гүлдегенге дейін мал азығы үшін жиналады. Сабағын әр түрлі өрме заттар жасауға қолданады. Дереккөздер Сілтеме *[http://www.biol.uni.wroc.pl/cassidae/European%20Chrysomelidae/lachnaia%20cylindrica.htm Wydział Nauk Biologicznych]
Батырша

Батырша – Павлодар облысы Баянауыл ауданы Майқайың кентінен солтүстік-шығысқа қарай 38 км жерде орналасқан көл. Гидрографикасы Аумағы 6,8 км 2 , теңіз деңгейінен 138,0 м биіктікте. Ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Көл жағалауы төбелі жазықты келген. Суының ең жоғары деңгейі сәуірде, төменгісі қазан айында, су деңгейі жылына 0,6 м-ге ауытқып отырады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды, сілтілі және кермек. Көл мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Батыс Қалба алтынды белдеуі

Батыс Қалба алтынды белдеуі – негізінен алтын кені тараған Алтай металлогения аймағының бір бөлігі; Зайсаннан Семейге дейін солтүстік-батыс бағытта 600 км-ге созылып, ені 150 км-ден 190 км-ге дейін жететін ірі геологиялық құрылым. Ол бірқатар өндірістік маңызы бар алтын кен орындарын (Ақжол, Бақыршық, Большевик, Васильев, Суздаль, Жанан, Жұмба, Құлынжон, Миялы, Еспе, т.б.) біріктіреді. Геологиялық құрылымы, құрамы Тектоникалық тұрғыдан белдеу – тас көмірдің жанартаутекті-терригенді жыныстарынан тұратын синклинорий болып табылады. Шөгінді-жанартаутекті девон жыныстары белдеу ішінде, Шар өзенін бойлай қалыптасқан горст-антиклинорийде тараған. Осы антиклинорий мен кейбір терең жарылымдар бойында, ультрабазиттер, ал белдеудің өн бойында кіші интрузивтер мен дайкалар (гранит, гранит-порфир]], диорит, диорит-порфирит, диабаз, т.б.) кездеседі. Алтын, негізінен, кварц желілерінде және шашыранды сеппе түрде таралған сульфидтік минералдармен бірге жаншылу, уатылу белдемдерінде шоғырланған. Алтынды қайраңдары Батыс Қалба алтынды белдеуі ірі алтын кен орындарымен қатар (жалпы саны 100-ден астам) алтынды қайраңдарға да бай. Жанама, Қызылсу, Шар, Лайлы, Бөкі, Құлынжон өзендерінде алтын 19 ғасырдың басынан жуылып алынған. Салмағы 0,9-2 кг болатын жоғары сапалы (905-940 сынамалы) саф алтындар жиі кездескен. Ең үлкен (салмағы 6,5 кг) саф алтын 1912 жылы Жұмба кен орнында табылған. Батыс Қалба алтынды белдеуінде 1925-1994 жылдары алтынды «Алтайзолото» тресі өндірген. Трест 1986-1994 жылдары жылына мемлекетке 1,5-3,4 т алтын тапсырып отырған. 1995 жылдан алтын кентастарын шығару және өңдеу жұмыстарын бірқатар кәсіпорындар жүргізеді.
Батыс Қаратау жотасы

Батыс Қаратау жотасы – Маңғыстау тау сілемдерінің бірі. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 130 км-ге созылып жатыр, ені 10 км-дей. Биік жері – Отпан тауы (532 м). Геологиялық құрылымы Пермь, триас кезеңдерінің метаморфтанған құмтасты, тақтатасты, конгломератты жыныстарынан түзілген. Олар төрттік кезеңде жиналған делювийлі-пролювийлі саздақты шөгінділермен жабылған. Жер қыртысының жаңа тектоникалық қозғалысы нәтижесінде көтеріліп жаңғырған. Қойнауында мұнай, газ, темір, мыс, көмір кендері бар. Жер бедері Таудың ұшар бастары қырлы, беткейлері жыра, сай, шатқалдармен тілімденген. Өсімдігі Құнарсыз сұр қоңыр топырағында жусан, тасбұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі. Тау етегінде тұщы бұлақтар бар. Дереккөздер
Батыс Обаған боксит кен орны

Батыс Обаған боксит кен орны - Қостанай облысы Сарыкөл ауданында орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған. Геологиялық құрылымы Батыс Обаған боксит кен орны Торғай ойпатының орталық бөлігіндегі төмен тас көмір шөгінділері мен триас эффузивтерінің тектоникалық жапсарын қамтитын белдемде орналасқан. Қалыңдығы 50 м-дей бокситті жыныстар төменгі тас көмірдің құмды-карбонатты-сазды шөгінділерінің үгілу бетіндегі эрозиялық-карстық шұңқырларды толтырған. Мұнда бірнеше боксит қабаты бар. Құрамы Бокситтер минералогия құрамы жағынан гиббситті түрге жатады. Оның тасты, борпылдақ, сазды түрлері бар. Бокситтегі алюминий тотығының орташа мөлшері 44,7%, кремний тотығы 8,6%; кремнийлік модулі 5,5. Бокситтен алюминий тотығын Байер және қақтап пісіру әдістерімен алуға болады. Батыс Обаған боксит кен орны кішігірім кендер қатарына жатады. Дереккөздер
Батыс сібір артезиан алабы

Батыс сібір артезиан алабы – Сарыарқадан Солтүстік Мұзды мұхитқа, Орал тауынан Енисей өзеніне дейін 3 млн. км 2 -ге жуық жерді алып жатқан дүние жүзіндегі ең үлкен артезиан алабы. Жалпы қалыңдығы 3 км-ден астам мезо-кайнозой шөгінділеріндегі минералдануы 1 – 3-тен 10 – 12 г/л-ге дейін өзгеретін ондаған сулы қабаттар бар. Практикалық мәні зор сулы қабаттар бор дәуірінің құмы мен құмтастарында. Бұл қабаттар Батыс сібір артезиан алабының орта шенінде 1200 – 2000 м тереңдікте, ал Қазақстандық, Алтай тауы, Енисей жағында жер бетіне жақын орналасқан. Алаптың шетінен ортасына қарай судың минералдануы 1 – 2-ден 20 – 30 г/л-ге дейін өседі, су арыны да осы бағытта артады, кейбір ұңғымалардан 30 – 40 м биіктікке дейін су атқылайды. Батыс сібір артезиан алабының Қазақстанды қамтитын Ертіс бойындағы бөлігінде сулы қабаттардан қазылған әр ұңғыма тәулігіне 3500 – 4300 м3= 3 су береді. Бұл су елді мекендерді, кәсіпорындарды сумен қамтамасыз етуге, жер суғаруға кеңінен пайдаланылады. Оңтүстік жағындағы 2000 – 2500 м тереңдіктегі артезиан суының температурасы 55 – 80°С, алаптың орта шенінде 65 – 95°С. Бұл жылы су қалалар мен ауылдарға, парник шаруашылықтарына жылу беруге пайдаланылады. Дереккөздер
Батыс Сібір жазығы

Батыс Сібір жазығы: 1. Есіл жазығы 2. [[Құлынды даласы 3. Барабы жазығы 4. Васюган жазығы 5. Сібір Увалдары ]] Батыс сібір жазығы , Батыс Сібір ойпаты — дүние жүзіндегі аса ірі жазықтардың бірі. Аумағы 3 млн. км 2 -ге жуық. Солтүстігінде Солтүстік Мұзды мұхиттың Кара теңіз жағалауынан бастап, оңтүстігінде Сарыарқа мен Алтай тауларының етегіне дейінгі аралықты қамтиды. Батысында Орал тауларынан бастап, шығысында Орта Сібір қыратты тауларына дейін созылып жатыр. Жазықтың солтүстігіндегі мореналық төбелер мен қырқалар аралығында кең аңғарлар кездеседі. Олар оңтүстікте аласа жалдарға ұласады. Жазықтың абсолюттік биіктігі 50 м-ден (солт-нде) 300 м-ге дейін (оңт-нде) өзгереді. Батыс Сібір жазығына Васюган жазығы, Барабы жазығы, Есіл жазығы, Ертіс жазығы, Құлынды даласы енеді. Жазық Батыс Сібір плитасының жас эпигерциндік платформасынан қалыптасқан. Платформаны құрлықтық және теңіздік қалың шөгінділер жауып жатыр. Бұл шөгінділер ірі мұнай және газ кен орындарына бай. Оңтүстігінде (Қазақстан аумағында) жазықтың көпшілік бөлігі қалыңд. 500 – 1200 м болатын мезозой-кайнозой кезеңінің шөгінділерінен түзілген. Өзен аңғарлары төрттік кезеңнің қиыршықты, малтатасты аллювий қабатынан тұрады. Батыс Сібір жазығының климаты тым континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –16 – 28°С, шілдеде 4°С-тан (Солтүстік Тундра белдемінде) 22°С-қа дейін (оңтүстігнде орманды-далалы белдемде) өзгереді. Солтүстігінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 мм, оңтүстігіндегі далалық белдемде 600 мм-ге дейін жетеді. Батыс Сбір жазығында 2000-нан астам өзен бар. Олардың ірілерінде (Об, Енисей, Ертіс, т.б.) кеме қатынайды. Көлдер де көп. Өзенаралық ірі аңғарларында Чаны, Үбі (Ресейде), Сілетітеңіз, Теке, Шағалалытеңіз, Қызылқақ, Қалибек көлдері (Қазақстанда) орналасқан. Олардың көбінің суы ащы. Жазықтың солт-ндегі тундралық және орманды тундралық белдемде шыршалы-қылқанды орман өседі. Оңтүстігіндегі қара және қызыл қоңыр топырақты орманды-далалы және далалық белдемінің көпшілік бөлігі егін танаптары үшін жыртылған.
Батыс Торғай никельді аймағы

]] Батыс Торғай никельді аймағы - Торғай ойысының батыс кемерінде (Қостанай облысында) орналасқан кобальт-никельді кенді өңір. Геологиялық құрылымы Бұл аймақ Орал антиклинорийлік жарылымын субмеридиандық белдеу түрінде бойлай орналасқан силур-девондық Тобыл-Аққарға гипербазит кешенді интрузивтік үгілу қабаттарымен генетикалық байланысты. Сипаты, құрамы 1959 жылы бұл аймақта кобальт-никель кендерінің бар екені анықталып, 1984 жылға дейін іздеу, барлау жұмыстары жүргізілді. Мұндағы Шевченко, Құндыбай және Подольское ірі кен орындары габбро-гипербазитті массивте орналасқан. Жітіқара, Аққарға және Милютин кен орындары Аққарға-Жітіқара белдеуінің массивтерімен байланысты. Бұл кен орындары темір-марганец-кобальт-никель кендері формациясына жатады да, үш минералдық кентас түрінен тұрады: 1) асболан-гидрогематитті; 2) керолит-нонтронит-охралы; 3) никель-кобальт-меланитті. Үгілу қабатындағы металдар мөлшері Ғе(13 - 33%), Nі(0,1 - 0,66%), Co(0,06 - 0,35%). Батыс Торғай никельді аймағындағы силикатты кобальт-никель кенінің жалпы қоры 100 млн. тонна. Кентас қабаттары жер бетіне жақын орналасқандықтан оларды ашық әдіспен өндіруге болады. Дереккөздер
Батыс Үстірт кемері

]] Батыс Үстірт кемері — Үстірт жазығының тік құлама жарлармен шектелген батыс жиегі. Орналасқан жері Оңтүстігіндегі Қарынжарық сорынан (Маңғыстау облысында) солтүстігіндегі Желтауға (Атырау облысында) дейін 900 км-ге созылған. Сипаттамасы Кемерінің биіктігі 60-220 м. Беткі қабаты неогендік әктастан, гипстен түзілген, олардың астындағы қабаттар палеоген мен мезозойдың көлбеу қыртыс шөгінділерінен тұрады. Беткейлерінің әр түрлі пішіндері эрозиялық және денудациялық процестердің нәтижесінде пайда болған. Гипс пен әктастың шаймалануынан карстық құбылыс кең тараған. Климаты Бұл өңірдің климаты континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы солтүстігінде - 10°С, оңтүстігінде - 4°С. Шілденің орташа температурасы 27°С, кейде 47°С-қа дейін көтеріледі. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 130-200 мм. Гидрографиясы және топырақ құрамы Кемер бойында суы кермек татитын бұлақтар жиі кездеседі. Жер асты суы 1-5 м тереңдікте. Тұрақты ағыны бар өзендер жоқ. Жер бетінде сортаң, сор және тұзды сор топырақ қалыптасқан. Өсімдіктер пен жануарлар әлемі Бұйырғын, көкбуын, баялыш, жусан, күйреуік, т.б. сораң шөптер мен бұталар (сексеуіл, жүзгін) өседі. Кемердің шың-қияларында Үстірт муфлоны, қарақұйрық, қарақал, жорға дуадақ, қарабауыр бұлдырық, бүркіт, жыланжегіш, т.б. жануарлар, құстар тіршілік етеді. Дереккөздер
Бауыршөп

Бауыршөп (Hepatіca) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия мен Солтүстік Америкада кездесетін 6 түрі белгілі. Қазақстанда тау бөктерлері мен тасты беткейлерде өсетін 1 түрі – фальконер бауыршөбі (Н. falconerі) бар. Биіктігі 20 – 25 см. Сабағы тік жеке шығады. Жапырақтары етжеңді, 3 – 5 қалақты, сағағы ұзын болады. Гүлдері көкшіл, қызғылт түсті, дара жетіледі. Ерте көктемде қар ерісімен гүлдейді. Жемісі – ұзынша, түкті жаңғақша. Жаңғақшасында құмырсқаларды тартатын май болады. Тұқымын негізінен құмырсқалар таратады. Бауыршөпті әдемі гүлі үшін мәдени түрде көп өсіреді. Дереккөздер Сілтеме * [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] *
Баялыш

Баялыш (Salsola arbuscula) – алабұталар тұқымдасының сораң туысына жататын бұта. Қазақстанда Каспий, Арал теңіздері маңында, Маңғыстауда, Бетпақдалада, Қызылқұмда, Мойынқұмда, Қаратауда кездеседі. Биіктігі 40 – 100 см. Ақшыл сұр қабықты, ретсіз бұтақтанған сабағы бар. Тықыр немесе қысқа қылтанақты жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлшоғыры масақ тәріздес, қызғылт түсті келеді. Шілде – қыркүйек айларында гүлдейді. Баялыш шөлді аймақтарда мал азығы және отын ретінде пайдаланылады. Сілтеме * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SALSO Баялыш] Дереккөздер
Баянауыл кенді ауданы

Баянауыл кенді ауданы – Қазақстанның солтүстік-шығысындағы геологиялық тұрғыдан біртұтас құрылымдық-металлогендік белдем. Баянауыл кенді ауданы Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Балқаштың герциндік, Көкшетау қыраты мен Шыңғыстаудың және Тарбағатайдың каледондық құрылымдары түйіскен жерде орналасқан. Солт., шығысы мен оңт-нен терең жарылыстармен, батысынан Майқайың – Екібастұз антиклинорийімен шектелген. Ауданның гравитациялық өрісінің мәні әр түрлі болып келеді. Магнит өрісі тау жыныстарының күшті өзгеріске ұшырап ұнтақталған жерлерінде теріс мәнді (-1000 гаммаға дейін), гранит массивтері орналасқан орындарда теріс және оң мәнді (-100 гаммадан +100 гаммаға дейін), негізді және ультранегізді жыныстар аумағында тек оң мәнді (+100 гаммадан +600 гаммаға дейін) болады. Баянауыл кенді ауданы Майқайың – Екібастұз (жоғ. протерозой), Баянауыл, Александров (кембрий-төм. ордовик) антиклинорийлері, Ащысу (ордовик-силур), Қызылтау (силур-төм. девон) синклинорийлері және Майкүбі грабені сияқты құрылымдардан тұрады. Майқайың – Екібастұз антиклинорийі солтүстік-шығысқа, қалғандары ендік бағытқа, ал жарылыстар ендік және солт.-батыс бағытқа созылған. Протерозой жыныстарында ультранегізді интрузиялар, гранодиориттер тараған. Силур кезеңінің басынан жоғарғы палеозойдың аяғына дейінгі аралықта енген интрузиялар қышқыл және сілтілі құрамды болып келеді. Баянауыл кенді ауданының темір (Мырзашоқы, Сарытөбе) және қорғасын (Александров) кендері скарндермен байланысты. Серпентиниттердің үгілу қыртысында никель кендерінің белгілері байқалады. Ордовиктің порфириттерінде, жоғарғы палеозой граниттері мен силур құмтастары ішіндегі кварц желілерінде алтын (Найзатас), Баянауыл гранитінің кварцты грейзендерінде күміс, алтын, т.б. сирек кездесетін металл кендері бар. Баянауыл кенді ауданында флюорит, барит кендері де кездеседі. Дереккөздер
Баянжүрек

Баянжүрек – Жетісу (Жоңғар) Алатауының Қаратау сілеміндегі оқшау тау. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу ауданында орналасқан. Ұзындығы 12 – 15 км, ені 8 – 10 км. Абсолюттік биіктігі 2079 м. Жер бедері Тау беткейі қиыршықтасты жазық болып келеді. Тау қыртысы тақтатас, әктас және құмдақ шөгінділерінен түзілген. Баянжүрек тауы бөктерінен Бүйен өзенінің салалары бастау алады. Өсімдігі Боз, селеу, жусан, көде, т.б. шөптесіндер өскен беткейі мен жазық өңірі мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Бәбісек

Бәбісек, сасық көкек – көкқарғатәрізділер отрядына жататын құс. Қазақстанның барлық жерінде дерлік кең таралған шөлді, далалы өңірде өзен-көлге, т.б. су маңына жақын жерлерді мекендейді. Дене тұрқы 25 – 28 см, салм. 70 г-дай. Тұмсығы жіңішке, ұзын, желпуіш тәрізді жазылатын айдары бар. Түсі алабажақ болғанымен, өте тартымды, бүйіріндегі көлденең жолақтар бозғылт қара түспен алмасып, бауыр жағы қызғылт сары түсті болып келеді. Бәбісек – жыл құсы, ақпанның аяғы, наурыздың басында ұшып келіп, тас арасына, үй шатырына ұялайды. Мекиені 3 – 12 жұмыртқасын 16 – 18 күн басады. Балапандарын аталығы жемдейді. Қарашаның басында жылы жаққа ұшып кетеді. Б. жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Етінің жағымсыз иісі бар. «Сасық көкек» деп аталуы осыған байланысты болу керек. Дереккөздер Сілтеме * [http://www.vogelwarte.ch/db/sound/3360.mp3 Бәбісектің әні]