kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова

{{Мемлекеттік қайраткер { style="background: transparent" } Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова (4 наурыз 1958 жыл, Бесқайнар ауылы, Көксу ауданы, Алматы облысы) — Қазақстанның мемлекет қайраткері, химия мұғалімі, Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы (2022), ҚР 12-ші Білім және ғылым министрі (2019), «Назарбаев Зияткерлік мектептері» Дербес білім беру ұйымының Басқарма төрайымы (2008–2023) және негізін қалаушысы. Өмірбаяны Шәмшидинова Күләш Ноғатайқызы Жетісу облысы Киров (қазіргі Көксу ауданы) ауданының Бесқайнар ауылында дүниеге келген. Орта білімін бітірген соң, жоғары білімді Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің химия факультетінде алған, 1979 жылы аяқтаған. Бірінші жұмыс орны 1979 жылы Алматы облысындағы, Көксу ауданындағы Амангелді атындағы орта мектепте химия пәнінің мұғалімі болған. 1981-1986 жылдар аралығында комсомолдық қызметте еңбек еткен. Комсомолдық жұмыстардан кейін түрлі деңгейлерде партиялық жұмыс етті. Басында, 1986 жылдан бастап Талдықорған облыстық партия комитетінде нұсқаушы қызметін атқарған, ал 1991 жылы Талдықорған қалалық партия комитетінің хатшысы ретінде еңбек еткен. 1991 жылы партиялық жұмыстарды аяқтап білім саласында қызмет етті. 1992 жылға дейін Талдықорған облыстық мұғалімдердің білімін жетілдіру институтында директордың орынбасары болды. 1992 -1996 жылдары Талдықорған қаласындағы Б.Жолбарысұлы атындағы №18 мектеп директорының қызметін атқарды. 1996 жылдан бастап қалалық атқарушы органдарында жұмыс жасаған. Талдықорған қаласының әкімінің орынбасары 1996 - 2002 болып, 2002 жылдың ақпан айынан Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде вице-министр лауазымына тағайындалған. 2005 - 2007 жылдары – «Бөбек» РМКК Ұлттық ғылыми практикалық білім және сауықтыру орталығының Бас директоры болған. 2007 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде вице-министр лауазымына қайта тағайындалған. 2009 жылғы қазан - 2023 жылғы наурыз аралығында «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ Басқарма Төрайымы болды. 2025 жылы К.Шәмшидинованың «Үздік. Балаға қалай көмектескен жөн? Мектепте де, өмірде де» атты кітабы жарық көрді. Марапаттары * Парасат ордені * Құрмет ордені * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі * Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі * Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі * Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі * Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі * Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://nis.edu.kz «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ]
Жолдасу

Жолдасу Жолдасу (жолын беру), (дәстүр). Үлкен мәжілістерде, бас қосуларда бұрынғы адамдар ата салт – дәстүрі жолымен өзіне лайық орын алады. Сый – сияпат жасағанда бас табаққа кіруде немесе бата беруде де ата – баба жолы негіз болады. Мұндайда тек жасын ғана емес, жүз, ру, туыстық, іліктік жағы да еске алынады. Мұны қазақ салты бойынша «жолдасу» немесе «жолын алу» - деп те атайды. Бұл ежелгі қазақ заңдарында негізделген. Дереккөздер Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті. ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0
Тіс щеткасы

Тіс щеткасы — ауыз қуысын (тістерді) тамақ қалдықтарынан таза ұстауға арналған құрал. Тіс щеткаларының қатты, жұмсақтау және өте жұмсақ түрлері болады. Олар тз ластанады, сондықтан оны үш-төрт айда бір рет ауыстырып тұрған жөн. Тіс жібі Тісті тазалайтын жіп флосс деп аталады. Бұл дөңгелектенген, ұзындығы 30-0 сантиметрге жететін жасанды талшықтар. Тарихы Тісті тазалау үшін ең алғаш қолданылған нәрсе - ағаш бұтағы болған. Ол Араб елдерінде пайда болған. Олар тіс тазалауға сивак (мисуак) қолданды. Ол ағаштың бұтағын шайнағанда, көптеген талшықтарға бөлініп кетеді. Кейіннен тіс ұнтағы мен тіс пасталары пайдаланыла бастады. Ал тіс щеткасы 1468 жылы Қытайда ойлап табылды. 19 ғасырдың аяғында стоматологиялық гигиенаға арналған арнайы жіптер (флоралар) өндірісі басталды. Жіптер табиғи жібектен жасалған, құрылымы өте жақсы, бірақ бір кемшілігі болды - олар сынғыш және үнемі жыртылып тұратын. Дереккөздер Әдебеи * Салауаттану. Ә.С. Әділханов, Қ,А, Жаңабердиева. "Алматыкітап" баспасы, 2005. 55 бет
Эдгар Аллан По

Эдгар Аллан По (; 19 қаңтар 1809 жыл — 7 қазан 1849 жыл) — америкалық жазушы, ақын, әдеби сыншы және редактор, амеракандық романтизм өкілі болып табылады. Өзінің түнеріңкі әңгімелерімен танымал болған. Қазіргі заманғы детектив жанрының негізін қалаушы. Эдгар По шығармашылығы ғылыми фантастика жанрдың құрылуына негіз болды. Қызықты деректер * Эдгар «Конхиологтың бірінші кітабы» (1839 жылы шыққан) атты реферат күйінде жазылған еңбегін тек ақша табу мақсатында жазады. * Эдгар По «Бейл криптограммасы» атты мистификацияның авторы. Оның кітабындағы криптограммалар әлі күнге дейін шешімін таппаған. * Эдгар Аллан Поның құрметіне Меркурийдегі кратер аталған. Роджер Желязны есімді америкалық фантаст-жазушы Поның биографиясын толық қамтитын «Қара тақ» атты роман жазған. * Балтимордағы Эдгар Поның мұражайында бір ғана қызметкер жұмыс істейді. Қаржының тапшылығынан мұражайдың жабылып қалу қаупі бар. * 1988 жылы Милен Фармер есімді француз әншісі өзінің «Ainsi soit je ...» атты альбомында шыққан «Allan» әні Эдгар Поға арналған. * The Alan Parsons Project тобының 1976 жылы жарық көрген «Tales of Mystery and Imagination» альбомы По шығармашылығы мен өміріне арналған. * Америка футболында өнер көрсететін «Baltimore Ravens» (Балтимор қарғалары) командасы Элгар Поның «Карға» өлеңінің құрметіне қойылған. * Битлз тобының «I Am The Warlus» әнінде Поның есімі аталады. Сондай-ақ, По туралы Green Day тобының «St.Jimmy» әнінде де айтылады. * Габриэль Витткоптың «Үлгілі Өлім» кітабының бірінші бөлімінде Эдгар Поның соңғы күндері туралы жазылған. * Америкалық жазушы Рэй Брэдберидің «Марстағы жазбалар» еңбегінің «Сәуір 2005. Эшер ІІ» деп аталатын тарауында да Поның алғашқы әңгімелері туралы айтылып өтілген. * Тим Бертонның «Винсент» анимациялық туындысында Эдгар Аллан Поның «Қарға» өлеңі бірнеше рет айтылады. Тим Бертонның ақынға деген қызығушылығын осыдан байқауға болады. * «Қарға» фильмі автордың туындысын еш өзгеріссіз толықтай көрсете алған. * Гарольд Шехтер есімді фантаст-жазушы өз романдарын Поның жазу мәнеріне келтіруге тырысқан. Эдгар Аллан По есімді детектив Гарольдтің романдарында негізгі кейіпкер болып табылады. * Сьюзан Хаббарттың «Өзге» атты еңбегінде Поның «Аннабель Ли» өлеңінен үзінді келтірілген. * Жапон жазушысы Эдогава Рампо өзінің әдеби лақап атын Эдгар Поның атына ыңғайлап алған. * Америкалық жазушы Луи Байярдың «The Pale Blue Eye» романындағы басты кейіпкерлердің бірі По есімді жасөспірім болады. Луи аталған туындысы үшін Эдгар Аллан По атындағы әдеби сыйлыққа ие болған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *http://adebiportal.kz/authors/po-edgar/ *http://adebiportal.kz/catalog/book/ay-men-araba-yr/ *http://adebiportal.kz/catalog/book/as-ar-taular-a-yzy/
Құтты болсын айту

Құтты болсын айту - дәстүр. Бала туған, келін түсірген т.б. сол сияқты қуанышқа «қайырлы болсын» айту ата салтымыз. Ол сол адамдарға деген ыстық ықыластың қуанышқа ортақ екендігінің белгісі. «Қайырлы болсын» айтуға келмегендерге өкпелеуге болады. Өйткені, ол тілегі, ықыласы жоқ деген бөтен ойды білдіреді. Дереккөздер
Спинозавр

Спинозавр — алып, етпен қоректенетін динозавр. Ол шамамен 98 - 95 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген динозавр. Ұзындығы — 12 — 15 метр, салмағы — 4 тоннадан жоғары. Ол — бізді белгілі басқа тероподтардың алдыңғы аяқтарынан ұзын. Жыртқыш өзінен әлсіз динозаврлармен және ірі балықтармен қоректенген. ол тіпті үлкен зауроподтарды да өлтіре алатын айбарлы күшке ие. спинозаврдың желкені дене температурасын реттеп тұруға көмектескендіктен күнен жылу жинап, көлеңкеге барып артық ыстығын шығарып отырған. Қызықты дерек * Спонозаврдың Африкадан табылған сүйектеріне қарап атау берген палеонтолог — Эрнст Сромер фон Райхенбнрг. * Спинозавр — орта Бор дәуірінің кесірткежамбасты динозавры. * Спинозаврдың алғашқы қалдықтары 1912 жылы Мысырдың Бахария алқабынан табылған. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар *Салмағы : 4 тонна *Тұқымдас : Спинозаврид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Нағашылап бару

Нағашылап бару (дәстүр). Халық ішінде «Балалығың ұстаса – нағашыңа бар, жігіттігің ұстаса – қайныңа бар» деген қағида бар. Әдеттегідей барыс – келіс емес, ата жолында мұның өз жөн – жосығы бар. «Жігіттің жақсы болмағы нағашыдан» дегендей, бұл жолы ерекше салтанатпен жиен жолдас – жораларын ертіп барады. Нағашылары оған құрмет көрсетеді. Мал сойып, төрге шығарып, сауық құрады. Жиен барынша еркелеп, еркін сөйлеп, арасында нағашыларының кемшіліктері болса, сынай отырып, әзілдеседі. Нағашылары жиендеріне жиенқұрығын («қырық серкеш») беріп, барынша риза етіп аттандырады. Нағашы елінде 4 – 5 күн қылдырып, аунап – қунаған жиен кетер алдында ризашылығын білдіріп аттанады. Бір ескере кететін жай: нағашы – жиен арасында бәсеке, көре алмаушылық, күндей сияқты жат әдеттер болмайды. Олар қатты әзілдескенімен, бірін – бірі көтеріп, сырттай мақтап, әрі олардың атымен мақтанып жүреді. Дереккөздер Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті. ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0
Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі

Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі Жекелеген елдердің өнімнің белгілі бір түрін өндіруге және қызмет көрсетудің белгілі бір түріне мамандануын халықаралық географиялық еңбек бөлінісі деп атайды. Кез келген мемлекеттің бір тауарды өндіруге мамандануына байланысты, ол өнімдер сапалығымен ерекшеленеді де, әлемдік нарықта оларға деген сұраныс өте жоғары болады. Мысалы: Жапонияның халықаралық маманданған саласы – автомобиль жасау. Канаданың халықаралық маманданған саласы – астық шаруашылығы, т.с.с. Дереккөздер Шотанов Э.М. География: талапкерге арналған оқулық – тест. Алматы ШЫҢ – КІТАП, 2008 – 189 бет. ISBN 9965 – 804 – 21 – 4
Стегоцерас

Стегоцерас — басының сүйегі жұқа, дене көлемі шағын, шөппен қоректенетін динозавр. Ол өзі сияқты динозаврлармен бас түйістіріп сайысқа түскен болуы мүмкін. Стегоцерас екі аяқпен жүрген. Ми көлемі басқалармен салыстырғанда көп, көздері шарасынан шығып кетердей үлкен болған. Бассүйегінің қалыңдығы шамамен – 7- 10 см. Ғылымда стегоцерасты «күмбез басты динозавр» дейді. Себебі шекесін бойлай сүйекті төмпешіктер қатары орналасқан. Аналықтарының басындағы күмбезі аталықтарына қарағанда жұқалау болған. Қызықты дерек * Динозаврдың өмір сүру кезеңі бұдан 76 – 65 миллион жыл бұрынғы бауырмен жорғалаушылар дәуірі — Мезозойдың соңы. * Стегоцерастың жамбас сүйектері ғана құстарға ұқсайды. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 77 келі *Тұқымдас : Пахицефалазаврид *Отряд тармағы : Церопод Дереккөздер
Полиорганосиландар

Полиорганосиландар төмен химиялық және термототықтырғыш тұрақтылығымен ерекшеленеді, себебі Si – Si байланысы сілтінің немесе тотықтырғыштардың әсерінен силанольды топтасу Si – OH түзіп ыдырайды. Сол себепті полиорганосиландардың тәжірибелік қолданысы біршама қиындау болып табылады. Негізгі органикалық макромолекулалық тізбегі бар полиорганосиландар, мысалы полиорганосилоксандарға қарағанда, оларға жоғарғы жылуға тұрақтылық қасиеті тән болмағандықтан, практикалық маңызы төмен болып келеді. Дереккөздер
Полиорганосилоксандар

1937 жылы кеңес академигі К.А. Андрианов алғаш рет кремнийорганикалық полимер – полиорганосилоксанды алды. Бұл полимерлердің негізгі механикалық және физико – химиялық ерекшелігі олардың макромолекуласының иілгіштігімен және олардың молекулааралық қатынастарымен байланысты. Силоксанды тізбектің жоғарғы иілгіштігі сызықты құрылыстан сатылы құрылысқа өту кезінде жоғалтылады. Жоғары молярлы массалы емес сызықты және тармақталған полиорганосилоксандар – тұтқыр түссіз сұйықтар. Жоғарымолекулярлы сызықты полиорганосилоксандар – элостомерлер, ал тігілген және тармақталған – эластикалық және әлсіз шыны тәріздес заттар. Сызықты, тармақталған және сатылы полимерлер көптеген органикалық еріткіштерде ериді (спиртте нашар). Полиорганосилоксандар көптеген қышқылдар мен негіздердің әсеріне төзімді; силоксанды байланысты Si-O тек қана концентрленген негіздер мен күкірт қышқылы ғана бұза алады. Полиорганосилоксандар жоғары энергиялық байланыспен Si-O негізделетін жоғары термотұрақтылығымен және тамаша диэлектрлік қасиеттерімен сипатталы. Тігілген полидиметилфенилсилоксан 20°С та диэлектрлік жоғалудың бұрыш тангенсі (1-2)×10-3 ке, диэлектрлік өткізгіштігі (800 гц та) 3-3,5, көлемді электрлі кедергісі 103 Том×м (1017ом×см) және электрлік беріктігі бұйымның қалыңдығы 50 мкм болғанда 70-100 кв/мм болады. Полиорганосилоксандардың механикалық беріктігі жоғары полярлы полиамидтермен салыстырғанда едәрір төмен. Полиорганосилоксан келесі әдістермен алынады: Кремнийорганикалық қосылыстардың гидролитикалық поликонденсациясы – маңызды өндірістік синтез әдісі. Кремнийорганикалық полимерлер кремниймен байланысқан функционалдық топтардың (алкокси-, ацилокси-, аминотоптар, галогендер) оңай гидролизденуіне негізделген. Мысалы: R2SiCl2+2H2O = R2Si (OH)2+2HCI Пайда болған органосиланолдар тез арада циклдық қосылыстар түзетін поликонденсацияға түседі, сосын катиондық және аниондық механизммен полимерленеді. Мономердің функционалдануына байланысты сызықты, тармақталған, сатылы немесе тігілген құрылымды полимерлер пайда болады. nR2Si (OH)2 = [-SiR2-O-]n +H2O Циклды органосилоксандардың иондық полимеризациясы; молярлы массасы ~ 600000 және одан жоғары каучуктарды синтездеуге қолданылады, сонымен қатар сатылы және тігілген құрылымды полимерлерге. Кремнийорганикалық қосылыстардың гетерофункционалдық поликонденсациясы. Олардың құрамында әртүрлі функционалдық топтар бар, мысалы: nSiCl2+nR2Si(OCOCH3)2 = Cl[-Si-О-SiR2-О-] nCOCH3+CH3COCl. Органосиланолдардың натрийлік тұздары органохлорсиландарға және металдардың галоген құрамды тұздарына әсер ететін айырбасты таралу реакциясы. Бұл әдіс полиметаллоорганосилоксандарды синтездеуде өзінің қолданысын тапты. Полиорганосилоксандар әртүрлі электроизоляциялық материалдар өндірісінде қолданылады. Полиорганосилоксандардың механикалық беріктігі, жоғары полярлы полимер болып табылатын полиамидпен салыстырғанда төмен. Дереккөздер http://malimetter.kz/poliorganosiloksandar/
Стегозавр

Стегозавр — стегозаврид тұқымдасына жататын сауытты динозавр. Бұл динозаврдың атауы жабылған немесе шатырлы кесіртке деген мағынаға ие. Шөппен қоректенетін стегозаврид тұқымдасы кейінгі Юра кезеңінде, шамамен 156 - 140 миллион жыл юұрын өмір сүрген. Оның ұзындығы — 8 - 9 метр, салмағы — 308 келіге жуық. Миы өте кішкентай. Кейбір ғалымдардың пікірінше, динозаврдың екінші миы болған. Стегозавр ақылы төмен саналатын динозаврлар тобына жатады. Барлық стегозавридтер секілді топталып өмір сүрген делінеді. Қызықты дерек * Палеонтолог отнил С. Марш 1977 жылы оған стегозавр деген атау берді. * Стегозаврдың алғашқы сүйектерін 1876 жылы М. П. Фелч АҚШ-тың Колорадо штатынан тапқан. * Оның арқасында қорғанысқа арналған 17 сүйек тақташалар мен қылқанды ауыр құйрығы болған. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 308 келі *Тұқымдас : Стегозаврид *Отряд тармағы : Тиреофор Дереккөздер
Гектор дельфині

Биологиялық сипаттама Гектор дельфиніннің түсі ақ, сұр және қара аралас болып келеді.Бұл дельфиннің маңдайында қара сызықтары бар.Сүйірлеу келген тұмсығы да қап-қара. Ал тамағы мен кеудесі – ақ түсті. *Гектор дельфинінің аналығы – үлкендеу.Оның ұзындығы- 1,2-1,4 м, ал салмағы 45 келіні құрайды. *Аталықтарының салмағы аналықтарына қарағанда 10 келіге жеңіл болады .Гектор дельфині көп уақытын ойынға арнайды.Теңіз беті тыныш болса олар жағалауға дейін жүзіп келеді. Бұл дельфиндер де топтасып тіршілік етеді. Бірақ олардың тобында көп дельфин болмайды. Гектор дельфині – ең кішкентай мұхит дельфині. Мәліметтер Гектор дельфині. Әлемдегі ең кішкентай әрі сирек кезедсетін Гектор дельфиндері Жаңа зеландияның суында кездеседі.Гектор дельфинінің негізгі азығы – балық. Сондай-ақ ол таяз судың түбінен камбала, қызыл нәлім, макрель және шаян аулайды. Дельфиннің бүл түрі 1999 жылдан бері қорғауға алында. Дереккөздер
Теңдеу

Теңдеу дегеніміз-шартты теңдік. Теңдеудің түбірін табу керек. Құрамында мәнін табу керек болатын әріпі бар теңдік. Теңдеуді шешу дегеніміз оның барлық түбірлерін табу немесе оның бірден- бір түбірі болмайтынына көз жеткізу. Теңдеуді тура санды теңдікке айналдыратын әріптің мәні теңдеудің түбірі деп аталады. Теңдеудің шешімі шексіз сан болуы мүмкін немесе шешімі мүлде болмауы мүмкін. Теңдеуде әріптер болады. Теңдеулер әртүрлі болады. Теңдеудің ортақ қасиеттері: -Мәндес теңдеулер: шешімдері (түбірлері) бірдей теңдеулер. Қарапайым теңдеуге мысал: *7x+5=26 -теңдеу *x=3 *3- саны теңдеудің түбірі. Дереккөздер * “Математика”
Ақтөбе политехникалық коледжі

Ақтөбе политехникалық колледжі — Ақтөбе қаласындағы оқу орны. 1965 жылы Шұбарқұдықта №6 кәсіптік-техникалық училище 1967 жылы темір индустриалды педтехникум, 1979 жылы Ақтөбеге көшіріліп, Ақтөбе индустриалды-педагогикалық техникуміне айналды. 1997 жылы қазіргі атымен аталды. 1999 жылы құрылыс техникумы қосылды. 1983 жылы төрт қабатты оқу ғимараты салынды. 1985 жылы шеберхана, 1986 жылы спорт акт залы, асхана, цехтарда 48 станок, кітапханада 69 мың том әдебиеті, компьютермен жабдықталған 4 бөлме, бірнеше цех, ауыл шаруашылығы машинасы бар. Колледжде газ бен мұнайды өңдеу; мұнай және газ кендерін пайдалану; ақпаратты жөндеу автоматты жүйелері және басқару; электрмен жабдықтау; экономика; бухгалтерлік есеп және бақылау; автокөлік жүк тасымалын ұйымдастыру және басқару; автокөліктерді жөңдеу және техникалық күту; азаматтық өнеркәсіп құрылыстарын жөндеу; ғимараттарын салу және пайдалану; жол құрылысын жабдықтау және жөндеу; есептеу техникасын автоматоматтандыру жүйесін бағдарламамен қамту мамандары даярланады. Оқу мерзімі 9 сынып базасында 4 жыл, күндізгі бөлімінде 2 жыл, 10 ай. Сырттан оқу бөлімінде 2 жыл, 10 ай оқиды. Барлығы 2000 студент, оның ішінде мемлекеттік тілде 800-і оқиды. Индустриалды-педтехникум түлектерінен В.Г. Друзьяк, П. Климчук, О. Ержанов сияқты белгілі мамандар шықты. Осы уақыт ішінде 4000 маман даярланды. Колледжде 100 оқытушы, оның 98-і жоғарғы білімді, 7 – «Қазақ КСР-нің ағарту ісінің үздік қызметкері». Азаматтық құрылыс пен кәсіпорындарын, электржабдықтарын монтаждау, жөндеу және пайдалану, көтерме-көліктің, құрылыстың, жолдық машиналар мен жабдықтарды жөңдеу және пайдалану істерін қамтиды. Дереккөздер
Стигимолох

Стигимолох — б. з. 65 миллион жыл бұрын Бор кезеңінің соңында таман өмір сүрген, пахицефалозаврид тұқымдасына жататын динозавр. Жеңіл салмақты, ересек адамның көлеміндей ғана стигомолох екі аяқпен жүрген. Жұқа бассүйегіне қарап, оның өсімдіктермен қоректенгенін байқаймыз. Ондағы қылқандар мен төмпешіктер стигомолохтың келбетін ерекше етіп көрсеткен. Мүйіздерінің ұзындығы — 10см. Ауыз қуысының терең түкпірінде кішкене тістері, беткі жағында өткір күрек тістері болған. Қызықты дерек * Стигомолохтың сүйектерін 1995 жылы Марк Триболд тапқан. * Бұл атау өлім өзенінен шыққан мүйізді шайтан дегенді білдіреді. * Ол қазіргі Солтүсік Интериордағы Хэл Крик және Ланс құрылымдарнан табылған. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 77 келі *Тұқымдас : Пахицефалозаврид *Отряд тармағы : Маргиноцефал Дереккөздер
Стиракозавр

Стиракозавр — шөппен қоректенетін жануар. Ол шамамен 77–70 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүріп, бұдан 65 миллион жыл бұрынғы Бор дәуірінің үшінші жаппай жойылуына дейін дамыған соңғы динозаврлардың бірі. Ұзындығы — 5,5 метр, бойы — 2,7 метр,салмағы —3 тонна. Бассүйегінің артқы жағынан шығып тұратын алты қылқанды желбіршегі, мұрнының үстінде 60 см ұзындықтағы мүйізі және көздерінің үстінде 15 см екі мүйізі болды. Мүйіздері мен қылқандары жыртқыштардан қорғанысты қмтамасыз етіп, күйлеу кезеңінде қарсыластарымен айқасуға көмектескен. Қызықты дерек * Стиракозавр бұдан шамамен 77 — 70 миллион жыл бұрын өмір сүрген. * Стиракозавр сағатына 32 шақырым жылдамдықпен жүгіре алған. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 27 тонна *Тұқымдас : Цератопсид *Отряд тармағы : Церопод Дереккөздер
Бауыржанаяқ

Бауыржанаяқ - қола дәуірінде жататын ежелгі мекен орны. Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданы, Каменка аулы маңында орналасқан. Ол 29 шұңқырдан тұрады. Шұңқырдың диаметрі 5 - 16 метр , тереңдігі 0,2 - 0,4 метр. Мекенді 1986 жылы Батыс Қазақстан Гуманитариялық Университетінің археологиялық экспедициясы ашты. Үйінді топырақтың беткі жағынанан кремний және кварцит қиыршықтары, пышақ тәрізді пластинкалар, бекітпелер, керамикалық бұйымдардың ұсақ бөлшектері және т.б. табылды. Бұл ескі мекеннің беткі қабатын 1987 жылы Батыс Қазақстан облысының мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі Б. Райымқұлов) жан - жақты зерттеді, бірақ қазба жұмыстары жүргізілген жоқ. Дереккөздер
Преципитация реакциясы

Преципитация реакциясы – ерекшелік антиденемен молекулярлы антигеннің кешені қалыптасып тұнбаға түсу реакциясы. *Антиген-антидене кешенінің тұнбасы преципитат деп аталады. Ерітіндідегі антигенді иммундық сары судың үстіне араластырмай жіберу реакциясын сынауықтарда өткізеді. Антиген және антидене қарым-қатынасуымен осы екі ерітінділердің шек араларында преципитат жүзігі жаратылады (жүзік преципитация реакциясы). *Антиген ретінде осы реакцияда мүшелердің немесе ұлпалардың сулы экстракттарын қайнатып және сүзіп қолданғанда осы реакцияны термопреципитация реакциясы (Асколи реакциясы) деп атайды. *Преципитация реакциясынагардың жартылай сұйық гелінде немесе агарозада өткізетін түрлерін Оухтерлони иммунодиффузиясы, радиалды диффузия, иммуноэлектрофарез деп атайды. Оухтерлони иммунодиффузия реакциясы *Оухтерлони иммунодиффузия реакциясыын қою үшін ерітілген агарлық гельді шыны үстіне жұқа қабатты құйып, қатырып, 2-3 мл ұялар ойып қояды. Сол ұяларға бөлек антигендер және иммундық сары суларды салады. Олар агарға тартылып (диффузия) кездескен жерде ақ сызықты преципитат жаратады. Радиалды иммунодиффузия реакциясы *Радиалды иммунодиффузия реакциясын қойғанда иммундық сары суды агарлық гельге кіргізеді. Гель ұяларына антиген ерітінділерін салады, ол гельге тартылып (диффузия) ұялардың қасында жүзікті преципитация зоналарын жаратады. Преципитация жүзігінің диаметрі антигеннің көлеміне (санына) сәйкес. Қанда иммуноглобулиндерді зерттегенде осы реакциямен қолданады. Иммуноэлектрофорез Иммуноэлектрофорез – электрофарез және иммунопреципитация әдістерінің қосылуы: антигендер қоспасы гельде электрофарез көмегімен бөлінеді, электрофарез зонасына қатар иммундық сары су кіргізеді, оның антиденелері гельге таратылып, «кездескен» жерде преципитация сызықтарын жаратады. Флокуляция реакциясы *Флокуляция реакциясы (Рамон бойынша) – преципитацияның бір түрі – токсин-антитоксин және анатоксин-антитоксин реакциясында жапалақ түрінде тұнба жарату. Преципитация реакциясы немесе тұнбаға түсіру реакциясы Ветеринариялық тәжірибеде сібір жарасы қоздырғыштарына теріні зерттегенде қолданылатын реакция. Реакцияға келесі компоненттер кіреді: преципитиноген – теріден немесе мүшеден физиологиялық ерітіндінің көмегімен суйықтық алады; преципитациялық сары су – преципитиндері бар, биофабрикаларда дайындалатын суйықтық. Антигенді (экстрактты) преципитациялық сары судың үстіне араластырмай құйғанда екі ерітіндінің шек арасында мөлдір емес зат жаратылады. Осы заттың құрамында микробтық жасұшалардың ақұыздары, ерекшелік антидене-преципитинмен жаратылған. Осы реакцияны сынауықтарда өткізеді, антиген және антидене қарым-қатынасуымен жаратылған мөлдір емес зат сары су және антиген арасындағы көгілдір түсті жүзік ретінде болып көрінеді.Сібір жарасының преципитация реакциясының антигендері – сібір жарасының қоздырғышының ыдырау өнімдері. Зерттелген үлгіде ыдыраған өнімдер көп болса, реакция анық көрінеді. Дереккөздер
Мұрат Əбенұлы Айтқожин

Мұрат Əбенұлы Айтқожин – ірі қоғам қайраткері, Қазақстанда молекулярлық биология мен биотехнологияның негізін қалаушы, биология ғылымдарының докторы, профессор, академик. Ол 1939 жылы 29 мамырда Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласында туып, небәрі 48 жасында (19.12.1987 ж.) Алматы қаласында дүниеден өтті. Ол клеткалық макромолекулалардың (нуклеин қышқылдары мен белоктың) синтезі саласында аса құнды зерттеулерін жүргізді. Ол жануарлар мен өсімдіктер клеткаларының суббөлшектерінен әрекеті күшті будан рибосомалар алуаға болатындығын дәлелдеді. Адматыдағы Ғылым академиясы жанынан ол 1983 жылы молекулалық биология және биохимия ғылыми зерттеу институтын ашты. Қазір ол Мұрат Әбенұлы Айтқожиннің есімімен аталады. Өмір жолына көз салсақ, Мұрат аға қазақтың әл-Фараби атындағы университетін 1962 жылы бітірген. Оқу сонынан ол 1965 жылы Қазақ-ғылыми қызметкер, 1967 жылы аға ғылымии қызметкері, 1978 жлдан 1983 жылға дейін директоры болып жұмыс істейді. 1983 жылдан бастап өзі ұйымдастырған Молекулалық биология және биохимия институтын басқарды. 1986 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін Қазақ Ұлттық ғылым академиясының президенті қызметін атқарады. Ол 1977 жылдан биология ғылымының докторы, 1980 жылы профессор, 1978 жылы Қазақ Ұлттық академиясының академигі атағын алды. Лениндік сыйлықтың иегері. 1987 жылы Халықаралық бейбітшілік қорының Алтын Медалімен, және "Халықтар достығы" орденімен марапатталды. Ғалымның аты өшпейді. Дереккөздер Тұңғыштар/Құрастырған Ш.Күмісбаев.-Алматы:"Алматыкітап", 2007-қазақ тілінде. Дереккөздер «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4
Басқан асуы

Басқан, Қараүңгір – Жетісу (Жоңғар) Алатауында орналасқан. Бұл асуды кейде Қараүңгір деп те атайды. Жер бедері Ол Қазақстан мен Қытай шекарасында теңіз деңгейінен 3801 м биіктікте жатыр. Асуда жыл бойы мұз бен қар жатады. Солтүстік беткейінен Басқан өзені, оңтүстік беткейінен (Қытай аумағында) Қараүңгір өзені бастау алады. Асудан мамыр-қараша айларында салт атпен өтуге болады. Асуды жергілікті халық ертеден-ақ пайдаланып келеді. Дереккөздер
Есектартқан асуы

Есектартқан асуы – Алматы облысы Райымбек ауданындағы асу. Асу Кетпен (Ұзынқара) жотасының оңтүстік-батыс сілемі – Қаратауда. Жер бедері Теңіз деңгейінен 2500 м биіктікте орналасқан. Жаз айларында асуда қар болмайды. Оның оңтүстік беткейі жалаңаш, терең жыралармен тілімделген. Солтүстік беткейінде қылқан жапырақты орман өскен. Жергілікті халық Есектартқан асуын ертеден-ақ пайдаланған. Асу Текес өзенінің аңғарының жоғары жағынан тауаралық Кеген аңғарына, одан əрі Іле аңғарына өтетін төте жол саналады. Дереккөздер
Таларурус

Таларурус — ең танымал анкилозавр тұқымдасына жататын динозавр. 1950 жылы кеңес палонтологтары Моңғолиядан оның жартылай сақталған қаңқаларын тапқан. Қаңқа қалдықтары бүгінде Мәскеу палеонтология институтына тапсырылған. Таларурустың басының ұзындығы — 24 см, ені — 22 см, денесінің ұзындығы — 4—6 метр. Оның төс сүйегі эмфизаматозды . Аяқтары қысқа болғандықтан ұзын денесі төмен орналасқан, құйрығы сүйекті, шоқпар тәрізді, басы үшбұрышты, шамозаврдікіне ұқсаған. Қызықт дерек * Таларурус тез жүгіре алмаған, есесіне ол бір орнында тез айналып, жауларын құйрығымен соғып құлата алатын болған. * Басы ауыр сауыттан тұрғандықтан, үлкен жыртқыштардың өзі оған қауіп төндіре алмайтын. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 2 тонна *Тұқымдас : Анкилозаврид *Отряд тармағы : Тиреофор Дереккөздер
Тіс аурулары

Тіс аурулары — ауыз қуысының ең жиі кездесетін патологиялары, олардың негізгілері кариес, пульпит, периодонтит және пародонтоз болып табылады. Тіс ауруларының басты түрлері: * Тіс тасы: Тамақ қалдықтары, бактериялар мен сілекейдің қоспасынан тістің бетін қаптап қалатын қабат. * Кариес (тіс жегі): Тістің эмаль қабатының зақымдануы, стрептококк бактерияларының әсерінен қышқылдар пайда болып, тіс қатты тіндері бұзылады. * Пульпит: Тіс ұлпасының (жүйкенің) қабынуы, кариестен кейін ойық тереңдегенде пайда болады. * Пародонтит (қанжел): Тіс түбірлері жалаңаштанып, тіс тасы жиналып, қызылиек қабынып, тіс босап түседі. Себептері Бактериялардың қышқыл ферменттері, тәтті тағамдардың артық тұтынылуы, дұрыс тамақтанбау (белок, кальций, витаминдер жетіспеушілігі) және тісті күтпеу кариес пен басқа аурулардың негізгі факторлары. Ауыз қуысы гигиенасының нашарлығы тіс тасы мен қабынуды күшейтеді. Кариес емделмесе, пульпитке, периодонтитке, тіпті остеомиелитке немесе абсцесске ұласуы мүмкін, бұл тіс түсуіне әкеледі. Жұқпалы аурулардың көзіне айналады, мысалы, бадамша безінің қабынуына себеп болады. Тістерді күнделікті тазалау, дұрыс тамақтану және стоматологқа тұрақты бару қажет. Дереккөздер
Тархия

Тархия — анкилозавр тобына жататын динозавр. Оның толқ сақталған бассүйегі мен аз ғана қаңқа сүйектері табылған. Солардың ішінде бассүйегіне ғылыми сараптама жасаып, сипаты ашылған. Тархияның басы мен мияның көлемі үлкен. Тіпті атауының өзі Моңғолшадан аударылғанда ми деген мағына береді. Бассүйегінің жоғарғы бөлігінде қылқан тектес үлкен тақташалары болған. Үлкен төмпешікті тақташалар бассүйегін толық қаптап тұратын. тұмсығы кең және дөңгеленіп келген. Тістері өз тобындағы жануарларға ұқсаған. Шөппен қоректенетін динозаврдың қабырғалары жұқа және анкилозаврдың сауыт тақташаларына ұқсайды. Тархиялар құрғақ климатты жерлерде өмір сүрген. Бұл динозаврмен бір уақытта және бір аумақта тиранозавр, түйеқұстектес галлимимус және гадрозавр-зауролофус өмір сүрген. Ғалымдар тархияның қандай өсімдіктермен қоректенгенін білмейді. Оның сүйектері табылған жерде ешқандай өсімдік қалдықтары болмаған. Қызықты дерек * Тархия табылған тау жыныстары — құм төбелерге толы құрғақ аймақ. * Ғалымдар тархия — шөл жануары деген тоқтамға келген. * Азиядан табылған. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 2,6 тонна *Тұқымдас : Анкилозаврид *Отряд тармағы : Тиреофор Дереккөздер
Жалпақсу

Жалпақсу – Қазақстандағы ежелгі палеолит ескерткіші. Орналасқан жері Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Адай бөлімшесінен оңтүстікке қарай 18 шақырым жерде орналасқан. Сипаты Қаржантау қыраттарынан солтүстік-батыс беткейінен ағып шығатын шағын тау суларының бірігуінен құралатын Жалпақсу өзенінен 1,5 шақырым жерде орналасқан. Осы жерден 1973 жылы мустьелік ескерткіштің орны анықталды. Ескерткіштен шағын дөңгелек нуклеус, бірнеше үшбұрышты, кремнилі профириттен жасалған тас сынықтары және басқа тас бұйымдар табылды. Бұл ескерткіштердің барлығында мустьелік өңдеу техникасының белгілері сақталған. Дереккөздер
Мүйізді акула

Биологиялық сипаттама Мүйізді акула. Мүйізді акула теңіз орамжапырақтары орманының аз зерттелген өкілі және онша бағаланбайтын акула түрі болып саналады.Ол сонымен қатар “Бұзаубас” деген атаументанымал. Оның ұзындығы – 121 см, салмағы – 10 кг. Түсі қоңыр. Денесін қара дақтар жапқан. Таралуы Мүйізді акуланың мекен ету ортасы - Калифорния шығанағының орталық бөлігі *Мексика *Эквадор *Перу. Қорегі *Омыртқасыздар *Теңіз кірпісі *Шаян *Балық Көбеюі Бұл акулалар жұмыртқа салады, Олардың ұзындығы 12-14 см.Түсі теңіз жағалауларында да кездеседі.Жаңа туған акулалардың ұзындығы 15 – 17 см болады. Мүйізді акула басқа акулалар тамақтанып жатқан кезде оларды мүйізімен шұқып, мазалайды.Көбінесе күндіз демалып, түнде жорыққа шығады. Мүйізді акула уақытының көп бөлігін үңгір ішінде өткізеді.Ол жеке-дара өмір сүргенді ұнатады.Мүйізді акула олжасын электр толқындары арқылы сезіп, аулайды. Дереккөздер
Жанғабыл Әтекеұлы

Жанғабыл Әтекеұлы, Жанғабыл шешен (1851 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданы, Шәлкөде өзенінің бойы, Ақбастау өңірі - 1924 жыл Райымбек ауданы, Қарасаз аулы) - би шешен. Әкесі Әтеке да қажыға барған, ел ішіндегі беделді кісі болған. Жетісуда "Атекем айтты дегенше, Әтекең айтты десеңші" деген тәмсіл сақталған. Әке өнегесімен Жанғабыл 16 жасынан билік сөз айтып, ел ішіндегі дау-дамайларды шешетін дәрежеге жеткен. Кейіннен елінің намысын қорғап, жылына бір рет Көкалы жардың көпірінде (Іле өзені) өтетін жиынға қатысып, әр алуан дауға билік айтқан, жөн - жосық көрсеткен. Ұзақ, Жәмеңке, Диқанбай, Нөке, Жансерке сияқты ел жақсыларымен араласып, ел бірлігін, ағайын татулығын сақтауды мұрат еткен. Дереккөздер
Текодонтозавр

Текодонтозавр — кейінгі Триас кезеңінде өмір сүрген өте ежелгі динозавр. Ол кезде жердегі климат салыстырмалы түрде жылы және құрлықтың көп бөлігі құрғақ және шөлді болатын. Бұл динозаврлар мен сүтқоректілердің енді пайда болып келе жатқан кезі еді. Ерте замаңғы прозауроподпен бірге жыртқыш салтопус, пахизаурискус, палеозаурискус секілді динозаврлар өмір сүрді. Текодонтозаврдың ұзындығы — 2,5 метр. Басы — шағын, саусақтары — ұзын, өткір тырнақты, мойыны — қысқа, аяқтары мен құйрығы да ұзын болған. Ол екі аяқпен де, төрт аяқпен де жүре алған. Қызықты дерек * Текодонтозаврдың сүйектері Англия мен Уэйлстен табылған. * Текодонтозавр өмір сүрген кезде бұл жерлер шөлейт болған деген болжам бар. * Текодонтозаврдың ауыз қуысы әр түрлі тістерге толы болды. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : белгісіз *Тұқымдас : Текодонтозаврид *Отряд тармағы : Зауроподоорф Дереккөздер
Ысқақ Райымбергенов

РАЙЫМБЕРГЕНОВ Ысқақ /1929,Қарабұтақ ауд. Қосағаш а.-1988, Ақтөбе қ./-күйші, сазгер , ұстаз, Қол өнері шебері, өнер зерттеуші. Ақтөбе педагогика училищесінде 40 ж. жуық дәріс беріп, көптеген шәкірттер дайындады. Құрманғазы, Қазанғап, Мүсірәлі күйлерін шебер орындап, қалың елге таратумен бірге өзі де “Жастар биі” , «Балдырған», жалпы сан 10 күй, «Егіншілер жыры» атты ән шығарған. Ж.Айпақов, Ә.Өтеғұлов, Жырау, Жүсіп Сейілов сынды өнер саңлақтарымен бірге туған өлкеде өнерді көтеруге салысқан. Қазақтың ұлттық ою- өнертектерін жинап, дамытып, оған жас ұрпақты баулуға күш салған. Домбыра,қобыз сынды ұлт-аспаптарын акустикалық түрде зерттеп, өзі де көптеген аспаптар жасай білген. Өзі жасаған қобызы Алматы өнер зерттеуші шеберлерінің жоғарғы бағасын алған, қазіргі облыстық мұражайда сақталып тұр. Р. «Қазақ әдебиеті», «Қазақстан мұғалімі», «Лениншілжас», облыстық «Коммунизм жолы » атты газеттерінде күй, айтыс өнері, қазақтың қолөнері мен саз аспаптары туралы ой толғап, көптеген мақалалар жазған. Өсімдікьердіңжәне жануарлардың қазақша атаулар жайлы қалдырған мұрасы өз кезегін күтіп жатқан үлкен жұмыс. «Қазақ КСР білім беру ісінің үздігі». Дереккөздер
Торозавр

Торозавр — үлкен төрт аяқты, шөппен қоректенетін, үш мүйізді динозавр. Ол жұмыртқадан жарылып шығып, шөптердің арасында өмір сүрген. Біздің заманымыздан 70—60 миллион жыл бұрын көне Бор дәуірінде қазіргі Солтүстік Америка жерін мекендеген. Динозаврдың негізгі қорегі — саговник, пальма секілді өсімдіктер. Оның азу тістері осындай қатты өсімдіктерді шайнауға арналғандай. Ірі денелі цератопсид тұқымдасына жататын динозаврдың ұзындығы — 7,5 метр, биіктігі — 2 метр. Бассүйегінің өзі 2,6 метр ұзын болды. ол бассүйегінің көлемі жағынан ежелгі жануарлар арасында екінші орында. ол бассүйегінің көлемі жағынан ежелгі жануарлар арасында екінші орында. Қызықты дерек * Оғвн 1891 жылы палеонтолог Гофониил Чарльз Марш атау беріп, тоық сипаттаған. * Торозаврдың бассүйегін алғаш болып қазба жұмыстарын жүргізуші Джон Бел Хаччер тапқан. * Динозавр шөбі мол жерлерді мекендеген. Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 4—6 тонна *Тұқымдас : Құсжамбасты цератопсид *Отряд тармағы : Цератоп Дереккөздер
Хаббс киті

Тұмсықбетті Хаббс киті тұмсықбетті Эндрю китінің бір түрі болып табылады. Бұл киттің терісінің түсі — қара, аппақ дақтары бар. Арқа жүзбеқанаты құйрығына таяу орналасқан. Тұмсығы қатты, ауызы өте үлкен. Аталықтары қара сұр, ал аналықтары ақшыл сұр түсті болып келеді. Аталық киттерінің тістері үлкен, олар жартылай көрініп тұрады. Олардың тек бір ғана демалатын тесігі бар. Тұмсықбетті Хаббс китінің ұзындығы 5,5 метрге дейін жетеді. Ал салмағы — 1-1,5 тонна. Бұл киттер терең сүңги алады. Негізінен, асшаяндармен қоректенеді. Таралуы Тұмсықбетті Хаббс киті Солтүстік Мұзды мұхитының жылы суын мекендейді. Тұмсықбетті Хаббс киттерін Солтүстік Тынық мұхитында, Жапония, Хонсю жағалауының солтүстік жағында және батыста Британдық Колумбия жағында, оңтүсікте Калифорния, Сан-Диего маңынан кездестіруге болады. Дереккөздер
Қос жаппалы моллюскілер

Қоректенуі Қос жаппалы моллюскілердің (қабыршақтары) денесі өзара симметриялы немесе симеттриялыға жуық екі жаппаның (атауы осыдан шыққкан) арасына жасырылған.Қабыршақтардың жаппалары арқа жағынан серпімді сіңірімен жалғасқан әрі қабыстырғыш күшті бұлшықеттердің көмегімен тығыз жабылып қала алады. Қос жаппалы моллюскілер негізінен су түбінде өмір сүретін, аз қозғалатын жан иелері ( тұңғиықты мекендеушілерді бентос деп атайды). Олар енгішгіш сифон арқылы суды сорып алып, ұсақ планктондық организмдер мен органикалық бөлшектерді сүзіп алу жолымен қоректенеді. Оларды Әлемдік мұхиттың тазалықшылары деп атауға әбден болады. Мысалы, 1 м2 теңіз түбіне шоғырланған мидиялар бір тәулік ішінде 280 т суды тазалайды! Көптеген қабыршақтар денесінің бұлшықетті бөлігі- аяғымен су түбіндегі лайға көміліп алады, мидиялар аяғының түбінен бөлініп шығатын биссустық жіптердің көмегімен қатты субстратқа ажырамастай жжабысып қалады. Қоғанысы және адамдардың оларды қолдануы Бірақ қабыршақтардың арасында өте қозғалғыш түрлері де бар. Мысалы, теңіз айдаршасы қабыршағын сәл ашыңқырап, су түбінде еркін жатады, ал қауіп төне қалса, жаппаларын жылдам жаба қояды, сол кезде шапшыған су орнв бір жағына ыршытып жібереді. Айдарша жауының жақындап қалғанын мантиясының жиектерінде орналасқан жарық сезгіш мүшелері- көзшелердің көмегімен сезе алады. Адамдар устрицаларды, мидияларды, айдаршаларды және басқа қос жаппалы моллюскілерді ежелден тамаққа пайдаланып келеді. Мсыалы, Жапонияда қабыршақтардың 90-ға жуық түрін аулайды, ал 10-түрін жасанды жағдайда өсіреді, оның ішінде қымбат бағалы інжу алуды да көздейді. Қабршақтың ішкі беті мен оған төселген мантияның арасына құм қиыршығы түсіп кетсе, інжу пада болады. Құм мантияны тітіркендіріп, көмірқышқылды кальцийден және органикалық зат- конхолиннен тұратын жұқа седептің көп бөлініп шығуына әсер етеді, бөлініп шыққан зат бөтен дененің сыртына қабат- қабат болып оралып қалады. Қос жаппалы моллюскілердің зияны Қос жаппалы моллюскілердің кейбіреуі адамдарға әжептәуір зиянын тигізеді, мысалы тередо деген ағаш құрттары ағаштан жасалған заттарды (айлақтағы діңгектердің, кемелрдің су астындағы бөліктері) бүлдіреді. Сыртқы бейнесінің ерекшелігіне орай бұл қабыршақтарды кеме құрттары деп те атайды.Қос жаппалы кішкентай қабыршақ тередоның алдыңғы жағын ғана аздап жауып тұрады, жаппалары ағашты үңгитін құрал қыхзметін атқарады. Қызықты деректер Інжуді інжу устрицаларынан және седеп қабты қалың өзге деп қабыршақтардан алады. Ең улкен інжуді Филиппиннен тауыпты: оның ұзындығы 24 cм, көлденең 14 см болған. Дерек көздер *Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92 *http://shkolo.ru/tip-mollyuski/ *https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D1%8E%D1%81%D0%BA%D0%B8
Қарғану

Қарғану (ғұрып). " - Қарғанбашы. Саған сенем ғой." (Ә. Нұрпейісов). Қазақ ғұрпында қарғыс та бар, қарғану да бар. Біреу жала жапқанда, нақақ күйдіргенде өзінің ақ - адалдығын дәлелдеу үшін қарғанады. Мысалы, "екі дүние де қызық көремін", "Құран ұстайын", "керегенің көгін жейін", мен сенің затыңды ұрлаған жоқпын" - дейді. Әрине, мұндай ауыр сөздерді адал, таза адамдар айта алған. Әдетте қарғану да өте ауыр сөз. Сондықтан оған жұрт көп бара бермеді. Дереккөздер
Өркешті кит

Өркешті кит — мұртты киттердің бір түрі. Ол әр жылы Аустралияның шығыс және батыс жағалауларына көшіп-қонып жүреді.Олар жазды Антарктикада өткізеді.Солтүстікке тек көбею үшін қоныс аударады. Сипаттамасы * Өркешті кит шамамен 45-50 жыл өмір сүреді. * Олардың ұзындығы 15 метрге жуық, ал салмағы 48 тоннаға дейін жетеді. * Жаңа туған өркешті киттің ұзындығы 4-5 м болады. * Өркешті кит сағатына 14,5 шақырым жүзеді.Егер олар қауіпті сезетін болса,онда сағатына 26 шақырым дейін жүзе алады. * Өркешті кит мұхиттың бетін, ашық мұхиттарды,сондай-ақ өте терең емес жағалауларды мекендейді. Өркешті киттің жүзбеқанаты денесінің төрттен біріне тең болатындай өте үлкен. Денесінің ұзындығы – 5 м, кейде одан да ұзын болуы мүмкін. Өркешті киттің 400-ге жуық мұртшасы бар. Мұрттарының ұзындығы 80-85 см-ге дейін болса, ені 15 см-ге дейін жетеді. Оның денесі жұмыр, құйрық жағы жіңішкелеу, ал басы жалпағырақ болып келеді. Бұл өте көпшіл кит. Олар кейде қорегін аулауға топтасып шығады. Олар судың бетін сабалап, суды көпіршітеді. Содан кейін ғана корегін аулайды. Өркешті киттер теңіздің үлкен толқындарында қиналмай жүзеді және судың өте тереңіне сүңги алады. Дереккөздер
Қайыңдап бару

Қайындап бару (дәстүр) - күйеуді де, оның қайың жұртын да сынайтын үлкен жол. Қыздың төркіндеп, оның күйеуі қайындап, жиен нағашылап барады. Қыз төркіндеп бара алмаса, өз жамандығы, жолынан жығылғаны деп біледі халық. Мұндайда жол - жоралғыдан сүрінетін ел - жұрт болмайды, оларды хандай көтеріп алады. Сонымен "жігіттігі" ұстап, маңыздана басып, маңғаз қарап, жарын ертіп, елге күйеу қайындап келе жатыр. Күні бұрын құлақтанған кайын жұрт оларды әдеппен, қуанышпен, құрметпен қарсы алады. Күйеуді де келін түсіргендей етіп әзіл - қалжыңмен күтедіб балдыздар оның құлағына жармасып жатады. Елге күйеудің осындай дәстүрмен келуі - ауыл адамдары үшін бір мереке. Балалар қуанып, үлкендер шаттанып, үлкен мәжіліс құралады, кең дастарқан жайылып, сапырлаған сары қымыз, табақ - табақ ет қойылады, шашу шашлып, көңілді күлкі, сауық - сайран қайындап келген күйеудің ажар - беделін одан әрі көтере түседі.Төл сыбағасын - төсі мен асықты жілігін жеген күйеу де риза, оның жанындағы сол елдің қызы да риза. Дереккөздер
Торвозавр

Торвозавр екі мықты әрі қысқа аяғымен қозғалған. Оның аяқтары артқы аяқтарынан екі есе қысқа болған. Ұзындығы — 10–12 метр, биіктігі – шамамен 2,5 метр. Салмағы 3 ионаға дейін жеткен. Сүйектерін 1972 жылы Джей Дженсен мен Кеннет Стадтман Колорадо тауларында орналасқан Драй–Меса карьерінен тапқан. Оның қаңқалары сондай–ақ АҚШ-тың Колорадо, Юта, Вайоминг штаттарынан да табылған. Торвозар — өткір тісті, ұзын тырнақты,сүйегі ауыр, алдыңғы аяқтары қысқы динозавр. Қызықты дерек * Торвозавр осыдан 144 миллион жыл бұрын ежелгі Юра дәуірінде тіршілік еткен. * Торвозавр карнозавр тобының ішіндегі ең ақылдысы саналады. * Латын тілінен аудырғанда «торвус» — «жабайы» деген мағына береді. Мәліметтер *Қорегі : жануарлар *Салмағы : 2—5 тонна *Тұқымдас : Құсжамбасты цератопсид *Отряд тармағы : Цератоп Дереккөздер
Төрелік

Төрелік - дәстүрлі заң, қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан, билік жолымен бекітілген құқықтық тәртіп. Іс әділ шешілсе, оған әркім тоқтайды, ризалық білдіреді. Өмір болған соң ауыл арасында, ел ішінде, үй ішінде дау - жанжал, түсініспеушілік болмай тұрмайды. Мұндай жағдайда аузы дуалы, қазақ заңын, істің жөн - жобасын білетін әділетті билер шиеленіскен істі шешіп, төрелігін айтып, дауды бітіреді. Төре, яғни билік айтушы, болған істі екі жақтың да даугерлерін қатыстыра отырып қарайды. Екі жақты да мұқият тыңдап, куәларды да қатыстырады., сөйтіп, ақ - қараны шешіп, төрелігін беріп, билігін айтады. Қазақ заңында дау - жанжалды ел ішінен шыққан билер мен қазылар шешеді. Қазақ қауымында бидің орны мүлде бөлек. Би - өзі сот, өзі прокурор, өзі тергеуші, әрі ақтаушы. Төле бидің: "Елге бай құт емес, би құт", - деуі, халықтың: "Әділ бидің елін дау араламайды", - дегені осыдан шыққан. Дереккөздер
Трицератопс

Трицераптор — бұдан 72—65 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде тіршілік еткен ірі денелі, шөппен қоректенетін динозавр. Олар Бор дәуірінің ушінші кезеңінді мүлде жойылып кеткен. Ұзындығы — 9 метр, биіктігі — 3 метр, ал салмағы он бір тоннаға дейін жеткен. Басы мен мойын желбіреуіктері бірігіп 1,8 метрді құраған. Трицераптордың жуздеген қаңқасы 21 ғасырда табыла бастаған. Сүйектерді алғаш болвп тапқан қазба жұмыстарымен айналысушы ғалымдар — Оснил марш пен Бамум Браун. Үш мүйізді бет деген мағына беретін атауын 1989 жылы Марш берген. Оның көп қаңқасы бір-біріне жақын аймақтардан теріп алынды. Бұл динозаврдың өсімдіктері мол жерлерде мекендегенін көрсетеді. Трицераптор бетіндегі үш мүйізін қорғаныс ретінде қолданған. Оның қатты сүйектен тұратын мойын желбіреуігі қосымша қорғаныш болды. Трицераптор динозаврының бізге мәдім он бес түрі зерттелген. Оның бірнешеуінің мойын желбіреуігінде сүйекті дөңестер болған. Трицерапторлардың бетіндегі мүйіздері мен мойын желбіреуіктері сының күйінде табылған. Зерттей келе, ғалымдар динозаврдың қазіргі бұғылар сияқты, шағылысқан кезде сүзісетінін анықтады. Ол мүйізін өзінің нағыз жауы саналған тироназавр – рекске қарсы қару ретінде қолданған болуы мүмкін. Қызықты дерек * Трицераптордың елуге жуық бассүйегі мен өзге де қаңқа бөлшектері табылған. * Трицераптор — бетінде үш мүйізі бар үлкен динозавр Мәліметтер *Қорегі : өсімдіктер *Салмағы : 6—12 тонна *Тұқымдас : Пахицефалозавр *Отряд тармағы : Пахицефалозавр мен мүйізді цератоптардың буданы Дереккөздер
Трудон

Трудон — ширақ денелі, ұзын екі аяқты динозавр. Ол 76—70 миллион жыл бұрын көне Бор дәуірінде тіршілік еткен жыртқыштар тобына жатады. Ұзындығы шамамен — 3,5 метр, биіктігі — 1 метр, салмағы — 45 келі. Ара тістері — етпен қоректенгенінің айғағы. Жақ сүйектері қозғалмалы болған. Дене тұрқы басқа динозаврлармен салыстырыла келе, әлемдегі ең кішкентай динозавр болуы мүмкін деген болжамдар айтылуда. Дегенмен дене салмағымен салыстырғанда ми көлемі әлдеқайда үлкен болып шықты. Қызықты дерек * Трудонның аяғының құрылысы, дене пішіні, миы оның құс тәрізді динозавр болғанын көрсетті. * 1982 жылы палеонтолог Дейл Рассел трудонның эволюциясы жайлы «егер ол басқа динозаврлармен бірге қырылып қалмағанды, өзгерістерге бейімделіп, ақылдырақ болып, адам кейпіне енуі мүмкін» деген болжам жасаған. Мәліметтер *Қорегі : ұсақ жануарлар мен өсімдіктер *Салмағы : 50 келі *Тұқымдас : Трудонтид *Отряд тармағы : Теропод Дереккөздер
Тойхана

Тойхана (салт). Тойға әкелген сый - сияпатты қазақ тойхана деп атады. "Тойға шақырылған адамдардың барлығы тойхана алып келетін салт бар ғой". (Қазақтың би шешендері). Оған әркім өз шамасына қарай кілем, мал, ақша да әкеле береді. Мұндай салт қазір де бар. Тойдың да түрлері бар. Соған сәйкес оған әкелген сый - ескерткіштердің ат-атаулары бар. Мысалы, асқа - сауын, сойыс, тойға - тойхана, үйлену тойына - немеурін, бала сүндеттегенде - бәсіре, мүшелтойға - сыйлық т.б. Мұның мән - мәнісі осындай үлкен жиында жұмсалатын шығынды ел , туған - туыс, ағайын - ілік болып бірге көтеруінде жатыр. Демек, бірлігі, ынтымағы зор ел "жұмыла көтерген жүк жеңіл" , - деп біріге іс жасаған. Дереккөздер
Теңіз құрттары, наутилус және аргонавт

Басаяқты моллюскілердің қызықты өкілдері- теңіз құрттары.Оларда да кальмарлар сияқты сегіз қолына қосымша ұзын әрі епті қалмауышы бар. Теңіз құрттарында қабыршақтың қалдықтары арқасындағы тері астында жасырылған әктасты пластина түрінде сақталған.Денелерін жиектей орналасқан жалпақ жүзбеқанаттары жоғары-төмен, тіпті бір бүйірлей де қозғалып, өте икемді жүзуіне, сондай-ақ су түбіндегі құмға тез көміле қалуына мүмкіндік береді. Қорғану тәсілдері Реңін әп-сәтте өзгерту қабілеті жағынан бұл басаяқтылар сегізаяқтан да асып түседі. Олар қиналмастан құмда сары, малтатас үстінде-алашұбар, қара тас үстінде- мүлде қара болып келеді, ал шағылысуға дайындалған еркегі мен ұрғашысы кемпірқосақтай алуан түске еніп, құлпырады.Моллюскілердің өздері түстерді ажырата алмайтынын ескерсек, бұл тіпті таңғаларлық.Теңіз құрттары қауіптен құтылу үшін, бааяқты моллюскілерге тән тағы бір тәсілді қолданажы: арнайы бехдерінен бөлінетін сия бұлтын -түтіндеген пердені айналасына тұтады Теңіз құрттының сия қапшығынан ерте заманда-ақ қоңыр бояуды -сепияны жасаған, оны суретшілер әлі күнге дейін жоғары бағалайды (оның атауы осы жануарлардың латынша атынан шыққан- Sepia). Наутилус Тынық мұхиттың батыс бөлігі мен Үнді мұхитының шығыс бөлігіндегі жлы суларда наутилус деген ғажайып жануарлар тіршілік етеді. Басаяқтылардың ішінде соларда ғана сыртқы қабыршақтың бір кереметі, оның қуысы көлденең тоспалар арқылы көптеген камераларға бөлінген, ал наутилустың денесі солардың біреуінде, ең соңғы түзілгенінде ғана жатады. Қалған камералардың бәріне газ толып, бір-біріне шағын тесіктер арқылы жалғасады. Наутилус солардың ішіндегі газ қысымын реттей отырып. суға бату тереңдігін өзгерте алады. Аргонавт Тропиктік теңіздердің беткі суларында басаяқты моллюск аргонавт тіршілік етеді, оның ұрғашысының қайықшаға ұқсайтын қабыршағы бар. Қабыршақ жарғақтай жұқа, қорғаныстан гөрі жұмыртқа басуға көбірек қызмет етеді.Аргонавттың ұрғашысының ұзындығы 45 см жәнеодан артық, ал еркегінің ұзындығы 2 см аспайды. Көбею кезеңінде еркегінің қармауыштарының бірі көлемін ұлғайтады, содан кейін еркектік жыныс жасушаларына толған сперматофор-қапшығын ұтсаған күйі бөлініп шығады да, ұрғашысын іздеп өз бетінше жүзіп кетеді. Тауып алған соң, қармауыш оның мантия қуысына сүңгіп еніп кетеді. Сол жерде сперматофор ашылады да, ұрықтану жүзеге асады. Қызықты деректер Ежелгі теңіздерде аммонит деген басаяқты моллюскілер өте көп болған. Олардың наутилустардыкіне ұқсайтын қабыршақтарының диаметрі 2 метрге жеткен. Аммониттер динозаврлардан көп уақыт бұрын айда болса да, солармен бірге жойылып кеткен. Дерек көздер *Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,ISBN 978-5-353-06046-8,УДК 087.5,ББК 92