kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Алшын

Алшын — қазақ халқының құрамындағы ірі тайпа, Алшын тайпасынан тарайтын Әлімұлы, Байұлы рулық бірлестіктерінің ортақ атауы. Тарихшы, политолог және генетик Жақсылық Сәбитовтың зерттеулері бойынша, Алшындар - Х ғасырда кәзіргі Моңғолияны мекендеген татарлардың алчи тайпасының ұрпағы. Жақсылық Сәбитов еврей текті Хулагу тарихшысы Рашид-әд-диннің «Джами-ат-таварих» (Жылнамалар жинағы) еңбегіне сүйенген. Бұл еңбекте ол: «алшы тайпасынан шыққан ерлер - алшытай, ал әйелдер - алшын аталады» - деп жазған. Әйелдерді алшын деп атауы Рашид-әд-диннің түркі тілін білмегенінің кесірі болуы бек мүмкін. Ұлық Ұлыста (Алтын Орда) Алшындар жоғары қызметтерде жасаған. Мәселен, Батудың әмірі Ит-Қара, Жәнібек ханның әмірі және шежіреге сәйкес бүкіл Алшындардың түп атасы Алау баһадүр, Барақ ханның әмірі Алшын Құтет. Сонымен қатар, Алшындар Алтын Орда құлдыраған кезде де әмір, би, басқақ, сардар сияқты құрметті лауазымдарда болып, Орданың саяси және әлеуметтік өміріне белсене қатысқан және маңызды рөл атқарған. Орта Азия тарихында Алшындар қатысқан көптеген оқиғалар бар. Алшын аты қазақ халқының тарихында жауынгерлігімен даңқы шыққан. Халық аузындағы «… Кіші Жүзді найза бер де, жауға қой» деген тәмсіл Алшынның тарихи-этно-мәдени, геосаяси сипатын, менталдық болмысын аңғартады. Қазақ хандығына қалмақ, кейінірек жоңғар қауіпі төнгенде Кіші Жүз ханы Әбілқайыр баһадүр бас сардар сайланып, қазіргі Батыс Қазақстаннан оңтүстікке Алшын және жетіру сарбаздарынан құралған жасақтарын бастап келгені жайлы бірнеше жыр-дастандар бар. Аңызға айналған «Сөз атасы» Үйсін Майқы би «Бектен туған Алшынды, Біз үшін қанға малшынды, Іргеңе жауың келгенде, Сілтейтін найза қамшыңды» дейді. Атақты ақын-жырау Сүйінбай Аронұлы «...Алшын ата баласы — Сұлтансиық, Бақсиық, Хан қызы екен анасы, Қаннан кеуіп көрген жоқ, Найзасының сағасы, 12 ата Байұлы, 7 аталы Жетіру, Әлім менен Шөмекей, Халқымның еді жағасы» деп толғаған. Алшын тайпаларының атамекені Алтай баурайы екендігі, 10-шы ғасырда олардың Арал (Кердері) және Каспий теңіздеріне қарай ойысқандығы айтылады. Бір бөлігі Батыс Еуропаға (Атилла, 400–453) жорыққа шығып, Мысырға дейін барған. Мысалы, орта ғасырлық Египетке мәмлүктер үстемдігін орнатқан әскери әрі мемлекеттік қайраткер Бейбарыс Алшыннан тарайтын Беріш руының ұланы. Сондай-ақ найзаның ұшы, қылыштың жүзімен ел шетін жаудан қорғауда шешуші рөл атқарған Алшындар әр кезеңде әскери жорықтарға шығып, Еуразия мен Еуропа кеңістігінің саяси-этникалық бедерін өзгертуге есер еткені белгілі. Алшын ұрпақтары қазір башқұрт, татар, өзбек және т.б. түркі халықтарының құрамында бар. Орта жүзде Орта жүзде бұрынғы Қарқаралы уезінде, қазіргі Шет, Нұра аудандарында Алшындар бірыңғай тұрады. Олар Сырым Датұлы көтерілісі аяқталған соң қоныс аударған әкелген Шеркеш, Байбақты ұрпақтары. Пайдаланған әдебиттер *Тынышпаев М., Материалы к истории киргиз-казахского народа, Таш., 1925; * Востров В.В., Муканов М.С., Родоплеменной состав и расселение казахов, А.-А., 1968; * Маданов X., Кіші жүздің шежіресі, А., 1994; *Рашид ад-Дин, Сборник летописей, т. 1, кн. 1, М.-Л., 1952; *Кипчаки в истории средневекового Казахстана, А., 1995; *Әнес Сарай, Адайлардың арғы тарихы, А., 1998
Альтераттау

Альтераттау, альтерация (лат. alteratіo – өзгерту), музыкада – 1) кез келген дыбыс атауын өзгеріссіз жарты тонға жоғарылату немесе төмендету. А. таңбалары: диез (#) – жарты тонға жоғарылату; бемоль (b) – жарты тонға төмендету; дубль диез (х) – бір тонға жоғарылату;
Амангелді

Амангелді сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін: Амангелді Иманов — батыр, Қазақстанда 1916 жылы өріс алған Ұлт-азаттық көтерілістің басшысы. Елді мекендер: * Амангелді – Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл. * Амангелді – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл. * Амангелді – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл. * Амангелді – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл. * Амангелді – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Амангелді – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл. * Амангелді – Атырау облысы Атырау қаласына қарасты ауыл. * Амангелді – Атырау облысы Исатай ауданындағы ауыл. * Амангелді – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл. * Амангелді – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл. * Амангелді – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл. * Амангелді – Жамбыл облысы Талас ауданындағы Тамабек ауылының бұрынғы атауы. * Амангелді – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл. * Амангелді – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл. * Амангелді – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы таратылған ауыл. * Амангелді – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл. * Амангелді – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл. * Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл. * Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл. * Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы таратылған ауыл. * Амангелді – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл. * Амангелді – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл. * Амангелді – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл. * Амангелді – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл. * Амангелді – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл. * Амангелді – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл. Фильм * Амангелді (фильм)
Аманкелді ескерткіші

Аманкелді ескерткіші 1947 жылы Алматы қаласында Абылай хан даңғылы бойында Аманкелді Имановқа койылған (мүсінші Х.АсқарСарыджа, сәулетшісі Т.Бәсенов). Аманкелді ескерткіші Алматыдағы алғашқы монументтік ескерткіштердің бірі. Ескерткіш тұғыры сұр граниттен қаланып, оның сыртында бұдырлы өрнек түсірілген. Ал Аманкелді Имановтың салт атты тұлғасы қолдан құйылған. Жалпы биіктігі 6м. Қола мүсіннің үш тиянақ нүктесіне негізделіп жасалуы ескерткіштің қимыл қозғалыс ырғағын танытып тұр. Халық батырының жинақы киімі мен мығым отырысы жүріп бара жатқан аттың қимылымен толық үндестік тапқан. Мүсіннің сымбаты мен композициялық сәтті шешімі Аманкелді ескерткішінің басты жетістігі болып табылады. Дереккөздер
Амангелді Мұражайы

Амангелді мұражайы - 1916 жылғы Торғай даласындағы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі Амангелді Имановтың тұтынған бұйымдары мен ол туралы құжаттар жинақталған ғыл.-ағарту, мәдени мекеме. 1969 жылы Қостанай облысы Амангелді ауданы Амангелді анда ашылған. 1979 жылы мұражайдың жаңа ғимараты пайдалануға берілді. Онда 5 көрме залы, қор қоймасы, кинозал жұмыс істейді. Мұражай қорында 2 мыңнан астам материалдық деректер, құжаттар жинақталған. Сондай-ақ, мұражайда ауданның экон.-мәдени даму жолын көрсететін, аудан топырағынан шықкан еңбек және соғыс ардагерлерінің, көрнекті мәдениет қайраткерлерінің өмірімен және еңбектерімен таныстыратын жәдігерлер бар. 1964 жылы Имановтың туған ауыяы Үрпекте жергілікті ұстаз З.Мұхамеджановтың ұйымдастыруымен ашылған шағын мұражай Амангелді мұражайының бөлімшесіне айналды. Көтерілісшілердің алғаш бас қосып, Амангелді қолбасшы, Әбдіғапар хан сайланған Мұхамеджанның қызыл үйі, мүсінші К.Наурызбаев сомдаған батыр мүсіні тұтас бір кешен құрайды. Дереккөздер
Аманқарағай орманы

Аманқарағай – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы шоқ қарағай. Сипаты Ауданы 320 км 2 -дей. Батыстан шығысқа қарай 45 км-дей жерге созылып жатыр, ені 15 км-ге жуық. Ағаш қоры 250 – 350 м 3 /га. Тоғай өскен жер бедерінің басым бөлігі бор және неоген шөгінділерінен құралған. Оңтүстік-батыс бөлігінде тасты шағылдар мен құм төбелер кездеседі. Ойпаң жерлерде қарағай, қайың, көктерек өседі. Жазда жартылай тартылып қалатын ұсақ көлдер бар. Олардың жағалауында сораң өсімдіктер, қарағай, бетеге, қоңырбас, атқонақ, көде өседі. Аманқарағайдан Аманқарағай кентіндегі орман шаруашылық кәсіпорны маңайдағы елді мекендер үшін тұрғындарға ағаш дайындайды. Дереккөздер
Амидтер

Амидтер– молекуласында гидроксил тобының (ОН) орнын аминдік топ NH2 басқан қышқыл туындылары. Олар түссіз не ақ кристалдар түрінде кездеседі. Тығызд. 1,0 – 1,4 г/см3, балқу t 80 – 180°С, қайнау t 220 – 290°С. А-дің анорганик. қышқылдармен әрекеттесуі ҚазҰУ-де зе
Аминдер

Аминдер — молекуласындағы бір немесе бірнеше сутек атомы амин тобына (-NH 2 ) алмасқан көмірсутектердің туындылары. Амин тобымен байланысқан радикалдың табиғатына байланысты аминдер алифатты және ароматты болып бөлінеді.Аминдерді аммиактағы сутек атомдарының орнын радикал басқан аммиактың туындылары деп те қарастыруға болады. Молекуласындағы амин тобының санына байланысты аминдер: моноаминдер, диаминдер және полиаминдер болып бөлінеді. Толығырақ Аминдер радикалдық санына байланысты бірінші, екінші және үшінші Аминдер деп бөлінеді. Аминдердің алкиламиндер және ароматтық Аминдер (ариламиндер) деген түрлері бар. Алкиламиндер – күшті, ариламиндер – әлсіз негіздер. Алкиламиндер минералды қышқылдармен әрекеттескенде көп жағдайда суда жақсы еритін тұздар түзеді. Тас көмір қышқылдарымен, олардың ангидридтерімен, күрделі эфирлермен қыздырғанда бірінші және екінші Аминдердегі сутек атомы алмасқан амидтер түзіп ацилденеді. Аминдерді анықтау үшін олардың амидтерге ацилдену реакциясын пайдаланады. Аминдердің көпшілігі табиғатта кездеседі. Физиол. белсенділігі олардың сутекті, ковалентті, иондық байланыстар түзуіне негізделген. Аминдер өсімдіктер дүниесінде әр түрлі процестерде (метаболизм, т.б.) маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ синтетик. жолмен алынған Аминдердің емдік қасиеттері бар. Осыған байланысты Аминдер бактериялық құрт ауруларын емдеуде кеңінен қолданылады.Аминдер радикалдық санына байланысты біріншілік RNH2, екіншілік R2NH және үшіншілік R3N болып бөлінеді. Атаулары мен изомерлері Халықаралық (ИЮПАК) атау жүйесі бойынша көмірсутектерді нөмірлеп, көмірсутектердің атына амин, диамин немесе триамин деген сөз қосып атайды. Аминдерге көміртек қаңқасының және функционалдық топтың орнына байланысты изомерлену тән. Дереккөздер
Аминодонттар

Аминодонттар, батпақ мүйізтұмсықтары (Amynodontіdae) – мүйізтұмсықтәрізділерге жататын қазба жануарлар. 20-ға жуық түрі болған. Аминодонттардың қалдықтары Қазақстанның Зайсан, Торғай ойпаттарынан, Ақеспе, Ақтау қазба орындарынан табылған. Олар қазіргі мүйізтұмсықтан кішілеу келген, мүйізі болмаған. Бас сүйегінің тұмсық жағы қысқа, азу тістері ірі, алдыңғы ұрт және күрек тістері ұсақ, аяқтары қысқа (алдыңғы аяғы 4, артқы аяғы 3 тұяқты) болған. Аминодонттар су жағалауларында, батпақты жерлерді тіршілік етіп, су, батпақ өсімдіктерімен, ағаштардың тамыр, түйнектерімен қоректенген. Сілтеме
Аммоний

Аммоний, NH 4 + – аммиактың судағы ерітіндісінде түзілетін атомдар тобы; бір зарядты катион. Тұрақсыз, қыздырғанда аммиакқа және суға ыдырайды. Мүсәтір спиртінің (NH 4 OH) және А. тұздарының құрамына кіреді. Аммоний қосылыстары Аммоний қосылыстары — құрамына аммоний тобы NH 4 енетін хим. заттар. Олардың көпшілігі тұздарға жатады және аниондары бойынша аталады. Негізгілері — аммоний карбонаттары, аммоний нитраты, аммоний сульфаты, аммоний фосфаттары болып табылады. Аммоний карбонаттары — көмір қышқылының аммоний тұздары. Құрамына қарай бикарбонат немесе гидрокарбонат, карбонат және карбаминат болып жіктеледі. Карбонат аммиак ерітіндісіне көмірқышқыл газын жіберу арқылы алынады. Ол 20 °С дейін қыздырғанда ыдырап, аммиак және бикарбонат түзеді. Аммонийдің басқа тұздарын алу үшін, шарап ашытқанда фермент әсерін күшейту үшін пайдаланылады. Аммоний нитраты — аммонийдің азот қышқылды тұзы, түссіз кристалды зат, 169,5 °С дейін қыздырғанда балқиды, одан жоғары темп-рада су және азотоксидін түзеп отырып айырылады. Суда ерігенде жылуды сіңіреді. Тыңайтқыш есебінде және қопарғыш заттар алуда қолданылады. Аммоний сульфаты — күкірт қышқылды аммоний тұзы. Суда еритін кристалды зат. Күкірт қышқылына аммиакты жіберу арқылы немесе гипсті аммиак және көмір қышқылымен әрекеттестіріп алады. Аммоний сульфаты — азот тыңайтқыштарының бірі. Аммоний фосфаттары — аммонийдің фосфор қышқылды тұздары. Олар фосфор қышқылы аммиакпен әрекеттескенде түзіледі. Аммоний фосфаттары құрамында азоты және фосфоры бар күрделі тыңайтқыш ретінде қолданылады.
Аммонолиз

Аммонолиз (лат. ammonіa – аммиак және грек. lysіs – ыдырау) — аммиак пен органикалық қосылыстар арасындағы алмасу реакциясы; нуклефильді алмасу механизмі бойынша жүретін гидролиз және алколизге ұқсас сольволиттік реакция.
Аммофос

Аммофос, NH 4 H 2 PO 4 – ақшыл сұр түсті тыңайтқыш. Түйіршікті құрамында 11 – 12% азот, 46–50% фосфор ангидриді бар, суда ериді, ауадағы ылғалды сіңірмейтін тыңайтқыш. Аммофос аммиакты ортофосфор қышқылымен бейтараптау арқылы алынады. Онда өсімдікке зиянды әсер ететін қоспа кездеспейді. Өсімдік Аммофос құрамындағы NH4+ пен Н2РО4– иондарын жақсы сіңіреді. Тәлімі жерлерде астық дақылына сүдігер өңдеу кезінде, тұқым сепкенде, суғармалы аймақты тыңайтуға, үстеп қоректендіруге қолданылады. Құрамында фосфор ангидридінің үлесі көп (1:4) болғандықтан азот тыңайтқышымен бірге пайдалану оның тиімділігін арттырады. Сілтеме ar:فوسفات أمونيوم ثنائي هيدروجين de:Ammoniumdihydrogenphosphat en:Ammonium dihydrogen phosphate fr:Phosphate monoammonique pt:Diidrogenofosfato de amônio zh:磷酸二氢铵
Амфибия

Амфибия (- екі жақты өмір сүру) - # Қосмекенділер отрядына кіретін жануарлар; #Амфибия (көлік) - суда да, кұрлықта да жүре алатын ұрыс немесе көлік машинасы. Амфибияның қалқымалылығы оның герметтелген корпусының қажетті су сыйымдылығымен, ал судағы жүзбелілігі су қозғалтқышымен қамтамасыз етіледі. Жүзбелі танктер, жаяу әскер ұрыс машиналары, БТР және басқалары амфибия болып табылады, бірақ олар қазір жүзбелі машиналар деп саналады;суда жүзуге арналған қозғағышы және су еткізбейтін тұлғасы бар. # Ұшақ-амфибия, дөңгелекті шассиі бар және құрлықтағы аэродромдарға да, суға да ұшып-қона алатын гидроұшақ. Дереккөздер
Амфиболдар

Амфиболдар (грек. қос мағыналы) — силикаттар класындағы тау жыныстарын құрайтын, кең тараған минералдар тобы. Жалпы химиялық формуласы: A 0-1 B 2 C 5 (Si,Al,Ti) 8 O 22 (OH, F) 2 ; мұндағы: A– Na, K, Ca,Pb 2+ ; B– Li, Na, Mg, Fe 2+ , Mn 2+ , Ca ;C – Li, Na, Mg, Fe 2+ , Mn 2+ , Zn, Co, Ni, Al, Fe 3+ , Cr 3+ , Mn 3+ , V 3+ , Ti, Zr ; Амфиболдардың түсі қара, жасыл, кейде ақ (тремолит, эденит) немесе көк (глаукофан, холлеквистит) болып келеді. Құрамында натрий көп болса сілтілі Амфиболдар деп аталынады. Олардың таспалы кристалдық құрылымы әр түрлі изоморфты алмастырылымға мүмкіндік береді. Ұзынша призмалы кристалдар, ине тәрізді және жіңішке талшықты (амфибол-асбест) агрегаттар түзеді. Амфиболдардың түсі қара, жасыл, кейде ақ (тремолит, эденит) немесе көк (глаукофан, холлеквистит) болып келеді. Барлық Амфиболдар кристалдарының жымдасу бұрышы тұрақты 124°. Қаттылығы 5 – 6,5; меншікті салмағы 2,8 – 3,6 г/см3 болады. Амфиболдар көптеген магмалық және метаморфтық тау жыныстарының (гранодиорит, диорит, сиенит, габбро, андезит, базальт, горнблендит, скарн, т.б.) құрамына кіретін минералдар. Сілтілі Амфиболдар – сілтілі және нефелинді сиениттерде, сілтілі граниттерде, метасоматиттерде, т.б. кездеседі. Амфиболды асбест (көк асбест және басқа да сілтілі амфиболдардың талшықты түрлері) техникада кеңінен қолданылады. Тығыз, жасырын кристалды актинолит және тремолит агрегаттары, шатыс талшықты микроқұрылымы бар нефрит – зергерлік-әшекей тас болып табылады. Кварцтенген талшықты сілтілі Амфиболдар (крокидолит) аса құнды зергерлік тастарға жатады (мысық көз, қыран көз). Құрамындағы қалайы мөлшері 0,3 – 0,4%-ға жететін кейбір амфиболды скарндер қалайы кентасы ретінде бағаланады. Дереккөздер
Анатоксин

Анатоксин (токсоид) ( – сыз, сіз, емес, қосымшасы, – у) – формалинмен ұзақ әсер етудің нәтижесінде улылығын жоғалтқан, бірақ иммундық және антигендік қасиеттері сақталған бактериялық экзотоксин. Дереккөздер
Ангстрем

Ангстрем (қысқа таңбасы Å) — микроморфологияда қолданылатын ұзындық өлшемі. : 1 Å 10 −10 &nbsp;м 10 −8 &nbsp; см = 0,1 нм. Бұл өлшемді 1868 жылы А.Й. Ангстрем тым ұсақ құрылымдарды өлшеу үшін енгізген. Бұл термин морфология салаларында (цитологияда, гистологияда) электронды микроскопиялық зерттеулерде қолданылады. Дереккөздер
Андезит

Андезит– қышқылы орташа эффузивті тау жынысы. Плагиклаздан (әдетте андезин немесе лабродор) және бір немесе бірнеше түсті минералдардан (амфибол, биотит, авгит, ромбылы пироксен, сирегірек оливин) құралған. Қазақстанның қатпарлы аймақтарында кең тараған. Андезит – қышқылы орташа темір мен магнийге бай кайнотипті эффузивті тау жынысы. Ол негізінен плагиоклаз (андезин) амфибол, биотит, авгит, ромбылық пироксен, оливин (негізді түрлері) кварц (қышқылдау түрлері) микролиттерінен түзілген. Андезит порфир, витрофир, пилотаксит құрылымды, қомақты, кейде кеуек текстуралы болады. Андезиттің негізгі массасының 30%-ға жуығы – түсті минералдар. Оның түсі қара сұр, ашық сұр, сұр, кейде қара. Порфир сеппелері плагиоклаз бен түсті минералдардан тұрады. Қышқылға төзімді бұйымдар және құрылыс материалдарын жасауға пайдаланылады. Сілтеме
Анклав

Анклав (; — «құлыптау») — барлық жағынан басқа мемлекеттің немесе мемлекеттердің аумағының қоршауында қалған мемлекет территориясының бір бөлігі. Мысалы, Сан-Марино мемлекетін Италия, Лесотоны Оңтүcтік Африка Республикасы, сондай-ақ Өзбекстанның Шахимардан және Сох қалаларын Қырғыз жері қоршап жатыр. Егер анклавтың теңізге шығар жолы болса, онда ол жартылай анклав деп аталады. Дереккөздер
Анналдар

Аннал(лат. annales – жыл) – ежелгі дүние мен орта ғасыр жылнамасы; тарихи шығарманың көне түрі. Ежелгі мысырлықтар, ассириялықтар, парсылар, қытайлар, т.б. халықтар аса маңызды оқиғаларды тіркеген жазбаларын А., ал оның авторын анналшы деп атаған.
Аннексия

Аннексия - (, деген сөзден шыққан — қосылған, қосылып алынған) — белгілі бір мемлекеттің басқа бір елдің немесе халықтың (этностың) аумағын немесе жерінің бөлігін басып алып, күшпен өз құрамына қосуы. Аннексия фашистік Германия мен Италияның, II дүниежүзілік соғыс қарсаңында және тұсында жүргізген милитаристік []ның сыртқы саясатында қолданылды. Тарихта Аннексия классикалық мысалы ретінде гитлершілердің 1938 ж. "аншлюс", яғни, Австрияны Германияға күштеп қосқандығын атауға болады. Бүгінгі күні Аннексия мысалы - Израильдің ежелгі араб жерлерін күшпен басып алып, заңсыз ұстап отырғаны - көрнекі. Сондай-ақ Аннексия - халықаралық қауымдастыққа ортақ кеңістікті (ашық теңіз, теңіз түбін, Антарктиданы және т.б.) басып алу. Аннексия қазіргі халықаралық құқықты өрескел бұзушылық болып есептеледі. Аннексия мысалдары Дереккөздер
Николай Иванович Анов

Николай Иванович Анов (Иванов) (30 желтоқсан 1891, Санкт-Петербург – 18 шілде 1980, Алматы) – жазушы-драматург. Өмірбаяны Еңбек жолын 1908 жылы баспахана жұмысшысы болып бастаған. 1917 – 1950 жылдары Омбы, Өскемен, Семей, Новосибирск, Мәскеу қалаларында баспа, газет-журнал редакцияларында қызмет етті. 1951 жылы Алматыға қоныс аударып, өмірінің соңына дейін бірыңғай шығармашылық жұмыспен шұғылданды. Шығармашылығы мен марапаттары Алғашқы әңгімелері 1914 жылдан жариялана бастады. Қазақстан тақырыбына арналған «Азия» романы (1979), Днепр СЭС-ы құрылысшылары туралы «Днепрострой» очерктер жинағы (1931) басылды. * Азамат соғысы жылдарындағы Қазақстан өмірін кең қамтыған «Жоғалған інім» (1941; толықтырылған нұсқасы – 1960), * 19 ғасырда Қазақстанға жер аударылған Ресей ақыны А.Н. Плещеев туралы «Ақмешіт» (1948), * қазақ өнерінің жаңаша қалыптасу кезеңін суреттейтін «Ән қанаты» (1956) кітаптары жарық көрді. * Өмірбаяндық сарындағы «Менің жастық шағым» (1964; трилогияның 1-кіт.), «Выборг жағы» (1970; 2-кіт.), «Омбыдағы интервенция» (1978, 3-кіт.) романдарын, «Мәртебелінің өлімі» (1961), «Қазына түбегі» (1965) повестерін, бірнеше пьеса, киносценарийлер жазды. М. Әуезовтің «Абай жолы» романының 2-кітабын орыс тіліне аударуға қатысқан. * «Кашира аңызы» кітабы үшін Қазақстан Мемлекет сыйлығын алған (1970). Дереккөздер
Анод

Анод (Движение вверх; anodos) — сыртқы тізбектегі электрон дардың қозғалысы сыртқа бағытталуымен сипатталатын электрондық немесе электротехникалық аспаптың (мысалы, электровакуумдық аспап электрондық шамның, гальваникалық элементтің) электроды. Электрондық аспаптарда анод электр ток көзінін оң полюсімен қосылып оған үлкен потенциал береді. Дереккөздер
Ансамбль

Ансамбль( – тұтастық), архитектурада – көркемдігі, әсемдігі, сәулетшілік нақышы қоршаған ортамен жарасымды тұтастық тапқан ғимараттар тобы. Ансамбль (франц. ensemble — бірге) — сәулет өнерінде біртұтас сәулет композициясын құрайтын ғимараттар тобын орналастырудағы үйлесімді, жете ойластырылған жарастық, тұтастықты білдіретін ұғым. Дереккөздер
Ант

Ант – жеке тұлғаның ең қастерлі нәрсемен өзге адамды не адамдар қауымын өзінің адал ниетіне салтанатты түрде сендіруі, уәде беруі, куәлік етуі. Қазақ дәстүрінде нан, Құранды ұстап адалдығына ант беру рәсімі ежелден қалыптасқан. Жаугершілік замандарда сарбаздар елдің еркіндігі, намысы үшін жан аямасқа серттесіп, қылыштың жүзін сүйіп ант берген. Ел қорғау міндетін өтерде ант беру салты қазір жаңа мазмұнмен байыды (қ. әсккери ант). Елбасының, өзге де мемлекеттік лауазымды кызметке сайланған не тағайындалған адамдардың мәртебелі қызметтеріне кірісер алдында салтанатты жағдайда халқына, еліне ант беру рәсімі әлемнің бірқатар елдерінде бар. ҚР Президенті өзінің мәртебелі қызметіне кірісер алдында Конституцияға алақанын тигізіп тұрып: «Қазақстан халқына адал қызмет етуге, ҚР-ның Конституциясы мен заңдарын қатаң сақтауға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беруге, ҚР Президентінің өзіме жүктелғен мәртебелі міндетін адал атқаруға салтанатты түрде ант етемін» - деп ант береді (ҚР Конституциясы, 42-баб). Дереккөздер
Антология

Антология( – гүл шоғы) – таңдамалы шығармалар, ақындардың таңдамалы өлеңдерінің жинағы. Тұңғыш грек Антологиясын ақын Мелеагр (б.з.б. 60 ж.) құрастырған. Қазақ поэзиясының антологиясы 1958 жылы Мәскеуде орыс тілінде жарық көрді. Қазақ тіліндегі тұңғыш антология. Дереккөздер
Анхитерий

Анхитерий – жылқы тұқымдасының миоцен дәуірінде негізгі тармағынан бөлініп шыққан арғы тектерінің бірі. Анхитерийдің қаңқа қалдықтары Батыс Еуропада, Шығыс Азияда және Солтүстік Америкада табылған. Қазақстанда Павлодар маңындағы Қалқаман ойысында және Ұлы Жыланшық өз-нің жағалауындағы миоцен дәуірінің алғашқы жартысында пайда болған шөгінді қабаттардан табылды. Анхитерийлер суы мол тоғайлы ортада тіршілік еткен. Пішіні қазіргі жылқылардан кіші болған. Жақ тістерінің сыртындағы тік ойыстары терең болғандықтан, тіс қорабы ирек келген. Негізгі жақсы дамыған уақыты миоценнің ортасы, ал осы дәуірдің соңына қарай құрып кеткен. Сол дәуірде тіршілік еткен кейбір мастодонт, мүйізтұмсық, халикотерий, бұғытәрізділер, кемірушілер түрлері де осы Анхитерий фаунасына (жануарлар топтарына) кіреді. Дереккөздер
Анықтама

Анықтама — кең мағынада, ұғымның мазмұнын ашуға көмектесетін логикалық амал. Кез-келген анықтама анықталушы (defіnіendum) және анықтаушы (defіnіens) ұғымдарды білдіреді; анықталушы ұғымның мазмұнын ашуға көмектеседі; сол ұғымды оған ұқсас ұғым; термин мағынасы берілетін пайымдау немесе үрдіс. Ең дұрыс анықтама анықталатын сөз немесе терминге логикалық түрде сай болады :.Анықтама деп жаңа ұғымдардың мағынасын бұрыннан белгілі ұғымдар арқылы түсіндіретін сөйлемді айтамыз Дереккөздер
Аңыз

Аңыз жанры. Қазақ халық ауыз әдебиетінің тарихи негізі бар мол саласы. Онда айтылатын оқиғалардың, кейіпкер аттарының, елді мекен, жер атауларының, мезгіл мөлшерінің деректілігі басым келеді. Әуезов аңыз жанры жайында Л. Соболевпен бірге жазған «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты монографиясында, 1957 ж. шыққан «Қазақ КСР тарихының» 1-томында жарияланған «Қазақтың ауыз әдебиеті» атты көлемді еңбегінде жан-жақты айтқан. Алғашқы еңбектің «Аңыз ертегілері» деген тарауында: «Қазақ аңыздарының ертегілерден ерекшелігі сол - барлығы да тарихта болған адамдар жайында айтылған, халық шығарған көркем әңгіме болып келеді. Кейін оларға қоспалар қосылады да, халық шығармашылығының ерекше бір саласын құрайды» деп бірден екі жанрдың жігін ашып алады. Монографияда эпос пен аңыздың негізгі ерекшелігі - соңғысының қара сөзбен баяндалатындығы эпостағыдай кейіпкерді тарихи прототипінен көп алшақтатпайтындығы, циклды боп келуі дейді. Қазақ аңыздарын Қорқыт, Асан Қайғы, Алдар Көсе сияқты тарихи адамдар туралы аңыздар мен күй аңыздары деп екі түрге бөлген. Бұл еңбекте Қорқыт, Асан Қайғы, Алдар Көсе, Жиренше, Күй аңызы деп жеке тарауларға бөліп те талданған. «Қазақтың ауыз әдебиеті» мақаласында аңыз жанрын ертегілермен бірге алып қарастырған. Алғашқы еңбекке қарағанда, көлемі шағын болғандықтан, ауыз әдебиеті жанрларын айқын ажыратып жіктемеген. Ертегі мен аңыздардың түп-төркіні халықтың арман-қиялы екенін негізге ала отырып, екі жанрға қатар талдау жүргізген. Әйтсе де «Бергі кезде Жамбыл жазған «Өтеген батыр» поэмасының сюжеті Асан Қайғы жайындағы аңызға тығыз байланысты» деп, ертегі мен аңыздың айырмашылығын айырып айтқан. Дереккөздер
Апелляция

Аппеляция, шағым - істі шын мәнінде қайта қарауға құқы бар жоғарғы орындарға өзі келіспейтін шешім немесе қаулы-қарарлар жөнінде шағымдану. Өктемдік құрылымдармен келіспеушілік жағдайында, мысалы, ауруханаға берілетін лицензияға рұксат бермеген, сақтандыру төлемдерін өтемеген т.б. жағдайларда колданылады. Сот актісін шағымдау нысандарының бірі. Аппеляция істі мәнісі бойынша екінші сатыдағы соттың жаңадан қарауын және іс бойынша жаңа үкім шығаруын болжайды. Шағым бойынша істі қайта қарау сатысы үкімді тек өтініште (наразылықта) көрсетілген жағдайлар шегінде ғана тексереді. Істі қайта қараған сот, негізінен істегі жазбаша материалдар бойынша шешім шығарады. Апелляциялық саты Бірінші сатыдағы соттың әлі заңды күшіне енбеген үкімдерін, қаулыларын шағым (наразылық) білдіру бойынша қарастыратын екінші сатыдағы сот. Дереккөздер
Апогей

Апогей(грек. apogeoіs – Жерден қашықта тұрған) – Ай орбитасының немесе Жердің жасанды серігі орбитасының Жер центрінен ең алыс нүктесі (перигейге қарама-қарсы). Астрономияда А. атауы тек Жер төңірегіндегі тұйық орбита бойымен қозғалатын денелерге қатысты қолданылады. АПОГЕЙ — Айдың немесе Жердің жасанды серігінің орбитасының Жерден ең алыс нүктесі. Дереккөздер ar:حضيض (فلك) ast:Periheliu be:Перыгей bs:Perihel ca:Periheli cs:Perihélium da:Perihelium el:Περιήλιο eo:Perihelio es:Perihelio eu:Perihelio fi:Periheli fo:Perihelium fr:Périhélie gl:Perihelio hr:Perihel hu:Perihélium it:Perielio nl:Perihelium no:Perihelium pl:Perycentrum pt:Periélio sh:Perihel sk:Perihélium sr:Перихел sv:Perihelium uk:Перигелій
Арабеска

Арабеска (арабтық) — араб әріптерімен әсемдеп жазылған, геометриялық пішіндерге негізделіп жасалған күрделі ою-өрнек. Араб мәдениетінің ыкпалымен архитектура және жазба ескерткіштерде мен нақыш жазулары жиі қолданылған. Өркендеу дәуірінде Арабеска Еуропа сәулет өнерінде кең қолданылды. Музыкада әшекейлі, сазды музыкалық шығармаларды, бишінің классик, бидегі негізгі кимыл-қозғалысының бір түрін де Арабеска деп атайды. Галерея Дереккөздер
Арай

Арай, шапақ, іңір — күн шығар кездегі немесе оның батар алдындағы атмосферадағы әсем жарық құбылыстардың жиынтығы. Күннің көкжиек сызығына қатысты орналасуына сәйкес аспан бояуларының ауысымын көрсетеді. Кешкі арай және таңғы арай деп бөлінеді. Дереккөздер
Арақарағай

Арақарағай – Қостанай облысы Алтынсарин ауданының солтүстік-батысында, орманды дала белдемінде орналасқан шоқ қарағайлы орман. Сипаты мен флорасы Солтүстіктен оңтүстікке қарай 40 км-ге созылып жатыр. Ені 20 км-ге жуық. Жалпы аумағы 616 км 2 , оның ішінде ағаш өскен аумағы 271 км 2 . 1 га-дан 250 – 350 м 3 ағаш алынады. Орналасқан жері жазық құмтасты және сазды келеді. Орманның алаңқай жерлерінде ұсақ көлдердің қазаншұңқырлары, аласа жалдар, белестер бар. Арақарағайдың солтүстік-батыс бөлігінде қарағай, қайың, көктерек өседі, итмұрын, тобылғы бұталары жиі кездеседі. Дереккөздер
Арасан

Арасан(моңғ. аршан – бұлақ), шипалы су – емдеуге қолданылатын жер асты су көздері. Суының темп-расына қарай жылы немесе субтермальді (20 – 37°С), термальді (37 – 42°С), ыстық немесе гипертермальді А. (42°С-тан жоғары) болып бөлінеді. Суының температурасына қарай жылы немесе субтермальды Арасан (20 – 37°С), термальды Арасан (37 – 42°С), ыстық немесе гипертермальды Арасан (42°С-тан жоғары) болып бөлінеді. Су жер қыртысының тереңіндегі жоғарғы температуралы тау жыныстарының арасынан өткен кезде ысып, тектоник жарықтар арқылы жер бетіне шығады. Арасан сулары негізінен жанартаулы жерлерде, артезиан алаптарында және тектоник. қозғалмалы аймақтарда пайда болады. Арасан сулары химиялық құрамына және шипалы қасиеттеріне қарай көмір қышқыл газды, күкірт сутекті, құрамында темір, күшәла, марганец, мыс, алюминий, органикалық заттар болатын сулар, бромды, йодты, радонды және кремнийлі сулар болып бірнеше топқа бөлінеді. Құрамында тұздар ерітіндісі аз болатын Арасан сулары асқазан ауруларын емдеуге, ішуге (Сарыағаш, Аяққалқан, Қорам, т.б. минералды сулары), ал тұз ерітіндісі көп сулар сүйек, буын, жүйке жүйесі мен қан тамырлары сырқаттарын (Алмаарасан, Арасанқапал, Жаркентарасан, т.б. минералды сулары) емдеуге пайдаланылады. Қазақстанның Арасан сулары емдік қасиеттері бойынша дүние жүзіндегі атақты шипалы сулардан (Нарзан, Боржоми, Есентуки, т.б.) кем түспейді. «Арасан» термині Кавказдан Қиыр Шығысқа, Сібірден Тибетке дейінгі халықтар тілінде жиі кездеседі. Шипалы суға байланысты жер-су, елді мекен, емдеу орындарының атауларын білдіретін бұл термин түрлі өзгерістерге ұшыраған: аршан, арашан, арасан, нарзан, назрань, арзни, т.б. Тағы қараңыз *Сарыағаш *Минерал Сыртқы сілтемелер * [http://www.banchiki.ru/2/12.php/ Арасан] Дереккөздер
Арат

Арат (Сhardіnіa) – күрделі гүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанда 1 түрі – Шығыс Арат (Сh. orіentalіs) өседі. Биікт. 10 – 40 см. Оның биіктігі 10 – 40 см. Сабағы тік, сыпыртқы бұталы, сыртын ақ түк жапқан. Жапырақтары қатаңдау, шеті тегіс, ұзындығы 4 – 6 см, ені 10 – 15 мм-дей, кезектесе орналасады. Олардың үстіңгі жағы бозжасыл, астыңғы бөлігі сұртүкті болады. Гүлшоғыры – көп гүлді себет. Тұқымшасының сыртын түк жапқан, ұсақ. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жеміс береді. Сілтемелер * Арамшөп *Арамсояу *Арамсәбіз Сыртқы сілтемелер * [http://www.astromyth.ru/History/Arat.htm/ Арат Солийский] *[http://www.kazakh-zerno.kz/index.php?optioncom_content&viewarticle&id14118:----qq--&catid27/ Новый тувинский сорт ячменя "арат"] Дереккөздер
Аргумент

Аргумент (лат. argumentum – нәрсе, пән, белгі) – * 1) философияда – пікір, ойдың немесе теорияның ақиқаттығына келтірілетін дәлел. Логикада дәлелдеудің негізгі алғышарты ғана емес, пікір мен идеяның толық негізі ретінде де қаралады. Оған қойылатын жалпы талаптар: ақ II. Аргумент (Argument) - * 1) программада кездесетін тәуелсіз айнымалының мәні; * 2) электрондық кестедегі элемент орнын анықтайтын сан. Көбінесе тор немесе блок адресі ретінде, нақты сан түрінде де болады; * 3) мәліметтерді анықтауға арналған программалық модульді немесе программаның осы модульге жіберілетін элементтерін шақыру кезінде пайдаланылатын тұрақты айнымалы немесе өрнек. * 4) математикада - өзгерісіне, басқа бір функция деп аталатын шаманың өзгерісі тәуелді болатын тәуелсіз айнымалы шама. Бұл шама функцияның анықталу аймағының элементі болады. Дереккөздер
Арқан

Арқан– қылдан, мақтадан, зығыр талшықтарынан, т.б. бұрап есілетін бұйым. Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылған. Арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптер ширатып алу керек. Ширатылған 3 – 4 тіл бір-бірімен өріліп біріктіріледі. Арқан есу – жіптерден арқан есу. Дереккөздер
Арқанкерген

Арқанкерген– тастан қаланған екі көне қамалдың орны. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай тауы мен Сақсан өзенінің арасында. Екі қамалдың арасы 30 км-дей. Тас қамалдың ұзындығы 10 км, ені 3 м. Жергілікті халық бұл қамалды Керген тас деп те атайды.
Арна

Арна: * Арна – гидрологияда өзен аңғарының су ағатын бөлігі. Ені бірнеше метрден ондаған км-ге жетеді; * Арна - техникада (байланыста) – таратқыштан (ақпарат көзінен) қабылдағышқа (ақпаратты алушыға) дабыл (сигнал) тарайтын тех. құрылым немесе физ. орта. * Арна — мәліметтерді бір құрылғыдан екінші құрылғыға жеткізуге арналған техникалық құралдар жиынтығы. Шалғай құрылғыларға қызмет көрсету сипаты бойынша арналар мультиплекстік және селекторлық болып бөлінеді; * Арна - есептеу торабының түйіндері байланысатын орта. Арна ретінде есулі қос өткізгіш, коаксиалды немесе оптикалық талшықты кабель қолданылады; * Арна - екі құрылғы арасындағы мәлімет беретін жол немесе жалғастыру. Компьютерде арна ішкі және сыртқы болуы мүмкін. Байланыс жүйелерінде арна ретінде ақпарат тасуышты қабылдайды; * Арна хабарлардың шығу көзі мен оны қабылдаушыны өзара байланыстыратын қатынас жүйесінің бөлігі. Елді мекендер: * Арна — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. * Арна — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты таратылған ауыл. * Арна — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл. Басқа мағыналар: * Арна — Италиядағы коммуна. Дереккөздер
Арсыздық

Арсыздық–(грек. kynismos) – қоғамдық адамгершілік моральға сыймайтын қылық. Бұл ұғым ежелгі Грекиядағы киниктердің (циниктердің) философиялық атауынан шыққан. Бұл мектеп өкілдері жалпыға бірдей адамгершілік тыймдар мен әдептілік ережелерін елемейтін көзқарастарды уағыздады. Кейін қоғамдық пікір мен ұяттың маңызын терістейтін жеке тұлғалық ұстаным деп аталды. Бұл тұрғыдан А. нигилизмге жақын. Мінез-құлықтағы және сенімдегі А. өз мақсатына кез келген тәсілмен, соның ішінде моральға жат жолмен жетуді көздеген адамдарға тән. А. субъект өзін жазаға тартылмайтынын түсінгенде және парасатты адам болып көрінгісі келмейтін жағдаяттарда байқалады. Мұндай кезде ол дөрекілік, әдепсіздік, ұятсыздық және кемістіктерге тығыз байланысты болады. А. өткір мысқыл және келеке, мазақ түрінде де көрінуі мүмкін. А. көбінесе менмендік, өркөкіреттік, дандайсу жас мінез-құлқы жеткіншек шағында байқала бастайды. Үлкендердің жеткіншектерге дөрекі тәсілдерді (көпірме сөзділік, әдепсіздік, қорлау, жәбірлеу, кемсіту) қолдануы жағдайды одан сайын өршітуі мүмкін. Балалардағы А. көріністеріне отбасындағы кикілжің, әсіресе ата-анасының айырылысуы және т.б. себеп болады. Жасөспірімдердің өзіне басқалардан артықтығын сезінуі де (егер үлкендер қолдаса) А. көріністеріне апарып соғуы мүскін. . Арсыздық ар, ұят, адамгершілік принциптерімен сыйыспайды, кісілік, адамшылық ұғымдарымен үйлеспейді. Адамның рухани жетілмеуінен немесе әлеуметтік қайшылықтардан туындайды. Дереккөздер
Архозаврлар

Архозаврлар (, грек. archos – алғашқы, көне, sauros – кесіртке) – мезозой эрасында құрлықта тіршілік еткен бауырымен жорғалаушылар тобы. Олар текодонттар, қолтырауындар, динозаврлар, птерозаврлар болып бөлінеді. Қазақстанда Архозаврлардың сүйектері Оңт. Қазақстан, Қызылорда облыстарындағы мезозой шөгінді қабаттарынан табылған. Ғалымдардың пікірінше, Архозаврлар пермь кезеңінде тіршілік еткен эозухий деген кішкене кесірткеден пайда болған. Қолтырауындардан басқа тұқымдары мезозойдың соңында құрып кеткен. Архозаврлардың көпшілігінің денесі қатты тері қабаттармен жабылған. Құстардың арғы тегі Архозаврлардан жаралған деген тұжырым да бар. Омыртқалы жануарлардың даму тарихын зерттеп білуде Архозаврлардың маңызы зор. Сыртқы сілтемелер * [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00004/68800.htm?text=%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80/ Архозавры в БСЭ] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/diapsids/archosauria.html UCMP] * [http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/270Archosauromorpha/270.500.html Paleos] Дереккөздер
Аршалы (Ақмола облысы)

Аршалы — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы кент, аудан (1935 жылдан) және Аршалы кенттік әкімдік орталығы. Географиялық орны Астана қаласының оңтүстік-шығысында 70 км жерде, Есіл өзенінің Арнасай бөгеніне құятын жерінде орналасқан. Халқы Тұрғыны: * 5,4 мың адам (2003); * 6,5 мың адам (2012). Тарихы Іргесі 1890 жылы қаланған. 1922 жылға дейін "Борисовка", одан кейін "Вишневка" деп аталып келді. 1998 жылы тарихи аты қайтарылып берілді. Кәсіпорындары Аршалыда темір-бетон, шпал, 23 қиыршық тас з-ттары, құрылыс материалдары комбинаты, май зауыты, тұрмыстық қызмет көрсету үйі, баспахана жұмыс істейді. Инфрақұрылымы Мектепке дейінгі балалар мекемелері, 2 орта, 2 бастауыш, музыка, спорт мектептері, мәдениет үйі, оқушылар мен жасөспірімдердің шығармашылық үйлері, 2 кітапхана, кинотеатр, клуб, ауданы аурухана, емхана, дәріхана, т.б. бар. Аршалы арқылы Алматы — Екатеринбург темір жолы және автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Арысқұм

Арысқұм – Тұран ойпатының солтүстігіндегі құмды алқап. Географиялық орны Сырдария ауданының солтүстігінде, Бетпақдала шөлінің оңтүстік-батысындағы Арыс көлінің қазаншұңқырында жайласқан. Жер бедері Теңіз деңгейінен ең биік жері 170 м, ұзындығы 80 км, енді жері 55 км, ауданы 2,26 мың км 2 . Жер бедерінде ұзындығы 5 – 6 км болатын қырқалы құм төбелер кездеседі. Оңтүстігінде сусымалы құмды төбелер қалыптасқан. Өсімдігі Құм төбелер мен қырқаларда сексеуіл, жусан, селеу, еркекшөп, көктем айларында эфемерлі өсімдіктер, ойпаңдау жерлерінде баялыш, бұйырғын, теріскен өседі. Құмды алқап қыста жергілікті мал жайылымына пайдаланылады. Дереккөздер
Арыстанбай Тобылбайұлы

Арыстанбай (Арыстан) Тобылбайұлы (1811, қазіргі Ақмола облысыҚорғалжын ауданы — 1880, сонда) — суырып салма ақын. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Әкесі — Тобылбай би. А. Орынбай, Серәлі, Шөже ақындармен айтысқан. Қоқан, Ташкент, Созақ, Үргеніш, Бұхар қалаларын аралаған. 1837 ж. Ташкент сапарынан оралып келе жатып, Кенесары ханның қолына түседі. Хан оны қауіпті адам санап өлтірмекші болғанда, ақын өзінің елі мен жеріне қоштасу жырын табанда суырып салып айтып, ақындық өнерінің құдіретімен ажалдан құтылады. Шоқан Уәлиханов А. ақынды ірі сөз шеберлерінің қатарына қосқан. Ол «Едіге туралы» жыр мен «Ер Қосай», «Ер Көкше» дастандарын алғаш А-дан естігенін жазады. А. Ұлытау экспедициясына жолбасшы болған кезінде (1845 — 46) бірге болған орыс оқымыстысы И.З. Безверхов оның ақындық, жыршылық, әншілік өнерін өте жоғары бағалайды, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын жатқа айтып бергенін жазады. Өлеңдері мен айтыстары жинақталып, 1910 ж. бастап әр түрлі жинақтарда жарияланып келеді. Ақынның бүгінге "Арыстанның әні" атты жалғыз әні ғана жетті. Сыртқы сілтеме * [http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID&I21DBNIBIS&P21DBNIBIS&S21STN1&S21REF&S21FMTfullwebr&C21COMS&S21CNR20&S21P010&S21P020&S21LOG1&S21P03K&S21STR%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B/ Научная библиотека Карагандинского государственного университета им.Е.А.Букетова] Дереккөздер
Арыстанды-Қарабас желі

Арыстанды-Қарабас Желі — Түркістан облысы Бәйдібек, Ордабасы аудандары және Түркістан қалалық әкімдігі аумағында байқалатын табиғат құбылысы. Сипаттамасы Қаратаудан бастау алатын Арыстанды өзенінің аңғарын бойлай соғады. Қаратаудың батыс және шығыс биік жоталары аралығындағы тар асудың әсерінен үдеп, атмосфераның өзімен бағыттас ауа ағынымен қосылған кезде күшейе түседі. Жылдамдығы 25 м/с-қа жетеді. Жел солтүстіктегі құмды өңірден соққан кезде қара құйынды болып басталады. «Қарабас желі» деп аталуы да сол құбылысқа байланысты. Жел Арыстанды өзені алабының климатына әсерін тигізеді: қыста ауа райы күрт суйиды, жазда аңызақты қуаңшылық қалыптасып, апталап соғады. Аңыз Бұрынғы өткен заманда күнгейді мекендеген бір ауылдан ауру шығыпты дейді. Ол өте жұқпалы, аса қатерлі ауру екен. Адамдардың көбі сол аурудан қырғын тауып, жаппай көз жұмыпты. Айналадағы елге де шапшаң тарала бастаған. Сонда елдің қайғысын көрген Арыстанбаб мінажат етіп, құдайдан бұл ауруды ұшырып алып кететін жел тілепті. Алла Арыстанбабтың тілегін қабыл етіп, осындай арқалы жел беріпті. Кенет жел күшті соғып, ауылдағы ауруды алып кетеді. Осы самала лептен кейін ғана барып ауылдың адамдары ауру-дерттерінен айығып, жазыла бастапты-дүр. Сілтемелер * Арыстанды * Арыснұра * Жел Сыртқы сілтемелер * [http://www.uko.kz/index.php?optioncom_content&taskview&id179&Itemid84/ Бәйдібек ауданы] Дереккөздер
Аса (ауыл)

Аса — Жамбыл облысы Жамбыл ауданының (1973 жылдан) және Аса ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті. Географиялық орны Облыс орталығы – Тараз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде, Аса өзенінің аңғарына жақын орналасқан. Халқы Тарихы Іргесі 1941-1942 жылдары Жамбыл-Қаратау темір жолын салуға байланысты қаланған. Аса арқылы Тараз – Ақкөл – Саудакент автомобиль жолы өтеді. Аса ауылы Қырғыз Алатауынан бастау алып, тау асып келіп, кезінде асу бермей ағып жатқан кемері кең Аса өзенінің атымен аталады, ал Аса өзені - Аса ауылының оңтүстік жағынан ағып өтеді. Дереккөздер
Асадал

Асадал - тамақ және ыдыс-аяқ сақтайтын үй жиһазы, кебеженің түрі. "Ас" және "адал" деген сөздерден құралған. Үстіңгі бөлігі Арыстан баб кесенесі қақпақталып, шебердің немесе мүлікті жасатушының мүмкіндігіне қарай оның бетіне түрлі нақыштар салып, сүйекпен, қаңылтырмен, әр түрлі тастармен безендіріледі, әр түрлі бояумен бояп жиһазға эстетикалық өң беріледі. Төменде (сұрақтарының ұзын-қысқалығына қарай) бір-екі бөлік жасалады. Асадалды түркі халықтарының бәрі пайдаланған. Дереккөздер
Асар

Асар — қазақы ортада ауқымды да күрделі жұмыстарды ауылдас-руластарының - жетіаталық экзогамиялық ру-қауымның негізгі құрамдас бөлігі біраталардың бірлесе атқару харекетінің атауы. Мысалы, егіншілік дамыған өлкелерде арық, кәріз қазу, тазалау секілді суландыру жүйесіндегі жұмыстарды, сондай-ақ, үй тұрғызу, қора-қопсы салу сияқты құрылыс жұмыстарын асар жасау арқылы атқарған. Қазақ ауылында бір отбасының қолынан келмейтін күрделі, көлемді жұмыстарды атқару үшін бірнеше ауылдың адамдары асарға шақырылады. Асарға шақырылғандар еңбегі үшін төлемақы талап етпейді, асарға шақырушы адам оларға жақсы ас әзірлеп, дастарқан жаяды. Ұжымдасып жұмыс істеудің үлкен бір көрінісі деп қарауға болатын тағы бір үрдіс батыс қазақтары тілінде «үме» деп аталады. Шөп шабу науқаны кезінде қыз-бозбаланың және әнші-жыршының жиналатынына байланысты «Үмеге келген үндемей қалмайды» деген мақал туған. Оңтүстік өңірде «асаршы» мен «мердігерші» атаулары бір мағынада айтыла береді. Жұмысқа қатысушылардың жас шамасы да, күш қуаты тұрғысынан жұмысқа жарамдылығы да ескерілді. Мысалы, Шу бойы қазақтарында дәстүр бойынша қоғамдық қарекетке қатысатын ер адам жасы 16 жастан төмен, 60 жастан жоғары болмаған. Өйткені асарға қатысушы әрбір адам арық бойында жатқан суармалы алқаптан жер алуға қақысы бар. Ал жерді қауымның еңбекке жарамды адамы алу тиіс. 1888 жылы көктемде Бөтімбай Сәтінің тоғанында жұысты он бес күнде аяқтаған 28 адамның арқайсысына ені 33 сажын, ұзындығы 66 сажын жер берілген. Егер отбасының отағасы қайтыс болса, онда жер үлкен ұлына немесе жесіріне тиісті болған. Олар маусым аралығында жүргізілетін арықты жөндеу, тазалау секілді жұмыстарға қатысуға міндетті болған. Тіпті қауым мүшесі басқа жаққа кетсе де, өз тоғанының бойында жатқан жерге иелігін сақтап қалды. Дәстүрлі көшпелі ортада қой қырқымды ұйымдастыру, қыстаулардағы үйлерді салу мен мал жайланатын орындарды тұрғызу сияқты біршама уақыт пен күш-қайратты қажет ететін шараларды атқаруға екі-үш ұрпақтан тұратын «бір ата» деп аталатын (орыс деректерінде немесе ) шама-шарқы жетпегендіктен, көрші ауылдың адамдары асарға шақырылды. Аталмыш және осы құралыптас ауқымды шараларды бірлесе атқару көшпелі ортадағы әлеуметтік қатынастардың нығаюының үлкен кепілі болды. Яғни ру-қауымның тіршілік кеңістігінде асардың қоғамдық қатынастарды ұйымдастыру мен реттеудегі орны мен рөлі айырықша болды. Дереккөздер
Аспара

Елді мекендер: * Аспара – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл. * Аспара – Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті. Басқа мағыналар: * Аспара – 14-15 ғасырлардан сақталған көне қала орны. * Аспара – Жамбыл облысы Шу алабындағы Қорағаты өзенінің оң жақ саласы. * Аспара – бұршақ тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік. * Аспара бөгені * Аспара көшесі (Астана) * Аспара атындағы көше (Алматы)
Аспарух

қаласындағы Аспарух ханның ескерткіші. ]] Аспарух, Исперих (643 – 701 ж. ш.) – Дунайдағы түркі бұлғарларының алғашқы билеушісі. 680 ж. Балқанда Бұлғар мемлекетін құрды. Өмірбаяны Ұлы Бұлғарияның негізін қалаған Кубрат ханның үшінші баласы. Әкесі өлгеннен кейін, билік тізгіні Кубраттың үлкен ұлы Баянға өтті, алайда 668 жылы хазарлардың шабуылынан кейін Ұлы Бұлғария мемлекеті ыдырап кетті. Аспарух өзінің қол астындағы оногур тайпасымен бірге оңтүстік-батысқа қарай көше бастады. Балқан түбегіндегі жергілікті славян тайпаларымен одақ құрды. 680 жылы Византияның Добруджа қаласын басып алып, Бірінші Бұлғар мемлекетінің негізін қалады.
Ассонанс

Ассонанс(, – үйлесім) – өлең сөзде дауысты дыбыстардың үндесе қайталануы. Ассонанс сөздің интонация-музыка мәнін, экспрессивтік-эмоционалдық бояуын күшейтіп, ерекше елеулі тұстарды дыбыстандырып, ой-сезімнің әсерлілігін арттырады. Мысал Өлеңде немесе прозада бір тектес дауысты дыбысты қайталау. Бұл әдеби тілдің өркен-кестесіне әдемі ажар, айшық қосады. Сөздің айтылу әуезін, мәнін арттырып, бояу мен әсерлілігін күшейтеді. Мысалы, жазушының «Абай» операсында шырқалатын Айдар мен Ажардың дуэтінде «Жан жарым» өздеріне байланысы «ж» дыбысы бірнеше рет қайталанады: Бұл -аллитерацияға мысал бола алады. Ал ассонансқа мысал ретінде: "е"дыбысының қайталануын айтуға болады. Ей, жарым, жаным бірге жаныңменен, Ей, жарым, құшағыңа-аләніңменен! Ей, жарым, ұзақ дәурен сөнбес шырақ, Ей, жарым, тілек етем барымменен! Жан жарым, кетсін күңдер қаралы өткен, Жан жарым, жас жанымды жарапы еткен. Арманды асыл арай айырма деп, Жан жарым, құшам сені зартілекпен! (20 томдық шығармалар жинағы, 10-том, 414-бет). Сондай -ақ, Жиембет жыраудың: Еңсегей бойлы ер Есім, Есім, сені есірткен- Есіл менің кеңесім, -деп басталатын толғауындағы "е" дыбысынан өрнек жасауын айтуға болады. Дереккөздер
Ассоциация

Ассоциация (латынша: assotiatio - біріктіру) - адамдардың қандай да бір нақтылы нәтижелерге жету мақсатында әртүрлі қауымдастықтарга, одаққа және топқа бірігуі әрі олардың тығыз қарым-қатынасының нәтижесі немесе үрдісі. Ассоциация - қоғамдық бірлестік. Дереккөздер
Астероид

Астероид ( – жұлдызсияқтылар) — газ-тозаңды бұлттардың эволюциясы барысында пайда болған Күн жүйесіндегі кіші денелер, кіші планеталар деп те аталады. Бірінші астероидты 1801 жылы 1 қаңтарда италиялық астроном Джузеппе Пьяцци ашты, оны Церера деп атады. 1802 жылы астрономиямен айналысатын неміс дәрігері Ольберс Церераға жақын аймақтан жаңа аспан денесін тауып, оның атауын Паллада деп қояды. 1804 жылы Юнона, 1807 жылы Веста табылды. Кішкентай планеталарды Уильям Гершель астероид яғни «жұлдыз іспетті» деп атауды ұсынды. Бастапқы кезде құдайлардың аттарымен аталған астероидтарға кейін ұлы адамдардың есімі берілді. Астероидтар табылғанда оған ашылған жылы көрсетілген белгі тағылады. Астероидтың орбитасы есептелген соң тұрақты номер және аты беріледі. Есептеулер бойынша Күн жүйесінде 1,1-ден 1,9 миллионға дейін радиусы 1 шақырымнан асатын денелер бар. Қазіргі уақытта анықталған астероидтардың көбісі Марс пен Юпитердің арасында орналасқан астероидтар белдеуінде орналасқан. Астероидтық белдеудің жалпы массасы жуық есеппен алғанда 3,0—3,6·10 21 кг құрайды. Бұл Ай массасының 4%-н ғана құрайды. Орбитаға байланысты жіктелуі * Жерге жақындайтын астероидтар: ** Атиралар тобы ** Атондар тобы ** Аполлондар тобы ** Амурлар тобы * Марс-кроссерлер (Марс орбитасын қиып өтетіндер) * Негізгі белдеудің астероидтары * Троян астероидтары * Кентавр астероидтары Астероид орбиталарының шеңберден өзгешілігі аз, сондықтан астероидтардың көпшілігі Күн жүйесінің ішкі аймағына кірмейді. Бірақ кейбір астероидтар Күнге жақын келіп немесе Сатурн орбитасының сыртына шығып кетеді. Юпитер орбитасы бойымен планетаның алдында және артында қозғалатын астероидтардың екі тобы бар. Олар «Гректер» мен «Трояндықтар» деп аталады. Олардың айналу периоды Юпитердің айналу периодына сәйкес келеді және орбитадағы орны аспан механикасының теориясын құрушы Лагранждың тапқан заңы бойынша есептеп шығарған нәтижесінен ауытқымайды. Спектрлік түрлері Құрамы жағынан астероидтар келесі үш негізгі спектрлік түрге бөлінеді: көміртекті C, силикатты S және металды M астероидтары. C спектрлік түріндегі астероидтардың альбедосы өте төмен, яғни олардан аз жарық шағылады, және телескоппен бақылағанда, олар қараңғылау болып көрінеді. S астероидтары керісінше жарық болады, яғни альбедосы жоғары болып келеді. M астероидтары никель мен темірге бай, олардың альбедо көрсеткіші орташа шамаларда орналасады. Бұдан басқа да спектрлік түрлер бар, бірақ оларға жатқызылатын астероидтар салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Пайда болуы Көпшілік қабылдаған теория бойынша, планеталар пайда бола бастаған кезеңде Марс пен Юпитер аралығында ғарыштық тозаңның аккрециясына Юпитердің гравитациялық өрісі кедергілер келтіріп жүрген. Сондықтан планетезимальдар одан ірі нысандарға айнала алмаған және көптеген соқтығысулар нәтижесінде шағылып, ұсақталып қалатын. Кейбір ерекше астероидтар Дереккөздер