Даттықтар

Даттықтар — Солтүстік Еуропадағы халық, Данияның негізгі тұрғындары, ең жақын халықтар - скандинавиялықтар (норвегтер және шведтер). Халқы 5 миллион адам (2011, халық санағы). Олар сондай-ақ Германияның солтүстігінде (50 мың адам), Норвегияда (52,5 мың адам, 2011, санақ), Швецияда (42 мың адам, 2011, халық санағы), АҚШ-та (1,4 миллион адам, 2000, санақ), Канадада (203 мың адам, 2011 ж., санақ) т.б. тұрады. Жалпы саны 7,0 млн. Тілдері Тілі — дат тілі, үндіеуропалық тілдер отбасының герман тобына кіреді. Оның ең жақын «туыстары» ағылшын, неміс, швед және исланд тілдері. Бұл тілдердің барлығы ежелгі тевтон тілінен тамыр алады. Дат тілі жеке әлеуметтік және географиялық диалектілерге бөлінеді. Айырмашылықтар интонация, тон, дауыс биіктігі, айтылу ерекшеліктері бойынша байқалады. Данияда ресми түрде қабылданған екінші мемлекеттік тіл жоқ, бірақ мектепте бірнеше тіл – ағылшын, неміс, француз, испан және орыс тілдері оқытылады. Даттардың көпшілігі ағылшын және неміс тілдерінде сөйлейді. Діні Сенушілер - негізінен лютерандар, басқа протестанттық шіркеулердің ізбасарлары бар, католиктер. Ресми түрде Дания халқының 75%-ы Евангелдік лютерандық шіркеудің тіркелген мүшелері. Дегенмен, даттардың бестен бір бөлігінен азы өздерін «діндар» санайды. Қалалар мен ауылдар ескі (1100-1200) салынған шіркеулермен ерекшеленеді. Дегенмен, оларға тұрақты түрде аз адамдар барады. Олар Рождество қарсаңында ғана көп жиналып, қалған уақытта үйлену рәсімдері, балаларды шомылдыру рәсімінен өткізуге немесе өлгендерді жерлеу рәсімдеріне келеді. Эндоэтнонимдері Швед тілінде – «Danskar»; неміс тілінде – «Dänen»; норвег тілінде – «Dansker»; ағылшын тілінде – «Danish»; эстон тілінде – «Taanilased»; фин тілінде – «Tanskalaiset»; мажар тілінде - «Dánok»; албан тілінде – «Danezёt»; латыш тілінде - «Dāņis»; литва тілінде – «Danai»; поляк тілінде - «Duńczycy»; орыс тілінде – «Датчане»; украин тілінде – «Данці»; хорват тілінде - «Danci»; болгар тілінде – «Датчани»; испан тілінде – «Daneses»; итальян тілінде – «Danesi». Этнонимі Болжам бойынша даттар мен олармен байланысты халықтардың — норвегиялықтар мен шведтердің ата — бабалары біздің дәуірімізге дейінгі 3 мыңжылдықтың соңында Ютландия мен Дания архипелагының аралдарына келген малшылар мен егіншілердің тайпалары болған. Скандинавиялық тайпалар ең алдымен, даттардың қалыптасуына этникалық негіз болды. Даниялықтардың құрамына Ютландияның оңтүстік-батысын және батыс аралдарын алып жатқан фризиялықтардың бір бөлігі және Дания архипелагындағы Балтық славяндары кірді. Викингтер дәуірінде Дания мемлекеті құрылды, христиан діні қабылданды, XI-XII ғасырда Дат этникалық қауымдастығы қалыптасты. XIX ғасырда ұлттық шоғырландыру процестері күшейе түсті. Кәсібі Дәстүрлі кәсібі – егіншілік және ет-сүт шаруашылығы. 19 ғасырдың аяғында даниялықтар өз экономикасын астық шаруашылығынан мал шаруашылығына айналдырды, осы мақсатта үлкен сулы-батпақты жерлерді құрғатып, жерді мал азықтық шөптерді егу үшін пайдаланды. Тамақ өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп, машина жасау, т.б. дамыды. Дәстүрлі қолөнер - темір ұстасы, зергерлік бұйымдар, керамика, ағаш ою, тоқу, кілем жасау, шілтер тоқу және кесте тігу. Металл брошьтермен ою-өрнектері бар түймелер, қыш ыдыстар (ыдыс-аяқ, кәстрөлдер, табақтар, сыра кружкалары), 19 ғасырдың аяғына дейін геометриялық ою-өрнектері бар қоңыр немесе қызыл түсті дәстүрлі бояумен боялған. Ағаш оюларында жануарлардың суреттері басым болды. Әйелдер де, ерлер де тоқумен айналысты. Тұрмыс салты Даниялықтар кеш үйленеді (көбінесе 30 жастан кейін). Некеге дейін ерлі-зайыптылар қарым-қатынасты рәсімдемей, бірнеше жыл бірге өмір сүре алады. Үйлену тойындағы қызық салт - қалыңдықтың күйеу жігіттің шұлығын кесіп алуы. Бұл рәсімнің символдық мағынасы жас күйеу тек әйеліне тиесілі, басқа әйелдің алдында тесік шұлық кию ұят. Марқұмның отбасы жерлеу рәсімімен айналыспайды, барлығы салттық агенттіктер шешеді. Елдің көптеген тұрғындары өздерін атеист деп санайды. Бірақ өлім туралы куәлік протестанттық шіркеуде алынады және қайтыс болған адам шіркеу зиратына жерленеді. Ғибадатханада жерлеуге өте сирек тапсырыс беріледі. Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары Даниялықтардың көпшілігі қала тұрғындары. Ауылдық жерлерде шаруа қожалықтары басым. Ауылдар Ютландияның шығысында және кейбір аралдардың тығыз қоныстанған аудандарында жиі кездеседі, теңіздер мен фьордтардың жағалауларында балық аулайтын ауылдар бар. Ауылдық елді мекендерді орналастырудың төрт түрі тән: шоғырланған, ең көне, аумақтық - шалғынның, жайылымның (ішкі Ютландияның) айналасы, жол жиегі (Г-, Т-, Х-тәрізді), кәдімгі (балық аулайтын ауылдар мен орман шетіндегі хуторлар). Екі қатарлы үй (бір жағынан — тұрғын үй, қора, екінші жағынан — жабық қойма, тазартылмаған астық бөлмесі және қора) негізінен Ютландияның батыс жағалауында, П-тәрізді — Фюн және Альс аралдарында таралған. XVIII ғасырдың екінші жартысында тікбұрышты жабық аула, ал XIX ғасырдың аяғынан бастап жабық аула пайда болды. Дат халқының тұрғын үйлері үш түрге бөлінеді - жақтаулы (ең ескі), кірпіш (немесе тас) және саман (олар Оңтүстік және Батыс Ютландияда XVII ғасырдан ерте пайда болған). Дәстүрлі киімдері XX-ғасырдың басына дейін ауылдық әйелдер киімі жүннен тоқылған күртешеден, кең ұзын белдемшеден, көкірекшеден, алжапқыштан, ұштары кеудешенің астына оралған иық шарфынан, жүн шұлықтан және аласа -өкшелі аяқ киім, бастың артқы жағында түйінмен байланған басындағы орамалдан тұрады. Күнделікті киімдердің түсі қою және ашық жасыл, ал мерекелік киімдердің түсі қызыл және көк. Ер адам киімі – ақ көйлек, тізеден төмен шалбар, тізеден жоғары ілмектері бар жүн шұлық, былғары аяқ киім, кеудеше және жүннен жасалған қалпақ (жастар үшін) немесе кафтан және кеудешенің үстіндегі қалпақ (егде жастағы адамдар үшін). Дәстүрлі тағамдары Мұнда көптеген ет тағамдары бар, балық негізінен қайнатылған және тұздалған, маргарин кеңінен қолданылады. Ботқа, сұлы жармасы, арпа, жарма, сонымен қатар орта ғасырдың соңынан бастап күріш бүкіл Скандинавиядағы сияқты дәстүрлі болып табылады. Мейіз қосылған күрішпен толтырылған "шұжық" тән. Дәстүрлі сусын - кофе. Шаруалар арпа сырасын қайнатады. Фольклоры Дания фольклорының ең танымал элементтерінің бірі - Ганс Кристиан Андерсеннің ертегілері. Оның «Сұмпайы үйрек», «Қар ханшайымы», «Ана бейіті» сияқты шығармалары әлем әдебиетінің классикасына айналып, балалар мен ересектердің сүйіспеншілігіне бөленді. Олар дат халқының ұлттық сипаты мен рухының қайталанбас ерекшеліктерін, сондай-ақ дат фольклорына тән көптеген мотивтер мен оқиғаларды көрсетеді. Андерсеннің ертегілерінен басқа, дат фольклорында басқа да көптеген қызықты ертегілер мен аңыздар бар, олар ауызша айтылып, жазушылар мен зерттеушілер жазып қалдырған. Олар дат халқының мәдениеті мен дүниетанымына әсер ететін қаһармандардың шытырман оқиғалары, табиғатпен қарым-қатынасы және табиғаттан тыс құбылыстар туралы әңгімелейді. Сонымен қатар, дат фольклорында халықтық әдет-ғұрып, ән, би және қолөнер ерекше орын алады. Халық әндері мен билері мерекелік шараларда халықтың тарихи мұрасы мен рухын жеткізеді. Есімдер Дат есімдері: * ерлер: Альберт, Аннерс, Бёрге, Айнер, Эмиль, Эрик, Георг, Горм, Гуннар, Густав, Хальфдан, Ханс, Харальд, Херлуф, Хольгер, Якоб, Ян, Йенс, Йохан, Йёрген, Йёрн, Кай, Карл, Клаус, Кристиан, Ларс, Магнус, Николай, Нильс, Олаф, Освальд, Пауль, Петер, Сигфред, Свенн; * әйелдер: Анне, Метте, Кристианне, Дагмар, Герде, Грете (Маргрете), Хедвиге, Хенриетте, Магде, Сигрид, Йёргине, Инге, Ингрид. Әйгілі даттықтар * Ханс Кристиан Андерсен * Нильс Бор * Тихо Браге * Сёрен Кьеркегор * Эммили де Форест Тағы қараңыз * Дания * Солтүстік Еуропа * Скандинавия * Викингтер Сілтеме * Дереккөздер