kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жастық

Жастық — адамның басына жастауға арналған үй бұйымы. Жастықтың ішіне көбінесе құстың мамығы салынып, сырты матамен тысталады. Оны "бидай шүберек" деп атайды. Бидай шүберектің сырты әртүрлі асыл матамен қапталады. Оны "жастық тыс" деп атайды. Жастық тысын ауыстыруға қолайлы болу үшін түйме қадалады не бау тағылады. Құстың мамығынан жасалған жастықты "құс жастық" дейді. Жастық көбіне бір кісілік болады. Ал оның салт атқа мінгенде ер үстіне салынатын түрін "көпшік" деп атайды. Тарихы Жастықтың тарихы біздің дәуірімізге дейінгі 7000 жылдан басталады. Ежелгі Месопотамияда, қазіргі Иракта. Содан кейін жастықтар тастан жасалған және оларды пайдалану мақсаты жайлылық үшін емес. Тас жастықтың қызметі ұйықтап жатқанда ауызға, мұрынға және құлаққа жәндіктердің енуіне жол бермеу болды. Ал сол кездегі тастың қымбаттығын ескерсек, тас жастыққа тек ауқатты адамдар ғана қол жеткізе алатын. Ежелгі Египетте жастықтар ерекше маңызға ие болды. Басты рухани өмірдің орны, ол ерекше күтімді қажет етеді деп есептелді. Мысырда жастықтар мәрмәр, піл сүйегі, керамика, тастан және ағаштан тұратын әртүрлі материалдардан жасалған. Жастықтардың діни мәні де болды, өйткені жастықта құдайлардың бейнелері қашалғандықтан, оны зұлым рухтардан аулақ болу үшін марқұмның басының астына қойған. Ежелгі Қытай өркениетінде жастықтар әртүрлі материалдардан жасалған: тастан, ағаштан, бамбуктан, қоладан, фарфордан және нефриттен. Жастықтар көбінесе адамдардың, жануарлардың және өсімдіктердің бейнелерімен безендірілген. Ол кезде Қытайда жастық жасалған материалдар оны пайдаланатын адамға пайдалы болуы мүмкін деп есептелді. Осылайша, нефрит жастығы интеллектке ықпал етеді деп есептелді. Қытайлықтар жұмсақ жастықтарды жасауды білген, бірақ оларда ұйықтап жатқанда дене энергияны жоғалтады деп есептелді. Қатты жастықтар денсаулық пен ақыл-ой қабілеттерін жақсартуға ықпал етеді. Ежелгі римдіктер мен гректер дәстүрлі қатты жастықтан бас тартып, матаны пайдалана бастады. Ол мақта, қамыс немесе сабан сияқты жұмсақ материалдармен толтырылған. Сол күндердің өзінде бай гректер жұмсақ мамық қауырсындарымен толтырылған жастықтарды пайдаланды. 19 ғасырда өнеркәсіптік революцияның пайда болуымен жастық әр үйде дерлік әдеттегі нәрсеге айналды. Осы уақыт ішінде жастықтар жаппай өндіріс пен технологиялық жетістіктерге байланысты қолжетімді болды. Англиядағы Виктория дәуірінде жастықтар дивандар мен орындықтарға арналған сәндік бөліктерге айналды. Қазіргі жастықтар әртүрлі материалдардан жасалған. Жастық қапшығы әдетте мақтадан немесе полиэфирден жасалған, табиғи толтырғыштар қолданылады: мақта, қауырсын, жібек немесе қой жүні. Егер адамның қауырсынға немесе жүнге аллергиясы болса, ол синтетикалық толтырумен жастықты таңдай алады: латекс, көбік немесе полиэстер. Бүгінгі күні жастықтардың алуан түрі бар: гелий, ортопедиялық, демалуға және ұйықтауға арналған жастықтар, сәндік жастықтар. Эволюция әлі біткен жоқ, технологияның дамуымен бамбук пен сүт талшығы сияқты жаңа пішіндегі және жаңа материалдардан жасалған жастықтар пайда болады. Дереккөздер
Әйімбетов Кәрібоз

Әйімбетов Кәрібоз (1892, қазіргі Арал ауданы Аманөткел ауыл) – суырыпсалма ақын. Оны жастайынан өлең-жырға әкесі Әйімбет баулыған. Ақынның есімі Қарақалпақ еліне кеңінен мәлім болған. Кезінде Нұртуған Кенжеғұлұлы: «Жас шайыр да Кәрібоз, Талшыбықтай бұралып, Ойланбастан сөз айтқан», – деп жырлаған екен. 1936 жылы республика ақын-жазушыларының 2-слетіне қатысқан. 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшыраған. Әйімбетовтің шығармаларынан «Қырық мақтау» атты өлеңі ғана сақталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Балама модуль

Балама модуль (Альтернативный модуль; alternative module) — пайдалану тәртібі жүйені өңдіру кезінде анықталатын операциялық жүйе құрамындағы программа. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.alternativemodule.com/index_old.html 2007 - Alternative Module]
Сейітсұлтан Сүлейменұлы Әйімбетов

Сейітсұлтан Сүлейменұлы Әйімбетов (1947 жыл, Сырдария ауданы, Жетікөл ауылы) — қаржыгер, қоғам қайраткері. Алматы халық шаруашылық институтын бітірген (1969). 1969–92 жылы Қаржы министрлігінде бақылаушы-тексеруші, бөлім, басқарма бастығы, 1992–95 жылы Мемлекеттік қаржы бақылау комитеттінің төрағасы, 1995–97 Халықты әлеуметті қорғау министрі, 1997–99 жылы Еңбек және халықты әлеуметті қорғау министрінің орынбасары, Қазақстан аудиторлар палатасында жауапты қызметте, 1999–2002 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі, Әділет министрлігінің орынбасары болды. 2002-2007 жылдары – ҚР Президентінің Әкімшілігі Ұйымдастыру-бақылау бөлімінің мемлекеттік инспекторы. 2007-2011 жылдары – IV сайланған ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2012 жылдан бастап – V сайланған ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған. «Құрмет» орденімен (2005) және «Парасат» ордендерімен, 4 медальмен марапатталған. Мемлекеттік қызметкердің 3-ші біліктілікті дәрежесіне ие (1996). Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Хоббиі - спорт, оқу (детективтер, тарихи әдебиет). Үйленген, бір қызы және немерелері бар. Жұбайы-Ғалия Қалиқызы. Қызы-Сәуле. Немерелері - Мирас, Диас. Сілтемелер [http://www.parlam.kz/kk/mazhilis/person/1248 Мәжілістің құрамы мен құрылымы, ӘЙІМБЕТОВ Сейітсұлтан Сүлейменұлы] Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Әмзе Әлжанов

Әмзе Әлжанов (8 наурыз 1916, Шиелі ауданы, Жиделіарық ауылы – 23 желтоқсанм2005, Қызылорда қаласы) — қоғам қайраткері, соғыс және еңбек ардагері. Қызылорда ауыл шаруа техникумын (1938), Қазақстан Ок жанындағы Жоғары партия мектебін (1953) бітірген. Еңбек жолын 1932 жылы Жаңақорған ауданындағы «Горняк» ұжымшарында жұмысшы болып бастады. 1939 жылы Семей облысы Шұбартау ауданында жер бөлімі маманы болып қызмет істеді. 1941–1942 жылдары Шиелі ауданы партия комитеті 1-хатшысының орынбасары, 1946–1947 жылдары Қазалы ауданы партия комитеттінде насихат бөлімінің меңгерушісі, 1948–1951 жылдары Қызылорда облысы партия комитетті ауыл шаруашылық бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1953–1954 жылдары Шиелі ауданы парткомының 1-хатшысы, 1954–1956 жылдары аудандық атқару комитеттінің төрағасы, 1956–1958 жылдары Тереңөзек (Сырдария) ауаткомының төрағасы, 1958 жылы Жаңақорған ауданы парткомының 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 1961 жылы Қазақстан Компартиясы ОК-нің мүшесі, 1961–1963 жылдары Қармақшы ауданы парткомының 1-хатшысы, 1963–1969 жылдары аудандық атқару комитеттінің төрағасы, 1969–1980 жылдары Қызылорда облысы тұрмыстық қызмет көрсету басқармасының бастығы болып қызмет атқарды. 1980 жылы республикалық дәрежедегі дербес зейнеткерлікке шыққан. Әлжанов Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Темір Әлжанұлы

Әлжанұлы Темір (1898, қазіргі Қазалы уезі, Аққыр болысы – 1937, Қармақшы ауданы Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы) – ақын, әнші. Даңмұрын, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омарын ұстаз тұтып, өлеңдерін соларға еліктеп шығарған. Оның «Бүркіттің сыны», «Кедейшілік», «Қойшының мұңы», «Байдың қызымен айтысу», «Суретте», «Саулықта, тілім, сайрап қал», т.б. өлеңдері жарияланған. Дереккөздер
Әлмағанбетов Нұрылла

Әлмағанбетов Нұрылла (1919, Жалағаш ауданы қазіргі Бұқарбай батыр ауылы – 1990, Алматы) – ішкі істер қызметінің генерал-майоры (1964), ішкі істер ісіне еңбегі сіңген қызметкер, Қызылорда қаласындағы дәрігерлер училищесін, Мәскеудегі Жоғары партия мектебін (1955) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1947–50 жылы Қызылорда облысы партия комитеттінде нұсқаушы, 1950–53 жылы Қызылорда қалалық партия комитеттінің хатшысы, 1956–62 жылы Шығыс Қазақстан облысы мемлекеттік қауіпсіздік басқармасы бастығының орынбасары, 1962–70 жылы Қазақ КСР ішкі істер министрінің орынбасары болды. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Әлментай (шоқы)

Әлментай Шоқысы — Жалағаш ауданындағы жер. Қарақұм көтерілісінің (1930 – 31) бас мергені Әлментайдың атымен аталған. Ертеде жалағаштықтардың (табын тайпасының) Қарақұм көш жолындағы жайылым да Әлментай шоқысы деп аталған. (1848, қазіргі Жаңақорған ауданы Қожамберді ауылы – 1932, Тәжікстан, Душанбе облысы Қорғантөбе ауданы Жуан ауылы) – белгілі домбырашы, күйші. Ата-анасынан ерте айрылған Әлшекей ның балалық шағы жоқшылықпен өткен. Ол нағашы атасы Рүстемнің тәрбиесінде болып, сыбызғы тартуды үйренген. Күй өнеріне құ¬мартып, домбыра тартып, күй шығарумен айналысқан. «Бөпе қызбен тартыс», «Айша қызбен тартыс» күйлері кезінде ел арасына аңыз болып таралған. 60-қа тарта күй шығарған. Оларды И.Өткелбаев, Ж. Нұрмақов сияқты күйшілер кейінгі ұрпаққа жеткізді. «Тоқырау», «Нарсоққан», «Егіс», «Терісқақпай», «Толқын», «Аққу жеткен», «Тепең көк», «Қара жорға», «Адасқан қаз», «Айрауықтың ащысы», «Отарба», «Егілген», «Бәйге», «Тай қуу», т.б. күйлері ел арасында сақталған. Бұл күйлерді халық ақыны М. Көкенов орындап, шығу тарихын айтып, таспаға жаздырған. Жаңақорған мәдениет үйінің жанынан құрылған Әлшекей Бектібайұлы атындағы халықтық ұлт аспаптар оркестрі күйші-сазгердің күйлерін халыққа кеңінен насихаттап келеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Шамшат Аужанұлы Әлібеков

Шамшат Аужанұлы Әлібеков (12.2.1928 жылы туған, Қармақшы кенті) – әдебиеттанушы ғалым, педагог, филология ғылымының докторы (1993), профессор Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филология факультетін бітірген (1949). 1949 – 56 жылы Жалағаш ауданы Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) орта мектебінде мұғалім, мектеп директоры болған. Шымкент педагогикалық институтында, кейін Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының (ҚазҰПУ) философия кафедрасында қызметтер атқарған. Ғылыми еңбектерді поэма жанрын, Абай шығармашылығын, қазақ фольклорының эстетикалық мәселелерін зерттеуге арнаған. Әлібеков «Қазақ фольклорының эстетикасы» кітабының, 100-ден аса әдеби, ғылыми-зертуған мақалаларының авторы. Дереккөздер
Әлішев Әлмәмбет

Әлішев Әлмәмбет (14.04.1939 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Аранды ауылы) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген (1966). Газет редакцияларында, аудандық партия комитетінде қызмет атқарған. 1992 жылдан аудандық газет редакторы, баспа редакторы болып жұмыс істеген. 1957 жылдан өлең, әңгіме, очерктері баспасөз беттеріне жариялана бастады. Оның әр жанрда біраз кітаптары шықты. "Батыр болып тумайды" повесі латыш тіліне аударылған. Жетістіктері "Құрмет белгісі" орденімен, Қазақстан Жоғары Кеңесінің грамотасымен марапатталган. Шығармалар *Ұрмаш Түктібаев. Очерк. 1969; *Батыр болып тумайды. Повесть.1970; *Ат тұяғын тай басар. Повесть. 1975; *Ел мен жер. Роман. 1978; *Қаратау өрнектері. Өлеңдер мен поэмалар. 1980; *Бәйтеректің бутағы. Повестер.1981; *Замана екпіні. Роман. 1982; *Музыкальная душа. Повесть, рассказы. 1984; *Арал тағдыры, 1988; *Жүректегі жауһарлар, 2001. Дереккөздер
Рақыш Әміреев

Әміреев Рақыш (12.3.1939 жылы туған, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы Жаңаталап ауылы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1987), профессор(1987). Қызылорда мемлекеттік педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1962). Еңбек жолын қазіргі Түркістан облысы Мақтаарал ауданы С.Сейфуллин атындағы мектепте мұғалім болып бастаған. 1964 – 89 жылы Қызылорда мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, профессор, 1989 – 91 жылы амбыл жеңіл өнеркәсіп технология институтының Алматы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі, 1992 – 97 жылы Қызылорда гуманитарлық университетінде проректор, 1998 – 2003 жылы Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2004 жылдан С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеттінде профессор. 100-ден астам ғылыми еңбек жазған. Дереккөздер
Аяз би Жаманұлы

Аяз би Жаманұлы (шамамен XII — XIII ғасыр) Аяз би Жаманұлы — қазақ халқының ежелден елге аты мәшһүр болған, аты аңызға айналып кеткен ақылгөй абыз, шешен, биі. Оның есімі бүгінгі ұрпаққа "Аяз би" ертегісі мен "Аяз би әліңді біл, құмырсқа жолыңды біл" дейтін қанатты нақыл сөз арқылы сақталып жеткен. Аяз бидің ғұмырнамасы жөнінде әр түрлі дерек бар. Майқы би Ман баласының шежіресін жазған Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлы өзінің "Түп-түқияннан өзіме дейін" ("Жалын", 1993 ж.) дейтін кітабында Аяз биді және оның серігі Құмырсқа батырды "Майқы би дәуірінде өмір сүрген, Майқы Манұлының оң жағында отыратын сенімді ақылгөй билері еді", — деп жазады. Сонда бұл дерек бойынша Аяз би хижра жыл санауынан 711 жылы бұрын туып, 800 жылы дүниеден өткен, Майқы Манұлының замандасы, тұстас боп шығады. Ал зерттеуші Балтабай Адамбайұлының "Алтын Сандық" атты (1989 ж.) кітабындағы шағын мөліметте Аяз би — Хиуа хандығы дәуірінде өмір сүрген тарихи адам деп, оны ХӀ-ХӀӀ ғасырға жатқызады. Бұл - әлі тереңірек зерттеуді қажет ететін мәселе. Аяз бидің қандай би болғаны, адамгершілік қадір-қасиеті жөнінде қазақ энңиклопедиясында былай жазылған: "Бұрынғы қойшы, кедей Аяз өзінің ақылдылығы, даналығы арқасында уәзір болады. Ол Мадан ханның бірнеше сынынан өтеді. Оған шөп жаманы — қоға, құс жаманы — сауысқан екенін дәлелдеп береді. Ханның тұлпарының сиырға, өзінің қара халыққа шатыстығын айырады. Шартты жұмбағын шешіп, бай қызы Меңді сұлуға үйленеді, ханның күншіл, ақылсыз қырық уәзірін өлімнен қүтқарады. Аяздың даналығын, достыққа адалдығын, сертке беріктігін, қайырымдылығын, әділдігін Мадан мойындап, халық қалап, оны хан етіп көтереді". Майқы би өзінің төңірегіне ақылды, дана, би, шешендерді, батыр, балгер, көріпкел әулиелерді көп жинап, олармен ақылдасып отырады. Майқының Әндір, Мәді деген аспан әлемін, жұлдыздар сырын болжайтын білімпаздары болған. Олар аспанға, жұлдыздарға қарап, мал-шаруа жайын, егіншілікке қолайлы мерзімді күні бұрын болжап, халыққа пайдасын тигізеді. Ал Аяз би сияқты дана билеріне өзінің оң жағынан орын береді екен. Аяз бидің Құмырска деген әрі би, әрі батыр жан серігі болыпты. Қайда барса да екеуі жұбын жазбай жүреді. Ол екеуі Майқы бидің сілтеуімен қазылық кұрып, көбінесе ел мен ел арасындағы елшілік, бітімгершілікпен айналысады. Сондықтан да Майқы би Аяз би мен Құмырсқаға көбінесе арқа сүйеп, оларға сенеді екен. Дереккөздер
Махмұтбай Әміреұлы

Махмұтбай Әміреұлы (20 ақпан 1942 жылы туған, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы Жаңаталап ауылы) – ақын. * Қызылорда педагогикалық институтын бітірген (1964). * 1964 – 66 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысында мұғалім * Қызылорда облысы шығармашылық үйінде әдіскер * 1967 – 97 жылдары облысы «Ленин жолы» газетінде корректор * 1967 - 71 жылдары аудандық "Сырдария" газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы * 1979 - 85 ж. редактор, жауапты хатшы * 1971 - 79 ж. Сырдария аудандық комитетінде нұсқаушы, саяси-ағарту кабинетінің меңгерушісі. * 1985 - 88 жылдары орта мектептің директоры * 1988 - 98 жылдары Қызылорда облысы кәсіподақтар баспасөз орталығының меңгерушісі * Сырдария ауданың әкімі аппаратында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. * 1998 жылдан облыстық «Сыр мектебі» газетінің бас редакторы. Шығармалар * «Жүзім бағы» (1976) * «Қызыл жыңғыл» (1978) * «Ақ сәуле» (1984) * «Сыр әндері» (1994) * «Сыр жырлары» (2000) * «Жылдар, жылдар» (2002) жыр жинақтары жарық көрген. Ол «Қызылорда вальсі», «Қимаймын», «Шалқиды ән», т.б. 100-ге жуық әнге сөз жазған. Жетістіктері * Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1990) * «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. * Сырдария ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер
Жастықағаш

Жастық ағаш — жер төсекте жатқан адамның басын биіктету үшін жастықтың астына қоюға ыңғайлап жасалған тиянақ ағаш. Жастық ағаш — кәдімгі ағаш төсектің сыңар басы (жоғарғы басы). Оның екі аяғы, жастықты жерге түсірмей тіреп тұратын тақтай кермесі және жастықтың астына қоюға лайықтап жасалған көлбеу тақтай төсеніші болады. Жастық ағаш тұтас, ағаш төсекке қарағанда әрі ықшамды, әрі жеңіл болғандықтан, көшпелі тұрмыста көп пайдаланылған. Дереккөздер
Күләш Әсімова

Әсімова Күләш (1950, Сырдария ауданы, Шаған ауылы – 6.6. 2006, сонда) – еңбек ардагері. Еңбек жолын 1968 жылы Тереңөзек күріш кеңшарында күрішші болып бастаған. Ыбырай Жақаевтың ізбасары атанып, жыл сайын күріштен мол өнім алып тұрды. 1975 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Баламалы жиын

Баламалы жиын (Эквивалентное множество; equivalent set) — басқа жиынмен өзара біржақты сәйкестігі бар жиын, яғни бірінші жиынның әрбір элементіне екінші жиынның тек бір ғана элементі салыстырылған және керісінше жиын. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.ai08.org/index.php/term/,9da4ac975b546c395b9c3ba39a8d61988dac9f39ae6c59a86e3daa98418d6c395b9c3cad9a8d609853aa9f39af6c8fa86e3dab98a7606c395b9c3c349a8d61988da99f39af6c8fac649c3ea49a5960988fb19f33416c8da56e3f3f983b616c335d9c3ea59a8f61988fb09fadaf6c8da46ea93d9a9a8d61988aaf9f39af6c8f386e3daa98418e6647716da7a3a65f5da0ae56705c6db0a558a96d585e5a64a45fa8675258709d9b5e.xhtml Эквивалентное множество] *[http://www.answers.com/topic/equivalent-sets equivalent sets: Definition from Answers.com] *[http://www.math.uic.edu/~lewis/las100/equiv.html Equivalent Sets]
Тауық жылы

Тауық жылы – мүшел есебінің оныншы жылы. Мешін жылынан соң, ит жылынан бұрын келеді, 12 жылда бір рет қайталанып отырады. Жыл басы – жаңа санат бойынша 22 наурыз, соңы – келесі жылдың 21 наурызы. Тауық жылы Азия халықтарының (қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, Әзірбайжан, т.б.) көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. 2005 – 06 жылдар аралығы Тауық жылы болды. Тауық жылы енді 2017 – 18 жылдары қайталанады. Дереккөздер
Әулие Сексеуіл

Әулие Сексеуіл – Жалағаш ауданындағы Аққыр және Жаңаталап ауылдарының ортасындағы төбешікте өсіп тұрған сексеуіл ағаш. Биіктігі 5 – 6 м-ге жетеді. Жергілікті халық Әулие сексеуіл атап, қасиет тұтады. Көлеңкесіне демалып, бұтақтарына ақ шүберек байлап құрметтейді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Әбіласан Әшірбеков

Әшірбеков Әбіласан (1919 жылы туған, қазіргі Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – еңбек және соғыс ардагері. ҚазКСР-нің еңбек сіңірген мұғалімі (1966). 1950 жылы Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген. 1946 – 54, 1961 – 92 жылы мектептерде мұғалім, директор қызметтерін атқарған. 1954 – 61 жылы ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі, ауданы атқару комитетті төрағасының орынбасары болды. Ол Бүкілодақтық мұғалімдер (1978) және бірнеше рет Қазақстан халық ағарту қызметкерлері съездеріне делегат болған. «Қызыл Жұлдыз», «Ұлы Отан соғысы», «Октябрь революциясы» ордендерімен марапатталған. Жаңақорған ауданының құрметті азаматы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Қаһарман Бабағұлов

Қаһарман Бабағұлов (15.7. 1943 жылы туған, Жалағаш ауданы, «Ақтабан» жайлауы) – қызметкер. Алматы халық шаруа институтын бітірген (1970). 1961 жылы Алматы ауыр машина жасау зауытында қалыптаушы болып істеді. 1969–83 жылы Қазақ КСР Тұрмыс қажетін өтеу министрлігінде бөлім бастығы, министрдің көмекшісі, жоспарлау-экономика басқармасының бастығы, 1983–86 жылы Алматы қалалық тұрмыс қажетін өтеу басқармасының бастығы, 1986–94 жылы Алматы қаласы атқару комитетті төрағасының орынбасары – қалалық жоспарлау басқармасының төрағасы, Алматы облысы партия комитеттінің хатшысы, Қазақстан Республикасы Жоспарлау комитетті төрағасының, кейіннен Экономика министрінің бірінші орынбасары қызметтерін атқарды. 1994 жылдан «Қызметмаш» бас машина жасау зауытының (бұрынғы Крючков атындағы тәжірибе-механикалық зауыты) Бас директоры. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Бабай ишан Жүнісұлы

Бабай ишан Жүнісұлы, шын есімі Ибрагим. (1857, қазіргі Сырдария ауданы, Ақжарма ауылы, Азат кенті – 1937, Тәжікстан, Қорғантөбе) – діни қызметкер. Бұхара медресесін бітірген (1892). Сол жылы наймандар Бабай ишанды бала оқыту үшін Азаттан (қазіргі «Ақжармадан») орталарына көшіріп әкеліп, «Бидайкөлде» мешіт салып береді. Мешітте ақын А.Тоқмағанбетов, 20 ғ-дың 30-жылдарындағы қуғын-сүргіннің құрбаны болған Әбіш сынды зиялылар дәріс алған. Бабай ишан Сыр бойы ғана емес, Қостанай, Торғай, Семей өңірлерінде де молдалық құрып, ағарту жұмыстарымен айналысқан, елді адалдыққа, имандылыққа, бірлікке шақырған. Ол кеңестік дәуірде солақай саясат зобалаңына ұшырап, Тәжікстанға ауып, көп қиындықтарды бастан кешірді. Әйелі Зере ақын Құнанбайдың туған жиені. Ишанның қызы Әсияның үйінен Абай пайдаланған шкаф табылды, ол қазір Сырдария ауданы өлкетану мұражайында сақтаулы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Блок-схема

Блок-схема(; ) #операциялар, мәліметтер, ағындар немесе техникалық құралдар секілді элементтерді белгілейтін арнайы символдар көмегімен талдау жасау немесе шешімін табу үшін мәселелерді графика түрінде ұсыну; #программаның немесе процестің шартты графикалық кескіні; #электрондық жүйенің (мысалы, есептеуіш жүйенің) элементтерінің арасындағы байланыс графика түрінде ұсынылатын схема. Элементтері қарапайым схемадан бастап негізгі қызметтік блоктарға дейінгі өте алуан түрлі құрылғылар бола алады. Олар шартты түрде геометриялық фигуралармен беріледі және тиісті жазбалармен жабдықталады. Блок-схема, көмегімен компьютердің сипаттамасын кез келген деңгейде — схемалық құрауыштан бастап есептеуіш кешендерге дейін тұтасымен беруге болады. Тағы қараңыз *Блок *Схема Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Блок-схема Блок-схема] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Flowchart Flowchart] Дереккөздер it:Schema a blocchi ms:Carta alir th:แผนภูมิสายงาน
Тауықтәрізділер

Тауықтәрізділер – құстардың бір отряды. Қазба қалдықтары төменгі эоцен қабатынан белгілі. Жер шарында кең тараған, Антарктика мен кейбір Мұхит аралдарынан басқа жерлердің барлығында кездеседі. Қазіргі кезде 280-нен астам түрі бар, олар морфологиялық және экологиялық ерекшеліктеріне қарай 2 отряд тармағына: тауықтар (Gallі) және гоациндерге (Opіsthocomі) бөлінеді. Тауықтардың 6 тұқымдасы бар (қоқыс тауықтары, кракстар, құрлар, цесарлар, қырғауылдар және күркетауық). Қазақстанда тауықтәрізділердің 13 түрі мекендейді. Тауықтәрізділердің тұрқы 12 см-ден (ергежейлі бөдене) 235 см-ге дейін (айдарлы аргус), салмағы 45 г-нан (ергежейлі бөдене) 11,5 кг-ға (жабайы күркетауық, асыранды күркетауық – 22,5 кг) дейін жетеді. Қораздары мекиеніне қарағанда ірі. Кейбіреулерінде етті сырға, қасы, айдары болады. Тұмсығы қысқа, дөңес. Үстіңгі тұмсығының ұшы имек. Аяқтары күшті, кішкентай артқы саусағы бар, қораздарында тепкі (басқы) жақсы жетілген, топырақ қопсытуға бейім. Қанаттары қысқа, жалпақ, әдетте жерден тез көтерілуге ғана жарайды, ұзақ ұша алмайды. Қауырсыны тығыз, мамығы аз, көпшілік түрі отырықшы құс-тар. Полигамиялы, жылына 1 рет көбейеді, жерге ұялайды, (гоацин мен гокко ағашында), 3 – 26 жұмыртқа салады, мекиені 14 – 30 күн жұмыртқа басып, балапанына қамқорлық жасайды. Балапандары жұмыртқадан шыға сала мекиеніне еріп кетеді. тауықтәрізділердің қорегі – өсімдіктердің вегетативті бөлімдері, жемістері мен тұқымдары, кейде жәндіктер, құрттар. Көпшілік түрінің кәсіптік маңызы бар, әуесқойлық мақсатта ауланады. Банкив әтеші, цесарлар, күркетауықтар ертеден қолға үйретілген, көптеген түрі үй құстарының арғы тегі болып саналады. Тауыс және қырғауыл кейде қолда өсіріледі. Тауықтәрізділердің 26 түрі мен 11 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына”, алтай ұлары Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дереккөздер
Жарық реттегіш

Жарық реттегіш (Регулятор света) — жарықтың шамасын қажетіне қарай реттеуге мүмкіндік беретін тетік. Шамның сәуле таратуын жарық реттегіш арқылы әркім оз қалауынша қажетіне қарай өзгертуіне, мысалы, үйдегі жарықтың деңгейін теледидар хабарын көргенде көзге қолайлы болатындай бәсендетіп қоюға болады. Жарық реттегіш шамды адамның көңіл-күйін көтерерліктей жарқырата жағуға немесе тынығуға жайлы жағдай жасау үшін күңгірттендіріп қоюға мүмкіндік береді. Жарық реттегішті пайдалану үй ішіне қолайлы жарық түсуіне және электр энергиясын үнемдеуге себепші болады. Тағы қараңыз *Жарық Дереккөздер
Баламалы бағдарлама

Баламалы бағдарлама (Эквивалентная программа; equivalence program) — бір ғана алгоритм сипаттайтын екі немесе одан да көп бағдарламалардың бірі. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBcQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fwww.ephc.gov.au%2Ftaxonomy%2Fterm%2F30&eilxYKTpyeJ46aOubz5ZIB&usg=AFQjCNEjDV1b7eunXMGZGSky_hc-hyXXvw PM2.5 Equivalence Program | Environment Protection Heritage Council]
Тафономия

Тафономия (грек. taphos – мола, жерлеу және nomos – заң) – палеонтологияның жануарлар мен өсімдіктер қалдықтарының сақталу заңдылықтарын зерттейтін бөлімі. Жер қабатында жануарлар қаңқасының көміліп, сақталып қалуының бірнеше жолы бар: 1) жануарлар қаңқасы өзен не нөсер жаңбырдан болатын тасқын сулармен ағып, көл не теңіз түбіне шөгеді. Бірақ мұндай жағдайда су ағымына және қаңқалардың мөлшері мен салмағына қарай шөгіндіге сұрыпталып түседі. Тасқын сулармен алыстан әкелінген қаңқалардың шеті тастарға мұжылып не бөлшектеніп сынады; 2) көл не теңіз жағаларында жатқан қаңқалар су деңгейінің көтерілуінен құмға көміліп қалады; 3) жыртқыш аңдарға жемтік болмаған жануарлардың мықты сіңірлермен бекіген аяқ буындары ажырамай, бірнеше сүйектері тұтас сақталады. Мысалы: Сібірден (Ресей) антропоген кезеңінде суық тоң қабаттарында сақталып қалған мамонттың тұтас денесі табылды. Бірақ тұтас сақталып қалған қаңқа сүйектері сирек табылады. Тафономиялық зерттеулердің жойылып кеткен организмдердің тіршілігіне және өткен геологиялық кезеңнің экожүйесі мен ландшафтысына жаңаша көзқарас қалыптастырудағы құндылығы жоғары. Дереккөздер
Әбдуәлі Баешов

Баешов Әбдуәлі (26.4.1946 жылы туған, Жаңақорған кенті) – ғалым, химия ғылымының докторы (1991), профессор (1993). Қазақ химия-технология институтын (қазіргі Мұқтар Әуезов атындағы оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген (1969). 1969 – 70 жылы Петропавл қаласындағы Куйбышев атындағы машина жасау зауытында инженер-технолог болып жұмыс істеді. 1970 – 91 жылы Қарағанды химия-металлургия институтында инжинер , аға инжинер , кіші және аға ғылыми қызметкер, лабаратория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1991 жылдан Қ.А. Иасауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеттінде экология факультетінің деканы, Кентау бөлімінің вице-президенті, ректоры, директоры қызметінде болды. 2002 жылдан жалпы химия және химия экология кафедрасының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері фосфор, мыс алу әдістеріне арналған. 550-ден аса ғылыми еңбектері жарық көрген. Фосфор шламындағы фосфорды анықтаудың Бөкетов-Баешов әдісі мен Ультрадисперсті мыс ұнтағын алудың Баешов-Жұрынов әдісі –өндіріске енгізілді. «КСРО өнертапқышы», Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығын алған (2003). Ыбырай Алтынсарин атындағы медальмен марапатталған. Кентау қаласыныңқұрметті азаматы. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”,
Тахажжұд

Тахажжұд (араб. ¦\ӨU – ширақтық, сергектік) – намаз, құран оқу, дұға тілеп, түнде құлшылық жасау. Түнгі ұйқыны бөліп құлшылық жасаудың, әсіресе, түннің үшінші бөлігінде, яғни сахар уақытында жасаған құлшылықтың сауабы аса зор екендігі жайлы көптеген ислам ғұламалары айтқан. Дереккөздер
Тахеометр

Тахеометр (грек. tachyc, tacheos – шапшаң және …метр) – тахеометрлік түсіру кезінде қолданылатын геодезиялық аспап. Тахеометр арқылы белгілі бір нүктенің (пикеттің) бақылаушы тұрған (прибор орналасқан) нүктемен салыстырғандағы горизонталь және вертикаль бұрыштары, қашықтығы және өсімшесі (h) анықталады.Тахеометрлер дөңгелектік, номограммалық, авторедукциялық және ішкі базалық болып ажыратылады. Дереккөздер de:Tachymeter (Uhr) en:Tachymeter fa:دوربین مساحی fr:Compte-tours ja:タキメーター no:Tachymeter ru:Тахиметр sk:Tachymeter
Баламалы түрлендіру

Баламалы түрлендіру (; ) — берілген объектілерден баламалы объектілер жасау. Түрлендіру объектілеріне алгоритмдер, өрнектер, бағдарламалар, модельдер, схемалар, кодтар, мәліметтер жатады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd6&ved0CDoQFjAF&urlhttp%3A%2F%2Fsupertoe.narod.ru%2FPost_tok%2Fmethods_ekviv_preobr.html&eifBcKToeuF8OZOsK4tawB&usg=AFQjCNHEgeDF0Qw30L5OGBe43HtaJBUY4Q Методы эквивалентных преобразований (постоянный ток)] *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd5&ved0CDQQFjAE&urlhttp%3A%2F%2Fwww.radiomaster.ru%2Farticles%2Fview%2F254%2F&eifBcKToeuF8OZOsK4tawB&usg=AFQjCNGHwNcXUUDRgR0_jgeOLD8AFGqL7A Эквивалентное преобразование. Условия оптимальности]
Тахирилер мемлекеті

Тахирилер мемлекеті 821 – 873 ж. Хорасанда (Иран) құрылды. Араб халифатындағы ағайынды Әмин мен Мәмүннің тақ үшін күресінде соңғысының жеңуіне көмектескен ирандық қолбасшысы Тахир ибн Хусейн негізін қалаған. Берген көмегі үшін Мәмүн Хорасанды оның жеке меншігіне берді. Көп ұзамай Тахир ибн Хусейн Хорасанды тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Оның балалары Тәлїе (822 – 28), кейіннен Абдолла (828 – 44) мемлекеттің іс жүзінде дербестігін нығайта түсті. Абдолланың кезінде мемлекет астанасы Нишапур қаласы болды. Сөз жүзінде тахирилер мемлекеті аббасилік халифтің вассалы болып есептелгенімен, іс жүзінде ішкі-сыртқы саясатта дербестігі сақталды. Тахирилер мемлекеті Абдолланың билігі кезінде мейлінше күшейді. Ол алым-салықты шектеп, ірі жер суландыру жұмыстарын жүргізді, шаруалар мен қолөнершілерді шенеуніктердің озбырлығынан қорғады. Оның ұлы Тахир ибн Абдолла 845 – 62 ж. билік құрды. Бірақ оның ұлы Мұхаммед (862 – 73) тұсында Тахир мемлекеті құлдырап, Саффарлар әулеті өз биліктерін орнатты. Дереккөздер
Блокнот

Блокнот (Notepad) — Windows жүйесінде шағын мәтіндік файлдармен жұмыс істеуге арналған стандартты мәтін редакторы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www.compobuch.kz/docs/book_kaz/modul2.htm Блокнот бағдарламасы]
Баптау

Баптау (Настройка; tuning) — # жұмыс уақытында оның ресурстарын өте тиімді пайдалану мақсатында жүйе параметрлерін реттеу процесі; # уақыты бөлінулі жүйелерде — жүйеде ресурстарды үлестірудің айрықша тиімді режімін анықтауға мүмкіндік беретін басқару параметрлерін нақтылау процесі; # қолданбалы бағдарламаны нақты компьютерде, оған қосылған сыртқы құрылғыларды пайдаланып жұмыс істеуге бейімдеу (оның параметрлерін орнату). Дереккөздер =
Блоктарды бақылау

Блоктарды бақылау (Контроль блоков; block check) — әрбір мәліметтер блогы құрылымның тағайындалған ережеге сәйкестігін тексеру үшін пайдаланылатын қателерді өндеу процедурасы бөлігі. Ішкі сілтемелер *Блок Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Блок Блок] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation) Block] Дереккөздер
Тахо

Тахо Тежу (испанша Tajo, португалша Tejo) – Пиреней түбегіндегі ең ұзын өзен; Испания және Португалия жерінде. Ұзындығы 1010 км, су жиналатын алабы 81,0 мың км². Шығыстан батысқа қарай Месета таулы үстіртін және төм. ағысында Португалия ойпатын басып өтіп, Атлант мұхитына атырау жасап құяды. Негізінен жаңбыр суымен толығады. Орташа су ағымы 438 м3/с; қараша – наурыз айларында суы мол болады. Бойында СЭС-тер, бөгендер салынған. Суы егін суаруға пайдаланылады. Төмендегі ағысында (185 км) кеме жүзеді. Жағасында Толедо (Испания), Сантарен, атырауында Португалияның астанасы – Лиссабон қалалары орналасқан.
Баптаушы жүктегіш

Баптаушы жүктегіш (Настраивающий загрузчик) — сыйымды кодты жедел жадта оқитын және код орналасатын жадтың нақты саласында адресті баптайтын жүктегіш. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd1&ved0CBcQFjAA&urlhttp%3A%2F%2Fkhpi-iip.mipk.kharkiv.edu%2Flibrary%2Fsp%2Fsp2%2Ftopic4.html&eiyhsKTqqxKsjO-QaBzqTgDA&usg=AFQjCNHOhLQGAK6s_dxjykDDoHfFl8yUDw Деревянко. Системное программирование]
Таһир – Зуһра

Таһир – Зуһра – ғашықтық дастан. Дастанның сюжеті өзбек, татар, ноғай, Әзірбайжан, түрікмен, қазақ арасында кеңінен танымал, батыстың “Ромео – Джульеттасы”, шығыстың “Ләйлі – Мәжнүнімен” үндес. Өзбек әдебиетіндегі осы аттас ертегі негізінде алғаш өңдеп жырлаған өзбек ақыны Сағди болды (17 – 18 ғасырлар). Түрікмен ақыны Молланепес (1810 – 62) өз тілінде жырлап, оны лирикалық дастан дәрежесіне жеткізген. Өзбек драматургі Сабир Абдолла “ Таһир – Зуһра” либреттосын жазған, кейін ол орыс тіліне аударылып, кітап болып шықты. “Қисса Таһир – Зуһра” дастанының 1883, 1888, 1889 ж. қазақ тілінде басылғаны жайындағы мәліметтер А.А. Бобровников пен Н.Ф. Катановтың сипаттамаларында берілген. Қазақстан Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапхана қорында дастанның екі нұсқасы сақтаулы: бірі – А.Оразаев (1834 – 1883) бастырған нұсқа, ол 1889 – 1908 ж. аралығында Қазан қаласыннда қазақ тілінде 9 рет басылып шыққан. Бұл нұсқаның мазмұны қара сөзбен баяндалған. Екіншісі – 20 ғасырдың басында өмір сүрген қиссашыл ақын Ақылбек Сабалұлы өлеңмен жырлаған нұсқа. Ол Оразаев нұсқасын өлеңге айналдырған. Ақылбек нұсқасы “Ғашықнаме” (1976), “Ғашықтық дастандар” (1994) жинақтарында жарияланған. Екі нұсқа оқиғасы да балаға зарығу желісінен басталады. Дәруіш берген қасиетті алманың арқасында патша қызды, оның уәзірі ұлды болады. Балалардың есімдерін Таһир мен Зуһра қояды. Дастанда есейген екі жастың қайғылы махаббаты суреттелген. Патшаның әйелі “дәрежесі өзінен төмен” уәзірдің баласына қызын бергісі келмейді. Сүйгеніне қосылу мақсатында Таһирдың басынан өткерген сан алуан ауыр жағдайлар сөз болады, соңында Таһир мен Зуһра махаббат жолында жандарын қияды. Екі жастың жалынды сүйіспеншілігі, ішкі сезім-тілектері, бас бостандықтары үшін күресі дастан сюжетіне арқау болған, олардың шынайы махаббаты үлкен драмалық оқиғалар туындатқан. Дереккөздер
Бар болу биті

Бар болу биті (Бит наличия; presence bit) — виртуаль жадты басқару жүйелерінде — беттің дискрипторын немесе виртуаль жадтың сегментін басқаратын разряд; Ол жедел жадта берілген беттің немесе сегменттің бар – жоғын көрсетеді. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd6&ved0CDwQFjAF&urlhttp%3A%2F%2Fwww.multitran.ru%2Fc%2Fm.exe%3Ft%3D2834821_1_2&ei-BwKTqutFMir-gbw3IXPAg&usg=AFQjCNFy3Yzr5QT_SVnERSC4d37raT-UYA presence bit - Мультитран]
Барабандық басуққұрылғысы

Барабандық басуққұрылғысы (Барабанное печатающее устройство; bar (drum) printer) — 1) айналмалы барабан түріндегі қаріп тасуышы бар жолма – жол басу құрылғысы; 2) лазерлік принтердің алуан түрлерінің бірі. Мүндай басу құрылғысының тетігі — барабан. Онда таңбалардың толық жинағы орналасады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://universalium.academic.ru/106893/drum_printer drum printer]
Барабандық графиксалғыш

Барабандық графиксалғыш (Барабанный графопостроитель; drum plotter) — айналып тұрған барабанның бетіне кескіннің суретін салатын графиксалғыш. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.computerhope.com/jargon/d/drumplot.htm Drum plotter] *[http://www.answers.com/topic/drum-plotter drum plotter]
Барроуз

Барроуз (Barrows) *1) жекелей электрондық жабдықтар жасайтын америкалық фирма; *2) сериялары 5000, 6000, 7000 болып келетін Барроуз фирмасы компьютерлерінің ортақ атауы. Оларға жадты стек бойынша үйымдастыру, командалар бөлігі қызметін ірілендіру, тэгтардың дамыған жүйесі, мәліметтер типін динамикалық анықтағанға дейінгі бейімдеу тән. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.google.kz/url?sat&sourceweb&cd6&ved0CEkQFjAF&urlhttp%3A%2F%2Finf.1september.ru%2Farticle.php%3FID%3D200600200&eirqwKTv2IFoKeOoDk9asB&usg=AFQjCNGnY3vy8koIMFGBhN2UOHA0fEUuog Учителю информатики: памятные даты января - "Информатика ...]
Барынша үлкейту батырмасы

Барынша үлкейту батырмасы (Кнопка максимизации; maximize button) — графикалық пайдаланушылық интерфейсінде — тақырып жолағының оң жағында орналасқан, жоғары бағытталған жебелігі бар шағын батырма. Тінтүірді осы батырма бейнесінде басқан кезде терезе барынша кеңейеді. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.franz.com/support/documentation/7.0/doc/operators/cg/m/maximize-button.htm maximize-button] *[http://www.computerhope.com/jargon/m/maxibutt.htm Maximum button]
Блоктық код

Блоктық код (Блочный код; block code) — бір операцияда декодер кірісіне таңбалардың белгіленген саны (мысалы, к) келетін, ал шығысында бірнеше таңбалардан (мысалы, п) тұратын кодтық сөз түрленетін, қателері байқалған немесе түзетілген код. Бұл код кейде п,к- коды, яғни үзындығы к блок пен үзындығы п кодтық сөз деп аталады. Декодер бір операцияда п таңба қабылдайды да, к таңба береді. Қашанда кодтық сөз кірістік сөзден ұзындау, өйткені бір мезгілде қабылданатын сөз онша ұзын емес. Кодтық сөз іс жүзінде тиісті ұзындықтағы сөздер жиынынан таңдау арқылы қалыптасады, атап айтсақ: тандау тәсілі кодқа қандай да бір нақты қасиет береді. Ішкі сілтемелер *Блок *Код Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Блок Блок] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation) Block] Дереккөздер
Блоктық құрылғы

Блоктық құрылғы(Блоковое устройство; block device) — мәліметтер блогымен жұмыс істейтін құрылғы. Мысалы, дискжетек 256 байттағы блоктарға біріктірілген мәліметтермен әрекеттесе алады, тіпті берілетін ақпарат бір немесе екі байтқа сыйатын болса да 256 байттағы блокқа беріледі. Ішкі сілтемелер *Блок *Құрылғы Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Блок Блок] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation) Block] Дереккөздер
Блоктық принцип

Блоктық принцип (Блочный принцип; block concept) — әзірленетін схеманың барлық түйіндерінің орындалуы белгілі бір стандартты қызметті орындайтын және аяқталган конструктивтік атқаруы 'бар' элементтер жинағымен жасақталатын конструкциялау принципі. Ішкі сілтемелер *Блок *Принцип Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Блок Блок] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation) Block] Дереккөздер
Блоктық синтез

Блоктық синтез (Блочный синтез; block synthesis) — блоктық принцип негізінде есептеуіш техниканың тәсілдерін құрастыру. Ішкі сілтемелер *Блок *Синтез Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Блок Блок] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation) Block] Дереккөздер
Блоктық сұрыптау

Блоктық сұрыптау(Блочная сортировка; bucket sort) — 1) сұрыпталынатын жазбаларға топтастыру жургізілетін сыртқы сұрыптау түрі. Әрбір топ жеке блок түрінде сақталады. Әр түрлі блоктар әр түрлі сақтауыш құрылғыларда сақталуы ықтимал, мәліметтерді іздестірудің тиімділігі үшін осындай әрбір блоктың орналасу қызметінің бірдей мәнді жазбалары болуы тиіс. Сонда талап етілетін кілттегі бар барлық жазбалар сыртқы жадтан бір-ақ рет қатынауда алынады; 2) бір-біріне тәуелсіз реттелетін және біртұтас файлға біріктірілетін сегмент блоктарына алгашқы файлды бөлуді реттеу тәсілі. Ішкі сілтемелер *Блок Сыртқы сілтемелер *[http://ru.wikipedia.org/wiki/Блок Блок] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block_(disambiguation) Block] Дереккөздер
Бас компьютер

Бас компьютер (Аспаптық компьютер) (Главный компьютер (инструментальный компьютер); host computer (host) - 1) есептеу желісінде — басқа құрылғылар пайдалана алатын қолданбалы бағдарламалар мен файлдарды жадында сақтап, қашықтағы клиент – компьютерлер (терминалдар) мен шалғай құрылғылар қосылып тұрған негізгі компьютер. Оның өңдеу мүмкіндіктерін оған қосылған компьютерлер мен шалғай құрылғылар бірігіп пайдаланады; 2) компьютер желісімен, мысалы, Интернет, байланысқан өзіндік арнайы адресі бар компьютер. Желі қызметін пайдаланушылар үшін оның адресі сандар тіркесі түріндегі домен атауы ретінде беріледі. Қызмет ету компаниясының компьютері және де басқа клиенттермен тұрақты қосылып тұратын компьютерлер хост – компьютер болып саналады. Мәліметтерді жеткізу кезінде алмасу процедурасын басқаратын жене байланысу сеансын бастайтын компьютер. Дереккөздер Сілтемелер *[http://www.businessdictionary.com/definition/host-computer.html What is host computer? definition and meaning]
Бас мәзір

Бас меню (Главное меню; main menu) — әдетте, қолданбалы программалардың жоғарғы жағында тақырыбынан соң орналасады. Бас меню қолданбалы бағдарламаның жалпы командаларын қамти отырып, оның жұмыстарын басқару үшін қолданылады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://docs.softinventive.com/Ru/Total_Network_Inventory/Main_menu Главное меню - Softinventive Lab Wiki]
Бас пароль

Бас пароль (Главный пароль; master password) — 1) парольдердің белгілі бір жинағы үшін ортақ болып саналатын түпкі сөз; 2) парольдердің каталогын сақтауға арналған пароль. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://kb.mozillazine.org/Master_password Master password - MozillaZine Knowledge Base]
Тацит Публий Корнелий

Тацит Публий Корнелий (шамамен 56 – 117) – Рим тарихшысы. Жас кезінен бастап Римде әр түрлі қызметтер атқарды. 88 ж. претор болды. Ол қолбасшы Агриколаның өміріне арнап “Агрикола” (97 – 98), герман тайпаларының қоғамдық құрылысы, діни наным-сенімдері мен тұрмысына арнап “Германия” (98) атты шығармалар жазған. Соңғы еңбегінде бұдан 150 жыл бұрын жазылған Ю.Цезарьдың жазғандарын толықтырды. 102 – 107 жылдар аралығында жазылған “Көсемсөз шеберлері туралы” деген еңбегінде бұрынғы дәстүрлі көсемсөз өнерінің Флавийлер әулеті тұсында саяси дағдарысқа ұшырағанын айтады. “Тарих” (105 – 111) деп аталатын еңбегі 14 кітаптан тұрды. Онда 69 – 96 жылдардағы Рим империясындағы оқиғалар баяндалған. Бұл шығарманың 1 – 4 және 5-кітабының бас жағы ғана қазіргі уақытқа жетті. Өмірінің соңғы кезеңінде жазған “Жылнамалар” атты тарихи еңбегі Римдегі 14 – 68 жылдар оқиғаларын қамтиды. Еңбек 16 кітаптан тұрды, оның 1 – 4 және 12 – 15 томдары ғана біздің заманға жеткен. Онда христиан тобы туралы жазылып, Израильден шыққан осы топтың Римді өртегені туралы баяндалады. Тацит өз еңбектерінде Рим империясының кемшіліктерін көрсете отырып, христиандықты аяусыз сынады. Шығармалары: Летопись, ч. 1 – 2, перевод Кронеберга, М., 1858; Соч., т. 1 – 2, М.–Л, 1969. Дереккөздер
Басқаратын стек

Басқаратын стек (Управляющий стек; control stack) — орындалатын командалар тізбекшесінен тұратын стек. Стектік архитектурасы бар есептеуіш машиналардағы басқару құрылғысының бөлігі. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.encyclopedia.com/doc/1O11-controlstack.html control stack – Dictionary definition of control stack ...]
Басқару аймағы

Басқару аймағы (Область управления; management domain) — электрондық поштада — хабарларды жеткізу үйелерінің белгілі бір жиынтығы. Онда ең болмағанда хабарларды жеткізудің бір агенті болады немесе іске асырылады. Әдетте, кейбір географиялық аймаққа сәйкес келеді. Дереккөздер
Басқару блогы

Басқару блогы (Басқару блок) (Блок управления (управляющий блок); control block) — есептеу процесін басқару үшін операциялық жүйені пайдаланатын және басқару ақпараты бар кесте. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.ai08.org/index.php/term/,9da4ac975b546c395b9c3ba39a8d61988dac9f39ae6c59a86e3daa98418d6c395b9c3cad9a8d609853aa9f39af6c8fa86e3dab98a7606c395b9c3c349a8d61988da99f39af6c8fac649c3ea49a5960988fb19f33416c8da56e3f3f983b616c335d9c3ea59a8f61988fb09fadaf6c8da46ea93d9a9a8d61988aaf9f39af6c8f386e3daa98418e663c819b6eb0ac5b5aa4666c6a635e9ba56caa686f6260a9a85ca5945c6154a6.xhtml Управляющий блок - Технический словарь Том IV] *[http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/cicsts/v3r1/index.jsp?topic=%2Fcom.ibm.cics.ts31.doc%2Fdfhs3%2Fdfhs3b00124.htm Control blocks]
Тәжишөп

Тәжишөп (Stephanocaryum) – айлауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньның альпілік және субальпілік белдеулеріндегі әктасты жартастарда өсетін монотиптік бір түрі – Ольга тәжішөбі (S. Olgae) бар. Оның биіктігі 5 – 15 см. Тамыры борпылдақ шым түзеді, одан көптеген қоңырқай түсті бұтақтар өсіп шығады. Сабақтары жіңішке, сыртын селдір түк жапқан немесе тықыр болады. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, сабаққа қарама-қарсы орналасады. Гүл сағағы жоғарғы жапырақтың қолтығында жетіледі. Бір сабақта 2 – 7-ден гүл болады. Тостағанша жапырақшаларының ұзындығы 4 мм, түкті, күлтесі ашық көкшіл түсті. Аналық мойны ұзын, жіп тәрізді. Маусым айынан тамызға дейін гүлдеп, тамыз аяғында жеміс береді. Жемісі – сопақша жаңғақ. Дереккөздер
Басқару жолағы

Басқару жолағы (Линейка управления; control bar) — Windows жүйесінің графикалық интерфейсінде — редакциялау терезесінде команда параметрлерінің қосылғандық белгілері, батырмалары немесе басқарудың басқа да түрлері бар терезе. Дереккөздер
Басқару иерархиясы

Басқару иерархиясы (Иерархия управления; control hierarchy) — баскару жүйесі өзара байланысқан деңгейлердің (рангтердің) бағыныштылық реті. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/business/5039 Иерархия Управления] *[http://pespmc1.vub.ac.be/CONTHIER.html Control hierarchy]
Басқару объектісі

Басқару объектісі (Объект управления; control object) — жұмыс істеуі басқару жүйесінің әрекеттері арқылы жүзеге асатын техника, процесс немесе адамдар ұжымы. Басқару құралдарына сигналдар, командалар немесе құжаттар, бұйрықтар, нұсқаулар жатады. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер *[http://dic.academic.ru/dic.nsf/stroitel/3167 ОБЪЕКТ УПРАВЛЕНИЯ] *[http://www.smartcat.ru/Referat/stgehramfh.shtml Объект управления]
Басқару операциясы

Басқару операциясы (Операция управления; control operation) — мәліметтерді енгізу – шығарумен немесе өңдеумен тікелей байланысты емес компьютердің кез келген операциясы. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://en.wikipedia.org/wiki/Control_operation Control operation - Wikipedia, the free encyclopedia]
Басқару панелі

Басқару панелі (Панель управления; control panel) — 1) бұрынғы электрондық машиналарды қолмен басқаратын, индикаторлармен және қосқыштармен жабдықталған пульт; 2) Windows жүйесінің графикалық интерфейсінде — жұмыс ортасы ыңғайластырылатын, мысалы, экран түсі, қыстырма, қаріптер мөлшері, меңзердің жыпылықтау мерзімі және т.б. анықталатын арнайы терезе. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://www.oszone.net/9436/CPL Панель управления] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Control_Panel_(Windows) Control Panel (Windows) - Wikipedia, the free encyclopedia]
Мұхит Мерәліұлы

Мұхит (Мұхамбеткерей) Мерәліұлы (1841, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Ақбақай ауылы – 1918, сонда) — халық композиторы, әнші-ақын, күйші-домбырашы. Өмірбаяны Мұхит – Әбілқайыр хан әулетінен Қаратай сұлтанның немересі. Мұхиттың туған ағалары Паңгерей, Шәңгерей, Сақыпкерей, Жанша, Жүсіптер шетінен өнерпаз (әнші, күйші әрі скрипка да тартқан) адамдар болған. Өмірін өнер жолына арнаған тек Мұхит болды. Ол ел ішіндегі той-жиындарда, ұлан-асыр жәрмеңкелерде, қан базарларда домбыра тартып, ән салды. Орынбор, Қостанай, Жаманқала, Қазалы, Троицк, Ақтөбе, Арал, Атырау облыстарын аралап, әнші даңқы шықты: "Әнші Мұхит", "сал Мұхит" атанды. Мұхит уақыт, қоғам, өмір туралы "Дүние-ай", "Зәуреш" әндерін толғады. "Паң көйлек", "Қыпшақ", "Дөң асқан", "Кербез" әндері Мұхиттың әншілік өнерінің сан-қырлы, жаратылысын, табиғатын ашады. Ойлы да қуатты, асқақ, бірде даланың жібек самалы боп желпіген нәзік, сырлы, мөлдір лиризмге тұнған әндерін асқан шеберлікпен орындай жүріп, өзінің әншілік дәстүрін жасады. Мұхит сұлу ат мініп, сәнді киінді; қасына ойыншы, саятшы, палуан, зергер, жыршы, күйшілерді ертіп жүрді; шәкірттері көп болды. Мұхит тек әнші, ақын ғана емес, күйшілік өнерімен де танылды. Ол Боғда, Есбай, Тазбала, Сәулебай, Абыл күйлерін өте әсерлі орындап, өзі де күй шығарды. Мұхиттың бір күйін Затаевич нотаға түсірген. Мұхиттың әншілік, ақындық, күйшілік мұрасын біздің заманға балалары — Шоң мен Нөу; немерелері — Шайқы, Лұқпан, Ғұбайдолла жеткізді. Мұхит әндерін орындаушылық дәстүрін ілгері дамытып, халықарасына насихаттаушы — Ғ.Құрманғалиев, Т.Ибрагимова, Н.Әбілова, т.б. Мұхит әндері жеке жинақ болып басылды және оның шығармашылығы туралы зерттеулер де жазылды. Қазақстан композиторлары Мұхиттың туындыларын өздерінің шығармашылығында кеңінен пайдаланды. Мұхиттың "Алуаш" әнін Е. Г. Брусиловский "Жалбыр", "Үлкен Оразын", "Қыз Жібек", "Дүние-ай" әнін "Ер Тарғын" операларында пайдаланды. Б.Г.Ерзакович "Айнамкөз" әнін өзінің ішекті аспаптар квартетіне ал "Зәуреш" әнін Л.М.Шаргородский мен С.И.Шабельский "Симфоньеттасына" тақырып етіп алды. 1918 жылы туған жерінде көз жұмды. : :ДҮНИЕ :Ат басқа, доға басқа, шылия басқа, :Кез келсе қарамайсың, дүние-ай, кәрі, жасқа, :Көзіне көрінгеннің иттей қауып, :Көрсеттің жек көрініш, дүние-ау, қарындасқа. : :Алғаның болса жаман бажылдаған, :Кірерсің күнде көрге, дүние-ау, қазылмаған. :Садақа жұма сайын берсен-дағы, :Тап болдың бір ауруға, дүние-ау, жазылмаған. Дереккөздер
Басқару элементі

Басқару элементі (Элемент управления; control) — программа жүмысын басқаруға және ақпаратты еңгізу мен шығаруға арналған пайдаланушының графиктік интерфейсінің құралы. Қазіргі кезде алуан түрлі Басқару элементінің жиыны пайдаланылады. Мысалы, батырмалар, жалаушалар, ауыстырып қосқыштар, тізімдер, шиырмалар жолағы. Дереккөздер
Басқаруды жеткізу

Басқаруды жеткізу — 1) командалардың табиғи таңдау ретімен өзгеруі. Алғашқы бағдарламаларда GO ТО операторымен орындалады; 2) бағыныңқы бағдарламаны (процедураны) шақыру және кіріс нүктесіне (негізгі немесе қосымша) өту. Әдеттегідей, CALL бағдарламасымен орындалады. Дереккөздер Сілтемелер: *[http://publib.boulder.ibm.com/infocenter/pdthelp/v1r1/index.jsp?topic=/com.ibm.entcobol.doc_3.4/rltra.htm Transfer of control]
Басқаруды автоматтандырылған жүйесі

Басқаруды автоматтандырылған жүйесі (Автоматизированная система управления; the automated control system) — кәсіпорын немесе сала көлемінде экономикалық-математикалық әдістерді қолдана отырып, өңдірісті басқару процестерін кешенді автоматтандыруға арналған "адам — машина" типті жүйе; әр түрлі объектілерді басқаруды автоматтандыруға арналған бағдарламалық және техникалық құраддар кешеяі. Басқаруды автоматтандырылған жүйесі басқарылатьш объектінің түріне байланысты технологиялық процестерді басқаруды автоматтандырылған жүйесі, кәсіпорынды басқаруды автоматтандырылған жүйесі және т.б. болып бөлінеді. Дереккөздер