kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мүсілім Базарбаев

Мүсілім Базарбаев(15.5.1927, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Кекірелі ауылы – 9.11.1995, Алматы қаласы) – әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы (1971), профессор (1993). ҚазМУ-ды (1948, қазіргі ҚазҰУ) және СОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1956) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтының директорының орынбасары (1956–1961), Әдебиет және өнер институтының директоры (1961–1970; 1981–1986), Қазақ КСР-і Мәдениет (1970–1976) және Сыртқы істер министрі (1976–1981), Әдебиет және өнер институтында аға (1986), жетекші ғылыми қызметкер (1986–1988), бөлім меңгерушісі (1988–1995) қызметтерін атқарған. Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ әдебиетінің көркемдік ерекшеліктері, әдебиеттану мәселелеріне арналған. 3 томдық «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1960–1967), «20–30-жылдардағы қазақ әдебиеті» ұжымдық монографияларын құрастыруға жетекшілік жасады (1998). «Қазақ поэзиясындағы ұлттық дәстүрлер және жаңашылдық» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әкімшіл-әміршіл жүйенің тыйым салуына қарамастан, докторлық диссертацияның бір тарауын Шәкерім Құдайбердіұлына арнап, ақынның алғашқы зерттеушілерінің бірі болды. Көркем аудармалары қазақ тілінде жарық көрді. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. Шығармалары: * Живые традиции, А.-А., 1962; * Әдебиет және дәуір, А., 1966; * Қаһарлы жылдар жыры, А., 1968; * Эстетическое богатство нашей литературы, А.-А., 1976; * Көрікті ойдан – көркем сөз, А., 1994; * Казахская поэзия: художественные искания (к традициям Абая), А., 1995; * Замана тудырған әдебиет, А., 1997. Сыртқы сілтемелер * [http://www.ektu.kz/cgi-bin/irbis64r/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNKAZ&P21DBNKAZ&S21STN1&S21REF10&S21FMTfullw&C21COMS&S21CNR20&S21P013&S21P020&S21P03A&S21COLORTERMS0&S21STR%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2,%20%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC ЕКТУ] Дереккөздер
Теміржан Базарбаев

Теміржан Базарбаев (13.3. 1935 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Жалғызағаш ауылы) — композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1982). Алматы консерваториясын бітірген (1961). Семей қаласындағы Музыка колледжінде сабақ береді. Қазақстан композиторлар одағының Ертіс бойы бөлімшесін басқарды (1979—1982). Композитордың халық арасына кең тараған “Қаздар қайтқанда”, “Студенттік кештер”, “Ауылым”, т.б. әндерімен қатар 1, 2-симфониясы, “Ботагөз”, “Жетісу” симфониялық поэмалары, труба мен оркестрге арналған концерті, ұлт аспаптар оркестріне арналған “Отан таңы”, “Қалың елім, қазағым” поэмалары, т.б. камералық-аспаптық, эстрадалық шығармалары, спектакльдерге жазған музыкалық шығармалары бар. Дереккөздер
Луи Базен

Луи Базен (1920 — 2011) – француз түркітанушысы. VІІІ ғасырдағы Орталық Азия түркілерінің тарихты түсінуі және адам, Көне түркі халықтарындағы жас өлшеу тұжырымдамасы деген еңбектері түркітану ғылымына қосылған үлес болды.
Ешімбет Байбарақов

Байбарақов Ешімбет [18.7.1938, Алматы облысы Кеген ауданы (қазіргі Райымбек ауданы) Ұзынбұлақ ауылы] — ғалым, экономика ғылым докторы (1987), профессор (1990), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1991), Қазақстанның еңбек сіңерген ауыл шаруашылық қызметкері (1990). Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. Алматы зоотехника-малдәрігерлік (1962) және Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1969) бітірген. 1962—1974 жылы әкімшілік-шаруашылық органдарында жауапты қызметтер атқарған. 1974—1994 жылы “Абай” өндірістік құс шаруашылығы бірлестігінің бас директоры, 1994—1996 жылдары “Абай” аймақтық акционерлік компаниясының президенті болды. 1996—1999 жылдары Қазақ мемлекетін басқару академиясының проректоры, 1999 жылдан сонда профессор. Байбарақов Ешімбет ғылым-зерттеу жұмыстары құс шаруашылығы технологиясын жетілдіруге, ондағы өнімнің өзіндік құнын кемітуге, еңбек өнімділігін және шығын қайтарымдылығын арттыруға негізделген. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Шығармашылығы * Производство яиц на промышленной основе, А.-А., 1979; * Резервы промышленного птицеводства, А.-А., 1985; * Книга о продуктах птицеводства, А.-А., 1990; Дереккөздер
Байдарка

Байдарка — жеңіл қайық. Спорттық Байдарка — ағаш діңгегінен немесе пластмассадан тұтас етіп жасалады; туристік Байдарка — жиналмалы болады, қаңқасы ағаштан, пластмассадан, металдан жасалып, сырты су өткізбейтін материалмен қапталады. Дереккөздер
Байжансай

Байжансай — Түркістан облысы Бәйдібек ауданы, Алмалы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Шаян ауылынан шығысқа қарай 45 км-дей жерде, Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейінде орналасқан. Таулық сұр қызғылт қоңыр топырақты қуаң агроклиматты белдемде жатыр; өлең, қоңырбас шөп, бидайық өседі. Халқы Тарихы Іргесі полиметалл кенінің ашылуына байланысты 1930 жылы қаланған. Байжансай кентінде кен байыту фабрикасы жұмыс істеген. Байжансайда өндірістік кооперация, жеке шаруашылықтар жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Оқу-тәрбие, мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері бар. Тұрғындары Шымкент қаласымен, аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Дереккөздер
Байжұма Досмекейұлы

Байжұма Досмекейұлы (18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысында қазіргі Батыс Қазақстан облысында өмір сүрген) — күйші. Күйшінің шыққан тегі Кіші жүз Байұлы ішіндегі Жаппас руы. Құрманғазы Байжұманы өзінің ұстазы санаған. Өмірбаяны Қазақстанның Батыс өңірінде туындап, қазіргі кезде төкпе орындаушылық мектепті сипаттайтын «Байжұма» атты күйлер топтамасының басында тұр. Оның орындаушылық шеберлігіне елік-теп Құрманғазы, Түркеш, Дәулеткерей, Әлікей, Науша, Орынша, Мақаш, Қоңырша қыз сияқты күйшілер «Байжұма» деген атаумен күй шығарған. Оның басты шығармасы — «Қарт Байжұма» күйі. Бұл туынды кейінгі буынға ерекше ықпал етіп, көптеген күйшілер өз «Байжұмаларын» шығарды. Музыкатанушылар «Байжұма» күйлерін қазақ аспаптық мәдениетінің аттас, циклді жанрлар қатарына жатқызады. Әр күйшінің нұсқасы тақырыптық мазмұны, әуендік өрнегі, ырғақтық-саздық өзгешелігімен ерекшеленеді. Сонымен қатар барлығына ортақ сипаттар да тән: қуатты рух, қайратты мінез, өршіл екпін, айқын қағыс-қайырым. Композициялық құрылымында орта буын мен бас буынның рөлі басым, сағалық дамудан гөрі негізгі әуеннің кең өрісте баяндалуы тән. Бізге жеткен туындысы — “Қарт Байжұма” күйі. Байжұманың осы шығармасын күйдің ерекше түрі ретінде түсініп, соған еліктеп Құрманғазы, Дәулеткерей, Түркеш, Дина, Науша, Орынша өз “Байжұмаларын” шығарған. “Байжұма” күйі—қазақ күйшілерінің көпшілігінде кездесетін “Ақжелең”, “Қосбасар” сияқты салалы күйлердің халық арасына кең тараған түрі. “Қарт Байжұма” белгілі домбырашылар О. Қабиғожин, Қ.Жантілеуовтің орындауында кеңінен танымал болды. Күйлері Байжұма күйлерінің авторлары Ғалымдардың анықтауынша, бүгінде жиырмаға жуық авторлық «Байжұма» күйі белгілі. «Байжұма» атауымен күйлер шығарғандар: * Құрманғазы, * Дәулеткерей, * Түркеш, * Әлікей, * Науша, * Жаппас, * Орынша, * Мақаш, * Қоңыршақыз, * Дина, * Т. Мерғалиев, * С. Құсайынов, * Қ. Ахмедияров, * Ғ. Ібішев, * О. Дүйсен, * Ж. Надирбеков. Сондай-ақ қараңыз * Құрманғазы Сағырбайұлы * Дәулеткерей Шығайұлы * Қазақтың күй өнері * Бөкей Ордасы Дереккөздер
Сәбит Байзақов

Байзақов Сәбит (21.3. 1940 жылы туған, Қостанай облысы, Жангелді ауданы, Саға ауылы) — экономика ғылым докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1995), Қазақ ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының академигі. (1994). Алматы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1964). Сол институтта кафедра меңгерушісі, декан (1965 — 1991), Қазақ ауыл шаруашылық ғылым академиясының бас ғылым хатшысы (1991 — 1994) болды, Қазақстан Ғылым Академиясында бас ғылым хатшы міндетін атқарды (1994 — 1996). 1996 жылдан Қазақ аграрлық университетінің проректоры. Байзақов Сәбит орман және орман шаруашылағының сандық, сапалық тұтастығын ғылым жағынан негіздеп, бұл проблеманы шешудің басты принциптерін жасады. Көптеген ғылым еңбектердің, оның ішінде үш монографияның авторы. ҚР Орман кодексі жобасын жасауға қатысты, “Орман” ғылым-техникалық бағдарламасының жетекшісі болды. Шығармашылығы *Экономическая оценка лесных ресурсов, А.-А., 1981; *Озеленение жилой застройки, А.-А., 1988; *Леса и лесное хозяйство Казахстана, А., 1996. Дереккөздер
Шәрбану Ақылқызы Байзақова

Байзақова Шәрбану Ақылқызы (15.4.1907, қазіргі Павлодар облысы Ертіс ауданы Қызылағаш ауылы — 28.4.1937, Семей қаласы) — қазақ әйелдерінің арасынан шыққан алғашқы актриса. 1927 жылы Қызылорда қаласында қазақ драма театрына қабылданып, онда 1935 жылға дейін қызмет еткен. Сахнадағы алғашқы ойнаған рөлдері—Раушан, Айсұлу (Ж. Аймауытовтың “Шернияз” бен “Сылаң қызында”), одан кейінгі жылдары — Зәуре (Қ.Байсейітов пен Ж. Шаниннің “Зәуресінде”), Қайша (М. Әуезовтің “Бәйбіше-тоқалында”) бейнелерін сахнаға шығарды. Байзақова Шәрбану Ақылқызы сомдаған Перизат (Ж. Тілепбергеновтің “Перизат — Рамазанында”) пен Зәуре (Б. Майлиннің “Майданында”) бейнелерінің театр тарихында ерекше орны бар. Бұлар — көркемдік болмысы, әлеуметтік сыр-сипаты мейлінше айқын ашылған қазақ қыздарының сахналық тұлғалары. Перизат — актрисаның сомдауында махаббатына берік, ол үшін еш қиындықтан тайынбайтын, ашық, ақжарқын, көркі мен биязы мінезі көркемдік тұтастық тапқан бейне. Ал, Зәуренің Байзақова Шәрбану Ақылқызы жасаған бейнесі — қазақ әйелінің қоғамдық саяси-әлеуметтік істеріне араласу үдерісін көрсеткен көзі ашық, көкірегі ояу, ауыл басшысы әрі отбасына адал әйел-ананың сахналық образы. Дереккөздер
Нұрлы Байкенов

Байкенов Нұрлы (1.1.1915, Ресей, Омбы облысы Омбы ауданы Трусовка селосы — 13.8.1991, Алматы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1962). Омбы педагогикалық институтын (1936), Мәскеу әскери-саяси академиясын (1952) бітірген. Керей тайпасның Тарышы руының Ақсары бөлімінен шыққан. 1940 жылы Кеңес армиясы қатарына шақырылған. 1941—1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, ротаның саяси жетекшісі, корпус саяси бөлімінің инспекторы болған. 1948—1958 жылдары Түркістан әскери округында полк, кейін дивизия командирінің саяси жұмыс жөніндегі орынбасары, бастығы, 1958—1960 жылдары Қазақ КСР Әскери комиссариаты саяси бөлімінің бастығы, 1960—1980 жылдары Қазақ КСР Әскери комиссары болды. 1980 жылы зейнетке шыққан. 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз, 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” ордендерімен және медальдермен марапатталған. Дереккөздер
Жұмаділ Жаңабайұлы Байкөншеков

Жұмаділ Жаңабайұлы Байкөншеков (8 шілде 1947 жылы туған,Жамбыл облысы Тараз қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1985), профессор (1987), Қазақстан Ғылыми Академиясының академигі (2003). Өмірбаяны * Қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетін бітірген (1971) * осы университте инженер, ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) стажер-зерттеуші, аспирант, аға оқытушы, доцент (1971–1980) * 1980–1989 жылы Математика және механика институтында зертхана меңгерушісі. * Дрезден техникалық университетінде (1989–1999 Германия) және Мидлсекс университетінде (1996, Англия) ғылыми-зертханалық жұмыстарын жүргізді. * Механика және машинатану институтында зертхана меңгерушісі, директордың орынбасары (1991–1997) болды. 1997-2002 жылдары осы институттың директоры. * 2001 – 2002 ж. Қ.И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті Машина жасау, технология және экология институтының директоры * 2002 жылдан Қазақстан-Британ техникалық университетінің (КБТУ) ғыл. істер жөніндегі проректоры. Ғылыми жұмыстары Негізгі ғылым еңбектері механизмдер мен машиналар, роботтар мен манипуляторлар механикасы теориясына арналған, мұнай-газ құрал-жабдықтарын жетілдірумен айналысады. Ол манипуляциялық роботтарды зерттеу мен жобалауға байланысты жаңа ғыл. бағытты құрды. Ол жоғары класты механизмдерді талдаудың және жинақтаудың сандық тәсілін тапты. Соның нәтижесінде жаңа негіздегі жүк көтергіш және манипуляциялық құрылғылар жасалды. * 300-ден аса ғыл. жұмыстардың авторы, олардың ішінде 15 монография мен оқу құралдары, Ұлыбританияның, Германияның, Италияның, Францияның, Польшаның патенттерін қоса есептегенде 70 патенті бар. * Машиналар мен механизмдер теориясы бойынша 4 – 10 Бүкілдүниежүз. конгрестерде (Ұлыбританияның Ньюкасл қ., 1975, Канаданың Монреаль қ., 1979, Үндістанның Нью-Дели қ., 1983, Испанияның Севилья қ., 1987, Чехияның Прага қ. 1991, Италияның Милан қ., 1995, Финляндияның Оулу қ., 1999) және басқа да халықар. конференцияларда машина мен механизмдер теориясы мен роботтық текхника жайында баяндама жасады. Қоғамдық жұмыстары * Машиналар мен механизмдер жөніндегі халықар. федерацияның қазақстандық к-тінің және докторлық диссертациялық кеңестің төрағасы. * 7 ғылым докторын, 17 ғылым кандидаттарын дайындады. Марапаттары * Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы лауреаты (1980) * Халықаралық және Ресей инженерлері одағының В.Т.Шухов атындағы алтын медалімен марапатталған (1992). Дереккөздер
Бақытжан Байқадамов

Бақытжан Байқадамов (11 наурыз 1917, Торғай облысы — 16 маусым 1977, Алматы) — композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1957). Өмірбаяны Алматы мемлекеттік университетін (1937), Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген (1954). 1941 жылы Қазақ радиосында хор жетекшісі, 1947—1949 жылдары әйелдер ән-би ансамблінің жетекшісі әрі дирижері болды. 1952 — 1960 жылдары Қазақ филармониясын басқарды. Осы жылдары “Почташы”, “Су тасушы қыз”, “Домбыра”, “Алма ағаштар жайнайды”, “Кел, достар”, “Теміртау жастарының әні”, “Айгөлек”, “Бөбегім” атты ойнақы әндері мен “Майра”, “Тойбастар”, “Он алты қыз” сияқты хорға арналған шығармалары дүниеге келді. 1969 жылдан өмірінің аяғына дейін Қазақ қыздар педагогикалық институтында ұстаздық етті. Шығармашылығы Байқадамов Бақытжан Қазақстанда көп дауысты хор музыкасы жанрын қалыптастыруда ерекше еңбек етті. “Жайлауға”, “Біз бейбітшілік үшін”, т.б. хорға арналған сюиталар, вокалдық композициялар, хорға арналған көлемді поэмалар (“Қыз арманы”, “Айтыс”, “Еңбек жемісі”) жазды. Физика, математика, музыка теориясы саласындағы білімін ұлттық музыка аспаптарын жетілдіру мақсатына пайдаланып, домбыраның үнділігін арттыратын жаңа өлшемдер жасап шықты. Көпшілікке танымал болған “Айгүл” ансамблін ұйымдастырып, эстрадалық жанрдың дамуына да ат салысты. Қазақ мемлекеттік хор капелласы Байқадамов Бақытжан есімімен аталады, оның көркемдік жетекшісі және дирижері Бейімбет Демеуов (1997). Дереккөздер
Өмірхан Аймағамбетұлы Байқоңыров

Өмірхан Аймағамбетұлы Байқоңыров (14 қыркүйек 1912, қазіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы – 15 наурыз 1980, Алматы) – техника ғылымдарының докторы (1972), профессор (1959), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1962), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1971). * Қазақ кен-металлургия институтын (1940, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. * Жезқазған кен басқармасында әкімшілік қызметтер (1941–1952) атқарған. * Қазақ кен-металлургия институтының (1952–1962) ректоры; * 1960 жылдан Қазақ политехникалық институты) ректоры * Қазақстан ғылым академиясының академик-хатшысы және Кен ісі институтында зертхана меңгерушісі (1962–1964) * Қазақ политехникалық институтында кафедра меңгерушісі (1965–1980) болды. Ғылыми еңбектері Негізгі ғылыми еңбектері жер астында кен қазу жұмыстарын кешенді механикаландыруға, қазба орындарының сейсмикалық қауіпсіздігін және тау-кен жыныстарының физика-механика қасиеттерін зерттеуге, т.б. арналған. Ол жер астынан кен алу жүйелерінің матрицалық жіктелімін және оларды үйлесімдендірудің геометрикалық тәсілін жасады. Сондай-ақ кен өндірудің техника-экономика тиімділігі жоғары кенүңгірлік жүйемен шапшаң бұрғылаудың жаңа тәсілін тауып, өндіріске енгізген. Шығармалары * Классификация и выбор методов подземной разработки месторождений, А.-А., 1969; * Технология добычи руд с твердеющей закладкой, М., 1979 (соавт.); * Методы контроля физико-технических параметров подземной разработки руд, А.-А., 1979; * Комплексная механизация подземной разработки руд, М., 1981. Марапаттары * Ленин ордені * Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Сыртқы сілтемелер * http://kzs.808.kz/?p=3571 * http://www.topreferat.com/josparmat.php?id=1401 * http://www.tau-2007.narod.ru/u_ulandari.html Дереккөздер
Байланыс Әскері

.]] Байланыс әскері — әскери құрамаларды басқару ісін жүйелі және шұғыл жүргізу үшін олардың арасында берік байланыс орнатуға әрі оны тұрақты қамтамасыз етіп отыруға тиіс арнаулы әскер. Байланыс әскері барлық Қарулы Күш түрлерінде болады. КСРО-да Байланыс әскері өз алдына арнаулы әскер болып 1919 жылы 20 қазанда құрылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Байланыс әскерін жетілдіру ісі қолға алынды. Радиобайланысқа айрықша мән берілді. Майдандардың, армиялардың, кейінірек корпустардың басқару пункттерінде әртүрлі бағыттағы жылжымалы байланыс тораптары кеңінен қолданылды. Олар әскерлерді ұрыс барысында үзіліссіз басқарып отыруға белгілі дәрежеде мүмкіндік жасады. Қазір әскери басқару ісінде автоматтандырылған байланыс жүйелері қолданылады. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен (1992 жылы 31 тамыз) үкіметтік Байланыс әскері құрылған. Ол Ұлттық қауіпсіздік комитетіне бағынады. Байланыс әскері байланыс құрамаларынан, бөлімдері мен бөлімшелерінен тұрады және ол Қарулы Күштер түрлері бірлестіктерінің, құрамаларының, бөлімдері мен бөлімшелерінің және Жоғары Бас қолбасшы резерві құрамдарына енеді. Дереккөздер
Мұрат Тәжімұратұлы Баймақанов

Баймақанов Мұрат Тәжімұратұлы(1.11.1933 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1973), профессор (1993), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1957). Қазақстанның Әділет министрлігінде (1957–1959) қызмет атқарып, Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтының аспирантурасын (1962) бітірген. Философия және құқық институтының (кейін Мемлекет және құқық институтының) кіші (1962–1963), аға (1966–1971) ғылым қызметкері, ғылым хатшысы (1963–1966), бөлім меңгерушісі (1971–1992), институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1973–1984) және директоры (1984–1990) қызметтерін атқарды. Қазақстан Республикасы Конституциялық сотының төрағасы (1992–1995) болды. 1995 жылдан «Қайнар» университетінің және «Әділет» жоғары құқық мектебінің проректоры. «Социализм тұсындағы құқық қондырмасы дамуындағы қайшылықтар» деген тақырыпта докторлық диссертиция қорғады. Баймақановтың ғылыми-зертханалық жұмысының негізгі бағыттары – мемлекеттік құқық пен өкілеттілік жүйесі, конституциялық құқық, мемлекет және құқық теориясының мәселелері. Қоғамның құқықтық қарым-қатынастарындағы, құқықтық санадағы сан алуан қарама-қайшылықтарды зерттеп, қоғамдық санада құқықтық түсініктің пайда болуы мен қалыптасуын қарастырған іргелі зерттеу жұмыстарына жетекшілік етті. Қазақстан Республикасы Конституциясының жобасын, сондай-ақ мемлекеттік басқару органдары туралы заң жобаларын жасауға қатысты. «Мемлекетті басқаруды және құқықты дамытудың заңдылықтары» республикалық ғылым кеңесін басқарды. Сонымен қатар саясаттану мәселелерін зерттеп, бірнеше іргелі еңбектер жазды. 1978–1993 жылы Қазақстан саяси ғылымдар ассоциациясын басқарып, АҚШ, Франция, Бразилия, т.б. елдерде өткен халықтар. конгрестерде сөз сөйлеген. Баймақанов 150-ден астам еңбектің, оның ішінде 14 монографияның авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық лауреаты (1973). Шығармалары * Противоречия в развитии правовой надстройки при социализме, А.-А., 1972; * Становление суверенитета Республики Казахстан, А., 1994; * Взаимодействие правового сознания моралью и нравственностью в обществе переходного периода, А., 1995. Дереккөздер
Ораз Баймұратов

Баймұратов Ораз(14.9.1935 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабаев ауданы Дүйсеке ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1973), профессор (1975), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1991), Халықаралық және ҚР Инженерия академияларының академигі (1992). Уақ тайпасынан шыққан. Мәскеу алтын және түсті металдар институтын бітірген (1957). Экономикалық институтының ғылым қызметкері, аспиранты, бөлім меңгерушісі (1957–1980), өндіргіш күштерді зерттеу кеңесі төрағасының орынбасары (1980–1983), төрағасы (1983–1994) қызметтерін атқарды. Қайта құру кезеңінде Кеңес Одағы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, ондағы Республикалар кеңесі төрағасының орынбасары (1991–1992) болды, кейін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінде қаржы, бюджет және банктер жөніндегі тұрақты комитетін (1994–1995) басқарды. 1996 жылдан Қазақстанның Қаржы-банк менеджменті ғылыми-зерттеу институтының директоры. 1971 жылы «Экономическая эффективность капитальных вложений в промышленное производство» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады. Баймұратовтың зерттеулерінің негізгі бағыты – ғылыми-техникалық прогрестің экономикалық тиімділігі, экономиканың басым бағыттарын анықтау теориясы, аймақтарда өндіргіш күштерді дамыту, Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму мүмкіндіктері, нарықтық қарым-қатынасқа көшу мәселелері. Баймұратов Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму бағыттарын ғылыми болжау, Алматы қаласы, Балқаш, Арал, Каспий өңірлерін кешенді дамыту бағдарламаларын әзірлеуге ат салысты. Баймұратов 230-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы сыйлық лауреаты (1980). Шығармалары *Методы оценки и анализа перспективы капитальных вложений, А.-А., 1972; *Экономические приоритеты, А.-А., 1985; Наука и производительные силы, А.-А., 1991; *Государственное регулирование экономики, А., 1998 Дереккөздер
Баймырза Хайт

Баймырза Хайт (17.12. 1917, Өзбекстан, Наманған маңы) — түркі халықтарының тарихын зерттеуші ғалым. 1934—1938 жылдары Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің тарих факультетінде оқыған. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1941 жылы 4 тамызда Слуцк түбінде тұтқынға түсіп, сол жылы күзде Польшадағы Ченстохова тұтқындар лагеріне жіберілді. 1942 жылы көктемде лагерьде Түркістан легионына қабылданған 262 түркістандықтардың қатарында Баймырза да болды. Ол соғыстан кейін Германияда қалып, Мюнстер (Вестфалия) университетінде оқыды (1946-50). 1950 жылы “Қоқан және Алашорда ұлттық үкіметтері” деген тақырыпта диссертация қорғады. Хайттың 9 монография, 13 кітапша, 400-ге жуық ғылыми мақалалары жарық көрді. “Түркістан XX ғасырда” аталатын еңбегінде автор басмашылар қозғалысын ұлт-азаттық қозғалыс ретінде сипаттап, Кеңес Одағы құрамындағы түркі халықтарының тарихын жаңа тұрғыдан қарауға әрекеттенді. “Түркістанның экономикалық мәселелері”, “Түркістан Ресей мен Қытай аралығында”, т.б. дәлелді деректерге, тың материалдарға, негізделген еңбектерінде Түркістандағы Ресейдің отарлау саясатына талдау жасалып, Алашорда үкіметінің ішкі-сыртқы саясаты, Алаш қайраткерлерінің қызметі туралы мәліметтер келтірілді. Баймырзаның еңбектері неміс, ағылшын, түрік, орыс, т.б. тілдерде жарық көрген. Баймырза АҚШ, Ұлыбритания, Түркия университтерінде дәріс оқып, баяндамалар жасаған. 1974 жылы Баймырза жетекшілігімен “Түркістанды сүюшілер” клубы құрылды. 1990 жылы оның бастамасымен Америкада М. Шоқайдың 100 жылдығы атап өтілді. Баймырза 1995 жылы Абайдың 150 жылдық мерейтойына Қазақстанға келіп қайтты. Дереккөздер
Орысбай Жұбайұлы Баймырзаев

Баймырзаев Орысбай Жұбайұлы (17.10.1939 жылы туған, Нүкіс) —сәулетші, Қазақстанның еңбек сіңерген архитекторы (1981). Мәскеу архитектуралық институтын бітірген (1967). Сол жылдан бастап Қарақалпақстан құрылыс және сәулет істері жөніндегі басқармасының аға сәулетшісі, Беруни қаласының бас сәулетшісі болған. 1970—1982 жылдары Алматы қала құрылысын жобалау институтында сәулетшілер тобының жетекшісі, жобалау ісінің бас сәулетшісі, жобалау шеберханасының жетекшісі. 1982—1983 жылдары Алматы құрылыс жобалау бас басқармасы бастығының, кейін қаланың бас сәулетшісінің орынбасары, 1983—1993 жылдары Алматы сәулет және қала құрылысы Бас басқармасының бастығы болды. 1993 жылдан “Рахат” біріккен кәсіпорны бас директорының орынбасары. Баймырзаев — Қазақ драма театры (1980), “Байланыс” көрме павильоны (1981), Жер серіктерімен байланыс жасайтын лаборатория (1982), “Рахат” қонақ үйі (1993), т.б. авторы. Қазақ драма театры ғимаратының жобасы үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты атағы берілген (1982). Дереккөздер
Айжан Байжұмақызы Байсабаева

Байсабаева Айжан Байжұмақызы (13.5.1981 жылы туған, Алматы) — каратэші, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1996), Италияда өткен дүние жүзі чемпионатының қола жүлдегері (1997), Қазақстанның 6 дүркін чемпионы (1993 — 1998). Еуропа және Босфор кубоктарының жеңімпазы (1996). Жаттықтырушысы — Савкив В.Г. Дереккөздер
Байтақкөл

Байтақкөл – Торғай алабындағы көл. Географиялық орны Ақтөбе облысының Ырғыз ауданында, Нұра кентінің оңтүстік-батысында 16 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 76 м жоғары жатыр. Гидрографикасы Аумағы 45 км 2 , тереңдегі 3 м дейін. Көктемгі қар және Торғайдың жайылма суымен толығады, қуаң жылдары тартылып қалады. Қараша — сәуір айлары аралығында мұз қатады. Суы көктемде тұщы, жаздың ыстық кезінде ащы. Жағалау сипаты Көлге Торғай, Ырғыз өзендерінің тарамдары құяды. Жиегі қамысты келеді. Жағалауы мал жайылымына пайдаланылады. Көлден балық, құс ауланады. Дереккөздер
Баһадүрбек Байтасов

Байтасов Баһадүрбек (23. 2.1921, Түркістан облысы Түркістан қалалық әкімшілік Ұйық ауылы—7.7.1995, Алматы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1972). Қоңырат тайпасы Саңғыл руынан шыққан. Ленинград әскери-шекара училищесін (1948), КСРО ІІМ-нің әскери институтын (1954) бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысып (1942—1945), зеңбірекшілер тобының командирі болған. 1946—1950 жылдары Тәжік шекара округінің Термез шекара отрядында кіші офицер, 1954 — 1960 жылдары Қырғызстандағы шекара отрядында аға офицер, штаб бастығының орынбасары, 1960—1962 жылдары Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысындағы Бақты шекара отрядының штаб бастығы, 1962 — 1968 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Зайсан шекара отрядының бастығы, 1968—1971 жылдары Шығыс шекара округі штаб бастығының орынбасары қызметін атқарды. 1971 — 1987 жылдары Республика ДОСААФ ОК-нің төрағасы болды. Байтасов халқымыздың қаһармандық ерлік салты мен дәстүрін насихаттауда, жастарды отан сүйгіштік рухта тәрбиелеуде үлкен еңбек сіңірген. ҚР Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланды (1994 — 1995). Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған. Дереккөздер
Байтуған Би Елшілігі

Байтуған би елшілігі — 1764 жылы көктем-жаз айларында Әбілмәмбет ханның Ауған билеушісі Ахмад шаһ Дурранидің Қазақстанға қатысты саяси көзқарасын анықтау мақсатында жіберген елшілігі. 18 ғасырдың 60-жылдарының басында Абылай ханның бастауымен Шың (Цин) империясына қарсы мұсылман елдерінің одағы құрыла бастағанда, бұл одаққа Дуррани мемлекетінің негізін қалаушы, 1763 жылы Шың императорына өз елшілігін жіберген Ахмад шаһ та қосылмақ болып, осы кезден бастап мұсылман елдерінің Шыңға қарсы бірігуін жақтады. 1763 жылдың соңы мен 1764 жылдың басында өткен қазақтың ел ағаларының құрылтайы да бұл одақты жақтап шықты. Байтуған би құрылтайдың осы шешімімен Ахмад шаһты хабардар ету үшін жіберілген болатын. Дереккөздер
Иса Омарұлы Байтулин

Байтулин Иса Омарұлы(15.1. 1928 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан қаласы) – биолигия ғылылымының докторы (1979), профессор (1980), Қазақстан Ғылым Академиясынының академигі (1989), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1982). ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте аспирант, Ботаника бағының меңгерушісі, ассистент, аға оқытушы, биология факультінің деканы және кафедра меңгерушісі (1952–1975) болды. Қазақстан Ғылым Академияның Бас ботаника бағының директоры (1975–1983), Қазақстан Ғылым Академияның Биология бөлімінің академия-хатшысы (1988), Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті (1990–1994), Ботаника (1983–1994, қазіргі Ботаника және фитоинтродукция) институтының директоры қызметтерін атқарды. 1995 жылдан осы институттың құрметті директоры. Дүниежүзілік 16-Ботаника конгрестің құрметті вице-президенті болып сайланған (АҚШ, 1999). 1977 ж. «Экоморфоз корневой системы растений в аридной зоне Казахстана» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдік анатомиясы мен физиологиясына арналған. Байтулин Қазақстанда ризология ғылымының негізін салды. Қазақстанның шөл, шөлейтті аймақтарындағы өсімдіктердің тамыр жүйесінің негізгі белгілерін зерттеді. Оның басшылығымен сырттан әкелінген өсімдіктерді Қазақстанда жерсіндірудің жүйелі-экологиялық тәсілі ұсынылды. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Шығармалары *Корневая система растений аридной зоны Казахстана, А.-А., 1979; *Строение и работа корневой системы растений, А.-А., 1987; *Системный подход к сохранению и сбалансированному использованию биологического разнообразия, А., 1998; *Основы ризологии, А., 2001. Дереккөздер
Қанат Байшолақов

Байшолақов Қанат (20.7.1961 жылы туған, Ақмола облысы Целиноград ауданы Еңбекші ауылы) — палуан, самбо күресінен халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1981), Қазақстанның 5 дүркін чемпионы (1979 — 1983), дүние жүзі чемпионы (1981, Испания), КСРО кубогының 2 дүркін жеңімпазы (1980 — 1981). Арғын тайпасы Қуандық руының Сайдалы бөлімінен шыққан. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1986). Спортпен 14 жастан әуестенген. Жаттықтырушысы — М. Жахитов. Дереккөздер
Талғат Байшолақов

Байшолақов Талғат (25. 11.1964 жылы туған, Ақмола облысы Целиноград ауданы Возвышен ауылы) — палуан, самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері, жасөспірімдер, жастар, ересектер арасындағы Қазақстанның 6 дүркін чемпионы, КСРО кубогының 2 дүркін (1984 — 1985), дүние жүзі кубогының (1985, Сан-Себастьян, Испания) жеңімпазы.Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1989). Жаттықтырушысы М. Жахитов. Арғын тайпасы Қуандық руы Сайдалы бөлімінен шыққан. Дереккөздер
Байырқы

Байырқы (байырқу, баръяқу, барғу) — ежелгі түркі тайпасы. *5 ғасырда Теле (Телэ) тайпалары бірлестігіне, кейіннен Түрік және Ұйғыр қағанаттарының құрамына енген. Байырқы тайпасының қонысы — Байырқу, яғни Барғуджін (Баргузин) өзенінің алабы болды. Рашид әд-Диннің (14 ғ.) айтуынша, Байырқы Барғуджін — Тоқым жерін мекендеген, Енисей қырғыздары мен көршілес тұрған. Байырқы тайпасы 8 ғасырдың басында 2-Түрік қағанатына қарсы соғысқан. Бұл кезде Байырқының саны 60 мың түтінге жеткен. Байырқы мал шаруашылығымен, негізінен жылқы өсірумен шұғылданған, аңшылықты да кәсіп еткен. Темірден түрлі құрал жасап, қолөнері өркендеген. *9 — 10 ғасырларда Байырқының бір бөлігі Шығыс Түркістанға қоныстанып, онда жаңа құрылған ұйғыр хандықтарының өзара соғыстарына қатысқан. Олар қазіргі Жәнтекей руының ішінде Барқы деген атпен әлі күнге шейін аталып келеді. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [https://e-history.kz/kz/news/show/1128/ Байырқулар мен барқылар]
Мамия Иосифович Баканидзе

Баканидзе Мамия Иосифович (1931) — ғалым, философия ғылыми кандидаты Шота Руставели атындағы Тбилиси мемлекеттік университетін бітірген соң (1954), Қазақстан ҒА Философия және құқық институтының аға лаборанты, кіші, аға ғылыми қызметкері, сектор меңгерушісі, (1978—1984) қызметтерін атқарды. 1984 жылдан Грузия ҒА Философия институтының жетекші ғылыми қызметкері. Баканидзеның негізгі еңбектері диалект. логиканың өзекті мәселелерін зерттеуге арналған. Әсіресе, логикалық формаларды (ұғым, пайым, тұжырым) жүйелеу мәселесіне көп көңіл бөліп, солардың ішінде субординация (бір-біріне бағыну) проблемасына тереңірек талдау жасады. Ойлау заңдылықтарын зерделей келе, диалект. қайшылық, нақтылық, іс-әрекеттік, тарихилық, т.б. негізгі принциптерінің атқаратын қызметтерін психология, логика және философия тарихына негіздей отырып талдады. Ол — “Проблемы логики и диалектики познания” (1963), “Проблема субординации логических форм” (1968), “Диалектическая логика: формы и методы познания” (1987) кітаптарының авторы. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығынын лауреаты (1984). Дереккөздер
Бакен сирек металдар кен орны

.]] Бакен сирек металдар кен орны - Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы Асубұлақ елді мекенінен 18 км жерде орналасқан тантал және ниобий өндірілетін пегматитті кен орны. 1948 жылы ашылған. Зерттеу және барлау жұмыстары 1948-1970 жылдары жүргізілді. Геологиялық құрылымы Кен алаңы Қалба-Нарын сирек металдар белдеуіндегі тектоникикалық жарылымдардың қиылысында жатыр. Оның құрылымына шөгінді, метаморфты жыныстар мен Қалба гранитоидты кешенінің жыныстары кіреді. Жатыс сипаты Ауданы 3,5 км 2 болып келетін кен орны тақта, желі, линза пішінді 100-ден астам кен денелерінен тұрады. Желілер субмеридианды бағытта, 150-180 м-ден 500 м-ге дейін созылған, қалыңдығы 2- 6 м-ден 22 м-ге дейін жетеді. Минералдар Негізгі минералдар — колумбит-танталит, поллуцит, қосалқы минералдар — апатит, касситерит, сподумен, турмалин, слюда, т.б. Бакен сирек металдар кені ашық әдіспен және жер астынан қазу арқылы 1955 жылдан игерілуде. Дереккөздер
Владимир Николаевич Бакулин

Владимир Николаевич Бакулин (3.9.1939 жылы туған, Ресей, Камчаткадағы Петропавловск қаласы-7.12.2012, Алматы) — палуан, классикалық күрестен Қазақстанның еңбек сіңерген спорт шебері (1967), жеңіл салмақ (52 кг) дәрежесінде Еуропа (Германия, 1966), дүние жүзі (Румыния, 1967) чемпионы. 19-Олимпиялық ойындардың күміс жүлдегері (Мехико, 1968). Алматы политехникалық институтын бітірген (1965). 1970 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінің дене тәрбиесі кафедрасында оқытушы. Күреспен 1958 жылдан айналысқан. Алматының “Буревестник” (1962—1965), “Локомотив” (1967—1973) спорт қоғамдарында жаттықты. Жаттықтырушысы — В.А. Псарев. Дереккөздер
Нағыз бақалар

Нағыз бақалар (Ranidae) — қосмекенділер класы құйрықсыздар отрядына жататын тұқымдастар тобы. Бақаның қазба қалдығы эоцен дәуірінен белгілі. Қазіргі кезде оның 46 туысының 555 түрі Солтүстік, Орталық Америкада, сондай-ақ, Еуропада, Азияда, Африкада кеңінен таралған. Қазақстанда Бақа тұқымдасының 5 түрі (көлбақа, сүйіртұмсық бақа, сібір бақасы, шөпбақа, қызылаяқ бақа) тіршілік етеді. Олардың денесінің ұзындығы 3 — 32 см, салмағы бірнеше г-нан 3,5 кг-ға жетеді. Денесі жалпақтау, артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын келеді, секіріп қозғалады. Тістері үстіңгі жақ сүйегінде ғана болады. Артқы аяғының башпайлары арасында жүзу жарғағы бар. Терісі жылтыр, шырышты, өкпесі нашар жетілген, терісі арқылы тыныс алады. Тілінің ұшы екі айыр, жемін тілімен ұстайды, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Аналығы 500-ден 11 мыңға дейін уылдырық шашады, құрлықта да, суда да ұрықтанады. Бақаның дернәсілін итшабақ, кейде шөмішбалық деп атайды. Бақа еті кейбір елдерде (Франция, т.б.) тағам ретінде пайдаланылады. Бақа, сондай-ақ, ғылыми-зерттеуге, тәжірибе жұмыстарында кеңінен қолданылады. Бақа — Еуропада (Франция, Бельгия, Дания, Болгария, Югославия, Грекия, Румыния), сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Азияда (Қытай, Сингапур, Малайзия, Бирма, Таиланд, Камбоджа, Лаос және т.б.) кеңінен таралған және экзотикалы да емес, жағымсыз да емес тағам болып табылады. Тағамға жасыл бақалардың тек сан еті қолданылады. Дайындау технологиясы да қарапайым: жартылай дайын өнім лимон қосылған суық суға 2—4 сағатқа салынады, содан кейін әр түрлі қоспасы бар сұйық қамырға (клярға) малып алып қуырады. Түрлері Тайлер ағаш бақасы Тайлер ағаш бақасы немесе оңтүстік көл ағаш бақасы Австралияның шығысында кездеседі. Бұл – континенттің орталықтарын емес, жағалау аймақтарындағы ағаштарды мекендейтін бақа. Тайлер ағаш бақасының арқа жағының түсі сұр-қоңырдан сары-қоңыр түске дейін болса, құрсақ жағы ақ сары түсті болып келеді. Алып өгіз бақа Алып өгіз бақа – оңтүстік Африкадағы ең үлкен бақа. Оның ұзындығы 20 см-ге дейін жетеді. Алып өгіз бақалардың түстері зәйтүндей жасыл. Олардың бастары өте жалпақ, ауыздары да кең болады. Бұл бақалар көп уақыт жер астында көміліп жатып, тек жаңбырлы маусымда ұрпақ әкелу үшін сыртқа шығады. Голиаф бақасы Голиаф бақасы – ең үлкен бақа. Бұл батыс-орталық Африкада кездеседі. Оның денесінің ұзындығы 20- 32 см, ал салмақтары 3,3 кг-ға жетеді. Шығыстық қызыл бауыр шұбар бақа Шығыстық қызыл бауыр шұбар бақалар – бауыр-бел тұстары ашық қызыл немесе сары және қара түсті болып келетін бақалар. Бұл әдемі боялған бақалар бір нәрседен қорыққан кезде терілерінен токсин бөледі. Дереккөздер
Бақалшақты шаянтәрізділер

Бақалшақты шаянтәрізділер – омыртқасыз жануарлардың буынаяқтылар типінің шаянтәрізділер класына жататын тармағы. Бақалшақты шаянтәрізділер тармағының 2000-дай түрлері кембрий кезеңінен белгілі. Қазақстанда 40 түрі анықталған. Бақалшақты шаянтәрізділер — теңіздерде, тұщы су планктонында, судың түбінде тіршілік ететін ұсақ жәндіктер (ең ірілері 30 мм-дей). Олардың қысқарған денесі сегменттелмеген, екі жақтаулы бақалшықтың ішінде жататын бас және көкірек бөлімдерінен тұрады. Маңдайында сыңар көзі бар. Жақсы дамыған мұртшалары жылжу қызметін атқарады. Көкірек аяқтары 1—3 жұптан тұрады. Дара жынысты, партеногенез арқылы көбейетін (еркексіз) түрлері де бар. Жұмыртқадан бақалшағы бар дернәсіл — науплиус шығады. Олар жақсы жүзеді және тіршілік ортасына қарай (су түбінде) өрмелеп те жүре алады. Дернәсілдері бірнеше рет түлеп, ересек шаянтәрізділерге айналады. Басқа шаянтәрізділерден өзгешелігі — ересек Бақалшақты шаянтәрізділер түлемейді. Жыртқыштармен, өсімдіктермен және су түбіне тұнған тірі организмдер өлексесімен (детрит) қоректенеді. Бақалшақты шаянтәрізділер кейбір балықтардың қорегі болып табылады. Дереккөздер
Сәуірбек Бақбергенов

Сәуірбек Бақбергенов (1920, Созақ ауданы – 1997) – Қазақстанның халық жазушысы (1996). Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. [Түркістан]] каласыңдағы балалар үйінде тәрбиеленіп, осындағы теміржол, кейіннен педагогика училищесінде оқиды. 1939 жылы Кеңес Армиясы қатарына шақырылып, Подольск жаяу әскер училищесін бітірісімен Мәскеу түбіндегі ұрыстарға катысады. С. Бақбергенов И.В.Панфилов атындағы N8 гвардиялық дивизияның офицері — атқыштар взводының командирі. Әскер қатарынан босаған соң "Социалистік Қазақстан" газетінде еңбек етті. 1950 жылы мәшһүр ұшқыш Талғат Бигелдинов атындағы хикаятын бастырады. Шоқан Уәлихановқа арналған «Қоянкөлге құлаған жұлдыз», «Мен сізді сүйемін», «Тараз көгершіндері» атты үш әңгіменің авторы. Ұлы Отан соғысы оқиғаларына арналған «Қарға тамған қан», «Алтын күрек», «Адам және көлеңке», «Көленке» романдары мен әңгімелері белгілі. «Талғат», «Белгісіз солдат», «Жанғожин», т.б. шығармалары да бар. Шығармалары * "Мейірімді анам", * "Кентау" романдарының * "Бозторғай", * "Әнші бала", * "13-нөмірлі ойыншы" хикаяттарының, * "Біздің жігіттер", * "Біздің колхозда болған еді", * "Жол Алтынемел арқылы өтеді" атты әңгіме жинақтарының авторы. * Талғат повесі (1950), * Қайран шешем (1963), * Адам және көлеңке (1969), тағы басқа 20-ға жуық романдар мен повестер жинағы жарық көрген. * Максим Горькийдің бірқатар әнгімелері мен ертегілерін қазақшаға тәржімалаған. * Алтын күрек. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1958; * Біздің колхоз. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1960; * Бозторғай. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1960; * Алтын емелден асқан да. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1961; * Қайран шешем. Роман. А., ҚМ КӨБ, 1963; * Қоянкөзге қүлаған жұлдыз. Повесть. А; «Жазушы», 1965; * Қасиет. Повесть. А., «Жазушы», 1966; * Қарға тамған қан. Роман. А., «Жазушы», 1967; * Адам және көлеңке. Повесть. А., «Жазушы», 1969; * Белгісіз солдат. Повесть. А., «Жазушы», 1977; * Он үшінші ойыншы. Повесть. А., «Жалын», 1979; * Шығармалардың екі томдығы. А., «Жазушы», 1980; * Қан тозаң. Роман. А., «Жазушы», 1983. * Ақбоз атты ару. Повесть. А., «Жазушы», 1986; * Запасной игрок. Роман, повесть, әңгімелер. «Жазушы», 1990; * Смерть Тамерлана. Повесть. «Қазақстан», 1992; * Бөрте - Шыңғысханның жұбайы. Повестер мен әңгімелер. «Жазушы», 1993; * Қарға тамған қан. Алтын күрек. Романдар. «Елорда», 2000; * Қайран шешем. Роман. «Ерен», 2000. Дереккөздер
Бақсытас

Бақсытас — Қазақстан жерінен археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде табылған музыкалық-аспаптық мұра. 6 —8 ғасырларға жатады. Ұлытау өңірінің Жаңғабыл өзенінің бойынан табылған. Бақсытас 1983 жылы Қазақ музыкалық аспаптар музейіне қойылған. Дереккөздер
Бақтыбай Жолбарысұлы

Бақтыбай Жолбарысұлы (1842, Алматы облысы, Текелі — 1902, Ескелді ауданы, Өтенай ауылы, Балдырған жайлауы) — айтыс ақыны. Жалайыр тайпасының Сиыршы руынан шыққан. Жеті жасында жетім қалып, бірнеше жыл Балқаш, Сексеуіл, Шұрық жақтағы нағашыларының қолында болады. Кейін еліне қайтып келіп, бай ағайындарының малын бағады. Жиын-тойларда өлең құрастырып, ақындығын танытады. Ақыры өнері жалшылықтан құтқарып, өлеңнің соңына біржола түседі. Әсіресе, атақты Тезек төремен айтысы (1861) Бақтыбайдың ақындық даңқын бүкіл Жетісу өңіріне әйгілі етеді. Төренің айбынынан ықпай, оның әлсізге жасаған зорлық-зомбылығын бетіне басады. Ақынның өзге де әділетсіз бай, болыс, т.б. мықтыларды әшкерелеген өлең, айтыстары көп. Бақтыбайдың жекелеген толғау, сықақ, жоқтау өлеңдері көп болғанымен, айтыс өнері оны биікке көтерді. Мәйке қызбен, Арыстан, Жүсіпбек, Әсет, Бәйімбет, Қыпшақбай, т.б. ақындармен айтысы суырып-салма шеберліктің, тапқырлық пен батылдықтың айқын үлгісі. Ақынның “Едіге — Нұран” көлемді дастаны да сақталған. Бақтыбайдың шығармалары 1987 жылы “Жел қобыз” деген атпен жеке кітап болып шықты. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://kazng.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id487%3A-1985-&catid41%3Aqr-kod&Itemid109&langru Бақтыбай Жолбарысұлының кесенесі, 1990 жыл, Өтенай ауылының шығыс жағында 5 км]
Бақыршы

Бақыршы — жылқышылар қосының аспазы. Жылқышылар жылқыны тебінге шығарып, үнемі түзде жүретіндіктен, тамақ дайындауға уақыты бола бермейді. Сондықтан бір адамды ас пісіруге қалдырады. Қар ерітіп, ас пісіруге бақырды пайдаланғандықтан, ол — Бақыршы атанған. Дереккөздер
Бақыт

Бақыт — адамның қарапайым сезімдік қанағаттанудан бастап, жоғары психикалық мәнді қуануға дейінгі позитивті әрі жағымды эмоцияларды білдіреді, ол әсіресе өмірге қанағаттану, ауқаттылығы, субъективтілігі, гүлденуі, және эвдаймония күйін қамтиды. Бақыт ұғымы сондай-ақ өмір қызығы мен қуанышына қанағаттану дәрежесін танытатын этикалық ұғым ретінде де белгілі. Бақыттың негізінде адамның өмірі мағыналы және нәтижелі болған кездегі өз болмысына деген ризашылық сезімінің қалыптасуы жатыр. Арман сияқты Бақыт та мұраттың тылсымдық-эмоциялық көрінісі болып табылады. Мұрат тұлғаның болашаққа деген сенімін білдірсе, Бақыт оның іске асу деңгейін көрсетеді. Әдептану саласында Бақыт мәселесімен шұғылданатын ілімді фелицитология деп атайды. Бақыт — көп мағыналы ұғым. Оның басты түсініктері: # бақ-дәулет, “қолға қонған құс”, ырыздық; # қуаныш, ләззат, рахат; # жақсылыққа, ізгілікке жету, даналық; # өмірден өз орнын табу, толыққанды тұлғаға айналу. “Құс ұшуға жаралған, адам бақытты болуға жаралған” дейді халық мақалы. Бақытты өмір сүру — қуанышты болу, дәулетке кенелу, рахатқа бөлену. Адамға қуаныш әкелетін оқиғалар — табысқа қол жеткізу, іс-әрекеттің марапатталуы, алға қойған мақсаттың орындалуы, бала-шағаның қызығы. Қуаныш сезімі адамға күш беріп, кісінің жігеріне жігер қосады. Алайда қуаныш пен Бақыттың арасында айырмашылық та бар. Қуаныш өткінші, жеке бір сәтке байланысты болса, Бақыт — адамның бүкіл өмірінің арқауы. Өмірде адамгершілікке жат, әдептілікке симайтын жалған қуаныштардың да кездесуі мүмкін. Қазіргі жағдайда Бақытты өмір сүру мәселесі өркениеттілік құндылықтарымен (нарық, демократия, адам құқыларын қастерлеу, т.б.) тікелей байланысты. Т. Джефферсон “Тәуелсіздік декларациясында” мемлекет өз табиғаты бойынша Бақытқа ұмтылуды қорғап, тұлғалардың іскерлігі мен дербестілігін ынталандыруы қажет екенін, бұл Бақыт үшін мәнді болып табылатынын атап көрсетеді. Дереккөздер
Бақытсыздық

Бақытсыздық — тағдыр тауқыметін, қайғы-қасіретті, азапты, өлшеусіз бейнетті білдіретін этикалық ұғым. Бақытсыздық көп жағдайда қоғамдағы әділетсіздік, зорлық-зомбылық, дау-жанжал, кедейлік, табиғи апаттар салдарынан туады. Бұған, әдетте, әлеуметтік қатынастар сипаты, адам құқыларының шектелуі, өркениеттіліктің дамымауы, мәдениетсіздік, ел басқарудың өктем тәсілдері де кінәлі. Кейде басқа түсетін қайғы-қасіреттің (маскүнемдік, тойымсыздық, пендешілік, өзімшілдік, т.б.) көптеген түрлерін адам өзі тауып алады. Адамның теріс мінез-құлықтарынан (арсыздық, күншілдік, қызғаншақтық, т.б.) туатын қасіреттер де аз емес. Тіршіліктегі ең үлкен Бақытсыздық — ең жақын адамынан айырылу, тұрлаусыз, мағынасыз өмір сүру. Адам Бақытсыздықтан дүниемен үйлесімді өмір сүру арқылы ғана құтыла алады. Бақыт сияқты Бақытсыздық та жеке сезімдік сәттен гөрі, біртұтас қалыптылық көрінісіне жатады. Дереккөздер
Оразалы Сәтімбекұлы Балабеков

Балабеков Оразалы Сәтімбекұлы (14.10.1941 жылы туған, Жамбыл облысы қазіргі Байзақ ауданы Жетібай ауылы) – техника ғылым докторы (1985), профессор (1986), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Дулат тайпасының Жаныс руынан. Мәскеу химикалық машина жасау институтын бітірген (1963). Қазақ химика-технологиялық институтында ғылыми және оқытушылық қызметтер (1963–1992) атқарды. Шымкент қаласындағы Химика технологиялық және өнеркәсіптік экология ғылым-зерттеу институтының директоры (1992–1994), «Қазхимжобалау ғылым-зерттеу институты» акционерлік қоғамының президенті (1994–1997) болды. 1998 жылдан «Ғылыми-инженерлік технологиялық институт» акционерлік қоғамының бас директоры әрі Қазақстан Ғылым Академиясының Оңтүстік Қазақстан бөлімшесінің академік-хатшысы (1992 жылдан). Негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары химикалық өнеркәсіп технологиясы мен өнеркәсіп орындарының экологияға ықпалын азайтуға қажетті жаңа процестер мен аппараттарды жасаудың теориясын негіздерін жетілдіруге, шаң мен газдан тазартудың жаңа өнеркәсіптік сұлбасын жасауға арналған. Оның жетекшілігімен аппараттардың үш түрлі класы қалыпқа келтіріліп өндіріске жіберілген. Ол 380 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 16 монографияның, 82 авторлық куәлік пен патенттің, сондай-ақ табиғат қорғау қызметтері мен кәсіпорындарына арналған бірыңғай нормативтік құжат болып табылатын «Өнеркәсіптік кәсіпорынның экологиялық паспорты» деп аталатын мемл. стандарттың авторы. КСРО өнертапқышы (1982) және құрметті химигі (1991). «Құрмет Белгісі» орденімен (1981) марапатталған. Ш ы ғ.а р м а л а р ы *Экологические проблемы химического предприятия, А.-А., 1984; *Очистка газов в химической промышленности. Процессы и аппараты, М., 1991 (соавт.). Дереккөздер
Төлтай Балақаев

Балақаев Төлтай(13.4.1923 ж.т., бұрынғы Келдібай а., Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) – тарих ғыл. докт. (1972), проф. (1979). ҚР-ның еңбек сің. қайраткері (2003). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1949, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан КП ОК жанындағы партия тарихы ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер (1949–1956), Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол. және этнол. ин-тында ғалым-хатшы, аға, ғыл. қызметкер (1956–67), бөлім меңгерушісі (1968–85), ин-т директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары (1985–88), бас ғыл. қызметкері (1988–1991) болды. «Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 жж.» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Қазақ және орыс тілдерінде шыққан ұжымдық «Қазақ КСР тарихының» тарауларын (1963, 1964, 1967 жылғы басылымдары), «Қазақстан Ұлы Отан соғысында» (1968, орыс тілінде) еңбегін жазуға қатысты. Б. «Әбдірахман Әйтиев» (1958), «Қазақстанның колхозшы шаруалары Ұлы Отан соғысы жылдарында» (1971, орыс тілінде), т.б. ғыл. еңбектер мен мақалалардың авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйл. лауреаты (1972), 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Балалар үйі

Балалар үйі — ата-анасыз қалған, мемлекеттің көмегі мен қорғауына мұқтаж балалар үшін құрылған тәрбие беру мекемесі. Балалар үйін ұйымдастырудың мақсаты — балаларға мемлекет тарапынан пана болу, материалдық, моральдық көмек беру, олардың білім мен тәрбие алуына қолайлы жағдай жасау, мамандық таңдауына көмектесу, тәуелсіз өмір сүруге даярлау. Жалпы білім беретін оқу-тәрбиелік мекемелерде балалар 3 жастан 18 жасқа дейін толық мемлекет қамқорлығында болады. Қазақстанда алғашқы Балалар үйі 1918 жылы ашылды. Кеңес өкіметі кезінде Балалар үйінің: мектепке дейінгі (3—7 жастағы бүлдіршіндер); мектептік (7—14 жастағы балалар); аралас (бүлдіршіндер мен мектеп жасындағылар) және арнаулы (ата-аналары 2-дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқан балалар) түрлері болды. 1956 жылы Қазақстан үкіметінің қаулысы бойынша Балалар үйінде болу мерзімі 18 жасқа дейін ұзартылды. Мектептік Балалар үйі мектеп-интернат болып қайта құрылды (1959). Балалар үйіндегі балалар тобының көпшілігі отбасы үлгісінде ұйымдастырылған: ағайынды, апалы-сіңлілі балалар бірге өмір сүріп, тәрбиеленеді. Тәрбиеленушілер жақын маңда орналасқан мектептер мен оқу орындарында оқиды. Мектеп бітірген соң, арнаулы орта, жоғары оқу орындарына конкурстан тыс қабылдануға құқылы. Мұнда олар жалпы ережелерге сай мемлекет қамқорлығына алынады. Дереккөздер
Баламайсан

Баламайсан (18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысы, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Тайпақ ауылында өмір сүрген) — күйші. Баламайсанның “Мұңды қыз”, “Науаи”, “Кербез Ақжелең”, “Қыз Ақжелең”, “Айда қылаң Ақжелең”, “Сипай сал Ақжелең”, “Ілме Ақжелең”, “Салауат”, т.б. күйлері болған. Баламайсан күйлерін бізге жеткізушінің бірі — домбырашы М. Құсайынов. Оларды Қ. Ахмедияров, А. Тоқтағанов, Р. Тәжібаев, т.б. күйші-домбырашылар орындап жүр. Дереккөздер