kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Есім Байғаскин

Есім Байғаскин (1893, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезі, Ортақшылдар болысының 2-ауылы (қазіргі Амангелді ауданы) — 1937, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері. * 1919—1923 жылдары. кеңестердің Ақмола облысы атқару комитетінде қызмет етті. * 1924 жылы Ташкенттегі Орта Азия университетіне оқуға түсті. * 1925—1937 жылдары “Ақ жол” газетінде редактор болды. * 1937 жылы саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Саяси өмірі Алаш қозғалысына қатысқан қайраткер, отандық баспасөз және оқу-ағарту ісі ұйымдастырушыларының бірі. * Ауыл молдасынан хат танығаннан кейін 1914-1918 жылдары Омбы гимназиясында оқиды. Осында жастардың «Бірлік» ұйымының жұмысына қатысады. Төңкерістер уақытында 1918 жылы 5-13 сәуірде Омбы қаласында өткен алашшыл жастардың тұңғыш сиезіне қатысады. Жаңадан өсіп келе жатқан С.Сәдуақасұлы, Қ.Кемеңгерұлы сынды катарлас қайраткерлермен достық байланыста болады. Ол аталған сиезде құрылған «Жас Азамат» ұйымына кіреді. * Алаш қозғалысы қаркын алған жылдары Ақмола облыстық Алаш комитеті жұмысына атсалысады. * Кеңес билігі толық орнағанда, Ақмола облыстық атқару комитетінде қызмет атқарады. Қазақ секциясының нұсқаушысы, халық ағарту бөлімінің қызметкері болады. * 1924 жылы Түркістанға қоныс аударып, Ташкенттегі Орта Азия университетінің экономика факультетіне оқуға түседі. Оны 1928 жылы бітіріп шығады. * Осында жүріп, «Ақ жол» газетімен, Қазақ халыққа білім беру институтымен тығыз байланыс орнатады. Аталған екі мекеменің бірінде журналист, бірінде оқытушы болды. * 1925 жылы Мәскеуден Қ.Кемеңгерұлының жетекшілігімен шыққан «Қазақша-орысша тілмаш» сөздігін құрастыруға М.Бұралқыұлы, А.Байтасұлы, Ғ.Дәулетбекұлы, М.Сәрсенбайұлы сынды азаматтармен бірге қатысады. * Оқуын тамамдаған соң «Средазбюрода», аудандық атқару комитетінде жауапты қызметтер атқарады. * 1932 жылы Шымкентте жұмыс істейді, ал 1934 жылы Алматыға қоныс аударып, Алматы зооветеринарлық институттың (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) директоры қызметін атқарады. Осы кезде Алаш қайраткерлері жаппай репрессиялана бастағаны мәлім. Есімнің бұл шақта айтқан бір әңгімесі қазір аңыз болып айтылады. (деректі жеткізген Ғаббас Дәулетбекұлының әйелі Хабибжамал). Бір кызығы, қайраткердің жары Құсни кейінірек «Социалистік Қазақстан» газетінде машинистка болып жұмыс істепті. * Есім Байғасқаұлы 1937 жылы қазан айында тұтқынға алынып, кешікпей атылған. Гүлнар Міржақыпқызы Дулатованың дерегіне қарағанда, күйеуі ұсталғаннан кейін Құсни НКВД-ға жұбайымен жолыктыруды өтініп хат жазған. 5-6 айдан соң оны ерімен кездестірген. Сонда әйелі Есімнің әбден азапталғанын өз көзімен көрген. Ал, Құсниды шиеттей балаларынан бөліп «халық жауының әйелі» ретінде алғаш сол Есім жатқан түрмеге қамап, кейін «Карлагқа» айдаған. Дереккөздер
Жәпек бытыр

Жәпек бытыр (18 ғ-дың 1-жартысы – өлген жылы бегісіз) – қазақ батыры. Арғын тайпасының Құдайберді Атығай руынан тараған. Абылай ханның үзеңгілес серігі болған. 18 ғ-дағы жоңғарларға қарсы болған негізгі соғыстардың барлығына қатысқан. Ш. Уәлихановтың «ХVІІІ ғасырдағы батырлар туралы тарихи естеліктер» очеркінде айтылады. Жәпек бытыр туралы Бұхар жырау, суырып-салма ақын Шал ақын жырлаған, М. Жұмабаев «Батыр Баян» поэмасында жазған. Пайдаланылған cілтемелер
Жанғали Хамзабаев

Жанғали Хамзабаев (10 қазан 1937 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Қоскөл ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1981), профессор (1988). Өмірбаяны Арғын тайпасы Атығай-Қарауыл руынан шыққан. * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * КСРО Медицина Ғылым Академиясы Хирургия институтының аспирантурасын (1968) бітірген. * 1968 жылдан Клиникалық және эксперименталды хирургия ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарған. Ғылыми еңбектері * 1980 жылы «Рентгено-радиологическая диагностика симптоматической гипертензии» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 2 өнертабыс пен көптеген ғылыми жарияланымдардың авторы. Дереккөздер
Дандай Ысқақұлы

Дандай Ысқақұлы (1946 жыл, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қоғам ауылы) - Сыншы, ғалым, филология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). ҚазҰУ-ды (1969), Әдебиет және өнер институтының аспирантурасын (1974) бітірген. 1975-1977 жылдары Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер, 1977-2000 жылдары ҚазҰУ-да оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, 2000-2004 жылдары Еуразия университетінде профессор қызметтерін атқарған. Қазір С.Демирел атындағы университеттің проректоры. Ғалымның Алаш қайраткері Мұхтар Әуезов жайлы «Мұхтар Әуезов. Талант пен тағдыр», «Мұхтар Әуезов хақында мақалалар» еңбектері бар. Ғалым Алаш қайраткерлерінің қазақ әдебиеті сыны тарихындағы орнын дәйектеуге үлкен үлес қосты. Дереккөздер
Шырынкүл Қазанбаева

Шырынкүл Қазанбаева (12.09.1920 жылы, Шиелі ауданы Н.Бекежанов ауылы – 11.06.2018 жылы, сонда) – еңбек ардагері. Социалисттік Еңбек ері (13.12.1972). Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан. 1940 жылы Шиелі МТС-ндағы 3 айлық тракторшылар курсын бітіріп ауданда 1-болып тракторға отырған әйел адам. 1946 жылдан зейнеткерлікке шыққанша Н.Бекежанов ауылында күріштің әр гектарынан 55 – 70 ц-ден өнім алған. 1966 жылы есімі Қазақстанның Алтын кітабына жазылды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. Ленин (1964 ж.,1972 ж.), «Құрмет белгісі» (1966 ж.), Еңбек Қызыл Ту (1971 ж.) ордендерімен және ондаған медальдармен, социалистік жарыстың алтын, күміс белгілерімен марапатталған. Қызылорда облысының (2007 ж.), Шиелі ауданының (2010 ж.) құрметті азаматы. Дереккөздер * [http://kitapkhana.kz/614-azanbaeva-shyrynkl.html ҚАЗАНБАЕВА ШЫРЫНКҮЛ]// Кызылординская областная универсальная научная библиотека имени Абдильды Тажибаева
Конфуцишілдік

Конфуцишілдік (қыт. жу цзя – ғалым-зияткерлер мектебі) — ежелгі заманнан бастау алатын қытайдың философиялық жүйесі және саяси-этикалық ілімі. Шығыстың даосизм мен буддизммен қатар үш басты діни-этикалық бағыттың бірі. Ежелгі Қытайдың басты идеялық ағымдардың бірі. Конфуцишілдіктің негізін қалаушы – ойшыл Конфуций (б.з.б. 551–479). Оның көзқарасын ізбасарлары “Лунь ой” (“Әңгімелері мен ой-пікірлер”) кітабында баяндап берген. Конфуцишілдікке сәйкес, адам тағдырын “аспан” айқындайды және адамдардың «мейірімділерге» және «нашарларға» бөлінуінің өзгеріске ұшырауы мүмкін емес. Жасы кіші үлкенге, қызметі төмен адам жоғары қызметтегі адамға сөзсіз бағынуға тиіс. Әлеуметтік теңсіздікті құдайдың құдіретімен байланыстырған Мэн-цзы (б.з.б. 372 – 289) Конфуцийдің көрнекті ізбасары болды. Конфуцишілдіктің екінші бір жақтаушысы Сюнь-цзы жасаған ілім бойынша “аспан” табиғаттың бір бөлігі болып табылады және онда сана болмайды. Адам заттардың заңдылықтарын түсініп, оларды өз мүддесі үшін пайдалануға тиіс. Алайда, Конфузцийшілдіктің “құдайдың құдіреті” туралы ілімі Дун Чжуншудың (б.з.б. 2 ғ.) Конфуцишіл ортодоксты доктринасын жасауына негіз болды. Негізінен, Сун әулеті билігі кезінде (10 – 13 ғасырлар) қытай философия мектебінің жаңа Конфуцишілдік бағыты қалыптасты. Жаңа Конфуцишілдік деп аталған бұл ағымның ерте Конфуцишілдіктен айырмашылығы – онтология, натурфилософия, космогонияға көбірек көңіл бөлінеді. 11 – 12 ғасырларда Чжу Си және басқалар арқылы жаңа Конфуцишілдер дейтін философиялық бағыт қалыптасты, ол заттарда екі түрлі негіз бар деп үйретті. Олар: Ли – парасатты шығармашылық күш және Ци – енжар материя. Алғашқысы адамның бойындағы жақсы қасиет – ізгілікке құлшыныс, ал екіншісі – жаман қасиет сезім қызғанышына бой ұруды қалыптастырады. Бұған бәсекелес екінші бағыт болған Лу Цзююань – Ван Янмин мектебі 16 – 17 ғасырларда идеялық басымдыққа жетті. 17 – 19 ғасырларда классикалық мәтіндерді сыни тұрғыда оқып, табиғатты тәжірибемен зерттеу қолға алынды. 20 ғасырларда батыс философиясы теориялары назарға алынды. Әлеуметтік тәртіп пен реттіліктің бұлжымастығын дәйектей түсу арқылы жаңа конфузцийшілдік 21 ғасырлардың басына дейін Қытай философиясы мен қоғамдық-саяси ойындағы үстем бағытқа ие болып келді. Оның Жапония, Корея мен Вьетнамға да ықпалы зор болды. Ізгі адамның бес тұрақты негізі # Жән (仁）– адамсүйгіштік, адамзатты сүю, мейірім. # И (义 [義]) – ақиқат пен шынайылық. # Ли (礼 [禮]) – дәстүр мен ырым. # Чжи (智) – даналық, сана, ақыл. # Синь (信) – ізгілік, адамгершілік. Дереккөздер * Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Ысмайыл Ата сәулет кешені

Ысмайыл Ата архитектуралық кешені – Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Орналасқан жері Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылында орналасқан. Кезеңі ХІ-ХІХ ғасырлар. Тарихи деректер, сипаты Кесенеден басқа мазарлар тобы мен қабірден тұратын кесене тұтас Ысмайыл Ата архитектуралық кешеннің бөлігі болып табылады. Бұл әр түрлі кезеңдік ғимараттар тобы, өйткені кешен ХІ-ХІХ ғасырлардың ұзақ кезеңдерінде қалыптасты. XV-ғасырда өмір сүретін мистик, уағыздаушы және қоғам қайраткері Ысмайыл-Ата кесенесінің өзі кешеннің солтүстік жағында орналасқан. Ғимарат қос күмбезді порталды-күмбезді құрылыс болып табылады. Басты көлемге үш жағынан аласа апсидалар қосылады. Сфералық күмбез ішінен сегіз қырлы қабырғаларға, ал сыртқы күмбез барабанға тіреледі. Қабырғаларында және күмбезасты барабанда құрылыстар фрагменттері қабырғалық тізімдемелері оюлы сипатта жеткілікті сақталған. Ескерткіш бірнеше рет қалпына келтірілді. Ысмайыл-Ата кесенесінің жанында Қошқар Ата мазары орналасқан, ол төмен апсидті порталды-күмбезді бір камералы құрылыс болып табылады. Онда құлпытастар орнатылған. Мамандардың пікірінше, ескерткішке тән бөлшек ұяшықты желкендерді бір-бірінің үстінен шығып тұрған қосарлы кірпіш түрінде орнату болып есептелінеді. Екі кесене де маңызды рухани қасиетті болып саналады және бүкіл аймақтың және одан тыс жерлерде мұсылман халқы құрмет тұтады. Кесенелер Түркістан облысынан "Қазақстанның 100 сакралды нысаны" тізбесіне енгіздірілген. Дереккөздер
Жеке батыр

Жеке батыр – Бурабай тауының солтүстігінде орналасқан тау. Бурабай ауданы жерінде. Алыстан таудың нобайы сақтықты ойлап дулығасы мен болат сауытын шешпей мәңгі ұйқыға кеткен сақалды батырдың бейнесін елестетеді. Аңыз бойынша ертеректе алып күш иесі, арманшыл бір батыр осы өңірде өмір сүріпті. Жас кезінде уайым-қайғы дегенді елемей өзінше думандатып өмір сүреді. Ер жеткенде жоқшылық пен халық мұңын көріп, қабағын кірбің шалады. Туған жеріне жоңғарлар мен қалмақтар жиі-жиі шапқыншылық жасап отырған. Ауылдардың шаңын аспанға көтеріп, астан-кестең қиратып, жау әскері төрт-түлік мал табындары мен қорғансыз адамдарды айдап кетеді. Ал ел іші бір-бірімен қалыңдық пен жайылымдыққа таласып, күнде қырқысып, ауыз бірлікке келе алмайды. Бұны көрген жас батыр бәріне қолын бір сілтеп, ауылдан кетуді ойлайды. Еркін жүріп, бақ пен байлық іздегісі келеді. «Мүмкін болса ауылдастарыма жақсылық жасасам сонда олар тынышталар ма еді» – деген оймен кетпекші болып, өзіне болат қылыш пен дулыға, үстіне сауыт соғып киіп, бақыт іздеп жолға шығады. Жол үстінде Жеке батырға басқа ауылдың батырлары жолығады. Олар да бақыт жолына жалғыз шыққан екен. Жаумен бірінші болып қазақ батыры жолығады. Қалың қол оның алдын бөгеп, қоршауға алады. Ол жаумен ұзақ шайқасады. Жау қара масадай құжынап, шегірткедей үймелеп, батырдың үстіне шығып кетеді. Оның көзі көрмей, құлағы естімей қалады. Сонда ғана ол бақыт үшін жалғыз күресудің қате екенін түсінеді, аһ ұрып өкінеді. Алып тұлғалы батыр әл-дәрмені құрып, туған даласына шалқасынан құлап түсіп, тасқа айналады, мәңгілік ұйқыға беріледі. Жеке батыр бетегелі далада тас болып жатыр.
Маятас (тұрақ)

Маятас – мезолит дәуірінен сақталған адамдар тұрағы. Орналасқан жері Түркістан облысы Отырар ауданы Темір бекетінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Сипаты Тұрақты 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының тас ғасырын зерттеумен шұғылданатын отряды (жетекшісі Х. Алпысбаев) тапқан. Биіктігі 20-25 м келетін дөңнің үстінен тас құралдар: өзектастар, пышақ тәріздес тас тілікшелері, кескіштер, сүйіртастар, тас жаңқалары мен қабыршақтар табылды. Бұйымдар ашық-сұр халцедоннан және шақпақтастан дайындалған. Пышақ тәріздес тас тілікшелер арасында жұқаша келген, ұзын, кей жерлері жап-жақсы өңделген артефактылар да ұшырасады. Өңдеуі бір-біріне ұқсас жұқалау және кішірек тас жаңқалары да бар. Маятас тас құралдары осы маңдағы Жаңашілік тұрақтарынан (1–3) алынған бұйымдарға ұқсайды. Маятас секілді мезолит дәуіріне жататын тұрақтар Оңтүстік Қазақстанда өте аз зерттелген. Бұл ескерткіштен алынған материалдар тас дәуірі мәдениеті осы өңірде үздіксіз дамығандығын айғақтайды. Дереккөздер
Әбілкәрім Хамзин

Әбілкәрім Хамзин (1940 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы) – Медицина ғылымдарының кандидаты (1969), докторы (1994), профессор (2001). Өмірбаяны * Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін (1963, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) «Емдеу ісі» мамандығы бойынша бітірген. * Ресей Денсаулық сақтау министрлігінің ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1966–1969, Мәскеу) болды. * Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданында хирург, рентгенолог, бас дәрігер (1963–1965) * 1969-83 жылдары ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер * 1984-2003 жылдары ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында рентген диагностикасы бөлімшесінің меңгерушісі * 2004-2006 жылдары - С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университетінің онкология, сәулелік диагностика және сәулелік терапия кафедрасының профессоры. * 2007 жылдан бері -С.Д.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медициналық университетің «Визуалды диагностика» кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми еңбектері * «Рентгендиагностика опухолей женских половых органов (по данным ангиографического исследования)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. * 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. Өкпе, жүрек, ас қорыту мүшелерінің, сүйек-буын және зәр шығару-жыныс жүйесі патологиясының рентген диагностикасы, ішкі артериялық химиялық терапия мәселелеріне арналған 143 еңбектің, оның ішінде * «Әйелдердің жыныс мүшелері ісіктерінің диагностикасындағы ангиографиялық зерттеулер» (Алматы, 1994) монографиясының авторы. * «Жатыр денесі рагын емдеудің тәсілі» (1998) * «Бронхиалдық артерияны рентгенэндоваскулярлық катетерлеу арқылы екпе қатерлі ісігін операция алдындағы полихимиялық емдеу тәсілі» (2002) * «Сүт безі қатерлі ісігін емдеудің тәсілі» (2003) * «Жатыр мойны қатерлі ісігін емдеу тәсілі» (2003) атты авторлық куәліктердің иегері. Марапаттары * «Еңбек ардагері» медалімен (1988); * «КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1988)* «Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігіне» (2000, 2002) белгілерімен марапатталған. Отбасы * Әкесі - Досаханов Хамза. Анасы - Досаханова Рәш. * Үйленген. Жұбайы - Крапивина Валентина Владимировна, зейнеткер. Ұлы - Тимур (1962 ж. т.). Дереккөздер
Маятас (Түркістан облысы)

Маятас (1992 жылға дейін — Михайловка) — Түркістан облысы Төле би ауданы, Қазығұрт ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына қосылған. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Еңбекші ауданындағы тұрғын үй массиві. Халқы Тұрғыны: * 2,3 мың адам (2003); * 2,4 мың адам (2009). Тарихы 1961 жылы құрылған «Қазығұрт» сүт кеңшарының бөлімшесі болып, «Михайловка» аталып келді. Маятас ауылының атауы жөнінде ел арасында түрлі болжамдар айтылып келеді. "Мая" сөзінің өзі бірнеше ұғымды білдіреді. Қазақ үйілген шөпті мая дейді. Бұрын бұл жерде қолмен үйілген тас болуы мүмкін. Ауыл аты сол үйінді тасқа байланысты Маятас аталса керек. Бұл сөздің кездейсоқ айтылмағаны анық. Себебі, Маятас ауылының іргесінен асау Бадам өзені ағады. Бұл өзен ежелден ірі-ірі қой тасқа да, құмға да бай. Ертеректе аталарымыз белгілі бір мақсатты көздеп, Бадамның қой тастарын бір жерге үюі мүмкін. Осындай себеппен Маятас аталған шығар деген болжам бар. Дереккөздер
Иосиф Адольфович Женский

Женский Иосиф Адольфович (1920 жылы туған, Украина, Хмельницкий облысы Славутск ауданы Каменка селосы) – еңбек ардагері. *Социалистік еңбек ері (1951). *Көкшетау облысына 1936 жылы көшіп келген. Еңбек жолын сол жылы кеңшарда бастады. *1943 жылдан Красноармейск машина-трактор стансасында комбайн жүргізушісі, *1961 жылдан Красноармейск трактор жөндеу стансасында шебер болды. Медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Жерұйық санаторийі

«Жерұйық» санаторийі – емдік демалыс орны. Бурабай ауданында, Бурабай комитенің жағалауында, табиғаты әсем жерде, қарағай орманы арасында орналасқан. Санаторийде 3 жатын корпусы, ем алу корпусы демалушыларға қызмет көрсетеді. Сонымен қатар «люкс» және «жартылай люкс» номерлері қарастырылған. Мұнда тірек-қозғалтқыш жүйесі, дем алу органдары, қан айналым, жүйке және жүйк жүйесі, гинекологиялық аурулармен ауырған адамдарға көмек көрсетіледі. Науқастарға балшық, су, жылумен емдеу, массаж, инемен емдеу, мануальді және лазерлік терапия, косметикмка кабинет қызмет етеді. Табиғатқа экскурсия, жаяу серуендеу маршруттары ұйымдастырылған. Пайдаланылған cілтемелер
Қарағай өзені

Қарағай – Өлкейек алабындағы өзен. Географиялық орны Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 146 км, су жиналатын алабы 3150 км 2 . Гидрологиясы Аңғары кең, 0,5 – 4 км. Арнасының ені 40 м-ден 125 м-ге дейін жетеді. Жайылмасы кең. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Су тапшы жылдары арнасының көпшілік жері құрғап қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,62 м 3 /с. Суы мал суаруға және жайылымды көлдетіп суландыруға пайдаланылады. Дереккөздер
Байғозы Наймантайұлы

Байғозы Наймантайұлы (1705 — 1803, Қарағанды облысы Шет ауданы Көктіңкөлі ауылы) — батыр. Руы — тарақты. Әкесі Наймантай батыр Сүтемгенұлы Тәуке ханның бас батырларының бірі болған (бейіті Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің іргесіндегі қорымда). Әкелі-балалы батырлар есімі жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінде қатар шыққан. Байғозы Наймантайұлы жоңғарлармен арада болған Қарасире, Аңырақай, Хан тауы, Қызылтау, Ыстықкөл, Ерейментау, Түркістан, Қарқаралы төңірегіндегі шайқастарда ерлік көрсеткен. Байғозы Наймантайұлының қызы Қойсанадан Шұбыртпалы Ағыбай батыр, немере қызы Шәкіден әйгілі күйші Ықылас Дүкенұлы туған. Байғозы Наймантайұлының бейіті тұрған жер “Батыр басы” деп аталады. #Байғозы Наймантайұлы (1705-1803) - қазақ халқының елдік пен еркіндікті қорғау жолында жоңғар шапқыншылығына қарсы жүргізілген Ұлы Отан соғысында ерен ерліктер жасап, исі қазаққа даңқы жайылған батырлардың бірі. Байғозы батырдың туып-өскен жері Арқаның Ортау, Қызылтау деп аталатын сілемді тауларының арасы. Топырақ бұйырған жері Қарағанды облысының Жаңаарқа және Шет аудандарының жапсарындағы Жаман Сарысу өзенінің бойы. Батырдың бейіті тұрған жер "Батыр Басы" деп аталады. Байғозының батырлық тұлғасын Қожаберген жыраудың мынадай жолдары да аша түсетіндей: "Тарақты Ер Байғозы қолдың басы, Бұл күнде жиырма алтыға келген жасы. Ол-дағы Кіші жүзге күйеу екен, Сыйлаған оны да елдің кәрі-жасы." (Ақселеу Сейдімбековтің жеке қоры) Байғозы батырдың шешесі - Шолпан, Кіші жүздің Жетіруын билеген тархан Есет батырдың (1667-1749) туған қарындасы. Байғозы батырдың Баяу деп аталатын жақын әпкесінен Қанжығалы Бөгембай батыр туады. Байғозы батыр өз кезінде Болат, Әбілмәмбет, Әбілқайыр, Абылай сияқты хандардың алдын көрді. Төле, Қазыбек, Едіге, Бұқар сияқты би-жыраулардың ұлағатты сөзін естіді. Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Жаңатай сияқты батырлардан тәлім алды. Керей Жарылғап, Әлтеке Жидебай, Шапырашты Наурызбай сияқты батырлармен төс тигізген дос болды. Байғозы батырдың Шәкі деп аталатын немере қызынан әйгілі қобызшы Ықылас Дүкенұлы туған екен. Ал батырдың өзінің Қойсана деген қызынан Шұбыртпалы Ағыбай батырдың анасы өмірге келген екен. Дереккөздер
Дүйсебай Сайлаубайұлы Ізбасаров

Дүйсебай Сайлаубайұлы Ізбасаров (1951 жылы туған, Түлкібас ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996), ҚР ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының академигі. Астрахан техникалық институтын бітірген (1973). 1973 – 1976 жылдары Қазақ КСР тағам өнеркәсібі министрлігінің инженер-механигі. 1977 – 1978 жылдары Орталық жоба-конструктор бюросының жетекші конструкторы, сектор меңгерушісі. 1978 – 1980 жылдары Алматы технологиялық инстиуты тамақ өндірісі машиналары мен жабдықтары кафедрасының оқытушысы. 1980 – 1984 жылдары Мәскеу тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында зерттеуші-стажер, аспирант. 1985 – 1991 жылдары Алматы технологиялық институтының оқытушысы, аға оқытушысы, жалпы инженер істер кафедрасының доценті. 1991 – 1994 жылдары Мәскеу тамақ өнеркәсібі технологиялық институтының докторанты. 1995 – 1996 жылдары Алматы технологиялық тамақ өндірісі машиналары мен жабдықтары кафедрасының меңгерушісі, проф. 1996 – 1997 жылдары Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының республикалық ғылым-инженер технология орталығының директоры. ҚР ҒМ-ҒА «Алмалы» ғылым өндірістік бірлестігі Ұлттық академиялық ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы бас директоры. 1997 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры. 110 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. Шығармалары * Производство фруктовых порошков из цельных яблок и сухофруктов, Алматы, 1988; * Инфрокрасное облучение и сушка растительного сырья, Алматы, 1994; * Основы теории, техники и технологии сушки пищевых продуктов, Алматы, 1997. Дереккөздер
Евгений Проковьевич Жиров

Евгений Проковьевич Жиров (1937 жылы туған, Ресей, Алтай өлкесі, Червово селосы) – спортшы, шаңғы спортынан Қазақстанға еңбек сіңірген жаттықтырушы. Қазақстан спортының құрметті қайраткері. Шәкірттері КСРО мен Азия ойындарының шаңғы жарысынан чемпиондары * И. Шерстнева * С. Мусинова * И. Зубрилина * С. Дешевых Дереккөздер
Қуандық Досмағанбетұлы Жоламанов

Жоламанова Қуандық Досмағанбетұлы (1934, Түмен облысы Еңбек кеңшары – 2005, Көкшетау қаласы) – ғалым, математик. Философия ғылым кандидаты. КазМУ-ды (ҚазҰУ-ды, 1958) бітірген. КСРО оқу-ағарту ісі мен Қазақстан білім беру ісінің үздігі. Еңбек жолын Солтүстік Қазақстан облысы Булаев ауданы Конюхов жетіжылдық мектебінде мұғалім болып бастаған. Көкшетау облысы Ленинград ауданы орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, директор (1958 – 59). 1960 жылдан Семей малдәрігерлік және Павлодар индустр. институттарында оқытушы, Павлодар педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі (1962 – 71), Көкшетау педагогикалық институтында проректор (1972 – 90), ректор (1990 – 91) болған. Ы. Алтынсарин атындағы Алтын медальімен марапатталған. Жоламанова – 25-тен астам ғылыми. еңбектің авторы. Пайдаланылған cілтемелер
Мүсілім Жолдасбаев

Жолдасбаев Мүсілім (1895, Аршалы ауданы Кенетай ауылы – 1961) – еңбек ардагері, малшы. Социалистік еңбек ері (1948). 1929 жылы «Путь Ленина» ұжымшарына кірген. Вишнев (қазіргі Аршалы) ауданының «Путь Ленина» ұжымшарында бақташы, жылқы фермасының меңгерушісі (1953 – 59) болған. Пайдаланылған cілтемелер
Жолдасбеков Оразбек

Жолдасбеков Оразбек (1892 – 1967, Қорғалжын ауданы Бірлік ауылы) – еңбек ардагері, жылқышы. Социалистік еңбек ері (1948). «Бірлік» ұжымшарына алғаш болып кіргендердің бірі. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында майданға өзі өсірген жылқыларын жіберген тәжірибелі табыншы. «Қарашалғын» кеңшарында жылқышы болып жұмыс жасаған (1961 – 64). 1964 жылдан зейнеткерлік демалыста. Арғын тайпасының Қуандық бөлімінің Темеш руынан. Пайдаланылған cілтемелер
Қонысбек Төрешұлы Қазантаев

Қазантаев Қонысбек Төрешұлы (1923, қазіргі Қызылорда қалалық округі, Қызылжарма ауылы – 17.8.2000, Қармақшы ауданы) – қоғам қайраткері. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазалы орыс-қазақ педагогикалық училищесін (1942), Алматы жоғары партия мектебін (1950) бітірген. 1945 – 63 жылдары Қармақшы аудандық атқару комитетінде жауапты хатшы, төрағаның орынбасары, төраға, 1963 – 75 жылдары Тереңөзек (қазіргі Сырдария), 1975 – 85 жылдары Жалағаш аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Қазантаев «Құрмет белгісі» (1958), Еңбек Қызыл Ту (1971), Ленин ордені (1966, 1973, 1976), «Октябрь революциясы» (1981), «2-дәрежелі Отан соғысы» (1988) ордендері, медальдармен марапатталған. КСРО және Қазақстан Жоғарғы кеңестеріне депутат болған. Қызылорда қаласында бір көшеге Қазантаев есімі берілді. Дереккөздер
Жолдыбаев Бүркітбай

Жолдыбаев Бүркітбай (1892, Жақсы ауданы Терісаққан ауыл – 1967) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1947). Жарық ауданындағы Терісаққан кеңшарында аға жылқышы болып жұмыс жасаған. Ленин ордені, «Орақ пен балға» алтын медалімен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Мәуен Хамзин

Мәуен Хамзин (1 қазан 1949 жылы туған, Қарағанды облысы Шет ауданы Кеңшоқы ауылы) – филология ғылымдарының докторы (1998), профессор (2003). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан. Өмірбаяны * Қарағанды мемлекеттік университетін (1973) бітірген. * Қарағанды облысы Шет ауданында мұғалім, мектеп директорының орынбасары (1973–1982) * Жезқазған педагогика институтында аға оқытушы, доцент, декан, кафедра меңгерушісі (1982–1996) * Жезқазған университетінде (1996–1998) кафедра меңгерушісі. * Қарағанды мемлекеттік университетінде (1998–2005) кафедра меңгерушісі * Еуразия ұлттық университетінде профессор (2005–1907) қызметтерін атқарды. * 2007 жылдан «Болашақ» университетінде (Қарағанды қаласы) ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор. Ғылыми еңбектері * «60–80-жылдардағы қазақ романының стилі мен типологиясы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Дереккөздер
Мәртөбе газеті

«МӘРТӨБЕ» – аудандық газет. 1962 жылы «Еңбек туы» атауымен «Знамя труда» газетінің қазақша нұсқасы ретінде шықты. Газет Ленгір, Арыс, Бөген, Шаян, Түлкібас, Сайрам аудандарына қарайтын Сайрам өндірістік ұжымдық-мемлекеттік шаруашылық басқармасының органы болды. Редакторы – В.И. Поравка, ал орынбасары Қ.Кейкиев болды. Е.Тұрысов, З.Қыстаубайұлы, Қ.Мейірбеков, С.Көпбаев, т.б. ақын-жазушылардың тырнақалды туындылары осы басылымда жарияланды. «Еңбек туы» басылымы 1991 жылы 19 қарашада өз алдына отау тікті. Редакторы болып К.Құмғанбайұлы бекітілді. Газет 2001 ж. Баспасөз күні ауданы газеттер арасында өткен жарыста екінші орын алса, 2003 жылы бірінші орынға ие болды. Сілтемелер
Жолдыбай (Ақмола облысы)

Жолдыбай — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Симферополь ауылдық округі құрамындағы ауыл. Географиялық орны Аудан орталығы – Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде, Жолдыбай көлінің батысында 7 км-дей жерде орналасқан. Халқы Инфрақұрылымы Шағын балабақша, мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, дүкен бар. Екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған. 8 шаруа қожалығы жұмыс істейді. Дереккөздер
Төлек

Төлек – жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен қазақ батыры, қолбасшы. 17 ғасырдың аяғы – 18 ғасырдың алғашқы жартысында өмір сүрген. Руы - Бағаналы Шүрте. Ол өзінің замандастары Өтеген, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Райымбек, Қойгелді, Сәмен, Шінет сияқты жаужүрек батырлармен тізе қосып, қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат етуге белсене қатысқан. Ақын Тілеміс Есболұлы Төлектің ерлік істерін жырға қосқан. Дереккөздер
Әлжан Махмұтұлы Байғурин

Әлжан Махмұтұлы Байғурин (Байғарин, Байғораев) (10.7.1896 жыл, бұрынғы Торғай облысы Қостанай уезі Домбар болысы — 10.10.1938 жыл, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері, ғалым, дәрігер, педагог. * Қостанай орыс-қазақ училищесін (1910) * реалдық училищені (1916), * Орта Азия мемлекет университеті (Ташкент, 1925] бітірген. * 1917 жылдың көктем-жазында 1-дүниежүзілік соғыс кезіндегі қара жұмысқа алынған қазақтар арасында, Минск түбіндегі Бұратаналар бөлімінде қызмет істеді. * 1-жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің (“Ислам кеңесі”) мүшелігіне сайланды. * Торғай қазақтарының 2-облысы (Ақтөбе, 1917, 20 — 25 тамыз) және Қостанай қазақтарының уездік (1918, 14—17 қазан) съездерін өткізуге белсене қатысты. * 1920—1922 жылдары Мәскеу университетінің медицина және қоғамтану факульттерінде қатар оқып, 1922 жылы жазда Орта Азия университетіне (Ташкент) ауысты. * 1922—1925 жылдары “Ақжол” газетінің бөлім меңгерушісі * 1925 — 1929 жылдары Қостанайда дәрігер * 1929 жылдан Қазақ АКСР-і Денсаулық сақтау халық комиссариатында және тубдиспансерде қызмет атқарды. * 1931—1935 жылдары Ленинград медицина институтының аспиранты * 1935—1937 жылдары Алматы медицина институты клиникасының дәрігері, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. * 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, саяси қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбаны болды. * 1956 жылы 6 қарашада ақталды. Шығармашылығы * Көкжөтел * “Әйел теңдігі”, 1929; * Шума ауруы неден болады? 1929. Дереккөздер
Сақ Мәуленқұлұлы Мәуленқұлов

{{Тұлға { } { } { } { } { } }} Сақ Мәуленқұлұлы Мәуленқұлов (15 маусым, 1926 жылы Түркістан облысы, Кентауда туған) — кеңестік және қазақстандық даңқты ардагер кенші. Тау-кен саласындағы жаңа технологияларды енгізуге өз үлесін қосқан КСРО өнертапқышы. Қазақ КСРның Еңбек сіңірген құрметті кеншісі. КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1970). Тоғызыншы бесжылдықтың үздігі. «Шахтер Даңқы» құрметті белгісінің толық иегері. Тәуелсіз Қазақстанның ең жоғарғы Отан орденінің иегері. Түркістан облысының және Кентау қаласының Құрметті азаматы. Толығырақ * Сақ Мәуленқұлы 1926 жылы 15 маусымда Түркістан облысы, Кентауда дүниеге келген. * 1944 жылы Шымкент тау-кен техникумына түседі. Осы оқу орнын бітірген соң «Мирғамсай» шахтасында екі жылдай жұмыс істейді. * 1946 жылы Алматы тау-кен инистиутының геодезиялық факултетіне оқуға түсті. * 1958 жылы Қызылорда облысында зауытының директоры «Aralsulfat» болып тағайындалды. * 1970 жылы КСРО түсті метталлургия министрлігінің жарлығымен «Ачполиметалл» комбинатының бас инженері болып тағайындалды. Мемлекеттік марапаттары * 1970 жылы КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. * КСРОның «Қазан төңкерісі» Ордені; * КСРОның «Еңбек қызыл ту» Ордені; * КСРОның «Шахтер даңқы» белгісі; * КСРОның өнертапқышы құрмет белгісі; * КСРОның Еңбек ардагері медалі; * Қазақ КСР еңбек сіңірген құрметті кеншісі (құрметті атағының иегері); * «Ұлы отан саоғысына 60, 65, 70жыл» медалдары; * 2008 жылы «Астанаға 10 жыл» медалі; * 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі; * 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі; * 2016 жылы «Желтоқсан оқиғасына 30 жыл» құрметті медалі; * Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты « Отан ордені» мен елбасының жарлығымен марапатталған. * Түркістан облысының Құрметті азаматы * Кентау қаласының Құрметті азаматы * 2016 жылы 90 жас мерей тойы қңында ҚР тұңғыш президентінің алғыс хатымен құттықтауы берілген. Дереккөздер
Жасқұсқұм

Жасқұсқұм – Каспий маңы ойпатының солтүстік-батыс бөлігіндегі тұзды қақтар арасындағы құм. Географиялық орны Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы жерінде орналасқан. Жер бедері Алқап солтүстік-шығыс бағытқа созылып жатыр. Аумағы 120 км 2 , ұзындығы 6 – 8 м, ені 2 – 10 км-дей. Жер асты суы 1,5 м тереңдікте (тұщы). Өсімдігі Құм етегінде тал аралас терек, жиде, итмұрын, айрауық, түйе жоңышқа, өлеңшөп, қамыс, жүзгін, жусан өседі. Мал жайылымына қолайлы. Дереккөздер
Сатыбалды Хамзин

{{Ғалым } }} Сатыбалды Хамзин (1942 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Тұщықұдық ауылы - 2009) – жоғары санатты дәрігер-эпидемиолог, медицина ғылымдарының докторы (1999], Қазақстан жаратылыстану ғылымдары академиясының корр. мүшесі (1996). Өмірбаяны * Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. * Атырау обаға қарсы күрес станциясында дәрігер-эпидемиолог (1964–1970), осы станцияның Құлсары бөлімшесінде басшылық қызметте (1971–1981) * 1982 жылдан Атырау обаға қарсы күрес станцияның бастығы болды. Ғылыми еңбектері * 1998 жылы «Современные аспекты эпидемиологического надзора при чуме» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 72-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. Марапаттары * КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі * Үлкен жетістіктері мен адамзат игілігі жолындағы шынайы қызметі үшін халықаралық Гиппократ медалінің иегері атанды * "Құрмет Белгісі" орденімен марапатталған. Дереккөздер
Жонадыр

Жонадыр – Шилі мен Қарсақбай өзендері аралығындағы тау. Географиялық орны Ақмола облысы Ерейментау ауданы Ерейментау қаласынан солтүстікке қарай 47 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 323 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық. Жер бедері Беткейі көлбеу. Барлық жерлерінде жер бетіне түпкі тау жыныстары шығып жатыр. Геологиялық құрылымы Девонның тау жыныстарынан түзілген. Олардың үстін төрттік кезеңнің элювийлі-делювийлі шөгінділері жапқан. Өсімдігі Күңгірт қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты-қаулы өсімдіктер өскен. Тау етегінде шалғындық жерлер, шығысын сор басып жатыр. Дереккөздер
Қуат Төлеков

Қуат Төлеков (5.12.1914, қазіргі Атырау облысы Қайыршақты ауыл – 18.6.1998, Атырау қаласы) – актер, Атырау облысы драма театрының негізін салушылардың бірі, Қазақ КСР-інің халық артісі (1963). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1938 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облыс драма театрының студиясын бітірген. 1950 – 1951 ж. Ленинградтағы театр, музыка және кино өнері ин-ты жанындағы жоғары реж. курста оқыды. Сахналық өнер жолын туған ауылындағы көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. Ол Атырау облысы драма театрының қалыптасып даму жолында көп еңбек сіңіріп, актер әрі театр директоры (1940 – 1941, 1945 – 1975) ретінде жемісті қызмет етті. 1938 жылдан Төлеков кәсіби театр сахнасында алғаш рет Жантас рөлін (М.Әуезов, “Түнгі сарын”) орындады. Төлеков ұлттық драматургиядан Абай (Әуезовтің осы аттас шығармасы бойынша), Амантай мен Әбутәліп (С.Мұқанов, “Ботагөз” бен “Мөлдір махаббат”), Ыбырай мен Исатай (М.Ақынжанов, “Ыбырай Алтынсарин” мен “Исатай – Махамбет”), Пластунов пен Қарабай (Ғ.Мүсірепов, “Амангелді” мен “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Махамбет (Ғ.Слановтың осы аттас спектаклі) және Мәлік (Ә.Тәжібаев, “Көңілдестер”), сондай-ақ шетел жазушыларының шығармалары бойынша Фурманов (Д.А. Фурмановтың “Чапаевы” бойынша), Бастаушы (В.В. Вишневский, “Оптимистік трагедия”), Антип Зыков (А.М. Горький, “Зыковтар”), Доктор (Назым Хикмет, “Елеусіз қалған есіл ер”), Президент (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), Октав (Ж.Б. Мольер, “Скапеннің айласы”) пен Петруччионың (У.Шекспир, “Асауға тұсау”), т.б. сахналық мінез-кейіптерін шынайы кескіндеді. Төлеков режиссурамен де айналысып, бірқатар спектакльдерді қойды. Олардың қатарында Б.Қорқытовтың “Асыл жандар”, Т.Ахтановтың “Күтпеген кездесу”, Қ.Аманжоловтың “Досымның үйленуі”, Ш.Хұсайыновтың “Рәбиға”, Мүсіреповтің “Қыз Жібек”, Б.Майлиннің “Шұға” секілді спектакльдері бар. Төлеков – Атырау қаласының құрметті азаматы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том. Дереккөздер
Қарағайлы (алқап)

Қарағайлы, Бүркітті – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау тізбектерінен тұратын қарағайлы алқап. Ірі шоқылары – Сұлтаншоқы, Жаманшоқы. Таулардың кейбіреулері әр қилы пішіндерден тұрады. Қарағайлының басты ерекшелігі – жергілікті климаттық әсердің салдарынан биіктігі 10 – 12 м ғана болатын қабығы қалың, бұталары иіліп жерге дейін жететін кәдімгі қарағайлы алқап. Бұталы ағаштардан арша, қара ырғай, тобылғы, итмұрын, ұшқат, тал, шөптесіндерден Маршалл жебіршөбі, бөденешөп, мысықтабан, бозкілем, т.б. өседі. Орман жеміс-жидектерге, саңырауқұлақтарға бай. Жануарлар дүниесінде елік, түлкі, қоян; құстардан байбақ, бүркіт, қаршыға, сұңқар, қара бозторғай, тырна, т.б. тіршілік етеді. Қарағайлыда 1974 ж. қорықша ұйымдастырылған. Онда топырақ қорғау, су қорғау шаралары жүргізіледі. Қарағайлының рекреациялық (демалыс) маңызы бар. Дереккөздер
Әлем халықтарының демографиясы

Әлем халықтарының демографиясы — Жер шарын мекендеген ұлттар мен ұлыстардың өсіп-өну деңгейі мен даму сатыларын, олардың болашақта сан жағынан көбею мүмкіншілігін зерттеп, ғылыми болжамдар жасайтын жан-жақты ақпараттық жүйе. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) ұсынысы бойынша әрбір он жылда бір рет оған мүше мемлекеттердің барлығы халық санағын жүргізіп отырады. Әлем халықтарының демографиясына арналған ЮНЕСКО мен БҰҰ-ның соңғы халықаралық ғылыми конференциясы 1994 жылы 5 — 13 қыркүйекте өткізілді. Египет астанасы Каирде өткен бұл конференцияға 191 мемлекетпен бірге тұңғыш рет Қазақстанның ресми үкіметтік делегациясы да қатысты. Әлем халықтарының демографиясын зерттейтін мемлекетаралық ұйымдар қатарына БҰҰ жанындағы ЮНИСЕФ, әлемдік денсаулық ұйымы (ВОЗ), Әлемдік азық-түлік ұйымы (ФАО), БҰҰ-ның демографиялық дамуға әсер ету ұйымы (ЮНБА), Парламент мүшелерінің демография мәселелері бойынша әлемдік комитетті (СМРД), Елді мекендер жөніндегі Халықаралық Хабитат ұйымы, Халықтардың өсіп-өнуін жоспарлау мен реттеу жөніндегі әлемдік ұйым (ВДНП) т.б. жатады. Қазақ халқы өзінің табиғи түрде өсіп-өну қарқыны жағынан әлем халықтарының демографиясылық даму деңгейінен төмен түсіп барады (тиісінше әлем бойынша орта көрсеткіш 1998 жылы — 1,5%, қазақтарда — 1,1%). Мұндай тез бәсеңсу (демографиялық депрессия) нарықтық экономикаға жедел енуден туған тұрмыстық, экономикалық және әлеуметтік қиыншылықтарға байланысты. Әлем халықтарының демографиясы бойынша (1994 жылы) Жер шарында адамзат баласының жалпы саны 6 млрд-қа жақындап қалды. Оның сандық өсіп-өнуінің алғашында қатты бәсеңсіп, кейін мүлдем тоқтауына негізінен қоршаған ортаның нашарлауы ғана емес, адамзат қоғамының нарықтық, әлеуметтік-экономикалық жедел дамуы және халықтардың демографиялық мінез-құлқы тез өзгеріп, қайтадан тығыз жақындауы себеп болды. Халықтардың ең жоғары өсімі 20 ғасырдың екінші жартысы мен 21 ғасырдың бірінші жартысындағы демографиялық дүмпу немесе өсіп-өну тасқыны ретінде сипатталады. Осы жүз жыл ішінде (1950 — 2050 жылы) жер шарында тұрғындар саны 9 млрд-қа дейін жедел өсе түспек. Оның салдарынан қоршаған ортаға күшті қысым жасалып қана қоймай, табиғи байлық қоры таусылып, азық-түлік тапшылығы күшейе түсуі мүмкін. Сондықтан халқы тығыз орналасқан Қытай, Үндістан, Бангладеш, Өзбекстан, Египет, Нигерия, Мексика, Коста-Рика, Парагвай, Гаити сияқты елдерде халық санының өсімін теңеуге, тіпті тоқтатуға арналған белсенді демогр. саясат ұсынып отыр. Бұған, керісінше, жері кең, халқы сирек, табиғи байлығы толық меңгерілмей жатқан Канада, Австралия, Бразилия, Ангола, Қазақстан, Моңғолия сияқты елдерде тұрғындар санының кемімей, қайта өсуіне күш салынуда. Өзінің ұлттық мүддесі мен аймақтық жағдайына сәйкес ҚР Еуразияның кіндік ортасында үлкен территорияда орналасқан жас мемлекет ретінде халқының тұрақты өсуіне және геостратег. жағдайының орнықты болуына бағытталған белсенді де тиімді демогр. саясатты ұстанып отыр. Ол Республика Президенті Нұрсүлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында ұлттық қауіпсіздік шараларына енгізілген. Дереккөздер
Қарағайлы тауы

Қарағайлы – Қарқаралы орманды-таулы массивіндегі тау. Географиялық орны Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының орталық бөлігінде, Қарқаралы тауларынан шығысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 6 км-ге дейін жетеді. Абсолюттік биіктігі 1112 м. Жер бедері Көлбеу беткейлері сай-жыралармен аз тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Көптеген бұлақтары бар. Таудың қорғасын-барит кентастары негізінде Қарағайлы кен-байыту комбинаты жұмыс істейді. Геологиялық құрылымы Орта және жоғарғы девон, силур жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Бозғылт қоңыр топырағында бетеге, қызғылт және қылқан селеу, бөрте жусан, сұлыбас, сайларында тал, беткейлерінде өте сирек қарағай, тобылғы, арша, қараған, т.б. өсімдіктер өседі. Дереккөздер
Төлем айналымы

Төлем айналымы – ақша айналымының бір бөлігі, онда ақша төлем құралы ретіндегі міндетін атқара отырып, міндеттемелерді өтеу үшін пайдаланылады. Қолма-қол ақшасыз нысанда да, қолма-қол ақша нысанында да жүзеге асырылады. Кәсіпорындар, ұйымдар және бірлестіктер арасында тауар-материалдық құндылықтар, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу Төлем айналымы а-ның негізгі бөлігін құрайды. Сілтемелер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.
Төлемақы

Төлемақы – жер телімдерін, жер бетіндегі көздердің су ресурстарын, жануарлар дүниесін, орманды, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды, радиожиілік секторын, кеме қатынайтын су жолдарын пайдаланғаны, қоршаған ортаны ластағаны, сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін төленетін ақшалай өтем. Дереккөздер
Қарағайлы (Арқат тауы)

Қарағайлы – Арқат тауларының оңтүстік-батысындағы таулар. Географиялық орны Абай облысы Абай ауданы Арқат ауылының батысында орналасқан. Жер бедері Ең биік жері шамамен 850 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеліп созылған шоқылардың ұзындығы 16 км-ге жуық. Енді жері 5-6 км. Беткейлері тіктеу келген, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстігіндегі жартастардың биіктігі 8 м. Батыс беткейінен Шолақеспе, Батыр өзендері бастау алады. Геологиялық құрылымы Тау тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. Өсімдігі Шалғынды қызғылт қоңыр топырағында ши, ажырық, жусан, бұталар өседі. Дереккөздер
Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков

{{Музыкант { } }} Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков (1950 жыл 7 шілде, Арыс, Түркістан облысы — 2023 жыл 25 қараша) — Дос-Мұқасан ансамблінің әншісі. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1994). Құрмет ордені (2011) мен Ерен еңбегі үшін медалінің (2005) иегерлері. Өмірбаяны * Ақжол Нұсқабекұлы 1950 жылы 7 шілдеде Оңтүстік Қазақстан облысы Арыс қаласында дүниеге келген. * Әкесі — Нұсқабек. * Анасы — Айша. * Шымкент қаласындағы Қ.Сыпатаев атындағы орта мектептің түлегі. * Мектептен соң Өзбекстанның Наманған қаласында Музыка училищесін бітірген. * Ташкент ауыл шаруашылығы институтын бітірген (мамандығы аграном). Еңбек жолы * 1978 жылы әйгілі «Досмұқасан » ансамбльіне қабылданған. * 1979 жылдан Қазақконцерт өнер бірлестігінің құрамында. * 1978–1985 жылдары «Дос-Мұқасан» ансамбльінің құрамында әнші болды. * 1985–1994 жылдары Алматы облыстық филармониясының «Арқас», «Сазген», «Адырна» ансамбльдерінде ән салды. * 1994–1996 жылдары «Гүлдер » ансамбльінің көркемдік жетекшісі әрі директоры болды. * 2001 жылы «Ақжол» ән-театрын құрды. * 2010 жылдан қайтадан «Досмұқасан» ансамбльінің әншісі. Шығармашылығы * Ақжол Мейірбеков 1972 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық «Алло, біз таланттарды іздейміз» атты ән байқауында халық әні "Айгөлек" әнімен гран-при жүлдесін ұтып алған. * Көптеген шетелдер мен Қазақстанның барлық қалалары мен аудандарында гастрольдік сапарлармен болған. * «Досмұқасан» ансамбльінің құрамында жүріп, "Назқоңыр”, “Ахау бикем”, “Он алты қыз”, “Сұлу қыз”, “Құдаша”, “Ауылың сенің іргелі” халық композиторларының (Естай, Ақан сері, Мариям Жагорқызы, т.б.) әндері және қазіргі қазақ композиторларының әндерін орындады. * Жеке шығармашылығында Кеңес Дүйсекеевтің "Іңкәр жүрек", "Туған жер", "Асыл жарым", "Махаббатым жүрегім", Н.Сәрсенбаевтың "Қиялдағы елес", Қ.Шілдебаевтың "Кешір мені", Ж.Кеңесовтың "Апа сен қартаймасың", Ә.Ботақаевтың "Пай пай қайран жастық шақ" және т.б көптеген әндері халыққа кеңінен тараған. Марапаттары * 1994 жылы "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген артисі" құрметті атағы берілді. * 2005 жылы "Ерен еңбегі үшін медалі" мен марапатталған. * 2011 жылы Елбасының жарлығымен "Құрмет ордені" мен марапатталған. * Руханият университетінің құрметті профессоры. * Алтын жүрек сыйлығының иегері. Отбасы * Үйленген. Әйелі — Шарипа. * 2 ұл, 1 қыз баласы бар. 7 немерінің атасы. Дереккөздер
Сәбит Құрашұлы Хамзин

Сәбит Құрашұлы Хамзин (16 ақпан 1938 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Плоский ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1970), профессор (1987), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері. Өмірбаяны * Ленинград (1963, Санкт-Петербург) инженер құрылыс институтын және аспирантурасын (1968) бітірген. * Өскемен, қазіргі Астана қалаларындағы жоғары оқу орындарында оқытушылық қызметте болған. Ғылыми еңбектері Ғылыми еңбектері негізінен бетон және темір-бетон бұйымдарын өндіру технологиясын жақсартуға бағытталған. Марапаттары * «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған. Дереккөздер
Тұрдықылыш Ізтай

Тұрдықылыш Ізтай (30 маусым 1949 — 18 ақпан 2020, Түрікменстан, Тахтабазар ауданы) – . Қазақстан Композиторлар одағы облыстық филиалының директоры болды. Өмірбаяны Адай руынан шыққан. Шымкент музыка училищесін (1968), Құрманғазы атындағы консерваторияны (1973), Ленинградтағы Н.К. Крупская атындағы мәдениет институтының аспиратурасын (1993) бітірген. 1973 – 1994 ж. Әл-Фараби атындағы Шымкент мәдениет институтының халық аспаптар кафедрасының доценті. 1994 ж. Ш.Қалдаяқов атындағы облысы филармонияның көркемдік жетекшісі, халық аспаптары оркестрінің дирижері. Шығармашылығы Ол 20-дан астам ғылыми және оқу әдістемелік жұмыстардың авторы. Әндері жеке альбом болып «Махаббат – өмір» деген атпен жарық көрді. Халықаралық, республика, облыстық байқаулардың лауреаты. Облыстық мәслихаттың грамотасымен марапатталған, облыс әкімі белгілеген «2000 жылдың ең үздік композиторы» атанған. Дереккөздер Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Қапыс Жуасов

Жуасов Қапыс (1909-1996) – Ұлы Отан соғысы және еңбек ардагері, ауыл шаруашылығының озаты, Социалистік Еңбек Ері (1966), КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952), Қазақстан мал шаруашылығына еңбек сіңірген шебер. 1909 жылы бұрынғы Ақмола облысы, Арықбалық ауданы, Жақсы Жалғызтау ауылы Еңбек жолы мен жетістігі *Еңбек жолын 1929 жылы «Балкашино» асыл тұқымды мал шаруашылығында бақташы болып бастаған. *Қазақтың асыл тұқымды ақбас сиырларын өсіруге ат салысты. * КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952). * Қазақстан мал шаруашылығына еңбек сіңірген шебер. * Есімі Қазақстанның Алтын Кітабына жазылған. Наградалары * Ленин ордені * Орақ пен Балға" алтын медалі * Социалистік Еңбек Ері (1966) * КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952) Дереккөздер
Қарағайлы (асу)

Қарағайлы – Алтынемел жотасының шығысындағы асу. Географиялық орны Жетісу облысы Кербұлақ және Панфилов аудандарының шекарасында. Жер бедері Теңіз деңгейінен ең биік жері 3000 м шамасында. Қарағайлы асуынан сәуір – қыркүйек айларында салт атты адам өтуге болады. Солтүстік беткейінен Кескентерек, оңтүстігінен Көктерек өзендерінің салалары бастау алады. Көлбеу беткейлі жоталар жоғары қарай құлама беткейлі қырқаларға ұласады. Дереккөздер
Журалева Евгения Александровна

Журалева Евгения Александровна (1964 жылы туған, бұрынғы Солтүстік Қазақстан облысы Ленин ауданы Коммунизм ауылы) – ғалым, филологиялық ғылым докторы (2008). Иванов мемлекеттік университетін бітірген (Ресей, 1988). Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық университетінде машықтанушы (1991 – 92). «Сорос – Қазақстан» қоры гранты (1999, 2001) мен «Жоғары оқу орнының озық оқытушысы» гранттарының (2006) иегері. Қазақстан халқының кіші ассамблеясының мүшесі (2005). Журалева 100-ден астам ғылыми. еңбектің авторы. Пайдаланылған cілтемелер
Қарағайлы (өзен)

Қарағайлы, Қарғалы – Алакөл алабындағы өзен. Географиялық орны Абай облысының Үржар ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 542 км 2 . Бастауы Қарағайлы Тарбағатай тауының (Қызасу тұсы) оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Елтай ауылы тұсында Үржар өзеніне құяды. Гидрологиясы Аңғары тау аралығында шатқалды. Арнасы тік жарлы, 4-5 м. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Көктемде су деңгейі көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы жоғарғы ағысында 0,79 м 3 /с. Егін суғарылады. Дереккөздер
Молдабай Ілиясов

Молдабай Ілиясов (26.9. 1936 ж. т., Самарканд уәлаяты, Заамин ауданы, Өзбекстан) – еңбек ардагері. Ташкент қаласындағы Зоотехниканы малдәрігерлік техникумын (1956), Мәскеу қаласындағы малдәрігерлік академиясының зоотехникалық факультетін (1961) бітірген. Еңбек жолы Қазығұрт ауданында басталды: Жданов кеңшарында зоотехник, «Коммунизм» кеңшарында бас зоотехник, аудандық мемлекеттің дайындау инспекциясының бас инспекторы, «Қызылтаң» ұжымшары басқармасының төрағасы болды. 1977 – 1999 ж. Қазығұрт аудандық партия, кеңес органдарында, аудандық мәслихат хатшысы қызметтерін атқарды. Ел алдында сіңірген еңбектері үшін мемлекеттің бірнеше орден, медальдарымен марапатталған. Бірнеше рет аудандық, облыстық мәслихаттардың депутаты болып сайланды. Қазығұрт ауданының құрметті азаматы (2002). Cілтемелер "Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
Николай Иванович Журин

Николай Иванович Журин (1908, Ресей, Орынбор қаласы – 1996, Мәскеу) – партия және қоғам қайраткері. Тарих ғылым кандидаты. Орынбор жол қатынасы техикалық училищесін бітірген соң, Ақтөбедегі паровоз депосында машинистің көмекшісі, машинист болып жұмыс жасады. 1932 жылдан партиялық жұмыстарда: Қостанай, Семей, Ақтөбе облысы партия комитеттерінің хатшысы. 1956 жылдан Қазақстан КП ОК-нің 2-хатшысы, 1958 жылдан Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің 1-хатшысы, 1963 жылдан Батыс Қазақстан өлкелік партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер