kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Берклий

Берклий (лат. Berkelіum; Вk) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент, актиноидтар тобына жатады, атомдық номері 97, атомдық массасы 247. Берклийді 1949 ж. Г. Сиборг бастаған американ ғалымдары 241 Am элементін α-бөлшектермен атқылау нәтижесінде алған. Беркли қаласында (АҚШ) ашылғандықтан осы қаланың құрметіне аталған. Берклий ашылғаннан кейін оның химиялық қасиеттерін зерттеумен қатар, оны бөліп алу үшін “аса ауыр снарядтар” ретінде көміртек, азот және оттек атомдарының ядролары пайдаланылды. Берклийдің 7 изотопы алынған, олардың ішіндегі ұзағырақ өмір сүретін изотоптары: 247 Вk (жартылай ыдырау периоды Т 1/2 1380 жыл), β-бөлшектерін шығарады, 249 Вk (Т 1/2 314 күн)- және -бөлшектерін шығарады, берклий химиялық қасиеттері жағынан лантоноидтар тобындағы тербий элементіне өте ұқсас. Валенттілігі +3 және +4-ке тең. Химиялық қасиеті Беркелийдің жоғары реактивті екендігі анықталды. Оның көптеген қосылыстарында оның тотығу дәрежесі + 3 (көбінесе) және + 4 болады. Төрт валентті беркелийдің болуы бұл элементті басқа актинидтер мен лантанидтерден (бөлу өнімдері) бөлуге мүмкіндік береді, оларда мұндай валенттілік формасы жоқ немесе оған түрлендіру қиынырақ. Оттегімен (триоксидпен және диоксидпен), галогендермен және күкіртпен әрекеттеседі. Беркелияның белгілі қос тұздары және металлорганикалық қосылыстары. Минералды және органикалық қышқылдармен күрделі қосылыстар түзеді. Беркелий қосылыстары +3 тотығу дәрежесінде ерітіндіде ең тұрақты. Сілтілікке жақын рН кезінде Bk3 + ерімейтін негіздік гидроксид түзеді. Беркелий оксидтері, фторидтер, фосфаттар және карбонаттар суда ерімейді. Төрт валентті күйде беркелий күшті тотықтырғыш болып табылады.
Бұйрат

Бұйрат — төбелері дөңгеленіп келген, бір бағытта созылған аласа таулар тізбегі. Бұйрат өткен геологиялық кезеңдерде биік таулардың қатты бұзылуынан пайда болған қалдық (мысалы, Шошқакөл Бұйраты, Ақтолағай Бұйраты). Биіктігі ондаған, кейде жүздеген метр болады. Бұйрат - қырқалары доғалдана біткен, ұзына бойы созылып жаткан қырат. Әдетте, бұзылған байырғы тау жоталарының қалдықтары. Биіктігі ондаған, кейде жүздеген м-ге жетеді (мысалы, Дон және Тиман бұйраттары). Қоршаған жазықтар үстінде төбелер немесе тау тізбектерінің қыркалары түрінде көрінеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Үлкен Австралия шығанағы

Үлкен Австралия Шығанағы (Great Australіan Bay) — Үнді мұхитының Австралия құрлығының оңтүстік жағалауындағы Пейсли және Банкс мүйістері аралығындағы бөлік. Ауданы 1335 мың км² , тереңдігі 5670 мметрге дейін. Оңтүстігінде ең терең жері 5853 м болатын Оңтүстік Австралия қазаншұңқырына ұласады. Шығыс бөлігіндегі Спенсер және Сент-Винсент шығанақтары құрлыққа терең сұғына енген. Үлкен Австралия шығанағына Муррей өз. құяды. Шығанақтағы ең үлкен арал — Кенгуру. Су деңгейінің тәуліктік көтерілуі 3,6 м. Балық аулау кәсібі жақсы дамыған. Басты порттары — Аделаида, Олбани, Эсперанс, Порт-Линкольн. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Ақшомшы

Ақшомшы - дәстүрлі қазақ 117 қоғамындағы кәсіптің бір түрі. 19 ғасырда егін екпейтін ауылдардың тұрғындары күзгі орақ кезінде егіншілерге барып көмек көрсетіп, малын айырбастап, шом салынған түйелеріне астық артып қайтатын болған. Осыдан бұл кәсіп Ақшомшы атанған. Орта ғасырларда Ақшомшыға баратын егіннің мол жері: Сырдария бойы, Талас, Шу, Бақанас (Іле), Тоқырау, Сарысу, Нұра, Торғай өзенінің саласы, Зайсан, Алакөл төңірегі болған. Дереккөздер
Ақшора баба

Ақшора баба (1660 — 1715-20 ж.ш.) — Тәуке ханның замандасы, көріпкел әулие, емші. Жас кезінен алыстағы құбылыстарды көріп-сезуімен “көріпкел әулие” бала атанған. Өсе келе бұл қасиеті дами түскен. Оның осы қасиеттері “жеті иірге қол берген, жеті өлікке жан берген, Ақшора бабам қолдай гөр” деп дәріптеледі. Сынық салу, сырқаттарды емдеумен Ақшора баба есімі халық арасына тараған. Оның көріпкелдігі жау шабуылын алдын-ала болжауға, қазақ жасақтарын жау қоршауына түсіп қалмауын қамтамасыз етуге көп көмектескен. Жорықтарда найман Жанай батырдың, шақшақ Жәнібектің, керей Бөгенбайдың т.б. жасақтарымен бірге жүрген. Дереккөздер
Елеусіз Бұйрин

Елеусіз Бұйрин (1874, Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы — 1933, Тәжікстан Республикасы, Душанбе) — алғашқы қазақ журналистерінің бірі, ақын, қоғам қайраткері. Бөкей ордасындағы Жәңгір хан мектептерінің бірінде оқыған. Осындағы мектепте алты кластық орысша білім алған ол Қазан қаласына оқуға барып, сондағы мұғалімдер семинариясын бітіреді (1896). Семинариядан кейін Астрахан қаласына келіп, мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ береді. Осында жүріп түрлі қоғамдық-саяси өмірдің қыр-сырына бойлайды, алғашқы қаламгерлік қабілетін сынап байқайды. Елді мәдениетке, өркениетке жеткізуге шақыратын көшбасшы құрал — баспасөз екендігін аңғарып, жаңа сипаттағы газет шығаруға бел байлайды. Бұл мақсатын іске асыру үшін қазақ зиялылары — Ш.Бөкеев, Ғ.Қарашев, Б.Қаратаев, М.Шомбалов, С.Меңдешовтермен бірігіп, 1911 ж. Ордада “Қазақстан” деген газет шығарды. 1911 — 13 жылдары газеттің редакторы болып тұрды. Ол “Қазақстан” сөзін тұңғыш рет ресми тілге енгізді. 1920 жылдарға дейін Бұйрин туған жерінде түрлі қызметтер атқарған. 1921 жылы мамырда Кеңестердің Бөкей губерниялық бірінші съезіне делегат болып қатысқан. 1920 жылдардың орта шенінде адвокат, кейінірек Қазақ АКСР Ағарту халкомында қызмет істейді. 1930 — 32 жылдары Алматы қаласындағы орталық музейде ғылыми қызметкер болады. 1932 жылы елде саяси қуғын-сүргіннің алғашқы толқыны басталып, қазақ зиялылары ұстала бастаған соң, Бұйрин күзге салым Тәжік АКСР-не, Душанбе қаласына қоныс аударады. Сонда Тәжік АКСР-нің Орталық архив басқармасына инспектор болып қызметке орналасады. Алайда Бұйрин НКВД-нің құрығынан құтыла алмайды. 1933 жылы 16 сәуірде қызметінен қуылып, көп ұзамай аштықтан дүние салады. Бұйриннің артында қалған әдеби мұрасы — өзі шығарып тұрған “Қазақстан” газетіндегі мақалалары мен көсемсөздері және “Ызың” атты өлеңдер жинағы. Бұйрин жинаққа “Әу, қазақ!”, “Азаматқа” деген екі өлеңі мен аудармасына қоса “Қазақстан” газетінде жарияланған М.Жұмабаев, А.Мәметов, Ғ.Малдыбаев, И.Исин, т.б. ақындар өлеңдерін топтастырып берген. Жинаққа қойылған символикалық “Ызың” атауынан көрініп тұрғандай кітаптағы өлеңдердің негізгі идеясы — елді еңбекке, өнерге үндеу, елдікке, бірлікке шақыру, халық қамын ойлау, ұйымшылдықты мұрат ету. 1998 жылы Орал қаласындағы бұрынғы типография үйінде (Чапаев, 39) Бұйринге арнап ескерткіш тақта қойылды. Дереккөздер
Бұйрық

Бұйрық - 1) Басқару актісі. Мемлекеттік органдардың, мемлекеттік емес ұйымдардың, сондай-ақ коммерциялық, коммерциялық емес құрылымдардың қызметінде қолданылады. Құқықтық болмысына қарай Бұйрық басқарудың нормативтік және индивидуалдық актілері болып бөлінеді. Нормативтік акт ретінде Бұйрық бірнеше мәрте қолдануға арналған әрі белгіленген ахуал шегінде барша адамның орындауы міндетті болып саналатын жалпылама сипаттағы мінез-құлық қағидаларын мазмұндайды. Осы нормативтік акт ретіндегі Бұйрықтың өзі Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы органның, идараның (к-ттің), сондай-ақ, Президентке, Бас прокурорға есеп беретін мемл. органның басшылары шығаратын нормативтік-құқықтық актіге (мыс., бұйрықпен бекітілетін Жүктерді тасымалдау ережесі, Паспорт жүйесі туралы ережені қолданудың тәртібі жөніндегі нұсқаухат, т.б.) және мемл. орган басшысы, коммерциялық, коммерциялық емес ұйым жетекшісі, әскери бөлімше командирі шығаратын нормативтік актіге (мыс., Ішкі еңбек тәртібінің қағидалары, Ұйымның құрылымдық бөлімшелері туралы ереже, т.б.) жіктеледі. Ал, индивидуалдық акт ретіндегі Бұйрық құқық жосындарын қолдану әрекеті болып саналады әрі жекеше сипаттағы мәселенің шешімін табу үшін шығарылады (мыс., әлеум. жәрдемақы тағайындау, қызмет орнынан алып тастау, кезекті еңбек демалысын беру, т.б. туралы). Оны атқарушы және билік жүргізуші органдардың, коммерциялық, коммерциялық емес ұйымдардың, т.б. басшылары шығара алады. Идарааралық сипаты немесе азаматтардың құқылары мен бостандықтарына, міндеттеріне қатысы бар Бұйрықтар Әділет мин-нде тіркеліп, ҚР “Нормативтік құқықтық актілер туралы” заңының 6-, 7- тарауларына сәйкес ресми түрде жарияланғаннан кейін ғана күшіне енеді; *2) Шаруашылық істер жөніндегі сот коллегиясының не төреші соттың шешімдерін орындау үшін сот беретін атқарушы құжат. Дереккөздер
Үлкен Ақтау

Үлкен Ақтау, Үлкен Борлытау – Қаратаудың шығыс сілеміндегі тау. Географиялық орны Жамбыл облысының Сарысу ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70-80 км-ге созылып жатыр, ені 15-20 км шамасында. Абсолюттік биіктігі 992 м (Көктал кентінің батысында). Беткейлерін сай-жыра тілімдеген. Үлкен Ақтаудан Үшбас, Бүркітті, Шабақты өзендері бастау алады. Геологиялық құрылымы Үлкен Ақтау жотасы кембрий геосинклиналінің карбонатты тау жыныстарынан, ал беткей етегі ордовиктің терригендік тау жыныстарынан түзілген. Фосфорит, уран кен орындары бар. Өсімдігі Өсімдіктерден жусан, бетеге, көде өседі. Атырабы мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Бұйық

Бұйық— киізден тігілген аяқ киім. Қонышы қысқа болады. Аяқ жылы жүруі үшін етіктің сыртынан киеді. Бұйықты көбіне жылқышылар қыста, түнгі күзетке пайдаланады. Оны Қазақстанның кей өңірлерінде “ұйық” деп атайды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Моральдық зиян

Моральдық зиян – азаматтық құқықта жеке және заңды тұлғалардың өзіндік беймүліктік игіліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылу, соның ішінде жәбірленушіге қарсы жасалған құқық бұзушылықтың салдарынан басынан кешірген жан азабы немесе тән азабы. Моральдық зиянды өтеу – ҚР Азаматтық кодексінде бейматериалдық игіліктерді қорғау тәсілдерінің бірі. Егер азаматқа моральдық зиян оның өзіндік беймүліктік құқықтарын бұзатын әрекеттермен не азаматқа тиесілі басқа бейматериалдық игіліктеріне қол сұғушылық әрекеттермен келтірілсе, сондай-ақ заңда көзделген өзге де жағдайларда сот зиян келтірушіні аталған зиянды ақшалай өтеуге міндеттей алады. Азаматтың мүліктік құқығын бұзушының әрекетімен (әрекетсіздігімен) келтірілген моральдық зиян заңда көзделген реттерде өтелуге тиіс. Моральдық зиянды өтеу мөлшерін айқындау кезінде сот зиян келтіруші кінәсының деңгейін, өзге де мән-жайларды ескереді. Сот моральдық зиян келтірілген адамның жеке өзіндік ерекшеліктеріне байланысты оның басынан кешірген тән және жан азабының деңгейін де ескеруге тиіс. ҚР АК-нің 951-бабына (3-тармағы) сәйкес азаматқа келтірілген моральдық зиян мына жағдайларда зиян келтірушінің кінәсына қарамастан өтеледі: * азаматтың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіру арқылы зиян келтірілсе; * азаматқа оның заңсыз сотталуының, заңсыз қылмыстық жауапқа тартылуының, бұлтартпау шарасы ретінде заңсыз қамауға алудың, үйде қамауда ұстаудың немесе ешқайда кетпеуі туралы қолхат алудың, қамауда ұстау, психиатр. немесе басқадай емдеу мекемесіне орналастыру түрінде әкімш. жазаны заңсыз қолданудың салдарынан зиян келтірілсе; * ар-ожданына, қадір-қасиеті мен іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер тарату арқылы зиян келтірілсе. Заңда өзге де жағдайлар қарастырылуы мүмкін. Моральдық зиянды өтеу Зиян келтірушінің кінәсі бар болған кезде, моральдық зиянды (ақшалай түрінде) өтеу. Моральдық зиянның мөлшерін анықтаған кезде жәбірленушінің ізгілік қасиетіне келтірілген адамгершілік залалдың ауырлығын субъективті түрде бағалау да, сондай-ақ жәбірленушінің жан азабы мен тән азабының дәрежесін дәлелдейтін объективті деректер де есепке алынады. Дереккөздер
Білге Бұқа

Білге Бұқа — ежелгі түркі тайпалары мен ұлыстарындағы лауазым. Бұқа сөзі көне түркі ескерткіштерінде кездеседі. Ол көне ғұндар арқылы мажар (венгр) тілінде де сақталған. Көшпелілер ұғымында Бұқа алып күштің иесі, төл атасы. Сондықтан оған тотем ретінде табынған. Аңыз әңгімелер мен тарихи жырларда таңбалы тастарда бұқа бейнесі жиі кездеседі. Латын жазушысы Е. Соземнің естелігі бойынша, Бұқа көшпелілерге жаңа қоныс ашушы, сулы, нулы жерлерді табушы. Қазақ ертегілері де осыны меңзейді. Қытайдың Хань дәуіріндегі жазбалары бойынша, ескі ғұндар балаларының атын Бұқаға еліктеп “Өкір” деп қойған. Ә.Марғұланның пікірінше, Өкір (Өкіреш) наймандардың ескі дәуірдегі бір тайпасының аты болған. Кейбір ғалымдар наймандарды сегіз оғыз тайпасымен этн. байланыста болған деп есептейді. “Оғызнамада” ең әуелі Бұқаның суреті бейнеленеді. Осыған сабақтас, 12 — 13 ғасырларда Найман мемлекетінің билеушілері өз лауазымдарын Бұқаға байланысты атауды дәстүрге айналдырған. Мыс., наймандардың сол кездегі билеушісі Инаныш Білге Бұқа хан аталса, оның екі ұлы Таян мен Бұйрық хандар Тай Бұқа, Бай Бұқа деп аталған. Бұқаға байланысты лауазым атақтар керей Уән мен Шыңғыс әулеттерінің арасынан да жиі кездеседі. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бұқантау

Бұқантау— Қызылқұмның солтүстігіндегі аласа таулы бұйрат, Өзбекстандағы Бұхар облысының солтүстігінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 130 — 150 км-ге созылған. Ең биік жері — Ирлир тауы (абсосютті биіктігі 764 м). Жер қыртысы кристалдық тақтатастан, әктастан, жанартаулық тау жыныстарынан түзілген. Климаты қоңыржай континенттік. Ауаның орташа температурасы қаңтарда –5 — 7ӘС, шілдеде 29 — 31ӘС. Жауын-шашын жылдық орташа мөлшері 150 — 200 мм. Бұқантау беткейлерінде бұлақтар бар, олар егін мен мал суаруға пайдаланылады. Бұқантаудың оңтүстік етегінде Үшқұдық қаласы орналасқан. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бұқара

Бұқара — халықтың басым көпшілігі дегенді білдіретін ұғым. Әлеуметтік тұтастықтан дараланып шыққан азшылық пен біркелкі қалың топтың өзгермелі бірлігін құрастырады. А. Тойнби кез келген өркениетте шығармашыл азшылық, ішкі және сыртқы пролетариат бар дейді. Бұқара ұғымы көптеген жағдайда элита, басқарушы топ, ақсүйек, жетекші тәрізді әлеум. сипаттамаларға қарсы мағынада қолданылады. Бұқара ұғымы көп мағыналы. 20 ғасыр ойшылдары Хосе Ортега-и-Гассет, Э.Фромм, Ж.-П. Сартр және т.б. Бұқараның қоғамдағы қызметін әсірелендіріп оны қиратушы, дүлей күшке айналдырып жіберуі мүмкін дейді. Абай айтқандай, “Единицалар болмаса, өңкей нөл” шарасыздыққа ұшырайды. Алайда, Бұқара тобыр емес, ол “орта” адамдардың шоғырлануы. Қазіргі мәдениеттануда “Бұқаралық адам” деген түсінік қалыптасқан, оның басты өмірлік принципі — озып шықпау, өзіне ерекше талаптарды қоймай, көпшілік үлгісін қайталау, барлығымен бірдей болу, әсіресе, бейімділік, қоршаған ортаны сол күйінде қабылдау. “Бұқаралық адамның” теріс көріністеріне тоғышарлық, конформизм, немқұрайлылық, ригоризм, енжарлық, т.б. жатады. Бұқараны 20 ғасыр әмбебапты құбылысқа айналдырып жіберді: постиндустриялық қоғам мен Бұқаралық мәдениет халықты түгел қамтуға ұмтылды, өмір сүру үлгілері бір қалыпқа түсірілді, тұтынушы адам ақпарат пен жарнама билігінде қалды, “қуыршақ тұлғалар” басқарушылар үшін ыңғайлы болып шықты. Бұқаралық адамның қоғамдағы салмағының артуы “Бұқара көтерілісі” (Ортега-и-Гассет) дегенге әкелді. Демократия (халық билігі) тоталитаризм (жаппай бақылау) мен охлократия (тобыр билігі) емес. Бұқара туралы айтқанда, оны жай ғана халықтың басқарушы тобынан өзгеше бөлігі деп қарастырған да сыңаржақтылыққа жатады. Өйткені билеушілердің өзі Бұқаралық адамдардан тұруы немесе өз мақсаттарын Бұқаралық қоғам принциптеріне негіздеуі мүмкін. Шынайы элитарлыққа шығармашылық, жасампаздық және гуманизм тән. Дереккөздер
Халықаралық есеп айырысу банкі

Халықаралық есеп айырысу банкі (Bank for) unternatіonal Settlements) — халықаралық қаржы институты. 1930 ж. Базелде (Швейцария) Ұлыбритания, Франция, Германия, Бельгия, Италияның орталық банкілері, АҚШ-тың Моргандар банкілері үйі басқарған 3 жеке меншік банкісі және жапондардың жеке банкілері құрған. Банк алтын және шет ел валюталарын сатып алады және сатады, орталық банкілерден сақтауға алтын қабылдайды, оларға кепілге несие береді немесе өзі несие алады, биржада құнды қағаздар сатады. Банкноттар шығаруға, тратталарды (аударма вексельдерді) төлеуге, үкіметке несие беруге, кәсіпкерлік компанияларға бақылау жасауға құқы жоқ. 2-дүниежүз. соғыс жылдарында мұнда фашистердің тонап алған алтындары сақталды. Сондықтан Бреттон-Вудсте болған конференцияда (1944) банкіні жою жөнінде қаулы қабылданды. Бірақ қырғи-қабақ соғыстың әсерінен бұл қаулы орындалған жоқ. Керісінше қаржы операцияларының көлемі ұлғайып, “Маршалл жоспарына” қатысты. 60-жылдардан бастап банк нарықтық қатынастарға көшкен елдердің дүниежүз. валюта жүйесін қолдау жөніндегі халықар. орт-на айналды. 1968 ж. Х. е. а. б. құрамына Еуропадағы барлық елдердің (ГДР мен КСРО-дан басқа) орт. банкілері мүше болды. Акцияларының 75%-ы орт. банкілерге, қалғаны жеке меншік банкілер мен жеке адамдарға тиесілі.http://e.mail.ru/cgi-bin/msglist?folder0#readmsg?id13135616500000000776&folder0&jsv3&NEO=1 Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том Дереккөздер
Бұқара (ұйым)

Бұқара — 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Бішкек қаласында құрылған қоғамдық-саяси ұйым. Ол мамыр айында К.Әлімбаев, И.Құдайбергенов, Н. Төлин секілді қырғыз зиялыларының ұйымдастыруымен құрылды. Сондай-ақ, бұл ұйымның қызметіне жергілікті қазақ халқының өкілдері де атсалысты. Ұйымның хатшысы қызметін бішкектік қазақ Ж.Отарбаев атқарған. “Бұқара” ұйымы Уақытша үкімет жағдайында жергілікті халықтың мүддесін қорғауды көздеді. Жергілікті өкімет орындарына өз өкілдерін енгізуге күш салды. Қыркүйек айынан бастап Бішкек уездік Қырғыз кентімен бірлесіп қызмет етті. Өлкеде кеңес өкіметінің орнауын қолдамады. Соның нәтижесінде “Бұқара” ұйымы мүшелері Алашорда үкіметінің Жетісудағы бөлімшесін ашуды жақтады. Бішкек уезінде кеңес өкіметі орнағаннан кейін “Бұқара” ұйымы өз қызметін тоқтатуға мәжбүр болды. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Үлкен Ақтөбе

Үлкен Ақтөбе қалашығы – VII-XII ғасырлардағы қаланың орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. Орналасқан жері Мойынқұм ауданы, Көкжелек ауылынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. Зерттелуі Ескерткішті алғаш 1948 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) анықтап, зерттелінді. 1982, 1984, 1986 жылдары қазіргі Қазақ ұлттық университеті) археология отряды (жетекшісі М.Е. Елеуов) жоспарын түсіріп, қазба жұмыстарын жүргізді. 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) қайта зерттеді. Сипаты Қазіргі орны, бұрыштары әлемнің төрт тарапына бағытталған екі қабаттан тұратын төбе. Астыңғы төбешік орнының көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 100 м, батыстан шығысқа қарай 90 м, биіктігі 1 м. Төбешіктің ортасында тік төртбұрышты келген, көлемі 50 м, биіктігі 5 м екінші төбешік бар. Онда 8 мұнараның орны сақталған. Төрт мұнара алаңның төрт бұрышына, ал қалған төртеуі екі-екіден солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жақтарының ортасына орналасқан. Екінші алаңға кіру есігі шығыс қабырғасы жағында, оңтүстік-шығыс бұрыштағы мұнараға жақын. 1982-86 жылдары аралығында жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде ескерткіштің батыс, оңтүстік-шығыс бөліктерінде ұзындығы 16 м, ені 1-1,6 м, тереңдігі 6,5 м жерді алатын қазба жүргізіліп, қалашықтың бекініс қабырғалары бес кезеңді қамтитындығы мәлім болды. * Бірінші кезең тегістелген әрі тапталған бос ағаш қалдықтары мен күл аралас (0,1-0,3 м) жатқан жерде крепостнойлық дуал пахсыдан көтеріліпті. Ені – 3 м, биіктігі 4,3 м. Қабырға сырт жағынан 80 ° -қа қисайған. * Екінші кезеңі қабырғалардың ішкі жағынан жалданып, үгітіле бастаған, осы уақытта шикі кірпіштен – көлемі 45х23х10-12 см, 48х24х11-12 см – жөндеу орны қаланған. Жөндеу нәтижесінде бекініс қабырға биіктігі 5,8 м-ге жеткен. * Бекініс қабырғаларын салудың үшінші кезеңі қалашықтың жаңа дәуірімен байланысты болды. Қабырға сыртында пайда болған қуаттылығы 1-1,3 м бос сары топырақ пен күлдің қосындысының оның елеулі кезең бойында жатқанын көрсетеді. Кейінірек оның үсті қайтадан қалыңдығы 1 м сары топырақпен тегістеліп, екінші қабырға салынған. Ол қалыңдығы 0,2-0,35 м сары топырақ пен көлемі 46х23х10-12 см шикі кірпішпен кезектеле отырып салынған. Қабырға қалыңдығы төмен жағында 2,3 м, сақталған биіктігі – 5,3 м, ось биіктікте сырт жағының ауытқуы 75 ° -қа тең. * Төртінші кезеңде бекіністің сырт жағынан төменгі жағы 2,5 м, биіктігі 4,3 м басқа қабырға тұрғызылған. Ол қалыңдығы 10, 15,17, 20 см сары топырақ пен көлемі 46х23х10 см шикі кірпіш екеуі кезектесіп салынған. * Бесінші кезеңде сырт жағынан соңғы екі 2,7 м, биіктігі 3 м-ге жуық қабырға қаланған. Ол да қалыңдығы 15-20 см сары топырақтан және кезектесе қаланған көлемі 46х48х23х9-10 см шикі кірпіштен тұрады. Қазба барысында табылған құм, құмыра, тағы басқа қыш ыдыстар сынығына қарағанда қаланы тұрғындар VII-XII ғасырларда мекендеген. Дереккөздер
Берлин конгресі

. Берлин конгресі.]] Берлин конгресі — орыс-түрік соғысын (1877 — 78) тоқтатқан Сан-Стефан бітім шартын қайта қарау үшін шақырылған халықаралық жиын [1 (13).6 — 1 (13).7, 1878]. Конгреске Осман империясы, Ресей, Ұлыбритания, Аустрия-Мажарстан, Германия, Франция, Италия делегациялары мен Грекия, Иран, Сербия, Румыния, Черногория елдерінен өкілдер шақырылды. Конгресті Ұлыбритания мен Аустрия-Мажарстан үкіметтері ұйымдастырды. Олар Балқан түбегінде Ресейдің ықпалының күшеюіне және Болгария мемлекетінің құрылуына наразы болды. Сол себептен олар соғыс ашамыз деп қорқытып, Ресейді Сан-Стефан бітімін өзгертуге мәжбүр етті. Англия үкіметі 23 мамыр (4 маусым) күні (1878) Түркиямен жасырын келіссөз жүргізіп, егер Кипр аралын беруге келіссе, Азиядағы түрік иеліктерін қорғауға уәде берді. 25 мамырда (8 маусым) ағылшындар Австрия — Венгрия үкіметімен де жасырын кездесіп, Ресейге қарсы бірлесіп әрекет етуге уағдаласты. Берлин конгресін басқарған Германия канцлері О. Бисмарк та Англия мен Австрия-Венгрия делегациялары жағында болды. Конгрестің шешіміне сәйкес Болгария екіге бөлініп, солтүстік бөлігінде Болгария автономиялы князьдігі құрылды. Оның басшысын Түркия сұлтаны өзге мемлекеттер келісімімен бекітетін болып шешілді. Бұл князьдікте түрік әскерлері тұруына тыйым салынды, бірақ автономия болғандықтан жыл сайын сұлтан үкіметіне алым-салық төлеуге міндетті болды. Болгарияның оңтүстік бөлігі Түркияның Шығысындағы Румелия провинциясына айналды. Фракия, Македония, Албания сұлтан билігінде қалдырылды. Черногория, Сербия, Румыния тәуелсіз елдер деп жарияланды, бірақ Черногорияның жері қысқарып, ал Сербия өз аумағын Болгария жері есебінен ұлғайтты. Австрия — Венгрия болса Босния мен Герцоговинаны өзіне қосып алуға рұқсат алды. Бессарабияны Ресейге беруге мәжбүр болған Румыния оның орнына Солтүстік Добружа мен Дунай сағасын алды. Кавказдағы Карс, Ардаган, Батуми қалалары (Батуми ерікті порт деп жарияланды) төңірегіндегі аймақтарымен бірге Ресейге өтті. Баязит қамалы Алашкерт өңірімен бірге Түркияға қайтарылды. Берлин конгресінің шешімдері Балқан соғыстарынан (1912 — 13) кейін өз күшін жойды. Дереккөздер
Бұқаралық сана

Бұқаралық сана — қоғамдағы қалың бұқараның деңгейіндегі идеялардың, көзқарастардың, сезімнің, көңіл-күйлерінің жиынтығы, ұжымдық топтардың қажеттері мен мүдделерін тұтас бейнелейтін, олардың өмірлік мұраттары мен тәжірибелерін талдап, тұжырымдайтын түсінік. Бұқаралық сана — қоғамда кең тараған идеяларды, көзқарастарды, ұғымдарды, әлеуметтік сезімдерді қамтиды. Онда қоғамдық сананың күнделікті психологиялық, теориялық-идеологиялық дәрежелері ұштасып келеді. Бұқаралық санада теориялық-идеологиялық элементтерінің болуы мен олардың үлес салмағы Бұқараның әлеуметтік субъект ретінде даму деңгейі, тарихи жағдайлармен байланысты. Сонымен бірге ол бұқараның тұрмыс жағдайларының әсерімен стихиялы түрде қалыптасады. Дамыған Бұқаралық сана қоғамдық және мемлекеттік істерді реттеуге, демократияны жетілдіруге, елдің алдында тұрған жаңа міндеттерді талқылауға және шешуге көмектеседі. Бұқаралық сананың көріну сипаты, қоғамда атқарар қызметі түрліше. Бұқаралық сана субъектісі — әлеуметтік топтардың қоғамдағы орнына, көздеген мұрат-мақсаттарына қарай белсенді, прогресшіл немесе бейтарап, бейжай сипатта өріс алады. Топтық мінез-құлық арқылы адамдардың бірлестігін жетілдіру барысында Бұқаралық сана қоғамдық келісімді күнделікті тәртіпке, өмірлік салтқа айналдырады. Дерекөздер de:Kollektiv#Kollektivbewusstsein
Үлкен Алап

Үлкен Алап - Солтүстік Америкадағы (АҚШ-тың батысында) Кордильера тауының ішкі белдеуіндегі аса ірі таулы қырат. Батысындағы Сьерра-Невада және Каскад таулары мен шығысындағы Сеңгір таулардың аралығында жатқан орасан зор ішкі тұйық алап. Жер бедері Меридиан бағытында созылған, биіктігі 3000 метрден асатын қысқа жоталардан (Уиллер тауы, 3982 м) және оларды бөліп тұрған қазаншұңқырлардан тұрады. Қазаншұңқырлар жайпақ, түбі шамамен 1200—1500 м биіктікте. Ең тереңі — Ажал аңғарының түбі 85 м биіктікте. Геологиялық құрылымы Жер бедері мезозойлық қатпарлы іргетастың кайнозойда жақпарлы дислокацияға ұшырауының нәтижесінде түзілген. Бұл қозғалыстар жанартаулық әрекеттерге ұласқан. Сондықтан, көптеген биік шыңдар сөнген жанартау конустарынан тұрады. Қазіргі құрғақ климат жағдайында механикалық үгілу күшті жүреді. Тұрақты ағыстың жоқтығынан үгілген материалдар шетке шығарылмайды да, қазаншұңқырларды толтырып, жоталардың етектерін басып жатады. Климаты Климаты тым континенттік, көпшілік бөлігінде субтропиктік, солтүстігінде — қоңыржай. Ауаның температурасы жазда тәулік ішінде күрт ауытқиды. Қазаншұңқырлар күндіз қатты ысиды да (Ажал аңғарында 56,7 ° С температура тіркелген), түнде ондаған градусқа салқындайды. Шілденің орташа температурасы 20 – 22 ° С. Қысы салқын, тұман жиі түседі. Қаңтардың орташа температурасы көп жерінде 0 ° С төңірегінде. Жылдық жауын-шашын мөлш. 200 мм шамасында, кейбір қазаншұңқырларда 100 мм-ге жетпейді, жоталардың батыс беткейінде 500 мм-ге дейін көбейеді. Үлкен Алап түгелдей дерлік тұйық алапқа жатады. Жер беті су ағысы мардымсыз, уақытша ағыстар және қалдық көлдер көп. Ең ірі көлдері: Үлкен тұзды көл, Пирамид, Сивир, Юта. Өсімдігі Қазаншұңқырларда қоңыр, сұр топырақ, сор мен сортаңдар, тауларда қышқыл қоңыр топырақ таралған. Көпшілік бөлігін шөлейт алып жатады. Өсімдігі солт-нде астық тұқымдасты — жусанды, оңтүстігінде кактус, юкка және агава аралас креозот бұтасы басым. Топырағы тұзды, тұйық көлдердің төңірегінде өсімдік өте жұтаң. Жоталардың беткейлерінде қарағай-арша орманы тараған. Жануарлар әлемінде жорғалаушылар негізгі орын алады (сылдырмақты жылан, кесіртке, т.б.). Өзен бойы алқаптарында бау-бақша, арпа-бидай егіледі. Тау беткейлері мал жайылымына пайдаланылады. Мысалы, полиметалл, алюминий, вольфрам, т.б. кен орындары бар. Дереккөздер
Бозбала

]] Бозбала — он үш жас пен кәмелет жасы аралығындағы жас жігіт. Адамның өз айналасына балаң көзқараспен қараудан арылып, естияр адам ретінде қалыптасуға даярланатын кезең. Бозбаланы, әдетте, жаны таза, ары биік, ізетті жас етіп тәрбиелеуге мән берген. Өмірдің түрлі жағдайларында өз қабілеті мен мүмкіндігін сынауға ұмтылу — Бозбала ға тән қасиет. Сол себепті Бозбала өмірге құштарлығымен, қызығушылығымен, әсерленгіштігімен ерекшеленеді. Сондай-ақ, “бозбалалық” сөзі “жастық желік”, “албырттық”, “қызыққұмарлық” ұғымында қолданылады. Сондықтан әркім өз мінез-құлық ерекшелігіне сай Бозбала кезін абыроймен өткізуі үлкен сын болып табылады. Бозбала жігіттіктің жігерлілік, қайсарлық, намысқойлық, т.б. қасиеттеріне ие болуға талпынады. Адамның қандай Бозбала болғанының оның кейінгі өміріне ықпал-әсері мол. Есейген сайын Бозбала ның ой-санасы, қарым-қабілеті жетіліп, қиындықтарға шыңдала түседі. Қазақ халқы “он үште — отау иесі” деп, Бозбала ның мойнына отбасы жауапкершілігін артқан. Қазақ дәстүрінде әр әке өз баласының бейімділігін, ерекшелігін ерте аңғарып, оның бойындағы табиғи қасиеттерді Бозбала кезінде дамытуға тырысатын. Мысалы, өткен ғасырларда Бозбала сөз ұғарлық ойлы болса, әкесі оны ел адамы етуді көздеп, жақсыларға жанастыратын. Ән, күйге бейімділік нышаны болса, өнер қуған сал-серілерге ерткен. Шаруа қуарлық талабы болса, үй шаруашылығының тізгінін беріп, соған мегзеген. Дереккөздер
Бозғұлан

“Бозғұлан” — батырлық жыр. 7 — 8 буынды жыр және 11 буынды өлең үлгісімен жазылған. Шығарма оқиғасы ертегі мазмұнына құрылған. Жеті жасар хан баласы Бозғұланның өз елін шапқан қалмақ ханы Өмірханнан өш алып, олжалы оралған ерлік істері қызықты баяндалады. Жырдың толық нұсқасын тіл маманы Ә.Бөрібаев қызылордалық жыршы Б. Баймағамбетовтен жазып алған. Бұл нұсқа Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар орталығында сақтаулы. Дереккөздер
Бозе–Эйнштейн конденсаттануы

Бозе–Эйнштейн конденсаттануы — бозондар жүйесінде байқалатын кванттық құбылыс; азғындау (тоқырау, айну) температурасы деп аталатын температурадан төмен температурада жүйе бөлшектерінің бір бөлігінің импульстері нөлге тең күйге жинақталады (егер жүйе тұтастай тыныштықта болса). Бұл құбылыс бу молекулаларының салқындаған кезінде сұйықтыққа айналу процесіне ұқсас болғандықтан осылай аталған. Шын мәнінде ешқандай конденсаттану болмайды: бөлшектердің кеңістіктегі үлестірілуі бұрынғыша болады, бұл жерде әңгіме тек кеңістіктегі импульстердің конденсаттануы жайлы болып отыр. Кез келген затта Бозе—Эйнштейн конденсаттануы байқалмайды. Тек абсолют нөл температураға өте жуық температураға дейін сұйық күйде қала алатын гелийде ғана Бозе — Эйнштейн конденсаттануы байқалады. T = 2,17 K температурада және қаныққан бу қысымында сұйық гелий асқын аққыштық күйге ауысады. Дәл осы жағдайды Бозе—Эйнштейн конденсаттануы құбылысымен байланыстыруға болады. Дереккөздер
Ақылдылық

Ақылдылық — адамның ой-санасы мен интеллектісінің жоғары деңгейін көрсететін қасиет. Ақылдылық синтездік ұғым. Бұған ақылдың кеңдігі, ойдың орамдылығы мен ұшқырлығы, дербестілігі мен логикалық жүйелілігі, сыншылдығы сияқты сапалары жатады. Ойдың ұшқырлығы — мәселені тез шеше салу емес, оны жан-жағынан көре білу, аса сергек және белсенді ойлай білу. Ойдың дербестігі де ақылдылықтың бір өлшемі. Басқа біреудің ойлау әдісін қайталамау, мәселені “жеті рет өлшеп, бір рет пішу”, Ақылдылықтың басты белгісі. Ақылдылықтың келесі сапасы — сыншылдық. Бұл біреудің қате пікірлерін көре білумен қатар, өз қатесін де үнемі байқау. Ақылдылық әр адамның білім деңгейіне, өмір тәжірибесіне, жүйке-жүйесінің ерекшеліктеріне, жеке-дара өзгешеліктеріне орай түрлі деңгейде көрінеді. Дереккөздер
Мәңгілік

Мәңгілік— дүниенің, болмыстың, материяның шексіз өмір сүруін білдіретін философиялық категория. Діни ілімдер мен идеалистік философияда: Құдайдың, “абсолюттің”, “абсолюттік рухтың”, “идеяның”, “абсолюттік ақылдың”, “әлемдік үйлесімділіктің” шексіздік сипатын дәріптейтін ұғым. Материя уақыт жағынан да, кеңістікте өмір сүруімен де мәңгі болып есептеледі. Мәңгілік дүниенің материалды екендігін дәлелдеп, оның өзара бірлікте екенін көрсетеді. Мәңгілік материяның қалыптасып, дамуымен ғана анықталса, онда уақыт пен кеңістік арқылы шексіздік пен шетсіздік, сан мен сапа үнемі дамып, өзгереді, үздіксіз мағынасыз қозғалыс орын алады. Рухани дүние Мәңгіліктің негізін қалайды, соған мән береді. Мәңгілік өзі адамдардың рухани, материалдық байлығының өміршеңдігімен, олардың үнемі дамып, жетіліп, өркендеуімен тығыз байланысты. Дереккөздер
Ақыл-ой тәрбиесі

Ақыл-ой тәрбиесі — балалардың ойлау қабілетін дамыту, интеллектуалдық ақыл-ой санасын, дүниеге ғылыми көзқарасын жетілдіру, ой еңбегі мәдениетін қалыптастыруға бағытталған іс-әрекет. Ақыл-ой тәрбиесі жеке тұлғаны қоғамның өркениетті даму бағытына сай жан-жақты тәрбиелеудің құрамды бөліктерінің бірі. Ол білім жүйесін меңгеруге, оқушылардың рухани күшінің дамуына ықпал жасайды. Ақыл-ой тәрбиесінің басты міндеттері: оқушыларды табиғат, қоғам, адам жайындағы ғылым негіздерімен қаруландыру; қоршаған ақиқат дүниеге ғылыми көзқарасын, сенімін қалыптастыру; балалардың ойлау қабілетін (абстрактылы ойлау, ойлау операциялары — талдау, синтездеу, салыстыру, жинақтау, топтау, негізгісін ажырату, жіктеу т.б.), таным іс-әрекетін (іскерлік, дағды, бақылау, жазу т.б.) дамыту. Ол ой еңбегі мәдениетін меңгеруге, интелектуалдық іс-әрекетпен ұзақ шұғылдана білуге, оқушыларды дербес жұмыс істеуге дағдыландырады. Ақыл-ой тәрбиесі шәкірттердің ерекшеліктеріне қарай дидактикалық талаптар (саналылық, белсенділік, өздігінен жұмыс істеуге үйрену, ұғыну т.б.) қояды. Бұл талаптар оқу жоспары, бағдарламалар, оқулықтар арқылы іске асады. Дереккөздер
Ақылы оқыту

Ақылы оқыту — Қазақстан Республикасы оқу орындарында азаматтарға төлемді білім беру жүйесі. Ақылы оқыту жүйесі мемлекеттік стандарттан тыс қосымша білім беру жағдайында, оқушының, ата-ананың еркі мен қалауы негізінде жүргізіледі. Мемлекеттік білім беру мекемелеріндегі ақылы оқыту тәртібі Қазақстан Республикасында арнаулы ережемен бекітілген. Мемлекеттік емес білім беру мекемелерінде оқыту ақылы негізде жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасы Конституциясында: “Жекеменшік білім беру мекемелеріндегі ақылы оқыту заңда белгіленген тәртіппен жүргізіледі” — деп көрсетілген (30-бап, 3-тармақ). Ата-ана ұйғарымымен және екі жақты келісім бойынша жүргізілетін репетиторлық даярлық негізінде қосымша оқыту да ақылы оқытуға жатады. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Үлкен Алматы (өзен)

Үлкен Алматы өзені – Қаскелең өзенінің оң саласы. Географиялық орны Алматы қаласы және Алматы облысы жерімен ағады. Бастауы Іле Алатауындағы 3000-3500 м биіктіктегі екі қуатты мұздықтан басталады. Гидрологиясы, қоректенуі Ұзындығы - 96 км. Су жиналатын ауданы - 425 км 2 . Биік тау бөлігінде өзен арнасы тік, шатқалды, ені 5,0 - 7,0 м, тереңдігі 0,5 - 0,6 м, төменгі ағасында ені 8 м, тереңдігі 0,5 м. Жылдық орташа су ағымы Терісбұлақ сағасында секундына 5,0 м 3 -ге жуық. Мұздық, көп жылдық қар, жауын-шашын суымен толығады. Сел қаупі өте күшті өзендердің бірі. 1921 және 1950 жылы жойқын сел жүрді. Сел қаупіне қарсы осы өзен арнасы басып өтетін Үлкен Алматы көліне бөгет салынған. Қала ішіндегі арнасы бетондалған, Сайран демалыс бөгені жасалған. Өзенде сел қоймасымен 40-метрлiк темiрбетонды бөгет құрастырылған. Үлкен Алматы бойында бірнеше СЭС, санаторийлер, оқушылар демалатын лагерьлер бар. Өзеннiң негiзгi қоректенуi - жартастар, мұздықтар және мәңгi қарлардың облысы. Аршаның тоғайлары бар биiк тау шалғындары төменде көрiнiп қалады, қылқан жапырақ және жапырақты орманды белдiктер өтедi. Салалары Ірі салалары: Өткелді, Терісбұтақ (теңiз деңгейiнен 3200 м биiктiкте Іле Алатауының баурайынан басталады, ұзындығы -11 км, су жиналатын ауданы 32,3 км 2 ), Қызылкүнгей, Серкебұлақ, Құмбел, Аюсай. Тағы қараңыз * Үлкен Алматы бөгеті * Үлкен Алматы каналы Дереккөздер
Халықаралық еңбек ұйымы

Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) (Internatіonal Labour Organіzatіon, ILO) — үкіметті, кәсіпкерлер мен еңбекшілерді тең құқықтар негізінде біріктірген халықаралық ұйым. ХЕҰ еңбек қатынастарының халықар. нормаларын және олардың орындалуын бақылау рәсімдерін әзірлейді. 1919 ж. Версаль шарты бойынша Ұлттар лигасының құрамдас бөлігі ретінде құрылған. 1939 — 1945 ж. 2-дүниежүз. соғыс кезеңінде штаб-пәтері Монреальда (Канада) орналасты. 1944 ж. мамырда Филадельфияда өткен Бас конференцияда ХЕҰ-ның соғыстан кейінгі кезеңге арналған мақсаттарын айқындайтын мәлімдеме қабылданды. 1946 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясы ХЕҰ мен БҰҰ арасындағы келісімді бекітіп, ұйымды өзінің мамандандырылған мекемесі ретінде таныды. Женевада (Швейцария) орналасқан. КСРО 1934 — 1940 ж. ХЕҰ-на мүше болды, 1954 ж. қайта кірді. 1969 ж. ХЕҰ-на Нобель бейбітшілік сыйлығы берілді. ХЕҰ-ның іргелі ұстанымы: еңбек тауар емес; сөз бостандығы мен бірігу бостандығы — тұрақты ілгерілеудің қажетті шарттары; кез келген жердегі қайыршылық — жалпы әл-ауқатқа төнген қатер. ХЕҰ-ның жарғы бойынша мақсаты: әлеум. әділеттілік, яғни нәсіліне, сеніміне немесе жынысына қарамастан барлық адамдардың өзінің материалдық игілігін жүзеге асыруға және еркіндік пен қадір-қасиетті сақтау, экон. тұрақтылық пен тең мүмкіндіктер жағдайында рухани дамуға құқықтары негізінде жалпыға бірдей және баянды бейбітшілікке қол жеткізу. ХЕҰ жұмыспен толық қамтамасыз етуге, тұрмыс деңгейін көтеруге, еңбек қауіпсіздігіне, еңбекшілердің денсаулығын сақтауға, адамның негізгі құқықтарының сақталуына жәрдемдеседі, экон. және әлеум. бағдарламалардың орындалуын, кәсіпкерлер мен еңбекшілердің арасындағы ынтымақтастыққа септігін тигізеді. Осы мақсатпен ХЕҰ еңбек пен тұрмыс жағдайын жақсартудың халықар. саясаты мен бағдарламасын әзірлейді, еңбек қатынастарының бірлесу еркіндігі, ұйымдасу құқығын қорғау, мәжбүрлі еңбекке тыйым салу, еңбекпен айналысудағы кемсітушілік, еңбекақыдағы тең құқылық, жалақы кепілдігі, келімсек еңбекшілердің құқықтары, әлеум. қамсыздандырудың ең төмен нормалары, еңбек инспекциясы, аналарды қорғау, ақы төленетін демалыс, жалданбалы қызметтер сияқты салаларда халықар. стандарттарды белгілейтін конвенциялар мен ұсыныстар қабылдайды. ХЕҰ конвенциясын бекіткен мемлекет оның ережелерін іске асыруға және Халықар. еңбек бюросына (ХЕБ) оның орындалғаны туралы тұрақты есеп беріп тұруға міндеттенеді. ХЕҰ-ның басшы органдары — Халықар. еңбек конференциясы, әкімшілік кеңес, ХЕБ. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Халықаралық диалект

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДЕЛИКТ — халықаралық құқық нормаларының және осы нормалармен қорғалатын мемлекеттердің және олардың азаматтарының құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы. Х. д. субъектілері — мемлекеттер. Х. д-інің халықар. қылмыстан өзгешелігі мынада: Х. д-іні өзінің органдары мен лауазымды адамдары арқылы жасаушы мемлекет ақлақтық-саяси және материалдық жауапкершілікке тартылады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Еркінбек Ақынбеков

Еркінбек Ақынбеков (1863 жыл, қазіргі Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Құшата ауылы — 1918 жыл, Түркістан қаласы) — ақын, ауыз әдебиеті нұсқаларын жинаушы. Қоңырат тайпасы Саңғыл руынан шыққан. * 1893 ж. Түркістандағы төрт кластық орыс мектебін бітірген. * Ферғана, Әулиеата, Шымкент уезі басқармаларында тілмаш болған. * Түркістан уезі атқару комитетінде әкімшілік жұмыс атқарған. Фольклор саласындағы еңбектері * Қысқа арнау, сықақ, насихат өлең-жырлар шығарған, қисса-дастандар, толғау-термелер жырлаған. * Қазақ халқының эпостық жырларын жинаумен шұғылданған. * Ә.Диваев Ақынбековтың айтуы бойынша “Алпамыс”, “Бекет батыр” дастандарын жазып алып, 1897, 1916, 1922 ж. жариялаған. Дереккөздер
Халықаралық дәстүр

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ДӘСТҮР — халықаралық қатынастарда ұзақ уақыт қолдануына байланысты бекіген ереже. Дипломат. және теңізде жүзу тәжірибесінде, халықар. арбитраждар мен соттардың іс-тәжірибесінде қалыптасқан Х. д. мемл. актілер мен конвенцияларда баянды етілген. Мыс., ежелден белгілі дипломат. өкілдің құқығына қол сұқпаушылық дәстүрі халықар. келісімдерде және 1928 ж. көпжақты Гаванна конвенциясында бекітілді. Кейбір Х. д. қазіргі күні де маңызын жоғалтқан жоқ. БҰҰ-ның халықар. соты мемлекетаралық дауларды шешуде Х. д-лерге сүйенуге құқылы. Х. д. сыртқы сауда қатынастарында үнемі қолданылады. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастық

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ-ТЕХНИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ— сыртқы экономикалық қызметтің неғұрлым серпінді дамып келе жатқан бағыттарының бірі; ғылыми-техникалық проблемаларды бірлесіп талдап шешу, ғылыми нәтижелер мен өндірістік тәжірибені алмасу, білікті кадрларды бірлесіп даярлау жолындағы ынтымақтастық. Осы ынтымақтастық аясындағы іргелі зерттеулер жер қойнауын, әлемдік мұқитты, ғарышты игерудің практик. міндеттерін шешуге дейінгі кең ауқымды мәселелерді қамтиды. Ынтымақтастықтың алуан түрлі нысандары (өзара ақыл-кеңестер, ғыл. болжамдар әзірлеу, ғыл.-зерттеулер жүргізу кезіндегі бірлесулер, ғыл.-тех. ақпарат, патент ісі, өнертабыс, стандарттау саласындағы ынтымақтастық, т.б.) қатысушы елдердің өздерінің ұлттық мүдделері мен экон. даму ерекшеліктеріне неғұрлым сай келетіндерін таңдап алуына мүмкіндік береді. Сілтемелер: «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Сержан Ақынжанов

Ақынжанов Сержан (3.9. 1939, Алматы - 16.8.1991, Тараз) — ғалым-археолог, тарих ғылымдарының кандидаты (1973). М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін (1964) үздік бітіргеннен кейін ҚазКСР ҒА-ның Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтында қызмет істеді. Ақынжанов “Қыпшақтар және олардың 11-13 ғ-дың басындағы Хорезммен өзара саяси қатынастары” деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1973). Отандық тарих, археология, ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан мәдениетіне арналған 50-ден астам ғылыми еңбек жазды. “Ортағасырлық Қазақстан тарихындағы қыпшақтар” атты қыпшақтардың қоғамдық құрылысы, мемлекеттік құрылымдары мен мал шаруашылығы түрлері жөніндегі көлемді монографиясы жарыққа шықты (1989, 1995). Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясына, Шульба археологиялық экспедициясы (1982 — 1986), Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясына (1985), сондай-ақ Қазақстан археологиясы тарихында тұңғыш құрылған қазақ-американ халықаралық археологиялық-этнографиялық экспедициясына жетекшілік етті. Ш. Уәлиханов атындағы тарих, археология және этногрия институтының археологиялық технология зертханасын басқарды. Ақынжанов Тараз қаласындағы археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу кезінде қаза тапты. Дереккөздер
Мәңгілік қозғалтқыш

Мәңгілік қозғалтқыш, перпетуум мобиле (латынша perpetuum mobіle — мәңгі қозғалыс) — бір қозғалтып жібергеннен кейін, сырттан энергия алмай-ақ шексіз ұзақ уақыт жұмыс істейтін (1-текті Мәңгілік қозғалтқыш деп аталатын) қиялдан туған қозғалтқыш. Мәңгілік қозғалтқыштың жұмыс істеу принципі энергияның айналу және сақталу заңына қайшы келеді. Мұндай қозғалтқыштың жұмысы— энергияның жоқтан пайда болуымен барабар. Тарихы Мәңгілік қозғалтқыштың алғашқы жобасы 13 ғасырда жасалды (Виллар д’Оннекур, 1245, Англия; Пьер де Марикур, 1269, Франция). Машина өндірісінің дамуына байланысты 16 — 17 ғ-ларда Мәңгілік қозғалтқыш идеясы кең өріс алды да, 19 ғ-ға дейін мұндай машинаның жобасы көптеп жасалды. Мәңгілік қозғалтқышты жобалаумен физикадан арнаулы білімі жоқ қиялшыл әуесқойлар ғана емес, кейбір белгілі ғалымдар да айналысқан. Бірақ бірнеше ғасырға созылған нәтижесіз әрекеттерге байланысты, ғалымдар арасында Мәңгілік қозғалтқышты жасау мүмкін еместігі туралы пікір қалыптасты. Сондықтан 1775 ж. Париж ҰА Мәңгілік қозғалтқыштың жобасын талқылаудан бас тартты. Бұған қарамай, кейінгі кезеңдерде де Мәңгілік қозғалтқышты жасауға талпынушылар болды. 19 ғ-дың ортасында энергияның сақталу және айналу заңының ашылуына байланысты Мәңгілік қозғалтқышты жасау мүмкін еместігі ғылыми тұрғыдан дәлелденді. Негізгі түрлері Ұсынылған Мәңгілік қозғалтқыштар ішіндегі ең көп тарағаны — тұйық жолмен қозғалатын ауыр әрі қомақты денеден жасалған мех. модель болды. Мұндай механизмдер тек бастапқы кинетикикалық энергия қорының есебінен ғана жұмыс істейді; энергия өз кезегінде қоры толық таусылғанда Мәңгілік қозғалтқыш та тоқтайды. Кейбір күрделі жобаларда механикалық энергия энергияның басқа түрлеріне (электр, жылу, тағыда басқа) айналады. 1-текті Мәңгілік қозғалтқыш деп аталатын бұл механизмдерден басқа 2-текті Мәңгілік қозғалтқыш жобаланған. 2-текті қозғалтқыштар айналадағы денелерден (мұхиттан, атмосферадан және басқа сарқылмайтын жылу көздерінен) алынатын жылуды толығымен жұмысқа айналдыруға негізделген. Бірақ мұндай машиналар термодинамиканың екінші бастамасына қайшы келеді. Мәңгілік қозғалтқышты табиғи энергия қорының есебінен жұмыс істейтін “жалған” Мәңгілік қозғалтқышпен шатастырмау керек. Мұндай механизмдер ұзақ уақыт (тозып біткенше ғана) жұмыс істей алады. Дереккөздер
Ақынқожа

Ақынқожа — қазақ халқының құрамындағы ру. Ұлы жүздегі Қаңлы тайпасынан таратылады. Ұраны — Бәйтерек, таңбасы — шылбыр, көсеу. Кейбір деректерде Ақынқожа Ақбарақ деп те айтылады. Ақынқожа — Жұман, Ағай, Айбас, Оразай болып бөлінеді. Ежелден Сыр бойын, Жетісуды мекендеген. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Халықаралық гигиена және демография конгресі

Халықаралық гигиена және демография конгресі — тұрғын халық саласындағы мамандардың халықаралық ынтымақтастығының нысаны (1882 — 1912). Халықаралық статистикалық конгрестердің қызметі тоқтатылғаннан кейін тұрғын халықты зерттеу саласындағы халықаралық ынтымақтастықты жалғастыру үшін шаралар қолданылды. Осы мақсатпен 1878 жылы Парижде Халықаралық демографиялық конгресс шақырылды, ол Тұрақты демографиялық комиссия сайлады. Комиссияға 2-Халықараралық демографиялық конгресс шақырылатын жер мен уақытты белгілеу тапсырылды. Ол кезекті 5-Халықаралық гигиена конгресі шеңберінде 1882 ж. Женевада жиналды. Онда демография осы конгрестерге жаңа атау — Халықаралық гигиена және демография конгресі атауын берген дербес секция ретінде дербес өкілдік алды. Оның қызметі 1-дүниежүзілік соғыс қарсаңында тоқтатылды (соңғы 15-конгресі 1912 ж. Вашингтонда болды). Соғыстан кейін олар қайтадан гигиена жөніндегі конгрестер мәртебесін алды (соңғы 20-конгресс 1933 ж. Женевада өтті), ал демография мәселелері Халықаралық тұрғын халық жөніндегі конгрестерде (1927 — 1937) қарала бастады. Конгрестерде тұрғын халық қозғалысының үдерістерін зерделеудің статистика әдістерін әзірлеп, жетілдіруге елеулі ықпал етті, халықтың өсіп-өнуі саласындағы ғылыми-зерттеулерге ынталандырды, тұрғын халық туралы статистикалық ақпарат жинау мен өңдеу үшін санақ техникасын енгізуге септігін тигізді. Дереккөздер
Ақырет

Ақырет (әл-ахира — соңы, аяғы) — мәңгілік өмір, ахирет, о дүниедегі өмір, бақи өмір, яғни “осы өмірдің” кері мағынасы. Ақыреттің синонимі — миъад (қайта тірілу). Ақырет күні адамдар қайта тіріліп, мәңгі өмір сүреді, сол күні жақсы-жаман іс-әрекеттер таразыланып, әділ жаза беріледі. Ақырет ұғымы — ислам дүниетанымындағы басты ұғымдардың бірі. Тағы қараңыз * Қиямет Дереккөздер ace:Akhirat ar:يوم القيامة (إسلام) az:Axirət ba:Әхирәт bjn:Ahérat bs:Ahiret ckb:ڕۆژی دوایی لە ئیسلامدا da:Qiyâmah en:Akhirah fa:قیامت در اسلام fr:Akhira hr:Ahiret id:Akhirat it:Giorno del Giudizio (Islam) ms:Hari Akhirat nl:Qiyamah nn:Qijamah no:Qiyâmah ru:День воскресения в исламе sv:Qiyamah tr:Ahiret ur:آخرت
Мәриям

Мәриям (, , , ) — Дәуіт Пайғамбардың ұрпағы, Иса пайғамбардың анасы. Христиандықта және Исламда парасатты, әулие әйел ретінде ерекше құрметтеледі. Құран Кәрімнің “Мәриям”, “Әли ұымран” сүрелері Мәриям мен Иса пайғамбар өміріне арналған. Онда Мәриям дүниеге келмей тұрып, әкесі Имранның қайтыс болғаны, анасы Ханна Жаратқаннан жалбарынып сұрап алған перзентін Құдыстағы ғибадат үйіне тәрбиеленуге бергені жайлы айтылған. ұибадатханада өскен Мәриям тәрбиесі сонда қызмет істейтін жездесі Закария пайғамбарға жүктеледі. Ертелі-кеш құлшылық ететін Мәриям ның жанына ешкім келмесе де, Закария тағам әкелгенде, оның маңайы жемістерге толы болады. Таңданыс білдіргендерге Мәриям “Оны маған Аллаһ жіберді. Расында Алла қалаған адамына өлшеусіз ризық береді” деп жауап қатады (3/37). Құдіреті шексіз Аллаһ бірде Мәриямға Жәбірейіл періштені жіберіп, әкесіз бала жарататындығын және оның адамзатқа мұғжиза мен мейірім ретінде келетіндігін жеткізеді (19/16 — 19; 21). Аллаһ әмірімен жүкті болған Мәриям Иса пайғамбарды жырақта жүріп босанады (19/22 — 26). Мұғжиза саналатын құндақтаулы сәбиімен еліне оралған ол өзін қаралап даттай бастағандарға аузы беріктігін айтып, сұрақтардың сәбиге қойылуын өтінеді, сонда нәресте “Рас, мен Аллаһның құлымын. Маған кітап беріп, пайғамбар қылды” дейді (19/27 — 33). Мәриямның қашан және қай жерде қайтыс болғаны белгісіз, Түркияның Измир қаласының маңында қабірі бар. Тағы қараңыз *Мәриям сүресі *Ave Maria Дереккөздер
Халықаралық валюта өтімділігі

Халықаралық валюта өтімділігі — жекелеген елдің (елдер тобының) өзінің сыртқы (халықаралық) міндеттемелерін қолайлы төлем қаражатымен уақтылы төлеу қабілеті (мүмкіндігі). Дүниежүзілік шаруашылық тұрғысынан алғанда Халықаралық валюта өтімділігі — әлемдік төлем айналымын қаржыландыру мен несиелендіру көздерінің жиынтығы және ол әлемдік валюта жүйесінің халықар. сақтық қорларының активтерімен қамтамасыз етілуімен байланысты. Ұлттық экономика тұрғысынан алғанда Халықаралық валюта өтімділігі — елдің несиені өтеуге және төлем төлеуге қабілеттілігінің көрсеткіші. Елдің ресми алтын және валюта сақтық қорларын, СДР мен ЭКЮ (1999 жылдан еуроға ауыстырылды) түріндегі шоттарды, Халықаралық валюта қорындағы сақтық жайғасымын (елдің үлестемесінің 25%-ы шегінде шет ел валютасымен өзінен-өзі сөзсіз несие алу құқығын) қамтиды. Дереккөздер