kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ақылжан Мәсімханұлы Бейсебаев

Ақылжан Мәсімханұлы Бейсебаев (20.5.1936 ж.т., Алматы облысы Талғар қ.) – тех. ғыл. докт. (1989), проф. (1989). *Қазақ таукен металлургия ин-тын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) бітірген соң, «Қарағандыкөмір» комб-тында тау-кен шебері, 31-шахта бастығының көмекшісі, қауіпсіздік бөлімінің жетекші инж. болды. 1964–1996 ж. бұрғылау-жару полигонының бас инж., Қазақ ұлттық тех. ун-тінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. *Қазақ кен-металлургия институтын (1960) тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірген. Техника ғылымдарының кандидаты (1968), докторы (1987). Академик, профессор. 19 монографияның, оның ішінде «Жер асты кеніштеріндегі жаппай жарылыстар» (1973), «Жаппай жарылыстарды жүргізудің қауіпсіздігі» (1982) және басқалардың, 2 оқулықтың, 44 мақаланың, 47 баяндаманың авторы. 55 өнертабыс пен патенттің авторы. *1960 жылдан - Қарағанды қаласы №31 шахтаның кен шебері, учаске бастығының көмекшісі. 1963 жылдан -«Қарағандыкөмір» комбинатының жетекші маманы. 1964 жылдан - Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ бұрғылау жарылыс полигонының бас инженері, оқытушысы, доценті,кафедра меңгерушісі, жарылыс жұмыстарының салалық ғылыми-зерттеу зертханасының ғылыми жетекшісі. «Орталық Азия кенөнеркәсіп одағы» ҚБ президенті (1999 жылдан). «Қазақстанның кен журналының» бас редакторы (2001 жылдан). *«Құрмет белгісі» орденімен (1985), 4 медальмен, 3-ші (1986) және 2-ші (2006) дәрежелі «Шахтер даңқы» белгісімен марапатталған. ҚР білім беру жүйесінің Құрметті қызметкері (2006). ҚазКСР Министрлер кабинеті сыйлығының лауреаты (1991). Дереккөздер
Рум сұлтандығы

да салдырған]] Рум сұлтандығы, Кония сұлтандығы, Икония сұлтандығы немесе Селжүк сұлтандығы (, Saljūqiyān-i Rūm) — ирандалған қала мәдениеттің элементтерін, қарапайым түрікмен көшпелілерінің мал шаруашылығы мен әскери дағдыларын, сондай-ақ жаулап алынған жергілікті христиандардың (негізінен гректердің) ежелгі қолөнері мен мәдениетін біріктірген ортағасырлық Кіші Азиядағы түрік-мұсылман мемлекеті. 1077 жылы Византия империясынан тартып алынған жерлерде пайда болған сұлтандық XI ғасырдың соңына дейін осында болған христиан халқын ығыстыра ассимиляциялап, аймақ тарихында маңызды рөл атқарды. Мемлекеттің бастапқы орталығы Никея болды, 1096 жылдан бастап астана Кония (Иконий) қаласына көшірілді. Түрік мемлекеттілігінің өз жерінде қалыптасуында маңызды рөлді Константинополь тағына азаматтық соғыстарда көшіп келген түріктерді, сондай-ақ жалдамалыларды саяси жағдай қажет еткен Батыс елдермен күресу үшін пайдаланған Византия ақсүйектерінің өзі атқарды. Рум сұлтандығы I Алаеддин Кейқұбат сұлтан (1219-1236 жж.) кезінде өзінің ең үлкен өркендеуіне жетті. Ішкі қақтығыстар мен моңғолдардың шапқыншылығы нәтижесінде 1307 жылға қарай Рум сұлтандығы бірқатар бейліктерге бөлінді, олардың бірі ақырында Осман империясына айналды. Тарихы Негізінің қалануы Рум сұлтандығы Кіші Азияны селжүк түріктерінің (араб және парсы авторларының арасында - Рум) XI—XIII ғасырларда жаулап алуы нәтижесінде құрылды. 1070-жылдары батыс Анадолыда билікке селжүк әскери қолбасшысы, сұлтан I Мәлік шаһтың немере інісі Сүлеймен Құталмышоғлы келді. 1075 жылы ол Никея мен Никомедия қалаларын басып алды. Екі жылдан кейін ол өзін тәуелсіз Селжүк мемлекетінің сұлтаны деп жариялап, орталығын Никеяда орналастырды. 1081 жылға қарай селжүктер Кіші Азиядағы барлық Византия қалаларын жаулап алды (Понтикалық Гераклийден басқа) және Босфор мен Дарданеллге дейін жетті. Кеңеюі Дереккөздер:
Көкморас

Көкморас, хрозофора (көкмарас Chrozophora) – сүттіген тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. Қазақстанның құмды, шөлейтті жерлерінде: Үстірттің солтүстігінде, Бозащы түбегінде, Мойынқұмда, Қызылқұмда және Түркістанда өсетін 4 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – құм Көкморасы (Ch. sabulosa). Оның биіктігі 5 – 25 см. Бұтақты сабағы тарамданып өседі. Жапырақ тақталары жұмыртқа тәрізді (ұзындығы 2 – 6 см, ені 1,5 – 4 см-дей), жиегі тегіс немесе ірі тісті иректелген. Бір үйлі, дара жынысты гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Аталығы 5, төмен қарай иілген гүлтұғырында 2 – 6 аналық гүлдері орналасады. Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдеп, қыркүйектің аяғында жемістенеді. Жемісі – етжең, үш ұялы қорапша. Тұқымы ұзынша келген, сырты тегіс. Өсімдіктің құрамында бояғыш заттар болады, одан көк түсті бояу – индиго алынады. Көкморасты қой мен ешкі сүйсініп жейді. Дереккөздер , т. 6, А.-А., 1963. Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Тиррен теңізі

Тиррен теңізі (Mare Tіrreno) – Атлант мұхиты алабындағы Жерорта теңізінің бір бөлігі. Апеннин түбегі мен Сицилия, Сардиния және Корсика аралдары аралығында орналасқан. Жерорта теңізімен солтүстігінде Корсика, батысында Бонифачо, оңтүстігінде Сардиния, оңтүстік-шығысында Мессина бұғаздары арқылы жалғасады. Ауданы 214 мың км². Тектоникалық қазаншұңқырда орналасқан, ең терең жері 3830 м. Вавилов су асты жотасында Вулькано жанартауы орналасқан. Теңіз табаны жаңа тектоникалық қозғалыс әсеріне ұшыраған эпиплатформа, түпкі шөгінділері қарбонаттардан тұрады. Беткі су температурасы жаз айларында 22 – 24,5°С, қыста 13 – 14°С. Тұзд. 37,25 – 38,25‰. Беткі ағыстары 1 км/сағ. жылдамдықпен сағат тіліне қарсы бағытта қозғалады. Тиррен теңізінде Липар, Устика, т.б. аралдар бар. Балық аулау (сардина, тунец, жылан балық, семсер балық, т.б.) дамыған. Басты порттары: Неаполь, Палермо, Кальяри (Италия), Бастия (Франция).
Оспан Бейсеев

Бейсеев Оспан (7.10.1935 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Сарыжаз ауылы) – геология-минерал. ғылым докторы (1990), профессор (1991). ҚазМУ-ды (1957, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1957–1991 ж. аралығында Қазақтың минералдық шикізаттар ғыл.-зерт. ин-тында әр түрлі бөлімдерді басқарды. 1991–1992 жылы ҚР Геология және жер қойнауын қорғау мемлекеттік к-тінде, 1992–1995 жылы респ. «Қазминерал» геол.-өндірістік кәсіпорнында, респ. Геология музейінде, «Өркен» акцион. қоғамында, т.б. ғыл.-өндірістік мекемелерде лауазымды қызметтер атқарды. 1995 жылдан Қазақ ұлттық тех. ун-тінің кафедра меңгерушісі. 400-ден аса ғыл. еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Владимир Сергеевич Школьник

Владимир Сергеевич Школьник (17 ақпан 1949, Мәскеу облысы, РКФСР) — қазақстандық ірі саясаткер, мемлекеттік қайраткер, физик, энергетик. 1994—1999 жылдары Ғылым министрлігін және әр жылдары Энергетика министрлігін басқарды. 2009—2014 жылдары аралығында Қазатомөнеркәсіп компаниясының басшысы болды. Өмірбаяны 1949 жылы 17 ақпанда Ресей КФСР, Мәскеу облысы, Серпухов елді мекенінде дүниеге келді. Білімі 1973 жылы Мәскеу физика-математика институтын “физик инженер” мамандығы бойынша тәмамдады. Физика-математика ғылымдарының докторы. Мансабы Мансабын 1966 жылы Серпухов радиозауытында радиоаппаратураның реттеушісі болып бастады. 1973—1992 жылдары аралығында Маңғышлақ электр станциясында инженер-физик, зертхана меңгерушісінің орынбасары, бас инженер және директордың орынбасары сияқты түрлі лауазымдарда болды. 1992 жылы жаңадан пайда болған Атом энергиясы жөніндегі агенттігінің алғашқы төрағасы болып тағайындалды. Бұдан кейін Школьниктің еңбек жолы тек Үкіметте жалғасты. 1994—1999 жылдары әртүрлі атаулармен Ғылым министрлігін басқарды. 1999 жылы Энергетика, индустрия және сауда министрі болып тағайындалды. 2000 жылғы қазанда бір күнде Қазақстан президентінің № 508 жарлығымен премьер-министр орынбасары және жаңадан құрылған Энергетика және минералды ресурстар министрі болып қайта тағайындалды. Орынбасарлығынан 2002 жылы кетсе, министрлігінен 2006 жылы кетіп, сол күні-ақ Қазақстан президентінің № 22 жарлығымен Индустрия және сауда министрі болып тағайындалды. 2007 жылы лауазымынан босатылып, бірден Қазақстан президентінің № 271 жарлығымен Президент Әкімшілігі басшысының орынбасары болып тағайындалды. 2008 жылы Қазақстан президентінің жарлығымен Индустрия және сауда министрі болып тағайындалды. Бұл лауазымды Школьник екінші рет иеленді. Лауазымынан 2009 жылы босатылып, сол күні Самұрық-Қазына компаниясының шешімімен Қазатомөнеркәсіп компаниясының төрағасы болып тағайындалды. Компаниядағы 5 жыл төрағалығынан кейін 2014 жылы жаңадан құрылған Энергетика министрлігіне Қазақстан президентінің № 881 жарлығымен басшы болып барды.2015 жылғы президент сайлауынан кейін Үкіметтегі министрлердің өкілеттілігі ұзартылды, соның ішінде Школьниктің де өкілеттілігі ұзартылды.2015 жылы Школьник зейнет жасына жеткендіктен “Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы” Заңға байланысты өкілеттілігі тағы да ұзартылды.2016 жылғы наурызда Қазақстан президентінің жарлығымен қызметінен босатылды. 1 айдан кейін Астанада халықаралық «Еуразия» жобасы бойынша өтіп жатқан дөңгелек үстел барысында Қазақстан президентінің штаттан тыс кеңесшісі болып тағайындалды.. Марапаттары мен атақтары * Парасат ордені, Қазақ ұлттық университетінің құрметті профессоры (1998); * Назарбаев ордені (2005); * Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы мадақтамасы (2006, 2017); * «Энергия және энергия үнемдейтін технологиялар» номинациясы бойынша «Жыл инженері» дипломы және медалі (2009); * Отан ордені (2013); * Астанаға 10 жыл медалі (2008). Дереккөздер
Көк Ніл

қаласының маңы, Эфиопия (2018 ж.).]] Көк Ніл, Көгілдір Ніл — Африка құрлығындағы Ніл өзенінің ірі саласының бірі. Ұзндығы 1600 км, су жиналатын алабы 330 мың км². Бастауын Шығыс Африкадағы Чоке тауынан алып, Тана атты тектоникалық көлге дейін Кіші Аббай, одан шыққаннан кейін Аббай аталады. Эфиопия таулы қыратын ирелектеп кесіп өтіп, солтүстікке қарай бағыт алады. Өзен Судан аумағында, Хартум қаласы маңында Ніл өзеніне құяды. Басты салалары — Рахад және Диндер. Көк Ніл Ақ Ніл өзеніне қарағанда анағұрлым қысқа, бірақ, өзеннің Нілді сумен толықтырудағы маңызы зор. Эфиопия таулы қыратында жазда жауатын жаңбырдан кейін суының деңгейі көтеріледі. Орташа су ағымы жыл ішінде 127 м 3 /с-тан 5822 м 3 /с-қа дейін өзгереді. Өзенге 2 СЭС салынған. Сағасынан 580 км-ге дейін кеме жүзеді. Дереккөздер
Жәмилә

"Жәмилә" - дастан. Авторы Семей облысы Шар ауданының тұрғыны Тембай Манабаев. Мәкежан Құлкенов деген кісі дастанды 1949 жылы ел аузынан жазып алған. Жыр сюжеті "Мың бір түн" ертегісінен алынып, өлеңмен жазылған, мазмұны "Сейфүл-Мәлік" жырына ұқсайды. Дастанның бас кейіпкері Мәлікриян патшаның баласы Рабиғұлмәлік махаббат жолында қиял-ғажайып ертегілеріндей сиқырлы заттар жәрдемімен қиындықтарды жеңіп, өз мақсатына жетеді. Дастан бұрын баспа бетін көрмеген, қара өлең үлгісімен жазылған. Қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр. Дереккөздер
Лоуренсий

Лоуренсий (лат. Lourencіum; Lr) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы, жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент, ат. н. 103, ат. м. 260,1054; актиноидтар тобына жатады. Тотығу дәрежесі +3. Америкалық физик Э. О. Лоуренс (1901 — 1958) құрметіне аталған. Массалық сандары 255 — 260-қа дейін 6 изотопы бар. Орнықтылау изотопы 260Lr (Т1/2 3 мин). 257Lr және 258Lr изотоптарының синтезі туралы алғаш рет 1961 ж. америкалық физик және химик А. Гиорсо (1915 ж.т.) еңбектерінде айтылды. 256Lr изотопы туралы нақты мәліметті 1965 — 67 ж. кеңестік ғалымдар Г. Н. Флеров (1913 — 1990) пен оның әріптестері анықтаған. Лоуренсий трансуранды элементтерді В, C, O, N иондарымен атқылау арқылы алынды. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Лариса Арнольдовна Шкутина

Лариса Арнольдовна Шкутина (1960 жылы туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2002), профессор (2004). Еңбек жолы * Қарағанды политехникалық институтын (1982, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. * Ақмола облысы Степногорск қаласындағы ГПЗ-16 цехында (1982–1985) және Қарағанды қаласындағы «Черметавтоматика» кәсіпорнында (1986–1987) инженер. * Қарағанды педагогика институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1987–2003) болды. * 2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде декан қызметін атқарады. Шығармалары 150-ден астам ғылыми жарияланым мен 10 монографияның авторы. * Основы исследовательской работы в профессиональной педаготике (2000); * Творческий компонент подготовки педагога профессионального обученияи(2001); * Педагогика высшей школы (2005). Дереккөздер:
Тиса

Тиса, Тисса (мажар. Tіsza, румын. Tіsa) – Украина, Румыния, Словакия, Мажарстан және Сербия жеріндегі өзен. Дунайдың ең үлкен (сол) және суы мол саласы. Ұзындығы 966 км, су жиналатын алабы 157 мың км². Шығыс Карпаттағы Ақ және Қара Тиса бастауларынан басталып, Орта Дунай жазығымен ағады. Басты салалары: Самош, Кереш, Марош. Қар және жаңбыр суымен толығады, көктемде тасиды. Орташа су ағымы 810 м3/с. Қыста 2 – 3 ай қатады. Жер суаруға пайдаланылады. Бойында СЭС бар. Жағалауында Сольнок, Сегед қалалары (Мажарстан) орналасқан. Дереккөздер
Жан Дени

Жан Дени, Deny Jean (24.6.1879, Киев – 5.11.1963, Франция, Жерардмер) – француз түркологы. Әкесі француз тілінің мұғалімі болған. Жастық шағы Одессада өтті. Париж университетінің заң факультетін және Тірі Шығыс тілдері ұлттық мектебін бітірген. Араб (классикалық және осы заманғы), парсы, түркі және орыс тілдерін толық меңгерген. Ол Франция сыртқы істер министрлігінде қызмет атқарып, көп жылдарын Түркияда өткізді. 1908 – 48 жылдары Тірі Шығыс тілдері мектебінде түрік тілінің профессор болды. Оның қаламынан туған 140 ғылыми еңбектің ішіндегі әйгілісі 1921 жылы Парижде жарық көрген “Түрік тілі грамматикасы”. Осы шығармасы арқылы Жан Дени түрік тілін зерттеу саласына үлкен үлес қосты, сонымен бірге өзі де түркі әлеміне танылды. Бұл кітап 1941 жылы түрік тіліне аударылды. Ғалымның бұдан басқа “Түрік тілінің құрылымы” атты еңбегі мен қыпшақ тілдеріне арналған зерттеулері бар. Жан Дени 1948 – 51 жылдары Джорджтаун (АҚШ) университеті жанындағы Тіл білімі институтында вице-директор және түрік тілінің профессоры және бірнеше шет ел ғылыми қоғамдарының мүшесі болды. Дереккөздер
Еркін Асанұлы Бейсембаев

Еркін Асанұлы Бейсембаев (1950 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы, Семей қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1996). * Семей мемлекеттік медицина институтын бітірген (1973). * Өскемен қ-нда №1 қ-лық жұқпалы аурулар ауруханасында дәрігер (1973–1974). * Павлодар қалалық жұқпалы аурулар ауруханасында дәрігер (1974–1976). * Харьков медицина институтында ассистент (1976–1979). * Семей мемлекеттік медицина институтында ассистент (1980–1986). * Павлодар ФУВ-да ассистент (1986–1989) қызметтерін атқарды. * 1989 жылдан Павлодар ФУВ-да клиникалық иммунология курсының меңгерушісі. * 70-ке жуық ғыл. еңбектің авторы. Дереккөздер
Көк өгіз

Көк өгіз – мифтік бейне. Орталық Азия халықтарының ежелгі түсінігі бойынша, тәңірінің әмірімен ең әуелі жер жаралды, одан соң көк жаратылды, жер мен көкті мүйізімен көтеріп тұрған бір алып Көк өгіз бар, ол өзіндей бір үлкен балықтың үстінде тұрады. Көк өгіз шаршап, жерді бір мүйізінен екінші мүйізіне ауыстырғанда жер сілкінеді, екі мүйізі сынса ақырзаман болады. Мұндай наным Еділден Кавказ, Қырымға дейінгі аралықтағы халықтардың арасында ертеден таралған. Осы тәрізді ежелгі дүниетанымдық миф іздері әлем халықтарының көпшілігінде сақталған, тек оларда жерді көтеріп тұрған хайуан әр түрлі: кит, балық, тасбақа, т.б. Дереккөздер Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Полиэн

Полиэн (т.-ө. ж. б.) — ежелгі Рим тарихшысы. Полиэн Македонияда туып, Римде өмір сүрген. Римде адвокат әрі шешендік өнер сабағының мұғалімі болған. “Соғыс айласы” атты еңбек жазған. Полиэнның бұл еңбегі Рим мен Парфия патшалығы арасындағы соғыстың (162 — 65) бас кезінде нақты деректерге сүйеніп жазылған. Мұнда шайқастар, бекіністерді қоршау баяндалады, соғыс айласы жөнінде мысалдар, т.б. деректер келтіріледі. Сонымен қатар Полиэн түркі халықтарының ауыз әдебиеті үлгісі — “Ергенекон” дастанына қатысты бірқатар деректер қалдырған. Полиэнның Македония, Фива жайлы жазған басқа еңбектері бізге жеткен жоқ. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Икосаэдр

Икосаэдр ( – жиырма және hedra – негіз, жақ) – дұрыс көпжақтардың бірі; оның 20 жағы (дұрыс үшбұрыштар), 30 қыры, 12 төбесі (әрбір төбеде 5 қыры түйіседі) болады. Егер икосаэдрдің қырының ұзындығы болса, онда оның көлемі былайша анықталады: : ≈ . «Икосаэдр» атауын Теэтет (б.з.д. 4 ғ.) берген деп жорамалданады. Тағы қараңыз * Көпжақ Дереккөздер
Вера Павловна Шмонина

.]] Вера Павловна Шмонина (13.5.1924, Ресей, Пенза облысы Мокшан селосы – 7.7.1973, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968). ҚазМУ-ды (1946, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1949) бітірген. Осы оқу орнында аға оқытушы, доцент, профессор қызметтерін (1949–1973) атқарған. Ғылыми еңбектері органикалық химия мәселелеріне арналған. 10 авторлық куәліктің иегері. Дереккөздер
Лөкқұм

Лөкқұм – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құм. Географиялық орны Жетісу облысы Ақсу және Көксу аудандары жеріндегі Ақсу және Қаратал өзендерінің төмен бөлігі аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Жер бедері Теңіз деңгейінен орташа биіктігі – 40 − 400 м. Төбелі құм қырқаларының биіктігі – 3 −10 м, кей жері 20 − 25 м-ге жетеді. Лөкқұм дала шпаты және кварц аралас ұсақ түйіршікті құмнан түзілген. Өсімдігі Қау, жусан, теріскен, жүзгін, ақ сексеуіл, өзен жағалауында құрақ, қамыс өседі. Дереккөздер
Көкөзек өзені

Көкөзек – Ертіс алабындағы өзен. Географиялық орны Павлодар облысының Ақсу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 км, су жиналатын алабы 508 км 2 . Бастауы Екібастұз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерден басталып, Шүрексор көліне құяды. Гидрологиясы Аңғары тар, құм, саздақты, арнасы тік жарлы (2 м-дей). Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Көктемде ғана ағады, жазда иірімдерге бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағыны сағасынан 9 км жерде 0,060 м 3 /с. Мал суаруға пайдаланылады. Дереккөздер
Мойше Фишелевич Шмутер

Мойше Фишелевич Шмутер (2.3.1906, Украина, Житомир облысы Новгород-Волынск – 1986, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1970), профессор (1971). Киев медициналық институтын бітірген (1931). Оба індетімен күресу мекемелерінде (1936–1955), Орта Азиялық обамен күресу ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін (1955–1983) атқарған. Ғылыми еңбектері аса қауіпті індет аурулардан сақтану мәселелеріне арналған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер:
Тисс

Тисс, Тис — тисс тұқымдасына жататын екі, сирек бір үйлі мәңгіжасыл қылқанжапырақты ағаштар мен бұталардың туысы. Қазба қалдығы триастың соңынан белгілі. Тек солтүстік жарты шарда кездеседі. Негізінен Кавказда, Кіші және Шығыс Азияда, Солтүстік Америкада өсетін 10 түрі бар. Биіктігі 6 – 32 м, диаметрі 1 – 2,5 м. Діңі - қызыл-қоңыр түсті, тығыз пішінді. Қылқанының түсі қою жасыл және жылтыр болып келеді. Ұзақ өмір сүретін тахсус ағашының барлық түрі баяу өседі. Өмір сүру ұзақтығы - 300-500 жыл, кейбір сұрыптары 1500 жылға дейін өмір сүреді. Сонымен қатар, табиғатта 3000 жылдан аса өмір сүріп жатқан тахсустар кездеседі. Сәуір айында гүлдеп, қыркүйек айында жеміс береді. Жемісі - қызыл түсті. Бөрікбасы тармақталып өседі. Қылқан жапырақтары кезектесіп орналасады, қою жасыл түсті, жылтыр болады. Аталық масақшалары (микростробилі) дара, шар тәрізді, аналық бүрі (мегастробилі) де біреу, оның жалғыз ұрығы болады. Пісіп жетілген ұрығы қызыл не қызғылт кейде сары түсті, жидекке ұқсайтын ұсақ бүртіктермен қапталып жатады. Тұқымы арқылы көбейеді (оларды құстар не кемірушілер таратады), ал қолдан өсіргенде қалемше немесе сұлама бұтағы арқылы көбейтіледі. 3 – 4 мың жылдай тіршілік етеді. Тисстің барлық түрі де улы, олардың құрамында алкалоид таксин бар (бұл у адамға, малдардан жылқы мен сиыр үшін өте қауіпті). Тисс - қатты, әрі мықты ағаш, сондықтан ол ағаш шеберлігінде, металл жонуда бірден-бір құрылыс материалы ретінде қолданылады. Қазіргі кезде оның ағашын көркемдік бұйымдар мен жиһаздар жасауда пайдаланады. Бұл ағашты өндірісте «қызыл ағаш» деп атайды. Тисстерді жиһаз жасау үшін, елді мекенді көгалдандыру үшін пайдаланылады. Күтімі Көлеңке және алакөлеңкеде жақсы өседі. Көктем, жаз айларында қырқу жұмыстарын жүргізу керек. ;Көбейтілуі Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтеді. Түрлері 2013 жылғы The Plant List тізімінің мәліметі бойынша Тисс тегі 9 биологиялық түрден құралған: * Taxus baccata L. (1753) * Taxus brevifolia Nutt. (1849) * Taxus canadensis Marshall (1785) * Taxus cuspidata Siebold & Zucc. (1846) * Taxus floridana Nutt. ex Chapm. (1860) * Taxus fuana Nan Li & R.R.Mill * Taxus globosa Schltdl. (1838) * Taxus sumatrana ((Miq.) de Laub. * Taxus wallichiana Zucc. (1843) Табиғи бұдандар * Taxus ×hunnewelliana Rehder (1925) * Taxus ×media Rehder (1906) Сілтемелер * [http://www.gulstan.kz/ Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт] Дереккөздер
Зәмзәмия Бейсембайқызы Бейсембаев

Зәмзәмия Бейсембайқызы Бейсембаев (12.3.1944 ж.т., бұрынғы Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы Малкелді а.) – филол. ғыл. канд. (1983), пед. ғыл. докт. (2005), проф. (2008), ҚР Білім беру ісінің үздігі (2000), Қазақ мемл. пед. ин-тын (1968, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қазақстан ҰҒА-ның Тіл білімі ин-тында (1968–1984), Қазақ мемл. қыздар пед. ун-тінде қызмет етеді. «Жоғары оқу орнында сөзжасам пәнін оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Бейсембаев 60-тан астам ғыл. мақала мен оқу-әдістемелік құралдарының («Қазақ тілін оқыту әдістемесі», «Сөз мәдениетінің негіздері», т.б.) авторы. Дереккөздер
Татьяна Александровна Шмыгалева

Шмыгалева Татьяна Александровна (27.8.1953 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Новотройцк ауылы) – техника ғылымының докторы (2001), профессор (2003). ҚазМУ-ды (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1978 жылдан осы оқу орнында инжинер, аға инжинер, аспирант, орталық бастығы, аға оқытушы, доцент болып істеді. 2009 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Математикалық пішіндеу, сандық әдістер және программалар кешендері» тақырыбында докторлық дисертация қорғады. 200-ге жуық ғылыми жарияланымның, 3 монография, 5 оқу құралының авторы. Дереккөздер:
Рур тас көмір алабы

Рур тас көмір алабы, Төменгі Рейн-Вестфалия тас көмір алабы — Германияның солтүстігінде орналасқан Батыс [Еуропа]дағы ең ірі тас көмір алаптарының бірі. Алап Төменгі Рейннің оң жағалауы (салалары Рур, Эмшер, Липпе өзендері) мен сол жағалауының аздаған бөлігін алып жатыр. Рур тас көмір алабының жалпы ауданы 4500 км². Алаптың ұзындығы батыстан шығысқа қарай 140 км-ге созылған. Жалпы геологиялық қоры — 213,6 млрд. т (1972). Онда Германияның барлық көмір қорының 90%-ы, өндірісінің 80%-дан астамы шоғырланған. Көмірі таскөмір жүйесімен ұштастырылған. Көмірлілігі жағынан жоғарғы таскөмір жүйесінің ірі антиклинальды және синклинальды қатпарларында шоғырланған қатқабаттарымен (жалпы қалыңдығы 5000 — 6000 м болатын құмтас, көмірлі қат, әктас қатқабаттары) байланысқан. Мұндағы көмірлі қабаттардың жалпы саны 200-ге жуық, қалыңд. 0,5 м-ден астам (оның ішінде қатқабат қалыңд. 1 м-ден астам болатын 48 — 60-қаттарынан көмір өндіріледі). Рур тас көмір алабы көмірінің 60 — 65%-ы майлы (олардың жылу шығару қабілеті 8600 — 8700 ккал/кг), 10 — 12%-ы майсыз көмірге жатады. Ең терең шахталары Гуго (940 м) мен Катарина (900 м). Дереккөздер:
Сәбетқазы Нұржақияұлы Ақатай

Сәбетқазы Нұржақияұлы Ақатай (11.10.1938, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Ақсуат ауылы – 2003, Алматы қаласы) – философия ғылымының докторы (1995), профессор (1999). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1969). Алматы қаласындағы жоғары оқу орындарында оқытушы (1969–71), Мәдениет министрлігінің қызметкері, Мәдениет және өнер қызметкерлерінің білімін жетілдіру институтының ректоры, Мәдениет проблемалары орталығында ғылым бөлімінің меңгерушісі (1988–95) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан ҚР ҒМ–ғылым академиясының Философия институтында жетекші ғылыми қызметкер болды. «Мировоззренческий синкретизм казахов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Ақатай 400-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 монографияның авторы. Шығармалар * Тереңнен тартқан тамырлар, Ақатай, 1989; * Інжу-маржан секілді, Ақатай, 1995. * Дереккөздер
Жүрсінхан Есенбекұлы Жәнібеков

Жүрсінхан Есенбекұлы Жәнібеков – медицина ғылымдарының докторы (1991), професор (1992). Қысқаша өмірбаяны 1969 Семей мемл. мед. ин-тын; 1974 Харьков мед. ин-тының аспирантурасын (1974) бітірген. 1969–71 Бесқарағай ауданы аурухана орт-нда дәрігер-оташы; 1975–77 Семей мемл. мед. ин-тында ассистент; 1978–84 аға оқытушы; 1987–91 доцент қызметтерін атқарды. 1991 жылдан кафедра меңгерушісі. 60-тан астам ғыл. еңбектің, 2 оқулықтың авторы. Дереккөздер
Роза Ұлтубайқызы Бейсембаев

Роза Ұлтубайқызы Бейсембаев (1944 ж.т., Оңтүстік Қазақстан облысы Мақтаарал ауданы Мырзакент кенті) – биол. ғыл. докт. (1985), проф. (1997). Мәскеу мемл. ун-тін (1966) және оның аспирантурасын (1969) бітірген. 1970–1994 ж. Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биол. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі, 1994–1995 ж. Биотехнология жөніндегі ұлттық орт. бас директорының орынбасары болды. 1995 жылдан ҚР ҰҒА-ның Эксперименттік биол. ин-тында лаборатория меңгерушісі. 70-тен астам ғыл. еңбегі жарияланған. Дереккөздер
Судан тілдері

СУДАН ТІЛДЕРІ – Солтүстік-Шығыс Африкадағы түрлі этникалық топ халықтарының тілі. Судан халықтарының тарихи-мәдени салаларында ортақтық көп. Судан тілдерінде сөйлеушілер қазіргі уақытта бірнеше мемлекетті мекендейді. Мысалы, Гвинеяда фульбе, мандинго, сусу; Малиде мандинго, фульбе; Сенегалда волоф, фульбе, серер; Ганада акан, моси; Нигерияда хаус, йоруба, ибо, фульбе тілдері кең тараған. Судан тілдерінің көпшілігі банту шоғырына жатады, кейбірі бантоид, кейбірі семит-хамит тілдеріне жақын. Дереккөздер
Владимир Николаевич Шнитников

Владимир Николаевич Шнитников (20.7.1873, Ресей, Санкт-Петербург қаласы – 25.1.1957, Мәскеу түбі) – биология ғылымдарының докторы (1934). Ново-Александровск ауыл шаруашылығы және орман өсіру институтын бітірген (1897). Полесьеде (1897–1906), Қазақстанда (1907–1922 және 1941–1955), Ленинградта (1922–1941, қазіргі Санкт-Петербург) қызметтер атқарған. Жетісу өңірін аралап, оның табиғатын, жануарлар мен өсімдіктер дүниесін зерттеген. Жоңғар Алатауы мен Іле Алатауындағы 2 мұздық Шнитников есімімен аталады. Дереккөздер
Қасым Бейсембиев

Қасым Бейсембиев (5.9.1919, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Талап ауылы – 11.12.1980, Алматы қаласы) – философия ғылым докторы (1960), профессор (1961). 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. Ташкенттегi мұғалiмдер техникумын бiтiрген. Ұстаздарымен бiрге «Халық жауы» деп айыпталып, бiр жыл қамауда отырды. Орта Азия мемлекеттік университетiнiң философия факултiн (1944) және СОКП ОК-нің Жоғары партия мектебiн (1948) бітірген. Шымкент (қазiргi Оңтүстік Қазақстан) облысы Келес ауданы байланыс бөлiмiнiң бастығы, Шымкент қалалық комсомол кентiнiң 1-хатшысы, қалалық партия кентiнiң насихат және үгiт бөлiмiнiң нұсқаушысы қызметтерiн атқарды. 1952–1961 жылдыры Қазақстан ғылым академиясының философия және құқық инстутында ғылыми қызметкер, бөлiм меңгерушiсi. 1961–1964 жылдары қазiргi Қазақ ұлттық тех. университетiнде философия кафедрасын, 1964–1975 жылдыры ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) қызмет атқарған. 1975 жылдан өмiрiнiң соңына дейiн Алматы халық ш. инстутында (қазіргі Қазақ экономика университетi) философия кафедрасының меңгерушiсi болды. Шығармалары Орта ғасырлардан 20-ғасырдың басына дейінгі Қазақстандағы философия тарихы туралы зерттеулер жүргізген. Ол «Абай Құнанбаевтың қоғамдық-саяси көзқарастары» («Қазақстан коммунисі», № 6, 1954) деген мақаласында ақынның өмірге, дүниеге көзқарастарын, философиялық ой-пікірін талдайды. 1956 жылы жарық көрген «Абай Құнанбаевтың көзқарасы» деген көлемді монографиясы мен Қазақстанның қоғамдық-саяси және философиялық ой-пікірлеріне арналған іргелі зерттеулерінде Абайдың туған халқының ұлы ақыны болып қана қоймай, өз шығармаларында көкейкесті әлеуметтік-саяси, философиялық, этикалық, эстетик. мәселелерді қазақ қоғамы дамуының пісіп жетілген қажеттіліктерімен тығыз байланыста көтере білген ұлы ойшыл екендігін жан-жақты ашады. Абай өлеңдері мен қара сөздеріндегі философиялық ой-толғаныстарды талдау арқылы оның XX ғасырда басындағы демократиялық ой мен ұлттық сананың өрістеуіне үлкен әсер еткендігін атап көрсетеді.8 ғыл. еңбегi жарық көрдi. Бұлардың iшiнде «Мировоззрение Абая Кунанбаева» (1956), «Қазақ ағартушыларының әлеум.-саяси көзқарастары туралы» (1958), т.б. кiтаптары бар. Дереккөздер
Иқа’ат кітабы

Иқа’ат кітабы – мұсылмандық құқықтағы екі жақты келісушілерден келісім талап етілмейтін міндеттемелер мазмұндалған кітап. Шариғат заңдары бойынша, бұл міндеттемелер әркімнің өзінің ішкі ризашылық сенімінен туғандықтан, әрқайсысының еркімен жүзеге асады. Иқа’ат кітабында екі тараптың келісімі талап етілмейді, онда міндетті түрде куәлар қатысып, сот жол-жоралары орындалады (іс қағаздары жазылып, құжаттар толтырылады, т.б.). Иқа’ат кітабына енген міндеттемелер мәніне қарай 4 бөлімнен тұрады: : 1) отбасы тұрмысына қатысты міндеттемелер: ажырасу (талақ айту); көңіл қаларлық ауыр сөздер айту; көңілдес еместігі жайында ант ішу; қарғыс айту; : 2) құл мен күңнің жағдайына қатысты міндеттемелер: құл мен күңнің жалпы жағдайы; құл мен күңді иесінің еркімен азат ету; заңды түрде азат ету; иесі өлгеннен кейін азат ету; сыйлық шарт бойынша (ақы төлеу шартымен) азат ету; қашқын құлдарды іздеп табу; күңмен бірге тұру және олардан туған балалар; : 3) сот ісін жүргізуге қатысты міндеттемелер: мойнына алу, ант ішу; : 4) діни серт беру және күнә жасағандардың өкінуі, күнәсінен тазару үшін жасайтын іс-әрекеттері. Сілтемелер
Зәкір Тахауиұлы Ақашев

Зәкір Тахауиұлы Ақашев (1935 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1993), профессор (2002). Қарағанды политехникалық институтын (1958) бітірген. 1967–2002 ж. Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің оқытушысы, доценті, профессоры 102 ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы. Дереккөздер
Луара

Луара (Loіre) — Франциядағы өзен. өз. 1012 км, алабының ауданы 115 мың км². Севенна тауынан басталып, Атлант мұхитының Бискай шығанағына эстуарий жасап құяды. Негізгі салалары — Алье, Шер, Вьенна. Су деңгейі ақпан мен наурызда көтеріліп, тамыз бен қыркүйекте төмендейді. Орташа су ағымы төмен ағысында (Монжан қаласы маңында) 843 м3/с. Нант қаласына дейін Луара су деңгейіне теңіздің толысуы әсерін тигізіп отырады. Роан қаласына дейін өзен кемесі, Нант қаласына жеткенше (сағасынан 53 км) теңіз кемесі жүзе алады. Канал арқылы Сена, Сона және Рейн өзендерімен жалғастырылған. Луара жағалауындағы Роан, Невер, Орлеан, Тур, Нант және Монсоро қалалары ел экономикасында маңызды рөл атқарады. Дереккөздер
Жұмажан Құрманұлы Бейсенбаев

Жұмажан Құрманұлы Бейсенбаев (1950 ж.т., Ресей, Омбы облысы Называевский ауданы Утичье а) – биол. ғыл. докт. (1991), мед. ғыл. докт (1995). Семей мемл. ин-тын бітірген (1960). 1962–1964 ж. Алматы мемл. мед ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) ғыл. қызметкер, 1964–1967 ж. дәрігерлердің білімін жетілдіру ин-тында ғыл. жұмыстар атқарды. 1967–1969 ж. Қазақ КСР-і бас радиобиологы, 1969–1991 ж. Қазақ онкология және радиология ғыл.-зерт. ин-тының жанындағы радиац. экология бөлімінің меңгерушісі, 1993–1996 ж. Қазақ мемл. қыздар пед. ин-тында проф., 1997 жылдан кафедра меңгерушісі. 150-ден аса ғыл. еңбегі жарық көрген. 3 монографиясы бар. Дереккөздер
Виктор Владимирович Бадиков

Виктор Владимирович Бадиков(15.8.1939, Ресей, Орынбор облысы Бұзұлық қаласы – 23.4.2008, Алматы қаласы) – әдебиеттанушы, сыншы, филология ғылымның докторы (2000), профессор (2002). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын бітірген. ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі (1984–1989) қызметін атқарды. «Мәтін құрылымындағы авторлық таным және әлеуметтік тапсырыс» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Бадиков көптеген әдеби-сын мақалалар мен бірқатар ғыл. («Поэтика прозы Ю.Олеши», 1983; «На изломе времен. Судьба и голос художника», 1996; «Авторское сознание и социальный заказ», 1997; «Новые ветры», 2005; т.б.) оқулықтардың (6, 9 және 11-сыныптарға арналған орыс әдебиеті) авторы. Сыртқы сілтемелер * [http://ru.encyclopedia.kz/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ғалым] * [http://biblus.ru/Default.aspx?auth=166g49j4 филолог] Дереккөздер
Шокальский мұздығы

Шокальский мұздығы – Іле Алатауының солтүстік беткейінде, Орта Талғар өзенінің бастауында орналасқан. Оны 1910 жылы өлкетанушы С.Е.Дмитриев ашқан. Мұздыққа географ, мұхиттанушы Ю.М.Шокальскийдің (1856–1940) есімі берілді. Жер бедері, аумағы Мұздық бойлық бағытта созылған. Ұзындығы 4,7 км, ауданы 10,8 км 2 , оның ішінде фирн (мұзқар) алаңы 5,7 км 2 . 3 тармақты қазаншұңқырдағы ені 4 км, мұздық тілінің ені 1 км. Мұздық 4540 м биіктіктен басталып, мұздық тілі төменде 3370 м-де бітеді. Орташа қалыңдығы 89 м, көлемі 0,96 км 3 . Мұздық бетіндегі қардың еруінен жыл сайын Талғар өзеніне 10–12 млн.м 3 су ағады. Дереккөздер
Русаковит

Русаковит (геолог М.П. Русаковтың құрметіне аталған) — фосфаттар мен ванадаттар класының сулы тотығына жататын минерал. Химиялық формуласы Fe5[VO4]2(OH)93H2O. Химиялық құрамы: Fe2O3 — 45%, Р2O5 — 6,5%, Al2O3 — 5%, H2O — 13,3%; қоспалары Mg, Sі, SO2, P, Al. Моноклиндік сингонияда Пайдаланылған әдебиеттер:
Рамапитектер

Рамапитектер (Ramapіthecus) — адамтектес маймылдардың жойылып кеткен туысы. 2 түрі белгілі. Р-дің қаңқа сүйегі алғаш рет жоғары миоценнің шөгінді қабаттарынан 1934 ж. Үндістанда (Сивалик қыратынан) табылды. Кейін Шығыс Африкадан (Кения, 1962), Еуропадан (Венгрия, Түркия) табылған. Р. бұдан 12 — 14 млн. жыл бұрын өмір сүрген. Тісінің құрылысы жағынан австралопитектерге ұқсас, сондықтан кейде солардың арғы тегі деп есептелінеді. Дереккөздер Толықтыру
Көкпар биі

Көкпар — қазақ халқының ұлттық биі. Ат үстінде көрсетілетін ұлттық спорт ойындарын (көкпар, бәйге, аударыспақ, т.б.) бейнелейді. Халық күйі “Қара жорғаның” сүйемелінде орындалады. Музыка өлшемі 4/4, ырғағы өте екпінді. Алғаш рет 1934 жылы Қазақстан ауыл шаруашылық еңбекшілерінің слетінде халық бишісі Ш.Быжыбаев жеке, ал 1936 жылы Мәскеуде өткен КСРО халық бишілері слетінде бір топ бишілермен орындады. Бұл бидің сахналық нұсқасын Бүкілодақтық ән-би ансамблі өз репертуарына енгізді (1936–1937 жылдары, А.И. Моисеевтің қоюы бойынша). “Көкпар” биінің жаңа нұсқасын 1953 жылы балетмейстер Д.Әбіров Қазақ филармониясында қойды. Қазақ ән-би ансамблінің бишілері (балетмейстері Л.Д. Чернышева) Көкпаp биін 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде, 1959 жылы АҚШ-та орындады. Дереккөздер
Рамаяна

“Рамаяна” — үндінің көне эпосы, қасиетті кітабы. Жырдың ауызша және жазбаша дамыған әдеби үлгілері сақталған. Жазба үлгінің авторы ретінде Вальмики аталғанымен, ғылымда бұл мәселе туралы екі ұдай пікір бар. Вальмики жыр оқиғаларын көзімен көрген куәгер ретінде баяндайды. Зерттеушілердің көбі Вальмики көне жырдың бір нұсқасын жазбаға түсірген адам деген пікірді қостайды. “Р.” шамамен 545 саргрис, яғни 24000 (екі жолдық) өлең жолдарынан құралған. Әр жырда 44 бәйіт, жиырма жырда 880 бәйіт бар, олар бір күнде орындалатын болған. “Р.” муз. мақаммен жырланған, Орт. және Оңт.-шығыс Азия елдеріне кең тараған. Негізгі кейіпкерлері Рама мен Сита, сондай-ақ Равана, Урмила, Джинаки, Дашаратхи, Бхарате, Сугрива, Валина, т.б. жаратушылардың аттары кездеседі. Оқиға Рама мен Ситаның ғашықтығы негізінде өрбиді. Одан әрі Сита сұлуды Равана патшаның ұрлауы, оны жұбайы Раманың іздеуі, қолды болған әйелін қайта қабылдаған Раманы халқының сөгуі, Ситаны орманға қуып жіберуі баяндалады. Рама Вишну аталатын Жаратушының жебірейілі, ол жерге Равана патша орнатқан әділетсіздікті жою үшін жіберілген. Жырда қайғы сарыны басым, кейіпкерлер бейнелері табиғат құбылыстарымен салыстырылып отырады: Сита — найзағай, Равана — вулкан, қара түсті піл, қою қара бұлт, т.б. “Р.” үнді халқының эстет. талғамының қалыптасуына әсер етті, жырда тарихи, мифол., ертегілік, діни, дидактик. және лирик. сарындар тоғысқан. Эпос карма, дхарма, мокша, бхакти секілді діни-филос. ұғымдардың қалыптасуымен тығыз байланысты. Дереккөздер Толықтыру
Орал Қорғанбекұлы Бейсенбаев

Орал Қорғанбекұлы Бейсенбаев (1950 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы) – технила ғылым докт. (1996), профессор (1996). Ташкент мемл. ун-тін бітірген (1973). 1975–1991 ж. Ташкент пед. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, меңгеруші, докторант. 1995–1997 ж. Оңтүстік Қазақстан тех. университетінде кафедра меңгерушісі, декан. 1997–2001 ж. Қазақ–Кувейт ун-тінің проректоры. 2001 жылдан Қазақ–Өзбек инженерия-гуманитарлық университетінің проректоры. 66 ғыл. мақаласы жарық көрген. Дереккөздер
Луара ойпаты

Луара ойпаты Луара ойпаты — Батыс Франциядағы Луара өзені алабының орта және төменгі ағысы бойындағы ойпаңды жазық. *Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 100 м. *Батысында көптеген қойнаулары бар. Атлант мұхитының Бискай шығанағына тіреледі. өз. 300 км-дей. *Негізінен мезозой эрасының әктасы және құмтасымен, шығысы және оңтүстік аллювийлік шөгінділермен толған. *Климаты қоңыржай теңіздік; орташа температурасы қаңтарда 2 — 6ӘС, шілдеде 18 — 20ӘС; *жылдық жауын-шашын мөлшері 600 — 700 мм. *Өзендер торы жиі. *Орманның қоңыр және күлгін топырағы таралған. *Емен, қарағайлы орман өседі. *Бидай және көкөніс егіледі. *Мал жайылымы және шабындық ретінде де пайдаланылады. Ірі қалалары — Орлеан, Тур, Анже, Нант. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Иқрар

Иқрар ( – мойындау) – шариғат заңы бойынша біреудің істеген теріс қылығын мойнына алып, қойылған шартты орындауға міндеттенуі, Иқа’ат кітабында мазмұндалған сот істеріне қатысты міндеттемелердің бірі. Иқрар күмәнді, күңгірт болмай, анық, айқын болуға тиіс, яки міндеттемедегі шарттар толық әрі айқын көрсетілуі керек. Осындай иқрар ғана сот алдында заңды болады. Мойындауда оның айтуынша, оның пікірінше, деп сөйлеуге болмайды. Иқрарда міндеттеме шарттарының орындауға болатын-болмайтынына назар аударылуға тиіс, егер сот міндеттеме алдау-арбау жолымен жасалған деп тапса, иқрарды жоя алады. Мойындаушының кәмелетке толған, ақыл-есі бүтін, өзін-өзі толық ұстай алатын адам болуы қажет. Сілтемелер
Рамбулье

Рамбулье — етті, биязы жүнді қой тұқымының бір тобы. Рамбулье тұқымы Испаниядан әкелінген мериностың әр типін будандастыру арқылы 19 ғ-дың ортасында Францияда шығарылған. Р-нің сүйек бітімі мықты, ірі, тез жетілгіш, етті, жүн талшығы ұзын, қалың әрі салалы. Қошқарының салм. 80 — 90 кг, саулығы 50 — 60 кг. Жүн талшығының ұзындығы 6 — 7 см, жіңішкелігі 64 — 70 сапа. Іошқарынан 8 — 10, саулығынан 5 — 7 кг жүн қырқылады. Рамбулье Германияға, Австралияға, АҚШ-қа, Оңтүстік Америкаға апарылған. Рамбулье алтай, кавказ, кавказ, ставрополь, сальск тұқымдарын, Қазақстанда қазақтың арқар мериносын шығаруға пайдаланылды. Дереккөздер
Алмагүл Қалышқызы Бадина

Алмагүл Қалышқызы Бадина(1943 жылы туған) – медицина ғылымның докторы (1991). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1966, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы), аспирантурасын (1971) бітірген. Осы институтта стажер (1966–1968), ассистент (1972–1983), доцент (1984–1985, 1989–1991), аға ғылыми қызметкер (1985–1987) қызметтерін атқарды. 1992 жылдан педагог, эндокринология клиникасының меңгерушісі, профессор Бадина 108 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Дереккөздер
Аида Аршабекқызы Бейсенбаевa

Аида Аршабекқызы Бейсенбаевa (1.6.1940 ж.т., Алматы қ.) – пед. ғыл. докт. (1997), проф. (1998), Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі (1990). Қазақ мемл. пед. ин-тын (1964) және аспирантурасын (1969, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң осы ин-тта аға оқытушы (1970), доцент (1974), проф. (1998) қызметтерін атқарды. 1996 ж. «Пәнаралық байланыс негізінде жоғары сынып оқушыларына білім берудің ізгілендіруі» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты: пәнаралық байланыс, білім беруді ізгілендіру, әлемдік білім беру кеңістігі жағдайындағы ғыл. мен практика интеграциясы мәселелері. Бейсенбаевa 200-ден астам ғыл. мақаланың, монография, оқулықтардың авторы. Дереккөздер
Аманкүл Жақанқызы Ақбасова

Аманкүл Жақанқызы Ақбасова (1945 ж.т., Өзбекстан, Шыршық қаласы) – техника ғылымының докторы (1992), профессор (1995). ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1972) бітірген соң осында аға оқытушы (1973–81), кафедра меңгерушісі, ректордың ғылыми жөніндегі кеңесшісі, Халықаралық қазақ-түрік университетінде профессор (1993) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан «Университет жаршысы» журналының ғылыми редакторы. Ақбасова 130-дан астам ғылыми мақала, 1 монография, 1 түсіндірме сөздіктің авторы. Дереккөздер
Кінәрат-талап

Кінәрат-талап – шарт міндеттемелерінің бұзылуына байланысты дауды ерікті түрде‚ сотқа жеткізбей реттеу туралы несиегердің борышқорға қоятын талабы. Міндетті түрде қуыну мәлімдемесінен бұрын қойылады. Кінәрат-талапта несиегерге тиесілі соманың есебі (өсімақы‚ айыппұл‚ тұрақсыздық айыбы) және міндеттемелердің орындалу мерзімі көрсетіледі. Сілтемелер *[http://e.gov.kz/wps/wcm/connect/b241b38044f46623a1d0e94af0f9acb8/%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%B0+%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D0%B1+%D0%B0%D0%BA%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8+%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9+%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7.html?MODAJPERES&CACHEIDb241b38044f46623a1d0e94af0f9acb8&useDefaultText0&useDefaultDesc0 Қазақстан Республикасы] Дереккөздер
Ақшат (Батыс Қазақстан облысы)

Ақшат (2018 жылға дейін Лубен) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Ақшат ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстікке қарай 70 км-дей жерде, Шыңғырлау (Утва) өзенінің сол жағалауындағы құрғақ дала белдемінде орналасқан. Халқы 1999 жылы тұрғындар саны 2244 адам (1084 ер адам және 1160 әйел адам) болса, 2009 жылы 1826 адамды (904 ер адам және 922 әйел адам) құрады. 2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1313 адамды (678 ер адам және 635 әйел адам) құрады. Тарихы 1961-1997 жылдары “Лубенский” астық кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Ақшатта және округке қарасты Отрадное, Сұлукөл, Юбилейное елді мекендерінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылған. Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің 2018 жылы наурыз айындағы Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданының ауылдары мен ауылдық округтері атауларын қайта атау туралы шешімі негізінде Лубен ауылының аты Ақшат болып өзгертілді. Дереккөздер
Теміреткі

Теміреткі - (грекше lіchen – жұқпалы) – этиологиясы әр түрлі көптеген тері ауруларының жалпы атауы. Теміреткінің негізгі белгісі – денеде ұсақ түйіндер пайда болып, адам қатты қышынады. Теміреткімен барлық жастағы адамдар ауырады, әсіресе 40 – 60 жас аралығындағы әйелдерде жиі кездеседі. Дерттің дамуына әр түрлі инфекцияның түсуі, организмде жүйке және иммунды жүйелердің бұзылуы, улану және аллергия жағдайлар әсер етеді. Теміреткі алғашқыда дененің кез келген жеріне қызарып, бөртпе болып шығады. Оның беті жылтыр, түйіннің (папуланың) ортасы ойыс, қызғылт күңгірт немесе алқызыл түсті, диаметр 2 – 3 см болады. Түйіннің жылтыр бетіне жарық түсірсе, оның реңі балауыз тәрізді екені анық көрінеді. Бірте-бірте түйіндер бір-бірімен қосылып, бетін ұсақ қабыршақтар жапқан, кішкентай қатпарлы табақшалар құрайды. Осы қатпарлы табақшалардың бетін өсімдік майымен сүрткенде терінің мүйізді қабатында ұсақ, ақшыл түсті нүктелерді және шырматылып жатқан өрмек торын көруге болады (Уикхем симптомы). Дерт жазылып кеткеннен кейін де ауру ошағының орнында тұрақты гиперпигментация (пигменттің шамадан тыс бөлінуі) сақталып қалады. Ауру күшейгенде қышымаға айналып, науқас адам, әсіресе, түнде қатты қышынып, ұйықтай алмай мазасызданады. Теміреткі адамның қолтығы мен шабына, ауыздың кілегей қабатына, білегіне, білезік буындарына, санның ішкі жағына, балтырға жиі шығады. Жазылып кеткен теміреткі адам ашуланса, ренжісе, та жағдайларда қайта шығуы мүмкін. Емі Бұл ауруды емдеуге ең алдымен асқазан-ішек жолын, жүйке-психикалық жағдайын тексерістен өткізеді. Диета сақтап, витаминге бай тағамды жеу керек; транквилизаторлар, антидеприссанттар, антигистаминдер, вирусқа қарсы препараттар, иммунды модуляторлар қолданылады, тері қабынуын қайтаратын стероидты майларды (синофлан, лоринден, фторокорт, флюцинар) жағу қажет. ---- Дереккөздер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Иқта

Иқта ( — жерді пайдалану және оған иелік ету) – мұсылмандық құқықтағы тиісті салықтарды мемлекетке төлеу шартымен иен жатқан жерлерді пайдалануға беру тәртібі. Араб халифатында әскери әрекеттер нәтижесінде қолға түскен жерлер сол шайқасқа қатысқан әскерлердің олжасы болып саналып, оларға белгілі тәртіп бойынша үлестірілетін. Бұл жағдай әскери күштерді әлсіретіп, мемлекеттік қаржы жүйесіне нұқсан тигізетін болған соң, халифа Омар ибн әл-Хаттаб (634 – 644) жаулап алған жерлерді бұрынғы иелерінде қалдырып, олардан алым-салық алуды бұйырған. Жиналған алым-салықтар әскерлердің барлық қажетіне тікелей жұмсалатын. Осы кезеңнен бастап ешқандай иесі жоқ жерлерді дәл иесі бар жерлердей алым-салық төлеу шартымен адамдардың қолдануына беру жүйесі пайда болды. Имам Әбу Жүсіптің (731 – 798) айтуына қарағанда, халифа Омар Ирак жерін бағындырған соң, Сасани әулетінің қарамағында болған және соғыстан кейін иесіз қалған жерлерді адамдарға үлестіріп берген. Иесі иқта жерді мұра етіп қалдыра алмайтын, үшінші тұлғаға иқта етіп бере алмайды. Алым-салықтың мөлшері жердің бағасына, құнарлылығына, суармалылығына, т.б. сәйкес белгіленетін. Иқта мақсаты әскердің жағдайын жақсарту, алынған жерлерді игеру, елді абаттандыру және мемлекеттік құрылымды күшейту болды. Кейінгі ғасырларда халифат құрамына арабтардан басқа халықтардың енуі және олардың, әсіресе, түріктердің әскер ішінде көбеюі нәтижесінде иқта жүйесі де түбегейлі өзгеріске ұшыраған. Аббас әулеті билігі тұсында әскердің басым көпшілігінде және саяси лауазымдарда түріктер үстемдікке ие болды. Иқта етілген жерлерді басқарған әскербасылар осы жерлердің салықтарын жинап қана қоймай, оларға иелік етеді. Селжұқтар Аббас әулеті мемлекетін өзіне бағындырғанға дейін тек халифалар ғана жерлерді иқта етуге құқықты саналатын. Ал, селжұқтар Бағдадты қаратып алған соң, Низам әл-Мүліктің (1018 – 92) тұсында халифа тек рухани саладағы әмірші ретінде қалғандықтан Иқта ету құқығына селжұқ билеушілері мен олар сенім артқан лауазымды адамдар ие болды. Иқта етілген жерлер үлкен иқталар және шағын иқталар деп екіге бөлінген. Үлкен иқталар, көбінесе, Ирак және Иран жерінде кезігетін. Шағын иқталар жан саны тығыз орналасқан елдерде болатын. Қолда бар тарихи деректерге қарағанда иқта жүйесінің Қарахандар әулеті, Хорезм, Селжұқ, Илхан, Ғазна және Осман әулеті мемлекеттерінде жергілікті жағдайларға қарай түрлі тәсілдермен жүзеге асырылғандығын көрсетеді. Осман империясында (1299 – 1922) 1839 жылғы Танзимат жарлығына дейін жүргізілген иқта жүйесі тимар деп аталған және әскердің негізгі бөлігін құрайтын сипаїилардың ұйымдастырылуында қолданылған. Иқта — б. з. 10 ғасырының ортасы мен 12 ғ. басында Жетісу аумағьгнда салтанат құрған Қарахандар мемлекетіндегі алым-салық жүйесі. Бұрын мемлекет қазынасына түсіп отырған төлем түрлерін хандар өздерінің туысқандары мен жақын адамдарының исленуінс рұқсат етті. Мұндай табыс көзін иеленушілерді "мұқта" немесе "иқтадар" деп атады. Орта ғасырлық деректемелерге қарағанда, жергілікті тұрғындардың Иқта салығын алудың тиянақталған тәртібі мен мөлшер-мөні болған. Сілтемелер
Балқия Самратқызы Бейсенбаевa

Балқия Самратқызы Бейсенбаевa (1941 жылы т., Қостанай облысы Қостанай ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1995). * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964], қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты жанындағы көз аурулары емханасында ординатор (1964–1966). * 1966 жылдан осы институтта кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. * Бейсенбаевa 90-нан аса ғыл. еңбектің, 1 монографияның авторы. Дереккөздер