kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Жоғарғы деңгейдегі домендер тізімі

Төменде Жоғарғы деңгейдегі домендер тізімі келтірілген. Негізгі ақпарат жоғары деңгейлік домен (TLD) мақаласында берілген. Барлық жоғары деңгейлі домендер ресми тізімі Интернет мекенжай кеңістігі әкімшілігі (IANA) арқылы белгіленеді. Жалпы жоғары деңгейдегі домендер Шартты белгілер * Атауы: Жалпы жоғары деңгейдегі доменнің DNS атауы * Мақсаты: нысаналы аудиториясы немесе пайдаланушылардың саны * Ескерту: Жалпы ескертулер * IDN: халықаралық дәрежеге шығарылған домен атаулардына қолдау көрсету (IDN) * DNSSEC: домен атауларының қауіпсіздік жүйесі (DNSSEC) үшін жазбалардың болуы Елдер бойынша жоғарғы деңгейлі домендер тізімі * Атауы: ұлттық жоғарғы деңгейлі домендік DNS атауы * Тағайындалуы: Ел және аймақ * Түсіндіру: Кодты түсіндіру, егер анық ағылшын елдегі атаудан шықпаған болса * Ескертулер: жалпы ескертулер * IDN: қолдау домендік атауларды интернационализациялау (IDN) * DNSSEC: домен атаулардың қауіпсіздік жүйесі (DNSSEC) үшін жазбалар болуы * SLD: SLD (SLD) доменін тіркеуге мүмкіндік береді (шектеулер қолданылуы мүмкін). Ұлттық жоғарғы деңгейлі домендер тізімі Инфрақұрылымдық жоғарғы деңгейлі домендер тізімі Сондай-ақ, қараңыз * Бірыңғай жоғары деңгейлі домен * Ұлттық жоғары деңгейлі домен * Public Suffix List — жоғары деңгейлі домендер және тиімді жоғары деңгейлі домендер ағымдағы тізімін ұстап тұру үшін Mozilla Foundation бастамасы Дереккөздер Сілтемелер * [http://www.iana.org/domains/root/db/ IANA’s list of TLDs] * [http://data.iana.org/TLD/tlds-alpha-by-domain.txt IANA’s list of TLDs in machine-readable format] * [https://www.isc.org/solutions/survey The Internet Domain Survey] * [http://publicsuffix.org The Public Suffix List / PSL — Maintained by Mozilla]
Марқұз Бұйрық хан

Марқұз Бұйрық хан - керейт ұлысының ханы. Керейттер Марқұз Бұйрық тұсынан бастап моңғол тайпаларымен етене жақын достықта болған. Цзинь еліне қарсы жорықтар Цзинь мемлекетіне бағынышты болғандықтан және шығыс жағындағы көрші татарлармен арадағы бейбіт келісімнің болмауынан еш жарасымды болмады. Сондықтан көршілес екі тайпа Марқұзды аңдаусызда қолға түсіріп, Цзинь еліне ұстап береді. Ақырында Алтан хандығы Марқұзға өлім жазасын қолданады. Сонда керейттер Марқұз Бұйрықтың кегін қайтару үшін татарларға екі мәрте соққы береді. Керейттердің христиан дінін қабылдауы Ауыр шайқастардың бірінде қайтып келе жатқан Марқұз қолы шөл далада адасып кетеді. Қалың әскердің алдында не істерін білмей қатты қиналып келе жатқан Марқұз Бұйрық ханның көзіне буалдыр бейне елестеп, қолымен жол сілтейді. Сол бейне сілтеген бағытпен жүре берген керейт сарбаздары шөл даланың қақ ортасындағы суаттың үстінен түседі. Осы оқиға ел арасында кең тарап Мервтегі христиан дінін уағыздаушыларға да жетеді. Олар Марқұз Бұйрық ханға жаушы жіберіп христиан дінін қабылдауға үгіттейді. Олар жаушы арқылы суатқа нұсқаған бейненің Сергий әулие екенін айтады. Уағызға ден қойған хан халықты христиан дінінің несториан бағытына кіргізеді. Өзі Марк есімін иеленді.
Петер Христиан Абильдгор

Петер Христиан Абильдгор (; 22 желтоқсан, 1740 жыл, Копенгаген - 21 қаңтар, 1801 жыл) - дат ветеринары. Биография *1740 жылы - Копенгагенде дүниеге келген *(1775 - 1782) жылдары - ол Копенгагенде қалалық бас дәрігер болды *1773 жылы - Патшалық ветеринарлық мектебін құрды *1802 жыл - Өзі құрған Патшалық ветеринарлық мектебінде директор және оқытушы болып жұмыс істеді. Осы жыл дүниеден озды Абильдгор Дания ғылыми ветеринария құрылтайшысы болып табылады.
Герман Аберт

Герман Аберт - (; 25 наурыз, 1871, Штутгарт - 13 тамыз, 1927, Штутгарт) - неміс музыкатанушы және оқытушы. Биография Аберта Герман, Иоганна Йозефа Аберт отбасысында дүниеге келген. 1890-1895 жылдары классикалық филологияы зерттеді. 1925 жылы Аберт Пруссия ғылым академиясының мүшесі болып қабылданды.
Төремен Апа-хан

Төремен Апа-хан - Түрік қағанатының апа-ханы. Мұқан қағанның төмен текті қызметшісінен дүниеге келген үлкен ұлы. Биографиясы Төремен 581 жылы Тобо қаған қайтыс болғаннан кейін таққа үміткер атанып, қаған болуы тиіс болатын. Төмен тектілігінен әрі мінезділігінен Төремен түрік ақсүйектері тарапынан қолдау таппады. Таспар қағанның өлімінен соң Төременнің немере бауырлары, яғни Қара-Еске қағанның ұлдары тақты кезекпен иеленді. Ашина Шету Баға Ышбара қаған атанып, 581 жылы Төременге Або (阿波系) аймағын беріп, сол жердің Апа-ханы етіп тағайындады. Апа-хан келе-келе иеліктерін күшейтіп, Телеліктер, Кучтар, ивуліктерден салық жинай бастады. 583 жылы Апа-хан қағанның Суй елімен соғысына қатысты. Апа-ханның әскері жеңіліс тауып, қаған қытайлықтармен келісіп алуы мүмкін деп Апа-ханнан күмәндана бастады. Қытай дипломаттары расыменде Апа-ханмен кездесіп, Баға Ышбара қағанды тақтан тайдырып, тақты өзі алуға көндірмек болды. Олар Төременге Суй елімен достық қатынаста болуды үгіттеді. Азаматтық соғыс. 584—587 584 жылы ақпан-наурыз айларында қаған Апа-ханның тұрағын шабуылдап, оның руын жойып жіберді. Ал Төременнің өзі бұл кезде тұрақта болмаған еді.
Франческо Гонзага (1444—1483)

Франческо Гонзага (, ; 1444, Мантуя— 21 қазан 1483, Болонья, Папск обл ысы) — мантуан билеушісі Гонзага тайпасынан шыққан Лудовик III баласы, Сан-Мартино-даль-Арджине сеньоры, Санта-Мария-делла-Скала кардинал-дьякон және Сант’Агата-дей-Готи, апостолдық администратор Мантуи және Болоньи, Бриксен епискобы. Өмірбаяны Ерте жылдар Франческо Гонзага 1444 жылы Мантуеде туылды; туған күні мен айы белгісіз. Ол бесінші бала және екінші туғаннан кейін өмір сүрген Лудовико III (1412—1478) баласы болды. Франческоның Андрей Мантеньи 1461 жылы салған жас күніндегі суреті белгілі. Мұнда кардиналдың қара түсті фонда түскен суреті салынған. Картина Каподимонтедегі Неаполь қаласындағы мемлекеттік мұражайда сақталынған. Тағы да осы суретшінің қолынан салынған Франческоның суреті бар. Падудағы оқуын аяқтағаннан кейін, ол Пизан университетіне оқуға түсті. Ол университетті 1454 жылы бітіріп апостольдық протонотари атанды. Дереккөздер
Всеволод Сергеевич Авдуевский

Всеволод Сергеевич Авдуевский (28 шілде, 1920 - 14 наурыз, 2003 жыл) - аэродинамика және ғарыштық ұшу мәселелері саласындағы ғалым. КСРО академигі (1979), Ленин және КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Сыртқы сілтемелер *[http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ziv/2003/avduev.html/ Всеволод Сергеевич Авдуевский] *[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-791.ln-ru/ Всеволод Сергеевич Авдуевский профильі]
Владимир Кудратович Дремасов

Дремасов Владимир Кудратович (30 сәуiр 1937 жыл, Ашхабад қаласы) — ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы. 1969 ж. Целиноград ауыл шаруашылық институтын, Целиноград ауыл шаруашылық институтының жанындағы кеңшар және ұжымшар басшыларының республикалық мектебін, КОКП ОК жанындағы Мәскеу жоғары партия мектебін (1976) бітірген. Қызмет жолы * 1966-68 ж. Амангелді кеңшарында зоотехник, Ленин аудандық ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, * 1968-70 ж. Корнеев кеңшарының директоры, Тимиряцев аудандық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, * 1971-75 ж. Қазақстан Компартиясы Тимирязцев аудандық комитетінің 2 хатшысы, * 1975-77 ж. Жамбыл аудандық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, * 1977-85 ж. Жамбыл аудандық атқару комитетінің төрағасы, * 1985-89 ж. Құс шаруашылығы бойынша Солтүстік Қазақстан облысы өндірістік бірлестігінің бас директоры, * 1989-90 ж. облыстық атқару комитетінің төрағасының 1 орынбасары болып қызмет атқарған. * 1990 жылдан Солтүстік Қазақстан облысы «Север» агрофирмасының бас директоры. Марапаттары Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі ордендерімен, медалдарымен марапатталған. Дереккөздер
Евдокия Николаевна Дроздецкая

Евдокия Николаевна Дроздецкая (16 наурыз, 1936 жыл - 13 сәуір 2010 жыл) — КСРО спорт шебері (1959). Шаңғы спортынан өндіріс ұжымдарының арасында өткен Қазақ КСР біріншілігінде және КСРО біріншілігінде 2- жүлделі орынды иемденді. 1957 жылдан бастап, велосипед спортымен айналысқан. Қазақстан біріншілігінде , Целинный өлкесінің біріншілігінде, Орта Азиядағы ірі өнеркәсіп орындары спартакиадасында бірінші орындарды жеңіп алған. Қазақ КСР құрама командасының құрамында КСРО халықтарының ІІ-Спартакиадасына қатысқан. КСРО біріншілігіне, Әлем біріншілігінің іріктеу ойындарына, Австрия-КСРО халықаралық жарысына қатысып, еліміздің абыройын қорғаған. Омбы жаттықтырушылар мектебін бітірген. Жаттықтырушылық жұмыспен айналысқан кезінде КСРО спорт шеберлері Н.Лиханов , А.Назаров, З.Русаковты тәрбиеледі. Қазіргі уақытта құрметті демалыста. Дереккөздер
Құлеке батыр

Құлеке батыр немесе Құлеке Тәңірбердіұлы (1710-1771, Иманбұрлық - Аютас аралығы) — ақын, батыр, тарихи тұлға, заманының көрнекті мемлекет қайраткері. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Абылай ханның сенімді серігі, оң қолы болған. Елшілік қызмет те атқарған. Тарихи құжаттарда Құлеке есімі алғаш рет 1742 ж. тамыз айында кездеседі. Сол жылғы 23-30 тамыз күндері Орынбор қаласында арнайы комиссияның бастығы, құпия кеңесші-сенатор И.И.Неплюевтің алдында орыс патшайымы адалдығы туралы қазақтың бір топ батырлары мен билері ант берген. Осылардың арасында Құлеке батыр да 28 тамыз күні 35-ші болып ант беріпті. Бұл туралы «Русско-казахские отношения в ХVI-XVIII веках» деген құжатта №96-шы номермен сақталған. 1961 жылы Алматыда кітап болып басылған. Бұдан кейінгі жылдары Құлеке батыр орыс үкіметімен жақсы қатынастарда болады. Осы 1755 жылы қазақтар Ертістің шығыс бетіне өтіп , қонып жүргенін сол кездегі заңдардан көреміз. Сол жылы Керекуден төмен һәм Семейден жоғары (24 шілдедегі №209 патша жарлығында ) қазақ Ертіс өтіп, әл бермеген соң, шепте әскерлерді молайту керек дейді. Сол жылғы патшаның тағы бір жарлығында Ертіс өтіп, қоныс алып жүрген Құлеке батыр атты казактармен соғысып, шығыс бетінде әлденеше қазақ түтіні қоныс қылып, кетпегендігі айтылады. Өйткені Абылайдың пәрмені соны талап етті. Абылай хан атынан бірнеше рет елшілікке барады. Көптеген құжаттарда Құлеке батырмен қатар Құлсары батыр, әулиенің есімі жиі аталады. Соған қарағанда Құлсары батыр да беделді, тарихи тұлға. Құлеке батырдың ата-тегі: Атығай ішінде Бәйімбет → Жоламан → Дәулетей → Тәңірберді (Тәйірберді). Одан төрт ұл туған: # Тілеке, # Құлеке, # Қожаберген, # Ақан-Барақ. Құлекенің алты ұлы болған: Бәбеке, Мөңке, Тілеуке (Шал ақын), Шардақ, Қазақбай, Жүсіп. Шал ақын бір өлеңінде әкесі Құлекенің атақты батыр болғанын сөз етеді: Құдай жақсы жаратқан ::::::Нұрекені айт, Елде жақсы бар болса ::::::бір-екіні айт. Атығайда төрт қасқа ::::::батыр өткен, Жантелі, Жәпек, Тілеке, :::::Құлекені айт! Құлеке батыр қайтыс болған соң ұлы - Шал ақын денесін Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне апарып жерлеген. Дереккөздер
Бауыржан Ниязұлы Құлжанов

Құлжанов Бауыржан Ниязұлы (1953, Солтүстік Қазақстан облысы, Совет ауданы (қазіргі Аққайың ауданы), Ленин ауылы) — қазақша күрестен спорт шебері, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, Қазақстан Республикасы Кеден қызметінің алғашқы полковнигі. Петропавл педагогокалық институтын, Омбы дене тәрбиесі институтын, Ресей кеден академиясын бітірген. 1974 ж. Қазақстан чемпионы, Қажымұқан жүлдесінің иегері. Еңбек жолы * 10 жыл бойы еркін күрес, самбо, қазақша күрестен облыстың құрама командасының құрамында болды. * 1993 ж. қайтадан жасақталған Солтүстік Қазақстан облысы кеден қызметінің бастығы болып сайланды. * 2002 ж. Жамбыл облысы бойынша кеден басқармасының бастығы қызметіне ауыстырылды. * Қазіргі уақытта Солтүстік Қазақстан облысы бойынша кедендік бақылау департаменті бастығының кеңесшісі. 2003 ж. Бауыржанның 50 жасқа толу құрметіне республиканың спорт комитетінің шешімімен Петропавл қаласында қазақша күрестен Қазақстан кубогі өткізілді. Дереккөздер
Құл саудасы

Құл саудасы — 1737 ж. император әйел Анна Иоанновнаның Жарлығымен құл сату заңдастырылды. Қазақ халқының жоңғарлармен болып тұратын үздіксіз қарулы қақтығыстары, Хиуа хандығының орыстар мен қазақ ауылдарына шабуылдары жау жағында тұтқындардың көп болуына әкеліп соқтырды. Олар қолға түскендерді құл етті. Жұт жылдары еш нәрсесі қалмай кедейленіп қалған қазақтар оларды өлімнен құтқару үшін оларды құлдыққа сатып жіберді. 1755 бекітілген жарлық бойынша крепостной адамдар тауарға айырбас ретінде немесе сатып алуға құқық алды және сатып алынған құл міндетті түрде шоқындырылды. Құл саудасы Жоңғар хандығының құлдырауымен күшейе түсті. Ең бастыты ішкі базар - Ірбіт жәрмеңкесі болды, сауда сонымен қатар жүйедегі бекіністер мен Сібір қалаларында да жүргізілді. Бағалар жинақталып қалған конунэктурамен белгіленді. 1737 ж. 40 жастағы әйелдер 12 сомға, бұхарлық 30 жастағы ер адам әйелімен - бір ат, айғыр және 16 сомға, 40 жастағы қазақ әйелі - бір ат және 6 сомға сатылды. 1748 ж. әулиеПетр бекінісінде бір 25 жасар бұхарлық әйел құлыны бар бір бие және бір шекпен, ар бұхарлық 16 жасар ер бала - 12 сомға,20 жасар қазақ бала- 15 сомға сатылды. Бұл бағалардың барлығы жоғары саналды. Екі пұт сиыр еті 80 тиын тұрды, ал ат - 5 аршын шұға (91,5 тиын) және 4,57 сомға сатылды. 1822 ж. Жарғы бойынша құлдық жойылды. Дереккөздер
Борис Николаевич Петров

Петров Борис Николаевич (6 тамыз, 1920, қазіргі Ақмола облысы, Шортанды қаласы - 3 қараша 1971, Петропавл қаласы) — жазушы. КСРО Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағы облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы болған. Куйбышев жоспарлау-экономикалық институтының жұмысшы факультетін бітірген. Ұлы Отан Соғысына қатысқан. Еңбек жолы Соғыстан кейін Петропавл қаласына келіп, облыстық «Ленинское знамя» газетінде әдеби қызметкер, кейін Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің аппаратында жұмыс істеген. Сонымен қатар журналистикамен және жазушылық жұмыстармен де айналысты. Шығармашылығы Петров жазған мақалалардың барлығы да ол үшін «шуақты өлке» болған Солтүстік Қазақстанға арналған. «Воскресный наряд» (1956) романының, «Вьюжная неделя» (1956), «Огни Аксуата» (1961), «Листопад» (1964), «Березовые острова» (1996), «Утро» (1975), т.б. повестер мен әңгімелер жинағының , бірқатар очерктер жинағының авторы. Марапаттары Қызыл жұлдыз орденімен және медалдармен марапатталған. Петропавл қаласындағы көшелердің біріне Петров Борис есімі берілген. Дереккөздер
Салғара Жанкісіұлы

Салғара Жанкісіұлы (1758 жыл, Ащылы-Тұщылы қонысы, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Преснов ауылы - 1859 жыл, Преснов станциясынан 6 км жердегі Марқаш көлінің жағасындағы Жалағаш қонысы) — ақын, композитор, ұлт-азаттық қозғалысының батыры. Атақты батыр әрі жырау Жанкісі Көшекұлының ұлы. Қожабергеннің Асқап медресесінде, содан кейін Үргеніш қаласындағы медреседе оқыған. Оқуын бітірген соң мешіт имамы және медресе оқытушысы болып жұмыс істеген. 18-ғасырдың соңғы ширегінде басқа жақтан келгендердің басып кіруіне қарсы соғысқа белсене қатысқан. Шығармалары Салғара жас серілерден құралған топты басқарған. Өз әндерін қобыздың сүйемелдеуімен, ал күйлерін сыбызғымен орныдаған. 1782 ж. Салғара атақты "Жиырма бес" өлеңін шығарған. Ол «Жүсіп-Зылиха», «Бозжігіт», «Қасым Жомарт», «Сәйфүлмәлік-Бәдигүлжамал», «Иранғайып», «Шәкір-Шакрат» дастандарының , «Кү астындағы Күнікей қыз» бен «Керкұла атты Кендебай» қазақ ертегілері желісіне құрылған өз нұсқасын жазған. Салғара «Күйік шаһар», «Шатыра соғысы», «Үш төре», «Бала зары», «Көшкен жұрт» өлеңдері, «Қызыл бидай», «Тобылғы сай», «Алай көк». «Шалқыма», «Ахау-айым», «Еркем-ай», «Тоқсан бес», «Мұнанай» әндерін, «Бәйбіше», «Боз тұлпар» күйлерін , т.б. шығарған. Дереккөздер
Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі

Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі — XVIII ғасырдың орта шенінде басталып, IXX ғасыр ортасында аяқталған тарихи процесс. Алғышарттары Тәуке хан басын біріктірген қазақ феодалдық мемлекеті Орталық Азиядағы халықаралық қатынастарда белді орын алды. Жайылым жер үшін қырқысқан руаралық тартыстарға белсене қатысқан Шыңғыс тұқымдарының алакөздігін уақытша болса да әлсіреткен Тәуке мемлекеті Қасым, Хақназар және Тәуекел хандар тұсындағы елден әлдеқайда берік болды. Алайда 1718 жылы Тәукенің өлімінен кейін қазақ жерінің бірлігі әлсіреп кетті. Тәукенің ізбасары Қайып елдің басын құрай алмады. Алғашында Қайып ханға тәуелділігін мойындаған Кіші Жүз билеушілерінің бірі Әбілқайыр 1723 жылдан жетекші хан болып танылды. Жоңғар агрессиясы Қазақ жеріне әсіресе қауіп төндірген жоңғар хандығы еді. Жоңғар мемлекетінің мақсаты қазақ елінің тәуелсіздігін жойып, ұлан-ғайыр аумақты өзіне қарату болды. 1710 жылы Қарақұм маңында қазақ жүздерінің өкілдері жауға қарсы күрес ұйымдастыруды бірлесіп шешуді қажет деп тапты.
Туда Меңгу хан

Туда Меңгу хан (туған жылы мен қайтыс болған жылдары белгісіз) — Алтын Орданың 6-шы ханы. Ол Меңгу Темір ханның інісі әрі мұрагері. Биографиясы Ол туралы Новайри: "Исламның барлық дәстүрін ұстанған, әрқашан шейхтар мен факирлер ортасында жүрген мұсылман", - дейді. Ол танымал тұлға болмаса да, Талас құрылтайы оны Алтын Орда ханы етіп сайлады. Туда Меңгуді сайлау кезінде Ноғай өзін Маңғыт ордасының ханы деп жариялады. Екеуінің арасындағы қақтығыстан сақтанған құрылтай қыпшақ ханы Ноғайды маңғыттардың ханы деп тануды жөн көрді. Болгариядағы Тертер хандығы Ноғаймен тығыз байланыстағы нағыз моңғол протектараты болды. Ал Туда Меңгудің Ноғайға ашық қарсы шығуға жеткілікті күші болған жоқ. Туда Меңгу исламды жанды тану ретінде қабылдады. Ол исламдық ойды мистикалық оқудың жалғастырушысы, суфист болды. Суфизмнің әсерінен ол билікке қызығушылығын жоғалтты. Кейіннен ханның жан күйзелісіне ұшырағаны белгілі болды. Соңында Туда Меңгу тақтан тайып, орнына Төле Бұқа хан сайланды. Әдебиет *Алтын Орда: Қазақ хандығы. Аруна баспасы, 2007. ISBN 9965-26-042-7 Тағы қараңыз
Қызыр хан

Қызыр хан (? - 1361) — Алтын Орданың 1360—1361 жылдары билік еткен ханы, Сасы Бұқаның ұлы. Қызыр хан Орда Ежен әулетінен шыққан тұңғыш алтынордалық хан болды. Басқаруы Қызыр «Ескендір Анонимінде» Алтын Орданың сол қанатының ханы Сасы Бұқаның ұлы деп көрсетілген. 1359 жыл ол өзін Гүлстанда хан деп жариялады. 1360 жылы Наурыз ханның иеліктеріне басып кіріп, орда ақсүйектерімен құпия келіссөздер жүргізе бастады. Нәтижесінде олар Наурызды Қызырға ұстап берді. Қызыр Наурыз ханды, оның әйелі Тайдула мен Наурыздың ордалық серіктерін қырып тастады. «Ескендір Анонимінің» хабарлауынша, Қызыр бір жылдай билік еткен. Русьтағы болып жатқан істерге Қызыр араласып отырды. Руське елші жіберіп, мәскеу кнәзі Дмитрий Ивановичты өзіне шақырған. Дмитриймен қоса, Қызырдың сарайында Андрей Константинович Суздальский інісімен, Константин Васильевич (ростов кнәзі) және Михаил Ярославский болған. Ұлан-ғайыр аумақты басқарған (оның дәлелі ол Гүлістан, Жаңа Сарайда, Хорезмде және Азақта теңге соқтырған). Хандықты басқаруда темірдей тәртіпке арқа сүйеген. Қанша шаралар жасаса да үлкен ұлы Темір Қожа ұйымдастырған сарай төңкерісі нәтижесінде қаза болды. Сілтемелер Дереккөздер
Книпхофия

Книпхофия немесе Книфофия (лат. Kniphofia) - тұқымдас тармаққа жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктердің бір түрі. Бұрында Лалагүлдер тұқым тармаққа жатқан, бірақ қазіргі уақытта көптеген ғалымдар Xanthorrhoeaceae тұқым тармаққа жатқызады. Бұл өсімдіктің бірнеше түрлері және көптеген будандары бар, бүкіл әлемде әдемі гүлдейтін бау-бақша өсімдігі ретінде кең таралған. Атауы Есімі Иоганна Иеронима Книпхофа деген неміс ботанигінің құрметіне өсімдік аталған (нем. Johann Hieronymus Kniphof 1704-1763). Книфофия атауы көбінесе бау-бақша жайлы әдебиетте көп қолданылады. 1980-1990 жылдарға дейін өсімдіктің тегін белгілеу үшін Тритома атауы қолданылған. Бау-бақша саласында бұл атау қазіргі уақытқа дейін бар. Биологиялық сипаттамасы Тұқымның барлық өкілдері - көпжылдық шөптесін өсімдіктер, кейбірлері – мәңгі жасыл. Көбінесе өсімдіктер 1 метр немесе жарты метр болады, алайда аласа түрлері де кездеседі. Ең биік түрі - Томсан Книпхофиясы, олар 3 метрге дейін барады. Жапырақтары тамыр жанындағы розетканы құрастырады. Гүлдері үлкен болмайды. Сабақтың жоғарғы жағында орналасады. Аталығы-6. Жатыны жоғарғы, үшұялы. Шірнеліктер ұялар арасындағы қоршауларда орналасады. Жемісі-қорабша. Қолданылуы Книпхофиялар танымал бау-бақша өсімдіктер, екі түсті болып келелді, бұл оның гүлдері ашылғанда сары, ал гүлдері ашылмай қызыл болатынына байланысты. Суыққа шыдамдылығы көп жағдайда - минус 10 — минус 15&nbsp;°C. Өсімдіктерді дәндермен және көктемгі бұтақтардың бөлінуімен көбейтеді. Бөлінуі Книпхофия тегі жалғыз өзі ғана Asphodelaceae тұқымына жатады. Бұрынрақ болған жүйелерде өсімдік Liliaceae тұқымына жатады. Түрлері және будандары Книпхофия 70 түрді біріктіреді. Түрлері және бұдандары ]] * = * * Синонимы: * * * = * * * * синонимдары: , * Синонимы: * = * Синонимы: * Синонимы: * * * . * * * * * Синонимы: * Синонимы: * Синонимдары: , , , * Мәдени бұдандары * Kniphofia ‘Atlanta’. * Kniphofia ‘Cobra’. * Kniphofia ‘Erecta’. * Kniphofia ‘Express’. * Kniphofia ‘Gold Crest’. * Kniphofia ‘John Benary’. * Kniphofia ‘Lemon green’. * Kniphofia ‘Little Maid’. * Kniphofia ‘Maid of Orleans’. * Kniphofia ‘Royal standart’. * Kniphofia ‘Samuel’s Sensation’. * Kniphofia ‘Star of Baden-Baden’. * Kniphofia ‘Underway’. * Kniphofia ‘Winter Cheer’. Синонимы: Kniphofia ‘Winter Cheer’ * Kniphofia ‘Yellow Hammer’. * Kniphofia ‘Zululandie’ = Kniphofia ‘Winter Cheer’ Дереккөздер * Егорова Т. В. Семейство асфоделовые (Asphodelaceae) // Жизнь растений. В 6-ншы т. / Гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М.: Просвещение, 1981. — Т. 6. Гүлді өсімдіктер. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 127—148. — 543 с. — 300 000 экз. * Род Kniphofia // Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Ағылш. аудару = Botanica / ред. Д. Григорьев и др. — М.: Könemann, 2006 (орыс баспасы). — С. 498—500. — 1020 с. — ISBN 3-8331-1621-8
Роберт Тэппэн Моррис

Роберт Тэппэн Моррис (; 8 қараша 1965) — Массачусетс технологиялық институтының адъюнкт-профессоры. Америка Құрама Штаттарында 1988 жылы 2 қарашада алты мың компьютерлерді жұмысын тоқтатқан бірінші желілік құртты құрушылар ретінде жақсырақ белгілі. Моррис құрты /etc/passwd| оқып, тіркелгілер үшін құпия сөздерді табуға тырысуда. Бұл әрекетті орындау үшін, пайдаланушының атын (және әріптерді оны кері ретпен), сондай-ақ 400-ден тұратын ең танымал сөздер тізімін пайдаланған. Бұл шабуыл ARPANET бүкіл желісін жаппай жұқтыруына әкелді, және , бұдан кейін бұл әзірлеушілердің ойлап табуына, сондай-ақ дұрыс парольді кейін үзілісті жасады. 1989 жылы 26 шілдеде Моррис ең бірінші компьютерлік алаяқтық (Computer Fraud) және қиянат жасау актісі (Abuse Act) бойынша айыпталған алғашқы адам болды; 1990 жылы үш жыл шартты түрде сотталған (кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға, жақсы мінез-құлық жағдайында, сотталған және алғаш рет қылмыс жасағанға қолданылып, жазадан босатылуы) және 400 сағат қоғамдық жұмыстарға 10.050 АҚШ $ айыппұл салынды. Ол апелляциялық шағым түсірді, бірақ ұтылып қалды. Биография * 2010 — Марк Уейзер атындағы сыйлығын алды. Сілтемелер * [http://pdos.csail.mit.edu/~rtm/ Роберт Морристың ресми сайты]
Темір Қожа хан

Темір Қожа хан — 1361 жылы билік еткен Алтын Орда ханы. Темір-Қожа Жошы ханның үлкен ұлы Орда Ежен әулетінің өкілі. Ол Құзыр ханның үлкен ұлы. Ол әкесіне қарсы қастандық ұйымдастырып, сарайда төңкеріс жасады. Соның нәтижесінде Құзыр хан мен оның кенже ұлы өлтірілді, ал Темір Қожа Алтын Орданың тағына отырды. Бар болғаны бес аптадай билік етті. Жаңа Сарайда өзінің атынан теңге соқтырып үлгерді. Ордалық ақсүйектер Темір Қожаның алғашқы билік күнінен бастап оған жау ретінде қарады. Осы жағдайды өз мүддесіне пайдаланған беклербек Мамай ханға қарсы шықты. Мамай хан тағына Абдаллахты (Өзбек ханның ұрпағы) отырғызды. Елде өзара қантөгіс басталды. Мамайға қарсы шығатындай күші болмағандықтан Темір Қожа Еділге қарай қашты, сол жерде өлтірілді.
Ордамәлік хан

Ордамәлік хан немесе Орда-Шейх — 1361 жылдың қыркүйек-қазан айларында билік еткен Алтын Орда ханы. Ақ Орда ханы Сасы-Бұқаның ұлы, Орда-Еженнің бесінші ұрпағы, Жошы әулетінен. Бердібек хан өлгеннен кейін (1359) Алтын Ордада өзара алауыздық күшейіп, 20 жылда (1359–1380) 25-тен астам хан ауысты. Осы кезеңде Алтын Орда әмірлері Ақ Орданы 17 жыл бойы билеген Шымтай ханды Алтын Ордаға хандыққа шақырды. Шымтай хан ұсынысты қабыл алмай, өз орнына інісі Орда-Шейхты жіберді. Тарихи деректерге қарағанда (Му’ин әд-Дин Натанзидің “Мунтахаб ат-тауарих-и Му’ини” атты шығармасында) Орда-Шейх Ақ Орда билеушілері әулетінен Алтын Орда ханы болған бірінші адам еді. Осыдан бастап Ақ Орда билеушілері Алтын Ордада өз билігін орнату үшін күрес жүргізді. Дереккөздер
Мұрад хан

Мұрад хан — 1362 жылдың қыркүйегінен 1364 жылдың күзіне дейін билік еткен Алтын Орда ханы. «Ескендір анонимінде» Мұрад (Никонов жазбасында Амұрат) Орда Шейхтың (Жошылықтардың Ақ Ордалық тармағы) ұлы делінген. Никонов жазбасында Мұрад Құзыр ханның ұлы делінген. Еділ бойындағы шайқаста 1362 жылы Келдібекті талқандап, Мұрад Сарайдағы билікті басып алды. Осылайша ол Мамай мен Абдолланың Алтын Орда тағы таласындағы басты жауына айналды. Мұрадтың билігі кезінде Ордадағы шиеленіс үдей түсті. Мемлекеттен бүтін бір облыстар бөлініп жатты. Олардың билеушілері тәуелсіздіктерін жариялады (мысалға Солтүстік Хорезм). Елде қосбилік орнады (Абдулла мен Мамай Мамай Ордасын басқарса, Мұрад Сарайда басқарды). Қарсыластар үнемі бір-бірімен қырқысты. Мұрад орыс кнәздерімен жақсы қатынасты болды (Мұрад Дмитрий Ивановичке, кейіннен Дмитрий Константиновичке ұлы кінәз атағын берді). Мұрад үлкен саяси күшке ие болғандықтан, онымен өзге мемлекеттердің билеушілері санасатын болды. Алайда көп ұзамай ханның билігіне сызат түсті. Аз уақытқа ел астанасын Мір Болад басып алған болатын. «Ескендір анонимінің» хабарлауынша, Мұрад үш жыл патшалық құрған. Кейіннен Мұрадты өзінің бас әмірі Ілияс өлтіреді. Тағы қараңыз
Мір Болат хан

Мір Болат хан, Пір Болат хан — Алтын Орда ханы (1364- 1365). Мір Болат Жошының ұлы Шибанның ұрпақтары арасынан шыққан алғашқы Алтын Орда ханы. Мір Болаттың билігі жайлы ақпарат өте аз. Берке Сарайда Мір Болат деген жазуы бар 1362— 1363 жылдары соғылған тиындарға қарағанда Мір Болат Берке Сарайды Мұрад ханнан аз уақытқа тартып алған. Алтын Орданың астанасы Берке Сарай үшін тартыс тоқтаусыз жүрді. Жеңіс Берке Сарайдың билеушілерінің үнемі қолына тие бермеді. 1364 жылы күзде Мір Болат Берке Сарайды басып алды да, бір жылдай билік етті. Көп ұзамай Мір Болатты оның бас әмірі Ілияс өлтірді. Билік Мамай таққа отырғызға Абдулла ханың қолына түседі. Тағы қараңыз
Әзіз Шейх хан

Әзіз Шейх хан — 1365 жылдан 1367 жылға дейін билік еткен Алтын Орда ханы. Әзіз Шейхтың есімі арабша «Әзіз» - «бағалы, қымбатты» және «шейх» - құрметті деген мағынаны береді. Әзіз Шейхтың шығу тегі жайлы көзқарастар әртүрлі. Әрине оның Шыңғыс тұқымынан екенінде күмән жоқ. Р. Ю. Почекаев оны шибандық санап, шығу тегін былай таратады: Шибан — Сайлықан — Құтлұқ-Темір— Буралтай — Барық — Түн Қожа — Әзіз Шейх. Ол Әзіз Шейхты өзге шибандық — Мұрадтың мұрагері дейді. А. П. Григорьев дәлме-дәл тұжырымдама жасауға қашқалақтайды. Алайда оның Өзбек ханның әулетіне қатысы жайлы жорамал жасайды. Якубовский «Ескендір анонимінің» сөздерін мысалға келтіреді. Бұл еңбекте Әзіз Шейх Темір Қожаның ұлы, әрі Орда Шейхтың немересі деп жазылған. Әзіз Шейх Ордадағы аласапыран кезінде билік жүргізді. Сарайдағы аласапыранға Абдулла ханды қолдайтын Мамайдың қатысы бар (Мамай Шыңғыстық болмағандықтан хан тағына отыра алмады). Мамай орданың батыс аймағында мықты тірекке ие болды. Тағы қараңыз
Хасан хан

Хасан бин Бекқұнды — шибандық Алтын Орда ханы. 1368 жылдан билік еткен. 1368 жылы Мамай Берке Сарайдағы Абдулла ханды тастап Қырымға аттанды. Оның мақсаты өзіне қарсы шыққан Қажы Черкесты жаныштау болатын. Абдулла ел астанасын қорғап тұра алмады. Көп ұзамай қала Ұлыжай Темірге өтті. Бірақ 1368 жылы қаланы Мір Болат ханның жиені шибандық Хасан басып алды. Хасан хан хандықты ұзақ басқара алмады — 1369 жылы оны әмір Мамай Берке Сарайдан қуып шықты. Астанаға шабуыл кезінде қаза болған. Таққа қайтадан Абдулла отырды. Деректер Кейбір авторлар Хасан ханды Еділ Бұлғарииясының билеушісі Асанмен шатастырады. Асанды Әзіз Шейх хан тағайындаған болатын. Алайда А. В. Пачкалов Шибандық Хасан мен Бұлғарлық Асанның (Исаи) мүлдем екі бөлек қайраткер екенін сенімді түрде дәлелдеп берді. Тағы қараңыз
Мұхаммед Бұлақ хан

Мұхаммед Бұлақ хан (Ғияс-әд-дин Мұхаммед Бұлақ хан) — 1370 жылдан бастап билік еткен Алтын Орда ханы. Абдолла ханнан кейін бала кезінде таққа отырған. Ордда, Қажы Тарханда, Қырымда және Жаңа Мажарда теңге соқтырған. 1372 жылы Алтын Орданың астанасы Берке Сарайды Ақ Ордалық Ұрыс хан басып алды. Мұхаммед Бұлақ Қырымдағы Мамайға қашты. Ұрыс хан 1374 жылы Сарай қаласын тастап, Ақ Ордаға оралған соң, астананы Черкес басып алып Алтын Орда ханы болып жарияланды. Ол ұзақ тақта отыра алмады. 1375 жылы Мамай Берке Сарайды қайтарып алды да, қайтадан Мұхаммед Бұлақты хан етті. Шығыстан тағы да Ұрыс хан Берке Сарайды бір ай мерзімге басып алса да, мықтылап орныға алмады. Мұхаммед Бұлақ Сарайды қайтарып алып, хандықты қайта қолына алды. 1375 жылдың аяғында Сарай қаласын Ғиас уд-Дин Қағанбек хан басып алды. Мұхаммед Бұлақ 1380 жылға дейін, өзінің өліміне дейін хан тағын қайтара алмады. Күлік шайқасында қаза болуы мүмкін. Тағы қараңыз
Ақтау қаласындағы Қысқы Мәдениет үйінің ғимараты

Ақтау қаласындағы Қысқы Мәдениет үйінің ғимараты — Маңғыстау «Мәдениеттік тарихи-мәдени қорығы» Мемлекеттік Мекемесінің әкімшілігі орналасқан құрылыс. Ақтау қаласы, 3-ші молтекауданындағы №66 үй құрылысы, 1957 жылы салынған. Аталмыш ғимарат бүгінгі күнде Ақтау қаласында сақталып отырған, өткен ғасырдың орта тұсындағы қала тұрмысында ерекше орын алған оқиғалардың куәсі дерлік, бір қабатты, аласа цоколді алғашқы қоғамдық көпшілік құрылыс және тарих және сәулет құрылыс ескерткіш нысаны. Ғимараттың сипаттамасы Құрылыстың жазық жоспары созылыңқы, төрт бұрышты етіп батыс жақтан шығысқа қарай бағытталған. Іргетасы тереңдігі 0,5 м болатын сазды лай балшықпен тас сынықтары толтырылып құйылған. Қабырға құрылысы да толық өңделмеген Борлы кенішіндегі тастан қаланған.Жоғарғы жағы сыланып, ақталған. Кіріп-шығар 5 есігі бар. Терезе көзі қосар қабатты, фрамуга әйнегі салынған. Бөлмелердің ішкі жақ төбесі жалпақ жұқа фанерамен қапталып, шеттері ағаш рейкамен көмкерілген. Ғимаратта бастапқы кезде желдететін, орталық жылыту жүйесіне қосылған 13 бөлме болған. Едені ағаш, шатыр құрылысы қыр арқалы етіп, төрт қабат қара майлы қағазбен жабылған. Шатырда 3 желдету тесігі және оңтүстік жаққа қараған еңіс арқасында жарық түсірер терезе көзі шығарылған. Жалпы жазық жоспардағы ауқымы 18×2,6 м. Ғимарат құрылысының ескеруіне байланысты 2004 жылы ағымдағы жөндеу жұмыстары жүргізіліп, шатыр жабындысы қаңылтырмен қапталып, пластикалық терезелер орнатылған. Сондай-ақ ішкі бөлме құрылысына да қайта жоспарлау арқылы құрылымына өзгерістер енгізілген. Ғимаратта әр жылдары мәдениет мекемелері орналасқан. Қазіргі күні мұнда «Маңғыстау Мемлекеттік тарихи-мәдени қорық» Мемлекеттік Мекемесінің әкімшілігі орналасқан. Қорық үйінің тұрған жері - қаланың алғашқы абаттандырылған, жағдайы жасалған қоғамдық және тұрғын үй құрылыстары салынған маңда орналасқан, іс жүзіндегі өзінің бастапқы мән-маңызын сақтап қалған Ақтау қаласындағы алғашқы бой көтерген ғимараттардың бірі. Дереккөздер
Ақтау қонысы

Ақтау қонысы — неолит-энеолит археологиялық ескерткіші. Теңіздің жағалаулық тепсеңді биіктігінің (террасада) шетінде орналасқан. Археологиялық тұрғыдан Ақтау қаласының аймағында 2001 жылы зерттелген. Қазба алаңы 700 m² жерді алып жатыр. Ескерткіштің салыстырмалы даталануы - б.з.д. V мыңжылдықтың соңы. Қоныс сипаты Қоныста үлкен тұрғын-жай қалдығы мен шаруашылық аумақтағы алаңқай орны табылды. Сопақ пішінді үйдің мөлшері 16×12 м. Қазба жұмыстарын бастар алдында үй қабырғасының тас өрімі (қала салу кезінде қиратылған) толықтай қираған күйде болды. Үйдің төбесі, сірә, итарқалы және қамыс бумаларымен жабылған болса керек. Бұл үй арнай жасалған, үй қабырғасынан бойлата жіберген құдықтары бар пештермен жылытылған. Үйдің ішінде құрбандық шалу іздері көбінесе ашық түрде жаққан оттың күлі түрінде сақталған көптеген шұңқырлар анықталды. Кейбір шұңқырларда тас еңбек құралдары , қыш ыдыстардың ұсақ сынықтары және ұлу қабыршықтарынан жасалған әшекейлер болды. Тұрғынжайдан шығысқа қарай 30 м жердегі шаруашылық алаңы жақсырақ сақталыпты. Ол өлтірілген жануарлардың терілерінен өңдеу, шақпақтастан еңбек құралдары мен олардың алғашқы шикізаттық дайынын жасау, қару-жарақты жөндеу үшін пайдаланылған. Осы жерде ірі жануарлар мен терісі бағалы ұсақ аң немесе құқстарды атуға арналған жебелердің тас жебе ұшының сынықтары табылды. Жалпы, еңбек құралдарының негізгі құрамы өзгермеген. Микролиттер ішінде ассиметриялық үшбұрыштар әдеттен тыс көп, олар Маңғыстаумен шекараласатын аймақтарда тек мезолиттік және ерте неолиттік дәуірлерді ғаан сипаттайды. Бұл дерек Маңғыстаудың жағалаулық тұрғындарында шаруашылық және мәдени дағдылардың ұзағынан сақталғанын көрсетеді. Тұрғын-жайларда да , шаруашылық алаңында ад, жақ сүйек тәрізді тескіш станоктарға арналған ұсақ тас тескіш, теңіз қабыршақты тастан жасалған құралдардың шикізаттық дайыны мен дайын бұйымдары (моншақ, алқа, салпыншақтар) мен әшекейлердің қолөнер өндіріс ошағы орны сайрап жатыр. Осы жерде көп бөлігі геометриялық өрнектермен әшекейленген қыш ыдыстың сынықтары табылды. Алдын-ала жасалған болжам бойынша, ыдыстары биік, кішігірім жалпақ дүмді болып келген , төліздік типтегі қыш бұйымдарға ұқсас. Өрнек салу ісінде сорғалата сызық салу, түйреу, ою техникалары ирек және тарақ тәрізді штамп басу әдісі қолданылған. Өрнектердің кейбір түрлерінен жергілікті тұрғындардың Солтүстік жақтағы көршілерімен - Каспийдің солтүстік жағалауы, Төменгі Еділ және Оңтүстік Орал тұрғындарымен байланысы жақсы байқалады. Бұндай байланыстар не төліз мәдениетінің қозғалмалы аңшылары арқылы, не Маңғыстау өңіріне келгеннен соң тікелей солтүстік халықтарының өкілдері арқылы жүзеге азуы да мүмкін. Табылған заттар арасында қоныс тұрғындарының жергілікті әкті-құмтастан жасаған тас ыдысы да бар. Дереккөздер
Ақтау қорымы

Ақтау қорымы (б.з.д.13-11 ғғ.) — Ақтау жерінде (1989-1993 жж.) археологиялық тұрғыдан зөрттеу жүргізілген. Қорымның сипаты Қаланың қырат тәрізді биіктеу келген солтүстік жақ шетінде орналасқан. Кешен 2 қабір, құрбандық шалу орны мен 3 меңгірден тұрады. Қабір құрылыстары қатты қираған. Диаметрі 6 м болатын №1 қабірдің ені 1 м дейін зәулім тас қоршауы болған. Шығыс жағында бұл қоршаудың тас түбіндегі үлкен жырық тесіктің ізімен жалғасқан, кейінен ажыраған іргесі бар. Қоршаудың ішіне жартасты жерге жасалған жерлеу бөлмесі орналастырылған. Құрылымдық тұрғыдан ол бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша қойылған және периметрі бойынша, сірә, дөңгелек пішінді платформа түріндегі тастармен құрсалған, мөлшері 1,6×1,7 м тас жәшіктен тұрады. Жерлеу қабірі үстінен жалпақ тас жабындыларымен жабылған сыңайлы. Жерлеу ерте заманда-ақ тоналған. Жәшіктегі қаңқа сүйектері бастапқы орындарынан ауытықыған. Батыс жақ бөлігінде түбі жалпақ, дөңгелек кесінді түріндегі және ернеуіне қарапайым шырша өрнегі бар жабыстырма әдісімен жабыстырылған ыдыс жатты. Жерлеу орны мен қоршау арасындағы кеңістік сакралдды, таза болып шықты. Қоршау маңайында сырт жағынан құрбандық шалу, еске алу рәсімінің іздерінің (күл дағы, жабыстырма ыдыс сынығы , жануар сүйектері) бар екені анықталды. Екінші бір қабірде тастан жасалған, мөлшері 3,8×3,2 м, бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша орналастырылған, пішіні сопақ платформалы. Биіктігі - 0,5 м. Платформаның шетін ала қаланған қалың тас қабырға пішіні де сопақ, мөлшері 1,4×0,8 м және тереңдігі 0,4 м қабірді қоршайды. Бөлмелік қабырға бұрыштары екі қатар етіп шығарылып, 17 жалпақ таспен тігінен қаланған. Қабір үсті көлденең жатқызылған 2 жалпақ таспен жабылған. Мәйіт сол жақ жамбасында бүріскен күйінде оңтүстікке қаратыла, тікелей жартасты жерге жерленген. Қабір шұңқырының оңтүстік-батыс бұрышында, мәйіттің бас жағында пішіні текшелік кішігірім жабыстырмалы өрнексіз ыдыс орналастырылған. Платформа өз кезеңінде шағын, диаметрі 6 м тас қабырғамен қоршалған, ал оның шығыс бөлігінде құрбандық шалу және еске алу рәсімдерінен кейін қалған заттай қалдықтар шоғырланған. Қабірден шығысқа қарай 75 м жерде тігінен орнатылған жалпақ белгітастың түбірі табылды. Белгітастың жалпақ бетінің бойлық осі солтүстік-оңтүстік бағыт бойынша бағытталған. Екінші белгітас орнатылған жерде №1 қабірдің шығыс жағына қарай 900 м жерден табылды. Белгітастың тегістік бетінің бойлық осі шығыс-батыс бағыт бойынша қойылған. Үшінші құлап жатқан өңделмеген жалпақ тас белгісі №2 қабірдің батыс жағына қарай 210 м жерден табылды. Оның өлшемі — 1,5×0,8×0,18 м. Жоғарғы жағы тігінен қиыс шабылып, ал түп жағына қарай жіңішкерген. Белгітас жалпақтығының бойлық осі солтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс сызығы бойынша бағытталған. Барлық белгі тастардың маңайында ошақ күлінің жағы бары анықталған. Қабір №1-ден солтүстік-шығысқа қарай 350 м жерде диаметрі 1,8 м тігінен орнатылған жалпақ тастардан жасалған құрбандық шалу орнының қоршау бар. Оның жанында жабыстыру әдісімен жасалған ыдыс, жануар сүйегінің сынықтары және 2 ошақ орны табылды. Дереккөздер
Шевченко Тарас Григорьевич ескерткіші (Ақтау)

Тарас Григорьевич Шевченко ескерткіші – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген монументтік өнер құрылысы ескерткіші. Орналасқан жері Ақтау қаласы, 4-5 шағын аудандар арасындағы сквер. Ескерткіш сипаты Ескерткіш 1982 жылы орнатылған. Ол өмірі мен шығармашылығы Маңғыстау облысында өткен украин ақыны және 19 ғасыр суретшісі Тарас Григорьевич Шевченкоға арналған. Монументтің композициялық осі теңізге қарата орнатылған және теңіз жағалауына қарай жайлы етіп жасалған. Ақынның қоладан отырған қалпын сомдап құйылған ескерткішінің биіктігі 5,6 м, 7,3×16,2×1 өлшемдегі тұғыр табандық Янцев кенінде өңделген гранит тас алаңша үстіндегі орналасуы еркін шығармашылық өрісте оңтайлы шешім тапқан. Тұғыр табандық төсемге қойылған өрнекті екі түсті тастың өзі Маңғыстау жерінің нышанын білдіріп тұр. Табан астындағы төсемді тастың өзінде аумағы 4,8 м болатын дөңгеленген тесік бар. Мұндағы композицияны егілген гүлдермен де әрлене түскен. Ең басты гүл егілер орынның аумағы 35×7 м болатын тағы да сол Янцев кенішінде өңделген гранит таспен қапталған. Оң қас беттегі гүлзардың аумағы 5×5 және жасыл өскеннің айналасы да фантурамен көмкерілген. Монумент алдындағы кеңістік тротуарлық жолдың тұсында пішінді келген бетонды таспен жалғасқан. Негізгі материал қола, гранит, тераццо және латунь. Ескерткіш авторлары Ескерткіштің авторы : украина халық суретшісі Вронский Макар Кондратович, өзбекстанның халық суретшісі Сухенко Виктор Васильевич және Федоров Евгений Борисович. Тұтас туындының жобасы және сәулет құрлыс бөлімі Ленинград (Санкт-Петербург) қаласының 'ВНИПИЭТ институты. Дереккөздер
Нұрлан Сағынтайұлы Рақымжанов

Нұрлан Сағынтайұлы Рақымжанов (1963 ж.т.) - Бөкей ордасы ауданының әкімі. Білімі * 1986 жылы Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген * 2010 жылы Орал қаласындағы «Евразия» институтын мемлекеттік жергілікті басқару мамандығы бойынша бітірген. Еңбек жолы * 1981 жылы «Чапаев» асыл тұқымды мал заводында жұмысшы. * 1986-1990 жылдары осы заводтың механик - бақылаушысы. * 1990-1993 жылдары «Чапаев» асыл тұқымды мал заводының инженері. * 1993-1997 жылдары «Родник Новый» колхозының бас инженері. * 1997-1998 жылдары «Ақ бұлақ» ЖШС- нің директоры. * 1999 жылы «Сана» ЖШС директоры. * 1999-2002 жылдары Шағатай ауылдық округінің әкімі. * 2002-2008 жылдары Ақжайық ауданы ауыл шаруашылығы, ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімінің меңгерушісі, аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы. * 2008 жылдан Ақжайық ауданы әкімінің орынбасары. * 2013 жылдың 28 маусымынан Бөкей Ордасы ауданының әкімі. Дереккөздер
Ағашқұдық қорымы

Ағашқұдық қорымы — 19-20 ғасырлардағы археологиялық ескерткіші. Бейнеу стансасынан солтүстік-шығыс жағынна қарай 76 шақырым қашықтықта. Көшпелілердің мәдени мұра мәселелері бойынша ҚазҒЗИ экспедициясы (2007 ж.) зерттеген. Қорым шағын дөң үстінде орналасқан 72 нысанды қамтиды. Олардың ішінде 2 сағанатам, әртүрлі тас қоршау, тас үйігі, бірнеше сазды төмпешік пен шағын құлпытас, сынастар бар. Қорымның солтүстік-шығысқа қарай 1 оба тұр. Обаның оңтүстік-батысында сағанатам орналасқан. Ол іргетассыз 1 баспалдақты цокольге тұрғызылған. Пішіні төрт бұрышты 4,83×3,81 м есік қуысы бар еске алу орны саналатын қоршау. Қабырғалары дәстүрлі түрде тұрғызылған: іші-сырты қаптама жалпақ тастар анкерлік белдеулермен алмасып тұрады. Олалдың арасы саз балшықпен қаланып, шойтаспен толтырылған. Қабырға құрылымын жабын сом тас қаландысының белдеуі аяқтайды. Қабырғаға жан-жануарлар бейнелері салынған. Сағанатам Сағанатам қабырғасы бұзылғандықтан, үлкен тастан қаланған құрылыс қабырғасында жарық қуыстар байқалады. Оларда анкерлік белдеу толқыны тәрізденіп көрінеді. Дереккөздер
Қағанбек хан

Ғийас уд-Дин Қағанбек хан — Алтын Орданың жиырма тоғызыншы ханы (1375- 1377), түмен ханы (1375—1396). Ол Ақ Ордадан шыққан билеуші болатын. Қағанбек Жошы әулетінің шибандық тармағынан тараған. Қағанбек 1375 жылы Берке Сарайды басып алып, өмірінің соңына дейін, яғни 1377 жылға дейін Алтын Орданың ханы болған. Тағы қараңыз
Арабшах хан

Арабшах Мұззаффар (Араб оғлан) — Алтын Орда ханы (1377— 1380), «Ұлы дүрбелең жылдардың» өкілі. Ол Қағанбектің ұлы. Әкесі жағынан Жошы ханның бесінші ұлы Шибанның ұрпағы. Оның дүниеге келген дәлме-дәл уақытын анықтау қиыншылық тудырады. Себебі, көнеорыс және өзге деректер мемлекеттік қайраткерлердің есімін белгілі бір оқиғаларға қатысты ғана атап өтетін болған. Ол жайлы мәліметтер 1377 жылдан бастап кездеседі. Сол жыл Руське шабуыл жасаған болатын. Біріккен мәскеу-нижегород әскері ордалықтарға қарсы тұрса да, тас-талқан болып жеңілді. Бұл шайқас тарихта «Пьян қырғыны» деген атпен қалды. Қазіргі тарихшылар орыс жазбаларына сүйеніп Арабшах Мамайға қызмет еткен деп тұжырымдайды. Ал оның жорығын жазалау ретінде қабылдайды. Орыс әскерінің тас-талқан жеңілісінен соң (2 тамыз), Арабшах Нижний Новгородты тонады (5 тамыз). Сол жылы Засурьеге шабуыл жасады. Осыдан кейін оның есімі жылнамаларда кездеспейді. Нумизматикалық деректерге қарағанда Арабшах аз уақытқа Берке Сарайды басып алған. Оның соқтырған тиындары бізге жеткен. Оның билігі Берке Сарайды Тоқтамыс басып алғанға дейін соғысқан. Тағы қараңыз
Тұрмағанбет қорымы

Тұрмағанбет қорымы — 19-20 ғғ., N045°25,441; E055°35.065 Ақтау қаласынан солтүстік-цығысқа қарай 33 қашырым, Шаршықұдық құдығынан шығысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан. "Көшпелілердің мәдени мұра мәселесі бойынша Қазақстан ғылыми-зерттеу институты" экспедициясы (2007 ж) зерттеген. Қорымда 40-тан астам қабір үсті құрылысы, оның ішінде 18 тас қоршау мен қам кесектен қаланған 5 қоршау, 7 тас үйіндісі, кесене, 9 құлпытас ескерткіші бар. Қорымдағы ескерткіштерден Кіші жүз руларының таңбаларын анықтауға болады. Мұндағы кесене бір бөлмелі, дулыға тәрізді күмбезді және пішінді түйіншекпен әспеттелген. Қабырға қаландысы жақсылап өңделген ұлутастан саз балшық арқылы байланыстырылып өрілген. Есік қуысы тік бұрышты пішінде, шығыңқы болып тұратындай етіп жасалған. Ішкі жақ қабырғасы да геометриялық және өсімдік өрнектерімен безендіріліп, түрлі бояумен сырланған. Қорымның ортасында тік бұрышты жоспарлы, центрлік типтегі сағанатам орналасқан. Оның қабырғасы 2 параллель қатармен жалпақ тастас қаланып, орта кеңістігі нығыздап толтырылған. Сырт қабырғасы жақсылап өңделіп, сұлбалық өсімдік элементті және түрлі өрнектермен әшекейленген. Қорымдағы құлпытастардың жай тегістік бетті, жоғары жағы үш бұрышты және дөңгеленген түрде, өсімдік өрнектерімен безендірілген. Кесененің қабырғааралық тегістік беттері уақыт табынан зақымдалған. Сол сияқты сағанатамның да сол қабырғасы қаландысы бұзылған. Қорымдағы тас қоршаулар жерлеу ескерткіштерінің басым бөлігін құрайды. Осы қатарда төртқұлақ тәрізді қабір құрлысы жалпақ ұлутастардан көлбейлей қойып қаланған. Үлкен сомтас кесектері шала өңделіп, қоршаулардың біршамасы осы тастардан қаланған. Дереккөздер
Тоқтамыс (айрық)

* Тоқтамыс хан (шамамен 1350 – 1406) – Алтын Орда ханы (1380 – 97/98) * Тоқтамыс би Жанұзақұлы (XIX ғасыр) — Атығай руынан шыққан би * Тоқтамыс Герей (1589—1608) — 1607-1608 жылдары Қырым ханы болған Елді мекендер: * Тоқтамыс – Абай облысы Абай ауданындағы ауыл. * Тоқтамыс – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы ауыл.
Қарамөңке ғибадатханасы

Қарамөңке ғибадатханасы — (Бейнеу ауданының шекарасында) Бейнеу -Маңғыстау теміржол тармағының Үстірт стансасынан оңтүстік-батысқа қарай 10,5 шақырым жерде орналасқан. Ескерткіш типологиясы бойынша Байте тобына жатады. Қарамөңке ғибадатханасының орталық элементі — жоспарда жомалақ қабырғалары құлаған бұл мәдени құрылыс жерлеу ескерткіші емес. Бұл жерде жерленгеннің және жерлеу құрылыстарының қалдықтары да көрінбейді (сүйек, заттар); сонымен қатар, оттың, үлкен шеңбер қабырғаларымен шектелген жер үсті құрылыстары байқалмады. Шеңбер қабырғаның сыртқы беті тақта тастармен жақсы өңделген, ішкі кеңістік көрінбек үшін қабырғадағы саңылауы ұсақ тастармен бекітілген. Қабырғаның негізгі көлемі бір қатар етіп қалап, тұрғызылған. Кейбір жерлерде цокольдағы тақта тастар қосымша екінші тастармен (ішінен) қаланған. Екі қаламаның үстінен үлкен тақта тас қойылған, сол себеппен қалама қайта бір қатарға айналған. Шеңбер қабырғамен қоршалған ішкі кеңістікте дәліс "дромос" арқылы өткен; ішінде ішкі кеңістікті екіге бөліп тұратын тас қоршау орналасқан. Тас мүсіндердің қалдықтарымен қатар тас табылды. Осындай құрбандық табақ-тостаған Бәйте 3 аумағында да табылған. Ғибадатхананың басты құрылымына 8 тас үйіндісі, 2 тас қаландысы, 5 тас құрбандық ыдыс немесе оның сынықтары , бір стела-меңгір, 80-ге жуық үлкен және орташа антропоморфты тас мүсіндердің қалдықтары қосылады. Оның және бір ерекшелігі, басқада Үстірттегі ғибадатханалар сияқты мұнда заттай олжалардың, сүйек және жерлеу орнының болмауы б.з.д. 4-2 ғғ. жатқызылады. Ескерткіштердің жасын анықтау тас мүсіндегі қылыш пен қанжарларға қарап қойылады. Қазіргі жер бетінен табылған қиыршық тастардың ғибадатханаға еш қатысы жоқ. Ғибадатхана шамамен б.з.д. 4-2 ғғ. аралығңында қызмет еткен. Басқада Батыс Үстірт ғибадатханалары сияқты көшпелі ел өмірінен қалған ескерткішті, мәдениеті және этномәдениеті жағынан сармат немесе сақ-массагеттер болуы да әбден мүмкін Дереккөздер
Болат хан (Алтын Орда)

Болат хан (белгісіз – 1410) — Алтын Орданың ханы (1407– 1410). Болат Шәдібек ханның ұлы. Алтын Орда тағына Болатты әмір Едіге отырғызған. Әлсіреген мемлекеттің ханы болған Болат Алтын Орданың халықаралық деңгейдегі абыройын арттыруға тырысты. Бұл мақсатта оған Едіге бидің саясаты көмектесті. Болат орыс кінәздерінен атақ-абырой алу үшін, жанжалдарды шешерде Ордаға келуін және салық төлеуді талап еткен. 1407 жылы Болат Тверь кнәздігіне Иван Михайлович пен Юрий Всеволодович таласқанда, Иван Михайловичты қолдаған. 1408 жылы Болат хан Литвамен соғысқан. 1409 жылы Едіге Руське үлкен жорық жасады. Едіге Мәскудің дәл түбінде тұрғанда, Орда таққа үміткер пайда болып Болат Едігені шақырып алды. 1409 жылы Болат Гераттағы Шахрухқа елшілік аттандырды. Елшіліктің мақсаты Шахрухты Самарқанда таққа отыруымен әрі екі ел арасындағы достық қатынастардың жандануымен құттықтау болды. 1409—1410 жылдары Болаттың сарайына Мысырлық билеуші әл-Мәлік ән-Насыр Фарадждың елшілігі келді. Болат хан 1410 жылы қайтыс болды. Тағы қараңыз
Юша Ахъядович Айдаев

Юша Ахъядович Айдаев (20 наурыз, 1938 жыл, Ескі Атаги, Шешен-Ингуш АКСР, РСФСР, КСРО - 1 маусым, 2004 жыл, Грозный, Шешенстан, Ресей) — шешен ғалымы, филология ғылымдарының докторы, профессор, Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі. Биография Ескі Атаги ауылында 1938 жылы дүниеге келген. 1962 жылы ол тарих және шешен-ингуш мемлекеттік педагогикалық институтының филология мамандығы бойынша бітірді. Сыртқы сілтемелер *[http://chenetbook.info/knigi/xudliteratura/pisatelichechni/0/assets/basic-html/page133.html/ Шешенстан жазушылары]