kurumikz/Cleaned-Kazakh-Wikipedia huggingface dataset:
Ат омырауластыру

Ат омырауластыру - ұлттық ойын. Көгалда немесе борпылдақ жұмсақ жерде өткізіледі. Ойынға екі адам шығады, жалпы ойнаушылар саны шектелмейді. Он шаршы метрдей ашылған шеңбердің ішінен аттарымен бірін-бірі итеріп шығаруы керек. Қайсысының атының екі аяғы шеңбер сызығының сыртында қалса, сол ойыншы ұтылған болып есептеледі. Ойынға сайланып шыққан жігіттердің бәрі қатысады. Қолдарында ештеңе болмауы, ат үстінде біріне-бірі қол тигізбеулері, тек аттардың ғана күш сынасуға қосылулары керек. Дереккөздер
Атом электр станциясы

Атом электр станциясы (АЭС), ядролық электр станция — атом ядросының энергиясын электр энергиясына айналдыратын қондырғы. АЭС ядроның нейтрондармен әсерлесуінен туатын энергия көмегімен жұмыс істейді. Ядролық реакторда жылу шығарғыш элемент — цилиндр немесе пластинка түріндегі ядролық отын, нейтрондарды баяулатқыш және бөлінген жылуды тасушы (су, газ, сұйық металдар) заттар орналасады. Реакторда бөлінген жылу жылуалмастыру қондырғысына беріледі. Соңғы екі қондырғы АЭС-ның ішкі тұйық контурын құрайды. Жылуалмастырғыш арқылы жылу сыртқы контурға бу түрінде беріледі. Бу турбинаны қозғап, электр генераторын жұмысқа келтіреді. Осы заманғы АЭС-ларындағы турбиналар аса қыздырылған бумен жұмыс істейді. Ядролық отын ретінде уран (233U, 235U, 238U), плутоний (239Pu ), торий (232Th) изотоптары пайдаланылады. Бұлардың жылу шығарғыштық қабілеті өзара бірдей, ал кәдімгі отыннан (көмір, мұнай, газ) бірнеше млн. есе артық. Мыс., 1 кг уран 2.1010 ккал энергия береді. Бөліну реакциясының үздіксіз жүріп отыруына қажет ядролық отынның ең аз мөлшері кризистік масса деп аталады. Реактордың типіне, конструкциясы мен отынның түріне қарай кризистік масса 1 кг-нан бірнеше тоннаға дейін жетеді. Дүние жүзіндегі ең алғашқы АЭС 1954 ж. Обнинск (КСРО) қ-нда салынды. Оның қуаты 5Мвт болды. Кейін Колдерохоллда (Англия) қуаты 60 Мвт, Шиппингпортта (Америка) АЭС-тары жұмыс істей бастады. Америкада тұтынуға қажетті барлық электр энергиясының 23е-ін, Францияда 75--ін, Жапонияда 48--ін АЭС береді. Кейбір елдерде жедел нейтронмен жұмыс істейтін тиімді реакторлар іске қосылған. Оның ең алғашқыларының бірі Қазақстанда салынған. Ол Ақтау қаласын тұщы сумен, электр энергиясымен қамтамасыз етеді (қ. Энергия комбинаты). 20 ғ-дың ақырында дүние жүзіндегі АЭС-тердің жалпы қуаты 500 000 Мвт жетті. Ядро энергиясынан электр тогын тікелей (турбинасыз, электргенераторсыз) алу жолдары да зерттелуде. Әсіресе, термоядролық энергияны игеру ісіне халықар. қауымдастықтар ат салысуда. Ондай АЭС-тер адам баласының тұтынуына қажет энергия мәселесін түпкілікті шешетін болады.
Атом энергиясы институты

Атом энергиясы институты , Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының, 1993 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтының бөлімдері мен лабораторияларының негізінде құрылған. Курчатов (Семей қ.) және Алматы бөлімдерінен тұрады. Атом энергиясы институтының Курчатов бөлімінің құрылымында ИГР (графиттік зерттеу реакторы) кешені және 4 ғылыми-зерттеу бөлімшесі, ал Алматы бөлімінде ВВР-К зерттеу реакторы және 5 ғыл. лаборатория бар. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: атом энергетикасының қауіпсіздігі, қатты дененің радиациялық физикасы және реакторлық материалтану, ғыл. жағынан кең қамтылған ядролық технологияларды халық шаруашылғ5ына ендіру т.б. Атом энергиясы институтының 1-кезектегі міндеті — реакторда жүргізілетін зерттеулерді Қазақстанның экон. мүдделеріне сай қайта бейімдей отырып, реакторларды жетілдіру. Атом энергиясы институтында Г.А. Батырбеков, Е.С. Бекмұхамбетов, Д.К. Дәукеев, К.Домбаев, Ж.Р. Жотабаев, Д.И. Зеленский, В.И. Плотников т.б. белгілі ғалымдар қызмет атқарады. Дереккөздер Сілтемелер *[http://icbk.kz/?lang1&c0&l65&t1479 Атом энергиясы өнеркәсібі 2 - Интернет Каталог Бизнес Қазақстан]
Атом ядросының изомериясы

Атом ядросының изомериясы — ядроның ұзақ өмір сүретін ерекше күйі. Мұндай күйдің жартылай ыдырау периоды басқа қозған күйлердің осындай периодынан едәуір үлкен болады. Табиғи радиоактивті ядроларда болатын бұл құбылысты неміс физигі О.Ган (1921), ал жасанды радиоактивті ядроларға тән күйін И.В. Курчатов, Б.В. Курчатов, Л.В. Мысовский және Л.И. Русановтар сияқты физиктер ашты. А. я. и-н бақылау үшін ядроның негізгі күйінің энергиясына жақын қозған күйінің импульс моменті оның негізгі күйінен көп өзгеше болуы шарт. Соның салдарынан сол екі күйдің арасында -ауысу мейлінше тежеледі. Сондықтан ядроның түрлі әдіспен ыдырау периодтары екі, тіпті үш түрлі болуы мүмкін. Табиғатта ұзақ өмір сүретін жүздеген ядро — изомерлер кездеседі. Әсіресе тақ ядролардың арасында изомерия құбылысы жиі байқалады. А. я. и. құбылысы ядроның қабықша моделі арқылы түсіндіріледі. Изомериялық күйлерді зерттеудің ядро құрылысын түсіндіру үшін мәні зор.
Атпа найза

Жалпы мәлімет Атпа найза — қарапайым серіппе арқылы атылатын садақтың күрделі түрі. Атпа найза Шығыста б.з.б. дәуірлерде-ақ қолданыла бастады. Ол ағаш құндаққа бекітілген ауыр садақ түрінде болды. Адырнасы серіппе ілгешекке екі қолдың күшімен ілінеді. Кейде аяқ, тізе күші де қолданылады. Атпа найзаны атуға әзір күйінде ұстауға да болады. Археол. деректер бойынша мұндай садақтар Қытай терр-да б.з.б. 8-5 ғ-лар шамасында пайда болған. Бұл жазба деректермен де дәлелденді. Б.з.б. 5-4 ғ-ларда жазылған “Сунь цзы” (Қытайдың көне әскери өнері туралы трактаттар) мәтіндерінде А.н. мәнін білдіретін сөздер бар. Онда жай садақ мәніндегі иероглифтің жоғарғы бөлігіне қосымша “механизм” мағынасын үстейтін белгілер салыну арқылы “ Атпа найза” ұғымы таңбаланған. Осылайша садақ және механизмді садақ (яғни Атпа найза) ұғымдары иероглиф түрінде белгіленген. Атпа найза сауыт киген жауды шамамен 700-720 м жерден өлтіре алған. Найзаның мұндай түрлерін қазақ сарбаздары да қолданған. Орта ғасырларда Батыс Еуропа елдерінде қолданылған “арбалет” — fтпа найзаның жетілдірілген түрі. “Арбалет” — көне латын тіліндегі argus — садақ және ballіsta — лақтырғыш жарақ деген ұғымдардан шығарып француздар қолданған arbalete термині арқылы қалыптасқан. Ресейліктер оны “самострел” деп атады. “Арбалет” — ағаш құндаққа бекітілген болат садақ. Оның адырнасы шығыршықты механизм (ворот) арқылы тартылатын болған. Қосымша мәлімет Атпа найза - аңшылық құралы, соғыс қаруы. Кәднімгі найзадан қысқарақ, жеңілрек келеді. Қазақ халғы бұны жаққа салып лақтыратын болған. Жоғарғы палеолит дәуірінде, атпа найза ұшын тастан немесе сүйектен жасайтын еді. Ертеде бразилялықтар, мексикандықтыр, попуасттар және тағы да басқа елдер осы қару түрін көп қолданған. Кейбір зерттеушілердің пікіріне қарағанда, атпа найза, садақ шығуына әсер еткен. Садақты білмейтін немесе қолданбайтын елді мекенді жерлерде, атпа найза кең тараған. Бұл елдер атпа найзаны таяқша арқылы үріп ататын болған. Садақ шыққан соң да, мысалы африканды тайпалар, атпа найзаны әлі де қолданатын болған. Осы қару түрі, жер бетінде кең тарады, мысалы: * Римдіктер өздерінің жаяу әскерлерін атпа найзамен қаруландыратын. * Сірә, был қаруды, садақ сияқты емес, колмен ұшырғанды тиімді деп санады. * Юлий Цезарь нұсқауы бойынша, кару басы екі темір шегемен қамтылған. Соның әсерінен, жауға лақтырылған атпа найза, одан да үлкен жарақат алып келетін еді.Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х Дереккөздер Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х
Атпен табақ тарту

Атпен табақ тарту — ас беру кезінде атқарылатын қызмет. Асқа тігілген көп үйге піскен етті суытпай тарату үшін, астарына сәйгүлік, жорға мінген жігіттер ет салынған табақтарды таситын болған. Аса епті жігіттер кейде екі үзеңгіні айқастырып ердің үстіне салады да атқа қарғып мініп, үзеңгіге аяқтарын салып, ер үстінде тік тұрып, бір қолына табақты, екінші қолына тізгінді ұстап, атты жорғалатып киіз үйге әкеледі. Жігіттің ептілігіне риза болған қонақтар табақты алып, сыйлық ұсынады. Бұл екінің бірінің қолынан келе бермейтін шабандоздық өнердің көне де сирек түріне жатады. Дереккөздер
Ат сауыты

Ат сауыты , ат томағасы — ұрыс кезінде сарбаздың мінген атын қорғайтын жабу. Өте ерте заманда-ақ көшпелі ел батырлары соғысқа мінген аттарын сауытпен жабулаған. Көшпелі халықтардың бейнелеу өнері жәдігерліктерінде өздері де, аттары да сауытпен жарақтанған жауынгерлер бейнесі жиі кездеседі. Ат сауыты туралы көшпелілердің (массагеттердің, сарматтардың, түркілердің, монғолдардың) және басқа халықтардың жазба деректері мен ауыз әдебиетінде айтылады. Ат сауыты тері не мата астарға (жабуға) темір тақташаларды немесе шығыршықтарды түрлі әдіспен бекіту арқылы жасалады. Ат сауыты аттың мойнын, кеудесін, сауырын, екі бүйірін жауып тұратын 5-6 бөлшектен тұрады, олар бір-бірімен қайысбау, ілгек арқылы бекітіледі. Ал аттың басына арнаулы темір томаға кигізілген. А. с-ның жиегіне түсті жіптерден шілтер, шашақ тоқылып, әшекейленеді. Дереккөздер
Ат спорты

Ат спорты — ат үстінде орындалатын спорттық жарыстар. А. с-ның қазіргі заманғы түрлері: атпен мәнерлеп жүру (жай жүру, желдіру, шоқырақтатып шабу, пассаж, пьяффе т.б.), кедергілерден өту (конкур-иппик), үш сайыс (манежде жүру, алаңда атты сынау және кедергілерден өту), жарысу (1200-3200 м қашықтықты барынша тез шауып өту, стипл-чейз, кросс), атпен аң аулау, үлкен қашықтыққа ат шаптыру (25, 50 және 100 км) т.б.; ұлттық түрлері: бәйге, аударыспақ, көкпар, қыз қуу, теңге ілу. А. с-нан ең алғашқы Олимпиялық ойындар б.з.б. 680 ж. өткізілген. Атпен жүрудің арнаулы мектептері 16 ғ-дың бас кезінде Италияда, Францияда, Австрияда пайда болды. А. с. Олимпиялық ойындар бағдарламасына 1900 ж., дүние жүзі және Еуропа чемпионаттары бағдарламасына 1953 ж. енгізілді. Халықар. А. с. федерациясы (FEІ) 1921 ж. құрылды. Қазақстан оған 1952 жылдан мүше. 1956 ж. Алматыда алғашқы А. с. мектебі ашылды. Қазақстандық шабандоздар алғаш Олимпиялық ойындарға 1960 ж. қатысты. Шабандоз С.Филатов Абсент атты ахалтеке сәйгүлігімен (Жамбыл обл, Луговой жылқы з-ты) ең жоғарғы көрсеткішке жетіп, 1 алтын (Рим — 1960), екі қола медальді жеңіп алды (Токио — 1964; Мехико — 1968). 1996 ж. Кечкемет қаласында (Венгрия) дүние жүзі ат спортшыларының 1-фестивалі өтті. Оған 23 мемлекеттің шабандоздары қатысты. Осы жарыста қазақстандық атбегілер ұлттық А. с. түрінің бәрінен өнер көрсетіп, жеңіске жетті. Абайдың (1995), Жамбылдың (1996), М.Әуезовтың (1997) мерейтойлары құрметіне ұйымдастырылған халықар. деңгейдегі аламан бәйгелерде қазақстандық шабандоздар Т.Медеушиев, О.Әмірғалиев, А.Өзіқазақ, Н.Сатыбаев т.б. жүлдегер атанды.
Атсуытқан обалары

Атсуытқан обалары - қола және ерте темір дәуірлерінен сақталған ескерткіштер. Қарағанды облысы Шет ауданы Жамбыл кентінен Солтүстік-шығысқа қарай 17 км, Атсуытқан тауының батыс жағындағы кең алқапта орналасқан. 1982 ж. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Екі үлкен обадай тұрады. диаметрі 10,25 м, биіктігі 2м. Үстіндегі тас пен топырақ үйіндісінің етегі тігінен көмілген қақпа тастармен көмкерілген. Обалардың Оңтүстік және Солтүстік жағы ені 3 м, тереңдігі 1 м, ормен қоршалған, шығысынан және батысынан үйіндіге ені 5 м-ге жуық жол қалдырылған. Босағасы тігінен көмілген биіктігі 2 - 2,5 м сынтастармен белгіленген. Осындай сынтастар ордың сыртқы жиегінде де болған. Обалар құрылысы Беғазы-Дәндібай мәдениеті кезінде салынған кесенелерге, ал сыртын қоршаған ор мен сынтастар Жетісудағы Бесшатыр обаларына ұқсайды. Соған қарап бұл обалар қола дөуірінің ақыры (б.з.б. 9 — 8 ғ.), ерте темір дәуірінің басында тайпа көсеміне арнап тұрғызылған деуге болады. Дереккөздер
Атсуытқан тас мүсіні

Атсуытқан тас мүсіні - Қарағанды облысы Шет ауданы Атсуытқан тауының шығыс жағындағы шаршы қоршау ішіндегі тас мүсін. 1982 ж. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Қоршау көлемі 3x3 м. Әр қабырғасы 3 м, қақпа тастарды тігінен көміп құраған. Қоршау ішін тастармен толтырған. Арнайы әкелінген ақ шақпақ тастар кездеседі. Мүсін жасаған тастың биіктігі 1,7 м, жоғарғы жағы жалпақтау. Тастан жоғарғы 0,5 м бөлігінде адамның бейнесі бедерленген. Қалың қабағы, үлкен бадырақ көзі, мұрны, ұзын мұрты мен жалпақ, ұзын сақалы бейнеленген. Мүсіннің бейнелеу тәсілі,қоршау құрылысы оның 6 - 7ғасырда жасалғанын көрсетеді. Дереккөздер
Ат сүйек беру

Ат сүйек беру , ат сүйек — Қазақ хандығындағы жауынгерлік салт, майдан үстінде аты оққа ұшқан ханды, қолбасыны жау қолына түсірмей қағып алып, екінші атқа отырғызу. Мысалы, 1750 жылы Шорға шайқасында Абылай ханның астындағы аты оққа ұшқанда, Жәнібек батыр Бердәулетұлы өзінің астындағы көкдөненін мінгізіп, ханды аман алып қалған. Кекілік тауындағы шайқаста Кенесарының аты ұйыққа батып өлгенде қарулас жолдастары үш бурылды қатар алдына тартып, аман алып қалуға әрекет жасаған. Дереккөздер
Ат сыншысы

Ат сыншысы — тұлпар болар құлынды дәл танып, жүйрік аттарға баға бере білетін адам. А. с-лары өздері ат жаратып, бәйгеге қоспаған, көбінесе бәйге алдында жараған аттарды байқап көріп, қайсысы қай орынды иемденетінін болжаған. А. с. қазақ қоғамында зор беделге ие болған. қ. Толыбай сыншы, Күреңбай сыншы.
Аттан (ұйым)

“Аттан” — ядролық сынаққа қарсы бұқаралық қозғалысты ұйымдастыру мақсатымен құрылған қоғамдық ұйым. 1990 ж. “Невада — Семей” халықаралық қозғалысының жанынан халықтық штаб ретінде құрылған. Басты мақсаты — әлемде ядролық жарылыстарсыз бейбіт өмір, қауіпсіз тұрмыс орнату ісіне ықпал ету, қоғамдық пікір қалыптастыру. Осы бағытта бірнеше саяси шаралар өткізді. Әсіресе, ұйымның Лобнордағы (ҚХР-ның Шыңжаң автон. ауд-дағы) полигонды жабу жөнінде талап қойған қозғалысы бүкілхалықтық қолдау тапты (1994). Дереккөздер
Аттила (пьеса)

Аттила — Француз театрының атасы, әйгілі ақын, драматург Пьер Корнельдің (1606 — 84) өлеңмен жазған трагедиясы. Пьеса тұңғыш рет 1967 ж. Париж театрында сахнаға қойылды. П.Корнелль мұның алдында Аттила (Еділ) патша туралы “Атесилас” атты пьеса жазған.
Аттиланың Галлияға жасаған бірінші жорығы (поэма)

аттиланың галлияға жасаған бірінші жорығы — 6 ғ-да латын тілінде жазылған белгісіз автордың көлемді поэмасы. 13 ғ-да көшіріліп жазылған поэманың қолжазбасын 1777 ж. Бавиера архивінен (Италия) неміс тарихшылары тапқан. Автор 5 ғ-дағы Еуропа құрлығындағы жағдайды, Еділ патша қолының Батысқа жорығына қатысты тарихи оқиғаларды дәл жеткізуге тырысқан. Қолжазба кітапта Аттила мен Ғұн империясына байланысты Еуропадағы ескерткіштер аталады, ғұн тіліндегі деректер, Аттиланың ұлағатты сөздері келтіріледі. 1780 ж. М.Фишер бұл поэманы Мюнхен қ-нда көп таралыммен баспадан шығарған. Поэмадағы аса құнды мәліметтер Батыс Еуропаның көптеген тарихшыларының ғыл. еңбектеріне негіз болды. Әдеб.: La Rousse (XІX s.) vol. 2, 896 s. Дереккөздер
Ат тұлдау

Ат тұлдау — қазақ халқының дәстүрлі аза тұту рәсімі. Қаза болған адамның атына ерін теріс ерттеп, үстіне киім-кешегін жайып, қару-жарағын іліп, ең үстіне бас киімін қояды. Жоқтау айтып жүріп, аттың құйрық-жалын күзейді. Оны тұл ат, кейде қаралы ат деп атайды. Тұл ат жыл бойы мінілмей, бос жүреді. Бір жылдан соң марқұмның асына сойылады. Атты соярда да жоқтау айтылады. Мұндай салт қырғыздар, көшпелі өзбектер, осетиндерде де кездеседі. Дереккөздер
Атты әскер

Атты әскер — әскер түрі, атты-қарулы жасақ. 20 ғ-дың 30-40 жылдарына дейін негізгі соғыс күші болып саналған. Шабуыл кезінде не қорғаныста жеке әрекет етіп, жер жағдайын талғамай тұтқиылдан тиісуге оңтайлылығымен ерекшеленеді. Атты әскер өте ертеде Азия елдерінде пайда болған. Ұрыстарда шешуші рөл атқарған. Қазақ халқының ерте заманнан бергі жауынгерлік жорықтары атты әскермен байланысты. Қазақ хандары (15-19 ғ.) арнаулы атты жасақ ұстаған. Жаугершілік кездері олардың құрамы 100 мыңға дейін жетіп отырған. Азамат соғысы жылдарында кеңес әскерінің жауға қарсы басты соққы беретін күші атты әскер болды. Қазақстанда азамат соғысының алғашқы кезінен бастап-ақ ұлттық атты әскер құрыла бастады. Оны қалыптастыруда Ә.Жангелдин, А.Иманов, Т.Әлиев, Б.Жанекешев ерекше еңбек сіңірді. Ұлы Отан соғысы барысында Кеңес Армиясының Атты әскер құрамалары әскердің басқа түрлерімен бірлесе отырып, аса ірі шешуші ұрыстарға қатысты. Қарулы Күштерге ғылым, тех. жетістіктерінің толық енгізілуіне байланысты атты әскер өз маңызын жойды. Дереккөздер
Ат үстінен тартыс

Ат үстінен тартыс — ұлттық ойын. 3-5 жаяу мен бір салт атты жігіт ортаға шығады. Жаяу ойыншылардың мақсаты — салт атты адамды жерге аударып түсіру. Ойын шарты бойынша жаяудан қашқан аттының белгіленген алаң сыртына шығып кетуіне болмайды. Жаяулар атқа тиіспеуі керек, олар тек адамды ғана аударып алуға тиісті. 10-15 минут уақытта жаяулар аттыны аударып алмаса, алаңға ойыншылардың жаңа жұбы шығады. Зерттеушілер бұл ойынға атты әскер мен жаяу әскер соғысы негіз болған деп есептейді. Дереккөздер
Бахия Атшабарұлы Атшабаров

Бахия Атшабарұлы Атшабаров (1 қараша 1919, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарақұс ауылы – 2010, Алматы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1967), профессор (1969), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1975), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1961). Арғын тайпасы Қаракесек руы Шор бұтағынан шыққан. Алматы медицина институтын бітірген (1942). 1942–1945 жылдары Отан соғысына қатысқан. 1952–1984 жылдары Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері, директорының орынбасары, директоры болды. Бахияның негізгі ғылыми еңбектері еңбек гигиенасы, кәсіби аурулар, әсіресе қорғасыннан улану кезінде зақымданған жүйке жүйесінің патогенезі мен клиникасына арналған. Бахия Семей полигонының адамдар денсаулығына тигізетін зиянын тексеріп, полигонның оңтүстік аймағында созылмалы сәуле аурулары адамдар мен жануарларда жиі болатынын анықтады. Сондай-ақ ол халықтық медицина тарихын зерттеумен де айналысты. Бахия 200 ғыл. еңбектің, оның ішінде 11 монография мен 7 авторлық куәліктің иегері. Оның жетекшілігімен 15 докторлық, 35 кандидаттық диссертация қорғалған. Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы, 2 рет Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған. ҚазҰМУ-де академик Б. Атшабаров атындағы орталық Алматыдағы С. Асфендияров атындағы Қазақ Ұлттық медициналық университетінде Ұлттық Ғылым академиясының академигі, медицина ғылымдарының докторы, профессор Бахия Атшабаровты еске алуға арналған ғылыми-зерттеу орталығы бар. 30 жылдан аса Кеңес Одағының негізгі ғылыми медициналық орталығы – Аймақтық патология институтын басқарған Бахия Атшабаров туған халқына ерен еңбегімен танымал. Ол 1957 – 1959 жылдары Семей полигонында зерттеу жүргізіп, ядролық бомбалар сынағының еш зияны жоқ деген нәтижені алғаш болып жоққа шығарды. Ал, Семей полигоны аймағында анықтаған «Қайнар синдромы» патологиясы әлемдік медицинаға жаңа ауру түрі ретінде енді. Еңбектері Қарқаралы өңірінің тумасы, Ұлы Отан соғысының ардагері Бахия Атшабаров Қазақстан ғылымына 160 ғылыми еңбек, оның ішінде 5 монография, 5 ғылыми жаңалық енгізген. Шығармалары * Клиническая невропатология при артериальной гипертонии, А-А., 1953; * Поражение нервной системы при свинцовой интоксикации, А-А., 1966; * Обоснование нового метода измерения давления жидкости в полостях организма, А-А., 1974; * Новый метод измерения внутри-черепного давления, А-А., 1974. Дереккөздер Сілтемелер * [http://almaty-akshamy.kz Алматы ақшамы газеті]
Ат-шапан айып

Ат-шапан айып , ат-тон айып — қазақ қоғамында ертеде кең тараған жаза түрлерінің бірі. Ол ат немесе үштен көп қой ұрлағаны, ар-намысқа тіл тигізгені, қалың малын түгел бермей, қалыңдықты алып қашқаны, “қарғы бау” беріп, қыз айттырғаннан кейін сөзден тайғаны, ас пен тойды бұзғаны, үйіне қонақ түсірмегені т. б. теріс қылықтары үшін белгіленетін болған. Ат-шапан айып негізінен мүліктік қылмыс үшін, сондай-ақ жеке адамға (кісі өлімі мен ауыр жарақаттан басқа), басқару тәртібіне қарсы қылмыс үшін және қылмыстың кейбір басқа түрлері үшін белгіленген. Оның мөлшері бірдей болмаған. Билік иелерінің жеке басына және мүліктік мүддесіне нұқсан келтірген жағдайда ат-шапан айып-тың мөлшері қарапайым адамдардың мүдделеріне нұқсан келгендегіден анағұрлым жоғары белгіленген. Ат-шапан айыптың мөлшері (екі есе, үш есе) жәбірленушінің мүддесін қорғаған билер сотына тәуелді болды. Ат-шапан айып жәбірленуші жақтың пайдасына толық берілмей, оның белгілі бір бөлігі төреші бидің үлесіне тиісті болған. Ат-шапан айыпты төлей алмағандарға қылмыстық жазаның неғұрлым ауырырағы белгіленді. Өркениетті заманда ол шара жойылған. Дереккөздер
Мұқаш Атшыбаев

Мұқаш Атшыбаев (туған-қайтыс болған жылы белгісіз, Орал облысы, Темір уезі, Қазыбек болысы Миялы ауыл (қазіргі Атырау облысы, Қызылқоға ауданы)) - алашорда қайраткері. Атасы Қазыбек Жайық өңіріне танымал би болған. Әкесі Атшыбай 1869-1870 жылдары «Ел ауа» аталған кіші жүз қазақтары көтерілісіне қатысып, батырлығымен ел сеніміне ие болған. Шеркеш руынан шыққан. Мұқаштың өзі алғашында саудамен айналысқан. Қазақша-орысша сауаты ашық, кітапты көп жинаған адам екен. Ол дәулетті көп саудагердің бірі емес байлығын ел игілігіне жұмсаған жомарт ұлтшыл болған. Балалары Беркінғали, Құсайын, Әжіғалиларды Орал қаласынан оқытқан. Соның арқасында Беркінғали да елге танымал адамға айналған. 1917-1918 жылдардағы төңкеріс кезінде және азамат соғысы кезінде Х.Досмұхамедұлын қолдады. Оралда, Ойылда, Қаратөбеде өткен қазақ сиездеріне қатысады. 1919 жылы 10 желтоқсанда Қызылқоғада өткен Батыс Алашорданың қалалық және ауылдық земстволары өкілдері мен ел ақсақалдарының кеңестеріне де қатысады. Кейбір деректерде Ойыл облысының уақытша үкіметіне мүше болған көрінеді. Батыс Алашорданың бас интенданты болған баласы Беркінғали Атшыбаевтың жұмысына пәрменді қолдау көрсетіп, Алаш зиялыларына дем беріп, демеу болып отырды. 1919 жылы 10 желтоқсанда өткен Батыс Алашорданың қалалық және ауылдық земстволары өкілдері мен ел ақсақалдарының кеңесіне шақырылады. 1920 жылдардың басында қайтыс болса керек. Өзі алашордашыл, алаш жұмыстарына көп көмек еткен, баласы Алашорданың белгілі қызметкері болған Мұқашты кеңес үкіметі кезінде жазаға тарта алмағанымен, 1937 жылы оның туған-туыстары түгел қуғынға ұшыраған. Дереккөздер
Атымтай жомарт

Жомарт Атымтай — Шығыстың көптеген халықтары фольклорында кездесетін кейіпкер, өзінің қайырымдылығы мен жомарттығына сай аты жайылған, халық жадында құрметпен әспеттелетін адам. 6 ғ-да өмір сүрген деген жорамал бар. Түп-төркіні Тай тайпасының ақыны Хатим ибн Абдаллахқа (Хатим-Тай) саяды. Атымтай Жомарт туралы шығармалар ерте кезден белгілі. Олар сюжеттік, жанрлық сипатына қарай үш топқа бөлінеді: 1-топтағы шығармалар хикаяттық сипатта баяндалады. Онда Атымтай Жомарттың өмірі әңгімеленеді, оның жомарт болу себептері баяндалады. 2-топтағы шығармалар — таза қиял-ғажайып ертегілері. Олардың сюжеті бір-бірімен үндес. Мұнда Атымтай Жомарт — асқан бай, таусылмас қазынаның иесі. Оның жомарт болуы осыдан. 3-топтағы шығармалар — тұрмыс-салт ертегілері. Бұларда Атымтай Жомарт — келген қонаққа берер асы жоқ, тақыр кедей. Сонда да жомарт болып бейнеленеді. Адамға деген қайырымдылық, сүйіспеншілік — оның ең басты қасиеті екені ашыла түседі. Атымтай Жомарт туралы аңыз-ертегілер негізінен “Мың бір түннен” бастау алады. Қазақ тіліне аударылып, бірнеше мәрте басылған “Мың бір түн” оқиғалары қазақ оқырмандары арасына кеңінен тараған. Е.Сарымбаевтың аударып, толықтыруымен жарық көрген “Хикаят дастан Хатым-тайы” (1891; 1892; 1913; көлемі 88 бет) , Атымтай Жомарт аңыз-ертегісінің ішіндегі ең көлемдісі болып табылады. Қ.Шахмарданұлы жазған “Қисса-и Хатымтай — Жомарт” (1897; 1898; көлемі 8 бет), Ш.Жәңгіровтың айтуындағы ертегі жобасы (1914; көлемі 32 бет) баспа бетін көрген туындылар. Дереккөздер
Атырау ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институты

Атырау ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институты — Батыс Қазақстан аймағында агроөнеркәсіп кешенін дамыту мәселелерімен айналысатын ғылыми-зерттеу орталығы. Атырау қаласында орналасқан. ҚР Министрлер Кабинетінің 1995 жылғы қаулысына сәйкес Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының батыс бөлімшесі, “Жемшөп және жайылым” ғылыми өндірістік бірлестігінің аймақтық бөлімшесі және Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының Атырау ғылыми-зерттеу станциясы негізінде ұйымдастырылды. Институттың негізгі міндеттері — қойдың, жылқы мен түйенің жергілікті тұқымдарын жетілдіру және жаңа тұқымдарын өсіру, мал тұқымын асылдандыру, жемшөп өндірудің прогресті технологиясын әзірлеу, мал ауруларының алдын алу, емдеу әдістерін жетілдіру. Институт сондай-ақ ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру үшін жергілікті жердің табиғи экономика жағдайына сай келетін агротехника және зоотехника тәсілдерді анықтайды, ауыл шаруашылық дақылдарын өсіруге ғылыми тұрғыдан басшылық жасайды, ғылым мен озат тәжірибе жетістіктерін насихаттайды, ғылыми әдістеме, оқулықтар шығарады. Дереккөздер
Атырау ескерткіштері

Атырау ескерткіштері - көне дәуірлерден сақталған археологиялық ескерткіштер. 1989 ж. Батыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі З.Самашев) зерттеген. Аймақтың солтүстігінен және оңтүстігінен мезолит (орта тас) дәуірінің құралдары табылды. Тайсойған, Азғыр, Қанішкен, Исатай елді мекендерінен. Сағыз, Жем өзендерінің бойынан тастан, сүйектен, ағаштан, мүйізден, ұлутастан, саздан, қыштан жасалған бұйымдар көптеп табылды. Неолит заманының бірнеше тұрақтары (б.з.б. 4 - 3-мыңжылдық) Сағыз өзенінің төменгі жағындағы Жем өзеніне жақын Аққұм деген жерден табылды. Бұл дәуір адамдары аңшылықпен, балық аулаумен және өсімдік терумен шұғылданғанын дәлелдейтін тас балта, қару-жарақ, ошақ орны, т.б. ашылды. Энеолит дәуірі ескерткіштері (б.з.б. 4-мыңжылдықтың аяғы - б.з.б. 2-мыңжылдықтың басы) үшбұрыш, төртбұрыш пішінді тарақ пен оюлармен өрнектелген құмыра сынықтары түрінде жиналды. Иманқара тауынан б.з.б. 5 - 4 ғасырлардағы ерте темір дәуіріне жататын қорғандар қазылық, олардан жерлеу рәсімін, мәдени, экономикалық және әскери істердің деңгейін білдіретін ескерткіштер табылды. Сарықамыс, Қаратон кенттерінің маңындағы және Азғыр құмшағылдарында қойылған Сармат мәдениетінің мүрделері зерттелді. Атырау ескерткіштері ішінде Алтын Орда кезеңінен қалған ескерткіштер де мол. Олар - Сарайшықтан Үстіртке дейін созылып жатқан 13-14 ғасырлардағы қалалар, керуен-сарайлар, қамал-бекіністер, құдықтар, жер суару жүйелері, зираттар. Солардың ішіндегі ең белгілілері - Сарайшық, Теңдік (Ақтөбе), Қайнар, Ұшқан қалашықтарында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде. Дереккөздер
Атырау машина жасау зауыты

Атырау машина жасау зауыты, 1918 жылдың аяғында су және темір жол көліктеріне қызмет жасау үшін Атырауда механикалық шеберхана құрылды. 1922 жылдан бастап, шеберхана мұнай құрал жабдықтарының қосалқы бөлшектерін шығару мен жөндеуге қайта мамандандырылды да, «Ембімұнай» комбинатының қарамағына берілді. Ұлы Отан соғысы басталғанда Атырауға Донбастан көшіп келген Петровский атындағы машина жасау зауыты осы шеберхана негізінде калыптасқан жөндеу-механикалық зауытымен қосылып, бүгінгі машина жасау кәсіпорнына айналды. Петровский атындағы машина жасау зауыты — мұнай кәсіпшілігіне және геологиялық барлау жұмыстарына қажетті аспаптар мен қосалқы бөлшектерді, насостар, балшық араластыратын машиналар, тракторлардың қосалқы бөлшектерін т.б. шығаратын ірі кәсіпорын. Зауыт 1921 ж. “Ембімұнай” тресінің мех. шеберханасы негізінде мех. зауыт болып құрылған. 1941 ж. қазан айында Донбастан көшірілген Петровский атындағы зауытпен біріктірілді. Зауытта токарлық станоктар, 8 шпиндельді оймалауыш, жартылай автоматты станоктар, сегментті араларды қайрайтын жартылай автоматтар, жоғары өнімді престер т.б. жабдықтар өндіру игерілген. 1985 жылдан бастап автоматтандырылған желілер, металл өңдеудің қазіргі заманғы технологиялары (престеу, қалыптау, автоматты түрде пісіру, металдарды дайындау мен дәл пішу тәсілі) енгізілді. Зауытта 1995 жылдан бастап еліміздің мұнай өнеркәсібіне қажетті құрал-саймандарды шығару қолға алынды.Шикізат ретінде зауыт әр түрлі болат, шойын, түсті қорытпаларды пайдаланады. Металл зауытқа әр түрлі металлургиялық кәсіпорындардан, оның ішінде Қарағандыдан түседі. Зауыт өнімі негізінен Атырау және Маңғыстаудың мұнай кәсіпшіліктерінің мұқтаждарын қамтамасыз етуге кетеді. Зауыт 1993 жылы мұнай жабдықтарын шығаратын акционерлік қоғамға айналып «Заман» ЖШС-не берілді. Дереккөздер
Атырау мұнай өңдеу зауыты

Атырау мұнай өңдеу зауыты (1991 жылға дейін - Гурьев МӨЗ, ) — Атырау қаласында орналасқан мұнай өнімдерін шығаратын кәсіпорын. Қазақстандағы үш мұнай өңдеу зауыттарының бірі және ең ежелгісі. Қазіргі кезде «ҚазМұнайГаз» Ұлттық Компаниясы» акционерлік қоғамының еншілес кәсіпорны болып табылады. Ол Каспий теңізінің солтүстігінде, Гурьев (Атырау) қаласында 1945 жылы мұнайды отындық бағытта өңдеу мақсатында салынды. Зауыттың құрылысы екі жылға созылды, ол АҚШ-тан «ленд-лиз» арқылы алынған жабдықтар негізінде салынды. Зауыт негізінен парафині мол ауыр мұнайларды өңдейді. Зауыт өнімдерін шығару нарығы негізінен Қазақстан Республикасының батыс және оңтүстік аймақтарын қамтиды. Тарихы * Зауыт құрылысы 1943 ж. 14 сәуірде басталды. АҚШ-тан «ленд-лиз» арқылы алынған жабдықтар негізінде салынды. * 1945 ж. алғашқы өнімін берді. Тікелей айдау, риформинг, термиялык крекингілеу қондырғылары іске қосылды, крекингілеудің газофракциялау қондырғысы жұмыс жасай бастады, * Зауыт 1965 жылдан бастап Маңғыстау мұнайын өңдей бастады, қайталама процесті дамыту қолға алынды. * 1969 ж. тамыз айында зауытта жылдық жұмыс өнімділігі 3 млн. тонналық атмосфералық түтікше-электрмен тұзсыздандыру қондырғысы пайдалануға берілді. Бұл бензин, дизель отыны мен қара май шығару мөлшерін ұлғайтты. * 1980 ж. баяу кокстеу қондырғысы іске қосылып, қазақстандық тұңғыш кокс алынды. * 1987 ж. бұрынғы “Гудри” қондырғысында уайт-спирит шығаратын өндірістің 1-кезегінің құрылысы басталып, сол жылдың күзінде автоматты желі іске қосылды. * 1989 ж. бері зауытта мұнай коксын қыздыра шынықтыратын қуатты қондырғы жұмыс істейді. * 1993 ж. акционерлік қоғам болып қайта құрылды. * 2003 ж. бастап зауытты қайтадан жарақтау жұмыстары басталды, бұл науқан «Қазақойл» Ұлттық мұнай компаниясы мен «Марубени Корпорейшн» компаниясының арасындағы нысанды «толығымен дайын» күйде 2006 жылы тапсыруға міндеттелінген келісім-шартқа сәйкес жүргізілуде. Жобаның жалпы құны 235 млн. АҚШ доллары. Зауыт қайтадан жарақтанғаннан кейін оның өңдеу тереңдігі 92 %-ға жететін болады, зауыт АИ-95 автомобиль бензинін Еуро-2005 стандартына сәйкес өндіруге және қыстық дизельдік отынды қоспалар қоспай-ақ шығаруға қол жеткізеді. Өнімдері Зауыт негізінен парафині мол ауыр мұнайларды өндіреді. Зауытта, сондай-ақ сусабындар, іштен жанатын двигательдерге арналған “Тосол-А-50М” майы, ыдыстар мен сантехникалық құралдарды жууға арналған “Афол” сұйығы өндіріледі. Құрылымы Қазіргі кезде зауыттың құрамына төмендегі қондырғылар кіреді: * мұнайды тұңғыш өңдеудің ЭЛОУ-АТ-2 қондырғысы; * мұнайды тұңғыш өңдеудің вакуумдық блогы бар ЭЛОУ-АВТ-3 қондырғысы; * шикізатты гидротазалаудан өткізе отырып катализдік риформингтеудің ІІГ-35-ШШ/300-95 қондырғысы; * гудронды баяу кокстау қондырғысы; * мұнай коксын әбден қыздыру қондырғысы. Дереккөздер
Атырау облыстық мемлекеттік архиві

Атырау облыстық мемлекеттік архиві — тарихи құжаттар сақталған облыстық мекеме. 1928 ж. округтық архив болып құрылған. Тарихы Алғашқы округтік мұрағат бюросы Гурьев округтік халыққа білім беру бөлімі жанынан ашылды. Мекемелердің құжаттық материалдарды жинақтап және оларды сақталуын қамтамасыз ету мақсатында құрылған мұрағаттық бюроның штатында екі ақ қызметкер: меңгеруші және мұрағатшы қызмет жасады. 1930 жылдың 23 шілдесіндегі қаулысымен Бүкіл Одақтық Орталық Атқару комитеті округтерді жоюына байланысты Гурьев округі таратылып, аудандық құрылымдар енгізілді. 1930 жылдың тамызында округ жойылып, аудандық құрылымдардың енуіне байланысты республиканың орталыққа бағынған қалалық мұрағат негізінде округтік мұрағат бөлімшесі болып қайта құрылды. Батыс Қазақстан мұрағаты қорының, округ жойылғанға дейінгі жиналған құжаттар қайтарылып берілді. Қазақ АКСР-і Орталық архиві Орал бөлімшесі (1931), қайтадан округтік архив (1933), 1938 жылдан бастап Гурьев облысы мемлекеттік архиві аталды. Мұрағат қорына шолу 1938 жылы төмендегі аудандардағы сақталған қорлардағы бірліктер саны төмендегідей болды: *1. Теңіз ауданында 2551 сақтау бірлігі; *2. Мақат ауданында 316 сақтау бірлігі; *3. Есбол ауданында 546 сақтау бірлігі; *4. Бақсай ауданында 157 сақтау бірлігі. Осы аталған 4 аудандық мұрағатта 14 қор болған. Алғашқы облыстық мемлекеттік мұрағат құрылған кезде облыстың және округтік атқару комитетінің басшылық құжаттары, мекемелердің жұмыс жөніндегі есептері, отырыстар хаттамалары, аудандастыру, санақ жұмыстарының құжаттары, ашаршылыққа ұшырағандарға, кедейлерге, қызыл әскер жанұяларына көмектесу, сайлау жұмыстарының құжаттары, уездік, округтік, денсаулық сақтау, еңбек бөлімі мен білім беру бөлімінің құжаттары қабылданған. Сөйтіп, мұрағатта жиналған негізгі қорлар саны 7924, сақтау бірлігін құрайтын 24 қор құжаттарына жетті. 1973 жылы Маңғыстау облысының құрылуына байланысты Таушық бөлімшесі бөлініп 1068 қор құжаты шығарылды. 2000 жылы облыстық мұрағат ғимаратына күрделі жөндеу және қосымша құрылыс жүргізіліп қосымша 2 құжаттар қоймасы, оқу және көрме залдары, 5 жұмыс бөлмелері іске қосылды. Мұрағатта Адай, Гурьев, Маңғыстау уездік ревкомдарының, кеңестердің жергілікті атқару комиттерінің, мемлекеттік, қоғамдық, кооператвтік ұйымдардың, кәсіподақтарының, өндіріс кәсіпорындарының, құрылыс мекемелерінің, ұжымшарлардың, кеңшарлардың, оқу орындарының, денсаулық сақтау, мәдениет орындарының, өлкенің көрнекті азаматтарының жеке қорлары сақталған. Республикалық мәні бар ірі кәсіпорында — “Ембімұнай”, «Қазақстанмұнай» бірлестіктері, Орал — Каспий балық тресі және т.б. туралы деректер молынан жинақталған. 1992 ж. Атырау облыстық мемлекеттік архивінің құрамына бұрынғы Гурьев облыстық партия архивінің құжаттары алынды. Құжаттар хронологиясы 1917 жылдан басталады. Дереккөздер
Атыс

Атыс — ұрыс тәсілі, жауды жоятын немесе әлсірететін негізгі әрекет. Көшпелі халықтардың ертеден қалыптасқан ұрыс тәсілдері бойынша майдандағы шайқас алдымен садақпен, кейін мылтықпен алыс қашықтықтан атыспен басталған. Атысты арнайы құралған садақшылар қосындары жүргізеді. Атыстың мақсаты — жаудың әскерін, аттарын құрту, шебін бұзу. Садақты ат үстінде тартатын көшпелі елдер әскерінің мергендері атыс кезінде жауды көп шығынға ұшыратқан. Кейде майдан алдындағы батырлар жекпе-жегі де атыс түрінде өтуі мүмкін. Онда батырлар кезекпен атысады да, кезек жасы, жолы үлкенге беріледі, ал екінші адам оққа қасқайып қарсы тұру керек. Сондықтан жекпе-жек атыс асқан батырлықты, жүректілікті қажет етеді. Батырлардың жекпе-жекте атысуы қазақтың эпостық жырларында жиі суреттеледі. Мылтық пен оқ-дәрінің пайда болуына байланысты атыс негізгі ұрыс тәсіліне айналды. Әскери өнерде атыс жүргізу әдістері жан-жақты негізделген. Дереккөздер
Атыс секторы

Атыс секторы — жауды тікелей нысанаға алуға арналған соғыс қаруларын (пулеметті, танкті, зеңбіректі және т.б.) орналастыру тәртібі, оның оңнан солға қарай жергілікті екі белгі затпен шектелген атыс аймағы. Әскери-Теңіз флотында атыс секторы термині акваторияның бір бөлігін немесе шеткі бағыттармен және кеме артиллериясының ең қашық ату нүктесімен шектелген су жағалауларын білдіреді. Дереккөздер
Атыс түрлері

Атыс түрлері — қару түріне, оқтың бағытына, тактикалық мақсатқа, т.б. жағдайларға байланысты атыс жүргізу әдістері. Қару түріне қарай ату қаруы (тапанша, автомат, пулемет, танк) миномет, артилл. атысы; мақсатына байланысты: ұрыстық, сынақтық, тәжірибелік және шұғыл атыс; оқтың бағытына қарай: қарсы алдынан, қапталдан және айқастыра ату; тактик. мақсатқа қарай: тік ату, тоғыстыра ату; оқтың жиілігіне қарай: біртіндеп ату, үздіксіз ату, себелеп ату, бастырмалата ату; жүргізу тәсілі мен әдістеріне қарай ашық және жабық позициялардан жеке нысананы ату, шоғырландыра ату, жатып ату, тізерлеп, отырып, тұрып, жүріп келе жатып ату, ұрыс машиналары оқтығы арқылы, автомобиль үстінен ату, т.б. түрлерге бөлінеді. Атыс түрлері (Виды огня) ататын қару түріне қарай миномет, артиллерия, зенит құралдарының, кеме артиллериясының, т.б. атысы; атыс бағытына қарай — қарсы алдынан ату, екі қапталдан ату, қиғаш нысанаға алып ату, тұс-тұстан ату; қарсыласты шығынға ұшырату әзгешеліктеріне қарай — атысты басу; жою түріне қарай — бекіністерін талқандау, атысқа жол бермеу, атысты жүргізу (артиллерияда); одістеріне қарай — ашық және жабық атыс позицияларынан жеке нысаналарды ату, шоғырланған, бастырмалатқан атыс, атыс толқыны, жүйелі шоғырландырыпған атыс, бір орыннан қозғалмай қарсыластың жолып бәгейтін атыс, жау жолын бөгейтін жылжымалы атыс т.б. Атыс түрлері болып сараланады. Дереккөздер
Ауа қапшығы

Ауа қапшығы, жел қабық, жел көбік — жоғары сатыдағы хордалыларда кездесетін іші ауаға толған қуыс. Оның қабырғасы жұқа, сыртқы сірілі және ішкі кілегейлі қабықтардан тұрады. Ауа қапшығы бақаларда ауыз қуысының артқы бөлігінде, кейбір сүтқоректілерде (мысалы, жылқыда, есекте, зебрде) көмекей маңында орналасып, дыбысты күшейтуге әсер етеді. Ауа қапшығы құстарда ерекше жетілген. Кейбір құстардың өкпесіндегі кеңірдектің өкпеден тыс бөлігі сыртқа шығып, қабырғасы жұқарып, ауа қапшығына айналады. Мұндай кеңірдектерді эктобронхтар деп атайды. Құс өкпесінде 9: бір бұғана аралық, екі-екіден мойын, алдыңғы және артқы көкірек, құрсақ ауа қапшықтары болады. Бұғана аралық ауа қапшықтар екі ұшы арнайы тесіктер арқылы тоқпан жілік қуысымен жалғасып, жілік қуыстарына ауа өткізеді. Ежелден қазақ халқы жан-жануарлардың өздеріне тән ерекше қасиеттеріне байланысты ауа қапшығын әр түрлі атпен атаған. Мысалы, жылқыдағы ауа қапшығы жел қабық деп аталады. Ат шапқанда, оның өкпесі ауаға толып, қанаттанып, ұшып келе жатқандай әсер қалдырады. Шауып келген жылқының ауа қапшығы босайды, оны қазақ аттың «желі басылды» деп атайды. Ал құстардағы ауа қапшығы жел көбік деп аталады. Құс ұшқанда өкпесі көбікке (ауаға) толып, салмақсызданып, әуеде жеңіл қалықтауына мүмкіндік береді. Құс аңға түскен немесе жемтігіне қонған кезде ауа қапшығы босайды да, құстың менш. салмағы көбейеді. Өсімдіктерде ауа қапшығы желмен тозаңданатын, негізінен қылқан жапырақтылардың гүл тозаңдарында болады. en:Bird anatomy#Respiratory system
Ауа-метан қоспасы

Ауа-метан қоспасы , кен қазбаларында тау жыныстарынан метанның бөлінуі нәтижесінде пайда болатын ауа қоспасы. Метан көмір шахталарында өте көп бөлінеді, сондай-ақ ол калий, күкірт, кейде темір, никель кентастарын өндіретін т.б. шахталарда да кездеседі. Метанның мөлшеріне байланысты жануы немесе қопарылуы мүмкін. Қоспа құрамында метан мөлш. 5 — 6%-ке дейін болғанда ол атылмайды, 5 — 6 %-тен 14 — 16 %-ке дейін болғанда, қопарылыс тудыруы мүмкін, ал 14 — 16 %-тен жоғары болғанда атылады әрі сырттан оттегі қосылса жанады.
Ауаны тазарту

Ауаны тазарту — физикалық-химиялық әдістердің көмегімен ауаны бөгде зиянды қоспалардан арылтып, оны табиғи қалыпты жағдайға жеткізу процесі. Ауаны негізінен өндіріс орындары, жылу, қуат өндіру көздері, автокөліктер ластайды. Сондықтан зиянды қоспалардың мөлшерін азайту үшін әр түрлі физика-химиялық әдістер (абсорбтау, адсорбтау, конденсаттау, тотықтыру т. б.) қолданылады. Сонымен қоса өсімдіктер мен ағаштарды көп өсіру қажет.
Ауаөткел

Ауаөткел , кроссинг (ағылш. сroos — қиылысу) — кен қазбаларындағы таза және пайдаланылған ауа ағымдарын бөлуге, оқшаулауға арналған желдеткіш құрылғы. Ауа мөлшері мен қызмет мерзімінің ұзақтығына байланысты А. металл немесе құйматас құбырдан жасалады.
Ауған соғысы (1979–1989)

Ауған соғысы (, ) — КСРО Қарулы күштерінің Ауғанстанға басып кіріп, оның ішкі істеріне қол сұғуы салдарынан тұтанған соғыс. КОКП және КСРО басшылығы Ауғанстандағы 1978 жылғы сәуір төңкерісі нәтижесінде билікке келген “Халықтық-демократиялық үкіметті” қолдап, көршілес елдің социалистік бағытпен дамуын көздеп, “Интернационалдық әскери жәрдем береміз” деген желеумен оның ішкі істеріне араласты. Бұл “қырғи қабақ соғыс” кезеңі өткеннен кейінгі уақытта да КСРО-ның өзге елдерді өз ықпалына қарату саясатының айқын көрінісі еді. 1965 жылы қаңтарда Ауғанстанда Кеңес Одағы Мемлекеттік қауіпсіздік крмитеті (МХК) тыңшыларының қатысуымен жартылай астыртын қызмет атқарған халықтық-демократиялық партия (ХДП) құрылып, біраздан соң ол екіге бөлінген. “Хальк” тобын Н.М.Тараки, Х.Амин, ал “Парчам” тобын Б.Кармаль басқарды. 1977 жылы мамырда Мәскеудің нұсқауымен ХДП-ның екі тобы бірігіп, астыртын қимылдарын ұлғайта түсті. Мұхаммед Дауд үкіметі ХДП-ға қысым жасап, 1978 жылы 26 сәуірде оның басшыларын қамауға алды. Ертеңіне Кабулдағы әскери күштер көтеріліп, Дауд бала-шағасымен қазаға ұшырады. Сөйтіп Ауғанстанда ХДП билігі орнады. Жаңа үкімет КСРО-ның айтқанынан шықпай, бірден социализм негізін қалауға кірісті. Жер реформасын енгізу, діндарларды қудалау, ағарту саласындағы өзгерістер, кеңестік мамандарды көбірек пайдалану, жергілікті көшпелі тайпалардың әдет-ғұрпымен, салт-мүддесімен санаспау, т.б. бұқара халықтың наразылығын тудырды. 1978 жылы қазанда ірі қарулы қарсылықтар басталды. Ауған үкіметі КСРО-мен достық, тату көршілік және ынтымақтастық туралы шартқа отырып (желтоқсан, 1978), Мәскеуге арқа сүйеді. Алайда халық күресі одан әрі күшейе түсті. 1979 жылдың соңында 26 уәлаятта 18 көтеріліс өрті лаулады. Сондай жағдайда ХДП басшылары өзара тартысып, Кармаль тобы жеңіліп (1978, шілде-тамыз), оның өзін Чехословакияға елші етіп жібереді. Келесі жылғы қыркүйекте Тараки Аминнің қолынан қаза тауып, ХДП мен мемлекет басына Амин отырады. Бұл жағдайды Мәскеу өз мүддесіне қауіп ретінде қабылдайды. КСРО МХК Аминді қызметінен шеттетіп, “парчамшылдарды” билікке әкелуге әрекеттенді. 1979 жылы 12 желтоқсанда Кеңес Одағы басшыларының шағын тобы (Л.И. Брежнев, Ю.В. Андропов, М.А. Суслов, Д.Ф. Устинов, А.А. Громыко) Ауғанстанға кеңес әскерін енгізу туралы шешім қабылдады. Сөйтіп, 1979 жылы 27 желтоқсанда КСРО әскерлері Ауғанстан шекарасынан өтіп, онда 1989 жылдың 15 ақпанына дейін соғыс қимылдарын жүргізді. деректертері бойынша Ауғанстан оппозиция күштері, қыркүйек 1985 жыл.]] Қазақстан үлесі Қазақстаннан Ауған соғысына 22000 адам қатысып, олардың 761-і қаза тапты. 21 адам хабарсыз кетті. Бүгінгі таңда Қазақ елінде 10000-ға жуық ауған ардагерлері бар. Олардың 3000-ы мүгедектер қатарында. Ауғандық ардагерлер қоғамы өкілдерінің сөзінше Кеңес заманында мемлекет тарапынан бұларға айтарлықтай көңіл бөлінді. Ал қазіргі кезде аталмыш жеңілдіктерден мүлдем алынып тасталды. Елбасының 1998 жылдың 28 сәуірінде шыққан жарлығы аталған жандарға берілетін қаржылық көмектің мөлшерін анықтап берді. Бүгінде ол 2 мың теңгеден сәл ғана асады. Дереккөздер
Аудандық газеттер

Аудандық газеттер — аудан аумағында таратылатын қоғамдық-саяси басылымдар. Қазақстанда ең көп таралған газет түрі болып саналады. Олар аудандардың саяси-шаруашылық және мәдени өміріндегі уақиғаларды, әлеум.-экон. реформалардың барысын, кейбір көкейтесті проблемаларды нақты деректермен жазады. А. г. жүйесі Қазақстанда кеңес өкіметінің кезінде, 1930 ж. 11 тамыздағы БК(б)П ОК-нің “Округтардың таратылуына байланысты газеттер жүйесін қайта құру туралы” қаулысына орай пайда болған. Сол кезде жарық көрген “Достық” (Зайсан ауданы), “Ойыл” (Ойыл ауданы), “Толқын” (Арал ауданы), “Авангард” (Жетіқара ауданы), т.б. газеттер респ-дағы А. г-тердің ізашарлары.
Ауески ауруы

Ауески ауруы (Morbus Aujeszky), жалған құтыру — мал індет і. Мұнымен, көбінесе, сиыр, қой-ешкі, жылқы, шошқа ауырады. Негізінен орталық ми жүйесі мен тыныс алу жолдары зақымданады. Аурудың қоздырғышы — герпес вирусы. Вирус мал қиында, жем-шөп құрамында 40 — 60 күн, ал тышқан өлекселерінде 185 күнге дейін сақталады. Биотермиялық өңдеуден өткен мал қиында вирус 8 — 15 күннің ішінде, формальдегид, күйдіргіш натрий ерітінділерінде 5 — 20 минутта өледі. Індет негізінен ауру мал арқылы тарайды, әсіресе, оның маңқасы, зәрі өте қауіпті. Аурудан жазылған мал 2 — 3 жылға дейін вирус таратқыш болып қала береді. Табиғи жағдайда ауру залалданған жем-шөп, су, кеміргіштер арқылы тарайды. Ауру алғашқы 5 — 10 күнде білінбейді, кейіннен малда жөтел пайда болып, пысқырады, аузы-мұрнынан маңқа ағады. Тыныс алуы қиындап, жұтқыншағы түйіледі, теңселіп бір орнында айнала бастайды. Денесі тырысады, басы желкесіне қарай тартылып кетеді. Ауру жылқы үркек келеді, қызуы 400С-қа жетіп, үсті қышиды, дірілдеп, кейде шойырылып қалады. Қой мен сиыр бұған қосымша қылғынып, жұтына алмайды, ауру 2 — 3 күнге созылады. Індетті белгілері бойынша қарап және бактериол. зерттеулермен анықтайды. Індетке шалдыққан малды бөлек бағады, мал қорасы залалсыздандырылады.
Ауқатты

Ауқатты — Жамбыл облысының Қордай ауданындағы ауыл, Ауқатты ауылдық округі орталығы. Географиялық орны Аудан орталығы - Қордай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей жерде, Шу өзеніне таяу, қыратты белдемде орналасқан. Жақын темір жол стансасы - Отар (130 км). Халқы Бұрынғы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, емхана, клуб бар. Ауқатты арқылы Қордай - Тоқмақ автомобиль жолы өтеді. Дереккөздер
Аун Сан

Аун Сан (13.2.1915, Намау — 19.7.1947, Рангун) — Бирманың саяси қайраткері, ұлттық тәуелсіздік үшін күрес жетекшілерінің бірі. 1937 ж. Рангун ун-тін бітірген. Жастайынан отаршылдарға қарсы қозғалысқа қатысты. Жапонияда т.б. елдерде Бирма армиясы үшін әскери кадрлар даярлау жұмыстарымен айналысты. 1942 ж. Бирманы жапон әскерлері басып алғаннан кейін тәуелсіз Бирма ұлттық армиясының қолбасшысы, Халық бостандығы антифашистік лигасының президенті болып тағайындалды. 1945 ж. наурызда жапон басқыншыларына қарсы күреске басшылық жасады. Жапония жеңілгеннен кейін (1945) Бирмада қайтадан өз үстемдігін қалпына келтірген ағылшындарға қарсы күреске жетекшілік етті. 1947 ж. қаңтарда Лондонда ағылшын өкіметімен Бирмаға тәуелсіздік беру туралы келіссөз жүргізіп, Бирманың Құрылтай жиналысын өткізуге келісім алды. 1947 жылдан бастап Аун Сан «өтпелі үкіметтің» басшысы болды. Тәуелсіз Бирма конституциясын жасап, мемл. тұтастығын нығайтуға, экон-н қалпына келтіріп, дамытуға белсене қызмет етті. Аун Сан кертартпа топтардың қолынан қаза тапты. Бирма халқы оны ұлттық батыр ретінде қастерлейді.
I Әлемгір

I Әлемгір (; 3 қараша 1618 жыл — 3 наурыз 1707 жыл) — Ұлы Моғолдар патшалығының 6-шы падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың неменесі. I Акбардың шөбересі. Толық атағы: әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Хазірет Әбілмұзаффар Мүхйиаддин Мұхаммед Аурангзеб Баһадүр I Әлемгір, Падишаһ-и-Ғази, Шаһиншаһ-и-Сұлтанат-үл-Хиндия-уә-л-Мұғалия. Өмірбаяны Шын аты — Аурангзеб. Әкесінің тұсында Деканның наменгері болды (1636-1644, 1652-1657). I Шаһ Жаһанның төрт ұлы арасында 1658-1659 жж. тақ үшін таласта Аурангзеб әскери күшінің басымдылығы мен жеке айлакерлігі арқасында жеңіске жетті. Билеген жылдары Патшалық солтүстігіндегі Қандағар, Балх, Декан, Ахмаднагар, Биджапур және Голконданы өзіне қарату үшін ұрыстар жүргізді. Елді күйзелтті; соғыстар, алым-салық мөлшерінің өсуі, шивадждар, джаттар раджпут раджаларының наразылығын, көтерілісін туғызды. Ақырында Аурангзебтің өз ұлдары бүлік шығарып, Ұлы Моғолдар патшалығы терең дағдарысқа душар болды. Дереккөздер
Ауру

Ауру - ағзаның тіршілік етіп, өсіп-ену қабілетінің бұзылуы. Жалпы түсінік Ауру туралы ұғымда әр түрлі көз қарастар болып келген. Ертедегі Рим дәрігері, Гиппократ ауру дегенді 4 түрлі сұйық заттың өзара алмасып, өзгеруіне пайда болады деп есептеген. Бұл туралы материалистік көзқарас негізі Әбу Әли ибн Синна ның еңбегінде басталады. Ол аурудың сыртқы орта жағдайына байланысты болатынын және әр науқастың өзіне ерекше ем қолдану қажет екенін айтқан. Адамның ауруға шалдығуы көбінесе сыртқы орта факторлары себепкер болады. Науқас адамның еңбек қабілеті нашарлап, ішкі-сыртқы құбылыс әсерлеріне бейімділігі төмендейді. Дененің бір жерінен басталған ауру зардабыбірте-бірте барлық ағзаға таралады. Кейде ауры денені тез шарпып әкетеді де, оның қай жерде басталғаны белгісіз болады. Аурудың да, оны тудырғыш факторлардың да алуан түрлі болуына қарамастан, аурудың кезеңі үшке бөлінеді: * Жасырын кезеңі, * Нағыз ауру * Айығу кезеңі. Аурудың көп таралуы да, науқас адамның бұған төзімділігі де әлеуметтік жағдайға байланысты. Қысқаша, әлеуметтік аурулар. Мысалы, ИТИС ( туберкулез) ауруы тұрмысты нашарлап, рухани күйі төмендеген жағдайда өрши түседі. Анықтама I. Ауру - жарақат, жаралану, сырқат, шектен тыс күшті тітіркендіргіштер әсерінен болатын патофизиологиялық күйді білдіреді. Мұндай кезде әдетте «ауырады», «сырқырайды», «қақсайды», «ауырсынады» сияқты сөз тіркестері айтылады. II. Ауру (Morbus) - сырқат, ауру. Аурудың әртүрлі анықтамасы белгілі, соның бірі: 1. Ауру-сыртқы және ішкі себептердің әсерінен организмнің құрылысы мен функциясы бұзылған, сонымен қатар оның бейімделу - өтем реактивтігі өзіндік сапада жұмылдырылған өмір, ауруға адамның ортаға толық не жартылай бейімделуі тежеліп, оның өмір әрекеті бостандығының шектелуі тән. 2. Нақтылы аурулардың жалпы аты. Тағы қараңыз * Дерт Дереккөздер eu:Gaixotasun