kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Мүмкін жанама кернеу

Мүмкін жанама кернеу, Құрылмаларды қираудан сақтау үшін онын элементтеріне түсіруге болатын жанама кернеу. [τ] - деп белгілейміз, сонда созылымды материал үшін : морт материал үшін мұндағы τ А және τ δ -бұралу, ығысу кезіндегі ағу жөне беріктік шектері, n A ,n δ -беріктжтің мүмкін қор коэффициенттері.
Потенциометр

Потенциометр ( — күш және - өлшеймін) # жылжымалы түйістіргіші (қозғалтқышы) бар реттелетін резистор. Электрлік кернеуді реттеу үшін, сонымен қатар ығысу датчигі ретінде қолданылады. # потенциометр (компенсатор) - компенсациялық әдіспен электрлік қозғалтқыш күшті, кернеуді және онымен функционалды байланысқан шамаларды өлшеуге арналған салыстыру аспабы. Потенциометрдің түрақты токқа арналған түрі болады. Онда өлшенетін шама (немесе оның бөлігі) нормалды элемент электрлік қозғалтқыш күш салыстырылады. Потенциометрдің тағы да айнымалы токқа арналған түрі болады. Онда өлшенетін кернеу өлшем мен фаза бойынша белгілі бір реттелетін кернеулермен теңестіріледі. Потенциометрдің өлшеу дәлдігі жоғары: түрақты токты өлшегенде қателік %-дың жүзден немесе мыңнан бөлігін құрайды, ал айнымалы токты өлшегенде онның бөлігін құрайды. # магнитті потенциометр — магнит тізбегінің екі нүкте арасындағы магниттік потенциалдарының айырмасын (магниттік қозғалтқыш күш) өлшеуге арналған аспап. Магнитті потенциометрдің икемді түрі болады. Ол - ішінде қатарлар саны жүп болатын біркелкі оралған өткізгіштігі икемді изоляциялық материалдан жасалған таспа (кейде Роговский белбеуі деп аталады). Магнитті потенциометрдің қатаң түрі болады. Оның оралымы жоғарғыдағыдай, бірақ қаңқасы изоляциялық қатты материалдан жасалған. Дереккөздер
Таужыныстардың жинауыштық қабілеттерін зерттеу әдістері

тау жынысытардың жинауыштық қабілеттерін зерттеу әдістері. Жинауыш тау жынысытардың өте маңызды параметрлерін анықтау әдістері. Бұл әдістердің басты-басты үш түрін атауға болады, олар — зертханалық, гидродинамикалық және өндірістік-геофизикалық әдістер. Зертханалық әдістер жинауыштарды зерттеудің барлық сатылары барысында жүзеге асырылады, олар ұңғыма оқпанынан көтеріліп алынған бұрғылау тасбағандарын немесе жер бетіндегі ашылымдардан кертіліп алынған түпнегіз тау жынысы үлгілерін жан-жақты саралауға негізделген. тау жынысытардың физикалық әдістер көмегімен анықталған кеуектілігі, өтімділігі сумен және мұнаймен қанығу дәрежесі және қалдық сумен қанығу дәрежесі сияқты көрсеткіштері барынша нақты болып келеді, сөйтіп олар кенорын қорын есептеу барысында және сол кенорынды игеру жобасын жасақтауда кеңінен пайдаланылады. Петрографиялық әдістер тау жынысытардың кеуектілігін, микрожарықшақтық параметрлерін анықтауға мүмкіндік береді, бұл деректер әдетте кенорынды іздеу және барлау жұмыстарының алғашқы сатыларында жүзеге асырылады. Гидродинамикалық әдістер, зертханалық әдістердей емес, бүкіл ұңғыма оқпаны бойындағы зерттелген параметрлердің орташа көрсеткіштерін автоматты түрде есептеп шығаруға мүмкіндік береді. Бұл әдістерді пайдалану қойнауқат қалыңдығы, қойнауқатты қанықтырған сұйықтың тұтқырлығы немесе тау жынысытың кеуектілігі, сол сияқты кеуектердің және оларды қанықтырған сұйықтардың сығылғыштық коэффиценттері сияқты қосымша деректерді қажет етеді. Гидродинамикалық әдістер кенорындарды барлау сатысында және оларды игеру жобасын жасақтау барысында өте кажетті зерттеу элементі болып табылады. Өндірістік-геофизикалық әдістердің өзге әдістерден айырмашьшығы — олардың көмегімен алынған тау жынысытардың жинауыштық қабілеті жайлы мәліметтер әдетте салыстырмалы сипатты иемденеді. Сондықтан олар негізінен ұңғымалар қимасын өзара салыстыруға және зерттелмек горизонттардың шекараларын анықтауға пайдаланылады. Дереккөздер
Теру процестері

Теру процестері - түпнұсқа мәтінін арнайы, басуға дейінгі аралық материалға (қағаз, фотопленка, мөлдір полимерлік пленка, магнитті пленка не дискета, форма жасау материалы) түсіру үшін атқарылатын технологиялық операциялар жиынтығы (комплексі). Дереккөздер
Шөгінді таужыныстарды зертханалық зерттеу әдістері

Шөгінді тау жынысытарды зертханалық зерттеу әдістері. Шөгінді тау жынысытардың заттық кұрамын, типін (атауын), физикалық параметрлерін анықтау, олардың қалыптасу жағдайын нақтылау мақсатында зертханалықжағдайда жүргізілетін зерттеулер кешені. Бұл зерттеулер ішіндегі ең негізгілерінің бірі - тау жынысытарды (олардың әдейі дайьщцалған тастілімдерін) микроскөп көмегімен зерттеу болып табьшады, мұндай зерттеулер нәтижесінде олардың сынықты түйірлерінің сапалық және сандық құрамы, керіші, тау жынысытардың құрылымдық және бітімдік ерекшеліктері анықталады, сол сияқты тау жынысы қалыптасқан шөгінділердің алғашқы қалпы мен диагенездену жағдайы, диагенезденгеннен кейінгі озгерістері жайлы мағлүматтар алынады. Шөгінді тау жынысытарды зертханалық зерттеудің өзге де маңызды әдістері ретінде иммерсиялық әдісті (акцессорлық минералдардың заттық құрамы мен сандық көрсеткішін, түйірлердің пішін ерекшеліктерін, минералдардың типоморфтық ерекшеліктерін анықтау) және спектрлік әдісті (химиядық элементтердің сапалық және жартылай сандық көрсеткіштерін анықтау) атауға болады. Сазды шөгінді тау жынысытарды зерттеуде ренттенографикалық және электронографикалық зерттеу әдістері қолданьшады. Зертханалық зерттеулердің қосалқы әдісгері ретінде спектрографиялық, термикалық, электронды-микроскоптық түйірөлшемдік т.с.с. әдістерді атауға болады. Дереккөздер
Призмалық бұрыштық мөлшерлер

Призмалық бұрыштық мөлшерлер — құралдардың, үлгілердің, бұйымдардың сыртқы және ішкі бұрыштарын тексеруге арналған өлшемдер. Призмалық бұрыштық мөлшерлердің 5 түрі болады. 1,2 — бір жұмыстық бұрышымен ұшы қиылған және үшкір; 3 - төрт жұмыстық бұрыштарымен; 4 — көп жақты призмалық бір қалыпты бұрыштық адыммен; 5 — үш жұмыстық бұрыштармен. Призмалық бұрыштық мөлшерлердің 1,2,3 типтерінің дәлдік классы 0,1,2; 4 тип дәлдік классы 00,0,1,2; 5 типтің дәлдік классы 1. Дереккөздер
Консистометр

Консистометр ( - қоюлану және - өлшеймін) ерітінді, езінді, қоймалжың заттардың қоюлық дәрежесін анықтайтын механикалық немесе электрлік аспап. Өлшеу әдісіне қарай консистометр массалық, индуктивтілік және гамма-сәулелі болып бөлінеді. Тамақ, химия өнеркәсіптерінде, құрылыста және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Өтемақылық мәміле

Өтемақылық мәміле - контрагенттердің өзара бір-біріне тауар беруі немесе өздерінің мүдделерінің кез келген басқа формада қанағаттандыруы. Өтемақылық мәміленің негізі болып табылатын шартта екі жақты бір келісімшарттың шеңберінде төлемді ішінара үстеме тауар беру арқылы өтеу көзделуі мүмкін. Өтемақылық мәміленің әдеттегі тауар айырбастау келісімінен (бартер) өзгешелігі де осында. Дереккөздер
Шөгінді таужыныстарды макроскоптық (далалық) зерттеу әдістері

Шөгінді тау жынысытарды макроскоптық (далалық) зерттеу әдістері. Шөгінді тау жынысытарды дала жұмыстары барысында көзбе-көз қадағалау және қолда бар қарапайым мүмкіндіктер көмегімен зерттеу шаралары. Мұндай шаралар төмендегі мәселелерді шешуге мүмкіндік береді: шөгінді тау жынысытардың литологиялық типін және заттық құрамын, олардың түсін, омырылым және дербестелу сипатын, керішінің құрамы мен мөлшерін, тау жынысы құрылымын анықтау; тау жынысыты кұрайтын түйірлер мен кесектердің мөлшерлікжөне пәшіндік ерекшеліктерін, тау жынысытың бітімін (қат-қабатталу типін), бітімдік жаралымдарын (кебірсу жарықтарын, жорғалау іздерін, т.с.с.), қат-қабатталудағы ырғақтылықты, түзілімденудегі үзілістерді, қабаттардың жапсарлық сипаттарын, тау жынысытардың физикалық ерекшеліктерін (кеуектілік, жарықшақтылық, тығыздық, саздардың аққыштығы, т.с.с.) анықтау, олардағы әр түрлі кірікпелер мен тасберіштерді зерттеу. Дереккөздер
Терім бетінің пішімі

Терім бетінің пішімі (формат полосы набора) - басылымның бір бетінде орналасқан мәтін өлшемі. Терімнің ені мен биіктігінің көбейтіндісі ретінде типографиялық өлшем жүйесінде беріледі (мысалы: квадрат). Дереккөздер
Проектор

Проектор ( — алға тастаймын) — күрделі пішінді беттері бар тетіктерді тексеруге арналған аспап. Бүл аспаптардың экрандарында тексерілетін тетіктің үлкейтілген кескіні түседі. Проекторлар өтетін немесе шағылысатын сәулелерде жұмыс істеуі мүмкін. Тетік өлшемдері арнайы есептеу құрылғылардың көрсеткіштері бойынша экранда үлкейтілген кескіндерді бірден өлшеу арқылы табылады. Проекторлардың келесі түрлері болады: үлкен проектор БП; сағаттық проектор ЧП; жалпы бақылау проекторы ПМК; орта және үстелдік проекторлар. Дереккөздер
Толық кернеу

Толық кернеу. Дененің тұтас құрылымы туралы болжамға сүйеніп, ішкі күштер бүкіл қима бойынша таралған деуге болады. Оларды анықтау үшін дененің қимасында өте кішкентай ауданға түсетін ішкі күштердің (дельта)Ғ жиыштығын аламыз. (дельта)F-тің (дельта)A-ға қатынасы ауданның орта кернеуі деп аталады. Аудан да шексіз азайғанда, оған сәйкес (дельта)A күште азаяды. Аудан нөлге жуықтағанда, бұл қатынас нүктенің толық кернеуін сипаттайды: Дереккөздер
Катманду

Катманду ( , Kāthmāndau) — Непал астанасы. Қаланың аты ондағы түрлі құрылыстарда, әсіресе, храмдарда («мандир») ағаштың («кат») аса мол пайдаланылғанын көрсетеді. Түрлі жазбалар мұнда V ғасырдың өзінде-ақ буддалық монастырьдың болғанын дәлелдейді. Қала сірә, VIII ғасырда Гунакамадева раджаның тұсындасалына бастаған болу керек. XV ғасырда Малла патшалығы уш бөлінеді де, оларға Катамандумен бірге маңайлас Патан мен Бхадгаон қалалары да астана болады. Катамандудағы құрылыстардың ең елеулісі — патша сарайы мен Махиндра-Малла раджа 1549 жылы салдырған Таледжу храмы. қала төңірегінде әйгілі қасиетті буддалық мұнаралар Бодхинатх пен Сваямбунатх бар. Экономикасы Катмандудың орналасуы мен рельефі қаланың дамуына айтарлықтай әсер етті. Қала құнарлы топырақ құрамы мен тегістелген рельефті ежелгі көлдің орнында орналасқан. Бұл ерекшеліктер ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етті. Қолайлы микроклимат және Үндістан мен Тибет арасындағы ежелгі сауда жолында орналасуы Катмандуды маңызды сауда орталығына айналдыруға жағдай жасады. Катманду саудагерлері жергілікті өнер стильдері мен буддизмнің таралуына үлес қосты [17]. Катмандудағы басқа да дәстүрлі салалар ағаш ою, металл құю, кескіндеме, тоқу және керамика [18]. Катманду - Непалдың ең маңызды өнеркәсіптік және сауда орталығы. Мұнда Непалдың қор биржасы, Непал Ұлттық банкінің бас кеңсесі, Сауда-өнеркәсіп палатасы, сондай-ақ ұлттық және трансұлттық банктердің, телекоммуникациялық компаниялардың және басқа да ұлттық және халықаралық ұйымдардың кеңселері орналасқан [18]. Метрополитеннің жиынтық өнімі 6,5 миллиард АҚШ долларын құрайды немесе Непалдың ЖІӨ-нің үштен бірінен астамын құрайды [19]. Катманду өнер туындыларын, қолөнер бұйымдарын, тігін бұйымдарын, кілемдерді, пашминаларды, қағаздарды экспорттайды; сауда қаланың жалпы табысының 21% құрайды [18] [19]. Өнеркәсіп Катманду кірісінің 19% құрайды. Экспорттың ең танымал тауарлары – киім және жүн кілемдер [19]. Катманду экономикасының басқа салалары: ауыл шаруашылығы (9%), білім беру (6%), көлік (6%), қонақжайлылық және мейрамхана бизнесі (5%) [19]. Дереккөздер
Профилометр

Профилометр ( — пішін және — өлшеймін) — беттің кедір-бұдырлығын автоматты түрде анықтауға арналған аспап. Оның модельдері 253 және 283 Профилометр алмас инеден, механотроннан, көрсететін аспаптан тұрады. 283 модельді профилометрдің өлшеу аралығы 0,02... 10 мкм өлшенетін цилиндрдің ішіндегі кіші диаметрі 6 мм, тереңдігі 20, өлшеу ұзындығы 1,5 және 4,5 мм. Дереккөздер
Координатөлшер

Координатөлшер - бағдарлардың, нысаналардың және т.с.с. нүктелердің тіктөртбұрышты координаттарын, координатты торкөздері бар топографиялық карталарды өлшеу үшін және координаттар бойынша карталарға нүктелер салу үшін аспап координатөлшер шетінде межеліктері бар квадрат немесе тіктөртбұрыш мөлдір пластмассалық тілімше. Координатөлшер типографияда, артиллерияда, теңіз ісінде және т.б. қолданылады. Дереккөздер
Антаблемент

, Афина)]] Антаблемент (, итальяндық intavolatura — «еден төсеу, үстелдің үстінде, үстел үстіне қойылған нәрсе», «жалпақ төселген»; латынша tabula — үстел, тақтай, табақ) — бір сәулеттік тапсырыстың негізгі үш бөлігі, атап айтқанда, бағанға, пилонға, қабырғаға негізделген көлденең қабаттасу жүйесі. Классикалық сәулет ордендерінің барлық бөліктері, негізгі және кіші, триадтық бөлімге ие: тұғыр (стереобат), тірек бөлігі (колонна) және көтеру бөлігі (антаблатура). Баған үш бөлікке бөлінеді: негізгі, фуст, капитал. Антаблатура да үш бөлікке (төменнен жоғарыға) бөлінеді: архив, фриз, карниз. Энтаблатураны тек қабаттасудың көлденең түрі деп атаған дұрыс. Арқа, күмбез, күмбез бөлек қарастырылады. Итальяндық қайта өрлеу дәуірінде сәулетші Джакомо Барозио да Виньола өзінің «Сәулеттің бес ретінің ережесі» атты еңбегінде (1562) пропорциялар жүйесін канонизациялап, ежелгі грек ордендерінің антаблатурасының биіктігін баған биіктігінің төрттен бір бөлігінде (барлығы бірге) анықтады. тұғырсыз бес бөліктен тұрады). Бұл бұйрық толық емес деп атала бастады. Виньола бойынша толық ежелгі Рим орденінің бөліктерінің (тұғыры бар) пропорциялары: 4 (тұғыр), 12 (баған) және 3 (антаблатура). Тиісінше, оның үш бөлігінің бірі, атап айтқанда фризі жоқ антаблатура да толық емес деп аталады. Архитравсыз антаблатура жеңіл деп аталады. Антаблатура құрылымы үш ежелгі грек архитектуралық ордендерінде әртүрлі: ,дорикалық, иондық және коринфтік сондай-ақ (Виньола бойынша римдік нұсқада) - қосымша екі: тоскан және композиттік. Дори және Тускан ордендерінің мұрағаты тегіс және егжей-тегжейлі емес; иондық, коринфтік және құрама ордендерде мұрағат үш көлденең фассияға (лат. fascia - таңғыш, жолақ), кертпелерге бөлінеді. Фассияның арқасында мұрағат визуалды түрде жеңілірек болып көрінеді, шамадан тыс массивтік жасырылады және оның көлденең бағыты ерекшеленіп, тас блоктар арасындағы тік тігістер маскирленген. Дорий орденінің фризінде ауыспалы триглифтер мен метоптар бар, ал иондық, коринфтік және композиттіктерде рельефпен (зоформен) немесе кескіндемемен безендірілген. Әдебиеттер * Энтаблатураның анықтамасы Dictionary.com www.dictionary.com. * ENTABLATURE анықтамасы www.merriam-webster.com. * Власов В.Г. Энтаблатура, энтабельмент // Власов В.Г. Бейнелеу өнерінің жаңа энциклопедиялық сөздігі. 10 томда - SPb .: Alphabet-Classic. - Т.І, 2004 . * Джакомо Барозио да Виньола. Сәулет өнерінің бес орденінің ережесі. – М .: Бүкілодақтық сәулет академиясының баспасы, 1939. – Б.20, 86-87, 152. * Чойси О. Сәулет өнерінің тарихы. Бірінші том. - М .: Бүкілодақтық сәулет академиясының баспасы, 1935. - 238-259 . * Михаловский И.Б. Классикалық архитектуралық формалар теориясы. - М .: Бүкілодақтық сәулет академиясының баспасы, 1937. - 81-145 б.
Пайдалану алдындағы құқық

Пайдалану алдындағы құқық - белгілі бір елдің ауқымында патент берілген өнертабысқа бара-бар шешімді тәуелсіз және өтеусіз пайдалану құқығы (егер ол пайдаланыла бастаса немесе өнертабыстың басымдылығын көрсету күніне дейінгі барлық әзірлік жүргізілген болса). Дереккөздер
Болжам (Материалдар механикасы)

Болжам . Іс жүзінде кездесетін формулалар қарапайым және ыңғайлы болу үшін материалдар кедергісін есептеу формулаларын қорытып шығару кезінде пайдаланылатын ұйғарымдар. Бұл жағдайда ең маңызды факторлар ғана ескеріліп, кейбір шамалар қарастырылмайды. Айтарлықтай дәл болмағанмен, осылайша қорытылған формуларды пайдалануға болады. Бернуллидің жазық қималар туралы болжамы Деформацияға дейінгі жазық көлденең қима деформациядан кейін де жазық болып қалады. Кирхгофтың нормальдің өзгермейтіндігі туралы болжамы Деформацияға дейінгі орта жазықтық нормалінде орналасқан нүктелер деформациядан кейін деформацияланған жазықтық нормалінде жатады. Пластина және қабықшаның иілу теориясы осы болжамға негізделеді. Идеал серпімділік туралы болжам Барлық нүктеде серпімділік қасиеттер бірдей деп есептеледі. Изотроп туралы болжам Серпімділік қасиеттері барлық бағытта бірдей болуы туралы болжам. Дененің біртектілігі туралы болжам Дененің барлық нүктесінде серпімділік қасиеттері бірдей болуы туралы болжам. Дененің тұтас құрылымы туралы болжам Барлық дене көлемі затпен толтырылған деп саналады. Дереккөздер
Профилограф-профилометр

Профилограф-профилометр - металл және металл емес беттердің толқындығы мен кедір-бүдырлығын өлшеуге арналған әмбебап, сезгіштігі жоғары электр механикалық аспап. Аспаптың жұмыс істеу принципі мынадай: ұшындағы радиусы 10 мкм иненің тербелісті қозғалысына кернеу өзгеріп отырады. Оның өзгерісті жазатын есептеу құрылғысы бар. Аспаптың жазатын механизмі беттің профилограммасын бере алады. Дереккөздер
Кришна

Кришна (, ) — индуистік пантеондағы басты құдайлардың бірі.. Мұның шығуы абхирлердің тұрғын бақташы тайпалары дінімен байланысты. Кришна жайлы алғашқы деректер б.з.б V - IV ғ. жазбаларында табылған.IX ғ-да кришнаизм Оңтүстік Үндістанда кең таралған. Солтүстік Үндістанда XII ғ-ға таяу кришнаизмның бірнеше ағымдары және аймақтық культтары қалыптасты: * Джаганнатха (Ориссада), * Витхоба (Махараштрада) және * Шринатхджи (Раджастханда) 1960-шы жылдары кришнаизм Батыс Еуропаға ене бастады. Дереккөздер
Коррелометр

Коррелометр ( — қатынас, - өлшеймін) — коррелограф, коррелятор — екі электрлік процестің (олардың біреуі немесе екеуі де кездейсоқ сипатта болады немесе кездейсоқ құрама бөліктен (мәселен, шуылдар) тұратын өзара корреляциясын автоматты түрде есептеуге арналған аспап. Коррелометр аналогты және цифрлы (соңғысы дәлірек, бірақ конструкциясы жағынан күрделірек), пневматикалық, механикалық, фотоэлектрлік және электрондық түрлері болады. Дереккөздер
Бас өстер бағыттарындағы сызықтық деформациялар

Бас өстер бағыттарындағы сызықтық деформациялар. Көлемдік деформацияланған күй үшін б.д. мынадай куб теңдеу арқылы анықталады: *: Оның үш түбірі: , , үш бас деформацияның мәндерін береді. Мұндағы , , коэффициенттері - күйдің деформация тензорының бірінші, екінші және үшінші инварианттары. Жазық деформацияланған кернеулік күй үшін б.д. келесі формуламен өрнектеледі: *: мұндағы , , - сәйкес X, Y, Z өстерімен бағыттас салыстырмалы ұзарулар, , , - ығысу деформациялары. Дереккөздер
Коэрцитиметр

Коэрцитиметр ( — үстау, - өлшеймін) — үзілген магниттік тізбектің коэрцитивтік күшін өлшеуге арналған аспап. Коэрцитиметр магнитдинамикалық, феррозондасы бар, дірілдеуіш катушкалары бар және т.б. түрлері болады. Дереккөздер
Пайдаланудан кейінгі құқық

Пайдаланудан кейінгі құқық - белгілі бір елдің ауқымында ерекше құқыққа ие қорғау құжаты бар шешімді еркін қолдану құқығы егер ол пайдаланыла бастаса немесе құжаттың күші уақытша тоқтатылған кезде бұл үшін қажетті барлық әзірлік жүргізілген болса. Дереккөздер
Атриум

Атриум немесе атрий —бас бөлме, дәулетті ежелгі Римдегі дәулетті үйде үй құдайларының бейнелері мен ата-бабалардың бет пердесі (маскасы) қойылатын қабылдау бөлмесі. Атриум ортасында таяз мәрмәр бассейн болған, оның шатырында жарық түсетін және жаңбыр суға ағуы үшін төрт бұрышты тесік қалдырылған. Дереккөздер
Ксилометр

Ксилометр ( —ағаш, - өлшеймін) — пішіні түзу емес заттардың көлемін (әуелі негізінен ағаштан жасалған) анықтауға арналған аспап. Ксилометр жұмыс істеу принципі ішіндегі сұйықтыққа затты батырғанда ығысып шығаттын сұйықтықтың көлемін есептеуге негізделген. Есептеу вертикаль қойылған ыдыспен қатынасатын градустелген мөлдір түтікпен іске асырылады. Дереккөздер
Айлы тас

Айлы тас - Цейлондағы буддалық монастырьдың есік алдындағы сатысы жанындағы жартылай дөңгелек тас тақта. Тақта бетіндегі кіндіктес жартылай шеңберлерде жануарлардың, құстар мен өсімдіктердің бейнелері алмасып отырады, ал дәл ортасында — лотос гүлі бейнеленген. «Айлы тастың» құрылымы шартты түрде әлем кеңістігі құрылысын бейнелейді. Дереккөздер
Пакеттік Лицензия

Пакеттік лицензия - лицензиатты қызықтыратын технологияға құқық берумен қатар ескірген, мәнмаңызы шамалы технологияларды лицензия нысанына ықтиярдан тыс енгізу. Бұл тәсіл лицензиялық мәміленің құның көрсету үшін тактикалық құрал (лицензиялық мәміленің ұнамсыз түрі) ретінде пайданылады. Дереккөздер
Гиматий

Гиматий - гректер хитонның сыртынан киетін сулық; жүн матаның шаршы қиындысы, оны ауа райының жағдайы мен өз талғамына қарай ерлер де, әйелдер де түрліше кие берген. Классикалық дәуірде гимация ені 1,7 метрге және ұзындығы 4 метрге жететін, фигураның айналасына оралған жүн матаның бір бөлігі болды. Дереккөздер
Кюри нүктесі

Кюри нүктесі — екінші ретті фазалық өзгеріс температура. Мысалы, К нүктесінде ферромагниттік заттар (темір, кобальт, никель, магниттің және т.б.) өздерінің ерекше магниттік қасиеттерін жоғалтады да кәдімгі парамагниттер сияқты болады. Бұл нүкте Кюри температурасы деп те аталады. Дереккөздер
Фольга

Фольга ( — бет, табақ) — әртүрлі металдар мен қорытпалардан өте жұқартылып (2 — 100 мкм) жасалған қабыршық таспа. Алюминий Фольгасы тамақ өнеркәсібіне (шай, темекі, кондитер өнімдерін, т.б. орауға) және техникада (конденсаторлар дайындауда, жылу өткізбеу үшін, т.б.) пайдаланылады. Қалайы және қалайы-қорғасын Фольгалар әртүрлі приборлар жасауда; мыс Фольга динамомашиналарда, баспа сұлбаларында, т.б., қорғасын Фольга темекі өнімдерін орау үшін пайдаланылады. Кабель өндірісінде қолданылатын алюминий Фольганың бір жағына жұқа оқшаулауыш қағаз жапсырылады. Полиграфияда таспа тәрізді калькадан немесе целлофаннан жасалған Фольга, сондай-ақ қола және алюминий Фольгалар қолданылады. Дереккөздер
Иілу кезіндегі кернеулер

Иілу кезіндегі кернеулер. Иілу кезіндегі кернеулер таза иілу, қиғашиілу, көлденең иілу кезіндегі кернеулер және бас кернеулер деп ажыратылады. Таза иілу кезіндегі кернеулер, Мұндағы M х -арқалықтың көлденең қимасының өстік инерция моменті, Ĵ х - зерттеу қимасындағы иілу моменті. Дереккөздер
Бас кернеулер

Бас кернеулер. Бас алаңдарда өсер ететін тік кернеулер. Көлемдік кернеулік күй үшін бас кернеулер мына теңдеуден анықталады: *: Оның үш түбірі , , үш бас кернеудің мәні болады. Бұл теңдеудің коэффициенттері: * * *: , , - шамалары кернеулік күйдің бірінші, екінші және үшінші инварианттары болып табылады. Жазық кернеулік күй үшін бас кернеулер мына формуламен анықталады: *: Дереккөздер
Параген

Параген. Парагенезис түсінігіне тығыз байланысты параген түсінігін де айта кетейік. Параген — кристалдың парциалық энергиясы, яғни әрбір ионның (атомның) және оның қосындыларының (кристалды минералдардың) меншікті энергиясы. Бұл түсінікті геохимияға кіргізген академик A. Е. Ферсман. Параген түсінігі кристалдың решеткалық энергиясынан, яғни ЭК түсінігінен шығады. Иондық парагенді П әрпімен белгілейтін болсақ , оның өрнегін былай жазамыз: П і = КЭК i Мұндағы К—пропорционалдық коэффициент. Егер К=1 болса, онда параген мен ЭК тең болады. Кейбір жағдайларда осылай болады да. Тегінде К тәжірибеден, әрбір минерал құралу жағдайынан шығады. Көпшілік жерде К шамалас болады. Мысалы: 1,15; 1,125; 1,5. Қосындылардың (кристалды минералдардың) парагені иондардың жиындық парагенінен шығады, яғни: Мұндағы а,b,с - қосындыдағы иондар саны. Экзогендік минералдардың ауа райына байланысты. Бұл жерде біз сол айтылғандардан қорытынды шығарып, жалпы схемалар келтірейік. Ауа райына ең тығыз және айқын байланысты зат — топырақ құрушы минералдар. Топырақтың түрлері мен типтері сол климат жағдайына байланысты түзіледі. Топырақ типтерінің әрқайсысында өзіне тән минералдар топтары болады. Сондықтан, ең алдымен топырақ типтері қандай жағдайда құралатынын білсек, соған сәйкес минералдар парагенезисін тани аламыз. Мысалы, жылдық жауын-шашынның орта мәлшері (А) 200 мм шамасында болса, жылдық орташа температура (t) 25—30 градус келсе, ондай жағдайда тек шөлдік құмдар мен шаң-тозаңдар болады. Жылдық орташа температура мен жауын-шашын онан гөрі төмен болса, сортаңды топырақтар пайда болады. Минерал жағынан қарағанда мұнда әр түрлі тұздар кездеседі. Шөлдік климатта көл суалғанда тұздардың тұну реті мынадай: #су буланып азая бастаған кезде карбонаттар (яғни көмір қышқылының тұздары), #онан кейін гипс, #онан кейін ас тұзы мен гипс араласа, #онан кейін ас тұзы мен ангидрит араласа (демек, мұнда гипс судан ажырайды), #онан кейін ас тұзы мен полигалит араласа, #ең ақырында су әбден суалғанда магнийлі және калийлі тұздар тұнады.Сонымен, теңіз суының түрлі-түрлі мөлшерінде әр түрлі тұздар тұнады. Ауаның ылғалдығы мен жылылығы онан гөрі сәл төмен болса, мысалы, t15—20 градус, A 700—800 мм шамасында болса, ондай жағдайда қызыл түсті топырақ пайда болады. Топыраққа қызыл түс беретін көбінесе темірдің сусыз тотықтары (гематит, гетит). Температурасы сол шамада (16—20 градус) болып, ылғалдығы онан гөрі жоғары келсе (Л = 2 400 мм шамасында), ондай жағдайда қара топырақ пайда болады. Мұндағы косындылардың көпшілігі органикалық заттардың қалдығына байланысты. Топырақтың минералогиялық құрамын талдау мәселесі өз алдына топырақтану ғылымында қаралады. Дереккөздер
Бас момент

Бас момент. Ішкі күштердің бір нүктеге (әдетте, момент қиманың ауырлық центріне) бағытталуынан болады. Егер бас моментті X,Y,Z өстеріне проекцияласақ, онда қимада үш момент: Т б , М х , М у пайда болады. Дереккөздер
Қадам

Қадам - пішіннің екі көрші бір аттас бүйір жақтарының арасындағы ойма осіне параллель бағытпен өлшенген ара қашықтық, тіс дөңгелектерде екі көрші жатқан тістердің бір аттас пішіндерінің арасындағы концентрлік шеңбер доғасы бойымен өлшенген қашықтық. Дереккөздер
Қалыңдықөлшер

Қалыңдықөлшер — қағаздың, пленканың қалыңдығын өлшеуге арналған аспап. Полиграфияда негізінде микрометрлік индикаторлы қалыңдық өлшер қолданылады. Өлшегенде қағаз бетінде түсетін қысым 0,1 МПа; қағаздың қалыңдығын өлшеуге арналған қалыңдық өлшердің (ТИБ) өлшеу шегі 2 мм, картонның қалыңдығын өлшеуге арналған қалыңдық өлшердің өлшеу шегі 10 мм, бөлу мөлшері 10 мкм. Дереккөздер
Патенттеуші ұйым

Патенттеуші ұйым - өнертабыстар мен өнеркәсіптік үлгілерді патенттеу жөнінде жұмыс жүргізуші ұйым. Ол өнертабыстарды шекарадан тыс жерлерде патенттеуге қажетті материалдарды әзірлейді (баяндап жазу, сызбалар, т.б.) және алынған құқықтарды қорғау жөніндегі одан кейінгі жұмыстарды жүзеге асырады. Дереккөздер
Галоид қосындылар

Галоид элементтер тұздар құрайтын деген мағынаны береді (грекше галос — тұз ) . Олардыд қасиеті сутегіне жақын төрт элементті: хлор (С1), фтор (Ғ), бром (Вг), иод (J). Бұлардың белгілі қышқылдары: HC1 (тұз қышқылы), НҒ (фтор қышқылы), НВr (бром қышқылы), HJ (иод қышқылы). Осы қышқылдардағы сутек орнына бір металл орналасатын болса, сол галоид минералдар қатарына жатады. Бұл элементтердің минерал құрау жағынан ең көп кездесетін маңыздысы — хлор мен фтор, ал қалған екеуі сирек кездеседі. Фтордың тұздары қасиеттерінің көптігі жағынан басқаларына қарағанда өзгешелеу тұрады. Фтор тұздары (фторидтер) суға жөнді ерімейді, ал хлоридтер өте жақ сы ериді. Табиғи жағдайда фтор көбінесе кальциймен, сирек те болса алюминиймен және кремниймен қосылады. Басқа галоидтар көбінесе натрий, калий және магниймен қосылған түрінде кездеседі. Мыс, күміс, сынап сияқты ауыр металдардың хлоридтері болады, ал фторидтері болмайды. Дереккөздер
Жанушы өнімнің энтальпиясы

байланысты газ энталыгаясының графигі.]] Газ энтальпиясы жалпы түрінде, оның көлемін әдеттегі жағдай кезіндегі, көлемдік сыйымдылығының көбейтіндісімен, тұрақты қысым кезіндегі және температурасымен есептелінеді. Жанушы өнімнің меншікті энталышясы і, газ түріндегісі үшін де, көлемдік энтальпия (КДж/м3) және қатты мен сұйық отын үшін, есептелінеді. Ол артық ауа (a-l)V°a және өнімнің жануының (і °г) теориялық көлемінің суммалы энтальпия түрінде жазылады. Сонымен, Жанушы өнімнің теориялық көлемінің көлемдік энтальпиясы кезіндегі, vK формула бойынша анықталады: Ауаның теориялық қажетті мөлшерлі көлемдік энтальпиясы і шамасын v және а бірнеше мэндері үшін анықтайды. Осы есептеулердің негізінде бірнеше а үшін і ден v қисық сызықты байланыстарын тұрғызады (17.1 сурте), осы графикпен ауаның артық коэффициентін және берілген температура кезіндегі түтінді газдың көлемдік энтальпиясын анықтауға болады. Дереккөздер
Атакамит

{{Infobox mineral (Чили) шөлінің атына қойылған. Химиялық құрамы. Cu 59,5%, С1 16,6%, Н 2 O 23,9%. Қаттылығы 3—3,5, меншікті салмағы 3,7—3,8. Түсі көгілдір, қара көк. Сызығы жасыл. Шыныдай жылтырауық. Сингониясы ромбылық ; ромб-дипирамида түрінде. Бейнесі призмаша; талшықты, тұтас түрлері де болады. Оптикалық солақай, 2u — 75° Ng 1,880, Nm 1,861, Np, 1,831 Жаратылысы. Атакамит мысты кендердің тотық бетінде куприт, малахит, азуриттермен бірге пайда болады. Атакамит мыс кенінде қолданылады. Кендері КСРО-да Солтүстік Уралда, Қазақстанда, Алтайда; шет елдерде Копиапода, Санта-Розада (Чили), Альгодонбайда (Боливия), Бурра-Буррада (Австралия) бар. Дереккөздер
Патенттік баж

Патенттік баж - патент ведомствосының өнертабыстарды, өнеркәсіптік үлгілерді, пайдалы модельдерді патенттеуге, сондай-ақ тауар белгілерін патенттік заңдарда белгіленген тәртіппен және өлшемдермен тіркеуге байланысты жұмыстарды орындағаны үшін жинайтын ақшасы. Дереккөздер
Патенттік зерттеулер

Патенттік зерттеулер - техника нысаны дамуының техникалық деңгейі мен бағыт-бағдарын, оның патенттік қабілеті мен патенттік тазалығын патенттік және басқа ғылыми-техникалық ақпараттың негізінде зерттеу. Ол техника нысанының техникалық жоғары деңгейде және бәсеке қабілетінің болуын қамтамасыз ету, бұл нысандарда ғылыми-техникалық жетістіктерді пайдалану, зерттеулер мен басқа да жұмыстардың бір-бірімен орынсыз қосарлануын болдырмау үшін бастапқы деректерді алу мақсатында жүзеге асырылады. Дереккөздер
Криолит

{{Infobox mineral }} Криолит —Na 3 AlF 6 . Грекше криос — мұз деген сөзден шыққан. Химиялық құрамы: А1 12,8%, Na 32,8%, Ғ 54,4%. Кейде үш валентті темір қоспасы болады. Қаттылығы 2—3, меншікті салмағы 3, жымдастығы жоқ . Сингониясы моноклиндік; призма формалас; қызғанда 500° шамасында кубқа айналады. Кристалдық бейнесі көбінесе куб пішіндес. (110) беті бойынша қоспақтары болады. Олар көбінесе тұтас біріккен зат түрінде кездеседі. Түссіз мөлдір немесе ақшыл сұр, сарғылт қызғылт, кейде қоңырқай түсті минерал. Шыныдай жылтыр. Оптикалық оңқай, 2u 37-43° , Ne 1,340—1,364, Nm = 1,339-1,364. *Жаратылысы. Криолит минералы сирек кездеседі, көбінесе ол пегматит арасында оның қалдық ерітіндісінен пайда болады. Криолит алюминий қорытатын металлургия ісінде қолданылады; шыны бояуға, темір ыдыстардың сыртын эмальдауға т. б. қажетті минерал. Осы істердің бәрінде қолдап жасалған криолит қолданылады. *Кендері біздің елімізде Уралда (Ильмен тауында) аздап кездеседі; шет елде Батыс Гренландияда (Ивигтут) болады. Дереккөздер
Лампалық вольтметр

Лампалық вольтметр - қолмен алып жүретін, коп шекті, бірден санайтын, тұрақты тоқтың электрлік кернеуін және айнымалы тоқтың электр кернеуінің тиімді мәндерін өлшейтін аспап. Лампалық вольтметр ерекшелігі сезгіш, күшейткіш және жазатын элементтері рөлін электрондық лампа атқарады, ал өлшеуіш рөлін магнитэлектрлік жүйенің микроамперметрі атқарады. Соңғысы өлшенетін кернеу мәндері бөлінген. Лампалық вольтметр өлшеу шегі бірнеше мкВтан жүздеген В-қа дейін (айнымалы токтың жиілігі бірнеше Гц тен 500 ... 1000 мГц). Өлшеу қателігі (2 ... 3)%. Л.в. лабораторияларда, цехтарда, сонымен қатар далада пайдалынады. Дереккөздер
Макара

Макара - бейнесіне қолтырауын мен балықтың немесе піл мен балықтың белгілерін топтастырған мифологиялық теңіз құбыжығы храм қақпаларының басын безендірумен (кала) бірге Явадағы (Индонезия) діни құрылыстардың сәндік әлеміштерінде де маңызды роль атқарады. Дереккөздер
Мандала

Мандала — әлем кеңістігі құрылымын шартты түрде бейнелейтін диаграмма. Мандала көптеген ерте үнділік мәдениет пен өнер құрылыстарының негізіне алынған, ал буддизм басқа елдерге де тараған ортағасырлық кезеңде Тибеттің, Моңғолияның, Жапонияның өнерінде де пайдаланылды. Дереккөздер
Патенттік лицензия

Патенттік лицензия - патент иесінің екінші адамға патенттелген өнертабыс ты пайдалануға беретін құқығы. Ол жай және ерекше лицензия лар болып ажыратылады. Жай патенттік лицензия жағдайында патент иесі өнертабысты пайдалану құқығын бірнеше адамға бере алады. Ерекше патенттік лицензия бойынша өнертабысты иайдалану құқығына патентті алушымен бірге патент иесінің өзі де ие болып қалады. Дереккөздер
Лекало

Лекало — 1) сызбалық құрал. Ол сызбалық және құрылымдық жұмыстарда қисық сызықтарды жүргізу үшін қолданылады. Сызбалық лекало қисықтығы тұрақты және өзгерісті болады. Лекало бірінші түрі ағаштан, пластмассадан, сирегірек жиегі қисық металдан жасалады. Лекало екінші түрі болаттан жасалынған құрама пішіні өзгеріп тұратын құрылғысы бар сызғыш күйінде болады. 2) өлшеуіш құрал-шәкілсіз өлшеуіш құрал немесе бұйымның кері (қосымша) пішіні бойынша сызылған жұмыс жиектері бар болат тілімше күйде жасалған белгілеу құрылғы (шаблон). Негізінен алғанда машинажасауда және кеме құрылысында пішінді бөлшектердің (оның бөліктерінің) қисық қарамын айналдыра жүргізу үшін немесе тексеру үшін қолданылады. Дереккөздер
Мантра

Мантра - нақыл сөз. Тантризм мен шиваизмнің діни тәжірибесінде сиқырлық сипатқа ие және арбаушылық рөль атқарады. Ертедегі ведийлік текстер Ригведа, Самаведа, Яджурведа, Атхарваведалар осы терминмен аталады. Дереккөздер
Патенттік паспорт

Патенттік паспорт - өнертабыстарды (өнеркәсіптік үлгілерді) шетелдерде патенттеу туралы негіздеме ұсыныс жазылған құжат. Шетелде патенттеуге ұсынылатын өнертабыстар (өнеркәсіптік үлгілер) пайдаланылған нысанға арналып жасалады. Дереккөздер
Радиал-триангулятор

Радиал-триангулятор - 1:10000 және одан да кіші масштабта пландар сызғанда жазықтық фототриангуляция құру үшін аэросуреттерде (стереокомпаратор ретінде) қолданылатын аспап. Оның көмегімен бағыттар арасындағы бұрыштар 30" қателікпен өлшенеді. Ол тұрғыдан, аэросуреттер түсіруге қажетті дөңгелек кассеталар бар 2 күймешеден және қозғалмайтын биокулярлық микроскоптан тұрады. Дереккөздер
Лимб

Лимб ( — қайыс, белбеу) — сызықшалармен тең бөліктерге (градусқа, минутқа және т.б.) бөлінген цилиндрлік немесе конустық сақина немесе диск. Лимб бұрышөлшеуіш құралдардың (астрономиялық, геодезиялық, физикалық және т.б.) негізгі бөлігі. Металл кескіш білдектердің үстелдері және құралкүймешектің бұрамалары жабдықталады. Дереккөздер
Махаяна

Махаяна (Ұлы күйме, Ұлы жол) — хинаянаның өте ертедегі буддизмінен біздің дәуіріміздің I—II ғасырларында бөлінген бағыт. Оның негізінде басты міндеті тіршілік иелерін жаппай қайғы қасіреттен құтқару болып саналатын көмекші-бодхиссаттвалар рөлі туралы мағлуматтар жатады. Махаянистік буддизмнің Орталық және , Шығыс Азияға тарауы, онда әр түрлі діндер мен сенімдердің тоқайласуы немесе өзара жарыса өмір сүруі нәтижесінде Будда ілімінің алғашқы мистикалық жағына, буддизмде әуелгі кезінде болмаған құдайлар мен тәңіриялардың пайда болуына айрықша бой ұру орын алды. Дереккөздер
Радиобиіктік өлшер

Радиобиіктік өлшер — радиотолқынның көмегімен ұшу аппаратының нақты биіктігін (Жер бетіне дейінгі қашықтықты) анықтауға арналған аспап. Радиотолқынның таралу жылдамдығын біле отырып, ұшу биіктігін импульсті сигналдың бергіштен беру мен жер бетінен шағылысып, ұшу аппаратындағы қабылдау - беру радиостанцияның қабылдағышына қайтып келу уақытымен табады немесе радиотолқынның Жер бетіне жеткенге дейінгі және одан ұшу аппаратына қайтып келуіне дейінгі бергіш жиілікті модульденген тербелістерінің жиілігіне пропорционал уақыт бойынша да табады. Дереккөздер
Линия

Линия ( - жіп) — 1) екі беттің қиылысқан ортақ бөлігі. Аналитикалық геометрияда жазықтықта линия нүкте координаттарының теңдеулерімен анықталады. 2) Қатынас жолы, бағыт, тәртіп немесе темір жол линиясы, автоматтық Л., әуелі Л., телеграф Л., электр беру Л. 3) ұзындықтың британдық бірлігі. Л. екі түрі бар: үлкен және кіші. 1 Л. (үлкен) 0,1 дюйм 2,54 мм. 1 Л. (кіші) = 2,117 мм. Дереккөздер
Шекаралық шарттар

Шекаралық шарттар. Олар арқалықтың бекітілу шарттарына байланысты болады. Егер арқалықтың ұшы қатаң бекітілсе, онда y орын ауыстыру мен бұралу бұрышы нөлге тең, ал егер арқалықтың ұшы топсалы бекітілсе, онда y орын ауыстыру нөлге тең, бұралу бұрышы белгісіз болады. Сөйтіп, консольді арқалық үшін шекаралық шарттар мына түрде жазылады: х=0 болғанда у0, , қос тіректі арқалық үшін х0, болғаyда у0, х l болғанда у=0. Егер арқалық бірнеше бөлікке бөлінсе, онда интегралдау тұрақтыларын анықтау үшін шекаралық шарттар жеткіліксіз, бұл жағдайда оларға арқалықтың көрші бөліктерінің сәйкестік шартын қосу керек. Арқалықтың иілген өсі қисық сызыққа айналып үздіксіз күйінде қалатындықтан, бөліктер шекарасыңда оң және сол бөліктер үшін орын ауыстыру мен бұралу бұрышы ортақ болады. Дереккөздер
Меру

Меру - жер кіндігіндегі алтын мен бағалы тастардан тұратын, Индра аспаны Сварга аруланған және құдайлар қалалары мен аспан рухтарының мекендері орналасқан, аңызға айналған тау. Явалық және камбоджалық әміршілер идеологиясы бойынша Әлем тауы олардың өзіндік мәнінің іс жүзіне асырылуы болып саналады. Дереккөздер
Патенттік тазалық

Патенттік тазалық - техника нысанының оның осы елде қолданылатын ерекше құқықтағы қорғау құжаттарын бұрмаламастан пайдаланыуына болатындығын көрсететін заңды қасиеті. Патенттік тазалықты патенттік зерттеулер туралы есеп және патенттік формуляр куәлендіреді. Техника нысанының патенттік тазалығы ғылыми зерттеулердің нәтижелерін талдап, қорыту және жұмыс құжаттарын әзірлеу, тәжірибелік үлгілерді сынақтан өткізу сатыларында, сондай-ақ өнімді аттестациялау, экспорттау және көпшіліктің көруіне қою, лицензияларды сату кезінде тексеріледі. Дереккөздер
Логометр

Логометр ( - сөз және - өлшеймін) — электр өлшеуіш аспап, оның көрсетуі екі электрлік шама (әдетте ток күші) қатынасына пропорционалды. Логометр магнитэлектрлік, электр және ферродинамикалық, электромагниттік түрлері болады. Ең кеңінен таралған магнит электрлік логометр қозғалмалы бөлігі екі элементтен, катушкалардан тұрады. Онда өлшенетін қатынасты түзейтін электрлік шамалар бағыттары бір-біріне қарама-қарсы айналдыру моменттерін туғызады; тепе-теңдік күй моменттер теңдігінде болады. Тұрақты магнит өрісінде тұрған катушкалар үлкен момент бағытына қарай бұрылуға үмтылады да, қозғалмалы бөлігі моменттер теңелгенше ауытқиды. Омметрлерде, фазометрлерде, жиілік өлшерлерде, тензометрлерде, электрлік термометрлерде, дистанциялық электрлік және электрлік емес шамаларды өлшеуіштерде қолданылады. Тексерілетін шамалар бірлігінде градусқа бөлінеді. Дереккөздер
Мудра

Мудра — қолдар мен саусақтардың түрлі кейіптері әр түрлі жағдайларды, әрекеттер мен күшті сипаттайын нышандарды бейнелейді. Бұл жуйе Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Азиядағы барлық буддалық және индуистік бейнелеу өнерінде қабылданылған. Дереккөздер
Наг

Наг - жеті басты ұлы кобра бейнесіндегі мифологиялық жылан. Алғашқыда құдай ретінде сумен байланысты айтылатын. Үнділік және даангкорлық өнерде сол сияқты адам денесінің жоғарғы жағы кейпінде салынатын болған. Нагты Шығыс Явада көп ретте басқа жерлерде қабылданылған макара бейнесі алмастырады. Дереккөздер
Патенттік формуляр

Патенттік формуляр - техника нысанының өнеркәсіптік меншікті қорғау талаптарына қаншалықты сай екендігін анықтайтын техникалық құжат. Онда техника нысанының патенттік қабілеті және патенттік тазалығы жайындағы ақпарат жазылады. Патенттік формуляр техниканың шет елдерде сатуға немесе халықаралық көрмелерге қоюға жататын нысандарына жасалады. Дереккөздер
Радиожелөлшер

Радиожелөлшер — кез-келген акваториядағы желдің бағытын және жылдамдығын өлшеуге арналған автоматты аспап. Радиожелөлшер буйдың түрқысына орналастырылады. Желдің өлшенетін орташа жылдамдығы 2... 40 м/с; бағыты 16 румба. Радиобайланыс қашықтығы — 100 км-ға дейін. Дереккөздер
Нирвана

Нирвана - («сөну», «өшу») туғаннан бергі тіршілік түзілісінен шығу, абсолюттік дәрежеге жету. Буддизмде азат болудың, рақатқа кенелу жолының мақсаты болып саналады. Буддизмде Нирвана: * Тілектер мен ынтызарлықтан тәуелсіздік, қиналу мен құштарлықтан бостық (олардың өмірдегі жағдайларға әсер етпеуі) * Қиналу, сансарлардың туындауынан тәуелсіздік. * Дхарма сана ағынының барлық элементтері тыныштық қалпында болатын сана-сезім қалпы * Барлық қайғыдан босатылғанда ғана қол жетуге болатын, ерте буддизм мен тхеравдада ерте сенушілердің тырысуының ең биік мақсаты Дереккөздер
Паган

Паган - (Пукам немесе Аримаддана) Бирманың біздің дәуіріміздің XI—XIII ғасырларындағы астанасы. Көне қала үйінділерінің зор аумағы Иравади өзенінің бойымен 16—18 шақырымға созылып жатыр; тек қаланың бір бөлегі ғана қабырғамен қоршалған. Ағаштардан салынған ақ сүйектер мекені сарайлар мен тұрғын үйлер біздерге жеткен жоқ. Негізінен алғанда, буддалық сан мыңдағак храмдар мен символикалық күмбездердің қалдықтары азды-көпті сақталған. Дереккөздер
Радиокомпаратор

Радиокомпаратор — радиотолқынның электрмагниттік өрісінің кернеуін өлшеуге арналған аспап. Жұмыс істеу принципі радиокомпаратор антеннасындағы эталонды генератордың кернеулігімен айнымалы электрлік кернеулікті салыстыруға негізделген. Дереккөздер
Паушальдық сома (тұтас сома)

Паушальдық сома (тұтас сома) - өзін құрайтын жеке бөліктері (қосылғыштары) сараланбаған жалпы сома. Бұл термин мәмілелерде бір тектес немесе әртектес тауарлар тобы үшін, болмаса жеке қызметтер және т.б. үшін төленетін ақшаның жалпы сомасын анықтау туралы сөз болған кезде қолданылады. Мысалы, комплектілі жабдықтың (әр агрегаттың бағасын көрсетудің орнына) немесе белгілі бір техникалық көмектің көрсетілгені үшін осылай жасалады. Дереккөздер
Суықтай жаныштап өндеу

Суықтай жаныштап өңдеу. Металдарды қалыпты температурада немесе сирек жағдайда жылытып алып жаныштап өңдеу процесі. Артықшылығы-металл бұйымдардың беті таза, мөлшері дәл, механикалық қасиеттері жоғары болады. Жоғары өнімді әдіс. Дереккөздер
Панчатантра

Панчатантра - бес (панча) кітаптан (тантра) тұратын әңгімелер мен ертегілердің, сірә, Вишнурарман құрастырған әйгілі жинағы. VI ғасырда-ақ ескі парсы тіліне аударылған және араб (IX ғ. — «Калали мен Димна»), сириялық, еврей және басқа аудармалары арқылы Европаға жеткен. «Панчатантраның» Т. Бенфей жасаған аудармасы мен талдауы ертегілерді салыстыра зерттеуге жол салып берді. Дереккөздер
Паталиптура

Паталиптура - (Бихар, Үндістан) — ертедегі Магадха астанасы, Маурьялар әулеті (біздің дәуірімізге дейінгі IV—III ғасырлар) тұсында өздерінің гүлдену дәрежесіне жеткен Үнді патшалығының штаты Патнаның бірінші астанасы. Осы кездерге жататын қала қамалдарын, колоннадалар мен тағы басқаларды біздің дәуірімізге дейінгі IV ғасыр аяғында Селевка Никатордың Маурьялар сарайындағы елшісі болған Мегасфеннің мәліметтері толықтыра түседі. Кейініректе (біздің дәуіріміздің IV-V ғасырлары) қайтадан Гупттар әулетінің астанасы болды. Дереккөздер
Полоннарува

Полоннарува - (Шри Ланка)—Анурадхапура құлағаннан кейінгі сингал билеушілерінің астанасы 8 —13 ғасырлар). Патша сарайы, көптеген буддалық діни орындар мен бірнеше индуистік храм назар аударарлықтай Л Полоннарувадағы құрылыс ісінің гүлденуі Паракрамабаху билеген кезге жатады (1164—1197). Дереккөздер
Фрикциялық муфта

Фрикциялық муфта ( - үйкелу). Екі білікті бір-бірімен жалғастыратын механизм, ол бұралу моментін жетекші және жетектегі жартылай муфталардың пластиналары немесе дискілері арасындағы үйкеліс күші есебінен жүзеге асырылады. Дереккөздер
Портфельдік инвестициялар

Портфельдік инвестициялар — шетелдердегі өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік, кредит және т.б. кәсіпорындарға капиталдың ұзақ мерзімге салынуы. Бұл іс, әдетте, шетел акционерлік капиталының 10%-нан кем болып келеді. Тікелей инвестициялардан айырмашылығы — инвесторлардың мұндай кәсіпорындар қызметін толық бақылап отыру немесе оларға иелік ету құқығы болмайды. Дереккөздер
Ультранегізді жыныстар

Ультранегізді (өте негізді) жыныстарға кремний тотығы 45%-тен аз болатын, күңгірт бояулы жыныстар кіреді. Олардың негізді тереңдік (интрузивтік) өкілі — перидотиттер, пироксениттер, сиректе болса дуниттер және онан да сирегірек олардың төгілмелі (эффузивтік) түрлері (ұқсастары). Перидотиттер Оливинге қанық орта түйіршікті, сары жасыл түсті боладң. Онда оливиннен басқа , жартысы ірі жапырақ ты түйіршіктер түрінде пайда болған пироксен шашырандысы болады. Уралда тараған перидотиттер өте күңгірт, қара түсті дерлік келеді. Перидотиттер өте сирек кездеседі. Көбінесе олар серпентинге ауысады. Серпентинизацияның жанама минералдары — көбінесе хлорит, магнезит, лимонит, никельді кен минералы және басқа минералдар. Серпентиниттер ультранегізді жыныстардың, ең алдымен дүниттің, перидотиттердің, көмірқышқыл газы бар табиғи сулардың әсерінен тереңдік метаморфизмнен шығады. Серпентиниттер жасыл түстің әр түрлі рещгілеріне, олив сияқ ты жасылдан күңгірт жасылға және қара дерлінке дейін боялған және оның структурасы тығыз болады. Серпентиниттің бетінде қиғаш сызықты жарықтары бар. Ол жарықтарға тальктің, магнезиттің және асбестің желілері орналасады. Уралдағы серпентиниттердің арасында талшықты асбестің сансыз көп желілері толған жерлер кездеседі. Асбестің химиялық құрамы серпентиндікі сияқты болады. Оның құрылысы тек талшықты келеді. Сол себепті оны таскендір деп атайды. Хризотил — асбестің осындай ірі (дүние жүзілік маңызы бар) кендері. Ол Оралдағы Свердловск қаласының қасында, Асбест тауында кездеседі. Оливинді жыныстардың—перидотиттер мен дуниттердің Уралда ірі массивтері кездеседі. Көбінесе олар қатты серпентинитке айналған. Солтүстік және Орта Оралда бұл жыныстарға платинаның және хромды теміртастың кендері байланысты болады. Оңтүстік Уралда хромит болғанымен, платина жоқ . Серпентиниттерде никельді кендер, серпентин-асбестің ірі кендері, ішінде никель және хром бар (Оңтүстік Оралдағы Орск-Халиловск ауданында) қоңыр темірдіц ірі кендері, тальктың және магнезиттің кендері байланыса келеді. Пироксениттер Бұл жыныстың аты оның минералдық құрамын көрсетеді. Олар — күңғірт, пироксендерден тұратын аса ірі түйіршікті жыныстар. Бұдан баоқ а оларда азғана мөлшерде оливин болады. Уралда пироксениттер қара түске боялған және аса ірі түйіршікті, кішкене массивтер қ ұрайды және олар оливинді жыныстардың (периодиттердің және дуниттердің) айнала жиегінде жиі кездеседі. Кейде пироксениттерге никельді сульфидтің ірі кендері байланысты болады. Дуниттер Бұл Дун тауының атымен аталған (Жаңа Зеландия). Дуниттер — негізінде оливиннен және серпентиннен (оливиннің бұзылудан пайда болған заты) тұратын орта түйіршікті немесе уақ түйіршікті тау жыныстары. Дуниттерде аздап хромит, магнетит және платина болады. Оның түсі күңгірт жасылдан қараға немесе сарғыш жасылға дейін өзгереді. Дуниттер тереңдік жағдайларда, ультранегізді магмалардың жай кристалдану арқасында пайда болады. Оливинге бай, ультранегізді магмалық жыныстар көмір қышқылды сулардың әсерінен түрлі химиялық өзгеріске ұшырап, серпентин (змеевик), асбест, хлорит және бірқатар басқа минералдар пайда болады. КСРО-да осы көрсетілген ультранегізді магмалық жыныстар Оралда кең тараған. Дереккөздер
Рага

Рага - (ерлерге тән), Рагини (әйелдерге тән)—ортағасырлық үнді музыкасындағы импровизацияның негізі ретінде қызмет атқаратын қағидалық әуендер. Әредікте олар бейнелік нақтылықтарға ие де болады (мәселен, раджпуттық миниатюрада). Дереккөздер
Ступика

Ступика - оңтүстік үнділік храмның ұшар басына орнатылатын кішкене күмбез бейнелі сәулет элементі. Одан да ұсақ түрінде храмдардың төменгі бөліктерінде сәулеттік ою-өрнек көрінісінде кездеседі. Дереккөздер
Таксила

Таксила (, деванагари: तक्षशिला) — Пәкістан территориясында біздің дәуірімізге дейінгі V ғасыр мен біздің дәуіріміздің бірінші ғасырлары арасында бірін-бірі алмастырған үш қаланың (олардың қазіргі аттары — Бхир Моунд, Сиркап және Сирсук) жалпы аты. Егер де Бхир Моунд (біздің дәуірімізге дейінгі V—II ғасырлар) ретсіз салынған құрылыстар шоғыры ғана болса, Сиркап (біздің дәуірімізге дейінгі II ғасыр — біздің дәуіріміздің I ғасыры) солтүстіктен оңтүстікке қарай тартылған басты, көне көшенің екі жағынан жоспарлы түрде орналасқан болатын, ол көшеден бүйірге қарай тік тартылған көлденең көшелер шығатын. Басты көшеге жақын маңға, тұрғын кварталдардың дәл ортасына діни құрылыстар орналасқан. Галерея Дереккөздер
Радиометрлік вакуумметр

Радиометрлік вакуумметр — жұмыс істеу принципі радиометрлік эффектке негізделген вакуумметр. Егер бірдей қыздырылмаған екі пластиналар сиретілген газ ішіне қойылса, онда газ қысымына пропорционалды күш пластиналарды қисайтады. Р.в. көрсетуі газ табиғатына байланысты емес. Өлшеу шегі 10 мкПа (~10'7 мм с.б). Дереккөздер
Тримурти

Тримутри (, trimūrti — «үштік бейне») — индуистік үш құдайдың: Брахма, Вишну мен Шиваның аты; әредікте, Шиваның біріккен үштік мәнін білдіреді. Индуизм философиясында тримуртидің үш негізгі орталығы бар: шығармашылық (Брахма), сақтау (Шива), бастау (Вишну). Тағы қараңыз * Индуизм Дереккөздер
Фатехпур Сикри

Фатехпур Сикри - (Уттар-Прадеш штаты,Үндістан) моғол билеушісі Ақбардың (1556—1605) әйгілі астанасы. Қысқа мерзім (1569—1576) ішінде Аградан батысқа қарай жартасты төбе басына салынған қала судың тапшылығы себепті 1585 жылы-ақ өмір сүруден қалды. Бізге аман жеткен, әр түрлі дәрежеде айқын байқалатын индуистік стильде салынған үйлер, атап айтқанда, «Ұлылық қақпасы» бар үлкен мешіт, Панч-Махал, Диван-Кхааз мұсылман билеушісінің синкретикалық күшті талғамын көрсетеді. Дереккөздер
Хараппа

Хараппа - (Пенджаб провинциясы, Пәкістан) біздің дәуірімізге дейінгі III—II мыңжылдықтардағы қалалық мәдениетке ат берген ертедегі астана қалдықтары табылған жер. Тұрғын кварталдары тік бұрышты жүйемен жоспарланған. Олардан батысқа қарай қамал орналасқан. Қыруар олжалар (ұсақ пластика, тас мөрлер) мәдени дамудың жоғары дәрежесін көрсетеді. Дереккөздер
Хинаяна

Хинаяна (Кіші күйме, Кіші жол)— буддалық қауымдар (сангхалар) біздің дәуіріміздің I—II ғасырларында бөлінгеннен кейін тараған ертедегі буддизмнің бұл ілімді махаянадан («үлкен шеңбер») айыру үшін алған атауы. Дереккөздер