kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Соғды шағаны

Соғды шағаны , ылғал сүйгіш шаған – зәйтүндер тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін өсімдік. Мәртебесі: саны қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Үштік дәуірдің жалпақ жапырақты ормандар қалдығы. Балқаш-Алакөл шұңқырында, Жоңғар және Іле Алатауы, Кетпентау мен Қаратау, Талас Алатауының батыс бөлігінде (Даубаба) тау және шөл өзен аңғарларында өседі. Қазақстаннан тыс Орта Азияның Памир-Алай және Копетдагты қосқандағы оңтүстік аудандарында кездеседі. Сұлулығы керемет, ылғал сүйгіш ағаш. Жайылма ормандарда, сирек тау беткейлерінде жолақты немесе оқшауланған тоғайлар болып өседі. Тұқыммен көбейеді. Екпе көшеттерінің көбі бірінші жылы қурайды, тек су маңындағылары ғана қалады. Алғашқы 20 жылда небары 2 метр биіктікке жетіп, өте баяу өседі. Одан кейінгі жылдары өсуі қарқындайды, 30 жылда 5 метрге жетеді, ал 70 жылда 18 метр болады. Шағанның табиғаттағы жасының шегі - 300 жыл. Мұндай алыптардың биіктігі 25 метрге жетеді, ал діңінің жуандығы 1,5 метрден асады. Соңғы онжылдықта малды шектен тыс бағуға, су тәртібінің өзгеруіне, заңсыз ағаш кесуге және өрттерге байланысты, түр саны қысқарып отыр. Ең жақсы шаған ормандары Берікқара, Қошқарата, Боролдай, Қаратау өзендері аңғарларында сақталған, тығыздығы 1 га жерде 133-200 шаған өседі. Ең белгілі шаған тоғайлары Шарын өзенінің бойындағы Сарытоғай сайында, Іле өзенінің сол жағалауында орналасқан. Мұның көлемі 800 га. 1964 жылы Шарын шаған тоғайы табиғат ескерткіші болып аталған, ал 2004 жылы мұнда ұлттық парк құрылды. Дереккөздер
Северцов қарақабығы

Северцов қарақабығы – амариллистер тұқымдасына жататын ,сирек кездесетін ,дерлік эндемик түрлі өсімдік. Мәртебесі: сирек кездесетін, дерлік эндемик түр. Батыс Тянь-Шаньда (Талас Алатауы, Угам жотасы, Қаржантау) және Сырдария Қаратауының оңтүстік бөлігінде (Боролдай, Кіші Қаратау) кездеседі. Қазақстаннан тыс Өзбекстанның шекаралас аудандарында да таралған. Таудың төменгі және ортаңғы белдеулеріндегі тасты және ұсақ шағыл тасты беткейлерінде, бұталар арасында өседі. Ерекше маусымдық даму ырғағымен ерекшеленеді. Ерте көктемде жапырақтары пайда болады, сөйтіполар жаз басында қурап қалады. Гүл өсетін сабағы маусым соңында шығады. Оның жапырағы болмайды, ұшында қызыл түсті 3-17 гүлден тұратын шатыр тәрізді гүлшоғыры болады. Қара қабыршақпен қапталған үлкен пиязшықтың жуандығы 7 см, онда қор заттар жиналған, соның нәтижесінде сабағы жақсы дамиды. Мәдени өсірілуі дерлік белгісіз. Алматыда жақсы өседі. Гүлдеуі мен жеміс беруі ретсіз. Табиғатта жекелеген популяциялары кездеседі, тұқымымен және вегетативті жолмен көбейеді. Соңғы жағдайда ондаған пиязшықтан тұратын тығыз топ құрайды. Ақсу-Жабағылы қорығы, Боролдай және Бөріқара қорықшаларында қорғалады. Дереккөздер «Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы» Қызыл кітап беттерінен. А.А.Иващенко. Алматы 2006 жыл.
Кәдімгі пыста

Кәдімгі пыста — сумахтар тұқымдасына жататын сирек кездесетін өсімдіктердің бірі. Мәртебесі Қазақстанда сирек кездесетін түр. Талас Алатауының батыс бөлігінде (Даубаба, Машат, Боролдайтау) және Қаратаудың оңтүстік-шығыс сілемінде (Алмалысай, Шымшық, Қарақыстан шатқалдарында) кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Батыс Тянь-Шаньның басқа аймақтарында, Памир-Алай мен Копетдагта таралған. Сонымен қатар Иран жерінде де кездеседі. Сары топырақты және тасты баурайларда, шөгінді тастарда, шатқалдарда және аласа тау мен тау етегінің (теңіз деңгейінен 1500 м биіктікке дейін) түрлі тау жыныстары қоспасының шығатын жерлерінде өседі. Шағын сирек тоғайлар түзеді. Ең жақсы пысталар Боролдай сайында, мұнда түрдің тығыздығы 1 га жерде 375 өсімдік өседі. Бұл жерде биіктігі 4 м, діңінің жуандығы 40 см жекелеген ескі ағаштар кездеседі. Қос үйлі баяу өсетін ағаш. Тіршілік ұзақтығы — 400 жылға дейін. Тұқымы арқылы көбейеді. Мал жайылатын жерлерде көшеттері өте сирек кездеседі. Тіршілігінің алғашқы жылында-ақ тамыр жүйесі жақсы дамиды. Екі жылдық көшеттің биіктігі 10-15 см, ал тамыр жүйесінің ұзындығы 1,5-2 м. Пыстаның жемісінің құрамында 70 май мен 23 белок бар, құндылығы жағынан түйежаңғағы мен бадамнан жоғары. Сондықтан табиғаттағы пысталарды қорғау және мәдени өсіру өте маңызды. Қазақстанда түр таралу аймағының солтүстік шекарасында орналасқан, көктемгі аяздардан, малды шектен тыс жаюдан және өрттерден зардап шегеді. Боралдай қорқшасы және Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстары орман шаруашылығында қорғалады. Галерея Сілтемелер * «Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы» Қызыл кітап беттерінен. А. А. Иващенко. Алматы, 2006 жыл.
Шоқанның сот реформалары туралы жазбалары

Шоқанның сот реформалары туралы жазбалары - XIX ғасырдың 60 жылдары патшалық Ресейдің қазақтар үшін отарлық әкімшілік - басқару органдары мен сот жүйесін қайта құру реформалары жөнінде Шоқан Уәлихановтың жазған мақалалары мен хаттары. Реформаның мәні Бұл реформаның жалпы рухын қуаттаған Шоқан қазақ халқының саяси-экономикалық құқықтары мен мүдделерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, қорғауға тырысты. Реформаның прогрестік заңдылыққа сүйеніп, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға, қазақ халқының орыс халқымен достығын нығайтуға бағытталуын қуаттады. Патша үкіметінің 1854 жылы XIX мамырдағы қазақтың билер сотын сайлау принципіне көшіру мен мемлекет органы арқылы бекітілуі жөніндегі заңына Шоқан қарсы шығып, сот реформасының бұл түрі халық мүддесіне қайшы келетінін көрсетті. Ол "билерге чиновниктік атақ беріп, олардың лауазымын көтеруді көздеген бұл заң" - билікті халықтың әдет-ғұрыптары мен құқығынан ешбір хабары жоқ баққұмар байларға береді деген ойда болды. Бұл тәртіппен сайланған чиновник-билер жұрттың бәрінен пара беріп жүретін болыстар тәрізді болып кетеді деп қауіптенеді. Шоқан 1854 жылғы заң халықтың мүддесіне қайшы келеді және империяның отаршылық заңдары мен соттарының рөлін арттырады деп, бұл соттық реформаға қарсы шықты. Қолданылған әдебиет Уәлиханов Шоқан, Мақалалары мен хаттары, А., 1949.
Михаил Иванович Царёв

Михаил Иванович Царев - (1903 жыл 1 желтоқсан — 1943 жыл 4 желтоқсан, Мәскеу, Ресей) - орыс совет актері, режиссер, КСРО халық әртісі (1949), профессор (1962) және Социалистік Еңбек ері (1973). Өмірбаяны 1919 – 21 жылы Петроградтағы Орыс драма мектебінде (Ю. М. Юрьев класында) оқыды. Оқып жүрген кезінен бастап (1920) Ленинградтың Үлкен драма театрында ойнады. 1923 – 33 жылы Ленинград, Махачкала, Қазан, Симферополь, Мәскеу тағы басқа қалалар театрларында, 1933 – 37 жылы Мейерхольд атындағы театрда қызмет етті. 1937 жылдан Кіші театр труппасында актер, ал 1950 – 63 жылы осы театрдың әртісі әрі директоры болды. Өз шығармашылығымен орыстың актерлік өнеріндегі қаһармандық-романтикалық дәстүрді ілгері дамытты. Ол негізінен мінезі ашық, ой-сезімі мен рухани күші мол жандардың сахналық бейнесін жасады. Чацкий, Фамусов (Грибоедовтың «Ақыл азабында»), Федор Протасов (Л. Толстойдың «Тірі өлігінде»), Глумов (А. Островскийдің «Ұлық болсаң – кішік болында»), Арбенин (Лермонтовтың «Маскарадында»), огнев (Корнейчуктың «Майданында»), Боровский (Лавреневтің «Теңіздегілер үшінінде»), Смит (Симоновтың «Орыс мәселесінде»), Хиггинс (Шоудың «Пигмолионында»), Макбет (Шекспирдің осы аттас трагедиясында), Маттиас Клаузен (Гауптманның «Күн батыр алдындасында»), Бастаушы (Вишневскийдің «Оптимистік трагедиясында»), Шал (Горькийдің осы аттас драмасында) тағы басқа рөлдерді шебер орындаумен актерлік өнер диапазонының кеңдігін көрсетті. Айқын қоғамдық бағыт, көтеріңкі эмоциялық бояу мен сахналық кейіпкерлер сөзінің мәнерлі болуына ден қоюшылық – оның актерлік өнеріне тән қасиет. Киноға түскен. Шығармалары *Театр деген не, М., 1960 *Қайталанбас сәттер, М., 1975. Қолданылған әдебиет Зубков Ю., Михаил Царев, «Театр», 1961, №11.
Фрирайд (велосипед)

Фрирайд (, "еркін айдау") — таулық жағдайларда байкинг, яғни велосипед тебудің бір бағыты. Даунхилл және биг-джамп элементтерін үйлестіреді. Велосипедшілер төбешіктен түсу үшін кез келген айла-тәсілдерді пайдалана алады. Фрирайдта бірде-бір өзгермеген трасса түрі болмайды; жарыстар қараусыз елді мекендерде, падаланылмайтын шаңғы трассаларында, даунхилл бағыттарында, үлкен және кішкентай қалалардың жасанды жер бедерлерінде өткізіледі. Жүріп өту түрінде фрирайдер кедергілер арқылы жүріп өтуге немесе қарғып өтуге тиіс. Кедергілер түрліше болуы мүмкін - жер бедерлі тар соқпақтардан бастап, асулар мен өзендерге дейін. Дереккөздер
Ақмолда Орынбайұлы

Ақмолда Орынбайұлы, Алтыбас Ақмолда, өз аты Әлмұхаммед — ақын. Ол Торғай уезі, Аққұм болысындағы Молтыркиік деген жер, 1925 жылы қайтыс болды. Өлеңдері Өлеңдері Ахмет Байтұрсынұлының "Әдебиет танытқышына" енген. Алғашқы өлеңдерінен сақталғаны - Ресей империясының жергілікті құқық қорғау органдары 1886 ж. Троицкіде Байтұрсын (Ахмет Байтұрсынұлының әкесі) мен оның ағасы Ақтасты соттап, Сібірге жер аударғанда, соларды арашалай алмаған уезд бастығының көмекшісін сынға алған өлеңі. Бұл өлең Муфтахиддин Ақмолланың өлеңдер жинағына қате енген (Ақмолла. Күндер мен түндер; өлеңдер, толғаулар, термелер, айтыс, 1986 ж.). 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқан. "1916 жыл. Билерге" өлеңінде А.О. қазақ жастарын байлап-матап, солдатқа беріп жатқан жергілікті әкімдер қылығын әшкерелейді. Ә.Жангелдинге, Т.Сейдалинге, Ы.Алтынсаринге арнаған өлеңдері де бар. Алтыбас Ақмолданың жетпіс өлеңі Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы. Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * [http://vkjournal.ru/doc/3358417 Ақмолда Орынбайұлы мен Қарпық Шолақұлының шығармаларындағы үндестік]
Петр Александрович Чиянев

Петр Александрович Чиянев (1919—1996)&nbsp;— артиллерия зеңбіректері полкінің командирі, старшина, Кеңес Одағының Батыры (1945). Өмірбаяны Қарапайым орыс шаруалары үйінде дүниеге келген. Қызыл Армия қатарында 1939 жылдан. Ұлы Отан соғысының қатысушысы. 1945 жылдың ақпанында Германияның Врицен қаласының маңында болған шайқаста командир Чияневтің басшылығымен оның артиллериялық полкі жаяу әскер мен танкілердің шабуылдарына тойтарыс беріп, жаудың бес танкісін және көптеген тірі күштерін жояды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен 1945 жылдың 24 наурызынан басшылықтан түскен барлық тапсырмалардың толық орындалғаны және фашистік басқыншыларға қарсы соғыста көрсеткен ерлігі мен батырлығы үшін старшина П. А. Чияневке Кеңес Одағының батыры атағы берілді. Барлық әскер елге қайтарылғаннан кейін 1945 жылы туған ауылына келіп, кеңес шаруашылығында жұмыс жасайды. Дереккөздер Сілтемелер * http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=6508 * https://ru.wikipedia.org/wiki/Чиянев,_Пётр_Александрович
Адамның шығу тегі

Адамның даму тарихы - күрделі және қарама- қайшы көзқарастармен сипатталады. Приматтар эволюциясы сүтқоректі жануарлардан басқа отрядтары сияқты, шамамен, бұдан 60 млн жыл бұрын басталған үштік кезеңде өтті. Үштік кезеңнің екекінші жартысында кең таралған жоғары сатыдағы маймылдардың қазбалық тобы - дриопитектер екі эволюциялық бағытқа: понгидтер мен гоминидтерге бастама берді. Понгидтер ұрпағы - гориллалар мен шимпанзелер қазіргі кезде де тіршілік етеді. Гоминидтерге қазіргі уақытта бір ғана түр - Саналы адам жатады. Адамның арғы тегі эволюция жолымен бірте-бірте қалай дамығанын зерделеу қиын: қазба қалдықтар өте аз және оладың өзі толық емес. Сондықтан гоминидтер эволюциясының әр түрлі нұсқалары бар. Рамапитектер Бірқатар ғалымдар бідің ғаламшарымызда 14 млн жыл бұрын гоминидтер тұқымдасына жатқызуға болатын маймылдар пайда болды деп болжайды. Олар Үндістан, Шығыс Еуропа, Ресей аумағында тіршілік еткен. Аустралопитектер Олардығ көптеген қазба қалдықтары Оңтүстік және Шығыс Африка аумағынан табылған. Аустралопитектер ізашарларына қарағандаадамға едәуір дәрежеде көбірек ұқсас болған. Олар тік жүрген, беті жалпақтау, миының көлемі орташа 530 см 3 болған. Тік жүретін адам Ежелгі адамдардың қазба қалдықтары Азия, Еуропа және Африкадан табылған. Оларды ғылымда тік жүретін адам деп атайды. Олар бұдан 1 млн - 300 мың жыл аралығында тіршілік еткен. Тік жүретін адамдардың негізгі эволюциялық жетістігі - тас құралдарын жасау, абстрактілі ойлау және сөйлеу нышаны болған. Неандертальдықтар Бұл ертедегі адамдардың қазба қалдықтары Еуропа, Азия, Африкадан көптеп табылған. Ертедегі адамдар 300 - 400 мың жыл бұрын тіршілік еткен. Ғалымдар осы заманғы алғашқы адамдар, шамамен, 40 мың жыл бұрын пайда болған деп жорамалдайды. Олар неандертальдықтардың арасында өмір сүрген. Кроманьондықтар Осы заманғы типті адамдар кроманьондықтар деп аталады. Соңғы 40 мың жыл ішінде адамның сыртқы кейпі аса өзгерген жоқ деуге болады. Осы заманғы алғашқы адамдардан эволюция барысында Саналы адам пайда болды. Дереккөздер
Мұқат Мұсаев

Мұсаев Мұқат (1919 жыл — 1954 жыл 3 мамыр) - 795 атқыштар полкінің пулемётшісі, қатардағы жауынгер және Кеңес Одағының батыры. Өмірбаяны 1919 жылы Астрахан облысы Харабалинск ауданы Селитренное ауылындағы қарапайым қазақ жұмысшыларының үйінде дүниеге келген. Кеңес шаруашылығнда жылқышы болып жұмыс жасайды. 1941 жылдан Қызыл Армия қатарында болса, ал 795 атқыштар полкіне 1944 жылдың мамыр айында келеді. 1944 жылдың 25 қазанында қатардағы жауынгер М. Мұсаев Тисафюред қаласындағы Тиса өзенінен алғашқылардың бірі болып қолдағы барлық саймандармен өзеннің екінші жағасына тез жүзіп өтеді. Екінші жағаға келе салысымен жау тылына жүзіп келе жатқан ротаны қорғау үшін оқ жаудырады. Жаудың 18 қарсы шабуылына тойтарыс беруде қатысады. Нәтижесінде батарея бөлімшесін жояды. Соғыс кезінде алған қатты жарақатына қарамастан, ұрыс даласын тастамай, ақыр оғы қалғанша оқ жаудырады. Пулемётінің оғы біткен кезде қолындағы гранаталармен жаудың пулемёт нүктесіне жорғалап барып, жаудың мақсатын жойды және тауып алған пулемётпен оқ жаудырып, артта қалған әскердің алға жылжуын қамтамасыз етеді. КСРО жоғарғы кеңесінің қаулысымен 1945 жылдың 24 наурызында ерлігі мен батырлығы және соғыс тапсырмаларының бұлжытпай орындалғандығы үшін Мұсаев Мұқатқа Кеңес Одағының батыры атағы беріліп, Ленин орденімен және Алтын Жұлдыз медалімен марапатталады. 1945 жылы елге қайтарылып, Астрахан облысы Наримановск ауданы Буруны ауылында жұмыс жасайды. Түйе шаруашылығын меңгереді. 1954 жыл 3 мамырда қайтыс болады. Кейіннен, Енотаевка ауылының орталық көшелерінің бірі батырдың атымен аталып кетеді. Сілтеме * http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1449
Доңғалақ галактикасы

Доңғалақ галактикасы (Cartwheel Galaxy, ESO 350-40) — Мүсінші шоқжұлдызына (lat. Sculptor) жақын орналасқан сақина пішінді мөлдір галактика болып, жер шарынан шамамен 500 млн жарық жылы қашықтықта, диаметрі 150 мың жарық жылы шамасындағы Құс жолынан үлкенірек жұлдыздық жүйе шоғыры. Оның массасы 2.9–4.8 × 109 жұлдыздық масса шамасында, және ол 217 км/с жылдамдықпен айналады. Доңғалақ галактикасы Fritz Zwicky жағынан1941 жылы алғаш байқалды. Қазіргі пішінінің қалыптасуы Доңғалақ галактикасының пішіні арбаның доңғалағына ұқсас жолақты сақина күйінде болғандықтан осылай аталған. Сыртқы шеңберінде жаңадан пайда болған көптеген тұрақты жұлдыздар (ақ түсті) байқалады. Ол басқа бір галактикамен соғылысу барысында бүгінгі пішіні қалыптасқан.. Есептеулерге негізделгенде, осыдан шамамен 200 млн жыл бұрын кішкенірек бір галактикалық жүйе оның орталығынан ендеп өткен екен. Алып жұлдыздық жүйені шағынырақ жұлдыздық жүйе ортасынан иліктіріп, ұзақ заман бойы кесіп өткендіктен орталығынан төңірегіне қарата ғаламат жойқын соққы толқыны тарап, осы дүмпудің әсерінде төңіректеп жүрген жұлдыздарға жоғары қысым түсіп, олардан көптеген жаңа жұлдыздар толассыз пайда болған екен. Зерттеушілер Доңғалақ галактикасының маңынан көлемі шағынырақ екі галактиканы байқағанымен, бірақ олар бұл соқтығуға қатысы жоқ делінеді. Соқтығысқан әуелгі галактика әлдеқашан алыстап кеткен екен, ол 250 мың жарық жылы қашықтықта (суреттің төменгі сол жағындағы кішкентай шоқжұлдзы) орналасқан. Суретке түсініктеме Доңғалақ галактикасының аталған пішіндегі суреті - төрт ғарыш аппаратымен түсірген суреттерді бірлестіріп жасаудың нәтижесі. Ол аппараттар: Галактикалық өзгерісті өлшеу аспабы, Хаббл телескопы, Спитцер ғарыштық телескопы, "Чандра" рентген сәулелері обсерваториясы қатарлылар. Дереккөздер
Индер ас тұзы кен орны

Индер ас тұзы кен орны - Атырау облысының Индер ауданындағы Индер көлі ойпатында орналасқан. Көл солтүстігінен Индер тауымен қоршалған, оңтүстік жағалауы жазық. Геологиялық құрылымы Ойпаттың геологиялық құрылымы күрделі. Кеннің бүкіл беті түгелдей дерлік жаңа шөгіндімен жабылған. Ескі шөгінді сары, ұсақ кристалды. Сусымалы мөлдір, ашық сары, ұсақ кристалды, бос, кейбір жерлері қатаймаған, сазды материалдармен ластанбаған, қырлы тұз — жоғарыда аталған тұздардан жақсы қалыптасқан мөлдір, ашық сұрғылт, кейбір жерлерде қызғылттау ірі галит кристалдарымен ерекшеленеді. Тұз қабатының қалыңдығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 56 м-ден 8 м-ге дейін азаяды. Тұз негізінен ақ, шыныдай мөлдір. Терригендік материалдардың қоспалары оған қызғылт және сұрғылт өң береді. Минералдары Негізгі минералдары: гидрогалит– NaCl•2H2O, мирабилит – Na2SO4•10H2O және карналлит – KCl•MgCl2•6H2O. Литоликалық тұрғыдан кен тұзы жоғарыдан төмен қарай жаңа шөгінді (қалыңдығы 0,05 – 1 м), ескі шөгінді (0,2 – 3 м), сусымалы (10 – 25 м), қырлы (15 – 30 м) және қара мөлдір тұз болып ажыратылады. Тұз құрамында бром, йод, т.б. микроэлементтер бар. Кен орнын «Индертұз» АҚ игеруде. Қара тұз — сұрғылт, тығыз, кейде балшық пен гипс жұққан, орташа және ірі кристалды болып келеді, басқа түрлерден өзгеше ерекшелігі — өте тығыз болып келуінде. Химиялык сараптаудың мәліметтері бойынша кен тұзының құрамында бром, йод және басқа микроэлементтер мол. Шөгу жағдайы мен сапасына орай, Индер ас тұзы кені қатты пайдалы қазбалар кен орындары қорының жоғары 1-тобына жатқызылған, баланстық қоры А+В+С, категориясы бойынша 646,76 млн т, С2 категориясы бойынша 455,529 млн т, жалпы болжамды қоры 2 млрд т болып есептеледі. Дереккөздер
Владимир Александрович Энгельгардт

Владимир Александрович Энгельгардт (1894—1984)&nbsp;— кеңес биохимигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1953; 1946 жылдан корреспондент мүшесі), КСРО Медициналық ғылым академиясының толық мүшесі (1944), Социалистік Еңбек Ері (1969). Өмірбаяны Мәскеу университетін бітірді (1919). Қазан университетінің және Қазан медициналық институтының (1929-33), Ленинград (1934 – 40) және Мәскеу (1936-59) университетінің профессоры. КСРО ғылым академиясының А. Н. Бах атындағы биохимиялық институтында (1934-59 және И. П. Павлов атындағы фиолология институтында лаборатория меңгерушісі (Ленинград, 1944 – 50), КСРО Медициналық ғылым академиясының Эксперименттік медицина институтында меңгерушісі (Ленинград , 1945 – 52), 1955-59 жылы КСРО ғылым академиясының биология ғылымы бөлімінің академик-хатшысы, КСРО ғылым академиясының молекуланың биологиялық институтын (Мәскеу) ұйымдастырушы және директоры (1959 жылдан). Энгельгардттың негізгі еңбектері органын, фосфор қосылыстары алмасуына, олардың клетка тіршілігіндегі энергетикалық және фиолологиялық маңызына, ет белоктарының механикалық қасиеті мен энершетикалық процестер байланысына арналған. Энгельгардт 1930 жылы аленоаин үш фосфор қышқылының (АТФ) аэробты ресинтезі процесін ашқан. М. Н. Любимовамен бірге еттің структурасын, әрекетін, белок биосинтезін зерттеуде. Энгельгардт КСРО-да мөлең, биологияның негізін салушылардың және оны дамытушылардың бірі. Энгельгардт көптеген шетел ғылым академиясының мүшесі. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1943), Ленин орденімен 4 рет және басқа орден, медальдармен, КСРО ғылым академиясының М. Н. Ломоносов атындағы алтын медальмен марапатталған. Дереккөздер
Майөзек (Ащысу алабындағы өзен)

Майөзек, Қайнар – Ащысу алабындағы өзен. Географиялық орны Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 33 км. Бастауы Бастауын Жуантөбе тауының шығыс баурайындағы бұлақтардан алып, Жаңатілек ауылынан төменде Тұз көліне құяды. Гидрологиясы Аңғарының басым бөлігі сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Жағалауы жарлауытты, сағасы батпақты. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Сағасы шабындыққа пайдаланылады. Дереккөздер
Майөзек (Жәмші алабындағы өзен)

Майөзек – Жәмші алабындағы өзен. Географиялық орны Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 32 км, ірі саласы - Керуенбұлақ (13 км). Бастауы Бастауын Қызылтас тауының (1086 м) батыс-беткейіндегі бұлақтардан алып, Нүркен ауылынан жоғары Жәмші өзенінің саласы - Түлкілі өзеніне сол жағынан құяды. Гидрологиясы Жоғарғы ағысының 10 км-дей арнасы таудың жарқабақты шатқалымен өтеді. Орта және төменгі арнасының аңғары кең. Алабы мал жайылымына қолайлы. Жаз айларында арнасында су болмайды. Дереккөздер
Александр Абрамович Воскресенский

Александр Абрамович Воскресенский (25 қараша 1809, Торжок&nbsp;— 21 қаңтар 1880, Санкт-Петербург)- орыс химигі, орыс химия атасы ретінде танылған. Өмірбаяны "Орыс химиясы мен орыс химиктерінің атасы" атанған атақты химик Александр Абромович Воскресенский 1809 жылы 25 - қарашада Тверь губерниясы Торжок қаласында Торжок шіркеу қызметкері Абрамий Ивановтың отбасысында дүниеге келді. Александр алтыға қадам басқан шағында оның әкесі (1814) дүние салды да, анасы үш бірдей жас баламен жесір қалды. Ол кезде тұрмыстың ауыр кезеңдері болатын, оның анасы өмірдің бар ауыртпалығын арқалай жүріп, жас балаларын тәрбиеледі. 1818 жылы Александр інісі екеуі Торжок діни училищесіне қабылданып, бұл училищені 1823 жылы ойдағыдай бітірді де сол жылы Тверь діни семинариясына көшірілді. Мұнда да ол "қазына есебінен" оқыды. 1832 жылы А.А.Восресенский діни семинарияныүздік бітірді. Оны алда діни мансап күтіп тұрған болатын, егер оқуын ілгері жалғастырамын десе, діни академияға және басқа оқу орындарына түсуге де толық ерікті еді. Діни семинарияны үздік бітіргендіктен, оған діни академияға және басқа оқу орындарына түсуге де толық ерікті еді. Діни семинарияны үздік бітіргендіктен, оған діни академиға түсуге де кеңес берілді. Бірақ ол дін долын қумай, 1832 ж күзде жолдастары мен жанашыр жақындарының кеңесі бойынша жалпы білімін жалғастыру мақсатында Петербургке келді. Ол халыққа білім беру мәселесін жатайынан армандап, мұғалімдік мамандықты ұнататын. 1832 жылы А.А. Воскресенский Петербург Бас педогогтік институтына оқуға түсіп, жоқшылық пен өмір ауыртпалығын арқалай жүре, 1836 жылы оны бірінші разряд бойынша алтын медальмен бітірді. Оны озат студент есебінде институтта қалдырып, профессорлық атаққа дайындау және ғылымға жетілу үшін шетелге жіберді. Ол Германияға барады, алғаш Берлинде болып, атақты Э. Митчерлихтың, Г.Розенің және Р. Магнустың лекцияларын тыңдады. А.А.Воскресенский химиядан Петербургте дайындалған бірінші професоор еді. Оның үстіне ол бірқатар тамаша ғылыми жаңалықтар ашуы нәтижесінде даңқы жайылған адам. Атап айтқанда ол хинион мен шай құрамындағы негізгі заттың бірі - теоброминді ашты. 1861жылдан бастап А.А.Восресенский университетте физика - математика факультетінің деканы болып сайланды. А.А.Воскресенский педагогтік және әкімшілік жұмыстардың көптігіне қарамастан, өндірістік мәні бар отандық табиғи байлықтарды зерттеу мәселесіне үлкен мән берді, Россияны әр жерінен шығатын тас көмірді зерттеу жұмыстарымен айналысып, оны тиімді өндіру жөнінде көптеген құнды ұсыныстар жасады. А.А.Воскресеский Ресейде жергілікті химик кадрлерін дайындауда зор еңбек етті. 1880 жылы 21 - қаңтарда А.А.Воскресенский Петербургте қайтыс болды. Дереккөздер
Георгий Семенович Шпагин

Георгий Семёнович Шпагин (; 1897 жыл 29 сәуір, Клюшниково ауылы, Владимир облысы &nbsp;— 1952 жыл 6 ақпан, Мәскеу, Ресей) - кеңес атқыштар қару-жарағының құрылымдаушы, Социалистік Еңбек Ері (1945). Өмірбаяны * Болашақ құрылымдаушы Клюшниково ауылында қарапайым отбасы үйінде дүниеге келген. * Үшжылдық мектепті бітірген. * Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылы Шпагин әскер қатарына алынып, және қару-жарақ шеберханасы полкіне түсіп, Отандық және шетелдік түрлі қару-жарақтармен жете танысып алады. Қазан революциясынан кейін қару шебері болып Қызыл Армияның атқыштар полкінің бірінде жұмыс жасайды. * 1920 жылы әскерден қайтқаннан кейін Георгий Шпагин Ковровск қару-пулёмет заводына темір ұстасы болып жұмысқа тұрады. Бұл кезде тәжірибелі мамандар В.Г. Фёдоров және В. А. Дегтярёвтермен тәжірибе алмасады. 1922 жылдан қару-жарақтардың жаңа түрлерін шығаруда белсенді түрде ат салысып тұрды. Оның жақсы бағаланған жұмыстарының бірі өндірістен кейбір жеткіліксіздіктері салдарынан шығып қалған 12,7-мм ірі калибрлі Дегтярёв пулемётін модернизациялау болды. Дегтярёв пулемётіне арнап ленталық қуат көзінің жаңа моделін шығарғаннан кейін, 1939 жылы жетілдірілген пулемёт Жұмысшы-шаруа қызыл әскеріне «12,7 мм ірі калибрлі Дегтярёв — Шпагин пулемёті» деген атпен қолданысқа енді. Дегтярёв — Шпагин пулемётін жаппай өндіру 1940-41 жылдары болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында 8 мың пулемёт өндірілген. * Құрылымдаушыға үлкен мәртебе әкелген жұмыстардың бірі 1941 жылы пайда болған Шпагин тапанша-пулемётінің туындысы болды. Жаңа құрастырылған тапанша-пулемёт қымбат әрі қиын дайындалатын басқа қаруларды алмастырып, бұл қару Қызыл Армияның Ұлы Отан соғысы кезіндегі ең көп қолданылған автоматтық қаруы болды. (Соғыс жылдары кезінде барлығы 6 141 000 дана шығарылған) және 1951 жылға дейін әскердің құралдандыруында болды. Бұл «автомат» фашистік әскерлермен соғыстағы жеңістің басты нышандарының бірі болды. * Соғыс кезінде Шпагин өз өнертабысының жаппай өндіріске шығарылуын ұйымдастырумен болды. Сондай-ақ, 1943 жылы сигналдық тапаншасын ойлап табады. * Кеңес Одағы Коммунистік Партиясына 1944 жылдан кіріп, КСРО Жоғарғы Кеңесінің II жиналысының депутаты болады. (1946-1950) * 1952 жылдың басында асқазан қылтамағынан қайтыс болады. Сілтемелер * [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Шпагин%20Георгий%20Семёнович/|заглавие=Георгий Семёнович Шпагин] * [http://www.xn----ctbkhlpt8a.xn--p1ai/biografiya-shpagina-gs.html Вятскополян тарихи музейінің сайтындағы биографиясы] * [http://af-web.gaspiko.ru/cgi-bin/app2.py?pluginslist_digital_image&DELO_ID61 Г.С. Шпагина-ді ВКП(б)-ге қабылдау туралы жеке деректері]
Николай Константинович Черкасов

Николай Константинович Черкасов (; 1903 жыл 27 шілде, Санкт-Петербург &nbsp;— 1996 жыл 14 қыркүйек, Ленинград, Ресей) - орыс кеңес актері, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі (1947). 1 Өмірбаяны Теміржолшы отбасысында туған. 1926 жылы Ленинградтың сахна өнері институтын бітірді. 1926 – 32 жылы Ленинград театрларында (Жасөспірімдер және Әзіл-ысқақ театрларында тағы басқа) ойнап, эстрадада өнер көрсетті. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Ленинградтың академиялық драма театрында қызмет етті. Осы театрда Ваарлам (Пушкиннің «Борис Годуновында»), Бірінші Петр (А. Н. Толстойдың осы аттас драмасында), Горький (А. Я. Каплер мен Т. С. Златогорованың «Ленин» пьесасында), Маяковский (Катанянның «Олар Маяковскийді білгенінде»), Хлудов (Булгаковтың «Босуында») тағы басқа рольдерді ойнаумен өзінің түрлену өнерінің үздік шебері екенін байқатты. Орындайтын кейіпкерлерінің мінез ерекшелігін дәл табушылық, азаматтық әуен мен кең тыныстылық – оның актерлік өнеріне тән қасиет. 1927 жылдан киноға түскен: Полежаев («Балтық депутатында», 1937), патшазада Алексей («Бірінші Петрде», 2 сериялы, 1937 – 39), Дон Кизот (осы аттас фильмде, 1957), Дронов («Бәрі де адамдарға қалдыда», 1963) тағы басқа. Ол Александр Невский (осы аттас фильмде, 1938), Иван Грозный (осы аттас фильмде, 2 сериялы; 1945,1958), Попов («Александр Поповта», 1949), Стасов («Мусоргский» мен «Римский – Корсаковта», 1950 – 51) секілді тарихи тұлғаларды жасады. Ұлы Отан соғысы жылдары Алматыда болды. «Совет актерінің жазбалары» (1953), «Төртінші Дон Кихот» (1958), «Театр мен кинода» (1961) тағы басқа кітаптардың авторы. 1 – 2-сайланған РКФСР Жоғарғы Кеңесінің және 3 – 4-сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Бейбітшілікті қорғаудың кеңестік комитетінің мүшесі болды. КСРО Мемлекет сыйлығы (1941, 1946, 1950, 1951 жылы екі рет) мен Лениндік сыйлықтың лауреаты. 2 рет Ленин орденімен және 3 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Дереккөздер
Абайлаңыз, сиыр!

Абайлаңыз, сиыр! (орысша Осторожно, корова!) — 2014 жылы шыққан режиссері – Асқар Ұзабаев пен продюсері – Баян Есентаеваның комедиялық жанрда түсірілген фильмі. Фильмнің сюжеті Алматы, 1993 жыл. Сиыр деген лақап атты жас семіз студент қыз Айгүлді барлық курстастары әжуа қылады. Барлық студент қыздар сияқты, ол да топтарындағы ең әдемі Марлен есімді жігітке ғашық болады. Студенттік кештердің бірінде бойжеткен оған өз сезімін білдіруге шешім қабылдайды, бірақ сол әрекеті сәтсіздікке ұшырап, масқара болады. 20 жылдан кейін Айгүл кішігірім ауыл әкімі лауазымына сайлауға түсуді ұйғарады және оның ең басты бәсекелесі сол баяғы Марлен болады. Айгүлге махаббат пен депутат мандаты арасында таңдау жасауға тура келеді. Рөлдерде * Азамат Сатыбалды * Баян Есентаева * Азат Сейтметов * Әбунасыр Серіков * Айгүл Иманбаева Сыртқы сілтемелер [http://kinostan.kz/film/view?id=653 Киностан сайтында] [http://www.zharar.com/kz/film/3053-korova.html Фильмнің толық нұсқасы] [http://www.voxpopuli.kz/kz/post/1848/abaylangyz-siyr Фильм жайлы]
Дара сөздер мен күрделі сөздер

Сөздер құрамы жағынан дара және күрделі болып екіге бөлінеді. Бір ғана түбірден тұратын негізгі және туынды түбір сөзді дара сөз дейді. Мысалы: әке, жолдас, ауыл, аялдама сияқты сөздер дара болып есептеледі. Себебі, бұл сөздер бір ғана негізгі (әке, ауыл) немесе туынды түбірден (жол-дас:түбірі -жол, -дас - жұрнақ; аялда-ма: түбірі - аялда, -ма - жұрнақ) тұрады. Екі немесе одан да көп түбірден құралған сөзді күрделі сөз дейді. Мысалы, әке - шеше, ауыл -аймақ, ашудас, Қостұра, боз торғай, қара торы, он үш сияқты сөздер күрделі болып табылады. Себебі бұлар кемінде екі түбірден құралған: әке-шеше (әке және шеше), ауыл - аймақ (ауыл және аймақ), ашудас (ашу немесе ащы және тас), бозторғай (боз және торғай), қара торы (қара және торы), он үш (он және үш), Қостұра (қос-екі, тұра-тау). Күрделі сөз құрамындағы сыңарлар мүшеленбей, бөлшектенбей тұтас күйінде бір бүтін лексикалық мағынаны білдіреді, тұтас күйінде белгілі бір сөз табына қатысты болып, сол күйде тұлғаланады және сөйлемнің бір ғана мүшесі болады. Күрделі сөздер жасалу жолына қарай төрт түрлі болады: біріккен сөздер (бүгін, жаздыгүні), қос сөздер(үлкен - кіші, аяқ-табақ), қысқарған сөздер (АҚШ,БҰҰ), тіркесті сөздер (шұбар ат, қара көк, жүз бес). Сөйтіп күрделі сөздер, бір жағынан, сөз тудырудың (сөзжасамның) белгілі жолдары (біріктіру, қосарлау, тіркестіру) арқылы жасалған жаңа сөздер болса, екінші жағынан, күрделі түбір, яғни түбірдің өзінше бір түрі болып табылады. Дереккөздер
Қазақша тонау

Қазақша тонау (орысша Ограбление по-казахски ) — 2014 жылы жарық көрген режиссер Қайыржан Орынбековтың комедия мен боевик жанрындағы фильмі. Сюжеті Сюжетте қытай мафиясынан 10 миллион еуро ұрлап кеткен төрт дос туралы баяндалады.Ақша ұрлау және оны ұйымдастыру киноның классикалық үлгісіне айналып үлгерді. Ұрлық туралы барлық кинолар секілді – көп ақша, атыс-шабыс, талас-тартыс. Әзіл-оспағы бар қазақстандық комедия. Кино желісі қиын жағдайға түсіп қалған 4 достың өмірі туралы. Рөлдерде Байкенже Белбаев, Ерік Жолжақсынов, Төлепберген Байсақалов, Ерболат Тоғызақов, Жандос Айбасов, Аружан Жазылбекова, Игорь Шин, Алексей Егоров, Ержан Бөлтірік, Дархан Дайырбек, Сафуан Шаймерденов Сыртқы сілтемелер *[http://kinostan.kz/film/view?id=913 Киностан сайтында толық мәлімет] *[http://www.kinopoisk.ru/film/803718/ Кинопоиск сайтында рейтингі] *[http://kinostan.kz/news/view?id=926 "Қазақша тонау" фильмінің трейлері шықты] *[http://lite.bnews.kz/kk/videonews/post/12656/ Фильм жайлы]
The Kills

The Kills — ағылшын-америкалық инди-рок топ. Топ мүшелері — америкалық вокалист Элисон Моссхарт ("VV") пен британдық гитарист Джейми Хинс ("Hotel"). Тарихы Топ 2000 жылы құрылды. Топты құрғанға дейін Моссхарт америкалық Discount тобында, ал Хинс Fiji, Scarfo және Blyth Power топтарында өнер көрсеткен болатын. Алғашқы альбомы Keep on Your Mean Side 2003 жылы 1 сәуірде жарық көрді. 8 әннен тұратын бұл альбомды топ 2 апта ішінде жазып үлгерді. 2005 жылы 21 ақпанда топтың екінші студиялық альбомы No Wow жарық көрді. Domino Records лейблінде жарық көрген бұл альбомның алғашқы синглі "The Good Ones" Ұлыбритания синглдар чартында 23-орынға дейін көтерілді. 2008 жылы 10 наурызда топтың үшінші студиялық альбомы Midnight Boom жарық көрді. Бұл альбомның әндері көптеген америкалық телешоуларда қолданылды. Сонымен қатар "Cheap and Cheerful" әні NHL 09 компьютерліік ойынының саундтрегіне қосылды. 2009 жылы 11 қыркүйекте топ өзінің MySpace парақшасында өздерінің төртінші альбоммен жұмыс жасап жатқанын хабарлады. Сол жылы топтың "Black Balloon EP" миниальбомы жарық көрді. Ал 2011 жылы 1 сәуірде топ Blood Pressures атты өзінің төртінші студиялық альбомын жарыққа шығарды. Дискографиясы Студиялық альбомдары * Keep on Your Mean Side (2003) * No Wow (2005) * Midnight Boom (2008) * Blood Pressures (2011) Дереккөздер Сыртқы сілтемелер * * [http://www.dimmak.com/thekills/ The Kills] тобы Dim Mak Records сайтында
AH6 Азиялық маршруты

AH6 маршруты - Шығыс Еуропа мен Кореяны жыл,ыастырып отыратын, халықаралық азиялық желінің негізгі жолдарының бірі болып табылады. Ұзындығы - 10 475 км. Ресей, Қазақстан, Қытай, Солтүстік және Оңтүстік Корея территориялары арқылы өтеді. Беларусь шекарасынан басталады — Мәскеу — Самара — Уфа — Челябі — Петропавл — Омбы — Новосібір — Красноярск — Иркутск — Улан-Удэ — Чита — Борзя — Харбин — Уссурийск — Владивосток, — Находка — Пусан. Маршрут Ресей (I учаскесі) * «Беларусь» Қызыл Төбешік (Краснин ауданы) — Мәскеу * «Урал» Мәскеу — Челябі * «Иртыш» Челябі — Новосібір * «Сибирь» Новосібір — Иркутск * «Байкал» Иркутск — Чита Қытай * Маньчжурия—Цицикар—Харбин—Суйфэньхэ Ресей (II участок) * Пограничный — Уссурийск * тармақталуы «Уссури» Уссурийск — Угловое — Владивосток * тармақталуы Угловое — Находка * Уссурийск — Хасан Солтүстік Корея * #7: Сонбон—Вонсан Оңтүстік Корея * Кансон—Каннын * «Тонхэ» Каннын—Тонхэ * Тонхэ—Пхохан * Пхохан—Кёнджу * «Кёнджу» Кёнджу—Пусан Дереккөздер
E38 Еуропалық маршруты

E&nbsp;38 Еуропалық маршруты - еуропалық автокөлік маршруты. Бұл жол Украина мемлекетінің Глухов қаласында басталып, Қазақстан мемлекетінің Шымкент қаласында бітеді. Ұзындығы 3,400 км (2100 миль). Маршрут * ** P65 Глухов * ** P199 Рыльск, Льгов, Курск ** A144 Курск, Воронеж, Борисоглебск, Балашов, Калининск, Саратов ** P236 Саратов, Энгельс, Ершов, Озинки * ** P236 Орал ** M32 Орал, Новоалексеевка, Ақтөбе, Хромтау, Қарабұтақ, Арал, Айтеке-Би, Жосалы, Қызылорда, Түркістан, Шымкент
Геннадий Георгиевич Павлюк

Геннадий Георгиевич Павлюк, лақап аты Ибрагим Рустамбек (1958 — 2009 22 желтоқсан, Алматы) — тәуелсіз журналист. Қазақ, Қырғыз, Ресейлік БАҚ - ында жарияланып тұрды. Бішкек және Шолпон-Ата қалаларында тұрған. Ресей журналистер Одағының мүшесі, түрлі халықаралық сыйлармен, сыйлықтармен марапатталған. Өмірбаяны Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық университетін және Белоруссия мемлекеттік университеті асперантирасын бітірген,филология ғылымдарының кандидаты. «Қырғызстан Аргументтері мен фактілері », «Ақ кеме» газеттерінің негізін қалаушысы және бас редакторы. Қырғызстандағы «Комсомол шындығы» өкілдігінің бас редакторы болып та жұмыс жасады. Алматыда өлтірілген. 16.12.2009 байланған қол - аяқтарымен 6 қабаттан лақтырылғаны анықталған. Есін жимай, қайтыс болған. Жесір қалған Ольга Колосованың айтуы бойынша «тергеудің тек бір ғана нұсқасы бар, БАҚ - пен жарияланған. Оны сейфтің құпи сөзін білу үшін ұрлап кетуі мүмкін дейді, сейфте көп қаражат және құнды заттар болғандығы расталған.» 2010 жылы Геннадийге Бішкек қаласындағы Баялин атындағы жасөспірімдер кітапханасының маңында ескерткіш қойылған. Алайда 250 килограмдық қола ескерткіш екі жылдан кейін - 2012 жылдың 20 мамырында ұрланып кеткен. Кейіннен оны кесілген күйінде тауып алған, қайта қалпына келтіру үшін шамамен 100 кг қола жетіспеген. Қырғызстан президенті Алмазбек Атамбаев жеке қорынан қаражат бөлген. Сілтемелер *http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1260859495 Павлюк (Ибрагим Рустамбек) Геннадий Георгиевич — ЦентрАзия
Әмір Темір жорықтары

Әмір Темір жорықтары - Әмір Темірдің Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулап алу үшін үш жылдық (1386 - 1389), бес жылдық (1392 - 1397), және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары. Ол алдымен Иранды бағындырудан бастады. 1381 жылы күрттердің орталығы Гератты оңай басып алып, одан әрі Иранның солтүстік - шығысындағы Хорасан аймағына аттанады. Бұл жерде өзара билікке таласып жатқан Әли Бек, Әли Муайад, Әмір Уәли айтарлықтай қарсылық көрсете алмайды. Әли Бек пен Әли Муайад өз еріктерімен Темірге жеңілгендіктерін мойындайды. 1385 жылы Әмір Темір Шығысқа - Эльбурза және Гилтана таулы аймағына қарай кенеттен бұрылып, жолында кездескен барлық қалаларды бағындырады. Осылайша ол Мазендеранға жетіп, оның барлық қалалары мен астанасы Астарабатты күйретеді. Әмір Уәли Әзірбайжан жеріне қашады. Бұл жорықтан соң Әмір Темір Самарқанға оралады. Парсылар елін бағындыруға Әмір Темір 1392 жылы тағы да келеді. Мазандеран жері арқылы өтіп, ол әлі де бағындырылмаған қалаларды алады. 1393 жылы Күрдістан мен Луристанды бағындырады. Темір барлық қалаларды бағындыра отырып Иранның солтүстігіндегі Түркия мен Сирияға қақпа қызметін атқаратын Диярбақырға жетеді. Осы жерде Эдессе қаласын жаулап алу арқылы Сирия мен Египетке қарсы соғыс жариялайды. Бірақ Әмір Темір осы жерден Самарқанға қайтып кетеді. Алдыңғы Азияны жаулауды аяқтауға Темір 1399 жылы қайта оралады. Мұнда ол кезде екі мықты мемлекет: мәмлүктер және Осман империясы үстемдік құрған болатын. Әмір Темір жорықты алдымен Сирияға жасауды ұйғарады. 1400 жылы қазан айында Сирияға еніп, қалаларды бірінен соң бірін бағындырады. 1400 жылы желтоқсанда Сирия астанасы Дамаск қаласын қоршайды. Бірнеше күнгі шайқастан кейін қала әмірі Фараж әскерімен қаланы тастап, Египетке қашып кетеді. 43 күндік қоршаудан кейін Дамаск қаласы берілуге мәжбүр болады. Әмір Темір қала халқын тонауға ұшыратып, отқа орайды. Бұдан кейін Темір Сирияның бағынбаған басқа қалаларын бағындырып, одан әрі Месопотамияға кетеді. Дереккөздер *Алтын Орда: Қазақ хандығы (I бөлім). Қазақстан балалар энциклопедиясы / Т. Жұмаханов, Б. Жұматаев, Т. Шаңбай. - Алматы: "Аруна" баспасы, 2007. - 224 бет, илл. ISBN 9965-26-042-7
Меңгу Темір хан

Меңгу Темір - 1266 - 1280 жылдар аралығында билік құрған Беркеден кейінгі Алтын Орда ханы. Басқаруы Оның билігі кезінде Алтын Орда өмірінде ешбір саяси эәне мәден өзгеріс болмаған. Меңгу Темірдің орыс князьдерімен арасындағы қарым - қатынасы Берке хан саясатын жалғастырады. Египеттік араб тілінде жазатын жылнамашылардың айтуынша, Меңгу Темір тамағына шыққан белгісіз бір жарадан қайтыс болған. Меңгу Темір кезінде Алтын Орда тарихында бірнеше маңызды оқиғалар болды. Бұл бір жағынан Қырымның болашақтағы тағдыры үлкен рөл атқарған Кафедегі (Феодосия) генуялық сауда колониясының пайда болуы болса, екінші жағынан саяси сахнада Ноғай секілді танымал тұлғаның қалыптасуы еді. Дереккөздер Тағы қараңыз
Йоллығтегін қаған

Йоллығтегін қаған — Шығыс Түрік қағанатының 9-шы қағаны. Білге қағанның ұлы. Басқаруы Әкесі өлгеннен кейін қағанат ақсүйектерінің келісімімен таққа отырған еді. Бұл адам - жазушы, тарихшы, екі бірдей орхон жазбалары мәтіндерінің авторы. Ол әкесінің саясатын жалғастырып, тығырықтан шығар жол іздеді.Әкесі Қытай императорының тапсыруымен өлтірілгеніне қарамастан, ол Қытайға үш рет елшілік жібереді. Йоллығтегін ең жақсысы - дүниенің төрт бұрышындағы бүкіл халықты бағандырып, басын игізіп, тағзым еткізу деп есептеді. Оның ата-бабалары да осылай істеген. Ол әрқашан да көшпенділер тұрмысына қытай мәдениетінің дендеп кіруіне қарсы болатын. Ол материалдық мәениетті қытай идеологиясын енгізудің құралы деп түсінді. Йоллығтегіннің: "Алтын, күміс, өнімді, жібекті сонша көп беріп жатқан табғаш халқы сөзі тәтті, қазынасы асыл еді. Тәтті сөзін, жұмсақ қазынасын беріп, алыс халықты өзіне жақындатқан еді. Жақын қонған соң,олардан жаман-жақсылықты енді үйренген едік. Игі білгіш кісілерді, игі батыр кісілерді қозғалта алмады. Бір кісі жаңылса, руы, халқы тұқымына дейін қалмас еді. Тәтті сөз, жұмсақ қазынасына көп сеніп, түркі халқы жойылды! Сонда өш адамдар былай сендірген еді: "Жырақ болса,жаман сыйлық берер, жақын болса, жақсы сыйлық берер",-деп...Білік білмес кісілер сол сөзді алып, жақын барып, көп кісі өлді...Өтүкен жерінде отырып, керуен жіберсең, еш мұңың жоқ. Сонда, түркі халқы, тоқ болатын едің. Ашсың ғой сен: аштықта тоқтықты түсінбейсің, бір тойсаң, аштықты ойламайсың сен!",-деген сөзі түркі халықтары үшін бүгін де көкейкесті емес деп ешкім айта алмас. Сөйтіп,Йоллығтегін есімі тек қағандығымен емес, бәрінен бұрын, тасқа ойып жазғанымен мәңгілік қадірлі болып қалды. Ол, әсіресі, түркі халықтарының бірлігін армандады. Ендеше, ол сонау Кұлтегін ескерткішіндегі үлкен жазудың әріп-харіптерінен: "Үстіңнен тәңірі баспаса, астында жер айырылмаса, түркі халқының ел-жұртын кім құртады?! Түркі халқы, өлдің!... Біресі ілгері шаптың, біресе кері шаптың. Барағн жерден не жақсылық таптың? Қаның судай ақты, сүйегің таудай болып жатты. Бек ұлдарың құл болды, сұлу қыздарың күң болды...",-деп тұрғандай. 739 жылы Йоллығтегін қайтыс болды. Дереккөздер Тағы қараңыз
Берке хан

Берке хан (1209—1266) — Жошының үшінші ұлы, Батудың інісі, Алтын Орда ханы. Көк Орда мен Ақ Орда билігін тиімді бекіткен хан ретінде тарихта аты қалған. Өмірбаяны Берке хан 1209 жылы туған. Ол әкесінің көзі тірісінде Дешті Қыпшақ пен Түркістанның әміршісі болып тағайындалған. Берке билік жүргізген тұста (1257 - 1266) Алтын Орда ірі мемлекет ретінде қалыптасты. Берке билік басына келісімен исламды ресми дін етіп жариялап, Алтын Орда билеушілеріне мұсылман дінін қабылдатқызды. Құбылай хан билікке келгенде, Берке оны Шыңғыс хан империясындағы ұлы хан ретінде мойындаудан бас тартады. Сөйтіп, Жошы ұлысын дербес мемлекетке айналдыруға тырысады. Еділ бойындағы Ахтуба деген жерде Берке Сарайы қаласын салдырады. Салық салу үшін 1257 жылы Русь халқына санақ жүргізіп, салық жинаушыға "басқақ" лауазымын тағайындайды. Ол Хулагу мен Құбылайға қарсы соғыстарда мәмлүк сұлтандарын, Арықбұғаны қолдайды. 1262 - 1265 жылдардағы Алтын Ордаға тәуелді деп есептелген шағатайлық хан Алғудан (Алғұй) Хорезмді тартып алады. Берке батыс көршісі болгар ханы Константин Тешаның өтініші бойынша Византия императоры Михаил Палеологтың Балқандағы ісіне араласады. 1262 жылы Берке әскері ильхандықтардың одақтасы болған Византия иеліктерін талқандайды. 1266 жылы Кавказға жасаған жорық кезінде Берке қайтыс болып, оның денесі Берке Сарайында жерленеді. Берке Құбылайды Шыңғыс хан империясының ең жоғарғы билеушісі ретінде мойындаудан бас тартып, Жошы ұлысын дербес мемлекетке айналдыруға тырысты. Тек халифтардың діни үстемдігін ғана мойындайтынын білдіріп, соңғы халиф Наср әд-Диннің атымен теңгелер шығарды. Берке билік еткен тұста сауда, қолөнер дамыды. Ахтубада Сарай-Берке қаласы бой көтеріп, Еділ бойында қала құрылысы өрістеді. Берке салық салу үшін Русьте халық санағын жүргізді (1257), оны жинайтын басқақ лауазымын белгіледі. Алтын Орда мен Ирандағы Хулагу мемлекеті арасындағы соғыс Беркені Египеттегі мәмлүк сұлтандарымен жақындастырды (қ. Алтын Орда — Египет қарым-қатынастары). Алтын Орда мен Дешті Қыпшақтың араб авторлары жазбаларында Берке жері деп аталуы осы достық қатынасты айғақтайды. 1262 ж. Берке әскері хулагуліктердің одақтасы Византияның иеліктерін талқандады. Берке 1266 ж. Кавказға жасаған жорық кезінде қайтыс болып, Сарай-Беркеде жерленді. Берке Сарай қаласы Берке Сарай қаласын 1260 жылы Берке хан салдырған. Берке Сарай XIV ғасырдың 1 - жартысында гүлденді. 1333 жылы сол қалада болған араб саяхатшысы ибн Баттута: "Жазираға салынған көрікті қалалардың бірі, адам көп. Онда сұлу көшелер мен сәулетті базарлар бой түзеген. Қаланы әр түрлі халықтар: моңғолдар, асылар, қыпшақтар, черкестер, орыстар және византийліктер мекендейді..." деп жазды. Берке Сарайын 1353 жылы Әмір Темір күйретті. Берке Сарай қаласының орнына жақын жерде қазіргі Ресейдің Волгоград қаласы тұр. Дереккөздер
Толқындық құбылыстар

Толқын деп уақыт бойынша кеңістікте таралатын тербелістерді айтады. Ауада,қатты денелерде және сұйық ішінде механикалық толқындар серпімділік күштері арқасында пайда болады.Осы күштер дененің жеке бөліктерінің арасын байланыстырып тұрады.Су бетіндегі толқындардың пайда болуына ауырлық күші мен беттік керілу күшінің ролі бар. Толқын жылдамдығы Толқынның аса маңызды сипаттамасы-оның таралу жылдамдығы. Қандай толқын болса да кеңістікте лезде таралмайды. Оның жылдамдығы шектелуі. Мәселен, теңіз үстіндегі шағала үнемі бір ғана толқын жотасының үстінен ұшады дерлік. Бұл жағдайда толқын жылдамдығы шағаланың жылдамдығына тең. Су бетіндегі толқындардың таралу жылдамдығы үлкен емес болғандықтан да бұл құбылыс бақылау үшін ыңғайлы. Көлденең және қума толқындар Егер баудың бір ұшын бекітіп,оны аздап қолмен созып,екінші ұшын тербемелі қозғалысқа келтірсек,сонда баудың бойымен толқын жүгіреді. Бауды неғұрлым күштірек созсақ, толқының жылдамдығы соғұрлым үлкен болады. Толқын бауды бекіткен нүктеге жетіп барып шағылады да,кері қайтады. Мұнда толқын таралу кезіңде баудың пішіні өзгереді.Ал баудың әр бөлігі өзінің өзгермейтін тепе-теңдік қалпына қатысты тербеледі.Мынағын назар аударыңдар: толқын баудың бойымен таралғанда баудың жеке бөліктері толқынның таралу бағытына перпендикуляр бағытта тербеледі.Осындай толқындарды көлденең толқындар деп атайды. Бірақ кез келген толқын көлденең толқын бола алмайды.Толқының таралу бағыты бойымен жасалатын тербелістер де бар.Ондай толқын қума толқын деп аталады. Қума толқынды диаметрі үлкен ұзын жұмсақ серіппенің көмегімен бақылау ыңғайлы. Толқын энергиясы Механикалық толқын таралған кезде дененің бір бөлігінен екінші бөлігіне қозғалыс жеткізіліп тұрады. Қозғалыс жеткізілгенде онымен ілесе энергия жеткізіледі.Барлық толқындардың, табиғатына байланыссыз, ең негізгі қасиеті- олардың затты тасымалдамай, энергияның тасымалдауы. Толқын ұзындығы Бірдей фазада тербелетін іргелес екі нүктенің ара қашықтығы толқын ұзындығы деп аталады. λ толқын ұзындығының, ν жиіліктің және толқының Ѵ таралу жылдамдығының арасында байланыс.Бір период ішінде толқын λ қашықтықта таралады. Дереккөздер
Карл Либкнехт

Либкнехт Карл (13.8.1871, Лейпциг, - 15.1.1919, Берлин) - герман және халықаралық, жұмысшы қозғалысының қайраткері. Германия коммуннистік партиясының(ГКП) негізін қалаушылардың бірі. В. Либкнехтің баласы. Мамандығы - адвокат, Лейпциг университетінің заі факультетін бітірген. Либкнехт студент кезінен тұрақты революциялық бағыт ұстап, социалистік қозғалыстарға қатысады. Өзінің 1902жылы жарық көрген "Жаңа әдіс" деген тұңғыш мақаласында ревиционизмге қарсы шықты. Германия социалистік - демократиялық партиясы (ГСДП) қатарында оппортунизм мен герман милитаризміне батыл қарсы күресті, партия басшыларының реформистік тактикасын батыл айыптады. Либкнехт 1905-197ж. Ресейдегі революцияны қуана қарсы алды. Ол Ресей көгінде атқан бостандық таңы Пруссияға да, Саксонияға да, Германияға да бостандық әкеледі деп түсінді. ГСДП-нің Йен (1905), Мангейм (1906) съездерінде ревизионистермен саяси тірескен айқасқа түсіп, жаппай бұқаралық саяси ереуіл жасады, герман үкіметінің орыс революциясын әшкереледі. Осы жылдары ГСДП-нде Р. Люксимбург, Либкнехт бастаған солшыл ағым қалыптасты. Либкнехт Германиядағы жастар қозғалысын басқарды, халықаралық жұмысшы - жастар интернационалын (1907) ұйымдастырушылардың бірі болды. 1907жылы жарық көрген Милитаризм және антимилитаризм деген кітапшасында маркстік әдебиетте тұңғыш рет империализм дәуірінде милитаризмнің мәнін жан - жақты қорытындылап, пролетаритаттың таптық күресінің бір түрі ретінде антимилитаристік насихатты өрістетудің қажеттілігн теориялық жағынан дәлелдеді. 1908 жылы жұмысшылар Либкнехтты Прус депутаттар палатасына, 1912 жылы герман рейхстагына бірауыздан депутат етіп сайлады. Жұмысшылар депутаты реакция алдында еңбекшілер мүддесін батыл қорғады. Партияның Хемницк съезінде Либкнехт пролетариаттың халықаралық бірлігін нығайтуға шақырады. 1914 жылы 2 желтоқсанда жалғыз өзі рейхстагта соғыс қарыздарына қарсы шықты. 1915жылы ақпанда Л. әскерге алынды. Ол Р. Люксимбург, Ф.Меринг, К. Цеткин бірге "Интернационал", "Спартак" топтарын ұйымдастырып, соғысқа қарсы үгітті өрістетті. Л. 1916 жылы 1 мамырда Потсдам алаңында Жойылсын соғыс, Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер деген ұрандармен демонстрация ұйымдастырды. осы үшін Л. тұтқындалып, әскери соттың үкімімен 4 жыл айдауға кесілді. Бірақ 1918жылы 29октябрьде жұмысшылардың табынды талабының нәтижесінде түрмеден босатылды. Германия рволюциясынан кейін 1918жылы 9қарашада Л. император сарайының балконынан Германия социалистік республикасының құрылғанын жариялады. 1918жылы 30декабрьде Л., Р. Люксимбург, Я. Тышка Иогехес, В. Пик бастаған ГКП - нің негізі қаланды. Л.-тың революциялық күресі контрреволюциялық лагерьдің зығырданын қайнатты. С.-д. тыңшылық орталығы Либкнехт пен Р.Люксимбергтің басы үшін 100мың марка тікті 1919 жылы 15 қаңтарда Либкнехт пен Р.Люксимбург тұтқынға алынып, сол күні айувндыұпен өлтірілді. В.И.Ленин Либкнехттің ревлолюциялық еңбегін жоғары бағалады. Дереккөздер