kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Шәугім

Шәугім — су қайнататын темір ыдыс. Қазақтың дәстүрлі тұрмысында шайдың кең таралуына байланысты пайда болған Шәугім жез, болыскей, мыс, қоладан жасалынды. Ауқатты адамдар Шәуігімді асыл металдардан да жасаттырған. Сыйымд. 2 — 4 л “қаз мойын” шүмекті қазақ Шәуігімдерінің көбі құмыраға ұқсас, ұстауға, мосыға ілуге арналған тұтқалы болып келеді. Қазба кезінде табылған материалдар мен этнографиялық мәліметтер қазақтардың шайды денсаулыққа пайда беретін түрлі шөптермен қоса пайдаланып келгендігін айғақтайды. Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Бұлтартпау шаралары

Бұлтартпау шаралары - қылмыстық істі жүргізу барысында айыпталушыға (кей реттерде — сезіктіге) қолданылатын мәжбүрлеу шарасы. Ол үшін айыпталушы анықтаудан, алдын ала тергеуден не соттан қашып кетеді немесе сотта істі дәйекті түрде тергеп-тексеруге, талқылауға, сондай-ақ, үкімді орындауға кедергі келтіреді деп ұйғаруға жеткілікті негіз болуы керек. Бұлтартпау шараларына мыналар: ешқайда кетіп қалмайтындығы және тиісті тәртіпті сақтайтындығы туралы қолхат алу; жеке кепілдік; әскери қызметшіні жауынгерлік бөлімнің бақылауына беру; кәмелетке толмағандарды қарауға алу; кепілпұл, үйде тұтқындау, тұтқындау жатады. Кепілпұл алу мен тұтқындау тек прокурордың санкциясымен, не соттың ұйғарымымен ғана қолданылады. Бұлтартпау шараларының қатаңдығы айыптаудың ауырлығы мен айыпталушының (сезіктінің) жеке басына қатысты болады. Айыпталушыға (сезіктіге) бір мезгілде бірнеше бұлтартпау шараларысы қолданылмайды. Бұлтартпау шаралары қолданылған сезіктіге 10 тәулік ішінде айып тағылуы шарт. Егер осы мерзім ішінде айып тағылмаса, мәжбүрлеу шарасы дереу тоқтатылады. Қажеттілік болмаған реттерде қылмысты анықтаушы адамның, тергеушінің, прокурордың дәлелді қаулысымен не соттың ұйғарымымен бұлтартпау шаралары алынып тасталуы, немесе бұрынғыдан қатаңырақ не жеңілірек түрлеріне алмастырылуы мүмкін. Сондай-ақ, құқық бұзу әрекеттерін еріксіз тоқтатып, олардың зиянды нәтижелерін болдырмау, кінәлілерді жауапқа тарту мақсатында әкімшілдік құқық саласында да бұлтартпау шаралары қолданылады. Дереккөздер Қазақ энцклопедиясы II том
Цефей (шоқжұлдыз)

Цефей (лат. Cepheus) — Солтүстік полюс маңында орналасқан шоқжұлдыз. Ежелгі грек мифологиясындағы Эфиопия патшасы Цефейдің атында аталды. Ол ІІ ғасырда Клавдий Птолемей белгілеген 48 шоқжұлдыздың, қазіргі заманғы 88 шоқжұлдыздың бірі. Ол Кіші Аю, АйдаҺар, Аққу, Кесіртке, Қарақұрт және Керік шоқжұлдыздары аралығында орналасқан. Онда магнитудасы 3.5 болған жарығырақ жұлдыз Цефей a (Alpha Cephei) бар. Delta Cephei Цефеидттердің құбылмалы жұлдызы ретінде маңызды бағызы жұлдыздар тобына жатады. RW Cephei, VV Cephei және V354 Cephei Қоңыр жойқын жұлдыз (orange hypergiant) болып, онымен аса алып қызыл жұлдыз Mu Cephei қатарласады. Сонымен қатар, Цефейде ғаламатжарық Квазар S5 + 81 0014 бар және 40 млрд күн массасына ие аса жойқын қара құрдым бар. Бұл қара құрдымның шамасы Құс жолының өзегіндегі Қара құрдымға қарағанда 10 000 есе үлкен болып, қазірге дейін белгілі болған ең ғаламат қара құрдым есептеледі. Цефейдің көптеген жұлдыздарын жай көзбен байқауға болады, олардың ішіндегі ең жарығы 3-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Цефей шоқжұлдызында айнымалы жұлдыз — Цефейдегі δ орналасқан. Цефеидтер деп аталатын айнымалы жұлдыздар класының аты осы жұлдызға байланысты шыққан. Цефей шоқжұлдызы Қазақстан аумағында жыл бойы көрініп тұрады. Мифология Цефей шоқжұлдызы Эфиопия патшасы Цефейдің атында аталған. Ол әйгілі ару Ионың (Io) арғы атасы есептеледі. Грек мифологиясы бойынша, Андромеда сол Эфиопия патшасы Цефей мен ханшайым Кассиопеяның (Cassiopeia) қызы. Кассиопея өзінің сұлулығымен таңырқата берген соң теңіз Құдайы Посейдонның әйелі Амфитританың қызғанышына ұшырайды. Амфитрита Посейдонға өш алып беруді талап етеді, Посайдон теңіз құбыжығын жіберіп Эфиопияның қыспақта қалтырады. Цефей Құдайларға жалбарынады. Құдайлар оған оған құтқарылудың бір ғана мүмкіндігі Андромеданы құрбандыққа шалу деген ұсыныс береді. Әйгілі ағылшы ақыны Жорж Байрон өзінің «Цефей қызы» делінетін өлеңінде бұл туралы Андромеданың аузымен былай деп жырлайды: - деп, шарық ұра жырлайды. Андромеда әке-шешесі жағынан темірмен байланып Посайдонның теңіз құбыжығы өтетін жолдағы тасқа байлап қойылады. Кейін Горгон Медузаны өлтіріп, басын кесіп келе жатқан батыр Персей сол жерден өтіп бара жатып Андромеданы көреді де, Медузаның басы арқылы жыртқыштарды тасқа айналдырып, теңіз құбыжығын өлтіріп, оны құтқарып алады., Андромеда мен Персей той жасаған кезде Цефейдің інісі Цефейге де көнбей бүлік салады. Үлкен қақтығыс болып Персей көптеген адамдарды қырып, көп сандысын тасқа айналдырады. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Академиялық есу

]] Академиялық есу — есу спортының бір түрі. Академиялық есу спорты XIX ғасырдың 1-жартысында Ұлыбританияда пайда болды. Халықаралық федерациясы 1892 жылы құрылды. Оған 71 ел мүше (1991). Академиялық есу 1900 жылдан Олимпиада, 1962 жылдан дүниежүзілік, 1893 жылдан Еуропалық ойындар бағдарламасына енгізілген. Қазақстанда спорттың бұл түрі алғаш 1968 жылы Теміртауда жолға қойылды. Ал 1974 жылдан бастап республика спортшылары халықаралық жарыстарға қатыса бастады. КСРО құрама командасы сапында жарысқа қатысқан В.Дебеслов дүние жүзі чемпионы (1978), А.Бакарасев (1979), Т.Котлярова (1979), Н.Баранова (1989 жылы) Дүние жүзі чемпионаттарының, С.Демиденко “Достық ойындарының” қола жүлдегерлері (1984) атанды. Сілтемелер
Шәуешек келісімі

Шәуешек келісімі — патшалық Ресей мен Қытайдың Цинь империясы арасында 1864 ж. 7 қазанда Шәуешек қаласында қол қойылған мемлекеттік шекара келісімі. Ол “Қытай — Ресей солтүстік-батыс шекараны белгілеу келісімі” деп те аталады. Келісім 10 тараудан тұрады. Онда шекара сызығын белгілеудің принциптері белгіленген. Онда “Шекара сызығы тау шоқылары, үлкен өзендер және қазіргі Қытайдың тұрақты қарауылдарын жағалай тартылады” деп көрсетілген. Шекара сызығы қазақ жері арқылы өтетіндіктен онда отырған қазақтар жөнінде келісімінің 5 тарауында “Қазір шекараны ақылдасып белгіледік. Екі ел мәңгі тату болады. Осыдан кейін екі мемлекет осы белгіленген шекара маңындағы өңірлерде отырған малшыларға таласпау үшін, осы келісім құжаттар бір-біріне тапсырған (күшіне енген) күннен бастап, олар бұрыннан бері қай жерде мал бағып отырған болса, сол жерлерде малдарын бағып отыра берулері керек. Олар сол ежелгі қоныстарда орнығып отырып, шаруашылықтарымен шұғылдана берулері үшін, жер қай мемлекетке бөлінсе, онда отырған адамдар жерімен қоса сол мемлекеттің басқаруында болады” деп жазылған. Осы келісім негізінде Қытай — Ресей мемлекеттік шекара сызығының арғы бетінде қалған қазақтар Қытай азаматы болды да, бергі жағындағылар Ресей құрамындағы қазақтар болып саналды. Екі жақтық келісім бойынша Ертіс өзінен көлденеңдеп Памирге дейін тартылған бұл шекара сызығы қазақ жері мен елін алғаш рет екіге бөлді. Содан бастап “Қытай қазақтары” және “Ресей қазақтары” деген қоғамдық бөлініс пайда болды. Сілтемелер *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.
Батбаян

Батбаян, Ботбай, Баян (т.-690) — Ұлы Бұлғарияның билеушісі, Құбыраттың баласы, Аспарухтың інісі. Құбыраттың өлімінен кейін Батбаян Ұлы Бұлғария құрамындағы дулу (дулат) тайпасына билік еткен. Хазарлардың жаулап алуына байланысты Батбаян оларға тәуелді болған. Батбаян билік еткен дулу тайпасының біраз бөлігі кейін Дон өзендерінің төменгі ағысынан Шу — Талас өңіріне көшіп келген деген ғыл. пікір бар. Бұл пікірді жақтаушылар Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының ботбай руын Ботбай есімімен байланыстырады, сондай-ақ, Аспара өзені Ботбайдың ағасы Аспарухтың есімімен аталған дейді. Дереккөздер
Шәукер керей

Шәукер керей — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре дерек көздеріне қарағанда, Орта жүздегі ашамайлы керейдің көшебесінен тарайды. Ол Қаратоқа, Жантоқа, Байтоқа, Жанұзақ, Жасұзақ, Байұзақ, Малдыбай, Барлыбай, Өтеміс, Бегімбет аталары болып бөлінеді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезінде Петропавл у-н, Есілдің теріскейін, Есет өзен алаптарын, Петропавл қаласының аумағын, Ресейдің аудандарын мекендеп, мал ш-мен, егіншілікпен, балық аулаумен айналысқан. Ұраны — Ошыбай, таңбасы — ашамай Сілтемелер *Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Академиялық орталық

Академиялық орталық — Қазақ АКСР Халық ағарту халкоматы жанынан 1921 жылы тамызда құрылған ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастырушы алғашқы мемлекеттік мекеме. Қызметінің негізгі бағыттары: :* халыққа білім беру ісін жолға қою және оны үйлестіру; :* сауатсыздықты жоюдың, бастауыш, орта және жоғарғы оқу орындарының жүйелі бағдарламаларын түзу; :* ғылым, әдебиет және өнер салаларына басшылық ету; :* оқу орындары, саяси-ағарту мекемелері, баспа ісі, архивтер, мұражайлар, ғылыми-зерттеу орындарының қызметіне теориялық және әдістемелік көмек көрсету. Академиялық орталық Ахмет Байтұрсынұлының басшылығымен қазақ өлкесін жан-жақты зерттеу ісін ұйымдастырды, баспалардан халыққа пайдалы кітаптардың жарық көруін реттеп отырды, қазақ мектептерінің оқу жоспарларының жасалуына, ана тіліміздегі оқулықтардың жазылуына жетекшілік етті, ғылыми-педагогикалық мамандардың көптеп даярлануына қамқорлық көрсетті. Академиялық орталықтың қызметіне М. Дулатов, М. Жолдыбаев, Қ. Жұбанов, Б. Майлин, Е. Омаров, Ш. Сарыбаев, С. Сейфуллин, Т. Шонанов, А.П. Чулошников т.б. белсене қатысты. 1926 жылы наурызда Қазақ АКСР Халық ағарту халкоматының ғылыми және ғылыми-әдістемелік кеңесі болып қайта құрылды. Сілтемелер *Қазақ энциклопедиясы, 1-том
Академиялық театр

Академиялық театр — жетекші және тарихы бай театрларға берілетін құрметті атақ. 1919 жылы енгізілген. Алғашқы академиялық театр атағы Ресейдің байырғы музей және драма театр ұжымдарына (мысалы, Мәскеудегі Үлкен, Кіші, Көркем театрлар мен Санкт-Петербургтегі Александрин, Мариин және Михайлов театрларына) берілді. 1920 жылы Мәскеу мен Санкт-Петербург театрлары академиялық театр ассоциациясына (1921 жылға дейін) бірікті. Оның “Культура театра” деген баспа органы болған. 20-жылдардың аяғы мен 30-жылдардың басында театр өнерінің дамуына байланысты орыс, украин, татар және өзбек театрлары да осы атаққа ие болды. Бұдан кейін қазақ (Қазақ драма театры, 1937; Қазақтың опера және балет театры, 1941), тәжік, түрікмен, қырғыз театрларына да осы атақ берілді. Дереккөздер
Мусковит

{{Infobox mineral }} Мусковит – силикаттар класының минералы. Химиялық формуласы: KAl2AlSі3O10(OH)2. Құрамына изоморфты түрде калийдің орнына Na, Rb, Cs, Ga, Ba, алюминийдің орнына V, Mg, Fe, Mn, Lі, Cr, Tі кіреді. Кристалдық құрылымы тетраэдрлердің үздіксіз қабатынан тұрады. Химиялық құрамының түрліше өзгерулері мен жаралу жағдайларына қарай мусковиттің фенгит, фуксит, ферримусковит, серицит, т.б. түрлері болады. Моноклиндік сингонияда кристалданады, кристалдары тілімше, пластинка, жапырақ, ромб, агрегаттары қабыршақ түрінде кездеседі. Мусковит түссіз, хром, темір, марганец сияқты хромофорларға байланысты сарғыштау, жасылдау, сұрғылт, қызғылт болып, шыныша жылтырайды. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 – 3; тығыздығы 2,76 – 3,10 г/см3; электр тогын өткізбейді. Мусковит тау жыныстарын құраушы минерал ретінде граниттердің, гранит пегматиттерінің, грейзендердің, тақтатастардың құрамында ұшырасады. Метаморфтық процестерде дала шпаттары, андалузит, кордиерит, сазды минералдар, т.б. бойынша дамиды. Мусковит бойынша Ar және Sr әдістерімен тау жыныстарының абсолюттік жасы анықталады. Ірі кристалды мусковит электроқшаулағыш ретінде конденсаторлар, радиошамдар, радиобөлшектерін жасау өндірісінде пайдаланылады. Қабыршақты мусковит күміс түсті бояу, слюдопластар үшін қолданылады. Мусковит кендері Үндістанда, Шығыс Сібірде, Оралда, Кола түбегінде, Украинада шоғырланған. ұсақ түйірлі Мусковит Қазақстанның көптеген гранитоид интрузиялары мен метаморфтық жыныстарының құрамында кездеседі. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Ұю

Ұю — дисперстік, әсіресе коллоидтық жүйелердегі бөлшектердің бірігу процесі. Ұю — шашыранды-келкімелі (дисперсиялы) жүйелердегі (онын ішінде ағза тіндерінде де) ұсақ бөлшектердің өзара қосылысып ірі кешендерге айналуы . Дереккөздер
Акандар

Ақандар (акан, акафо, камбоси, тон) — негізінен қазіргі Гана мен Кот-д’Ивуардағы этникалық топ. Жалпы саны шамамен 20-40 миллион адамды құрайды. Тілі Тілдері 3 топқа бөлінеді: гонжа (абуре, бетибе), того (топшалар: биа, акан). Акан ква тілдерінің тано тармағының орталық тобына жатады, мұнда аброн тілімен тығыз байланысты (оның ішінде васа), ол акан топшасын құрайды. Ақанның өзі - фанти (мфантсе) және чви (тви) диалектілік топтарынан тұратын диалектілер жиынтығы, олар көбінесе жеке тілдер ретінде қарастырылады. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. 1978 жылы бірыңғай акан емлесін енгізу туралы шешім қабылданды, бірақ іс жүзінде үш негізгі диалектілер (аквапим, ашанте және фанти) әлі де өздерінің жазбаша стандарттарын қолданады. Діні Халықтың басым бөлігі (77%) жергілікті дәстүрлі наным-сенімдерді (ата-бабаға табыну,т.б.), бір бөлігі христиандар (протестанттар мен католиктер), екінші бөлігі мұсылман-сүнниттер. Кәсібі Негізгі дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (ямс, маниок, таро, тәтті картоп, жүгері, тары, күріш, жержаңғақ, банан, май пальмасы, кола ағашы, көкөністер, қазір негізінен какао мен кофе өсірумен айналысады). Олар қалалардағы ағаш кесу, тау-кен және өнеркәсіп кәсіпорындарында жұмыс істейді. Дәстүрлі қолөнер түрлерінен тоқымашылық, керамика, ұсталық, алтын және басқа металдарды өңдеу, ағаш ою өнері дамыған. Тұрмыс салты Ақандардың әлеуметтік құрылымы типтік матриархат болып табылады, олардың отбасындағы барлық нәрсе, оның ішінде тегі мен мүлкі аналық тегі арқылы анықталады, ал әйелдер жалпы қоғамның даму бағытын анықтайды. Басқару органдарындағы басшылық қызметтерді дәстүр бойынша ер адамдар атқарады, бірақ оларға құқық әйелдер туыстары – аналар, апалар және қыздар арқылы беріледі. Дәстүрлі киімі – кенте (тоганың бір түрі). Негізгі тағам – өсімдік тектес тағамдар (әртүрлі жармалар, бұқтырылған тағамдар, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер және пальма майы мен ащы дәмдеуіштер қосылған көкөністер). Дереккөздер
Акарицидтер

Акарицидтер ( — кене және — өлтіру) кенежойғыштар — кене жойғыш дәрілер.Олар негізінен астық, көкөніс, жеміс-жидек, мақта тағы басқа дақылдарға түскен кенелерді жою үшін қолданылады. Сонымен қатар акарицидтер мал шарушылығына көп зиян келтіретін және жұқпалы ауруларды тасымалдайтын экзопаразит кенелерді құрту үшін де пайдаланылады. Акарицидтердің түрін таңдау, қолдану тәсілі мен мерзімін белгілеу олардың уытына және кенелердің түрлеріне байланысты. Кейбір кенелердің көбею кезеңдері өте жиі болғандықтан олардың акарицидтерге төзімді басқа түрлері жылдам пайда болады. Осыған байланысты кенелерді құрту үшін акарицидтердің жаңа түрлері, қоспалары, кенелерді улау механизмі өзгешелері қолданылады. Дереккөздер
Цех

Цех — :1) өндірістік кәсіпорынның белгілі бір өндірістік өнім немесе шикізат жасалатын (өндірістік цех) не көмекші материалдар дайындалатын, қызмет көрсету операциялары жүргізілетін (көмекші цех) құрылымдық бөлімшесі; белгіленген бір бұйымдарды жасап шығаратын немесе технологиялық үрдісінің белгіленген бір түрімен шұғылданатын өнеркәсіп орынының негізгі өндірістік бөлімшесі. :2) орта ғасырларда қалалық қолөнершілердің кәсіптер бойынша біріккен бірлестігі. Ортағасырлық қалалардың қалыптасу кезеңі 11 — 12 ғ-ларда Батыс Еуропада, Францияда, Англияда, Германияда, Италияда дүниеге келіп, 13 — 14 ғ-ларда толық даму кезеңіне жетті. Түрлері * Көмекші цех — негізгі өндіріске немесе зауытқа түгелдей технологиялық қызмет ететін цех. * Қыздырып қалыптайтын цех — қыздырылған дайындаманы баспақта немесе тоқпақта қалыптап, соғылма (поковка) өндіретін цех. * Құйманың негізгі бөлігі — құйманың тетік жасайтын бөлімі. * Құрал-сайман цехы — қалып, соққыш, әр түрлі құрал жасайтын цех. * Ұсталық цех - тоқпақта соғып, соғылма жасайтын цех. * Ұсталық-баспақ цех — гидравликалық баспақта соғып, соғылма жасайтын цех. * Ұсталық-қалыптау цехы — ыстықтай қалыптайтын қос иінді баспақта жөне көлденең соғу машинасында қалыптап соғылма жасайтын цех. * Суықтай қалыптайтын цех — қаңылтырдан, жолақтан, таспадан тетік жасайтын цех. Дереккөздер
Алматы педагогикалық колледжі

Алматы Педагогикалық Колледжі — бастауыш сынып мұғалімдері мен мектепке дейінгі мекемелерге тәрбиеші мамандар даярлайтын мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. 1980 ж. Алматы қалалық педагогикалық училищесі болып ашылған. Кейін №2 Алматы педагогикалық колледжі болып аталады. Колледждің күндізгі және сырттай оқытатын бөлімдері бар. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алматы политехникалық колледжі

Алматы Политехникалық Колледжі — кәсіптік білім беретін мемлекеттік арнаулы орта оқу орны. Алматы мемлекеттік кинотехникумы (1940) мен Алматы машина жасау техникумы (1989) негізінде 1995 ж. 28 қарашада Алматы Политехникалық Колледжі болып құрылған. Электронды есептегіш машиналар және оның құралдары, есеп және есептеу жұмыстарын механикаландыру, жылдам есептегіш машиналар үшін бағдарламалар жасау, аналитик. есептегіш машиналарды қолдану және жөндеу, металдарды кесу жолымен өңдеу, халық ш. саласы экономикасы және оны жоспарлау мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. 1940 — 98 жылдар аралығында колледж құрамындағы оқу орындарында 13540 орта буынды маман кадрлар (оның 2924-і сырттай оқу бөлімі арқылы) даярланды. 1998 жылдың қыркүйек айынан бастап Орта Азия кино және телевидение техникалық университеті болып қайта құрылды. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Модест Петрович Мусоргский

Мусоргский Модест Петрович (21.3.1839, Псков губерниясы Карево ауылы – 28.3.1881, Санкт-Петербург) – композитор, пианист. 1849 жылдан Санкт-Петербургте тұрып, пианист А.Геркеден сабақ алған. Кейінірек композитор М.А. Балакиревтің класында оқыды. 1852 ж. ол гвардиялық әскери мектепке түсіп, оны бітірген соң 2 жыл офицер болып қызмет атқарды. Н.А. Римский-Корсаков, В.В. Стасов, А.С. Даргомыжский сынды композиторлармен танысуы оның біржолата музыкаға бет бұруына себеп болды. 1858 ж. әскерден босап, шығармашылық жұмысқа біржола кірісті. Мусоргский алдыңғы қатарлы орыс композиторлары құрған әйгілі “Құдіретті топ” (“Могучая кучка”) шығармашылық достастығының құрамына енді. Ол музыканың ұлттық халықтық сипатын арттырып, фольклорлық мұраны игеруге ден қойды. Мусоргский шығармашылығының шыңы ретінде оның опералары танылады. “Борис Годунов”, “Хованщина” атты опералары. осы жанрдағы дүниежүзілік туындылардың інжу-маржандарынан саналады. Оларға қоса “Сорочин жәрмеңкесі” (1916, Ц.Кюи аяқтаған) атты операсы, фортепиано, оркестр, хор мен оркестр үшін жазған пьеса, интермеццо, скерцо, сюиталары мол. “Көрмедегі көріністер” деген әйгілі суреттеме сюитасын (1874), романстар мен әндерін, “Раек” музыкалық памфлетін, балаларға арналған вокалдық топтамаларын ерекше атауға болады. Өмірі Әкесі шенеунік , ал анасы музыкалық білімді пианистка болған екен. Модест 5 жасынан бастап , музыкамен айналысқан.1849 жылы ағасы екеуі Санкт-Петербургктегі неміс мектебіне оқуға барады. 1860 жылдың басында «Саламбо» операсын жазуға кіріседі. Бірақ бұл операсы белгілі бір себептермен аяқталмай қалады. Осы кезде «Калистрат» , «Колыбельная Еремушке» әндерін жазды. 1868 жылы «Борис Годунов» операсын бастап, 1872 жылы сәтті аяқтап бітірді. Осы операның қойылымы 1874 жылы болды. 1872 жылы « Хованщино » операсын бастаған болатын болатын. Бірақ бұл операны жазуға композитордың 10 жылы кетеді. 1874 жылы «Сарачинская ярмарка» операсын жазуға кіріседі. Осы жылы «Көрмедегі суреттер» фортепианалық пьеса жазып бітіреді. Оның аяқтай алмай қалған «Хованщино » операсын Римский – Корсаков аяғына жеткізеді. Денсаулығының нашарлығына байланысты композитор , 1881 жылы қараша айының 3-ші жұлдызында Санкт-Петербургкте дүниеден өтеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы *"Орыс музыка әдебиеті" М.И.Александров
Бұғынай

Бұғынай — ұлттық ойын. Бұл ойын жазда, көгалды тегіс алаңда ойналады. Ойынға қатынасушылардың саны 10—25, одан да артық бола береді. Бұл ойынды көбінесе балалар ойнайды. Ойынға қатынасушылар малдастарын құрып, дөңгелене отырысады. Орталарынан бірі ойын жүргізуші қызметін атқарады. Ол отырған ойыншыларды сынай бастайды. «Бірінші бұғынай, екінші бұғынай, үшінші бұғынай...» т. б. ең ақырғы ойыншыға дейін осы тәртіппен санап шығады да, кенеттен бір санды атайды. (Мысалы: «Алтыншы бұғынай»). Сол санның иесі орнынан жылдам тұрады да, бір санды айтып, тез өз орнына малдас құрып отыра қалады. Ол санның иесі де жылдам тұрып, кез келген бір санды айтып, өз орнына қайта отырады. Әрбір айтылған санның иесі осыны қайталаумен болады. Егерде айтылған санның иесі түра алмай қалса немесе оның орнына басңа біреу тұрса, онда ойынға белгіленген тәртіп бойынша жаза қолданылады. Ол жазасын орындап болған соң, бір санды айтып орнына отырады. Ойын жалғаса береді. Әркім өзіне берілген санды ұмытпауы керек. Ойын тез қимылдап, жедел шешім қабылдауға, ойда сақтау қабілетін дамытуға дағдыландырады. Тағы қараңыз * Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі Дереккөздер
Шванн Теодор

Шванн Теодор (7.12.1810, Нейс қаласы, Ирландия — 14.1.1882, Кельн қаласы, Германия) — неміс физиологы, гистологы, жасуша теориясының негізін салушы. 1833 ж. Бонн ун-тінің мед. факультетін бітіргеннен кейін Берлин университетінің анатомиялық мұражайында ассистент (1834 — 1839), Бельгияның Лувен (1839 — 1848) және Льеж ун-терінде (1848 — 1878) профессоры болды. Шванн құс жұмыртқасының дамуына оттектің әсерін, шіру процесін, ашу процесі кезінде ашытқы саңырауқұлақтарының рөлін зерттеді. 1836 ж. қарын сөлінің құрамындағы пепсин ферментін ашты. Ол артерия қан тамырларының көлденең жолақты бұлшықет талшықтарының жиырылуын, жүйке талшықтарының қайтадан қалпына келуін (регенерация) тәжірибе жүзінде дәлелдеді. 1838 жылы ашқан жүйке талшығын қоршап тұратын ерекше қабықты өзінің құрметіне шванн жасушасы деп атаған. Шванның 1839 ж. шыққан “Өсімдіктердің және жануарлардың құрылымы мен өсуіндегі сәйкестіктер туралы микроскопиялық зерттеулер” атты іргелі еңбегінде жасуша теориясының негізгі қағидаларын тұжырымдады: # өсімдіктер мен жануарлардың құрылысы ұқсас; # барлық организмдердің құрылымының негізінде жасуша жатыр; # жаңа жасушалардың түзілуі — өсімдіктердің және жануарлардың өсуі мен дамуының негізгі шарты; # жасуша — ең қарапайым бірлік; # организм — оны түзетін барлық жасушалардың біртұтас жиынтығы болып табылады. Шванн Бельгия корольдігі ғылым академиясының (1841), Лондон корольдік қоғамының (1879) және Париж ғылым академиясының (1879) толық мүшесі болып сайланған. Сілтемелер * Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.
Бенито Муссолини

Бенито Амилкаре Андреа Муссолини (итал: Benito Amilcare Andrea Mussolini; 29 шілде 1883 жыл, Форли – 28 сәуір 1945 жыл, Донго) — Италияның фашизмік диктаторы (1922 – 43). Саяси қызметін 1912 – 14 ж. Италия Социалистік партиясының (ИСП) орталық органы “Аванти” газетінің редакторы болудан бастады. 1914 ж. Италияның Антанта жағында соғысқа қатысуын жақтағаны үшін партиядан шығарылды. 1919 ж. фашистік партияның негізін құрып, оның басшысы (дуче) болды. 1922 ж. “Римге жорық” ұйымдастырып, үкімет билігін тартып алды, 1926 жылдан фашистік диктатура орнатуға кірісті. 1933 ж.Германияда фашистік диктатура орнағаннан кейін Муссолини үкіметі онымен әскери-саяси одақ құруға тырысты. Басқыншылық сыртқы саясат жүргізіп, 1935 ж. Эфиопияны (Абиссиния), 1939 ж. Албанияны жаулап алды.Германиямен және Жапониямен қатар 2-дүниежүзілік соғыстың басталуына себепші болды. 1943–1945 ж. Муссолини Солтүстік Италиядағы немістер басып алған аумақта құрылған Сало республикасы аталған үкіметті басқарды. Муссолиниді партизандар тұтқындап, Солтүстік Италияны Азат етудің ұлттық комитеті әскери трибуналы өлім жазасына кесті. Дереккөздер
Цеце

Цеце (Glossіna) — қосқанаттылар отряды, нағыз шыбындар тұқымдасына жататын туыс. Африканың ылғалы мол тропиктік және субтропиктік ормандарында кездесетін 20-ға жуық түрі белгілі. Цеце шыбыны денесінің ұзындығы 9 — 14 мм. Ет тұмсығы мен ұзындығы басы мен кеудесінің ұзындығымен бірдей. Қонып отырғанда қанаттары арқасына айқаса жабылады. Бұлардың барлық түрі де тірідей туады. Дернәсілдері туысымен бірден қуыршаққа айналады. Көпшілік түрлері ауыр ауруларға шалдықтыратын трипаносомаларды таратады. G. palpalіs, G. morsіtans және G. brevіpalpіs түрлері адамда ұйқы ауруын таратады (осы аурудан Африкада жылына бірнеше мың адам өледі), G. morsіtans G. tachіnoіdes — үй жануарларының ауруын (мыс., наган, т.б.) таратушылар. Африкада ұзақ жылдар бойы жүргізілген цеце шыбынын пестицидтермен жою күресі нәтиже берген жоқ, бірақ бұл, керісінше Африканың флорасы мен фаунасына үлкен зиян келтіруде. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Муссонды климаты

Муссонды климаты — Жер шарындағы атмосфераның муссондық айналымы аймағында болады. Жыл бойы ылғалдылықтың күрт өзгеруімен ерекшеленеді. Муссонды климатқа құрғақ қыс пен ылғалды, жаңбырлы жаз тән. Муссонды климат Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның, Экваторлық Африканың тропиктік және субтропиктік белдемдерінде болады. Мысалы, үстінен үнемі муссон өтетін Мумбай (Бомбей) қаласында (Үндістан) қыста жауын-шашын мөлшері 3 – 8 мм-ден аспайды, ал жазда 610 мм-ге дейін көбейеді. Муссонды климат қоңыржай ендікте де байқалады. Тропиктік (экваторлық) муссондар климаты, субтропиктік муссондар климаты және қоңыржай ендіктердегі муссондар климаты болып сараланады. Дереккөздер
Муссондық ағыс

Муссондық ағыс мұхит пен теңіз айдындарында муссон желдерінің әсерінен пайда болады. Қыстық маусымнан жаз мезгіліне ауысу кезінде бағытын өзгертіп отырады. 100 – 200 м тереңдікке дейін таралады. Муссондық ағыс, негізінен, Үнді мұхитының солтүстік бөлігінде (қыста Азиядан Африка мен Австралияға, жазда – керісінше): экваторлық белдеуде, Арабия түбегінде, Бенгал шығанағында, Сомали түбегінің жағалауында қалыптасқан. Муссондық ағыстар Тынық мұхиттың батыс бөлігіндегі теңіздерде де (Банда, Ява, Оңтүстік-Қытай) байқалады. Жер айналуының ауытқу күштерінің, теңіздің толысу құбылыстарының, т.б. факторлардың әсерінен Муссондық ағыс кейде желдің негізгі бағытынан ауытқып отырады. Үнді мүхитының терістігінде муссондық ағыстардың жылдамдығы 5—9 м/с-ке жетеді. Дереккөздер
Алматы сервис колледжі

Алматы Сервис Колледжі — кәсіптік білім беретін мемлекеттік орта оқу орны. 1952 ж. Алматы кәсіптік кооперация техникумы болып ашылды. Техникум атауы бұдан кейін де бірнеше рет өзгерді. 1995 жылдан колледж 17 мамандық: өндіріс мекемелерінің бухгалтері, метал өңдеу технологиясы, мебель өндірісі, өндіріс құралдарын жөндеу, тігін өндірісінің технологы, халық тұтынатын өнімдердің конструктор-модельері, мақта иіру өндірісінің технологы, тон, тері өндірісі, тұрмыстық техниканы жөндеу технологы, мата тоқу өндірісі, киімдерді химиялық тазарту және бояу; жеңіл өнеркәсіп өндірісін жоспарлау, суретші-костюмші, шаштараз және сәндік косметика, өңдеу өндірісінің хим. технологиясы, мейманхана шаруашылығы мен туризм бойынша кадрлар даярлайды. Әлем және Еуропа чемпионы, 1980 ж. олимпианың Күміс жүлдегері Виктор Демьяненко осы оқу орнының түлегі. Дереккөздер Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ұялшақтық

Ұялшақтық — адамның өз қылықтарының немесе қайсыбір даралық көріністерінің сол қоғамда қабылданған және оның өзі де қостайтын нормаларға, мораль талаптарына іс жүзінде сәйкеспеуін ұғынуы не сәйкеспеді деп білуі нәтижесінде пайда болатын сезім. Ұялу — басқа адамдардың, әдетте жақындарының қылығымен не тұлғалық мінездерінің көрініс беруімен байланысты болуы мүмкін (басқалар үшін ұялу). Ұялшақтық өзіне-өзі қанағаттанбаушылық, көңілі толмаушылық, өзін жазғыру не кінәлау ретінде де туындайды. Ұялшақтықты өзін-өзі кемелдендіру, білім мен біліктілікке жету, өз қабілеттерін арттыруға бағытталған мінез-құлықтың қуатты қозғаушы күші арқылы жоюға болады. Ұялудың бастапқы шегі әркімнің құндылық бағдарларына, әрбір жеке тұлғаның қасиеттеріне, айналасындағы адамдардың өзі жөніндегі пікірлеріне және сезімталдығына байланысты. Субъектінің назарын өзінің мінез-құлқы мен қасиеттеріне шоғырландыратын ұялшақтық адамның өзін-өзі ұғынуын, өзін-өзі бақылауын, өзіне сын көзімен қарауын дамытуға себепші болатын күшті рефлексиялы эмоция болып саналады. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Ақша аударымы

Ақша аударымы — заңды немесе жеке тұлғалардың бір-бірімен банк арқылы есеп айырысу жолы. Ақша аударымы хатпен, телефакспен немесе телеграфпен тапсырма ретінде де берілуі мүмкін. Оның орындалуын почта агенттері бақылап отырады. Дереккөздер: Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Аквакешендер

Аквакешендер – су молекулаларының қатысуымен түзілетін химиялық қосылыстар. Мұндай кешендік қосылыстарда су молекулалары лиганд ретінде болады. Көп зарядты катиондар сулы ерітінділерде әрдайым аквакешендер түзейді. Гидратталған иондармен салыстырғанда аквакешендер координаттанушы сандардың дәл мәнімен және орталық ионның айналасына лигандтардың орналасуымен сипатталады. Мысалы: [Ве(H 2 O)4] 2+ – құрылымы тетраэдрлік, ал [Со(H 2 O)6] 2+ – октаэдрлік. Аквакешендердің кристалында тұздың кристалгидратына қарағанда су молекуласының металл ионымен байланысы берігірек келеді; кристалдық су тұздың ионымен де байланыса алады. Кейде координаттанған және кристалданған су қатар кездеседі, мысалы: [Fe(H 2 O) 6 ]SO 4 H 2 O ашудасы. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: Қазақ энциклопедиясы I том
Цзюйдихэу

ЦзюйдиХэу (т. ж. б. – б.з.б. 96) — ғұн тәңірқұты (б.з.б. 101 — 96). Төменгі дәрежелі ханзадалардың бірі болған ол өзін ақылды саясатшы және батыр қолбасшы ретінде танытты. Билікке келісімен қытай императоры Удимен келісімге келуге тырысты. Бірақ оның ғұндарды бодандықта ұстағысы келетінін біліп, келіссөзден бас тартады. Б.з.б. 99 және 97 ж. Хань мемлекеті тарапынан жасалған ірі шабуылдарды тойтарып, қытай әскерін тас-талқан етіп жеңді. Ciлтемелер : «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том
Бұдабай Қабылұлы

Бұдабай Қабылұлы (1842, Шиелі ауданы Жөлек ауылы – 1912, сонда) – айтыс ақыны. Қыпшақ тайпасының Торы руының Шашты бөлімінен шыққан. Бұдабай өткір сөзді ақын, терме, толғау, мақтау, сынау, сөзге шебер дарынды дүрдің бірі. Оның алғаш ақын ретінде танылуы Қарлығаш деген қызбен айтысынан басталады. Жастайынан өлең-жырға әуес Бұдабай шығармаларының біразын жазып қалдырған. Өлеңдерінің басым көпшілігі ел бірлігі мен татулықты жырлауға, араздасқандарды бітімге шақыруға арналған. Кейбір нысапсыз, парақор ел басшыларын сынай отырып, бұрынғы өткен әділ би, кемеңгер шешендердің үлгілі істерін көлденең тартады, сөйтіп, оларды дұрыс жолға салмақ болады («Әлмәмбетке», «Әжібай мен Торғайға», «Аппазға]», тағы да басқа). Оның есімі жоқтау жырлаумен де белгілі болған. «Әйекені жоқтау» деп аталатын жыры ел арасына кең таралған көркемдігі мен құрылысы жағынан ерекше туынды. Бұдабайның «Әшірдің баласы Сыздықты жоқтау», «Әлмәмбеттің жалғыз баласы өлгенде» атты туындылары да жұртқа мәлім. Ақынның «Өзім жайлы», «Көңіл туралы», «Өмір туралы», тағы да басқа өлеңдері белгілі.. Бұдабайдың бірнеше өлеңдері «Бес ғасыр жырлайды» атты қазақ поэзиясының екі, үш томдық антологиясының құрамына кірді (1984, 2–ші том; 1989, 1–ші том). Дереккөздер
Мешел

Мешел. қазіргі түсінігімізде — сүйектердің дұрыс өспеуіне байланысты ауру; рахит. (Б. Соқпақбаев, Бастан кеш.). Сөз төркінін іздестіре келгенде түркі тілдері ішінен тек чуваш тілінен ғана кездестіре аламыз. Мұның өзі де заңды. Өйткені С. Е. Маловтың топтастыруынша чуваш, якут тілдері түркі тілдері ішіндёгі ең көнелері болып саналады. Чуваш тілінде «мешел» тұлғасындағы сөз «қозғала алмау» немесе «баяу, жай қозғалу» мағыналарын береді. Шықында да, жоғарыда керсетілген ауруға ұшыраған адамның қозғалысы, қимылы аз болатындығын ескерсек, «мешел» сәзінің төркіні — чуваш тілі деу орынды болмақ. Мешел рахит (rhachіtіs) – сәбилер мен жас балаларда кездесетін ауру. Оған бала 2 айлығынан 2 жасқа дейін, әсіресе анасының емшек сүтін ембеген жағдайда жиірек шалдығады. Бұл ауру негізінен кальций, фосфор, Д витаминінің (эргокальцийферол), минерал тұздарының жетіспеуінен және организмде зат алмасудың бұзылуынан болады. Бұл заттар организмде сәбидің қаңқа сүйектерінің дұрыс қалыптаспауына және жүйке жүйесінің қызметіне әсер етеді. Д витаминінің негізгі көздері емшек сүті, сары түсті көкөністер және олардың шырыны, балық майы, т.б. Адам организмінде, терісінде Д витамині күннің ультракүлгін сәулесінің әсерінен түзіледі. Мешел сәби тершең келеді, басын жастыққа үйкелеп мазасызданып жылай береді. өйқысы қашады. Бұлшық еттері босап, бала дәрменсіз болады. Бас сүйектері жұмсарып, еңбегі үлкейеді. Мезгілінде аяғына тұрып, жүре бастаудан кешігеді. Көбіне екі қолымен жер тіреп отырып қалғандықтан, қол жіліктері қисаяды. Жүре бастаған кезде аяқтары да қисаяды. Қабырғалары жұмсарып, олардың шеміршектері жуандап, кеудесінде бұдыр-бұдыр болып білінеді. Ауру асқынған кезде төс сүйегі алға бүкірленіп шығып тұрады немесе керісінше ішке қарай майысады. Басы үлкейіп, шүйде шашы сыпырылып, іші “қабақтай” болып, омыртқа жотасы бүкірейіп, екі иығынан дем алып, тыныс алуы қиындайды. Аурудың алдын алуда ең қажетті шарт: баланы 1 – 2 жасқа жеткенше, әсіресе, 6 айға дейін міндетті түрде емізу қажет. Сары түсті көкөністердің, жемістердің (сәбіз, асқабақ, сары өрік, т.б.) шырынын беру. Осы өнімдерді емшектегі сәбиі бар аналар да кеңінен пайдаланғаны жөн. Баланы таза ауаға жиі шығару қажет. Д витамині педиатрдың кеңесімен беріледі. Қисайған сүйекке ортопедиялық ем қолданылады. Дереккөздер
Үлек

Үлек — сыңар өркеш түйенің (аруананың) ұрпағы. Шоқтығына дейінгі биіктігі 183 см, тұрқы 155 см, салмағы айыр түйеден жеңілдеу, мойны ұзын әрі жіңішке, қамыттығының жүні бұйра, тамағының асты мен желке жүні қалың әрі шудалы. Үлек 5 — 6 жасында қаңтардан сәуірге дейін келеге түседі, бұл кезде жем-шөпті аз жеп, ашуы бойына сыймай күркірейді. Келеге түсу кезінде оны ұрып-соғуға болмайды, аса кекшіл, адамға шабуы мүмкін. Әбден жараған кезде тұсап, байлап ұстамаса, өзара таласып, бірін-бірі тамақтап, күре тамырларын қиып, тізелерін кеміреді, жеңгені жеңілгенін төсімен жаншып өлтіруі мүмкін. Ыстық түсе жыныс безінің қызметі бәсеңдеп, мүлде жуасып қалады. Бір маусымда Үлек 20 — 30 аруананы қайи алады. Үлек өте жүрдек әрі ұшқыр. Дереккөздер
Ұялы (Солтүстік Қазақстан облысы)

Ұялы — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл, Ұялы ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Талшық ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 63 км-дей жерде. Тарихы Іргесі 1954 жылы қаланған. 1957—1997 жылдары Көкшетау облысы Ленин ауданындағы астық кеңшарының орталығы болды. Кеңшар негізінде ауылда “Ұялы” ЖШС-і мен 20-дан астам шаруа қожалығы құрылды. Халқы 1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1099 адам (566 ер адам және 533 әйел адам) болса, 2009 жылы 593 адамды (296 ер адам және 297 әйел адам) құрады. Дереккөздер
Ұялы

Ұялы - бірнеше мағынадан тұратын сөз. Ұялы — көл; қ. Қошқаркөл. Елді мекендер: * Ұялы — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. * Ұялы — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. * Ұялы — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл. * Ұялы — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл. * Ұялы — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл.
Бұжы

Бұжы (Бұжбан) — ұлттық тағам. Жаңа сойылған қойдың не ешкінің етін, іш майын, бауырын майдалап турап, оған аздап ұн себелеп, пияз, бұрыш, тұз қосып, әбден араластырғаннан кейін, бүйенге не қарынға салады. Бүйеннің ашық ұшы жіңішке істіктермен түйреліп байланады да, суық су құйылған ыдысқа салынады. 1,5 — 2 сағат баяу қайнатып, бүйен жарылмау үшін әр жерінен тескілеп, ауасын шығарып, аударыстырып отырады. Кей жерлерде бұл тағамды бұжбан деп те атайды. Дастарқанға суық күйінде қойылады. Бұжыны бұрын қадірлі қонақ келгенде, ұзақ жолға шыққанда, жауға аттанғанда пісіретін болған. Жолға алып шығу үшін тұзын басымдау салып, кептіргеннен кейін ғана пісірген. Бұжы Ет, жүрек, бауыр,май - барлығын турап, дәмдеуіштерін, пияз, бұрышын араластырып,тұзының дәмін келтіріп, қарынға салады да, аздап су құяды. Содан соң қазандағы суға салып қайнатады. "Асылды " деп айтқаны болмаса, қарынның ішінде демі шықпай піскен соң, өз нәрі өзінде, ерекше дәмді болады. Дереккөздер «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том "Қазақ халқының салт-дәстүрлері" / Қалиев С., Оразаев М., Смайылова М., 1994 жыл. ISBN 5-625-02111-2 Дереккөздер
Мутаген

Мутаген (латын тілінде mutatіo – өзгерту және ген) – клетканың генетикалық материалын бұзатын және мутациялық өзгерістердің пайда болуына ықпал ететін әр түрлі факторлар. Олар химиялық, физикалық және биологиялық болып бөлінеді. Химиялық мутагенге: көптеген алкилдеуші қосылыстар, нуклеин қышқылдарының азотты негіздерінің аналогтары, алкалоидтар, т.б.; физикалық мутагенге: иондаушы сәулелердің барлық түрлері (гамма, рентген сәулелері, протондар, нейтрондар), ультракүлгін сәулелері, жоғарғы және төм. температура, т.б.; ал биологиялық мутагенге: көптеген вирустар жатады. мутагендердің әсерінен клетканың, қала берді организмнің қалыпты тіршілік ету жағдайы бұзылады. Соның нәтижесінде мутацияның барлық типтері (гендік, хромосомдық, геномдық) көрінеді. Организмде мутация жиілігін жүздеген есе өсіретін мутагендерді ‘‘супермутагендер’’ деп атайды. Кейбір мутагендер канцерогендік те әсер етеді. Дереккөздер *Қазақ энциклопедиясы
Үлеспұл

Үлеспұл — 1) азаматтық құқықта — кооперативтің әрбір мүшесінің осы кооперативтің мүлкіне қатысуы мөлшерін көрсететін кооператив мүлкінің (бөлінбейтін қорлардан басқа) бір бөлігі. Үлеспұл кооператив мүшесінің үлеспұлдық жарнасынан және кооператив қызметінің барысында жасалған немесе сатып алынған мүліктің тиісті бөлігінен құралады; 2) жеке немесе заңды тұлғаға тиесілі және олардың үлеспұлшылардың жалпы жиналысына қатысуына, салымпайда (дивиденд) алуына және компания таратылған кезде оның мүлкінің бір бөлігін алуына құқық беретін ақшалай жарна сомасы немесе компания капиталындағы үлесі. Үлеспұл белгіленген құжатта — үлеспұлдық куәлікте ресімделеді, оған салымпайда алуға арналған купондар тіркеледі. Үлеспұлдық жарна кооператив компаниясының үлеспұлдық қорын құрайды. Сілтемелер "Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Мутагенез

Мутагенез — физикалық және химиялық мутагендердің көмегімен мутацияларды жасанды жолмен алу әдісі. Бұл әдіс экспериментті генетикада жиі қолданылады. Селекцияда мутагенез жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің болашақтағы мутанттарын алуда пайдаланылады. Мутагенез (мутациялық процесс) — мутагендік фактормен алғашкы кездескеннен бастап мутантты клон құрылғанға дейін торшада өтетін күрделі молекулалық процестердің жинағы. Бұл өте күрделі құбылыс, бірнеше жүйелі окиғалардан тұрады. Олар: # генетикалық материалдың мутагенмен алғаш байланысуы; # ДНҚ-да (кейбір вирустардын РНҚ-да) мутацияға дейінгі зақымның пайда болуы; # бұл зақымнан айығу (репарация); # мутантты геннің көбеюі; # мутантты түрдің пайда болуы. Бұл кезеңдердің әркайсысы өз алдына күрделі, әртүрлі өзгерушілікке бейім. Оның себебі тек қана вирус геномының ерекшеліктерінде немесе мутагендердің күші мен табиғатында ғана емес. Бұған көптеген ішкі және сыртқы жағдайлар араласады. Мутагенездің әр сатысында зақымданған ген әртүрлі өзгеріске түсуі ықтимал, оның бәрі ақырғы нәтижеде көрінеді. 3 негізгі түрлі нәтиже болуы мүмкін: # алғашқы мутациясыз фенотипке оралу; # торшаның өлуі; # мутация пайда болу. Бағытталмаған мутагенез Бағытталмаған мутагенез әдісімен белгілі бір ықтималдығы бар ДНҚ тізбегіне өзгерістер енгізіледі. Мутагендік факторлар (мутагендер) әртүрлі химиялық және физикалық әсерлер болып табылады. Олар - мутагендік заттар, ультракүлгін сәулелер және радиация. Мутантты ағзаларды алғаннан кейін мутагенез скринингі және іріктеу жүргізіледі. Бағытталмаған мутагенезді жүзеге асыру үшін үрдіс барлық мақсаттарына келетінін дәлелдеу қажет сондықтан бұл мутагенез көп уақытты қажет етеді. Бағытталған мутагенез Бағытталған (орынға қатысты) мутагенезде ДНҚ өзгерістері бұрын белгілі болған сайтқа енгізіледі (ДНҚ-ны байланыстыратын сайт). Мутацияны жүзеге асыратын жұп праймерлер және қажетті ДНҚ фрагментінің ұшына қосымша праймерлер синтезделеді. Алғашқы екі реакция кезінде мутация бар ДНҚ фрагменттері пайда болады, олар үшінші реакцияға біріктіріледі. Алынған фрагмент қажетті ДНҚ молекуласын толықтырады. Дереккөздер
Мустье мәдениеті

Мустье мәдениеті — ежелгі тас ғасырына (палеолитке) жататын, ашель мәдениетін алмастырған археологиялық кезең. Тарихы Оңтүстік-батыс Францияның Везер өзені жағалауындағы Ле-Мустье (Le Moustier) үңгірінің атымен аталған. 1872 жылы француз археологі Г. де Мортилье Брюссельдегі халықаралық конгресте бұл мәдениетті жеке кезең ретінде бөліп көрсетті. Еуропа, Африка, Таяу Шығыс және Орта Азия елдерінде кеңінен таралған. Хронологиясы Зерттеушілердің басым бөлігі бұл дәуірді ортаңғы (орта) палеолитке жатқызады. Шамамен б.з.б. 150–120 мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 35–30 мыңжылдықтарға дейін созылды. Антропология Бұл кезеңде адамның дамуында елеулі өзгерістер орын алды: * Архантроптардың орнын палеоантроптар (неандертальдар) басты. * Адамдар негізінен табиғи үңгірлерді мекендегенімен, алғаш рет қолдан тұрғын үй салуды үйрене бастады. Рухани мәдениет: * Өлгендерді жерлеу ғұрпы пайда болды. * Алғашқы діни көзқарастар туындады. * Палеолиттік өнердің алғышарттары қалыптасты. Тас өңдеу технологиясы және Құралдар Мустье индустриясы тас құралдарын дайындаудың жетілдірілген техникасымен ерекшеленеді. Ғалымдар (мысалы, Ф. Борд) мұны көбінесе Леваллуа-мустье техникасы деп атайды. Бұйымдар дөңгелек келген өзектастан (нуклеустен) уатылып алынған ірі тас жаңқаларынан дайындалды. Еңбек құралдарының түрлері 60-тан асады. Негізгі құралдар: * Үшкіртастар (Points). Үшбұрыш пішіндес, орташа ұзындығы 6 см. Шеттері соғу және қыспа техникасымен түзетілген. Кесетін құрал немесе таяқтың ұшына бекітіліп, найза ұшы ретінде пайдаланылған. * Қырғыштар (Scrapers). Бір қыры түзетілген, ұзындығы 5–14 см. Тері илеу, ағаш пен сүйек өңдеу. Бір құрал әмбебап болып, бірнеше қызметті (жону, кесу) атқара алған. Қазақстандағы Мустье мәдениеті Қазақстан аумағында мустье ескерткіштері жақсы зерттелген. Олар хронологиясы мен типологиясы жағынан әртүрлі фацияларға (леваллуа-мустье, тісті мустье және т.б.) жатады. Басты археологиялық ескерткіштер: * Шыңғыс * Қошқорған * Ақтоғай * Семізбұғы-10 * Хантау * Бұрма Бұл ескерткіштер Қазақстан жерінде ежелгі адамдардың тас өңдеу мәдениетінің жоғары деңгейде болғанын және әртүрлі техникалық дәстүрлердің (леваллуа және бейлеваллуалық) қатар дамығанын көрсетеді. Дереккөздер
Еспетұз

Еспетұз – Сарыарқаның солтүстік-шығыс шетіндегі Ащысу өзені алабындағы көл. Географиялық орны Павлодар облысының Май ауданы жерінде. Баянауыл тауының солтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 213 м жоғары орналасқан. Гидрографикасы Аумағы 10,52 км 2 , ұзындығы 5,3 км, ені 3,2 км. Кезінде Баянауыл етегінен басталатын Еспе өзені құйған, қазір өзен Еспетұзға жетпей тартылып қалады. Қар және жер асты суымен толығады. Қараша — сәуір айларында мұз қатады. Жағасы жайпақ. Суы тұзды. Көктемде мал ішеді. Дереккөздер
Бұзақылық

Бұзақылық — әлеуметтік ортаға нұқсан келтіретін өрескел қылық. Ол азаматтарға зорлық көрсету, қорқытып-үркіту, сол сияқты өзгенің мүлкін жойып жіберу не бүлдіру, не аса қатыгездікпен бейбастақ әрекеттер жасау арқылы әлеумттік ортаны сыйламаушылықтың көрінісі болып саналады. Арнаулы заңдарда Бұзақылықтың түріне және қауіптілік дәрежесіне қарай жаза тағайындау көзделген. Оның өрескел және аса өрескел түрлері болады. Бұзақылықғы үшін азаматтар 14 жастан бастап қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Мұндай өрескел қылықтар мылтықты, газбен атылатын қаруды, пышақты, кастетті және адам өміріне зардап үшін әдейі жасалған, т.б. қару-жарақтарды қолдану не қолдануға тырысу арқылы жасалуы да мүмкін. Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 293-бабында келтірілген. Тағы қарағыз * Ұсақ бұзақылық * Арамзалық Дереккөздер
Ботаникалық қорықша

Ботаникалық қорықша — Қазақстанда өсетін өсімдіктердің сирек кездесетін және бағалы түрлерін қорғау, байырғы қорын қалпына келтіру және экологиялық деңгейін сақтау үшін ұйымдастырылған шағын аумақтар; олар шаруашылыққа пайдаланылмайды, мемлекеттің қорғауында болады. Қорықшалар Қазақстанда жалпы аумағы 217 мың га болатын 16 ботаникалық қорықша бар (1991 жылы). Дереккөздер
Витус Ионассен Беринг

Беринг (Berіng) Витус Ионассен (12.8.1681, Дания, Хорсенсе қаласы — 8.12. 1741) — орыс теңізшісі. 1703 ж. Ресей Әскери-теңіз флотына қызметке шақырылған. *1704 — 24 ж. Балтық және Азов флоттарында қызмет істеген. *1724 ж. Петр І-нің бұйрығымен Орыс флотының 1-ранглі капитаны қызметіне алынған. *1725 ж. Азия мен Америка аралығындағы бұғаздың бар-жоғын анықтау мақсатын көздеген Беринг Камчатканың шығыс жағалауы мен Чукот түбегінің оңтүстігін, шығыс жағалауын айнала жүзіп, 67 0 18' солтүстік ендікке дейін жеткен. Бұл сапарда Әулие Лаврентий, Әулие Диамид аралдарын, Азия мен Америка аралығындағы бұғазды (кейіннен Беринг есімімен аталған), Дежнев мүйісін ашты. *1732 ж. 2-Камчатка экспедициясын басқарды. Экспедиция география тарихындағы елеулі оқиға болды. Зерттеу нәтижелері мен карталары негізінде Берингтің 30-дан аса ғылыми еңбегі жарық көрді. Беринг 1742 ж. 8-желтоқсанда Тынық мұхиттағы елсіз аралда қайтыс болған. Сол арал мен өзі ашқан бұғаз, теңіз Берингтің есімімен аталған. Дереккөздер
Мешіт құмы

Мешіт құмы – Каспий маңы ойпатының солтүстігіндегі құмды алқап. Батыс Қазақстан облысы Бөкей Ордасы ауданында, Қақ сорының солтүстік-шығысында, батыстан шығысқа қарай 32 км-ге созылып жатыр. *Ені 4 км-дей. *Ауданы 90 км². Грунт суы мол (1 – 2 м тереңдікте). Құм төбешіктерінде жусан, құмаршық, құмсағыз, қияқ, бетеге, еркекшөп, боз, арпабас, сүттіген, ойыс жерлерінде терек, тал, жиде, итмұрын өседі. Пайдаланылған cілтемелер
Халықаралық есеп айырысу

Халықаралық есеп айырысу, халықаралық есептесу — әр түрлі елдер мен фирмалардың өкілдері арасындағы есеп айырысу. Ол экономика, саяси және мәдени байланыстар негізінде туындайды. Халықаралық есеп айырысу да тәжірибеде қалыптасқан, ұлттық заңдармен, халықаралық құжаттармен, ережелермен және ғұрыптармен тиянақталған, төлем шарттары мен тәртібі, сондай ақ оларды жүзеге асыру жөніндегі күнделікті банк операциялары қамтылады. Халықаралық есеп айырысуды несие беретін, кепілдік жасайтын банкілер қолма қол ақшасыз нысанда жүргізеді. Банкілер өздерінің шетелдік бөлімшелерін және шетелдік банкілермен корреспонденттік қатынастарын пайдаланады. Халықаралық есеп айырысу валюталық және несиелік операциялармен, сыртқы саудамен, несиемен, инвестициямен, жолаушылар мен жүктерді тасымалдаумен, теникалық көмекпен, сақтандырумен, байланыс қызметтерімен, сондай-ақ өкілдіктер мен делегацияларды ұстаумен, туризммен, тағы басқа өзара байланысты. Дереккөздер
Мещанинов Иван Иванович

Мещанинов Иван Иванович (6.12.1883, Уфа қалысы – 16.1.1967, қазіргі Санкт-Санкт-Петербург қаласы) – тілші-ғалым, археолог, КСРО ҰА академигі, (1932), Социалистік еңбек ері (1945). Санкт-Петербург университетінін (1907) және Археология институтын (1910) бітірген. КСРО ҰА Антропология, археология және этнография институтының (1933 – 37 ж.), Тіл және ойлау институтының директоры (1934 – 50 ж.) және КСРО ҰА әдебиет және тіл бөлімшесінің академик хатшысы (1934 – 50) қызметтерін атқарды. Мещанинов тілдің даму кезеңдерін зерттеп, синтаксис мәселелерін қарастырды. Мещанинов Ресейдің солтүстік өлкелері мен Кавказ халықтары тілдерін зерттейтін арнайы тіл мамандарын даярлауға еңбек сіңірді. 2-дүниежүзүлік соғыс кезінде Алматыда тұрды. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1951, 1953). Көптеген орден-медальдармен марапатталған. Пайдаланылған cілтемелер
Беринг аралы

Беринг аралы — Беринг теңізіндегі Командор аралдары тобының батысындағы арал. Ол Камчатка түбегінің шығысында 250 км жерде орналасқан. Ауданы 1,7 мың км 2 . Негізінен палеоген мен неоген кезеңдерінің туф текті және антропогеннің эффузивтік жыныстарынан түзілген. Оңтүстік-шығыс бөлігін аласа таулар (абсолюттік биіктігі 751 м) алып жатыр. Климаты мұхиттық-субарктикалық, жауын-шашын мөлшері 500 мм. Аралда тундралық өсімдіктер — шалғын, бұта, қайың және тас қайың өседі. Теңіз мысықтары, сивуч, теңіз құндызы, т.б. мекендейді. Беринг аралында аң өсіретін комбинат жұмыс істейді. Арал В. Берингтің есімімен аталған. Дереккөздер