kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Гелиоконцентратор

Гелиоконцентратор Гелиоконцентратор ( — Күн және — шоғырлану) — қыздырылатын дененің шағын учаскесінде Күн сәулесі энергиясын шоғырландыруға арналған құрылғы. Ол Күн радиациясы энергиясының тығыздығын 102 — 104 есе арттырады, әрі жылу беру бетінің шағын болуы себебінен жылу шығынын азайтады. Гелиоконцентраторлар әр түрлі пішінді жазық немесе ойыс шағылдырғыштар түрінде жасалады (суретті қ.). Гелиоконцентраторлар ретінде мөлдір оптикалық линзалар да қолданылады. Гелиоконцентраторлар гелиоқондырғыларда пайдаланылады. Дереккөздер
Үсенов Жандос Жолдасұлы

Үсенов Жандос Жолдасұлы (21.01.1960 ж. т., Түркістан облысы Түркістан-Шорнақ қаласы) — дойбыдан Қазақстандағы халықаралық дәрежедегі тұңғыш төреші (2000), халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2004), Қазақстанға еңб. сің. жаттықтырушы (1994), шахматтан ұлттық дәрежедегі төреші (2001). Орынбор қаласының (1984) және Қазақстан кәсіподақтары спартакиадасының чемпионы (1987). Түркістан облысынның 15 дүркін жеңімпазы. Халықараралық дойбы федерациясының вице-президенті (2003). 2004 және 2006 жылғы әлем чемпионы атағы үшін болған матчтардың бас төрешісі. 2003 — 2006 жылдар аралығында халықаралық дойбы федерациясының (ФМЖД) таңдаулы 10 төрешісінің қатарына енген. Дойбыдан 34 Қазақстан чемпионын және 12 спорт шеберін тәрбиелеген. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Гелиоқондырғы

Гелиоқондырғы — Күн сәулесі энергиясын қабылдап, оны іс жүзінде пайдалануға қолайлы энергияның басқа түріне (мыс., жылу не электр энергиясына) түрлендіретін құрылғы. Олар Күн энергиясын шоғырландырмайтын “ыстық жәшік” түріндегі (күн кептіргіштері, су жылытқыштар, су тұщыландырғыштар, күн батареялары, т.б.) төмен температуралы Г-лар және гелиоконцентраторлы Г-лар (күн пештері, күн қуаты қондырғылары, т.б.) болып ажыратылады. Дереккөздер
Үскірік

Үскірік — халықтық үрлемелі музыка аспабы. Дауысы қыстың аязды күндері соғып тұратын үскірік салқынның ызыңдаған дыбысына келгендіктен ел арасында Үскірік деген атауға ие болған. Үскіріктің дыбыс бояуы сазсырнайдың тембріне ұқсас; дыбыс диапазоны 2-октаваның до, ми, фа, соль ноталары ғана ойналады. Үскіріктің ұзындығы 12 см, биіктігі 5,8 см, ал үрлейтін тесігінің кеңдігі 7,7 см болса, оның оң жағындағы тесігі 0,5 см, ал сол жағындағы тесігі 0,4 см-дей. Халықтың аңыз әңгімелерінде Үскіріктің тасбақаға, түйеге, құсқа ұқсайтын түрлері болғандығы айтылады; оны көбіне балалар ойнаған әрі жеңіл әндерді орындауға пайдаланған. Қазақтың музыка аспаптары тарихын зерттеуші Б.Сарыбаевтың еңбегі нәтижесінде қайта туған Үскірік аспабы қазіргі уақытта «Отырар сазы», «Сазген», т.б. оркестрлер мен ансамбльдерде кеңінен пайдаланылады. Дереккөздер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том. "Қазақтың музыкалық аспаптары", А., 1998
Георг Фридрих Гендель

Георг Фридрих Гендель (23.02.1685, Галле — 14.04.1759, Лондон) — неміс композиторы. 18 ғасырда өмір сүрген Еуропадағы аса көрнекті опера композиторларының бірі. Ол 40-тан астам операның авторы. Опера жанрында қаһармандық және тұрмыстық образдардың музыкалық мінездемелерін тереңдетіп, вокалдық формалар мен оркестрді байыта түсті. Монументті эпикалық-драматикалық жанрдағы классикалық оратория тудыруда Гендельдің суреткерлік еңбегі ерекше. Ол 30-дан астам ораториның авторы. Композитор діни сюжеттерге негізделген “Израиль Египетте”, “Иуда Маккавей”, “Самсон”, “Мессия” сияқты шығармалар жазды. Гендель — неміс полифониясы мен ағылшын хор өнерінің дәстүрін одан әрі дамытқан суреткер. Композитор аспаптық музыкаға да үлкен үлес қосты (орган үшін концерттер, ансамбльдік сонаталар, клавесин үшін сюиталар мен фугалар, т.б.). Дереккөздер
Бөліс

Бөліс -ұдайы өнім өндіру процесінің қажетті бір буыны, өндіру мен тұтынуды байланыстырушы буын. Бөлістің формасы мен сипаты өндіріске меншіктің түріне байланысты анықталады. Бөліс өндіріске тәуелді, алайда оған белсенді түрде ықпал жасай алады. Өндірістің дамуын не жылдамдатуы не бәсеңдетуі мүмкін. Бұл — Бөлістің қалай жүргізілуіне байланысты. Табыс пен пайданы әділдікпен бөлу кәспорынның жалпы мемлекеттің нығаюына үлкен әсер етеді; қазақша: Ұлттық табыс. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Үстеме пайда салығы

Үстеме пайда салығы — *1) төтенше салық түрлерінің бірі. Әдетте бюджеттің қатты тапшылығы кезінде алынады. Салық айқын қазыналық сипатта болады және жетпейтін қаржы ресурстарын толтыру құралдарының бірі. Төлемшілері ел аумағында коммерциялық қызметті жүзеге асырушы заңды тұлғалар (корпорациялар); *2) салыстырмалы түрде жақсырақ табиғи жағдайдағы қызметтен немесе өндірілген өнімді нарықтың салыстырмалы түрде жақсырақ жағдайында өткізуден алынған қосымша пайда үшін төлем. Үстеме пайда салығы салу объектісі — жер қойнауын пайдаланушының салық кезеңіндегі әрбір жекелеген келісімшарт бойынша алған таза табысының сомасы. Өнімді бөлу туралы келісімшарттар, кең таралған пайдалы қазбалар мен жерасты суларын ендіруге, сондай-ақ барлау мен өндіруге байланысты емес жерасты кұрылыстарын салуға және пайдалануға жасалған келісімшарттар бойынша қызметті жүзеге асыратындарды қоспағанда, жер койнауын пайдаланушылар осы келісімшарттар пайдалы қазбалардың басқа түрлерін өндіруді көздемеген жағдайда үстеме пайда салығын төлеушілер болып табылады. Жер қойнауын пайдаланушының салық кезеніндегі әрбір жекелеген келісімшарт бойынша таза табысынын бір бөлігі үстеме пайда салығын салу объектісі болып табылады. Жер қойнауын пайдаланушының салык кезеңіндегі әрбір жекелеген келісімшарт бойынша салық кезеңінің аяғына көзделген шегерімдер сомасының 20% пайызынан асатын бөлігі салық базасы болып табылады. Дереккөздер
Фотохимия

Фотохимия, фотохимиялық реакциялар — химия ғылымының жарық сәулелері әсерінен болатын реакцияларды зерттейтін саласы. Фотохимиямен оптика және оптикалық сәуле шығару тығыз байланысты. Фотохимиялық реакциялардың жүруі затқа сіңірілген жарық сәулелерінің әсерінен ғана болатынын алғаш орыс ғалымы Х.Гротгус дәлелдеген (1818). Ол “Химиялық қоспада тек жұтылатын сәулелер ғана химиялық активті болады” деп тұжырымдалатын фотохимияның бірінші заңын ашты. Фотохимия саласында жинақталған тәжірибелік материалдар мен оларды ғылыми жағынан түсіндіріп, бір жүйеге келтіру 20 ғ-дың 1-жартысында кванттық механика, атомдық немесе молекулалық спектроскопия дамығаннан кейін мүмкін бола бастады. Фотохимияның екінші заңы — кванттық эквиваленттілік заңын А.Эйнштейн ашты (1912). Бұл заң бойынша жұтылатын сәуленің әрбір кванты тек бір ғана молекуланы түрлендіруге қатысады. Фотохимиялық реакциялар кезінде химия жүйенің бос энергиясының азаюы немесе көбеюі мүмкін. Энергияның көбеюі сырттан сіңірілген жарық сәулелері энергиясының жүйе энергиясына қосылуынан болады. Фотохимиялық активтену процесінде жарық сәулелерін сіңірген молекула атомдарға немесе атомдар тобына ыдырайды, кейде молекула ыдырамай “қозған” молекула күйіне ауысады. Ыдыраудан пайда болған бөлшектердің немесе заттардың активтілігінің жоғары болуы ондағы бос валенттілікке байланысты. Фотохимиялық реакциялардың тиімділігі квант шығымымен анықталады; Ол реакция өніміндегі молекулалар санының жұтылған квант санына қатынасына тең. Фотохимиялық реакциялар: фотодимерлену, фотоконденсаттану, фотоиондану, фотототықтыру, фотогидролиз, т.б. болып бөлінеді. Бұл реакциялардың практикалық маңызы зор. Мысалы, ауа қабатының жоғары бөлігінде оттек молекуласы қысқа толқынды ультракүлгін күн радиациясын сіңіріп, “қозған” күйге айналады: О 2 +hvО 2 . Осы молекулалар қалыпты оттек молекулаларымен әрекеттесіп (О 2 +О 2 О 3 +О), төменгі ауа қабатындағы организмдерді қорғайтын озон қабатын түзеді (Озоносфера). Күн сәулесі энергиясын пайдаланатын өсімдіктердегі фотосинтез процесі және фотография процестер фотохимиялық реакциялардың қатысуымен жүреді. Дереккөздер
Генералиссимус

Генералиссимус — кейбір мемлекеттердің Қарулы Күштеріндегі ең жоғары атақ. Бұл көбінесе Батыс Еуропа елдерінде одақтас елдердің біріккен әскерлерінің бас қолбасшысына құрметті атақ ретінде, кейде билеуші әулет отбасыларының мүшелері мен мемлекттік қайраткерлеріне берілген. Генералиссимус атағын алғаш рет Францияда герцог Анжуйский (1569) иемденді. Ресейде бұл атақ воевода А.С.Шейнге (1695), князь А.Д.Меньшиковке (1727), граф А.В. Суворовқа (1799) берілді. Кеңестер Одағында Генералиссимус атағын 1945 ж. 27 маусымда И.В. Сталин алды. Генералиссимус атағын дүние жүзі бойынша 30-дан астам адам алған. Әдепкіде құрметті атақ, ретінде елдің карулы күштерінің бас қолбасшысына (көбінесе соғыс кезеңінде ғана) берілсе, кейде патша әулетінен шыққан адамдарға және мемлекеттік қайраткерлерге берілді. Дереккөздер
Бөрдек

Бөрдек —— қымыз немесе шарап ашытатын торсық, ыдыс; Иленген, ысталған көннен (теріден) істелетін ыдысты Кавказдың түркі халықтары бүрдүк дейді. Осы сөз қазақ тілінде Бөрдек болып қалыптасқан. Түркі тілдеріндегі үлкею, бұртию, қампию мағынасын білдіретін бөр, бүр, тұлғалы сөздеріне есім тудыратын — дүк, жұрнағы жалғану арқылы (түндүк, күздік сияқты) Бөрдек атауы жасалған. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Генетикалық код

Генетикалық код — тірі организмдерге тән нуклеин қышқылдары молекуласындағы тұқым қуалаушы (генетикалық) ақпараттың нуклеотидтер тізбегі түріндегі біртұтас “жазылу” жүйесі. Бұл — барлық тірі организмдерге ортақ заңдылық. Генетикалық код туралы қазіргі қалыптасқан көзқарасқа 1960 жылы АҚШ ғалымдары Маршалл Ниренберг, Хар Гобинд Корана және П. Ледердің жүргізген зерттеулері көп әсерін тигізді. Генетикалық код бірлігі — ДНҚ мен РНҚ молекуласындағы 3 нуклеотид (триплет) тізбектерінен тұратын кодон (аРНҚ нуклеотидтерінің триплеттері) болып табылады. Гендегі кодондар тізбегі осы генді “жазатын” (кодтайтын) ақуыздағы амин қышқылдар тізбегін анықтайды. Клеткадағы генетикалық код екі сатыда іске асады: # транскрипция сатысы ядрода жүреді және ДНҚ-ның сәйкес бөліктерінде ақпараттық (информациялық) рибонуклеин қышқылдарының молекулалары (аРНҚ) жасалады. Сонымен қатар, ДНҚ нуклеотидтер тізбегі аРНҚ нуклеотидтер тізбегі ретінде қайта жазылады; # трансляция сатысы цитоплазмада, ақуыз синтезделетін рибосомада жүреді. Сондай-ақ, аРНҚ нуклеотидтер тізбегі, полипептидтер құрайтын амин қышқылдар қалдықтарының белгілі бір тізбегіне көшеді. Генетикалық кодтың бір ерекшелігі, әмбебап екендігі, яғни барлық организмдерде белгілі бір 3 нуклеотид (триплет) белгілі бір амин қышқылдарын “жазады” (кодтайды). Бір амин қышқылы бірнеше триплетпен “жазылуы” (кодталуы) мүмкін. Кодондар арасында “үтір” болмайды, яғни олар бір-бірінен бөлінбеген. Ол бір геннің аймағында белгіленген нүктеден бастап, бір бағытта есептелінеді. 64 кодонның 61-і ақуыз құрайтын 20 амин қышқылдарын “жазады” (кодтайды), ал қалған үш “нонсенс” (мағынасыз) кодондар (УАГ, УАА және УГА) полипептид синтезін аяқтайтын “нүкте” қызметін атқарады. Олар ақуыз биосинтезінінің аяқталғанын білдіреді. Қасиеттері Триплеттілігі - генетикалық код бірлігі - ДНҚ мен РНҚ молекуласындағы 3 нуклеотид (триплет) тізбектерінен тұратын кодон (аРНҚ нуклеотидтерінің триплеттері) болып табылады. Гендегі кодондар тізбектегі осы гендік кодтайтын ақуыздағы амин қышқылдар тізбегін анықтайды. Арнайлылығы кез-келген кодон нақты бір амин қышқылын анықтайды. аРНҚтың кодондарды сәйкестiгiнiң кестелерi және амин қышқылдары Дереккөздер
Генетикалық тәсіл

ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТӘСІЛ (грек. genesіs — шығу тегі) — әлеуметтік құбылыстар мен процестердің пайда болуын, қалыптасуы мен дамуын талдау жасай отырып зерттеу әдісі. Ол іргелі, бастапқы негіздерге сүйеніп, әр алуан құбылыстардың арасынан зерттелетін нысандарды бөлектеуді, ерекшелей қарастыруды көздейді. Бұл тәсіл 17 ғ-дан бастап ғылымда даму идеяларының, атап айтқанда, математикада — дифференциалды бөлшектеудің, геологияда — Лайель теориясының, космогонияда — Кант-Лаплас болжамының, биологияда — эволюция ілімінің орнығуы нәтижесінде қалыптасты. Орыс социологы М.М. Ковалевский қоғамдық өмір мен әлеум. ин-ттардың шығу тегі жөніндегі мәселелерді зерттеумен айналысатын генетик. социологияны пайдалану идеясын ұсынды. ГЕНЕТИКАЛЫҚ ТӘСІЛ кез келген әлеум. даму процесінің бастапқы жағдайларын, оның басты кезеңдері мен өрбу үрдістерін, негізгі жолдарын айқындауға көмектеседі. Зерттеудің басты мақсаты — құбылыстардың уақыт ағымындағы байланыстарын айқындап, төменгі деңгейден жоғары деңгейлерге өту барысын сипаттау. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Үстем жағдай

Үстем жағдай — монополияланудың басты өлшемдерінің бірі. Компанияның нарықтағы үлесімен, оның технологияларға, шикізатқа, капиталға қол жеткізу мүмкіндіктерімен айқындалады. Үстем жағдай компанияның бәсекелестер, тұтынушылар, жеткізушілер тарапынан жасалатын ықпалды ескерусіз қалдырып, шешім қабылдауы деген мағынаны білдіреді. Үстем жағдай шаруашылықты жүргізуші бір немесе бірнеше субъектінің орнын басатын тауары немесе бірін-бірі алмастыратын тауарлары жоқ тауар нарығындағы айрықша жағдайы, мұндай жағдай оған тиісті тауар нарығында тауар айналысының жалпы жағдайына шешуші ықпал етуіне немесе шаруашылық жүргізуші басқа субъектілердің нарыққа қол жеткізуін қиындатуына мүмкіндік береді. Дамыған елдерде белгілі бір шаруашылық жүргізуші субъектінің белгілі бір тауар нарығындағы монополияланудың шекті деңгейін сипаттайтын тиесілі үлесінің көрсеткіші 60%-ды құрайды (90%-дан астам нарықтық үлеске жету толық монополия деп есептеледі); нарықтағы бүкіл айналымның 65%-ы Ресейде; 33%-ы Германияда, 25%-ы Францияда, Норвегияда, Австрияда, Ұлыбританияда. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Генри (өлшем бірлігі)

Генри (Гн, Н) — индуктивтілік пен өзара индуктивтіліктің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі.Американ ғалымы Дж. Генридің (1797 — 1878) құрметіне аталған. 1 Гн — тұрақты ток күші 1 А-ге тең электр контурында шамасы 1 вебер магнит ағыны қоздыратын индуктивтілікке тең. 1 Гн-дің мұнымен пара-пар анықтамасы: 1 Гн — электр тогының 1 А/с жылдамдықпен өзгеруі нәтижесінде 1 В-қа тең өздік индукция ЭҚК-ін тудыратын электр тізбегінің индуктивтілігіне тең. 1 Гн 1 В*с/А 1 Вб/А 109 см (СГСМ бірлігі) 1,11Һ10–12 СГСЭ бірлігі. Дереккөздер * “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Генри заңы

Генри заңы — сұйықтықтағы газдың ерігіштігінің қысымға байланыстылығын көрсететін заң. Тұрақты темп-рада еріткіштің белгілі көлеміндегі газдың еруі, сол газдың еріткішке жасайтын қысымына тура пропорционал. Бұл заңды ағылшын ғалымы У. Генри 1803 ж. ашқан. Генри заңына идеал ерітінділер мен сұйықта нашар еритін, Бойль-Мариотт және Гей-Люссак заңы заңдарымен сипатталатын газдар ғана бағынады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Генуя мектебі

Генуя мектебі — Италиядағы жергілікті кескіндеме мектептерінің бірі (17 ғ.). Оның қалыптасуына 16 ғ-дың 50-жылдарындағы Италия бейнелеу өнері мен осы жылдары Генуяда жұмыс жасаған фламанд суретшілері П.П.Рубенс пен А. ван Дейк ықпал еткен. Генуя мектебінің өкілдері, негізінен, діни мазмұндағы суреттер, портреттер салды. Мектептің аға буынының көрнекті өкілінің бірі — Б. Строцци. 17 ғ-дың ортасында Генуя мектебі пасторальды (малшылар өмірі) тақырыпқа бой ұрды (Дж. Б. Кастильоне және оның ізін қуушы А.Вассалло). Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Алатау батыр

Алатау батыр (шамамен 1560 — 1640 жылдары) — қолбасшы, саяси қайраткер. Қоңыраттың Құлшығаш руынан шыққан. Өмірбаяны Алатау батыр Тәуекел ханның Самарқан, Бұқараға жасаған жорығында бас қолбасшы болған. Кейін Есім ханның құба қалмақпен шайқасқан жорықтарында қазақ жасақтарының құрметті қарт ағасы атанған. Алатау батыр қырғыз, өзбек, түрікмен жасақтары арасында да кеңінен танымал болды. Самарқан шаһарына “қала-мемлекет” статусын әперіп, оған Жалаңтөс батырды әмір етіп қоюда Алатау батырдың Бұхара, Хиуа хандары алдындағы беделінің көмегі тиген. Алатау батыр есімі қоңырат руының ұраны болған. Оңтүстіктің данагөй шежіре-тарихшысы әйгілі Бекасыл әулиенің шәкірті Қазанғап Байболұлының 1941 жылы жазып бітірген "Еңсегей бойлы ер Есім" дастанында Алатау батырдың ерлігі кеңінен баяндалған. Қазанғап жоғарыда көрсетілген дастанда Бекасыл бабадан өзге, Шәкәрім мен қазір көпшілік оқырманға аттары белгісіз болып келген Әбдірәйім, Жақыпбек, Әлдеке, Шойбек, Астай имам, Арғынбай Баймағанбетұлы, Ботбай Тұрта, Тайқы, қара молда Еркебек т.с.с. кісілердің жазбаларын да пайдаланғанын атап көрсетеді. 1940жылы Қазанғаптың көп еңбегі ұрланған. Оның ішінде Бекасыл әулиеден мұраға қалған теңдессіз өте бағалы шығармалар болған. Қалған ескі араб тілінде жазылған көптеген кітабын таудағы үңгірге апарып жасырған. Яғни, аталған кіслердің жазбалары Бекасыл әулиенің кітапханасында болуы мүмкін. Ол жер ұрпағына белгілі. Тек үкімет тарапынан қаржы бөлініп іздеу жұмыстары ұйымдастырылса жөн болар еді. Дереккөздер
Үстеп қоректендіру

Үстеп қоректендіру — аз уақыт ішінде сапасы жоғары мал өнімдерін (ет, сүт, жүн) алуды қамтамасыз ету үшін мал шаруашылығында қолданылатын зоотехнологиялық шара. Ол үшін малға (ірі қара, шошқа, қой, тауық, т.б.) күнделікті берілетін азық мөлшерін 20 — 25%-ға арттырып, оған балауса шөп, сүрлем, қызылша қалдығын, белокты-минералды витаминдер, тұз, бор, т.б. үстемелеп қосады. Үстеп қоректендіру көбінесе мал бордақылау кезінде кеңінен қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Алатау округі

Алатау округі - Жетісудың Ресей құрамына енген аймағын басқару үшін "Үлкен Орда" приставы негізінде құрылған (1856) әкімшілік-аумақтық бөлік. Оның құрамына Семей облыс Қапал округінің оңтүстік бөлігі, Қаратал және Іле өзенінің арасындағы жерлер, Іле, Күнгей және Теріскей Алатау аумағы енді. Орталығы Қапалдан Верныйға көшірілді. Жер көлемі - 162 мың км 2 , халқының саны — 160 мың адам, оның ішінде: қазақтар - 100 мың, қырғыздар — 50 мың, орыстар — 6900, басқа ұлттар — 3100 адам болды. Алғашында Семей облыс әскери губернаторлығына, 1865 жылдан Түркістан облысына қарады. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғаңда Алатау округі — Жетісу облысына айналды. Дереккөздер
Ландшафт

дағы прерия]] , Маркиз аралдарындағы тропикалық сельва]] Ландшафт ( — жер, schaft — өзара байланысты білдіретін жұрнақ) терминін орыс ғалымы Л.С. Берг енгізген. Географиялық ландшафтқа тән негізгі көрсеткіштер қатарына аумақтың біркелкі сипаты, құраушыларының біртекті ұштасуы, құрылымының кешенді сипаты мен біртұтастығы, тұрақтылығы, зат және энергия алмасуының біртектестігі жатады. Географиялық ландшафт терминінің “тарихи қалыптасып, біртұтастығын сақтай отырып, ұдайы дамитын табиғат кешені” немесе “табиғи геожүйе” деген де анықтамасы бар. Ландшафтар типке, тип тармағына және түрге жіктеледі. Ландшафтарды жіктеуде жылу және ылғалмен қамтамасыз етілу жағдайлары, геоботан. белгілері ескеріледі. Жер шарындағы барлық ландшафтардың жиынтығын ландшафтық сфера деп атайды. Ландшафтық түсірімдер нәтижесінде әр түрлі масштабтағы ландшафтық карталар жасалынады. Қазіргі кезде Географиялық ландшафттардың математикалық моделі жасалынып, олар жайлы мәліметтер компьютерлік өңдеуден өткізіледі. Адам әрекетінен өзгерген ландшафт антропогендік (жасанды) ландшафт деп аталады. Географиялық ландшафт - геожүйе түрлерінің бірі. Барлық негізгі құрамбөліктері: бедер, климат, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі өзара күрделі әрекетте және өзара шарттылықта болып, біртұтас үздіксіз жүйе құрайтын табиғи географиялық кешен. Ландшафттануда географиялық ландшафтының бірнеше топтық анықтамалары қалыптасты. Қоғамдық іс-әрекетте географиялық ландшафтының жүйенің ресурс өндіруші, орта құрушы және генетикалық қорды сақтаушы жүйе ретінде және табиғи ресурстарды жайғасты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғаудың ең басты нысандарының бірі ретінде көрінеді. Дереккөздер
Фёдоров үстелшесі

# Фёдоров үстелшесі – минерал кристалдарындағы кристаллографиялық және кристаллоптикалық элементтерді анықтауға арналған аспап. Анықтау кезінде шлиф айналдыра және көлбете қаралады. Фёдоров үстелшесі бір-бірінің ішіне енгізілген, айналу осьтері әр түрлі бағытта орналасқан, теодолиттік принциппен қозғалатын бірнеше сақинадан тұрады. 3, 4, 5, 6 осьті Фёдоров үстелшесін пластинка арқылы үйектегіш микроскопқа бекітіп, ал шлифт жарты шар пішінді екі шыны сегменттің арасына орнатылады. Сегментке түскен сәуле сақиналарды қозғағанда ауытқымайды. Әр осьті айналдыра қозғаудың мөлшері лимбалар немесе градустарға бөлінген көтермелі доғашалар бойынша өлшенеді. Фёдоров үстелшесімен тиісті бағыттардың сфералық координаталары да анықталады. # Федоров әдісі - Федоров үстелшесі көмегімен минералдың кристалоптикалық қасиетін зерттеу жолы. Федеров әдісі арқылы жүргізілетін зерттеулерге: * 1. кристаллография бағыттарды анықтау; * 2. кристалдар индикатрисасының қасиеттерін білу (индикатрисаның симметриялық осьтерін анықтау кезінде кристалдарды топтарға бөледі), мысалы, оптикалық бір осьті кристалда индикатрисаның симметриялық осьтерінің саны бірнешеу, оптикалық екі ості кристалда үшеу болады; * 3. оптикалық осьтер арасындағы бұрышты анықтау жатады. Мұнда стереографиялық проекция арқылы оптикалық индикатриса мен кристаллография элементтердің қарым-қатынасын табады. Дереккөздер
Фотоэлектрондық автоматика

Фотоэлектрондық автоматика — бақылауыш, басқарғыш және реттеуіш құралдарда пайдаланылатын фотоэлектрондық құрылғылардың жиынтығы. Бұл құрылғылардың жұмысы фотоэлементке бағытталған сәулелердің көлеңкеленуі немесе оның қарқындылығының өзгеруіне негізделген. Фотоэлектрондық құрылғылар сәулелік (инфрақызыл, көрінетін және ультракүлгін сәуле) энергияларды “сезу” негізінде әр түрлі энергетикалық, өнеркәсіптік, көліктік, т.б. қондырғылардың басқарғыш және реттеуіш жүйелеріне әсер етеді. Фотоэлемент өңделуші материалдан немесе бұйымнан таралатын сәулелерді, бақыланатын орта арқылы өткен сәулелерді қабылдау, сондай-ақ күшейткіш пен жұмыстық тетіктерді іске қосу нәтижесінде әр түрлі механизмдердің қозғалысын тоқтатады немесе оның жылдамдығын өзгертеді, электр желісін іске қосады немесе ажыратады, т.б. Фотоэлектрондық автоматиканың жұмыстық тетіктері ажыратып-қосқыш, реостат, муфта, редуктор, клапан т.б. механизмдер түрінде жасалады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Геологиялық жапсар

Геологиялық жапсар — жер қыртысындағы түрлі тау жыныстарының бір-бірімен түйісу беті немесе белдемі. Геологиялық жапсар магмалық, стратигр., тектоник. болып үшке бөлінеді. Магма тау жыныстары арасына енгенде немесе жер бетіне төгіліп, олардың бетін жапқанда магмалық жапсар пайда болады. Магмалық жапсардың интрузиялық, инъекциялық, эффузивтік түрлері бар. Шөгінді жыныс қабаттарының өзінен көне шөгінді, атпа немесе метаморфтық жыныстармен түйісуін стратиграфиялық жапсар деп атайды. Стратигр. жапсар шөгінділердің мүжілген көне жыныстар бетіне немесе төмендегі құрамы өзге жыныс қабаттары бетіне орналасуынан болады. Шөгінді жыныс қабаттары бір-бірінің бетінде тұтас жатқан болса, сәйкес стратигр. жапсар, ал тұтас жатпаса, шалыс стратигр. жапсар деп аталады. Геол. жасы әр түрлі тау жыныстары түрлі жарылымдар арқылы түйіссе, бұл тектоник. жапсар болады. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Фотоэлектрондық көбейткіш

Фотоэлектрондық көбейткіш (ФЭК), — іс-әрекеті екінші ретті электрондық эмиссияға негізделген фотоэлектрондық аспап. Ол әлсіз фототоктарды күшейтуге арналған. Оптикалық сәулелену әсерінен электрондар ағынын шығаратын фотокатодтан, көбейткіш жүйе кірісіне фотокатодтан шыққан электрондарды фокустейтін және жинайтын, электр өрісін тудыратын кірістік электронды-оптикалық жүйеден, екінші ретті электрондық эмиссия нәтижесінде шыққан электрондарды көбейтуді қамтамасыз ететін динодты көбейткіш жүйеден және екінші ретті электрондар коллекторы — анодтан тұрады. ФЭК-ті алғаш рет кеңес физигі Л.А.Кубецкий 1930—34 жж. ойлап тауып, оны жасап шығарған. ФЭК әлсіз сәулеленуді (бірлі-жарым кванттар деңгейіне дейін) тіркеуде кеңінен пайдаланылады. ФЭК ядролық физикада, оптикалық аппаратураларда, теледидарлық және лазерлік техника кұрылғыларында және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Геологиялық іздеу және барлау

Геологиялық іздеу және барлау — кен орындарын іздеп табу, оларға баға беру, жер қойнауында жату ерекшелігін, мөлшері мен сапасын, өндіру мүмкіндігін анықтау мақсатында жүргізілетін арнайы жұмыстар кешені. Геол. түсірім нәтижесінде іздеу белгілері немесе кен байлықтары болуы мүмкін, геофиз., геохим. аномалиялы аудандарда геологиялық іздеулер жүргізіледі. Іздеу белгілеріне минералдану, кен денелерінің жер бетіне шығуы, тотығу белдемі, оның аллювий, делювий шөгінділеріндегі белгілері, жер асты, өзен, бұлақ суының хим. құрамы, түсі, өсімдік күліндегі негізгі және қосымша хим. элементтердің басым болуы және т.б. жатады. Геол. емес тарихи-археол. белгілерге ежелгі тау-кен қазбалары, балқыту пештерінің қалдығы, т.б. жатады. Геол. іздеулер бірнеше сатыда жүргізіледі: жалпы іздеу (1:50000 — 1:25000), іздеу (1:25000 — 5000) және іздеу-бағалау жұмыстары (1:5000 — 1:1000). Әрбір кезекті сатының ұйымдастырылуы алғашқы жұмыстың оң қорытындысына байланысты болады. Іздеу жұмыстары кезінде геол. бақылаулар жүргізіліп, ашылымдар сипатталып, суреті салынады, қарапайым тау-кен қазбалары жүргізіледі, әр түрлі сынамалар алынып, тексеріледі. Жалпы іздеу сатысында геол. түсірімде табылған іздеу белгілері мен геофиз., геохим. аномалиялардың табиғаты тексеріліп, кеннің болжамдық қоры анықталады да, кезекті іздеу жұмыстарына жарамды телімдер белгіленеді. Іздеу, іздеу-бағалау жұмыстары кен байлықтар табылған телімдерде жүргізіледі. Мақсаты — кен байлықтарды өндірістік-геол. бағалау, бұрын зерттелген кен орындарының параметрлерімен салыстыру, яғни кен орнының масштабы, өнімділігі, кен байлығының сапасы, кен-техникалық жағдайы, ауданның экон.-геогр. жағдайын анықтау. Іздеу, іздеу-бағалау сатыларының нәтижесінде кен денесінің Р2 немесе Р1 категориялы болжамдық қоры мен С2 категориясы бойынша қоры есептелінеді. Геол. іздеу тәсілдері негізінен 6 топқа бөлінеді: 1) Ең негізгі тәсіл — геологиялық түсірім және геол. карта жасау; 2) Жер бетінде жүргізілетін іздеулер; 3) аэрогеол. тәсілдер — аэровизуалдық байқау, аэрофототүсірім; 4) геофиз. барлау; 5) геохим. тәсілдер; 6) тех. тәсілдері. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Барлау жұмыстары

Барлау жҰмыстары шурф, штольня, канава, шахта қазу, ұңғыма бұрғылау арқылы кен орнындағы кен денелерінің шегін белгілеу, олардан сынама алып, анализ жасау арқылы жүзеге асырылады. Геол. құрылысы қарапайым, ірі және тереңде жатқан кендер (мыс., тас көмір, қабаттасқан кендер, құрылыс материалдары, т.б.) түгелдей ұңғыма бұрғылау, пішіні мен құрылысы күрделі, жер бетінде тайыз жатқан және кішігірім кендер, негізінен, қазып алу, ал көптеген кендер осы тәсілдің екеуімен де барланады. Сондай-ақ, геофиз., геохим. қосалқы тәсілдер де кеңінен қолданылады. Кен денесінің көлемін айнала шектеу үшін ұңғыма, тау-кен қазбалары белгілі бір жиілікпен төртбұрыш, ромб тәріздес тор бойынша (жазық, көлбеу кен денелері) немесе кен денесінің ұзындығына көлденеңінен (линза, желі тәрізді не күрделі кен денелері) орналастырылады. Тордың жиілігі (тау-кен қазбаларының ара қашықтығы) барлау мақсатына, кен орнының геол. құрылысы мен аумағына, ерекшеліктеріне (морфологиясы, пайдалы құраушыларының таралуы, т.б.) қарай белгіленеді. Тау қазбалары мен ұңғымалардан алынған сынамалар лабораторияларда жан-жақты зерттеледі, хим. анализ жасау арқылы пайдалы және зиянды құраушылардың мөлшері, кентастың минералдық құрамы, менш. салмағы, дымқылдығы, т.б. қасиеттері, байыту және металлургиялық өңдеу технологиясы анықталады. Осы анықтаулардың нәтижелері ірі масштабты геол. картаға түсіріледі, сөйтіп геол. құжаттар жасалады. Осы құжаттардың негізінде кеннің қоры есептеледі, сапасы анықталады, кен орнына өнеркәсіптік баға беріледі. Геол. барлау үш сатыда жүргізіледі: 1) алдын ала барлау кен орнының геол. құрылысын, кен денесінің пішінін, аумағын, сапасын анықтау, кеннің жалпы қорын есептеу, кен орнының өнеркәсіптік маңызы туралы тех.-экон. баяндама (ТЭБ) жасау үшін жүргізіледі. 2) Жете барлау кезінде кен денесінің орналасуы, морфологиясы, көлемі, геол. жату ерекшеліктері, табиғи типтері мен өнеркәсіптік сорттары, байыту және металлургиялық өңдеу технологиясы, кентас пен сыйыстырушы жыныстардың физ.-тех. қасиеттері, кен өрісінің гидрогеол. сипаттамасы жан-жақты тексеріліп дәл анықталады. Кен орнындағы кеннің қоры мен барлану дәрежесі кеннің түрлері бойынша жеке-жеке есептеледі де, кен байлықтарының қоры арнаулы мемл. комиссияда бекітіледі. 3) Игеру кезіндегі барлау кен қазумен бірге басталып, одан біршама оза жүреді. Кейбір жағдайларда, мыс., кішігірім болғанмен, өте бағалы кен орындарында (пьезооптикалық шикізаттар, алмас және асыл тастар, т.б.) іздеу, бағалау жұмыстары біткен соң кен орны бірден пайдалануға беріледі. Кен орындарын барлауда жоспарлылық, әмбебаптық, қоршаған ортаға залалсыздық талаптары қойылады. Қазақстанда Барлау жұмыстарын арнайы құрылған аймақтық-өндірістік геол. іздеу және барлау экспедициялары мен партиялары, сондай-ақ кеніштер мен шахталардың геол. қызметтері жүргізеді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Фотоэлемент

Фотоэлемент — электрондар ағыны немесе электр тогы жарық арқылы басқарылатын электрондық прибор. Оның жұмыс принципі металдан (калий, барий) немесе жартылай өткізгіштен жасалған электродтың (фотокатод) бетіне электрмагниттік сәуле түсіргенде фотоэффект құбылысының пайда болуына негізделген. Фотоэлементтің сыртқы фотоэффект және ішкі фотоэффект құбылыстарына негізделіп жасалған түрлері бар. Сыртқы фотоэффектіге негізделген фотоэлементте (электрвакуумды фотоэлемент) жарық әсерінен электрондар шығаратын фотокатод пен электрондарды жинағыш анод вакуум немесе газ толтырылған баллонға орнатылады. Фотосезгіш қабат шыны баллонның ішкі бетіне (а) немесе баллон ішіне орнатылған металл пластинканың бетіне (ә) жалатылады. Түсетін жарық ағынының (фотондардың) әсерінен катодта фотоэлектрондық эмиссия (электрондардың ұшып шығу құбылысы) пайда болады. Сөйтіп, электрондар ток көзінің оң полюсіне жалғанған анодқа қарай қозғалады да, тізбек тұйықталады. Газбен толтырылған баллонда орнатылған фотоэлементтегі фототок шамасы вакуум баллондағы фотоэлементтегімен салыстырғанда 10 еседей артық болады. Мұндай фотоэлементтер пайдаланылған фотокатодтың түріне, колбаның оптикалық қасиетіне, газдың бар-жоқтығына және оның тегіне (аргон, неон т.б.), сондай-ақ жасалу ерекшеліктеріне қарай бөлінеді. Ішкі фотоэффектіге негізделген Фотоэлементке (вентильді фотоэлемент, жартылай өткізгішті фотоэлемент, жаппалы қабатты фотоэлемент) сырттан түсірілген жарық энергиясы жартылай өткізгіш приборда тікелей электр энергиясына түрленеді. Мұндай фотоэлемент алу үшіп жартылай өткізгіш материалдар – п ауысу қабаты жасалады. Бұл қабаттың екі жағындағы электродтарға (кемтіктік және электрондық) контактілік сымдар жалғанады. Сөйтіп, ол жарық түсетін саңылауы бар қорапқа салынады. Түсетін жарықтың әсерінен жартылай өткізгіш материалда қозғалмалы заряд тасығыштар (электрондар мен кемтіктер) пайда болады да материалдың электр өткізгіштігі артады. Фотоэлементті жүктемемен қосқанда, фототок шамасы сыртқы кедергіге (Rж) тәуелді болады. Жартылай өткізгішті кремний кристалынан жасалған фотоэлементтер (п. ә. коэфф. 15%-ға жуық) ғарыштық ұшу аппараттарының қоректендіру көзі (қ. Күн батареясы) Фотоэлектрлік генератор) ретінде, радиация құбылыстарды зерттеуде, т.б. пайдаланылады. Дереккөздер
Геометриялық нивелирлеу

Геометриялық нивелирлеу— жер бетіндегі нүктелердің биіктік айырмашылығын (өзара биіктікті) горизонтальдық көздеу арқылы анықтайтын тәсіл. Геометриялық нивелирлеу нивелир және рейканың (қаданың) көмегімен орындалады. Нивелирді орналастыруға байланысты Геометриялық нивелирлеу екі әдіспен жасалынады: “ортаға қою” және “алға нивелирлеу”. Маршруттық нивелирлеуде “ортаға қою” әдісін қолдану тиімді. Бұл әдісте нивелир екі нүктенің ортасына қойылады, ал нүктелерде вертикаль қалыпта рейкалар орналастырылады. Рейкалардан артқы (а) және алдыңғы (b) санақтар алынады. Осы санақтардың айырымы арқылы екі нүктенің өзара биікт. (їаb) есептелінеді. Геометриялық нивелирлеуде нүктелердің арасы бір-бірінен алшақтау болса, нивелирді нүктелердің ортасына ретімен орналастырып (нивелир орналастырған жерді “станса” деп атайды) нивелир жүрісі жүргізіледі. Екі көршілес стансаға ортақ нүктелер нивелир жүрісінің байланыс нүктелері болып табылады. Олардың биіктік мәндері Ні+1Ні+їі формуласымен анықталады, мұндағы і — нүктелердің реттік нөмірі. Бастапқы және соңғы нүктелердің биіктік айырымы артқы және алдыңғы санақтар қосындыларының айырымына тең болуы керек, яғни Нсоңғ.Нбаст.аb. Жер бетінде Геометриялық нивелирлеу арқылы мемлекеттік және жергілікті нивелирлік торлар құрылады, олар арқылы республика аумағында біртұтас биіктік жүйесі жасалынып, топографиялық түсірім мен инженерлік жұмыстар орындалады. Алға нивелирлеу әдісі бөлу жұмыстарында, жерге жоба белгілер мен еңістіктерді шығарғанда, жерді вертикальдік пландауда ірі масштабты топографиялық жоспар план алу үшін қолданылады. Геометриялық нивелирлеу - нивелирдің горизонталь нысаналау сәулесі арқылы нүктелердің биік айырымдарын анықтау әдісі. Дереккөздер
Геометриялық оптика

Геометриялық оптика — оптиканың жарықты геом. сызық ретінде қарастыра отырып, жарықтың таралу заңдарын зерттейтін бөлімі. Сызық бойымен жарық энергиясы ағыны таралатын геом. сызық жарық сәулесі деп аталады. Жарық сәулесі түсінігін оптикалық біртекті емес ортада жарық дифракциясы ескерілмеген жағдайда ғана пайдалануға болады. Ал бұл жарық толқынының ұзындығы біртекті емес орта мөлшерінен көп кіші болған жағдайда мүмкін. ]] Геометриялық оптика заңдары көп ретте оптикалық жүйелердің жеңілдетілген, бірақ көп жағдайда дәл теориясын жасауға мүмкіндік береді. Геометриялық оптика, негізінен, оптикалық кескіннің пайда болуын түсіндіреді, оптикалық жүйелер аберрацияларын есептеп шығаруға және оларды түзету әдістерін жетілдіруге, оптикалық жүйелер арқылы өтетін сәулелер шоғының энергет. қатысын табуға мүмкіндік береді. Дегенмен, барлық толқындық құбылыстар, сондай-ақ, кескіннің сапасына ықпал ететін және оптикалық приборлардың ажыратқыштық шамасын анықтайтын дифракциялық құбылыстар Геометриялық оптикада қарастырылмайды. ]] Тәуелсіз таралатын жарық сәулелері туралы түсінік ежелгі ғылымда пайда болды. Ежелгі грек оқымыстысы Евклид жарықтың түзу сызық бойымен таралуын және оның айнадан шағылу заңдарын тұжырымдады. 17 ғ-да бірқатар оптикалық приборлардың (көру түтігі, телескоп, микроскоп, т.б.) жасалуына және олардың кең қолданылуына байланысты Геометриялық оптика қарқынды дамыды. Голланд математигі В. Снелл және Р. Декарт жарық сәулелерінің екі ортаның шекаралық бөлігіндегі таралу заңдарын тәжірибелік жолмен анықтады. Геометриялық оптиканың теориялық негізі 17 ғ-дың соңында Ферма принципі ашылғаннан кейін қалыптасты. Ертеректе ашылған жарық сәулелерінің түзу сызық бойымен таралу, айнадан шағылу және сыну заңдары осы принциптің салдары болып табылады. 18 ғ-дан бастап геометриялық оптика оптикалық жүйелерді есептеу әдістерін жетілдіре отырып, қолданбалы ғылым ретінде дамыды. Классикалық электр динамикасы жасалғаннан кейін, геометриялық оптиканың формулаларын Максвелл теңдеулерінен алуға болатындығы дәлелденді. Геометриялық оптика теориясы іргелі түсініктері мен заңдарының (жарық сәулелері туралы түсінік, шағылу және сыну заңдары) аздығына қарамастан көптеген практикалық нәтиже алуға мүмкіндік беретін теория үлгісі болып есептеледі. Оптикалық құрылғылар теориясының көптеген есептері осы кезге дейін геометриялық оптикаға негізделген. Дереккөздер
Геометриялық оюлар

Геометриялық өрнектерді ромбылар, иректер, жұлдызшалар, ұшбұрыштар және көпбұрыштар құрайды. Қазақ ою-өрнегінің геометриялық түрі көшпелі халықтарға байырғы заманнан-ақ нақты сандар мен грек математигі Пифагор заңдарының белгілі болғаны туралы мағлумат береді. Өйткені біздің ата-бабаларымыз тек көшіп-қонып қоймай, сонымен қатар ірі қалаларда өмір сүрген. Олардың арасында қолөнершілер,саудугерлер,құрылысшылар көп болған. Өсімдікті оюлармен араласқан геометриялық өрнектерді Бабажы-қатын (Х-ХІғғ.), Айша бибі (ХІ-ХІІғғ.),Қожа Ахмед Иассауи (ХІІІ-ХІVғғ.), және т.б. монументті құрылыстардан көруге болады. Геометриялық ою-өрнектерді көбіне ағашты көркемдеп өңдеуде,уй-іші мен жиhаз бұйымдарын, музыкалық аспаптар мен аңшылық саймандарды әшекейлеуде өте жиі қолданылады. Геометриялық ою-өрнектердің соңғы жақтары сопақ жұмырланған қисық сызықтар сынығынан тұрады. Олар ирек (ирексу) деп аталады. Ирексудың шегі болмауы мүикін. Олармен бешпеттерді,камзолдарды, шапандарды және тақияның жиегін, сондай-ақ сақина,білезік, қапсырма, алқа секілді зергерлік буйымдарды, ши тоқымаларын, сырмақтарды,кебежені, жұқааяқтарды, ыдыс-аяқ пен киім-кешектерді әшекелейді.
Бөрібай батыр

Бөрібай батыр Сарыұлы (1694-1756/60) – қолбасшы, батыр, би. Бөрібай қазақ жерінің оңтүстік-шығысында орналасқан барлық елге қолбасшы болып жол көрсеткен баһадүр. Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руының Қаптағай батыр әулетінен шыққан Шынжырлы тұқым. Өмірбаян Қаракерей Қабанбайдың өзін жорыққа алып шығып, соғысқа баулыған, ұрыс тәсілін үйретіп, жол көрсеткен, өзі де әскер басқарған жасампаз көшбасшы. Бөрібай бабамыздың өмірі тек Соғыспен өткен,Анасының ішінде жатқан кезде,Анасы Қасқырдың-Бөрінің жүрегіне жерік болған дейді тарихшылар, Әкесі Сары мырза тек батыр және би емес мықты найзагер,аңшы болған екен. Ерліктері 1723–40 жылы жоңғарларға қарсы соғыстарда матай руы қолын басқарған. Жалайыр, найман, қоңырат жасақтарының басын біріктіріп, Сарысу өзені бойына қоныстандырған. Жоңғар шапқыншылығының ең ауыр кезеңінде өз қарамағындағы рулардың жаудан қорғану ісін ұйымдастырды. Сарысу өзені бойындағы шайқаста қаза тапқан. Қожа Ахмет Иасауи кешенінде жерленген Бөрібай батырдың ерлігі жайлы кезінде Сегіз сері, Дәстем сал, Жанкісі жыраулар дастандар шығарған. Жоңғар қолбасшысы Сайынбөлек Шыршықты тастап, жоңғар тауынан аса өз жағына қарай қашуды ойлайды. Оның бұл пиғылын аңдаған Қаракерей Қабанбай батыр ерлігі мен сыры өзіне жақсы мәлім Бөрібай бастаған Баймұрат, Еспембет батырларды тосқауылға қояды. Сайынбөлекке онсыз да тісі қайраулы Бөрібай одан ел кегін қалай аларын білмей жүрген еді. Сонымен он мың әскері бар Сайынбөлекті ұрымтал тұстан күтіп алған Бөрібай қолы ата жауымен ұрысқа кіреді. Тұс-тұстан атойлаған қазақ сарбаздары ә дегенше-ақ жау әскерін тықсыра бүріп, қоршап алған еді. Көп тіресуге дәрмендері жетпеген қалмақ қолының берекесі ұшып, іле тұтқынға беріледі. Алайда әккі Сайынбөлек біраз әскерімен қашып үлгеріп, бұл қақпаннан да сытылып кетеді. Бұл жеңіс Бөрібай батырды аса қуанта қоймайды.Себебі ата жауы құтылып кетті. Екіншіден, Жетісуды ойраттар басып алған. Ендігі міндет – қашқан жауды індете қуып, сол өңірлерді жаудан тазартып, ел-жұртын азат ету. Осылайша Бөрібай батыр бастаған екі түмен қол Жетісу – Алакөл бағытына аттанады. Бөрібай батыр талай қалмақ батырын жекпе-жекте жеңіп, босып кеткен халықтың басын біріктіріп, Сарыарқа төсінде Сарысу өзені маңына қоныстандыруымен тарихта қалды. Алайда Кеңес дәуіріндегі солақай саясат есімін ататпай, батыр туралы мәліметтер мақсатты түрде жойылып отырды. Себебі 30-шы жылдары Ақсу халқы сол кездегі билікке қарсы Бөрібайлап ұрандатып ,көтеріліс ұйымдастырған. Дереккөздер
Геометриялық салу

Геометриялық салу — кейбір геометриялық есептерді абсолют дәл деп ұйғарылатын әр түрлі аспаптардың (сызғыштың, циркульдің, тағы басқа) көмегімен шығару. Есептердің түрі аспаптардың таңдап алынуына тәуелді болады. Салу есептері циркуль мен сызғыштың көмегімен, ізделініп отырған нүктелердің координаттары операциялар (қосу,көбейту, бөлу және квадрат түбір табу) саны шекті болып келген өрнек түрінде жазылса ғана шығарылады. Егер мұндай өрнек табылмаса, онда салу есебін циркуль мен сызғыштың көмегімен шығаруға болмайды. Мысалы, мұндай есептерге кубты екі еселеу, бұрыштың трисекциясы, дөңгелек квадратурасы жатады. Циркуль мен сызғыштың көмегімен шығарылатын кез келген салу есебін бір ғана циркульмен не сызғыштың (кейде бұрыштықпен) өзімен де шығаруға болады. Дереккөздер
Үйлесімділік

Үйлесімділік — бүтіннің бөлшектерінің өзара үндесуін, белгілі бір тәртібін, көптүрліліктің біртұтастығын, объектінің формасы мен мазмұны арасындағы сәйкестікті анықтайтын категория. Ежелгі Грек философиясында үйлесімділік ұғымы ғарыш үйлесімі мен жүйелілігі идеясын белгіледі. Ғарыштық Үйлесімділіктің жалпы антикалық ұстанымы дүниенің музыкалық құрылымы жайлы ілім таратқан орфико-пифогерлік дәстүрдің өкілдері тарапынан жүйеленіп, нақтыланған. Гераклит Үйлесімділікті қарама-қайшылықтардың бірлігіне негізделген ішкі қасиет ретінде неғұрлым кеңірек түсіндірді. Пифагоршылардың ғарыш Үйлесімділік жайлы ілімін Платон “Тимей” диалогында одан әрі қарай дамытты. Сонымен қатар ол Үйлесімділік ұғымына әлеуметтік, адамгершілік мән беріп, кемел адамға тән қасиет ретінде ашты. Аристотель Үйлесімділікті музыкалық үндестік тұрғысынан пайымдап, осы негізде Үйлесімділік — бүтіннің біртұтастығы, толықтығы және ол бүкіл дүниеге тән деп білді. Үйлесімділік ұғымы қайта өркендеу дәуірі эстетикасында көкейкесті мәселе болды. Үйлесімділік ұғымына ғылыми анықтама беру талпынысын Леонардо да Винчи, Дюрерден көруге болады. Қайта өркендеу дәуірінің эстетикасы ішкі Үйлесімділікке жеткен, жан-жақты дамыған, кемел адам ұғымын ұсынып, оны адам тәнінің де, жанының да сұлулығы мен үйлесімі деп білді. Үйлесімділік 18 ғасырда рационализм ағымы өкілдерінің назарынан тыс қалмады. Үйлесімділік ұғымы классицизм эстетикасында да зерттелді. Кант Үйлесімділікті адамның парасаты мен сезімінің арасындағы үйлесім деп білді. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Фраза

Фраза (грекше phrasіs — сөйлемше) — тіл білімі мен музыкада қолданылатын термин. *1) Аяқталған ойды білдіретін сөйлеудің негізгі бірлігі. Фраза тұтастығы белгілі бір синтаксистік құрылымның интонациялық құралдары арқылы жасалады. Кей жағдайда фразалық құрылым сөйлемнің бір бөлігі бола алады. Мәселен, сөйлемді бірнеше дербес фразаларға бөліп, интонация арқылы мағыналық реңк үстеуге болады. Сондай-ақ тыныс белгісімен ажыратып көрсетеді. Мысалы, Соғыс жүріп жатты. Барлық жерде. Соғыс.; *2) терминологиялық қолданыстарда сөйлем деген ұғымды да білдіреді; *3) екі жағынан да пауза арқылы интонацияға негізделген мағыналық бірлік. Қазақ тіл білімінде фразеологизм деген сөздің орнына кейде фразалық тіркестер деп те қолданылады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Бөрібай кесенесі

Бөрібай кесенесі — 18 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Сырдария, Шиелі аудандарының шекарасындағы (Қызылорда – Жезқазған автомобильдік жолынан 40 км жерде) Телікөлдің маңайынд ауылы 1988 жылы Алматы сәулет және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген Бөрібай кесенесі – 6х19х33 см шикі кірпіштен тұрғызылған порталды құрылыс. М. Тынышпаевтың айтуынша, кесене Бөрібай батырға арнап салынған болуы керек. Оның негізі шаршыға (6,40х6,68 м) жуық, ішкі жағы сегіз қырлы, әр қырында бөлек-бөлек итарқалы қуыс бар. Бойлық және көлденең белдеулеріндегі қуыстар тікбұрышты, ал диагоналы бойындағы қуыстар бесбұрышты. биіктігі 1,15 м күмбез барабанға өтер тұста бірінен бірін оздыра қаланған қос қатар сөре барабанға негіз болған. Ғимарат қалдықтарына қарағанда күмбезі болмаған тәрізді. Кіретін есік оңтүстік қабырғадағы қуыстан шығарылып, оған тіркестіре жебенің ұшы сияқты үшкірлеп жабылған дәліз (ұзыдығы 1,75 м шығыс қабырғасы сақталған) салынған. Құрылыс сыланбаған. солтүстік қабырғасы жағындағы бөлмеде жартылай көміліп қалған сағана бар. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бөрібас кесенесі

Бөрібас кесенесі 19 ғасырдың аяғынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Шу өзенінің оң жағалауында, Той өткелінен 43 км төмен. 1988 жылы Алматы сәулет және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Бөрібай кесенесі тікбұрышты күйдірілген кірпіштен шаршы тұғырға тұрғызылған. Күмбез цилиндр түріндегі барабанға қаланған. Алғашында кесенеге кіре берісте дәліз болғанға ұқсайды. Кесене тұғыры кірпішті тігінен екі қатар етіп мәнерлей қалап безендірілген. Кесене сегіз қырлы, әр қырында аркалы қуыс бар. Күмбезінде ішке жарық түсу және ауа алмасып тұру үшін қалдырылған төрт шаршы ойық бар, сондай-ақ, күмбезді қалағанда сырғауылдан екі қатар белдеу жасалған. Бөрібай кесенесі. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Бетпақдаланың оңтүстік-батыс аймағын қоныстанған қазақтардың мемориалдық сәулет өнері жайынан хабар береді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Геотермиялық саты

Геотермиялық саты — тау жыныстары температурасының 1°-қа жоғарылауына сәйкес жер қойнауы тереңдігінің артуы. Геотермиялық сатының орта шамасы 30 — 40 м, кристалды жыныстарда 120 — 200 м-ге дейін барады. Жер қойнауының тереңдігіне байланысты тау жыныстары температурасының артуы геотермиялық градиент арқылы анықталады. Қосымша Геотермиялық саты - температураның геотермиялық сатыға артуына сәйкес келетін жер қабығының тереңдеуіне қарайғы аралық қашықтық (метрмен өлшенеді). Геотермиялық сатының өлшемі орны мен тереңдігіне байланысты 5 м-ден 150 м-ге дейін жетеді, орташа мәні 3-40 м/градус немесе 33 м/градус. Дереккөздер
Үй Патшалығы Кітабы

“Үй Патшалығы Кітабы” — үй патшалығының (Үйсін Ордасының) қытай тілінде жазылған тарихы. Үйсін патшалығы 386 — 534 жылдар аралығында Қытайдың солтүстік-батыс өңірінде өмір сүрген мемлекет. Кітаптың авторы — Үй Шу (506 — 572). Қазақша “Үйнама” деп те қолданылады. Бұл еңбектің Батыс өлкесіне арналған тізбекті баянының 90-бөлімінде былай делінеді: “Үйсін мемлекеті (патшалығы) Қызыл аңғарда (Чугучэн), Чюсы (Куча) елінің солтүстік-батысында тұрады. Ол жерден Дай еліне жеткенге дейін 10 мың 800 ли (шақырым). Олардың елі руан-руандардың (жужандардың) бірнеше мәрте шапқыншылығына ұшырағандықтан батысқа қарай көшіп, Сүңлин (Памир) тауына барды. Қала, қорғандары жоқ, малға ілесіп, сулы, шөпті жерлерге көшіп жүреді. Тайянның үшінші жылы (437) Дүң Вань Үйсіндер еліне өз уәкілдерін жіберді. Содан олар да елші жіберіп, тарту-таралғы әкеліп тұрды”. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Жамал Бектасова

Жамал Бектасова (1 шілде 1923 жыл, Алматы облысы - 2003 жыл) — актриса, Қазақстанның халық артисі (1998). * Алматы театр студиясын 1940 ж. бітірген. * 1945 ж. Алматыдағы Республикалық жасөспірімдер мен балалар театрына ауысып, күні бүгінге дейін сонда шығармашылық қызметте. Алғаш театр сахнасына шығуы (1947 ж.). Балалар мен жасөспірімдер театрының ашылуына байланысты қойылған А.Толстойдың “Алтын кілтіндегі” Мальвина рөлінен басталды. Осы жылдан бастап Бектасова аталған театр сахнасында жарты ғасырдан астам уақыт бойы өнер көрсетті. Рөлдерінің барлығы дерлік психологиялық тереңдігімен, шынайылығымен қазақ сахна өнерінің тарихында қалды. Сондай-ақ, Бектасова бірнеше кинофильмдерде ойнап, 250-ден астам фильмді дубляждауға қатысқан. Әуезовтің «Еңлік - Кебегіндегі» Еңлік. Мұнан кейінгі қойылымда «Айман - Шолпанда» Айманды ойнаған. Әр жанрдағы пьесаларда көптеген образдар жасады. Солардың ішінде Ш.Айманов қойған «Жас Абайда» Ұлжанның бейнесін сомдады. 1986 ж. Р.Сейтметов қойған «Алуада» үнділік әйелдің рөлін ойнаған. Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына байланысты жазушының әңгімесі негізінде қойылған «Қаралы сұлуда» күтуші кемпірдің бейнесін сомдады. Сомдаған рөлдері: * Күнбала (М. Ақынжановтың “Алтын сақасында”) * Қорлан, Алтынай, Күлпаш, Айкен (Ш. Хұсайыновтың “Көктем желі”. “Рәбиға”, “Біздің Ғани” және “Есірткен ерке”) * Әсия (Қ. Бекхожиннің “Егер жүрек шын берілсе”) * Күлән, Әсия, Қатира (Қ. Мұхамеджановтың “Қуырдақ дайын”, “Өзіме де сол керек” және “Бөлтірік бөрік астында”) * Биғайша (Т. Ахтановтың “Күшік күйеу”) * Дәмелі (Ғабит Махмұтұлы Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқты”) * Ақбөпе (А. Сатаевтың “Ақбөпе”) * Рахия (Б. Мұқайдың “Өмірзая”) * Луиза (Шиллердің “Зұлымдық пен махаббат”) * Софья Игнатовна (А. Островскийдің “Адам аласы ішінде”), т.б. Дереккөздер
Геохимиялық айналым

Геохимиялық айналым — Жердің геол. даму барысында хим. элементтердің орын ауыстырып, физ., хим. өзгерістерге ұшырап минерал түзіп, изотоптық құрамы өзгеріп, қайтадан бастапқы күйіне келуіне себепші болатын, бір-біріне жалғаса өтетін геохим. процестер жиынтығы. Геохимиялық айналым атауын 1922 ж. А.Е. Ферсман ұсынған. Геохимиялық айналым барлық хим. элементтердің Жер қыртысында үздіксіз өтіп жататын түрленуін бейнелейді. Жер қыртысының басты Геохимиялық айналымна: 1) түрлі құрамды магмалық жыныстардың түзілуіне себепші болатын магманың кристалдануы кезіндегі жіктелу; 2) эндогендік процестермен байланысты постмагматикалық түрленулер; 3) түп жыныстардың үгілуінен түзілген борпылдақ шөгінділердің сумен шайылып, хим. құрамына қарай жіктелуі және олардың теңізге түскеннен кейін шөгінді жыныстар түзілуінің әуелгі және кейінгі диагенезі кезінде түрлі фацияларға бөлінуі; 4) элементтердің шашырауы мен топталуына ықпал ететін эпигенетикалық өзгерістер мен метаморфтану; 5) гранитке айналдырушы газ бен сұйықтардың әсерінен түзілетін гранит-гнейстер мен граниттер, т.б. жатады. Табиғатта жеке элементтің, элементтер тобының Геохимиялық айналымын байқауға болады. Геохимиялық айналымға органик. дүниенің тіршілігімен байланысты биогендік айналыс та әсер етеді. Мыс., өсімдіктер мен жануарлар су, ауа, топырақ және түрлі шөгінді жыныстардан көптеген хим. элементтерді бойына сіңіреді. Жануарлар мен өсімдіктер тіршілігін жойғанда олардағы хим. элементтер шөгінді жыныстарға қайта оралады да, өздерінің Геохимиялық айналымын одан әрі жалғастыра береді. Дереккөздер “Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том