kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гаметогенез

Гаметогенез (gametogenesis; грек, gametos — жыныс, жыныс клеткасы; genesis — шығу тегі) — жыныс жасушаларының жыныс бездеріндегі (ен, жұмыртқалық) даму процесі. Аталық жыныс жасушалары — сперматозоидтардың даму процесін сперматогенез (спермиогенез), ал аналық жыныс жасушалары — овоциттердің дамуын овогенез деп атайды. Сперматогенез процесі аталық жыныс безінің (ен) ирек тұқымдық өзекшелері қабырғаларында жүреді. Ол төрт: көбею, өсу, жетілу және қалыптасу кезеңдерінен тұрады. *Көбею кезеңінде жас жыныс жасушалары үздіксіз митоздық бөліну арқылы көбейіп, сперматогониялар (алғашқы аталық жыныс жасушалары) түзіледі. Олардың біраз бөлігі митоз арқылы бөлініп, одан әрі көбейе береді. Ал қалған бөлігі бөлінуін тоқтатып, сперматогенездің келесі өсу кезеңіне өтеді. *Өсу кезеңінде сперматогониялар келесі кезеңдердегі бөліну процестеріне қажетті заттармен (ДНҚ, протеиндермен) қорланып, үлкейіп өседі де, біріншілік сперматоциттерге айналады. *Жетілу кезеңі жыныс жасушаларының қатарынан екі рет бөлінуімен ерекшеленеді. Бірінші бөліну нәтижесінде екіншілік сперматоциттер, ал екінші рет бөлінуден соң, екіншілік сперматоциттерден ядроларында хромосомалардың гаплоидты (сыңар хромосомалар) жиынтығы болатын сперматидалар пайда болады. *Қалыптасу кезеңінде сперматидалардан сперматозоидтар түзіледі. Әрбір біріншілік сперматоциттен төрт сперматозоид жетіледі. Овогенез аналық жыныс безінің (жұмыртқалықтың) фолликулды аймағында (жыныс жасушаларының даму процесі жүретін жұмыртқалықтың аймағы) жүреді. Овогенез процесінде овоциттер үш даму кезендерінен: көбею, өсу және жетілу кезеңдерінен өтеді. Аталған кезендерде кезегімен әртүрлі даму сатыларындағы аналық жыныс жасушалары: овогониялар, біріншілік овоциттер, екіншілік овоциттер және пісіп жетілген овоциттер (жұмыртқа жасушалары) дамиды. Әрбір біріншілік овоциттен тек бір ғана жұмыртқа жасушасы (овоцит) пісіп жетіледі. Овоцитпен қатар, кейіннен кері ыдырап кететін 3 бағыттауыш денешіктер де пайда болады. Дереккөздер nl:Geslachtscel
Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар (мақала)

Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. “Абай Құнанбайұлының шығармаларының” 1940 жылы шыққан 2 томдық жинағының 2 томында жарық көрді. “Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар” кітаптың 268-300 беттерінде. Алдымен “Бұл жинақта Абайдың өмірбаяны бірқыдыру толықталып жазылса да, әлі де соған кірмей қалған қосымша материалдар аз емес. Бұл соңғы материалдар ақын өмірі үлкен кезең, үлкен іс мінездерін баян етпесе де, оның ұсақ әдет-машықтарын білдіреді.” Жазушы бұл мақалаға ақын өміріндегі кейбір интимдік жағдайларды баяндайтын әңгімелерді кіргізбегенін айтып, аңшылық сауықтары, үй ішіне, келімді-кетімді кісілерге қатысты мінездері, кейбір айтқан сөздері туралы соңғы бөлімде айттық дейді. Бұлар көбіне Абайды көрген адамдардың айтуынан жазып алынған, солардың ішінде, әсіресе, Көкбай мен Турағұлдың айтқандары маңызды деген. Көкбай тұлғасына арнайы тоқталып, Абайды адам ретінде, ақын ретінде өте жоғары бағалағанын айтқан. Сонымен қатар «Қосымша материалдардың бір алуанын бергендер: Мәдиар Түсіпұлы, Қатпа Қорамжанұлы, Әрхам Ысқақұлы т. б.» дейді. Олардың да Абаймен жақын араласуынын, бірақ әңгімелерінің «желісі болып құралған, жыл мөлшерімен тізілген, кезегімен келетін әңгімелер емес» екенін ескертеді. Қалған материалдардың («Абай өмірбаянына қосымша материалдар») кітапқа енгізілу қажеттілігі жайында: «Ақынның өмірбаянына жанасатын материалдардың бір алуаны осылайша болғанын біз теріс те көрмедік. Сондықтан бұлар айтқан әңгімелер, сол айтылған қалпында үзінді-үзінді болып тізіледі. Оның ішінде кейбір адамдардың Абайға айтқан үлкенді-кішілі сөздері болса, көркіне, қисынына қарай айтыла отырады» дейді. Көкбай әңгімесінде Абайдың өлеңге, поэзияға қоятын талабы, биліктегі ерекше турашыл, әділдігі, қонақжай-мырзалығы, шаруаға карау ерекшелігі, ақын, әнші, күйші, ертегішілерді бағалауы, аңшылыққа құмарлығы, кісі қабылдау, бағалау, сөйлеу ерекшеліктері т. б. жайында деректер келтірілген. Еуропа әдебиеті мен ғылымын қабылдау, түсінудегі мақсаты жайында қызықты мәлімет берген. Семейге келген Сергей деген миссионермен сөйлесуге (айтысуға) бүкіл Семей өңіріндегі қожа-молдалардың ішінен жалғыз Абай ғана жарап, жеңіп шығуы туралы әңгіме - Абай образын аша тусетін қызықты факт. Тураш әңгімесінде көбіне Абайдың адамшылық қасиеттері айтылған. Бұл жағынан Көкбаймен бір жерден шығып жатады. Кавказдықтарды (каторгадан қашқан) жасырып, асырағандығы, Н. Долгополовтың Абайды сынағаны жайында қызықты фактілер бар. Мәдиар, Қатпа, Әрхам айтқан әңгімелерде Абайдың жас жігіт кезіндегі бір сүйіспеншілік тарихы, аңшылық қызықтары, тапқыр, әділ биліктері, мақал-мәтел болып кеткен сөздері, Абай өмірінде кездескен мінезі қызық адамдар т. б. жайында айтылған. Абайдың композиторлық дарыны жайында айтылып, 16 әнінің тізімі берілген. Абай мен Базаралының арасындағы тартыстың барысы қызықты әңгімеленген. Абай өмірінің соңғы күндері жайында айтылған. Осыларға қарағанда, Әуезовтің болашақ «Абай жолы» эпопеясына қажетті материалдарды ерте жинай бастағаны көрінеді. Дереккөздер
Ыдырыс пайғамбар

Ыдырыс — Құранда аты аталатын пайғамбар. Ыдырыс Алла тағала өз дәргәїіне әкеткен, Ілияс пен Қыдыр іспетті мәңгі тірілік дәрежесіне жеткен адам. Аса тақуалығымен белгілі Ыдырыс ажал періштесін алдаусыратып жұмаққа еніп, Аллаға адалдығы үшін сол жұмақта немесе жеті қат көктің бірінде Қиямет қайымға дейін қалдырылған. Ол жазуды қаламмен алғаш жазған, киім тіккен, жұлдыздарға қарап болашақты болжай алған, Адам ата мен Шис пайғамбарлардың ежелгі жазбаларын жетік білген ғұлама адам ретінде сипатталады. Сондай-ақ ол тігіншілік кәсіптің қамқоршысы, пірі болып есептеледі. Дереккөздер
Нұх пайғамбар

Нұх — Исламда аса құрметтелетін пайғамбарлардың бірі. Нұх пайғамбар Аллаһның әмірімен пұтқа (Вадду, Сува, Йагусу, Йауку, Насру) табынып келген өз халқын бір Аллаһға сыйынуға шақырды. Біраз уақыттан соң адамдардың бір бөлігі оның насихатын қабылдайды. Сенбеушілер егер пайғамбар болсаң кереметіңмен бізді жазала деп қасарыса түсті. Осы оқиғаға байланысты діни аңыздар мен Құран Кәрімде Нұх пайғамбардың ақыры Құдайға жалбарынып, дінсіздерге қандай шара жасайтыны туралы медет сұрағандығы айтылды. Аллаһ Нұх пайғамбарға кеме жасап, өзіне ергендер мен жақындарын және дүниедегі тіршілік иелерінен бір-бір жұптан кемеге мінгізіп алуға бұйрық береді. Сенбеушілердің иман келтірген адамдарды аздыруынан қауіпсінген Нұх пайғамбар олардың қатаң жазалануын тілейді. Содан кейін «тандыр пештен қайнап шыққан су мен көктен саулап құйылған су» жер дүниені топан болып басады. Дінсіздер қырылып, Нұх пайғамбар кемесіндегі оның жақындары, оған сенгендер ғана аман қалады. Кемеге мінуден бас тартып, топан судан тауға барып паналамақ болған Нұх пайғамбардың бір баласы қаза болған. Кеме таудай толқын арасынан аман қалып, су қайтқан соң тау басына тоқтады. Бұл тау туралы аңыздарда әл-Жуди тауы деп айтылса, тағы бір аңыздарда кеме Арарат тауына, қазақ қисса-аңыздарында Қазығұрт тауының басына тоқтағандығы баяндалады. Нұх пайғамбар баласын апаттан құтқаруға тырысып қанша жалбарынса да, Аллаһ райдан қайтпай – діннен безген бала Нұх пайғамбар отбасынан біржолата аластатылады. Құран Кәрім аяттарында Нұх пайғамбардың ғибратты өмірінен көптеген мысалдар келтіріліп (3:33; 4:163; 6:84; 7:69/67; 9:70/71; 19:59; 22:43; 23:22/32; 33:7;57:26, т.б.), «Бұл ең қасиетті әңгімелердің бірі. Біз саған соның сырын ашамыз» деген Нұх пайғамбар тарихы өз пайғамбарларына сенбей, Аллаһның қаһарына ұшыраған халықтар тарихының алғашқы буыны және ғибратты үлгісі болды, Құран Кәрім уағыздарының тарихи негізділігін дәлелдеуде жетекші қызмет атқарды. Нұх пайғамбар хикаяларында Меккедегі қасиетті орындарға байланысты бүкіл әлемді басқан топан су Меккедегі қасиетті жерге жайылмаған. Адам тұрғызған әл-Қағба көкке көтеріп әкетілген деп айтылады. Нұх кесенесі галереясы Сизредегі Нұх пайғамбар кесенесі, Түркия Дереккөздер: * Ат-Тараби, Тарих, 1, 174-182; * Тафсир, 8, 150-151, 12, 7-35, 18, 12-15, 19, 56-57, 27, 54-57, 29, 57-64; * Ал-Хамдани. Китаб ал-иклил. Тахкик М., Ал-Аква, 1. Каир, 1963; 47-55; * Ас-Салаби. Кисас, 31-35; * ал-Кисаи. Кисас, 85-150; * Умаййа б. Аби-с-салт. Диван. Тахкик ад-Хадиси. Багдад, 1975, ғ5, 86, 110, 144, 145; * Ибн Араби. Тафсир, 1, 147-150, 2, 172-174; * ал-Бадави. Тафсир, 1. 329-333, 432-437. 2, 358-360.
Күйіттік

Күйіттік (clitoris; — клитор, күйіттік, тылақ, шүртекей, шүрті) — еркектің жыныстық қатынас мүшесіне (пениске) ұқсас әйелдердің сыртқы жыныс мүшесі. Құрылысы еркек жыныстық мүшесіне ұқсас, яғни ол екі аяқшадан, тақ денеден және тақ күйіттік төбесінен тұрады. Күйіттіктің негізін ақ қабықпен қапталған кеуекті үңгір қуысты дене құрайды. Оның аяқшалары шонданай төмпегіне бекиді. Күйіттік күпегі қабығының құрылысы қынаптың кіреберісі кілегейлі қабығына ұқсас. Дереккөздер
Күндік өрім немесе күндік торап

Күндік өрім немесе күндік торап — жартыайшықты жүйке ганглийі мен одан ажырайтын жүйке талшықтарынан тұратын құрылым. Жартыайшықты жүйке ганглийі — құрсақ қуысындағы ішкі мүшелерді артерия қанымен қамтамасыз ететін іш және краниальды (адамда — жоғарғы) шажырқай артерияларының құрсақ қолқасынан ажырайтын түбірлерін сыртынан белдік тәрізді қоршап жатады. Бұдан құрсақ қуысындағы ішкі мүшелерді жүйкелендіруге баратын кезеген жүйке талшықтары мен олармен қатар жүретін симпатикалық жүйке талшықтары аталған ганглийден күн сәулелеріне ұқсас жан-жаққа таралып жатады. Дереккөздер
Күрек тістер

Күрек тістер (dentes incisivi; — тіс, incisivum — кескіш) — азықты тістеп үзіп алуға маман- данған өткір тістер. Олар тұмсық және төменгі жақ сүйектерінің тіс ұяшықтарында орналасады. Алдыңғы екі күрек тіс — ұстағыш күрек тістер, одан кейінгі тістер — ортаңғы күрек тістер, ал екі шетіндегі тістер — шеткі күрек тістер деп аталады. Күйіс қайтаратын жануарлардың тұмсық сүйектегі жоғарғы күрек тістері болмайды, ал төменгі жақ сүйектерінде төрт-төрттен сегіз күрек тіс болады. Дереккөздер ar:قاطعة
Кілегейлі жасуша

Кілегейлі жасуша (mucocytus; — кілегей, kytos ~ жасуша) — кілегейлі организмнің секрет бөлетін безді жасуша. Кілегейлі клетканың пішіні призма тәрізді болып келеді, оның сопақша келген ядросы негіздік жарғаққа (базальды мембранаға) жақын орналасады. Безді клетка бөлетін кілегейлі бөлінді - жасушаның апикальды ұшына жиналады да, секрет бөлетін бөлім қуысына сүзіліп мерокринді жолмен бөлінеді, яғни секрет бөлу кезінде жасушаның бүтіндігі бұзылмайды. Кілегейлі жасуша — өңештің кілегейлі асты негізіндегі бездердің, жақасты және тіласты сілекей бездерінің соңғы секрет бөлетін бөлімдерін құрайды. Дереккөздер
Кілегейлі қабық

Кілегейлі қабық (tunika mucosae; — қабық, mucosa — кілегей) — адам мен жануарлар организмдеріндегі түтікше ішкі мүшелердің ішкі қабығы. Кілегейлі қабықтың екі түрі кездеседі. Олар: тері тәріздес және ішек тәріздес кілегейлі қабықтар. Тері тәріздес кілегейлі қабық ауыз қуысы мүшелерін (тіл, қатты және жұмсақ таңдай, ерін, ұрт) астарлайды. Ол ішкі эпителий (көпқабатты жалпақ эпителий) және өзіндік тақташа (борпылдақ дәнекер үлпасы) қабаттарынан тұрады. Ал ішек тәріздес кілегейлі қабықта көптеген қатпарлар мен бүрлер болады. Ол түтікше ішкі мүшелердің кілегейлі қабықтарын құрайды. Ішек тәріздес кілегейлі қабық өз кезегінде төрт қабаттан тұрады. Олар ішінен сыртына қарай: эпителий, өзіндік тақташа, етті тақташа (бірыңғай салалы ет ұлпасы) және кілегейліасты негіз (борпылдақ дәнекер ұлпасы). Кілегейлі қабықтың ішкі эпителий қабатын түтікше мүшелердің қызметіне байланысты(қорғаныс, сору, сіңіру қызметіне байланысты т. б.) әртүрлі эпителий ұлпасы (бірқабатты, көпқабатты эпителий) астарлайды. Етті тақташа қабаты жиырьлып, кілегейлі қабықта пішіні әртүрлі қатпарлар мен бүрлер түзеді. Кілегейліасты негізде қоректендіргіш ірі қан тамырлары, кілегейліасты интрамуральды (қабыршалық) жүйке түйіндері (ганглийлері) орналасады. Дереккөздер Шырышты қабық
Кіндікбау

Жүктілік кезіндегі мысық жатырының құрылымы. 1 — Кіндікбау, 2 — Амнион, 3 — [[Аллантоис, 4 — Қапшық, 5 — Дамушы гематома, 6 — плацентаның аналық бөлігі]] Кіндікбау (funiculus umbilicalis; — бау, umbilicalis - кіндік) — ұрық пен ұрықжолдасты (плацентаны) байланыстырып, жатырдағы ұрықтық дамуды қамтамасыз ететін мүше. Кіндікбаудың негізін ұрық организмінен вена қанын ұрықжолдасқа алып баратын екі кіндікбау қызылтамыры (артериясы) және артерия қанын ұрықжолдастан ұрық организміне алып келетін бір кіндікбау көктамыры (венасы) құрайды. Аталған қан тамырлары бір-бірімен кілегейлі ұлпа арқылы байланысып, сыртынан дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталады. Дереккөздер
Кірпікшелер

бетіндегі суреті]] Кірпікшелер (cilia; — кірпікше) — ұзындығы 5-10 мкм-дей, ені 0,2 мкм-дей жасушаның қимыл-қозғалысын іс жүзеге асыратын арнайы органелласы. Кірпікшелердің орталығында жасуша плазмолеммасымен байланысқан біліктік жіпше - филамент - болады. Ол екі бөліктен: жасушадан тыс жатқан және жасуша ішіндегі бөліктерден тұрады. Кірпікшелер біліктік филаментін — орталығында орналасқан екі микротүтікшелер, шеткі жағындағы тоғыз қосарлы микротүтікшелер (дипломикротубулдар) және негіздік (базальды) денешік құрайды. Негіздік денешік негіздік түбірден және оған бекіген негіздік аяқшалардан (жолақты құрылым) тұрады. Негіздік түбірде қосарлы микротүтікшелердің орнында үштік микротүтікшелер (трипломикротубулдар) болады, ал орталықтағы екі микротүтікшелер болмайды. Дереккөздер
Қабақ (анатомия)

Қабақ (— қабақ) — көз алмасын сыртынан жауып тұратын терілі-етті және кірпікті мүше. Ол жоғарғы қабақ және төменгі қабақ болып екіге бөлінеді. Қабақтың негізін қабақ бұлшықеті құрайды. Қабақты сыртынан жауып тұрған тері, оның ішкі бетіне өтіп, қабақтың кілегейлі қабағын (конъюнктиваны), ал одан әрі ол көз алмасын қаптап, көз алмасының кілегейлі қабығын түзеді. Қабақтың кілегейлі қабығын көпқабатты жалпақ мүйізделмейтін эпителий астарлайды. Онда көптеген май бездері орналасады. Көздің ішкі бұрышындағы қатпар үшінші қабақ деп аталады. Ол бауырымен жорғалаушылар мен құстарда жақсы жетілген. Қабақ көзді сыртынан жауып қорғап, оған әртүрлі бөгде заттардың түспеуін қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Қабыртқалар

Қабыртқалар — көкірек керегесінің бүйір қабырғаларының қаңқасын құрайды. Олар адам мен жануарларда екі бөліктен: сүйек қабыртқадан және қабыртқа шеміршегінен тұрады. Қабыртқалардың жоғарғы омыртқалық ұштарындағы қабыртқа бастары мен төмпекшелері көкірек омыртқаларының денелерімен және көлденең өсінділерімен буындар арқылы байланысады. Ал төменгі төссүйектік ұштарындағы қабыртқа шеміршектері төс сүйекпен жалғасады. Төссүйекпен тікелей жалғасқан алдыңғы 7-8 қабырғалар төссүйектік (стернальды) немесе нағыз қабырғалар, ал төссүйекпен тікелей байланыспайтын қабыртқалар астернальды немесе жалған қабыртқалар деп аталады. Жалған қабыртқалардың шеміршектері бір-бірімен жапсарласа бірігіп, қабыртқа доғасын құрайды. Дөңес келген қабыртқа басы көкірек омыртқа денесіндегі қабыртқа ойысымен байланысып, қабыртқа басының буынын түзеді. Қабыртқа басы қабыртқа мойыны арқылы қабыртқа төмпешігінен бөлініп тұрады. Қабыртқа төмпешігі көкірек омыртқасы көлденең өсіндісінің буын бетімен байланысып, қабыртқа төмпешігінің буынын жасайды. Қабыртқа денесінің сыртқы бетінде қабыртқа бұрышы жақсы байқалады. Қабыртқа денесінің кранио-дорсальды жиегінде бұлшықеттер бекитін еттік сай, ал каудо-медиальды жиегінде қан тамырлары мен жүйкелер өтетін тамырлы сай болады. Қабыртқалардың саны көкірек омыртқаларының санына сәйкес келеді. Дереккөздер
Қағанақ сұйығы

Қағанақ суы/сұйықтығы — қағанақтың ішкі бетіндегі эктодерма жасушалары бөлетін сұйық. Қағанақ сұйығы — қағанақ қуысындағы ұрықтың дамуына қолайлы сулы орта. Ол ұрықты кеуіп қалудан, әртүрлі механикалық соққылардан сақтап, қорғаныс ортасының қызметін атқарады, ұрықтың қозғалуына қолайлы жағдай тудырады. Ұрықтың жұмыртқаны жарып шығарудың немесе туудың алдындағы соңғы күндері қағанақ сұйығы қоректік қызмет атқарады. Жұтылған қағанақ сұйығының қорытылмаған қалдығынан жаңа туған төлдердің тоңғақтары, жұмыртқаны жарып шыққан балапандардың саңғырықтары пайда болады. Қағанақ қуысының сұйыққа толуына байланысты ұрық— ұрықтантыс мүшелермен тек кіндік арқылы ғана жалғасады. Қағанақ суы (жүкті әйелде) ұрық салмағы мен плацента өлшеміне байланысты шамамен 1000-1500мл болады. Рh 6,98-7,23 құрайды. Қағанақ суы келесі минералды заттардан тұрады:натрий, калий, альций, магний, хлор, фосфор, темір, мыс. сондай-ақ белок алмасуына (17 аминқышқылынан тұрады) қатысады. Ең маңыздысы фетоплацентарлы жүйе арқылы гормондар метоболизміне қатысады: хорион гонодпропині, плацентарлы лактоген, серотонин, тестестерон, прогестерон және т.б. Ұрықты қорғау мақсатында иммунды кешендік деңгейді реттейді Дереккөздер
Қалыпты анатомия

Қалыпты анатомия — ересек (сақа) адам және жануарлар денесінің құрылысының анатомиялық мәліметтері негізінде организм мүшелері мен мүшелер жүйелерінің құрылыс зандылықтарын анықтайтын морфология ғылымының ірі саласы. Дереккөздер
Қақпалық вена

Қақпалық вена (vena portae, - көк тамыр, porta — қақпа) - азық (ас) қорыту мүшелері мен көкбауырдан вена қанын жинайтын көктамыр (вена). Қақпалық вена бауыр қақпасы арқылы бауырға еніп, онда қылтамырларға тарамдалып, бауырдың көктамырлық "ғажап торын" түзеді. Ғажап тордан қан бөлікшелераралық веналарға, одан бауыр венасына жиналып, артқы (адамда — төменгі) қуыс венаға құйылады. Дереккөздер
Қалқанша без фолликулы

Қалқанша без фолликулы — пішіні мен мөлшері әртүрлі, қалқанша безі паренхимасын құрайтын көпіршік. Қалыпты жағдайда фолликул қабырғасын бірқабатты текше (куб) тәрізді эпителий құрайды. Эпителиоциттер тироксин және трийодтиронин гормондарын бөледі. Қалқанша без қызметі күшейген кезде (гиперфункция) фолликул қабырғасындағы эпителиоциттер биіктеп, бірқабатты призма тәрізді эпителийге, ал азық құрамындағы йодтың жетіспеуіне сәйкес без қызметінің төмендеуіне байланысты эпителиоциттер аласаланып, бірқабатты жалпақ эпителийге айналады. Қалқанша без фолликулы қабырғасында кейде жекеленген парафолликулалы жасушалар кездеседі. Дереккөздер cs:Folikul de:Follikel en:Follicle es:Folículo fr:Follicule he:זקיק io:Folikulo it:Follicolo pt:Folículo ru:Фолликул sl:Folikel
Қалқаншамаңы безі

и Қалқаншамаңы безі .]] Қалқаншамаңы безі (glandula parathyroideae, - без; - маңы, қасы; thyreos — қалқан) — қалқанша безі маңында немесе оның ішінде орналасқан кішкене денешік тәрізді ішкі секреция безі. Ол сыртынан дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталған. Без паренхимасында жасушалар тізбектеліп немесе топталып орналасып, безді жасушалар бағандарын құрайды. Олардың аралықтарында қан тамырларына бай борпылдақ дәнекер ұлпасының жұқа қабаттары болады. Қалқаншамаңы безі жасушаларын паратироциттер деп атайды. Олар негізгі (базофилді) және ацидофилды (оксифилді) паратироциттер болып екі топқа бөлінеді. Негізгі паратироциттер қандағы кальцийдің деңгейін жоғарылататын паратирин гормонын бөліп шығарады. Ацидофильді жасушалар — қызметін тоқтатқан, ескіру кезеңіндегі паратироциттер. Құрылысы: Бездердің екеуі қалқанша бездің жоғарғы жағына, екеуі төменгі жағына жабысып, оған жанаса орналасқан. Қалқанша безге жақын жабыса орналасқанымен құрылысы мен қызметі мүлдем өзгеше. Бездердің үлкендігі асбұршақтай, салмағы 20-50 мг. Ересек адамда әр бездің ұзындығы 6-8 мм, ені 3-4 мм, калыңдығы 1-2 мм. Салмағы ер адамда 30 жасқа дейін, әйелдерде 46-50 дейін өседі. Қызметі: 1) бездерден бөлінетін гормондар қан мен ұлпа сұйықтығындағы фосфор мен кальцийдің мөлшерін реттейді; 2) 1 құрамындағы кальций мен фосфордың ішекке тез сіңуіне әсер етеді 3) денеден кальций мен фосфордың зәр мен нәжіс аркылы шығарылуын қамтамасыз етеді. Дереккөздер
Қалыптасу кезеңі

Қалыптасу кезеңі - сперматидалардан сперматозоидтардың қалыптасып жетілетін сперматогенез процесінің кезеңі. Сперматозоидтың басы плазмолеммамен қапталған цитоплазма мен ядродан пайда болады да, ядроның алдыңғы жағында пішіні оймақ тәрізді Гольджи кешенінің туындысы — акросома орналасады. Сперматозоид мойнын центросома центриольдері түзеді. Олар проксимальды (алдыңғы) және дистальды (артқы) дискілерге айналып, оларды байланыстыратын аралық құрылым - центродесмоз қалыптасады. Дистальды дискі екі бөлікке бөлініп, оның алдыңғысынан сперматозоид құйрығының негізін түзетін микротүтікшелерден құралған біліктік жіп өсіп шығады. Дистальды дискінің артқы бөлігі біліктік жіп бойымен артқа қарай жылжып, сперматозоид құйрығының бастапқы және негізгі бөлімдерінің шекарасына орналасады да, дистальды дискінің алдыңғы және артқы бөліктері аралығында жатқан сперматозоид құйрығының бастапқы бөлімін шектейді. Бұл бөлімнің цитоплазмасындағы митохондриялар біліктік жіпті сыртынан айнала орап, спиральды жіпті түзеді. Бастапқы бөлім цитоплазмасында сперматозоидтың қозғалысын қамтамасыз ететін қуат (энергия) көзі — гликоген түйіршіктері мен фосфолипид тамшылары қорланып жиналады. Құйрықтың негізгі бөлімін біліктік жіп пен оны сыртынан қаптаған жұқа цитоплазма қабаты мен плазмолемма, ал соңғы бөлімін біліктік жіп пен оны сыртынан қаптаған плазмолемма түзеді. Дереккөздер
Қан жасушалары

Қан жасушалары — адам мен жануарлар организмдерінің тіршілігіне тым қажет қызметтер атқаратын қанның құрамындағы жасушалар. Қан жасушаларына: эритроциттер (қанның қызыл жасушалары), лейкоциттер (қанның ақ жасушалары) және қан табақшалары (құстар мен төменгі омыртқалы жануарларда — тромбоциттер) жатады. Сүтқоректі жануарлар эритроциттерінде ядро және көптеген органеллалар болмайды. Эритроцит цитоплазмасы құрамында қанға қызыл түс беретін, тотығу-тотықсыздану реакцияларына қатысып, организмдегі газ алмасу процесін іс жүзіне асыратын күрделі белок — гемоглобин болады. Гемоглобиннің құрамына темір (Ғе) кіреді. Ал құстар мен төменгі омыртқалы жануарлар эритроциттерінде ядро болады. Лейкоциттер гранулоциттер (дәншелі, түйіршікті) және агранулоциттер (дәншесіз, түйіршіксіз) болып екі топқа бөлінеді. Гранулоциттерге эозинофилдер (жасуша цитоплазмасында ірі қызыл түйіршіктер болады), базофилдер (клетка цитоплазмасында көкшіл түсті түйіршіктер болады) және нейтрофилдер (жасуша цитоплазмасында қызғылт майда түйіршіктер болады) жатады. Гранулоциттердің ядролары бірнеше бөліктерден (сегменттерден) тұрады. Сондықтан, бұларды "сегментті ядролы лейкоциттер" деп атайды. Гранулоциттер фагоцитоз процесіне қатысып, қорғаныс қызметін атқарады. Агранулоциттерге лимфоциттер мен моноциттер жатады. Лимфоциттер — ірі дөңгелек ядролы, ұсақ жасушалар. Лимфоциттер өз кезегінде Т- лимфоциттер және В- лимфоциттер болып екі топқа бөлінеді. Т- лимфоциттер организмдегі клеткалық иммунитетке, ал В- лимфоциттер гуморальдық (сұйықтық) иммунитетке жауапты. Моноциттер — ядросының пішіні лобия тәрізді ірі жасушалар. Моноциттерден ұлпа макрофагтары дамып жетіледі. Қан табақшалары (тромбоциттер) қанның ұюын қамтамасыз етеді. Қан — сұйық ішкі орта ретінде жануарлар организміндегі жасушалық және ұлпалық деңгейдегі зат алмасуды (қоректік заттарды мүшелерге, ұлпаларға, жасушаларға, ал организмде түзілген ыдырау өнімдерін, керісінше, бөлу мүшелеріне жеткізу, газ алмасу) қамтамасыз ету, заттарды тасымалдау, организмнің ішкі құрам тұрақтылығын сақтау, қорғаныс (фагоцитоз, антиденелер, ұю) қызметтерін атқарады. Дереккөздер
Қанатша сүйек

Қанатша сүйек — жұқа тақташа тәрізді бассүйектің құрамындағы жұп сүйек. Ол сынаша сүйектің қанатша өсіндісі мен таңдай сүйектің тік тақташасына жабысып тұрады. Қанатша сүйектің төменгі жиегі ілмектеніп тұрғандықтан, оны қанатша ілмегі деп атайды. Дереккөздер
Қантүзу мүшелері

Қантүзу мүшелері (organa haemopoetica, — мүше, haima, haemo — қан және poiesis - түзу) — қан жасушалары түзілетін мүшелер. Қантүзу мүшелеріне сүйектің қызыл кемігі, тимус (айырша без), лимфа түйіндері, көкбауыр, құстарда фабриций қапшығы, ас қорыту және басқа да түтікше мүшелердің кілегейлі қабығында орналасқан лимфа түйіншелері (митоздықминдалина — бадамша без, ішек лимфа түйіншелері) жатады. Орталық қан жасау мүшелеріне сүйектің қызыл кемігі, тимус, фабриций қапшығы, ал қалғандары шеткі қан жасау мүшелеріне жатады. Қантүзу мүшелерінің негізін (строма) ретикулалы ұлпа, ал тимус пен тың-торлы эпителий құрайды. Қантүзу мүшелеріндегі діңгекті және жартылай діңгекті жасушалардан қан жасушалары (эритроциттер, лейкоциттер, тромбоциттер) дамиды. Қантүзу мүшелерінде — қантүзу процесімен қатар қорғаныс қызметі де іс жүзіне асады. Дереккөздер
Қапталған сезімтал жүйке ұштары

Қапталған сезімтал жүйке ұштары — сыртынан сезгіш қабықпен қапталған сезімтал нейроциттер дендриттерінің соңғы сезімтал тармақтары, яғни рецепторлар. Сыртындағы қабығының құрылысына сәйкес қапталған сезімтал жүйке ұштары өз кезегінде: қапшықталмаған және қапшықталған рецепторлар болып екіге бөлінеді. Дереккөздер
Қапшықталған рецепторлар

Қапшықталған рецепторлар — сыртынан сезгіш глиялық қабықпен және оның сыртындағы қабаттасып жатқан дәнекер ұлпалық тақташалардан құралған қапшықпен қапталған сезімтал нейроциттер дендриттерінің соңғы сезімтал ұштары. Қапшықталған рецепторлар негізінен мүшелердің дәнекер ұлпалық қабаттарында орналасып, қысымдық тітіркеністерді қабылдайды. Бұларға сезгіш денешіктер (Мейснер денешігі), пластинкалық денешіктер (Фатер-Пачини денешігі), жыныс мүшелеріндегі денешіктер (Догель денешігі), баданаша денешіктер (Гольджи-Маццони денешіктері), соңғы колбалар (Краузе колбасы), жүйке-ет ұршықтары жатады. Осылардың ішінде құрылысы жете зерттелгені пластинкалық денешіктер. Пластинкалық денешікте сезімтал нейроциттер дендриттерінің соңғы жүйке ұштары сыртынан сезгіш глиялық жасушалармен қапталып, денешіктің ішкі баданасын түзеді. Ішкі бадана сыртынан қосымша қабаттасқан дәнекер ұлпалық пластинкалардан құралған қапшықпен қапталған. Дәнекер ұлпалық пластинкаларды фибробласттар қатарлары мен коллаген талшықтарының шоғырлары құрайды. ішкі бадана мен сыртқы қапшық аралығында орналасқан жүйкелік глиоциттер, дендриттердің біліктік цилиндрлерінің соңғы ұштарымен синапс арқылы байланыс түзеді. Пластинкалық денешіктер ұлпалардағы қысымды қабылдайды. Олар ішкі мүшелер қабырғаларында, тірек-қимыл аппараты мүшелерінің дәнекер ұлпалық аралықтарында, лимфа түйіндерінде, эндокринді бездерде кездеседі. Пластинкалық денешіктердің мөлшері жануарлардың түрлеріне, жасына, орналасқан мүшелеріне байланысты 0,1 мм-ден 6 мм-ге дейін өзгеріп отырады. Басқа денешіктердің құрылысы да пластинкалық денешіктер құрылысына ұқсас. Жүйке-ет ұршығы бұлшықет талшықтарындағы сезімтал нейроциттер дендриттерінің соңғы тармақтары. Сезімтал жүйке ұштары бұлшықет талшығын сыртынан ұршық тәрізді шырмап, сыртынан дәнекер ұлпалық қапшықпен қапталған. Дереккөздер Сезімтал жүйке ұштары sk:Receptor
Қапшықталмаған рецепторлар

Қапшықталмаған рецепторлар — сыртынан арнайы сезімтал эпителиоциттермен немесе глиоциттермен қапталған сезімтал нейроциттер дендриттерінің соңғы жүйке ұштары. Қапшықталмаған рецепторларға сезгіш тегіршіктерді (Меркел дискісін) жатқызуға болады. Терінің көпқабатты жалпақ эпителийі жасушаларының араларындағы дендриттердің сезімтал жүйке ұштары сыртынан ерекше сезгіш глиялық жасушалармен қапталып, қысымдық тітіркеністерді қабылдайды. Сезгіш тегіршіктер шошқаның талпақ тұмсығында көптеп кездеседі. Дереккөздер Сезімтал жүйке ұштары
Қапшықтану

Қапшықтану - дене құрылымдарының дәнекер ұлпалы қапшықтармен қапталу процесі. Сезімтал жүйке ұштары сыртынан дәнекер ұлпалық қапшықтармен қапталып, пішіні әртүрлі сезгіш денешіктерді (Фатер-Пачини денешігі, Мейснер денешігі, жыныс денешіктері т.б.) түзеді. Ішкі мүшелердегі сезімтал денешіктер - барорецепторлар (қысым сезімі), теріде орналасқан денешіктер — тері сезімі қызметін атқарады. Дереккөздер
Қарашық

Қарашық — көздегі нұрлы қабықтың ортасындағы тесік. Нұрлы қабықтың сақинаша орналасқан бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттер будалары қарашықтың қысқыш, ал тарам миоциттер будалары, оның кеңейткіш бұлшықеттерін түзеді. Аталған бұлшықеттердің; әсерінен қарашық рефлекторлы түрде кеңейіп немесе тарылып көз алмасына жарықтың түсу мөлшерін реттейді. Күшті жарық әсерінен қарашықтың мөлшері кішірейіп, ал әлсіз жарыққа, керісінше, кеңеюіне жауап береді. Дереккөздер
Қарға сүйек, құстұмсықша сүйек

Қарға сүйек, құстұмсықша сүйек (os coracoideum, — сүйек, coracoideum — құс тұмсық) — құстардың иық белдеуіндегі ең ірі сүйек. Қарға сүйектің жоғарғы ұшы жауырын, бұғана және тоқпан жілікпен, төменгі ұшы төс сүйекпен байланысады. Құстардың ұшуы кезінде қарға сүйек қанат үшін тіректік қызмет атқарады. Дереккөздер
Қарын безі

Қарын безі (glandula ventriculis, — без, ventriculus — қарын, асқазан) — безді қарынның кілегейлі қабығы өзіндік тақташасында орналасқан қарапайым түтікше без. Құрылысы мен сөл бөлу сипатына байланысты қарын безі кардиальды, фундальды (қарын түбі) және пилорикалық (қақпалық) болып үш түрге бөлінеді. Кардиальды без қарын кілегейлі қабығының өңештің қарынға ашылатын тесігі маңындағы аймағында орналасады. Пішіні түтікше келген бездің секрет бөлетін соңғы бөлімі тарамдалып жатады. Бездің қабырғасы негізінен кілегейлі клеткалардан құралған. Олардың аралығында негізгі және көмкерме (париетальды) жасушалар кездеседі. Кардиальды без сөлі құрамында крахмалды ыдырататын амилоидты ферменттер болады. Безді қарынның негізгі безі — қарын түбі безі. Оның секрет бөлетін соңғы бөлімі тарамдалмаған немесе нашар тарамдалған. Түтікше без үш бөліктен: без мойынынан, без денесінен және без түбінен тұрады. Мойын бөлігі қабырғасын көбеюге бейім, камбиальды қызмет атқаратын және өзінен кілегейлі бөлінді бөлетін кілегейлі жасушалыр – құрайды. Цитоплазмасы солғын көгілдір түске боялған кілегейлі мукоциттердің жалпақ ядролары клетканың базальды бөлігінде, яғни негіздік жарғаққа жақын жатады. Бездің денесі мен түбінің қабырғасын пепсиноген ферментін бөлетін, цитоплазмасы базофильді боялған дөңгелек ядролы негізгі жасушалар құрайды. Бұлардың аралықтарында мукоциттер кездеседі. Негізгі жасушалардың сыртқы борпылдақ дәнекер ұлпалық жағында тұз қышқылын түзуге керекті хлоридтерді бөлетін көмкерме (париетальды) жасушалар негізгі жасушаларға жанаса орналасады. Без қабырғасында жекеленген эндокринді (аргирофилді) жасушалар да кездеседі. Пилорикалық без қарынның кілегейлі қабығының он екі елі ішекке шығар аймағында орналасады. Бездің секрет бөлетін соңғы бөлімі қысқа және тарамдалып жатады. Пилорикалық бездің қабырғасын негізінен мукоциттер құрайды. Қарын безі сөлінің құрамында пепсин ферменті, тұз қышқылы және кілегей болады. Дереккөздер
Көмекші сорғы агрегатгары

Көмекші сорғы агрегатгары — негізгі және қосалқы сорғы агрегаттарының, сорғы станциясының тоқтаусыз әрі тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін көмекші агрегаттар жүйесі. Негізгі сорғы агрегаттардың өнімділігіне, геометриялық сору биіктігіне, сорғы станциясының типіне, мақсатына, басқа да қасиеттеріне карай: вакуумды, кәрізді, құрғатқыш, сорғы агрегаттары мен техникалық сумен және маймен жабдықтау, шаруашылык, ауыз су, өртке қарсы канализациялық және пневматикалық жүйелердің сорғы агрегаттары деп аталатын түрлері бар. Дереккөздер
Көп шөмішті канал тазалағыш

Көп шөмішті канал тазалағыш — машина түрі, мелиорациялық каналдың шымтезекті, ми балшықты түрлерін, тоған жақтауларын, оның табанындағы тұнбаларын тазалауда, әсіресе каналдың тереңдету және күрделі жөндеу кезінде қолданылады. Дереккөздер
Көпжылдық реттеудің диспетчерлік кестесі

Көпжылдық реттеудің диспетчерлік кестесі —су тапшы есеп жылын алдын ала болжап, осыған байланысты кепілді қайтарымды қамтамасыз ету шараларын сипаттайтын есептеулер жүргізу. Су шаруашылық жылы басталар алдында, яғни су тасуы барысында пайдаланудағы бөген мүмкіндігінше кепжылдық сыйымдылығы шамасында толтырылуы тиіс. Су тапшы кезенде бөгеннің пайдалы сыйымдылығы азаяды. Бөгеннің осы жағдайындағы жұмыс сызбалары арқылы диспетчерлік кесте элементтерін есептеп шығарады. Ал толу тайыздану тарамдары үшін екі сызба әзірленуі себепті — тайыздану мен сумен толтырылу тарамдарын есептеу жеке-жеке жүргізіледі. Бұл тарамдардың сызбасын жасау ушін қосынды ағындысы кепілді қайтарымға жақын жылдар таңдап алынып, олардың су ысырабы қайтарым шамасына теңестіріледі. Дереккөздер
Көпсатылы көлтабан

Көпсатылы көлтабан — көктемгі еріген қар, тасқын су көлемдеріне байланысты жасалатын көлтабанның бір түрі. Тасқын суларды толық және тиімді пайдалану үшін су токтатқыш бөгетшелер мен жалдар бір-біріне қатарласып сатылы түрде салынады. Бірінші көлтабан толғаннан соң су екінші, үшінші көлтабанға асып ағады. Дереккөздер
Көпсатылы құлама

Көпсатылы құлама — гидротехникалық құрылыста су құламасын бірнеше бөлшекке бөліп, өзен арнасының ең жоғарғы деңгейінен (бъефінен) ең төменгі табаны арасына сатылап кұрылатын немесе бір құрылыспен екінші су қүрылысын жалғастырушы құрылыс. Дереккөздер
Көпүйінділі жаймалаушы тегістеуіштер

Көпүйінділі жаймалаушы тегістеуіштер — ауыл шаруашылығында жер алаптарын тегістеуші құрал. Суармалы жердің ойлы-қырлы жер бедерін тегістеп, жер құрғату кезінде мелиорациялык жқмыстар жүргізуге арналған. Дереккөздер
Фокус-топтар әдісі

Фокус-топтар әдісі - XX ғасырдың 60-жылдарының соңында пайда болған саяси әлеуметтану ғылымының сапалық әдісі. Қазіргі кезде маркетингтік зерттеулерде кеңінен қолданылуда. Саяси әлеуметтануда қандай да бір оқиғаға сараптамалық баға беру қажет жағдайда қолданылады (мысалы, сайлау стратегиясын таңдауда, аймақтың, ауданның тұрғындарымен кездесу барысында кездесетін сұрақтарды анықтауда және тағы басқа). Мәні жағынан фокус топтар - талқыланып отырған сала бойынша сарапшы болып танатын адамдардан сұхбат алу. Кез келген сұхбат түрі сияқты мұнда да, алдын ала жоспар құрып, пікір алмасуға қажетті сұрақтарды әзірлеп алу қажет. Бүл әдіс фокус-топ модераторының суырып салмалығына жол береді. Фокус-топтық зерттеулер мақсаты қандай да бір мәселе бойынша пікір алуандығын анықтау болып табылатын бірнеше пікір алмасудан тұрады. Дереккөздер
Формациялық теория

Формациялық теория - әлемдік тарихи-әлеуметтік өсу бірізді кезеңдер алмасуымен - қоғамдық-экономикалық формациялар түрінде сипатталған Карл Маркс теориясы. Жалпы әлемдік тарихта К. Маркс мұндай төрт (немесе бес) формацияларды анықтаған: алғашқы қауымдық, феодалдық (азиялық), капиталистік және коммунистік. Формацияның құрылымдық діңгегі - өндіруші күштердің және өндірістік қатынастардың диалектикалық өзара қарым-қатынасы, өз кезегінде ол сәйкес саяси қондырманы (мемлекет) және қоғамдық сана түрлерін (идеологияны, мәдениетті, дінді және тағы басқа) қалыптастыруға себепкер болады. Дереккөздер
Криолитогенез

Криолитогенез — көпжылдық тоңның, мұзды таужыныстардың қалыптасу процестерінің жиынтығы. Криолитогенез эпигенетикалық (климаттың өзгеруі барысындағы тондану мен мұздың бөлінуі бұрыннан бар жыныстарға өтуі) және сингенетикалық — (литокриосфера, шөгінді жиналу барысындағы) типтерге (мыс., арктикалық белдемдегі өзен жайылмаларында) бөлінеді. Дереккөздер
Криолитозона

Криолитозона — жер қыртысының үстіңгі қабаты шегіндегі криосфераның бір бөлігі; кері температура және жер асты мұздарының бар болуы мүмкіндігімен сипатталады. Әрекетті қабат пен көпжылдық криолитозонадан құралады. Криолитозонаның төменгі шекарасы — 0°С температурадағы изотермиялық үстіңгі бет. Онын орташа ендіктегі жатыс терендігі бірнеше метр, ал биіктік ендікте бірнеше км-ге дейін созылады. Дереккөздер
Кронштадт футштогінің нөлі

Кронштадт футштогінің нөлі —Кронштадтың (Балтық теңізі) айналма каналындағы көпірдің негізіне бекітілген, деңгейі Балтық теңізінің 1825-1840 ж.ж. аралығындағы орташа деңгейіне тең металл тақтадағы горизонталь сызық. Бұрынғы КСРО-дағы құрлықтың абсолют биіктіктері осы белгіден есептелетін. Дереккөздер
Көпір салу ісіне арналған ізденістер

Көпір салу ісіне арналған ізденістер — өзен арнасы мен жолдардың (теміржол және автомобиль жолдарының) тиімді түрде кесіп өту әдістерін қолдану, көпір салудың пайдалы өлшемі мен көлемін және оның инженерлік құрылымын таңдау кезінде жүргізілетін ізденіс жұмыстары. Дереккөздер
Көпірдің кеме өтетін аралығы

Көпірдің кеме өтетін аралығы —кеме тұркы (биіктігі) өтуі мүмкін болатын кез келген кеме (су) жолында орналасқан көпір тіректерінің арасы: 1) аралық тіреулердің арасындағы көлденең есептелген қашықтық; 2) жарықтағы аралық — көршілес тіректер аралығындағы қашықтық. Кемелер өтетін өзендер мен бұғаздардағы көпірдің биіктігі ең ірі кемелердің биіктігінен 2 – 2,5 м жоғары болуы тиіс, мұнда су толқыны есепке алынады, көпір астынан өтетін кемелердің қатар аралық қашықтығын көрсететін (діңгек пен көпір табанына) арнаулы белгі қалқандары орнатылады. Онда судың тереңдігі, ағын жылдамдығы, толқын түрі және т.б. көрнекі сандармен жазылады. Дереккөздер
Көтеріңкі қайтарым

Көтеріңкі қайтарым — жоғарғы іркіліске және қашыртқыға карсы сызық тарамдарын босату және толтыру тарамдары аралығыңда орналасатын аймақ. Реттеу тереңдігі азайып, су тұтынушы қондырғылардың максималды өнімділігі көбейген сайын көтеріңкі қайтарым аймағы өлшемдерінің маңызы да арта түседі. Терең реттеу кезінде, соған сәйкес кепілді өтімнің әр жоғары шамасында және өтімділіктің салыстырмалы азаюы кезінде көтеріңкі қайтарым аймағы кішірейеді. Осылайша көтеріңкі қайтарымды жүзеге асыру жоспары орыңдалады. Мұндай жағдайларда жоспарда бөген толуы кезінде тікелей қайтарымнан қайтарымға өту қарастырылуы қажет. (3, мен 6-ны басқа қатынастарында, яғни төменгі)2р мен жоғарғы 0Ь артықтық аймағы кеңейеді. Сол кезде аймақты тағы да бөлу керек. Дереккөздер
Пассионарлық

Пассионарлық - [лат. passio - құштарлық, азап шегу] - этнологияға орыс тарихшысы әрі географы Л. Н. Гумилев енгізген ұғым. Гумилев пассионарлықтаң астарында индивидтің мақсатқа талпынысынан көрінетін белсенділігін (көбіне - қияли) және осы мақсатқа жету жолындағы жанкештілігі мен күйзеліске төзімділігін түсінді. Жанкештілік мұнда кеңінен алғанда - ең басты, тіпті, өмірлік маңызды қажеттіліктерден бас тарту, жоғары пассионарлық шиеленісте тіпті үстемдік етуші мақсат болып табылатын әлеуметтік және мінсіз қажеттілік жолында құрбан болып, өмірден де бас тарту. Жалпы, пассионари биологиялық қажеттіліктерден әлеуметтік және идеалдық қажет- тіліктерді басым қоюымен сипатталады. Тарихи-биографиялық әдіс негізінде Л. Н. Гумилев пассионарлықты әртүрлі дәуірлер мен этностарға тән, тұрақты психикалық және мінез-құлықтық белгілер кешені ретінде анықтайды. В. И. Вернадскийдің биогеохимиялық идеяларына сүйене отырып, Гумилев пассионарилерді сыртқы ортадан өзінің жеке қорғанысына қажеттен тыс қуат алуға туа бітті қабілеті бар және осы қуатты қоршаған ортаны өзгерту жолында мақсатты жүмысқа айналдыратын елден ерекше адамдар ретінде қарастырады. Сонымен қатар пассионарилердің айналадағы адамдардың мінез-құлқы мен психикасына белсенді ықпал ететінін айтқан. Адам ұжымдарының белсенділігінің өзгермелілігін этногенез фазалары бойынша зерттей отырып, жекелеген пассионарилердің белгілерін сипаттай келе Л.Н. Гумилев әр дәуірлерде мұндай тұлғалардың пайда болу жиілігі этникалық жүйенің жалпы белсенділігімен байланысты екендігіне тоқталады. Александр Македонский, Ганнибал, Корнелий Сулла, Шыңғысхан, Жанна д'Арк, Ян Гус, Протопоп Аввакум және басқа да тарихи түлғалардың өмірі мен қызметін талдай келе Гумилев белсенді өмірге деген ішкі құлшынысы материалдық құндылықтарды іздеуден де, әлеуметтік ортаның шарттарын таңуынан да тұрмайтын оларды біріктіретін барлығына тән ортақ белгілер кешені бар екенін анықтады. Керісінше, көптеген пассионарилердің жоғары белсенділігі айналасындағылардың айыптауына ұшырап, түсініспеушілігін тудырды, ақыр соңы қазаға да әкелді. Пассионарлықты популяциялық деңгейде (этникалық ұжымдардың белсенділігі ретінде) және индивидуалды деңгейде (мінез- құлық шабыты) сипаттай отырып, Л. Н. Гумилев бұл феноменді түсіндіруде пассионарлыққа теориялық көзқарас ретінде В. И. Вернадский еңбектеріндегі қаралған биосфераның тірі бөлшектерінің қуатының тиімділігі жөніндегі ойын ұсынды. Дереккөздер
Патриот

Патриот - өз Отанын адал сүйетін, қызмет ететін, өз мүддесін, ел мүддесі жолында құрбан қылатын, басқа ұлттар мен ұлыстарға кеңпейілділікпен қарайтын адам; өзінің Отанына берілген, оның мүдделеріне қызмет ететін адам. Дереккөздер
Футурошок

"Футурошок" - ["The Future Shock"] - америкалық футуролог Алвин Тоффлердің (1970) болашақты болжаумен замандастарын тітіркендірген кітабы. Онда жақсылыққа үміттің орнына некенің бұзылуы, ақыл-естен айырылған жастар, ұрпақ сабақтастығының жойылуы, бүгін бар ертең жоқ, ертең өңін айналдырып қайта келетін фирмалар мен компаниялардың түрліше елесте тіліп көрсетілуі (фантасмагориялық), бірін-бірі үздіксіз алмастырушы бітпейтін мәселелер; болашақтан қорқу, күйзеліс және бейімделіп үлгере алмаған адамдардың бағытынан айырылуы үйемелеп көрсетілген. Кітап глобалистика мен футурологияның дамуына итермеледі. Дереккөздер
Майтабан

Майтабан (мякиш); ( — майтабан) — жануарлар тұяқтарының артқы жағында орналасқан, пішіні жастық тәріздес серпімді тері туындысы. Ол орналасу орнына байланысты тізе, тілерсек, жіліншік, тұяқ (саусақ) майтабандары болып бөлінеді. Құрылысы жағынан майтабан эпидермистен, дермадан және шел қабаттарынан тұрады. Майтабан эпидермисінен тұяқты сыртынан қаптап тұратын қалың мүйізді қабат жетіледі. Шел қабатындағы борпылдақ дәнекер ұлпасында май ұлпасы көп мөлшерде жиналып, дәнекер ұлпасы талшықтарымен арқауланып, майтабан жастығын жасайды. Майтабан — сезім мүшесі, майтабан жастығы серпімділік қызметін атқарады. Дереккөздер
Пауперизм

Пауперизм - ( - кедей) - қоғамның, мемлекет халқының басым немесе біраз бөлігінің әлеуметтік-экономикалық жағдайының мүшкіл кедейлік халде болуы. Бұл жағдай көбіне бұрын отар болған, артта қалған дамушы елдерге тән құбылыс. Дереккөздер fr:Paupérisme
Күрделі құрылыс

Күрделі құрылыс — ғимарат, тұрғын үй және су объектілерін тұрғызу жұмысы. Мелиорация саласында мелиорациялық және су шаруашылық құрылыстары өндірістік базаның құрылысы және т.б. қамтылады. Дереккөздер
Маңдай сүйек

Маңдай сүйек (лобная кость); (os frontale, — сүйек, frontalis — маңдай) — жануарлар бас сүйегі ми сауыты бөлімін құрауға қатысады. Ол маңдай қабыршағы, көз шарасы және мұрын бөліктерінен тұрады. Мүйізді жұп тұяқты жануарлар маңдай сүйегінде мүйіз өсінділері болады. Маңдай сүйегінің сыртқы және ішкі сүйекті тақташалары аралығында кілегейлі қабықпен астарланған маңдай сүйегінің қойнауы болады. Бұл қойнау қабынған кезде фронтит ауруы өрбиді. Дереккөздер
Күрделі минералдық тыңайтқыштар

Күрделі минералдық тыңайтқыштар — қатты немесе сұйық кешенді минералдық тыңайтқыштар, олардың барлық бөлшектері, кристалдары немесе түйіршіктері бірдей, сондай-ақ химиялық құрамдары бір-біріне ұқсас болып келеді Дереккөздер
Персона грата

Персона грата Персона грата - ( - қалаулы адам, "құтты қонақ") - дипломатиялық өкілдік басшысы ретінде тағайындалғанына қабылдаушы елдің ризалығын алған дипломатиялық өкіл; немесе қабылдаушы елге кіруге рұқсат (кіру визасын) алған дипломатиялық қызметкер. Персона нон грата Персона нон грата (; - букв. нежеланная личность) Әлдебір мемлекетке тағайындалған дипломатиялық өкілдің, сол елдін үкіметі тарапынан сенімге ие бола алмауы немесе осындай сенімнен айрылуы және қайтарып алуға жатуы. Персона нон грата оны ұсынған мемлекеттің шакырып алуына немесе тағайындалған елдің аумағынан әкімшілік түрде шығарылып тастауға жатады. Тағы қараңыз * Жер аудару Дереккөздер
Мезотелий

Мезотелий (mesothelium, грек, mesos — орташа, theli — кеуделік емізікше) — сірлі қабықтарды сыртынан қаптап жатқан, бірқабатты бірқатарлы жалпақ эпителий. Мезотелий көкірек, құрсақ және жамбас дене қуыстарындағы ішкі мүшелердің сыртқы сірлі қабықтарын құрап, аталған дене қуыстарының ішкі бетін астарлайды. Сонымен қатар, мезотелий сірлі қабықтар мен олардың туындьшарын (өкпе, плевра қуыстары, жүрекқап — перикард, шажырқайлар, үлкен және кіші шарбылар, байламдар, үңгілер т.б.) түзеді. Мезотелий жасушалары — мезотелиоциттердің пішіні жалпақ, көпбұрышты (полигоналды), биіктігі енінен кіші, жасушалар жиектері иректеліп келеді. Олардың шеткі бетінде аздаған микробүрлер кездеседі. Мезотелий ішкі мүшелердің бір-біріне жабыспауын қамтамасыз ететін және олардың қозғалуы мен жылжуына қолайлы жағдай жасайтын сірлі сұйық бөліп шығарады. Мезотелий адам мен жануарлар организмдерінде қорғаныс қызметін де атқарады. Дереккөздер
Персона нон грата

Персона нон грата ( — қалаусыз адам) — елдің саяси ұстанымдарына көзқарасы қайшы келетін, елге кіруіне тиым салынған шетелдік саясаткер немесе қайраткер. Дипломатияда шетелдік өкілдік басшысы ретінде тағайындалғанына қарамастан, қабылдаушы елдің келісімі берілмеген дипломатиялық өкіл немесе қабылдаушы елге кіруге рұқсат (кіру визасын) етілмеген дипломатиялық қызметкерді персона нон грата деп атайды. Терминнің шығу тегі Соңғы сөз «» — латын тіліндегі gratia, gratiae сөзінен шыққан, мағынасы «тартылыс, жағымды қасиет». Осы тіркестердің сөзбе-сөз аудармасы сәйкесінше: «жақсы көрінбейтін адам» және «жақсы көрінетін адам». 1961 жылғы Дипломатиялық қатынастар туралы Вена конвенциясының 9-бабында көрсетілгендей, қабылдаушы мемлекет «кез келген уақытта және себепін түсіндіру міндеттілігінсіз» дипломатиялық корпустың кез келген мүшесін persona non grata деп жариялай алады, тіпті бұл адам елге келгенге дейін де. Әдетте, persona non grata деп жарияланған адам елден кетуге міндетті, әйтпесе мемлекет «оның дипломатиялық миссия мүшесі ретінде мойындаудан бас тартуға» құқылы болады. Дипломатиялық иммунитет дипломатиялық миссия қызметкерлерін азаматтық немесе қылмыстық қудалаудан қорғайды. Лауазымына қарамастан, олар қабылдаушы мемлекеттің заңдарын Вена конвенциясының 41 және 42-баптарына сәйкес құрметтеуге міндетті. Адамды persona non grata деп жариялау оны тыңшылық жасады деп күдік туындаған жағдайда («статусқа сәйкес келмейтін әрекет») немесе наразылық білдіру символы ретінде қолданылуы мүмкін. Тағы қараңыз * Жер аудару Дереккөздер
Күріш жүйесі

Күріш жүйесі -күріш дақылын өсіру үшін арнайы салынатын суару жүйесі. Күріш жүйесі ашық және жабық түрде болады. Ол топырағы ауыр жерлерде салынады. Қазақстанда Күріш жүйесі Қызылорда,Алматы облыстарында кездеседі. Күріш жүйесіне суару картасы, карталы суландырушы, карталы су қашыртқы, суландырушы қашыртқы және т.б. қамтылады. Дереккөздер
Күнделікті су өтімі

Күнделікті су өтімі — табиғи жағдайдағы ашық су ағынының қалыптасуы. Өсімдіктің өніп- өсуі, дамуы кезеңінде өзен суынан су қабылдағышта, каналға қажетті су деңгейі болуы, сонымен қатар жер асты суының да деңгейі көтерілмей бір қалыпта болуы тиіс. Дереккөздер
Меланоциттер

және меланин]] Меланоциттер (меланоциты); (melanocyte, грек, melanos — қара, kytos - жасуша) — тері эпидермисінің негіздік (базальды) қабатында орналасқан өсінділі торшалар. Меланоциттер бояғыш зат — меланин пигментін бөліп шығарады. Меланиннен тері кератиноциттеріне өтетін меланосома қалыптасады. Меланоциттерде тонофибриллалар болмайды және органеллалар да нашар жетілген. Дереккөздер
Пессимизм

Пессимизм - ( - ең жаманы) - жағымсыз, күмәнді тұрғыда дүниені қабылдау түрі; оптимизмге қарама-қарсы. Қарапайым түсінікте - жабыққан көңіл-күй, шынайылықтың тек жағымсыз жақтарын көруге бейімділік, шарасыздық күйі, өмірдің мәнсіздігін сезіну, сәтсіздіктерді тым ауыр, күйзеліспен қабылдау. Философиялық түсінікте пессимистік дүниетаным әлемде қайғы-қасіреттің басымдығына, әділетсіздік үстемдігіне, тарихи процестің мақсатсыздығына меңзейді. Жаһандану процестері "жалпыадамзаттық құндылықтардың" ұлттық мәдениет құндылықтарымен шиеленісіне әкеп соқтырды. Осылайша, XX ғ. аса көрнекті ойшылдары (А. Швейцер, А.Тойнби, Э.Фромм, Н.А. Бердяев) либералды құндылықтардың, олардың өмір мәнін түсінуде ресмилігін, әлемдік тәртіпті жетекші державалардың пайдасына шешіп беруде. Батыстық басым көңіл-күйді социологиялық талдау адамдардың болашаққа сенімсіздікпен қарайтынын көрсетті. Экологиялық апат, милитаризмнің қайта үдеуі, өмір сүру қажеттіліктерінің қымбаттауы, бірнеше есе қарқындауы қоғамның тұрақты дамуына еш септігін тигізбеуде. Қазіргі қоғамдық-саяси ойда оптимистік пиғыл тек жаһандануды жақтаушы доктриналарда басым, ал дәстүрлі мәдени құндылықтарға сүйенетін философия әлемнің күйзелісін болжауда. XXI ғ. жаһандану алдындағы үрей ең пессимистік дәлел болуда. Дереккөздер
Мерокринді секреция

Мерокринді секреция (мерокринная секреция); (merocrinos, грек, meros — бөлігі, krinoein — бөлу) — сыртқы секреция бездерінің сөл бөлу түрі. Мерокринді секреция кезінде безді клеткалар — гландулоциттердің бүтіндігі бұзылмай, бөлетін сөлі жасуша плазмолеммасы арқьшы диффузды жолмен сүзіліп шығады. Мерокринді секреция — сілекей, өңеш, қарын, ішек, жатыр, ұйқы бездері мен эндокринді бездерде болады. Дереккөздер
Месқарын

Месқарын (рубец); (лат. rumen — месқарын) — көп бөлімді қарынның алғашқы ең көлемді бөлімі. Месқарын сыртынан ұзынша қатпарлармен бөлінген жоғарғы және төменгі қапшықтардан тұрады. Месқарын қапшықтары оның артқы жағында тұйық қапшалармен аяқталады. Жоғарғы қапшықтың алдыңғы жағында өңешпен жалғасатын месқарын сағасына өңештің ашылатын тесігін — кардиальды тесік деп атайды. Көпқабатты жалпақ эпителиймен астарланған месқарын кілегейлі қабығында емізікше бүрлер болады. Месқарын жұмыршақпен кеңейген месқарын - жұмыршақ тесігі арқьшы жалғасады. Кардиальды тесік месқарынның оң жақ қабырғасын бойлай жатқан өңеш сайына жалғасады. Өңеш сайы жұмыршақ пен қатпаршақтың түбі арқьшы ұлтабарға дейін созылады. Месқарында азық механикалық (сығу, араластыру, езгілеу) және биологиялық (жасунықты саңырауқүлақтардың, бактериялардың, қарапайымдылардың көмегімен ыдырату) өңдеулерден өтеді. Дереккөздер