Қазақстан Республикасының Әскери полициясы

Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери полициясы — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің құрамындағы әскерлер мен әскери құралымдарда заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді жүзеге асыратын әскери құқық қорғау құрылымы. Қазақстан Қарулы Күштерінен басқа Ішкі істер министрлігі мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрылымдарында да әскери полиция органдары бар. Тарихы 1991-1992 жылдар аралығында КСРО Қарулы Күштері бөлінді, оның барысында бұрынғы одақтас республикалар өздерінің қарулы күштерін құрды. 1992 жылы 7 мамырда Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері (ҚР ҚК) құрылды. Жаңадан құрылған Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріне КСРО Қарулы Күштерінен әскерлердегі құқықтық тәртіпті қамтамасыз етудің бұрынғы жүйесі мұраға қалды, оның міндеттерін әскери комендатуралар, комендаттық роталар және коменданттық патрульдер атқарды. Жеке бөлімдер, бөлімдер мен бөлімшелердің қолбасшылары да әскери бөлімдердегі тәртіпті қадағалап отырды. Тарихи отанында қызмет етуге ниет білдірген офицерлердің (олардың басым көпшілігі славян ұлтты офицерлер) көптеп кетуіне байланысты ҚР Қарулы Күштерінде өткір кадрлық дағдарыс туындады. 1992 жылдың мамырынан 1995 жылдың қаңтарына дейінгі кезеңде офицерлердің кетуі тізімнің 89%-ына жетті. Әскери бөлімдердегі офицерлер құрамы 30-60%-ға дейін қысқарды, бұл әскери қызметшілер арасындағы тәртіптің төмендеуіне әсер етті. ҚР Қарулы Күштеріндегі жалпы моральдық-психологиялық жағдайға нарықтық қатынастарға көшумен байланысты елдегі күрделі экономикалық жағдай әсер етті, соның салдарынан еңбекақы мен басқа да төлемдерді төлеуде жаппай кешіктірулер болды. Мемлекеттік басқару жүйесінде сыбайлас жемқорлық кең етек алды. Жаппай жұмыссыздық салдарынан қылмыстың жалпы өсуі байқалды. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде жарғыдан тыс өзара қарым-қатынастардың көбеюі, бөлімді өз бетімен тастау және әскери қызметтен қашу, әскери мүлікті ұрлау, қызметтік өкілеттігін асыра пайдалану және т.б. артуы арқылы байқалды. 1997 жылдың басына қарай 2000-нан астам әскери қызметшілер әскери бөлімдерін рұқсатсыз тастап кеткендер тізімінде болды. Әскери басшылықтың қарулы күштердегі тәртіпті қалпына келтіруге бағытталған барлық әрекеттері оң нәтиже бермеді. Әскери тергеуді тікелей қызметтік міндеттерін орындаумен байланыстыруға мәжбүр болған әскери бөлімдерден офицерлер әскери тергеуші ретінде қабылданғандықтан, мұндай жұмыстардың тиімділігі төмен болды. Алғашында Мемлекеттік тергеу комитетінің (1996-2006 жылдар аралығында жұмыс істеген), кейіннен Ішкі істер министрлігінің құрамында болған әскери-тергеу органдары Қылмыстық кодекстің тергеліп жатқан баптарының санының аздығы мен шектеулі тізбесіне байланысты тек ауыр қылмыстар мен ауырлығы орташа қылмыстардың санаттарын ғана қарастырды. 1990 жылдардың екінші жартысында ҚР Қарулы Күштеріндегі қылмыстық ахуал ел билігін алаңдата бастап, тиісті шаралар қабылдауды талап етті. 1997 жылдың басында Қазақстан Қорғаныс министрлігі Қарулы Күштер құрылымында әскери бөлімдер мен бөлімшелерде құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге арналған құқық қорғау атқарымдары бар арнайы әскери бөлім құруды ұсынды. 1997 жылы 22 сәуірде Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстан Республикасының құқық қорғау жүйесін одан әрі реформалау жөніндегі шаралар туралы» № 3465 Жарлыққа қол қойды, оған сәйкес тәртіпті Қарулы Күштер мен Ішкі әскерлерде қамтамасыз ететін, сондай-ақ әскери қылмыстарды тергеуді жүзеге асыратын Қорғаныс министрлігінің және Ішкі істер министрлігінің құрылымдарында әскери полиция құрылды. Қазақстанда сол тарихи сәтте посткеңестік кеңістікте теңдесі жоқ әскери полиция органдары құрылды. Әскери полицияның құрылуына гарнизондық комендатуралар мен әскери автокөлік инспекциялары (ӘАИ) негіз болды. Олардың негізінде әскери полиция бөлімшелері – жасақтар, дивизиондар мен бөлімдер құрылды. Әскери полицияны құру кезінде Ұлыбритания, АҚШ, Сингапур, Малайзияда әскери полицияны ұйымдастыру тәжірибесі, сондай-ақ кеңестік әскери құқықтану ескерілді. Бастапқыда жаңадан құрылған әскери полицияға келесі міндеттер жүктелді: * әскери көліктердің жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз ету; * шолғындау; * әскери қызметкерлерді іздеу; * әскери қылмыстарды тергеу. Әскери полицияның жұмысын жетілдіру барысында оған қосымша келесі міндеттер жүктелді: * гарнизондық гауптвахталарды бақылау; * қарулы күштерде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтардың алдын алу; * халықаралық әскери оқу-жаттығулар мен шетелдік делегациялардың сапарлары кезіндегі заңдылық пен тәртіпті қамтамасыз ету. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің бірқатар актілерін онша ауыр емес және орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына ауыстырудан тұратын қылмыстық заңнаманы ізгілендіруге байланысты әскери полиция органдарының тергеу және іздестіру бөлімшелерінің құзыретіне жататын баптардың тізімі ұлғайды. 2005 жылы 21 ақпанда «Әскери полиция органдары туралы» Қазақстан Республикасының Заңы шықты, оған сәйкес әскери полиция органдарының негіздерін, қағидаларын мен міндеттерін заңнамалық түрде бекітті: # Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету; # Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген құзырет шегінде қылмыстар мен құқық бұзушылықтардың алдын алу, ескерту, анықтау, жолын кесу және ашу; # қылмыстар мен құқық бұзушылықтар жасауға ықпал еткен мән-жайларды анықтау; # Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген құзыреті шегінде тергеу жүргізу; # анықтау, тергеу және сот органдарынан жасырынған, сондай-ақ әскери бөлімдердің орналасқан жерінен өз еркімен кеткен әскери қызметшілерді іздестіру; # әскери көліктердің жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз ету; # әскери қызметшілерді гауптвахтада ұстау кезінде заңда көзделген жағдайларда орындау. 2022 жылғы қаңтардағы қайғылы оқиғаларды талдау негізінде 2023 жылғы 14 наурызда «Әскери полиция органдары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жаңа редакциясы шықты. Заңнамалық базаға өзгеріс енгізудің бастамашылары әскери полицияның өкілеттіктерін кеңейтуді қамтамасыз еткен Мәжіліс депутаттары болды. Әскери полиция органдарының құрылымы Қазақстандағы қауіпсіздік органдарының әрқайсысында әскери полиция күштері бар: * Қорғаныс министрлігі — Қарулы Күштердің әскери полиция органдары (арнайы жасақ құрамындағы әскери бөлім); * Ішкі істер министрлігі — Ұлттық ұланның әскери полиция органдары (құрылымдық бөлімше); * Ұлттық қауіпсіздік комитеті — Ұлттық қауіпсіздік комитетінің әскери полиция органдары (әскери құрама). Бірлескен іс-шараларды өткізу кезінде барлық мекемелердің әскери полиция органдарын ортақ үйлестіруді және ортақ басшылықты жағдайларға байланысты Мемлекеттік күзет қызметі немесе Ұлттық қауіпсіздік комитеті жүзеге асырады. Барлық мекемелердің әскери полиция органдарына арналған іс-шараларды өткізу ережелері мен қызметтік нұсқаулықтарды әзірлеуді Қорғаныс министрлігі жүзеге асырады. «Қазақстан Республикасының қорғанысы және Қарулы Күштері туралы» 2005 жылғы 7 қаңтардағы Қазақстан Республикасы Заңының «Қарулы Күштердің жалпы құрамы» 19-бабына сәйкес Ұлттық қауіпсіздік комитетінің барлық әскери құралымдары мен Ішкі істер министрлігінің әскери құралымдары ҚР Қарулы Күштерінің құрамына кіріп, Қорғаныс министрлігіне бағынысты. Барлық құқық қорғау органдарындағы әскери полициясының ортақ басшылығы да Қорғаныс министрлігіне өтеді. ҚР Қарулы Күштерінің Әскери полициясы тікелей Қорғаныс министріне бағынады. 2012 жылы ҚР ҚК Әскери полициясының құрылымына 16 аумақтық бөлім, 4 бөлімше және Әскери полиция мамандарын даярлау орталығы кірді. ҚР ҚК Әскери полициясы орталық бақылау органдары мен аумақтық бөлімшелерден тұрады: * Орталық бақылау органдары: ** Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері Әскери полициясының Бас басқармасы — Астана қаласы; ** Қорғаныс министрлігінің Қауіпсіздік пен режимді қамтамасыз ету жөніндегі Әскери полиция жасағы — Астана қаласы; ** Әскери полиция мамандарын даярлау орталығы — Астана қаласы. * Аумақтық (өңірлік) бөлімшелер: ** Ақмола өңірлік гарнизонының әскери полиция басқармасы — Астана қаласы; ** Қостанай гарнизонының Әскери полиция бөлімшесі — Қостанай қаласы; ** Алматы өңірлік гарнизонының әскери полиция басқармасы — Алматы қаласы; ** Жетісу гарнизонының әскери полиция бөлімі — Талдықорған қаласы; ** Қонаев гарнизонының әскери полиция бөлімі — Қонаев қаласы; ** Сарыөзек гарнизонының әскери полиция бөлімі — Сарыөзек ауылы, Жетісу облысы; ** Абай өңірлік гарнизонының әскери полиция басқармасы — Семей қаласы; ** Аягөз гарнизонының әскери полиция бөлімі — Аягөз қаласы, Абай облысы; ** Өскемен гарнизонының әскери полиция бөлімі — Өскемен қаласы; ** Үшарал гарнизонының әскери полиция бөлімі — Үшарал қаласы, Жетісу облысы; ** Ақтау өңірлік гарнизонының әскери полиция басқармасы — Ақтау қаласы; ** Ақтөбе гарнизонының әскери полиция бөлімі — Ақтөбе қаласы; ** Атырау гарнизонының әскери полиция бөлімі — Атырау қаласы; ** Қарағанды өңірлік гарнизонының әскери полиция басқармасы — Қарағанды қаласы; ** Балқаш гарнизонының әскери полиция бөлімшесі — Балқаш қаласы; ** Тараз өңірлік гарнизонының әскери полиция басқармасы — Тараз қаласы; ** Гвардейский гарнизонының әскери полиция бөлімі — Гвардейский кенті, Жамбыл облысы; ** Шымкент гарнизонының әскери полиция бөлімі — Шымкент қаласы. ҚР ҚК әскери полициясы Бас басқармасының басшылары ҚР ҚК әскери полиция бас басқармасы басшыларының толық тізімі: * генерал-майор Хакимов Шәміл Рафакұлы — 1997 ж. сәуір — 2004 ж.; * полковник Темірбаев Ерік Асылбекұлы — 2004 ж. — 2007 ж.; * полиция генерал-майоры Тұмарбеков Мұрат Ахметұлы — 2007 ж. — 2009 ж. тамыз; * полковник Сағымбеков Талғат — 2009 ж. тамыз — 2011 ж.; * генерал-майор Дәндібаев Тимур Тұрарұлы — 2011 ж. — 2017 ж. қаңтар; * полковник Басқожаев Тілеухан Қалилаұлы — 2017 ж. қаңтар — қазан; * полковник Лекеров Бауыржан Сағатжанұлы — 2017 ж. қазан — 2020 ж. тамыз; * полковник Нұрымбет Марат Досанұлы — 2020 ж. тамыз — 2022 ж. ақпан; * полковник Құлымбетов Руслан Жаксылықұлы — 2022 ж. ақпан — қазіргі уақытқа дейін. Дереккөздер