Периклдің жерлеу сөзі

«Периклдің жерлеу сөзі» (Perikles hält die Leichenrede) атты суреті (1852).]] «Периклдің жерлеу сөзі» (көне грекше: Περικλέους Επιτάφιος) – Фукидидтің «Пелопоннес соғысының тарихы » еңбегіндегі әйгілі сөйлеу мәтіндерінің бірі. Бұл сөзді белгілі афиналық саясаткер Перикл б.з.д. 431–404 жылдары болған Пелопоннес соғысының бірінші жылының соңында айтқан деп есептеледі. Ол жыл сайын соғыста қаза тапқандарға арналған мемлекеттік қоғамдық жерлеу рәсімінің бір бөлігі ретінде айтылған. Б.з.д. V ғасырдың соңында Афинада соғыста қаза тапқандардың құрметіне қоғамдық жерлеу рәсімін өткізу дәстүрге айналған еді. Қаза болғандардың мәйіттері үш күн бойы шатырда қойылып, халық оларға құрбандықтар мен арнаулар жасайтын. Содан кейін жерлеу шеруі ұйымдастырылып, он кипарис табыты көтерілген – әрбір он афина тайпасына бір-бірден, ал тағы бір бос табыт жоғалған жауынгерлер мен мәйіттері табылмағандарға арнап қойылған. Соңында олар Керамик аймағындағы қоғамдық қабірге жерленген. Осы рәсімнің соңғы бөлігі ретінде мемлекет таңдаған белгілі афиналық азамат жерлеу сөзін сөйлеген. Периклдің Жерлеу сөзі Фукидидтің «Пелопоннес соғысының тарихы » еңбегінің екінші кітабында жазылған. Автор бұл сөзді Периклдің өз аузымен айтылғандай бірінші жақта келтіреді, бірақ оның сөзбе-сөз жазылғанына сенім аз. Өйткені Фукидид еңбегінің басында сөздердің толықтай нақты емес, бірақ негізгі идеяларын жеткізуге тырысқанын ескертеді. Тарихшылар Периклдің соғыстың бірінші жылының соңында сөз сөйлегеніне сенімді, бірақ Фукидид келтірген нұсқаның Периклдің шын мәнінде айтқанымен қаншалықты сәйкес келетіні жөнінде бірыңғай пікір жоқ. Бұл мәселені қиындататын тағы бір жайт – Перикл б.з.д. 440 жылы Самос соғысы кезінде де жерлеу сөзімен халық алдына шыққан. Сондықтан Фукидид жазған мәтінде екі сөйлеу мәтінінің элементтері аралас болуы мүмкін. Дегенмен, Фукидид өте мұқият тарихшы болған және әрбір дереккөзінің анықтығы мен дәлдігін үнемі көрсетіп отырған. Ол Периклдің сөзін баяндағанда «Перикл, Ксантипптің ұлы, былай деді» (Περικλῆς ὁ Ξανθίππου… ἔλεγε τοιάδε) деп бастайды. Егер ол сөзді тура келтірген болса, «тоιάδε» («сияқты») емес, «τάδε» («осы сөздер») деген сөзді қолданар еді. Бұл жерлеу сөзінің нақты авторы да даулы. Платон өзінің «Менексен » диалогында оны Периклдің серігі Аспасияға тиесілі деп көрсетеді. Жерлеу сөзі Афинадағы дәстүрлі жерлеу сөздерінен ерекшеленетінімен маңызды. Дэвид Картрайт оны «Афинаның өзіне арналған мадақтау» деп сипаттайды. Бұл сөз Афинаның жетістіктерін дәріптеуге бағытталған, оның мақсаты – соғыс жағдайындағы мемлекеттің рухын көтеру. Бұл дәстүрдің қашан және кім енгізгені нақты белгісіз. Көне деректер бұл рәсімнің негізін қалаушы Солон деп атайды. Сицилиялық Диодор мен Галикарнастік Дионисий оны Грек-парсы соғыстары дәуірімен байланыстырады. Заманауи ғалымдар Периклдің Жерлеу сөзі мен Авраам Линкольннің 1863 жылғы Геттисберг сөзі арасындағы ұқсастықтарды атап өтеді. Сөзінің мазмұны Кіріспе (2.35) Сөз қоғамдық жерлеу дәстүрін мадақтаумен басталады, бірақ жерлеу сөзін айту дәстүріне сын көзбен қарайды. Перикл бұл рәсімде "ер жүрек көптеген адамдардың даңқы бір адамның аузынан шыққан сөзге тәуелді болмауы керек" деп атап өтеді. Оның пікірінше, шешен өте қиын міндетке тап болады – қаза тапқандардың жақындары олардың ерліктері асыра мадақталғанын қалайды, ал басқа адамдар көреалмаушылық танытып, артық айтылған деп күмәндануы мүмкін. Соғыста қаза тапқандарды мадақтау (2.36 – 2.42) Перикл өз сөзін, басқа афиналық жерлеу сөздері сияқты, қаза тапқандарды мадақтаудан бастайды. Ол қазіргі афиналықтардың ата-бабаларына (2.36.1 – 2.36.3) құрмет көрсетіп, Афина империясының құрылуы туралы қысқаша тоқталып өтеді. Алайда, осы тұстан бастап Перикл басқа жерлеу сөздерінің дәстүрлі үлгісінен түбегейлі алшақтап, Афинаның әскери жетістіктері мен соғыс ерліктерін егжей-тегжейлі баяндаудан әдейі бас тартады: «Біздің тарихымыздың бір бөлігі – иелігімізді алып берген әскери жеңістеріміз немесе өзіміздің немесе әкелеріміздің эллиндік немесе шетелдік басқыншылыққа қарсы көрсеткен батылдығы – тыңдаушыларым үшін аса таныс тақырып. Сондықтан мен оны айналып өтемін». Оның орнына, Перикл Афинаның қазіргі жағдайына назар аударады. Ол былай дейді: «Мен біздің қазіргі ұлылығымызға жету жолымызды, оны өсірген басқару жүйемізді және осы ұлылықтың қайнар көзі болған ұлттық әдет-ғұрыптарымызды қарастырамын». Осылайша, Фукидидтің баяндауындағы Перикл олар құрбан болған қаланың ұлылығын дәріптеу арқылы қаза тапқандарды мадақтауды жөн көреді. Афинаны ұлықтауы "Егер заңдарымызға қарасақ, олар жеке дауларда барлығына тең әділеттілікті қамтамасыз етеді... Егер адам мемлекетке қызмет етуге қабілетті болса, оның қарапайым шыққан тегі оған тосқауыл болмайды. Біздің басқару жүйеміздегі еркіндік қарапайым өмірімізге де таралады. Мұнда бір-бірімізге қызғанышпен қарамаймыз және көршіміз өз қалауынша әрекет еткенде оған ашулануға міндеттіміз деп санамаймыз..." Периклдің осы сөздері кейіннен әйгілі "заң алдындағы теңдік" қағидасының негізіне айналды. Оның еркіндік туралы ойлары тек Афина билік жүйесіне ғана емес, оның сыртқы саясатына да қатысты болды: «Біз қаламызды әлемге ашамыз және шетелдіктерді білім алудан немесе бақылаудан шектемейміз, тіпті дұшпандарымыз біздің жомарттығымыздан пайда көруі мүмкін болса да...» Бірақ, Периклдің ойынша, Афинаның теңдік пен ашықтық құндылықтары оның ұлылығына кедергі келтірмейді, керісінше, оны күшейтеді: «...қоғамдық өмірдегі өрлеу қабілет пен беделге байланысты, әлеуметтік тап мәртебесі еңбектің бағалануына кедергі келтірмейді... Біздің қарапайым азаматтарымыз өз шаруаларымен айналысса да, мемлекеттік мәселелерді әділ бағалай алады... Афинада біз өз қалауымызша өмір сүріп, сонымен бірге кез келген заңды қауіпке төтеп беруге әрдайым дайынбыз.» Афинаны мадақтауының шарықтау шегінде Перикл өз сөзін Афинаны Грекияның рухани орталығы ретінде көрсету арқылы түйіндейді: «Қысқаша айтқанда, мен біздің қаламызды – Грекияның мектебі деп санаймын; ал әлем бізге тәуелсіз өмір сүріп, осындай қиындықтарға төтеп бере алатын, әрі көптеген жағдайларда жан-жақтылығымен ерекшеленетін афиналықтай адамды ұсына алады деп күмәнданамын.» Соңында Перикл қаза тапқандардың ерлігін қала ұлылығымен байланыстырады: «Мен мадақтаған Афина – осы батырлардың ерлігі арқасында осындай болды... Олардың ешқайсысы байлықтың рақатына бөлену үмітімен әлсіздік танытқан жоқ немесе кедейлікке бола қауіптен бас тартқан жоқ. Жоқ, олар жауларынан кек алуды кез келген жеке бақыттан жоғары қойды, ал мұны ең даңқты қауіп деп санап, өз өмірін бәске тікті... Осылайша, олар беріле өмір сүруден гөрі, ерлікпен өлуді таңдады, тек қорлықтан қашты.» Осылайша, Перикл сөзін мынадай тұжырыммен аяқтайды: «Бақыт – бұл азаттық, ал азаттық – бұл ерлік. Сондықтан соғыстың қауіп-қатерінен қашпаңдар.» Осы арқылы ол Афинаның ұлылығы, оның азаматтарының ерлігі және соғысты жалғастырудың қажеттілігі арасындағы байланысты нығайтып, өз тыңдармандарын жігерлендіреді. Афина әскерін мадақтау Өз сөзінде Перикл Афинаның ұлылығын ерекше атап көрсету арқылы афиналықтардың соғысты қолдауын жалғастыруы керектігін жеткізгісі келгенін мәлімдейді. Ол азаматтарға олардың күресі аса маңызды екенін түсіндіру үшін осылай жасағанын айтады. Ол өз сөзінде айтып отырған жауынгерлер Афина қаласы мен оның еркіндігін қорғау үшін өмірлерін қиғанын атап өтеді. Перикл Афинаны көршілерінен ерекшелендіретін қасиеттері үшін мақтайды, әсіресе оның демократиясын, яғни азаматтарға сенім білдірілетінін және қала саясатына толықтай тәуелді емес екенін баса айтады. Ол афиналық азаматтардың өздерінің жаулары – лакедемондықтардан өзгеше еркіндікке ие екенін атап көрсетеді. Соғыста қаза тапқан жауынгерлер нағыз құрметке лайық деп саналады. Егер біреу бұған күмәнданса, олардың ел үшін өмірлерін қиған соңғы сәттеріне назар аударуы керек, бұл барлық күдіктерді сейілтуі тиіс. Ол өз елі үшін күресу – үлкен құрмет екенін түсіндіреді және бұл азаматтың бойындағы кемшіліктерді оның мемлекет алдындағы еңбегі толықтай жабатынын атап өтеді. Перикл қаза тапқандардың жесірлеріне тек осы жерде ғана үн қатады: «Әйел үшін ең үлкен даңқ – оның аты мүлде аталып жүрмеуі, мейлі жақсы болсын, мейлі жаман болсын.» Бұл жолдар көбінесе афиналықтардың әйелдердің қоғамдық өмірдегі рөліне деген көзқарасын сипаттайтын мысал ретінде келтіріледі. Сонымен қатар, бұл пікір жеке жерлеу рәсімдерінде әйелдердің жоқтау айтатын дәстүріне де байланысты болуы мүмкін. Жиынтық сөз (2.46) Перикл қысқа жиынтық сөзімен аяқтайды, онда қаза тапқандар туралы сөйлеудің қиын міндет екенін тыңдармандарына еске салады. Осыдан кейін жиналған халық тарайды. Геттисбергтегі сөзбен салыстыру Америкадағы азамат соғысын зерттеушілер Луис Уоррен мен Гарри Уилс Периклдің Жерлеу сөзі мен Авраам Линкольннің әйгілі Геттисберг сөзінің Линкольннің Периклдің Жерлеу сөзінен тікелей шабыт алғаны белгісіз. Гарри Уилс бұл сөзді тікелей дереккөз ретінде қарастырмайды. Алайда, Эдвард Эверетт, Геттисбергте Линкольннен бұрын ұзақ сөйлеу жасаған шешен, сөзін «Афиналық үлгіні» сипаттаудан бастаған. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://www1.umn.edu/humanrts/education/thucydides.html Периклдің Жерлеу сөзінің ағылшын нұсқасы] * [http://users.sch.gr/symfo/sholio/arhea/epitafios_mtfr.htm Периклдің Жерлеу сөзінің грек түпнұсқасы]